recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Himachal Pradesh** (punjaberaz ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, hindiz हिमाचल प्रदेश) India ipar-mendebaldeko estatu bat da. Iparraldean, Tibetekin, iparraldean eta ipar-mendebaldean Jammu eta Kaxmirrekin, Punjabekin hego-mendebaldean, Haryana eta Uttar Pradeshekin hegoaldean eta Uttaranchalekin hego-ekialdean egiten du muga.

Bere hedadura 55.658 kilometro karratukoa da, eta, 2001eko erroldaren arabera, bere biztanleria 6.077.248 biztanlekoa da. Bere hiriburua, Shimla da. Estatuko beste hiri garrantzitsu batzuk Dharamsala, Kangra, Mandi, Kullu, Chamba, Dalhousie eta Manali dira.

Estatuan hitz egiten diren hizkuntza nagusiak kangri, pahari, punjabiera, hindi eta mandialia dira. Hinduismoa, budismoa eta sikhismoa dira erlijio nagusiak. Dharamsala, estatuko mendebaldeko zatian, Dalai Lama gaur egun bizi den tokia da, baita tibetar iheslari ugari ere.

Bertan dauden haranak, Lahaul, Spiti, Pangi eta Pin dira.

Geografia
---------

Khajjiar udan.
Estatuaren zati handi bat, erliebe menditsukoa da, Himalaia mendilerroa iparraldean eta ekialdean duelarik.

Ghaggar ibaia estatu honetan sortzen da. Himachal Pradesheko ibai nagusiak, Sutlej eta Beas dira.

Historia modernoa
-----------------

India 1947an independizatu ondoren, hogeita hamar printzerri batu ziren Himachal Pradeshen, 1948ko apirilak 15ean, estatu bezala, 1950eko urtarrilak 26an onartua izan zena.

1954ko uztailak 1ean Bilaspur batu zitzaion, eta 1956ko azaroak 1ean Batasuneko Lurralde bihurtu zen. 1966ko azaroak 1ean, Panyabeko lurraldeak batu ziren. 1970eko abenduak 118an, hiriburua Shimlan zuen estatu bihurtzen zuen legea onartu zen, indarrean, 1971ko urtarrilak 25ean sartu zen legea.

Estatuko biltzar legegilean, nagusi izan dira alderdi tradizionalak. 2003ko hauteskundeetan, Kongresuko Alderdiak irabazi zuen.

Geografia eta klima
-------------------

### Barrutiak

* Kangra Barrutia
* Hamirpur Barrutia
* Mandi Barrutia
* Bilaspur Barrutia
* Una Barrutia
* Chamba Barrutia
* Lahul and Spiti Barrutia
* Sirmaur Barrutia
* Kinnaur Barrutia
* Kullu Barrutia
* Solan Barrutia
* Shimla Barrutia, estatuko hiriburua dagoena.

Herritar ezagunak
-----------------

* The Great Kahli

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1177
* Commonscat Multimedia: Himachal Pradesh

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 154738697
* GND: 4240080-6
* LCCN: n50055502
* NKC: ge453685
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 364186
* TGN: 1001996

 |

* Wd Datuak: Q1177
* Commonscat Multimedia: Himachal Pradesh


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| India | Indiaren banaketa administratiboa | India |
| Andhra Pradesh · Arunachal Pradesh · Assam · Bihar · Chhattisgarh · Goa · Gujarat · Haryana · Himachal Pradesh · Jammu eta Kaxmir · Jharkhand · Karnataka · Kerala · Madhya Pradesh · Maharashtra · Manipur · Meghalaya · Mendebaldeko Bengala · Mizoram · Nagaland · Odisha · Punjab · Rajastan · Sikkim · Tamil Nadu · Telangana. Tripura · Uttar Pradesh · Uttarakhand

---

Andaman eta Nicobar uharteak · Chandigarh · Dadra eta Nagar Haveli · Delhi · Daman eta Diu · Lakadiveak · Puducherry |
Gas monoatomiko baten tenperatura molekulek mugitzean duten batez besteko energia zinetikoarekin lotutako neurria da. Fisi*k*a estatistiko klasikoaren arabera, molekularen ener*g*ia hau da: {\displaystyle gkT/2} (*g* askatasun-gradu kopurua da, *k* Boltzmann-en konstantea eta *T* tenperatura absolutua.
**Mekanika estatistikoa** fisikaren adar bat da, eta, probabilitatearen teoriaren bidez, sistema fisiko makroskopikoen portaera deduzitu dezake. Sistema horiek osagai baliokideen kopuru estatistikoki esanguratsu batek osatzen ditu, sistema horiek osatzen dituzten elementu edo *partikulei* eta haien elkarreraginei buruzko zenbait hipotesitatik abiatuta.

Sistema makroskopikoak dira Avogadroren konstantetik gertu dagoen partikula kopuru bat dutenak. Partikula horien balioa, gutxi gorabehera {\displaystyle 10^{23}} da, ikaragarri handia, eta, beraz, sistema horien tamaina gizakiaren eguneroko eskalakoa izan daiteke , nahiz eta partikula bakoitzaren tamainaren eskala atomikokoa izan. Sistema makroskopiko baten adibide bat, adibidez, baso bat ur litzateke.

Sistema horiek aztertzeko teknika estatistikoak erabiltzeak duen garrantzia honetan datza: hain sistema handiak direnez, ezinezkoa da partikula bakoitzaren egoera fisikoa erregistratzea eta mekanikaren legeen bidez sistemaren portaera iragartzea, are gehiago, sistema erreal bati buruzko hainbeste informazio ezagutzea ezinezkoa dela.

Mekanika estatistikoaren baliagarritasuna da sistemen portaera mikroskopikoa haien portaera makroskopiko edo kolektiboarekin lotzea, halako moldez non, baten portaera ezagututa, bestearen portaeraren xehetasunak jakin baitaitezke. Eremu estokastiko ugari deskribatzeko aukera ematen du, hala nola erreakzio nuklearrak; sistema biologikoak, kimikoak, neurologikoak, besteak beste.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Arenaza, Txema Ezpeleta; Aldamiz, Josu Igartua.  (1996). *Mekanika estatistikoa. Sarrera.*  (Noiz kontsultatua: 2022-10-19).
2. ↑   «Mekanika estatistikoa. Bilaketaren emaitzak :: Buruxkak Liburutegi digitala» *www.buruxkak.eus* (UEU) (Noiz kontsultatua: 2022-10-19).
3. ↑   H. Trevena, David.  (1996). *Mekanika estatistikoa sarrera.*  Udako Euskal Unibertsitatea ISBN 84-86967-78-3. PMC 907515011. (Noiz kontsultatua: 2022-10-19).

Bibliografia
------------

* Landau, L.D.; Lifshitz, E. M. (1980). Statistical Physics. Pergamon Press Ltd. 0-08-023039-3.

* Pathria R. K. (2001). Statistical Mechanics. Butterworth Heinemann. 0 7506 2469 8.

Ikus, gainera
-------------

* Ludwig Boltzmann
* entropia
* makroskopiko
* termodinamika

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q188715
* Commonscat Multimedia: Statistical mechanics

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX524922
* BNF: 11958255n (data)
* GND: 4056999-8
* LCCN: sh85127571
* NDL: 00573177
* NKC: ph170616
* SUDOC: 027570711
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q188715
* Commonscat Multimedia: Statistical mechanics
**Michelle Dominique Laxalt** (Reno, AEB, 1954) eragile politiko estatubatuarra da, euskal jatorrikoa. Telebistako iritzigile gisa lan egiten du, eta batez ere lobby lanean edo aholkularitza politikoan, Washington hiriburuan.

*Washingtonian* aldizkariak AEBetako hiriburuko 50 lobbista nagusien artean kokatu zuen 1993an. *The Laxalt Corporation* izeneko aholkularitza zerbitzuaren buru da 1984tik. Alderdi Errepublikanoaren hainbat erakundetan parte hartu izan du.

Bizitza pertsonala
------------------

Paul Laxalt Nevadako gobernadore eta senatariaren alaba da, eta Adam Laxalt politikari errepublikanoaren ama da. Adam semea guraso bakar gisa hazi zuen amak, bere izena emanez, eta ez zen publikoki jakin bere aita Mexiko Berriko senatari Pete Domenici zela 2013. urtea arte. Aitatasunaren gaia publiko egitearen arrazoia izan zen, batzuen iritziz, ezinbesteko maniobra goiztiarra zela Adamen karrera politikoa bultzatzeko.

Beste bi alaba ditu ezkontzatikoak: Victoria eta Therese MacDonald Laxalt.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)**  *Michelle Dominique Laxalt, legislative consultant.*  (Noiz kontsultatua: 2018-08-24).
2. ↑   **(Ingelesez)**  *Arena Profile: Michelle D. Laxalt.*  (Noiz kontsultatua: 2018-08-22).
3. 1 2   **(Ingelesez)** Reeve, Elspeth.  (2013-02-20). «Senator Had a Secret Son With Pundit Who Praised Him as a Great Dad» *The Atlantic* (Noiz kontsultatua: 2018-08-24).
4. ↑   **(Ingelesez)** «Who is Adam Laxalt?» *POLITICO Magazine* (Noiz kontsultatua: 2018-08-24).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56242301

 |

* Wd Datuak: Q56242301
Orri bakarreko hiperboloidea.
Bi orriko hiperboloidea.
**Hiperboloidea** koordenatu-ardatzekiko paraleloak diren sekzio lauak elipseak, zirkuluak edo hiperboleak dituen gainazal koadratikoa da, amaigaberantz bi aurkako noranzkoetan hedatzen dena. Bi eratakoa da: bi orrikoa eta orri bakarrekoa. Lehenengoak bi orriak bereiziak eta lerro ganbilak elkarren aurkako noranzkoetan kokatuak izaten ditu; bestea, berriz, erdigunetik elkarren aurkako bi noranzkoetan hedatzen da.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q505628
* Commonscat Multimedia: Hyperboloid

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q505628
* Commonscat Multimedia: Hyperboloid
**Miguel Navarro Juanikorena** (Errenteria, 1946ko abenduaren 9a) gipuzkoar futbolaria ohia da, erdilari moduan aritu zena.

Biografia
---------

Eibar KE taldean jokatu zuen eta bertan eman zituen lehen urratsak futbolari bezala.

1969an Athletic Clubek fitxatu zuen eta bere talde filialean sartu zuen. Bilbao Athleticen parte izan zen, denboraldi bat Bigarren Mailan eta, mailaz jaitsi ondoren, beste bat Hirugarren Mailan. Bere debuta Athletic Clubeko lehen taldearekin, eta azken finean "lehoiekin" jokatu zuen partida ofizial bakarra, 1971ko Kopako final-1/16ko kanporaketako itzulerako partida izan zen. 1971ko maiatzaren 2an izan zen eta Athleticek 1-0 irabazi zion Racing de Ferroli. 1971-72 eta 72-73 denboraldietan gipuzkoarra Athleticeko lehen taldeko kidea izan zen Lehen Mailan, baina ez zuen partidarik jokatu euskal klubarekin, lagunarteko batzuk izan ezik.

1973an Burgos Club de Fútbol taldeak fitxatu zuen. Talde honetan zortzi denboraldi eman zituen, horietako lau Lehen Mailan (1976-1980).

Ibilbidea
---------

| Kluba | Urtea(k) |
| --- | --- |
| Eibar KE | 1968-69 |
| Bilbao Athletic | 1969-71 |
| Athletic Club | 1971-73 |
| Burgos Club de Fútbol | 1973-81 |

Tituluak
--------

| Titulua | Kluba | Urtea |
| --- | --- | --- |
| Kopa | Athletic Club | 1973 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Athletic Club

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60197131

 |

* Wd Datuak: Q60197131
Hizkuntzalaritzako Semantika arloan **hiperonimo** esaten zaio beste hitz batzuen esanahia bere baitan gordetzen duen hitzari.

Hitz baten esanahi zehatza baino esanahi orokorragoa duen hitzari hiperonimo deitzen zaio.

Hiperonimoak ez ditu bere hiponimoak ez daukan inolako tasun semantikorik baina hiponimoak badu bere hiperonimoak ez dauzkan eta berarengandik aldentzen dituen tasun semantikorik.

Adibidez, *altzari* **hiperonimo**a da eta *lanpara* **hiponimo**a. *Altzari* hitzak sema asko ditu: [+etxeko objektua], [+erabilgarria]... Bere hiponimoak sema horiek guztiak izan beharko ditu eta zehaztasun gehiago ematen dioten beste sema batzuk [+argia emateko balio du]...
*Lanpara* hitzaren hiperonimo *altzari*. *Altzari* hitzaren hiponimoak: *lanpara, aulki, mahai*...
Estilo liburu askotan aipatzen da ez dela hitz bat behin eta berriro, segidan, errepikatu behar. Sinonimoak erabiltzeaz gain, hiponimoak eta hiperonimoak erabil daitezke. Hona adibide bat:

Elizan beti *jarleku* (errepikatuko den adiera) bera erabiltzen zuen. *Aulki* (sinonimo) zahar hura bere izebarengandik jaso zuen. *Altzari* (hiperonimo) hura sitsaren egoitza...

Ikus, gainera
-------------

* Hiponimo
* Sinonimo
* Heteronimo
* Definizio

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q210588

 |

* Wd Datuak: Q210588
**Hipotekak Kalteturikoen Plataforma**, Espainia osoan eta gaztelaniaz ***Plataforma de Afectados por la Hipoteca (PAH)***, etxebizitza eskubidearen alde Espainian hipoteka ez ordaintzegatik etxetik kanporatzeen aurka protesta egin eta horien inguruan lege-aldaketa eskatzen duena duena. 2009 urtean sortu zen Espainiako higiezinen burbuilaren ondoren eta Atzerakada Handiaren eraginez sorturiko etxebizitza-kanporatzeen ugaltzea dela eta; horiei buruz ordainean ematea sustatzen du besteak beste, espainiar ordenamendu juridikoan aukera hori indarrean jartzeko behar diren ekimenak bultzatuz. 2013ko urteko hasieratik *escrache* edo politikoen etxebizitzen aurreko protesta-kanpaina eztabaidatsua ere burutu zuen, batzuen ustez kanpainak pertsona zenbaiten jazarpen pertsonala bultzatzen zuelako.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4779571
* Commonscat Multimedia: Plataforma de Afectados por la Hipoteca

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 311503277
* CANTIC: a19907898

 |

* Wd Datuak: Q4779571
* Commonscat Multimedia: Plataforma de Afectados por la Hipoteca
William-Adolphe Bouguereau, *Ikasbide zaila* (1884)
**Hiperlexia** haurrak irakurtzeko gaitasun oso goiztiarra deskribatzeko erabiltzen den hitza da. Hasieran, Norman E. Silberberg-ek eta Margaret C. Silberberg-ek (1967) identifikatu zuten, eta honela definitu zuten: 
irakurtzen ikasteko entrenamendurik gabeko hitzak irakurtzeko gaitasun goiztiarra, esate baterako bost urte bete aurretik. Egile horiek adierazi zutenez, hiperlexia duten haurrek askoz gaitasun handiagoa dute hitzak deskodetzeko, irakurketaren ulermen-maila baino, hau da hitzak ozen irakurtzeko gai dira baina horrek ez du esan nahi irakurtzen dituzten hitz guztien jabe direla dagoeneko. Hiperlexia duten haurrak, bestalde, maiz oso liluratuta ibiltzen dira, haur txiki-txikiak izanik oraindik, idatzitako testuekin. Konturatu dira idatzitako hitzen atzetik testu bat uler daitekeela eta adin horietan ohikoa ez den irakurtzeko gogoa izaten dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Richman, Lynn, C.; Wood, K.M..  (2002). «Learning disability subtypes: classification of high functioning hyperlexia» *Brain and Language* **82** (1): 10–21. doi:10.1016/S0093-934X(02)00007-X. PMID 12174811..
2. ↑   Ostrolenk, Alexia.  (May 2017). «Hyperlexia: Systematic review, neurocognitive modelling, and outcome» *Neuroscience & Biobehavioral Reviews* **79**: 134–149. doi:10.1016/j.neubiorev.2017.04.029. PMID 28478182..

Ikus, gainera
-------------

* Irakurketaren nahasmendu

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q776660
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* OMIM: 238350
* MeSH: C565500

 |

* Wd Datuak: Q776660
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Hipotentsioa** presio arterialaren ezohiko jaitsiera da. Hau gaixotasun bat baino gehiago egoera fisiologiko bat bezala ulertzen da. Hipertentsioaren aurkakoa da.

Presio arterial baxuegiak ehun eta organoetara ez dela odol nahikoa helduko esan nahi du. Presio hau oso baxua denean, zorabioak edota heriotza gerta daitezke.

Nerbio-sistema autonomoa da presio hau balio normaletan mantentzeaz arduratzen dena, nerbio-sistema sinpatikoak igo eta nerbio-sistema parasinpatikoak jaitsi egiten duenez, oreka bilatzea baitu helburu honek. Hala ere, ez du beti bere helburua lortzen eta kasu horietan hipotentsioa edo hipertentsioa agertuko da.

Hipotentsio ortostatiko edo jarrerazko hipotentsioa, pertsonak gorputzaren posizioa aldatzean agertzen den hipotentsioa da, normalean eserita egotetik zutitzen denean agertzen dena. Iragankorra izan ohi da eta gehienetan sendagaien erabilerarekin erlazionatuta egoten da.

Eragileak
---------

Hipotentsioa faktore desberdinek sortua izan daiteke:

* Hipobolemia
* Antsiolitikoek
* Alkohola
* Anafilaxia
* Arritmia
* Diuretikoak
* Diabetea
* Bihotz-gutxiegitasuna

Sintomak
--------

Hipotentsioak hainbat sintoma izaten ditu:

* Zorabioa
* Bularreko mina
* Zefalea
* Goragalea
* Gorakoa
* Arnasa hartzeko zailtasunak
* Ikusmen lausoa
* Konorte galera

Ikus, gainera
-------------

* Hipertentsioa
* Presio arteriala

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q275419
* Commonscat Multimedia: Hypotension

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00572760
* NKC: ph134813
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* CIE-9: 458
* ICPC-2: K88
* DiseasesDB: 6539
* MedlinePlus: 007278
* MeSH: D007022

 |

* Wd Datuak: Q275419
* Commonscat Multimedia: Hypotension
***Photinia × fraseri*** Rosaceae familiako zuhaixka bat da. Lorategietan ikusten den landare apaingarri ohikoenetakoa da. *Photinia glabra* eta *Photinia serratifolia* landareen arteko hibrido bat da.

Deskribapena
------------

Hosto sortu berriak gorriak izaten dira eta ondoren kolore berde iluna artzen dute.
Zuhaixka konpatua da baina tente hazteko joera du. Hostoak iraunkorrak dira, sortu berritan gorri gorriak dira, gero more bihurtzen dira eta udarako kolore bere iluna hartzen dute. Urtesasoiaren arabera kolore desberdinak azaltzen ditu beraz. Lore zuri txikiak dauzka, bost petalo dituztenak, eta infloreszentzia handitan multzokatzen dira. Udaberriaren amaieran loratzen da *Photinia × fraseri*.

Zuhaixkak bost metrotako altuera eta bost metrotako diametroa har dezake. Hotzari ongi eusten dio, -5 °C eta -10 °C tenperaturei ere aurre egiteko gai da eta.

Landaketa
---------

Itzalak ez dio kalterik egiten baina ongi drainaturiko lurzoruak behar ditu hazteko. Neguko haize hotzaren aurrean babestea komeni da. Onddoek eta intsektuek ez dute gehiegi kaltetzen gainera.

Aldaerak
--------

Landare hibridoa izanik aldaera ugari ditu baina denetan ezagunena "Txantxangorri gorria" deitzen dena da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Photinia fraseri 'Red Robin' — Jardinitis.com» *www.jardinitis.com* (Noiz kontsultatua: 2020-10-28).[*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑   «verdeesvida :: Fotinia» *www.verdeesvida.es* (Noiz kontsultatua: 2020-10-28).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Photinia Red Robin, 10 motivos para plantarla en tu jardín o terraza» *Plantamus* 2017-01-30 (Noiz kontsultatua: 2020-10-28).
4. ↑   «Fotinia - Photinia x fraseri 'Red Robin'» *fichas.infojardin.com* (Noiz kontsultatua: 2020-10-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3901693
* Commonscat Multimedia: Photinia × fraseri
* Wikispecies Espezieak: Photinia × fraseri

---

* **Datu taxonomikoak**
* GBIF: 5363854
* GRIN:
* IPNI: 727384-1
* ITIS: 565620
* NCBI: 23200
* W3TROPICOS: 100390089
* USDA Plants: PHFR9

 |

* Wd Datuak: Q3901693
* Commonscat Multimedia: Photinia × fraseri
* Wikispecies Espezieak: Photinia × fraseri
**Miguel Angel Etxauri Culebras** (Iruñea, 1927ko irailaren 23a) nafar margolaria da.

Bizitza
-------

1946an Estatu Batuetara joan zen bere ikasketak bukatzera. 1952an, Ameriketako beste hainbat herrialdetan bizi ondoren, Uruguain hartu zuen bizilekua, 1965ean berriro Iruñera bizitzera itzuli zen arte. Bere lehenengo arrakasta eta lehenengo sariak Uruguain irabazi zituen. Iruñera itzulirik, hainbat erakusketa egin ditu Iruñean bertan, Madrilen, Bilbon, Donostian, Espainiako beste hainbat hiritan, Alexandrian, eta Europako hiri askotan. Bere obrak Montevideoko Udal Museoan, Gasteizko Arte Ederretako Museoan, Bartzelonako Diputazioaren Museoan eta Nafarroako Museoan daude.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263557
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 48211

 |

* Wd Datuak: Q12263557
| **Migel Muñoa plaza** |
| --- |
|  Parte Zaharra, Donostia |
| Fermin Kalbetonen hasieran dago, portu gainean. |
| HerrialdeaLurraldea |  Euskal Herria Gipuzkoa |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Migel Muñoa plaza is located in Euskal HerriaMigel Muñoa plazaMigel Muñoa plaza | Migel Muñoa plaza is located in GipuzkoaMigel Muñoa plazaMigel Muñoa plaza |
| Migel Muñoa plaza is located in Donostiako Parte ZaharraMigel Muñoa plazaMigel Muñoa plaza |

 |
| Koordenatuak: | 43°19′22″N 1°59′12″W﻿ / ﻿43.32267°N 1.98678°W﻿ / 43.32267; -1.98678
 |

**Migel Muñoa plaza** Gipuzkoako Donostia hiriburuaren Parte Zaharrean dagoen plaza bat da, Fermin Kalbeton kalearen bukaeran, harresiaren eta portuaren gainean.

Izenaren zergatia
-----------------

Migel Muñoa (Donostia, 1868- Donibane Lohizune, 1953) izena 1983ko urriaren 20an jarri zitzaion, irakasle horren izandako ikasleek horrela eskatuta.
Muñoa gaur egungo ikastolen aitzindaria izan zen. 1917. urtean, Donostiako etxebizitza batean 70 haurri euskaraz irakasten aritu ondoren, Euskal-Ikastetxea izeneko eskola sortu zuen.

Kaleak
------

* Fermin Kalbeton kalea
* Kanpandegi kalea
* Aingeru kalea
* Mari kalea (Donostia)

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

  

**Luanda errorea in Modulu:Navbar at line 58:Invalid title Donostiako leku interesgarriak.**
2007ko maiatzeko hauteskundeen ondoren Floren Luki aukeratu zuten Barañaingo alkate. Orduan UPNk hamar zinegotzi lortu zituen, Nafarroa Baik sei zinegotzi, PSNek 4, eta Ezker Batuak zinegotzi bakarra. Floren Lukik Nafarroa Bai, PSN eta Ezker Batuko zinegotzien botoa jaso ondoren eskuratu zuen alkatetza. 2008ko apirilaren 25ean, PSN alderdiak iritzia aldatu eta UPNrekin batera, alkatearen aurkako zentzura-mozioa aurkeztu zuen alkatea kargutik kenduz. Horren ondorioz, UPN alderdiko Jose Antonio Mendibe da Barañaingo alkate berria.

2007ko hauteskundeen emaitzak honakoak izan ziren:

**Barañaingo Udala (2007)**| **Alderdia** | **Botoak** | **Botoen %a** | **Zinegotziak** |
| **UPN** | 4.175 | %39,21 | 10 |
| **Nafarroa Bai** | 2.825 | %26,53 | 6 |
| **PSN** | 2.051 | %19,26 | 4 |
| **NEB** | 762 | %7,16 | 1 |
| **CDN** | 313 | %2,94 | 0 |
| **Ciudadanos Independientes por Barañain (CIB)** | 300 | %2,82 | 0 |
|

Baliogabeko botoak 583 izan ziren (emandako guztien %5,19) eta 222 boto zuri izan ziren (botoen %2,08). Abstentzioa %29,71koa izan zen.

2011n berriro ere UPNko (7 zinegotzi) Mendibe atera zen alkate PPko botoa ere jaso zuela. UPNren aurrean gobernu alternatiboa lortzearren Bilduk (3) PSNri (4) eman zion botoa baina honek NaBai 2011rekin (4) zuen akordioa azken orduan apurtu zuenez NaBaik -eta (I-Ek (2)- beren hautagaien aldeko botoa eman zuten.

**Barañaingo Udala (2011)**| **Alderdia** | **Botoak** | **Zinegotziak** |
| **UPN** | 2.868 | 7 |
| **NaBai 2011** | 1.794 | 4 |
| **PSN** | 1.581 | 4 |
| **Bildu** | 1.534 | 3 |
| **I-E** | 913 | 2 |
| **PP** | 669 | 1 |
| **CDN** | 214 | 0 |
| **DNE** | 94 | 0 |
|

2015eko udal hauteskundeen ondoren, Euskal Herria Bilduko hautagai Oihaneder Indakoetxea hautatu zuten alkate. Nahiz eta UPN izan zen boto gehien jaso zuena, Oihanederrek Geroa Bai, Izquierda-Ezkerra/Equo eta Participando Barañain taldeen babesa jaso zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *PSN anuncia una moción de censura para desbancar de la alcaldía de Barañain a NaBai* Gara egunkariko albistea.
2. ↑  *Mendive repite como alcalde de Barañáin tras no haber acuerdo entre NaBai y PSN*, Diario de Noticias, 2011-6-12.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25473576

 |

* Wd Datuak: Q25473576
**Mifflin konderria** (ingelesez: *Mifflin County*) Pennsylvaniako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Lewistown da. 2010eko zentsuaren arabera 46.682 biztanle zituen, Mifflin kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Mifflin konderriak 1.074,11 kilometro koadro ditu. Horietatik 9,54 ura dira. Beste 1.064,57 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 43,46 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 46.682 pertsonetatik 45.733 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 534 dira. 282 beltzak edo afroamerikarrak. 52 amerikar natiboak ziren eta 6 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 167 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 26 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 416 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q494161
* Commonscat Multimedia: Mifflin County, Pennsylvania

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131347682
* LCCN: n80082594
* NARA: 10036373
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 416666
* TGN: 1002669

 |

* Wd Datuak: Q494161
* Commonscat Multimedia: Mifflin County, Pennsylvania
**Migel Irigarai Gorria** (gaztelaniaz: *Miguel Irigaray*) (Azkoien, 1850eko irailaren 29a-Málaga, 1903ko abenduaren 3a) Nafarroa Garaiko abokatu eta politikari karlista izan zen. Espainiako politikan aritu zen.

Biografia
---------

Gurasoak azkoiendarrak ziren: Anselmo Irigarai eta Eusebia Gorria. 1862an Iruñeko Apaiztegian sartu zen, baina, osasun arazoak zirela eta, ezin izan zen apaiztu. Bigarren Karlistaldian Nafarroako Gerra Batzorde Karlistako idazkaria izan zen, eta borroka amaitu eta urtebetera abokatu egin zen.

Abokatu gisa, lehenik, Tafallan jardun zuen, baina 1889an bere langela Madrilera lekualdatu zuen, eta han abokatu garrantzitsuenen artean agertu zen hitz egiteko gaitasunari esker. «Katolikoen Batasuna» hautagaitzan, 1896ko hauteskundeetan, Tuteran gorteetan diputatu izan zen, eta urte horretan Cerralboko markesarekin, Solferinoko dukearekin eta beste diputatu karlista batzuekin manifestu bat sinatu zuen, errepublikarrek egin zuten bezala, protesta gisa Gorteak uzteko mehatxu eginez. Bere politika beti elizaren aldekoa izan zen eta defenditu zituen jarrerak kontserbadoreen eskuin muturrean egokitzen zen.

Madrilgo Zirkulu Karlistako presidenteordea izan zen, eta, bertan, Historia, Marina eta Ogasuneko gaiei buruzko hitzaldiak eman zituen. Gainera, Madrilgo *El Correo Español*en ohiko kolaboratzailea izan zen. Egunkari tradizionalista garrantzitsua zen, eta abokatu gisa behin baino gehiagotan defendatu zuen auzitegietan. Iruñeako *La Avalancha* bezalako egunkarietan ere kolaboratu zuen.

Biriketako gaixotasun baten ondorioz, Malagan igarotzen zituen neguak, hango klima egokiago baitzizaion. Han, 1903ko amaieran, hil zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104417770
* Commonscat Multimedia: Miguel Irigaray

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 11784

 |

* Wd Datuak: Q104417770
* Commonscat Multimedia: Miguel Irigaray
**Migel Laburu Mateo** (Donostia, 1918-1999) idazlea, ikertzailea, historialaria eta itsas-modelogilea izan zen. Eleberri bat ere gaztelaniaz argitaratu zuen. Frankismo garaian errepresioa pairatu zuen eta erbestea zein deserria ezagutu zuen, bereziki Ekuatore Ginean. 1960 Jose Migel Barandiaranekin Aitzbitarteko indusketetan parte hartu zuen.

Biografia
---------

Lehenengo ikasketak Donostiako Peñaflorida eskolan egin zituen eta, ondoren, mekanika ikasi zuen. Gerra zibilean Eusko Gudarostearekin frankisten aurka borrokatu zuen. Behin erbestean Frantziako kontzentrazio-esparruak ezagutu zituen: Bourg Madame, Argelès, Saint Cyprien eta Gurs. Berriro Euskal Herrian Irungo espetxean sartu zuten. Ondoren beste bietan entzerratu zuten: Santanderreko Magdalenan eta Burgosko San Pedro de Cardeñan. Espainiako bi kontzentrazio-esparruetan egon zen ere bai: Miranda de Ebrokoan eta Rotakoan. Ondoren langileen batailoietan aritu behar izan zuen. 1944an Espainiako bigarren mailako soldatu izendatu zuten. Libre gelditu zenean, 1946an, Ekuatore Gineara joatea lortu zuen, basogintza konpainia batean mekaniko moduan aritzeko. 1955ean Donostiara itzuli zen eta Aranzadi Elkartearekin kolaboratzen hasi zen. Halaber, bere kontutik, historia eta euskara ikasteari ekin zion. 1970. hamarkadan itsas historiaren inguruko interesa sortu zitzaion eta hogei urtetan itsas-modelogintzan espezializatu zen, antzinako euskal itsasontzien erreprodukizoak landuz. Donostian 1999an hil zen. Bere azken liburua, Jesus Lizarraga osatuta, postumo moduan plazaratu zen, 2006an.

Liburuak
--------

Laburuk hitzaldi eta kolaborazio ugari idatzi zituen. Hemen bakarrik liburuak bildu ditugu.

* *De Mare Vacorum. La memoria perdida*. Iruñea: Pamiela, 2006. 978-84-7681-504-5
* *Tragedia en la nao ballenera*. Eleberri historikoa. Donostia: Kutxa Fundazioa, 1994.
* *La Escuela de Pesca de San Sebastián*. Gasteiz: Eusko Jaurlaritza, 1992.
* *Itsas dokumentuetan erabilitako hitz zaharren hiztegi laburra*. Gipuzkoako Foru Aldundia, 1992. 978-84-7907-082-3
* *Ballenas, vascos y América*. Donostia: Gipuzkoako Merkatal Ganbara, 1991.
* *Embarcaciones vascas antiguas*. Donostia: Gipuzkoako Foru Aldundia, 1989.
* *Juan Miguel Orcolaga y el observatorio marítimo de Igueldo*. Camino Doktorearen Taldea, 1988.
* *75 años de historia de la Sociedad Oceanográfica de Guipúzcoa*. Gipuzkoako Foru Aldundia, 1986.
* *El bote ballenero de Bermeo del siglo XIII*. *Bermeo* aldizkaria, 1983.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  "Estudios histórico-marítimos realizados por Miguel Laburu Mateo", Tragedia en la nao ballenera, 497.or.

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Egilea hil ondoren plazaratutako liburuaren gaineko informazioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q43216766
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 53307018
* ISNI: 0000 0000 8383 0034
* BNE: XX1148538
* BNF: 16533103h (data)
* GND: 140249346
* LCCN: n90626847
* SUDOC: 166251445

 |

* Wd Datuak: Q43216766
**Middlesex konderria** (ingelesez: *Middlesex County*) New Jerseyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua New Brunswick da. 2010eko zentsuaren arabera 809.858 biztanle zituen, Middlesex kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Middlesex konderriak 836,12 kilometro koadro ditu. Horietatik 36,03 ura dira. Beste 800,08 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 968,59 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 809.858 pertsonetatik 547.699 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 148.975 dira. 71.557 beltzak edo afroamerikarrak. 1.193 amerikar natiboak ziren eta 156 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 172.534 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2.720 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 13.999 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q496862
* Commonscat Multimedia: Middlesex County, New Jersey

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134861986
* GND: 4496997-1
* NARA: 10036577
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 961153
* TGN: 1002666

 |

* Wd Datuak: Q496862
* Commonscat Multimedia: Middlesex County, New Jersey
**Merrimack konderria** (ingelesez: *Merrimack County*) New Hampshireko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Concord da. 2010eko zentsuaren arabera 146.445 biztanle zituen, Merrimack kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Merrimack konderriak 2.477,19 kilometro koadro ditu. Horietatik 57,84 ura dira. Beste 2.419,35 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 59,12 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 146.445 pertsonetatik 140.387 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.339 dira. 1.452 beltzak edo afroamerikarrak. 355 amerikar natiboak ziren eta 40 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 2.307 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 104 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.800 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q54440
* Commonscat Multimedia: Merrimack County, New Hampshire

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 136047907
* ISNI: 0000 0004 0420 2689
* LCCN: n81018743
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 308152
* TGN: 2001425

 |

* Wd Datuak: Q54440
* Commonscat Multimedia: Merrimack County, New Hampshire
**Middlesex konderria** (ingelesez: *Middlesex County*) Massachusettsko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Bi hiriburu ditu, Cambridge eta Lowell. 2010eko zentsuaren arabera 1.503.085 biztanle zituen, Middlesex kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Middlesex konderriak 2.193,87 kilometro koadro ditu. Horietatik 75,74 ura dira. Beste 2.118,14 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 685,13 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 1.503.085 pertsonetatik 1.248.601 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 98.350 dira. 65.733 beltzak edo afroamerikarrak. 1.578 amerikar natiboak ziren eta 331 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 139.325 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 16.762 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 30.755 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Middlesex County, Massachusetts age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q54073
* Commonscat Multimedia: Middlesex County, Massachusetts

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131359532
* LCCN: n81082036
* **Lekuak**
* OSM: 1840538
* TGN: 1002665

 |

* Wd Datuak: Q54073
* Commonscat Multimedia: Middlesex County, Massachusetts
Allal El Fassi, Marokoko Ekintza Batzordeko sortzaileetako bat, 1956ko iraileko mitin batean.
**Marokoko Ekintza Batzordea** (frantsesez: *Comité d’Action Marocaine*, CAM; arabieraz: كتلة العمل الوطني‎) izan zen Marokoko lehen alderdi politiko abertzalea. 1934an sortu zen. Allal al-Fasi, Mohamed Hassan El Ouazzani eta Ahmed Balafrej izan ziren alderdiaren sortzaileak. Hasierako helburuak ziren erreforma batzuk egitea protektoratuei (espainiarrari eta frantsesari).

Zatiketa
--------

Taldea aski laster zatitu zen bitan. El Ouazzanik Hraka Al Kaoumia ("mugimendu abertzalea") sortu zuen. Alderdi hori zen Independentziaren alderdi demokratikoaren arbasoa. El Fassi-k, aldiz, Istiqlal alderdia izango zenaren arbasoa sortu zuen 1936an: Al-Hizb al-Watani ("Alerdi nazionala").

Frantziaren erantzuna
---------------------

CAMek eragin handia izan zuen 1934an eta 1935ean. Mobilizazio jendetsuak antolatu zituen, eta horiei erantzunez, Frantziak alderdiko hainbat lider atxilotu zituen, besteak beste Al-Fasi eta Al Ouazzani. Alderdiak are indar handiagoa hartu zuen orduan, eta 1937an 6.500 bazkide zeuzkan.

Frantziak alderdia desegin zuen 1937ko martxoaren 18an. Alderdiko liderrek beste alderdi bat sortzerakoan gertatu zen haien arteko zatiketa.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    *Comite d'action marocaine.*  (Noiz kontsultatua: 2020/01/19).
2. ↑  Aboulkacem El Khatir - Institut royal de la culture amazighe, «Formation discursive nationaliste et arabité du Maroc», www.ircam.ma
3. ↑   Abassi, Inan. *Analyse diachronique du phenomene partisan marocain 1925-2006.*  (Noiz kontsultatua: 2020/1/19).
4. ↑  Le Soir Échos, «1956: Ombres et lumières (4): Scission dans le camp nationaliste», www.lesoir-echos.com

Kanpo estekak
-------------

* Abou Kabr El Kadiri fundazioa
* Mohamed Hassan Ouazzani fundazioa[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20408280
* **Identifikadoreak**
* BNF: 14439883x (data)
* SUDOC: 142391875
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q20408280
***Hermes Ludovisi*** Hermes jainkoaren eskultura helenistikoa da. Lan honetan Hermes Psicopompo ("arimaren gida") bezala agertzen da, hau da, arimaren gida beste munduan zehar. Fidias gazteari egotzi zaio; beste ikerlari batzuek ere Mironi egotzi diote.

Ezaugarriak
-----------

Eskultura hau Anzion, Italian, aurkitua, Boncompagni-Ludovisi bildumarako erosia izan zen; hortik dator izena. Gaur egun Museo Nazionale Romanon erakusten da. Obra hau I. mendean marmorez egindako kopia da, jatorrizko eskultura brontzez egina baitzegoen eta K. a. V. mendekoa baitzen.

Beste kasu askotan bezala, hemen ere erromatarrek greziar klasikoen bertsioa egin zuten. Estatua honek 1,83 m. du eta jainkoa ohiko jarrera batean ikusten dugu, gorputzaren pisua baten gainean jarrita. Erabat biluzik agertzen da eta oso gaztea bezala. Buruan kapela bat darama.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Boardman, John. "Three Greek Gem Masters", *The Burlington Magazine*, 1969; 111 (799

Kanpo estekak
-------------

* Hermes Ludovisi arssummun.net web gunean.[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5741412
* Commonscat Multimedia: Hermes Ludovisi

---

 |

* Wd Datuak: Q5741412
* Commonscat Multimedia: Hermes Ludovisi
**Meade konderria** (ingelesez: *Meade County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Brandenburg da. 2010eko zentsuaren arabera 28.602 biztanle zituen, Meade kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Meade konderriak 840,46 kilometro koadro ditu. Horietatik 49,42 ura dira. Beste 791,04 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 34,03 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 28.602 pertsonetatik 26.764 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 859 dira. 899 beltzak edo afroamerikarrak. 133 amerikar natiboak ziren eta 34 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 154 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 20 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 598 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q505438
* Commonscat Multimedia: Meade County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153597650
* LCCN: n79138854
* NARA: 10039005
* **Lekuak**
* OSM: 1846561
* TGN: 2000825

 |

* Wd Datuak: Q505438
* Commonscat Multimedia: Meade County, Kentucky
Araukariak Villarrica Parke Nazionalean, Los Lagos Eskualdea.
Vicente Pérez Rosales Parke Nazionalerako sarrera.
Laritz erraldoia Calbuco sumendiaren magalean, Llanquihue Erreserba Nazionala, Los Lagos Eskualdea.
**Hegoaldeko Andeetako Baso Epel Euritsuak** izenekoa Txileko Los Ríos eskualdea eta Los Lagos eskualdea hartzen dituen gune natural babestu bat da.

UNESCOk 2007ko irailean izendatu zen biosferaren erreserba, 1998an Naturarako Mundu Funtsak (WWF) nazioarteko kontserbazioan puntu klabe bat bezala errekonozitua, eta Munduko Baliabideen Institutuak bertako basoak Lurreko baso hondarrik handienetako bat eta ekologikoki kaltetu gabeetako bat bezala katalogatu zituen.

Bertan Vicente Pérez Rosales, Puyehue, Villarrica, Alerce Handino eta Hornopirén parke nazionalak eta Mocho Choshuenco, Llanquihue eta Futaleufú Erreserba Nazionalak daude.

Ezaugarriak
-----------

2.168.956 hektareako hedadura du. Andeetako mendilerro eta aurremendilerro guneak hartzen ditu, valdiviar basoa ekoeskualdeko baso epelak dauden tokia, baita mendi garai eta ur baliabide garrantzitsuak dituzten ekosistemak ere, Araukania eskualdearen hegoaldeko mugatik Los Lagos eskualdearen hegoaldean dagoen Futaleufú ibairaino.

Gune honetako aktibitate nagusiak ekoturismoa, landa-turismoa, nekazaritza, abeltzaintza, arrantza, silbikultura eta akuikultura dira.

Argentinako mugatik gertu, bi herrialdeek hitzarmen bat sinatu zuten 2006an Erreserba Binazional bat sortzeko, txiletar erreserba Argentinako Andetar Iparpatagoniar Biosferaren Erreserbarekin elkartuz, 4,5 milioi hektareako mugarteko gune babestu bat osatuz.

Helburuak
---------

Baliabide genetikoak, espezieak, ekosistemak eta paisaia naturalak babestea, baita giza garapen eta garapen ekonomiko jasangarria bultzatzea ere.

Biogeografia
------------

Gune honek lau azpieskualde biogeografiko ditu: andetar araukaria basoak, Nothofagusezko baso mistoak, andetar lariztiak eta Ayséngo kostaldeko basoak.

CITESek (Fauna eta Flora Basatietako Mehatxatutako Espezieen Nazioarteko Merkataritzarako Konbentzioa) zenbait konifero espezie katalogatu ditu: Guaiteketako nekosta, fitzroya, eta araukaria beste batzuen artean. Azken biak, Txilen monumentu natural izendatuak izan dira.

**Basoko espezieak**
Aipaturiko espezieetaz gain, erreserban beste hauek ere badaude: laritza, mendikateko nekosta, Magallanesko koihuea, lenga eta koihue-rauli-tepa baso motako basoak, habitataren eraldaketaren ondorioz tokiren batzuetan haritz-rauli-koihue motako errenobal bihurtu direlarik.

Administrazioa
--------------

Administrazioa Los Lagos Eskualdeko Intendentziak, Nekazaritza eta Lan Publikoen Eskualdeko Ministerio Idazkaritzak, Baso Korporazio Nazionalak (CONAF), Indigena Garapenaren Korporazio Nazionalak, Ingurugiroaren Batzorde Nazionalak eta Turismo Zerbitzu Nazionalak osatutako erakunde baten ardurapean dago.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3753060

 |

* Wd Datuak: Q3753060
***Mediku baten erretratua*** (gaztelaniaz: *Retrato de un médico*) 1585 eta 1588 artean El Grecok egindako erretratua da, bere "Toledoko garaian" alegia. Margolana Madrilgo Pradoko Museoan erakusten da baina hasiera batean Madrilgo Errege Alkazarrean egon zen. Erretratuaren protagonista zein den ez dago garbi: ikerlari batzuentzat Filipe II.a Espainiakoaren kamera-medikua izan zen Luis de Mercado izan daiteke; beste batuzentzat Rodrigo de la Fuente izan zitekeen, El Grecoren laguna eta garaiko Toledoan pertsona ezaguratsua.

Azterketa
---------

Erretratu honek El Grecoren eskutik sortutako erretratuen ezaugarri beretsuak erakusten ditu: kolore ilunak, aurpegi zurbila, arropa formala eta beltza... Erretratu honen kasuan protagonistak ezkerreko eskuan eraztun bat darama, medikuek eramaten zutena; horregatik ezagutzen dugu haren lanbidea. Ezkerreko esku hori liburu baten gainean dago, modu batez, ikasteko eta erakusteko grina azaltzeko. Liburutik gorago artistaren sinadura ikus daiteke. Margolariak bere interes guztia protegonistarengan zentratu da, haren izaera eta pertsonalitatea azaltzeko asmoz. Espezialisten arabera, El Grecok Tiziano eta Tintorettoren erretratuen tradizioa jarraitu zuen.

Bibliografia
------------

* SCHOLZ-HÄNSEL, Michael, *El Greco*, Kolonia, Taschen, 2003. ISBN 978-3-8228-3173-1.

Kanpo estekak
-------------

* Pradoko Museoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5560923
* Commonscat Multimedia: Retrato de un médico, de El Greco (Museo del Prado)

---

 |

* Wd Datuak: Q5560923
* Commonscat Multimedia: Retrato de un médico, de El Greco (Museo del Prado)


| * i
* e
* a
Grekoaren lanak |
| --- |
| 
*Magdalena damuduna* (1576-1578)  •  *San Benito* (1577-1579)  •  *Mediku baten erretratua* (1585-1588)  •  *Orgazko kondearen ehorzketa* (1587)  •  *Salbatzailea* (1592-1596)  •  *Toledoko bista* (1598-1599)  •  *San Frantziskoren estigmak* (XVI. mendearen amaiera)  •  *Aingeruen kontzertua* (1608)  •  *Toledoko bista eta planoa* (1608)  •  *Salbatzailea* (1608-1614)  •  *Laokoon* (1609)  •  *Eskua bularrean duen zalduna* (1678-1680)  •  *Autoerretratua* (1695-1600)  •  *Jaun zaharraren erretratua* (1695-1600)  •  *Jorge Manuel Theotocópuliren erretratua* (1697-1603) |
Francisco de Goya margolariaren autoerretratua Arrieta doktorearekin
**Medikua** medikuntza praktikatzen duen osagilea da.

Izendapena
----------

Historikoki, beste sinonimo batzuk erabili izan dira euskaraz medikuak izendatzeko: sendagile, osagile, doktore, osalari edo sendakin.

Lanbidearen ezaugarriak
-----------------------

Medikuen funtsezko zeregina gaixotasunen diagnostikoa lortzea eta horren araberako tratamendua ematea da, bai eta eritasunen prebentzioa lantzea ere.

Diagnostikora iristeko, sendagileak dituen oinarrizko tresnak haren burua eta fonendoskopioa dira. Buruarekin, anamnesia eratuko du lehenik eta behin, historia klinikoaren zati subjektiboa alegia, sintomak erregistratzeko bidea. Gaixotasunen zeinuen bila, aldiz, miaketa fisikoa praktikatuko dio pazienteari, zati objektiboa burutuz. Gaur egun, proba osagarriak ere egin behar dituzte medikuek kasu gehienetan, diagnosia lortzeko edo zehazteko, proba hauek are objetikboagoak izanda.

Tradizionalki, osagileek "Zin Hipokratikoa" egiten dute, jardueraren etika erakusteko.

Espezialistak
-------------

Espezialitate medikoen arabera, sailkatu eta definituko ditugu medikuak:

Alergologoak | Barne medikuak |
Endokrinologoak | Erradiologoak | Errehabilitadoreak | Erreumatologoak | Famili medikuak | Hematologoak | Kardiologoak | Kirol medikuak | Zirujau orokorrak | Zirujau plastikoak | Mediku intentsiboak | Nefrologoak | Neumologoak | Neurologoak | Oftalmologoak | Otorrinolaringologoak |Pediatrak | Psikiatrak | Traumatologoak | Urologoak

Ikus, gainera
-------------

* Medikuen biografia interesgarriak.
* Mugarik Gabeko Medikuak.
* Gerrate Nuklearra Prebenitzearen aldeko Nazioarteko Medikuak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q39631
* Commonscat Multimedia: Physicians

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11932462m (data)
* GND: 4003157-3
* LCCN: sh85101610
* NDL: 00564249
* NKC: ph122495
* NARA: 10644533
* AAT: 300025809
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 016394
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D010820

 |

* Wd Datuak: Q39631
* Commonscat Multimedia: Physicians
***Hipparchia fagi*** Euskal Herrian aurki daitekeen tximeleta bat da, Nymphalidae familiakoa. Europa hegoaldean bizi da, Alpeetatik hegoaldera.

Deskribapena
------------

Tximeleta handia da, 66-76 mm arteko hegal zabalera du. Hegalen gainaldea marroi iluna da aurrealdean eta atzealdean marroi argia agertzen da gero iluntzen doana. Arrak ozelo txiki batzuk azaltzen ditu aurreko hegaletan. Emea nahiko antzekoa da, bi ozelo garbi azaltzen ditu honek. Hegalen azpialdea antzekoa da, grisagoa agian.

Koloreztapen honi esker bikain kamuflatzen da tximeleta, hegalen gainaldea enborrean eta azpialdea lur harritsuan.

Beldarra gris-marroixka da, kolore apalekoa, eta lerro beltz fin ez-jarraitu batek zeharkatzen du aurretik atzera.

Bizi zikloa
-----------

Ekaina eta iralia artean ikusten dira hegan. Ondoren arrautzak jarri eta handik beldarrak ateratzen dira. Beldarrak hibernatu egiten du eta udaberrian hainbat belar motataz elikatzen da; *Brachypodium pinnatum*, *Bromus erectus*, *Festuca rubra*, *Holcus lanatus* eta *Holcus mollis*.

Habitata
--------

*Fagi* izenak pago zuhaitzari egiten dio erreferentzia, eta orokorrean baso epel hostoerorkorretan agertzen da. Koniferotan ere ikus daiteke eta elardi zabaletan ere bai. Itsas mailatik hasi eta gehienez 1.600 metrotako altuerara iristen da.

Iruditegia
----------

* Tximeleta erraz kamuflatzen da enborrean.Tximeleta erraz kamuflatzen da enborrean.
* Emea.Emea.
* Tximeletak loreetan.Tximeletak loreetan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Hipparchia fagi (Scopoli, 1763) - Papillons de Poitou-Charentes» *www.papillon-poitou-charentes.org* (Noiz kontsultatua: 2023-01-09).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Hipparchia fagi – El medi natural del Bages.*  (Noiz kontsultatua: 2023-01-09).
3. ↑   «European Lepidoptera and their ecology: Hipparchia fagi» *www.pyrgus.de* (Noiz kontsultatua: 2023-01-09).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1549084
* Commonscat Multimedia: Hipparchia fagi

---

* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 124161
* BioLib: 51764
* EOL: 138200
* Fauna Europaea: 441548
* GBIF: 1918669
* UICN: 173209
* NCBI: 111910

 |

* Wd Datuak: Q1549084
* Commonscat Multimedia: Hipparchia fagi