recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Kora eliza** edo **San Salbatore in Kora** (grezieraz: Ἅγιου Σωτῆρος ἐν τῃ Χώρᾳ, *Hagiou Sōtēros en tēi Chōrai*, "San Salbatore Zelaietakoa"; turkieraz: *Kariye Müzesi, Kariye Camii* edo *Kariye Kilisesi*, "Kora museoa, meskita edo eliza") antzinako eliza kristaua da, gero meskita eta orain museoa den eraikina da, Istanbulen kokatua. V. mende hasieran eraikia eta XI. mendean ia guztiz berritua, XVI. mendean meskita bihurtu eta 1948an sekularizatu zen, museo bihurtzeko. Barnealdea XIV. mendeko freskoz eta mosaiko bikainez apaindua dago.

Eraikina
--------

Oinplanoa (1912)
Eliza tamaina txikikoa da (742,5 m²) Istanbuleko beste elizekin alderatuta, baina barnealdea handientsua da, bizantziar arkitekturan sarritan gertatzen den bezala. Eraikina hiru zatitan banatzen da: sarrera gunea edo *nartexa*, gorputz nagusia edo *naosa* eta alboko kapera edo *paraklesiona*. Nartexa bi zati argitan banatua dago: kanpo nartexa edo *exonartexa* eta barne nartexa edo *esonartexa*. Bi nartex hauek eliza berregin zenean sortu ziren, esonartexa jatorrizko eraikinaren zati baitzen.

Eraikinak sei kupula ditu, bi esonartexean, bat pareklesionean eta hiru naosean. Handiena, 7,7 metroko diametroduna, naosaren erdian dago.

* Betleemeko bidaiaBetleemeko bidaia
* Zerga erroldaZerga errolda
* Jesukristo tronuan eta Teodoro Metokites eskuetan elizaren maketa duelaJesukristo tronuan eta Teodoro Metokites eskuetan elizaren maketa duela

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)** Saint-Sauveur-in-Chora
* **(Ingelesez)** Byzantium1200.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q849489
* Commonscat Multimedia: Kariye Mosque

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133238682
* ISNI: 0000 0000 9112 6143
* GND: 4298651-5
* LCCN: n87873179
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 7614527

 |

* Wd Datuak: Q849489
* Commonscat Multimedia: Kariye Mosque
**Carmen Mercedes McRae** (Harlem, New York, 1922ko apirilaren 8a. Beverly Hills, Kalifornia, 1994ko azaroaren 10a) jazz musika egiten zuen konpositorea, pianista, kantari eta aktore estatubatuarra izan zen.

Biografia
---------

Haren gurasoak jamaikarrak ziren. Zortzi urte zituenetik ikasi zuen pianoa eta konposizioa, eta hamabost zituenean Billie Holiday ezagutu zuen. 1944an Benny Carterren taldean eta Count Basierekin lan egin zuen. 1948an Chicagora joan zen bizitzera, eta Ike Isaacs baxu-jotzailearekin ezkondu zen 1950ean.

*Kantarien kantari* ezizenez ezaguna, Ella Fitzgerald eta Sarah Vaughanen garaikidea izan zen eta Billie Holidayren oinorde birtualtzat hartu zuten. XX. mendeko jazz-kantari eta konpositore garrantzitsuenetako bat izan zen: 60 album erregistratu zituen eta bere ibilbide profesinalak Europa, Hego Amerika eta Japoniara eraman zuen. Billie Hollidayn inspiratu zen McRae baina kantuen letren interpretazio ironikoak ahaztezin bihurtu zituen ahots propio eta ezaguna sortu zuen.

Bere ibilbidean zehar Sammy Davis Jr, Noel Coward, Sarah Vaughan, Nat King Cole, Dave Brubeck, Duke Ellington eta Thelonious Monk bezalako musikari ospetsuekin lan egin zuen. 1991n erretiroa hartu behar izan zuen erretzeko zuen ohiturak eragindako biriketako enfisema baten ondorioz. Handik gutxira hil zen, odol-isuri baten ondorioz.

Zazpi aldiz izendatua izan zen Grammy sarietarako

Bibliografia
------------

* Gourse, Leslie.' Carmen McRae: *Miss Jazz*, Billboard Books, (2001) ISBN 0-8230-7904-X

Kanpo estekak
-------------

* Bio gazteleraz
* Gune ofiziala
* Telebistan kantari

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q240371
* Commonscat Multimedia: Carmen McRae

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 12492124
* ISNI: 0000 0001 1467 9331
* BNE: XX1461180
* BNF: 13897344z (data)
* GND: 123260698
* LCCN: n84002094
* NKC: xx0012888
* SNAC: w6542txj
* SUDOC: 087450623
* ICCU: MODV148944
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Billboard: carmen-mcrae

 |

* Wd Datuak: Q240371
* Commonscat Multimedia: Carmen McRae
**Accra Hearts of Oak Sporting Club** edo **Hearts of Oak** ("Haritzezko bihotzak") Ghanako futbol talde bat da, Akkra hiriburukoa. Ghanako liga gehien irabazi dituen bigarren taldea da eta Afrikako Txapeldunen Kopa irabazi zuen 2000. urtean. Taldearen jabea Asogli eremu tradizionaleko presidente Togbe Afede XIV.a da.

Historia
--------

Ghanako futbol talde zaharrenetakoa da, 1911ko azaroaren 11n jokatu baitzuen leheneng partida, *Invincibles* taldearen kontrakoa hain zuzen ere.

Ghanako beste talde indartsua Kumaisi hiriko Asante Kotoko da eta talde bien artean lehia handia dago. 2001eko maiatzaren 9an Akkran jokatu zen bien arteko partidan istilu larriak izan ziren, eta polizia gas negar eragileak botaz sartu zen estadioan. Izuak eraginda 127 ikusle hil ziren.

Palmaresa
---------

### Ghanan: 36

* Ghanako Liga (21): 1956, 1958, 1961–62, 1971, 1973, 1976, 1978, 1979, 1984, 1985, 1989–90, 1996–97, 1997–98, 1999, 2000, 2001, 2003, 2004–05, 2006–07, 2008–09, 2020–21.
* Ghanako Kopa (12): 1973, 1974, 1979, 1981, 1989, 1990, 1993–94, 1995–96, 1999, 2000, 2021, 2022
* Ghanako Superkopa (3): 1997, 1998, 2021.

### Nazioartean: 3

* Afrikako Txapeldunen Kopa:
	+ Txapelduna (1): 2000.
	+ Finalista (2): 1977, 1979.
* CAF Konfederazio Kopa (1): 2004.
* CAF Superkopa:
	+ Txapelduna (1): 2001.
	+ Finalista (1): 2005.

Kanpo estekak
-------------
**Obturadore-abiadura**, **klikatze abiadura** edota **esposizio denbora**, argazkigintzan, argazki-kameraren obturadorea irekia mantentzen den denbora da. Segundo eta segundo frakzioetan adierazten da, hortaz obturadore-abiaduraz aipatzean denboraz ari gara, eta ez abiadura kontzeptuaz (distantzia/segundo).

Argazki-makinetan obturadore-abiadura 30 segundotatik 1/8000 segundoko frakziora doa. 30 segundotik gorako esposizio luzeak burutzeko B aukera edo Bulb modua dago, honen bitartez obturadorea argazkilariaren hatza klikatzailean dagoen denbora guztian zehar irekia mantentzen da. Azken aukera hau gauez hartutako eta zeruko izarrak agertzen diren argazkietan asko erabiltzen da. B aukeraren beste aldaera bat, T aukera edo Time modua da, honetan ere obturadorea argazkilariaren nahierako denboran zehar irekia mantentzen da, baina ez da denbora guztian hatza klikatzailean mantendu behar, nahikoa da hatzarekin behin eman eta obturadorea irekia mantentzeko eta itxi nahi den unean berriz ere hatzarekin behin klikatzea, hortaz argazkilariarentzat aukera erosoagoa da.

Obturadore-abiadura edo esposizio denbora ezberdinen bitartez mugimendua duten objektu edo gauzei argazkia ateratzean efektu ezberdinak lor daitezke: abiadura azkar edo laburrekin objektu edo mugimenduan dauden gauzen mugimendu gelditze efektua lortzen da; aldiz, abiadura luzeekin mugimenduan dauden objektu edo gauzen desplazamendu efektua.

* Ur-jauzi baten hainbat irudi ikusgai. Mugimenduan dagoen gauza bat abiadura ezberdinekin irudikatua.Ur-jauzi baten hainbat irudi ikusgai. Mugimenduan dagoen gauza bat abiadura ezberdinekin irudikatua.
* Abiadura azkar edo laburrez ateratako argazkia: mugimenduaren gelditze efektua.Abiadura azkar edo laburrez ateratako argazkia: mugimenduaren gelditze efektua.
* Leku berdinetik abiadura geldoaz (2 segundo) ateratako argazkia: desplazamendu efektua.Leku berdinetik abiadura geldoaz (2 segundo) ateratako argazkia: desplazamendu efektua.

Denbora eskala
--------------

Fujica STX-1 argazki makina baten diala.
Denboren ohiko eskala honakoa da:

| Balorea | Klikatzailearen denbora parekideak |
| --- | --- |
| B | klikatzailea sakatua mantentzen den bitartean |
| 30" | 30 segundo |
| 15" | 15 segundo |
| 8" | 8 segundo |
| 4" | 4 segundo |
| 2" | 2 segundo |
| 1" | 1 segundo |
| 2 | 1/2 segundo |
| 4 | 1/4 segundo |
| 8 | 1/8 segundo |
| 15 | 1/15 segundo |
| 30 | 1/30 segundo |
| 60 | 1/60 segundo |
| 125 | 1/125 segundo |
| 250 | 1/250 segundo |
| 500 | 1/500 segundo |
| 1000 | 1/1000 segundo |
| 2000 | 1/2000 segundo |
| 3000 | 1/3000 segundo |
| 4000 | 1/4000 segundo |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Ertzaintza Hiztegia] [2013]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q349600
* Commonscat Multimedia: Shutter speed

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q349600
* Commonscat Multimedia: Shutter speed
**The Thomson Corporation** munduko informazio enpresa handienetako bat zen. Thomson aktiboa izan zen finantza zerbitzuetan, osasunean, zuzenbidean, zientzietan eta teknologia-ikerkuntzan, zergetan eta kontabilitatean. Konpainiak bost segmentu zituen: Thomson Financial, Thomson Healthcare, Thomson Legal, Thomson Scientific eta Thomson tax & Accounting.

2007ra arte, The Thomson Corporation munduko hezkuntzako goi mailako testuliburuen, informazio akademikoko soluzioen eta erreferentziazko materialen hornitzaile nagusienetako bat izan zen. 2006ko urriaren 26an, Thomsonek Thomson Learning aktiboen salmenta proposatu zuen. 2007ko maiatzean, Thomson Learning Apax Partners-ek eskuratu zuen eta uztailean Cengage Learning izena hartu zuen. Ondoren, 2007ko urriaren 15ean, Educational Testing Service (ETS), mundu mailako ikerketaren eta ebaluazioaren arloko liderrak, Thomson Prometric erosketa burutu zuen. Thomsonek mundu osoko 135 herrialdetako test zentroen sarea saldu zuen, 435 milioi dolarretan. Prometric ETSren jabetzakoa den filiala da orain. 

2007ko maiatzaren 15ean, Thomson Corporation-ek Reuters-ekin akordioa lortu zuen bi konpainiak bateratzeko, 17,2 mila milioi dolarreko balioa zuen operazioa. 2008ko apirilaren 17an, enpresa berria Thomson Reuters izenarekin sortu zen. Thomson Reuters buru berria Tom Glocer da, Reuters-eko buruzagi ohia.

Ofizialki Kanadako konpainia izanik, Thomson Stamford-en (Connecticut) zuen egoitza operatiboa, baina Kanadako jabetzakoa izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Thomson Learning Announces New Name - CENGAGE Learning.*  PRNewswire.
2. ↑    *ETS Acquires Prometric.*  ETS.

Kanpo estekak
-------------

* Thomson Corporation - Webgune ofiziala

* Thomson Corporation eta Thomson familiaren historia

### Enpresako Zerbitzuak eta Webguneak

* Thomson West
* Thomson Financial
* Thomson Tax and Accounting
* Thomson Course Technology, Division of Thomson Learning
* Thomson Delmar Learning, Division of Thomson Learning
* Thomson Gale, Division of Thomson Learning
* Thomson Wadsworth, Division of Thomson Learning
* Thomson Heinle, Division of Thomson Learning
* Thomson South-Western, Division of Thomson Learning
* Thomson Prometric
* Thomson NETg
* Thomson Elite
* Thomson Healthcare
* Thomson Carswell
* Thomson Scientific
* Thomson Investment Management News
* FindLaw - Doako informazio juridikorako webgunea -
* AccessMyLibrary - Thomson datu-baseko edukirako sarbidea liburutegi publikoetarako eta ikastetxeetarako
* Goliath - enpresentzako informazio baliabideak
* WiseTo Social Issues - gai sozialen erreferentzia gune berria

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1571752
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1571752
Emakume hindu bekokian bindi jarrita.
Margotutako puntuaren ordez bitxi bat izan daiteke.
Baliko gizonezko dantzari bat bindirekin.
**Bindi** bekokian jartzen den apaingarria da. Batez ere Indian eta Hegoaldeko Asian erabiltzen da. Ez da apaingarri hutsa zeren eta erlijio ikuspuntutik bere esanahia baitu.

Etimologia
----------

Bindi hitza sanskrito hizkuntzaren *bindu* hitzatik dator, euskaraz 'tanta' edo 'puntu'). Asiako hizkuntzetan forma desberdinak ditu: *tikli* (maratheraz), *pottu* (tamileraz eta malabareraz), *tilak* (hindiz), *chandlo* (gujaratera), *bottu* edo *tilakam* (teluguz), *bottu* edo *tilak* (kannadaz), *tip* (bengaleraz), *nande*, Malaysia erabilitako hitza baina zentzu gutsiezgarriaz.

Forma
-----

Tradizionalki emakumeek erabiltzen dute, nahiz eta salbuespenak izan. Normalean puntu gorri edo marroi bat bekokiaren erdian izaten da, bekainetatik gertu. Batzutan, margotutako puntuaren ordez, toki berean jartzen den zeinu bat edo bitxi bat izan daiteke. Bindi gorriak emakume ezkondua adierazten du; beltzak, aldiz, ezkongabea.

Erlijio esanahia
----------------

Mistizismoren ikuspuntutik bindiak agñá-chakra eta hirugarren begia markatzen du. Bekainen arteko leku hori seigarren Txakraren tokia da, jakinduriaren lekua, *ajna*.

Tantrismoaren arabera, txakra hau kundalini energiaren irteera puntua da. Bindiari esker energia gordetzen da eta kontzentrazioaren ahalmena indartu egiten da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Hindu-Wearing Indian Women Clothing webgunea.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Bindi diseinua zaletasun gisa.
* **(Ingelesez)**:Bindia eta bere esanahia.
* **(Gaztelaniaz)**:Bindia Indian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q747901
* Commonscat Multimedia: Bindi

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh90001429

 |

* Wd Datuak: Q747901
* Commonscat Multimedia: Bindi
**Mari Abrego Santesteban** (Los Arcos, Lizarraldea, 1944ko uztailaren 4a – Urdaitz, Esteribar, 2018ko apirilaren 19a) mendigoizalea eta Euskal Herriko himalaismoaren aitzindaria izan zen.

Ibilbidea
---------

1984an, 40 urte zituela, egin zuen lehen zortzimilakoa, Makalu —munduko mendi garaienen artean bosgarrena—, Himalaian. Urte berean egin zuen Kangchutse mendia ere. Ez ziren horiek izan Abregok igo zituen lehenak, hala ere; aurrez eginak zituen Huamasraju (5.328 metrokoa), Hindu Kush (7.690 metro) eta Dhaulagiri (7.400).

Hurrengo urteetan ere zaletasunari eutsi zion, eta, 1986ko ekainaren 26an, K2ra igo zen lehen euskal mendizalea izan zen, Josema Casimirorekin batera. Hiru urte lehenago ere ahalegindua zen mendizale nafarra gailurra egiten, baina Roger Baxter britainiarrarekin egindako bidaia hartan ez zuen goraino igotzea lortu. 1986ko ekainaren 23 hartan, ordea, tontorreraino heldu ziren bi mendizaleak.

Gerora helduko ziren gailur gehiago ere, Nanga Parbat, Broad Peak eta Cho Oyu, besteak beste. Ahalegindu zen behin baino gehiagotan Everestera igotzen ere, baina ezin izan zen gailurreraino heldu. Urte luzez mendi gidaria izan zen bai Andeetan eta baita Himalaian ere. Nafarroako Gobernuak ematen duen Kirol Merezimenduaren urrezko domina ere jaso zuen.

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko alpinismoaren historia

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Mari Abrego nafar alpinista mitikoa zendu da. 2018ko apirilaren 19a. Noticiasdenavarra.com **(Gaztelaniaz)**
2. 1 2 3   Elizegi Egilegor, Arantxa.  (2018-04-19). «Mari Abrego alpinista nafarra hil da» *Berria* CC BY-SA 4.0 lizentziapean.

Kanpo estekak
-------------

* Mari Abregoren biografia irakurgai. Auñamendi Eusko Entziklopedia **(Gaztelaniaz)**
* Mari Abrego alpinistari elkarrizketa. Argia aldizkaria

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263031
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 161500229
* ISNI: 0000 0001 1116 9758
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 2086

 |

* Wd Datuak: Q12263031
Justiniano I.a bizantziar enperadorea Tiroko purpuraz jantzia eta perla ugari soinean daramala.
*Bolinus brandaris* itsas barraskiloa.
**Tiroko purpura** (antzinako grezieraz: πορφύρα porphúra, latinez: *porphúra*) baita ere **Erret purpura** edota **Inperio purpura** tindagai natural gorrindola da. Feniziako Tiro hiriaren izena darama, gaur egun Libanon dagoena. Muricidae familiako hainbat itsas barraskilo espeziek jariatzen dute. Antzina milaka itsas barraskilo behar ziren tindagaia ateratzeko eta lana ere neketsua zenez luxuzko produktua zen.

Historia
--------

K.a. 1570 urtearen inguruan hasi ziren feniziarrak tindagai hau erabiltzen eta 1200 urtearen inguruan ekoizpena nabarmen handitu zuten. Greziarrek eta erromatarrek k.o. 1453 artean jarraitu zuten tindagaia ekoizten. Antzinako idatzietan jaso denez tina handietan pilatzen ziren itsas barraskiloak desegiten joan zitezen eta kirats izugarria izaten omen zen lantegietan. Pigmentua oso garestia zen eta botere eta aberastasunarekin lotzen zen. Teoponpo historiagileak (K.a. IV. mendea) idatzi zuen Kolofon hirian tindatzeko purpurak haren pisua zilarretan balio zuela. Errege eta enperadoreen kolorea bihurtu zen, eta ondorengo mendeetan Eliza Katolikoko kardinalek ere erabili zuten.

Ekoizpena
---------

Hainbat itsas barraskilo haragijalek jariatzen dute zakatzen azpian duten guruin baten bidez. Harrapakina harrapatzeko erabiltzen dute, bai eta arrautza multzoak estaltzeko ere. Babeserako ere erabiltzen dute sustantzia, gizakiek harrapatu behar dituztenean adibidez.

Tindagaia bromodun konposatu organiko bat da, algatan ohikoa dena baina animalietan oso urri aurkitzen dena. Tiroko purpurak higadurarekiko erresistentzia handia du eta oso nekez galtzen du kolorea. Jantziak ordea ez dira ongi mantentzen, ehuna bera desegiten baita denborarekin.

Tiroko purpuraren ekoizpenean *Bolinus brandaris*, *Hexaplex trunculus* eta *Stramonita haemastoma* espezieak erabiltzen ziren batez ere. Tiroko purpuraren gramo bat lortzeko 9.000 itsas barraskilo erabili behar ziren.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
**Soho Square** delakoa Ingalaterrako Londres hiriburuko erdigunean dagoen enparantza bat da, Soho auzoan, Westminster Hiria udalerrian.

Historia
--------

1681 urtean eraiki zen eta hasieran **King's Square** izena eman zitzaion, garaiko Karlos II.a erregeak eman baitzuen horretarako baimena. 1681ean bertan erregearen omenezko eskultura ezarri zuten plazan baina XIX menderako erabat mutilatua zegoen eta idazkia ez zen irakurtzen eta ondorioz aldatu beharra izan zuten.

1770 hamarkadan Joseph Banks nabigatzailea bertan ezarri zen eta Royal Societyko lehendakari izendatua izan zenez mundu guztiko zientzialariek egiten zioten bisita. 1778an ordea *White House* putetxea ezarri zen bertan eta ordutik aurrera Soho auzoak okerrera egin zuen, Londresko auzo arriskutsuena izateraino.

1980tik aurrera auzoa berriztu egin da eta Soho Square aberatsen eremu bihurtu da. 2000 eta 2009 artean The Football Association erakundearen egoitza bertan izan da.

Iruditegia
----------

* Soho Square.Soho Square.
* Lorezainaren txabola.Lorezainaren txabola.
* Enparantzaren inguruko etxeak.Enparantzaren inguruko etxeak.
* Karlos II.aren estatua.Karlos II.aren estatua.
* St. Patrick eliza.St. Patrick eliza.

Informazio praktikoa
--------------------

* Metro geltokia:   Tottenham Court Road

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2705335
* Commonscat Multimedia: Soho Square

---

 |

* Wd Datuak: Q2705335
* Commonscat Multimedia: Soho Square
**Khopior** edo **Khoper** (errusieraz: Хопёр, translit.: *Khoper*) Europar Errusiako ibaia da, Donen ibaiadar nagusia dena. Guztira 979 kilometroko luzera du eta bere arroak 61.100 km²-ko azalera du. Administratiboki, ibaia Errusiako Federazioko Penza Oblastetik, Saratov Oblastetik, Voronezh Oblastetik eta Volgograd Oblastetik igarotzen da.

Geografia
---------

Khopior ibaiaren iturria Volgako Gainetan dago, Penza oblastean, Volga ibaiaren arroaren mendebaldeko goi-ordokian, Penza hiriaren hego-mendebaldean (518.025 biztanle 2002an). Ibaia hegoalderantz doa nagusiki, lautadako ibaien ohiko ibilguarekin, bihurgune eta meandro askorekin.

Lehen zatian hegoalderantz doa, eta jaio eta gutxira Serdoba eta Krutek ibaiak hartzen ditu. Laster, Saratov oblastean sartzen da, zeinak ipar-mendebaldetik zeharkatzen baitu eta eskuinetik Iznair ibaia hartzen baitu. Hegoalderantz jarraituz, Arkadak hirira (14.438 bizt.) iristen da, bere ibilbideko lehena eta ondoren Balaxov hirira (98.330 bizt.). Ibaia mendebalderantz doa, bihurgune zabalak eta norabide-aldaketak dituen ibilbide bihurgunetsu bat deskribatuz.

Voronezh Oblasteko ekialdeko muturretik sartzen da, eta Borisoglebskera (69.392 bizt.) iristen da. Han, ezkerretik Vorona ibaia hartzen du (454 km eta 13.200 km²-ko arroa). Povorino (18.342 bizt.) eta Novojopiorski (7.640 bizt.) zeharkatu eta gero, eskuinetik Savala ibaiaren (285 km eta 7.720 km²-ko arroa) urak hartzen ditu eta hegoalderantz jiratzen da, Voronezh oblasta utzi eta iparraldetik Volgograd oblastean sartzeko. Ibaian behera jarraitzen du hegoalderantz, Uriupinsk hiriaren (41.960 bizt.) paretik igaroz, Buzuluk ibaia (314 km-ko luzera eta 9.510 km²-ko arroa) hartuz, ezkerretik itsasoratu aurretik, 979 km-ko ibilbidearen ondoren, Don ibaian, Serafimovitx hiritik (9.939 bizt.) ibaian gora kilometro gutxira.

Khopior ibaia urtzaldiak elikatzen du nagusiki. Abendutik martxo amaierara edo apirilaren hasierara izoztuta egoten da, eta urak asko igotzen dira apirilean eta maiatzean. Ibaiak 323 kilometroko tarte nabigagarria du bere ahotik hasita.

Khopior harana populazio kosakoen bizileku nagusietako bat izan zen.

Ibaiaren behealdean, Borisoglebsketik hurbil, Khopiorreko Natur Erreserba dago, kastore, bisonte eta errusiar muturluzez babestutako eremua dena.

Ibaiaren izena Errusiako finantza enpresa batek erabili zuen, Khoper-Invest, 1990eko hamarkadan ehunka mila errusiar hondatu zituena iruzur piramidal batekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Хопёр, Sobietar Entziklopedia Handia
2. ↑   **(Errusieraz)** Ingurumen Ministerioa. *Khopyor Zapovednik.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q647052
* Commonscat Multimedia: Khopyor River

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4597137-7

 |

* Wd Datuak: Q647052
* Commonscat Multimedia: Khopyor River
Auguste Villiers de L´Isle-Adamen erretratua
**Jean-Marie-Mathias-Philippe-Auguste de Villiers de L'Isle-Adam** (Saint-Brieuc, 1838ko azaroaren 7a - Paris, 1889ko abuztuaren 19a). XIX. mendearen bigarren erdiko Frantziako literatura abangoardiako idazle nagusietakoa, sinbolismoaren aitzindaria izan zen. 

Izen luzearekin bataiatu zuten baina 1846. urtetik aurrera **Villiers de L'Isle-Adam markesa** tituluarekin izendatu izan zuten, edo gehienetan, **Auguste Villiers de L´Isle-Adam** izenarekin eta batzuetan **Mathias** izena erabiliz. 

**Villiers de L'Isle-Adam** markesak olerkiak, antzerki-lanak eta kontakizun laburrak idatzi zituen. Bere lanetan naturalisten kontrako jarrera, idealismo erromantikoa eta sentsualitate ankerra dira nagusi; nabarmena da Baudelairen, Hegelen eta Poeren eragina. Lan aipagarri batzuk: *Premières poésies* (1859), *Contens cruels* (1883), *Tribulat Bonhomet* (1887) eta azkenik *Axël* (1890; idazlearen maisu-lana, hura hil ondoren argitaratua).

Euskal literaturan izan duen oihartzuna
---------------------------------------

Ezaguna da Bernardo Atxagak *Obabakoak*, liburuan omenalditxoa egiten ziola **Villiers de L'Isle-Adam** idazleari. "Ondo plajiatzeko metodoaren azalpen laburra eta adibide bat" ipuin edo atalean, plagioaren gorazarrea egin zuen idazle asteasuarrak eta adibidean, hau da hurrengo ipuinean, "Pitzadura bat elur izoztuan" ipuinean, *Villiers* izena hortik agertuko da ipuinean ondo txertaturik. (Pertsonaia nagusiak **Auguste** eta **Mathias** izenak dauzkate, aipatzen den laku baten izena: **Villiers**).

 "Pitzadura bat elur izoztuan" ipuina, *Contens cruels* (1883) liburuko ipuin baten plagioa da. Frantziar idazlearen liburuan ziegetan gertatzen zen istorio baten plagioa egingo du Atxagak ziegetatik istorioa urrunduz eta bere paraleloa mendialde zabalean kokatuz. Atxagak ez zuen plagioa ezkutatu, alderantziz, plagioa aldarrikatu zuen. "Dena, dagoeneko, idatzita dago"...

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Auguste de Villiers de L'Isle-Adam*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
***Sibastarrak* pastorala** Maritxu Neguelouk idatzitako lana da, 2023ko Uztailaren 30ean eta abuztuaren 4 eta 6an Urdiñarbe herriko lagunek taularatua non 180 herritarrrek parte hartu zuten. Madalena eta Jean Sibas anai-arreben istorioa jaso zuen pastoralak. Battitta Berrogain pastoral idazleak, aldi honetan errejent kargua du; Jean Charles Sans, aspaldidanik pastoral eta maskaradetan musikalari gisa aritu dena da kantore emailea, Sophie Larrandabürüren laguntzarekin; dantza eramaileak Iban Etchegoinberry eta Laurence Boissinot dira.. Urdiñarben 1999an egin zen azken pastorala; bigarren hau Aitzina Be elkarteak antolatu zuen.

Madalena Jauregiberri
---------------------

Pastoralak agerian emanen du Madalena Jauregiberri neska xiberotarrak bi mundu gerlak eta Espainiako Gerra Zibila bizi izan zituen eta hala ere, euskara eta euskal kulturaren alde lan egin zuen, baita emakumeen eskubideen alde ere. «Gerla garaian egindako borrokak, erresistentzian parte hartu izanak eta Euskal Herriaren aldeko mugimendu eta elkarteetan inplikatu izanak inspiratu gaitu» adierazi dute antolatzaileek.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Esparza-Guimon, Irati. «Urdiñarbeko pastoralaren itzulera 'Sibastarrak' obrarekin» *Kazeta.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-07-29).
2. ↑

Ikus gainera
------------

* Pastoral
* Madalena Jauregiberri

Kanpo estekak
-------------

* Pastoralaren kartela.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q121008944

 |

* Wd Datuak: Q121008944
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Makularen endekapena** edo ME ikusmen zentral eta akutua poliki-poliki suntsitzen duen begi-nahasmendua da, xehetasun finak irakurtzea zailtzen du.

Gaixotasuna ohikoagoa da 60 urtetik gorako pertsonetan, eta, horregatik, sarritan adinarekin lotutako makula-endekapena deitzen zaio.

ME duen pertsona baten ikusmenaren adibidea
Bi mota daude: lehorra eta hezea.

ME duten gehienek ME lehorra dute (ME atrofikoa ere esaten zaio). Adinarekin makula argaltzen doa. ME lehorra 3 etapatan gertatzen da: goiztiarra, intermedioa eta berantiarra. Normalean poliki egiten du aurrera hainbat urtetan eta ez dago tratamendurik ME berantiarrarako.

ME hezea (ME neobaskular aurreratua ere deitua) ez da hain ohikoa. Ikusmena azkarrago galtzea eragiten duen ME berantiar mota bat da. ME lehorraren edozein etapa ME heze bihur daiteke, baina ME hezea beti da etapa berantiarra. Gertatzen da odol hodi anormalak begiaren atzealdean hazten direnean eta makuluak kaltetzen dituztenean. Tratamendua dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Age-Related Macular Degeneration (AMD) | National Eye Institute» *www.nei.nih.gov* (Noiz kontsultatua: 2023-04-14).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27429789
* Commonscat Multimedia: Macular degeneration

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph482812
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* DOID: DOID:4448
* MeSH: D008268
* Orphanet: 279

 |

* Wd Datuak: Q27429789
* Commonscat Multimedia: Macular degeneration
**Magdelaine Chapelain** (1651-1724), igarlea eta pozoitzailea, Frantziako Pozoien aferan nahastuta egon zen, bizitza osorako espetxe zigorra jasoz.

Biografia
---------

Chapelain igarle arrakastatsua izan zen, eta dirutza lortu zuen bere lanarekin. Atezain gisa postu bat betetzen zuen morroi batekin ezkonduta, hainbat higiezinen jabea ere bazen. Pozoien auziari lotuta, eskandaluan nahastuta egon zen Françoise Filastre neskame kontratatzeagatik. Filastre 1679ko abenduan Auvergnera egindako bidaia batetik itzultzean atxilotu zuten; Chapelainek ordaindutako bidaia zen. Magdelaine ere Louis de Vanensekin lotuta zegoen, biek batera etxe bat alokatu baitzuten. Adam Lesagek esan zuen Chapelainek pozoien manufakturarekin eta magia beltzaren erabilerarekin lortu zuela bere dirutza, Boucher izeneko gizon batekin elkarlanean. Filastrek, berriz, adierazi zuen batzuetan pozoia ematen ziola Chapelaini saltzeko, eta Chapelainek kontratatu zuela Satanekin itun bat egiten laguntzeko; gainera, Chapelainek sorginkeriak egiten zituela eta zerbitzu magikoak egiten zituela bezeroentzat. Filastrek ere adierazi zuen Chapelain Madame de Montespanek kontratatu zuela hiltzaile bat (Filastre) Maria Angelica de Fontangesen egoitzan sartzeko.

Pozoien auzian nahastutako beste asko bezala, Magdelaine Chapelain ez zuten inoiz epaitu, eta bizi osorako kartzela-zigorra ezarri zioten Belle-Île-en-Merren, Lettre de cachet baten bidez. Preso askoren heriotza-data ezezaguna den arren, badakigu Chapelain 1724ko ekainean hil zela; bere heriotza erregistratutako azkena izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Anne Somerset: *The Affair of the Poisons: Murder, Infanticide, and Satanism at the Court of Louis XIV* St. Martin's Press, 2003. ISBN 0-312-33017-0).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4942558

 |

* Wd Datuak: Q4942558
**Olatz Ruiz de Gordejuela Agirre** (Mendaro, 1997ko uztailaren 28a) gipuzkoar biolin-jotzailea da, nazioartean ikasketak egin eta hainbat sari jaso dituena.

Biografia
---------

Marta Agirre ama musika irakaslea du eta Iñigo eta Unai nebak ere nazioartean dabiltzan musikariak dira. Olatz Mendaron jaio eta Deban bizi izan zen harik eta 9 urte zituela familia Gasteizera aldatu zen arte. Jesus Guridi Kontserbatorioan egin zituen bolin ikasketak eta Euskadiko Musikari Gazteen lehiaketan sariak eskuratu zituen 2010, 2011, 2012 eta 2013an. Urte horietan beste sari batzuk ere irabazi zituen; "Violines por la paz" (Jaén, 2011), "César Uceda" (Leioa, 2013)... 2013an Euskadiko Musikari Gazteen lehiaketa irabazi zuen sokazko instrumentuen atalean eta horri esker Euskal Herriko Ikasleen Orkestraren 2014ko biran bakarlari aritu zen.

2014an eta 2015ean Gipuzkoako Foru Aldundiaren Nikanor Zabaleta bekak eskuratu zituen eta horien bidez ikasketak egin zituen Reina Sofía Musika Goi Eskolan, Madrilen. Nazioartean goi mailako hainbat ikastaro eta masterclass egin ditu Salzburgoko Mozarteum (Austria), Oettingen (Alemania), International Mendelssohn Summer School Festival (Hanburgo, Alemania)... Aldi berean Alemaniako *Gewandhausorchester* eta Amsterdamgo *Concertgebouworkest* orkestratako kidea izan da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)** «Festival Turina Sevilla» *festivalturina2017* (Noiz kontsultatua: 2023-01-04).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** González, Carlos.  (2013-12-29). «Un apellido sonoro y muy viajero» *Deia* (Noiz kontsultatua: 2023-01-04).
3. ↑   **(Ingelesez)**  *Olatz Ruiz de Gordejuela, ganadora del Primer Premio del VIII Certamen | Premio César Uceda.*  2013-03-25 (Noiz kontsultatua: 2023-01-04).
4. ↑   Press, Europa.  (2014-08-04). «Olatz Ruiz de Gordejuela biolinistak irabazi du Gipuzkoako Aldundiak ematen duen Nicanor Zabaleta beka» *www.europapress.es* (Noiz kontsultatua: 2023-01-04).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** «La violinista Olatz Ruiz de Gordejuela gana por segundo año la beca Nicanor Zabaleta» *El Diario Vasco* 2015-07-11 (Noiz kontsultatua: 2023-01-04).
6. ↑   **(Alemanez)** «Orchestermitglieder» *Gewandhaus Leipzig* (Noiz kontsultatua: 2023-01-04).
7. ↑   «Alumni – Concertgebouworkest» *www.concertgebouworkest.nl* (Noiz kontsultatua: 2023-01-04).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116007775

 |

* Wd Datuak: Q116007775
**Begoña Divar** (Gasteiz, 1970) arabar klarinete-jotzailea da, Gasteizko Udal Musika Bandan sartu zen lehen emakumezkoa eta inoiz sartu den musikari gazteena, 10 urte zituela hasi baitzen Bandan klarinetea jotzen. Boreas Cámara eta B3Dixieland musika tadeetako kidea da.

Elena López Agirre idazleak "Nexkatxa maite. 25 mujeres que la música vasca no debería olvidar" ("Nexkatxa maite. Euskal musikagintzak ahaztu behar ez lituzkeen 25 emakumezko") liburuan aipatzen du.

Biografia
---------

Felix Divar aita musikaria du eta hark bultzatuta zortzi urte zituela solfeoa ikasten hasi zen eta bederatzi urterekin ekin zion klarinetea jotzen ikasteari. Hamar urte zituela Gasteizko Udal Musika Bandan sartu zen, Bernabé Sanchís zuzendaria zela. Bandan jotzen lehenengo emakumezkoa izan zen eta inoizko musikari gazteena.

Lanak
-----

Gasteizko Udal Musika Bandaz gain, hainbat banda eta orkestratan hartu izan du parte; Espainiako Gazte Orkestra Nazionalean, Euskadiko Orkestran eta Galiziako Orkestran, besteak beste.

Boreas Cámara taldeko kidea da. Musika barrokoa jotzen du taldeak, bertan klarinetea eta moko-txirula jotzen ditu eta Gasteizko Fournier Karta Museoan dagoen XVIII. mendeko karta baraja batean oinarrituriko partiturekin diskoa kaleratu zuen.

B3Dixieland taldearekin 1920. hamarkadako musika jotzen du. Dixie musika alaia egiten duen taldea da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Pérez, Víctor.  (2020-02-05). «La primera mujer que tocó con la Banda Municipal de Vitoria cierra su carrera como solista en el Principal» *El Correo* (Noiz kontsultatua: 2023-08-11).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** SL, TAI GABE DIGITALA.  (2015-05-21). ««Creo que estas 25 mujeres funcionan como una muestra representativa»» *naiz:* (Noiz kontsultatua: 2023-08-11).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «40 años con la Banda Municipal de Vitoria» *EITB* 2020-02-05 (Noiz kontsultatua: 2023-08-11).
4. ↑   «Concierto ‘Nuestros solistas’. Banda Municipal de Música. Teatro Principal Antzokia. | www.radiobanda.com» *web.archive.org* 2020-11-01 (Noiz kontsultatua: 2023-08-11).
5. ↑    «Bóreas Cámara taldearen kontzertua zapatuan - Aramaio» *Goiena.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-08-11).
6. ↑   **(Gaztelaniaz)** González, C..  (2016-05-21). «El Bibat y el Bellas Artes se llenan de música y movimiento» *Diario de Noticias de Álava* (Noiz kontsultatua: 2023-08-11).
7. ↑   **(Gaztelaniaz)** Correo, El.  (2023-07-01). «B3 Dixieland» *agenda.elcorreo.com* (Noiz kontsultatua: 2023-08-11).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q98873119

 |

* Wd Datuak: Q98873119
**Maaouya Ould Sid'Ahmed Taya**, batzuetan soilik **Uld Taya** (arabieraz: معاوية ولد سيد أحمد الطايع‎; Atar, Mauritania, 1941eko azaroaren 28a) politikaria eta militarra da.

Bizitza
-------

Mauritaniako gudarostean sartu ondoren, 1961ean alferez-maila lortu zuen, eta 1967an kapitain. Bien bitartean zenbait kargu izan zituen Defentsa Ministerioan eta Estatu Nagusian. 1973an komandante izendatu zuten. Hurrengo urtean Parisko Gerrako Goi Eskolan sartu zen eta Mauritaniara itzuli zenean, hurrengo urtean, Estatu Nagusi Laguntzaileko buru izendatu zuten. 1976-1978 urteetan Saharako gerran parte hartu zuen.

1978an, Ould Daddah lehendakaria kargua uztera behartu zutenean, Defentsa-ministro izendatu zuten. 1981eko apirilean Lehen Ministro eta Defentsa Nazionaleko ministro izendatu zuten, koronel izendatzeaz gainera, eta 1984an, Salbazio Nazionaleko Batzorde Militarreko lehendakari.

1989an Maroko, Libia, Aljeria, Tunisia eta Mauritaniako estatuburuek, Marrakexen elkartuta, Magreb Arabiarraren Batasuna sortu zuten.

1991n erreferendumera deitu zuen, independentziaz geroko lehen konstituzio demokratikoaz bozkatzeko. Gehiengoz onartu zen konstituzioa, eta Uld Tayak, Mauritaniako lehendakaritzat, konstituzioa aldarrikatzeko dekretua izenpetu zuen. Lehendakariaren dekretua betetzeko eta demokrazia ezartzeko lehen urrats gisa, lehendakaritzarako hauteskundeetarako deia egin zen 1992an, eta Ould Tayak irabazi zituen. Handik gutxira, legegintzarako hauteskundeak egin ziren, eta lehendakari Tayaren Alderdi Errepublikar Demokrata eta Sozialistak irabazi zituen. Oposizioko alderdiek ez zuten parte hartu.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011-12-26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q313662
* Commonscat Multimedia: Maaouiya Ould Sid'Ahmed Taya

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05848/eu\_u\_0294/u0294
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q313662
* Commonscat Multimedia: Maaouiya Ould Sid'Ahmed Taya



| * i
* e
* a
Mauritaniako estatuburuak |
| --- |
| 
* Daddah
* Salek1
* Louly1
* Haidalla1
* Taya
* Vall1
* Abdallahi
* Abdel Aziz1
* Mbaré2
* Abdel Aziz
* Ghazouani

 | Mauritaniako bandera |
| 
* 1militarra
* 2bitartekaria

 |
**Afro-kolonbiarra** Afrikako beltzen eta haien nahasteen (pardoak, mulatoak eta zanboak) ondorengo kolonbiarra da. Giza talde honi *beltzak*, *morenoak*, *mulatoak*, *nitxoak, afroak* eta beste herri-deitura eta eufemismoak deitu ohi dira, baita *afro-ondorengoak* eta San Andres Artxipelagoko Raizalak eta San Basilio de Palenqueko biztanleak aipatzen dituztenak ere.

Bere historia XVI. mendeko lehen hamarkadan espainiarrek eta britainiarrek Kolonbiara ekarritako afrikarren esklabotzarekin hasten da. 1520. urterako, afrikarrak Kongo, Angola, Kamerun, Ghana, Liberia, Gambia, Boli Kosta, Ginea-Bissau, Sierra Leona, Senegal eta Mali  bezalako tokietatik ekartzen zituzten, azkar gutxitzen ari zen bertako biztanleria ordezkatzeko. Bere biztanleria esponentzialki hazi zen merkataritza transatlantikoarekin edo merkataritza triangeluarrarekin. 1851n hasitako emantzipazio prozesu luzeak haien esklabizatzailei bakarrik egin zien mesede , eta birpopulatze askearen hasiera izan zen, baina gaur egun, Kolonbiako Pazifikoko biztanleriaren % 90 da. Herrialdeko beste eskualde batzuetan ehuneko esanguratsuak daude, hala nola Bogotan dauden 110.000 afro-ondorengoak. 

Joan den mendearen erdi aldera, populazio beltzaren gehiengoa herrialdeko bi kostaldeetan aurkitzen zen; Pazifikoko departamenduetan (Cauca, Chocó, Nariño eta Valle del Cauca) eta Karibeko kostaldekoetan (Antioquia, Atlántico, Bolívar, Cesar, Córdoba, La Guajira, Magdalena, San Andres eta Sucre). Azken mende erdian, biztanleria beltzaren sektore handi bat kokatu da herrialdeko hiri nagusietan. Gaur egun, Kolonbia Latinoamerikako afro-ondoko biztanle gehien dituen hirugarren herrialdea da Brasil eta Haitiren atzetik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Origen de los AfroColombianos.   *Copia archivada.* .
2. ↑  Tovar, Jorge A. La Manumisión en Colombia: 1821 -1851. Un análisis cuantitativo. Bogotá: Universidad de los Andes, 2007.
3. ↑  Diario El Tiempo. Bogotá negra (especial multimedia). Bogotá, 2 de octubre de 2013.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q388449
* Commonscat Multimedia: African Colombians

---

 |

* Wd Datuak: Q388449
* Commonscat Multimedia: African Colombians
Bakterio aerobioak eta anaerobioak hazkuntza-inguru likido batean toki desberdinetan hazten dira:   
 1. Aerobio hertsiak  
2. Anaerobio hertsiak  
3. **Anaerobio fakultatiboak**  
4. Mikroaerofiloak  
5. Aerotoleranteak 

  

**Anaerobio fakultatiboak** oxigeno edo oxigenorik gabeko metabolismoa burutu dezaketen mikroorganismoak dira. Hots, mikrobio hauek era aerobioan nahiz anaerobioan hazteko gai dira.

Anaerobio hertsien aldean, beraz, anaerobio fakultatiboak oxigenoarekin bizi daitezke. Ingurugiroan oxigenoa bada, arnasketa aerobioa burutzen dute, ATP lortuz. Oxigenorik ezean, beste molekula batzuk erabiltzen dituzte elektroien azken hartzaile moduan: molekula inorganiko oxidatuak (NO3-, SO42-, CO2...) -arnasketa anaerobioa burutuz- edo materia organikoa -hartzidurak eginez-.

Bakterio ugari eta hainbat legamia anaerobio fakultatiboak dira. Baita uretan bizi diren ornogabe gutxi batzuk ere.

Fakultatiboak izan arren, mikrobio hauek -aukeran- oxigenoa erabiltzeko joera dute, arnasketa aerobioaren bidez energia gehiago lortzen dutelako (Pasteur efektua) arnasketa anaerobio edo hartziduren bidez baino.

Bakterioen artean, batzuk aipatzearren, Staphylococcus, Streptococcus, Escherichia coli, Listeria, Salmonella eta Vibrio, besteak beste, fakultatiboak dira. Baita Saccharomyces generoko legamia batzuk ere.

Bakterio anaerobio fakultatiboak hazkuntza-inguru likido batean goiko aldean zein saiodiaren hondoan hazi daitezke (*ikusi irudia*).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1091848
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1091848
**Alberto Miralles Grancha** (Elx, Alacant, Espainia, 1940ko irailaren 23a - Madril, Espainia, 2004ko martxoaren 3a) espainiar idazle, antzerki egile, egokitzaile eta zuzendaria izan zen.

Biografia
---------

Industria Ingeniaritza Teknikoko titulua eskuratu zuen 1963an Bartzelonako Unibertsitatean, Arte Dramatikokoa 1966an Bartzelonako Goi Mailako Eskolan, eta Filologia Erromanikoan lizentziatu zen 1973an hiri bereko Unibertsitate Zentralean.

Interpretazioko irakasle-lanetan aritu zen 1968-1975 bitartean Bartzelonako Aktoreen Estudioan, eta Madrilgo Taller de Artes Imaginariasen 1978-1980 artean. Antzerki Egileen Elkarteko idazkari nagusi kargua izan zuen, eta horrez gainera, 1968an sortu zuen *Cátaro* izeneko antzerki-konpainia zuzentzen ere jardun zen.

1961az geroztik antzerki-sari ugari jaso zituen. Kabaret ikuskizunak nahiz *Eres un desalmado* (1980) filmaren gidoia eta J. Hidalgoren *La pantalla diabólica*ren elkarrizketak (1978) ere egin zituen. Antzerki-zuzendari gisa, berriz, Adolfo Marsillachen laguntzaile-lanetan hasi zen 1968an, eta harrezkero antzezlan ugari zuzendu zituen. *Cátaro* eta *Compañía trabalenguas* taldeen eszena-zuzendaria ere izan zen, eta Shakespeare, Lope de Vega, Calderón de la Barca eta hainbat egile ezagunen obren egokitzapenak egin zituen.

Bestalde, antzerkiari buruzko zenbait saiakera argitaratu zituen, eta artikulu ugari egunkari eta aldizkarietan. Bi eleberri sortu zituen: *Una semana pintada de negro* (1983, "Beltzez margoturiko aste bat"), eta *Mi país es tu piel* (1989, "Nire herria zure azala da"). Egin zuen azkeneko obra *Juegos prohibidos* (2001) izan zen. 2004. urtean birikako minbiziak jota hil zen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3753762
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 2595078
* ISNI: 0000 0000 8350 6664
* BNE: XX1163373
* BNF: 12685170s (data)
* CANTIC: a10629324
* GND: 1041858655
* LCCN: n80164520
* SUDOC: 068265360
* UB: a1014597
* Open Library: OL6484618A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 3527

 |

* Wd Datuak: Q3753762
**Koagulasaren proba** laborategian zenbait bakterio (*Staphylococcus aureus*, batez ere) identifikatzeko erabiltzen den teknikaren bat da.

Oinarria
--------

Koagulasa bakterio gutxi batzuek ekoizten duten entzima da, odol-plasma koagulatzeko ahalmena duena. Entzima horrek bakterioaren birulentzia areagotzen du. Proba hau *Staphylococcus aureus*-en identifikazioan erabiltzen da sarri mikrobiologia-laborategietan.

Prozedura
---------

Untxi-plasmaren 0,5 mililitroei bakteriar kultura likido baten beste 0,5 ml. gehitu. Kultura likido horretan identifikatu nahi den mikroorganismoa dago, aldez aurretik 24 ordutan inkubatua izan dena.

Gero, untxi-plasmaren eta mikrobiar kulturaren nahasketa hori inkubatu 24 ordutan 37º C-tan, eta odol-plasmaren koagulazioa aztertu.

* koagulasa (+): odol-plasmaren koagulazioa gertatzen da (koagulu bat agertzen da)

* koagulasa (-): ez da koagulurik agertzen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q98095684

 |

* Wd Datuak: Q98095684
**Legate** Baztango (Nafarroa) Lekaroz eta Elizondoko herrien artean dagoen mendia (870 m), Alkurrunzko mendilerroan. Gailurreraino iristen den azken aldapan gurutze-bide bat dago. Azken aldapako horren hasieran aspaldiko zutarri bat dago lurrean. Trikuharriak ere badira Legateko mendiaren maldan.

* AizkolegitikAizkolegitik
* AizkolegitikAizkolegitik
* PlazazelaitikPlazazelaitik

Igoerak
-------

Igotzeko oj¡hiko bideak Lekarozetik, Oronoz-Mugairetik edo Plazazelaitik abiatzen dira.

Mendi hau igotzeko, igoera luzea Lekarozetik (239 m) abiatzen dira, gailurrera zuzenean daraman bide bat dago. Beste aukera bat ez hain zuzena Lekarozeko Beltxuri lepotik joatea da (681 m), gero Legateko gailurra ipar-ekialdeko hegaletik igotzeko. Elizondotik abiatuta Beltxuri lepora (681 m) ere iristen da (202 m), eta hortik ere badago bide bat. Oronotz-Mugaire (151 m) eta Otsondo portua (580 m) lotzen dituen Olabideko errepidera jaisten da gurdi hori, Beltxuri lepoan. Lekaroz-Huartetik (180 m), Arrazkazan auzotik (265 m) Arakan lepora (630 m) doan beste ibilbide bat abiatzen da, eta hor eskuinetara Legatea (870 m) eta ezkerretara Larratzu (745 m) geratzen dira. Handik gailurra zailtasunik gabe igotzen da, eta ezkerrean "gurutze-bide" bat hasi arte. 

* Trrikuharriak eta zutarriak
* Legate 4 trikuharriaLegate 4 trikuharria
* Legate 7 trikuharriaLegate 7 trikuharria
* ZutarriaZutarria

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   «Legate | Euskal-Herria.Org» *luberri.net* (Noiz kontsultatua: 2022-03-13).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Legate.*  Mendikat.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12262061

 |

* Wd Datuak: Q12262061