recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Sehaska*** (*Le berceau*, frantsesez) Berthe Morisot emakume margolari inpresionistaren margolan ospetsua da. 1872an egina, familia giroko eszena jasotzen du. Gaur egun Parisko Orsay museoan ikus daiteke.

Deskribapena
------------

Morisotek lan honetan bere arreba Edna Portillon haren alaba Blancheren loa zaintzen erakusten digu. Haurra bere sehaskan dago emakumea hari begira dagoen bitartean. Bi protagonistak oiha arinez inguratuta daude, gortinarena batetik, sehaska babesten duenarena, bestetik. Argia oihaletan eta emakumearen aurpegian zentratzen da. Ormen kolore ilunek, bestetik, gaua adierazten dute. Edna kaleko arropaz dago jantzita, soineko urdin batekin, dotore jantzita dago, alegia.

Historia
--------

Margolana lehen aldiz 1874ko apirilaren 15ean ireki zen Erakusketa Inpresionistan erakutsia izan da. Erakusketa hau Parisen egin zen, Gaspard-Félix Tournachon argazkikariaren tailerrean, Capucines Boulevardena. Lanak ez zuen arrakasta handia izan; Morisotek 800 frantziar libera eskatu zituen haren truke baina, nahiz eta zenbait arte-kritikoen laudorioak jaso, lana saltzea ez zuen lortu. *Sehaska* Portillon familiaren ondarean gelditu zen. 1930ean Louvreko museoak erosi zuen.
1947tik 1986ra Galerie nationale du Jeu de Paumean erakutsi zen, Tuileriak lorategian; han Louvreko museoa Inpresionismoko lan nagusiak biltzen saiatu zen. Orsay museoa sortu zutenean margolana hara eraman zuten.

Azterketa
---------

Claude Moneten *Jean Monet bere sehaskan* (*Jean Monet dans son berceau*, 1867, bilduma pribatua).
*Sehaska*n Morisotek lehenengo aldiz amatasun gai azaltzen du; hurrengo lanetan gaian sakonduko luke. Margolan honetan Édouard Maneten eragina nabaria da. Gogoratu behar da Morisotek Maneta Louvren ezagutu zuela, 1868an, eta haren anaiarekin, Eugènerekin, 1874an ezkondu zenla.

Konposizio honetan diagonal baten gainean eraiki dela oso garbi da, hau da, ama gaztearen begirada eta alabaren buruaren gainean eraikitako diagonalaren gainean. Diagonal hori ezkerreko besoaz indartu egitan da; azken hori, modu batez, haurraren besoak erantzuten dio.

  

Morisotek lan honetan kolore gutxi erabili zituen: zuria, arrosa, urdina... Pintzeladak arinak dira, bestetik. Margolanean dena da lasaitasuna, gozotasuna, babesa. Lan honekin, Claude Monetek egindako beste batzuekin, haurtzaroaren ikuspuntu berri bat landu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Rewald, John (2007). *Histoire de l'impressionisme*. Paris: Hachette. 214.or. ISBN 9782012793743.

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)** **(Gaztelaniaz)**:Margolanaren fitxa Orsay Museoaren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5966403
* Commonscat Multimedia: Le Berceau, by Berthe Morisot

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q5966403
* Commonscat Multimedia: Le Berceau, by Berthe Morisot
**Pilarrenea** Idiazabalgo etxe bat da, Demetrio Jauregialtzo herriko seme indianoak eraikitako indiano-etxea. 21. mendean Idiazabalgo udalaren zerbitzu ezberdinen egoitza da: adinekoentzako eguneko zentroa, jatetxea eta hainbat ekintzatarako erabiltzen den kultur aretoa daude bertan kokatuta. 

Neobasko deituriko estiloan egindako etxea da, terraza handiarekin eta sarrerako arku dotoreekin. Kanpoaldean, lorategi zabala du; koniferoak, platanoak edota palmerak aurki daitezke bertan, beste landare batzuekin batera.

Jauregialtzo 1870. urtean jaio zen Idiazabalen, eta 16 urte zituela abiatu zen Argentina aldera. Aberastu egin zen, eta Argentinan bertan Pilar Gastaminza tolosarrarekin ezkondu zen. Idiazabalera itzuli zirenean, indiano etxea eraiki zuten 1910ean, eta emaztearen omenez, Pilarrenea izena jarri zion.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Pilarrenea etxeak 100 urte bete ditu» *Goierriko Hitza* 2020-06-15 (Noiz kontsultatua: 2022-04-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111470480

 |

* Wd Datuak: Q111470480
Hufeisensiedlung, Berlin
Weißenhofsiedlung, Stuttgart
**Siedlung** (alemanezko *jendeztatze* edo *kolonia*, pl. *siedlungen*) Alemanian batez ere XX. mendean eginiko bizitoki multzoak dira, hirigintza plan baten arabera antolatuak. Hiri-barreiatzearen lehen garaian sortuak, arkitekturak eta hirigintzak era bateratuan pentsatuta daude.

Weimarko Errepublika garaian garatutako babes ofizialeko langile-etxebizitzak ziren. *Hof* hiri-formarekin alderatuta, siedlungak dentsitate txikiagokoak dira, baita irekiagoak eta organikoagoak ere. Gehienak Mugimendu Modernoaren estiloan eraiki zituzten. Eskuarki, ganorazko espazio publikoa sortzeko asmoarekin antolatu zituzten.

Gaur egun, 1920ko eta 1930ko hamarkadako adibide batzuk babestuak daude. Gainera, Berlingo eraikin modernistak izenarekin Gizateriaren Ondare izendatu ditu Unescok.

Siedlung ezagunak
-----------------

* Römerstadt, Heimatsiedlung eta Siedlung Bornheimer Hang (Frankfurt): 1925-1934 - Ernst May ark.
* Hufeisensiedlung (Berlin): 1925-1933 - Bruno Taut eta Martin Wagner ark.
* Weißenhofsiedlung (Stuttgart): 1927 - Mies van der Rohe, Peter Behrens, Le Corbusier, Walter Gropius, Hans Scharoun, J. J. P. Oud eta beste arkitekto ugari.

Ikus, gainera
-------------

* Lorategi-hiri
* Lo-hiri

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2282602

 |

* Wd Datuak: Q2282602
**Siegen** Alemaniako Ipar Renania-Westfalia estatu federaleko hiria da. Estatuaren ekialdean dago eta Hessen eta Renania-Palatinatua estatuekin egiten du muga.

Geografia
---------

Siegen izena ematen dion Sieg ibaiaren ertzean kokaturik dago. Koloniatik (Ipar Renania-Westfalia) 93 kilometrotara, Frankfurtetik (Hessen) 125era eta Koblentzatik (Renania-Palatinatua) 105era dago. Westerwald mendizerrako iparraldeko muga da.

Historia
--------

Hiriaren lehenengo aipamena 1079 urtekoa da, *Sigena* izena ematen zaio bertan. Hala ere hiriaren jarduera nagusia den meatzaritza La Tène kulturaren garaian hasi zela jakina da. 1124an Nassau-Orangeko Kondeek eskuratu zuten eta 1303an herri eskubideak lortu zituen, Nassauterren esku jarraitzen bazuen ere. XIV mendean hiria gotortu egin zen.

 Siegen, 1842an
1530eko erreforman Siegenek Luteranismoa onartu zuen. Hogeita Hamar Urteko Gerran herriaren laurden batek berriz ere katoliko izatea erabaki zuen. Napoleondar Gerrak sufritu ondoren Prusiak eskuratu zuen herria. Hasieran Koblentzaren esku utzi bazuen ere 1817an Westfaliako Arnsberg barrutian sartu zuen. Siegenek garapen handia izan zuen industrializazio garaian eta 1923an hiri askea izatea lortu zuen.

Bigarren Mundu Gerran bonbakatua izan ondoren 1945eko apirilaren 3an estatubatuarrek eskuratu zuten hiria. 1975 urteko erreforman hiri aske izateko eskubidea galdu zuen.

Ondasun nabarmenak
------------------

Nassau- Orangeko Kondeen bi gaztelu ez ziren kaltetuak izan Bigarren Mundu Gerran eta oraindik osorik diraute. **Unteres Schloss** jauregi barrokoa eta **Oberes Schloss** Erdi Aroko gotorlekua dira.

Hiritar ezagunak
----------------

* Peter Paul Rubens (1577-1649), margolaria

Iruditegia
----------

* Unteres SchlossUnteres Schloss
* Oberes SchlossOberes Schloss
* NikolaikircheNikolaikirche
* Sankt MichaelkircheSankt Michaelkirche

Hiri senidetuak
---------------

Siegen ondorengo hiriekin senidetuta dago:

|  |  |
| --- | --- |
| * Spandau (Alemania)
* Rijnsburg (Herbehereak)
* Morley (Erresuma Batua)
* Leeds (Erresuma Batua)
 | * Ypres (Belgika)
* Zakopane (Polonia)
* Plauen (Alemania)
* Katwijk (Herbehereak)
 |

Demografia
----------

Grafiko hau ezin da une honetan ikusi, software arazo bat dela eta. Lanean ari gara ahalik eta lasterren grafikoak berriro erakutsi ahal izateko.
Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3167
* Commonscat Multimedia: Siegen

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152441949
* BNF: 12022471z (data)
* GND: 4054883-1
* LCCN: n80079497
* NKC: ge635344
* SUDOC: 165502274
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 163256

 |

* Wd Datuak: Q3167
* Commonscat Multimedia: Siegen
**Clarence Leonidas Fender** (Anaheim, 1909ko abuztuaren 10a - Fullerton, 1991ko martxoaren 21a) asmatzaile eta luthier estatubatuarra izan zen. Fender (edo Fender Electric Instrument Manufacturing Company), gaur egun Fender Musical Instruments Corporation izena daukana, tresna elektrikoak fabrikatzeko konpainia sortu zuen, eta, geroago, G&L Musical Products (G&L Guitars) konpainia. 1950etik berak diseinatutako gitarra elektrikoak, baxuak eta anplifikadoreak mende erdi baino gehiago daramate herri-musika menderatzen. Leo Fender eta Les Paul gitarra-jolea dira aipatuak, XX. mendeko tresna elektrikoen garapenean eragin handiena duten bi pertsonak bezala. Tradizionalki aipatzen da Les Paul-en marka, Gibson, gitarra elektrikoen fabrikazioan Fenderren lehiakide serioena izan dela, eta, egia esan, eraikuntza-diseinu eta filosofia oso desberdinak izanik, eta historian zehar txandakako arrakasta izan dutela.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q297469
* Commonscat Multimedia: Leo Fender

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 67408498
* ISNI: 0000 0000 3665 0049
* BNF: 15098785s (data)
* GND: 124775888
* LCCN: n94037479
* NDL: 00761394
* SNAC: w6sv9rc1
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q297469
* Commonscat Multimedia: Leo Fender
**Sergei Aleksandrovitx Emelin**, zirilikoz Сергей Александрович Емелин, (Ruzayevka, Errusia, 1995eko ekainaren 16a), 60 kiloko borroka greko-erromatarrean lehiatzen den kirolari errusiarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta brontzezko domina eskuratu zuen, (Walihan Sailikerekin partekatuz) borroka greko-erromatarrean, ROCen izenean; Luis Alberto Orta kubatarraren eta Kenichiro Fumita japoniarraren atzetik. Kontuan izan behar da Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan errusiar kirolariek ezin izan zutela Errusiaren izenean esku hartu, NOBek (Nazioarteko Olinpiar Batzordea) ezarritako zigorra zela medio, eta ROCen izenean (Russian Olympic Committee) eta banderapean lehiatu zirela.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 03 !3. postua, brontzezko domina | Gizonezkoa, borroka greko-erromatarra 60 kg.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Sergei Aleksandrovitx Emelin» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  Euskaltzaindia 156. araua
3. ↑  "International Wrestling Database" *www.iat.uni-leipzig.de* Noiz kontsultatua: 2021-08-09. **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28672765
* Commonscat Multimedia: Sergey Emelin

---

 |

* Wd Datuak: Q28672765
* Commonscat Multimedia: Sergey Emelin
Eremu elektromagnetikorako **Lenzen legea**, eroale batek, fluxu magnetikoaren aldakuntza dela eta eremu elektrikoan eragindako aldaketak erlazionatzen dituen legea da, eta eroale bati ezarritako tentsioek indar elektro eragile (IEE) bat sortzen dutela baieztatzen du, indar hau, eroaleko korrontearen aurka dagoelarik. Izena 1834an lege hau argitaratu zuen Heinrich Lenz fisikari alemaniar-baltikoaren omenez jarri zioten. Lenzek erabilirikoa baino testuinguru orokorrago batean, eremu elektromagnetikoko energiari aplikaturiko energiaren kontserbazio legearen beste ondorio bat bezala ezagutzen da.

Formulazioa
-----------

Tentsio induzitu baten polaritateak korronte bat sortzeko joera du, eta korronte honen eremu magnetikoa jatorrizkoa korronteak jada sorturikoaren aurkakoa da.
Zirkuitu lau baten bidezko eremu magnetiko uniforme baten fluxua honakoa da:

> 
> {\displaystyle \Phi =\mathbf {B} \cdot \mathbf {S} =BS\cos {\alpha },}
> 
> 
> 

non:

{\displaystyle \Phi } = Fluxu magnetikoa. SI-n bere unitatea Weber (Wb) da.
{\displaystyle \mathbf {B} } = Indukzio magnetikoa.SI-n bere unitatea Tesla (T) da.
{\displaystyle S} = Eroaleak definituriko azalera.
{\displaystyle \alpha } = Angelua, eroaleak definituriko azalerarekiko perpendikularra den {\displaystyle S} bektorearen eta eremuaren norabide bektorearen artekoa.
Eroalea mugimenduan badago fluxuaren balioa honakoa izango da:

> 
> {\displaystyle \Phi =\int \_{S}B\cos {\alpha }dS}
> 
> 
> 

Era berean, eremu magnetikoaren balioaren aldaketak fluxuaren balioa ere alda dezake:

> 
> {\displaystyle d\Phi =dB\cdot S\cdot \cos(\alpha ).}
> 
> 
> 

Kasu honetan, Faradayren legeak tentsio induzituaren ℰ balioa une bakoitzean honakoa dela dio:

> 
> {\displaystyle {\mathcal {E}}\ =-N{\frac {d\Phi }{dt}}}
> 
> 
> 

Bertan, ℰ tentsio induzitua da, *dΦ/dt* *Φ* fluxu magnetikoaren denbora-aldaketa tasa da eta *N* eroalearen espira kopurua da. Tentsio induzituaren norabidea (zeinu negatiboa du formulan) fluxu magnetikoaren aldaketaren aurkakotasunaren ondorioa da.

Ikus, gainera
-------------

* Faradayren legea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q192288
* Commonscat Multimedia: Lenz's law

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q192288
* Commonscat Multimedia: Lenz's law
**Si bemol maiorra** (Europako notazioan **Si♭M** ere bai, eta **B♭** notazio amerikarrean) musikan eskala maiorreko tonalitateetako bat da, si♭ notatik abiatuta; eskala maiorra horrela dago osatuta: si♭, do, re, mi♭, fa, sol eta la. Bere gako-armadurak bi bemol ditu, si eta mi bemol. Haren minor erlatiboa sol minor tonalitatea da, eta tonalitate homonimoa si bemol minorra da.

Escala en si bemoll majorEskala bera bemol maiorrean
Si bemol maiorra tonalitate erosoa da haize-instrumentu gehienentzat, bereziki tonalitate horretan daudenentzat, hala nola, klarinetea, tronpeta eta saxofoia.

Haydnen 98. sinfonia tonalitate honetan idatzi zen lehen sinfonia izan zen, eta Haydnek tronpetak eta tinbalak sartu zituen. Hala ere, lehenago, Michael Haydn anaiak si bemol maiorrezko sinfonia bat idatzi zuen, 36. zenbakikoa. Bestalde, Mozarten pianorako hogeita bost kontzertuetatik bost si bemol maiorrean idatzita daude.

Si bemol maiorreko tonalitateko musika-lanak
--------------------------------------------

* 98. sinfonia, Joseph Haydn
* Pianorako 5 kontzertu, Wolfgang Amadeus Mozart: 2, 6, 15, 18 eta 27.ak
* 2, eta 5 sinfoniak, Franz Schubert
* Pianorako 2, kontzertua, Johannes Brahms
* 1. sinfonia, Robert Schumann
* Pianorako 29 sonata, Ludwig Van Beethoven

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q795134
* Commonscat Multimedia: B-flat major

---

 |

* Wd Datuak: Q795134
* Commonscat Multimedia: B-flat major


| i • e • a Eskala diatonikoak eta tonalitateak  |
| --- |
| Bostunen zirkulua | 

|  | Bemolak | Sostenituak |
| --- | --- | --- |
| maior | minor | maior | minor |
| 0 | Do, la |
| 1 | Fa | re | Sol | mi |
| 2 | Si♭ | sol | Re | si |
| 3 | Mi♭ | do | La | fa♯ |
| 4 | La♭ | fa | Mi | do♯ |
| 5 | Re♭ | si♭ | Si | sol♯ |
| 6 | Sol♭ | mi♭ | Fa♯ | re♯ |
| 7 | Do♭ | la♭ | Do♯ | la♯ |

 |
| Ezkerreko zutabeko zenbakiak adierazten du eskalak zenbat sostenitu eta bemol dituen. |
**Place de l'Hôtel de Ville** (euskaraz: «Udaletxearen plaza»), ofizialki **Place de l'Hôtel-de-Ville - Esplanade de la Libération**, Parisen dagoen enparantza bat da, Parisko Udaletxearen aurrean dagoena, Parisko 4. barrutian.

Historia
--------

### Place de Grève

1357 urtean Parisko merkatarien lehenkaria zen Étienne Marcel-ek *Maison aux piliers* ("Zutabeen etxea") erosi zuen udaletxe izateko, Sena ibaiertzeko kaiaren alboko hondartzan zegoena. Kai garrantzitsua zen izan ere bertan deskargatzen baitzen egurra, garia, ardoa eta lastoa. Bertan merkatua ezarri zen eta 1141ean merkatua debekatu zenean *Place de Grève* ("hareatako plaza") bihurtu zen eta hiriko burgesek bertan ekitaldi sozialak eta jaialdiak egiten hasi ziren. Beteak beste San Juan sua bertan ezartzen zen eta Frantziako Erregeak berak pizten zuen. 1310 urtean hiriko exekuzioak bertan egiten hasi ziren. 1413an ardoaren merkatua ezarri zen eta 1642an ikatzaren merkatua ere bai.

* Exekuzio garrantzitsuenak:
	+ Margarita Porete (1310)
	+ François Ravaillac (1610)
	+ Robert-François Damiens (1757)
	+ Antoine Quentin Fouquier-Tinville (1795)

### Place de l'Hôtel de Ville

1803ko martxoaren 19an *Place de l'Hôtel de Ville* ("Udaletxearen plaza") izena hartu zuen eta XIX mendearen amaiera aldera gaur egungo itxura hartu zuen. Iparralderantz ere luzatu zen, Rue de Rivoli aldera. 1982an peatonalizatu egin zen eta 2013 urtean *Place de l'Hôtel-de-Ville - Esplanade de la Libération* izena hartu zuen ("Udaletxearen plaza- Askatasunaren zabalgunea"), 1944ko Parisko askatasunaren omenez.

Informazio praktikoa
--------------------

* Helbidea: Place de l'Hôtel de Ville, 75004
* Geltokiak:
	+ Hôtel de Ville

Iruditegia
----------

* Parisko Udaletxea.Parisko Udaletxea.
* Enparantza.Enparantza.
* Enparantza.Enparantza.
* Bazar de l'Hôtel de Ville.Bazar de l'Hôtel de Ville.
* Zaldiko maldikoa.Zaldiko maldikoa.
* Iturriak.Iturriak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1469337
* Commonscat Multimedia: Place de l'Hôtel-de-Ville - Esplanade de la Libération (Paris)

---

 |

* Wd Datuak: Q1469337
* Commonscat Multimedia: Place de l'Hôtel-de-Ville - Esplanade de la Libération (Paris)
Esfinge eskaintzaile txikia Siamon erregearen izenarekin, brontzez egina urrezko nielatuz. XXI. dinastia. Louvre museoa.
**Necherkheperra Setepenamon Siamon** edo soilik **Siamon**, Egiptoko XXI. dinastiako seigarren faraoia izan zen. K.a. 978 eta K.a. 959 bitartean gobernatu zuen, Egiptoko hirugarren tarteko aroa deritzon garaian. Dinastia honetako erregerik boteretsuenetakotzat hartua da, Psusenes I.aren ondoren.

Manetonek, **Psinakhes**ek bederatzi urteko erregealdia izan zuela esan zuen, Sexto Julio Afrikano eta Eusebio Zesareakoaren arabera Jurgi Sintzeloren bertsioan. Eusebioren bertsio armeniarrean, **Psinnaques** izena jasotzen du. Adituek, hemeretzi urte inguruko erregealdia izan zuela uste dute.

Biografia
---------

Siamonek, barra-barra eraikitzea agindu zuen Behe Egipton, Taniseko Amonen tenpluaren tamaina bikoiztu zuen, eta Mesengo Horusen tenpluan zenbait lan abiarazi zituen, Nicolas Grimal egiptologo frantziarraren arabera. Heliopolisen eta Avarisen eraiki zuen, non, oraindik, bere izena duen harrizko bloke bat mantentzen den. Amoni eskainitako tenplu berri bat ere eraiki zuen Menfisen, bere errege izena daramaten sei harrizko zutabe eta aterekin.

Laguntza eskuzabalak eman zizkien Menfiseko Ptah jainkoaren apaizei. Goi Egipton, bere eponimoa den Siamon, orokorrean, Tebaseko monumenturen batzuetan agertzen da. Bere garaian, Tebasen Amonen Apaiz Gorena zen Pinediem II.ak, Erregeen Haraneko Egiptoko Inperio Berriko errege momien eramatea eta birlurperatzea antolatu zuen Deir el-Bahariko ezkutaleku diskretu batean, DB320 hilobian, arpilaketetatik babesteko. Aktibitate hauek, Siamonen erregealdiko lehen eta hamargarren urtea bitartean datatzen dira.

Kanaanen ere abiarazi zuen gerra, eta Gezer hiria hartu zuenean, bere alabarentzako ezkon sari bezala erabili zuen, hau Salomonekin ezkondu zenean, Egipto eta Israelen arteko harremanak sendotzeko.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Osokor** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko XXI. dinastia | Ondorengoa**Psusenes II.a** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q366097
* Commonscat Multimedia: Siamun

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q366097
* Commonscat Multimedia: Siamun
**Place Royale** (Erregearen Plaza euskaraz) Quebec Hiriko bihotz historikoa da.

Kokapena
--------

Plaza Pains Bénits, Notre-Dame eta Place kaleek mugatzen dute. Notre-Dame-des-Victoires eliza, Ipar Amerikan oraindik existitzen den harrizko elizarik zaharrena, Place Royale erdian dago, hegoaldean. Erdian, Frantzia Berriko kolonia sortu zenean Luis XIV.a Frantziako erregea zen bustoa dago.

Historia
--------

"Zibilizazio frantsesaren sehaska Amerikan" ezizenez ezaguna, Samuel de Champlainek 1608an gotorleku bat eraikitzen hasi zen lekuraino hedatzen da Place Royale, Quebeceko lehen kokalekua; horrela, Amerikako kokaleku frantziar iraunkorrik zaharrena sortu zen. Garai hartan eraiki ziren eraikinak, Royren dendak kasu, bereziki amerindiarrekin larruak salerosteko erabili ziren. Amerindiarrek noizean behin arrantzarako eta produktuak merkaturatzeko erabiltzen zuten. Oraindik Place du Marché izena darama.

Quebec azkar garatu zen XVII. mendean, eta gaur egun Quebeceko erdigune historikoa deritzona osatu zuen. 1682ko sutearen ondoren, eraikinak harrizko suebakiekin berreraiki ziren, espazioari bere izaera eman zioten, 1686an Luis XIV.a erregearen busto bat Champigny intendenteak jarri zuen bertan. Plazak Place Royale izena hartu zuen orduan.

1759an, James Wolfe jeneralaren armada ingelesak hiriaren zati handi bat suntsitu zuen, Place Royale hondatuta utziz. Ingelesek, tokiaren jabeek, plaza zaharberritu eta beren jarduera garatzen dute: merkatariak, armadoreak, merkatariak eta arkitektoak eraikin ederrenetan kokatzen dira.

XIX. mendean, metala zuraren gainean eta Montrealgo portuaren hazkundea bultzatu zuen industria-iraultzarekin, Place Royalek bere merkataritza-gune papera galdu zuen. Auzoa pixkanaka isolamenduan eta hondamenean hondoratu zen 1967ra arte, Quebeceko gobernuak hiriaren sektorea birgaitzea erabaki zuen arte.

Ondoren, zaharberritzeko, berreraikitzeko eta deseraikitzeko lanak egin ziren (XIX. mendeko eta XX. mendeko egitura erantsiak eraistea), arkitektura-geruza historikoak nabarmentzeko.

2002an, plaza hori erabili zen *Catch Me If You Can* film entzutetsuaren azken eszenetako bat grabatzeko.

Eraikin eta aztarnak plazan
---------------------------

Hauek dira batzuk:

* Notre-Dame-des-Victoires eliza
* Place Royalen museoa, interpretazio zentroa
* Fornel etxea, XVIII. mendekoa, 1962an berreraikia
* Luis XIV.aren bustoa
* Chevalier etxea
* Cavour jatetxearen bobedak

Iruditegia
----------

* Enparantzaren ikuspegia.Enparantzaren ikuspegia.
* Chevalier etxe historikoa.Chevalier etxe historikoa.
* Luis XIV.aren bustoa.Luis XIV.aren bustoa.
* Louis Fornel etxea.Louis Fornel etxea.
* Sous-le-Fort kalea.Sous-le-Fort kalea.
* Plaka.Plaka.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Place Royaleri buruzko bideoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q844351
* Commonscat Multimedia: Place Royale (Québec)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 129177710
* GND: 4656044-0
* LCCN: n97063795

 |

* Wd Datuak: Q844351
* Commonscat Multimedia: Place Royale (Québec)
**Shawn T. Kemp** (Elkhart, Indiana, Estatu Batuak, 1969ko azaroaren 26a - ) saskibaloi jokalari profesionala izan zen 90eko hamarkadan. Estatu Batuetako unibertsitate ezberdin askotatik pasa ondoren, eta arazo ezberdin ugari izan ondoren, 1989ko NBAren Draft-ean Seattle Supersonics taldeak hartu zuen 19 urterekin.

Kirol ibilbidea
---------------

### NBA

#### Seattle Supersonics

Seattlek draftean hartu zuenean, Kemp, NBAko jokalaririk gazteena bilakatu zen. Bere kondizio fisikoengatik, segituan sartu zen taldearen dinamikan eta Gary Paytonekin batera, taldeko jokalaririk garrantzitsuena bilakatu zen. Bikote hau, ligako ikuskizunik ederrenetako bat bilakatu zen. Payton, ematen zituen asistentziengatik eta Kemp, saskia birrintzeko zuen habileziagatik.

Kemp, Payton, Sam Perkins, Detlef Schrempf eta Hesey Hawkinsekin batera oso talde lehiakorra bilakatu zen Seattlekoa. 1996. urtean beraien konferentziako finalera iritsi ziren, baina Michael Jordanen Chicago Bullsen aurka galdu egin zuten. Hala ere, final hori zazpi partidetara iristea lortu zuten.

Urte honen ostean, Kemp eta Sonicseko jabeen arteko erlazioa asko okertu zen. Honen ondorioz, 1996/1997 denboraldian, Cleveland Cavaliers taldera bidali zuten.

#### Cleveland Cavaliers

Clevelanden lehen bi urte oso onak egin zituen. Baina bi urte hauen ondoren, Kempen jokoa izugarri jeitsi zen, kokaina eta alkoholarekin zituen arazoengatik, eta izugarri gizendu zelako.

1999/2000 denboraldian Portland Trail Blazers taldera bidali zuten.

#### Portland Trail Blazers

Portlandeko taldean, Seattle Supersonicsen bere entrenatzailea izan zen Bob Whitsittekin bat egin zuen baina bere arazoak berdin jarraitu zuten. Honela, Kemp desintoxikazio zentru batean sartu zuten. Bi urte eskasen ondoren, Portlandetik bota egin zuten.

#### Orlando Magic

Orlando Magic taldeak, 2002ko Irailaren 5ean Shawn Kemp fitxatu zuen denboraldi hasieran. Nahikoa denboraldi txukuna burutu zuen baina drogen aurkako komisioarekin izandako liskar baten ondorioz, bere ibilbide profesionala bukatu egin zen.

### NBA-ko ibilbidea amaitu ostean

2005eko Apirilaren 4ean Shorelinen, Washingtonen atxilotu egin zuten. 2005eko Apirilaren 29an, drogak edukitzeagatik salatu zuten eta zigortu egin zuten.

NBAra itzuli nahi duela askotan esan du eta gaur egun hori lortzeko lanean dabil. 2008an jokalekuetara itzuli zen Italiako ligan, Premiata Montegaranaro taldearekin baina ez zuen denboraldia amaitu.

Kanpo loturak
-------------

* **(Ingelesez)** Shawn Kempen webgune ofiziala
* **(Ingelesez)** Shawn Kempen NBAko profila

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q150510
* Commonscat Multimedia: Shawn Kemp

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 73129631
* LCCN: n96115262
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q150510
* Commonscat Multimedia: Shawn Kemp
**Shawn Peter Raul Mendes** (Toronto, 1998ko abuztuaren 8a) kanadar abeslari eta konpositorea da. 2013n hainbat abestien interpretazioak argitaratzen hasi zen *Vine* aplikazioan. 2018an aplikazio hori itxi zutenez, aplikazio honi esker ospe handiena lortu duen pertsona da. 2015an bere lehenengo disko argitaratu zuen. Horri esker, Billboard 200 listan lehen postua lortu zuen. Disko horretako "Stitches" abestiak, Estatu Batu eta Kanadako listetan 10. postua lortu zuen, Britania Handian, berriz, lehenengoa.          

2012an bere kabuz gitarra jotzen ikasten hasi zen, YouTube erabiliz. Vine aplikazioan fama hartzen hasi zen Justin Bieber abeslariaren "As Long As You Love Me" abestiarekin. Bideo hori argitaratu eta hilabete bat beranduago, bere lehenengo kontzertua eman zuen, Toronton; 600 pertsonen aurrean.

2014ko urtarrilean Andrew Gertler manager-ak "Say Something" abestia entzun zuen lehen aldiz. Abestia asko gustatu zitzaionez, abesti honen bertsio ezberdinak bilatzen hasi zen. Hori dela eta, Mendesen bertsioa entzun zuen. Liluraturik geratu zen eta honen amarekin harremanetan jarri zen. Manager-ak Island Records-eko zuzendariari  bideoa erakutsi zion, eta honi asko gustatu zitzaion. Ondorioz, Mendes New Yorkera eraman zuten, eta honek kontratua sinatu zuen bertan.

2014ko ekainaren 26an bere lehen abestia argitaratu zuen "Life Of The Party" izenekoa eta 24 orduetan 100.000 unitate baino gehiago saldu zituen. Abestia argitaratu eta 4 egun beranduago, Times Square-en abestu zuen. Ondoren, uztailaren 28an, bere lehenengo EP-a atera zen. 2015eko apirilaren 14an, bere lehen diska argitaratu zuen, *Handwritten.* Diska honek, *Billboard 200* listako lehen postua lortu zuen bere lehen astean. Album honen 3. abesti nagusiak, *Billboard Hot 100* listako lehen 10 postuetan sartzea lortu zuten. 2016 urtea iritsi zenerako diska honen milioi bat kopia baino gehiago saldu ziren. 2015eko azaroan, disko honen edizio berri bat argitaratu zuen, *Handwritten Revisited* izenekoa, aurreko abesti guztiaz eta 4 abesti berriz osatua zegoena. 2016ko martxoan bere bigarren bira mundiala hasi zuen eta urte honetako irailean bere bigarren disko argitaratu zuen. Ondoren, *Iluminate World Tour* bira mundiala egin zuen, 2017an.

2018ko maiatzaren 25ean, bere hurrengo disko argitaratu zuen *Shawn Mendes* izenekoa. Honi esker, Grammy sarietan 2 aukera izan zituen sariren bat irabazteko, baina zoritxarrez, ez zuen ezer irabazi. Ondoren, bere hirugarren bira mundiala hasi zuen, *Shawn Mendes: The Tour.*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17198340
* Commonscat Multimedia: Shawn Mendes

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 18144782949690386956
* ISNI: 0000 0004 5300 2747
* BNF: 17004182j (data)
* GND: 1071955284
* LCCN: no2014147012
* NKC: xx0198586
* SUDOC: 196898285
* **Bilduma digitalak**
* Billboard: shawn-mendes

 |

* Wd Datuak: Q17198340
* Commonscat Multimedia: Shawn Mendes
**Lauritz Lebrecht Hommel Melchior** (1890eko martxoak 20, Kopenhage-1973ko martxoak 18, Santa Monica, Kalifornia) tenorra izan zen. Bere garaiko wagnertar tenor, tenor heroiko edo heldentenor gailentzat hartua da. Kopenhagen jaio zen, Beniamino Gigli italiar tenorra jaio zen egun berean. Eta jaiotzez daniarra zen arren, 1947an estatubatuar nazionalizatu zen.

Baritono bezala debutatu zuen 1913an, eta tenor lanetan 1918an estreinatu zen, Tannhäuser operan parte hartuz.

Berlinen debutatu zuen, eta jarraian Nurembergen, Munichen, Frankfurten, Kolnen, Hannoverren, Bremenen, Dresden, Leipzigen eta Chemnitzen.

Bayreuthen 1924tik 1931 arte kantatu zuen, eta bere garaiko wagnertar tenorrik nabarmenena izatea lortu. Sarri agertu zen Royal Opera Housen 1939 arte, eta Metropolitan Opera Housen 1926tik 1950 arte.

1931, 1933, 1942 eta 1943an Buenos Aireseko Colon Antzokian arrakasta lortu zuen Otto Klempererren eta Fritz Buschen zuzendaritzapean.

Frida Leider, Lotte Lehmann, Marjorie Lawrence eta Helen Trabuel sopranoen ondoan izan zituen partehartzeak historiara pasa ziren, baina Kirsten Flagstad soprano norvegiarrarekin osatu zuen Tristan eta Isolda operako bikoterik ezagunena, Sir Thomas Beecham eta Fritz Reinerrek zuzendutako grabaketetan lekukotua.

1950ean erretiratu zen, baina telebistan, komedia musikaletan eta Hollywoodeko filmeetan parte hartzen jarraitu zuen.

1960an, bere 70. urtebetetzea ospatzeko, Valkiria operaren lehen ekitaldia kantatu zuen Kopenhagen, "Daniar Handia" ezizena jasotzen zuen (ezizen hau aurreikusitako telebista ziklo batentzako hartu zen, baina honen hasierako atala baino ez zen grabatu).

Lehen ekitaldi horren grabaketa 1933an, Bruno Walterrek zuzendua eta Lotte Lehmannen ondoan erreferentziazkotzat hartzen da.

Kopenhageko hilerrian lurperatua dago.

Bere seme Ib Georg Melchiorrek bere aitari buruzko biografia bat idatzi zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q542823
* Commonscat Multimedia: Lauritz Melchior

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 12492148
* ISNI: 0000 0000 8357 5918
* BNE: XX1311885
* BNF: 13897374w (data)
* GND: 118937774
* LCCN: n81084033
* NKC: pna2006370568
* SNAC: w6w95mvj
* SUDOC: 033202745
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q542823
* Commonscat Multimedia: Lauritz Melchior
Sinbad itsasgizonaren irudikapena.

*Artikulu hau pertsonaiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Sinbad».*
**Sinbad itsasgizona** (batzuetan **Sindbad** ere deitua; arabieraz: السندباد البحري‎,‎‎ *as-Sindibādu al-Baḥriyy*) *Mila gau eta bat gehiago* arabiar ipuin sortako kondairazko pertsonaia bat da. Berez ez zegoen bilduma horren barnean, baina XIV. mendean gehitu zitzaion. Abbastar Kaliferriaren garaian Bagdad hirian bizi omen zen. Bere zazpi itsas bidaia harrigarrietan zehar, Ekialdeko Afrika eta Hegoaldeko Asian barna nabigatu zuen, eta leku magikoak, munstro izugarriak eta naturaz gaindiko gertakariak ikusi ere bai.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Sinbad itsasgizona*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q122018
* Commonscat Multimedia: Sindbad

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 13116842
* GND: 119379929
* LCCN: no2018067879
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q122018
* Commonscat Multimedia: Sindbad
Gasteizko **Pintore kalea** Alde Zaharrean dago. Herri hizkeran *Pinto kalea* izenez ezaguna da.

Kokapena
--------

Alde Zaharraren ekialdeko magalean dago. Errege Atea kalean hasten da eta Santa Maria kantoiraino iristen da. Hortik aurrera Santo Domingo kalea hasten da. San Frantzisko Xabierkoaren eta Santa Ana kantoiek zeharkatzen dute kalea.

Luzera
------

470 metro inguruko luzera du. Ezkerreko espaloian 63 zenbakiraino iristen da eta eskuinekoan 94raino.

Historia
--------

Henrike Knörr eta Elena Martínez de Madina Salazarrek idatzitako "Toponimia de Vitoria I – Gasteizko toponimia I" (Euskaltzaindia, 2009) liburuaren arabera, 1256 urtean sortu zen kalea. Hasieratik izan zuen egun duen izena.

Kale honetan jaiotako pertsonai ezagunak
----------------------------------------

* Justo Antonio Olagibel

Azpiegiturak
------------

Kale honetatik igarotzen da Alde Zaharraren goiko aldera igotzeko Ekialdeko arrakala automatikoa, San Frantzisko Xabierkoaren kantoian.

### Trafikoa

Oinezkoentzako kalea den arren ibilgailu ugari ibiltzen da, gehienbat banaketa kamioiak.

Bitxikeriak
-----------

Kale hau aipatzen da Potato taldearen La gente rula abestian.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61365281
* Commonscat Multimedia: Calle de la Pintorería, Vitoria-Gasteiz

---

 |

* Wd Datuak: Q61365281
* Commonscat Multimedia: Calle de la Pintorería, Vitoria-Gasteiz
***Pilotalekuko zina*** (frantsesez, *Le Serment du jeu de paume*) Jacques-Louis Davidek bukatu gabe utzitako margolana da, 1790etik 1794ra bitartean egina.

Frantziako Iraultzako gertaerak goraipatzeko asmoz, Jacques-Louis Davidi eskatu zitzaion koadro bat egin zezan. Alabaina, 1793rako, Frantziako bizitza politikoa aldaturik zegoen, eta margolan honetan agertzen diren zenbaitek protagonismoa galduta zeukaten dagoeneko, edo baten bat traidoretzat hartua ere bazen.

David ahalegindu zen protagonista bakoitza ezagut zedin, aurpegi errealistak taxutuz. Orobat, bildutakoen bozkarioa islatzen du margolanak, ia-ia erabatekoa, salbuespena baita Joseph Martin-Dauch, eskuinetako behealdean dagoena. Ia aho bateko mugimendu horrek erdiko figura (Jean Silvain Bailly) du elkargune. Haren inguruan, herri osoa, batasun nazionala irudikatuz.

Ikus, gainera
-------------

* Pilotalekuko zina

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3227124
* Commonscat Multimedia: Le serment du Jeu de Paume, 20 juin 1789 (MV 5841)

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119641757 (data)
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3227124
* Commonscat Multimedia: Le serment du Jeu de Paume, 20 juin 1789 (MV 5841)
Umea lotan.
**Loa** animalien funtzio fisiologikoa da, bizirik irauteko ezinbestekoa dena. Ugaztun eta hegaztietan bereziki garrantzitsua da, eta gizakiarengan oso prozesu konplexua. Burmuinaren atsedentzat hartu izan da, tarteka jarduera handia gertatzen den arren.

Faseak
------

Gustave Courbet: *Loa* edo *Bi lagunak* edo *Alferkeria* eta *Lizunkeria*.
* REM ez den fasea:
	+ 1. fasea: Kontzientzia gutxiagotzea eta esnatzeko zailtasuna
	+ 2. fasea: Hipotonia muskularra
	+ 3. fasea: Bizi funtzioen gutxiagotzea
	+ 4. fasea: EEGn garuneko uhinen gutxiagotzea. Hemen ematen da atsedenaldi handiena. Haurtzaroan hazkunde hormona jariatzen da. Zenbat eta zaharragoa, 4. fasea orduan eta motzagoa.

Lotan hitz egitea, lo-ibiltzea, gauez txiza egitea, gaueko izualdiak… Rem ez den loaldiaren 2 eta 3. faseetan ematen dira.

* REM (*"Rapid Eye Movement"*) fasea:
	+ Kontzientzia gutxiagotze handiagoa eta esnatzeko zailtasun handiagoa
	+ Hipotonia muskular handiagoa
	+ Begien mugimendu azkarra
	+ Bizi-funtzioen handiagotzea
	+ Gizonengan erekzioa

Loarekin erlazionaturiko gaixotasunak
-------------------------------------

* Insomnio edo loezina.
* Loaren apnearen sindromea.

Loaren bitxikeriak
------------------

Garai batean ohea partekatzea zen ohikoena eta loa bi faseetan egin ohi zen. Gutxi gorabehera 23:00-01:00 tartean esne-aldi bat egiten zuten pertsona helduek.
2016an egindako ikerketa batek, leku berri batean lehen aldiz lo egiten duzunean nekatuta esnatzen zarelako arrazoia azaltzen du. Ikerketa honek dioenez, gure garunak arrisku egoeratzat jotzen du leku ezezagun batean lo egitea, hori dela eta ezkerreko hemisferioa erneago bihurtzen da eta erraztasun handiagoa du esnatzeko. Ikerlariek oraindik ez dakite zergatik gertatzen den hau baina, azaltzen dute egoera hau ekidin daitekeela lehenengo gau horietan norbere ohiko burkoa erabiliz. Bestalde, azaltzen dute ikas daitekeela "zaintze-sistema" hau itzaltzen.

Bestalde, uste da elektrika indarrak gauak argitu baino lehenagoko garaietan, ohikoena loa bi faseetan banatzea zela. Lehenengo loa (gutxi gorabehera 21:00-23:00), esna-aldia (gutxi gorabehera 23:00-01:00) eta goizeko loa (gutxi gorabehera 01:00-egunak argitu arte).

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Gorvett, Zaria. «The forgotten medieval habit of 'two sleeps'» *www.bbc.com* (Noiz kontsultatua: 2022-01-31).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «La sorpresiva (y olvidada) manera en la que dormía la gente en la Edad Media» *BBC News Mundo* (Noiz kontsultatua: 2022-01-31).

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q35831
* Commonscat Multimedia: Sleeping

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11933879p (data)
* GND: 4052580-6
* LCCN: sh85123396
* NDL: 00571565
* NKC: ph125984
* AAT: 300375130
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D012890

 |

* Wd Datuak: Q35831
* Commonscat Multimedia: Sleeping
Polabí ordokia
Poděbradyko udaletxea
**Polabí** Txekiar errepublikako ordokia, Erdialdeko Bohemian. Hiri nagusiak: Hradec Králové, Pardubice, Kolín, Poděbrady, Nymburk, Mělník eta Litoměřice. Elba ibaia igarotzen da bertatik. Bohemiako lurralderik aberatsena da: garia, garagarra, azukre-erremolatxa, bazkarako landareak, lupulua, tabakoa, fruitu-arbolak, behi- eta txerri-azienda. Nekazaritzan oinarritutako industria (janari-industria, garagardogintza, tabakogintza) eta industria berria (doitasun-industria, mekanika, industria kimikoa) dira ekonomia-jarduera nagusiak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3491239
* **Identifikadoreak**
* NKC: ge128506

 |

* Wd Datuak: Q3491239
Lagin batean aldaketa| Igarotako periodoak | Desintegratu gabeko nukleoak |
| --- | --- |
| 0 | % 100 |
| 1 | % 50 |
| 2 | % 25 |
| 3 | % 12,5 |
| 4 | % 6,25 |
| 5 | % 3,125 |
| 6 | % 1,5625 |
| 7 | % 0,78125 |
| *N* | {\displaystyle \%{\frac {100}{2^{N}}}} |

Fisika nuklearrean eta partikulen fisikan, **semidesintegrazio-periodoa** edo **erdibizitza** sustantzia erradioaktibo bateko lagin bateko nukleoen erdia desintegra daitezen behar den denbora da. Euren erdia hartzen da kontuan guztiak desegiteko denbora infinitu bat beharko litzatekelako, desintegrazio nuklearra aleatorioa baita. Ez du zerikusirik batez besteko bizitzarekin, honek nukleo baten bizitzaren iraupen batazbestekoa adierazten baitu.

Kalkulua
--------

* **{\displaystyle t\_{1/2}}** semidesintegrazio periodoa da.
* **{\displaystyle N(t)}** N denboran laginak dituen nukleo kopurua da.
* **{\displaystyle N\_{0}}** *t* = 0 denean laginak dituen nukleo kopurua da.
* ***{\displaystyle \lambda }*** desintegrazio konstantea da.

Denbora bat egon behar du non nukleoen kopurua erdira murriztu den, ({\displaystyle t\_{1/2}\,}), hau da:

{\displaystyle N(t\_{1/2})=N\_{0}\cdot {\frac {1}{2}}}
Formulan aldaketak eginez:

{\displaystyle N\_{0}\cdot {\frac {1}{2}}=N\_{0}e^{-\lambda t\_{1/2}}\,}
{\displaystyle e^{-\lambda t\_{1/2}}={\frac {1}{2}}\,}
{\displaystyle -\lambda t\_{1/2}=\ln {\frac {1}{2}}=-\ln {2}\,}
Beraz sustantzioa baten periodoa ({\displaystyle t\_{1/2}}) eta bere desintegrazio konstantearen ({\displaystyle {\lambda }}) arteko harremana da:

{\displaystyle t\_{1/2}={\frac {\ln 2}{\lambda }}\,}
Honekin batez besteko bizitza zein den kalkula daiteke.

Hainbat isotoporen semidesinterazio-periodoak
---------------------------------------------

| Isotopoa | {\displaystyle t\_{1/2}\,} |
| --- | --- |
| 14C | 5570 urte |
| 15O | 1,22 segundo |
| 40K | 1,28 × 109 urte |
| 41Ca | 105 urte |
| 60Co | 5,271 urte |
| 87Rb | 4,8 × 1010 urte |
| 90Sr | 28 urte |
| 109Cd | 453 egun |
| 131I | 8,04 egun |
| 137Cs | 30,17 urte |
| 207Bi | 38 urte |
| 222Rn | 3,82 egun |
| 226Ra | 1602 urte |
| 235U | 6,91 × 108 urte |
| 238U | 4,51 × 109 urte |

Ikus, gainera
-------------

* Batez besteko bizitza (fisika)
* Isotopo erradioaktibo

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47270
* Commonscat Multimedia: Half times

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D006207

 |

* Wd Datuak: Q47270
* Commonscat Multimedia: Half times
Pilier uhartea.
Itsas-faroak.
**Pilier uhartea** (frantsesez: *Île du Pilier*) Frantziako Vendée departamenduko Noirmoutier-en-l'Île udalerrian dagoen irla bat da.

Historia
--------

1172an, Buzayko abadiako monjeek beste abadia bat eraikitzea erabaki zuten Loira ibaiaren estuarioko lau hektareako lur zatitxoan, aurretik irlan bizitzen ibili ondoren. Irla txiki eta bakartuak zistertarrek bilatzen zituzten soiltasuna eta austeritatea eskaintzen zituen baina egoera gogorregia zistertarrentzat, eta 33 urte geroago Noirmoutier izeneko beste uharte batera aldatzea erabaki zuten, handiagoa eta erosoagoa baitzen hura. Horrenbestez irla hutsik geratu zen, hainbat mende geroago euskal kortsarioak iritsi ziren arte.

### Euskal kortsarioen garaia

Pilier uharteko kortsarioen berri zaharrenek 1545eko data dute, eta 1693. urtean egotzi zituzten betiko. Beraz, hainbat kortsario belaunaldik hartu zuen babesa bertan, eta gehienak gipuzkoarrak ziren. Gotorlekua eta talaia eraiki zituzten eta, handik, Loira ibaitik itsaso zabalera irten nahi zuten ontziak behatzen zituzten. Frantziako koroak hainbat espedizio bidali zituen uhartea garbitzeko asmoz, baina kortsarioen gotorlekua menderaezina izan zen mende eta erdian.

Zingo edo kalatu txikiko ontziak nahiago zituzten, hondarpez jositako Frantziako kostalde atlantikoan erabilgarriagoak zirelako. Gehienez ere 80-100 bat kidek osatzen zuten eskifaia eta 8-10 kanoi izaten zituzten. Maiz arraunontziak erabiltzen zituzten, hondartzetan lehorreratzeko eta ibaietan gora joateko aukera ematen zielako. Gainera, ontzi txikiagoak merkeagoak ziren.

Ez zuten uretan denbora asko igarotzen, janaria, bolbora eta gainerako horniduretan aurrezteko. Eta normalean bakarka nabigatzen zuten, edo gehienez ere binaka. Horrela, harrapakina lortuz gero, inbertsioa azkarrago berreskuratzen zuten eta gutxiagoren artean banatu behar zuten.

Émile Gabori (1872-1954) historialari frantziarrak honela deskribatu zuen Pilierko euskal kortsarioen jarduera-eremua:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Bretainiako kostaldean, Poitoun jardun ohi zuten. Loiran gora askotan joan ziren, eta bidean aurkitzen zuten orori erasotzen zioten. Egunero lortzen zuten harrapakinen bat. Morbihango sarrerari eta Brestekoari erasotzen zieten, eta Noirmoutier suntsitu zuten. Pilierren ezkutatzen ziren, Nourmoutierretik gertu, eta behatokia eraiki zuten bertan. (...) XVII. mendearen amaiera arte ez zen lortu haiek egoztea. |  » |

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   Irazustabarrena, Nagore.  (2016-01-31). «Euskal kortsarioen uhartea» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:*Vivre l’île* 12 sur 12 29.zk. (2001)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3593500
* Commonscat Multimedia: Île du Pilier

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX5597776

 |

* Wd Datuak: Q3593500
* Commonscat Multimedia: Île du Pilier
**Sikivu Hutchinson** (AEB, 1961eko otsailaren 11) idazle eta ekintzaile afroamerikarra da.

Ibilbidea
---------

Zenbait libururen egilea da, hala nola: *Moral* Combat: Black Atheists, Gender Politics, and the Values Wars (2011) eta Imagining Transit: Race, Gender, and Transportation Politics in Los Angeles (Travel Writing Across the Discourines) (2003). 

Toki ezberdinetan argitaratzen ditu bere idazkiak: Ateos de América elkarteko *American Atheist* aldizkarian, Dawkins.net webgunean eta New Humanism blogean ere bai. Blackfemlens gunearen editorea ere bada.

Ikasketa Humanisten Institutuko kide seniorra da eta Ikasleen Aliantza Laikoaren bozeramailea baita. Hutchinson New York Universityn graduatu zen Ph.D. batekin Performance Studies delakoa, eta emakumeari, hirigintzari, kulturari eta hezkuntzari buruzko ikasketak irakasten ditu California Institute of the Arts, UCLA eta Western Washington Unibertsitatean.

Ateismoa eta generoa
--------------------

Emakume ateo beltza denez, zera uste du:

> *Sinestunak ez diren gizon beltzei "ardatz" izateko edo elizara ez joateko ekintza-askatasun handiagoa ematen zaien bitartean, ikuspegi ez teistak dituzten emakumeak traidoretzat hartzen dira, batez ere, kultura- eta erlijio-tradizioaren eramaile gisa duten "funtsezko" funtzioa alde batera utzi dutelako*.
> 
>

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    *Copia archivada.* .
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Blackfemlens.org
* New Humanism.org-en idatzitako lanak
* Ateo mugimenduak aniztasunaren kontzientzia zergatik izan behar duen azaltzen duen bideoa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7513761
* Commonscat Multimedia: Sikivu Hutchinson

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 10741843
* ISNI: 0000 0000 3252 1186
* GND: 1100717641
* LCCN: n2001104274
* SNAC: w6nt5g31

 |

* Wd Datuak: Q7513761
* Commonscat Multimedia: Sikivu Hutchinson