**Sun Tzu** (txinera sinplifikatuz: 市; pinyineraz: Sūnzú) Txinako jeneral militarra, estratega, filosofo eta idazle bat izan zen, K.a. 771 eta 256 bitarteko Ekialdeko Zhou aroan bizitakoa. Sun Tzu, tradizionalki *Gerraren artea*-ren egiletzat hartzen da, estrategia militarreko lan eraginkorra, mendebaldeko zein ekialdeko Asiako filosofian eta pentsamendu militarrean eragina izan zuena. Ondorioz, Sun Tzu Txinako eta Asiako kulturan pertsonaia historiko eta militar bezala gurtua da. Bere jaiotza izena Sun Wu zen (txinera tradizionalez: 市; txinera sinplifikatua: 市) eta familiatik kanpo Changqing izen adeitsuagatik zen ezaguna. Sun Tzu izena, ezagunagoa dena, "Eguzki maisua" esan nahi duen ohorezko izen bat da.

Sun Tzuren historikotasuna ez da ziurra. Sima Qian Han dinastiako historialariak eta Txinako beste historialari tradizionalek Wuko Helü erregearen ministro gisa jarri zuten, bere bizitza K.a. 544tik 496ra kokatuz. Haren historikotasuna onartzen duten jakintsu modernoek *Gerraren artea-*ren testua K.a. 475etik 221era arteko garaian kokatzen dute, bere konposizio-estiloan eta gerraren deskribapenetan oinarrituta. Kontu tradizionalek diote Sun Bin jeneralaren ondorengoak taktika militarrari buruzko tratatu bat idatzi zuela, *Gerraren artea* izenekoa. Bai Sun Wu bai Sun Bin txinatar testu klasikoetan "Sun Tzu" deitzen zirenez, historialari batzuek berdin-berdinak zirela uste zuten, 1972an Sun Bin-en tratatua berraurkitu aurretik.

Sun Tzuren lana ekialdeko Asiako historia militarraren arkuan zehar laudatu eta erabili izan da sortu zenetik, eta azkenean, mundu mailako arreta bereganatu zuen. XX. mendean, *Gerraren artea*-ren ospea hedatu egin zen, eta erabilera praktikoa ikusi zuen mendebaldeko munduak ere. Gaur egungo lehia-ahalegin askotan eragina izaten jarraitzen du estrategia militarretik eta gerratik haratago, hots, espioitzan, kulturan, politikan, negozioetan eta kirolean barne.

Qing aroko Sun Tzu-ren margolan bat.

Bizitza
-------

Eskuragarri dauden iturri zaharrenak ez daude ados Sun Tzu non jaio zen zehazteko. "Udaberriko eta Udazkeneko Analek" eta "Sima Qian"-en geroagoko Historialari Handiaren Erregistroak (Shiji) Sun Tzu "Qi"-n jaio zela diote. Bi iturriek ere bat datoz Sun Tzu udaberriaren amaieran edo udazkenean jaio zela, eta jeneral eta estratega gisa jardun zuela, Wuko Helü erregeari zerbitzatzen K.a. VI. mendean, K.a. 512. urtean inguruan hasita. Sun Tzuren garaipenek *Gerraren artea* idaztera bultzatu zuten orduan. Ondorengo Gerra garaietan gehien irakurritako tratatu militarretako bat izan zen, Txinako zazpi estatu zaharren artean (Zhao, Qi, Qin, Chu, Han, Wei eta Yan), Txinako ekialdeko lurralde emankorren hedadura zabala kontrolatzeko borrokatu zuten etengabeko gerra garaian.

Sun Tzu-ri buruzko istorio ezagunenetako batek, Sima Qianengandik hartuta, honela azaltzen du Sun Tzuren izaera: Sun Tzu kontratatu aurretik, Wuko erregeak Sun Tzuren trebetasunak probatu zituen 180 amorantez osatutako harem bat soldadu bihurtzeko aginduz. Sun Tzuk bi konpainiatan banatu zituzten, erregeak gogokoen zituen bi amoranteak konpainiako buruzagi izendatuz. Sun Tzuk amorante buruzagiei eskuinera begiratzeko agindua eman zienean, barre egin zuten. Horren harira, Sun Tzuk esan zien jenerala, kasu honetan bera, soldaduei emandako aginduak ulertzen zituztela ziurtatzeaz arduratzen zela. Orduan, agindua errepikatu zuen eta berriro ere amoranteek barre egin zuten. Ondorioz Sun Tzuk erregearen bi amorante gogokoenak exekutatzeko agindu zuen, erregeak protestei jaramon egin gabe. Azaldu zuen jeneralaren soldaduek beren aginduak ulertu arren, betetzen ez bazituzten ofizialen errua zela. Sun Tuz-k gehitu zuen behin jenerala izendatuta, bere eginkizuna aginduak betearaztea zela, erregeak protesta egin bazuen ere. Bi ohaideak hil ondoren, ofizial berriak aukeratu zituen haiek ordezkatzeko. Ondoren, bi konpainiek fribolitate gehiagoren kostuak ondo ezagutzen zituztenez, ezin hobeto burutu zituzten beren maniobrak.

Sima Qianek esan zuen gero Sun Tzukek zelaian frogatu zuen bere teoriak eraginkorrak izan zirela (adibidez, Bojuko guduan), karrera militar arrakastatsua izan zuela eta *Gerraren artea* idatzi zuela berak probatutako espezializazioan oinarrituta. Hala ere, Zuozhuan-ek, Shiji baino mende batzuk lehenago idatzitako testu historikoetan, Bojuko guduaren berri askoz zehatzagoa eskaintzen du, baina ez du Sun Tzu batere aipatzen.

### Historikotasuna

K.a XII. mendearen inguruan, Txinako jakintsu batzuk Sun Tzuren existentzia historikoaz zalantzan jartzen hasi ziren, batez ere, Zuo zhuan historiko klasikoan aipatzen ez zelakoan, udaberri eta udazkeneko pertsonaia nabarmenenak aipatzen dituena. "Sun Wu" (孫武) izena ez da Historialari Handiaren Erregistroak baino lehenagoko testuetan agertzen, eta baliteke "gerlari iheslaria" esan nahi duen ezizena deskribatzailea izan zitekeela; erlazionatutako "iheslaria" terminoa (xùn 遜), "Wu" Txinako antzinako "martziala, ausarta" (wǔ 武) bertutea den bitartean, Sun Tzu-k Wu Zixuren istorioan heroiaren bikoiztu gisa duen paperari dagokio. Sun Tzuri egozten zaion gudu historiko bakarrean, Bojuko guduak, ez zuela borrokatu.

Eszeptikoek zehaztasun historiko posibleak eta anakronismoak aipatzen dituzte testuan, eta liburua izatez egile eta estratega militar ezberdinen bilduma bat zela. *Gerraren artea*-ren egiletza jakintsuen artean aldatu egiten da eta pertsona zein mugimenduak barne hartu ditu, hala nola Eguzkia, Chu jakintsua Wu Zixu egile anonimoa; Qi edo Wuko teorikoen eskola; Sun Bin, eta besteak. Hain zuzen, Sun Bin gai militarretan benetako ezagutza zuen pertsona bat izan zela dirudi, eta baliteke "Sun Tzu" pertsonaia historikoa sortzeko inspirazioa izan zitekeela mitologia baten bidez. Sun Wu izena geroagoko iturrietan agertzen da, hala nola Shiji eta Wu Yue Chunqiu, baina Sun Tzuren aroaren ondorengo mendeetan.

Beste lan batzuetan zerrendak erabiltzea, "*Simako metodoak*" esaterako, Sun Tzuren lehentasun historikoaren frogatzat hartzen da. Ralph Sawyerren arabera, oso litekeena da Sun Tzu existitzea eta orokorrean jakituria izateaz gain, bere izena daraman liburuaren muina ere idatzi zuela. Testuan zehazten diren eskala handiko gerren eta teknika sofistikatuen eta eskala txikiko gudu primitiboenen artean desberdintasun bat dagoela argudiatzen da, askok uste baitute hauek Txinan K.a VI. mendean nagusitu zirela. Honen aurka, Sawyer-ek dio Sun Wuren irakaspenak ziurrenik ondorengo belaunaldiei irakatsi zitzaizkiela bere familian edo ikasleen eskola txikietan. Baliteke ondorengo ikasle horiek jatorrizko testuko zenbait puntu berrikusi edo zabaldu izana.

Ikuspegi tradizionalistarekin arazoak identifikatzen dituzten eszeptikoek *Gerraren artea-*ren anakronismo posibleak ikusten dituzte, besteak beste, Sun Wu-ren eskura egon behar ez luketen terminoak, teknologia (adibidez, baleztak), ideia filosofikoak, gertaerak eta teknika militarrak. Gainera, ez dago jeneral profesionalen erregistrorik "Udaberri eta Udazken" aroetan; hauek Gerra Estatuen garaitik baino ez daude, beraz, Sun Tzu-ren mailari eta kargu orokorrari buruzko zalantzak daude. Horrek nahasmen handia sortu zuen *Gerraren artea* benetan noiz idatzi zen zehazterakoan. Lehen ikuspegi tradizionala da K.a. 512an idatzi zuela Sun Wu historikoak, Udaberri eta Udazken aroko azken urteetan (K.a. 722–481 inguru). Bigarren ikuspegi baten, Samuel Griffith bezalako jakintsuek diote, *Gerraren artea* Gerra Estatuen erdialdetik amaierako garaian kokatzen dela (K.a. 481–221 inguru). Azkenik, hirugarren eskola batek dio irristaketak K.a. V. mendearen azken erdian argitaratu zirela; hau bere atxikitzaileek 1972an Yinque Shan-en aurkitutako banbu-irristaketak interpretatzen dituelako.

Banbuan idatzitako *Gerraren artea*-ren kopia bat.

Gerraren artea
--------------

*Gerraren artea* Sun Tzuri egozten zaio tradizioz. Gatazkak kudeatzeko eta borrokak irabazteko gerraren filosofia aurkezten du. Estrategiari buruzko maisulan gisa onartzen da, eta teorikoek maiz aipatu izan dute lehen aldiz argitaratu, itzuli eta nazioartean banatu zenetik.

Testua noiz osatu zen eta egilearen edo egileen nortasunari buruzko teoria ugari daude, baina berreskurapen arkeologikoek erakusten dute *Gerraren artea-*k bere egungo forma hartu zuela gutxi gorabehera "Han" hasierako garaian. Data hori baino lehen *Gerraren artea* noiz amaitu zen behin betiko frogatzea ezinezkoa denez, lanaren egileari edo egileei eta amaiera datari buruzko teoria desberdinak nekez konponduko dira guztiz. Zenbait jakintsu modernok uste dute jatorrizko egilearen pentsamenduak ez ezik, geroagoko teorialari militarren iruzkinak eta argibideak ere badituela, hala nola Li Quan eta Du Mu-renak.

Txina batu eta Shi Huangdiren ondorengo liburuaren erreketaren aurretik idatzitako testu militarretatik, sei lan nagusi geratu ziren etorkizunerako. Askoz geroago Song dinastian, sei lan hauek Tang testu batekin konbinatu ziren Zazpi Klasiko Militarrak izeneko bilduma batean. Bilketa horren erdiko zati gisa, *Gerraren artea* teoria militar ortodoxoaren oinarriak sortu ziren Txina modernoaren hasieran. Puntu hori ilustratuz, liburua irakurri behar izan zen kargu militarretarako izendapen inperialetarako probak gainditzeko.

Sun Tzu-ren *Gerraren artea*-k gerrari eta estrategiari buruzko Mendebaldeko testu batean ezohikoa izan daitekeen hizkuntza erabiltzen du. Esaterako, hamaikagarren kapituluak dio buruzagi batek «lasaia eta ukaezina» izan behar duela, eta «plan ulergaitzak» ulertzeko gai. Testuak antzeko ohar asko ditu, mendebaldeko irakurleak aspaldi nahastu dituztenak, Asiako ekialdeko testuinguruaren kontzientziarik gabe. Adierazpen horien esanahiak argiagoak dira pentsamendu eta praktika taoistaren testuinguruan interpretatzen direnean. Sun Tzu-k jeneral ideala maisu taoista ilustratu gisa ikusi zuen, eta horrek "*Gerraren artea*" estrategia taoistaren adibide nagusitzat hartu zuen.

Izenburua halakoa izan arren, *Gerraren artea*-k estrategia modu zabalean jorratzen du, administrazio publikoa eta plangintza ukituz. Testuak guduaren teoriak azaltzen ditu, baina diplomazia eta beste nazioekiko harremanak lantzea ere defendatzen ditu estatu baten osasunerako ezinbestekoak direlakoan. Horrela, liburua buruzagi politikoen eta enpresen kudeaketaren artean ere ezaguna egin da. Esaterako, 1987ko "Wall Street" filmean, Gordon Gekko protagonistak "*Gerraren artea*"-eko pasarteak maiz aipatzen ditu bere merkataritza-teknika oldarkorren printzipio gidari gisa.

1972ko apirilaren 10ean, Shandong-eko eraikuntza bateko langileek ustekabean atera zituzten Yinqueshan Han hilobiak. Jakintsuek ezohiko ondo kontserbatutako banbu-orrietan idatzitako antzinako testuen bilduma aurkitu zuten. Horien artean *Gerraren artea* eta Sun Bin-en "Metodo militarrak" zeuden. Han dinastiaren bibliografiek azken argitalpen hau Eguzkiaren ondorengo batek idatzitakoa zela adierazi bazuen ere, aurretik galduta zegoen. Sun Bin-en lanaren berraurkikuntza oso garrantzitsua dela uste dute jakintsuek, bai Sun Binek Sun Tzu-rekin zuen harremanagatik, bai lanak Txinako antzinate berantiarrean pentsamendu militarra gehitzeagatik. Aurkikuntzak nabarmen zabaldu zuen bizirik iraun zuten Estatu Gerralarien teoria militarraren gorputza. Sun Bin-en tratatua XX. mendean aurkitutako Estatu Gudalarien garaitik bizirik iraun duen testu militar ezagun bakarra da, eta gorde diren testu guztietatik "*Gerraren artea*"-rekin antzekotasun handiena du.

Ondarea
-------

Sun Tzuren *Gerraren artea*-k pertsonaia aipagarri askotan eragin du. Sima Qian Han dinastiako historialariak kontatu zuen Txinako lehen enperadore historikoak, Qin-en Shi Huangdik, liburua ezinbestekotzat jo zuela Estatu Gudalarien garaiari amaiera emateko. XX. mendean, Mao Zedong buruzagi komunista txinatarrak 1949an Chiang Kai-shek eta Kuomintang-en aurka lortutako garaipena partzialki *Gerraren artea-ri* eman zion. Lanak eragin handia izan zuen Maoren idazkietan gerrillari buruz, eta horrek gehiago eragin zuen mundu osoko matxinada komunisten artean.

1972an aurkitu ziren Yinqueshan Han irristadetan Sun Tzuren "*Gerraren artea*" ere badago. Argazkian, Shandong Museoaren bilduma.
*Gerraren artea* Nara Japonian sartu zen K. a. 760an, eta liburua azkar bihurtu zen ezaguna Japoniako jeneral militarren artean. Japoniako Sengoku aroan, Oda Nobunaga, Toyotomi Hideyoshi eta Tokugawa Ieyasuren "Bateratzaile Handiak"-en eraginez, nabarmen eragin zuen aro modernoaren hasieran Japoniaren batasunan. Bere irakaspenen maisutasuna samuraien artean ohoratua izan zen, eta bere irakaspenak gomendatu eta erakusten zituzten eragin handiko daimyō eta shōgunek. Meiji-ren berrezarkuntzaren ondoren, ezaguna mantendu zen Japoniako indar armatu inperialen artean. Tōgō Heihachirō flotako almirantea, Japoniako indarrak Errusia-Japonia Gerran garaipenera eraman zituena, Sun Tzuren irakurle amorratua zen.

Ho Chi Minhek lana itzuli zuen bere ofizial vietnamdarrek ikas zezaten. Haren jenerala Võ Nguyên Giáp, frantsesen garaipenen atzean zegoen estratega eta Vietnamen estatubatuar indarrak higatzen zituena, Sun Tzuren ideien ikasle eta praktikatzaile leiala zen.

Amerikako Ekialdeko eta Hego-ekialdeko Asian Filipinetako, Txina Inperialaren, Japoniaren, Ipar Korearen eta Ipar Vietnamen aurkako gatazkak, Sun Tzu estatubatuar buruzagi militarren arreta jaso zuen. Estatu Batuetako Armadako Departamentuak, bere Komando eta Estatu Nagusien Ikastetxearen bitartez, unitate guztiei zuzendu zien liburutegiak mantentzeko beren egoitzetan, gerraren arteko langileen etengabeko prestakuntzarako. *Gerraren arte*a aipatzen da instalazio bakoitzean mantendu beharreko lanen adibide gisa, eta langileen betebeharreko ofizialek paper laburrak prestatzera behartuta zeuden beste ofizialei euren irakurketetan aurkezteko. Era berean, Sun Tzu-ren *Gerraren artea* Marine Corps Profesionalen Irakurketa Programan ageri da. 1990eko hamarkadako Golkoko Gerran, Norman Schwarzkopf Jr. eta Colin Powell jeneralek Sun Tzu-ren printzipioak erabili zituzten engainuarekin, abiadurarekin eta norberaren etsaien puntu ahulak kolpearekin lotzeko. Hala ere, Estatu Batuak eta mendebaldeko beste herrialde batzuk kritikatu dituzte Sun Tzuren lana benetan ez ulertzeagatik, eta Txinako gizartearen testuinguru zabalagoan *Gerraren artea* ez baloratzeagatik.

Erretorika Taoista *Gerraren artea-*n sartutako osagai bat da. Steven C. Combsek "*Sun-zi eta* *Gerraren arte*a: *patxadaren erretorika*"-n dioenez, gerra "erretorikaren metafora gisa erabiltzen da, biak filosofikoki oinarritutako arteak direlakoan". Combsek idazten du: "Gerra pertsuasioaren antzekoa da, bihotz eta adimenen aurkako borroka gisa". *Gerraren artea* estrategiak historian zehar aplikatzea bere erretorika filosofikoari egozten zaio. Taoismoa "*Gerraren arte*a"-ren printzipio nagusia da. Combsek antzinako txinera taoista erretorika aristoteliar tradizionalarekin alderatzen du, batez ere pertsuasioaren desberdintasunengatik. *Gerraren artea-*ren gerra-estrategietan erretorika toista "baketsua eta pasiboa" dela deskribatzen da, isiltasuna hizkeraren gainetik dagoelako. Komunikazio forma hau patxadatsua da. Jokabide patxadatsuak, *Gerraren artea*-ren azpimarratzen direnak, konfrontazioa saihestea daramate, eta izaera espirituala izateagatik oinarrizko printzipioak moldatzen ditu taoismoan.

Mark McNeilly-k "Sun Tzu eta Gerra Modernoaren Artea" n idazten du Eguzkiaren Txinako historian zehar izandako garrantziaren interpretazio moderno bat, funtsezkoa dela Txinak hogeita batgarren mendean superpotentzia bilakatzeko duen bultzada ulertzeko. Txinako jakintsu modernoek beren teoriak garatzeko ikasgai estrategiko historikoetan *Gerraren artea-*n oinarritzen dira esplizituki, beren borroka modernoen eta Sun Tzuren garaiko Txinaren arteko harreman zuzena ikusten dutela. Sun Tzuren irakaspenetan eta txinatar idazle tradizionaletan balio handia sumatzen da, egungo Txinako estatuaren eta bere buruzagien estrategiak garatzeko erabiltzerakoan.

2008an, Zhang Jizhong telebista-ekoizle txinatarrak Sun Tzu-ren bizitzaren istorioa egokitu zuen Bing Sheng izeneko drama historikoko 40 ataletako telesail batean, Zhu Yawenek antzeztuz Sun Tzuren rola.

2019ko "Inperioen Aroa II: behin betiko edizioa" bideo-jokoak Sun Tzuren *Gerraren artea-*n oinarritutako erronka misioak biltzen ditu, bere taktika eta estrategia militarrak azalduz.

Ikus gainera
------------

* Asiako literatura
* Konfuzio
* **(Ingelesez)** Sun Bin
* **(Ingelesez)** Li Shizhen

Erreferentziak
--------------




1. ↑   **(Ingelesez)**  *"Sun Tzu".*  The American Heritage Dictionary of the English Language (5th ed.). HarperCollins.
2. ↑   **(Ingelesez)** Bradford, Alfred S..  (2000). *With Arrow, Sword, and Spear: A History of Warfare in the Ancient World.*  Praeger Publishers ISBN 978-0-275-95259-4..
3. ↑   **(Ingelesez)** Sawyer, Ralph D..  (1994). *The Art of War.*  Westview Press, 421-422 or. ISBN 978-0-8133-1951-3..
4. 1 2 3   **(Ingelesez)** McNeilly, Mark R.  (2015). *Sun Tzu and the Art of Modern Warfare.*  Oxford: Oxford University Press, 270 or. ISBN 978-0-19-995785-9..
5. ↑   **(Ingelesez)** McNeilly, Mark R..  (2001). *Sun Tzu and the Art of Modern Warfare.*  Oxford University Press, 3-4 or. ISBN 978-0-19-513340-0..
6. ↑   **(Ingelesez)** Bradford, Alfred S..  (2000). *With Arrow, Sword, and Spear: A History of Warfare in the Ancient World.*  Praeger Publishers, 134-135 or. ISBN 978-0-275-95259-4..
7. ↑   **(Ingelesez)** Zuo Qiuming. *"Duke Ding".*  Zuo Zhuan (in Chinese and English), vol. XI.
8. ↑   **(Ingelesez)** Mair, Victor H..  (2007). *The Art of War: Sun Zi's Military Methods.*  New York: Columbia University Press, 9–10 or. ISBN 978-0-231-13382-1...
9. 1 2   **(Ingelesez)** Sawyer, Ralph D..  (1994). *The Art of War.*  Westview Press ISBN 978-0-8133-1951-3..
10. ↑   **(Ingelesez)** Yang, Sang.  (1999). *The Art of War.*  Wordsworth Editions Ltd, 14–15 or. ISBN 978-1-85326-779-6..
11. ↑   **(Ingelesez)** McNeilly, Mark R..  (2001). *Sun Tzu and the Art of Modern Warfare.*  Oxford University Press, 5 or. ISBN 978-0-19-513340-0..
12. 1 2   **(Ingelesez)** Sawyer, Ralph D..  (2005). *The Essential Art of War.*  Basic Books, 150 or. ISBN 978-0-465-07204-0..
13. ↑   **(Ingelesez)** Simpkins, Annellen & Simpkins, C. Alexander.  (1999). *Taoism: A Guide to Living in the Balance.*  Tuttle Publishing ISBN 978-0-8048-3173-4..
14. ↑   **(Ingelesez)**  *"Oliver Stone's Wall Street and the Market for Corporate Control".*  Economics in Popular Film (course). Mount Holyoke.
15. ↑   **(Ingelesez)** Clements, Jonathan.  (2012). *The Art of War: A New Translation.*  Constable & Robinson Ltd, 77–78 or. ISBN 978-1-78033-131-7..
16. ↑   **(Ingelesez)** Tung, R. L..  (2001). *"Strategic Management Thought in East Asia", in Warner, Malcolm (ed.). Comparative Management:Critical Perspectives on Business and Management, vol. 3.*  Routledge, 805 or..
17. ↑   **(Ingelesez)** Forbes, Andrew & Henley, David.  (2012). *The Illustrated Art of War: Sun Tzu, Chiang Mai.*  Cognoscenti Books ISBN ASIN B00B91XX8U..
18. ↑   **(Ingelesez)** Hall, Gavin.  (2015). *"Review – Deciphering The Art of War".*  LSE Review of Books.
19. ↑   **(Ingelesez)** Combs, Steven C..  (2000). *"Sun-zi and the Art of War: The Rhetoric of Parsimony".*  Quarterly Journal of Speech. 86 (3), 276–294 or. ISBN doi:10.1080/00335630009384297. S2CID 145097995...
20. ↑   **(Ingelesez)** Tao, Hanzhang; Wilkinson, Robert. *The Art of War.*  Wordsworth Editions ISBN 978-1-85326-779-6..
21. ↑   **(Ingelesez)**  *"Age of Empires 2: Definitive Edition review – reverent treatment"..*  pcgamesn.com.

Kanpo estekak
-------------

**(Ingelesez)** Sun Tzuren lanak