recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Bilbo Zorrozabal** edo **Bilbo Baggins** (ingelesez: *Bilbo Baggins*; 2890ko irailaren 22 - ?) J.R.R. Tolkienek *Hobbita* libururako sortutako pertsonaia bat da. Eraztunen Jauna trilogian ez da asko agertzen, baina bere partaidetza kontuan hartzekoa da. Eraztun Bakarra aurkitu zuen hobbita izan zen.

Frodo Zorrozabalen osaba da, bai aitaren partetik, baita amaren aldetik ere. Aita Bungo Zorrozabal zuen eta ama Belladona Tuk.

Gertaerak
---------

### *Hobbita*

Gandalf Grisak eta hamahiru ipotxek Bilboren laguntza behar dute. Erebor mendian ipotxen erregeek beraien altxorrak dituzte, baina Smaug dragoiak bereganatu du mendia; orduan, abenturazale amorratua denez, Bilboren etxera jotzen dute, Komarkan, eta esaten diote beraiekin joateko. Geroago hainbat abentura dituzte elkarrekin. Mendi Lainotuetan orko batzuek eraso egiten dieten bitartean, Bilbo galdu egiten da eta Gollum (Sméagol) aurkitzen du. Berak daukan urrezko eraztun bat lapurtzen dio (ez daki Eraztun Bakarra dela, Sauronek sortutakoa). Ondoren, armiarma eta otso erraldoi batzuk aurkitu eta Ereborren borroka handi gertatzen da ipotx, orko, elfo eta gizonen artean. Eraztunari esker, Bilbo salbatu egiten da eta gero Frodori ematen dio objektua.

### *Eraztunen Jauna*

Istorioaren hasieran Bilbo Komarkan agertzen da, Gandalfekin hizketan. Gero Frodorekin topo egiten du Elronden etxean, eta amaieran, Sauron desagertzen denean, Portu Grisetan Valinora joaten da Frodo, Gandalf eta azken elfoekin.

Bilbo zineman
-------------

Peter Jacksonen hiru filmetan Ian Holmes aktore britainiarrak hartu zuen Bilboren rola.
Datozen film berrietan (Guillermo del Tororenak), oraindik ez dago idearik Bilbo izango ote den aktoreari buruz.

Oharrak
-------

1. ↑  *Hobbita* liburuaren itzulpenean -Xabier Olarra eta Sergio Ibarrola- Bilbo Baggins izenarekin agertzen da. Abizenak ere itzultzea erabaki zuten Agustin Otsoa Eribekok Bilbo Zorrozabal erabiltzen du *Eraztunen Jauna*ren euskarazko itzulpenean. Beste hizkuntzatan ohikoa da abizenak eta leku izenak itzultzea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q185737
* Commonscat Multimedia: Bilbo Baggins

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316794410
* LCCN: no2015091501
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q185737
* Commonscat Multimedia: Bilbo Baggins

  


|  |
| --- |
| **J. R. R. Tolkienen *Eraztunen Jauna*** |
| Filmak: | *Eraztunaren Elkartea* | *Bi dorreak* | *Erregearen Itzulera* |
| **Pertsonaia nagusiak** |
| Hobbitak: | Frodo | Sam | Merry | Pippin | Bilbo |
| Gizonak: | Aragorn | Boromir | Faramir | Denethor | Theoden | Eowyn | Eomer |
| Besteak: | Gandalf | Legolas | Gimli | Arwen | Elrond | Galadriel | Bizarbola |
| Etsaiak: | Sauron | Saruman | Suge Mihi | Gollum | Errege Aztia |
Edo-Tokyo Museoa (Ryogoku Tokyo, Japonia), Kiyonori Kikutakek 1993an diseinatua.
**Kiyonori Kikutake** (Kurume, Fukuoka, Japonia, 1928ko apirilaren 1a - 2011ko abenduaren 26a) arkitektoa izan zen.

Bizitza
-------

Tokioko Waseda Unibertsitatean egin zituen arkitektura-ikasketak, 1946-1950 bitartean. Kikutakeren arkitekturak hiru fase ditu: irudia, eredua eta forma. Metabolisten taldeko kide gisa, sistema mugikorrei eta malguei buruzko ikerketa asko egin zituen, bere obrei dinamismo handiagoa ematearren. Elementu horien erabilerak, gizakiaren aldeko ingurune-sistema baten bilaketarekin batera, gizakiak arkitekturaren barruan hobeto bizitzeko sistemen bilaketa dakar.

1950etik aurrera, haren obrak arkitektura-molde berri batean sartzen dira, aurrerapen teknologikoei egokituta: ordenagailuak, igogailu azkarrak, sistema elektriko konputerizatuak, eta abar. Itsaspeko hiriei buruzko proiektuak egin ditu, bizitzeko makinen itxura dutenak, material berriak erabiliz eta barne egiturak agerian utziz.

1958an Sky House egin zuen, Tokion, etorkizuneko etxebizitzen eredu gisa: espazio handi bat, zerbitzu gelez inguratua. 1964an Tokoen Hotela egin zuen, Yonagon, forma zaharrak eta egungoak adostuz. 1975ean Aquapolis egin zuen, Okinawan, Nazioarteko Erakusketa Ozeanikorako. Hiriaren kanpoko estetikak ingeniaritza obra ematen du, arkitektura obra baino gehiago. Beste lan batzuk: Shimane Prefectural Museum (1959, Matsue), Izumo Shirine Administrazio-eraikina (1963, Izumo), Kurumeko Zentro Zibikoa (1969); Erakusketa Unibertsalerako Dorrea (1970, Osaka), Biwako Merkataritzagunea (1976, Otsu), TK Museoa (1980-1981, Karuizawa), Edo-Tokyo Museum (1993), Showa Kan (1999).

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Kiyonori Kikutake*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1352623
* Commonscat Multimedia: Kiyonori Kikutake

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 96133831
* ISNI: 0000 0000 8402 6400
* GND: 119389738
* LCCN: n79132148
* NDL: 00030554
* NKC: ntk20231172718
* SUDOC: 155646796
* ULAN: 500065799
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03461/eu\_k\_1482/k1482
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1352623
* Commonscat Multimedia: Kiyonori Kikutake
**Isabella Springmühl Tejada** (Guatemala, 1997ko otsailaren 23a) moda diseinatzailea da.

Londresko Moda Astean parte hartu duen lehen Down sindromedun diseinatzailea da (2016an) eta urte berean BBCko 100 emakumeen zerrendan aipatua izan zen.

Biografia
---------

Isabella Springmühl lau neba-arrebetan gazteea da eta bere amona ere diseinatzaile ezaguna izan zen.

Txikitatik agertu zuen bere talentua bere panpinentzat arropa diseinatuz eta josiz.

Zientzia eta Letra batxilergoa egin ostean, moda ikasi nahi izan zuen, baina Down sindromea izateagatik ez zuten unibertsitatean onartu eta josten ikasteko eskola batean izena eman behar izan zuen.

Lana
----

Gutemalako jantzi tradizionalen eragin handia dute bere lanek eta artista indigena ugarirekin egin du lan. Arropa eta akzesorioak bere herriko kulturan inspiratuta egiten ditu, bereziki, lore brodatu koloretsuekin eta *Down to Xjabelle* markaren bidez ematen ditu ezagutzera. Diseinatzeko prozesua Antiguako oihal indigenak aukeratuta hasten du, eta gero bere estudioan lantzen ditu jostun eta brodatzaile banarekin bere diseinuak sortuz.

Down sindromedun pertsonentzat egokitutako arropa ere diseinatu du.

2015ean jantzi indigenen Ixchel Museoan bere lana erakustera gonbidatu zuten eta, ordutik, ezagutzera eman zen (Panaman eta Mexikon besteak beste).

2016an bere jantziak Londresko Moda Asteko Nazioarteko Eskaparatean erakutsi zituzten. Urte horretako urrian Erroman aurkeztu zituen bere diseinuak.

Azkenik, 2016an ere, bere lanagatik BBCko 100 Emakumeen zerrendan sartu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5    *Quién es Isabella Springmühl, la exitosa diseñadora de moda con Síndrome de Down. In Infobae.*  (Noiz kontsultatua: 2021-08-09).
2. ↑   «La historia de la exitosa joven diseñadora guatemalteca con síndrome de Down» *CNN* (Noiz kontsultatua: 2021-08-09).
3. ↑    *La diseñadora con síndrome de Down que conquistó las pasarelas. In Para ti.*  (Noiz kontsultatua: 2021-08-09).
4. 1 2    *Isabella Springmühl (1996). In Mujeres Bacanas.*  (Noiz kontsultatua: 2021-08-09).
5. 1 2 3 4   Khawaja, Ahmen.  (2016-11-29). «100 Women 2016: Designing clothes for people with Down's syndrome» *BBC* (Noiz kontsultatua: 2021-08-09).
6. ↑   López, Esvin.  (2016-09-02). *Isabella Springmuhl, diseñadora con síndrome de Down, estuvo con Camilo Egaña.*  (Noiz kontsultatua: 2021-08-09).
7. ↑   García, Cynthia.  (2016-09-02). «Isabella Springmühl, una exitosa diseñadora con Síndrome de Down camino a la London Fashion Week» *¡Hola! Mexico* (Noiz kontsultatua: 2021-08-09).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27978865

 |

* Wd Datuak: Q27978865
Historiako lehen proba nuklearrak (Trinitate Proba) garatutako onddo-hodeia.
**Manhattan Proiektua** Bigarren Mundu Gerran lehen arma nuklearra (bonba atomikoa) garatzeko asmotan AEBek, Erresuma Batuak eta Kanadak zuzendu zuten proiektua izan zen. AEBetako Injeniari Gorputzaren agindupean, 1941 eta 1946 urteen bitartean garatu zen. Administrazio orokorraren arduradun Lesli R. Groves jenerala jarri zuten, eta ikerkuntza buru, berriz, Robert Oppenheimer fisikaria.

Proiektuaren emaitzei esker, hiru bonba nuklear lehertu ahal izan ziren 1945ean: uztailaren 16an plutoniozko bonba batekin lehenengo proba egin zen, Trinity proba atomikoa, Mexiko Berria estatuan; Little Boy izeneko uranio aberastuko bonba Hiroshimaren gainean, abuztuaren 6an; eta Fat Man plutoniozko bigarren bonba bat Nagasakiren gainean, abuztuaren 9an.

Proiektuaren jatorrian, Alemania Nazia bere kabuz horrelako armak ikertzen ari zen Aliatuen beldurra zegoen. Nahiz eta hasiera batean ikerkuntza programa txikia zen, 130.000 lagunek baino gehiagok egin zuten lan horretan, eta garaiko 2.000 miloi dolarreko kostua izan zuen.

Ikus gainera
------------

* Trinity proba atomikoa
* Hiroshima eta Nagasakiko bonbardaketa nuklearrak
* Kritikotasun istripu

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q127050
* Commonscat Multimedia: Manhattan Project

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 124438256
* ISNI: 0000 0001 2242 7230
* GND: 4278070-6
* LCCN: n88074979
* NKC: kn20070212001
* NLA: 35354474
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q127050
* Commonscat Multimedia: Manhattan Project
**Benny Izaguirre** (Buenos Aires, Argentina, 1950eko martxoaren 23a) musikari, konpositore eta tronpeta jotzaile argentinarra da musika inguruan ibilbide luzea duena.

Karrera
-------

Benetako haur prodijioa zen, sei urterekin hasi zen jotzen eta oso goiz nabarmendu zen bere egoera bikainengatik. Hamabi urte zituela Xavier Cugat erritmo tropikalen sorttzaile ospetsu eta eszentrikoaren orkestrarekin ibili zen herrialdean zehar eta Bubby Lavecchia orkestrako kidea izan zen. 1964an bakarlari gisa LP bat grabatu zuen Chico Novarroren abestiekin.  Ondoren, jazz taldeetan jotzen jarraitu zuen. 1979an La Bandaren parte izan zen,  Jorge Navarrorekin, Bernardo Barajekin, Rubén Radarekin, Ricardo Sanzekin eta Luis Cerávolorekin batera. 

1980an musikari gonbidatu gisa lan egin zuen Serú Girán rock talde argentinarraren disko batean.  1982an Horacio Fontovaren lehen diskoan argitaratu zuen.

  

Emanaldiak Frantzia, Italia, Suitza, Austria, Alemania eta Jugoslavia bezalako herrialdeetan egin zituen .

1987an bihotzekoa izan zuen Teatro Coliseo antzokian ikuskizun bat ematen ari zela, eta horren ondorioz musikari ibilbidea behin betiko utzi zuen. 1980an, Federico Gastaldirekin batera, Alea Producciones-en arduradunak izan ziren.

Bere alaba Denise Izaguirre musikaria ere bada.

Diskografia
-----------

1. **Benny Izaguirre con Chico Novarro** (1964):

* *El reencuentro*
* *Tristinho*
* *Dulce de trompetas*
* *Cumbia de la primavera*
* *Traviesa*
* *Salida del colegio*
* *Tiempo para amar*
* *Mambo galante*
* *Soñador*
* *Balada del adiós*
* *Detrás del viento*
* *Saltando sobre el agua*

1. **La Banda** (1979):

* *Rock de la calle*
* *Muy lejos te vas*
* *Candombe llamada*
* *Música es mi amor*
* *Malísimo*
* *Mamá reloj*
* *Montevideo*
* *Es una Constelación*

1. **Bicicleta** (1980)- Serú Girán.

* *Encuentro con el diablo*.

1. **Fontova Trío** (1982)- Horacio Fontova.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28662984

 |

* Wd Datuak: Q28662984
**"Schopenhauer, Nietzsche, Spengler, Miranderen pentsamenduan"** Joxe Azurmendi gipuzkoarrak idatzitako saiakera liburua da.

Joxe Azurmendik, liburu honetan, Jon Mirandeen originaltasuna azpimarratuko du pentsamenduari dagokionez. Euskal autoreen artean Jon Mirande bakarra izan zen euskal kulturaren gainbeheraz ohartu eta ildo jakin bat proposatzen. Ildo hori mendebaldeko kulturaren gainbehera hausnartu zuten Schopenhauer, Nietzsche eta Spenglerek abiarazitako da.

Azurmendiren hitzetan ezinbestekoa da autore horiek ezagutzea Mirande hobeto ulertzeko, besterik gabe kondenatu aurretik.

Mirande kristautasunaren aurka altxatuko da eta horren morala arbuiatuko du. Horregatik, kristautasunarekin lotzen dituen heinean, demokrazia edo sozialismoa berdin kritikatuko ditu. Garai hartan euskal abertzaletasuna murgilduta zegoen gainbehera politikotik ateratzeko irtenbide elitista-aristokratikoa, bortxazkoa, proposatuko du Krutwigengandik ez oso urrun.

Ikus, gainera
-------------

* Jon Mirande
* *Mirande eta kristautasuna*
* *Miranderen pentsamendua*
* euskal literatura

Bibliografia
------------

* Agirre, L.: *Joxe Azurmendirekin solasaldia* jakingunea webgunean.
* Iturriotz, A. 2010: Zergatik Azurmendi?, *Hegats*, 45: 9-17.
* Iturriotz, A. 2010: Azurmendi edo Konkretutasuna, *Hegats*, 45: 85-162.
* Mendiguren, X. 2010: Txango bat, Azurmendiren liburuetan barrena, *Hegats*, 45: 19-26.

Kanpo estekak
-------------

* Liburuaren aipamena

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12267225

 |

* Wd Datuak: Q12267225
*Cortinarius pholideus*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 5 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, ez oso haragitsua, kanpai itxurako-zabaldua, batzuetan titi nabarmen samarrarekin, kanela kolorekoa, ezkata iletsu eta hirtsutuak estu dituela estalia, arre-beltzaxkak, hauek ondo bereizten dute, ertz izurtua.

**Orriak:** Zabalak, nahikoa estu, marjinatuak, hasieran more-purpura kolorekoak, gero okre-kanela kolorekoak.

**Hanka:** 8 eta 12 cm bitarteko garaierakoa eta 1 eta 1,5 cm bitarteko diametrokoa, zilindrikoa, borra formakoa, arre ilun koloreko ezkata tente beltzaxkaz estalia, goiko aldean eraztun moduko bat osatuz; gainerakoa leuna da lila zurbil koloreko lausotuarekin; barrubetea, gero barnehutsa.

**Haragia:** Arre kolorekoa, pixka bat zurbila (apur bat horia hankaren goialdean), ur-orbanekin; usaingabea eta zapore gozokoa.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Pholideus* epitetoa latinetik dator, ezkata, esan nahi duen "pholís" hitzetik. Kapelako apaindurengatik.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Cortinarius humicola* delakoarekin nahas daiteke, ugaria pagoen azpian, titi akutu batekin, horixka edo okre antzeko koloreko orriekin eta fusiforme edo borra formako oinarekin.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenaren amaieran. Zohikaztegietan. Urkien eta makalen azpian.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 216 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 171 or. ISBN 84-282-0541-X (T. 3). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
**The Walt Disney Concert Hall** (euskaraz **Walt Disney Musika Aretoa**) Kaliforniako Los Angeles hiriaren 111 South Grand Avenue etorbidean kokatzen da. Los Angelesko Musikategiaren laugarren Musika Aretoa da. Hope Street eta Grand Avenue. Aretoak 2.265 laguneko edukiera du eta Los Angeleseko Orkestra Filarmonikoa eta Los Angeleseko Maisu Koruaren egoitza da (besteak beste).

2003 urriaren 23an ireki zen, Frank Gehryk diseinatu zuen eta bere ohiko metalezko diseinuaz eraikia dago, nahiz eta Euskal Herrian dagoen Guggenheim Bilbao Museoaren ondoren eraikia izan, *Disney Hall*ko diseinuak aurrekoak dira. Zenbait arkitekturen ustez barruko diseinuak sekulako lorpenak izan dira. Akustika bere auzokide den Dorothy Chandler Pavilion areto ospetsuarena baino hobeagoa da.

Inauguraketa ospakizunerako John Adams musikariari *The Dharma at Big Sur* lanaren ardura eman zitzaion.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
* 2001/07/142001/07/14

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q474326
* Commonscat Multimedia: Walt Disney Concert Hall

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139695009
* GND: 4778650-4
* LCCN: n91123615
* SUDOC: 088732665
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q474326
* Commonscat Multimedia: Walt Disney Concert Hall
***Soina, eguzki efektua*** (frantsesez: *Torse, effet de soleil*) Pierre-Auguste Renoir margolari frantsesaren margolana da, 1875-1876an egina. Gaur egun Parisko Orsay museoan ikus daiteke.

Historia
--------

Obra, bigarren erakusketa inpresionista zela eta, jendaurrean 1876an erakutsi zen lehen aldiz. Mihiseak eskandalua sortu zuen lanaren benekotasun gordinaren ondorioz: bereziki garratza izan zen Albert Wolffen-ek egin zuen kritika, *Le Figaro*n: "Saia zaitezte azaltzen Renoir jaunari soina ez dela usteltzen ari den haragi-masa bat, gorpu baten erabateko usteldura adierazten duten orban berde eta moreekin".

Deskribapena
------------

Margolan hau interesgarria da, Renoirrek argiaren eta kolorearen ikasgai inpresionista bereganatu zuela erakusten baitu. Mihisearen oinarrian dagoen ideia zientifikoa da gorputz batek ez duela distira egiten bere argi islatuarekin bakarrik, baizik eta baita inguruko objektuetan zehar iragazten den argiarekin ere, eta, beraz, balio kromatikoak modu egokian determinatzen dituzte. Renoirrek mihisean itzultzen du fenomeno hau, Anna izeneko bainulari gazte baten gorputz-enborra irudikatzea aukeratuz, eguzki kiskalgarritik babesteko, natura berde eta oparo batean murgiltzen baita. Gainera, Renoirren poesiarekin koherentea den hautu figuratiboa da, arte klasikoaren Venus inspirazio iturri duena, paisaia baino giza irudia lehenesteko joera handiagoa duena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Giovanna Rocchi, Giovanna Vitali (2003). *Renoir. I Classici dell'Arte*, Florentzia Rizzoli, ed. 94.or.

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:fitxa Orsay Museoan.[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3879260
* Commonscat Multimedia: Etude. Torse, effet de soleil (1876) by Pierre-Auguste Renoir in the Musée d'Orsay

---

 |

* Wd Datuak: Q3879260
* Commonscat Multimedia: Etude. Torse, effet de soleil (1876) by Pierre-Auguste Renoir in the Musée d'Orsay
*SMS Helgoland* itsasontzia.
**Ontzi kapitala** (capital *ship*, ingelesez) itsas armadako ontzirik garrantzitsuenen kategoria da. Ontzi horien presentzia hutsak bataila batean eragin dezake, eta garaipenaren edo porrotaren arteko aldea markatu; beraz, beren flotako borroka-ontzi indartsuenak dira. Ontzi nagusiak itsas armada guztiaren ardura du; haren bizkarrezurra da eta itsas-indar baten funtsezko pieza izaten da. Hala ere, hasiera batean, terminoa ez zen flota jakin bati buruzkoa, absolutua zen eta borroka-flota guztientzat balio zuen.

Terminoa 1909an sortu zen lehen aldiz, eta formalki definitu ziren Washingtongo Ontzi Itunaren hogeiko eta hogeita hamarreko hamarkadetako armak mugatzeko itunetan, Londresko Ontzi Itunean eta Londresko Bigarren Ontzi Itunean, Dreadnought eta batailako gurutzaontzien iraultzaren ondoriozko ontziei aplikatzeko. Bigarren Mundu Gerraren bukaeratik, hegazkin-ontzia izan da armada gehienen **ontzi kapitala**, lehen korazatuak egiten zuen papera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *What does capital ship mean?.* .
2. ↑    *Capital ship - Definition, Meaning & Synonyms.* .
3. ↑    *Le problème du porte-avions.*  ISC, IHCC et CFHM.
4. ↑    *La marina reial i el vaixell capital durant el període d'entreguerres: una revisió de la perspectiva operativa - Humanitats 2022.* .

Ikus, gainera
-------------

* Dreadnought
* Lineako ontzia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1194368
* **Identifikadoreak**
* GND: 4204501-0

 |

* Wd Datuak: Q1194368
**Mweru** (batzuetan *Mwelu*) Afrikako Kongo ibaiaren ibilbidean kokaturiko ur gezako aintzira da, Zambia eta Kongoko Errepublika Demokratikoaren arteko mugan kokatuta. Bere azalera Kongo ibaiaren luzerako 110 km osatzen du, Luapula eta Luvua ibaien arteko aldea.

Izena
-----

*Mweru* zenbait bantu hizkuntzatan "aintzira" esan nahi du, hori dela eta aintzirari batzuetan *Mweru* baino ez diote esaten (beraz, Mweru aintzira tautotoponimoa da).

Geografia
---------

Mweru Rift Haran Handian kokatzen da, eta 50 km ekialderantz Mweru Wantipa aintzira txikia du. Luapula eta Kalungwishi ibaien urak hartzen ditu eta aintziratik Luavua ibaia ateratzen da, ondoren Kongo ibaira urak isuriko dituena.

Mweruko uharte nagusiak Zambian daude eta Kilwa eta Isokwe dira.

Aintziraren kostaldean Zambiako Nchelenge, Kashikishi eta Chiengi eta Kongoko Errepublika Demokratikoko Kilwa, Lukonzolwa eta Pweto daude.

Historia
--------

Nahiz eta 1796tik 1831ra portugaldar merkatariek eskualdea bisitatu, Lacerda eta besteek ez dute Mweru aipatzen bere idazlanetan. Horrexegatik aintzira ikusteko lehendabiziko europarra David Livingstone zela esan daiteke, *Moero* aintzira 1867-1868 artean esploratu zutena.

Fauna
-----

*Oreochromis macrochir* izeneko arraina oso ugaria da aintziran eta arrantzatu egiten da. Katuarrainak eta elefante arrainak ere harrapatzen dira. Gaur egun arrainen kopurua nabarmen jeitsi da gehiegizko arrantza egin izanagatik.

Iruditegia
----------

* Mweru aintzira.Mweru aintzira.
* Aintzira ilunabarrean.Aintzira ilunabarrean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-03-30). *167. araua: Saharaz hegoaldeko Afrikako toponimia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q504433
* Commonscat Multimedia: Lake Mweru

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 108807

 |

* Wd Datuak: Q504433
* Commonscat Multimedia: Lake Mweru

9°10′S 28°30′E﻿ / ﻿9.167°S 28.500°E﻿ / -9.167; 28.500
Bliss–Leavitt Mark 8 torpedoa.
**Torpedoa** itsaso edo ur azpitik doan eta objektu bat ukitzean lehertzeko diseinatua dagoen jaurtigai autopropultsatu bat da.

Lehenbiziko torpedoak XVIII. mendearen amaieran eta XIX. mendearen hasieran erabili ziren, ontziak hondoratzeko lehergai karga estatikoak ziren. Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibilan erabiliak izan ziren. Torpedo aintzindai hauen erabilera jartzaileentzat ere oso arriskutsua zen: torpedoak itsaspeko baten bidez ur azpiz hondoratu nahi zen ontziaren kroskora ahalik eta gehien hurbilduz, maikla luze baten bidez kroskoari atxikitzen ziren, lehergai kargak soka bat zuen, jartzailea itsaspekoan urrunduz zoan heinean soka luzatuz zihoan, azkenean jartzailea segurtasun distantzia egoki batera iristean soka guztiz luzatu eta lehergai karga lehertzen zen arte, baina maiz lehergai karga jartzailea behar adina urrundu aurretik lehertu eta leherketaren ondorioz etsaiaren ontzia nahiz jartzailearen itsaspekoak hondoratu ohi ziren.

Torpedoen garapenarekin batera heurak saiesteko ontzio arinagoen bilakaera etorri zen, ontzi hauek torpedo-ontziak izan ziren. Lehenbiziko torpedo mugikorrak XIX. mendearen amaieraldera asmatu ziren.

Jada Lehen Mundu Gerran Alemaniar Inperioko itsaspekoek asko erabili zuten arma izan zen, horren adibide RMS Lusitania ontziaren hondaratzea.

Bigarren Mundu Gerran jada Aliatuen nahiz Ardatzeko potentziek orokorki bai Atlantikoan, Mediterraneoan eta Pazifikoko Gerran erabili zuten arma izan zen.

Gerra Hotzean ere itsaspeko nuklearren agerpenarekin mehatxua suposatu zuen arma izan zen, baina jada misil nuklearrek beren itsasoko nagusitasuna kendu zieten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q165363
* Commonscat Multimedia: Torpedoes

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119804923 (data)
* GND: 4139562-1
* LCCN: sh85136133
* NDL: 00562695
* AAT: 300201767
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q165363
* Commonscat Multimedia: Torpedoes
**Bristol Blenheim** Erresuma Batuak diseinatu eta eraikitako bonbaketari arina izan zen. Bristol Aeroplane Companyk eraiki zuen eta Bigarren Mundu Gerrako lehenengo bi urtetan etengabe erabili ziren, eta ondoren entrenatzeko gerraren amaierara arte. Hasierako eredua Type 142 izan zen, hegazkin zibil gisa, Lord Rothermere egunkari jabeak egindako erronkari erantzun gisa. Type 142k lehen hegaldia 1935ko apirilean hegan zuen, eta ondoren Aire Ministerioak Type 142M eskatu zuen Royal Air Forcek erabil zezan. 

Blenheim hegazkina izan zen metalez osoki eraikitako lehen hegazkin monokasko britainiarretako bat. Lurreratze-trena bildu zitekeen, flapak zituen, metrailadore dorretxo bat eta abiadura konstanteko helizea. Mk.I RAFen hegazkin biplanoak baino azkarragoa zen, baina egindako aurrerapen militarren ondorioz laster egun argiz hegan egiteko arriskutsu bilakatu zen, baina eraginkorra zen gaueko hegaldietan. Blenheim bonbaketari gisa eraginkorra bazen ere, asko behera bota zituzten. Erresuma Batuak garatu zuen arte, beste herrialde batzuek ere erabili zituzten beranduago, Jugoslavia, Finlandia eta Kanada kasu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q330417
* Commonscat Multimedia: Bristol Blenheim

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4572283-3
* LCCN: sh85014837
* NKC: ph369353
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q330417
* Commonscat Multimedia: Bristol Blenheim
Alemaniar bat poloniar bat euren aurkako indarkerian ustezko parte-hartzaile gisa identifikatzen Bydgoszczen, Igande Odoltsuan. Horrela salatutako poloniarrak, normalean, bertan erailtzen zituzten, tiroz.
**Igande Odoltsua** (alemanez: *Bromberger Blutsonntag*; polonieraz: *Krwawa niedziela*) Bydgoszczen 1939ko irailaren 3tik 4ra bitarte, Poloniaren inbasioaren baitan, gutxiengo alemaniarraren aurka gertatutako indarkeriazko gertaeren segida izan zen.

Armada alemanak inbasioaren lehen egunetan aurrera egin ahala, tentsioak azkar handitu ziren Bydgoszczen, hiriko gutxiengo aleman-hiztunaren handiaren eta gehiengo poloniarraren artean. Irailaren 3an, Wehrmachta hiriari eraso egiteko prestatzen ari zela, alemaniar gutxiengoak eta Alemaniako inteligentzia-agentziak (Abwehr) Poloniako goarnizioari eraso egin zioten. Soldadu eta zibil poloniarrek alemaniar etnikoen aurkako errepresalia bortitzekin erreakzionatu zuten, eta, aldi berean, biolentzia gehiagorekin erreakzionatu zuten. 2004an Polonian egindako ikerketa baten arabera 40-50 poloniar eta 100-300 alemaniar hil zituzten.

"Igande Odoltsua" hitza propaganda naziko funtzionarioek sortu zuten, Alemaniar bajak nabarmendu eta handitzeko helburuarekin. Prentsari emandako instrukzio batek hau esan zuen: "... Brombergen (Bydgoszcz) poloniarrek alemanen aurkako ankerkeriaren berri eman behar da. 'Igande Odoltsua' hitzak hiztegian termino iraunkor gisa sartu eta munduan zehar hedatu behar da. Horregatik, termino hori etengabe azpimarratu behar da".

Irailaren 5ean hiria erori ondoren, 200–400 poloniar hil zituzten exekuzio masibo batean. Gainera, Bydgoszczeko berrogeita hamar gerra-preso poloniar akusatu zituzten nazien epaitegiek, Igande Odoltsuan parte hartzeagatik, eta exekutatu zituzten. Errepresaliek jarraitu zuten, eta lotu ziren milaka poloniar erailtzeko Tannbenberg Operazioarekin. Operazio horretan, alemaniarrek 1.200 eta 3.000 zibil poloniar bitarte hil zituzten Bydgoszczen, Heriotzaren Harana deituriko hiriaren zati batean.



1. ↑
2. ↑  Jochen Böhler: Auftakt zum Vernichtungskrieg. Die Wehrmacht in Polen 1939; Frankfurt: Fischer TB, 2006; S. 136, Anm. 577; ISBN 3-596-16307-2. Neue Dokumente und Archivquellen sollen belegen, dass polnische Truppen von Abwehr-Agenten und Angehörigen der deutschen Minderheit beschossen wurden
**Kiang**, (*Equus kiang*), onagroaren antzeko basa asto espeziea da. Hala ere aipatu behar da bere taxonomiaren inguruan ez dagoela erabateko akordiorik, eta hainbat adituentzat Equus hemionus kiang izeneko onagroaren azpiespezie bat dela.

Goi-ordoki tibetarraren bertako espeziea izanik, basa astoen artean handiena da, soingurutzera 140 zentimetro altuera hartzen omen baitu.
Himalaiako mendiko belardietan zein belardi alpetarretan bizi da.

Taxonomia
---------

Espeziearen banaketa mapa

Lehen esan bezala ez dago erabateko adostasuna Kiangen sailkapenaren inguruan, eta hainbat adituek onagroaren azpiespezietzat hartzen dute. Hala ere gehienentzat aparteko espeziea da, bere azpiespezie propioekin.

Kiang basa astoaren hiru azpiespezie ezagutzen dira; *Equus kiang kiang*, *Equus kiang holdereri* eta *Equus kiang polyodon*. Hiru mota hauek beraien kokapen geografikoaren arabera ere banatu daitezke mendebaldeko kiang, ekialdeko kiang eta hegoaldeko kiang hain zuzen.

Espeziearen egoera
------------------

Kiang nahiko zabalpen eremu handia dauka eta oro har bere populazioak ez daude arriskuan. Badaude 60.000 eta 70.000 kiang inguru Tibet, Txina, Nepal, Bhutan, Pakistan eta Indiaren artean banaturik.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Kiang buruzko artikuloa

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Ingelesez)** Shah, N. St. Louis, A. Huibin, Z. Bleisch, W. van Gruissen, J. & Qureshi, Q. (2008). «Equus kiang». In: IUCN 2008. *IUCN Red List of Threatened Species*. Deskargatze data: 10 April 2009. Database entry includes a brief justification of why this species is of least concern.
2. 1 2

Argazki galeria
---------------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q221380
* Commonscat Multimedia: Equus kiang
* Wikispecies Espezieak: Equus kiang

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 7593093-6
* AAT: 300265965
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03457/eu\_k\_1444/k1444
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Equus\_kiang
* EOL: 311506
* GBIF: 2440887
* ITIS: 624994
* UICN: 7953
* MSW: 14100028
* NCBI: 94398
* Paleobiology Database: 162072
* Species+: 7035
* uBio: 105967

 |

* Wd Datuak: Q221380
* Commonscat Multimedia: Equus kiang
* Wikispecies Espezieak: Equus kiang
***Galdu arte*** Juan Luis Zabalaren eleberria da, 1996an Susak argitaratua.

Sinopsia
--------

Behin batean, Azkoitiko gazte batzuek bildu eta gaztetxea sortu zuten, etxe abandonatu bat horretarako hartuz. Ekintza hark eta ondoren etorri zirenek herrian ordu arte bizi zen bakea aldatu zuten. Eleberria Azkoitiko Gaztetxearen kronika dugu: Juan Luis Zabalaren nobela autofikzioa da, idazle bera izan baitzen kontatzen dituen gertaera guztien lekuko eta partaide. Nobelan bertan, Zabala pertsonaia gisa azaltzen zaigu, "Pipi" ezizenaz.

Eleberria ez da bakarrik Azkoitiko Gaztetxeari buruzko kronika historiko bat edo bertara bildu ziren neska-mutilei buruzko istorioa. Juan Luis Zabalak berak sarrerako hitzetan azaltzen duenez, "ez da Azkoitiko gaztetxeari buruzko liburua, Azkoitiko gaztetxean girotutako nobela baizik". Batez ere, Xeperen istorioa da, protagonista, pertsonaia ilun, isil, uzkur, izua, hasieratik definitzen duten moduan. Nobela Xepe protagonistaren inguruan egitaratuta dago eta huraxe da pertsonaiarik nagusia: marjinala eta errebeldea, baina agian bere errebeldiaren nondik norakoa ondo ulertzen ez duena, bere errebeldiaren iturria non dagoen ondo ez dakiena; bizitzeko gogo izugarria du baina, era berean, gauza da heriotzaren etxean ate joka ibiltzeko…

Narratzaileak lehen lerrotik garbi uzten digu zein den pertsonaia nagusia bere nobelan, zeinek daraman nobela behar duen narrazioaren haria eskutik hartuta. Gaineratzeko pertsonaiak —eta pertsonaia ugari biltzen dira azkenik—, pertsonaia nagusiaren kontrapuntu dira, haren jokabidea kokatzen eta ulertzen laguntzen dutenak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258121

 |

* Wd Datuak: Q12258121
**Togo Frantsesa**, edo **Ekialdeko Togo** (frantsesez: *Togo français* edo *Togoland oriental*) frantziar mandatu kolonial bat izan zen Mendebaldeko Afrikan, gero Togoko Errepublika bihurtu zena.

Lurralde-mandatua
-----------------

Togo Frantsesaren kokapena Mendebaldeko Afrikan
1914ko abuztuaren 26an, Togolandiako protektoratu alemaniarra indar frantsesek eta britainiarrek inbaditu zuten, eta erresistentzia laburra bost egunean erori zen. 1916an, Togolandia bi administrazio eremutan, frantsesa eta britainiarra, banatu zuten; gerra ostean, Togolandia Frantziako eta Erresuma Batuko administrazioen artean banatutako Nazioen Ligako mandatu bihurtu zen.

Bigarren Mundu Gerraren ostean, Nazio Batuen fideikomiso lurralde bihurtu zen, mandatari frantziarrek oraindik kudeatzen zuten bitartean.

1955eko estatutuaren arabera, Togo Frantsesa Batasun Frantseseko errepublika autonomo bihurtu zen, nahiz eta NBEren fideikomiso gisa mantendu izan. Sufragio unibertsalaren arabera hautatutako legegintza-organoek botere handia izan zuten barne-gaietan, legegintzako arduradun nagusi bat buru zuen organo exekutiboak hautatuta. Aldaketa horiek 1956an erreferendumean onartutako konstituzio batean sartu ziren. 1956ko irailaren 10ean, Nicolas Grunitzky *Togoko Errepublika Autonomoko* lehen ministro bihurtu zen. Hala ere, plebiszituaren irregulartasunak direla eta, Sylvanus Olympiok irabazi zituen hauteskunde orokorrak (gainbegiratzerik gabe) egin ziren. 1960ko apirilaren 27an, trantsizio leun batean, Togok Frantziarekiko lotura konstituzionalak moztu zituen, Nazio Batuen fideikomiso estatutua kendu zuen, eta Olympio presidente izendatu zuen behin behineko konstituzioa zuen herrialde guztiz independente bihurtu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *168. araua: Afrika kolonialeko toponimia.* .

Ikus, gainera
-------------

* Frantziar Inperio Koloniala
* Togoko historia
* Togo Britainiarra

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q797214
* Commonscat Multimedia: French Togoland

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 506788-1

 |

* Wd Datuak: Q797214
* Commonscat Multimedia: French Togoland
*Artikulu hau Erromatar Inperioko probintziari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Asia (argipena)».*
**Asia erromatar probintzia**, Antzinako Erromak, Errepublikaren garai berantiarretan erantsitako banaketa administratibo bat izan zen. Prokontsul batek gobernatutako probintzia senatorial bat zen. Egoera hau ez zen aldatu Erromatar Inperioa 211n berrantolatu zenean.

Historia
--------

Antioko III.a Handia seleuzidar erregeak, lurralde hau utzi behar izan zuen erromatarrek bere armada sarraskitu zutenean Magnesiako guduan, K.a. 190ean. Apameako Bakearen ondoren, K.a. 188an, eskualde guztia Erromari emana izan zen, eta errege txotxongilo baten gobernupean jarria, hiriburua Pergamon zuelarik.

K.a. 133an, Pergamoko errege zen Atalo III.ak, oinordekorik ez zuenez, bere erresuma Erromari utzi zion. Nolabaiteko zalantza baten eta bere burua Atalo III.aren anaitzat adierazi zuen Eumenes III.ak edo Aristonikok zuzendatuko matxinadaren ondoren, Asia Prokontsular probintzia erromtarra formaldua izan zen, Misia, Lidia, Karia eta Frigia eskualdeak barne.

Asiako hiri handiak, Efeso eta Pergamo kasu, munduko metropolirik handienen artean zeuden.

326. urtearen ondoren, Konstantino I.a Handia erromatar enperadoreak, hiriburua Bizantziora pasa zuenean, bere izena, Konstantinopla emanez, Asia probintzia, erdikoago bihurtu zen, eta erromatar kultura eta helenistikoaren gune bat izaten jarraitu zuen mende askoan zehar. Lurraldeak, Bizantziar Inperioaren zati izaten jarraitu zuen XV. menderarte.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q210718
* Commonscat Multimedia: Roman Asia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144332473
* GND: 4068890-2
* LCCN: n86104083

 |

* Wd Datuak: Q210718
* Commonscat Multimedia: Roman Asia

  



|  **120ko Erromatar Inperioko probintziak** |  |
| --- | --- |
| Akaia | Afrika Prokontsularra | Alpe Cottiae | Alpe Maritimoak | Alpe Poenninae | Arabia Petraea | Armenia | Asia | Asiria | Bitinia | Britania | Dalmazia | Dazia | Egipto | Epiro | Galazia | Galia Akitania | Galia Belgika | Lugdunensis | Narbonensis | Germania Beherea | Germania Garaia | Balear Hispania | Hispania Betika | Hispania Lusitania | Hispania Tarraconensis | Italia | Judea | Kapadozia | Komagene | Korsika eta Sardinia | Kreta eta Zirenaika | Likaonia | Lizia | Mauretania | Mazedonia | Mesia | Norika | Numidia | Osroene | Panfilia | Panonia | Pisidia | Ponto | Rhetia | Sizilia | Siria | Sofene | Trazia | Zilizia | Zipre |
|   |
**Gizonezkoen futbol txapelketa 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan** 2024ko uztailaren 24tik abuztuaren 9ra bitartean antolatu da. Partiduak zazpi estadiotan jokatzen dira Frantziako zazpi hiritan.

Txapelketa hau 23 urtetik beherako jokalariek soilik osatutako taldeetara mugatzen da. Hala ere, talde bakoitzeko hiru jokalari zaharrago onartzen dira.

Txapelketako herrialdeak
------------------------

Lehenengo faserako bi taldeen osaera| A taldea | B taldea | C taldea | D taldea |
| --- | --- | --- | --- |
| (A1) | (B1) | (C1) | (D1) |
| (A2) | (B2) | (C2) | (D2) |
| (A3) | (B3) | (C3) | (D3) |
| (A4) | (B4) | (C4) | (D4) |

Lehen fasea
-----------

### A taldea

#### Sailkapena

#### Partidak

### B taldea

#### Sailkapena

#### Partidak

### C taldea

#### Sailkapena

#### Partidak

### D taldea

#### Sailkapena

#### Partidak

Fase finala
-----------

### Final-laurdenak

### Finalerdiak

### Brontzezko dominarako partida

### Finala

Sailkapen-partidak
------------------

Azken sailkapena
----------------

Erreferentziak
--------------
***Natur Historia*** edo ***Historia Naturala***, latinez *Naturalis Historia*, Plinio Zaharra erromatar idazle eta militarrak latinez idazlan bat da, gaur egun arte ezagutzen den Antzinako Erromako garaiko idazlan bakar handiena, honetan garai hartan zen jakintza guztia biltzea helburu izan zen.

*Natur Historia* idazlana ondorengo entziklopedien eta eskola-lanen eredutzat hartu zen, bai bere aurkibidea, nahiz jorratutako arlo kopurua eta jatorrizko idazleei eginiriko erreferentziengatik ere. 

Idazlan hau Tito enperadoreari eskeinia dago.

Testuingurua
------------

Gaurdaino biziraun duen Plinio Zaharraren idazlan bakarra da eta hark idatzitako azkena. Idazlanaren lehen hamar liburuak K.o. 77. urtean argitaratu zituen, baina K.o. 79. urtean Vesubio sumendiaren erupzio batean hil zenerako bildumaren gainontzeko liburuak oraindik errebisatzeke eta argitaratzeke zituen, lan hori hura zendu ostean Plinio Gaztea ilobak burutu zuen.

Idazlana
--------

Idazlan erraldoi hau 37 liburuetan banatua dago, eta bere tematika ez da gaur egun historia naturala gisa ezagutzen dugun esparrura mugatua; idazleak adierazten duen bezala, "natur mundua, edo bizitza" barne hartu nahi ditu. Jorratzen dituen zientzien artean honakoak daude: astronomia, matematika, geografia, etnografia, antropologia, giza fisiologia, zoologia, botanika, nekazaritza, baratzezaintza, farmakologia, meatzaritza, mineralogia, eskultura, margolaritza eta harribitxiak.

Ikus gainera
------------

* Plinio Zaharra
* Plinio Gaztea

Kanpo estekak
-------------

* Latinezko testua, foramtu elektronikoan, Perseus proiektuan. Empleando el rótulo activo "*load*", que se halla en la parte superior derecha, se obtiene ayuda en inglés con el vocabulario latino del texto.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q442
* Commonscat Multimedia: Naturalis Historia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 178224328
* BNE: XX3383593
* BNF: 120116027 (data)
* GND: 4196444-5
* LCCN: n85824304
* NDL: 00562854
* NKC: aun2007431433
* NLA: 35706498
* SUDOC: 028872525
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q442
* Commonscat Multimedia: Naturalis Historia
**Laponiako Gerra** (finlandieraz *Lapin sota*, alemanez *Lapplandkrieg*, suedieraz *Lapplandskriget*) 1944ko irailaren eta 1945eko apirilaren arteko alemaniar eta finlandiarren arteko borrokei deitzen zaie. Gerrak Finlandiako iparraldeeneko eskualdean gertatu ziren, Laponian.

Hasiera
-------

1943. urte erdialdean, alemaniarrak, Finlandia menperatzeko planak egiten hasi ziren, hau, SESBekin bake-akordioa bere kabuz sinatuko zuelakoan. Beste herrialdeak konturatu gabe, Alemania, bere soldaduak Norvegia iparraldean barrena eramaten joan zen, 1944. urteko irailean, Finlandiak SESBekin sinatu zuen bake-akordioaren ondoren prestatu zuen erasorako prest egoteko.

Gerra
-----

Finlandiar soldaduak.
Alemaniak, soldaduak iparraldean zituela inor konturatu ez zenez, itsasoko erasoa egitea erabaki zuten, finlandiarrak engainatuz (Tanne Ost Operazioa). Finlandia erraz gailendu zenez, SESBren laguntzarekin, bere atentzioa desbideratzeko zela konturatu zen eta armada Laponiara bidali zuen, Norvegiarekin zuen muga kontrolatzeko, eta Finlandian gelditzen ziren soldadu alemaniarren erretiroa eragozteko.

Irailaren 9an sinatutako bake-akordioan, SESB eta Finlandiaren arteko Jarraipenaren Gerra amaiera adostu zen. Gerran Finlandiaren alde borrokatu zuten Alemaniako soldaduek SESBen mugaren ondoan jarraitzen zuten oraindik, eta Alemaniaren erasoari erantzuna ematearren, soldadu hauei, Norvegiaren mugarako bidea eragozten hasi ziren finlandiarrak.
Lehenengo bataila, Tornioko Bataila izan zen, non finlandiarrek arrakasta izugarria lortu zuten, eta alemaniarrei Torniotik Norvegiara iristea eragotzi zien.

Guda hasi zenean, Laponia eskualdeko 168.000 pertsonak, Suedia eta Finlandia hegoaldeko herrietara erbesteratuak izan ziren eta, zorionez, alemaniarren suntsiketatik at gelditu ziren. Hauek, hiri eta, 2 izan ezik, Laponiako zubi guztiak erre eta suntsitu zituzten, hauen artean Ivalo eta Laponiako hiriburua, Rovaniemi (Rovaniemiko Bataila).

Alemaniar soldaduak irteteko egin behar izan zuten itzulia.

Ondorioak
---------

1945eko apirilean itzuli ziren azkenengo alemaniarrak Finlandiatik euren lurraldeetara, eta bahituak, SESBn esku gelditu ziren, sinatutako bake-akordioaren arabera.
Beraz, Finlandia ez zen sobietarren lurralde satelite bihurtu eta bere independentzia mantendu zuen, munduko bi potentzien arteko muga bilakatuz, SESB eta mendebaldearen artekoa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q154940
* Commonscat Multimedia: Lapland War

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2010007926

 |

* Wd Datuak: Q154940
* Commonscat Multimedia: Lapland War
Gizon eta emakume bat 69a egiten
Bi emakume 69a egiten, Gerda Wegeneren akuarela batean
**69** bikote batean aho-sexua aldi berean eskaintzea errazten duen sexu jarrera bat da. Postura hau lortzeko bi pertsonak gainazal batean etzaten dira, bata bestearen gainean. Baina aurpegia bata bestearen aurrean jarri beharrean bakoitzak bere burua bestearen genitalen aurrean jartzen du, biak aldi berean kitzikatuak izatea baimenduz.

Postura hau Kama Sutran agertzen denetako bat da. Badaude bestelako aukerak, adibidez gizona zutik jartzen denean eta emakumea bere pisuarekin hartzen duenean, hanketatik eutsita. Beste bariazio batzuetan bi kideen ipurtzuloa mihazkatu daiteke, eta behatzekin bai ipurtzulo zein alutik sarpena egin.

Jarrera hau zaila da altuera oso ezberdina duten bikoteen artean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2349
* Commonscat Multimedia: 69 (sex position)

---

 |

* Wd Datuak: Q2349
* Commonscat Multimedia: 69 (sex position)
**Galia Transalpinoa** (latinez: *Gallia Transalpina* edo *Gallia Ulterior*) erromatar errepublikako garaiko lurralde bat zen. Hasieran Alpeak eta Italia arteko Galia izendatzeko izena zuen toponimoa besterik ez zen. Erromatarrek Alpeetatik hartago zegoen galiarren lurraldeari eman zioten izen hori, eta Galia Zisalpinotik bereizteko erabiltzen zuten. Galiako hegoaldea konkistatu zutenean , K.a. 122 eta K.a. 118. urte bitartean, izen hori gorde zuten konkistatu berri zuten lurralderako eta K.a. 70. urtean erromatar probintzia bihurtu zuten. Mediterraneo hegoaldean eta Cévennes iparraldean zituen mugarri eta Italiatik at erromatarrek izan zuten lehenengo probintzia izan zen.

Jatorrizko Galia Transalpinoaren gainerako lurrak Julio Zesarrek irabazi zituen galiarren aukako gerlan, K.a. 51-58 urte-tartean. Geroago, Zesar Augustok inperioaren lurraldeak administratiboki berrantolatu zituenean, hegoaldeko zati honi Galia Narbonensis (latinez: *Gallia Narbonensis*) izena eman zion.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2004/XII/16). *142. araua: Antzinateko eskualdeen euskarazko izenak.*  Bilbo.
2. ↑  Zizero, *Pro lege Manilia*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1007736
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 240353375

 |

* Wd Datuak: Q1007736

  



|  **120ko Erromatar Inperioko probintziak** |  |
| --- | --- |
| Akaia | Afrika Prokontsularra | Alpe Cottiae | Alpe Maritimoak | Alpe Poenninae | Arabia Petraea | Armenia | Asia | Asiria | Bitinia | Britania | Dalmazia | Dazia | Egipto | Epiro | Galazia | Galia Akitania | Galia Belgika | Lugdunensis | Narbonensis | Germania Beherea | Germania Garaia | Balear Hispania | Hispania Betika | Hispania Lusitania | Hispania Tarraconensis | Italia | Judea | Kapadozia | Komagene | Korsika eta Sardinia | Kreta eta Zirenaika | Likaonia | Lizia | Mauretania | Mazedonia | Mesia | Norika | Numidia | Osroene | Panfilia | Panonia | Pisidia | Ponto | Rhetia | Sizilia | Siria | Sofene | Trazia | Zilizia | Zipre |
|   |
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Uretritisa** uretraren hantura da (akutua ala kronikoa), jatorri infekziosoa izan ohi duena. Uretra gernua puxikatik kanpoaldera bideratzen duen hodia da. .

Gaitz honek gernu-egite mingarriak eta errepikakorrak eragiten ditu. Gizonezkoengan ohikoa da ere jariakin bat agertzea.

Bakterio batzuk dira uretritisaren eragile ohikoenak. Haien artean, *neisseria gonorrhoeae* (gonorrearen sortzailea), *chlamydia*, *escherichia coli*, *mycoplasma*, etab. Birusek ere uretritisa sor dezakete. Sexu-harremanen bidez kutsatu ohi da gaitza, baina beste kutsapen-bideak egon daitezke ere.

Kasu gutxi batzuetan uretritisak ez du jatorri mikrobiarra. Traumatismoak edo narritagarri kimikoak gaitz honen atzean egon daitezke.

Antibiotikoekin edo antibirikoekin tratatu ohi dira jatorri infekziosoa dutenak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Medline Plus

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1122485
* Commonscat Multimedia: Urethritis

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11962415q (data)
* LCCN: sh85141392
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* DOID: DOID:1343
* CIE-10: N34.2
* CIE-9: 597.80
* ICPC-2: U72
* DiseasesDB: 27902
* MedlinePlus: 000439
* eMedicine: 438091
* MeSH: D014526

 |

* Wd Datuak: Q1122485
* Commonscat Multimedia: Urethritis