recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Sant'Angelo gaztelua** (italieraz: *Castel Sant'Angelo*; "Hadrianoren Mausoleoa" bezala ere ezaguna), Tiber ibaiaren eskuinaldeko ibarrean dagoen monumentu erromatar bat da, *Pons Aelius* zubiaren aurrean (gaur egun *Sant'Angelo zubia*), Vatikano hiritik gertu. Borgo *rioneko* eraikin aipagarriena da.

Historia
--------

Hadriano enperadoreak hasia k.o. 135.ean bere eta bere familiaren mausoleoa izateko, Antonino Piok amaitu zuen 139. urtean. Monumentua, trabertinoan, Hadriano enperadoreak gidaturiko brontzezko koadriga batekin apaindua zegoen. Laster, eraikinak, bere erabilera aldatu zuen eta eraikin militar bihurtu zen. Aurelianoren Harresietara, 403. urtean bildu zen.

Gazteluaren gaur egungo izena, 590. urtetik dator, Erroma biziki kaltetu zuen izurri izurrite batean. Garai hartako Aita Santua, Gregorio I.a Handiak, San Mikel Goiaingerua ikusi zuen gazteluaren tontorrean, bere ezpata gordetzen zuena, izurritearen amaiera adieraziz. Agerkunde hori ospatzeko, aingeru baten estatua batek koroatzen du eraikina (lehenik Raffaello de Monteluporen haitzurdinezko estatua batek, eta, ondoren, 1753tik, Pierre van Verschaffelten brontzezko estatua bat Berniniren marrazki batean oinarritua).

Erreferentziak
--------------

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*

Ikus, gainera
-------------

* Mausoleo erromatar

Kanpo estekak
-------------

**(Gaztelaniaz)**Sant'Angelo gazteluari buruzko informazio eta argazki gehiago

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486382
* Commonscat Multimedia: Castel Sant'Angelo (Rome)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 80145424520886830105
* GND: 4104967-6
* SUDOC: 086845470
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q486382
* Commonscat Multimedia: Castel Sant'Angelo (Rome)
*Artikulu hau ibaiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Wabash».*
**Wabash** (ˈwɔːbæʃ ahoskatua) Estatu Batuetako ibaia da, Ohio ibaiaren adar nagusienetariko bat dena. 810 kilometroko luzera eta 103.500 km²ko arroa ditu.

Administratiboki, ibaia Illinois — Edwards, White, Crawford, Wabash eta Lawrence konderriak —, Indiana — Huntington, Wabash, Cass, Fountain, Gibson, Posey, Knox, Sullivan, Vigo, Vermillion, Parke, Warren eta Tippecanoe konderriak — eta Ohio -Mercer konderria- estatuetatik igarotzen da.

Wabash ibaia Indiana estatuko ibaia da, eta Paul Dresserren *On the Banks of the Wabash, Far Away* (euskaraz: «Wabash ibaiaren ertzean, urrun») abestiaren gaia.

Historia
--------

Wisconsin glaziarra duela 14.000 urte urtu zenean, urtzearen uren zati batek Maumee aintzira proglaziala osatu zuen, Erie aintziraren aurrekoa. Azkenik, urtzeak Fort Waynetik (Indiana) gertu zegoen glaziar mutur bat gainditu zuen eta Maumee Torrenten hego-mendebalderantz drainatu zuen hondamenez. Uholdeak Wabash ibaiak gaur egun erabiltzen duen alubioi-haran handia zizelkatu zuen.

«Wabash» izena «Ouabache» ibairako toponimo frantsesaren transkripzio ingelesa da. Merkatari frantsesek ibaiari Miami amerindiarrek ibaiari ematen zioten izenaren arabera deitu zioten, «waapaahšiiki» (euskaraz: «distira egiten duen zuria»). Izenak ibaiaren argitasuna islatzen du Huntington konderrian (Indiana), non ibaiaren hondoa kareharrizkoa den. Bitxikeria historiko bat da hori, gaur egun ibaiaren hondoa jada ez baita ikusten, urak duen nekazaritza-kutsadura eta sedimentazioa direla eta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  U.S. Geological Survey. National Hydrography Dataset high-resolution flowline data. The National Map **(Ingelesez)**
2. ↑  Bright, William *Native American Placenames of the United States*. 2004. Norman: University of Oklahoma Press, 537. orr.

Kanpo estekak
-------------
***Pater familias*** latinezko esapidea da, eta "familiako aita" esan nahi du. Forma arkaikoa du latinez, antzinako desinentzia genitiboa -as gordetzen baitu.

*Pater familias* hiritar independentea zen, autoritatea zuena eta etxeko aginte guztiak; ezin zen inoiz emakumea izan, beti gizona zen. Bere agintepean zeuden familiako ondasun eta pertsona guztiak, eta bere borondatearen arabera jarduteko eta *patria potestas*, *manus*, *dominica potestas* eta *mancipium*, hurrenez hurren, gauzatzeko gaitasun juridiko osoa zuen pertsona fisikoa zen, bere borondatearen mende zeuden gainerako pertsona *alieni iuris*engan (emakume ezkonduengan, esklaboengan eta beste gizon batzuengan)

*Pater familias*en aginteak eta iraungitzea
-------------------------------------------

*Pater familias*en botereari *patria potestas* esaten zitzaion — guraso-ahal edo guraso-aginte, euskaraz —. *Potestas* norbaitek beste norbaiti bere borondatea betearazteko zuen ahalmena eta boterea zen, beharrezko bazen, indarra erabiliz baliatuko zena. *Potestas* eta *auctoritas* desberdinak dira, nahiz eta azken hau ere *pate*rrari dagokion. Hamabi Taulen Legearen arabera, *pater familias*-ak *vitae necisque potestas* (bizi- eta heriotza-eskubide) zuen, hau da, bere potestatepean (*sub manu*) ziren senide eta esklaboak epaitzeko eta haiei heriotza-zigorra emateko zuen ahalmena. Azken ahalmen honen muga bakarrak erlijio arauak eta nagusikeria nabarmenak zigortzen zituen herri kontzientziaren kontrola ziren. Bere agintearen menpekotasunak *paterr*a hil arte edo, ekitaldi nagusi baten bidez, beste pater baten menpeko izan arte (*adoptio*), independizatu arte (*emancipatio*) edo, emakumea izanik, ezkontzagatik senarraren pean izan arte.

*Pater familias* ondare-eskubideen jabe bakarra zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Hiztegi Juridikoa - UPV/EHU» *www.ehu.eus* (familia [familia] ◆ Zuz. Err. Erromako gizarte-antolamenduan zuzenbide berezkoa (sui iuris) zen paterfamilias delakoak haren senide (alieni iuris) eta esklabo guztien gaineko funtsezko botere eta ahalmen erlijioso eta politikoa zuen gune txikiena.) (Noiz kontsultatua: 2023-07-24).
2. ↑   «Hiztegi Juridikoa - UPV/EHU» *www.ehu.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-07-24).
3. ↑   «Hiztegi Juridikoa - UPV/EHU» *www.ehu.eus* (Bere iritziak betearazteko indar fisikorik ez izan arren, zenbait pertsona eta erakunderi bizpahiru gairen inguruan aburu adituak emateko onartzen zaien ahalmen morala.: Bere iritziak betearazteko indar fisikorik ez izan arren, zenbait pertsona eta erakunderi bizpahiru gairen inguruan aburu adituak emateko onartzen zaien ahalmen morala.) (Noiz kontsultatua: 2023-07-24).
4. ↑  Txurruka, Juan Mentxaka, Rosaren laguntzaz (1994), *Zuzenbide erromatarraren sarrera historikoa*, Deustuko Unibertsitatea, Bilbo, 32 or.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q601444
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q601444
**Tristuibartea** Iratin dagoen erreserba naturala da. Petxuberroko mendiaren iparekialdean dago, Hiriberri Aezkoa herrian. 1987ko apirilaren 10eko 6/1987 Foru-legeaz babestuta dago.

Ezaugarriak
-----------

55 hektarea ditu. Irati ibaiatik mendiaren 940 metroetara doa; berez, malda eta amildegi bat dira. Lur gehienak amankomunak dira jabego pribatukoa den zati txiki bat salbu. 

Erreserbak ametz ilaundun (*Quercus pubescens*) espeziearen basoa babestea nahi du. Baso mota hauek lehen Nafarroan oso zabalak ziren baina gaur egun aztarna batzuk bakarrik gelditzen dira. Oihanpean ezpel (*Buxus sempervirens*) espeziea da nagusi. Goiko aldean ere pagoak daude.

Basoa ondo kontserbatuta dago, eta zuhaitzak aparteko itxurakoak ez diren arren, espezie-aniztasun ona mantentzen du eta landaredia ondo egituratuta dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Tristuibarteara joateko ibilbidea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108064433

 |

* Wd Datuak: Q108064433
**Moghreb Atlético Tetuán** edo **MAT** (arabieraz: المغرب أتلتيكو تطوان‎), Marokoko futbol talde bat da, Tetuan hirikoa. Marokoko bi liga irabazi ditu. Espainiako lehen mailan jokatzera iritsi zen Club Atlético de Tetuán taldearen ondorengoa da.

Palmaresa
---------

1922ko martxoaren 12an *Unión Deportiva Moghreb* sortu zen Tetuanen. 1933an *Sporting de Tetuán* eta *El Hispano-Marroquí* taldeak elkartu zitzaizkion eta Club Atlético de Tetuán sortu zen. Bilboko Athletic taldearekin harreman handia izan zuen eta hortik koloreak eta armarria. 1950-51 denboraldian Bigarren mailako txapelduna izan zen eta urtebetez Lehen Mailan jokatu zuen.

1956an Marokok independentzia lortu zuenean Federazio berria sortu zen eta talde berria eratu zen, *Moghreb Atlético Tetuán*, aurrekoaren koloreak eta baliabideak jaso zituena. 2012an eta 2014an Marokoko Ligako txapelduna izan zen. 2017an Atlético Madril taldearekin harremanak eratu zituen.

Palmaresa
---------

* Marokoko Liga (2): 2012, 2014.
* Marokoko Kopa (0): finalista 2021ean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q929697
* Commonscat Multimedia: MA Tétouan

---

 |

* Wd Datuak: Q929697
* Commonscat Multimedia: MA Tétouan
**Šomoška natura erreserba nazionala** (eslovakieraz: *Šomoška národná prírodná rezervácia*) Eslovakia hegoaldean aurkitzen den natura babesgune bat da, barnean duen egitura geologiko bereziagatik ezaguna. Egitura honek basaltozko zutabez egindako ur-jauzi baten itxura du eta *Kamenný vodopád* ("harrizko ur-jauzia") ezizenaz ezagutzen da. Fiľakovo herritik 12 kilometro hegoaldera kokaturik dago, Hungariarekiko mugatik oso gertu.

Historia
--------

Harrizko ur-jauzia Šomoška gaztelu gotikoa eraiki behar zutenean aurkitu zuten ustekabean, hura eraikitzeko harriak jasotzen hasi zirenean. Gaztelua dagoen muinoaren ekialdean 160 × 130 m neurtzen dituen basaltozko lepo baten gainean aurkitzen da.

1954. urtean "Sorkuntza natural babestua" izendatu zuten. Gaur egun natura erreserba da eta barnean Šomoška gaztelua eta harrizko ur-jauziaz gain inguruko basoak ere sartzen dira.

Harrizko ur-jauzia
------------------

Basaltozko laba oso astiro hoztearen ondorioz zutabe pentagonalak eta hexagonalak eratu ziren duela 4 milioi urte inguru, Pliozenoan. Inguru honetako sumendien jarduerak Karpatoetako orogeniaren amaieran gertatu ziren.

Zutabe bakoitzak 15-20 cm arteko zabalera du eta ur-jauziak orotara 9 metrotako altuera eta 15 metrotako zabalera. Egitura hau berezia egiten duena gainaldean duen bihurdura da, zutabeak 60º-80º okertzen baitira. Basaltozko zutabeek itxura hau hartzen duten egitura bakarra da Europan.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)** «Stone waterfall | Other attractions Šiatorská Bukovinka | KamNaVylet.sk» *www.kamnavylet.sk* (Noiz kontsultatua: 2023-04-27).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Šomoška Castle | Castle ruins Šiatorská Bukovinka | KamNaVylet.sk» *www.kamnavylet.sk* (Noiz kontsultatua: 2023-04-27).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Stone waterfall Šomoška» *Slovakia Travel* (Noiz kontsultatua: 2023-04-27).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9337582
* Commonscat Multimedia: Šomoška National Nature Reserve

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 896156858527149780007

 |

* Wd Datuak: Q9337582
* Commonscat Multimedia: Šomoška National Nature Reserve
**W eta Z bosoiak** elkarreragin nuklear ahularen partikula bitartekariak dira, naturako lau funtsezko elkarreraginetako bat. Masa handiko hiru partikula mota dira, oro har beste partikula batzuen (leptoiak eta quarkak) zaporea aldatzeaz arduratzen direnak.

CERNean aurkituak izan ziren 1983an, euren existentzia eta ezaugarri orokorrak askoz lehenago aurresanak izan ziren arren. W bosoiak izen hau ingelesezko weak hitzagatik jasotzen du, bereizten duen elkarreragin ahulagatik. Z bosoiak bere izena, aurkitua izan zen azkena izanagatik jasoko zuen, edo "zero" karga elektrikoa izateagatik agian. Tarteko bosoi bezala ere ezagutzen dira.

Propietateak
------------

Bi W bosoi mota daude: bat karga elektriko positiboarekin, funtsezko kargaren parekoa, eta bestea karga berarekin baina negatiboa. W+ eta W- bezala irudikatzen dira, eta biak dira elkarren antipartikula. Z bosoia elektrikoki neutroa da, eta bera da bere antipartikula propioa.

Hiru bosoi motak oso masiboak dira funtsezko partikulak izateko. W bosoiek 80,4 GeV/c2eko masa dute, eta Z bosoiak 91,2 GeV/c2ekoa. Burdin nukleoak baino masiboagoak dira, elkarrekintza honen eragina hain distantzia txikietan gertatzea ongi azaltzen duena, 10-18 metroko neurrian.

Hiru bosoiek 1 spina dute, eta 10-25 segundoko batez besteko bizi iraupen oso laburra.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q211922
* Commonscat Multimedia: W and Z bosons

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q211922
* Commonscat Multimedia: W and Z bosons
*Artikulu hau animaliari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Oreina (filma)».*

  

**Oreina** ugaztun hausnarkarien taldea da, Cervidae familiakoa eta Artiodactyla ordenarena, adarrak dituena. Artiodaktilo basatien artean handienetarikoa da animalia hau, 100-200 kg-ko pisua daukana.

Orohar mundu guztian bizi dira, Antartika eta Australian izan ezik.

Bizilekuak
----------

### Ameriketan

Ipar Amerikan, talderik handienak Kanadan bizi dira, Mendi Harritsuetan eta Kostaldeko mendietan, Alberta eta Britainiar Kolunbia artean.

Han bost espezie topa ditzakegu: Karibua (elur-oreina Europan), altzea, orein kanadarra Virginiako oreina eta orein mandoa.

Hego Amerikan, aldiz, Patagoniako hegoaldeko muturrean topa ditzakegu huemul-ak, bertako espeziea.

### Asian

Asian, batik bat Ipar Korea, Mantxuria (Txinako ipar-ekialdea) eta Ussuri eskualdean (Errusia).

### Afrikan

Ipar Afrikan, Maroko eta Aljeriako Atlas mendietan eta Tunisian.

### Europan

Orein gorri emeak, Leioako Nekazaritza eta Abeltzaintza Azokan
Europan, orein gorria (*Cervus elaphus*) da espezierik ohikoena, eta, basa populazioez gainera, badira abeltzainek haragitarako hazitakoak ere.

Euskal Herrian, basa talderik handienak Gorbeia mendiaren aldean —Araba eta Bizkaia artean— eta Nafarroako mendietan —batez ere Iratiko oihanaren inguruan— bizi dira.

Ikus, gainera
-------------

* Elur-oreina edo Karibua
* Zeriniako oreina

* Zerrenda:Animalien hotsak

Kanpo loturak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Orein*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Oreinari buruz "Zientzia.net" webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q23390
* Commonscat Multimedia: Cervidae
* Wikispecies Espezieak: Cervidae

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119580553 (data)
* GND: 4159953-6
* LCCN: sh85022182
* NKC: ph121339
* AAT: 300250308
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Cervidae
* BOLD: 1473
* Dyntaxa: 2002172
* EOL: 7685
* Fauna Europaea: 12647
* GBIF: 5298
* ITIS: 180693
* MSW: 14200205
* NCBI: 9850
* Paleobiology Database: 42652
* WoRMS: 993628
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D003670

 |

* Wd Datuak: Q23390
* Commonscat Multimedia: Cervidae
* Wikispecies Espezieak: Cervidae
**Mario García Obrero** (Madril, 2003ko irailaren 19a) madrildar poeta bat da. Bere burua ezagutzera eman zuen 2021ean *Peachtree City* olerki-liburuarekin Loewe Fundazioaren Gazte Poesia Saria irabaztean. Espainiako irrati eta telebista publikoan dihardu eta komunikabideetan noizbehinkako kolaborazioak argitaratzen ditu.

Ibilbidea
---------

Madrileko periferiako Getafe hirian jaio zen eta bertan bizi izan da, nahiz eta gaur egun Madrileko hirigunera mugitu izan den. Auzoko La Senda institutu publikoan ikasi zuen eta Getafeko kontserbatorioan egin zituen gitarra klasikoko ikasketak. Zazpi urterekin ekin zion idazteari, batez ere Susana Obrero, ama, ipuinlari eta maistrak, bultzatuta. Besteak beste, Jesus Serra Fundazioaren VIII. eta XII. olerkigintza gazte sariak eta XIV. Félix Grande Poesia Sari Nazionala eskuratu zituen. Azkenengo honi esker *Carpintería de armónicos* liburua plazaratu ahal izan zuen 2018an. 2019an Getafeko *Entricíclopes* argitaletxearen eskutik *Ese ruido ya pájaro* poema-bilduma argitara eman zuen, berak eginiko marrazkiekin. Lotura estua osatu zuen Getafeko José Hierro Poesia Fundazioarekin baita Juan Carlos Mestre eta Guadalupe Grande poetekin ere.

2020an urte batez Estatu Batuetan ikasi zuen eta Georgiako estatuko Peachtree City hirian izandako bizipenen harira, *Peachtree City* liburua idatzi zuen. Honek Loewe Fundazioaren Gazte Saria irabaztea ekarri zion, horrela lehiaketa honen saridunik gazteena bihurtuz. Liburuko olerkiak Atlanta eta Getafe artean idatzi zituen eta bereziki txalotu zuen Antonio Lucas poeta espainiarrak. Hainbat komunikabideetan agertzen hasi zen Espainian poesia-belaunaldi berri baten sorrerak kultura munduan interes handia eragin baitzuen. 

Urte horretan bertan Espainiako Eskubide Sozialen eta 2030 Agenda Ministerioaren Gazte Institutuaren eskutik antolatutako gazteentzako Ruta al Exilio ekimenean parte hartu zuen, oroimen historikoa eta sormena jorratzeko. 1939an Katalunian hasitako erbestealdi errepublikanoaren inguruan hausnartzeko 2022an *Cerezas sobre la muerte* olerkia argitaratu zuen eta bertan eleaniztasuna aldarrikatu nahi izan zuen euskarazko, katalanezko, galegozko eta asturierazko bertso-lerro eta testuak txertatu baitzituen. Halaber, idatzizko eta irudizko poetikak nahastu zituen liburu honetan berak sortutako ilustrazioak gehitu zituen eta. 

Radio Nacional irrati katean astero *Un poeta en París* saioak aurkezten hasi zen eta bertan euskal olerkigintzaren inguruko emanaldi bat prestatu zuen. Televisión Españolako La 1 berak zuzendutako *Un país para leerlo* programa igorri zuen denboraldi batez eta bitartean, El Mundo, La Marea edo Galiziako Luzes hedabideetan kolaborazioak idatzi zituen. Gainera, Madrilgo Complutense Unibertsitatean Filologia Hispanikoa ikasten du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111203373

 |

* Wd Datuak: Q111203373
**Wilkes konderria** (ingelesez: *Wilkes County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Washington da. 2010eko zentsuaren arabera 10.593 biztanle zituen, Wilkes kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Wilkes konderriak 1.227,9 kilometro koadro ditu. Horietatik 11,92 ura dira. Beste 1.215,97 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,12 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 10.593 pertsonetatik 5.856 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 361 dira. 4.516 beltzak edo afroamerikarrak. 14 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 48 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 14 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 144 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491759
* Commonscat Multimedia: Wilkes County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157097898
* LCCN: n79135371
* NARA: 10039280
* **Lekuak**
* OSM: 1074323
* TGN: 2000448

 |

* Wd Datuak: Q491759
* Commonscat Multimedia: Wilkes County, Georgia
Zuhaitz-etxea Galesko Denbighshire konderrian.
**Zuhaitz-etxea**, zuhaitz baten adarretan, enbor inguruan edo zuhaitzen artean eraikitako etxe bat da. Gizakien etxebizitza nahiz haurren aisialdileku izateko diseinatuak daude.

Tropikoetako zenbait herrialdeetan, adibidez, Mendebaldeko Papuan usadioz etxeak zuhaitzetan eraikitzen dira. Etxe mota hauek arriskuetatik salbu egoteko helburua dute, bai eta elikagaien biltegi izan eta animaliek jan ez itzaten ekiditeko ere. Bestalde, gaur egun oihan eta basoetan bertako flora eta fauna ikertzeko behatoki bezala ere erabiltzen dira.

2008an Ipar Amerika eta Europan zuhaitz-etxeak eraikitzen zituzten 28 enpresa zauden, bai haur-atsedenleku nahiz etxebizitza sofistikatu izateko. Alemania, Frantzia, Erresuma Batua eta AEBetan hotel bezala erabiltzen diren zuhaitz-etxeak ere badaude, Euskal Herrian helburu horrekin Bizkaiko Zeanuri udalerrian daude.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5784194
* Commonscat Multimedia: Buildings in trees

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 15044378d (data)
* GND: 4487620-8
* LCCN: sh85137226
* NDL: 01097853
* AAT: 300005589

 |

* Wd Datuak: Q5784194
* Commonscat Multimedia: Buildings in trees
|  |
| --- |
| **Historiaurreko aroak** |
| Okabeko harrespila. |
| Pleistozenoa |
| Paleolitoa |
| Behe Paleolitoa |
| Olduvai kultura
Acheulear kultura |
| Erdi Paleolitoa |
| Mousteriar kultura |
| Goi Paleolitoa |
| Châtelperroniar kultura
Aurignac kultura
Gravettiar kultura
Solutre kultura
Madeleine kultura |
| Holozenoa |
| Mesolitoa eta Epipaleolitoa |
| Aziliar kultura
Kebarar kultura
Natufiar kultura |
| Neolitoa |
| Halafiar kultura
Hassun kultura
Ubaid kultura
Uruk kultura |
| Kalkolitoa |
| Kurgan kultura |
| Brontze Aroa |
| Behe Brontze Aroa
Erdi Brontze Aroa
Goi Brontze Aroa |
| Burdin Aroa |
| Hallstatt kultura
La Tene kultura |

**Erdi Paleolitoa** Paleolitoaren bigarren garaia da Europa, Afrika eta Asiarako. Europan, duela 300.000 urte inguru hasi zen, Levallois teknikaren garapenarekin, eta duela 30.000 urte amaitu zen, Neandertaleko gizakiaren desagerpenarekin eta Ekialde Hurbiletik abiatutako lehendabiziko gizaki modernoaren etorrerarekin.

Garai honetan, harrizko lanabes mota batzuk hedatu eta garatu ziren. Lanabes horiek, nukleo izeneko harrizko bloke prestatu batetik ekoizten ziren. Harria lantzeko modu berri hori teknika desberdinen bidez egiten zen. Horietako bat, Levallois teknika zen, XIX. mendetik ezaguna.

Europan, Erdi Paleolitoko kultura nagusia Homo neanderthalensisek garatu zuen Mousteriarra da. Ondorengorik gabeko gizaki horiek gurea baino burezur handiagoa eta ia-ia kokots gabeko aurpegia zeuzkaten. Bere ezaugarri fisikoak zein kulturalak ongi ezagutzen ditugu haitzulo askoren aztarnei esker.

Aranbaltza III aztarnategian aurkitutako Erdi Paleolitoko egurrezko aitzurtzeko makila.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q626270
* Commonscat Multimedia: Middle Paleolithic

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX5252374
* GND: 4170246-3
* AAT: 300019261
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q626270
* Commonscat Multimedia: Middle Paleolithic
*Artikulu hau aplikazio informatikoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Kantari (argipena)».*

***Kantari*** telefonorako aplikazio bidez Euskal kanta herrikoien hitzak lortzeko aplikazio informatikoa da. Galder Segurola informatikari bilbotarrak 2012an sortu zuen. Erabiltzaileak kantu jira moduko ekitaldietan parte hartzen duenean telefonotik irakur ditzake kantuen hitzak, ohiko izaten den liburuxka beharrik gabe. 2022ko irailean 11.000 lagunek zeramaten Kantari aplikazioa poltsikoan.

Euskal Herriko hainbat kantu talderen liburuxkak daude zerrenda batean. Bilbo Kantari izan zen lehena, Plentzia Kantagune edo Zarautz Kantuan izan dira euren liburuxkak aplikazioan sartu dituzten azkenetako batzuk.

Badago aukera abesti guztiak zerrenda berean ikusteko eta bilatzeko ere —ia 500 abesti daude guztira—. Bilaketak egin litezke egileka, abestika eta letraka. Abesti bakoitza ireki, eta letra dator osorik. Hitzen eta musikaren egileen izenak ere jartzen ditu, eta abesti bakoitzaren amaieran bideo-karaoke bat ere bai. Gabi de la Maza euskara irakaslearen eta Txantxangorria Youtubeko euskal karaokearen sortzailearen laguntza izan dute horretarako.

Kantari app-aren pantaila-irudiak.

Kolaboratzaileak
----------------

Galder Segurola-k sortu zuen Kantari app-a, baina hainbat lagunek parte hartu dute horretan. Iñaki Porres-ek lagundu zion iOS-eko bertsioarekin. Plentzia Kantaguneko kantak Plentziako lagunek egin zuten. Bideoak sortzen ere partaide asko ibili dira, baina bereziki Gabi de la Mazak egin zuen lan oparoa. Bilboko Konpartsak, eta Txinbotarrak konpartsa ere eragile eta babesle izan dira...

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    Telleria Sarriegi, Enekoitz.  (2022-09-02). «Pantailatik kantari» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2023-08-11).
2. ↑    Segurola, Galder.  (2012-10-10). *Kredituak | Kantari.*  (Noiz kontsultatua: 2023-08-11).

Ikus, gainera
-------------

* Donostiako Kantu Jira
* Bilboko Konpartsak
* Txinbotarrak

Kanpo estekak
-------------

* Kantari Webgune ofiziala
* Bertsioak eta instalaziorako estekak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q121358292

 |

* Wd Datuak: Q121358292
**Touriñan lurmuturra** Galizia eta Espainia kontinentalean, mendebalderen dagoen puntua da. 43º 4' ipar latitude eta 9º 18' eta 18" mendebalde longitudea dira bere koordenatuak. Muxiako udalerrian dago, Coruñako probintzian.

Lurmuturra, itsasoan kilometro 1 inguru barneratzen den penintsula txiki bat da. Bere punturik altuena, itsasoaren mailatik 93 metroko garaieran dago. Granitozko egitura geologikoa du. Arrokaren higadurak uharri metaketen eraketa ahalbidetu zuen.

Olatuak Touriñan lurmuturreko itsaslabarren aurka talka egiten.
Bere paisaia malkartsua dela eta, landaretza, batik bat ote edo Ulex europaeusez osaturik dago.

Iparraldeko zatian, 1898ko abenduaren 15ean inauguratu ziren Touriñan lurmuturreko itsasargia eta eraikin osagarriak daude.

Iruditegia
----------

* Gazteluaren uhartea edo Illa do Castelo.Gazteluaren uhartea edo *Illa do Castelo*.
* Informazio kartela.Informazio kartela.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1728341
* Commonscat Multimedia: Cabo Touriñán

---

 |

* Wd Datuak: Q1728341
* Commonscat Multimedia: Cabo Touriñán
**Wilkin konderria** (ingelesez: *Wilkin County*) Minnesotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Breckenridge da. 2010eko zentsuaren arabera 6.576 biztanle zituen, Wilkin kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Wilkin konderriak 1.945,52 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,55 ura dira. Beste 1.944,97 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 3,38 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 6.576 pertsonetatik 6.424 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 130 dira. 13 beltzak edo afroamerikarrak. 59 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 18 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 62 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491229
* Commonscat Multimedia: Wilkin County, Minnesota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 123168561
* LCCN: n81120663
* NARA: 10039608
* **Lekuak**
* OSM: 1740320
* TGN: 2001082

 |

* Wd Datuak: Q491229
* Commonscat Multimedia: Wilkin County, Minnesota
Hanno eta mahoutaren marrazkia, Rafael, c.1514.
**Hanno elefantea** Manuel I.a Portugalgoak 1514an Leon X.a Aita Santuari haren koroazioan oparitutako elefante bat izan zen. Bi urte beranduago hil zen.

Historia
--------

1510 urtearen inguruan jaio zela uste da India hegoaldean. Kochiko Rajak oparituta edo Afonso de Albuquerque erregeordeak erosita jaso zuen elefantea Manuel I.a enperadoreak. Elefanteak zuria behar zuen izan. Itsasontziz iritsi zen Lisboara. Leon X.a Aita Santua ordenatu berria zen eta Manuel I.ak Erromara bidali zuen elefante zuria, zilarrezko eserleku erraldoi batean, Tristão da Cunha enbaxadorearekin batera.

Hasieran Belvedereko patioan sartu zuten, San Petri basilikaren alboan berarentzako eraikin propioa altxatu artean. Berehala bihurtu zen Aita Santuaren gorteko animalia gogokoena eta prozesio guztietan ateratzen zuten.

BBi urte beranduago gaixotu egin zen eta idorreria tratatzeko urrez aberastutako libragarriak ematen zizkioten. Dirudienez tratamenduaren eraginez hil zen 1516ko ekainaren 8an. Belvedereko patioan lureratu zuten. Rafael margolariak fresko bat marraztu zuen, dagoeneko existitzen ez dena eta Leon X.ak epitafioa idatzi zuen.

Hanno elefantea bizi zela egindako lau marrazki gordeta daude Oxfordeko Ashmolean Museoan.

Silvio Bedini idazleak "Aita Santuaren elefantea" (The Pope's Elephant) liburuan kontatzen du istorioa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Bartlett, Kenneth.  (2019-11-15). *The Renaissance in Italy: A History.*  Hackett Publishing ISBN 978-1-62466-820-3. (Noiz kontsultatua: 2023-07-26).
2. ↑   «Hanno at Pope Leo X (Giovanni di Lorenzo de Medici) in Italy - Elephant Encyclopedia and Database» *www.elephant.se* (Noiz kontsultatua: 2023-07-26).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «The Pope's Elephant (Aspects of Portugal) - Bedini, Silvio A.: 9781857542776 - IberLibro» *www.iberlibro.com* (Noiz kontsultatua: 2023-07-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1479200
* Commonscat Multimedia: Hanno

---

 |

* Wd Datuak: Q1479200
* Commonscat Multimedia: Hanno
**Trespondeko zubia** Iruña Okan dagoen zubia da, Trespondeko herrian. Hamahiru begiko zubia da, 99 metro luze. Nahiz eta ohituraren arabera zubi erromatartzat jo den, ikerlariek diotenez ezin da izan XVI. mendekoa baino aurreragokoa.

2001eko irailaren 5an, Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

Ezaugarriak
-----------

Tradizioz erromatartzat jo da zubia, Iruñako *Oppidum*-a dagoen muinotik hurbil dagoelako, baina ez dago bere sorrera argi azaldu dezakeen inolako azterketarik. Bere arkitekturari erreparatuz gero, ordea, bistan dituen zatiei noski, ordukoak baino berriagoak diren kanonen arabera eginda dago.

Hamahiru begiko zubia da. Horietako sei, herritik urrutien daudenak, besteak baino handixeagoak dira. Zutabeen sekzioa angeluzuzena da eta brankaduna. Horretaz gain, hegaletako estriboak ditu. 99 m luze da eta zabalera, bazterguneak eta brankak kenduta, 4,50 m ingurukoa da. Kareharrizko harrizabalez eginda dago eta karemorteroz hartuta. Harlangaitza oso irregularra da, branken hegaletan apur bat eskuairan. Zoladuran harlauzak ageri dira.

Zubiaren sarbidean elementu bat dago, zertarako eginda dagoen ez dakiguna, eta harlanduak bata bestearen gainean handienetik txikienera jarrita egindakoa da.

Landutako elementu bakarrak petrilak dira. Horiek, egindako azken eraberritzekoak dira, izan ere, 1915eko argazkietan zubiak ez zuen horrelakorik. Eurok kokatzeko egindako lanak ez dira apartekoak, izan ere, petrilok zubiaren ertza baino barrurago kokatuta daude eta angeluan egindako erremateak ertz biziak dituzte eta ez dute inolako tailarik.

J. Liz Guiral eta M. Martín Bueno-ren arabera, zubiaren egituraren azterketak argi uzten du, inolako zalantzarik gabe, modernoa dela. Euren liburuaren lehen zatian jasotzen den azterlanean zubiaren auzia aztertu izan da eta ondorioa da, zubiaren fabrika ezin dela izan XVI. mendekoa baino aurreragokoa, zubia handitu egin zela eskuin aldera XVII. mendean eta harrezkero, eraberritzeak egin dizkiotela. Aipatzekoak dira eraberritzeen artean 1845ean Martin Sarazibarrek egindakoa eta 1960ko hamarkadan Manuel Llorentek egindakoa, eta bestalde, 1915an apurtu zelako egindako konponketa-lanak.

Ikus, gainera
-------------

* Iruña-Veleia

Kanpo estekak
-------------

* Kultura Ondasun izendapena EHAAn[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9064446
* Commonscat Multimedia: Bridge of Trespuentes

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0000144

 |

* Wd Datuak: Q9064446
* Commonscat Multimedia: Bridge of Trespuentes
**Suediako Egun Nazionala** (suedieraz: *Sveriges nationaldag*, ˈsvæ̌rjɛs natɧʊˈnɑ̂ːldɑːɡ ahoskatua) urtero ekainaren 6an Suedian ospatzen duten jai nazionala da. 1983a baino lehen, Banderaren Eguna (suedieraz: *Svenska flaggans dag*) ospatzen zuten, Riksdagek bere egungo izena berrizendatu zuen arte.

Historia
--------

Data hau ospatzeko ohitura 1916an hasi zen Stockholmgo Estadio Olinpikoan, 1523an Gustavo Vasa erregearen hautaketaren omenez (hau Suedia modernoaren fundaziotzat jotzen baitzuten). Zenbaitek zalantzan jartzen dute feriatu nazional gisa duen balioa, ez baitzen feriatu gisa ospatu hamarkada batzuk geroago arte. Hala ere, gertaera honek Danimarkak gobernatzen zuen Kalmarko Batasunaren amaiera esan nahi zuen, eta, beraz, zentzu batean, suediar independentziaren sinboloa da. Aspaldi gertatu zenez, ez du hain presentzia handia suediarrentzat.

2005ean, Suediako jaiegun ofiziala bihurtu zen, Mendekosteko Astelehenaren ordez. Aldaketa horrek, praktikan, jaiegunen kopurua murriztea ekarri zuen (edo lanegunen kopurua handitzea); izan ere, ekainaren 6an asteburuetan behera egiten du aldizka, Mendekoste Astelehenean ez bezala, astelehen batean ospatzen baitzen beti. Egun Nazionala jaiegun izendatu zenetik sortu den tradiziorik berrienetako bat erregeak Stockholmeko Errege Jauregiaren zati handi bat egunean zehar bisitatzera gonbidatzea da, sarreragatik ohiko prezioa ordaindu beharrik izan gabe.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Suedieraz)** «Sveriges nationaldag» *nordiskamuseet.se*.
2. ↑   **(Suedieraz)** Klara Bové, Henrik Ekengren Oscarsson. «Fler firar den svenska nationaldagen» *SOM-institutet*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1348730
* Commonscat Multimedia: National Day of Sweden

---

 |

* Wd Datuak: Q1348730
* Commonscat Multimedia: National Day of Sweden
**Toxoidea** (**anatoxina** ere deitua) moteldua izan den toxina bakterianoa da. Bakteriar-toxinak hainbat prozedura fisiko-kimiko erabiliz tratatzen dira beraien jarduera toxikoa ezabatzeko, euren antigenotasuna (hots, erantzun immunea eragiteko ahalmena) galdu gabe.

Toxoideek duten aplikazio praktiko nagusia txerto moduan erabili izatean datza.

Van Bohring izeneko zientzialari alemaniarra, XIX. mendearen hondarrean, konturatu zen toxina difterikoa berotzerakoan (70º C-tan ordubeteko tartean) toxina horrek bere ahalmen toxikoa galtzen zuela antigorputzen ekoizpena eragiteko ahalmena galdu gabe; hori izan zen sortutako lehenengo toxoidea. Gaur egun beroarekin ez ezik, formol edo etanolarekin ere toxina bat tratatuz toxoideak lor daitezke.

Corynebacterium diphteriae eta Clostridium tetani bakterioen toxinetatik difteria eta tetanosen aurkako toxoideak, hurrenez hurren, lortzen dira egun, txerto moduan erabiltzeko. Botulismoaren kontrako txertoa ere Clostridium botulinum bakterioak ekoizten duen toxinari bere toxikotasuna kenduz eskuratzen da.

Toxina batzuekin ez da oraindik lortu (2012. urtean) toxoideak sortu. Eskarlatinaren aurkako txertorik ez dago, Streptococcus pyogenes bakterio patogenoaren toxina ezin izan baita toxoide bihurtu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q908822
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D014121

 |

* Wd Datuak: Q908822
Enklabe eta esklabe adibideak.   
A-ren enklabea da C eta B-ren esklabea
Geografia politikoan, **barrendegia** lur-eremu bat da, lurralde arrotz batez erabat inguraturik dagoena. Inguruko lurren agintea duen herrialdearen ikuspegitik, **enklabe** izena hartzen du; barrendegiko lurren agintea duen baina bere gainerako lurraldea haren alboan ez daukan herrialde baten ikuspegitik, berriz, **esklabe** esaten zaio.

Definizioa
----------

Oro har, barrendegia beste lurralde administratibo batez inguraturik dagoen lurraldea da, dela distritua, udalerria, probintzia, herrialdea, estatua... 

Esaterako, Trebiñu Gaztela eta Leongo barrendegia da, nahiz eta Araban egon. Villaverde Turtzioz Kantabriako barrendegia da, nahiz eta Bizkaian egon, Petilla Aragoi Nafarroa Garaiko probintziako bi barrendegik osatzen dute, nahiz eta Zaragozako probintzian egon.

Barrendegiak diren estatuak
---------------------------

Lesotho (gorriz) Hegoafrikak guztiz inguratzen du
Estatu subiranoak batzuk barrendegiak dira, beste estatu batez guztiz inguratuta badaude. Horrelako hiru daude:

* San Marino errepublika, Italiaren barruan.
* Vatikano Hiria, Erromaren (Italia) barruan.
* Lesotho erresuma, Hegoafrikaren barruan.

Iraganean, Europan mota horretako herrialde gehiago zeuden.

Euskal Herriko barrendegiak
---------------------------

* Trebiñu: Araban dagoen Burgosen esklabea, bi udalerriz osatua.
* Urduña: Burgos eta Araba artean dagoen Bizkaiaren udalerria.
* Villaverde Turtzioz: Bizkaian dagoen Kantabriaren udalerria.
* Aragoiko Petilla: Zaragoza probintzian dauden Nafarroaren bi barrendegi.
* Samatze: Landetako eta Lapurdiko lurrez inguraturik dagoen Nafarroa Beherearen udalerria.
* Jeztaze: Bearnoko lurrez inguraturik dagoen Zuberoaren udalerria.
* Ezkoze: Bearnoko lurrez inguraturik dagoen Nafarroa Behereko udalerria.
* Zubieta, Landarbaso eta Urdaburu, Donostiako esklabeak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q171441
* Commonscat Multimedia: Exclaves and enclaves

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4220980-8
* AAT: 300387144

 |

* Wd Datuak: Q171441
* Commonscat Multimedia: Exclaves and enclaves
**Gamla Stan** (euskaraz: «Hiri zaharra») edo **Staden mellan broarna** (euskaraz: «Zubien arteko hiria») Suediako Stockholm hiriburuko alde zaharra da.

Historia
--------

Suediako aurreko hiriburua Sigtuna izan zen baina sarritan erasotzen zuten eta erregeak hiriburu berri bat sortzea erabaki zuen. Kondairak dioenez enbor bat hustu eta barruan altxor guztiak ezarri zituzten eta uretan jitoan joan zen harik eta uharte batetara iritsi zen arte. Stockholm izena eman zioten uharte hari, "egurraren uhartea".

XIII. mendean Stockholmek gaur egungo *Gamla Stan*-en azalera hartzen zuen. Hurrengo mendeetan hiria handituz joan zen eta aldiriak bere baitan hartu ahala XX mendearen hasieran hiriaren alde zaharrenak *Gamla Stan* izena hartu zuen.

Geografia eta egitura
---------------------

Stadsholmen uhartean kokaturik dagoen arren inguruko Riddarholmen, Helgeandsholmen eta Strömsborg uharte txikiak ere hartzen ditu bere baitan.

XIII. mendeko herriaren egitura mantentzen du. Stortorget enparantza handia dauka erdian eta ertzetan merkatarien etxe zaharrak daude, bai eta Suediako Burtsaren eraikina ere.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Stortorget enparantzako merkatarien etxeak.Stortorget enparantzako merkatarien etxeak.
* Birger Jarls torg enparantza (Riddarholmen).Birger Jarls torg enparantza (Riddarholmen).
* Errege Jauregia eta patioa.Errege Jauregia eta patioa.
* Suediako Legebiltzarraren jauregia.Suediako Legebiltzarraren jauregia.
* San Nikolas katedrala.San Nikolas katedrala.
* Riddarholmen eliza.Riddarholmen eliza.
* Bonde jauregia.Bonde jauregia.
* Riddarhuset, Nobleziaren etxea.Riddarhuset, Nobleziaren etxea.
* Tessin jauregia.Tessin jauregia.
* Wrangel jauregia.Wrangel jauregia.
* Skeppsbron kalea.Skeppsbron kalea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q579854
* Commonscat Multimedia: Gamla stan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 156109417
* LCCN: n97037050
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q579854
* Commonscat Multimedia: Gamla stan
**Cavendish laborategia**, ingelesez: *Cavendish Laboratory*, Ingalaterrako Cambridge Unibertsitatearen Fisika saileko laborategia da, eta Fisika Zientziaen Eskolaren barnean dago. Henry Cavendish ingeles zientzialariaren omenezko izena darama.

Historia
--------

1874an ikasleentzako heziketarako laborategia bezala sortua izan zen. Hasieran batean Museo Berrietan zegoen, Cambridge udalerriaren erdigunean, baina leku arazoak zirela medio, 1970eko hamarkadaren hasieran udalerriaren mendebaldean dagoen Madingley Road eremura lekualdatua izan zen.

Laborategia
-----------

Laborategi honek mundu mailan eta bereziki heziketa eta ikerketa arloan ospea badu, bertatik zientzialari eta ikertzaile nabarmen ugari igaro direlako da, tartean Nobel Sariaren 27 irabazle. 

James Clerk Maxwell laborategiaren sortzaileetako bat izan zen eta Cavendishko lehen fisika irakaslea. Joseph John Thomson ere bertako irakasle izan zen, 1919an Ernest Rutherford laborategiko zuzendaria izan zen.

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q181892
* Commonscat Multimedia: Cavendish Laboratory, University of Cambridge

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 163780780
* ISNI: 0000 0001 1240 8554
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q181892
* Commonscat Multimedia: Cavendish Laboratory, University of Cambridge
**Argi-armiarma** sabaitik zintzilikatu ohi den lanpara da, argi-iturriak eta elementu erregogorrak erabiliz (harribitxiak, beira edo plastikoa batez ere) giro dotorea sortzen laguntzen dutena.

Argi-armiarmak elizetako argi-koroa handien deribazioak dira. Erdi Aroan, horizontalki gurutzatutako besoak edo erradiatzaileak eta esekiak ziren, eta arte gotikoaren garaian, apaingarriz betetako brontzezko edo burdinazko adarrez osatuta zeuden, batez ere XV. eta XVI. mendeetan. XVIII. mendean hasten dira armiarma harritsuak, lits deritzen beirazko zintzilikario ugariz apainduak, eta aberatsenetan haitzezko kristalezkoak izatera iristen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Elhuyar Hiztegia
2. ↑  McCaffety, Kerri. *The Chandelier Through the Centuries*. Vissi d'Arte Books: 2007. ISBN 978-0-9709336-5-2

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q191709
* Commonscat Multimedia: Chandeliers

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11988140z (data)
* GND: 4165808-5
* LCCN: sh85022496
* NKC: ph422359
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q191709
* Commonscat Multimedia: Chandeliers
1987-88 denboraldiko taldea.
**Berliner FC Dynamo** (izen osoa *Berliner Fussball Club Dynamo e. V.*) Alemaniako Berlin hiriburuko futbol taldea da. Gaur egun laugarren mailan ari bada ere, Ekialdeko Alemaniako Liga gehien irabazi zituen taldea da.

Historia
--------

1949an *Sportgemeinde Deutsche Volkspolizei Berlin* izeneko futbol talde bat eratu zen. 1953an ordea lehen mailan ari zen *SC Volkspolizei Potsdam* taldearekin elkartu eta *Sportvereinigung Dynamo Berlin* eratu zen. Lehenengo titulua 1959an eskuratu bazuten ere taldeak ez zuen maila nabarmen igo.

1966an taldea birfundatu zen *Berliner Fußballclub Dynamo* izenarekin. Erich Mielke, Stasi polizia sekretuaren buruak, berehala babestu zuen eta honek taldearenganako gorrotoa piztu zuen zaleen artean. Aipatzekoa da 1972an Europako Futbol Errekopako final erdietara iritsi zela. Moskuko Dinamok utzi zuen finaletik kanpo bi partidatan 1-1 berdindu eta hirugarrenean 4-1 irabazi ondoren.

Taldearen "urrezko aroa" 1979an iritsi zen, 10 urtetan jarraian irabazi baitzuen DDR-Oberliga txapelketa. 1980 eta 1984an gainera Europako Kopako final laurdenetara iritsi zen.

Erregimen komunista erori eta Alemania batzerakoan izena berriz aldatu zuen 1990an *FC Berlin* bihurtuz. Ligak bateratu zirenean hirugarren mailan gelditu zen. 1999an berriz hartu zuen *Dynamo* izena. Azken urteetan laugarren mailan dabil.

Palmaresa
---------

### Alemanian: 14

* Ekialdeko Alemaniako Liga (10): 1979, 1980, 1981, 1982, 1983, 1984, 1985, 1986, 1987, 1988
* Ekialdeko Alemaniako Kopa (3): 1959, 1988, 1989
* Ekialdeko Alemaniako Superkopa (1): 1989

### Nazio artean: 0

* Europako Kopa (0): final laurdenak 1980 eta 1984an.
* Europako Futbol Errekopa (0): final erdiak 1972an.

Kanpo estekak
-------------

* **(Alemanez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q159930
* Commonscat Multimedia: BFC Dynamo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126416532
* GND: 4333576-7
* SUDOC: 093837356

 |

* Wd Datuak: Q159930
* Commonscat Multimedia: BFC Dynamo
**Canva** diseinu grafiko sinplifikatuko tresnen software eta webgune bat da, 2012an sortua. Arrastatzeko eta askatzeko formatu bat erabiltzen du, eta irudiak handi eta txiki egiteko aukera ematen du, eta 60 milioi argazki eta 5 milioi bektore, grafiko eta iturri baino gehiagotara sartzeko aukera ematen ditu. Disenatzaile zein profesionalek erabiltzen dute. Bere tresnak web-diseinurako, inprimatzeko bitartekoetarako eta grafikoetarako erabil daitezke.

Web Summit konferentziako sortzailea.
Melanie Perkinsek Australiako Sidney-n sortu zuen konpainia, 2012ko urtarrilaren 1ean. Aurretik Fusion Books Australiako argitaletxerik handiena sortu zuen. Programa aplikazioarekin batera argitaratu zen eta tresna sinplifikatuak eskainiko ditu bektoreekin iragarkiak, diseinuak eta kartelak egiteko. Hasieran, web bertsioan bakarrik zegoen eskuragarri, eta, urtebete geroago, Android-entzat merkaturatu zen.

2015ean, *Canva for Work* merkaturatu zen, enpresei merkatuteknia arloko materialak ekoizteko tresna bat eskaintzen diena:-

Canvaren erabilera
------------------

Bektoreen, irudien eta testuaren bidez funtzionatzen du Canvak; beraz, egindako proiektuak gorde egin daitezke, etengabe editatzen jarraitzeko, mugimendurik galdu gabe.

Web guneak 15 milioi txantiloi pertsonalizatu baino gehiagoko katalogoa eskaintzen du, proiektu propioak editatu eta sortzeko.

Txantiloiek irudi, estilo eta testu-diseinu propioa dute, eta tamaina plataforma sozialari eta erabilerari dagokie (bannerrak, postak, istorioak, webgunea). Aurrez ezarritako elementuak aldatuz erabil daitezke, irudi bat diseinatu ahal izateko.

Programa horrekin infografia bat egin daiteke, eta erraz erabil daiteke. Erabiltzailea Canvald.com-en web orrian erregistratu behar da, eta, ondoren, egoki iruditzen zaizkion diseinuak sor ditzake. Denbora-lerroak eta abar ere egin daitezke.

### Txantiloiak

* 
* 
* 
* 

Komunitateko editoreek eta plataforman parte hartzen duten enpresetako erabiltzaileek egiten dituzte Canvako txantiloiak. Canvak 5 milioi txantiloi baino gehiago ditu doan, eta batzuk ordaintzekoak dira plataforma diruz eusteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  The 30-year-old woman who designed a $1bn business, BBC News
2. ↑  Remove canva watermark

Ikus, gainera
-------------

* Ilustrazio (diseinu grafikoa)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q23498528
* Commonscat Multimedia: Canva

---

 |

* Wd Datuak: Q23498528
* Commonscat Multimedia: Canva
**Club Atlético San Sebastián** taldearen softbol atala da. 1992 urtean sortu zen eta Emakumezkoen Espainiako Softbol Ligan jokatzen du. 2015etik aurrera titulu ugari irabazi ditu, tartean 2019ko Europako Kopa.

Historia
--------

Club Atlético San Sebastiánek 1990an sortu zuen emakumezkoentzako softbolaren atala. Emaitzarik onenak azken urteetan lortu ditu 2015 eta 2016ko Espainiako Ligak eta 2017ko Erreginaren Kopa irabaziz. 2017an Europako Txapelketako finalera iritsi zen baina *Carrousel Mosku* talde errusiarrak garaitu zuen. 2019an ordea txapelduna izan da Ingalaterrako *The Mix* taldeari irabazita.

Palmaresa
---------

* Europako Txapelketa:
	+ Txapelduna (1): 2019.
	+ Finalista (1): 2017an.
* Espainiako Liga (3): 2015, 2016, 2018.
* Erreginaren Kopa (2): 2017, 2018.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «El Atlético San Sebastián, campeón de Europa» *Mundo Deportivo* 2019-08-24 (Noiz kontsultatua: 2019-08-25).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31189012

 |

* Wd Datuak: Q31189012