recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Franz Karl Reichelt** (Wegstädtl, Austria-Hungariako Inperioa, 1878ko urriaren 16a - Paris, 1912ko otsailaren 4a), eta **Henry François Reichelt** bezala ere ezaguna, franko-austriar jostuna izan zen.

Bere asmakizuna
---------------

1900ean Parisen errotu zen eta 1911n frantziar nazionalitatea lortu zuen. Frantzian ospe handiko jostuna zen Reichelt, Leonardo da Vinciren diseinuei jarraiki, eta aurreko saiakera batzuk huts egin ondoren, leku batetik salto egin eta astiro-astiro lurrera jaistea ahalbidetuko zion paraxut antzeko bat asmatu zuenean.

Bere asmakizuna frogatzeko, lehenbizi, Eiffel dorrearen gainetik, garai hartan munduko egiturarik altuenetik, jaurti zuen panpina erabili zuen. Panpinak lurra jo zuen, baina Reicheltek argudiatu zuen panpina bat izateagatik ez zuela besoak irekitzeko aukerarik.

Orduan, berak asmakizuna probatzea erabaki zuen. Eiffel dorreko agintariek ukatu egin zioten, Reicheltek Poliziaren baimen berezia behar zuela esanez. Bitxiki, Poliziak baimen hori eman zuen, baina, lehenago, Eiffel dorreko agintariek inolako erantzukizunik gabe uzten zieten agiri bat sinatu arazi zioten, asmakizunak huts egiten bazuen.

Heriotza
--------

1912ko otsailaren 4an, goizez, hainbat ikusle eta polizia-agente zeuden bilduta dorrearen oinean. Gainera, gutxienez bi kamera erabiliz filmatzeko ekipo bat prest zegoen.

Reichelt, goitik behera, zalantzak izan zituen salto egin baino lehen. Azkenean egin zuen. Bortizki erori zen, eta zulo handi bat utzi zuen lurrean.

Joko bat, antzezlan bat eta bere bizitza kontatzen duen film labur bat inspiratu zituen Reicheltek.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112070
* Commonscat Multimedia: Franz Reichelt

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 16145193346670461081
* GND: 108050513X

 |

* Wd Datuak: Q112070
* Commonscat Multimedia: Franz Reichelt
**Orti Gartzeitz Caxal** —*Fortun Gartzez Caxal* izen-deiturez ere ezaguna— XII. mendeko nafar noblea izan zen,. Alfontso I.a *Borrokalaria*ren maiordomo eta 1113 eta 1134 artean Naiarako tenente izan zen. Didako I.a Lopitz Harokoa ordezkatu zuen Naiaran,, Didako Urraka Gaztelakoaren alde borrokatu zelako Candespinako guduan.

Bere jatorria erabat ezezaguna da eta agirietan lehendabizikoz 1110. urtean agertu zen. Orduan, Alfontso I.aren kurian zegoen eta Artaxoako San Saturnino elizaren jabetzari buruz Petri Rodezkoa Iruñeko gotzain eta San Zerningo kanonigoen arteko auzian bitartekaritza lanak egin zituen.

Toda ezkondu zuen eta seme bat izan zuen: Gartzea Caxal, musulmanen aurkako gudu batean, ziur asko Mequinenzako setioan, hil zena. Bere semearen heriotza zela eta, biek agiri bat sinatu zuten. Agirian Jerusalemera erromes joango zirela eta bere ondasunak Elizari emango zizkiotela (Zaragozakoak Ostalariei, Tudela eta Fontellaskoak Tenplukoei, Tarazonakoak Belengo Andre Mariakoei, Novillas eta Corteskoak Hilobi Santuaren kanonikoei) zioten.

Naiarako tenentziaz (1113-1134) gain, beste batzuk ere izan zituen: Grañóngoa (1116-1120), Viguerakoa (1116-1134), Darocakoa (1124-1134), Ullgoa (1135) eta Cutandakoa (1138). Bere lanak ezkertzeko erregeak lurrak eman zizkion Ebroko haranean.

Alfontso *Borrokalaria* 1134an hil zenean, Vadoluengoko ituna bultzatu zuen. Ramiro II.a Aragoikoaren alde egin zuen eta Gartzia V.a Ramiritzen gudarosteak harrapatu zutenenean, Leireko monasterioaren altxorrari eskatu behar izan zituen bahisaria ordaintzeko.

1141ean bere ondasunak Clunyko abadiari eman zizkion.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Orti: Latineko *Fortunius* (*Fortuna* teonimotik) izenaren euskal aldaera, erdarazko *Fortun, Fortuin, Fortuño* eta *Ortuño*-ren kidea.»  
 Iturria: «Orti», in Euskaltzaindia: *Euskal Onomastikaren Datutegia*.
2. ↑   Ubieto Arteta, Antonio.  (1981). *Historia de Aragón. La formación territorial.*  1 Zaragoza: Anubar ediciones, 183 or. ISBN 84-7013-181-8..
3. ↑   Fortún Pérez de Ciriza, Luis Javier.  (1993). *El Reino de Pamplona y la Cristiandad Occidental.*  in: *Historia Ilustrada de Navarra*. Iruñea: Diario de Navarra ISBN 84-604-7413-5..
4. ↑   Estepa Díez, Carlos.  (2006). «Frontera, nobleza y señoríos en Castilla: el señorío de Molina (siglos XII–XIII)» *Studia historica: Historia medieval* 24 (21): 30..
5. ↑   Lema Pueyo, José Ángel.  (2008). *Alfonso I el Batallador, rey de Aragón y Pamplona (1104-1134).*  Gijón: Trea, 99 or. ISBN 978-84-9704-399-1..
6. 1 2   Stalls, William C..  (1992). «The Written Word in the Aragonese *Reconquista*» *Anuario de Estudios Medievales* 22: 13..
7. ↑   Ubieto Arteta, Antonio.  (1987). *Creación y desarrollo de la Corona de Aragón.*  Zaragoza: Anubar, 75 or. ISBN 84-7013-227-X..
8. ↑   Fortún Pérez de Ciriza, Luis Javier.  (2000). «La quiebra de la soberanía navarra en Alava, Guipúzcoa y el Duranguesado (1199–1200)» *Eusko Ikaskuntzen Nazioarteko Aldizkaria* 45 (2): 441..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q594350
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q594350
*Inocybe hystrix*

Sinonimoa: *Agaricus hystris*

Beste *Inocybe* askok bezala, Muskarina kantitate arriskutsuak ditu eta ez da kontsumitu behar.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 40 mm arteko diametrokoa, subglobosoa, gero ganbila eta, azkenik zabaldua; ertz inkurbatua luzaroan, zorrotza, marroi koloreko fibrila finekin; kapelaren azala ezkata dentso tentez erabat estalia, batez ere diskoan, arre-marroi kolorekoa, arre-okre kolorekoa, ertzerantz argiagoa.

**Orriak:** Ez oso estu, adnatuak, lehenbizi zurixkak, gero marroi zurbiletik hurraren-marroira doan kolorekoak, ertz ziliatua eta zurixka.

**Hanka:** 65 mm arteko garaierakoa eta 8 mm arteko diametrokoa, zilindrikoa, pixka bat loditua oinarrirantz, betea, barnehutsa helduaroan, marroi ilun koloreko ezkata trinko eta tentez estalitako gainazala, hondo argiagoaren gainean, eraztun-itxurako eremu batekin goialdean,

**Haragia:** Mehea, zurixka, usain desatseginekoa eta zapore gozokoa baina desatsegina.

**Etimologia:** *Inocybe* terminoa, muskulua, nerbioa, zuntza esan nahi duen, "is inós" hitzetik eta burua, esan nahi duen "cybe" hitzetik dator, hau da, zuntzezko kapela.

Toxikotasuna
------------

Toxikoa.

### Nahasketa arriskua

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Hostozabalen eta koniferoen basoetan, lurzoru karedunetan. Urria.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 238 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  Sociedad micológica Barakaldo. Investigación y divulgación de la micologia.
**Silikatoa** silizioa anioi moduan duen konposatu kimikoa da. Silikatoen gehiengoa oxidoak dira, baina hexafluorosilikatoak ([SiF6]2−) eta beste anioiak sartzen dira. Silikatoak, silikato mineralak barne, anioi silikatoz osatuta daude, eta horien karga katioi ezberdinek orekatzen dute.

Silikato mineralak, funtsean, osatuta daude: oxigenoa duten talde tetraedrikoz, atomo bana tetraedroaren lau erpinetako bakoitzean eta silizioz (atomo bana tetraedro bakoitzaren erdian), denak elkarren artean zuzenean edo beste elementu batzuen katioiz osaturiko mineralez. Beraz, talde horretako mineral guztiak silizioz eta oxigenoz osatuta daude. Egiazki silizio silikatoak dira, **SiO ₄**. Lurrazalaren % 75 baino gehiago osatzen dute, eta arroken osagai garrantzitsuenak dira. Asko eratzen dituzte, hala nola basaltoa, granitoa eta buztina. Silikatoen eta kuartzoen batuketak lurrazalaren zati ezagunaren % 95 osatzen dute.

Silikatoen taldeko mineral batzuk hauek dra: ortosa, kuartzoa (SiO2), plagioklasa, moskovita, babingtonita, augita (CaMg[Si2O6]), talkoa (Mg3[(OH)2 Si₄O10]), feldespatoa (SiO2) + Al2O3 + KNaO), aktinolita edo danburita.

Silikato motak
--------------

Haien egituraren arabera, silikatoen barruan dauden azpitaldeak ortosilikatoak edo nesosilikatoak dira (olibinoa edo topazia bezalako mineralak barne hartzen dituztenak), ziklosilikatoak, filosilikatoak, inosilikatoak, sorosilikatoak eta tektosilikatoak. Silikato batzuk, ordea, ez dira bost talde horietako kide; hau da amiantoaren eta esteatitaren kasua, adibidez.

Silikatoak ere, batzuetan, dituzten elementuen arabera sailkatzen dira. Esaterako, aluminosilikatoak aluminioaren eta beste metal baten silikato bikoitzak (nesosilikatoak, zehazki) dira.

Eraketa
-------

Hein handi batean, arroka eruptiboen osagai gisa aurkitzen dira, tenperatura eta presio altuan sortuak, orokorrean bi aldagaien aldakuntza-marjina zabalekin eta urik gabeko egitura trinkoekin.

Harri metamorfikoen eraketa-baldintzetan sortzen dira silikato sorta, horietako batzuk egitura ez hain trinkoekin eta hidroxiloekin, adibidez, serpentinen eta talkoen kasuan.

Bestalde, arroka sedimentarioetan ez dago silikatoen eraketarik, haien eraldaketaren faseak baizik, gehienetan geruzadun egiturenak. Orokorrean, ur kopuru handiarekin nahasten dira, normalean buztinekin gertatzen den bezala.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   **(Katalanez)** «silicat» *L'Enciclopèdia.cat.*  Bartzelona: Grup Enciclopèdia Catalana .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7130787
* Commonscat Multimedia: Silicates

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85122503
* AAT: 300379792
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D017640

 |

* Wd Datuak: Q7130787
* Commonscat Multimedia: Silicates
**Meskita Nagusia** Tuteran zegoen meskita bat izan zen, Musa ibn Musak hala aginduta, IX. mendearen hasiera eraikia. 1121ean kristauek bereganatu eta egun, orube berean, katedrala eta plaza zaharra daude.

Lehenengo meskita epeka-epeka handituz joan zen eta X. mendean Antso Gartzezek arpilatu eta erre zuen. Al-Mundhir waliaren agindupean, zaharberritu zuten. Horretarako, Medina Azahara eta Kordobako meskitak izan zituzten izpide.

Indusketa arkeologikoak
-----------------------

1940ko hamarkadan, Tuterako Katedralaren klaustroa zaharberritzearekin batera, hego-mendebaldeko horma perimetralaren aztarnak eta alkiblarako transeptua mugatzen duen arkuteriari dagokion zutabe bat aurkitu ziren. Katedraleko Andre Mariaren Atearen ondoan ego-ekialdeko hormaren zati bat aurkitu zen, alkiblaren 3 metro eta oratorioaren ipar-ekialdeko horma perimetralaren zati bat. Horma hauek guztiak harzurizkoak dira.

1995eko Plaza Zaharreko indusketetan patioaren ipar-mendebaldeko eta ipar-ekialdeko hormen zimenduak aurkitu ziren, eta baita kontrahormak, arkupeen parte izango ziren sei zutaberen oinak, portikoaren zimendu aztarnak, putzu bat eta minatearen oinarria, zeinak oinplano karratua zuen. Indusketa horien bidez, egiaztatu ahal izan zen Meskitako patioa Katedralaren egungo perimetrotik kanpo geratzen zela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Pavón-Maldonado, B..  (1978). *Tudela, ciudad medieval: arte islámico y mudéjar.*  Madril: Instituto Hispano-Arabe de Cultura.
2. ↑   Gómez-Moreno, M..  (1945). «La Mezquita Mayor de Tudela» *Príncipe de Viana* (18): 9-27..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6012249

 |

* Wd Datuak: Q6012249


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
**Ribagorzako Konderria** (latinez: *Comitatus Ripacurtiae*; katalanez: *Comtat de Ribagorça*; aragoieraz: *Condato de Ribagorza*) Esera eta Isabena ibaien arteko lurraldeetan eta Noguera Ribagorzana ibaiaren arroan zegoen frankoen markako konderri txikia zen.

Historia
--------

Karlomagnok zuzendutako konkistan, Gilen I.a Tolosakoak Pallars eta Ribagortzako eskualdeak okupatu zituen eta *pagi* moduan bereganatu zituen. 833an Aznar Galindo, Urgell eta Cerdanyako kondeak konderriak konkistatu zituen, eta konderriak mantendu zituen 844an Fredol Tolosakoak bota arte.

872an, bertoko Ramon I.a Pallars-Ribagorzakoa baskoiak independentzia berreskuratu zuen eta inguruko estatuekin harremanetan hasi zen konderria sendotzeko: horrela 905ean Antso Gartzes bere loba Iruñeko errege izateko estatuko kolpean hartu zuen parte eta Banu Qasiekin ere harremanetan hasi zen. Horrela hasi zen Ribagortzako kondeen leinua:

* Ramon I.a Pallars-Ribagorzakoa (872–920)
* Bernardo Unifredo (920–950/955)
* Ramon II.a Ribagorzakoa (950/955–970)
* Unifredo Ribagorzakoa (970–979)
* Arnau Ribagorzakoa (979–990)
* Isarn Ribagorzakoa (990–1003)
* Tota Ribagorzakoa (1003–1011)
* Gilen Ribagorzakoa (1011–1017)

1017an kondea oinordekorik gabe hil eta 1018an Antso III.a Nagusiak konderria okupatu zuen, Munia Gaztelakoa Ramon II Ribagorzakoaren aitzakiarekin.
1035ean, Gonzalo I.a Ribagorzakoak hartu zuen. Hau hil ondoren, Ramiro I.a Aragoikoa Sobrarbe eta Aragoiko konderriekin batera Aragoiko Erresuma sortu zuen.

1322an, Jaime II.a Aragoikoak konderria bere semeari eman zion. Horrela konde berriak sortu ziren:

* Piarres IV.a Ribagorzakoa (1322–1381)
* Alfontso IV.a Ribagorzakoa (1381–1412)
* Alfontso V.a Ribagorzakoa (1412–1425)
* Alfontso VI.a Ribagorzakoa (1469–1485)
* Joanes II.a Ribagorzakoa (1485–1512)
* Alfontso VII.a Ribagorzakoa (1512–1533)
* Martin I.a Ribagorzakoa (1533–1565) eta (1573–1581)
* Joanes Alfontso I.a Ribagorzakoa (1565–1573)
* Fernando II.a Ribagorzakoa (1581–1592)
* Frantzisko I.a Ribagorzakoa (1592–1598)

Filipe II.a erregea zela, guda zibila hasi zen bertokoek erregearen menpe eta ez jaunen menpe egon nahi zutelako. Guda bukatu eta erregeak konderria desegin zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *154. araua: Europako eskualde historiko-politiko nagusiak.*  euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2020-1-23).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1297894
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 10821

 |

* Wd Datuak: Q1297894
*Artikulu hau Saturno planetaren sateliteari buruzkoa da; Greziar mitologiako titanidea gaitzat duena beste hau da: «Rea»*

  

**Rea**, edo **Saturno V**, Saturno planetaren satelite naturaletariko bat da, Titanen ondoren handiena.

Ezaugarri fisikoak
------------------

Reak dentsitate txikia du (1,233 kg⋅m-³). Horrenbestez, konposizio hau duela uste da: % 75 ur-izotza, eta % 25 arrokak. Hasieran pentsatu zen arrokazko nukleoa izango zuela, baina Cassini zundak egindako inertzia-momentuaren neurketek adierazten dute barnealdea homogeneoa izango dela (eta, beharbada, erdialdean izotza konprimituta egongo dela).

Dione satelitean gertatzen den bezala, atzeko eta aurreko hemisferioak desberdinak dira, eta horrek pentsarazten du bi sateliteen historia eta konposizioa antzekoak direla. Rearen gainazaleko tenperatura -174 °C da eguzkitan, eta -200 °C-tik -220 °C-ra bitartekoa itzaletan.

Gainazala kraterrez josita dago, eta eskualde batean 40 km-tik gorako diametroko kraterrak daude.

2008ko martxoaren 6an Cassini zundak bidalitako datuek adierazten zuten materia-disko batek orbitatzen zuela Rea, hau da, eraztunak dituela. Eraztuna osatzen duten hondakinak satelitea baino dentsoagoak dira.

Aurkikuntza
-----------

Giovanni Domenico Cassinik aurkitu zuen 1672ko abenduaren 23an.

Izendapena
----------

Cassinik aurkitu zituen Saturnoren lau sateliteei (Japeto, Tetis, Dione eta Rea) *Sidera Lodoicea* ("Luisen izarrak") izena eman zien, Luis XIV.a Frantziakoaren omenez. Gaur egungo izenak John Herschelek iradoki zituen 1847an. Rea Kronosen emaztea zen (mitologia grekoan, Kronos jainkoa Saturnoren baliokidea da).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15050
* Commonscat Multimedia: Rhea (moon)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 244200593
* GND: 4276699-0
* LCCN: sh2007003334
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 7031584

 |

* Wd Datuak: Q15050
* Commonscat Multimedia: Rhea (moon)


| Saturno |
| --- |
| **Saturnoren sateliteak**Pan · Dafne · Atlas · Prometeo · Pandora · Epimeteo · Jano · Mimas · Methone · Pallene · Entzelado · Telesto · Tetis · Kalipso · Helena · Dione · Polideuzes · Rea · Titan · Hiperion · Japeto · Kiviuq · Ijiraq · Febe · Paaliaq · Skathi · Albiorix · Erriapo · Siarnaq · Tarvos · Mundilfari · Narvi · Suttungr · 

**Saturnoren eraztunak**A · B · C · D · F · G · Encke banaketa · Cassini banaketa |
**Königsbergeko gaztelua** (alemanez: *Königsberger Schloss*, errusieraz: Кёнигсбергский замок, translit.: *Konigsbergskiy zamok*) Prusiako Königsberg hirian zegoen gaztelu bat izan zen. 1945 arte, katedralarekin batera, hiriko ikurretako bat izan zen, Ekialdeko Prusiako antzinako hiriburua eta gaur egungo errusiar Kaliningrad bilakatuko zena. 1944an Bigarren Mundu Gerran aliatuek Königsberg bonbardatu ondoren, gaztelua oso kaltetua geratu zen, azkenean 1960ko hamarkadan eraitsia izan zelarik.

Historia
--------

Ordena Teutonikoko zaldunek 1255ean eremua konkistatu zutenean, Kneiphof gotorlekua Königsberg berrizendatu zuten eta, aldi berean Ordensburg gaztelu berri bat eraiki zuten, XVI eta XVIII. mendeetan handitu eta aldatuko zutena. Gaztelua Ordenako Maisu Handiaren egoitza bilakatuko zen eta gero prusiar agintariena.

1701ean, Frederiko I.a gazteluko elizan Prusiako errege bezala koroatu zuten, 1861ean baita Gilen I.a ere, hamar urte beranduago Alemaniar Inperioko lehen kaiser izatera pasa zena.

Alemaniar Inperioaren eta Weimarko Errepublikaren garaian, gazteluak museo probintziala eta pintura bilduma bat hartu zituen. Beste ondasun batzuen artean, Prusia-Sammlung (Prusia Bilduma) bildumako 240.000 aztarna arkeologiko, Estatuko eta Unibertsitate Liburutegiko bilduma bat XVI. mendeko Zilarrezko Liburutegi (*Silberbibliothek*) famatuarekin, baita Lovis Corinth margolariaren zenbait koadro ere. Mundu Gerran errusiarrei kendutako arte-lan asko ere izan zituen, tartean Anbarreko Kabinetearen zati batzuk. Bere Moskutar Aretoa (*Moskowitersaal*) ere ezaguna izan zen, mendeetan zehar Alemanian izan den egongelarik handiena, 83 metroko zabalerarekin eta 18 metroko luzerarekin, baita ardoa zuen bere Odol Aretoa (*Blutgericht*) ere.

Bigarren Mundu Gerran, Royal Air Force britainiarrak 1944ko abuztuan egindako Königsbergeko bonbardaketaren ondorioz jauregia erabat erre zen.ref> Denny, Isabel.  (2007). *The fall of Hitler's fortress city: the battle for Königsberg, 1945.*  MBI Publishing Company, 163 or..</ref> Sobietarren ondorengo bonbardaketek eta hirian izandako borrokek, 1945eko apirilerako gaztelua jada hondamena izatea eragin zuten.

Gerra amaitu ondoren, sobietarrek Königsberg Kaliningrad izendatu zuten eta sobietar buruzagiek hiria berreraikitzen hasi ziren. Ez zuten gaztelua berreraiki, eta Leonid Brezhnevek jauregiaren azken hondakinak suntsitzea agindu zuen, prusiar militarismoaren eta faxismoaren hondar gisa hartuta. Hiriko ikasleen eta intelektualen protestak gorabehera, hondakinak azkenean 1968an dinamitatu zituzten.

Gaur egun, gaztelua zegoen lekuan hiriko Plaza Nagusia eta amaitu gabeko Sovieten Etxea daude.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Alemanez)** «Das Königsberger Schloss» *ostpreussen.net*.
2. 1 2   **(Alemanez)** «Königsberger Schloss» *Wald Königsberger Marzipan*.
3. 1 2   **(Ingelesez)** Kulikova, Victoria.  (2017-6-6). «Making Königsberg Kaliningrad: The Lost Jewel of the Baltic» *The Epoch Times*.
4. ↑   **(Errusieraz)** Riabuxev, Alexander.  (2008-11-11). «Калининградские руины еще немного подождут» *ng.ru*.

Kanpo estekak
-------------
*Inocybe maculata*

Sionimoa: *Inosperma maculatum*

Muskarina du, eta jan eta 4 ordu baino lehen pozoitzen du. Sindrome gastroenterokolitiko serioarekin eta nerbio-sistemarena.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 4 eta 6 cm bitarteko diametrokoa. Lehenengo koniko puntaduna, gero koniko obala, ondoren zabalagoa eta oso pitzatua; titi zapal batekin, hainbat kolorekoa, gaztaina kolore ilunetik okre-marroi ilunera doan kolorekoa, askotan, errezel hondarrekin estalia erdia, ezkata zuri itxuran, mintzezkoak, galkorrak, ertza beherantz biribildua, ondoren pitzatua.

**Orriak:** Zurixkak edo grisaxkak gero ori-arre kolorekoak, ertz argiagoarekin edo zurixkarekin; meheak, sabeldunak, ia librek

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Haka:** 3 eta 6 cm bitarteko garaierakoa eta 0,4 eta 1 cm bitarteko diametrokoa. Zilindrikoa, pixka bat loditua oinarrirantz edo erraboil marjinatu batekin; mardula, ildaskatua, lehenbizi zurixka, gero marroiz pintatua; zuri flokosua goialdean.

**Haragia:** Zurixka, fibrosua, elastikoa, pixka bat gorrixka, trufaren usaina gogorarazten du.

**Etimologia:** *Inocybe* terminoa, muskulua, nerbioa, zuntza esan nahi duen, "is inós" hitzetik eta burua esan nahi duen "cybe" hitzetik dator, hau da, zuntzezko kapela. *Maculata* epitetoa latinetik dator, zikindua, esan nahi duen. "maculatus" hitzetik. Kapelaren itxuragatik.

Toxikotasuna
------------

Toxikoa.

### Nahasketa arriskua

*Inocybe rimosa* toxikoaren antzekoa da.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Hostozabalen baso hezeen ertzetan, taldeka. Ugaria.

### Banaketa eremua

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 234 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 229 or. ISBN 84-282-0540-X (T. 2). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia..
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Morales Pulido Juan, Carmona Perate José Julián.  (1981). Sociedad Micologica Extremeña, Medalla de Extremadura 2019.
*Inocybe bongardii*

Sinonimoak: *Agaricus bongardii*. *Inocybe piscidora*, *Inocybe bongardii var. piscidora*

Arriskutsua, muskarina du.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 4 eta 6 cm bitarteko diametrokoa. Haragitsua, konikoa edo kanpai itxurakoa, titi arin ezkatatsu batekin eta fibrilla finekin, arre-gorrixka argi kolorekoa, edo hur kolorekoa edo haragi tonuekin.

**Orriak:** Zurixkak edo gris-arrosakara argi kolorekoak, azkenean kanela-oliba antzeko kolorekoak, ertz argiagoarekin; baina ez oso dentsoak eta mehetu-itsatsiak.

**Hanka:** 7 eta 9 cm bitarteko garaierakoa eta 0,8 eta 1 cm bitarteko diametrokoa. Nahiko luzea eta lodia, betea eta azkenean barnehutsa, ondoren errekurbatua, hasieran zuria, gero arre-gorrixka-ardo kolorerako joerarekin, arrexka koloreko fibrilekin, goialdea zuri-pruinaduna.

**Haragia:** Zurbila, gorrira biratzen batez ere hankan; udare helduegien usain desatseginarekin.

**Etimologia:** *Inocybe* terminoa, muskulua, nerbioa, zuntza esan nahi duen "cybe" hitzetik dator, hau da, zuntzezko kapela. *Bongardii* epitetoa pertsona izenetik dator.

Toxikotasuna
------------

Toxikoa.

### Nahasketa arriskua

Taxoi nominalean, kapelaren azala ezkatatsuagoa da, haragia ez da hain gorrixka eta usain atsegina du, frutarena.

Sasoia eta lekua
----------------

Udaberritik udazkenera, ez da oso ohikoa, baina banaketa zabala du. Mediterraneoko basoetan. Pinua, artea, pagoa. Kostaldeko dunetan. Lurzoru karedunetan. Talde txikietan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 222 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 327 or. ISBN 84-282-0253-6 (T.I). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Morales Pulido Juan, Carmona Perate José Julián.  (1981). Sociedad Micologica Extremeña, Medalla de Extremadura 2019.
**Santxa Otxoa Ozaetakoa** edo **Ozaetako Santxa** 15. mendeko eresi-konposagile eta abeslaria izan zen. Martin Bañez Artazubiagakoarekin ezkondu zen, eta Ganboatarren jaun hau oinaztarrek hil zutenean Arrasaten, 1464. urtean, senarraren gorpuaren ondoan, *Martin Bañezen eresia* esan ohi dena kantatu zuen publikoki, ahozko tradizioak gorde zuen kantua.

Ozaetako Santxaren inguruan datu-dantza dago. Jatorriz, batzuentzat Aramaiokoa, Arrasatekoa edo Maturakoa zen. Ricardo Becerro de Bengoaren arabera, Mendixurreko gazteluko anderea zen, Maturan jaiotakoa.

Izenez ezagutzen dugun euskarazko olerki edo ahozko literaturaren emakumezko egile lehenetakoa dugu Santxa Otxoa. Amaia Alvarez Uria adituaren esanetan, tradizio baten parte zen: "XV-XVI. mendeetan eresien egileak ditugu (emakumezko) hauek; Butroeko Gomez Gonzalezen alaba, Ozaetako Santxa, Lasturko Miliaren ahizpa, Oroko Peru Gartziaren ahizpa eta Alosko Usoa. Hau da euskal literaturan emakumeen lehenengo agerpena. (...) Denak dira familia aberatsetakoak, eta hil berri den senar, aita edo ahizpari abestuko diote euren historia kontatuz." Alvarez Uriaren iritʐiz, bertsolaritzaren aitzindaritzat ere hartu behar ditugu Santxa Otxoa eta gainerako emakumezko hauek.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Elkartea, Xenpelar Dokumentazio Zentroa – Bertsozale. «Santxa Ozaetako - Biografiak - BDB. Bertsolaritzaren datu-basea» *bdb.bertsozale.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-03-02).
2. ↑   Alvarez Uria, Amaia.  (2005). «Euskal emakume idazleak literaturaren historian» *Jakin* (148): 42. (Noiz kontsultatua: 2018-03-01).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q50304623
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 98967

 |

* Wd Datuak: Q50304623
**Sorgin Buru Nebulosa**| Sorgin Buru Nebulosa |
| Datuak |
| **Igoera zuzena** | {{{igoera zuzena}}} |
| **Deklinazioa** | {{{deklinazioa}}} |
| **Distantzia** | 1000 argi-urte |
| **Itxurazko magnitudea** | 3.0 |
| Itxurazko tamaina | {{{tamaina}}} |
| **Konstelazioa** | Eridanus |
| Izen teknikoaNGC | NGC 1909 |
| Izen teknikoaM | M |

**IC 2118**, **NGC 1909** edo **Sorgin Buru nebulosa** bezala ere ezaguna, argitasun ahuleko islada nebulosa bat da. Supernoba hondar zahar bat edo gertu dagoen Rigel izar supererraldoi urdinak argiztaturiko gas laino bat dela uste da. Eridanus konstelazioan dago, Oriondik gertu, Lurretik 1.000 argi-urteko distantziara. Argi urdina gorria baino gehiago isladatzen duten partikulen izaeragatik du nebulosa honek bere kolore urdina. Irrati uhinen bidez eginiko behaketek, nagusiki, IC 2118ren zati batzuetan karbono monoxidozko igorpenak erakusten dituzte, nebulosan izar eraketaren eta molekula lainoen presentziaren adierazle dena. Izan ere, sekuentzia nagusiko aurreizar izateko hautagaiak eta T Tauri izarren ohiko adibide batzuk nebulosa honen sakonenean aurkitu dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1079743
* Commonscat Multimedia: IC 2118

---

* **Astronomia**
* SIMBAD: NGC 1909

 |

* Wd Datuak: Q1079743
* Commonscat Multimedia: IC 2118
Savate borroka frantsesarekin antzekotasuna ikusi diote zipotari.
**Zipota** Ameriketako Estatu batuetan zabaldutako borroka mota edo arte martzial da. Nahiz eta oso garbi ez egon Paul Raymond Buitron-ek ezagutarazia da; Buitronek, bestetik, borroka mota euskaldun bezala aurkezten du baina gure artean ez da ezaguna. Zipota ezagutzeko bide bakarra Buitronek berak eta haren jarraitzaileek sortutako web orria eta bere liburuak dira. Bibliografia horren arabera, borroka hau Texasen egiten da eta savate frantses borrokarekin konparatua izan da. Zipotan mota askotako kolpeak eta ostikada gogorrak erabiltzen dira eta baita 1,5 metroko "makilak" ere, makila izenarekin, alegia.  Etimologikoi zipota zapata hitzarekin lotzen dute. Zipota praktikatzen dutenak "zipoteroak" dira.

Iritzi askoren arabera zipota asmakizun bat besterik ez da. Dena dela, zenbaiten ustez Euskal Herrian XVIII-XIX.mendetan eman ziren horrelako borroka-motak, Iberiar Penintsularen iparralde osoaren moduan. Halaber esan da Estatu Batuetara euskaldunek eraman zutela eta han bere garapen propioa izan zuela. Gaia ez dago batere garbi.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Danse De Rue Savate, each of the following zipoteros' are demonstrating a set in a variant.
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Kevin Menard-ek egindako deskribapena.
* **(Ingelesez)** *Laredo Morning Times* egunkarian Isidro Chapa "Chilo"ren (1932-1998) ohar nekrologiko honetan zipota espezialista bezala aurkeztua izan zen.
* **(Ingelesez)** Orrialde honetan zipota eta savate borroka lotzen dira.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q205461

 |

* Wd Datuak: Q205461
*Artikulu hau usadiozko euskal jakari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Kaiku».*
Kaikua jantzita duten bi txistulari Leioan.
**Kaikua** (Bizkaian *Mendigoizale* ere deitua) Euskal Herriko usadiozko jaka bat da.

Jatorria
--------

Kaikuaren jatorria mendia eta artzaintzari estuki lotua dago. XX. mendearen hasieran mendigoizale edo mendizaleak erabiltzen hasi ziren, eta Espainiako Gerra Zibilean Eusko Gudarosteko batailoien gudarien ohiko jantzia ere izan zen.

Motak
-----

Oihal-diseinuaren aldetik bi motakoak izan ohi dira, batetik, oihalezkoak, kolore bat laukibeltzez gurutzatua, edo kolore laua oro har baina lerro batzuk (poltsikoetakoak adibidez) nabarmen beltzez markatuak. Bereziki hauek *Mendigoizale* eta *gudari* izenez ezagutzen direla dio Leire Narbaizak, eta aldiz, Narbaizaren ustez, espefizikoki *kaiku* deituak artilez eginiko jaka lodiak lirateke.

Artilezko kaiku ezberdinetakoak izan ohi dira, halere ohikoena urdin ilunak izatea da, eta ponpoiekin egoten dira apainduak. Euskal gaiei buruzko marrazkiak izan ohi dituzte, Lauburua, Zazpiak Bat edota euskal herrialdeetako armarriak. Artilezkoak izanda jertsetzat ere har daitezke.

Usadioa
-------

Kaikuaren erabilera handiena Bizkaian kokatzen da. Halere, Euskal Herriko leku askoetan Gabonetan, Olentzeroaren etorrerarekin batera, ohikoa da haurrek kaikua janztea. Bestalde, jai egun nabarmenetan janzten duen jende heldua ere badago, adibidez Aberri Egunean.

Dantza eta abesbatza taldeek ere janzten dute, bereziki txistulari taldeek.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Agirre Sorondo, Antxon.  (2003). «Kaikuak eta Euskal Jantziak» *www.euskonews.eus* (Euskonews & Media) (Noiz kontsultatua: 2023-05-03).
2. ↑    Narbaiza, Leire.  (2010). «Kaikuak, gudariak eta mendigoizaleak; hiru izen eta jaka bi» *eibar.org* (Noiz kontsultatua: 2023-05-03).
3. ↑    «Bilaketaren emaitzak kaikua» *Gure Gipuzkoa* (Noiz kontsultatua: 2023-05-03).
4. ↑  Kaiku. Proyecto Trame.[*Betiko hautsitako esteka*] **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261193
* Commonscat Multimedia: Kaiku jackets

---

 |

* Wd Datuak: Q12261193
* Commonscat Multimedia: Kaiku jackets
*Xahname*ko eszena: Rostamek Esfandiyar hiltzen du.
**Rostam** (persieraz رستم, *Rostæm*) antzinako Persiako heroi mitiko bat da, Zal eta Rudabaren semea. Nolabait, Rostamen posizioa tradizio historikoan, bitxia bada ere, Surenarekikoaren paraleloa da, Karrasko guduko heroia. Bere irudiari, Rostamen izaera historikoaren ezaugarri asko eman zitzaizkion. Hau, beti irudikatu zen irandar heroirik boteretsuena bezala, eta protagonista den atalen atmosfera, aro arsazidarekin oso lotuak daude. X. mendeko Tuseko Ferdowsi olerkariak betikotu zuen *Xahname* («Erregeen Liburua») epopeian, Islamaren aurreko folklorea eta historia jasota.

Istorioa
--------

Ferdowsiren *Xahname*n, Rostam da epopeiako heroi handia, istorio askoren tartean baitago, honako hauek, ezagunenetako batzuk direlarik, eta beharbada, laneko guztietatik, hobekien landuenak.

Persiar mitologiaren arabera, Rostamen ama zen Rudabaren erditzea, luzatu egin zen bere haurraren ohiz kanpoko tamainagatik. Zal, bere senar eta maitalea, bere emaztea erditzean hilko zela ziur zegoen. Rudaba hiltzear zegoen Zalek Simurghi deitzea agindu zuenean. Hau, agertu eta zesarea bat nola egin erakutsi zion Zali, honela bere emaztea eta semea salbatzeko.

Oraindik ume bat zela, Rostamek, Manuchehr erregearen elefante zuria hil zuen, Narimanen seme zen bere aitona Samen mazoaren kolpe bakar batekin. Ondoren, Rakhsh, bere zaldi mitikoa hezten du.

*Xahname*ko Rostami buruzko istoriorik ospetsuena, bere seme propioa den Sohrab hiltzen duena da. Biek borroka egiten dute euren nortasunak jakin gabe, eta, bere semea zauritu ondoren, amaieran, elkarrizketa bat dute, non aita-semeak direla ohartzen diren.

Ikus, gainera
-------------

* Naqsh-e Rostam

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60062
* Commonscat Multimedia: Rostam

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 135145542448196640703
* GND: 1081922818
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q60062
* Commonscat Multimedia: Rostam
**Ignacio Salas Lamamié de Clairac** (Bilbo, 1945eko abenduaren 18a - San Pedro del Pinatar, 2016ko urtarrilaren 13a) bizkaitar kazetaria izan zen. Televisión Españolan izan zen aurkezle eta, 2000tik 2006ra telebista horretako Zientzia eta Arteen Akademiaren lehendakari izan zen.

Biografia
---------

Ignacio Salas Lamamié de Clairac Bilbon jaio zen 1945eko abenduaren 18an. Aita hegazkintzako jeneral eta Espainiako Gerra Zibilean espezializatutako historialari militarra zen Ramón Salas Larrazabal izan zuen eta, ama, berriz, Eulalia Lamamié de Clairac Nicolau. Heziketa kontserbadorea izan zuen kazetari hau garrantzitsu bilakatu zen telebista publikoan sozialisten indarrean izan ziren garaian.

Askotan egin zuen Guillermo Summersekin lan; *En paralelo* (1982), *Y sin embargo... te quiero* (1983-1985), *Segundos fuera* (1986), *Juegos sin fronteras* (1988), *La hora del TPT* (1988) *Juego de niños* (1989) edo *Al habla* (2001-2004) bezalako saioak egin zituen. Kazetari, soziologo eta TVE
-ko programadore izateaz gain, aurkezle ere izan zen eta erredakzioko lanak egin zituen, erreportero izan zen, lokutore, errealizadore, gidoilari eta publizista ere bai. Citroënen iragarkiak dira azken horren adibide.

2000tik 2006ra Telebistaren Espainiako Akademiaren lehendakari izan zen.

2016ko urtarrilaren 13an, Torreviejako (Alacant, Herrialde Katalanak) ospitale batean hil zen  eta San Pedro del Pinatarren eman zioten lur, Murtzian, bera, 2006az geroztik, Orihuelan (Alacant) bizi bazen ere. Bakarrik bizi zen, katuekin, eta biriketako minbiziak heldu zion.

Jubilatu eta berehala, bere gaixotasunaren berri izan zuenean horrela esan omen zuen:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *...Bizitza motza da eta gu denbora besterik ez gara. Berehala zahartzen zara eta denbora asko ematen duzu jakintsu bilakatzen. Atseden eder bat da. Garrantzitsuena bizitzea da eta barre algarak egiteagatik sortutako zimurrek oso itxuroso bilakatzen zaituzte...* |  » |

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Aurrekoa** Antonio Mercero | **Akademiako lehendakari** (2000-2006) | **Ondorengoa** Manuel Campo Vidal |

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑   EiTB.  (2016-1-13). *Ignacio Salas bilbotar telebista aurkezlea hil da.* .
3. ↑
4. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5913543
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 120310

 |

* Wd Datuak: Q5913543
**Konpartimentuen sindromea** gorputzaren espazio anatomikoetako baten barruan gertatzen den gaixotasuna da. Arazo honetan, konpartimentuaren barruan presioa areagotzen da eta barruan dagoen ehunek ez dute behar beste odol jasotzen.

Richard von Volkmann alemaniar zirujauak deskribatu zuen lehen aldiz konpartimentuaren sindromea 1881ean. Sindromea akutua edo kronikoa izan daiteke, eta hankaren edo besoaren konpartimentuak dira inplikatuenak.Arazo hau maizago agertzen da 35 urtetik beherako gizonetan.

Konpartimentuen sindrome akutua

Sintomak: min handia, pultsu ahula, mugitzeko ezintasuna, sorgortzea edo kaltetutako gorputz-adarraren zurbiltasuna. Trauma fisiko bat izaten da arrazoi arruntena: hezur-hausturak (%75) edo zanpatzeak adibidez. Odol-fluxu gabezia baten ondorioz ere gerta daiteke. Diagnostikoa sintomen arabera egin ohi da, baina konpartimentu barruko presioaren neurria ere har daiteke. Tratamendua presio hori jaistean datza, adibidez kirurgia erabiliz; lehen bait lehen egitea komeni delarik. Izan ere, egoera sei ordu baino gehiagoz mantendu ezkero, muskuluetan edo nerbioetan kalte iraunkorrak sor daitezke.

Tratatu gabeko konpartimentu-sindrome akutuak Volkmann-en kontraktura eragin dezake.

Besaurreko haustura diafisario kasuen %3 ingurua konpartimentuen sindrome akutuarekin konplikatzen da (ez dira tasak ezagutzen gorputzeko beste eremu batzuetan eta kasu kronikoetan).

Konpartimentuaren sindrome kronikoa

Sintomak: mina ariketak egitean, menbrua lokartzea. Sintoma hauek atsedenarekin hobetzen dira. Konpartimentuaren sindrome kronikoa ariketa fisikoaren ondorioz gerta daiteke; tipikoki korrikan eta bizikletan. Eskuarki, arazoak ez du kalte iraunkorrik sortzen. Konpartimentuaren presioa jaisteko aukerako tratamendua fisioterapia izaten da; eta honekin konpontzen ez denean kirurgia.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Compartment Syndrome – National Library of Medicine» *PubMed Health*.
2. 1 2 3 4 5   «The pathophysiology, diagnosis and current management of acute compartment syndrome»  *The Open Orthopaedics Journal* 8: 185–93. 2014  doi:10.2174/1874325001408010185. OCLC .4110398 PMID 25067973..
3. ↑   Matthew R.; Taylor, Samuel A.; Gausden, Elizabeth; Lyden, John P..  (juliol 2014). «Compartment Syndrome: Diagnosis, Management, and Unique Concerns in the Twenty-First Century»  *HSS Journal* 10 (2): 143–152.  doi:10.1007/s11420-014-9386-8. ISSN 1556-3316. OCLC .4071472 PMID 25050098..
4. ↑   «Acute Compartment Syndrome»  *The Orthopedic Clinics of North America* 47 (3): 517–25. juliol 2016  doi:10.1016/j.ocl.2016.02.001. PMID 27241376..
5. ↑   M. M.; Duckworth, A. D..  (octubre 2014). «The diagnosis of acute compartment syndrome: a review»  *European Journal of Trauma and Emergency Surgery* 40 (5): 521–528.  doi:10.1007/s00068-014-0414-7. ISSN 1863-9941. PMID 26814506..
6. ↑   Jennifer; Inaba, Kenji.  (2017-09-14). «Lower extremity compartment syndrome»  *Trauma Surgery & Acute Care Open* 2 (1): e000094.  doi:10.1136/tsaco-2017-000094. ISSN 2397-5776. OCLC .5877908 PMID 29766095..
7. ↑  Txantiloi:Ref-llibre
8. ↑   «Compartment Syndrome-OrthoInfo – AAOS» *www.orthoinfo.org* octubre 2009.
***Luis Bonaparteren brumairearen hemezortzia*** (alemanez: *Der achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte*) Karl Marx idazleak 1852an plazaratu zuen saiakera ospetsua da. Lehen bertsioa Joseph Weydemeyerrek sortu zuen *Die Revolution* aldizkarian agertu zen, New Yorken. 

Marx gaztearen genio bizia biltzen du kazetaria zela idatzitako klasiko honek. XX. mendeko langile iraultzen gaineko zeharkaldi bat egiten du bertan orduan kazetari gazte zen Marxek.

Gertakizunak
------------

1848ko Iraultzako gatazken ostean, abenduaren 10eko hauteskundeen ondorioz, Luis Napoleon Bonaparte Frantziako Bigarren Errepublikako presidente bihurtu zen Burokrazia, armada eta Frantziako probintzietako biztanleria atzerakoiagoaren babesa lortuta. Aurrerakoiagoen aurrean, Louis Napoleonek gizonezkoen sufragio unibertsala indarrean jarri zuen berriro. Alabaina, 1851ko abenduaren 2an, estatu-kolpea eman zuen: Asanblada Nazionala desegin eta oposizioko buru nagusiak atxilotu zituen. 1852ko urtarrilean, presidentetza hamar urterako luzatu zitzaion, eta Guardia Nazionaleko kontrol zuzena bere esku geratu zen. 1852ko azaroan, plebiszitu baten ondoren, II. Inperioa ezarri zuen. Bigarren Inperioaren lehen epe horretan, Napoleon III.ak barne politikan bi helburu nagusi izan zituen: estatuko botereak bereganatzea eta matxinadak itzaltzea. 1852ko konstituzioak Napoleonen esku botere betearazlea eta militarra utzi zituen, baita justizia boterean eskua sartzeko eskumena ere, ordezkariak izendatu ahal izaten baitzituen. Orden publikoa poliziaren bidez gorde zen: hirietan, polizia eta herrietan, jendarmeria.

Liburuaren edukia
-----------------

Lan honetan, Marx 1851ko abenduaren 2an Parisen emandako estatu-kolpea, Luis Bonapartek emana, klase eta baldintza materialen arteko borrokak nola bultzatu zuen azaltzen saiatzen da, garai hartako eszena politikoa zela eta (Pierre-Joseph Proudhonek *Coup d 'Etat* eta Victor Hugoren *Napoléon le Petit* liburuez bestelako azalpen bat eskainiz).

Testua Marxen esaldi famatuarekin hasten da: "Historia bi aldiz gertatzen da: lehen aldia tragedia handi bat bezala eta bigarrena fartsa ziztrin bat bezala".

Euskarazko bertsioa
-------------------

2023an agertu zen, Igela argitaletxean. Itzulpena Idoia Santamaria Urkaregik egin zuen. (170 or. ISBN 978-84-12684-91-9)

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Frantsesezko bertsioa.
* **(Gaztelaniaz)**:Gaztelaniazko bertsioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1198259
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 215082323
* BNF: 155478849 (data)
* GND: 4725887-1
* LCCN: n2019057392
* SUDOC: 11587450X
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1198259
*Inocybe napipes*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 2 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, koniko-ganbila gaztea denean, gero ganbiletik ganbil-laura, titi koniko nabarmenarekin. Ertza apendikulatua, gortina iheskor baten hondakinekin. Kapelaren azala, fina eta feltroduna, arrosa kolorekoa, arre-arrosatik arre-intxaur kolorera doana.

**Orriak:** Itsatsiak, okertuak eta pixka bat marjinatuak, gris argi kolorekoak gaztetan, gero arre argi kolorekoak.

**Hanka:** 0,5 eta 7 cm bitarteko garaierakoa eta 1 cm inguruko diametrokoa, luzea, oinarrian erraboil lodi batekin, haritsua, kolore zurixkakoa, oliba antzeko esfumaturekin edo horixka koloreko esfumaturekin.

**Haragia:** Urria eta haritsua, zuria, esfumatura arreekin.

**Etimologia:** *Inocybe* terminoa, muskulua, nerbioa, zuntza esan nahi duen "is inós" hitzetik eta burua esan nahi duen "cybe" hitzetik dator, hau da, zuntzezko kapela. *Napipes* epitetoa grekotik dator, oihaneko, esan nahi duen "napa" hitzetik eta, hanka esan nahi duen "pes" hitzetik. Zetadun hanka duelako.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

Espezie honen ezaugarriak: kolore arrosa eta oin luzea erraboil lodi batean bukatua.

Sasoia eta lekua
----------------

Udaberrian eta udazkenean. Era guztietako basoetako goroldioetan. Oso urria.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 242 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 233 or. ISBN 84-282-0540-X (T.2). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)**  Sociedad micológica Barakaldo. Investigación y divulgación de la micologia.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)**  AVT Asociacion Vallisoletana de Micologia 1986.
**Vira Lozinsky** (Bălți,1974) yiddish hizkuntzaz abesten duten Moldavian jaiotako emakume judua da. Sari ugari jaso ditu.

Biografia
---------

Vira Lozinsky artista juduen familia batean jaio zen. Neska zela, Virak biolina ikasi zuen hiriko musika eskolan. Bere aita Mikhoel Felsenbaumek zuzendutako bertako yiddish antzerkian parte hartu zuen. Txikitatik ezagutu zituen Moldavian dauden talde etniko ugarien kultura eta musika estiloak: moldaviarrak, errumaniarrak, juduak, erromaniak, errusiarrak eta beste. Bere errepertorioan bere aitak, Mikhoel Felsenbaumek, idatzitako material berria dago, baita yiddish abesti herrikoi klasikoak, yiddishera itzulitako errumaniar abesti herrikoiak eta yiddish poeta klasiko eta modernoen abestiak ere.

16 urterekin Israelera emigratu ondoren, yiddish eta musikologia ikasketak egin zituen Bar Ilan Unibertsitatean eta ahots ikasketak Rimon Jazz eta Musika Garaikidearen Eskolan, Ramat HaSharon hirian. Hainbat urtez Nechama Lifshitzen yiddish abesti-tailerreko ikasle izan zen.

Diskografia
-----------

### Albumak

* *Wunderweg (Wondrous Way)* (2011)
* *Vayte Shtern (Distant Stars)* (2007)

### Kolaborazioak

### Participation

* *A Jewish Celebration* , (Putumayo World Music, 2012)
* *Postcards* (Beyond the Pale, 2009) (winner of two Canadian Folk Music Awards for 2010

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑   .
3. ↑   Artxibatua 2010-11-25 hemen: Wayback Machine)

Kanpo estekak
-------------

* Abesti batzuk Soundcloud webgunean.
* Vira Lozinsky MySpace webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7933547
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 305236853
* ISNI: 0000 0004 1854 3820
* LCCN: no2013093431

 |

* Wd Datuak: Q7933547
***Maneki-neko*** (japonieraz: 招き猫, literalki, "gonbidatzen zaituen katua") Japoniako kulturako ohiko estatua txiki bat da. Bere helburua jabeari zorte ona ematea da. Gaur egun zeramikazkoak edo plastikozkoak daude. Figuratxoa katu bat da, bobtail japoniar arrazakoa, aurreko hanka bat gorantza duela, sartzera gonbidatzen zaituen keinua. Estatua txiki hauek maiz egoten dira denda, jatetxe, taberna, hotel edo sartzea eskatzen duten komertzioetan, normalki atearen aurrean; etxeetako sarreran jartzea ere ohikoa da. *Maneki-neko* batzuek gailu mekanikoa dute barruan, hanka gora eta behera mugitzen dutenak.

Gaur egun *maneki-neko*ak kolore, estilo eta xehetasun oso aldakorrekoak dira. Zuriak, beltzak, gorriak edo urrekarak egon ohi dira. Estatuaz gain badaude ere giltzak eramatekoak, itsulapikoak edo airea garbitzeko tramankuluak. *Maneki-neko* izena erabili beharrean, maiz esaten zaie ere "zortearen katua" edo "deitzen duen katua".

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Taggart, Emma.  (2021-07-26). «Maneki-Neko: Discover the Fascinating History of the Japanese Lucky Cat» *My Modern Met* (Noiz kontsultatua: 2023-11-13).
2. ↑   Ronnberg, Ami, ed. (2010). *The book of symbols: archetypal reflections in word and image.*  Taschen ISBN 978-3-8365-1448-4. (Noiz kontsultatua: 2023-11-13).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q460679
* Commonscat Multimedia: Maneki neko

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00954160

 |

* Wd Datuak: Q460679
* Commonscat Multimedia: Maneki neko
**Consuelo Felicitas Gallastegi Uriarte** (Bilbo, 1900eko azaroaren 5a - Elorrio, 1980) Bilboko Emakume Abertzale Batzako kidea izan zen, bere familiako beste kide batzuk bezala (bere neba Elias Gallastegi adibidez).
Bizkaiko Irakasle Eskola Normaleko ikaslea izan zen, 1916an sarrera azterketa egin eta gero.
Bere tribunaleko partaideak Maria Berasategi Sandalia Elisa de la Casa eta Martina Casiano izan ziren.
1919an irakasle titulua lortu ondoren, maistra bezala aritu zen.

Biografia
---------

1900ean Bizkaiko Bilbon jaio zen
Euzko Ikastola Batzako Gobernu Batzarreko kidea izan zen, Concepcion Gangoitirekin batera: emakume bakarrak ziren biak, Concepcion lehendakariordea eta Consuelo idazkariordea.
1931ko ekainean Emakume Abertzale Batzako idazkariorde izendatu zuten.

Irakaskuntzaz gain ekintzaile politikoa ere izan zen Maria Jesus: Emakume Abertzale Batza erakundean ere parte hartu zuen hasiera hasieratik, diruzaina izanik. 

1979an Espainiako Boletin Ofizialean bere izena aurkitzen da Laudioko Galmaka auzoko eskola partikular bati lotuta: orduantxe desagertzen baita auzo horretako eskola Maria Jesus Ibaseta irakasle titularra zelarik

Bibliografia
------------

* Begoña Bilbao, Gurutze Ezkurdia, Karmele Perez Urraza, Josu Chueca: "EMAKUMEAK Hitza eta Bizitza". *Euskal Herriko Unibertsitatea*, 2012 , 225.or.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Emakume Abertzale Batza» *Euskomedia* (Noiz kontsultatua: 2017-06-02).
2. ↑   «Galmakako Eskola Maria Jesus Ibaetaren izenean» *BOE* (Noiz kontsultatua: 2017.06.02).

Kanpo loturak
-------------

* Bizkaiko Foru Aldundiaren ekimena Martxoaren 8rako Consuelo GallastegiBizkaiko Maistrak Etorkizuna Zabaltzen izenburuarekin
* Bizkaiko Foru Aldundiaren orri-markatzailea Martxoaren 8rako sortua

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q58876501

 |

* Wd Datuak: Q58876501