recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Orvietoko duomo** edo **katedrala** (italieraz: *Duomo di Orvieto; Cattedrale di Santa Maria Assunta*) XIV. mendeko katedral katoliko handia da, Andre Mariaren Jasokundeari eskainia, eta Orvieto hirian dago, Umbrian, Italia erdialdean. 

Orvieto hirian dago, mendi bolkaniko baten gainalde lauan. Katedralaren fatxada eraikuntza erlijiosoko pieza klasiko eta ikusgarria da, XIV. mendetik XX. mendera bitarteko diseinuko elementuak ditu. Toscanako Florentzia eta Sienako *duomoen* antzekotasunak handiak dira.

Historia
--------

Eraikina Urbano IV.a aitasuntuaren agindupean eraiki eraiki zen, Orvieton gordetzen zen erlikia bat, Bolsenako korporala, eraikuntza egoki batean egon zedin gordea. Lehen harria 1290. urtean jarri zuen Aita Santuak, eta Arnolfo di Cambio maisuak hasi zituen lanak itxura erromanikoko eliza bat eraikitzen. 1309.enean ordea, Sienako Lorenzo Maitani etorri zen arazo batzuk tarteko lanen ardura hartzeko, eta Sienako duomoan egindako lanen antzekotasun handiko ukitu bat eman zion elizari: bata zein bestea Sienar Gotikoaren ordezkari direla esan daiteke. 

1986az geroztik, Orvietoko katedrala Todiko elizbarrutiko apezpiku-egoitza da.

Ezaugarriak
-----------

Aberastasun handiko eliza da. Fatxadan urrezko mosaikoak, arrosa-leiho handi bat, urrezko mosaikoak, brontzezko hiru ate handi eta historia biblikoa laburbiltzen duten lau erliebe bikain daude.

Barrualdean, bi kapera nabarmentzen dira, Korporalarena eta San Briziorena, biak fresko ikusgarriz apainduak. 

San Brizioren kapera edo *Cappella Nuova* delakoa eskuinetara dago. Freskoetan Fra Angelico eta bere laguntzaileenak dira nabarmenenak, eta baita Luca Signorellirenak. 

Ezkerretara dagoen kapera, Korporalarena, Orvieton gordetzen den erlikia honen gordelekua da. San Pietro Parenzo santuaren erlikiak ere bertan gordetzen dira, Orvietoko bertako santu batenak. Kapera honetako Ugolino di Prete Ilarioren freskoetan ezkerrean eukaristiaren historia jasotzen da, eta eskuinean erlikiarena, nola odoleztatu zen Bolsenako korporala. 

Ugolino berarenak da absideko freskoen ziklo ikusgarri eta zabala, Andre Mariaren bizitzako pasarteak ilustratzen dituena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Orvieto Cathedral | Wondermondo» *www.wondermondo.com* 2012-07-20 (Noiz kontsultatua: 2021-09-06).
2. ↑   **(Ingelesez)** «The Chapel of Saint Brizio inside Orvieto's Duomo - Umbria» *www.umbriatourism.it* (Noiz kontsultatua: 2021-09-08).
3. ↑   cie, G. Massiot &. «Orvieto Cathedral, Chapel of the Corporal: Overall view of chapel with frescoes, altar and aedicule-shaped tabernacle» *curate.nd.edu* (Noiz kontsultatua: 2021-09-08).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10924
* Commonscat Multimedia: Duomo (Orvieto) / Q10924

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133809442
* GND: 4253825-7
* LCCN: n88652520
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q10924
* Commonscat Multimedia: Duomo (Orvieto) / Q10924
**Janet Cobbs** (Garden Grove, Kalifornia, 1976ko otsailaren 22 - ) estatubatuar boleibol jokalaria izan zen. Gaur egun, AEBn boleibol entrenatzailea da.

Biografia
---------

Janet Concordia Academy bigarren hezkuntzako eskolara joan zen, eta boleibola, saskibaloia eta sofbola jokatu zituen. Estatu osoko taldea bitan aritu zen boleibolean eta saskibaloian. 1984an, A motako estatuko txapelketara zuzendu zuen boleibol taldea. 1985ean Metroko saskibaloi-jokalari izendatu zuten.

Janet Cobbsek, Minnesota Monarchs-entzat (Estatu Batuak) 1988-89an, Ceramica 

Magicarentzat (Italia) 1993-94an eta Vakifbank-entzat (Turkia) 1996-97an jokatu zuen profesionalki. Internazionalki, Estatu Batuetako talde nazionaleko kide izan zen 1989tik 1994ra. 1992ko Udako Olinpiadetan Estatu Batuekin brontzezko domina irabazi zuen. 1992ko Hong Kong Kopako MVP izendatu zuten. 

Entrenatzaile moduan, Ipar Dakotako Estaturako eta Wisconsin–River Falls Unibertsitaterako entrenatzaile laguntzailea izan zen Janet. Gaur egun, entrenatzaile nagusia da Ontario Kanadako Cambridge Scorpions Boleiboleko Programan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13562892

 |

* Wd Datuak: Q13562892
***San Andrés*** Jusepe de Ribera margolari espainiarraren lan ospetsua da. Mihise gaineko olioz egina dago eta 123 zm-ko altuera eta 95 zm-ko zabalera du. 1631 inguruan margotu zuen eta, gaur egun, Pradoko museoan dago jasota, Madrilen (Espainian). Barrokoko tenebrismo joeran sailkatzen da.

Historia
--------

Lan hau Riberaren lehen garaian kokatzen da, tenebrismoan alegia, eremu argiztatuen eta goibelen arteko kontraste nabarmenekin margotuta baitago. Hasiera batean El Escorial monasterioan egon zen, Pradoko museora eramana arte. Lan horren kopia partzial bat egin zuen Mariano Fortunyk; Pradoko museoak 2014an erosi zuen ere bai.

Deskribapena
------------

Margolan honek irudi isolatu bat erakusten du, Andres apostolua. Argia ezkerretik erortzen zaio, bortizki. Santuaren aurpegia eta gorputz biluzia biziki argituta daude. Irudia errealismo handiz irudikatuta dago. Mota honetako koadroetarako, Riberak naturaleko modeloak kopiatzen zituen, Napoliko arrantzaleak adibidez. Bere martirioaren gurutzeari besarkatuta dago apostolua. Eskuan, amu bat darama arrain batekin, bere arrantzale-lanbidea gogoratuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Margolanaren fitxa Pradoko museoaren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6118296
* Commonscat Multimedia: St. Andrew (Ribera, Prado) / Q6118296

---

 |

* Wd Datuak: Q6118296
* Commonscat Multimedia: St. Andrew (Ribera, Prado) / Q6118296
Sagu txanoduna
**Etxeko arratoia** arratoi marroixka da (*Rattus norvegicus*), etxekotua, eta **maskota** gisatzat hartzen da.

Arratoien jatorria XVIII. eta XIX. mendeetan Europan egiten zen animalien borrokako kirol batean dago. Handik aurrera, maskotak bezala hazi dira bereziki, eta kolore eta ilaje mota ugari hartzen dituzte. Gaur egun, arratoiak munduaren inguruko talde gogotsuek hazten dituzte, baina batera uzten dituzte, etxeko beste animalia batzuek bezala. Animalia horiek familian sartzeko, horietan espezializatutako babesle batengana jotzea da onena. 

Etxeko arratoiak, fisiologikoki zein psikologikoki, beren senide basatien desberdinak dira. Horrela, ondo elikatuta, parasitoak kenduta eta animalia exotikoetan aditua den albaitari bat erregulartasunez bisitatzen badute, ez dute osasunerako beste maskotek baino arrisku handiagorik. Etxeko arratoi marroixkak ez dira zemaitzat hartzen, etxean salmonella bezalako arratoi patogenoak sar ditzaketen arratoi basatiak ez bezala. Konpainiako arratoiek arratoi basatiek baino osasun-arrisku desberdinak dituzte, eta, beraz, arratoi basatien gaixotasun arrunt asko harrapatzeko aukera gutxiago dituzte.

Etxeko arratoiak aukera ezin hobea dira lagunartean egotea gustatzen zaien pertsona lasaientzat, baina animalia txikiekin mitoak egon arren, haien zaintza garestia da. Kaiola oso zabalak eta dozenaka osagarri behar dira adimen handia dutelako psikologikoki estimulatuta mantentzeko. Arratoiak animalia taldekoiak eta sozialak dira, eta, beraz, sexu bereko beste arratoiekin bizi behar dute beti, kumeak ez hazteko. Gainera, etxeko arratoiek denbora bakarrik igaro dezakete, oso leialak dira eta erraz entrenatzen dira, adimen-jolasez eta motibazioez gozatzen baitute.

Kanpo estekak
-------------
**Thaissa Presti** (São Paulo, 1988ko apirilaren 26a) brasildar atleta bat da, 100m, 200m eta 4 x 100m disziplinetan espezialista.

2007ko Río de Janeiro Panamerika Jokoetan Thaissa presti parte hartu zuen bere herrialdeko atletismo taldearekin, eta Pekingo Olinpiar Jokoak 2008ko proba berean; azken txapelketa honetan, laugarren postua lortu zuen Rosemar Coelho Neto, Lucimar de Moura eta Rosângela Santosekin batera. 2009ko Berlinetan bosgarren postua lortu zuen Atletismoko Munduko Txapelketan, 4x100 m-ko erreleboan korrika egitea Rosemar Maria Neto, Lucimar de Moura eta Vanda Gomesekin. 

Iberoamerikako mailan, 4 x 100 metroko erreleboan urrezko domina irabazi zuen Ana Claudia Lemos da Silva, Vanda Gomes eta Bárbara Leônciorekin batera 2010eko Iberoamerikako Atletismo Txapelketako XIV. edizioan.

Hego Amerikan, São Paulon 2007an eta Liman 2009an ospatutako Hego Amerikako Atletismo Txapelketan parte hartu zuen. 

Lehenengo lehiaketan 4 x 100 metroko erreleboan urrezko domina jaso zuen Luciana Alves dos Santos, Lucimar de Moura eta Thatiana Regina Ignâciorekin batera, eta brontzezko domina 100 m eta 200 m-tan; 8-9 bigarren lehiaketan. Zilarrezko domina jaso zuen 200 m eta 4 x 100 m erreleboetan, eta brontzezko domina lortu zuen, berriz, 100m erreleboetan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7709338
* Commonscat Multimedia: Thaissa Presti / Q7709338

---

* **Kirolariak**
* IAAF: 14269419

 |

* Wd Datuak: Q7709338
* Commonscat Multimedia: Thaissa Presti / Q7709338
**Can de Chira** edo **artzain-txakur altoaragoarra** artzain-txakurraren arraza da, Pirinioetakoa eta Huescakoa.

Arrazak nazioartean onarpen formalik ez izatea arraza-kanonaren ezaugarriak betetzen dituzten ale gutxi batzuen ondorio da, azken hamarkadetan beste txakur-arraza batzuekin izan duen nahasketa-maila handiaren ondorioz.

Herriko abeltzainek ardiak eta aberea bazkatzeko erabiltzen zituzten antzeko txakurren ahozko kontakizunak (aragoieraz, «Chirako Cana» «aberea biltzeko eta bueltatzeko txakurra» esan nahi du) hainbat mendetara iritsi dira, eta argazki zaharrenak XIX. mendearen hasierakoak dira. 

Arraza Huescako probintzian sortu zela dirudi, baina inguruko eskualdeetara zabaldu da, Sobrarbeko eskualdean zentratuta jarraituz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Txantiloi:Cita video
2. ↑    ISBN 978-84-491-0946-1..
3. ↑   Gómez, Mariano.  (November 2004). «Los perros de pastor autóctonos y los concursos de habilidad de perros de pastor» *Pequeños Ruminantes.*  5 Zaragoza: Sociedad Española de Ovinotecnia y Caprinotecnia, 11 or..

Kanpo estekak
-------------

* Chirako Cana
* Bloga
* Youtubeko erreportajea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3574099
* Commonscat Multimedia: Can de Chira / Q3574099

---

 |

* Wd Datuak: Q3574099
* Commonscat Multimedia: Can de Chira / Q3574099
**Medina Dixon**, (Boston, Massachusetts ; 1962ko azaroaren 2a – 2021eko azaroaren 8a)  estatubatuar saskibaloi jokalaria izan zen.

Kirol karrera
-------------

Dixonek bere kirol ibilbidea hasi zuen, 1981-82 denboraldian Hego Carolinan unibertsitateko ikasle gisa egin zuen lehen urtean, hamasei puntu eta zortzi errebote batez beste lortuz. Ondoren, Old Dominion (ODU) taldearekin fitxatu zuen, eta harekin jokatu zuen bere azken hiru denboraldietan. Batez beste hamazazpi puntu eta zortzi erreboterekin amaitu zuen unibertsitateko ibilbidea. ODUrekin, 1983ko emakumezkoen Final Four (finalerdietan Louisiana Tech Bulldogs-en aurka galdu zuen) eta 1984ko Elite Eight ( Pensilvaniako Cheyney Unibertsitateko taldearekin galdu zuen) jokatu zituen. Geroago, 1985eko NCAAko finala irabazi zuen, 70-65 Georgiako Unibertsitatearen aurka. Dixonek hemezortzi puntu eta hamabost errebote izan zituen txapelketa horretan. 

Bere unibertsitate-ibilbidearen ostean, hamar urte jokatu zituen profesionalki, Milanen, Japonian eta Errusian izandako denbora barne, eta denboraldi labur bat American Basketball League ABL-n Columbus Quest-ekin. Estatu Batuetako Selekzio Nazionalean parte hartu zuen. 

Estatu Batuekin parte hartu zuen 1990eko Malaysia Emakumeen Saskibaloi Munduko Kopan, zortzi puntu gehituz zelaitik % 60ko eraginkortasunarekin eta taldearen % 80 onena jaurtiketa libreko lerrotik (15etik 12). Bere ekarpenarekin Estatu Batuek lortu zuten urrea.

1991n, Kuban ospatutako Panamerikar Jokoetan Ameriketako Estatu Batuetako selekzioarekin brontzea irabazi zuen eta azkenean Estatu Batuetako Olinpiar Taldearekin parte hartu zuen 1992ko Bartzelonako Olinpiar Jokoetan, non bere taldea zuzendu zuen partidako batez beste 15,8 puntu lortuz, % 67,3k zelaitik jaurtitzen eta brontzezko beste domina bat irabazi zuen. 

Dixon Cambridge Rindge & Latin High School-eko ikasle ohien Ospearen Aretoan sartu zen 1997an, eta 2011n bere elastikoa erretiratu zuen zazpigarren Lady Monarch izan zen. 2017ko azaroan, ODU Atletismoaren Ospearen Aretoan ere sartu zen Norfolk taldean inoiz jokatu duen emakume handienetako bat bezala.

2021eko azaroaren 8an hil zen, 59 urte zituela, pankreako minbiziaren ondorioz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Voepel. *Medina Dixon, estrella del equipo del campeonato de baloncesto femenino de 1985 de Old Dominion, pierde la batalla contra el cáncer.* .
2. ↑   Voepel. *Medina Dixon, star on Old Dominion's 1985 women's basketball championship team, loses battle with cancer.* .
3. 1 2   Zimmerman. *And One: Medina Dixon, Old Dominion legend.* .
4. ↑   Nate Weitzer. *Boston women’s basketball legend Medina Dixon dies at 59.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2472656

 |

* Wd Datuak: Q2472656
**Francisco Xavier de Echagüe y Ruiz de Arellano** (Santa Fe, 1753ko martxoaren 3a - Lima, 1830eko abenduaren 17a) Peruko Erregeordetzan eta Independentzia ondoren eliz eta akademiko kargu garrantzitsuak izan zituen La Platako apaiz kreolera. San Markos Unibertsitateko errektore izan zen, eta Limako artzapezpikutegiko eliz gobernadore, Independentzia lortu eta hilabete gutxira.

  

Nacido en el seno de una poderosa familia rioplatense establecida en Santa Fe, sus padres fueron Narciso Xavier de Echagüe y Andía Gaete, y María Teresa Ruiz de Arellano. Hizo sus estudios en el Real Convictorio Carolino de Nobles de Santiago de Chile y los continuó en la Universidad de San Marcos, donde obtuvo el grado de Doctor en Teología.

Biografia
---------

Santa Fe-n ezarritako Río de la Platako familia indartsu batean jaioa, bere gurasoak Narciso Xavier de Echagüe y Andía Gaete eta María Teresa Ruiz de Arellano izan ziren. Santiagoko (Txile) Real Convictorio Carolino de Nobles-en egin zituen ikasketak eta San Markoseko Unibertsitatean jarraitu zituen, non Teologian doktoregoa lortu zuen.

Limako Metropolitar Kabildoan sartuta (1796) erdi-racionero gisa (1796), kanoneria penitentziarrera igo zuten (1797), kargu horretan San Markosko erretore hautatu zuten (1802), eta behin agintaldia amaituta. Ondorioz, eliz-kontseiluak Juan Domingo González de la Reguera artzapezpikuak utzitako ondasunen inbentarioa egiteko enkargatu zion (1805) edo artzapezpikuko aztertzaile sinodala, kaperetako eta patroietako bisitari orokorra eta komisario nagusia bezalako funtzioak agindu zizkion. Gurutzada Santuaren Auzitegia. Segidan, diruzain (1809), xantre eta artxidiakono (1812) duintasunetara igo zen, eta, azkenik, Eliz Kapituluaren barruko kargu gorenera, dean (1814).

José de San Martin Limara iristean, Bartolomé María de las Heras artzapezpikuarekin batera joan zen Peruko Independentzia Adierazpenaren Akta sinatu eta lehen sinatzaileetako bat izan zen kontseiluko bilkuran. Artzapezpikua, espainiarra zena, herrialdetik kanporatua izan zenean, Echagüek artzapezpikuko gobernua hartu zuen bikario kapitular gisa (1821). Haren lehendakaritzapean, Eliz Purifikazio Batzordea sortu zen, Toribio Rodríguez de Mendozarekin, Francisco Xavier de Luna Pizarrorekin eta Cecilio Taglerekin elkarlanean, apaizak beren sinpatia abertzaleen arabera sailkatu zituena. Urte horretan bertan, Eguzkiaren Ordena jaso zuen, Estatuko kontseilari eta Armadako bikario nagusi izendatu zuten. 1826an, Trujilloko apezpiku izendatu zuten, baina ezin izan zen sagaratu Erromaren baieztapenik jaso ez zuelako. 1830eko abenduaren 17an hil zen Puerto Ricoko apezpiku hautatu gisa.

Kanpo estekak
-------------

* Francisco Xavier de Echagüeren arbasoak eta familia - Genealogiafamiliar.net

Erreferentziak
--------------

* **Alberto Tauro del Pino**. *Peruko Entziklopedia Ilustratua*. Lima: PEISA, 2001.
**Elosta** edo **Trontxaleku**, Nafarroako mendia da.

Pagadiak estalita dago ia osorik eta ez da basoa besterik ikusten tontorretik, baina itzuli polita egin daiteke gainaldean, Ekialdeko bizkarrean barrena lehendabizi, Aralarko Malloen ikuspegiaz gozatuz eta Ekialdeko bizkar basatian gero, pagadiaren itzalean. Tontorraren ingurua nahiko laua denez, ez da erraza izaten txartelontzia topatzea.

Neke handirik gabe heltzen da Gorrititik abiatuz gero, baina Arribe aldetik abiatuz gero, beste 500 metroko igoera erantsi behar zaio ibilbideari, atsedenik gabeko aldapa gogorrean gora, Gorritiko bide zaharretik.

Malkorraundi oso gertu dago, ibilbidea osatu nahi izanez gero. Aspaldian Gorritiko Gaztelua egon zen gailurrean, gaur egun Santa Barbara ermita dago hor.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Euskal Herriko Mendien Katalogoa* 2007ko otsaila, 2009ko apirila, Euskal Mendizale Federazioa. Katalogo horretako toponimoek Euskaltzaindiaren Onomastika Batzordearen oniritzia dute. (EODA)  
Elosta (Mendikat)

Kanpo estekak
-------------

* Elosta, .
**Ruth Svedberg** (Gällivare, Suedia, 1903ko apirilaren 14a – Göteborg, Suedia, 2002ko abenduaren 27a), disko jaurtiketa, pisu jaurtiketa eta triatloiak egiten zituen atleta izan zen. Lanbidez fisioterapeuta zen.

Ibilbidea
---------

1928ko Udako Olinpiar Jokoetan brontzezko domina lortu zuen disko jaurtiketan 35,092 metrotara iritsita.

Disko jaurtiketan, pisu jaurtiketan eta triatloian errekor nazionalak izan zituen Svedbergek eta txapelketa nazionalak irabazi zituen luzera jauzian (1933), pisu jaurtiketan (1933 eta 1937), disko jaurtiketan (1927, 1929-30, 1932-33 eta 1949), xabalina jaurtiketan (1929, 1931 eta 1933), triatloian (1929–31, 1933, 1937 eta 1938), eta 4×80 m (1939–41) eta 4 × 100 m erreleboetan (1943–45 eta 1947). 

Bere azken txapelketetan, 46 urterekin, disko-jaurtiketa proba irabazi zuen 38,98 m-ko bere jaurtiketa onenarekin. Hiru urte lehenago bere marka pertsonala lortu zuen pisu jaurtiketan bigarren postuan sailkatu zen txapelketa nazionaletan.

Txapelketen testuinguruan 22 urre, 14 zilar eta 7 brontze lortu zituen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q467547
* **Identifikadoreak**
* KulturNav: id

 |

* Wd Datuak: Q467547
***Bidea*** (gaztelaniaz: *Camino*) Opus Dei sortzailearen José María Escrivá de Balaguer apaizaren liburu ezagunena da. Lan hau Escriváren jarraitzaileentzat oinarrizko obra da; bertan, bizitza kristaua aurrera eramateko aholkuak ematen dira. Zalantzarik gabe, haren lan ezagunena dela esan daiteke. Berez, saiakera ideologikoa ez da, aforismo bilduma baizik. Orokorrean, Escrivá de Balaguerreren lanek ez dute sakontasun teologiko handirik.

Historia
--------

Liburuaren lehenengo edizioa Cuencan (Espainia) agertu zen, 1934an. Orduko izenburua *Consideraciones Espirituales* izan zen. Behin betiko edizioa, ordea, Valentzian, 1939an agertu zen. Geroztik, liburuak arrakasta handia izan du: 2008 arte, 43 hizkuntzatara itzulita zegoen eta 4.500.000 ale argitaratuta.

Egitura
-------

46 kapitulutan antolatuta dago. Aforismoak dira; beraz, oso egitura errazaz idatzitako testu laburrez osatua da. Halaber, tonua egunerokoa eta zuzena da. Esaldiak, bestetik, laburrak dira. Hona zenbait adibide:

"Ez dadila antzu izan zure bizitza. —Onuragarri izan zaitez. —Uztazu arrastoa. —Zure fedearen eta maitasunaren argiaz argi ezazu".

*Bidea*k bizimodu kristauaren aspektuak azaltzen dituzten 999 puntu ditu, hala nola otoitza, lana, birtuteak...

Liburuaren iturriak
-------------------

Egileak hainbat iturri erabili zituela aitortu zituen: Ebanjelioak, Joan Gurutzekoa, Teresa Ávilakoa, Katalina Sienakoa, Teresa Lisieuxekoa. Halaber, Espainiako klasiko batzuk: Miguel de Cervantes, Lope de Vega, Calderón de la Barca.

Dena dela, badago beste hipotesi bat, plagioarena. Ángel Gómez Moreno katedratikoak liburuaren pasarte asko XVIII. mendeko liburuxka batean, Francisco Javier Hernández jesuita aragoiarraren *El alma victoriosa de la pasión dominante* lanean aurkitu ditu. Lan honetan gero *Bidea*n jaso ziren ideia asko jasota daude. Bere garaian horrelako lanak "ars bene meriende" izenarekin zabaldu ziren eta Hernándezenak arrakasta handia izan zuen nahiz eta denborarekin ahaztuta gelditu. Gómezek ez du "plagio" hitza erabiltzen baina bi liburuen arteko antzekotasun handiak aurkitu ditu.

Edizio kritikoa
---------------

2002an, Pedro Rodríguez García teologoak liburuaren edizio kritikoa paratu zuen.

*Bidea* euskaraz
----------------

Liburuaren euskarazko lehenengo edizioa, *Bidea* izenburupean, 1964ean plazaratu zen. Itzulpenaren egileak Manuel Lekuona eta Jose Agustin Orbegozo izan ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Camino (filma)

Kanpo estekak
-------------

* Liburuaren bertsio digitala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1197926
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 207952250
* BNE: XX3384528
* BNF: 12190953j (data)
* GND: 7527658-6

 |

* Wd Datuak: Q1197926
*Artikulu hau lanabesari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Kaiku».*
Kaikua.
**Kaikua**, **abatza** eta **goporra** Euskal Herriko artzainek jeitzitako esnea biltzeko erabili ohi zuten zurezko ontzi heldulekudunak dira. Fermin Leizaolaren hitzetan "Euskal Herrian bakarrik aurkitu daitekeen pieza bat da kaikua, bakana".

Etimologia
----------

Etimologo batzuen ustez, kaiku hitza latineko *caucus* hitzetik dator eta hau, berriz, grekerako *kaúke* hitzetik. Esan orain dela bi mila urte Estrabonek lanabes honen aipua egin zuela. 

Bestalde, euskal kulturgile diren Telesforo Aranzadi, Joxemiel Barandiaran eta Antxon Agirre Sorondoz gain, kaikua, beste hainbat antropologo eta etnologoek ere aztertua izan da; Ramon Violant i Simorrak, Julio Caro Barojak eta Fermin Leizaolak, adibidez.

Historia
--------

Kaikua artzainen funtsezko osagarria da, eta aspaldi-aspalditik dago Euskal Herriko artzain-tradizioarekin lotua. XII. mendean hasi ziren, beranduenez, esnea biltzeko bi kirteneko ontzia erabiltzen. 1197. urtean argitaratutako Nafarroako Antso Azkarraren biblian dago objektuaren eskualdeko lehen lekukotasuna. Birkide Santua agertzen da behi bat jezten, aurrean kaiku bat duela, behiaren errapearen azpian, eta bere atzean beste bi.

Baina kaikua tradiziozko objektua baino gehiago da. Mendez mende, ez da batere aldatu; batetik, itxura estetiko berezia duelako, noski; baina, batez ere, sofistikatua eta zinez praktikoa delako. Hasiera-hasieratik, kaikua jezteko urrats guztiak ongi egin ahal izateko pentsatua da: esnea hartzea, kontserbatzea eta transformatzea. Forma funtzioaren araberakoa du, behar oso berezi bati erantzuteko sortua baita.

Materiala eta diseinua
----------------------

Urkiaren zurez egiten da kaikua. Urkia arina eta sendoa izateaz gain, euskal oihanetan ugaria da. Bestalde, urkiak ez du hezetasunik xurgatzen eta berotasuna ere ongi jasaten du. Artzainek erraz garraiatu dezaketen tresna da kaikua, batere hausteko beldurrik gabe. Gainera, harri gori bat sartu ahal zaio, esnea gatzatzeko eta mami goxoak egiteko.

Kaikuak praktikotasuna bere diseinuari zor dio. Aldeek 45° eta 55° arteko makurdura dutenez, esnea ontziaren hondoraino isurtzen da, honela batere zipriztinik bota gabe. Bestalde, kaikuak bi kirten ditu; bata, gainaldean, erdirantz itzulia eta bestea berriz alde batean.

Tamainaren arabera berriz, bi eginkizun nagusi ditu: handiena, esnea gordetzea da eta txikiena gatzatua zerbitzatzea.

Ontzi berean egiten da guztia: garraiatu, egosi eta zerbitzatu.

Bitxikeriak
-----------

Kaikuak mendiko artzain gutxi batzuentzat ezinbesteko tresna izaten jarraitu arren, gaur egun, orokorrean, apaintzeko erabiltzen da. 

Esan, badela Nafarroan familia bat, zeinek gaur egungo beharretara egokituta, portzelanazko kaikuak egiten dituen. Kaiku hauek betiko nortasuna mantentzen dute. Bilduma honi Kaiku izena eman diote.

Kanpo estekak
-------------

* 
* 
* 
* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5647940
* Commonscat Multimedia: Kaikuak (Basque milk containers) / Q5647940

---

 |

* Wd Datuak: Q5647940
* Commonscat Multimedia: Kaikuak (Basque milk containers) / Q5647940



1. ↑
**Enrique Zappino Moreno** (1840ko urriaren 23a - Madril, 1914ko abuztuaren 25a) militar espainiarra izan zen. Espainiako VI. Eskualde Militarraren buru izan zen; eskualde horren barruan Hego Euskal Herria dago. Zappino, langileen zenbait greba zirela eta, jarrera progresista erakutsi zuen. Zappino sendiak Donostian ere presentzia handia izan du.

Biografia
---------

1857ko irailaren 1ean batu zen espainiar armadara. 1862ko uztailean, langile orokorrekin bat egin zuen, eta 1868an kapitain bihurtu eta Kubara bidali zuten. Teniente koronel mailara igota, 1880an Filipinetako Uharteetara destinatuta zegoen, non gobernadore militar bat zen eta igoroten matxinada bat menderatu zuen. 1883an koronel maila lortu eta Cebuko gobernadore izendatu zuten, baina penintsulara itzuli behar izan zuen osasun arrazoiengatik. Jeneral mailara igo zen, eta Filipinetara itzuli zen infanteriako eta karabinen zalditeriako inspektore eta Guardia Zibil gisa. 1897an Manilako komandante burua izan zen, eta bertan jarraitu zuen Espainia-Estatu Batuak Gerran Espainiak porrot egin zuen arte. 1898an, Gerra eta Itsasoko Kontseilu Goreneko fiskal militar bat izan zen. 1901ean teniente jeneral bihurtu zuten eta 1902an Balear Uharteetako Kapitain Jeneral izendatu zuten. Postu hori 1903an utzi zuen, VI. Eskualde Militarreko (Hego Euskal Herria barne) Kapitain Jeneral izendatu zutenean. Madrilen hil zen eta La Almudena hilerrian lurperatu zuten.

Bizkaia Enrique Zappinok zenbait langile grebetan bitartekari lana egin zuen, esaterako 1903ko meatzarien greba Bizkaian eta 1906ko greba orokorrean; lan horietan sarritan enpresariek baino jarrera malguagoak erakutsi zuen.

Julia Zappino Riquelmerekin ezkonduta zegoen, eta bere seme Carlos Zappino Zappinok (1893-1922) berak bezala jarraitu zuen karrera militarra, kapitain mailara iritsiz eta Annualgo guduan hilez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑
9. ↑

Ikus, gainera
-------------

* 1903ko meatzarien greba Bizkaian

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56402089

 |

* Wd Datuak: Q56402089
**Bríet** **Bjarnhéðinsdóttir** (Hagilauki, Austur-Húnavatnssselako konderria, Islandia, 1856ko irailaren 27a - Reykjavik, 1940ko martxoaren 16a) politikari, editore, kazetari, feminista islandiarra zen.

Biografia
---------

Bríet, eskola maistra, emakumeentzako eskola batean graduatu zen 1880an eta Reykjaviken hasi zen lanean 1887an. 1885az geroztik, emakumeen eskubideei buruzko hainbat artikulu idatzi zituen AESA sinadurapean, eta hiriburura aldatu ondoren, emakumeen eskubideen aldeko hitzaldiak eman zituen. 1888an Valdimar Ásmundsson editorearekin ezkondu zen. Emakumeen elkarte bat sortu zuen (1894), emakumeentzako aldizkari bat zuzendu zuen (1895-1926), kazetarien elkarte bat sortu zuen (1897) eta haurrentzako aldizkari bat administratu zuen (1898-1903).

1902an eta 1904an, Bríetek Estatu Batuak, Danimarka, Norvegia eta Suedia bisitatu zituen, eta horri esker, emakumeen nazioarteko mugimendua ezagutu zuen. 1906an, Emakumeen Sufragioari buruzko Nazioarteko Konferentzian izan zen Kopenhagen. 

1907an, Emakumearen Eskubideetarako Islandiako Elkartea sortu zuen. Elkarte horretako lehen presidentea izan zen, eta, 1887ko abenduan, "Emakumearen egoerari eta eskubideei buruzko Konferentzia" izeneko konferentzia publikoa egin zuen, boto-eskubidea lortzeko. *Kvennablaðið* (emakumezkoen aldizkaria) sortu zuen. Reykjavik-eko udal-kontseilari hautatu zuten 1908an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Pusteblume, Sarah. *Bríet Bjarnhéðinsdóttir – Iceland’s Pioneer of Women’s Rights | HistoryHeroines.*  (Noiz kontsultatua: 2024-02-12).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Bríet Bjarnhéðinsdóttir Facts for Kids» *kids.kiddle.co* (Noiz kontsultatua: 2024-02-12).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Bjarnhéðinsdóttir, Bríet» *Nordic Women's Literature* (Noiz kontsultatua: 2024-02-12).
4. ↑   Txantiloi:En-EN «Briet Bjarnhedinsdottir» *prabook.com* (Noiz kontsultatua: 2024-02-12).
5. ↑   «Bríet Bjarnhéðinsdóttir - Kvennasögusafn» *kvennasogusafn.is* (Noiz kontsultatua: 2024-02-12).
6. ↑  La Société islandaise pour les Droits des Femmes WOPA

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1652838
* Commonscat Multimedia: Bríet Bjarnhéðinsdóttir

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 33923921
* ISNI: 0000000106768043
* GND: 142883816
* LCCN: n2008009123

 |

* Wd Datuak: Q1652838
* Commonscat Multimedia: Bríet Bjarnhéðinsdóttir
**Bolero-Paprika operazioa** (frantsesez: *opération Boléro-Paprika*), gerra hotzaren testuinguruan, 1950. urtean, René Pleven Frantziako Ministroen Kontseiluko presidenteak agindutako ehundaka militante komunisten deportazioa izan zen.

Bigarren mundu gerra amaitu ondoren mundua bi bloke desberdinetan banatu zen. Frantzia Ameriketako Estatu Batuetako taldean lerrokatuta zegoen eta balizko inbasio sobietar baten beldurrez nonbait, 1950ko irailaren 7an René Plevenen gobernuak Frantzian errefuxiatutako ehundaka militante komunisten kanporaketa agindu zuen; bai Espainiako gerra zibiletik ihes egindakoak eta ondoren nazien kontrako borrokan frantziar erresistentzian aritu zirenak (Bolero operazioa), nola Europako beste herrialdeko ekintzaileak ere (Paprika operazioa). Ezkerreko ekintzaile hauek Korsika, Aljeria, Hungaria, Polonia, Txekoslovakia edota Alemaniako Errepublika Demokratikora erbesteratu zituzten batez ere.

Zehazki, 1950ko irailaren 9an, 177 espainiar, 59 poloniar, 14 sobietar, 13 italiar, 6 hungariar, 5 txekoslovakiar, 4 greziar, 4 errumaniar, 4 apatrida eta bi bulgariar izan ziren kanporatutakoak.

Ikusi ere (Uriz ahizpak)
------------------------

Alemaniako Errepublika Demokratikora deportatukoen artean Pepita eta Elisa Uriz badoztaindar (Nafarroa) ahizpak aurkitzen ziren. Uriz ahizpak Espainiako gerra zibilaren ondoren eta Parisen errefuxiatu aitzin, irakasle izan ziren Katalunian, Gironako, Lleidako eta Tarragonako Irakasle Eskoletan, eta berebiziko protagonismo historikoa izan zuten, baita arrasto nabaria utzi ere nazioartean emakumeen eta umeen eskubideen defentsan. Espainiako XX. mendearen hasierako aurrerapen pedagogikoetan eragin handia izan zuten. Espainiako bigarren Errepublikaren aldeko militante komunistak izanik, lehenbiziko erakunde feministak bultzatu zituzten, baita "Federación Española de Trabajadores de la Enseñanza (FETE)" irakasleen sindikatu nagusiena ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑
3. ↑   .
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Berria egunkarian Iker Tubiak idatzitako artikulua
* **(Gaztelaniaz)**bolero
* **(Frantsesez)**Episode 34 : Opération Boléro-Paprika
* Bideoa frantsesez
* Uriz ahizpen Historia eta Konpromisoa (Badoztaingo kontzejua eta Eguesibarko udalaren lana)
* La Frontera salvaje: un frente sombrío del combate contra Franco. Fernando Hernández, 2018. ISBN: 988494820823
* **(Frantsesez)**L’opération « Boléro-Paprika » : une bien vilaine tache dans notre histoire ! - Le blog de René Durand
* **(Frantsesez)**[*Betiko hautsitako esteka*]
**David Alan Robertson**, (Birmingham (Alabama), 1985eko apiilaren 9a), beisbolean lehiatzen den kirolari estatubatuarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta zilarrezko domina lortu zuen Ameriketako Estatu Batuetako taldearekin, Japoniaren atzetik eta Dominikar Errepublikaren aurretik. 

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Shane Baz, Anthony Carter, Brandon Dickson, Anthony Gose, Edwin Jackson, Scott Kazmir, Nick Martinez, Scott McGough, David Robertson, Joe Ryan, Ryder Ryan, Simeon Woods Richardson, Tim Federowicz, Mark Kolozsvary, Nick Allen, Eddy Alvarez, Triston Casas, Todd Frazier, Jamie Westbrook, Tyler Austin, Eric Filia, Patrick Kivlehan, Jack López eta Bubba Starling-ek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  David Robertson *olympedia.org* **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1176351
* Commonscat Multimedia: David Robertson / Q1176351

---

 |

* Wd Datuak: Q1176351
* Commonscat Multimedia: David Robertson / Q1176351
**Johanne Hermansen Andersen** (Virket, 1913ko irailaren 11 – Nykøbing Falster, 1999ko irailaren 30a) daniar apaiz luterotarra izan zen. 1947an Danimarkako Elizak emakumeen ordenazioa baimendu zuen, eta hurrengo urtean, Edith Brenneche Petersen eta Ruth Vermehrenekin batera, Hans Øllgaard apezpikuak ordenatu zuen Odenseko katedralean. Horrela, Danimarka emakume apaizak zituen munduko lehen herrialde bihurtu zen.

Bizitza
-------

Lars Peter Andersen eta Anna Hermansenen alaba, 1913ko irailaren 11n jaio zen Falster uharteko Virket herrixkan. Gaztea zela, negua pasa zuen Askov Højskolen, Grundtvigian ikastetxean. Gero teologia ikasi zuen Kopenhageko Unibertsitatean. Ikasle zela, emakumeak apaiz ordenatzeko baimena emango zituen lege aldaketak eskatzen hasi zen. 

Danimarkako Emakumeen Elkarteko kidea, artikulu bat argitaratu zuen *Kvinden og Samfundet* aldizkarian, emakume apaizak onartzeko eskatuz. 1945ean graduatu zen eta Uppsalako Unibertsitatean ikasketak jarraitu zituen. 1946ko udan Askovs Højskolen irakasten ari zela, Nørre Ørslev elizan apaiz izatera gonbidatu zuten. Mads Peter Schmidt lehengo parrokoa erretiro-adinera hurbiltzen ari zela konturatuta, 1946ko urrian, parrokiako kontseiluak Andersen parrokoa izan behar zela erabaki zuen. 1947an Schmidten laguntzaile izendatu zuten. 

Nørre Ørslev parrokiako kontseiluaren presioaren ondorioz, Rigsdagek emakumeak ordenatzeko aukera ematen zuen legedia onartu zuen. 1948an, Hans Øllgaard apezpikuak Andersen ordenatu zuen Edith Brenneche Petersen eta Ruth Vermehrenekin batera. Urte berean, Johanne Andersen ofizialki izendatu zuten Nørre Ørslev elizako parroko kargurako. Andersen Danimarkako lehen emakume parroko bihurtu zen.

1957an, Kopenhageko Vigerslev elizako apaiz izendatu zuten. 1965ean, Kopenhagen sortu berri den Margarethe elizako parroko izendatu zuten.

1975ean erretiroa hartu zuen eta Falster uhartera itzuli zen. Nykøbing Falsterren hil zen 1999ko irailaren 30an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Danieraz)** Lauritsen, Thorsten Asbjørn. «Sådan fik vi kvindelige præster» *Kristeligt Dagblad* 2008-04-28 (Noiz kontsultatua: 2008-04-28).
2. 1 2 3 4 5   **(Danieraz)** «Johanne Andersen (1913 - 1999)» *Kvinfo* (Noiz kontsultatua: 2018-11-02).
3. 1 2   **(Danieraz)** Ottesen Hansen, Doris.  (1984). *Johanne Andersen.*  Gyldendal: Dansk Biografisk Leksikon (Noiz kontsultatua: 2018-11-02).

Kanpo estekak
-------------
Santa Cruz Tenerifekoko inauteriak
**Santa Cruz Tenerifekoko inauteriak** Kanarietako hiri horretan otsailean egiten diren inauteriak dira, eta oihartzun handia izaten dute hedabideetan. Izan ere, Rio de Janeirokoen atzetik, munduko inauteri ospetsuenak direla jo ohi dute Espainian; eta, horrexegatik, Santa Cruz Tenerifekoa Rio de Janeirorekin senidetuta dago. 1980an, *nazioarteko turismo intereseko jai* izendatu zuen Espainiako Turismorako Estatu Idazkaritzak.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  **(Gaztelaniaz)** Tenerife-ABC
2. ↑  **(Gaztelaniaz)** Fiestas de España. El Carnaval de Tenerife
3. ↑  **(Gaztelaniaz)** El Carnaval de Tenerife
4. ↑  **(Gaztelaniaz)** Ciudades hermanadas con Santa Cruz de Tenerife

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Santa Cruz Tenerifekoko inauteriak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q815872
* Commonscat Multimedia: Carnivals of Santa Cruz de Tenerife / Q815872

---

 |

* Wd Datuak: Q815872
* Commonscat Multimedia: Carnivals of Santa Cruz de Tenerife / Q815872
**Manuel Pascual Carrión Danborenea** (1894-Donostia, 1934ko irailaren 10a) eskuin muturreko liderra eta hosteleroa, bilera batetik ateratzerakoan hil egin zuten.

Biografia
---------

Donostiako Falangeko burua, Ezcurra hoteleko gerentea eta Gipuzkoako Ostalarien Elkarteko presidentea izan zen. Bere militantzia ezaguna zela eta, Carrionek behin baino gehiagotan izan zuen heriotza-mehatxua (batez ere Jose Antonio Primo de Rivera ezagutu zuen egunetik). 1934ko irailaren 9an, Gipuzkoako Falangearen probintzia-buruaren (Jose Manuel Aizpurua) estudiotik atera zen, Prim kalean, atentatu baten biktima izan zen. Bi egun lehenago Ondarreta hondartzan borrokaldi handiak izan ziren falangisten eta sozialisten artean. Tirokatuta, larri zauritu zuten eta hurrengo egunean, Nuestra Señora de las Mercedes klinikan hil egin zen. Ramiro de Maeztuk haren aldeko artikulua idatzi zuen.

Haren hilketaren erantzun gisa, irailaren 10ean, eskuin muturak Izquierda Republicana alderdiaren kidea zen Manuel Andrés Casaus kazetaria erail zuten. Andrésen hileta-elizkizunak garai haietako Donostian izandako masa-mugimendurik handiena izan zen. Milaka lagun atera ziren kalera bigarren hilketa hau salatzera. 1934ko Urriko Iraultza iristear zen, eta tentsio-giroa pil-pilean zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------
**Carandiruko sarraskia** (portugesez: *Massacre do Carandiru*) 1992ko urriaren 2an gertatu zen Carandiru kartzelan, São Paulon (Brasil). Brasilgo historian, Giza eskubideen aurka izandako ekintzarik larrientzat jotzen da.

Zenbait presok iraultza moduko bat hasi zuten kartzelan, eta haren ondoren gertatu zen sarraskia. Kartzelako istiluak kontrolagaitzak bilakatu zirenean, Carandiru hartu zuen polizia militarrak, eta haren ondorioz, 111 preso hil ziren: haietako 102, polizia militarrak tirokatuta eta gainontzeko bederatziak, labankadaz, ustez, polizia heldu baino lehenago presoen artean izandako erasoetan. Hirurogeita zortzi polizietatik bat bera ere ez zen hil. Amore emandako presoak eta zigor-geletan gordetzen saiatzen zirenak ere poliziak tirokatu zituela diote sarraskitik bizirik irten zirenek..

Sarraskiaren ondoren
--------------------

Operazioaren agintari nagusi Ubiratan Guimarães koronelari 620 urteko kartzela zigorra ezarri zioten, sarraskiaren arduraduna zela egotzita. Alabaina, 2006ko otsailaren 16an, Brasilgo gorteek zigorra bertan behera utzi zuten, koronelak aginduak baino betetzen ez zituela argudiatuta. Giza eskubideen aldeko taldeek "atzera-pauso" gisa ikusi zuten erabakia eta horretaz gain, Brasilgo poliziarennortizkeriaren zigorgabetasunaren kultura salatu zuten.
Bestalde, São Paulo estatuko agintaritzako kide ere izan zen Guimarães. 2006ko irailean hil zuten, ustez, Carandiruko gertakariekin inolako loturarik gabe..

Sarraskiak harridura eragin zuen Brasilgo hainbat presoren artean, eta Primeiro Comando da Capital deitutako erakunde kriminala eratu zuten 1993an. Talde horri egozten zaio kartzelako orduko zuzendari José Ismael Pedrosa hil izana.

2002ko abenduaren 2an eraitsi zuten kartzela.

Eragin kulturalak
-----------------

* Gertakari hauek *Estação Carandiru* liburuan oinarrituta daude. Dráuzio Varella medikuak idatzi zuen, eta Carandiru izeneko filmean ere eragin zuen liburuak.
* Brasilgo Sepultura thrash metal taldeak, Carandiruko gertakariak aintzat hartu eta "Manifest" abestia idatzi zuen.
* Racionais izeneko taldeak ere gertakariak aipatzen ditu "Diario de um Detento" eta "Vida Loca III" abestietan. Baita Ingalaterrako Asian Dub Foundation taldeak ere, "19 Rebellions" deituriko abestian.
* Carandiruko kartzelak eragin zuen Fox telebista katearen Prison Break telesailaren hirugarren denboraldian .

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Elói Pietá & Justino Pereira.  (1995). *Carandiru, das Gefaengnissmassaker in Sao Paulo (Ger.).*  Amnesty International FDCL-Verlag ISBN 3-923020-15-5..
2. ↑   BBC.  (2001eko ekainaren 30a). *Brazil jail massacre: Policeman convicted.* .
3. ↑   «Polícia investiga ligações da mãe de Carla Cepollina» *O Globo* 2006ko irailaren 21a.

Ikus gainera
------------

* Carandiru (filma)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2341407
* Commonscat Multimedia: Massacre do Carandiru

---

 |

* Wd Datuak: Q2341407
* Commonscat Multimedia: Massacre do Carandiru
**Simeon Woods Richardson**, (Sugar Land (Texas), 2000ko irailaren 27a), beisbolean lehiatzen den kirolari estatubatuarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta zilarrezko domina lortu zuen Ameriketako Estatu Batuetako taldearekin, Japoniaren atzetik eta Dominikar Errepublikaren aurretik. 

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Shane Baz, Anthony Carter, Brandon Dickson, Anthony Gose, Edwin Jackson, Scott Kazmir, Nick Martinez, Scott McGough, David Robertson, Joe Ryan, Ryder Ryan, Simeon Woods Richardson, Tim Federowicz, Mark Kolozsvary, Nick Allen, Eddy Alvarez, Triston Casas, Todd Frazier, Jamie Westbrook, Tyler Austin, Eric Filia, Patrick Kivlehan, Jack López eta Bubba Starling-ek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Simeon Woods Richardson *olympedia.org* **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107406406
* Commonscat Multimedia: Simeon Woods Richardson / Q107406406

---

 |

* Wd Datuak: Q107406406
* Commonscat Multimedia: Simeon Woods Richardson / Q107406406
**Petra Schelm** (Hamburgo, Alemania, 1950eko abuztuaren 16a - Ibidem, 1971eko uztailaren 15a) Armada Gorriaren Frakzioa talde armatuko lehen belaunaldiaren kidea izan zen eta poliziak hildako lehena. Horregatik, taldearen barruan, sinbolotzat hartu zuten.

Biografia
---------

Schelm Baader-Meinhof taldean sartu zen Manfred Grashof mutil-lagunarekin batera. Andreas Baader askatu ondoren (operazio horretan ez zuen parte hartu) Horst Mahlerren lehen taldean bidaiatu zuen, Jordaniarantz 1970eko maiatzean, gainerako bandarekin batera, Hiri Gerrillaren taktiketan, arma automatikoen maneiuan eta klandestinitatean entrenatzeko Palestina Askatzeko Erakundearen (PAE) gerrillarien trebakuntza-eremu batean.

Schelmek Alemaniako bankuei egindako hainbat erasotan eta Baader Meinhof egitura klandestinoaren eraikuntzan parte hartu zuen.

1971ko uztailaren 15an, Mendebaldeko Alemaniako Poliziak Petra Schelm gaztea tiroz hil zuen Hamburgon. Ulrike Meinhof eta Andreas Baader buru zituen Armada Gorriaren Frakzioa talde armatuko lehen hildakoa izan zen. Bere aurkako atxiloketa aginduaren ondorioz Polizia atzetik zuela izandako tiroketa batean hil zuten. Hogei urte zituen. Heriotzaren inguruko hipotesi desberdinak daude.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Denise Noe: "The Baader Meinhof Gang".
**Raidió na Gaeltachta** irlandako gaelerazko irrati kate bat da, Raidió Teilifís Éireann (RTÉ) irrati-telebistaren talde barruan dago sartuta. FM 92-94 frekuentzian entzungai dago, bai eta Interneten ere. Casla herrian (Galway/Na Gaillimhe dauka egoitza nagusia. Beste bulego batzuk daude Gaoth Dobhair-en (Donegal/Dhún na nGall), Baile na nGall-en (Kerry/Chiarraí), Castlebar/Caisleán an Bharraigh-en (Mayo/Mhaigh Eo) eta Dublin/Baile Átha Cliath hiriburuan.

1972ko apirilaren 2an Raidió na Gaeltachta irrati publikoaren uhinak lehen aldiz iritsi ziren irlandarren irratietara. Irlandako Errepublika eratu zenetik irlandar gaelikoarekiko kezka zabaldua egon arren, urte askotxo pasa ziren irrati kate hau sortu zuten arte.

Kronologia
----------

* 1972ko apirilaren 2an hasi zen emititzen.
* 2001eko urriaren 1ean 24 orduz uhinetan egoteari ekin zion.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Irratiaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q253599
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139875277
* LCCN: no99004892

 |

* Wd Datuak: Q253599
*Russula mesospora*

Sinonimoak: *Russula intermedia var. mesospora*, *Russula lundellii*, Russula *aurantiolutea*, *Russula pulcherrima*

Ezin da jan, zapore txarra du.

Deskribapena
------------

**Kapela:** Tamaina handia, 8 eta 15 cm bitarteko diametrokoa, ganbiletik zabaldura eta deprimitua, ertza ildaskatua. Azal mamitsua, distiratsua, ia koipetsua, zati batean bereiz daitekeena, kolore aldakorra, hori-laranja distiratsuaren eta gorri-adreilu kolorearen artekoa, batzuetan ardo kolorekoa, zahartzean koloregabetu egiten da eta okre-gorrixka bihurtzen da.

**Orriak:** Kolore zuri-hori uniformekoak, laranja kolorekoak ez.

**Hanka:** Laburra. 5 eta 6 cm bitarteko garaierakoa, sendoa, harroa, zilindrikoa, zurixka (zahartzean arrosara jotzen du)

**Haragia:** Gogorra, hauskorra, zurixka (kapelaren azpian marroi-herdoil kolorera jotzen du). Fruta hartzituaren usaina du eta zapore fuertea, pikantea eta batzuetan mikatza. Espora-jalkina horia.

**Etimologia:** Latinetik dator Russula hitza, russus-etik, gorriaren txikigarritik: apur bat gorrixka, kolore gorria dutelako Russula generoko espezie askok.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Russula intermedia* delakoarekin nahas daiteke, baina hau txikiagoa da.

Sasoia eta lekua
----------------

Uda hasieratik udazken hasierara. Urkiarekin mikorriza egiten du. Hosto erorkorreko zuhaitzen azpian (pagoa, hurritza). Sahats grisen sastrakadietan. Lurzoru azidoetan, hareatsu-buztintsuetan, lehorrak edo hezeak (baita zingiratsuetan ere), erdi mailako mendietan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 76 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
*Artikulu hau XIV. mendeko guduari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Kosovoko guda (argipena)».*

**Kosovoko gudua** (serbieraz: Косовска битка *Kosovska bitka*; turkieraz: *Kosova Meydan Muharebesi*) 1389. urteko ekainaren 15ean izan zen, San Vito egunean (historialari batzuek diotenez, egutegi gregoriotarrean ekainaren 28an izango litzateke, edo 23an).

Alde batetik, Serbiako Printzerriko armada zegoen, Lazar Hrebeljanović printzearen esanetara, Vuk Branković jauntxo serbiarrak eta Vlatko Vuković jauntxo bosniarrak lagunduta; beste aldetik, Otomandar Inperioko armada, Murad I.a sultanaren esanetara, Beyazid I.a eta Yakub Celebi semeek lagunduta.

Bataila gaur egungo Pristinatik 5 km ipar-mendebaldera izan zen, Kosovo Polje inguruan. Edozein modutan ere, guduaren zehaztasunak ez ziren inon argi jaso, eta beste gudu batzuekin alderatuta berreraiki izan dituzte gertakariak.

Serbiarren nortasunarentzat garrantzi handiko gudua izan zen, historian, tradizioan eta identitatean eragina izan duelako.

Praktikan, talde biek galera handiak izan zituzten, baina otomandarrak hartu izan dira garailetzat estrategikoki, Serbia Otomandar Inperioaren menpeko Estatu bihurtu zelako, basailua. Ondorioz, agintari serbiarrak otomandarrekin ezkontza estrategikoak egiten hasi ziren; besteak beste, Lazar printze zenaren alaba Beyazid I.arekin ezkondu zen, aliantza berriak eratuz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q179288
* Commonscat Multimedia: Battle of Kosovo

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85073180
* NKC: ph164186
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q179288
* Commonscat Multimedia: Battle of Kosovo