recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Artikulu hau alegiazko animaliari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Esfinge».*
**Esfingea** (antzinako grezieraz: Σφίγξ), oro har, giza burudun etzandako lehoi bat bezala irudikatzen den animalia mitologiko baten grezierazko izena da. Esfingeak, antzinako egiptoarrek asmatu zituzten, eta euren mitologia konplexuko zati ziren. Garrantzi kulturala ere izan zuten antzinako greziarren artean. Herodotok, *Androesfinge* deitzen du egiptoarra, gizon aurpegia zuena, greziarrak ez bezala, emakume itxura eta hegoak zituena. *Krioesfinge* deritzenak ere bazeuden, animalia burudunak, oro har ahari edo belatzenak. Antzinako egiptoarrek, *Sheps-ankh* deitu zituzten "irudi bizia" esan nahi duena.

Antzinako Egipton
-----------------

Esfingeak, erregetzaren ikur ziren, lehoiaren boterea eta indarra irudikatzen baitzuten, baita heriotzaren ondoko bizitza ere, honen ondorioz, hilobi askotan erliebean agertzen direlarik. Egiptoko Inperio Berrian, esfinge bezala, jainkoren batzuk irudikatu ziren, Amon kasu.

Eskulturazko irudikapenik antzinakoena eta handiena, Gizako Esfinge Handia da, Gizan dagoena, baina ohikoa zen tenpluetara zeramaten bideen bi alboetan esfingeak jartzea. Karnakeko tenpluan, Luxorren, 3 kilometroko bide bat dago, ertz bakoitzean, ahari burudun 90 esfinge dituena.

Egiptoar esfingea, historian zehar aldatzen joan da, bere itxura aldatuz uneko joera artistikoen arabera. Emakume itxuradun bat ere ezagutzen da: Erromako Barracco Museoko esfingea, granito beltzez egina eta Hatshepsuti ematen zaiona, eta Kairoko Egiptoar Museoan kontserbatutako beste bat, erregina berarena, honela, esfinge eran irudikatutako lehen emakumezko faraoia izango litzatekeelarik. Euren aurpegia esfingeetan ikus daitekeen beste erregina batzuk, Mutnedjmet eta Nefertiti dira.

Enigma
------

Esfingeak Tebas itota zeukan izurrite baten bidez. Enigma bat adierazia zuen eta inork ez zuen asmatzen.  Esfingeak honako enigma hau proposatu zion Edipori iristean: "Zer gauza da gazte denean lau zangoz dabilena, gero bi zangoz, eta azkenik hiru zangoz, biziaren arratsaldean?". Eta Edipok erantzun: "Gizakia da. Zeren haurra denean arrastaka ibiliz hasten baita, gero zutik ibiltzen ikasten baitu; eta azkenean, zaharra denean, makilaren laguntzaz ibiltzen baita".

Irudi galeria
-------------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Ikus, gainera
-------------

* Gizako Esfinge Handia
* Agosteko Esfingea

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Zapiain, Markos. «Edipo» *Eibar.ORG | Eibarko peoria* (Noiz kontsultatua: 2022-07-04).
2. ↑   «alegoria - Literatura Terminoen Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-07-04).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q151480
* Commonscat Multimedia: Sphinxes

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85126609
* NDL: 00575777
* NKC: ph700528
* SUDOC: 240569555
* AAT: 300375739
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q151480
* Commonscat Multimedia: Sphinxes
**Fremont konderria** (ingelesez: *Fremont County*) Wyomingko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Lander da. 2010eko zentsuaren arabera 40.123 biztanle zituen, Fremont kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Fremont konderriak 23.998,1 kilometro koadro ditu. Horietatik 212,13 ura dira. Beste 23.785,97 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,67 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 40.123 pertsonetatik 30.941 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.264 dira. 86 beltzak edo afroamerikarrak. 8.025 amerikar natiboak ziren eta 7 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 151 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 24 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 889 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q484142
* Commonscat Multimedia: Fremont County, Wyoming

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145399090
* **Lekuak**
* OSM: 288533
* TGN: 2002371

 |

* Wd Datuak: Q484142
* Commonscat Multimedia: Fremont County, Wyoming
Geologia
--------

Arabako Lautada osoan bezala, Gasteizko beheko eskualdea Goi Kretazeoko material tuparridunez osaturik dago gehienbat. Tartean harri karbonatodunez eratutako atal gogorragoak daude, Lautadako muino lekukoak osatuz: Araka, Jundiz, Estibalitz, Eztarroa, etab. Haranaren hondoan Kuaternarioko metaketa berriak daude. Azken hauek ibai-jatorria daukate eta matrize hareatsu-buztintsu oparoaren barruan kokaturiko legar heterogeneoz eraturik daude.

Ipar-mendebaldeko mendilerroak (Badaia, Arrato) kareharrizkoak dira, Goi Kretazeokoak. Hegoaldean, Gasteiz mendiak hareharri campaniarrez eta konglomeratu tertziarioz eraturik dago.

Edafologia
----------

Lurzoruei dagokienez, udalerriko gunerik euritsuenetan lurzoru arre kaltzimorfikoak eta lurzoru arre azidoak dira nagusi, lehenak harri ama kareatsua denean eta bigarrena hareatsua den lekuetan. Prezipitazioa hain altua ez den tokietan lurzoru arre kareatsuak eratu dira; ez dira lurzoru kaltzimorfikoak bezain deskaltzifikatuak udan lehorte nabarmena jasaten dutelako. Gune karstikoetan redzinak eta litosolak sortu dira.

Ikus, gainera
-------------

* Gasteizko erliebea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258252

 |

* Wd Datuak: Q12258252
Abraham Lincoln hil zuten palkoa.
**Ford Antzokia** (ingelesez *Ford's Theatre*) Estatu Batuetako Washington hiriko antzoki historiko bat da, 1860ko hamarkadatik hainbat antzerki emanalditarako erabiltzen dena.

Historia
--------

Jatorriz gurtza etxea zen, 1833an hiriko Lehen Baptisten bigarren bilera-etxe gisa eraikia, Obadiah Bruen Brown artzain zela. 1861ean, kongregazioa eraiki berri zen eraikin batera joan ondoren, John T. Ford-ek eliza zaharra erosi zuen eta antzoki bihurtu zuen.

Antzokia sute batek suntsitu zuen 1862an eta hurrengo urtean berreraiki zuten. Antzokia 1863ko abuztuan berriz ireki zenean, 2.400 lagunentzako edukiera zuen.

Ford Antzokia Abraham Lincoln Estatu Batuetako presidentea 1865eko apirilaren 14an  John Wilkes Booth aktoreak hil zuen gunea izan zen.  Tiroa jaso ostean, hildako presidentea Petersen etxera eraman zuten, eta hurrengo goizean hil zen.

Geroago antzokia biltegi eta bulego gisa erabili zen eta 1893an zati bat erori zen, 22 hildako eraginez. 1968an antzoki gisa berritu eta berriro ireki zuten. 2000ko hamarkadan 2009ko otsailaren 12an zaharberritu eta publikoarentzat ireki zen, Lincolnen jaiotzaren berrehungarren urteurrena ospatzeko.

Petersen etxea eta antzokia batera kontserbatzen dira Ford Antzokia Gune Historiko Nazional gisa, Parke Nazionalen Zerbitzuak kudeatzen duena. Antzerkiaren eta "Hezkuntza Zentroaren" programazioa Ford Theatre Society-k gainbegiratzen du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Fords Theatre (gune ofiziala)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1416812
* Commonscat Multimedia: Ford's Theatre

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1416812
* Commonscat Multimedia: Ford's Theatre
**Gillermo Larrañaga** (Azkoitia, 1905ko apirilaren 10a - ?, 1978) gipuzkoar idazle eta itzultzailea izan zen. Jesuita; Loiolan, Oñan eta Marneffen egin zituen ikasketak. *Euzko-gogoa*, *Zeruko Argia* eta *Jesus´en Biotzaren Deya* aldizkarietan eman zituen argitara lan garrantzizkoenak. Irakasle izan da Caracasen, Bilbon, Las Palmasen eta Tuteran. Larrañagaren itzulpen batzuk: *Milla ta bat gauetako ipuinak*, *Venezuela´ko matxinadak amazortzigarren gizaldian* eta Arturo Kanpionen *Izkuntza ta abenda* izeneko liburua, denak *Euzko-gogoa* aldizkarian argitara emanak. Irakaskuntzarako testu ugari egin ditu, nahiz eta asko argitaragabe egon: *Ludi-jakintza*, *Kristal-jakintza*, *Mineral-jakintza*. *Landare jakintza botanika* obra eman zuen argitara 1975ean.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258494
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03724/eu\_l\_0671/l0671

 |

* Wd Datuak: Q12258494
**Garza konderria** (ingelesez: *Garza County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Post da. 2010eko zentsuaren arabera 6.461 biztanle zituen, Garza kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Garza konderriak 2.321,15 kilometro koadro ditu. Horietatik 7,22 ura dira. Beste 2.313,93 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2,78 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 6.461 pertsonetatik 6.008 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3.046 dira. 392 beltzak edo afroamerikarrak. 25 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 8 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 24 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111663
* Commonscat Multimedia: Garza County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153614066
* LCCN: n81050289
* NARA: 10047079
* **Lekuak**
* OSM: 1811571
* TGN: 2001989

 |

* Wd Datuak: Q111663
* Commonscat Multimedia: Garza County, Texas
Gamma funtzioa ardatz errealean
Matematikan, **gamma funtzioa** faktorial kontzeptua zenbaki erreal eta konplexuetara zabaltzen duen aplikazioa da. Greziako *gamma* letra maiuskularen sinboloarekin adierazten da: **{\displaystyle \Gamma }**.

Notazioa Adrien-Marie Legendre-k proposatu zuen. Zenbaki konplexuaren zati erreala {\displaystyle z} positiboa bada, integralak

{\displaystyle \Gamma (z)=\int \_{0}^{\infty }t^{z-1}e^{-t}\;dt}
guztiz bat egiten du; integral hori plano konplexu osora zabal daiteke, negatibo eta zero diren osoetan izan ezik. Orduan{\displaystyle n\in \mathbb {Z} ^{+}}

{\displaystyle \Gamma (n)=(n-1)!}
funtzio horrek faktorearekin duen erlazioa erakusten digu. Hain zuzen, gamma funtzioak faktorialaren kontzeptu {\displaystyle z}-ren edozein balio konplexutara hedatzen du. Gamma funtzioa probabilitate-banaketaren zenbait funtziotan agertzen da, eta, beraz, nahiko erabilia da bai probabilitatean, bai estatistikan, bai konbinatorian.

Hurbilketak
-----------

Gamma funtzioaren modulua plano konplexuanGamma funtzioa zenbakiz kalkula daiteke zehaztasun arbitrarioarekin Stirling-en formula, Lanczos hurbilketa edo Spouge hurbilketa erabilita.

1/24ren multiplo osoak diren argumentuetarako, gamma funtzioa azkar ebalua daiteke batezbesteko aritmetiko geometrikoen iterazioak erabiliz.

Gamma funtzioa eta faktoriala oso azkar hazten direnez, argumentu handietarako, konputazio-programa askok gamma funtzioaren logaritmoa itzultzen duten funtzioak dituzte. Polikiago hazten da, eta konbinazio-kalkuluetan oso erabilgarria da, balio handiak biderkatu eta zatitzetik logaritmoak batu edo kentzera pasatzen baita.

Ikus, gainera
-------------

* Faktoriala
* Stirling-en hurbilketa

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Zer da Gamma Funtzioa?» *eu.eferrit.com* (Noiz kontsultatua: 2022-11-28).
2. ↑   «La función gamma» *www.sc.ehu.es* (Noiz kontsultatua: 2022-11-28).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** ^DiAmOnD^.  (2007-11-05). «La función Gamma: una generalización del factorial» *Gaussianos* (Noiz kontsultatua: 2022-11-28).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q190573
* Commonscat Multimedia: Gamma and related functions

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4289118-8
* NDL: 00562231
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q190573
* Commonscat Multimedia: Gamma and related functions
| Ernest Lluch Kultur Etxea |
| --- |
| *Ernest Lluch Kultur Etxea* |
| Sortze data : | 2001 |
| Lekua : | Anoeta pasealekua, 7 Amara Donostia, Gipuzkoa EHErnest Lluch kultur etxea is located in Donostia erdiguneaErnest Lluch kultur etxeaErnest Lluch kultur etxeaErnest Lluch kultur etxea (Donostia erdigunea) |
| Zuzendaria : | Iñaki Gabarain |
| Webgunea : |  Ernest Lluch Kultur Etxeko webgunea  |
|

43°18′07″N 1°58′20″W﻿ / ﻿43.301981°N 1.972314°W﻿ / 43.301981; -1.972314
**Ernest Lluch Kultur Etxea** Donostiako Amara auzoan dagoen kultur etxea da. 2001ean inauguratu zen eta Anoeta Estadioaren barruan kokatua dago. Izena Ernest Lluch politiko eta ekonomista katalanaren omenez jarri zioten.

Bi atal edo "fasetan" banatua dago. 1. fasean, liburutegia, Haurtxokoa, tailerrak eta administrazio bulegoak daude. 2. fasean Gaztelekua, Erakusketa aretoa eta areto nagusia dago.

Musika, kultura eta artearekin zerikusia duten jarduera, ikuskizun, ikastaro, hitzaldi eta kontzertuak egon ohi dira. Bere berezitasunari dagokionez, literatura eta, orokorrean, pentsamendu kritikoarekin lotutako gaiak daude.

  

Donostia Kultura Enpresa Erakunde Publikoak (EEP) kudeatzen du.

Kanpo estekak
-------------

* Ernest Lluch Kultur Etxea  **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19793929
* Commonscat Multimedia: Ernest Lluch Kultur Etxea

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 123581875

 |

* Wd Datuak: Q19793929
* Commonscat Multimedia: Ernest Lluch Kultur Etxea
**Ernal-hazia**, **hazia** edo **esperma** (greziarretik: σπερμα, *hazia*) animaliek zakiletik isurtzen duten likido likatsu zurixka bat da. Barrabiletik ateratzen diren espermatozoidez eta plasma seminalez osatua dago, eta, barrabilez gainera, epididimoak, besikula seminalek, prostatak, Cowperren guruinak, Littreren guruinak eta hodi-deferenteek hartzen dute parte hazia sortzeko.

Hazi-jartzea
------------

Hazi-jartzea animalia etxekotu mota baten ar-hazia edo esperma emearen sexu-organoetan jartzeari deritzo. Ernalketa ondo irteteko, beharrezkoak dira ebakuntza eta jarduera-multzo bat ere. Mende-erdia baino gehiago da *in vivo* hazi-jartzea (animalietan) egiten dela herrialde aurreratuetan, eta gaur egun behi gehienak era horretan ernaltzen dira. Beste animalia batzuk ere, txerriak, ahuntzak, ardiak, zaldiak eta baita hegaztiak ere, sistema horren bidez ernaltzen dira, baina behiak baino gutxiago.

Behientzat, esate baterako, hazi-jartze artifizialeko zentro batean jasotzen da esperma, zezen bati bagina artifizial bat ipiniz. Hazia jaso ondoren, kalitate-kontrola egiten zaio: esperma diluitu egiten da, espermatozoideek bizirik iraun dezaten eta dositan zatitu ahal izateko. Polibinil kloruroa duten hodietan jartzen da esperma hori, eta hoztu egiten da ondoren (4º C 90 minutuan). Gero, nitrogeno likidoan sartu, eta izoztu egiten da (-196 °C 10 minutuan). Ontzi kriogenikoetan gordetzen da azkenik. Abeltzainak eskatzen duenean, hazi-jartzaileak ernalketa egiten du, hazia umetokian jarriz.

*In vivo* ernalketaz gainera, azken hamarraldian asko hazi da *in vitro* ernalketa-sistema. *In vitro* ernalketa laborategian egiten da, aurretik jasotako obuluak animalia bati sartuz eta baita enbrioiak animalia batetik bestera eramanez. Hazi-jartzearen bidez, zorroztasun handiz kontrolatzen dira ernaltzeak, eta horrek garrantzi handia izan du produktibitatean, batez ere animalia etxekotuen kalitate genetikoaren hobetzeari dagokionez; kalitate genetiko handia duen zezen batek behi asko ernal ditzake.

Ikus, gainera
-------------

* Isurtze

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9715
* Commonscat Multimedia: Semen

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX531273
* BNF: 12177014f (data)
* GND: 4056167-7
* LCCN: sh85119883
* NDL: 00575486
* NKC: ph482791
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D012661
* FMA: 62967

 |

* Wd Datuak: Q9715
* Commonscat Multimedia: Semen
**Ernest Adegunle Oladeinde Shonekan** (Lagos, 1936ko maiatzaren 9a - Lekki, 2022ko urtarrilaren 11) nigeriar politikaria izan zen. Nigeriako estatuburua izan zen 1993ko abuztutik azarora.

Zuzenbidea ikasi zuen Londreseko Unibertsitatean eta Harvard Business Schoolen ikasketak zabaldu zituen. 1964an United African Company of Nigerian hasi zen lanean eta 1980an enpresako presidente izan zen.

Hirugarren Errepublikako krisian, Ibrahim Babangida presidente militarrak Trantsizio Kontseiluko buru eta gobernuburu izendatu zuen. 1993ko ekaineko hauteskundeak baliogabetu ondoren, Babangidak abuztuaren 26an dimisioa eman zuen eta Shonekan bitarteko estatuburu izendatu zuen.

Shonekan hauteskunde presidentzial berri bat eta demokraziara itzultzea antolatzen saiatu zen, baina ezin izan zuen krisi politikoa kontrolatu. Zigor ekonomikoek inflazio handia eragin zuten eta atzerriko inbertsioa desagertu zen. Azaroaren 17an, Sani Abacha Defentsa ministroak agintetik bota zuen estatu-kolpe baten bidez.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q471351
* Commonscat Multimedia: Ernest Shonekan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 80884364
* GND: 136560725

 |

* Wd Datuak: Q471351
* Commonscat Multimedia: Ernest Shonekan
**Galaxita** mineral bat da. Oxidoen barruan sailkatzen da, eta horien barruan espinelaren taldean. 1932an deskribatu zen lehen aldiz, Bald Knoben, Alleghany konderrian, Ipar Carolinan, baina Galax herritik gertuago. Toponimo hori, era berean, inguru horretan hazten den *Galax urceolata* landaretik dator. Mineral honetarako gutxi erabiltzen den sinonimo bat **manganoespinela** da.

Ezaugarriak
-----------

Galaxita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da: Mn²⁺Al₂O₄. Sistema kubikoaren arabera sortzen ditu kristalak.

Eraketa eta meatokiak
---------------------

Galaxita 5 mm-ra arteko pikor oktogonal edo biribildu gisa ager daiteke. Karbonato ugariko arroketan agertzen da; silize-saturazio gutxi duten manganeso-mineraletan metamorfizatu diren beste mineral batzuen aztarnategietan ere ager daiteke. Beste mineral batzuekin lotuta egoten da, hala nola alleghanyitarekin, rhodonitarekin, sonolitarekin, espesartinarekin, tefroitarekin, jakobitarekin, kellitarekin, alabandinarekin, magnetitarekin, manganostibitarekin, manganhumitarekin edo manganositarekin.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)** «Galaxit: Mineral information, data and localities.» *www.mindat.org* (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q414877
* Commonscat Multimedia: Galaxite

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q414877
* Commonscat Multimedia: Galaxite
**Eskoziako Museo Nazionala** (ingelesez *National Museum of Scotland*) Eskoziako Edinburgh hirian dagoen museo bat da. Chambers Street kalea eta George IV Bridge zubiaren arteko bidegurutzean kokatua dago. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

2006. urtetik aurrera antzinako objetu, kultura eta historiari buruzko **Eskoziako Museoa** ("Museum of Scotland") eta aldameneko zientzia, teknologia, natura eta munduko kulturei buruzko **Errege Museoak** ("Royal Museum") osatzen dute.

Historia
--------

Museoaren historia 1780 urtean hasi zen Eskoziako antikuarioen elkartea izenarekin (*Society of Antiquaries of Scotland*), baina 1858an bere bilduma Edinburgheko Hiri Berrian dagoen *National Museum of Antiquities of Scotland*-era eraman zuten.

1861 urtean Eskoziako Museo Industriala (*Industrial Museum of Scotland*) fundatu zen eta 1866an Edinburgheko Zientzia eta Artearen Museoa (*Edinburgh Museum of Science and Art*) izena hartu zuen. 1904an Eskoziako Errege Museoa (*Royal Scottish Museum*) bihurtu zen.

1985ean Eskoziako Errege Museoak eta Eskoziako Aintzinako gauzen Museoak bat egin zuten **Eskoziako Museo Nazionala** bihurtuz baina leku faltagatik eraikin banatan jarraitu zuten, harik eta 1998an gaur egungo eraikina altxatu zuten arte. 2008an berriztatze lanak zirela eta museoa itxi egin zuten eta 2011ean ireki zituen ateak.

Iruditegia
----------

* Areto Handia.Areto Handia.
* Museoaren barnealdea. Lehenbiziko solairuaren ikuspegia bosgarren solairutik.Museoaren barnealdea. Lehenbiziko solairuaren ikuspegia bosgarren solairutik.
* Terraza, bertan Andy Goldsworthyen artelanak daude.Terraza, bertan Andy Goldsworthyen artelanak daude.
* Museoaren beheko solairua.Museoaren beheko solairua.
* 750. urteko Monymusk erlikia.750. urteko Monymusk erlikia.
* Andy Goldworthy-ren bale hezurrez eginiriko eskulturak museoaren behealdeko solairuan.Andy Goldworthy-ren bale hezurrez eginiriko eskulturak museoaren behealdeko solairuan.
* Eduardo Paolozziren eskulturak.Eduardo Paolozziren eskulturak.
* Lewis uharteko xake piezak, museo honetan modu iraunkorran erakusgai dauden piezak.Lewis uharteko xake piezak, museo honetan modu iraunkorran erakusgai dauden piezak.

Kanpo estekak
-------------

* Eskoziako Museo Nazionalaren webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1633842
* Commonscat Multimedia: National Museum of Scotland
* Wikispecies Espezieak: NMSE

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159357186
* ISNI: 0000 0001 2114 292X
* GND: 1088828108
* LCCN: no2012076235

 |

* Wd Datuak: Q1633842
* Commonscat Multimedia: National Museum of Scotland
* Wikispecies Espezieak: NMSE
**Eskoziako Eliza** (ingelesez *The Church of Scotland*, eskozieraz *The Scots Kirk* eta Eskoziako gaeleraz *Eaglais na h-Alba*), informalki **The Kirk** deitua, Eskoziako eliza ofiziala da. Bere goiburua latinez: "*Nec tamen consumebatur*", "*Halere ez zen kontsumitu*" – *Exodoa 3:2*". Protestantismoaren presbiterianismoaren adarreko Eliza bat da.

Eskoziako Elizak erlijioa herrialde horretako azken txokoraino hedatzearen ardura bere gain hartu du. Ondorioz, Eskoziako komunitate guztietan dago, baita isolatu edo urrunenetan ere. Ez die bere kideei bakarrik zerbitzua eskeintzen, baita eskoziar guztiei ere (Eskoziako hileta gehienak bere artzainek ospatu ohi dituzte).

Historia
--------

Erdi Aroan, Ingalaterrako Koroak tronuaren jaurespena eta gurtza eskatu zuen. Eskozian, baina, besterik ziren gauzak, erregeak *primus inter pares* bat izateko joera zuen, non Elizako ordezkarien taldeak protagonismo berezia zuen. Ingalaterrako kultura politikoa, baina, gero eta nabarmenagoa egin zen Eskoziarren Erresumako erregeen artean.

Bi kultura horien arteko tentsioak agerian geratu ziren XIII. mende bukaerako Eskoziako independentzia gerren garaian. Une horretan nabarmendu zen Joan Duns Eskoto teologoa, eta berehala etorri ziren Elizjendearen Deklarazioa eta Arbroatheko Aldarrikapena. Elizjendea, Eskoziako Elizaren ordezkariek gogor egin zieten erregeen botere absolutuari, bereziki ingelesei.

Eliza horrek, Europako eliza erreformaren epelean, *covenant*, hitzarmena hartu zuen oinarri, eta *covenanter* mugimendua sortu zen. Eskoziako Erresuma eta Erromatar Eliza Katolikoaren arteko haustura jazo eta John Knox apaiz eta teologoaren gidaritzapean presbiterianismoa sortu zen.

Kanpo estekak
-------------

* Eskoziako Elizaren webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q922480
* Commonscat Multimedia: Church of Scotland

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 140145807
* ISNI: 0000 0004 0514 226X
* BNF: 11947505g (data)
* GND: 80255-4
* LCCN: n80067131
* NKC: kn20050512051
* SUDOC: 027432548
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q922480
* Commonscat Multimedia: Church of Scotland
**Galaxiarteko bidaia** espazioan barna galaxia batetik bestera burututako bidaia da. Galaxien artean dauden argi urte distantzia erraldoien ondorioz gaurko egunez burutu ezinak dira eta zientzia-fikzioaren sailean sailkatuak daude.

Galaxiarteko bidaia argiaren abiaduraren antzeko abiaduretan bidaiatzea lortzean planteagarri izaten hasiko lirateke. Abiadura horiek lortuta ere, Lurretik galaxia hurbilenerako bidaiak (Andromeda galaxia) bi milioi eta erdi urte iraungo luke. Galaxiarteko bidaiak gutxi gorabehera izarrarteko bidaiak baina milioi bat aldiz handiagoak dira. Mota honetako galaxien arteko bidai egingarriak eta gizaki baten bizialdiaren barnean burutzeko teknologia gaur egungo gizakiaren ahalmenetik haratago dago, eta gaur egun gogoeta eta hipotesiez osatutako gaia da.

Erlatibitatearen ondorioz, bidaiaren iraupen zehatza lurrean dagoen norbaiten ikuspuntutik litzateke, aldiz, bidaiariarentzat hautazko iraupen kopurua luke, argiaren abiaduraren inguruko bidaiatzean jazoko litzateken denboraren dilatazioaren ondorioz.

Zientzia-fikzioan galaxiarteko bidaiei buruzko hainbat teoria daude. Hauen artean zizare zuloen erabilera hipotetikoa dago.

Galaxia hurbilenak
------------------

Esne Bidearekiko **galaxia sateliteen** diagrama, Lurra dagoen galaxia. Ly (Ligth Year) edo Argi-urte eskala.

Ikus gainera
------------

* Izarrarteko bidaiak
* Planetarteko bidaiak
* Galaxiarteko espazioa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1834115

 |

* Wd Datuak: Q1834115
***Genista teretifolia***, *Genista* generoko landarea da.

Deskribapena
------------

20-100 cm bitarteko mulu edo zuhaixkatxo arantzagabea da.

Zurtoin gazteak zutituak, ildokatuak, trinkoki zetakara-ilundunak eta kolore gris hauskarakoak dira. Adar zaharrak, aldiz, arrailoduak, arreak eta ilaundunak dira. Hostoak era txandakatuan agertzen dira. Bakunak, zorrotzak, tolestu edo inbolutoak izan daitezke eta itxura ia zilindrikoa hartzen dute. Behekoak faszikulatuak dira, goikoak bakartiak direlarik. Txandakatuak dira

Loreak, bakarka antolatzen dira braktea bakoitzaren galtzarbean, adarren muturrean ale gutxiko luku motz eta trinkoak osatuz. Pedizeloak bi brakteola ditu puntan, kalizaren oinaren aldamenean. Kalizaren itxura zetakara-zilarkara da, eta estandartea, zetakara kanpoaldean eta gilaren luzera berdintsukoa da, azken hau ere zetakara. Leka trinkoko zetakarak 2-4 hazi biltzen ditu.

Maiatzetik uztailera loratzen da.

Ekologia
--------

Substratu basiko eta nahiko higatuen gainean bizi da (marga, konglomeratu eta molasa). Larre lehor eta freskoetan hazten dira.

Banaketa
--------

Iberiar penintsularen iparraldeko endemismoa da, hain zuzen ere Ebro Garaia eskualdekoa. Bere banaketa arearen zati handiena Euskal Herrian aurkitzen da, Nafarroa erdialde eta Araba ekialdean, non populazio zabalak osatzen dituen. 450-14000 metro arteko latitudeetan bizi da normalean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15481044
* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 703928
* GBIF: 5347581
* IPNI: 496400-1
* NCBI: 238513
* PlantList: ild-8831
* W3TROPICOS: 13019558

 |

* Wd Datuak: Q15481044
**Eskoziako Alderdi Laborista**, Eskoziako gaeleraz: *Pàrtaidh Làbarach na h-Alba*, eskozieraz: *Scots Labour Pairty* eta ingelesez: *Scottish Labour Party* edota *Scottish Labour*), Eskoziako ezkerreko alderdi politiko bat da. Historikoki eta luzaroan, Eskoziako alderdi politiko nagusi eta indatsuena izan da, bereziki Eskoziako industria eremuetako langile ugarien bozkari esker. Halere, 2007. urteraz geroztik, Eskoziako Alderdi Nazionala gailendu zaio.

Egoitza nagusia Glasgow hirian du.

1900an sortua izan zen eta Eskozian oso sustraitua dagoen alderdia da. Formalki, Erresuma Batuko Alderdi Laboristaren barnean dago, halere, maiz alderdi independiente gisa aurkezten da, eta Erresuma Batuko Alderdi Laborista beraren barnean pisu eta erabakietan indar handia duen erakundea da, Erresuma Batuko Alderdi Laborista sortu zuten erakundeetako bat izan baitzen.

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala **(Eskoziako gaeleraz)** **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3179541
* Commonscat Multimedia: Scottish Labour

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 130440504
* LCCN: n77008967

 |

* Wd Datuak: Q3179541
* Commonscat Multimedia: Scottish Labour
Giza eskeletoaren gammagrafia.
**Gammagrafia** edo **eszintigrafia** erradioisotopoek igorritako gamma izpien bidez gorputz opakuen barne-egitura aztertzeko prozedura da. 50-140 mm lodiko gorputzak aztertzeko egiten da batez ere, eta substantzia erradioaktibo naturalak (radioa eta radioren gatzak) edo sintetikoak (iridio 192, kobalto 60, eta abar) erabiltzen dira. Isotopo erradioaktiboak dituzten substantzia horiek arnastu egiten dira edo injektatu egiten dira, eta aztertu nahi den organoak bereganatzen duen erradioaktibitate-maila neurtzen da. Detektagailu batek jaso egiten du gorputzak isotopo erradioaktiboak hartu ondoren igortzen duen erradiazioa, eta, datuak informatikoki prozesatu ondoren, hiru dimentsioko irudi bat eratzen da.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1130465
* Commonscat Multimedia: Scintigraphy

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119413075 (data)
* LCCN: sh85110710
* NKC: ph153440

 |

* Wd Datuak: Q1130465
* Commonscat Multimedia: Scintigraphy
**Foinse** (euskaraz *Iturri/Sarrera*) Irlandan argitaratzen zen irlanderazko egunkari garrantzitsu eta handiena zen.

1996ko urritik aurrera astero argitaratu ohi zen astekaria zen. Galway konderrian dagoen Carraroe udalerrian idatzi eta Kerry konderrian dagoen Tralee udalerrian inprimatzen zen.

2009ko ekainean aldi batetarako itxi zen, Pádraig Ó Céidigh bere jabeak zioenez, arrazoia argitalpena eta Foras na Gaeilge erakundearen artean kontratu berri bat burutzeko desadostasuna izan zen.

Azkenik, 2009. urte amaieraldera, jada Foras na Gaeilge erakundetik independientea zelarik, Irish Independent egunkarian asteazkenetako gehigarri gisa berriz ere salgai jarri zen. 2011ko otsailean astekari honek Irlandako Errepublika osoan 195.000 ale saldu ohi zituen.

Egunkari moduan saltzeaz gainera, interneten ere bazegoen baina 2013ko irailean, Móinéar Teo publikatzaileak hilabete hori eta gero paperean egongo ez zela adierazi zuen.

Nahiz eta paperezkoa desagertu, sarean mantenduko zela ziurtatu zuten arduradunek. Azkenik 2015ean bere web orria bertan behera geratu zen.

Ikus gainera
------------

* Lá (egunkaria)

Kanpo estekak
-------------

* Foinse aldizkariaren webgunea **(Gaeleraz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3757050

 |

* Wd Datuak: Q3757050


1. ↑   .[*Betiko hautsitako esteka*]
Fokasen zutabea. Atzean, Septimio Severoren arkua.
**Fokasen Zutabea**, Rostraren aurrean eraikia, Erromatar foroan eta Fokas enperadore bizantziarrari eskeini edo berreskainia 608ko abuztuaren 1ean, Erromatar forora gehitu zen azken lana izan zen. Korintiar ordenako zutabeak 13,6 metroko garaiera du, eusten duen haitzurdinezko idulkia kontatu gabe, eta, dirudienez II. mendean eraikia izan zen.

Zimenduak adreiluekin eginak daude, argazkian ikus daitekeen bezala, baina ez zeuden ikusgai zutabea eraikia izan zen garaian. XIX. mendean industu zen Foroaren maila Augustoren garaiko zoladura arte; horrekin, zimenduak aurkitu ziren.

Zutabearen eraikuntza motibatu zuen arrazoi zehatza, ez da ezagutzen, Fokasek, formalki eman baitzion Agriparen Panteoia Bonifazio IV.a aita santuari, Santu martiri guztiei berreskeini ziena, hauei, Erdi Aroan, Maria gehitu zitzaielarik (Santa Maria eta Martiriak). Kapitelaren gainean, zutabea koroatuz, Smaragdusek, Ravenako exarkak, Fokasen estatua bat eraiki zuen, ziuraski, han, denbora gutxi egongo zena. 610eko urrian, bizantziar enperadorea, traizioz harrapatua, torturatua eta hila izan zen, gainera, besoak eta hankak moztu zizkiotelarik. Bere estatua guztiak behera bota ziren.

Aita Santuarenganako esker on adierazpena baino gehiago, hala hartua izan baita batzuetan, estatua, ziur aski Inperioak Erromaren gainean zuen subirautzaren ikur bat zen, desagertzen ari zena, lombardiarren presioaren ondorioz. Esker on adierazpen bat ere bazen Smaragdusen aldetik, Fokasek erbesteratze luze batetik salbatu zuena, eta zorretan zegoen berarekin bere Ravenako botere posizioa berreskuratu izanagatik.

Zutabearen kokapena Erromatar foroaren barnean
Monumentua, ondoren, birziklatua izan zen, Dioklezianori eskainitako estatua bat jartzeko. Jatorrizko idazkuna, bere aldetik, ezabatua izan zen, berria jarri ahal izateko.

Zutabeak bere tokian jarraitzen du. Bere kokapenak, isolatua eta bakarti hondakinen artean, Foroan beti erreferentzia puntu bat bihurtu du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q369075
* Commonscat Multimedia: Column of Phocas

---

 |

* Wd Datuak: Q369075
* Commonscat Multimedia: Column of Phocas
**Gloria Alcahud** (Valladolid, 1931ko abenduaren 2a) margolaria da.

Biografia
---------

Valladoliden jaio zen arren, Leonen hazi zen, eta hantxe hasi zituen 1938an Demetrio Monteserinekin marrazketa eta pintura ikasketak. 1950eko hamarkadan, Madrilera bidaiatu zuen eta Círculo de Bellas Artesen ikasi zuen libreki, aldi berean Eduardo Peñaren estudio pribatuan, 10 urtez. Handik bere lehen estudiora joan zen Amalia Avía eta Esperanza Paradarekin batera.

### Margolari ibilbidea

Bere lehenengo banakako erakusketa 1964an egin zuen, Madrilgo Ateneoak bultzatuta, Espainiako jaien Kultur Kanpainaren barruan.  Gero Erromara bidaiatu zuen 1965ean. Banakako zein taldekako erakusketak egiten jarraitu zuen; 1965ean Madrilgo Grin-Gho galerian, 1966an Donostiako Udaletxean eta Sevillako Pasarela aretoan. 1968an, Madrilgo Neblí galerian egin zuen erakusketa eta Galeriaren urteko erakusketa onenaren saria irabazi zuen. 1969an Banco Industrial de León saria irabazi zuen.

1969an Parisera joan zen, eta urtebetez lan egin eta ikasi zuen, libreki, Arte Ederren Eskolan, interesatzen zitzaizkion klaseetara joanez. 1970ean Amsterdamera joan zen, Juan March Fundazioaren beka bati esker, eta urtebetez finkatu zen. Bertan erakusketa bat egin zuen Jurka galerian.

1971n Espainiara itzuli zenean, erakusketekin jarraitu zuen. Urte hartan bere lanetako bat Madrilgo Arte Garaikideko Museoak eskuratu zuen.

Sariak eta ohoreak
------------------

* 1968: Nebli saria.
* 1987: Lehen Bacardi saria.
* 1987: Banco Industrial de León saria.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Cuevas, Marcelino.  (11 de agosto de 2014). «La leonesa Gloria Alcahud prepara una gran muestra en el Reina Sofía» *Diario de León*.
2. ↑   «La pintora Gloria Alcahud presenta su obra 'Mecanismos terrestres'» *El País* 18 de diciembre de 1992.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106245643

 |

* Wd Datuak: Q106245643
*Artikulu hau botanikari buruzkoa da; medikuntzako kontzeptua gaitzat duena beste hau da: «Estoma (medikuntza)»*
Estoma baten irudia mikroskopio elektronikoan.
Botanikan, **estoma** gasen trukea erregulatzen duen landare-egitura bat da. Estomak zurtoin berdeetan eta hostoetan daude, eta haien bitartez landareak gasak (oxigenoa, CO2, ur lurruna) trukatzen ditu bere inguruko atmosferarekin. Landarearen epidermisean dauden benetako poroak dira.

Estoma bi zelula handiz osaturik dago, haien artean ostiolo izeneko irekigune edo poro handia egonik. Bi zelula horiek loturik daude muturretan, baina bananduta erdialdean, ostioloa sortuz.

Estomak garrantzi handikoak dira landarearen prozesu fisiologikoetan: fotosintesian, esaterako, karbono dioxidoa eta oxigenoa estometatik sartu eta ateratzen dira. Estometatik ere ateratzen da transpirazio prozesuan landareak kanporatzen duen ur lurruna.

Estomako zelulak txikitu edo handitu egiten dira, haien arteko poro edo ostioloa ireki edo itxi egiten delarik. Estomen irekieran edo itxieran faktore askok eragiten dute: argia, tenperatura, ura, karbono dioxidoa... Lehorte handia dagoenean, esaterako, uraren galerak ekiditeko estomak ixten dira, baina horrek gasen trukea ere oztopatzen du (fotosintesiaren kalterako).

Estomen itxura, kopurua eta kokapena oso aldakorrak dira, landare-espeziearen arabera. Landare gehienetan estoma gehiago daude hostoaren behealdean goialdean baino, horrela hautsak ezin baititu estomak estali.

Ikus, gainera
-------------

* Landareen transpirazioa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q216635
* Commonscat Multimedia: Stoma

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11946307c (data)
* LCCN: sh85128277
* NDL: 00565786
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D054046

 |

* Wd Datuak: Q216635
* Commonscat Multimedia: Stoma
**Gloria Ferrer Garcia** (Iruñea, 1936) nafar margolaria da. Arront berea duen estiloa landu du, moda eta eskoletatik at. Giza irudiaren protagonismoa eta kolorearen erabilera fauvista dira haren margolanetako ezaugarri nagusiak.

Bizitza
-------

Gloria Ferrer Garcia Iruñean jaio zen 1936an. Nafarroako hiriburuan, Gerardo Sacristán eta Javier Ziga izan zituen irakasle. San Fernandoko Arte Ederren Goi Eskolan hasi zen ikasten, Madrilen, baina Sant Jordikora aldatu zen geroago, eta Bartzelonako Unibertsitatean erdietsi zuen Arte Ederretako lizentzia.

Bartzelonan Ernest Santasusagnarekin lan egin zuen, eta baita Ramon Sanvisensen lantegian ere. Izan ere, Sanvisensekin prestatu zuen bere lehenbiziko erakusketa, Bartzelonako Petritxol kalean egin zuena, oso harrera ona jasoz. Horren ostean, Iruñean, Madrilen, Bilbon, Donostian, Barakaldon edota Zaragozan aurkeztu zituen bere lanak.

1990eko hamarkadatik aitzina, Europako eta Estatu Batuetakoko erakusketa aretoetan agertu zituzten haren margoak. Espainiako, Frantziako, Ingalaterrako, Italiako eta Ipar Amerikako bilduma partikularretan dago obra gehiena. Nafarroako Museoan, *Maternidad Gitana* ikus daiteke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Ezker Calvo, Alicia. *Ferrer García, Gloria.*  Auñamendi Entziklopedia [on line], 2023, aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2023ko otsailak 2).
2. ↑   Beorlegui, Patricia. *La pintura colorista de Gloria Ferrer.*  Diario de Noticias, 2011ko azaroak 21, noticiasdenavarra.com (Noiz kontsultatua: 2023ko otsailak 2).
3. 1 2    *Gloria Ferrer: biografia.*  gloriaferrer.org (Noiz kontsultatua: 2023ko otsailak 2).
4. ↑    *Maternidad gitana.*  ceres.mcu.es (Noiz kontsultatua: 2023ko otsailak 2).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116609088
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 75522

 |

* Wd Datuak: Q116609088
***Genista micrantha***, *Genista* generoko landarea da.

Deskribapena
------------

Mulu txiki honen ipurdi loditik arantzik ez duten adar meheak sortzen dira. Adarrak lurrean etzanda daude, eta zehe bateko edo biko altuera hartzen dute.

Hostoak txandakatuak, 4-12 mm luze eta gehienez 2 mm zabal dira, luzanga lantzeolatu estuak eta glabroak. Adarren puntan sortzen dira lore-lukuak. Luku bakoitzean 5-20 lore dituzte.

Lore bakoitzak 2-3 mm-ko braktea dauka, eta horren galtzarbetik pedizelo motza ateratzen da. Pedizeloaren muturrean, kalizaren azpian, bi brakteola txiki ditu. Kaliza glabroa da, 2,5-5 mm luze, eta kanpai-itxura dauka. Goiko ezpainak sartune sakona dauka, eta bi gingilak triangeluarrak dira; eta behekoa hiru hortzetan banatzen da. Korola horia, 8 mm inguru luze da, eta lekadunen familiako ohiko bost piezek eratzen dute. Gila zetaduna nabarmentzen da, estandartea baino milimetro bat handiagoa da, gutxi gorabehera. Estandartea 5-7 mm-koa eta glabroa da. Gilaren gainean bi hegalak edo alboetako piezak ditu. Leka eliptikoa da, gorantz makurtuta dago, eta goialdean ile-lerroa dauka. 1-2 hazi txiki gordetzen ditu.

Udaren lehen erdian loratzen da, ekaina eta uztailean, eta haziak udazkenaren hasieran heltzen dira.

Ekologia
--------

Banaketa-area osoan silizikola eta heliofiloa da, eta orokorrean lurzoru hareatsu hezeetan bizi da, larre, txilardi eta piornaletan. EAEn ezagutzen den populazio bakarra harearrien gaineko txilardietan bizi da, eta egutera dagoen mendi-hegalaren azalera txiki batean zabaltzen diren ale gutxi batzuek eratzen dute.

Banaketa
--------

Euskal Herrian, Araba aldeko Gorbeia inguruetan bakarrik ezagutzen da, ingurune siliziko eta hezeetan, oso arraroa delarik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Uribe-Echebarría Díaz, Pedro; Antonio Campos, Juan.  (2006). *Euskal Autonomia Erkidegoko flora baskular mehatxatua = Flora vascular amenazada en la Comunidad Autónoma del País Vasco.*  Gobierno Vasco, Departamento de Medio Ambiente y Ordenación del territorio ISBN 9788445722527. PMC 230807996. (Noiz kontsultatua: 2019-03-09).
2. ↑    *"LA FLORA AMENAZADA DEL MUNICIPIO DE VITORIA-GASTEIZ (ÁLAVA)"*.. *]**.*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15480858
* Commonscat Multimedia: Genista micrantha
* Wikispecies Espezieak: Genista micrantha

---

* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 703265
* GBIF: 5347650
* IPNI: 496171-1
* NCBI: 238499
* PlantList: ild-8815

 |

* Wd Datuak: Q15480858
* Commonscat Multimedia: Genista micrantha
* Wikispecies Espezieak: Genista micrantha
**Finlandia**, opus 26, Jean Sibelius konposatzaile finlandiarrak idatzitako olerki sinfoniko bat da. Jatorrian 1899an idatzia izan zen eta ondoren 1900ean berrikusia.

Historia
--------

Lan honek zazpi minutu inguruko iraupena du, eta ia bere osotasunean erritmo eta estilo zurrunbilotsu bat du, orkestra karga handiarekin, finlandiar herriaren opresioa eta borroka sinbolizatuz, itxaropenezko ereserki batean amaituz.

Lan hau arrazoi patriotikoengatik idatzia izan zen, herri oposizioa mugiarazteko Errusiar Inperioak finlandiar autonomia ezabatu izanaren aurrean. Ospetsu egin ziren lanak tsarren zentsura gainditzeko jaso zituen izen ezberdinak, horien artean *Sentimendu Zoriontsuak Udaberriaren Iristean Finlandian*.

"Finlandia" ereserkia
---------------------

Ziuraski, olerki sinfoniko honen zatirik ezagunena amaierako ereserkia da, "Finlandia" ereserkia bezala ezaguna. Ereserki hau Sibeliusek berak banandutako orkestra lan bihurtu zen, eta 1941ean, Veikko Antero Koskenniemik gaur egun ereserkia ezagun egin duen letra idatzi zuen.

Finlandiak ez du ereserki nazional ofizial bat, Maamme, ereserki ofiziotsua, askoz ezagunagoa den arren, Finlandia zenbait alditan proposatu da ereserki ofiziala izateko.

Finlandiaren musika Biafra estatu independentistaren ereserki nazionalerako ere erabili zen, baita ereserki erlijioso askotan ere.
**Eurofighter Typhoon** bi motorreko ehiza-hegazkin balianiztun bat da, Europako Eurofighter GmbH enpresa-partzuergoak diseinatua eta fabrikatua (partzuergoa EADS, Alenia Aeronautica eta BAE Systems enpresek sortu zuten 1986an). Lehen hegaldia 1994ko martxoaren 27an egin zuen, eta 2003an hasi zen zerbitzuan Alemanian.

Gaur egun, Austria, Alemania, Italia, Erresuma Batua, Espainia eta Saudi Arabiako aire-armadek erabiltzen dute. Erresuma Batuan, Italian, Alemanian eta Espainian fabrikatzen dira hegazkinaren atalak.

Delta-formako hegala du, beste gerra-hegazkin moderno batzuek bezala. Maniobragarritasun handia du hala abiadura supersonikoan nola abiadura subsonikoan, eta hegaldia kontrolatzeko sistema digital batez hornituta dago egonkortasun artifiziala emateko. Hala, sistemak pilotuaren maniobrak automatikoki zuzentzen ditu, eta ez dio uzten segurtasun-mugetatik ateratzen.

Eurofighter Typhoon hegazkinaren hegaldi-erakusketa.

Kanpo estekak
-------------

* Eurofighter-en orrialde ofiziala
* Eurofighter-en gida teknikoa
* Información del Eurofighter

Erreferentziak
--------------


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q151384
* Commonscat Multimedia: Eurofighter Typhoon

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4378086-6
* LCCN: sh95007666
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q151384
* Commonscat Multimedia: Eurofighter Typhoon
***Genista legionenesis*** Genista generoko landarea da.

Deskribapena
------------

Arantza gutxiko mulu nanoa da, 30 cm ingurukoa. Hala ere, lurretik zabaltzen da metro bateko diametroko kuxin handiak osatuz.

Adar gazteak malguak dira eta puntak leunak dituzte. Heldutasunean, aldiz, adarrak zurezko bihurtzen dira, hostoak galdu eta muturrak arantza luze eta zorrotz bihurtzen dira. Hostoak bakunak eta txandakatuak dira, gainazalean iletsuak eta zetakarak azpialdean.

Loreak binaka edo 4 aleko faszikuluetan agertzen dira. 2-3 brakteola aurkezten ditu pedunkuluaren erdialdean. Leka zetakarak dira, 2-5 hazirekin.

Maiatza eta uztaila artean loratzen da, eta fruituak udan heltzen dira.

Ekologia
--------

Normalean lurzoru karetsuetan bizi da.

Banaketa
--------

Iberiar Penintsularen iparraldeko endemismoa da, eta orain dela gutxi arte uste zen Kantabriako mendietan baino ez zegoela. Bizkaiko kostaldeko mendi bateko populazioa espeziearen eremu osoaren ekialdeko muga da, bitxitasun bezala iristen delarik. Euskal Herriko kokaleku bakar hori Luzero punta da. Kokagune horretan, populazio txikia osatzen du, harri asko dituzten lursail karbonatatuetako kuxin formako sastraka baxuen artean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15726594
* Commonscat Multimedia: Genista legionensis
* Wikispecies Espezieak: Genista legionensis

---

* **Datu taxonomikoak**
* GBIF: 5347666
* IPNI: 496138-1
* W3TROPICOS: 13060886

 |

* Wd Datuak: Q15726594
* Commonscat Multimedia: Genista legionensis
* Wikispecies Espezieak: Genista legionensis
AEBetako Aire Indarren Douglas A-1 Skyrider hegazkin bat, 45 kilogramotako fosforo zuriko M47 bonba bat jauritzen FNLaren base batean, Hego Vietnamen (1966).
**Fosforo zuriko munizioak** fosforo elementu kimikoaren alotropoetako bat erabiltzen duten armak dira. Fosforo zuria ke-, argiztapen- eta su-munizioetan erabiltzen da, eta, eskuarki, munizio trazatzaileen elementu sutsua da. Fosforo zuriko munizioen beste izen komun batzuk **WP**, ***Willie Pete*** eta ***Willie Peter*** argot-terminoak dira, *William Peter* izenetik datozenak –"WP" letren Bigarren Mundu Gerrako alfabeto fonetikotik–; jargoi militarra, alegia. Fosforo zuria piroforikoa da –hau da, aire-kontaktuan pizten da–, indarrez erretzen da eta su eman diezaieke arropari, erregaiari, munizioei zein beste erregaiei.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Pyrotechnics, Explosives, & Fireworks» *www.faqs.org* (Noiz kontsultatua: 2022-03-15).
2. ↑   **(Ingelesez)**  *White phosphorus: weapon on the edge.*  2005-11-16 (Noiz kontsultatua: 2022-03-15).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24629374
* Commonscat Multimedia: White phosphorus ordnance

---

 |

* Wd Datuak: Q24629374
* Commonscat Multimedia: White phosphorus ordnance