recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Auto-Tune** (edo **autotune**) Antares Audio Technologiesek 1997an sortutako audio prozesadore bat da. Zehaztasun faltak eta akatsak ezkutatzeko erabiltzen dute, beraz, artista askori afinazio zehatzagoko grabazioak egiteko aukera eman die. Auto-Tune, efektu eta soinu interesgarriak lortzeko baliabide artistiko bezala ere erabiltzen dute.

1998an Cher abeslariak «Believe» abestian distortsio efektua sortzeko erabili zuen. «Believe» software hori helburu horrekin erabili zuen lehen grabazio komertziala izan zen. Abesti honen arrakastaren ondoren, "Cher efektua" ere deitu zioten. Auto-Tuneak grabazioen eta zuzeneko emanaldien arteko aldea jar dezake, batzuetan nabarmena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Slang.  (2018-03-06). *El uso del Auto-Tune como instrumento en la actualidad.* .
2. ↑   **(Ingelesez)** Lee, Chris.  (2008-11-15). «The (retro) future is his» *Los Angeles Times*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q784762
* Commonscat Multimedia: Auto-Tune

---

 |

* Wd Datuak: Q784762
* Commonscat Multimedia: Auto-Tune
***Autorretratua 63 urterekin*** Rembrandt margolari herbeheretarrek 1669an olioa oihal gainean egindako margolana da. Londreseko National Galleryn ikus daiteke, *Self Portrait at the Age of 63.* izenburupean. Galeriak 1851ean erosi zuen. Margolan hau Rembrandten azkenetariko bat izan zen, urte bereko urrian hil egin baitzen. Ezkerrean sinaduraren aztarnak eta data ikus daiteke: "t[?].f./1669".

Kontserbazioa
-------------

Margolana ez zegoen oso egoera onean eta, horregatik, 1967an garbiketa egin zitzaion. Orduan, izenpe izorratua eta data aurkitu ziren. X izpien bidez margolaneko marrazkian bi alterazio edo "pentimenti" aurkitu ziren: txanoa, batetik, hasieran handiagoa zen eta zuri kolorekoa; eskuak, bestetik, irekita zituen eta pintzelak heltzen zituen, *Autoerretratua margoa eta pintzelekin* margolanean bezala. Eskuak bilduta erakustean eta pintzelik gabe gure atentzio guztia aurpegian zentratu egiten da.

Azterketa
---------

Rembrandt margolariak haren bizitzaren zehar autorretratu ugari egin zituen. Horri esker haren garapen artistikoa eta pertsonala oso ondo ezagutu daiteke. Horrelako lanen bitartez bere burua hobeto ezagutzeko lan pertsonala egiten omen zuen. Autorretratu hau azkenetariko bat da eta, besteen bezala, haren burua oso modu errealista jaso zuen: zimurdurak, sudur handia, bere kapela, ile gutxi... Margolariaren begirada ikusleari begira dago.

Eszena oso iluna da, agian zahartzaroaren itzalak adierazteko, eta erdian haren aurpegia da nagusi. Aurreko beste autorretratuetan Rembrandt beste motatako arropez eta tresnez hornituta agertzen zen; oraingo honetan, aldiz, naturaltasun osoz agertzen zaigu, etxeko arropaz jantzita. Modu batez, bakardadea, bakartegia erakusten zuen. Aurpegiak hausnarketa, pentsamendua adierazten du.

National Galleryn badago beste lan bat, 1640koa, non antzeko jarrera eta begirada erakusten dituen. Tartean 29 urte igaro ziren.

1640an egindako autorretratuan antzeko jarrera erakutsi zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  L. Cirlot (zuz.), *National Gallery*, «Museos del Mundo» bilduma, I. liburuki, Espasa, 2007. ISBN 978-84-674-3804-8, 101.or.

Kanpo-estekak
-------------

* National Galleryaren weborrian margolanaren fitxa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3630743
* Commonscat Multimedia: Self-portrait (Rembrandt, 1669)

---

 |

* Wd Datuak: Q3630743
* Commonscat Multimedia: Self-portrait (Rembrandt, 1669)
Carnanoko gaztelua, familiaren etxeetako bat
**Baschi** Italiako Erdi Aroko familia garrantzitsua izan zen. XIII. eta XIV. mendean izan zuen bere momenturik gorena. 60 gaztelu kontrolpean izan zituzten, Umbria, Toskana eta Marketan. Familia honetako kideek mendeetan zehar hainbat kargu izan zituzten, horietako batzuk Capitano del Popolo, Malta eta Rodaseko Zaldun, Podestà eta Aitasantuaren edo Veneziako jeneral izan ziren. Leinu honetako kiderik ezagunen artean dago Bindo de'Baschi, "Pastacalda" izenaz ezaguna, Umbriako gibelinoen komandantea. 27 urterekin hil zen Orvietoko gudan, 1313an edo Ranuccio de'Baschi, familiaren distira itzuli zuena eta Baschiko udalerrian dagoen jauregia eraiki zuena. Azken honekin erlazioan hainbat familia garrantzitsu daude, adibidez Aldobrandeschi, Farnese, Orsini, Caetani, Baglioni, Alviano, Monaldeschi eta Vitelleschi familiak.

Historia
--------

Etxearen jatorriaren inguruan eztabaida dago. Teorietako bat Ugolino izeneko noble batekin hasi zela dio, XI. mendearen bukaeran bizi izan zena. Bere ondorengoa izan zen Ranieri II.ari Frederiko I.a Bizargorriak Inperioko Konte titulua eman zion. Beste teoria baten arabera, Pericle Perali historialariak defendatzen duena, Baschi familia lonbardiar familia baten ondorengoak dira, Atti eta Marsciano familietan gertatzen den bezala.

Baschi familiak historia luzea izan zuen anai eta senideen arteko gatazken inguruan. Frantzisko Asiskoak familia ezagutu zuen 1217. urtean, eta honek mediazio papera egin zuen familiaren bi aldeen inguruan. Erromarako bidairen batean edo, agian, Parisera joateari uko egin zion batean Carnano eta Teverinako gazteluak bisitatu zituen eta bertan bake mezua ematen hasi zitzaien. Familiaren bi aldeek, eskertuta, eraikin hustu bat eman zioten, Tiber ibaiaren ertzean. Bertan Frantzisko Asiskoa Pantanelli konbentu-baseliza eraikitzen hasi zen.

1751an Francesco Mariaren heriotzarekin, hainbat haustura eta gertakariren ondotik, familia bukatu zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3635526

 |

* Wd Datuak: Q3635526
**Baraga konderria** (ingelesez: *Baraga County*) Michiganko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua L'Anse da. 2010eko zentsuaren arabera 8.860 biztanle zituen, Baraga kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Baraga konderriak 2.768,1 kilometro koadro ditu. Horietatik 441,63 ura dira. Beste 2.326,47 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 3,2 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 8.860 pertsonetatik 6.691 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 86 dira. 635 beltzak edo afroamerikarrak. 1.130 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 13 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 6 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 385 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491140
* Commonscat Multimedia: Baraga County, Michigan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148934617
* LCCN: n81091922
* **Lekuak**
* OSM: 1898717
* TGN: 2000947

 |

* Wd Datuak: Q491140
* Commonscat Multimedia: Baraga County, Michigan
*Physcomitrella patens* goroldioaren lau ekotipo ezberdin.
Biologian, **ekotipoa** habitat, ingurune edo ekosistema zehatz batean genetikoki desberdintzen den populazioaren azpimultzoa da, ingurugiro baldintzek zehazturiko tolerantzia mugek eraginda. Ekologo askoren ustetan ordea kontzeptua anbiguoegia da, espeziazioaren hasierako pausu gisa hartzen da.

Prozesua
--------

Ingurune ezberdinetan dauden espezie beraren fenotipo desberdinak azaltzen dira geneek ingurunearekin daukaten elkarreraginaren ondorioz. Aldaketa geografiko gradualak aldaketa genetiko eta fenotipiko txikiak sortarazten ditu, azalaren kolorea adibide argia da, eta hainbat aldaera agertzen dira. Egoera honi klina esaten zaio. Aldaketa hauek denboran luzatzen badira espezie berrien sorrera ekar dezakete.

Adibideak
---------

* Elur-oreina: Tundrakoa, migratzailea, eta basoetakoa, sedentarioa. Aldaketa morfologikoak dituzte.
* Tucuxi izurdea: bi ekotipo ageri ditu, Hego Amerikako ibaietakoa eta Hego Atlantiar Ozeanokoa.
* Lur zizarea: Lau ekotipo desberdin ditu lurzoruan bizi den eremuaren arabera. Konposterako zizareek lur epel eta hezea dute gustoko; zizare epigeikoak azalean bizi dira eta ez dute zulorik egiten; zizare endogeikoek zulo horizontalak egiten dituzte eta azkenik zizare anezikoek zulo bertikalak egiten dituzte.
* Pinu gorria: Eskozia eta Siberia artean hedatzen da eta 20 ekotipo desberdin agertzen ditu. Guztiak elkarrekin hibrida daitezke.

Taxonomia
---------

Ekotipoak ez dauka maila taxonomikorik baina sarritan subespezie edo aldaera gisa izendatzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q296519
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D060146

 |

* Wd Datuak: Q296519
**Eduardo Abaroa Hidalgo** (San Pedro de Atacama, 1890eko azaroaren 15a - Calama, 1879ko martxoaren 23a) Boliviako merkatari eta enpresaburua izan zen, Boliviako armadaren hil ondoko soldadu-mailarekin ohoratua eta gerrako heroitzat hartua.

1879an, Peru eta Boliviako herrialde aliatuak Txilen aurka aurrez aurre jarri zituen Ozeano Bareko gerraren ondoren, Boliviako armadan sartu zen bere borondatez. Txileko inbasioan, erresistentzia zibilaren buru izan zen Topaterreko guduan, non hil egin zen. Gaur egun, Ozeano Bareko Gerrako Boliviako heroi garrantzitsuenetakotzat hartzen da, eta koronel graduarekin aintzatetsi zuten, hil ondoren.

Aurrekari familiarrak
---------------------

Abaroa kontable eta enpresaburua zen, eta Litoral departamenduan zegoen zilarrezko meategi batean lan egiten zuen, garai hartan Bolivian zegoen lurraldean. Garai hartan, Calama herri txiki bat zen, abere- eta mineral-karabanen igarobidea. Eduardo Abaroak larre eta ibarren zati bat zuen, aziendarako eta alpapa ekoizteko erabiltzen zena.

Abaroa familiakoa, San Pedro de Atacamako mendikarearen inguruko eremuko familia tradizionala, Juan Abaroaren eta Benita Hidalgoren zortzi seme-alabetatik bosgarrena izan zen. Bere anai-arrebak Cesaria, Guadalupe, 1850ean Mariano Franco Acuñarekin ezkondua; Ignacio (1833), Francisca Carangoriarekin ezkondua; Jose; Gregoria; Corina eta Irene (1842), Juan Bautista Ascárate Trujillorekin ezkonduta. 

Eduardo Abaroa Irene Rivero Pachasekin ezkondu zen eta bost seme-alaba izan zituen: Andrónico, Eugenio, Amalia, Antonia eta Juan Eduardo.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  González Pizarro, José Antonio - *La Emigración Boliviana En La Precordillera De La Región De Antofagasta, 1910-1930. Redes Sociales Y Estudios De Casos*- Proyecto Fondecyt 1070032, año 2.008, Universidad Católica del Norte.
2. ↑    *Eduardo Abaroa, la persona y el héroe.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3048308
* Commonscat Multimedia: Eduardo Abaroa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 26907061
* ISNI: 0000 0000 5103 9627
* LCCN: nr88004317
* Open Library: OL972566A

 |

* Wd Datuak: Q3048308
* Commonscat Multimedia: Eduardo Abaroa
**Egidio** (??? - 464) jeneral erromatarra izan zen.

Bizitza
-------

Ez dago batere garbi Egidio zer urtetan jaio zen. Galiako ipar zatiaren defentsa antolatu zuen erromatar jenerala izan zen. Hasiera batean Avito enperadorean zerbitzuan egon zen, eta ondoren Galiako agintari militar izendatu zuten. Maioriano enperadoreak, Galia bere onera itzultzeko misioa eman zion. Probintzia horretan, Maiorianok ez zuen izan Avitok izan zuen besteko ospe ona.

Karrera militarra
-----------------

Frankotar bere elkarkideekin, Lyon herria berreskuratu zuen, Maiorianoren agintealdian, burgundiarrei eman ondoren, Arlesen gertatu zen bisigodotarren aurkako gudu baten ondoren. Horrela, Teodoriko II.a, bisigodotarren erregea, hauen eta Mendebaldeko Inperioren arteko elkarkidetza berriztatzera behartuz.

461. urtean, Rizimerok, Maioriano akabatzea agindu zuen, Libio Severo enperadore berri izendatuz. Egidiok ez zuen enperadore berria onartu, eta bere burua independente izendatu zuen Galiako iparraldean. Ondorioz, burgundiarrek, Lyon eta Saona ibaiaren ibarra berreskuratu zituzten, horrela, Egidio, Galiaren hegoaldetik baztertuz.

Orleansko gudua
---------------

Egidiok bere kontura jarraitu zuen bisigodoen aurkako borroka, hauei, Orleansko guduan, 463. urtean irabaziz. Beharbada, Angersen ere borrokatu zuen, saxoiarren aurka.

Soissonseko erreinua
--------------------

Edozein kasutan, Egidiok, galiar-erromatar aristokraziak gobernaturiko lurralde bat sortu zuen Loira eta Somme ibaien artean. Beharbada, bere agintea galdu zuen frankotarren artean, hauek izan baitziren agintaritzat aukeratu zutenak urte batzuk lehenago.

464. urtean hil zen, edo, beharbada, 465. urtearen hasieran, lurralde haren agintea bere seme sen Siagriori utziz, beharbada, Pablo kontearen laguntzaz Loira inguruan. Siagriok agintari gisa jarraitu zuen 486. urte arte, Klovis I.a frankotarren erregearen aurka Soissonsen gertatu zen gudua galdu zuen arte.

Egidiok, 457. urtetik 464. urterarte gobernatu zuen Soissonseko erreinua.

Ikus, gainera
-------------

* Soissonseko erreinua

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q336937
* Commonscat Multimedia: Aegidius

---

 |

* Wd Datuak: Q336937
* Commonscat Multimedia: Aegidius
**Basalarrina Kultura Elkartea** Laudioko euskaldunak biltzeko asmoz eta Laudion hizkuntza normalkuntza bultzatzeko eta erdiesteko sortutako elkartea da.

Sorrera
-------

**Basalarrina Kultura Elkartea**, *Laudioko Euskaltzaleen Batzarrea* izeneko euskara elkartearen ekimenaz sortu zen. Euskara elkartea baino gehiago, euskaldunon elkarte bat osatu nahi zen. Elkartea osatzeko asanblada 1999ko urriaren 20an egin zen. Estatutu eta gainerako dokumentazioa 1999ko abenduan eraman ziren Eusko Jaurlaritzako erregistrora eta beraien erantzuna 2000an jaso zelarik, 2000an bertan hasi zen lanean euskararen normalizazioaren alde. Basalarrina elkartea, beraz, 2000 urtean sortu zela esan dezakegu.

Parte hartzea
-------------

**Basalarrina Elkartea**, sortu zenetik, Topagunea Euskara Elkarteen Federazioaren partaide da. 2010ean, Topagunearen Arabako beste zenbait euskara elkarterekin batera Arabagara izeneko Arabako euskaldunen elkarteen federazioaren sortzaile da.

Ekimenak
--------

Ez dira gutxi **Basalarrina elkarteak** urtean zehar egiten dituen ekintzak. Ezagunenak, agian, *Kultura Errota*, *Laburbira* zine emanaldia, *Irakurri Gozatu eta Oparitu* irakurzaletasuna bultzatzeko kanpaina, *Aiaraldeko zirkuitua*, *Hitzaldiak*, *Ikastaroak*, *Eskolen arteko umeen kantaldia*, *Olentzero*, ....

Laudion bertoko zein kanpoko beste zenbait elkarte kulturalek antolaturiko hainbeste ekimenetan ere, parte hartzen du: *inauteriak*, *aiaraldea.com*, *Euskal Herriko kantu txapelketa*, *Herriko jaiak*, *Korrika*, *Berbalagun*, *Euskal Herriko Mus txapelketa*, e.a.

Elkartearen helburu nagusia Hizkuntza Normalkuntza dela, berau erdiesteko *Laudion euskarak pauso bat harago* programa du abian. Programa honen bidez, Laudion diren erakunde kultural, publiko zein pribatuetan eragin nahi du, euskara eta euskaraz bizitzea guztion ardura dela ezagutarazteko.

Arlo ludikoa ere lantzen dugu eta *Kantuzaleak* ekimena aurrera eramaten dugu euskal kantak eta doinuak irakasteko eta kantatuz gozatzeko.

Azkenik, gure elkartearen egoitza Laudion euskaraz ekitaldiren bat edo antolatu nahi duen edonori uzten diogu; esaterako, Fi ta fik, Bertsozale elkartea, aiaraldea.com, Kirikiño, Udala, Ikastola, aek, e.a.

Ikus, gainera
-------------

* Topagunea

Kanpo estekak
-------------

* Elkartearen webgunea
* Topagunea euskara elkarteen webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254815

 |

* Wd Datuak: Q12254815
EURion patroia
**EURion konstelazioa** 1996az geroztik munduko zenbait billeteren diseinuetan agertzen den zirkulu-patroia da. Patroiak irudi softwareari irudi digital batean billeteak antzematea errazten dio. Horren bitartez softwareak billeteen erreprodukzioa blokea dezake diru faltsua sortzea eragozteko.

Patroia Markus Kuhn segurtasun-ikerlariak aurkitu zuen 2002. urtearen hasieran 10 €-ko billete batean billeteak erreproduzitzea eragozten zion Xerox etxeko kolore fotokopiagailu batekin saiakuntzak egiten ari zenean. Patroiari "EURion konstelazio" izena jarri zion, euro dibisaren ISO 4217aren izendapena (EUR) eta irudiaren antza duen Orion konstelazioaren izena elkartuz.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Ruiz Agundez, Igor; Nieves Acedo, Javier.  (2011ko otsailaren 1a). «EURion konstelazioa eguneroko billeteetan» *Elhuyar* (Noiz kontsultatua: 2018ko ekainaren 22a).

Ikus, gainera
-------------

* Esteganografia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q282208
* Commonscat Multimedia: EURion

---

 |

* Wd Datuak: Q282208
* Commonscat Multimedia: EURion
**E eguna** esaera (ingelesez, *D-Day*; frantsesez, *jour J*) kontzeptu militar bat da. Operazio bat egiteko eguna zehazteko balio du, eguna sekretuan mantenduta. Era berean, O-Ordua eta M-Minutua erabil daitezke zehaztasuna eskuratzeko.

Izena famatua egin zen Bigarren Mundu Gerran Normandiako Lehorreratzea izendatzeko erabili zelako, 1944ko ekainaren 6an. Hasiera batean, egun bat lehenago izan behar zuen, baina eguraldiak ez zuen lagundu eta Dwight D. Eisenhower jeneral estatubatuarrak egun bat atzeratu behar izan zuen. Ekainaren 6an, *Overlord operazioa* hasi zen, gauez. Gau hartan, estatubatuarren 101. eta 82. aire bidezko dibisioak jaurti ziren. Haien lana alemaniarren babes barreraren zati bat indargabetzea zen. Egun hartan, tropa aliatuak Frantziako ipar kostaldean sartu zirenean, alegia, Alemania naziak okupatutako Europa kontinentalaren askapenaren hasiera izan zen.

Ikus, gainera
-------------

* Normandiaren inbasioa
* Bigarren mundu gerra

Kanpo estekak
-------------

* D Egunari buruzko artikulua *Argia*n

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q206106

 |

* Wd Datuak: Q206106
**Azido klorikoa** (**HClO3**) kloroaren oxoazido bat da eta klorato gatzen aitzindari formala. Azido sendo bat da azidotasun konstantea -1 ingurukoa duena eta oxidatzailea ere bada.

Ezaugarriak
-----------

Azido klorikoa disoluzio akuoso hotzetan egonkorra da %30eko kontzentrazioa izan arte, gutxi gorabehera. %40ko kontzentrazioa baino zertxobait altuagoa duen disoluzioa presta daiteke, baldin eta kontu handiko lurrunketa bat egiten bada presio baxuetan. Kontzentrazio horietatik gora, azido kloriko deskonposatu egiten da jarraian ageri diren produktuak emateko, beste askoren artean:

{\displaystyle {\ce {8 HClO3 -> 4 HClO4 + 2 H2O + 2 Cl2 + 3O2}}}

{\displaystyle {\ce {3 HClO3 -> HClO4 + H2O + 2 ClO2}}}

### Arriskuak

Azido klorikoa oxidatzaile indartsua da, hori dela eta, substantzia organiko eta lurrunkor gehienak deflagratu egingo dira kontaktua izate hutsarekin.

Ekoizpena
---------

Azido sulfurikoa bario kloratoarekin erreakzionarazten badugu azido klorikoa lor dezakegu; baroi sulfato disolbagaitza hauspeatu egingo da:

{\displaystyle {\ce {Ba(ClO3)2 + H2SO4 -> 2 HClO3 + BaSO4}}}

Bada beste bide bat: azido hipoklorosoa berotzen badugu azido klorikoa eta azido klorhidrikoa lortuko ditugu:

{\displaystyle {\ce {3 HClO -> HClO3 + 2 HCl}}}

Erreferentziak
--------------

* Greenwood, Norman N.; Earnshaw, Alan (1997). Chemistry of the Elements (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. ISBN 978-0-08-037941-8.
* R. Bruce King, ed. (1994). "Chloric acid". Encyclopedia of Inorganic Chemistry. 2. Chichester: Wiley. p. 658. ISBN 0-471-93620-0.

Ikus, gainera
-------------

* Azido hipokloroso
* Azido kloroso
* Azido perkloriko

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q138809
* Commonscat Multimedia: Chloric acid

---

* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 7790-93-4
* RTECS: CN9750000
* ChEBI: 17322
* ChEMBL: CHEMBL1161633
* ChemSpider: 18513
* DrugBank: 14150
* PubChem: 19654
* UNII: Z0V9L75H3K
* KEGG: C01485
* SMILES: ID
* InChI: ID
* InChI key: ID
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 7790-93-4

 |

* Wd Datuak: Q138809
* Commonscat Multimedia: Chloric acid
**Bea Larrañaga Ibeas** (Errenteria, Gipuzkoa, 1975ko otsailaren 26a) aktorea eta klowna da.

Biografia
---------

Bea Larrañaga 2004. urtean ekin zion arte eszenikoetako prestakuntzari. 2008. urtetik klownaren artean espezializatzen ari da. Arlo horretan prestakuntza jaso du, hainbat irakasleren eskutik: Antton Valen, Pep Vila, Ana Pérez, Gardi Hutter, Lila Monti, Èlise Ouvrier, Aitor Basauri, Leo Bassi.… 

Intujai Teatro konpainia sortu zuen, May Gorostiagarekin batera. Intujaik era askotako arloak jorratzen ditu, Antzerkiaren Naturaren bitartez bizia erein, polinizatu eta loratzeko helburu soilarekin. Hainbat antzerki-jaialdi antolatzen ditu: AHOZ AHO, Ahozkotasunaren Nazioarteko Jaialdia Tolosa eta Ordizia (Gipuzkoa). ZIKLOIA, Antzerki jaialdia Tolosan (Gipuzkoa). AMAROTZEKO ANTZERKI ASTEA, Antzerki jaialdia Amarotzen,Tolosa. ANTZEZTAUN, antzerki jaialdia Ataunen.

Gaur egun, prestakuntza eta laguntza jasotzen du eta klown ikuskizunak prestatzen ditu.

*Aire hemendik* eta *Hemendik Parisera* saioak egiten ari da 2021ean. Bestalde, pailazo eta berdintasun ikastaroak ematen ditu.

Lanak
-----

* *A tomar viento fresco.*
* *De aquí a París. Hemendik Parisera.*
* *Aire hemendik*

* *Bonba bat naiz.Soy la Bomba*
* *Ama-Alu-Lur, sorgin baten ametsak.*

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Etxeberria, Aitor Garmendia. ««Euskal Herrian orain hasi gara pailazo mota ezberdinak ikusten»» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2021-08-03).
2. ↑   «Sobre mi/Nere buruz» *Bea Larrañaga* (Noiz kontsultatua: 2021-08-03).
3. 1 2   «Bea Larrañaga | Bea Larrañaga (Payasa-Clow» *Bea Larrañaga* (Noiz kontsultatua: 2021-08-03).
4. ↑   «Espectáculos/Ikuskizunak» *Bea Larrañaga* (Noiz kontsultatua: 2021-08-03).
5. ↑   Teatro, Intujai.  (2018-11-23). «INTUJAI TEATRO: AMA-ALU-LUR (sorgin baten ametsak)» *INTUJAI TEATRO* (Noiz kontsultatua: 2022-02-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108526277

 |

* Wd Datuak: Q108526277
|  |  |
| --- | --- |
| **SARRERA**A | **IRTEERA**  EZ A |
| 0 | 1 |
| 1 | 0 |

**EZ** edo **NOT** ate logikoa ezeztapen logikoa inplementatzen duen zirkuitoa da eta egia-taulan irudikaturik dagoen moduan lan egiten du. Sarrera (1) denean irteera (0) balioa du, eta sarrera (0) bada, irteera berriz, (1).

Ikurrak
-------

Ikurrak irudikatzeko bi modu daude, lehenengoa "ikur militarra" erabiliz eta bigarrena, berriz, "ikur angeluzuzena" erabiliz:

EZ Ikur militarraEZ Ikur angeluzuzena

Hardwarearen deskribapena
-------------------------

CMOS 4049 zirkuitu integratuaren eskema
EZ ate logikoak TTL zein CMOS zirkuitu integratuekin bateragarriak dira. CMOS 4000 serieko EZ ate logiko estandarra 4049 zenbakiduna da. 4049k sarrera bateko sei ate logiko independente dakartza (ikus bedi irudia).

Inplementazioa
--------------

EZ funtzioa NMOS 1 zein PMOS 2 transistoreekin inplementatu daiteke.

### Aukera gehiago

EZ-ETA ate logikoak konbinatuz 3, EZ funtzioa betetzen duten zirkuituak egin daitezke.

Ikusi gainera
-------------

* EDO ateak
* ETA ateak
* EZ-EDO ateak
* EZ-ETA ateak
* ALA ateak
* EZ-EDO esklusibo ateak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q664575
* Commonscat Multimedia: NOT gates

---

 |

* Wd Datuak: Q664575
* Commonscat Multimedia: NOT gates
***E, Petrel! Nabigatzaile bakarti baten koadernoa*** liburua (gaztelaniaz: ***¡Eh, Petrel! Cuaderno de un navegante solitario***) Julio Villar abenturazale donostiarrak 1974an argitaratu zuen gaztelaniaz. Arrakasta handiko liburua izan zen: 2022 urte arte hamabost edizio ezagutu zituen. Villarrek 1968ko apiriletik 1972ko uztailera egindako bidaia bat du hizpide, eta bidaia horretan zehar idazten joan zen sentipenak, bizipenak eta bestelakoak jasotzen ditu. 2022an Ibon Gaztañazpik euskaratzeko bertsioa plazaratu zuen.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Villar Bartzelonako portutik abiatu zen, Mistral izeneko belaontzi txiki batean: zazpi metroko luzera, bi metro eta erdiko zabalera eta 1.200 kiloko pisua zuen. Denbora horretan, Atlantikoa, Ozeano Barea eta Indikoa zeharkatu zituen, bidean geldialdiak eginez, besteak beste, Karibean, Galapagoetan, Markesa uharteetan, Tuamotun, Tahitin, Haizebeko uharteetan, Cooken, Hebrida Berrian, Fijin, Zeelanda Berrian, Ginea Berrian, Koral itsasoan, Australiako iparraldean, Arafura itsasoan, Timorko itsasoan, Indiako ozeanoan, Txagos uhartedian, Madagaskarren, Mozambiken, Hegoafrikan, Santa Helena uhartean eta Brasilgo ipar-ekialdean. Guztira, 38.000 itsas milia baino gehiagoko bidea egin zuen, eta Lekeition bukatu zuen abentura.

Koadernoan bidaiaren berri jaso egin zuen baina baita ere sentipenak, bizipenak, e.a. Haren hitzetan horrela idatzu zuen: "Bidaian zehar, orrialde zuri solteetan idazten joan nintzen, eta gero idatzitako gauza guztiak elkartu nituen".

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115433084

 |

* Wd Datuak: Q115433084
Dolinaz jositako ingurunea Aralarko mendilerroan.
**Dolina** edo **torka** jatorri karstikoko sakongune itxi eta txikia da. Osin mota bat da, erliebe karstikoen ezaugarri berezi den sakonune geologiko berezia.

Morfologia
----------

Oro har, dolinak ez dira kareharrizkoak bakarrik diren lurraldeetan, tupak osaturikoetan baizik, kareharri eta buztinez osaturiko harkaitzak, osagai bakoitza kopuru ezberdinean. Prozesua, erlatiboki sinplea da. Atmosferako Karbono dioxidoa euri urarekin konbinatzen da azido karbonikoa eratzeko. Honek, tupen kaltzio karbonatoa erasotzen du eta kaltzio bikarbonato bihurtzen du. Honela, buztina aske geratzen da. Hau, erliebearen beheko aldean metatzen da lur gorriko kubetak eratuz, *dolina* izena hartzen dutenak, baita *uvala* edo *polje* izeneko haran karstikoak. Lur gorria, deskaltzifikaziozko buztina da, eta, nekazaritzari dagokionez, oso emankorra da.

Hasieran, dolina guztiak xurgatzaileak dira (ura galtzen dute infiltrazio bidez). Ondoren, errekastoek buztina garraiatzen duten tokian, hau, dolinaren hondoan metatzen da, iragazgaitz egin eta urmael bihurtuz, eurien ondoren beteko den urmaela, eta poliki-poliki lehortuko da uren lurruntzeagatik. Dolina, eraketa karstiko bat da, harkaitzaren disoluzioa edo kobazulo baten sabaiaren erorketagatik eratutakoa. Tamaina ezberdinetako sakonune biribilak eratzen ditu. Oro har, putzu zabal bat bezala aurkezten da, gutxi gora-behera, laua den hondo batekin. Urak azpian hartzen baditu, aintzirak eratu daitezke.

Motak
-----

*Disolbaketako dolinak* lurzoruaren materia galtze motel baten ondorio dira, lehenengo putzutu eta gero infiltratu egiten diren euri urek disolbatuta. *Hondoratze dolinak* lurzorua hutsune karstiko baten gainean hondoratzen denean eratzen da, azken honen sabaiaren erorketagatik.

Oso sakona ez den hondo lau bat baldin badute, *kubeta* esaten zaie, edo platertxoko dolina, hondoan lur gorria duena, zeinek, karstifikazio prozesuek jarraitzea eragozten duen. Baina, prozesuak jarraitzen badu, dolinak inbutu itxura hartzen du. Orduan, putzuko dolina bat dago. Putzuko dolina, osin batekin lotuta egon daiteke: lurgainarekin lotuta dagoen horma azpibertikaleko hutsunea. Ohi, osinak, lurrazpiko sare batekin lotuta daude.

Dolina asko batzen direnean, *uvala* bat eratu daiteke, eta, eskala handiagoan, *polje* bat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. *Dolina.* .

Ikus, gainera
-------------

* Zenote

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q188734
* Commonscat Multimedia: Sinkholes

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4152657-0
* LCCN: sh85122888
* AAT: 300343547
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q188734
* Commonscat Multimedia: Sinkholes
**E bitamina** gizakiak behar duen bitaminatako bat da. **Tokoferol** izenaz ere ezagutzen den bitamina honek, bere anti-oxidatzaile funtzioagatik, zahartzearen aurka eragiten du.

Liposolugarria eta termoegonkorra da.

Landareetan dago batez ere: hazietan (garia, soja, artoa...), frutu lehorretan, garagardo-legamian, landare-olioetan, e.a. Baita arrautz gorringoan ere.

Gomendaturiko dosia 15 mgr-koa da egunero helduengan.

Anti-oxidatzaile indartsua da eta erradikal aske kaltegarrien ekoizpena galarazten du.

Bitamina honen gabeziak animaliengan antzutasuna eragiten du. Gizakiarengan anemia eta gaitz neuro-muskularrak sortzen ditu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q141180
* Commonscat Multimedia: Vitamin E

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00560695
* NKC: ph135101
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MedlinePlus: 002406
* MeSH: D014810
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 1406-18-4
* ATC: A11HA03
* ChEBI: 33234
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 1406-18-4

 |

* Wd Datuak: Q141180
* Commonscat Multimedia: Vitamin E
***El Urumea*** Baroja familiak Donostian XIX. mendearen bukaeran argitaratu zuen egunkaria da.

Historia
--------

El Urumea, 1879tik 1885era Donostian argitaratu zen egunkaria.
Serafin Baroja Zornozak sortu zuen egunkaria 1879an eta bere anaia Rikardo izan zen zuzendaria. *El Urumea*k 1879tik 1885 arte iraun zuen, eta Rikardo Baroja zuzendariaren heriotzarekin amaitu zen egunkaria.

*El Urumea* hasierako garaian astean hiru egunetan argitaratzen zen baina berehala egunerokoa bihartu zen. Beste egunkarietako berriak hartzen zituen, Madrileko *El Liberal*, *El Imparcial* eta *La Correspondencia*, *El Noticiero Bilbaíno*, *El Eco de Navarra, El Anunciador Vitoriano* eta *Le Courier de Bayonne*.
Serafin Baroja izan zen egukariaren sortzailea eta jabea. Idazle izateaz gain, kazetari ere izan zen, Madrileko *El Tiempo* egunkariaren berriemaile eta *La Voz de Guipúzcoa* egunkariaren kolaboratzaile "Equich" izengoitiarekin sinatzen zituen artikuluak. 1883an *Bai, jauna bai* astekaria sortu zuen Iruñean.

Egunkariak lau orrialde zituen, eguneko alearen prezioa 5 zentimo zen, eta ale atzeratuak berriz, 10 zentimotan saltzen ziren. Egunkariaren egoitza eta inprenta hasieran Okendo kalean egon ziren, 1880ko abuztuan Esterlines kalera aldatu ziren, eta azkenik, 1884ko urritik aurrera Idiakez kalean egon ziren.

Rikardo Baroja, *El Urumea* egunkariko zuzendaria izateaz gain, Donostiako Udal Liburutegiko zuzendaria ere izan zen, Manterola ondoren. Buru belarri ibili zen egunkariarekin, lan gehienak berak egiten omen zituen eta garai hartako zenbait idazleren kolaborazioak lortu zituen, besteak beste, Nikolas Soraluze, Agirre Miramon, Alfredo Laffite, Joakin Jamar eta Antonio Peña Goñi.

*El Urumeak* bere burua definitzerakoan egunkari politikoa ez zela baieztatzen zuen, soilik Donostiaren eta Gipuzkoaren interesak defenditzen zituela berresten zuen. Hala ere, gai esanguratsuetan liberalen alde agertu ohi zen.

Egunkariaren bildumari dagokionez, Donostiako Liburutegi Nagusiak zenbaki guztiak gorde ditu, eta bilduma osoa digitalizatu eta publikoaren eskura jarri du Liburutegi Digitalean[*Betiko hautsitako esteka*].

Bibliografia
------------

* **(Gaztelaniaz)** Arantxa Arzamendi: «Catálogo de publicaciones periódicas donostiarras: 1800-1936». *Eusko Ikaskuntzen Nazioarteko Aldizkaria*, 38. urtea, XXV liburukia, 1. zenbakia, 1990eko urtarrila-ekaina.
* **(Gaztelaniaz)** *Biblioteca Municipal de Donostia-San Sebastián: catálogo de publicaciones periódicas*; dirección Eulalia San Agustín; coordinación Arantxa Arzamendi ; realización Arantxa Arzamendi y Eki Servicios Bibliotecarios. - Donostia: Asociación de Bibliotecarios de Gipuzkoa, 1992.

Kanpo estekak
-------------

* *El Urumea*[*Betiko hautsitako esteka*], Donostiako Liburutegi Digitalean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492936

 |

* Wd Datuak: Q20492936
**Emilio Barberá Gillem** (Valentzia, Espainia, 1946ko otsailaren 14a) irakaslea eta ikertzailea da, Euskal Herriko Unibertsitateko errektore izandakoa.

Bizitza
-------

Valentziako Unibertsitatean egin zituen Medikuntza ikasketak. Unibertsitate berean, Giza Anatomiaren inguruko ikasketa bereziak egin zituen (1964) eta Patologien inguruko espezialitatea, berriz, Frankfurteko Unibertsitatean (1965-1966). Valentziara itzuli eta Hematologian espezializatu zen, bertako Unibertsitatean. Matematika eta Estatistika ikasketak ere egin zituen 1968an. Medikuntza-arloan lan-esperientzia izan du, 1970tik 1991. urtera bitartean.

Irakasle izan da hainbat Unibertsitatetan: Valladolidekoan (1980), Valentziakoan (1980-1981) eta EHUko Biologia Molekularraren Saileko zuzendaria izan da (1986-1991). Euskal Herriko Unibertsitatean hainbat kargu izan ditu: errektoreorde (1983-1986) eta errektore (1986-1991). EHUko errektore izan zen bitartean, ustelkeria kasuak zirela eta, iskanbila franko bizi izan zituen; karguari uko egin zion 1990an, eta Valentziara itzuli zen. Estatu Batuetako hainbat Unibertsitatetako irakasle gonbidatua izan da.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256806
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 25531
* Lur: 00776/eu\_b\_0842/b0842

 |

* Wd Datuak: Q12256806
Eduard sindromea
================

Eduard sindromea jasaten duen pertsonaren kariotipoa
**Edwardsen sindromea**, 18. trisomia moduan ere ezagutzen dena, giza aneuploidia-mota bat da (kromosoma-kopuruaren aldaketa), eta 18. bikotean kromosoma gehigarri bat izatea du ezaugarri. Trisomia hau jasaten duten pertsonek, 18. kromosoma bikotean kromosoma gehigarri bat dute, hau da, bikotea beharrean hirukotea. 

Historia
--------

John H. Edwards
Jatorriz John H. Edwards-ek deskribatu zuen lehen aldiz Wisconsineko Unibertsitatean 1960an. Izena, gaixotasun hau lehen aldiz deskribatu zuenaren abizena da, Eduard. Gaur egun, jaioberrien heriotza-tasa handia denez (kasuen % 90etik gora), gaixotasun hilgarritzat hartu da. 

Trasmisioa
----------

Eduard sindromea ez da transmititzen herentzia eredu espezifiko batekin, trismonia bat delako. Ausaz gertatzen da, eta ez da gurasoetatik seme-alabetara transmititzen. Beraz, ez da hereditarioa, eta ezin da hartu gaixotasun hau duen pertsona batekin kontaktuan egoteagatik; ez delako kutsakorra.

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cisne, El.  (2022-07-15). «Síndrome de Edwards: ¿incompatible con la vida?» *El Cisne* (Noiz kontsultatua: 2023-06-12).
**Eduardo Dato kalea**, herri hizkeran **Dato kalea**, Arabako Gasteiz hiriburuko kale ospetsu eta nabarmenetakoa da.

Izena
-----

Izena Eduardo Dato Iradier politikariaren omenez darama.

Kokalekua
---------

Zabalgunean dago, Posta kalean hasten da eta Gasteizko tren geltokia dagoen Geltoki plazatxora iristen da. Alava jeneralaren, San Prudentzio, Florida eta Manuel Iradier kaleak zeharkatzen ditu. 455 metro inguruko luzera du.

Historia
--------

Betiere Henrike Knörr eta Elena Martínez de Madina Salazarrek idatzitako "Toponimia de Vitoria I – Gasteizko toponimia I" (Euskaltzaindia, 2009) liburuaren arabera, hasieran, gaur egungo Dato kaleak Geltokiaren kalea izena zuen. 1867ko agirietan agertzen da lehen aldiz eta 1916. urterarte izen horrekin mantendu zen. Urte horretan hartu zuen gaur egun duen izena: Eduardo Dato kalea.

* Dato kalea.Dato kalea.
* Etxebizitza.Etxebizitza.
* Ibiltaria eskultura.*Ibiltaria* eskultura.
* Zezenlaria eskultura.*Zezenlaria* eskultura.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Calle Dato de Vitoria, historia del por qué y desde cuando tiene ese nombre **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19490514
* Commonscat Multimedia: Calle Eduardo Dato, Vitoria

---

 |

* Wd Datuak: Q19490514
* Commonscat Multimedia: Calle Eduardo Dato, Vitoria


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Gasteiz** |
**Emilio Jáuregui** (1940?, 1969ko ekainaren 27a) kazetari eta sindikalista marxista-leninista maoista argentinarra izan zen, Vanguardia Komunistako militantea, 29 urte zituela eraila, Cordobazo-rekin hasitako herri mugimenduaren ondorengo errepresioaren testuinguruan, Argentinako Iraultza izeneko diktaduraren amaieraren hasiera ekarriko zuena. 1960ko uztaila eta 1962ko abendua bitartean La Nación egunkarian kronista gisa lan egin zuen, Prentsa Sindikatuan afiliatu zen eta idazkari nagusi aukeratu zuten. 1966an Onganía sindikatua interbenitu zuen.

Hasierako urteak
----------------

AIta, Emilio Mariano Jáuregui ingeniaria, profesional ospetsua, 1956an izendatu zuten Frantziako Ekonomia kontseilari. Familia Parisera joan zen eta Emilio, garai hartan nerabe urduri, alai eta grinatsua zena, Zientzia Politikoak ikasi zituen Sorbonan. Sartre eta Camusek liluratu egin zuten. Buenos Airesera itzuli zen hilabete batzuez, amaren aldeko amonaren etxean bizitzen jarriz, Federico Pinedoren arreba zena, eta Eduardo Mallea Artiria eta Manuel Mujica Lainez bezalako pertsona ezberdinak elkartzen ziren bertan.

Une horretan, pentsamendu-gizona zen, filosofoak ulertzen saiatzen zen intelektual sutsua. Ez zuen inoiz onartu bere ingurunearen pentsamoldea, ezta gehiengoaren arazo sozial larrien aurreko axolagabekeria ere. Bere betiko lagunentzat aberasgarria zen Jauregirenean bazkaltzea, han gertatzen baitziren gurasoen eta bere arteko ahozko eta ideologiazko dueluak, eta gonbidatuek bertan parte hartzen zuten.

Hilketa
-------

1969ko ekainaren 27an, Nelson Rockefeller New Yorkeko estatuko gobernadoreak, Richard Nixonen ordezkari gisa, bira latinoamerikar batean, Buenos Airesera egindako bisita gaitzesteko manifestazioaren buru izan zen Emilio. Manifestazioa alderdi politiko guztiek babestu zuten; erradikalismoak, peronismoak, ezkerreko alderdiek. Kontzentraziorik handiena Once plazan izan zen eta, handik, Emiliok, talde batekin batera, Uztailaren 9ko etorbidera jaistea erabaki zuen.

Polizia erreprimitzen ari zen eta manifestariak korrika zihoazen; patruilari bat Emilioren atzetik joan zen eta autoa gurutzatu zuten Tucumán eta Anchorenan, tiro egin eta bertan erail zuten. Hildako bakarra izan zen, eta garai hartako bi hedabidek armatuta zegoela zioen bertsio ofizialaren aurka egin zuten: La Prensa egunkaria eta Primera Plana aldizkaria.

Erreferentziak
--------------

* Tur, Francisco (2 de julio de 1999). «Jáuregui, treinta años después». *Página/12*. Consultado el 5 de junio de 2011.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5831154
* Commonscat Multimedia: Emilio Jáuregui

---

 |

* Wd Datuak: Q5831154
* Commonscat Multimedia: Emilio Jáuregui
**Elizondo** Irun-Elizondo burdinbideko tren-geltokia izan zen, Baztango Elizondo herrian zegoena, Nafarroa Garaian. 1916an inauguratu zen, eta 1956an itxi.

Historia
--------

Hasieran burdin mea garraiatzeko sortu bazen ere (1889. urtean onartu zen jatorrizko proiektua, Endarlatsa eta Irun artean), 1916. urtean Elizondo eta Irun arteko linea hasi zen martxan, bidaiariak eta ondasunak garraiatzeko. Jatorrizko linea *The Bidasoa Railway and mines* enpresak kudeatzen zuen eta, zenbait aldiz eskuz aldatu ondoren, *Compañia de los Ferrocarriles del Bidasoa*-k kudeatu zuen behin betiko proiektua. Iruñeraino luzatzeko baimena bazuen ere, luzapen hori ez zen eraiki. Nafarroako hiriburua Gipuzkoarekin konektatzen zuena Plazaolako trena zen.

1920. urtean izan zituen bidaiari gehien trenak, 171 000 guztira. Hamalau urte geroago, ordea, erdira baino gehiago jaitsi zen kopurua (78 000). Ondasunen garraioa ere gainbeheraren lekukoa izan zen: 1924. urtean 77 000 tona garraiatu ziren eta bederatzi urte geroago, 14 000 bakarrik. Erabilera gero eta txikiagoak ekarritako krisian murgilduta, 1953ko uholdeek gogor jo zioten zerbitzuari, azpiegitura kaltetu baitzuten. Hiru urte beranduago, 1956ko abenduaren 31an, behin betiko itxi zen trena.

Geltokia
--------

Irun — Elizondo burdinbidearen 51,5 kilometro-puntuan zegoen, 203 metroko altueran, Lekarozko ikastetxeko geralekuaren eta amaiera artean. Bide bakarrekoa zen, eta ez zegoen elektrifikatuta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Berodia R. (2007) *El Ferrocarril del Bidasoa 1916-1956* Edit. Luis de Uranzu Kultur Taldea
2. ↑  Martinena J.J. (1998) *Navarra y el Tren*. Colección Panorama nº25 Ed. Nafarroako Gobernua
3. ↑  Olaizola J. Plaza A. Perez Amuchastegui P. (2004) *El Ferrocarril del Bidasoa*. Colecciones Rail. Ed. Trea.
4. ↑   «Geltokiko fitxa *Euroferroviarios* webgunean» *euroferroviarios.net* (Noiz kontsultatua: 2020-12-01).

Ikus, gainera
-------------

* Elizondo
* Irun—Elizondo burdinbidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q103805776

 |

* Wd Datuak: Q103805776

| * i
* e
* a
   **Irun — Elizondo burdinbidea** |
| --- |
| **Irun–Hiria** • *Irun–Muga • Irun–Bidasoa • Artiga • Konpantzia • Behobia • Gaztañalde • Alunda • Lastaola • San Migel • Endarlatsa • Zalain • Alkaiaga–Bera • Lesaka–Etxalar • Igantzi–Arantza • Arrigaztelu–Galtzada • Arrigaztelu • Latsa • Sunbilla • Doneztebe–Elgorriaga • Legasa • Narbarte • Erreparatzea • Oronoz-Mugairi • Arraioz • Oharriz • Irurita–Lekaroz • Lekarozko ikastetxea • **Elizondo*** |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Lekarozko ikastetxea | **Elizondo** |  |  |  |  |
|  | Irun–Hiria |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |

 |
Tepoztlaneko piramidea
**El Tepozteco** Mexikoko Morelos estatuan dagoen arkeologia gune bat da. Itsasoaren mailatik 2.000 metro baino gehiagoko altueran eta Tepoztlan haranetik 600 metroko altuera baino gehiagora dago. Hondar hauek 1150 eta 1350 bitartean eraiki ziren.

Deskribapena
------------

Toki hau giza aktibitatearen bidez areagotua izan zen lurraren goragune natural probestuz eraiki zen. Oinarrian bi gorputzeko piramide bat da, bere mendebaldeko zatian alfardadun eskailera handi bat duena. Bere bi gorputzen gainean, hirugarren eraikin batek koroatzen du tontorra. Bi gelaz osatua dago, bata bestearen jarraian daudenak.

Piramide nagusiaren parean hauek ere alfardekin apaindutako lau eskailera dituen plataforma karratu txikiago bat dago.

Gurtza
------

Bere garaian hondar hauek Ometochtliri eskainiak zeuden, pulkearen, emankortasunaren eta uztaren jainkoa zena. Casa del Tepozteco bezala ezagutzen den piramideak 9,50 metroko altuera du eta bertan aurkitu zen Hamar-Untxi idoloa (Ometochtliren irudikapena) ebanjelizazioan zehar fraileek suntsitu zutena.

Jainkoa
-------

El Tepozteco jainko bat ere izan zen, Quetzalcoatlen (lumadun sugea) semea. Urtero irailak 8an jai bat egiten da Morelos estatuko Tepoztlan herrian hau ospatzeko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2352495
* Commonscat Multimedia: El Tepozteco

---

 |

* Wd Datuak: Q2352495
* Commonscat Multimedia: El Tepozteco
Amenemhat I.aren Piramidea El Lishten
Sesostris I.aren Piramidea El Lishten
**El Lisht** (arabieraz اللثت), Kairotik hirurogeitamar kilometro hegoaldera dagoen herrixka baten egungo izena da. El Lisht inguruan, bi piramide handi eta nekropoli baten hondarrak daude, Egiptoko Inperio Ertainean datatuak daudenak.

Garaiko testuengatik, XII. dinastiako lehen faraoia izan zen Amenemhat I.ak, hiriburua, Amenemhat-ity-tauy izeneko hiri berri batetara eraman zuela ebazten da, "Amenemhat, Bi Lurren Jauna" esan nahi duena, edo Itytauy, eta, kokapen zehatza ezagutzen ez den arren, El Fayumeko errege nekropolitik gertu egongo litzatekeela uste da, El Lishten.

Hondar arkeologikoak
--------------------

Oraindik mantentzen dira XII. dinastiako faraoiek eraikitako bi piramide multzoren hondarrak:

* Amenemhat I.a *Piramide garai eta ederra* (Aldea = 78,5m, altuera = 55m)
* Sesostris I.a *Bi herrialdeak domeinatzen dituen piramidea* (Aldea = 105m, altuera = 61m)

Sesostris I.aren piramidea eta piramide honen multzoa, Inperio Ertainekoetatik hoberen kontserbatuetako bat da.

Piramideen inguruan, XII. eta XIII. dinastiatan lurperatutako funtzionario eta errege familiako pertsonen ehundaka hilobi aurkitu ziren. Senebtisiren hilobia, inongo kalterik gabe aurkitu zen, eta oraindik, bitxi multzo interesgarri bat zuen.

Oinplanoen planoak
------------------

|  |  |
| --- | --- |
| Amenemhat I.aren Piramidea El Lishten | Sesostris I.aren Piramidea El Lishten |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q287779
* Commonscat Multimedia: Lisht

---

* **Lekuak**
* TGN: 7001451

 |

* Wd Datuak: Q287779
* Commonscat Multimedia: Lisht
*Artikulu hau gizakiaren erreakzioari buruzkoa da; Frantziako herria gaitzat duena beste hau da: «Barre (Tarn)»*
Emakumea **barrezka**.
**Barrea** estimulu zenbaitek eragindako giza erreakzioa da, gehienetan alaitasun-sentimendua adierazten duena. Fisikoki, barrea arnasbotatze txikien segida da, artikulatu gabeko hotsekin batera. Ahoa ireki eta arnasa bota gabe ezpainekin adierazten den alaitasun eta begikotasun keinua irribarrea da.

Barrea eragiten duten estimuluak txantxak, kilimak eta uneko zoriontasuna dira, besteak beste. Barrea artega egotearen seinale ere izan daiteke. Hitzik gabeko komunikazio modu bat ere izaten da eta horrela, barre eta irri faltsuak ere badaude, beste batengan erreakzio jakin bat eragin nahi denean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Barre egitea osasungarria da - Zientzia.eus» *zientzia.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-05-15).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q170579
* Commonscat Multimedia: Laughing

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119327733 (data)
* GND: 4033955-5
* LCCN: sh85075047
* NDL: 00574147
* NKC: ph125726
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D007845

 |

* Wd Datuak: Q170579
* Commonscat Multimedia: Laughing