recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Galiziako Egun Nazionala** (galizieraz *Día Nacional de Galicia/Galiza* edo *Día da Patria Galega*) galiziar herrialdeko festa ofiziala da 1979tik, Galiziako Xuntaren dekretuari jarraituz. 

Uztailaren 25ean ospatzen da, Jakue apostoluaren egunean.

Hastapenak
----------

Ospakizun honen jatorria 1919ko azaroan dago, Santiago de Compostelan antolatu zutenean "II Asemblea Nazonalista das Irmandades da Fala" batzarra. Bertan, hurrengo urteko uztailaren 25ean "Día Nacional de Galicia" antolatzea erabaki zuten. 

Horren aurrean, Antón Villar Pontek defendatu zuen abenduaren 17an ospatzea, Mondoñedon gertatutako Pardo de Cela mariskalaren burugabetzearen urteurrenean. Haren tesiek ez zuten aurrera egin, baina, Miguel Primo de Riveraren diktadura hasi zenean 1924an, talde batzuk haren alde egin zuten berriro. Eztabaidak jarraitu zuen 6 urte geroago ere, erregimena amaitu zenean.

Frankismoan
-----------

Francisco Francoren diktaduran, erbesteko elkarteek jarraitu zuten deialdiarekin, eta Galizian bertan Rosalía de Castroren aldeko mezaren inguruan batzen ziren galegistak, San Domingos de Bonavalen komentuan, Santiagon.

Frankismoan, bestela, Espainia osoko festa ofizial izendatu zuten, Santiago apostolua Espainiako patroitzat hartuta. 1968an, bestela, galiziar nazionalistek eta sozialistek ekin zioten berriro ospatzeari Galiziako Egun moduan.

Ikus, gainera
-------------

* Aberri Eguna
* Diada

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1070437
* Commonscat Multimedia: Día Nacional de Galicia

---

 |

* Wd Datuak: Q1070437
* Commonscat Multimedia: Día Nacional de Galicia
Galiziako mapa topografikoa.
**Galiziako geografia** Ozeano Atlantikoak markatzen du, Galiziako (Espainia) mendebalde eta iparraldea inguratzen duena eta itsasadar sakon eta aberatsak sortzen dituena.

Hegoaldean, Miño ibaiak Portugaldik bereizten du, ipar-ekialdean Eo errekak Asturiastik eta hego-mendebaldean Galizia-Leongo mendiguneak banatzen du Gaztela eta Leongo erkidegotik.

Ibaiak eta itsasadarrak
-----------------------

Miño da Galiziako ibairik luzeena, 315 kilometrorekin, Lugoko probintzian sortu eta Ourensetik pasatuz Pontevedran itsasoratzen dena. Sil du ibaiadar nagusia, Asturias eta Leon artean sortzen dena.

Beste ibai batzuen artean, mugaldeko Limia aipatzekoa da, herrialdeko hegoaldean. Ourenseko probintzian sortu eta Viana do Castelon (Portugal) itsasoratzen da.

Itsasadarrei dagokienez, batzuk banatzen dituzte hiru multzotan, ipar-mendebaldetik hego-mendebaldera: Rias Altas, Rias Medias eta Rias Baixas.

Mendiak
-------

Galizia-Leongo mendigunea hego-ekialdean dago, Ourense eta Leon artean. Bertako mendirik altuenak dira Pena Trevinca (2.127 m), Zamorako mugan, eta Cabeza de Manzaneda (1.781 m), probintziaren erdialdean. Portugalgo mugan, Serra do Xurés dago kokatuta.

Bestela, Serra dos Ancares Lugo eta Leongo probintzien artean dago kokatuta, Galiziako ekialdean. O Mustallar (1.935 m) da tontorrik altuena galiziar aldean.

Uharteak
--------

Salvora uhartea, Aguiñoko parrokian.
Cíes uharteak eta Arousako uhartea dira garrantzitsuenetarikoak. Cies, Ons uharteak, Cortegada eta Salvora irlek, Atlantikoko Irlen parke Nazionala osatzen dute.

Lurmuturrak
-----------

Estaca de Bares da iparraldeen dagoen lurmuturra, Galiziakoa ez ezik Iberiar penintsula osokoa ere. Ozeano Atlantikoa eta Kantauri Itsasoaren arteko muga markatzen du. Mendebalderantz, Ortegal lurmuturra dago, Ortigueirako itsasadarran.

Vilán lurmuturrak eta Toriñangoak mugatzen dute Camariñasko itsasadarra, bigarrena izanda mendebaldeen dagoen puntua Galizian. Finisterre, bestela, erromatar garaian munduko amaiera fisikoa zen Penintsulan.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Galiziako geografiaz, CAUMAS webgunean.
* **(Galizieraz)**Bideoak geografiari buruzkoak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2817287
* Commonscat Multimedia: Geography of Galicia (Spain)

---

 |

* Wd Datuak: Q2817287
* Commonscat Multimedia: Geography of Galicia (Spain)
**Galiziako Uharte Atlantikoetako parke nazionala** (gaztelaniaz: *Parque nacional de las Islas Atlánticas de Galicia*; galizieraz: *Parque Nacional das Illas Atlánticas de Galiza*) Espainiako parke nazionala da, Vigoko itsasadarrean, Pontevedrako probintziaren barruan (Galiziako Autonomia Erkidegoa). Parke naturalak Cíes uharte guztiak (Ozeano Atlantikoan) hartzen ditu: Norte edo Monte Agudo uhartea, del Medio edo del Faro uhartea (aurrekoarekin harkaitzez lotua), del Sur edo de San Martín uhartea eta beste hainbat uharte txiki.

Morrazo penintsularen luzapen orografikoa eta litologikoa da parke natural hau. Ez da garaiera handiko lekua, gune garaienak, Alto de las Cíesek hain zuzen, 193 m-ko garaiera besterik ez du. Mendebalderantz kostaldea malkartsua da, ekialderantz, itsasadarrari begiratzen dion aldera alegia, hondartza leunak (Das Rodas, esate baterako) dira nagusi. Cíes Uharteeko parke naturala 1980an sortu zen eta Espainian den parke naturalik txikiena da (433 ha). Hala ere, edertasun handiko lekua da eta Vigotik hurbil dagoenez gero, bisitari ugari izaten ditu udan.

Cíes uhartedian Neolitoaz geroztik bizi dira gizakiak eta druiden garaiko arrasto arkeologikoak eta kastroen kulturaren garaikoak gorde dira. Lusitaniar talde batzuk bertan ezkutatu ziren, baina Julio Zesarrek suntsitu egin zituen. Erdi Aroan monasterio txiki bat egon zen bertan. Landareei dagokionez, ote zuriak, estrepak eta elorrin beltzak dira nagusi, eta horiez gainera, itsas pinuak, Monterreyko pinuak eta eukaliptoak aurki daitezke. Abereei dagokionez, hegaztiak dira nagusi, eta horien artean, zangak, artikoko aliota eta gabaia. Bestalde, Espainiako kaio hauskara eta ubarroi mottodun kolonia nagusiak egoten dira bertan. Horiez gainera, ugariak dira haitz usoak, martin arruntak, aztoreak, beleak eta sorbeltz arruntak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2013-3-25 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1628126
* Commonscat Multimedia: National Park of the Atlantic Islands

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 240163322
* GND: 7759196-3
* LCCN: sh2010014146
* SUDOC: 167831143
* **Lekuak**
* OSM: 168817

 |

* Wd Datuak: Q1628126
* Commonscat Multimedia: National Park of the Atlantic Islands


| * i
* e
* a
Espainiako parke nazionalak |
| --- |
| Parke nazionalak | Aigüestortes i Estany de Sant Maurici  •  Cabañeros  •  Cabrera Uhartedia  •  Caldera de Taburiente  •  Doñana  •  Europako Mendiak  •  Galiziako Uharte Atlantikoak  •  Garajonay  •  Guadarrama  •  Monfragüe  •  Ordesa eta Monte Perdido  •  Sierra Nevada  •  Tablas de Daimiel  •  Teide  •  Timanfaya |
**Logika konputazionala** informatikara aplikatutako  logika matematikoa da. Oro Har, funtsezkoa da honen erabilera zenbait mailatan: zirkuitu konputazionaletan, programazio logikoan eta Algoritmoen analisian eta algoritmoen optimizazioan (aldi baterako baliabideetan eta baliabide espazialetan).

Konputazio zirkuituak
---------------------

Ordenagailu bateko abstrakzio maila txikiena seinale elektriko ezberdinei erantzuten dieten zirkuitu elektronikoz osatuta dago, logika boolearraren ereduak jarraitzen ditu, hau da, ematen zaion sarrera seinalearen arabera balio bat itzultzen duten ate logikoak. Oso sistema konplexuak osatu daitezke oinarrizko zortzi ate logikoekin : AND, OR, Inverter, bufferra, NAND, NOR, XOR eta XNOR. Hauek denak ikur batez eta balio taula batez adierazten dira. besterik gabe den kokatzen diren leku sarrera posible guztiak eta balio eman esanak konporta itzuliko lukeen balioak lauki bat.

Sistema konputazional guztia, oso konplexua izan arren, hizkuntza bitarra soilik ulertzen duten zirkuitu elektronikoz osatuta dago. Logika konputazionala abstrakzio maila baxuetako sistemak modelatzeaz eta optimizatzeaz arduratzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5157327

 |

* Wd Datuak: Q5157327


| * i
* e
* a
Elektronika digital |
| --- |
| Osagai elektronikoak | 
* Ate logiko
* Logika sekuentzial
* Sistema konbinazional
* Txip

 |
| Teoria | 
* Seinale digital
* Booleren aljebra
* Sintesi logiko
* Logika konputazional
* Konputagailu arkitektura
* Seinale digitalen prozesamendua
* Zirkuitu kommutazioen teoria

 |
| Diseinua | 
* Sintesi logiko
* Lekutze eta bideraketa
* Lekutze
* Bideraketa
* Register-transfer level
* Hardwarearen deskribapen hizkuntza
* Goi mailako sintesi
* Ekibalentzia formalen konprobaketa
* Zirkuitu sinkrono
* Zirkuitu asinkrono
* Automata finitu

 |
| Aplikazioak | 
* Hardware
* Hardware bidezko azelerazio
* Audio digital
* Irrati digital
* Argazkigintza digital
* Telefonia digital
* Bideo digital
* Zinema digital
* Telebista digital
* Literatura elektroniko

 |
| Diseinu arazoak | 
* Metaestabilitatea
* Pultsu ahul

 |
APPOk itxitako kalea
**Oaxacako Herrien Herri Batzarra**, gaztelaniaz *Asamblea Popular de los Pueblos de Oaxaca* (**APPO**), gizarte erakunde talde mexikar bat da, 2006ko ekainaren 6an batzartuak poliziaren ustutze ekintza bortitz baten ondoren. APPOren helburua Oaxaca estatu mexikarreko Ulises Ruiz Ortiz gobernadorea kargutik botatzea da, ustelkeria, autoritarismoa eta herriaren ondare kulturala suntsitzeaz salatzen dutena.

APPOaren eta Oaxacako gobernuaren arteko gatazka maixu eta hezkuntza langileen sindikatuaren (SNTE) eskarien elkartasuna gisa hasi zen. Hasiera batean sindikatuak hezkuntza langileen soldata igoera eskatzen zuen soilik, baina poliziak indarrez SNTEren egoitza ustzen saiatu ondoren, gobernadorearen dimisioa, sindikatuko kideen aurkako atxiloketa eginduak atzera botatzea eta atxilotuen askatasuna hartu ditu helburutzat.

Ulises Ruizek entzurgor egin zien maixuen eskaerei, eta hauek inoiz hasi ez zen negoziazioa etentzat eman zuten 2006ko maiatzean eta greba deitu zuten Oaxacako eskola publikoetan. Hilabetearen 20ean, Moises Cruz, PRDko militantea eta Oaxacako Indigena Inmigranteen Sare Internazionaleko burua eraila izan zen.

APPOk hainbat manifestazio egin ditu Oaxacako hiriburuan, ia milio bat pertsona batuz Ulises Ruizen dimisioaren alde. 2006ean Guelaguetza festa boikoteatzen dute, jai herrikoia dela eta ez litzatekela kobratu behar argudiatuz.

APPOk egindako pintada
Estatuko telebista kate nagusia (Canal 9) bereganatu dute eta unibertsitalariek beraien irratia APPOaren eskura jarri dute, beste hainbat herri irratiren jabe direlarik. Bai telebista zein irrati kateek mugimendua antolatu eta egoeraren informazioa emateko balio izan dute, baita alertak emateko ere. Komunikabide hauen egoitzak tiroka erasotuak izan dira sarritan eta bere trasmisioak saboteatuak.

Zaachila, Porfirio Diazen Miahuatlan eta Santa Cruz Amilpas bezalako udaletxe asko hartu dituzte. 2006ko abuztuan, Huitzoko autopistako kobraketa postua bereganatu zuten, igarobidea libre utziz. Irailean, APPOk Mexikoko hiribururainoko ibilaldi bat antolatu zuen, 19 egunen ondoren senatuaren egoitzaren aurrera heldu zena.

APPOaren jarraitzaile asko erailak izan dira estatuko leku askotak, batik bat Mixteca inguruan, Mexiko osoko behartsuenetarikoan. Jamiltepeken, adibidez, hiru triki indigena erailak izan ziren. Juarezeko Oaxacan, poliziak bi manifestazio eraso ditu tiroka, bakoitzan lagun bana hilez.

Ulises Ruiz Ortizek gobernatzaileen eta bere alderdi PRIren babesa jaso du eta ez du dimititzeko asmorik. Momentu hauetan, Gobernu Federala eta APPO negoziatzen hari dira.

Kanpo estekak
-------------

* APPOren webgune ofiziala
* APPOren Miahuatlán de Porfirio Díazen okupazioari buruz
* Villa de Zaachilaren okupazioari buruz
* UABJO irratiaren saboteatzaileei buruz
* Triki indigenen hilketari buruz
* Komunikabide independienteen albisteak
* Komunikabide independienteen albisteak 2[*Betiko hautsitako esteka*]
Erdialdeko Haranen hegoekialderako ikuspegia Monte Albánen tontorretik
**Oaxacako Erdialdeko Haranak** (oaxacarrek eurek soilik **Haranak** deituak) Mexiko hegoaldeko Oaxaca estatuaren erdialdean kokatutako eskualde geografiko eta kultural bat da. Mixtekar Korapiloa, Juarez Mendilerroa eta Hegoaldeko Sierra Madre artean kokatutako hiru ibai haranek osatutako multzo bat da. Hiru haran hauek Y moduko bat eratzen dute, beso horietako bakoitzak izen bat jasotzen duelarik: iparmendebaldean Etla Harana dago, ekialdean Tlacolula harana eta hegoaldean Zimatlan-Ocotlan harana edo Haran Handia. Batzuetan, eskualdeak **Oaxacako Harana** izena jasotzen du bertan baitago Oaxaca hiria.

Erdialdeko Haranak zapoteka kultura garatu zen toki geografikoa izan zen, bere hirigune nagusi bezala Monte Albán izan zuena. Zapotekek hiri hau utzi ondoren zapoteka metropoliaren domeinupean egon ziren hiri-estatu batzuk euren loratze garaia izan zuten. Erdialdeko Amerikaren kolonaurreko historiaren amaieran, Haranek mixteka kulturaren eragina jaso zuten eta ondoren azteka edo mexiken eraginpean erori ziren.

Ikus, gainera
-------------

* Oaxacako eskualdeak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2528964
* **Identifikadoreak**
* GND: 4119893-1
* LCCN: sh85093613
* NKC: ge440161

 |

* Wd Datuak: Q2528964
**MAME**, **Multiple Arcade Machine Emulator** izendapenaren laburdura, *Arkade Anitzen Makina Emulatzailea*, ordenagailu eta beste zenbait gailuetan arkade bideo-jokoak doanik jokatzeko, beren hardware programak erreplikatzen dituen kode irekiko emulatzaile bat da. MAME emulatzailearen helburua 1980ko hamarkada eta 1990eko hamarkadako arkade bideo-jokoak gorde eta gaur egun ere haietan jokatzeko aukera ahalbideratzea da. Emulatzaile honen abantaila nagusia jokagarritasunaz gain, garai batean arkade aretoetan edo tabernetan bidejokoak diruaren truk jokatu beharrean, doain, etxean edo nonnahi eta noiznahi jokatzeko aukera ematen duela da.

Nagusiki, 40-50 urte arteko erabiltzaileak ditu (2017. urtean), Arkade bideo-jokoen urrezko aroan nerabe edo haurrak ziren jendea, modu apalagoan adin horretatik berako gazteak.

1997ko otsailaren 5ean Nicola Salmoria italiar programatzaileak 0.1 bertsioa sortu zuen. Ordudanik, MAME emulatzailea bertsio berriak argitaratuz eta hobetuz joan da.

MAME emulatzailean bidejokoetan jokatzeko ROM informazio artxiboak behar dira, horietan bideo-joko bakoitzaren datuak daude. Artxibo hauek irakurriz ordenagailuak bideo-jokoa erreplikatu dezake. MAME emulatzaileak milaka eta milaka arkade bideo-joko erreplikatzeko gai da.

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala **(Ingelesez)**
* Mameworld.info **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1054055
* Commonscat Multimedia: MAME

---

 |

* Wd Datuak: Q1054055
* Commonscat Multimedia: MAME
**Obata Toramori** (japonieraz: 小畠虎盛?, 1491-1561eko uztailaren 14a)
 Japoniako historiako Sengoku aroan Takeda klanaren zerbitzura egon zen japoniar jeneral bat izan zen.

Biografia
---------

Tomori, Takeda Nobutoraren zerbitzari nagusienetako bat izan zen Takeda klanari zerbitzatzeko izena eman zuenean, eta, beraz, zerbitzuan urte asko eman ondoren, "tora" delakoa, bere izen propioan erabiltzea baimendu zioten. Nobutora hil ondoren, Toramorik, haren semea zen Takeda Shingen zerbitzatu zuen, klanaren oinordekoa zena, honen hogeita lau jeneraletako bat bezala, Baba Nobufusaren agindupean egon zen arren. Parte hartu zituen guduak pasatzen joan ahala, militar bezala beragatik izan zuten estimua, handituz joan zen: 30 guduren igaroan, Toramorik ez zituen 40 zauri baino gehiago jasan, 15 zaldizko soldadu eta 75 ashigaru bere zuzeneko kontrolpean zituen ashigaru kapitain bat zela kontutan hartuz. 1561eko Kawanakajimako bosgarren guduaren ondoren, Toramori, Kaizu gaztelura itzuli zen oso aurreratua zuen gaixotasun batekin, eta, beraz, urte horretako ekainean hil zen.

| * i
* e
* a
Takedaren hogeita lau jeneralak |
| --- |
| 
* Akiyama Nobutomo
* Amari Torayasu
* Anayama Nobukimi
* Baba Nobuharu
* Hara Masatane
* Hara Toratane
* Ichijō Nobutatsu
* Itagaki Nobukata
* Kōsaka Masanobu
* Naitō Masatoyo
* Obata Toramori
* Obata Masamori
* Obu Toramasa
* Oyamada Nobushige
* Saegusa Moritomo
* Sanada Yukitaka
* Sanada Nobutsuna
* Tada Mitsuyori
* Takeda Nobushige
* Takeda Nobukado
* Tsuchiya Masatsugu
* Yamagata Masakage
* Yamamoto Kansuke
* Yokota Takatoshi

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3055438

 |

* Wd Datuak: Q3055438
**MD5** (**M**essage-**D**igest **A**lgorithm **5** ingelesez, 5 mezuaren laburpen algoritmoa), kriptografia arloan 128 bitetako oso erabilitako laburketa algoritmoa da.

Ronald Rivest-ek 1991. urtean diseinatu zuen MD5 kodea. 2004. urtean segurtasun zulo batzuk aurkitu ziren, eta ondorioz beste algoritmo baten ordez ordezkatua izatea litekeena da.

Aplikazioak
-----------

Internetetik jaitsitako fitxategi bat ez dela aldatu ziurtatzeko erabiltzen da gehien bat MD5 laburpenak. Argitaratutako MD5ren batura, jaitsitako fitxategiaren MD5 baturarekin alderatuz jakiten da fitxategia garatzaileek argitaratutakoaren kopia berdina den. Honela beste erabiltzaile maltzur batetik datorren troiakoetatik eta birusetatik babeste ditu, baita txarto edo osatugabe burutu den fitxategiaren jaitsiera ere.

Ikus,Gainera
------------

* MD4
* SHA
* CRC
* RIPEMD-160
* WHIRLPOOL
* Hashing

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** MD5 online cracker
* **(Frantsesez)** Online MD5 Reverser | Hash cracker
* **(Ingelesez)** MD5ren RFC dokumentua
* Pascal/Delphi realization
* **(Ingelesez)** **(Alemanez)** Javascript realization

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q185235

 |

* Wd Datuak: Q185235
**Northampton konderria** (ingelesez: *Northampton County*) Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Eastville da. 2010eko zentsuaren arabera 12.389 biztanle zituen, Northampton kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Northampton konderriak 2.059,69 kilometro koadro ditu. Horietatik 1.511,61 ura dira. Beste 548,07 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 6,01 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 12.389 pertsonetatik 7.629 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 874 dira. 4.491 beltzak edo afroamerikarrak. 26 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 81 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 15 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 145 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q49290
* Commonscat Multimedia: Northampton County, Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 155949143
* LCCN: n81070670
* NARA: 10036491
* **Lekuak**
* OSM: 2534195
* TGN: 1002730

 |

* Wd Datuak: Q49290
* Commonscat Multimedia: Northampton County, Virginia
**Gendengarjaa Baigalimaa** (Mongolia, XX. mendea) mongoliar onkologoa da, Mongoliako onkologia eta ginekologiako elkarteko zuzendari exekutiboa (CEO).

Biografia
---------

Medikuntzako ikasketak egin zituen Misk-eko Unibertsitatean (Bielorrusia). Osasun Zientzietako masterra ere egin zuen Mongoliako Medikuntzako Unibertsitatean. Zerbikaletako minbiziaren arrisku-faktoreetan espezializatua dago.

### Ibilbide profesionala

2013. eta 2014. urteetan, Stanfordeko (Kalifornia) Walter H. Shorenstein ikerketa-zentroan parte hartu zuen, Asiako osasun-politikaren programaren barruan. Gero, Mongoliako minbizi-zentro nazionaletik joan zen ikerketa-zentro horretara, eta ginekologo onkologo gisa lan egin zuen ospitale batean, Mongoliako hiriburuan, Ulán Batorren. Politiketako laguntzaile izendatu zutenean, azterketa konparatibo bat egin zuen, umetoki-lepoko arrisku-faktoreak ezagutzeak Mongoliako portaera-aldaketetan izan zuen eragina aztertzeko, bereziki, zerbikaletako minbiziaren programa ginekologikoa sartu ondoren.

Mongoliako ginekologia- eta onkologia-elkarteko zuzendari exekutiboa da, eta Mongoliako, Errusiako eta Frantziako nazioarteko onkologia-elkarteko kidea ere bai.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    *Gendengarjaa Baigalimaa, MD. Consultado el 2020-08-02..* .
2. ↑   University, © Stanford. «Lessons from Mongolia’s COVID-19 Containment Strategy» *fsi.stanford.edu*.
3. 1 2    *Stanford fellow addresses burden of cervical cancer in Mongolia. Consultado el 2020-08-02..* .
4. ↑   Gil - @\_tamaragil, Tamara.  (2020-07-14). *"El espíritu Genghis Khan": el extraordinario caso del país fronterizo con China con cero muertes por covid-19 y cero contagios locales.* .
5. ↑   «Coronavirus: cuál es el país vecino de China sin casos de Covid-19» *Coronavirus: cuál es el país vecino de China sin casos de Covid-19*.
6. ↑   Mogi.  (2014-03-31). «[MMC seeks extension, FDI down 32% Jan-Feb, reform to allow movable asset-based lending, and Mongolia abstains from UN Crimea resolution»] *Cover Mongolia*.
7. ↑    *Increasing Cervical Cancer Screenings in Mongolia. Consultado el 2020-08-02..* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110566964

 |

* Wd Datuak: Q110566964
***Ninfak eta satiro*** (frantsesez: *Nymphes et Satires*) 1870an William-Adolphe Bouguereauek margotutako oihal gaineko olio-margolana da. Egun Ameriketako Estatu Batuetako Massachusettseko Williamstownen dagoen Clark Art Instituten gordetzen da. Akademizismo burgesaren estiloan kokatzen da.

Deskribapena
------------

Urmael baten ondoan, ninfa talde batek satiro bat harrapatu du. Antza denez, satiroa ninfen bainua espiatzen ari zen. Ninfak pozik daude, gustura gertaerarekin, eta satiroa uretara bota nahi dute orain. Lau ninfek ondo helduta dute satiroa eta horietako batek, adarretik heldu duena, alegia, beste lagunei deitzen die jostaketan parte hartzeko.

Historia
--------

1870an, William-Adolphe Bouguereauk lan hau margotu zuenean, margolaritzaren modek beste aldetatik jotzen zuten. Parisen urte horretan aurkeztu zen *Ninfak eta Satiro* hau eta urte bete geroago Inpresionismoaren margolariak plazaratu ziren. Horrek ulergarriago egin dezake berriro ere nola agertu zen margolana: Sterling Clark mende amaieran New Yorkeko Hoffman House Hotelean aurkitu zuen eta 1930. hamarkadan, lana biltegi batean baztertu zuten. Sterling Clarkek 1943an erosi zuen.

Iruzkina
--------

William-Adolphe Bouguereauk haragikeriaren artista bezala ezaguna izan zen XIX. mendena. Dena dela, bere erotismoa ez da Parisko Saloiaren interesanteena. Margolan hau, neurri handi batean, barrokoko ondorengoa da baina Rubens baten indarrik gabe. Formak oso landuak erakusten ditu baina energiarik gabe.

Bouguereauren lan askotan, eta honetan ere bai, malezia eta tolesgabetasuna eskutik datoz, era asaldatzaile batez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Lucie-Smith, Edward: *La sexualidad en el arte occidental*. Destino, Bartzelona, 1992; 121 or. ISBN 84-233-2180-0

Kanpo-estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Clark Art Institute webguneko informazioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3555076
* Commonscat Multimedia: Nymphs and Satyr by William-Adolphe Bouguereau

---

 |

* Wd Datuak: Q3555076
* Commonscat Multimedia: Nymphs and Satyr by William-Adolphe Bouguereau
***Ninja Dortoka Gazteak*** (ingelesez: *Teenage Mutant Ninja Turtles*) fikziozko lau dortoka antropomorfo nerabe dira, Berpizkundeko lau artisten izenarekin: Leonardo, Donatello, Michelangelo eta Raphael. Euren *sensei*a arratoi antropomorfiko bat da, eta *ninjutsu*a erakutsi zien. New Yorkeko estoldatan bizi dira eta hainbat kriminalen aurka borrokatzen dute, batez ere mutatutako pertsonen aurka, eta gizarteak ezagutzen ez dituen inbaditzaile estralurtarren aurka. Kevin Eastman eta Peter Lairdek sortu zituzten.

Hasiera batean Mirage Studiosek komiki gisa argitartuta, ondoren marrazki bizidun, film, bideo-joko, jostailu eta bestelakoetan agertu dira. 1980ko eta 1990eko hamarkadatan mundu osoan zehar oso famatu izan ziren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1381762
* Commonscat Multimedia: Teenage Mutant Ninja Turtles

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh90005430
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1381762
* Commonscat Multimedia: Teenage Mutant Ninja Turtles
Romanesko.
**Gastrosofia** filosofia eta gastronomia biltzen duen pentsamendua eta artea da. XVIII. mendean
Eugen von Vaerst pentsalariak (1792 - 1855) sortu zuen. Unibertsitateetan ez da irakasten.

Ezaugarriak
-----------

Zientzia edo pentsamendu-joera honek gozamena, sentimenduak eta sukaldaritza bildu nahi ditu. Beste era batez, mahaiaren inguruko gozamenak aztertu eta landu nahi ditu: janaria, edaria, erotismoa, musika eta ohiturak. Gastrosofiak gastronomia eta sukaldatzen eta edaten denaz ikertu nahi du, zentzu diakroniko batez, historian zehar.

Sortzaileak
-----------

Eugen von Vaerst (\*1792 - †1855) mugimendu hau sortu zuen. *Gastrosophie oder Lehre von den Freuden der Tafel* liburuan, *Chevalier de Lelly* izenburuaz plazaratuta, pentsamendu joera hau definitzen saiatu zen. Lan horretan plater batekin disfrutatzeko unean hiru motako mahaikide bereizi egin zituen: Gourmandak, Gourmetak eta *Gastrosofoak*. Gastrosofoek janaria aukeratzeko unean osasuntsuena eta etikoena hartzen dute kontutan.

Geroago, Jean Anthelme Brillat-Savarin (*Physiologie du goût*, 1825) Eugen von Vaerst irakaspenak gaurkotzen saiatu zen, "*Janariaren filosofia*"ren kontzeptua sortuz.

Bibliografia
------------

* "*Die Kunst des Genießens. Eßkultur und Lebenslust*", Gisèle Harrus-Révidi, Düsseldorf 1996
* "*Gastrosophie oder Lehre von den Freuden der Tafel*", Eugen von Vaerst, (1851).

Ikus, gainera
-------------

* Jean Anthelme Brillat-Savarin

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Gastrosofiaren ataria.
* **(Frantsesez)**: Jean Anthelme Brillat-Savarinen *Physiologie du goût* liburua.
* **(Alemanez)**: Gastrosofiari buruzko webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q729224
* **Identifikadoreak**
* GND: 4344017-4

 |

* Wd Datuak: Q729224
> *Artikulu hau gudarosteetako edo segurtasun-indarretako ofizialei buruzkoa da, beste esanahietarako, ikus: Ofizial (argipena)* 
> 
> 

**Ofizier** edo **ofizial** (Heg.) hitza, hierarkia militarrean erabilita, lotinantorearen mailatik jeneral, kapitain jeneral edo landa-mariskalera bitarteko maila duten gudarien karrera, kategoria edo mailari dagokio. Herrialde bakoitzak bere gudarostea kudeatzeko berezko modua du, eta hari jarraituz lor daiteke maila hori: gehienek kontuan dituzte gudariak gudarostean daraman denbora eta borroka- edo bake-garaian zenbait ekintzarengatik lortu dituen merezimenduak. Ofizier guztiak ez dira berdinak, ordea, hierarkia militarrean duten mailak bereizten ditu.

Ofizieren egiteko nagusia beren herrialdeetako erakundeek hartutako erabakiak abian jarri, gidatu edota gainbegiratzea da, guda- edo bake-garaian bada ere.

Beren hierarkia militarra duten ofizierordeak ere badira, ofizieren mendekoak; izan ere, ofizierek trebakuntza ezberdina jasotzen dute.

Ertzaintzaren kasuan, ofizialak ikuskatzaile mailako ahaltsuenak dira eta, aldi berean, ardura gehien dituzte. Ikuskari gisa ere jarduten dute ofizialordeek, baina ofizialen mende daude. Euskal Autonomia Erkidegoko polizian, ofizialek ez dute ahalmen betearazlerik, komisariorde eta komisarioak arduratzen dira hartaz.

Ikus, gainera
-------------

* Gudaroste
* Gudari

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q189290
* Commonscat Multimedia: Military officers

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4043375-4
* LCCN: sh85007248
* NKC: ph137790
* NARA: 10644182
* AAT: 300236210
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 008698

 |

* Wd Datuak: Q189290
* Commonscat Multimedia: Military officers
**Off ahotsa** edo **offeko ahotsa** zinemaren eta arte eszenikoen baliabide narratiboa da, eta norbaitek ikuskizunaren zati gisa hitz egiten du eszenara atera gabe, edo, ikus-entzunezkoen kasuan, pantailan agertu gabe.

Nola erabiltzen den, literatura klasikoaren narratzaile orojakintsuaren edo istorioaren pertsonaia baten baliokidea izan daiteke. Gertatutakoa ekintzatik kanpo esplika dezake, istorioa denboran eta espazioan koka dezake, pertsonaiei bidea eman, ekintzen arteko trantsizio gisa balio dezake, pertsonaia baten diskurtso mentala adierazi. Sergei Eisenstein izan zen 1930ean Theodore Dreiser-en *An American Tragedy* lanaren egokitzapenean teknika erabili zuen lehenetariko bat. Urte berean, Luis Buñuelen *L'Age d'Or* filmari ezpainak mugitzen ez dituzten pertsonaien ahotsa sentitzen zaio. Ordutik ohiko baliabidea izan zen. Baliabide erabilgarria eta eraginkorra izan arren, gehiegikeriarik gabe erabili behar da, errealizadoreak iradokitzeko eta iradokitzeko duen ezintasuna ezkutatzeko balio ez dezan.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1146822
* **Identifikadoreak**
* BNF: 124309247 (data)
* LCCN: sh94001265

 |

* Wd Datuak: Q1146822
*OpenOffice.orgekin (Bulegotika-suite, Sun Microsystemsek eta komunitateak garatutako kode irekiko software librea) ez nahastu**.*

  

**Office Open XML** (**OOXML** edo **Open XML** izenez ere ezaguna) Microsoftek sortu eta garatutako dokumentu elektroniko formatu multzo bat da.

ECMA-376 arabera formatu multzo hori formatu irekia izateko baldintzak betetzen ditu.

2008. urtean bozketa baten ostean *Office Open XML* ISO/IEC DIS 29500 horren arabera ere formatu irekitzat hartu zen.

Bateragarritasuna
-----------------

Kritikatu egin zaio Microsoft enpresari bulegoko paketeetan **ez** dituela ISO/IEC DIS 29500 horren arabera formatu irekitzat jo diren formatuak lehenetsita eskaintzen. Gainera, kritikarien esanetan, erabiltzaileek horrelako formatuak ez erabiltzeko arrazoiak eskaintzen dira behin eta berriro gordetzerakoan: "formatu horretan gordetzen baduzu informazioaren zati bat gal liteke". Txarrena da benetan galera batzuk (metadatuetan, grafikoetan, kapsulatutako objektuetan-eta), sor daitezkeela.

Microsoft Office bulegoko paketeak eskaintzen duen **.docx** *XML formatu ireki-hertsia*ren logoa.
Microsoft Office bulegoko paketeetan badago, esate baterako .docx luzapenarekin gordetzeko aukera bat baino gehiago. Euskaratzaileek "XML formatu ireki-hertsia" adierazpena erabili izan dute dauden aukeren artean ustez formatu irekia den hori euskaraz izendatzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «ISO/IEC DIS 29500 receives necessary votes for approval as an International Standard» *ISO* (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
2. 1 2   **(Ingelesez)** «Complex singularity versus openness | Joinup» *joinup.ec.europa.eu* (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
3. ↑    «The Document Foundation, LibreOffice and OOXML - The Document Foundation Wiki» *wiki.documentfoundation.org* (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
4. ↑   «Why does Writer offer two options for saving in DOCX format? - Ask LibreOffice» *ask.libreoffice.org* (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
5. ↑   **(Ingelesez)** Krempl, Stefan. (html) *Microsoft-s-OOXML-fails-standards-test.*  (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).

Ikus, gainera
-------------

* Formatu ireki.
* Microsoft Office.
* ECMA-376.
* ISO/IEC 26300-1.
* LibreOffice.
* OpenOffice.org.
* OpenDocument.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q279979
* Commonscat Multimedia: OOXML

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 7691037-4

 |

* Wd Datuak: Q279979
* Commonscat Multimedia: OOXML
Guatemalako Abaj Takalikeko 5. hilarria, maia idazkerarekin.
**Logograma** berak bakarrik hitz edo morfema bat irudikatzen duen grafema bat da, idazkera sistema baten unitaterik txikiena. Alfabetoak, abyadak edo silabarioak bezalako sistemei kontrajartzen zaie, hor ikur bakoitzak, hasiera batean, soinu bat edo soinu konbinaketa bat irudikatzen baitu. Ideograma zein hieroglifo izenez ezagutzen dira, baina ideogramek, hitz soilak bainoago, zuzenean ideiak irudikatzen dituzte, eta sistema logografiko bakar bat ere ez da erabat ideografikoa.

Hainbat moduz ordenatutako elementu bisualez osatuta daude, fonemen segmentazioa —alfabetoen oinarria—erabili gabe. Horren emaitza gisan, oro har, idatzitako hitz baten soinua gogoratu edo suposatzea errazagoa dela esan daiteke, baina are askoz errazagoa, logograma baten esanahia gogoratu edo irudikatzea. Beste bereizgarri bat hau dute: esanahiekin soinuekin baino lotuago daudenez, oso hizkuntza ezberdinetan antzerako hitzak adierazteko berdin erabil daitezke.

Bina logograma daude *igeri egin* eta *blaitu* txinatar fonogrametan: ezkerreko 氵osagaiak uraren berri ematen du; eskuinekoek (hurrenez hurren, *preso* eta *zuhaizti*), ahoskapena: 囚 *qiu* da eta 林, *lin*.
Sistema logografikoak munduko benetako lehen idazketa sistemak izan ziren: osagai logografikoak dituzte Antzinako Egiptoko hieroglifoek, Txinako ikurrek, Erdialdeko Amerikako idazketa sistemek eta Asia Txikia eta Mesopotamiako idazkera kuneiformeek, besteak beste. Latindar alfabetoa darabilten sistemen artean ere badaude funtzio logografikoa duten ikurrak, bereziki matematikaren arloan; adibidez, «ehuneko» esan nahi duen % ikurra.

Hala ere, ez dago sistema erabat logografikorik, guztiek, modu batera edo bestera ahoskapena argitzen duten edo flexio gramatikalak gehitzen dituzten laguntzazko ikurrak erabiltzen baitituzte. Adibidez, txinatar idazkeran erabateko logogramak badaude, baina ikur gehienak fonogramak dira, hitzaren gutxi gorabeherako ideia ematen duen elementu batez eta ahoskapena agertzen duen beste batez osatuta baitaude.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q138659
* Commonscat Multimedia: Logograms

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300375119
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q138659
* Commonscat Multimedia: Logograms
**Om** (errusieraz: Омь) mendebaldeko Siberiako ibaia da, Irtyxen ibaiadarra, Errusiako Novosibirsk eta Omsk oblastak zeharkatzen dituena. 1.091 km luze da eta 52.600 km2ko ibai-arroa dauka. Bokaletik gertu Omsk hiria zeharkatzen du.

Hidrometria
-----------

Om ibaiaren emaria 1936-1999 bitartean neurtua izan da Kalatxinsken (Irtyxera isuri baino 121 km lehenago). Gune horretan, drainatutako eremuak 47.800 km² ditu, arro osoaren % 90,9. Bertan urteko batezbesteko emaria 53,7 m³/s da; emari handiena ekainean du (171 m³/s) eta txikiena martxoan (5,4 m³/s).

**Om ibaiaren batezbesteko emariak (m³/s), Kalatxinsken neurtuak**Datuak: 1936 eta 1999 artean

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Europako toponimia fisikoa.* .
2. ↑  Om ibaia Kalatxinsken R-arcticnet.sr.unh.edu

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q641923
* Commonscat Multimedia: Om River

---

 |

* Wd Datuak: Q641923
* Commonscat Multimedia: Om River

56°12′05″N 81°23′16″E﻿ / ﻿56.201405°N 81.387772°E﻿ / 56.201405; 81.387772
**Linea alba** edo **lerro zuria** aponeurosi bat da, egitura tendoitsu bat; gizakietan eta beste ornodun batzuetan abdomeneko erdiko lerroa beheranzko norabidean zeharkatzen du, abdomeneko aurreko bi muskulu zuzenen artean. Xifoide apofisitik pubiseko sinfisiaren goiko ertzeraino hedatzen da. Lerro zuria edo linea alba, izenak dioen bezala, zuria da, ehun konektiboz osatuta dagoelako.

Egitura
-------

Abdomeneko muskulu zuzenen aponeurosiak kanpoko muskulu lapranaren, barruko muskulu lapranaren eta abdomeneko zeharkako muskuluaren ehun konektiboekin elkartzean sortzen da. Tendoi hauek modu lapranean elkargurutzatzen dira hiru geruzatan zilbor gainean, eta modu konbergentean zilborretik behera; honek distentsio mugimendu txikiak ahalbidetzen ditu. Muskulu hauen arteko banaketa handiagoa da zilborretik gora, saihetsetako kartilagoetan txertaturik daudelako (zilborretik behera ertz medialetik lotzen dira). Lerro zuriaren azpitik igitai-formako lotailua dago, eta zilbor atzean zilbor-faszia.

Kirurgian
---------

Soilik ehun konektiboz osatuta dagoenez, eta ez duenez nerbio edota odol-hodi garrantzitsurik, kirurgian gune erabilia da ebakuntzak hasteko. Hala ere, nahiz eta asko erabili zenbait arrisku ditu, hala nola hernien agerpena eta ebiszerazioa sutura okerrak direla eta.

Irudi gehigarriak
-----------------

* Toraxaren eta abdomenaren atal frontalaren gainazaleko anatomia.Toraxaren eta abdomenaren atal frontalaren gainazaleko anatomia.
* Lerro zuria.Lerro zuria.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2002]
2. ↑  Acevedo, Alberto (2014). «Hernias de la línea media (línea alba) de la pared abdominal. Hernia umbilical y epigástrica.». *Enciclopedia de cirugía digestiva* **I**. ISSN , Págs.
3. ↑   Bellón-Caneiro, Juan M. (2005). «El cierre de laparotomía en la línea alba». *Cirugía Española* **3** (77).
4. ↑   R. Vara y F.J. Jiménez (2000). «Los cierres problemáticos de la cavidad abdominal». *Seminario médico* **53** (Número especial).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q942068
* Commonscat Multimedia: Linea alba (abdomen)

---

* **Medikuntzako identifikadoreak**
* TA: A04.5.01.022
* FMA: 11336

 |

* Wd Datuak: Q942068
* Commonscat Multimedia: Linea alba (abdomen)
**Fuksia**|   |
| Kolore koordenatuak |
| Hamaseitarra | #FF005A |
| RGB | (r, g, b) | (255, 0, 90) |
| CMYK**N** | (c, m, y, k) | (0, 100, 45, 0) |
| HSV | (h, s, v) | (229°, 100%, 100%) |

*Artikulu hau koloreari buruzkoa da; landareari buruz diharduena beste hau da: «Fuksia (landarea)»*
**Fuksia** kolore gorrixka bizia edo arrosa-kolore indartsua da. Haren izena fuksia izeneko landare batetik hartuta dago; honek, halaber, horrelaxe izendatuta dago Leonhart Fuch ikerlari alemaniarraren ohorez. Jende askok pentsatzen du magenta- eta fuksia-koloreak guztiz berdinak direla; hala eta guztiz ere, bi kolore hauek oso desberdinak dira kolore-paleta batzuetan. Izan ere, magenta fuksia baino marroixeagoa adierazi ohi da. Askotan magenta-kolorea lotuagoa dago morearekin eta fuksia, berriz, gorriarekin.

|   | Gorriak |   |
| --- | --- | --- |
| Gorriluna | Falun gorria | Borgoina | Gorrimina | Kardinala | Terrakota |
|   |   |   |   |   |   |
| Herdoila | Korala | Gorria | Eskarlata | Gorribizia | Gorrindola |
|   |   |   |   |   |   |
| Magenta tinta | Fuksia | Arrosa bizia | Magenta | Arrosa iluna | Arrosa |
|   |   |   |   |   |   |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5005364
* Commonscat Multimedia: Fuchsia (color)

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300311477

 |

* Wd Datuak: Q5005364
* Commonscat Multimedia: Fuchsia (color)
Snellenen kartela, oftalmologian erabilia.
**Oftalmologia** begien eta ikusmenaren diagnosiaz eta sendabideez arduratzen den medikuntzaren alorra edo espezialitate medikoa da.

Arlo honetako medikuak oftalmologoak dira.

Historia
--------

Oftalmologian erabiltzen den foropteroa.
XVI. mendean eratu zen medikuntzaren alor berezi gisa, Georg Bartisch alemaniar medikua begien eritasunei buruz idazten hasi zenean.

1738. urte inguruan egin ziren lehen begi ebakuntzak, estrabismoa zuzentzeko ebakuntza, adibidez.

XVIII. mendean egin zen ikusmenaren akatsen lehen zehaztapena: glaukoma (1750), gaueko itsutasuna (1767), daltonismoa (1794), eta astigmatismoa (1801).

1864. urtean hasi zen Frans Cornelis Donders holandar medikua eriei lente zuzentzaileak jartzen.

XX. mendean aurrerapen handiak egin dira eritasunei aurrea hartzeko eta jaiotzetiko begi akatsak sendatzeko. Beste aurrerapen handi bat korneako ehunetako ebakuntzak izan dira.

Begietako ohiko gaixotasunak
----------------------------

* Astigmatismoa.
* Begi-lauso edo kataratak.
* Hipermetropia.
* Keratitis.
* Konjuntibitis.
* Presbizia edo "ikusmen nekatua".
* Miopia.

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)** Frantziako oftalmologoen sindikatu nazionala[*Betiko hautsitako esteka*]
* **(Gaztelaniaz)** Oftalmologiako Elkarte Espainiarra

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q161437
* Commonscat Multimedia: Ophthalmology

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11938305z (data)
* GND: 4003593-1
* LCCN: sh85095071
* NDL: 00562227
* NKC: ph115568
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D009885

 |

* Wd Datuak: Q161437
* Commonscat Multimedia: Ophthalmology
**Lineoren lorategia** (suedieraz: *Linnéträdgården*) Uppsalako Unibertsitatean dauden lorategi botanikoen artean zaharrena da.

Historia
--------

Olaus Rudbeck medikuntza irakasleak diseinatu zuen 1655 urtean, bai eta lorategiaren alboan dagoen eraikina ere. XVII mendearen bukaerarako 1.800 espezie desberdin bazituen jada, baina 1702ko Uppsalako sute handiak asko kaltetu zuen lorategia.

1741 urtean Carolus Linnaeus izendatu zuten arduradun eta 1748an argitaratu zuen *Hortus Upsaliensis* liburuan azalduriko ideia berritzaileak aplikatu zituen lorategi hauetan.

Gustavo III.a Suediakoak XVIII mendearen bukaeran Uppsalako gazteluaren lorategiak unibertsitateari eman zizkionean Lineoren lorategiak garrantzia galdu zuen eta bertan behera geldizten hasi zen. 1917an Suediako Lineoren Elkarteak erosi zuen eta *Hortus Upsaliensis* liburua gidari hartuz lorategiak berpiztu zituen.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
* 
* Lineoren estatua.Lineoren estatua.

Ikus, gainera
-------------

* Uppsalako Unibertsitatea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1515798
* Commonscat Multimedia: Linnaean Garden

---

* **Ondare historikoa**
* FMIS: raa/bbr/21300000013621

 |

* Wd Datuak: Q1515798
* Commonscat Multimedia: Linnaean Garden
**Linfa** likido organiko koloregabea eta gardena da, odol-plasmaz eta leukozitoz osatua, odolaren antzera ornodunen gorputzean zehar zirkulatzen duena, hodi linfatikoetatik.

Linfaren osagai nagusiak odol-plasma eta linfozitoak dira (hauetatik datorkio izena). Jakina denez, linfozitoak leukozito mota bat dira. Odolaren aldean, linfak ez du eritrozito edo plaketarik baina, odolaren antzera, gatzatu daiteke (fibrinogenoa baitu).

Linfak hodi kapilarretatik ihes egiten duen plasma bereganatzen du, zelulen arteko eremu txikian. Plasma ez ezik, baita eremu interstizial horretan dauden substantziak ere (proteinak, zelulen metabolismoaren hondakinak...) hartzen dituzte linfa-kapilarrek. Kapilar txiki horiek sistema linfatikoaren hodi handiekin lotzen dira, eta hauek, haien ibilbidearen bukaeran, bat egiten dute hainbat zainekin (hots, linfak odolarekin nahasten bukatzen du).

Bolumenari dagokionez, odolaren baino askoz urriagoa da (gizakiarengan 1-2 l. linfa daude, odolaren 5 litroen aldean).

Ornodunengan, linfa sistema linfatikoan zehar zirkulatzen du gorputz osotik. Sistema linfatiko horrek gongoil linfatiko izeneko egiturak ditu, linfozito ugari dituztenak, immunitate-sistemaren jardueran zeregin oso garrantzitsua burutzen dutenak. Gongoil linfatikoak lepoan, besopeetan eta izterrondoan daude. Bakterioek edo birusek linfa infektatzen dutenean, gongoil linfatikoak handitu eta gogortu egiten dira.

Odolaren aldean, linfak ez du bihotz bezalako organo bultzatzailerik; muskuluen uzkurtze-mugimenduak eta aldameneko arterien pultsazioek eragiten dute linfaren zirkulazioa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q179422
* Commonscat Multimedia: Lymph fluid

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 120987156 (data)
* GND: 4168367-5
* LCCN: sh85079124
* NDL: 00569514
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D008196
* TA: A12.0.00.043
* FMA: 9671

 |

* Wd Datuak: Q179422
* Commonscat Multimedia: Lymph fluid
**Obata Masamori** (japonieraz: 小幡昌盛?, 1534-1582ko martxoaren 29a)
, **Obata Nobusada** bezala ere ezaguna, Takeda Shingenen hogeita lau jeneraletako bat izan zen, hauek, Shingenek erabateko konfiantza zutelarik.

Biografia
---------

Masamori, Obata Toramoriren semea izan zen, Heike klanaren ondorengoa, Kozuke probintzian jatorria zuena. 1560 inguruan, Masamorik Kozuke utzi zuen Takeda klanarekin bat egiteko, non, beranduago, Shinano probintziako Kaizu gazteluko jaun bihurtuko zen.

Masamori, *sakikata-shu* (konkistatutako etsai taldea) taldekoa zen arren, beti izan zen bere jaunari leial. Mimasetogeko guduan 1569an eta Mikatagaharako guduan 1573an borrokatu zuen, non zalditeria tropa baten buru izan zen. 1575eko Nagashinoko guduan, zalditeria talderik handienaren buru izan zen, zaldi gaineko 500 samuraik eta oinezko beste 1000k osatzen zutena. Erdiko konpainia Takeda Nobukadoren buruzagitzapean, Odaren lerroak eraso zituen Kozukeko beste daimyō batzuekin. Halako batean, Takedaren armadak aurrera egiten ez zuenez, etsaitasunak amaitzeko deia egin zen, baina ez aurretik baja handiak jasan gabe. Masamori, Nagashinon jasan zituen zaurien ondorioz, hil egin zen. Masamoriren semea, Obata Kagenori (1570-1644), bere aita hil ondoren, Tokugawa Hidetada shogunaren mirabe bihurtu zen, eta, honen zerbitzura, "Takeda Ryu Koyo Gunkan -sho" ospetsua osatu zuen, lan honetan oinarritu zelarik "Heihō Okigi-sho", Takeda klanaren estrategia liburu sekretua.

| * i
* e
* a
Takedaren hogeita lau jeneralak |
| --- |
| 
* Akiyama Nobutomo
* Amari Torayasu
* Anayama Nobukimi
* Baba Nobuharu
* Hara Masatane
* Hara Toratane
* Ichijō Nobutatsu
* Itagaki Nobukata
* Kōsaka Masanobu
* Naitō Masatoyo
* Obata Toramori
* Obata Masamori
* Obu Toramasa
* Oyamada Nobushige
* Saegusa Moritomo
* Sanada Yukitaka
* Sanada Nobutsuna
* Tada Mitsuyori
* Takeda Nobushige
* Takeda Nobukado
* Tsuchiya Masatsugu
* Yamagata Masakage
* Yamamoto Kansuke
* Yokota Takatoshi

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2345913

 |

* Wd Datuak: Q2345913
**Geopolitikak** (grekerazko *geos* hitzetik, euskaraz *lurra*) nazioarteko harremanak aztertu eta horietan botere politikoa baliatzeko modu bat da, lurraldearen geografia (baliabide ekonomikoak, demografia eta garapen teknologikoa, kasu) nabarmentzen duena. Horrela, **interes geopolitikoak** aipatzen dira, lurraldeari buruzko interes politikoak lehenesten direnean.

Zientzia gisa, XX. mendean jaio zen, Rudolf Kjellén (1864-1922) suediar geografoak sortua; 1916an, *Der Staat als Lebensform* (Estatua izaki bizidun gisa) erabili zen lehen aldiz *geopolitika* terminoa. Alemanian asko garatu zen XX. mendearen hasieran, eta garrantzi handia hartu zuen nazismoarekin. Alemaniaren lurralde-hedatzea justifikatzeko erabili zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q159385
* Commonscat Multimedia: Geopolitics

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119712421 (data)
* GND: 4156741-9
* LCCN: sh85054192
* NDL: 00573080
* NKC: ph120543
* AAT: 300255147
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q159385
* Commonscat Multimedia: Geopolitics