recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Probabilitate teorian, **Banachen pospolo kaxaren ebazkizuna** ebazkizun klasiko bat da. Matematikari batek pospolo kaxa bana darama ezker eta eskuineko patriketan. Pospolo bat behar duen bakoitzean, edozein kaxa aukeratzen du probabilitate berdinez. Halako batean, edozein patrikatako kaxa hartu eta hutsik dagoela konturatzen da. Kaxa bakoitzak hasieran *N* pospolo zituelarik, zenbatekoa da beste kaxan *k* pospolo geratzeko probabilitatea?

Ebazpena
--------

Bedi *E: matematikariak ezkerreko patrikako kaxa aukeratu eta hutsik dagoela ikusita, eskuineko patrikako kaxan k pospolo geratzea*. *E* gertatzeko, matematikariak *N+1* aldiz hartu du kaxa ezkerreko patrikatik (hutsik geratu arte *N* aldiz gehi hutsik aurkitu duen aldi bakar batez, alegia). Eskuineko patrikatik, berriz, *N-k* aldiz hartu du kaxa, *k* pospolo geratzen badira. Beraz, guztira *N+1-N-k=2N-k+1* aldiz atera du kaxa bat, eta horietatik *N+1* alditan ezkerrekoa eta *N-k* alditan eskuinekoa aukeratu du, edozein ordenetan ezkerreko eta eskuineko aldi guztiak (azken hau kontuan hartzeko permutazioak erabili beharko dira, beraz), ezkerreko patrikatik kaxa hartu den azkeneko aldia ezik. Ezkerreko edo eskuineko kaxa aukeratzeko probabilitatea 1/2 denez:

{\displaystyle {\begin{aligned}P(E)&=\left({\frac {1}{2}}\right)^{N}\times \left({\frac {1}{2}}\right)^{N-k}\times {\frac {(2N-k)!}{N!(N-k)!}}\times {\frac {1}{2}}\\&=\left({\frac {1}{2}}\right)^{2N-k+1}\times {\frac {(2N-k)!}{N!(N-k)!}}.\end{aligned}}}
Aipatu behar da eskuineko patrikan *k* pospolo geratzea (eta ezkerrekoan bat ere ez, azkenekoz ezkerrekoa aukeratzen dela), ezartzen duen zorizko aldagaiak *BN(r=N+1, p=1/2)* banaketa binomial negatibo bati jarraitzen diola.

Pospolo kaxa ezkerreko zein eskuineko patrikan aurki daitekeenez hutsik probabilitate berdinez, bilatzen den probabilitatea hau da:

{\displaystyle p=\left({\frac {1}{2}}\right)^{2N-k+1}\times {\frac {(2N-k)!}{N!(N-k)!}}\times 2=\left({\frac {1}{2}}\right)^{2N-k}\times {\frac {(2N-k)!}{N!(N-k)!}}.}

Historia
--------

Ebazkizuna erretzaile porrokatua zen Stefan Banach matematikariaren oroimenez egindako hitzaldi batean asmatu zuen Hugo Steinhaus matematikariak (1887-1972).

Erabilera
---------

Banachen pospolo kaxaren ebazkizunaren aplikazioak asmatu dira informatika arloan, datuak zenbait memoriatan gordetzeko ebazkizunetan .

Kanpo estekak
-------------

* Applet bat, ebazkizuna irudiz azaldu eta *N* pospolo ezberdinetarako probabilitateak ematen dituena.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4352773

 |

* Wd Datuak: Q4352773

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Goczyla, Krzysztof, *The generalized Banach match-box problem: Application in disc storage management*[*Betiko hautsitako esteka*], Acta Applicandae Mathematicae: An International Survey Journal on Applying Mathematics and Mathematical Applications, Springer Netherlands, ISSN 0167-8019
Volume 5, Number 1, 1986ko urtarrila.

Bibliografia
------------

* MAHMOUD, Hosam M. *Polya Urn Models*, Chapman & Hall/CRC, 2008. 41 orr. ISBN 978-1-4200-5983-0.
**Bannock konderria** (ingelesez: *Bannock County*) Idahoko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Pocatello da. 2010eko zentsuaren arabera 82.839 biztanle zituen, Bannock kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Bannock konderriak 2.971,84 kilometro koadro ditu. Horietatik 91,8 ura dira. Beste 2.880,04 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 27,87 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 82.839 pertsonetatik 77.153 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 5.587 dira. 591 beltzak edo afroamerikarrak. 2.301 amerikar natiboak ziren eta 170 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.060 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 69 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.495 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113017
* Commonscat Multimedia: Bannock County, Idaho

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 141910280
* ISNI: 0000 0004 0511 6440
* NARA: 10039294
* **Lekuak**
* OSM: 1742074
* TGN: 2000454

 |

* Wd Datuak: Q113017
* Commonscat Multimedia: Bannock County, Idaho
**Bangladeshko Liburutegi Nazionala** (bengaleraz: বাংলাদেশ জাতীয় গ্রন্থাগার) Bangladeshko Dhaka hiriburuan dagoen liburutegi nazionala da. Bangladeshko jabetza intelektualaren legearen arabera, liburutegia Bangladeshen inprimatutako liburu eta material guztien lege-gordailua da. Liburutegiaren eraikina Muzharul Islam arkitektoaren lana da; arkitekto hau arrazionalismoan kokatzen da. 1973an sortu zuten.

Historia
--------

1947ko Azpikontinentearen zatiketa ondoren Pakistango gobernuak Pakistango Liburutegi Nazionala sortu zuen Karatxin, eta horren sukurtsal bat Dhakan. Bangladeshek independentzia lortu zuen bere berezko Liburutegi Nazionalaren beharra ikusi zuen. Erakunde hori 1973an sortu zen, nolabait Pakistangoaren proiektuaren elementuak jasoz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Bengalieraz)**:Liburutegiaren webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6974137
* Commonscat Multimedia: National Library of Bangladesh

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147786503
* GND: 4561500-7
* LCCN: n83167699

 |

* Wd Datuak: Q6974137
* Commonscat Multimedia: National Library of Bangladesh
Behazuna (horiz) gibeleko biopsia batean
**Behazuna** gibelak ekoizten duen eta digestioan laguntzen duen jariakin heterogenoa da. Jariakin honen oinarria uraz gain, solutu organiko eta inorganikoak dira. Gainera, entzima, hormona, esteroide eta xenobiotikoak ere izaten ditu.

Behazun azido, behazun gatz eta fosfolipidoek mizela izeneko egiturak eratzen dituzte. Hauei esker behazuna beste hainbat gai suspentsioan mantentzeko gai da. Esaterako kolesterola.

Behazunaren konposizioa plasmarena bezalakoa da, baina hau alkalinoagoa da urdailetik datorren azidotasuna neutralizatzeko.

Behazunak ura, kolesterola, lezitina, bilirrubina eta biliberdina pigmentuak, behazun gatzak eta bikarbonato ioiak ditu.

Funtzioak
---------

* Lipidoen digestio eta garraioan funtzio garrantzitsua du. Behazun azidoek lipido tanta handiak emultsionatzen dituzte, hau da, tanta txikiagotan bihurtzen dituzte.
* Odoletik kendu edo garbitu behar diren substantziak (bilirrubina...) iraizteko bide egokia da.

Jariaketaren erregulazioa
-------------------------

Behazun jariaketa etengabe gertatzen da eta bi aldi ditu:

* Lehen jariaketa. Hepatozitoek eginikoa da. Behazun azido, behazun gatz, kolesterol, fosfolipido eta pigmentuak ditu. Behazun hodisketara pasatzen da.
* Bigarren jariaketa. Gibel barneko behazun hodiskek burutzen dute. Gibel kanpoko hodietara pasatzen da eta hemendik behazun xixkura. Hemen behazunaren metaketa eta kontzentrazioa burutuko da ura eta elektrolitoak xurgatuz.

Behazun jariaketarekin erlazionatuta oso garrantzitsua da zirkulazio enterohepatikoa. Hau heste mehearen eta gibelaren arteko behazun gatzen birziklapena da. Hestera jariatzen diren behazun gatzak, beren funtzioa bete ondoren, xurgatu eta gibelera garraiatzen dira, hemen berriz behazunera pasaz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65979
* Commonscat Multimedia: Biliary system

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX534363
* BNF: 119761001 (data)
* GND: 4393841-3
* LCCN: sh85014007
* NDL: 00572708
* NKC: ph487821
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MedlinePlus: 002237
* MeSH: D001646

 |

* Wd Datuak: Q65979
* Commonscat Multimedia: Biliary system
**Banggai uharteak** (indonesieraz, **Kepulauan Banggai**), Toloko badian (Teluk Tolo), Bandako itsasoaren eta Moluka uharteetako itsasoaren arteko mugan, Indonesiako Sulawesi uhartearen ekialdeko muturrean, Indonesiako uharteen artxipelago bat dira, Peleng itsasarteak bereizten dituena.

123 uhartez osatuta daude, 5 handienak barne:

* Peleng (2.340 km²);
* Banggai uhartea (268 km²);
* Bangkurung (145 km²);
* Celebra Besar (84 km²);
* Labobo (80 km²).

Administratiboki, artxipelagoak Erdialdeko Sulawesi probintziako erregentzia bat osatzen du, hiriburua Banggai hirian duena, Banggai uharte homonimoan dagoena. Erregentziaren azalera 3.160 km²-koa da, 18.828 km² itsasoarekin.

Erregentzia hau ez da nahastu behar Banggai departamenduarekin, 1999an banandu baitziren, Buol eta Morowali erregentziekin batera.

Garraioa
--------

Uharteetara itsasontziz hel daiteke Luwuketik, Banggai departamenduko hiriburu ohitik. Luwuk airez konektatuta dago Palurekin, Erdialdeko Sulawesi probintziako hiriburuarekin.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15812
* Commonscat Multimedia: Banggai

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315141689
* LCCN: no2007047419
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q15812
* Commonscat Multimedia: Banggai
**Augustóweko ubidea** (polonieraz: *Kanał Augustowski*, 'kanaU-aUgus'tofski ahoskatua; bielorrusieraz: Аўгустоўскі канал) Batzarreko Poloniak XIX. mendean eraikitako mugaz gaindiko ubidea da, Poloniako ipar-ekialdeko Podlasiako voivoderria eta Bielorrusiako ipar-mendebaldeko Hrodnako oblasta (garai hartan, Poloniako Augustóweko voivoderria) lotzen dituena. Kanala eraiki zenetik, adituek teknologia-miraritzat hartu zuten, bere erakargarritasun estetikoari laguntzen zioten uhate ugariei esker.

Erdialdeko Europako lehen ubidea izan zen, bi ibai nagusien arteko lotura zuzena eman zuena: Vistula ibaia Biebrza ibaiaren bidez - Narew ibaiaren ibaiadarra dena, eta Niemen ibaia bere ibaiadarren bidez-, Czarna Hańcza ibaia, eta Itsaso Beltzarekiko lotura bat zuen hegoaldean, Oginski ubidea, Daugava ibaia, Berezina eta Dnieper ibaia zeharkatuz. Glaziazio-ondoko kanalaren sakonune bat erabiltzen du, Augustóweko aintzira-katea eta Biebrza, Netta, Czarna Hańcza eta Niemen ibai-haranak osatzen dituena. Horri esker, kanala ingurune naturalaren inguruko elementuekin ezin hobeto integratu ahal izan zen.

Augustóweko ubidea eraikitzeko arrazoiak politikoak eta ekonomikoak izan ziren. 1821ean, Prusiako Erresumak, Errusiar Inperioko merkantziak bere lurraldetik igarotzeko aduana-eskubide oso altuak sartu zituen, merkatarientzat Vistula ibaian zehar Baltikoko itsas-portuetara iristea zailtzen zutenak. 1822an, Errusiar Inperioak Batzarreko Poloniari aduana arloan merkataritza-autonomia eman zion. 1823-1839 urteetan, Prusiako lurraldetik igarotzen zen ibai-bide bat eraiki zuten, Windawski ubidearen bidez, Batzarreko Poloniaren erdialdea egungo Letonian dagoen Ventspilseko itsas-portu baltikoarekin lotzeko asmoz. 1830-1831ko Azaroko Altxamenduak Errusiaren aurka eragindako istiluen eta Prusiarekin egindako merkataritza akordioen berrikuspenaren ondorioz helburua bertan behera utzi zen.

Augustóweko ubidearen zati amaituak tokiko garrantzia zuen eta barneko bide nabigagarria izaten jarraitu zuen, itsas garraio komertzialerako eta egurra Vistula eta Niemen ibaietara eta ibaietatik garraiatzeko erabiltzen zutena, eskualdeko trenbide-sareak zaharkitu zuen arte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** von Treitschke, Heinrich.  (1916). *Treitschke's History of Germany in the Nineteenth Century.*  New York: McBride Nast & Company, 497 or..
2. ↑   **(Ingelesez)** Cohn, Gustav.  (1895). *The Science of Finance.*  Chicago: University of Chicago Press, 397 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q770907
* Commonscat Multimedia: Augustów Canal

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ge229984

 |

* Wd Datuak: Q770907
* Commonscat Multimedia: Augustów Canal
Sagardotegietan ohiko platera da hau.
**Bakailao arrautzopila** (Hego Euskal Herrian *bakailao tortilla* eta Ipar Euskal Herrian *bakailao moleta* ere deitua), bakailaoa, arrautza irabiatuz eta gurin edo olioz zartagin batean prestatutako jaki bat da.

Euskal Herrian sagardotegi menuko plater nagusietako bat da.

Osagaiak
--------

* Arrautzak
* Bakailao, atal itsusiak normalean, buztan eta hegalak, 500 g.
* Tipula
* Baratxuri
* Piper-berdea
* Olio
* Perrexil

Errezeta
--------

Badira egiteko modu desberdinak. Hau izan daiteke klasikoena: Bakailoa 24 orduz beratzen uzten da. Ondoren, papurtu iturri azpian. Mamia pasa ur freskotik eta xukatu, bizpahirutan. Ebaki xehe-xehe tipula koxkor bat, bi baratxuri eta piper berde bat; erregosi su eztian baxoerdi bat oliotan, estalita. Gordintasuna galdu duenean, erantsi arraina. Nahasi, tarteka. Irabiatu bost arrautza (bat lagun bakoitza eta beste bat paderarentzat). Erantsi perrexil xehatua. Bota paderara, nahasi eta bildu tortila, zukutsua ager dadin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Ja(ki)teaz, urtarrila, 01 zenbakia, *Berria*.

Kanpo estekak
-------------

* Bakailopila nola egin.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10976742

 |

* Wd Datuak: Q10976742
**Barry konderria** (ingelesez: *Barry County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Cassville da. 2010eko zentsuaren arabera 35.597 biztanle zituen, Barry kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Barry konderriak 2.048,6 kilometro koadro ditu. Horietatik 32,94 ura dira. Beste 2.015,66 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 17,38 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 35.597 pertsonetatik 34.250 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.745 dira. 87 beltzak edo afroamerikarrak. 289 amerikar natiboak ziren eta 6 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 459 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 8 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 498 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485235
* Commonscat Multimedia: Barry County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 151293714
* LCCN: n82094763
* **Lekuak**
* OSM: 1180438
* TGN: 2001170

 |

* Wd Datuak: Q485235
* Commonscat Multimedia: Barry County, Missouri
Diokleziano garaiko txanpona. "Augustus" irakur daiteke.
**Augusto** (latinez *Augustus*, pluralean *augusti*) Erromatar Inperioko enperadoreek eraman zuten titulu bat izan zen.

Tituluaren jatorria
-------------------

Titulu hau izan zuen lehen gobernari erromatarra Gaio Julio Zesar Oktaviano izan zen, lehen erromatar enperadoretzat hartzen dena. Ezizena Senatuak eman zion K. a. 27ko urtarrilak 16an, eta ohorezko izaera baino ez zuen, berarekin lotutako magistraturarik ez zuelarik. Latinez, Augustus hitzak "maiestatetsua" edo "ohoragarria" esan nahi du, eta beti jainkoen munduari eman zitzaion, Jupiterren epiteto berezi bezala erabiliz, jainkoen aita eta erromatar panteoiko jainko gorena zena. Ohorezko titulu honen erabilerak, alabaina, pertsona bakar batean zenbait magistratura arrunten bateraketarekin bat egiten du, eta, beraz, Gaio Zesar Oktavianok bere agintaldian zehar bildu zituen botere guztien ikur bezala errekonozitua izan zelarik (*princeps senatus*, pontifex maximus, kontsul, potestas tribunicia...) Botere metaketa hau hurrengo mendeetan enperadoreek Erroma gobernatzeko erabiliko zuten eredua izan zen, praktikan, teoria sofistikatu hau errealitatetik geroz eta urrunago geratu zen arren, batez ere III. eta IV. mendeetatik aurrera, enperadoreek ekialdeko despoten antz gehiago hartu zutenean.

Enperadore gehienek erabili zituzten hiru tituluetatik, *Imperator*, *Caesar* eta *Augustus*, azken hau izan zen soilik enperadorearentzat erreserbatu zena (salbuespen bakarrarekin: enperadorearen emazteak eta amak ere bazuten *Augusta* titulua erabiltzeko eskubidea).

Ohitura bihurtu zen norbait enperadorearen oinordeko izendatua izatean *NN Caesar* izena hartzea (NN pertsonaren praenomen eta nomena zirelarik) edo, aurrerago, *NC. Nobilissimus Caesar*, eta batzuetan *Princeps Iuventutis* (Gazteriaren Printzea) tituluarekin saritua zen. Tronuratzean, enperadore berriak *Imperator Caesar NN Augustus* izena hartzen zuen (behe Inperioko enperadoreek *Pius Felix* eta *Invictus* gehitzen zituzten euren izen propioa eta Augustusen artean).

Hitzaren erabilera honetan, Augustus "Enperadore" hitzaren baliokidea da, lehen esan den bezala, inongo botere zehatzik lotuta ez zuen arren.

Dinastia inperialeko emakumeak
------------------------------

Hasiera batean, soilik salbuespen bezala izan zuten eskubidea dinastia inperialeko emakumeek Augusta titulua erabiltzeko. Titulu hau lortu zuen lehen emakumea Livia Drusila izan zen, bere senarra zen Augustoren azken borondatearen arabera. Livia, ordutik aurrera, Julia Augusta bezala ezagutua izan zen.

Titulua Inperioaren banaketaren ondoren
---------------------------------------

Tetrarkia garaian, Augusto tituluak Ekialdean eta Mendebaldean gobernatzen zuten goi mailako bi enperadoreei erreferentzia egiten zieten, horietako bakoitzaren "enperadore-ordea" edo *Imperatores minores* "Zesar" bezala ezagutzen ziren bitartean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q211804
* **Identifikadoreak**
* GND: 4143480-8

 |

* Wd Datuak: Q211804
**Augustoren Eguzki Erlojua** edo *Horologium Augustae* antzinateko eguzki erlojurik handiena izan zen. Erroman kokatuta zegoen eta Augusto enperadoreak eraikiarazi zuen K.a. 10ean.

Deskribapena
------------

Augustoren Eguzki Erlojuak Piazza di San Lorenzo in Lucina eta Piazza del Parlamento hartzen zituen eremu handi bat hartzen zuen, zehazki Marteren Zelaian kokatua zegoelarik, Ara Pacisetik metro gutxira. Eguzki erlojua trabertinoz eginiko plaza zirkular handi bat zen, goikaldeko erdian kuadrantea edo gnomona zuelarik, brontze inkrustazioekin egina. Zirkuluaren erdian obelisko bat kokatzen zen, brontzezko globo batekin amaitua, honela, eguzkiaren posizioaren arabera, obeliskoaren itzala kuadrantearen alde batean edo bestean isladatzen zelarik, hilabeteko eguna eguerdian proiektaturiko itzalaren luzera zehatzaren bidez erakutsiz. Anekdota bezala, Plinio Zaharrak 70. urtean aipaturiko egutegiak behar bezala funtzionatu gabe urte batzuk zeramatzala esan zuela aipatu behar da.

Kontserbatutako hondarrak
-------------------------

Gaur egun, ezin daiteke askorik ikusi monumentu honi buruz, obeliskoa Augustok ekarri zuen Heliopolisetik Egipto Erromatar Inperioan barneratua izan ondoren. Obeliskoa bere jatorrizko tokian mantendu zen VIII. eta XII. mendearen arteko uneren batean apurtu zen arte, neurri handi batean lurperatua geratuz. 1748 arte ez ziren berreskuratu obeliskoaren hondarrak, XVIII. mendearen amaieran Piazza di Montecitorion zaharberritua eta berreraikia izan zelarik.

Brontzezko idazkunak zituen trabertinozko plaza handiari buruz, soilik meridianoaren lerroaren zati txiki bat ezagutzen da, Edmund Buchner buru zuen arkeologo alemaniar talde batek aurkitua. Zati hau oraindik ikusgai dago (ikus argazkia).

*Horologium Augusti*ren meridianoaren zati bat.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1233638
* Commonscat Multimedia: Horologium Augusti

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4224567-9

 |

* Wd Datuak: Q1233638
* Commonscat Multimedia: Horologium Augusti
Felix Aguilar behatoki-astronomikoa.
**Behatoki** bat objektu, gertaera eta egoera natural, astronomiko edo sozialak ikertu, aztertu eta erregistratzen dituen zentro bat da. Lehenengo behatokiak astronomia- edo atmosfera-fenomenoak behatzeko sortu ziren, baina azken hamarkadetan hainbat gizarte-arlotako erakunde ugari sortu dira, eta behatoki izena hartu dute. Behatoki astronomikoak klima edo behaketarako baldintza egokiak dituzten lekuetan instalatzen dira. Behatokiak erabiltzen dituzten diziplinak askotarikoak dira; adibidez, astronomia, klimatologia, geologia, meteorologia eta bulkanologia.

Adibideak
---------

* **Behatoki astronomikoa**: argizagiak eta zerua bera aztertzeko erabiltzen den eraikina.
* **Urdaibaiko hegaztien behatokia**: Urdaibaiko biosfera naturgunean hegaztiak hurbiletik aztertzeko dagoen lekua edo hegazti behatoki.
* **Euskal Herriko Giza Eskubideen Behatokia**
* **Hizkuntz Eskubideen Behatokia**: Euskaldunen hizkuntz eskubideak bermatzeko sorturiko erakundea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q62832
* Commonscat Multimedia: Observatories

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11978711t (data)
* GND: 4183154-8
* LCCN: sh85093748
* NDL: 00572839
* AAT: 300007680

 |

* Wd Datuak: Q62832
* Commonscat Multimedia: Observatories
**Barber konderria** (ingelesez: *Barber County*) Kansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Medicine Lodge da. 2010eko zentsuaren arabera 4.861 biztanle zituen, Barber kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Barber konderriak 2.942,66 kilometro koadro ditu. Horietatik 5,42 ura dira. Beste 2.937,24 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,65 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 4.861 pertsonetatik 4.727 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 119 dira. 20 beltzak edo afroamerikarrak. 24 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 20 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 13 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 57 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q376113
* Commonscat Multimedia: Barber County, Kansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132534529
* LCCN: n81090515
* NARA: 10038909
* **Lekuak**
* OSM: 1070391
* TGN: 2000663

 |

* Wd Datuak: Q376113
* Commonscat Multimedia: Barber County, Kansas
**Baimen informatua** pertsona batek edo bere legezko erantzuleak emandako baimena da, prozedura tekniko edo diagnostiko jakin batzuek egitekoa. Baimen informatua kasuan kasuko prozedurari buruzko informazio egokia jaso ondoren ematen da.

Subjektu batek azterketa kliniko jakin batean parte hartzeko erabakia bere borondatez baieztatzeko prozesua da, erabaki hori hartzeko garrantzitsuak diren azterlanaren alderdi guztien berri behar bezala izan ondoren egiten dena. Baimen informatua dagokion agiri sinatuaren eta datatuaren bidez dokumentatzen da. Kasu batzuetan, mediku baten azterketa fisikoan adibidez, adostasuna tazitua eta ulertua da.

Zenbait egoeratan, baimen informatuaren salbuespenak daude. Kasurik ohikoenak larrialdi medikoak dira, non berehalako arreta medikoa behar den kalte larriak edo itzulezinak prebenitzeko, baita egitezko ezintasunagatik edo ezintasun biologikoagatik subjektua azterketa edo tratamendu baterako baimena emateko edo ukatzeko gai ez den kasuetan ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2008] eta [Hiesa Hiztegia] [2016]
2. ↑  Euskalterm: [Bioetika Hiztegia] [2016]
3. ↑  Euskalterm: [Saiakuntza Klinikoak Hiztegia] [2020]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q764527
* **Identifikadoreak**
* BNF: 12048898z (data)
* LCCN: sh85066306
* NKC: ph402596
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D007258

 |

* Wd Datuak: Q764527
**Aïda Yazbeck** moja katoliko txadarra da, N'Djamenako (Txad) Al-Mouna Kultur Etxeko zuzendaria. Txadeko taldeen arteko gatazkei buruz nazioko eta nazioarteko taldeak eta GKEak heztea du helburu. Pertsonei gatazkak konpontzeko gaitasuna emanez, kulturalki desberdinak diren taldeen arteko errespetua sustatu eta bizitzaren alderdi guztietan bakea sustatu nahi du.

Aktibismoa
----------

Yazbeckek eta haren fundazioak Txadetik kanpoko taldeekin lan egin zuten gatazkak konpontzeko. Horien artean daude Txadeko enbaxada Suitzan eta Geneva Córdoba Fundazioa, zeinek lagundu baitzieten Kultur Etxeko langileei gatazka-motak ulertzen eta haiek bakean konpontzen.

2020ko apirilean, Yazbeck ahizpak COVIDen pandemiari aurre egiteko ahaleginak egin zituen. Kultur Etxeko boluntarioekin batera, Yazbeckek eskuak, edariak eta maskarak desinfektatzailea hiriburuan banatzen lagundu zuen. Gainera, pandemiaren eragina arintzeko moduei buruzko kontzientziazio-kanpaina birtuala antolatzen lagundu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  
 «La FCG sur le terrain» *Cordoba Peace Institute*.
2. ↑  
 «BDT: la lutte contre le Covid-19 continue !» *Le Pays Tchad* 8 de mayo de 2020.
3. ↑  
 Moussa, Roy.  (2 de junio de 2020). «Le Centre al Mouna contre la covid-19 de la culture a la sante de la population» *Ndjamena Hebdo*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q105761174

 |

* Wd Datuak: Q105761174
**Añaterve**, Tenerife uharteko Guimarreko mentzeierriko buruzagi guantxe bat izan zen. Guimarreko mentzeierriko mentzei edo erregea izan zen, Tinerfe hil ondoren eta gaztelar konkistaren aurretik, Tenerife uhartea banatu zen bederatzi barrutietako bat.

Alonso Fernandez de Lugo, Errege Katolikoen Aurreratuarekin bake akordioetara iritsi zen lehen mentzei tenerifearra izan zen.

Bizitza
-------

1494ko maiatzean, Alons Fernandez de Lugo bera buru zuen 30 ontziz, 190 zaldunez eta 1000 eta 2000 (iturrien arabera) oinezko soldadu gaztelarrez osaturiko espedizio bat, Tenerife bertako biztanle batzuekin batera, Tenerifen lehorreratu zen, Añazan.

Alonso, bake akordioetara iritsi zen Añaterverekin, hauei Icodeko mentzeierria, Dautekoa, Adejekoa eta Abonakoa bilduz, *bake alderdia* deritzona eratzen dutena, gaztelarren eta hauen aliatu militarren domeinua onartzen zutenak. Beste mentzei batzuekin izandako elkarrizketak, ez ziren akordio batetara iritsi, eta espainiarren aurkako aliantza militarra (edo gerra alderdia), Taoro, Tacoronte eta Anagako mentzeierriez osatuta geratzen da.

Añatervek, gaztelarrei lagunduko die zenbait alditan, tropa laguntzaileak emanez, bereziki, Acentejoko lehen guduan, Aguereko guduan eta Acentejoko bigarren guduan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3324991
* Commonscat Multimedia: Añaterve

---

 |

* Wd Datuak: Q3324991
* Commonscat Multimedia: Añaterve
**Atena Promakos** (antzinako grezieraz: Ἀθηνᾶ Πρόμαχος "frontean borrokatzen den Atena") Fidias eskulturagileak Atenasko Akropolian eginiko brontzezko estatua bat izan zen. *Promakos* hitzak "lehen gudu lerroan borrokatzen duena" esan nahi du. Kalkuluen arabera, 15 metroko garaiera zuen, estatua hau zegoen oinarriaren neurria kontutan hartuta, eta oraindik Erekteion eta Partenoiaren artean kontserbatzen dena. Beste egile batzuen ustez, berriz, 7 metroko garaiera baino ez zuen. Kalkuluen arabera, gutxi gora-behera hiru brontze tona eta 180 langile behar izan ziren estatua hau egiteko.

Estatua hau, atenastarrek pertsiarren aurka lortutako garaipena ospatzeko egin zen, Pausanias geografo greziarrak, estatua honi buruz, Maratongo mediarren harrapakinaren hamarrenekoarekin egin zela esaten baitu, eta estatua honen ezkutuan, beste gauza batzuen artean, zentauro eta lapitarren arteko borroka landu zuena, Parrasio margolariak diseinatua eta Mis zizelkatzaileak egina. Jarraian, honako hau gehitzen du:

"Bere lantzaren (urrezko) punta, eta bere kasketaren gandorra dira  

Sunionetik hurbiltzean marinelek ikusten duten lehena".

Fidiasek, beharbada, Atena Lemniaren ondoren eta boli eta urrezko Atena Partenosa baino lehen egin zuen. Estatua, Konstantinoplara eramana eta Konstantinoren foroan kokatua izan zen.

Nizetas Koniatesena, XIII. mendeko historialari bizantziarra, da, estatua honi buruzko xehetasunak ematen dituen aipamen bakarra:

"Arropa oinetaraino erortzen zitzaion. Gerria estutzen zion gerriko bat zeraman. Bere bularrak, Medusaren burua zuen halakret batekin estaltzen zituen. Bere lepoak, jantzi gabea eta luzea, mugagabeko gozamena sortzen zuen ikustean. Bere zainak nabarmenduak zituen eta bere formak biziak eta ondo artikulatuak ziren. Buru gainean, beldurra eragiten zuen zaldi ilezko gandor bat zeraman. Bere ilea atzean lotua zegoen motots batean, kaskotik behera irristatzen ziren kiribilak begien gozagarri ziren bitartean, ilea, ez baitzegoen kaskoak erabat estalia, baizik eta honek bere mototxak pixkat ikustea ahalbidetzen zuela."

1203an suntsitua izan zen. Gaur egun, estatua honen kopia fidagarririk ez da kontserbatzen, bai ordea, txanpon eta ontzietan irudikapenak, nondik, esku batekin ezkutua eusten zuela, eta, bestearekin, beharbada, lantza eusten zuela, hiria erasoren batetik babesteko, edo beharbada hontz bat eusten zuela ebazten den.

Batzuetan, Atena Medicis deritzon estatua, gaur egun Parisko Louvreko Museoan dagoena, Atena Promakosarekin lotzen da.

Bibliografia
------------

* Pijoán, José. *Fidias*. Historia general del arte, colección Summa Artis. Tomo IV, El arte griego hasta la toma de Corinto por los romanos. Editorial Espasa Calpe S.A.

* Boardman, John. Escultura griega. Ediciones Destino, 1999.

* Stefania Ratto. Grecia. Colección *Los diccionarios de las civilizaciones*. Editorial Mondadori-Electa. Milán, 2006.

Ikus, gainera
-------------

* Atena Partenos

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q755221
* Commonscat Multimedia: Athena Promachos

---

 |

* Wd Datuak: Q755221
* Commonscat Multimedia: Athena Promachos
**Bazarak** (persieraz: بازارک) Afganistango ipar-ekialdeko Panjshir probintziako hiriburua da, bai eta *de facto* Afganistango Errepublika Islamikoaren hiriburu ere, 2021eko abuztuaren 17tik. Sei herrik osatzen dute Bazarak: Khanez, Jangalak, Malaspa, Parandeh eta Rahmankhel. Ahmad Shah Massouden hilobia, "Panjshirren Lehoia" bezala ezaguna zena, bertan dago kokaturik. Hiri txikia, 2015ean 24,723 biztanle zituen, 3 polizia-barrutitan antolatutakoak. Hiriaren azalera osoa 9,122 hektareakoa da, 2,747 etxebizitzarekin.

2021eko talibanen erasoaldiaren ondoren, Bazarak talibanen menpe geratu ez den probintzia-hiriburu bakarra da, eta gaur egun Panjshir erresistentziaren egoitza da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «State of Afghan Cities report 2015 (Volume-I English)» *web.archive.org* 2015-10-31 (Noiz kontsultatua: 2021-08-25).
2. ↑   «State of Afghan Cities report 2015 (Volume-II) by UN-HABITAT» *web.archive.org* 2015-10-31 (Noiz kontsultatua: 2021-08-25).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1982148

 |

* Wd Datuak: Q1982148
**Atena Nikeren tenplua** (antzinako grezieraz: Ναός Αθηνάς Νίκης) Atenasko Akropolian dagoen tenplua da, Atena eta Nike jainkosei eskainia. K.a. 420 inguruan eraikia, Akropoliko lehen tenplu guztiz joniarra da. Kokaleku gailena du Akropoliko hego-mendebaldeko sarreraren eskuinean, Propileoetan.

Historia
--------

*Athena Garailea* (Αθηνάς Νίκης) ere esaten zaio, persiarren kontrako Salaminako gudua (K.a. 480) oroitzeko eraikia izan zen. Ideia K.a. 449. urtean eman zen, pertsiarrekin bakea lortu ondoren (Kaliasen bakea). Hala ere, Perikles eraikuntzaren aurka agertu zen eta lanak ez ziren K.a. 421 urtera arte hasi; ordurako Peloponesoko Gerra (K.a.431-404) hasita zegoen.

Proiektuaren burua Kalikrates (Καλλικράτης) arkitektoa izan zen, Partenoiko eraikuntzan ere parte hartu izandakoa. 

Barruan *xoanon* irudi bat zegoen, hots, Atena pertsonifikatua, Nike gisa, hegodun jainkosa, itsas garaipenen ikurra. Baina tenplua erritu handiak egiteko prestatuta ez zegoenez, aurreko aldean aldare bat jarri zuten, horrela kanpoan zeremoniak egin ahal izango zituzten.

Tenplua gaur egun, jatorrizko erara berreraikia izan da baina frontoi, entablamendu eta estalkiaren zati batzuk galdu ditu.

Deskribapena
------------

### Altxaera

Tenpluak altxaeran 8 metroko garaiera du. Zutabeak jonikoak eta haitzurdinezkoak  dira. Arkitrabeak hiru banda ditu, frisoa jarraia eta erlaitza da. Bukatzeko frontoiak Atenaren omenez egindakoak dira.

| Ustezko jatorrizko altxaera berreraikia. | Oinplanoa. |

### Oinplanoa

Oinplanoa, neurri txikikoa bera, anfiprostilo-tetrastilo bati dagokiona da. Bertan aurreko aldea (pronaoa) eta atzeko aldea (opistodomos) portiko txiki bihurtzen dira. Cella, edo "jainkosaren aretoa", laukia da (4 x 4 metro), tenplu oso txikia beraz, giza neurrikoa eta proportzio harmoniatsuekin. Neurri horiek guztiak, txikiak izan arren, matematikoki eginak izan ziren, lerdentasun itxura emateko asmotan. Marie-Christine Hellmann arkeologo frantsesaren esanetan, neurri hauen arrazoia leku gutxi izatean datza.

### Apainketa

Tenpluaren frisoan Atena, Zeus eta Poseidon atenastarrei laguntza ematen ageri dira. Zalantza gabe, hau hiritarren adorea pizteko saiakera bat izan zen, garai hura Peleponesko Gudarekin bat zetorrelako, izan ere, guda hura galdu egin zuten.

Mapa Atenasko Akropolia: Atena Nikeren tenplua 6 zenbakiari dagokio.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Espazio-mugak direla eta.
2. ↑  Hellmann, Marie-Christine (1998).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q384813
* Commonscat Multimedia: Temple of Athena Nike (Athens)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316594191
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 25117
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 404-005

 |

* Wd Datuak: Q384813
* Commonscat Multimedia: Temple of Athena Nike (Athens)
**Bederatzigarren olatua** (errusieraz: Девятый вал) jatorri armeniera zuen Ivan Aivazovski margolari errusiarraren lan ezagunena da. 1850an bukatu zuen baina, antza, 1848an hasi zuen. Gaur egun San Petersburgoko Museo Errusiarrean ikus daiteke. Batzutan esan da hau dela Errusiako margolan ederrena. Ivan Aivazovski egin zituen itsas ikuspegiei esker oso ospetsua izan zen.

Deskribapena
------------

Margolan honetan gauean izandako ekaitzaren ondorengo zazpi naufrago ikusten ditugu. Naufragoak salbatu nahian gelditu diren hondakinetara heltzen dute. Dena dela, protagonismoa ez da gizonena, eguzkiarena eta itsasoarena baizik.

Izenburua itsas tradizio batetik dator: olatu guztien artean txikizio handiago eragiten duena bederatzigarrena da. Orokorrean, margolanak kolore beroak erakusten ditu eta, moduz, itxaropena adierazten du, hau da, okerrena igaro da. Gaia erromantizismo garaian oso ohikoa zen: naufragio eta gizakiaren borroka izadiaren elementuen aurrean.

Ivan Aivazovskik, zuen ikus-memoria handiari esker, paisaiak buruz margotzen zituen, hauek aurrean izan gabe. Haren iritziz ezinezkoa zen zuzenean elementuen mugimendua pintzelen bitartez. Harentzat garrantzitsuago zen irudimena sentzazioak baino.

Naufragoak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Margolanari buruzko komentario zehatza.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1070896
* Commonscat Multimedia: The Ninth Wave by Ivan Aivazovsky

---

 |

* Wd Datuak: Q1070896
* Commonscat Multimedia: The Ninth Wave by Ivan Aivazovsky
***Balaam profeta eta bere astoa*** Rembrandt margolari herbeheretarrek 1626an egindako olioa ohola gaineko margolana da. Beraz, Leiden garaikoa da; 1625ean han estudioa ireki zuen, Italiako eragin zuzenarekin, bere maisua izan zen Pieter Lastmanen eta Elsheimer zein Caravaggioren eragin zuzenarekin.

Azterketa
---------

Balaam eta bere astoaren gaia kristautasunaren hasierako gai ohikoa izan zen. Gaia katankunbetan zein sarkofagoetan askotan agertzen zen. Erromanikoaren kapiteletan ere askotan ikusten dugu baina gero desagertzen joan zen. Bibliaren arabera Balaamek, Mesopotamiako igarlea, herri judutarren gainean bere madarikazioa bota behar zuen baina haren bidean aingeru bat agertu zen eta astoa hantxe bertan gelditu zen, ez aurrera ez atzera. Rembrandtek une hori jaos du bere margolan honeta: hark ikusten ez duen aingerua astoaren bidean jarri da eta, nahiz eta bere mehatxu guztiak erabili, ezin du mugitu arazi.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  ;

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q650086
* Commonscat Multimedia: Balaam and his Ass (Rembrandt)

---

 |

* Wd Datuak: Q650086
* Commonscat Multimedia: Balaam and his Ass (Rembrandt)
**Bederatzien Taldea** Portugalgo diktadurarekin kritikoa militar portugaldar talde bat izan zen. Taldearen burua Ernesto Melo Antunes izan zen eta MFA mugimenduaren partaidea.

Historia
--------

1975eko abuztuan *Bederatzien Dokumentua* ("Documento dos Nove") ezagutzen den izenarikin agiria plazaratu zuten. Dokumentuaren helburua ejerzito barruko jarrerak argitzea zen. Sinatzaileak iraultzaren bederatzi kontseilari izan ziren: Ernesto Melo Antunes, Vasco Lourenço, Pezarat Correia, Manuel Franco Charais, Canto e Castro, Costa Neves, Sousa e Castro, Vítor Alves eta Vítor Crespo. Ideologikoki, militar talde honek proiektu sozialista alternatibo bat defenditzen zuen, ez Europa Ekialdekoa ezta ere Mendebaldeko Demokraziena. Halaber, 1975ko uztailaren 8an aurkeztu zen "Aliança Povo/MFA. Para a construção da sociedade socialista em Portugal" aurrean jarrera moderatuagoa erakusten zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4150787

 |

* Wd Datuak: Q4150787
File:Constitution of Athens BL Papyrus 131.jpg
Antzinako Atenasko demokrazia Aristotelesen "Atesnatarren kontituzioa" idazlanaren arabera
**Atenastarren Konstituzioa**, Aristotelesek zuzendutako lan talde baten lana da. Greziar filosofoak, bere garaiko lege kultura modu entziklopedikoan isladatzeko idazteko egitasmoa zuen 158 konstituzioetako sailetik lehena da.

*Atenastarren konstituzioan'*, Aristotelesek hiri-estatu handiaren lege errealitatea eta historian zehar hau ezartzen joan zen testuingurua zein beraren une nagusiak berrikuntza politiko-administratibo ezberdinei dagokienez isladatzen ditu. Lanak, gainera, Atenaseko antolaketa politiko eta sozio-kulturalari buruzko greziar pentsamendua adierazten du.

Lan honetan erabiltzen den metodoa, deskribapenekoa da, Aristotelesek bere lan zientifikoetan erabilitakoaren antzerakoa, enpirikoa behatutakoarekin konbinatuz eta ekarpen kritiko eta balioztatzeko ekarpen garrantzitsuekin.

Oinarrian, bi dira testuko arreta erakartzen duten kontuak: Atenasen historia politikotik ibilbide bat eta Atenastar estatuaren sistema eta antolaketaren deskribapen bat.

Testua duen papiroa Egipton aurkitu zuen 1891 aldean Sir Frederick G. Kenyonek.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q382282
* Commonscat Multimedia: Constitution of Athens (Aristotle)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 203350519
* BNE: XX1907365
* BNF: 12228275k (data)
* GND: 4322868-9
* LCCN: n82211107
* NKC: aun2006372195
* NLA: 65206203
* SUDOC: 030973805
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q382282
* Commonscat Multimedia: Constitution of Athens (Aristotle)
**Ballantraeko premua** (jatorrizko izenburua, ingelesez: *The Master of Ballantrae: A Winter's Tale*, «Ballantraeko premua: Neguko ipuina») Robert Louis Stevensonek idatzitako historia eta abenturazko Txantiloi:Eleberri bat da. Lehendabizikoz, 1889an Cassell argitaletxeak plazaratu zuen.

1997an, Xabier Olarraren euskarazko itzulpena Igela argitaletxeak argitaratu zuen.

Berez, benetakoa den Hegoaldeko Ayrshire konderriko Ballantrae herrian girotua dago.

Argumentua
----------

Eskozia, Jakobiten matxinada garaia. Durrisdeer etxaldean Durie anaiak bizi dira: James, Ballantraeko premua, anai zaharrena, libertino kalkulatzailea, handigura eta moralik gabea, baina aldi berean karismatikoa eta errespetatua ere bada; Henry, gazteena, lasaia, bertuteduna, baina injustuki ez da maitatua.

1745an, Jakobiten matxinadaren ondorioz herrialdea Karlos Eduardo Estuardo erregegaiaren aldeko jakobiten eta Jurgi II.a Erresuma Batukoaren aldekoen arteko gerra zibila jasaten ari zen. Jamesek bere aita eta anaiaren aholkuei entzungogor egin eta jakobitar matxinoen alde ipiniko da. Aita eta Henryren ustez James premua izanik familiaren etxaldean gelditu eta Jurgi erregeari leial izan du, aldiz Henry jakobitekin lerrokatu beharko lukee.

Jameseek bere patua sinatu eta etxaldea utzirik Karlos Eduardo Estuardo erregegaiaren jakobitar gudarostearekin batera Britainiar Armadaren aurka borrokatzera joango da. 1746ko apirilaren 16an, Cullodengo guduan Britainiar Armadark jakobitar gudaroste matxinatua garaitu eta guztiz txikitu zuen, ondorioz James hiltzat jotzen da. Baina Jamesek bizirik ateratzea lortu eta Henryrekiko sekulako gorrotoa piztuko zaio, bere zoritxarra eta familiaren ondarearen erruduntzat jotzen baitu. Hortaz, James gainontzeko bizitza osoan bere anaiaren atzetik etengabe jarraika igaroko du. Hasieran Henryk umilazio guztiak estoikoki jasango ditu, baina azkenean anai zaharrenaren gorroto berberak bereganatuko du. Bi anaien arteko ezinikusi eta borroka Adirondack baso basatian tragikoki amaituko da.

Zinema
------

* *The Master of Ballantrae (1953)*: William Keighleyk zuzendu eta Errol Flynn, Roger Livesey, Anthony Steel, Beatrice Campbell eta Yvonne Furneaux aktoreek antzeztu zuten.
* *The Master of Ballantrae (1984ko filma)*: Douglas Hickoxek zuzendu eta Michael York, Richard Thomas, Timothy Dalton, Finola Hughes, John Gielgud eta Brian Blessed aktoreek antzeztu zuten.
* Ed Bishop as Pinkerton

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   «*Ballantraeko premua*, Xabier Olarra, 1997»[*Betiko hautsitako esteka*], *Igela.com*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2615930
* Commonscat Multimedia: The Master of Ballantrae

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4997884-6
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2615930
* Commonscat Multimedia: The Master of Ballantrae
**Azkena Rock Festival** (maiz **ARF** gisa laburtua) urtero Gasteiz hirian ekaina aldera ospatzen den musika jaialdia da, Mendizabala auzoan. Ekainaren bigarren erdialdera burutu ohi da, baina lehenengo edizioak irailean antolatu zituzten. Bere antolatzailea Last Tour International kontzertu sustatzailea da.

Eszenatokietatik igaro diren tlde ezagunen artean Pearl Jam, Iggy Pop & The Stooges, The Cramps, The Hellacopters, Wilco, Alice Cooper, Scorpions, ZZ Top, Dinosaur Jr, The Lemonheads, Supersuckers, The Bellrays, The Sonics, Social Distortion, Queens of the Stone Age, Ray Davies, Bad Religion, Sex Pistols, Deep Purple, The Black Crowes, Mark Lanegan, Ryan Adams, Turbonegro, Violent Femmes, Los Deltonos, Sex Museum, The Pogues, Juliette and The Licks, The Waterboys, Clawfinger, Hanoi Rocks edo Fun Lovin' Criminals ditugu.

Jada beregain hainbat urteko ekitaldiak ospatuak dituelarik Euskal Herriko musika jaialdi garrantzitsuenen artean kokatu da.

Euskal taldeak ARFn
-------------------

2003an Petti eta Zein?, 2004an Bide Ertzean eta Kuraia, 2005ean Split 77, 2006an Berri Txarrak eta Sharon Stoner, 2007an SextySexers eta 2008an Sorkun eta Las Culebras taldeek parte hartu dute jaialdiaren aurreko edizioetan.

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko musika garaikidea

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** **(Ingelesez)** **(Frantsesez)**Azkena Rock Festival jaialdiaren webgune ofiziala
* **(Gaztelaniaz)** Azkena Rock Festival jaialdiari buruzko eztabaidagunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3755289
* Commonscat Multimedia: Azkena Rock Festival

---

 |

* Wd Datuak: Q3755289
* Commonscat Multimedia: Azkena Rock Festival


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Gasteiz** |
**Azken Portu** Zarauzko auzo handienetakoa da; tamaina eta baita biztanleria aldetik ere. Herriko erdialdean dago kokatuta, mendebaldean Salbide eta Alde Zaharra eta ekialdean Zelai-Ondo eta Aritzbatalde auzoak mugakide dituelarik.

Sasoi batean nekazarien auzoa zena, 60ko hamarkadaz geroztik nekazari, langile eta etorkinen auzoa bihurtu zen, eta bertan eraiki zituzten langile-etxeetara bizitzera aldatutako herritarrek zein kanpotarrek errotik aldatu zuten auzoaren izaera.

Auzoko eraikin zaharrena Santa Klara komentua da.

Jaiak
-----

Abuztuaren 12an ospatzen da Santa Klara eguna, eta egun horren inguruan antolatzen dira jaiak, abuztuaren 10ean, 11n eta 12an.

Santa Klara, Azken Portu eta Aritzbataldeko (SKAPA) jai batzordeak edota *komisiyuak* antolatzen ditu jaiak.

2006az geroztik, gainera, abuztuko festak antolatzeaz gain, hilero ekitaldi bat antolatzea erabaki du jai batzordeak.

Artea, kalean
-------------

Duela zenbait urtetik hona, Azken Portuko jai batzordea osatzen duten auzotarrek, abuztuko jaiak antolatzeaz gain, beste zenbait ekimen ere egiten dituzte. Nabarmenena, Azken Portuko hormak auzoari buruzko horma-irudiekin margotzea da, zenbait artistaren laguntzarekin. Honela, dagoeneko hainbat horma-irudi ikus daitezke auzoan, bertako kontuekin eta jendearekin lotutako marrazkiekin osatuta. Ekimen honekin, Azken Portu "arteari eta kolore guztiei zabaldutako auzoa" dela nabarmendu nahi dute bertakoek.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254573

 |

* Wd Datuak: Q12254573


| Zarauzko auzoak |
| --- |
| Herrigunean: Alde Zaharra • Aritzbatalde • Azken Portu • Itxasmendi • Hegoalde • Hiruerreketa • Iñurritza edo San Pelaio • Irita • Mendilauta • Salberdin • Salbide • Vista Alegra • Zelai-Ondo
Herrigunetik kanpo: Abendaño (industrialdea) • Aitze • Alkortiaga • Arbestain • Argoin • Asti • Elkano • Errotaberri • Santa Barbara • Sola • Talaimendi • Untzain • Urteta |
BAB

---

 Donostialdea

**Baiona-Donostia Euskal Eurohiria** edo, besterik gabe, **Euskal Eurohiria**, Baiona eta Donostia arteko konurbazioari esaten zaio. Bidasoa ibaia azken mendeotan izan den muga politiko eta administratiboaren bi aldeetan hedatzen den hiri espazioa da.

Hala deitzen zaio, halaber, espazio hura kudeatzeko 1997an sortutako elkarteari, Gipuzkoako eta Lapurdiko hainbat udalerrik proiektu komunak garatzeko sortutako egitura metropolitarrari, zeinaren izen osoa **Baiona-Donostia Euskal Eurohiriaren Garapenerako Mugaz gaindiko Agentzia** baita.

Historia
--------

1993an lankidetzarako protokolo bat adostu zuten Gipuzkoako Foru Aldundiak eta Baiona-Angelu-Biarritz Aglomerazioko Erkidegoak. 1997an bi instituzio horiek lankidetzarako agentzia bat osatu zuten Baiona eta Donostia arteko hiri esparruaren garapena sustatzeko. Egitura honi *Baiona-Donostia Mugaz Gaindiko Behatokia* deritzo, eta juridikoki Ekonomia Intereseko Europako Taldea da (EIET).

2001an Bidasoa-Txingudi partzuergoak bat egin zuen agentziarekin.

Bitxia bada ere, 2009 arte ez zen sartu Donostiako udala.

Euskal Eurohiriko udalerriak
----------------------------

Egun 600.000 biztanle inguru eta 42 udalerri ditu:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * Ahetze
* Aia (ez da agentziaren bazkide)
* Andoain (ez da agentziaren bazkide)
* Angelu
* Arbona
* Arrangoitze
* Astigarraga (ez da agentziaren bazkide)
* Azkaine
* Baiona
* Basusarri
* Biarritz
 | * Bidarte
* Biriatu
* Bokale
* Donibane Lohizune
* Donostia
* Errenteria
* Getaria (Gipuzkoa) (ez da agentziaren bazkide)
* Getaria (Lapurdi)
* Haltsu
* Hendaia
* Hernani (ez da agentziaren bazkide)
 | * Hiriburu
* Hondarribia
* Irun
* Jatsu
* Larresoro
* Lasarte-Oria (ez da agentziaren bazkide)
* Lehuntze
* Lezo
* Milafranga
* Oiartzun
* Orio (ez da agentziaren bazkide)
 | * Pasaia
* Sara
* Senpere
* Urnieta (ez da agentziaren bazkide)
* Urruña
* Usurbil (ez da agentziaren bazkide)
* Zarautz (ez da agentziaren bazkide)
* Ziburu
* Zuraide
 |

Ikus, gainera
-------------

* Akitania-Euskadi euroeskualdea
* Donostiako metropolitar gunea
* Euskal Herriko metropolitar guneak

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskal testuetan batzuetan *Mugaz Haraindiko Behatokia* izena agertzen da (Eurohiria.org[*Betiko hautsitako esteka*])

Kanpo estekak
-------------

* Euskal Eurohiriaren webgunea
* **(Gaztelaniaz)** *Paisajes por encima de las fronteras. La conurbación Donostia-Baiona* izeneko artikulua euskonews.com webgunean
* **(Gaztelaniaz)** La eurociudad Bayona - San Sebastián (Gabriel Sansinenea, 2001)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3060589

 |

* Wd Datuak: Q3060589