recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Adams konderria** (ingelesez: *Adams County*) Wisconsinko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Friendship da. 2010eko zentsuaren arabera 20.875 biztanle zituen, Adams kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Adams konderriak 1.783,34 kilometro koadro ditu. Horietatik 111,13 ura dira. Beste 1.672,21 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 11,71 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 20.875 pertsonetatik 19.796 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 783 dira. 611 beltzak edo afroamerikarrak. 179 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 80 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 5 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 200 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q351887
* Commonscat Multimedia: Adams County, Wisconsin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159453556
* ISNI: 0000 0004 4903 7154
* LCCN: n81029709
* NARA: 16526274
* **Lekuak**
* OSM: 270647
* TGN: 2002305

 |

* Wd Datuak: Q351887
* Commonscat Multimedia: Adams County, Wisconsin
*Air Force One* hegazkina
**Air Force One** Ameriketako Estatu Batuetako presidentea barruan daraman Ameriketako Estatu Batuetako Aire Armadako edozein hegazkini aireko trafiko-kontrolak ezartzen dion izena. Presidentea barruan ez badago, hegazkin hori zibiltzat hartzen da. Ez da zuzena *Air Force One* izenak hegazkin espezifiko bakarra adierazten duela pentsatzea.

1990tik, presidentearen flota espezifikoki prestatutako Boeing 747 serieko bi hegazkinek osatu dute, isatsean VC-25A izendatzea eta 28000 eta 29000 zenbakiak ipinita. Bi hegazkin hauek, nahiz eta presidentea barruan ez izan, arrunki *Air Force One* bezala ezagutu eta izendatzen dira.

VC-25A hegazkinak 70 bidaiarirentzat du tokia, eta munduan bakarra da 4 tripulatzaile eraman ditzakeena.

*Air Force One* hegazkina Estatu Batuetako lehendakaritzaren eta bere boterearen ikur ospetsua da.

Historia
--------

Franklin D. Roosevelt izan zen lehenengo presidentea bidaia ofizialak egiteko hegazkinak erabili zituena. Roosvelt, Bigarren Mundu Gerran hegazkinez joan zen Casablancako Konferentziara (Maroko, 1943). Ozeano Atlantikoa itsasontzian zeharkatzea baztertu zen, urpeko alemaniarren mehatxuagatik.

Liburuak
--------

* Albertazzie, Ralph, and Jerald F. Terhorst. *Flying White House: The Story of Air Force One*. Book Sales: 1979. ISBN 0-698-10930-9.
* Braun, David. Q&A: U.S. Presidential Jet Air Force One. *National Geographic News,* May 29, 2003
* Dorr, Robert F. *Air Force One*. Motorbooks International: 2002. ISBN 0-7603-1055-6.
* Hardesty, Von. *Air Force One: The Aircraft that Shaped the Modern Presidency*. Northword Press: 2003. ISBN 1-55971-894-3.
* Harris, Tom. How Air Force One Works. HowStuffWorks.com Accessed October 10, 2006.
* Technical Order 00-105E-9, Segment 9, Chapter 7
* United States Air Force. Air Force One Fact Sheet. July 2003.
* Walsh, Kenneth T. *Air Force One: A History of the Presidents and Their Planes*. Hyperion: 2003. ISBN 1-4013-0004-9.

Ikus, gainera
-------------

* Etxe Zuria
* Bulego obala

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q179969
* Commonscat Multimedia: Air Force One

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4745705-3
* LCCN: sh2002005756
* NARA: 10636846
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q179969
* Commonscat Multimedia: Air Force One
Ikuspegia Aavasaksa muinoaren tontorretik ekialdera, Torne ibaira eta Suediara.
**Aavasaksa** Finlandiako Lappi probintziako Ylitornio udalerrian dagoen muino zorrotz bat da. 242 metroko garaiera du. Aavasaksa, Finlandia eta Suedia arteko mugan bertan egoteagatik da ezaguna eta Finlandiako Ikuspegi Nazionalen zerrendan dago. Alexandro II.a Errusiakoa enperadoreak toki hau bisitatu zuen 1876an. *Keisarinmaja* izeneko ehiza txabola bat da muinoaren tontorrean dagoen eraikinetako bat, eta kafetegi bezala lan egiten du.

Bere altuera bereizgarria inguruko beste muino batzuen gainean egoteari zor dio. Lehen aldiz Pierre Louis Maupertuisek erabili zuen Frantziar Misio Geodesikoan (1736-1737) eta beranduago Struveko Arku Geodesikoaren zati bihurtu zen. Honen ondorioz, UNESCOk Aavasaksa Gizateriaren Ondare izendatu zuen, Struveko Arku Geodesikoan dauden beste 33 tokirekin batera.

Aavasaksa, gauerdiko eguzkia ikus daitekeen Finlandiako hegoaldereneko tokitzat hartzen da. Muinoa, bere ondotik igarotzen diren ibaiez inguratua dago: Torne ibaia mendebaldean eta txikiagoa den Tengeliö ibaia iparraldean eta ekialdean.

2678 Aavasaksa asteroideak bere izena muino honengatik jasotzen du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q303806
* Commonscat Multimedia: Aavasaksa

---

* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 1187-010

 |

* Wd Datuak: Q303806
* Commonscat Multimedia: Aavasaksa
**San Valentín mendia** (*San Clemente mendia* izenez ere ezaguna) 4.053 m-ko altuerarekin mendebaldeko Patagoniako mendirik altuena da eta Antartidatik kanpo 40º-ko hegoaldetik altuena da. Ipar Patagoniako izotz eremuaren buruan dago, General Carrera aintziraren eta San Rafael aintziraren artean, Aysén del General Carlos Ibáñez del Campo Eskualdean .

San Valentín mendia estaltzen duen glaziarra eskualdeko garaiena da (3.900 m inguru), eta lautada baten itxura duenez, klima-aldaketak (paleoklimatologia) aztertzeko aproposa da bere izotza zulatuz, espedizio zientifikoen helmuga garrantzitsua bihurtuz.

Patagoniako bigarren gailurrik altuena da, Argentinako Patagoniako ia-ia iparraldeko muturrean dagoen Domuyo sumendiak baino ez du gainditzen.

Ikus, gainera
-------------

* Laguna San Rafael Parke Nazionala
* hudson sumendia

Erreferentziak
--------------

* John Biggar, *The Andes, A Guide for Climbers*, Andeak, 3. edizioa, 2005, ISBN 0-9536087-2-7

Kanpo estekak
-------------

* San Balentinaren deskribapena Andeshandbook
* Argazkiak
* Argazki panoramikoa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2092228
* Commonscat Multimedia: Monte San Valentín

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 244768215
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2092228
* Commonscat Multimedia: Monte San Valentín
**Alborta** Aralar mendilerroan dagoen mendi bat da, Malloaren ekialdeko muturrean. Abate lepoak, mendebaldean duen Ttutturre menditik banatzen du.

Irispideak
----------

Lekunberritik Guardetxera doan bidetik, azken honetako 10. kilometrora iritsi aurretik, bide batetatik, Atakaxar izeneko lepora daroa, Etzantzako larreetan. Hemendik, tontorrera, hegoaldeko aurpegiko lenarretik igo daiteke. Baraibartik, Atakaxarrera, Bioznako errekaren harana zeharkatuz hel daiteke. Ibilbide luzeagoa bat, Intzatik abiatzen da, Abate leporantz iristeko, non tumulu bat dagoen. Hau, oso sarri erabiltzen zen pasabidea zen Aralarrera joaten zirenentzat. Gaur egun, baina, ez da hain erabilia, Guardetxeko errepidea, eta hemendik abiatuta egin diren beste bideengatik. Abate lepotik, tontorra gertu geratzen da ekialdera.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253096

 |

* Wd Datuak: Q12253096
(–)-B1 aflatoxinaren egitura kimikoa
(–)-G1 aflatoxinaren egitura kimikoa
**Aflatoxinak** hainbat onddok ekoizten dituzten toxina kaltegarriak dira. Aspergillus generoko onddoek, batez ere, sortzen dituzte aflatoxinak, hainbat landare -zerealak, batik bat- infektatzen dituztenean.

Aflatoxinak oso toxikoak dira, eta tumoreak sortzen dituzte janari kutsatuak -zerealak eta beren aleak- jaten dituzten animaliengan. Gibeleko minbizia da kontsumo horren ondorioetako bat, eta ematen du gizakiarengan ere eragin dezaketela.

Aurkitutako lehen aflatoxina (*Aspergillus flavus* onddoak sortzen duena) 1960. urtean deskribatu zen. Urte hartan Eskozian 100.000 oilo inguru hil ziren aflatoxinaz kutsatutako pentsuak jatean.

Egitura kimikoari dagokionez, aflatoxinak oso oxigenatuak dauden molekula heteroziklikoak dira. Termoegonkorrak dira.

Aspergillus onddoz gehien kutsatzen diren landareak, eta aflatoxinak izateko arriskua handiena dutenak, zerealak dira (artoa, garia, arroza...) eta hazi oleaginosoak (ekiloreak, intxaurrak, kakahueteak, almendrak...). Esnean ere aflatoxinak aurkitu dira, behiek edo ardiek landare kutsatuak jatearen ondorioz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q212936
* Commonscat Multimedia: Aflatoxins

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119572097 (data)
* GND: 4000690-6
* LCCN: sh85001527
* NDL: 00575173
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MedlinePlus: 002429
* MeSH: D000348
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 1402-68-2
* ChEBI: 22271
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 1402-68-2

 |

* Wd Datuak: Q212936
* Commonscat Multimedia: Aflatoxins
**Sefarad** (ספרד) Biblian agertzen den toponimo ezezaguna da. Behin baino ez da agertzen, Abdiasen liburuan hain zuzen ere:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Ipar Israelgo erbesteratuen gudarosteak kanaandarren lurra hartuko du Sareptaraino. Eta Jerusalemgo erbesteratuek, Sefaraden
bizi direnek, Negeveko hiriak hartuko dituzte. |  » |
| **—Abdiasen liburua, 1:20** |

Antzinako persierazko bi idazkunetan *Saparda* toponimoa agertzen da: bata Median eta bestea Asia Txikian. Sardes zela ere espekulatu dute, hiriak lidieraz *Sfard* izena zuelako.

Antzinako Erromaren garaian, II. mendeko Peshitta eta gero, iberiar juduek Iberiar penintsulari Sefarad izena eman zuten. Iberiar juduen ondorengoek sefardi hartu zuten izena eta egungo hebreeraz "Sefarad" Espainiaren izena da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Torviso, Isidro Gonzalo Bango.  (2003). «Remembering sepharad: Jewish culture in medieval Spain» *State Corp. for Spanish Cultural Action Abroad* (Washington): 10. ISBN 978-8496008274..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3305343
* Commonscat Multimedia: Sefarad

---

 |

* Wd Datuak: Q3305343
* Commonscat Multimedia: Sefarad
**Alfred Edward Elvin Mills** (Lizard, Kornualles, 1874ko abenduaren 15a - Getxo, 1929ko urriaren 15a) ingeles futbolaria izan zen, atzelari moduan aritu zena.

Biografia
---------

Mills aitarekin batera iritsi zen Bizkaira, Espainia eta Britainia Handia lotzen zituen kablearen konpainian lan egitera. 1901eko ekainaren 11n Kale Nagusiko Café Garcían estatutuak egiteko bileran parte hartu zuen.

1902ko martxoaren 9an, klubaren bigarren nazioarteko partida jokatu zuen, Bizcaya talde mistoak Burdigala frantziarraren aurka egindakoa. Bordelen 2 eta 0 irabazi ostean, Lamiakon 7 eta 1 irabazi zuten. 1904ko apirilaren 24an Madrid FCren kontrako partida ere jokatu zuen. Athleticek 2 eta 1 irabazi zuen.

Ez zen oso habila gaztelaniaz hitz egiten. Logroñon bizi bazen ere, uremiak jota, Algortara joan eta bertan hil zen.

Ibilbidea
---------

| Kluba | Urtea(k) |
| --- | --- |
| Athletic Club | ? |

Palmaresa
---------

| Titulua | Kluba | Urtea |
| --- | --- | --- |
| Errege Kopa | Athletic Club | 1903/04 |

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  **(Gaztelaniaz)** Athletic Club
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «18 apellidos extranjeros» *El Mundo* 2015/05/19.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Homenaje a Alfred Mills. El único extranjero fundador del Athletic» *Cuadernos de Fútbol* 2015/05/19.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Alfred Mills. El primer inglés rojiblanco» *Memorias del Fútbol Vasco* 2014/03/14.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106328168

 |

* Wd Datuak: Q106328168
**Sergei Nikolaievitx Vinogradski** (ukraineraz: Сергій Миколайович Виноградський, errusieraz: Серге́й Николаевич Виноградский; Kiev, Errusiar Inperioa, 1856ko irailaren 13agreg./irailaren 1ajul. - Brie-Comte-Robert, Frantzia, 1953ko otsailaren 24a) mikrobiologian nabarmendutako zientzialaria izan zen. Errusiarra zen, gaur egungo Ukrainan jaioa. Funtsezko ekarpenak egin zituen XIX. eta XX. mende bitarteko urteetan, batik bat bakterioen fisiologiaren arloan. Pasteurrek mikrobiologia medikoaren esparruan egindako ekarpenen modukoak dira bakterioen fisiologian Winogradskyk egindakoak.

San Petersburgoko unibertsitatean kimika eta botanika ikasi zuen, eta bertan hasi zen mikrobiologiako lanak burutzen. Suitzara joan ondoren, 1922. urtean Frantziara abiatu zen, Pasteur Institutuan lan egiteko. Han bizi izan zen hil arteraino (1953).

Lurreko bakterioak ikertzen Vinograskik bakterio nitrifikatzaileekin egin zuen topo (*Nitrosomonas*, *Nitrobacter*...). Bakterio horiek nitrifikazioa (nitrogeno amoniakoa nitrato bihurtzea) egiten zutela frogatu zuen.

Bakterio nitrifikatzaileak eta sufrea oxidatzen duten bakterioak ikertuz, kimiolitotrofoaren kontzeptua asmatu zuen, behar duten energia materia inorganikoa oxidatuz lortzen duten bakterioak izendatzeko. Eta baita autotrofo kontzeptua ere, atmosferako CO2 eskuratzen duten mikrobioei dagokiena. Bi kontzeptu hauek definitzen lehena izan zen Vinagrodski, sekulako ekarpena eginez mikrobiologiari.

Horretaz gain, zientzialari ukrainarra lehenengo bakterio nitrogeno-finkatzailea isolatu zuen (*Clostridium pasteurianum* anaerobioa), eta nitrogenoaren finkapena bakterioen jardunaren ondorioa zela ezarri zuen. Horra hor Vinagrodskik mikrobiologiaren historian jarritako beste mugarri bat.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q356526
* Commonscat Multimedia: Sergiy Mykolayovych Winogradsky
* Wikispecies Espezieak: Sergei Nikolaievich Winogradsky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 29524775
* ISNI: 0000 0001 0856 2145
* BNF: 10679399j (data)
* GND: 130444316
* LCCN: n86109178
* NKC: nlk20000085134
* SNAC: w6000kfp
* SUDOC: 072470119
* IPNI: 31805-1
* KNAW: PE00003932
* Open Library: OL2247966A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 06028/eu\_w\_0241/w0241
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q356526
* Commonscat Multimedia: Sergiy Mykolayovych Winogradsky
* Wikispecies Espezieak: Sergei Nikolaievich Winogradsky
**Sergei Mikhailovitx Makarov** (1958ko ekainaren 19a) errusiar izotz hockey jokalaria eta bi aldiz txapeldun olinpikoa da (urrezko domina). Nazioarteko Izotz Hockey Federazioaren "Centenary All-Star Team"rako izendatutako sei jokalarietako bat izan zen 16 herrialdetako 56 adituz osatutako talde baten artean egindako inkesta batean.

Karrera
-------

Makarov Sobietar Batasunean trebatu zen erabat. Junior mailako bi Munduko Txapelketa irabazi zituen eta 1978an lortu zuen bigarren garaipenan jokalari onena izendatu zuten. Makarov 1978, 1979, 1981, 1982, 1983, 1986, 1989 eta 1990ean eta Kanadako Kopan 1981ean urrea lortu zuen izotz hockey selekzio nazionalean ere egon zen. Neguko Olinpiar Jokoetan, urrezko domina irabazi zuen 1984 eta 1988an eta zilarrezko domina 1980an SESBeko taldekide gisa. Sobietar Batasunean, Makarov-ek 11 txapelketa-denboraldi jokatu zituen Moskuko CSKArekin (Armada Gorria), hiru aldiz irabazi zuen Urteko Jokalari Sobietar Saria (Sobietar MVP), Sobietar Ligako All-Star Taldeko hamar aldiz izendatu zuten eta ligako liderra puntuetan bederatzi aldiz eta hiru goletan.   Igor Larionov eta Vladimir Krutov-ekin batera, *KLM line* deiturikoa eratu zuten, hockeyko lerrorik talentudunenetako eta beldurgarrienetako bat. 

1989an, Sobietar Batasunak Makarov Hockey Liga Nazionalean eta Calgaryko Las Llamas taldean sartzeko baimena eman zion. Calder Memorial Trophy irabazi zuen urteko rookie gisa 31 urterekin (ondorioz, arauak aldatu ziren eta orain 26 urtetik beherako jokalariak bakarrik sailkatzen dira saria lortzeko: Makarov araua). % 25,9 batekin, bere jaurtiketa-portzentajea izan zen NHLko edozein jokalariren artean altuena. Makarov San Jose Sharks taldean ere jokatu zuen 1993tik 1995era. 1995-96 denboraldian, Makarov Sharks taldetik kendu zuten eta ez zuen jokatu eta Errusiako selekzioko entrenatzaile laguntzaile izan zen Munduko Kopan.

1996-97 denboraldian, Makarovek bi itzulera saiakera egin zituen, lehenik Dallas Stars-ekin, eta lau partida jokatu zituen azaroaren 15etik 29ra bitartean, eta gero HC Fribourg-Gottéron taldean jokatu zuen Suitzako Nationalliga A-n, Vyacheslav Bykov eta Andrei Khomutov taldekide ohiekin.

2001ean, Makarov IIHF Ospearen Aretoan sartu zen Alemaniako Izotz Hockeyko Munduko Txapelketan. 2016ko ekainaren 27an, 2016ko azaroaren 14an Eric Lindros, Rogie Vachon eta Pat Quinnekin (hilondoan) batera Hockey Aretoan sartuko zela iragarri zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  IIHF Centennial All-Star Team
2. ↑    *Team CCCP Players Info: Sergey MAKAROV (Сергей МАКАРОВ).* .
3. ↑
4. ↑    *Hockey Hall of Fame Announces 2016 Inductees.*  The Hockey Hall of Fame.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q505412
* Commonscat Multimedia: Sergei Makarov

---

* **Kirolariak**
* COI: sergei-makarov

 |

* Wd Datuak: Q505412
* Commonscat Multimedia: Sergei Makarov
| **SavoniaSavo / Savolax** |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | 1634 - 1775 |  |

 |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Savoniako armarriaArmarria | Savoniako kokapena |

 |
| HerrialdeaGaur egungoa | Txantiloi:Herrialde info SDI FIN |
| Hiriburua | Savonlinna |
| Azalera | km2 |
| BiztanleriaDentsitatea | () bizt/km² |

**Savonia** Finlandiako antzinako probintzietako bat da, Häme, Ilandia, Karelia eta Pohjanmaa probintziak mugakide zituenak.

Gaur egun, probintzia, Ekialdeko Finlandian dago kokaturik eta hiriburua Kuopio hiria dauka. Savonlinna hirian dagoen Olavinlinna gaztelua Finlandiako ikusgarriena da, urez inguratutako mutur batean kokatuta dagoelako.

Historia
--------

Sakontzeko, irakurri: «Finlandiako historia»
**Savonia**, *savo* herriaren lurraldea da, izan ere, Finlandia, 3 herrik osatu zuten: Kareliarrak, Samitarrak eta *Finn* herriak. *Savo* herria azkenengoen tribu garrantzitsuenetarikoa izan zen historiaurrean, baina Suediarekiko urruntasuna kontuan hartuta atzean gelditu zen mendebaldeko Benazko Finlandia eta Satakunta probintzien aldean.

Suediarrak lurraldean sartzerakoan, gaztelu defentsa bat eraiki zuten Savonlinnan, Olavinlinna gaztelua. Viipuriko gazteluarekin batera, novgorodarrengandik babesteko gazteluak izan ziren, eta ez Turkukoa edo Hämeenlinnakoa bezala, suediarren kontrola lurraldean zabaltzeko eraikiak izan zirelarik.

Bigarren Mundu Gerran, Kareliaren gertutasunagatik hainbat gerren lekuko izan behar izan zuen **Savonia** eta sobietarren barne izateko aukera atsegin zuten probintzia bakarrenetakoa izan zen. Izan ere, ez zen eskualde dirudunen artean aurkitzen eta sobietarren laguntza nahi zuten balantza hori orekatzeko.

1809. urtean **Savonia** probintzia desegin egin zen errusiarren esku gelditu ostean. Hala ere, gaur egun bertako usadioak eta ohitura txikiak mantentzen jarraitzen dira.

Kultura
-------

**Savonia**ko kultura, *Finn* herriaren kulturaren antzekoa da, Finlandia %97koaren bera. Hala ere, finlandiarrei arraro egiten zaien dialekto berezi bat hitz egiten dute, eta gehienak kareliar eta samitarren ondorengoak dira.

Armarria
--------

Sakontzeko, irakurri: «Finlandiako Antzinako Armarriak»
Arkuak eta geziak ehiza errepresentatzen dute, eta gainera, muga ondoko probintzia zenez esanahi defentsiboa zuela uste da.

Ikus, gainera
-------------

* Finlandiako Antzinako Probintziak
* Finlandiako historia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q853706
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134922277
* GND: 4118457-9
* LCCN: n84186967
* SUDOC: 02774552X

 |

* Wd Datuak: Q853706


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Finlandiako bandera | Finlandiako Antzinako Probintziak | Finlandiako bandera |
|  Åland •  Benazko Finlandia •  Häme •  Ilandia •  Karelia •  Laponia •  Pohjanmaa •  Satakunta •  Savonia |
**Sarasota konderria** (ingelesez: *Sarasota County*) Floridako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Sarasota da. 2010eko zentsuaren arabera 379.448 biztanle zituen, Sarasota kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Sarasota konderriak 1.878,63 kilometro koadro ditu. Horietatik 438,94 ura dira. Beste 1.439,69 lurra dira.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 379.448 pertsonetatik 352.011 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 30.033 dira. 17.036 beltzak edo afroamerikarrak. 667 amerikar natiboak ziren eta 102 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 4.818 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 545 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 4.269 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q501163
* Commonscat Multimedia: Sarasota County, Florida

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 130197149
* ISNI: 0000 0004 0631 7586
* LCCN: n81095279
* NARA: 10037059
* **Lekuak**
* OSM: 1210734
* TGN: 1002870

 |

* Wd Datuak: Q501163
* Commonscat Multimedia: Sarasota County, Florida
The Clancy Brothers taldearen *A Nation Once Again* abestiaren bertsioa entzungai.
**A Nation Once Again** (euskaraz *Nazio Bat Berriz Ere*) irlandar abesti errebeldeen azpi-generoko adibide on bat da. Abestiko narratzaileak Irlanda aske izan zen garai batekin amets egiten du, izenburuak iradokitzen duen bezala, herrialde aske bat, Abestiak irlandarrak bere herrialdearengatik zutik mantendu eta borrokatzera bultzatzen ditu: "And righteous men must make our land a nation once again" ("Eta gizon zintzoek gure lurra berriz ere nazio bat bihurtuko dute").

Abestia 1840. hamarkadaren erdialdera Thomas Osborne Davisek (1814-1845) idatzi zuen. Davis Irlandaren independentziaren aldeko laguntza ematen zuen mugimendu baten sortzailea izan zen.

Irlandar abeslari eta musika talde askok abesti honen bertsio ugari grabatu izan dituzte, horien artean John McCormack, The Clancy Brothers, The Dubliners, 1972an The Wolfe Tones (nabarmenki errepublikar eta abertzalea zen irlandar musika taldea), Poxy Boggards eta The Irish Tenors taldeak beren 2007ko singlean (John McDermott, Ronan Tynan, Anthony Kearns) eta Sean Conway.

Hitzak
------

When boyhood's fire was in my blood
  
I read of ancient freemen,
  
For Greece and Rome who bravely stood,
  
Three hundred men and three men;
  
And then I prayed I yet might see
  
Our fetters rent in twain,
  
And Ireland, long a province, be.
  
A Nation once again!

  
A Nation once again,
  
A Nation once again,
  
And lreland, long a province, be
  
A Nation once again!

  
And from that time, through wildest woe,
  
That hope has shone a far light,
  
Nor could love's brightest summer glow
  
Outshine that solemn starlight;
  
It seemed to watch above my head
  
In forum, field and fane,
  
Its angel voice sang round my bed,
  
A Nation once again!

  
It whisper'd too, that freedom's ark
  
And service high and holy,
  
Would be profaned by feelings dark
  
And passions vain or lowly;
  
For, Freedom comes from God's right hand,
  
And needs a Godly train;
  
And righteous men must make our land
  
A Nation once again!

  
So, as I grew from boy to man,
  
I bent me to that bidding
  
My spirit of each selfish plan
  
And cruel passion ridding;
  
For, thus I hoped some day to aid,
  
Oh, can such hope be vain ?
  
When my dear country shall be made
  
A Nation once again!

Kanpo estekak
-------------

* The Wolfe Tones taldearen "A Nation Once Again" abestiaren moldaketa entzungai.
* The Dubliners taldearen "A Nation Once Again" abestiaren moldaketa entzungai.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2460003

 |

* Wd Datuak: Q2460003
Santa Barbara baselizako gotorlekua, mendebaldetik
**Santa Barbara gotorlekua** Lapurdiko Sara udalerrian dauden gotorleku baten aztarnak dira.
XIX. mendeko gotorleku bat izan zen. Monumentu historiko izendatu zuten 1993ko irailaren 15ean. Nolabait, kanpainako gotorleku gisa eraiki zuten Santa Barbara baseliza zegoen muinoan.

Historia
--------

Toki horretan bertan hainbat guda ekintza gauzatuak ziren. Frantziako Iraultzako Konbentzioak eta Espainiako Erresumak elkarri gerra deklarazioa egin baino lehenagotik, 1793ko martxoan. Inguruetan gotortze-lanak egin zituzten iraultzaileek. Halere, iturri dokumentalek geroago baizik ez dute aipatzen gotorlekua: 1813an, Napoleondar Gerretan, Soult mariskala buru zuen frantziar armadak Wellington britainiar jenerala buru zuen armada aliatua (britaniar, portugaldar eta espainiar soldatuak eta espainiar gerrillariak), geldiarazteko mugan izandako borrokaldietan. Soult mariskalak lerro gotor bat eraikiarazi zuen Hendaiatik Orreagaraino, eta honako hau mendebaldeko zatiari zegokion, Lapurdiko eta Larrungo gainerakoekin batera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Mérimée, Frantziako Kultura Ministerioa. *Redoute de Santa Barbara.* .
2. ↑  Arrieta Valverde, Antton. *Euskal Herriko forteak: Berpizkundetik Karlismora*. Tafalla: Txalaparta, 2015. orr. 232-236.

Ikus gainera
------------

* Lapurdiko monumentu historikoak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22968703
* **Ondare historikoa**
* Mérimée: PA00125267

 |

* Wd Datuak: Q22968703


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Lapurdi** |
*Artikulu hau abestiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Shakespeare's Sister (argipena)».*

**Shakespeare's Sister** *(Shakespeareren arreba)* The Smiths rock talde ingelesaren abestia da. 1985eko martxoan kaleratu zen single gisa. Ondoren, *Louder Than Bombs* eta *The World Won't Listen* bildumetako diskoetan agertu zen. Singlearen azalean Pat Phoenix *Coronation Streeteko* aktorea agertzen da, Elsie Tanner pertsonaiaz jantzita.

Gaia
----

Johnny Marr eta Morrisseyren egiletzarekin dago erregistratua abestia. Hitzak dudarik gabe Morrisseyrenak dira.

Izenburuak erreferentzia egiten dio Virginia Woolf- en *Gela bat norberarena* saiakera feministaren atal bati: Woolfek esan zuen William Shakespeare-k jeinu artistiko bereko arreba izan balu, emakume izanik ez zukeela gaitasun hartaz baliatzeko aukerarik izango.

Jon Savage idazleak "funtsean rock'n'roll erritmo zoroa duen drama suizida" gisa deskribatu zuen. Baina umore puntu eta ironiarik ere ez zaie falta hitzei: "*Uste nuenez gitarra akustikoa bazenuen / protesta-kantari bilakatzen zinen / irribarrez diot hori gaur / baina garai hartan latza izan zen*".

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)** «The Smiths threw a grab-bag of literary references into "Shakespeare’s Sister"» *Music* (Noiz kontsultatua: 2021-02-07).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Sean O'Hagan on The Smiths» *the Guardian* 2007-05-05 (Noiz kontsultatua: 2021-02-07).

Kanpo estekak
-------------

* Abestia Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3959048

 |

* Wd Datuak: Q3959048
**Shaila Dúrcal** (1979ko abuztuak 28) Shaila de los Ángeles Morales de las Herasen izen artistikoa da, espainiar abeslari bat, Antonio Morales "Junior"ren eta Rocío Dúrcalen alaba.

Biografia
---------

Esan bezala, Antonio Morales "Junior"ren eta Rocío Dúrcalen alaba da.

1997an Madrilen bigarren hezkuntzako bere ikasketak amaitu ondoren kantua eta dantza ikasten hasi zen Espainiako hiriburuan 1999an Floridako Miami hirira joateko bere ikasketak jarraitzera 2001 arte. Ondoren, bere amarekin joan zen honek Latinoamerikatik eta AEBetatik egin zituen azken biretan, eskenategietan koruak eginez parte hartu zuelarik. Mexikon eman zuen bere amak ezagutzera eta bere konpainia diskografiko propioarekin harremanetan jarri zuen, SONY-BMG Mexikorekin, Shaila gaztearekin kontratu bat sinatu zuena 2003an.

Diskografia
-----------

### Estudioko bildumak

* *Shaila* (2004)
* *Recordando* (2006)
* *Tanto amor* (2008)
* *Corazon ranchero* (2009)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2077222
* Commonscat Multimedia: Shaila Dúrcal

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 101388179
* ISNI: 0000 0000 7237 1426
* BNE: XX4422255
* LCCN: n2009064387
* **Bilduma digitalak**
* Billboard: shaila-durcal

 |

* Wd Datuak: Q2077222
* Commonscat Multimedia: Shaila Dúrcal
***Sarri, Sarri*** Kortatu taldearen euskarazko abesti ezagunenetakoa da. Hitzak Fermin Muguruzak eta Josu Landak idatziak dira, Frederick "Toots" Hibbertek Toots and the Maytals bere taldearentzat moldaturiko "Chatty Chatty" musikaren gainean. Abestiak Ruper Ordorikaren laguntza izan zuen.

Hitzak 1985. urtean idatzi zituzten, urte horretako San Fermin egunean etakide izateagatik kondenatutako bi preso Martuteneko espetxe barruan Imanol Larzabal kantariak emandako kontzertu baten aukera baliatuz, bozgorailu batean ostenduta ihes egin ondoren. Iheslariak Iñaki Pikabea, *Piti*, eta Joseba Sarrionandia, *Sarri*, ziren. Gertaera haren omenez Kortatu taldeak
*Sarri, Sarri* kanta egin zuen.

Hogei urte geroago AVT erakundeak Fermin Muguruza, Kortaturen abeslaria izan zena, boikotatzeko erabili zuen. AVT-ek Muguruza salatu zuen bere emanaldi batzuetan abestia interpretatu zuelako.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Andrés, Juan G..  (2010/07/07). «El ska de Martutene» *Noticias de Gipuzkoa*.
2. ↑   Andrés, Juan G..  (2010/07/07). «Una fuga a ritmo de ska» *Deia*.
3. ↑  El Mundo: La AVT logra suspender el concierto de Chao y Muguruza en Málaga

Kanpo estekak
-------------

* Kantaren hitzak
* Bideoklipa Youtuben

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3326897

 |

* Wd Datuak: Q3326897
**Adjaria** — orobat *Ajaria, Ajara, Adjaria, Adzharia, Adzhara* eta *Achara* izenez ezaguna— (georgieraz: აჭარა), ofizialki **Adjariako Autonomia Errepublika** (აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა, *Acharis Avtonomiuri Respublika*) Georgiako 11 eskualdeetako bat da, Itsaso Beltzaren ertzean kokatua. Hegoaldean, Turkiarekin du muga.

Hiriburua Batumi da. Eskualdea 6 *raioni* edo barrutitan banatua dago: Batumi, Keda, Kobuleti, Khelvatxauri, Shuakhevi eta Khulo.

Batumiko portua.

Geografia
---------

2.900 km² eta 333.953 biztanle (2014) ditu. Hiriburua eta hiri nagusia Batumi da.

Lurralde menditsua da, oro har; erdialdean haranak daude eta kostaldean lur apalak. Mendikateetan, aipagarriak dira Mesjetis Kedi eta Shavshettis Kedi. Ibai nagusiak Çoruh eta haren ibaiadar Acharistsqali dira. Klimari dagokionez, aldaera asko bereizten dira, lur beheretan epel hezea eta hotz lehorragoa mendialdean. Lurraldearen % 50 inguru zuhaitz koniferoz estalita dago, eta lur apaletan landare subtropikalak lantzen dira.

Biztanleak
----------

Adjariarrak (azareli, ayareli, ajareli) georgiarren saileko taldekoak dira, baina beren erlijio eta kultura tradizio propioak dituzte. Georgieraren dialekto bat erabiltzen dute, eta gehienak erlijioz sunniak dira.

Ekonomia
--------

Ekonomiaren oinarria nekazaritza da. Gai nagusiak tea, zitrikoak, mahatsa, banbua eta eukaliptoa dira. Abeltzaintza eta tabakogintza garrantzi handiko jarduerak dira mendialdeetan.

Historia
--------

1991n Georgiak burujabetasuna eskuratu zuenez gero, Adjariak gobernu autonomoa dauka eta eskumen ugari ditu barne politikaren alorrean. 1992an izendatu zuten Georgiaren baitako errepublika autonomo.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2014-3-23 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia. *Anatoliako eta Hego Kaukasoko toponimia.* .

Kanpo estekak
-------------

* Eskualdearen webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q45693
* Commonscat Multimedia: Adjara

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ge754011
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 1995970

 |

* Wd Datuak: Q45693
* Commonscat Multimedia: Adjara


| * i
* e
* a
Georgia Georgiaren banaketa administratiboa |
| --- |
| Errepublikak | Abkhazia1 · Adjara |
| Eskualdeak | Guria · Imereti · Kakheti · Kvemo Kartli· Mtskheta-Mtianeti · Ratxa-Letxkhumi eta Kvemo SvanetiSamegrelo-Zemo Svaneti · Samtskhe-Javakheti· Shida Kartli2 |
| Estatus bereziko hiria | **Tbilisi** |
| 1Errepublika independente aldarrikatua, baina *de jure* Georgiako zatia. 2Hego Osetia barne. |
Seitan xerrak.
Saltzeko prest dagoen seitana.
**Seitana** gariaren proteina nagusia den glutenarekin egindako janari bat da. Seitana modu tradizionalean egiteko, gariaren irinaz osatutako ore bat garbitzen da urarekin, almidoi pikor guztiak kentzen zaizkion arte. Horrela, disolbaezina den glutena besterik ez da geratzen, ore elastiko gisa. Ondoren, ore hori egosi egiten da, janari gisa erabili ahal izateko.

Seitan izena japonesezko shokubutsu**sei tan**paku (植物性たんぱく; landare-proteina) hitzatik dator. Halaere, japonian fu (麩, "gluten") bezala ezagutzen dute. Txineraz *miàn jīn* (麵筋, "gari haragia" edo "gluten haragia") deitzen diote.

Seitana sojan oinarrituta okelaren ordezko gisa erabiltzen diren beste janari batzuk, esaterako tofua, ordezkatzeko erabiltzen da zenbaitetan. Seitan mota batzuk haragiaren antzekoagoa den testura daukate. Asiako gastronomian, gastronomia begetarianoan, gastronomia budistan eta gastronomia makrobiotikoan haragiaren ordezko gisa erabiltzen da sarritan.

Seitanak gizakientzako funtsezkoa den aminoazido bat, lisina, gutxi du.

Seitana VI. mendean agertu zen lehen aldiz, fideo txinatarren osagai gisa. Historikoki oso erabilia izan da Txina, Japonia eta Asiako Ekialdeko beste sukaldaritza batzuetan. XXI. mendean Mundu osora hedatu da bere erabilera, batez ere barazkizaletasunaren eskutik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «How to make your gluten at home» *YouTube* (Noiz kontsultatua: 2018ko apirilaren 1a).
2. ↑   Shewry, Peter R.  (2009). «Wheat» *Journal of Experimental Botany* (6): 1537–1553. doi:10.1093/jxb/erp058..
3. ↑   Food and Agriculture Organization of the United Nations.  (2013). *Dietary protein quality evaluation in human nutrition. Report of an FAO Expert Consultation.*  ISBN 978-92-5-107417-6..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q943935
* Commonscat Multimedia: Seitan

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 7846460-2
* NDL: 00576502

 |

* Wd Datuak: Q943935
* Commonscat Multimedia: Seitan
**Sevier konderria** (ingelesez: *Sevier County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Sevierville da. 2010eko zentsuaren arabera 89.889 biztanle zituen, Sevier kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Sevier konderriak 1.548,08 kilometro koadro ditu. Horietatik 13,51 ura dira. Beste 1.534,57 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 58,06 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 89.889 pertsonetatik 87.161 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 4.787 dira. 640 beltzak edo afroamerikarrak. 295 amerikar natiboak ziren eta 15 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 769 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 71 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 938 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Sevier County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q501914
* Commonscat Multimedia: Sevier County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132553862
* LCCN: n82218811
* NARA: 10040132
* **Lekuak**
* OSM: 1848201
* TGN: 2001914

 |

* Wd Datuak: Q501914
* Commonscat Multimedia: Sevier County, Tennessee
**Sevier konderria** (ingelesez: *Sevier County*) Utahko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Richfield da. 2010eko zentsuaren arabera 20.802 biztanle zituen, Sevier kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Sevier konderriak 4.968,63 kilometro koadro ditu. Horietatik 20,26 ura dira. Beste 4.948,37 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 4,19 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 20.802 pertsonetatik 20.257 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 932 dira. 34 beltzak edo afroamerikarrak. 197 amerikar natiboak ziren eta 36 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 58 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 219 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q484222
* Commonscat Multimedia: Sevier County, Utah

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132540838
* NKC: ge134482
* **Lekuak**
* OSM: 1744368
* TGN: 2002121

 |

* Wd Datuak: Q484222
* Commonscat Multimedia: Sevier County, Utah
**Alberto Schommer Koch** (Westfalia, 1897 – Gasteiz, 1981eko maiatzaren 26a) alemaniar argazkilaria izan zen, Alberto Schommer García arabar argazkilariaren aita izandakoa.

Bizitza
-------

Alberto Schommer Kochek oso gazte utzi zuen Alemania, Lehen Mundu Gerra piztu eta berehala, eta bere osabarenera, Donostian argazkigintza estudioa zuen Willy Kocherenera, joan zen. Handik Zaragozara joan zen, non Dücker alemaniarrarekin batera lan egin zuen.. Elkarrekin sukurtsalak sortu zituzten Madrilen, Bilbon eta Gasteizen. Araban, Rosario García ezkondu eta bertan geratu zen.

1996an bere bilduma, 400.000 negatibo inguru zituena, Arabako Foru Aldundiaren eskuetan amaitu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «La cámara de Willy Koch en el frente de Ucrania» *Diario Vasco* 2010-09-11.
2. ↑   «'Nunca he entendido la fotografía como diversión'» *El Mundo* 2014/07/22.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20925451
* Commonscat Multimedia: Alberto Schommer Koch

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX1344174

 |

* Wd Datuak: Q20925451
* Commonscat Multimedia: Alberto Schommer Koch
**Agerri**, gaztelaniaz: *Agüerri*, Pirinioetako mendi bat da, Aragoi autonomia erkidegoko Huescako probintziako Jazetania eskualdean. Echo ibarreko Ozako oihanean dago. 2.450 metroko garaiera du.

Oza aldeko mendi handienetako bat izanagatik Bisaurinen gertuko itzalak apaltzen du; ohiko igoerabidea ere harekin bateratua dauka eta aukera horretan beti tokatzen zaio bigarren izatea.
Bide erabiliena Gabarditoko aterpetik abiatzen dena da, izen bereko sakanean barrena.
Foratoneko lepora doan sendatik bereizten da bidea eskubialdean zutitzen diren hormatzar batzuen azpitik pasata gero eta erreka aldera jaisten da.
Hura zeharkatu eta ezpel, larre eta harri artetik jarraitzen du bideak, Secus eta Foraton aldetik datozen errekak elkartzen diren gunera arte.
Han Sekus aldetik behera datorren errekaren aldamenetik igotzen den bideari heldu beharko diogu elurrik ezean.
Elurra izanez gero bada Bisaurin aldeko aldapan zeharbide bat Rincon de Secus izeneko larreetara eramango gaituena.
Aterpe txiki bat edo beste topatuko dugu bidean, batean zein bestean.
Rincon de Secus izeneko bailara ederrera irten eta gero, ezkerraldera jo beharko dugu, larreetan gora, Costatizaren magaleraino, eta han, Aguerriko lepoa bilatu.
Lepora helduz gero tontorra bertan da, aldapa gogor baten ondoren.
Elurrik ezean harriari heldu beharko diogu goi aldean eta elurrarekin, berriz, adi elurraren egoerari, iparraldeko isurialdea izanik oso gogorra egon baitaiteke (krapoiak eta pioleta komenigarri).

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Aguerri, .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31188469

 |

* Wd Datuak: Q31188469
**Aha** Egiptoko I. dinastiako bigarren faraoia izan zen.

Manetonek **Atotis** deitu zuen, Sexto Julio Afrikano eta Eusebio Zesareakoaren arabera. Teti izena jasotzen du Abidoseko Errege Zerrendan eta **It** Turingo Errege Kanonean.

Manetonek, 57 urteko erregealdi bat ematen dio, Sexto Julio Afrikanoren arabera, edo 27, Eusebio Zesareakoaren arabera.

Bizitza
-------

Menes edo Narmerren semea zen, Sexto Julio Afrikanoren arabera. Jatorria Goi Egipton izan eta Behe Egiptoko Neithotep printzesarekin ezkondu zen, bere emazterik garrantzitsuena, bere seme eta oinordeko izango zen Dyer, ohaide batekin izango zuen arren. Neithotepen hilobia, B14a da faraoiaren hilobiaren ondoan dagoena.

Manetonen arabera, Atotisek Menfisen jauregi bat eraikiarazi zuen eta medikuntza praktikatu zuen, gorputzak irekitzeko teknikari buruzko tratatuak idatziz. Palermoko Harrian, bere erregealdian, Kanaanekin merkataritza harremanak izan zirela eta Nubia eta Libian gerran aritu zela adierazten da.

Bere garaiko eraikuntzak
------------------------

* Menfisen jauregi bat eraikitzea agindu zuen (Maneton)
* Saisen, Behe Egipton, Neit jainkosaren omenezko tenplu bat eraikiarazi zuen.

Aharen erregealdian datatuak daude Naqada eta Sakkaran aurkitzen diren bi hil multzo handi.

* Mastaba monumental bat (53x26 metroko oinarria), Naqadan, erregearena edo bere emaztearena zena.
* Saqqarako S3357 hilobia, aurretik Ahari emana, mastaba baten antzekoa dena (41,6x15,5 metroko oinarria eta 5 metroko altuera)

Ziuraski, B10-B15-B19 hilobian lurperatua izan zen, Umm el-Qaabeko nekropolian, Abidosen.

Bere garaiko testigutzak
------------------------

Bere izena, Aha, Abidos eta Saqqaran aurkitutako objektu ugaritan agertzen da.

Bolizko taulatxoetan, herrialdearen bateratzearen omenezko balizko oroitzapen jaialdiak ospatzen ikus daiteke. W. Helcken arabera, plaketako batek, errituzko sakrifizio batean, gizon bat hiltzen erakusten du.

Abidosko errege nekropolitik datorren eta Kairoko Egiptoar Museoan dagoen zurezko taulatxo bat, honela itzuli da: "Nubiak jo Horus Ahagatik. *Jenty Imentyu*ren jaiotza. *Her-Peher-Ihu*ko gotorlekuaren fundazioa" (Vandier).

* Z2 hilobiko ontzi batean dagoen idazkuna, Zawyet el-Aryanen (Dunham)
* Saqqarako 3357 hilobiko zigilu inprimaketak (Emery)
* Saqqarako 3306 hilobiko bere izena daraman harrizko ontzia (Emery)
* Helwanen dagoen bere izena daraman kaltzitazko ontzia.
* Naqadan, "jauregi fatxada"rekin mantendutako lehen hilobian, zigilu inprimaketak. (de Morgan)
* Harkaitz kristalezko ontzi baten zatia (Petrie Museoa, UC11751A)

Beste hipotesi batzuk
---------------------

Von Beckerathek Menesekin identifikatu zuen, beste aditu batzuek, Narmerrekin, edo biekin, eta horregatik hartzen zuten lehen faraoi eta I. dinastiaren sortzaile bezala. Gaur egun, hipotesi hauek, zaharkitutzat hartzen dira.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Narmer** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko I. dinastia | Ondorengoa**Dyer** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Aha*** Aldatu lotura Wikidatan |
**Aitzineko bokal itxi ez biribildua**, edo **aitzineko bokal altu ez biribildua** bokal soinu mota bat da mintzatuak diren hizkuntza gehienetan agertzen dena. Nazioarteko Alfabeto Fonetikoak **[i]** sinboloarekin adierazia da eta bere X-SAMPA ikurra `i` da.

Soinu hau ahoskatua izaten ahal da bokal hutsa bezala hizkuntza batzuetan, esaterako frantsesez *chic* erraiten da, euskaraz *korapilo*. Bestalde, beste hizkuntzetan iraupen luzearekin ahoskatua da, adibidez ingelesez *meet* (/iː/ ikurraren bidez adierazia da, diptongo tipi bat da).

Aitzineko bokal itxi ez biribildua /j/ hurbilkari sabaikariaren parekoa da. Hizkuntza zenbaitetan elkarren arteko txandakatzeak daude, adibidez frantsesez. Diptongoen transkribaketan ez-silabikotasun diakrotikodun [i̯] eta [j] soinu bera adierazteko erabiliak dira maiz.

Soinu hau adierazteko latindar alfabetoa erabiltzen duten hizkuntzek ⟨i⟩ letra erabiltzen dute. Hala ere, badira salbuespenak, hala nola ingeles ortografian letra hau /aɪ/ (adibidez: *bite*) edo /ɪ/ (esaterako: *bit*) hotsekin erkidetua da eta ⟨e⟩ ⟨ea⟩ ⟨ee⟩ ⟨ie⟩ edo ⟨ei⟩ idazkerek adierazten dute /i:/, adibidez sc**e**ne, b**ea**n, m**ee**t, n**ie**ce, conc**ei**ve. Irlandar ortografian ⟨aí⟩ ⟨ei⟩ edo ⟨aío⟩ sekuentziak erabili daitezke /iː/ adierazteko..

Ezaugarriak
-----------

Aitzineko bokal itxi ez biribilduak hurrengo ezaugarriak ditu:

* Bere garaiera itxia edo altua da. Honek esan nahi du mihia ahoaren sabaitik hurbil kokatzen dela, baina kontsonante bezala sailkatuko litzatekeen hersketarik sortu gabe.
* Bere atzekotasuna aitzinekoa da. Honek esan nahi du mihia ahoaren aurrealdean kokatzen dela, baina kontsonante bezala sailkatuko litzatekeen hersketarik sortu gabe.
* Bere biribiltasuna ez biribildua da. Honek esan nahi du ezpainak ez direla biribiltzen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q320021

 |

* Wd Datuak: Q320021
**Acetobacter** generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, bazilo itxura dutenak. Aerobio hertsiak eta mugikorrak dira. Bere flageloek kokapen peritrikoa dute.

Bakterio hauek, Gluconobacter generoarekin batera, bakterio azetikoaren multzoan (*Acetobacteraceae*) sailkatzen dira. Azetikoaren bakterioek azido azetikoa sortzen dute etanola oxidatzen dutenean. Hori dela-eta, Acetobacter garrantzi handiko mikrobioa da ozpinaren sortze prozesuan (ozpina uretan disolbaturiko azido azetikoa baita), eta ozpinaren ekoizpen industrialean erabili ohi da.

Azido azetikoa sortzen duenez, Acetobacter gai da pH azidoetan hazteko (pH=5). Sortzen duen azidotasunak, beraz, ez du bakterioa hiltzen.

Ozpinaren ekoizpenean onuragarria bada ere, Acetobacter kaltegarria ere izan daiteke ardogintzan, ardoaren alkohola (etanola) oxidatzen duenean: ardoa garrazten du, etanola azido azetiko bihurtuz. Era berean, gure sagardogileen etsai amorratua ere bada, arrazoi berarengatik: sagardoa garrazten du ozpina sortzerakoan.

Ardoa, garagardoa eta sagardoa Acetobacter-ek garratz ez dezan kupelak oxigenorik gabe mantendu behar dira, ez dira aireztatu behar. Bakterio hondatzailea oso aerobioa denez, oxigenorik ezean ez da haziko eta ez du ardoa edo sagardoa hondatuko.

Ardogintzan sufre dioxidoa ere erabiltzen da mikrobio horren hazkuntza galarazteko.

Genero honetako hainbat espezie gai dira nitrogenoaren finkapena egiteko. Finkapen hau landareekin sinbiosian daudenean burutzen dute.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** *Acetobacter* MicrobeWiki-an

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q132434
* Commonscat Multimedia: Acetobacter
* Wikispecies Espezieak: Acetobacter

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4363853-3
* LCCN: sh88023203
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 83201
* GBIF: 3221519
* ITIS: 956588
* NCBI: 434
* WoRMS: 570896
* uBio: 222758
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000091

 |

* Wd Datuak: Q132434
* Commonscat Multimedia: Acetobacter
* Wikispecies Espezieak: Acetobacter
Aitziber Saldiasen jaioterria, Beasain (Gipuzkoa)
**Aitziber Saldias Torkemada** (Beasain, Gipuzkoa, 1989ko martxoaren 28a) gipuzkoar idazle eta itzultzailea da. 2007an Urruzuno Saria irabazi zuen poesia sailean.

Biografia
---------

Aitziber Saldias Torquemada Gipuzkoako Beasain herrian jaio zen 1989ko martxoaren 28an jaio zen. Ingeles Filologia ikasi zuen Euskal Herriko Unibertsitatean. Zientzia-fikziozko eta fantasiazko idazlea da. Poesia ere gustuko du eta 2007an Eusko Jaurlaritzak antolatutako Urruzuno saria irabazi zuen, poesia sailean, eta urte horretan bertan aipamen berezia egin zuen Beasaingo Udalak urtero antolatzen duen Literatur Lehiaketan.

Liburuak
--------

### Fantasia

* *Qenna* (2009, ISBN 9788484547877)
* *Qenna: entre dos fuegos* (2011, ISBN 9788499484747)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «�Argitaletxearekin denbora luzerako sinatu dut eta ez da edonola galtzeko kontua� - GARA» *gara.naiz.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-03-28).
2. ↑    *Aitziber Saldias.* .

Kanpo estekak
-------------

* Urruzuno saria

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47014867
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 102360101
* ISNI: 0000 0000 7315 9312
* BNE: XX4868958

 |

* Wd Datuak: Q47014867