recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Jose Morales Belda** (Bilbo, 1960) euskal itzultzaile bat da, batez ere errusieratik euskarara egin dituen itzulpenengatik ezaguna.

Bizitza
-------

Jose Morales Belda 1960. urtean jaio zen, Bilbon, familia erdaldun batean. Hemezortzi urte zituenean hasi zen euskara ikasten eta kazetaritzan lizentziatu zen arren, ez da inoiz kazetaritza lanetan aritu. AEKn irakasle lanetan jardun zuen hamar bat urtez, eta garai hartan izan zituen lehen harremanak itzulpengintzarekin, hain zuzen ere, AEKren itzulpen-zerbitzuan lanetan. Harrezkeroztik, buru-belarri sartu zen itzulpengintzaren munduan, eta gaur egun horixe du ogibide, bere konturako itzultzaile gisa.

Berak azaldutakoaren arabera, arrazoi ideologiko eta kulturalak zirela medio hasi zen errusiera ikasten, eta hasieran asmo apalak izan arren, Literatura Unibertsala bildumaren berri izatean murgildu zen errusierazko itzulpenean. Gainera, EIZIE elkarteko lehendakariorde izan da zenbait urtez eta elkarte horretan bertan itzulpen prozesuei buruzko hainbat gogoeta plazaratu ditu.

Sariak
------

Lehenengo lanak Literatura Unibertsala bildumarako egin zituen eta 1997. urtean Euskadi Saria irabazi zuen bilduma bererako egindako itzulpen batekin: Mikhail Jurievitx Lermontoven *Gure garaiko heroia* (Ibaizabal. Literatura Unibertsala. 1996).

Lanak
-----

Besteak beste, errusiar literatura itzultzeagatik da ezaguna Jose Morales; errusieratik euskarara itzultzen aitzindaria izan zen eta egun hizkuntza horretatik euskarara ekarri diren liburu gehienak berak itzuliak dira. Hemen daude berak errusieratik euskaratutako literatur liburuak:

* *Zazpi urkatuak* [Antologia]  Andreiev, Leonid Nikolaievitx (2006)
* *Rothschild-en biolina*  Txekhov, Anton (2004)
* *Txakur-bihotza*  Bulgakov, Mikhail (2001)
* *Aita-semeak*  Turgenev, Ivan Sergeievitx (1999)
* *Arima hilak*  Gogol, Nikolai Vasilievitx (1998)
* *Gure garaiko heroia*  Lermontov, Mikhail Jurievitxch (1996)
* *Kapitainaren alaba*  Puxkin, Aleksandr (1996)
* *Ama*  Gorki, Maksim (1995)
* Saltan erregea, haren seme Gidon Saltanovitx printzea, heroi ahaltsua eta ospe handikoa, eta Beltxarga printzesa ederra  Puxkin, Aleksandr (1995) [ru - eu]

Bibliografia
------------

* 
* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q42384863
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87679731
* ISNI: 0000 0000 6067 1392
* BNE: XX849171
* SUDOC: 139184082

 |

* Wd Datuak: Q42384863
**Azalera eta bolumenaren arteko erlazioa** arazo fisiko bat da. Har dezagun adibide bat ikusteko:

* Demagun metro bateko aldea duten 6 karraturekin kubo bat eraikitzen dugula.
	+ Bere bolumena kalkulatzeko: 1 x 1 x 1 = 1 m3
	+ Bere azalera osoa: 6 x (1 x 1) = 6 m2
	+ Euren arteko erlazioa: 6 / 1 = 6
* Demagun kuboak 3 metro neurtzen duela, hau da, 3 aldiz handiagoa dela alde bakoitza:
	+ Bere bolumena: 3 x 3 x 3 = 27 m3
	+ Bere azalera: 6 x (3 x 3) = 54 m2
	+ Euren arteko erlazioa: 54 / 27 = 2
* Demagun kuboak 6 metro neurtzen duela, hau da, hasierakoa baino 6 aldiz handiagoa dela alde bakoitza:
	+ Bere bolumena: 6 x 6 x 6 = 216 m3
	+ Bere azalera: 6 x (6 x 6) = 216 m2
	+ Euren arteko erlazioa: 216 / 216 = 1

Hortik aurrera bolumena azalera baino azkarrago handitzen da.

Arazo hau edozein estrukturaren dimentsioekin harremanetan dago. Adibidez, armiarma batek ezin ditu 5 metroko hankak eduki, bere pisua bolumenarekin hazten delako baina oinaren presioa azalerarekin. Era berean ezin da handitu nahi haina eraikin bat fenomeno hau kontutan hartu gabe.

Hainbat izakirentzat hazteko arazo bat sortzen du. Artropodo gehienek bere azalera erabiltzen dute arnas hartzeko. Hortik barruko zelula guztietara heldu behar da, eta beraz izakia 6 aldiz gehitzen bada, bere zelula kopuru eta azalaren arteko erlazioa 1/6a da eta modu honetan airea ezin da zelula guztietara heldu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q766786

 |

* Wd Datuak: Q766786
**Kōnin enperadorea** (japonieraz: 光仁天皇, *Kōnin-tennō*?, 709ko azaroaren 18a-782ko urtarrilaren 11)
 Japoniako 49. enperadorea izan zen oinordekotza ordena tradizionalaren arabera. 770 eta 781 bitartean gobernatu zuen. Krisantemoko Tronura iritsi baino lehen, bere izen pertsonala (imina) **Shirakabe Printze Inperiala** (Shirakabe-shinnō) zen.

Genealogia
----------

Shiki Printze Inperialaren semea eta Tenji enperadorearen biloba zen. Hasiera batean, ez zegoen oinordekotza lerroan, baina Tenmu enperadoreak eta bere adarrak, tronua eskaini zioten. Ikami Printzesa Inperialarekin ezkondu zen, Shōmu enperadorearen alaba bat zena, honekin, alaba bat eta seme bat izan zituelarik

Konin enperadoreak, bost enperatriz eta zazpi seme-alaba izan zituen.

Biografia
---------

Bere koinata zen Kōken Enperatriza 770ean hil ondoren, Shirakabe Printze Inperiala, bere oinordeko bezala izendatua izan zen. Arrazoia, goi gortetiarrek, enperatrizari, hau hil zorian zegoenean, printzea bere oinordekoa izan zitekeela esan baitzioten, anbizio politikorik gabeko gizon adeitsu bat baitzen. Enperadore, 60 urterekin bihurtzen da, Kōnin enperadorea izenarekin.

Bere erregealdian, estatuko erakunde finantzari eta administratiboak berreraikitzen saiatu zen, Shōtoku Enperatrizaren erregealdian ustelduak izan zirenak.

Hilabete batzuetan, Ikami Printzesa, Enperatriz bihurtu zen, eta honen semea, Printze Oinordekoa. Baina, handik gutxira, bere senarra, Konin enperadorea sorgindu izana leporatu zioten. Gaur egun, salaketa hau, bere semea errege bihur ez zedin lortzeko mendeku bat izan zela uste da. Honela, printzesa, ezkontide kargutik kendua izan zen, eta handik gutxira hil zen gaixotasun baten ondorioz, erregistro ofizialen arabera.

Printzesa hil ondoren, Yamabe printzea, enperadorearen eta Takano no Niigasaren semea, enperadorearen oinordeko izendatua izan zen. *Shoku Nihongi*aren arabera, Takano no Niigasa, Paektxeko Muryeong Erregearen ondorengo bat zen.

781ean, enperadoreak, kargua uzten du 71 urterekin bere seme Kanmu enperadorearen mesedatan. Hilabete batzuk beranduago, 782an, hil egin zen.

Kugyōak
-------

* Sadaijin: Fujiwara no Nagate (714 – 771)
* Sadaijin: Fujiwara no Uona (721 – 783)
* Udaijin: Ōnakatomi Kiyomaro (702 – 788)
* Nadaijin: Fujiwara no Yoshitsugu (716 – 777)
* Dainagon: Fujiwara no Momokawa (732 – 779)

Aroak
-----

* Hōki aroa (770-781)

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Kōken enperatriza** | **Japoniako enperadorea**770-781 | Ondorengoa**Kanmu enperadorea** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q958662
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 252114659
* NDL: 00761405
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q958662
**Kōraku-en** (japonieraz: 偕楽園?)
 Okayaman dauden lorategi famatuak dira, Japoniako "hiru lorategi ederrak" osatzen dituzte Kairaku-en (Mito) eta Kenroku-en (Kanazawa) lorategiekin batera.

Historia
--------

Okayamako jauna zen Ikeda Tsunamasak sortu zituen lorategiak 1700 urtean eta ordutik gaur arte ia aldaketarik gabe mantendu da Tsuda Nagatadak egindako diseinua. Hasiera batean *Koen* izena eman zitzaion Okayamako gazteluaren atzealdean baitzegoen baina 1871 urtean *Kōraku-en* izena hartu zuen "sen-yu-koraku" izpirituaz (besteak baino lehenago tristetu, besteek baino beranduago disfrutatu) eraikia baitzen.

1884 urtean Okayama prefeturaren esku gelditu zen eta publikoari ireki zizkion ateak. 1934ko uholdeek eta 1945eko bonbaketek kaltetu bazuten ere berreraikia izan zen Edo Aroko margo eta dokumentuei jarraituz.

Lorategiak
----------

Asahi ibaiaren iparraldeko ertzean kokaturik dago uharte txiki batean. *Kaiyu* estiloan diseinatu zen eta bidexkak putzuak, muinoak te-etxeak eta errekak zeharkatzen ditu.

Guztira 133.000 m²-ko azalera dauka. Erdian *Sawa-no-ike* (padura putzua) dago eta hiru uharte txiki ditu, Kyoto ondoko Biwa aintziraren paisaien erreplikak dituztenak.

Iruditegia
----------

* Enyo-tei etxea.Enyo-tei etxea.
* Sawa-no-ike putzua.*Sawa-no-ike* putzua.
* Mino-shima.Mino-shima.
* Ibilbideak.Ibilbideak.
* Parkea, atzean Okayamako gaztelua.Parkea, atzean Okayamako gaztelua.
* Okayamako gaztelua.Okayamako gaztelua.

Kanpo estekak
-------------

* **(Japonieraz)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1377689
* Commonscat Multimedia: Kōraku-en

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 257033518
* LCCN: sh92005555
* NDL: 00954368

 |

* Wd Datuak: Q1377689
* Commonscat Multimedia: Kōraku-en

  


| Japoniako hiru lorategi ederrak |
| --- |
|
|
| Kairaku-en | Kenroku-en | Kōraku-en |
|
**Ariarates VI.a Epifanes Filopator**, Kapadoziako erregea izan zen K.a. 130 eta K.a. 116 bitartean, eta aurreko erregea izan zen Ariarates V.aren seme txikia. Bere bost anai-arreba nagusiak, bere ama Nisak hil zituen, nork erregina bihurtu nahi zuen bere senarra hil ondoren, baina, txikiena, dinastiari leiala zen herriak salbatu zuen. Nisak, heriotz zigorra jaso zuen bere krudeltasunagatik, eta Ariarates VI.a errege bezala koroatua izan zen.

Gertaera hauek, aitzakia bikaina izan ziren Pontoko Mitridates V.a Evergetes erregearentzat, herrialdearen gaineko bere kontrola ezartzen saiatu zena. Horregatik, Ariarates, bere alaba Laodizearekin ezkondu zuen, baina bere seme Mitridates VI.ak, Kapadozia Pontoren erresuma satelite bihurtzeko nahikoa ez zela uste izan zuen, eta Ariarates hiltzea agindu zuen.

Erresuma, denbora laburrez, Laodizeak gobernatu zuen, baina Nikomedes III.a Bitiniakoaren inbasioa jasan zuen, erregina alargunarekin ezkondu zena. Baina, handik gutxira, Mitridates VI.ak kanporatu zuen, tronuan Ariarates VII.a jarri zuena, Ariarates VI.aren semea.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Ariarates V.a** | **Kapadoziako erregea**K.a. 130-K.a. 116 | Ondorengoa**Ariarates VII.a** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q359573
* Commonscat Multimedia: Ariarathes VI

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316448833
* BNF: 16296962p (data)

 |

* Wd Datuak: Q359573
* Commonscat Multimedia: Ariarathes VI
**Ariarates VII.a Filometor**, Kapadoziako errege bat izan zen, K.a. 116tik K.a. 101 arte gobernatu zuena. Ariarates VI.a eta Laodizearen seme eta oinordekoa izan zen.

Bere lehen urteetan, bere ama Laodizearen erregeordetzapean gobernatu zuen, Mitridates VI.a Pontoko Erresumako erregearen arreba zena. Garai honetan, erresuma, Nikomedes III.a Bitiniakoak inbaditu zuen, alargunarekin ezkondu zena. Baina Mitridatesek kanporatu zuen Nikomedes.

Mitridates VI.ak jarri zuen tronuan, baina, beranduago, honi, bere aitaren heriotza leporatu zionean, hila eta Ariarates IX.agatik ordezkatua izan zen, Mitridatesen semea zena. Ariarates VII.aren anaia bat, Ariarates VIII.a ere errege izan zen, Mitridates eta honen semeari aurka eginez.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Ariarates VI.a** | **Kapadoziako erregea**K.a. 116-K.a. 101 | Ondorengoa**Ariarates VIII.a (K.a. 101-K.a. 96 eta Ariarates IX.a (K.a. 101-K.a. 89)** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q359570
* Commonscat Multimedia: Ariarathes VII

---

 |

* Wd Datuak: Q359570
* Commonscat Multimedia: Ariarathes VII
**Aribeko zubi erromanikoa** Aezkoako Aribe udalerrian Erdi Aroko harrizko zubi bat da, Irati ibaia zeharkatuz.

Deskribapena
------------

Nahiz eta jende askok erromatar zubia dela uste izan, ez da garai hartakoa, Erdi Arokoa baizik, erromaniko estilokoa. Erromatar izena agian toki hartan bertan aurretik beste zubi egon izanaren adierazpide izan daiteke. Zubia Garaiora doan errepidearen hasieran dago, eta gaur egun Aribe herriaren ikur nagusia da. Oinezkoek bakarrik erabil dezakete.

Ezaugarriak
-----------

Zubia 50 metro luze da, eta 3,20 metro zabal. Hiru arku ditu, eta zubi begien zabalera sei metrokoa da. XVIII. eta XIX. mendeetako gerretan eraso handiak pairatu zituen, eta 1795an ia suntsituta gelditu zen; 1823an, erdiko arkua suntsitu zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Cuevas Gutiérrez, Rosi. «Puente de Aribe» *El Curiosón* (Noiz kontsultatua: 2017-10-03).

Ikus, gainera
-------------

* Aribe
* Irati

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q41560291

 |

* Wd Datuak: Q41560291
**Ariarates VIII.a Epifanes**, Kapadoziako erregea izan zen K.a. 101 eta K.a. 96 bitartean, eta Ariarates VI.a eta Laodizearen bigarren semea izan zen.

Bere anaia Ariarates VII.a hil ondoren, kapadoziako nobleziak errege izendatu zuen, Ariarates IX.aren oposizioz, errege txotxongiloa zena, Mitridates VI.a Pontoko Erresumako erregearen semea. Ondoren, honek kanporatu zuen, eta, hil ondoren, Kapadoziako errege dinastia amaitu egin zen.

Mitridatesek, tronuan bere semea ezarri zuenean, oraindik zortzi urte baino ez zituena, Nikomedes III.a Bitiniakoak, Erromara enbaxada bat bidali zuen, tronua, Ariarates VI.aren hirugarren semea zela zioen gazte baten alde aldarrikatzeko. Mitridatesek, lotsagabekeria berarekin, beste enbaxada bat bidali zuen, berak tronuan jarritako gaztea, Ariarates V.aren ondorengo bat zela esanez. Senatuak, ez zion erregetza bietako bati ere eman, baizik eta kapadoziarren askatasuna bermatu zuela, eta Ariarates IX.a tronutik kentzea agindu zuen K.a. 95ean.

Errepublika ezartzeko saiakeraren ondoren, Erromatar senatuak, kapadoziarrek, monarkia mantentzeko nahia onetsi eta Ariobarzanes I.a Filorromanoren hautaketa baimendu zuen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Ariarates VII.a** | **Kapadoziako erregea**K.a. 101-K.a. 196 | Ondorengoa**Ariarates IX.a** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1266634
* Commonscat Multimedia: Ariarathes VIII

---

 |

* Wd Datuak: Q1266634
* Commonscat Multimedia: Ariarathes VIII
**Ardfert katedrala** (ingelesez *Ardfert Cathedral*, irlanderaz *Ardeaglais Ard Fhearta*), Irlandako Kerryko konderrian dagoen abade-etxea da, Ardfert herrian kokaturikoa.

Historia
--------

San Brendan Clonfertgoak VI mendean sortu zuen abade-etxea, baina gaur egun dakusagun eraikinaren alde zaharrenak XII mendekoak dira. Anglo-normandiar estiloan eraiki zen eta sarrera erromanikoa da. XIV mendeko apezpiku baten eskultura dago, baina ez da ezagutzen nor zen.

XV mendean hainbat zati gehitu zitzaizkion. 1641ean irlandar matxinadan teilatua suntsitu zen eta berria egin behar izan zuten.

Katedralaren ondoan hilerria dago eta bertan eliza erromaniko baten aztarnak (*Teampall na Hoe*) eta kapera gotiko bat (*Teampall na Griffin*) ere badago. Azken honek hainbat Zelta gurutze ditu.

Iruditegia
----------

* Ardfert katedralaArdfert katedrala
* LeihoakLeihoak
* HilerriaHilerria
* Zelta gurutzeaZelta gurutzea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2039876
* Commonscat Multimedia: Ardfert Cathedral

---

 |

* Wd Datuak: Q2039876
* Commonscat Multimedia: Ardfert Cathedral
Palestinar emakume bi kafea ehotzen, 1905.
**Kafearen historia** Afrikan hasi zen.

Historia
--------

### Afrikatik Asia eta Europara

Etiopian kontsumitzen hasi ziren eta handik mundu islamikora zabaldu zen. XV. mende erdialdean Yemenen sartu zen eta 1510erako Kairon eta Mekan hedatuta zegoen. Europar bidaiariei deigarri gertatu zitzaien gero eta gehiago kontsumitzen zen edabe bizigarria, eta XVII. mende hasieran etxera eramaten hasi ziren. Baina musulman fedegabeengandik jasotako produktuak Aita Santuaren oniritzia behar zuen; Klemente VIII.ak 1605ean dastatu zuen kafea eta, efektuak aztertu ondoren, edateko baimena eman zien eliztarrei.

### Kafea Europan

1650ean, Oxforden (Ingalaterra), ekialdetik zetorren edabea Europa mendebaldean sartzen hasia zen; Vienan lehen kafetegiak zabaldu zituzten urte batzuk lehenago eta Ingalaterrako unibertsitate nagusietakoa zuen hiriak ez zuen atzean geratu nahi. Kafetegi berriak, ordea, eztabaida piztu zuen. Adimenarentzat ona ote zen galdetzen zuten, Baiezkoak berehala irabazi zuen eta XVII. eta XVIII. mendeetan kafea Europa ilustratuaren edari kuttun bilakatu zen.

### Kafearen eragina

Kafetegiek jendarteko esparru berria sortu zuten, orotariko berrikuntzak eztabaidatu eta hedatzeko foroa. Tom Standage historialariaren esanetan: "Kafetegiak auto-hezkuntzarako, hausnarketa literario eta filosofikorako, merkatal berrikuntzarako eta, sarritan, asaldura politikorako guneak ziren. Kolektiboki, Europako kafetegiak Arrazoiaren Aroko Internet izan ziren".

Kafearen eraginpean, Diderot eta D’Alembertek Entziklopediako sarrerak prestatu zituzten, Isaac Newtonek grabitateaz hausnartu zuen eta, nola ez, politikaz luze eztabaidatu zen. 1789ko uztailaren 12an Parisko Café de Foyn Camille Desmoulins abokatua jendetza adoretzen hasi zen, "armetara, herritarrok!" oihukatuz. Frantziako Iraultza orduan hasi zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4  Nagore Irazustabarrena, «Iraultza kafeinatuak», *Argia*, 2008-10-19, CC-BY-SA lizentzia

Ikus, gainera
-------------

* Italiako kafea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2635744
* Commonscat Multimedia: History of coffee

---

 |

* Wd Datuak: Q2635744
* Commonscat Multimedia: History of coffee
**Kagemni** Tetiko chaty (kantziler) bat izan zen, seigarren dinastiako lehen faraoia. **Memi** ere deitzen zaio.

Kagemni Dyedkara-Isesi erregearen pean hasi zen bere karrera ofizial gisa. Gainera, Dyedkara-Isesiren semea Unis zerbitzatu zuen Tetiren erregealdian Estatuaren funtzio gorenean sartu aurretik. Chaty izateaz gain, estatuaren boterean bigarrena, Ra apaiz nagusia izan zen Heliopolisen.

Litekeena da izendapenaren arrazoia ezkontzan egotea, izan ere, Nebtinubjetekin, Erregearen Alabarekin, Tetianj izena zuen semea izan zuen.

Kagemni hasieran funzionarioa zen, eta denbora gutxira Raren Apaiz gorena bihurtu zen, Estatuako bigaren agintaria.

Mastaba
-------

Saqqarahen lurperatuta dago, Teti hileta konplexuaren ondoan dagoen mastaba batean, 1843an aurkitu zuen Lepsiusek, nahiz eta 1893an induskatu zuena Jacques de Morgan izan. Von Bissingek azterketa bat egin zuen eta 1905 eta 1911 artean idatzi zituen. Baina inoiz ez da bere osotasunean argitaratu. Hilobia zortzi logela eta bost antekamarek osatzen dute, guztiak apainduak, koloreak ondo kontserbatu ez diren arren.

Kalitate handikoa, izan ere, elkarrizketetan erregearen artisautza erabiltzen zuenez, hilobiak bere karrera politikoko eta eguneroko eszenak erakusten ditu. Sarreran Kagemniren 50 titulu erreproduzitzen ditu. Horien artean, Teti piramideko eraikuntzako ikuskatzaile gisa identifikatzen da, artisau onenen sarbidea azaltzen duena. Erliebeen artean hainbat animalia daude, esaterako, ehiza eta arrantza eszenak, borroka hipopotamoekin eta krokodiloekin, eta xehetasun txikienak islatzen dira: loto lore flotagarriak, arrantzaleen sareak, igelak eta intsektuak ere bai: belarrak. dragoiak, ... Behi bat esnatzen den edo txakurkumeak nola elikatzen diren ere ikus daiteke.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2703023
* Commonscat Multimedia: Kagemni

---

 |

* Wd Datuak: Q2703023
* Commonscat Multimedia: Kagemni
**Juan de Fuca**, jaiotzez **Ioannis Phokas** (grezieraz: Ἰωάννης Φωκᾶς) (Valerianos, Joniako Uharteak, Grezia, 1536-Zefalonia, Grezia 1602), **Apostolos Valerianos** izenarekin ezaguna ere bai, itsas kapitain eta esploratzailea izan zen.

Biografia
---------

Grezian jaioa, Filipe II.a Espainiakoaren agindupean egun Mexiko den Espainia Berriko Erregeorderriaren iparraldea esploratu zuen eta Ozeano Barea eta Ozeano Atlantikoaren arteko Ipar-mendebaldeko Pasaia bilatzen saiatu zen. 1592an bidaia batean 1788tik bere izena daraman itsasartea aurkitu zuen, Juan de Fucaren itsasartea alegia.

Ipar Amerikako plaka
--------------------

Juan de Fuca plaka Ipar Amerikako plakaren mendebaldeko ertzaren iparraldean subduzitzen den plaka tektoniko bat da. Hegoaldean, San Andres failarekin muga egiten du, eta, mendebaldean, Pazifikoko plakarekin. Juan de Fuca Plaka, hiru zatitan apurtu zen. Horietatik, erdialdeko zatia da Juan de Fuca izena daramana.

Erreferentziak
--------------

Ikus, gainera
-------------

* Juan de Fuca plaka
* Vancouver (uhartea)

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Juan de Fucaren biografia.
* **(Ingelesez)***Dictionary of Canadian Biography Online*
* **(Ingelesez)**:
* **(Ingelesez)**:

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q504735
* Commonscat Multimedia: Juan de Fuca

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 13943691
* ISNI: 0000 0000 3264 2738
* GND: 1235897850
* LCCN: n91017404
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q504735
* Commonscat Multimedia: Juan de Fuca
**King William konderria** (ingelesez: *King William County*) Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua King William da. 2010eko zentsuaren arabera 15.935 biztanle zituen, King William kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

King William konderriak 739,79 kilometro koadro ditu. Horietatik 30,29 ura dira. Beste 709,5 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 21,54 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 15.935 pertsonetatik 12.431 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 324 dira. 2.806 beltzak edo afroamerikarrak. 223 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 118 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 12 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 342 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q337204
* Commonscat Multimedia: King William County, Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137252842
* ISNI: 0000 0004 0391 3294
* LCCN: n84038125
* NARA: 10036557
* **Lekuak**
* OSM: 3070795
* TGN: 1002548

 |

* Wd Datuak: Q337204
* Commonscat Multimedia: King William County, Virginia
*Askatasuna* aldizkariaren logoak, Brusela 1971- Bilbo 1980.‎

*Artikulu hau aldizkariari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Askatasuna (argipena)».*
**Askatasuna** 1970eko hamarkadako Euskal Herriko aldizkari anarkista abertzalea izan zen. 1971an Bruselan frankismotik ihes egindako erbesteratu batzuek sortu zuten eta 1976tik aurrera Bilbon argitaratzen hasi zen.

Aldizkaria izen bereko kolektiboak egindakoa zen. Hauek hasiera batean CNTko kideak ziren baina Euskal Herriko erakunde espezifiko bat eratzeko beren asmoa zapuztua izan zenean sindikatu anarkistak kaleratu egin zituen.

Askatasuna kolektiboak borroka libertario globala defendatzen zuen, euren diskurtsora nazionalismo iraultzaileko zein politika sindikalera mugatzen ez ziren borroketako kontzepzioak gehituz. 1977ko abenduan kolektiboak LAIA (ez), LAK eta OCA-EKA erakundeekin "konbergentzia asanblearioa" iragarri zuen, baina proiektua bertan behera geratu zen.

Kolektiboak Bilbon tailer bat zeukan, zeinean aldizkaria eta beste zenbait material argitaratzen zuten. Tailer hau Guerrilleros de Cristo Rey eskuin muturreko taldearen atentatu bat jasan zuen 1978 abuztuaren 24an, Bilboko lehen Aste Nagusiko egunetan hain zuzen. Eragindako suteak tailerra, artxiboak eta aldizkariaren erredakzioa suntsitu zuen. Galera ekonomikoak garaiko sei milioi pesetatan ebaluatu ziren. Urte bereko irailean Askatasuna atentatuari erantzun nahian ale berezia kaleratu zuen, 25.000 ale inprimatu zituztelarik.

Bere bigarren garaian, urtebeteko iraupena izan zuena eta epaitegi aginduz bahiketa batez hasi zena, Askatasuna hasierako planteamendu anarkistengandik urrunduz joan zen, Herri Batasunari "sostengu kritikoa" erakutsi ziolarik. Denborarekin adskripzio zehatzik gabeko aldizkari ezkertiar bihurtu zen, bere azken alea 1980ko abuztuan kaleratu zuelarik.

Aldizkariaren kolaboratzaile nabarmenetariko bat Mikel Orrantia izan zen, "Por una alternativa libertaria y global" liburuaren autorea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Pedro Ibarra Güell: *El movimiento obrero en Vizcaya, 1967-1977: Ideología, organización y conflictividad*, UPV-EHU, 1987. ISBN 84-7585-082-5.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5708352
* **Identifikadoreak**
* ISSN: 0996-3162
* WorldCat
* VIAF: 127189521
* ZDB: 730290-3

 |

* Wd Datuak: Q5708352
**Juan Zabaleta Lekuona** (Errenteria, Gipuzkoa, 1894ko otsailaren 7a – 1950eko uztailaren 30a) euskal bertsolaria izan zen. Bere ofizioari, artilea tindatzeari, lotutako hiru idazlan ere ekoiztu zituen gaztelaniaz, baina ez ziren argitara eman.

Bizitza
-------

Manuel Zabaleta Etxeberria bertsolariaren (Oiartzun, 1866 – Errenteria, 1925) eta Manuela Kristina Lekuona Lopetegiren (Errenteria, 1858 – 1915) seme-alabetan zaharrena zen. Ikasteko gogo bizia izan zuen beti, nahiz eta eskolara bi urtez baizik joaterik izan ez zuen. Irakurzale porrokatua, otorduetan ere irakurtzen aritzen zen. Margolaritzaren zalea ere bazen.

1922ko abuztuaren 30ean, Monika Galarraga errenteriarrarekin ezkondu zen. Emaztea ere bertsozalea zen, eta Xenpelarren iloba. Bestalde, Josepa Antoni Petrirenaren adiskide zen Monika; horri esker, bertsolaritzako gertaeren berri bazuen, eta Juanen, Xenpelarren eta beste bertsolari batzuen bertso ugari idatziz gorde zituen.

Juanek eta Monikak zortzi seme-alaba izan zituzten.

Juan Zabaletan Errenteriako *Fabril Lanera* fabrikan lan egin zuen. Han artilea tindatzeko erabiltzen zituzten tindu toxikoen eraginez hil zen segur aski, 56 urte zituela, 1950eko uztailaren 30ean.

Lanak
-----

Antonio Zavalak argitaratu zituen Juan Zabaletaren bertsoak, Pello anaiarenekin batera, *Juan eta Pello Zabaleta bertsolariak* (1967) bertso bilduman. Bertso jarriak *Bertsolariya* aldizkarian argitaratu zituen.

Aita Zavalaren arabera haren bertso sail ezagunenak dira: *Europako Gerrari* (1917), *Estropada bati* (1920), *Errenteriako misioari* (1926), *Notiziyak baditut Goierri aldetik* (1926), *Nikolasentzat* (1927), *Donostiyako estropadari* (1931), *Maria Magdalenaren ermitan* (1942), *Pizkor batzueri* (1942), *Aita Mañueli* (1944).

Argitara eman ez diren ehungintzari buruzko hiru obra ere idatzi zituen gaztelaniaz: *Lana-Arte, Textil-Tintura* (1935), *La práctica de la tintura en aparatos mecánicos sobre lanas* (1939) eta *La práctica de la tintura en aparatos mecánicos sobre hilados de lana* (1939).

### Egungo argitalpenak

* *Juan eta Pello Zabaleta bertsolariak* (bilduma, 1967, Auspoa)

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4  Juan Miguel LACUNZA: «Juan Zabaleta Lecuona», *Oarso*, 40. zenbakia, 2005.
2. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.
3. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.

Kanpo estekak
-------------

* «Juan Zabaleta», *Literaturaren Zubitegia*.
* Juan Zabaletaren biografia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261078
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 30808414
* Literaturaren Zubitegia: 410
* LCCN: n79015175
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 144908
* Lur: 06080/eu\_z\_0031/z0031

 |

* Wd Datuak: Q12261078
**Jugatx Astorkia** (Berriz, Bizkaia, 1992ko urriaren 23a) artista eta ikertzailea da.

Biografia
---------

UPV/EHUn Arteko Gradua burutu ondoren, Arte Garaikideko Masterra egin zuen Universidade de Vigon. Esperientzia horrek argiaren pertzepzioari eta materialtasunari, zein argazkigintzari lotutako praktika esperimentalei bidea ireki zion.

Ikerketa
--------

Gaur egun doktorego-tesia egiten ari da UPV/EHUn, argi-irudia esfera analogiko-digitalen barruan ezeztapen-prozesuen bidez eraldatzeari buruz. Bere praktika artistikoan, plastikoki ikusezina dena gauzatzeko, argiaren aztarnak eta hondarrak erabiltzen dituzten prozesuekin lan egiten du eta horren inguruko kapitulu bat argitaratu zuen 2019an. Halaber, hainbat ikerketa-taldetan parte hartu du, hala nola, PREKARIART edota GizaArtea taldeetan.

Impr Pant. proiektua
--------------------

Artistak Noticias de Alava egunkariari azaldu zionez, erakusketako artelanak pantailatik ateratzen diren irudien inguruan sortu zituen. Gainera, erakusketa horretan pantailak euskarri gisa ere erabili zituen. Euskarri horiek espazioan erakutsi zituen, proiektatzen ziren irudiekin elkarreragiteko moduan. Ondorioz, argi-joko batzuk sortu ziren, Astorkiari benetan interesatzen zitzaizkionak. Izan ere, sortzaileak pantailen barne-prozesuak behatu zituen, irudiak nola sortzen diren ulertzearren. Esperimentazio prozesu horretan irudi abstraktuekin egin zuen topo, ia ezerezari buruzko irudiekin .

Banakako erakusketak
--------------------

* Impr Pant. Astra, Gernika (2021)
* Impr Pant. Juan Valera kultur zentroa, Doña Mencía, Cordoba (2021)
* Impr Pant. Montehermoso Kulturgunea, Vitoria-Gasteiz (2021)
* Impr Pant. Zelaietako Erakusketa gela, Zornotza (2021)

Irudi galeria
-------------

* Jugatx Astorkia, Liminal, 2021Jugatx Astorkia, Liminal, 2021
* Jugatx Astorkia, ppp (pixel por pantalla) lanaren detailea, 2021Jugatx Astorkia, ppp (pixel por pantalla) lanaren detailea, 2021
* Jugatx Astorkia, ppp (pixel por pantalla), 2021Jugatx Astorkia, ppp (pixel por pantalla), 2021
* Jugatx Astorkia, Sun, set, light", 2020Jugatx Astorkia, Sun, set, light", 2020
* Jugatx Astorkia, Virtually weightless, 2021Jugatx Astorkia, Virtually weightless, 2021

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Jugatx Astorkia» *Emartistak 2000-2020* 2021-07-26 (Noiz kontsultatua: 2021-10-16).
2. ↑
3. ↑   Alava, Noticias de. «Jugatx Astorkia indaga en cómo se construye el imaginario audiovisual» *www.noticiasdealava.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-10-16).
4. ↑
5. ↑
6. ↑   «Impr Pant. Jugatx Astorkiza» *montehermoso.net* (Noiz kontsultatua: 2021-10-16).
7. ↑   «"Impr pant" Jugatx Astorkia — Amorebieta-Etxanoko Udala» *www.amorebieta-etxano.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-10-16).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108099457

 |

* Wd Datuak: Q108099457
*Artikulu hau fruituari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Kaki (argipena)».*
**Kaki** kakiondoaren fruitua da, sagar baten antzekoa eta neurriko fruitu hori gorrixka.

Kakia baia bat da, kaliza iraunkorra duena, eta astringentea izan daitekeena (taninoaren presentziagatik), eta orduan, zuhaitzean heltze oso bat gertatzen da, edo, bestela, ez-astringenteak eta uztaren ondoren heltze osokoak.

Jada VIII. mendean Txinan eta Japonian hazten zituzten- hitza, berez, japonierazkoa da: kaki (japonieraz: 柿 - カキ?)
-. XIX. mendean Estatu Batuetara eta 1870. urtean Iberiar Penintsulara iritsi ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Hipermerkatuetako Produktuak Hiztegia] [2009]
2. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q29526
* Commonscat Multimedia: Persimmon

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX542003
* BNF: 14482136t (data)
* GND: 4333470-2
* LCCN: sh85071315
* NARA: 10664408
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 13459
* Britannica: url
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 4V023DD7KL

 |

* Wd Datuak: Q29526
* Commonscat Multimedia: Persimmon
**Koldinghus gaztelua** (danieraz *Koldinghus*) Danimarkako Kolding herrian dagoen XIII mendeko gaztelua da. Gotorleku funtzioarekin sortu bazen ere, errege egoitza ere izan zen eta hainbat bake itun bertan sinatu ziren.

Historia
--------

Koldinghus Kristofer I.ak 1268an eraiki zuen. Hala ere mantentzen diren eraikin zaharrenak Kristofer III.aren garaikoak dira, XV mendearen erdialdera eginak.

XVI mendean gotorleku funtzioa galdu zuen eta Kristian III.ak hainbat egitura berri eriki zituen errege egoitza izateko helburuaz. Kristian IV.ak "Erraldoien dorrea" erantsi zion. Horrela deitu zitzaion oinarrian zituen lau estatua erraldoiengatik (Hanibal, Hektor, Eszipion eta Herkules). Gaur egun Herkulesen estatua baino ez da gelditzen, 1808ko suak Hanibal eta Hektor eta 1854ko ekaitzak Eszipion suntsitu baitzituzten.

Kopenhagek indarra hartu ahala errege familia bertara mugitu zen Frederik IV.aren garaian.

1808ko Napoleondar Gerretan Danimarkak Frantzia eta Espainiaren alde egin zuen, Suediarengandik Eskaniako lurrak berreskuratu nahian. 30.000 soldadu iritsi ziren Danimarkara eta espainiarrak Koldinghusen ezarri ziren Jean-Baptiste Bernadotte komandantearen agindupean. Neguko gau batean, martxoaren 29an, sua piztu zen eta gaztelua oso kaltetua gertatu zen.

Ia bi mendetan aztarnak baino ez ziren egon gaztelua berriztea erabaki zen arte. 1991an bukatu ziren lanak.

Iruditegia
----------

* Kanpoaldea.Kanpoaldea.
* Barneko patioa.Barneko patioa.
* Gela nagusia.Gela nagusia.
* Galeria.Galeria.
* Ilunabarra.Ilunabarra.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3347392
* Commonscat Multimedia: Koldinghus

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Ondare historikoa**
* FBB: 15884188

 |

* Wd Datuak: Q3347392
* Commonscat Multimedia: Koldinghus
**King konderria** (ingelesez: *King County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Guthrie da. 2010eko zentsuaren arabera 286 biztanle zituen, King kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

King konderriak 2.365,54 kilometro koadro ditu. Horietatik 6,4 ura dira. Beste 2.359,15 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,12 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 286 pertsonetatik 281 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 39 dira. 0 beltzak edo afroamerikarrak. 1 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 0 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 4 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110764
* Commonscat Multimedia: King County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 154856474
* LCCN: n86111409
* NARA: 10047135
* **Lekuak**
* OSM: 1810978
* TGN: 2002020

 |

* Wd Datuak: Q110764
* Commonscat Multimedia: King County, Texas
*Artikulu hau alderdi politikoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Askatasuna (argipena)».*

**Askatasuna** Euskal Herriko ezker abertzaleko alderdi politiko bat izan zen, 1998ko abuztuaren 31n Espainiako Barne Ministerioko alderdi politikoen erroldan sartua. Bilbon eduki zuen egoitza eta 2009an legez kanpoko izendatu zuen Espainiako Auzitegi Gorenak.

Historia
--------

Hilabete lehenago espetxeratu zuten Herri Batasunako Mahai Nazionala, eta ezker abertzalea balizko legez kanporatze baten beldur zen Horrek alderdi berri hau sortzera bultzatu zituen.[erreferentzia behar]

Dena den, geroxeago, ETAk su-eten iraunkorra adierazi zuen, legez kanpo uzteko arriskua urrunduz; hauteskundeetan ezker abertzalea Euskal Herritarrok zerrendarekin aurkeztu zen, eta Askatasuna izena ez zuten erabili.

Hiru urte geroago, 2001eko maiatzean, testuingurua oso ezberdina zen, su-etena hautsita. Orduan, Askatasuna aurkeztu zen, Euskal Herritarrok ere aurkeztu zen arren. Hala ere, ez zuten kanpainarik egin, eta boz kopuru eskasa eduki zuen. Hilabete beranduago EH eta HB alderdi berri batean birsortu ziren, Batasuna alderdian. Hala ere, Batasuna Auzitegi Gorenak legez kanpo utzi zuen 2003ko martxoan, Alderdien Legearen bidez.

Nolanahi ere, Askatasunak legezko alderdia izaten jarraitu zuen eta hala agertu zen alderdien erregistroan, 2001etik jarduerarik izan ez badu ere. Honek azterkari batzuk bultzatu zituen Askatasuna Batasunak uneren batean erabiltzeko «hautes-marka» zela esatera.[erreferentzia behar] 2009ko otsailaren 18an, Espainiako Entzutegi Nazionalak alderdia desegin zuen, D3M taldearekin batera. Auzitegi konstituzionalak epaia berretsi zuen beranduago.

2012an, ordea bi taldeak sortzeko lan egin zuten pertsonak absolbitu zituen justiziak, ETArekin loturarik ez zutelakoan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Berria. «Espainiako Justiziak legez kanpo edo baliogabe utzitako alderdi edo koalizioak» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2020-03-16).
2. ↑    Berria. «Espainiako Auzitegi Gorenak baliogabe utzi ditu D3M eta Askatasuna» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2020-03-16).
3. ↑   «El Tribunal Constitucional confirma la anulación de las listas de Askatasuna y D3M | España | elmundo.es» *www.elmundo.es* (Noiz kontsultatua: 2020-03-16).
4. ↑    Berria. «D3M eta Askatasunako auzipetu denak absolbitu egin dituzte» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2020-03-16).

Ikus, gainera
-------------

* Dena da ETA
* Ezker abertzalea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2866675

 |

* Wd Datuak: Q2866675
**Kenworth** Estatu Batuetako kamioi handi eta ertainak ekoizten dituen konpainia da. Zehatz-mehatz, Seattleko Washington udalerrian kokatzen da egoitza nagusia. Autobusak ere ekoizten ditu.

Historia
--------

Kenworth George T. eta Louis Gerlinger-ek sortu zuten 1912. urtean Portlanden, Oregonen (AEB). Hasiera batean, Gerlinger Motor Car Works deituriko enpresak kamioiak salerosi besterik ez zuen egiten. Gerora, 6 zilindroko motor boteretsuak zituzten kamioi propioak ekoizten hasi zen. Gersix deituriko kamioia 1915ean aurkeztu zen eta ipar mendebaldeko mendietan erabili zen, batik bat, zuhaitz moztu berriak garraiatzeko.

1916an, Gerlinger Motor Car Company Seattlera joan zen. Bertan, Edgar K. Worthington enpresaria bizi zen eta Gerlinger-ek arreta erakarri zion. Louis Gerlingerrek enpresaren zati bat salmentan jarri zuenean Worthington, Frederic Kent-ekin batera, zati hura erosi zuen. Sei zilindrotako kamioiak eraikitzen jarraitu zuten.
Urte batzuk geroago, 1923an, Kentworth sortu zen Kent eta Worthington abizenak konbinatuz eta 60.000$eko kapitalaz. 1933 urtean, Kenworth gasolinako motorrak erabiltzetik diesel motakoak erabiltzera igaro zen AEBetako lehen kamioi ekoizlea bihurtu zen.
Kabinadun kamioiak merkaturatzen lehenengoetarikoak izan ziren.

Modeloak
--------

AEBetan nahiko ezagunak dira T600, T800, W900 eta T2000 modeloak.

Tamaina ertaineko modeloak hauexek dira:

* T440 (Class 7/8)
* T370 (Class 7)
* T270 (Class 6)
* T170 (Class 5)

Tamaina handikoak, berriz, ondorengoak:

* K100/K100E/K136E
* K184
* L700 (orain Peterbilt 320)
* LCF

Eskola-garraiorako autobusak

* BU saila
* KHC saila
* K&W saila
* T&C saila

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q774830
* Commonscat Multimedia: Kenworth

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 154945525
* LCCN: n97112266

 |

* Wd Datuak: Q774830
* Commonscat Multimedia: Kenworth
**Kentucky Fried Chicken** edo **KFC** (euskaraz *Kentuckyko Oilasko Errea*) Ameriketako Estatu Batuetako janari laster jatetxe kate edo frankizia bat da. Jatetxe kate honen espezialitatea oilasko errea da eta Yum! Brands elikagai ekoizle taldearen barnean dago.

Historia
--------

Jatetxe kate honen jatorria 1939an Harland D. Sanders sukaldari eta enpresariak Kentucky estatuko North Corbin udalerrian zuen jatetxean bere errezeta jarraituz oilasko errea prestatzen hasi zenean kokatzen da. Oilasko hauek arrakasta eduki, bezeroak ugatitzen hasi eta jatetxe berriak irekiz joan zen. Honela Kentucky Fried Chicken enpresa osatuz joan zen.

Aipatzekoa da jatetxe kate hau ospetsu bilakatu duen ikur edo logoko gizona Harland D. Sanders bera zahartzaroan egindako argazki batean agertu ondorengo karikatura bat dela. Harland D. Sandersek nahitan eta jendea nahiz bezero berriak erakartzeko asmoz, hiriz-hiri eta udalerriz-udalerri burutik oinetaraino zuriz eta apain, kapela zuriz eta bizar zuriz agertu ohi zela. Herrialde hartako kultura herrikoira *Sanders kapitaina* ezizenez iragan da.

Euskal Herrian
--------------

Euskal Herrian gaur egunez KFC kateak 6 jatetxe ditu: Iruñea (3 jatetxe), Bilbo (2 jatetxe) eta Baionan (jatetxe bat).

Kanpo estekak
-------------

* Kentucky Fried Chicken enpresaren webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q524757
* Commonscat Multimedia: Kentucky Fried Chicken

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 154723534
* LCCN: n88079677
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q524757
* Commonscat Multimedia: Kentucky Fried Chicken
*Artikulu hau gobernu motari buruzkoa da; bikotea elkarrekin bizitzeari gaitzat duena beste hau da: «Elkarrekin bizi»*
**Kohabitazioa** Errepublikako Estatu burua, modu independentean aukeratua izan dena, alderdi politiko desberdin batekoa denean eta koalizio bat osatzen ez dutenean, Gobernu burua parlamentuak onartu beharra duenean ematen den egoera da.

Egoera hau errepublika semipresidentzialistetan, Frantzia eta Portugal, adibidez, gertatu ohi da, ezen Errepublikako presidentea parlamentuko kideen gehiengoen alderdi politiko berdinekoa ez baita. Sistema politiko honek presidenteak parlamentuko kide gehienek onartuko duten lehen ministro bat izendatzea eskatzen du.

Bi kontrako alderdik unitate nazional baten gobernuan batera gobernatu behar dutenean, edo presidente nazional baten eta estatuko kapitaleko alkate edo gobernadore baten artean, bere garrantzia politiko edo demografikoagatik. Honen adibide bat Mexikon daukagu, non Distrito Federaleko Gobernu burua (herrialdeko biztanleriaren % 0 baino gehiagorekin) 1997 eta 2018 bitartean Errepublikako presidentearen alderdi politikoko desberdinekoa izan zen. Bestalde, Argentinan ere, Buenos Aireseko gobernadorea (herrialdeko demografiaren herena) askotan izan da Gobernu zentralaren alderdi desberdinekoa. Terminoa frantsesetik modu bortxatuan itzuli da, gaztelaniaz "concubinato" zentzua duelako.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Euskaltzaindiaren Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-05-02).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** ASALE, RAE-; RAE. «cohabitar | Diccionario de la lengua española» *«Diccionario de la lengua española» - Edición del Tricentenario* (Noiz kontsultatua: 2022-05-02).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1009796
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1009796
**Asuenekoa etxea** Gipuzkoako Getaria udalerrian dagoen dorretxe edo eraikin bat da. Getariako Alde Zaharran dago, Elkano kaleko 39. zenbakian, Romero-Etxabe-Asuatarren jauregiaren alboan eta San Salbador elizatik hurbil.

Asu leinuaren jatorrizko dorretxea da. Erdi Aroko jauntxoen eraikinetako ohiko arkitektura elementuak gorde ditu: gezileihoak, galeriak edo zur balkoiak sostengatuko luketen harrizko modiloikoak, dobeladun arkuak...

XVII. mendearen erdialdean leinu honetako senidea eta sortzez getariarra zen On Pedro Etxabe Asuk nazioarteko itsas merkatzan errol nabarmena bereganatu zuen. Limako zaldun nagusia zen bere osaba Juan Ramus Asuren Sevilla hiriko agentea izan zen, eta gainera XVI. mendetik jardunean zeuden Etxabetarren negozioak ere jarausi zituen: ontziolak, Ternuako espedizioak eta Ameriketako merkataritza.

Bestalde, Pedro Etxabe Asu gizasemea Joan Sebastian Elkano getariar itsasgizon ospetsuari estuki lotua ere badago, 1671an omenez San Salbador elizan dagoen hilarria ordaindu baitzuen.

Ikus gainera
------------

* Romero-Etxabe-Asuatarren jauregia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25473861

 |

* Wd Datuak: Q25473861
**Asanblearismoa** erakundeak, kolektiboak, etab. antolatzeko era bat da.

Horizontaltasun osoan oinarritua dago, hau da, kide guztiek modu berean hartzen dute parte erabaki eta eztabaida guztietan. Ez da bozkaketarik egiten, baizik eta eztabaida bat sortzen da adostasunera iritsi arte; hau da, kide guztiek beren ideiak malgutu edo eraldatu egiten dituzte asanblada guztia ados dagoen kontzeptuetara iritsi arte.

Zuzentasuna antolatze eraren ezaugarri garrantzitsu bat da. Orokorrean asanbladetan ez dago inoren ordezkaririk, bakoitzak bere ideia defendatu beharrean oinarrituta dago sistema hau. Asanblearioen iritsiz, ordezkarien aukeraketak kideen parte hartzea ezintzen du eta horizontaltasuna ezabatzen du.

Sistema hau, berez, demokraziaren aurkakotzat uler daiteke, derrigorrezko etsaiak ez diren arren. Historikoki anarkismoarekin oso lotuta egon den kontzeptua izan da eta arrazoi horregatik etorri dira, batez ere, etsaitasunak. Geroago **asanblearismoa** zabaltzen joan zen ezkerretako ideologia gehienetara; batez ere Euskal Herrian, erakunde anarkista handien falta dela eta.

Historian zehar, arraro dirudien arren, era honetan antolatu diren talde militarrak existitu dira. Euren buruak militartzat hartzen ez zituzten arren hainbat ezaugarri antzekoak ziren. Erakunde hauen artean batzuk:

* Espainiako Gerra Zibileko CNT, POUM, eta beste erakunde batzuen miliziak.
* Euskal Herriko Komando Autonomo Antikapitalistak
* Errusiar Iraultzako Sobiet batzuk

Kritikak
--------

Sistema honi datozkion kritika gehienak demokratek eginikoak dira. Egiten duten kritika nagusia erabakiak motelegi hartzen direla da eta kide askotako taldeetarako ezin dela erabili.

Kritika moduan Espainiako Gerra Zibileko gertaera bati erreferentzia egin ohi zaio, zeinetan bataila bat baino lehen erasoa diseinatzeko asanblada baten bildu ziren milizia anarkista bateko kideak eta adostasunera heldu ezin zirenez eztabaida jarraitu zuten. Nazionalak heldu ziren eta anarkista gehienak hil zituzten.

Ikus, gainera
-------------

* Anarkismoa
* Autogestioa
* Gazte Asanblada
* Langabetuen asanblada

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254261

 |

* Wd Datuak: Q12254261
Inka Inperioko kipu bat (Larco museoa, Lima)
**Kipua** (kitxuaz *khipu* edo *kipu*; gaztelaniaz *quipu*) Hego Ameriketako Andeen eskualdean kontuak egiteko eta gertaerak adierazteko erabiltzen zituzten lokarri korapilodunen multzoa da. Batez ere Inka Inperioan datu estatistikoak (zergak, errolda, uztak) gorde eta igortzeko baliatzen zituzten.

Izena
-----

Khipu hitzak (ˈkʰipu) ahoskatuta) *«korapilo»* esan nahi du Cuscoko kitxuaz. *Kh* hotsa *k* hasperendua da. Kitxuaren gehiengo dialektoetan *kipu* esaten da, hasperendu gabea.

Erabilera
---------

Llama edo alpaka artilezko lokarri txirikordatu koloredunak ziren. Kotoizkoak ere baziren. Lokarri hauek, zenbakizko edo bestelako balioak zituzten kodetuak, korapiloak erabiliz. Kipuak zenbat lokarri zituen, lokarrien luze-laburrak, koloreak, zenbat korapilo, eta korapilo horien kokaguneak eta bihurrikadurak gauza desberdinak adierazten zituen; koloreek gauzak, eta korapiloek zenbakiak adierazten zituzten. Kipuek hari gutxi batzuetatik 200era izan zezaketen. Kipua interpretatzeko prestakuntza berezia zuten adituak (*quippucamayoc*) izaten ziren.

Froga arkeologikoen arabera, kipuen antzeko sistema erabili izan da Andeetako eskualdean K.a. 3000 ingurutik. Baina garrantzi paregabea hartu zuten Inka Inperioko lau lurraldeak (*Tahuantinsuyu*) administratzeko moduan, batez ere 1450etik 1532ra. Espainiar Inperioak eskualdea konkistatu zuenean, kipuen erabilera guztiz ahuldu zen, europar idazketa sistemak ordezkatua. Hala ere, herrixka askotan kipuek garrantzia izaten jarraitu zuten, baina erabilera erritualarekin eta ez datuak jasotzeko sistema bezala.

Egun, kipuen esanahia ez da guztiz ezaguna, jatorrizko erabilera galdu baitzen. Hala ere, adituen arabera, soken koloreek sailak edo gauzak adierazten dituzte eta korapiloek kopuruak, zeroa barne.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  Neuman, William: Untangling an Accounting Tool and an Ancient Incan Mystery, New York Times, nytimes.com

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Quipu: A Modern Mystery, sfu.ca
* **(Ingelesez)** The Khipu Database Project, Harvard, khipukamayuq.fas.harvard.edu (irudiak, agiriak, erreferentziak, ikerketak etab.)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q185292
* Commonscat Multimedia: Quipu

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119811481 (data)
* GND: 4164317-3
* LCCN: sh85110111
* NKC: ph773968
* AAT: 300264828
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q185292
* Commonscat Multimedia: Quipu