recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Afrikako Aintzira Handien azpian fosa tektoniko handi bat dago.
**Fosa tektonikoa** beheragune luze bat da, bi alboetan failek mugatua. Faila horien artean, lurra barne indarren eraginez hondoratuta dago. Kasurik ezagunena Rift Haran Handiarena da.

Batzuetan, ibai bat igarotzen den harana eratzen duten arren (Rhin bezala, Basilea eta Mainz artean), fosa tektonikoek, ez diete ezer zor higaduraren kanpo agenteei. Mailakatutako failek, lurraren hondoratzearen alboko mugak adierazten dituzte. Hau, ehunka edo milaka kilometroz hedatzen da, hala nola Rift Haran Handian, Afrikako Aintzira Handiek betea, Mozambiketik Turkiako Taurus mendietaraino hedatzen baita. Pitzadura horren ekialdean geratzen den Afrikaren zatia kontinentetik banatzeko bidean dago, eta banaketa horrek eragiten du lurrazalaren hondoratzea eta itsas beso bat bihurtuko den fosa baten eratzea, aurretik, Itsaso Gorrian eta Adengo golkoan gertatu zen bezala.

Ozeano dortsalek, 80.000 kilometroko luzerako fosa bat eratzen dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «The Ethiopian Rift Valley - La Rift Valley Etiopica» *ethiopianrift.igg.cnr.it* (Noiz kontsultatua: 2019-01-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2366717
* Commonscat Multimedia: Rift valleys

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2366717
* Commonscat Multimedia: Rift valleys
**Frantzisko Antonio Elortza Agirre** (Oñati, Gipuzkoa, 1798ko urtarrilaren 3a - Madril, 1873ko azaroaren 3a) Espainiako Armadaren militarra eta ingeniaria, Trubiako Armen Lantegia zuzendu zuen eta Asturiasko burdingintza industria bultzatu zuen. Liberala izan zen eta, horregatik, erbestea ezagutu zuen. Oviedon kale bati bere izena eman diote.

Biografia
---------

Araotz elizatean jaio zen (Oñati), Araotz Urruti auzoko Agarre etxean.

1811an artilleria eskolan sartu zen. 1814an tenienteorde gradua lortu zuen. Ideologikoki liberala zen eta 1820an sortu zen 1812ko Espainiako Konstituzioaren aldeko mugimenduan hartu zuen parte. 1823an erbesteko bidea hartu behar izan zuen. Lieja erbesteratua, ingeniaritza eta metalurgia ikasketak egin zituen. 1828an Espainiara itzuli zen eta han beste ingeniaritza ikesketekin jarraitu zuen. Ondoren, Marbellako El Pedrosoko (Sevilla) lantegiak zuzendu zituen. 1845tik 1867 arte Trubiako Armen Lantegiaren zuzendaria izan zen. Urte horiek lantegi horretarako oso onak izan ziren. Elortzak lantegia berritu zuen eta, 1850ean, Lanbide Heziketa Eskola sortu zuen. Elortzak bultzatu zituen berrikuntzak, besteak beste, hauek izan ziren: sail artistikoa sortu zuen eta lantegian teknikak berrienak ezarri zituen. 1855tik 1859ra Oviedoko Su-armen eramangarrien Lantegia zuzendu zuen. Siderurgia pribatuan ere aritu zen. 1864an landa mariskal izendatu zuten eta 1874an Trubian bukatu zenean, koronel izendatu zuten. Madrilen 1873an hil egin zen. Haren oroimenez Oviedoko Udalak kale bati "General Elorza" izena eman zion.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    guregipuzkoa. «Agarre baserriko aurrealdea (Araotz)» *Gure Gipuzkoa* (Noiz kontsultatua: 2021-08-06).
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Oviedoko altxorra.
* Auñamendi Entziklopedia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24944016
* Commonscat Multimedia: Francisco Antonio Elorza y Aguirre

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 38562
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q24944016
* Commonscat Multimedia: Francisco Antonio Elorza y Aguirre
Gaztedi Sokatira taldea 1991 inguruan
**Emakumezkoen Gaztedi sokatira taldea** 1991ean sortu zen Laukizen. Taldea sortu zen urtean, urrezko domina lortu zuen aurkeztu zen txapelketa bakarrean, Bizkaiko Txapelketan, alegia. Handik aurrera, hainbat eta hainbat sari lortu ditu taldeak autonomi zein nazioarte mailan.

Emakumezkoen Gaztedi sokatira taldeak bi modalitatetan hartzen du parte: goma gainean eta lur gainean eta bietan lortu ditu sari ugari.

Koloreak: gorria eta beltza.

Entrenatzaileak: Josu Gaminde Fano eta Jose Antonio Goirigolzarri Orue.

Entrenatzeko lekua: Laukizko Lauaxeta Kiroldegia

Historia
--------

Gaztedi Sokatira Taldea gaur egun
Kirol egunean
Sokatira, zaletasun handiko kirola izan da beti Laukizen. 60. hamarkadan gizonezkoen taldea sortu zen eta 1991ean, herriko neska gazte batzuk taldea sortzen eta parte hartzen hastea erabaki zuten. Neskek ere, "Gaztedi" izen ofiziala hartu zuten baita koloreak ere.

Hauexek dira Emakumezkoen Gaztedi lehen taldearen partaideak 1991n: Ana Mardaras Eguzkiza, Leire Barandika Hormaza, Zulema Fidalgo Prieto, Aitziber Etxebarria Otazua, Lirañe Arondo Olagüe, Jasone Muñoz Unibaso, Iranzu Arondo Olagüe, Nekane Albizuri Olagüe eta Ibone Eguskiza Ayo.

1991tik gaur arte berrogei neska baino gehiago pasatu dira talde honetatik.

Hauxe da, 2020ko emakumezko taldea: Itziar Ansoleaga Goirigolzarri, Goizalde Aransolo Ajuria, Iranzu Arondo Olagüe, Olga Artiñano Cuesta, Nagore Bilbao Sertutxa, Josune Domínguez Gómez, Nerea Egurrola Hormaetxea, Izar Fernández Nogales, Odei Fernández Nogales, Batirtze Ispizua Larrauri, Aingeru Nogales Garaizar, Ainhoa Ortega Guerra, Erika Julieth Rojas Sánchez, Gorane Ugarte Beitia, Enara Zamarripa Vélez de Guevara.

Entrenatzaileak: Josu Gaminde Fano, José Antonio Goirigolzarri Orue.

Palmaresa
---------

Sakontzeko, irakurri: «Zerrenda:Emakumezkoen Gaztedi Sokatira Taldearen palmaresa»

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Gil, Lur. ««Indartsu iritsi gara txapelketara»» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2020-04-12).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q97353366

 |

* Wd Datuak: Q97353366
**Frantzisko I.a Borboi-Condékoa Contiko Printzea** (La Ferté-sous-Jouarre 1558ko abuztuak 19-Paris 1614ko abuztuak 3), Luis I.a Borboi-Condékoa eta Leonor Royeren hirugarren semea izan zen. Bere bi anaia nagusiak Henrike I.a Borboi-Condékoa Condéko printzea izango zena eta Karlos Soissonseko kondea izan ziren. Jaiotzerakoan, bere aitak, Contiko Markes titulua eman zion, baina, 1581ean, Contiko printze mailara igoa izan zen.

Bere senide gehienek ez bezala, ez zuen Frantziako erlijio gerretan parterik hartu, 1587an Guisako dukearen asmoenganako mesfidantza sentitzen hasi zen arte, Parisko Liga Santuaren aurka zegoela adierazi zuen, eta bere lehengusua zen Henrike III.a Nafarroakoari laguntzen hasi zen, baita bere anaia Henrike Condékoari ere.

1589an, Frantziako errege zen Henrike III.a erahila izan ondoren, bere anaiarekin batera, euren lehengusu Henrike III.a Nafarroakoa zin egin eta onartu zuten odolez Frantziako Errege bezala, Henrike IV.a izenarekin. Beti errege berria babesten jarraitu zuen, baita Karlos Borboikoa kardinalaren heriotzak, tronurako hautagai bezala kontutan hartua izatera eraman zuenean ere.

Bere lehen ezkontza, Joana Coemmerekin izan zen, eta honekin ez zuen seme-alabarik izan. Joana, 1601ean hil zen eta Frantzisko, bere bigarren ezkontzan Luisa Margarita Lorena-Guisakoarekin ezkondu zen. Euren alaba bakarra, hiru aste baino ez zituela hil zen, 1610ean. Frantzisko Contikoa, 1614an hil zen, oinordekorik gabe, eta Contiko Printze tituluak, erregearte bat jasan zuen 1629 arte, urte honetan, titulu hau, bere anaia Henrikeren biloba zen Armando Borboi-Contikoari eman zitzaiolarik.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Titulu berria** | **Contiko printzea**1581-1614 | Ondorengoa**Armando Borboi-Contikoa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q682207
* Commonscat Multimedia: François, Prince of Conti

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 88976421
* ISNI: 0000 0000 6170 8986
* BNE: XX893494
* GND: 1115753835
* SUDOC: 133197646
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q682207
* Commonscat Multimedia: François, Prince of Conti
Municheko Gliptoteka barrutik ikusita.
Zagrebeko Gliptoteka.
**Gliptoteka** (antzinako grezieraz: γλύφω, *zizelkatu*, eta θήκη *armairu, kaxa*) eskulturei eta, orokorrean, harri fineei eskainitako museoa edo bilduma da.

Historia
--------

Eskulturen bildumen tradizioan Antzinako Erromatik dator. Marco Escauro, Estatuko gizon erromatarra,K. a. 87. urtean hildakoa, horrelako eskultura bilduma sortzen lehenengoa izan zen. Ponpeiok ideia berreskuratu zuen. Julio Zesar, bestetik, Venus Genitrixen tenpluan, garaikur gisa, Mitridatesi kendutako harriak erakutsi zituen. Marzelo, Augustoren semea, Apolo Palatinarraren Tenpluan erakutsi zuen publikoari erakutsi zion bilduma prestatu zuen. XVI. mendean, bestetik, Medici familia italiarrak harri zizelkatuen bilduma ospetsua egin zuen eta laster zaletasuna Europa osoan zehar zabaldu zen.

Municheko Gliptoteka.

Gliptoteka ospetsuak
--------------------

* Municheko Gliptoteka
* Ny Carlsberg Glyptotek, Kopenhagen
* Atenasko Gliptoteka
* Kroaziako Zientzien eta Arteen Akademiaren Gliptoteka, Zagreb
* Fundazioaren Arte Modernoaren museoa, Castellanza (Italia)
* Palais Carnolèsen lorategiak, Menton
* Maeght Fundazioa, Saint-Paul-de-Vences
* Millesgården, Estokolmo (Suedia)
* Tino-Rossi lorategien Eskultura Museoa, Paris
* Hakone Museoa, Japonian

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Protomoteka
* Pinakoteka

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q957433

 |

* Wd Datuak: Q957433
**Frantzisko Garai** (Sopuerta, 1475- Mexiko, 1523ko abenduaren 27a) bizkaitar militar, esploratzaile, konkistatzaile eta esklabo-trafikatzailea izan zen.

Bizitza
-------

1510ean Kristobal Kolonekin joan zen haren bigarren bidaian. Karibeak harrapau eta esklabu egiteko lehen armada antolatu zuen, azienda eta urre meategietan halabeharrez lan egin zezaten, haien esklabotza atropofagoak zirela argudiatuta egin zuen. Garaik Diego Kolon almiranteari 1511an bidalitako gutunean karibeak esklabo egin zituztela esaten zion:

> "*…visto questa rasón e justiçia avía para destruir los dichos caribes los mandamos dar por esclavos*" 
> 
> 

Hainbestekoa izan zen sarraskia espainiar enperadoreak baimena eman ziela irla esklabo egindako afrikarrekin birpopulatzeko.

Jamaikako gobernari izan zen Diego Kolonen agindupean. Aberastu ondoren, Mississippi ibaia aurkitu zuen espedizioa ordaindu zuen; Alonso Álvarez de Pineda izan zen espedizio buru (1519). Urtebete geroago Mexikorantz abiatu zen bertan kolonia bat sortzeko asmoz (Pánuco) baina Hernán Cortési aurre egin behar izan zion. 1523. urtean Cortések Pánuco hartu zuela jakin zuenean Frantziskok koloniara jo zuen segituan; bidean gizon asko galdu zituen ordea eta Cortésen agindupean jarri behar izan zuen ondoren. Cortések Mexikora bidali zuen Palmas ibaiaren inguruko lurraldeetara jendea bizitzera eraman zezan baina handik gutxira biriketako gaitzak jota hil zen Frantzisko.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2014/8/14 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  Espainiar agirietan Francisco de Garay
2. ↑   Europa Press.  (2011-10-20). *Goyo Bañales repasa la trayectoria Francisco de Garay.* .
3. 1 2   «Nola engainatu gaituen kapitalismoak» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2023-05-31).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Frantzisko Garai*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Bañales, Goio, *Francisco de Garay*, enkarterrimuseoa.eus

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q925893
* Commonscat Multimedia: Francisco de Garay

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 60593
* Lur: 02329/eu\_g\_0755/g0755
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 83129

 |

* Wd Datuak: Q925893
* Commonscat Multimedia: Francisco de Garay
**Giovanni Fontana** (ca. 1395 - ca. 1455) XV. mendeko aztia izenarekin ezagutzen den veneziar medikua eta ingeniaria, Paduako Unibertsitatean egon zen, eta bertan Arte ikasketak 1418an eta Medikuntza 1421ean jaso zituen.

Le *Bellicorum instrumentorum liber*
------------------------------------

Fontana idatzizko lanak gorde zituen lehen asmatzaileetako bat da eta, bereziki, "Bellicorum instrumentorum Liber, cum figuris et fictitys litoris conscriptus" izenarekin ezagutzen den makina bat marrazki liburu biltzen dituena, ale bakarra Municheko liburutegian gordeta dagoena. Liburuak 70 orrialde biltzen ditu 140 ilustrazio baino gehiagorekin ohar laburrez lagunduta, normalean latinezko lehen esaldia, baina segida enkriptatuta dago.

Bere interesa ez da soilik militarra, ur iturriak eta XV. mendeko ingeniaritza liburu guztietan hainbat aldiz erabiltzen den tranparen printzipioa ere aipatzen ditu. Greziar eta arabiar tradizioari jarraituz automatak garatzeko lan egiten zuen eta Heron Alexandriakoaren eolipilearen marrazkia sartu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Clagett, Marshall. "La vida y obra de Giovanni Fontana". Annali dell'Istituto e museo di storia della scienza de Florencia 1 (1976): 5-28.
2. ↑   Bertrand Gille: *Histoire des techniques*, Gallimard, coll. « La Pléiade », 1978

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q526613
* Commonscat Multimedia: Giovanni Fontana (scientist)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 59895158
* ISNI: 0000 0001 1653 1349
* BNF: 16255689t (data)
* GND: 11948420X
* LCCN: nb2014000643
* SUDOC: 175858373
* ULAN: 500012040

 |

* Wd Datuak: Q526613
* Commonscat Multimedia: Giovanni Fontana (scientist)
**Giovanni Battista Casti** (Acquapendente, Viterbo, 1724ko abuztuaren 29a - Paris, 1803ko otsailaren 5a) italiar idazlea izan zen.

Apaiz-ikasketak egin ondoren, Montefiasconeko apaiztegian hasi zen irakasle, 16 urte besterik ez zuela. Katalina II.a Errusiako tsarraren gortean egon ondoren (1778-1784), Austriako Frantzisko I.aren gorteko poeta izan zen (1790). Parisen bizi izan zen azken urteetan. *Novelle Galanti* (*Galai kontakizunak*, garai hartako ohituren satira, 1793) eta *Gli Animali parlanti* (*Abere hiztunak*, politikariak kritikatzen dituen alegoria poetikoa, 1802) dira haren obra garrantzitsuenak. Azken lan hori 1794-1802 urte-bitartean moldatu zuen, eta interes handia eragin zuenez, frantsesera, alemanera eta gaztelaniara itzuli zen, eta oso modu librean eta eranskinekin, baita ingelesera ere.

Goyaren *Los desastres de la guerra* serieko margolan batzuk *Gli Animali parlanti* idazlanaren 1813ko itzulpen batean oinarrituta daude.

Ondorengo opera hauetarako libretoak ere idatzi zituen: *Il re Teodoro in Venezia* (Giovanni Paisielloren musika, 1784); *La grotta di Trofonio* (Antonio Salieriren musika, 1785); *Prima la musica e poi le parole* (Antonio Salieriren musika, 1786); eta *Catilina* (Antonio Salieriren musika, 1792).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/28 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.


|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Giovanni Battista Casti*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q251926
* Commonscat Multimedia: Giovanni Battista Casti

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 95167907
* ISNI: 0000 0001 2144 1508
* BNE: XX1219079
* BNF: 12088510q (data)
* BNC: 000446798
* CANTIC: a11038780
* GND: 118668773
* LCCN: n83220286
* NKC: xx0102742
* NLA: 35899769
* CiNii: DA03231101
* SNAC: w6df779m
* SUDOC: 029211174
* BIBSYS: 97007889
* UB: a1219278
* ICCU: CFIV045105
* Open Library: OL278835A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01275/eu\_c\_0451/c0451
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Gutenberg proiektua: 52176

 |

* Wd Datuak: Q251926
* Commonscat Multimedia: Giovanni Battista Casti
**Galina Konstantinovna Flakserman** (errusieraz: Галина Константиновна Флаксерман; Jaroslavl, 1888- Mosku, 1958) militante boltxebike errusiar judua izan zen.

Biografia
---------

1902an, 14 urte zituela, bere neba atxilotu zuten, eta ondorioz, Galina Flaksermanek bere bidea jarraituko zuela erabaki zuen. Familia iraultzaile batean jaioa, laster ezagutu zituen ideia marxistak. 1905ean, 17 urterekin, Alderdi Boltxebikearen kide egin zen. 1906an, 1907an eta 1908an atxilotua izan zen, eta azken atxiloketaren ondorioz 1910. urtea arte Vologda probintziara deportatu zuten.

1913an *Sovremennik* ("Egungoa") aldizkari literarioan lanean hasi zen, eta 1915 eta 1917 artean *Letopis* ("Kronika") aldizkarian egin zuen lan; bi aldizkariak Maksim Gorki idazleak lagunduta eta inspiratuta zeuden. 1917an, Alderdi Boltxebikearen Komite Zentralaren laguntzaile (Jelena Stasovaren gertuko laguntzailea izan zen) eta Sobieten egunkari *Izvestia* ("Berriak") egunkariko langile izan zen. Komite Zentraleko kide izan ez arren, Komite Zentralaren urriaren 10eko bilera ospetsua, boltxebikeek iraultza armatura jotzea erabaki zutena, berak antolatu zuen bere etxean.

Urriko Iraultzaren ondoren, Errepublika Sobietarraren Lanerako Herri-Komisariotzan lan egin zuen, propaganda buru bezala. 1919 eta 1921 artean, kargu berri bat izan zuen: Alderdi Boltxebikearen Komite Zentraleko barne-aferetarako departamenduaren burua izan zen. 1921 eta 1925 artean Sobietar Estatuaren Argitaletxean lan egin zuen (berriz ere Gorkirekin batera), eta 1925etik aurrera, Internazional Sindikal Gorriaren ordezkaria izan zen Alemanian eta Italian.

1928 eta 1930 artean Marx-Lenin Institutuaren idazkaria izan zen. Ordutik aurrera berriz, argitalpenetan egin zuen lan; arlo honetan lanik aipagarrienak 1936 eta 1938 urteen artean Sobietar Zientzia Akademiarentzat, eta 1944 eta 1951 artean *Maiakovski*ren lanen argitalpen postuak izan ziren. 1942 eta 1944 artean, Aberri Guda Handian, Uraletan teknologia departamenduan egin zuen lan. 1951tik 1952ra berriz, Sobietar Zientzien Akademiarentzat, literatura departamenduan. 1952an erretiratu zen, eta 1958an hil zen.

1938an, 1917an bere etxea zena, V.I. Lenin museoa bihurtu zen.

Bitxikeriak
-----------

Galina Flakserman Nikolai Sukhanov mentxebikearekin ezkondua zegoen. 1917ko urriaren 10eko bilera Sukhanov enteratu gabe antolatu behar izan zuen Flaksermanek.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Flakserman, Galina, *K17*, 2017-08-03. CC0 Domeinu Publikoa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27042324

 |

* Wd Datuak: Q27042324
**Frösöngo erruna-harria** Suedia iparraldeko Frösön uhartean dagoen erruna-harria da, munduan iparralderen dagoena. 1030 eta 1050 artean egin zuten Trjónn eta Steinn-ek.

Deskribapena
------------

Erruna-harri berezia da, ez baita zenotafio bat, Jämtlanden kristautzea deskribatzen baitu. Hasiera baten zubiaren ondoan kokaturik zegoen baina zubi berria eraikitzean udaletxearen ondoan ezarri zuten.

* Jatorrizko testua:

*austmoþr kuþfastaR sun lit rai...rais... .....-n þino auk kirua bru þisa auk hon lit kristno eotalont  
 .. osbiurn kirþi bru triun raist auk tsain runoR þisaR:*
* Itzulpena:

*Austmaðr-ek, Guðfastr-en semeak, harri hau altxatu zuen eta zubi hau eraiki zuen eta Jamtaland kristautu zuen.  
Ásbjörn-ek eraiki zuen zubia. Trjónn-ek eta Steinn-ek zizelatu zituzten erruna hauek.*

Aipatzen diren izenak
---------------------

* Austmaðr: "ekialdeko gizona"
* Guðfastr: "jainkoaren fededun"
* Jamtaland: "langile gogorrak"
* Ásbjörn: "hartz jainkoa"
* Trjónn: "okotza"
* Steinn: "harria"

Ikus, gainera
-------------

* Erruna-harriak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q462807
* Commonscat Multimedia: Frösöstenen

---

* **Ondare historikoa**
* FMIS: raa/fmi/10252801060001

 |

* Wd Datuak: Q462807
* Commonscat Multimedia: Frösöstenen

63°11′00″N 14°37′07″E﻿ / ﻿63.1834°N 14.6187°E﻿ / 63.1834; 14.6187
*Jacques-Bénigne Bossuet*; Hyacinthe Rigauden margolana
**Galikanismoa** Frantziako erregeek eta Elizak sortutako politika eta erlijio-doktrina da, XIV. mendetik XIX. mendea arte indar handia izan zuena.

P. Pithou eta P. Dupuy izan ziren galikanismoaren teorialari nagusiak; Karlos VII.aren garaiko Bourgesko Berrespen Pragmatika eta Jacques-Bénigne Bossuetek idatzitako *Lau ataletako azalpena* liburuak izan ziren galikanismoaren oinarrietako batzuk. Aita Santuaren eskumena murriztearen alde, icheliapezpikuei askatasun handiagoa ematearen alde, eta erregeari erlijio-kontuan parte hartzeko eskubidea ematearen alde azaltzen ziren galikanismoaren jarraitzaileak.

Alexandro VIII.ak debekatu zuen doktrina hau, baina ez zen desagertu lehenengo Vatikanoko kontzilioa egin zen arte.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Ikus, gainera
-------------

* Frantses nazionalismo
* Luis XIV.a Borboikoa
* Richelieu kardinala

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q740931
* Commonscat Multimedia: Gallicanism

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119610699 (data)
* GND: 4155857-1
* LCCN: sh85052840
* NDL: 00576523
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q740931
* Commonscat Multimedia: Gallicanism
**Europako Agiri Bakuna** nazioarteko itun bat izan zen, Europako Erkidegoko 12 estatu kideek sinatu zutena, 1986ko otsailaren 17an Luxenburgon eta otsailaren 28an Hagan (Herbehereak). Erromako Itunari egindako lehenengo zuzenketa garrantzitsua izan zen. 1987ko uztailaren 1ean sartu zen indarrean. Europako Erkidegoaren izaera demokratikoa indartu zuen, botere berriak eman baitzizkion Europako Parlamentuari, eta handitu egin zituen Erkidegoaren jardun-eremuak (ingurumena, ikerketa eta garapena). Barruko merkatua sortzeko asmoa ikustarazi zuen.

Historia
--------

1980ko hamarkadaren hasieran, Europako Erkidegoko estatuek merkatu bakarra sortzea urrun ikusten zuten. Merkatari eta politikariek merkatu bakar hori sortzeko beharra ikusten zuten, herrialdeen arteko merkataritza arautzen zituzten legeak harmonizatuz. Helburu hori lortzeko asmoz osatutako batzorde berezi batek ateratako ondorioak izan ziren geroago Agiri Bakunean jarri ziren erabakiak. Merkatu bakarra 1992rako sortu beharra ezarri zuten.

Agiri Bakunaren helburua herrialdeen arteko mugak gutxitzea eta merkataritza erraztea zen. Europako Erkidegoaren lehiakortasuna hobetzeko eta eraginkortasuna bermatzeko, gehiengo kualifikatuaren sistema alor gehiagotara zabaldu zen, aho batez erabaki beharreko alor kopurua gutxituz. Europako Parlamentuari ere indar gehiago eman zitzaion eta Europako Kooperazio Politikoa sortu zen, geroagoko Europar Batasunaren Atzerri eta Segurtasun Politika Bateratuaren aurrekaria.

Oharrak
-------

1. ↑  Alemania, Belgika, Danimarka, Erresuma Batua, Espainia, Frantzia, Grezia, Herbehereak, Irlanda, Italia, Luxenburgo eta Portugal.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   EIMA. *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak.* .
2. ↑    *Europako Batasunaren historia.*  *Argia* astekaria, 2004ko apirilak 4, CC BY-SA 3.0, argia.eus (Noiz kontsultatua: 2020-9-19).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q622649
* **Identifikadoreak**
* GND: 4206038-2
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q622649

  

 i • e • a**Europar Batasuneko Itunak, Europar Batasuneko hiru zutabeak eta Europar Batasuneko historia** 

|  |
| --- |
|  |
| **1951/1952** | **1957/1958** | **1965/1967** | **1986/1987** | **1992/1993** | **1997/1999** | **2001/2003** | **2007/2009** ? |
| **Ikatzaren eta Altzairuaren Europako Erkidegoa** (IAEE) |  |  |
|  | **Euratom** (Europako Energia Atomikoaren Erkidegoa) |
|
| **Europako Ekonomia Erkidegoa** (EEE) | **Europako Erkidegoa** (EE) |  |
|  | ...Europako Erkidegoa: IAEE, EEE (EE, 1993), Euratom | Justizia eta Barne Arazoak (JBA) |   |
| Arazo Kriminaletan Lankidetza polizial eta judiziala (AKLPJ) |
| Atzerri eta Segurtasun Politika Bateratua (ASPB) |
| **E U R O P A R   B A T A S U N A**   ( E B ) |
| **Parisko Ituna** | **Erromako Ituna** | **Bruselako Ituna** | **Europako Agiri Bakuna** | **Maastrichteko Ituna** | **Amsterdamgo Ituna** | **Nizako Ituna** | **Lisboako Ituna** |
|  | 

---

"HIRU ZUTABEAK" – EEak (IAEE, EEE/EE, Euratom), ASPB, AKLPJ |  |
**Europako Alderdi Berdea** Europako hainbat alderdi berderen federazioa da. Europar Batasuneko legediaren baitan antolatzen den arren, EBtik kanpoko zenbait herrialdeetako alderdiak ere hartzen ditu bere baitan.

Alderdi Berdearen oinarrizko printzipioak hauek dira: ingurumenarekiko erantzukizuna, norbanakoaren askatasuna, integraziozko demokrazia, aniztasuna, justizia soziala, genero berdintasuna, garapen iraunkor globala eta bortxa gabeko politika.

Europar Batasunari dagokionean, alderdi berdeak hasieran oso kritikoak ziren, EBren eraikuntza prozesua naturaren eta gizartearen beharrizanetatik aldenduta ikusten zuten eta. Hala, 1984ko Europar Parlamenturako hauteskundeetan Europa alternatiboa eraikitzeko proposamena egin zuten, neutrala eta deszentralizatua. 1989tik aurrera, ordea, jarrera pragmatikoagoa hartu zuten integrazioari dagokionez, eta prozesu hori demokratikoago eta deszentralizatuago bihurtzen ahalegindu ziren.

Alde nabarmenak daude, hala ere, gai horri dagokionez, Europako alderdi berdeen artean. Suediako *Miljöpartiet de Gröna* edota Ingalaterra eta Galeseko *Green Party of England and Wales* alderdiek EBrekiko jarrera kritiko hori mantentzen dute. Beste batzuk, ordea, (Luxenburgoko *Dei Greng* edota Alemaniako *Die Grünen*ek) jarrera baikorragoa agertzen dute.

1979ko Europar Parlamenturako hauteskundeetan talde erradikal batzuekin programa bat adostu zuten estatu kideetako alderdi berdeek, baina ez zuten ordezkaritzarik lortu. 1984an Europar Berdeen Koordinakundea sortu zen eta 11 diputatu lortu zituen. Hala ere, talde txikiegia zen diru-laguntzak jasotzeko, eta Ortzadar taldearekin bat egin zuten (erregionalistak, sozialista erradikalak, etab. biltzen zituen taldea). 1989ko hauteskundeetan berdeak indartuta atera ziren (26 eserleku) eta Ortzadar taldea utzi zuten. 1994an ere, eserleku kopurua jaitsi arren (20 eserleku) talde propioa egin zuten. 1999ko hauteskundeen ondoren Europako Aliantza Librearekin elkartu ziren parlamentuan (beraien herrientzako independentzia edo autogobernu maila handiagoa eskatzen duten alderdien taldea, horietako asko lehenagoko Ortzadar taldetik etorritakoak).

2004ko hauteskundeetarako Europako Alderdi Berdea eratu zen ofizialki. Bere helburua Europa mailan jarduten duten berdeen arteko batasuna bultzatzea da, lelo eta kanpaina berak eginez. 2009ko hauteskundeetan alderdi berdea indartu egin da, bereziki Frantzian (*Generation Écologie*) eta Alemanian izandako emaitza onei esker.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q950179
* Commonscat Multimedia: European Green Party

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 241242642
* GND: 7519605-0
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q950179
* Commonscat Multimedia: European Green Party
**Funts bermatua** etorkizunean errentagarritasun jakin bat lortuko dela bermatzen duten funtsak dira. Arriskatu nahi ez duten inbertitzaileentzat esklusiboki diseinaturiko produktuak dira; hain zuzen ere, errenta finkoko merkatuan eginiko inbertsio tipikoak eskain diezaiekeena baino errentagarritasun handiagoa lortu nahi dutenentzakoak. Batere arriskurik gabeko inbertsioak dira.

Funts horiekin, inbertitzailearen dirua guztiz aseguratua dago operazioa itundu orduko. Aurrezkien errentagarritasuna urte batetik hamarrera bitarteko epeetan garantiza daiteke. Funtsa eskaintzen duen gestoreak hirugarren baten bitartez (banku bat) bermatzen du diruaren gutxieneko etekina. Itunduriko epea betetakoan, baldin gestoreak ezin badu promesturiko irabazia ordaindu, banketxeak bermatuko du operazioa, eta inbertitzaileari hark ordainduko dio dagokion diru-kopurua.

Funts bermatuetan inbertitu baino lehen, komeni da aurrez jakitea noiz beharko den inbertitzen den dirua, ezen, partaideak bere aurrezkia aurreikusiriko edo itunduriko epea baino lehen erretiratzen badu, dirua itzultzeagatiko komisio bat ordaindu beharko du. Komisio hori %5eraino irits daiteke.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   Udalaitz, Daniel.  (2004ko irailaren 12a). «Zer da: Funtz garantizatuak» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65217166

 |

* Wd Datuak: Q65217166
**Gellao** Eskoriatza udalerri gipuzkoarraren iparraldean dagoen auzoa eta bertako zazpi elizateetako bat da.

2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 26 biztanle ditu.

Mugakideak
----------

Ipar-ekialdean Galartza (Aretxabaleta), hegoaldean Apotzaga (Eskoriatza), ekialdean Isurieta eta Aretxabaletako herrigunea eta mendebaldean Untzilla (Aramaio) mugakide ditu.

Demografia eta biztanleria
--------------------------

Gellaoko biztanleria| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 26 | 29 | 25 | 26 | 28 | 25 | 26 | 26 |

Ondasun nabarmenak
------------------

Elizate honi dagokion lurraldean Padovako San Antonioren omenezko ermita dago, Eskoriatzak Aramaiorekin duen mugatik pauso gutxitara. Ermita bera, XVII. mendeko lehenengo erdialdearen amaierakoa da, hau da, Eskoriatzak bere burujabetza lortu berri zuenekoa.

Bestela Andre Mariaren Zeruratzearen parrokia dugu, atari erromanikoa duena.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Gellao udal webgunean

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258340

 |

* Wd Datuak: Q12258340
Uren banalerroa, ibaien bide zehatzekin.
Banalerroa eta ibai nagusiak, eskematikoki.
Euskal Herriko banalerroa, Europako uren banalerro nagusien kontestuan (alemanezko mapa).
Urkiolako santutegiaren teilatuak uren banalerro bat osatzen du: argazkian ezkerrean ageri den teilatu-hegalean erortzen diren urak Kantaurira joango dira, eskuin hegalean erortzen direnak Mediterraneora.
**Euskal Herriko uren banalerroak** bi isurialde banatzen dituen uren banalerroa da, hego/ipar banaketa nahiko garbi batekin: Kantauriko isurialdea eta Mediterraneoko isurialdea. Horrek esan nahi du euskal ibaietako batzuk, eta haien arroetako urak, Atlantikoan itsasoratzen direla eta beste batzuk, berriz, Mediterraneoan.

Bizkaia, Gipuzkoa, Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoa osorik geratzen dira Kantauriko isurialdean. Banalerrotik hegoaldera, Arabako eta Nafarroa Garaiko zatirik handienak, baina ez guztiak.

Euskal Herriko uren banalerroa markatzen duten mendikate eta puntu orografiko nagusiak honako hauek dira: Gorobel mendilerroa, Gorbeia, Anboto, Elgeako mendilerroa, Aizkorri, Etzegarate, Aralar, Azpirozko mendatea, Uitzi mendatea, Belate, Saioa mendilerroa, Okoroko mendilerroa, Ibañeta eta Pirinioetako mendiak.

GR-12 natura-ibilbidea banalerrotik doa hain zuzen ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Urkiolako Santutegia - Abadiñoko Ondare Arkitektoniko» *sites.google.com* (Noiz kontsultatua: 2021-01-20).
2. ↑    Amarauna, Ikasgunea. «Euskal Herriko Geografia Fisikoa (Erliebea)» *Amarauna@eu|||* (Eusko Jaurlaritza) (Noiz kontsultatua: 2021-01-20).
3. ↑    «GR 12 Euskal Herriko ur-mugen ibilbidea - Gipuzkoa Natura - Liferay» *Gipuzkoa Natura* (Noiz kontsultatua: 2023-07-13).

Ikus, gainera
-------------

* Kantauriko isurialdea
* Mediterraneoko isurialdea
* Euskal Herriko ibaiak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104923386

 |

* Wd Datuak: Q104923386
**Georgetown konderria** (ingelesez: *Georgetown County*) Hego Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Georgetown da. 2010eko zentsuaren arabera 60.158 biztanle zituen, Georgetown kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Georgetown konderriak 2.679,72 kilometro koadro ditu. Horietatik 572,65 ura dira. Beste 2.107,08 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 22,45 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 60.158 pertsonetatik 39.178 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.867 dira. 20.128 beltzak edo afroamerikarrak. 128 amerikar natiboak ziren eta 6 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 269 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 31 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 418 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q505980
* Commonscat Multimedia: Georgetown County, South Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159438481
* NARA: 10040070
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2532508
* TGN: 2001746

 |

* Wd Datuak: Q505980
* Commonscat Multimedia: Georgetown County, South Carolina
**Gallego & Rey**, **José María Gallego** (Madril, 1955) eta **Julio Rey** (Madril, 1955), Madrileko umorista grafiko edo binetagile bikote bat dira.

Ibilbidea
---------

*Diario 16*en kointziditu zuten, non Pedro J. Ramírezek batera lan egiteko proposamena egin zien, bata gidoiekin lanean eta bestea marrazkiekin. Ordutik (hau 1981an izan zen), batera egin dute lan, Espainiako umore grafikoaren esparruan izen garrantzitsuenetarikoen artean kokatu arte.

1985an, *16, Rue del Pecesbarba* izeneko edukia sortu zuten *Diario 16*entzako Francisco Ibáñezen *13, Rue del Percebe* izeneko komikian oinarriturik. Orrialde bateko komiki honek Kongresuko eraikinaren fatxada erakusten zuen Ibáñezen komikiek erakutsi bezalaxe, eta baita zenbait politikariren karikaturak ere: Felipe González, Alfonso Guerra, Fraga, Carrillo... Hainbesteko oihartzuna izan zuen komiki sailak, KataluniakoTomás Fanjul jostailugileak PVCko panpintxo batzuk merkaturatu zituela karikatura hauetan oinarrituta, Los Monclis izenarekin, zortzi figuraz osatua eta beste bi orduko sindikatu nagusiak (Nicolás Redondo eta Marcelino Camacho) irudikatuz. Beranduago, 1987 eta 1988 bitartean saila berriz ere bueltatu zen panpintxoen izenarekin, Los Monclis, eta beste politikari batzuen panpintxoak ere egin ziren 90eko hamarkadararte.

*Diario 16*tik *El País*era pasa ziren lanera (1989), baina hilabete gutxiren buruan bueltatuko ziren berriz ere hasierako egunkarira, eta berriz ere hau utzita Pedro J.ak sortu berri zuen El Mundora joan ziren.

*Tele 5*entzako ere marraztu zuten bineta bat eta sarritan El Jueves edo Marca bezalako aldizkarietan kolaboratzen dute.

Estatuko Prentsa Grafikoen informatzaileen Elkartearen Saria, Tono Saria eta Nazioarteko Gat Perich Umorearen Nazioarteko Saria jaso dituzte eta Alcalá de Henares Unibertsitateko ohorezko irakasleak dira.

Hainbat erakusketetan hartu dute parte, azkena Tirabirak / Tiras que aflojan izenekoa (Euskal Herria, 2016).

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6438472
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315558221
* GND: 1069556327
* LCCN: no2016115242

 |

* Wd Datuak: Q6438472
***Germanicus*** Georg Philipp Telemannek idatzitako opera da. Libretoa Nicolaus Adam Strungken alaba zen Christine Dorothea Lachs idazleak prestatu zuen. Opera 1704an idatzi zuten, Oper am Brühlen antzezteko. 1710ean birmoldatua izan zen.

Gaia
----

Argumentua Germaniko jeneral erromatarraren ingurukoa da.

Operaren galera
---------------

Urte luzetan *Germanicus* galduta egon zen. Azkenik Michael Maul espezialista Frankfurt am Maineko artxibategi batean 45 aria aurki zuen. 2007an opera Leipzigen taularatu zen; aurkitutako arien artean testuak tartekatu ziren. Magdeburgoko Telemann Jaialdian ere 2010ean tauralatu zen, Gotthold Schwarz zuzendariaren eskutik. 2011an azken horren grabazioa plazaratu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* *Germanicus* operaren hiru aria.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5551938
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 215947160
* BNF: 162277518 (data)
* GND: 300984219
* LCCN: n2014015204

 |

* Wd Datuak: Q5551938
**Germanizazioa** alemaniar hizkuntzaren, herriaren eta kulturaren hedapena da. XIX. eta XX. mendeetako pentsamendu kontserbadore alemaniarren ideia nagusia izan zen, kontserbadurismoa eta nazionalismo etnikoa batera joan zirenean. Hizkuntzalaritzan, alemanez kanpoko hizkuntzen alemanizazioa ere gertatzen da alemanezko hitz asko hartzen dituztenean.

Ordena teutonikoa, Austria, Prusiako Erresuma eta Alemaniar Inperioa bezalako estatuen politiken arabera, germaniar ez ziren gutxiengoei sarritan gomendatzen zitzaien edo are debekatu egin zitzaien jatorrizko hizkuntza erabiltzea , eta haien tradizioak eta kultura zapaldu zituzten hizkuntza inperialismoaren izenean. Horrez gain, Germanosferako immigrazioa ere bultzatu zuen Gobernuak, oreka linguistikoa are gehiago apurtzeko, baina arrakasta maila ezberdinarekin. Alemania nazian, hizkuntza-germanizazioa zenbait talde etnikoren aurkako genozidio politika batek ordezkatu zuen, nahiz eta haiek jada aleman hiztunak ziren.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q326128
* **Identifikadoreak**
* GND: 4272020-5
* LCCN: sh85054460
* NKC: ph120554

 |

* Wd Datuak: Q326128
**Gill aintzira** (ingelesez *Lough Talt* eta irlanderaz *Loch Tailt*u) Irlandako mendebaldean dagoen aintzira bat da, Sligoko konderrian gehienbat baina ekialdeko zati bat Leitrimeko konderriari dagokio.

Geografia
---------

Konderriko hiriburua den Sligo da aintziraren bueltan dagoen herri nabarmena, honi esker turismo leku aparta da, batez ere hegazti behatzaileentzat. Hogei uharte inguru ditu; Beezie's uhartea, Church uhartea eta baita W.B. Yeatsek hainbeste maite zuen Innisfree uhartea ere.

Gaztelu aipagarri bat ere badago, Parke's gaztelua hain zuzen ere.

Historia
--------

Cálraighe leinua bizi izan zen bertan 1610ko kolonizazioan Roger Parke normandiarrak lurrak bereganatu zituen arte. Berak eraiki zuen XVII mendean bere izena daraman gaztelua.

Iruditegia
----------

* Gill aintzira.Gill aintzira.
* Innisfree uhartea.Innisfree uhartea.
* Parke's gaztelua.Parke's gaztelua.
* Oinezkoen bidea.Oinezkoen bidea.

Ikus, gainera
-------------

* Irlandako aintziren zerrenda

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1010499
* Commonscat Multimedia: Lough Gill

---

 |

* Wd Datuak: Q1010499
* Commonscat Multimedia: Lough Gill
Erromatar Inperioaren eta haren menpe ez zegoen Germania Handiaren *(Germania Magna)* mapa, K. o. II. mendeko mugen arabera
**Germania**, Erromatar Inperioan, Augustoren agintaldiaren garaian, hiru probintziaz osaturiko Europako erdialdeko eremu zabal bat izan zen. Germaniako probintziak hauek ziren: Germania Garaia, Germania Beherea eta Germania Magna. Azken hori oso denbora laburrez egon zen Erromatar Inperioaren barruan, 18 urtez baino ez. Druso garaile irten zen Rhinetik Elbara bitartean izan zituen gudu guztietan, eta, K.a. 9. urtean, probintzia hori Erromaren mende geratu zen Teutoburgoko oihaneko gudua gertatu zen arte, K. o. 9. urtean. Beste bi probintziek berriz, Mendebaldeko Inperioaren azken uneetaraino jarraitu zuten inperioaren barnean.

Historia
--------

Germaniaren parte bat, Rhin ibaitik Galietaraino, erromatarren mende egon zen; Augusto enperadoreak bitan banatu zuen K.a. zazpigarren urtean: Germania Beherea iparraldean, Kolonia hiriburu zuena, eta Germania Garaia hegoaldean, Maguntzia hiriburu zuena.

Germaniaren beste parteak (Germania Magna) muga egiten zuen Erromatar Inperioarekin, eta Rhin ibaia zuen mendebalean, Baltikoa eta Ipar Itsasoa iparraldean, Vistula ibaia ekialdean, eta Danubio hegoaldean. Erromak ez zuen inoiz bereganatu Germaniaren parte hori, nahiz eta bertako herrien aurka etengabe borrokan jardun eta sarritan gurutzatu Rhin eta Danubio ibaiak. Zesarrek, adibidez, erasoaldiak jo zituen K.a. 55. eta 53. urteetan.

Germaniako barbaroei eusteko *limes*ak, gotorlekuak, eraiki zituzten erromatarrek beren mugetan. Hala ere, IV. mendean, germaniar herriek limesak gainditu eta Erroma hartu zuten. Armaden bidez jaso zuen Germaniak Erromaren eragina; izan ere, armaden kanpamenduak zeuden tokietan hiri asko sortu ziren: Argentoratum (Estrasburgo), Bonna (Bonn), eta abar.

IV. mendean herri asko bizi ziren Germanian: godoak (ostrogodoak eta bisigodoak), gepidoak, bandaloak eta burgundiarrak ekialdean; alamanak, frankoak eta saliarrak mendebaldean; angloak, saxoiak, frisiarrak eta lonbardoak iparraldean.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2004/XII/16). *142. araua: Antzinateko eskualdeen euskarazko izenak.*  Bilbo.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1980265
* Commonscat Multimedia: Roman Germania

---

 |

* Wd Datuak: Q1980265
* Commonscat Multimedia: Roman Germania
**Giorgio Manganelli** (Milan, 1922ko azaroaren 15a - Erroma, 1990eko maiatzaren 28a) italiar idazlea izan zen. Grupo 63 izenaz ezagutzen den italiar idazleen taldeko kidea izan zen, baina bere idazkera eta gogoetak nahiko independenteak izan ziren beti, eta ez zitzaion erabat atxiki talde haren aitzindarien esperimentalismoari.

Eleberriak, aitorpen-liburuak, saiakerak eta erreportaje-liburuak eman zituen Manganellik argitara, eta bere lanetan idazkera jasoa, xehetasunen zalea, birtuosoa sarritan, erabili zuen. Bere prosa narratiboan fikzioa eta aitorpenak edo gogoetak (pentsalari handia baitzen) nahasten dira, eta existentziaren ezinegonaren gaia lantzen du beti, heriotza eta ezerezaren inguruan. Aldi berean, literaturaren ikuspegi manieristaren alde egin zuen, osagai surrealisten bidez bere pertsonaien inguruan irudizko mundu bat osatuz. Bere kontakizunen artean aipatzekoak dira, batez ere, *Hilarotragedia* (1964), *Nuovo commento* (1969, *Iruzkin berria*), *Agli dei ulteriori* (1972, *Ondoko jainkoei*), *Pinocchio: un libro parallelo* (1977, *Pinotxo: liburu paralelo bat*), *Centuria* (1979, *Mendea*), *Amore* (1981, *Maitasuna*), *Discorso dell' ombra e dello stemma* (1982, *Itzalaren eta ezkutuaren diskurtsoa*), *Dall'inferno* (1985, *Infernutik*), *A y B* (1986) eta *La notte* (*Gaua*, egilea hil ondoren argitaratua). Saiakera liburuen artean, berriz, *La letteratura come menzogna* (1967, *Literatura gezur gisa*) eta *Angosce de stile* (1981, *Ezinegon estilistikoak*) dira azpimarratzekoak, eta erreportajeetan, berriz, *Cina e altri orienti* (1974, *Txina eta beste ekialde batzuk*) bidaia-liburua.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q74235
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 32017349
* ISNI: 0000 0001 0884 7503
* BNE: XX1013831
* BNF: 120581658 (data)
* BNC: 000155129
* GND: 119061112
* LCCN: n79063324
* NKC: kup20030000061038
* Tabakalera ID: 96419
* CiNii: DA06911838
* SUDOC: 028825594
* BIBSYS: 90230883
* UB: a1010615
* ICCU: CFIV009309
* Open Library: OL86285A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q74235
*Artikulu hau Baztango Irurita herrian dagoen jauregiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Goienetxe jauregia».*

**Goienetxe jauregia**, **Goienetxe Dukeen jauregia**, **Indakoetxea** edo **Iriarteko Gastonen dorretxea**  Iruritako jauregia da, Nafarroa Garaiko Baztan udalerrian dagoena. Herrigunean dago, plaza nagusiaren albotik igarotzen den errepidearen albo batean. **Indakoetxea** edo Bidexkaren Etxea, antzinako izena etxea zegoen tokiaren ondorioa izan zen, Iruñeara joateko Errege Bidearen ondoan.

Historia
--------

Eraikina XV. mendearen amaieran altxatu zen. Egiteko Baztango harlandua erabili zen eta estiloan garaiko Pirinioetako etxeen estetika jarraitu zen. Jauregiak lau solairu eta ganbara ditu, beraz, garapen bertikala erakusten du. Eraikina bi zaharberritze garrantzitsuak ezagutu zituen: lehenengoa, sute handi baten ondorioz, XVIII. mendearen bukaeran; bigarrena XX. mendeko 70. hamarkadan, etxea garaiko beharretara egokitzeko. Aldaketak barrualdean egin ziren, kanpotik berdin mantentzeko.

Eraikina
--------

Barrokoa da. Bi dorre ditu, eta aitzinaldean arranoa eta bi armarri blasonatu.

Kanpo estekak
-------------

* Goienetxe jauregia eta Iruritako jauregien inguruko argibidea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15732191

 |

* Wd Datuak: Q15732191
*Prestige* petrolio-ontziaren hondakinak Gaztelugatxen.

*Artikulu hau gai likatsuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Galipot (argipena)».*
**Galipota** asfalto edo bikearen sinonimoa da.

Mexikon eta Amerikako beste herrialde batzuetan, *chapapote* diote eta nahuatleratik ekarritako hitza antzinatik erabili izan dute petrolio gordinari erreferentzia egiteko, bai itsaspeko iragazpen naturalen bidez kostaldera iristen zenari, bai lehorreko iragazketen bidez iristen zenari, hainbat erabileratarako erabiltzen baitzen.

2002ko azaroaren 13an, *Prestige* kasko bakarreko petrolio-ontzi bat izan zen. 77.000 tona petrolio zeramatzala, 2002ko azaroaren 19an Galiziako kostaldean hondoratu eta marea beltza erraldoia sortu zuen. Costa da Morte ingurua kaltetuenetarikoa izan zen, arrantza sektorea bereziki kolpatuz. Galipotak Euskal Herri, Espainia, Portugal eta Frantziako kostaldeak beltzez busti zituen, Europako bazter hauetako inoizko hondamendirik handienetakoa eraginez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Galipot.*  in: *Euskaltzaindiaren Hiztegia*..
2. ↑   **(Alemanez)** Friederici, Georg. *Amerikanistisches Wörterbuch und Hilfswörterbuch für den Amerikanisten.* , 165 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q782491
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q782491