recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Jose Ignacio Uranga Azkune** (Azpeitia, 1788ko urriaren 7a – Gasteiz, 1860) euskal militarra izan zen.

Biografia
---------

Azpeitian jaio zen 1788ko urrian. Ikasketak egiten ibili zen frantsesen inbasioa gertatu eta Oviedora May jeneralarengana boluntario joan zen arte. Asturiasen eta Galizian borrokatu zen eta 1811n Gipuzkoako Boluntarioen Batailoira bidali zuten. Inbaditzaileen aurka ibili zen borrokan Jauregi "Artzaia"ren aginduetara. Gudu askotan parte hartu zuen eta 1813ko abuztuko San Martzialgo guduaren ondoren, kondekoratu egin zuten bere borrokakide Tomas Zumalakarregirekin batera

Dibisio bat eratu zuen arte. Gudaldi hura amaitzean koronel izendatu zuten. Hurrengo urteetan Arabako komandante jenerala izan zen.

1830ean Espainian liberalismoa berrezarri nahian zebilen Espoz Minaren eta Jauregiren espedizioari aurre egin zion zutabearen buru jarri zen, eta haiek mendean hartu eta Frantziara ihesi joatera behartu zituen.

Karlos V.a aldarrikatu zuen lehenbizikoetakoa izan zen, haren anaia Fernando VII.a hil zenean, eta hainbat batailoi antolatu zituen Araban. Zumalakarregirekin bat egin zuen, gerra hasierako guda nagusietan parte hartuz. Horri esker, landa mariskal izendatu zuten. 1834ko uztailean Don Karlos Euskal Herrian sartu zenean, Uranga bere landa laguntzaile izendatu zuen, bere segurtasun pertsonalaz arduratzeko eskatuz.

Hurrengo urtean, Donostiako blokeoan ibili zen Uranga, eta San Bartolomeko komentua mendean hartzea lortu zuen. Erregearen espedizioan, Nafarroako eta Euskal Lurraldeetako kapitain jeneral izendatu zuen Don Karlosek, karlisten lurren arduradun alegia. Soldadu askorik ez zuen arren, tropa gehienak Madril aldera joanak zirelako, Leringo, Urizaharreko eta Azkoiengo goarnizio liberalak konkistatu eta O'Donnell menderatu zuen Andoainen.

Gerrako azken urteak Don Karlosekin batera eman zituen, eta "apostolikoen" alde egin zuen barne borroketan. Lizarrako fusilamentuen ondoren, Marotok Frantziara bota zuen. Han bizi izan zen erbesteratuta 1848ko amnistiara arte. Gasteiza joan zen bizitzera orduan, eta han hil zen 1860an.

Erreferentziak
--------------

* Edukiaren zati bat Gipuzkoa Kultura webgunetik hartu da, webgune haren egile eskubideen jabe den Gipuzkoako Foru Aldundiak Creative Commons Aitortu-PartekatuBerdin 3.0 (CC-BY-SA 3.0) lizentziarekin argitaratu baitu (ikus webguneko oharra).

1. ↑  Auñamendi Entziklopedia

Kanpo estekak
-------------

* XIX. mendeko historia militarra Euskal Herrian. JOSE URANGA. Gipuzkoakultura.[*Betiko hautsitako esteka*] CC-BY-SA lizentziapean eginiko lana.

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11685846
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX1221119
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 138300
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q11685846
Jakobinoen egoitza Parisko Saint-Honoré kalean zegoen.
**Jakobinoak** Frantziako Iraultzan zehar Paris hiriburuan egoitza izan zuen talde politiko erradikal bat osatzen zuten pertsonak ziren. Errepublikazaleak eta herri subiranotasunaren defendatzaileak ziren, eurentzat herrialdea banaezina zen, ondorioz estatu zentralistaren defendatzaile sutsu bilakatu ziren.

Frantziako Iraultzako lehen urteetako bi talde politiko nagusietako bat osatu zuten jakobinoek. Oposizioan zeuden diputatu guztiak bildu ziren hasieran jakobinoen taldera, baina 1791etik aurrera gero eta jarrera gogorragoak hartu zituzten iraultza nagusi zedin, eta Frantziako politika menderatu zuten 1793ko uztailetik 1794ko uztaila bitartean. Aginpidean egon ziren denbora horretan Izualdi Handia zabaldu zuten herrian, gillotinan hil baitzituzten oposizioko kide asko. Jakobinoen bi buru, Saint-Just eta Robespierre, gillotinan hil zituztenean desagertu zen taldea, 1794an.

Gaur egun, Frantzian, jakobinismoa Estatu eta Errepublikaren zentralizazioaren ideiaren parekide da.

Jatorria
--------

Hasieran, *Club breton* deitzen ziren, eta bertako kideek Rue Saint-Honoréko donejakuetarren komentuari zor diote izena (collège des Jacobins), bertan finkatu baitziren 1789an.

Ikus gainera
------------

* Girondinoak
* Chauvinismo
* Frantses nazionalismo

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Bibliografia
------------

* Azurmendi, Joxe: *Historia, arraza, nazioa. Renan eta nazionalismoaren inguruko topiko batzuk*, Donostia: Elkar, 2014. ISBN 978-84-9027-297-8

Kanpo estekak
-------------

* Jakobinismoa. Egungo Euskararen Hiztegia
* Jakobinismo. Puntubi.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q179885
* Commonscat Multimedia: Jacobin Club

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 239360038
* ISNI: 0000 0001 2248 5246
* BNF: 13324598d (data)
* GND: 5022898-5
* LCCN: nr89014045
* NDL: 00574973
* NKC: ph138303
* SUDOC: 035648821
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 048241
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q179885
* Commonscat Multimedia: Jacobin Club
***Jakinduriaren ozeanoak*** (千絵の海), baita ere *Itsasoa eta kostaldearen mila ikuspegi*, Katsushika Hokusai margolari japoniarrak egindako xilografia lan saila da. 1832tik 1834ra argitaratuta, saila ukiyo-e genero artistikoa da. Guztira 10 lan dira. Inprimatutako gaiak arrantza, ozeanoak eta baleen arrantza dira.

Deskribapena
------------

Grabatuek, itsaski-bilketa, bale-arrantza eta euli-arrantza barne, arrantza eszenak erakusten dituzte. Honek Hokusairi bere gai gogokoenetako bat aztertzeko aukera ematen dio, hau da, gizakia lanaren bidez adieraztea eta naturaren indarrekin harmoniatsu lan egitearena. *Chōshi Shimōsa probintzian* lanean nabarmena da bereziki, itsaso ekaiztsu batean borrokan ari diren arrantza-ontziak erakusten dituena, *Kanagawako olatu handia* bere garaikidearen oihartzunak erakutsiz.

Seriearen kolorearen erabilera garaiko beste paisaia-inprimatuekin konparatuta desberdina da. Grabatuek tonu ugari dituzte eta pigmentu horia, berdea eta gorri ezberdinen paleta ezohikoa erakusten dute. Hokusaik beltza kolorea erabiltzen du baita ere eta ez marra soilik egiteko, kolore gisa baizik; honek Mendebaldeko olio-pinturaren eragina iradokitzen du.

Bilduma
-------

* Arrantza zuzien argitan Kai probintzian (甲州火振 Kōshū hiburi)*Arrantza zuzien argitan Kai probintzian* (甲州火振 *Kōshū hiburi*)
* Balea harrapatzea Gotōn (五島鯨突 Gotō kujira tsugi)*Balea harrapatzea Gotōn* (五島鯨突 *Gotō kujira tsugi*)
* Arrantza Uragan, Sagami probintzian (相州浦賀 Sōshū Uraga)*Arrantza Uragan, Sagami probintzian* (相州浦賀 *Sōshū Uraga*)
* Chōshi Shimōsa probintzian (総州銚子 Sōshū Chōshi)*Chōshi Shimōsa probintzian* (総州銚子 *Sōshū Chōshi*)
* Tonegawa ibaia Shimōsa Probintzian (総州利根川 Sōshū Tonegawa)*Tonegawa ibaia Shimōsa Probintzian* (総州利根川 *Sōshū Tonegawa*)
* Saski-arrantza Kinu ibaian (絹川はちふせ Kinugawa hachifuse)*Saski-arrantza Kinu ibaian* (絹川はちふせ *Kinugawa hachifuse*)
* Euli-arrantza (蚊針流 Kabari-nagashi)*Euli-arrantza* (蚊針流 *Kabari-nagashi*)
* Zaintzeko sareak (待チ網 Machi-ami)*Zaintzeko sareak* (待チ網 *Machi-ami*)
* Arrantza Miyato ibaian (宮戸川長縄 Miyatogawa nagawa)*Arrantza Miyato ibaian* (宮戸川長縄 *Miyatogawa nagawa*)
* Noboto, Shimōsa Probintzian (下総登戸 Shimōsa Noboto)*Noboto, Shimōsa Probintzian* (下総登戸 *Shimōsa Noboto*)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Calza, Gian Carlo (2003). *Hokusai*. Phaidon. ISBN 0714844578.
2. ↑  Lane, Richard (1989). *Hokusai: Life and Work*. E. P. Dutton, New York. ISBN 0-525-24455-7.
3. ↑   Izzard, Sebastian (1984). "Hokusai's 'Chie no umi', 'The Oceans of Wisdom'". *Impressions* (9): 8–12. JSTOR 42598049.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2963437
* Commonscat Multimedia: Chie no Umi by Katsushika Hokusai

---

 |

* Wd Datuak: Q2963437
* Commonscat Multimedia: Chie no Umi by Katsushika Hokusai
***Jakoben borroka aingeruarekin*** (frantsesez: *La Lutte de Jacob avec l'ange*), Paul Baudry artista frantsesaren margolan bat da. Mihise gaineko olio-pintura bat da, 260 × 165 zm.-koa. 1853an egin zuen artistak Villa Medicin Erroman egin zuen egonaldian. Gaur egun, donazio bati esker, La Roche-sur-Yon herriaren udal-museoan ikus daiteke.

Interpretazioa
--------------

Akademizismoaren ohiko lekuetan ez erortzeko eta beste artzain lotan edo soldadu zauritu bat ez sortzeko, Baudryk Bibliako gai bat aukeratu zuen, Jakob aingeru batekin borrokatzen duen gertaera, alegia. Hala ere, "Genesi"aren pasartearen interpretazio oso pertsonala egin zuen, hau da, ez du zerikusirik gaiaren aurreko irudikapenekin. Bere irudiei izaera alegoriko bat ematea hautatzen zuen artistak: "Jakob gizakiaren gaztetasuna da, Aingerua, ideala"; haien borroka gizakiaren ilusioen erorketa irudikatzen du, heldutasunera igarotzearen prozesua erakusten digu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16038585

 |

* Wd Datuak: Q16038585
**Jose Maria Usanditzagari eskainitako monumentua** Donostiako Gipuzkoako Plazan 1916ko irailaren 24an inauguratu zen. Donostiako Orfeoiak hartu zuen bere gain hain gazte hildako artistaren omenezko estatua bat altxatzeko ekimena. Horretarako, Victoria Eugenia Antzokian kontzertu bat egin zuen baina bildutako zenbatekoa nahikoa ez zen. Orduan, Orfeoiak Udalari laguntza eskatu behar izan zion garraioa, Bartzelonatik, eta omenaldia prestatzeko. Multzo eskultorikoa Josep Llimona i Bruguera artista modernistak (Bartzelona 1864 – 1934) egin zuen. Marmolezkoa da eta neurriak 450 x 500 zm. (gutxi gorabehera) dira.

Harrizko bankuaren eskuinean metalezko plaka batek Madril Udalaren eskaintza ikus daiteke.

Monumentuak hiru elementu ditu: zutabe baten gainean Jose Maria Usanditzagaren bustoa ikusten da. Ondoan, emakume bat dolua adierazten du. Atzean, harrizko banku handi bat dago.

Usanditzagari eskainitako omenaldi ofiziala.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61070114

 |

* Wd Datuak: Q61070114
**Jose Sagarna Uriarte** (Zeanuri, Bizkaia, 1911ko azaroaren 11- Larruskain, Xemein, Bizkaia, 1936ko urriaren 20a) Erromatar Eliza Katolikoko abadea izan zen, Gerra Zibilean frankistek eraila.

Bizitza
-------

Zeanurin jaio eta bertan eman zuen lehen meza 1935ean. Egun berean, udalez Xemeingoa baina elizaz Berriatuakoa den Larruskain parrokiako ardura eman zioten. Auzoko baserritar gehienen begietara, Sagarna abade jatorra zen, gaixoak eta pertsona nagusiak bisitatzeaz eta umeei dotrina emateaz arduratzen zena. Manuel Altzibararetxuluaga auzoko jauntxoa, aldiz, ez zegoen gustura berarekin, Sagarnak ez baitzuen bere pribilejiozko eskubideak mantentzeko asmorik. Besteak beste, ez zuen Altzibararetxuluagaren etxean bizi nahi, ezta bere loba sakristau izendatu ere. Gainera, lekukoen arabera, ezkontzaz kanpoko harremanen kontra hitz egin ohi zuen sermoietan (Altzibararetxuluaga berak horrelako harremanen bat omen zuen auzoko irakaslearekin).

Handik gutxira, 1936an, Berriatuako parrokiaren ardura eman zioten, eta Joseba Andoni Urresti abade ordarroarra izendatu zuten Larruskaingo parroko. Gerra Zibila lehertzean, baina, Urrestik alde egin zuen Larruskaindik; Sagarnak ere ihes egiteko asmoa zeukan, baina ez zuen lortu. Ondorioz, Larruskaingo parrokia arduradun gabe zegoenez, bertara itzuli zen, 1936ko urriaren 17an, ezer gertatuko ez zitzaion ustetan.

Urriaren 19an atxilotu zuten, eta frankisten aginte postura (Mandiola Goikoa baserrira) eraman zuten, Molina komandantearen aurrera. Bertan agertu zen Altzibararetxuluaga ere; izan ere, berak salatu zuen Sagarna, abertzalea zelakoan (mendeku hutsa izan bazen ere). Urriaren 20an Amulategi baserriaren ondora eraman zuten, Larruskaingo elizara begira hil zezaten eskatu zielako. Bertan tirokatu eta, manta batean bilduta, Larruskaingo hilerrira eraman zuten bertan lurperatzeko.

Hil ostekoak
------------

Hil ondoko hurrengo egunean, obus bat bota zuten errepublikarrek eta Mandiola Goikoa baserria jo zuen. Molina komandantea harrapatu eta zauritu egin zen. Azpeitiko ospitalera zeramatela hil zen.

Jose Sagarna hil zuten tokian zurezko makila bat jarri zuten auzotarrek, hildako abadearen oroitza gordetzeko. Halaxe mantendu zuten 40 urtez baino gehiagoz.

1958ko ekainaren 19an, ekaitzak heriotza tokitik gertu zegoen sagar arbola bat bota zuen. Urte bereko azaroan, baina, inork jakin gabe, zuhaitza berriz tente jarri zela esan zuten ingurukoek. Orduan Sagarnaren mirari bat zelakoan, inguruko herrietatik erromes etortzen hasi ziren hainbat pertsona. Garaiko agintari frankistek isunak ezarri zizkieten bertara zihoazenei. Handik aste batzuetara, sagar arbola berez erori zen.

1988an, Markina-Xemeingo udalak harrizko gurutze bat jarri zuen zurezko makila egon zen lekuan.

Kanpo estekak
-------------

* Jose Sagarnaren historiari buruzko orrialdea[*Betiko hautsitako esteka*]
* Erail zuten lekua, satelitetik ikusita, Google Maps webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260737

 |

* Wd Datuak: Q12260737
**Saline konderria** (ingelesez: *Saline County*) Kansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Salina da. 2010eko zentsuaren arabera 55.606 biztanle zituen, Saline kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Saline konderriak 1.868,18 kilometro koadro ditu. Horietatik 2,81 ura dira. Beste 1.865,37 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 29,76 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 55.606 pertsonetatik 51.074 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 5.403 dira. 1.743 beltzak edo afroamerikarrak. 241 amerikar natiboak ziren eta 21 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.138 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 42 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.347 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q375991
* Commonscat Multimedia: Saline County, Kansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 129011545
* LCCN: n81024816
* NARA: 10039001
* **Lekuak**
* OSM: 1070392
* TGN: 2000744

 |

* Wd Datuak: Q375991
* Commonscat Multimedia: Saline County, Kansas
**Samory Turé** (Manyambaladugu, egungo Ginea, 1830 aldean - Ndjolé, egungo Gabon, 1900eko ekainaren 2a) jola etniako merkatari eta gudaria izan zen, Wassoulou Inperioaren sortu zuena.

Bizitza
-------

Merkataria zen, eta 1870. urtean Bisanguduko buruzagi hautatu zuten. Sanankoron ezarri zuen hiriburua, Kankango hiria hartu zuen, eta estatu bat eratu zuen Wassoulou. Frantsesen mende zeuden, ordea, iparraldeko eta hegoaldeko estatuak, eta Niger eta Senegal Garaiaren artean burdinbidea eraikitzeko ahaleginetan ari ziren. Samoryk Niger zeharkatu zuen frantsesei aurre egiteko, baina 1882. urteko gudua galdu ondoren, bi hitzarmen sinatu behar izan zituen (1886 eta 1887an), eta Tinkissoren eta Niger Garaiaren arteko lurraldea utzi behar izan zuen.

Frantsesek, hala eta guztiz ere, gotorleku bat eraiki zuten Sikirin, Samoryren haserrea piztu zuena. Louis Archinard koronel frantsesa Ségouko Erresumaz jabetu zen (1890-1891), eta Samoryren aurka abiatu zen (1891-1898). Frantsesek Kankan hartu zutenean, Boli Kostara erbesteratu zen Samory lehenik, eta Liberiara ondoren. Han atxilotu eta Gabona atzerriratu zuten 1898an. Ndjolén zendu zen, 1900eko ekainaren 2an, pneumoniak joa.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q469314
* Commonscat Multimedia: Samory Touré

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 13105820
* ISNI: 0000 0000 5488 8851
* BNF: 119594303 (data)
* GND: 118893785
* LCCN: n83025340
* SUDOC: 027586030
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05242/eu\_s\_0619/s0619
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q469314
* Commonscat Multimedia: Samory Touré
**San Kosme eta San Damian eliza** Nafarroako Antsoain udalerrian dagoen eliza bat da. San Kosme eta San Damian santuei sagaratua dago.

Ez da nahastu behar udalerri berdineko eta Antsoaingo herrigune berrian dagoen eta 1996ean eraiki zen San Kosme eta San Damian parrokia modernoarekin, Erdi Aroko eliza hau Ezkaba mendiaren magalean dagoen herrigune historiko txikian baitago, errepideaz bestalde, eta herrigune berritik banandua.

Kokalekua
---------

Antsoaingo herrigune historikoan dago.

Historia
--------

XII. mendean eraikia izan zen eta barnean XVII. mendeko erretaula bat du. Oinplano laukizunena du, geroago eraikitako lau gangez babestua. Lau horma-hobik presbiterioa jarraitzen dute, eta erdi puntuko arku erromanikoez estaliak daude.

Ikus gainera
------------

* San Kosme eta San Damian parrokia: 1996ean eraikitako parrokia modernoa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25479431

 |

* Wd Datuak: Q25479431
**San Pedro eliza** Lizoainibarko Lerrutz lekuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da.

Eraikina
--------

Elizaren jatorria Erdi Arokoa da, baina XVI. mendean zaharberritu egin zuten. Habearte bakarra da, burualde zuzena duten lau ataletan banatua, eta hirugarrena estuagoa da. Estalkia aldatu egiten da atal guztietan, eta nabarmentzeko modukoa da burualdeko izar-ganga konplexua, nerbio oso molduratuak eta giltzarri apainduak dituena. Oinaldean, bokale eskartzanoko arku bat dago, intradosduna, kasetoiduna eta loroiez apaindua; korua irekitzen du, tertzeletedun gangaz estalia.

Kanpoaldean, oinaldean hori ere, hargintza oneko dorre prismatikoa altxatzen da; erdi-puntuetan kanpainak daude, eta horien gainean arkutxozko teilatu-hegal bat dago errematean. Sarrerako atea erdi-puntuko soila da, bi arkibolta eta hauts-babes molduratuarekin. Barrualdean, XVII. mendearen hasierako pizkundeko erretaula bat dago.

Elizak parrokia-gurutze bat izan zuen, Jose Velazquez de Medrano Iruñeko bizilagunaren lana, XVI. mendetik XVII. mendera bitarteko trantsizio-urteetan landua eta gaur egungoa desagertu zena.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | LERRUTZ.*  (Noiz kontsultatua: 2021-10-23).

Ikus, gainera
-------------

* Lerrutz

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109301592

 |

* Wd Datuak: Q109301592
**"Humboldt. Hizkuntza eta pentsamendua"** Joxe Azurmendi zegamarrak idatzitako saiakera liburua da.

Galdera hauei erantzuten saiatu zen Azurmendi liburu-trilogia batekin: Zer harreman dago hizkuntzaren eta pentsamenduaren artean: gure gogoan lehenbizi pentsamendua dago eta gero hitzak baliatzen ditugu haren berri emateko? Hizkuntzak laguntzen dio pentsamenduari ala bi gauza beregain dira? Galdera horiei erantzuteko, Azurmendik azaltzen du mendebaldeko kultura nola zabaldu den Greziako Aristotelesgandik Humboldtengana, baita Chomskyrenganaino ere, eta gurean Txillardegirenganaino.

Liburu hau trilogia bateko lehena da, eta oinarri hurrengo bientzat: *Volksgeist. Herri gogoa* eta *Espainiaren arimaz*. Esaten da euskal abertzaletasunaren nazio-kontzeptua tradizio alemanekoa dela (erromantikoa, irrazionala, etab.) versus tradizio frantsesekoa (demokratikoa). Kontzeptu erromantiko hori honelakoa litzateke sumarioki: nazio bat funtsean hizkuntza bat da; hizkuntza bat, pentsamendu, mundu-ikuskera, izpiritu bat. Horrela, hizkuntzan eta nazioan daukaguna, izpiritu baten manifestazioa omen da (Volksgeist). Izpiritu hori da nazioaren esentzia, esan ohi da.

Egiaz, Volksgeist edo Herri Gogoaren ideia Alemanian adina Ilustrazio frantsesean dago, Renan baitan gero, eta XIX. mendeko filosofian bezalaxe XX.eko giza zientzietan, atzo eta gaurko praxi politikoan: Frantziako Iraultzaren hizkuntz politika jakobino eta nazionalismo espainol "liberaletik" nazional-sozialismo alemaneraino. Trilogiak ideia horien nondik norakoak aztertzen ditu.

Oinarri-oinarrian hizkuntzaren eta pentsamenduaren arteko harremanaren auzia dago. Hortik jalgi da herri bat oroz gain hizkuntza edo kultura bat delako ideia. Hori duzu lehen liburuki honen gaia, arazoa filosofian eta bereziki Humboldt-en obran aztertuz. Hizkuntza eta pentsamendua Humboldt-en aurretik eta gaur egungo filosofian, antropologian eta zientzia kognitiboetan ere begiratzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Sudupe, Pako.  (2008). «Humboldt: hizkuntza eta pentsamendua» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2021-12-05).
2. ↑    Azurmendi Otaegi, Joxe.  (2007-12-01). *Humboldt: hizkuntza eta pentsamendua.*  UEU ISBN 978-84-8438-099-3. (Noiz kontsultatua: 2021-12-05).

Ikus, gainera
-------------

* Wilhelm von Humboldt

Kanpo estekak
-------------

* Liburua UEUren liburutegi digitalean. (Buruxkak)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12259267

 |

* Wd Datuak: Q12259267
**San Klemente eliza** Nabaskoze almiranterriko Aizpurgi kontzejuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da.

Eraikina
--------

Harrizko eraikuntza, habearte bakarrekoa, burualdea burualde zuzena duela. Zaharberritze sakonek hasierako estalkiari eragin zioten, eta horren ordez ilargixkak zituen kanoi-ganga jarri zen. Nabearen alde banatan, kanoi-gangaz estalitako kapera bat dago. Sarrera epistolaren aldean dago, arku zorrotzeko ate oso aldatu batekin. Oinaldean dagoen kanpandorreak kanpai-horma bikoitza du goialdean.

Barrualdean, nabarmentzekoa da Ama Birjina Haurrarekin (XIV. mendea), zur polikromatuzkoa, estilo frankokotikoan. Bere garaiko koroa gordetzen du eta Semeak liburu ireki bat ezkerreko eskuan. Aldare nagusian dago, horma-hobi barroko batean (XVII. mendearen bigarren erdia), nahiko berrmargotuta.

Beste obra interesgarri bat Gurutze Gotiko Germaniar bat da (XV. mendea), zur polikromatuzkoa, ebanjelioaren aldean dagoena, brokatu-oihal baten gainean. Bere garaiko arantzazko koroa eta aurpegi lasaia dituen hiru iltzeko Kristoren irudia. Azkenik, korupean, zurez egina, nabearen lehen atalean dagoen goi-koruari dagokiona, giza irudiekin landutako mentsulak nabarmendu behar dira, azken gotikoaren tradizioaren arabera.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | AIZPURGI.*  (Noiz kontsultatua: 2022-02-01).

Ikus gainera
------------

* Aizpurgi
* Nabaskoze Almiranterria

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110969648

 |

* Wd Datuak: Q110969648
**José Antimasberes Etxeberria** (Erriberri, 1933ko abenduaren 28a - Iruñea, 1995eko apirilaren 15a), izengoitiz **José *El Castañuelas*** eta ***El gitanico de Añorbe*** deitua, nafar kale-dantzari ijito eta nomada izan zen.

Bizitza
-------

José Antimasberes Erriberrin jaio zen, 1933ko abenduaren 28an. Oso gazte zela joan zen etxetik, zakurra eta bizkar zorroa beste lagunik ez zuela, eta Nafarroan barrena hasi zen ibiltzen; herri batera iritsitakoan, dantza egiten zuen sos batzuk irabazteko.

Hogei urte inguru zituela, Benita Abadiano izabarra ezagutu zuen, eta harekin ezkondu. 1952-1971 bitartean, bederatzi seme-alaba izan zituzten hamaika erditzetan. Zenbait urtez bizimodu ibiltariari eutsi zion familiak; orga batean bizi ziren, eta bertan eramaten zuten zeukaten guztia, antzarak, oiloak eta usakumeak barne. Herrietan bere dantza ikuskizuna ematen zuen Josék.

1969an, etxe xume bat erosi zuten Añorben eta bertan kokatu ziren. Josék, ordea, ez zuen erabat baztertu bizimodu nomada, eta segitu zuen dantza egiten Nafarroako erdialdeko eta Iruñerriko herrietan; Iruñeko Sanferminetan ere jornal polita ateratzen omen zuen. Izan ere, dantza egiteak arras betetzen zuen. Irrati-kasetea piztu eta orduak ematen ahal zituen dantzan, kriskitinak hautsi arte: bachata, salsa, jotak, zortzikoa, rumba... 1994ko apirilaren 15ean hil zen, bizikleta istripu baten ondorioz; emaztea lau hilabete lehenago hila zitzaion.

Ezagutza
--------

Herri artista handia izan bazen ere, José Antimasberes erabateko ahanzturan hil zen. Josetxo Goia-Aribek "Peña Unzue" pieza ondu zuen haren omenez, eta harengan inspiratu zen *5 Aurresku´s* proiektua aurrera eramateko. 2018an, José Antimasberesen bizitzan oinarritutako *Jito Alai* dantza eta musika ikuskizuna aurkeztu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Oliveira, Ana, 'Jito Alai', la tierra baila, noticiasdenavarra.com
2. ↑  Asiron, Joseba Josetxo Antimasberes Echeverría: el último nómada, noticiasdenavarra.com
3. 1 2 3   Ayerra, Pablo. *La alegría infinita de José 'El Castañuelas'.*  EZM, 99. zenbakia, 2017ko abuztua, issuu.com (Noiz kontsultatua: 2018-1-11).
4. 1 2    *‘Jito Alai’, proyecto que aúna música y danza, reconocido con el Premio Gayarre.*  naiz.eus (Noiz kontsultatua: 2018-1-11).
5. ↑    *Jito Alai-Aires bohemios-La tierra baila.*  teatrogayarre.com (Noiz kontsultatua: 2018-1-11).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47200894

 |

* Wd Datuak: Q47200894
**José Antonio Barrenechea Dorrego** (Buenos Aires, 1794ko ekainaren 8a - Lima, 1870eko maiatzaren 20a) militar argentinarra izan zen, Peruko nazionalitatea hartuko zuena. Jose de San Martinen Peru Askatzeko Espedizioan izena eman zuen, eta Paracasko lehorreratzeari aurrea hartu zion, beraz, "Peruko lehen soldadu argentinarra" bezala ezagutzen da. Peruren independentziaren azken fasean parte hartu zuen (1820-1826). Artilleriako komandante bezala Junín eta Ayacuchoko guduetan eta Callaoko bigarren setioan borrokatu zuen. Independentziaren Gerra amaitu ondoren, Perun jarraitu zuen eta Kolonbia Handiaren aurkako gerran jardun zuen. Peruko Errepublika hasi zenean, beti leiala izan zen ordena konstituzionalarekiko. Luis José de Orbegoso presidentea babestu zuen 1834ko gerra zibilean. Eta Peru-Boliviako Konfederazioaren garaian, agintari horrekiko leialtasuna mantendu zuen, 1838ko Portada de Guíaseko gudura arte. Zaharberritzaileek erbesteratu eta eskalafoitik ezabatu zuten, baina ez zuen gerora emandako errehabilitazioari heldu nahi izan, eta erretiratuta egon zen. Horrek ez zion eragotzi 1866ko maiatzaren 2ko Callao guduan bere zerbitzuak ematea.

Biografia
---------

Domingo Barrenechea y Churruca eta María de las Nieves Dorrego y Salasen (Manuel Dorregoren arreba) semea zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104471749

 |

* Wd Datuak: Q104471749
**José Antonio Labordeta Parke Handia** (aragoieraz: *Parque Gran José Antonio Labordeta*; ofizialki eta gaztelaniaz: *Parque Grande José Antonio Labordeta*) Espainiako Aragoi autonomia erkidegoan dagoen Zaragoza hirian kokatzen den 40 hektarea dituen hiri parke bat da. Mende batean zehar hiri honetako parkerik handiena izan zen, halere, Expo 2008 ospakizunaren ondorioz 2008an eraiki zen Uraren Hiri Parkeak lehenbiziko postu hori kendu zion.

2010eko irailaren arte parke honen izena Primo de Rivera izan zen, herritarren artean *Parque Grande* ("Parke Handia") izenez ezagutzen zelarik, baina José Antonio Labordeta kantautore eta politikariaren heriotza eta hiritarren eskaerei entzunez, azkenik parkeak bere ohorez gaur egungo izen hori jaso zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3573265
* Commonscat Multimedia: Parque Grande José Antonio Labordeta

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316432783

 |

* Wd Datuak: Q3573265
* Commonscat Multimedia: Parque Grande José Antonio Labordeta
**Jesus Ballaz Zabalza** (Ledea, Nafarroa Garaia, 1946) nafar idazlea da.

Biografia
---------

Historian lizentziatua da. Bartzelonan bizi da, haur eta gazteentzako liburuen editore gisa. Hainbat egile katalanen lanen kritika eta itzulpena egiteaz gain, hainbat eleberri eta ipuin argitaratu ditu, eta askotan saritu dute. Sari Nazionalak eskuratu ditu "haurrentzako liburuei buruzko kritika", "Itzulpena" eta "komiki-gidoiak" ataletan. Hitzaldi ugari eman ditu, artikulu ugari idatzi ditu eta haur eta gazteentzako literaturari buruzko hainbat forotan parte hartu du. Municheko Jugendbibliothek-eko bekaduna izan zen eta Europako lau herrialdetako argitaletxeek parte hartzen duten haur-narratibako "Europa Sariaren" bultzatzailea.

Erreferentziak
--------------

* «Ballaz Zabalza, Jesus - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-01-02).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110381248

 |

* Wd Datuak: Q110381248
**Jose Ignazio Orbegozo** (Azpeitia, 1945eko urriaren 1a), kirol munduan **Arria II.a** deitua, gipuzkoar aizkolari, gizon probalari, txingalari, arpanlari eta segalaria da.

Bizitza
-------

Azpeitiko Mandiolatza baserrian sortu zen, aita Ignazio Orbegozo *Arriya* aizkolaria zuela. Haurtzarotik aizkora jokoa maite zuen eta eskola amaitu zuenean mendian hasi zen lanean. Sunbillako Ramon Latasa aizkolari handiarengana jo zuen; honekin oihaneko lanean aritu eta, astia zutelarik, entrenatu egiten zen. 1966ko Espainiako Binakako Txapelketan elkarrekin aritu eta irabazi zuten. Berehala aizkolari onenen aurkako apustuak jokatzen hasi zen. Hasieran, lan luzeetan, erditik aurrera bete egiten bazen ere, hobetuz joan zen eta 70eko hamarkadako aizkolari sarituena izan zen. Sekulako planta zuen (1,90 m luze, 92 kg) eta aizkoran oso azkarra zen.

1987an utzi zuen aizkora, 41 urterekin. 2018ko abuztuan, ordea, Ramon Latasaren Oroimenezkoan parte hartu zuen, aizkolari historikoen arteko lehian zehazki, eta baita nagusitu ere, Anjel Arrospiderekin batera, Mikel Mindegia eta Patxi Astibiaren aurka.

Sariak
------

* **Munduko Txapelketa** 4 aldiz Euskal Herriko taldearekin: 1976, 1979, 1981 eta 1982an.
* Espainiako Txapelketa (4): 1966an Ramon Latasa lagun zuela.
* Euskadiko Txapelketa (4): 1970 (*Vasco-navarro*), 1977, 1978, 1979.
* Gipuzkoako Txapelketa (1): 1986
* **Euskal Pentatloi Txapelketa** 1982an.
* **Euskal Tetratloi Txapelketa** 1984an Jose Mari Mendizabalekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Antton Espelosin (2009): Aizkora apustuak eta txapelketak.
2. ↑    *'Arria II'.a garaile Sunbillan.*  uztarria.eus (Noiz kontsultatua: 2018-8-12).

Kanpo loturak
-------------

* Oiarzabal, Mailo: «Arriya II.a. Aizkolari mundiala», *Uztarria*, 2009-02.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260632
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 111160
* Lur: 04587/eu\_o\_1280/o1280

 |

* Wd Datuak: Q12260632
**Sardes** (antzinako grezieraz: αἱ Σάρδεις; joniar aldaeraz: Σάρδιες; lidieraz: *Sfard*; antzinako persieraz: 𐎿𐎱𐎼𐎭‎, *Sparda*) Asia Txikiko hiria da, gaur egun Turkian dagoena, Tmolos mendiaren maldan kokatuta (gaur egungo Boz Dag mendia), erdi ibai den harana Paktolo (gaur egungo Gediz), Egeon itsasoratzen dena. Lidiako hiriburua izan zen.

Historia
--------

K.a. VIII. mendean Lidia ezkutuan gelditu zen, Frigia bere bizilagunak boterea hartu zuelako Mermnadako leinua (K.a. 687) zabalkuntzaren aroa hasten da, orduan Sardes hazten hasten da. K.a. 644. urte inguruan Sardesko behe hiria lapurtu egin zuten. Nahiz eta horrelako gertaerak egon, Lidiako hiriburua izaten jarraitu zuen, persiar konkista iritsi zen arte, K.a. 547. urtean. Persiarrei Sardesko izena satrapia (*Strapa* pertsieraz) osoari eman zioten. Sardesen hasten zen Susara eramaten zuen bidea.

Mazedoniako konkista ondoren K.a. IV. mendean, erreinu seleuzida izan zen. Magnesiako batailaren ondoren, Pergamoko erreinu helenistikoaren zati bat izatera pasa zen, Erromako aliatua. Atalo III.a erregea hiltzerakoan, bere erreinua Errepublika erromatarrari eman zion (K.a. 133), eta horrela Asiako hiriburu bihurtu zen K.a. 129. urtean.

15. urtean Sardes suntsitu zen lurrikara baten ondorioz, Tiberio zegoenean, baina berriz eraiki zuten. Probintzia baten hiriburu ere izan zen Inperioko azken urteetan eta baita Bizantziar Inperioaren hasieran ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2006-1-27). *Antzinateko hirien euskarazko izenak.* .

Bibliografia
------------

 Hanfmann, George M. A.. *Sardis from Prehistoric to Roman Times: Results of the Archaeological Exploration of Sardis 1958-1975.*  Harvard University Press ISBN 0-674-78925-3..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q232615
* Commonscat Multimedia: Sardis

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 241443567
* GND: 4077020-5
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 21160

 |

* Wd Datuak: Q232615
* Commonscat Multimedia: Sardis
**Jose Juan Castillo Mateos** (Bermeo, Bizkaia, 1945eko ekainaren 16a - Donostia, 2021eko azaroaren 20a) bizkaitar sukaldaria izan zen.

Biografia
---------

Hamasei urterekin, Parisko Ostalaritza Eskolara joan zen ikasketak egitera. Lau urte eman zituen bertan, eta handik bueltan, jatetxe ospetsuenetan egin zituen praktikak, hala nola, *La Tour d'Argent* edo Biarritzko *Jockey* eta *Miramar*. Soldadutza egin ondoren, bere aitaren jatetxean, Olaberrian hasi zen lanean, (1967 urtean). Aitak, Jose Castillo sukaldari eta etnografoak, erretiroa hartu zuenean hartu zuen zuzendaritza, 1979 urtean. Han lanean ari zela, 1985 urtean, *Mejor cocina de Hotel* delako saria jaso zuen.

1912an Donostian sortutako Casa Nicolasa jatetxeko ardura hartu zuen 1996an. Castillok etxe horren kalitate eta ospeari eutsi die, 2010ean erretiratu zelako itxi zuten arte.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  **(Gaztelaniaz)** Diario Vasco, 2007-08-12
2. ↑  **(Gaztelaniaz)**Corcuera, Mikel.- *25 años de la Nueva cocina vasca*.- Bilbo : Aizkorri argitaletxea, 2003. ISBN 84-8263-905-6. 97 orr.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260641
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01275/eu\_c\_0455/c0455

 |

* Wd Datuak: Q12260641
*Artikulu hau futbolariari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Jose Ignacio Garmendia».*
**Jose Ignacio Garmendia Mendizabal** (Billabona, 1960ko apirilaren 4a) Eibar Kirol Elkarteko atezaina izan zen 17 denboralditan, 1978tik 1998ra. Hamar azkenak Espainiako Bigarren Mailan. Era berean, Eibar KE taldearekin futbolean bigarren mailan jokatu eta Billabonan bere harategian egiten zuen lan.

Bi aldiz lortu zuen bigarren mailan gol gutxien jaso duen atezainari ematen zaion Zamora Saria: 1992 eta 1996 urteetan.

Biografia
---------

Eibar taldeak 1978an fitxatu zuen 18 urte zituela eta taldea Gipuzkoako erregional preferentean jokatzen ari zela. Denboraldi hartan mailako txapeldun gelditu eta 3. mailara igo zen. 1986an Bigarren B mailara iritsi zen eta 1987 eta 1988 artean urtebete partidarik galdu gabe egin zuen Eibarrek eta horri esker 1988an Bigarren Mailarako igoera lortu zuen taldeak. Aipatzekoa da 1988ko apirilaren 17an Pontevedrari sartu zion gola, bere atetik kontrako atera baloia bidaliz.

1990ko azaroaren 28an Eibar Kirol Elkartearen 50. urteurrena ospatzeko Ajax Amsterdam taldearen aurkako partida jokatu zuen eta 1-1 emaitzaz berdindu zuten armaginek.

Eibarrek 2006 arte 18 denboraldi jarraian egingo zituen bigarren mailan eta Jose Ignacio Garmendiak 1998 arte ia partida guztiak jokatu zituen. Guztira 500 partidatik gora izan ziren Eibarren atea zaintzen eta tartean bi aldiz eskuratu zuen bigarren mailako Zamora Saria. Taldearen emaitzarik onenak 5. postuak izan ziren 1994-95 eta 1996-97 denboraldietan.

Azken partida 1998ko maiatzaren 21ean izan zuen Errealaren aurka jokaturiko lagunarteko partida, 20 urtetan taldeko atezaina izan zenari omenaldia egiteko baliatu zena.

Palmaresa
---------

* Bigarren B maila (1): 1987-88
* Hirugarren maila (2): 1982, 1986
* Zamora Saria (2): 1991-92, 1995-96

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)**  *Garmendia, el carnicero que se convirtió en leyenda en la SD Éibar.*  2019-10-17 (Noiz kontsultatua: 2021-07-20).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Su gol directo al Pontevedra aún lo recuerdan en Ipurua» *El Diario Vasco* 2007-04-05 (Noiz kontsultatua: 2021-07-20).
3. ↑   Marius.  (2009-10-10). «PORTEROS VASCOS DE LEYENDA: JOSE IGNACIO GARMENDIA» *PORTEROS VASCOS DE LEYENDA* (Noiz kontsultatua: 2021-07-20).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Las leyendas del Eibar recuerdan el 25 y 50 Aniversario y animan a su afición para el partido contra el Celtic FC | SD Eibar - Web Oficial» *Las leyendas del Eibar recuerdan el 25 y 50 Aniversario y animan a su afición para el partido contra el Celtic FC | SD Eibar - Web Oficial* (Noiz kontsultatua: 2021-07-20).
5. ↑   «Watch Homenaje a Jose Ignacio Garmendia. | eibartv.com Episodes | Videos | Blip» *web.archive.org* 2013-10-22 (Noiz kontsultatua: 2021-07-20).

Kanpo estekak
-------------

* Jose Ignacio Garmendiaren datuak Eibar taldean, denboraldiz denboraldi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3752178

 |

* Wd Datuak: Q3752178
**Jose Joakin Iradi** (Izengoitia: *Etxekalte*) XIX. mendeko bertsolari eta arlotea izan zen. Hernanin jaio zen eta, kontatzen denez, maiorazkoz tokatzen zitzaion etxeari su eman zion, bere gain ardurarik ez zuelako nahi. Hortik datorkio izengoitia. Etxe hura Hernanikoa bazen ere, Donostian bizi ahal izan nahi zuen Etxekaltek, bere ustez giro hobea zegoelako han. Agidanez, limosna-esketik bizi zen, kalez kaleko eskale, eta otorduaren truke egiten zuen dantza edo bertsotan. Sarri samar egon bide zen kartzelan. Gabriel Lafittek, Eugenio Gabilondok eta Fausto Arozenak idatzi dute Etxekalteri buruz.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/30 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Auñamendi Entziklopedia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260639
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 69189
* Lur: 03064/eu\_i\_1404/i1404

 |

* Wd Datuak: Q12260639
***Nacho Moreno*** **José Ignacio Moreno Cuñat** egilearen izengoitia da (Gasteiz, 1957-Puerto de Santa María, 2021eko abuztuaren 16a) marrazkilari, idazle eta sukaldari ospetsua izan zen. Goomer komikien pertsonaia sortu zuen Ricardo Martínez Ortegarekin batera. **Falsarius Chef** izenarekin sukaldaritza liburu batzuk plazaratu zituen.

Biografia
---------

Gasteizen jaioa, hasieran Zuzenbidea ikasi zuen, ondoren uzteko eta Soziologia ikasteko. Irrati munduan aritu zen eta eleberri beltz bat idatzi zuen; orduan beren benetako bokazioa ezagutu zuen: komikien gidoilaria. Haurtzaroko lagunmin batekin, Ricardo Martínez, Goomer pertsonai arrakastatsua sortu zuen 70. hamarkadan. Hasiera batean bere pertsonai kutsuna *Mundo Obrero* aldizkarian agertu zen. Honen ondoren beste proiektuak etorri ziren, gehienetan gizartearekiko kezkekin lotuta. 

2988an Morenok eta Martínezek Goomer berreskuratu zuten, orduan *El País* egunkariaren *El Pequeño País* gehigarrian plazaratzeko. Madrilgo egunkari horretatik beste batera eman zuen saltoa ondoren, *El Mundo* egunkarian alegia. Azkenean, *El Jueves* aldizkari satirikoan agertu zen. Pertsonaiarekin ere film bat egin zen (*Goomer*,
José Luis Feito eta Carlos Varela, 1999).

1990etik 2002 arte Moreno eta Martínez *El Mundo* egunkarian aritu ziren, haien biñetetan gai politikoak jorratuz. 2002an Moreno Puerto de Santa María (Cádiz) herrira bizitzera joan zen. Han, bere emaztearekin batera, argitaletxe bat sortu zuten: Compañía Oriental de la Tinta. Urte horietan ere Falsarius Chef alter egoa landu zuen, sukaldaritza errezetak egiteko baina beste ikuspuntu alaiago batetik lantzeko. Haren errezeten elementu garrantzitsua kontserba ontzien erabilera zen.

Puerto hil zen egilea 2021ean, 64 urterekin, gaixotasun azkar batek jota.

Liburuak
--------

* *Grandes éxitos de la cocina para impostores*, 2012. Plaza & Janés, 978-84-01-34789-4
* *Cocina sin humos*. Compañía Oriental de la Tinta, ISBN: 978-84-937405-3-5.
* *Fabada a muerte en cocina & fusión*. Compañía Oriental de la Tinta, ISBN: 978-84-937405-6-6.
* *Cocina para impostores*. Compañía Oriental de la Tinta, ISBN:978-84-936053-0-8.
* *Cocina para impostores 2*. Compañía Oriental de la Tinta, ISBN:978-84-936053-7-7.
* *El libro de postres de Falsarius Chef*. Compañía Oriental de la Tinta, ISBN: 978-84-937405-0-4.
* *El rey de las latas*, 2016. Plaza & Janés, 978-84-01-01704-9.
* *Recetas de verano*, 2021. ISBN:979-8500030658.
* *Fabada mortal*, 2021.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Falsarius Chefen bloga.
* **(Gaztelaniaz)**:Compañia Oriental de la Tinta.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108129318
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 262862802
* ISNI: 0000 0000 8372 8179
* BNE: XX1093025

 |

* Wd Datuak: Q108129318
**Jose Joakin Iturbide Arregi** (gaztelaniaz: *José Joaquín de Iturbide y Arregui*) (Azkoien (Nafarroa Garaia), 1739ko otsailaren 6a-Murtzia (Espainia), 1825eko azaroaren 19a) Agustín I.a Mexikoko enperadorearen aita izan zen, eta Lehen Inperio Mexikarraren garaian Kongresu Konstituziogileak Príncipe de la Unión (Batasuneko Printzea) titulua eman zion.

Biografia
---------

Jose Joakin Espainia Berrira iritsi zen Amerikan bizi ziren euskaldunen askoren helburu berarekin, dirutza egiteko gogoz. Espainia Berrira iristean, Valladolidera joan zen. Han, aitaren osaba aurkitu zuen, Arregui kalonjea, 1760 eta 1766 bitartean, eta horrek Elizako etxalde eta etxaldeen administratzaile egin zuen, besteak beste, Moreliako Irapeo eta Valladolideko Toredan eta Taretánunas. María Josefa Arambúru y Carrillo de Figueroa euskal jatorriko emakumearekin ezkondu zen eta bederatzi seme-alabak izan zituzten, tartean María Nicolasa eta Agustín de Iturbide.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q55418184

 |

* Wd Datuak: Q55418184
**Juan Ángel Esparza** (Montemorelos, Nuevo Leon, 1973ko maiatzaren 6a) Mexikoko zinema, antzerki eta telebistako aktore ezaguna da.

Karrera profesionala
--------------------

Juan Ángel Esparzak 1992an egin zuen debuta aktore gisa *Las secretas intenciones* telenobelan eta beste batzuekin jarraitu zuen, besteak beste, *Rencor apasionado*, *Tres mujeres*, *Amigas y rivales*, *Las vías del amor* eta *Cuidado con el ángel* .

*Bienes raices*, *Central de Abasto*, *Mujer, casos de la vida real* eta *Tiempo final* bezalako serieetan ere parte hartu du.

Duela gutxi *Mar de amor* telenobelan parte hartu zuen *Osvaldori* bizia ematen eta *Cuando me enamoro* *Isidro* antzezten.

Nathalie Lartilleux ekoizlearekin ere lan egin zuen *Rafaela* izeneko telenobelan Jorge Poza eta Scarlet Ortizekin batera. 

2013an, Nathalie Lartilleuxek ekoitzitako *Corazón indomable* telenobelan parte hartu zuen, non Ana Brenda Contreras, Daniel Arenas, Elizabeth Álvarez, Isadora González eta René Stricklerrekin partekatzen dituen kredituak.

2014an Aita Rivas antzeztu zuen *La gata* ftelenobelan, eta 2015ean *Lo imperdonable* telenobelan parte hartu zuen Salvador Mejíaren ekoizpenarekin.

2017an Mi adorable maldición telenobelan sartu zen. Egun *Solo para mujeres* ikuskizunean dabil, eta Telemundon *Sin senos sí hay paraíso* telesailean, *Villaren* paperarekin*.*

2019an, emanaldi berezia egin zuen El final del paraíso telenobelan Carmelo Villa antzezten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5953740

 |

* Wd Datuak: Q5953740
**Juana Francisca Rubio** ("Paquita") (Madril, Espainia, 1911ko abenduaren 27a - *Ibidem* 2008ko urtarrilaren 28a) margolaria eta kartelgilea izan zen. Gerra Zibilean, kartelgile eta ilustratzaile gisa egin zuen ibilbidea, grafismoaren erreferente bihurtuz. Ilustratzaile ezaguna izan zen Espainian, eta horregatik erbesteratu egin behar izan zuen.

Biografia
---------

Madrilen jaio zen 1911ko abenduaren 27an, baina Mexikon erbesteratu gisa sartu zenean, 1914ko abenduaren 27an jaio zela agertzen zen.

### Kartelgile errepublikanoa

*Gallofan*, Madrilgo Gazteria Sozialista Bateratuen lantegian, egin zituen kartelak, eta gerrako ahalegina ilustratzen parte hartzen zuten bi emakumeetako bat izan zen.

Bere lanetan, emakumea eta gerrako jarduera aipatu zituen. Gainera, *Mi Patria Sangra* albuma ilustratu zuen eta *Frente Universitario* bezalako egunkarietarako marrazkiak egin zituen. Era berean, emakumeentzako erakundeak ere lagundu zituen, hala nola *Muchachas de Madrid* edo *Unión de Muchachas de Valencia*, eta gerra-gaietan ere parte hartu zuen, *Espartacus* edo *Camoanya*rekin lankidetzan.

Gero, Madril hartu zutenean, Valentziara joan behar izan zuen, eta han erbestealdi garai bat hasi zuen. Bartzelonara joan zen bere alaba, María Francisca Bardasano Rubiorekin ("Maruja"), eta han Frantziarako trena hartu zuten, baina bonbardatua izan zen eta, beraz, Pirinioetatik ihes egin behar izan zuten oinez.  Atxilotu eta Frantziako errepublikarren kontzentrazio-esparruetako batera eraman zituzten. 

### Mexikon erbesteratua

Kontzentrazio esparrutik irten eta Parisera jo zuen. Argelès-sur-Mer kontzentrazio-esparruan zegoen senarra askatzeko urratsak eman zituen. Familia elkartu eta Lázaro Cárdenasen gobernuak pleitatutako *Sinaia* ontzian abiatu zen, Mexikorantz.  1939ko ekainaren 13an iritsi ziren Veracruzera  Behin han, haurrentzako ipuinak ilustratzera dedikatu zen, baita Gabonetako postalak argitzera eta moda eta edertasun produktuetarako irudiak diseinatzera ere, baina ez zuen bere lana utzi kartelgile gisa.

1961ean itzuli zen Espainiara.

### Ohoreak

1964an Sciences et Letres de France Merezimenduaren Gurutzea eman zioten.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Juana Francisca Rubio García» *www.apintoresyescultores.es*.
2. 1 2   «Secretaría de Estado de Cultura - Movimientos Migratorios Iberoamericanos» *pares.mcu.es*.
3. 1 2 3   Pérez Gil, Lila.  (30 de enero de 2008). *Paquita Rubio, cartelista durante la Guerra Civil.*  ISSN 1134-6582..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q50413422
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 95923908
* ULAN: 500038347
* UB: a1089976

 |

* Wd Datuak: Q50413422