recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Jasokundeko Andre Maria eliza** erlijio-eraikin neoklasikoa da, Nafarroa Garaiko Zugarramurdi herrian dagoena.

Kokalekua
---------

Herrigunean dago, altura txiki batean, Basaburua kalean.

Historia
--------

1580ean Zugarramurdiko lehenbiziko eliza eraiki zen, gaur egungo eliza dagoen orube beran, ordurarte zugarramurditarrak meza entzun nahi izan ezkero Urdazubiko monasteriora joatera derrigorturik baizeuden.

Gaur egungo eliza 1781-1784 artean Jose Poudez arkitektoak eraiki zuen, Juan Bautista Dutari eta Joaquina Bordaren laguntzaz. 1793an Frantziako Konbentzio Gerra garaian Frantziar Armadak zati handi batean suntsitu zuen, hortaz XIX. mendean zehar berreraiki eta barne altzari berriez bete zen.

Jasokundeko elizaren barnealdea eta erretaula.

Eraikina
--------

Latindar gurutzeko oinplanoa eta hiru atal, gurutzadura bat eta buru zuenak dituen nabe bakarra du, bai eta gurutzedurako gangak ere.

1876ko Florentino Izturitzek eginiriko erretaula bat du. Barneko urre-piezak berriz, XIX. mendearen hasierakoak dira, batzuk Pedro Antonio Sasak eginak

Kanpoalde luzitutako hormak ditu, eta izkinarriak nahiz eraikinaren hainbat atal, tartean kontrahormak, Baztango ohiko harri gorrizko harlanduz eginak daude.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Zugarramurdiko historia. Zugarramurdiko Turismo Bulegoa  **(Gaztelaniaz)** **(Frantsesez)**
2. ↑  Zugarramurdiko parrokiaren eliza. Nafarroako Ondarea **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22964480
* Commonscat Multimedia: Église de l'Assomption de Zugarramurdi

---

 |

* Wd Datuak: Q22964480
* Commonscat Multimedia: Église de l'Assomption de Zugarramurdi
***Harry Potter eta sorgin harria*** Harry Potter saileko lehen liburukia da, J. K. Rowling idazle britainiarrarena. 1997ko ekainaren 30an plazaratua izan zen, eta 2000. urtean filma egin zen. Euskaraz Elkarlanean eta Salamandra argitaletxeak plazaratu zuten 2000ko azaroan.

Istorioa
--------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Harry Potter umezurtz geratu da, eta bere osaba-izeba gogaikarriekin eta bere lehengusu babuarekin bizi behar da. Harry triste sentitzen da baina egun batean bizitza aldatuko dion gutun bat jasotzen du, Hogwarts azti eskolan onartu dutela adierazten duena.

Eskola bitxi hartan lagunak egin eta magia ikasten du Harryk eta ahalmen izugarriak dituela konturatzen da. Bukatzeko bere gurasoen hiltzaleari aurre egingo dio hainbat kasutan bere adorea argi utzi ondoren.

Zinema
------

* *Harry Potter eta Sorgin Harria (filma)* (2001)

Ikus, gainera
-------------

* Ingelesezko literatura
* Literatura unibertsala

Kanpo estekak
-------------


| Harry Potter liburu saila J. K. Rowling idazlearena |
| --- |
| *Sorgin Harria* | *Sekretuen Ganbera* | *Azkabango presoa* | *Suaren Kopa* | *Fenixaren Ordena* | *Odol Nahasiko Printzea* | *Herioaren erlikiak* |
| Harry Potter •  Ron Weasley •  Hermione Granger •  Lord Voldemort •  Albus Dumbledore •  Minerva McGonagall •  Severus Snape •  Hagrid •  Sirius Black •  Draco Malfoy •  Neville Longbottom

---

 |
| Gryffindor •  Hufflepuff •  Ravenclaw •  Slytherin

---

 |
| Hogwarts •  Quidditch •  Dumbledoren Armada |

| Harry Potteren film saila |
| --- |
| *Sorgin Harria* | *Sekretuen Ganbera* | *Azkabango presoa* | *Suaren Kopa* | *Fenixaren Ordena* | *Odol Nahasiko Printzea* | *Herioaren erlikiak - 1. zatia* | *Herioaren erlikiak - 2. zatia* |
**Boloketa** taldeko haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Amezketan, Gipuzkoan jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

Arauak
------

Joko honetarako lehenik hiru zirkulu egiten dira lurrean, batetik bestera lau bat metroko tartearekin. Horietako bakoitzean neska edo mutil bat jartzen da, eta hiru horiek jokoan parte hartzen duten gainerakoengandik aparte geratzen dira marra baten bidez. Zirkuluez kanpoko jokalari batek artilezko pilota hartu eta lagunetako baten aurka jaurtitzen du, eta azken horrek hartu eta airera bota behar du, ahalik eta urrunen. Lehen jaurtitzaileak pilotaren bila joan behar izaten du, eta bitartean, zirkuluetako batean sartutakoak hurrengora egiten du salto; bigarren horretakoak hirugarrenera, eta hirugarren zirkulukoa, arrastoa pasatu eta "barruan" geratzen da. Baina pilotahartzaileak zirkulutik zirkulura pasatzen ari direnak jotzen saiatu behar du, eta hori lortzen badu "Boloketan" hastean zirkuluen barruan dauden hirurak gertatzen dira galtzaile.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Juan Garmendia Larrañaga - Xabier Mendiguren Bereziartu: *Juan Garmendia Larrañagaren hiztegi etnografikoa*. Donostia: Ikastolen Elkartea, 2003. 52.or.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------
**Jakes Casaubon** (Izura, 1925eko urriaren 10a - Biarritz, 2021eko abuztuaren 23a) Nafarroa Behereko ikertzailea, irrati esataria eta pilotazalea izan zen.

Biografia
---------

Gerla garaian basozain ikasketak egin zituen Loiret departamenduan eta Euskal Herrira itzuli ondoren Senperen lanean aritu zen, oihana zaintzen. Bertan ikerlari agronomo lanetan aritu zen INRAn (Institut national de la recherche agronomique - Agronomiarako ikerketa zentroa).

### Ikerlaria

Bere bizitza osoan zehar, Euskal Herriko txoko anitzetara hurbildu zen bertako hizkuntza, euskal ondarea eta kulturari buruzko ikerketak egiteko.
Euskal kultur munduan ikertzaile askoren laguntzaile ibili zen arkeologia eta ondarearen babeste lanetan, besteak beste Jose Migel Barandiaranekin.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Akitanian jatorrizko herriei buruz ondare handia bazela zioten sarri baina hortik aurrera hutsune handia bazegoen; Barandiaranen itzalpean bospasei lagun ibili ginen, hastapenean, Euskal Herrian ondare handia izateaz gai hura babestea merezi zuelakoan. |  » |

Kultur elkarte askotako kide zen, besteak beste Nafarroako Adiskideen Elkartean, Eusko Ikaskuntzan eta Euskarkeologian.
2004an Eusko Ikaskuntzak antolaturiko Baiona Hiria Saria jaso zuen.

### Irrati esataria

1997az geroztik, Euskal Irratien sarean, naturari buruzko *Gure bazterrak* saioa ekoizten aritu zen, Luzien Etxezaharreta kazetariarekin batera.
Irratsaio honetan egindako lanaren aitormen moduan, 2012an Irratiko Argia Saria jaso zuen Jakesek Luzienekin batera.

### Pilotazalea

Pilotazale amorratua, Biarritzen aritu zen kirola sustatzen eta bertako Biarritztarrak kirol elkartearen sustatzaileetariko bat izateaz gain, 32 urtez elkarte honetako presidenteordea izan zen.
2002an *Euskal pilotaren gogoa eta artzain jokoak* liburua plazaratu zuen, Pierre Zabaloren laguntzarekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Irrati uhinen itzalean
2. ↑  Jakes Casaubon euskal ondarearen basozain zendu da
3. ↑  Eusko Ikaskuntza: Jakes Casaubonekin elkarrizketa
4. ↑  Gara: *Gure bazterrak* irratsaioari buruz
5. ↑  Banatu dira 2012ko ARGIA SARIAK
6. ↑  Biarritztarrak elkarteraren webgunea. Agur Jakes!

Kanpo estekak
-------------

* Mintzoak: Jakes Casaubonen ahozko testigantza
* Ikas.eus webgunea: Jakes Casaubonen fitxa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104668767

 |

* Wd Datuak: Q104668767
Lehen damak: Armeniako Bella Kocharian, Ameriketako Estatu Batuetako Laura Bush, Errusiako Liudmila Putina eta Bulgariako Zorka Parvanova, Moskun egindako literatura jaialdian, 2003ko urriaren 1ean.
**Lehen dama**, hainbat estatu burujabetan, lehendakariaren edo gobernuburuaren emaztea da. Ez da titulu ofiziala. Jatorriz, Ameriketako Estatu Batuetako (AEB) lehendakariaren emaztea (ingelesez: *First Lady*) izendatzeko erabiltzen zen, han erregina baten pareko rola jokatzen baitu zeremonia ofizialetan. Hego Amerikako herri gehienek ere badute figura hau. Lehen damak ospe eta botere handia hartzen du, eta maiz gertatu izan da lehen dama gerora lehendakari edo lehendakaritarako hautagai bihurtzea. Adibidez, Cristina Fernández de Kirchner, lehen dama izan zen bere senar Néstor Kirchnerren agintaldian, eta gerora Argentinako lehendakari bihurtu zen; eta Bill Clinton AEBetako lehendakari ohiaren emazte Hillary Rodham Clinton herrialde hartako lehendakari izateko hautagai da.

Batzuetan, emaztearen ordez beste emakume batek hartzen du lehen damaren rola. Esaterako, Bolivian, Evo Moralesek irabazi zuenean, ezkondu gabe zegoenez, haren arrebak hartu zuen lehen damaren rola. Eta AEBetan ere, lehendakariaren emazteak rol hori jokatu nahi edo ezin duenean edota lehendakaria alarguna nahiz ezkongabea denean, haren hurbileko ahaidea den beste emakume batek jokatu ohi du rol hori, hala nola arrebak, lehengusinak, alabak edo errainak.

Lehen dama tituluaren antzera, **lehen jauna** titulua ere erabiltzen da emakumezko lehendakari baten senarra izendatzeko. Adibidez, José María Rico Cueto, haren emazte Laura Chinchilla Costa Ricako lehendakari izan zenean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q203184
* Commonscat Multimedia: First Ladies

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300386300

 |

* Wd Datuak: Q203184
* Commonscat Multimedia: First Ladies
Pastoralaren une bat.
***José Mendiague pastorala*** Jean Bordaxarek idatzitako lana da, 2012ko uztailaren 29an lehen aldiz taularatuta. Arrokiaga herriko lagunek plazaratu zuten. Pastoralak Joxe Mendiaga Larregain (Aldude, Nafarroa Beherea, 1845-Montevideo, Uruguai, 1937) euskal idazlearen bizitza azaltzen du.

Joxe Mendiagaren biografia
--------------------------

Joxe Mendiaga Alduden jaio zen. Hazparnen bizi izan zen eta 1863an hamazortzi urterekin Amerikara joan zen; hala ere ez zuen inoiz bere euskaltzaletasuna bazterrean utzi. Argentina, Txile eta Uruguain bizi izan zen. Azken honetan jardun zuen batez ere baina 1875ean Argentinako Entre Ríosko probintziako Puerto Ruizen bizi izan zen. Geroago hogeita lau urtez San José de Mayon ibili zen Montevideora 1900ean itzuli arte. Lanbidez tabako lantegi baten nagusia izan zen. 1881etik Margarita Gandollarekin ezkonduta, lau seme-alabaren gurasoak izan ziren.

Ameriketan ere euskal idazle batzuekin harremanetan egon zen: Jose Maria Iparragirre, Joanes Otsalde edo Pedro Mari Otaño. Montevideon hil zen 1937an.

Diskoa
------

* *Ameriketan euskaldunak, José Mendiague pastorala* izenburupean plazaratu zen 2012an. Baigorri: imako Talde Koordinakuntza elkartea, 2012. Luzapena: 78 minutu.

Iruditegia
----------

* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Piarres Xarriton, *Bidarrai, euskara eta euskaltzaleak*, euskaltzaindia.net.
3. ↑

Ikus gainera
------------

* Pastoral
* Jean Bordaxar
* Joxe Mendiaga

Kanpo estekak
-------------

* Pastoralaren argazkiak.[*Betiko hautsitako esteka*]
* José Mendiague pastoralaren bideoak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q85965838

 |

* Wd Datuak: Q85965838
**Juan Ptolomeo Borikó Lopeo**, **Juantxo Borikó** edo **Johny Brusko** (Basakato, Ekuatore Ginea, 1957 - †Badalona, Katalunia, 2006ko apirilaren 29a) abeslaria izan zen.

Bizitza
-------

Juan Borikó Basakaton (Ginean) jaio zen 1957an. 9 urte zuelarik, Gasteiza joan zen eta Gasteizko Zaramaga auzoan kokatu zen. Borikók, San Viator ikastetxean ikasi zuen eta kirola egitea zen bere zaletasuna, behin baino gehiagotan Martín Fizekin batera korrika egin baitzuen Gasteizko Pradoko parkean.

1970eko hamarkadaren erdialdean COU ikasketak amaitu zituen eta aparejadore ikasketak hasi zituen Burgosen. 1980ko hamarkadaren hasieran Gasteiza itzuli zen baina aberrigabe bezala, Espainiako gobernuak nazionalitatea emango baitzion soldadutza egiteko baldintzapean. Gainera, Ginean Macías eta gero Obiang diktadoreak zeuden garai haietan. Bi hauek fang etniakoak ziren eta Borikó, berriz, bubi etniako eta hori gutxi balitz, fang etniakoek bubikoak etsaitzat zituzten.

80ko hamarkadan, Juantxok Pedro Espinosarekin batera *Babinton PIP* musika faktoria sortu zuen, eta han Potato punky-reggae taldea sortzearen ideia agertu zen. Johnny Brusko ezizenarekin abesten zuen. Baina 1990eko hamarkadan, Potato taldea utzi behar izan zuen bere gaixotasun larria zela eta, Malaria kronikoa baitzuen. Bere bizitza artistikoa alde batean utzi ondoren, Madrilen kokatu zen eta lan egiten zuen bitartean Soziologian lizentziatu zen. Gasteiza bueltatu zenean, Gasteizko Azukre-Lantegiaren eraikuntza berrian eta Euskadiko Parlamentuaren azpian tunel bat egiteko proiektuan parte hartu zuen. 1988. urtean, bere alaba jaio zen.

Gineara itzuli zen XXI. mendeko hasieran. Han zegoelarik, bere ama hil zen eta geroxeago bere aitaordea hil zen Gasteizen.

2004. urteko abenduan, auto batek harrapatu zuen Gasteizko Zaramaga auzoan, larriki zaurituz. 2005. urteko apirilean, zauriez sendatzen ari zelarik, Pankreako minbizia diagnostikatu zioten eta gaitz horren ondorioz, 2006ko apirilaren 29an hil zen.

Kanpo estekak
-------------

* Gor diskak, Johnny Bruskoren heriotzaren berri
* Entzun.com, Johnny Bruskoren heriotzaren berri

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261092

 |

* Wd Datuak: Q12261092
*Dendropolyporus umbellatus*

Sinonimoak: *Polyporus umbellatus*. *Grifola umbellata*

Jangarri bikaintzat hartzen da.

Deskribapena
------------

**Unbela:** luzera bereko pedunkuluek (aterki baten hagaxkak bezala) eusten duten lore txikien landare-egitura. Estipitate fruitua (oin batekin), ale zirkular ugariz (200 arte) osatua, lore edo adardun turuta formakoa, zurtoin beretik ateratzen direnak.. kapela bakoitzak 2-3 cm inguruko diametrokoa, hemisferikoa edo inbutu formakoa. Eta fruitu-emate guztia 50 cm arteko diametrokoa eta 30 cm arteko garaietakoa. Gaztetan kapelaren azala leuna, fibrila erradialekin, pruinaduna, gris-krematik gris-marroi zurbilera edo arre-horira doan kolorekoa.

**Tutuak:** Zurixkak eta oso dekurrenteak.

**Poroak:** Angelutsuak.

**Hankak:** Meheak, enbor batean lotuak, okre-hori-gorrixka kolorekoak.

**Haragia:** Hauskorra, zuria. Usain fungikoa, zapore gozokoa hasieran, baina gero mikatz samarra. Espora-jalkina zuria.

**Etimologia:** *Polyporus* terminoa grekotik dator, ugari, asko, esan nahi duen "poly" hitzetik eta poro, urrats, esan nahi duen "póros" hitzetik. Poro ugarirekin. *Umbellatus* epitetoa latinetik dator, itzalkina esan nahi duen "umbella" hitzetik. Kapelen formagatik.

Jangarritasuna
--------------

Jangarri ona.

### Nahasketa arriskua

*Meripilus giganteus* gainjarritako kapelak osatzen dute, teilatuan teilak bezala.

Sasoia eta lekua
----------------

Udaberriaren amaieratik (ekaina) udazkenaren hasierara. Hostozabalen basoetan (haritza, pagoa, artea …)

### Banaketa eremua

Erreferentzia
-------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 314 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   Calvo Pérez Javi.  (2006). *El mundo de las setas.*  Asociacion Micológica Fungipedia.
3. ↑   Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia, Es or..
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 555 or. ISBN 84-282-0253-6 (T.I). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
**Meri Torras** **Francés** (Badalona, Bartzelona , Katalunia, 1968) filologoa, editorea, saiogilea, ikertzailea eta Espainiako unibertsitateko irakaslea da.

Biografia
---------

1992an Kataluniar Filologian lizentziaduna eta 1993an Espainiar Filologian lizentziaduna Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan, doktoretza 1998an lortu zuen unibertsitate berean, eta 2001etik bertan da Literaturaren Teoriaren eta Literatura Konparatuaren irakaslea da. Generoaren eta literaturaren, kultura-ikasketen, literaturaren kritikaren eta queer teoriaren inguruan ikertzen du, bereziki literaturaren eta ikus-entzunezko arteen arteko konparazioaren inguruan. 'Cuerpo y textualidad' ikerketa-taldea zuzentzen du, eta erreferentziazko *Lectora, Revista de* *Dones i Textualitat* argitalpenaren editorea da. *Feminismes literaris* (1999), *Corporizar el pensamiento*.*Escrituras y lecturas del cuerpo en la cultura occidental* (2006), *Cuerpo e identidad* (2007), *Encarna(c)ciones. Teoría(s) de los cuerpos* (2008) eta *Accions i reinvencions.Cultures lèsbiques a la Catalunya del tombant de segle XX-XXI* (2011) lanen egilekidea izan da.

Besteak beste, saiakera hauek idatzi ditu: *Soy como consiga que me imaginéis. La Construcción de la subjetividad en las autobiografías epistolares de Gertrudis Gómez de Avellaneda y Sor Juan Inés de la Cruz* (2003) eta *Tomando cartas en el asunto. Las amistades peligrosas de las mujeres con el género epistolar* (2001).

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Meri Torras.* .
2. ↑    *Meri Torras.* .
3. 1 2 3 4 5    *Meri Torras.*  5 de julio de 2016 con licencia CC-BY-SA, vía OTRS.
4. ↑  Txantiloi:Cita web
**Christian Friedrich Daniel Schubart** (Obersontheim, Württemberg, Suabia, 1739ko martxoaren 24a - Stuttgart, Württemberg, 1791ko urriaren 10a) alemaniar musikagilea, organista eta poeta izan zen. *Sturm und Drang* alemaniar mugimenduko poeta nagusia izan zen.

Biografia
---------

Organista izan zen Ludwigsburgen. Ideia aurreratuak eta liberalak zituenez, Ludwigsburgotik alde egin behar izan zuen. Augsburgon hartu zuen bizilekua, eta 1774. urtean *Deutsche Kronik*, politika, literatura eta musikari buruzko aldizkaria sortu zuen han. 1777. urtean hamar urteko espetxe-zigorra ezarri zioten. 1787. urtean Stuttgarteko gorteko musika-zuzendari izendatu zuten, eta *Vaterländische Kronik*, bere 81 lieder ospetsuak argitaratu zituen. Schuberten kantu batzuen hitzak ere idatzi zituen.

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Christian Friedrich Daniel Schubart*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
**Androniko Alexandriakoa** (koptoz Ⲁⲛⲇⲣⲟⲛⲓⲕⲟⲥ, arabieraz أندرونيقوس) Alexandriako patriarka koptoa izan zen 616tik 623an hil zen arte. 

Oso familia aberats eta eragin handikoa zen, eta Alexandriako kontzilioko buru zen lehengusu bat zuen. Horregatik, beste sinesmenetako kristauek ezin izan zuten hura kanporatu. Heziketa bikaina jaso zuen eta Liburu Santuaren interpretazioan nabarmendu zen. Pobreei erakutsitako ezagutza, justizia eta karitateagatik, diakono izendatu zuten. Komunitate koptoak, adostasunez, Alexandriako aita santu eta patriarka aukeratu zuen, nahiz eta inoiz monasterio batean bizi izan. Bere erregealdiko egunetan Alexandrian bizi izan zen Kalzedonioko Kontzilioaren sinesmenak jarraitzen zituzten kristauen agintaritzak beldurtu gabe.

### Sasandarrek Egipto konkistatu zuten

Aita Santu koptoa aukeratu eta gutxira, Kosroes II.a sasandar dinastiako errege persiarrak, bere armadarekin, Ekialdeko erromatar armadari eraso zion, eta suntsitu. Kosroesek Alepo, Antiokia, Jerusalem, edomdarren lurrak eta Egiptoko erromatar probintzia okupatu zituen. Persiarrak Alexandria hiria inbaditzeko prestatu ziren, non, inguruan, 600 monasterio zeuden. Fraideak lotsagabeak ziren inbaditzaileekin, beldurrik ez zutela eta oso aberatsak zirelako iseka egiten zuten. Persiar armadak, ordea, monasterioak konkistatzea lortu zuen, fraideei ihesbide guztiak itxi zizkieten, hauek hil baitzituzten, ihes egin zuten batzuk izan ezik, eta monasterioak suntsitu zituzten. Hango diru eta altzari guztiak arpilatu zituzten. Albistea alejandriarrengana iritsi zenean, hiriko ateak irekitzea erabaki zuten, patu bera ez jasateko, eta persiarrak sartzen uztea.

Tradizio baten arabera, Kosroes errege persiarrak amets bat izan zuen, eta ahots batek esan zion: "Hiria eman dizut. Ez suntsitu, baina hil bertako biztanleak, beren erlijioan hipokritak direlako». Kosroesek hiriko gobernadorea atxilotu eta kateatu zuten. 18 eta 50 urte bitarteko gizon guztiak biltzeko agindu zien hiriko zaharrei, bakoitzak hogei denario jasotzeko. 80.000 gizon aurreratu ziren, baina persiarrek inguratu zituzten eta guztiak ezpataz hil zituzten.

Persiarrek konkista jarraitu zuten eta Goi Egipto inbaditu zuten. Niciu hiritik gertu, Ibshadi ere deitua, 700 fraide inguru hiritik kanpo gela eta kobazuloetan bizi zirela jakin zuen, eta harresi gotor batek defendatzen zituela azaldu zieten, eta gaitzesgarriak zirela, bere aberastasun tamainagatik. Armadari etxeak inguratu eta goizean fraide guztiak hiltzeko agindu zion.

Kosroes II.ak kristau asko hiltzen eta espetxeratzen jarraitu zuen Heraklio enperadoreak Egipto birkonkistatu eta Ekialdeko Erromatar Inperioaren menpe jarri zuen arte.

### Heriotza

Aita Santua aukeratu eta sei urtera eta sasandarren inbasioak eta jazarpenak eragindako sufrimenduaren ondoren, Androniko 623ko urtarrilaren 16an hil zen

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Sawiris ibn al-Muqaffa. «Andronicus, the thirty-seventh patriarch. A.D. 616-622» *History of the Patriarchs of the Coptic Church of Alexandria*.
**Han dinastia** ( k.a. 206 - k.o. 220) (txineraz: 新朝; pinyinez: *Xīn Cháo*; Wade–Giles: *Hsin¹ Chʻao²*; euskaraz: «dinastia berria») txinatar dinastia bat izan zen (soilik enperadore bat izan zuen arren), 9tik 23ra arte iraun zuena. Mendebaldeko Han Dinastiaren ondoren eta Ekialdeko Han Dinastiaren aurretik izan zen poterean. Bi epeen artean Xin dinastiako Wang Mangek bere burua enperadore izendatu zuen eta konfuzianismoan oinarritutako estatu bat sortzen saiatu zuen, baina ez zuen lortu.

Xin dinastiako enperadore bakarra, Wang Mang (王莽), Wang Zhengjun enperatriz alargun handiaren iloba zen. K.o. 1ean Enperatrizaren iloba politikoa- Ai enperadorea- hil ondoren, Wang Mang boterera iritsi zen. Pertsonaganako kultu lantzen urte batzuk eman ondoren, azkenean enperadore izendatu zuen bere burua 9. urtean.

### Xin dinastiaren enperadoreak

|  |  |
| --- | --- |
| * Hilondoko izena

Wang Mang (王莽) | * Agintaldia

9 – 23 |

Kanpo estekak
-------------


1. ↑   Goodrich, Chauncey S..  (1957ko uztaila). «The Reign of Wang Mang: Hsin or New?» *Oriens* (Leiden: Brill) 10 (1): 114–8.  doi:10.2307/1578760..
**Erosten Liburua**, Jeremiasi egotzia, Bibliaren Itun Zaharreko eta Tanaj-eko dokumentua da. Kristauen Bibliak Liburu profetikoetan kokatzen du, Biblia protestanteetan Jeremias eta Ezekielen artean, eta Jeremias eta Baruc-en artean edizio katoliko eta ortodoxoetan.

Egilea
------

Bai tradizio juduak eta bai tradizio kristauak Jeremiasi egozten diote Liburua. Poemen edukiak profeta bizi izan zen garaikoak izatean oinarritzen da baiezpen hori. Hala ere, egilea Jeremias izan zenaren frogarik ez dago.

Gaur egungo teorien arabera, Erosten Liburua Jerusalemen idatzi zen, k.a. 587ko hondamendiaren ondoren, baina ezta esku berberak idatzia eta ezta garai berean idatzia ere. Egiazko egileak judu jainkozaleak eta legean jantziak izan ziren, eta, oso probablea da Jeremiasen Liburua oso ongi ezagutzen zuten apaizak izatea.

Erabilera
---------

Hiriaren hondamendi belikoa eragin zuten desobedientziengatiko damuari buruzkoak, eta hiriaren eta bertako biztanleen dueluari buruzkoak dira testuak. Hori dela eta, Jerusalemgo Bigarren Tenplu Handia babiloniarrek suntsitu zutela oroitzeko barauan errezitatzen dituzte juduek aipatutako testuak.

Edukia
------

Liburuak Jerusalem, K.a. 587an Nabukodonosor II.aren eskuetan erori ondoren, suntsitu izanagatiko bost erosta-poema ditu.
Judaren suntsitzea eta hiriaren setioaren izugarrikeria oroitarazten dute, beraz.

Ezaugarriak
-----------

Bost eresi edo elegiak independenteak dira, eta ezaugarri diferenteak dituzte. Hirugarrena bakarkako erosta da; bosgarrena kolektiboa da, eta lehena, bigarrena eta laugarrena hileta-otoitzak dira.

Ikus, gainera
-------------

* Jeremiasen Liburua
* Jeremias
* Itun Zaharra
* Biblia

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q179058
* Commonscat Multimedia: Book of Lamentations
* Wikisource Jatorrizko testuak: Biblia/Negar Kantak

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 7663
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q179058
* Commonscat Multimedia: Book of Lamentations
* Wikisource Jatorrizko testuak: Biblia/Negar Kantak
**Salomon** —hebreeraz: שְׁלֹמֹה‎, *Shlomoh*; arabieraz: سُليمان‎, *Sulaymān*; grezieraz: Σολομών, *Solomōn*; latinez: *Salomon*) edo **Jedidas** (hebreeraz: יְדִידְיָהּ‎, *Yedidyah*; Itun Zaharrean aipatzen den lez— (K.a. ~970-931) Israelgo antzinateko erresumako hirugarren erregea izan zen, Daviden semea, eta erresuma txikiagoetan banatu aurreko azkena (Judeako Erresuma barne). 

Errege horri buruzko berriek jatorri mitologikoa dute batik bat. Jerusalemgo tenpluaren eraikuntza egozten zaio eta antzinateko gizon jakintsu eta aberatsenetako bat omen zen. Bibliak lurrean sekula izan den gizonik jakintsuena dela aitortzen du. Salomoni bi idazlan egozten zaizkio, *Esaera zaharren liburua* eta *Kantarik ederrena*.

Euskal mitologian, Ehiztari galduaren, edo horietako baten izena da.

Salomon, Bibliaren arabera
--------------------------

Kristauen liburu sakratua Salomoni buruzko iturri nagusietako bat da; Itun Zaharrak hari buruz dioena biltzen da ondoren.

David Israelgo erregearen eta Betsaberen bigarren semea izan zen. Davidek Betsaberekin ezkontzearren haren aurreko senar Urias hitita gudara bidali zuen, bertan hil zedin eta Betsabe alargundu. Natan igarleak, haren bekatuaren ordainetan, Jainkoak Davidek bere lehen semea hil zezan agindu zuela esan zion erregeari. *2 Sm 12:14; Jainkoaren arerioen biraoa sustatu zenuen: lit. Jainkoaren etsaiak ikaragarri iraindu dituzu*. Aste oso bat jan gabe eta otoitzean igaro ostean, Davidek bere semea hil zela jakin zuen eta Betsaberen atsekabea lausotu, laster izan zen berriz haurdun eta Salomonez erdi zen.

Ikus, gainera
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Salomon*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Jerusalemgo tenplua

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q37085
* Commonscat Multimedia: Solomon (Biblical figure)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 100963493
* ISNI: 0000 0001 0804 0267
* BNE: XX1106313
* BNF: 12095820b (data)
* BNC: 000546847
* GND: 118605100
* LCCN: n80024516
* NKC: jn20000720339
* NLA: 35511879
* CiNii: DA14134242
* SNAC: w68w3kgq
* SUDOC: 028696670
* ULAN: 500372725
* ICCU: SBLV207008
* Open Library: OL8504992A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05232/eu\_s\_0518/s0518
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q37085
* Commonscat Multimedia: Solomon (Biblical figure)
**Jamnia** (Jabne eta Jabneel ere bai) Mediterranio itsasbazterreko hiria, Jope (edo Jaffa) hiriaren hegoaldera. Filistiarren hiria izan zen, eta Judaren tribuari esleitu zioten. Uzias erregeak okupatutako eta suntsitutako hiri filistiarretako bat izan zen.

Makabearren I. liburuan lautada batean kokatuta dagoela aipatzen da, baina bigarren liburuak dio makabearrek portua eta ontziak erre zituztela, eta suteak eragin zuen argia Jerusalemetik ikusi zela. Plinio Zaharrak Axdod (latinez Azotus) eta Jope (Jaffa) artean kokatzen du, eta Gazako, Axdodeko eta Axkelongo itsas artsenala zela dio. Eusebio Zesareakoak Diospolis (gaur egun Lod edo Lydda) eta Axdod (Azotus) artean kokatzen du.

Kaligularen garaian, juduen matxinada lehertu zen hiria izan zen. Gero zabaldu egin zen, enperadoreak Jerusalemgo tenplua profanatu nahi izan zuenean, nahiz eta Herodes Agripa II.ak asmoa kendu. Matxinada lehertu zen, Kapito dirubiltzaile erromatarrak enperadoreari aldarea egin nahi izan zionean, hirian jentil gutxi batzuk zeudela aprobetxatuz, eta judu gehienen matxinada eragin zuen, aldarea suntsitu baitzuten.

Haren aurriei gaur egun Yebna edo Yavne deitzen zaie, eta kostatik gertu dagoen muino txiki bat dira (5 km ingurura); itsasertzean, berriz, portu bat zegoen. Hiriaren eta portua lotzeko, erromatarrek zubi bat eraiki zuten Nahr al-Rushbia izeneko tokian, eta oraindik ere horren hondakinak daude.

Ikusi ere
---------

* Antzinako Israel eta Judeako historia

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Smith, William.  (1873). *Dictionary of Greek and Roman Geography: 2: Iabadius-Zymethus.*  Murray (Noiz kontsultatua: 2023-11-27).
2. ↑   «1 Makabearrak 5,55-62 - BIBLIJA.net - Biblia interneten» *www.biblija.net* (Noiz kontsultatua: 2023-11-27).
3. ↑   «1 Makabearrak 15,37-41 - BIBLIJA.net - Biblia interneten» *www.biblija.net* (Noiz kontsultatua: 2023-11-27).
4. ↑   «2 Makabearrak 12,1-9 - BIBLIJA.net - Biblia interneten» *www.biblija.net* (Noiz kontsultatua: 2023-11-27).
5. ↑  Itsas armadako artsenala establezimendu industrial bat da, itsasoarekin komunikazio zuzena edo erraza duen lekuan kokatua, non gerraontziak eraiki, kontserbatu, gaitu, konpondu eta hornitzen baitira.
6. ↑   «Plinio Zaharra, Historia Naturalis V, 13, 68» *www.thelatinlibrary.com* (Noiz kontsultatua: 2023-11-27).
7. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *JAMNIA (JABNEH), CONSEJO DE. El concepto del Concilio de Jamnia es… – Diccionario Moderno de la Biblia.*  (Noiz kontsultatua: 2023-11-27).
**Michela Murgia** (1972ko ekainaren 3a, Cabras, Sardinia - 2023ko abuztuaren 10a, Erroma) italierazko idazle sardiniarra izan zen, Sardiniaren aldeko independentista eta abertzalea, eta ekintzaile feminista.

Biografia
---------

Michela Murgiak teologia ikasi zuen eta erlijioa irakasten zuen.

*Il mondo deve sapere*, bere lehen liburuan, gerora pelikula bihurtu zena, dei zentro bateko lan baldintza prekarioak deskribatzen ditu bere esperientzia garrantzitsuan oinarrituta. Aldi baterako langileek jasaten duten esplotazio ekonomikoari eta manipulazio psikologikoari buruzkoa da.

2008ko maiatzean Murgiak ipuin bilduma bat argitaratu zuen *(Viaggio in Sardegna.* *Undici percorsi nell'isola che non si vede)* Sardinia uharteko leku gutxi esploratuetan. Uhartearen ondare mitologiko anitza ere zabaldu zuen bere idatzietan du. Michela Murgiaren *Acabadora* lehen eleberria 2009ko maiatzean argitaratu zen. 1950eko hamarkadan Sardinian girotua, eleberriak eutanasia eta adopzioaren gaiak jorratzen ditu. Hainbat sari jaso ditu.

Murgia Sardiniako *nouvelle vague* literarioaren edo Sardiniako Literatura Berria izenez ezagutu den mugimenduaren ordezkaritzat hartua izan da.  Milanen urte batzuk igaro ondoren, gero Sardiniara itzuli zen. 

Gaixotasuna, familia eta heriotza 

2023ko maiatzaren hasieran, Murgiak giltzurruneko minbizia zuela iragarri zuen. Gaixotasunaren fase aurreratua zela eta, hilabete gutxi falta zitzaizkion, baina Giorgia Meloni lehen ministroaren menpe ez hiltzea espero zuela adierazi zuen, baina ez zen hori gertatu abuztuan hil baitzen.

Gaixotasuna iragartzearekin batera, Murgiak jakinarazi zuen familia egoera berezi batean bizi zela, queer familia zela berea. Delako familia honetako pertsona batekin, Lorenzo Terenzi aktore eta musikariarekin, ezkondu zen formalki hil baino egun batzuk lehenago, oinordetza kontuak lotuago uzteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Katalanez)** «El compromís independentista sard de Michela Murgia» *VilaWeb* (Noiz kontsultatua: 2023-08-12).
2. ↑  Giulio Angioni: *Cartas de Logu: scrittori sardi allo specchio.* CUEC, Cagliari, 2007, ISBN 978-88-8467-404-3.
3. ↑   **(Italieraz)** Politi, Alice.  (2023-07-23). «Michela Murgia, la famiglia queer e la sua «eredità simbolica»» *Vanity Fair Italia* (Noiz kontsultatua: 2023-08-22).
4. ↑   **(Italieraz)** «Chi è Lorenzo Terenzi, il marito di Michela Murgia» *Today* (Noiz kontsultatua: 2023-08-22).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3827096
* Commonscat Multimedia: Michela Murgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 7150332
* ISNI: 0000 0001 0951 7493
* BNE: XX5130203
* BNF: 16141028m (data)
* CANTIC: a11165637
* GND: 139140786
* LCCN: no2006089561
* NKC: osa2014807286
* CiNii: DA17154552
* SUDOC: 135364884
* BIBSYS: 10002775
* UB: a1255043
* ICCU: UBOV032542
* Open Library: OL6761171A

 |

* Wd Datuak: Q3827096
* Commonscat Multimedia: Michela Murgia
**Eugène Le Roy** (Hautefort, 1836ko azaroaren 29a - Montignac, 1907ko maiatzaren 6a) frantziar idazlea izan zen.

Perigordeko baroi bateko zerbitzarien semea izan zen. Emakume nekazari bati eman zioten hazi zezan, eta uzte-esperientzia horrek eragina izan zuen haren lanean. Landa-eskola batean ikasi zuen, eta gero Périgueuxen. Apaizgaitegian sartzeari uko egin zion eta 1851n Parisera joan zen, non sozialistengana maiz joan zen. 1855ean armadan sartu zen eta Aljeriako eta Italiako kanpainetan parte hartu zuen. Armada utzi zuen bost urteren ondoren, eta 1860an zerga-funtzionario izatea lortu zuen. 1870ean Frantzia-Prusia Gerran borrokatu zuen.

Errepublikarra, antiklerikal, librepentsalaria eta hargin-beltza izan zen. Horregatik, 1878an bere karreratik bota zuten, baina hurrengo urtean itzuli zuten.

1878tik aurrera, egunkarietan artikuluak argitaratzen eta eleberriak idazten hasi zen. *Jacquou le Croquant* da ezagunena, bertako bidegabekerien aurkako nekazari matxinada bati buruzkoa.
**L.** **Ron Hubbard** edo oraindik ere **Ron Hubbard** (Tilden, Nebraska, 1911ko martxoaren 13a - Creston, Kalifornia, 1986ko urtarrilaren 24a), **Lafayette Ronald Hubbard** ezaguna den izena, zientzia fikziozko lanen idazle estatubatuarra izan zen.

Gaur egun, ordea, 1950ean "Dianetika" garatu izanagatik da ezaguna, "garapen pertsonaleko teknika" gisa deskribatu zuen metodoa. Eta, batez ere, "Zientologia"-ren sortzailea izateagatik, lehen filosofia laiko gisa aurkeztu zuen mugimendua, baina 1953ko abenduan erlijio gisa deklaratu zuena. Handik aurrera mundu osoko erakunde garrantzitsu bihurtu zenaren hazkuntza gainbegiratzen aritu zen, bere bizitzaren amaieran zientzia-fikzioa idaztera itzuli aurretik.

Lana
----

* *Dead Men Kill*
* *Etnologoa*
* *Buckskin Brigadak*
* *Dimentsio Arriskutsua*
* *Tramp*
* *Loaren esklaboak*
* *Tritoi digeriezina*
* *Azken itzalaldia*
* *Beldurra*
* *Bat Burugogorra Zen*
* *Zeruan idazteko makina*
* *Sekretu Handia*
* *Ole Doc Matusalén*
* *Heriotzaren diputatua*
* *Errege hiltzailea*
* *Izarrengana*
* *Jainkoa aurkitu nuen*
**Magdeburgeko katedrala** (alemanez: *Magdeburger Dom*), ofizialki **Santa Katalina eta San Maurizioren katedrala** (*Dom zu Magdeburg St. Mauritius und Katharina*), Alemaniako katedral gotiko zaharrena da. Magdeburg hirian dago eta Alemania erdialdeko katedral luterano garrantzitsuena da.

Historia
--------

Aurrez 937 urteko San Maurizio abade-etxe beneditarra zegoen tokian eraiki zen katedrala. Magdeburgen bizi zen Oto I.a enperadoreak finantziatua izan zen. Bertan koroatu zuten Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadore eta bertan hilobiratua izan zen 977an. Katedralaren aurrean enperadoreen jauregia (*Kaiserpfalz*) eraiki zen.

Magdeburg hiriak su hartu zuen 1207an eta katedral berria eraikitzen hasi ziren 1209an. Enperadoreen jauregiaren hondakinetako harriak ere erabili zituzten eraikin handiagoa egin ahal izateko. Hiru mende behar izan zituzten katedral berria egiteko, 1520an sagaratu baitzen.

Martin Lutherren idatziei jarraiki, 1524ean Magdeburgeko elizek luteranismoa hartu zuten eta Magdeburg protestantismoaren gotorleku bihurtu zen. Katedralak ordea katoliko izaten jarraitu zuen 1567an apezpikua aldatu zuten arte. Hogeita Hamar Urteko Gerran Tillyko kondeak harpilatu zuen hiria eta katedrala ere bai. Napoleondar Gerretan frantziarrek hiria okupatu zuten 1806 eta 1814 artean eta katedrala biltegi eta zaldi zein ardien korta gisa erabili zuten. Prusiak eskuratzean Frederiko Gillen III.a Prusiakoak kalteen konponketa finantziatu zuen eta 1834ean berriz ere katedral gisa erabiltzen hasi ziren.

Bigarren Mundu Gerran bonbaketetan suntsitua izan zen eta berriz berreraiki beharra izan zen. 1955ean ireki zen.

Ezaugarriak
-----------

Magdeburgeko katedralak 120 metrotako luzera du eta teilatuak 32 metrotako altuera. Dorreak aldiz handiak dira, 100 metrotako garaiera baitute. Honek Alemaniako katedral altuenetakoa bihurtzen du.

Bereziki aipatzekoak dira koroko aulkiak eta katedralaren marmolezko eta porfirozko zutabeak.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)****(Alemanez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q668341
* Commonscat Multimedia: Magdeburg Cathedral

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127891585
* ISNI: 0000 0001 1781 4762
* GND: 4129551-1
* LCCN: n84095647
* NKC: xx0133648
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q668341
* Commonscat Multimedia: Magdeburg Cathedral
**Maia Iribarne Olhagarai** (Donibane Garazi, Nafarroa Beherea, 1995) euskal musikaria eta bideogilea da. Garazi eskualdeko Xofaldia Prod taldeko kidea da.

Biografia
---------

Ama musikaria izanik, umetatik aritu izan da musikan. Zazpi urterekin Donibane Garazitik Baionara joaten zen astero musika kontserbatoriora, biolina ikastera. Ikus-entzunezkoetara ere txikitatik gerturatu zen, aitak aunitz grabatzen zuen etxean, eta horrek erakarri zuen Maia.

18 urterekin Ikus-entzunezko Komunikazioa ikasi zuen HUHEZIn, Aretxabaletan (Gipuzkoa). Ondoren dokumentalgintzan formatu da Ardèchen (Frantzia).

Musika
------

### Habia

Sakontzeko, irakurri: «Habia (musika taldea)»Ipar Euskal Herriko kideak dituen folk musika taldea da, 2020. urtean sortu zena.

Bideogintza
-----------

### Busti

Kanaldude herri telebistan sortutako Busti saioko parte izan zen. Saioak Argia saria irabazi zuen.

### Bañolet

Sortzaile nafartar gazteak, Paxkal Irigoyenekin batera, Bañolet ikus-entzunezkoa sortu zuen 2021ean. Proiektuak Durangoko Azokak esleitzen duen Sormen Beka irabazi zuen 2020an. Filmaren zuzendaritzan aritzeaz gain, musika ere sortzen aritu zen, *Bañolet kantuz* diskoa osatzeko.

Sariak
------

* Argia saria - Busti (2017, Kanaldude).
* Durangoko Azokaren Sormen Beka - Bañolet (2020, Xofaldia Prod).

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Maia Iribarne-Olhagarai» *EKE* (Noiz kontsultatua: 2023-03-08).
2. ↑    Madariaga, Ainize. ««Kantu guziak biltzen dira askatasun egarrian»» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2023-03-08).
3. ↑   «Habia» *www.badok.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-03-08).
4. ↑    «Busti» *kanaldude.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-03-08).
5. ↑    Madariaga, Ainize. ««Gizarte koreografiak karikaturizatu nahi ditugu»» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2023-03-08).
6. ↑   «Busti webTB (2. saioa)» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2023-03-08).
7. ↑    «Ikusi *Bañolet* Durangoko Azokaren Sormen Beka irabazi duen sailaren lehen irudiak» *EITB* 2020-12-06 (Noiz kontsultatua: 2023-03-08).

Ikus, gainera
-------------

* Habia (musika taldea).
* Bañolet

Kanpo estekak
-------------

* Busti Kanalduden.
* Habia Badok-en.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q117018066

 |

* Wd Datuak: Q117018066
**Jose Ignazio Gerriko Enatarriaga** (Segura, Gipuzkoa, 1740ko urtarrilaren 4a - Mutiloa, Gipuzkoa, 1824ko otsailaren 23a) euskal idazlea eta Erromatar Eliza Katolikoko apaiza izan zen.

Biografia
---------

Madrilen egin zituen filosofia eta teologia ikasketak. Mutiloako erretore izan zen 1762tik hil arte.

Bi liburukitan banatutako liburu bakarra idatzi zuen: *Cristau Doctriña guztiaren esplicacioaren sayaquera.* 1805. urte inguruan idatzi bazuen ere, 1858 arte ez zen argitaratu. Erakusaldiak dira liburuaren funtsa, Goierriko euskaraz idatziak eta galdera-erantzunen tankeran antolatuak. Hiztegian gazteleraren eragin nabarmena igertzen bazaio ere, prosa eredugarria darabil: "Como escritor, este autor ha tenido la suerte de ser muy ensalzado por unos y desconocido y tenido en menos por otros. (...) No hay que olvidar, al juzgar a estos viejos autores que ellos no se proponían hacer literatura desinteresada, sino escritos con un fin práctico de instrucción religiosa. Para el gusto moderno tiene excesivos castellanismos en su vocabulario, pero esto no quita que por muchos otros conceptos seaun verdadero maestro: en el empleo de verbo, en tantas palabras auténticas, hoy semiolvidadas, expresiones castizas, etc." (Villasante 1979, 225. or.).

Lanak
-----

### Erlijioa

* *Cristau Doctriña guztiaren esplicacioaren sayaquera* (1858, *Mendizabalen alarguna*)

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011-12-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo loturak
-------------

* «Jose Ignazio Gerriko», Literaturaren Zubitegia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260630
* **Identifikadoreak**
* Literaturaren Zubitegia: 731
* BNF: 106171142 (data)
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 57246
* Lur: 02419/eu\_g\_1650/g1650

 |

* Wd Datuak: Q12260630
**Xia dinastia**k (txinera tradizionalez: 夏; pinyinez: *Xià*; Wade–Giles: *Hsia*), kronika txinatarren arabera K.a. XXI. mendetik K.a. XVI. mendera iraun zuen eta Txinaren historiako lehenengo dinastiatzat hartzen da. Sima Qianen memoria historikoek dinastia horretako 17 erregeren izenak biltzen dituzte. Shang dinastiak jarraitu zion eta, Sima Qianek kontatzen duenez Hiru agurgarri eta bost enperadoreren garaia izan ostean gertatu zen.

Dinastiaren historia
--------------------

Xia dinastia boterean jarri aurretik inguruko hainbat tribu egon ziren boterean. Yu Handia, dinastiako lehenengo enperadorea, hil zenean, Yi tribuak ordezkatu behar zuen boterean, baina haren seme Qi jabetu zen boterearekin. Beste tribu guztiek gerra deklaratu zioten Xiari baina Xiak garaitu eta dinastia ezarri zuen. Gainerako herriek ez zuten Xiaren agintea onartuko eta gerrak egoten jarraitu zuen. Xia dinastiako azken erregea, Jie (桀, Jié), tirano bat izan zen. Shang dinastiakoek garaitu zuten eta Tang izan zen dinastia berria eraiki zuen buruzagia.

Xia dinastiako subiranoak
-------------------------

Sima Qianen arabera hauek izan ziren Xia dinastiako hamazazpi subiranoak:

| Erregealdiaren ordena | Erregealdiaren urteak | IzenaTxineraz | Pinyin | Oharrak |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 01 | 45 | 禹 | Yǔ | Yu *Handia* ere deitua (大禹, Dà Yǔ) |
| 02 | 10 | 啟 | Qǐ|   |
| 03 | 29 | 太康 | Tai Kang |   |
| 04 | 13 | 仲康 | Zhòng Kāng |   |
| 05 | 28 | 相 | Xiāng |   |
| 06 | 21 | 少康 | Shào Kāng |   |
| 07 | 17 | 杼 | Zhù|   |
| 08 | 26 | 槐 | Huái |   |
| 09 | 18 | 芒 | Máng |   |
| 10 | 16 | 泄 | Xiè |   |
| 11 | 59 | 不降 | Bù Jiàng |   |
| 12 | 21 | 扃 | Jiōng |   |
| 13 | 21 | 廑 | Jǐn |   |
| 14 | 31 | 孔甲 | Kǒng Jiǎ|   |
| 15 | 11 | 皋 | Gāo |   |
| 16 | 11 | 發 | Fā|   |
| 17 | 52 | 桀 | Jié| Lu Gui ere deitua (履癸, Lǚ Guǐ) |

Dinastiaren izena batzuetan erregealdiaren izenaren aurretik doa. Adibidez: Xia Yu (夏禹).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q169705
* Commonscat Multimedia: Xia Dynasty

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 4215150325580810090008
* GND: 1101487100
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q169705
* Commonscat Multimedia: Xia Dynasty
*Artikulu hau landare eta zuntzari buruzkoa da; garbiketarako tresna gaitzat duena beste hau da: «Ipitz»*

**Espartzua** (*Stipa tenacissima*) Afrika ipar-mendebaldeko eta Iberiar penintsula hegoaldeko landare belarkara da.

Erabilera
---------

Landare honetatik zuntzak lortzen dira. Zuntz horiekin sokak, espartinak, saskiak eta mostratxak egiteko erabiltzen dira. Espartzuaren eskulangintza, Espainiako herri askoren ekonomiaren zati garrantzitsu bat izan da, eta, jada, hainbeste garrantzirik ez duen arren, oraindik ere lantzen da.

Pleita, ehundutako espartzuz eginiko eskulangintza
Eraikuntza arloan, eskaiola indartzeko erabiltzen da, trakzioarekiko erresistentzia handia emanez, batik bat, sabai faltsuak egiteko beira zuntzez indartutako eskaiola plaken euskarrien eraketan.

El Romeral herrian (Toledo, Espainia), espartzuaren munduko museorik garrantzitsuena dago.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Espartzua

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q831011
* Commonscat Multimedia: Stipa tenacissima
* Wikispecies Espezieak: Stipa tenacissima

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 162209425 (data)
* LCCN: sh85044878
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Badok: espartzu
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 51584
* EOL: 1114090
* GBIF: 2704468
* GRIN:
* IPNI: 423803-1
* ITIS: 506643
* UICN: 57471077
* PlantList: kew-445814
* W3TROPICOS: 25511540
* USDA Plants: STTE13
* uBio: 5856543

 |

* Wd Datuak: Q831011
* Commonscat Multimedia: Stipa tenacissima
* Wikispecies Espezieak: Stipa tenacissima
**Integrismoa** Erromatar Eliza Katolikoan, batez ere Frantziakoan, sortutako iritzi-korronte bat da. Izena XX. mendearen hasieran agertu zen, krisi modernistaren ondoren Elizak mundu modernoaren irekialdia gaitzetsi eta katolizismo "integrala" aldarrikatu zuenean, egia katoliko tradizionalak mantentzeko aldarria eginez.

Gaur egun integrismo hitza askotan fundamentalismo erlijiosoren edo fanatismoaren sinonimo gisa erabiltzen da, doktrina tradizional zorrotzak sustatzen eta edozein aldaketaren aurka daudenen jarrera deskribatzeko.

Integrismoa, bereziki, laizismoaren kontrako kontzeptu modura erabiltzen da. Integristek integrazioa sustatzen dute, hau da, erlijioak (batez ere katolikoak) zehazten dituen arauak Estatuaren edo bizimodu zibilaren legeetan txertatu behar direla defendatzen dute. Azken aldian hitza erlijio islamikoak eta botere politikoak zenbait herrialdetan izan duten integrazioa adierazteko erabiltzen da.

Ikus, gainera
-------------

* Fundamentalismo

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q592832
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 011427
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q592832
**Maria Gemma Umberta Pia Galgani**, **Santa Gemma Galgani** bezala ezaguna, (Capannori, 1878ko martxoaren 12a – Lucca, 1903ko apirilaren 11) italiar mistiko pasiotarra izan zen.

Bizitza
-------

Enrique Galgani eta Aurelia Landiren familian jaio zen. Zazpi urte zituela, ama hil zitzaion, eta hamazortze urte zituela, aita. Izebari neba-ahizpa txikiak hazten lagundu zion, eta gero Giannini familiak etxezain gisa kontratatu zuen eta ia adoptatu zuen. Haiekin, Gemma Luccara joan zen bizitzera, eta bertan Maria Eugenia Gianniniren lagun egin zen, gero pasiotarra ere izan zena.

Pietatea eta Kristorekiko eta Eukaristiarekiko maitasuna izan zituen ezaugarri. XX. mendeko lehen emakume estigmatizatuetako bat izan zen.

20 urterekin, mirariz sendatu zen meningitis larritik. Sendatzea San Gabriel Andre Maria Doloretakoarenari egotzi zion. Osasun-arazoengatik ezin izan zen ahizpa pasiotar bihurtu, baina oraindik ordenari dagozkion ohoreak jasotzen ditu eta bere jarraitzaileen artean bereziki ezaguna da.

Ziurrenik tuberkulosiak jota hil zen Luccan, 1903ko apirilaren 11n, 25 urte zituela.

Kanonizazioa
------------

Kanonizazio prozesua 1907ko urriaren 3an hasi zen. 1933ko maiatzaren 14a, Pio XI.a aita santuak dohatsu bilakatu zuen, eta 1940ko maiatzaren 2an, Pio XII.a aita santuak kanonizatu zuen. XX. mendeko lehen emakume santu bihurtu zen horrela. 

Santa Gemma Galgani jaiegun nagusia, egutegi liturgikoaren arabera, apirilaren 11 da, nahiz eta Espainian, Egoitza Santuaren emakida bereziaz, maiatzaren 14an ospatzen den, haren beatifikazioaren oroimenez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Valori, Francesco. «Santa Gema Galgani» *Santuario de Santa Gema* (Barcelona) (Noiz kontsultatua: 2023-11-28).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Biografía de Santa Gemma Galgani» *Aciprensa* (Noiz kontsultatua: 2023-11-28).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «S. Gema Galgani, virgen, terciaria pasonista» *Vatican News* (Noiz kontsultatua: 2023-11-28).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Amo, Ángel. «Gema Galgani, Santa» *Catholic.net* (Noiz kontsultatua: 2023-11-28).
5. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Santa Gema Galgani» *Siervas de los Corazones Traspasados de Jesús y María* (Noiz kontsultatua: 2023-11-28).
6. ↑   **(Gaztelaniaz)** «La película sobre Gemma Galgani, la primera mujer santa del siglo XX, llegará a los cines en 2024» *Ecclesia* 2023-07-03 (Noiz kontsultatua: 2023-11-28).
7. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Los padres Pasionistas celebran la fiesta de santa Gema en la basílica santuario» *Archidiócesis de Madrid* 2017-05-14 (Noiz kontsultatua: 2023-11-28).

Kanpo estekak
-------------