recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Méridako zirku erromatarra** K.o. I. mendearen hasieran erromatarrek *Augusta Emerita* kolonia erromatarrean —gaur egun, Mérida— eraiki zuten gurdi-lasterketetarako antzinako esparrua da, hiria sortu eta hamarkada gutxira. Hiritik kanpo eraikia eta 440 m-ko luzera eta 115 m-ko zabalera duen oinplano obalatua izanik, zirku hau Erromako Inperio osoko garrantzitsuenetakoa izan zen, Erromako Zirku Nagusiaren ondoren. K.o. IV. mendean, kristautasunaren ofizialtasunarekin, hasi zen zirkuko ikuskizunen gainbehera, baina VI. mendera arte erabili zela uste da. Mende askoan eraikina utzi ondoren, haren zimenduen hondarrak kontserbatzen dira, eta, ondorioz, haren neurriak igartzen dira

Deskribapena
------------

Oinplano erraldoia 440 m luze eta 115 m zabal da, eta mota horretako obra erromatarren eredu komunari erantzuten dio. Obalo luze baten forma du, ekialdetik mendebaldera begira, eta bi alde nagusi paralelok eta bi txikiagoak osatzen dute; bata zirkuluerdian ixten da, eta bestea, muturretan lerro zuzen kurbatuan. Fatxada mendebaldeko muturrean zegoen, gutxien kurbatua, eta bere garaian granitoz estalirik eta nabarmenduta egon zen material bereko pilastra atxikiz egindako dekorazioarekin.

Harmailek 30.000 ikuslerentzako lekua zuten, hau da, hiriko biztanle ia guztiak garai inperialean, eta hiru sektoretan banatuta zeuden modu klasikoan: *imma*, *media* eta *summa cavea*. Harmailak podio garai baten gainean altxatzen ziren bi alde nagusietan, hegoaldeko sekzioan lurraren malda aprobetxatuz eta gangen gainean ipar sekzioan. Alexandre de Laborde frantziarrak, XIX. mendean, hamaika harmaila-lerro bereizi zituen, nahiz eta gaur egun oso zaila den bere jatorrizko kopurua asmatzea. Lekurik nabarmenenak eta ikuspen onekoak agintarientzako eta epaileentzako ziren.

Harea lasterketa-pista zen, eta 30.000 m2 inguruko azalera zuen. Bi erditan banatzen zuen *spina*k, 240 m-ko luzera eta 8,5 m-ko zabalera zuen plataforma, eta bere inguruan biratzen ziren gurdiak bi zaldik —*bigae*— edo lauk —*cuadrigae*— tiratuta. Proba bakoitzak, eskuarki, zazpi buelta izaten zituen, eta helmugak *spina*ren erpinetan kokatzen ziren. *Spina* horretan kontzentratzen zen multzoaren dekorazioa eskultura eta obeliskoekin. Guzti honetatik Méridan zimenduak besterik ez dira geratzen.

Alde txikienetako baten erdian, mendebaldekoan, *porta ponpae* zegoen, musikariek, apaizek, irudi erlijiosoek eta egun horretan lehiatuko ziren aurigek parte hartzen zuten lasterketen aurreko prozesioa irteteko lekua. Ate horren bi aldeetan zeuden *carceres*, gurdi-tokik, zirku honetan hamabi ziren, sei alde bakoitzean, eta lau angeluko zutabeek bereizten zituzten.

Ikusi ere
---------

* *Emerita Augusta*
**Helena Almeida** (Lisboa, 1934-Sintra, 2018ko irailaren 25a) portugaldar argazkilari eta artista izan zen. Haren gorputz propioa bere argazkietan erabili izaten zuen. Artista feminista izan zen, munduan ezaguna.

Biografia
---------

Lisboan jaio zen. Bere familiaren giroa artearekin oso lotuta zegoen. Aita Leopoldo de Almeida eskultorea izan zen. Lisboan ere Arte Ederrak ikasi zituen. Artur Rosa arkitektoarekin ezkondu zen alaba izanik; senar-emazteek elkarrekin zenbait lan egin dute, Joana Rosa izenarekin. Helenaren lan artistikoak 60. hamarkadan hasi zen, Body art eta Performance artearen eraginez. 84 urtekin hil zen.

Obra
----

Bere obra batez ere argazkilaritzan garatu da, zuri-beltzezko argazkilaritzan. Gai nagusia egilea bera izaten zen, modu batez, autoerretratu moduko lanekin. Hori ez zen egilearen iritzia; argazkilaritzaren izendapena ere ukatu egin izan du. Oso argazki landuak eta planifikatuak dira eta, nahiz eta dena berak prestatu, kameraren kliskagailuari senarrak eragiten zion. Ondoren, argazki horiek margotzen zituen edo beste elementuak atxikitzen zizkien: bideoak, grabazioak, e.a.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Helena Almeidaren lana.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q439414
* Commonscat Multimedia: Helena Almeida

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 99313201
* ISNI: 0000000078256795
* BNE: XX1513227
* BNF: 122878606 (data)
* CANTIC: a11330168
* GND: 124401732
* LCCN: n82095162
* NKC: xx0091384
* Tabakalera ID: 47212
* SUDOC: 031714366
* ULAN: 500082301
* UB: a1272941
* RKD: 132168
* **Bilduma digitalak**
* MNCARS: url

 |

* Wd Datuak: Q439414
* Commonscat Multimedia: Helena Almeida
**Sumaghiyyeh** (arabieraz: السماقية‎) Gaza hirian jatorria duen plater bat da, jaiegunetan prestatzen dena. Izena zumake espezieak ematen dio.

Prestaketa
----------

Zumakea birrindu egiten da eta uretan beratzen uzten da. Ondoren tahinia gehitzen zaio, sesamo-hazi ehotua. Nahasteari ur gehiago eta irina sartzen zaizkio likidoa sendotzeko. Horrela osatzen da plateraren oinarria.

Ondoren nahasketa horri hainbat osagai gehitzen zaizkio; zerbak txikitu eta salteatuak, su geldoan kozinatu den behiki haragia eta garbantzuak (inoiz dilistak garbantzuen ordez). Azkenik ezamihilu haziak, oilba oliotan frijituriko baratxuriak eta txili piperrak gehitzen zaizkio platera ontzeko.

Nahasketa guztia katiluetan biltzen da eta hozten uzten da. Azkenik pita ogia erabiltzen da sumaghiyyeh-a jateko.

Historia
--------

*Tacuinum sanitatis* (1533) liburuan *Sumacheria et Rumania* plateraren aipamena.
Gazako plater zaharrenetako bat da. Abū al-Muṭahhar al-Azdī idazleak IX. mendean *Ḥikāyat Abū al-Qāsim* ipuinean *Sumāqīya* aipatzeen du beste plater askoren artean. 1225ean Muhammad bin Hasan al Baghdadiren sukaldaritza liburuan ere aipatzen da. Liburu honen eskuizkribua Istanbuleko Süleymaniye Liburutegian gordeta dago.

Ibn Butlan mediku arabiarrak 1533an idatzitako *Tacuinum sanitatis* liburuan dagoeneko aipatzen da *Sumacheria et Rumania* izenarekin.

Kultura
-------

Gazako jaiegun garrantzitsuetan jaten da, esate baterako Ramadan hilabeteko baraualdiaren amaiera den Eid al-Fitr jaialdian. Kopuru handian kozinatzen da familiako kideen eta auzokideen artean banatzen da. Hauek ordainetan *kaak* gozoak ekartzen dituzten, edo haiek egindako sumaghiyyeh propioa.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Thailandieraz)** hmong.wiki. «Sumaghiyyeh Referenciasyenlaces externos» *hmong.es* (Noiz kontsultatua: 2023-11-01).
2. ↑   **(Ingelesez)** «sumaghiyyeh Archives» *Islamic Relief UK* (Noiz kontsultatua: 2023-11-01).
3. ↑   Geert Jan van Gelder.  (2000). *God's Banquet.*  Novi Eboraci: Columbia University Press, 76 or..
4. ↑   **(Ingelesez)** Shurrab, Hatem. «Gaza cuisine: A combination of healthy and festive food» *Gaza cuisine: A combination of healthy and festive food* (Noiz kontsultatua: 2023-11-01).
5. ↑   «Elluchasem Elimithar Ibn Butlan» *www.fiavinfo.eu* (Noiz kontsultatua: 2023-11-01).
6. ↑   **(Ingelesez)** «Sumagiyya» *The Gaza Kitchen* 2011-09-05 (Noiz kontsultatua: 2023-11-01).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7636918
* Commonscat Multimedia: Sumaqiya

---

 |

* Wd Datuak: Q7636918
* Commonscat Multimedia: Sumaqiya
**Makabearren matxinada** (hebreeraz: מרד החשמונאים‎; antzinako grezieraz: Επανάσταση των Μακκαβαίων), k.a. 167tik 160ra bitartean gertatu zen juduen matxinada bat izan zen, makabearrek Seleukotar Inperioaren eta juduen bizitzan eragin helenistikoaren aurka zuzendua.

Kronologia
----------

Makabearren I. Liburuaren arabera, Antioko IV.a Epifanesek juduen praktika erlijiosoa debekatzen zuen dekretu bat eman zuen. Modi'ingo nekazal apaiz judu batek, Matatias asmondarrak, greziar jainkoen jaurespena errefusatzean Seleukotar Inperioaren aurkako matxinadaren txinparta piztu zuen. Matatiasek bere herrian idolo bati sakrifizio bat eskaini zion judu helenistiko bat hil zuen. Berak eta bere bost seme-alabek Judeako mendietara ihes egin zuten. Matatias hil ondoren, urtebete inguru geroago, K.a. 166an, Judas Makabearra bere semeak disidente juduen armada bat zuzendu zuen, seleukotar dinastiaren aurkako gerrilla gerra batean. Hasieran gatazka helenizaturiko juduen aurka zuzendua izan zen, hauetatik asko zeudelarik. Makabearrek herrietan aldare paganoak suntsitu, haurrak erdaindu eta juduak matxinotu zituzten. Makabear hitza, armada judua deskribatzeko erabiltzen zutena, "mailu" hitzerako hebrear hitzetik hartua dago.

Matxinadak gudu asko ekarri zituen, non makabear indarrek gerra-taktikaren erabileragatik seleukotar armadaren artean ospea lortu zuten. Garaipenaren ondoren, Makabearrak Jerusalemen garaile sartu ziren eta Tenplua erritualki garbitu zuten, gurtza judu tradizionala berrezarriz. Jonatan Makabearra apaiz nagusi bezala ezarri zuten. Matxinada geldiarazteko asmotan, seleukotarrek armada handi bat bidali zuten, baina Antioko IV.a hil ondoren Siriara itzuli zen. Makabearrek, Erromarekin itun bat egin zuten, eta aliatu bihurtu ziren, Seleukotar Inperioak Palestina birkonkistatzeko ekintza handia har zezan saihestuz (honela, inperio boteretsuago baten aurka egongo litzateke). Lisias seleukotar komandanteak, barne-arazoez arduratuta, erlijio-askatasuna berrezarri zuen konpromiso politiko baten alde egin zuen.

Guduak
------

* Uadi Haramiako gudua (k.a. 167)
* Bet Horongo gudua (k.a. 166)
* Emausko gudua (k.a. 166)
* Bet Zurreko gudua (k.a. 164)
* Bet Zakariasko gudua (k.a. 162)
* Adasako gudua (k.a. 161)
* Datemako setioa
* Elasako gudua (k.a. 160)

Matxinadaren legatua
--------------------

Hanukkah judu-jaialdiak Judas Makabearraren garaipenaren ondorengo tenpluaren garbiketa ospatzen du. Literatura errabinikoaren arabera, makabear garaileek, zigilu bati esker, kutsatu gabeko olio pitxer txiki bat aurkitu ahal izan zuten, eta Menorahri egun batez eusteko bakarrik aski bazen ere, mirariz zortzi egun iraun zuen, kopuru handiagoa ekartzeko adina denbora. Olioaren miraria mitikotzat jo izan da, eta Erdi Arotik aurrera haren benetakotasuna zalantzan jarri izan dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Nicholas de Lange (ed.
2. ↑  *The Maccabees/Hasmoneans: History & Overview* (166 - 129 BC)
 Jewish Virtual Library
3. ↑  *Talmud*, Tractate Shabbat
4. ↑   Skolnik, Berenbaum,, Fred, Michael.  (2007). *Encyclopaedia Judaica.*  9 Granite Hill Publishers, 332 or..

Kanpo estekak
-------------
**Berbena limoiusaina** verbenaceae familiako espeziea da, limoiaren antzeko usaina duena. Jatorriz Hego Amerikakoa da, bertan bere kaxa basa eremuetan loratzen da.

Deskribapena
------------

Zuhaixka hostoerorkor bat da, 3 metrotako altuera hartzen duena. Hostoak bertizilo hirukoitzetan multzokaturik daude. Lantzeolatuak dira eta 7 cm-ko luzera dute. Limoi usain sarkorra dute.

Uda aldera lore zuri-more txikiak ateratzen ditu 10 cm inguruko adarretan pilatzen direnak. Kanpai itxurako loreak ditu.

Habitata
--------

Mundu osoko lorategietan asko loratzen den lore-landarea da, berau landatzeko klimarik egokiena eguzkitsua eta hezea da.

Erabilera
---------

Gastronomian espezia bezala erabiltzen da arrain eta oilaskodun platerei usaina emateko. Infusio digestio-laguntzailea eta freskagarria prestatzeko erabiltzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Harrison, Lorraine.  (2012). *RHS Latin for gardeners.*  United Kingdom: Mitchell Beazley. 224 or. ISBN 9781845337315..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q206532
* Commonscat Multimedia: Aloysia citrodora
* Wikispecies Espezieak: Aloysia citrodora

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 123400
* GBIF: 5667503
* GRIN:
* IPNI: 330575-2
* ITIS: 832759
* NCBI: 925377
* PlantList: kew-6894
* W3TROPICOS: 100433373

 |

* Wd Datuak: Q206532
* Commonscat Multimedia: Aloysia citrodora
* Wikispecies Espezieak: Aloysia citrodora
*Lepiota alba*

Sinonimoa: *Lepiota erminea*, *Lepiota clypeolaria var. alba*

Pozoitsua izatera iritsi gabe, ez da gomendatzen biltzea, beste *Lepiota* txiki hilgarrietatik gertu dagoelako (*castaea*, *brunneoincarnata*, etab.) eta kalitate gastronomiko eskasa duelako.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 5 cm arteko diametrokoa, globo itxurakotik laura, titi apur batekin, ertz flokosoa. Kapelaren azala leuna edo ezkata kotoitsu txikiekin, zuria, erdiko diskoa horixka.

**Orriak:** Libreak, estuak, zuriak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Zilindrikoa edo fusiformea, zurixka, eraztunaren azpitik ezkatatxo flokosoekin.

**Haragia:** Urria, usain eta zapore txarrekoa.

**Etimologia:** *Lepiota* terminoa grezierazko "lepis" "lepidos" hitzetatik dator eta "oús" eta "otós ear" hitzetatik, kapela esan nahi duena. Ezkatadun kapela duen onddoa. Alba epitetoa berriz latinetik dator, zuria esan nahi duen "albus" hitzetik. Bere koloreagatik.

Jangarritasuna
--------------

Jangarria, baina arriskutsua.

### Nahasketa arriskua

*Lepiota clypeolaria* delakoarekin nahas daiteke, honek kapela ezkataduagoa du, oina lirainagoa eta flokosoa eta koniferoen azpian hazten da. *Lepiota erminea* espezieak habitat desberdina du.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Belardietan, basoetako soilguneetan, belar-guneetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 284 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Morales Pulido Juan, Carmona Perate José Julián.  (1981). Sociedad Micologica Extremeña, Medalla de Extremadura 2019.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 49 or. ISBN 84-282-0540-X (T. 2). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
***Jaiaren biktima*** Ignacio Zuloagak 1909-1910 artean egindako olio-mihise gaineko margolana da. New Yorkeko Hispanic Societyn dago gaur egun.

Gaia
----

Askotan jorratzen duen tauromakiaren gaiaz gain, Zuloaga Espainiako gizarte-alderdi ilunenak (pobrezia, prostituzioa) margotzen saiatu zen, Joaquín Sorolla margolariak ez bezala, hark Espainia distiratsu baten irudia zabaltzen baitzuen. Hispanic Societyren erakusketan, koadroak iskanbila sortu zuen eta Zuloagaren estiloari buruzko eztabaida piztu zuen. Espainian, batez ere, bere herrialdearen irudi lausoa aurkezteagatik kritikatu zuten; Frantzian, berriz, koadroak arrakasta handia izan zuen 1911ko Parisko Société nationale des beaux-arts aretoan. Goresmen handiena Charles Moricerengandik etorri zen, eta hauxe idatzi zuen: "Euskal artista da erakusketa honetako margolaririk onena". Paul Fort eta Catulle Mendès bezalako kritikari garrantzitsuak ere kritika ona egin zuten.

Zuloagaren obren bostena inguru tauromakiaren inguruan egiten da, eta gainerakoa Espainia beltzaren eta erretratu sozialen artean banatzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Frantsesez)** Plessier, Ghislaine.  (1995). *Ignacio Zuloaga et ses amis français.*  L'Harmattan ISBN 978-2-7384-3624-5. (Noiz kontsultatua: 2023-07-01).
2. ↑   Pérez Sánchez, Alfonso Emilio.  (1989). *Dictionnaire de la peinture espagnole et portugaise du Moyen âge à nos jours.*  Larousse ISBN 978-2-03-740016-9. (Noiz kontsultatua: 2023-07-01).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3213546

 |

* Wd Datuak: Q3213546
**Maria Pereira** (Leiria, Portugal, 1986) bioingeniaritzako zientzialari portugaldarra da. Asmatzaile gisa, zauri irekiak ixteko kola baten sortzailea da, ehunak kaltetu gabe.

Ibilbide profesionala
---------------------

1986an jaio zen Leirian. Farmazia Zientzietan lizentziatua da Coimbrako Unibertsitatean, Portugalen eta bioingeniaritzan doktorea da Estatu Batuetako Massachusetts Institute of Technology-n ( MIT ) 2007an MIT-Portugal Programak eman zion bekari esker.

Ezaguna da zauri irekiak ixteko, ehunak kaltetu gabe, kola bat sortzeagatik, adibidez, bihotzeko ebakuntza delikatuak egiteko eta jaiotzetiko bihotz-akatsa duten haurtxoak tratatzeko, 100etik bat, hori baita haurren heriotza-kausa nagusia Estatu Batuetan.

Pereirak bere proiektuan lan egin zuen gorputzeko edozein lekutan erabil zitekeen kola garatzeko, minutu bakoitzeko 60 aldiz ponpatzen duen bihotza barne. Kolak baldintza ugari betetzea eskatzen zuen aldi berean: hezetasuna jasan, elastikoa izan bihotz taupada bakoitzarekin zabaltzeko eta uzkurtzeko, hidrofoboa (odola gainazaletik aldentzeko), biodegradagarria eta ez toxikoa. 2012an irizpide gehiago lortu zituen eta are gehiago bete: asmatu zuen kola nahi den tokian bakarrik atxikitzen da, zirujauak argia bertara zuzentzen duenean, horrela prozesuaren erabateko kontrola emanez.

2013ko urritik bioteknologia eta medikuntzarako Gecko Biomedical enpresako ikertzailea da Parisen.

Ibilbide politikoa
------------------

2015eko abenduaren 28an, 29 urte zituela, Marcelo Rebelo de Sousaren ordezkari nazional gisa aurkeztu zuten 2016ko presidentetzarako hauteskundeetan.

Aitortzak
---------

2012an, Novartis- ek bere arloan munduko lau liderren artekotzat jo zuen. 2014ko *MIT Technology Review* aldizkariak urteko "35 urtetik beherako berritzaileen" zerrendan sartu zuen. 2015aren hasieran , *Forbes* aldizkariak 30 urte baino gutxiagoko munduko 30 talentu itxaropentsuetako bat zela aitortu zuen eta, urte bereko irailean, *Time* aldizkariak "hurrengo belaunaldiko lider" gisa hartu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Jovem cientista de Leiria é mandatária nacional de Marcelo» *Jornal de Leiria* (Noiz kontsultatua: 2020-11-29).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** De 2015, 28 De Diciembre. «Esta mujer tiene la clave de uno de los problemas más antiguos de la cirugía» *Infobae* (Noiz kontsultatua: 2020-11-29).
3. ↑   «Mujeres inventoras» *Mujeres de Negocios y Profesionales del SUR* (Noiz kontsultatua: 2020-11-29).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Maria Nunes Pereira, 32. Inventora» *MIT Technology Review* 2014-08-25 (Noiz kontsultatua: 2020-11-29).
5. ↑   «Jornal Económico» *O Jornal Económico* (Noiz kontsultatua: 2020-11-29).
6. ↑   **(Portugesez)** «Investigadora Maria Pereira é mandatária nacional de Marcelo - DN» *www.dn.pt* (Noiz kontsultatua: 2020-11-29).

Kanpo estekak
-------------

* Maria Pereira Gecko Biomedikan.
* Topaketa María Pereirarekin Labiotech 2017-n, Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25443648

 |

* Wd Datuak: Q25443648
**Domingos Abílio Gomes Raposo** ( Malhadas, Miranda do Douro, 1952ko maiatzaren 17a)  irakaslea eta Mirandes hizkuntzan espezialistarik handienetakoa da.

Domingos Raposo Historian lizentziatu zen Portoko Unibertsitateko Letren Fakultatean 1980an. Geroago, Populazioen Historia masterra egin zuen Minhoko Unibertsitatean. Trás-os-Montes eta Alto Douro (UTAD) Unibertsitateko irakaslea da. *"Planalto Mirandês* "egunkariko zuzendaria eta koordinatzailea izan zen, eta Miranda do Douroko Kultur Proiektu Integratuko koordinatzailea ere. 1985ean Mirandes hizkuntzaren hautazko diziplina sortu zuen eta 1987an Primeiras Jornadas de Língua e Cultura Mirandesas-eko lanak antolatu eta editatu zituen. Domingosek Mirandes hizkuntzari buruzko hainbat lan eta ikerketa idatzi ditu eta Mirandes musika tradizionalari buruzko lan diskografikoen egilea ere bada.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Raposo, Domingos Abílio Gomes | Spanish-Portuguese border (FRONTESPO).* .
2. ↑    *Do Douro Press - - R - RAPOSO, Domingos Abílio Gomes.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25694358
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 99654937
* BNE: XX1592936

 |

* Wd Datuak: Q25694358
**Afanasi Afanasievitx Fet** (errusieraz: Афана́сий Афана́сьевич Фет; Mtsensk, 1820ko abenduaren 5aGreg./azaroaren 23aJul. - Mosku, 1892ko abenduaren 3aGreg./azaroaren 21aJul.) errusiar olerkaria izan zen.

1838an Moskuko Unibertsitatean sartu zen zuzenbidea eta filosofia ikasteko, eta urte horretan bertan olerkigintza idazten hasi zen. Goethe, Heinrich Heine eta Nikolai Jazikov izan zituen lehen eraginak. 1841ean argitaratzen hasi zen Nikolai Gogolen aldeko gomendioa jaso ondoren.

1844an Unibertsitatean lizentziatu zen eta 1845ean armadan sartu eta Khersonera bidali zuten. 1853an Nikolai Nekrasovek *Sovremennik* aldizkariko kolaboratzaileekin bat egitera gonbidatu zuen, eta han Ivan Turgeniev eta Vasili Botnik adiskideekin elkartu zen. Turgenieven etxean Lev Tolstoi ezagutu zuen eta betiko lagun egin ziren.

1858an armadatik erretiratu eta Moskura itzuli zen. 1860an baserri bat erosi zuen bere jaioterrian eta nekazaritzan aritu zen.

Errusiako olerkari lirikorik handiena dela uste da. Bere lirika malenkoniatsu eta sentsuala sarritan tristuraz eta tragediaz blai zegoen. Bere bertsoek eragina izan zuten poeta sinbolista errusiarrengan eta Aleksandr Blokek bere maisutzat hartu zuen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q314212
* Commonscat Multimedia: Afanasy Fet

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 9868507
* ISNI: 0000 0001 0868 605X
* BNE: XX859053
* BNF: 12057576s (data)
* GND: 118686925
* LCCN: n50072730
* NKC: jn19981001056
* NLA: 36158586
* BER: 000069613
* CiNii: DA00981874
* SUDOC: 028818237
* BIBSYS: 90160752
* Open Library: OL356892A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q314212
* Commonscat Multimedia: Afanasy Fet
Extremadurar nazionalismoaren bandera.
**Extremadurar nazionalismo** lurralde horretan oso gutxi garatu den mugimendu politikoa da.

Egoera
------

Extremadurako erkidegoan erregionalismotik kanpo mugimendu epelak eman dira horrelako ideologia zabaltzeko eta ez dute arrakasta handirik izan. Gaur egun erregistratuta ia ez dago horrelako ideologia defenditzen duen alderdi politikorik. Salbuespen bakarra Partido Regionalista Extremeño Prex-Crex-Coalición Extremeña izan daiteke; koalizio horrek 2007an aldaketa ideologiko bat eman zuen Extremaduraren izaera nazionala onartzeko.

Extremadurako nazionalizmoa batez ere hizkuntza, extremadurera, erreibindikatzen du eta ezkertiarra da.

Horrelako mugimenduen arrakasta falta ulertzeko esan behar da extremadurar gehienek haien burua espainiarrak bezala onartzen dutela. Dena dela, gero eta gehiago dira nazionalismoaren aldeko indarrak eta, batzutan, udal gobernuen buruak eta zinegotziak izan dira. Horrela gertatu zen 1986an; urte horretan Bloque Extremeñista Revolucionario Majadas de Tiétar herriko alkatetza lortu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Extremadurako Herri Blokea
* Coalición Extremeña

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Prozesu suberanista Extremaduran.[*Betiko hautsitako esteka*]
* **(Gaztelaniaz)**:"Aproximación al nacionalismo extremeño", Pablo Ortiz Barqueroren artikulua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9048423

 |

* Wd Datuak: Q9048423
Kuniyoshi Utagawa naginatarekin.
***Onna-bugeisha*** (japonieraz: 女武芸者?)
 edo ***onna-musha***k Japon feudalean izandako emakume gerrari samuraiak ziren.

***Bushi*** *(‘samurai’)* klaseko emakumeak ziren eta gerra garaian haien etxea, familia eta ohorea babesteko armak erabiltzen irakasten zieten. 

Ez ziren oso ugariak, baina antzinako Japonen pertsonaia garrantzitsuak eta ikonikoak izan ziren. 

Haietako ezagunenen artean zeunden, Jingu enperatriza, Tomoe Gozen, Nakano Takeko eta Hojo Masako.

Rokō Segawa VI.a aktorea Tomoe Gozen gisa.

Armak
-----

Gizon samuraiek erabili ohi zuten katanaren ordez, onna bugeishek naginata erabiltzen zuten: punta kurbatudun lantza antzeko arma. Luzea zen eta, beraz, indar eta tamaina handiagoa zuen pertsona baten aurka borroka egiteko egokia zen, distantzia mantenduz borroka eginez. Gainera, yariaren forma antzekoa du eta, beraz, egokia da aurrez aurre borroka egiteko, bai eta zalditeriaren kontra. Emakume samuraiek erabili zutenez, emakume gerrariaren sinbolo bihurtu da. Edo garaian zehar naginata erabiltzen ikasteko eskola ugari emakumeek sortu eta izan zituzten.

*Onna-mush*ek distantzian erabil daitezkeen beste armak ere erabiltzen zituzten, hala nola, arkua eta geziak.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *«Women Warriors of Japan: Early History». Archivado desde el original el 27 de marzo de 2012. Consultado el 18 de enero de 2010..*  (Noiz kontsultatua: 2010-01-18).
2. ↑    *Hojo Masako.*  (Noiz kontsultatua: 2021-09-13).

Bibliografia
------------

* Szczepanski, K. (2009). *Samurai Women of Japan.* Library of Congress Prints Collection. About.com: Asian History. 3 December 2009.
* Beasley, W.G. (1999). *The Japanese Experience: A Short History of Japan.* University of California Press.
* Amdur, Ellis. (2009). *Women Warriors of Japan: The Role of Arms-Bearing Women in Japanese History'.' Koryu Books, 2009.*

Ikus, gainera
-------------

* Chiyome Mochizuki
* Kunoichi
* Tomoe Gozen

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4334946
* Commonscat Multimedia: Onna-musha

---

 |

* Wd Datuak: Q4334946
* Commonscat Multimedia: Onna-musha
**El Reno Renardo** Getxoko (Bizkaia) freak metal estiloko musika talde bat da, 2006an sortua.

Taldea
------

Jevo Jevardo, taldearen aitzindaria, bakarlari hasi zen. Bi urtean Internetez famatu zen; eta, kontzertuetarako ordua iritsi zela iritzita, taldekidez inguratu zen, agertokietara jauzi egin ahal izateko. Taldearen abesti gehienak abesti famatuen metal bertsioak dira, baina letra umoretsuarekin. Lau disko kaleratu dituzte, eta guztiak daude haien webgunean dohainik jaisteko eskuragarri.

Orain arte beti gaztelaniaz abestu izan dute. Hala ere, 2016. urtean, *Meriendacena con Satán* diskoa argitaratu zuten, eta hor plazaratu dute taldeak euskaraz egindako lehen kanta, *Euskal Txupifesta*.

Diskografia
-----------

* *El Reno Renardo* (2007)
* *El Reno Renardo y El Reino de la Cagalera de Bisbal* (2008)
* *El Improperio Contraataca* (2010)
* *Babuinos del Metal* (2013)
* *Meriendacena con Satán* (2016)
* *Hostiopatía* (2018)
* *Rarezas Raras* (2020)
* *El Mundo Se Va A La Mierda* (2021)

### Singleak

* *El Tamborilerdo* (2008)
* *Subnorcracia* (2011)
* *Subnorchristmas* (2013)
* *En Navidad* (2014)
* *No lo llames el Bilbao* (2014)
* *Villanpsycho* (2016)

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** El Reno Renardoren webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12387494

 |

* Wd Datuak: Q12387494
**María Josefa Saavedra Daza** (La Paz, Bolivia, 1903 – 2000?) kazetaria, abokatua eta gizarte-kudeatzailea izan zen. Emakume aitzindaria.

Biografia
---------

Abdon Saavedra eta Celia Dazaren alaba, Señoritas lizeoan ikasi zuen, 16 urterekin sartu zen Zuzenbide Eskolan. Aitzindaria, UMSAn Zuzenbidea ikasi zuen lehen emakumea izan zen, non abokatu lanean hasi zen 1925ean. Unibertsitateko irakasle lanetan ere jardun zuen.

Bere ibilbidean, 1920ko hamarkadan *La República* aldizkarian emakumei buruzko orrialde bat izan zuen, eta *Revista de Bolivia* zuzendu eta bertan idatzi ere egin zuen. Parte hartu zuen Abokatuen Federazio Nazionalaren sorreran (1945) eta CONIF Emakumezkoen Erakundeen Konfederazioan (1958). Gurutze Gorriko presidentea izan zen eta Chacoko Gerra gertatu zenean, Gurutze Gorriko borondatezko erizain gisa sartu zen, eta bertan lagundu zien biktimei eta zaurituei.

Justizia Gorte Goreneko Ministro izendatutako lehen emakumea izan zen (1974-1976).

Lanak
-----

### Argitalpenak

* *Manual de Derecho Romano* (1937)
* *Régimen jurídico de la menor de edad en Bolivia* (1950)
* *El servicio social, nueva profesión de alto nivel y utilidad social* (1952)
* *Política de bienestar social* (1982).

Aitortzak
---------

* *Andeetako Kondorra* domina eman zion Boliviako Estatuak.
* 1997an Martha Paredes Oviedok egilearen bizitzari eta obrari buruzko liburu oso bat argitaratu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Mamani, Elías Blanco.  (). «Maria Josefa Saavedra, mujer pionera de Bolivia» *Diccionario Cultural Boliviano* (Noiz kontsultatua: 2021-01-17).
2. ↑   «Mujeres transgresoras, una fuerza en la historia de Bolivia» *www.paginasiete.bo* (Noiz kontsultatua: 2021-01-17).
3. ↑    *Historia del teatro experimental universitario.* .

Kanpo estekak
-------------

* Grandes personajes

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104878689

 |

* Wd Datuak: Q104878689
**Nando Bruno Alfred Andre de Colo**, Sainte-Catherine-lès-Arras, Pas-de-Calais Frantzia 1987ko ekainaren 23a, nazioarteko saskibaloi jokalari frantziarra da. Nando de Colok lider eta atzeko postuetan jokatzen du.

Cholet Basket klubarekin egin zuen debuta profesionaletan, eta, horrekin, bere lehen titulua irabazi zuen 2008ko Semaine des As-en; lehiaketa horretan MVP (Jokalari Baliotsuenaren Saria) ere izendatu zuten. Denboraldi horretan bertan, Pro A denboraldiko Frantziako JBS titulua irabazi zuen. 2009ko NBAko aurreikuspenetan San Antonio Spurs-ek 53. postuan hautatua, bere ibilbidea Europan jarraitu zuen NBAn, rol txiki batekin, bi urte eman aurretik. 2014an, CSKA Moskun, Europan paper garrantzitsu batera itzuli zen, eta, klub honekin, 2015-2016ko Euroliga irabazi zuen, denboraldi erregularreko JBS eta Lauko Finala; gero, 2018-2019ko Euroliga irabazi zuen.

2008tik, Frantziako selekzioarekin, zilarrezko domina irabazi zuen 2011ko Lituaniako Europako Txapelketan. 2013ko irailean, 2013ko Europako Txapelketa irabazi zuen Frantziako selekzioarekin; gero, brontzea, 2015eko Europako Txapelketan. Tokioko Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina lortu zuen 2021ean.

Olinpiar Jokoak
---------------

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), zilarrezko domina irabazi zuen Frantziako taldearekin AEBko taldearekin (urrezkoa) galduz eta Australiako taldea (brontzezkoa) garaituz. Hauek osatzen zuten taldea: Andrew Albicy, Nicolas Batum, Petr Cornelie, Nando de Colo, Moustapha Fall, Evan Fournier, Rudy Gobert, Thomas Heurtel, Timothé Luwawu-Cabarrot, Frank Ntilikina, Vincent Poirier eta Guerschon Yabusele-k.

Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
---------------------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia
  | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Saskibaloiagizonezkoa.
  |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Nando de Colo» *olympedia.org* 2021-11-16an begiratua**(Ingelesez)**
2. ↑  «Nando de Colo» Olympics.com 2021-11-16an begiratua **(Gaztelaniaz)**
3. ↑  "Saskibaloia, gizonezkoa, emaitzak 2020" olympedia.org **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

«Nando de Colo» Wikipedia **(Frantsesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q554866
* Commonscat Multimedia: Nando de Colo

---

* **Kirolariak**
* COI: nando-de-colo

 |

* Wd Datuak: Q554866
* Commonscat Multimedia: Nando de Colo
**Dmitri Timofeevitx Miontxinski** (errusieraz: Дми́трий Тимофе́евич Миончинский; 1889ko urriaren 26a, Kazan - 1918ko abenduaren 29agreg./abenduaren 16ajul. Stavropolgo gobernazioa) - Errusiar Inperioaren koronel eta Errusiako Gerra Zibilean Txernetzoven Partisanoen parte izan zen. Bolondresen Armadaren artilleriaren kontrolatzailea ere izan zen.

Jurgi Santuaren Zalduna zen eta Jurgi Santuaren Ezpata irabazi zuen.

Hezkuntza
---------

Nhizny Novgorod kadeteen gorputzean graduatu zen 1906an eta Mikhailovski Artilleria Eskolan 1909an. 1914an, Lehen Mundu Gerra hasi baino lehen Nikolaev akademian sartu zen.

Partaidetza Lehen Mundu Gerran
------------------------------

Gerra Handiaren hasieran, frontera bidalia izan zen 1. Artilleria Bateriaren tenientea bezala, 31. Artilleria Brigadaren parte zena. Gnaia Lipako Guduan zauritua izan zen, 1914ko abuztuaren 14an. Sendatu zenean berriro sartu zen armadan eta urritik azarora San Ibaian borrokatu zuen; honengatik Jurgi Santuaren 4. Mailako domina irabazi zuen. 1916an teniente koronel mailara igo zen, eta Jurgi Santuaren Ezpata jaso zuen.

1917an 31. Artilleria Brigadaren 5. bateria bere menpe zegoen.

Errusiako Gerra Zibila
----------------------

1917ko abenduaren 12an Bolondresen Armadan sartu zen eta bi egun geroago Mikhailovsko-Konstantinovskaia Artilleria bateriaren agintaria izendatu zuten. Bateria honek Txernetzoven Partisanoen parte zen, Vasili Txernetzoven aginpean. Izotz Martxan parte hartu zuen eta Bolondresen artilleriaren antolatzaile nagusia bihurtu zen.

1918an, komandante titulua jaso zuen eta Koronel mailara igo zen.

1918ko Abenduaren 16an heriotza zauri bat jaso zuen Shishkino (Stavropol) herrixkatik hurbil, borrokatzen ari zen bitartean. Ekaterinodarren lurperatua izan zen, Katalinaren elizan

Jasotako Sariak
---------------

* Jurgi Santuaren 4.Mailako domina (VP 09/23/15)
* Jurgi Santuaren arma (VP 27.01.117)

Bibliografia
------------

* Марков и марковцы. — М.: НП «Посев», 2001. ISBN 5-85824-146-8
* *Гиацинтов Э. Н.* Записки белого офицера / Вступит. статья, подготовка текста и коммент. В. Г. Бортневского. — СПб.: «Интерполиграфцентр» СПбФК, 1992. — 267 с. илл. ISBN 5-88560-077-5.
* *Клепов М. Ю.* Офицеры — Георгиевские кавалеры Первой мировой войны. — М.: «Минувшее», 2015.
* Миончинский, Дмитрий Тимофеевич. // Проект «Русская армия в Великой войне».

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4295394

 |

* Wd Datuak: Q4295394
Concepción Argüelloren hilobia Domingotarren hilerrian, Benician, Kalifornian.
**María Concepción Argüello** (1791ko otsailaren 19 - 1857ko abenduaren 23), Kalifornian jaio zen. Alta Kaliforniako azken gobernadorea izan zen José Darío Argüelloren alaba zen. Emakume honen biografia kondairako elementuekin nahastu egin da, batez ere Nikolai Rezanov errusiarrarekin izan zuen maitasunezko historia tragikoaren ondorioz. Rezanov Amerikan errusiarrek egin zituzten esplorazio lanen aitzindaria izan zen (Alaskan eta Ozeano Barearen kostaldean).

Biografia
---------

Concepción San Frantziskoko espetxean jaio zen. 15 urte zituelarik Alaskako Errusiar Konpainiaren burua zen Nikolai Rezanov ezagutu zuen eta maitemindu zen. Espainiako Koroak ez zuen Errusiarekiko harremanak garai hartan eta horrek errusiarren egoera zaildu egin zuen. Bikotea 1806an maitemindu zen baina Concepción katolikoa zen bitartean, Nikolai ortodoxoa zen eta ezkontzeko tsarri baimena eskatu behar zion. 1807an, Siberian zehar zebilanean, Nikolai zalditik erori eta hil egin zen. Krasnoyarsken dago lurperatuta.

Ondorengo historiari buruz bertsio desberdinak ezagutu dira. Batzuen ustez Conchitak, hau da, Concepción Argüellok inoiz ez zuen jakin Nikolairekin gertatu zena. Urte luzeez itxaron egin zuen, beste gizonen eskaintzak baztertuz. Azkenean, moja gisa Montereyko (Kalifornia) Santa Katalina monasterioan sartu zen; han Sister Mary Dominica O.P. izena hartu zuen. Bera izan zen Domingotarren ordenean sartu zen Kaliforniako lehen emakumea. Komentuan bere heriotza izan arte bizi zen. Haren gorpuzkinak Beniciako Santo Domingo hilerrian gordetzen dira; bertara Santa Katalina komentutik eraman zituzten.

Beste bertsioaren arabera, Argüellok Aitasantuaren baimena itxaron zuen. Urte bat beranduago, 1808an, bere anaiaren bitartez, Rezanoven heriotza ezagutu zuen. Hartutako ezkon-hitzetik libre zegoen baina ezkondugabe gelditzea erabaki zuen. 60 urte baino gehiago zuenean barrutegiko komentuan sartu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Haycox, Stephen (2006). *Alaska: An American colony*. Seattle [Wash.]: University of Washington Press. p. 105. ISBN 9780295986296.
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Concepción Argüelloren hilobia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4068882
* Commonscat Multimedia: Concepción Argüello

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 52606495
* ISNI: 0000 0000 7868 4191
* GND: 123802385
* LCCN: n92037824
* SNAC: w61r71rn

 |

* Wd Datuak: Q4068882
* Commonscat Multimedia: Concepción Argüello
**Argisain** edo **Santa Marina** bi tokiri esaten zaie. Batetik Errezilgo, exklabe bati (43°06'06.8"N eta 2°10'31.8"W) esaten zaio, non Beizama, Albiztur, Legorreta eta Bidania-Goiatzen mugek bat egiten duten eta itxura karratu duena. Bestetik, exklabearen ondoan dagoen Albizturgo bailara bati ere esaten zaio.

Argisain, Errezilgo exklabea

Santa Marina bailara
--------------------

Oriako ibarrean kokatzen da Murumendi-Urrakiko mendilerroaren magaletan 535 m-tara (43° 06' 22" N eta 1° 30' 49" W). Albizturko udaletxetik 7 kilometroko bidea dago Gi-2634. Gi-3130 eta Gi-3042 errepideetan zehar.

Done Jakue bidea pasatzen da bertatik. Garai batean, *Santa Marina Haundi* baserria erromesen ospitalea izan zen.

Herriko eraikinen artean Argisaingo Santa Marina eliza da aipagarria. Fatxada erromaniko sinplea duen XII. edo XIII. mendeko eliza da mendeetan zehar hainbat aldaketa izan dituena. Nabe bakarra du eta jatorrizko gurutze-gangari eusten dio.

Argisaingo Santa Marina elizaSanta Marinan kokatzen da *Segore-Etxeberri jatetxe* ezaguna. Uztailaren 18a egiten da bailarako festa nagusia.

Bertatik, Murumendira edo Illaunera igotzeko ibilbideak ateratzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Argisaingo Santa Marina Eliza» *Albiztur* (Noiz kontsultatua: 2024-01-08).
2. ↑   Aguirre Sorondo, Antxon & Lizarralde Elberdin, Koldo.  (2000). *Ermitas de Gipuzkoa.*  Jose Miguel de Barandiaran Fundazioa, ISBN 8493152315..
3. ↑   «Segore Etxe-Berri Jatetxea» *www.segore.com* (Noiz kontsultatua: 2024-01-08).
4. ↑    «Argisain (Santa Marina), Seroetxe de Murumendi y vuelta» *Wikiloc | Munduko ibilbideak* (Noiz kontsultatua: 2024-01-08).
5. ↑   **(Ingelesez)** «Argisain (Santa Marina) Illaun zirkularra» *Wikiloc | Trails of the World* (Noiz kontsultatua: 2024-01-08).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253925

 |

* Wd Datuak: Q12253925
**Chihuahua**, txakur-arraza txikiena. Izena Mexikoko Chihuahua estatutik datorkio. Teoria zabalduenaren arabera, Tolteken Techichi lagun-txakurren ondorengoa omen da.

Ezaugarriak
-----------

Kilo bat baino gutxiago pisatzen dute zenbaitek, baina 1,5 eta 2,5 kg bitartean dago ideala. Hanka motz eta iharrak dituzte, eta gorpuzkera gihartsua. Belarriak, berriz, luze eta tenteak izan ohi dituzte. Bi buru-forma dira nagusi: batetik, *sagar-buru* deritzona, mutur motz eta buru biribila duena; bestetik, *orein-buru* deritzona, mutur eta buru luzeagoak dituena. Begi handi-handiak eta irtenak izateagatik dira, besteak beste, ezagunak.

Bi chihuahua-mota daude: ile luzekoa eta ile motzekoa. Kolore askotako ilea izan dezakete: beltza, zuria, kafe-kolorekoa, grisaxka, zilar-kolorekoa eta abar.

Izaerari dagokionez, beti daude erne, inguruan zer gertatuko, eta azkarrak dira. Oso leial zaizkio jabeari, pertsona bakarrari normalean; hori dela eta, oso jeloskor jartzen dira pertsona horren lagunekin. Beste animaliekin ere antzeko zerbait gertatzen zaie: haien klana babesten dute, eta nahiago dituzte Chihuahua arrazako kideak beste arrazatako txakurrak baino. Horregatik ikusten dira maiz beste arrazatako txakur handiagoei aurre egiten.

Ahul itxura badute ere, txakur sendoak dira. Hamalau urte arte bizi dira, batez beste, baina hogei urteraino ere irits daitezke. Txakur biziak dira, eta gauza dira ibilaldi luzeak egiteko.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q653
* Commonscat Multimedia: Chihuahua (dog)

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 120120511 (data)
* GND: 4129238-8
* LCCN: sh85023341
* NKC: ph128182
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q653
* Commonscat Multimedia: Chihuahua (dog)
Riemann zeta funtzioaren parte erreala (gorria) eta parte irudikaria (urdina) Re(s) = 1/2 lerro kritikoan zehar. Ez-tribialak diren lehen zeroak hemen ikus daitezke: Im(s) = ± 14.135, ± 21.022 eta ± 25.011.
Riemmanen zeta funtzionaren garapena erakusten duen animazioa
Matematikan, **Riemannen hipotesia** Riemannen zeta funtzioak zeroak bakarrik 1/2 parte erreala duten zenbaki konplexuetan eta zenbaki oso bikoiti negatiboetan dituela esaten duena da. Askok uste dute matematika puruetan ebatzi gabeko arazo garrantzitsuena dela. Oso interesgarria da zenbakien teorian, zenbaki lehenen banaketari buruzko emaitzak iradokitzen baititu. Bernhard Riemannek proposatu zuen eta bere omenez izendatu zen.

Riemannen hipotesia eta haren orokortasunetako batzuk, Goldbachen aieruarekin eta aieru bikoitzarekin batera, Hilberten zortzigarren problema dira David Hilberten konpondu gabeko 23 problemen zerrendan. Era berean Clay Mathematics Instituteko Milurtekoko arazoetako bat ere bada, zeinak milioi bat dolar eskaintzen baitie arazo horiek ebazten dituen edonori.

Riemannen zeta funtzioa ζ(*s*) funtzio bat da, zeinaren argumentua *s* 1 ez den edozein zenbaki konplexu izan daiteke, eta zeinaren balioak ere konplexuak diren. Zenbaki oso negatiboetan zeroak ditu; hau da, ζ(*s*) = 0 da s-ren balioa–2,–4,–6 denean.... Horiei *zero tribialak* deitzen zaie. Zeta funtzioa zero da, halaber, s-ren beste balio batzuetarako, *zero ez-tribial* deritzenentzat. Riemann-en hipotesia zero ez-tribial horien kokapenei buruzkoa da, eta hau dio:

> Riemannen zeta funtzioaren edozein zero ez tribialaren zati erreala 1/2 da.
> 
> 

Hala, hipotesia zuzena bada, zero ez tribial guztiak 1/2 1/2 + *i t*, zenbaki konplexuek osatutako lerro kritikoan daude, non t zenbaki erreala baita eta i irudimenezko unitatea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Borwein, Peter, ed. (2008). «The Riemann Hypothesis» *CMS Books in Mathematics*  doi:10.1007/978-0-387-72126-2. ISSN 1613-5237. (Noiz kontsultatua: 2021-12-21).
2. ↑   Duoandikoetxea, J..  (2006-01-01). «Zenbaki lehenen amai gabeko historia» *EKAIA Euskal Herriko Unibertsitateko Zientzi eta …* (Noiz kontsultatua: 2021-12-21).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q205966
* Commonscat Multimedia: Riemann hypothesis

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX5261101
* BNF: 144123556 (data)
* GND: 4704537-1
* LCCN: sh2005000907
* NDL: 01184334
* NKC: ph406501
* SUDOC: 077058488
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q205966
* Commonscat Multimedia: Riemann hypothesis
Karrera sendiaren armarria.
**Juan Ignazio Karrera Iturgoien** (Alegia, Gipuzkoa, 1620ko uztailaren 31 - Santiago (Txile), 1682ko martxoaren 27a) (gaztelaniaz: *Juan Ignacio de la Carrera Yturgoyen*) militarra eta politikaria izan zen, Espainiako Koroaren zerbitzura; eta Carrera sendiaren sortzailea, Txilen.

Bizitza
-------

Juan Ignazio Karrera Txileko Concepción portura heldu zen 1639ko apirilaren 4an. Espainiako Erregearen Armadako maisu izendatu zuten 1656an. 1666an, Repocura gotorlekua sortu zuen. 1663an, Alcántarako Ordenako zaldun izendatu zuten. Orduz geroztik, kargu ofizial asko izan zituen: Santiagoko korrejidorea 1665ean, Valdiviako gobernadorea 1671-1673 urteetan, Santiagoko alkatea 1676an...

Katalina Elgea Cáceresekin ezkondu zen; Diego García de Cáceresen herenilobarekin, alegia. Hamar seme-alaba izan zituzten, tartean Miguel de la Carrera. Bikotetik kanpo hiru seme-alaba ere izan zituen.

Juan Ignazio Karrera Carrera sendiaren sortzailea izan zen. Familia horrek Txileko politikan garrantzi handia izan du, batez ere, XIX. mendean, Txileko Independentzia Gerran.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Juan Ignazio Karrera Iturgoienen zuhaitz genealogikoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5945251
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q5945251
**Raheem Shaquille Sterling** (Kingston, Jamaika, 1994ko abenduaren 8a) jamaikar jatorriko futbol jokalaria da, Ingalaterran hezia. Gaur egun Premier League-ko Manchester City taldean jokatzen du, eta baita Ingalaterrako futbol selekzio nazionalarekin ere. Munduko futbolari hobenetariko bat bezala kontsideratua izateaz gain, transfermarkt futboleko webgune espezializatuaren arabera munduko hirugarren jokalari baliotsuena da, 160 milioi euroko balioa ematen baitiote.

Ibilbidea
---------

**Lehen urteak**

1994ean jaioa, 5 urterekin Alpha & Omega taldearen harrobian hezitzen hasi zen 2003rarte. Oraindik 9 urteko ume bat zenean, Queens Park Rangers talde londrestarrak fitxatu zuen bere harrobian hazi zedin, beregan jokalari ona ikusi baitzuten. 2010ean, Liverpoolek fitxatu zuen, bigarren talderako. Bi denboraldiren ondoren, 2012an lehen taldera igo zen.

**Profesionaletan lehen urteak: Liverpoolen lekua egin**

Liverpoolen hiru urte egon zen, Manchester Cityk 2015ean beregatik 65 milioi ordaindu zituen arte. Lehen denboraldian, 2012-2013an, oraindik 18 urterekin, Premier Leaguen debuta eta lehen golak sartu zituen. Bigarren denboraldian, 39 partidu jokatu zituen, eta bere maila nabarmen handitu zen denboraldian zehar. Bere azken denboraldian eta ordura arteko onenean, 52 partidu jokatu zituen bere taldean finkatu eta zenbaki onak lortuz.

**Manchester City eta bere mailaren baieztapena**

Bere lehen denboraldian aurreko denboraldiko zenbakiak mantendu zituen, baina oraingoan Manchester Cityn, bere talde berrian. 2016-2017 denboraldian, bere gol kopurua mantendu egin zen, baina honakoan asistentzietan nabarmendu zen mutila. 2017-2018an, sekulako erakustaldia eman zuen, 46 partidutan zenbaki izugarriak lortu zituen eta: 23 gol eta 17 asistentzia. Ligako jokalari onenetariko bat izan zen. Denboraldi honetan egin zen benetan ospetsua. 2018-2019 denboraldian, gainera, bere maila aurreko denboraldian erakutsi zuenera iristen zela frogatu zuen, 51 partidu jokatu eta beste zenbaki ikaragarri batzuk lortu zituelako.

Guztira ia 400 partidu jokatu ditu eta 120 goletik gora sartu.

**Ingalaterrako selekzioa**

Ingalaterrako selekzioarekin 2012ko azaroaren 14ean (17 urterekin) debutatu zuen, eta ordutik 56 partidu jokatu ditu. 12 gol erdietsi ditu.

2020ko martxoaren 5ean eguneratua.| Kluba | Urtea | Partida(k) | Gol(ak) | Asistentzia(k) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Liverpool FC U23 | 2010 - 2012 | 22 | 8 | 10 |
| Liverpool | 2012 - 2015 | 129 | 23 | 25 |
| Manchester City | 2015 - | 229 | 89 | 72 |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q312157
* Commonscat Multimedia: Raheem Sterling

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 8884150172735200180000
* LCCN: no2017098439
* BIBSYS: 1579001847201

 |

* Wd Datuak: Q312157
* Commonscat Multimedia: Raheem Sterling
**Henrietta "Hetty" Kelly** (1893 – 1918ko urria) irlandar dantzari eta musikagile bat izan zen. Charlie Chaplin zinema zuzendariaren lehen amodioa izan zen.

Chaplinek 1908an ezagutu zuen Londresen, biak Fred Karno enpresariarentzat *Streatham Empire* lanean ari zirenean. Bera kantu eta dantza konpainia batekin zegoen, Bert Couttsen Yankee-Doodle Girls, eta Chaplinek mozkor bat antzezten zuen "*Mumming Birds*"en. Chaplinek 19 urte zituen eta Hetty Kellyk 15. "*Gazela mehe bat, aurpegi obalatua, xarmaz beteriko ahoa eta hortz ederrak*" bezala gogoratzen zuen. Chaplinen buruan ideal femeninoa izatera iritsi zen, eta bere filmetako protagonista femeninoetako batzuetan birsortu zuen. Chaplinek 1964an idatzitako autobiografian hau idatzi zuen: "*Bost aldiz bakarrik ikusi nuen arren, eta ia gure arteko topaketek hogei minutu baino gehiago iraun bazuten ere, topaketa labur horrek luzaroan eragin zidan.*"

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17362620
* Commonscat Multimedia: Hetty Kelly

---

 |

* Wd Datuak: Q17362620
* Commonscat Multimedia: Hetty Kelly