**Orundellico**, "**Jemmy Button**", "**Jremmy Button**" edo "**Santi botoi**" izenez ezaguna (1815-1864), yagan etniako fueguinoa izan zen. 1830eko apirilean 15 urteko adina zuen, *HMS Beagle* komandantearen arabera. Wulaia kaletaren inguruan bizi izan zen, Murray kanalaren ertzean, Txileko mutur australean.

1830ean, beste hiru natiborekin batera, *Beagle* ontzian Ingalaterrara eraman zuten, eta 1833an bere jaioterrira itzuli zen. Ingalaterran egon zen bitartean, Saint Mary Schoolen ikasi zuen Suaren Lurraldeko beste ikaskideekin batera, eta St. Jamesen gortean aurkeztu zioten Gilen IV.a erregeari eta Adelaida erregina.

1860an Wulaiako sarraskian egon zen, non *Allen Gardiner* goletan zeuden Patagoniako Elkarteko Misiogileko zortzi gizon hil baitzituzten hango indigenek.

Sylvia Iparraguirre idazle argentinarraren "La Tierra del Fuego" (Suaren Lurraldea) eleberria Jemmy Buttonen bizitzan dago inspiratuta.

Jatorria: kanoeroa – yagana
---------------------------

Yaganak kanoekin ibiltzen ziren indigena nomadak ziren, Suaren Lurraldeko uharte handiaren hegoaldean eta mendebaldean Magdalena eta Cockburn kanaletaraino eta Hornos lurmuturreraino iristen ziren Suaren kanalen sektore zabalean bizi ziren itsasoko biltzaileak. Lurralde handi hartan bost talde zeuden yagan hizkuntzaren dialektoei zegozkienak; Button Murray kanalaren sektorean bizi zirenena zen.

* Jemmy Button (Santi Botoi)Jemmy Button (Santi Botoi)
* Fitz-Roy-k jasotako hiru mutikoak.Fitz-Roy-k jasotako hiru mutikoak.
* Hego-Patagoniako herriak.Hego-Patagoniako herriak.
* Yagan familia bat kanoa barruanYagan familia bat kanoa barruan

Gizon zuriarekin aurkitzea
--------------------------

1830eko apirilaren 11n, Murray itsasartetik gertu, Buttonek lehen harremana izan zuen gizon zuriarekin. Hain zuzen, egun horretan, *HMS Beagle* tenienteko komandantea, Robert FitzRoy, bere baleontzira itzuli zen, Lennox uhartean ainguratuta baitzegoen, Beagle kanalaren ipar-mendebaldeko besoa nabigatu ondoren, eta uharte batean geratu zen bazkaltzeko eta atseden hartzeko. Han, fueginoak iritsi ziren, arrainak botoien eta bihiengatik trukatu zituztenak. Ontziratu eta nabigatzen jarraitu zutenean, itsasartea ikusi zuten, baina natiboz betetako hiru kanoik atzeman zituzten. Berriro ere botoiak eta bihiak erabiliz arrainak lortu zituzten, eta Fitz-Royk gazte bati esan zion bere potora pasa zitekeela eta kanoaren kargu zegoen gizonari nakarrezko botoi handi bat eman zion umearen truke. Jemmy Button zen gazte hori. Txaluparen hondoan eseri zen, eta pozez ikusi zuen nola bereizten ziren ontziak, gizon zuriekin guanakoak ehizatzera joango zela pentsatu baitzuen. Txaluparen eskifaiak "Jemmy Button" deitu zuen berehala, trukean aldatutakoaren erreferentzia eginez.

Bidaia Ingalaterrara
--------------------

1830eko apirilaren 13an, Jemmy zeraman ontzia *Beaglera* iritsi zen. Han, Fitz-Royk mendebaldetik kawésqar indigenek lapurtutako ontzi bat berreskuratzen saiatzeko bahitu zituen beste hiru fueguino zeuden. Topaketa dibertigarria izan zen, barre egin zioten eta Yapoo deitu zioten. Hiru kawésqarrek, bi gizonek eta neskato batek, nahiz eta Jemmyren antza izan, hizkuntza desberdina hitz egiten zuten.

Fitz-Royk erabaki zuen lau fueginoak Ingalaterrara eramatea eta beste aukera batean ekartzea, ingelesa eta mendebaldeko zibilizazioko beste irakasgai batzuk ikasi ondoren. Horrela, izen eta adin hauek eman zizkien: York Minster, 26 urte, Boat Memory, 20 urte, Jemmy Button, 14 urte eta Fuegia Basket (neska bat), 9 urte.

1830eko abuztuaren 6an, *Beagle*, bere lau fueguinoekin, Ingalaterrara iritsi zen.

Ingalaterran egonaldia
----------------------

Fitz-Roy-ren asmoa zen bere bahituei hezkuntza egokia ematea eta, bi edo hiru urte igaro ondoren, beren lurraldera itzultzea. Era berean, Europara eramaten zituzten aborigenentzako hilgarriak ziren gaixotasunetatik babesteko ardura hartu zuen, eta, lehorreratu zirenean, bigarren aldiz txertatu zituzten. Lehen aldiz Montevideotik igaro ondoren egin zuten, finka batera eraman zituztenean. 1830eko azaroaren hasieran, laurak Plymoutheko Royal Ospitalean sartu zituzten, Boat Memory baztangaren sintomekin gaixotu baitzen. Boat ospitalean hil zen. 

Misiolari Elizaren Elkarteak gazteak hezteko interesa izan zuen, eta, horregatik, Walthamstowera eraman zituzten. 1830eko abendutik 1831ko urrira arte egon ziren han, eta ingelesa, kristautasunaren printzipioak, nekazaritza, lorezaintza eta mekanikari buruzko tresna komun eta arinak erabiltzen irakatsi zitzaien.

Fitz-Royk, batzuetan, bere lagun eta senideak bisitatzera eramaten zituen, eta haietatik jasotzen zituzten beren herrialdera itzultzean erabil zitzaketen artikuluak, gero eta gehiago.

1831ko udan, St. Jamesera gonbidatu zituen Gilen IV.a erregeak. Erregearekin eta Adelaida erreginarekin elkartu ziren, eta hark bere kapeletako bat oparitu zion, eraztunetako bat, eta dirua eman zion Ingalaterra utzi behar zuenean arropa eros zezan.

1831ko ekainean, *HMS Beagleko* komandante izendatu zuten Fitz-Roy, Hego Amerikako hegoaldeko mapak osatzeko. Bidaia horretan, hiru fueginoak jaioterrira itzuliko ziren. Misiolari Elizaren Elkarteak Richard Matthews gaztea izendatu zuen, itzulerako bidaian fueginoei lagun ziezaien eta haiekin egon zedin, irakatsi eta herrialdeko bertakoen artean ezar zitekeen ikusteko.

1831ko abenduaren 27an, *Beagle* ontzian, Suaren kanaletara itzuli ziren. Ingalaterran urtebete eta lau hilabete egon ziren.

Familiarekin elkartzea
----------------------

Button eta haren lagunak *Beagle* ontzian egon ziren, jaioterrian lehorreratu baino urtebete pasatxo lehenago. Fitz-Royren hasierako asmoa York eta Fuegia March portuaren inguruan uztea zen, kawésqar familiakoekin, eta, ondoren, Button Wulaian yaganekin uztea. Horretarako, Hornos lurmuturra zeharkatu zuen 1832ko abenduaren 22an, Saint Martin kaletaren kanpoaldean ainguratuz babestera behartu zuen ekaitz gogor batekin. Han, Yorkek esan zion Jemmy Buttonekin geratu nahi zuela. Eskaera horren aurrean, Fitz-Roy Goree Roadsera joan zen, Navarino uhartearen eta Lennox uhartearen artean, 1833ko urtarrilaren 18an ainguratuta.

Hurrengo egunean, Fitz-Roy lau ontzitan abiatu zen Wulaiara, Beagle kanalaren bidetik, Matthews eta Charles Darwin naturalistarekin; guztira, hogeita hamar gizon ziren. Hilaren 20an, Mackinley pasabidearen parean, zenbait indigena ikusi zituzten, eta Buttonek yagan etsaiak zirela esan zien. 22an, lehen aldiz, bere tribu tekeenicako lagunekin topo egin zuten, familiari buruz eta aitaren heriotzari buruzko informazioa eman ziotenak. Handik gutxira, natibo asko iritsi ziren muinoen gainetik eta beste batzuk kanoetan. 1833ko urtarrilaren 23an ontzi asko iritsi ziren Wulaiara, hogeita hamar eta berrogei bitartean, natiboz beteak. Hiru etxola eraiki zituzten lehorreratu eta berehala: bata Matthews-entzat, bestea Jemmy-rentzat eta hirugarrena York eta Fuegia-rentzat, bakoitzak bere baratzeekin, eta zentinelez estalitako espazio bat mugatu zuten, elkarren segidako ehunka bertakoak urrun edukitzeko. Bere herrikideei iltzeak eta tresnak banatzen ari zen Button, bat-batean hondartzara hurbiltzen ari zen kanoa bateko oihu bat entzun zuenean, eta berehala oihu egin zuen: «Nire anaia!», bere anaia zaharrenaren ahotsa ezagutu zuen. Hainbat pertsonarekin betetako kanoa txikia hondartzan gelditu zenean, ama, bi ahizpa eta lau anai-arreba jaitsi ziren. Button poliki-poliki joan zen haiengana, amak ez zion ia begiratu, eta neskekin batera joan zen kanoa bere ondasun gutxirekin bermatzera; lau anaiak, gizon bat eta hiru mutiko, zutik egon ziren eta gero beregana joan ziren eta hitz bat esan gabe inguratu zuten. Minutu batzuen ondoren, anaia zaharrena hitz egiten hasi zen, baina Buttonek ezin zion erantzun. York eta Fuegia-k eszena osoa ikusi zuten hitz egin gabe. Button, arratsalde horretan, amarekin eta anaiekin igaro zen haien txabolan, eta gauean kanpamendura itzuli zen lo egitera.

Hurrengo egunean, Matthewsek eta haren fueginoek lur-zati bat prestatu zuten, eta han landatu zituzten patatak, azenarioak, arbiak, porotoak, letxugak, tipulak, porruak eta azak. Buttonen anaia nagusiak ebanjelizatzailearen taldearekin egoteko nahia adierazi zuen. Bitartean, Buttonek, bere taldearen laguntzarekin, bere ama eta anaiak Mendebaldeko jantziekin ikusi zituen. Arropa, iltze eta erreminta guztiak oparitu zizkion familiari. Marinelak laster hasi ziren Buttonen anaia zaharrenari Tommy edo Harry Button deitzen, eta konturatu ziren hura zela bere tribuko doktorea, eta, horrexegatik, oso aintzat hartzen eta estimatzen zuten.

Urtarrilaren 25ean, gizon zahar bat iritsi zen kanpamendura. Jemmyren osaba, aitaren anaia, zela esan zuen, tekeenica leinuko kide izandako beste ezezagun askorekin batera, baina Jemmyk ez zituen jaso nahi izan, jende gaiztoa zelako eta ez lagunak.

Hilaren 26an, arratsaldean, marinelek tiro praktika egin zuten, natiboei su-armen efektuak erakusteko, baina ez zitzaien gustatu erakustaldia, eta, hurrengo egunean, denak itzuli ziren kanoetan, eta itsaso barruan abiatu ziren; sei baino ez ziren geratu Wulaian, eta Jemmyren familiara ere abiatu zen. Arratsaldean, Matthewsek eta haren laguntzaileek beren txabolak okupatu zituzten, eta lehen gaua haietan eman zuten. Fitz-Royk taldea probatzea erabaki zuen, bakarrik utziz. Hori dela eta, lau ontziekin abiatu zen eta milia batzuk hegoalderantz nabigatu zuen. Goizaldeko 28an, Fitz-Roy Wulaiara itzuli zen, baina dena normal aurkitu zuen, nahiz eta bertako batzuk itzuli ziren, besteak beste, Jemmyren anaia, eta esan zioten Buttonen familia egunez iritsiko zela eta ekialdeko gizon gaiztoak beren lurraldera itzuli zirela. Fitz-Royk, orduan, *Beaglera* itzultzea erabaki zuen bi ontzitara, eta gainerako biekin ibilaldi bat hasi zuen Beagle kanalaren ipar-mendebaldeko besora.

1833ko otsailaren 5ean, Wulaiara itzultzen zirenean, Matthewsen eta haren taldearen elementuak zeramatzaten kanoekin topo egin zuten. Hilaren 6an, eguerdian, Wulaiara iritsi ziren, eta hango aurpegi pintatuak aurkitu zituzten. Handik gutxira, Matthews, York eta Jemmy agertu ziren, ohiko itxurarekin, eta esan zuten Fuegia txabolan zegoela. Matthews itsasoratu eta kostatik urrundu zen gertatutakoa konta ziezaion, Jemmy beste txalupan ontziratu eta York hondartzan geratu zen bitartean. Matthewsek esan zuen bortxatua izan ez arren ez zela seguru sentitzen bertakoen artean, eta *Beagle* ontzira itzuli nahi zuela. Halaber, Fitz-Royk Wulaia utzi eta hiru egunera Jemmyren familiako ezezagunez betetako kanoak iritsi zirela esan zuen, eta egun horretatik aurrera ez zuela bakerik eta atsedenik izan. Etxolak lapurtu eta lorategiak eta baratzea zapaldu zizkieten. Fitz-Royk berreskuratu ahal izan zituen gauza batzuekin ontziratu zuen Matthews, bertakoen artean artikulu erabilgarriak banatu zituen, hala nola, aizkorak, zerroteak, labanak eta iltzeak, eta Jemmy eta York agurtu zituen, eta txalupekin Beagle aldera abiatu zen, otsailaren 7an iluntzean.

Hil bereko 14an, Fitz-Roy, kartografia-lanetan ari zela, Wulaiara hurbildu zen txalupa batean, eta hainbat kanoa ikusi zituen arrantzan. Lehorreratu eta Jemmy, York eta Fuegiarekin topo egin zuen hondartzan, ohi bezala jantzita. Txabolak ikuskatzean garbi eta ordenatuta aurkitu zituen, baita lorategiak ere, eta baratzean barazki batzuk hazten ari ziren. Hori guztia ikusita, Fitz-Royk baikortasunez utzi zuen lekua, eta Jemmyren eta haren kideen abenturak aurrera egin zezakeen.

1834ko martxoaren 5ean *Beagle* Wulaian ainguratu zen. Jemmy, York eta Fuegiako txabolak hutsik zeuden, baina txikiziorik gabe, lorategiak eta baratzea zapalduta zeuden, nahiz eta ontzian jan zituzten patata batzuk atera zituzten, eta horrek frogatzen zuen eskualde horretan landu zitezkeela. Ez zen arimarik ikusten, eta lekua aspalditik abandonatuta zegoela zirudien. Bat-batean, hiru kanoa ikusi zituzten zeruertzean, batean Tommy Button etorri zen eta bestean Jemmy, denak biluzik bizkarrean larru-zati bat, ile luze eta latza, eta begiak keak narritatuta. Ontzira igo ziren, ikusi egin zituzten, eta gauean Fitz-Royrekin bazkaldu zuten. Guztien harridurarako, Jemmyren emazteak, anai-arrebek eta emazteek berarekin hitz egiterakoan ingelesezko hitzak erabiltzen zituzten. Jemmyk Fitz-Royri eta Bennet maiordomoari igaraba-larru bana oparitu zizkien, eta hurrengo egunera arte lehorreratu ziren.

Hilaren 6an, Jemmyk Fitz-Royrekin gosaldu zuen, eta elkarrizketa luze bat izan zuten. Hizkuntzarekin zailtasunak zituela esan zion, ingelesarekin nahastuta erabiltzen baitzuen. Horrez gain, esan zion York eta Fuegia, hilabete batzuk lehenago, beren lurrera kanoa handi batean joan zirela, arropa eta tresna guztiak lapurtu zizkiotela, eta aurreko urteko otsailean, Fitz-Roy abiatu zenean, onek inbaditu zituztela; beraz, uharteetan babestu behar izan zuen jendea. Fitz-Royk opariak ekarri zizkien Jemmyri eta haren familiari, eta Wulaiatik atera zen behin betiko.

Wulaiako sarraskia eta Malvinetarako bidaia
-------------------------------------------

1848ko martxoan eta 1851ko abenduan, Allen Gardinerrek, britainiar armadatik erretiratutako ofizial batek, bere bizitza paganoei Ebanjelioa predikatzen ematea erabaki zuen, Fitz-Royk Ingalaterrara eramandako fueginoen historia ezagututa, bi espedizio egin zituen Navarino uhartean misio bat ezartzeko asmoz. Bi espedizioek huts egin zuten, eta Allen Gardiner, bigarrenean, sei lagunekin batera, Puerto Españolen hil ziren, Beagle kanalaren iparraldeko ertzean.

1854an, Patagoniako Elkarteko Misiolariak, Gardinerrek sortua, laurogei tonako goleta bat erosi zuen, eta *Allen Gardiner* izena eman zioten. Malvinetako Keppel uhartera bidali zuten, Jemmy Buttonekin harremanetan jartzeko asmoz eta, haren laguntzarekin, Waia eskualdean kokatzeko.

1856an, *Allen Gardiner* Wulaiara joan zen, eta kapitainak, azkenean, Jemmy Buttonekin harremanetan jarri zen, harekin Keppel uhartera joateko eskatuz. Buttonek ezetz esan zion. Goleta Malvinetara itzuli zen eta gero Ingalaterrara. Urte horren erdialdera, Jorge Pakenham Despard apaiza bere emaztearekin eta seme-alabekin *Allen Gardiner* ontzian joan zen Keppel uhartera, eta handik gutxira bidaia ugari hasi ziren Wulaiara, bi tokien artean indigenak eramanda. Natiboei Keppelek katexima irakasten zien eta gero Wulaiara itzultzen ziren.

1859ko urrian, egokitzat jo zen Wulaian misioa ezartzen hastea. Horretarako, *Allen Gardiner*ren ontziratu ziren beharrezko ekipo eta hornidurak, eta Felipe Garland katekista bidali zuten, hura ezartzeko. Hilabeteak igaro ahala, ez zekiten goletaz eta misio berriaz, Despard-ek *Nancy* goleta kontratatu zuen, eta han Wulaiara joan zen, 1860ko apirilean iritsi zen kaletara. Han, *Allen Gardiner* ontzia erabat suntsitutako portuan aurkitu zuen, eta Alfred Coalle sukaldaria tripulatzaile bakarra zen, egoera fisiko txarrean eta erdi-biluzik. 

Colek esan zuen Wulaiara iritsi zirenetik, Jemmy Buttonek gidatutako bertakoek itsasontzia inguratu eta eskariekin gogaitu zituztela. 1859ko azaroaren 6an, igandea, estalpea amaitu ondoren, lehen meza egingo zuten han, eta lurrera jaitsi ziren, baina hirurehun indigenak inguratu zituzten. Hirurehun indigenek eraso eta hil zituzten, bera izan ezik, baso bateraino ihes egitea lortu baitzuen, baina handik aste gutxira harrapatu zuten. Tommy Buttonek harri batekin marinel bat hiltzen zuela ikusi zuen. Guztira zortzi gizon hil ziren. *Nancyko* marinelek *Allen Gardiner* konpondu zuten eta bi goletekin Stanley portura itzuli ziren. Haiekin batera Jemmy Button eraman zuten, bere borondatez aitorpena egitera joateko eskaini zuena.

Buttonen adierazpenaren arabera, misiolariak hil zituztenak Suaren Lurraldeko ona tribuko indigenak izan ziren. Agintariek Coleri sinetsi zioten eta Wulaiara zigorbidezko espedizio bat bidaltzea pentsatu zuten, baina misiolariek aurka egin zuten. 1863an, Despard Ingalaterrara itzuli zen familiarekin, eta hemezortzi urteko Thomas Bridges adopziozko semea utzi zuen Keppelen misioaren kargu.

1863an, Waite H. Stirling apaiza heldu zen Keppel uhartera. Urte horren amaieran, Stirling eta Bridges Fuegoko kanaletara joan ziren lehen aldiz. Jemmy Button aurkitu zuten Wulaiara iristean, eta, han, jakin zuten biztanleria indigena nabarmen jaitsi zela epidemia baten ondorioz. Misiolariek beste zazpi fuegino eraman zituzten Keppel uhartera, Jemmy Buttonen semeetako bat barne (Treeboys izenekoa). Indigenak lekuz aldatze horrek Malvina uharteetako gobernadoreak Wulaia sarraskiaren ondoren atzerritarrei buruz agindu zuen ordenantza hausten zuen. Kalkuluen arabera, 50 fuegino Keppel uhartetik eraman zituzten Stirlingek gainbegiratuta lau urtean. 1864ko otsailean, *Allen Gardiner* suzko lurrera itzuli zen zazpi indigena horiekin, eta martxoaren 7an iritsi zen Wulaiara. Han, Jemmy Buttonen emazteak, Lassaweeak, baieztatu zuen Jemmy hil egin zela uda australeko azken epidemiaren ondorioz.

1865eko ekainaren 10ean, Stirling Ingalaterrara abiatu zen lau yagan gazterekin. Horietako bat Jemmy Button Threeboysen semea zen. Ingalaterran 16 hilabetez egon ondoren, Suaren Lurrera bidali zituzten, eta bidaian bi hil ziren. Threeboys Puerto Stanley-rako bidean hil zen, Brighten gaitza deritzonaren ondorioz.

Kulturan
--------

Joseba Sarrionandiak *Santi Botoi* izena eman zion *Munduari bira eman zion ontzia* liburuan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Sarrionandia, Joseba.  (2022). *Munduari bira eman zion ontzia.*  Pamiela ISBN 978-84-9172-283-0. PMC 1319830846. (Noiz kontsultatua: 2022-09-05).
2. ↑  Hazlewood (2004), p. 193-194.
3. ↑  Hazlewood (2004), p. 394.
4. ↑  Hazlewood (2004), p. 395.
5. ↑  Hazlewood (2004), p. 396.
6. ↑  Hazlewood (2004), p. 400-405.
7. ↑   Sarrionandia, Joseba.  (2022). *Munduari bira eman zion ontzia.*  Pamiela ISBN 978-84-9172-283-0. PMC 1319830846. (Noiz kontsultatua: 2022-07-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q320436
* Commonscat Multimedia: Jemmy Button

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 58271188
* ISNI: 0000 0001 1950 2535
* BNF: 123354675 (data)
* GND: 1011699966
* LCCN: n92038802
* SUDOC: 032297904

 |

* Wd Datuak: Q320436
* Commonscat Multimedia: Jemmy Button