recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ketchupa fluido baten tixotropia adibidea da.
**Tixotropia** fluido ez-newtondar batzuen propietatea da, denboran zehar euren biskositatearen aldaketa bat erakusten dutenak; fluidoa zenbat eta denbora gehiagoz zizaila-esfortzuen menpe jarri, orduan eta biskositate txikiagoa du. Fluido tixotropikoa, zizailaren erritmoan bat-bateko aldaketa bat dagoenean, oreka-biskositatea lortzeko denbora mugatua behar duen fluido bat da.

Hala ere, ez dago definizio unibertsalik; terminoa, batzuetan, biskositate/denbora erlaziorik erakusten ez duten fluido sasiplastikoei aplikatzen zaie. Garrantzitsua da fluido tixotropiko baten eta beste pseudoplastiko baten arteko aldea kontuan hartzea. Lehenengoak denboran zehar biskositatea murrizten du etengabeko ebaketa-abiaduran; azkenak, berriz, txikitze hori erakusten du ebaketa-abiadura handitzean. Kontrako propietatea erakusten duten jariakinei, zeinean denboran zeharreko asaldurak solidotzea eragiten duen, erreopektikoak deitzen zaie, batzuetan anti-tixotropikoak, eta ez dira hain ohikoak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q288903
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q288903
***The Last Train From Hiroshima: The Survivors Look Back*** liburua ***To Hell and Back: The Last Train From Hiroshima*** liburuaren bigarren argitalpen berraztertua da, Charles R. Pellegrinok egina eta 2010ean argitaratua. Best seller bihurtutako saiakera da eta Hiroshima eta Nagasakiko bonbardaketa nuklearrak ditu mintzagai, zehazki Hiroshimakoa.

Edukia
------

Hiroshimako bonba atomikoaren eztandaren lekukoen testigantzak biltzen dira; esaterako, Joseph Fuccorena. Fuccok, ustez, bonba jaurti zuen Enola Gay hegazkinarekin batera zihoan beste hegazkin bateko ingeniaria ordezkatu zuen. Baina Fucco ez zela Hiroshiman izan frogatu zen. Hala ere, Pellegrinoren liburuaren egiazkotasuna auzian jarri zen eta James Cameron zuzendariak lana zinemara eramateko zeukan asmoa bertan behera utzi zuen.

Beste lekukoetako bat Yamaguchi zen, Mitsubishi Industria Astunen langilea, Hiroshiman zegoen lan bidaia batean 1945ko abuztuaren 6an, Enola Gay hegazkinak *Little Boy* bonba atomikoa zuenean, hipozentrotik kilometro gutxitara. Gaua hiriko suntsipenean igaro ondoren biziraun zuten beste askorekin batera Nagasakira bueltatu zen trenean, bertan gertaturikoa bere Mitsubishiko nagusiei komunikatu zielarik.

Pellegrino follows what could have been as many as 165 double survivors in what Dwight Garner of *The New York Times Book Review*called a "sober and authoritative new book" that stands as "a firm, compelling synthesis of earlier memoirs and archival material" that could be described as "John Hersey infused with Richard Preston and a fleck of Michael Crichton".

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Irazustabarrena, Nagore.  (2010-05-02). «The last train from Hiroshima lehertu da» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7746135
* **Identifikadoreak**
* Open Library: OL24574131M

 |

* Wd Datuak: Q7746135
**1695-1696ko Azoveko kanpainak** (errusieraz Азовские походы) 1686-1700eko Errusiar-Turkiar Gerraren barnean gertatu ziren bi kanpaina militar izan ziren, Petri I.a Errusiakoa Handiak lideratutakoak Azoveko gotorleku turkiarra hartzeko, Errusiari Azoveko itsasora eta Itsaso Beltzera iristea eragozten ziona.

Lehen kanpaina
--------------

Azoveko lehen kanpaina 1695ean hasi zen. Petrik, 31.000 soldaduz eta 170 kanoiz osatutako bere armadari Azoverantz aurrera egiteko agindu zion. Doneko kosakoen armada hiru zatitan banatua izan zen, Franz Lefort, Patrick Gordon eta Avtonom Golovinen agintaritzapean horietako bakoitza. Beste errusiar armada bat (120.000 soldaduz osatutakoa, batez ere zaldieria, streltsiak eta kosakoak) Boris Sheremeteven agindupean zegoen eta armada honi Dnieper ibaiaren tokirik baxuenetara iristeko eta Krimeako khanerriaren arreta erakartzeko lana zegokiolarik. Urte horretako ekainak 27 eta uztailak 5 bitartean errusiarrek Azov erabat blokeatu zuten lurrez. Abuztuak 5ean eta irailak 25ean huts egindako bi erasoren ondoren, hiria setiatu zuten.

Bigarren kanpaina
-----------------

*Azoven hartzea*, XVII. mendeko grabatu herbeheretar bat.
1695eko amaieran, errusiarrak Azoveko bigarren kanpainarako prestatzen hasi ziren. 1696ko udaberri aldean Azoveko flotatxoa eraiki zuten. Sheremeteven agindupean zegoen 70.000 soldaduzko zalditeria, beste behin Dnieper ibaiaren tokirik baxuenetaraino bidalia izan zen. Apirilak 23tik 26ra, armada nagusia, 75.000 soldaduz osatua eta Aleksei Sheinen agindupean zegoena, lurrez eta Voronezh eta Don ibaietatik zehar abiatu zen Azoverantz. Petri I.a eta bere galera Azovera maiatzak 3an iritsi ziren. Maiatzak 27an, Errusiar Itsas Armada Inperiala, 2 lerroko untziz, 4 su untziz, 23 galeraz etab... osatuta eta Leforten agindupean zegoena, itsasora iritsi eta Azov blokeatu zuen. Ekainak 14an, turkiar flota (4.000 soldaduz eta 23 untziz osatua zegoena) Don ibaiaren ahoan agertu zen. Hala ere, guduan bi untzi galdu ostean irten zen. Tokia lurrez eta itsasoz etengabe bonbakatu eta ukrainarrek eta Doneko kosakoek gotorlekuaren muturra uztailak 17an hartu ondoren, Azoveko goarnizioak uztailak 19an amore eman zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1763834

 |

* Wd Datuak: Q1763834
Canada Dry tonika, ezkerrean argi arruntaren aurrean, eta eskuinean argi ultramoreen aurrean

*Artikulu hau edariari buruzkoa da; kontzeptu musikala gaitzat duena beste hau da: «Tonika (musika)»*
**Tonika** kinina bidez usaingozatutako freskagarri karbonatatua da. Sukarra eta malariaren aurkako ezaugarriak ditu, nasaigarria izateaz gain.

Edaria Indian sortu zen, malaria saihesteko ur karbonatatuari kinina gehituz. Hasieran Asia eta Afrikako koloniek baino kontsumitzen ez zuten arren, ondoren mundu osoan zabaldu zen.

Berez, tonikak ur karbonatatu pixka bat eta kinina ugari zituen osagai, horrek zapore mingotsa ematen ziolarik. Baina denbora joan ahala, kinina portzentajea gutxituz joan da, berau kopuru handietan kontsumitzeak dituen bigarren mailako efektuak direla-eta.

Tonikarekin *gin tonic* delako edari konbinatua egiten da askotan, gin eta tonika erabiliz. Honez gain, azukrerik gabeko eta limoi edo limaz usaingozatutako edariak ere badaude.

Edariak diz-diz egiten du argi ultramoreetan jartzean, kininaren fluoreszentzia dela-eta.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q237315
* Commonscat Multimedia: Tonic water

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 1117055132

 |

* Wd Datuak: Q237315
* Commonscat Multimedia: Tonic water
**Arakawa ibaia** (japonieraz: 荒川, *Arakawa-gawa*?)
 Tokion itsasoratzen den ibaia da. Kantō eskualdeko bigarren ibai luzeena da.

Ibilbidea
---------

Kobusi mendian sortzen da, Saitama prefeturan eta 173 kilometro egin ondoren Tokioko Badian itsasoratzen da.

Historia
--------

Aintzina Arakawa Tone ibaiaren adarra zen baina ibai hauek sarritan egiten zuten gainezka eta nekazaritza zailtzen zuten. XVII mendean Tokugawa Ieyasuk Edon bere shogunerriaren hiriburutza ezartzean ibaien ibilbideak finkatu zituen, nekazaritza egonkortzeaz gain ibaien garraioa inkatzeko helburua lortu zuen horrela. Horretarako Tone ibaiaren ibilbidea iparralderantz mugitu zuen eta Arakawa hegoalderantz, Iruma ibaiaren ibilgua hartu araziz. Mugimendu hauek erreka ugari sortu zituzten eta azekia bidez nekazaritzaren garapena etorri zen Kantō eskualde guztian, batez ere arrozarena.

Arakawa ibaia Estatu Batuetako Potomac ibaiarekin senidetua dago.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q625465
* Commonscat Multimedia: Arakawa River (Saitama and Tokyo)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 252684744
* **Lekuak**
* OSM: 3922416

 |

* Wd Datuak: Q625465
* Commonscat Multimedia: Arakawa River (Saitama and Tokyo)
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Araknofobia** armiarmekiko eta eskorpio gisako beste araknido batzuekiko beldurra edo fobia irrazionala da. Orokorrean ere armiarmen ziztadekiko neurriz goitiko beldurra gisa definitu daiteke. Fobiarik ohikoenetako bat da, eta, ziurrenik, animaliekiko fobia hedatuena.

Ezaugarriak
-----------

Araknofobia duten pertsona batzuk armiarma handi eta sendoen beldur izan daitezke soilik, hala nola *Lycosidae*, *Theraphosidae* eta *Sparassidae* familienak; muturreko beste kasu batzuetan, berriz, *Salticidae* eta *Araneidae* bezalako armiarma txiki eta garbien beldur ere izan daitezke. 

Araknofobikoen erreakzioek maiz irrazionalak dirudite. Armiarmak bizi direla uste duten edo armiarma-sareak ikusi dituzten edozein lekutatik urrun egoten saiatzen dira. Urrutitik armiarma bat ikusten badute, agian ezin izango dira eremu horretan sartu, nahiz eta zabala izan, edo, gutxienez, ahalegina egin beharko dute lehenago izerdia, arnasketa azkarra, takikardia eta goragalea ezaugarri dituen izua kontrolatzeko. 

Armiarma handi edo txiki bat ikustean araknofobia jasaten dutenek ere armiarma erauzten dute berehala, eta beti objektu luzeren bat erabiltzen dute, araknidora gehiegi hurbildu beharrik ez izateko. Armiarmekiko beldurrak fobikoak bizitzea erabakitzen duen lekua edo oporretan joango den lekua mugatu dezake.

Araknido gehienak pertsonentzat arriskutsuak ez diren arren, araknofobia dutenek beldurra jasaten jarraitzen dute. Armiarma itxurako objektu batek ere araknofobiko bati eraso diezaioke.

Tratamenduak
------------

Fobia gehienak bezala, araknofobia tratamendu psikologikoarekin senda daiteke. Ohikoena pazienteak izutzen duen animalia fobikoaren eraginpean jartzen duten metodoak erabiltzea da, baita talka-terapia edo desentsibilizazio sistematikoa ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q220783
* Commonscat Multimedia: Arachnophobia

---

 |

* Wd Datuak: Q220783
* Commonscat Multimedia: Arachnophobia
Arakosia, Drangianatik ekialdera, Baktrianatik hegoaldera, Gandharatik mendebaldera eta Gedrosiatik iparraldera zegoen.
**Arakosia** (persieraz Harauvatiš, "ondo ureztatua"), Asia erdialdeko antzinako eskualde baten izena da. Egungo Afganistango hegoaldeko gune menditsuan zegoen, iparralderago zegoen Baktriana eskualdetik Hindu Kush mendilerroak banandua, eta Helmand ibaiaren haranean zehar hedatzen zen. Ibai hau Sistango Hamun-e Helmand aintzirara isurtzen da, antzinako Drangiana eskualdean. Arakosiako jatorrizko biztanleak *pactyan* deituak izan ziren, eta, ziur aski, egungo pashtoen arbasoak izango ziren.

Eskualde hau, lehen akemenidar errege Ziro II.a Handiak menderatu zuen. Arakosia, ordutik, Persiar Inperioaren zati izan zen, inperioko satrapiarik ekialdekoenetako bat zelarik, mendebaldean, Drangianarekin muga eginez, hegoaldean, Gedrosiarekin, ekialdean Gandhararekin eta, iparraldean, Baktrianarekin. Hiriburua, Kapisa zen (Kapisakaniš), Ziro II.ak eraikia ziur aski, eta handik pasatzen zen Indus ibaiaren harana eta Persiako mendebaldeko eskualdeak lotzen zituen ibilbidea. Mazedoniarren konkistaren ondoren Alexandro Handiak, *Arakosiako Alexandria* izena eman zion. Antzinako hiri hau egungo Kandahar da, Afganistango hegoaldeko hiri nagusia.

Mazedoniarren konkistaren ondoren, bata bestearen ondoren, seleuzidarrek, partiarrek eta persiar sasanidarrek kontrolatu zuten, Persiaren musulmandar konkista eta zibilizazio Islamiarrean sartu arte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2004/XII/16). *142. araua: Antzinateko eskualdeen euskarazko izenak.*  Bilbo.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q624638
* Commonscat Multimedia: Arachosia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 313477879
* GND: 1066607680

 |

* Wd Datuak: Q624638
* Commonscat Multimedia: Arachosia


| * i
* e
* a
Akemenestar Inperioko satraperriak(Behistungo, Persepolisko, Naqsh-e Rostamgo, Susako eta Daivako idazkunen arabera) |
| --- |
| Akaufaka • Arabia • Arakosia • Aria • Armenia • Asiria • Babilonia • Baktria • Dahae • Drangiana • I. egiptoar satraperria / II. egiptoar satraperria • Eber-Nari • Elam • Gandhara • Gedrosia • Hindush • Hirkania • Jonia • Kapadozia • Karia • Korasmia • Kuadia • Libia • Mazun • Media • Partia • Persia • Saka • Sardis • Satagidia • Skudra • Sogdiana • Yehud | Akemenestar Inperioaren hedapen handiena |
**Tarrant konderria** (ingelesez: *Tarrant County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Fort Worth da. 2010eko zentsuaren arabera 1.809.034 biztanle zituen, Tarrant kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Tarrant konderriak 2.336,96 kilometro koadro ditu. Horietatik 100,22 ura dira. Beste 2.236,74 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 774,1 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 1.809.034 pertsonetatik 1.420.112 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 482.977 dira. 262.522 beltzak edo afroamerikarrak. 7.037 amerikar natiboak ziren eta 2.938 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 83.378 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2.491 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 30.556 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110412
* Commonscat Multimedia: Tarrant County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 136035202
* ISNI: 0000 0004 0616 1649
* GND: 4725828-7
* LCCN: n80005726
* NARA: 10037190
* **Lekuak**
* OSM: 1837628
* TGN: 1002939

 |

* Wd Datuak: Q110412
* Commonscat Multimedia: Tarrant County, Texas
'*Tobold Turuta **(*****Tobold Hornbloweres** ingelesezko jatorrizko bertsioan), Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den fikziozko pertsonaia bat da. Bere istorioa, Eraztunen Jauna eleberriaren hitzaurrean kontatzen da. Tobby Zaharra ere deitua, Eskualdeko hobbit bat da, Erdialdeko Lurraldeko pipan erretzeko belarra nola landu deskubritu zuena (esaten denez, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2670. urtean). Aurkikuntza honen ondorioz, Eskualdearen hegoaldeko laurdenean landatzera eraman zuen. Esaten denez, bere lorategian, hiru barietaterik ezagunenak landatu zituen: Haran Luzeko hostoa (Tobold jaio zen tokiagatik), Hegoaldeko Izarra eta Tobby Zaharra.

Produktu hauek, Eskualdetik kanpo ere ospe handia izango zuten, non, bidaiariren batzuk, bereziki nanoek, hain tabako fina erretzearen plazeraz gozatzen zuten. Saruman Istaria bera ere joango zen belar honen bila, Pippin eta Merry, Isengarden suntsipenean ohartuko ziren bezala.

Tolkienek, Eraztunen Jaunaren prologoaren lehenagoko bertsioetan, Tobold, Tobias deitua zen.
**Tishomingo konderria** (ingelesez: *Tishomingo County*) Mississippiko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Iuka da. 2010eko zentsuaren arabera 19.593 biztanle zituen, Tishomingo kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Tishomingo konderriak 1.151,3 kilometro koadro ditu. Horietatik 52,48 ura dira. Beste 1.098,81 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 17,02 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 19.593 pertsonetatik 18.879 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 553 dira. 516 beltzak edo afroamerikarrak. 32 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 21 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 143 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112834
* Commonscat Multimedia: Tishomingo County, Mississippi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148911023
* LCCN: n79071213
* NARA: 10039550
* **Lekuak**
* OSM: 1833659
* TGN: 2001156

 |

* Wd Datuak: Q112834
* Commonscat Multimedia: Tishomingo County, Mississippi
***Tomo tercero de los Annales de Navarra***, izenburu osoa *Tomo tercero de los Anales de Navarra / obra posthuma, y ultima del Padre Joseph de Moret; con scholios, y adiciones al fin del Padre Francisco de Alesòn* Joseph Moret (1615-1687) jesuitaren liburua, Iruñean, 1704an plazaratu zen. Liburua Francisco Antonio de Neira eta Joan Josef Ezkerroren argitaratzaileen etxean egin zen. Aurreko bi liburuki Josefek berak ere idatzi zituen baina azken honen kasuan Francisco Alesonek bukatu behar izan zuen, ordurako Moret hilda baitzegoen. Hurrengo beste bi liburuki, laugarrena eta bosgarrena, Alesonek burutu beharko zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Annales del Reyno de Navarra
* Tomo segundo de los Annales de Navarra
* Tomo quarto de los Annales de Navarra
* Tomo quinto de los Annales de Navarra

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113679001
* **Bilduma digitalak**
* Handle: url

 |

* Wd Datuak: Q113679001
**BMW M5**a BMW etxearen bosgarren serieko kirol-bertsioa da. M ikurrak BMW Motorsport-ek diseinatu duela esan nahi du, hau da, BMW-ren kirol atala, lasterketetarako autoak egiteaz ere arduratzen dena. Jatorrian, Hartge enpresak diseinatu zuen kotxea. Ondoren BMW Motorsport-ek bereganatu zuen baina izena aldatuz, BMW M5 deitu zuen.

Aurkezpena.
-----------

Lehen M5-a, Amsterdameko auto erakusketan aurkeztu zen 1984. urtean. Sedan berezi bat bezala aurkeztu zen, sedan normal baten erosotasunekin baino kirol auto baten prestazioekin. BMW 535I baten txasisa erabiltzen du eta BMW M1-aren motorraren ondorengoa, hobekuntza batzuk jaso zituena. Lau bertsio ezberdinetan eskaini zuten.

### Bertsioak:

* LHD (Left Hand Drive) Euro Spec M5.
* RHD (Right Hand Drive) Spec M5.
* NA (Iparramerika) Spec edo 1988 M5 ere deitutakoa.
* ZA (Hegoafrika) Spec M5.

LHD, RHD Euro Spec M5 eta ZA Spec M5 bertsioek M88/3 motorra erabiltzen zuten, 286 zaldi potentzia eskaintzen zuena; bitartean, iparamerikarren bertsioak, 256 zaldi potentzia eskaintzen zuen motorra erabiltzen zuten.

BMW M5 bertsioak| Zonaldea | ZP | 0-100 km/h | Abiadura maximoa |
| --- | --- | --- | --- |
| Europa | 286 | 6.5 s | 246 km/h |
| EEBB | 256 | 6.9 s | 238 km/h |
**BME Growth** (lehen **Burtsa Merkatu Alternatiboa** -gaztelaniaz: *Mercado Alternativo Bursátil*- deitutakoa) kapitalizazio txikia duten, baino hazi egin nahi duten enpresa txikiei eta ertainei zuzendutako kotizazio espainiar finantza-merkatua da. Araudia eta erregulazioa enpresa horien beharren eta ezaugarrien arabera moldatuta dago, eta Balore Merkatuaren Espainiako Batzordeak (CNMV) behatzen du.

MABek zehazten duenez, "ahal den neurrian, sistema enpresa horien ezaugarriei, tamainari eta garapen faseari egokitzea" dute helburu. "Malgutasun horrek prozedura guztiak modaltzea dakar, enpresa hauek merkatu batean kotizatu ahal izateko, baina gardentasunari uko egin gabe", gaineratu dute. Dena dela, ustezko gardentasun hori zalantzan dago, Gowexen eskandaluaren ondorioz. Laburbilduz, MABen kotizatzeak hedatze prozesuan dauden enpresa txikiek eta ertainek finantziazio erraza lortzea dakar.

Gowex kasua
-----------

Eskandalua Gotham City Research agentzia ezezagunak 2014ko uztailean azaleratu zuen, Gowexen diru-sarreren % 90 faltsuak zirela eta konpainiaren benetako balioa zero zela ohartarazi baitzuen. Garcíak aitortu egin du iruzurra. Iruzurrak kolokan jarri ditu Burtsa Merkatu Alternatiboa (MAB), 5.000 inbestitzaile eta konpainiaren langileak eta proiektua. Gowexen gainbeherak mesfidantza ekarri zuen merkatu alternatiboan, eta horren etorkizuna eta bideragarritasuna arriskuan jarri ziren.

Enpresak
--------

Guztira 23 enpresa daude Burtsa Merkatu Alternatiboan, baina laurek (Ibercom, Carbures, Ebioss eta Eurona) utzi egin zuten, eta beste hiruren (Gowex, Zinkia eta Bodaclick) kotizazioa eten egin zen.

Hauek dira, 2014. urteko uztailean MABeko kide gisa agertzen diren enpresak:

* AB-Biotics
* Altia
* Bionaturis (Bioorganic Research and Services S.A.)
* Bodaclick
* Carbures
* Catenon
* Commcenter
* Euroespes
* Eurona
* GOWEX
* Griñó
* Imaginarium
* Inkemia IUCT Group
* Lumar
* Medcom Tech
* Negocio & Estilo de Vida
* Neuron Biopharma
* Nostrum
* Secuoya
* Suávitas
* Zinkia
* Forest Chemcial Group

Erreferentziak
--------------

1. ↑   *Berria*, 2014-07-08

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9031607

 |

* Wd Datuak: Q9031607
**Arturo Domingo Goyeneche** (Buenos Aires, 1877ko abuztuaren 4a - Ib. 1940ko azaroaren 29a) argentinar politikari antipertsonalista erradikala izan zen, 1938ko otsailaren 20a eta 1940ko azaroaren 26a bitartean Buenos Airesko alkatea izan zena, Roberto Marcelino Ortiz presidenteak izendatua. Diputatu nazionala ere izan zen, 1919 eta 1921 artean ganberako buru izateko heldu zen. 30eko hamarkadan zehar, zenbait "buruzagiren" laguntzaz, hiriaren hegoaldeko lurraldean bere boterea eraikitzen hasi zen, La Boca auzoetako, orduan portuko lurraldeko, prostituzioak kudeatzen zituzten hainbat pertsonaiekin lotuz, Erradikalismoaren eta enpresa britainiarrei lotutako eskirol handiputzen arteko aliantza bat ehunduz. 

Alkatea izan zen garaian, Buenos Airesko Obeliskoa eraistea agindu zuen ordenantzari betoa jarri zion, zuela denbora gutxi inauguratua baina biztanleek gaizki hartua.  1939an, ospitalea zabaltzeko lursail berriak eskuratu zituzten, baina, denbora gutxian, Arturo Goyeneche alkateak hainbat enpresariri saldu zizkien balioaren hamarren bat baino gutxiagoan, horregatik Ortiz presidentearen ingurua eta Buenos Airesko Batasun Zibiko Erradikaleko hainbat politikari ikertu ziren. 

Haren gorpuzkiak La Rekoleta hilerriko familiaren mausoleoan daude. Bere seme Juan Carlos joera naziak zituen politikaria izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Caudillos y protagonistas políticos en la Boca del Riachuelo Escrito por Diego Alberto Barovero
2. ↑    *Quisieron tirarlo abajo, lo salvaron y cumple 75 años.* .
3. ↑  Pioneros de la salud, historia de los hospitales públicos de la ciudad de Buenos Aires Enrique Visillac. p 135
4. ↑  Uki Goñi, *The Real Odessa*, Granta Books, 2003m p. 2

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21694118

 |

* Wd Datuak: Q21694118
Askirrigako gotokia udan eta Barrikatik ikusita.
**Askorriagako Gotortokia** Gorlizen leku oso ezaguna da. Askotan, Askorriagako gotortokiari Gorlizko gaztelua deitzen zaio. Gaztelu honetatik oso ondo ikus daiteke itsasoa.

Kokapena
--------

Askorriagako Gotortokia Gorlizen dago. Uztrikotzet puntan dago, itsasoari begira. Uztrikotzet osatzen duen harkaitz-muino hau duela 120 milioi urte sortu zen, koralezko arrezife baten hondarretatik eta moluskuetatik abiatuta. Itsasotik edo Barrikatik begiratuz gero, materialen kolorea Uztrikotzet puntan aldatzen dela ikus daiteke.

Historia
--------

Askorriagako gotokia
Askorriagako gotortokia XVIII. mendean eraiki zen, Gaminiz (gaur egun Plentzia eta Gorliz) zaintzeko. Ingelesengandik herri hori babestea zen xedea, pentsatzen baitzuten ingelesek eraso egin zezaketela eta Uztrikotzet itsasoa behatzeko leku aproposa da, bertatik oso ondo ikus baitaiteke itsasosa. Azkoz geroago, Askorriagako gotortokia kontrabandistek erabili zuten kontrabandua egiteko.

Kanpo estekak
-------------

* Deia:
* Guia Repsol:
* Flysh Bizkaia:
* Visit Gorliz:
Thomas Alva Edison asmatzaile ospetsua.
**Asmatzaile** edo **asmalari** bat lehen ez zegoen zerbait asmatu, sortu edo egiten duen pertsona bat da, beraz, zerbait asmatzen duen pertsona da. Pertsona horiek normalean bereziki sortzaileak dira, irudimen handikoa pertsonak.

Asmatzaile ezagunak
-------------------

Historian zehar asmatzaile batzuek oso ospe handia izan dute. Hona hemen batzuk:

### Pizkundean

* Leonardo da Vinci

### Argien Garaian

XVII. eta XVIII. mendeetan aurrerapen handiak egin ziren:

* Isaac Newton
* Montgolfier anaiak
* Benjamin Franklin

### XIX. mendean

Industria Iraultzak munduaren funtzionamendua aldatu zuen:

* Elisha Gray
* Alexander Graham Bell
* Louis Braille
* Karl Benz
* Ada Lovelace
* Marie Curie

Marie Curie asmatzailea.
### XX. mendean

* Tomas Alva Edison
* Gertrude Elion
* Nikola Tesla

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Emakume asmatzaileak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q205375
* Commonscat Multimedia: Inventors

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119444671 (data)
* GND: 4015222-4
* LCCN: sh85067676
* NDL: 00563032
* NKC: ph137320
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D062068

 |

* Wd Datuak: Q205375
* Commonscat Multimedia: Inventors
*Helvella crispa* askomizetea.
**Askomizete** Ascomycota filumaren izen zaharra da; obulutegiaren ordez zaku txiki bat (asku izenekoa) duten onddoez esaten da. Esporak zaku horien barruan sortzen dira. Zakuak bakarturik bizi daitezke ingurunean, edo erantsita dauden landareen gainean sor daitezke, bestela. Ugalketa sexualaz gainera, asexuala ere badute.

Industrian erabiltzen dira zenbait mota, hartzigarri bezala. Batzuk eritasunak sortzen dizkiete landareei, eta jateko onak diren fruituak ematen dituztenak ere badira. Legamiak, lizunak, boilurrak eta abar askomizeteak dira.

Ikus, gainera
-------------

* Ascomycota

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254299

 |

* Wd Datuak: Q12254299
**Tacu-tacu** itsaski saltsan.
**Tacu-tacu** Peruko gastronomiako plater tipiko bat da, bereziki gastronomia kreolekoa. Jaki honetaz dugun erreferentziarik zaharrena 1872koa da, Flores y Galindoren *Salpicón de Costumbres Nacionales* dokumentuan.

**Tacu-tacu**-a arraza beltzeko emakume esklaboek sortu zutela uste da, janari soberakinak aprobetxatzeko plater hau egiten omen zuten; ziurrenik ohitura hau ohikoa izango zen Amerikako eskualde ezberdinetako afrikar jatorriko esklaboen artean, honen gisako plater ezberdin asko baitaude, hala nola *Gallo pinto* Nikaraguan eta Costa Rican, *Arroz moro* Dominikar Errepublikan, *Congri* eta *Moros y cristianos* Kuban, *Casamiento* El Salvadorn, *Feijoada* Brasilen, eta *Hoppin' John* Ameriketako Estatu Batuetan.

Antza denez *«tacu-tacu»* terminoa kitxuahizkuntzako *tacuni* eletik dator, 'gauza bat beste batekin nahasi' esan nahi duena.

Prestakuntza
------------

Plater hau arroz egosi eta aurreko eguneko soberakinetan datza, zartagin baten berotasunean nahasten dena orea lortu arte. Soberakinak gehienetan indabak, dilistak eta 'palla' izeneko beste leka batzuk izan ohi dira. Egosi ondoren ore hau frijitu egiten da kurruskari bihurtu dadin, nahiz hau derrigorrezkoa ez den eta batzuetan frijitu gabe ere prestatzen duten .

Platera hau arrautzaren bat, birrineztatutako xerra, solomo edo oilasko zati bat alboan duela zerbitzatzen da, eta baita beste osagai batzuez betea ere, batez ere itsaskiz.

Berezitasunak
-------------

*Tacu-tacu* mota ezberdinak daude, honen oinarrizko osagaiaren arabera:

* Indibaba tacu-tacuak: arroz eta indabezkoak.
* Pallar tacu-tacuak: arroz eta pallar xeheezkoak.
* Dilista tacu-tacuak: arroz eta dilistezkoak.
* *Tacu-tacu con sábana*: tacu-tacua birrineztatutako xerra batekin zerbitzatzen denean.
* *Tacu-tacu montado*: Aurrekoa bezalakoa baina gainera arrautza frijitu batekin.
* Tacu-tacu betea: tacu-tacua itsaski, oilasko edo haragi gorriz betea.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   Zapata Acha, Sergio.  (2006). *Diccionario de gastronomía peruana tradicional.*  (1. argitaraldia) Lima: Universidad San Martín de Porres ISBN 9972-54-155-X..
2. ↑   Acosta González, Martín.  (2011-4-2). *Historia del tacu tacu, un "calentao" preparado por manos morenas.* .

Ikus, gainera
-------------

* Peruko gastronomia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3753984
* Commonscat Multimedia: Tacu-tacu

---

 |

* Wd Datuak: Q3753984
* Commonscat Multimedia: Tacu-tacu
**Araphor**, Tolkienen legendarium ospetsuan eta Eraztunen Jauna eleberriko eranskinetan, Araphor, Arthedaineko bederatzigarren erregea da. Arveleg I.aren semea da, eta Fornosten jaio zen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1391. urtean. Bere izena sindarinezkoa da, eta "Errege Ukabila" bezala itzul daiteke.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1409. urtean, 18 urte baino ez zituela, bere aitaren oinordeko bihurtu behar izan zuen, hau, Nazgûlen Jaunak Amon Sûl eta Kardolan erasotzen dituenean hiltzen baita.

Errege gazte honek, Zirdanen laguntzarekin, etsaia kanporatzen du, hau, hegoaldean garaile dena, Iparraldeko Kebradak kontrolatzen eta Fornost erasotzen saiatzen denean.

Bere erregealdian, Elrondek, Lothlorienetik heldutako tropen eta Lindoneko elfoen laguntzarekin, Angmarri kolpe latza eman zioten, urte askoz menderatuz, Arthedainera, berriz bakea ekarri zuena.

Hala ere, Angelua izeneko lurraldean bizi zen indartsuen adarreko hobbit talde batek, Mendi Lainotsuak zeharkatu zituen eta Zelai Gladioak izeneko lurraldetik gertu ezarri ziren, hauek izan ziren Gollumen arbasoak.

180 urteko erregealdiaren eta 198 urteko bizitzaren ondoren, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1589. urtean hil zen, bere oinordekoa, bere seme Argeleb II.a izan zelarik.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Arveleg I.a** | **Arthedaineko erregea**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1409-1589 | Ondorengoa**Argeleb II.a** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2714731

 |

* Wd Datuak: Q2714731
***Te Deum*** Marc-Antoine Charpentierren motete polifoniko bat da. Re maior tonuan idatzita dago eta interpretatzeko zortzi ahots-bakarlari, abesbatza eta organodun akonpainamendu instrumentala (baxu jarraitua) behar ditu. Organo hori aldakorra izan daiteke obra egiten duten zuzendariek aukeratutako antolamenduaren arabera.

Obra 1688 eta 1698 artean konposatu zen, ziurrenik, Parisko Saint-Louis jesuiten elizan egon zenean. Bertan, zuzendari musikal kargua bete zuen. Obra bakarlari talde batentzat, abesbatzarentzat eta instrumentu akonpainamendu batentzat idatzia dago.

Charpentierrek bere *Te Deum*erako sei moldaketa desberdin idatzi zituen, nahiz eta horietatik lau baino ez diren kontserbatzen. Uste da Charpentierrek konposatu edo interpretatu zuela pieza hau 1692ko abuztuan Steinkirkeko guduan garaipena ospatzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Marc-Antoine Charpentier: Preludio del Te Deum, H. 146 | leitersblues.com» *web.archive.org* 2016-06-01 (Noiz kontsultatua: 2023-05-13).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11704258
* Commonscat Multimedia: Te Deum (Charpentier, H 146)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 293328473
* BNE: XX4623841
* BNF: 14787400c (data)
* GND: 300036175
* LCCN: n79060866

 |

* Wd Datuak: Q11704258
* Commonscat Multimedia: Te Deum (Charpentier, H 146)
**Bahías de Huatulcoko nazioarteko aireportua** (IATA kodea: **HUX** - ICAO kodea: **MMBT** - DGAC kodea: **HU1** ), Mexikoko Oaxacako Santa María Huatulco udalerrian dagoen nazioarteko aireportua da. Bahías de Huatulco garatzeko nazioko eta nazioarteko hegaldien arduraduna da, Mexikoko Pazifikoko kostaldeko helmuga turistiko garrantzitsua baita.

Zehaztapenak
------------

Nazioarteko aireportua itsas mailatik 141 metroko altueran dago, 8.132 m²-ko terminala du, ICAO 4D sailkapena eta 3.000 metro luze eta 45 metro zabal, pista asfaltozkoa eta 23 metro zabal, Boeing 747 hegazkinak jasotzeko eta orduko 20 operazio egiteko gaitasunarekin. Plataformak C motako 7 lehorreratze postu edo 5 C motakoak eta 1 E motakoa, guztiak finkoak.

Solairu bakarreko eraikinak dokumentazio aretoa hartzen du, guztira 24 leihatila ditu aireportu honetan beren zerbitzuak eskaintzen dituzten aire konpainia desberdinetako erabiltzaileen arretarako.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Estadística Operativa Regional.*  Secretaría de Comunicaciones y Transportes.
2. ↑  
  *Huatulco.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2901831
* Commonscat Multimedia: International Airport of Huatulco

---

 |

* Wd Datuak: Q2901831
* Commonscat Multimedia: International Airport of Huatulco
**Balda dorretxea** Gipuzkoako Urola Garaian dagoen Azkoitia udalerrian kokatzen den dorretxea da.

Historia
--------

XII. mendearen hondarrean edo XIII. mendearen hasieran eraiki zuten, herria sortu baino lehenagokoa da beraz. Hasieran gotorlekua izan zen. Baina, 1456an, Henrique IV.ak dorretxe guztiak eraisteko agindua eman zuen, eta eraikuntza zibil bihurtu zuten.

Erdi Aroan, ahaide nagusien gerren garaian, ganboatarren alde egin zuten baldatarrek. Garai hartakoa da etxearen aurrealdean ikus daitekeen armarria.

Gerlari handiez gain, bertan jaio zen Marina Saez de Licona eta Balda andrea ere, San Inazio Loiolakoaren ama. Hori dela eta, zenbait urte geroago, San Inazioren ohorezko kapera eraiki zuten bertan.

XVI. mendean Bastarrika familiaren lurretan gaurko eliza eraiki zuten arte herriko parrokia izan zen. Kondairak dioenez, baldatarren arkabuzak tiroz hil zuen herriko erretorea Kristoren irudia lekuz aldatzen ari zenean.

Eraikina
--------

Eraikin librea da, oin irregularrekoa, denboran zehar erantsi zaizkion gorputzen ondorioz, eta hiru isurkiko estalkia du. Beheko oina, bi bizitza eta ganbara ditu. Lehen bizitzaraino, harri hormazko murru lodiz egina dago, eta harlandua du eskantza, hutsarte eta ateetan. Gainerakoa adreilu gorrikoa da.

Jatorrizko dorretik, arku zorrotzeko maineldun leiho bikiak, ate zorrotza eta armarri txikia geratzen dira fatxada nagusian. Barnealdean, ate zorrotzaren atzean, bebarru zabal bat dago.

Alboetako gorputzek bao ardatz bana dute: sarbide, leiho edo balkoi karelduna. Eskuineko gorputzeko sarbideak egun abandonatuta dagoen kapera batera ematen zuen. Ezkerreko gorputzak armarri gotiko bat du. Fatxada honetako gorputz nagusiak bebarrura ematen duen arku zorrotz handi bat du, eskailera eta burdinsarez itxitako baoarekin. Fatxada errematatzen, taila ederrez apaindutako eta irten handiko teilategala ageri da.

Erreferentziak
--------------

* Edukiaren zati bat monumentu hau *sailkatutako kultura-ondasun* izendatzen duen lege testutik hartu da. Izan ere, testua jabari publikokoa da eta ez du jabetza intelektualik, Espainiako Jabetza Intelektualaren Legeko 13. artikuluan xedatu denez (Espainiako Aldizkari Ofiziala, 97. zenbakia, 1996-04-22).

Kanpo estekak
-------------

* Balda dorretxea Hiru.com webgunean
* Balda dorretxea Euskadiko Turismo Bulegoko webgunean[*Betiko hautsitako esteka*]
* Balda dorretxea Kulturweb.com webgunean
* Balda dorretxea Azkoitiko Udal webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254716
* Commonscat Multimedia: Casa de Balda

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0001472

 |

* Wd Datuak: Q12254716
* Commonscat Multimedia: Casa de Balda


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
**Banhu** (板胡 板胡, pinyin: bǎnhú) huqin familiako arkudun hari igurtzizko instrumentua da. Txinako tradiziokoa da eta batez ere iparraldean erabiltzen da. Bere izenari dagokionez, "ban" "ohoala" esan nahi du eta "hu" "huqin" forma laburra da, hau da, "Txinako biolina". 

Bere ahaide ezagunenak bezala, erhu eta gaohu, banhuak bi hari ditu, bertikalki eusten da eta arkua haien artean pasatzen da. Bere eraikuntza erhuarenaren desberdina da, bere erresonantzia-kaxa koko-oskolarekin egina dagoelako egurra izan beharrean, eta suge-azalaren ordez egurrezko ohol oso mehea erabiltzen da. Buruan bi larako ditu, biak alde berera orientatuta. Bere erregistroak bi zortzidun baino gehiago hartzen ditu. 

Banhu "banghu" deitzen zaio askotan, Txinako iparraldeko bangzi operan askotan erabiltzen delako, hala nola qinqiang operan, Shaanxi probintzian jatorria duena. Erlazionatutako beste instrumentu bat, yehu, koko geruzaz eta egurrezko ohol batez egina, herrialdearen hegoaldean erabiltzen da batez ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Banhu.*  China ABC.
2. ↑    *Banhu.*  Encyclopaedia Britannica.
3. ↑    *String Musical Instruments - Banhu.*  Chinaculture.org.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60689
* Commonscat Multimedia: Banhu

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q60689
* Commonscat Multimedia: Banhu
**Banksy** grafiti artista britainiar baten goitizena da. Uste da 1974an jaio zela, Bristol-tik hurbil, baina haren identitatea ezezaguna da.

Haren artelanak, maiz, satira grafikoak dira politika, kultura eta etikari buruzkoak batez ere. Haren irudiak harrigarriak eta umoretsuak dira askotan, eta leloekin batera ager daitezke. Mezua, gehienetan, gerra, kapitalismo edo *establishment*aren kontrakoak dira. Irudi ohikoenak honakoak dira besteak beste: arratoiak, tximinoak, polizia, soldaduak, umeak eta edadetuak.

Kaleko arte hori, grafiti eta txantiloi teknikak nahasten dituena, *Blek le Rat*en antzekoa da, baita Crass talde anarko-punk-ena. Txantiloiak, hasieratik erabili zituen, eta teknika hori erabiltzeagatik hasi zen nabarmentzen Bristolen eta Londresen.

Denboran zehar, Banksyk toki askotan paratu ditu grafitiak, Bristol eta Londresez gain. Hala nola, Estatu Batuetan edo Israelek Zisjordanian eraikitako harresian bertan. 2006an, Guantanamo espetxeko presoen antzera jantzi zuen panpin bat eta Kaliforniako Disneyland parkean paratu zuen. 2005ean Londresko British Museum-ean labar artearen aldaera bat utzi zuen, non giza irudi primitibo batek erosketa gurditxoa zeramala agertzen zen.

Galeria
-------

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Irudi bat handitzeko, klika ezazu gainean.* |

* Gizon biluzia, Bristol.*Gizon biluzia*, Bristol.
* Arratoi anarkista*Arratoi anarkista*
* Pulp fiction*Pulp fiction*
* Ozonoaren aingerua*Ozonoaren aingerua*
* Zisjordaniako harresianZisjordaniako harresian
* Zisjordaniako harresianZisjordaniako harresian
* Lore horia*Lore horia*
* Arratoi grafitiegilea*Arratoi grafitiegilea*
* Poliziak elkarri musuka*Poliziak elkarri musuka*
* Heriotza irribarretsu*Heriotza irribarretsu*

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala
* Banksyren kale lanaren argazkiak


|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Banksy*** |
Bakantea, K.a. IV. mendeko irudiaren kopia, Museo Kapitolinoak.
Artean bakanteak sarritan erotismoarekin lotu izan dira.
**Bakanteak** (*Βάκχαι*) Bako (baita ere Dioniso edo Bromio) jainkoaren emakume jarraitzaileak ziren. Batzutan Bakoren zerbitzura zeuden menade ninfekin nahastuak izan dira.

Bakori eskainitako kultua
-------------------------

Gaur egun kultu horren ezaugarriak sinplifikatu izan dira eta mozkortasunarekin zuzenean lotzen da. Baina Antzinako Grezian garrantzi handia izan zuen eta greziarren pentsamendu filosofikoan eragin handia izan zuen. Jatorriz, Bako Traziako jainkoa zen baina poliki-poliki beste errituekin joan zen aberasten. Garagardoaren aurkikuntzarekin eta, geroago, ardoarekin nekazariek edariok «jainkoen zoramenekin» lotu zuten Bakoren irudia.

Aurrerago, Bako Pan jainkoarekin eta emankortasun errituekin lotu zen eta, aldi berean, emetasunarekin. Bakanteek, edo Bakoren gurtzaileak, erritu horiek aurrera ematen zituzten, *Bakoren misterioak* alegia. Ezkutuko zeremoniak ziren eta gizonek debekatuta zuten haietan parte hartzea. Antzinako Erroman, aldiz, mundu guztiari ireki ziren, Bakanalak, eta, ondorioz, degeneratzen joan ziren, azkenean Senatuak debekatu arte.

Kultua
------

Bakanteek egiten zuten kultua, bakanalak alegia, Euripides idazleari esker ezagutzen ditugu, batez ere *Bakanteak* (K.a. 405 urtea) antzezlanari esker. Hasteko, andre helduak eta gazteak mendi bakarti batera igotzen ziren eta, egun batzutan, gizonekin kontakturik izan gabe, alkohola edaten zuten, haluzinogenoak hartzen zituzten eta, halaber, erritu desberdinak betetzen zituzten. Haur txikiak zituzten emakumeak ez ziren joaten.

Errituak ekintza basati ugari zituen: animalia txikiak hiltzea eta jatea, esaterako. Erotismoak, bestetik, garrantzi handia zuen. Eurípidesek narratzen duen arabera, emakumeok gau osoak biluzik dantzatzen ematen zuten. Praktika horiekin pentsatzen zuten emankortasuna handitzen zela. Emakume helduek apaizemeen papera betetzen zuten, alkohola eta drogak gazteei banatzen. Kondairaren arabera, bakanteak basoetan ibiltzen ziren gizonak probokatzen eta haiek iraintzen. Zeremonia guztien une nagusia Menadeen Dantza izaten zen.

Azken helburua «gogoberotasuna», estasia lortzea zen. Jainkoekin maitasuna egina pentsatzen zuten emakumeek zorionduak eta babestuak ziren.

Historikoki ez dago garbi noiz desagertu ziren kulto hauek. Erroman debekatu zituzten baina ezkutuan bizirik jarraitu zuten. Erdi Aroan oraindik margoak eta tupinak bakanalak erakusten aurkitu izan dira. Horietako batzuk Napoliko Arkeologia Museo Nazionalean erakusten dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .
3. ↑   .

Ikus, gainera
-------------

* Menade
* Dioniso
* Bakanal
* Euripides

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2878203
* Commonscat Multimedia: Maenads

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300379712

 |

* Wd Datuak: Q2878203
* Commonscat Multimedia: Maenads
***Bakarrik edo*** Euskal Telebistako ETB1 kateak 21. mende hasieran zenbait urtez eman zuen gaueko telesaioa izan zen. Estepan Aldamiz-Etxebarria zuen aurkezle, kamerari eta funtzio guztietarako teknikari, eta bera kameran agertzen zelarik, ikusleen deiak jasotzean zetzan muina. Gauerdia pasata, 01:00etan hasten zen programa, eta telefonoa erantzuten zuen laguntzaile bat omen zeukan laguntza osorako Aldamiz-Etxebarriak.

Beste telebista batzuetako ereduak jasoz, Alemaniako ideia bat hartu eta hura hobetuz programa apailatu zutela adierazi zuen urte batzuen buruan Aldamiz-Etxebarriak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    telezaborra. «Bakarrik edo» *Eibar.ORG | Eibarko peoria* (Noiz kontsultatua: 2021-11-07).
2. ↑    «'Bakarrik edo...', Estepan Aldamiz-Etxebarriaren telebista saio bitxiena» *EITB Euskal Irrati Telebista* (Noiz kontsultatua: 2021-11-07).

Kanpo estekak
-------------

* 2008ko saio bateko pasartea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109448429

 |

* Wd Datuak: Q109448429
Tokikomen logoaTokikomen logoa
**Tokikom**, tokiko komunikabideen bateragunea, 2012an sortutako irabazi asmorik gabeko sozietate mugatua da, euskarazko tokiko hedabideak sustatzea helburu duena.

Jatorria eta bazkideak
----------------------

Tokikomen sortzaileak Topagunean federatutako toki komunikabideak dira. Krisi ekonomikoak komunikabideon zeukan eragin negatiboa, erakundeekiko harremanak bizkortu beharra, eta garaian sortze prozesuan aro zen Hekimen, euskal hedabideen elkartearen sorrera prozesua ere erraztu eta bizkortu beharra ikusita, Euskaltzaleen Topaguneak eta haren hedabide saila osatzen zuten 20 bazkidek, sail horri ahots eta izaera juridiko propioa ematea erabaki zuten.

Horrela, Tokikom elkarte mugatua eratu zuten, 2012ko martxoan, aipatutako 20 hedabideak eta Topagunea bera bazkide zituela. Sorrera fasean Topagunearekiko lotura bermatzeko, artean haren presidentea zen Mikel Irizar izendatu zuten Tokikomeko presidente. Kargu hori Urko Aristi kazetariak hartu zuen 2014an, Araitz-Beteluko Mailope hilabetekariaren ordezkari gisa, eta Jone Guenetxeak 2017an, Durangaldeko Anboto astekariaren izenean.

Toki komunikabideak
-------------------

Hauek dira Tokikom sareko toki komunikabideak:

1. 28 kanala
2. Aiaraldea
3. Aikor
4. Aiurri
5. Alea
6. Amezti
7. Anboto
8. Antxetamedia
9. Ataria
10. Barren
11. Begitu
12. Erran
13. Euskalerria Irratia
14. Geuria
15. GiTB
16. Goiena
17. Guaixe
18. Hiruka
19. Karkara
20. Kortezubi
21. Kronika
22. Maxixatzen
23. Nabarniz
24. Uriola
25. Uztarria

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «TOKIKOM - Toki komunikabideen mapa» *tokikom.eus* 2015-01-19 (Noiz kontsultatua: 2023-03-24).

Kanpo estekak
-------------

* "TOKIKOM, toki komunikabideen bateragunea"
* "TOKIKOMeko kide diren komunikabideen zerrenda eta mapa"

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16518982

 |

* Wd Datuak: Q16518982
Johann Sebastian Bach tocatten sortzaile garraintzitsuenetariko bat izan zen.
**Tokata** musika-tresnetarako lana, jatorri ezezagunekoa, tekla-instrumentuetarako idatzia batez ere.

Ezaugarriak
-----------

Gehienetan laburra izaten da, eta askotan preludioaren sinonimo gisa erabili izan da. XVI. mendean idatzi ziren lehen tokatak. Gabrieli, Merulo eta Sweelinck musikagileek idatzi zituzten lehen tokatetan eskalak eta doinu-apaindurak tartekatzen zituzten akorde eta fuga antzeko zatiekin. Geroago, Frescobaldi, Froberger eta Kerll musikagileek doinu lagunduaz, errezitatiboaz eta kontrapuntuaz baliatu ziren tokatak idazteko. Bachek estilo haiek guztiak bildu zituen, eta handik aurrera, klaberako tokatak mugimendu bakarreko sonataren modukoak izan ziren, eta organorako tokatak, libreak eta irudimenez beteak batzuk, eta besteak, antolatuak. Era antolatua erabili zuten geroago Clementi, Schumann, Mendelssohn, Ravel, Debussy eta Prokofiev musikagileek pianorako tokatetan, eta Reger, Gigout, Vierne eta Dupré musikagileek organorakoetan.

Erreferentziak
--------------


* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Ikus, gainera
-------------

* Fuga
* Musika barrokoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q140544
* **Identifikadoreak**
* BNF: 125284164 (data)
* LCCN: sh93006216
* NKC: ph126674
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q140544
**Tokio dorrea** (japonieraz: 東京タワー, *Tōkyō tawā*?)
 Tokioko Minato auzoan dagoen dorre bat da, Japonian: *Tokyo Tower* izenez ezagutzen dute. Parisko Eiffel dorrearen tankerako diseinua dauka. Abiazioko arauen arabera zuri-gorriz pintatuta dago.

332,6 metroko altuera zeukanez (Eiffel Dorrea baino 8,6 metro altuagoa), munduko metalezko dorrerik altuena zen; altzairuzkoa da, baina Pariskoa baino askoz ere arinagoa da pisuz: 4.000 tona (Eiffelek baino 3.300 tona gutxiago ditu). Tachū Naitō izan zen dorrearen diseinatzailea. 1958ko urrian amaitu zuten eraikuntza, eta publikoarentzat abenduan ireki zuten.

Tokioko Dorrearen funtzio nagusia seinale analogikoen transmisio-antena da, telebistarako eta irratirako; baina 2003. urteaz geroztik seinale digitalak ere transmititzen ditu. Bestalde, Tokioko erakargarri turistiko garrantzitsua da.

Kanpo estekak
-------------

* **(Japonieraz)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q183536
* Commonscat Multimedia: Tokyo Tower

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 251876111
* NDL: 01058938
* **Lekuak**
* OSM: 4247312

 |

* Wd Datuak: Q183536
* Commonscat Multimedia: Tokyo Tower

Erreferentziak
--------------