recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Kirkintilloch** (Eskoziako gaeleraz: *Cair Cheann Tulaich*), Eskozia erdialdeko udalerria da, Ekialdeko Dunbartonshire eskualdeko hiriburua, baina ez herri handiena. 2011ko erroldaren arabera 19.689 biztanle ditu.

Etimologia
----------

Gaelerazko *Cair Cheann Tulaich* izenak "muinoaren atzeko gotorlekua" esan nahi du.

Geografia
---------

Forth eta Clyde arteko ubidean kokaturik dago, Glasgowtik 13 kilometro ipar-ekialdera.

Historia
--------

II. mendeko Antoninoren Harresi erromatarrean zegoen gotorleku bat izan zen Kirkintillocheko lehen asentamendua.

XII mendean eliza bat zegoen bertan eta inguruan herria eratzen hasi zen 1211 urtean burgo estatusa lortu zuena, izan ere Glasgowtiko errepideko posta bat ezarri baitzen bertan. Asteroko merkatu eskubidea ere bazuen eta gaztelu bat eraiki zen, Eskoziako Independentzia Gerretan zeresanik izan zuena. Eskoziako gerra hauetan garaipoena lortu ondoren Roberto I.a Eskoziakoak Sir Malcolm Fleming Dumbartoneko sheriffari eman zizkion inguruko lurrak eta Dunbartongo konderriari lotuta gelditu zen Kirkintilloch.

XVIII mendean industrializatzen hasi zen Eskoziako lehenengo herrietako bat izan zen. Ehungintzan oinarritu zen bere ekonomia eta 1790ean 185 ehule zeuden. 1773an Forth eta Clyde arteko ubidea eraikitzeak eta 1826an trena iristeak bultzada handia eman zion herriari.

XX menderako industria nagusia untzigintza zen, baina Kirkintilloch famatu bihurtu zuen jarduera Britainiako telefono kabina eta posta-kutxen ekoizpena izan zen. Era berean Kirkintilloch "herri lehorra" izan zen, 1923 eta 1967 artean alkoholdun edarien salmenta debekaturik egon baitzen herrian.

1996an Ekialdeko Dunbartonshire eskualdea sortu zenean Kirkintilloch honen hiriburu izendatu zuten, Bearsden eta Bishopbriggs haundiagoak izan arren.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Forth eta Clyde arteko ubidea

Iruditegia
----------

* Andre Mariaren parrokia berria.Andre Mariaren parrokia berria.
* Andre Mariaren parrokia zaharra.Andre Mariaren parrokia zaharra.
* Hiriaren erdialdea.Hiriaren erdialdea.
* Iturria.Iturria.
* Forth eta Clyde arteko ubidea.Forth eta Clyde arteko ubidea.
* Luggie erreka.Luggie erreka.
* Gartshore Bing muinoa.Gartshore Bing muinoa.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Ekialdeko Dunbartonshireko webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2422689
* Commonscat Multimedia: Kirkintilloch

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158386826
* LCCN: n88238451
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2422689
* Commonscat Multimedia: Kirkintilloch

  


| * i
* e
* a
Ekialdeko Dunbartonshire konderriko udalerriak |
| --- |
| Udalerri nagusiak | 
* Bearsden
* Bishopbriggs
* Kirkintilloch
* Lennoxtown
* Lenzie
* Milngavie

 |  |
| Udalerriak eta herriak | 
* Auchenreoch
* Baldernock
* Balmore
* Bardowie
* Barnellan
* Birdston
* Craigton
* Haughhead
* Milton of Campsie
* Torrance
* Twechar

 |
| Auzuneak eta kokalekuak | 
* Auchinairn
* Cadder
* Clachan of Campsie
* Waterside

 |
*Artikulu hau Itoiz musika taldearen abestiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Astelehen Urdina».*
**Astelehen urdin batean** Itoiz taldearen abestia da. 1978an Itoiz diskoaren barnean kaleratua izan zen. Musika Juan Carlos Perezena da eta hitzak Joseba Garciarenak. Diskoan Indar Trabes garaikoa ez den kanta bakarra da.

Hitzak
------

Itoizen ohikoa den bezala, hitzek badute surrealismotik. Ahapaldi bakoitza *Izar betaurrekodunak* hitzekin hasten da, eta esanahi iluna duten testuak agertzen dira. Adibidez, lehenengo paragrafoak horrela dio:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Izar betaurrekodunak*
*izotzaren erreinuan*
*zerura oihu egiten dute*
*semeak bilatzen.* |  » |

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Itoiz.*  (Noiz kontsultatua: 2018-02-04).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** ERLANTZ. *Historia de la musica Rock - Itoiz.*  (Noiz kontsultatua: 2018-02-04).
3. ↑   @maia.  (2009-03-17). *EUSKAL MUSIKA TALDEAK: ITOIZ.*  (Noiz kontsultatua: 2018-02-04).

Kanpo estekak
-------------

* Itoiz taldearen "Astelehen urdin batean" abestia entzungai youtube.com webgunean (hitzekin batera)
* Itoiz taldearen "Astelehen urdin batean" abestiaren hitzak irakurgai.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254307

 |

* Wd Datuak: Q12254307
**Keia** Oñatin 2021ean sortutako rock musika taldea da, Ane Arruti zarauztarrak gidatzen duena.

Ibilbidea
---------

Ane Arruti zarauztarra bakarlari gisa ibili izan da eta 2021eko apirilean Iker Martinez de Zuazo oñatiarrarekin elkarlanean hasi zen. 2021 amaierarako Sharon Stoner taldeko Iñigo Ibarrondo eta Egoitz Olalde gehitu zitzaizkien eta abestiak grabatzen hasi ziren. 2022an atera zuten aurreneko disko hori, hamar abesti dituena. Zortzi abestiren hitzak Ane Arrutik eginak dira. Diskoaren aurkezpena Oñatiko gaztetxean egin zuten eta bigarren kontzertua Zarautzen.

Diskografia
-----------

* *Erregaia* (2022, autoekoizpena)

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Keia taldea» *Oñatiko Udala* (Noiz kontsultatua: 2022-10-01).
2. ↑    «Keia taldeak ‘Erregaia’ estreinako diskoa argitaratuko du gaur - Zarautz» *Zarauzkohitza.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-10-01).
3. ↑   «Erregaia» *www.badok.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-10-01).

Kanpo estekak
-------------

* Taldearen bandcamp webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q114346034

 |

* Wd Datuak: Q114346034
**Argantzongo haitzarteko gudua** 801ean Al Hakan I.a emirrak iparraldera bidalitako eta Mohamed ibn al-Hakanek zuzendutako armada Ebro zeharkatzea saiatu zenean gertatu zen.

Aurrekariak
-----------

Kordobako emirerriak barneko arazo politikoak zituen, Hisham Al-Reda hil zenean, bere semea zen Al Hakanek Suleiman eta Abu Marwan bere osaben gurariak borrokatu behar izan zituelako.

Frankoek emirerriaren asaldaketa aprobetxatu nahian, 798an, Gilen I.a Tolosakoak Alfontso II.a Asturiaskoa eta Huescako *wali*a zen Bahlul ibn Marzuq bilerara deitu zituen Luis Errukitsuaren izenean *al-Tagr al-Ala* edo goialdeko marka konkistatzeko asmotan.

Egoera aprobetxatuz Asturiasko Erresumak Lisboa eraso zuen eta Carolus Handiak Bartzelona konkistatu eta Iruñea bere orbitan kokatu zuen.

Gudua
-----

801ean Al Hakanen semea zen Mohamed ibn al-Hakanek baskoien aurkako razzia zuzendu zuen, Araba eta Gaztela erasotzeko asmoarekin. Argantzongo haitzartetik Ebro zeharkatzean frankoen aldeko *dux*a zen Belasko Gaskoiak, iruindarrek eta, ziur asko, Antso Otsoak bidalitako gudaroste batek prestaturiko segada batean erori zen.

Ondorioak
---------

Hain zen gogorra porrota ezen Mohamed ibn al-Hakan Qurtubara bere ofizial hoberenetariko batzuk eta hainbat lagun gabe itzuli baitzen. Kronikarien arabera, hilabete gutxien barru, Mohamed bera ere hil zen, atsekabea gainditu ezinik.

Egoera aprobetxatuz, 803an Banu Qasitarrek eta bere aliatu baskoiek Tutera setiatu eta hartu ondoren, bere *wali*a zen Yusuf ibn Amrus atxilotu zuen. Hala ere, Amrus ibn Yusufek eskualdea berreskuratu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Abū Marwān Ḥayyān ibn Khalaf Ibn Ḥayyān.  (1076). *La primera década del reinado de Al-ḥakam I, según el muqtabis II, 1 de Ben Ḥayyān de Córdoba (m. 469 h./1076 J.C.).*  Madril: Real Academia de la Historia.
2. ↑   **(Katalanez)** d'Abadal i de Vinyals, Ramon.  (1986). *El domini carolingi a Catalunya.*  Ed. Institut d'Estudis Catalans, 186-188 or. ISBN ISBN 978-84-321-1882-1..
3. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Suárez Fernández, Luis. *Historia de España Antigua y media.*  Ediciones Rialp, 86-92 or. ISBN 978-84-321-1882-1..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11908735

 |

* Wd Datuak: Q11908735
***Juncal*** Espainiako telesail bat da. Jaime de Armiñánek zuzendu eta Francisco Rabal, Rafael Álvarez "El Brujo", Emma Penella, Carmen de la Maza, Fernando Fernán Gómez, Luis Miguel Calvo, Manuel Zarzo, Cristina Hoyos eta Lola Flores aktoreek antzeztu zuten.

1989ko abuztuaren 12an TVE1 katean lehenbiziko atala aireratu zen.

Argumentua
----------

José Álvarez "Juncal" (Francisco Rabal) 1940, 1950 eta 1960ko hamarkadetan arrakasta izan zuen zezenlari ohi bat da, baina adarkada batek lanbidetik betirako erretiroa hartzera derrigortu zuen. Bere ibilbidearen gailurrean zegoela Julia Muñoz (Carmen de la Maza) kordobar aberatsarekin ezondu zen, baina elkarrekin batera bi haur izan ondoren, Jucalek emaztea laga zuen. Teresa Campos (Emma Penella) maitalearekin hogei urtez bizitzen egon ondoren, maitaleak Juncalek beste emakumeekin adarrak jartzen dizkiola ohartu eta utzi egingo du, hortaz Juncalek Cordobara itzuli eta bere familia berreskuratzen saiatuko da.

Aktoreak
--------

| Pertsonaia | Aktorea |
| --- | --- |
| José Álvarez "Juncal" | Francisco Rabal |
| "Búfalo" | Rafael Álvarez "El Brujo" |
| Teresa Campos | Emma Penella |
| Julia Muñoz | Carmen de la Maza |
| Domingo Camprecios | Fernando Fernán Gómez |
| Manolo Álvarez | Luis Miguel Calvo |
| Bernardo Álvarez | Manuel Zarzo |
| Rosario | Cristina Hoyos |
| Merche | Lola Flores |

Kanpo estekak
-------------

* *Juncal* telesailaren sarrerako doinua entzungai. Youtube.com **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5956336

 |

* Wd Datuak: Q5956336
**Atom Heart Mother** (*Ama bihotz atomikoa*, euskaraz) Pink Floyd taldearen 5. albuma da, 1970ean egina. Transiziozko albuma da, hasierako urteetako rock psikodelikotik aldetzen dena rock sinfonikora eta progresibora hurbilduz. Lan honetan bandak zerumuga musikal berriak bilatzen dituela agerian geratzen da, diskoaren zati batzuek kutsu esperimental nabarmena dutelako.

Diskoaren "A" aldea diskoari izena ematen dion gaiarena da (23 minutuko iraupena). Gai guztiz instrumentala da, abestirik gabekoa. Lan honetan taldeak forma musikal klasikoak (orkestra eta koru batzuekin grabatuta dago) rock progresiboarekin nahasten ditu. Emaitza bitxia da, ederra hainbat pasartetan, nahiz eta aurreko ibilbide floydiarrarekin haustura musikala izan.

Diskoaren "B" aldeak, aldiz, zirrikitu gutxiago uzten dizkio esperimentazioari. Balada ederrak ditu, *If* eta *Fat Old Sun* bezalakoak, Roger Watersek eta David Gilmourrek, hurrenez hurren, sortuak.

Atom Hert Mother Londreseko Abbey Road estudioetan grabatu zen, 1970ean, eta arrakasta handia lortu zuen Erresuma Batuan, 1. tokia lortuz bertako zerrendetan. Hau izan zen bandaren lehenengo lana bere herrialdeko zerrenden goi tokietara iritsi zena. Peter Bown eta Alan Parsons izan ziren disko honen soinu-ingeniariak.

Kantu-zerrenda
--------------

1. "Atom Heart Mother" (Mason, Gilmour, Waters, Wright) (23:44)
2. "If" (Waters) (4:30)
3. "Summer 68" (Wright) (5:29)
4. "Fat Old Sun" (Gilmour) (5:22)
5. "Alan's Psychodelic Breakfast" (Mason, Gilmour, Waters, Wright)(13:00)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Pink Floyd-UK Chart History Official Charts Company

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q210122
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153224633
* GND: 1043849394

 |

* Wd Datuak: Q210122
Hautazko irakasgaien ikasle-kopuruak irudikatzen dituen **azalera polarreko diagrama**: Angelu bereko zirkulu-sektoreen azalera zenbakizko datuen araberakoa da.
**Azalera polarreko diagrama** edo **arrosa-diagrama** zenbakizko datuak irudikatzeko datu-diagrama bat da, sektore-diagrama angeluen eta barra-diagrametan zutabeen luzeraren bitartez, angelu bereko eta azalera ezberdineko zirkulu-sektoreak irudikatzen dituena zenbakizko balioen arabera. Izar-diagramare antzekoa ere bada itxuraz, baina horretan datuak luzera ezberdineko puntu, marra edo zutabeen bitartez irudikatzen dira.

Gutxitan irudikatzen den datu-diagrama da eta soilik arrosa-diagramaren efektu grafikoa sortu nahi denean eratzen da. Florence Nightingale erizainak 1859 urtean eratu zuen *coxcomb* izeneko grafikoa da horren jatorria, baina grafiko hark angelu bereko sektoreetako erradioak, eta ez azalerak, luzatzen zituen datuetan oinarrituta.

Angelu bereko sektoreak nahi den eran jar daitezke, zenbakizko dautak dataren arabera ordenaturik daudenean ezik. Orduan, ordena kronologikoari jarraitu behar zaio sektoreak osatzerakoan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254562
* Commonscat Multimedia: Polar area diagrams

---

 |

* Wd Datuak: Q12254562
* Commonscat Multimedia: Polar area diagrams
Eremuak: Kobe (berdez), Osaka (gorriz) eta Kyoto (urdinez).
**Keihanshingo metropoli eremua** (japonieraz: 京阪神?)
 edo **Keihanshin MMA** Japonian dagoen bigarren metropoli eremu handiena da. Osaka, Kobe eta Kyotoko metropoli eremuak barneratzen ditu eta 11,170 km²-tan 18.643.915 biztanle biltzen ditu. Guztira Japoniako populazioaren %15a osatzen du.

Geografia
---------

Kansai eskualdean kokaturik dago, Osakako Badiaren iparraldeko eta ekialdeko ertzak hartzen ditu eta Yamashiro haranean barneratzen da. Metropoli eremuaren mugak Himeji eta Wakayamaraino ere iristen dira.

Hiri handienak
--------------

* Osaka (2.666.371 biztanle).
* Kobe (1.545.410 bizt.)
* Kyoto (1.473.746 bizt.)
* Sakai (842,760 bizt.)
* Himeji (535.945 bizt.)
* Higashiōsaka (509.230 bizt.)
* Nishinomiya (483.598 bizt.)

Ekonomia
--------

Metropoli eremuaren Barne produktu gordina 341 bilioi dolarretakoa da, munduko hirien artean zazpigarrena eta Japoniako bigarrena.

Azpiegiturak
------------

Kansai nazioarteko aireportua Osakako Badiako uharte artifizial batean kokaturik dago eta 1994ean inauguratu zen Osaka nazioarteko aireportuaren trafikoa txikitzeko.

Japan Rail konpainiak bi shinkansen linea (abiadura handiko trenak) ditu, *Tōkaidō-Sanyō* eta *Kyoto* lerroak. Osakako metroa munduko 13. zabalena da, 70 lerro ditu eta urtero batazbeste 912 milioi bidaiari izaten ditu.

Iruditegia
----------

* Osakako Badia gauez.Osakako Badia gauez.
* Osakako Badiaren satelite ikuspegia.Osakako Badiaren satelite ikuspegia.
* Osaka.Osaka.
* Umeda Sky Building (Osaka).Umeda Sky Building (Osaka).
* Kyoto.Kyoto.
* Kobeko kaia.Kobeko kaia.
* Sakai.Sakai.
* Himeji.Himeji.
* Nishinomiya.Nishinomiya.
* Kansai nazioarteko aireportua.Kansai nazioarteko aireportua.
* Nozomi trena.Nozomi trena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1149484
* Commonscat Multimedia: Keihanshin

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1149484
* Commonscat Multimedia: Keihanshin
|  |
| --- |
| **Kakadu Parke Nazionala**1 **UNESCOren gizateriaren ondarea** |
| 
Kakadu Parke Nazionalaren ikuspegia. |
| **Mota** | Kulturala |
| **Irizpideak** | i, vi, vii, ix, x |
| **Erreferentzia** | 147 |
| **Kokalekua** |  Australia |
| **Eskualdea2** | Asia/Ozeania |
| **Izen ematea** | 1981 (V. bilkura) |
| **Luzapenak** | 1987, 1992 |
| 1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) 2 UNESCOren sailkapena |

**Kakadu Parke Nazionala** Australiako Iparraldeko Lurraldean dagoen parke nazional bat da. Darwin hiritik 171 kilometro ekialdera dago.

Kakaduko parke nazionala munduko parke nazional handienetakoa da, Arnhemeko lurraldearen mendebaldean dagoena. 17.550 km2-tik gorako lurraldea hartzen du. Goi ordoki handiek eta lokaztiek osatzen dute parkea. Goi ordokiak hareharrizko ordoki kristalinoak dira, Kanbriarraurrekoak, bailara sakonez eta baso euritsu tropikalen hondarrez osatuak. Baso horiek ordokia drainatuz lortzen dute ura, nahiz eta sei hilabeteko urtaro lehorra izaten den. Goi ordoki harkaiztsuan eukalipto baso handiak daude, lehorteari aurre egiteko zailtasunik ez dutenak. Zingirak parkearen mendebaldean daude, eta Western eta Southern Alligator ibaien uholdeen ondorio dira. Bertakoek *Billabongs* esaten diete. Parkearen alderdi horretan bizi da itsasoko krokodilo talde handiena (*Crocodylus porosus*). Krokodilo mota horrek ur gazietan eta itsas uretan bizitzeko gaitasuna du. Garai batean desagertzeko arriskuan egon zen, baina parkearen sorrerari esker, salbatu egin ahal izan da. Parkean bizi diren ugaztunei dagokionez, aipagarriak dira martsupialak, bereziki kanguru erraldoi mota berezi bat (*Macropus antilopinus*), eta hainbat bufalo (*Bubalus bubalis*), XIX. mendean lehenengo kolono europarrek eramanak. Horrez gainera, 400 hegazti mota inguru bizi dira, bereziki antzarak, eta hainbat kakatua mota, kakatua beltza (*Calyptorhynchus lathami*) besteak beste. Bestalde, bertako biztanleek egindako pinturak daude Kakaduko parkean, eta horietako batzuk 20.000 urtetik gorako antzinatasuna dutela aztertu da. Pintura horiek direla-eta, munduko ondarearen gunetzat hartu du UNESCOk.

Irudi
-----

* Aborigenen margoak.Aborigenen margoak.
* Billabong bat.*Billabong* bat.
* Ur-jauzia.Ur-jauzia.
* Krokodiloa.Krokodiloa.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2013-3-25 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* Kakadu Parke Nazionalaren webgunea **(Ingelesez)**
* Kakadu Parke Nazionalari buruzko webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q189657
* Commonscat Multimedia: Kakadu National Park

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 129371078
* GND: 4558275-0
* LCCN: no2006029843
* SUDOC: 078614635
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 13000016
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 147quater-001

 |

* Wd Datuak: Q189657
* Commonscat Multimedia: Kakadu National Park
**Kakahuete-gurina** kakahuete erretxigortuz egindako eta gehienetan gatzatu edo gozotutako ore itxurako elikagai bat da. AEBetako gastronomiako osagai ezagun eta hedatuenetako bat da, gaur egun supermerkatu edo janari-dendetan salgai egoten da edota etxean egin ohi da. Herrialde honetan herri kulturan duen ospea handiaren ondorioz, urtero urtarrilaren 24ean, *Kakahuete-gurinaren Eguna* ospatu ohi da.

Jada maiek eta aztekek jaten zuten elikagaia izan arren, 1884an Marcellus Gilmore Edson ingeles-kanadarra izan zen bere ekoizpena patentatu zuen lehenbizikoa. John Harvey Kellogg gosari zerealgile ospetsuak ere bere hedapenari bultzada handia eman zion.

AEBetaz gain, eta batez ere estatubatuar kulturaren eraginaren ondorioz, beste herrialde batzuetara ere hedatu den elikagaia da, tartean Australia, Erresuma Batua, Kanada, Dominikar Errepublika, Filipinak, Japonia, Papua Ginea Berria, Zeelanda Berria eta Herbehereak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Hipermerkatuetako Produktuak Hiztegia] [2009]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q147651
* Commonscat Multimedia: Peanut butter

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85098995
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q147651
* Commonscat Multimedia: Peanut butter
**Katalisia** katalizatzaile deritzon substantzia baten ondorioz gertatzen den erreakzio kimikoen abiadura handitzea da. Erreakzio kimikoetan dauden beste eragile batzuk ez bezala, katalizatzailea ez da kontsumitzen. Katalisian energia gutxiago behar da trantsizio egoerara iristeko, baina erreakzioan behar den energia kopuru osoa ez da aldatzen. Katalizatzaile batek eraldaketa kimiko batean baino gehiagotan har dezake parte. Haren eragina aldatu egiten da beste substantzia batzuk badaude; inhibitzaile deiturikoek jarduera katalitikoa murrizten dute, eta sustatzaile deiturikoek handitu egiten dute. Katalizatzaileen aurkakoei, erreakzioen abiadura murrizten dutenei alegia, inhibitzaile deritze.

Katalisi-motak
--------------

Erreakzio-ingurunearen izaeraren arabera bi katalisi-mota bereizten dira: katalisi heterogenoa eta katalisi homogeneoa.

### Katalisi heterogeneoa

Sakontzeko, irakurri: «Katalisi heterogeneo»
Katalisi heterogeneoa katalisi-mota bat da zeinetan katalizatzaileen, erreaktiboen edo produktuen faseak desberdinak diren. 

Fase desberdintzat jotzen dira osagai solidoak, likidoak eta gaseosoak eta baita nahaste nahastezinak ere (olioa eta ura esaterako), edo interfaze bat dagoen edozein ingurune.

### Katalisi homogeneoa

Sakontzeko, irakurri: «Katalisi homogeneo»
Katalisi homogeneoa disoluzio batean disolbagarria den katalizatzaile baten bidezko katalisia da. Katalisi homogeneoan katalizatzailea eta erreaktiboak fase berean daude, normalean disoluzioan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Katalisi.*  .
2. ↑   **(Ingelesez)** Schlögl, Robert.  (2015-03-09). «Heterogeneous Catalysis» *Angewandte Chemie International Edition* 54 (11): 3465–3520. doi:10.1002/anie.201410738. (Noiz kontsultatua: 2023-03-01).
3. ↑   Chemistry (IUPAC), The International Union of Pure and Applied. «IUPAC - catalyst (C00876)» *goldbook.iupac.org* (Noiz kontsultatua: 2023-03-01).

Ikus, gainera
-------------

* Katalisi heterogeneo
* Katalisi homogeneo

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q82264
* Commonscat Multimedia: Catalysis

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX526142
* BNF: 119418709 (data)
* GND: 4029921-1
* LCCN: sh85020938
* NDL: 00572118
* NKC: ph121514
* SUDOC: 027359727
* AAT: 300014902
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D002384

 |

* Wd Datuak: Q82264
* Commonscat Multimedia: Catalysis
*Ez nahasi Kataluniar Alderdi Nazionalistarekin*.

**Kataluniako Alderdi Nazionalista**, katalanez **Partit Nacionalista de Catalunya** edo **PNC**, Kataluniako alderdi nazionalista, katalanista eta zentro-liberal bat da. Kataluniako independentziaren alde egon arren, independentzia aldarrikapen unilateralaren aurkakoa da.

Alderdikideen hitzetan beren erreferente nagusiak Eusko Alderdi Jeltzalea (EAJ) eta Eskoziar nazionalismoa omen dira Nagusiki, CiU alderdiko kide ohiek, gerora PDECAT alderdira igaroak, eta Carles Puigdemont eta Kataluniako Independentzia Prozesuaren norantzarekin desados eta autonomismora itzultzeko helburudun politikariek osatu zuten.

2020ko ekainaren 27an sorrera-biltzarra burutu zuen, honetan bozketaz Marta Pascal idazkari nagusia, Olga Tortosa presidentea eta Oriol Puig bozeramailea hautatuak izan ziren. Biltzar honetan EAJko Andoni Ortuzar politikariaren hitzaldi-bideoa ere ikusi zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Nace el Partido Nacionalista Catalán con el PNV y la vía escocesa como referentes. 2020ko ekainaren 28a. Diariosur.es **(Gaztelaniaz)**

Ikus gainera
------------

* Kataluniar Alderdi Nazionalista

Kanpo estekak
-------------

* Wbgune ofiziala **(Katalanez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q94143183
* Commonscat Multimedia: Nationalist Party of Catalonia

---

 |

* Wd Datuak: Q94143183
* Commonscat Multimedia: Nationalist Party of Catalonia
**Catherine «Kate» Greenaway** (Londres, 1846-1801eko martxoaren 17a) ingeles idazlea eta ilustratzailea izan zen, haurrentzako liburuak egin zituen.

Kate Greenaway domina, bere omenez 1955. urtean ezarria, urtero ematen dio Chartered Institute of Library and Information Professionals-ek, Erresuma Batuko dokumentazioko liburuzainak eta beste profesional batzuk ordezkatzen dituen elkargo profesionalak, haurrentzako liburuen ilustratzaile bati.

Biografia eta lanak
-------------------

Haren aita, John Greenaway, marrazkilaria eta grabatzailea zen, eta ama, Catherine Elizabeth Jones, jostuna zen. Finantza-arazoak zirela eta, familia Islingtonera joan zen bizitzera, eta Elizabethek haurrentzako arropa-denda bat ireki zuen, arrakasta handia izan zuena.

Hamabi urte zituenetik, Kate Finsbury School of Art-en trebatu zen, eta han egon zen sei urtez. Orduan, Kensingtongo (Londres Handia) Central Schoolera joan zen, baina garai hartan emakumeei ez zitzaien uzten biluzien marrazkiak egiten. Hori dela eta, Slade School of Artera joan zen, non neskei eta mutilei hezkuntza bera eskaintzen baitzieten. Gainera, arratsaldeetan Heatherley’s School of Art-en izan zen.

*Hamelingo flautista*, Kate Greenawayk ilustratua
Lehen liburuak, *Bajo la ventana* (1879), haurrei buruzko bertso erraz eta idiilikoen bilduma bat, Edmund Evans-ek berak koloretako xilografiak egiteko asmatutako prozesu bat erabiliz argitaratuak, salmenta-arrakasta handia izan zuen bere garaian, hasierako 20.000 kopiak azkar saldu baitzituen eta Routledge argitaletxea berriz inprimatzera behartu baitzuen.

Beste lan nagusi batzuk hauek dira: *El jardín de las caléndulas, El flautista de Hamelín, El libro de los juegos* eta *El libro de los cumpleaños*. Gainera, marrazkiak beste objektu batzuk apaintzeko erabili ziren, hala nola azulejuak eta portzelana.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    *Kate Greenaway (1846 - 1901).* .
2. ↑    *Kate Greenaway.*  *Encarta*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q204936
* Commonscat Multimedia: Kate Greenaway

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 64163914
* ISNI: 0000 0001 0909 4101
* BNE: XX1164004
* BNF: 13523006n (data)
* GND: 122365062
* LCCN: n79145163
* NDL: 00441602
* NKC: jn20000602378
* NLA: 35147790
* CiNii: DA01238857
* SNAC: w6k64jr5
* SUDOC: 050314424
* ULAN: 500030743
* BIBSYS: 90370243
* UB: a1006448
* Open Library: OL18306A
* RKD: 33566
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Gutenberg proiektua: 6307

 |

* Wd Datuak: Q204936
* Commonscat Multimedia: Kate Greenaway
**Julienne Baseke Nzabandora** (Kongo, Kinshasa, 1979) *Association des Femmes des Médias* - AFEM elkarteko koordinatzaile eta Mama Radio irratiko zuzendaria da.

Biografia
---------

Bukavun hazi zen Hego Kivuko hiriburuan, poesia idatzi du, baita antzerkia ere beti ere emakumeen egoera eta bakea gaia izanik. Soziologian lizentziatua, Bukavuko Unibertsitate Publikoko irakaslea da.

Kongoko Errepublika Demokratikoko ekialdean 1996tik 2003ra bitartean bizitako gerran indarkeria sexuala gerrako arma gisa erabili da emakumeen kontra. Julienne Basekek indarkeria kasuen testigantzak dokumentatzen eta hedatzen jardun da Afem Emakume Kazetarien Elkartearekin batera. Kasuok bereziki gordinak izan dira Hego Kivun, Ipar Kivun eta Ituri eskualdean are gordinagoa izan da egoera, mineralen legez kanpoko ustiaketak eta horiekin loturiko talde militarren presentzia, segurtasun eza, emakume eta haurren aurkako indarkeria sexuala, GIB-aren hazkundea eta herritarren barne migrazioa eragin ditu besteak beste. Indarkeria kasuen ondoriozko haurdunaldiei aurre egiteko abortu klandestinoetan hildakoen emakumeen kopurua ere asko igo da, Maputoko protokoloak indarkeriazko protokoloak baimentzen baditu ere mediku ugarik ez ditu emakumeak artatzen. Emakumeen kontrako indarkeria kasu ugari sorginkeria egotzita ematen direla salatzen du ere, AFEM elkarteak *Femme au Fone* aplikazioaren bitartez jasotzen ditu horrelako salaketa ugari, non indarkeria matxista eta politikoa uztartzen diren.

Argitalpenak
------------

##### Beste batzuekin batera

* La participation des femmes dans les processus de paix et la prise de décision politique en République Démocratique du Congo (EASSI, 2012)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Los silencios rotos de la República Democrática del Congo» *pikara magazine* 2022-03-09 (Noiz kontsultatua: 2022-03-25).
2. 1 2    Iribarren, Maddi Ane Txoperena. ««Isiltasuna entzun egin behar dugu»» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-03-20).
3. ↑    Berria. «Kongoko Errepublika Demokratikoko emakumeen egoera gordinaz, igandean BERRIAn» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-03-20).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Móviles contra las violaciones en el país del coltán» *pikara magazine* 2022-03-16 (Noiz kontsultatua: 2022-03-25).
5. ↑   **(Frantsesez)** Politics, iKNOW.  (2012-06-30). «La participation des femmes dans les processus de paix et la prise de décision politique en République Démocratique du Congo» *Réseau International de Connaissances sur les Femmes en Politique* (Noiz kontsultatua: 2022-03-20).

Ikus, gainera
-------------

* Maputoko Protokoloa

Kanpo estekak
-------------

* Bortxaren bortxaz lekualdatuak, Kongoko Errepublika Demokratikoa (Berria TB, 2022)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111309393

 |

* Wd Datuak: Q111309393
**Aragost**, Tolkienen legendarium ospetsuan eta Eraztunen Jauna eleberriaren eranskinetan, dunadan bat da, Arahad I.aren semea. Bere izena sindarinezkoa da, eta "errege terrorea" bezala itzul daiteke.

Eriadorreko tokiren baten jaio zen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2431. urtean. Bere aita Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2523an hil ondoren, Iparraldeko Dunedainen 8. kapitaina bihurtu zen. Bere agintaldian zehar, Eriadorren ez zen gertara esanguratsurik jazo, gertaera politiko eta militar nagusienak Rohanen eta Gondorren gertatu baitziren.

Aragostek, 65 urtez gobernatu zuen, 2588. urterarte, urte honetan, bera 157 urterekin hil ondoren, bere seme Aravorn oinordeko bihurtu zelarik.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Arahad I.a** | **Iparraldeko Dunedainen Kapitaina**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2523-2588 | Ondorengoa**Aravorn** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2543139

 |

* Wd Datuak: Q2543139
**Kieselstein gaztelua** (eslovenieraz: *Grad Kieselstein*) Kranj hirian dagoen gaztelua da, XIII mendekoa.

Historia
--------

Sava ibaia gurutzatzeko zubia zaintzeko haren gainean dagoen muinoan gotorleku bat eraiki zen XI mendean. Gaur egungo eraikina ordea 1256koa da. Kranjeko jauntxoa zen Ulrik III Spanheim dukeari eskatu zituen Ortenburgeko kondeek altxatzeko baimena.

1420 urtean Celjeko kondearen esku gelditu zen. Turkiarren erasoei aurre egiteko harresiak eraiki zirenean dorrea bertan integratu zen. 1456an Celjeko kondeen dinastia bukatu zenean Habsburgotarren inperioan barneratu zen gaztelua. XVI mendean Janž Khiessl baroiak erosi zuen eta bere izena eman zion. Hurrengo mendeetan ordea esku askotatik pasa zen; Ravbar, Apfaltrer, Auersperg eta Natalis Pagliaruzzi familiak izan ziren bertan.

1913an Estatuak hartu zuen eta 1952an Jože Plečnik arkitektuak berrizte lanak burutu zituen.

Irudi historikoak
-----------------

* 1679ko irudia.1679ko irudia.
* 1689ko irudia.1689ko irudia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3402470
* Commonscat Multimedia: Kieselstein Castle

---

 |

* Wd Datuak: Q3402470
* Commonscat Multimedia: Kieselstein Castle
Kataluniako unitate morfologikoak:

|  |  |
| --- | --- |
| ██ Pirinioak
██ Pirinioaurreak 
██ Kataluniako Erdialdeko Beheragunea
██ Erdialdeko Beheraguneko Adar txikiak  | ██ Zeharkako Mendilerroa
██ Itsasertz Aurreko Mendilerroa 
██ Itsasertzeko Mendilerro
██ Itsasertzeko eta Itsasertz Aurreko Beheragunea eta eta kostaldeko beste ordoki batzuk |

**Katalunia Kostaldeko Mendilerroak** (katalanez *Serralades Costaneres*) edo **Kataluniako Sistema Mediterranearra** (*Sistema Mediterrani Català*) mendilerro paraleloen sistema bikoiti bat da, Itsasertz Aurreko Mendilerroa eta Itsasertzeko Mendilerroa. Bi mendilerro hauek, Itsasertz Aurreko Beheragunea bezala ezagutzen den fosa tektoniko batez bananduak daude. Itsasertz Aurreko Beheragunea, barnealdeko mendilerroa da, kostaldetik urrunen dagoena eta Ter ibaiaren itsasoratzetik Montsiaraino hedatzen da. Bertan daude Sistema osoko mendirik garaienak. Garaiena, Montseny da, 1712 metrorekin. Itsasertzeko Mendilerroa, berriz, kanpoaldekoa da, kostaldearekiko paraleloan doana, Empordàtik Tarragonako Landara hedatzen dena, eta, mendilerro honetako mendiak, Itsasertz Aurreko Beheragunekoak baino txikiagoak dira. Montnegre da Itsasertz Aurreko Beheraguneko mendirik garaiena, 763 metroko garaierarekin.

Kataluniako Sistema Mediterranearra, hau da, bi mendilerro paraleloak, hego-mendebaldetik ipar-ekialdera hedatzen dira, Mediterraneotik mendebaldera hedatzen diren Pirinioekin bat egin arte. Hain zuzen ere, Perineoek eta Katalunia Kostaldeko Mendilerroek, barne gune lauago bat inguratzen dute: Kataluniako Erdiko Beheragunea.

Geologikoki, sistema oso konplexua da. 300 kilometro baino gehiagoko antzinako mendigune baten altxamendu tektonikoaren emaitza da. Bi sektore handi ezberdin daitezke, bi hauen arteko muga, Llobregat ibaia da. Iparraldeko sektorea, paleozoikoko material garbiz osatua dago. Hegoaldekoa, berriz mesozoiko eta zenozoiko garaiko sedimentuez.

Zabaletara, Sistema Mediterranearra, hiru zatitan bana daiteke:

* iparraldeko erliebeak, Empordàtik Llobregatera hedatzen direnak.
* erdialdeko erliebeak, Llobregatetik Ebrora doazenak
* hegoaldeko erliebeak, Behe Ebrotik Mijares ibaira, Valentziako Erkidegoan.

Ikus, gainera
-------------

* Kataluniako geografia

Erreferentziak
--------------

* *El Relevo|Relieve[*Betiko hautsitako esteka*]*. "Grupo Enciclopedia Catalana" Fecha de Consulta: 26 de diciembre, 2007
* *Sistema Mediterráneo Catalán*. Fundación Torre del Palau. Fecha de Consulta: 26 de diciembre, 2007
* *El Sistema Mediterráneo*. "Regiones Naturales de Cataluña". Focverd.net. Fecha de Consulta: 26 de diciembre, 2007

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2379316
* Commonscat Multimedia: Sistema Mediterrani Català

---

 |

* Wd Datuak: Q2379316
* Commonscat Multimedia: Sistema Mediterrani Català
**Arkelao Ktistes**, Kapadoziako azken erregea izan zen. K.a. 36 eta 17 bitartean gobernatu zuen. Ariarates X.a Eusebio Filadelfo erahila izan ondoren bihurtu zen Kapadozioako errege.

Marko Antonio triunbiroak jarri zuen errege bezala, baina Arkelaok hau traditu zuen Aktiumeko guduan, K.a. 31. urtean. Oktaviok, bere erresuma, Zilizia zati batekin eta Armenia Txikiarekin handituz saritu zuen.

Ez zen ospetsua izan bere mendekoen artean, hauek, bere aurkako salaketa bat ere eraman zutelarik Erromara, kasu honetan, denbora asko beranduago enperadore izango zen Tiberiok defendatu zuelarik. Baina Tiberio enperadore bihurtu zenean, konspirazio bat sortzeaz salatu zuen, eta Erroman baztertua hil zen. Kapadoziaren independentziaren amaiera izan zen, Erromatar Inperioaren probintzia bihurtu zena.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q346463
* Commonscat Multimedia: Archelaus of Cappadocia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 49613714
* GND: 102381097
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q346463
* Commonscat Multimedia: Archelaus of Cappadocia
Arkimedesen torlojua
Arkimedesen torlojua
**Arkimedesen torlojua**, ura, irina edo laboreak igotzeko erabiltzen den makina grabimetriko bat da. K.a. III. mendean asmatu zuen Arkimedesek, honen izena jasotzen duelarik, Egipton jada erabiltzen zela dioten hipotesiak badauden arren. Plano okertu batean kokatutako zilindro huts batean mugiarazten den torloju batean oinarritzen da, bira aradatzaren azpitik kokatutako ura igotzea ahalbidetzen duena. Asmatu izan zenetik egundaino, fluidoen ponpaketarako erabili izan da. Amaigabeko torlojua ere deitu izan zaio, bere infinitoko zirkuituagatik.

Ikus, gainera
-------------

* Torloju ponpa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q189155
* Commonscat Multimedia: Archimedes' screws

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 7704833-7
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00467/eu\_a\_4676/a4676
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q189155
* Commonscat Multimedia: Archimedes' screws
Atapuercako aztarnategia (Burgos, Espainia).
**Arkeologia aztarnategia** lehenaldiko jardueren frogak (historiaurrekoak zein historiakoak) gordetzen dituen tokia edo tokien multzoa da, arkeologiaren bitartez ikertua edo ikertzekoa.

Aldiro zaila da aztarnategi baten mugak kokatzea. Tradizionalean, kokalekuen eta lanabesen arrastoak topatzeagatik bereizten dira aztarnategiak. Paleolito edo mesolito garaiak ikertzerakoan, harrizko xaflak sakabanatuta aurkitzeak ere osa lezake ikertzea merezi duen aztarnategi bat. Antzinako herrixka bat eta ondoko hilerria aztarnategi beratzat edo bi desberdintzat har daitezke, arkeologoaren arabera. Paisaiaren arkeologia kontuan hartuta, gizakiaren jarduera oro testuinguru zabalago batean ikusi behar da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q839954
* Commonscat Multimedia: Archaeological sites

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2004001339
* NKC: ph118575
* NARA: 10646987
* AAT: 300000810

 |

* Wd Datuak: Q839954
* Commonscat Multimedia: Archaeological sites
Arkimedesen palinpsestoaren orrialdea. Testu elizkoia goitik beheruntz irakurgai dagoena da, aldiz, Arkimedesen idazlana ezkerretik eskuinera irakurgai dagoen eta ahulagoa den testua da.
**Arkimedesen palinpsestoa** (grezieraz Παλίμψηστο του Αρχιμήδη) jatorriz Arkimedes Sirakusakoa matematikaria, fisikaria eta ingeniaria eta beste zenbaiten idazlanen grezieraz eskuizkribu batean idatzitako testua duen eta kodex bat osatzen duen palinpsesto bat da.

Historia
--------

Jatorrizko testua X. mendean idatzia eta bizantziarra zen, eta XIII. mendean kristau fraideek gainidatzi zuten. Ezabaketa erabatekoa izan zen.

Luzaroan bere berririk inork izan gabe egon ondoren, 1840ko hamarkadan Constantine Tischendorf akademikoak Konstantinopla (gaur egungo Istanbul) hirira egindako bisitaldi batean ikusi eta berarekin batera orrialde bat eraman zuen, gaur egun orrialde hau Cambridgeko Unibertsitatearen liburutegian dago. Halere, Johan Ludvig Heiberg (1854-1928) daniar hizkuntzalaria izan zen 1906an palinpsestoa aztertu eta hura ordurarte galdutzat zeuden Arkimedesen idazlanak zirela jabetu zen lehenbiziko pertsona.

Johan Ludvig Heibergek idazlanaren argazkiak atera eta hauetan oinarrituz 1910 eta 1915eko transkripzioak burutu ziren. Halere, Lehen Mundu Gerraren hasierak lan hori eten zuen.

1998-2008 artean zientzialari eta aditu talde batek ultramore, infragorri eta x-izpien bidez jatorrizko testua berreskuratu zuen.

Edukiak
-------

Palinpsestoak gaur egun arte ezagutzen den Arkimedesen idazlan hauek kopia bakarrak ditu:

* *Planoen orekari buruz*
* *Espiralei buruz*
* *Zirkulu baten neurria*
* *Esfera eta zilindroari buruz*
* *Gorputz flotatzaileei buruz* (ezagutzen den grezierazko kopia bakarra)
* *Mekanika teoremen metodoa* (ezagutzen den grezierazko kopia bakarra)
* *Stomakion* (ezagutzen diren kopien artean osatuena)

Kanpo estekak
-------------

* Arkimedesen palinpsestoa **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1770470
* Commonscat Multimedia: Archimedes Palimpsest

---

 |

* Wd Datuak: Q1770470
* Commonscat Multimedia: Archimedes Palimpsest
Kolariko armarriaKolariko armarria
**Kolariko armarria** (finlandieraz, *Kolarin vaakuna*) Finlandia ipar-mendebaldean dagoen Kolari udalerriaren ikur nagusia da.

Armarria 1951. urtean sortu eta uztailaren 24an onartu zuen udalbatzak udalerriko ikur gisa (Barne Ministerioak abenduaren 10ean). Olof Eriksson helsinkiar artistak sortu zuen eta, bertan agertzen diren irudiekin, Erikssonek Kolari izenaren esanahia adierazi nahi izan zuen. Hain zuzen, *kolari* hitzak ikaztobi edo txondor esanahia zuen antzinako finlandieran eta, hala, armarriak txondor bat lanean erakusten du: zelai grisaren aurrean, mendi beltz bat dago, gainetik suzko bost gar gorri ateratzen zaizkion tontorra. Azkenik, aipatzekoa da Kolariko armarriak ere atzealde iluna duela; izan ere, kolore hitsak (grisa, beltza) Lappiko udalerriko armarrien bereizgarri nagusiak dira, eskualdeko zerua irudikatzen dutenak .

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Suomen kunnallisvaakunat.*  Suomen Kunnallisliitto, 139 or. ISBN 951-773-085-3..
2. ↑  Suomen kuntavaakunat[*Betiko hautsitako esteka*] Kolari. 2013.07.26

Ikus, gainera
-------------

* Kolari
* Lappiko armarriak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11872193

 |

* Wd Datuak: Q11872193


| * i
* e
* a
Lappiko armarriak |
| --- |
| Udalerriak | Enontekiö • Inari • **Kemi** • **Kemijärvi** • Keminmaa • Kittilä • Kolari • Muonio • Pelkosenniemi • Pello • Posio • Ranua • **Rovaniemi** • Salla • Savukoski • Simo • Sodankylä • Tervola • **Tornio** • Utsjoki • Ylitornio | Lappiko armarria |
| Aspaldikoak | Alatornio • Karunki • Kemijärvi (1960-1972) • Petsamo • Rovaniemi (1930-2005) |
| **Lappi** • **Laponia** • **Finlandia** |
**Koldo Anasagasti Olabeaga** (Cumaná, Venezuela, 1954) erbestean jaiotako ekonomialari eta idazlea, administrazioaren eta enpresa batzuen goi kargua izan da. Iñaki Anasagastiren anaia da.

Biografia
---------

1954an jaio zen, gurasoen erbestealdian, Cumaná-n (Venezuela). Bilbotarra 7 urte zituenetik eta algortarra azken 41 urteetan, Deustuko Merkataritza Unibertsitatean Ekonomia eta Enpresa Zientzietan lizentziatua lortu zuen. Metalurgia- eta kazetaritza-sektoreko enpresen administrazioan lehen lanak egin ondoren, ikus-entzunezkoen mundura bideratu zen, eta Euskal Telebista eta Donostiako Nazioarteko Zinemaldiaren zuzendari izan zen. Enpresaburu autonomo gisa, 3 Koma 93 S.A. lantegia sortu zuen, telebista-saioak eta telefilmak ekoizteko.  2019tik, erretreta hartu ondoren, autoedizioaren bidez, lau eleberri plazaratu ditu.

Bibliografia
------------

Orain arte lau eleberri plazaratu ditu:

* 2019: *El último fotograma*, John Anduezarekin batera.
* 2020: *¡Maldito caballo!*, Círculo Rojo.
* 2021: *Y llegaron galernas*, Círculo Rojo.
* 2022: *Clandestina. Un irrintzi desde Venezuela*, Círculo Rojo, ISBN: 9788411373173.

Baita komiki bat ere plazaratu zuen:

* 1982: *Sabino*

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Elkarrizketa *Deia*n, 2022/02/08.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115180494

 |

* Wd Datuak: Q115180494
*Artikulu hau gizarte zientzietako kontzeptuari buruzkoa da; hizkuntza arazoa gaitzat duena beste hau da: «Afasia anomiko»*
**Anomia** gizarte batean pertsonek behar dituzten balioak eta arau moralak zabaldu eta transmititzen ez direnean gertatzen den egoera da. Kontzeptua Émile Durkheim frantses soziologoak sortu zuen 1897 urtean, *Suicide* lanean.

Adiera zabalean, gizakien jardunbidea arautzen eta gizarte-ordena bermatzen duten arau sozialen haustura edo desintegrazioa da. Elikaduraren antropologiara eta soziologiara ekarrita, atal hauetan gertatu dira arau-galtzeak, gizabanakoari zein gizataldeari dagokienez:

* ***akronia***: (a-, gabe; jronos, denbora) elikatzeari ez zaio aitortzen ordutegi jakin bat eta, ondorioz, nork ahal edo nahi duenean afaldu eta gosaltzen du, horretarako loaldiari eta bestelako atsedenaldiri ordurik ebatsi behar bazaio ere;
* ***atopia***: (a-, gabe; topos, lekua) elikatzeko ez da hartzen toki jakin edo finkoa; gizakiak, oinez edo ibilgailuan doala, maiz kalea izango du jantoki;
* ***desozializazioa***: janariak mahaikiderik gabe, bakardadean edo ezezagunen artean gauzatzen ditu gizaki desozializatuak;
* ***desubikazioa***: etxetik (tenplutik) atera da elikatzea den fenomeno horren inguruko liturgia eta, hortaz, profanatu egin da;
* ***deskontzentrazioa***: elikaduraren inguruan bilduak zeuden jakinduria eta ezagutza galdu direnez, elikatzea egintza periferiko huts bilakatu da, dagoeneko ez da jarduera nagusi edo zentraletako bat;
* ***desestrukturazioa***: egun, elikadura ordena ekonomiko eta sozialaren egituraketa edo desegituraketaren funtsezko elementua da; geroaldian, aitzitik, ez dira aintzat hartuko elikatzearen elementu, atal eta osagaiak.

Jatea egintza fisiologiko hutsetik haratago doan fenomeno sozial eta antropologikoa da. Elikatzean ere, gizakiak bizitza sozialean nolabaiteko rolak interpretatzen ditu: berez dagozkionak (konformista, adineko), interesatzen zaizkionak (atsegin patroiarekin, kritiko agintariekin) edo ezinbestekoak dituenak (kartzelan isolaturik afaltzea). Gizakiak, maiz, janaria bakardadean egiten badu ere, liturgia bateko parte batzuk errespetatzen ditu: ordutegia bete, baxera antolatu, eseri, eskuak garbitu, etab. 

Elkarrekin jatea (convivium) eta edatea (symposium) harreman sozialetako egintzak dira, osasunean funtsezkoak, eta, halakotzat, sinesmen, iritzi, aurreiritzi, aztura, tradizio, erlijio-arau, printzipio ideologiko eta beste baldintza batzuk bete behar ditu gizakiak ospakizun horietan, jan-edana edukitzeaz gainera

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Agirre, Edorta.  (2022). *Amantela ta mantala.*  Pamiela, 35 or. ISBN 9788491722595..

Ikus, gainera
-------------

* Anomia digital

Kanpo estekak
-------------

* Anomia, Gizapedian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17930
* Commonscat Multimedia: Anomia

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX552913
* BNF: 119781026 (data)
* GND: 4142557-1
* LCCN: sh85005412
* NDL: 00560267
* SUDOC: 027821617
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000850

 |

* Wd Datuak: Q17930
* Commonscat Multimedia: Anomia
**Antonio Ruiz de Azua Zabalbeaskoa**, ezizenez ***Ogoñope*** (Elantxobe, Bizkaia, 1904 - Mexiko, 1974) euskal idazlea, kazetaria eta politikaria izan zen.

Biografia
---------

Elantxoben jaiota, oso goiz hasi zen aldizkari desberdinetan kolaboratzen, besteak beste, *Eguna* eta Euzkadi aldizkarietan, "Elantxobetar bat" ezizenarekin. Gerra zibila hasi eta gero, Bartzelonan babestu zen. 1938an erbesteko bidea hartu zuen eta Mexiko Hirira joan zen. Hiri iparamerikar horretan euskal nazionalismoaren aldeko lan eskerga egin zuen. Euskal Etxearen burua izan zen. Aldi berean, kazetaritzako lanetan jarraitu zuen; horrela *Euzko Deya. La Voz de los Vascos en México* euskarazko orrialdea eraman zuen urte askoan. *Ekin* izeneko aldizkari bat sortu ere bai, zorte handirik izan gabe ezen zenbaki bakarra kaleratu baitzuen. Irratiko saiotan ere parte hartu zuen sarritan. EAJko militantea zen. Bere goitizena nazionalisten artean ospetsua egin zen; haren jatorria Elantxobeko Ogoño itsasmuturrean zegoen. Mexikon hil zen, 1974an.

Lanak
-----

### Ipuinak

* *Ipuiñak eta izkirimiriak*

### Antzezlanak

* *Euzkadiko erri baten*. Mexiko: *Ekin*, 1950.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Bernardo Anaut,

Kanpo loturak
-------------

* Ogoñope eta Manuel Irujoren arteko gutunak.
* Ogoñoperen lanak euskal prentsan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253670
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 19147095117025082435
* SUDOC: 194161943
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 122458

 |

* Wd Datuak: Q12253670
**Amite konderria** (ingelesez: *Amite County*) Mississippiko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Liberty da. 2010eko zentsuaren arabera 13.131 biztanle zituen, Amite kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Amite konderriak 1.894,83 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,88 ura dira. Beste 1.890,95 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 6,93 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 13.131 pertsonetatik 7.626 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 110 dira. 5.396 beltzak edo afroamerikarrak. 22 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 12 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 70 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112456
* Commonscat Multimedia: Amite County, Mississippi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148947114
* ISNI: 0000 0004 0645 2016
* GND: 4537092-8
* LCCN: n82103073
* NARA: 10039631
* **Lekuak**
* OSM: 1833611
* TGN: 2001088

 |

* Wd Datuak: Q112456
* Commonscat Multimedia: Amite County, Mississippi