recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*"We Can Do It!"* by J. Howard Miller. Publizitate kanpaina haietan erabilitako kartelen artean hau izango da ezagunena. Westinghouse Electric konpainiak sustatu zuen 1943an.
***Rosie the riveter*** ingelesez, **Rosie errematxatzailea** euskaraz, AEBko ikono kultural bihurtu den publizitatetik datorren emakume langilearen sinbolo bat da. Bigarren Mundu Gerraren garaian, 1942an, gizon asko frontera joanak ziren eta emakumeak behar ziren baita fabriketan tradizionalki gizonek betetako lanpostuetan ere. Rosiek emakume haiek irudikatu zituen. Rosie emakume haiek fabriketara joaten animatzeko sortu zen publizitate ikurra izan zen.

Publizitate kanpaina handi bat sortu zen emakumeak tradizionalki gizonek erabilitako lanpostuetara erakartzeko. Publizitate kanpainari lotuta abesti batek arrakasta handia lortu zuen, ***Rosie the riveter*** abestiak. Kanpainari lotuta hainbat enpresa eta hedabidek publizitate horma-irudi handiak atera zituzten. Kartelak Estatu Batuetatik zehar egon ziren zintzilikatuta emakumeak lan egitera animatzeko asmoz. ***Rosie the riveter*** irudia publizitate kanpaina handi baten elementu inportantea izan ziren. Publizitate kanpaina hartan erabilitako elementu batzuk nazioarteko ikur bilakatu dira.

Feminismoaren eta emakumeen jabekuntzaren ikur, guda amaitzerakoan, ordea, gizon asko gerratik bueltatu egin ziren haien lanpostuak berreskuratzeko asmoarekin. Hori dela eta, emakume askok etxetik kanpo lan egiteari utzi egin behar izan zioten. Horretarako publizitate kanpaina berriak eta kartel berriak egin zituzten, oraingoan emakumeak etxean lan egitera bueltarazteko xedearekin. Gizonei lanpostuak "kentzen" baitzizkietelako. Hala eta guztiz ere, emakume batzuek lan egiten jarraitu zuten, mugimendu feminista berrituak sorraraziz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *The Smoothies - Rosie the Riveter (1943).*  (Noiz kontsultatua: 2020-01-28).
2. ↑     *Emakumeak zientzian.*  (Noiz kontsultatua: 2020-01-28).

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Rosie the Riveter.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1650639
* Commonscat Multimedia: Rosie the Riveter

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 11148570584724311453
* ISNI: 0000 0004 9581 2588
* LCCN: n2017004032
* NARA: 10675244

 |

* Wd Datuak: Q1650639
* Commonscat Multimedia: Rosie the Riveter
*Artikulu hau ugaztunen anatomiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Makulu (argipena)».*
Mapatxe baten makulu hezurra.
**Makulua**, latinezko *bacŭlum*, ugaztun gehienen zakilean dagoen hezurra da, intsektiboro, karraskari, haragijale eta primateetan batik bat, baina azken hauen artean ez gizakietan. Etxeko espezieen artean, katuek eta txakurrek badute. Hezur horri esker, erekzioraren beharrik gabe egin dezakete sarketa eta ernalketa ugaztun ar askok. Forma eta tamaina aldatu egiten dira espezieen artean, 

Ez dago makulu hezurrik gizaki, martsupial, hiena, lagomorfo (untxiak eta erbiak) eta ekidoen artean, besteak beste. Gizakietan, makulurik ez dutenez, faloaren barnea odolez betetzen denean lortzen da erekzioa.

Terminologia
------------

Latinezko beste termino batzuk dira *os penis* (zakileko hezurra) eta *os* *príapi* (Priaporen hezurra) dira.

Emeen hezur homologoari *os clitoridis* (hezur klitorideoa) edo *baubellum* deritzo.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, gaztelerazko wikipediako «Báculo (hueso peneano)» artikulutik itzulia izan da, 2021-11-30 data duen 149203075 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2021-11-30 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.

1. ↑   Reid, Lauren. «The human penis is a puzzler, no bones about it» *The Conversation*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q835986
* Commonscat Multimedia: Penis bones

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q835986
* Commonscat Multimedia: Penis bones
**USS Cole aurkako atentatua** Al-Qaedako zelula batek, Yemengo Adengo portuan ainguratuta zegoela, USS Cole (DDG-67) Ameriketako Estatu Batuetako itsas armadaren destruktorearen aurka 2000ko urriaren 12an egindako atentatu suizida izan zen. Atentatuaren ondorioz, 17 marinel eta bi suizidak hil eta 39 zauritu izan ziren.

Atentatua
---------

2000ko urriaren 12an USS Cole, Kirk Lippold komandantearen agindupean, Adengo portuan sartu zen erregaia hartzeko ohiko geldialdi baterako. 09:30ean amarratu zuten behin betiko. Erregaiaren hornikuntza 10:30ean hasi zen. 11:18 inguruan (08:18 UTC), txalupa txiki bat hurbildu zen destruktorearen ababorreko gunera. Segundo batzuk geroago, portutik leherketa handi bat entzun zen, eta, horren ondorioz, destruktorearen kroskoan 10 metro inguruko zuloa zegoen. USS Cole ontziko gizonek pentsatu omen zuten txalupa zaborra biltzen ohi zutenetako bat zela. Eskifaia gosaltzeko prestatzen ari zen bitartean lehertu zen bonba. Taldea itsasontziko makinerian eta gune garrantzitsuenetan ahalik eta kalte gutxien konpontzen saiatu eta arratsaldean arazoak kontrolatzea lortu zuten. Urpekariek kroskoa eta gila aztertu zituzten, eta azken hori hondatu gabe zegoela erabaki zuten.

17 marinel hil eta metrailak 30 baino gehiago zauritu zituen. Zaurituak Ramstein (Alemania) inguruko osasun-zentro batera bidali zituzten, eta geroago Estatu Batuetara. 1987ko maiatzaren 17an USS Stark (FFG-31) itsasontzia jasan zuen irakiar erasotik Estatu Batuetako Itsas Armadaren aurkako erasorik hilgarriena izan zen.

Al-Qaeda erakunde terroristak zuzendu eta antolatu zuen erasoa. Ibrahim al-Thawr eta Abdullah al-Misawa militanteak immolatu ziren.

Erantzukizunak
--------------

2007ko martxoaren 14an, Robert Doumar epaileak zuzendutako Estatu Batuetako epaitegi federal batek ebatzi zuen Sudango Gobernua zela atentatuaren plangintzaren erantzulea. Epaitegiaren epaia atentatuaren biktima batzuek herrialde horretako gobernuaren aurka ezarritako auziari erantzunez eman zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Kudrik, Jennifer.  (2001eko iraila). «I Survived a Terrorist Attack» *Cosmopolitan*.
2. 1 2   **(Ingelesez)** «Yemeni pair charged in USS Cole bombing» *CNN* 2003-5-15.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q612086
* Commonscat Multimedia: Images related to the USS Cole bombing

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2002000620
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q612086
* Commonscat Multimedia: Images related to the USS Cole bombing
**Francisco Torres Ibañez** (erlijio-izena: **Frai Filipe Murietakoa**) (Murieta, Nafarroa Garaia, 1897ko urriaren 3a - Iruñea, Nafarroa Garaia, 1966ko uztailaren 13a) fraide kaputxinoa, idazlea eta euskaltzalea izan zen. **Apakia** goitizena erabiltzen zuen idazlanak sinatzeko.

Bizitza
-------

Aita, Juan Torres Elizondo, Lizarrakoa zen eta ama, Gedeona Ibañez Arretxea, Iturgoienekoa zen eta berarengandik jaso omen zuen alde batetik euskarazko hitz solteak eta bestetik euskaltzaletasuna. Gaztetan ikasi zuen euskara bere kasa. Hondarribiko, Lizarrako eta Iruñeko komentuetan egin zituen eliza-ikasketak. 1922an apaiztu zen, Iruñean bertan. 1925eko irailean, Argentinara joan zen misiolari; O'Higgins, Kordoba eta Buenos Airesko komentuetan izan zen irakasle eta organo-jotzaile. Argentinan zela, *Juventud* agerkaria sortu zuen. 1936an itzuli zen Euskal Herrira eta Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen eta Vianako Printzea Erakundearen aldizkarietan argitaratu zituen lan aipagarrienak.

Murietakoarena da *Umeen-Deia* izeneko aldizkaria, 1959ko ekainean Lizarran sorturikoa eta 1965 arte hilabetero argitaratu zena. Aldizkari honek lau orrialdetxo besterik ez bazituen ere, lau bat mila aleko argitalpena egiten zen, eta dohainik iristen zen Euskal Herriko txoko askotara. Euskal Herriko haur euskaldunek idatzitako artikuluak biltzen zituen.

Aita Murietak 1963an beste aldizkari baten saiakera egin zuen, gazteei begira: *Gu Batxiller Euskaldunok*. Honako hau gazteei zuzendutako asmoa izan zen, haur txikiek bezala, gazteek ere bere komunikabidea izan zezaten. Tamalez, gazteek idatzitako zortzi orrialdeko argitalpen honen bi zenbaki besterik ez ziren kaleratu.

Argitaratu gabe utzi zituen lan batzuk, besteak beste: *Euskera leen maillako gramatika*, *Euskaldun berriendako esaera jatorren iztegia* eta abar. 1961eko azaroan euskaltzain urgazle izendatu zuten.

Idazlanak
---------

* Gramatika elemental vascuence
* El verbo vasco en su forma impersonal
* Ejercicios prácticos sobre el verbo euskérico
* Diccionario fraseológico (1956)
* Kontu zaharrak eta kontu berriak (1961)
* Mendizaleen meza (1963)

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011-12-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Satrustegi, Jose Maria Bidegileak bilduma: Aita Felipe Murietakoa
* Berrotzako bloga: Felipe Murietakoa
* Ahotsak.eus-Jose Anjel Irigarai: "Umeen Deia"ri buruzko solasaldia
* Guaixe aldizkaria: Umeen Deia
* Sarriugarte, Iñaki Karmel aldizkaria: Umeen Deia eta Ata Felipe Murietakoa
* Argia: "Umeen Deia"-ren Sortzaillea Izketan Gurekin

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257969
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316445343
* ISNI: 0000 0004 5019 3170
* BNE: XX5171154
* BNF: 15596218n (data)
* SUDOC: 121605353
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05674/eu\_t\_1443/t1443

 |

* Wd Datuak: Q12257969
**Patricia Tornero Vidal** (Valentzia, ) gaztagilea da.

Bizitza
-------

Valentzian jaio zen arren, Erratzuko (Baztan) Dorratxipia etxaldean ari da lanean. 2015ean tokiko ekoizpenaren aldeko apustua egin zuen, eta Pittika gasnategia abiatu zuen. 2023an, behi gasna ekologikoak egiten dihardu bertan. Baigorriko bizilagun bati behi esnea erosten dio eta horrekin eta etxeko hiru behietatik ateratzen duenarekin egiten du "Axule" Baztango gazta urdina. Salmenta zuzenaren bidez banatzen ditu bere produktuak.

25 urterekin joan zen Valentziatik Nafarroara bizitzera, abeltzaintzako ikasketak egiteko asmorekin. Landa eremuan murgildu nahi zuen. Gasnak egiteko hainbat kurtsotan parte hartu zuen, eta praktikak egin zituen Iparraldeko bi artzain eta gasnagilerekin. Pasta biguneko gasnak eta esnearen gatzapena egiten ikasi zuen bertan. Arantzazuko Artzain Eskolan (Oñatin) eta Katalunian ere formakuntza ikastaroak egin izan ditu.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    ««Hiria eta landa eremua guztiz deskonektatuak bizi dira» - Baztan» *Erran.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-10-18).
2. ↑   «"Axule", Baztango gazta urdina» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2023-10-18).

Kanpo estekak
-------------
Estatu kolpea Berlínen; Erhardt Brigada hiriburuan.
**Kappen Putscha** (alemanez: *Kapp-Putsch*) 1920ko martxoaren 13tik 17ra, Weimar Errepublikaren hasieran, Wolfgang Kappek zuzendu zuen estatu kolpea izan zen. Kapp eskuin-muturreko politikaria zen; Walther von Lüttwitz jeneralaren laguntza izan zuen. Kolpeen aldekoek Berlinen boterea lortu zuten eta Gobernuak Dresdetik Stuttgartera ihes egin zuen. Weimarreko Errepublikak 1924 arte jasan zituen barne istiluen sail luze baten parte izan zen. Sindikatuek eta ezkerreko alderdiek deitutako greba orokorrak geldiaraztea lortu zuen.

Historia
--------

1919an, Alemaniako armadan Errepublikaren aurka zegoen talde bat sortu zen, "Ehrhardt brigada". Weimarko Errepublikarentzat mehatxu bat zen. Lehen Mundu Gerrako Aliatuek, bestetik, brigada desegitea eskatu zuten eta Reicheko gobernuak eskaera onartu zuen.

1920ko martxoaren 13an, Hermann Ehrhardt kapitainak sortutako brigada eta von Lüttwitz jeneralak agindutako 6.000 gizonak Berlinera joan ziren Wolfgang Kappi laguntzeko gobernuak bere erabakia atzera bota zezan. Hasteko Bavarian bertako presidente sozialdemokrata kendu zuten, Johannes Hoffmann. Armadak, bestetik, matxinatuei tiro egiteari uko egin zion, "Reichswehr-ek ez du Reichswehrri tiro egiten" lemarekin. Gobernua, orduan hiriburutik ihes egin zuen eta Stuttgarten babesa hartu zuen. Ondoren, Kappek behin-behineko gobernu berria eratu zuen.

Baina sindikatuek eta ezkerreko alderdiek (Alderdi Komunista, Alderdi Sozialdemokrata, Alderdi Sozialdemokrata Independentista eta Langileen Alderdi Komunista) erantzun gogorra antolatu zuten. Lau eguneko greba orokorra zabaldu zuten eta ekonomia osoa blokeatu zuten; halaber, Berlingo funtzionarioek kolpisten aurkako erresistentzia egin zuten. Horrez gain, Reichsbank-ek tropak gehiago finantzatzeari uko egiten zion. Manifestazioak eta ezinegona Alemania osoan zabaldu zen, batez ere Ruhr-en non eskuin muturreko kolpearen aurkako Ruhrreko Matxinada eman zen, ehunkada hildakoekin. Kolpea geldiarazia izan zen. Weimarreko Nazio Biltzarra desegin zen, 1920ko ekainaren 6an hauteskundeak egiteko.

Martxoaren 17an Kapp Suediara ihes egin zen. Ondoren, Alemaniara itzultzen zen eta bertan atxilotua izan zen. 1922an, epaiketa egin aurretik, hil zen.

Industrialen papera
-------------------

Kappen mugimenduak industrial batzuen diru-laguntza izan zuen, tartean AEG lantegi erraldoiarena. Lantegi horiek kolpearen aldeko *Freikorpsak* finantzatu zituzten. Industrialak kezkatuta zeuden iraultzaileak eta ezkertiarrak Alemanian hartzen ari ziren indarraren aurrean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Alemanez)**:Putscharen gaineko informazioa eta bideo historikoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q161141
* Commonscat Multimedia: Kapp-Putsch

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4163296-5
* LCCN: sh85054591
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q161141
* Commonscat Multimedia: Kapp-Putsch
Sinadura ekitaldia
**Sobietar-Lituaniar Elkar Laguntzeko Ituna** (lituanieraz: *Lietuvos-Sovietų Sąjungos savitarpio pagalbos sutartis*; errusieraz: советско-литовский договор о взаимопомощи, translit.: *sovetsko-litovskiy dogovor o vzaimopomoshchi*) 1939ko urriaren 10ean Lituaniak eta Sobietar Batasunak sinatutako aldebiko ituna izan zen. Tratatuaren xedapenen arabera, Lituaniak, gutxi gorabehera, Vilnius eskualdearen bostena hartuko luke, Lituaniako hiriburu historikoa barne, eta horren truke Lituania osoan 20.000 soldadu zituzten bost base militar sobietar ezartzea adostu zuten. Funtsean, tratatua Sobietar Batasunak Estoniarekin irailaren 28an eta Letoniarekin urriaren 5ean sinatu zituen tratatuen oso antzekoa zen. Sobietar Batasuneko iturri ofizialen arabera, armada sobietarra nazio ahul baten defentsak indartzen ari zen Alemania naziaren balizko erasoetarako prestatu. Itunak ezartzen zuen Lituaniako subiranotasuna ez zela ukituko. Hala ere, itunak atea irekitzen zion Lituaniako lehen sobietar okupazioari. *The New York Times*en arabera, independentzia sakrifikatu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Lane, Thomas.  (2004-06-18). *Lithuania: Stepping Westward.*  Taylor & Francis ISBN 978-0-203-40274-0. (Noiz kontsultatua: 2023-10-19).
**Santos López de Letona Apoita** (Zeanuri, 1842ko azaroaren 1ean bataiatua - Bilbo, 1925eko maiatzaren 16a) bizkaitar enpresaria, negozio-gizona eta hainbat obra publikoren bultzatzailea izan zen, tartean Bizkaia Zubia.

Biografia
---------

Zeanurin jaioa, gaztea zenean Gasteizera joan zen, oihalgintza industrian lan egitera. 1862an Amerikara joan zen, Kubara lehenengo, Mexikora ostean. Bertan ezkundu zen Josefa Gómez de Ruedarekin, eta hainbat ume eduki. 1888an negozioak bere semearen esku utzi zituen eta Bilbora itzuli zen. Indianoen artean, dirua egin zuen, eta Bilboko zabalgunearen eraikuntza lanetan inbertitzen hasi zen

Bizkaia Zubia ordaintzeko lanetan sartu zen, horretarako sortu zen enpresa pribatuko akziodun nagusi gisa. Oihalgintzan ere hainbat lan egin zituen, tartean Boinas La Encartada enpresa sortuz Balmasedan edo La Josefina enpresa Galdakaon (ondoren, Firestone enpresa). Bere Bilboko etxea eta enpresa honen artean telefono kable pribatua jarri zuen. Bere etxea zena, Henao eta Erzilla kaleen artean, hotela izan zen.

1912an Zeanuriko seme-kutuna izendatu zuten eta bertan dago lurperatuta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *Santos López de Letona y Apoita.*  (Noiz kontsultatua: 2017-09-01).
2. ↑  **(Gaztelaniaz)** *Santos López de Letona Apoita*. Geneanet.org
3. ↑     *Portugaleteko Zubia.*  Eusko Jaurlaritza 2005-05-30 (Noiz kontsultatua: 2017-09-01).
4. 1 2 3 4   Paliza Monduate, Maite.  (2001). «Los indianos y la construcción del Ensanche de Bilbao» *Kobie* (Bilbo: Bizkaiko Foru Aldundia) X: 205-224. ISSN 0214-7971..
5. ↑     *FIRESTONE HISPANIA - Auñamendi Eusko Entziklopedia.*  (Noiz kontsultatua: 2017-09-01).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q38269035
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q38269035
**Pearl Harbor** Estatu Batuetako portu eta base militar bat da, Hawaii uharteetan kokatua eta famatua Bigarren Mundu Gerran Japoniak bonbardatua izateagatik, blokeo ekonomikoaren erantzunez. Eraso horrek Estatu Batuak Bigarren Mundu Gerran sarrarazi zituen, ordu arte Aliatuei laguntza materiala soilik ematen baitzien. 1941eko abenduaren 7an, Japoniako marina inperialak Pearl Harborko portuari gerra deklaratu gabe eraso egin zion.

Erasoak kalte ugari ekarri zituen: 12 gerraontzi eta 188 hegazkin suntsitu ziren eta 2403 soldadu eta 68 hiritar estatubatuar hil. Erasoa Isoroku Yamamoto amiralak zuzendu zuen eta Bigarren Mundu Gerrako Pazifikoko kanpainari hasiera eman. Nahiz eta erasoak kalte ugari izan zituen, une horretan portutik kanpo zeuden hiru hegazkin-ontzi estatubatuarrek ez zuten kalterik jaso. Horrela, Estatu Batuek berreskuratu ahal izan zuten 6 hilabete eta urtebete artean. Prentsa estatubatuarrak traiziotzat hartu zuen erasoa, eta elkartu ondoren gogor jo zion inperio japoniarrari. Japoniarrak Pearl Harborreko gudatik garaile irten ziren arren, 1945ean galtzaile izan ziren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q127091
* Commonscat Multimedia: Pearl Harbor

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 135657338
* BNF: 126501610 (data)
* GND: 4044991-9
* LCCN: sh85099029
* NDL: 00637814
* NKC: ge138346
* NARA: 10046453
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 7378187
* TGN: 7015678

 |

* Wd Datuak: Q127091
* Commonscat Multimedia: Pearl Harbor

21°21′43″N 157°57′13″W﻿ / ﻿21.36194°N 157.95361°W﻿ / 21.36194; -157.95361
**Christian Gálvez Montero** (Móstoles, Madrilgo Erkidegoa, 1980ko maiatzaren 19a) espainiar telebista aurkezle, aktore eta idazle bat da. Patricia Pardo kazetari eta aurkezle galiziarrarekin ezkonduta dago.

Ibilbidea
---------

Magisteritza eta Ingeles filologiako ikasketak hasi bazituen ere, ez zituen inoiz amaitu. Telebistan bere lehenengo agerraldia 15 urte zituela egin zuen Médico de familia telesail espainiarrean. Ondoren, Al salir de clase eta beste telesail batzuetan ere noizbehinkako agerraldiak egin zituen.

Urte batzuk beranduago aurkezle laneran hasi zen hainbat programatan, baina bereziki ezaguna egiten hasi zen *Caiga quien caiga* (2005-2007 bitartean Manel Fuentes aurkezleak zuzendutako saioa) telebista programan erreportari aritu zenean.

2007. urtean Telecinco kateak *Pasapalabra* programa aurkezteko eskaintza egin zioen. Ordura arte Antena 3 kateko programa izan zen. Aurkeztu dituen urte guzti hauetan saioak arrakasta handia izan du, eta hainbat sari jaso izan ditu urte hauetan zehar. Hala nola, Ondas Sariak (2008). Horretaz gain, saio hau aurkeztu bitartean, beste saio batzuetako aurkezlea izan da aldi berean, beti ere Telecinco katean: el *reality show* *Operación Tony Manero* (2008);​ *Tú sí que vales* (2008-2013);​ *Debate de* *Supervivientes* (2009-2011), *El Reencuentro* (2011), *Acorralados* (2011) eta *¡Vaya fauna!* (2015).

Geroztik, hainbat liburu idazteaz gain, beste hainbat saio ere aurkezten aritu da. Izan ere, 2019. urtean *Pasapalabra* saioa berriro ere Antena 3 katean emititzera pasa zen. Horiek horrela, *Alta tensión (2021)* saioa aurkezten hasi zen eta 25 palabras (2022-2023) izan da aurkezle moduan egin duen azkeneko lana.

Bizitza pertsonala
------------------

Mostolesen jaio zen. 2007. urtean aurkezle zen saioan Almidena Cid gimnasta ohia ezagutu zuen, eta urte horretan bertan bikote zirela aitortu zuten. 2010. urtean Torrelodonesen ezkondu ziren. 2021. urtearen amaieran bikoteak banatuta zeudela onartu zuen. Hilabete batzuk beranduago, 2022ko otsailan, telebista aurkezleak Patricia Pardo aurkezlearen bikote zela aitortu zuen. Urte horretan bertan ezkondu ziren, eta gaur egun bere lehenengo haurraren esperoan dago.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** IMDBko fitxa irakurgai

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8345611
* Commonscat Multimedia: Christian Gálvez

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 107568945
* ISNI: 0000 0000 7757 1734
* BNE: XX4901810
* GND: 1141306271
* LCCN: n2015068458
* NKC: xx0265132
* SUDOC: 228270383

 |

* Wd Datuak: Q8345611
* Commonscat Multimedia: Christian Gálvez
**Elena Salvador Irigoyen** (Madril, 1868 - *Ibidem*, 1964ko azaroaren 12a) aktorea izan zen.

Biografia
---------

Santiago Rusiñolen olio-erretratua (1896).
XX. mendearen lehen hereneko Espainiako eszenaren adierazle nagusietako bat izan zen. 1900eko hamarkadan, Espainiako antzerki-konpainia nagusian, María Guerrero eta Fernando Díaz de Mendozarenean, sartu zen. Horiekin, garaiko dramaturgo nabarmenen lanak estreinatu zituen: Jacinto Benaventeren *La princesa Bebe* 1906,  *Campo de armiño* 1916 eta *La vestal de Occidente* 1919; Álvarez Quintero anaien *El genio alegre*, 1907, Ángel Guimaráren *La araña*, 1908;  Eduardo Marquinaren *Las jijas del Cid* 1908 eta *El retablo de Agrellano* 1913; Manuel Rivasen *Añoranzas* 1906 eta *La fuente amarga* 1910;

Francisco Villaespesaren *El alcázar de las perlas* 1911, 

edo Benito Pérez Galdósen *Alceste* 1914.

Komediarako dohaiak zituen, 1910ean *La corte de Faraó*n izeneko zarzuela ospetsua estreinatu zuen.

Espainiako Gerra Zibilaren ondoren, 1949an, Antonio Buero Vallejoren *Historia de una escalera*ren estreinaldian parte hartu zuen.

Bere karrera zinematografikoari dagokionez, 1926an *Cabrita tira al monte* lanarekin debuta egin zuen eta urtebete geroago *Katudun neska* filmean parte hartu zuen eta 1946an Argentinan Luis Motgerrek zuzendutako *Un beso en la nuca* filmean parte hartu zuen.

José Riquelme aktore eta zuzendariarekin ezkondu zen, 1905ean hil zen. Antonio Riquelme aktorearen gurasoak izan ziren. 

Elena Salvador bere jaiterrian hil zen 1964ko azaroaren 12an.

Sariak
------

Zinemako Idazleen Zirkuluaren dominak

| **Urtea** | **Kategoria** | **Filma** | **Emaitza** |
| --- | --- | --- | --- |
| 1950 | Bigarren mailako aktore onena | *Pequeñeces..* | Irabazlea |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Crítica del estreno de *La princesa Bebé* en el *Diario ABC* de 1 de abril de 1906. Visto el 27 de marzo de 2011
2. ↑  Estreno de *El genio alegre* en el Español. Visto el 27 de marzo de 2011
3. ↑    *Notas teatrales.*  16 de abril de 1908.
4. ↑  Crítica del estreno de *Alceste* en el *Diario ABC* de 22 de abril de 1914. Visto el 27 de marzo de 2011
5. ↑  Doña Elena Salvador, superviviente del estreno de *La corte de Faraón*, Diario ABC, 25 de octubre de 1975. Visto el 27 de marzo de 2011
6. ↑   «Premios del CEC a la producción española de 1950» *Círculo de Escritores Cinematográficos*.

Kanpo estekak
-------------

* Ficha en IMDb

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5829231
* Commonscat Multimedia: Elena Salvador

---

 |

* Wd Datuak: Q5829231
* Commonscat Multimedia: Elena Salvador
**Berbereen Matxinada Handia** K. o. 740tik 743ra gertatu zen (Hejiraren 122tik 125era) Hixam ibn Abd al-Maliken erresumaren pean, eta lurralde edo herri bat Damaskoko kalifa-herritik banatzeko lehendabiziko arrakasta izan zen, partziala izan arren. Jarijita predikari puristek hauspotuta (testu latinoetan *arures* deituak), omeiatar arabiar agintarien kontrako berbereen errebolta Tangerren hasi zen 739an, hasiera batean Maysara al-Matghari buru zutela. Errebolta Magreb osora (Ipar Afrikan) eta al-Andalusera zabaldu zen luze gabe, baita garaipen partziala eskuratu ere.

Al-Andalus iparraldea berbereen erretretaren unean (740-742)
Omeiatarrek eragotzi egin zuten Ifrikija (egungo Tunisia, Aljeria ekialdea eta Libia mendebaldea) eta al-Andalus (egungo Portugal, Espainia eta Niza-Montpellier-Carcasonako lur-zerrenda) zati handi bat matxinatuen eskuetan erortzea, baina Magreb eta Ifrikija gainerakoan ez zen inoiz berreskuratua izan. Omeiatarren Kairuan probintzia hiriburua atzematen huts egin ondoren, armada errebelde berbereak desegin egin ziren, eta Magreb zatikatutako jaurerri berbere txikitan geratu zen banatuta, tokiko buruzagien eta iman jarijiten agindupean.

Bete-betean eragin zion al-Andalus iparraldean euskal lurraldeen mugetan kokatutako berbere gotorleku eta kanpamentuei, haien posizioak utziz eta talde armatutan hegoaldera abiatuz (739-742). Berbereen Matxinada Hixam kalifaren erresumako porrot militar handiena izan zen segur aski. Hartatik, kalifa-herriaz kanpoko lehendabiziko estatu musulmanak sortu ziren. Batzuek, Marokoren independentziaren hastapentzat jo izan dute, Maroko ez baitzen ekialdeko kalifaren agintearen edo atzerriko beste indarren menpe eroriko XX. mende arte.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q759998

 |

* Wd Datuak: Q759998
**Teresita Silva**, jaiotzaz **María Teresa Penella Silva** (Valentzia, 1911 — Madril, 1960ko urtarrilaren 26a), valentziar vedettea, abeslaria eta aktorea izan zen. *El misterio de la Puerta del Sol* (1929), Espainiako lehen film soinudunaren protagonistetako bat izan zen.

Biografia
---------

Manuel Penella Moreno eta Manuel Penella Raga konpositoreen alaba eta biloba zen, hurrenez hurren, Manuel Penella de Silva kazetari eta idazlearen arreba eta Magdalena Penella Silvaren (Ramón Ruiz Alonso politikariarekin ezkondua) ahizpa, Emma Penella, Elisa Montés eta Terele Pávez aktoreen izeba, Emma Ozores aktorearen izeba-amona zen.

Lan ibilbidea
-------------

Antzerki-debuta 1928an egin zuen, Salvador Videgainek zuzendu zuen konpainian, Madrilgo Atocha antzokia inauguratu baitzuen. Garai batean erretitratuta egon ondoren, *El misterio de la Puerta del Sol* (1929), Espainiako lehen film soinudunaren protagonistetako bat izan zen, Juan de Orduñak zuzendua.

Lola Membrives antzerki-konpainiako paperetan nabarmendu zen. Luis Sagi-Velarekin lan egin zuen 1940ko hamarkadatik, soprano komiko gisa, hamabost urtez, eta hainbat musika-ikuskizun estreinatu zituen, hala nola Q*ué sabes tú* (1943), *Llévame en tu coche* (1944) edo *Al sur del Pacífico* (1955). Antonio Martelo aktorearen bikotekidea zen.

### Heriotza

Bat-batean hil zen, 49 urte zituela, 1960ko urtarrilaren 26an, Celia Gámez konpainiarekin ikuskizun bat estreinatu baino egun batzuk lehenago, Zarzuela antzokian, non bigarren vedette gisa parte hartzen baitzuen, medikuen kontrolik gabe argaltzeko erregimen gogorra jasan ondoren.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2     *1ª PELICULA SONORA ESPAÑOLA. TERESITA SILVA CANTA LA TIRANA.*  (Noiz kontsultatua: 2022-12-04).
2. ↑    *https://es.wikidat.com/info/teresita-silva.* .
3. ↑   Cerezo, Juan José Videgain.  (2005). *La auténtica vida e historia del teatro.*  Vulcano (Noiz kontsultatua: 2022-12-04).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «9781724872289: Teatralerias: Tres siglos de arte en las sagas artísticas españolas. - Videgain, Juan José: 1724872281 - IberLibro» *www.iberlibro.com* (Noiz kontsultatua: 2022-12-04).

Kanpo estekak
-------------

* Bideoa: 1ª PELICULA SONORA ESPAÑOLA. TERESITA SILVA CANTA LA TIRANA

* «Teresita Silva», biografia itsu.webcindario.co

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5648915
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87717984
* ISNI: 0000 0004 2826 2694
* BNE: XX867692

 |

* Wd Datuak: Q5648915
**Waffen-SS** zirelakoak Schutzstaffel edo SS indar armatuen elitezko borroka talde bat zen. Heinrich Himmler komandantea buru zutelarik, Waffen-SS indar armatuek Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuten. Gerra hau amaitu ostean buruzagietako batzuk gerra krimenengatik epaituak izan ziren.

Alderdi Naziaren babes eta borroka unitate gisara ekin zioten, azkenik 950.000 gerlariz osatutako indar armatu bat bilakatu zen arte, horietatik 352.000 inguru gerra ekintzan hil ziren, eta beste 50.000 desagertutzat jo ziren.

Beraien ideologia irmoagatik eta Alemaniako gudaroste guztiak kontuan hartuta arma hobeagoak zituztelako, parte hartu zuten gudetan gudari irmoagoak eta sendoagoak izan ziren. Alemaniarrentzat gauzak txarto zihoaztenean "suhiltzaile" moduan bihaltzen zituzten frontearen leku batetik bestera. Irmotasun, sinismen, indar eta leialtasunaren zentzuan, Erdi Aroko Tenpluko ordenarekin aldera daitezke Waffen SSko gudariak. Hala eta guztiz ere, bere sendotasun eta zindotasunaren ospeaz gainera, gupidagabetzat jo izan ziren bai Alemanian baita etsaien artean ere, eta Reichak gerra galtzean, gudari hauek jaso zituzten zigorrik gogorrenak.

Waffen-SS ikurpean 25 herrialde ezberdinetako gizonak borrokatu ziren. Nurenbergeko epaiketetan Waffen-SS indar armatuak gerra basakeriagatik eta krimenetan parte hartu zuten erakunde kriminal gisara epaituak izan ziren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q153626
* Commonscat Multimedia: Waffen-SS

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 268283346
* ISNI: 0000 0001 2353 4871
* BNF: 12321373n (data)
* GND: 67738-3
* LCCN: n79055436
* NKC: kn20020322101
* SUDOC: 027412784
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q153626
* Commonscat Multimedia: Waffen-SS
*Verano azul* telesaileko Desi pertsonaia izan zen.
**Cristina Torres** (Madril, 1963ko uztailaren 25a) madrildar aktorea eta erizain laguntzailea da, *Verano azul* telesailean Desiren papera antzeztu zuelako bereziki ezaguna.

Lan ibilbidea
-------------

Hamahiru urte besterik ez zituela ekin zion interpretazioari Narciso Ibáñez Serradorren *¿Quién puede matar a un niño?/ Nork hil dezake haur bat?* (1976) filmean. Urte batzuetan paper txikiak antzeztu zituen zenbait film eta telesailetan, hala nola, José Luis García Sánchezen *Las trucha*s (1978), *Escrito en América* (1979) edo *Fortunata y Jacinta* (1980).

### Verano azul telesaila

1981-1982 denboraldian lortu zuen arrakastarik handiena. Aukera handia izan zuen Antonio Mercerok, bere ahizpa Pilar Torresekin batera, *Verano azu*l (1981) serieko nerabe-taldeko kide gisa hautatu zuenean. Segur aski, Espainiako telebistaren historian errepikapen gehien izan duen telesaila izan da, eta oihartzun handiena izan duenetako bat.

Cristina Desi izan zen, banandutako gurasoen alaba den neska (Concha Cuetosek eta Carlos Larrañagak interpretatua). Desik ez zuen hain gustuko bere burua fisikoki, eta konplexutasun pixka bat izan zuen Bearen pertsonaiaren aurrean (Pilar Torresek interpretatua), koadrilako polita. 

Telesailak Espainian izan zuen oihartzuna hainbestekoa izan zen, non Cristina Torres, gainerako aktoreak bezala, garaiko arte eta komunikabideen panoramarik ezagunenetako bat bihurtu zen. Telesaila estreinatu eta ia berrogei urtera, aktorea nahiko maiz agertzen da telebistako hainbat irratitako oroitzapen-programetan, pertsonaia ospetsu egin zuela gogoratzeko.

#### Ondoren

Hala ere, haren ondorengo karrera ez zen hain ona izan. Beste film batzuk egin zituen, hala nola *Hundra* (1983), oihartzun handirik gabe. Nabarmenena Ramón Fernándezen *A tope* (1984) da, garai hartan Madrileko mobida delakoaren goraldi bizian zegoenaren isla izan nahi zuen filma.

### Erizain laguntzaile

Azkenik, Cristina Torres interpretazioaren mundutik erretiratu egin zen, Pilar ahizpa zaharrenarekin batera Gómez Ulla Defentsaren Ospitale Zentralean, Carabanchel-Aluche inguruan, erizaintzako laguntzaile gisa lan egiteko.

### Bizitza pertsonala

Ezkondu egin zen, alaba bat izan zuen, gero banandu egin zen eta gero berriro ezkondu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Qué fue de Cristina Torres, la 'Desi' de Verano Azul» *www.que.es* 2021-11-05 (Noiz kontsultatua: 2022-12-03).
2. 1 2   **(Gaztelaniaz)**  *Así es hoy Cristina Torres, Desi en ‘Verano azul’.*  (Noiz kontsultatua: 2022-12-03).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ochoa, Marina.  (2021-10-25). «¿Qué fue de Desi después de Verano Azul? Así es la vida de Cristina Torres en la actualidad» *Divinity* (Noiz kontsultatua: 2022-12-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5791533

 |

* Wd Datuak: Q5791533
**Lurmuturreko kolonia** (nederlanderaz: *Kaapkolonie*; ingelesez: *Cape Colony*) Hegoafrikako lurralde bat izan zen, hasieran Herbehereen mende egon zena (1652-1795), eta ondoren Britainia Handiaren mende (1795-1910). Koloniaren ereserkia ''God Save the Queen'' izan zen.

Ozeano Atlantikotik hasi eta ekialdera zabaltzen zen. Bertan bizi ziren xhosekin hainbat gudu egin ondoren, lurraldearen mendebaldeko muga Fish ibaian ezarri zen. Bestalde, iparraldeko muga ezartzeko Orange ibaia erabili zen denbora askoan. Muga horrek Orange ibaiaren iparraldeko zeuden Botswana hegoaldeko lurrak koloniarekin batu ziren unera arte iraun zuen.

Jan van Riebeeck, Lurmuturreko kolonia izena hartu zuen lurretara iritsi zen unean.
Lurmuturreko kolonia Jan van Riebeeck komandante herbeherearrak —Ekialdeko Indietako Herbeheretar Konpainiarentzat (*Vereenigde Oostindische Compagnie*) lan egiten zuen— 1652an Lurmutur Hiria sortu zuen unetik existitzen hasi zen.

«Frantziar Gerra Handia» izenaz ezagutzen den garaiaren hasieran (garai horrek Napoleondar Gerrak barne hartzen ditu), Napoleonek Herbeheretar zazpi probintziak menderatu zituen, Britainia Handiaren hainbat lurrekin batera. 1798an, Ekialdeko Indietako Herbeheretar Konpainiak bere mende zeuden lurrak Bataviako Errepublikari eman zizkion: urte horretan bertan, konpainia likidatu egin zen diru faltarengatik. Britainia Handiak 1803an Bataviako Errepublikari Lurmuturreko kolonia itzuli zion.

Frantziaren aurkako guduek bere horretan segitzen zutenez, britainiarrek ekialde urrunera joateko bideak kontrolpean edukitzeko eta Napoleon lurralde horretatik kanpo mantentzeko, 1806an Blaauwbergo gudua irabazi ondoren, Lurmuturreko kolonia bereganatu zuten.

1806ko urtarrilaren 8an, kolonia britainiarren mendeko lur gisa aitortu zen eta beraien mende segitu zuen, 1910ean Hegoafrikar Batasuna estatu unitario gisan sortu zen arte. Une hartatik aurrera, Lurmuturreko probintzia izena hartu zuen.

Ikus, gainera
-------------

* Lurmuturreko probintzia
* Lurmutur Hiria
* Herbeheretar Inperioa
* Britainiar Inperioa

Kanpo estekak
-------------

* Wikimedia Commonsen **Lurmuturreko koloniari** buruzko hainbat multimedia fitxategi daude.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q370736
* Commonscat Multimedia: Cape Colony

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 22148120436794790133
* GND: 63166-8
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q370736
* Commonscat Multimedia: Cape Colony
**Midwayko gudu**a Bigarren Mundu Gerran, japoniar eta estatubatuar armadek borrokatutako guda garrantzitsu bat izan zen, 1942ko ekainaren 4tik 7ra. Izena Midway Atoloitik datorkio. Japoniar gudarosteak galdu zuen lehena izan zen, lau hegazkin-ontzi hondoratuta: *Akagi*, *Kaga*, *Hiryu* eta *Soryu*. Estatubatuarrek, ordea, Yorktown hegazkin-ontzia soilik galdu zuten. Guda erabakigarri hartatik aurrera, japoniarrek itsasoan zuten nagusitasuna betiko galdu zuten: haien konkistak eten egin ziren eta AEBek, aldiz, Japoniar Inperioaren aurka egiten zituzten erasoaldiek gero eta indar handiagoa izan zuten.

Aurrekariak
-----------

Pearl Harborreko ekintzarekin hasi zen Bigarren Mundu Gerran Ozeano Barea frontea deitzen dena. Hasieratik Isoroku Yamamoto almirantearen estrategia Estatu Batuetako hegazkin-ontziak deuseztatzeko helburu nagusia zuen. Pearl Harborren ez zuen lortu, ez baitzeuden han; hori zela eta, japoniarrek nahi zuten gudu erabakigarria (*kessen kantai* japonieraz) ezin izan zuten lortu. Hala eta guztiz ere, kontzeptu hori ez zitzaien gerra osoan ahaztu.

1942ko apirilaren 18an, James H. Doolittle estatubatuar teniente-koronelak Tokio eta Japoniako beste hiri batzuk bonbardatu zituen. Japoniarren ustetan, hiriburua erasoezina zen, eta erasoaren ondorioz neurriak hartzea erabaki zuten, horrelakorik berriro gerta ez zedin. Tokiori B-25 bi motordun hegazkinek eraso egin zioten eta japoniarrek uharte batetik abiatu zirela oker pentsatu zuten: haien ustez, hegazkin horiek ezin ziren hegazkin-ontzi batetik aireratu (izatez Hornet hegazkin-ontzitik irten ziren).

Eraso horrek Yamamotori behar zuen aitzakia eman zion. Aspaldi planeatua zuen Midway uharteetako inbasioa, haren bidez, base aurreratua lortzeko, babes-perimetroa zabaldu eta gudu erabakigarria lortzeko, estatubatuarrek irlak defendatzen saiatzen baziren.

Kontuan hartzekoa da halaber koral Itsasoko gudua 1942ko maiatzean izan zela. Haren ondorioz, Shokakuk eta Zuikakuk, japoniar hegazkin-ontzi modernoenek, ezin izan zuten Midwayko guduan parte hartu, estatubatuar hegazkinen erasoek bati txikizio ugari egin zikiotelako, eta hegazkinen eskifai berriak itsas gudarako teknikak ikasteko beta nahikoa izan ez zuelako. Gauzak horrela, pilotu askok ez zuten behar adinako prestakuntzarik.

Era berean, AEBek bazekiten japoniarrek noiz eta nola eraso egin behar zuten, Code Talkers izeneko informazio zerbitzuari esker.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q173034
* Commonscat Multimedia: Battle of Midway

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX540641
* GND: 4119941-8
* LCCN: sh85085053
* NKC: ph117885
* NARA: 10640464
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q173034
* Commonscat Multimedia: Battle of Midway
**Tubal** (georgieraz: ტუბალი; hebreeraz: תובל edo תבל tuˈbal), Hasiera liburuaren arabera, Jafeten semea eta Noeren biloba izan zen.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Hauek dira Sem, Kam eta Jafeten, Noeren semeen, ondorengoak, uholde ostean izan zituztenak.
Jafeten semeak Gomer, Magog, Madai, Jaban, Tubal, Mexek eta Tiras izan ziren. |  » |
| —Hasiera 10, 1-2 |

Flavio Josefo judu historialariari jarraitzen zioten aditu askok *Iber*- Iberiako kaukasiarren aitatzat jotzen zuten. Izan ere, Josefok zioenez, «Tubalek tiberiarrak sortu zituen, egun *iberiarrak* izena dutenak». Hori zela eta, Jeronimo Estridongoak, Isidoro Sibiliakoak eta Nennius galestar monjeak tribu italikoen eta iberiarren arbasotzat jo zuten Tubal.

Espainiako mitologian Isidoro Sibiliakoak beste urrats bat eman zuen Hispania bisigodo katolikoaren batasunari begira. Jatorrizko iberiarrak eta etorri berriak ziren bisigodoak, inbasoreak, ahaidetu egin zituen hauek Tubalen anai Magog-en ondorengo bihurtuz.

Kataluniako mitologiaren arabera, k. a. 2157an Tubal familiarekin Jaffatik atera eta Francolí ibaiko bokalera ailegatu zen, non Tarraho bere semearen izena zuen hiri bat —egungo Tarragona— eratu zuen. Handik Ebrora joan zen (haren bigarren semeak Iber izena omen zuen), non hainbat hiri eratu zituen, besteak beste Amposta. Tubal 155 urtez Iberiako erregea izan zen, eta Iberrek ordezkatu zuen. Kondaira Erdi Aroan ospetsu bilakatu zen, eta adibidez San Juan de la Peñako kronikak eta Alfontso X.a Gaztelakoak errepikatu zuten.

Euskal mitologian tubalismoaren ideia Ximenez Arradakoak hedatu zuen lehenengo, eta ondoren Esteban Garibaik anplifikatu zuen, euskal apologisten aitzindaria. Andres de Poza urduñarrak Tubal euskaldunen arbasoa zela adierazi zuen. Hiru mende geroago Agosti Xahok *Histoire primitive des Euskariens-Basques* bere liburuan Aitorren elezaharra asmatu zuen, Tubalen oinordekoa zela esanez. Kondaira horrek Euskal Herriko historiari buruzko sinesmen errotu bat osatu zuen, tubalismo izenekoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Javakhishvili, Ivane.  (1950). *Historical-Ethnological problems of Georgia, the Caucasus and the Near East.*  Tbilisi, 130–135 or..
2. ↑  Azurmendi, J. 2023: "Laus Spaniae" in *Europa bezain zaharra*, Andoain, Jakin. 19-31.or.
3. ↑   Pujades, G.. *Crónica Universal del Principado de Cataluña.* .
4. ↑   Gabilondo Alberdi, Joseba.  (2013). «Spanish nationalist excess: a decolonial and postnational critique of Iberian studies» *Prosopopeya: revista de crítica contemporánea* (8): 23–60. ISSN 1575-8141. (Noiz kontsultatua: 2022-08-23).
5. ↑  Joxe Azurmendik, Garibairekin batera, Lope Gartzea Salazar eta Juan Martinez Zaldibiakoa ere aipatzen ditu tubalismoari lotuta. Mitologia hori espainiarrei ikasia dela ere gehitzen du. Ik. Azurmendi, J. 2023: "Laus Spaniae" in *Europa bezain zaharra*, Andoain, Jakin. 30.or.
6. ↑   Ruiz Vega, Antonio.  (2002). *Los hijos de Túbal. Mitología hispánica: dioses y héroes de la España Antigua.*  ISBN 84-9734-054-X..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1481766

 |

* Wd Datuak: Q1481766
San Marko, Ebanjelioa idazten
**Markoren Ebanjelioa** Jesukristoren bizitza eta eginak kontatzen dituzten lau ebanjelio kanonikoetakoa da. Adituen arabera lehenengo idatzitako ebanjelioa da, gutxi gorabehera K.o. 65 urtean agertu zela diote. Ebanjelio honen idazlea Marko da, Itun Berriko zenbait pasartetan agertzen da, besteak beste San Pauloren jarraitzaile gisa.

Ebanjeliorik laburrena da, Jesusen bataiotik piztuerara artekoak kontatzen ditu. Jatorri heleniarreko kristauei idatzita dagoela dirudi, gehienbat Israel herriaren hizkuntza eta erlijioa ezagutzen ez dituztenei egindako azalpenak agertzen direlako. Adituen arabera ebanjelio hau Erroman idatzi zen.

Lehenengo idatzi zen ebanjelioa izanda, besteengan eragin handia izan du, bereziki Mateoren eta Lukasen ebanjeliotan.

Kanpo estekak
-------------

* Markosen ebanjelioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107388
* Commonscat Multimedia: Gospel of Mark
* Wikisource Jatorrizko testuak: Biblia/Markos

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 179823714
* BNA: 000058950
* BNF: 120084265 (data)
* GND: 4037658-8
* LCCN: n78095773
* NKC: unn2006374699
* SUDOC: 02820106X
* BIBSYS: 90058081

 |

* Wd Datuak: Q107388
* Commonscat Multimedia: Gospel of Mark
* Wikisource Jatorrizko testuak: Biblia/Markos
**Salvador Martín Mateos** (Ordizia, Gipuzkoa, 1956ko uztailaren 1a) euskal herritar kirol kazetari bat da. 1990eko hamarkadatik TVE espainiar telebista kateko kirol aurkezlea da, maiz Telediario albistegietako kirolen atala aurkezteagatik ezaguna da. Aurkezteko estilo lasaia, baikorra eta jatorra du.

Ibilbidea
---------

Madrilgo Complutense Unibertsitatean Kazetaritza, Ikusentzunetako Zientzietan eta Hezkuntza Fisikoan lizentziatua da.

RNE irrati katean kazetari, zuzendari eta aurkezle lanetan hasi zen, tartean honako irratsaioetan: *Centro Deportivo*, *España en la memoria*, *Los gatos pardos*, *Alborada*, *Traje de noche*, *El fin de semana me sentó fatal*, *Área 15* eta *Estudio 15-17*.

1992an TVE telebista katean lan egiten hasi zen, *Telediario 1*, *Telediario2*, *Telediario 3*, *Telediario Fin de Semana*, *Domingo Deporte*, *Si, Dígame*, *A mi manera*, *Teledeporte*, *Deporte Noche* eta *Cerca de las Estrellas* saioetan parte hartuz.

TVE kateko kazetari gisa hainbat kirol ospakizun garrantzitsuren zuzeneko berriemailea izan da, tartean 1992ko Bartzelonako Olinpiar Jokoak, 1996ko Atlantako Olinpiar Jokoak eta 2000ko Sydneyko Olinpiar Jokoak.

Hainbat elkarrizketetan bere burua errealzale edo txuri-urdin izatea aitortu izan du, izan ere, haurra zela aitarekin Atotxa futbol zelaira Errealaren partiduak ikustera joaten baitzen.

Ereferentziak
-------------

1. ↑  Alvador Martín Mateos nació el 1 de julio de 1956 en Ordizia, Guipúzcoa. Es licenciado en Periodismo y Ciencias de la Imagen Visual y Auditiva por la Universidad Complutense de Madrid y profesor de Educación Física.. Erreala.com **(Gaztelaniaz)**

Kanpo loturak
-------------

* Salvador Martín kazetariari burututako elkarrizketa. Escuela de PResentadores de Televisión. Youtube.com **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q34309914
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 1141154381063130292071

 |

* Wd Datuak: Q34309914
*Ez nahasi Transvaal eskualdearekin*, *Transvaalgo Errepublikarekin (1852-1902)* *edo Transvaal probintziarekin (1910-1994).*

**Transvaal kolonia** 1902tik 1910era iraun zuen egitura izan zen, Erresuma Batuaren administrazioaren eta okupazio militarraren menpean. Hegoafrikar Errepublika ordezkatu zuen 1902an (hura baino muga zabalagoekin), eta 1910etik aurrera, lurralde osoa Hegoafrikar Batasun berriaren barruan integratu zen, Transvaal probintzia bihurtuta.

Boerren Bigarren Gerrako ingeles gotorleku bat (Vereeniging)

Gerraostea
----------

Boerren Bigarren Gerran, Erresuma Batuak boer errepublikak (Orangeko Estatu Librea eta Hegoafrikar Errepublika) garaitu zituen. Vereenigingeko Itunean, boerrek Eduardo VII.aren agintea onartu zuten, eta ingelesek gerrak suntsitutako lurraldeen berreraikuntzan parte hartzeko konpromisoa hartu zuten, preso eta iheslarien itzulera erraztuta eta neerlanderazko kultura errespetatuta. Hala ere, aurrerantzean Transvaal kolonia izan zen horretan, Erresuma Batuko administratzaileek populazioa «ingelesteko» politikak bultzatuko zituzten.

Boerren aldeko jarrera
----------------------

Transvaalgo urre meatzeak, 1911. urtean.
Gerra amaitu zenetik legebiltzarraren gehiengoa britainiarren esku egon zen; 1904tik aurrera, boerrak politikoki antolatzen hasi ziren, eta hurrengo urtean Het Volk alderdi bateratua sortu zuten; haien helburua boerren eta britainiar administratzaileen arteko adostasuna lortzea zen. Ingelesen alderdietan ere zati handi bat Transvaalen autonomiaren alde zegoen, eta 1907ko hauteskundeetan gobernua boerren esku geratu zen. Beste hiru kolonietan ere (Natal, Orange eta Lurmuturra) emaitzak antzekoak izan ziren; lauen ordezkariak herrialde bateratua osatzeko pausuak ematen hasi ziren. Horrela, boer eta ingelesen arteko adostasunez, 1910ean Hegoafrikar Batasuna sortu zen; eta haren barruan, Transvaal probintzia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *Census of the British empire. 1901.*  (Noiz kontsultatua: 2013-12-26).
2. ↑   Oakes, Dougie.  (1992). *Illustrated History of South Africa – The Real Story.*  Reader's Digest ISBN 9781874912279..
3. ↑   **(Ingelesez)** Bright, Rachel.  (2013). *Chinese Labour in South Africa, 1902-10: Race, Violence, and Global Spectacle.*  Palgrave Macmillan ISBN 9781137316578..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1187978
* Commonscat Multimedia: Transvaal

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 129669308
* GND: 517203-2
* LCCN: n80061133

 |

* Wd Datuak: Q1187978
* Commonscat Multimedia: Transvaal