recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Narciso Pascual Colomer** (Madril, 1808-Lisboa, 1870eko ekainaren 15a), arkitekto espainiar bat izan zen.

Biografia
---------

Lehen eta bigarren hezkuntzako ikasketak Valentzian egin ondoren, Madrilera joan zen. Espainiako hiriburuan, gorteko arkitekto bihurtu zen, Isabel II.a Espainiakoaren arkitektorik nabarmenena izatera iritsiz, eta, ondorioz, baita hiri osokoa ere. Madrilgo Arkitektura Goi Eskola Teknikoa zuzendu zuen lehen arkitektoa izan zela nabarmendu behar da, irakaskuntza lan hau, Madrilen eraikinak diseinatzeko lanarekin uztartuz, egoitza politiko bezala oso garrantzitsuak izan direnak eta oraindik ere hala direnak. Honi dagokionez, Espainiako Kongresuaren eraikina aipatu behar da (1842-1850), baita Vista Alegre jauregia edo Salamancako Markesaren jauregia (1845-1858), beste eraikin garrantzitsu batzuen artean. Beste alde batetik, beharrezkoa da arkitekto lanaz gain, eta honekin oso lotua dagoena, zaharberritzailearena ere bazuela, Madrilgo Unibertsitate Zentralerako proiektatu zuena nabarmenduz.

Baina, inongo zalantzarik gabe, bere lanik ezagun eta bereizgarriena, Espainiako Kongresuaren eraikina da, oinplano axial eta simetrikozko egituraduna, honen barruan, ekitaldien gela kokatua dagoelarik, ferra forman antolatua geratu zena eta gangak estalia, hau, Carlos Luis de Ribera y Feve margolariak apaindu zuelarik bere margoekin. Bere fatxada nagusi bikaina, hiru solairu eta hiru gorputzetan egituratua dago, hauen gainean, irtetzen den erdiko arkupe bat kokatua dagoelarik, hexastilo korintiar motakoa, hau, aldi berean, gai alegorikozko tinpanoa duen frontoi batek amaitzen duelarik, non Espainia pertsonifikatua agertzen den, jainkosa bat bezala eta konstituzioa eramanez.

Bere hirigile arloari dagokionez, berea da Madrilgo Errege Jauregiaren hurbileneko inguruaren antolamendua. Isabel II.a Espainiakoa erreginaren ekimenez, Orienteko Plazaren behin betiko trazatua diseinatu zuen, aipaturiko eraikinaren ekialdeko fatxadaren ondoan hedatzen dena. Jauregiaren hegoaldean kokatutako Plaza de la Armeríaren eta jauregiaren mendebaldean kokatuta dauden Campo del Moroko lorategien proiektuak ere, berak egin zituen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10750587
* Commonscat Multimedia: Narciso Pascual Colomer

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 25400748
* ISNI: 0000 0000 4854 653X
* BNE: XX1519304
* BNF: 159882267 (data)
* CANTIC: a10650933
* GND: 118889796
* LCCN: nr98010070
* SUDOC: 119651629
* ULAN: 500252434
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 11595
* **Arkitektura**
* COAM: 1225

 |

* Wd Datuak: Q10750587
* Commonscat Multimedia: Narciso Pascual Colomer
**Essex konderria** (ingelesez: *Essex County*) New Jerseyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Newark da. 2010eko zentsuaren arabera 783.969 biztanle zituen, Essex kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Essex konderriak 335,74 kilometro koadro ditu. Horietatik 8,85 ura dira. Beste 326,89 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2335,05 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 783.969 pertsonetatik 419.294 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 159.117 dira. 308.358 beltzak edo afroamerikarrak. 1.509 amerikar natiboak ziren eta 177 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 35.292 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 6.121 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 13.218 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q128077
* Commonscat Multimedia: Essex County, New Jersey

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132580660
* ISNI: 0000 0004 0438 3491
* GND: 4497001-8
* LCCN: n84804652
* NARA: 10036760
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 957235
* TGN: 1002360

 |

* Wd Datuak: Q128077
* Commonscat Multimedia: Essex County, New Jersey
***Euzko Deya (La Voix des Basques*** eta ***La Voz de Euzkadi*** izenak ere hartu zituena) Gerra Zibil eta diktadura garaiko kazeta bat izan zen, Eusko Jaurlaritzarekin lotura zuzena zuena. Gerraren prozesuan ezin bestekoa ikusi zen kolpisten propagandari aurre egitea eta, ondorioz, *Euzko Deya* proiektua sortu zen. Aldizkariak, zehazki, bi aldi ezagutu zituen: 1936-11-29tik 1940-05-10ra, hau da, naziek Paris okupatu arte, eta 1945-01-15tik 1975ra, diktadura garai osoan. 1920an argitaratutako *Euzko Deya* da haren aurrekaria.

Hura garatzeko Jaurlaritzak Rafael Pikabea kazetariaren laguntza izan zuen. Argitalpena frantsesez, gaztelaniaz eta euskaraz agertzen zen, batez ere frantsesez, ezen hedabidearen helburu nagusia enbaxadei eta Europako politikariei euskal nazionalismoaren ikuspuntua azaltzea baitzen. Dena dela, kolaboratzaile euskaldunak maila altukoak ziren: Inazio Eizmendi "Basarri", Juan Jose Zubimendi, Andoni Arozena,...

Bibliografia
------------

* *Euzko Deya*. Bi liburuki. Donostia: Ediciones Vascas, 1979. Hitzaurrea: Antonio Maria Labaien.
* *Hemeroteca de la diáspora vasca 01*. Urazandi Digital. Gasteiz: Eusko Jaurlaritza, 2007.
* Adolfo Ruiz de Gauna: *Catálogo de publicaciones periódicas vasca*. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1991.
* Javier Diaz Noci: *Euskal prentsaren sorrera eta garapena (1834-1939*. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1995.
* Jose Ramon Zabala Agirre: "Aproximación a la hemerografía del exilio vasco. 1936-1960". La cultura del exilio vasco II. Donostia: Jose Angel Ascunce editorea, 1994, 71-128 or.

Kanpo estekak
-------------

* Jose Ramon Zabala Agirre:*Hegoalderantz begira. 1936ko euskal erbesteko prentsa Europan*.. Jakin aldizkaria, 119 zk. 2000ko uztaila-abuztua.]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257682

 |

* Wd Datuak: Q12257682
Botiken kale merkatua Antananarivon, Madagaskarren.
**Etnomedikuntza** talde etniko desberdinek, batez ere herri indigenek, garatu duten medikuntzen konparaketa eta ikerketa da. Etnomedikuntza **herri medikuntzaren** sinonimo moduan erabili izan da.

Ezaugarriak
-----------

Ikerketa etnomedikua jakintza adarren artekoa da. Herrietan betidanik erabili izan diren metodoen ikerketan zentratzen da, bereziki etnobotanikan edo sendabelarren ikerketan. Normalean, medikuntza hau ahozko tradizioaren bidez gorde da eta medikuntza ofizialean eragin gutxi izan du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .

Ikus, gainera
-------------

* Ayurveda
* Etnobiologia
* Etnobotanika
* Sendabelar
* Farmakognosia
* Xamanismo

Kanpo loturak
-------------

* *Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine*
* The Institute for Ethnomedicine
* Ethnomedicine Practitioners Association of South Africa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1371416
* **Identifikadoreak**
* GND: 4214435-8

 |

* Wd Datuak: Q1371416
**Estilistika** hizkuntzalaritzan adierazkortasuna eta literaturan estiloa eragiten duten hizkuntza erabileren (erretorikazko figurak eta sintaxizko egiturak) azterketa da.

Antzinako greziarren eta erromatarren iritziz estiloan pentsamenduak dotore adierazteko ezaugarriak biltzen ziren. Errenazimentu garaian ere bide horri eutsi zitzaion. XX. mendean ordea, Charles Bally suitzar filologoak (1865-1947) eta Genevako eskolako bere jarraitzaileek estiloa hizkuntzak eskaintzen zituen aukeren ondorioa zela zioten (gogoramen desberdinak dituzten haur, ume, gaztetxo, gazte… hitzen artean bat hautatzen denean adibidez), eta pentsamenduaren alorretik hizkuntzarena eraman zuten estilistika. Ildo horretatik abiatuta, baina ahozko hizkeran bereziki oinarrituz, Municheko eskolak dio estiloa intuizioa hitz bilakatu ondorengo emaitza dela, hizkuntzaren trebetasun berezia alegia. Literatura kritikaren alorrean ordea, *New Criticism* joerak tropoen zientzia garatu du; eskola horren arabera estilistika literatura lanak aztertzeko metodo zehatza da, estiloaren azterketa inpresionistaren aurkakoa.

Erreferentziak
--------------


* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2017-06-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28856
* **Identifikadoreak**
* GND: 4116621-8
* LCCN: sh85074540
* NKC: ph126173
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q28856
**Eva Ekeblad** (jaiotza izenez, **Eva De la Gardie**; Stockholm, 1724ko uztailaren 10a - Lidköping, 1786ko maiatzaren 15a), suediar nekazaria, zientzialaria, literatur aretoen anfitrioia eta Suediako Erresumako kondesa izan zen. Bere aurkikuntzarik ezagunena patatak erabilita irina eta alkohola lortzea izan zen (1746). Suediako Zientzien Errege Akademiako lehen emakumezko kidea izan zen (1748).

Jarduera zientifikoa
--------------------

Ekebladek metodo bat garatu zuen irina eta alkohola egiteko patatak erabiliz. Orduan, patata landareak landatzen hasi zen, 1658an Suedian sartu zirenak, baina ordura arte aristokraziaren negutegietan bakarrik landatzen ziren. Horrek asko hobetu zituen elikadura-ohiturak, eta murriztu egin zituen goseteak. Aurretik, alkohola gari, zekale eta garagarretik lortu zen; aldaketa eginda, ale preziatu horiek, ogia egiteko erabili ahal izan ziren.

Xaboia erabiliz ehunezko kotoia eta artilea tindatzeko metodo bat ere aurkitu zuen (1751), eta garai hartako kosmetikoen osagai arriskutsuak patatatik eratorritako hautsak eginez nola ordezkatu aurkitu zuen (1752). Esaten denez, patata-landareko loreak ilerako apaingarri gisa erabiltzea sustatzen zuen.

Evak Suediako Zientzien Errege Akademiari idatzi zion 1746an egindako lehen aurkikuntzari buruz. 1748an, Akademiak aukeratu zuen lehen emakumea izan zen, baina ez zuen inoiz parte hartu erakundearen topaketetan. 1751aren ondoren, Akademiak ohorezko kide gisa aipatu zuen, kide oso gisa aipatu beharrean, estatutuak gizonei mugatzen baitzien kidetza.

Bizitza pertsonala
------------------

Eva De la Gardie Magnus Julius De la Gardie konde estadististaren (1668-1741) eta Hedvig Catharina Lilje politikari amateur eta literatur aretoetako anfitrioiaren alaba zen; Carl Julius de la Gardie kapitainaren arreba eta Hedvig Catharina De la Gardie ahizpa, eta Hans Axel de Fersenen izeba. Bere anaia Catalina Carlota De la Gardieren senarra eta Hedvig Tauberen koinatua izan zen.

Eva, 16 urte zituela (1740) ezkondu zuten Claes Claesson Ekeblad kondearekin, eta zazpi seme-alabaren (mutiko bat eta sei neska) ama izan zen. Bikotea Stockholmen eta Västergötlandeko etxalde batean bizi zen, eta suediar nobleziaren goi-mailakoak ziren. Eva Ekeblad ospetsua zen pobreekiko zuen karitateagatik.

Senarra kanpoan egoten zen, eta Eva etxaldea gobernatzeaz arduratzen zen, eta Mariedal eta Stola Manorreko landa-batzarretako administratzaileak gainbegiratzen zituen. Stockholmen, kultur areto bateko anfitrioia zen, eta honela deskribatu zuten: "ohorea orbangabea zuten dama aristokratiko bakanetakoa". Johan Helmich Romanen meza musikako lehen kontzertuak Ekeblad jauregian egin ziren.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Eva Ekeblad f. De la Gardie - Svenskt Biografiskt Lexikon» *sok.riksarkivet.se* (Noiz kontsultatua: 2023-05-04).
2. ↑   «Eva Ekeblad» *web.archive.org* 2016-03-14 (Noiz kontsultatua: 2023-05-04).
3. ↑   **(Suedieraz)** Stålberg, Wilhelmina; Berg, P. G..  (1864). «106 (Anteckningar om svenska qvinnor)» *runeberg.org* (Noiz kontsultatua: 2023-05-04).
Erdapfel lurbira-globoa.
**Erdapfel**, alemanez "Lur Sagar", 1492an Martin Behaim alemaniar astronomoak egindako lurbira-globo bat da, gaur egun arte ezagutzen den antzinakoena. Bi erdietan xaflatutako liho bola batez egina dago, egurrez sendotua eta Georg Glockendon alemaniar grabaqtzailearen mapa batez estalia. 

Amerika kontinentea ez da ageri, Kristobal Kolon bertaratu eta 1493. urterarte Europara ez baitzen itzuli. Globoak Euroasiar kontinente handitua eta Europa eta Asia arteko ozeano hutsa erakusten ditu. San Brendanen uharte mitikoa ere erakusten du. Japonia eta asiar uharteak desproportzionalki handiak ageri dira. 

"Sagar" deitzearen ideia *Reichsapfel* ("Sagar Inperiala" edo *globus cruciger*) delakoarekin lotura izan dezake, Nurembergen Reicharen harribitxiekin (*Reichskleinodien*) batera gordeak. 

Egin zenetik XVI. menderarte Alemaniako Nuremberg hiriko udaletxean ikusgai egon zen, ondoren Behaim familairen jabetzara igaro zen. 1907tik Nurmbergeko Germaniar Museo Nazionalean gordea dago.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1903450
* Commonscat Multimedia: Erdapfel

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1903450
* Commonscat Multimedia: Erdapfel
**Nafarroako Aldizkari Ofiziala** edo NAO (gaztelaniaz *Boletín Oficial del Navarra* edo **BON**) Nafarroako Foru Erkidegoaren aldizkari ofiziala da, erkidego horretan argitaratu behar diren xedapen orokor, administrazio egintza eta arau guztiak argitaratzen dituen hedabidea. Gaur egun edizio elektronikoa soilik argitaratzen da, gaztelaniaz eta euskaraz. 58/2009 foru dekretuak (2009ko uztailaren 2koa) arautzen du Nafarroako Aldizkari Ofiziala.

Nafarroako lehenbiziko aldizkari ofiziala 1838ko martxoaren 1ean argitaratu zen, *Boletín Oficial de Pamplona* izenarekin. 1847tik aurrera *Boletín Oficial de la Provincia de Navarra* bihurtu zen, eta 1975tik aurrera *Boletín Oficial de Navarra* izena hartu zuen. Euskararen Foru Legean ezarritakoaren ondorioz, 1989tik aurrera gaztelaniaz eta euskaraz argitaratzen da, argitalpen banatan, aldi berekoak baina bereiz.

Edizio elektronikoa 1996ko maiatzaren 1ean hasi zen, paperezkoarekin batera. Nafarroako Gobernuaren web zerbitzuen atarian argitaratzen da. Lehenbiziko testu bertsio modura eta 2001etik aurrera jatorrizkoaren faksimile gisara, dohainik begira daitekeelarik.

Nafarroako Foru Komunitateko Administrazioan administrazio elektronikoa ezartzeko 11/2007 Foru Legeak (2007ko apirilaren 4koa), bere 43. artikuluan, bertsio elektronikoak paperezko argitalpen inprimatuak dituen lege ondorio berak dituela zehazten du.

Maiztasunari dagokionez, 58/2009 foru dekretuak zehazten du astean Nafarroako Aldizkari Ofizialaren hiru ale arrunt argitaratuko direla gutxienez. Gaur egun, astelehenetik ostiralera argitaratzen da, jaiegunetan izan ezik.

Egitura
-------

1. Nafarroako Foru Komunitatea.
	1. Xedapen orokorrak.
		1. Foru legeak eta legegintzako foru dekretuak.
		2. Foru dekretuak.
		3. Foru aginduak.
	2. Agintariak eta langileak.
		1. Kargu-uzteak, izendapenak eta bestelako egoerak.
		2. Oposizioak eta lehiaketak. Lan Publikoaren Eskaintza.
	3. Lurraldearen antolamendua eta hirigintza.
	4. Diru-laguntzak, laguntzak eta bekak.
	5. Estatutuak eta lan hitzarmen kolektiboak.
	6. Nafarroako Kontseilua.
	7. Bestelakoak.
2. Nafarroako Toki Administrazioa.
	1. Oposizioak eta lehiaketak. Lan Publikoaren Eskaintza.
	2. Xedapen eta iragarkiak, herrien arabera antolatuak.
3. Estatuko Administrazioa.
4. Prozedura judizialak.
5. Hauteskunde prozedura.
6. Bestelako iragarkiak.
	1. Jakinarazpen ediktuak.
	2. Partikularren iragarkiak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «NAO zer den», Nafarroako Aldizkari Ofizialaren webgunea.

Kanpo estekak
-------------

* Nafarroako Aldizkari Ofizialaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5403730
* **Identifikadoreak**
* ISSN: 1130-5894

 |

* Wd Datuak: Q5403730
**Famiano Michelini** (1604 - 1665) italiar matematikaria izan zen, batez ere hidraulikan interesa zuena.

Biografia
---------

Erroman jaioa 1604an, Famiano Michelinik Genovan ikasi zuen Eskola Jainkozaleetako elizgizon erregularren Ordenean,  bere matematikako irakaslea Antonio Santini zen. 1629an Florentziara bidaiatu zuen eskolapioen lehen eskola sortzera. Galileo Galileik gomendio gutuna eman zion. Urte askotan egon zen Galileo eta beste zientzialari batzuekin korrespondentzia egiten. Pisan matematika irakatsi zuen 1635etik 1655era, Vincenzo Renieriren ondoren; 1635ean Michelinik astronomia irakatsi zion Leopold de Medici-ri. Orduan, Pattiko (Sizilia) apezpikuko bikario bihurtu zen eta Leopold de Medici kardinalaren matematikaria bihurtu zen, eta hark bere ikerketa finantzatu zuen.

Famiano Michelini ibaiertzeen korrosioaren aurkako defentsa aktiboaren teoria bat garatzen lehenengo zientzialaria izan zen piñoien erabileraren bidez,  eta izan zen inoiz Academia del Cimento-n gonbidatua. Florentzian hil zen 1665ean.

Lanak
-----

* *Trattato della direzione de fiumi.* 1664
* Trattato della direzione de' fiumi nel quale si dimostrano da' suoi veri principij i modi più sicuri, e meno dispendiosi di riparare a danni, che sogliono farsi dall'acque. Di d. Famiano Michelini ... Bolonian: Giulio Borzaghiren eskutik. 1700.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Famiano Michelini in Enciclopedia Treccani online.* .
2. ↑    *Famiano Michelini in Dizionario Biografico degli Italiani.* .
3. ↑    *I pignoni di Famiano Michelini.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3064858
* Commonscat Multimedia: Famiano Michelini

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 24944442
* ISNI: 0000 0000 6141 0477
* GND: 1055536914
* LCCN: n88132195

 |

* Wd Datuak: Q3064858
* Commonscat Multimedia: Famiano Michelini
**Famara** mendigune bat da Lanzarote uhartean, Kanarietan, Espainian, eta bere azpian dagoen hondartza.

Kokalekua
---------

Uhartearen iparraldean dago, Teguise eta Haría udalerrietan, 23 km luze da eta jatorri bolkanikoa du. Mendigunearen eta uharte osoaren punturik altuena Chache Haitzak dira, 671 metroko altitudearekin. Mendebaldeko isurialdetik itsaslabarra osatzen du Famarako hondartzaren eta Ozeano Atlantikoaren gainean. Iparralderago César Manrique artistaren Mirador del Río dago. Bertan La Graciosa uhartea eta Chinijo uhartedia ikus daitezke. Famarako hegietan hegaztientzako babes bereziko eremua dago.

Famarako hegietan Elurretako Ama Birjinaren ermita dago, Lanzarote uharteko zaindari historikoa.

Hondartza
---------

**Famara** bezala, mendigunearen azpian dagoen hondartza ere ezagutzen da, El Jableko iparraldeko muga dena, Lanzaroteko erdigunera sartzen den eremu hareatsua. Kostaldean haize alisioak nagusi direnez, tenperaturak uharteko beste leku batzuetan baino apalagoak dira, eta uretako kirolak bultzatu ditu, hala nola surfa.

Hondartzaren hegoaldeko muturrean dago Caleta de Famara herria. 1.073 biztanle ditu.

Fauna
-----

Valle Grande aztarnategia du inguruan. Bertan, hegan egiterik ez zuten hegaztien arrautzak aurkitu dituzte, baina oraindik ez dira ezagunak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Las Nieves se resiste a perder su corona
2. ↑   Ministerio de Agricultura y Pesca, Alimentación y Medio Ambiente. *Guía de Playas: Famara.* .
3. ↑  INE: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional a 1 de enero de 2015
4. ↑  Misterioso hallazgo en Lanzarote de un antepasado del avestruz

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21081377
* Commonscat Multimedia: Famara volcano

---

 |

* Wd Datuak: Q21081377
* Commonscat Multimedia: Famara volcano
**Mícheál Ó Muircheartaigh**, jaiotze izeneaz **Michael Moriarty** (1930eko abuztuaren 20a, Dingle, Kerryko konderria) irlandar Joko Gaelikoetako telebista eta irratiko esataria da, RTÉ telebista eta irrati publikoan. Irlandera hiztuna da.

Bere kazetari ibilbide luze eta oparoari esker Errekorren Guinness Liburuan hainbat alditan erregistratua egotea ekarri du.

Irlanda osoan izugarrizko ospea du, futbol gaeliko eta hurling kiroletako ohiko esataria delarik, bai irlanderaz nahiz ingelesez. Hori dela eta, *"Joko Gaelikoetako Ahotsa"* ezizenaz ezaguna da, irlandar kirolzaleen artean estimu handia bereganatu duelarik.

Kanpo estekak
-------------

* Mícheál Ó Muircheartaigh esatari lanetan entzungai eta ikusgai. Youtube.com **(Ingelesez)** **(Gaeleraz)**
* Mícheál Ó Muircheartaighi buruzko dokumentala ikusgai. Youtube.com **(Ingelesez)**
* Mícheál Ó Muircheartaighi 2012an eginiriko elkarrizketa ikusgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3756439

 |

* Wd Datuak: Q3756439
**Mónica Ergueta Romero** (La Paz, Bolivia, 1977ko irailaren 17a) boliviar abeslaria da. Musika tropikala abesten du rock estiloarekin fusionatuta.

Bizitza
-------

### Haurtzaroa

Mónica Ergueta 1977ko irailaren 17an jaio zen La Paz hirian. Reynaldo Ergueta eta Beatriz Romeroren alaba da, biak Pelechuco udalerrikoak. Txikitatik hasi zen musikan, *Honer* musika akademian espezializatuz. 1987an, 10 urte zituela, hainbat kantu-jaialditan eta komunikabideetako aurkezpenetan parte hartzen hasi zen. Urte horietan zehar, *Neska prodijio* izendapena jaso zuen.

### Ibilbide musikala

1990ean, 14 urte zituela, Erguetak *Le Canta a Bolivia* bere lehen diskoa grabatu zuen. 1995ean *Asa Fresch* musika taldea sortu zuen, *Aspirina Fresca* estreinako diskoa grabatuz. 1996an *Quiereme* izeneko diskoa grabatu zuen. Urte berean ere, *Mi Buen Corazón* diskoa grabatu zuen.

Hainbat taldetako kide izan zen, besteak beste: Roca Sola, Los Super Bucaneros, Orquesta San Francisco, Munaska eta El Mariachi del Valle.

Hasieran Monicak musika folklorikoa bakarrik abesten bazuen ere, bere ospea handitzen joan zen heinean, rockarekin fusionatutako musika tropikala egiteari ekin zion. Monica Erguetak arrakasta handia izan zuen 1990eko hamarkadaren amaieran. 2000ko hamarkadan agertokietatik erretiratu zen, baina 2010eko hamarkadaren hasieran berriro itzuli zen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6036156

 |

* Wd Datuak: Q6036156
**Mykolaiveko barreiatze-bonbardaketa** 2022ko martxoaren 13an eta Errusiaren Ukrainako inbasioaren testuinguruan, indar armatu errusiarrek Mykolaiv hirian burututako bonbardaketa bati egiten dio erreferentzia, barreiatze-munizioarekin eginikoa eta bederatzi zibil hil zituena.

Biktimak eta kalteak
--------------------

Atentatuan bederatzi zibil hil ziren, kutxazain automatiko baten aurrean, ilaran. Leherketek etxeak eta eraikin zibilak ere kaltetu zituzten. *Human Rights Watch*ek gertakaria aztertu eta ikusi zuenez, indar errusiarrek Smerch eta Uragan barreiatze-munizioa erabili zuten populazio-dentsitate handiko eremuetan.

Gerra-krimen izatearen usteak
-----------------------------

Barreiatze-munizioen berezko izaera indiskriminatua dela eta, *Human Rights Watch*ek horien Mykolaiveko erabilera Errusiaren gerra-krimen posible gisa deskribatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑   **(Ingelesez)** AFP.  (2022-03-13). «Nine Killed by Bombing in Southern City of Mykolaiv: Regional Governor» *The Moscow Times* (Noiz kontsultatua: 2022-03-19).
3. 1 2 3   **(Ingelesez)** «Ukraine: Cluster Munitions Repeatedly Used on Mykolaiv» *Human Rights Watch* 2022-03-17 (Noiz kontsultatua: 2022-03-19).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111284663

 |

* Wd Datuak: Q111284663
Eulenspiegel iturria
St. Nicolai
**Mölln** Alemaniako herri bat da, Schleswig-Holstein estatuan eta Herzogtum Lauenburg barrutian dagoena. Txikiak diren aintzira mordotxo batek inguratzen dute herria (Stadtsee, Ziegelsee, Hegesee, Schmalsee, Lütauer See, Drüsensee eta Pinnsee). Elba-Lübeck Kanala hirian zehar igarotzen da. ¨

Herria, XII. mendean sortua izan zen. Berehala bihurtu zen herri garrantzitsu bat, Gatzaren Ibilbide Zaharrarengatik. Gatza Saxonia Behereako Lüneburg herriko gatzagetan ekoizten zen eta itsasontzian eramaten zen Lübeckeko itsasporturaino eta Stecknitz Kanaleraino, gaur egungo Elba-Lübeck Kanalaren aurrekaria dena. Erdi Aroko Lauenburg dukerriaren erdialdean zegoen arren, herria, Hansatar Ligako Lübeck herriagatik hipotekatua izan zen. Azken herri honek gobernatu zuen Mölln 1359 eta 1683 bitartean. Epe honen barnean, 1407an hain zuzen ere, Möllner Schützengilde delakoa sortu zen, eta 2008an, 601 urte bete ditu, ia 300 partaide dituelarik.

Möllnek, bere burua, Till Eulenspiegelen herritzat du, bufoi mitikoa zena. Esaten denez, Till Eulenspiegel Braunschweigen bizi zen, baina bere bizitzako azken urtea Möllnen igaro zuen, non, izurriaren ondorioz hil zen 1350ean. Benetan existitu zenik frogatuta ez dagoen arren, bere omenezko monumentu asko dago Möllnen.

Demografia
----------

Grafiko hau ezin da une honetan ikusi, software arazo bat dela eta. Lanean ari gara ahalik eta lasterren grafikoak berriro erakutsi ahal izateko.
Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q498036
* Commonscat Multimedia: Mölln

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145857607
* GND: 4039901-1
* **Lekuak**
* OSM: 1604264

 |

* Wd Datuak: Q498036
* Commonscat Multimedia: Mölln
**Exhibition Road Courtyard** (**Sackler Courtyard** gisa ezaguna, 2017an inauguratu zenetik eta 2022 artean) Londresen dagoen plaza eta patio publikoa da, eta Londresko Victoria eta Albert Museorako sarrera gisa balio duena. Eraikin eta egitura hau 2017an osatu zen eta Amanda Levete arkitektoak sinatua, honen AL\_A arkitektura-bulegoak diseinatu zuen.

Patioak kalera ematen du (Exhibition Road), arku multzo baten bidez. Zoruan eskuz egindako 11.000 teila daude,portzelana irristagaitzez eginak, apropos sortutako materiala, lehenago inon ez sortuak. Patioak kafetegi bat ere badauka.

Izen eztabaidatua
-----------------

Ireki zenean Sackler Courtyard deitu zioten patioari, Sackler familiarengatik, Purdue Pharma konpainiarekin lorutako familia: Estatu Batuetako opioideen krisia elikatu izana zuzenean enpresa horri eta hartan erabakiak hartu zituzten Sacklertarrei leporatu izan zaie. Theresa Sackler familiako ordekaria Victorua and Alberteko zuzendaritza batzarrean zegoen patioa ireki zenean.

2019an, Nan Goldin argazkilari eta ekintzaile estatubatuarra eta P.A.I.N. talde aktibistak protesta egin zuten Sacklertarreen aurka patio honetan bertan. Museoak "Sackler izena ezabatzeko" eskatu zuten; familiari lotutako errotulo eta azpi-erakindeen izendapena kentzeko, eta dohaintzei uko egiteko. Goldin eta 30 manifestarik pilula botilak eta billete gorriz zikinduak zabaldu zituzten patioan.

2022an, Museoak presioa horien aurrean atzera egin zuen, eta izena kendu zion patioari. Orduan ez zen beste izenik iragarri, baina museoko 2023 mapek Exhibition Road Courtyard izena dute bertan.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «V&A Digital Map | Interactive Museum Floor Plan» *www.vam.ac.uk* (Noiz kontsultatua: 2023-03-22).
2. ↑   WA Contents.  (30 June 2017). *AL\_A Completes World’s First Porcelain Courtyard For V&A Museum.*  World Architecture.
3. ↑   Dowdy, Clare.  (18 May 2017). *Death, determination and design: how Amanda Levete is transforming London's V&A.*  Wired.
4. ↑   Harris, Gareth.  (16 November 2019). *Nan Goldin brings first PAIN protest to the UK, storming the Victoria and Albert Museum.*  The Art Newspaper.
5. ↑   Thorpe, Vanessa; Walters, Joanna.  (1 October 2022). *V&A drops financial ties with Sackler family over links with opioids.*  The Guardian.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116981521
* Commonscat Multimedia: Sackler Courtyard

---

 |

* Wd Datuak: Q116981521
* Commonscat Multimedia: Sackler Courtyard
**Lawrence konderria** (ingelesez: *Lawrence County*) Mississippiko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Monticello da. 2010eko zentsuaren arabera 12.929 biztanle zituen, Lawrence kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Lawrence konderriak 1.128,64 kilometro koadro ditu. Horietatik 13,21 ura dira. Beste 1.115,42 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 11,46 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 12.929 pertsonetatik 8.841 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 274 dira. 3.961 beltzak edo afroamerikarrak. 17 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 33 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 73 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491236
* Commonscat Multimedia: Lawrence County, Mississippi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133711214
* LCCN: n82051200
* NARA: 10039557
* **Lekuak**
* OSM: 1832991
* TGN: 2001124

 |

* Wd Datuak: Q491236
* Commonscat Multimedia: Lawrence County, Mississippi
***Exigit Contumacium*** Julio II.a Aita Santuak 1513ko otsailaren 18an ezarritako bulda izan zen. Bulda horrek Joanes III.a eta Katalina I.a Nafarroako errege-erreginak eskumikatu zituen, Zisman eta gerran Luis XII.a Frantziakoaren alde egin zutelako. Aita Santuak errege-erreginak tituluaz eta bere ondasunez gabetu zituen.

Hartara, edonork har zezakeen erresuma mendean, eta aurreko urtean Fernando I.a Aragoikoak egindako konkista legitimotzat hartzen zen. Bulda 1512ko uztailean argitaratutako *Pastor Ille Caelestis* buldaren jarraipena zen, Frantziako erregearen jarraitzaileak eskumikatu zituena eta Nafarroako Erresuma inbaditzeko aitzakiatzat hartu zena.

Adituek buldaren egiazkotasuna zalantzan jarri dute. Aita Santua sukarrak jota hil zen otsailaren 21ean, bulda eman eta hiru egun beranduago, eta Eliza Katoliko Erromatarrak ez du inoiz onartu. Historialari gehienen ustetan, Fernando Katolikoak faltsutu zuen bere konkista legitimatzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Esarte, Pedro.  (2001). *Navarra, 1512-1530.*  Pamplona ISBN 84-7681-340-6..
2. ↑   Kanpion, Arturo. *La excomunión de los últimos Reyes legítimos de Navarra.* , 182 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2883928

 |

* Wd Datuak: Q2883928
**Nafarroako Diputazioa** 1501ean eratu zen. Aristokraziako, elizako eta merindadeetako ordezkariek osatzen zuten. Nafarroako diputatu edo ahaldunak zergak biltzen zituzten errege-gizonak ziren jatorriz (XV. mendea). Diputazioaren helburua foruak begiratzea eta errege-gobernuaren antolamendu berria bideratzea zen.

Gaztelako koroaren mendean geratu ondoren, Nafarroa Garaiko Gorteek diputazioa, edo ahaldunez (bina ordezkari) osaturiko erakundea, sortzea erabaki zuten: **Nafarroako Erresumako Diputazioa** (1576). 1642an, zazpi diputatu izatea erabaki zuten: bat elizarena, bi militar, bi Iruñeak jarriak eta beste bi merindadeek, txandaka, aukeratutakoak. 1678an, herriek merindadeetako ordezkariak hiriburuetako ordezkari zuzenak ez izatea erdietsi zuten, eta honela osatu zen Diputazioa: diputatu bat elizaren aldetik (ordenetako abadeak ziren, txandaka, eta boto bat zuten); aitoren semeetako bi diputatu militar (bi boto); bi diputatu herrien aldetik (boto bat); eta bi diputatu Iruñeak aukeratuak (boto bat).

Nafarroako Diputazioak foruak eta legeak zaintzen zituen, herritartasuna eman ziezaiekeen atzerritarrei, justizia-arazoak bere gain zituen, mendi, bide eta herri lanak eta hezkuntza zituen ardurapeko, eta Espainiako erregearen edozein agindu onartzeko nahiz gaitzesteko ahalmena zuen. Diputazioak Gorteen aurrean azaldu behar zituen beti hartutako erabakiak eta asmo guztiak.

1841eko Foruak Eraldatzeko Legea delakoaren ondorioz, galdu egin ziren betiko Nafarroako Gorteak, Erresumako Diputazioa eta epaitegi bereziak, eta Nafarroa Probintziako Diputazioa sortu zen. Erabaki horren ondoren, arras murriztu ziren Nafarroak zituen eskubideak. Egungo Nafarroako Gobernua, 1982 arte Diputazioa, 1841eko aipatu legea oinarritzat hartzen duen Foruaren Hobekuntzarako Legearen arabera egituratua dago.

Ikus, gainera
-------------

* Nafarroako Foru Aldundia

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12264650

 |

* Wd Datuak: Q12264650
1.Irudia. Errodadura. Zilindroaren tokialdatze horizontala 0 angelu zentraleko arkuaren luzera berekoa da.
2.Irudia. Errodadura. O-tik pasatzen den planoarekiko perpendikularra den ardatza aldiuneko biraketa-ardatza da.
3.Irudia. Oinarrizko bi mugimenduko gainjartzeko errodadura.
**Errodadurak** gorputz batek gainazal batean irrist egin gabe edo labaindu gabe errodatzea dakar. Honen ondorioz, gainazalarekin berehalako kontaktuan dauden puntu edo gorputzeko puntuak bat-bateko atsedenean aurkitzen dira (abiadurak gainazalarekiko ez du baliorik).

Formalismoa:
------------

Errodadurak edo "biratzeko" baldintzak zinematikako erlazio jakin batzuk inposatzen ditu errodatzen duen higikariaren mugimendu lineal eta mugimendu angeluarraren artean. Lehenengo irudian zilindro bat gainazal horizontal baten gainean errodatzen ikus dezakegu. Zilindroak angelu jakin bat (θ) biratzen duenean, honen zentroak desplazamendu bat (x) nabaritzen du; bi magnitude hauen artean dagoen erlazioa honako hau da:

```
   *x = θ R*
```

R zilindroaren erradioa izanik. Erlazio honetatik aurrera erraz aurkitzen dugu, denborarekiko deribazioa eginik, zilindroko zentroarekiko abiaduraren eta abiadura angeluarraren (ω) artean dagoen erlazioa:

```
   *v = ω R*
```

Bigarren deribatuak zilindroaren zentroaren azelerazioa azelerazio angeluarrarekin (α) duen erlazio ematen du:

```
   *a= R α*
```

Errodadura-baldintzak, edozein unetan, zilindroaren azala ukitzen dauden puntuak une batez atsedenean aurkitzen direla esan nahi du. Aipaturiko puntuek zilindroaren aldiuneko biraketa-ardatz garbia zehazten dute. Zilindroaren gainerako puntuek une horretan izango dute aldiuneko biraketa-ardatzaren eta partikula ardatzarekin elkartzen duen lerroaren perpendikularra den abiadura, aipaturiko distantziarekiko proportzionala den modulukoa. Beste era batera esanda, zilindroa, une bakoitzean azalarekin ukituz dagoen zilindroko sortzailearen inguruan biratzen da, abiadura angeluar ω bat duela.

Adibideak:
----------

Eman dezagun zoladura batean mugitzen ari den auto bat dugula eta zoladura horretan pneumatikoen lorratza geratzen dela. Errodadurak oinatzak gardenak eta ondo definituak izatea dakar. Geldiarazterakoan gurpilak partzialki blokeatzen badira, pneumatikoek errodatu egiten dute eta zoladuraren gainean irristatzen dira; oinatzak ez lirateke gardenak izango, baizik eta geldiarazitako arrasto tipikoa. Egoera hau ez dator bat errodadurarekin.

Oharra:
-------

Gaztelaniazko Wikipediako "Rodadura" textuaren itzulpena da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2192732
* Commonscat Multimedia: Rolling

---

 |

* Wd Datuak: Q2192732
* Commonscat Multimedia: Rolling
3ren erroa unitatearen tamaina duen hexagono erregular baten plano paraleloen arteko distantzia da.
**Erro 3** bere buruaz biderkatuz gero hiru emaitza ematen duen zenbaki erreal bat da. Zeinuz honela adierazten da:

{\displaystyle {\sqrt {3}}.}
Bere balioa hamar zifra dezimalekin 1,7320508075 da, baina zenbaki irrazional bat da eta, beraz, dezimal kopuru infinitua du. Batzuetan **Teodoreren konstante** gisa ere ezagutzen da, Zireneko Teodororen omenez.

Geometria
---------

Hexagonoa baten alde paraleloen arteko distantzia erro 3 izango da baldin eta bere aldeek unitatea badute tamainatzat. Era berean kubo baten alde bakoitzak unitateko luzera badu kuboaren diagonal espazialak erro 3 neurtuko ditu. Hau erraz demostra daiteke Pitagorasen teorema erabilita:

Kuboaren alde bakoitza 1 neurtzen duen karratu bat denez bere diagonala hipotenusa izango da eta bere balioa erro 2 izango da:

{\displaystyle 1^{2}+1^{2}=x^{2}\,\!};
{\displaystyle x={\sqrt {2}}}
Orain beste lauki bat eraikitzen badugu kuboaren diagonal osoa bere baitan izango duena bere aldeen tamaina {\displaystyle {\sqrt {2}}} eta 1 izango lirateke, eta beraz bere diagonalaren tamaina:

{\displaystyle 1^{2}+({\sqrt {2}})^{2}=x^{2}};
{\displaystyle x={\sqrt {3}}}
Argi dago beraz unitatea neurtzen duen kubo baten diagonalak erro 3 neurtzen duela.

Adierazbide ezberdinak
----------------------

* Bitarra: 1.1011101101100111101...
* Hamartarra: 1.7320508075688772935...
* Hamaseitarra: 1.BB67AE8584CAA73B...
* Frakzio jarraia: {\displaystyle 1+{\frac {1}{1+{\frac {1}{2+{\frac {1}{1+{\frac {1}{2+{\frac {1}{1+\ldots }}}}}}}}}}}

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1150815
* Commonscat Multimedia: Square root of 3

---

 |

* Wd Datuak: Q1150815
* Commonscat Multimedia: Square root of 3
{\displaystyle y={\sqrt[{3}]{x}}}
Matematikan, *x* zenbakiaren **erro kuboa**, **erro kubikoa** edo **hirugarren erroa** ({\displaystyle {\sqrt[{3}]{x}}} edo x1/3 adierazita) *a* beste zenbaki bat da, zeinaren hirugarren berretura *x* den, hau da, bere buruaz hiru aldiz biderkatuta. Adibidez, {\displaystyle 27}-aren erro kuboa hau da:

{\displaystyle {\sqrt[{3}]{27}}=3,}
{\displaystyle 3\cdot 3\cdot 3=3^{3}=27.} baita.

Zenbaki erreal bakoitzak erro kubo erreal bakar bat du. Erro kubo erreal funtzioa bakoitia da. Adibideak:

**8**-aren erro kubo erreala **2** da, 23 = 8 baita.
**-8**-aren erro kubo erreala **-2** da, (-2)3 = -8 baita.
Zenbaki erreala ez bada nulua, orduan bi erro kubo konplexu ere baditu, haien artean konjugatuak direnak. Adibidea:

{\displaystyle {\sqrt[{3}]{1}}={\begin{cases}\ \ 1\\-{\frac {1}{2}}+{\frac {\sqrt {3}}{2}}i\\-{\frac {1}{2}}-{\frac {\sqrt {3}}{2}}i\end{cases}}}
Zenbaki konplexuek hiru erro kubo konplexu dituzte. Adibidea:

{\displaystyle {\sqrt[{3}]{-27i}}={\begin{cases}3i\\{\frac {3{\sqrt {3}}}{2}}-{\frac {3}{2}}i\\-{\frac {3{\sqrt {3}}}{2}}-{\frac {3}{2}}i\end{cases}}}

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1774143
* Commonscat Multimedia: Cubic root

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1774143
* Commonscat Multimedia: Cubic root
**Napoliko Errege Jauregia** (italieraz: *Palazzo Reale di Napoli*) eraikin historiko bat da, Napolin dagoena, Italian. Multzoaren barruan sarturik daude jauregiko eraikina, lorategiak eta San Carlo antzokia. Piazza del Plebiscito izeneko plaza zabalean kokaturik dago, hiriaren erdialdean.

Borboi etxeko erregeek Bi Sizilietako Erresumako tronuan egon bitartean (1734-1860) erabili zituzten Napoli eta inguruko lau egoitzetako bat da; besteak, Casertako jauregia, Capodimonteko jauregia eta Porticiko jauregia izan ziren, Vesuvio sumendi ondoan. Karlos III.a izan zen jauregia okupatu zuen lehen erregea, eta Frantzisko II.a azkena, 1861ean Bi Sizilietako erresuma Italiar Errepublikan integratu eta tronua galdu zuen arte.

Historia
--------

Jauregiaren eraikuntza 1601ean hasi zen, Lemosko VI. Konde eta Napoliko Erregeorde zenak, Fernando Ruíz de Castrok, aginduta, Espainiako Felipe III.ak Napolira joateko bidaia egiten zuenerako, baina Erregeak inoiz ez zuen bidaia hori egin. Hasierako proiektua Domenico Fontanari enkargatu zioten, Sixto V.a Aita Santuarentzat Erroman hainbat lan garrantzitsu egin zituen arkitektoari. Fontanak eraikin errenazentista-berantiar bat proiektatu zuen, Castel Nuovoko lorategien eta Palazzo Vicereale (geroago eraitsia izango zena) delakoaren eta Largo di Palazzo izena zuen (gaurko Piazza del Plebiscito) zabalgunearen artean.

Jauregi berria berehala bihurtu zen Napoliko bizitza politiko eta sozialaren erdigunea.

1734tik aurrera, gortea behin betiko Napolin kokatu zenetik aurrera alegia, hainbat zaharberritza-lan egin ziren jauregian, nahiko kontserbazio-egoera eskasean zegoelako; horrela, estilo barrokoagoa eman zioten zenbait lan egin ziren. Geroago, Fernando II.a Bi Sizilietakoaren erregealdian, jauregian kontzentratu ziren Estatuaren botereak, eta, hartara, Napoliko Errege-Jauregia Bi Sizilietako Erresumako botere absolutuaren erdigunea izatera iritsi zen.

Kanpo estekak
-------------

* Napoliko Errege-Jauregia / Palazzo Reale di Napoli - Webgune ofiziala **(Italieraz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q426339
* Commonscat Multimedia: Royal Palace (Naples)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 167998718
* ISNI: 0000 0001 2201 1577
* BNF: 12213448t (data)
* LCCN: n79148204
* NLA: 36516679
* SUDOC: 067149812
* ULAN: 500213208
* **Lekuak**
* TGN: 1100418

 |

* Wd Datuak: Q426339
* Commonscat Multimedia: Royal Palace (Naples)
Jengibrearen errizoma (*Zingiber officinale*).
 *Phragmites australis* landarearen errizoma.
Biologian, **errizoma** lurpeko zurtoin eraldatu bat da, zenbait begi dituena eta luzetara hazten dena. Haren adabegietatik sustraiak eta kimu belarkarak hazten dira.

Errizomak etengabe hazten dira; urteen poderioz, parterik zaharrenak hil egiten dira, baina kimu berriak ematen ditu, eta, hala, eremu handia har dezake.

Ugalketa begetatibo (sexurik gabe ugalketa) mota hau espezie askok dute, hala nola lirioak eta jengibreak. Errizomak zatitu egin daitezke, baldin eta bakoitzak gutxienez begi bat badauka, eta bakoitza bere aldetik landatu.

Landare errizomadunak bizikorrak dira; klima hotzeko eskualdeetan, aireko partea galtzen dute, eta lurpeko parteak bizirik jarraitzen du, mantenugaiak atxikiz, hurrengo sasoirako.

Hazteko eta adarkatzeko moduaren arabera, errizomak bitan sailkatzen dira: sinpodialak eta monopodialak.

- Errizoma sinpodialetan, atal bakoitza ondoz ondoko begi axilarren hazkundeari dagokio. Atal bakoitzaren amaierako begiak kimu epigeoa ematen du. Halakoak dira, adibidez, *Sanseviera thyrsiflora* eta *Paspalum nicorae* espezieen errizomak.
- Errizoma monopodialetan, berriz, amaierako begiak jarraipena ematen dio errizomaren amaigabeko hazkundeari, eta begi axilarrek ematen dituzte kimu epigeoak. Halakoak dira espezie inbaditzaile askoren errizomak; adibidez, *Sorghum halepense*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q184208
* Commonscat Multimedia: Rhizomes

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 14425771g (data)
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D027343

 |

* Wd Datuak: Q184208
* Commonscat Multimedia: Rhizomes
Errodamendu boladun baten funtzionamendu-printzipioa; puntu gorriak biraketa-noranzkoa erakusten du.
**Errodamendu boladunak** errodamendu mota bat da, bolak erabiltzen dituena kojineteetako ildoen arteko tartea mantentzeko.

Errodamendu boladun baten helburua biraketa-marruskadura murriztea eta karga erradialak eta axialak eustea da. Hori lortzen du gutxienez bi ildo erabiliz bolak edukitzeko eta kargak bolen bidez transmititzeko. Aplikazio gehienetan, ildo bat geldirik dago eta bestea birakari multzoari lotuta dago (adibidez, abatza). Errodamendu-ildoetetako batek biratzen duen heinean bolak ere biratzea eragiten du. Bolak errodatzen ari direnez, marruskadura-indarra askoz txikiagoa dute bi gainazal lau elkarren aurka irristatuko balira baino.

Errodamendu boladunek beren tamainarako karga-gaitasun txikiagoa izan ohi dute beste errodamendu-elementu mota batzuek baino, bolen eta ildoen arteko kontaktu-eremu txikiagoa delako. Hala ere, barneko eta kanpoko ildoen nolabaiteko deslerrokatzea onar dezakete.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Errodamendu boladun artikulua DMOZ direktorioan
* Errodamenduen modelizazioa Wolfram erabiliz

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11432170
* Commonscat Multimedia: Ball bearings

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q11432170
* Commonscat Multimedia: Ball bearings
Kokapena
**Etosha Pan** Namibiako ekialdean dagoen gatzaga zabal eta guztiz laua da. 4.800 inguru km2 ditu, eta itsas mailatik 1.300 m-tara dago. Afrikako handiena da.

Antzina Angolako Kunene ibaia gatzagaren lurraldean barrena sartzen zen, eta aintzira handia eratu zuen. Geroago ibaiak beste bide bat hartu zuen, aintzira txikitu egin zen, ura lurrundu eta gatzaga eratu zen.

Etosha gatzaga Etosha Parke Nazionalaren erdian kokatua dago (22.269 km2), eta munduko ehizako abere-mota ugarien biltzen duen lurraldeetako bat da. Parkearen ekialdean landaretza ugari dago, sabana-motakoa. 1970etik 1980ra bitarteko urteetan gutxitu egin ziren Etosha Parkeko ehizako abereak, Hegoafrikako gudarostearen eta gerrillaren arteko borroken ondorioz.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  *Encyclopædia Britannica – Etosha Pan.*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q280231
* Commonscat Multimedia: Etosha pan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 92144647638062723996
* BNF: 159556380 (data)
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q280231
* Commonscat Multimedia: Etosha pan
Ladoniako bandera.
*Ars* eskultura.
*Nimis* eskultura.
Carolyn Ladoniakoa, koroa jantzi ondoren, 2011ko irailaren 19an.
**Ladonia** (suedieraz: '**Ladonien'**) bere buruaz aldarrikatutako Errege Errepublika da. Aldarrikapena 1996an eman zen eta gatazka artistiko baten ondorioa izan zen. Lars Vilks eskultore suediarrak Suediako hegoaldean dagoen Kullabergeko Natura Erreserban eskultura erraldoi batzuk egin zituen. Suediako Gobernuak kendu nahi zituen eta bere obrak babesteko, Vilksek mikronazioaren aldarrikapen sinbolikoa burutu zuen.

Historia
--------

1980an, Lars Vilks artistak bi eskultura eraiki zituen: *Nimis* ("gehiegi" euskaraz) eta *Arx* ("gotorlekua" euskaraz). *Nimis* zur-zatiez egindako 75 tonako egitura da. *Arx*, aldiz, harrizkoa da. Biak Kullaberg-en, natura erreserba baten barruan egin zituen, Eskaniako probintziaren ipar-mendebaldean. Eskulturak ailegatzeko toki zailean daude eta bi urte igaro behar izan ziren publikoki deskubrituak izateko. Udal batzarrak biak ala biak eraikinak zirela erabaki zuen, orduan, eta erreserban horrelakoak egitea debekatuta dagoenez, eskulturak botatzeko agindua eman zuen.

Vilksek batzarren aurrean bere apelazioak aurkeztu zituen baina galdu zuen. Azkenik, Suediako Gobernuak batzarraren aldeko erabakia hartu zuen ere bai. Bitartean *Nimis* Joseph Beuysek erosi zuen, 1984an; Beusis hil zenean, beste bi artistek, Christo eta Jeanne-Claude, erosi zuten. 1996ko ekainaren 2an Vilksek Ladoniako Mikroestatua aldarrikatu zuen horrela udal batzarraren aurrean bere protesta adierazteko.

1999an Lars Vilksek beste eskultura sortu zuen, *Omphalos*, harrizko eta hormigoizko egitura. Lanak 1,61 metroko garaiera du. Izenburuak Delfos uhartean zegoen tenplu baten izena da; *Omphalos*ek Antzinako Greziaren tradizioan "munduaren erdigunea" markatzen zuen. Gyllenstiernska Krapperup
Fundation-ek, artea eta kultura zabaltzeko erakundea, egitura hori egiteagatik Vilks salatu zuen; 1999ko abuztuan barrutiko epaitegiak eskultura kentzeko agindua eman zuen. Fundazioak ere *Nimis* eta *Arx* kentzeko eskatuta bazuten, epaitegiak eskaera horiek ez zituen onartu.

Populazioa
----------

Ladonian bertan gaur egun inor ez da bizi. 2019an Ladoniako 22.150 hiritarren zifra ematen bazen, bere mugetan inor ez da bizi. Aipatutako pertsona horiek beste hogeita hiru herrialdetan bizi dira.

Gobernua
--------

Ladoniako gobernua erregina eta presidente baten eskuetan dago. Presidentea eta presidenteordea hiru urtero aldatzen badira, erregina bizitza osorako karguan dago. Egungo presidentea Monarchical Republic alderdiko Christopher Matheoss da; presidenteordea, Osborne Wrigley-Pimley-McKerr III, lotinant koronela da. Vilks estatu-idazkaria da; haren eskuetan Ladoniako on-line egunkaria dago. Legeak eta erabakiak Interneten bidez onartzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Ladoniako webgune ofiziala.
* **(Ingelesez)**:Ladonia New Herald.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q968430
* Commonscat Multimedia: Ladonia (micronation)

---

 |

* Wd Datuak: Q968430
* Commonscat Multimedia: Ladonia (micronation)