recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Inocybe sindonia*

Sinonimoak: *Inocybe kuehneri*

Oso susmagarria. Muskarina izaten dute genero honetako espezie askok.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 2 eta 6 cm bitarteko diametrokoa, konikotik ganbilera (erabat zabaldu gabe), titiduna. Kapelaren azala gris-horixka kolorekoa, luzetarako fibrilaz estalia, helduaroan ezkata finekin.

**Orriak:** Estu, gaztetan zuriak, gero gris-horixka kolorera iluntzen dira, ertz zurixkarekin.

**Hanka:** 6 eta10 cm bitarteko garaietakoa, zilindrikoa, oinarrian lodixeagoa, zuri-beix kolorekoa batzuetan arrosa koloreko tinduekin goialdean, pruina finez estalia. 

**Haragia:** Zurixka. Usain fungikoa. Espora-jalkina marroi kolorekoa.

**Etimologia:** I*nocybe* terminoa, muskulua, nerbioa, zuntza esan nahi duen, "is inós" hitzetik eta burua esan nahi duen "cybe" hitzetik dator, hau da, zuntzezko kapela.

Jangarritasuna
--------------

Zalantzazko jangarria. Toxikoa izan daiteke.

### Nahasketa arriskua

*Inocybe geophylla, ald. zuria* delakoarekin nahas daiteke, hau txikiagoa eta zurbilagoa da.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean. Oso urria. Iparraldeko hostogalkorren eta koniferoen basoetan. Lurzoru buztintsuetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 249 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  Sociedad micológica Barakaldo. Investigación y divulgación de la micologia.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
**Abd al-Karim ibn Abd al-Wahid ibn Mugit** (arabieraz: عبد الكريم بن عبد الواحد بن مغيث‎) IX. mendeko Kordobako emirerriko jenerala izan zen, Hixam I.aren agindupean zegoena.

794an emirerriak, Asturiasko Erresuma arpilatzeko *razzia* prestatu zuenean, bi zutabetan banatu zuen bere armada: Abd-al-Karimek Araba eta Abd-al-Malik bere anaiak erdialdea eraso zuten. Lutosko guduan menderatuak izan ondoren, 795ean Abd-al-Karimek zutabe biak zuzendu eta garaipenak lortu zituen Babiasen, Quirós ibaian eta Nalón ibaian,. 796an berriro eraso zuen Asturias.

816an Pancorboko guduan garaipena lortu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)** Ingenieros del Rey, *Batalla de Lutos (794)*
2. ↑  **(Gaztelaniaz)** Ingenieros del Rey, *Batalla del rio Quirós*
3. ↑  **(Gaztelaniaz)** Gonzalo Martínez Díez, *El condado de Castilla*, p.112
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Lévi-Provençal, Évariste.  (1954). *Textos inéditos del Muqtabis de Ibn Hayyan sobre los orígenes del Reino de Pamplona.* , 296-297 or. ISSN 0304-4335..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10983883

 |

* Wd Datuak: Q10983883
**Baltasar Hurtado Ametzaga Untzaga** (Bilbo, 1657ko uztailaren 10a? - Madril, 1720ko urtarrilaren 20a), Riscal de Alegreko markesa, Flandrian borrokatu zuen euskal jenerala izan zen.

Biografia
---------

Gaztaroan bilakatu zen militar, 1681an oinezkoen alferez eta 1686an zalditerian kapitain bihurtuta. Charles-Henry Lorenakoak zuzenduta, Harsan mendian, Serbian eta Bosnian borrokatu zuen, 1688an Belgrado konkistatzen.

1692 eta gero, Flandriako tertzioetan ibili zen kapitain. 1697an Hungarian Zentako guduan borrokatu ondoren, 1703an Finaleko (Italia) gobernadore eta 1706an mariskal izendatu zituzten. 1707an Eugenio Savoiakoak Espainia mendean hartu ondoren bere postua utzi egin behar zuen.

1708 eta 1717 artean Málagako gobernadore bilakatuta, Filipe V.a Espainiakoak Riscal de Alegreko markeserria eman zion. Monarkari eskerrak emateko asmotan, bere jaioterria ezagutzera gonbidatu zuen. Hori zela eta Gueñesen Hurtado Ametzaga jauregia eraiki zuen. Hala ere, ez zituen lanak bukatu eta hiltzean, bertan behera gelditu ziren.

San Jakueren ordenako kide, bertan Almendralejoko komendadore izan zen.

Anaiak
------

Bere anai asko militarrak ere izan ziren:

* Juan Francisco (Bilbo, 1659 – Hostalric, 1694), Santiagoko ordenaren kidea.
* Juan Antonio (Bilbo, 1664 — Badajoz, 1732), Porto Alegre, Casdenal eta Málagako gobernadore eta kapitain jenerala.
* José, Sardiniako Cagliariko gobernadorea.
* Joaquín, Santiagoko ordenaren kidea.
* Andrés (Bilbo, ? – Casán, ?), Santiagoko ordenaren kidea.
* Gabriel, Calatravako ordenaren kidea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  www.tercios.org
2. ↑  www.bilbao.net

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8240908
* Commonscat Multimedia: Baltasar Hurtado de Amézaga

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 54008
* Lur: 02918/eu\_h\_3060/h3060
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q8240908
* Commonscat Multimedia: Baltasar Hurtado de Amézaga
**Svartifoss** (euskaraz: Ur-jauzi Beltza), Islandiako Skaftafell Parke Nazionalean dagoen ur-jauzi bat da, baita parke nazional honetako atrakziorik ezagunenetako bat ere. Izena ematen dioten jatorri bolkanikoa duten basaltozko zutabe beltzez inguratua dago. Hexagono formako zutabeak, laba isuri baten barnean kristalizazio baten bidez eratuak izan ziren, laba, biziki motel hoztu zenean. Honen antzerako eraketak, Ipar Irlandako Erraldoien Galtzada eta Eskoziako Staffa uhartean aurki daitezke.

Ur-jauzi honen oinarria, harkaitz zorrotzez josia dago, zutabe hexagonalen zati berriak erauzten diren heinean, urak, bere ertzak kamusten ematen duena baino azkarrago.

Basaltozko zutabe hauek, Islandiako zenbait arkitekto inspiratu dituzte, adibiderik hoberenak, Reykjavikeko Hallgrimskirkja eliza eta Antzoki Nazionala direlarik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1145786
* Commonscat Multimedia: Svartifoss

---

 |

* Wd Datuak: Q1145786
* Commonscat Multimedia: Svartifoss


| * i
* e
* a
Islandiako ur-jauziak |
| --- |
| 
* Álafoss
* Aldeyjarfoss
* Dettifoss
* Glymur
* Gjáin
* Goðafoss
* Gullfoss
* Háifoss
* Hjálparfoss
* Hraunfossar
* Ófærufoss
* Seljalandsfoss
* Selfoss
* Skógafoss
* Svartifoss
* Þjófafoss

 | Flag of Iceland |
**Hoplocaridoak** (**Hoplocarida**) krustazeo Malacostracaren azpiklasea da. 19 gorputz-segmentu dituzte: 5 burukoak, 8 toraxkoak eta 6 abdomenekoak) gehi telson izenekoa. Animalia hauen ezaugarri nagusia hau da: toraxen bigarren parea handia da. Gaur egun 350 espezie ezagutzen dira, guztiak estomatopodoen ordenekoak.

Sailkapena
----------

Martin & Davis-en arabera, hoplokaridoak azpiklase independentea da; beste sailkapenetan, aldiz, Eumalacostracaren superordena bezala sailkatzen zaie.

Stomatopoda ordena, Latreille, 1817.

Unipeltata azpiordena, Latreille, 1825.
Bathysquilloidea superfamilia, Manning, 1967.
Gonodactyloidea superfamilia, Giesbrecht, 1910.
Erythrosquilloidea superfamilia, Manning & Bruce, 1984.
Lysiosquilloidea superfamilia, Giesbrecht, 1910.
Squilloidea superfamilia, Latreille, 1802.
Eurysquilloidea superfamilia, Ahyong & Harling, 2000.
Parasquilloidea superfamilia, Ahyong & Harling, 2000.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Brusca, R. C. & Brusca, G. J. 2005. *Invertebrados*, 2. ediz.. McGraw-Hill-Interamericana, Madril, XXVI+1005 or. ISBN 0-87893-097-3.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Hoplocarida*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Wikispezieetan** bada informazioa gehiago, gai hau dela eta: ***Hoplocarida*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q625077
* Commonscat Multimedia: Hoplocarida
* Wikispecies Espezieak: Hoplocarida

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 2624868
* ITIS: 99139
* NCBI: 75389
* Paleobiology Database: 133262
* WoRMS: 1087

 |

* Wd Datuak: Q625077
* Commonscat Multimedia: Hoplocarida
* Wikispecies Espezieak: Hoplocarida
**Rantanplan** Lucky Lukeren komikietan agertzen den ohiko pertsonaietako bat da. Munduko zakurrik inozoena bezala deskribatuta dago. Bere eginbeharra, komiki guztietan, Dalton Anaiak preso egoten den espetxeko zakur zaintzailea izatea da, baina anaia hauek, Lucky Lukeren etsairik ohikoenak direnek, beti lortzen dute espetxetik ihes egitea. Rantanplan, abentura guztietan, beti joaten da Lucky Lukeren atzetik.

Izena
-----

Izenaren jatorria, Rin Tin Tin zakurrean dago. Zakur honen izenaren frantsesezko aldaketa bat da Rantanplan.

Lehen agerpena
--------------

Lucky Lukeren komikietan egin zuen lehen agerpena, 1960ko otsailaren 4an izan zen, "Daltondarren arrastoaren atzetik" izeneko abenturan.

Telesailak
----------

1987. urtean, Rantanplani buruzko telesail bat egiten hasi zen. Morrisek, telesail honentzako, Jean Léturgie, Bob de Groot eta Vittorio Leonardorekin lanean hasi zen. Hiru hauek gidoilariak ziren.

Jolly Jumperrekin duen harremana
--------------------------------

Jolly Jumperrek, Rantanplan "naturaren akats" bat izan dela dio behin eta berriz.

Izena beste toki batzuetan
--------------------------

Ingeleserako itzulpenean, **Rin Tin Can** edo **Bushwack**. Eskandinavia aldeko hizkuntzetan, **Ratata** bezala ezagutzen da, suedieraz eta danimarkeraz, *Rat tat tat* eta norvegieraz, "ipurdi" eufemismoarekin ezagutzen den bitartean.

Kanpo estekak
-------------

* Telesailaren webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q59692
* Commonscat Multimedia: Rantanplan

---

 |

* Wd Datuak: Q59692
* Commonscat Multimedia: Rantanplan
**David Keith McCallum** (1933ko irailaren 19a, Glasgow, Eskozia - New York, 2023ko irailaren 25a) eskoziar telebista eta zinemako aktore bat izan zen. Batez ere, 1960eko hamarkadan *The Man from U.N.C.L.E* telesailan Illya Kuryakin errusiar agentea antzezteagatik ospetsua da; halaber, 1963an John Sturges zuzendariak zuzendutako *The Great Escape* filmean kontzentrazio esparru batean dagoen Eric Ashley britainiar tenientearena egitegatik: bertan. Steve McQueen, James Garner, Richard Attenborough, James Donald, Charles Bronson, Donald Pleasence eta James Coburn aktoreekin batera lan egin zuen.

CBS estatubatuar telebista katean emititzen den *NCIS* telesaila ospetsuan Donald "Ducky" Mallard doktorea antzeztu zuen.

Ziurrenik Euskal Herrian 1980ko hamarkada eta 1990ekoan ETB1an euskaraz nahiz ETB2an gaztelaniaz emititu ziren *The Invisible Man* (1975) eta *Kidnapped* (1978-1979) telesailetan agertzeagatik ezaguna da. Lehenbiziko telesailean, gizon ikustezinaren paper nagusia zuen, bigarren telesaila, berriz, Robert Louis Stevenson eskoziar idazlearen izen bereko eleberrian oinarrituta zegoen: bertan, Alan Breck Stewart eskoziar matxinatuaren papera antzezten zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***David McCallum*** Aldatu lotura Wikidatan |

* David McCallumen IMDBko fitxa irakurgai **(Ingelesez)**
* David McCallumen Jarraitzaileak Zuzenean - David MaCallum Fans Online **(Ingelesez)**
* U.N.C.L.E. telesailaren jarraitzaileak **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q313023
* Commonscat Multimedia: David McCallum

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 90670590
* ISNI: 0000 0000 8040 3141
* BNE: XX1511732
* BNF: 138969044 (data)
* GND: 134698533
* LCCN: n81089471
* SNAC: w6hm7gkr
* SUDOC: 197285473
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q313023
* Commonscat Multimedia: David McCallum
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Bronkitis kronikoa** edo B.K. Biriketako Gaixotasun Buxatzaile Kronikoaren (BGBK) mota bietako bat da, enfisemarekin batera. Arnas gaixotasun kroniko eta kutsatzailea da, beraz.

Eritasuna definitzeko irizpide klinikoak erabiltzen dira, anamnesiaren araberakoak, alegia. Tabakismoa da bere eragilerik nagusiena.

Sintomak
--------

Bronkitis kronikoa definitzen da klinikoki eztula eta espektorazioa daudenean urtean 3 hilabete baino gehiagotan, bi urtez edo gehiagoz jarraian, beste kausa batzuk baztertuta.

Zeinuak
-------

Miaketa fisikoan, klasikoki deskribatu dira B.K.-ren pazienteak *blue bloater* ingelesezko hitzekin, "urdin puztua" esan nahi duena, zianosi eta loditasunagatik. Paziente hauek normalean itxuraz baxuak eta lodiak dira.

Auskultazioan, buxadurak eragindako hotsak entzuten dira normalean: Txistu-hotsak, korrokak eta isiltasuna.

Diagnostikoa
------------

Proba osagarri nagusia espirometria da, non ikusten baita biriketako gaitasuna. Buxaduraren adierazlea FEV1 (*Forced Expiratory Volume in 1 Second*) da. Honen arabera larritasunaren hiru maila daude:

1. B.K. **arina**: FEV1 %60-80a.

2. B.K. **ertaina**: FEV1 %40-60a.

3. B.K. **larria**: FEV1 <%40a.

Erradiografietan ez da gauza berezirik ikusten normalean.

Proba analitikoetan, azkenik, oxigenoaren murrizketa eta azido karbonikoaren igoera ikus ditzakegu kasu larriengan, enfisemadunengan baino gehiagotan.

Gaixotasun antzekoak
--------------------

Asmarekin nahasten da askotan gaixotasun hau.

Tratamendua
-----------

* Erretzeari utzi.
* Inhalagailuak.
* Kortikoideak.
* Antibiotikoak.
* Errehabilitazioa.
* Oxigenoa: Kasu larri eta aurreratuengan, arnas gutxiegitasuna dagoenean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1139684
* **Identifikadoreak**
* NKC: ph137036
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* ICPC-2: R79
* DiseasesDB: 29135
* MedlinePlus: 000091
* MeSH: D029481

 |

* Wd Datuak: Q1139684
*Lepas anatifera*.
*Pollicipes cornucopia* merkatu batean salgai.
**Pedunculata** ordena krustazeo irazleak dira. Itsasoko marearteko zonan, harkaitzetan itsatsita edo igerian dauden objektuetan bizi dira.

Biologia
--------

Lanperna espezie batzuk eremu pelagikokoak dira. Askotan itsasoan dauden egurretan eta beste objektuetan itsatsita bizi dira. Marearteko zonakoak, aldiz, kostaldeko olatu gogorrak ematen diren tokietan aurkitzen dira; horren arrazoia da jateko haien zirruen erabilera baino gehiago uren mugimenduen menpe daudela.

Taxonomia
---------

Pedunculata ordena azpiorden eta familia hauetan sailkatzen dira:

Heteralepadomorpha Newman, 1987
* Anelasmatidae Gruvel, 1905
* Heteralepadidae Nilsson-Cantell, 1921
* Koleolepadidae Hiro, 1933
* Malacolepadidae Hiro, 1937
* Microlepadidae Zevina, 1980
* Rhizolepadidae Zevina, 1980

Iblomorpha Newman, 1987
* Iblidae Leach, 1825

Lepadomorpha Pilsbry, 1916
* Lepadidae Darwin, 1852
* Oxynaspididae Gruvel, 1905
* Poecilasmatidae Annandale, 1909

Scalpellomorpha Newman, 1987
* Calanticidae Zevina, 1978
* Lithotryidae Gruvel, 1905
* Pollicipedidae Leach, 1817
* Scalpellidae Pilsbry, 1907

Gastronomia
-----------

Euskal Herriko kostaldean harkaitzetako lanperna (*Pollicipes cornucopia*) oso jaki preziatua da, beste herri batzuen artean. Horren ondorioz populazioak asko jaitsi dira eta bakarrik inguru gogorretan aurki daitezke gaur egun. Beste ondoria bilketa oso aktibitate arriskutsua izan daitekeela da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3689
* Commonscat Multimedia: Thoracica
* Wikispecies Espezieak: Pedunculata

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4152330-1
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 6960
* GBIF: 697
* ITIS: 621153
* NCBI: 116166
* Paleobiology Database: 133232
* WoRMS: 106032

 |

* Wd Datuak: Q3689
* Commonscat Multimedia: Thoracica
* Wikispecies Espezieak: Pedunculata
**Pici** Piciformes ordenaren barruan sailkatzen den bi azpiordentako bat da. Bere barruan bi azpiordena daude, Ramphastides eta Picides. Bere kideak, batzuetan, *benetako piciformeak* izena hartzen dute, besteak (Galbulidae eta Bucconidae familiatan sailkatzen diren Galbuli azpiordeneko kideak) ez dutelako ematen harremanik dutenik hauekin. Lehen uste zen Coraciiformesen barruan sailkatu behar zirela azken hauek. Hala ere ADN ikerketek erakutsi dute azpiorden hauek hertsiki loturik daudela. Bi taldeek bereiztu aurretik hanka zigodaktiloa garatu dute.

Taxonomia
---------

* Ramphastides
	+ Megalaimidae
	+ Lybiidae
	+ Capitonidae
	+ Semnornithidae
	+ Ramphastidae
* Picides
	+ Indicatoridae
	+ Picidae

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16542266
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* Fauna Europaea: 10838
* ITIS: 178147
* Paleobiology Database: 103970

 |

* Wd Datuak: Q16542266
*Artikulu hau hegaztiari buruzkoa da; arma gaitzat duena beste hau da: «Sai (arma)»*
Sai arre bat Bilboko etxebizitza bateko balkoian.
**Saiak** edo **putreak** hildako abereez elikatzen diren hegaztiak dira. Hildako abererik egon ezean, animaliak hiltzeko gai dira baita ere. Putreak munduko kontinente guztietan existitzen dira Antartikan eta Ozeanian izan ezik, baina hizkuntzaren arabera zeintzuk diren putre aldatzen da. Euskaraz sai arre eta sai zuria bereizten dira, Euskal Herrian bizi diren espezie nagusiak. Munduko beste 23 espezieri ere sai edo putre izena ematen zaie, kondorra barne. Ameriketan bizi diren zazpi espezieak Cathartidae familiakoak dira. Sai guztiak dira burusoilak, lumarik gabea. Uste denez, honek abantaila ematen die jaten ari diren bitartean, garbiagoa baita sarraskijale batentzat, baina termoerregulazioan ere eragina du.

Taxonomia
---------

Mundu Berriko eta Mundu Zaharreko saiek antza handia badute ere, ez dute harreman taxonomikorik. Euren antza eboluzio konbergentearen adibide bat da. Antza hori dela eta, lehen biologoek talde berberean sartu zituzten. Lineok guztiak *Vultur* generoan sartu zituen, baita *Harpia harpyja* arranoa ere. Beranduago, Mundu Berrikoak Cathartidaen sartu zituen Frédéric de Lafresnaye ornitologoak. Beranduago, azpiorden hori familia gisa sailkatu zen.

XX. mendearen amaieran biologo batzuek proposatu zuten mundu berriko putreak Ciconiiformes familian sailkatu behar zirela, amiamoko eta koartzekin, baina ikuspegi hau atzera bota da ikerketa sakonagoen ostean.

Elikadura
---------

Saiak sarraskijaleak dira, hau da, hildako animaliak jaten dituzte. Ozeanoetatik at, saiak dira ezagutzen diren derrigortutako sarraskijale bakarrak. Oso gutxitan erasotzen dituzte animalia osasuntsuak, baina hil ditzakete gaixo edo zaurituta daudenak. Hildako bat oso handia denean euren mokoekin zatitzeko, itxoiten dute beste animalia handiago batek bidea ireki arte. Jaterakoan bete arte egiten dute, paparoa puztu arte eta, ondoren, esertzen dira, logura, digestioa egiteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Why do vultures have bald heads? The role of postural adjustment and bare skin areas in thermoregulation» *Journal of Thermal Biology* 33 (3): 168–173. 2008-04-01  doi:10.1016/j.jtherbio.2008.01.002. ISSN 0306-4565. (Noiz kontsultatua: 2021-06-11).
2. ↑   Ruxton, Graeme D.; Houston, David C..  (2004-06-07). «Obligate vertebrate scavengers must be large soaring fliers» *Journal of Theoretical Biology* 228 (3): 431–436.  doi:10.1016/j.jtbi.2004.02.005. ISSN 0022-5193. PMID 15135041. (Noiz kontsultatua: 2021-06-11).
3. ↑   «Vulture Facts and more at WebVulture.com, your Online Vulture Resource» *web.archive.org* 2011-07-18 (Noiz kontsultatua: 2021-06-11).

Ikus, gainera
-------------

* Sai arre
* Sai zuri

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q123120
* **Identifikadoreak**
* NKC: ph717879
* AAT: 300310582
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q123120
**Perikles**, grezieraz Περικλῆς, (K.a. 495 - Atenas, Grezia, K.a. 429) Atenasko urrezko garaiko politikari, hizlari eta gudari garrantzitsuenetakoa izan zen. Urrezko garai hori (K.a. 461 - K.a. 429 oro har) Periklesen Mendea deitzen zaio. Hain nabarmena zen Perikles garaiko Atenaseko gizartean non Tuzidides historialari garaikideak "Atenaseko lehen herritarra" deitu zion.

Biografia
---------

K.a. 461. urtean Zimon, alderdi aristokratikoko burua, erbesteratzea lortu ondoren, Atenasko agintari bihurtu zen. 459-446 urteetan Korintoren, Espartaren, Persiaren eta haien aldekoen aurka ibili zen gudan. 445. urtean 30 urteko bakealdia sinatu zuen Espartarekin, eta handik aurrera bakezko bideak erabili zituen Atenasen eragina zabaltzeko.

Periklesi esker, Atenasek unerik gorena izan zuen. K.a. 430. urtean, Peloponesoko gerran, Atenasko hiritarren abertzaletasunaren aldeko deia egin zuen, baina kargutik kendu zuten. 429. urtean berriz ere izendatu zuten agintari, baina handik hilabete gutxira hil zen.

Eragina
-------

Periklesek Atenasko botere politikoa handitu zuen, Delosko Liga bere menpe jarriz. Peloponesoko Gerrako lehen bi urteetan, hil arte hain zuzen ere, Atenasko aldearen buruan egon zen. Barne politikan, Periklesek Atenaseko arteak bultzatu zituen. Haren ekimenari esker, Atenaseko Akropolia eraberritu zen (Partenoia barne). Hori dela eta, Atenasek Grezia Antzinako erdigune kulturala bilakatu zen. Aldi berean, demokrazia zabaldu zuen Atenasen, hiritar ororen parte-hartzea ahalbidetuz.

Bestalde, garai berekoak izan ziren Sofoklesen eta Euripidesen antzerki lan ospetsuak, eta Sokratesen erakutsiak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q80398
* Commonscat Multimedia: Pericles

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 84036422
* ISNI: 0000 0001 1827 7540
* BNA: 000044638
* BNE: XX1068444
* BNF: 119402487 (data)
* CANTIC: a1054687x
* GND: 118739972
* LCCN: n50009680
* NKC: jn20000701392
* CiNii: DA09714684
* SUDOC: 027338878
* ULAN: 500372674
* BIBSYS: 40844
* UB: a1238637
* ICCU: TO0V158354
* Open Library: OL6445094A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04819/eu\_p\_1368/p1368
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q80398
* Commonscat Multimedia: Pericles
**Saurio** (**Sauria**) Squamataren barruko azpiordena bat da. Oraindik orain ez du onarpen osorik, nahiz eta The Reptile Databasek guztiz ontzat eman.

Itxuraz muskerraren antzekoak dira gehienak, gorputzaz luzaranak, lau hankakoak eta isats-luzeak. Badira, hala ere, gorputz sendokoak (kameleoia), eta hankarik ez dutenak ere (anfisbenidoen familiakoak gehienak). Saurio batzuetatik besteetara alde handiak dira neurrian; Komodoko herensugea, esate baterako, 3,5 m luze egin daiteke eta gekoa 14 cm baino asko luzeago ez da egiten. 16 bat familia biltzen dira azpiordena horretan. Horietan ezagunenak iguanidoak, agamidoak, lazertidoak, kameleontidoak eta baranidoak dira; saurio motarik ezagunenak, berriz, muskerra, kameleoia eta iguana dira.

Infraordenak
------------

* Dibamia
* Diploglossa
* Gekkota
* Iguania
* Platynota
* Scincomorpha

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2014-10-4 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2254408
* Commonscat Multimedia: Sauria
* Wikispecies Espezieak: Sauria

---

* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 49951787
* ITIS: 563891
* Paleobiology Database: 151359
* WoRMS: 342632

 |

* Wd Datuak: Q2254408
* Commonscat Multimedia: Sauria
* Wikispecies Espezieak: Sauria
**Sciuromoprha** karraskari talde ezberdinei eman zaien izena da. Historikoki egon diren sailkapen guztietan egonkor mantendu den familia bakarra Sciuridae da, kattagorriena. Definizio gehienek, gainera, kastoreak ere sartu dituzte talde honetan.

Tradizionalki kanal infraorbitalaren formarekin definitu da. Sciuromorphak duen sistema zigomaseterikoak duen berezitasuna alboko muskulu maseteroa aurpegiaren aldetan finkatzen dela da. Hystricomorphak eta Myomorphak ez bezala erdiko muskulu maseteroa ez da kanal infraorbitalaren barnetik igarotzen. Ezaugarri hauek ikusita honako familia hauek daude azpiordena honen barruan:

* †Allomyidae
* Aplodontiidae
* †Mylagaulidae
* Sciuridae
* †Reithroparamyidae
* Gliridae

Horretaz gain Geomyidae eta Heteromyidae ere sar daitezke, nahiz eta muskulu maseteroaren lotura arku zigomatikoaren atzean zehazki egin.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q724477
* Wikispecies Espezieak: Sciuromorpha

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Sciuromorpha
* Dyntaxa: 2002141
* EOL: 2846678
* ITIS: 180134
* MSW: 12300001
* NCBI: 33553
* Paleobiology Database: 41481

 |

* Wd Datuak: Q724477
* Wikispecies Espezieak: Sciuromorpha
**Tito Labieno** (latinez: *Titus Labienus*; K.a. 100 - K.a. 45eko martxoaren 17a) jeneral eta politikari erromatarra izan zen. Zesarren laguntzailea izanda, haren kanpainetako liburuetan maiz agertzen da Labieno.

K.a. 63an, plebeko tribunoko postuan, Labienok antolatutako plebiszituak *Pontifex Maximus* postua eman zion Zesarri. Galiako gerretan, Zesarren legatua (laguntzailea) izan zen, eta haren lekua hartzen zuen Zesar Erromara itzultzen zenean. Galian, treviriarrak garaitu zituen K.a. 54an, eta K.a. 52an Lutetia hiria hartu zuen.

Zesarren zalditeriaren burua eta laguna bazen ere, gerra zibila piztu zenean Zesarren taldea utzi zuen, merezitako esker ona jaso ez zuelakoan. Ponpeiarrek harrera beroa eman zioten, 3.700 zaldunak ekarri zituelako. Hala ere, Ponpeioren aldean ez zuen garaipenik lortu. Gneo eta Sexto Ponpeiorekin bat eginda, Mundako guduan hil zen, K.a. 45ean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q311265
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 6636814
* ISNI: 0000 0000 7859 273X
* BNE: XX1422160
* BNF: 15115745b (data)
* GND: 118869337
* LCCN: n95013616
* SUDOC: 161235840

 |

* Wd Datuak: Q311265
*Artikulu hau politikariari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Marko».*

**Marko Emilio Eskauro** (latinez: *Marcus Aemilius Scaurus*; K.a. 163 - K.a. 88) erromatar politikaria izan zen, haren garaiko itzal handienekoa eta trebeenetakoa. Bizitza osoan *Optimates* talde atzerakoian aritu zen.

Leinu zaharreko familia batean jaio arren, ez zen bereziki aberatsa. Familiaren bizitza-mailari eutsi ahal izateko, aita ikatz-negozioetan sartu zen. Eskaurok berak familiako negozioei muzin egin zien, senatariek merkataritza debekaturik zutelako. Politikari ekin zion hasiera-hasieratik.

Haren lehen postua Hispaniako tribuno militar bat izan zen. Gero edil eta pretore izendatu zuten. K.a. 115ean kontsul bihurtu zen, Marko Zezilio Metelorekin batera. Urte horretan *princeps senatus* (Senatuko lehenengoa) titulua jaso zuen zentsoreen eskuetatik. Erromako Senatuko burua bezala, kanpoko estatuen ika-mikak konpontzera joan behar izaten zuen.

K.a. 109an zentsore hautatu zuten. *Via Aemilia Scaura* izeneko bidea eraiki zuen, hainbat zubi konpondu ondoren. K.a. 104an gari-horniduraz arduratu zen. Kargu hau garrantzi handienetakoa zen eta konfiantzazko pertsonengan baino ez zen geratzen. Bestela, populazio matxina liteke.

Haren bigarren emaztea Zezilia Metela Dalmatika izan zen, zein beranduago Silaren hirugarren emaztea bihurtuko zen. Zeziliarekin bi seme alaba izan zituen Eskaurok:

* Emilia Eskaura, Ponpeioren bigarren emaztea
* Marko Emilio Eskauro (Minor)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q365148
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 21227956
* GND: 119212315
* LCCN: n88092242
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q365148
**Michael Robinson** (Leicester, 1958ko uztailaren 12 - Marbella, 2020ko apirilaren 28a) futbolaria eta telebista aurkezlea izan zen. Ingalaterran jaioa, 1987an Osasunan jokatzen hasi zen. Urte luzez futbol esatari gisa aritu zen, baina bereziki famatua egin zen *El día después* saioa hamalau urtez aurkeztu eta gero.

Futbolean
---------

Robinson Preston North End eta Manchester City taldeetan hasi zen futbolean. Aurrelari indartsua eta trebea, Robinson Brighton & Hove Albion taldean Ingalaterrako kopako finalera iritsi zen 1983an.

Manchester United-en kontrako partida horretan izugarri jokatu zuen Robinsonek. Brighton irabazteko zorian egon zen, baina 2-2 zen finalaren emaitza. Berdinketa desegiteko hurrengo partidan 4-0 galdu arren, klub askoren arreta pizturik zeukan Robinson gazteak.

Liverpool-ek erosi zuen azkenean 250.000 liberen truke. Talde horretan, halere, jokalari handiek jokatzen zuten, eta Robinsonek abagune gutxi izan zuen. Hiru txapelketa, liga, kopa eta Europako kopa irabazi zituen Liverpoolgo taldeak denboraldi horretan, baina Robinsonen parte-hartzea txikia zen. Hori zela eta, 1984ko amaieran Queens Park Rangers taldera joan zen. 1987an Osasunak erosi zuen, non Sammy Lee Liverpoolgo kide ohia aritzen zen. Hor erretiroa hartu arte jokatu zuen.

Telebistan
----------

Canal+ telebistak hartu zuen kirol-saioak aurkezteko. Hor *El día después*-en ibili zen 14 urtez (1991-2005).

Canal+ katean bertan *Las noticias del guiñol* umore-saioak egindako Robinsonen latexezko panpina zen saio horren aurkezlea.

2007an, saio berri bat estreinatu zuen Canal+-en, *Informe Robinson* izenekoa. Bertan, kirola ardatz bezala hartuta, berak ekoitzitako erreportajeak aurkezten zituen. Ordutik, hamabi denboraldi estreinatu dira. Kritika espezializatuak *Informe Robinson* goraipatu du, eta 2009an Ondas sari bat jaso zuen.

2020ko apirilaren 27an hil zen, 61 urte zituela, minbiziak jota. Urte berean, sei hilabete geroago, aurkezle onenaren hilondoko Ondas saria eman zioten.

Lortutako Txapelketak
---------------------

### Liverpool FC

* 1983/84 Ingalaterrako ligako kopa
* 1983/84 Ingalaterrako liga
* 1983/84 Europako kopa

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    Alberdi, Iosu. «Michael Robinson hil da, Osasunako jokalari ohia» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2020-04-28).
2. ↑    «Michael Robinson zendu da» *Euskal Irrati Telebista* 2020-04-28 (Noiz kontsultatua: 2020-04-28).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Michael Robinson, Joaquín Sabina y Fernando Ónega, premios Ondas 2020» *La Vanguardia* 2020-10-28 (Noiz kontsultatua: 2020-10-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1929070
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 4446411
* ISNI: 0000 0000 5036 716X
* BNE: XX1168057
* CANTIC: a12235787
* LCCN: nb2004301906

 |

* Wd Datuak: Q1929070
*Artikulu hau Berrizko markesari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Eduardo Aznar».*
**Eduardo Aznar De la Sota**, Berrizko markesa, (Sevilla, 1830 - Bilbo, 1902ko ekainaren 15a) euskal enpresaburu eta politikaria izan zen. Jose Antonio Ybarra, Victor Txabarri, José María Martínez de las Rivas edo Ramon De la Sota bere lehengusuarekin batera Bizkaiko iraultza industriala bultzatu zuen.

Biografia
---------

Aita Juan Aznar Galluzo artilleria-brigadierra zuen, eta ama Rogelia De la Sota Álvarez. Hasieran, Alejandro de la Sota (1820-1909) bere osabarekin eta, gero, Ramon de la Sota (1857-1936) bere lehengusuarekin, hainbat enpresa sortu zituen: *Naviera Sota y Aznar*, *Compañía Euskalduna de Construcción y Reparación de Buques*, Saguntoko *Compañía Siderúrgica del Mediterráneo,* Remolcadores Ibaizabal*,* Seguros la Polar*,* Banco de Comercio *eta abar.*

1886an, Bilboko Merkataritza Ganbera eratu zuen. Politika arloan kontserbadorea izan zen, eta Burgosko senatari hautatu zuten 1899an eta 1901ean.

Espainiako Gerra Zibilean Francoren alde jarri zen, baina bere lehengusua, Ramon de la Sota, errepublikari leial izaten jarraitu zuen. Ondorioz, Ramon de la Sotak bere itsasontzi guztiak Ingalaterrara bidali zituen Frankistak Bilbora heltzear zeudenean. Erresuma Batuko gobernuak ez zion aurre egin nahi izan frankisten gobernuari, eta Francori itsasontzi guztiak itzuli zizkion.

Francok Aznarri itsasontziak eman eta, ondorioz, Eduardo Aznar de la Sotak bere lehengusuaren ondasunez jabetu zen baita era horretan orduko espainiar aberatsenetarikoa bilakatu ere.

Nahiz eta zerikusia ez izan, askotan Euskal Herrian, Eduardo Aznar Manuel Aznarrekin nahastu ohi da. Azkenengo hau Espainiako lehendakaria izan zen Jose Maria Aznarren aitona izan zen, eta Euskal abertzaletasunaren partaide izan eta gero, Falange Española alderdira igaro zen Gerra Zibilaren garaian. Politikoki antzekotasunak bazituzten ere, eta abizen berdina bazuten ere, Eduardo eta Manuel ez ziren senideak.

Ezkontza eta seme-alabak
------------------------

1859an Luisa Tutor Fuentesekin ezkondu eta hiru seme izan zituzten:

* Eduardo Aznar Tutor (1860-1908)
* Luis María Aznar Tutor (1862-1929)
* Alberto Aznar Tutor (1865-1923)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Auñamendi Eusko Entziklopedia. *Eduardo Aznar y de La Sota.* .
2. ↑  Espainiako Senatuaren webgunea
3. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11681281
* Commonscat Multimedia: Eduardo Aznar y de la Sota

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 17274
* Lur: 00678/eu\_a\_6787/a6787

 |

* Wd Datuak: Q11681281
* Commonscat Multimedia: Eduardo Aznar y de la Sota
**Wyatt Berry Stapp Earp** (1848ko martxoaren 19a, Monmouth, Illinois - 1929ko urtarrilaren 13a, Los Angeles, Kalifornia) Mendebalde Urruneko estatubatuar jokalaria, pistolaria, politikaria eta poliziako ofiziala izan zen. Dodge City eta Tombstone udalerrietako *marshall* kargua izan zuen.

O.K. Corraleko tiroketa
-----------------------

Sakontzeko, irakurri: «O.K. Corraleko tiroketa»
Batez ere Arizona estatuko Tombstone udalerrian jazotako O.K. Corraleko tiroketa ospetsuaren gertaeragatik ezaguna da, hau Mendebalde Urruneko gertakari oroitu eta ospetsuenen artean kokatzen da. Bertan Doc Holliday pistolaria eta Virgil Earp eta Morgan Earp anaiekin batera Billy Claiborne, Frank McLaury, Tom McLaury, Billy Clanton eta Ike Clanton pistolarien aurka elkar tirokatu ziren.

Tiroketa honen ondorioz Frank McLaury, Tom McLaury eta Billy Clanton hil ziren. Ondoren hauek mendeku gisa Morgan Earp hil eta Virgil Earp elbarri utzi zuten. Wyattek bere anaiak mendekatu eta O.K Corralen biziraun zuten gainontzeko guztiak hil zituen.

Zahartzaroa
-----------

Bere garaikideak izan ziren pistolari asko ez bezala eta nahiz eta bere bizia sarritan arrisku edo kinka larrian ipini izan, Wyatt Earp zahartzarora bizirik ailegatzea lortu zuen. Bere azken urtetan Kalifornian bizi izan zen, bertan Hollywoodeko Mendebalde Urruneko filma ugaritan aholkulari lanak burutu zituelarik.

Zinema
------

Wyatt Earp Mendebalde urruneko pistolari eta marshall ospetsuenetako bat izan da. Zineman bera eta bere bizitzari buruzko Hollywoodeko filma ugari filmatu direlarik.

Iruditegia
----------

* Wyatt Earp 1869an 21 urterekin.Wyatt Earp 1869an 21 urterekin.
* 1883ko Dodge City udalerriko Bake Batzordea; zutik: W.H. Harris, Luke Shorty eta Bat Masterson. Eserita: Charlie Basset, Wyatt Earp, Frank McLain eta Neal Brown.1883ko Dodge City udalerriko Bake Batzordea; zutik: W.H. Harris, Luke Shorty eta Bat Masterson. Eserita: Charlie Basset, Wyatt Earp, Frank McLain eta Neal Brown.
* Wyatt Earp eta Josephine Earpen hilobia.Wyatt Earp eta Josephine Earpen hilobia.

Kanpo loturak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Wyatt Earp*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Wyatt Earpen webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q44616
* Commonscat Multimedia: Wyatt Earp

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 57415640
* ISNI: 0000 0000 8137 0732
* BNF: 16665989j (data)
* GND: 11901923X
* LCCN: n80015551
* NDL: 00620611
* NKC: pna20201088403
* NLA: 35053657
* NARA: 10581551
* SNAC: w63b5zpn
* SUDOC: 201782006
* BIBSYS: 90924527
* Open Library: OL405090A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q44616
* Commonscat Multimedia: Wyatt Earp
*Ez nahasi Jean Etxepare Bidegorrirekin*.

**Jean Etxepare Landerretxe** (Jatsu, Nafarroa Beherea, 1937ko urriaren 31 - Hazparne, Lapurdi, 1961eko abuztuaren 10a), *"Jean Etxepare gaztea"* gisa eta *"John de Cize"*, *"Ihizgorri"*, *"Don Xixtu"* ezizenez ere ezaguna, euskal idazlea izan zen. Artikulugile izan zen batez ere Etxepare.

Bizitza
-------

Baionako Teknika eskolan ikasi zuen eta berehala hasi zen kontulari lanetan. Lehenengo idazlanak 1957an argitaratu zituen *Gazte* aldizkarian. Geroztik, han eta *Herria*, *Gure Herria* eta *Pan-pin* aldizkarietan ipuinak argitaratu zituen, haurrentzat eta helduentzat idatziak. 1959an *Euskal-Kulturaren-Alde* erakundek antolatutako ipuin lehiaketa irabazi zuen. *Arno Xuria* izeneko antzerkia idatzi zuen, eta Pagnolen eta Txekhoven lan batzuk egokitu zituen euskarara. Hogeita lau urte bete gabe zituela hil egin zen.

Idazlanak
---------

Hil ondoren, 1963an, aldizkarietako idazlanak bildu eta argitaratu zizkioten *Mendekoste Gereziak eta beste* izenburuarekin, Piarres Xarritonek prestatu zuen edizio batean..

1991n bilduma hori, osatua, berrargitaratu egin zen izenburuan soilik *Mendekoste gereziak* utzita, eta Inazio Mujika Iraolak egin zuen edizioa. Lehenengo liburuan argitaratutako testu guztiak daude edizio berrian, beste narrazio eta kazetaritza-lan batzuk gehituta.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑
2. ↑    «Mendekoste Gereziak eta beste (1963). Jean Etxepare Landerretxe - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-04-14).

Kanpo loturak
-------------

* Jean Etxepare Landerretxe literaturaren zubitegian

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11927449
* **Identifikadoreak**
* Literaturaren Zubitegia: 356
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 42448
* Lur: 02043/eu\_e\_4347/e4347

 |

* Wd Datuak: Q11927449
**Juan Antonio Ubillos Galatas** (Amasa, Billabona, Gipuzkoa, 1707 - Arantzazuko santutegia, 1789) euskal idazlea izan zen.

Biografia
---------

*Kristau dotrina*, 1785ekoa.
1722an frantziskotar egin zen, Arantzazun.

Ondoren, Alcalako unibertsitatera bidali zuten teologia eta filosofiako goi ikasketak egitera.

Tolosako eta Arantzazuko komentuetan eman zuen bere bizitza osoa, irakasle lanetan.

Filosofia eskotistari buruzko hiru liburuki mardul argitaratu zituen latinez: *Philosophia Rationalis* (1755), *Philosophia transnaturalis* (1759) eta *Philosophia Naturalis* (1762).

1785. urtean, berriz, Fleury abatearen *Catéchisme Historique* (1679) obra euskaratu zuen *Christau doctriñ berriecarlea, Christauari degozcan Eguia sinisbeharren berria dacarrena. Jaun Claudio Fleuri Abadeac arguitara atera zuanetic* izenburupean. Gipuzkeraz idatzia, Villasantek zera dio: "El libro del P. Ubillos delata en seguida la preocupación por emplear un euskera escogido y depurado. También se ve que tenía delante el Diccionario Trilingüe del P. Larramendi, aunque no abusa de él. Su lenguaje está firmemente cimentado sobre el vascuence popular: es puro y a la vez rico y expresivo. También se ha hecho notar que se observa en él un tinte de influencia labortana, que se explicaría por dependencia literaria de algún autor vascofrancés" (1979, 155. or.). 1897an Resurrección María Azkuek berrargitaratu zuen Bilbon, eta 1909. urtean Tolosan plazaratu zuten *Kristabaren ikasbidea* izenburupean.

Lanak
-----

### Saiakera

* *Philosophia rationalis* (1755)
* *Philosophia Trasnanturalis et Naturalis* (1758)
* *Philosophia naturalis* (1762)

### Dotrina

* *Cristau doctriñ berri-ecarlea* (1785): Fleuryren katiximaren itzulpena

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo loturak
-------------

* Juan Antonio Ubillos literaturaren zubitegian

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11057835
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 16046706
* ISNI: 0000 0001 2021 5357
* Literaturaren Zubitegia: 421
* BNF: 10560056w (data)
* LCCN: n79057067
* SUDOC: 155629263
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 133546
* Lur: 05823/eu\_u\_0046/u0046

 |

* Wd Datuak: Q11057835
**Manuel Vázquez Gallego** (1930eko urtarrilaren 24a, Madril - 1995eko urriaren 21a, Bartzelona) espainiar komikigile bat izan zen. *Las hermanas Gilda* (1949), *La familia Cebolleta* (1951) eta *Anacleto, agente secreto* (1965) komikien sortzailea eta egilea izan zen. Francisco Ibáñez komikigilearekin batera Espainian eragin gehien izan duen komikigileen artean sailkatzen da.

Zinema
------

2010ean Óscar Aibar zuzendariak *El gran Vázquez* filma estreinatu zuen. Filma hau Manuel Vázquez Gallego komikigilearen biografian oinarrituta dago, Santiago Segura aktore ospetsuak Vázquez komikigilea antzezten duelarik.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q431977
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 89800450
* ISNI: 0000 0000 6291 7333
* BNE: XX1045886
* CANTIC: a10258978
* GND: 1023939797
* LCCN: n2012013651
* BIBSYS: 11033807
* UB: a1323047
* Tebeosfera: manuel\_vazquez
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q431977
**Robin Friday** (1952ko uztailaren 27a, Acton, Londres - 1990eko abenduaren 22a, Acton, Londres) ingeles futbolari bat izan zen. Reading F.C. eta Cardiff City F.C. taldeetan jokatu zuen. Nahiz eta oso futbolari trebea izan bere izaera eta jarreraren ondorioz ez zuen inoiz Premier Leaguen jokatzea lortu izan.

Mundu mailan beharbada ez zen oso futbolari ezaguna izan baina Ingalaterran 1970eko hamarkadan zehar oso ospetsua izan zen, aurrelari gisa aparteko dohainak zituen, baina batez ere bere izaera berezi, nahasi eta buru arinarengatik ezaguna egin zen. Izatez, aurrelari bikaina izateko ezaugarri guztiak zituen, baina oso gaztetatik bere burua suntsitu eta zurruterako zaletasun ikaragarria erakutsi zuen, gerora bere droga menpekotasuna gehitu zitzaion. Bere bizitza erabat nahasia izan zen: poliziaren atxiloketak, kafetegietako borrokak, gau berean bi tabernen suntsiketa, droga arazoak, mozkorraldi batean inongo zergatirik gabe hesi batean hiltzaturik agertzea, Kornuallesko komunitate hippie batean bizitzen jartzea, Liverpool FC taldeko Mark Lawrenson entrenatzaileari buruan ostikoa eman eta ondoren aldageletara joan eta entrenatzailearen kirol poltsan kaka egitea...

BBCko David Coles kazetariaren iritziaren arabera *"historia guztiko futbolari onenak Bobby Moore, Maradona, George Best, Johan Cruyff, Yashin, Rivelino, Beckenbauer, Bobby Charlton, Pelé eta... Robin Friday"* izan omen ziren.

2008. urtean britainiar kazetak garai guztietan Ingalaterran jokatutako 10 futbolari gaizto edo zitalenen zerrenda bat kaleratu zuen, horien artean Stig Tofting, Lee Hughes, Eric Cantona, Paolo Di Canio, Tony Adams edo Vinnie Jones ospetsua agertzen ziren, baina guztien artean lehenbiziko postuan Robin Friday sailkatu zen.

Futbolari hau Super Furry Animals eta Oasis musika taldeek abestiak sortzeko oinarri gisa ere hartu izan zuten, hain zuzen ere Super Furry Animals musika taldeko *The Man Don't Give a Fuck* diskoko azalean futbolari hau bi hatzak erakusten dituela agertzen da (Erresuma Batua eta Irlandan keinu honek *izorra hadi* esan nahi du). Gainera futbolari honi buruzko "The Greatest Footballist you never saw" ("Inoiz Ikusi Izan Duken Futbolari Handiena") biografia liburua ere idatzi zuten.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3  Robin Friday, el hombre que pudo reinar **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3753906
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 75620645
* ISNI: 0000 0000 3445 0975
* LCCN: n97880795

 |

* Wd Datuak: Q3753906
**Beñat Dagorret** (Makea, 1927ko urtarrilaren 31 - 1993ko ekainaren 29a) idazle eta irakasle euskaltzalea izan zen.

Biografia
---------

1927an Makea Ameztoia etxaldean jaio zen; gurasoak Domingo Dagorret eta Mari Goiti zituen eta zortzi seme-alabaren artean gazteena zen. Ikasketak Makeako eskolan eta Hazparne, Uztaritze eta Baionako apaizgaitegietan egin zituen; haietan Piarres Lafitte, Etienne Salaberri edota Piarres Narbaitz izan zituen irakasle.

Parisera hamabi bat urtez egon zen. Han lanbidez aireportuko bulegoetan aritu zen eta aldi berean euskal diasporaren ekimenetan engaiatu zen; *Herria* astekarian lehen eta *Elgar* hilabetekarian gero artikuluak idazteari ekin zion. Parisko Eskual Etxeak antolatutako ikastaroetako lehen euskara irakasleetakoa izan zen eta Etxeko lehen idazkaria izan zen. Parisko urteetan Mari Terexa Arkondo lekondarrarekin ezkondu zen; bikoteak bi seme-alaba izan zituen, Dominique (Paris, 1959) eta Anita (Baiona, 1961).

1960an Euskal Herrira itzuli zen eta familia Baionan bizi izan zen. Euskarazko artikuluak idazten jarraitu zuen, aipatu *Herria* astekarian eta *Basque-Éclair* egunkari sortu berrian; euskara irakasten (metodo bat ere asmatu zuelarik) segitu zuen eta helduei Baionako Euskal Museoan zein gazteei Uztaritzeko seroren ikasketxean eskolak eman zituen.

Bizitokiz aldatu eta Donapaleura joan ziren, Jean Errekart diputatuak deiturik. Lur Berrin hasi zen lanean. Kazetaritza ez zuen utzi eta *Basque-Éclair* desagertu zenean, argitalpen hau irentsi zuen *Sud Ouest* egunkarian idatzi zuen.

1993an hil zen. Makea sorterrian ehortzi zuten.

Lanak
-----

### Ipuinak

* *Egan* aldizkarian ipuin batzuk argitaratu zituen 1960an.

### Itzulpena

* *Beilaria, zertan da gaua?*. Bernard Darricau baionesaren *Veilleur, où en est la nit?* eleberriaren itzulpena, egile honek eskatuta. Itzulpena zenbait urtez Piarres Xarritonen esku egon eta gero Elkarrek 2000n argitaratuta. ISBN 84-8331-627-7.
* *Izan xumea*. Jeanne Monteilen *Passé simple* lanarena. Edizio elebiduna. *Vents et marées* aldizkariaren zenbaki berezia, 1987ko martxoa. ISSN 0154-6473.

### Euskara metodoa

* *Apprenons à parler le Basque*, autoedizioa, *Imprimerie de la Basse-Navarre*, Donapaleu, 1969. Launa liburu eta disko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Frantsesez *Bernard*.
2. ↑  Beñat Dagorreten ipuin baten erreferentzia Ibiñagabeitia Proiektuaren webgunean.
3. ↑  Liburuaren erreseina Elkarren webgunean.
4. ↑  Liburuaren aitzin-solasa.
5. ↑  *Izan xumea* Sudoc katalogoan.

Ikus, gainera
-------------

* Herria
* Lur Berri

Kanpo loturak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255109
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 66515287
* ISNI: 0000 0000 0051 1629
* SUDOC: 030711142
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 27496

 |

* Wd Datuak: Q12255109