recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Hormatartekaturiko moja*, 1868, Vinzenz Katzler
**Hormatartekatzea** pertsona bat espetxeratzeko modu bat da, normalean betiko, inolako irtenbiderik gabeko espazio erabat itxi batean giltzapetzea. Honek, toki oso estuetan, hilkutxa baten barnealdean adibidez, konfinamendu zigorra barne hartzen du. Exekuzio-metodo gisa erabiltzen denean, presoa bertan behera uzten dute, gosez edo deshidratazioz hiltzeko. Heriotza-zigor mota hau ez da bizirik lurperatua izatearen berdina, non heriotza itomenaren ondorioz gertatzen den. Hormatartekatzearen adibide batzuk daude exekuzio-metodo gisa, non kondenatua gosez hiltzea bilatzen duten. Antzinako Erromako Vestaren birjinak, euren kastitate botoak apurtzen bazituzten, hormatartekatu izatera kondenatuak izan zitezkeen, eta antzinako Persian ongi dokumentatua dago praktika hau lapurrentzako kondena bezala, baita XX. mendera arte ere. Mongolian antzeko praktikak daude, zigortua hilkutxa baten barnean utziz.

Hala ere, munduko zati eta garai askotan, dela gerretan edo prozesu iraultzaileetan, dela kultura batzuetan erritual giza sakrifizioaren metodo gisa hormatartekatze-gertakari isolatuak lekukotu dituzte, baina ez ohiko tradizio gisa. Era berean, elezaharrean edo folklorean hormatartekatze-istorio ugari daude, heriotza-zigor gisa agertzen direnak. Antzinako eraikinetako hormen atzean edo gela abandonatuetan noizean behin aurkitu diren gorpuzkiak, sakrifizio-praktiken edo zigor moduen ebidentziak direla baieztatzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Dowling* (2001), Vestal Virgins-Chaste keepers of the flame
2. ↑  *John Fryer* (1698), p.318
3. ↑  *New Zealand Herald* (1914), p.7

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2985505
* Commonscat Multimedia: Immurement

---

 |

* Wd Datuak: Q2985505
* Commonscat Multimedia: Immurement
**Hormizd I.a** (?-273) Sasanidar Inperioko errege bat izan zen. 272tik 273 arte iraun zuen bere erregealdiak.

Testuinguru historikoa
----------------------

Hormizd I.a Sapor I.aren semea izan zen, (hau, Sasanidar Inperioko erregea 241etik 272 arte), honen erregealdian, Khorasanen gobernari bezala zerbitzatu zuelarik, eta Erromaren aurkako bere gerratan agertzen da. Bere erregealdiari buruz ez da askorik ezagutzen.

Tradizio persiarra
------------------

Ardashir I.aren historiaren persiar tradizioan, Hormizd I.a, Mitraken alaba baten semea bezala agertzen da, bere familia, Ardashirrek desagerrarazi zuen dinastia persiar bat, aztiek, Ardashirri, bere odoletik, persiar inperioaren berritzailea jaioko zela iragarri baitzioten. Tradizioaren arabera, bakarrik alaba salbatu zen, nekazari batek ezkutatu zuenean. Bere seme Sapor I.ak ikusi eta emaztetzat hartu zuen, honen ondoren, Hormizd I.a jaio zelarik, bere aitona Ardashirrek onartu zuena.

Elezahar honetan, Sapor I.aren konkista handiak, Hormizd I.ari eman zitzaizkion, honek, urte bete eta hamar eguneko erregealdia bakarrik izan zuen arren.

Ikus, gainera
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Hormizd I.a*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Hormizd II.a

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Sapor I.a** | **Sasanidar erregea**272-273 | Ondorengoa**Bahram I.a** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q310287
* Commonscat Multimedia: Hormizd I

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04613/eu\_o\_1541/o1541
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q310287
* Commonscat Multimedia: Hormizd I
Eskoziar Lur Garaietako gaitaz osatutako musika banda 2008an Glasgow hirian ospaturiko Highlandetako jokoetan zehar.
**Highland games**, euskaraz **Lur Garaietako jokoak** edota **Mendiko jokoak**, Eskozian eta eskoziar diasporako komunitateak dauzkaten herrialdetan ospatzen diren kultur kirol jaialdiak dira. Jaialdi horiek kirol, dantza eta musika lehiaketa eta ekitaldiez osatuta egoten dira. Gizonezkoek kiltak daramatzatela parte hartzen dute.

Indar kirol jarduerek Euskal Herriko Herri Kirolekin antzekotasun handia dute.

Historia
--------

Oso antzinako jatorriko jokoak dira eta helburu mitologikoengatik egiten ziren.

Kondairaren arabera, Malcolm III.a Eskoziakoa eskoziar herri bateko biztanleak eskualdeko korrikari laisterrena nor zen aukeratzeko asmoz bildu zituen lehenbiziko errgea izan omen zen, irabazlea erregearen mezularia izan zedin. 1703ko agiri batzuen arabera, urte hartan bertan jada gaur egungo jokoen antzeko lehiaketak ospatu zirela aipatzen da.

Ekitaldiak
----------

### Kirolak

Highlandetako jokoetako enbor-jaurtiketa lehiaketa.
Highlandetako jokoekin gehin lotzen diren ekitaldiak indar erakustaldiak, atletismoa eta beste hainbat kirol jarduerak dira. Nagusiak honako hauek dira:

* Enbor-jaurtiketa: Partaide bakoitzak 6 metro inguru luzera duten enbor pisuak altxatu eta ahal den indar handienez goruntz jaurtitzen dute.
* Eskoziar mailu-jaurtiketa
* Harri-jaurtiketa: Harri astun bat gorantz eta ahal bezain urrutien jaurti behar da.
* Pisu-jaurtiketa
* Sokatira
* Barraz gaindiko pisu-jaurtiketa
* Lasto botatzea

Iruditegia
----------

* Eskoziar mailu-jaurtiketa.Eskoziar mailu-jaurtiketa.
* Pisu-jaurtiketa.Pisu-jaurtiketa.
* Enbor-jaurtiketa.Enbor-jaurtiketa.
* Sokatira.Sokatira.

### Musika ekitaldiak

Highlandetako jokoetako Eskoziar dantza erakustaldia.
Highlandetako jokoetara bertaratzen diren askorentzat, eskoziar musika bandek jotzen dutenean une ahaztezina da. Gaita eta danborrez eskoziar herri-doinuak jotzen dituzte. Jaialdiko ikur edo musika-tresna nagusia Eskoziar Lur Garaietako gaita da.

Gaita eta danborraz gain, biolin doinua ere ohikoa da eta batzuetan zelta musika taldeek ere jotzen dute.

### Dantza ekitaldiak

Highlandetako jokoetako sokatira lehiaketa.
Dantzek ere paper garrantzitsua dute; hona nagusiak:

* Eskoziar dantza
* Areto dantza
* Ballet klasikoa
* Lauki dantza

### Bestelakoak

Bigarren mailako beste hainbat jarduera ere badaude, tartean eskoziar ezpata erakustaldia eta ezpatazko gudu antzezpenak.

Ikus gainera
------------

* Herri kirolak

Kanpo estekak
-------------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
**Hedykheperra Horsiese**, **Horsiese I.a** edo **Harsiese I.a**, Egiptoko XXII. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 870 eta K.a. 860 bitartean gobernatu zuena, Egiptoko hirugarren tarteko aroan.

Biografia
---------

Agintari independente bat izan zen, Tebasen gobernatu zuena, Osorkon II.a faraoiaren garaikidea izan zelarik.

Kenneth Kitchen akademikari garrantzitsuak, honek idatzitako Egiptoko hirugarren tarteko aroari buruzko liburuetan, Amonen Apaiz Goren bezala eta Sheshonq C Amonen Apaiz Gorenaren seme bezala ikusten du.

Ebidentzia arkeologikoek, *Shoshenq C*ren semea dela diote, baina Karl Jansen-Winkelnek egiptologo alemaniarrak *JEA 81*en (1995) argitaratutako ikerketek, lehen erregearen dokumentu guztiak, non Horsiese agertzen den, Amonen Apaiz Gorena sekula ez zela izan frogatu dute. Horsiese I.a eta bere seme ...du/aut... honen existentzia Koptoseko hil objektuetan eginiko idazkunengatik ezagutzen delarik, soilik Amonen apaiz arrunt bezala aipatzen dira.

Argi dago Horsiese I.a errege independente bat izan zela Tebasen Osorkon II.aren erregealdiko lehen hamar urteetan, baina egon zen, baita ere, Horsiese izeneko beste pertsonaia ezberdin bat: Horsiese B, Amonen Apaiz Goren eztabaidaezina zena, funtzio honekin ikusten dena Osorkon II.aren erregealdiaren amaieran, Sheshonq III.aren erregealdiko 6. urtean eta Padibasteten erregealdiko 18. eta 19. urteetan, Jansen-Winkelnen arabera.

Horsiese I.a, ziuraski, Tebaseko errege izatera iritsi zen Osorkon II.aren erregealdiko 4. urtea baino lehen, eta, zinez, Tebas gobernatu zuen Osorkon II.aren erregealdiko lehen 10 urteetan, Kitchenek dioen bezala. Osorkon II.ak hiri handi honen gainean zuen kontrola, Karnakeko nilometroko testuetan dokumentatua dago, eta Horsiese garai honetan hil zela isladatzen dute.

### Lurperaketa

Aidan Dodson egiptologo ingelesak, bere 1994ko liburuan, Horsiese erregeari buruz, honakoa idatzi zuen:

*Medinet Habuko hilobi batean lurperatua izan zen, Ramses II.a erregearen arreba zen Henutmiraren granitozko sarkofago batean (JE 60137), eta belatz formako estalki batez estalia. Lau ontzi kanopoak aurkitu zirenean, hutsik zeuden... Ez zegoen estalkien aztarnarik, elementu hauek, zurezkoak izan zitezkeela iradoki lezakeelarik (material ustelgarria)* (Dodson, 92. orrialdea).

*...Horsieseren sarkofagoa, estiloari dagokionez, belatz formaduna, Sheshonq II.aren zilarrezko zerraldoaren antzerakoa da* (Dodson: Osorkon II.aren urrezko sarkofago eta kartoitzaren aztarnak, 88-89 orrialdeak.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Osorkon II.a** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko XXII. dinastia | Ondorengoa**Takelot II.a** |

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Nesbanebdjedet III.a** | **Amonen Apaiz Gorena**Egiptoko XXII. dinastia | Ondorengoa**...du/aut...** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q879138
* Commonscat Multimedia: Harsiese A

---

 |

* Wd Datuak: Q879138
* Commonscat Multimedia: Harsiese A
**Ida Kamińska** (Odesa, 1899ko irailaren 18a – New York, 1980ko maiatzaren 21a) antzezle judu-poloniar eta zuzendaria izan zen. Batez ere antzerkian egindako lanarengatik egin da ezaguna, eta Ester Rachel Kamińskaren alaba zen, Eszenategi Juduaren Ama. Varsoviako Antzerki Judua haien izena darama, haien omenez.

Bere ibilbide luzean Kamińskak 70 antzezlanetik gora ekoitzi zituen, eta 150 sorkuntza lanetan baino gehiagotan antzeztu zuen. Gainera, bi antzezlan idatzi zituen, eta antzezlan ugari itzuli zituen Yiddishera. Bigarren Mundu Gerrak bere antzezbidea trabatu zuen eta, haren ondoren, Estatu Batuetara deserriratu zen, eta aktore lanetan jarraitu zuen. 1967an, bere burua zuzendu zuen *Ama Adore eta haren haurrak* antzezlanean, bertako rol nagusian. 1973an, autobiografia argitaratu zuen, *My Life, My Theater* deitua.

*The Shop on Main Street* filmeko izarra izan zen, eta Oscar Sarirako izendatua izan zen atzerriko film onenarengatik. Bere antzezlanagatik, aipamen berezia eman zioten Cannesko Zinemaldian, eta Golden Globe Sarirako eta Emakumezko Aktore Onenaren Akademiako Sarirako izendatua izan zen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q284087
* Commonscat Multimedia: Ida Kamińska

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 97943468
* ISNI: 0000 0001 0928 0131
* BNF: 12088315w (data)
* GND: 118973800
* LCCN: no93031688
* NKC: pna2007389148
* SNAC: w6ff4ns1
* SUDOC: 029208688
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q284087
* Commonscat Multimedia: Ida Kamińska
**Horry konderria** (ingelesez: *Horry County*) Hego Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Conway da. 2010eko zentsuaren arabera 269.291 biztanle zituen, Horry kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Horry konderriak 3.250,44 kilometro koadro ditu. Horietatik 313,66 ura dira. Beste 2.936,78 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 82,85 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 269.291 pertsonetatik 224.779 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 16.683 dira. 35.753 beltzak edo afroamerikarrak. 1.075 amerikar natiboak ziren eta 232 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 2.774 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 395 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 4.283 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502288
* Commonscat Multimedia: Horry County, South Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152435317
* ISNI: 0000 0004 0444 1401
* NARA: 10040082
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2532510
* TGN: 2001750

 |

* Wd Datuak: Q502288
* Commonscat Multimedia: Horry County, South Carolina
Ehun-fabrikaren aurrean kontzentratutako langileak.
**1907ko Rio Blancoko greba**, Veracruzen, 1907ko urtarrilaren 7an eman zen langile altxamendu bat izan zen. Greba Nogales eta Santa Rosara ere zabaldu zen. Rio Blancoko greba, Mexikoko Iraultzaren (1910) aurrekari gisa hartzen da.

Langileen greba
---------------

1905ean Aurrezkien Erakunde Mutualista sortu zen, kide asko izatera iritsi zena eta 1906ko ekainaren 1ean Langilee Askeen Zirkulua soru zen, Jose Neira Gomezek eta Juan Olivarrek bultzatuta, Mexikoko Alderdi Liberalekoak. Zirkulu haren konstituzio sekretuan, Saint Louis, Missourin zegoen Batzorde Iraultzailearekin harreman sekretuak izango zituztela ezarrita zegoen.

  

1906ko abenduan, Tlaxkala eta Pueblako ehungintzako langileak greban sartu ziren lan baldintza hobeak eskatzeko. Langile mugimenduren hazkuntza geldiarazteko, industrialek geldialdi bat egin zuten abenduaren 24an. Langileek Porfirio Diazen laguntza eskatzen dute eta honek enpresariei mesede egin eta langileak lanean jarraitzeko antolatzen ditu 1907ko urtarrilaren 7an, langileen eskariak bete gabe zeudelarik.

Altxamendua
-----------

Rio Blancoko langileek ez zuten onartu presidentearen erabakia.

Rio Blancoko Martiriei egindako monumentua, Veracruzen.
Urtarrilaren 7an, Langileen Zirkuloko bi mila kide inguru fabrikaren aurrean bildu eta harriak jaurtitzen eta fabrika erretzen saiatu ziren. Poliziak eraso haiek saihestu zituen eta orduan Victor Garcinen (Nogales eta Santa Rosako beste almazen batzuen jabea) dendan lapurtu eta erre egin zuten. Ondoren, langileak kartzelarantz joan ziren eta preso batzuk askatzea lortu zuten.

13. Batailoiko soldaduek jendearen aurka tiro egin zuten eta hauek Nogales eta Santa Rosara egin zuten ihes, non denda sakeatu, tranbia zerbitzua paralizatu, energia elektrikoko kableak moztu eta aberatsen etxeetan lapurtu zuten. Rio Blancora itzultzean, grebalarien aurka tiroka hasi ziren. Ez dago erregistro zehatzik, baina 400-800 langile inguru hil zituztela uste da, 223 gizon eta 12 emakume atxilotuak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Hernández Padilla, Salvador, *El magonismo: historia de una pasión libertaria 1900/1922*, Ed. Era, México, 1984,76. orrialdea.
2. ↑  Gil Olivo, Ramón. «El Partido Liberal Mexicano y la huelga de Río Blanco», *Historia Obrera,* vol. 2, núm. 6, 1975eko iraila, 15. orrialdea.
3. ↑  Anonimoa. «Los sucesos de Río Blanco». La Voz de México, a. XXXVII, 11. zenb, 1907ko urtarrilaren 13a, 3. orrialdea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9005176

 |

* Wd Datuak: Q9005176
***Horrela hitz egin zuen Zarathustrak*** (*Also sprach Zarathustra*) Richard Strauss konposatzaile alemaniarrak 1896. urtean idatzi zuen olerki sinfonikoa da, Friedrich Nietzsche filosofo eta idazle alemaniarraren izen bereko liburuan oinarriturik.

Stanley Kubrick
---------------

Stanley Kubrick zine zuzendari estatubatuarrak, olerki sinfoniko honen hasiera hartu zuen 2001, Espazioan Odisea Bat izeneko bere pelikularen sarrerako soinu bandaren zati izateko, Johann Strauss II.aren Danubio Urdinarekin batera.

Instrumentazioa
---------------

Piccoloa, hiru zehar txirula, hiru oboe, korno ingeles bat, hiru klarinete Mi eta Sian, klarinete baxu bat Sian, hiru fagot, sei korno Fan, lau tronpeta Don, hiru tronboi, bi tuba, tinbalak, danbor baxua, txindatak, kariloia, kanpaia Mi baxuan, organoa, bi harpa eta korden ahots askotako ez ohiko banaketa batentzako idatzitakoa da: (lau biolin sekzio, lau biola sekzio...)

Zatien izenburuak
-----------------

1. *Argitzea*
2. *Mundutik haratagokoena*
3. *Nahi Handiarena*
4. *Poz eta Pasioena*
5. *Hilobiaren kantua*
6. *Zientziarena*
7. *Gaixoa*
8. *Dantzaren kantua*
9. *Gaueko bidaiariaren kantua*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q35720
* Commonscat Multimedia: Also sprach Zarathustra (Strauss)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 180230590
* BNF: 139198430 (data)
* GND: 300156251
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q35720
* Commonscat Multimedia: Also sprach Zarathustra (Strauss)
**Hiram I.a** (hebreeraz: חִירָם‎, "handi jaiotakoa"), Tiro feniziar hiriko erregea izan zen K.a. 969 eta K.a. 939 bitartean. Bere aita Abibaalen oinordekoa izan zen hiri honetako tronuan, eta, bere erregealdian, bere hiria, hazi egin zen, gertuko Sidon hiriaren mendeko herri bat izateari utzi eta hiri feniziar nagusienetako bat bihurtuz. Hiramen gobernupean, matxinada bat menperatu zen lehen tirotar kolonian, Afrika iparraldeko Utika hirian, ondoren Kartago sortuko zen tokitik gertu.

Bibliaren arabera, (*Erregeen Lehen Liburua*, 5. atala), Hiramek mezulariak bidali zizkion Salomoni, bere begirunea eskaintzeko, hau, Daviden oinordeko bezala koroatua izan ondoren, eta tokiko gobernaririk boteretsuena bihurtu ondoren, Egiptok eta Asiriak utzitako hutsunea betetzean. Salomonekin izan zuen aliantzaren bidez, Hiram, egiptoar, arabiar eta mesopotamiar merkatuetan sartu ahal izan zen. Bi erregeek, ahaleginak bateratu zituzten urrutiko Saba eta Ofir (Yemen eta Somalia ziur asko) herrialdeak lotuko zituen merkataritza ibilbide berri bat sortzeko, *Eyson-Gueber* portuaren bidez, gaur egun Eilat hiri israeldarra dagoen tokian.

Yahvehri sagaratzeko asmoa zuen Jerusalemeko Tenplua eraikitzeko, Salomonek zur finak behar zituen, eta, horregatik, Hiramekin aritu zen merkataritzan, hogei mila gari karga eta hogei mila olio neurri, Libanoko zedro zur preziatuagatik trukatuz. Salomon eta Hiramen langileek, elkarrekin lan egin zuten, zura atera eta harrobietan harria moztuz, eraikina amaitzeko.

Hiramek, Tiroko portuak zabaldu zituen, hiria zegoen bi uharteak elkartu zituen aldi berean, eta errege jauregi bat eta Melkart jainkoaren omenezko tenplu bat eraikiz. Tiroko errege bezala, bere ondorengoa, Baal-Eser I.a izan zen (K.a. 935-K.a. 919).

Hiram, nahiko sarri, Masoiekin, Rosenkreutzekin eta Anaitasun Zuri Handiarekin lotzen duten testu apokrifoetan aipatzen da.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q467115
* Commonscat Multimedia: Hiram I

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 55413168
* ISNI: 0000 0000 2153 1602
* LCCN: n78098001
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q467115
* Commonscat Multimedia: Hiram I
Kimika organikoan **Hofmann-en eliminazioa** aminen erreakzio bat da zeinetan amina tertziario bat eta alkeno bat sortzen diren. Erreakzioa iodometanoak eragiten du aminarekin erreakzionatzen duelako amina kuaternario baten ioduroa eratuz eta segidan, amina kuaternarioak, zilar oxidoarekin eta urarekin erreakzionatzen du. Hidroxilo anioi batek ioduroa ordezkatzen du eta berotzean eliminazio-erreakzioa gertatzen da alkenoa eta amina tertziarioa eratzeko.

Amina asimetrikoen kasuan gutxien ordezkatutako alkenoa eratzen da eta normalean ez-egonkorrena izaten da. Ezaugarri horri Hofmannen arau esaten zaio. Alegia, ez da aplikatzen ohiko eliminazioetan aplikatzen den Zaitseven araua zeinen arabera produktu nagusia egonkorrena den.

August Wilhelm Von Hofmann kimikari alemanaren omenez izandatzen da horrela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Hofmann, August Wilhelm Von; Clark, James.  (1851-01-01). «XIV. Researches into the molecular constitution of the organic bases» *Philosophical Transactions of the Royal Society of London* 141: 357–398. doi:10.1098/rstl.1851.0017. (Noiz kontsultatua: 2021-05-16).
2. ↑   **(Alemanez)** Hofmann, Aug Wilk von.  (1851). «Beiträge zur Kenntniss der flüchtigen organischen Basen» *Justus Liebigs Annalen der Chemie* 78 (3): 253–286. doi:10.1002/jlac.18510780302. ISSN 1099-0690. (Noiz kontsultatua: 2021-05-16).

Ikus, gainera
-------------

* Hofmannen arau
* Zaitseven arau

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q899109
* Commonscat Multimedia: Hofmann elimination

---

 |

* Wd Datuak: Q899109
* Commonscat Multimedia: Hofmann elimination
**Idoitxiki**, Nafarroako mendi bat da. Mendi hau, Satrustegiko mendilerroan dago, eta, mendilerro hau, aldi berean, Andiako mendilerroan. Idoitxikik, 1.272 metroko garaiera du eta aipaturiko Satrustegiko mendilerroko mendirik garaiena da.

Abiapuntuak
-----------

Ihabarretik, igoera gogor baten ondoren, Irañetako mendatera iristen da. Mendilerroaren ertza ekialderantz jarraituz, lehenik, gain txiki batzuen tontorrera iristen da, 1.272 eta 1.274 metrokoak, Idoitxiki beraren parekoak edo garaiagoak direnak. Hala ere, Idoitxikiren tontorra azkoz bereizgarriagoa da. Sakanaren hutsera moztutako harkaitz bat da, nora jaitsiera labur batean iristen den, 1255 metrora, azkenik, Idoitxikira bertara igotzeko, 1.272 metroko garaierara.

Ollotik edo Senosiainetik, Andia mendilerroaren jaitsiera Ollaran haranerantz igotzen den bidetik igo behar da, eskumalderantz desbideratu eta gailurrerantz daroan malda gogor eta zakarra igotzeko, Satrustegiko mendilerro osoa tontor ezberdinetatik Idoitxikiraino zeharkatzea ahalbidetuz. Lasaiagoa da, bakarrik azken tontor honetara iristea nahi bada, igoera Irañetako mendateraino jarraitzea, eta tontorrera iritsi igoera leun eta erosoan.

Kanpo estekak
-------------

* euskal-herria.org webgunean

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12259417

 |

* Wd Datuak: Q12259417
Esploratzailea Tasmaniako Hobart hiriko metroan.
**Hiri-esplorazioa**, sarritan laburtua **UE** edo **urbex** hitzen bidez (ingelesezko *urban exploration* izenagatik), sarbidea debekatuta duten leku publikoen esploratzean datzan jarduera da. Ariketa kategoria desberdinetan sailkatuta dago:

* Infiltrazioa: aktibo dauden tokien esplorazioa.
* Hiri-drainatzea: hustubideen eta estolden esplorazioa.
* Hiri-espeleologia edo hiri-arkeologia: hutsik dauden tokien esplorazioa.

Jarduera honek hainbat arrisku ditu, arrisku fisikoa eta atxiloketa eta zigorrak jasotzeko aukera barne. Horietako jarduera asko, ez guztiak, egoitzaren bortxatzetzat jo daitezke, baita tokiko edo eskualdeko zenbait legeen, pribatutasunaren eta terrorismoaren aurkako legeen urratzetzat ere.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** *A Complete Guide to Urban Exploration* artikulua

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1130439
* Commonscat Multimedia: Urban exploration

---

 |

* Wd Datuak: Q1130439
* Commonscat Multimedia: Urban exploration
Sulpizio Severoren *Vita Sancti Martini*ren orrialde bat.
**Hagiografia** (grezierazko: ἅγιος, «santu», eta γραφή, «idazlan» hitzen lotunea) santuen biografia da.

Idatzizkoak
-----------

Lehen dokumentu hagiografikoak kristauen kontrako esetsaldien denborakoak dira. Konstantino enperadorearen bakeaz geroztik (313), martirien, aszeten eta fraideen gurtzak eta bizitzak oso ekoizpen hagiografiko handia eman zuten. Halako kontakizunak irakurketa liturgikoan, komentuetan, herria eskolatzeko edota meditazioan erabili ohi ziren. Erdi Aroan gero eta kontakizun miragarriagoz hornituz joan ziren kontakizun hagiografikoak, eta elezahar ugariren iturri gertatu ziren. Garai hartakoak dira Iacopo da Varazzeren *Legenda aurea* (Urrezko elezaharra) eta Simeon Metafrasto edo Logotetaren *Synaxarion*, mundu latino eta grekoko obra hagiografiko ezagunenak, hurrenez hurren. XVII. mendean Héribert Rosweydek, eta bereziki Jean Bollandek, kontakizun haien kritika egin zuten, azterbide historiko berriak erabiliz. Bollanden eta haren jarraitzaileen lanaren ondorioz, 1693. urtetik gure egunotaraino *Acta sanctorum* (Santuen eginak) izenburuko 70 liburuki argitaratu dira. Hagiografiari dagokion guztia haietan eta haien osagarria den *Analecta bollandiana* agerkarietan biltzen da.

Ikusizkoak
----------

Zentzu zabalean, hagiografi piktorikoak edo bisualak ere esistitzen dira. Hagiografiak ohikoak izan diren erlijio eta kultura desberdinetan, ez alfabetatuentzako garatu izan dira kristauen ikonografian bezala beste kultura batzuetan.

Hortaz, santuen bizitzak artelanetan ere ikusten ahal dira, poliptiko eran, eszena desberdinak erakusten dituzten erretaula, portiko eta aldareetan, edo freskoetan, hala nola San Frantziskoren bizitza kontatzen duten Giottoren freskoak.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Murray, Julia.  (2000). «The Evolution of Pictorial Hagiography in Chinese Art : Common Themes and Forms» *Arts Asiatiques* 55 (1): 81–97. doi:10.3406/arasi.2000.1447. (Noiz kontsultatua: 2022-04-27).
2. ↑   Civil, Pierre.  (2021). «Hagiografías y cultura visual: algunos casos de hibridismo en la España del siglo XVII» *Hipogrifo: Revista de Literatura y Cultura del Siglo de Oro* 9 (1): 47–68. ISSN 2328-1308. (Noiz kontsultatua: 2022-04-27).
3. ↑   Roberts, Allen F..  (2013-09-01). «Icons from the end of days: Visual hagiography among Layennes of Senegal» *World Art* 3 (2): 235–258. doi:10.1080/21500894.2012.746896. ISSN 2150-0894. (Noiz kontsultatua: 2022-04-27).

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2016-3-20 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q208628
* Commonscat Multimedia: Hagiography

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX527329
* BNF: 11948106z (data)
* GND: 4022930-0
* LCCN: sh85058266
* NKC: ph120634
* AAT: 300055909
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 6699
* HDS: 012817
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q208628
* Commonscat Multimedia: Hagiography
**Hiriburua** administrazio (herrialde, probintzia nahiz eskualde) baten botere politikoa kokatuta dagoen hiria da.

Beste era batera definituta, sozialki, kulturalki, historikoki nahiz ekonomikoki nagusitasunari begira ezar daiteke hiriburua. Adibidez, Iruñea Euskal Herriko hiriburu historikoa da eta Milan, modarena.

Orokorrean, hiriburua lurralde bateko hiri garrantzitsuena da baina ez da beti horrela izaten. Horren adibide New York da: Estatu Batuetako biztanle gehien dituen hiria da, baina ez da herrialdeko hiriburua, ezta New Yorkeko estatuarena ere.

Beste adibide bat Bilbo da: ekonomiari dagokionez, Euskal Autonomia Erkidegoko hiri garrantzitsuena da, baina erkidegoko hiriburua Gasteiz da.

Jatorria
--------

Historikoki, estatu edo eskualde baten gune ekonomiko nagusia botere politikoaren gune bihurtu da maiz, eta konkistaren edo federazioaren bidez kapital bihurtu da. (Hiri modernoa, ordea, ez da beti existitu: Erdi Aroko mendebaldeko Europan gobernu ibiltaria komuna zen). Kapitalak erakarri egiten ditu, berez, politikoki motibatuta dauden pertsonak eta gobernu nazionalak edo inperialak eraginkortasunez administratzeko beharrezkoak diren trebetasunak dituztenak, hala nola abokatuak, zientzialari politikoak, bankariak, kazetariak eta politikariak.

Hiri horietako batzuk erlijio-zentroak dira edo ziren. Horietako adibide batzuk dira: Konstantinopla (erlijio bat baino gehiago), Erroma (Erromako eliza katolikoa), Jerusalem (erlijio bat baino gehiago), Babilonia, Mosku (Errusiako eliza ortodoxoa), Belgrad (Serbiako Eliza Ortodoxoa), Paris eta Pekin. Herrialde batzuetan, kapitala aldatu egin da arrazoi geopolitikoengatik; Finlandiako lehen hiria, Turku, herrialdearen hiriburua izan zen Erdi Arotik Suediako legean, eta Finlandiako Dukerri Handian galdu zuen bere eskubidea 1812an, Helsinki Finlandiako gaur egungo hiriburu bihurtu zenean errusiarrak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** news, Kinooze Learning Publishing; facts; re-imagined; Since 2012, written for kids. *What does a Capital City Mean? - Facts For Kids, People & Places - Kinooze.*  (Noiz kontsultatua: 2022-03-21).
2. ↑    *Capital cities in the aftermath of empires : planning in central and southeastern Europe.*  Routledge 2010 ISBN 978-0-203-85983-4. PMC 562160947. (Noiz kontsultatua: 2022-03-21).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Turku | Finland | Britannica» *www.britannica.com* (Noiz kontsultatua: 2022-03-21).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5119
* Commonscat Multimedia: Capitals

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119523842 (data)
* GND: 4127960-8
* LCCN: sh85019972
* NDL: 00572463
* NKC: ph114673
* AAT: 300008410

 |

* Wd Datuak: Q5119
* Commonscat Multimedia: Capitals
**Adair konderria** (ingelesez: *Adair County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Columbia da. 2010eko zentsuaren arabera 18.656 biztanle zituen, Adair kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Adair konderriak 1.068,11 kilometro koadro ditu. Horietatik 18,43 ura dira. Beste 1.049,68 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 17,47 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 18.656 pertsonetatik 17.877 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 319 dira. 501 beltzak edo afroamerikarrak. 36 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 43 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 9 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 186 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q181967
* Commonscat Multimedia: Adair County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145420113
* LCCN: n80161511
* NARA: 10039029
* **Lekuak**
* OSM: 1846495
* TGN: 2000765

 |

* Wd Datuak: Q181967
* Commonscat Multimedia: Adair County, Kentucky
**1944ko uztailaren 20ko atentatua**, baita ere **Valkiria operazioa** izenaz ezaguna (alemanez *Operation Walküre*) Adolf Hitlerren kontrako atentatu eta hilketa saiakera izan zen, huts egin zuena. II. Mundu Gerran aktibo ziren militar alemanen arteko konspirazioa izan zen.

Konspirazioa
------------

Claus von Stauffenberg eta beste konspiratzaile batzuek Adolf Hitler Führerra hiltzen saiatu ziren, Rastenburg-etik hurbil, Ekialdeko Prusian zeukan koartel nagusian. *Valkiria operazioaren* izena, hasiera batean konspirazioaren zati bati buruzkoa zen, gertaera osoari lotu zaio.

Hiltzeko saiakeraren itxurazko helburua zen Alemaniaren eta haren indar armatuen kontrol politikoa kentzea Alderdi Naziaei eta SS indarrei, eta bakea egitea mendebaldeko aliatuekin ahalik eta azkarren. Konspiratzaileen bake-ekimenen xehetasunak ezezagunak dira oraindik ere, baina eskaera ez oso errealistak zerabiltzaten asmoetan, Alemaniak Europan kontrolatzen lurralde zabala berresteko. 

Hilketa-saiakerari estatu-kolpe militarrak jarraitu behar zion, baina lehenak huts eginik, bigarren fasea abiatu egin zen arren, horrek ere porrot egin zuen ordu batzuen buruan. Ondorengo asteetan 7.000 pertsona baino gehiago atxilotu zituen Gestapok, eta 4.980 exekutatu zituzten.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, ingelesezko wikipediako «20 July plot» artikulutik itzulia izan da, 2022-01-24 data duen 1067703097 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2022-01-24 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.

1. ↑   «July Plot» *Britannica*.
2. ↑  Hoffmann 1996.
3. ↑  Klemens von Klemperer, *German Resistance against Hitler: The Search for Allies Abroad 1938–1945*
4. ↑  Hans Helmut Kirst "20th of July"
5. ↑  Winston Churchill, war annual books, "1944"
6. ↑  William L. Shirer *The Rise and Fall of the Third Reich*, part IV, chapter "20th July"
7. ↑  According to Shirer, *Führer Conferences on Naval Affairs*, 1960, p. 1393.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q105570
* Commonscat Multimedia: 20 July plot

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119351855 (data)
* GND: 4079553-6
* LCCN: sh85061270
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q105570
* Commonscat Multimedia: 20 July plot
**Hattusili III.a** errege hitita bat izan zen. K.a. 1265 eta K.a. 1237 bitartean gobernatu zuen. Gaztea zenean, bere trebetasun militarragatik, eta, ondoren, bere bake hitzarmenengatik nabarmendu zen.

Mursili II.aren semea eta Muwatallis II.aren anaia txikia zen. Azken honek, tronuratu eta hiriburua, Tarhuntassara eraman zuenean, Hattusili, erresumaren iparraldea gasgastar tribuen erasoetatik defendatzeko ardurarekin geratu zen, kargu honetan, militar eta lider bezala trebetasuna erakutsi zuelarik. Muwatallisen seme zen Urhi-Teshuben erregealdian karguan berretsia, Nerik hiri sakratua birkonkistatu zuen, are ospe gehiago eman ziona. Bere eragin eta lidertzagatik beldurrez, Urhi-Teshub, Hattusili kargutik kentzen saiatu zen, azken honek irabazi zuen gerra zibil bat sortu zuelarik.

Tronura iritsi zen, beraz, gobernu esperientzia handiarekin, eta erregealdi baketsu bat lortzeko asmoz erabili zuen, horretarako, Urhi-Teshuben anaia txikia eta bere iloba zen Kurunta, Tarhuntassako gobernari bezla izendatuz, Urhiren erregealdian, erresumako hiriburu izateari utzi ziona. Kanpo politikari dagokionez, Babilonia, Egipto, honekin Muwatallisen garaitik mantentzen ziren etsaitasunekin amaitzeko bake hitzarmen bat sinatuz, eta Asiriarekin harreman onak mantendu zituen, azken honi, Mitannirekiko nagusitasuna onartu ziolarik, mitanniar matxinatua zen Sattuara II.ari laguntzeari uko eginez.

Bere asmoak baketsuak izan arren, gasgastarren aurka aritu behar izan zuen iparraldean eta Arzawako altxamendu baten aurka, Piyamaradu matxinatua buru zuena (Muwatallisen garaian jada bazebilena), arrakasta esanguratsuak lortzeko gai izan ez zelarik.

Hil ondoren, bere oinordekoa, bere seme Tudhalia IV.a izan zen, oso argi ez dauden arrazoiengatik, Nerikkali seme nagusiaren ordez oinordeko izendatua.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Urhi-Teshub** | **Errege hitita**K.a. 1265-K.a. 1237 | Ondorengoa**Tudhalia IV.a** |
*Artikulu hau sexu ekintzari buruzkoa da; hatzak sudurrean sartzeko ohiturari gaitzat duena beste hau da: «Hatza sudur-zuloan sartze»*

  

**Hatzak sartu** klitorisa, bulba, bagina edo uzkia eskuz manipulatzea da, sexu-kitzikapena eta sexu-estimulazioa lortzeko. Sexu harremana osoa izan daiteke, edo elkarrekiko masturbazioaren parte izan daiteke, aurretiazko jolasekin edo bestelako sexu-jarduerekin.

Eskulan edo *handjob*en antzekoa da. Jarduera horiek plazer sexuala ematen dute, eta sexu-harreman gisa erabiltzen dute, penetraziorekin edo penetraziorik gabe.

Izendapena
----------

Beste izen asko izan ditzakeen praktika da. Euskal Sexu Hiztegian jasotzen direnen artean, *panderoa jo*, *sagua klikatu*, *txipiroia garbitu*, *atzamarrakin ibili* edo, sipnleki, *ikutu* agertzen dira.

Ikus, gainera
-------------

* Fisting

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Euskal Sexu Hiztegia — Wikibooks» *eu.wikibooks.org* (Noiz kontsultatua: 2021-12-10).
2. ↑   **(Ingelesez)** Winks, C.  (1997). *The New Good Vibrations Guide to Sex.*  Cleis Press, 132 or. ISBN 1573440698..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q757329
* Commonscat Multimedia: Fingering (sex)

---

 |

* Wd Datuak: Q757329
* Commonscat Multimedia: Fingering (sex)
**Abisko Parke Nazionala** Suedia iparraldean, Norrbottengo konderrian kokatuta dagoen parke nazional bat da, izen bereko Abisko herritik hurbil.

Geografikoko Suediako Laponia probintzian kokatua dago, Norvegiako muga ondoan, eta Kiruna udalerriaren barnean dago, Suediako iparralderenekoena eta handiena dena. Torneträsk lakuan hasten da, herrialdeko lakurik handienetako bat dena, honen ondoan Abisko izeneko herrixka txikia dagoelarik, eta 15 kilometro hegomendebalderantz hedatzen da. Zirkulu Polar Artikotik 200 kilometro iparraldera dago eta bere hedadura 77 kilometro karratukoa da.

Parkea 1909an fundatu zen, Suedian naturaren kontserbaziorako lehen legeak aldarrikatu ziren urtean. Abisko Parke Nazionalaren jatorrizko asmoa "ezaugarri eskandinaviarreko gune bat bere jatorrizko egoeran eta zientzia ikerketarako laguntza bezala mantentzea" zen. Ondoren, parkea atrakzio turistiko garrantzitsu bat izatera pasa da.

Kungsleden izeneko bidezidorra, eskandinaviar mendilerroa zeharkatzen duena, Abisko herrixkan hasi (edo amaitzen) da eta parke nazionalean zehar jarraitzen du.

Fauna
-----

Txori espezie gutxi batzuk daude parkean.

Lepahoria, erbinude zuria, urtxintxa eta leminga bezalako ugaztun txikiak eta antzekoak toki honetako faunako espezie arruntak dira. Animalia handien artean altzea oso arrunta da, animalia honen arrastoak eta gorotzak erraz aurki daitezke. Aldiz jatunak, azeri zuriak, katamotzak eta hartzak soilik noiz behinka ikus daitezke.

Abisko Parke Nazionalaren irudia

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)****(Suedieraz)****(Japonieraz)**Abisko, Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q953092
* Commonscat Multimedia: Abisko National Park

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4570878-2
* **Lekuak**
* TGN: 1101362

 |

* Wd Datuak: Q953092
* Commonscat Multimedia: Abisko National Park


| Suediako parke nazionalak |
| --- |
| Abisko  •  Ängsö  •  Björnlandet  •  Blå Jungfrun  •  Dalby Söderskog  •  Djurö  •  Färnebofjärden  •  Fulufjället  •  Garphyttan  •  Gotska Sandön  •  Hamra  •  Harapanda  •  Kosterhavet  •  Muddus  •  Norra Kvill  •  Padjelanta  •  Pieljekaise  •  Sånfjället  •  Sarek  •  Skuleskogen  •  Söderåsen  •  Stenshuvud  •  Stora Sjöfallet  •  Store Mosse  •  Tiveden  •  Töfsingdalen  •  Tresticklan  •  Tyresta  •  Vadvetjåkka |
Hipaspista baten marrazkia
**Hipaspistak**, mazedoniar armadaren gorputz miilitar bat dira, baina ez dira bere funtzioa eta ekipamendua argi ezagutzen. Euren izen osoa ὑπασπισταὶ τῶν ἑταίρων, hupaspistaì tỗn hetaírôn ("Hetairoien ezkutariak"). Jatorrian, falangetarren zerbitzariak ziren.

Antzinako iturrietan ez da xehetasun argirik aurkitzen, eta, horregatik, gai honetan espezialistak direnek, espekulazio soila baino ezin dute egin. Batzuk, mazedoniar falangearen barnean eliteko unitate bat zirela diote. Beste batzuk berriz, komando erako infanteria arineko unitate bat zela. Iturri klasikoetatik garbi atera daitekeena, lerro nagusiaren eskumaldean zeudela da, infanteria astuneko eraketa bat izatea adieraz lezakeena (nabarmendu beharrekoa da eskumako hegalak, falangea eraketa nagusi bezala zuten armadetan zuen garrantzia), baina, beharbada, falangearen ezberdina.

Ekipamendua
-----------

Bere ekipamendua ezagutzeko, Alexandro Handiaren hilobiari so egin behar zaio, non, mazedoniar estratega, larru edo lihozko armajantziekin babestutako tropa batzuekin agertzen den, eta pterygeekin, kasko traziarrekin eta knemidekin, aspis edo hopla eramanez. Hipaspistak baziren, hoplitek bezala borrokatzen zuten.

Ezaugarriak
-----------

Euren ezaugarriek, armadari mugikortasun handiago ematen zioten, mazedoniar falangearen inpaktua gogorra zen arren, hipaspistak azkarragoak eta malguagoak baitziren. Hipaspistak, gainera, borroka arinean prestatuak ziren, lantza labur eta xabalinekin, eraso bakunetatik gertu zeuden izaera taktikoa hartuz. Beraz, mazedoniar falangearen eta honen zalditeria astunaren arteko lotura bikaina eratzen zuten.

Erabilera
---------

Soldadu hauen erabilera, hasiera batean, Filipo II.a Mazedoniakoak bultzatu zuen, Alexandro Handiaren aitak, eta honek bere punturik gailenera eramana. Baina ez da diadoko eta Pirroren garaian ere mantendu zela ahaztu behar.

Ikus, gainera
-------------

* Pezhetairoi
* Argiraspida
* Somatophylakes

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1248041
* Commonscat Multimedia: Hypaspist

---

 |

* Wd Datuak: Q1248041
* Commonscat Multimedia: Hypaspist
Gaineko irudia kalitate oneko objetiboarekin harturiko argazkia da; azpikoa, aberrazio kromatiko nabarmena duen objetibo angeluhandiarekin hartu den antzeko irudia da. Efektua are nabariagoa eraikineko teilatuaren eskuineko aldean, non printza urdin luzea ikus daitekeen.
Optikan, **aberrazio kromatikoa** distortsio mota da, non leiar baten okerraren ondorioz kolore guztiak ez diren era egokian fokatzen konbergentzia puntu berean. Distortsio hau, leiarrek argiaren uhin-luzera desberdinetarako errefrakzio-indize desberdina dutelako gertatzen da. Errefrakzio-indizea uhin-luzera handituz batera txikitzen da.

Aberraziko krometatikoa koloretako "ertz" modura agetzen da irudi bateko eskualde ilunak eta argiak banatzen dituzten mugetan, ezin denean argi ikusgaieko kolore guztiak puntu berean fokatu. Leiar bateko *f* foku-distantzia, *n* errefrakzio-indizearen menekoa denez, argiaren uhin-luzera desberdinak posizio desberdinetan fokatuko dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1087688
* Commonscat Multimedia: Chromatic aberration

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1087688
* Commonscat Multimedia: Chromatic aberration
**Hamilton konderria** (ingelesez: *Hamilton County*) Iowako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Webster City da. 2010eko zentsuaren arabera 15.673 biztanle zituen, Hamilton kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Hamilton konderriak 1.495,74 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,97 ura dira. Beste 1.493,78 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 10,48 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 15.673 pertsonetatik 15.126 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 782 dira. 40 beltzak edo afroamerikarrak. 26 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 311 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 8 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 162 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486160
* Commonscat Multimedia: Hamilton County, Iowa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157093102
* LCCN: n79055389
* NARA: 10038904
* **Lekuak**
* OSM: 1792946
* TGN: 2000600

 |

* Wd Datuak: Q486160
* Commonscat Multimedia: Hamilton County, Iowa
**Hernio** Alkizako bailara edo auzoa. Hernio-Gazume mazizoaren magalean dago.

Ezkerretik eskuinera, Arantzabene, Aritzategigaraikoa, Ttonttorra eta Pedrojuanene baserriak
1775ean udalak herri-sailetako inaurkina biltzeko dekretu batean udalerria lau bailaratan banatu zuen: Azaldegi, Aldapa, Arana Behea eta Arana Goikoa. 1884an Aldapa bailara bitan banatu zen: Aldapa eta Hernio.

Hernio bailara baserri eta etxe hauek osatzen dute: Aranguren, Aranguren Berri, Arantzabene, Areta, Aritzategibarrena, Aritzategigaraikoa, Berandoain, Ixpilla, Pedrojuanene (lehen Gorostiaga) eta Ttonttorra (lehen Aldariaga).

Hernio bailaran zehar doaz Alkizatik Herniorako bi bide nagusiak. Bide zaharra, Santa Kruz ermitaren ondotik doa eta bide berriak Leteko bordaren paretik pasatzen den pista jarraitzen du (PR Gi-78 bezala markatuta). Biok Itzuregi zelaigunean egiten dute bat eta hortik gora PR Gi-78 xendrak Irumugarrietatik Zelatunera eramango du mendizalea.

Itzuregiko parajean brontze-aroko tumulua da aipagarria.

Juan Luis Goenaga pintoreak Aritzategibarrena baserrian du bere estudioa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Aranburu Ugartemendia, Pedro Joxe.  (2006). *Alkiza auzo eta hiribilduaren azterketa historikoa (1348-1950).*  Autore editore, 313 or. ISBN 84-606-3058-7...
2. ↑   ..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q87970738

 |

* Wd Datuak: Q87970738
**Hamilton konderria** (ingelesez: *Hamilton County*) Nebraskako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Aurora da. 2010eko zentsuaren arabera 9.124 biztanle zituen, Hamilton kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Hamilton konderriak 1.416,78 kilometro koadro ditu. Horietatik 10,73 ura dira. Beste 1.406,05 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 6,44 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 9.124 pertsonetatik 9.020 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 181 dira. 19 beltzak edo afroamerikarrak. 12 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 18 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 5 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 49 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q489668
* Commonscat Multimedia: Hamilton County, Nebraska

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 141891753
* GND: 4089145-8
* LCCN: n80070678
* **Lekuak**
* OSM: 1425460
* TGN: 2001356

 |

* Wd Datuak: Q489668
* Commonscat Multimedia: Hamilton County, Nebraska
**Hernioko Estazio Megalitikoa**. Aztarna megalitiko asko ikus daiteke Hernio mendian. Guztira sei dira ezagutzen direnak. Dena dela, gehiago ere egon daitezke.

Historiaurreko monumentuak
--------------------------

Periodo orokorra: Brontze Aroa, Kalkolitoa / Eneolitoa, Burdin Aroa, Neolitoa, K.a. 3000 eta 900 urte artekoak.

Kokapen geografikoa
-------------------

Geografikoki, Hernio mendian, udalerri hauetan daude monumentuak: Aia, Alkiza, Asteasu, Errezil. Litologikoki kareharria da, baina trikuharrietako batzuk hareharrizko lurren mugetan daude, bere konposaketaren testigantza emanaz.

Sailkatutako monumentuak
------------------------

Estazio honetan ondorengo monumentu megalitikoak aurkitu dira:

### Trikuharriak

Guztira hiru dira:

* Otagain
* Zaingo Bizkarra
* Zaingo Ordekako

* Otagain trikuharriaOtagain trikuharria
* Zaingo bizkarra trikuharriaZaingo bizkarra trikuharria
* Zaingo ordeka trikuharriaZaingo ordeka trikuharria

### Tumuluak

Guztira hiru dira:

* Belanburu
* Itxurain
* Munaingo

* Itxurain tumuluaItxurain tumulua

Egoera legala
-------------

Estazio Megalitikoa Monumentu Multzoa eta Kultura Ondasuna deklaratu zuen Eusko Jaurlaritzak 2003an. Bertan 6 monumentu aipatzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Babesteko Dekretua, EHAA - 2003ko uztailak 8, 133.zenbakia.
* Eusko Jaurlaritza Kultura Ondarea webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61070845

 |

* Wd Datuak: Q61070845
New Yorkeko biztanleak hotzaz babesteko arropa jantzita, Brooklyn zubia, New York, Estatu Batuak.
Austrian hotz handia egiten du eta ohikoa da neguan elurra egitea.
**Hotza** beroaren eza da, hau da, energia eta beroa sortzen duten erreakzio kimikoen eza.

Hotz sentsazioa
---------------

Hotza ze mailatan sentitzea bakoitzaren pertzepzioan oinarritzen da; adibidez, haizea dela eta tenperaturak adierazten duena baino hotz handiagoa sentitu ohi da; hala, 10 °C-ko tenperaturan haize arinak sorrarazten duen sentsazio termikoa 5 °C-koa da.

Lurran izandako tenperatura baxuena Vostoken izan zen, non -89,4º C heldu zen termometroa.[erreferentzia behar] Eguzki-sistemako beste planetetan tenperaturak askoz baxuagoak izan daitezke, adibidez Neptunon -218 °C-ko tenperaturak daude bere azalean.

Hitza eta elikagai-segurtasuna
------------------------------

Tenperatura baxuak aplikatuz elikagaiak egoera onean mantentzen dira, mikrobio kaltegarrien ugalketa eragotziz eta haiek akabatuz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q270952
* Commonscat Multimedia: Cold

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 13319087c (data)
* LCCN: sh85027909
* NKC: ph249454
* AAT: 300068991
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D003080

 |

* Wd Datuak: Q270952
* Commonscat Multimedia: Cold