*Artikulu hau Zuberoako herriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Montorio (argipena)».*

**Montori** ([montoʁ̞i]) edo **Berorize** ([beʁ̞oʁ̞i̻]e) Zuberoako ekialdeko udalerri bat da, Basabürüko Ibarrezkerrekoa, Bearnorekiko mugan kokatua. Euskararekin batera tokiko hizkuntza den okzitanieraz *Montòri* da, eta ofizialki frantsesez *Montory*.

Protestantismoak historikoki herrian izan duen eraginagatik «higanautak» ezizena ezarri zitzaien Berorizeko herritarrei.

Izena
-----

Herriaren izen zaharra **Berorize** da. Ipar Euskal Herriko toponimia nagusia aztertu duen Jean-Baptiste Orpustan adituaren ustez, baliteke jatorria *belar* hitzean edo *beltz-haritz* konposatuan izatea, eta Donamartiri herriaren izen zaharrarenari (*Sant Martin de Beloriz*) lotua da.

Erdi Aroan burgu berria sortu zutenean *Montory* (1323) edo *Montori* (1337, 1383) izena jarri zitzaion, orduan Zuberoan ofiziala zen okzitanieran. Orpustanen arabera toponimo honetan elementu erromaniko eztabaidaezina (*mont*) eta euskarazko balizko elementua (*(h)iri*, "jaun baten domeinua" zentzuan) leudeke. "Larrori" (eta akaso "Orhi") bezalakoekin lotzen du eta "mendiaren domeinua" esan nahiko luke. Geroago *Montoury* (1563) edota *Notre-Dame de Montory* (1654) formak ere dokumentatzen dira.

Oinarri zientifiko sendorik gabeko beste etimologia batzuk ere eman dira: 1881eko iturri batek **Montori** hitza latinezko *promontorium* hitzetik eratorria zelako hipotesia argitaratu zuen, eta Lemoine doktoreak *mont* gaskoi hitza eta *horreum* latinezkoa ("etxalde" zentzuan) aipatzen ditu osagaitzat.

### Okzitanieratik

*Montòri* okzitanieratik euskarara mailegatutako toponimoa dela ikusteko, *Montaury* frantsesezko grafiaren mozorropean hizkuntza honekin zerikusia duten beste leku batzuetan ere ageri den toponimoa dela esan behar da:

* Gaskoi eragina garrantzi handikoa den Angelu (Lapurdi) udalerrian, leku izen historiko bat Montaury da; gaur egun Paue eta Aturriko Herrialdeetako Unibertsitateko campus bat bertan kokatua da.
* Nimesen (Okzitania) izen bereko auzoa dago

Okzitanieraren eraginaren beste zantzu bat Euskaltzaindiak ontzat hartu ez zituen herriaren izenaren *Muntori* aldaera, erabilera zabala izan duena, eta Jentilizioa dira. Lehenaz esan behar da *Montòri* okzitanieraz horrelaxe ahoskatzen dela, /mun'tori/, *o* atonoak /u/ ahoskera izaten duelako. Jentilizioaz araututako *montoriar* eta *beroriztar* formekin batera euskaraz *montories* eta *muntories* ere erabili direla aipatu behar da, okzitanieratik mailegatu diren bokales, baiones, arrokiages...bezalakoak direnak.

Geografia
---------

### Topografia

Beguze mendia
Herri barnea udalerriaren erdialdean dago, 267 mtan. Bere inguruetan, ordea, mendi ikusgarri batzuk daude. Inportanteenak hauexek dira:

* Hargibele (795 m): Bearnorekiko mugan, gune babestua da, eta eskalada eskola bat du. Zonaldeko ikur bat da eta *Arguibelle* aldaera frantximantean **Berorizeko** (hirugarren adina) eta Landako (musika taldea) elkarte banari izena eman die.
* Beguze (767 m): tontorra Liginaga-Astüerekin konpartitua eta mendia Hauzerekin ere bai. Mendi magalean baziren burdin meategi batzuk, XVI. mendean hasi eta geroago 1815etik 1868ra bitartean ustiatuak.
* Erretzü (700 m): iparraldean Atharratze-Sorholüzerekiko mugan. 1670eko Louis de Froidourren testigantzen arabera lur komunalak izateari utzi ostean lehen erregearena eta gero estatuarena zen basoa zegoen. 1832an prefekturak esku pribatuetan utzi zuen enkante baten bidez, eta esku pribatuetan dirau gaur egun ere.

Hiru mendi nagusi horien inguruetan ibilbideak daude; Xynthia ekaitzak kalteak sortu zituen, bereziki Beguzekoan. Metro batengatik (796 m baitu) udalerriko punturik gorena hegoaldeko muturrean dago, Edre menditik hurbil eta beste behin Landarekiko mugan.

Udalerriko iparraldean Erretzütik ekialdera dauden muinoen artean Zehebiagako hegia (480 m) dago, Barkoxerekiko muga markatzen duena.

Hargibele mendia.
### Hidrografia

Udalerria zeharkatzen duten erreka guztiek Oloroeko uhaitzean amaitzen dute baina ibaiadar desberdin batzuen bidez:

* iparraldean Joosera doazen Urgarai (fr. *Ourgaray*) eta Bètlòc (fr. *Belloc*) errekak daude.
* Zuberoako ardatza den Ühaitzara doazenak dira nagusi:
	+ Etxeberri errekastoa zuzen doa Atharratzera.
	+ udalerriko hegoaldean Batasse deiturikoa jaio, herri barnetik pasatu eta gero Mehexe ibaiadarrarekin bat egin eta mendebalderantz jotzen du; Aphanize sortzen laguntzen dute, dagoeneko Astüeko lurretan.
* ekialdean Larrigau eta bere ibaiadarra den Lacòsta (fr. *Lacoste*) Landarantz doaz, eta Vert ibaian amaitzen dute beren ibilbidea.

### Udalerri mugakideak

Norabide gehienetan Zuberoako udalerriak ditu auzokide:

* Barkoxe ipar-ekialdean
* Atharratze-Sorholüze ipar-mendebaldean
* Liginaga-Astüe mendebaldean
* Hauze hego-mendebaldean

#### Sarraltzüne galdua

Ekialdean eta hegoaldeko muturrean egun okzitaniarrak diren lurrak ditu mugakide, Bearnoko Baretoseko Landakoak hain zuzen ere. Hala ere, udalerri honetako mendebaldean dagoen Sarraltzüne, Sarraltzune edo Sarantzüne (oc. *Eth Barlanés*, fr. *Barlanès*) ibarra zuberotarra -eta euskalduna- izan zen eta mendeetako gatazka bizi izan zen zeini zegokion erabakitzeko.

### Auzoak

Herri barneaz gain biztanleria bost auzo sakabanatutan banatua da (hiruk, mendi nagusien izen bana dute):

* Beguze.
* Erretzü.
* *Haut de la Côte*: ipar-ekialdean.
* Hargibele.
* Gastu edo *Gastou*: hegoaldean.

### Garraiobideak

Errepide nagusia departamendu mailako RD-918 da; Atharratze-Sorholüzerekin (mendebalderantz) eta Biarnorekin (ekialderantz] lotzen du. RD 59 herri barnean hasi eta iparralderantz jotzen du, Barkoxerantz eta RD 759 hegoalderantz doan azken horren segida da, Hauzerekiko lotura egiteko; Hauze-Montori errege bide historikoaren ordezko berriagoa da. Errepidez Oloroe-Atharratze-Maule autobusa herritik pasatzen da.

Paue-Oloroe-Maule (POM) tranbiak geltokia izan zuen udalerri honetan baina 1901etik 1931ra baino ez zuen zerbitzua eskaini; Landa-Atharratze zatia 19054ean zabaldu zen eta hasieran Montori zen geltokirik gabe geratzen zen herri bakarra, herri barnetik urrun pasatzen baitzen. Geltokiaren eraikina orain pribatua da.

Historia
--------

Beti Zuberoari lotua, 1086an Guy-Geoffroy Gaskoiniako dukeak herrialde honen gainean zituen eskubideak Zentulo V.a Biarnokoari pasatu zizkion; Gilen Erramun Zuberoako 3. bizkondeak kontran egin arren Zentulo V.ak herrialdea inbaditu eta **Montoriri** Oloroeko forua (okzitanieraz *for d'Auloron*) eman zion, eta errege-burgu berria (horregatik herriaren izen berria, **Berorize** zaharraren ondoan) sortu zuela esan ohi da; hala ere, datu hau historia eta kondairaren artekoa da.

### Zuberoa ingelesa

1307an Zuberoa ingelesen menpean geratu zen. Zenbait errege epaitegi antolatu zituzten, errege burguak ziren Barkoxe, Hauze, Atharratze (orduan "Iriberri" edo *Vilanava*) eta **Montorin**; *jurat* izenekoek kudeatutako administrazio berezia zuten, Maule errege-hiriak bezala. Ehun Urteko Gerraren inguruko aldietan Montoriri buruzko datu batzuk jasotzen dira:

* 1323an Foulque Lestrange Guienako seneskalak Ingalaterrako erregearen izenean Atharratzekoaren moduko pribilegio karta bat eman zion.
* 1337an Eduardo III.a Ingalaterrakoak Zuberoako etxeetako errolda eta bakoitzari dagozkion zergen kontakizuna egin zuen *Censier Gothique de Soule* izenaz ezagutzen den okzitanieraz idatzitako dokumentuan. Berorizen euskal eta bearnoar auzokideak zituzten 78 etxe zeuden; etxe horien izenetatik 70 bat gaur egun arte gorde dira.
* 1474an **Montori**, Hauze eta Athereik baroierri bat sortu zuten, Lüküzeko jaunaren kontra ari zen Roger Agramondarren buruaren menpean zegoena. Berorizek bere "etxe noblea" zuen, okzitanieraz "jauregi" esanahia duen *Sala* (fr *Salle*) izena zeramana.

Montoriko eliza.
### Erlijio Gerrak

Erlijio Gerren garaiak oso gogorrak izan ziren eskualdean. 1564rako herrian protestanteak ziren nagusi, G. Etxart herriko auzokidea zen artzaina eta 1568aren inguruan eliz katolikoa tenplu protestante bilakatu zen Montorin; katoliko zuberotarrak Nafarroa Beherera joan ziren hango erlijiokideekin batera Joana III.a Albretekoa erregin protestantearen kontra borrokatzera baina porrot militarra izan zutenez Zuberoara itzuli eta mendekua hartzeko Agramondarren menpeko Montori erasotu eta arpilatu egin zuten. Biztanle askok Biarnora ihes egin behar izan zuten eta erlijioa aldatu nahi izan ez zuen *jurat* bat hil zuten.

XVII. mendearen hasieran oraindik geratzen ziren protestante batzuk herrian Iruri, Zalgize, Maule eta **Montorin**; herri honetan tenpluari ere eusten zioten.

1638an Jean-Armand du Peyrer Iruriko kondeak **Montori**, Hauze, Atherei, Liginaga eta Astüek osatutako baroierria Agramondeko dukerriari erosi zion. 1661ean, Matalas apaizaren matxinadan, Mithikileko apaiza Montorira joan zen; kanpoko boterearen kontra eta Zuberoaren askatasunaren aldeko borrokan aritzeaz gain katolikoen alde eta protestanteen aurka ere ari zen, aliantzen jokoaren arabera. 3000 lagunekin herrian sartu eta 15 familiabururen kontrako neurri errepresiboak hartu zituen katoliko bihurrarazteko. Matxinadak porrot egin eta gero 1663an Estatu-Kontseiluaren agindu batek Iruriko kondeari arestian aipatu bost herrien gaineko kontrola mantentzeaz gain Atharratze, Onizegaina, Aloze, Ozaze, Ziboze,Etxebarre, Lexantzü eta Ligi ere eman zizkion. Montorin ezagutzen den azken artzain protestantea P. d'Assimont (1679an) da.

### Mundu Gerrak

Lehen Mundu Gerran Montoriko 48 herritar hil ziren eta beste 8 zaurituta itzuli ziren herrira (1911n udalerriak 830 biztanle zituen).

Bigarren Mundu Gerran zazpi montoriarrek, Indotxinako Gerran hiruk eta Aljeriako Independentziaren Gerran beste batek bizitza galdu zuten.

Nazien okupazioaren kontra aritzeko Zuberoan hiru talde armatu nagusi ibili ziren, *armada sekretua* edo *maki* izenarekin. 1944ko abuztuaren 22an erresistentziako buruetakoa zen Julio López aragoitarra **Berorize** eta Landaren arteko mugatik oso hurbil hil egin zuten. Bertan oroitarria jarri zuten eta Jean Louis Davantek eginiko *Xiberoko Makia* pastoralean (2001ean Sohütak taularatua) López pertsonaia inportanteetakoa zen, 22. jelkaldiak *Montoriko güdüka; Julio Lopez-ena* izena zeraman eta Davantentzat elkartasunaren ikurra zen. López hil zuten zonaldea oso egokia zen mugalarien lanerako; iheslariak *Haut de la Côte* auzoan (udalerriaren ipar-ekialdean) edo Barkoxeko mugan (Gaztelondo auzoan) hartu eta sarritan aldatzen zituzten bideetatik Hauze edota Urdatxeraino laguntzen zituzten; mugalarietako bat desagertu egin zen, inork ez daki zer gertatu zen harekin, eta haren emaztea Ravensbrück kontzentrazio-esparrura eraman zuten. Handik bizirik baina oso ahul itzuli zen. Oro har 27 izan ziren Alemania, Polonia eta Austriara preso eraman zituzten beroriztarrak; zortzi STO (*Service du travail obligatoire*, "Derrigorrezko lanaren zerbitzua") naziek antolatu zuten sisteman sarrarazi zituzten (eta beraz, Alemaniara behartuta gerrarekin zerikusia zuten lanetan aritzeko eraman) eta beste bik Pirinioak zeharkatu eta alde egin zuten.

1940ko azaroan Bréhain herritik (Mosela departamendua, Lorrena) berrogei erbesteratu heldu ziren Montorira; batzuk herrikoen etxeetan bizi izan ziren eta familiei etxeko zein nekazaritzako lanetan laguntzen ibili zitzaizkien; beste batzuk beraientzat prestatu ziren herri barneko etxe batzuetan egon ziren.

### Lurrikara eta Beihl kontsula

1967ko abuztuaren 13an "Eretako lurrikara" izenarekin ezagutu zena gertatu zen, Baretoseko herri horretan epizentroa izan zuelako; **Montorin** ere kalteak izugarriak izan ziren, etxeen %60a inguru suntsitu zituelako; Richter eskalako 6,5 magnitudekoa izan zen. Etxea galdu zutenentzat "lau milioiko etxeak" deitu zirenak eraiki zituzten.

**Berorize** Burgosko Prozesuarekin zerikusia duen gertaera oso bitxi baten kokalekua izan zen. Epaiketa hasi baino bi egun lehenago ETAk (Juan Jose Etxabe eta Txikiaren taldeak) Eugen Beihl, Alemaniako Errepublika Federalak Donostian zuen kontsularen bahiketa prestatu zuen. Herri zuberotar honetako apaizetxean zeukaten gordeta; ihes egitea lortu zuen gau batean eta herriko taberna batera sartu zen Alemaniako kontsula zela eta elizaren ondoko etxe batetik ihes egin zuela esaten. Han zeuden herritarrek zer egin eta berriro apaizetxera eraman zuten. Egun batzuk geroago, Eguberrian, ETAk Wiesbadenen (Hessen, Alemania) askatu zuen. Roger Idiartek *Basabürüan Montori* izena duen kanta egin zuen, azkaindarrak egin zituenen artean ezagunenetakoa, gertaera hari eskainia.

Ekonomia
--------

Laborantza eta abeltzaintza dira nagusi: ardiak esnekietarako eta behiak (Akitaniako blonda) haragirako.

Herri honetan ia galdu den aktibitate bat udako "bortüetako etxalde" edo *cujalar* (okzitanieraz; fr. *cayolar*), mendietako etxaldeak alegia. XX. mendearen hasiera arte ugariak ziren, batez ere Montori-Sarraltzüne muga aldean eta udalerriaren hegoaldean: Maillordoki, *Bagoule*, Bitola, *Légassègue*, Ordabürü, *Chuste*, Aizuburia, *Couylarou*, Aiguntze eta Izarbe. Gaur egun denak oso egoera txarrean daude. Beste aldetik, zenbait artzainek oraindik badituzte (lehengo garaietan baino askoz gutxiago badira ere) *txotx* izeneko zatiak Santa Grazi eta Basabürüko beste herri gorenetako etxaldeetan; beste batzuek bere ardiak Aspe eta Aussau Biarnoko ibarretara bidaltzen dituzte, hango artzainek zaindu ditzaten.

Udalerrian nekazaritza eta abeltzaintzara emandako 2500 hektareetatik 680 bat komunalak dira, 1800 bat pribatuak, eta beste 20 bat (Hauze eta Santa Graziko lurretako mugan dagoen Barlamont izeneko eremua) Montorik, Barkoxek eta Landak partekatuak.

Gazta egiteko *Les Fermiers Basco Béarnais* kooperatibak dituen hiru lantegitatik bat Montorin dago. Ahuntzak dituzten bi artzain daude; lehena arestian aipatutako kooperatibarekin ari da eta bigarrenak, Patrap etxaldekoak, bere gaztak *Les chèvres de Gastou* izendapenarekin saltzen ditu.

Bi enpresa txiki daude, lurretik zein animaliengandik ateratako ekoizpenak egiteko: ahatekien *Les confits d'Arguibelle* Arainti etxaldean eta barazki biologikoak saltzen dituena.

Beste garai batzuetan, herri honetako ekonomiarako garrantzia izan duten elementuen artean baziren harrobiak, artilea, lihoa, eztia, gaztainak edota esku-langile mota batzuk.

### Baso komunala

Herriak baso komunalak ere baditu (583 ha); udalerriko iparraldean (Casterar, Malaxandi, Latalhada, *Bigné*) eta hegoaldean (*Le Bouch*, *Gastou*, *Huncharie*) dauden esparruez gain egun Landarenak diren lurretan daude handienak, Santa Graziko mugetaraino heltzen baitira: Edre, *Seguro*, Liziaga, *Légacègue*, Maillordoki, Ordaburu, *Chuste*, *Bagoule*, Bitola, *Couylarou*, las Bartas, Isiburia, Aiguntze, Lakurde eta 1542 m dituen Arbuti mendikoa.

### Turismoa

Hotel bat (*Auberge de l'Étable*) eta lau landetxe. Etxe berriak eraikitzen ziren bitartean 1967ko lurrikaran etxea galdu zutenentzat egin ziren txalet prefabrikatuetan (*Histouye* izeneko tokian) gaur egun *Les Chalets de Soule* oporlekua dago

Demografia
----------

1377ko *Censier gothique de la Soule* dokumentuan **Montorin** dagoeneko 76 *Ostau* ("etxe" okzitanieraz) zeudela aipatzen du.

Maule-Lextarren notarioa zen Pierre Casaliveteryren *Journal* liburuan 1460-1481 urteetarako 11 su kontatzen ditu eta 1540-1548 aldian 125, beraz hazkunde demografiko handia izan zen.

XIX. mendean 1.200 biztanle izatera iritsi zen, baina ordutik etengabeko gainbehera izan zuen populazioak bi mendez. XXI. mendearen hasieran 300 pertsona baizik ez ziren bizi Montorin.

| Montoriko biztanleria |
| --- |
|  |
| Datuen iturburua: INSEE |

Politika
--------

Herriko Etxea.
### Auzapez zerrenda

| Agintaldia | Auzapeza | Alderdia | Lanbidea |
| --- | --- | --- | --- |
| 1800-1821 | Pierre Lhande |  |  |
| 1821-1826 | Pierre Dastugue |  |  |
| 1826-1835 | Casamajou |  |  |
| 1835-1840 | Mathieu Goiti |  |  |
| 1840-1843 | Jean-Pierre Casamajor |  |  |
| 1843-1848 | Félix Jauregiber |  |  |
| 1848-1852 | Salenave |  |  |
| 1852-1855 | Jean-Pierre Casamajor |  |  |
| 1855-1865 | Pierre Lhande |  |  |
| 1865-1870 | Pierre Casabonne |  |  |
| 1870-1874 | Cabana-Salenave |  |  |
| 1874-1881 | Pierre Cabana |  |  |
| 1881-1884 | Jean-Pierre Capdevielle |  |  |
| 1884-1892 | Dominique Althabe |  |  |
| 1892-1900 | Jean-Pierre Capdevielle |  |  |
| 1900-1904 | Dominique Althabe |  |  |
| 1904-1908 | Dominique Gorge |  |  |
| 1908-1929 | Pierre Bizkubi |  |  |
| 1929-1935 | Édouard Pontaut |  |  |
| 1935-1941 | Pierre Honthaas |  |  |
| 1941-1944 | Delegazio berezia |  |  |
| 1944-1945 | Pierre Honthaas |  |  |
| 1945-1953 | Pierre Capdevielle |  |  |
| 1953- | Pierre Honthaas |  |  |
| 1983-2001 | Pierre Bozom |  |  |
| 2001-2008 | Roger Lapeyrade |  |  |
| 2008-2014 | Roger Lapeyrade |  |  |
| 2014-2020 | Roger Lapeyrade |  |  |

### Herri elkargoak

* Zuberoako Herri Elkargoaren barruan dago.

Kultura
-------

Aspaldikoa da (1913ko *Les trois empereurs, campagne d'Austerlitz*) herri horrek taularatu duen azken pastorala eta gainera frantsesez izan zen; Napoleon Bonaparteri eskainia, aurreko batean ere (1896ko *Bonaparte, deuxième campagne d'Italie (1900)*) pertsonaia bera protagonista zen beste bat taularatu zen.

Azken urteetan maskaradak bisitatzen dituen herrien zerrendan ez da egoten, euskarak **Berorizen** bizi duen egoera kaskarraren seinale.

Kantuaz den bezainbatean, elizako abesbatzaz gain, Landako Arguibelle bearnotar taldean eta Errejentak nahiz Xiberoko Kantariak zuberotar taldeetan badira beroriztar batzuk. Euskal dantzetan aritzen denik ere bada; orain herrian talde osorik ez da, baina 1960ko hamarkada arte ospe handiko taldeak izan ziren.

Grang'Expo izeneko aretoan erakusketak antolatzen dira: Zuberoako eskolei buruz, herrialdeko herri-medikuntzaz...

### Hizkuntzak

**Montoriko** egoera linguistikoa berezia da; Aturri aldeko zenbait herriren moduan xarnegua da, hots, euskaldunak eta gaskoiak nahasten diren lekua. Zuberoan bada okzitaniera tokiko hizkuntza nagusia den herririk, Pettarrean (Ozaraine-Erribareita, Jeztaze) baina Montoriko egoera bestelakoa da: joera bat nabari den arren (mendebalde, iparralde eta hegoaldean euskaldunak, ekialdean eta ipar-ekialdean gaskoiak), zaila da muga linguistiko argirik marraztea. XX. mendearen erdialdea arte baziren familia euskaldun hutsak, okzitanieradun hutsak eta bi hizkuntzetako kideek osatutakoak; frantsesa jakin gabe euskara-bearnera elebitasuna nahiko normala zen herri honetan. Azken belaunaldiekin, ordea, frantsesa erabat nagusitu da; euskara egoera ahul da, eta leku gehienetan bezala okzitanieraren familia barruko transmisioia ia erabat eten da. Erreferentzialtasun publikoari dagokionez bederen, euskarak indar handiagoa du, eta karrika nahiz auzo izen elebidunak (frantsesa/euskara) erakusten dituzten kartelak ipini dira; aldiz, beste herri batzuetan ez bezala, herriko jaietako programa jakinarazten duen kartela frantses hutsez ageri da, hala nola Herriko Etxearen webgunea.

Herri honetan egiten den euskal hizkera hegoaldeko zuberera da. Egun euskara egoera kaskarrean badago ere, izugarrizko aberastasuna izan du; adibide bat aipatzearren, mendebaldeko haizea izendatzeko *itxasaidia*, *ebi aizia*, *pekaizia*, *Baiuna haize*, *aizebeltza* eta *manex haize* hitzak bildu dira.

Espainiako Gerra Zibilaren ondorioz iheslari batzuk herrian kokatu ziren; azken urteetan ingeles batzuk hara bizitzera joan dira, eta horrek **Berorize** bost hizkuntzatako herria bihurtu du.

#### Hiztegia eta toponimia

Euskara-okzitaniera elkarbizitza historiko honek ondare linguistiko-kulturalean izugarrizko aberastasuna ekarri du eta herrian garatzen ziren jarduera tradizionalekin zerikusia duten hainbeste elementuk bi hizkuntzatako izenak dituzte: *hiatzüna* (eu) = *arguèta* (oc), *txakostia* (eu) = *escalèta* (oc), *aska* (eu) = *bassiot* (oc), *eskua* (eu) = *plec* (oc)...

Toponimian ere, bi hizkuntzetan jatorria duten leku-izenak udalerri osoan zehar erabat barreiatuta daude. Adibideak:

* Euskaran jatorria duten toponimo batzuk: Etxeberri, Rekalt, Baigorri, Elizalt, Sagaspe, Bordazarre, Goiti, Haltzondo, Urrutigoiti, Harzuri, Laxagaborda, Ibarrola, Pikabia...
* Jatorria okzitanieran duten toponimo batzuk: Salanava (*Sallenave*), Supervièla (*Superville*), Latalhada (*Lataillade*), Maisonava (*Maysonnave*), Carrèra (*Carrère*), Miranda (*Mirande*), Caishau (*Cachau*), Sent Martin (*St-Marty*), Palhet (*Paillet*)...

### Jaiak

Herriko festak abuztuan izaten dira, 15ean zentratuta; 1945etik herrian jai batzorde indartsua egon izan da. Garai batean egun ia desagertu diren Zuberoako artzainen herri-kirolen (barra jaurtiketa, jauziak...) erakustaldiak bazeuden ere, 1947tik eta ia urtero "Landestar erako zezenketa" (okzitanieraz *corruda landesa*) antolatu izan da eta beraz 2007an 60. urteurrena ospatu zuten. 1967ko abuztuaren 13an lurrikara gertatu zenean **Montori** jaietan zegoen.

Desagertu diren ospakizun edo tradizioen artean hauexek daude:

* Inauterietako Astearte Handian mozorrozteko tradizioa zegoen.
* Abuztuko jaien aurreko egunetan jai batzordeko gazteak auzorik auzo joaten ziren diru eske.
* 1960ko hamarkada arte Haut de la Côte eta Erretzü auzoetakoek ehiza era bat praktikatzen zuten irailean, uso mota bat (*Columba livia*) hartzeko, horretarako propio egiten ziren iratzez eginiko txabolatxo batzuen laguntzaz.
* 1940eko eta 1950eko hamarkadan zenbait kabalkada antolatu ziren.
* Ospakizun katoliko batzuk ere egiteari utzi zaio: erromesaldiak (Ospitalepera Done Bladi egunean abereentzako babesa eskatzeko, Maidalenara uztailaren 22an), prozesioak (auzoka Igokunde eguna baino lehen, Besta Berrin, Donibane...); Aste Santuan ere ospakizunak askoz ere oparoagoak izaten ziren.

### Gastronomia

**Berorizeko** sukaldaritza tradizionala eskualdeko ekoizpenetan oinarritutakoa da: garbura (batez ere Biarnoan prestatzen den barazki zopa), Zuberoako piperrada, uso, basurde edota ehiztatutako beste animaliekin eginikoak...

Ekipamenduak
------------

### Administrazioa

Herriko Etxea apaizetxe zaharrean dago. Postetxea ere bada.

Osasun zerbitzuetarako beroriztarrek Atharratze edo Eretara joan behar dute.

### Hezkuntza

Hezkuntza beroriztarren kezka historikoa izan da. 1789an, Frantziako Iraultzaren garaietan, zuberotarrak Maulen batzartu ziren beren eskaerak egiteko; Montorik herrialdeko hiriburuan kolegio bat eraikitzea eskatu zuen, gazteen hezkuntza hobetzeko. 1833an derrigorrezko hezkuntza ezarri zenetik udalerri bakoitzak gutxienez eskola bat mantentzeko beharra izan zuen; inspektore baten txostenaren arabera Atharratze-Sorholüzeko Kantonamenduan Atharratze-Sorholüzen bi maisu zeuden eta **Berorizen** ere bai. Orduan herriak 1300 biztanle zituen.

Gaur egun Zuberoako herri askotan eskolarik ez badago ere, **Montorin** bi gela dituen Lehen Mailako eskola publikoa dago; jantoki eta haurtzaindegi zerbitzua du. 2009-2010 ikasturtean 33 ikasle zituen; bi irakasle eta jantoki eta haurrak zaintzeko arduradun banak lan egiten zuten bertan. Ez dago eredu elebidunik; euskara ikasgai gisa eskaintzen da.

### Kirola

Eskolan dagoen plaza libreaz gain pilotaleku estalia dago, ezker pareta motakoa. Jai Batzordeak pala txapelketa bat antolatzen du eta petanka elkarte bat dago. Errugbi zelaia ere badu, ez ordea talderik. Herri barnean desagertu zen beste plaza libre bat egon zen.

Ehiza eta arrantza ere askok praktikatzen dute.

Ondasun nabarmenak
------------------

### Ondare zibila

* Lurrikara baino lehen "Iturriko Plaza" zena erabat berriztatu behar izan zuten. Aurreko garaiko etxe bakarra geratu zen, Bigarren Mundu Gerran familia iheslari judu bat bizi izan zen lekua; familiak geroago bere esker ona adierazi zion **Montoriri** eta plaza beraiei eskainita dago, plaka bat ere ezarri zelarik.
* Udal ikuztegia ere zaharberrituta dago.
* Udal putzua, *Casanavako iturria* (gaskoi izena; frantsesez: *Casenave*) izenaz ere ezaguna, orain ez da erabilgarria. Erreuma eta arnasketa aroazoak sendatzeko ezaugarriak zituen; 1910eko hamarkada arte Casanava etxea bainuetxe txiki bat izan zen eta bezeroak bere uretan bainatzera etortzen ziren. Lehen Mundu Gerraren ostean mediku bat bainuetxea berpizten saiatu zen baina arrazoi ekonomikoengatik ezin izan zuen. Iturrian herriko biztanleek 1960ko hamarkada arte edateko ura hartzen zuten.
* Udalerrian harrizko zubi batzuk daude: Ibarrola, *Capchuberro*, Lavath (fr *Labat*), *Pintou*.
* Jatorriko familien etxaldeek bordak izaten zituzten; horietako batzuk etxe bihurtu ziren, batez ere familiako kideren bat Amerikatik itzultzen zenean non bizi eskaintzeko.

### Ondare erlijiosoa

* Trantsizio estiloko (erromaniko eta gotikoaren artean) XII. mendeko eliza du herriak, Igokundeari dedikatua. XVIII. mendeko erretaula du. Antzinean, Donejakue Bidearen geralekua zen. Barnealdea 1967ko lurrikararen ostean erabat berriztatu behar izan zuten.
* Elizaren ondoan bi hilarri daude eta bide baten ertzean beste bi; azken hauek hilketa batzuk suertatu ziren lekuetan ezarri zituzten.

* Eliza eta hilerria Eliza eta hilerria
* Elizan dagoen Ama Birjina eta umearen estatua Elizan dagoen Ama Birjina eta umearen estatua
* Eskola eta pilotalekua Eskola eta pilotalekua

Montoriar ospetsuak
-------------------

* Pierre Vissler antzerki munduko aktore, pailazo eta teknikaria **Montorin** bizi da.
* Monique Kihl eta Mathieu Schmitt bikotekide eta margolariak ere han bizi dira.
* Cédric Maly nabarmendu daiteke musikarien artean; Xiberoko Kantariak eta beste talde batzuetako kidea da.

### Kartografia

* IGNren 1446 ET (*Tardets-Sorholus.Arette*) mapa, 1:25000 eskalakoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Okzitaniera arautuan *Lapeirada* ("harrizko galtzada"); Miquèu Grosclaude: *Dictionnaire étymologique des noms de famille gascons*, *Radio País*, 1992, Paue, 198-199.or.
2. 1 2 3 4 5    *Euskal Herriari Begira.*  Udalbiltza.
3. ↑  Euskaltzaindia: *92. araua: Zuberoako herri izendegia*. Izendegi horretan, *Montori* ageri da izen nagusitzat.
4. ↑  «Ziberoko herrien epixtola»[*Betiko hautsitako esteka*], *Herria*, 2063. zenbakia, 1990.
5. ↑  Jean-Baptiste Orpustan: *Toponymie basque*, Presses Universitaires de Bordeaux, 1991; 87. eta 156.or.
6. ↑  *Contrats de Luntz*, Biarnoko Luntz notarioak XIV. mendean idatzitako testuak.
7. ↑  Orpustanen aipatu lana, 155-156.or.
8. ↑  *Aveux de Languedoc*, *Archives de l'Empire*, 45.or.
9. ↑  Oloroe-Donamariako elizbarrutiko XVII. mendeko idazkiak.
10. ↑  Anberesko sozietate geografikoaren buletina, 1881.
11. ↑  Lemoine, J: *Toponymie du Pays Basque et des Pays de l'Adour*.
12. ↑  UPPAren webgunea.
13. ↑  Auzoaren kokapena.
14. ↑  *Muntori*, Etxahun Barkoxeren bertsoetan.
15. ↑  Udalbideren webgunean.
16. ↑  *Montories* Sü Aziaren webgunean.
17. ↑  *Muntories* Euskaltzaindiak berak proposatuta; ikus 1057.or.
18. ↑  Izenak Euskaltzaindiaren *Euskal Herriko mendi-izenak* lanean erabilitakoak dira; ikus 34.or.
19. ↑  *Annuaire des falaises*.
20. ↑  *Montory.chez.com*.
21. ↑  *Agor en Bearn* CDa Agorilaren webgunean.
22. ↑  *Les mines de fer*.
23. ↑  Ibilbideak udalaren webgunean.
24. ↑  *Zehebiagako hegia Ibarrettoaren mugaldean*[*Betiko hautsitako esteka*], Allande Sokarros, Berria.
25. ↑  Miquèu Grosclaude: *Dictionnaire étymologique des noms de famille gascons*, *Radio País*, 1992, Paue. Ikus 54.or.
26. ↑  Berorizeko fitxa *Sandre* webgune ofizialean.
27. ↑  Gasconha.com.
28. ↑  Txomin Peillen, *Agur Zuberoa*, Biba Xiberua! Elkartea, Urretxu-Zumarraga, 2001; ikus 9-10.or.
29. ↑  *Mugako zuberotarrak*, Philippe Etxegorri, 2007; ikus 4.or..
30. ↑  *Les hameaux* Herriko etxearen webgunean.
31. ↑  *Le tram*.
32. ↑  Jean-Baptiste Orpustan: *Toponymie basque*, Presses Universitaires de Bordeaux, 1991; 155.or.
33. ↑  *Le Censier gothique de la Soule*.
34. 1 2  *Histoire de Montory*.
35. ↑  *Historique* *Vivons notre Village - Montory* elkartearen webgunean.
36. ↑  *Liste des soldats de Montory morts pour la France*.
37. ↑  *Guerre de 1939 - 1945 et Indochine*.
38. ↑  Txomin Peillen[*Betiko hautsitako esteka*], *Zuberoaren Askapena*.
39. ↑  Julio Lópezen oroitarria.
40. ↑  *Xiberoko Makia* Herri Musikaren Txokoan.
41. ↑  Pastoralaren testua[*Betiko hautsitako esteka*] EITBn.
42. ↑  *Le Monument aux Morts*.
43. ↑  *Le séisme de 1967*.
44. ↑  Allande Sokarros[*Betiko hautsitako esteka*] Berrian.
45. ↑  *Mugalaris: memoria del Bidasoa*, Anjel Rekalde.
46. ↑  Jean Louis Davantek eginiko biografia; ikus 3.or.
47. ↑  *Basabürüan Montori*, *Han-hemenka kantari*, 45.or.
48. ↑  *Les bordes et cayolars*.
49. ↑  *L'agriculture*.
50. ↑  Herriko Etxearen webgunea.
51. ↑  *Les confits d'Arguibelle*.
52. ↑  Ikus *Montory autrefois* Herriko Etxearen webgunean.
53. ↑  *La fôret communale*.
54. ↑  Aktibitate ekonomikoak Herriko etxearen webgunean.
55. ↑  *Les Chalets de Soule*
56. ↑  *Journal de Pierris Casalivetery*, Jean Jaurgainek *Archives historiques de la Gascogne* izenekoetan (1909) transkribatu eta argitaratutakoak eta Manex Goihenetxek *Histoire générale du Pays basque* sortaren 3. liburukiko (Elkarlanean, 2001, ISBN 2-913156-34-7) 24.orrialdean jasoa.
57. ↑  Casabonne auzapezaren dimisioagatik.
58. ↑  1941eko ekainetik 1944ko irailera Vichyko gobernuaren prefetak izendatutako delegazioak udalbatza ordezkatu zuen; kideak Jean Bizkubi, Jean Souleguieu eta Louis Althabe izan ziren. 1944an aurreko auzapezak kargua berreskuratu zuen.
59. ↑  Orain arteko auzapezen zerrenda Herriko Etxearen webgunetik aterata.
60. ↑  *Pastoralak Xiberoan* Sü Aziaren webgunean.
61. ↑  Jean Haritxelhar: *Frantziako historia pastoraletan*, Antso Jakituna Fundazioa, 2008. ikus 19.or.
62. ↑  Maskaradak aipatu webgunean.
63. ↑  Dantzari taldeak.
64. ↑  *Vallée de soule*, ikus 16.or.
65. ↑  *Soule-Xiberoa*[*Betiko hautsitako esteka*].
66. ↑  *Euskararen mugimenduak Biarnoko mugan* mapa, Philippe Etxegorriren *Mugako zuberotarrak* lanean, 2007; 5.or.
67. ↑  *Okzitaniera Euskal Herrian* *Allartean* blogean.
68. ↑  *Les langues parlées* Herriko etxearen webgunean.
69. ↑  Kartel elebidun bat ikusgai.
70. ↑  2010eko jaietako kartela.
71. ↑  Philippe Etxegorrik eginiko mapa.
72. ↑  Montori Pedro Irizarren *Morfología del verbo auxiliar suletino* 2002ko lanean aztertzen diren herrietako bat da; ikus, besteak beste, 44.or.
73. ↑  Gotzon Aurrekoetxea: *Haizeen izendapenak ahozko hizkeran* in *Txillardegi. Lagun giroan*, UEU, Bilbo, 2000; ikus 105.or.
74. ↑  *La population*.
75. ↑  *Hiatzüna* adibide gisa.
76. ↑  *le bois*
77. ↑  *Le pèle-porc*.
78. ↑  *Plec* edo *eskua*.
79. ↑  IGNko mapan grafia frantximantean ageri dira.
80. ↑  Lehen okzitaniera normalizatuko grafiak agertzen dira, Miquèu Grosclauderen *Dictionnaire étymologique des noms de famille gascons* lanean eta Gasconha.comen oinarrituta; parentesi artean IGNko frantsestutako grafia
81. ↑  *Amusements, loisirs et fêtes*.
82. ↑  *La chasse au biset*.
83. ↑  *Les cavalcades*.
84. ↑  *Les coutumes religieuses*.
85. ↑  *Qualité de vie*.
86. ↑  *Le bureau de poste*.
87. ↑  *L'école*.
88. ↑  Zuberoako Herri Elkargoaren webgunea.
89. ↑  *Loisirs*.
90. ↑  Ondare zibila.
91. ↑  *Ponts en pierre*.
92. ↑  Ondare erlijiosoa Herriko etxearen webgunean.
93. ↑  Vissler EKEren webgunean.
94. ↑  Schmitt Pqev.orgen.
95. ↑  Maly *Pléyades Événements* enpresaren webgunean.

Ikus, gainera
-------------

* Landa (Okzitania)
* Beguze

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

* **(Frantsesez)** Herriko Etxearen webgunea.
* *Bortuko bizitza*[*Betiko hautsitako esteka*] Montoriko euskaraz.
* Erakusketa hirueledun baten berri[*Betiko hautsitako esteka*], Allande Sokarros, Berria, 2006ko abuztuaren 3a.
* **(Ingelesez)** **(Frantsesez)** *Vivons notre village-Montory* elkartea; bizitza kulturala eta ondarearen zaintza lanak garatzen ditu.
* Berorize Gaindegiaren Euskal Herriko ekonomiaren eta gizartearen atlasean.
* **(Ingelesez)** Argazki eta testu sorta webgune honetan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q685980
* Commonscat Multimedia: Montory / Q685980
* Wikibooks Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Montori

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 15270226w (data)
* **Lekuak**
* OSM: 2139375
* INSEE: 64404

 |

* Wd Datuak: Q685980
* Commonscat Multimedia: Montory / Q685980
* Wikibooks Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Montori



| * i
* e
* a
Zuberoako udalerriak Zuberoa |
| --- |
| Ainharbe • Aloze-Ziboze-Onizegaine • Altzai-Altzabeheti-Zunharreta • Altzürükü • Arrokiaga • Arüe-Ithorrotze-Olhaibi • Atharratze-Sorholüze • Barkoxe • Berrogaine-Larüntze • Bildoze-Onizepea • Domintxaine-Berroeta • Eskiula • Etxarri • Etxebarre • Ezpeize-Ündüreine • Gamere-Zihiga • Garindaine • Gotaine-Irabarne • Hauze • Idauze-Mendi • Iruri • Jeztaze • Lakarri-Arhane-Sarrikotagaine • Larraine • Lexantzü-Zunharre • Ligi-Atherei • Liginaga-Astüe • Lohitzüne-Oihergi • **Maule-Lextarre** • Mendikota • Mitikile-Larrori-Mendibile • Montori • Muskildi • Ospitalepea • Ozaraine-Erribareita • Ozaze-Zühara • Pagola • Sarrikotapea • Sohüta • Urdatx • Urdiñarbe • Ürrüstoi-Larrabile • Zalgize-Doneztebe |