recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Salbador Zapirain Ezeiza**, ***Ataño*** (Errenteria, Gipuzkoa, 1912ko abuztuaren 5a - Hondarribia, Gipuzkoa, 2000ko urtarrilaren 2a) euskal idazlea, nobelagilea. Bere liburu ospetsuena *Txantxangorri kantaria* (1979) izan zen; hartatik hartu zuen izengoitia, pertsonai batena.

Biografia
---------

Joxe Zapirain bertsolariaren semea zen. Bordaxar baserrian jaio zen, Errenterian. Ama, oso gazte hil zitzaion 1919an gripearen pandemiaren ondorioz. Gerra garaian Zapirain familiak oso egoera gogorrak ezagutu zituen: gerra hasi eta faxistek aita eta bost seme preso hartu zituzten, Salbador tartean. Bi anaia Donostian fusilatu zituzten. Salbadorri heriotz zigorra ezarri zioten baita ere baina, azkenik, zigorra altxatu eta Iruñeko San Kristobal espetxera eraman zuten. Gertaera latz hauen berri, *Espetxeko negarrak* eta *Zigorpean* liburuetan eman zuen.

Gerra bukatu eta gero fraide kaputxino egin zen. Lehendabiziko urteak Lekarotzen egin zituen; ondoren Hondarribiko kaputxinoen etxera joan zen. Bertan bere liburu gehienak idatzi zituen.

Estiloa
-------

Salbador Zapirainek gipuzkeraz idazten zuen, ahozko hizkuntzatik gertu. Gehien batean nobelak idatzi zituen. Lehendabizikoa, *Txantxangorri kantaria* (1979), bere aitaren biografian oinarrituta dago. Normalean liburuetan berak ezagututako errealitateak azaltzen zituen. Antonio Zavalak aurkitu zuen eta bere testuak ezagutu ondoren jarraitzeko animatu zuen. Zavalaren ustez Zapirain "prosistarik handienetakoa" zen.

Lanak
-----

### Nobela

* *Txantxangorri kantaria* (1979, *Auspoa*)
* *Txori* (1981, *Auspoa*)
* *Espetxeko negarrak* (1984, *Auspoa*)
* *Eltzaorra* (1985, *Auspoa*)
* *Lotsaren iges* (1985, *Auspoa*)
* *Zigorpean* (1985, *Auspoa*)
* *Odol-kutsua* (1986, *Auspoa*)
* *Etorkizuna* (1988, *Auspoa*)
* *Maitasunaren lanak* (1988, *Auspoa*)
* *Maite itzazute etsaiak* (1989, *Etor*)
* *Aztia usnari* (1990, *Auspoa*)
* *Azkeneko saskigillea* (1991, *Auspoa*)
* *Nora goaz?* (1994, *Auspoa*)
* *Askatasun billa* (1996, *Auspoa*)
* *Ondaretzat gorrotoa* (2000, *Auspoa*)
* *Markesgaiak / Dirua jainko* (2002, *Auspoa*)
* *Berezko iltzaillea/Ovni* (2007, *Auspoa*)

### Bertsoa

* *Jesusen bizitza* (2001, *Auspoa*)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Juan Luis Zabala, 29.or.
2. ↑  Juan Luis Zabala, 29 or.

Kanpo estekak
-------------

* Juan Luis Zabala: "Auspoa bildumako nobelagilerik oparoena". *Berria*, 2830.zk, 2012ko abuztuaren 5a. 28.or. Sarean:
* Salbador Zapirain literaturaren zubitegian

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12266783
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 24175668
* Literaturaren Zubitegia: 620
* BNE: XX1136481
* LCCN: no94010742
* SUDOC: 112273661
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 146106
* Lur: 06120/eu\_z\_0433/z0433

 |

* Wd Datuak: Q12266783
**Todd konderria** (ingelesez: *Todd County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Elkton da. 2010eko zentsuaren arabera 12.460 biztanle zituen, Todd kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Todd konderriak 976,57 kilometro koadro ditu. Horietatik 6,63 ura dira. Beste 969,94 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 12,76 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 12.460 pertsonetatik 11.291 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 494 dira. 989 beltzak edo afroamerikarrak. 18 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 10 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 11 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 139 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502920
* Commonscat Multimedia: Todd County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145407841
* LCCN: n79132159
* NARA: 10039076
* **Lekuak**
* OSM: 1846587
* TGN: 2000845

 |

* Wd Datuak: Q502920
* Commonscat Multimedia: Todd County, Kentucky
Temple Bar
**Temple Bar** Dublingo erdigunean kokatzen den auzunea da, bertan Irlandako hiriburuaren gau-giroa egon ohi da. Iparraldetik Liffey ibaia dauka, hegoaldetik Dame Street kalea, ekialdetik O'Connell Zubia eta mendebaldetik Christ Church Katedrala.

Historia
--------

Hiri kondairaren arabera auzuneak izen bereko The Temple Bar pub edo tabernatik hartu omen zuen. Beste batzuek diote leku-izenaren jatorria juduek jasaten zuten sarrera debekuan datzala.

Dirudienez XVII. mendean lur sail honen jabea zen Temple familiak eman zion. *Temple Bar* izena aurrenekoz 1673ko mapa batean azaltzen da. XIX. mendean arrakastaren gainbehera hasi zitzaion eta XX. menderako erabat utzita zegoen 1990eko hamarkadan bultzada berria eman zitzaion arte, ordutik aurrera hiriko gazte eta gau giro gune nagusienetako bat bilakatu da.

Giro kulturala
--------------

Gaur egun hiriburuko jarduera kultural gehiengoaz gozatzen du eta hortza dublindar gazteen topagune gustokoena da. Tabernataz gain kultur instituzio ugari daude bertan.Temple Barren mundu osoko bisitariak elkartu ohi dira, itxura ezberdineko lokal ugari badaude.

### Kultur instituzioak

* Irlandako Zinema Institutua (eta artxiboa)
* Temple Bar Galeria eta estudioa
* Projects Arte Zentrua
* Gaiety Antzerki Eskola

### Tabernak

* The Temple Bar pub
* The Oliver St. John Gogarty
* The Foggy Dew
* The Porterhouse
* The Quay's Bar
* Turk's Head
* Eamonn Doran's
* Thunder Road Café (Irlandako lehendabiziko Hard Rock Café)

Iruditegia
----------

* The Temple Bar pub.The Temple Bar pub.
* The Oliver St. John Gogarty.The Oliver St. John Gogarty.
* Jatetxeak.Jatetxeak.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Temple Barreko webgune kulturala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q920229
* Commonscat Multimedia: Temple Bar, Dublin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147921072
* LCCN: n97043958

 |

* Wd Datuak: Q920229
* Commonscat Multimedia: Temple Bar, Dublin
**Sobietar Idazleen Batasuna** edo **Sobietar Errepublika Sozialisten Batasunaren Idazleen Batasuna** (Союз писателей СССР) SESBko idazle profesionaleen erakundea izan zen.

Helburua
--------

Elkartearen helburu nagusiak literatura mundua antolatzea eta herriaren partehartzea ziurtatzea ziren. Halaber, estatuaren erakundeen eta alderdiaren kontrola ezartzen zuen.

Historia
--------

Erakundea Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren Batzorde Nagusiak sortu zuen 1934an. Laster idazle profesionalentzat ezinbestekoa izan zen partaidea izatearen beharra. Hori ez eginez gero argaitaratzea oso zaila zen. Hori izan zen, esaterako, Boris Pasternaken kasua. Hala ere, borondatezko baxak eman ziren erakundearen historian:
Víktor Yerofeiev eta Yevgueni Popov kanporatuak izan ziren eta, erantzun gisa, Vasili Aksionov, Semion Lipkin eta Inna Lisnianskaya idazleek 1979ko abenduan Batasuna utzi zuten.

Behin Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna 1991an deseginda, elkartea Estatu postsobietarrak edo estatu berrien arabera sakabanatu zen. Errusiaren kasuan *Errusiako Idazleen Batasuna* izena hartu zuen.

Aldizkaria
----------

1946ko urtarriletik 1990eko abendura bitartean, *Sobietar Literaturaren Hilabetekaria* izeneko aldizkaria argitaratu zuen. Geroago titulua *Sobietar Literatura* bezala laburtu zen. Aldizkariak Sobietar literaturako itzulpenak argitaratu zituen. Hizkuntza desberdinetan ere argitaratzen zen: ingelesez, frantsesez, alemanez, gaztelaniaz, hungarieraz, polonieraz, txekieraz eta eslovakieraz.

Sobietar Idazleen Batasunaren presidenteak
------------------------------------------

Maksim Gorki.
* Maksim Gorki (1934-1936)
* Vladimir Stavski (1936-1938)
* Aleksandr Fadeyev (1938-1944)
* Nikolai Semionovitx Tikhonov (1944-1946)
* Aleksandr Fadeyev (1946-1954)
* Nikolai Surkov (1954-1959)
* Konstantín Fedin (1959-1977)
* Gueorgui Markov (1977-1986)
* Vladimir Karpov (1986-1991)

Partaideen kopuruak
-------------------

| Urtea | Partaideak |
| --- | --- |
| 1934 | 1500 |
| 1954 | 3695 |
| 1959 | 4801 |
| 1967 | 6608 |
| 1971 | 7290 |
| 1976 | 7942 |
| 1981 | 8773 |
| 1986 | 9584 |
| 1989 | 9920 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Garrard, John; Carol Garrard (1990). *Inside the Soviet Writers' Union*. Londres: Tauris. xv. ISBN 9781850432609.
2. ↑  TsK the AUCP(B)
3. ↑  ENCYLOPEDIA OF SOVIET WRITERS Sovlit.net

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1425328
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153625276
* ISNI: 0000 0001 2243 3550
* BNF: 120898594 (data)
* GND: 1011170-0
* LCCN: n82048900
* NDL: 00357476
* NKC: ko2005264278
* NLA: 35893886
* CiNii: DA03672708
* SUDOC: 073398039
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1425328
**Toda Likona** (?- Lekeitio) XV. mendeko merkataria izan zen.

Biografia
---------

Likonatarra zen, hiribilduko leinurik boteretsuenetako batekoa, eta haren familiak eragina zuen kontzejuan eta eskribautegietan. Emakume hura bere ondareagatik nabarmentzen zen, etxeak, baratzeak, mahastiak, gaztainondoak eta jantzi baliotsuak baitzituen. Ziur aski, portuko bizitzan parte hartuz elikatuak. Horrela zioen berak: 

> "*Erreziboak, kontuak, salgaiak eta tratuak, eskriturak, albalak edo padroi eta kontu ezagutzak ditut.*" 
> 
> ("reçibos, cuentas, mercaderias e tratos tengo como escrituras, albalas e conosçimientos padrones e cuentas") 
> 
> 

Pedro Saez del Puertorekin egon zen ezkonduta, itsasontziko maisua zena. Senarraren oinordetzako ondasun guztiak erabiltzeko eskubidea zuen: 

> "*Nire borondatez, neure borondatez, nire ondasunak erabili ahal izateko eskubidea eta ahalmena dudala.*
> 
> (con derecho e facultad de poder disponer dellos libremente, a mi boluntad, commo de mis propios bienes").
> 
> 

Seme-alabarik ez zuen izan eta bere familia-adar bakoitzeko bi ahaide ezkongai izendatu zituen oinordeko, eta ezkontzeko agindu zien. Hirietako patrizioen egitura genealogikoa eta ondarea erabakitzeko emakumeek zer-nolako eragina zuten erakusten du ekintza horrek: 

> "*Nire oinordeko unibertsal uzten ditut nire iloba, Domeca de Çareca, Innigo Çabala nebaren alaba legitimoa, eta San Juan del Puerto, Pero Saesen iloba, nire senarraren Juan del Puerto anaiaren seme legitimoa. Ezkontzeko agindu eta oinordeak izan dezaten."*
> 
> ("Dexo por mis universales herederos a mi sobrina, Domeca de Çareca, hija legitima de mi hermano Innigo de Çabala, e San Juan del Puerto, sobrino del dicho Pero Saes, mi marido, hijo legitimo de su hermano Juan del Puerto. Los quales mando que se casen en uno e consuman matremonio".)
> 
> 

Toda Likona andreak, 1515ean testamentua egin zuenean, Lekeitioko Santa Maria elizan bere amarekin batera lurperatu zezatela agindu zuen, bere jatorrizko familiarekin zuen harremana erakutsiz.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4    Castrillo, Janire.  (2020). *Emakumezko merkatari euskaldunak: profila erakusteko hiru kasu.* .

Bibliografia
------------

* Enríquez, J.; Hidalgo de Cisneros, C.; Llorente, A. y Martínez, A. (1992): Colección Documental del Archivo Municipal de Lequeitio (1514-1520), t. III. San Sebastián, Eusko Ikaskuntza, doc. 199, pp. 643-652.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116620735

 |

* Wd Datuak: Q116620735
**Sioux konderria** (ingelesez: *Sioux County*) Iowako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Orange City da. 2010eko zentsuaren arabera 33.704 biztanle zituen, Sioux kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Sioux konderriak 1.991,68 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,71 ura dira. Beste 1.989,97 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 16,92 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 33.704 pertsonetatik 33.091 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3.001 dira. 104 beltzak edo afroamerikarrak. 48 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 264 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 190 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486118
* Commonscat Multimedia: Sioux County, Iowa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 124358434
* ISNI: 0000 0004 0581 4556
* LCCN: n82096164
* NARA: 10039070
* **Lekuak**
* OSM: 1788777
* TGN: 2000644

 |

* Wd Datuak: Q486118
* Commonscat Multimedia: Sioux County, Iowa
**Valentin Olano Orueta** (Azkoitia, 1808ko azaroaren 3a - 1851ko ekainaren 27a), azkoitiar ahaldun eta politikari liberal foruzalea izan zen.

Bizitza
-------

Aita, Juan Francisco de Olano Etxeberria, errege armadako ontzi-tenientea izan zen, eta ama, María Leona Orueta Gardoki, gasteiztarra, Bilboko merkatari familia handiekin senidetua zegoena, Diego de Gardokiren iloba zen, Espainiak Estatu Batuetan izan zuen lehenengo enbaxadorea, Washingtonen garaian.

Salamancan lege ikasketak egin zituen. Erretorika irakasle eta Gasteizko Batzarren idazkari izateaz gain, Azkoitiko alkate, Batzarreko diputatu eta Gorteetan diputatu izan zen ere. Gaztetatik ideologia liberalarekin bat egin zuen. Bergarako besarkadan lekuko izan zen eta ondoren etorri ziren gertakariekin etsiturik, ikuspegi foruzalea defendatzera pasa zen. Hala, beste politikari batzuekin batera, *liberal foruzaleak* izeneko korrontea sortu zuen.

1851ko ekainaren 27an hil zen, 42 urte zituela, etxerako bidean zetorrela gaizki sentitu eta Albizturren Aldundiko bidegileek zuten Olatza etxean.

Donostiako erdigunean badago bere izena daraman kale bat.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)** «Homenaje a Valentín de Olano en su bicentenario» *Diario Vasco* 2008-11-04 (Noiz kontsultatua: 2016-10-6).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Valentín de Olano» *Auñamendi Eusko Entziklopedia* (Noiz kontsultatua: 2016.10-6).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27119733
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 86647397
* ISNI: 0000 0001 2029 9984
* BNE: XX1052041
* BNF: 10367383z (data)
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 116431
* Lur: 04524/eu\_o\_0655/o0655
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q27119733
**San Andres katedrala** (ingelesez: *St Andrew's Cathedral*) Eskoziako Glasgow hiriko lau katedraletako bat da, katoliko erromatarra hain zuzen ere. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

Historia
--------

1791 urtean Erlijio askatasunaren agiria sinatu zenean Glasgowko industrian lan egitera etorritako irlandar inmigrante katolikoen eraginez eliza katoliko erromatar bat altxatzea erabaki zen. 1805ean 450 katoliko zeuden hirian baina 1814an eraikuntza lanak hasi zirenerako 3.000tik gora baziren. James Gillespie Graham arkitekto eskoziarrak diseinatu zuen eta 1816rako egina zegoen eliza. Ez zen ordea erraza izan eliza altxatzea, erlijioen arteko istiluen erruz hainbat sabotai-ekintza jasan baitzituen. Ez zen kanpaidorrerik egin, legez eliza umilagoa izan behar baitzuen Eskoziako elizaren eraikinak baino.

1878an Leon XIII.ak katedral izendatu zuen eta 1884an hainbat zabalkuntza egin zitzaizkion. 1903koa da barnean dagoen organo ederra. 2009 eta 2011 artean berriztatze lanak egin ziren.

Iruditegia
----------

* Katedrala.Katedrala.
* Lorategia.Lorategia.
* Barnealdea.Barnealdea.
* Sabaia.Sabaia.

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2002811
* Commonscat Multimedia: St Andrew's Cathedral, Glasgow

---

 |

* Wd Datuak: Q2002811
* Commonscat Multimedia: St Andrew's Cathedral, Glasgow
**The Greatest American Hero** (euskaraz: «Amerikar Heroi Handiena») 1980ko hamarkadako EEBBko telesaila bat izan zen. Telesaila Superman superheroiaren nolabaiteko ikuspegi ironiko eta umorezkoa da.

Lehenbizikoz ABC katean 1981eko martxoaren 18a eta 1983ko otsailaren 3a bitartean aireratu zen.

Hego Euskal Herrian TVE1 katean egunero 15:30etan *El gran héroe americano* izenburupean aireratu zen. Ipar Euskal Herrian aldiz, *Ralph Super-héros* La Cinq katean izenburupean aireratu zen, gerora TF1 eta Ciné FX kateetan beste bitan ere berraireratu zelarik.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Ralph Hinkley (William Katt) "gazte liskarzaleak" hezitzen dituen maisu bat da. Egun batez, basamortuan barrena Estralurtarrekin topo egin eta hauek ahalmen bereziak dituen janzki bat emango diote. Ralphek janzkia poliziari ematea pentsatzen du, baina FBIko agente beterano batek (Robert Culp) janzkia krimenaren aurka borrokatzeko erabil dezan gordetzeko konbentzituko du. Betebehar horretan Ralphek bere neska-lagunaren laguntza ere izango du (Connie Sellecca).

Ralphek janzkia eta ahalmenak nola erabiltzen diren erakusten duen liburuxka basamortuan galtzen duenean istorio guztia korapilatuko da. Hortaz, janzkia jantzi eta eskarmentuaren bidez nola erabiltzen den ikasiko du, ondorioz maiz katramila ugaritan sartu eta hegaldi erorketa barregarriak izan ohi ditu.

Janzkiak Ralphi janzkiak ematen dizkion ahalmenak eta telesaila aurrera doan heinean ikasiko dituenak hauek dira: hegan egin, tiro eta kolpeekiko erresistentzia, ikusezina bilakatzea, gauzak gertatu baino lehen aurreikustea edo iragartzea, telekinesia, urruti gertatzen ari diren gauzen ikuskapena, superabiadura eta pertsonen izaeraren iragartzea.

Pertsonaiak
-----------

* William Katt, Ralph Hinkley/Hanley
* Robert Culp, Bill Maxwell
* Connie Sellecca, Pam Davidson
* Don Cervantes, Paco Rodriguez
* Faye Grant, Rhonda Blake
* Michael Paré, Tony Villicana
* Jesse D. Goins, Cyler Johnson
* William Bogert, Les Carlisle

Kanpo estekak
-------------

* *The Greatest American Hero* telesailaren sarrerako abestia entzungai. Youtube.com **(Ingelesez)**
* *The Greatest American Hero* telesailari buruzko webgunea **(Ingelesez)**
* *The Greatest American Hero* telesailaren IMDBko fitxa irakurgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2297720

 |

* Wd Datuak: Q2297720
**Tetraziklinak** espektro zabaleko antibiotikoak dira, gehienak era sintetikoan lortutakoak. Familia honi izena ematen dion antibiotikoa, tetraziklina bera, *Streptomyces aureofassiens* bakterioak sortzen du era naturalean.

Tetraziklina guztien egitura kimikoa ziklikoa da (*irudia*).

Erasobidea
----------

Antibiotiko guztien antzera, tetraziklinak gai dira bakterioak akabatzeko giza-zelulak kaltetu gabe. Toxikotasun hautakorra dute, beraz. Tetraziklinak bakteriar erribosometan sartzen dira eta proteinen sintesia inhibitzen dute. Proteinak sortu ezean, bakterioak hiltzen dira.

Bakterioen zelula mintza tetraziklinekiko irazkorra da, antibiotiko hauen sarrera ez du oztopatzen. Giza zelulen mintza, berriz, antibiotiko hauekiko iragazgaitza da, eta tetraziklinak ez dira sartzen zitoplasmara. Horretan datza toxikotasun-eza zelula eukariotoentzat.

Aplikazioak
-----------

Espektro zabaleko antimikrobianoak dira tetraziklinak. Horrek esan nahi du bakterio askoren aurka erabil daitezkeela. 1950-eko hamarkadan hasi ziren erabiltzen, baina denboraren poderioz bakterio anitzek erresistentzia garatu dute. Hori dela eta, gaur egun iraganean baino gutxiago erabiltzen dira tetraziklinak.

Klamidiak, mikoplasmak eta espiroketen aurka eraginkorrak dira oraindik tetraziklinak. Bruzelosia, kolera, sifilia eta aknearen tratamenduan erabiltzen dira.

Antibiotiko hauek ez dira erabili behar haurdun dauden emakumeengan eta ezta umeengan ere. Hauengan hortzen kolorea iluntzen dute. Kontrako efektuak sor ditzakete ere heste mailan (beherakoak eta sabeleko mina).

Tetraziklina garrantzitsuenak
-----------------------------

Tetraziklina, doxiziklina, klorotetraziklina ("aureomizina" ere deitua) eta limeziklina dira tetraziklina nagusiak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193045
* Commonscat Multimedia: Tetracycline

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D013752
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 60-54-8
* ATC: S02AA08
* ChEBI: 27902
* ChEMBL: CHEMBL1440
* ChemSpider: 10257122
* DrugBank: 00759
* PubChem: 54675776
* UNII: F8VB5M810T
* KEGG: D00201
* SMILES: ID
* InChI: ID
* InChI key: ID
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 60-54-8

 |

* Wd Datuak: Q193045
* Commonscat Multimedia: Tetracycline
***The Devil's Arithmetic*** 1999ko Donna Deitch zuzendari estatubatuarraren filma da, Jane Yolenen izen bereko eleberrian oinarritua.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Hasieran Hannah neska neraba lagunekin tatuaje-areto batean zer tatuaje nahi duen hausnartzen ari da. Erabaki baino lehen, Pessaheko afarira berandu iritsiko dela konturatzen da. Gorroto du familiaren sederrera joatea, senideek istorio berdinak kontatzen baitituzte eta Hannah nekatuta dago iraganari buruz entzuteaz. Bere izebak esaten dio urtero Hannah bere izenkide Chana dirudiela, baina ez dio Chana nor zen edo zer egin zuen kontatzen. Seder bitartean, Hannahk sarrerako atea irekitzen du Elias profetari sartzen utziko, baina poloniar herrixka bat ikusten du apartamentuaren kanpoaldean beharrean. Bat-batean, leku berri batean ez ezik, 1941ean ere badago.

Hannah izeba Gitl eta lehengusina Rivkaren etxean dago. Gaixorik egon dela esaten diote eta horrek etorkizunari buruz dituen iruzkin bitxiak azaldu beharko lituzke. Biharamunean, familia herrira joaten da ezkontzara. Soldadu naziek eskontza eten egiten dute, herritar guztiak birkokatuko dituztela esanez. Bidaia luze baten ondoren, kontzentrazio-esparru nazi batera iristen dira.

Hannahk ipuinak eta istorioak kontatzen dizkie beste emakumeei gogoa mantentzeko, eta eskolan historiako klaseengatik zer gertatuko den gero badakiela azpimarratzen du, baina inork ez dio sinesten.

Egun batean, komandantea Rivka eta beste presoak gaixorik daudela ohartzen da, eta gas ganberara joateko agintzen die. Inork ikusi baino lehen, Hannah Rivkarekin lekuz aldatzen da. Gas ganbara sartzean, gaur egunera itzultzen eta bere familiaz inguratuta esnatzen da. Izeba Eva besarkatu eta Rivka deitzen dio, bere harridurarako. Modu pribatuan hitz egiten dute eta Hannahk aurretik ezagutzen ez zituen xehetasunak betetzen ditu.

Aktoreak
--------

* Kirsten Dunst: Hannah Stern/Chana Abramowicz
* Brittany Murphy: Rivka
* Paul Freeman: errabinoa
* Mimi Rogers: Leonore Stern
* Louise Fletcher: izeba Eva
* Daniel Brocklebank: Shmuel
* Shelly Skandrani: Leah
* Philip Rham: Krieger komandantea
* Daniel Rausch: Steinbach sarjentua
* Kristy McFarland: Yetta
* Paulina Soloveičik: Sarah
* Lilo Baur: Mina
* Nitzan Sharron: Ariel
* Rachel Roddy: Esther
* Ivea Jackevičiūtė: Miriam
* Stewart Bick: Burton Stern
* Vaidotas Martinaitis: Hans
* Inga Tuminienė: Ingrid
* Nijolė Narmontaitė: Hedwig
* Leonardas Pobedonoscevas: Isaac
* Ava Finch: Aliza
* Louis Negin: osaba Morris
* Caterina Scorsone: Jessica

Ekoizpena
---------

Vilniusen (Lituania) 1998ko udazkenean filmatu zen. Filmaketa hasi aurretik, Auschwitz antza izateko diseinatutako kontzentrazio-esparru bat eraiki zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** King, Susan. «Re-Creating the Scene of the Crimes» *Los Angeles Times* 1999/03/28.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1521349

 |

* Wd Datuak: Q1521349
*Artikulu hau agintari motari buruzkoa da; Italiako udalerriari gaitzat duena beste hau da: «Tirano (Italia)»*

| Gobernu motak |
| --- |
| * Aristokrazia
* Autokrazia
* Demokrazia
* Despotismoa
* Diktadura
* Errepublika
* Monarkia
	+ Absolutua
	+ Konstituzionala
* Komunismoa
* Oligarkia
	+ Teknokrazia
* Alderdi bakarrekoa
* Teokrazia
* Tirania

---

 |
| Politika saila |

**Tiranoa** (grezieraz: τύραννος, *tyrannos*), egungo esanahiarekin, estatu edo erakunde batean botere ia absolutua duen agintaria da. Izenak konnotazio negatiboak ditu, bere interesak menpekoenen gainetik jartzen dituen agintari krudel eta bortitzarena.

Hitzaren zentzu klasikoan ordea, boterea bere kabuz, lege hereditario edo konstituzionaletatik at, lortu zuenari egiten dio erreferentzia. Aginte mota hau **tirania** da. Gobernu era honen jatorria Antzinako Grezian dago, non tiranoek gizarteko behe-mailako kideentzat erreforma sozialak eta obra publikoak egin zituzten. Sistemak epe luzera porrot egin zuen, gizabanako baten ospean oinarritzen baitzen, bere oinordekoak indarkeria erabiltzen zutelarik boterean mantentzeko.

Etimologia
----------

Tirano hitza latinezko *tyrannus* («agintari ez-legezko») eta grekoko τύραννος (*tyrannos*, «Polisko jauna, agintaria») berez zentzu iraingarririk ez zuten hitzen eratorria da.

Historia
--------

Tirania Grezian sortu zen K.a. VII. mende inguruan, salerosketa nagusi zen hirietan, besteak beste Korinton, Epidauron, eta geroago Atenasen eta Sirakusan. Garai hartan Greziako hirietako aginpidea aristokrata oligarken esku zegoen; haien interesak, ordea, ez zetozen merkatari eta eskulangileen interesekin bat. Egoera horretan aitzakia harturik zenbait aristokrata handinahik, hiritarren eskubideak babestuko zituztelakoan merkatari eta eskulangileen laguntza lortu eta haiek zuten indarrari esker aginpidea eskuratu zuten.

Tirano askok, ordea, beren indarra eta ondasunak babestearren nagusikeriaz eta ankerkeriaz jokatu zuten, gainerakoen eskubideak kontuan hartzeke; jarrera hura zela eta, tiranokeriak gaitzespen zentzua hartu zuen pixkanaka, Atenasen erregimen demokratikoa eta konstituzioa indarrean jarri zirenetik bereziki. Dena dela, gaur egun aginpidea indarrez hartzen duen eta nagusikeriaz eta ankerkeriaz diharduen gobernua izendatzeko diktadura hitza erabiltzen da tiranokeria baino gehiago.

Ikus, gainera
-------------

* Despotismo

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2015-06-10 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q180095
* **Identifikadoreak**
* GND: 4186520-0

 |

* Wd Datuak: Q180095
**San Gotardo pasabidea**, alemanez: *Gotthardpass*; italieraz: *Passo del San Gottardo*), Lepontiar Alpeetan eta Suitzan, Andermatt (Uri) eta Airolo (Ticino) udalerriak elkarlotzen dituen mendate bat da. 2.109 metroko garaiera du. Mendate gainean aterpea eta museoa daude.

Hizkuntz eremuen arteko muga ere egiten du, mendatearen iparraldean alemanez eta hegoaldean erromantxeraz eta italieraz mintzatzen baita.

Antzinarotik ezaguna eta erabilia izan den pasabidea da, Milanera zihoan ibilbidean. Halere, XIII. mendera arte ez zen modu zabalean erabilia izan, Reuss ibai emaritsua zeharkatu beharra suposatzen baitzuen, Andermatt ibarreko Schöllenen arroilan, udaberrian neguko goi mendietako elurrak urtu ondoren urez gainezka zegoen ibaia. Horrek, inguruko herrietako kontakizunen arabera, apirila eta maiatzaren artean ibaia zeharkatzen saiatzen ziren bidaiari asko itota hil izana ekarri zuen.

Ibaia segurtasunez zeharkatu ahal izateko, 1220an, *Deabruaren zubia* (*Teufelsbrücke*) izenekoa eraiki zen. Europan izen berdina duten zubi ugaritan bezala, honi buruzko kondaira ugari ere badaude.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25233
* Commonscat Multimedia: Gotthard pass

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 9337147270397535700004
* BNF: 122183791 (data)
* GND: 4077005-9
* LCCN: sh85116569
* NKC: ge998561
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 007466
* Britannica: url
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 13375

 |

* Wd Datuak: Q25233
* Commonscat Multimedia: Gotthard pass
**Sparrenberg gaztelua eta gotorlekua** (alemanez *Burg und Festung Sparrenberg*) Bielefelden eraikitako gaztelua da, gerora gotorleku bihurtu zena.

Historia
--------

Ravensberg Kondeek dagoeneko 1250rako bazuten eraikia Sparrenberg gaztelua. Funtzio bikoitza zuen, alde batetik Teutoburg basotik zetoren bidea kontrolatzea eta bestetik Bielefeld bera babestea.

1346an Ravensbergko Bernhard Kondea ondorengorik utzi gabe hil zen eta eskuz esku ibili zen gaztelua, Berg, Cleves eta Ravensberg kondeen artean. XV mendean gaztelua handitzea erabaki zen, eta aldi berean babesteko hainbat elementu gehitu zitzaizkion, 1578erako Westfaliako gotorleku handiena bihurtu zelarik.

Jon Gilen, Jülich-Cleves-Bergeko Dukea ondorengorik utzi gabe hil zen 1609an eta bere oinordekotzarako borroka hasi zen. Azkenean 1612an Brandenburgo eta Prusia jabetu ziren eta hauek Herbehereetako beren aliatuak jarri zituzten gazteluaren nagusi. XVII mendean, Hogeita Hamar Urteko Gerran eta Frantziar-Holandar Gerran hainbat setio ezagutu zituen, espainiarrena (1618), brandenburgotarrena (1625), suediarrena (1636), Münsterreko apezpikuarena (1673) eta azkenik frantsesena (1679).

Istilu guzti hauek gaztelua jota utzi zuten eta hurrengo urteetan presondegi bihurtu zen. XIX mendeko Erromatizismo garaiek eraginda gaztelua berreskuratzeko lanetan hasi ziren Bielefeldarrak. 1842an dorrea berriztea lortu zuten eta 1879an gaztelua erosi zioten Prusiari.

Bigarren Mundu Gerran ere kaltetua izan zen 1955 eta 1983 artean berriztatzen egon izan da.

Erdi Aroko jaialdia
-------------------

Uztailero *Sparrenburgfest* egiten da. Gaztelu barruan izaten den Erdi Aroko jaialdia da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q328291
* Commonscat Multimedia: Sparrenburg

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 241189287
* GND: 4338561-8

 |

* Wd Datuak: Q328291
* Commonscat Multimedia: Sparrenburg
Vatikanoan egoitza hutsa denean, hau da armarri ofiziala, **umbraculuma** erakusten duena.
**Umbraculum** (latinetik : *umbraculum* > *umbra*, 'itzala') edo **konopeo** ( latinetik : *conopeum* ) delakoa objektu liturgiko katoliko bat da, aterki edo eguzkitako bat, jatorriz Erromako Aita Santuari itzala emateko erabilia. **Pabilioi** bezala ere ezaguna, *pabillu* edo **palio** hitzen esanahi bertsuarekin, baina non palioa lau heldulukatik lau lagunek eramaten duten, kirten bakarreko estalkia da *umbraculuma*, baldakin bat ez guztiz irekia erakutsi ohi dena.

Erabilpena
----------

Gaur egun Eliza Katolikoaren eta haren gaineko Aita Santuaren agintearen sinboloa da, eta Erroman aita santurik ez denean, ohitura heraldikoa da Erromako giltzen ezkutu eta sinboloaren gainean umbraculum bat erakustea.

Erromako erabilpenaz gain, basilika kategoria duten eliztean, Vatikanoaren baimenarekin, ale bat gorde ohi da, aldare nagusiaren ondoan ikusgai jarrita, tintinabuloaren ondoan. Aita Santuak basilika bisitatzen duenean, estalkia ireki ohi da. Era berean basilika horri lotutako prozesioetan erakustea ohikoa da. 

 Jesukristoren Odolaren Prozesioa Brujasen, erdian **umbraculum** bat eta ezkerraldean tintinabuloa daramatelarik .

Historia
--------

1248ko fresko batzuek Santi Quattro Coronati Erromako elizan erakusten dute ordurako aita santuaren intsignia gisa erabiltzen zela ekitaldi publikoetan, urre eta gorri kolore tradizionalekin.

Alexandro VI.a aita santua izan zen lehena umbraculuma Aita Santuaren botere tenporalaren ikur gisa erabili zuena, garai hartako erregearen emulazio gisa, zeinek palioa erabiltzen zuten.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, gaztelaniazko wikipediako «Conopeo» artikulutik itzulia izan da, 2023-01-02 data duen 148327251 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2023-01-02 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Salamancako Katedrala, Informazio panela.  (2023-01-02). *Tintinábulo.*  (Noiz kontsultatua: 2023-01-16).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q766408
* Commonscat Multimedia: Umbraculum (Catholic Church)

---

 |

* Wd Datuak: Q766408
* Commonscat Multimedia: Umbraculum (Catholic Church)
***Tirant lo Blanc*** (euskaraz: «Tirant Zuria»; katalanez tiˈɾand lo ˈβlaŋk ahoskatua) eleberri epikoa da, Joanot Martorell valentziar zaldunak idatzia, antza denez Martí Joan de Galbak amaitua. Lehen aldiz 1490ean Valentzian argitaratu zen, eta berriro ere Bartzelonan 1497an. Katalanez Erdi Aroan idatzitako lanik ospetsuenetakoa dugu, eta garrantzi handia izan du eleberrigintzan, Miguel de Cervantes idazle famatuarengan izandako eraginagatik.

Jatorrizko bertsioan *«Tirant lo Blanch»* aipatzen da, gaur egungo ortografian beste modu batez idazten dugun arren. XVI. mendean itzuli zuten gaztelaniara (1511) eta italierara (1538); geroago frantsesera (1737); eta azken hamarkadotan ingelesera (1984) eta beste hizkuntza batzuetara.

Ikus, gainera
-------------

* Literatura unibertsala
* Katalanezko literatura
* Valentziera

Kanpo estekak
-------------

* **(Katalanez)** Testu osoa, online[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q559667
* Commonscat Multimedia: Tirant lo Blanc

---

* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 654545

 |

* Wd Datuak: Q559667
* Commonscat Multimedia: Tirant lo Blanc
**San Mamés de Aras** Kantabriako Voto udalerriko herrietako bat da. 2008ko erroldaren arabera, 121 herritar zituen, hala ere, uda garaian jende gehiago egoten da turismoa dela eta.

Inguru naturala eta kokapena
----------------------------

Itsas mailatik 40 metrotara dagoela, San Mamés de Aras Laredoko hondartzatik gertu dago, zehazki 12 kilometrora. Zenbait mendik eskualde hori inguratzen dutenez, mendizaletasunaz gozatzeko aukera dago.

Eskualde horretako herri nagusia (Bádames) ere oso hurbil dago, 200 metrora. San Mamés de Aras Bilbotik 60 kilometrora eta Santandertik 53,5 kilometrora dago.

Historia
--------

Azken urteetan aldaketa handiak gertatu dira herri hontan. 2009an mediku kontsulta ireki zuten eta San Mamés de Aras eta inguruetako herriak batzen dituzten errepideak asko hobetu zituzten, San Mamés de Aras haiekiko hurbilduz.

Jaiak eta ospakizunak
---------------------

Herriko jaiak abuztuaren 6-7 bitartean izan ohi dira eta hurbil dagoen futbol zelaia txosnaz betetzen da; kontzertuak eta bestelako ekitaldiak ospatzen dira bertan. Festa ez ezik, urtero herritar guztiak batzen dira denok batera bazkaltzeko edo afaltzeko.

Ikus, gainera
-------------

* Voto

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9073571

 |

* Wd Datuak: Q9073571
**Tomaniivi** (1324 m) Fijiko mendirik altuena da. Viti Levu uhartean dago.

Izenak
------

Mendiaren benetako izena fijieraz **Tomaniivi** da; askotan okerreko *Tomanivi* aldaera erabiltzen da. Ingelesez bi izen horiek erabiltzen dira, izen generikoarekin (*Mount*) ala gabe. Oraindik noizean behin lehengo izen koloniala (*Mount Victoria*) ere topa daiteke.

Kokapena
--------

Viti Levu Fijiko bi uharte nagusietako bat dago. Bere barnealdea mendilerro batek zeharkatzen du iparraldetik hegoaldera; **Tomaniivi** uharteko iparraldean dago.

Uharteko ibai nagusietako (Rewa, Navua, Sigatoka, Ba) iturburuak bere inguruetan daude.

Bera baino garaiagoa den mendirik hurbilena Samoako Mauga Silisili (1.858 m) da.

Ezaugarriak
-----------

Mendia hegaztien babesleku aparta da eta *Greater Tomaniivi* izeneko *Important Birds Area* ("Hegazti eremu inportantea") eratu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Igoera baten kontakizuna.
2. ↑  Ricardo Hernani eta Andoni Gorostiaga, *Atlas de los techos de estados e islas del mundo*, Pyrenaica, 2008, Bilbo; 40.or.
3. ↑  Mendia Encyclopædia Britannican.
4. ↑  *BirdLife International*[*Betiko hautsitako esteka*] webgunea.

Ikus, gainera
-------------

* Fiji

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Mendia Peakbaggeren.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1513944
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 1106768

 |

* Wd Datuak: Q1513944
**Tikvah Alper** (Hegoafrika, 1909ko urtarrilaren 22a - Sarisbury, Erresuma Batua, 1995eko otsailaren 2a) fisikaria eta erradiobiologoa izan zen eta entzefalopatia espongiformearen transmisio mekanismoak aurkitu zituen.

Biografia
---------

Hegoafrikan jaio zen. Bere familia etorkin judutar behartsua zen eta berak lau arreben artean txikiena zen. Durbango goiko eskola femeninora joan zen. 1929an, Lurmutur Hiriko Unibertsitatean Fisikan graduatu zen. 1930 eta 1932 bitartean, Berlinen lan egin zuen Lise Meitner fisika nuklearraren aginduetara, eta urte bat geroago, 1933an, delta izpien eta alfa partikulen inguruan artikulu bat idatzi zuen.

1932an, Hegoafrikara bueltatu zen eta Max Sterne bakteriologoarekin ezkondu zen, abereentzako antrax txertoaren asmatzailea. Ezkondutako emakumeak ezin zutenez unibertsitatean lan egin, etxean laborategi bat sortu zuten non bera eta bere senarra batera egiten zuten lan. 1935 eta 1936an bi ume izan zituen, Jonathan eta Michael izena zutenak. 1937 aurrerantzean, gorrentzat irakaslea zen, bere seme handiena gor sakona zelako eta bere fisikako jakintasuna aprobetxatu zuen hizkeraren artikulazioaren soinuaren osaketan ume gorrentzat ikertzeko. 1948an. Hegoafrikako Fisikako Laborategi Nazionalaren arduraduna bihurtu zen.

Gero eta fama handiagoa lortzen ari bazen ere zientzialari bezala, 1951n Max Sterne eta Tikvah Alper Hegoafrikatik joatera behartuta ikusi ziren, apartheidaren kontrako jarrera irekia baitzuten. Tikvah ikertzeko lan bat aurkitu zuen (ordainketarik gabekoa) MRC-a Hammersmith Londreseko Ospitaleko Erradiobiologia Laborategietan, Hal Grayek zuzenduta, aurreko bisitetan ezagutu zuena. Bere lana zentratu zen biologia zelularraren ikerketan, erradiazioaren efektuaren konplexutasuna zelula mota desberdinetan, eta bere ininterakzioa beste prozesu kimiko eta fisiologikoak. Erradiobiologiaren unitatearen zuzendaria izan zen 1962tik jubilatu zen arte, 1974an. Bere ikerketekin frogatu zuen dardara bezala ezagututako gaixotasun kutsakor neuroendekapenezkoan -ardiei eta ahuntzei eragiten diela- edo «scrapie-an» agente infekziosoak azido nukleikorik ez daukala. Aurkikuntza garrantzitsu honek baimendu zuen mekanismoak entzefalopatia espongiforme transmitigarriko era guztiak -pertsonei ere eragiten diete- hobeto ulertzea.

Bere bizitza profesionalarekin jarraitu zuen 1979an *Radiobiologia zelularra* argitaratuz eta 83 urte zituela Dallasen konferentzia bat eman zuen Erradiazio Ikerketa Sozietatearen aurrean. Sabisburyn, Hampshiren hil zen, 1995ean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16002653
* Commonscat Multimedia: Tikvah Alper

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 45881997
* ISNI: 0000 0001 0894 9198
* GND: 1145344879
* LCCN: n88642944
* CiNii: DA01573603
* BIBSYS: 90159440

 |

* Wd Datuak: Q16002653
* Commonscat Multimedia: Tikvah Alper
*Artikulu hau Tolosako mendiari buruzkoa da;* Uzturre *ezizena zuen EAJ alderdiko buruzagi historikoari gaitzat duena beste hau da: «Jesus Insausti Urkirizar»*

**Uzturre** mendia Gipuzkoan dago, Tolosaldean hain zuzen ere. Uzturrek 730 metroko garaiera du.

Uzturre mendia, igoeerako ibilbidean zehar nahiz gailurretik gozatu ahal daitekeen Tolosa udalerriaren paisaia ederrarengatik ospetsua da.

Ezaugarriak
-----------

Uzturre eta Ipuliño arteko mendilerroak Leitzaran harana iparraldean eta Zelai ibaiaren harana hegoaldean bereizten ditu.

Gurutze zuri handia Tolosaren gainean badu ere ez da hori mendiaren tontorra, atzerago kokaturik baitago, gurutzetik bidexka bati jarraituz sasi eta zuhaitz artean. Dena dela haranaren ikuspegi ederrena gurutzea kokaturik dagoen puntuan dago, malda bertikalak Tolosaraino jeisten baitira.

Igoera
------

Izaskungo baseliza da igotzeko abiapuntua (290 metro). Pista zabal batetik igotzen da gailurrera eta aldapa nahiko handia du.

Uzturre mendiko gailurretik ikus daitekeen ikuspegia.

Gertakaria
----------

1928ko urtarrilaren 21ean Tolosan finkaturiko industriagizon norvegiar baten semea, Eduardo Enersen, Manuel Tolosarekin eta Fernando lasurtegirekin batera Uzturre igotzen saiatu ziren magal malkartsutik, esperientzia handirik gabe eta akipamendu egokirik gabe. 18 urteko norvegiarra 20 metrotako altueratik erori zen eta bertan hil zen.

Iruditegia
----------

* Tolosa udalerria Uzturre mendiaren itzalpean.Tolosa udalerria Uzturre mendiaren itzalpean.
* Gaztelako lineako telegrafo optikoaren dorrea.Gaztelako lineako telegrafo optikoaren dorrea.
* Uzturre mendia elurtuta, Anoetatik ikusia.Uzturre mendia elurtuta, Anoetatik ikusia.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    Urrutia, Javi. «Uzturre (730 m)»  (Noiz kontsultatua: 2020-10-26).
2. ↑   «Uzturre | Euskal-Herria.Org» *www.euskal-herria.org* (Noiz kontsultatua: 2020-10-26).

Ikus, gainera
-------------

* Gipuzkoako mendien zerrenda
* Euskal Herriko mendiak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

* Uzturre *luberri.net* webgunean
* Jon Pagola: "Uzturre, historia en la cumbre", *Noticias de Gipuzkoa*, 2023/01/23.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3756423
* Commonscat Multimedia: Uzturre (mountain)

---

 |

* Wd Datuak: Q3756423
* Commonscat Multimedia: Uzturre (mountain)
**Tikhon Moskukoa** (errusieraz: Тихон Московский; 1865eko urtarrilaren 31 - 1925eko martxoaren 25a), jaiotza izenez **Vasili Ivanovitx Bellavin** (errusieraz: Василий Иванович Беллавин) Errusiako Eliza Ortodoxoko apezpikua izan zen. 1917ko azaroaren 5ean Moskuko eta Errusia Guztietako Patriarka aukeratu zuten, 200 urtez eliza ortodoxoa sinodo baten agintean egon ostean. Errusiako Iraultzaren ondoren komunismoari aurre egin zion. 1989an kanonizatu zuten, konfesore gisa.

Biografia
---------

Pskoveko mintegi batean ikasi zuen eta gero San Petersburgoko Akademia Teologikoan, Pskoveko Seminarioan Teologia Moral eta Dogmatikoko irakasle bihurtu aurretik. 1891n egin zituen boto monastikoak eta 1897an Lublingo gotzain izendatu zuten.

Geroago, 1898an, Aleutiar Uharteetako eta Alaskako gotzain izendatu zuten, eta Estatu Batuetara bidaiatu zuen, han estatubatuar nazionalizatu zelarik. Ipar Amerikako Errusiar Eliza Ortodoxoaren buru lez, elizbarrutia berrantolatu zuen eta izena aldatu zion: "Aleutiar eta Ipar Amerikako Elizbarrutia". Tikhonek Ipar Amerikan elizak eraikitzen eta Amerikako eliza ortodoxo greziarrekin elkarrizketa bat ezartzen ere parte hartu zuen. Herrialdeko erlijio-aniztasunaren tradizioaz jabetu zen, bai eta Europa ekialdeko eta hegoaldeko hainbat etorkinen premiez ere.

1905ean artzapezpiku titulua eman zioten eta egoitza ofiziala eta elizbarrutiko bulegoa San Frantziskotik New Yorkera eraman zituen. Pennsylvaniako monasterioa sortzeko bedeinkazioa eman zuen, San Tikhon monasterioa. 1907an Errusiara itzuli zen, Yaroslavleko gotzain lehenengo eta, 1913an Vilniusko gotzain izendatuta. 

1917an, Azaroko Iraultza eta egun gutxira, Moskuko eta Errusia guztietako patriarka izendatu zuen elizgizon eta laikoen Elizbarrutiko Kongresuak. Hala ere, Errusiako Gerra Zibilean Errusia Zuriaren alde hitz egin zuen, boltxebikeak kritikatu zituen eta Romanov familiaren hilketaren aurka agertu zen. 1922an, Errusiako elizetako bitxien konfiskatzearen ondoren, etxean atxilo mantendu zuten. 1923an komunistek kontrolatutako Sobietar Batasuneko Eliza Ortodoxoak eskumikatu zuen, nahiz eta gertakari hori ez den ofizialtzat hartzen gaur egun. 1925ean hil zen, Deikundearen egunean. 1989an kanonizatu zuten, eta beste konfesio batzuek, hala nola anglikanoek, santutzat dute.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q469801
* Commonscat Multimedia: Tikhon of Moscow

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 10641535
* ISNI: 0000 0000 5533 2580
* BNF: 15036300r (data)
* GND: 118757474
* LCCN: n86009802
* NKC: jn20000701814
* SUDOC: 110812425
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q469801
* Commonscat Multimedia: Tikhon of Moscow
**San Luisen Ehun Mila Semeak**| San Luisen Ehun Mila Semeak A Coruñatik hurbil, 1823ko uztailaren 5ean. |
| **Garaia** | 1823 |
| **Herrialdea** |  Frantziako erresuma |
| **Mendekotasuna** |  Frantziako erresuma Fernando VII.a |
| **Indarrak** | 60.000 soldadu |
| **Gudalekua** | Espainia |
| Buruzagiak |
|  | Luis Antonio Frantziakoa |
|

**San Luisen Ehun Mila Semeak**, (Frantzian, *Expédition d'Espagne* bezala ezaguna) 1823ko apirilaren 7an, Luis Borboikoa, Angulemako dukea gidari zela, Espainiako erregetza konstituzionala eraitsi eta absolutismoa berriro ezartzeko asmoz, Bidasoko muga zeharkatu zuten osteei jarri zitzaien izena da.

San Luisen Ehun Mila Semeak Orreagatik igarotzen (1823)
60.000 gizonek osatzen zituzten frantses osteak, eta beste 35.000 gizon altxatu ziren liberalen aurka Espainiako estatuan. Apirilaren 9an Donostia inguratu zuten frantses osteek eta egun berean Espainiako eta Indietako behin-behineko gobernu absolutistak, Oiartzunen bildurik, baliorik gabe utzi zituen kargu konstituzional guztiak eta indarrean jarri zituen 1820ko iraultza liberalaren aurreko erakunde guztiak, Hego Euskal Herriko foruak barne.

Gipuzkoan, Gaspar Jauregi *Artzaia* gerrillari liberalak, aurre egin zien frantsesei, baina etsi egin behar izan zuen absolutisten erasoei ezin erantzunik. Nafarroan armada absolutista eratu bazen ere, Iruñeko hiria militar konstituzionalen esku geratu zen. Iruñeko setioa sei hilabetez luzatu zen ia, eta irailaren 16an errenditu zen. Absolutistek Bilbo hartu zuten.

Espainiako estatuan, Katalunia izan zen absolutistei denbora luzeagoan aurre egin zien herria. Francisco Espoz Mina nafar militar liberala zen bertako Jeneral Gorena eta azaroko lehen egunetara arte ez zen errenditu hura. Irailaren 30ean Fernando VII.a erregeari bere lagun frantsesengana joaten utzi zioten gorte konstituzionalek, Cádizen zegoela, Trocaderoko fuertean eta horrekin bukaera eman zitzaion Erregezaleen matxinadari. Erregeak ez zuen, ordea, hitza bete eta liberalak zigorrik gabe utziko zituela agindu bazuen ere, absolutismoa ezarri zenean neurri bereziak hartu ziren buruzagi liberalen aurka.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2013/04/29 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1450594

 |

* Wd Datuak: Q1450594