recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ellen Amanda Hayes** (1851ko irailaren 23a – 1930eko urriaren 27a) estatubatuar matematikaria eta astronomoa izan zen. Pertsonaia polemikoa zen emakume eta irakaslea izateagatik eta hainbat kausa zibilen alde borrokatzeagatik.

Biografia
---------

### Bizi goiztiarra

Hayes Granville-n jaio zen, Ohion. Zazpi urterekin Centerville eskolan ikasi zuen, eta hamasei urterekin irakasle bezala lan egin zuen dirua irabazteko herri-eskola batean.

1872an Oberlin College ikastetxeko prestakuntza departamentuan sartu zen eta 1875ean ikasle hasiberri bezala onartu zuten. Ikasgai nagusiak matematika eta zientzia izan zituen.

### Lana

Hayes-ek A.B. bat lortu zuen Oberlin-en 1878an, eta Adrian College-n irakasten hasi zen. 1879tik 1916ra, erretiratu arte, Wellesley ikastetxean irakatsi zuen, non 1888ko matematika-departamentuaren buru bihurtu zen. Hayes aktiboa izan zen astronomian ere, 267 Tirza asteroidearen orbita kalkulatu zuen Leander McCormick Behatokian, Virginiako Unibertsitatean ikasten ari zen bitartean.

### Polemikak eta militantzia

Hayes nortasun sendoko emakumea eta burugogorra zen, eta pentsamolde aurrerakoiak zituen. Horrek arazoak ekarri zizkion garai hartako aurreritziak zirela eta.

Lankide batzuek ziotenez, ikastetxeko sarrera baldintzei buruzko eztabaidak zirela eta galdu zuen matematika departamentuko burutza. Heziketari buruzko eskakizun gogorrak zituen eta lehen urteko trigonometria ikasleen erdia baino gehiago ez gainditutzat jo zituen. Janzkera erosoa zerabilen modari kasurik egin gabe, eta ikasleen aurrean bere burua fedegabetzat aurkezten zuen eta Bibliaren ustezko egiak zalantzan jartzen zituen.

Inguru profesionaletik aratago, emakumeen eskubideak eta sozialismoa defendatu zituen publikoki. Emakumeen sufragioa aldarrikatu eta janzkera ereduen kontrako kanpainetan parte hartu zuen. Massachusettseko alderdi sozialistaren hautagai izan zen 1912an eta estatu hartako lehen emakumezko hautagaia izan zen, kargua lortu ez bazuen ere. Errusiko iraultzaren alde egin zuen, Estatu Batuetan garai hartan zegoen komunismoaren aurkako jarrerari kontra eginez. 76 urterekin, Sacco eta Vanzettiren exekuzioaren kontrako protestetan atxilotua izan zen.

### Azken urteak

Hayesek *Wild Turkeys and Tallow Candles* (1920) idatzi zuen, Granvileko bizitzari buruzko narrazio bat, eta *The Sycamore Trail* (1929), eleberri historiko bat.

1929an West Parkera lekualdatu zen, New Yorkera, Vineyard Shore School-ean irakasteko asmoz. Bertako langileei hezkuntza ematea zen helburua. 1930ko urriaren 27an hil zen. Bere burbuina Wilder Brain Collection Cornell unibertsitateari utzi zion, eta bere errautsak Granvillen, Ohion, lurperatu zituzten.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5364875
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 16233720
* ISNI: 0000 0000 2828 6638
* LCCN: n85800138
* Open Library: OL2391460A

 |

* Wd Datuak: Q5364875
**Ellakuri udal estadioa** Laudioko kirol leku erabilanitza da. Gaur egun batez ere Laudio Kirol Klubak erabiltzen du partidak jokatzeko.

Historia
--------

3.000 lagunentzako tokia duen estadioa lehendabizikoz 1978an erabili zuten San Roke lehiaketaren finalaurreko batean. Hala ere, ofizialki 1980an inauguratu zuten Osasuna eta Alavés arteko partida batekin. Lehen herriko talde guztiek Altzarraten jokatzen bazuten ere, egun Laudio Kirol Klubak baino ez du erabiltzen estadio hau. Bere harrobiak San Martingo zelaiak erabiltzen baititu eta Salleko Lagunak Kirol Klubak San Juan Bautista zelaia.

Azken zaharberritze egin zutenean, atletismo pista kokatu zuten, izan ere, urtero ospatzen duten Laudioko Nazioarteko Krosa bertan amaitzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8845318

 |

* Wd Datuak: Q8845318


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
**Jeronimo Sarasola Treku**, izengoitiz **Tolosar Pedro Bautista** (Tolosa, Gipuzkoa, 1896ko irailaren 29a - 1987) gipuzkoar idazlea eta Kaputxinoa izan zen.

Biografia
---------

Tolosako "Muniti-bekoa" baserrian jaioa, umetan Altsasuko kaputxinoetara joan zen eta 1914an Zangotzan abitua jantzi zuen. Hortik aurrera, Teologia ikasketekin jarraitu eta 1922an apaiztu ondoren, 1931 arte Filosofia irakatsi zuen Hondarribian.

1931an Txinako Pingliangeko elizbarrutira joan zen misiolari. Han hogeita bi urte eman ondoren, 1953an, Txinako Iraultza garaitu ostean, bertako agintariek misiolari guztiak egotzi zitzuten eta Inazio Larrañaga gotzainarekin itzuli zen Euskal Herrira. Txinatik, sarri bidali ohi zituen artikuluak *Zeruko Argia* aldizkarian argitaratzeko.

Sarasolarenak dira: *Eliz-abestiak* (1926), *Irugarren Ordenakoen Induljentziak* (1926), *Jaun-artzeko otoitz laburrak* (1925).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  Santi Onaindia: Euskal literatura V

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260334
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05282/eu\_s\_1010/s1010

 |

* Wd Datuak: Q12260334
**Espainiako Justizia Ministerioa** (ofizialki eta gaztelaniaz: *Ministerio de Justicia*) estatu osoan justiziaz arduratzen den ministerioa da. CGPJaren, Fiskaltzaren eta Justizia Administrazioaren arteko lotune gisa funtzionatzen du.

Egungo Justizia Ministroa Juan Carlos Campo da.

Aurreko izenak
--------------

Ministerioak aurretik izandako izendapen ofizialak:

* Grazia eta Justizia Ministerioa
* Lan, Osasun eta Justizia Ministerioa
* Justizia eta Herrizaingo Ministerioa

Kritika
-------

Espainiako justizia sistemaren antolamenduak kritika handiak jaso ditu gizarte, politika eta arlo judizialetik, ustelkeriari lotuta ikusten den neurrian. Espainiako Justiziaren organo konstituzionalak despolitizatzeko premia ikusi da. Espainiako Parlamentuak berak Espainiako Justizia Ministerioa, Estatuaren Fiskaltza Nagusia eta Ustelkeriaren kontrako Fiskala gaitzetsi egin zituen, agerian utziz oso zabala dela horiek Botere Betearazle eta Gobernuarekiko mendekoak direlako iritzia 2018an: haren gaineko sinesgarritasunaren haustura Espainiako gizartean.

2008an, Enrique Arnaldok, 2021eko azaroan PPk Konstituzio Auzitegirako proposatutako hautagaia Concha Espejelekin batera, doilortzat jo zuen Espainiako alderdi nagusiek nola erdibitzen zuten Konstituzio Auzitegia eta Botere Judizialaren Kontseilu Nagusia eta, ondorioz, aukeratu zituzten alderdien zorpekoak zirela haien erabakiak. Hargatik, berak hainbat aldiz eman zituen gai politikoei buruzko iritziak, eta FAES elkartearen ekitaldietan agertu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Hiztegi Terminologikoa] [2007]
2. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «MANIFIESTO Y PROPUESTAS DE TRANSPARENCIA INTERNACIONAL SOBRE LA SITUACIÓN DE LA CORRUPCIÓN EN ESPAÑA» (pdf) *Transparency International España* (Noiz kontsultatua: 2019-02-28).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Campos, Miguel Ángel.  (2021-11-10). «Arnaldo, el idóneo: lo que el candidato del PP al Constitucional piensa sobre el aborto o la Memoria Histórica» *Cadena SER* (Noiz kontsultatua: 2021-11-10).

Ikus, gainera
-------------

* Espainiako Gobernua

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3181035
* Commonscat Multimedia: Ministry of Justice of Spain

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 154776638
* BNE: XX144569
* GND: 1003577-1
* LCCN: n81029653
* SUDOC: 170112926

 |

* Wd Datuak: Q3181035
* Commonscat Multimedia: Ministry of Justice of Spain
**Elladan** Tolkienen legendarium ospetsuko pertsonaia bat da. Idazle honen lanik ezagunena den Eraztunen Jaunan agertzen da. Peredhil edo Elfo erdi bat da, Elrond eta Celebrianen semea, Elrosen iloba, eta, beraz, Galadriel eta Celebornen biloba. Elrohirren anaia bikia eta Arwenen neba zen. Bere izenak Elfo-Gizakia, edo, hobe esanda, Elfo-Dunadan (Edain) esan nahi du.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 130. urtean jaio zen.

Bere familiarekin Rivendelen bizi zen gerlari trebe bat zen. Orko talde batek bere ama Celebrian bahitu zuenean bere anaia Elrohir eta bera izan ziren salbatu zutenak, Celebrianek, ordutik, bizitzeko gogoa galdu zuelarik, Portu Grisetarantz abiatuz, bere hiru seme-alabak eta bere senarra Erdialdeko Lurraldean utziz.

*Iparraldeko Mendirakoien* lagun eta burkidea, bere anaiarekin batera Arnorren hondakinak Etsaiagandik babesten lagundu zuen Iparraldeko Erresuma erori ondoren.

Eraztunaren Gerran, Elladan eta bere anaia Elrohir Konpainia Grisean doaz; bi anaiek Aragorni lagundu zioten azken guduetan (Pelennorreko Zelaietako gudua barne) Gerran, Legolasekin batera, elfoen ordezkari gutxietakoak izan zirelarik, liburuek argitzen ez duten arren, Tolkienen beste istorio batzuen bidez Sauronek Thranduil erresuma edo Lothlorien bezalako beste elfotar lurralde batzuk eraso zituela ezagutzen bait da.

Bere anaiak, arrebak, aitak eta osabak bezala, hilezkortasuna eta hilkortasunaren artean aukera zezakeen, bere aitarekin batera Eguzkiaren Hirugarren Aroaren amaieran Valinorrera joango zen ala ez erabakiz. Bere aita abiatu ondoren ere, oraindik denbora batez bere anaiarekin Erdialdeko Lurraldean geratu zela adierazten da, eta Portu Grisetara bidaiatzen du Celebornekin Eguzkiaren Laugarren Aroaren hasieran.
**Jaroslav Igorevitx Podlesnykh**, errusieraz Ярослав Игоревич Подлесных, (Pyatigorsk, Errusia, 1994ko irailaren 3a), boleibolean lehiatzen den kirolari errusiarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta zilarrezko domina eskuratu zuen boleibolean , ROC taldearekin Frantziaren atzetik eta Argentinaren aurretik. Kontuan izan behar da Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan errusiar kirolariek ezin izan zutela Errusiaren izenean esku hartu, NOBek (Nazioarteko Olinpiar Batzordea) ezarritako zigorra zela medio, eta ROCen izenean (Russian Olympic Committee) eta banderapean lehiatu zirela.

Tokion, honako hauek osatzen zuten taldea: Denis Bogdan, Valentin Golubev, Ivan Jakovlev, Jegor Kliuka, Igor Kobzar, Ilias Kurkaiev, Maksim Mikhailov, Pavel Pankov, Viktor Poletaiev, Jaroslav Podlesnykh, Dmitri Volkov eta Artiom Volvitx-ek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Gizonezkoak, estalia
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Jaroslav Podlesnykh» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑   Euskaltzaindia. (PDF) *156. arauaː Alfabeto zirilikoz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema (errusiera, bielorrusiera, ukrainera eta bulgariera).* .
3. ↑  Jaroslav Podlesnykh WorldofVolley-en **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16643028

 |

* Wd Datuak: Q16643028
**Jorge Toribio Hurtarte Chacón** (Guatemala Hiria , 1944ko apirilaren 23a) erdilari gisa jokatu zuen Guatemalako futbolari ohia da.

Ibilbidea
---------

"El mapache" ezizena du eta 20 urterekin egin zuen debuta Guatemalako Liga Nazionalean, San Carlos Unibertsitateko taldearekin. Unibertsitateko klubean, Guatemalako beste futbolari handi batzuekin jokatu zuen, hala nola Hugo Peña-rekin eta Peter Sandoval-ekin. 

1970ean Cementos Novellak fitxatu zuen. Ezin izan zuen nazio mailako txapelketarik edo txapeldunorderik irabazi, baina Copa Fraternidad Centroamericanara sailkatu zen, Erdialdeko Amerikako talde onenek parte hartu zuten txapelketan. Kopa horretan, 1971ko edizioan parte hartu zuen, baina ez zuen kanpaina handirik egin. 

Municipal-ekin sinatu zuen, baina hau izan zen bere urte bakarra, honako hau, 1973. urtean, Aurora-ra joan zen. Aurorarekin, 1975eko Liga Nazionala, 1976ko Fraternidad Kopa eta berriro 1978ko liga lortu zituen.

Titulu hauek irabazi ostean, Galcasa xumera utzi zuen, non 1981ean erretiratu zen.

Selekzio nazionala
------------------

1967an, Concacaf Nazioen Txapelketak txapeldun izan zen Guatemalako selekzioarekin. Geroago, El Salvadorren aurkako bi partidetan parte hartu zuen 1974ko Munduko Txapelketarako kanporaketan, 1973ko Concacaf Txapelketarako sarbidea lortuz, baina ez zuten jokatzeko deitu. 

Bera eta Marco Fión 1967ko Concacafeko txapeldun izan ziren, baina ez zuten 1968ko Mexikoko Olinpiar Jokoetan jokatu. 1976an mendekua izan zuten eta Montrealgo Olinpiar Jokoetan jokatzeko deitu zuten .

Olinpiada jokatzeko merituak izan zituzten biek, olinpiar aurreko txapelketan bigarren postua jokatu eta lortu baitzuten. Jokoetan egonik, 10. zenbakia zen eta Israelekin 0-0ko berdinketan besterik ez zen egon, hiruretatik lehen partida izanik, Guatemala multzoen fasean gelditu baitzen. 

Urte berean , 1978ko Munduko Txapelketako kanporaketako Erdialdeko Amerikako zonan duelo guztiak jokatu zituen eta berriro ere, Guatemala 1977ko Concacaf Txapelketarako sailkatu zen, hala ere, ez zen deitua izan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   100 AÑOS De Futbol (Guatemala).  (17 de septiembre de 2012). «JORGE EL MAPACHE HURTARTE» *Facebook*.
2. ↑   «Equipos desaparecidos de Guatemala que hicieron historia en el futbol» *Guatemala.com*.
3. ↑   ChaChaFut.  (15 de septiembre de 2011). «Greatest Guatemalan players of all-time» *Bigsoccer.com*.
4. ↑   «Jorge Hurtarte» *Olympedia.org*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q58008724
* **Kirolariak**
* COI: jorge-hurtarte

 |

* Wd Datuak: Q58008724
**Jones konderria** (ingelesez: *Jones County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Anson da. 2010eko zentsuaren arabera 20.202 biztanle zituen, Jones kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Jones konderriak 2.427,17 kilometro koadro ditu. Horietatik 22,23 ura dira. Beste 2.404,94 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 8,32 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 20.202 pertsonetatik 17.558 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 5.009 dira. 2.292 beltzak edo afroamerikarrak. 62 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 76 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 27 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 186 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q483895
* Commonscat Multimedia: Jones County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 123164403
* LCCN: n81058599
* NARA: 10040077
* **Lekuak**
* OSM: 1812423
* TGN: 2002014

 |

* Wd Datuak: Q483895
* Commonscat Multimedia: Jones County, Texas
**Bard I.a**, arkularia deitua, Tolkienen legendarium ospetsuko pertsonaia bat da. Esgarotheko, Lakuko Hiriko tiratzaile abil bat zen, eta Girionen oinordekoa, azken hau, Haraneko Hiriko azken erregea izan zena.

Zorrotza eta makurra bezala deskribatzen da, Esgarotheko goardiaren kargoa zuen bitartean, eta, etengabe, uholdeak eta pozoitutako arraina iragartzen zituzten.

Bera izan zen Esgarotheko goardiak deitu zituena Smaug herensugeak eraso zuenean. Eta bera izan zen, gainera, herensugea, bere errege leinutik heredatu zuen Gezi Beltzarekin hil zuena. Gezi hau, herensugearen puntu ahulera zuzendu zuen, harribitxiz osatutako bere armajantzian zegoen zulo batetara, bularraren inguruan, ezkerrean.

Smaug garaitu ondoren, Bardek, altxorraren hamabiren bat eskatu zuen, altxor honen zati bat, antzinako Haraneko Hiriaren arpilaketatik baitzetorren, Esgaroth berreraikitzeko banatu zuena.

Bard, birsortutako Haraneko Hiriko lehen errege bihurtu zen, jarraian, bere seme Bain, bere iloba Brand eta bere birbiloba Bard II.a errege izan zirelarik. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2941etik 2977rarte gobernatu zuen

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Girion** | **Haraneko Hiriko erregea**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2941etik 2977 arte | Ondorengoa**Bain** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2470173

 |

* Wd Datuak: Q2470173
**Bigarren Gerra Serbila**, esklabo siziliarren Erromaren aurkako altxamendu bat izan zen, errepublikarrak garaile irten zirelarik. Gerra hau, K.a. 104 eta K.a. 100 bitartean gertatu zen.

Gerra
-----

Galia Zisalpinan ezarri ziren zinbriarren aurkako gerran, Gaio Mariok, errekrutatzeak ezartzea agindu zuen, barbaroen aurka borrokatzeko haina soldadu errekrutatu ahal izateko. Mariok, Nikomedes II.a Bitiniakoari laguntza eskatu zion, errege honek, laguntza ukatu zion, erromatar zerga biltaileek (publicani) bere lurraldea hainbeste esklabutu zutela, hau, laguntza armada bat mugitzea kosteatzeko gai ez zela argudiatuz. Arazoa konpontzeko asmoz, kontsulak, siziliar ereite zelaietan zerbitzatu behar zuten esklabuetako batzuk, askatuak izan behar zirela erabaki zuen, bitiniarrei langileak eman ahal izateko.

Zortzirehun esklabu inguru askatu ondoren, oraindik uhartean jarraitzen zuten gehienak altxatu ziren. Lehen borrokak, probintziako gobernariak, gelditzeko agindu zienean gertatu ziren. Altxatutakoen buru, Salvio agertu zen, Lehen Gerra Serbilean altxatutako esklabuen buru izan zen Eunoren bidea jarraitu zuen esklabu bat, bere eskubideengatik borrokatuz eta matxinadako buruzagi bezala hautaraziz. Salviok, Trifon izena hartu zuen; izen honek, bere jatorria, Diodoro Trifongan zuen, Seleuzidar Inperioko despota bat.

Esklabuek, armada nahiko handi bat eratu zuten, 20.000 infanteriako soldaduekin eta 2.000 zalditeriakoekin, ondo armatu eta entrenatutako beste talde batzuez gain. Akilio kontsulak, matxinada garaitu ahal izan zuen, bere armadan soldadu mordo bat galtzearen truke.

Sizilian gertatutako bigarren matxinada hau, esklabu siziliar eta italiarrek jasaten zituzten gehiegikerien ondorioz gertatutako esklabu italiarren matxinada sail baten zati izan zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q537096
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85115117

 |

* Wd Datuak: Q537096
**Erlabeltzeko Puntie** Aralarko mendilerroan dagoen mendi bat da. Txindokiren mendebaldeko aurpegian dago.

Irispideak
----------

Txindokiren mendebaldeko aurpegian, Erlabeltzeko Puntien tontorrera iristera ahalbidetzen duten hainbat eskalada bide dago. Garrantzitsuena, mendebaldeko gailurrekoa da. Honen oinarrian bertan hasten da, Amezti lepoan. Pasabide errez batzuekin hasten da, diedro batetara iritsi arte. Honi jarraiki, irtengune batzuk daude, gailurraren ahora daramatenak. Pitzadura batetara jeisten da eta, airean egindako pausoekin hartzen den tximinia batetatik igotzen da. Hegoaldeko aurpegira pasatzen da, plataforma baten bidez, berriz lehengo tximiniara itzultzeko. Orduan, helduleku txikidun plaka lau bat dago (Frontoia izena hartzen duen pasabidea) eta hegoaldeko aurpegira jeisten da. Belar kanal batek, hasierako diedrora daroa, zein eskuinetik hartzen den. Bidea ixten duen irtengune bat ezkerretik hartzen da, eta malda belartsu batetara irtetzen da. Hemen, gailurra hartzen da. Irtengune errez batzuek, Erlabeltzeko Puntien tontorrera daroate, eta, nahi izanez gero, ondoren, Txindokira.

Berezitasunak
-------------

Tontorrean, Gasteizko San Ignacio mendi elkarteko neska gazte baten omenezko gurutze bat dago. Izan ere, neska hau, bat-batean, Txindokiren tontorretik erori zen.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257040

 |

* Wd Datuak: Q12257040
**Izaskun Osés Ayúcar** (Iruñea, 1984ko maiatzaren 11 -) nafar erizaina eta kirolaria da. Atleta paralinpikoa da, ikusmen urritasuneko T13 mailan aritzen dena.

2016ko Udako Paralinpiar Jokoetan parte hartu eta brontzezko domina irabazi zuen. Europako Txapelketan, zilarrezko bi domina irabazi ditu 400 eta 1.500 metrokoetan .

2018an beste zilarrezko domina bat lortu zuen.

Biografia
---------

Izaskun Oses Ayucar-ek erizaintzako titulua lortu zuen Nafarroako Unibertsitate Publikoan eta zainketa intentsiboetako erizaina izan zen Nafarroako Ospitalean, baina okularra izateak okerrera egin zuen eta uko egin behar izan zion bere lanari. Harrezkero, prestakuntza izan du ardatz nagusi. 

Osés beti izan da kirol guztien zalea, eta gaztetatik eliteko kirolean aritu da. Egokitu gabeko taekwondoarekin hasi zen, eta Espainiako selekzioarekin lehiatu eta hainbat aldiz txapeldun izan zen. Gainera, erizaintzako karrerarekin uztartu zuen, eta 12 urtez aritu zen horretan, bere ikusmen-patologia areagotu arte.

Motibazioa galdu beharrean, urte horretan bertan brontzezko domina irabazi zuen Rio de Janeiroko Joko Paraolinpikoetan (2016), 1.500 m-tan.

Izaskun Osésen ustez lorpenak lortzeko xedeak behar dira eta dauden fruituetan sinestea:

> *Niretzat oso garrantzitsua da egiten duzun horretan sinestea eta gauzak ondo egiten jarraitzea, horrela bakarrik lortuko baitu ahaleginak bere emaitzak. Nire trikimailua helburu txikiak ezartzea eta pixkanaka gainditzen joatea da.*
> 
> 

Koronavirusa zela eta, Tokioko 2020 Paralinpiar Jokoak atzeratu, eta 2021ean egin ziren. Izaskun Osések diploma bat lortu zuen 1.500 metroko T13 lasterketan. Seigarren postuan amaitu zuen, marka pertsonalarekin. Horretarako, bost urte oso gogorrak izan ziren prestatzeko. Ez zuen 24 ordu ere izan finalerdiaren eta finalaren artean berreskuratzeko. Hurrengoak Paralinpiar Jokuak Frantzian izango dira 2024an.

Nazioarteko Palmaresa
---------------------

| Joku Olinpikoak |
| --- |
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2016 | Río de Janeiro (Brasil) | Brontzea | 1500 m T13 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Derribando barreras. Noticias de Navarra» *web.archive.org* 2018-06-30 (Noiz kontsultatua: 2022-06-12).
2. ↑   «IPC Historical Results Archive» *db.ipc-services.org* (Noiz kontsultatua: 2022-06-12).
3. ↑   Etxeberria, Julen.  (2016-09-07). «Lehia baino askoz gehiago» *Berria*.
4. ↑   «Athlete Bio» *ipc.infostradasports.com* (Noiz kontsultatua: 2022-06-12).[*Betiko hautsitako esteka*]
5. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)** «Izaskun Osés | Historias de superación | ALDI Supermercados» *www.aldi.es* (Noiz kontsultatua: 2022-06-12).
6. ↑   **(Gaztelaniaz)** Pamplona, Lucía Valero.  (2021-09-08). «Izaskun Osés: "Estoy contenta porque han sido unos años muy complicados"» *diariodenavarra.es* (Noiz kontsultatua: 2022-06-12).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26830998

 |

* Wd Datuak: Q26830998
**Javier Vizcaino Nieto** (Zuazo, Barakaldo, 1967ko irailaren 11) euskal herritar kazetari eta irrati esatari bat da. Nahiz eta Barakaldon jaioa izan, Erandioko Astrabudua auzoan hazi eta Santurtzin bizi da.

Euskal Herriko Unibertsitatean Kazetaritzan lizentziatu zen, ondoren prentsa idatzia, telebista eta irratian jardun duelarik. Radio Euskadin hainbat irratsio zuzendu izan ditu, tartean *"Haimaiketako"*, *"Contra Corriente"* eta *"Intermedio"*, irrati kate horretako sail ezberdinetatik igaroz, bai albistegiak eta kirolak nahiz kultur gaiak jorratuaz. Halere, zalantzarik gabe bere irratsaio ospetsuena *"Mas que palabras"* izan zen, bereziki bertan aurkeztu ohi zuen *"Cocidito Madrileño"* zelakoa, bertan espainiar nazionalismoak Euskal Herriko politika nahiz euskal gaiei buruzko aipamen polemikoak umore ironikoz jorratu ohi zituelarik, irratsaio honek lortutako arrakastaren ondorioz liburu bat ere argitaratu zelarik.

Erreferentzia
-------------

1. ↑  "Cocidito Madrileño. De la A a la Z.", Javier Vizcaino. 2003, Eitb **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492767
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 55999931
* ISNI: 0000 0000 5944 5574
* BNE: XX1655218
* LCCN: n2004024763

 |

* Wd Datuak: Q20492767
**Erlak** Benantxi Eizagirrek eta Lourdes Agirregomezkortak osatu zuten Erlak bikotea, 1968ko udan. Berehala jaso zuten lehen saria, Euskal Abeslarien I. Sariketan gailendu baitziren Alegian (Gipuzkoa), taldeen mailan. Benito Lertxundi eta Julen Lekuona ziren epaimahaikideen artean. Bikotearen kanturik ezagunena "Kennedy" izan zen.

Taldea
------

Gipuzkoan eman zituen kontzertu gehienak Erlak bikoteak. Ehun inguru egin zituen lehen urtebetean, horietako lauzpabost Bizkaian, eta bakan batzuk Ipar Euskal Herrian. Musika "modernua eta gaurkoa" egin nahi zuten, "antziñako musika, garai baterako izan arren, ez genuke nai lengo moldeetan gelditu", zioten elkarrizketa batean (1).

Atzerriko kanta famatuenak euskaraz abesten hasi ziren, beste kantari garaikide askok egin zuten bezala, baina gero kantu propioak sortzen hasi ziren, Jose Angel Legorbururen laguntzaz. Hain zuzen, Legorburuk sortu zuen Erlak bikotearen kantu ezagunenaren doinua, "Kennedy". Hitzak, berriz, Imanol Urbieta zarauztarrak idatzi zituen. Kantuak arrakasta handia izan zuen, eta hainbat urte geroago Negu Gorriak taldeak haren zati bat erabili zuen "J.F.K." abestian, Erlak-en kantuaren berri emanez ezagutzen ez zuten belaunaldi gazteei.
Lau kantuz osaturiko disko txiki bat baino ez zuen argitaratu, Cinsa diskoetxearekin. Imanol Urbietak zuzendutako Nahia orkestrak lagundu zien grabazioan, gitarraz, baxuaz, saxofoiaz, pianoaz eta bestelako instrumentu batzuez jantziz abestiak. Hala ere, Joxemari Iriondo kazetariaren ekimenari esker Loiolako Herri Irratian gehiago izan ziren grabatutako kantuak: "Ur goxoa", "Lotsatuta", "Soro batean", "Aita eta ama", "Hilen ezkila", "Elurra", "Jauna"...

Erreferentziak
--------------

* 

* Edukiaren zati bat «Erlak» artikulutik hartua da. Artikulu hark Jon Eskisabel du egile, eta Creative Commons Aitortu-Partekatu Berdin 3.0 lizentziarekin argitaratu da Badok euskal kantagintzaren atarian.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257042

 |

* Wd Datuak: Q12257042
**Javier Sologuren Moreno** (Lima, 1921eko urtarrilaren 19a - 2004ko maiatzaren 21a) Peruko idazle eta poeta izan zen.

Biografia
---------

Javier Sologurenek literatura hispaniarreko doktoretza lortu zuen San Marcos Unibertsitate Nagusian eta lizentziaturako ikasketak ere egin zituen Mexikoko Colegioan eta Lovainako Unibertsitatean, Belgikan. 1951 eta 1957 artean Lund-eko (Suedia) Unibertsitatean irakasle izan zen, non gaztelaniako irakaslea ere izan zen eta ezkondu zen. Perura itzulita, San Marcos, Universidad Nacional Agraria La Molina eta Limako Enrique Guzmán y Valle "La Cantuta" unibertsitateetako irakasle izan zen.

Sologuren **Ediciones de la Rama Florida** egunkariaren editorea/inprimatzailea ere izan zen, Peruko eta atzerriko poesiaren 145 izenburu argitaratu zituena 1959 eta 1972 artean (berak egin zituen diseinu bisuala eta inprimaketa). Poeta gazte askok estreinatu zituzten lanak edizio honetan, horien artean Luis Hernández, Antonio Cisneros eta Javier Heraud .

1970eko hamarkadan *Creación & Crítica* aldizkariko zuzendaria izan zen. Armando Rojas eta Ricardo Silva-Santisteban poetekin batera. 1980ko hamarkadan *Cielo Abierto* kultura aldizkariaren zuzendaria izan zen.

Sologuren eta Jorge Eduardo Eielson izan ziren Peruko 50ko belaunaldiko mugimenduaren adar poetikoaren ordezkari nagusiak.

Lanak
-----

Sologurenek eguneroko bizitza zeharkatzen duen poetika *hutsa* du helburu, irudi anitzak eta pentsamendu landuak erabiliz. Bere ekoizpen poetiko guztia bere bizitzan zehar hainbat aldiz editatu zuen *Vida continua* liburuan bildu zuen*.* Txinako eta japoniar literatura klasikoaren gaztelaniarako itzultzaile gisa ere garrantzitsua da.

* *El morador* (1944)
* *Detenimientos* (1947)
* *Dédalo dormido* (1949)
* *Bajo los ojos del amor* (1950)
* *Otoño, endechas* (1959)
* *Estancias* (1960)
* *La gruta de la sirena* (1961)
* *Vida continua* (1966, 1971)
* *Recinto* (1967)
* *Surcando el aire oscuro* (1970)
* *Corola parva* (1977)
* *Folios del Enamorado y la Muerte* (1980)
* *Jaikus escritos en un amanecer de otoño* (1986)
* *Retornelo* (1986)
* *Catorce versos dicen* (1987)
* *Folios de El Enamorado y la Muerte & El amor y los cuerpos* (1988)
* *Poemas 1988* (1988)
* *Vida Continua.* *Obra poética* (1939–1989) (1989)
* *Un trino en la ventana vacía* (1992, 1993)
* *Hojas del herbolario* (1995).

Sariak
------

* Poesia Sari Nazionala (1960)
* "*Rafael Heliodoro Valle* "saria (México, 1983)
* "*Pérez Bonalde* "saria (Venezuela, 1995)
* SUNAT "Miguel de Cervantes, recaudador de impuestos" Saria (Lima, 2001)

Kanpo estekak
-------------

* Javier Sologuren (gaztelaniaz)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6165727
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 59136283
* ISNI: 0000 0001 0905 5647
* BNE: XX975785
* BNF: 122339656 (data)
* BNM: 000095587
* GND: 142069744
* LCCN: n81053768
* NKC: kup20030000093124
* CiNii: DA07339733
* SNAC: w6x93mfq
* SUDOC: 031045804
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05448/eu\_s\_2677/s2677
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 34235

 |

* Wd Datuak: Q6165727
Napoleon Berlinera sartzen Brandenburgoko atea atzean zuela.
**Berlingo erorketa** 1806ko urriaren 27an gertatu zen, Prusiako Berlin hiriburua Frantziako indarrek konkistatu zutenean, Jena–Auerstedteko guduaren ostean. Napoleon Bonaparte Frantziako enperadorea hirian sartu zen eta handik Berlingo Dekretua eman zuen bere Sistema Kontinentala ezartzeko. Berlinen eskala handiko espoliazioa gertatu zen.

Okupazioa
---------

Prusiako indarrek eta haien erregeak, Federiko William III.ak Ekialdeko Prusiako Königsbergera ihes egiten zuten bitartean erresistentzia jarraitzeko, ondorengo Tilsiteko Hitzarmenak Prusia bere lurraldeetako zati handiak uztera eta Frantziako goarnizioak onartzera behartu zituen gotorleku eta asentamendu nagusietan. Prusia Frantziako estatu bezero bihurtu zen, kalte-ordain handiak ordaintzera behartua, eta Berlin bera okupatuta egon zen 1813 hasiera arte. Inguruko Spandauko Ziudadelan ere goarnizio bat ezarri zen.

1812an Napoleonen Moskutik erretiratu ondoren, frantziarren laguntzaile gisa ari ziren prusiar indarrek alde egin zuten eta Errusia sostengatu zuten. Hau Prusiako lurraldean zehar altxamendu handiekin konbinatu zen, tropa frantsesak atzera eta Berlin abandonatzera behartuz. 1813ko Alemaniako Kanpainan hiria berreskuratzen saiatu ziren frantsesen helburu nagusia bihurtu zen hiria, Leipzigeko guduaren ondorengo Frantziaren erretiratzearekin amaitu zen.

Eragina
-------

Aurretik Berlin zazpi urteko gerran arpilatu bazuten ere, okupazioa kolpe handia izan zen Prusiako agintarientzat. Prusiako Armadak Frederiko Handiaren garaian lortutako ospea suntsitu zuen. Berlinera iritsi eta gero, Napoleonek Frederikoren hilobia bisitatu zuen eta "gizon hori biziko balitz, ez nintzateke hemen egongo" esan omen zuen. Hau alemaniar kulturako eszena ikoniko bihurtu zen, hala nola *Old Fritz* (1927) eta *Kolberg* (1945) bezalako prusiar filmetan azaltzen dena.

Berlin erori zenean, erreforma mugimendu garrantzitsu bat abiarazi zen Prusiako Armadaren borroka eraginkortasuna berreskuratzeko eta nazioa oro har berritzeko Frantziaren aurkako mendeku gerra planifikatzeko. Prusiako indar erreformatuek funtsezko papera izan zuten ondorengo frantsesek Alemaniatik 1813-14an atzera egin zutenean eta Napoleonek 1815ean Waterlooko kanpainan izan zuen azken porrotean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Leggiere p.19
2. ↑  Leggiere
3. ↑  Schulte-Sasse p.111
4. ↑  Carr & Hearder p.11

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65079568
* Commonscat Multimedia: Fall of Berlin (1806)

---

 |

* Wd Datuak: Q65079568
* Commonscat Multimedia: Fall of Berlin (1806)
*Artikulu hau idazle anoetarrari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Iraola».*

**Basilio Iraola Zabalo** (Izengoitia: ***Mototxo*** ; Anoeta, 1908ko uztailaren 14a - Irun, 1986) Gipuzkoako idazlea izan zen. Apaiz pasiotarra zen.

Bizitza
-------

Anoetako Bustinaga etxean sortua, haurtzaroa Atiñaga baserrian eman zuen. Apaiztegian hasi eta ikasketak egin zituen Angostoko santutegian, (Araba), Meliden (Coruña eta Deustun (Bizkaian). Gerraren ondorioz, urte askotan ibili zen atzerrian.
Irakasle gisa latin eta euskara irakatsi zuen Gabirian. Apaiz pasiotarra ere bazen eta Irungo egoitzako kide zela hil zen.

Lanak
-----

*Argia* eta *Redención* agerkarietan aurki daitezke haren lan aipagarrienak. Santa Gemaren bizitzari buruzko liburu bat idatzi zuen, 1960an, *Elurra ta sua, edo Santa Jema´ren bizitza*. Beste liburu batzuk: *Eder-ederra... zera, Maria* (1951); *Lourdes´ko Ama´ren Bederatziurrena*; *Pelitzisimo Deuna´ren Bederatziurrena*; *Gabirel eta Jema Deunen Bederatziurrena*.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254834
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 69378
* Lur: 03074/eu\_i\_1509/i1509

 |

* Wd Datuak: Q12254834
**Berlingo Urrezko Kapelua** (alemanez: *Berliner Goldhut*) urrezko xafla mehe batez egindako Brontze Aroko artefaktu bat da, urrezko kapeluen multzo bereziko lau ale ezagunetako bat. Kanpo-estalki bezala balio izan zuen, ziur aski material organikoz egina egongo zen kapelu luze koniko baten gainean. Berlingo Museoaren Uharteko Neues Museoan dago, beretzako apropos apailatutako gela batean.

Agerpena
--------

Kapelua nazioarteko arte-objetuen merkatuan jarri zen salgai 1995ean. 1996an, Berlingo Museum für Vor- und Frühgeschichte delakoak Brontze Aroko artefaktu garrantzitsu gisa erosi zuen. Saltzaileak jakinarazi zuen objektua 1950 eta 1960 urteetan sortutako bilduma pribatu suitzar anonimo batetik zetorrela, iradokiz Alemaniako hegoaldean edo Suitzan aurkitu zutela objektua. Ez da xehetasun gehiago ezagutzen. Berlinen gordea dagoela 1996az geroztik, horregatik jarri zaio izena.

Konoaren kontserbazio onak iradokitzen du ezen, Schifferstadteko adibidean bezala, kontu handiz bete zutela lurzoruz edo errautsez, eta, ondoren, posizio bertikalean lurperatuko zutela lurzoru fin samarrean.

K.a. 1000 eta 800 urteen arteko objektua dela uste dute adituek.

Iruditegia
----------

Alderaketa beste kapeluekin:

* Berlingo urrezko kapelua.Berlingo urrezko kapelua.
* Ezelsdorfeko urrezko kapelua.Ezelsdorfeko urrezko kapelua.
* Schifferstadt-ekoa.Schifferstadt-ekoa.
* Avantongo urrezko konoa.Avantongo urrezko konoa.

Kapeluekin duen antzekotasunaz gain, beren iruditeria eta itxura lotzen da estetika bertsuko Brontze Aroko urregintzako beste aurkikuntza batzuekin, zeinetan nabarmentzen den bat Euskal Herrian egina, Axtrokiko ontziak.



|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Konparaketa apaindura detaileetan, Berlingo kapelua ezkerretan, Axtrokiko katiluetako bat eskumatan. |  | Konparaketa apaindura detaileetan, Berlingo kapelua ezkerretan, Axtrokiko katiluetako bat eskumatan. |
| Konparaketa apaindura detaileetan, Berlingo kapelua ezkerretan, Axtrokiko katiluetako bat eskumatan. |


Biribil eta eraztunen konbinazioan, adituek iradoki dute ilargi eta eguzki egutegi batzuen kalkulurako tresna izan zitekeela Berlingo kapelua, baina ez da halako alderaketarik egin Axtrokiko zirkulu-eraztunekin, zeinak berdintsuak diren itxuran.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Eogan, George.  (1981). «The Gold Vessels of the Bronze Age in Ireland and Beyond» *Proceedings of the Royal Irish Academy. Section C: Archaeology, Celtic Studies, History, Linguistics, Literature* 81C: 345–382. ISSN 0035-8991. (Noiz kontsultatua: 2022-11-26).

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, ingelesezko Wikipediako «Berlin Gold Hut» artikulutik itzuli da; zehazki, 2022-11-16ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q318813
* Commonscat Multimedia: Berliner Goldhut

---

 |

* Wd Datuak: Q318813
* Commonscat Multimedia: Berliner Goldhut
**Elisa López Velasco** (Mollina, Malaga, 1884ko otsailaren 19a — 1936?) maistra izan zen. Irakasle-ikasketak egin zituen Sevillan, eta lehen irakaskuntza-etapa Villablancan (Huelva) eta Sanlúcar de Barramedan (Cádiz) egin zuen.

  

Geroago, Madrilera joan zen, eta han bekaduna izan zen Señoritas Egoitzan 1918-1919an, eta, Ikasketak Zabaltzeko Batzordeari esker, Europara joan zen (Frantzia, Alemania, Austria, Suitza eta Italia), 1925ean Heidelbergeko Eskola Berrien ikastaroan eta Juan Jacobo Taldearen udako ikastaroan parte hartu zuen.1920tik 1935era Cervantes Eskola Taldearen esperientzia berritzailea ahalbidetu zuten, Irakaskuntza Erakunde Librearen jarraibideei jarraituz.

Haurren irakaskuntzan espezializatuta, 1932 eta 1934 bitartean, Misio Pedagogikoekin elkarlanean aritu zen, maisuentzako marrazketa ikastaroak ematen; San Martin de Valdeiglesiasen (Madril), Fuentepelayon, Santa María de Nievan, El Burgo de Osman eta Rondan (Malaga).

1931n, FETE-UGTren zuzendaritzan lehen emakumeetako bat izan zen. Zenbait artikulu argitaratu zituen IEAren aldizkarian, ia beti eskolaurreko hezkuntzari eta *marrazkiaren* irakaskuntzari buruzkoak. Arlo horretan, *La práctica del dibujo en la escuela primaria* nabarmentzen da, lau liburukitan banatuta dago eta Espasa Calpe argitaletxeak argitaratu zuen 1933an. Espainiako Gerra Zibilaren beste biktima askori ondorio bera ematen dioten premisak dira militantzia politikoaren bikoitza, Irakaskuntzarako Erakunde Librearekin duen lotura eta zenbait ikertzailek ikusi duten bezala, beren lanen eskubideak erreklamatzeko berririk izan ez izana. 1935ean hil zen, bihotzeko gaitz baten ondorioz.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   «Maestras republicanas y de FETE-UGT. Represaliadas por el franquismo» *historiamujeres.es*.
2. 1 2   «La obra de Elisa López Velasco.» *www.redib.org*.[*Betiko hautsitako esteka*]
3. 1 2   Escribano, Antonio Cuenca.  (1 de enero de 2003). «La obra de Elisa López Velasco.» *Arte, Individuo y Sociedad* 15 (0): 73 – 81. doi:10.5209/ARIS.6677. ISSN 1988-2408..
4. ↑  Valbuena Canet, Cecilia: «La obra de Elisa López Velasco: La enseñanza del dibujo orientada por la Escuela Activa», en Actas del XVIII Coloquio de Historia de Cecilia Valbuena Canet (UNED) la Educación: Arte, literatura y educación, Vic: Universitat de Vic- Universitat Central de Catalunya, 2015, pp. 261-273.
5. ↑   «Protagonistas y personalidades de la ILE» *fundacionginer.org*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28869616

 |

* Wd Datuak: Q28869616
**Baxter konderria** (ingelesez: *Baxter County*) Arkansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Mountain Home da. 2010eko zentsuaren arabera 41.513 biztanle zituen, Baxter kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Baxter konderriak 1.519,58 kilometro koadro ditu. Horietatik 84 ura dira. Beste 1.435,59 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,04 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 41.513 pertsonetatik 40.525 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 688 dira. 59 beltzak edo afroamerikarrak. 217 amerikar natiboak ziren eta 16 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 163 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 14 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 519 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61086
* Commonscat Multimedia: Baxter County, Arkansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139564146
* ISNI: 0000 0004 0646 0817
* LCCN: n81068027
* SUDOC: 20101873X
* **Lekuak**
* OSM: 1818403
* TGN: 2000107

 |

* Wd Datuak: Q61086
* Commonscat Multimedia: Baxter County, Arkansas
Erreakzio kimiko batean **estereoselektibitateak** estereoisomero zehatz bat besteak baino ugariago sortzea eramaten du. Estereoselektibitatea partziala izan daiteke estereoisomero bat besteak baino gehiago sortzen delako edo erabatekoa forma bat bakarra sortzen delako. Diastereoisomeroen kasuan *diastereoselektibitateaz* mintzatzen da eta enantiomeroen kasuan *enantioselektibitateaz.*

Adibideak
---------

2-Iodobutanoaren deshidrohalogenazioa estereoselektibitate partzial baten adibidea da.

Azido formikoaren eta norbornenoaren arteko erreakzioa estereoespezifikoa da exo isomeroa formatzen delako soilik endo isomeroaren kaltean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Bartsch, Richard A.; Pruss, Gerald M.; Bushaw, Bruce A.; Wiegers, Karl E..  (1973-05-01). «Effects of base strength and size upon in base-promoted elimination reactions» *Journal of the American Chemical Society* 95 (10): 3405–3407. doi:10.1021/ja00791a067. ISSN 0002-7863. (Noiz kontsultatua: 2021-04-28).
2. ↑   **(Ingelesez)** Kleinfelter, Donald C. & Schleyer, Paul von R..  (1962, 42, 79). *2-Norbornanone.*  Org. Synth, Vol. 5, p.852 or..

Ikus, gainera
-------------

* Estereoespezifitate

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q903429
* Commonscat Multimedia: Stereoselectivity

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4247497-8

 |

* Wd Datuak: Q903429
* Commonscat Multimedia: Stereoselectivity
**Erdialdeko Lurraldea** J. R. R. Tolkien idazleak sorturiko fikziozko munduan bizitzeko egokiak diren lekuen izendapena da, Arda ere deitzen zaio (edo fikziozko lehendaldi batean Antzineko Lurraldea), kontakizun eta gertaeren gehiengoa lurralde honetan jasotzen da.

"Erdialdeko Lurra" antzinako ingeleraren *middangeard* (*midgard*) izendapenatik eratorria da; izendapen hori mundu honi dagokio, hau da, gizonok bizitzeko egokiak diren lurraldeak. Tolkienek "Erdialdeko Lurraldea" izendapena hizkuntza elfikora Quenya eta Sindarineko *Endor* (batzuetan Endóre) eta *Ennor* bezala itzuli zuen. Mitologikoki, Endorren iparraldea Eurasian bilakatu zen, antzinako lurraldea gaur egun ezagutzen dugun lur esferikoan bihurtu zenean.

Erdialdeko lurraldearen eszenatokia Lurraren lehenaldian jasotzen da. Tolienek bere gutunetan Erdialdeko Lurraldea Lurra bera zela iharduki zuen, gutun hauetako batean (211. zbk.) Eguzkiaren Hirugarren Aroa 6.000. urtean amaituko zela kalkulatu zuen. Liburuen ekintzen gehiengoa Endor kontinentearen ipar-mendebaldera mugatua dago. Ardako historia aro ezberdinetan banatzen da: *Hobbita* eta *Eraztunen Jauna*ren testuaren zati handienak Eguzkiaren Hirugarren Aroko amaiera eta Eguzkiaren Laugarren Aroko hasieran jasotako gertakizunei buruzkoak dira, aldiz *Silmarilliona* nagusiki Eguzkiaren Lehen Aroan kokatzen da. Jatorriz mundua (Arda) laua edo ordeka zen, baina Unibertsoaren sortzaile den Eru Ilúvatar delakoak Eguzkiaren Bigarren Aroan esferikoa bilakatu zuen.

Erdialdeko Lurraldeari buruzko ezagutzaren gehiengoa Tolkienen heriotzaren ondoren argitaratutako idazlanetan oinarritzen da, non "kanonikoa" dena eta ez denaren inguruko polemika edo eztabaida bat sortu baita.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q79734
* Commonscat Multimedia: Middle-earth

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 13511224f (data)
* GND: 4739415-8
* LCCN: sh85085022

 |

* Wd Datuak: Q79734
* Commonscat Multimedia: Middle-earth
**Jenny-Wanda Barkmann** (1922ko maiatzaren 30a - 1946ko uztailaren 4a) nazien kontzentrazio-esparruetako guardia alemaniarra izan zen.

Biografia
---------

Haurtzaroa Hanburgon igaro zuela uste da. 1944an, Aufseherin bihurtu zen Stutthof SK-IIIko emakumeen eremuan, non presoak gaizki tratatzen zituen, batzuk hil arte. Emakumeak eta haurrak ere aukeratzen zituen gas ganberetarako. Hain zen zorrotza, non presoek "espektro ederra" deitzen baitzioten.

Barkmannek Stutthofetik ihes egin zuen Sobietar Armada Gorria hurbildu zenean. 1945eko maiatzean atxilotu zuten, tren geltoki batetik ateratzen saiatzen ari zela. Akusatu bihurtu zen Stutthofeko epaiketan, non bera eta beste akusatu batzuk zigortu zituzten esparruan egindako krimenengatik. Esaten denez, epaiketan barre egin zuen, espetxeko guardiekin koketeatu zuen eta, antza denez, ilea txukuntzen ikusi zuen testigantza entzuten zuen bitartean. Erruduntzat jo zuten, eta horren ondoren adierazi zuen: "Bizitza benetan plazer bat da, eta plazerak laburrak izan ohi dira".

Barkmann publikoki exekutatu zuten urkatzez Biskupia Górkeko muinoan, 1946ko uztailaren 4an. 24 urte zituen, eta urkatu zuten lehena zen. Bere errautsak jaio zen etxeko bainugelako hustubidetik bota zituzten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Errusieraz)** waffen. «....а прах был публично смыт в уборной того дома, где она родилась.» *Военно-исторический сайт* (Noiz kontsultatua: 2020-04-06).
2. ↑   Rennell, Tony. «Bitches of Buchenwald: Which death camp guard is the evil inspiration behind Kate Winslet's role in The Reader?» *Mail Online* (Noiz kontsultatua: 2020-04-06).
3. ↑   **(Ingelesez)**  *ExecutedToday.com » jenny wanda barkmann.*  (Noiz kontsultatua: 2020-04-06).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q62818
* Commonscat Multimedia: Jenny-Wanda Barkmann

---

 |

* Wd Datuak: Q62818
* Commonscat Multimedia: Jenny-Wanda Barkmann
*Artikulu hau elizgizonari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Juan Arana».*

Loramendiren omenezko monumentua, Aretxabaletan.
**Juan Arana Ezpeleta** —***Loramendi***, idazle goitizenez; ***frai Joakin Bedoña***, erlijio izenez— (Bedoña, Gipuzkoa, 1907ko urtarrilaren 27a - Donostia, Gipuzkoa, 1933ko martxoaren 23a) elizgizona eta euskal olerkaria izan zen.

Bizitza
-------

Juan Arana Bedoña auzoan jaio zen, garai hartan Aretxabaletako auzoa zen oraindik, 1966an Arrasate izatera pasa zen. Hamahiru urte zituela Altsasuko kaputxinoetan sartu eta bost urte geroago, 1925ean, abitua hartu zuen. Teologia ikasten ari zela, gaixotu, eta 26 urte ozta-ozta beterik zituela hil zen peritonitis eraso batek jota.

*Zeruko Argia* eta *Yakintza* aldizkarietan argitaratu zituen bere idatziak. Espainiako Gerra Zibilaren aurreko *Olerkarien* belaunaldikoa izan zen, Lizardirekin, Lauaxetarekin eta Orixerekin batera. Loramendiren olerkigintza lirikoa da, eta, sarri, Jainkoa du kantagai.

Tolosan (1931) eta Hernanin (1932) *Euskaltzaleak* erakundeak, Aitzolen agindura, eratutako Olerki Jaietan bi sari jaso zituen *Arrantzalien arrats-otoitza* eta *Barruntza leyotik* izeneko olerkiekin. Julen Yurrek, 1960an, Aranaren idazlan guztiak bildu eta argitaratu zituen *Loramendi. Olerki ta idatzi guziak* izenburupean.

Lanak
-----

* *Olerki eta idatzi guztiak* (1960, Itxaropena), Juan Aranaren idazlan guztien bilduma, Julen Yurrek prestatua.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Pizkundea
* Gipuzkoako idazleen zerrenda
* Debagoiendar ospetsuen zerrenda

Kanpo estekak
-------------

* Juan Arana literaturaren zubitegian
* Auñamendi: Juan Arana

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260945
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 67733046
* ISNI: 0000 0000 5959 7754
* Literaturaren Zubitegia: 284
* BNE: XX994698
* LCCN: n79015200
* SUDOC: 139010866
* Open Library: OL1792808A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 2041

 |

* Wd Datuak: Q12260945