**Daniel Clement Dennett** (Boston, Massachusetts, 1942ko martxoaren 28a - 2024ko apirilaren 19) estatubatuar filosofo eta idazlea da. Zientzia kognitiboen esparruan zientziaren filosofo nabarmenetakoa da, batez ere kontzientziaren, intentzionalitatearen, adimen artifizialaren eta memetikaren azterketan. Darwinismoaren eta erlijioaren gaur egungo esanahiari buruz egindako ekarpenak ere esanguratsuak dira. Tuftseko Unibertsitateko Ikasketa Kognitiboen Zentroa zuzentzen du, eta bertan filosofiako katedraduna da. 1987tik Arteen eta Zientzien Ameriketako Estatu Batuetako Akademiako eta Europako Zientzia eta Arteen Akademiako kide da. Ateismo Berriko Lau Zaldizkoen parte bezala ere ezagutzen da, Richard Dawkins, Sam Harris eta Christopher Hitchensekin batera.

Biografia
---------

Daniel Dennettek Phillips Exeter Academyn ikasi zuen eta bere Bachelor of Arts jaso zuen filosofian Harvardeko Unibertsitatean (Cambridge, AEB) 1963an. 1965ean, filosofian doktoratu zen Oxfordeko Unibertsitatean (Ingalaterra), eta han Gilbert Ryle filosofo ospetsuarekin ikasi zuen. 2006ko ekainaz geroztik, Dennett *Austin B. Fletcher Professor of Philosophy* da, unibertsitateko irakaslea eta Ikasketa Kognitiboen Zentroko zuzendarikidea, Ray Jackendoffekin batera, Tufts Unibertsitatean (Medford, AEB).

1983an John Locke ikastaroak eman zituen Oxfordeko Unibertsitatean, 1985ean Gavin David Young ikastaroak Adelaidan, Australian, eta 1986an Tanner ikastaroa Michiganen, besteak beste. 2001ean Jean Nicod saria jaso zuen eta Jean Nicod ikastaroak eman zituen Parisen. Bi Guggenheim beka, Fulbright beka eta beka bat jaso ditu Center for Advanced Studies in Behavioral Science zentroan (Portaera Zientziako Ikasketa Aurreratuen Zentroa). 1987an American Academy of Arts and Sciences (Arte eta Zientzien Akademia Iparramerikarra) erakundeko kide hautatu zuten. 1985ean Curriculum Software Studioaren (Software Kurrikularraren Azterketa) sortzaileetako bat eta zuzendarikidea izan zen Tuftseko Unibertsitatean, eta Smithsonian Institutionerako, Bostongo Zientzia Museorako eta Bostongo Konputagailuen Museorako ordenagailuei buruzko museoetan erakustaldiak diseinatzen lagundu du. Marinel trebea ere bada.

Dennettek garrantzi handiko hainbat liburu idatzi ditu eboluzioari eta kontzientziari buruz. Adimenari buruzko materialismoaren proposatzaileetako bat da. Dennett ongi ezagutzen da, halaber, qualiarren kontrako argumentuagatik; Dennettek dio kontzeptua hain dela nahasia, non ezin baita erabili edo ulertu kontraesanik gabe, eta horregatik ez da fisikalismoaren ezeztapen baliozkoa. Argumentu hori *Consciousness Explained (Kontzientzia azaldua)* liburuan eta *Quining Qualia* artikuluan aurkeztu zuen. (Hala ere, argudio hau Gerald Edelman, Rodolfo Llinás eta Antonio Damasio bezalako neurozientifikoek errefusatzen dute).

Iritzi filosofikoak
-------------------

Daniel Dennetten "Breaking the spell" liburuaren azala.
### Gogamenaren filosofia

Dennettek behin baino gehiagotan aipatu du (adibidez, «Self-portrait» en, bere *Brainchildren* barruan) bere proiektu filosofiko globalak neurri handi batean berdina izaten jarraitu duela Oxforden egon zenetik. Batez ere, ikerketa enpirikoan errotutako gogoaren filosofia bat eskaintzea bilatzen du, eta horretarako baliagarria. *Content and Consciousness* *(Edukia eta kontzientzia)* hitzaldian, gogamena azaltzeko arazoa edukiaren eta kontzientziaren teoria baten premian banatu zuen. Proiektu horretara hurbildu izanak ere leial eutsi dio bereizketa horri. Edukiak eta kontzientziak egitura banatua duten bezala, *Brainstormak* ere bi ataletan bana daitezke. Ondoren, edukiari buruzko hainbat saiakera bilduko ditu *The Intentional Stance-n (Intentziozko jarrera)*, eta giza kontzientziari buruzko bere ikerketak teoria bateratu batean laburbilduko ditu *Azaldutako kontzientziak* liburuan. Bi liburuki horiek kontzientziari buruzko diziplina anitzeko ikuspegia garatzen dute, metodo zientifikoan eta psikologiatik, neurozientziatik, filosofiatik eta adimen artifizialetik datozen datuetan oinarrituta. *Azaldutako kontzientziak* zabalkunde handia izan zuen lan zientifiko bat izateko, eta eragin sakona izan zuen irakurle ez espezializatuengan ere, kontzientziari buruzko ikuspegi tradizional eta begiesgarri hutsa oso modu sinesgarrian ezeztatzen baitzuen.

Nahiz eta oso argi dagoen Dennettek zenbait kategoria zalantzan jartzen dituela (dualismoa kartesiarra, adibidez), ez dago hain argi zeinetan sartzen den. Dennettek berak esan zuen bezala:

> [Beste batzuk] adierazten dute nire 'terminologia filosofiko estandarra erabiltzeko erresistentzia gai horiek eztabaidatzeko' askotan arazoak sortzen dizkidala; filosofoek zailtasunak dituzte zer esaten ari naizen eta zer ukatzen ari naizen imajinatzeko. Nire lankideekin jolasteari uko egitea deliberatua da, jakina, terminologia filosofiko estandarra alferrikakoa baino okerragoa den zerbait bezala ikusten baitut --aurrerapenerako oztopo handi bat bezala, akats askotan oinarritzen baita.
> Daniel Dennett, *The Message is: There is no Medium*.
> 
> 

Dennettek termino gutxirekin definitzen du bere burua. *Azaldutako kontzientziak*-n onartzen du: "'teleofuntzionalista' moduko bat naiz, jakina, 'teleofuntzionalista' originala izan daiteke". Zera ere esaten du: "prest nago armairutik ateratzeko, egiaztatzaileren bat bezala".

*Azaldutako kontzientziak* lanean, argi dago Dennettek interesa duela eboluzioak kontzientziaren edukia sortzen duten ezaugarrietako batzuk azaltzeko duen trebetasunean, eta ordutik bere programaren zati integral bihurtu da. 1990eko hamarkadan egindako lanaren zati handi bat bere ideiak osatzera bideratu du, gai berberak eboluzioaren ikuspegitik jorratuz: animalien adimena eta gizakiak bereizten dituen unetik (*Kinds of Minds, Adimen motak*), hautamena munduaren ikuspegi naturalistarekin bateragarria den arte (*Freedom Evolves, Askatasuna eboluzionatzen du*). *Sorginkeria haustea: erlijioa fenomeno natural gisa* liburua erlijio-sinesmenak tratamendu berera lotzeko saiakera bat da, erlijio-taldeen fenomenorako izan daitezkeen eboluzio-arrazoiak azalduz.

### Papera bilakaerari buruzko eztabaidan

Dennettek eboluzioari buruz dituen iritziak oso moldagarriak dira, Richard Dawkins zoologoaren postulatuen ildotik. *Darwin 's Dangerous Idea-n (Darwinen ideia arriskutsua)*, Dennett Dawkins bera baino tinkoago agertzen da adaptazionismoaren defentsan, eta kapitulu oso bat eskaintzen dio Stephen Jay Gould paleontologoaren iritzien kritikari, zeina muturreko adaptazionismoaren kritikarietako bat baita. Dennettek hautespen naturalaren bidezko eboluzioa prozesu algoritmiko gisa ikusten du (nahiz eta azaltzen duen zatiketa luzea bezalako algoritmo sinpleek sarritan ausazkotasun maila esanguratsu bat dutela). Ideia hau Goulden filosofia ebolutiboarekin gatazkan dago, zeinek eboluzioaren "pluralismoa" nabarmentzea nahiago izan zuen (hau da, faktore erabakigarri askorekiko menpekotasuna, hautespen naturala bat besterik ez delarik). Horrek Gouldi eta bere aldekoei aurre egitera eraman du, Dennettek bere baieztapenak puztu eta Gouldek esandakoak gaizki interpretatzen dituela argudiatzen baitute, Gouldek Dennett-en "fundamentalismo darwinista" gisa deskribatzen duena indartzeko.

Eztabaida honek Gouldek E. O. Wilsonekin eta beste biologo ebolutibo batzuekin izandako eztabaida publiko luzearekin du zerikusia, giza soziobiologiari eta haren ondorengo psikologia ebolutiboari buruzkoak. Gouldek eta Richard Lewontinek aurka egin zioten, baina Dennettek defendatu egin zuen, Dawkins eta Steven Pinkerrekin batera. Dennettek bere kritika egin dio giza soziobiologiari, "erredukzionismo gutiziatsu" gisa, baina, oro har, psikologia ebolutiboak proposatutako azalpenekin bat egiten du. Gould ere anbiguoa da, eta honela idazten du: "Soziologoek historia selektiboen sorta zabaldu dute gaitasun inklusiboaren eta ahaidetasun-hautaketaren kontzeptuak aipatzean altruismoaren arazoa konpontzeko (arrakastaz, nire ustez), lehen darwinismoaren teoriarako oztoporik handiena zena. Hemen soziobiologiak arrakasta izan du eta izaten jarraituko du. Eta hemen hala nahi dut, oinarrizko darwinismoa aplikatu beharko litzatekeen esparru batera hedatu delako ".

Dennetten teoriek eragin esanguratsua izan dute Geoffrey Miller psikologo ebolutiboaren lanean.

### Hautamena

"Libertarioei nahi dutena ematean" liburuan, 1978ko Tormentas de ideas liburuko 15. zenbakian, Dennettek erabakia hartzeko bi etapako eredu baterako artikulatu zuen kasua, ikuspuntu libertarioekin kontrastean:

"Proposatzen dudan erabaki-ereduak honako ezaugarri hau du: erabaki garrantzitsu bati, neurri batean zehaztugabea den emaitza duen gogoeta-sortzaile bati, aurre egiten diogunean, zenbait gogoeta sortzen ditu, eta horietako batzuk berehala baztertu daitezke, agentearentzat garrantzirik ez dutelako (kontzienteki edo inkontzienteki). Eragileak erabakian eragin hutsala duten kontsiderazioak arrazoiketa-prozesu batean agertzen dira, eta agentea zentzuzko alderdi nagusia bada, kontsiderazio horiek, azken batean, eragilearen azken erabakia iragartzeko eta azaltzeko balio dute."

Beste filosofo batzuek ez bezala, bi etapatako ereduak garatu dituzte, tartean William James, Henri Poincaré, Arthur Holly Compton eta Henry Margenau, eta Dennettek honako arrazoi hauengatik defendatzen du eredu hori:

"Lehenik... hautespen adimentsuan, subjektuari gertatzen zaizkion kontsiderazioen arbuio eta pisuan, adimen-kontuak egiten du diferentzia".

"Bigarrenik..." uste dut indeterminismoa libertarioarentzako leku egokian instalatzen duela, leku bat guztiz zuzena bada ".

"Hirugarrena... ingeniaritza biologikoaren ikuspegitik, eraginkorragoa da, eta, azkenean, arrazionalagoa, horrela gertatu beharko litzatekeen erabakiak hartzea. "

"Ereduaren aldeko laugarren ohar bat da hezkuntza moralak diferentzia markatzeko aukera ematen duela, desberdintasun osoa egin gabe. "

"Bosgarrenik, eta uste dut hori dela, agian, eredu honen alde esan daitekeen gauzarik garrantzitsuena, gure erabaki moralen egileak garen intuizio garrantzitsuaren nolabaiteko azalpena ematen du. "

"Azkenik, proposatzen dudan ereduak gure erabaki moralen inguruko erabaki ugari aipatzen ditu, eta iradokitzen du kasu askotan gure azken erabakia, jarduteko moduari dagokionez, ez dela oso garrantzitsua gure hautapen-zentzuaren zergadun gisa, gure deliberazio-prozesuari eragiten dioten aurretiazko erabakiak baino: adibidez, gehiago ez aztertzeko erabakia, deliberazioa amaitzeko erabakia; edo ikerketa-ildo jakin batzuk alde batera uzteko erabakia. "

"Aldez aurreko erabaki subsidiarioek, nire ustez, eragile libre arduratsu gisa dugun zentzuan laguntzen dute, gutxi gorabehera, honela: erabaki garrantzitsu bat hartzera behartuta nago, eta nolabaiteko deliberazioaren ondoren, neure buruari esaten diot:" Nahikoa da. Nahikoa iritzi diot gai horri, eta orain ekingo diot, "sakonago aztertu ahal izan dudan ezagutza osoan, gertakariek hutsegitez erabaki nuela froga dezaketela erabat jakinda, baina edozein kasutan erantzukizuna onartuta."

### Erlijioa eta moralitatea

*Darwin 's Dangerous Idea*-n, Dennettek dio eboluzioak moraltasunaren jatorria azal dezakeela. Uko egiten dio falazia naturalistaren ideiari, etika aukera askeko eremuren batean dagoelako ideiari, alegia, falazia egitateetatik balioetara pasatzea dela idazteari.

2006ko *Sorginkeria hautsiz: erlijioa fenomeno natural gisa* liburuan, erlijio-sinesmenaren berri naturalista ematen saiatzen da Dennett, erlijio-atxikipenaren fenomenorako eboluzio-arrazoi posibleak azalduz. Liburu honetan bere burua *"bright"* izendatzen du eta terminoa defendatzen du.

Sekretuan ateoak diren elizgizonak ikertzen aritu da eta nola arrazionalizatzen dituzten bere lanak. "Ez galdetu, ez esan" konspirazio bat deitu zuena aurkitu zuen, fededunek ez baitzuten ezer entzun nahi fedearen galerari buruz. Horren ondorioz, predikari sinesgabeak isolatuta sentitu ziren, baina ez zituzten beren lanak eta, batzuetan, elizak emandako bizitokiak galdu nahi izan, eta, oro har, beren pastoral funtzioak ondo egiten ari zirela kontsolatu ziren, erosotasuna eta eskatutako erritualak ematen baitzizkieten. [32] Ikerketa, Linda LaScolarekin, zabaldu egin zen kristauak ez ziren beste erlijio eta elizgizonak sartzeko. Dennettek eta LaScolak proiektu honetan metatu zituzten ikerketa eta istorioak 2013ko *Caught in the Pulpit: Leaving Belief Behind* egilekide liburuan.

### Beste ikuspuntu filosofiko batzuk

Era berean, memetikaren nozioa filosofikoki erabilgarria den tresna gisa idatzi eta defendatu du, oraintsuago bere *"Zerebroak, konputagailuak eta buruak"* lanean, Harvarden MBB 2009 hitzaldi sorta ospetsuaren bidez hiru zatitan egindako aurkezpen batean.

Dennett kritikoa izan da postmodernismoarekin, esan ondoren:

> Postmodernitatea, "Ez dago egiarik, interpretazioak baino ez" aldarrikatzen zuen "pentsamenduaren" eskola neurri handi batean absurduan gauzatu da, baina atzean utzi du humanitate ezgaituetako akademikoen belaunaldi bat, egiaren ideiarekiko mesfidantzagatik eta ebidentziarekiko errespetu faltagatik, inor oker ez dagoen eta ezer baieztatu ezin den "elkarrizketak" ezartzeagatik, bildu daitekeen estiloarekin bakarrik baieztatzen da.
> 
> 

Dennett-ek "deepety" ("sakontasuna") terminoa hartu zuen eta nolabait birdefinitu zuen, jatorrian Miriam Weizenbaum-ek (Joseph Weizenbaum informatikariaren alaba) sortua. Dennettek "deepety" -a erabili zuen itxuraz sakona den adierazpen baterako, baina benetan hutsala da maila batean eta zentzurik gabea beste batean. Oro har, sakontasun batek bi esanahi (edo gehiago) ditu: bata, egiazkoa baina hutsala dena, eta bestea, sakona dirudiena eta garrantzitsua izango litzatekeena, egia balitz, baina egiazki faltsua edo zentzurik gabea da. Adibide batzuk dira "Zer izango da!", "Edertasuna sakona baino ez da", "Intentzioaren botereak zure bizitza eralda dezake".

Kritikak
--------

### John Dupre

John Dupre filosofoak dioenez, Darwinen aurkikuntzek gizakia jatorrizko animismotik aldentzen dute, eta fenomeno naturalak azaltzeko fantasmak, espirituak eta jainkoak alde batera uzten dituen mundu naturalistaren ikuspegia dakarte.

Dennett ere darwinistatzat jotzen bada ere, Duprék Dennettek darwinismoa ulertzeko duen modua kritikatzen du.

Duprék dioenez, Darwinen ekarpenek, eboluzio biologikoak eta hautespen naturalak bezala, ez dute gizaki garaikidearen 'azalpenik' ematen uzten, eta hau ere ez da bere asmoa. Kultura aldakor eta malgua da, genetikatik eta eboluzio biologikotik independentea, gaur egungo gizakia ulertzeko beharrari erantzuten diona. Eboluzioak azalpen-muga batzuk ditu. Zentzu horretan, Dupréren ustez, gizakiari gertatzen zaion guztia azaltzeko faktore gisa eboluzioari balioa ematearen aldekoak diseinuaren kontzeptua sartzen tematzen diren berberak dira. Termino hori metafora hutsa izan daiteke, *baina oso metafora arriskutsua dirudi (agian Dennetten Metafora Arriskutsua deitu beharko litzateke)*.

### Mario Bunge

Mario Bunge filosofo materialista eta zientifista Dennett kritikatzen du eta Steven Pinker eta Richard Dawkinsekin batera Darwinen eboluzioaren teoriaren bertsio propioen hedatzaile gisa kokatzen du. Bungeren arabera, Dennettek eta beste autore horiek ideia asko dituzte eta sasizientziaren hedatzaileak dira, eta darwiniar zientzia biologikotzat hartzen dute. Bere *Matter and Mind. Philosophical Inquiryri* (2010) liburuan, Bungek esaten du:

> Hasteko, hiru idazleek innatismoa zabaldu dute, eta horren dogma nagusia "Natura hazkuntzan garaile" edo "Genoma patua da" da. Doktrina hori, era berean, genetikaren bertsio bitxian oinarritzen da; horren arabera, DNA molekula "berekoia" da, edo bere mota ahalik eta urrunen zabaltzen saiatzen da (...) Bilakaera "algoritmo ebolutiboek" (Dennett 1995) programatu dutelako ideia da gure autoaldarrikatutako "distiratsuen" beste ekarpen original bat, baina okerra. Baina, jakina, prozesu bat ezin da aldi berean naturala eta algoritmoek gidatua izan, hauek tramankuluak direlako. Gainera, algoritmo bakoitza diseinatuta dago agindutako emaitza bat hutsik gabe sortzeko, espeziazioa, aldiz, nekez aurreikus daiteke...
> Mario Bunge, 108-109 orriak
> 
> 

David Buss, Steven Pinker eta beste egile batzuek ordezkatzen duten psikologia eboluzionistaren kritikaria ere bada Bunge. Psikologia hori sasizientzia gisa katalogatzen du, eta Dennett kritikatzen du haren sustatzailea izateagatik.

Bungeren arabera, Dennett eta psikologia eboluzionistaren gainerako aldekoak modu dogmatikoan innatistak dira, eta ukatu egiten dute edo ez dute ulertzen giza "natura" berez soziokulturala dela, eta arlo soziokulturala biologiatik haratago dagoela. Dennett eta beste autore batzuk ere kritikatzen ditu, garunaren metafora ordenagailu gisa defendatzeagatik. Bungek dioenez, metafora horren defendatzaileek beren burua naturalistatzat jotzen duten arren, ez dira konturatzen ordenagailuak ez direla naturalak, artifizialak baizik, eragiketa algoritmikoak egitera mugatuta daudela, emoziorik ez dutela, eta garunetatik bereizten dituzten beste ezaugarri asko.

Gainera, Bungek (2010, 209. or.) Dennett aipatzen du kontzientzia ilusio bat dela dioten egileetako bat bezala, eta horregatik kritikatzen du.

### John Searle

John Searle filosofoak *The Mystery of Consciousness* liburuan Dennettekin eztabaidatzen du, kritikatzen du eta "konduktista" gisa katalogatzen du, kontzientziaren existentzia ukatzeagatik. Searlek argudiatzen du neurologiako edozein testuliburutan ikus daitekeela ikasleei irakasten zaiela nola ulertu zientifikoki eta nola sendatu minak bezalako arazoak. Hala, jarrera zientifikoa hartzeak ez du esan nahi bizipen subjektiboen existentzia ukatu behar denik, Dennettek baieztatzen duenaren kontrakoa.

Lanak
-----

* 1969 — Content and Consciousness (Edukia eta kontzientzia. Bartzelona: Gedisa, 1996)
* 1981 — Brainstorms: Philosophical Essays on Mind and Psychology. (Ideia-jasa: adimenari eta psikologiari buruzko saiakera filosofikoak. Oraindik ez da gaztelaniaz argitaratu.)
* 1981 — The Mind 's I. Douglas Hofstadter taldearekin lankidetzan.
* 1984 — Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting (Ekintza-askatasuna. Bartzelona: Gedisa, 1992).
* 1989 — The Intentional Stance (Intentziozko jarrera. Bartzelona: Gedisa, 1991).
* 1991 — Consciousness Explained (La conciencia explicada, Bartzelona, 1995).
* 1996 — Darwin 's Dangerous Idea: Evolution and the Meanings of Life (Darwinen ideia arriskutsua, Galaxia Gutenberg, Bartzelona, 1999, ISBN 84-8109-282-7).
* 1997 — Kinds of Minds: Towards an Understanding of Consciousness. (Buru motak: kontzientzia ulertzerantz, Eztabaida, 2000, ISBN 978-84-8306-260-9.)
* 1998 — Brainchildren: Essays on Designing Minds (Representation and Mind). 1984 eta 1996 arteko artikuluen bilduma.
* 2003 — Freedom Evolves (La evolución de la libertad, Bartzelona, 2004).
* 2005 — Sweet Dreams: Philosophical Obstacles to a Science of Consciousness. (Amets gozoak: Kontzientziaren zientzia baterako oztopo filosofikoak, Buenos Aires/Madrid, Katz Editores, 2006, ISBN 84-935187-6-X).
* 2006 — Breaking the Spell: Religion as a Natural Phenomenon. (Sorginkeria haustea: erlijioa fenomeno natural gisa. Buenos Aires/Madrid, Katz Editores, 2007, ISBN 978-84-96859-00-5).
* 2013 — Intuition Pumps and Other Tools for Thinking. (Intuizio-bonbak eta beste pentsamendu-tresna batzuk, Mexiko, Kultura Ekonomikoaren Funtsa, 2015, ISBN 978-607-16-2835-0).
* 2017 — From Bacteria to Bach and Back: The Evolution of Minds. (Bakterioetatik Bachera: adimenaren bilakaera. Bartzelona: Iragana eta Oraina, 2017. ISBN 978494733321).
* 2023 — I 've Been Thinking. W. W. Norton & Company (autobiografia).

Ikusi ere
---------

* Psikologia eboluzionista
* Ezabakortasuna

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** García, Toni.  (2014-03-26). «"Internet se vendrá abajo y viviremos oleadas de pánico"» *El País* ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
2. ↑   **(Ingelesez)** Gribbin, Alice.  (2011-12-22). «Preview: The Four Horsemen of New Atheism reunited» *New Statesman* (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
3. ↑   Dennet, D.  (1995). *Azaldutako kontzientzia.*  Bartzelona: Paidós.
4. ↑   Dennett, Daniel C..  (1993-11-19). «Quining Qualia» *Readings in Philosophy and Cognitive Science* (The MIT Press) ISBN 978-0-262-28781-4. (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
5. ↑   Damasio, A.  (2000). *Gertatzen dena sentitzea.* .
6. ↑   Edelman, Gerald M.; Gally, Joseph A.; Baars, Bernard J..  (2011). «Biology of Consciousness» *Frontiers in Psychology* 2: 1-6.  doi:10.3389/fpsyg.2011.00004. ISSN 1664-1078. (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
7. ↑   Edelman, G.  (1992). *Bright air, brilliant fire.*  BasicBooks..
8. ↑   Edelman, Gerald M..  (2003-04-17). «Naturalizing consciousness: A theoretical framework» *Proceedings of the National Academy of Sciences* 100 (9): 5520–5524.  doi:10.1073/pnas.0931349100. ISSN 0027-8424. (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
9. ↑   Linas, R. *2003.*  MIT Press, 202-207 or..
10. ↑   Dennett, D. C.; Dennett, D. C..  (1996). *Darwin's dangerous idea: evolution and the meanings of life.*  (1. Touchstone ed. argitaraldia) Simon & Schuster, 52-60 or. ISBN 978-0-684-82471-0. (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
11. ↑   «Evolution: The Pleasures of Pluralism» *cogweb.ucla.edu* (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
12. ↑   «Evolution: The Pleasures of Pluralism» *cogweb.ucla.edu* (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
13. ↑  Gould, 1980. "Sociobiología y la teoría de la selección natural" En GW Barlow y J. Silverberg, eds.Sociobiología: ¿más allá de la naturaleza/la crianza? Boulder CO: Westview Press, págs. 257-269
14. ↑  *Brainstorms: Philosophical Essays on Mind and Psychology, MIT Press (1978), 286–299*. orr
15. ↑  *Brainstorms, 295–97*. orr
16. ↑   **(Ingelesez)** Humanist, The.  (2014-04-22). «Caught in the Pulpit: Leaving Belief Behind» *TheHumanist.com* (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
17. ↑   «Dennett on Wieseltier V. Pinker in The New Republic | Edge.org» *www.edge.org* (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
18. ↑  *Dennett, Daniel. Intuition Pumps And Other Tools for Thinking. W. W. Norton & Company, 2013 or.56*.
19. ↑   **(Ingelesez)** Burkeman, Oliver.  (2013-05-25). «This column will change your life: deepities» *The Guardian* ISSN 0261-3077. (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
20. ↑  Dupre, John, El legado de Darwin: qué significa hoy la evolución, Katz, 2006, ISBN 84-609-8391-9, 179-180 orr.
21. ↑  Bunge, M. (2010). *Matter and mind. A philosophical inquiry*. Springer.
22. ↑  Searle, J. (1997). *The mystery of consciousness*. New York Review of Books.