CO2 emisioen akumulazioa pertsonekiko 1950 eta 2000 urteen artean
**Zor klimatikoa** herrialde garatuek garapen bidean dauden herrialdeekin duten zorra da, klima-aldaketari egindako ekarpen handiek eragindako kalteengatik. Munduko berotegi-efektuko gasen emisio historikoak, herrialde garatuek hein handi batean sortutakoak, mehatxu garrantzitsuak dira garapen bidean dauden herrialdeentzat, klima-aldaketaren ondorio negatiboei aurre egiteko gaitasun txikiagoa baitute. Horregatik, batzuek uste dute herrialde garatuek zor bat dutela garapen bidean daudenekin, klima-aldaketari egindako ekarpen neurrigabeengatik.

Zor klimatikoaren kontzeptua zor ekologikoaren kontzeptu zabalagoaren parte da. Arreta handiagoa jaso du Nazio Batuen 2009ko Klima Aldaketari buruzko Biltzarraren menpe jarri zenetik. Konferentzia horretan, garatzeko bidean dauden herrialdeek, Bolivia buru zela, zor klimatikoa ordaintzeko eskatu zuten.

Klima-zorraren osagai nagusiak egokitzapen-zorra eta emisio-zorra dira. Herrialde garatuek herrialde garatuekin duten egokitzapen-zorra eskatzen da, klima-aldaketara egokitzen laguntzeko. Herrialde garatuek zor dute berotegi-efektuko gasen isurketa neurrigabea.

Zor klimatikoaren kontzeptua sartu zenetik, eztabaida piztu da zor klimatikoaren interpretazio egokiari buruz. Herrialde garatuek, garapen bidean dauden herrialdeek eta alderdi interesdun independenteek hainbat jarrera hartu dituzte gaiaren aurrean.

Historia
--------

Zor klimatikoaren kontzeptua 1990eko hamarkadan sartu zuten lehen aldiz gobernuz kanpoko erakundeek. Zor klimatikoaren defendatzaileek zioten Iparralde Globalak zor diola Hegoalde Globalari klima-aldaketari egindako ekarpenengatik. Laster etorri iritsi zen beste nazioen laguntza. Habanako G77 Hego Goi Bileran, 2000. urtean, garapen bidean zeuden herrialdeek Iparralde Globalak klimaren arloan zuen zorra onartzearen alde egin zuten, arazo klimatikoen konponbideen oinarri gisa. Hala ere, zor klimatikoaren kontzeptua ez zen esplizituki definitu NBKAEH-n.

2009ko Klima Aldaketari buruzko Nazio Batuen Biltzarrean, zenbait herrialdek, Bolivia, Venezuela, Sudan eta Tuvalu barne, uko egin zioten Kopenhageko Hitzarmena onartzeari, herrialde industrializatuek klima-aldaketaren erantzukizuna beren gain hartu nahi ez zutela adieraziz. Konferentzian, Boliviak, Kubak, Dominikak, Hondurasek, Nikaraguak eta Venezuelak proposamen bat egin zuten, herrialde garatuek garapen bidean dauden herrialdeekin zuten zor klimatiko historikoa ebaluatzen zuena.

2010ean, Boliviak eta garapen bidean dauden beste herrialde batzuek, Klima Aldaketari eta Ama Lurraren Eskubideei buruzko Munduko Herri Konferentzia egin zuten, Herrien Akordioa lortu zuten:

> Guk, Cochabambako (Bolivia) Klima Aldaketari eta Ama Lurraren Eskubideei buruzko Munduko Herri Konferentzian parte hartzen dugunok, espazio atmosferikoa gehiegi kontsumitu duten herrialdeei eskatzen diegu onar ditzatela beren erantzukizun historikoak eta egungoak klima-aldaketaren kausa eta ondorio kaltegarriengatik, eta ohora ditzatela beren klima-zorrak garapen bidean dauden herrialdeekin, beren herrialdeetako komunitate ahulekin, gure seme-alaben seme-alabekin eta gure etxean bizi diren izaki guztiekin – Ama Lurra –.
> 
> 

Herrien Akordioak zor klimatikoa konpentsazio ekonomikoarekin ez ezik justizia errestauratiboarekin ere zor dela dio. Kopenhageko Akordioa arbuiatu zuen.

Nazioen arteko akordio ofizialak alde batera utzita, zor klimatikoa komunikabide publikoetan agertu da aldekoekin zein aurkakoekin.

Egokitzapen zorra
-----------------

Egokitzapen-zorra da garapen bidean dauden herrialdeek mundu garatuaren ingurumen-ondorioek eragindako kalteengatik zor dieten ordaina. Hori nazio txiroenek klima-aldaketaren ondorio kaltegarrienei aurre egin behar dietelako ideian oinarritzen da, eta, horretarako, ekarpen txikia izan zuten.

Zientzialari eta ikertzaileek diotenez, mundu garatuaren emisioek eragindako itsas mailaren gorakadaren ondorioz, herrialde txiroenetako pertsonek gero eta hondamendi natural eta kalte ekonomiko gehiago jasaten dituzte. Ingurugiroaren suntsiketa honek kalte egiten dio nazio pobreenetako jendearen ekonomiari eta biziraupenari.

Klima-aldaketaren hondamendiek neurriz kanpo eragiten diete eskualde pobre eta tropikalei, eta XXI. mendearen hasieratik hona galera ekonomikoak eragin dizkiete hondamendi eta bilioi dolar gehienei. Herrialde txiroagoek ere ez dute behar adina azpiegitura, garapen eta kapitalik hondamendi batetik atera ahal izateko, eta, ondorioz, dirua interes handiagoekin mailegatu behar izaten dute, hondamenditik berreskuratzen laguntzeko. Horrek, era berean, herrialde txiroagoetan bizi direnen aukerak, garapena eta bizi-kalitatea okertzen ditu.

Egokitzapen-zorren helburua da herrialde aberatsek beren industrializazioaren eta karbono-isurien ingurumen-ondorio negatiboak jasan dituzten garapen-bidean dauden nazioei laguntzeko erantzukizuna hartzea. NBKAEH-n adierazi bezala, herrialde kaltetuei finantza-laguntza emanez egin daiteke hori, baita herrialde txiroagoei hondamendi naturalei hobeto aurre egiten laguntzeko baliabideak erabiliz ere.

Emisio zorra
------------

Munduko CO2 emisioak zenbait herrialde eta konfederazioen partez
Emisioen zorra herrialde garatuek atmosferan berotegi-efektuko gasen ekarpen handienean oinarrituta duten zorra da, nahiz eta populazio txikixeagoak izan. Beren ekarpenengatik, gaur egun Lurrak xurga ditzakeen karbono-isurien kopurua txikiagoa da. 

Ingurumenak emisioak xurgatzeko duen gaitasunari karbono-espazio osoa esaten zaio; emisio-zorraren kontzeptuak herrialde garatuek espazio horren bidezko esleipena gehiegi erabili dutela argudiatzen du. Ondorioz, ez da karbono-espazio nahikorik geratzen herrialde txiroenek emisioak aska ditzaten industrializazio-prozesuan, eta horrek zama bat jartzen du haien garapenean eta biziraupenean.

Datuek erakusten dutenez, 1750. urteaz geroztik, AEBek bakarrik lagundu dute karbono-emisio guztien % 25 sortzen, eta herrialde garatuek, guztira, emisio guztien % 70 eragin dute. Kalkuluen arabera, batez besteko amerikarrak 12000 dolarreraino zor ditzake 1970etik 2013ra bitarteko karbono-emisioak.

Emisioen zorra ordaintzeko, herrialde garatuek garapen bidean dauden herrialdeak industrializatzen lagundu beharko lukete, ingurumenaren gaineko tentsioa murrizteko eta klima-aldaketa kontrolpean mantentzeko. Era berean, karbono-emisio globalak murrizteko ahaleginak zuzendu beharko lituzkete. Emisio-zorrak ere karbono-espazioa nazio garatu eta garatuen artean birbanatzea eskatzen du, eta karbono-espazioa herrialde bakoitzeko biztanleriaren arabera esleitzea du helburu.

2014ko azaroan, G20ko nazioek Klimaren Erreserba Berdeari laguntza eta finantza-ekarpenak eman zizkioten, garapen bidean dauden nazioei beren garapen eta prozesu ekonomikoen emisioak murrizten laguntzeko. Era berean, klima-aldaketaren ondorioetara egokitzen lagunduko die. Ekimen honen helburua Klimaren Funts Berdeari 100.000 milioi dolarreko ekarpena egitea da, urtero, 2020an hasita.

Eztabaida politikoa
-------------------

Klimaren zorrari ematen zaion babesa, oro har, garapen bidean dauden herrialdeetatik eta GKE ekologistetatik dator, beste aldetik, zor klimatikoari egiten zaizkion kritikak herrialde garatuetatik etorri ohi dira. Analista independenteek hainbat iritzi dituzte gaiari buruz, ideia babestu eta kritikatuz.

### Alde

Klima-zorraren esparru bat ezartzeko laguntza garapen bidean dauden herrialdeek zuzentzen dute, eta klima-aldaketaren ondorioz inpaktu negatibo larriak sentitzen jarraitzen dituzte eta sentitzen jarraituko dituzte. Hegoalde globaletik kanpo dauden lehen mailako beste sustatzaile batzuen artean, ingurumen-arloko GKEak eta justizia klimatiko mugimenduak daude mundu garatuan .

Kopenhageko konferentzian, klima-zorraren ideiaren aurkezpen formal batean, Boliviak frogatu zuen bere nazioari negatiboki eragin diola klima-aldaketak, izotz-erretiratzearen, lehortearen, uholdeen eta inpaktu ekonomiko negatiboen ondoriozko ur-horniketa mehatxatuaren esparruetan. Hori guztia herrialde garatuek klima-aldaketari garapen bidean dauden herrialdeek baino askoz gehiago lagundu diotela erakusten duten datuekin osatu zen, eta herrialde horiek arrisku handiagoa izan dutela klima-aldaketaren ondorio negatiboak jasateko. Froga hori erabili zen herrialde garatuek garapen bidean dauden herrialdeei zor klimatikoa ordaindu behar dietela argudiatzeko, herrialde garatuek isurketa murriztuak izan ditzaten .

### Kontra

Herrialde garatuek eta analista politiko independente batzuek zor klimatikoaren ideiari egiten dizkioten kritikak dira. Nazio garatuek, oro har, joera negatiboa dute zor klimatikoaren kontzeptuaren aurrean, esparru horretan emisioak azkar murriztu eta garapen bidean dauden herrialdeei finantza-laguntza handia eman beharko lieketelako.

Normalean, kritikek ideia hau baliogabetzen saiatzen dira: herrialde garatuek herrialde garatuekin duten zorra, emisio historikoen eta kalte ekologikoen ordain gisa. Baieztapen hori sostengatzeko erabilitako argudioen artean, honako hauek daude: herrialdeek egin dituzten emisioen erantzuleak izan arren, ez lukete ez errurik ez zorrik jasan behar; karbono-isurien ondorio negatiboak ez ziren duela gutxi arte ulertu, eta, beraz, ulermen horren aurrean egindako emisio guztiak ez lirateke erru-iturri izan behar; herrialdeek ez lukete jasan behar beren arbasoen ekintzen errua, horien gainean gaur egungo belaunaldiak ez baitzuen inolako kontrolik. Argudio horiekin bat datozen adierazpenak Todd Stern Estatu Batuetako klimaren negoziatzaile nagusiak egin zituen 2009ko Kopenhageko konferentzian.

Kritika bat da zor klimatikoaren esparru politikoaren oinarriak ez daudela zientzian oinarrituta. Olivier Godard analistak dio zor klimatikoaren ideiak aldez aurretik erabaki behar duela zorrari, erantzukizunari eta nazioarteko harremanetan duten lekuari buruz. Judizio prebentibo horiek ideia baliogabetzen dute errealitate etiko, historiko eta politiko konplexuak gehiegi sinplifikatzen dituztelako.

Beste kritika bat da zor klimatikoa berdintasunezko ikuspegian oinarritzen dela, hau da, atmosfera komuna dela, eta beste baliabide mugatu batzuei aplikatzen zaiela. Ikuspegi klimatiko horrek ez ditu aintzat hartzen herrialde garatuei munduari egindako ekarpen positiboengatik zor zaizkien meritu guztiak, hala nola mundu osoari mesede egin dioten gobernu, filosofia eta teknologien asmakizunak.

Kritikari askok esan dute, nahiz eta zor klimatikoaren kontzeptua etikoki sendoa izan, aldaketa klimatikoari buruzko negoziazio politikoak kaltetu ditzakeela bere oinarri "aurkariengatik", eta negoziazioek, aldiz, beste esparru bat erabili beharko luketela .

Kritika horietako batzuei erantzunez, zor klimatikoaren aldekoek diote kritikoak gutxi direla, eta analista politiko gehienek zor klimatikoa betearaztearen alde daudela.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   [ «Commitments for Annex I Parties under paragraph 1(b)(i) of the Bali Action Plan:
Evaluating developed countries’ historical climate debt to developing countries
Submission by the Republic of Bolivia to the AWG-LCA»] *unfccc.int* (Noiz kontsultatua: 2024-03-06).
2. ↑   Simms, Andrew; Aubrey Meyer; Nick Robbins.  (1999). *Who owes who - Climate change, debt, equity and survival.* .
3. ↑   «Havana Programme of Action» *www.g77.org* (Noiz kontsultatua: 2024-03-07).
4. ↑   **(Ingelesez)** nickbuxton.  (2010-01-14). «Bolivia provides resistance and hope at Brokenhagen» *Nick Buxton* (Noiz kontsultatua: 2024-03-07).
5. 1 2   **(Ingelesez)** «Peoples Agreement» *World People's Conference on Climate Change and the Rights of Mother Earth* 2010-01-05 (Noiz kontsultatua: 2024-03-07).
6. 1 2 3 4 5 6   «Climate debt: The basis of a fair and effective solution to climate change» *unfccc.int* (Noiz kontsultatua: 2024-03-07).
7. 1 2 3 4   **(Ingelesez)** Bassetti, Francesco.  (2019-10-29). «The Cruel Irony of Climate Debt» *Foresight* (Noiz kontsultatua: 2024-03-07).
8. 1 2 3   **(Ingelesez)** Roberts, David.  (2009-12-17). «Is the 'climate debt' discussion helpful?» *Grist* (Noiz kontsultatua: 2024-03-07).
9. 1 2 3 4 5 6 7 8 9   **(Ingelesez)** Pickering, Jonathan; Barry, Christian.  (2012-12). «On the concept of climate debt: its moral and political value» *Critical Review of International Social and Political Philosophy* 15 (5): 667–685.  doi:10.1080/13698230.2012.727311. ISSN 1369-8230. (Noiz kontsultatua: 2024-03-07).
10. 1 2 3 4 5 6 7   **(Ingelesez)** Khan, Mizan; Robinson, Stacy-ann; Weikmans, Romain; Ciplet, David; Roberts, J. Timmons.  (2020-07-01). «Twenty-five years of adaptation finance through a climate justice lens» *Climatic Change* 161 (2): 251–269.  doi:10.1007/s10584-019-02563-x. ISSN 1573-1480. (Noiz kontsultatua: 2024-03-07).
11. 1 2 3 4   Godard, Oliver.  (2012). [ *ECOLOGICAL DEBT AND HISTORICAL RESPONSIBILITY*
REVISITED – THE CASE OF CLIMATE CHANGE. *]**.*
12. ↑   Ritchie, Hannah; Roser, Max.  (2024-02-09). «Who has contributed most to global CO2 emissions?» *Our World in Data* (Noiz kontsultatua: 2024-03-07).
13. ↑   **(Ingelesez)** 

	1. author.fullName}. «Everyone in the US and Australia owes $12,000 in CO2 emissions» *New Scientist* (Noiz kontsultatua: 2024-03-07).
14. 1 2 3   **(Ingelesez)** 

	1. author.fullName}. «Green fund pledges at G20 may herald climate consensus» *New Scientist* (Noiz kontsultatua: 2024-03-07).
15. ↑   **(Ingelesez)** Fund, Green Climate.  (2023-12-04). «Resource Mobilisation» *Green Climate Fund* (Noiz kontsultatua: 2024-03-07).
16. ↑   **(Ingelesez)** Ciplet, David.  (2017-11-02). «Subverting the status quo? Climate debt, vulnerability and counter-hegemonic frame integration in United Nations climate politics – a framework for analysis» *Review of International Political Economy* 24 (6): 1052–1075.  doi:10.1080/09692290.2017.1392336. ISSN 0969-2290. (Noiz kontsultatua: 2024-03-07).
17. ↑   **(Ingelesez)** Warlenius, Rikard.  (2018-06). «Decolonizing the Atmosphere: The Climate Justice Movement on Climate Debt» *The Journal of Environment & Development* 27 (2): 131–155.  doi:10.1177/1070496517744593. ISSN 1070-4965. (Noiz kontsultatua: 2024-03-07).
18. ↑   Warlenius, Rikard.  (2013). *In Defense of Climate Debt Ethics: A Response to Olivier Godard.* .