recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Barbour konderria** (ingelesez: *Barbour County*) Mendebaldeko Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Philippi da. 2010eko zentsuaren arabera 16.589 biztanle zituen, Barbour kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Barbour konderriak 887,98 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,64 ura dira. Beste 883,34 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 18,68 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 16.589 pertsonetatik 16.101 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 96 dira. 120 beltzak edo afroamerikarrak. 91 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 34 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 6 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 234 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q493599
* Commonscat Multimedia: Barbour County, West Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 140725140
* GND: 7538096-1
* LCCN: n81018760
* NARA: 10039910
* **Lekuak**
* OSM: 1913123
* TGN: 2002253

 |

* Wd Datuak: Q493599
* Commonscat Multimedia: Barbour County, West Virginia
**Buyantu Khan** (txinera tradizionalez: 普顏篤汗; mongolieraz: Буянт хаан; jaiotza izenez **Ayurbarwada**; 1285eko apirilaren 9a - 1320ko martxoaren 1a) Yuan dinastiako laugarren enperadorea izan zen. Mongol Inperioko zortzigarren Khagan ere izan zen baina, garai haietan, Inperioa banaturik zegoen. Administrazio sisteman konfuziar printzipioen onarpenaren alde egin zuen lehen mongol enperadorea izan zen.

Igoera
------

Ayurbarwada Khunggirateko Darmabala eta Dagi Khatunen bigarren semea izan zen, eta Kublai Khanen birbiloba. Nerabetik Li Meng konfuziar jakintsua bere irakasle eta aholkularia izan zen, bere politiketan eragin handia izan zuena. Tronuan sartu zenean, Khayisan anaia zaharrenaren politikak alderantzikatu zituen.

Heriotza eta oinordekotzaren aldeko borroka
-------------------------------------------

Ayurbarwada 1320ko martxoaren 1ean hil zen, 1316an jada bere seme Shidibala printze oinordeko izendatuta. Ekintza honek Khayisan anaia zaharrenari honen semea, Khunggirat, printze oinordeko izendatzeko heriotza-ohean emandako hitza ezeztatu zuen. Ondorioz, bi hamarkadako asaldura politikoaren aldia hasi zen. Khunggirat taldea, Temuder eta Dagiren agindupean, are indartsuago bihurtu zen gortean. 1323an Ayurbarwadaren seme Shidibala hil ondoren, haren ondorengoetako inork ez zuen berriro inperioa gobernatuko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8540
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 73636961
* LCCN: no2007084681
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q8540



| * i
* e
* a
Mongolen Inperioko khagan-enperadoreak |
| --- |
| Hasierako khaganak | 
* Genghis Khan
* Tolui Khan (erregeordea)
* Ögedei Khan
* Töregene Khatun (erregeordea)
* Güyük Khan
* Oghul Qaimish (erregeordea)
* Möngke Khan
* Kublai Khan / Ariq Böke

 |
| Yuan leinuko khaganak | 
* Setsen Khan
* Öljeytü Khan
* Külüg Khan
* Buyantu Khan
* Gegeen Khan
* Yesün Temür Khan
* Ragibagh Khan
* Jayaatu Khan
* Khutughtu Khan
* Rinchinbal Khan
* Ukhaantu Khan
* Biligtü Khan
* Uskhal Khan

 |
**Aspergilo** (*Aspergillus*) generoa 200 espezie inguru dituen onddo mota bat da, Ascomycota filumean sailkatua. Onddoak, orokorrean, hiru talde nagusitan sailka daitezke, morfologiari dagokionez: legamiak (onddo zelulabakarrak), lizunak (hifa izeneko filamentuak dituztenak) eta perretxikoak (gorputz fruitu-emaile handiak dituztenak, kapela itxurakoak, askotan jan egiten direnak). *Aspergillus* onddoa lizunen taldean sailkatzen da, hifa luzeak baititu.

*Aspergillus*-en hifak tabikatuak dira, hots, ez dira multinuklearrak (trenkada bakoitzean nukleo bat egon ohi da). Hifa horiek adarkatu egiten dira, mizelio izeneko multzo bat osatuz. Aireko hifaren muturretan konidio izeneko egitura esferikoak daude, esporak direnak (konidiosporak ere deitzen zaie).

*Aspergillus*-en hifen muturrek itxura zirkularra dute, eta konidiosporak zirkulu horren periferia osoan hazten dira. Onddoa era asexualean ugaltzen da, konidiosporen bidez.

*Aspergillus* saprofitoa da, eta bizileku ugari ditu: lur-zorua, airea, ura, janariak, landareak, belarra eta deskonposizioan dagoen materia organikoa. Hautsean ere egon daiteke. Hezetasunak eta tenperatura altuek bere hazkuntza errazten dute.

Onddo oportunista da, eta patologia larriak sor ditzake pertsona immunogutxituengan, aspergilosia izanik denen artean larriena. *Aspergillus fumigatus* da gaitz horren eragile nagusia. *Aspergillus flavus* eta *Aspergillus niger* beste patogeno batzuk dira. Genero honetako hainbat onddok aflatoxinak ere ekoizten dituzte, ondorio larriak dakartzaten toxina indartsuak, alegia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q335130
* Commonscat Multimedia: Aspergillus
* Wikispecies Espezieak: Aspergillus

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119809976 (data)
* GND: 4157339-0
* LCCN: sh86002965
* NDL: 00566903
* NKC: ph196748
* AAT: 300378933
* **Datu taxonomikoak**
* Dyntaxa: 6008836
* EOL: 16436
* GBIF: 8150522
* Index Fungorum: 7248
* MycoBank: 7248
* NCBI: 5052
* Paleobiology Database: 229068
* WoRMS: 100211
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D001230

 |

* Wd Datuak: Q335130
* Commonscat Multimedia: Aspergillus
* Wikispecies Espezieak: Aspergillus
**L'Infiestu** (gaztelaniaz: *Infiesto*) Asturiasko hiribildu eta Piloña udalerriko hiriburua da. San Antonio parrokiakoa da. Biztanleria 2021ean 2.380 pertsona ziren.

Historia
--------

Piloñako kontzejuko hiribildu nagusia eta hiriburua, nahiz eta ez zen parrokia independente izan 1892ra arte, San Joan parrokiatik San Antonio parrokia osatzeko banandu zen arte. Hiribilduaren hazkundea merkataritza-ekonomiaren ondorio izan zen, eta Asturias erdialdearen eta Leonen arteko pasabide eta komunikazio-bide gisa, Los Beyos haitzartea eta Pontón mendatea zeharkatzen zituen ibilbidearen bidez. Gaur egun, merkataritza-gune izaten jarraitzen du, eta Asturiasko ekialdeko landa-inguruei zerbitzuak eskaintzen die.

Ondarea
-------

Herrian etxetzar eta jauregi ugari ikus daiteke.

* Virgen de la Cuevaren santutegia, Infiestotik gertu dago.
* Udaletxea
* San Antonio eliza
* Cobián jauregia, XVIII. mendekoa
* La Potinga etxea, XIX. mendekoa

Festa nagusia
-------------

San Antonio Paduakoa da herriko zaindaria eta haren omenezko jaiak ekainaren 13an ospatzen dira.

Iruditegia
----------

* San Antonio eliza.San Antonio eliza.
* Virgen de la Cueva santutegia.Virgen de la Cueva santutegia.
* Cobián jauregia.Cobián jauregia.
* San Cipriano eliza.San Cipriano eliza.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Infiestoko gertaerak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24013904
* **Lekuak**
* INE: 33049150400

 |

* Wd Datuak: Q24013904
Mailegutzailea eta emaztea, Massym Quentin, 1514, Louvre.
**Bankaren historia** K.a. 2000 inguru hasi zen, Asirian, Indian eta Sumerian, orduan eman baitziren aleen lehendabiziko maileguak, nekazariei eta merkatariei gehienetan. Gero, Antzinako Grezian eta Erroman, tenpluek diruaren maileguak emateaz gain, gordailuak onartzen eta txanponak trukatzen zituzten. Garai bertsuko Txinan eta Indinan ere bazeuden diruaren maileguak, arkeologiak frogatu duenez.

Banka modernoaren sustraiak Erdi Aroko Italian finkatu dira, batez ere Florentzia, Venezia eta Genovako hiri aberatsetan. Haiei esker, izan ere, dirua lekualdatzeko moduak hobetu ziren, kredituak transferitzeko sistemen bidez. Hala, ordainketak distantzia luzeetan eta segurtasunez egin zitezkeen, eta, bide batez, izkin egin Eliza Katolikoak ezarritako lukurreriaren debekuari, zeren, dibisen arteko trukaketan, mailegutzaileak mozkina atera baitzezakeen eragiketatik. Egun funtzionamenduan dagoen bankurik zaherrena, Banca Monte dei Paschi di Siena, 1472an sortu zen.

Bankaren garapena, XV. eta XVI. mendeetan, Europako iparraldera zabaldu zen. Gero, garrantzi handiko berrikuntzak egin ziren Amsterdamen, XVII. mendean, eta Londresen, XVIII.ean. XX. mendean, telekomunikazioetako eta informatikako garapenek aldaketa handiak ekarri zituzten bankaren mundura, eta bankuak izugarri handitu eta hedatu ziren. 1929ko kraxaren ondoren, estatuek zorrotzago arautu zuten bankaren jarduna, krisiak ekidin nahian, baina neoliberalismoarekin, erregulazio horietako asko indargabetu ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Dan Jones, *Power and thrones*, 2021, 403-4. or.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q166224
* **Identifikadoreak**
* NKC: ph492495

 |

* Wd Datuak: Q166224
Azida anioia
Azida funtzio-taldea
**Azida** N3- formulako anioia da. Azido hidrazoikoaren base konjugatua da eta, aldi berean, kimika organikoan funtzio-taldea da. Azida nukleozalea da, baina alkilazida (RN3) elekroizaiea da.

Azida anioiak karbona dioxidoarekin ( CO2) eta oxido nitrosoarekin ( N2O) isoelektronikoa da. Balentzia-loturaren teoriaren arabera azidak egitura erresonante bat baino gehiago izan ditzake, inportanteena N-=N+=N- delarik

Azida inorgarnikoak
-------------------

Azidek lotura kobalenteak edo ioinikoak era ditzakete metalekin. Horietako batzuk erabilera handia dute. Sodio azida (NaN3) adibidez; berau gatz bat da nitrogeno gaseosoaren iturri gisa usatzen dena airbagetan.

Metal astunen azidak oso lehergarriak dira.

Azida organikoak
----------------

Sintesi organikoan erabilera zabala dute azidek. Hiru erreakziobide nagusiri zor zaio aziden erreaktibitatea irudian ikus daitekeen legez.

Aziden erreakziobidea
* N1 nitrogenoan zehar eraso nukleozale egitea elektroizale bati (A).
* Nukleozale batek N3 nitrogenoari erasotzea (B).
* Zikloadizioa non azida taldeak dipolo baten moduan jokatzen duen alkenoen eta alkinoen moduko dipolozaleen aurrean (C).

Hain zuzen azken erreakziobide hori dago 2022ko Kimikako Nobel sariaren atzean. Izan ere, Morten Meldal-ek eta K. Barry Sharpless-ek, bakoitzak bere aldetik, kobreak katalizatutako azida-alkino zikloadizioak lortu zituzten, klik kimikan garapen erabakigarria izan dena.

Toxikotasuna
------------

Azida anioia toxikoa da eta zitokromo eta oxidasa entzimen lana inhibitzeko gai da. Adibidez hemo kofaktorearekin lortura itzulezina eratzen du karbono monoxidoak egiten duen modu berean.

Sodio azida ere toxikoa da irentsita eta azalean zehar absorbatuta.

Edonola ere azidekin tentuz lan egin behar da jokaera toxikoa izan dezaketelako.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-10-06).
2. ↑   **(Ingelesez)** Tornieporth-Oetting, I.C. & Klapoetke,, T. M..  (1995). *Covalent Inorganic Azides.*  Angewandte Chemie, International Edition in English, volume 34, 511-20 or..
3. ↑    Jaurena, Isabel. «Carolyn R. Bertozzi, Morten Meldal eta K. Barry Sharpless ikerlariei eman diete Kimikako Nobel saria» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-10-06).
4. ↑   **(Ingelesez)** Fischman, Josh. «2022 Nobel Prize in Chemistry Awarded for a New Way of Building Molecules» *Scientific American* (Noiz kontsultatua: 2022-10-05).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** Díaz D. , Finn M. G. Sharpless K. B. Fokinb, V. V. & Hawkerc. C. J..  (2008). *Cicloadición 1,3-dipolar de azidas y alquinos. I: Principales aspectos sintéticos.*  An. Quím. 104(3),, 73−180 or..

Kanpo estekak
-------------

* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q407627
* Commonscat Multimedia: Azides

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12269660q (data)
* GND: 4143789-5
* LCCN: sh85010647
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D001386
* **Kimikako identifikadoreak**
* ChEBI: 22680

 |

* Wd Datuak: Q407627
* Commonscat Multimedia: Azides
**Kaltura**k kode irekiko softwareko lehen plataforma sortu du, zeinak bideoen kudeaketa, sorkuntza, elkarrekintza eta lankidetza egiteko aukera ematen duen. Kaltura plataformak "rich-media"ren funtzionalitate aurreratu eta interaktiboak edozein web-orritan integratzeko aukera ematen du; hala nola argazkien, bideoen eta audioen bilaketa, igoera, inportazioa, edizioa, anotazioa, nahastea eta zatiketa.

Plataformak lankidetzarako funtzionalitateak ere baditu, non erabiltzaile taldeei aukera ematen dien elkarrekin sortzeko, editoreei aukera ematen dien eduki berrerabilgarria atzitzeko eta kudeatzeko Kaltura Networken bidez eta baita video advertising, editing profesional eta DVD printing bideo-zerbitzuen bildumak erabiltzeko ere.

Kalturaren kode irekia doakoa da eta erabilgarri dago web-diseinatzaileentzat, bai plataformaren hedapenen sorkuntzarako tresneria moduan, bai hedapen-pakete gisa edo CMS-an, blogging lekuetan eta Drupal,Wordpress eta Mediawiki gisako lankidetza-plataformetan erabiltzeko prest dauden plug-in gisa.

2006an sortua, Kalturaren aholkularitza eta kudeaketa taldearen partaide dira publizitate eta marketin[erreferentzia behar] arloko exekutiboak, eta baita open source alorrean eta arlo teknologikoan adituak diren enpresariak ere, ICQ-ren, Cyota-ren eta Destinator Technologies-en sortzailetariko batzuk, kasu. 2007ko merkaturatze publikoaren ondoren, zenbait sari eta aipamen irabazi ditu Kalturak New York-en, TechCrunch40 People’s Choice award (2007)  saria kasu.
2007ko irailaren 18a Mashable video-sharing ‘Open Web" award (2007), TWS ‘top 10’ societa’ 92008), AlwaysOn ‘Global 250’ sociedad’ (2008), Esguire Magazine’s nominazio bat, etorkizun handiko enpresari ’ empresa de Web 3.0’ (2008)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Kaltura TechCrunch40
2. ↑   .
3. ↑  *AO Global 250 Winners* 17/7/2008
4. ↑  Esquire Magazine - empresa de Web 3.0 7/7/2008

Kanpo estekak
-------------

* Kaltura - Kode ireki bideo plataforma

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2573511
* Commonscat Multimedia: Kaltura

---

 |

* Wd Datuak: Q2573511
* Commonscat Multimedia: Kaltura
**Sistema ortorronbikoa** kristalografian dagoen 7 sistema kristalinoetako bat da. Sistema ortorronbikoa lortzeko sistema kubiko bat estutu behar da bi bektoretatik, emaitza moduan *a* eta *b* oinarria duen eta *a* *b*ren ezberdina den *c* altuerako egitura bat lortuko dugularik. Sistema honetan *a*, *b* eta *c* ardatzak elkarrekiko ezberdinak dira. Hala ere euren arteko angelu guztiek 90º nerutuko dute.

Lau Bravais sare daude sistema ortorronbikoan: ortorronbiko sinplea, oinarrian zentratutako ortorronbikoa, gorputzean zentratutako ortorronbikoa eta aurpegietan zentratutako ortorronbikoa.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **ortorronbiko sinplea** | **oinarrian zentratutakoortorronbikoa** | **gorputzean zentratutakoortorronbikoa** | **aurpegietan zentratutakoortorronbikoa** |
| Orthohombic, simple | Orthohombic, base-centered | Orthohombic, body-centered | Orthohombic, face-centered |

Ikus, gainera
-------------

* Sistema kristalino

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q648961
* Commonscat Multimedia: Orthorhombic lattices

---

 |

* Wd Datuak: Q648961
* Commonscat Multimedia: Orthorhombic lattices
Kemiko armarriaKemiko armarria
**Kemiko armarria** (finlandieraz, *Kemin vaakuna*) Finlandia ipar-mendebaldean dagoen Kemi hiriaren ikur nagusia da.

Armarria XIX. mendearen erdialdean sortu zuen G. A. Kajanus artistak, eta ikur berriak ordura arte hiria irudikatzeko erabili izan zen izokinaren irudia ordezkatu zuen; udalbatzak 1873ko maiatzaren 28an onartu zuen. Kajanusen helburua, hain zuzen ere, bertan agertzen diren objektuekin, hiriaren ezaugarri nagusiak adieraztea izan zen. Zuzen horizontal batek bi zatitan banatzen du armarria: goiko eremua eta behekoa. Goikoan, atzealde gorriaren gainean, zilarrezko aingura dago; honek itsas merkataritzaren garrantzia eta portuaren nagusitasuna irudikatzen ditu. Beheko eremuan, aldiz, zelai urdinaren gainean, ezkerrera begira dagoen izokin zilarkara dago; izan ere, arrainarekin, margolariak herriararen iragana eta bilakaera irudikatu nahi izan zituen, arrantza-herriarentzat Kemi ibaiak eta bertako izokin preziatuek ezinbesteko garrantzia izan baitute. Armarriaren buruan, azkenik, urrezko konde-koroa dago .

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Suomen kunnallisvaakunat.*  Suomen Kunnallisliitto, 118 or. ISBN 951-773-085-3..
2. ↑  Kemi stads vapen 2013.07.25

Ikus, gainera
-------------

* Kemi
* Lappiko armarriak

Kanpo estekak
-------------

* **(Errusieraz)** Бойко Дм. А. Геральдика Великого Княжества Финляндского. – Запорожье, 2013 (на сайте Запорожского Дворянского Собрания)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261423

 |

* Wd Datuak: Q12261423


| * i
* e
* a
Lappiko armarriak |
| --- |
| Udalerriak | Enontekiö • Inari • **Kemi** • **Kemijärvi** • Keminmaa • Kittilä • Kolari • Muonio • Pelkosenniemi • Pello • Posio • Ranua • **Rovaniemi** • Salla • Savukoski • Simo • Sodankylä • Tervola • **Tornio** • Utsjoki • Ylitornio | Lappiko armarria |
| Aspaldikoak | Alatornio • Karunki • Kemijärvi (1960-1972) • Petsamo • Rovaniemi (1930-2005) |
| **Lappi** • **Laponia** • **Finlandia** |
**Bateratze Arraun Elkartea** Elantxobe eta Arkotek bat egindako trainerua izan zen 2001 eta 2003 artean trainerua atera zuena. Elastikoak talde bien koloreak zituen, gorria, berdea, horia eta beltza.

Historia
--------

Arraunlari eskasia zela-eta, 2001 urtean Elantxobe eta Arkotek bat egin zuten eta lehen denboraldian Traineruen Euskal Ligan 15. postuan gelditu ziren, urte hartan *Elantxobe-Arkote* izenarekin.

Bigarren denboraldian *Bateratze Arraun Elkartea* izena hartu eta maila hobea lortu zuen. 11. postua eskuratu zuen Euskal Ligan A mailako estropadak jokatuz (Zarauzko Ikurrina, Telefonica, Getxo, Petronor, Bermeo...) eta emaitarik onena Getxoko zazpigarren postua izan zuen.

Hirugarren eta azken denboraldian Federazio Ligan kokatua izan zen (2. maila) eta bederatzigarren gelditu ziren. Dena dela TKE Ligako taldeek ez zuten Euskadiko Txapelketan parte hartu eta Bateratzek hirugarren postua eskuratu zuen.

Ligak
-----

* Traineruen Euskal Liga (0): hamaikagarrena 2002 urtean.

Txapelketak
-----------

* Euskadiko Txapelketa (0): hirugarren 2003an.
* Bizkaiko Txapelketa (0): bigarren 2001ean.

Banderak
--------

* Mutrikuko Bandera (1): 2001
* Erandioko Bandera (2): 2001, 2002
* Sestaoko Bandera (1): 2001
* Kaikuren Bandera (2): 2001, 2003
* Sestaoko Ligaz kanpoko estropada (1): 2001
* Bizkaitarren Promozio Bandera (1): 2002
* Euskadiko Sprint Txapelketa (1): 2002
* Camargoko Bandera (1): 2003
* Ondarroako Milenium Saria (1): 2003
* Bizkaitarren BBK Saria (1): 2003

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25474769

 |

* Wd Datuak: Q25474769
**Batasun Sozialista-Komunista** (frantsesez: *Union socialiste-communiste*, **U.S.-C**), geroago **Alderdi Sozalista-Komunista** (frantsesez: *Union socialiste-communiste*), alderdi politiko sozialista izan zen Frantzian 1923tik 1932ra bitartean.

Fundazioa
---------

Alderdia Boulogne-sur-Seinen sortu zen 1923ko apirilaren 29an, Frantziako Alderdi Komunistako bi talde marjinalek bat eginda; alde batetik, Batasun Sozialista Federala zegoen, 1922ko abenduan sortua, Alderdi Komunistaren joera eskuindarra zena (alderdia III. Internazionalan sartzearen aurka agertu zen); bestetik, Ludovic-Oscar Frossarden Alderdi Komunista Batuak. Frossard Alderdi Komunistaren lehen idazkaria izan zen, baina alderdia utzi eta Alderdi Komunista Batua sortu zuen 1923ko urtarrilaren 2an, hainbat intelektual eta udal-zinegotzi hartuta (bereziki Paris aldekoak).

Boulogne-sur-Seine, Issy, Saint-Denis, Saint-Ouen, Le Pré-Saint-Gervais eta Pantinen auzo pobreetako alkateak alderdikoak ziren. Kide garrantzitsuenek Georges Pioch, Victor Méric eta Ernest Lafontizan ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Le mouvement communiste international et ses oppositions: 1920-1940*. Paris: PUF, 1984. pp. 9, 28
2. 1 2  Perlès, Valérie. *Le Pré entre Paris et banlieue histoire(s) du Pré-Saint-Gervais*. Paris [u.a.]: Créaphis, 2004. p. 214
3. ↑  Roy, Pierre. *Pierre Brizon: pacifiste, député socialiste de l'Allier, pèlerin de Kienthal*. Nonette: Créer, 2004. p. 258

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3366737

 |

* Wd Datuak: Q3366737
*Artikulu hau euskal presoen aldeko plataformari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Batera (plataforma)».*
**Batera** 1999ko irailean euskal presoak Euskal Herriratzearen alde sortutako plataforma da.

Lizarrako Ituna sinatu zuten alderdi, sindikatu eta taldeak eta Senideak presoen senitartekoen elkartea izan ziren plataformaren oinarria, eta herritar eta pertsonaia ezagun asko bildu ziren ekimenera. Sortu zenetik, kontzentrazio isilak egin izan ditu Baterak hamabostean behin euskal presoak hurbiltzearen alde eta dispertsioaren aurka. Aurreneko kontzentrazioa 1999ko azaroaren 26an egin zuten, eta manifestaldiak ere deitu izan dituzte beren aldarrikapenari eusteko.

Ikus, gainera
-------------

* Etxerat

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254857

 |

* Wd Datuak: Q12254857
Done Bikendiko dorreak.
**Barakaldoren berritzea**, Barakaldok 1990eko hamarkadatik aurrera eramandako berrikuntza prozesuari deritzo.

Auzoen berrikuntza
------------------

1950eko hamarkadaren hasieran, industria-jarduerak eragindako hazkunde azkarrak etxebizitzen premiazko eraikuntza behartu zuen, hamarkada horretan udalerri osoan 2.000 bat igoz, eta horietatik 1993an detektatu zen Beurko aluminosi. 1955ean ospitalea eraiki ondoren, La Paz-eko finkan egoitza-eraikin handiak altxatzeko ideia sortu zen, eta 1970eko hamarkadan uharteen inguruan parke handiak sortzen hasi ziren, hiriaren itxura goitik behera aldatuz. Udalerriaren eraberritze prozesuaren barnean, hainbat berrikuntza egin dira Barakaldoko auzo guztietan.

### Etxebizitza berriak

1995tik 5.000 etxebizitza inguru eraiki dira Barakaldon. Bilbok baino etxe merkeagoak eskaintzeagatik, hainbat bilbotar etorri da azken urteetan Barakaldora. Eraikitako etxebizitzen artean

Merkatari-guneak
----------------

Barakaldo Euskal Herrian metro karratuko merkatari-gune gehien dituen udalerria da. 1995ean Max Center merkatari-guneak ireki zituen ateak. Hasierako eskari handia zela eta, ondorengo urteetan handitu egin zen, eta zine areto berriak eraiki ziren aisialdi gune berriaren barnean. 2004ean Megapark izeneko merkatari-gune berria zabaldu zen. Max Centerrek ez bezala beste mota bateko merkatari-gunea da. Megaparkek, denda independenteak, eta eremu itxi batean dauden dendak nahasten ditu.

Garraiobide eta Azpiegiturak
----------------------------

### Trenbideak

Renfeko Aldirien C-1 eta C-2 lineen ibilbidearen zati bat lurperatzeko egitasmoa aurkeztu zuen Bilbao Ría 2000k 2005. urtean. Horrela, Barakaldoko Lasesarre-Urban Galindo eta Lutxana arteko tartea lurperatuko da. Lurperatze honekin batera, Desertu-Barakaldo geltokia berriztu egingo da eta aldi berean lurperatu.

Oraindik zehaztu gabeko proiektuan, Urban Galindotik Galindo ibaira doan tartea ere lurperatzeko asmoa dauka Barakaldoko udalak.

### Errepideak

Bilbo Handiko Ezkerraldeko garraioa erraztuko duen Ballontiko autobidea eraikitzen hasi zen 2005. urtean. Autobide hau Portugaleten hasi eta Barakaldon amaituko da. Ezkerraldeko barruko trafikoak bideratuko ditu, eta A-8 autobideko trafikoa arintzen lagunduko du.

#### Gurutzetako trukagailua

A-8 autobidea eta Arrontegiko zubitik datorren errepideko trafikoa errazteko, erreforma sakona egin zitzaion bi autobide horiek batzen diren puntuari. 2003 eta 2004. urteen artean errei berriak ireki ziren eta Gurutzeta parean bi autobideen edukiera handitu zen. Obrak, 2004ko apirilerako amaitu ziren Bilbao Exhibition Centrerren zabaltzearekin batera.

Ikus, gainera
-------------

* Bilbao Ria 2000
* Bilbo Handia

Kanpo estekak
-------------

* Bilbao Ria 2000
* Bilbao Metropoli 30

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16516470

 |

* Wd Datuak: Q16516470
**Azkue baserria** Ibarran dagoen baserria da, XVI-XVII. mende-tartean sortua ekialdean dituen hormen azterketaren arabera. XVIII. mendean hartu zuen egun duen jauregi-egoitza itxura. Orduan gehitu zitzaizkion egun duen itxura eman zioten zenbait elementu.

2001eko urriaren 11n, Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

Azkue Baserria

Ezaugarriak
-----------

Azkue baserria oinplano karratuko eraikina da, alde bakoitzak 20ren bat metro ditu eta behe solairua, lehena eta ganbara ditu. Bolumena lau isurialdeko estalki batek errematatzen du. Estalkiak hegalkin motzeko teilatu-hegala du eta kasetoidura fatxada nagusia den ipar-ekialdeko fatxadan.

Harlangaitz entokatuzko hormaz egina dago eta lau fatxadak karez zurituta ditu. Eskantzuetan harlanduak ditu, baoak azpatuak eta fatxada nagusiaren garaieraren erdi parean platabanda.

Fatxada nagusiak ipar-ekialdera ematen du eta, aldaketak izan arren, beste fatxadak baino egoera erregularragoa erakusten du. Harlanduzko platabanda batek banatzen ditu behe solairua eta lehena zokalo bat eratuz. Behe solairuan sarrera bat eta hiru leiho daude, horretaz gain jatorrizkoak atzeman daitezke. Azken hauek, bai baoak, bai ateburudun sarrera handia harlanduz azpatuak daude eta takatuta daude. Lehen solairuak simetriaz jarritako bost balkoi ditu, balkoiak zurez azpatuta daude eta burdin forjatuzko karelak dituzte. Erdiko baoaren gainean triangelu formazko frontoi baten antzera jarritako jasodura bat du, XVIII. mendeko udaletxeek edukitzen zutenaren antzekoa, eta hor kokatzen da mende horretako armarri barroko bat. Armarria oso ondo landua eta kontserbatua dago eta erliebe handiko apaindura ugaria du. Elementu horrek lau isurialdeko estalkia aldatu zuen eta baserria izateko nolabaiteko itxura berezia eman zion eraikinari, hain zuzen ere, harrez gero, XVIII. mendean, nekazari-jauregi bihurtu zenean hartu zuen itxuraren bidetik zihoan itxura.

Hego-mendebaldeko fatxadaren lehen solairuan lau bao ageri dira modu erregularrean jarrita, beheko solairuan ere lau dira baina txikiagoak. Fatxada honek nagusiarekin bat egiten duen izkinan tamaina handiko eguzki-erloju bat dago.

Hego-ekialdeko hegalean etxorde bat dago fatxada hori ia erabat estaltzen duena. Hego-mendebaldeko fatxadan ere, beste eraikin bat dago erantsita behe solairuan eta horrela, lehen solairua bistan geratzen da baoen banaketa erabat aldatua erakusten duelarik.

Erreferentziak
--------------

* Edukiaren zati bat monumentu hau *sailkatutako kultura-ondasun* izendatzen duen lege testutik hartu da. Izan ere, testua jabari publikokoa da eta ez du jabetza intelektualik, Espainiako Jabetza Intelektualaren Legeko 13. artikuluan xedatu denez (Espainiako Aldizkari Ofiziala, 97. zenbakia, 1996-04-22).

Kanpo estekak
-------------

* Kultura Ondasun izendapena EHAAn[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8341938
* Commonscat Multimedia: Azkue baserria

---

 |

* Wd Datuak: Q8341938
* Commonscat Multimedia: Azkue baserria
**La Clotildeko leizea** edo **La Lorako leizea** Kantabriako Gobernuaren jabetzapean dagoen leize-zulo bat da. Kantabriako Reocín udalerriko Quijas auzoan dago, bertara herriko FEVE trenbidetik irteten den bidezidor baten bidez iristen delarik.

1906an aurkitu zuen Hermilio Alcalde del Rio eta Henri Breuilek, leize-zulo honi buruzko lehen erreferentziak ere argitaratu zituztenak bost urte beranduago. Bertan Magdaleniar garaiko (duela 16.000 urtetik duela 12.000 urtera arte) okupazio zantzuak aurkitu dira, baita Aurignaciar garaiko (duela 28.000 urtetik duela 23.000 urtera arte) labar agerpen batzuk ere.

Labar agerpen horiek pixkat kaltetuak daude buztin bigunetan eginak izateagatik. Deszifratu gabeko ikurrak eta animali irudikapen batzuk ditu, orokorrean guztiak trazatu latz eta perspektiba okertuekin. Ez da oso arrunta, ez du inguruetan aurkitutakoaren antzik.

Gaur egun leizea publikoarentzat itxia dago soilik espezialistak sar daitezkeelarik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5849275
* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-55-0000570

 |

* Wd Datuak: Q5849275
***Ayusik bere lantza astinduz errebeldeak suntsitzen ditu*** (txinera tradizionalez: 畫阿玉錫持矛蕩寇圖) Giuseppe Castiglionek (*Lang Shinin*) paper horizontalean eta tintarekin egindako pintura bat da, Qing dinastiaren baitan, 1755an. Taipeik Jauregiko Museo Nazionalean ikus daiteke.

Testuingurua
------------

Ayusi (mongolieraz: ᠠᠶᡡᠰᡳ; txinera tradizionalez: 阿玉锡) Txinako enperadoreari zerbitzuak eskaintzen zizkien dzungariar leinuko kidea zen. Yongzheng enperadorearekin (1723-1735) lider militarrean bilakatu zen. Qianlong enperadoreak Dzungariako Khanerriaren aurka Gädän-Olan 1755an izandako papera saritu nahi zuen, gauez eta traizioz hartu zuen hiria. Qianlongek Ayusiren koadro hau eskatu zion Giuseppe Castiglioni gorteko margolariari. 1755ko uztailaren 20an margotu zuen erretratua.

Deskribapena
------------

* 

Margolanak, erdian, Ayusi lider militarra dauka zaldi beltz baten gainean, gorputz erdiko kota batekin, larruzko babesak eta txinatar gorteak neguan eramaten zuen txano bat. Begi batean pauma luma bat darama, geziz betetako buiraka bat, fusil bat bere bizkarrean eta zaldiaren aho-uhalak esku bakarrarekin eusten ditu. Margolanaren erdialdean ez dago ez fondorik ez dekoraziorik, eta zaldia hegan egongo balitz bezala dago, lurrik gabe.

Giuseppe Castiglionek lantza marraztu zuenean, oraindik erabiltzen zen Txinan. Hala ere, arma mota hori jada erabiltzeari uzten ari zen, lantzen ordez praktikoagoak ziren beste arma batzuk erabiltzen baitziren. Ezkerrean eta eskuman txinatar karaktereak daude. Ezkerrean Ayusiren balentria azaltzen da.

Erabilitako teknika Mendebaldeko margolan klasikoen eta txinatar margolanen nahasketa bat da.

Filatelia
---------

Margolan honekin 2016an Taiwanek posta-zigiluak egin zituen, Ayusi eta bere zaldiaren xehetasun batekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  École française d'Extrême-Orient, Musée Guimet (Paris, France), Musée Cernuschi, A. Maisonneuve, 1992, p. 77-87.
2. ↑  Tʻung pao: Tʻoung pao. E.F. Brill, 1975, p. 259
3. ↑   Rawski, Evelyn Sakakida.  (1998). *The last emperors : a social history of Qing imperial institutions.*  University of California Press ISBN 0-520-21289-4. PMC 37801358. (Noiz kontsultatua: 2021-05-04).
4. ↑  Seok Bum Jae, p. 85.
5. ↑   Yin, Dengguo; 殷登國..  (2006.01). *Dong xi wen wu qu tan.*  (Chu ban. argitaraldia) Zhi shu fang ISBN 986-7151-23-2. PMC 814284053. (Noiz kontsultatua: 2021-05-04).
6. ↑  Franco Filanci, « », l'Arte del Francobollo, UNIFICATO - C.I.F. srl, vol. 54,‎ gennaio 2016, p. 61.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56302078

 |

* Wd Datuak: Q56302078
**Batasun pertsonala** figura juridiko bat da zeinetan bi estatu ezberdinek estatu-buru bera partekatzen dute, bi estatuen egitura politikoen arteko batasuna eman beharrik gabe.

Batasun pertsonalak arrazoi ezberdinak direla eta sor daitezke. Europan oso ohikoa izan zen monarkia askok zituzten ondorengotza arauek pertsona berarengan ezartzen zutelako boterea, askotan monarkia ezberdinen artean ezkondu zirelako. Beste batzuetan anexio bat izan daiteke, altxamenduak ekiditeko modu gisa. Gaur egungo kasurik nabarmenena Commonwealtharena da, non hainbat estatuk Erresuma Batuko erregina euren estatu-burutzat duten, nahiz eta estatu independienteak diren.

Batasun pertsonaletan bi estatuek euren gobernuak bereizita mantentzen dituzte, euren hiriburuak ere mantentzen dituzte eta beste herrialdeek modu bereizian onartzen dituzte. Batasun pertsonal baten amaieran federazio bat eman daiteke (nazioarteko politika batuz eta estatu bakar gisa nazioartean aurkeztuz), anexio bat eman daiteke (non estatu batek bere burujabetza osoa galtzen duen) edo bereizketa baten bidez.

Monarkiatan ohikoagoa da horrelako figura ematea, izan ere, errepublika batean herritarrek euren herrikide bat hautatu ohi dute presidente gisa. Frantzia, errepublika izanik, batasun pertsonalean dago Andorrarekin: Frantziako presidentea Andorrako estatu-buruetako bat da, La Seu d'Urgelleko apezpikuarekin batera.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q188800
* **Identifikadoreak**
* GND: 4226744-4

 |

* Wd Datuak: Q188800
**Kurjenrahka Parke Nazionala** (finlandieraz: *Kurjenrahkan kansallispuisto*), Finlandia hego-mendebaldeko ertzean dagoen parke nazional bat da, Turku hiriaren ondoan.

Historia
--------

Harri Aroko ehiztari-biltzaileak izan ziren eremu honetako aurreneko populatzaileak. Brontze eta Burdin Aroko aztarnak ere aurkitu dira. Dena den ez dirudi asentamendu iraunkorrik izan zenik XVIII mendearen erdialderarte. Lehendabiziko herria Savojärvi aintziraren ertzean sortu zen.

XIX mendean bi etxaldek erosi zituzten eremu honetako lurrak eta baso guztiak moztu zituzten, uharte batzutan gelditu zirenak ezik. XIX mendearen bukaeran Estatuak erosi zuen lurraldea.

1978 urtean dagoeneko Gobernuak erabaki zuen Parke Nazionala sortzea baina 20 urte luzatu zen prozesua eta 1998an ezarri zen azkenean.

Flora eta fauna
---------------

Zohikaztegiek osatzen dute parkea baina berezko basoa ere aurkitzen da aipaturiko uharteetan, azken 150 urtetan gizakiaren erabilerarik izan ez duena. Ipar-katamotza aurkitzen da bertan, ohikoa da hartz arreak eta otsoak ikustea ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *History and Sights of Kurjenrahka National Park - Nationalparks.fi.*  (Noiz kontsultatua: 2017-11-10).

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)****(Finlandieraz)** Parkearen webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2398213
* Commonscat Multimedia: Kurjenrahka National Park

---

 |

* Wd Datuak: Q2398213
* Commonscat Multimedia: Kurjenrahka National Park

  


| Finlandiako Parke Nazionalak |
| --- |
| Ekialdeko Finlandiako Golkoa · Ekrenäs Uhartedia · Helvetinjärvi · Hiidenportti · Isojärvi · Kauhaneva–Pohjankangas · Koli · Kolovesi · Kurjenrahka · Lauhanvuori · Leivonmäki · Lemmenjoki · Liesjärvi · Linnansaari · Nuuksio · Oulanka · Päijänne · Pallas-Yllästunturi · Patvinsuo · Perämeri · Petkeljärvi · Puurijärvi-Isosuo · Pyhä-Häkki · Pyhä-Luosto · Repovesi · Riisitunturi · Rokua · Salamajärvi · Seitseminen · Syöte · Tiilikkajärvi · Torronsuo · Uhartedia · Urho Kekkonen · Valkmusa |
**Kurigalzu II.a**, Babiloniako dinastia kasitarreko errege bat izan zen, K.a. XIV. mendean, K.a. 1332 eta K.a. 1308 bitartean.

Kharakardashen anaia, babiloniar nobleek hil zutena bere jatorri asiriarragatik, Ashur-uballit I.a errege asiriarrak ezarri zuen, bien aitona zena. Hala ere, Ashur-uballit hil zenean, Kurigalzu Asiriaren aurka altxatu zen, baina garaitua izan zen eta bi herrialdeen arteko muga zuzentze bat egin zen. Jarraian, Elamen aurka borrokatu zuen, Babiloniaren beste etsai tradizionala, Khurpatila erregea garaile irten zelarik eta Susa okupatuz.

Estela batean, Kurigalzuk, gerlari bati, honek Asiriaren aurkako gerran agertu zuen ausardiaren opari bezala eginiko lur emate bat kontatzen du. Praktika honek, ohikoa bihurtu zena, emaitza bezala, lurraren jabeen klase pribilegiatu baten agerpen eman zuen, erregearekin, mendekotasun eta leialtasun loturekin lotuak. Ziuraski, gerra gurdiak gidatzen zituzten eliteko tropa babiloniarrak osatu zituen klasea izan zen.

Erreferentziak
--------------

*Historia Universal Siglo XXI.Los Imperios del Antiguo Oriente.El fin del segundo milenio* ISBN 84-323-0041-1

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Nazi-Bugash** | **Babiloniako erregea**K.a. 1332-K.a. 1308 | Ondorengoa**Nazi-Maruttash** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q521577
* Commonscat Multimedia: Kurigalzu II

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q521577
* Commonscat Multimedia: Kurigalzu II
L'Hôpitalen erregela edo **L'Hospitalen erregela** kalkuluan erabiltzen da balio indeterminatua daukaten limiteak determinatzeko. Guillaume de l'Hôpital (1661 - 1704) matematikari frantsesaren omenez izendatu zen erregela; berak proposatu baitzuen *Analyse des infiniment petits pour l'intelligence des lignes courbes* (*Kurben ulermenerako azkengabe txikien analisia*) liburuan lehenengoz erregela. Liburu hori kalkulu diferentzialaren gaia jorratzen zuen lehenengotzat hartzen da.

Erregela
--------

Erregela honek esaten duena zera da: *Bi funtzioren arteko zatiduraren limitea puntu batean **0 zati 0** edo **infinitu zati infinitu** indeterminazioen motakoa bada, limitearen balioa aurreko funtzioen deribatuen arteko zatiduraren limitearen berdina izango da*:

{\displaystyle \lim \_{x\to a}{f(x) \over g(x)}=\lim \_{x\to a}{f'(x) \over g'(x)}}

  

{\displaystyle a\,}: zenbaki finitu edo infinitua izan daiteke

  

{\displaystyle f'(x)\,}: {\displaystyle {\frac {{\mbox{d}}f(x)}{{\mbox{d}}x}}}, hau da, {\displaystyle f(x)\,}ren deribatua
{\displaystyle g'(x)\,}: {\displaystyle {\frac {{\mbox{d}}f(x)}{{\mbox{d}}x}}}, hau da, {\displaystyle g(x)\,}ren deribatua
### Hainbat propietate

* {\displaystyle \lim \_{x\to a}{f(x)\cdot g(x)}=(0\cdot \infty )\_{\mathrm {I} }=\lim \_{x\to a}{\frac {g(x)}{\left[f(x)\right]^{-1}}}=\left({\frac {\infty }{\infty }}\right)\_{\mathrm {I} }=\lim \_{x\to a}{\frac {g'(x)}{{\left(\left[f(x)\right]^{-1}\right)}'}}}
* {\displaystyle \lim \_{x\to a}{f(x)\cdot g(x)}=(\infty \cdot 0)\_{\mathrm {I} }=\lim \_{x\to a}{\frac {f(x)}{\left[g(x)\right]^{-1}}}=\left({\frac {0}{0}}\right)\_{\mathrm {I} }=\lim \_{x\to a}{\frac {f'(x)}{{\left(\left[g(x)\right]^{-1}\right)}'}}}

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q190557
* Commonscat Multimedia: L'Hôpital's rule

---

 |

* Wd Datuak: Q190557
* Commonscat Multimedia: L'Hôpital's rule
**Lazkaibar Balda jauregia edo jauretxea** Gipuzkoako Goierri eskualdean dagoen Ordizia udalerriko jauregi bat izan zen. Udaletxea izan zen 1794tik 1832ra. 1859an erre zen.

Kokalekua
---------

Ordiziako udaletxearen parean zegoen, gaur egun Plaza Nagusia dagoen lekuan.

Garai batean, jauregia erre baino lehen, plazaren egitura erabat ezberdina zen, laukizuzen itxura zuen. Laukizuzen horren aldeak eraikin hauek osatzen zituzten:

* Mendebaldean: Abaria jauregia
* Hegoaldean: Sujetoenea, Udaletxea eta egungo Kale Nagusia 15ean zegoen etxea
* Ekialdean: Egungo Plaza Nagusia 10 etxea.
* Iparraldean: Lazkaibar Balda jauregia.

Historia
--------

Zehatz mehatz noiz ez dakigun arren, Lazkaibar Balda Ordiziako lehen eraikinetako bat izan zen, gotorleku modura eraiki zen, segurtasun helburuarekin. Hau Muxika dorretxearekin batera Ordiziako harri-hormazko lehen eraikina izan zen. Denborarekin eraikina Lazkaibar Baldatarrena bilakatu zen. Euskal Herrian ohikoa da familia handi bi elkartzean deitura berri bat sortzea jatorrizko deitura biak batuta, kasu honetan bezala. Balda deitura Errezil, Olaberria eta Igeldokoa da.

XVIII eta XIX. mendeetan eraikinaren jabe izan zen Vicente de Murgutio y Gaytán de Ayala, Aravacako Markesa. Hark ez zuen jauregia bere egoitzatzat, eta beraz antzinako udaletxea 1794an erre zenean, Udalak markesari jauregia eskatu zion, bilerak egiteko eta alondegia eta maisuaren gela bertan jartzeko. 1805ean hasi ziren udaletxe berria eraikitzen. Baina, gerra zela eta, lanak geldiarazi eta 1832an amaitu zituzten. Amaitu arte Udala Lazkaibar Balda jauregian bildu zen.

Jauretxea 1859an erre zen. Orube hartan bertan beste etxe bat eraiki zuten, jauregiaren hondakinekin. Egungo Plaza Nagusia egiteko, Udalak eraikin hori erosi eta eraitsi zuen. Egun, ez dago jauregiaren aztarnarik, baina bai haren orubearen zati batenak; gaur egun, plazaren ekialdean Plaza Nagusiko 10. zenbakiko eraikina soilik dago, eta haren ezkerrean ez dago inolako eraikin handirik, nolabaiteko orubea mantentzen da.

Ezaugarriak
-----------

Eraikina manposteriazkoa zen. Bost dorre zituen, eta Ordiziako eraikin aberatsena zen. Jauretxearen atzeko aldetik Elkano kalea igarotzen zen. Jauregiak harresi barruan lurrak zituen, baratze modura ustiatuak. Lur sail horiek egungo plazaren iparraldeko eraikinak dauden gunean zeuden, hau da, arkupea osatzen duten etxeak zeuden tokian. Lur horiek Elkano kaletik harresirainokoak ziren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61364604

 |

* Wd Datuak: Q61364604
**Beggiatoa** generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, Thiotrichales orden barruan sailkatzen direnak. Sergei Winogradsky mikrobiologoak aurkitu zuen Beggiatoa 1887an, eta mikrobioari F.S. Beggiato botanikariaren izena eman zion.

Harizpi oso luzeak eratzen ditu Beggiatoak, eta bere morfologiak antza handia du Zianobakterioenarekin.

Beggiatoak mugimendu bitxia du: ez ditu flageloak, eta harizpiek mugimendu irristakorra dute. Harizpiek substratu bati atxikitzen diote, eta horren inguruan irristatzen dira. Mugimendu berezi honek balio taxonomikoa izan zuen iraganean.

Bakterio honek metabolismo oso berezia du. Winogradsky mikrobio honekin lanean ari zela kimiolitotrofismoa aurkitu zuen. Hots, mikrobio batzuek materia inorganikoa oxidatuz (NH3, SH2...) energia sortzeko duten ahalmena. Beggiatoak, zehazki, SH2 oxidatzen du, eta oxidazio horretatik lortzen du behar duen energia kimikoa (ATP):

SH2 → S → SO42-

Sufrearen zikloan funtsezko zeregina betetzen du bakterio honek.

Beggiatoa urtarra da, eta SH2 ugari duten habitatetan bizi da: hondakin uretan, sufre-iturrietan, usteltzen ari den materia organikoaren tokietan, etab.. Hala ere, bakterio aerobioa denez oxigenoa behar du SH2 oxidatzeko, beraz SH2 eta oxigenoa duten habitat berezi batzuk behar ditu .

Sufre elementala (S) sortzen duenean, Beggiatoak sufre hori sufre-pikorretan pilatzen du zelula barnean.

Beggiatoa, "in stricto sensu", ez da kimiolitotrofo hertsia, mixotrofoa baizik. Horrek esan nahi du materia organikoa ere erabil dezakeela energia-iturri modura. Andui gehienen karbono-iturria materia organikoa da, nahiz eta beste batzuek CO2 erabiltzen dute, Calvin zikloa egiteko gai direlako.

Beggiatoaren harizpi luzeek prezipitatze-arazoak sor ditzakete araztegietan eta biltegietan. Arazo horri hanpadura deritzo

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Madigan M.T. Martinko J.M. Parker J. Brock *Mikroorganismoen biologia* (2007) E.H.U-ak euskaratua:376 orr. ISBN: 978-84-9860-026-1
2. ↑   Ingraham, j. Ingraham, C. : Introducción a la microbiología-1 ,Ed. Reverté (1997), 267 orr. ISBN: 84-291-1869-1

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3637455
* Commonscat Multimedia: Beggiatoa
* Wikispecies Espezieak: Beggiatoa

---

* **Datu taxonomikoak**
* AlgaeBase:
* Dyntaxa: 1010270
* EOL: 90697
* GBIF: 5426405
* ITIS: 956818
* NCBI: 1021
* WoRMS: 480247
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D053524

 |

* Wd Datuak: Q3637455
* Commonscat Multimedia: Beggiatoa
* Wikispecies Espezieak: Beggiatoa
Leonen asturieraz egiten den eskualdeen artean (more iluna), Babiaren kokapena.
**Babia** Leongo ipar-mendebaldeko eskualde tradizionala da (Gaztela eta Leongo autonomia-erkidegoan), hango eskualde banaketan, Mendebaldeko Mendialdea deritzonean kokatua. Eskualde tradizional hori 28 herrik osatzen dute, bi kontzeju edu udalerritan banatuta.

Etimologia
----------

Toponimoa *Vadabia* Erdi Aroko formatik dator, erromantze zaharrean Vall de la Vía, bideko harana. Eskualdeari Orbigo esaten zitzaiola-eta termino hori euskarazko *ur* hitzarekin lotu duenik ere bada.

Eskualdeko berezko hizkuntza astur-leonera da.

Gazteleraz ohikoa da *Babian egon* esamoldea ("estar en Babia"), kezkarik gabe arazoez ezjakina den pertsonaren egoera adierazteko. Jatorria du esamoldeak antzinako Leongo erregeen ohituran, Babian ehizan luzaroan aritzen zirenak. Gortean erregerengandik galdetuz gero Leonen, esaten zen errege Babian zela, eta hortaz gorteko arazoez aparte eta ezjakintasunean zegoelako adiera hartu zuen horrek.

Geografia
---------

Asturiasko Teberga, Somiedo, Quirós eta Lena kontzejuekin egiten du muga iparraldean eta ekialdean. Mendebaldean, Lazianako eskualdea du. Hegoaldean, Omaña eta Luna (Leon) eskualdeak. Eskualde hau oparoa da bere langintza tradizionalerako, abeltzaintzarako. Artzaintzak sarrio ugariekin partekatzen ditu Babiako larre ugariak.

Eskualdea banatzen da bi kontzejutan, tradizionalki Goiko Babia eta Beheko Babia ere esaten direnak. Hona jarraian bertako izenak, bertako asturieraz diren bezala:

### Goiko Babia edo *Cabrichanes*

* **Cabrichanes**
* La Cueta
* Guergas
* Tsáu
* Mena
* Meirói
* Las Murias
* Penalba
* Piedrafita
* Quintanietsa
* La Riera
* San Félis
* Torre
* La Veiga de Viechus

### Beheko Babia edo *Santu Mitsanu*

* Candemuela
* Cuspedal
* Xenestosa
* La Maxuga
* Pinus
* Riuláu
* Rubléu
* **Santu Mitsanu**
* Turrebarriu
* Turrestíu
* Truébanu
* Vitsafelíz
* Vitsargusán
* Vitsasecinu

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Administrador.  (2011-10-31). «Del nombre de Babia y de la expresión "estar en Babia"» *Babia.net* (Noiz kontsultatua: 2022-01-14).
2. 1 2   Alvarez, Guzmán..  (1985). *El habla de Babia y Laciana.*  Ediciones Leonesas ISBN 84-86013-22-4. PMC 14584308. (Noiz kontsultatua: 2022-01-14).

Kanpo estekak
-------------

* "¿Qué ver en Babia, León?" (Diario de León).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2283933
* Commonscat Multimedia: Babia, León

---

 |

* Wd Datuak: Q2283933
* Commonscat Multimedia: Babia, León
*Anopheles stephensi* eltxoa malariaren bektorea da.
*Akaina hainbat gaixotasunen bektore da.*
Epidemiologian eta ekologian, **bektorea** izaki bizidun bat da (animalia edo mikroorganismoa), gaixo den animalia batengandik patogenoa hartu eta beste bati bat kutsatzen diona. Sarritan, bektore den animalia patogenoaren eramaile baino ez da, eta ez dio erasaten; bai ordea kutsatu dionari.

Kutsatzea hozkada edo ziztada bidez gertatu ohi da. Giza gaixotasunen bektore talde handiena artropodoek osatzen dute: eltxoek, euliek, simulidoek, zorriek, arkakusoek eta akainek hainbat birus eta protista patogeno hedatzen dituzte. Bektore horietako asko hematofagoak dira, ziztatu eta odola xurgatzean patogenoa ostalariaren odol zirkulazio sisteman sartzen da. Adibide ezagun bat Anopheles eltxoa da, zeinak malariaren bektore gisa jokatzen baitu Plasmodium parasitoa gizakiari kutxatuz. Kasu honetan Plasmodiuma kaltegabea da eltxoarentzat (behin betiko ostalaria), baina gizakiak (ostalari bitartekaria) malaria gaixotasuna pairatzen du.

Ikus, gainera
-------------

* Zoonosi
* Gaixotasun infekzioso

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107994
* Commonscat Multimedia: Disease vectors

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4384937-4
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D004199

 |

* Wd Datuak: Q107994
* Commonscat Multimedia: Disease vectors