recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Artikulu hau ikuskizunari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Zirku (argipena)».*
Zirku emanaldi baten iragarkia.
**Zirkua** ikuskizun artistikoa da, pailazo, malabarista, akrobata, mago eta ilusionisten emanaldiak eta animaliekiko erakustaldiak dituena, gehienetan talde ibiltari baten eskutik herriz herri eskaintzen dena. Antzinako Erromako zirkuetan egiten ziren ikuskizunetan du jatorria.

Zirkuaren historia
------------------

Zirku modernoa nahiko berria da, nahiz eta haren ikuskizun asko (akrobaziak, soka gainean ibiltzea, pailazoak, animaliak…) oso antzinakoak izan. Aspaldiko ohitura zen saltzaile ibiltariak herri batera iristean, ferietan eta, jendea erakartzeko ikuskizun bereziak egitea. Erdi Arotik aurrera, ijitoek Europan ikuskizun horien tradizioa atxiki zuten, herriz herri emanaldiak eskainiz. Merkataritza indartzen eta egonkorrago egiten hasi zenean, bi jarduerak, entretenitzekoa eta salerosketa, bereizten hasi ziren.

Nolanahi ere, XVIII. mendea arte ez zen egin ikuskizun mota guztiak ekitaldi bakar batean elkartzeko saiorik. 1768an, Philip Astley ingelesa ohartu zen indar zentrifugoari esker nahiko erraza zela zaldi gainean zutik egotea, zaldia zirkuluetan ibiltzen zen artean. Hura erakusteko leku itxi bereziak eraikitzen hasi zen. Halako eraikin asko egin zituen gero Europan zehar, eta laster hasi ziren beste batzuk ere horrelakoak egiten, Europan eta baita Ameriketan ere.

Zirkuaren lehen 80 urteetan, ikuskizun nagusia zaldiena izaten zen. Ferietan ibiltzen ziren jokalari ibiltariak, berriz, aukera berri bat ikusi zuten zirkuetan, eta bi moduek bat egin zuten. Europan zirku askok eraikin egonkorrak zituzten, eta oso izen ona zuten. Zirkuko familiek estatus berezia zuten, eta beren trebeziako ariketak belaunaldiz belaunaldi ikasten zituzten. Hala, oso ezaguna egin zen, esate baterako, Italiako Cristiani familia. Europako familia asko Persia eta India aldera joan ziren, eta Afrikan, Hego Ameriketan eta Australian ere laster sortu ziren zirku taldeak. XIX. mende hasieran, Isaac Van Amburgh piztiekiko ekitaldiak antolatzen hasi zen, geroztik ikuskizun nagusietako bat izan zirenak, eta Jules Leótardek aireko trapezioa asmatu zuen.

Gaur egun, zirku asko talde txikiak elkartuz sortu dira, eta hiri handietan egoitza finkoak dituzte.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2013/02/10 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47928
* Commonscat Multimedia: Circus

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX524512
* BNF: 13318732s (data)
* GND: 4067878-7
* LCCN: sh85026080
* NDL: 00570042
* NKC: ph119242
* NARA: 10641946
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 7014
* HDS: 011906
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q47928
* Commonscat Multimedia: Circus
**Zirina** hegaztiek botatzen duten gorotz edo kaka forma berezia da. Hegaztiek ez dituzte bi zulo ugaztunen eran gernua batetik eta gorotza bestetik kanporatzeko, eta kloaka izeneko zulotik askatzen dute barruan nahasten den gaia. Dena delakoa azido urikoaren bidez osatzen den gorotz arin bat da, zirina hain zuzen.

Hegazti espezie batzuen txitoek, habian direnean, ez dute zirina bere egoera likidoan askatzen, baizik eta zirin-zaku batean, zeina txori gurasoek errazago ken dezaketen habiatik.

Erabilpenak
-----------

Gizakiak eman dio erabilpenik zirin mota batzuei. 

  

Oiloaren zirina, simaurretan ongarri natural onena kontsideratzen da euskal nekazaritzaren kontestuan, arkorotza baino hobvea, kaltzio, nitrogeno, fosforo eta potasioan honako proportzioak dituelarik: (%24; %16; %15 eta %8,5).

Guano delakoa, Hego Amerikako kostaldeko inguru batzuetan pilatzen den zirin eta beste gorotz batzuen pilaketaren emaitza da. Ongarri natural preziatua da guanoa.

Japonian *Horornis diphone* edo *uguisu* txoriaren zirina erabiltzen da *uguisu no fun* izeneko makillaje mota sortzeko, geishen aurpegian apaintzeko (baina ez horretarako bakarrik) erabilia adibidez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Errekondo, Jakoba.  (2015-03-29). «Ongarriak ezagutzeko» *Argia* 2455 (Noiz kontsultatua: 2023-05-31).
2. ↑    «Zergatik ez dute hegaztiek txiza egiten?» *EITB* (EITBpodkast | Zientzia eta Pazientzia) 2021-12-01 (Noiz kontsultatua: 2023-05-30).
3. ↑   **(Ingelesez)** «What Are Fecal Sacs? Bird Diapers, Basically | Audubon» *www.audubon.org* 2018-08-07 (Noiz kontsultatua: 2023-05-30).
4. ↑    Errekondo, Jakoba.  (2015-03-29). «Ongarriak ezagutzeko» *Argia* 2455 (Noiz kontsultatua: 2023-05-31).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** «¿Sabes qué es el guano y para qué se usa? Descúbrelo todo aquí.» *TiendaHusqvarna* 2019-06-17 (Noiz kontsultatua: 2023-05-30).
6. ↑   **(Ingelesez)** «The Secrets of Traditional Asian Beauty - Page 4 of 10» *Asian Scientist Magazine* 2015-06-12 (Noiz kontsultatua: 2023-05-30).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q118868277
* Commonscat Multimedia: Bird feces

---

 |

* Wd Datuak: Q118868277
* Commonscat Multimedia: Bird feces
Reuleaux-en triangelua, edozein orientaziotan, beti lauki baten ukitzailea da.
**Reuleaux triangelua** da Reuleaux poligono deiturikoen adibiderik errazena; Franz Reuleaux zientzialari eta ingeniariaren omenez deitzen dira horrela. Poligono horiek zabalera konstanteko kurbak dituzte, hau da, kontrako bi zuzen ukitzaile paraleloren arteko distantzia bera da, zuzen horien norabidea edozein dela ere. Hori ondoko irudian ikus daiteke, laukiarekiko lau ukitze-puntu baitaude beti, alde bakoitzean bat.

Reule*a*ux-en triangeluaren azalera {\displaystyle {1 \over 2}(\pi -{\sqrt {3}})a^{2}=0,70477...\ a^{2}}da, non *a* zabalera konstantea baita. Diametro bereko zirkulu baten azalera {\displaystyle {\pi \over 4}a^{2}=0,78539...\ a^{2}}, handiagoa dena. Are gehiago, Blaschke-Lebesgueren teoremak ezartzen du Reuleauxen triangeluak zabalera konstante bereko beste edozein figurak baino azalera txikiagoa duela. Perimetroa {\displaystyle \pi a} da.

Reuleaux-en triangelua beste poligono erregular batzuetara orokortu daiteke, alde kopuru bakoitiarekin; adibidez, 20 penikeko txanpon britainiarren kasuan (heptagono batean oinarrituak).

Reuleauxen triangeluaren trazadura
----------------------------------

***a*** aldea duen triangelu ekilatero batetik abiatuta, triangeluaren erpinetako batean zentroa eginez eta ***a*** erradioa izanik, zirkunferentzia-arku bat, gainerako bi erpinak elkarrekin lotzen dituena, errepikatu eragiketa erpin bakoitzerako, eta lortu da Reuleaux bilatuaren triangelua. Hasierako triangelua ezabatuz, hiru zirkunferentziek batera mugatzen duten erdiko espazioa Reuleaux-en triangelua da, zabalera konstanteko kurba.

Triangelu aldekide baten angelu bakoitza {\displaystyle {\pi \over 3}} radianetakoa da. Hiru arkuek luzera dute, {\displaystyle {\pi \over 3}a}. Beraz, Reuleaux-en triangeluaren perimetroa hau da: {\displaystyle \pi a}

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q959203
* Commonscat Multimedia: Reuleaux triangles

---

 |

* Wd Datuak: Q959203
* Commonscat Multimedia: Reuleaux triangles
**Zirkua** (frantsesez *Le Cirque*) Georges Pierre Seurat margolari frantziarraren margolanik ezagunenetako bat da. Olioa oihal gaineko teknikarekin egina dago. 180 cm garai eta 148 cm zabal da. 1891n margotua izan zen. Parisko Orsay Museoan dago.

Seuratek, zirkua irudikatzen du, bere jai giroarekin.

Margolan honek, gai bezala, zirkua hartzen du, garai horretan bertan, beste margolari batzuk, Pierre-Auguste Renoir, Edgar Degas eta Henri de Toulouse-Lautrecek kasu ere erabili zutena. Seuratek, puntillismoa deritzon estiloarekin margotzen du, kolore horia nagusi den margolan batean. Seuratek, bere kolore aniztasuna, lau kolore nagusitara murriztu zuen, euren tarteko tonuekin, egoera argian; horia eta morea, bateragarriak direnak, nagusi dira. Kolore garbiak erabiltzen zituen, ikuslearen erretinan bat egiten zuten bata bestearen gainean jarritako ukitu txikien bidez.

Seuraten azken margolana izan zen, difteriak jota hil baino urte bete lehenago hasia. Zirriborro ugari egin zituen lan honentzako, eta amaitu gabe utzi zuen. Paul Signacek erosi zuen, ondoren, John Quinn bildumagile estatubatuarrari saldu ziona, Louvreko Museoari emango ziola aginduz.

Fernando Zirkuaren pistako kolore kontrasteak deskribatu nahi zituen, agertokiaren lerro kurboaren eta harmaila zuzenen arteko diferentziaz gain. Harmaila hauetan, klase sozial ezberdinak margotzen ditu: pobreak goian, aberatsak behean. Pistaren erdian, zaldiko-maldikoaren mugimendua abiatzen duen pailazo bat dago. Zaldiak, lanari, mugimendua eta dinamismoa ematen dizkio.

Lana, amaitu gabe egon arren, Independenteen Zazpigarren Erakusketan erakutsia izan zen, eta, erakusketaren garaian, Seurat hil zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2275610
* Commonscat Multimedia: The Circus (Seurat painting)

---

 |

* Wd Datuak: Q2275610
* Commonscat Multimedia: The Circus (Seurat painting)
**Zangalatraua** erritmoaren gainean eragina duen baliabide literario bat da; beraz, maila fonetikokoa da. Zangalatraua erabiltzeak esan nahi du bertso lerroaren amaierako pausaldia eta egitura sintaktikoaren etenaldia bat ez etortzea. Edo, bestela esanda, esaldiak, bertsoaren bukaeraren gainetik, hurrengo bertsoan jarraitzen du. Ondorioz, esaldia bi bertsotan azaltzen da. Zenbaitetan, orobat, estrofen arteko etena gerta daiteke esaldi erdian.
Hona hemen Biktoriano Gandiagaren adibide batzuk. Lehenengoa, nahiko gogorra:

Ezer ez dut
mendibideok adina
ongi ezagutzen.

  

Beste bat:

Ariman ere
egiten du euririk.
Haize hotzak ere
jotzen du arimarik.
Ordu fijorik gabe
eta ondo ilunik
iluntzen du arima
ilunak ere.
Erritmo aldetik zangalatrauak tentsioa sortzen du. Idazle klasizistak ez dira horrelako baliabideen aldekoak; gehiago eman da mugimendu berritzaileekin batera.

Bi motatako zangalatrauak bereiz daitezke:

* zangalatrau leuna: esaldiaren batasuna ez da kasik eteten.
* zangalatrau gogorra: eten hori bortitza da.

Zangalatrauak bi bertso oso hartzen baditu, estikomitia deitzen zaio. Zangalatrau gogorra hiru silabatan edo gutxiagotan izaten denean brakistikio izena du; haren bidez hitz batzuek azpimarratu nahi da horretarako bi pausa erabiliz.

Bibliografia
------------

* Euskaltzaindia: *Literatura terminoen hiztegia*. Bilbo: 2008. 741. or. Lourdes Otaegiren artikulua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Lourdes Otaegi, 741 or.
2. ↑  *Adio*. Donostia: Elkar 2004. 51.or.
3. ↑  121.or.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q203402
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX5363725
* BNF: 12240352p (data)
* GND: 4152299-0
* LCCN: sh85044026
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q203402
**Queen's Unibertsitatea**, eskuarki Queen's izenez ezaguna, Kingstonen (Ontario, Kanada) dagoen ikerketa unibertsitate publikoa, ez-konfesionala eta hezkidetzailea da. Nazioarte mailan eta nazio mailako sailkapenetan, Queen's Kanadako unibertsitate garrantzitsuenetariko bat da.

Eskoziako eliza erreginaren ikastetxea Kingstonen, Ontarion ezarri zen 1841an, Viktoria erreginaren errege-pribilegioarekin. Erakundea 1841eko urriaren 16an sortu zen, Kanadako fundazioaren 26 urte lehenago. Lehenengo eskolak 1842ko martxoaren 7an hasi ziren, 13 ikaslekin eta 2 irakaslekin. Queen Kanadako Probintzia Batuan graduatzen zuen lehenengo erakundea izan zen eta Kanadako Itsas Probintzieko mendebaldeko lehen unibertsitatea emakumeak onartzen eta ikasleak hezten gobernuaren aldetik. 1883an, emakumeen ikastetxeak hitzarmen bat egin zuen Queen's Unibertsitatearekin, medikuntza hezkuntzarako. 1888an, Queen Unibertsitateak luzapeneko ikastaroak eskaini zituen, lehen unibertsitate izaten.

Queen Unibertsitatearen sortzaileak Edinburgheko Unibertsitatean inspiratu ziren askatasun akademikoa, autoritatea eta erantzukizun moralaren Eskoziako Unibertsitatearen tradizioagatik. Kingstoneko campusaz gain, unibertsitateak Herstmonceuxeko gazteluan (Ekialdeko Sussex, Ingalaterra) nazioarteko ikasketen zentro bat du, aurretik Greenwicheko Errege Behatokiak okupatua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1420038
* Commonscat Multimedia: Queen's University (Canada)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 149706703
* ISNI: 0000 0004 1936 8331
* BNF: 11884591t (data)
* BNC: 000616924
* GND: 41694-0
* LCCN: n79100815
* NKC: ko2003192682
* NLA: 36140360
* CiNii: DA00438577
* SUDOC: 026636301
* ULAN: 500312936
* BIBSYS: 6055211
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1420038
* Commonscat Multimedia: Queen's University (Canada)
**Republic konderria** (ingelesez: *Republic County*) Kansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Belleville da. 2010eko zentsuaren arabera 4.980 biztanle zituen, Republic kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Republic konderriak 1.865,95 kilometro koadro ditu. Horietatik 7,97 ura dira. Beste 1.857,98 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2,67 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 4.980 pertsonetatik 4.904 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 53 dira. 22 beltzak edo afroamerikarrak. 12 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 15 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 26 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q376527
* Commonscat Multimedia: Republic County, Kansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134873901
* ISNI: 0000 0004 0408 9153
* LCCN: n81024820
* **Lekuak**
* OSM: 1070361
* TGN: 2000738

 |

* Wd Datuak: Q376527
* Commonscat Multimedia: Republic County, Kansas
Xanpaina leinuaren erregeen armarria
**Xanpaina** Frantzian jatorria zuen antzinako leinua da, 1234 eta 1305 artean Nafarroako Erresuma gobernatu zuena. Leinua Xanpainako kondeek sortu zuten.

Leinuaren lehendabiziko erregea Tibalt I.a Nafarroakoa izan zen, Tibalt III.a Xanpainakoaren semea zenez Xanpainako kondea izan zena. Antso VII.a Nafarroakoa bere osaba (Blanka Nafarroakoaren neba) oinordekorik gabe hil zenez, Erresuma jarauntsi zuen.

Azkena Joana I.a Nafarroakoa, Henrike I.a Nafarroakoaren alaba eta oinordekoa, izan zen. 1284an gero Filipe IV.a Frantziakoa izango zena ezkondu zuen eta hiltzean Luis I.a Nafarroakoa kapetarrak jarauntsi zuen.

Kide ezagunak
-------------

* Oto I.a, Xanpainako kondea.
* Tibalt II.a, Xanpainako kondea.
	+ Eztebe, anaia, Ingalaterrako erregea
* Henrike I.a Liberala, Xanpainako kondea.
* Henrike II.a, Xanpainako kondea eta Jerusalengo erregea
* Tibalt III.a, Xanpainako kondea.
* Tibalt I.a, Nafarroako erregea.
* Tibalt II.a, Nafarroako erregea.
* Henrike Gizena, Nafarroako erregea.
* Joana I.a, Nafarroako erregina.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1590002
* Commonscat Multimedia: House of Blois

---

 |

* Wd Datuak: Q1590002
* Commonscat Multimedia: House of Blois
Xanpaina kopa bat.
**Xanpaina** (frantsesez *champagne*) Frantziako Xanpaina-Ardena eskualdean *champenoise metodoaren* bidez ekoiztutako apardun ardoa da. Oro har, ardo zuria izaten da, baina bada xanpain gorria ere, gehienetan mahats beltzez egina.

Xanpainak jatorri-izendapena du; horregatik, Kataluniako Sant Sadurní d'Anoia udalerrian ekoizten hasi ziren apardun ardoari cava deitzen zaio.

Jai eta ospakizunetan kontsumitu ohi da xanpaina, eta ohikoa da auto- eta moto-lasterketen amaieran, garaileari saria ematean, neurri handiko xanpain-botila bat ematea eta bertan irekitzea. Horretaz gain, eraiki berria den itsasontzi bat lehenbizikoz itsasoratzean, haren kroskoaren aurka xanpain-botila bat apurtzeko ohitura dago.

Kanpo estekak
-------------

* Xanpainaren webgunea **(Frantsesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q134862
* Commonscat Multimedia: Champagne (drink)

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX533905
* BNF: 119337949 (data)
* GND: 4140686-2
* LCCN: sh85022450
* NDL: 01115379
* NKC: ph371833
* NARA: 10645354
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q134862
* Commonscat Multimedia: Champagne (drink)
***Xanfarin eta andere King*** (ingelesez: *Scarecrow and Mrs. King*) AEBtako telesaila bat izan zen. 1983ko urriaren 3tik 1987ko maiatzaren 8ra CBS katean aireratu zen. Kate Jackson eta Bruce Boxleitner aktoreek antzeztu zuten. Euskal Herrian 1980ko hamarkadaren bigarren erdialdean ETB1ean euskaraz aireratu zen.

Sinopsia
--------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Amanda King (Kate Jackson) dibortziatutako estatubatuar etxekoandrea da, bere eguneroko kezka nagusiak bere bi seme eta amak sortzen dizkiotelarik. Goiz batez, Amandak tren batean doala CIAko Lee Stetson (Bruce Boxleitner) agentearekin topo egingo du, ezizenez "Xanfarin" (jatorrizko bertsioan "Scarecrow"), hark beste agente etsai batzuk jarraitzen dutenez Amandari pakete bat eman eta kapela gorridun gizonari eramateko eskatuko dio. Amanda ez da misioa gautzeko gai izango, tren-bagoi hartan ezaugarri horretako gizon asko baitaude. Hortaz, pakete hura berreskuratzeko, Xanfarin emakumearen bila hasiko da, azkenean, Amanda bera ere misio hartan buru-belarri eta nahi ala nahi ez sartuko delarik. Xanfarin atzematen dutenean, Amanda berak paketearen sekretua argitu eta Xanfarin erreskatatzea lortuko du. Honela bada, misio horren ostean etxekoandrea Agentziarentzat lanean hasiko da, baina halabeharrez bere familiari lanbide berrian hasi dela ezkutatuz. Azkenean Lee eta Amandak espioi eta gaizkileen aurka elkarlanean ederki asko moldatzen den lantaldea osatuko dute.

Aktoreak
--------

* Kate Jackson: *Amanda King*
* Bruce Boxleitner: *Lee Stetson* ("Xanfarin" / jatorrizko bertsioan "Scarecrow")
* Beverly Garland: *Dotty* (Amandaren ama)
* Paul Stout: *Philip King* (Amandaren semea)
* Greg Morton: *Jamie King* (Amandaren semea)
* Mel Stewart: *Billy Melrose*
* Martha Smith: *Francine Desmond*
* Sam Melville: *Joe King* (Amandaren senar ohia)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskal-encodings.com

Kanpo estekak
-------------

* *Xanfarin eta andere King* telesailaren IMDBko fitxa irakurgai **(Ingelesez)**
* *Xanfarin eta andere King* telesailaren sarrera ikusgai. Youtube.com **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q392832

 |

* Wd Datuak: Q392832
***Zauri ezkutuak: bullying-a eskolan*** Fernando Morillo azpeitiar idazlearen liburua da. 2014an argitaratu zen, Gaumin argitaletxearen eskutik. Liburuak *bullying*a (eskola-jazarpena) du gai nagusia.

Sinopsia
--------

Iria izeneko neska da protagonista eta narratzailea. 15 urte ditu eta berriro da hasiberria eskola batean (hirugarren ikastetxea du hiru urtetan). Eskola horretan, neskak giro bortitza aurkituko du berehala. Irakasle bat jipoiturik agertu da, itxuraz, eta beste bi ikasle azalduko zaizkio Iriari, bertako guztiak kontrolatzen eta izua zabaltzen.

Iriak bi lagun egingo ditu. Alde batetik Maite, iazko ikasle bat, zeharo zanpatua egon dena aspalditik. Bestalde, Iriak Unax ezagutuko du, hasiberria hura ere. Unax isila da, eta orbain deigarri bat du aurpegian.

Horretaz gain, irakasleek ere badute lekua. Historia irakasleak Lierni izena du. Ikasleei nola edo hala lagundu nahi die, eta gaizki pasatzen du lortzen ez duenean. Julio, berriz, informatika irakaslea, sinetsita dago ikasleak bakean uztea dela onena. Gutxi gorabehera, ikasleen arazoak haiek beraiek konpon ditzatela.

Mahaiaren azken hanka ikasle batzuen gurasoak dira. Seme-alabak lagundu nahian dabiltza, baina zaila egiten zaie nola jokatu behar duten asmatzea.

Liburuan zenbait krudelkeria ikusten diren arren, doinu positiboa du osotasunean.

Kanpo estekak
-------------

* Zauri ezkutuak, Bullying-a eskolan liburuaren aipamena, Fernando Morilloren webgunean
* Eleberriaren lehen orrialdeak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20493083

 |

* Wd Datuak: Q20493083
**Sekhemra Uahkhau-Rahotep**, Egiptoko XVII. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 1622 eta K.a. 1619 artean gobernatu zuena.

Sobekemsaf II.arekin lotuta dago bere semea, Ameny, Sobekemsafen alabarekin ezkondu baitzen.

Turineko Errege Kanoneko 11.1 erregistroan aipatzen den Sekhemra 3... izan daiteke, hiru urteko erregealdiarekin.

Tebaseko gobernari hau, Koptos, Abidos eta Karnakeko hilarrietan aipatzen da.

Rahotep, Koptoseko Min jainkoaren tenplu kaltetua zaharberritu zuelako ezagutzen da.

Kim Ryholtek, Egiptoko XVII. dinastiako lehen faraoia izan zela uste du. Sobekemsaf II.arekin lotzen du Ameny bere semearen ezkontzarekin, Sobekemsafen alabarekin. Koptosen, Abidosen eta Karnaken ondoren aipatzen da eta Min tenplu kaltetua zaharberritu duelako da ezaguna.

Badakigu, Sobekemsaf II.aren inskripzio batek, ehun eta hogeita hamar gizon ingururen espedizio bat bidali zuela Uadi Hammamatera. Espedizionarioen kopurua 12. dinastiaren faraoi handiek Erdi Aroan zehar bidalitako milaka biztanletik urrun zegoen eta bertako kideetako batek bakarrik izenpe tradizionala du "lanen gainbegiratzaile" gisa. Dena den, garai honetan Tebasek harremanak galdu zituela adierazten du ikastetxeekin eta Menfiseko Eskribauen tradizioarekin.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Intef V.a** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko XVII. dinastia | Ondorengoa**Sobekemsaf I.a** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Rahotep*** Aldatu lotura Wikidatan |
**Zaragozako Museoa** Aragoiko Gobernuako kudeatzen duen museo bat da, hiri horretako Plaza de los Sitiosen dagoena. Aragoiko lurralde osoko museo-zentrorik zabalena eta adierazgarriena da. Bere bildumek historiaurretik XX. mendera bitarteko historia laburbiltzen dute: Antzinaroa, Goi Erdi Aroa, Errenazimendua, Gotikoa, Barrokoa, Goya eta bere garaia, XIX. eta XX. mendeak. Barietate zabal hau ekialdeko artearen, zeramikaren edo etnologiaren bilduma bereziekin osatzen da.

Erakundeak bere historian zehar izen ezberdinak jaso dituen arren (Probintziakoa, Arte Eder eta Arkeologiakoa, museoen jauregia...), gaur egun «Zaragozako Museoa» izenaz baino ez da ezagutzen.

Zaragozako Museoaren bilduma zabala 1836an sortu zuten, Mendizabalen desamortizazioaren funtsekin, eta legez ezarritako hainbat kanaletatik handituz joan da: erosketak, dohaintzak, gordailuak eta modu bikainean indusketa eta prospekzio arkeologikoen emaitza.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Portal de Aragon. *Museos de Aragón.* .

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2837755
* Commonscat Multimedia: Museo de Zaragoza

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 173081218
* ISNI: 0000 0001 2165 4167
* BNE: XX85515
* BNF: 121455450 (data)
* GND: 4247608-2
* LCCN: n84147806
* SUDOC: 029935350
* ULAN: 500312076
* Directorio de Museos y Colecciones de España: 1519
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 3857782

 |

* Wd Datuak: Q2837755
* Commonscat Multimedia: Museo de Zaragoza
**Roberto D'Aubuisson Arrieta** (Santa Tecla, 1943ko abuztuaren 23a - San Salvador, 1992ko otsailaren 20a) salvadortar militarra eta politikaria izan zen, Alianza Republicana Nacionalista alderdiaren sortzaile eta lehen buruzagia. EL Salvadorko Egiaren Batzordearen arabera, Óscar Romeroren hilketa agindu zuen.

Bizitza
-------

Frantses etorkinen familia batean jaio zen, eta jesuitekin egin zituen lehen ikasketak. Eskola militarrean ibili zen gero, eta, handik atera zenean, Guardia Nazionalean sartu zen. Washingtongo Nazioarteko Polizia Akademian ere egin zituen ikasketak, Guardia Nazionaleko agente sekretu izan aurretik, eta presidentearen segurtasun-agentziako zuzendariorde izan zen, geroago.

Gudarosteko erreformistek Carlos Humberto Romero jeneralaren gobernua eraitsi zutenean, kafearen oligarkiak (lurrak banatzearen eta politika-erreformen aurka) D'Aubuissoni agindu zion alderdi politiko berri bat antola zezan. 1979an gudarostetik bota zuten, eskuin-muturreko jarduera terroristetan eta estatu-kolpe ahaleginetan aritu izanaren fama irabazi ondoren. El Salvadorko Gerra Zibilean (1979-1992) 75.000 giza hilketa baino gehiago eragin zituzten Heriotza Eskuadroien antolatzaile nagusia izan zen, eta uste da, bera zegoela 1980ko Oscar Romero artzapezpikuaren hilketaren atzean ere.

Astinaldi haren ondoren, D'Aubuisson Guatemalan babestu zen, baina Alianza Republicana Nacionalista (ARENA) izeneko eskuineko koalizioa antolatu ondoren, El Salvadorrera itzuli zen, eta Asamblea Constituyente delakoaren lehendakari izan zen 1982an eta 1983an. 1984ko hauteskundeak Alderdi Kristau Demokratako José Napoleón Duartek irabazi zituen. 1989an, ordea, ARENAko hautagaia, Alfredo Cristiani, atera zen lehendakari. D'Aubuissonek ahaleginak egin zituen Cristianik eta ezkerreko gerrillariek Gerra Zibila amaitzeko hasitako negoziazioak eragozten, baina ez zuen lortu. 1992ko otsailean hil zen D'Aubuisson, hestegorriko minbiziaren kariaz, su-etena sinatu baino bost aste lehenago.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Brockett, Charles D.. *Political Movements and Violence in Central America.*  books.google.es (Noiz kontsultatua: 2016-12-6).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Roberto D'Aubuisson*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q981443
* Commonscat Multimedia: Roberto D'Aubuisson

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01388/eu\_d\_0005/d0005

 |

* Wd Datuak: Q981443
* Commonscat Multimedia: Roberto D'Aubuisson
**Xochipilli** azteka mitologian maitasunaren, jokoen, edertasunaren, dantzaren, loreen, artoaren, gozamenaren, arteen eta kantuen jainkoa zen. Nahuatlezko xochitl (lorea) eta pilli (printzea) hitzez osatua, Loreen printzea esan nahi du, lore eder edo lore noble bezala ere interpreta daitekeen arren.

Haren gurtza artoaren, emankortasunaren eta uztaren beste jainko batzuenarekin lotzen da, euriaren jainkoa zen Tlalocenarekin eta artoaren jainkoa zen Cinteotlenarekin, kasu.

Macuilxochitlekin («bost lore») lotua dago, joko eta apustuen jainkoarekin. Bere emaztea Mayahuel zen, eta bere arreba bikia, Xochiquetzal.

Xochilhuitl («loreen jaia», nahuatlez) zen jainko honi lotutako jai erlijiosoa. Jai horretan, jaki ofrendak egiten ziren, eta Teotihuacandik gertuko herriek gatibuak eramaten zituzten sakrifikatuak izateko.

Ikus, gainera
-------------

* Xochiyaoyotl

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q149197
* Commonscat Multimedia: Xochipilli

---

 |

* Wd Datuak: Q149197
* Commonscat Multimedia: Xochipilli
**Roberto Ertzilla Abaitua** (Gasteiz, Araba, 1950) arabar arkitektoa da.

Biografia
---------

1976an eskuratu zuen arkitekto titulua, Eraikuntza espezialitatea eginez, Bartzelonako Arkitekturako Goi Eskola Teknikoan. 1978an Gasteizen ireki zuen estudioa, eta Miguel Angel Campo Díaz arkitektoarekin batera hasi zen lanean. Ercilla-Campo arkitekto-taldeak Gasteizen egiten du bere lana eta hainbat sari eskuratu ditu bere proiektuekin.

1996. urteaz geroztik, Karrera Amaierako Proiektuetan irakasle dihardu Ercillak, Nafarroako Arkitektura Goi Eskolan. Hainbat hitzaldi eta arkitektura-jardunalditan parte hartu du, eta arkitektura-lehiaketetan epaimahaikide izan da. *El Croquis*, *Diseño Interior*, *Arquitectura Viva*, *Nuevo estilo*, *Casa Marie Claire* eta *Casa Vogue* bezalako aldizkarietan lan egin izan du, baita *50 años de Arquitectura en Euskadi* delakoan ere. Administrazioarentzako hainbat proiektu egin ditu, esate baterako, Gasteizen, Lakuako gizarte etxea, Gasteizko Goiuri jauregiaren berritzea eta abar.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12266628
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01827/eu\_e\_2181/e2181

 |

* Wd Datuak: Q12266628
**Roberto Kettongoa** (ingelesez: *Robert of Ketton*; latinez: *Robertus Cetenensis*; c. 1110 - c. 1160) Erdi Aroan bizi izan zen ingelesa izan zen. Teologian, astronomian eta itzultzen lanetan aritua zen eta Arabista ere bazen.

Biografia
---------

1143an, Iruñean, Roberto Kettongoa teologo, astronomo, itzultzaile eta arabista ingelesak Korana itzuli zuen latinera lehenengoz. Bere bizitzako lehen urteez gutxi jakin arren, badirudi Kettonek Parisen ikasi zuela. 1134an lau urte iraungo zuen bidaia luzea abiatu zuen Ekialdera. Bizantziar Inperioan, Palestinan eta Damaskon izan zen eta, gerora, arabierako itzultzaile gisa ezagun egingo zen.

1141erako Iberiar penintsulan zegoen; lurraldea musulmanen eta kristauen artean banatuta egonik, penintsula toki aproposa zen arabierako itzultzaileentzat. 1143an Iruñean zen eta bertako artxidiakono izendatu zuten. Berez, nahiago omen zuen testu zientifikoak itzultzea, teologikoak baino. Euklidesen lana ezagutzen zuen eta Al Battani nahiz Avicenaren lanak itzuli zituen. Korana, aldiz, enkarguz latineratu zuen.

1142an Petri Beneragarria Clunyko abadearen bisita jaso zuen. Abadea islamari buruzko informazioa biltzen ari zen, *Liber contra sectam sive haeresim Sarracenorum* (Sarrazenoen sekta edo edo heresiaren kontrako liburua) idazteko, eta Kettoni Korana itzultzeko ordaindu zion.

Itzultzaileak ez zuen testuaren itzulpen fidela egin; ez zabarkeriaz, intentzio osoz baizik. Itzulpenaren asmoa islama gutxiestea zela garbi erakusten du latinezko lehen bertsio horren izenburuak: *Lex Mahumet pseudoprophete* (*Mahoma sasiprofetaren legea*). Xehetasun kaltegabeak puztuz eta kutsu krudel eta lizuna emanez, Koranaren interpretazio guztiz negatiboa osatu zuen.

### Itzulpenaren eragina

1157an Tuterako kalonje izendatu zutela eta beste ezer gutxi jakin da Kettonen azken urteez. Baina bere itzulpenak itzal luzea izan zuen. Hurrengo mendeetan Korana Europako hizkuntzetan itzultzen hasi zirenean, Kettonen bertsioa hartu ohi zen oinarri, eta ez originala. Esaterako, 1547an Andrea Arrivabenek Kettonen itzulpena erabili zuen Korana italieraz emateko, 1616an italierazkoa hartu zuen oinarri Salomon Schweiggerrek alemanezko lehen itzulpena egiteko, eta aurrerago, alemanezkoa izango zen nederlanderazko bertsioaren oinarri.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   Irazustabarrena, Nagore.  (2016-04-24). «Korana "libreki" itzultzen Iruñean» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q332780
* **Identifikadoreak**
* GND: 1031733337
* SUDOC: 030915961
* BIBSYS: 90337918

 |

* Wd Datuak: Q332780
**Xoldokogaina**, **Xoldoko gaina** edota **Xoldo** Lapurdiko mendi bat da. Biriatu udalerriko lursailetan dago, Nafarroako eta Gipuzkoako mugan. Mendi honetara igotzeko ohiko abiapuntuak Kurleku (ordu 1), Biriatu udalerria (1 ord. 30 min.) eta Ibardin (1 ord. 45 min.) dira. Inguruan Manddale (573 m.) mendia du.

Xoldokogaina mendia eta Biriatu herria.
Bizkaiko golkotik hasi eta Ipar Euskal Herria eta Hego Euskal Herriko mugari jarraituz Pirinioetako lehenbiziko mendia da. Bidasoa ibaiak bere hegoaldeko magala inguratzen du, Txingudiko padura eta Endarlatsako zubiaren artean hedatzen delarik.

Mendi honen iparraldeko magalan Untsin errekak iturburua du eta bere ibilbidearen amaieran urak Donibane Lohizuneko badian itsasoratzeen ditu. Bestaldea, iparraldeko magalean izen berdineko Xoldokogainako urtegia ere badago.

Galeria
-------

Xoldokogaina. Ibilbidea Ibardin-etik
* Xoldoko itzulia. KartelaXoldoko itzulia. Kartela
* Xoldo mendia BiriatutikXoldo mendia Biriatutik
* Xoldoko haitzakXoldoko haitzak
* Xoldokogaina 2016Xoldokogaina 2016
* Gorostidia Osin zelaianGorostidia Osin zelaian

Kanpo estekak
-------------

* Xoldokogaina. Luberri.net

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492776
* Commonscat Multimedia: Xoldokogaina

---

 |

* Wd Datuak: Q20492776
* Commonscat Multimedia: Xoldokogaina
**Racalmuto** (sizilieraz: *Racalmutu*) Siziliako udalerri bat da, Agrigentoko probintziakoa, 9.023 biztanle dituena (2008ko datua)  Leonardo Sciascia idazle italiar ezagunaren jaioterria da.

Mugakideak
----------

Racalmutok honako udalerri hauekin egiten du muga:

Bompensiere  
Favara  
Grotte  
Milena  
Montedoro  
Canicattì  
Castrofilippo

Izenaren jatorria
-----------------

Herriaren izenak arabierazko jatorria omen du, *Rahal Maut* esamoldean (herri hila), arabiarrak bertara iritsi zirenean bertako biztanle ia guztiak izurrite batek hil zituela ikusi zutelako.

Historia
--------

Arabiarrak iritsi zirenean, kolono-bizigune txikitan banatu ziren, nekazaritzan jarduteko; izan ere, lekua lur emankorreko haran batean zegoen eta ura ere ugari zeukaten. Segur aski, gaztelu bat egon zen garai batean, herria babesteko. Bizantziarrek 1038an eta normandiarrek 1087an eraso eta azpiratu zuten gaztelua. Normandiarren agintaldia bukatu zenean, Racalmutoko lurrak Barresi izeneko familiaren eskura igaro ziren; hauek arabiarren garaiko gaztelu zaharra berreraiki omen zuten 1229an. XIII. mendearen ondoren, aragoitarrek lurrak Barresi familiari kendu eta Chiaramonte familiari eskaini zizkioten.
Ezkontza baten bidez, 1307an Racalmuto Antonio Del Carretto markesaren familiaren eskumenera igaro zen.
Izurrite larri bat egon zen 1355an, biztanle asko hil zituena, baina herria 1400an berpiztu zen, Matteo Del Carrettok hartutako neurriei esker.
Gaztelua berritu egin zen eta bizitoki bihurtu zen berriro. 1576ra arte, Racalmuto baroi batzuen jabetza izan zen, baina ondoko urtea konde baten eskura igaro zen; XVI. mendearen amaieran, 4.000 biztanletik gora izatera iritsi zen, hainbat komentu, monasterio, eliza eta ospitale bat ere bazituelarik.
1700an, herriaren gainbehera nahiko nabarmena zen, gehiegizko zergen ondorioz; baina ondoko mendean, meatzaritza garapen handia izan zuen eta gatzaren industriaren hazkundea ere ezagutu zuen.
Gaur egun, ordea, meatzaritza ere neurri batean gainbeheran dago eta nekazaritza, aldiz, handitu egin da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  ISTAT

Kanpo estekak
-------------

* **(Italieraz)** Sicilia Wiki
* **(Italieraz)** Consorzio Valle Templi - Racalmuto

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q432337
* Commonscat Multimedia: Racalmuto

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139492141
* GND: 4473599-6
* LCCN: n86098120
* **Lekuak**
* OSM: 39234

 |

* Wd Datuak: Q432337
* Commonscat Multimedia: Racalmuto
**Zeraingo espetxea** edo ziega, udaletxearekin batera eraiki zen 1711. urtean. Dirudienez, beste zerbitzu batzuen artean, beharrezko zuten horrelako bat antolatzea, azken buruan Zerainen garrantzizko bi bide elkartzen baitziren. Gipuzkoan geratzen den XVIII. mendeko kartzela bakarra da. Gaur egun, kartzela, Ostatu tabernaren barruan aurkitzen da.

Ezaugarriak
-----------

Kartzelaren berezitasun nagusia, paretetako haritz-oholak dira. Haritz-egurrarekin hormak babestuz, presoak ihes egiteko arriskua gutxitzea lortzen zuten. Antza denez, garai hartan egiten ziren bustinezko hormak errazagoak ziren bertatik ihes egiteko. Preso arriskutsuak lotzeko, bestetik, erabiltzen ziren zepo eta girgiluak ere ikus daitezke espetxe zahar honetan.

Historia
--------

Urte luze hauetan, instalazio horren "bisitariak" mota askotakoak izan dira. Aipatzekoa dira 1835ean mehategiatan lan egitera erama zituzten hogeita sei gerra-preso. XX. mendean pixkanaka erabiltzeari utzi zioten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Espetxea eta ostatua bideo batean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110311644

 |

* Wd Datuak: Q110311644
**Raúl Valdés Rubio**, (Habana, Kuba, 1977ko azaroaren 27a), beisbolean, Dominikar Errepublikarekin lehiatzen den kirolari kubatarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta brontzezko domina lortu zuen Dominikar Errepublikaren taldearekin, Japoniaren eta AEBko taldeen atzetik. 

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Darío Álvarez, Gabriel Arias, Jairo Asencio, Luis Felipe Castillo, Jumbo Díaz, Junior García, Jhan Mariñez, Cristopher Mercedes, Denyi Reyes, Ramón Rosso, Ángel Sánchez, Raúl Valdés, Roldani Baldwin, Charlie Valerio, José Bautista, Juan Francisco, Jeison Guzmán, Erick Mejia, Gustavo Nuñez, Emilio Bonifácio, Melky Cabrera, Johan Mieses, Yefri Pérez eta Julio Rodriguez-ek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 03 !3. postua, brontzezko domina | Gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Raúl Valdés» *olympedia.org* **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3421446
* Commonscat Multimedia: Raul Valdes

---

 |

* Wd Datuak: Q3421446
* Commonscat Multimedia: Raul Valdes
Zirkunferentzia bat (gorriz) eta haren **zentroa** (beltzez)
Geometrian, irudi geometriko baten **zentroa** (grekotik: *κέντρο*) erdigunean dagoen puntua da.

Zirkuluak
---------

Zirkuluaren zentroa ertzaren (zirkunferentzia) puntuetatik distantziakidea den puntua da. Era berean, esferaren zentroa gainazalaren puntuetatik distantziakidea den puntua da, eta zuzenkiaren zentroa bi muturren erdigunea da.

Irudi simetrikoak
-----------------

Simetriadun irudi geometrikoetan, simetria-eragiketa bat aplikatu eta gero aldatu gabe geratzen den puntua da simetria-zentroa. Beraz, karratu, laukizuzen, erronbo edo erronboide baten zentroa diagonalen ebaki-puntua da. Era berean, elipsearen zentroa ardatzen ebaki-puntua da.

Triangeluak
-----------

Artikulu nagusia: «Triangeluaren zentroak»
Triangeluaren kasuan, hainbat puntu dira triangeluaren zentroak: zirkunzentroa, barizentroa, intzentroa, eszentroa, ortozentroa, bederatzi puntuetako zirkunferentzia... Triangelu aldekidearen kasuan, horiek guztiak (eszentroa izan ezik) puntu bera dira: triangeluaren hiru simetria-ardatzen ebaki-puntua (oinarritik erpinerainoko distantziaren heren batera dago).

Ikus, gainera
-------------

* Masa-zentroa
* Txebixev-en zentroa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q23595
* Commonscat Multimedia: Centre (geometry)

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300065252

 |

* Wd Datuak: Q23595
* Commonscat Multimedia: Centre (geometry)
**Pöljäko zeramika** (finlandieraz, *Pöljän keramiikka*) k.a. 3500. urtean Finlandian sortu zen zeramika mota bat da. Objektuen laginak Ipar Karelian, Ipar Savonian, Kainuun eta Botniako badiako itsasertzean agertu dira batik bat, baina Kymenlaakson, Lappin, Erdialdeko Finlandian eta Hego Savonian ere agertu dira. **Pöljä**koa, Kierikkiko zeramika baino gizarte txiroago batek sortu zuela uste dute adituek, aurkitutako ontzi eta objektuak txikiagoak direlako eta apaingarri gutxiago dauzkatelako. Asbestoa eta beste gai batzuk nahastuta egiten zuten zeramika eta Kordeleztatutako zeramika kulturarekin lotura estua zuten .

Zeramika mota honi, objektuak aurkitutako herriaren izena eman zioten arkeologoek, Ipar Savoniako Pöljä herriaren izena hain zuzen. Zeramika ekoizpena hobetzen eta gizartea aberasten joan zen heinean, zeramika mota hau Kierikkikoan bilakatu zen .

Erreferentziak
--------------

1. ↑  helsinki.fi/keram/polja
2. ↑  Pöljän keramiikka[*Betiko hautsitako esteka*]

Ikus, gainera
-------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Finlandiako historiaurrea
 | * Kordeleztatutako zeramika kultura
 | * Pöljä
 |

Kanpo estekak
-------------

* Pöljä **(Finlandieraz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11889489

 |

* Wd Datuak: Q11889489
**Rachel Ruysch** (1664ko ekainaren 3a – 1750eko abuztuaren 12a) Herbehereko margolaria izan zen. Izadi hilak margotzen zituen, eta haienn artean batez ere loreak. Berezko estiloa garatu zuen, eta horrek nazioartean ospea eman zion. Sei hamarkada eman zituen arrakasta handiz margotzen; hala bada, Herbehereetako Urrezko Aroan ongien erregistratuta dagoen emakume margolaria da.

Bizitza pertsonala
------------------

Juriaan Pool eta bere emaztea Rachel, ordurako 84 zituela
Rachel Ruysch 1664. urteko ekainaren 3an Hagan jaio zen. Aita Frederik Ruysch jakintzaria eta ama Maria Post zituen, azken hau Pieter Post arkitektoaren alaba. Aita anatomia eta botanika irakaslea zen, baita margolari amateurra ere. Hala bada, animalien hezurdura, mineralak eta hainbat botanika laginak zituen, eta Rachelek horiek erabiltzen zituen bere marrazketa trebetasunak lantzeko. Gazte zela, loreak eta intsektuak marrazteari ekin zion, Otto Marseus van Schrieck-en estiloari jarraituz. 

1693 urtean Juriaen Pool erretratugile margolariarekin ezkondu zen, eta hamar seme-alaba izan zituzten. Bizitza osoan margolaritzari ekin zion eta nazioarteko hainbat lan egin zituen.

Lanak
-----

Ertiaren historialarien ustez, Ruysch izadi hilen margolarien artean talentu handiena izan duen margolarietako bat izan da, bai emakumeak, bai gizonak kontuan hartuta. 86 urte zituenerako, ehunka margolan egin zituen, eta horietako 250 dokumentatuta daude. Hala bada, 15 urte zituenetik, ia bere heriotza eguna arte margotzen aritu izan zen.

Estiloa
-------

Ruyschek aurreko garaietako tekniken jakinduria handia zuen. Jakinduria horri esker, margotzeko trebetasuna asko hobetu zuen.

Bere lanetan margo distiratsuak darabiltza, eta rokoko estilokoak dira; xehe-xehe margotzen zuen; lore-hosto bakoitza zehetasun guztiekin egiten zituen. Atzean, gehienetan ilunak izan ohi dira, izan ere hori baitzen XVII. mende bigarren zatiko ohitura.  Berak egindako konposizio asimetrikoek energia ematen zien margolanei.

Iruditegia
----------

* Rachel Ruyschen lanak
* LoreakLoreak
* Loreak, 1700 urtean.Loreak, 1700 urtean.
* Saski Loreak, 1711 urteanSaski Loreak, 1711 urtean
* LoreakLoreak
* "Lore Sorta eta Aranak", 1704, Errege-Museoak, Belgika"Lore Sorta eta Aranak", 1704, Errege-Museoak, Belgika

Erreferentziak
--------------

1. ↑  keyes, George S. (2004).
2. 1 2  Mitchell, Peter.
3. ↑  Chadwick, Whitney (1990).
4. 1 2 3  "Rachel Ruysch".
5. ↑
6. ↑  Vigué, Jordi (2002).
7. ↑  Renraw, R (1933).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q234385
* Commonscat Multimedia: Rachel Ruysch

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 66737670
* ISNI: 0000 0000 6663 631X
* BNF: 149662684 (data)
* GND: 124707777
* LCCN: nr97023646
* NKC: ola2002161329
* SUDOC: 087380927
* ULAN: 500115798
* BIBSYS: 1602157053668
* BPN: 34465054
* Open Library: OL2295780A
* RKD: 69063
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Ondare historikoa**
* FMIS: LSH/agents/25709

 |

* Wd Datuak: Q234385
* Commonscat Multimedia: Rachel Ruysch
**"Zipi eta Zape"** (*"Zipi y Zape"* jatorrian) gaztelaniazko inoizko komiki sortarik arrakastatsuenetarikoa da, Jose Escobar bartzelonarrak 1950eko hamarkadaren amaieran sortutakoa. Izan ere, Francisco Ibañez hirikidearen "Mortadelo eta Filemon" ondoren, Espainian egindako komiki lanik itzuliena da.

Pertsonaia nagusiak "Zipi" eta "Zape" anaia bikiak dira, eta izena hartzen dute *"zipizape"* hitzatik, "nahaste-borraste" edo "iskanbila" esan nahi duena. Euskaraz 1960ko hamarkadan argitaratu ziren haien istorioak, Pan-pin aldizkarian *Peru eta Txomin* izenekin.

Pertsonaiak
-----------

Bikoteaz gain, "Don Pantuflo" (umeen aita eta Filatelia eta Colombofiliaren katedratikoa), "Doña Jaimita" (ama eta etxekoandre sufritzailea), "Peloto" (klaseko lausengaria eta bikien etsaia), "Lechuzo" (Pelotoren laguna), "Sapientín" lehengusu azkarra, "Miguelita" izeba, "Los señores Plómez" (gurasoen lagun astunak eta bisitari desegokiak) eta "Don Minervo" (irakasle zorrotza).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2723696

 |

* Wd Datuak: Q2723696
Fisikan, **Rayleigh-Jeansen legea** XX. mendearen hasieran gorputz beltz batek tenperatura zehatz batean igorritako erradiazio elektromagnetikoaren uhin luzera guztietako espektro erradiazioa deskribatzeko egin zen lehen saiakera izan zen. λ uhin luzerarako honako hau da:

{\displaystyle B\_{\lambda }(T)={\frac {2ckT}{\lambda ^{4}}}}
non *c* argiaren abiadura den, *k* Boltzmannen konstantea eta *T* tenperatura absolutua

{\displaystyle \nu } maiztasunari dagokionez, erradiazioa honako hau da:

{\displaystyle B\_{\nu }(T)={\frac {2\nu ^{2}kT}{c^{2}}}}.
Legea fisika klasikoko argudioetatik eratorria da. Lord Rayleighek uhin luzeraren dependentziaren laugarren maila 1900ean lortu zuen lehen aldiz; deribazio osoago bat, proportzionaltasun konstante bat ere hartzen zuena, Rayleighek eta Sir James Hopwood Jeansek 1905ean aurkeztu zuten. Honek neurri esperimental batzuk gehitzen zituen uhin luzerentzat. Alabaina, honek infiniturako joera zuen energia ekoizpena aurreikusten zuen, uhin luzera geroz eta txikiagoa egiten baitzen. Esperimentuek ez zuten ideia hau berresten, eta akatsa hondamendi ultramore bezala ezagutu zen.

1900ea, Max Planckek erlazio ezberdin bat lortu zuen, Plancken legea bezala ezagutzen dena. Lege hau mekanika kuantikokoa da.

Plancken legea *λ* = *c* /*ν* uhin luzeran adierazia:

{\displaystyle B\_{\lambda }(T)={\frac {2c^{2}}{\lambda ^{5}}}~{\frac {h}{e^{\frac {hc}{\lambda kT}}-1}}}
non h Plancken konstantea den. Plancken legeak ez du hondamendi ultramorea jasaten datu esperimentalak jarraituz, baina bere esanahi osoa soilik zenbait urte beranduagotik nabaritzen da. Tenperatura oso altuen mugan edo uhin luzera luzetan, terminu esponentzialean txikia bihurtzen da, eta, beraz, denominadorea gutxi gora-behera hc / kT λ, espantsiozko potentzia saila, Rayleigh-Jeansen legea ez bezala.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q849484
* Commonscat Multimedia: Rayleigh–Jeans law

---

 |

* Wd Datuak: Q849484
* Commonscat Multimedia: Rayleigh–Jeans law
**Zinoparia** toki sakratu batean, errituzko arrazoiengatik utzitako objektu bat da. Objektu hauek antzinako eta egungo gizarteetako ezaugarri dira, eta naturaz gaindiko indarren mesedea jasotzeko egiten dira, iturri historiko greziar eta erromatarrek dioten bezala, antzeko ekintzak, gaur ere egiten diren arren, desiren putzuetan kasu.

Antzinako ofrendak
------------------

Europan, zinopariak Neolito garaitik egiten dira, leundutako aizkoren altxorrekin, une gailena Brontze Aroaren amaieran iritsiz. Ezpata eta lantza muturrak bezalako objektu baliotsuak, itxura batean, lurperatuak ziren edo, ohikoagoa zenez, ur masetan edo zohikatz guneetan jaurtiak, ezin berreskuratzeko moduan. Sarri, altxor batean aurkitutako objektu guztiak apurturik agertzen dira.

Katolizismoa
------------

Katolizismoan, eskaintza mota bat bada, Jainkoari edo gurtzako irudi bati egina, jasotako mesede bategatik esker ona emateko egina, honi exvotoa esaten zaio.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2601788
* Commonscat Multimedia: Votive offerings

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300178244
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2601788
* Commonscat Multimedia: Votive offerings