recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Choctaw** tribu iparramerikarra da, Ameriketako Estatu Batuak hego-ekialdean bizi dena.

Historia
--------

### Dancing Rabbit Creekeko Ituna

1830ean, egungo Mississippin (AEB), AEBetako Kongresuak Dancing Rabbit Creekeko Ituna onartu zuen. Itunaren arabera, Choctaw herriak hamaika milioi akreko lurraldea (45.000 km2) utziko zuen eta gobernuak lur sail zabalagoa (hamabost milioi akre edo 61.000 km2) baina elkorragoa emango zien trukean egungo Oklahoman. Choctaw tribuko buruzagiek zuhur jokatu arren, kolonizatzaileen indarrari ezin izan zioten eutsi, eta azkenean amore eman behar izan zuten. Indioen erreserbatara behartuta bidali zuten lehen herria izan zen, nahiz eta beste askotan bezala neurria akordio adiskidetsuz mozorrotu.

Choctaw herria bitan zatitu zen. Gutxi batzuek, 1.300 inguruk, uko egin zioten arbasoen lurraldea uzteari. Baina beren arauak eta tradizioak utzi behar izan zituzten, eta AEBetako legeei makurtu. Mississippin geratu ziren choctawak jatorri europarra ez zuten lehenak izan ziren AEBetako herritartasuna lortzen; eta beren jatorrizko identitatea galtzen.

### Malkoen Bidea

Gehienek, 15.000 lagunek baino gehiagok, beste aukeraren alde egin zuten. Dancing Rabbit Creeken hitzemandako nolabaiteko autonomiaren bila abiatu ziren, beren arauei eta tradizioei eutsi nahian. Arbasoen lurraldetik Oklahomako erreserbaraino 800 kilometro egin behar izan zituzten eta bidean goseak 3.000 bat choctaw hil zituen, tribuaren %20 inguru. Gerora, Trail of Tears (Malkoen Bidea) esango zioten choctawen odiseari.

1845ean, Oklahomako erreserbatik 5.000 kilometrora, Irlandako Gosete Handiak hartu zuen Irlanda. Politika ekonomiko antzuak, laborantza metodo desegokiek eta, batez ere, patata uzta ezereztu zuten gaixotasunek irlandarren heriotza-tasa izugarri igoarazi zuten; goseteak milioi bat irlandar baino gehiago hil zituen, eta beste bi milioik uhartetik alde egin zuten. Heriotzak eta migrazioak medio, Irlandak biztanleriaren laurdena inguru galdu zuen hamarkada bakarrean. Irlandar Diasporari esker, besteak beste, gosetearen berri berehala zabaldu zen mundu osoan, baita choctawen eremu berrian ere.

1847an, Malkoen Bidea egin eta hamasei urtera, choctawek doi-doi lortzen zuten oinarrizko beharrak estaltzea. Baina ezagutzen zituzten gosearen triskantzak eta irlandarrei ahal bezala laguntzea erabaki zuten, gosetearen berria Europatik etorri arren, Choctaw herria pixkanaka desagertzera kondenatu zuten kolonoak bezala. Irlandarrei laguntzeko 175 dolar biltzea lortu zuten. Gaur egungo 50.000 euro inguru.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   Irazustabarrena, Nagore.  (2013-09-01). «Choctaw herriaren elkartasun ikasbidea» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q324516
* Commonscat Multimedia: Choctaw

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85024609
* NARA: 10639658
* AAT: 300017709
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q324516
* Commonscat Multimedia: Choctaw
**Wawelgo herensugearen estatua** (polonieraz: *Pomnik Smoka Wawelskiego*) Wawel muinoaren oinean, Krakovian (Polonia), dagoen oroigarria da, Wawelgo herensugearen gordelekuaren aurrean, Wawelgo herensuge mitikoari eskainita.

Kondaira
--------

Wawelgo herensugea poloniar mitologiako herensuge ospetsua da, haitzulo batean bizi dena, Vistula ibaiaren ertzean Wawel muinoaren oinean. Herensugearen inguruko ipuin ezagunenetako bat Krakovian kokatzen da, Krakusen erregealdian, hiriaren sortzaile mitikoa. Kondairan, herensugeak izutzen die herritarrei beren etxeak suntsituz eta beren alaba gazteak jaten. Arazoa konpontzeko desesperatuak, Krakus erregeak bere alaba Wandaren eskua agindu zion herensugea garaitu zezakeen edozein gizon ausarti. Skuba izeneko zapatari batek erronka hartzen du eta arkume bat sufrez betezen du herensugeak jan dezan. Skubak arkumea uzten du herensugearen haitzuloaren ondoan eta piztia arduragabeak irensten du jakia. Handik gutxira, herensugearen egarria jasanezina bihurtzen da eta Vistula ibaiertzetik hainbeste ura edaten du zeren bolumen ezegonkorretik lehertzen den. Krakus erregeak bere alaba Wanda ezkondu zuen Skuba garailearekin. Wincenty Kadłubek-ek XII. mendean idatzitako kontakizunaren bertsiorik zaharrenean, herensugea Krakus erregearen bi semeek garaitu zuten, Krakus II eta Lech II.

Estatua
-------

Estatua Bronisław Chromy eskultore poloniarrak diseinatu zuen eta 1969an amaitu zen; 1972. urtean gaur egungo lekuan instalatu zen, beste iturri batzutan errepikatzen den data; Bielowiczen adierazten du 1969an egin zela estatua, baina 1972. urtera arte ez zen inauguratu. Estatua brontzez egin eta kareharrizko harkaitz handi batean dago. 6 metroko altuera du.

Estatuaren hasierako diseinu batzuek ur iturri tradizional bat barnean hartzen zuten. Ondorengo aldaera batek proposatu zuen Vistulako ibaiertzean zertxobait urperatuta egon behar zegoela, baina hori baztertu egin zen. Azkenean, estatua sua arnasa botazeko diseinatua zegoen; berriro ere eguneratu egin da SMSaren testu mezu baten bidez (estatuak gutxienez 15 segundoko tarteetan egin dezake) eragin daiteke sua arnasa botatzea. Zerbitzua oso ezaguna da eta egunean 2.500 eskaera jasotzen ditu gutxienez. Suak gas naturala erregai gisa erabiltzen du. Testu mezurik gabe, suaren arnasaldiak 5 minutuko tartetan gertatzen dira.

Estatua Krakoviako paisaia modernoko elementu "tradizional" gisa deskribatu da, eta hiriko erakargarri turistiko garrantzitsu gisa, bereziki haurrentzat.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9338697
* Commonscat Multimedia: Wawel Dragon monument

---

 |

* Wd Datuak: Q9338697
* Commonscat Multimedia: Wawel Dragon monument
**York konderria** (ingelesez: *York County*) Pennsylvaniako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua York da. 2010eko zentsuaren arabera 434.972 biztanle zituen, York kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

York konderriak 2.358,76 kilometro koadro ditu. Horietatik 16,94 ura dira. Beste 2.341,82 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 184,41 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 434.972 pertsonetatik 399.176 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 24.397 dira. 22.493 beltzak edo afroamerikarrak. 635 amerikar natiboak ziren eta 108 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 5.336 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 609 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 6.615 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490914
* Commonscat Multimedia: York County, Pennsylvania

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 141904813
* GND: 1139069128
* LCCN: n81094075
* NARA: 10037182
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 417442
* TGN: 1003047

 |

* Wd Datuak: Q490914
* Commonscat Multimedia: York County, Pennsylvania
**Yorkeko Dukea**, Britainiar Monarkaren bigarren semeari ematen zaion noblezia titulua da, titulu hau, oraindik bizirik dagoen Monarka baten bigarren semeari eman izan ezean.

Egungo Yorkeko Dukea, Andres Yorkekoa da, Elisabet II.a Erresuma Batukoa erreginaren semea.

Historia
--------

York hiria, duela urte askotik, iparraldeko Ingalaterrako hiririk garrantzitsuena izan da, eta bere Yorkshire konderria, herrialdeko handiena da, Jarvik, errege hauetako azkena eta Yorkeko lehen dukea izan zen Erik I.aren esku erori ondoren, *Yorkeko Jaunak* deritzenak existitu ziren.

Titulua, lehen aldiz, britainiar noblezia tituluen artean, Edmundo Langleykoarentzat sortua izan zen, Shakespearen Rikardo II.a lanean pertsonaia garrantzitsua den Edward III.a Ingalaterrakoa erregearen laugarren semearentzat. Bere seme Edward, Agincourteko guduan hil zen 1415ean. Titulua, ondoren, bere iloba Rikardorentzat izan zen, Rikardo Conisburghekoaren semea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q337222
* Commonscat Multimedia: Dukes of York

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2018000221

 |

* Wd Datuak: Q337222
* Commonscat Multimedia: Dukes of York
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Mikropsia** ikusmenari eragiten dion gaixotasun bat da, objektuak diren baino txikiagoak ikustarazten duena. Hala ere, ez du zuzenean ikusteko gaitasunean eragiten, baizik eta ikusten ari garen horretan burmuinak egiten duen interpretazioan.

Alice Lurralde Miresgarrian sindromearen ezaugarrietako bat da. Lewis Carrollek sindrome hori pairatzen zuela esaten da eta ondorioz, liburuan bere gaixotasunaren ondorioak kontatzen dituela.

Ezaugarriak
-----------

Gaixotasun honen ondorio nagusia gauzak txikiagoak eta urrunagoak ikusten dituzula da; adibidez, txakur bat sagu bat bezala edo auto bat jostailu baten moduko tamainan. "Lilliputiar Ikusmen" izenez ere ezagutzen da, Jonathan Swiftek asmatutako Lilliput herrialdeari erreferentzia eginez.

Sintomak
--------

Mikropsiak hainbat sintomak ditu, baina garrantzitsuenak migraina eta epilepsia dira. Migraina buruko min gogorra eta goragalearekin lotzen da. Gehienetan, gaixotasun hau ume txikietan aurkitu da. Beste sintoma ezagun bat soinuaren distortsioa da, hau da, mugimendu txikiak zarata ikaragarriak bezala hautematen dira. Honen ondorioz, paranoia edota mugimenduei beldurra hartu ahal zaie.

Tratamendua
-----------

Sendatu ahal den gaixotasuna da eta ez da kutsakorra. Gainera, arazoak gehienetan gauean azaltzen dira eta medikuen ustez, zentzumenekin zerikusia duen gaixotasuna da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Oftalmologia Hiztegia] [2018]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2354624

 |

* Wd Datuak: Q2354624
**Wanda printzesa** (ustez, VIII. mendean bizi izan zen Polonian) Krakusen alaba zen, Krakoviako sortzaile mitikoa. Aitaren heriotzaren ondoren, poloniarren erregina bihurtu zen, baina bere burua hil zuen nahi ez zuen ezkontza saihesteko.

Wanda kondaira Kadłubek-ek lehen kontatua
-----------------------------------------

Wanda kondairako lehen idazkia Wincenty Kadłubek kronikari poloniarrak idatzi zuen. Istorioaren bertsio honetan, Wandak Polonia gobernatu zuen Krakus Poloniako errege mitikoaren ondoren. Bere lurrak "Alamaniar tirano batek" inbaditu zituenean, aurreko erregearen heriotza aprobetxatzea bilatzen zuenean, Wanda bere tropak haren kontra eraman zituen. Bere edertasuna ikustean, alemaniar tropek uko egin zioten borrokatzeari eta bere buruzagia suizidatu egin zen. Istorioaren amaieran, Kadłubekek "Vandalus ibaia gero izendatzen dute" eta, horregatik, "Vandaloak" izenez ezagutzen ziren berak gobernatutako jendea. Bertsio honetan Wanda ez zen ezkondu eta bizitza luzea izan zuen.

Kondairaren geroko bertsioak
----------------------------

Ipuinaren ondorengo bertsioak nabarmen aldatzen dira. Wielkopolskako Kronikaren bertsioan, Rytygier buruzagi alemaniarrak, hasieran, Wandakin ezkondu nahi izan zuen eta bere lurrak inbaditu zituen ezetza jaso zuenean. Honetan, batailan zehar hil zen, Wanda, ondoren bere buruaz beste egin zuen, jainko paganoei garaipena eskertzeko eta sakrifizio gisa. Istorioaren beste bertsio batzuetan, Wanda bere burua hil zuen, Vistula ibaira botatzean, badakielako bizirik irauten duen bitartean etorkizuneko ezkongai izango direla, ezkundu nahi ez izatearen aitzakia erabiliko duena inbaditzeko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1757406
* Commonscat Multimedia: Wanda

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 213938411
* GND: 1017409889

 |

* Wd Datuak: Q1757406
* Commonscat Multimedia: Wanda
|  |
| --- |
| **Stonehenge, Avebury eta lotutako lekuak**1 **UNESCOren gizateriaren ondarea** |
| 
Woodhenge multzoaren ikuspegia |
| **Mota** | Kulturala |
| **Irizpideak** | i, ii, iii |
| **Erreferentzia** | 373 |
| **Kokalekua** |  Erresuma Batua |
| **Eskualdea2** | Europa / Ipar Amerika |
| **Izen ematea** | 1986 (X. bilkura) |
| 1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) 2 UNESCOren sailkapena |

**Woodhenge** Ingalaterrako Wiltshire konderrian dagoen I motako neolito multzo zirkularra da. Amesbury udalerritik iparraldera dagoen Durrington parrokiako lursailetan kokatzen da, Stonehenge ospetsutik 3 kilometro ipar-ekialderantz. Stonehenge, Avebury eta lotutako lekuak izeneko multzoaren zatia da eta 1986an UNESCO erakundeak Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

Bertan, bere garaian zirkulu bat osatzen zuten egurrezko enborrek utzitako zuloen aztarnak daude, baina gaur egun zulo hauek hormigoizko mugarriz adierazita daude.

Iruditegia
----------

* IkuspegiaIkuspegia
* IkuspegiaIkuspegia
* IkuspegiaIkuspegia
* Woodhenge kokalekuko mapaWoodhenge kokalekuko mapa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q534028
* Commonscat Multimedia: Woodhenge

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 237049903
* GND: 7676449-7

 |

* Wd Datuak: Q534028
* Commonscat Multimedia: Woodhenge

51°11′23″N 1°47′12″W﻿ / ﻿51.189630555556°N 1.7867388888889°W﻿ / 51.189630555556; -1.7867388888889
**Wells konderria** (ingelesez: *Wells County*) Ipar Dakotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Fessenden da. 2010eko zentsuaren arabera 4.207 biztanle zituen, Wells kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Wells konderriak 3.342,05 kilometro koadro ditu. Horietatik 50,05 ura dira. Beste 3.292 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,26 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 4.207 pertsonetatik 4.164 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 21 dira. 3 beltzak edo afroamerikarrak. 13 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 4 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 23 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q48874
* Commonscat Multimedia: Wells County, North Dakota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 123179198
* LCCN: n82104477
* NARA: 10039347
* **Lekuak**
* OSM: 1740318
* TGN: 2001608

 |

* Wd Datuak: Q48874
* Commonscat Multimedia: Wells County, North Dakota
**Musa Gilanievitx Jevloiev**, zirilikoz Муса Гиланиевич Евлоев, 
(Inguxetia, Errusia, 1993ko martxoaren 31), 97 kiloko borroka greko-erromatarrean lehiatzen den kirolari errusiarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta urrezko domina eskuratu zuen borroka greko-erromatarrean, ROCen izenean; Artur Aleksanyan armeniarraren, Tadeusz Michalik poloniarraren eta Mohammad Hadi Saravi iraniarraren aurretik. Kontuan izan behar da Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan errusiar kirolariek ezin izan zutela Errusiaren izenean esku hartu, NOBek (Nazioarteko Olinpiar Batzordea) ezarritako zigorra zela medio, eta ROCen izenean (Russian Olympic Committee) eta banderapean lehiatu zirela.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 01 !1. postua, urrezko domina | Gizonezkoa, borroka greko-erromatarra 97 kg.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Musa Jevloiev» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  Euskaltzaindia 156. araua
3. ↑  "International Wrestling Database" *www.iat.uni-leipzig.de* Noiz kontsultatua: 2021-08-09. **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24642764
* Commonscat Multimedia: Musa Evloev

---

 |

* Wd Datuak: Q24642764
* Commonscat Multimedia: Musa Evloev
Mizerinoren Piramidea.
**Mizerinoren Piramidea** (Mizerino, *Menkaura* faraoiaren izen greziarra da) Gizako nekropolian aurkitzen diren hiru piramideetatik txikiena da. Mizerino edo Menkaurari, IV. dinastiako faraoia zena, ematen zaio piramide hau eraikitzeko agintzea. Bere garaian, "Piramide jainkotiarra" bezala ezaguna, hil multzoko zati zen, ondoko beste hiru piramiderekin, hil tenplu bat, haraneko tenplua, eta bi tenplu hauek lotzen zituen prozesio galtzada batekin batera.

Antzinatean, piramide hau, granito arrosazko hamasei ilararekin estalita zegoen, Asuaneko harrobietatik zetorren granitoa, gainontzeko estaldura, Turako kareharrizko blokeekin osatuta zegoen arren. Gaur egun, piramideak ia ez du bere jatorrizko estaldurarik, haren erdigunea osatzen duten ilara erregularrak ikus daitezke. Oinarritik gertu, jatorrizko granitozko estalduraren ilara batzuk daude. Piramideak bere iparraldeko aurpegiaren erdialdean, zulo handi bat du, ziur aski arpilaketan aritu zirenek egina, modu honetan, hil ganberara heltzea lortu ez zuten arren.

XX. mendean eginiko indusketa arkeologikoetan zehar, barruan zurezko sarkofago bat zuen basaltozko sarkofago bat aurkitu zen, giza itxurakoa, barnean momia bat zuena. Baina zurezko barne sarkofagoa ez zen Mizerinorena, XXVI. dinastiako pertsonaia garrantzitsuren batena zen. Basaltozko sarkofagoa, Espainiako Cartagena hiriaren kostaldean urpean galdu zena, ziur aski bazen Mizerinorena.

Granito arrosazko estalduraren hondarrak.

Neurriak
--------

* Garaiera: 66 m
* Oinarriaren aldeak: 104,6x102,2 m
* Maldaren angelua: 51º36'21"
* Bolumena: 235.182 m³

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Mizerinoren Piramidearen neurriak eta ondoko piramideak (GIII-a GIII-b GIII-c)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q238623
* Commonscat Multimedia: Pyramid of Menkaure

---

 |

* Wd Datuak: Q238623
* Commonscat Multimedia: Pyramid of Menkaure
**Milgramen esperimentua**, Yale Unibertsitatean Stanley Milgramek egindako gizarte psikologiaren inguruko esperimentu batzuei deritzo.

Stanley Milgramek holokausto ikertu zuen bereziki eta hortik atera zuen bere esperimentuaren ideia.

Autoritate batek zerbait aginduz gero, ohikoena, esaten duena pentsatu gabe betetzea da. Portaera sumiso hori noraino iritsi daiteken jakin nahian, eta gizakiaren etika pertsonala hausteko gai garen jakin nahian, Stanley Milgram psikologoak, 1963an pertsona batzuekin honako esperimentu hau egin zuenː Bildu egin zituen eta autoritatea erabiliz, konbentzitu zituen, beste pertsona bati deskarga elektrikoak emateko esperimentu baten parte zela esanez (memoria eta ikasketari buruzkoa). Hau egiteko, makina bat jarri zuen, non boltio maximoak 450 ziren eta minimoak 25. Makina horretan, boluntarioak arriskuaz konturatzeko, 3 marka jarri zituen:

1- 75 etik 120ra Moderatua

2-135 etik 180ra Indartsua

3- 435etik 450ra Arriskua

Hortaz aparte, hainbat gauza egin zituzten. Lehenik, aktore bat kontratatu zuten, deskargak jasotzen zituen itxura egiteko. Ondoren, bolondresei, esperimentua grabatuta zegoela abisatu zieten, esperimentuaren emaitzak zuzenak zirela bermatzeko. Azkenik, bolondresek ezezkoa esan ezkero, erantzun hauek jasotzen zituzten:

1-Mesedez jarraitu.

2-Esperimentuarentzako zuk jarraitzea beharrezkoa da.

3-Zuk jarraitzea behar beharrezkoa da esperimentuarentzako.

4-Zuk ez daukazu aukerarik jarraitu behar duzu.

Autoritateak 4 erantzun horiek eman ezkero, bolondresak 5. aldi batean ezezkoa esaten bazuen ez zitzaion gehiago insistitzen.

Emaitzak:
---------

Egin zuten lehen aldian, %65ak (26tik 40ik) 450 boltio eman zioten, deseroso sentitu arren. Gainera, parte hartu zuten guztiek 300 boltio baino gehiagoko deskarga eman zioten. Aktoreak benetan, deskargak jaso izan balitu 250 boltio pasa ondoren hilda egongo litzateke. Hau egin baino lehen, Milgramen taldean zeuden psikologo eta ikasle guztiek %0ko obedientzia egongo zela pentsatu zuten (130 boltio emango zizkiotela) eta bakarrik pertsona sadiko edo krudelek jarraituko zutela, baino ez zen hala izan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q191474
* Commonscat Multimedia: Milgram experiment

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4299996-0

 |

* Wd Datuak: Q191474
* Commonscat Multimedia: Milgram experiment
**Magna Mater**ren gurtza, mendebaldera, K. a. 600. urtean iritsi zen, Asia Txikitik. Haren greziar baliokidea Zibele zen.

Magna Mater, bizi iturria, bere maitale Attisekin (landaretzaren jainkoa) haserretu zen, hau desleial izan zitzaiolako. Jelosiak jota, Magna Materrek bere maitalea hil eta zikiratu zuen, ondoren, pinu baten azpian lurperatuz. Bere heriotzaren ondorioz negar egin ondoren, bizia itzuli zion. Urtaroek, istorio hau antzezten dute: landaretza udazkenean ximeltzen da, neguan hiltzen da eta udaberrian berpizten da, une honetan, Magna Materren omenezko zeremonia handiak ospatzen direlarik.

Jaialdi hauetan, dantza egiten da eta musika jotzen da. Klerora sartu nahi zuten hautagaiek, euren burua zikiratzen zuten harriak erabiliz, honela Attisen patua errepikatuz eta bere ugalkortasuna Ama Handiari emanez. Ondoren, hasitakoak toga zuriekin jantzita jeisten ziren lubaki bat zulatzen zen. Euren gainean, bizirik zegoen zezen bat zintzilikatu eta sakrifikatu egiten zen. Hasitakoak, zezenaren odolez zipriztinduak, lubakitik kanpora arrastatzen ziren, Magna Materren gurtzan jada "berpiztu" ondoren.
**Woodford konderria** (ingelesez: *Woodford County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Versailles da. 2010eko zentsuaren arabera 24.939 biztanle zituen, Woodford kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Woodford konderriak 497,37 kilometro koadro ditu. Horietatik 8,42 ura dira. Beste 488,95 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 50,14 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 24.939 pertsonetatik 23.236 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.680 dira. 1.216 beltzak edo afroamerikarrak. 30 amerikar natiboak ziren eta 5 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 124 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 22 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 306 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q503442
* Commonscat Multimedia: Woodford County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157117968
* ISNI: 0000 0004 0618 4808
* LCCN: n81097809
* NARA: 10037169
* **Lekuak**
* OSM: 1846595
* TGN: 1003036

 |

* Wd Datuak: Q503442
* Commonscat Multimedia: Woodford County, Kentucky
**Minamoto no Sanetomo** (japonieraz: 源 実朝, *Minamoto no Sanetomo*?, 1192ko irailaren 17a-1219ko otsailaren 13a)
 Kamakura shogunerriko hirugarren shoguna izan zen, baita Japoniako Minamoto klaneko azken gobernaria ere. Minamoto no Yoritomo lehen shogunaren eta honen emazte Hojo Masakoren bigarren semea izan zen. Bere anaia nagusia, Minamoto no Yoriie, bigarren shoguna izan zen.

Bere aita 1199an hil ondoren, bere aitona Hojo Tokimasak usurpatu zuen shogunerriaren botere politiko eta militarra, shogun titulua, modu nominalean pertsona bati utziz. Yoriie bihurtu zen shogun 1202an, baina hurrengo urtean tronutik kendu zuten, eta etxe atxiloketarekin kondenatua izan zen Hojo klanaren aurkako konspirazio bat egotzi zitzaiolako, eta klan honetako kideek hil zuten 1204an. 1203an, Sanetomo bera bihurtu zen shogun, baina bere ama Hojo Masakoren mendeko gobernari txotxongilo bat izango zen, eta bere aitonaren aurkako gatazka bat sortzeko manipulatua izango zen. Honela, Tokimasa, bere biloba tronutik kentzen saiatuko zen askotan 1205etik aurrera.

Sanetomok, Hojo klanarenganako botererik ez zuela zekienez, bere denbora, olerkaritzan eman zuen, Fujiwara no Teikaren laguntzarekin 700 olerki inguru idatziz. Gorte Inperialarekin harremanetan jartzea ere lortu zuen, honek ere botere oso mugatua zuelarik, eta Zuzenbidearen Ministro (ministrorde moduko bat) izendatua izan zen 1218an. Hilko zutenaren beldurrak, alkoholismo kronikoan erorrarazi zuen.

1219ko ilargi urte berrian, bere lehengusu Minamoto Kugyok hil zuen, Yoriieren bigarren semea zena. Seme-alabarik izan ez zuenez, Minamoto klaneko Seiwa Genji leinua amaitu egin zen. Bera hil ondoren, erregearte garai batean sartu zen shogunerria, non 1221eko Jokyu Gerra eta, shogunerriaren barnean, Hojo klanaren sendotzea nabarmenduko ziren.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Minamoto no Yoriie** | **Shoguna**1203-1219 | Ondorengoa**Kujo Yoritsune** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Minamoto no Sanetomo*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q174249
* Commonscat Multimedia: Minamoto no Sanetomo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 75171941
* ISNI: 0000 0000 8266 9824
* BNF: 167640054 (data)
* GND: 137022980
* LCCN: n81055231
* NDL: 00270829
* Open Library: OL276303A

 |

* Wd Datuak: Q174249
* Commonscat Multimedia: Minamoto no Sanetomo
Yolanda Vargas
**Yolanda Vargas Pozo** (Tolosa, Gipuzkoa, 1954ko maiatzaren 4a) igerilaria, Espainiako txapeldun izan zen 1970ean, 100 metro bizkar proban gazte mailan. Tolosako aurreneko emakume irabazlea izan zen. Sortu berria zen Tolosa CF klubeko igeriketa sailean parte hartu zuen eta konpetizioan aritu zen, emakumeek konpetitzea ia ezinezkoa zen garai batean.

Bizitza
-------

Yolanda Vargas Pozo Tolosan jaio zen 1954ko maiatzaren 4an. Hamaika urterekin igeriketan hasi zen Tolosako lehen igerilekuan, Berazubin. Oso gazte hasi zen lanean lantegi batean, hamabost urte besterik ez zituela. Adin horretan bere igeriketa kideek entrenatzen eta ikasten zuten bitartean Yolandak bere denbora *Vascosobresen* eta entrenamenduen artean banatzen zuen. Bederatzi urtez aritu zen enpresa horretan lanean. Igerilai bezala ibili ondoren, entrenatzaile bezala ere aritu zen 10 urtez Igarondoko klubean eta igeriketa epaile gisa txapelketa askotan parte hartu zuen. Gaur egun jubilatuta dago.

Igerilari ibilbidea
-------------------

Berazubiko igerilekua pribatua zen, Yolanda langile klaseko familia bateko alaba zenez, garestiegia zen amiliarentzat. Igerilekua ireki eta bigarren urtera lortu zuen bonua erostea baina igeriketa klaseak ezin izan zituen ordaindu. Horregatik, harmailetan eseri eta Ignacio Egea igeriketa irakasleak ikasleei ematen zizkien azalpenak entzuten zituen eta gero bere kasan praktikan jartzen zituen entzundakoak. Egeak igerian ikusi zuen eta taldean sartzeko aukera eman zion.

### Lorpenak

Lehiatzen hasi zenean, Infantil mailan Espainako txapelketan 5.a gelditu zen. 1970ean gazte mailan Torrenten (Valentzia) jokatu zen Espainako Txapelketan garailea izan zen 100 metro bizkar proban. Hortik aurrera txapelketa askotan parte hartu zuen: Gipuzkoakoak, Euskadikoak (orduan Vasco-Navarro deitzen zen), Espainiakoak, Kantauriko Jokoak, Euskal selekzioarekin beste komunitateekin aurka... 21 urte arte igeri egiten jarraitu zuen, ibilbide horretan ehundik gora kopa eta domina lortu zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    ««Espainia osoan zehar bidaiatzeko aukera izan nuen igeriketari esker» -» *Tolosaldeko ataria* (Noiz kontsultatua: 2021-02-11).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Yolanda, eternamente...» *El Diario Vasco* 2020-10-28 (Noiz kontsultatua: 2021-03-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106000983

 |

* Wd Datuak: Q106000983
**Molinatz** Nafarroa Garaiko Xabier udalerrian XIV. mendeko errota bat da. Aragoi ibaia ingurutik pasatzen da.

Historia
--------

XIII. eta XIV. mendeen artean eraikia, Xabierko jaun-andreena izan zen, Jatsu-Azpilkueta familiarena, Frantzisko Xabierrekoaren gurasoena. Bere garrantzia, eraikuntza zoragarrian ez ezik, bere kokapen estrategikoan ere oinarritzen da. Xabierko gaztelutik kilometro eta erdira, Ezka ibaitik iristen ziren almadiek nahitaez igaro behar zuten, Erronkaribarretik Zaragozara eta Tortosara egurra eramanez. Xabierko errotan, egur baten zerga ordaindu behar zuten almadia bakoitzeko, errotaren harlauzek enborren marruskadurarekin jasaten zuten kalteagatik. Nafarroako errege Henrike III.a Nafarroakoa jaunak Xabierko Jaunari eman zion pribilegio bat zen, bere etengabeko zerbitzuen sari gisa. Tradizioak dioenez, San Frantzisko Xabierkoak eta bere anai-arrebek haurtzaroan gehien erabiltzen zuten tokietako bat zen.

Deskribapena
------------

XV. mendeko ojiba-obra interesgarria da, Aragoi ibaiaren ertzean kokatua. Gainbeheraren garaian, Xabierren anai-arrebak ez zeudenean, esaten da neurri batean utzikeriagatik eta beste batean bere harlanduzko lan apartaren aprobetxamenduagatik pixkanaka deskuidatuz joan zela.

Gaur egun, oinplanoko eraikin bat dago, eta hainbat sail bereizten dira bertan. Errota osoa baina erdi parean inguratzen duten hormak mantentzen dira. Ojiba-arkua erabat kontserbatzen da, eta eraikin honetako mirarietako bat da. Adituen arabera, harlangaitz-horma bikaina du, eta karearen kalitatea. Uraren sarrera- eta irteera-zuloa ere kontserbatzen da, baita sarrerako atea gainditzen duen harrizko eskailera bat ere.

Erreferentziak
--------------

* «Molinatz | Turismo | Xabierko Udala» *www.javier.es* (Noiz kontsultatua: 2022-04-09).

Ikus, gainera
-------------

* Xabier
* Aragoi ibaia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111541410

 |

* Wd Datuak: Q111541410
**Minamoto no Yoshiie** (japonieraz: 源義家?, 1039-1106ko abuztuaren 4a)
, **Hachimantarō** izenaz ere ezaguna, Heian aroaren amaierako Minamoto klaneko samurai japoniarra izan zen. Minamoto no Yoriyoshiren lehen semea izan zen, honekin batera, Abe klanaren aurka borrokatu zuelarik Zenkunen Gerran eta Gosannen Gerran, non bere trebezia militarra erakutsi zuen.

Zenkunen gerra
--------------

1050ean, Abe no Yoritokik, *Chinjufu shogun* (iparraldearen defentsako komandante buruzagia) postua mantentzen zuen, postu hau, klanak, urte askoan mantendu zuelarik. Gatazka, Abe Yoritokik, Gorteari, bildutako zergak eman ez zizkionean hasi zen, eta, beraz, Yoriyoshi, Yoritokirekin hitz egitera bidalia izan zen. Yoriyoshi eta Yoritoki, jada, akordio baketsu batetara iritsi ziren, baina Abe klanean, barne gatazka bat gertatu zen eta Yoritoki hila izan zen, eta, beraz, Yoritokiren semea zen Abe Sadatoren eta Minamoto klanaren artean gerra deklaratu zen. Yoriyoshik, 1062an lortu zuen Abe klana garaitzea, Kuriyagawako guduan, errebeldearen burua Kiotoraino eramanez garaipen adierazgarri bezala.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Minamoto no Yoshiie*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q32613
* Commonscat Multimedia: Minamoto no Yoshiie

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 57894522
* LCCN: n79097813
* NDL: 00622841
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q32613
* Commonscat Multimedia: Minamoto no Yoshiie
Tokyo Dome estadioa.

**Yomiuri Giants** (japonieraz: 読売ジャイアンツ, *Yomiuri Jaiantsu*?)
 Japoniako beisbol talde arrakastatsuena da, Bunkyō (Tokio) hirikoa. Japoniako Serieak 22 aldiz irabazi ditu eta Erdialdeko Liga 35 aldiz. **Yomiuri taldeak** ematen dio izena, bi egunkari eta telebista katea dituen telekomunikazio taldea da.

Historia
--------

Gaur egun bizirik dirauen Japoniako beisbol talde zaharrena da. Lefty O'Doul beisbol jokalari amerikar handiak jarri zien Tokyo Giants izena, garai hartan nagusi zen New York (gaur egun San Francisco) Giants taldeari erreferentzia eginez. Kolore laranja eta beltza ere hortik datorkio, New York Giantsen koloreak baitziren.

1934 urtean eratu zen taldea *Great Japan Tokyo Baseball Club* eta berehala lortu zituen emaitza bikainak, Japoniako liga 9 aldiz irabazi baitzuen 1949 artean. 1950 urtean liga profesionala eratu zen eta Yomiuri Giantsek 1951ean lortu zuen garaipena, bai eta Japoniako Serietan ere.

Bereziki onak izan zituen 1961 eta 1973 arteko urteak, 11 Serie eta Erdialdeko 11 liga irabazi baitzituen, 9 jarraian bietan ere. 80 eta 90 hamarkadetan apalago ibili ondoren mende berrian talde indartsua osatu du eta azkenengo tituluak 2012ko Japongo Serieak eta 2014ko Erdialdeko liga ditu.

Japoniako taldea eta ustelkeria zantzuak
----------------------------------------

Japoniarren %50-aren talde gustokoena da. Palmares itzelaz gain komunikazio talde indartsu baten eragina ere nabaria izan da honetan.

Aldi berean jokalari onenak eskuratzeko jarduera ilunak egotzi izan dizkiote gainerako taldeek.

Futbol taldea
-------------

1968an Japoniako futbol selekzioak Olinpiar Jokoetan lorturiko brontzezko dominak animatuta 1969an Tokion futbol taldea sortzea erabaki zen. Yomiuri Giants-ek *Yomiuri Football Club* taldea sortzea erabaki zuen, gaur egun Tokyo Verdy izena dauka.

Palmaresa
---------

* Japoniako Serieak (22): 1951, 1952, 1953, 1955, 1961, 1963, 1965, 1966, 1967, 1968, 1969, 1970, 1971, 1972, 1973, 1981, 1989, 1994, 2000, 2002, 2009, 2012.
	+ Japoniako beisbol liga (9): 1936, 1937, 1938, 1939, 1940, 1941, 1942, 1943, 1949.
* Erdialdeko Liga (35): 1951, 1952, 1953, 1955, 1956, 1957, 1958, 1959, 1961, 1963, 1965, 1966, 1967, 1968, 1969, 1970, 1971, 1972, 1973, 1976, 1977, 1981, 1983, 1987, 1989, 1990, 1994, 1996, 2000, 2002, 2007, 2008, 2009, 2012, 2013, 2014.

Erretiraturiko zenbakiak
------------------------

* **1** Taiwan Sadaharu Oh (王 貞治)
* **3** Japonia Shigeo Nagashima (長嶋 茂雄)
* **4** Japonia Toshio Kurosawa (黒沢 俊夫)
* **14** Japonia Eiji Sawamura (沢村 栄治)
* **16** Japonia Tetsuharu Kawakami (川上 哲治)
* **34** Japonia Masaichi Kaneda (金田 正一)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1197407
* Commonscat Multimedia: Yomiuri Giants

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1197407
* Commonscat Multimedia: Yomiuri Giants
Asuaneko meskitaren minareteak
**Minaretea** meskitaren dorrea da. Hitza arabierazko منار *minār* edo *manār*retik datoz, frantsesezko *minaret* hitzetik, honek, *minare* turkierazko hitzetik hartua, eta, azken honek, arabieratik. *Minar* hitz arabiarrak, "itsasargia" esan nahi du, aurreko mendeetan, sarri jartzen baitziren argiak minareteetan, bidaiariak hirirantz bideratzeko. Arabieraz, minaretea zehatzago izendatzen duen hitza مئذنة *mi'dhana* da, hau da, adhana edo otoitzerako deia egiten den tokia.

Bere betebehar nagusiena, beraz, eguneroko otoitzerako bost deiak, ahal bezain jende gehienak entzun ahal izatea erraztea da. Horretarako, bere zatirik gorenean, inguratzen duen balkoi bat du, nondik muezzinak, tradizionalki, bere ahotsaren bidez, otoitzerako deia egiten zuen. Gaur egun, muezzina, sarri, bozgorailu bategatik aldatua izan da.

Alminar edo minareteen forma aldatu egiten da tokien arabera. Magreb aldean, meskitek, bakar bat baino ez dute, oinplano karratukoa. Musulman munduaren ekialdean, ohikoak dira bat baino gehiago dituztenak, orokorrean bi edo lau, eta forma aldagarrikoak. Otomandar eragineko tokietan, sekzio zirkularreko minarete lirainak bereizgarriak dira, kanpora irteten den balkoi bat eta kono formako teilatu batekin.

Ikus, gainera
-------------

* Hasan Dorrea
* Giralda

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q48356
* Commonscat Multimedia: Minarets

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11980610g (data)
* GND: 4239510-0
* LCCN: sh85085477
* NKC: ph412782
* SUDOC: 027853330
* AAT: 300007535
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q48356
* Commonscat Multimedia: Minarets
**Minamoto no Yorimasa** (japonieraz: 源頼政, *Minamoto no Yorimasa*?, 1106-1180)
 edo **Gensanmi** (japonieraz: 源三位?)
, Minamoto klaneko samurai bat izan zen, eta klaneko armaden buru Genpei Gerrak hasi zirenean. Seppuku bidez bere buruaz beste egitea ospetsua da, eta praktika hau abiarazi zuena bezala hartu zen.

Biografia
---------

Gerlaria baino gehiago olerkaria zelarik, Yorimasa, bere bizitzan zehar, Minamoto eta Taira klanen arteko borroketatik at geratzen saiatu zen, eta aldea aukeratzea eragotzi zuen, Taira no Kiyomoriren laguna izatera ere iritsi zelarik. 1160ko Heijiren matxinadan, Go Shirakawa inseiaren alde eginez, lau urte lehenago, 1156an, Hogenen matxinadan egin zuen bezala, kontua Tairatarren alde jartzeko eta Minamototarrak tokitik kentzeko haina egin zuen.

Baina, ofizialki bere zerbitzutik erretiratzen denean, Kiyomoriren armadan, 1179an, bere klanaren beraren aurka jartzeari buruz iritziz aldatzen hasten da, Go Shirakawa eta Kiyomoriren arteko harremanak oso tirabiratsuak bihurtu, eta, azken honek, enperadore agurea atxiloarazi duen bitartean, Tairatarren aurkako oposizio indartsu bat eraginez.

1180ko martxoak 21ean, Taira no Kiyomorik, tronu inperialean, bi urteko bere biloba den Antoku jartzen du, Takakura enperadoreak tronua utzi ondoren. Mochihito printzea, Go Shirakawaren semea, bere tronurako eskubidea lapurtu diotelarik, Yorimasak, maiatzak 5ean, samurai familia ezberdinei armetara deitzea eragiten du, Kiyomorik iraindu zituen monasterio budistak bezala.

Genpei Gerrak, ofizialki, Ujiko lehen guduarekin hasten dira, ekainak 23an. Yorimasak zuzentzen ditu Minamototarren tropak, Mii-dera tenpluko sohei edo monje-gerlariekin batera, printzea babestua dagoen Byodo-ina defendatzeko.

Yorimasa, printzeari ihes egiten laguntzen saiatzen da, baina gezi batek zauritzen du. Harrapatua izatea eragozteko, seppuku bidez bere buruaz beste egiten du, aurretik, olerki bat idatzi zuelarik. Ezagutzen den lehen seppukuetako bat da, eta hurrengoentzako prozedura kodetu duena. Mochihito printzeak, Nararantz ihes egitea lortu zuen, baina egun batzuk beranduago hil zen, Taira gerlarien esku.

Olerkiak
--------

Minamoto no Yorimasaren olerkiak, *Yorimasa Kashu* antologian bilduak izan dira, baita *Shin Kokin Shu* eta *Senzai wakashu* antologia inperialetan ere.

Elezaharra
----------

Heike monogataritik ateratako elezahar batek, 1153an, Yorimasak, gezikadez, jauregi inperialaren teilatuan pausatu zen nue bat hil zuela dio.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Minamoto no Yorimasa*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q164948
* Commonscat Multimedia: Minamoto no Yorimasa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 25948293
* ISNI: 0000 0000 2648 9458
* LCCN: n82070624
* NDL: 00270839
* CiNii: DA05692138
* SUDOC: 151790124
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q164948
* Commonscat Multimedia: Minamoto no Yorimasa
**Yollada "Nok" Suanyot** (thailandieraz: เกริกก้อง "นก" สวนยศ, 1983ko ekainaren 18a) thailandiar emakumezko politikari eta abeslari transgeneroa da. 2012ko maiatzaren 27an Nan probintziako Mueang Nan barrutia Probintzia-Administrazio Erakundean ordezkatzeko hautatua izan zen alderdi politikorik gabe aurkeztuta. Politikan sartu aurretik, Suanyot modelo eta abeslari egin zuen lan. Venus Flytrap pop-musika taldeko abeslaria izan zen "Nok" izen artistikoarekin

Suanyotek Thailandiako Emakume Transgeneroen Elkartea sortu zuen Thailandiako legeak pertsona transgeneroak aintzat har ditzan.Suanyot zientzietan graduatu zen Thammasat Unibertsitatean 21 urte zituenean. Zientzia politikoetan masterduna da eta gaur egun, Gizarte Zientzian doktoregoa prestatzen ari da Ramkhamhaeng Unibertsitatean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Chetchotros, Nattaya.  (2012-05-12). «A first for the third gender» *Bangkok Post* (Noiz kontsultatua: 2017-11-25).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8054794
* Commonscat Multimedia: Yollada Suanyot

---

 |

* Wd Datuak: Q8054794
* Commonscat Multimedia: Yollada Suanyot
**Xaia** ostatua 1920an sortutako taberna da, Urruña udalerriko Pausu auzoan dagoena, Lapurdin. Lapurdi eta Gipuzkoa batzen dituen Behobiako zubitik oso gertu dago, baita frontoitik eta Bidasoa baiko bidegorritik.

**Xaia** ostatuak ehun urte daramatza xai izaten. Xai hitzaren adiera bat ardandegia da. Xai hitzaren beste adiera bat pertsona-biltokia da, topaleku. Xaia ostatua euskal kulturaren zaleen biltoki, topagune eta elkargunea da.

Kultura-ekitaldiak eskaintzeko leku erreferentziazkoa da. Urte osoan aritzen dira. Arrakastatsuenetako bat, euskal kantuen ikastaroa iaten da. Ehun lagun inguru elkartzen dira urritik ekainera, hamabost egunetik behin, euskal kantuak abesteko. Tartean baita euskara ulertzen ez dutenak ere.

Neurri txikian baina antzeko ezaugarriak dituen Bilboko Kafe Antzokiarekin konparatu daiteke. Ondarroako Kafe Antzokia, Donostiako Doka ere antzekoak dira, eta gero antzeko beste ekimen batzuk abiatu dira Euskal Herrian zehar.

Bitxikeria moduan aipatu daiteke ostatuko barra osoa haritz pieza bakarraz egindakoa dela, edota ostatuko komuna armagnac-upel baten barruan eginda dagoela.

Historia
--------

Joseba Aurkenerena idazlearen arabera **Xaia** Pausuko bi edo hiru etxe zaharrenetako bat da. Hainbat jarduera izan ditu eraikina: 1872an kontserbak biltzen zituzten bertan; zaldi-postako mezulariak eta zaldiak aterpetu zituen; XX. mendearen hasieran, antxoak eta sardinak saltzen zituzten (hortik omen dator Xaia izena, biltokia izatetik). 1920an zabaldu zuten ostatu moduan sei upel handirekin, eta Aljeriako ardoa saltzen zuten. Mugako lekua izateak, paseko lekua izateak, era guztietako jendea elkartzen zuen Xaian; kontrabandistak eta guardiak, mahai berean, musean tratuak egiten, esaterako.

2000. urtean, orduko jabeak ostatua utzi zuenean, hutsunea betetzeko, abertzale batzuek dirua jarri zuten, ostatua haien gain hartzeko. 2002an, kooperatiba bat antolatu zuten ostatua kudeatzeko. Geroago, herriko Bakalau elkarteak bere gain hartu zuen Xaian kultur ekitaldiak antolatzeko ardura: kontzertuak, kantu-afariak, bertso-saioak...

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *Pausuko Xaia ostatuak laster 100 urte – Irunero.*  (Noiz kontsultatua: 2021-08-15).
2. 1 2 3 4 5    Goikoetxea, Jakes. «Mende beteko topagunea» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2021-08-14).
3. ↑    «Joseba Aurkenerena Iparraldeari so eta so» *herria.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-08-15).
4. ↑    Aurkenerena, Joseba.  (2020). «Xaia 100 urte, pausuarrak lekuko» *Kazeta.eus* (IPARLA BAIGURA KOMUNIKAZIOA elkartea) (Noiz kontsultatua: 2021-08-15).

Ikus, gainera
-------------

* Beñat Elizondo
* Urruña aldizkaria
* Bilboko Kafe Antzokia
* Espaloia Kafe Antzokia
* Ondarroako Kafe Antzokia
* Plateruena Kafe Antzokia

Kanpo estekak
-------------

* Xaia Ostatuaren webgune ofiziala. Euskal Herriko iparraldean, eta Hegoaldeko iparraldean
* Bilboko Kafe Antzokiari buruzko artikulua ARGIAn
* Kafe Antzoki eta kulturguneei buruzko artikulua ARGIAn

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108099505

 |

* Wd Datuak: Q108099505
**Zoel García de Galdeano** (Iruñea, Nafarroa, 1846ko uztailaren 5a - Zaragoza, Espainia, 1924ko martxoaren 28a) euskal herritar matematikaria zen.

Biografia
---------

Lur-neurtzaile peritua, goi-irakaslea, Filosofia eta Letretan lizentziaduna eta Zientzia Zehatzetan lizentziaduna izan zen, bata bestearen segidan. Zientzia Zehatzen lizentziatura Zaragozako Zientzia Fakultate Librean eskuratu zuen 1871an. Hurrengo kurtsoan kalkulu infinitesimal irakasle bezala sartu zen eta doktoratu zen. 1872an, beste irakasle batzuekin batera, Kalagorriko Ikastetxe Librea sortu zuen. Ciudad Realgo, Almeriako eta Toledoko Bigarren Hezkuntzako Ikastetxeetan Matematikako katedradun izan ondoren, 1889an Zaragozako Unibertsitateko Zientzia Fakultateko geometria analitikoaren katedra eskuratu zuen. *El Progreso Matemático* Espainiako lehen matematika-aldizkaria sortu zuen 1891. urtean. 1896tik bere erretirora arte, 1918ra arte, kalkulu infinitesimalaren katedra bete zuen. 1918an Zaragozako Unibertsitateko Zientzia Fakultateko Ohorezko Katedradun egin zuten. Zaragozako Zientzien Errege Akademiako lehenengo lehendakaria izan zen, postu hori 1916tik 1922ra betez. Zaragozan hil zen 1924an.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9097736
* Commonscat Multimedia: Zoel García de Galdeano

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 8139156
* ISNI: 0000 0000 1319 0633
* BNE: XX1279678
* CANTIC: a11852665
* GND: 116421142
* SUDOC: 144365553
* UB: a1338514
* MGP: 93504
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 61290
* Lur: 02347/eu\_g\_0938/g0938
* GEN: 10271
* GEA: 6143
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 71235
* Dialnet: 2578268

 |

* Wd Datuak: Q9097736
* Commonscat Multimedia: Zoel García de Galdeano
**Monroe konderria** (ingelesez: *Monroe County*) New Yorkko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Rochester da. 2010eko zentsuaren arabera 744.344 biztanle zituen, Monroe kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Monroe konderriak 3.539,81 kilometro koadro ditu. Horietatik 1.837,66 ura dira. Beste 1.702,15 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 210,28 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 744.344 pertsonetatik 596.039 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 54.005 dira. 107.448 beltzak edo afroamerikarrak. 1.589 amerikar natiboak ziren eta 182 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 24.023 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1.101 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 13.962 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115104
* Commonscat Multimedia: Monroe County, New York

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127852508
* GND: 4311087-3
* LCCN: n81082026
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 1804311
* TGN: 1002681

 |

* Wd Datuak: Q115104
* Commonscat Multimedia: Monroe County, New York
**Mocedá d´Izquierda Asturiana** (mias>>, Asturiar Ezkertiar Gazteria) Izquierda Asturiana alderdiarekin lotutako gazte erakundea da. Bere ardatz ideologikoak gizarte-justizia, Asturiasen burujabetza, ekologismoa eta asturiar kulturaren defentsa dira.

Azken urteotan, batez ere 2005eko hasieratik, mias>>-en militantzia eta ekintzak goraka doaz. Hazkunde honetan nabarmentzekoa da erakundearen I Batzar Orokorra, 2006ko urtarrilaren 29an eginda, non Nazio Zuzendaritza hautatu eta hortik aurrera jarraitu beharreko irizpide politikoak finkatu ziren.

Hazkunde hori hasi zenetik, mias>> manifestazio eta kontzentrazioetan parte hartzen dabil (asturieraren ofizialtasunaren alde, sexu berdintasunaren alde, zezenketen kontra, Israelen Libanoko inbasioaren kontra...), eta hilabetero ekintzak eta adierazpenak biltzen dituen aldizkari bat kaleratzen dute (Na Cai>>, "kalean").

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3753851

 |

* Wd Datuak: Q3753851
**Monroe konderria** (ingelesez: *Monroe County*) Wisconsinko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Sparta da. 2010eko zentsuaren arabera 44.673 biztanle zituen, Monroe kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Monroe konderriak 2.352,27 kilometro koadro ditu. Horietatik 19,28 ura dira. Beste 2.333 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 18,99 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 44.673 pertsonetatik 42.921 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.661 dira. 475 beltzak edo afroamerikarrak. 464 amerikar natiboak ziren eta 40 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 281 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 15 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 477 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q932966
* Commonscat Multimedia: Monroe County, Wisconsin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157112771
* LCCN: n81025941
* NARA: 16556797
* **Lekuak**
* OSM: 270807
* TGN: 2002340

 |

* Wd Datuak: Q932966
* Commonscat Multimedia: Monroe County, Wisconsin