**Michael Curtiz** (hungarieraz: *Manó Kertész Kaminer* jaioa; Budapest Austria-Hungariako Inperioa, gaurko Hungaria, 1886ko abenduaren 24a - Hollywood (Kalifornia (AEB)), 1962ko apirilaren 10a) Ameriketako Estatu Batuetako eta Hungariako zinema zuzendaria zen. 1912an Hungarian hasi zen zinemagintzan. Lehen Mundu Gerran Austria-Hungariaren alde borrokatu ostean, beste 21 film egin zituen, 1922ko *Sodoma eta Gomorra* edo Casablanca dira ezagunenak.

Biografia eta lana
------------------

 Michael Curtiz eta Marian Marsh, 1932an
Michael Curtiz, jaiotzez, *Manó Kertész Kaminer*, Budapesten jaio zen, Austria-Hungariako Inperioan, gaurko Hungarian, 1886ko abenduaren 24an. Nahiz eta data hori baieztatuta egon, jaiotze data eta lehenengo urteetako beste hainbat egoera iritzi guztietara irekita daude; izan ere, bere hastapenei buruz gezurrak esateko ohitura zuen, horien artean, 17 urterekin etxetik joan zela zirku batean sartzeko eta esgrima talde hungariar bateko kide izan zela 1912ko Joko Olinpikoetan. Curtiz erdi mailako klaseko judu familia konbentzional batetik zetorren eta Markoszyko Unibertsitatean eta Budapesteko Antzerki eta Arte Akademia Errealean ikasi zuen aktore karrera, 1912an Hungariako Antzoki Nazionalean Mihály Kartész izenarekin zuzendari lanetan hasi aurretik.

Zinemaren historiaren zuzendari emankor eta polifazetikoenetako bat izan zen (167 film filmatu zituen) 50 urteko karrera bikainean zehar, non genero guztiak landu zituen, eta erritmo eta bizitasun handia ematen jakin zien bere obrei.

1913an, teknika zinematografikoak hobetzeko hilabete batzuk Kopenhageko zentro garrantzitsuenetako batean igaro aurretik, gutxienez film bat zuzendu zuen Hungrian. Kopenhagen zegoenean, aktore lanetan aritu zen Atlantisen (1913) August Blomez. Zinemagintza hungariarraren sorreran lagundu zuen eta, harrezkero, film ugari zuzendu zuen, horien artean lehenengo arrakasta nazionaletako bat, *Bánk Bán* (1914). Bere karrera zinematografikoa, zinemaren historiako zabalenetakoa, 4 alditan banatzen dela esan daiteke: hungariarra (1912-1918), austriarra (1919-1925), alemaniarra (1919-1925) eta amerikarra (1926-1961).

Lehen Mundu Gerran, denbora labur batean austrohungariar armadara joan zen artileria-lanera, baina, 1915ean, zinema egiteko itzuli zen eta, urte honetan edo hurrengoetan, Lucy Doraine aktorearekin ezkondu zen, 1923an dibortziatu zirelarik. Gerra Handia amaitzean, gerra zibil bat hasi zen Hungarian eta haren kurtsoan arazoak izan zituen, izan ere, Miklós Horthyren armadak juduak, intelektualak eta komunistak segitu zituen; gainera, erbesteratu behar izan zuen, 1919ko Sobiatar Hungariar Errepublika suntsikorra (4 hilabete baino zerbait gehiago iraun zuen) gertatzean, zinema-industria nazionazlizatua izan zenean. Vienara (Austria) joan zen bizitzera eta, bertan, gutxienez, 21 film egin zituen Sascha Films-entzat, horien artean *Sodom und Gomorra* ("Sodoma eta Gomorra", 1922) eta *Die Sklavenkönigin* (1924) epopeia biblikoak. Azken hau, AEBetan atera zen *Israelgo ilargia* izenburuarekin, eta Jack Warner ekoizleari deigarria iruditu zitzaion, 1926an antzeko filmak egiteko Warner Brothers-erako kontratatu zuelarik. AEBetara joan zenean, gutxienez alaba ez-legitimo bat eta seme ez-legitimo bat atzean utzi zituen eta andrezale ospea izan zuen Hollywooden. Jada 40 film zituen eginak, eta Mundu Berrian beste 58 film luze mutu eta soinudun gehiago zuzendu zituen. Lanzalea zen, janari uko egin eta aktoreei ere ez zien uzten filmatzeko denbora hori aprobetxatzearren, aktoreen sindikatua sortu zenean, debekatu egin zion arte; berezko ezaugarria zen bere ingeles-maila lardaskatua ere, eta ondorioz, maiz interprete bat joan behar izaten zen filmazioetara esaten zuena argitzera.

Errol Flynn bezalako izarrak zuzendu zituen besteak beste, ia beti Olivia de Havilland edo James Cagneyren bikotetzat eginez klasikoak izatera heldu diren filmetan: *Jimmy the Gent* (1933), *Captain Blood* (1935), *The Charge of the Light Brigade* (1936) eta *The Adventures of Robin Hood* (1939); Bette Davis mitikoa ere zuzendu zuen bere 30. hamarkadako koloredun film bakarrean *The Private Lives of Elizabeth and Essex* (1939).

Curtiz zinemaren gailurrera eraman duen filma Casablanca (1942) izan zen, Humphrey Bogart eta Ingrid Bergmanekin, zeinaren bidez bere Oscar bakarra lortu zuen. Ez zen gehiago AEBetatik irten eta, 1962an, minbiziak hil zuen. Nazismo garai aurretik, Curtizek Europatik alde egin zuen, baina bere familiako kide batzuek ez zuten zorte berdina izan eta bere arrebaren familia Auschwitzera bidalia izan zen, non bere senarra hil zen. Curtizek bere soldataren zati bat Europako Zinemako Potoan inbertitu zuen, zinema-industriako errefuxatu europarrei laguntzen zien elkartea AEBetan bizi zitezen.

1940ko hamarkada hasieran eta, batez ere, *Casablanca*ren arrakasta ostean, Curtiz nahiko aberats bilakatu zen eta 3.600 dolar irabazten zituen asteko. Gainera, polo zelai bat zuen lursail erraldoi baten jabe zen. Kirol honetako ohiko kideetako bat bere lagun eta Warner-eko ekoizle Hal B. Wallis zen, eta bere emaztea, Louise Fazenda aktorea Curtizen hirugarren emaztearen lagun mina zen, Bess Meredyth, aktorea eta gidoilaria. Nahiz eta Curtiz maiz desleial izan eta beste gona batzuen artean ibili eta Meredythek denboraldi labur batean harremana bertan behera utzi bazuen ere, ezkonduta jarraitu zuten 1961 arte, Curtizen heriotza baino pixka bat lehenago. Meredyth Curtizen zuzendaritzako laguntzailea zen eta honen ingeles-maila baxua kontuan hartuz, askotan deitzen zion aholku eske filmazioan zehar arazoren bat sortzen zitzaionean. Bere 1940ko hamarkadako lan nagusiak *The Sea Wolf* (1941), *Casablanca* (1942) eta *Mildred Pierce* (1945) izan ziren. Denboraldi honetan zehar, bere estilo propioa lortzen joan zen kameraren mugimendu arinen, konposizio gogorren eta argi kontrasteen bitartez. II. Mundu Gerran laguntzeko, *Mission to Moscow* (1943) propagandako filma zuzendu zuen, Franklin D. Roosevelt lehendakariak agindua SESB-ren laguntza lortzeko.

Bere beste [[zenbait lan *Four Daughters* (1938), *Yankee Doodle Dandy* (1942), *Life With Father* (1947), *Flamingo Road* (1949), *Young Man with a Horn* eta *The Breaking Point* (1950) izan ziren.

1940ko hamarkadaren ondoren, kontratu berria sinatu zuen Warnerrekin eta, haren arabera, kostuak estudioa eta bere ekoizpen-enpresa propioaren artean banatuko zituzten eta etorkizuneko filmen mozkinak ere bai. Hala ere, film hauek porrot handiak izan ziren, periodo honetako zinema-industriaren aldaketagatik, Curtiz ez zelako guztiz ondo sentitzen edo zuzendari bezala erortzen hasia zelako. Gauza da eztabaidak izan zirela tartean eta Warner anaiekin zuen harremana guztiz hautsi zen 1954an. Urte horretatik aurrera, zuzendari independente izan zen.

Etapa honetako bere lehen filma *The Egyptian* (1954) izan zen, Mika Waltari finladiarraren nobela homonimoan inspiratua Foxentzat eta Jean Simmons, Victor Mature eta Gene Tierney ziren protagonista nagusiak. Ondoren, zenbait film zuzendu zituen Paramountentzat, *White Christmas* (1954), Bing Crosby eta Danny Kayekin; *We're No Angels* (1955), Humphrey Bogart protagonista nagusiarekin; eta *King Creole* (1958), Elvis Presley protagonista nagusia barne.

Ezin izan zuen azken filma amaitu, *The Comancheros*; bat-batean agertu zitzaion minbiziak ospitaleraeraman zuen eta, 1962ko apirilaren 10ean, hil egin zen; ondoren, John Wayne aktore printzipalak zuzendu zituen azken eszenak, bere izena amaierako kredituetan agertzeari uko eginez. Glendaleko Forest Lawn Memorial Park Cemetery-an, Kalifornian, lurperatu zuten.

Estiloa
-------

Genero guztiak landu zituen Curtizek; ez beti originaltasunez, baina, bere estiloa oso berezia da; dinamikoa, mugimendu zabalekin pertsonaiak dabiltzan giro eta inguruneak ikusteko eta kamararen ohiz kanpoko angeluak; enkoadraketa konplexuak, askotan objektu fisikoekin enkoadratutako pertsonaiekin, kamerazko mugimendu ugari, plano subjektiboak eta argiztapen kontraste oso nabariak. Estilo honek garrantzi handiagoa ematen dio pertsonaiari inguruneari baino, zeinak harrapatu eta zorigaitzaren eta patuaren rola adierazten du; honez gain, Curtizen pertsonaiak, ikuspuntu intelektual batetik arazo moraletan debatitzen dira. Laburbilduz, kamera mugitzeko modu konplexu eta dinamikoa, konposizio indartsuak eta argiztapen kontraste nabariak. Hollywoodeko klasizismoaren ordezkarietako bat da eta oso preziatua da zinemazaleen artean.

Sariak
------

| Urtea | Performer | Filma | Emaitza |
| --- | --- | --- | --- |
| **Aktore hoberena** |
| 1935 | Paul Muni | *Black Fury* | Izendapena |
| 1938 | James Cagney | *Angels with Dirty Faces* | Izendapena |
| 1942 | James Cagney | *Yankee Doodle Dandy* | Irabazlea |
| 1943 | Humphrey Bogart | *Casablanca* | Izendapena |
| 1947 | William Powell | *Life with Father* | Izendapena |
| **Aktore emakume hoberena** |
| 1945 | Joan Crawford | *Mildred Pierce* | Irabazlea |
| **Aktore hoberena** |
| 1938 | John Garfield | *Four Daughters* | Izendapena |
| 1942 | Walter Huston | *Yankee Doodle Dandy* | Izendapena |
| 1943 | Claude Rains | *Casablanca* | Izendapena |
| **Aktore emakume hoberena** |
| 1945 | Eve Arden | *Mildred Pierce* | Izendapena |
| 1945 | Ann Blyth | *Mildred Pierce* | Izendapena |
|

Hollywoodeko filmografia hautatua
---------------------------------

* *Mystery of the Wax Museum* (1933)
* *The Kennel Murder Case* (1933)
* *Captain Blood* (1935)
* *The Charge of the Light Brigade* (1936)
* *The Adventures of Robin Hood* (1938)
* *Angels with Dirty Faces* (1938)
* *Dodge City* (1939)
* *The Private Lives of Elizabeth and Essex* (1939)
* *Santa Fe Trail* (1940)
* *Virginia City* (1940)
* *The Sea Hawk* (1940)
* *Casablanca* (1942)
* *Yankee Doodle Dandy* (1942)
* *Mission to Moscow* (1943)
* *Passage to Marseille* (1944)
* *Mildred Pierce* (1945)
* *Night and Day* (1946)
* *The Breaking Point* (1950)
* *White Christmas* (1954)
* *We're No Angels* (1955)
* *The Egyptian* (1956)
* *King Creole* (1958)
* *The Adventures of Huckleberry Finn* (1960)

| Michael Curtizen filmak |
| --- |
| **1910eko hamarkadako filmak**: • *Az Utolsó bohém* • *Ma és holnap* • *Rablélek* • *Házasodik az uram* • *A tolonc* • *A kölcsönkért csecsemök* • *A Hercegnö Pongyolaban* • *Az éjszaka rabjai* • *Bánk Bán* • *Az aranyásó* • *Akit ketten szeretnek* • *Makkhetes* • *A magyar föld ereje* • *A Karthausi* • *A fekete szivárvány* • *Farkas* • *Az ezüst kecske* • *Doktor úr* • *Zoárd mester* • *A Vörös Sámson* • *Az Utolsó hajnal* • *Tavasz a télben* • *Tatárjárás* • *A szentjóbi erdö titka* • *A Senki fia* • *A Kuruzsló* • *Egy krajcár története* • *Halálcsengö* • *A föld embere* • *Az Ezredes* • *A béke útja* • *Árendás zsidó* • *A Víg özvegy* • *Varázskeringö* • *A skorpió I.* • *Az ördög* • *Lulu* • *Lu, a kokott* • *Júdás* • *A csúnya fiú* • *Alraune* • *A 99-es számú bérkocsi* • *A Napraforgós hölgy* • *Liliom* (bukatu gabea) • *Die Dame mit dem schwarzen Handschuh* 
**1920ko hamarkadako filmak**: • *Boccaccio* • *Der Stern von Damaskus* • *Die Gottesgeisel* • *Miss Tutti Frutti* • *Herzogin Satanella* • *Frau Dorothys Bekenntnis* • *Labyrinth des Grauens* • *Sodom und Gomorrha* • *Der Junge Medardus* • *Die Lawine* • *Namenlos* • *Ein Spiel ums Leben* • *General Babka* • *Harun al Raschid* • *Die Sklavenkönigin* • *Das Spielzeug von Paris* • *Fiaker Nr. 13* • *Der goldene Schmetterling* • *The Third Degree* • *A Million Bid* • *The Desired Woman* • *Good Time Charley* • *Tenderloin* • *Noah's Ark* • *Glad Rag Doll* • *Madonna of Avenue A* • *The Gamblers* • *Hearts in Exile* 
**1930eko hamarkadako filmak**: • *Mammy* • *Under a Texas Moon* • *The Matrimonial Bed* • *Bright Lights* • *A Soldier's Plaything* • *River's End* • *Demon of the Sea* • *God's Gift to Women* • *The Mad Genius* • *The Woman from Monte Carlo* • *Alias the Doctor* • *The Strange Love of Molly Louvain* • *Doctor X* • *The Cabin in the Cotton* • *20,000 Years in Sing Sing* • *Mystery of the Wax Museum* • *The Keyhole* • *Private Detective 62* • *Goodbye Again* • *The Kennel Murder Case* • *Female* • *Mandalay* • *Jimmy the Gent* • *The Key* • *British Agent* • *The Case of the Curious Bride* • *Black Fury* • *Front Page Woman* • *Little Big Shot* • *Captain Blood* • *The Walking Dead* • *The Charge of the Light Brigade* • *Stolen Holiday* • *Mountain Justice* • *Kid Galahad* • *The Perfect Specimen* • *Gold Is Where You Find It* • *The Adventures of Robin Hood* (William Keighleyrekin batera) • *Four's a Crowd* • *Four Daughters* • *Angels with Dirty Faces* • *Dodge City* • *Daughters Courageous* • *The Private Lives of Elizabeth and Essex* • *Four Wives* 
**1940ko hamarkadako filmak**: • *Virginia City* • *The Sea Hawk* • *Santa Fe Trail* • *The Sea Wolf* • *Dive Bomber* • *Captains of the Clouds* • *Yankee Doodle Dandy* • *Casablanca* • *Mission to Moscow* • *This Is the Army* • *Passage to Marseille* • *Janie* • *Roughly Speaking* • *Mildred Pierce* • *Night and Day* • *Life with Father* • *The Unsuspected* • *Romance on the High Seas* • *My Dream Is Yours* (Friz Frelengekin batera) • *Flamingo Road* • *The Lady Takes a Sailor* 
**1950eko hamarkadako filmak**: • *Bright Leaf* • *The Breaking Point* • *Force of Arms* • *Jim Thorpe – All-American* • *I'll See You in My Dreams* • *The Story of Will Rogers* • *The Jazz Singer* • *Trouble Along the Way* • *The Boy from Oklahoma* • *The Egyptian* • *White Christmas* • *We're No Angels* • *The Scarlet Hour* • *The Vagabond King* • *The Best Things in Life Are Free* • *The Helen Morgan Story* • *The Proud Rebel* • *King Creole* • *The Hangman* • *The Man in the Net* 
**1960ko hamarkadako filmak**: • *The Adventures of Huckleberry Finn* • *A Breath of Scandal* • *Francis of Assisi* • *The Comancheros* 
**Film laburrak**: • *Jön az öcsém* (1919) • *Sons of Liberty* (1939) 
**Ekoizpenak**: • *Bright Lights* (1935)  |

| * i
* e
* a
Zuzendari onenaren Oscar Saria |
| --- |
| 1927–1950 | 
* Frank Borzage (1927/28)
* Lewis Milestone (1927/28)
* Frank Lloyd (1928/29)
* Lewis Milestone (1929/30)
* Norman Taurog (1930/31)
* Frank Borzage (1931/32)
* Frank Lloyd (1932/33)
* Frank Capra (1934)
* John Ford (1935)
* Frank Capra (1936)
* Leo McCarey (1937)
* Frank Capra (1938)
* Victor Fleming (1939)
* John Ford (1940)
* John Ford (1941)
* William Wyler (1942)
* Michael Curtiz (1943)
* Leo McCarey (1944)
* Billy Wilder (1945)
* William Wyler (1946)
* Elia Kazan (1947)
* John Huston (1948)
* Joseph L. Mankiewicz (1949)
* Joseph L. Mankiewicz (1950)

 |
| 1951–1975 | 
* George Stevens (1951)
* John Ford (1952)
* Fred Zinnemann (1953)
* Elia Kazan (1954)
* Delbert Mann (1955)
* George Stevens (1956)
* David Lean (1957)
* Vincente Minnelli (1958)
* William Wyler (1959)
* Billy Wilder (1960)
* Jerome Robbins eta Robert Wise (1961)
* David Lean (1962)
* Tony Richardson (1963)
* George Cukor (1964)
* Robert Wise (1965)
* Fred Zinnemann (1966)
* Mike Nichols (1967)
* Carol Reed (1968)
* John Schlesinger (1969)
* Franklin J. Schaffner (1970)
* William Friedkin (1971)
* Bob Fosse (1972)
* George Roy Hill (1973)
* Francis Ford Coppola (1974)
* Miloš Forman (1975)

 |
| 1976–2000 | 
* John G. Avildsen (1976)
* Woody Allen (1977)
* Michael Cimino (1978)
* Robert Benton (1979)
* Robert Redford (1980)
* Warren Beatty (1981)
* Richard Attenborough (1982)
* James L. Brooks (1983)
* Miloš Forman (1984)
* Sydney Pollack (1985)
* Oliver Stone (1986)
* Bernardo Bertolucci (1987)
* Barry Levinson (1988)
* Oliver Stone (1989)
* Kevin Costner (1990)
* Jonathan Demme (1991)
* Clint Eastwood (1992)
* Steven Spielberg (1993)
* Robert Zemeckis (1994)
* Mel Gibson (1995)
* Anthony Minghella (1996)
* James Cameron (1997)
* Steven Spielberg (1998)
* Sam Mendes (1999)
* Steven Soderbergh (2000)

 |
| 2001–egun | 
* Ron Howard (2001)
* Roman Polański (2002)
* Peter Jackson (2003)
* Clint Eastwood (2004)
* Ang Lee (2005)
* Martin Scorsese (2006)
* Joel Coen eta Ethan Coen (2007)
* Danny Boyle (2008)
* Kathryn Bigelow (2009)
* Tom Hooper (2010)
* Michel Hazanavicius (2011)
* Ang Lee (2012)
* Alfonso Cuarón (2013)
* Alejandro G. Iñárritu (2014)
* Alejandro G. Iñárritu (2015)
* Damien Chazelle (2016)
* Guillermo del Toro (2017)
* Alfonso Cuarón (2018)
* Bong Joon-ho (2019)
* Chloé Zhao (2020/21)
* Jane Campion (2021)
* Daniel Kwan eta Daniel Scheinert (2022)

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q51491
* Commonscat Multimedia: Michael Curtiz

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 2585459
* ISNI: 0000000123197246
* BNE: XX909002
* BNF: 12545374q (data)
* CANTIC: a10376264
* GND: 11867076X
* LCCN: n82005652
* NKC: jo2004213857
* NLA: 35032818
* Tabakalera ID: 102084
* CiNii: DA06293058
* SNAC: w6mw2ths
* SUDOC: 034730575
* ULAN: 500471734
* BIBSYS: 90511627
* UB: a1099051
* Open Library: OL6214852A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01351/eu\_c\_1210/c1210
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q51491
* Commonscat Multimedia: Michael Curtiz