recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Adad-nirari II.a**, orohar, Asiriako Inperio Berri garaiko lehen erregetzat hartzen da. K.a. 911tik K.a. 891 arte gobernatu zuen. Asurbanipalen erregealdiaren erdialdean, K.a. VII. mendean, bere erregealdiaren zerrenda osoak daudenez, bere erregealdiko lehen urtea K.a. 911n, Ekialde Hurbileko antzinako historiako zehazki datatutako lehen urtetzat hartzen da, Asiriako erregeen zerrenda orokorrean, Adad-nirari II.aren aurreko mende askotan hedatzen dela uste den arren, eta, eskola ikasleek nahiago dute Ashur-resh-ishi I.arengandik hasten den zerrenda, K.a. XII. mendearen amaieran hasten den zerrenda.

Bizitza
-------

Adad-nirarik, kanpaina ugari bidali zituen Asiriaren etsaien aurka, Asiriako mugak babesteko bere aitak egin zuen lana jarraitu guran. Adad-nirari II.ak, Babiloniaren aurka borrokatu zuen hegoaldean, non Kadmuh eta Nisibis hiri aramearrak menderatu zituen. Bildutako altxor ugariekin, Khabur eskualdea ere segurtatu zuen.

Adad-nirari, bere aita Ashur Dan II.aren oinordekoa izan zen, eta, bere oinordekoa, Tukulti-Ninurta II.a izan zen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Ashur Dan II.a** | **Asiriako erregea**K.a. 911-K.a. 891 | Ondorengoa**Tukulti-Ninurta II.a** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q311573
* Commonscat Multimedia: Adad-nirari II

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 37709842
* GND: 118646826
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q311573
* Commonscat Multimedia: Adad-nirari II
***Ad kalendas græcas*** latinezko esapide bat da, zerbait inoiz ez dela egingo adierazten duena. Hitzez hitz, «kalenda grekoetarako» esan nahi du, hau da, existitzen ez den aldi baterako atzeratzen du eginkizuna.

Suetoniok dio (Suetonio, *Augustoren bizitza*, 87) senitarteko solasaldietan Augustok erabiltzen zuela norbaitek ez zuela ordainduko adierazteko, egutegi grekoan ez baitzegoen kalendarik. Hemendik dator esapidea «inoiz ere ez» adierazteko erabiltzea, edo egunik gabe atzeratu diren tramiteak izendatzeko.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Cotidiano sermone quaedam frequentius et notabiliter usurpasse eum, litterae ipsius autographae ostentant, in quibus identidem, cum aliquos numquam soluturos significare uult, 'ad K(a)l(endas) Graecas soluturos' ait. |  » |
| Suetonio, *Augustoren bizitza*, 87 |

Antzeko esanahia duten esapideak, euskaraz:

* asto arrak umea egin orduko
* oiloak pixa egin arte

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Suetonio, *Augustoren bizitza*, 87.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2586595

 |

* Wd Datuak: Q2586595
**Akisgrango jauregia** edo **Aachengo jauregia** Karlomagno enperadoreak Karolingiar leinuaren bizileku eta egoitza politiko nahiz erliosoa izateko eraiki zuen eraikin multzo bat zen. Jauregi hau, zehazki, gaur egun Alemaniako Ipar Renania-Westfalia estatuan dagoen Akisgran edo Aachen hirian kokatzen zen.

Jauregiaren zati garrantzitsuenak VIII. mendeko azken hamarkadetan eraikiak izan ziren, baina eraikitze lanak Karlomagno bera hil zen 814. urterarte luzatu ziren. Jauregiaren diseinatzailea Eudes Metzekoa izan zen. Jauregi hau Karlomagnok aurreikusi eta eratzea nahi izan zuen erresumaren politika berriztapenaren barnean zegoen.

Jauregiaren zatirik handiena mendez-mende suntsituz joan zen, baina Palatinar kaperak oraindik zutik dirau, hau Karolingiar arkitekturaren altxorrik handienen artean kokatu ohi da, bai eta Karolingiar Pizkundea zeritzonaren adibide nabarmenetakoa ere. UNESCO erakundeak, kapera hau, Akisgrango katedralarekin batera, Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

Iruditegia
----------

* Karlomagnoren tronua Palatinar kaperan.Karlomagnoren tronua Palatinar kaperan.
* Akisgrango udaletxea.Akisgrango udaletxea.
* Akisgrango katedrala.Akisgrango katedrala.

Ikus gainera
------------

* Akisgrango katedrala

Kanpo estekak
-------------

* Palatinar kaperako hainbat irudi **(Frantsesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q300739
* Commonscat Multimedia: Kaiserpfalz Aachen

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 242316555
* GND: 4810603-3

 |

* Wd Datuak: Q300739
* Commonscat Multimedia: Kaiserpfalz Aachen
***Ada Madrina*** 1999an Antena 3 telebista kateak eman zuen espainiar telesail bat izan zen. Telesail honekin itzuli zen Carmen Sevilla aktore lanera 25 urteren ondoren.

Istorioa
--------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Carmen Jiménez (Ada) Amerikan egonaldi luze bat egin ondoren Espainiara itzultzen den artista erretiratu bat da. Bere bizitza berria hastean Lorenzorekin berriz topo egiten du, bere gaztaroko maitasun bat izan zena, Adaren lagun mina den Teresagandik alargun geratu ondoren hondamendi pertsonaletik gertu dagoen zirujau bihurtua. Bere besoetakoak eta Lorenzo eta Teresaren seme-alabekin ere topo egingo du.

Audientziak
-----------

Estreinatu zenean 3.374.000 ikuslek jarraitu zuten (%21,4ko *share*a). Alabaina, ikusleak galtzen joan zen, eman zen azkeneko atalean, urtarrilak 27an, soilik ikusleen %14k jarraitu izateraino. Telesaila programaziotik soilik lau atal eman ondoren kendu zen, lortutako audientzia maila kaxkarren ondorioz: bataz beste %16,9ko *share*a, katearen ohiko audientzia mailaren azpitik.

Telesaila kate berean berriz eman zen urte horretako abenduan, gauerdiko ordutegian, hamar atalak osorik emanez.

Aktore taldea
-------------

* Carmen Sevilla... *Ada*
* Jesús Puente... *Lorenzo Torres*
* Mar Flores... *Elena*
* Carlos Lozano... *Julio*
* Queta Claver... *Justina*
* Mapi Galán... *Gloria*
* Duna Santos... *Patricia*
* Paula Soldevila... *Paloma*
* Maribel Ripoll... *Amparo*
* Luis Lázaro... *Sergio*
* Ángel Pardo

Talde teknikoa
--------------

* Zuzendaritza: Domingo Solano
* Ekoizpena: Luis Méndez Zori
* Zuzendari laguntzailea: Javier Petit
* Kamera: Guillermo Sempere

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8187904

 |

* Wd Datuak: Q8187904
**Adad-nirari I.a** K.a. 1307-1275 bitartean Asiriako erregea izan zen. Haren erregealdian Asiriar Inperioaren lehenbiziko hedapen handia hasi zen, Assur hiritik Mesopotamiarantz.

Asiriako Tarteko Inperioko laugarren erregea izan zen, Arik-den-iliren ondorengoa. Babiloniako errege Nazi-Maruttashen armadari Kar-Ishtarko guduan irabazi zion, eta Asiriak Babiloniarekin zuen muga Zab Txikia ibaitik haratago, Diyalaraino, atzeratzea lortu zuen. Mendebaldean, Hititar Inperioaren mende zegoen Mitanniko erresumaren hondarrak menderatu zituen Karkemisheraino; izan ere, garai horretan hititak Egiptorekin zituzten arazoekin larregi arduratuta zeuden, ekialdeko mugari arreta jartzeko. Honen ondoren, Adad-nirari I.ak bere buruari «Errege Handi» titulua eman eta, tentsioa apaldu guran, Urhi-Teshub hititar erregeari gutun bat bidali zion anaia bezala tratatuz, alegia, maila bereko potentzietako erregeek euren arteko harremanetan egiten zuten bezala. Hititaren erantzuna nahiko zakarra izan zen,

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | akaso aita edo ama beraren semeak al gara? |  » |

baina, hala eta guztiz ere, ez zen gerrarik izan Asiria eta Hititar Inperioaren artean.

Salmanasar I.a semea izan zuen oinordeko Asiriako tronuan.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Joshua J. MARK: Adad Nirari I Ancient History Encyclopedia, Ancient.eu
2. ↑  Federico LARA PEINADO: Adad-nirari I, Rey de Asiria (1305-1274 a.C.) Mcnbiografias.com

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Arik-den-ili** | **Asiriako erregea**K.a. 1307-K.a. 1275 | Ondorengoa**Salmanasar I.a** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q295194
* Commonscat Multimedia: Adad-nirari I

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 11895966
* LCCN: no96007543
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q295194
* Commonscat Multimedia: Adad-nirari I
**Al-Tutili**, **Al-A'ma al-Tutili** edo **Abu al-Abbas Ahmad ben Abdullah ben Abi Hurayra al-Qaysi** XII. mendeko Tuteran jaiotako poeta muladi musulmana izan zen, arabieraz idazten zuena. Moaxaja edo muwashshah izeneko bertso estiloan idazten zuen, non bukaerako esaldiak hizkuntza erromantzeetan eman ohi ziren. Itsua zen eta horregatik *al-A'ma al-Tutili* deitzen zioten, hau da, *Tuterako itsua*.

Biografia eta lanak
-------------------

Tuteran jaio eta bere lehen urteetan bizi izan zen eta uste da gazte denboran joan zela Sevillara; Murtzian ere bizi izan zen. Horregatik Al Andaluseko poetatzat jotzen da. Al Andaluseko lurrak zeharkatu zituen beste poeta baten laguntzaz, "Itsuaren makila" ezizena zuen Abu l-Qasim al-Manishirekin. Gazte hil zen.

Muwashshah eta zejel edo zajal izeneko olerki motetan almorabideen garaiko egilerik ezagunenetakoa izan zen. Avempace izena ere ezaguna den Ibn Bayyahrekin lehian aritu zen Ibn Tifilwit Zaragozako almorabideen gobernadorearen gortean.

Panegirikoak idatzi zituen bai almorabideentzat bai Al Sahlako (Alponteko taifa) Banu Qasitarrentzat eta bere maitasun kantek ospe handia lortu zuten. Bereziki azpimarragarria da Amina izenez aipatzen duen bere emaztea hil zenean egin zuen elegia. Maitasunaren ostean ardoari dedikatutako olerkiak gailentzen dira.

Bibliografia
------------

* *Al-A'ma at-Tutili, Diwan*, Ihsan Abbas argitaletxea, Beirut, 1963.
* E. García Gomez: *Las jarchas romances de la serie árabe en su marco*, Madril, 1965.
* al-Acma al-Tutili, *El ciego de Tudela: Las moaxajas*. Itzulpena eta hitzaurrea: Milagros Nuin Monreal eta Waleed Saleh Alkhalifa, Nafarroako Gobernuko Vianako Printzea Instituzioa, 2001; *Colección literaria navarra* delakoaren barruan. Artikuluaren iturri nagusia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Hulwu l-majani* Yusuf ibn Tashfin *Amir al-Muslimin* ("musulmanen printzea") postura heldu zenean eginikoa da.
2. ↑  E. García Gomez: *Las jarchas romances de la serie árabe en su marco*, Madril, 1965.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4703310
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 76535393
* ISNI: 0000 0000 6121 8397
* BNE: XX975106
* BNF: 14449412h (data)

 |

* Wd Datuak: Q4703310
**Alexandro II.a Mazedoniakoa** (antzinako grezieraz: Ἀλέξανδρος Β΄) Mazedoniako erregea izan zen K.a. 370 eta K.a. 368 artean, bere aita Amintas III.a Mazedoniakoa hil ondoren.

Amintasen eta Euridize I.a Mazedoniakoaren hiru semeen artean nagusiena zen. Jada adin nagusitasunera iritsi zen arren, Alexandro oso gaztea zen tronura iritsi zenean. Honek arazoak sortu zizkion errege berriari, tronua nahi zuten bere aurkako pertsonak agertu baitziren.

Alexandrok, aldi berean, ipar-mendebaldetik zetorren iliriar inbasio bati eta tronua nahi zuen Pausaniasen ekialdeko eraso bati aurre egin zien.

Pausaniasek azkar hartu zituen zenbait hiri eta erregina ama mehatxatu zuen, Pellan zegoena, jauregian, bere seme txikiekin. Alexandrok bere etsaiak garaitu zituen Ifikratesen laguntzarekin, atenastar jeneral bat zena, Mazedoniako kostaldean zehar nabigatzen aritu zena Anfipolis atenastar kolonia sendotzeko.

Gerra zibil batean parte hartu zuen Tesalian. Larisa eta beste hiri batzuen agintea arrakastaz lortu zuen, baina, egin zuen promesa bat janez, horietan garnizioak ezarri zituen. Honek Tebasen erreakzio erasokorra eragin zuen, une horretan Grezian nagusi zen hiria. Pelopidas jeneralak Alexandro baretu zuen, Alexandroren koinatua zen Ptolomeo Alorosekoaren anbizioen alde eginez, eta Alexandro Atenasekin zuen aliantza uztera behartu zuen Tebasen mesedetan. Aliantza berri honen zati bezala, Alexandro bahituak ematera behartu zuten, bere anaia gaztea zen Filipo barne. Alexandro jai batean eraila izan zen Ptolomeok hala erabakita. Bere anaia Perdikas errege bihurtu zen arren, oraindik adin txikikoa zen, eta Ptolomeo bihurtu zen erregeorde.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Amintas III.a Mazedoniakoa** | **Mazedoniako erregea**K.a. 370-K.a. 368 | Ondorengoa**Perdikas III.a Mazedoniakoa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q313883
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00235/eu\_a\_2356/a2356
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q313883
**Alexandrov Taldea** Errusiako indar armatuen koro ofizial bat da. Sobietar Batasunaren garaian sortua Taldeak gizon koro batek, orkestra batek eta dantza talde batek osatzen dute. Alexandrov Taldea **Armada Gorriaren Koroa** izena eraman dezakeen bi taldeetako bat da, bestea MVD Taldea delarik.

Mundu osoan zehar jo dute, eta ereserki, ariak zein herri-musikaren interpretazioak egiten dituzte. *Volgako batelarien abestia*, *Katyusha*, *Kalinka* edo *Ave Maria* dira euren kantarik ezagunenak.

Taldea euren lehen zuzendariaren omenezko izena darama, Alexander Vasilievitx Alexandrov. 1998tik aurrera **A. V. Alexnadroven izena daraman Errusiar Armadako Abesti eta Dantzen Talde Akademikoa** da euren izena (errusieraz: Академический ансамбль песни и пляски Российской Армии имени А. В. Александрова), batuzetan **Talde Akademikoa** izenarekin laburtu (errusieraz: Академический ансамбль)

2016ko abenduaren 25ean talde honetako 64 kide hil ziren 2016ko Errusiako Defentsa Ministerioaren Tu-154 Tupolevaren istripuan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q620990
* Commonscat Multimedia: Alexandrov Ensemble

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 136084980
* ISNI: 0000 0001 1093 4833
* BNF: 139066398 (data)
* GND: 5106917-9
* LCCN: n83225141
* NKC: kn20040203020
* CiNii: DA16133080
* SUDOC: 08304860X

 |

* Wd Datuak: Q620990
* Commonscat Multimedia: Alexandrov Ensemble
"Dallas Cowboys" taldearen animatzaileak, "USS Harry S. Truman" hegazkin-ontzian.
***Cheerleading*** edo **kirol animatzailea** musika, dantza eta gimnasia nahasten dituen kirola da, kirol talde baten jarratzaileak taldea animatzera bultzatzen dituena.

Kirolaren sorrera
-----------------

*Cheerleader*rek bide luzea egina dute AEBetako unibertsitateetan. XIX. mende amaieran Princetoneko ikasle Thomas Peeblesi unibertsitateko kirol taldeak animatzeko eta ikusleak motibatzeko jarduerak antolatzea bururatu zitzaion. Baina ideia gauzatzen lehena Minnesota Unibertsitateko Johnny Campbell izan zen.

1898an Minnesotako amerikar futbol taldeak Nothwestern taldearen aurka jokatu zuen eta Campbellek aurrez prestatutako leloa kantatu zuen jendaurrean: *"Rah, Rah, Rah! Ski-U-Mah! Hoo-Rah! Hoo-Rah! Varsity! Varsity! Minn-e-so-tah!"*. Leloen maila literarioak ez du mende osoan bilakaera handirik izan, baina beste elementu batzuk asko aldatu dira.

Hasieran gizonezkoek soilik parte hartzen zuten animatzaile taldeetan. Baina 1923an emakumezkoei ere baimena eman zieten. Gainerako kirol jardueretan parte hartzerik ez zutenez, ponponak astintzen hasi ziren buru-belarri, eta 1940rako *cheerleader* gehienak emakumezkoak ziren.

1948an NCA sortu zen, AEBetako Cheerleader Elkarte Nazionala, eta 30 urte geroago lehen *cheerleader* txapelketa antolatu zuten. Orduz geroztik, beste kirol taldeekiko loturarik gabeko cheerleader talde independenteak sortzen hasi ziren, jarduera gimnastikoak gero eta konplexuagoak bilakatu ziren, eta animatzea kirol olinpiko izenda dezaten eskatzen duten lehen ahotsak ere entzuten hasi dira.

1961ean, Pittsburghen (AEB), hiriko *Steelers* amerikar futboleko talde profesionalak Robert Morris institutuan ikasten zuten zortzi neskato hautatu zituen, NFLko frankizien lehen *cheerleader* edo animatzaile taldea osatzeko. *Steelers* taldeak ez zuen ia zalerik, estadiorik ere ez, eta kirol emaitza kaskarrak ere ez zituzten lagun, horregatik erabaki zuten *Steelerette*ak martxan jartzea.

Animatzaile taldea 1969an desagertu zen, itxura denez, bere helburua erabat bete gabe; Pittsburgheko futbol taldea 70eko hamarkadan hasiko zen nabarmentzen, *Steelerette*en animoak jasotzeari utzi zionean, hain zuzen. Baina zortzikotearen eskutik, jarduera bitxi horrek profesionaltasunerako jauzia egin zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6  Nagore Irazustabarrena, «Rah, Rah, Rah, kirol berria sortu da!», *Argia*, 2012-01-22, CC-BY-SA lizentzia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61391
* Commonscat Multimedia: Cheerleading

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4434315-2
* NDL: 00576979
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q61391
* Commonscat Multimedia: Cheerleading
**Alexiada** (grezieraz Αλεξιάς) 1148 inguruan, Ana Komnena historialari bizantziarrak, Alexo I.a Komnenoren alabak idatzi zuen lan bat da.

Lanean, Bizantziar Inperioaren historia politiko eta militarra kontatzen du bere aitaren erregealdian, 1081etik 1118 arte, garaiko Bizantziori buruzko iturri nagusietako bat bihurtzen duena.

Hitzaurre batez eta 15 liburuz osatua dago.

Eskuizkribu osoak eta aurkibideak
---------------------------------

Codex Coislinianus 311, (Coislin Funtsa, Frantziako Liburutegi Nazionala, Paris)  

Codex Florentinus 70,2  

Codex Vaticanus Graecus 1438  

Codex Barberinianus 235 & 236  

Codex Ottobonianus Graecus 131 & 137  

Codex Apographum Gronovii  

Codex Vaticanus Graecus 981 (hitzaurrea eta aurkibidea)  

Codex Monacensis Graecus 355 (hitzaurrea eta aurkibidea)  

Codex Parisinus Graecus 400 (hitzaurrea eta aurkibidea)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q177359
* Commonscat Multimedia: Alexias

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 182253448
* BNF: 120083575 (data)
* GND: 4827304-1
* LCCN: n80008549
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q177359
* Commonscat Multimedia: Alexias
***Cirque du Soleil*** 1984an Quebecen Guy Laliberték eta Daniel Gauthierrek sortutako zirku konpainia da. Mundu osoan ezaguna da bere ikuskizunengatik eta 125 miloi lagunek ikusi dute zuzenean.

*Cirque du Soleil* sortu zen urtean, 450 urte ospatu ziren Jacques Cartier Kanadara heldu zenetik. Zirkuko arauak berritzeko ideiarekin jaio zen. Bere lehen ikuskizuna *La Magie continue* izan zen eta Kanadatik itzuli bat egin zuten. 1987an Estatu Batuetara bidaiatu zuten eta 1990an Europara. Produkziorako historia bat kontatzen dute eta beldurra, fantasia, poza denboraren iragana edo Ekialde eta Mendebaldeko ohitura mistikoari buruz kontatzen dute. Bi urte hasi zirenetik Ontario eta Vancouverretik bira bat egin zuten, eta hurrengo urtean Kaliforniara joan ziren. Hemen lortutako arrakastagatik Estatu Batuetatik zehar bira bat egiten dute. Gaur egun Amerika, Europa eta Japoniatik bidaiatzen dute. 2002an Hego Amerikara joan ziren eta Mexikon izan ziren. 2006an Txilera eta gero Argentinara. *Delirium* ikuskizuna Monterreyn, *Quidam* Monterreyn eta Mexiko Hirian, *Alegría* Brasilen zehar, Buenos Aires eta Santiagon, eta 2008an *Delirium* eta *Varekai* ikuskizunak Espainian egongo dira.

100 sari baino gehiago lortu ditu *Cirque du Soleil* konpainiak. Munduan zehar 13 ikuskizun batera ditu. Hilero *casting*ak antolatzen dituzte munduko ikuskizun onena emateko. 40 herrik eta 25 hizkuntzek osatzen dute zirkua. Ingelesez edo frantsesez hitz egin dezakete denon artean ulertzeko. 3000 langile dituzte munduan zehar.

Ikuskizunak
-----------

* *Alegría*(1994)
* *Quidam* (1996)
* *Dralion* (1998)
* *Varekai* (2000)
* *Corteo* (2005)
* *Koozå* (2007)

Harean egindako ikuskizunak
---------------------------

* *Delirium* (2006)
* *Saltimbanco* (2007)

Ikuskizun iraunkorrak
---------------------

* *Mystère* (Las Vegas) (1993), Hotel Treasure Island
* *Ô* (Las Vegas) (1998), Hotel Bellagio
* *La Nouba* (Orlando)(2000), World Disney
* *Zumanity* (Las Vegas)(2000), Hotel New York New York
* *KÂ* (Las Vegas)(2005), hotel MGM Grand
* *LOVE The Beatles* (Las Vegas)(2006), hotel The Mirage

Egindako ikuskizunak
--------------------

* *Le Grand Tour*
* *Cirque du Soleil*
* *La magie Continue*
* *Le cirque reinventé*
* *Nouvelle Experience*
* *Fascination* (Asian egina bakarrik)
* *Saltimbanco*

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)** Cirque du Soleiren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q504715
* Commonscat Multimedia: Cirque du Soleil

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132674276
* ISNI: 0000 0004 0379 765X
* BNF: 13947348g (data)
* GND: 3048511-3
* LCCN: n93017757
* NKC: xx0109938
* SUDOC: 087451999
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q504715
* Commonscat Multimedia: Cirque du Soleil
**Codos** edo **Commandos** Txaden 1983tik 1986ra sortu ziren gerrilla motako talde armatuak izan ziren. Hissène Habréren gobernuaren aurka egin zuten. Asko Wadel Abdelkader Kamougeren Txadeko Indar Armatuetako (FAT) kide ohiak ziren. Hauek Habrék Logoneko Errepublika erasotu zuenean desegin ziren. 15.000 bat kide zituzten, baina guztiz independienteak ziren.

Bost Codos ezberdin zeuden, bakoitza bere komandantearekin. Afrika Erdiko Errepublikaren babesa zuten, euren mugetan egoten uzten zietelarik. Habrék hasieran negoziazioak irekitzen saiatu zen, Codoseko kide ohi bat Defentsa Ministro izendatuz. Baina hizketaldiek ez zuten aurrera egin eta 1984an hegoaldeko 4 Prefekturatan gerra piztu zen, André Kolingba Afrika Erdiko Errepublikako lehendakariaren laguntzarekin. Txadeko Indar Armatu Nazionalak (FANT) oso modu bortitzean oldartu zitzaizkien, herri asko suntsituz eta benetako sarraskiak eginez herritarren artean. 1985an hegoalde ia osoa euren kontrolean jarri zuten.

*Codos Gorria* izeneko taldeak Libia eta GUNTen babesa zuen, eta efektiboena zen. Beste 4 taldeetako kide asko "birziklatuak" izan dira, Frantziar instruktoreen agindupean eta Txadeko hainbat militarren lanarekin. 1.500 inguru orain FANTeko kide dira eta lan brigadetan parte hartzen dute.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5140350

 |

* Wd Datuak: Q5140350
**Chisago konderria** (ingelesez: *Chisago County*) Minnesotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Center City da. 2010eko zentsuaren arabera 53.887 biztanle zituen, Chisago kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Chisago konderriak 1.145,83 kilometro koadro ditu. Horietatik 71,35 ura dira. Beste 1.074,49 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 47,03 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 53.887 pertsonetatik 51.848 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 835 dira. 636 beltzak edo afroamerikarrak. 313 amerikar natiboak ziren eta 9 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 471 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 19 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 591 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486309
* Commonscat Multimedia: Chisago County, Minnesota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153612958
* ISNI: 0000 0004 0429 945X
* GND: 4408711-1
* LCCN: n81035024
* NARA: 10039578
* **Lekuak**
* OSM: 1795845
* TGN: 2001011

 |

* Wd Datuak: Q486309
* Commonscat Multimedia: Chisago County, Minnesota
**Alvaro Sodupe Santander**  (Navaridas, 1843ko otsailaren 19a - Gasteiz, 1889ko urtarrilaren 11) arabar militar eta kazetari karlista izan zen.

Biografia
---------

Gazte zelarik besarkatu zuen kausa karlista. 1870ean karlisten altxamendu saiakeran parte hartu zuen. 1872an Hirugarren Karlistaldia hasi zenean boluntario arabarrez osatutako batailoi bat antolatu zuen Fausto Elgeta eta Francisco Saenz de Ugarterekin batera. 1873an Tolosako blokeoaren ondoren kapitain gradua lortu zuen. Besteen artean Somorrostro, Lizarra, Abartzuza, Gares, Artaxoa eta Lakarko guduetan parte hartu zuen, gerra bukatzerakoan Arabako Dibisioko Lotinant Koronela gradua zuela. Frantzian erbesteratuta, 1877an itzuli eta kazetaritzan jardun zen. Propaganda politikoko liburuxkak argitaratu zituen eta 1887an El Alavés sortu zuen, hil arte zuzenduko zuen egunkaria .

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Karlismoa eta Karlista Gudak
2. ↑  Francisco Saenz De Ugarte
3. ↑  Álvaro de Sodupe Santander

Kanpo estekak
-------------

* Alvaro Soduperen erretratua eta sinadura

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20898230
* Commonscat Multimedia: Álvaro de Sodupe

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX1528287
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 127597

 |

* Wd Datuak: Q20898230
* Commonscat Multimedia: Álvaro de Sodupe
**Alvan Clark** (Ashfield, Massachusetts, 1804ko martxoaren 8a - Cambridge, Massachusetts, 1887ko abuztuaren 19a) astronomia zalea ere bazen margolari erretratista bat izan zen. Beranduago, lente astronomikoen eraikitzailea ere izan zen.

Alvan Clark Massachusettsen finkatutako margolari erretratista bat zen, oso astronomia zalea. William Herschelen lanak irakurri ondoren, non ispilu astronomikoak urtu eta tailatzeko bere metodoak deskribatzen zituen, teleskopioentzako lenteak tailatu eta leuntzera zaletu zen.

Inspirazioa eta ezagutza teknikoak behar zituela eta, Harvardeko Behatokiko (Harvard College Observatory) zuzendaria zen William Cranch Bondekin harremanetan jarri zen, bere teleskopiotik begiratzen utz ziezaion: 20 urtez (1847-1867) AEBetako handiena izan zen 38 zentimetroko irekidurako errefraktore akromatiko bat. Teleskopio hori Europan eraiki zuen Municheko "Merz eta Mahler" alemaniar konpainiak, beste teleskopio garrantzitsu batzuk ere eraiki zituzten optikari ospetsuak zirenak. Clarkek teleskopiotik begiratu zuen, bere instalakuntza eta optika aztertu zituen eta hobetuak izan zitezkeen akats txiki batzuk aurkitu zizkion.

Aurkikuntza txiki honek animatuta, bere margolaritza tailerra itxi zuen eta lenteak tailatu eta leuntzearen arte zaila ikastera dedikatu zen. Saiakera asko, porrot, aurrerapen txiki eta arrakasta nabarmenen ondoren 20 zentimetrorainoko diametroa zuten kalitate bikaineko lenteak eraiki ahal izan zituen, beranduago, sekula eraikitako lente akromatikorik handiena eraikitzera iritsiz, 102 zentimetrokoa, Yerkes Behatokiko teleskopioan instalatua izan zena.

Salmentarako dohairik ez zuenez, ezin izan zuen estatubatuar edo europar erakunde bakar bat bera ere bere objektiboak kalitate optiko bikainekoak zirela konbentzitu ahal izan, horren ondorioz, horiekin zehaztasunezko behaketa astronomikoak egitera dedikatu zelarik.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Alvan Clark*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q448267
* Commonscat Multimedia: Alvan Clark

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 70679862
* ISNI: 0000 0000 6708 4107
* GND: 1063067375
* LCCN: n97085022
* NKC: xx0225421
* SNAC: w6224gh5
* ULAN: 500009532
* RKD: 17036
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q448267
* Commonscat Multimedia: Alvan Clark
**Cherchell** edo **Cherchel** (arabieraz **Sharshal** edo شرشال), Aljeriako Tipasa probintziako itsas portu bat da. Antzinatean, **Iol Caesarea**, **Caesarea Mauretaniae** edo **Caesaria** izeneko erromatar hiri bat izan zen, Mauretania Caesariensis probintziaren hiriburua. Eliza Katolikoaren egoitza nagusi bat da.

Historia
--------

1937an, izen bereko lurmuturrean, Espainiako Gerra Zibileko itsas gudu bat gertatu zen, Baleares gurutze-ontzi nazionala eta Libertad gurutze-ontzia eta Méndez Núñez gurutze ontzi errepublikarrak eta Lepanto, Almirante Valdes, Almirante Antequera, Almirante Miranda, Gravina, Escaño eta Jorge Juan suntsitzaileen artean, azken hauek, ontzi merkatari talde bat babesten zutelarik. Gudua, Baleares ontzia Cadizera eta gerra ontzi errepublikarrak eta ontzi merkatari taldea Cherchelleko portura erretiratuz amaitu zen.

Biztanleriaren bilakaera
------------------------

| Urtea | Biztanleria |
| --- | --- |
| 1901 | 9.000 |
| 1926 | 11.900 |
| 1931 | 12.700 |
| 1936 | 12.700 |
| 1954 | 16.900 |
| 1966 | 11.700 |
| 1987 | 18.700 |
| 1998 | 24.400 |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1617666
* Commonscat Multimedia: Cherchell

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 123116153
* BNF: 11966186c (data)
* GND: 4069948-1
* LCCN: n84239891
* NKC: ge996480
* NARA: 10044607
* SUDOC: 027668614

 |

* Wd Datuak: Q1617666
* Commonscat Multimedia: Cherchell
**Albert Memorial Clock** Ipar Irlandako Belfast hirian dagoen erloju-dorrea da. 1869an altxatu zuten eta Belfasteko monumentu ezagunenetakoa da.

Historia
--------

Viktoria Erresuma Batukoaren plazan honen senarra izango zen Alberto Printzearen omenez dorrea eraikitzea erabaki zuten eta horretarako 1865ean lehiaketa aurkeztu zuten. Asmoa Lanyon, Lynn eta Lanyon arkitektoei ematea bazen ere lehiaketa W. J. Barre-k irabazi zuen. 1865 eta 1869 artean FritzPatrick anaiek altxatu zuten. Kanpaia eta erlojua Francis Moore belfastarrak egin zituen.

Dorrea kaiaren inguruan dagoenez, garai batean emagalduz inguratuta egoten zen. Gaur egun auzoa erabat berriztua dago eta oso modernoa da.

Dorrea
------

Erloju-dorrea hareharrizkoa da eta 113 metrotako garaiera dauka. Mendebaldeko horman Alberto printzearen estatua bat dago. Lurra ezegonkorra izanik eta zutabe nagusiak egurrezkoak, dorrea okerturik dago, puntak lau metrotako desbideratzea du perpendikularrarekiko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2638495
* Commonscat Multimedia: Albert Memorial Clock, Belfast

---

 |

* Wd Datuak: Q2638495
* Commonscat Multimedia: Albert Memorial Clock, Belfast
**Albert Mayer** (1892ko apirilaren 24a - 1914ko abuztuaren 2a) Lehen Mundu Gerran hil zen lehen soldadu alemaniarra izan zen. Ofizialki, Alemaniar Inperioak Frantziari gerra deklaratu baino egun bat lehenago hil zen.

Bizitza gerra baino lehen
-------------------------

Albert Otto Walter Mayer 1892ko apirilaren 24an jaio zen, Magdeburgen, Saxonia-Anhalten. Bere familia Mulhouse (Alsazia) aldera joan zen bizitzera mutiko bat zenean. 1912an Alemaniako armada inperialean sartu zen. 1914ko abuztuan tenientea zen Jägerren 5. erregimentu zaldituan, Mulhousen ezarrita.

Heriotza
--------

1914ko abuztuaren 2ko goizean Mayer tenienteak zuzendutako zalditeriz osatutako patrulla bat Frantzian sartu zen gerra deklaratua izan aurretik. Frantziako lurraldean sartzean, frantziar mugan kokatutako soldadu bat aurre egin zien baina Mayerrek bere sablearekin eraso eta zauritu zuen. 9: 30ean, Alemaniako patruila Joncherey herrian sartu zen. Frantziar soldaduak, herrian kokatuta zeudenak, inbasioaren berri jaso zuten eta azkar alemaniarrei aurre egitera joan ziren. Goizeko 10etan Jules-André Peugeot kaporalak, frantziar tropa txikiaren agintaria, alemaniarrekin topo egin zuen, eta atxilotuta zeudela garrasi egin zien. Mayerren erantzun bakarra tiro bat izan zen, Peugeoti sorbaldan jo eta heriotza-zauria egin ziona. Peugotek tiroa jaso eta gero Mayerri tiro egin zion baina huts egin zuen. Peugeoten tropa ere Mayerri tiroka hasi zion eta buruan eta sabelaldean jo zioten, momentuan hilez. Mayerren gorpua Joncherey-n lurperatua izan zen. Geroago gorpua Illfurthko Alemaniar hilerri militarrean hilobiratua izan zen, non bere hilarria nabarmentzen da inskripzio honengatik: "Lehen Mundu Gerrako 1. alemaniar biktima." Bere kaskoa Parisko *Musée de l'Armée*n dago.

Ikus, gainera
-------------

* Jules Andre Peugeot, frantziar armadaren lehen soldadu hila izan zen, 1914an
* John Parr, britainiar armadako lehen soldadu hila zen, 1914an
* Thomas Enright, lehen amerikar soldadu hiletako bat, 1917an
* Merle Hay, lehen amerikar soldadu hiletako bat, 1917an
* James Bethel Gresham, lehen amerikar soldadu hiletako bat , 1917an
* George Edwin Ellison, gerraren azken soldadu britaniar hila izan zen, 1918ko azaroaren 11an, 9:30ean.
* Augustin Trébuchon, gerraren azken soldadu frantziar hila izan zen, 1918ko azaroaren 11an, 10:45ean
* Henry Gunther, Lehen Mundu Gerran hil zen azken soldadua, 1918ko azaroaren 11an, 10:59an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo loturak
-------------

* 
*
**Christian konderria** (ingelesez: *Christian County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Ozark da. 2010eko zentsuaren arabera 77.422 biztanle zituen, Christian kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Christian konderriak 1.460,26 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,01 ura dira. Beste 1.457,24 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 53,02 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 77.422 pertsonetatik 74.880 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.898 dira. 433 beltzak edo afroamerikarrak. 442 amerikar natiboak ziren eta 50 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 385 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 29 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.203 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485224
* Commonscat Multimedia: Christian County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 151279389
* LCCN: n81062602
* **Lekuak**
* OSM: 1180472
* TGN: 2001185

 |

* Wd Datuak: Q485224
* Commonscat Multimedia: Christian County, Missouri
**Christian Olde Wolbers** (Anberes (Belgika), 1972ko abuztuaren 5a - ) Fear Factory bandan jo zuen baxuetako bat izan zen, 1993ko abendutik 2002ra arte, taldea zatitu zen arte, alegia. 2003an banda berritu zenean, Christian gitarra jotzera aldatu zen, baina tresna ugari jotzeko gai da: teklatua, kontrabaxua eta abar.

Biografia eta lana
------------------

Fear Factory Txilen 2006an
Christian Olde Wolbers Anberesen jaio zen, Belgikan, 1972ko abuztuaren 5ean. Belgikan jaioa bada ere, Herbehereetako naziotasuna ere badu.

Nerabe zenean, atezain izan zen Germinal Ekeren futbol profesionaleko taldean. 17 urterekin, suspenditu egin zuten bere txima luzeak eta tatuaiak zirela-eta. Horrela murgildu zen musikan erabat.

Ez zen AEBetara joan 1993ra arte eta urte horretako abenduan batu zitzaion Fear Factory bandari, hauek Andrew Shives baxua taldetik bota eta gero. Los Angelesen ezagutu zuen Wolbersek banda hau, Kalifornian, Biohazardeko kide zen Bobby Hambelen bidez.

Bost izan ziren Christian Olde Wolbersek Fear Factoryrekin atera zituen diskak:

* *Demanufacture* (1995)
* *Obsolete* (1998)
* *Digimortal* (2001)
* *Archetype* (2004)
* *Transgression* (2005)

Bandako kideek haserre bukatu zuten bata bestearekin eta auzitegian amaitu zuten.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *...Saiatzen aritu naiz, ea taldea berriro biltzea lortzen nuen...* |  » |

2014aren hasieran, Christianek motor istripu larri bat izan zuen eta beso, hanka eta saihetsak hautsi zituen besteak beste. Errekuperatzea lortu zuen, hala ere.

AEBetan, futbolean jokatzen jarraitu zuen, Los Angeleseko Amateurrekin, Pro Hollywood United, edo Angel City FC taldearekin.

Beste lan batzuk
----------------

2006an, Mnemic bandaren ekoizpenean eta nahasketan lagundu zuen eta Bleed The Sky bandaren *Murder the Dance* albuma ere ekoiztu zuen berak.

Threat Signal bandaren debut-albuma ere ekoiztu zuen eta Kornen gitarra izan da 3 kontzertutan behintzat.

Teri Flynn abeslariaren *This World* EP-an ere gitarra jotzen du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Christian Olde Wolbers*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2071317
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 80019202
* ISNI: 0000 0000 5698 437X
* NKC: xx0194554

 |

* Wd Datuak: Q2071317
Almena baten erabileraren diseinua
**Almena**, **merloia** edo **ozka** Erdi Aroko arkitektura militarreko ohiko elementu arkitektonikoa da.

Gaztelu, dorre defentsibo etab...en perimetroko harresiak tarte erregularretan koroatzen dituzten irtenune bertikalak dira. Almenen artean aurkitzen diren gune irekiei, *kanoitoki* deritze, bertatik agertzen baitziren kanoien ahoak.

Almenen funtzio nagusia, defentsa pasiboa zen, bertan bizi zirenak, setiatzaileengandik babestuz, edo kontraerasotzeko, nolabaiteko babesa bermatuz. Defentsa aktibo bezala ere funtziona zezaketen, kenduak izan zitezkeelarik, harresiak eskalatzen saiatzen ziren erasotzaileen aurka edo ate aurrean biltzen zirenen aurka jaurtiz.

Erdi Aroko eraikinetan, tradizionalki, honako merloi mota hauek bereizten ziren:

* *Almena guelfoak*, goialdea karratua dutenak.
* *Almena gibelinoak*, goialdea, enara isats eran dutena.

Almenaren erabilerak suzko armen garaian, funtzio apaingarria baino ez du, eta berpizte garai bat du XIX. mendean, erromantizismo-neogotiko garaian.

Galeria
-------

* Almena gibelinoak, San Petriren gaztelua, Aosta haranaAlmena gibelinoak, San Petriren gaztelua, Aosta harana
* Almena guelfoak, Mackenzie Gaztelua, GenovaAlmena guelfoak, Mackenzie Gaztelua, Genova
* Almeriako Alkazabaren almenakAlmeriako Alkazabaren almenak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q23419
* Commonscat Multimedia: Merlons

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4592125-8
* AAT: 300002601
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q23419
* Commonscat Multimedia: Merlons
**Alejandro Larrakoetxea Agirrezabala** (Izengoitiak: ***Legoaldi***, ***Hipolito*** ; Zeanuri, 1892ko otsailaren 26a - Markina, 1976ko urtarrilaren 25a) Bizkaiko idazlea izan zen, Bedita Larrakoetxearen anaia. Karmeldarra. Larrean egin zituen apaiz izateko ikasketak, eta Gasteizen egin zen apaiz, 1916an. Zuzenbide Kanonikoko irakaslea izan zen Begoñan, Calahorran eta Erroman. 1936an bitartekari-lanak egin zituen, EAJko diputatuen eta Vatikanoaren artean, eta elkarrizketa luze bat izan zuen Pizzardo kardinalarekin. Harreman horien lekuko da *Euzkadi y el Vaticano* (1976) izeneko liburua. Karmeldarren ordenako Nafarroako buru izan zen, 1948-1951 eta 1957-1960 urte bitarteetan, eta ondoren, Vatikanoko artxiboetan ikerlari ibili zen. Grimm anaien ipuin-sorta bat euskaratu zuen, eta 1930-1940 urte bitartean argitaratu zituen Bilbon, *Grimm anayen ipuiñak* izenburupean. *Euzkadi* eta *Karmengo Argia* aldizkarietan eman zituen argitara lanik garrantzitsuenak. Harena da, halaber, Miguel de Cervantes idazlearen *La tía Cornelia* obraren itzulpena.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253147
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 107548761
* ISNI: 0000 0000 7746 5309
* BNE: XX1587667
* BNF: 15612148v (data)
* GND: 1204031436
* SUDOC: 125078560
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 85761
* Lur: 03722/eu\_l\_0654/l0654

 |

* Wd Datuak: Q12253147
**Alexander Goehr** (Berlin, 1932ko abuztuaren 10a) britainiar musikagilea eta akademikoa da, jatorriz alemaniarra, Walter Goehr musikagilearen semea. 1933an Londresera aldatu zen bere familiarekin, eta Manchesterko Royal College of Music eskolan hasi zituen musika-ikasketak. Eskola hartan ikasten ari zela Manchesterko Musika Talde Berria sortu zuen bere zenbait ikaskiderekin (Davies, Birtwistle eta Ogdon). Ondoren, Parisko Kontserbatorioan ikasi zuen O. Messiaen eta Y. Loriod maisuekin. 1956an, Ingalaterrara itzuli zenean, zenbait obra idatzi zituen Bath, Aldeburgh, Cheltenham, Edinburgo eta Yorkeko musika-jaialdietarako. 1960 eta 1968 urteen artean BBCko ekoizle gisa lan egin zuen, geroago Estatu Batuetan eskolak eman zituen, eta 1971. urtean Leedseko Unibertsitateko musika-irakasle izendatu zuten. Handik bost urtera, 1976an, haren antzeko lanpostu bat bete zuen Cambridgeko Unibertsitatean 1999 arte.

Goehrrek Vienako Bigarren Eskolako musikagile erromantikoak eta espresionistak ikertu ditu bere karreran zehar. Argitara eman zuen lehen lana pianorako sonata bat izan zen, baina *The Deluge* (*Uholdea*) izeneko kantatak eman zion ospea, 1958. urtean. 1959an *Sutter's Gold* (*Sutterreko urrea*) kantata eta *Hecuba's Lament* (*Hekubaren deitorea*) orkestrarako pieza sortu zituen. Handik hiru urtera, berriz, *Violin Concerto* (*Biolinerako kontzertua*) osatu zuen, eta haren ondotik garrantzi handiko beste zenbait obra aurkeztu zituen, adibidez *Little Symphony* (1963, *Sinfonia txikia*). Lehenengo opera 1966. urtean idatzi zuen: *Arden Muss Sterben* (*Ardenek hil egin behar du*). 1970ean *Shadowplay-2* antzerki musikalerako musika idatzi zuen; urte hartakoak ditu, halaber, *Symphony in One Movement* (*Sinfonia mugimendu bakar batean*), *Concerto for Eleven* (*Hamaika musika tresnarako kontzertua*) eta *Sonata about Jerusalem* (*Jerusalemi buruzko sonata*). Ganbera-musikaren alorrean, azkenik, aipagarriak dira Goehrren *Piano Trio* (1966, *Hirukotea pianoarekin*) eta bigarren Harizko Kuartetoa.

Hirugarren Kuartetoa izan zen Goehrrek bere serialismo-forma erabilita idatzitako azken obra. *Psalm IV* lanarekin serialismoa alde batera utzi zuen. «Reith Lectures» direlakoen protagonista izan zen 1987an, *The Survival of the Symphony* lanarekin.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Alexander Goehr, Schott musika-argitaletxearen web-orrian

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q215847
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 116690006
* ISNI: 0000 0000 8185 6249
* BNF: 123983326 (data)
* GND: 119016508
* LCCN: n81028333
* NKC: pna2005311874
* NLA: 36537689
* CiNii: DA12239487
* SNAC: w689494f
* SUDOC: 244118604
* Open Library: OL825739A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02476/eu\_g\_2221/g2221

 |

* Wd Datuak: Q215847
|  |  |
| --- | --- |
|  | 
*41. Sinfoniaren 1. Mugimendua (Jupiter), K.551*

1945ean grabatua (8:05)

---

 |
| *Arazoak fitxategi hau entzuteko? Ikus multimedia laguntza.* |

***41. Sinfonia*** do nagusian KV 551, Wolfgang Amadeus Mozart austriar konpositoreak idatzitako azken sinfonia da. Mozartek 1788an konposatu zuen eta **Jupiter** izena jasotzen du.

Dirudienez, Ingalaterran bizi zen Johann Peter Salomon alemaniar enpresaburua izan zen sinfonia honi "Jupiter" izena eman ziona, erromatar mitologiako jainko gorena. Horrekin, ziur asko, lan honen izaera solemne, eskuzabal eta garailea laburbildu nahi izan zuen. 40. Sinfonia malenkoniatsu eta errebeldearen ondoren idatzia, sentimendu hauen gainditzea irudikatzen du do nagusi tonalitatearekin bat datozen maiestate eta borondate baikor batekin.

Konposaketa eta estreinaldia
----------------------------

41. Sinfonia, Mozartek, azkar, bata bestearen atzean, 1788ko udan idatzi zituen hiru sinfoniak osatutako sail bateko azkena da. 39. Sinfonia ekainak 26an amaitu zuen, eta 40.a uztailak 25ean. Gutxi gora-behera une horretan Mozart bere piano hirukoteak mi eta do nagusian, bere sonata facilea eta biolinarentzako sonatina bat idazten ari zen.

Ez da ezagutzen sinfonia hau konpositorea oraindik bizirik zegoela interpretatu ote zen. Otto Erich Deutschen arabera, gutxi gora-behera garai honetan, "Kasinoko Kontzertuak" deritzen sail bat prestatzen ari zen, Spiegelgasseko kasino berri batean jotzeko eta jabe bezala Philipp Otto zuena. Mozartek noizbait pare bat boleto bidali zizkion sail hauetarako bere lagun Michael Puchbergi. Baina ezinezkoa dirudi kontzertu sail horiek ospatu ziren ala interes faltagatik bertan behera utziak izan ote ziren zehaztea.

Orkestrazioa
------------

Lan hau zehar txirula bat, bi oboe, bi fagot, bi tronpa, bi tronpeta, tinbal eta harizkoentzat (I. eta II. biolinak, biolak, biolontxeloak eta kontrabaxuak) osatutako orkestra batentzat idatzia dago.

Egitura
-------

Sinfonia honek lau mugimendu ditu:

* Allegro vivace
* Andante cantabile
* Minueto: Allegretto
* Molto allegro

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**40. Sinfonia** | **Mozarten sinfoniak**1788 | Ondorengoa**Azkena izan zen** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q232367
* Commonscat Multimedia: Symphony No. 41 (Mozart)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 182681837
* BNE: XX1849015
* BNF: 13915277p (data)
* GND: 300111169
* LCCN: n81018422
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q232367
* Commonscat Multimedia: Symphony No. 41 (Mozart)
*Artikulu hau jainko hinduari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Agni (argipena)».*

Hinduismoan, **Agni** (sanskritoz: अग्नि, palieraz: Aggi, malaysieraz: *Api*, eusk: "sua"), suaren jainko vedikoa da. Indra eta Suryarekin batera, "hirutasun vedikoa" eratzen du (askoz antzinakoagoa, eta, ondoren, Brahma, Vishnu eta Shivak eratzen zutenagatik ordezkatua).

Agnidev, lurraren jainkosa den Prithivi eta Diaus Pitar (grezierazko Zeusen, latinezko Deusen eta Iu-piterren eta sanskritozko Diaus Pitarren (Jainko Aita) bihurtuko zen oso antzinako hitz indoeuroparraren aldaera dena) jainkoaren semea da. Agnideven betebeharretako bat, jainkoen eta pertsona hilkorren arteko mezularia izatea da. Gizakiak eta hauen etxeak babesten ditu. Bere buruan, milioi bat begi ditu.

Indiako artean, bi aurpegirekin irudikatzen da, bere eragin onuratsu eta kaltegarriak iradokitzen duena, begi eta ile beltzekin, hiru hanka eta zazpi beso parerekin. Bere gorputzetik, zazpi argi izpi ateratzen dira (bere beste izenetako bat Sapta Jihwa da, "zazpi mihi"). Bere garraiobidea, aker bat da, edo ahuntzek tiratutako koadriga bat (edo, ez hain ohi, papagaitxoek).

Gaur egun, tenplu hinduetan, oraindik agni manthana zulagailu sakratua erabiltzen da marruskatze bidez sua sortzeko, Agniren eguneroko jaiotza miraritsua irudikatzen duena.

Agni sua
--------

Agni sanskritozko hitzak, bereziki sakrifizioko suari erreferentzia egiten dio, hiru motakoak:

* Garhapatia (griha etxea delarik)
* Ahavaniia
* Dakshina

Horregatik, 3 zenbakiari erreferentzia egiteko modu bat ere bazen. R hizkiaren ordezkari mistiko bezala ere funtzionatzen zuen.

Agni hitzak, latinezko *ignis* lituanierazko *ugnis* eta eslabierazko *ognj* hitzen jatorria izan zen erro indoeuropar bera du.

* Liseri suaren jainko bat ere bazegoen (liseri azidoen ekintza, hinduek, suaren akzioaren antzerakotzat jotzen zuten, sukaldatzeko balio zuena).
* Agni, liseriketari eta behazunari ere deitzen zioten
* Badaude agni izeneko zenbait landare ere
* Agní-jihwá (agní-yijuá: Agni jainkoaren mihia): sakrifizio bat kontsumitzea Agniren bidez.

Ikus, gainera
-------------

* Yajña

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q394867
* Commonscat Multimedia: Agni (God)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 64814813
* GND: 119324784
* LCCN: n2017240192
* NKC: jo2016908757

 |

* Wd Datuak: Q394867
* Commonscat Multimedia: Agni (God)