recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Kyuss** Palm Springseko (Kalifornia) Stoner rock taldea.

Historia
--------

Jatorrizko taldekideak, John García (abeslaria), Josh Homme (gitarra), Brant Bjork (bateria), eta Chris Cockrell (baxua).

Kyuss Palm Desert-en (Kalifornia) garatu zen 80. hamarkadaren amaieran, eta denborarekin Stoner rockaren ikonorik garrantzitsuenetariko bat izan zen. Nahiz eta bere lehenengo saiakera musikagintzan Sons of Kyuss izenekin izan, 1990ean grabaturiko ep bat izen berarekin, honen ostean gertatu zen izenaren murrizpena gaur egun ezagutzen duguna euki arte; momentu hartan Nick Oliveri taldean sartu zen Chrisen ordez. Urte bat geroago "Wretch" grabatu zuten eta 1992an "Blues for the Red Sun" Chris Gossgatik (Masters of Reality) ekoiztuta, honek beraien diskoak grabatzen segi izan zen eta harekin lortu zuten taldearen hain bereziko soinua.

1994an "Sky Valley" grabatzen dute Scott Reederen The Obsessed taldekide ohiaren eranspenarekin Oliveri-ren ordez. Hurrengo tourean Alfredo Hernández taldean sartzen da Bjork-en lekua artzen (honek taldea barne arazoengatik utzi zuen, eta geroago Fu Manchun sartu zen), eta honela "...And the Circus Leaves Town" grabatu zuten, azkenengo disko ofiziala, baina taldearen behin betiko banantzea bi urte beranduago gertatu zen.

Gaur egun Kyusseko partaide ohiak beste proiektuetan sartuta daude : John García Hermanon, Josh Homme Queens of the Stone Ageen, Eagles of Death Metalen eta Desert Sessionsetan; Nick Oliveri Mondo Generatoren, Brant Bjork Brant Bjork and the Brosen, Alfredo Hernandez Orquesta del Desierton eta Scott Reeder, Butcheren eta bere bakarlariko proiektuan.

Nahiz eta Kyuss bizitza laburreko taldea izan, arrakasta handi bat ez eduki izanagatik eta Joshua Homme, bere gitarra-jotzailearen aldi bateko etsipenagatik esaten denez, talde liluragarri bat da, teknikoki nabarmena eta azken urteetako rockean eragin handikoa.

Haien riff astunen atzean (baxua eta gitarra DO-n afinatzen ziren MI-ren ordez, normalean izaten diren 4 semitono azpitik, gaur egungo *Queens of the Stone Age* bezala), 70. hamarkadako rock tankera eragingarri bat dago.

2010-ean bilketa Ospetsua publikatu dute formazio originaleko 3 taldekideak (John Garcia, Brant Bjork eta Nick Olivieri) bira bat burutuko dute hurrengo urtean zehar, data gehienak Alemaniako sala ospetsuetan dira.

Diskografia
-----------

* *Sons of Kyuss* - 1990, Biniloan argitaratuta eta aurkitzeko oso zaila
* *Wretch* - 1991
* *Blues for the Red Sun* - 1992
* *Sky Valley* - 1994
* *...And the Circus Leaves Town* - 1995
* *Mercurious Pools* 1995, Ez-ofizialeko zuzenekoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4991503
* Commonscat Multimedia: Kyuss

---

* **Identifikadoreak**
* ISNI: 0000 0001 0668 9505
* BNE: XX1505396
* BNF: 139796592 (data)
* GND: 10298927-8
* WorldCat
* LCCN: no00002736
* BIBSYS: 5094173

 |

* Wd Datuak: Q4991503
* Commonscat Multimedia: Kyuss
**Begi-azterketa** ikusmena eta objektuak fokuratzeko eta bereizteko gaitasuna ebaluatzeko egiten diren proba batzuk dira. Azterketaren barnean, begiekin lotutako beste proba eta azterketa batzuk ere sartzen dira. Begi-azterketak, batez ere, optometrista, oftalmologo edo optikari batek egiten ditu. Osasun-arloko profesionalek sarritan gomendatzen dute pertsona guztiek aldizkako begi-azterketa osoak egitea errutinako lehen mailako arretaren barruan, batez ere begietako gaixotasun asko sintomarik gabekoak direlako.

Begi-azterketek detekta ditzakete tratatu daitezkeen begietako gaixotasun arriskutsuak, gaixotasun sistemikoen agerpen okularrak, tumoreen zantzuak edo garuneko beste anomalia batzuk.

Begi-azterketa oso bat kanpo-azterketa bat da, eta, ondoren, ikusmen-zolitasuneko proba espezifikoak, begi-niniaren funtzioa, begiz kanpoko muskuluen mugikortasuna, ikuseremuak, begi barneko presioa eta begi-niniaren bidezko oftalmoskopia.

Gutxieneko begi-azterketa batek honako zati hauek ditu: ikusmen-zolitasuneko probak, begi-niniaren funtzioa eta begietatik kanpoko muskuluen mugikortasuna, eta zuzeneko oftalmoskopia, begi-nini ez dilatatu baten bidez.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Grierson, Ian.  (2000). *The Eye Book: Eyes and Eye Problems Explained.* , 220 or. ISBN 978-0853237556..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q796207
* Commonscat Multimedia: Eye examinations

---

* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MedlinePlus: 003434

 |

* Wd Datuak: Q796207
* Commonscat Multimedia: Eye examinations
**Kora** (antzinako grezieraz: Κόρα) edo **Callirrhoé** K.a. VII mendeko Sizion antzinako hiri greziarreko margolari eta eskultorea izan zen.

Plinio Zaharrak bere *Historia Naturala* (latinez *Naturalis Historia*) lanean aipatzen duenez erliebea modelatzearen asmatzailea izan ziren Sizioneko Kora eta bere aita Sizioneko Butades. Kondairak honela dio:

≪Sizioneko Butadesek Korintoko mutil gazte bat hartu zuen ikasle eta Kora berataz maitemindu zen. Lana bukatu eta alde egitera zihoan gauean Korak honen aurpegiak horma batean egiten zuen itzala perfilatu zuen ikatz zati batekin. Butades aitak profil hori ikusi eta buztinezko eskultura egin zuen. Eskultura hau Korinton ikusgai egon zen Lucius Mummius jeneral erromatarrak K.a. II. mendean hiria harpilatu zuen arte.≫

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Brooklyn Museum: Kora» *www.brooklynmuseum.org* (Noiz kontsultatua: 2019-03-10).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Kora (artista)*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16937338
* Commonscat Multimedia: Daughter of Butades

---

 |

* Wd Datuak: Q16937338
* Commonscat Multimedia: Daughter of Butades
Goi Egiptoko nomoak
**Koptos**, Goi Egiptoko V. nomoaren hiriburua izan zen.

* Izen egiptoarra: **Gebtu**. Izen greziarra: **Coptos**. Izen koptoa: **Kepto**. Izen arabiarra: **Qift**.

Hiria, jada existitzen zen K.a. 4000. urtean, eta antzinatetik garrantzi handia hartu zuen Nilo ibaiaren harana eta Itsaso Gorria lotzen zituzten karabanen ibilbideko toki estrategiko bat zelako.

Hirian, Min (Naqada III garaia, Horus eta Isis jainkoak gurtuak izan ziren.

Hondar arkeologikoak
--------------------

Min jainkoaren omenez Tutmosis III.aren garaian eraikitako tenplu baten hondarrak kontserbatzen dira, ondoren Ptolomeo II.a, Ptolomeo IV.a, Kaligula eta Neronek erantsitakoekin.

*Koptoseko Dekretuak*, zenbait hilobitan aurkitutako dokumentu batzuk, Egiptoko lehen tarteko aroan datatuak, *Shemay* chatyari eta bere familiari pribilegioak ematea deskribatzen dutena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q935454
* Commonscat Multimedia: Qift

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144291385
* BNF: 120170637 (data)
* GND: 4370188-7
* LCCN: n84011534
* SUDOC: 028307828
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 22151

 |

* Wd Datuak: Q935454
* Commonscat Multimedia: Qift
**Koptoak** Egipton erlijio kristauak dituen jarraitzaileak izendatzeko erabiltzen den izena da. Egun, hiru eliza kopto daude: Eliza Ortodoxo Koptoa (nagusia), Eliza Katoliko Koptoa eta Eliza Protestante Koptoa. Koptoeraz kristauek euren buruari ⲟⲩⲣⲉⲙ'ⲛⲭⲏⲙⲓ 'ⲛ'Ⲭⲣⲏⲥⲧⲓ'ⲁⲛⲟⲥ esaten diote: *ou.Remenkīmi en.Ekhristianos*, hau da: *kristau egiptoarrak*. Talde etniko-erlijioso garrantzitsua dira eta jatorri oso zaharra dute, I. mendean kristautasuna besarkatu zuten egiptoarrengan. Arabiera klasikoan, *kopto* hitza erabiltzen zen egiptoarrak izendatzeko, baina egun bakarrik herrialde horretako kristauak izendatzeko erabiltzen da, egiptoar gehienak Islamera batu zirenetik.

Gaur egun, izena batez ere Eliza Ortodoxo Koptoa izendatzeko erabiltzen da, euren jarraitzaileen jatorria kontuan hartu gabe. Horrela, Etiopia zein Eritreako kristauei eta Islamera batu aurreko nubiarrei ere kopto izena ematen zaie. Euren hizkuntza liturgikoa koptoera da. Egiptoko hainbat hiritan koptoak "auzo kopto"an bizi dira.

Etimologia
----------

*Kopto* hitza grezieratik dator, Αίγύπτιος *Aigyptios* hitzetik, *egiptoar* esanahia duena. Geroago laburtu zen, *kuptios* izena eman zitzaion eta hortik arabierara pasa zen قُبْط qubṭ (edo قِبط qibṭ) gisa. Hortik etorri zaigu hitza.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q146744
* Commonscat Multimedia: Copts

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX550730
* BNF: 119522060 (data)
* GND: 4073723-8
* LCCN: sh85032431
* NKC: ph117681
* SUDOC: 027494918

 |

* Wd Datuak: Q146744
* Commonscat Multimedia: Copts
Euskalkaldunek bere hizkuntzari emandako autoglotonimoa erro bakar baten aldaerak direla ematen du. Koldo Zuazoren mapa baten gainean 'euskara' autoglotonimoaren hainbat aldaera ikus daitezke.
**Autoglotonimo** esaten zaio herri batek bere hizkuntzari ematen dion izenari. Askotan, herri honek eta bere hizkuntzak daukaten harremanaren inguruko datu soziolinguistikoak atera daitezke hemendikː esaterako, *castellano* / *español* bikotea gaztelaniaz, *asturianu* / *llionés* asturieraz edo katalanez *valencià* / *català* bezalako bikoteek egoera soziolinguistikoaren berri ematen dute.

Autoglotonimoa hiztunek bere hizkuntzari ematen dioten izenari esaten bazaio, kanpotarrek auzotarren hizkuntza jakin bati ematen dioten izenari heteroglotonimoa esaten zaio.

Adibidez, *euskara* hitza autoglotonimoa da, eta lekuan lekuko hitzaren aldaera guztiak ere bai. Aldiz, *vasco*, *vascuence*, *basque* eta auzoko hizkuntzetan erabili diren gainerako izenak heteroglotonimoak dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Belen Uranga, Patxi Juaristi, Itziar Idiazabal, Andoni Barreña eta Estibalitz Amorrortu: "Munduko hizkuntzen izenak euskaraz", *Uztaro, 54*. 2005[*Betiko hautsitako esteka*]

Ikus, gainera
-------------

* Exonimo eta endonimo
* Heteroglotonimo

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3323364

 |

* Wd Datuak: Q3323364
*Leinefelde* Alemaniako herri bat da, Turingia estatuko iparmendebaldean kokaturik dagoena, Saxonia Beherea estatuarekin duen mugatik gertu. Leinefelde-Worbis izena ere hartzen du.

Sorrera
-------

Alemaniako herririk berrienetako bat da. 2004. urtean sortu zen, martxoaren 16an, Leinefelde eta Worbis herriek, Breitenbach eta Witzingerode hiriekin bat egin zutenean.

Hedadura eta biztanleria
------------------------

Lau udalerrien bateraketaren ondoren, udalerri berriaren hedadura 96,55 kilometro karratukoa da. Biztanleria, berriz, 20.419 pertsonakoa, modu honetan banatuta: Leinefelde, 14.387 biztanle, Worbis, 5.541, Breitenbach, 1.021 eta Witzingerode, 614.

Geografia
---------

Herria, 320 metroko altueran dago, Turingiako iparmendebaldean. Bertan du Leine ibaiak bere iturburua.

Pertsona ezagunak
-----------------

Johann Carl Fuhlrott Neanderthal espezieko gizakia aurkitu zuena, 1856. urtean.

Ikus, gainera
-------------

* Turingia

Demografia
----------

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

Kanpo estekak
-------------

* **(Alemanez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q518446
* Commonscat Multimedia: Leinefelde-Worbis

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159698780
* GND: 7530826-5
* LCCN: nb2006009769
* **Lekuak**
* OSM: 2393608

 |

* Wd Datuak: Q518446
* Commonscat Multimedia: Leinefelde-Worbis
*Artikulu hau Oñatiko eraikinari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Lazarraga (argipena)».*

**Lazarraga dorrea eta jauregia** Gipuzkoako Oñati udalerrian dagoen jauregi eta dorretxe batez osatutako eraikina da. Oñatiko Alde Zaharrean dago, Atzeko kalea eta Foruen plazako 2. zenbakian, eta Oñatiko udaletxearen alboan. Gipuzkoako kultura ondasuna izendatua dago.

Gipuzkoa eta Araban dauden Lazarraga leinuaren eraikin multzoko bat da.

Historia
--------

XV. mendean Lazarragatarrek eraiki eta haien bizileku izan zen.

Eraikina
--------

Dorreak garitoiak eta fatxada esgrafiatua ditu.

Fatxada nagusia Foru plazari begira dago eta burdin hesia duen lorategiak osatzen du. Oinplano angeluzuzena du eta lau isuriko estalkia. Beheko solairua eta beste bi ditu. Beheko solairuan arku apuntatua daukan sarrera dago eta armarri txiki bat giltzarrian, eta baita leihoak ere. Solairu nagusian bost bao daude eta erdikoa hegalduna da. Alboetakoak ere balkoi luze hegaldunak dira, beste aldeetako fatxadarantz luzatuak eta gainerako biak kareldunak. Erdiko baogunea hemezortzi zatiko armarriak errematatzen du. Moldura batek definitzen ditu garaiera desberdinak.

Bigarrenak bao kopuru bera du, txikiagoak, eta fatxada errematatzen duen egur landuz eginiko hegal handia. Fatxada nagusia bi garitoiek markoztatzen dute eta pinakuluak daude goialdean dorrearenekin bat etorriz. Kareztatutako harri landua erabili da. Ezkerreko aldean beheko solairua itxia. Bi leiho txiki bakarrik ditu. Lehen solairuan berriz, hiru bao daude: bat karalduna eta beste biak balkoi hegaldunak burdin landuz eginiko barandekin. Garaierak moldura batek definitzen ditu eta bigarren solairuan bi bao kareldunek. Lehen solairuaren azpian balkoi luze hegalduna zabaltzen da fatxada nagusitik beste bao batzuen ondoan. Bao guztiak platabandaz markoztatuak daude.

Iruditegia
----------

* Jauregia.Jauregia.
* Jauregia.Jauregia.
* Dorretxea.Dorretxea.
* Armarria.Armarria.
* Jauregian dagoen plaka.Jauregian dagoen plaka.

Ikus gainera
------------

* Lazarraga leinuaren eraikinak
* Lazarragatarren jauregia (Zalduondo, Araba): XVI. mendearen bigarren erdialdeko eraikina.
* Gipuzkoako kultura ondasunak
* Gipuzkoako jauregi eta dorretxeen zerrenda

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20888724
* Commonscat Multimedia: Lazarraga tower, Oñati

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0001538

 |

* Wd Datuak: Q20888724
* Commonscat Multimedia: Lazarraga tower, Oñati
**Beltxata** (*Agrostemma githago*) *Caryophyllales* ordenako landare belarkara da, lore arrosekoa, Europako bide ertzetan eta galsoroetan hazten dena.

Izena
-----

Euskaraz *Beltxata*, *Beltxanburu* eta *Albetxe* izenak ditu.

Izen binomiala *Agrostemma githago* da. *Agrostemma* grezierazko αγρος, *"soro"* eta στεμμα, *"koroa"* itzetik dator, hau da, *"soroetako koroa"*. *Githago* hebreerazko *khitah*, *"gari"* itzetik letorke.

Ezaugarriak
-----------

Lorea.
Nahiko landare handia da (1m), lantza itxurako hosto luzeekin.

Loreak arrosak edo zuriak dira, sepalo hostokarakoak, 25-50mm zabal. Udan loratzen da, maiatza eta iraila artean

Propietateak
------------

Beltxata landare toxikoa da, diuretikoa. Haziak espektoratzaileak dira, baina gehiegi hartzean gastroenteritisaren sintoma bertsuak eragiten ditu. Dosi handitan heriotza eragin dezake.

Hauek dira dituen printzipio aktiboak: gitagina, saponina, glukosidoak.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  UZEI

Ikus, gainera
-------------

* Usagari


|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Beltxata*** |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q147852
* Commonscat Multimedia: Agrostemma githago
* Wikispecies Espezieak: Agrostemma githago

---

* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 13258
* BioLib: 38580
* Dyntaxa: 14
* EOL: 587250
* Fl. China: 200007024
* GBIF: 3085368
* GRIN:
* IPNI: 150316-1
* ITIS: 20230
* NCBI: 39848
* PlantList: kew-2626726
* W3TROPICOS: 6300292
* USDA Plants: AGGI
* VASCAN: 4245
* uBio: 449107
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: YGN47DVS9L

 |

* Wd Datuak: Q147852
* Commonscat Multimedia: Agrostemma githago
* Wikispecies Espezieak: Agrostemma githago
***La paga*** Juanes kolonbiar musikari eta kantagileak idatzi eta abestutako abesti bat da. Bere bigarren estudioko bilduma den *Un día normal*en bosgarren irrati singlea da. *La paga* *2005 Año De Éxitos* bilduma errekopilatzailean ere aurki daiteke, bilduma honek, beste batzuen artean, Paulina Rubio, Luis Fonsi eta David Bisbalen abestiak ere badituelarik.

Beste bertsio batzuk
--------------------

Remixak Taboo rap abeslaria eta, noiz behinka, Black Eyed Peaseko will.i.am aurkezten ditu. Remixa Black Eyed Peas taldearen Elephunk *Bonus Track Version* bilduman eta Juanesen *Mi Sangre Tour Edition* bilduman (2005), *Mi Sangre (2005 Double Disc Version) & Mi Sangre European Tour Edition*en aurki daiteke.

Musika bideoa
-------------

Musika bideoa erabat animatua dago, eta giza itxurako arratoi bat aurkezten du giza mundu batean. Bideoaren historian arratoiak bere giza andregaia beste arratoi batekin abentura bat izaten ari dela jakiten du. Bera taberna batera doa, asko edaten du, bota eta jo egiten dute (ubeldutako begi bat ere ikusten zaio). Bere kotxea hartzen du, eta, gidatzen ari den bitartean autobide bateko seinale batekin istripu bat izaten du. Azkenean mediku bat dagoen toki batean esnatzen da, eta honen atzean telebista ikusten du, bere andregaia erakusten duena.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa***Fotografía*** | **Juanesen singleak**2003 | Ondorengoa***Un Día Normal*** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q776693

 |

* Wd Datuak: Q776693
**La Paz konderria** (ingelesez: *La Paz County*) Arizonako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Parker da. 2010eko zentsuaren arabera 20.489 biztanle zituen, La Paz kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

La Paz konderriak 11.690,57 kilometro koadro ditu. Horietatik 36,58 ura dira. Beste 11.653,98 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,57 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 20.489 pertsonetatik 17.660 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 4.806 dira. 115 beltzak edo afroamerikarrak. 2.201 amerikar natiboak ziren eta 5 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 90 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 11 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 407 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q58759
* Commonscat Multimedia: La Paz County, Arizona

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145471286
* ISNI: 0000 0004 0410 2864
* LCCN: n84185045
* NARA: 10038607
* **Lekuak**
* OSM: 1832197
* TGN: 2000096

 |

* Wd Datuak: Q58759
* Commonscat Multimedia: La Paz County, Arizona
**Bartholomew konderria** (ingelesez: *Bartholomew County*) Indianako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Columbus da. 2010eko zentsuaren arabera 76.794 biztanle zituen, Bartholomew kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Bartholomew konderriak 1.060,66 kilometro koadro ditu. Horietatik 6,78 ura dira. Beste 1.053,89 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 72,4 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 76.794 pertsonetatik 71.579 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 4.762 dira. 1.360 beltzak edo afroamerikarrak. 145 amerikar natiboak ziren eta 37 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 2.622 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 99 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 952 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q504385
* Commonscat Multimedia: Bartholomew County, Indiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137223885
* ISNI: 0000 0004 0644 4366
* LCCN: n82017634
* NARA: 10036596
* **Lekuak**
* OSM: 1325365
* TGN: 1002167

 |

* Wd Datuak: Q504385
* Commonscat Multimedia: Bartholomew County, Indiana
*Artikulu hau Durangoko etxeari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Laritz (argipena)».*

**Laritz dorrea** (batzuetan **Lariz** idatzia) Bizkaiko Durango udalerrian kokatzen den dorretxea da. XV. mendearen bukaeran eraiki zen eta 2009an eraberritua Durangoko turismo bulegoaren egoitza izateko. Durangoko Alde Zaharrean kokaturik dago eta herriko eraikin zibil zaharrena da.

Historia
--------

Laritz dorrea izen bereko sendiaren jabetzakoa izan zen. Lariz/Laritz familia itzal handikoa izan zen, Durangon zein eskualde osoan hainbat lursailen jabe.

Hedatua dago Gaztelako Isabel I.a erreginak bertan egin zuela lo 1483. urtean, foruak zin egitera etorri zela. Dena den, udaleko artxibategiko dokumentuen arabera argi dagoen bakarra Martín Ybannes de Laris-en etxean lo egin zuela da; Laritz familiak, ordea, hainbat eraikin zituen Durangon.

Laritz dorrearen jatorria Leinu gerretan eraiki ziren dorretxeetan dago baina hauek ez bezala hiri-dorrea da, defentsa funtzioa hain beharrezkoa ez duena, eta beraz, horizontaltasunari edo baoen tamainari baino aurrealde nagusiaren dekorazioari lehentasuna ematen dio.

Deskribapena
------------

Hiri-jauregi errenazentista da, eraikuntzaren aldetik kalitate handikoa eta apaindura jorikoa. Lau angeluko oinplanoa du, eta lau solairu: behekoa, solairuartea, solairu nagusia eta ganbara. Alde nagusia harlanduz egina du eta modu simetrikoan antolatua dago.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Lariz dorrea, Durangoko turismoaren webgunean.
2. ↑  Bengoetxea, B. Arqueología de las murallas urbanas medievales en el País Vasco. Nuevas vías interpretativas. Veleia, 24-25, 2007-2008, 1150 orrialdea. **(Gaztelaniaz)**
3. ↑  La nueva-vieja Torre de Láriz **(Gaztelaniaz)**
4. ↑  Lariz Torre **(Gaztelaniaz)**
5. ↑  Lariz dorrea

Kanpo estekak
-------------

* Lariz sendiaren historia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25473666
* Commonscat Multimedia: Lariz Dorrea

---

 |

* Wd Datuak: Q25473666
* Commonscat Multimedia: Lariz Dorrea
Lamashtu izena idazkera kuneiformean.
Lamashtu brontzezko plaka batean, neoasirio garaikoa(K.a. 934-609). Goi parteko burua Pazuzu deabrua da, haren senarra eta etsaia. (Louvreko Museoa).
**Lamashtu** (**Lamaštu**) edo **Labartu** (izen akadiatarrak), sumeriar mitologian **Dimme**. Oso deabru gaiztoa zen eta, ondorioz, beldurgarria. An jainkoaren alaba zen.

Irudia
------

Haren errepresentazioetan gorputz iletsu eta lehoiaren burua, batzutan txoriarena, erakusten zuen , asto belarriak eta hortzak, behatz luze-luzeak eta azazkalak ere luzeak, hegaztien hankak erpea zorrotzez. Sarritan, asto baten gainean azaltzen zitzaion, zakur bati eskuineko titiaz eta zerri bati ezkerreko titiaz bularra emanez; halaber, eskuetan sugeak eusten zituen.

Ezaugarriak
-----------

Titietako haurrak jaten zituen. Amak lotan zeuden bitartean haurrak bahitzen zituen haien haragia jateko eta odola edateko. Abortuak eragiteko boterea zuen, halaber: horretarako amaren sabela zazpi aldiz ukitu behar zuen. Haurrak ezezik, amak eta aitak ere haren biktimak izaten ziren. Haren erasoetatik umeak babesteko Pazuzuren irudia zuten zinginarriak edo kutunak erabiltzen ziren, Pazuzu, bere senarra, Lamashturi aurre egiteko izaki bakarra baitzen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Ikus, baita ere
---------------

* Lilith
* Lamia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q767219
* Commonscat Multimedia: Lamashtu

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 310709262
* BNF: 16962269s (data)
* GND: 1081378042
* LCCN: n2014025149
* SUDOC: 241572770
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q767219
* Commonscat Multimedia: Lamashtu
**Lamoille konderria** (ingelesez: *Lamoille County*) Vermontko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Hyde Park da. 2010eko zentsuaren arabera 24.475 biztanle zituen, Lamoille kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Lamoille konderriak 1.200,94 kilometro koadro ditu. Horietatik 12,66 ura dira. Beste 1.188,28 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 20,38 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 24.475 pertsonetatik 23.749 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 322 dira. 142 beltzak edo afroamerikarrak. 88 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 124 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 30 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 339 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q505405
* Commonscat Multimedia: Lamoille County, Vermont

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146604865
* NARA: 10040066
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 62012
* TGN: 2002133

 |

* Wd Datuak: Q505405
* Commonscat Multimedia: Lamoille County, Vermont
**Belekthor II.a**, Tolkienen legendariumean eta Eraztunen Jaunaren eranskinetan, Gondorreko hogeitabatgarren seneskal erregeordea izan zen, Beregond Gondorrekoaren semea. Minas Tirithen jaio zen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2752. urtean. Bere izena, sindarinezkoa da, eta "Arrano Handi" bezala itzul daiteke.

Bere aitaren oinordeko bihurtu zen 2811. urtean, eta Unbarreko Kortsarioen aurkako politikarekin jarraitu zuen. Belekthor II.aren agintaldian, Gandalf "Grisa"k, Kontzilio Zuriari presa sartzen dio Dol Guldur erasotzeko, Sauronen presentzia ikusten duenean, baina Sarumanek ezezkoa ematen dio, ordurako, azti zuria, Eraztun bakarra bilatzen ari baitzen.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2872an hil zen, eta 100 urte baino gehiago bizi izan zen azken seneskala izan zen. Bere oinordekoa, bere seme Thorondir izan zen. Minas Tiritheko Zuhaitz Zuria berarekin hil zen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Beregond Gondorrekoa** | **Gondorreko Seneskal Erregeordea**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2811-2872 | Ondorengoa**Thorondir** |
***Behia etzanda*** Vincent van Goghek 1882an, Hagan bizi zen garaian, sortutako bi olio-pinturen izenburua da. Bilduma pribatu batean gordetzen dira.

1970eko Katalogo arrazoituan, Jacob Baart de la Failleren ikerketetan oinarrituta, margolanak 1882an datatu ziren. Jan Hulskerrek, ordea, bere 1883ko *Behiak belardian* margolanarekin lotuta egon behar dutela sentitzen du; lan hori argazki oso pobre batengatik bakarrik ezagutzen da. Ondorioz, 1883ko abuztua bezalako datak, Goghek Sien Hoornik maitalearekin hautsi eta Drentherantz joan baino pixka bat lehenago eginak izango ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Brooks, D. "The Paintings". *The Vincent van Gogh Gallery, endorsed by Van Gogh Museum, Amsterdam.* David Brooks
2. ↑  de la Faille, Jacob Baart (1970). *The works of Vincent van Gogh*. Amsterdam: Meulenhoff.

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Margolanaren fitxa Orsay museoan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6707826
* Commonscat Multimedia: Lying Cow (van Gogh serie)

---

 |

* Wd Datuak: Q6707826
* Commonscat Multimedia: Lying Cow (van Gogh serie)
Beheko listu nukleoa nerbio glosofaringeoaren errai nukleo eragile orokorra da, parotida guruinaren sekrezioa eragiten duena.
**Beheko listu nukleoa** entzefalo enborreko zubi atalean aurkitzen den neuronen multzoa da, zehazki erraboilarekin muga egiten duen gunean aurkitzen dena. Nerbio glosofaringeoaren edo IX. bikote kranealaren errai nukleo eragile orokorra da, eragin parasinpatikoa duena parotida guruinean.

Anatomia
--------

Zubiaren atal dortsalean aurkitzen den zelua neuronalen multzoa da, erraboil zubitarako ildoan zehazki. Kaudalki kokatzen da goiko listu nukleoarekiko eta bago nerbioaren bizkar nukleoaren goiko atalaren gainean.

Funtzioa
--------

Beheko listu guruineko zuntz parasinpatikoek parotida guruina estimulatuz, basodilatazioa eta listuaren jariapena bultzatzen dute.

Ibilbidea
---------

Zuntz preganglionarrak beheko listu nukleoan hasten dira eta medialki eta lateralki abiatzen dira erraboil oliba eta beheko garuntxo pedunkuluaren artean nerbio glosofaringeoaren gainerako zuntzekin batera. Errai zuntz eragilea IX. bikote kranialaren gainerako osagaiekin elkartzen da foramen jugularrean sartzeko. Foramen jugularraren barnean bi gongoil glosofaringeo aurkitzen dira. Zuntz eragile motorra bi gongoil hauetatik igarotzen da baina bertan sinpasia egin barik eta beheko gongoiletik ateratzen da nerbio glosofaringeoaren zuntz sentsorialekin batera, nerbio tinpanikoarekin besteak beste. Foramen jugularra utzi baino lehen, nerbio tinpanikoa hezur tenporalaren atal petrosoan sartzen da. Bertan egonda barrunbe tinpanikora abiatzen da bertan plexu bat osatuz. Errai zuntz eragileak plexu honetatik pasatu eta harekin bat egiten du, nerbio petroso txikia bilakatuz. Nerbio petroso txikiak atzera egiten du hezur tenporalean zehar erdiko fosa kranialean ateratzeko. Ondoren, nerbio petroso txikia foramen obalera abiatzen da, horrela kraniotik ateraz nerbio trigeminoaren hirugarren adarrarekin batera. Azkenik, aurreko zulo urratutik igarotzen da eta nerbio petroso txikiak sinpasia gongoil otikoan egiten du, foramen obalaren beheko aldean kokatzen dena. Zuntz postganglionarrek nerbio aurikulotenporalaren ibilbidean laguntzen dute, parotida guruina estimulatzeko asmoz.

Irudi gehigarriak
-----------------

Beheko listu nukleoa (horia) goiko listu nukleoaren (urdina) azpian.

Kanpo estekak
-------------

* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6029425
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* TA: A14.1.04.255
* FMA: 72601

 |

* Wd Datuak: Q6029425

Bibliografia
------------

* Kiernan, John A. (2005). Barr's The Human Nervous System: An Anatomical Viewpoint. Lippincott Williams & Wilkins. p. 150. ISBN 0-7817-5154-3
Nafar kastako behi suharrak Itziarren 
**Behi suharra** zelatu edo etxekotu gabeko eta bi eta lau urteren arteko behia da, zezenketarako joko ezberdinetan erabiltzen dena. Euskal Herrian esate baterako, sokamuturrean, entzierroetan, eusko-landetar zezenketan zein errekortari zezen-jokoetan erabiltzen dira behi suharrak. Betizuen kasuan zaharragoak diren behiak ere erabiltzen dira tamainaz beste behi arrazak baino txikikoak direlako.

Euskal Herriko bertako behi arrazak, betizu, nafar kasta, montxina eta Landetako behiak erabilieneak izan dira behi suharrak bezala, baina baita piriniar behi gazteak ere.

Askotan behi suharrek adarrak puntarik gabe edo babestuta askatzen dira plazetan hain arriskutsuak ez suertatzeko.

Euskal Herriko herri askotan jaiak zirenean oraindik gutxi arte, soka-muturrean aritzeko, bertako mendietako behi suharrak erabiltzen zituzten. Jaietan, herriko gazteak mendira igotzen ziren jokorako betizu edo montxinen bila.

Etimologia
----------

Betizu arrazako eta beste motako behi suharrak sokamuturrean Mutriku herrian joan den mendean.
Euskal Herrian behi suharrez hitz egiten da, baina askotan edozein arrazako behiak izanda, zezen-jokoetan jartzen diren abereak "betizuak" deitzen dituzte, eta izen horrekin agertzen dira jai-egitarauetan.

Ikus, gainera
-------------

* Zezen suhar

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9092653
* Commonscat Multimedia: Heifers

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph121281
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q9092653
* Commonscat Multimedia: Heifers
**Belene** (bulgarieraz: остров Белене) edo **Persin uhartea** (*остров Персин, ostrov Persin*) Bulgariako uharte handiena da. Uhartea Danubio ibaia bi adarretan banatzen den tokietan sortzen da. Errumaniarekin Bulgariak duen mugan dago baina uharte osoa Bulgarian dago. Ibai sedimentazioaren ondorioz sortu zen.

Ezaugarriak
-----------

Uharteak luzeraz 14,5 kilometro ditu; zabaleraz gehienez 6 kilometro ditu. Marea ertainarekin 41,078 kilometro karratu ditu (4.107 hektarea); marea gora dagoenean, aldiz, uhartearen lur asko ur azpian gelditzen dira. Beleneren hiriaren iparraldean dago. Danubioko laugarren uharte handiena da, bestetik.

Uhartea hau eta beste txikiagoak Persinako Parke Naturalaren barruan daude. Ekologikoki balore handiak ditu; esaterako ibai-hegazti ugari ikus daiteke, 170 espezie inguruan batzuk oso arraroak: beltzarana(*Plegadis falcinellus*), ubarroi txikia (*Microcarbo pygmeus*), antzandobi txikia (*Lanius minor*), *Branta ruficollis*... Begetazioa ere interesgarria da. Belene eta beste bederatzi uharte zein ibai-ertzak Ramsar lekuak dira.

Historia
--------

Neurri handi batean uhartearen ospea bertan Gerra Hotzaren garaian, 1949-1953 eta 1956-1959, preso politikoentzako kontzentrazio-esparrua izan zelako da. Oraindik-orain, mendebaldeko aldean espetxe bat dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** **(Frantsesez)**: Persinako Parke Naturalari buruzko informazioa.[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q815393
* Commonscat Multimedia: Belene Island

---

 |

* Wd Datuak: Q815393
* Commonscat Multimedia: Belene Island
**Beleg**, quenyaz zen sindarinez "Loriatsua" edo "Handia" esan nahi duena, Tolkienen legendariumean agertzen den fikziozko pertsonaia bat da. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 811. urtean jaioa, Beleg dunadan bat zen, Amlaithen semea, azken hau, Arthedaineko lehen erregea zelarik, eta, beraz, Beleg, Arnorreko azken errege izan zen Eärendurren biloba zen.

Bere aita Eguzkiaren Hirugarren Aroko 946an hil ondoren, Beleg, Arthedaineko bigarren errege bihurtu zen.

Bere erregealdian, Istariak Erdialdeko Lurraldera iritsi ziren Amanetik, Sauronen aurkako borrokan laguntzeko. Gainera, Kardolan eta Rhudaur erresumen arteko lehen gerrak hasten dira Amon Sûleko Palantirraren jabetzagatik.

83 urteko erregealdiaren eta 218 urteko bizitzaren ondoren, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1029an hil zen, bere oinordekoa, bere seme Mallor izan zelarik.

Ez da Tolkienen legendariumean agertzen den izen bereko beste pertsonaia batekin, Beleg Cuthalionekin, nahastu behar.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Amlaith** | **Arthedaineko erregea**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 946-1029 | Ondorengoa**Mallor** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2068620
* Commonscat Multimedia: Beleg (Middle-earth)

---

 |

* Wd Datuak: Q2068620
* Commonscat Multimedia: Beleg (Middle-earth)
**Leioa Kantika Korala** abesbatza 2001ean sortu zen Leioako Udal Musika Eskolan Basilio Astulez zuzendariaren ekimenez. 10 eta 17 urte bitarteko 45 bat gaztek osatzen dute, eta guztiek kontserbatorio horretan ikasten dute. Abesbatza honen helburu nagusia gazteak koru-musikaren plazeretara erakartzea da eta haien musika-prestakuntza hobetzen laguntzea. Bi hamarkadatan estilo mota asko landu dira eta errepertorio zabala landu da, musika eskolako irakasleen ustez gazteentzat eta entzuleentzat erakargarri izan daitezkeen musika mota asko gozatuz. Abestearekin batera, batzuetan koreografia batzuk ere landu egin dira.

Koru mistoa izanik ere, abeslari gehienak neskak izan dira hasieratik.

Abesbatzak nazioarteko ibilbidea izan du, eta nazioarteko elkarketa batean edo bestean sariak eraman ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Leioa Kantika Korala - Leioa Kantika Korala» *conservatorioleioa.com* (Noiz kontsultatua: 2020-12-27).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** admin.  (2017-09-24). «Kantika Korala consigue el premio absoluto al mejor coro en Rimini» *leihoa.info* (Noiz kontsultatua: 2020-12-27).
3. ↑   «Leioa Kantika Korala - Leioa Kantika Korala» *www.conservatorioleioa.com* (Noiz kontsultatua: 2020-12-27).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104531267

 |

* Wd Datuak: Q104531267
**Lemhi konderria** (ingelesez: *Lemhi County*) Idahoko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Salmon da. 2010eko zentsuaren arabera 7.936 biztanle zituen, Lemhi kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Lemhi konderriak 11.833,01 kilometro koadro ditu. Horietatik 13,89 ura dira. Beste 11.819,12 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,67 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 7.936 pertsonetatik 7.724 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 181 dira. 16 beltzak edo afroamerikarrak. 49 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 29 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 114 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q487415
* Commonscat Multimedia: Lemhi County, Idaho

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 140735392
* ISNI: 0000 0004 1792 2431
* GND: 1070957488
* NARA: 10039102
* **Lekuak**
* OSM: 1742096
* TGN: 2000481

 |

* Wd Datuak: Q487415
* Commonscat Multimedia: Lemhi County, Idaho
**Lantarongo Konderri** historikoa, ziurrenik Asturietako Erresumak ekialderako hedapenean sorturiko marka zen, besteen artean. Lehen aldiz 897 urtean aipatzen da idatzitako iturrietan, Gonzalo Téllez kondearen mendeko lurralde gisa..

Kokapena
--------

Erdi Aroko konderri horren mugak zehaztasun osoz ezagutzen ez diren arren, uste denez, orduan Gaubea osoa eta Omecillo ibaiaren arroa hartzen zituen, Ebro ibaiaren ezkerraldean, eta eskuinaldean Obarenes mendiak menperatzen zituen, egungo Burgosko lurretan. Tokia haitzetan eraikitako gazteluak antolatu eta babestuko zuen. .

Historia
--------

Konderri honen sorrera VIII. mendetik aurrera izandako musulmanen razziak edo eraso azkarren aurkako erantzun gisa sorturiko egitura defentsiboen artean kokatzen da, Asturietako Erresumaren hedapenari lotua. Egitura horien inguruko lekukotza dokumentalak ugaritzen joaten dira ondorengo bi mendeetan.
Lantarongoari dagokionez, ondoko kondeak aipatuak izan dira:

* Gonzalo Tellez, *Comite Gundesalbo Telluz in Lantarone* 897, 911
* Alvaro Herrameliz, 929
* Fernando Gontzalitz Gaztelakoa, 935 .

XI. mendean zehar garrantzia galtzen joan zen Santa Gadearen alde (Termino gaztelua buru zuela), musulmanen arriskua urruntzearekin batera. Halere, aipamen dokumentalak ugaritzen dira, Gaztelako eta Nafarroako erresumak sortuak. Izan ere, Gartzea IV.a Remiritz Berrezarlearen erregealdian konderria berriz Nafarroako eremura itzuli zen, epe motzean izan bazen ere. Horrela, Alfontso VIII.a Gaztelakoaren esku zegoela aipatzen da, 1177. urteko Londreseko laudorako agirietan, errege nafarrak erreklamatutakoen artean baitzegoen. Lantaron tokiko aipamenak jarraituko dira agertzen XIV. mendera arte, poliki-poliki gaztelua eta hirigune nagusiaren kokapen zehatza herri memoriatik desagertu arte. Egungo Lantaron arabar udalerriak, zenbait herri biltzean sortua, izena berreskuratu zuen nahiz eta zerikusirik ez izan iraganeko konderriarekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)**Santos Salazar, Igor.-*Lantarón en los siglos IX y X : condes y obispos en tierras de Valdegovia*, ondoko liburuaren atala: *Valdegovia en el inicio de su historia*, Gasteiz: apalatzailea, Juan Antonio Quirós Castillo, 2020. ISBN 978-84-09-25175-9. Or.137.
2. ↑  Arrieta Valverde, Antton.-‘’Euskal Herriko gazteluak: Araba’’ (2018) ISBN 978-84-09-05418-3. orr. 147-148
3. ↑  E. Ugarte Lz. de Arkaute.- *Lantarongo gaztelu zaharra agerian. Tupustean agertu da gaztelua* Alea, ISSN 2386-8961; 192 zk. 2019ko maiatzaren 11an, 18-19
or.online;
4. ↑  **(Gaztelaniaz)**Urzainqui Mina, Tomás.- ‘’La Navarra marítima’’. ISBN 84-7681-293-0 orr. 133

Ikus, gainera
-------------

* Lantaron
* Lantaron gaztelua
* Arabako konderria

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q57497425

 |

* Wd Datuak: Q57497425
**Larne aintzira** (ingelesez *Larne Lough* eta irlanderaz *Loch Latharna*) Ipar Irlandako Antrimeko konderriko aintzira da. Belfast hiritik iparraldera dago eta Islandmagee penintsulak inguratzen du. Aintziraren iparraldean izena ematen dion Larne herria dago eta bertako kanalari esker lotzen dira aintzira eta itsasoa. Itxita dagoen hegoaldean sakonera txikia du, aldiz iparraldeko estuarioan sakonera handiagoa da.

Fauna eta flora
---------------

Hegaztien pausaleku garrantzitsua da. Bereziki aipagarrik dira Branta musubeltza eta Txenada gorrizta. Landaretzari dagokionez Belfasteko Queen's unibertsitateak aintzirako algen banaketaren mapa egin du eta bereziki aipatzen du *Ascophyllum nodosum var. minor*.

Babesa
------

1997tik aurrera Ramsarko hitzarmenak 395'94 hektareatako hezegune garrantzitsuak babesten ditu eta Interes Zientifiko Bereziko Eremua ere bada.

Arkeologia
----------

Ballylig inguruan, lokatzak estalitako zohikatz artean bi kaiuko aurkitu zira. Karbono 14ak erakusti du k.a. 3.700 eta 3.300 artekoak direla.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3756436
* Commonscat Multimedia: Larne Lough

---

 |

* Wd Datuak: Q3756436
* Commonscat Multimedia: Larne Lough
**Belfalas**, "kostalde handia" esan nahi duena sindarinez, Tolkienen legendarium ospetsuko fikziozko toki bat da. Gondorreko eskualde eta feudo bat da, erresumaren hegoaldean dagoena.

Geografia eta historia
----------------------

Eskualdeak, bere izena, berau dagoen badiarekin, Belfalaseko badiarekin banatzen du. Bere hiriburua, Dol Amroth hiria zen. Hiriaren jatorria, Eguzkiaren Bigarren Aroko azken mendeetan dago, Leialen alderdikoa zen numenortar familia bat, Numenorretik Erdialdeko Lurralderantz abiatu zenean, Akallabêtharen aurretik. Han, Belfalaseko lurraldeetan ezarri ziren, hiria sortuz, Dol Amroth bezala askoz beranduago arte ezagutuko ez zen arren. Eguzkiaren Bigarren Aroko 3320. urtean erbesteko erresumak sortu ondoren, Elendilek Dor-en-Ernileko Printze titulua eman zien, eta euren ondorengoak izan ziren Adrahil I.a, honen seme Imrazôr eta azken honen seme Galador, Dol Amrotheko lehen printzea izan zena.

Gondorreko beste eskualdetako bat, Dor-en-Ernil, Belfalaseko feudoa zen, eta Dol Amrotheko printzeen kontrolpean zegoen. Belfalasen, Eddhellond portu elfotarra ere zegoen.

Belfalas oso eskualde populatua zen, eta, esaten denez, bertako biztanleak oso gogorrak ziren. Rohango errege zen Thengelen emazte Morwenen aita, Belfalasen bizi zen, eta Dol Amrotheko printzeetako baten ondorengoa zen. Baina Lossarnach eskualdera joan zen bizitzera, bertako lorez beteriko haranak oso gogoko baitzituen.
Latindar gurutzea.
**Latindar gurutzea** neurri ezberdineko bi segmentuk osatzen duten gurutze bat da; bi segmentu horiek, angelu zuzenean mozten dira, eta segmenturik laburrenaren eta handienaren arteko proportzioa hiru laurdenekoa da.

Kristau tradizioko gurutzefikari erreferentzia egiten dio.

Arkitekturan, nabea eta transeptuaren intersekzioak gurutze formako oinplanoa eratzen du. Elizen kasuan, gurutze latindar formako oinplanoari erreferentzia egiten zaio, nabeak eta transeptuak luzera ezberdina dutenean. Aldiz, neurri bera baldin badute eta erdian mozten baldin badira, gurutze greziar formako oinplanoa duela esaten da. Gurutze latindarreko oinplanoa, Italiako arkitekturako tipikoa da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q200674
* Commonscat Multimedia: Latin cross

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300010072
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q200674
* Commonscat Multimedia: Latin cross
*Artikulu hau Lisboako auzoa buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Belem (Brasil)».*
**Santa Maria de Belém** Lisboako auzo historikoa eta *freguesia* da, hiriko behealdean kokatutakoa, Tajo ibaiaren ertzean. 9.752 biztanle zituen 2001ean.

Historia
--------

Indusketa arkeologikoek erakutsi dute Tajo ibaiaren ertz hau Paleolito garaian dagoeneko populatua izan zela.

Erdi Aroan nobleziak eta kleroak inguruko lurrak eskuratu zituzten. XIV mendean *Aldeia do Restelo* herrixka sortu zen Lisboatik gertu zegoen babesgunea izanik marinel ugari etorri eta merkataritza bultzatu zen. Mairuek inguruko lurrak landu zituzten eta beste batzuek esklabotzan itsasontzietan egin zuten lan eta Restelo handituz eta aberastuz joan zen.

Henrike Nabigatzaileak Andre Mariaren eliza eraiki zuen nabigatzaileek espedizio baten aurrean errezatu ahal izateko, eta Vasco da Gama Indiako bidea aurkituta itzuli zenean Jeronimotarren monasterioa eraiki arazi zuen Manuel I.a erregeak. Ordurako Tajo ibaiaren sarrera babestuko zuen Belémgo dorrea ere eraiki zen.

1640an Portugal berriz erresuma independentea bihurtu zenean monasterioak garrantzi handia hartu zuen eta hurrengo mendeetan errege familiako kide ugari bertan hobiratuak izan ziren.

XVIII. mendean Joanes V.ak inguruan lur ugari eskuratu zituen eta Belem Lisboako tokirik erakargarriena bihurtu zen. 1755eko Lisboako lurrikaran ez zuen kalte handirik jasan eta Lisboaren gune administratiboa bertan ezarri zen. Hiriaren erdigunean etxerik gabe gelditu ziren hiritarrak ere bertan ezarri zituzten dendatan.

XIX. mendean Belém industrializatzen hasi zen eta 1881ean 25 lantegi zeuden bertan. 1940an Portugalek Erakusketa Unibertsala bertan egin zuen eta horretarako Belémgo alde zaharra eraitsi eta berreraiki egin zen. Tajo ibaiaren ertza ere berriztu zen eta hurrengo urteetan Aurkikuntzen monumentua eta Belémgo Kultura Zentroa eraiki ziren.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Belémgo dorrea: XVI. mendean eraiki zen eta auzoko ikurra bihurtu da. (UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen)
* Jeronimotarren monasterioa: XVI. mendean eraikitakoa. (UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen)
* Aurkikuntzen monumentua
* Belémgo Kultura Zentroa

Elkarteak
---------

* CF Os Belenenses, futbol taldea. Portugalgo liga bat eta hiru kopa eskuratu ditu

Ikus, gainera
-------------

* Lisboako auzo historikoak

Kanpo estekak
-------------

* **(Portugesez)** Belémen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18500330
* Commonscat Multimedia: Belém (Lisbon)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 243853620
* **Lekuak**
* OSM: 6427489
* INE: 110658

 |

* Wd Datuak: Q18500330
* Commonscat Multimedia: Belém (Lisbon)
**Bernard Frize** (1954, Saint-Mandé, Frantzia) frantziar margolaria da, material ugaritan lan egiten duena eta hainbat teknika erabiltzen dituena.

Estilo artistikoa
-----------------

Artista gisa, nagusiki konposizio abstraktuak egiten ditu, baina batez ere sortzeko prozesuan jartzen du arreta. Hau da, mekanika jakin bat entseatu, eta hura sistematikoki errepikatu sorta bat sortzeko, edo kontrakoa ere, sistemarik gabe baina kolore eta material batzuk baliatuz sortzen dena ikusi. Formatu handiak erabiltzen ditu, eta tarteka eskultura ere ekoitzi izan du.

Bere lana prozesu horietara bideratuta dagoenez, askotan konbentzionalak ez diren tresnak, materialak eta besteen laguntza eskatzen du koadro bat osatzeko. Argazkilaritza ere lantzen du, baina ez du bere burua argazkilaritzat: metodo-sistema ia aleatorioak erabiliz tarteka argazkiak egiten ditu, bere sorta jakin batzuk egiteko.

Frizeren erretrospektibo handiena Centre Pompidouk eskaini dio 2019an Parisen. Bere martxante nagusiak dira Paris eta Miamiko Galerie Emmanuel Perrotin, Londresko Simon Lee Gallery eta Vienako Galerie Nächst St. Stephan. Lan eta bizi Paris eta Berlin artean egiten du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Frantsesez)** «Bernard Frize. Sans repentir | Centre Pompidou» *www.centrepompidou.fr* (Noiz kontsultatua: 2019-08-19).[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo-loturak
-------------

* Bernard Frize, webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2897931
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 12340626
* ISNI: 0000 0001 1873 0851
* BNF: 12121725j (data)
* GND: 119202034
* LCCN: n98026219
* SNAC: w6ms5pdw
* SUDOC: 029633214
* ULAN: 500084488
* RKD: 29589

 |

* Wd Datuak: Q2897931