Telefonoaren bilakaera
**Telefono**a urrutitik seinale elektrikoen bidez seinale akustikoak transmititzeko diseinatutako telekomunikazio-gailu bat da. Antonio Meuccik asmatu zuen, teletrofono izenaz, 1854an lehen prototipo bat eraiki zuenean, zailtasun ekonomikoengatik patentea formalizatu ez zuen arren: asmakizun haren deskribapen labur bat soilik aurkeztu zuen Estatu Batuetako 1871ko Patente Bulegoan. Bi data horien artean, 1861ean, Johann Philipp Reisek beste prototipo bat garatu zuen, bereiz; beraz, Meucciren eskaera berandu iritsi zen.

Urte batzuk geroago, 1876an, Alexander Graham Bell patentatzen lehena izan zen, eta urte askotan zehar, Elisha Grayrekin batera, telefonoaren asmatzailetzat hartu ziren.

2002ko ekainaren 11n, Ameriketako Estatu Batuetako Kongresuak 269 ebazpena onartu zuen: horren arabera, benetako asmatzailea Antonio Meucci izan zela aitortzen da.

Sorrera
-------

### Hasiera

Antonio Meucci (1808-1889) "teletrofonoaren" lehen asmatzailea izan zen, gerora "telefono" izena hartu zuena.

1854an, Meuccik bere etxeko bulegoa logelarekin lotzeko gailu bat eraiki zuen, emaztea erreumatismoak inmobilizatua zuelako. Hala ere, ez zuen bere asmakizuna patentatzeko adina dirurik, baina bere ustez errentagarriagoak ziren beste asmakizun batzuk patentatu zituen, hala nola, ura arazteko iragazki ekonomiko bat eta kandelak egiteko parafinaren erabilera.

1860an Antonio Meuccik bere asmakizuna argitaratu zuen: teletrofonoa. Jendaurreko erakustaldi batean, abeslari baten ahotsa distantzia handira transmititu zen. New Yorkeko prentsa italiarrak asmakizunaren deskribapen bat argitaratu zuen, eta Bendelari jaun batek prototipoaren kopia bat eta bertan ekoizteko beharrezko dokumentazioa eraman zituen Italiara, baina ez zen berriro haren berri izan, erakustaldiaren ondoren sortu ziren eskaintzetako bakar bat ere gauzatu ez zen bezala.

### Patentearen lapurreta

Norbaitek patentea lapur ziezaiokeela jakinik, baina behin betiko patenteak balio zuen 250 dolarrak bildu ezinik, 1871ko abenduaren 28an erregistratu zuen capat batekin konformatu behar izan zuen ('abisua', patenterako dokumentazioa aurkezteko atariko tramitea, urtebeteko indarraldia zuena).

Patenteen Bulegoaren hartu-agiria jaso bezain laster, berriro saiatu zen bere asmakizunaren ahalmena frogatzen. Horretarako, "Telegrafo hiztunaren" erakustaldia eskaini zion Edward B. Grant izeneko enpresari bati, Western Union Telegraph Companyko filial bateko presidenteordea. Meuccik aurrera egiten saiatzen zen bakoitzean, bere frogapenerako lekurik ez zegoela esaten zitzaion, eta, beraz, bi urterekin, Meuccik bere materiala itzultzeko eskatu zuen, eta galdu egin zela erantzun zioten.

1876an, Alexander Graham Bellek telefonoa benetan deskribatzen ez zuen patente bat erregistratu zuen, baina hala aipatzen zuen. Nolanahi ere, Washingtonen kontaktuak zituen lagun batek jakin zuen Meuccik telegrafo hiztunari buruz erregistratutako dokumentazio guztia galdu egin zitzaiola.

Gerora egindako ikerketa baten arabera, Bellen konpainiak erositako Patente Bulegoko langile batzuek prebarikazio delitua egin zuten. Bell Telephone Company (1877an sortua) eta Western Union enpresen arteko auzi batean, Bellek Western Unioni bere asmakizuna 17 urtez merkaturatzearen ondoriozko irabazien % 20 ordaintzeko akordio bat zegoela azaldu zuen.

Hamar urte geroago, 1886ko lege prozesu batean, Meuccik bere abokatua ere auzitara eraman behar izan zuen, Bell boteretsuak erosia. Hala ere, Meuccik jakin zuen epaileari ulertarazten ez zegoela zalantzarik erregistratutako asmakizunaren egiletzaz. Orduko Estatu Idazkariaren adierazpen publikoa gorabehera: "Meucciri telefonoa asmatzeko lehentasuna emateko nahikoa froga daude".

Nahiz eta Ameriketako Estatu Batuetako Gobernuak Alexander Graham Bellen patentearen aurkako iruzurragatik legezko ekintzak hasi, Bellen abokatuek helegiteen hareatzan hondoratu zuten prozesua, 1889an Meucciren heriotzaren ondorioz itxi zen arte.

Meucci pobre eta mingots hil zen, eta sekula ez zuen ikusi bere talentuaren loria eta aintzatespena, ingelesaren ezagutza urriarekin talka egin zuena, baita Estatu Batuetako korporazio handien interes ekonomiko itzelen eta legezko trikimailuen aurrean zuen trebetasun eskasarekin ere.

2002ko ekainaren 11n, Estatu Batuetako Ordezkarien Ganberaren Aldizkari Ofizialak 269 zenbakiko Ebazpena argitaratu zuen, asmatzaile italiarraren bizitza eta lana ohoratzen duena. Bertan, telefonoa asmatu zuena, Alexander Graham Bellen ordez, Antonio Meucci izan zela aitortzen da.

Telefono klasikoaren erabilera
------------------------------

Telefono klasikoa elkarrekin funtzionatzen duten bi zirkuituz osatuta dago: elkarrizketa-zirkuitua, zati analogikoa dena, eta markatze-zirkuitua, markatzeaz eta deitzeaz arduratzen dena.

Bai ahots-seinaleek, bai markatze- eta dei-seinaleek, bai elikadurak, hari pare bera partekatzen dute; horri batzuetan "banda barruko seinaleztapena (ahots-seinalea)" esaten zaio.

Linearen inpedantzia bereizgarria 600Ωekoa da. Deigarriena da telefonotik zentralera doazen seinaleak eta zentraletik bertara doazenak bi hariko linea beretik doazela. Lerro berean kontrako noranzkoetan bidaiatzen duten bi seinale (uhin elektromagnetikoak) konbinatu ahal izateko eta ondoren bereizi ahal izateko, transformadore hibridoa edo bobina hibridoa izeneko gailu bat erabiltzen da, potentzia-akoplagailu bat (bikoplexorea) baino ez dena.

### Elkarrizketa funtzionamendua

Elkarrizketa-zirkuituak lau osagai nagusi ditu: bobina hibridoa; aurikularra; ikatzezko mikrofonoa eta 600Ωeko inpedantzia, hibridoa orekatzeko.

#### Seinalea mikrofonotik lineara transferitzea

Mikrofonoan sortzen den seinalea zati berdinetan banatzen da L1 eta L2 artean. Lehenengoa lerrora doa eta bigarrena kargan galtzen da, baina L1ek eta L2k korronte berdinak eta kontrako noranzkoak eragiten dituzte L3n, eta horiek elkarren artean ezeztatzen dira, mikrofonoaren seinalea entzungailura iristea saihestuz. Praktikan, kargaren inpedantzia ez da linearen inpedantziaren berdina, eta, beraz, L3n induzitutako korronteak ez dira erabat deuseztatzen. Horrek efektu erabilgarria du, hau da, mikrofonoan sortutako seinalearen zati bat entzungo da entzungailu lokalean ere ("side tone" efektua), eta horri esker, hitz egiten duena ere entzungo da, "Zirkuitua ez dagoela hilda" ikusiz.

#### Seinalearen transferentzia lerrotik aurikularrera

Elkarrizketa zirkuitua
Lineatik datorren seinaleak korronteen zirkulazioa eragiten du, bai L1etik bai L2tik. Korronte hauek, L3n, aurikularrera eramaten den korrontea induzitzen dute. Linetik datorren seinaleak korronte txiki bat mikrofonotik zirkulatzea eragiten badu ere, horrek ez du eraginik telefono-elkarrizketan.

Benetako elkarrizketa-bitartekoa zertxobait konplexuagoa da: a) baristor bat gehitzen du sarreran, mikrofonoaren polarizazioa maila konstantean mantentzeko, zentral lokala zein urrun dagoen kontuan hartu gabe; eta b) "side tone" efektua hobetzen du, entzungailua karga-inpedantziara konektatuz, erabiltzaileak berrelikadura txiki bat izan dezan eta esaten duena entzun dezan. Bera gabe, ahotsa asko altxatzeko joera izango nuke.

Gaur egun, terminal telefonikoak egoera solidoko hibridoekin eraikitzen dira, eta ez lehen adierazitako transformadore multibobinatuaren arabera. Egoera solidoko hibridoek, ad hoc zirkuitu integratu batekin (Motorolaren MC34014P bezala) eta osagai elektroniko batzuekin eraikitzen direnak, maiztasun-erantzun lauagoa dute, ez baitute bobinaketarik erabiltzen. Bobinatuek (indukzio-inpedantzia) distortsioa sartzen dute, askoz gehiago indargabetzen baitituzte maiztasun handiko seinaleak maiztasun txikiko seinaleak baino.

Egoera solidoko hibridoak batera erabiltzen dira, kondentsadoreko mikrofonoekin eta 16 ohm-ko goi-hiztunekin.

### Markatze zirkuitua

#### Puktsuen bidez markatzea

Markatze mekanikoko zirkuituaren funtzioa da telefono-linearen kommutazio azkarrak ezartzea, etengailu bat irekiz eta itxiz. Markatzeko disko batez osatuta dago, erresorte bat eta erregulagailu zentrifugo bat dituena, diskoaren biraketa-abiadura konstante mantentzen duena. Erabiltzaileak malgukia tenkatzen du, ordutegiaren aurkako noranzkoan biraraziz diskoari, eta ondoren askatuz. Diskoak, erresortearen tentsioaren eraginez atzera egiten duenean, etengailu bati eragiten dio, markatutako digituari zenbat aldiz dagokion, eta zenbaki hori diskoak dituen hamar zuloetako bati dagokio, bat eta bederatzi artean identifikatuta. Zeroa azkenera doa 10 pultsu igortzen dituelako. Pultsuak sortzeko abiadura historikoki zehaztu zen, kommutazio elektromekanikoko sistemek fidagarritasunez jarduteko behar zuten erantzun-denboran oinarrituta. Sistema telefoniko gehienek segundoko 10 pultsuko abiadura erabili zuten.

Txirrina lineari konektatuta doa "kakoa" ren bidez; kommutadorea, esekitzean aktibatzen/ esekitzen ez bada, desaktibatzen da. Linean 75 V-ko tentsio alternoak txirrina jotzen du mikrotelefonoak "kakoa" aktibatuta badu ("zintzilik" badago).

#### Tonuen araberako marka

Lineak 48 V-ko mikrofonoa elikatzen duenez, tentsio hau zirkuitu elektronikoak elikatzeko ere erabil daiteke. Horietako bat tonuen araberako markagailua da, kommutazio elektromekanikora mugituz joan zena haren gaineko hainbat abantailari esker. Digituak eta beste tekla bat (\* eta #) dituen teklatu baten bidez egiten da, eta tekla horren pultsazioak pultsazio bakoitzerako aldi bereko bi tonu bidaltzen ditu. Zirkuitu horiek bipolarrak (I ² L, normalean) zein CMOS izan zitezkeen, eta prestazio berriak gehitzen zituzten, azken zenbakiaren errepikapena (redial) edo markatze azkarrerako memoriak, tekla bakar bat sakatuz.

### Txirrina

Txirrin elektromekanikoa, dei-korrontearen (25 Hz) maiztasunean kanpaia jotzen duen mihisea eragiten duen elektroiman oinarritzen dena, dei-sorgailu elektronikoekin ordeztu da, eta horiek, txirrin elektromekanikoa bezala, dei-tentsioarekin funtzionatzen dute. 0,5 s inguruko denbora-oszilagailu bat izan ohi dute, beste oszilagailu batek sortutako bi tonuren arteko irteera konmuta dezakeena. Zirkuitua bozgorailu piezoelektriko txiki bati lotuta dago. Bitxia da tonu atseginak bilatzea tinbre elektromekanikoaren lodiera ordezkatzeko.

Oso akats arrunta da aurikularrean ikusten dugun dei-tonua linearen beste muturrera deitutakoaren tinbrearekin bat datorrela pentsatzea. Hori ez da horrela, izan ere, beste telefonoak ere jo dezake inoiz, dei tonua entzun arren, bi gauzak bereizita sortzen baitira: dei tonua telefono-zentralak sartutako 1 kHz-ko seinalea da, 20 Hz-ko frekuentzia entzunezina baita.

Telefonoak izan duen eboluzio teknikoa (munduan, zein, herrialde ezberdinetan)
------------------------------------------------------------------------------

### Lehen zentralitak munduan

Telefonoa Alexander Graham Bellek patentatu zuen 1876an. Beste asmakizun batzuekin gertatu den bezala, haren originaltasuna zalantzan jarri da. 

Aurrez eginiko lanetan inspiratuz, Bellek bere asmakuntzaren diru-laguntza, babes finantzario eta legala lortu zuen. Telefono bidezko komunikazioa bateria batez elikatutako zirkuitu elektriko batean oinarritzen zen. Zirkuitu horretan mikrofono bat zegoen, eta beste bat, lagunarteko terminoetan entzungailu gisa ezagutzen zena. Mikrofonoaren aurrean hitz egiten zenean, gailu horrek presio akustikoaren aldaketak, oszilazio baliokide bihurtzen zituen, honela, korrontean garraiatzen zuten. Bozgorailuak aldiz,  alderantzizko printzipioaren arabera funtzionatzen zuen, korronteak elektroiman txiki baten mugimendua eragitenaz, jatorrizko soinuak erreproduzitzen zituen kartoizko mintz bati lotuta.

Telefono bidezko komunikazio bat ezartzeko, beharrezkoa zen entzungailua eta mikrofonoa, mutur bakoitzean bana, zituen aparatu bat, bateria bat eta bi kable, izen teknikoa "abonatu parea" edo "abonatu begizta" zutenak. Bell-ek eta bere bazkideek sortutako lehenengo konpainiak, terminalak bikoteak saltzea izan zuen helburu, honela, bezeroek, beraien etxea eta denda edo fabrika lotzeko erabil zezaketen. Hau da, bi eraikin ezberdin komunikatuz. Garapen aukerak oso mugatuak ziren, Estatu Batuetako lurralde osoarekin eta planetaren zati handi batekin komunikazio azkar, fidagarri eta merkea eskaintzen zuen telegrafia bezalako lehiakide boteretsu baten existentzia kontutan hartuz.

1855ean, telegrafia optikoa garatzeko saiakera labur baten ondoren, Telegrafo Elektrikoaren garapen legea aldarrikatu zen. Telegrafoa, berehala arautu zuten gobernu guztiek, bere erabilera nagusia administrazio publikoaren eremu guztietan informazioa eta aginduak transmititzea izatera besterik ez zen izan ordutik aurrera. Jakingura zientifikoaren etapa gainditzeko, sare bat eraiki nahi zen, bezero bati, beste edozein bezerorekin hitz egiteko aukera emango liokena, telegrafia, honela, alde batera utziz.

Telefono bidezko komunikazioak bi solaskideen artean zirkuitu bat eraikitzen dute, eta hori lortzeko, norbait edo zerbait arduratzen zen etxetik iristen ziren bi kableak konektatzeaz. Bazkidea eta hitz egin nahi duen abonatuaren artean lotura egiteaz arduratzen zena, telefonista izaten zen. Elkarrizketa amaitzen zenean, konexio hori desegin egiten zen eta telefonoekin dei berriak egin al izango zituzten une horretatik aurrera. Denbora konexio horiek sortzeko eta amaitzeko teknikari kommutazioa esaten zaio.

Bellek inbertitzaile ingeles batzuei azaldu zien nola konektatu ahal izango liratekeen etxe pribatuak edo bulegoak office zentral batekin (euskaraz "telefono-zentrala"), lurperatutako edo aireko kableak erabiliz. Bulego horretan ezarriko litzateke haien arteko zuzeneko komunikazioa. Patentea erregistratu zenetik bi urte igaro ziren, zentralen negozioak sortu zirenerarte. Bellek argudio sendoak zituen baieztapen horri eusteko, honela Kommutadaren lehen esperimenttua, 1877ko maiatzean sortu  zen Bostonen. E. T. negozioren bezero nagusiak bankuak ziren. Lehen merkataritza zerbitzu kommutatua, urte bete beranduago, 1878an jarri zen martxan New Havenen. Mekanismo primitibo baten bidez, hiriko 21 abonatuek elkarrekin komunikatzeko aukera ezarri zuten.

Bulegoa eta ekipoa beheko solairuan alokatutako lokal batean kokatu ziren. Ameriketako Estatu Batuetako gobernuak National Historical Landmark kategoria eman zion eraikinari 1964an, baina horrek ez zuen eragotzi, hiriko udalak, 1973an eraikina eraisteko baimena ematea.

Lehen kommutadoreak, txikiak eta arinak ziren, eta, beraz, arazorik gabe instalatzen ziren edozein motatako eraikinetan, New Haven, adibide gisa hartuz. Harpidedun kopuruaren gorakadarekin, beharrezko espaziora egokitu behar izan ziren, eta 1880ko hamarkadaren erdialdean telefono bidezko egitura sortu zen. Telefono zentralita batek behar zituen espazioak mantentzen eta errespetatzen.

Telefono bidezko elkarrizketari eusteko beharrezkoa zen elementuetako bat, zirkuitua elikatzen duen bateria zen. Hasierako garaietan, taldean parte hartzen zuen, hau da, bezeroaren etxean instalatzeaz, konpainia bera arduratzen zen, eta hilean behin arduratzen zen hura aldatzeaz. 1896tik aurrera, tokiko bateriek, pixkanaka, zentralean ezarrita egongo ziren bateria multzo handi bati utzi zien lekua.

Aldaketa horrek garrantzi handia izan zuen, behar beharrezkoa izan bait zen. Bateriak oso astunak zirelako eta elektrizitate hornidurak huts eginez gero berriz kargatzeko sistema osagarri handia behar zutelako. Ordurako, ezinezkoa zen edozein eraikin erabiltzea, bateria geletako erresistentzia eta aireztapen baldintzak diseinuan sartzen bait ziren, honela, zentralitak, sare berriak eraikitzeko, sortuak izan ziren.

Abonatuak, telefonoa deskolgatzean, telefonista batek erantzuten zion, honek, beste abonatu batekin hitz egiteko konekxioa ezartzen zuen. Dena, zentralitatik pasatzen zen, bertan bai zegoen zirkuituan beharrezkoa zen bateria. Telefonisten lana hasiera baten mutilen lanantzat hartua izan baitzen ere, emakumeak izan ziren, denbora gutxiren barruan, ogibide honetan esku hartuko zutenak.

Errazagoa bait zen, emakumeen ahotsarekin zerbitzu hobea eskeintzea.

1919 arte AT&AT eta honen konpainia guztiek eskuzko sistema mantendu zuten, XIX. mendearen amaieratik zentral bereko abonatuen arteko komunikazioetan gizakiaren esku hartzea (telefonistak), saihesten zuen kommutazio automatikoko mekanismo bat garatu zen arren.

Sistema hori, Strowger, "paso a paso" edo  "Urratsez urrats" izenekoa, taldearen lan egiteko moduagatik, operadoreen beharriz ez izatera bideratuta zegoen, gainera, merkeagoa, azkarragoa etafidagarriagoa zen. Modelo ezberdin hau urte gutxiren barruan, mundu guztira zabaldua izan zen.

Telefonoa etxe zein enpresa nagusienetan ezarri zen bertatik aurrera. Telefono harremantzeko tresna moduan ezagutu zuten, Enpresetan bezeroekin beharrezkoa

1960ko hamarkadan, telefonoa luxuzko artikulu izateari uzten hasi zen, eta bere instalazioa orokortzen hasi zen. Urte horietan, telefono izarra Heraldo modeloa da, mahai gaineko zein hormako hainbat koloretan egina. Bateria zentraleko sistema automatikoekin edo eskuzkoekin konektatzeko diseinatuta zegoen, eta transmisio erregulazio automatikoa izan zezakeen.

60ko hamarkadaren amaieran Gondola eredua agertzen da, Heraldorekin urte batzuetan bizi izan zena. Teknikoki, Heraldo telefono konprimitu bat baino ez zen, bere aurrekoak baino txikiagoa eta trinkoagoa bait ziren, entzungailuan izatearen berezitasuna izan zuen arren. Azken aldian, bere pop koloreengatik eta diseinu modernoagatik gurtza objektu bihurtu zen, bere gurpil dialarekin batera, oso vintage itxura ematen zionak. Teide modeloa, erabat elektronikoak eta teklatuz markatzekoak ziren lehen telefonoetako bat izan zen, 70eko hamarkadaren amaieran iritsi zen etxeetara. Kanpai bikoitzeko txirrina zuen eta pultsu dekadikoen bidez markatzen zen. Ziurrenik laurogeiko hamarkadan konpainiak gehien ezarri zuen eredua izan zen.

90eko hamarkadan, eta Alberto Corazonen eskutik, Domoa iritsi zen. Terminal finko oso ezagun eta merkea. Harpidedun gehienek bertsioren bat izan dute edo dute. Agian diseinu erakargarriko azken terminaletako bat izan zen telefonia finkoan, arreta hori mugikorrera eraman aurretik.

70eko hamarkadan, teknologiaren garapenari esker, telefonoak ordurarte izan zuen material guztia zaharkitua geratu zen. Zirkuitu integratuak erabiltzen hasi ziren orduan, kostu txikiagoa eta eraginkortasun handiagoa ekartzen bait zuten.

Diseñua, konponente ezberdinen tamaina murriztuz, eta elektronikako osagai ezberdinak etegabe hobetuz, ibili behar izan ziren lehen makinetan. 1977an, DGT Electrica-k, TTL linea merkaturatu zuen, sektore pribaturako 25 hiri linea eta 160 barne linea egiteko ahalmenarekin. Ekitaldi hori Latinoamerikan garatu eta ekoitzitako lehen telefono zentral elektronikoaren sorrera izan zen.

Argentinako enpresa txiki batek, telekomunikazioen merkatuan, borroka egin nahi zuen. Telefono zentral elektronikoen garapenean aitzindaria izango zena, Siemens bezalako enpresen aurka lehiatzeko gai.

Hilabete gutxiren barruan, kalitatezko produktu sendo bat garatzen du 2MMU $D. Eskaera eta onura handiko proeiktua, etete-teknologian oinarritutako bait zen. Munduko fabrikatzaile handiek, hainbat urte beharko izango zituzten aldaketa teknologiko berrietara egokitzeko.

1889.urtean, Munduko lehen kabina sortu zen, Ameriketako Estatu Batuetan, Connecticut-en hain zuzen ere, egia esan, bere sorrera bitxia dirudien arren, berebiziko behar baten ondorioz izan zen. William Grey izan zen bere asmatzailea, izan ere, emaztea gaixorik zuela, medikuari dei egiteko telefono baten bila irten zen kalera, bere familia ez bait zegoen abonatua zerbitzu telefonikora. Enpresetan, edo etxe aberatsenetan, telefono baten bila ibili ostean, deia egitea lortu zuen arren, ordutegi gabe eta bestelako instalazio handi gabe, telefonoa denen eskura egoteko premia sentitu zuen. Honela baina telefono kabina asmatu zuen. Lehenengo, Telefonoak, lokal pribatuetan, almazenetan, ezarrita zeunden.

Hala ere, azkar egokitu ziren gainontzeko herrialdeak, telefonoaren salto honetara ere. Graham Bellek 1876an patentatu zuen Antonio Meucciren asmakizuna eta hogei urte geroago kabinaren lehen kontzeptua sortu zen. BT konpainiak, Britainia Handiko lehen kabinak ekoiztu zituen.

**Historiako lehen dei interkontinentala**

Hasiera batean, Hayes Estatu Batuetako Presidentea bezalako pertsona ospetsu batzuek, erabilgarritasun handirik ikusten ez zioten arren. Beste batzuek, Victoria erreginak adibidez, interes handia agertu zuten telefonoan. Egia esan, telefonoak arrakasta handia izan zuen. Eta Bellen konpainia sortu eta 9 urtera, 150.000 lagunek zuten telefonoa Estatu Batuetan.

Hasiera batean, telefonoz hitz egitea lan nekeza zen. Distantzia motzetan eta kable etzanez egin behar zen. Solaskideak entzun zitezen, oihu egin beharra zegoen. Hainbat hobekuntzaren ondoren, hala nola ikatzezko mikrofonoa, Edisonek patentatua. 1915eko urtarrilaren 25ean lehen telefono dei transkontinentala egin zen. Graham Bell eta Thomas Watsonziren solaskideak, New Yorken eta San Frantziskon zeudenak, hurrenez hurren. 5.471 kilometroko tartea zuten.

Deia egiteko 2.500 tona kobre kable eta 130.000 telefono zutoin erabili zituzten. AEBak kostatik kostara konektatuta zeuden, baina dei horien kostua gutxi batzuen esku zegoen. 20,70 dolar inguru balio zuen hiru minutuz hitz egiteak.

### Telefonoa Euskal Herrian

Euskal Herrian bi sozietate pribatu hasi ziren telefono zerbitzuak jartzen eta ustiatzen: Bizkaian Compañia Peninsularizeneko sozietatea eta hainbat partikular, horien artean Federiko Etxebarria.

Gipuzkoakoakoa kasu berezia izan zen, asmakizun berri honeka, hainbat onura ekarri bait zituen, ekonomia, industriaeta merkataritzasustatzeko. XX. mendeko lehenengo hamarkadan ezarri zen telefonoa. 1908.urte aldera, Donostiako Udalak, hiburuko sarearen titulartasuna lortu zuen, honela, Gipuzkoako Diputazio Probintziak, herriak telefono bidez lotzeko eskubidea lortuz.

Hego Euskal herrikoa kasu bakarrenetarikoa izan zen sarearen titulartasuna lortzen. Espainiako Diputazioak, besteak beste, ez zuen halakorik lortu. Hala ere, Espainiko Compañía Telefónica Nacional de España zen telefonoa ezarri zuen eta honen ardura hartu zuen lehena. Hala ere, XX.mende hasieratik, Gipuzkoako Foru Aldundia probintzia osorako kontzesio bat lortzen saiatu zen arren, Donostiako telefono sarea ez zen barruan geratu. Hainbat saiakera egin eta gero, 1908 bukaeran lortu zuen, baina ez erabateko batasunarekin.

Bi urte eta 1.113.000 pezetako inbertsioa behat izan ziren, Gipuzkoako telefono-sarea egiteko. Lanetarako zazpi pertsonako sei koadrila erabiltzera iritsi ziren, bakoitza langileburu baten esanetara. 7.000 kg (burdin galbanizatuzko burdin hari, 10.000 zutoin, 107.000 isolatzaile eta ia 21.000 langet) behar izan ziren, besteak beste.

Honela, Gipuzkoako telefono-zerbitzua 1910ean jarri zen martxan eta oso garapen ona izan zuen. Izan ere, hamarkada bat geroago, 1921ean, 1.000 biztanle bakoitzeko abonatu kopurua 15ekoa zen. Madril eta Bartzelonan 1.000 biztanle bakoitzeko 11 abonatu zeuden, Bizkaian 10, eta Araban 5 (zazpigarren lekuan). Herrialde garatuenekin konparatuta ere, emaitzak bikainak ziren. AEB munduko liderra zen (128 abonaturekin ), Alemania ere aurretik zihoan (25 abonatu), baina Bretainia Handia eta Irlandaren pare zegoen Gipuzkoa (15 abonatu) eta Frantziako abonatu kopuru bikoitza zeukan (7), eta Italian 1.000 biztanle bakoitzeko 3 abonatu besterik ez zegoen.

Gipuzkoak, egoera pribilegiatu horrek XX.mende erdirarte edo iraun zuen, 50eko hamarkadarar arte iraun zuen. Urte horretan, Telefonicari egokitu zitzaion herriande guztian telefonoari zegozkien, mantenu zein merkataritza ardurak. Baina Gipuzkoan beste inon baino azkarrago jarraitu zuen garatzen teknologia berriak, eta, 1953.urtean, Hego Euskal Herrian eta Espainian, Gipuzkoa zen herri arteko komunikazio automatizatua zeukan lurralde bakarra.

Gipuzkoan, telefonista izateko probak, Donostian egin behar ziren. Egun osokokak izaten ziren probak. Gramatika, geofrafia, eta hizkuntzak bezalako gaiak izten ziren aztergai. 1908an oposaketa bidez aukeratu ziren Gipuzkoako lehenengo telefonistak, denak emakumeak: 69 ziren guztira. Gaztelaniaz eta euskaraz ondo moldatu behar zuten.

Ignacio Maria Etxaide Lizasoain (1884-1962) ingeniari industrial donostiarra zen. 1909tik 1949ra arte, Gipuzkoako Probintzia-Sare Telefonikoko zuzendaria izan zen. 1921ean, 1.457 km kable zegoen instalatuta, eta 100 km2 bakoitzeko 216 abonatu zegoen Gipuzkoan, munduan seigarren dentsitate handiena, Danimarka, Herbehereak, Suitza, Alemania eta Erresuma Batuaren atzetik.

Debagoienako eskualdean, garai hartan, telefono-zentral bitartez funtzionatzen zuten telefonozko komunikazioek. Debagoienean, Bergaran ipini zen zentral nagusia, eta 1917an haren mendean zeuden Angiozar, Antzuola, Arantzazu, Araotz, Aretxabaleta, Elgeta, Eskoriatza, Arrasate, Oñati, Leintz Gatzaga, San Pedro, Santa Ageda, Bergarako tren-estaziokoa, Zubillagakoa eta beste estazio batzuk. Telefonistek konektatzen zituzten lineak, eta dei guztiak haien bidez egiten ziren; ez zegoen beste modurik.

Debagoeienako industri iraultzatako beharrezkoa izan zen telefonoaren asmakizuna, Orduko enpresa handienek, enpresan bertan izaten zuten telefonoa.

Dei guztiak Bergarako zentraletik pasatzen ziren, bakarra bait zen Probintzia guztiarekin konexioa ezarri zezakena. Berebiziko garrantzia izaten zuen lantegietako telefonoek, izan ere, postaz egin behar izaten bestela zen dena: Bezeroekin harremana, eskaerak eta enkarguak, esaterako.

**Lehen telefono kabinak Euskal Herriko hiriburuetan**

Lehen telefono-kabinak 1963ko lehen egunetan hasi ziren instalatzen **Bilbon** eta herrialdeko beste hiri batzuetan. Telefonoaren beste hainbeste aurrerapen bezala iritsi ziren, beste herrialde batzuetan gertatutakoarekin alderatuta nahiko atzeratuta. Puntu honetan, Bilbon, 1963tik instalatu ziren lehen telefono kabinak ere hiri klasekoak ziren. Instalazio prozesua ofizialki hasi zen hiriko udaletxean Francisco Ferré Ferrék, Euskal Herriko Telefonica Konpainiareneskualdeko zuzendariak, bidalitako gutun bat jaso zenean. Gutun horretan baimena eskatu zen Zumalakarregi etorbidean, Otxarkoaga auzo ezagunean eta Peña auzoan lehen kabinak jartzeko. Ondoren, erritmo bizia nagusitu zen hiriko hainbat tokitan. Garai hartako prentsak 1963ko urtarrileko egun haietan, telefono kabinen instalazioaren berri eman zuen.

Guztira 300 kabina baino gehiago jarri ziren hiriko hainbat tokitan, horietatik %80 baino gehiago laugarren mailako 1962ko Udal Ordenantzen arabera katalogatuak. Bilbo izan zen telefono kabinak ezarri ziren herrialdeko hirugarren hiria, lehen aldiz Madrilen eta jarraian Bartzelonan egin ondoren.

1962.urtea amaitu baino egun batzuk lehenago, Konpainiak hirian zuen beste ordezkari batek, José Luis Martín de Bustamantek, Bilboko Prentsa eta Irrati Elkarteko zenbait kideri telefono kabinen instalazioaren berri eman zien. Berrikuntza handienetako bat 1963ko Bilbo hartan.

1969ko azken egunetan, Manuel García Terol Telefonica Konpainiako probintzia ordezkariordeak bidalitako gutun bat iritsi zen Udalaren egoitzara, hiriarteko lehen telefono-kabinak instalatzeko baimena eskatzeko. Hiriko beste leku batzuk. Lehen aldiz, bilbotarrek hirian kokatutako ekipamendu hau erabili ahal izan zuten hiritik kanpoko solaskideei deitzeko.

Telefono kabina guztiek zenbaki bat zuten. Horrela, Amezagako Hurtado kaleko 13. zenbakian kokatutakoak 397 zenbakia zuen, Ingeniaritzako Goi Eskola Teknikoaren ondoan kokatutakoak 113 zenbakia zuen bitartean. Zentro horretatik oso gertu, Basurtuko Ospitalean kabina bat jarri zen esparruaren barruan, eta 281 zenbakia esleitu zitzaion. Hiriarteko deien tarifak handitu egin ziren, bi pezeta hiru minutuko elkarrizketa bakoitzean. Iparraldeko Gazetako kronikagileak prezioen igoera hori deskribatzen zuen, eguneroko ekintzen azkartasunaren gorakadarekin lotzen zuena: "Igoeren erritmo horretan, azkenean hizkuntza telegrafiko bat asmatuko dugu, institutu sikiatrikoetan bikain hitz egingo duena". Zorionez, ez zuen asmatu bere iragarpenean.

**Gasteizen** ere, Telefonica Konpainia 1963an hasi zen lehen telefono-kabinak instalatzen hirian zehar. Telefonoa oraindik etxe gehienetan instalatu gabe zegoen garai batean, kabinen zerbitzua balio handiko alternatiba zen, eta, gainera, nahiko ekonomikoa zen familiek telefonoa erabili ahal izateko.

Gasteizen 1966ko abuztuaren 9an jarri ziren lehen telefono-kabinak. Francisco Ferré Ferrék, CTNEko eskualdeko zuzendariak, egun batzuk lehenago jakinarazi zuen zortzi kabina instalatuko zirela hiriko puntu hauetan: Andre Maria Zuriaren plaza, Florida parkea, Independentzia kalea, Karlos VII.a. Frantzia kalea, Ramiro Maeztu, Zitadelako plaza, Ariznavarra 9. zenbakia eta Gamarrako ataria.

Lehen kabina hauek, hiri deiak egitea baino ez zuten ahalbidetzen, hau da, hiriko bi puntuen artean egindakoak. Ia bost urte igaro behar izan ziren, 1970 eta 1971 artean hiriarteko lehen sei kabinak ezarri ziren arte, probintziako puntu ezberdinen arteko deiak baimentzen zituztenak, eta 80ko hamarkada ondo hasi arte, mota honetako zerbitzua eman zuten hiriko bakarrak izan zirenak. Hau izan zen 1971ko apirilaren 21ean instalatu zirenen kokapena: Extremadura kalea, Heraclio Fournier, Hegoak, Ariznavarra kalea, Andre Maria Zuriaren plaza eta Landázuri kalea.

1970eko martxoaren 23an ezarri zirenak hiriko puntu hauetan kokatu ziren: Autobus-geltokia, Babesgabeen Andre Mariaren parrokia eta Andagoiako Pascual plaza.

Probintziako telefono-zerbitzuaren instalazioa amaitu ondoren, Aldundiak Arabako komunikazioen modernizazioan interesa agertzen jarraitu zuen. 1968.urtearen amaieran, Arabako Foru Aldundiak (haren izenean José Ruiz de Gordoa Quintana presidenteak egin zuen) eta Telefónica Konpainiak (Antonio Barrera de Irimo, ordezkari gisa sinatu zuena) akordio bat sinatu zuten, hurrengo hiru urteetan probintziako telefono lineak automatizatzeko, plangintza horri jarraituz.

### Telefonoa Espainian

Espainiako hiri eta uharte guztiak lotuta zeuden hamar urte eskasetan telegrafoaren teknologiarekin. Telegrafoen Kidegoa sortu zen (transmisio telegrafikoez arduratzen ziren funtzionarioak).

Espainiara, patentatu eta hurrengo urtean iritsiko zen lehen telefonoa, baina poliki ezarri zen arren. Zerbitzurako abonatuen artean, kable bidezko konexio zuzena egin behar bait zuten. Enpresa asko sortu ziren, ia guztiak Kataluniakoekintzaileek sortuak: Espainiako Elektrizitate Elkartea, Telefonica, Fuerza y Luz Eléctrica, Cía, Madrileko Telefonoak(azken hau ere Katalunian eratu zena).

1886an 1.000 erabiltzaile baino ez zeuden, eta 1902an 14.000 baino ez ziren. Hala ere, Espainiar estatuaren kudeaketa, kaotiko xamarra izan zen. Gobernuak bazuen telegrafoa, informazioa helarazteko, eta asmakizun hori dibertimendutzat, edo oso erabilera lokalekotzat besterik ez zuten erabili. Hori dela eta, arau orokorrak ematen hasi zen gobernua sistema berri honi, aldi berean, udal edo aldundi bakoitzak nahi bezala kudeatzea ahalbidetuz. Ondorioz, arau bateraezinak, ekintzaileentzako infernu burokratikoak eta interkonexio azpiegiturarik ezak, hiriarteko hedapena ezarri gabe geratzea ekarri zuen.

Juan de la Cierva (autogiroaren asmatzailea) Gobernaziora iritsi zenean, erabateko kaosa aurkitu zuen Espainiako telekomunikazioetan eta, 1907an, Komunikazioen Lege Orokorra atera zuen, 80 urtez indarrean egon zena. Lege hori ere ez zen perfektua, esku hartze handia uzten baitzien tokiko gobernuei.

1916an, Correos eta Telegrafoen zuzendari José Francos Rodríguez jaunak telefonia nazionaleko proiektu bat aurkeztu zuen, estatuak telefoniako eskumen guztiak bere gain hartuko zituen, baina ez zen gauzatuko, guztien artean egokiena zirudien norabidean, zerbitzuaren nazionalizazioa ezartzean baizik.

1923ko abenduan Sosthenes Behn ITTko Presidentea Espainiara iritsi zen, Europan zehar hedatzeko enpresa espainiarrak erosteko asmoz. ITT konpainia amerikarra zen, eta dozenaka mila abonatu inguru baino ez zituen Puerto Ricon eta Kuban, eta fabrika batzuk Europan.

Hilabete gutxiren buruan, Behnek eta Primo de Riveraren Gobernuak (Kataluniako kapitain jenerala matxinatu zenean) jokaldi bat egin zuten: ITT telefono konpainiak erosten hasi zen (gehienak, ikusi dugunez, katalanak). Behnek, hainbat bankuren laguntzarekin, Espainiako Konpainia Telefoniko Nazionala (CTNE) sortu zuen aktiboak elkartzeko

1924ko maiatzean Gobernuak telefoniaren monopolioa dekretatu zuen. Errege Agindu bat kaleratu zuen, derrigorrez Espainiarra izan beharko zuen enpresa bati esleituko zitzaiona. Ñabardura horrek kanpoan uzten zituen beste aurkariak: Ericsson, Siemens eta New Antwerp, neurri handiagoan edo txikiagoan Espainian sareak erosi zituztenak.

1924ko abuztuan, telefoniaren monopolioa esleitu zitzaion CTNEri, eta bere aktiboak beste edozein enpresa edo pertsonari transferitzeko aukera eman zitzaion. ITTri (Behn anaien enpresa), saldo prezioan saldu zitzaizkion Gobernuaren esku zeuden telefonia sare guztiak, Espainiako gainerako sareekin geratzeko aukera eman zion eta nahi zuen ekipamendu elektronikoa instalatzeko aukera eman zion. Azken horrek eragotzi egin zuen Espainiak osagaien industria egokia garatzea, guztia ITTari berari erosten baitzioten, Espainian zuten filialaren bidez: Standard Eléctrica.

Espainiako konpainia telefonikoa, Telefonicak beti izan zituen presidente, kontseilari eta zuzendari espainiarrak. Urquijoko markesaren lehendakaritzapean, hamar urtetan, Telefonicak espainiar sare guztien kontrola hartu zuen, zentralak modernizatu zituen eta bere abonatuak 10 aldiz biderkatu zituen.

CTNE, praktikan, konpainia estatubatuarra zenez, ez Errepublika garaian, ez geroago Francorekin, ez ziren ausartu esku hartzera, beste enpresa askorekin egin zen bezala.

II. Mundu Gerraren ondoren, eta CTNErekin egindako kontratuaren 20 urteko indarraldia gainditu ondoren, Espainiako Gobernua enpresaren nazionalizazioa negoziatzen hasi zen. 1945eko maiatzaren 8an, Telefonicaren %80aren salmenta ITTren eskuetan sinatu zen, 60 milioi dolar baino gutxixeagoren truke. Standard Elektrikoa akordiotik kanpo geratu zen, eta ITTk osagai elektronikoak hornitzen jarraituko zuen.

Horrela, telefono zerbitzua monopolio pribatu batek ematen jarraituko luke, baina, estatuko kapitalarekin. Presidente bezala Urquijoko Markesa ere ordezkatua izan zen, 21 urtez, baita II. Errepublikan eta Gerra Zibilean ere. Telefonicak monopolio publikoa izaten jarraituko zuen Juan Villalongaren azken garaira arte, honekin benetako eraldaketa bat hasi zen, enpresa hau mundu mailako erreferente bihurtu zuena.

ITTko amerikarrek argi zeukaten, Telefonicak behar bezalako titulazio eta ospea lortzeko bere "marka" ezarri behar zuela. ITTk Aldrich Durant, Eraikuntza Zuzendari gisa urtetan jardun zuenak, Ignacio de Cárdenaek Madrilgo edifizioan esku hartzea nahi zuen.

1925 inguruan, Cardenas New Yorkera joan zen, ITTren egoitzara, Louis Weeks telefonia eraikinetan adituaren agindupean. Garai hartan bukatzear zegoen Barclay-Vesey eraikina, New Yorkeko Telefonica Konpainiarena, "art decó" motako lehen etxe orratza izango zena.

Weeksek Cardenasi adierazi zionez, diseinatzen zuen eraikinak Espainiako arkitektura elementuak eraman beharko zituen, batez ere Barrokokoak, balizko akziodunak enpresan inbertitzera animatzeko. Cardenasek diseinatu zuen eraikina (hobeto esanda, enkargatu zuen) "art decó" motako eraikin bat izan zen, atari barroko bat eta estilo horretako apaingarriak zituena, 90 metroko altuera eta 15 solairuko garaierakoak, zerbitzua emateko beharrezkoak ziren langileak zein kommutazio zentral berriak hartuko zituena.

Ikuspuntu teknikotik, eraikina 1929ko uztailaren 14an jarri zen martxan, Esteban Terradas zuzendari nagusia zelarik, garai guztietako Espainiako zientzialaririk distiratsuenetako bat. Eraikina, oraindik obretan, Alfontso XIII.aren bisitarekin inauguratuko zen 1928an, handik dei historiko bat egingo zuena: Calvin Coolidge Estatu Batuetako presidenteari, 98ko hondamendia gertatu eta 20 urtera.

Telefonica Eraikina Madrilgo etxe orratzik altuena izan zen 1953ra arte, Espainia Eraikina eraiki zen arte, eta, hilabete batzuetan, Europako etxe orratzik altuena ere izan zen. Gaur egun, Telefonica Eraikinak Telefonica Flagship Store, Telekomunikazio Museoa eta Telefónica Fundazioaren hainbat erakusketa gune ditu.

Telefonia Zentralitak, Telefonia finkoak, abonatu bakoitzaren telefonotik zentralera kable bat egotea eskatzen zuen, beraz, bi abonatuk hitz egin ahal izateko, euren kableak konektatu behar ziren. Prozesu horri kommutazioa deitzen zaio, eta, kommutazio automatikoko zentralak agertu arte, operadore batek konektatzen zituen telefonoak.

Eskuzko telefonoguneak urte askoan egon ziren martxan, nahiz eta zentral automatikoak izan. Alde batetik, hiriarteko deietarako erabili ziren (beste hiri batera deitu nahi bagenuen, lehenik operadoreari deitu behar zenion, honek hiri hartzaileko operadorearekin harremanetan jar zedin, eta hortik azken abonatuari), baina, bestetik, asko erabiltzen jarraitu ziren mota guztietako bulego eta enpresetan, oso errazak baitziren operatzeko eta mantentzeko.

20ko hamarkadan, eskuzko zentralita horiek kommutazio automatikoko zentralekin ordezten hasi ziren. Espainian Rotary 7-A zentralak ezarri ziren, ITT fabrikatzen zutenak, Standard Elektrikoaren bidez.

Industrializazio garaian zegoen Espainian XX.mende erdian, eta telefonoa orduko enpresa handien zabaltzerako beharrezkoa izan zen. Horrela, behar bezalako zerbitzua eman ahal izateko. XX. mendeko hirurogei eta hirurogeita hamarreko hamarkadetan, Heraldo eredua Espainiako etxe eta enpresa gehienetan ezarri zen. Heraldo modeloa hainbat koloretan egin zen eta bi aldaera izan zituen, mahai gaineko klasikoa eta horma-irudia, etxeetako hormetan jartzen zena.

Enkarguak, postaz egin behar izaten bait  ziren bestela, baita, berezoekin harremanak eta bestelakoak ere. Hasieran, etxean, jende gutxik zeukan telefonoa. Etxeen hartean, aberatsenenak izan ziren lehen abonatuak, adibidez, jendearentzat beharrezkoak ziren zerbitzuak ematen zutenak: Medikuaren etxea, harakinarena, …

Auzoetan, batez ere, lokutorioak ipini ziren. Familia batek telefonoa izateko ardura hartzen zuen eta, deia zegoen bakoitzean, zegokionari abisatzeko ardura ere bazeukan. Inork dei egin nahi izanez gero, hitz egin ondoren ordaindu behar zion. Auzoko 100 etxe inguruk zenbaki berdina zeukaten emanda, hori zen auzoko zenbakia. Horregatik, norberaren etxean telefonoa ipintzeko obrek iraun zuten bitartean, zenbaki hori liburutegian ipini zuten, erantzungailu automatikoarekin, eta liburuzainak pasatzen zuen abisua deia zegoenean. Auzoko telefono horretatik ere ezin izaten zen zuzenean edozein lekutara deitu. Deiak zentralitatik pasatu behar ziren  Telefonistari linea eskatu behar zitzaion, eta zenbakia eskatu. Adibidez, urrunago dei egiteko, eguna eta orduak aurrez hitzartuak egon behar ziren.

Emakumeak izan ziren hasieratik asmakizun berri honen kontsumitzailerik sutsuenak, nahiz eta ezin zuten, (orduko garaiko ohituren arabera) denda batean bakarrik sartu, ospe txarra hartzeko arriskuan.

Telefonoaren mundua, Gerra Zibilak eta gerraosteak astindutako garai batean bizi izan zen. Urte zail batzuen ondoren, Telefonicak hazteko bideari ekin zion berriro, eta 1953an milioi bat telefono instalatu zituen.

**Lehen telefono kabinak Espainiako estatuan**

Telefono kabinak hiri, landa eta paisaiaren parte izan dira 20ko hamarkadatik. 1928an, Madrilgo El Retiron, Florida Park festa aretoan, Espainian jarritako lehen kabinatik, telefono publikoen azken modeloetara, egon dira ezarrita gure herrialdeko kaleetan. Energia, Turismo eta Agenda Digitaleko Ministerioak Telefónica izendatu zuen urte horietan, peradore, kabina publikoen eskaintzari eta telefono gidak prestatzeari buruzko zerbitzu unibertsalak emateko, (beste urtebetez gutxienez) ardura. Telefono kabinak, mugarri izan ziren garai ez oso urrun batean, eta bitxikeriak izango dira beste hainbestetan. Hasieran "fitxen" telefonoak izan ziren, ondoren "txanponak" eta amaieran "txartelak". Lehenengo lokal pribatuetan (tabernak, lokutorioetan esaterako), ondoren, kabina itxietan eta gero irekietan, muraletan, esaterako.

Txanponekin erabiltzen ziren gailuak ziren einean, jendeak diru zorro bezela esagutzen zituen, Amerikatik etorri ziren esamolde horiek. Honek instalaziorako eta erabilerarako, arazoak ekarri zituen.

Espainian egon zen beste arazo larrienetako bat, instalaziorako, gerra ostean egon zen materialaren eskasiak ekarri zuen, 1928an instalazioa handitzen hasi ziren garaian, ez bait zegoen behar beste eta behar bezain material. Honek, telefono kabinen instalazioa atzeratzea ekarri zuen. Garai honetan gainera, eskari handiak egon ziren espainiako hiri nagusienetan.

1960an emigrazio garaia izan zen Espainia barruan, jendea, herri txikienetatik, hiri handienetara mugituz joan zen. Industriak iraultzak berebiziko papela jokatu zuen Espainiako urte hauetan. Hiri garrantzitsuenetako auzoak betez joan ziren, Madril (1966ko ABC egunkariak bere lehen orrialdean lehen telefono kabinen lehen instalazioari eskaintzen dio. Antonio Barrera, instalazioen arduradunarekin) eta Bartzelona, edo Bilboko auzoak ere, honela, telefono kabinak auzo jendetsuenetan jartzen hasi ziren. Baita, hiri erdigune, eta auzo aberatsenetan ere. 1966 amaierarako, zirudien ez zegoela bazterrik telefono gabe.

Puntu garrantzitsua izan zen, kabinetako aparatuak, diruarekin erabili beharrean, fitxekin erabiltzera pasa zirenekoa. Fitxa hauek, telefono kabinen ondoan zeuden, estanko, taberna edo kioskoetan salgai izaten ziren. Aurrerago, fitxa hauek erosteko gailu batzuk baliatu ziren, txanpon bidez funtzionatzen zutenak. Kabina horiek biltegi bat zuten, eta, bertan, gehienez ere zazpi fitxa sartu zitezkeen. Fitxa horietako bakoitza elkarrizketako 3 minuturo erortzen zen. Hiru minutu horietako hitzaldi luzeago bat aurreikusten bazen, fitxa stock on bat eduki behar zen elkarrizketa behar bezala amaitzeko. Sistema hori ulertezina da gaur egun, baina berrikuntza handia izan zen garai hartan, erabiltzaileei azkartasuna, erosotasuna, intimitatea eta eraginkortasuna eskaintzen zizkielako.

Espainiar kabinen oinarrizko materiala aluminioa izan zen, britainiar kabina ospetsuetan ez bezala, hauen jatorrizko egitura burdin urtuzkoa baitzen, espainiar kabinak azkar birziklatu ziren, ingelesek, orain, bildumagile eta diseinatzaileek eskatzen dituzten bitartean, objektu preziatu bezala saltzen direlarik.

Hala, aluminiozko egiturako lehen kabina modeloek erlaitzean eraisgarriak ziren elementu batzuk zituzten, eta haietatik zintzilik jartzen ziren tokiko telefono giden tomoa edo tomoak, bizkarretik eutsita, gal ez zitezen, oso gutxitan lortzen zen hori.

Garrantzitsua da gogoratzea telefono linea orok bere gida edo tokiko telefono zentrala zuela, baita telefono publikoakere, eta horrek arazo bat planteatu zuen lehenengo kabinekin, kabinak kale berean zeudelako, eta, beraz, bandalismoaren eraginpean, hainbesteko eragina baitzeukaten. Lapurretak izan ziren honelako kabinetan noiz edo noiz. Hainbat telefono kabina hautsita eta larri kaltetuta agertzen ziren garai honetan. Lapurren helburua, nobait esateko, Kabina guztiak haustea zen. Kaleko kabina guztiak hautsi, bat bakarra izan ezik. Honela hurrengo egunetan jendeak hitz egiteko kabina bakarra izango zuen, eta bertan batuko zen diru guztia, beraz errexagoa eta azkarragoa  zen kabina bakar batetik lapurtzea, kale guztian zeunden kabinetan lapurtzen ibili baino. Urte askotan beste hainbat lapurtzeko era ere asmatu zituzten, eta telefono kabinak honekin batera beraien segurtasuna bermatuz, aldatzen joan ziren.

Normalean, kabina berria instalatu eta gutxira, "Inguruneak" "kaltetu" zuen kabina, eta azkar desagertzen ziren gidariek, bai eta aparatuak berak eta kabinak berak ere, asaltoak eta kalteak jasaten zituzten, eta, gehienetan, ez zuten erabiltzen. Egoera hori Telefonica konpainiaren etengabeko kezka izan zen, zerbitzu horri lotutako konponketa eta mantentze gastu handiak baitzituen. Kostu horiek minimizatzeko, aparatuen, zuloen eta egituraren beraren diseinuak hobetu eta indartu ziren, baina kabinetako paperezko telefono giden ekipamenduan atzera egin zen.

### Telefonoa Frantzian

Frantziako telefonoaren historiak Frantziako telefonoaren eta telefoniaren garapena kontatzen du.  Nahiz eta Frantzia telefonoarekin parekatu zen lehen herrialdeetako bat izan (1880ko hamarkadatik, hain zuzen ere), instalazioek gutxi izaten jarraitu zuten eta sareak gaizki funtzionatu zuen, komunikazioen kostua handia izan arren. 1970eko hamarkadaren erdialdera arte, 7 frantziarretik batek baino ez zuen telefono bat etxean. 1974an Valéry Giscard d 'Estaingpresidentea iritsi zenean, Frantzia telefonoz hornituta zegoen eta sarea modernizatu egin zen. Ordurarte, etxeetako telefonoak izan ziren erabilienak, telefono kabinak ere ezarriak izan ziren frantziako kaleetan, 1960ko hamarkada baino lehenago, eta telefono sare hornitua behin ezarrita eta martxan, hauen gainbehera naturala hasi zen, eta desagertzea azkarreratzen zuen  telefono mugikorrak agertu ziren  90eko eta 2000ko hamarkadetan garatu ahala. Gaur egun, ia lurralde osoa sare mugikorrek estaltzen dute, eta lehentasuna bihurtu den, Internet eta 4G sareen garapena da.

1854an Charles Bourseul, telegrafo agentea, telefonoaren printzipioa ezarri zuen ilustrazioko batetaz lagunduz, artikulu batek, 1854ko abuztuaren 26an, aurkeztu zituen bere azalpenak.

1879an, Parisen 1878an eginiko Erakusketa Unibertsalaz baliatuz, lehen hiri sarea eskuratu zuen. Telefonoa 1879an ustiatu zuten Frantzian. 1879ko ekainaren 26an, Posta eta Telegrafoen Ministerioak, 1878an sortua, hiru kontzesio eman zituen telefonoaren ustiapen komertzialerako eta lehen abonatuak Frantziara konektatzeko. 1881eko urrian, hiru kontzesionarioek bat egin zuten Société Générale des Téléphones sortzeko. 1880ko martxoan,  aurreko urtean Parisen jaurtitako lehen sare baten ondoren, telefonoa bere lehen probak egiten jardun zuen estatuko probintzietan.

1880ko lehen hamarkadaren hasieran,  harpidedunak "1" deituriko sarera konektatuta zeunden: Lyonek hasiera batean 23 harpidedun izan zituen, Marseillak 25 harpidedun eta Nantesek 19 harpidedun. Jakina da, 1889ra arte Société Générale des Téléphones enpresa pribatua izan zela telefono bidezko trafikoen arduraduna.

1883ko apirilak 1ean, Estatuak bere telefono-sarea ireki zuen, Reimsen, Marnen. 1884ean aldiz,  Frantzian hiriarteko lehen lineak ezarri ziren. Honela, estatua bere osotasunean bateratuz.

80ko hamarkadaren erdi aldera beste herrialde batzuekin konektua mantentzeko ahala, Paris eta Brusela arteko lehen telefono linearen inaugurazioa izan zen, Frantziarren sarea zabalduz. 1889ko uztailaren 16an, Frantziako telefonooperadoreak nazionalizatu eta telefonoa Correos y Telégrafosera konektatzen duen legea ezarri zen.  90ko hamarkadara iritsi hala, 10.000 telefono harpidedun izan zituen Frantziako telefono sareak.

Telefono kalanaren linea inaguratu zen 1891an telefono kableen bidez, Paris-Londres, elkartuko zituenak. 1894an, Frantziako armadak lehen aldiz telefonoa erabili zuen maniobra nagusietan. 1897an, telefonoaren garapenaren ondorioz, Parisko telefono zerbitzuen administrazioak operadorearen berriemailearen zenbakia iragartzeko eskatu zien erabiltzaileei, eta ez izena. Horrek hainbat protesta eragin zituen prozesu horren aurka, nahiko harroa baitzen.

### Telefonoa Alemanian

Alemanian, Philipp Reisen laborategiko esperimentuetatik, ez zen beste ahaleginik egin erabilera praktikorako telefono bat garatzeko. 1877 arte ez zen Bell Telephone Company Bell telefonoa saltzen hasi, Berlingo Postako Zuzendari Nagusiak, Heinrich von Stephanek, 1877ko urritik 1878ko apirilera Bell telefonoekin esperimentuak egin zituen. Bi kilometroko konexioa ezarri zuen, probako operazioa 1877ko urriak 25ean hasi zen.

Proba gehiagorako basea sortzeko, Siemens & Halske konpainiak gailu gehigarriak egiteko enkargua jaso zuen. Bell telefonoek oraindik aktibazio dispositiborik ez zutenez, telefonoa une horretan Siemenseko seinale txilibitua asmatu zenean bakarrik erabil zitekeen produktu bezala. 1877ko azaroaren 12an, bulego telegrafiko bat ireki zen Friedrichsbergen, Berlindik gertu. 1877ko azarotik, Siemensek eta Halskek egunean 200 telefono ekoitzi zituzten, gehienak laster etxe pribatuetara saldu zirelarik. Etxe abetratsenetan noski. Garai hoentan honela, gizarteko maila sozialak bereizten ziren.

Telefono sareak 1881ean ezarri ziren. Bitartekaritza eskuz egin zen, hasiera batean gizonek bakarrik. Hala ere, berehala nabarmendu zen gidariaren kalitate txarreko emakume baten ahotsaren frekuentzia altuenak gizonezkoen ahots baxuenak baino hobeto uler zitezkeela: bulegoko andrea asmatu zuen. Telefonista. Lehen sare lokalak Berlin, Wroclaw, Frankfurt am Main, Hanburgo, Colonia, Mannheim eta Munichen ireki ziren.

Wiener Privat-Telegraphen-Gesellschaft k.k. Merkataritza Ministerioak telefono sare bat ezartzeko baimena jaso zuen, eta operazioa 1881eko abenduaren 1ean hasi zen. Urte berean, lehen 154 harpidedunak egunkarietako iragarkietan argitaratu ziren. Hurrengo urtean, enpresa pribatuek sareak ireki zituzten Praga, Graz eta Triesten eta 1883an Lemberg, Czernowitz eta Pilsenen.

1883tik aurrera, hiri handiagoen artean ere telefono lineak ezarri ziren. Bremen eta Bremerhaven arteko telefono linea Alemaniako luzeena zen 1883ko urriaren 15ean martxan jarri zenean. 1884an, telefono lineak jarraitu zituzten Koloniatik Düsseldorf eta Bonnera. 1885ean, Frankfurt, Heidelberg, Mainz, Mannheim eta Wiesbadeneko telefono sareak elkarrekin konektatu ziren. Berlindik, laster egin zitezkeen distantzia luzeko deiak Hannover (1886), Hanburgo(1887), Dresde (1888), Wroclaw (1889), Frankfurt am Main (1894) eta Königsbergekin (1895). 1900eko abuztuaren 6an, lehen telefono linea aktibatu zen Berlin eta Paris artean.

BIGFON (banda zabaleko zuntz optikoko telekomunikazio-sare integratua) Deutsche Bundespostek 1981 eta 1988artean zazpi hiritan egindako sistemaren esperimentu bat izan zen. Helburua telekomunikazio zerbitzu guztietarako zuntz optikoaren teknologiaren proba praktikoa egitea zen. Banda zabaleko Telekomunikazio Sare Integratu (IBFN) baterako lehen proba teknikoa izan zen, eta gorrentzako zeinu-lengoaia transmititzeko telefono-bideo sare bat ere izan zuen.

1881eko urtarrilaren 12an, lehen telefono kabina, une horretan, oraindik ere,  telefono kioskoa deitua,  jarri zen martxan Berlinen. 1899tik aurrera, ordea, telefono publikoak zeuden, lehenengo telefono txartelak saltzen ziren. Gelaxka itxi zaharrenak eraikin itxietan, postetxeetan, hoteletako harrera guneetan, esaterako. Telefono aukerarik txikienak ordezkatu zituzten, nagusiki gela zatitzaileekin mugatuak, hauentzat oraindik arau uniformerik ez zegoelarik. Eskuragarri zegoen denentzat, behartsuenek ere bazuten telefonoa

1920ko hamarkadaz geroztik, telefono publikoak zituzten telefono kabinak leku publiko eta kaleen irudi familiarraren parte ziren. Telefono kabina publikoak, oro har, oso ondo hartu ziren ondoren, eta ez ziren deiak egiteko bakarrik erabili. Biltzeko toki herrikoiak ere izan ziren. 1983tik, telefonia publikoko sistemak garapen berriekin osatu ziren: Hesirik gabeko telefono kabina hexagonalak. Gurpil aulkien erabiltzaileentzako atea botoi bat sakatuta ireki zen.

1979an, Deutsche Bundespostek kommutazio elektromekanikoaren teknologia digitalizatzea erabaki zuen. RDSIren helburua telefonia, faxa, telexa eta aurrez sare bakar batean banatutako datuak transmititzeko beste zerbitzu batzuk konbinatzea zen.

Eskudiru gabeko telefono publikoak, txarteldun telefonoak deituak. 1983an Frankfurt am Main udalerrian hasi zen, 29 telefono kabinarekin; 1984an telefonoek beste hiri batzuetan jarraitu zuten, Aachen, Bonn eta Goslar barne. 1984ra arte, ordea, 129,000 telefono-kabinarekin, gehienak txanponekin funtzionatzen zuten telefonoak ziren. 1980ko hamarkadaren amaieran, Deutsche Bundespostek txarteldun telefonoak sartu zituen herrialde osoan, txanponekin funtzionatzen duten gailuak partzialki ordezkatu zituena. 1990eko hamarkadaren amaieran bakarrik erabili ziren txanponak eta telefono-txartelak onartzen dituzten gailu konbinatuak.

1993ko abenduan, Deutsche Telekomek, 26 sinatzaileetako bat bezala, "RDSI europar baten ezarpenari buruzko elkar ulertzeko memoranduma" sinatu zuen. Honek RDSI nazionala gaur egun Euro-RDSI (E-DSS1) bezala ezagutzen den sistemaren aurkako europar estandar bezala sartzeko bidea erraztu zuen. 1994ko maiatzean, beharrezko software aldaketak burutu ziren Deutsche Telekom konmutazio digitaleko zentroetan.

### Mugikorren sorrera

*Ikusi gainera: Telefono mugikor*

Telefono mugikorrak, telefono eramangarri bat da, telefono mugikor baten bidez deiak egin eta/edo jaso ditzakeena, erabiltzailea zerbitzu eremu baten barruan mugitzen ari den bitartean. Irrati frekuentziako estekak konexio bat ezartzen du telefonia mugikorreko operadore baten kommutazio sistemekin, sarbidea ematen dio telefono sare publiko kommutatuari. Telefonia mugikorreko zerbitzu moderno gehienek sare zelularreko arkitektura erabiltzen dute, eta, beraz, telefono mugikorrak, askotan, "Telefono zelularrak" deitzen dira Hispanoamerikan.

Telefonia mugikorraren hasieran, gailu horiek funtzio mugatuak zituzten, deiak egitea baino ez, tamainako handitzat jotzeaz gain, eta, beraz, telefono horiek "adreilu" gisa ezagutzen ziren bere garaian. Pixkanaka, teknologia zelular analogikotik digitalerako bilakaeran, beste funtzio batzuk sartu ziren, hala nola testu mezuak (SMS), irismen laburreko haririk gabeko komunikazioak (infragorriak, Bluetooth), bideo-jokoak, kamera digitala eta Interneterako sarbidea, besteak beste. Era berean, telefono mugikorren forma faktorea aldatu egin zen, antzinako "adreiluetatik" nolabait ahaztuz.

Telefono zelularraren jatorria, ezagutzen dugun bezala, 1970eko hamarkadan sortu zen, baina gailu horiek 1990ko hamarkadan eta 2000ko hamarkadan hedatu ziren maila globalean.

Eskuko lehen telefono zelularra Motorolak aurkeztu zuen 1973an. Lehen sare zelular automatizatu  komertziala aldiz, Japonian kaleratu zuten Nippon Telegraph and Telephonek, 1979an. 1981ean Danimarka, Finlandia, Norvegia eta Suedian Telefonia mugikor nordikoaren (NMT) sistema, aldi berean,  martxan jartzen hasi zen. Lehen belaunaldiko sistema hauek (1G) erabiltzen zituzten, oraindik ere, teknologia analogikoa.

1991n, teknologia zelularreko bigarren belaunaldia (2G) Finlandian kaleratu zuen Radiolinjak GSM estandarrean. Horrek lehia eragin zuen sektorean, operadore berriek aurre egin baitzieten 1G sareko operadoreei hain zuzen ere.

Hamar urte beranduago, 2001ean, hirugarren belaunaldia (3G) Japonian kaleratu zuen NTT DoCoMok WCDMA estandarrean. Horren ondoren 3.5G (h edo 3G+) etorri ziren, eta, ondoren, HSPAP (H+), familiaren abiadura handiko paketeen (HSPA) sarbidean oinarritutako hobekuntzak direnak; horri esker, UMTS sareek datuak eta ahalmena transferitzeko abiadura handiagoak zituzten.

2009rako, argi geratu zen, uneren batean, 3G sareak banda zabaleko aplikazioen hazkundeak, hala nola multimediako transmisioak. Ondorioz, industria laugarren belaunaldiko datuen teknologia optimizatuen bila hasi zen, egungo 3G teknologien gainean abiadura hamar aldiz hobetzeko promesarekin. Merkatuan eskuragarri zeuden lehen bi teknologiak, 4G bezala fakturatuak, WiMAX estandarra ziren, Ipar Amerikan Sprintek eskainia, eta LTE estandarra, TeliaSonerak Eskandinavian lehen aldiz eskaini zuena. Ondoren 4.5G (LTE-A) agertu zen.

2019. urterako, 5G merkataritza sareak abiarazi ziren munduko zenbait tokitan, nahiz eta gaur egun ere teknologia esperimentala den, 2020ko hamarkadan hedatu beharreko proiekzioekin.

**Ezaugarri berdina funtsean:**

Telefono zelular guztiek ezaugarri ezberdinak dituzte, baina fabrikatzaileek produktua bereiztea bilatzen dute, kontsumitzaileak erakartzeko lehian, funtzioak gehitzeari ekiten diote. Lehiaketa honek azken 20 urteetan berrikuntza handia ekarri du telefono zelularraren garapenean.

Telefono guztietan aurkitutako osagai komunak honako hauek dira:

Bateria bat, telefonoaren funtzioetarako energia-iturria ematen duena. Erabiltzaileari telefonoarekin interakzioan uzten dion sarrera mekanismo bat. Sarrerarik ohikoena Ukipen pantailak dira telefono adimendunetan, baina zaharrenetan zenbakizko teklatua erabiltzen da. Pantaila batek erabiltzaileari idazten ari dena errepikatzen dio, testu mezuak, kontaktuak eta gehiago erakusten dizkio. Telefono mugikorreko oinarrizko zerbitzuak, erabiltzaileei deiak egiteko eta testu mezuak bidaltzeko aukera ematen dietenak. GSM telefono guztiek SIM txartel bat erabiltzen dute, gailuen artean truka daitekeen kontu bat edukitzea ahalbidetzen duena. CDMA gailu batzuek R-UIM izeneko antzeko txartel bat ere badute. GSM, WCDMA, iDEN eta telefono satelital batzuk Nazioarteko Ekipo Mugikorraren (IMEI) identifikazio-zenbaki batekin identifikatzen dira.

Gama baxuko telefono mugikorrak, oro har, funtzioak dituzten telefonoak dira, eta oinarrizko telefonia-zerbitzuak eskaintzen dituzte. Berezko software-aplikazioak erabiliz konputazio-ahalmen aurreratuagoa duten terminalak telefono adimendun gisa ezagutzen dira.

Zenbait telefono serie sartu dira merkatuko segmentu espezifikoei aurre egiteko, hala nola RIMBlackBerry, bezero korporatibo/enpresarialen posta elektronikoko beharrizanei erreparatuz, musika/mugikorreko Sony-Ericsson 'Walkman seriea eta kamera/telefonoko' Cyber-shot 'seriea, multimedia telefonoen Nokia Nserieak, Palm Pre, HTC Dream eta iPhonam serieak.

Soinu kalitatea  Soinu aldetik, telefono adimendunak eta funtzioak dituzten telefonoak oso gutxi aldatzen dira. Audioaren kalitatea hobetzen duten zenbait ezaugarri dituzten telefono adimendun berriak agertu dira, hala nola, LTEri buruzko ahotsa eta HD ahotsa. Soinuaren kalitatea oraindik arazo bat da, hau ez baitago hainbeste telefonoaren beraren esku, baizik eta sarearen kalitatearen menpe, eta, distantzia luzeko deietan, kaminoan aurkitutako botila-lepoak. Kasu batzuetan, telefono adimendunek audioaren kalitatea hobetu dezakete baita distantzia luzeko deietan ere, VoIP telefonia-zerbitzua erabiliz, beste pertsona baten Wifi/Internet konexioarekin. Bozgorailu txikiak ere erabil daitezke musikako edo ahotseko audio-fitxategi digitalak entzuteko, edo audio-osagai batekin bideoak ikusteko, telefonoa belarritik gertu eduki gabe.

Testu mezuak Telefono mugikorretan gehien erabiltzen den datu-aplikazioa Testu-mezu laburren Zerbitzua (SMS) da. Lehen SMS mezua ordenagailu batetik telefono mugikor batera bidali zuten 1992an, Erresuma Batuan; lehen SMS zenbakia, berriz, telefono batetik bestera bidali zuten 1993an, Finlandian. Lehenengo albiste-zerbitzu mugikorra, SMS bidez emandakoa, Finlandian kaleratu zen 2000. urtean, [eskatutako hitzordua], eta, ondoren, erakunde askok albiste-zerbitzuak eskaintzen dituzte SMS bidez, "Eskariaren arabera" eta "berehala". Mezularitza Multimediako Zerbitzua (MMS) 2001ean sartu zen.

SIM txartela GSM funtzioak dituzten telefonoek, sarean funtzionatu ahal izateko, Abonatuaren Nortasun Modulu edo SIM txartela izeneko mikrotxip txikiak behar dituzte. SIM txartela posta-zigilu txiki baten tamainakoa da gutxi gorabehera, eta normalean bateriaren azpian jartzen da gailuaren atzealdean. SIMak modu seguruan biltegiratzen ditu abonatuaren zerbitzu-gakoa (IMSI) eta telefono mugikorraren erabiltzailea identifikatzeko eta autentifikatzeko erabiltzen denek. SIM txartelaren bidez, erabiltzaileek telefonoa aldatu ahal izango dute; horretarako, telefono mugikor batetik SIM txartela kendu eta beste telefono mugikor batean edo banda zabaleko telefonia-gailu batean sartu ahal izango dute, betiere SIM blokeatuta badago.Lehen SIM txartela 1991n egin zuen Giesecke & Devrient Munich txartel adimendunen fabrikatzaileak Radiolinja Finlandiako haririk gabeko sareko operadorearentzat.

Telefono hibrido multitarkikoak Telefono mugikor hibrido batek lau SIM txartel ere izan ditzake. SIM eta R-UIM txartelak sinkronizatu egin daitezke eskuragarri dauden GSM eta CDMA sareetarako sarbidea ahalbidetzeko.

2010etik aurrera, telefono mota hau Indian, Indonesian eta garatze bidean zeuden beste merkatu batzuetan ospetsu bihurtu zen, hau, on-net deien tasarik baxuena lortzeko nahiari egotzi zitzaion. 2011ko 3Tan, Nokiak SIM bikoitzeko 18 milioi telefono bidali zituen bere kostu baxuko merkatutik, gama altuko telefono adimendunen merkatuan galdutako lurra berreskuratzeko ahaleginean.

### Telefono adimendunak, aldaketa berezia

*Ikusi gainera: Telefono adimendunak*

Telefono adimenduna (ingelesez smartphone) sakelako telefonoaren edukiera duen sakelako ordenagailu mota bat da (telefono deia, mezu laburren zerbitzua, etab.). Plataforma informatiko mugikor baten gainean, datuak biltzeko eta aldi berean jarduerak egiteko gaitasun handiagoa duena, ordenagailu batek egiten dituen zereginak, eta ohiko telefono batek baino konexio handiagoa duena. Adimentsu hitzak, helburu komertzialekin erabiltzen dena, poltsikoko ordenagailu bezala erabiltzeko gaitasunari erreferentzia egiten dio, eta, kasu batzuetan, ordenagailu pertsonal bat ordezkatzera ere iristen da.

Telefono adimendunak 2000ko hamarkadaren amaieratik eta 2010eko hamarkadan zehar zabaldu ziren. Gaur egun gehien erabiltzen diren sistema eragile mugikorrak Android eta ¡os dira. Telefono marka ezagunenak Samsung, Apple, Huawei, Xiaomi, LG eta Motorola dira. Duela gutxi, 2013.urtearen hasieran, telefono adimendunek sakelako telefono arruntak baino gehiago saltzen dituzte.

Telefono horien ezaugarri nagusietako bat ukipen pantaila da, ohiko telefonoen botoiak eta pantaila bisual txikia ordezkatzen dituena, baina posta elektronikorako euskarri osoa, Interneterako sarbidea eta multimedia funtzioa ezinbesteko ezaugarriak dira, antza, 2010 urtearen hasieratik dauden eta iragarritako eredu guztietan. Ia telefono adimendun guztiek programa gehigarriak instalatzeko aukera ere ematen diote erabiltzaileari, baita hirugarrenengandik ere, eta horrek aplikazio ugari ematen dizkie telefono horiei hainbat eremutan.

Beste ezaugarri komun batzuk hauek dira: funtzio multitarea, Wifi bidezko Interneterako sarbidea edo 2G, 3G, 4G eta 5G sareak; batzuek multimedia funtzioak ere badituzte (kamera eta bideo erreproduzitzailea/mp4), agenda-programak, kontaktuen administrazioa, azelerometroa, Bluetooth, GPS eta nabigazio-programa batzuk, baita noizbehinka pdf, HTML eta antzeko formatu anitzetako dokumentuak irakurtzeko trebetasuna ere.

**Historia**

Komertzialki erabilgarri zegoen lehen gailua, "Telefono adimenduna" deitua, *Angler* izeneko prototipo gisa hasi zen, Frank Canovak 1992an garatua IBMn zebilen bitartean, garai hartako *telefono adimendun* terminoa egungo estandarrei aplikatzen ez bazaie ere. Gainera, urte hartako azaroan Comdex industria informatikoaren azoka komertzialean erakutsi zen. Bell Southek kontsumitzaileentzako bertsio findu bat merkaturatu zuen 1994an *Simon Personal Communicator* izenarekin.

Datu seinaleen eta telefoniaren arteko lehen integrazioa Nikola Teslak kontzeptualizatu zuen 1909an eta Theodore Paraskevakosek hasi zuen 1968tik aurrera telefono lineen bidez datu elektronikoak transmititzen. 1971n, Boeingekin Alabamako Huntsvillen lanean ari zela, Paraskevakosek transmisore bat eta hargailu bat, komunikatzeko modu osagarriak ematen zituztenak, urruneko taldeekin komunikatzea lortu zuen. Deien identifikaziorako lehen ekipoa Leesburgeko (Alabama) Peoples' Telephone Companyn instalatu zen, eta hainbat telefono-konpainiatan erakutsi zen.

PDA edo Telefono hibridoak 1990eko hamarkadaren erdialdean, telefono mugikorrak zituzten pertsona askok PDA dispositibo dedikatu eta bereizi bat zeramaten, Palm os, Newton os, Symbian edo Windows CE/Pocket PC bezalako sistema eragileen aurreko bertsioak exekutatuz.

Sistema eragile hauek, sistema eragile mugikorrerantz eboluzionatuko dute. Garai hartako "telefono adimendun" gehienak gailu hibridoak ziren, PDA sistema eragile horiek telefonoaren oinarrizko hardwarearekin konbinatzen zituztenak. Emaitzak erabilitako telefono mugikorrak edo PDA baino handiagoak ziren, baina Internet mugikorrerako sarbide kopuru mugatua ahalbidetu zuten. Hala ere, fabrikatzaileak telefono mugikorretan eta PDAn lehiatu ziren garaian, gailuak txikiagoak eta meheagoak izatea zen joera nagusiena. Telefono adimendun horietako gehienek, datu plan garesti eta garestiekin konbinatuta, eta beste eragozpen batzuekin, hala nola hedapen mugekin eta bateriaren iraupenarekin, bereizitako gailu independenteekin alderatuta, oro har "lehen erabiltzaileetara" eta konektibitate eramangarria behar zuten enpresa-erabiltzaileetara mugatzen zuten beren ospea.

1996ko martxoan, Hewlett-Packardek OmniGo 700LX jaurti zuen, poltsikoko ordenagailu moduko bat HP 200LX bat zen, Nokia 2110 telefono mugikor batekin aldatua, eta ROM softwarea hura onartzeko.

Lau tonuko grisen eskalako LCD pantaila bat zuen, CGArekin eta 640 × 200 bereizmenarekin bateragarria, eta deiak egiteko eta jasotzeko, testu-mezuak, mezu elektronikoak eta faxak sortzeko eta jasotzeko erabil zitekeen. Halaber, % 100 bateragarria zen bi 5.0 sistemarekin eta, horri esker, dauden milaka software titulu exekuta ditzake, Windowsen aurreko bertsioak barne.

1996ko abuztuan, Nokiak, Nokia 9000 Communicator kaleratu zuen, Nokia 2110ean oinarritutako PDA digital zelular bat, Geoworksen Pen/GEOS 3.0 sistema eragilean oinarritutako sistema integratu batekin. Bi osagaiak, bisagra baten bidez elkartu ziren, estalkiko diseinu bezala ezagutzen zena, goiko pantaila eta azpian QWERTY teklatu fisiko batekin. PDAk posta elektronikoa, agenda, kalkulagailua eta *notebook*a aplikazioak, testuan oinarritutako web nabigazioa eta faxak bidal eta jaso zitzakeen. Itxita dagoenean, gailua telefono zelular digital gisa erabil daiteke.

1999ko ekainean, Qualcommek "pdQ Smartphone" atera zuen, PCS CDMA digital adimenduna, PDA Palm integratua eta Interneterako konektibitatea zuena.

Telefono japoniarrak 1999an, NTT DoCoMo japoniar haririk gabeko hornitzaileak i-mode plataforma atera zuen, segundoko 9.6 kilobit arteko datuak transmititzeko abiadura ematen zuen Internet mugikorreko plataforma berri bat, eta plataformaren bidez eskuragarri zeuden web-zerbitzuetarako sarbidea, hala nola lineako erosketetarako. NTT DoCoMoren i-modeak cHTML erabiltzen zuen, HTML tradizionalaren zenbait alderdi murrizten zituen lengoaia, gailuen datuen abiadura handitzearen mesedetan. Funtzionalitate mugatuak, pantaila txikiek eta banda-zabalera mugatuak aukera ematen dute telefonoek eskuragarri dauden datu-abiadura motelenak erabiltzeko. Imode gehikuntzak NTT DoCoMori 40 milioi harpidedun metatzen lagundu zion 2001.urtearen amaieran, eta Japoniako merkatu kapitalizazioko lehen postua eta mundu mailako bigarrena izan zen. Geroago, botere hori murriztu egingo litzateke, 3G telefonoen eta hari gabeko sareko gaitasun aurreratuak dituzten berrien gorakadaren aurrean.

Japoniako telefono zelularrak gero eta gehiago bereizi ziren estandar eta joera globaletatik beste zerbitzu eta funtzionalitate aurreratu batzuk eskaintzeko, hala nola ordainketa mugikorrak, eremu hurbileko komunikazioa (NFC) eta segundo 1eko telebista mugikorra.

2000.urtea: lehen urratsak Telefono adimendunak oraindik ez ziren oso ohikoak Japoniatik kanpo, Danger Hiptop 2002an sartu zen arte. Hala ere, ordura arte ohiko telefono zelularrak oraindik nagusi ziren zelularren merkatuan, hauen kostua zela eta, eta Interneterako sarbidea ia soilik konputagailuen bidez baztertzen zen.

Europan, Nokia arrakasta ikusten ari zen Symbian oinarritutako bere lehen telefono adimendunekin, jatorrian Psionek bere antolatzaile pertsonalentzat garatuak, eta Europako telefono adimendunentzako sistema eragilerik ezagunena izan zen 2000ko hamarkadaren erdialdetik amaierara arte. Hasiera batean, Nokiaren Symbian telefono adimendunak Eseries, Windows Mobile eta BlackBerry dispositiboen antzekoak ziren. 2006tik aurrera, Nokia kontsumitzaileari zuzendutako telefono adimendunak ekoizten hasi zen, entretenimendurako ikuspuntuek popularizatuak. Aldi berean, AEBetako merkataritza-erabiltzaileek. Research In Motionen BlackBerry gailuak hartzen hasi ziren. AEBetako erabiltzaileek "CrackBerry" terminoa zabaldu zuten 2006an, BlackBerryren izaera adiktiboa zela eta.

2007an, Applek historiako lehen IPhonea kaleratu zuen, horrela, telefonia zelularraren erabileraren estandarrak betirako aldatuz. Time aldizkariak "urteko asmakizun" izendatu zuen 2007an. 499 USDko irteera prezioa izan zuen, soilik at&t operadorearekin erabilia AEBetan. AEB Beraz, lehen IPhonearen irteerarekin, IOS sistema eragile mugikorra erditzen da, eta urtebete geroago, 2008an, Androiden argirako irteera, azken hauek izanik hurrengo hamarkadan itsutuko liratekeenak.

2010era arte, Symbian munduan gehien erabiltzen zen telefono zelularrentzako sistema eragilea zen, bai ohiko telefono zelularrentzako, bai "adimendunentzako" (gaur egun funtziodun telefonotzat hartuko litzatekeena). 14.- Mugimendu horiek guztiak geldiarazteko, munduan funtsezkoak eta funtzionalak diren bi sistema eragile garatzen ari ziren: Android eta iOS. Bi sistema horiek gero eta indar handiagoa zuten munduan zehar. Bi horiek 2010. urteko garaitik gaur egunera arte eboluzionatzea eta nabarmentzea eraginez.

2010etik gaur egunera arte 2010.urtea izan da telefono adimendunek ohiko telefonoen salmenta gainditzen duen hamarkada. Horrela, gizarte harremanak betirako aldatzen dira, eta interneterako sarbidea ugaritu egiten da gailu horien bidez munduko zati handi batean, funtsean telefono horiek poltsikoko ordenagailu baten parekoak izango bailirateke. Era berean, gama baxuko telefono adimendunek Interneterako konexioa dute, besteak beste, garai hartako edozein telefono zelular arrunt parekatzen edo gainditzen duten funtzioak.

2010ean, Symbian munduko sistema eragile mugikor ezagunena zen oraindik (Nokiarekin batera produktuaren intsignia bezala), nahiz eta hurrengo urteetan merkatua eta BlackBerry eta Windows Phone sistema eragilea (azken bi hauek gaur egun indarrean ez daudenak) menderatu zituzten. 2010ean ere, Samsungek sakelako telefonoen s linea aurkeztu zuen, lehen aldiz Samsung Galaxy s, gaur egun arte enpresaren intsignia izan den ontzia, merkaturatuz. 2011. urtean hatz-marken irakurgailua zuen lehen telefono adimenduna aurkeztu zen, Motorola Atrix 4G.15 izan zen 2013. urtearen amaieran, QSAlpha segurtasun, zifratze eta identitateen babeserako soilik diseinatutako telefono adimendun baten ekoizpenari ekin zion. 2014rako, 1440p pantailak agertzen hasi ziren goi mailako telefono adimendunetan. 2015ean, Sonyk Xperia Z5 Premiuma atera zuen, 4K-ko erresoluzio pantailarekin, baina soilik irudiak eta bideoak prozesatu zitezkeen erresoluzio horretara (gainontzeko softwarea 1080p-ra igotzen da).

2016an, LGk eta Motorolak telefono adimendunak aurkeztu zituzten, osagarrietarako modularitate forma mugatua zutenak; G5 GLk osagarriak instalatzea ahalbidetu zuen bateriaren konpartimentua aterata.; motoak, berriz, magnetikoki lotutako osagarriak erabiltzen ditu gailuaren atzealdean.  Telefono adimendunei, USB-C konektore sartu berriari eta LTE teknologien hobekuntzari zuzendutako errealitate birtualaren eta errealitate areagotuaren esperientzien ikuspegian ere sartu ziren. 2017an, Notch23 bezalako joera berriak jartzen hasi ziren: 924ko pantailez gain, edo kameraren FaceID (berrikuntza hau iphone x izenekoak aurkeztu zuen). 2018an, OLED. pantailetan bildutako hatz-marken irakurgailuak zituzten lehen telefono adimendunak iragarri ziren. Azkenik, 2019an, zenbait kontzeptu agertzen dira, hala nola telefono tolesgarriak, 5G, zenbait kameraren konfigurazioa arau gisa bi baino gehiago, (TOF) Time of Flight kamerak sakontasun-detekzioarekin.

Telefono modernoak
------------------

Telefono adimendunak helburu anitzeko gailu informatikoak eta telefono mugikorrak dira. Beren hardware-gaitasun indartsuenengatik eta sistema eragile mugikor zabalengatik bereizten dira funtzioak dituzten telefonoetatik, eta software zabalagoa, Internet (banda zabal mugikorraren bidezko web-nabigazioa barne) eta multimedia-funtzionaltasuna (musika, bideoa, kamerak eta jokoak barne) eskaintzen dituzte, telefono zentralarekin batera, ahots-deiak eta testu-mezuak bezalako funtzioak. Telefono adimendunek, oro har, metal-erdieroale oxidozko zirkuitu integratuko txip (IC) batzuk dituzte, eta haien softwareak balia ditzakeen sentsore batzuk (hala nola magnetometroa, hurbiltasun-sentsoreak, barometroa, giroskopioa edo azelerometroa) eta hari gabeko komunikazio-protokoloen euskarri dira (Bluetooth, Wi-Fi edo satelite bidezko nabigazioa).

Lehen telefono adimendunak batez ere enpresa-merkatura merkaturatu ziren, laguntzaile digital pertsonalaren gailu independenteen (PDA) funtzionaltasuna eta telefonia zelularrerako euskarria elkartu nahian, baina mugatuta zeuden bolumen handiko formagatik, bateriaren iraupen laburragatik, zelula-sare analogiko motelengatik eta haririk gabeko datu-zerbitzuen heldutasunik ezagatik. Arazo horiek, azkenean, eskala esponentzialarekin eta Mos transistoreen miniaturizazioarekin konpondu ziren, maila azpikronikoetaraino (Mooreren legea), litio hobetuko ioien bateriarekin, datu mugikor digitalen sare azkarragoekin (Edholmen legea) eta mugigarritasun mugikorra ahalbidetu zuten software-plataforma helduagoekin.

2000ko hamarkadan, DoCoMo NTTko i-mode plataforma, BlackBerry, Nokiako Symbian plataforma eta Windows Mobile merkatuan trakzioa irabazten hasi ziren, askotan QWERTY teklatuekin edo ukipen-pantaila erresistiboaren sarrerarekin, eta push posta elektronikorako eta haririk gabeko interneterako sarbidea nabarmenduz. IPhonea 2007an aurkeztu zenetik, telefono adimendun gehienek faktore meheak aurkeztu dituzte, arbelaren antzekoak, teklatu fisikoen ordez keinu multitaktiboetarako euskarria duten pantaila kapazitibo handiekin, eta erabiltzaileei denda zentralizatu bateko aplikazio gehigarriak deskargatzeko edo erosteko aukera ematen diete, eta hodeian biltegiratzea eta sinkronizazioa, laguntzaile birtualak eta ordainketa mugikorreko zerbitzuak erabiltzen dituzte.

Hardware hobetuak eta hari gabeko komunikazio azkarragoak (LTE bezalako estandarren ondorioz) telefono adimendunen industriaren hazkundea bultzatu dute. 2012ko hirugarren hiruhilekoan, mila milioi telefono adimendun erabiltzen ziren mundu osoan. Telefono adimendunen munduko salmentek funtzioak dituzten telefonoen salmenten zifrak gainditu zituzten 2013 hasieran.

### Elementuak

#### Hardwarea

Telefono adimendun tipiko batek metal-erdieroale oxidozko zirkuitu integratuko hainbat txip ditu, eta horiek, aldi berean, Mos efektuko milaka milioi transistore txiki dituzte. Telefono adimendun tipiko batek txip Mos IC hauek ditu.

* Aplikazio-prozesadorea (CMOS sistema txip batean)

* Flash memoria (Mos de puerta flotante memoria)

* Modem zelularra (RF CMOS oinarrizko banda)

* RF transferitzailea (RF CMOS)

* Telefono-kameraren irudi-sentsorea (CMOS irudi-sentsorea)

* Energia administratzeko zirkuitu integratua (energiaren MOSFET)

* Pantaila-kontrolagailua (LCD edo Led kontrolagailua)

* Hari gabeko komunikazio-txipak (Wi-Fi, Bluetooth, GPS hargailua)

* Soinu-txipa (audio-kodeka eta potentzia-anplifikadorea)

* Giroskopioa

* Ukimen-pantailaren kontrolatzaile kapazitiboa (ASIC eta DSP)

* RF potentzia-anplifikadorea (LDMOS)

* Hardwarearen jakinarazpen-led bat telefono batzuetan.

##### Prozesamenduko unitate nagusia

Telefono adimendunek prozesamendu-unitate zentralak dituzte, ordenagailuen antzekoak, baina optimizatuak potentzia txikiko inguruneetan jarduteko. Telefono adimendunetan, PUZa, oro har, CMOS (metal oxidozko erdieroale osagarria) aplikazioko prozesadore batean integratuta dago txip (SoC) batean.

PUZ mugikorraren errendimendua ez da soilik erlojuaren maiztasunaren araberakoa (oro har, hertzioen multiploetan), baita memoriaren hierarkiaren araberakoa ere. Erronka horiek direla eta, telefono mugikorren PUZen errendimendua egokiagoa izaten da askotan, erabilera arrunteko aplikazioetan benetako errendimendu eraginkorra neurtzeko proba estandarizatu batzuetatik eratorritako puntuaketak direla eta.

##### Pantaila

Telefono adimendunen ezaugarri nagusietako bat pantaila da. Gailuaren diseinuaren arabera, pantailak gailuaren aurrealdeko gainazal gehiena edo ia guztia hartzen du. Telefono adimendunen pantaila askok 16:9ko itxurazko erlazioa dute, baina itxurazko erlazio altuenak ohikoagoak bihurtu ziren 2017an.

Pantailaren neurriak hazbete diagonaletan neurtzen dira. Askotan, 5,2 hazbetetik gorako pantailak dituzten telefonoei "phablet" deitzen zaie. 4.5 hazbetetik gorako pantaila duten telefono adimendunak eskuarki esku bakarrarekin erabiltzea zaila da, hatz lodi gehienek ezin baitute pantailaren azalera osoa hartu; baliteke eskuaren inguruan mugitu, esku batean eutsi eta bestearekin manipulatu behar izatea, edo haren ordez bi eskuekin erabili behar izatea. Diseinuan izandako aurrerapenak direla eta, tamaina handiko pantailak eta "ertzetik ertzerako" diseinuak dituzten telefono adimendun moderno batzuek ergonomia hobetzen duten eraikuntza trinkoak dituzte; itxurazko erlazio altuagoetara aldatzearen ondorioz, berriz, tamaina handiagoko pantailak dituzten telefonoak atera dira, eta 16: 9ko pantaila txikiagoekin lotutako ergonomia mantentzen dute.

Kristal likidozko pantailak (LCD) eta argi organikoak igortzen dituzten diodoen pantailak (OLED) dira ohikoenak. Pantaila batzuk presioarekiko sentikorrak diren digitalizatzaileekin integratuta daude, Wacom eta Samsungek garatutakoak kasu, baita Appleren Force Touch sistemarekin ere.

##### Soinua

Audioaren kalitatea hobetzen duten funtzio batzuk agertu dira, Voice over LTE eta HD Voice kasu, eta askotan telefono adimendun berrienetan eskuragarri daude. Soinuaren kalitateak arazo izaten jarrai dezake telefonoaren diseinuaren, sare zelularraren kalitatearen eta distantzia luzeko deietan erabilitako konpresio-algoritmoen ondorioz. Audioaren kalitatea hobetu daiteke VoIP aplikazio bat erabiliz WiFi bidez. Telefono zelularrek hiztun txikiak dituzte, erabiltzaileak bozgorailu funtzioa erabil dezan eta telefonoan pertsona batekin hitz egin dezan entzumenetik gertu eduki gabe. Bozgorailu txikiak musika edo berbaldiko audio digitaleko fitxategiak entzuteko edo audio-osagai batekin bideoak ikusteko ere erabil daitezke, telefonoa belarritik gertu izan gabe.

##### Bateria

Telefono adimentsu batek, oro har, litiozko ioi-bateria bat erabiltzen du. 2017. urtearen amaieran, telefono adimendunaren bateriaren iraupena orokor egokia bihurtu da; hala ere, aurreko telefono adimendun baten bateriaren balio-bizitza pobrea zen, informatika-sistemen energia-baldintza esanguratsuak eta telefono adimendunen koloretako pantailak maneiatu ezin zituzten bateria ahulengatik.

Telefono adimendunen erabiltzaileek kargagailu gehigarriak erosten dituzte etxetik kanpo, lanean eta autoetan erabiltzeko, eta kanpoko "bateria pakete" eramangarriak erosten dituzte. Kanpo-baterien paketeetan sartzen dira telefono adimendunera kable batekin konektatuta dauden modelo generikoak eta telefono adimendun baten kutxatilan "muntatzen" diren modelo pertsonalizatuak. 2016an, Samsungek milioika Galaxy Note 7 telefono adimendun kendu behar izan zituen bateriaren arazo baten ondorioz. Kontsumitzailearen erosotasunerako, haririk gabeko karga-estazioak sartu dira hotel, taberna eta beste espazio publiko batzuetan.

##### Kamera

Kamerak telefono adimendunen ezaugarri estandar bihurtu dira. 2019tik aurrera, telefono-kamerak oso eremu lehiakorrak dira ereduak bereizteko, eta gailu baten kamera nagusien kalitatean edo gaitasunetan oinarritutako publizitate-kanpainak egiten dituzte.

Oro har, telefono adimendunek gutxienez kamera nagusi bat dute atzerantz begira, eta aurreko kamera bat, erresoluzio txikiagokoa, "Selfie" eta bideo txaterako. Irudi-sentsoreetarako eta optikoetarako telefono adimendunetan sakontasun mugatua dagoenez, atzeraka orientatutako kamerak "protuberantzia" batean kokatzen dira askotan, gainerako telefonoak baino lodiagoa dena. Telefono mugikor gero eta meheagoek behar den sakontasuna baino espazio horizontal zabalagoa dutenez eta lente hobeak lortzeko erabiltzen diren kameretan erabiltzen direnez, joera bat ere badago telefonogileek kamera ugari izan ditzaten, horietako bakoitza helburu desberdin baterako optimizatuta (telefonoa, angelu handia, etab.)

Irudiak, oro har, JPEG fitxategian gordetzen dira; gama altuko telefono batzuek ere raw irudi-gaitasuna dute.

Telefono adimendun modernoek irudi optikoa egonkortzen duten kamerak (OIS), sentsore handiagoak, lente distiratsuak eta are zoom optikoa eta raw irudiak dituzte. HDR, "Bokeh modua", lente anizkoitzekin eta tiro anitzen gaueko moduekin, orain ere familiarrak dira. Telefono adimendunaren kameraren funtzio berri asko argazki konputazionaleko irudien prozesamenduaren bidez eta sentsore eta lente handiagoen ordez lente espezializatu anitzen bidez gaitzen dira, telefonoen barruan dagoen espazio mugatua dela eta, ahalik eta meheenak egiten baitira.

##### Osagarriak

Telefono adimendunentzako osagarri ugari saltzen dira, besteak beste, estutxeak, pantaila-babesleak, energia kargatzeko kableak, haririk gabeko elikadura-estazioak, USB On-The-Go egokitzaileak (USB unitateak konektatzeko eta, kasu batzuetan, HDMI kable bat kanpoko monitore bati konektatzeko), bateria gehigarriak, aurikularrak, aurikularrak eta mikrofono konbinatuak (adibidez, horiek ahalbidetzen dute Formazko telefono adimendunetatik. Estutxeak plastiko bigunezko edo gomazko estutxe nahiko ekonomikoetatik datoz, kolpeen aurkako babes moderatua eta urraduretatik babes ona ematen dutenak, baita erresistentzia handiko estutxe garestiagoetatik ere, gomazko betegarri bat eta kanpoko estalki gogor bat konbinatzen dituztenak.

Kasu batzuek "liburu" forma dute, erabiltzaileak gailua erabiltzeko irekitzen duen estalki batekin; estalkia itxita dagoenean, pantaila babesten du. "Liburu" motako kasu batzuek poltsiko gehigarriak dituzte kreditu-txartelentzat, eta, horri esker, pertsonek txartel gisa erabil ditzakete.

Osagarriek barnean hartzen dituzte telefono adimendunaren fabrikatzaileak saldutako produktuak eta beste fabrikatzaile batzuek egindako produktu bateragarriak.

#### Softwarea

##### Sistema eragile mugikorrak

Sistema eragile mugikorra (edo so mugikorra) telefono, tableta, erloju adimendun edo bestelako gailu mugikorretarako sistema eragilea da.

Sistema eragile mugikorrek erabilera mugikorrerako edo eramangarrirako erabilgarriak diren beste ezaugarri batzuk dituen konputagailu pertsonaleko sistema eragile baten ezaugarriak konbinatzen dituzte; oro har, sistema mugikor modernoetan funtsezkotzat jotzen diren elementu hauek: ukipen-pantaila bat, pantaila zelularra, Bluetooth, Wi-Firako sarbide babestua, Wi-Fi, posizionamendu-sistema globaleko (GPS) nabigazio mugikorra, bideo-kamerak eta koadro bakarreko kamerak, ahotsaren ezagutza, 2018ko lehen hiruhilekorako, 383 milioi telefono adimendun baino gehiago saldu ziren,% 85.9 Androidekin,% 14.1 iOSekin eta beste sistema batzuk dituzten telefono adimendunen kopuru txikia Android Windows mahaigaineko sistema eragilea baino ezagunagoa da, eta, oro har, telefono adimendunen erabilera (baita tabletarik gabe ere) mahaigainekoa da.

Komunikazio mugikorreko gaitasuna duten gailu mugikorrek (adibidez, telefono adimendunak) bi sistema eragile mugikor dituzte: erabiltzailearentzako software-plataforma nagusia irratiak eta beste hardware batek funtzionatzen duten denbora errealeko bigarren sistema eragile batekin osatzen da. Ikerketak erakutsi duenez, maila baxuko sistema horiek segurtasun-ahulezia ugari izan ditzakete, eta, horri esker, oinarri-estazio maltzurrek gailu mugikorraren gaineko kontrol-maila handia lor dezakete.

Gaur egun gehien saldu ohi diren mugikorren sistema eragileak hurrengoak dira:

###### Android

Android
Android sistema eragile mugikor bat da, Linuxen kernelaren bertsio aldatu batean eta kode irekiko beste software batean oinarritua, nagusiki ukipen-pantaila duten gailu mugikorretarako diseinatua, telefono adimendunak eta tabletak kasu. Android Open Handset Alliance bezala ezagutzen den garatzaile partzuergo batek garatzen du, Google merkatari eta zergadun nagusia delarik.

Hasiera batean Android Inc.-ek garatu zuen, Googlek 2005ean erosi zuena, Android 2007an aurkeztu zen, 2008ko irailean merkaturatutako lehen Android gailuarekin. Gaur egungo bertsio egonkorra Android 10 da, 2019ko irailaren 3an kaleratua. Androiden iturburu-kode nagusia Android Open Source Project (AOSP) bezala ezagutzen da, nagusiki Apache Lizentziaren pean lizentziatzen dena. Horri esker, Android aldaerak garatu ahal izan dira beste gailu elektroniko batzuetan, hala nola joko-kontsoletan, kamera digitaletan, PCn eta beste batzuetan, bakoitzak erabiltzaile-interfaze espezializatu bat duela. Oso ezagunak diren deribatu batzuk Android TV telebistentzat eta Wear os wearableentzat dira, biak Googlek garatuak.

Androiden iturburu-kodea hainbat ekosistemen oinarri gisa erabili da, batez ere Googlerena, Google Mobile Services (GMS) izeneko software patentatuaren multzo batekin lotuta dagoena, askotan gailu horietan aurreinstalatuta dagoena. Aplikazio nagusiak Gmail, Google Play banaketa-plataforma digitala eta Google Play Services lotutako garapen-plataforma dira, eta, oro har, Google Chrome web-nabigatzailea bezalako aplikazioak. Aplikazio horiek Googlek ezarritako estandarren arabera ziurtatutako Android gailuen fabrikatzaileen lizentzia dute. Androiden beste ekosistema lehiakide batzuk Fire os de Amazon.com edo LineageOS dira. Softwarearen banaketa, oro har, Google Play Store edo Samsung Galaxy Store bezalako aplikazio jabeen denden bidez eskaintzen da, edo Aptoide edo F-Droid bezalako kode irekiko plataformen bidez, APK formatuko software paketeak erabiltzen dituztenak.

Android telefono adimendunetan eta tabletetan gehien saldu den sistema eragilea izan da 2011tik. 2017ko maiatzetik aurrera, hilean bi mila milioi erabiltzaile aktibo baino gehiago ditu, edozein sistema eragiletako base instalatu handiena, eta, 2020ko martxotik aurrera, Google Play Storek 2.9 milioi aplikazio baino gehiago ditu.

###### IOS

IOS-Apple
IOS (lehen iPhone os) Apple Inc. enpresak bere hardwarerako soilik sortu eta garatutako sistema eragile mugikor bat da. Gaur egun konpainiaren gailu mugikor asko elikatzen dituen sistema eragilea da, iPhone eta iPod Touch barne; iPad-a ere elikatu zuen 2019an iPados sartu aurretik. Androiden ondoren, munduko bigarren sistema eragile mugikor ezagunena da.

Hasieran 2007an aurkeztu zen iPhonerako, iOS Appleren beste gailu batzuk onartzeko zabaldu da, iPod Touch (2007ko iraila) eta iPad (2010eko urtarrila) kasu. 2018ko martxotik aurrera, Appleren aplikazio-dendak 2.1 milioi iOS aplikazio baino gehiago ditu, eta horietatik milioi bat iPad-entzat bertakoak dira. Aplikazio mugikor horiek 130 mila milioi aldiz baino gehiago deskargatu dira kolektiboki.

IOS erabiltzailearen interfazea manipulazio zuzenean oinarritzen da, keinu multitaktifikoak erabiliz. Interfazearen kontrol-elementuak kontrol irristakorrak, etengailuak eta botoiak dira. Sistema eragilearekiko interakzioan hainbat keinu sartzen dira, hala nola atzerantz lerratzea, ukitzea, atximurkatzea eta atximurkatzea. Keinu horiek guztiek definizio espezifikoak dituzte iOS sistema eragilearen eta haren interfaze multitaktiboaren testuinguruan. Aplikazio batzuek barneko azelerometroak erabiltzen dituzte gailuaren mugimenduari erantzuteko (desegiteko komandoa da emaitza komun bat) edo hiru dimentsiotan biratzeko (emaitza komun bat modu bertikala eta horizontala aldatzea da). Apple nabarmen goraipatu da irisgarritasun-funtzio sakonak sartzeagatik iOSetan, eta horrek aukera ematen die ikusmen- eta entzumen-urritasunak dituzten erabiltzaileei beren produktuak modu egokian erabiltzeko.

IOSen bertsio nagusiak urtero kaleratzen dira. Azkenaldiko iOS gailu guztietan, iOSek aldian-aldian egiaztatzen du eguneratze bat eskuragarri dagoela, eta, bat eskuragarri badago, erabiltzaileari eskatuko dio automatikoki instalatu ahal izateko.

Gaur egungo bertsioa, iOS 13, 2019ko irailaren 19an kaleratu zen, erabiltzaile-interfazearen doikuntzak eta modu ilun bat aurkeztuz, zenbait ezaugarrirekin batera, hala nola, birdiseinatutako zuzentze-aplikazio bat, teklatu irristakor bat eta Argazki hobetuen aplikazio bat. IOS 13 ez da bateragarria 2 GB baino gutxiagoko RAM gailuekin, iPhone 5s, iPod Touch (seigarren belaunaldia) barne. IOS. iOS. 13 gailu guztietatik iPhone eta iPod touch-entzat baino ez da, iPad aldaerak orain izena baitu.

### Markak

Gaur egun gehien saltzen diren mugikor adimenduak hurrengo marketakoak izan ohi dira;

#### Apple

Apple Incorporated hardware eta software-ekoizle estatubatuarra da. Cupertinon (Kalifornia) du egoitza nagusia. Macintosh ordenagailuak, iPod musika-erreproduzigailuak, iPhone telefono mugikorrak, iPad tablet PCa eta Mac OS X sistema eragilea haren produktu ezagunenak dira. Enpresarako, hezkuntzarako, administraziorako eta etxerako sistema informatiko pertsonalak ekoizten eta saltzen ditu. Produktuok munduko 120 herrialdetan baino gehiagotan salgai daude: aipagarrienak, besteak beste, ordenagailu pertsonalak, inprimagailuak, monitoreak, eskanerrak, softwarea eta sarean lan egiteko loturak dira. Appleren lantegi nagusiak Estatu Batuetan, Irlandan eta Singapurren daude. Berauen mugikorrak Iphonak dira.

#### Samsung

Samsung
Samsung Hego Koreako Seul hirian egoitza duen enpresa multinazional multzo bat da. Hego Koreako enpresa talderik handiena da, eta filial ugari ditu, besteak beste, kontsumoko elektronika, teknologia, finantzak, aseguru-etxeak, eraikuntza, bioteknologia eta zerbitzuen sektorea. Taldea 1938an sortu zuen Lee Byung-chul enpresariak produktuak inportatzeko eta esportatzeko konpainia gisa, eta ondoren bere negozioa beste sektore batzuetara hedatu zuen. Ordutik, Hego Korearen eraldaketa ekonomikoa bultzatu zuen konglomeratu handien (chaebol) eredu ekonomikoaren erreferente bihurtu da.

#### Oppo

Oppo
Guangdong Oppo Mobile Telecommunications Corp. Ltd, kontsumoko elektronika eta komunikazio mugikorreko enpresa txinatar bat da, egoitza Dongguanen duena (Guangdong, Txina) eta bere telefono adimendunengatik, Blu-ray erreproduzitzaileengatik eta beste gailu elektroniko batzuengatik ezaguna. Oppo, telefono adimendunen fabrikatzaile nagusietako bat, telefono adimendunen marka nagusia izan zen Txinan 2019an, eta 5. postua lortu zuen mundu mailan. BBK Electronicsen laguntzailea da. BBK Electronics Corporationen parte da, OnePlus, Vivo eta Realme taldeekin batera.

#### Huawei

Enpresa 1987an sortu zuen Ren Zhengfeik. Hasieran, telefono-kommutadoreen fabrikaziora bideratuta, Huaweik bere negozioa hedatu du telekomunikazio-sareen eraikuntza barne hartzeko, Txina barruko eta kanpoko enpresei zerbitzu eta ekipo operatiboak eta aholkularitzakoak emanez, eta kontsumo-merkaturako komunikazio-gailuak fabrikatuz. Huaweik 194,000 langile baino gehiago ditu 2019ko abenduan.

Xiaomi
Huaweik 170 herrialdetan baino gehiagotan zabaldu ditu bere produktuak eta zerbitzuak. 2012an, Ericsson gainditu zuen, munduko telekomunikazio ekipamenduen fabrikatzailerik handien gisa eta Apple 2018an, munduko bigarren telefono adimendunen fabrikatzailerik handien gisa, Samsung Electronicsen atzetik. 2019ko abenduan, Huaweik jakinarazi zuen urteko diru-sarrerak 121,72 mila milioi eurora igo zirela 2019an.

#### Xiaomi

Xiaomi Inc. Txinako enpresa bat da, telefono adimendunak, aplikazioak eta beste produktu elektroniko batzuk diseinatzen, garatzen eta saltzen dituena. 2011ko abuztuan bere lehen telefono adimenduna kaleratu zuenetik, Xiaomik merkatu kuota irabazi du Txinan eta bere produktuak beste gailu elektroniko batzuetara zabaldu ditu. 2013an, enpresak Xiaomi Mi 2s Txinako mugikorrik erosiena bihurtzea lortu zuen, Samsung Galaxy S4 eta iPhone 5en aurretik.

### Salmentak

1996tik, telefono adimendunen bidalketek hazkunde positiboa izan dute. 2011ko azaroan, sortutako argazki guztien% 27 kamera duten telefono adimendunekin hartu ziren. 2012ko irailean, ikerketa batek ondorioztatu zuen telefono adimendunen 5 jabetik 4k linean erosteko erabiltzen dutela gailua. Telefono adimendunen munduko salmentek funtzioak dituzten telefonoen salmenten zifrak gainditu zituzten 2013 hasieran. Telefono adimendunen munduko bidalketak mila milioi unitatetik gorakoak izan ziren 2013an, 2012ko 725 milioiak baino% 38 gehiago, eta telefono mugikorren merkatuaren% 55eko partaidetza izan zuten 2013an, 2012an% 42ko igoera. 2013an, telefono adimendunen salmentak murrizten hasi ziren lehen aldirako. 2016ko lehen hiruhilekoan, lehen aldiz, bidalketak% 3 jaitsi ziren urte batetik bestera. Egoera Txinako merkatuaren heldutasunak eragin zuen. NPDren txosten batek erakusten du Estatu Batuetako herritarren% 10ek baino gutxiagok erosi dituztela 1.000 dolar baino gehiagoko telefono adimendunak, garestiegiak baitira pertsona gehienentzat, ezaugarri bereziki berritzailerik sartu gabe, eta Huawei, Oppo eta Xiaomiren erdian antzeko ezaugarriak dituzten produktuak sartzen dituzte, prezio baxuagoetan. 2019an, telefono adimendunen salmentak% 3,2 jaitsi ziren, telefono adimendunen historiako handiena; Txinak eta Indiak, berriz, telefono adimendunen salmenta gehienak mundu osoan bultzatzeko kreditua jaso zuten. Aurreikuspenen arabera, 5G adopzio orokorrak telefono adimendun berrien salmentak bultzatzen lagunduko du.

  


|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ITURRIA | DATA | Samsung | Huawei | Apple | Xiaomi | Oppo | Besteak |
| Gartner | 2018 | % 19,3 | % 13,3 | % 11,9 | % 8,8 | % 7,6 | % 39 |
| IDC | 2018 | % 21 | % 15,9 | % 12,1 | % 9,5 | % 8,6 | % 32,9 |
| Kontrapuntuaren ikerketa | 2019 | % 21 | % 18 | % 12 | % 8 | % 9 | % 21 |

  

2011n, Samsungek munduko merkatu-kuotarik handiena izan zuen, Apple atzetik zuela. 2013an, Samsungek % 31,3ko partaidetza zuen merkatuan, 2012an % 30.3ko igoera txiki bat, eta Applek, berriz,% 15.3koa, 2012an % 18.7ko beherakada. Huawei, LG eta Lenovo gutxi gorabehera % 5ean zeuden, 2012an baino nabarmen hobeto, eta beste batzuek % 40 inguru zuten, aurreko urteetako zifra bezalaxe. Applek bakarrik galdu zuen merkatu-kuota, nahiz eta bidalketa-bolumena % 12,9 handitu zen oraindik; gainerakoek igoera esanguratsuak izan zituzten bidalketa-bolumenetan,% 36tik % 92ra. 2014ko lehen hiruhilekoan, Samsungek % 31ko partaidetza zuen eta Applek % 16koa. 2014ko laugarren hiruhilekoan, Applek % 20,4ko partaidetza zuen eta Samsungek % 19,9koa. 2016ko bigarren hiruhilekoan, Samsungek % 22,3ko partaidetza zuen eta Applek % 12,9koa. 2017ko lehen hiruhilekoan, IDCk jakinarazi zuen Samsung izan zela lehen postuan, 80 milioi unitaterekin, ondoren Apple (50.8 milioi), Huawei (34.6 milioi), Oppo (25.5 milioi) eta Vivo (22.7 milioi).

  

Samsungen negozio mugikorra Appleren tamainaren erdia da, diru-sarrerengatik. Appleren negozioak oso azkar egin zuen gora 2013tik 2017ra. Realme Opporen marka da 2019ko bigarren hiruhilekotik mundu osoan azkarren hazi den telefono marka. Txinan, Huaweik eta Ohorek, Huaweiren jabetzako marka batek, partaidetza konbinatuaren merkatuaren % 46 dute, eta urtean % 66ko hazkundea izan zuen 2019tik aurrera, gero eta handiagoa den txinatar nazionalismoaren erdian. 2019an, Samsungek % 74ko partaidetza zuen 5G telefono adimendunetan, eta 5G telefono adimendunek Txinako merkatuko partaidetzaren % 1 zuten.

Ikerketak erakutsi du iPhoneak normalean aberastasunarekin lotuta daudela, eta iPhonearen batez besteko erabiltzaileak Androiden batez besteko erabiltzaileak baino % 40 diru-sarrera gehiago dituela urtean. Emakumeek gizonek baino joera handiagoa dute iPhone bat izateko. TrendForcek iragarri du telefono tolesgarriak 2021ean hasiko direla ezagunak izaten.

Ondorio Sozialak
----------------

Telefonoaren sorrerak eta garapenak gizartean aldaketa asko eragin ditu. Historian zehar pertsonen harteko komunikazio harremanak baldintzatu eta aldatzeaz gain, gizakiaren psikologian eragin handia eduki du telefonoak, gainera, mugimendu sozialen leherketan eragina izan du. Bestalde,  XXI. mendeko gailu garrantzitsuenetarikoa bilakatu da eskeintzen duen erosotasun guztiengatik, baina, atzean urteak eta urteak daraman esplotazioa burutzen ari da Kongoko Errepublika Demokratikoan.

Emakume telefonista
### Feminismoa

Telefonoak ekarritako ondorio positiboetako bat emakumea lan munduan sartzea izan da.  Lehen telefonistak Alexander Graham Bellen konpainiako telegrafia zerbitzuetan lan egin zuten haurrak izan ziren. Hala ere, 1878an telefonoaren asmatzailearen konpainiak lehen emakumea kontratatzea erabaki zuen. Azkenik, bere eztitasun kontrastatuari esker, emakumeak izan ziren lanpostua erabat konkistatzea lortu zutenak. Telefonoguneak 1881ean iritsi ziren Espainiara eta laster zentralitaren aurrean zutik lan egiten zuten andereñoek  operatu zituzten.

XX mendean, indurstri iraultzan sortutako makina berrien eraginez, telefonoa eta idazmakina, esaterako, emakumeekin lotutako lanbide ezberdinak sortu ziren. Idazkari, mekanografista edo telefonista. Administrazio lanak ziren gehien bat, beti emakumeeak izandako "rolei" atxikitutakoak, ohikeriari edo lan mekanikoari lotutakoak, hau da, burua erabili behar ez zutenak, eratzunik edo aginterik ez zuten lanak. Idazkaritzan, emakumeek ordurarte gizonena izandako eremua okupatu zuten 30. hamarkadatik aurrera. Emakumeak bulegoetan modu masiboan satzeko joera hori bat etorri zen lan metoso nahiz tresna berriak sortzearekin, esate baterako, idazmakina edo takimekanografia.

Gizonak beharrean, emakumeak kontratatzearen erabakia ez zen arrazoi etiko edo inklusiboengatik burutu, enpresek, irabaziak handitzeko, hartutako erabaki kapitalisten ondorioz gauzatu zen. Izan ere, lanpostu horretan emakumeek gizonek baino pazientzia handiagoa izatea erakutsi zuten. Horretaz gain, emakumeen ahots leunak pizgarri ziren bezeroentzat (gizonak batez ere) telefonoen zerbitzuak erabiltzeko. Gainera ere, emakumeen lan eskua gizonena baino merkeagoa zen, hau da, gutxiago ordaintzen zieten.

 Telefonisten lan baldintzak oso gogorrak ziren. Eguneroko lanak tentsio handia eragiten zuen, bezero nagusiak gizonak zirelako, larako asko erabiltzeko trebestasun handia behar zelako, txanda oso gogorreko lanaldia zutelako eta diziplina handia ezartzen zitzaielako.

Hala ere, 20 eta 30. hamarkadetan emakume askorentzat telefonista lana, bizitzeko modua edo gizartean gora egiteko modua izan zen, hein batean emakumeen lehen lan ordaindua izan baitzen, normalean hezkondu arte independentzia ematen ziena. Emakumeak konturatu ziren lan munduan aritzeko erabat gai zirela, eta munduan zabaldutako pentsamendu eta kontzientzia garapen hau izan zen benetan feminismoari lagundu ziona. XIX. mendearen bukaeran eta XX. mendearen hasieran ere, emakumeen artean mugimendu sufragista zabaldu zen. Gainera, lehen mundu gerran (gizonak gerran zeudenez) emakumeak arduratu ziren enpresetako lanez, ordura arte gizonezkoei gordetako lanak bete zituzten, eta haien balio sozialaz geroz eta gehiago jabetzen joan ziren. Gauza guztien batuketak, gehi historian zehar jasan zuten injustiziek, emakumeen kontzientzia garapena eta iraultza sena bultzatu zuten. Azkenean feminismoan izugarrizko aurrerapena eraginez.

### Harremana mantentzeko tresna

Facebook sare sozialeko ikurra
Telefono mugikor modernoek munduko edozein puntutan dauden pertsona ezberdinak elkarren hartean konekta ditzakete segundutan. Oso lagungarriak dira jendearen arteko harreman profesional nahiz pertsonalak mantentzeko. Honetarako, mugikorrek berek, telefono konpainiekin, eskaintzen dituzten aukerak erabil daitezke, deiak eta mezularitza bezala. Edo, telefono adimenduak, hau da, ordenagailu txikiak diren heinean, lortu daitezken zerbitzuak erabil daitezke. Hala nola, Sare sozialetarako zerbitzuak (Instagram, Facebook, Twitter, Youtube…) edo bat-bateko mezularitza zerbitzuak (WhatsApp, Telegram, Facebook Messenger…).

### Larrialdietan laguntza eskatzeko oso baliagarria

Pertsonon arteko kontaktua mantentzeko tresna bikaina dira gaur egungo telefonoak, izan ere, berehalako batean edonorekin harremanetan jartzeko aukera ematen dute. Hori dela eta, larrialdietarako asko erabiltzen da gailu hau. Gaur egun, afera ezberdinetarako laguntza telefono zenbaki ezberdinak daude. Europar Batasuneko larrialdi zenbaki famatu eta erabiliena 112a da. Espainian 091 eta 092 zenbakiak daude polizia deitzeko eta 080 edo 085 suhiltzaileekin harremanetan jartzeko. Beste motatako telefono zenbakiak daude ere, hala nola, 016 emakumeenganako genero indarkeria salatzeko.

### Praktikotasuna

Telefono mugikor adimendunek gaur egun izan duten arrakastaren beste arrazoi bat eskeintzen duten praktikotasuna da. Izan ere, poltsikoan sartzen den ordenagailua da. Geroz eta kamera hobeak dituzte, mapak kontsultatzeko eta momentuan momentuko kokapena jakiteko GPS nabigazio sistema dute geolokalizazioa dela eta, nahi den abestia entzuteko aukera dago...

Horretaz gain, doan diren milaka aplikazio daude eskuragarri, edozein lekutan lan egiteko aukera ematen dutenak, posta elektronikoa edota dokumentu mota ezberdinak sortzeko eta editatzeko balio dutenak bezala.

App Store-ko ikurra
Azkenik, azken urteetan asko garatu den ordainketa sistema daukate gaur egungo mugikorrek. Diru fisikoa eta bankuko txarletatik haratago doan sistema nahiko berria da, non, online bidez eta presentzialki egiten diren erosketak mugikorrarekin ordaindu daitezkeen. Modu honetan, banketxeko aplikazioarekin, hilabeteetan zehar egindako gastu eta irabaziak kontsulta daitezke ere. Gainera, diru transakzio eta transferentziak egin daitezke berehalakoan. 2019an  elkarren artean diru kantitate ez oso handiak bidaltzeko asko zabaldu den aplikazio edo sistema berria Bizum da, kontu korronte batetik beste batera telefono zenbakia erabiliz dirua bidaltzea ahalbidetzen duena.

### Entretenigarria

Mugikor modernoek bertatik lan egiteko aukera emateaz gain, modu entretenigarrian denbora pasatzeko aukera ematen dute ere. Izan ere,  doako milaka joko ezberdin daude, lagunekin online edo bakarrik jolasteko. Joko hauek IOS sistema eragilean AppStore-tik jaitsi daitezke, Android sistema eragilean ordea, Play Storetik.

### Aktibismoa edo Ziberaktibismoa

Telefono mugikor modernoetaz aritzean gaur egun ezagutzen ditugun sare sozialak oso lotuta daude eta ohikoak dira. Facebook da mundu mailan erabiliena 2000 milioi erabiltzailerekin, hala ere, zerbitzu famatu ezberdin asko daude You Tube, Twitter edo Instagram bezala.

Azken hamarkadan izandako telefono mugikor adimendunen,  "Smartphone" bezala ezagunak, gorakadak Sare sozialetarako zerbitzuen igoera ere ekarri du. Horregatik, plataforma hauek komunikabide erraldoietan bilakatu dira. Sare sozialetarako zerbitzuak hainbeste jenderengana iristeko ahalmena dutenez, tresna bikaina bilakatu dira arazo sozialen salaketak eta aktibismoa burutzeko. Erabiltzaileen edukiak ikusgai daude eta aldioro dira sortzaile, partaide eta kritiko. Sare sozialen bidezko salaketek gizartea kontzientziatu dute, belaunaldi kolektibo solidario kritiko bati bide emanez.

Beraz, beste komunikabide handi eta kontrolatu askok lortu ez duten zerbait lortu dute sare sozialek; informazio gordina zabaltzea inongo manipulazio motarik gabe eta jende askorengana iristea. Informazio demokratizatuaren sareak bihurtu direnez, ongi arrazoituak dauden kontu etikoak salatzeko tresna apartak dira. Momentuan momentuko informazioa dagoenez, manipulazioa zailagoa da, horregatik, erabiltzaileek kontzientzia garatzen dute eta parte hartzeko, hala ez hartzeko erabakia hartzen dute. Askatasuna, balio etiko eta balio moralak erabiltzaileek erabakitzen dituzte, ohiko komunikabideen interes politiko, komertzial eta beraz, manipulazioetatik urrunduz.

Sare sozialak politika, ekonomia, gizarte eta kultura gaiez informatua eta kontzientziatua egoteko aukera emateaz gain, partehartze aktibo eta kolektiboa dagoen espazio dira ere. Horrela, gai baten inguruko erabiltzaileen arteko iritziak, eztabaidak eta analisiak elkarbanatzen eta zabaltzen direnez, irakurleek berezko argumentua edo iritzia garatzeko aukera dute.

### Edukiak zabaltzeko tresna

Aipatu bezala, Informazioa gizakion eskubide denez geroztik Zerbitzuetarako sare sozialak, Internet eta bat-bateko mezularitza zerbitzuak oso erabiliak dira edukiak zabaltzeko. Kazetari eta kazetaritza tradizionala atzean geratu ez dadin komunikabide sistema berrietara ohitu da. Gaur egun komunikabide etxe guztiek haien lekua dute sarean, era tradizionalean baino jende gehiagorengana iristeko.

Bestetik, telefono mugikorrarekin jende arruntak edukiak zabal ditzake ere. Esan bezala kontu etiko baten inguruan aktibismoa egiteko, proiektu pertsonal bat aurrera eramateko edo-ta besterik gabe norberaren egunerokoa lagunek ikusteko.

Komunitate zientifikoa ere oso zabala da sarean, ondorioz, telefono mugikor adimendunarekin milaka eta milaka artikulu eta liburu zientifiko nahiz historiko kontsulta daitezke doainik pare bat segundutan.

### Koltanaren ustiapena eta Kongoko bigarren gerra

Guar egun Koltanaren ustiapena guztiz lotuta dago 1988an Kongoko Errepublika Demokratikoan hasi zen Kongoko Bigarren Gerrarekin.  Afrikako historia modernoaren gerraterik handiena bihurtu da, zortzi herrialde eta 25 talde armatu barne hartuz eta 2008 arte 5.4 milioi pertsonaren heriotza eraginez, batik bat gaixotasunek eta goseteak jota. Bigarren Mundu Gerrara ondoren, hildako gehien izan dituen eta izaten ari den gerra da. Halaber, milioika pertsona errefuxiatu izan dira inguruko herrialdeetan.

Afrikako Gerrate Handia lurren kontrola, tentsio etnikoak eta beste herrialde batzuen interesen ondorioz lehertu zen batik bat. Hala ere, Koltanaren ustiapenak egoera nahasi zuen eta gaur egun gatazka geopolitikoak sortu ditu. Kongoko Errepublikaren, mugako herrialdeen, eskualdean aritzen diren gerrillen, mendebaldeko multinazionalen eta kontrabandisten interesak guztiz nahastu dira.  

###### Erabilera:

Koltanaren ustiapena
Koltana kolunbita eta tantalita mineralez konposatutako mineral metaliko beltza eta opakua da. Material erlatiboki eskasa da naturan eta oso garrantzitsua bilakatu da azken urteotan, bere aplikazio teknologikoak direla eta, horregatik, mineral estrategiko bat bihurtu da. Gailu elektroniko ia guztietan erabiltzen den minerala da koltana, besteak beste, gaur egungo mugikor adimendun guztietan dago.

Koltanaren ustiapen interesa tantalioaren erauzketan oinarritzen da batez ere dituen erabilera posible guztiengatik.  Telefono adimentsu batek tantalioaren erabilera ezberdinak ditu:

* Gaur egungo mugikorretako baterien tamaina izugarri txikitu da tantaloaren ezaugarriak direla eta. Gainera, karga elektriko kantitate handia gorde dezake.
* Tantalozko oxidoak argazki-kameren lente finagoak eta txikiagoak fabrikatzeko balio du.
* Tantaloak eroale handiko materialak kontrolpean izaten laguntzen du, eta horri esker seinaleak arinago mugitzen dira gailuan zehar.
* Mikroprozesadorea ere tantaloz osatuta dago, txiparen barruan dauden transistoreen segurtasuna mantentzen laguntzen du eta.

###### Erreserbak

Erreserben kokalekuei dagokionez, koltanezko erreserba handiena Afrikan dago, Kongoko Errepublika Demokratikoan (RDC) Ipar Kivu eta Hego Kivu lurraldeetan hain zuzen ere. Bertan munduko erreserben %80-a kokatzen da *Friends of the Congo* erakundearen datuen arabera, eta gainontzekoa  Australian, Brasilen eta Thailandian dago.

Kongoko Errepublika Demokratikoa
Koltana ez da meatzetan aurkitzen, lurraren gainazalean barreiatuta baizik. Azken ikerketek erakusten duten bezala, koltana duela 3.000 miloi urte sumendiak zeuden lekuen inguruan aurki daiteke. Sumendiek botatako hautsaren emaitza dela dirudi; hori dela eta, oso leku gutxitan dago eta, gainera, eskuratzen oso zaila da, lurreko gainazalaren eremu handiak txikitu behar baitira.

###### Emakumeen egoera

Caddy Adzuba Kongoko Errepublika Demokratikoan jaiotako emakumeen eskubideen alde borrokatzen duen abokatu, kazetari eta aktibista da.  Gerra erregimen diktatorial baten ondorengo aldaketa politiko baten beharragatik hasi zen, baina Europar Batasunak eta AEBek eskua sartu zuten baliabideen kontrola bereganatzeko.  "Gerraren kausa ez da minerala bera, baina mundu mailako kapitalismoak egoera aprobetxatu du".

Koltan mineralak herrialdearen aberastasuna sortu beharrean, minak kontrolatzen dituzten talde armatuei egiten die onura. Mineralen esplotazio ilegalak emakumeei eta haurrei eragiten die, batez ere. Emakumeen kasuan, indarkeria sexista da ondorio nagusia: "Herrixka bateko emakume guztien bortxaketa burutzen dutenean, komunitatea deuseztatu egiten da, emakumeak gizartearen kohesioaren rol soziala betetzen du-eta". Haurren kasuan, berriz, eskola uztera behartzen dituzte, eta esklabo bihurtzen dituzte. Nesken kasuan, gainera, prostituitzera derrigortzen dituzte", azaldu zuen Abzuba kazetariak.

Talde armatuek gerra egiteko era garaikidea garatu dute emakumeak arma gisa erabiliz. "Etsaiak badaki gerra irabazita duela emakumeen gorputzean sartzen baldin bada". Txosten ofizialen arabera, 500.000 sexu eraso izan dira 1998tik gaur egunera arte. Bortxatutako emakumeen %66k hiesa dute, eta, horren ondorioz, komunitatean bazterketa sufritzen dute.

Helduen aurka ez ezik, neskatoen kontra ere erabiltzen dute indarkeria. Haurrak bahitu, bortxatu eta andreei itzultzen dizkiete gero, sexu organoak guztiz hautsita dituztela. "Bagina eta uterorik gabe itzultzen dizkiete amei. Ugalketa saihestu eta herriaren etorkizuna kolokan jartzen dute era horretan".

###### Langileen egoera

Koltana lortzeko eta lantzeko langileek eskuekin aztarrika meategietatik ekarritako lur zakar beltzean egiten dute lan. Hautsez goraino, zakuetatik atera eta lurra ontzi zabaletan barreiatzen dute, ondoren ahoarekin putz eginez eta ontzian geratzen diren koxkor beltzak bereizten dituzte. .

Langileek ez daramate inolako jantzi berezirik, gehienek maskararik ere ez. Oinutsik daude eta inork ez du kontraturik. Goizero, lan egin nahi duten herritar ugari lerrokatzen dira usinako atarian, eta bakar batzuk aukeratzen ditu ugazabak. Egunean ez dute dolar bat baino gehiago irabazten. Baina herritarrek duten lan bakarrenetakoa da. Kontratistek etekin handiagoa ateratzen dioten koltanari, hala ere, oso prezio apalean. Hiriburuko komertzialei koltana librako 1,59 dolarretan saltzen zaie. Nazioarteko merkatuan ordea, librako 8 eta 18 dolar artean pagatzen da.

Gizon, emakume eta batez ere haurren lan-esku merkearen eszenatoki da Kongoko Errepublika Demokratikoa. Meatzariek, beren lana dela eta, irabazi eskasak jasotzen dituzte; ikerketa batzuen arabera, irabazi hauek 1 eta 2 dolar eguneko dira batezbesteko. Gainera, ezin dute orokorrean dirua aurreztu, dena gastatzen dute, izan ere, lekuen kokapena eta garraioaren prezioa, janaria eta ohizko kontsumoko ondasunak beste aldeetan baino bi edo hiru aldiz garestiagoak dira. Are gehiago, meatzariek bere soldataren zati bat alkoholean eta prostituzioan gastatzen dute. Askok zorpetuta amaitzen dute, batez ere euri denboraldian, lan egitea zailagoa delako.

Azkenik, lanaren baldintza txarrak arriskutsuak dira langileen segurtasunerako eta osasunerako: lur-jausi arriskua harrobietan, lehergaien erabilera, tuneletako hezetasunagatik eta mineralak eskuz birrintzeak sortutako hautsarekin lotuta dauden arnasketako gaixotasunak.  Egunero Kongoko meatoki horietan 2.000 ume eta nekazari hiltzen dira zanpatuta. Bertatik ateratzen den koltan produkzioa kontuan hartuz, koltan kilogramo bakoitzak bi umeren heriotza suposatzen duela kalkulatu da.

###### Multinazionalak

Nazio Batuen Erakundeak auziaren inguruko txosten bat argitaratu zuen 2002. urtean, non, Kongoko koltana ez erostea gomendatzen zuen umeak esklabo bezala lan egiten zuten meatokiak zeudelako. Gaur egun, sakelako telefono egile gehienen webgunetan produktuen osagarri guztiek arau ekologiko denak betetzen dituztela eta produkzio kateko partaide guztien giza eskubideak errespetatuz lan egiten dutela irakur daiteke, baina, *"Blood Coltan*" dokumentalak erakusten duen bezala, multinazionalek Kongoko errebeldeak finantzatzen dituzte eta, horrenbestez, bahiketek, lapurretek, ustelkeriak eta indarkeriak oraindik dirau. Ustiatutako koltana, jatorria Belgikan duen Traxys multinazionalak erosten du (Umicore Sogem bezala ere ezagutzen da), eta jarraian Txinako telefono lantegietara saltzen du. Traxys multinazionalak ez du ordezkaritzarik Euskal Herrian, baina bai ordea Parisen, Madrilen eta Bartzelonan, munduko beste hogei hiri gehiagotan bezala.

Horrenbestez, Alcatel, Ericsson, Motorola, Nokia, Siemens, Compaq, Dell, HP, IBM, Lucent, AMD, Hitachi, Intel, NEC, etab. teknologia enpresek ez dute betetzen NBE-k auziaren inguruko txostenean aipatzen duena.

###### Mundu mailako araudiak

2010ko Kontsumitzailearen Babesarako eta Wall Street Erreformarako Dodd-Frank Legeak Balore-merkatuaren Batzordean (SEC) kotizatuta dauden enpresei, enpresa europarrak barne, zuzeneko ardura betetzea eskatzen die ea beren produktuek Kongoko Errepublika Demokratikoko talde armatuak finantziatzen dituzten mineralak dituzten ala ez zehazteko orduan. Erabaki osagarri batean, SEC-ek ELGA-ren (Ekonomia Lankidetza eta Garapenerako Antolakundea) Gida zuzeneko arduraren arau fidagarri bat bezala aipatu zuen lege hori ezartzen duten enpresentzako.

Kongoko Errepublika Demokratikoan eta Ruandan hartutako neurriek bi herrialde hauetan mineralak erauzten dituzten eta beraien salerosketarekin aritzen diren enpresei ELGA-ren araudia betetzeko beharrezko ardura har dezaten eskatzen die.

Araudiak sortu duen presioa, Kontsumitzailearen Babeserako eta Wall Street Erreformarako Dodd-Frank Legearen 1502. Atalaren testuak erakusten duen bezala, faktore eraginkorrena da enpresek urratsak eman ditzaten hornitze-kate arduratsuagoetarantz. Baldin eta legeak horrela derrigortzen ez badu, enpresa gehienek ez dute nahiko ahaleginik egiten ziurtatzeko beren erosketak ez direla erabili gatazkak finantzatzeko, nahiz eta nazioarteko konpromisoak egon badauden.

Amnistia Internazionalaren txosten baten arabera, ordea, enpresen %80k ez dute kontrolatzen beren produktuek ba ote duten Afrikako gatazka guneetatik ekarritako mineralik.

Europako Batzordeak proposamen bat egin zuen 2014ean, eta 2015ean Europako Parlamentuak zuzenketa egin zion proposamenari. Azkenean, onartu zuten 880.000 enpresak jakinarazi behar dutela beraien kateetan hautemandako arriskuak identifikatzeko hartutako neurriak. Enpresa horiek eztainua, tantaloa –koltanetik eratorritako materiala– , wolframa eta urrea erabiltzen dituzte produkzioan. Dena den, behin betiko testua negoziatzen ari dira oraindik, eta Europako Batzordeak onartu behar du.

### Dependentzia edo menpekotasuna

Gaur egun, teknologia berriek papaer garrantzitsua betetzen dute pertsonen bizitzan. Eskeintzen duten zerbitzu nahiz erosotasun eta erraztasunek teknologiak alde batera uztea zaildu dute.

Azken urteotan mugikorraren menpekotasunaren inguruko ikerketak burutu ditu, eta diardute, komunitate zientifikoak. Buru asalduren diagnosi eta estatistika eskuliburuan (Manual Diagnóstico y Estadístico de las Enfermedades Mentales DSM-IV-TR) mugikorraren gehiegizko erabilerak buruan sor ditzakeen nahasmenduen inguruko sail berezirik egon ez arren, esan beharra dago beste trastorno batzuek eragiten dituzten ezaugarriak betetzen dituela mugikorraren menpekotasunak, hala nola, sustantziekiko dependentzia. Abstinentzia sindromea, tolerantzia eta ez erabiltzeak sor dezakeen kontrolaren galera dira elkarbanatzen dituzten ezaugarrietako batzuk.

Aldioro gainean mugikorra ez eramatearen beldur irrazional hori Nomofobia bezala da ezagun. Pertsona batzuengan mugikorra etxean, bateriarik gabe, koberturarik gabe edo ez erabilgarri izateak, antsietate eta ondoez maila handia sor dezake. Ondorioz, etxera itzultzeko gai dira aldi batez konektatu gabe egoteak sortzen dien estresa ez sufritzeko.

Gaiaren inguruko ikerketa ezberdinek, pertsonen %50a mugikorraren menpeko direla erakutsi dute. Gainera, urteekin gora egiten ari den gaixotasuna dela diote.

Mugikorrarekiko adikzioak eragin ditzakeen gauza negatiboen artean, ikasketa nahiz lan munduan kontzentrazio falta, gidatzeko orduan arriskuaren areagopena, harreman sozialen arteko interes galera, nork deituko edo idatziko gaituen zain egoteak sortutako ezegonkortasun animikoa eta denboraren nozioaren galera eta obsesioa daude, besteak beste.  Guzti hau ez du sortzen mugikorraren erabilerak, baizik eta mugikorraren gehiegizko erabilera desegokiak.

###### Gazteen artean mugikorren erabilera

Gazteak mugikorrak erabiltzen
 Eustatek egindako ikerketaren arabera, 15 urte baino gehiago dituztenen artean, Euskal Autonomi Erkidegoan, %97,9a internet erabiltzailea da, eta egunero konektatzen da. Telefono mugikorra jadanik Euskal Autonomi Erkidegoan etxeen %92,4an dago eta 15 urtekoen artean %95,6ak dauka telefono mugikor edo smartphone bat.

###### Gazteen artean sare sozialen erabilera

Sare sozialetarako zerbitzuak izan daitezke mugikorrarekiko menpekotasunaren arrazoietako bat.

2016ko lehen hiruhilekoan Euskadiko 15 eta 29 urte bitarteko 1500 gazteri egindako inkestaren arabera,  gazteen % 99k sare sozialen bat erabiltzen du. Euskadin, 4 sare sozial erabiltzen ditu, batez beste, gazte bakoitzak (zehazki, 3,8). Eguneroko erabiltzaileak % 97,5 dira, eta erabiltzaile horiek, batez beste, 3 saretara konektatzen dira egunero (2,9). Euskadiko gazteak gehien konektatzen diren sare sozialak WhatsApp, Facebook, Instagram eta Youtube dira.

Sare sozial horien eguneroko erabilerari dagokionez, neskek mutilek baino gehiago erabiltzen dituzte egunero Facebook, Instagram eta Snapchat; mutilek, aldiz, neskek baino gehiago erabiltzen dute egunero Youtube.

Erabilera gehienetik gutxienera doan zerrendaren arabera, adinaren araberako ezberdintasunak daude. 20 urtez azpikoen artean WhatsApp-aren atzetik gehien erabiltzen den sare soziala Instagram da eta horren atzetik Youtube eta Snapchat. Facebook bostgarren postuan legoke.

20 eta 24 urte bitartekoen artean Facebook da WhatsApp-en atzetik erabiliena eta atzetik geratzen dira Instagram, Youtube eta Twitter. Snapchat zazpigarren tokian geratzen da, Spotify-ren atzetik.

Azkenik, 25 eta 29 urte bitartekoek gehien erabiltzen duten sare soziala Facebook da, WhatsApp-en atzetik; WhastApp-ek nagusitasuna baitu adin talde guztietan. Facebook-en atzetik, Youtube eta Instagram daude. Eta horien atzetik Twitter eta Spotify. 25 eta 29 urte bitartekoek oso gutxi erabiltzen dute Snapchat eta horregatik beherago geratzen da adin talde honetako zerrendan, LinkedIn atzetik, hain zuzen ere; 25 urtetik gora LinkedIn erabiltzen hasten baitira gazteak. Orokorrean, adin guztietan gizonek baino emakume gehiagok erabiltzen dituzte sare sozialak

Gazteen bizitzan oso barneratua dagoen jarrera da sare sozialen erabilera ohikoa egitea. Ondorioz, Euskal nerabeen % 5,6 tratamendu psikiatrikoan da sare sozialekiko duten adikzioagatik, eta % 42k, berriz, nahiz eta medikuen arreta ez izan, nahasmendu neurologiko larriak pairatzen ditu.

### Istripuak

Auto istripua
Gidatzen mugikorraren erabilerak istripuak sor ditzake arreta errepidean ez jartzeagatik. 2019an 390 hildako egon ziren arrazoi honengatik. Urte berean Espainian Trafiko Zuzendaritza Nagusiak Linea Directa fundazioarekin burututako inkesta eta ikerketen estimazioen arabera, 13 milioi gidarik bidaltzen dituzte "WhatsApp" mezuak bolantearen aurrean daudenean. Bestalde, 600 000 inguruk adikzioa dutela diote eta "ezin dute mugikorra begiratzeari utzi" gidatzen ari direnean. Gainera, bi milioi gidarik ateratzen dituzte "selfie"-ak sare sozialetarako.

Ikerketaren arabera, errepidean hildakoen biktimen %20a mugikorraren erabileraren ondorioz izan dira eta 8000 istripu inguru daude urtean. "errepidean hildako gehien sortzen dituen kausa da mugikorraren erabilera, abiadura azkarregia edo alkoholaren kontsumoarekin batera" dio ikerketak.

### Osasun gaitzak

Gaur egun egiten den telefono mugikorraren erabilera handiak hainbat arrisku sor ditzake gure osasunean, hala nola:

* **Arazo fisiko nahiz psikologikoak**: batetik, mugikorraren erabilera egiten denean gorputzarekin hartzen diren posturak kaltegarriak izan daitezke leporako eta bizkarrerako, izan ere, zonaldo horietako muskulatura gehiegi kargatzen da gainera buruko mina sor dezake ere. Bestetik, mugikorra denbora luzez erabiltzeak nerbio sistemaren kitzikakortasuna handitzen du.
* **Estresa areagotzen du.** Etengabe mugikorrera iristen diren jakinarazpen, mezu eta sare sozialen menpe egoteak, nerbio sisteman suminkortarunaren areagopena sortzen du. Ondorioz, gizakiarengan antsietatea, arreta defizita, depresioa eta estresaren handitzea sor dezake, Noelia Serrano eta Mireia Relats-en arabera (Gimbernat Unibertsitateetako fisioterapia irakasleak).
* **Loezina:** Ez dira ikerketa gutxi lo egiterako orduan mugikorraren erabilerak loezina sor dezakeela esaten dutenak. Mugikorraren pantailako argiak garuneko errezeptoreak jartzen ditu martxan, horregatik, buruak oraindik egun argia dela uste du. Ondorioz, gehiago kostatzen da lo hartzea eta egunero gertatzen bada, insomnioa garatu daiteke, honek dakartzan arazo guztiekin batera.
* **Minbizia**: Gaur egun ikerketak egiten ari diren arren,  zientzia komunitatean ez dago guztiz argi mugikorren erradiazioek minbizia sor dezaketen gizakietan ala ez. Osasunaren Mundu Erakundeak (OME) eta Minbizia Ikertzeko Nazioarteko Agentziak (IARC) egindako azken egunerapenean, adierazi zuten eskura dauden ebidentzia zientifiko guztien berrikuspenen arabera, mugikorrak "agian kartzinogeniko" gisa sailka daitezkeela eta telefonoen frekuentziek sortzen dituzten uhin elektromagnetikoek eragina izan dezaketela garuneko minbiziaren sorkuntzan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Garibaldi-Meucci Museum, Staten Island, New York» *Interesting America* (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
2. ↑   **(Ingelesez)**  *Teletrófono | IDIS.*  (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
3. ↑   «About this Collection | Alexander Graham Bell Family Papers at the Library of Congress | Digital Collections | Library of Congress» *Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA* (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Szymanczyk, Ing Oscar.  (2013-11-01). *Historia de las telecomunicaciones mundiales.*  Editorial Dunken ISBN 978-987-02-6747-8. (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).[*Betiko hautsitako esteka*]
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** «El Congreso de EE.UU. reconoce que Antonio Meucci inventó el teléfono» *abc* 2002-06-17 (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
6. ↑   **(Gaztelaniaz)** Conocimiento, Ventana al.  (2015-03-10). «La guerra del teléfono: ¿fue un invento de Graham Bell?» *OpenMind* (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
7. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Alexander Graham Bell y la polémica del teléfono» *historia.nationalgeographic.com.es* 2020-03-03 (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
8. ↑     *Alexander Graham Bell.*  2020-05-08 (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
9. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Teléfono.*  2020-05-29 (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
10. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Telégrafo.*  2020-05-27 (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
11. ↑   **(Gaztelaniaz)** «25 Enero 1915 se realiza la primera llamada telefónica transcontinental» *Magazine Historia* 2017-01-25 (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).[*Betiko hautsitako esteka*]
12. ↑    «Gipuzkoako berezitasuna - Aintzinako lanbideak» *ORAIN Gipuzkoa* (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
13. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Telefónica.*  2020-05-28 (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
14. ↑    «Telefonistak - Aintzinako lanbideak» *ORAIN Gipuzkoa* (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
15. ↑    «Telefonoarena, bitxikeriaz jositako iraultza - Debagoiena» *Goiena.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
16. ↑   **(Gaztelaniaz)** .
17. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Museo de las Telecomunicaciones - Madrid» *Guía del Turista Friki* 2016-05-08 (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
18. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *¿Cuál es el origen de las ‘cabinas telefónicas’?.*  (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
19. ↑  PDFa historia de las comunicaciones
20. ↑   **(Frantsesez)**  *Histoire du téléphone en France.*  2020-03-26 (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
21. ↑   **(Alemanez)**  *Geschichte des Telefonnetzes.*  2020-04-07 (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
22. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Telefonía móvil.*  2020-05-20 (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
23. ↑     *Telefono mugikor.*  2020-01-31 (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
24. ↑     *Telefono adimendun.*  2020-04-28 (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
25. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Teléfono inteligente.*  2020-05-28 (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
26. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Las telefonistas. Luces y sombras de una profesión icónica» *Espacio Fundación Telefónica* 2017-03-23 (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
27. ↑     *Telefonista.*  2020-05-25 (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
28. ↑   **(Ingelesez)** KnxDT.  (2012-01-02). «10 Ventajas y 10 Desventajas de tener un Smartphone» *Tecnología Diaria* (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
29. ↑   **(Gaztelaniaz)** MJ.  (2018-05-21). «VENTAJAS Y DESVENTAJAS DE LOS TELÉFONOS INTELIGENTES» *Provasa* (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
30. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Ciberactivismo.*  2020-03-02 (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
31. ↑   **(Gaztelaniaz)** «El uso de teléfonos móviles para el activismo» *Kaos en la red* (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
32. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *República Democrática del Congo.*  2020-05-13 (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
33. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Segunda guerra del Congo.*  2020-05-15 (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
34. ↑     *Koltan.*  2020-05-27 (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
35. ↑   **(Gaztelaniaz)** Blay, Blanca. «La cara más oscura de la tecnología móvil» *eldiario.es* (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
36. ↑    Arnaiz, Ainhoa Larrabe. ««Utero gabe itzultzen dizkiete umeak amei»» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
37. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Caddy Adzuba.*  2020-04-08 (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
38. ↑   «'Mugikorretarako material ustiapenak ez luke gerra finantzatu behar'» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
39. ↑     *Ikusi makusi.*  (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
40. ↑   «Telefonia mugikorraren beste aldea: koltana, Kongoko gerraren kausa nagusi» *Bizi Baratzea* (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
41. ↑   «Adiccion al movil o Nomofobia, dependencia del movil» *www.psicoadapta.es* (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
42. ↑    Gazteberri.  (2019-08-08). «Gero eta handiagoa da euskal gazteriak sare sozialekiko duen menpekotasuna» *Gazteberri.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
43. 1 2    r01e00000ff26d466e5a470b82c3db9991e4c8a74, r01epd0122e4ed314423e0db04c97a47b5baa317f.  (2016-10-18). «Euskadiko gazteak eta sare sozialak» *www.gazteaukera.euskadi.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
44. ↑   «Móviles: 390 muertes al año por uso indebido» *revista.dgt.es* (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
45. ↑   **(Gaztelaniaz)** Romero, Sarah.  (2016-05-30). «Consecuencias físicas de abusar del móvil - Riesgos para nuestra salud física y mental» *MuyInteresante.es* (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
46. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Fisioterapeutas alertan de 10 lesiones tecnológicas por uso excesivo de móvil» *La Vanguardia* (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
47. ↑    CONSUMER (*OMEk ohartarazi du mugikorrak erabiltzeak minbizia izateko arriskua handitu dezakeela.*  (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11035
* Commonscat Multimedia: Telephones

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11944593v (data)
* GND: 4016854-2
* LCCN: sh85133365
* NDL: 00561474
* NARA: 10643595
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 027832
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D013689

 |

* Wd Datuak: Q11035
* Commonscat Multimedia: Telephones