Muatzeko desgraziari buruzko ZuZeuren podcast atala, Euskal Bikoiztaileen Elkartearekin egina.
**Muatzeko desgrazia** Gipuzkoan garrote bidez heriotzara kondenatu zuten azken pertsonaren nondik-norakoak kontatzen dituzten bertsoak dira. Azpeitiko plazan akabatu zuten Joxe Frantzisko Tejeria, bere emaztearen eta alabaren aurrean. Juan Mari Zubizarreta, Azkoitiko Etxeberritxo baserrian jaiotako bertsolaria ere bertan zen. Aiako Muatz baserrian gertatu zen dena, eta herrian zauri sakona utzi zuen, gaur ere irauten duena.

Gertaerak
---------

Iturriotz baserria, Aian.
1898ko udan gertatu zen, jendea garia jotzen zebilen garaian, Iturriotz baserritik gertu. Ilunabarrean eskopeta baten tiro hotsak entzun ziren. Eztanda zetorren ingurura begiratzen jarri eta gizon bat ikusi omen zuten basoan ezkutatzen, baina, iluntzen hasia zenez, ez zuten ezer argirik ikusi izan. Hurbildu ziren hara, bada, eta ez zen txikia izan hartu zuten sorpresa lurrean Muatzeko nagusiarekin topo egin zutenean, odol putzu batean itota. Baina gizonak ez zuen azken hatsa eman oraindik, eta "Semeak galdu nau" esan zuen.

Semea, Joxe Frantzisko Tejeria, Donostiara alde egina zen, bere krimena zuritzeko aitzakia izate aldera, ziotenez. Sebastopol ostatuan hartu zuen aterpe. Honakoa galdetu zion ostalariari:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | —Inor nire galdez baldin badator, esango al diozu nik hemen bi egun pasa ditudala?
Eta etxekoandreak honela erantzun omen zion:
—Inori hortik kalterik ez badatorkio, bai. |  » |

Guardia zibilak heldu ziren nola edo hala ostatu hartara, eta Joxe Frantzisko atxilotu zuten. Hasieran, dena ukatu zuen epaileen aurrean, baina, azkenean, guztia aitortu omen zuen. Muatzeko semea Azpeitiko espetxean giltzapetu zuten, eta tarteka etxekoek eramaten zioten jatekoa. Emazteak, behin, erretako artaburu bat eraman zion, burdina dosi handiarekin. Kartzelazainak zarata bat entzun zuen erronda egiten ari zen bitartean... Tejeriaren zelda zabaldu eta han ari zen , lima batekin barroteak moztu nahian. Familiakoak zain zeuzkan bidegurutze batean, kartzelatik Loiola aldera joanda berrehun metrora.

Pasadizo horren ondoren Donostiara eraman zuten. Bertan eman zioten epaiaren berri: heriotza zigorra ezarriko ziotela urtebeteren buruan.

1900. urteko urtarrilaren 14an Tejeria kotxe batean sartu eta Donostiatik Azpeitira eraman zuten. Espetxealdian jarrera ona izan zuenez, hatz lodiak besterik ez omen zizkioten lotu. 15eko goizean jakinarazi zioten sententzia hurrengo egunean ezarriko ziotela, goizeko 8etan, baita publiko aurrean ezarri ere. Hil aurreko eguna kaperan igaro zuen, Loiolako aita Aizpuruaren konpainian. Tejeriak eskatu zuen apaiz horren presentzia, eta harekin konfesatu eta prestatu zen heriotzarako.

Heriotzaren ikuskizuna
----------------------

Exekuzioaren albistea lau haizetara zabaldu zen azkar batean. Urtarrilaren 16ko goizean jendez mukuru zeuden inguruak, nahiz eta euri zaparrada itzela izan. Garaiko egunkariek diote sei mila lagun inguru hurbildu zirela Azpeitira, eta bezperatik ostatu guztiak beteta zeudela, eta taberna batzuk gau guztian izan zituztela zabalik. Urkamendia Perdillegin jarri zuten, egun institutua dagoen tontortxoan, eta inguruko zelaiak eta soroak leporaino bete ziren.

Zehaztutako orduan igo zuten Tejeria urkamendira. *Via Crucis* izeneko kofradiako bi kidek heltzen zioten alde banatatik, eta atzetik hiru apaiz: Beloki (Azpeitiko koadjutorea), eta Loiolako aita Olasagasti eta aita Aizpurua. Urkamendiko eskailerak igotzen zorabiatu egin zen Tejeria. Une horretan Aizpurua apaiza publikoari zuzendu zitzaion.

Hilabete batzuk lehenago, krimen horren harira zabaldu zela Tejeriak aita hiltzearen motiboa bere emaztea bortxatu izana zela. Aizpuruak hori gezurtatu egin zuen jendaurrean, eta Tejeriak baieztatu ziola guztia diru kontuengatik izan zela. Hiltzera zihoan lagunarentzat barkazioa eta orazio bat eskatu zituen. Baina hori bai, Tejeriaren emazteak ez zuen epaiketan deklaratzeko eskubiderik izan; denak mintzatu ziren berari buruz, baina inork ez zion ezer galdetu.

Borreroak garrotea emateko erabiltzen den burdinazko uztaia jarri zion Muatzekoari. Inon zehazten ez den arren, ziurrenik Anatole Mayoral burgostarra izango zen, Espainiako estatu osoan hiru besterik ez baitzeuden, eta bera zen gertuenekoa. Belokik hasiera emanda, jendeak kredoa errezatu zuen, eta borreroak bere lana amaitua zuen otoitza bukatu aitzin. Gipuzkoan metodo horren bidez eraildako azken pertsona izan zen.

Gorpua kartzela aurrean zintzilikatu zuten, handik pasa behar zutenen beldurgarri.

Bertsoak
--------

Tejeriaren kontakizuna bertsotan jaso zen, baita asko zabaldu ere. Honakoak dira jasotako bertsoak:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | 
1.Jose Tejeria da
au nere grazia
Gipuzkuako Aian
jaio ta azia.
Diruz aita il neban
orra desgrazia
publikatzera noie
ausento guztia.

2.Diabruek animue
emon biotzera
tiroz atrebitu naz
neure aita iltzera.
Gero Donostiara
zerbait ekartzera
egin neban okerra
disimulatzera.

3.Gizonak altxa zuten
aita bizirikan:
""O! Semiak galdu nau""
berak esanikan.
Etzuen gurasuak
esan gezurrikan,
gorputza il, da anima
juan mundutikan.

4.Paperian jarrita
alde aurretikan
aitari zenbat emon
señalaturikan.
Eske ori zan beti
aldamenetikan
gure enredo danak
sortuek ortikan.

5.Aitak eskatzen eustan
legez eta bidez
egiten niona zan
agindu t'emon ez.
Burue dana beteta
pentsamentu txarrez
tirua emon nion
diruaren ordez.

6.Soldadu armadunak
lotu kurioso
baita eraman bere
Azpeitira preso.
Deklarazio txarrak
emonda nik oso
libratzeko biar zan
gezurra preziso.

7.Aurreta egon nintzan
uka fuertian
salatzailie pranku
bazan bitartian.
Gero autortu neban
egunen batian
orrek guztiok ziran
neuretzat kaltian.

8.Andriak eta biok
emondako itza
konprenditzeko bere
oso dire gatxak.
Orrek guztiok ziran
gezurrezko saltsak
aitari ezarria da
zentzituen mantxak (?).

9.Gaizki egin nebala
sarri damutu jat
au eskarmentureko
beste guztientzat.
Munduan ez da izan
oraindikan beintzat
ume bat txarragorik
gurasuarentzat.

10.Donostian artue
nintzen albistie
etzala posible neuri
bizirik istie.
Ai neure orduko
lastime tristie
etzan asko alegrauko
nire emaztie.

11.Donostiatik ginan
Azpeitira etorri
bost guardiarekin
kotxien ekarri.
Kartzelan sartu eta
an nenguen larri
sentenzia triste
zuen irakurri.

12.Zuzen da garbi egin
eben justizia
badakit nuela nik
ondo merezia.
Ilbeltzaren amaseien
neure sentenzia
goizeko zortziretan
kentzeko bizia.

13.Gaiztua izen banaz
orra sujetatu
sentenzia aurre ziran
biotza erdiratu.
Aita Espurorekin (55)
gogoz konfesatu
egindako okerrak
danak akusatu.

14.Pausu bat ezin emon
neban ezergaitik
bi lagun banituen
beso banatatik.
Urkamendira juen
ginen kartzelatik
borreruak begira
egozan atzetik.

15.Urkamendian nintzan
eserita jarri
neure entraina zeuen
estu ta larri.
Bizia emon biar
oso lotsagarri
au beste guztientzat
eskarmentugarri.

16.Parkaziua neban
azkenez eskatu,
zergaitik egin neban
lenago pekatu.
Origaitik biar dot
nik orain urketu
Jangoikuari arren
nitzat erregutu.

17.Amabi ordu santuek
ie dire aurki
il biar dot eta
guztiz nago larri.
Bizia emon biar
geure Jesus onari:
adios mundutarrak
neure aite ta amari.

18.Neba-arrebakin batian
adiskide danak
akabatu dirade
nire munduko lanak.
.....................
.....................

19.Parkaziua neban
azkenez eskatu
zergaitik egin neban
lenago pekatu.
Origaitik biar diot
nik orain urketu
Jangoikuari arren
nitzat erregutu.
 |  » |

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Muatzeko desgrazia» *ZUZEU* 2019-10-24 (Noiz kontsultatua: 2023-05-09).
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  cc-by-sa lizentziapean:   Hach Embarek Irizar, Beñat.  (2022-09-21). «Garia eta odola» *Bertsolari* (Noiz kontsultatua: 2023-05-09).

Kanpo estekak
-------------

* Podcasta