recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Tripsina** polipeptidoak degradatzen dituen entzima bat da, heste mehean eta pH alkalinoan jarduten duena. Pankreako urinaren entzimarik garrantzitsuena da.

Proteinak hidrolizatzen dituenez, tripsina ere oso erabilia da bioteknologiako hainbat prozesutan.

Tripsinogeno izeneko pro-entzima batetik abiatuta sortzen da tripsina. Heste meharreko duodenoan tripsinogenoa tripsina bihurtzen du enterokinasa entzimak:

Tripsinogeno → Tripsina

  

Tripsina pankreak edo areak sintetizatzen du, eta hortik heste mehera pasatzen da; pH alkalinoan (pH=8) funtzionatzen du hobekien. Proteinen hidrolisian jarduten du, urdailean pepsina entzimak hidrolizatu dituen proteinen produktuak -polipeptidoak- degradatuz, osagai txikiagoak agertuz (peptido sinpleak edo aminoazidoak).

Pankreak guruin endokrino moduan lan egin dezake, intsulina eta glukagoi hormonak jariatuz. Baina horretaz gain pankreako urina ere jariatzen du, tripsina duena eta proteinen liseriketa prozesuan parte hartzen duena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q127450
* Commonscat Multimedia: Trypsin

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12261477z (data)
* LCCN: sh85138301
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D014357
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 9002-07-7
* ATC: D03BA01
* ChEBI: 9765
* DrugBank: 11237
* UNII: GV54A213NN
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 9002-07-7

 |

* Wd Datuak: Q127450
* Commonscat Multimedia: Trypsin
*Dama eserita*, Belgikako Arte Ederren Errege Museoak
**Paul Du Bois** (1859–1938) belgikar eskultore eta domina egilea izan zen, Aywaillen jaioa eta Ucclen, Bruselako (Belgika) udalerrian hil zen.

Du Bois Eugène Simonis-en eta Charles van der Stappen-en ikaslea izan zen. 1877tik 1883ra Bruselako Académie Royale des Beaux-Arts-en ikasi zuen eta 1884an Godecharle sari ospetsua irabazi zuen.

XX. mendearen amaieran Belgikan arte-adierazpena berritzen lagundu zuen Du Boisek, eta Les XX arte taldearen sortzaileetako bat izan zen. Bere lan eklektikoa eskultura txikiek, dominak, bitxiek, arte ederren eskulturak, monumentu publikoek eta hilobiek osatzen dute.

Bruselan kokatutako bere obra monumental ospetsuenen artean, Bruselako Martirien plazan dagoen Frederic de Meroderen monumentua eta Edith Cavelli eta Marie Depage erizain lagunari egindako omenaldia (RMS *Lusitania*), Bruselako Lorategi Botanikoko *Four Elements* taldea, eta Saint-Gilles udalerriko hainbat eskultura. Lehen Mundu Gerrako Garaipen Dominaren diseinuaz ere arduratu zen, eta 350.000 ale atera ziren. 

Haren eskutik beste monumentu asko altxatzen dira  eta Ixellesko hilerrietako lekuak, bai eta Uccleko, Tournaiko, Monseko, Framerieseko, Huyko eta Liejakoak ere. Bere lanak hiri ezberdinetako museoetan ere erakusten dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *The WWI Victory Medal Series – Belgium.*  Collector's Weekly.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3371114
* Commonscat Multimedia: Paul Du Bois

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 67646356
* ISNI: 0000 0000 6688 6036
* GND: 133110664
* LCCN: no98114172
* ULAN: 500123499
* RKD: 250762

 |

* Wd Datuak: Q3371114
* Commonscat Multimedia: Paul Du Bois
**Petit-suisse** edo Suiza txikia gazta Izen hori badu ere jatorria Normandian du; gazta fresko bat da, gatzik gabea eta oso leuna. Behi esnea eta esne gaina nahastuta eta zentrifugatuta egiten da. %40ko koipe kopurua izaten du. 1850 urtean Auvilliers esneki enpresa batean lan egiten zuen langile Suizarrak, gazta egiteko mamiari esne-gaina gehitzea proposatu zuen.

Jatorrian paper fin batean bildua eta egurrezko kaxetan saltzen ziren. Kaxa bakoitzean 60 g ko 6 gaztatxo. Gaur egun Frantzia osoan saltzen dira tamaina desberdinekoak *double petit-suisse* (oso txikia) *petit-suisse* (txikia) eta *double-suisse* (handia).

Anoa txikietan egiten da eta azukrearekin, marmelada edo eztiarekin jaten da. Hornigai moduan ere erabiltzen da. Gatzik gabe egiten den gazta dugu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q585246
* Commonscat Multimedia: Petit-suisse

---

 |

* Wd Datuak: Q585246
* Commonscat Multimedia: Petit-suisse
Friedrich Olbricht, 1941eko larrialdi planaren sortzaileetako bat.
**Valkiria Operazioa** (alemanez: *Unternehmen Walküre*) Wehrmachtek Bigarren Mundu Gerraren testuinguruan egindako gobernuaren jarraipen plan bat zen, Alemaniako Lurralde Erreserbako Armadari (Ersatzheer) emana, exekutatzeko eta ezartzeko, orden zibila Hirugarren Reichean kolapso orokorrean sartzearen kasuan. Gai zibilen kontrola galtzeko arriskua ikusten zen, esaterako, Alemaniako hirien aliatuen bonbardaketetan edo Alemaniako lantegietan behartutako milioika langile atzerritarren altxamendua gertatzean. Helburuak balizko matxinadeei erantzutea eta herrialdearen kontrola mantentzea ziren. 

Friedrich Olbricht, Henning von Tresckow eta Claus von Stauffenberg, Heerreko ofizialak, hainbat aldaketa egin zituzten jatorrizko Valkiria Plana (alemanez: *Walküre Plana*) prestatuz. Horren arabera Alemaniako hirien kontrola hartu, SSak desarmatu eta nazien buruzagitza atxilotu behar zuten, Hitler uztailaren 20ko konplotean hil ondoren. Hitlerren heriotza eskatzen zen erabat, ez atxilotzea, soldadu alemaniarrak leialtasun zinetik askatzeko (Reichswehreid). Prestaketa luzeen ondoren, konspiratzaileen plana 1944an aktibatu zen, baina 1 fasean huts egin zuen, hau da, Hitler bizirik atera zen erasotik.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q508967
* Commonscat Multimedia: Operation Valkyrie

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2005008674

 |

* Wd Datuak: Q508967
* Commonscat Multimedia: Operation Valkyrie
**Pastel betea** labean egindako plater mota bat da, pasta ontzi batean sartu eta sukaldaritzako tradizio anglosaxoiko osagai gozo edo gazien nahasketa batekin betetzen dena. Ohiko janaria da Erresuma Batua, Estatu Batuak, Australia, Irlanda, Zeelanda Berria, etab. Pastel bete gozoak frutaz (sagar-tarta batean bezala), fruitu lehorrez, azukre beltzez edo barazki gozatuz bete daitezke. Gaziak haragia, atuna (enpanadak bezala), arrautzak eta gazta (quiche) edo haragi eta barazkien nahasketa batez bete daitezke.

Produktuaren masa zer motatakoa den definitzen duen elementua da. *Pastel beteak* pastel-oinarri bat du, egoste-platera estali eta betegarria gainean jartzen da, baina irekita uzten da. *Goiko azaleko pastel* batek plateraren hondoan du betegarria, eta labean sartu aurretik estaltzen da. Ore hautsia bere baserako erabili ohi da, baina beste asko erabil daitezke, hala nola galletak edo patata-purea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13360264
* Commonscat Multimedia: Pies

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q13360264
* Commonscat Multimedia: Pies
**Ur-txarroa** mokodun pitxerra da eta helduleku handi eta altxatua, eskuak ontzi edo konketa baten antzeko ontzi zabal eta ez oso sakon baten gainean garbitzeko erabiltzen dena. Era berean, ura erortzen zen edukiontziari eta, hedaduraz, higiene pertsonalerako zerbitzu hori osatzen duten objektuei ere ur-txarroa ere deritze.

Antzinatik erlijio askotan erabilia, ur-txarroa eta bere osagaiak konketaren zeremonia magikoaren eta bere sinbolismoaren parte dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Elhuyar Hiztegia
2. ↑  Diccionario Enciclopédico Abreviado Espasa-Calpe, tomo I. Madrid, 1957.
3. ↑   Revilla, Federico.  (1990). *Diccionario de Iconografía.*  Madril: Ediciones Cátedra ISBN 84-376-0929-1..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q378845
* Commonscat Multimedia: Aquamaniles

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 15851950j (data)
* GND: 4142836-5
* LCCN: sh2006000916
* SUDOC: 127275703
* AAT: 300045667

 |

* Wd Datuak: Q378845
* Commonscat Multimedia: Aquamaniles
Ur gazikarako arrain bat: *monodactylus argenteus*.
**Ur gazikara** ur geza baino disolbaturiko gatz, batez ere sodio kloruro, gehiago eta ur gazia baino gutxiago duen ura da.

Adituen ustetan, ur gazikarak litroko 0,5 eta 30 arteko gatz-gramo ditu. Lurraren ur gazikararen gehiena estuarioetan dago, ibai eta itsasoen nahasketaren ondorioz. Bertako uraren gazitasuna denbora eta lekuaren arabera aldatzen da. Badaude ur gazikara duten iturburuak ere, lurzoru gaziek sortuak.

  


| Uraren gazitasuna (‰) |
| --- |
| Ur geza | Ur gazikara | Ur gazia | Gatzuna |
| < 0,5 | 0,5 - 30  | 30 - 50 | > 50 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Seeliger, Ulrich; Kjerfve, Björn.  (2001). *Coastal Marine Ecosystems of Latin America.*  Springer, 185–204 or. ISBN 9783540672289..
2. ↑    *Groundwater Glossary.*  2006-03-27.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q105533
* **Identifikadoreak**
* BNF: 11967914z (data)
* GND: 4146436-9
* LCCN: sh85016274

 |

* Wd Datuak: Q105533
**Perekop-Txongar operazioa** Errusiako Gerra Zibilaren baitan Hegoaldeko Frontean 1920ko azaroaren 7tik azaroaren 17ra hedatu zen kanpaina izan zen. Armada Gorriko Mikhail Frunzek gidatutamo tropek Armada Zuriaren esku zeuden Pyotr Wrangelen tropak garaitu zituen. Helburua Krimeako Penintsula askatzea zen, horretarako Perekopeko istmoan eta Sivaxen zeuden gotorlekuak hautsiz.

1920ko urrian Armada Zuriak Iparraldeko Taurian (Krimeako Penintsula) zituen 20.000tik 25.000ra soldadu eta zaldunak Perekopeko istmoan eta Sivaxen jarri ziren defentsa lanetan. Defentsako lehenengo lerroa Perekopen zegoen, *Turkiar Harresia* gisa ezagutzen zena sortuz. Bigarren lerroa Ixunen zegoen, eta gotortze garrantzitsuak zeuden Txongarren eta Litovski penintsula zein Arabateko barran.

1920ko azaroaren 7an Armada Gorriaren bi dibisiok Sivaxa gurutzatu zuten, eta azaroaren 8an Litovskiiko penintsula hartu zuten. Azaroaren 9an Turkiar Harresia hartu zuten. Hurrengo bi egunetan Letoniako Errifledun Dibisioak Ixuneko eskualdeko babesak apurtu zituen, eta beste dibisio batek Txongar eta Sivaxen gurutzean zegoen Taganaxeko tren-geltokia hartu zuten. Momentu horretan Armada Gorriak aukerak zituen Krimea osoa hartzeko Arabateko barratik, Salgir ibaiaren bukaeraraino joanez.

Azaroaren 11n Frunzek errendizio proposamena bidali zion Wrangeli, amnistia ziurtatuz, baina Wrangelek bere armadarekin batera portuetarako bidea hartu eta ebakuazioa prestatu zuen. Frantziako barkuak erabilita 80.000 bat soldadu, ofizial eta zibilek Turkiarako bidea hartu zuten. Sebastopol eta Feodosia azaroaren 15ean konkistatu zituen Armada Gorriak, Kertx azaroaren 16an eta Jalta azaroaren 17an.

Leninen arabera hau izan zen "Armada Gorriaren historiako orrialderik loriatsuenetako bat".

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** A. V. Golubev. *Perekop-Chongar Operation of 1920.*  The Soviet Encyclopedia.
2. ↑    *Poln. sobr. soch..*  42 (5. argitaraldia), 130 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3381753
* Commonscat Multimedia: Siege of Perekop (1920)

---

 |

* Wd Datuak: Q3381753
* Commonscat Multimedia: Siege of Perekop (1920)
**Perekopeko istmoa** (errusieraz: Перекопский перешеек, translit.: *Perekopskiy peresheek*, ukraineraz: Перекопський перешийок, translit.: *Perekops'kyy pereshyyok*, Krimeako tatareraz: *Or boynu*, turkieraz: *Orkapı*) Krimeako penintsula Ukrainarekin lotzen duen 5-7 kilometroko zabalera duen istmo estu bat da. Bere mendebaldean Itsaso Beltza dago eta ekialdean Sivash. Izena Perekop gotorleku tatariarretik datorkio.

Krimeako Errepublikaren muga istmoaren iparraldean dago kokatua. Perekop, Armiansk, Suvorovo eta Krasnoperekopsk istmoan daude. Krimeako Iparraldeko Kanala istmoan zehar doa, Dnieper ibaiatik datorren ur geza Krimeara helaraziz.

Hegoaldean gatz mea aberatsak daude, eskualdeko ekonomian eta komertzioan garratzitsuak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q213214
* Commonscat Multimedia: Isthmus of Perekop

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315139653
* LCCN: no2018122872

 |

* Wd Datuak: Q213214
* Commonscat Multimedia: Isthmus of Perekop
**Vassilakis Takis** (grezieraz: Βασιλάκης Παναγιώτης Τάκης; Atenas, 1925eko urriaren 25a - *ibidem*, 2019ko abuztuaren 9a) greziar eskultorea izan zen, arte zinetikoa landu zuena.

Greziar artisauek harria lantzeko zuten teknika ikasi zuen. Takisen lehenengo lanek Zikladetako artea ekartzen dute gogora, eta baita Giacomettiren pertsonaia filiformeak ere. 1954an Parisa joan zen bizitzera, eta, urte horretatik aurrera, *Seinaleak* saila osatu zuen, lan mugikorrak eta bertikalak. 1957an erakutsi zituen lan horiek, Montparnasseko eta Saint-Germain-des-Présko espaloietan, su-festekin batera.

1961ean *Estafilades* argitaratu zuen Frantzian. Lan horretan, Atenasko auzo txiroenetan gaztetan bizi izan zituen esperientziak kontatzen ditu. 1961ean, halaber, *Télélumières* eskultura saila erakutsi zuen. Indar magnetikoak erabiltzen dituzten lanak, 1960-1990 bitartean sortuak, 1990ean aurkeztu ziren Parisko J.G.M Galerian. 1969an, *Eskultura hidromagnetikoak* saila osatu zuen. *Argi-seinaleak* sail berri bat egin zuen 1990ean Parisko Défenseko Arku Handirako. *Pintura magnetikoak* edo *Telepinturak* (1962-1972) sailean, kono metalikoak, antenak, diskoak, kolore bakarrean margotutako ehunetik oso tarte txikira jartzen ditu, eta, era horretan, objektu horien itzala proiektatu egiten da.

1965-1966 bitartean, musika-tresna batzuk asmatu zituen, *Teleeskultura musikalak*, gitarra elektroniko modukoak. 1968an *Hydrodynamics* sortu zuen: uretan zegoen makina bat zen, itsasoko uhinak elektrizitate bihurtzen zituena. 1986an musika, dantza, erotismoa eta argia bildu zituen erakusketa batean. 1981ean, bestalde, Georges Pompidou Zentroan gune bat sortu zuen, zeinetan *Teleargiak* gizonak zuzentzen ez duen orkestra erraldoi baten buruan zeuden, eta 1983an, Sofoklesen *Elektra* laneko dekoratuak egin zituen.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q241927
* Commonscat Multimedia: Takis (sculptor)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 115497424
* ISNI: 0000 0001 2321 6080
* BNF: 124265231 (data)
* GND: 119356228
* LCCN: n50057281
* Tabakalera ID: 63789
* SUDOC: 033395225
* ULAN: 500094639
* BIBSYS: 99018733
* RKD: 252961
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05540/eu\_t\_0104/t0104
* **Bilduma digitalak**
* MNCARS: url

 |

* Wd Datuak: Q241927
* Commonscat Multimedia: Takis (sculptor)
**Pique de Tamaya** meategi zahar bat eta bere herria (**Cerrillos de Tamaya** izenekoa) da. Txileko Ovalle hiritik 25 km ipar-mendebaldera dago, Coquimbo eskualdean.

Historia
--------

Talinay mendilerroan kokatutako Diaguita indiginen meategi zahar baten ustiapen industrialari ekin zion José Tomás Urmeneta industrialari txiletarraren bultzadapean jaio zen. 1830. urte inguruan zenbait esplorazio egin ondoren, kobre mea zain erraldoi eta oso aberatsa aurkitu zuen, aberastasun erraldoiak ematen zizkiona. Herria meategiaren inguruan jaio zen, eta horrek, bere garrantzi ekonomikoa ikusita, Tongoy-Ovalle adarra ikusi zuen, Hego Amerikako lehen trenbideetako bat, urruneko probintzia honetara iristen, bere ibilbidea Tongoyko porturaino eramaten zuena, non  prozesatu eta itsasontzietan kargatzen zen.

Urteek aurrera egin ahala, meategia bere kalitatea jaisten hasi zen, eta XX. mendearen erdialdean bere zainik garrantzitsuenak desagertu ziren. Horrek bertako biztanleen migrazio masiboa eragin zuen, inguruko hiribilduak herri mamu bihurtuz. Hala eta guztiz ere, 1918an Arturo Villalón izeneko industrialari batek bi trenen eraikuntza hasi eta amaitu zuen, lehorreko eremu zabal bat ureztatzeko. Honek, lan birmoldaketa eragin zuen, nekazaritza haran eder bat bihurtuz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6076654

 |

* Wd Datuak: Q6076654
**Pierre Andiazabal Saint-Pierre** (Urruña, Lapurdi, 1923ko urtarrilaren 18a - Kanbo, Lapurdi, 2020ko maiatzaren 16a) euskal itzultzaile eta apaiza izan zen. Baionako Elizbarrutiko Liturgi Batzordearen idazkaria ere izan zen.

1964ko urriaren 30ean euskaltzain urgazle eta 2000ko urriaren 27an euskaltzain ohorezkoa izendatu zuten.

Garrantzi handia izan zuen meza euskaraz ematearen aldeko mugimenduan. Xipri Arbelbideren hitzetan, "euskarazko liturgiaren aita" izan zen.

Ibilbidea
---------

1947ko ekainaren 22an apez ordenatua, bikario-irakasle hasi zen Hazparnen urte berean eta, 1953az geroztik, Uztaritzeko Seminario Ttipian ere aritu zen irakasle. 1979an Elizbarruti arteko Seminarioaren administratzaile eta Baionako Elizbarruti Etxearen arduradun bihurtu zen. 1994an izendatu zuten Baionako Katedraleko kalonje tituludun.

Andiazabal Kalonjea Kanta Jaunari Euskal Herriko parrokia-abesbatzen batzordeko kide ere bazen.

1950ean *Gernika* aldizkarian jardun zuen laguntzaile gisa. *Herria* astekarian hainbat artikulu agertarazi zituen eta Lapurdi Irratiaren lehen orduko laguntzailea izan zen: 1992tik 2015a arte, euskarazko kronika bat astero bermatzen zuen erlijioari doazkion gaietaz. ETBtik zabaldu euskarazko mezen arduradun eta ordezkari izan zen hogei bat urtez Baionako elizbarrutiarentzat 1990az geroztik.

Gogoeta Astea (kristau pentsamendurako lekua) 1984an bideratu zuen taldearen sortzaileetarik izan zen eta hogeita bost bat urtez animatzailea ere.

Ondoz ondoko apezpikuen mezuen itzultzaileetarik bat izan zen urte anitzez. Hain zuzen, 1968an elizbarruti arteko itzulpen-taldea sortu zenetik aritu izan zen liturgiako testuak itzultzen. EIZIE elkarteko ohorezko bazkidea zen itzultzaile gisa eginiko lanagatik.

2015ean erretreta hartu zuen Kanboko Arditeya zahar-etxean. 2020eko maiatzaren 16an zendu zen bertan.

Idazlan nabarmenak
------------------

* *Meza denborako deiak* (1961)
* *Igandetako eta bestetako salmo-leloak* (1974)
* *Igandetan elizan* [prest.] (1988)
* *Mezetako deiak* (1986-1988)
* *Kantikak* (1988), euskarazko kantiken hitz bilduma.
* *Euskarazko kantiken partitura bilduma organolarientzat.*
* *Igande eta bestetako irakurgaiak* (2008)

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Frantsesez)** «Pierre Andiazabal jaun kalonjea zendu da - Diocèse 64 Bayonne, Lescar et Oloron» *diocese64.org* (Noiz kontsultatua: 2020-05-18).
2. ↑    Euskaltzaindia. «Pierre Andiazabal ohorezko euskaltzaina hil da» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-05-17).
3. ↑   «NorDaNor | EIZIE» *nordanor.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-05-18).

Kanpo estekak
-------------

* Pierre Andiazabal. Euskaltzaindia.eus
* Joseba Aurkenerena: Pierre Andiazabal eta Matxikolako iturria

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q36124297
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 723

 |

* Wd Datuak: Q36124297
Pipa
Pipa
**Pipa** (琵琶), Txinako pultsatutako musika tresna tradizional bat da, Europako lautaren antzerakoa. Pipa, lehen aldiz, K. a. II. mendeko testuetan aipatzen da. Beronen ondorengo dira ekialde urruneko zenbait musika tresna tradizional, horietatik ezagunenak, Japoniako biwa, Vietnameko đàn tỳ bà eta Koreako bipa direlarik, azken hau, jada erabiltzen ez dena, musika tresna batzuk soilik museoetan kontserbatzen direlarik.

Pipa izena, "pi" (琵) eta "pa" (琶) silaba txinatarrez osatua dago. Hain zehazki ere, musika tresna hau jotzeko bi erei erreferentzia egiten die: "pi"k, eskuineko eskuko hatz erakuslearekin eskuinetik ezkerrera bultzatzea esan nahi du, eta "pa"k, eskuineko eskuko hatz potoloarekin ezkerretik eskuinera, kontrako norantzan bultzatzea.

Pipa, lau harizko musika tresna bat da, non, erresonantzia kaxak madari forma duen. Masta labur eta kurbatu bat du, estalki harmonikoaren zati bat hartzen duten hogeita hamar traste dituena, honela, hedadura handia eskainiz. Tang dinastiaren ondoren (618-907), pipak bere ospea mantendu zuen musika tresna bakarlari bezala, baita musika taldeko tresna bezala ere. Garai hartan, plektruarekin jotzen zen, baina, ondoren, plektrua erabiltzeari utzi zitzaion, hatzetako azazkalak erabiltzeko.

Jotze teknikak, efektu bertutetsu eta deskriptiboak lortzea ahalbidetu behar duen abilezia handia eskatzen du. Tremoloak, bost hatzekin batera joz lortzen direnak, pizzicatoak, harmoniko jokoak, zaratak, etab... konbinatzen dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6685124
* Commonscat Multimedia: Pipa (musical instrument)

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4315916-3
* LCCN: sh85101713
* NDL: 00560696
* AAT: 300216593
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q6685124
* Commonscat Multimedia: Pipa (musical instrument)
**Pierre Auriol** (Akitania, c. 1280 - Avignon, 1322ko urtarrilaren 10a), latinez *Petrus Aureolus* eta ezizenez *Doctor Facundus*, filosofo eskolastiko eta teologoa izan zen, frantziskotarren ordenakoa. Tomas Akinokoaren eta Duns Eskotoren sistemak kritikatu zituen.

Biografia
---------

*Commentarii in libros sententiarum*
Pierre Auriol Akitanian jaio zen 1280 inguruan.

1304. urte aldera Parisen ikasi zuen eta, *Sutil Doktorea*rekin izandako harremana ez bada ezagutzen ere, ziurrenik, Duns Scotoren ikasle izan zen eta badakigu haren tesiekin talka egiten zuela behin baino gehiagotan.

1312an Boloniako unibertsitatean irakatsi zuen eta, 1314an, berriz, Toulousen.

1316an, Parisera itzuli zen, batxilergoko ikasketak egin zituen eta teologian doktoratu zen.

1320an, Akitaniako probintzial izendatu zuten eta,
1321ean, Aix-en-Provenceko artzapezpiku.

Avignonen hil zen, 1322ko urtarrilaren 10ean.

Lana
----

Pierre Auriolek lan zabala egin zuen eta, haien artean, *Tractatus de principiis naturae* nabarmentzen da, Petrus Lombardusen *Sententiarum libri quattuor* lanari buruz egin zuen iruzkina. Bi ediziotan argitaratu zuten eta bere maixu-lana da.

Horretaz gain, *Tractatus de conceptione B. Mariae Virginis* ere egin zuen eta Sorkunde Garbiaren defentsa sutsua egin zuen bertan.

Nortasun handiko eta espiritu independenteko autorea, garaikoekin polemika handiak izan zituen, baita Tomas Akinokoa eta Duns Scotorekin ere. Maixu nagusitzat ditu Agustin Hiponakoa eta Aristoteles, baina hauek ere ez dira Auriolen kritikatik libratuko. Averroes ere goraipatu eta zentsuratuko du eta autore honen pentsamendua ezin dugu eskola zehatz batean kokatu. Gilen Ockhamgoari ere hartuko dio aurrea hainbat tesitan.

Auriol edozein izaki norbanako izaki bat den ideiatik abiatzen da eta unibertsala izatearen kontzeptua gogamenean dagoela soilik uste du. Hala ere, Jainkoak espezie bereko norbanakoak sor ditzake. Auriol tomisten errealismo moderatutik urruntzen da eta baita escotisten formalidadeetatik ere.

Frantziskotar honentzat, gizakiak autodeterminaziorako eskumena du. Gizakia askea da eta eragile materialek edo gorputz zerutiarrek ezingo diote askatasuna baldintzatu edo eragotzi. Jainkoak etorkizuneko ekintza eta gertaera guztien berri du, baina gertaera horiek ez dute denboraren bereizgarria. Jainkoaren boterea eta askatasuna absolutuak dira eta ez daude inongo legeari lotuta.
**Tyrrell konderria** (ingelesez: *Tyrrell County*) Ipar Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Columbia da. 2010eko zentsuaren arabera 4.407 biztanle zituen, Tyrrell kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Tyrrell konderriak 1.539,02 kilometro koadro ditu. Horietatik 531,42 ura dira. Beste 1.007,6 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2,86 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 4.407 pertsonetatik 2.590 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 240 dira. 1.677 beltzak edo afroamerikarrak. 7 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 80 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 51 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q507918
* Commonscat Multimedia: Tyrrell County, North Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159458014
* LCCN: n81092196
* NARA: 10039457
* **Lekuak**
* OSM: 2528749
* TGN: 2001545

 |

* Wd Datuak: Q507918
* Commonscat Multimedia: Tyrrell County, North Carolina
Triangelu baten zirkunferentzia kanpoinskribatuak
Geometrian, poligono baten **perimetroerdia** perimetroaren erdia da, izenak dioen bezala. Zergatik, orduan, izen berezitu bat eman perimetroaren erdiari? Perimetroerdia oso maiz agertzen delako triangeluen formuletan eta beste irudi batzuenetan. Formula baten osagaia denean, **s** letraz adierazten da.

Triangeluak
-----------

Gehienbat, triangeluetan erabiltzen da perimetroerdia. Triangelu baten perimetroerdia kalkulatzeko formula —aldeen luzerak *a*, *b*, eta *c* badira— hau da:

{\displaystyle s={\frac {a+b+c}{2}}}
Triangeluaren azalera {\displaystyle r} inerradioaren (zirkunferentzia inskribatuaren erradioa) eta {\displaystyle s} perimetroerdiaren biderketa moduan ere adieraz daiteke:

{\displaystyle \displaystyle A=r\cdot s}
Triangeluetan, perimetroerdiak hau betetzen du:

{\displaystyle s=|AB|+|A'B|=|AB|+|AB'|=|AC|+|A'C|=|AC|+|AC'|=|BC|+|B'C|=|BC|+|BC'|}
non A, B eta C erpinak diren, eta A', B' eta C' zirkunferentzia kanpoinskribatuen ukitze-puntuak.

Ukitze-puntu horiek zein bere aurkako erpinarekin lerro batez (irudian, gorriz) lotuz gero, hiru lerroak triangeluaren Nagel-en puntuan elkartzen dira.

Perimetroerdia beste formula batzuetan
--------------------------------------

Heron-en formula (triangeluaren azalera):

{\displaystyle \displaystyle A={\sqrt {s\left(s-a\right)\left(s-b\right)\left(s-c\right)}}}, non a, b, eta c aldeen luzerak diren.
Brahmagupta-ren formula (laukiaren azalera):

{\displaystyle \displaystyle A={\sqrt {\left(s-a\right)\left(s-b\right)\left(s-c\right)\left(s-d\right)}}}, non a, b, c, eta d aldeen luzerak diren.
Triangeluaren *R* zirkunerradioa:

{\displaystyle 2R={\frac {abc}{2{\sqrt {s(s-a)(s-b)(s-c)}}}}}, non a, b, eta c aldeen luzerak diren.
Triangeluetan, zirkunferentzia inskribatuaren erradioa (inerradioa):

{\displaystyle {\sqrt {\frac {(s-a)(s-b)(s-c)}{s}}}}, non a, b, c aldeen luzerak diren.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Weisstein, Eric W.: "Semiperimeter" MathWorld-en.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3749881

 |

* Wd Datuak: Q3749881
**Victoria Fonseca González** (Espainia, XX. mendea) Espainiako fisikaria da, Madrilgo Complutense Unibertsitateko katedraduna Fisika Atomikoan, Molekularrean eta Nuklearrean.

Biografia
---------

Fisika Zientzietako lizentziatura eta Fisikako doktoretza egin zituen Madrilgo Complutense Unibertsitatean. Victoria Fonsecak doktoratu ondoko ikerketa-lanak egin zituen Municheko Fisika eta Astrofisikako Max Planck Institutuan, Eckart Lorentz-en zuzendaritzapean.

Lan ibilbidea
-------------

Energia Handien Fisikan lan egin du Cornellgo Unibertsitateko (AEB) CESR talka elektroi-positroiaren biltegiratze-eraztunean, quarks b egoera lotuen egoerak aurkitzen lan eginez. Ondoren, 1984an Madrilgo Complutense Unibertsitatera itzuli zen irakasle titular gisa, eta 1987an Espainian Goi Mailako Energien Astrofisikan lehen ikerketa-taldea sortu zuen, lurreko detektagailuekin energia handiko gamma erradiazio kosmikoa neurtzeko.

*High Energy Gamma Ray Astronomy* (HEGRA) proiektuan parte hartu zuen, lehen talde espainiarra izan zen, eta, gero, MAGIC lankidetzan parte hartzen jarraitu zuen. Taldearen instrumentazioa La Palma, Tenerife, Roque de los Muchachos behatokian dago. 1987tik Espainiako Fisikako Errege Elkarteko kidea da. Fisika Teorikoaren eta Energia Handien talde espezializatuko lehendakaria da.

Bederatzi urtez Fisika Puruaren eta Aplikatuaren Nazioarteko Batasuneko (IUPAP) Astrofisikako Cl9 batzordeko kide izan da. Hiru urtez IUPAPeko izpi kosmikoen C4 batzordeko kidea izan da. MAGIC nazioarteko lankidetzaren "Collaboration Board"eko lehendakaria izan da, zeinek 17 m-ko diametroko Cherenkov argi atmosferikoaren bi teleskopio ditu operazioan. Cherenkov Telescope Array (CTA) nazioarteko partzuergoko kidea ere bada.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Página institucional UCM.* .
2. ↑    *Tesis Doctoral Victoria Fonseca González.* .
3. ↑   «The CESR storage ring» *www.classe.cornell.edu*.
4. ↑    *Publicaciones Publons.* .
5. ↑    *GRUPO ESPECIALIZADO DE FÍSICA DE LAS ALTAS ENERGÍAS (GEFAE).* .
6. ↑    *Superando los límites: Descubrimiento de fotones de muy alta emergía provenientes de un brote de rayos gamma.* .
7. ↑    *CTA authors.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q64639621
* **Identifikadoreak**
* ORCID: 0000-0003-2235-0725
* ResearcherID: E-8093-2019
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 1781522

 |

* Wd Datuak: Q64639621
Greziar mitologian, **Pierideak**, hasiera batean behintzat, Mazedonia eta Evipeko errege zen Pieroren alabak ziren. Bederatzi dontzeila gazte ziren, musika, kantua eta olerkaritzarako dohain berezi bat zutela uste zutelako oso harro zeudenak. Hain harro zeuden euren dohainaz, Tesalia eta Greziaren zati bat zeharkatzea erabaki zutela, Helikon mendira iritsi arte, Musei erronka botatzeko, eta, honela, hauen kantuko nagusitasuna leihatzeko. "*Garaitzen bazaituztegu, Parnaso eta Hipokreneren ibar loratuak utziko dizkiguzue, garaitzen bagaituzue, Mazedoniako haranak emango dizkizuegu eta babes bat bilatuko dugu Traziako mendi elurtuetan*" izan zen Pierideek musei esan zietena, eta Musek erronka onartu zuten.

Pierideek euren kantua hasi zuten, hitzneurtu luze eta monotonoekin Zeus eta Erraldoien arteko borroka ospatuz, honela, neurriz gaindiko gorespenak emanez Lurraren semeen suhartasunari. Euren kantua, bizirik gabe irtetzen zitzaien, kolorerik gabe, bat etortzerik gabe. Kaliope musa izan zen erantzuteaz arduratu zena, eta, unean bertan, jainkoen botere amaigabeari eta Unibertsoaren jaunari, putz egite batekin sorrera guztiari bizia ematen diona eta begirada batekin izaki guztiak ezerezera gutxitzen dituenari ereserki bat egin zuen. Ondoren, Demeterren istorioa eta honen munduan noraezean ibiltzearen istorioa kantatu zuen, bere ama ardura, bere beldurra, bere itxaropena eta beragandik jasotzen ditugun onura ugariak, bere ohorez altxatako horrenbeste tenpluren duin egin zutena...

Kantua amaitu bezain laster, Parnasoko lamiek, epaile bezala egin behar izan zutenak, garaipena Musei eman zien. Une horretan, Pieroren alabak, gogor kexuka aritu ziren, euren arerioei erasoz, baina, une horretan, euren gorputzak luma beltz eta zuriz estali ziren eta mikatan bihurtuak geratu ziren, ondoren, hurbileko zuhaitzen adarretan pausatzera joanez. Forma berri honetan ere, euren betiko izaera mantentzen zuten, ahoberoak izateari dagokionez.

Nikandro olerkariak, dontzeila hauen izenak eskaintzen ditu: *Kolinbade, Iinge, Zenkride, Zisa, Klaoris, Akalantide, Nesa, Pipo eta Drakontide*. Pausaniasek, hala ere, Pierideek musen izen berberak zituztela dio, musei ematen zaizkien semeak, Pierideen semeak izateraino.

Atenastarrek, olerkaritzazale porrokatuak, Musen ohorez, aldare aberatsak altxatu zituzten. Erroman hiru tenplu sagaratu zitzaizkien, eta, horietako batean, Musak, Kamenak edo Kantorak izenekin aipatuak ziren, euren ereserkietan, jainko eta heroien balentriak ospatzen zituztelako. Gaur egun, olerkariek, bereziki latindarrek, Musei Pieride deitzen diete, Piero mendian jaio izanagatik zein Pieroren alaben aurka garaipena lortu izanagatik.

Erreferentziak
--------------

* Metamorfosiak Ovidio: V. atala 294-317 eta 663-678
* Antonio Liberalek Metamorfosiak liburuko IX. atalean eginiko Kolofongo Nikandroren testu bilketa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3078974

 |

* Wd Datuak: Q3078974
**Victoria Malinowska** margolaria izan zen. Ez dabo berari buruz datu askorik. Dakigun gauza bakarra Errusian jaio zela eta gutxira haren herrialdetik ihes egin behar izan zuela.

Bizitza
-------

Bere aita soldadu errusiarra zen eta horregatik Victoria Malinowska errusiarra zen. Gaztea zenean, Krimeara egin zuen bidaia bat eta Siberian zegoenean, hainbat museo bisitatu zituen; adibidez, Varsoviako museoa, San Petersburgokoa eta Berlingoan. 1912an Parisera joan zen bizitzera eta han Ignacio Zuloaga ezagutu zuen. Lehenengo Mundu Gerra zela eta Espainiara emigratu behar izan zuen bere ama eta ahizparekin.

Ibilbide artistikoaren hasiera
------------------------------

Behin Espainian, Pradoko museoko artista handienak aztertu zituen. Berehala sartu zen gizarte- altuan eta harreman handia izan zuen gizarte aberatseko jendearekin. **Victoria Malinowska** 1917an bere estudioan eman zuen bere lehenengo festa artistikoa Andrés Segovia eta Zubiaurreren emaztearen laguntzarekin antolatu zuen festa. Jende oso garrantzitsua joan zen festa horretara.

Obrak eta erakusketa
--------------------

1918ko ekainean erakusketa bat egin zuen Bellas Artesen. Donostiako, Biarritzeko eta Madrileko paisaiak, bodegoiak eta erretratuak erakustsi zituen.  Valentín Zubiaurrek erretratatzen du.

Hiru hilabete pasa ondoren, Salonen erakusketa bat egin zuen eta Euskal Herriaren hainbat paisaiari buruz. Pilar Zubiaurre gailentzen.

1925eko abenduan bere lanen erakusketa bat aurkeztu zuen Arte Modernoko Museoan. Bertan, Poloniako enbaxadorea, nobleziako pertsonaiak eta Moreno Carbonero eta Valentín de Zubiaurre margolariak izan ziren.

1926an Un retrato lanarekin parte hartu zuen Arte Ederren Erakusketa Nazionalean, baina handik gutxira margolariari buruzko berriak izateari utzi zioten.

Bibliografia
------------
**Peña de Francia**, 1728 metroko garaiera duen mendi bat da, Espainian, Gaztela eta Leon erkidegoan eta Salamancako probintzian dagoena. Erdialdeko Sistemaren zati den Sierra de Francia mendilerroko mendirik garaienetako bat da.

Toponimia
---------

Francia toponimoa, antza denez, garai batean, XI. mendean, lur hauetan egin ziren frantsesen birpopulazioen ondorioa da. Horren ondorioz Francia toponimo ugari gelditu dira lurraldean, baita ere abizen frantses batzuk. Kondairan jatorri horren aztarnak gelditu dira. Esaterako, nahiz eta asko beranduagoko izan, Andre Mariaren irudia jatorri horren ikasle batek aurkitu omen zuen, Simon Vela, 1434an.

Geografia
---------

Peña de Francia, El Cabaco herriaren lurraldean dago, non erromatar finkapen bat eta antzinako urre meatzeak izan ziren Las Cavenes ere aurkitzen diren. Urrea, inguru guztiko apaindura tipikoan aurki daiteke. Bere tontorretik, iparralderantz, Campo Charro deritzon lautada guztia ikus daiteke, ekialderantz, Tamameseko Mendilerroa, eta Gabriel eta Galanen uharka hegoalderantz, mendilerro beraren gainontzeko mendiez gain. Mendia iparraldetik inguratuz, azken hamarkada honetan, interes turistiko landatarreko gune bihurtu diren herriak daude, La Alberca kasu.

Landaredia
----------

Landaredia alturarekin aldatzen doa:

* Beheko aldean ariztiak, *Quercus pyrenaica*, eta pinudiak, pino silvestre, ditugu. Suteak direla eta, zuhaitz gehienak berbasotzearen ondoriozkoak dira. Beste espeziak , *Erica arborea* eta *Erica australis* dira. Garoak ugariak dira.
* Erdi mailan sasiak aurkitzen ditugu: *Cytisus oromediterraneus*, *Echinospartum* eta *Pterospartum tridentatum*.
* Goikaldea, tontorretik gertu, ia landaretzarik gabe dago, harrizkoa baita.

Fauna
-----

Espezie ikusgarrienak hegazti harrapariak eta Piriniotar basahuntzak dira.

Erlijioa
--------

Gailurrean Santutegiaren gune arkitektonikoa dago. Bere birjina beltza oso ezaguna da eta oso gurtua Salamanca probintzia osoan. Neguan, ia ez dago bertara iristeko modurik, elurraren ondorioz. Turista ugari joaten dira bertara udako hilabeteetan, horietako asko erromes kristauak. Santutegiaz gain, ostatu bat, fraideen komentu bat eta telekomunikazioen errepikagailu bat ere baditu.

Iruditegia
----------

* Campo Charroren ikuspegia.Campo Charroren ikuspegia.
* Andre Maria beltz kolorekoa da.Andre Maria beltz kolorekoa da.
* Neguan ez da erraza igotzea.Neguan ez da erraza igotzea.
* Aitza El Cabacotik ikusita.Aitza El Cabacotik ikusita.
* Goiko aldean landaredia eskasa da.Goiko aldean landaredia eskasa da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. 1 2
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2438981
* Commonscat Multimedia: Peña de Francia

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2438981
* Commonscat Multimedia: Peña de Francia
**Vanessa-Mae Vanakorn Nicholson**, **Vanessa Mae** bezala ezaguna (txinera tradizionalez: 陈美; pinyinez: *Chén měi*); (Singapur, 1978ko urriaren 27a - ) musika klasikoa jotzen duen biolinista da. Famatua egin da hainbat motatako musika nahasten dituelako, pop, jazz, techno... eta beste hainbat musika mota, musika klasikoarekin konbinatzen ditu. Nazioarteko ospea eman zion pieza "The Violin Payer" izan zen. (1994).

Biografia
---------

### Lehenengo urteak

Bere ama abokatua eta pianista txinatarra da, Pamela Soei Luang Tan deitutakoa. Bere aita, hoteleko enpresari thailandiarra da, Vorapong Vanakorn deitutakoa. Vanessa Maek *Chen Mei Vanakorn* izena zeukan jaiotze izen bezala.

### Hasierak

Musika entzun zuen lehen aldia, pianoaz aparte, Singapurreko lorategi batean izan zen. Bere gurasoak dibortziatu eta gero, 4 urte zituenean bere amarekin eta senar berriarekin Londresera bizitzera joan zen.

Kensingtonen etxean egon zenean, Grahan Nicholson izeneko gizon batek Vanessa adoptatu zuen eta bere abizena eman zion. Jaio zenetik 5 urtetara, pianoa bakarrik jotzeko gai zen, baina bere aitaordeak biolin eta dantza klasiko klaseetara apuntatu zuen. Nicholson, abokatua izateaz aparte, biolinista ere bazen, eta bere alabak biolina jotzea nahi zuen. Horrela hasi egin zen Vanessak biolina jotzen, nahiz eta eskolan biolina jotzea joko bat bezala hartu.

Francis Holland eskolan ikasi zuen eta kontzertuetan eta operetan bere gurasoekin parte hartu zuen. Bere teknika hobetzeko gurasoek Txina Zentraleko Kontserbatoriora eraman zuten, eta Pekinen biolineko klaseak jaso zituen Sr. Lin Yao Ji. irakaslearekin.

Gainera, mandarinera ikasi zuen eta lan batzuk egin zituen Londreseko eskolarako. 10 urte zituenean, gurasoek oso garestia zen biolina bat erosi zioten Giuseppe Guadagnini italiar luthierrak fabrikatutakoa, 1761an.

Beste aldetik, bere lehen kontzertua bakarlari bezala Londreseko Orkestra Filarmonikoan izan zuen hamaika urte zituenenean, Royal College of Musikeko zuzendariak bere talentua ikusita, Vanessari Félix Andrievsky irakaslearekin klaseak hartzea lortu zuen. 1991an, 12 urterekin, nazioarteko bira bat hasi zuen "London Mozart Players" taldearekin, "Mozart Bicentennial Tour" izenekoa. Horretaz aparte, 3 grabaketak egin zituen: "Violin", "Kids Classics" eta "Tchaikovsky & Beethoven violin Concertos".

Bere amak Vanessa ordezkatu zuen (1999 urteraino) manager, produktorea, pianista laguntzaile eta aholkuari bezala. 1992an, 14 urterekin, Royal College of Music-en amaitu zituen ikasketak eta bi urte geroago, 16 urterekin, EMI Music diskoetxearekin kontratu bat sinatu zuen musika klasikoa eta musika pop nahasita jotzeko.
**Turin I.a**, Tolkienen legendariumean eta Eraztunen Jauna bere eleberri ospetsuko eranskinetan, Gondorreko seigarren Seneskal Erregeordea izan zen. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2165ean jaioa, Hurin I.aren semea da. Bere izena, sindarinez, "Garailea" bezala itzul daiteke.

Turin I.a, Zaintzapeko Bakea deritzon garaian gobernatu zuen bosgarren seneskala izan zen. Bere aitaren oinordeko bihurtu zen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2244an eta Gondor, 34 urtez gobernatu zuen. 2278an hil zen.

Turin, Hurinen hirugarren semea zen, eta kasu bitxi bat da Gondorren historian, bi aldiz ezkondu baitzen, eta, bigarrenarekin, eta jada oso aguretua, seme bat izan zuen, Hador Gondorrekoa, bere oinordekoa izan zena.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Hurin I.a** | **Gondorreko Seneskal Erregeordea**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2244tik 2278 arte | Ondorengoa**Hador Gondorrekoa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4001317

 |

* Wd Datuak: Q4001317
**Vanessa Mendoza Cortés** (Andorra, 1980) psikologoa eta giza eskubideen aldeko aktibista, batez ere emakumeen eskubideak, aborto eskubidea eta LGBT taldearen eskubidek defendatzen ditu. Stop Violències elkarte feministaren lehendakaria da.

Ibilbide politikoa
------------------

### LGTB eskubideak

2019an, Vanessa Mendozak, bere elkartetik, lehen Andorra Pride bultzatu zuen.

### Aborto eskubidea

2019ko urrian Genevako Nazio Batuen emakumearen aurkako bereizkeria ezabatzeko batzordearen aurrean (CEDAW batzordea) Andorrako Gobernuaren abortatzeko debekua emakumeen eskubideen urraketa zela salatu zuen. Adierazpen horrengatik, 2020an, Gobernuak, Xavier Espot buru zuela, Fiskaltzaren aurrean salatu zuen Mendoza. Gobernuak kalumniak, difamazioa eta Andorrako erakundeen ospearen aurkako erasoa leporatu zizkion, 30.000 euroko isunarekin. 2020ko abenduaren 2an, Mendozaren abokatuak karguak kentzeko eskatu zuen formalki, baina ukatu egin zitzaion. 2021eko otsailaren 16an, Amnistia Internazionalak Vanessa Mendozari lagundu zion, eta giza eskubideen defentsa-ekintzengatik kriminalizazioarekiko kezka handia agertu zuen. Karguak kentzeko eskatzeaz gain, Andorrako gobernuari eskatu zioten:

> Neurriak hartzeko, Vanessa Mendoza eta giza eskubideen aldeko beste pertsona batzuek beren legezko lana errepresaliarik eta larderiarik gabe egin ahal izan dezaten.
> 
>

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Vanessa M. Cortés: 'Andorra és una teocràcia, no una democràcia'.* .
2. ↑   Garnica, Clara.  (2019-05-16). *Andorra "tracta com a malalts mentals" les persones trans.* .
3. 1 2 3    *Vanessa Mendoza reclama a la Fiscalia andorrana que arxivi el seu cas perquè "pensar diferent és un dret".*  2021-02-17.
4. ↑    *Criminalisation against Stop Violències | Front Line Defenders.*  2021-08-21.
5. ↑   Vella, Redacció, Andorra la.  (2021-02-16). *Amnistia Internacional demana que es retirin els càrrecs contra Vanessa Mendoza.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108179004
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 1165746387853930622

 |

* Wd Datuak: Q108179004
Ulstergo Boluntarioak 1914an.
**Ulstergo Boluntarioak**, ingelesez: *Ulster Volunteers*, 1912an Irlandako Ulster probintzian sortutako milizia unionista bat da. Egoitza nagusia Belfast hirian zuen. 100.000 kide izatera iritsi ziren.

Sorreraren arrazoia Britainiar Gobernuak Irlandari nolabaiteko autogobernu edo burujabetza eman zekioken Home Rule eskuduntzaren blokeoa lortzea zen, uhartean gehiengoa ziren katolikoen eta Dublin hirian egoitza izango luken legebiltzar batek gobernatuak izateaz beldur baitziren.

1913an milizia hauek **Ulstergo Boluntarioen Indarra** edota **UVF** (Ulster Volunteer Force) talde armatuan antolatu ziren.

1914an irlandar nazionalistek Home Rule eskuduntzaren ematea ziurtatu, talde armatu unionista honi aurre egin eta beren buruak defendatzearren Irlandar Boluntarioak talde armatua sortu zuten. Ulstergo Boluntarioek kontrabando bidez 25 fusil eskuratu zituzten.

1921eko Anglo-irlandar ituna, uhartearen banaketa eta Irlandako Estatu Askea eta Ipar Irlandaren sorrerarekin batera, Ulstergo Boluntarioen kideak orduan sortutako Ulstergo Polizia Berezian sartu ziren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q935581
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 155226452
* LCCN: nr97009633

 |

* Wd Datuak: Q935581
**Pennington konderria** (ingelesez: *Pennington County*) Hego Dakotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua (Hego Dakota) da. 2010eko zentsuaren arabera 100.948 biztanle zituen, Pennington kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Pennington konderriak 7.211,21 kilometro koadro ditu. Horietatik 19,97 ura dira. Beste 7.191,24 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 14 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 100.948 pertsonetatik 86.482 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 4.044 dira. 1.013 beltzak edo afroamerikarrak. 9.042 amerikar natiboak ziren eta 76 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.041 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 71 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 3.223 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q495257
* Commonscat Multimedia: Pennington County, South Dakota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139567102
* LCCN: n81110751
* **Lekuak**
* OSM: 1739842
* TGN: 2001821

 |

* Wd Datuak: Q495257
* Commonscat Multimedia: Pennington County, South Dakota
*Urano* eskultura.
***Urano*** Pablo Gargallo zaragozarrak egin zuen azkenetariko eskultura da, 1933an, hil baino urte lehenago.

Historia
--------

Eskultura honen historia interesgarria da ezen lanaren prozesua zehaztasun handiez ezagutzen baita eta artistaren prozesu sortzailea ederki erakusten baitigu.

1930ean, Gargallok egun gordetzen den lehenengo zirriborroa prestatu zuen; han neska dantzari bat zaldiz ikus daiteke. Bi urtez geroago brontzez, *Caballito de circo* (Zirku-zalditxoa) izenburuz, eskultura txiki bat prestatu zuen. Eskultura horretan, zirriborroarekin konparatuta, aldaketa batzuk ikusten ziren: neska gizona bihurtu zuen eta oraingoan biluzik zegoen; aldi berean zirkuari erreferentzia eginez, pilota bat gehitu zion zeren eta hasierako dantzariaren zirkuko arropa desagertu baitzen. Hasierako marrazkiak, bestetik, neskaren gonan uhindura batzuk erakusten zituen; bertsio berri honetan uhindurak irudiaren oinarrian jarri zituen. Artistaren bizitzaren azkeneko hilabeteetan honek irudia lantzen jarraitu zuen. Aldaketa berriek zentzu mitologikoa zuten: zaldiari bi hegal jarri zizkion, Pegaso moduan, beheko uhindurak hodeiez bihurtu zituen eta pilota astrolabio batez trukatu zuen. Horrela eskulturak beste esanahi oso desberdina hartu zuen.

Jatorrizko eskultura igeltsuz egin zuen. Ondoren, brontzez kopia desberdinak egin ziren. Horietako bat Bartzelonako Hiriaren Etxean gordetzen da. Kopia horren inaugurazio 1990ean, artistaren alabaren presentziaz, Pierrette Gargallo.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6157296

 |

* Wd Datuak: Q6157296
Belfast hirian dagoen Ama Erreginaren aldeko horma-irudi loialista bat ikusgai.
**Ulstergo loialismoa** Ipar Irlandako ideologia edo pentsakera nazionalista bat da. Loialismo izendapenak Irlandako Batasunaren aurkako jarrera izendatzen du. Loialismoaren jarraitzaileak gehienbat Ipar Irlandan jaiotako protestanteak dira, eskualde hau berez Ulster probintziako bederatzi konderrietako sei konderriz osatuta dagoelarik, gainontzeko hiru konderriak Irlandako Errepublikan daudelarik.

Loialismoa ingelesezko *loyal* eta *loyalism* hitzetatik dator, euskaraz leial eta leialtasuna, hots, Erresuma Batuko koroa eta errege-erreginei loial izatea esan nahi du.

Iturri batzuen arabera, loialismoa oraindik handiagoa den ideologia edo pentsakera baten barnean dago: Unionismoa, azken hau Ipar Irlandako ideologia edo pentsakera politiko nagusia da, bertako biztanleriaren zati handiena haren aldekoa baita. Batzuen arabera loialismoa langile mailan emango litzateke eta unionismoak ez bezala ekintza armatuak burutu nahiz bortizkeria erabiltzeko joera handiago luke. Aldiz, beste batzuen arabera bi ideologia hauen arteko ezberdintasuna ez dago hainen garbi, loalismoak Ipar Irlandako protestanteek estatu edo aberri independiente bat izateko asmoaren islada litzateke: Ulster, Irlanda nahiz Erresuma Batutik kanpora.

Erakunde armatu loialistak
--------------------------

* Ulsterko Boluntarioen Indarra
* Ulsterren Defentsarako Elkartea
* Loialista Boluntarioen Indarra
* Esku Gorriaren Defendatzaileak

Ikus gainera
------------

* Unionismo
* Orangismo

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2394819

 |

* Wd Datuak: Q2394819