recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Batxi (Bauptista) Landa Elortegi** (Elizaren erregistroan 'Erorttegui') ***Tretatxu*** (Larrauri 1716ko urriaren 28a, Valladolid, 1761) ahozko euskal literaturara igaro zen bidelapurra izan zen.

Bizitza
-------

1716an Larrauriko, Mungialdeko, Landa oinetxean jaio zen, eta 1751ko irailaren 9an hasi zuen ahozko literaturak jasoko zuen bere ibilbidea, beste hiru lagunekin Bilbotik irten zenean lapurgintzari ekiteko asmoz. 

1733ko apirilaren 27an Magdalena Amezaga Arriagarekin (bere herriko neska gaztearekin, 1718-06-22an jaioa) ezkondu egin zen Larraurin bertan. Alaba bat eta bi seme izan zituzten.

Karrera laburra egin zuen, 1753an atxilotu baitzuten –zortzi urte geroago hil zen Valladolideko espetxean, nola ez dakigula–. Bi urtez ia etengabe hamaika lapurreta, segada hilgarri eta ihesalditan ibili zen, batez ere Bizkaia eta Araba arteko mendateetan mandazainei bidera irtenda, eta baita abadeen etxeak asaltatzen eta agian kontrabando jardunean ere, Baionan, Ataunen, Bermeon, Iruñean, Urkiolan, Azpeitian... Fiskalak zazpi ekintza leporatu zizkion, baina askoz gehiagotan parte hartu zuela aditzera eman zuen; Bizkaiko korrejidoreak heriotza zigorrera kondenatu nahi zuen horiengatik.

Kopla zaharrak
--------------

Bide lapurra laudatzen duten herri-kopla zaharrak:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Tretatxu LarraurikoLandako semieBizkaiko lapur danenGobernadorie |  » |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «*Tretatxu*, lapurren gobernadorea» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2021-09-07).

Bibliografia
------------

* Hektor Ortega. *Tretatxu, lapurren gobernadorea*. Txertoa, 2018.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108440771

 |

* Wd Datuak: Q108440771
Leongo katedrala, Espainian ofizialki, Monumentu bezala izendatutako lehen eraikina (1844), bere kontserbazioaren larritasunaren ondorioz.
**Monumentu** bat (latinez *monumentum*, "oroitzapen"), justifikatutako balio artistiko, historiko edo soziala duen arkitektura lan oro da. Hitza, jatorrian, pertsonaia edo gertaera garrantzitsu baten omenez egiten zen eraikina adierazteko soilik erabiltzen zen, baina, hedapenez, hirigune edo landagune batean dagoen edozein eraikin historiko ere jaso du bere esanahian. Antzinatean, hitz hau bereziki hilobi-izaerako obrak adierazteko erabiltzen zen, eta Erromatar Inperioaren garaian, enperadoreari eta, orokorrean, bere gorteari eskainitakoa zen estatua edo obelisko bat izan ohi zen.

XX. mendearen amaieratik, eta ondare historikoari dagokion nazioarteko araudiaren erregulazioaren ondoren, kontzeptua hedatu da balio bereziko toki edo gertaera naturalak eta interes zientifiko, tekniko edo soziala duten lanak barnebiltzeraino.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Iraganeko mezu espirituala daramatenak, herri bakoitzeko eraikin monumentalak, gaur egun, bere lurreko tradizioen testigutza bizia dira. Gizateriak, egunero, giza balioen batasunaren kontzientzia hartzen duelarik, amankomuneko ondaretza hartzen ditu, eta, etorkizuneko belaunaldietan pentsatuz, solidarioki, bere kontserbazioaren arduraduntzat hartzen du bere burua. |  » |

Erregulazio juridikoa
---------------------

### Espainian

Espainian, monumentua, *Kultura Intereseko Ondasun* kalifikazioaren barnean dauden bost mailetako bat da, Espainiako Ondare Historikoari buruzko Legean (16/1985 Legea, 1985eko ekainaren 25ekoa) xedatu denez.

### Frantzian

Frantzian, *monumentu historiko* izendapena ematen die Kultura Ministerioak garrantzi historiko edo arkitektonikoa duten ondasunei.

Ordezkaritza
------------

Sarri, monumentu klasikoenak (gotorleku, santutegi edo jauregiak), hiri edo nazio baten ikur bezala hartzen dira, eta identifikazio geografikoko bereizgarri suertatzen dira askotan. Honela, Florentziako Palazzo Vecchioa, Sevillako Giralda, Madrilgo Alcalako Atea, Granadako Fonelas herriko armarrian agertzen den Brontze Aroko estela, eta, Euskal Herriaren kasuan, Guggenheim Bilbao Museoa Bilbon, Loiolako Santutegia Azpeitian, Arantzazuko santutegia Oñatin, edo Gasteizko Andre Mariaren katedrala eta Andre Maria Zuriaren plaza Gasteizen, aipaturiko herri eta hirietako ikur dira.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Espainiako Kultura Ministerioa: babestutako ondasun kulturalak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1081138
* Commonscat Multimedia: Historic sites

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX556234
* BNF: 11933273z (data)
* GND: 4120448-7
* LCCN: sh85061115
* NARA: 10637845
* AAT: 300000833

 |

* Wd Datuak: Q1081138
* Commonscat Multimedia: Historic sites
*Artikulu hau Aiako auzoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Altzola».*

**Altzola** Aiako auzoa da. Altzola auzoa bere osotasunean Pagoetako natura parkean kokatuta dago .2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, Altzolak 12 biztanle ditu.

Altzola auzoak Aiako Laurgain, Etxetaballa eta Urdaneta auzoekin egiten du muga. Baita Zestoako Aizarna zein Errezilgo Erdoizta auzoekin.

Demografia eta biztanleria
--------------------------

Altzolako biztanleria| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 12 | 13 | 13 | 13 | 12 | 11 | 11 | 12 |

Inguru naturala
---------------

Altzolako kaskoan elizaz gain, San Roman santuari dedikaturik, Telleri, Mojaetxe eta Serotegi etxeak daude. Baita Altzolako bigantxategi elkartearen bi pabelioi handiak ere.
2009. en urtean berriturik. Serotegi eta Mojaetxe etxean jendea bizi da.

Semeola baserria (bere lurrekin) eta Lanberri (Lamierriaga da bere berezko izena) baserria kendurik, Altzolako auzo guztia Gipuzkoako Aldundiaren jabetza dela.

Eliza eta Mojetxeren artean, frontoi zaharra dago.

Eliza, Mojetxe eta Serotegi etxeak
Aipagarria da Altzolako hilerriaren forma ez ohizkoa, pentagonala baita. Hala ere hilerria erortzen hasita dago.

Gaur egun Altzolako etxe gehienak abandonatuta daude.

Telleri eta Semeola baserrietan inor ez da bizi, baina etxeak zutik eta azienda gordetzeko erabiltzen dituzte oraindik.

Lanberri (Lamierriaga), Azkarate, Mojetxe eta Serotegi etxeetan jendea bizi da oraindik. Gainontzeko baserriak abandonatuta daude, edo ikuilun bilakaturik lehenengo baserriak eraitsi eta berreraikita, Arriarte eta Sorogain baserrien kasu.

Altzolako auzoko kaskoan Atseden gune bat dago parkinarekin, umeentzako jostailuekin, mahai eta iturriarekin. Bertaraino heltzeko porlanezko bidea dago Urdaneta auzotik

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253264
* Commonscat Multimedia: Altzola (Aia)

---

 |

* Wd Datuak: Q12253264
* Commonscat Multimedia: Altzola (Aia)


| Aiako auzoak |
| --- |
| Altzola • Andatza • Arrutiegia • Elkano • Etxetaballa • Iruretaegia • Kurpidea • Laurgain • Olaskoegia • Santiagoerreka • Urdaneta• Aiako Kaskoa |
**Preikestolen** (euskaraz "pulpitua") plataforma itxurako harrizko formazio naturala da, Norvegiaren hego-mendebaldeko Lysefjorden fiordoaren ertzean kokatua, Stavanger hiritik hurbil. Haitz izugarri honek **Hyvlatonnå** du izen tradizionala.

Fiordoaren gainetik 604 metrora dago; horrela, ba, haitzaren ertzetik fiordoko uretaraino dagoen amildegia benetan ikaragarria da.

Preikestolenen gainaldeak lauki itxura du, eta alde bakoitza 25 metro luze da, gutxi gorabehera. Haitzaren gainaldea ia guztiz laua da.

Norvegiako turismo-ikusgai ezagunenetako bat da.

Nola iritsi
-----------

Stavanger da, Norvegiako laugarren hiririk garrantzitsuena, Preikestolenetik hurbilen dagoen hiria. Stavangerretik egunero zenbait ferry abiatzen dira, fiordoaren beste aldean kokaturiko Tau herriarekin komunikatzen dutenak (ordu erdi inguruko bidaia da). Tautik autobusak irteten dira, 20 minuturo Preikestolhytta-rainoko bidea egiten dutenak. *Preikestolhytta* zurezko etxetxo-multzo bat da, autobusek Preikestolenera doazen bidaiariak uzten dituzteneko aparkalekuaren aldamenean dagoena. Bertatik abiatzen da Preikestolenerako igoera, esperientzia zinez gogoangarria.

Preikestoleneraino igotzeko, oso ondo seinalaturiko bide batetik joaten da, mendi-bidezidorretatik barrena eta laku xarmagarrien artetik. Autobusen aparkalekuetatik hasita, ibilaldiak gutxienez ere lau ordu irauten du, mendizalea sasoi onean egonez gero. Iraupen horretan sartuta dago bi ordu inguruko igoera, gailurrean ordu erdiz egotea eta ordu eta erdiko jaitsiera. Erabateko sasoi onean dagoen mendizale batek hiru orduan egin lezake hori guztia.

Nolanahi ere, bide-tarte batzuk oso aldapatsuak dira; beraz, ez da pentsatu behar ibilaldi hau paseo gogorrago edo samurrago bat soilik denik: hori baino ariketa latzagoa da. Egia da haur txikiak dauzkaten familiek eta pertsona adintsuek ibilaldi hori egitea lortzen dutela, baina horretarako denbora gehiago behar izaten dute; baita egun osoa horretan ematera arte ere.

Ibilbidearen abiapuntua, Preikestolhytta gazte-aterpetxean, 270 metroko altueran dago gutxi gorabehera; Preikestolen 604 metrora dagoenez, garaiera-aldea 334 metrokoa da soilik, eta ibilbidea ez da bereziki luzea (3,8 kilometro); dena den, eta esan bezala, ibilaldia gogorragoa da datu horien arabera dirudiena baino, bidean zenbait muino igo eta jaitsi egiten baitira.

Kanpo estekak
-------------

* **(Norvegieraz [bokmål])****(Ingelesez)****(Alemanez)** Preikestoleni buruzko webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q746223
* Commonscat Multimedia: Preikestolen

---

 |

* Wd Datuak: Q746223
* Commonscat Multimedia: Preikestolen
**Nicanor Ursua Lezaun** (Etaiu, Nafarroa Garaia, 1947ko abenduaren 12a -) irakasle, idazle eta filosofian doktorea da. 

Filosofia lizentziaduna da Municheko Unibertsitatean, eta doktoregoa du unibertsitate horretan bertan baita Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean.

Honoris Causa doktore izendatu dute Aurel Vlaicu Din Arad Unibertsitateak (Errumania) eta Colegio de Morelosek (Mexico) 

EHUko Filosofia eta Hezkuntza Zientzien Fakultatean katedraduna da eta nazioarteko harremanez arduratu da. Bere espezialitateko gaiak filosofia eta globalizazioa, epistemologia eboluzionista eta zientzia-teknologia eta gizarte ikasketak dira.

2015ean Eusko Ikaskuntzen Nazioarteko Aldizkariaren zuzendari izendatu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Nicanor Ursua EHUko irakasle emeritua 'Honoris Causa' doktore izendatu du Mexikoko El Colegio de Morelos ikastetxeak
2. ↑  Nicanor Ursua: nuevo director de RIEV

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Nicanor Ursuak argitaratutako liburuak eta artikuluak
* Nicanor Ursua eta Antonio Casado / Filosofoak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q123281539

 |

* Wd Datuak: Q123281539
VP/VAren egitura
**Poli(binilpirrolidona-binil azetato)a** (**VP/VA**) kopolimero bat da binilpirrolidona eta binil azetatoa elkarrekin polimerizatuz lortzen dena. Binilpirrodilonaren proportzioa %30-70 bitartekoa izan daiteke eta binil azetatoarena %70-30 bitartekoa, lortu nahi den materialaren ezaugarrien arabera. VP/VA hautsa da erraz isurtzen dena.

Erabilera
---------

Poli(binilpirrolidona-binil azetato)ak kosmetikan du erabilera nagusia. Ilea, azala eta azkazalak zaintzeko produktuetan usatzen da. Polimeroa aplikatzean estaldura fina eratzen da ilearen, azalaren edo azkazalaren gainean. Ilearen kasuan esaerako gezuak horrek hezetasuna xurgatzea eragozten dio eta horrela adatsa harro mantentzen da.

Toxikotasuna
------------

Poli(binilpirrolidona-binil azetato)a ez da toxikoa eta Europar Batasunaren kosmetiko erabilgarrien zerrendan ageri da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «VP/VA Copolymer» *Cosmetics Info* (Noiz kontsultatua: 2023-01-02).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Scientific Opinion on the safety of polyvinylpyrrolidone-vinyl acetate copolymer for the proposed uses as a food additive | EFSA» *www.efsa.europa.eu* (Noiz kontsultatua: 2023-01-02).
3. ↑    *The 'Glossary of common ingredient names', i.e. the list of common ingredient names for the purposes of labelling (Article 19(1)(g) of the Cosmetics Regulation (EC) No 1223/2009).*  .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115977842

 |

* Wd Datuak: Q115977842
|  |
| --- |
| **Tikal Parke Nazionala**1 **UNESCOren gizateriaren ondarea** |
| 
II. Tenplua edo Mozorroen Tenplua, Ilargiaren Tenplua ere deitua |
| **Mota** | Kulturala |
| **Irizpideak** | i, iii, iv, ix, x |
| **Erreferentzia** | 64 |
| **Kokalekua** | Guatemala |
| **Eskualdea2** | Latinoamerika eta Karibe |
| **Izen ematea** | 1979 (III. bilkura) |
| 1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) 2 UNESCOren sailkapena |

I. tenplua edo Jaguar Handiaren Tenplua, *Iparraldeko Akropoli*tik ikusia, '*Erdiko Akropolia* atzean.
IV. tenplua edo Burubiko Sugearen Tenplua, Tikaleko handiena, *Mundo Perdido*tik ikusia.
Bi hilarri *Iparraldeko Akropolia*n.
**Tikal** garai klasikoko maien antzinako hirien artean handiena da. Egungo Guatemalako Peten eskualdean dago.

Tikal maia zibilizazioaren herri eta kultura gune nagusietako bat izan zen. Dinastiaren balizko sortzailea izan daitekeen **Yax Ehb' Xook**en hilobia 60. urtean datatua dago, K. a. 600etik okupatua izan zela adierazten duen arren, hiriko zatirik antzinakoena den Mundo Perdidon eginiko aurkikuntzen arabera.

Nagusiki garai klasiko mesoamerikarrean oparo izan zen, 200 eta 850 bitartean gutxi gora-behera, garai honen ondoren tenplu handiagorik eraiki ez zelarik, elitearen jauregi batzuk erreak izan ziren, eta bertako biztanleria pixkanaka gutxitzen joan zen toki hau X. mendearen amaieran erabat utzia izan zen arte.

Dataturiko azken monumentua 899. urtekoa da.

Toponimia
---------

Tikal izenak "Ahotsen Tokia" edo "Hizkuntzen Tokia" esan nahi du maien hizkuntzan, eta Sylvanus Morleyk sortu zuen. Bere benetako izena hieroglifo testuen arabera **Mutul** edo **Yax Mutul** da, korapiloa esan nahi duen *Mut* hitzetik eratorria, Ku'hul Ahaw edo Gobernari Nagusiaren orrazkerari erreferentzia eginez.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q181172
* Commonscat Multimedia: Tikal

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316429628
* BNF: 155666978 (data)
* NARA: 10045363
* SUDOC: 069384819
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q181172
* Commonscat Multimedia: Tikal


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Guatemala | Gizateriaren Ondarea Guatemalan | Guatemala |
| Tikal Parke Nazionala  • 
Antigua Guatemala  • 
Quiriguá |
**Dariusz Zalewski** (Augustów, 1974ko urtarrilaren 29a) poloniar elizgizona da. 2022an Ełkeko apezpiku laguntzaile bihurtu zen.

Bizitza
-------

Augustówen jaio zen 1974ko urtarrilaren 29an. 1989tik 1994ra bertako ingeniaritza elektrikoko lanbide heziketa eskolan ikasi zuen, eta 1994tik 2000ra Ełkeko Apaizgaitegi Nagusian. 2000ko maiatzaren 20an apaiztu zen Ełkeko katedralean.

2001ean patristika arloko ikasketak jarraitu zituen Erromako Patristicum institutuan eta 2010ean doktoretza lortu zuen.

2000tik 2001era Mikołajkiko San Nikolas elizako bikario izan zen. Italian bizi zenean, Modenako Santa Aines parrokian laguntzen zuen eta Umberto I. poliklinikako kapilau ere izan zen. 2016an, Ełkeko Karolina Kózka dohatsuaren elizako parroko izendatu zuten. 2008–2010 urteetan elizbarrutiko kuriako notario izan zen, eta 2019an kuriako bizitza sagaratuaren saileko zuzendari bihurtu zen. Patristika eta latina irakaste zituen Ełkeko apaizgaitegian. 2010-2012an urte propedeutikoko prefeta izan zen, eta 2014-2019an zuzendari espiritual. Gainera, *Studia Ełckie* aldizkari teologikoko erredaktore-buru izan zen.

2022ko irailaren 24an, Frantzisko aita santuak Ełkeko apezpiku laguntzaile eta Hólargo apezpiku titular izendatu zuen. Urte bereko urriaren 29an apezpiku ordenatu zuten Ełkeko San Wojciech Adalberto katedralean. San Joan Krisostomoren hitzak lelo gisa hautatu zituen: *Gloria Deo propter omnia* (euskaraz: «Eskerrak Jainkoari guztiagatik»).

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6   **(Polonieraz)** «Ks. Dariusz Zalewski – biskupem pomocniczym diecezji ełckiej» *Konferencja Episkopatu Polski* 2022-09-24 (Noiz kontsultatua: 2023-12-11).
2. 1 2   **(Polonieraz)** «Nowy biskup pomocniczy w diecezji ełckiej» *Ekai* 2022-09-24 (Noiz kontsultatua: 2023-12-11).
3. 1 2   **(Italieraz)** «Nomina di Vescovo Ausiliare di Ełk (Polonia)» *The Holy See* 2022-09-29 (Noiz kontsultatua: 2023-12-11).
4. ↑   **(Polonieraz)** «Komunikat Nuncjatury Apostolskiej w Polsce: ks. Dariusz Zalewski biskupem pomocniczym diecezji ełckiej» *Konferencja Episkopatu Polski* 2022-09-24 (Noiz kontsultatua: 2023-12-11).
5. ↑   **(Polonieraz)** «Ks biskup Dariusz Zalewski – już oficjalnie» *Radio 5* 2022-10-29 (Noiz kontsultatua: 2023-12-11).
6. ↑   **(Polonieraz)** «Święcenia biskupie ks. Dariusza Zalewskiego» *Diecezja Ełcka* 2022-10-29 (Noiz kontsultatua: 2023-12-11).

Kanpo estekak
-------------
**Goi quarka** (edo *u quarka* ingelesezko ***up quark***etik) quarken lehen belaunaldiko funtsezko partikula bat da. Funtsezko kargaren +⅔go karga elektrikoa du, eta ½ko espina, ondorioz fermioi bat delarik eta Pauliren bazterketa printzipioa betetzen duelarik. Behe quarka eta elektroiekin batera ikus dezakegun eta eginak gauden materia guztia eratzen du, partikula hauek egonkorrak baitira eta ez baitira gehiago erortzen.

Quark guztiek bezala goi quarkak kolore karga du eta elkarreragin nuklear indartsua sentitzen du gluoiak igorri eta xurgatuz. Goi quarkek karga gorri, berde edo urdina dute eta dagozkien antiquarkek karga antigorri, antiberde edo antiurdina. Elkarreragin hau sentitzean partikula hau ez da isolatuta ikusten, baizik eta beste quark bat edo birekin hadroiak eratuz. Eratzen diren hadroien masaren gehiena kolore eremuaren energiatik dator (Einsteinen ekuazio ospetsuak dioen bezala energia eta masa gauza bera dira) eta ez quarketatik beraietatik.

Goi eta behe quarken existentzia Murray Gell-Mannek eta George Zweigek 1964an iragarri zuten, quark eredua garatu zutenean, eta goi quarken lehen ebidentzia SLACean 1967an eginiko esperimentuetan lortu zen.

Goi quarkak dituzten hadroiak
-----------------------------

* **Mesoiak**
	+ Pioi kargatuek (π±) goi quark edo antiquark bat dute eta pioi neutroak (π0) bien konbinaketa lineal bat.
	+ Kaoi kargatuek (K±) goi quark edo antiquark bat dute
	+ Eta (η) eta eta prima (η') partikulak goi quarkak eta euren antiquarkak dituzten konbinaketa linealak dira.
	+ Rho mesoiek (ρ±)kargatutako pioien konposaketa bera dute, baina konposatutako partikulak 1 espina du eta ez 0.
	+ D mesoi neutroak (D0) eta B mesoi kargatuek (B±) ere goi quark eta antiquarkak dituzte.

* **Barioiak**
	+ Protoia (p) bi goi quark eta behe quark batez osatua dago, eta neutroia (n), bi behe quarkez eta goi quark batez.
	+ Delta barioi neutroek (Δ0), positiboek (Δ+) eta bikoizki positiboek (Δ++) bat, bi eta hiru goi quark dituzte hurrenez hurren.
	+ Lambda partikula neutroak (Λ0) goi quark bat du. Lambda positibo sorgindu partikulak (Λ+c) beste horrenbeste.
	+ Sigma partikula neutroak (Σ0) eta positiboak (Σ+) bat eta bi goi quark dituzte hurrenez hurren.
	+ Xi partikula neutroak (Ξ0) eta xi positibo sorginduak (Ξ+c) goi quark bana dute.
	+ Aurreko barioien antipartikulek goi antiquarkak dituzte.

Kanpo estekak
-------------
**Ruper Lekue Bernaola** (Bilbo, Bizkaia, 1961), euskal herritar musikaria da.

Bilbon jaioa da. Piano, organo, konposizio eta zuzendaritza ikasketak egin zituen Esteban Elizondo, Tomás Aragüés, Gotzon Aulestia eta Francisco Escudero irakasleekin, besteak beste. Igorreko "Luis Iruarrizaga" eta Galdakaoko Ganbera Abesbatzako sortzailea eta zuzendaria da. 1983an "Areatzako Banda" musika elkartea sortu zuen, eta egun oraindik ere bertan lanean dihardu. Gasteizko Goi Mailako "Jesús Guridi" Kontserbatorioko irakasle izana da. Amorebieta-Etxanoko "Zubiaur Musika Eskola"ko zuzendaria da. Konposizioari dagokionez, batez ere korurako obrak, ganberako taldeentzako obrak eta bandarako obrak sortu izan ditu.

Erreferentziak
--------------

* Musikagileak, [backPid=10&cHash=3daab05dcd][*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpoko loturak
---------------

* Eresbil, ], partiturak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12379710
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 169229105
* ISNI: 0000 0001 1821 1939
* BNE: XX1230542

 |

* Wd Datuak: Q12379710
**Hondo quarka** quarken hirugarren belaunaldiko funtsezko partikula bat da. Funtsezko kargaren −⅓eko karga elektrikoa eta ½ko espina ditu. Hondo quarkak fermioiak dira eta Pauliren bazterketa printzipioa betetzen dute. Gainerako quarkek bezala, hondo quarkak kolore karga du eta hondo antiquarkak antikolore karga. Elkarreragin nuklear indartsua jasaten dute.

Partikulen fisikako eredu estandarreko bigarren quarkik masiboena da, protoiak baino gutxi gora-behera lau aldiz masa handiagoa duelarik. Honek jokaera berezi bat ematen dio kromodinamika kuantikoaren barnean, detektatzeko eta bere propietateak esperimentalki neurtzeko errazago egiten dutenak, batez ere eratzen dituen mesoietan. Nahiko erraza da baita ere berarekin esperimentatzea ia beti agertzen baita tontor quarkaren desintegrazioetan, baita nahiko sarri ere oraindik hipotetikoa baino ez den Higgs bosoiaren desintegrazioetan behar adina arina baldin bada.

Chicagotik gertu dagoen Fermilaben aurkitu zen 1977an eta ondoren Dorisen (Hamburgo) berretsia. Aurkitu zenean zientzialariek "edertasun quark" (beauty) deitu nahi izan zuten, baina azkenean hondo (bottom) izena hartu zuen. Aurkikuntza hau jada espero zen, 1975ean tau partikula aurkitu baitzen, ondorioz hiru leptoi familia bazeuden quarken hiru belaunaldi ere egon behar zirela pentsatu zelarik.

Hondo quarkak batez besteko bizitza oso laburra izan behar du, hirugarren belaunaldiko leptoiek bezala. Ebidentzia bakarra berehala desintegratzen diren hadroiak eratzen dituela da, baina quarkaren beraren batez besteko bizitza oso zaila da konfinatua baitago.

Quark honek, eratzen dituen hadroiei "gutxitasun" (ingelesezko bottomness hitzaren itzulpena) deritzon zenbaki kuantiko bat ematen die, eratzen duten hondo antiquarken kopurua ken hondo quarken kopurua bezala definitzen dena.

Hondo quarkak dituzten hadroiak
-------------------------------

B mesoi mota guztiak, kargatuak eta neutroak, quark hondo batez (edo antiquarka) eta goi quark edo behe quark batez osatuta daude. B mesoi sorginduak {\displaystyle (\mathrm {B\_{c}^{+}} )} eta bitxiak {\displaystyle (\mathrm {B\_{s}^{0}} )} hondo quark batez eta quark sorgindu edo quark bitxi batez osatuak daude hurrenez hurren.

Upsilon mesoia, "hondonio" bezala ere ezaguna (bottomoniumen itzulpena) hondo quark eta antiquarkaz osatuta dago.

Hondo quark bat duen barioi ezagun bakarra behe lambda neutroa {\displaystyle (\mathrm {\Lambda \_{b}^{0}} )} da.

Kanpo estekak
-------------
**Sacyr** eraikuntza enpresa espainiarra da. 2003ean Sacyr eraikuntza enpresa eta Vallehermoso higiezinen eraikitzailearen batzearen ondorioz sortua. Eraikuntzaz gain beste hainbat sektoreetan inbertitzen ditu, esaterako autobideen kudeaketan eta petroliogintzan. 2006an Repsol YPF espainiar petrolioegilearen akziodun nagusi bilakatu zen, akzioen %20 erosi eta gero.

2005tik aurrera, enpresaren kontrola lortzeko lehia bizian aritu da Luis del Rivero bere presidentea. Gaur egun, enpresako akziodun nagusia da.

Europistasen erostea
--------------------

2006ko abuztuaren 6ean, Sacyr Vallehermosok Europistas autobideen kudeatzailea erosteko eskaintza aurkeztu zuen, guztira 825 milioi euroko balioarekin. Eskaintza horrek Euskadiko aurrezki kutxen (BBK, Kutxa eta Vital Kutxa) babesa izan zuen. Aurrezki kutxa hauek ziren Europistasen akziodun nagusienak.

Europistas erosteko lehian beste eskaintza bat izan zen, Ferrovial eraikuntza enpresaren Cintra eskumendekoak aurkezturikoa. Baina azkenik Sacyr Vallerhemosok bere eskaintza 1.000 milioi eurora handitu zuen gutun-azal itxian eginiko enkantean, eta enpresa erosi zuen. Europistas erosi eta gero, Sacyr Vallehermosok bere autobideen kudeatzailea den Itinere enpresarekin elkartuko du, enpresa berria sortuz.

Sacyr Vallehermosok esan zuenez, Itinerek, Bilbon izango du bere egoitza nagusia.

Ikus, gainera
-------------

* Espainiako burtsako baloreen zerrenda

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Sacyrren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q525955
* Commonscat Multimedia: Sacyr

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 250669228
* BNE: XX246859

 |

* Wd Datuak: Q525955
* Commonscat Multimedia: Sacyr


| * i
* e
* a
IBEX 35 indizearen enpresak |
| --- |
| 
* ACS
* Acerinox
* Aena
* Amadeus IT Group
* Acciona
* Acciona Energía
* BBVA
* Bankinter
* CaixaBank
* Cellnex Telecom
* Inmobiliaria Colonial
* Endesa
* Enagás
* Fluidra
* Ferrovial
* Grifols
* International Airlines Group
* Iberdrola
* Indra
* Inditex
* Logista
* Mapfre
* Meliá Hotels
* Merlin Properties
* ArcelorMittal
* Naturgy
* Red Eléctrica
* Repsol
* Banco Sabadell
* Santander
* Sacyr
* Solaria
* Telefónica
* Unicaja

 |
**Nana Akua Oppong** **Birmeh** (Ghana, 1980ko hamarkada) arkitekturan aitzindaria da Ghanan. Emakumeek zuzendutako lehen arkitektura-kabinetea sortu zuen. Amek, lan egiten duten bitartean, bularra eman dezaketen eta haur nagusiagoek etxerako lanak egin ditzaketen kabinete bat. 2017an, Forty under 40 Awards saria eman zioten arkitektura kategorian. Urte berean, BBCk 100 emakumeetako bat izendatu zuen.

Biografia
---------

Nana Akua Oppong Birmehek Kumasin jaio zen 1981ean edo 1982an, eta bertan hazi zen. Lehenik eta behin, ikusizko arteetan eta komunikazio grafikoan graduatu zen, eta, gero, Zientzietako eta Teknologiako Kwame Nkrumah Unibertsitatean arkitekturan.

Ibilbidea
---------

Nana Akua Oppong Birmeh lau seme-alabaren ama da, eta bere familia eta arkitekto lanbidea bateratzeko modua bilatu zuen. Bera den emakumearentzako eta beste emakumeentzako murrizketarik gabeko ingurunea amestu zuen, eta, hori egia bihurtzeko, Arch Xenus (AX) sortu zuen 2011n, emakumeek kudeatutako arkitekturako lehen enpresa, eta enpresa handiena. Kabinete honetan, oreka errazten duen lan-ingurunea diseinatu zuen, bereziki amentzat.

Kabinete horrek egiten ditu Ghanako arkitektura-proiektu handienetako batzuk. 2017an, ArchXenusek 53 proiektu kontabilizatu zituen, guztira 140 milioi dolar inguruko aurrekontuarekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Nana Akua : une pionnière de l'architecture au Ghana – DW – 17/11/2022.* .
2. ↑   «BBC 100 Women 2017: Who is on the list?» *BBC News* 2017-09-27.
3. ↑   Rabe, Erla.  (2019-04-20). *Setting architecture trends in Ghana one building at a time.* .
4. 1 2   editeur.  (2020-07-30). *Les « bâtisseuses », 11 femmes architectes qui redéfinissent l’architecture urbaine en Afrique.* .
5. ↑   Sarpong, Daniel.  (2018-10-05). *Architect Nana Akua Birmeh of ArchXenus shares on ‘Women In Architecture’ and why she believes every company should have a day-care or nursery.* .
6. ↑   News, Africa Surveyors.  (2019-04-20). *Setting architecture trends in Ghana one building at a time.* .
7. ↑   Probyn, Justin.  (2018-11-27). «Five businesswomen pushing the envelope in Africa» *How we made it in Africa*.
8. ↑   Setrana, Richmond.  (2022-09-06). *Architecture firm run by women architects have designed awesome buildings in GH.* .
9. ↑   LOUIS, FADAKA.  (2018-05-29). *Anas, Sarkodie, Dblack & Yvonne Nelson named among Top 50 Young CEOs in Ghana.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q41767831

 |

* Wd Datuak: Q41767831
**Moconá parke probintziala** Argentinako Misiones probintzian dagoen eremu natural babestua da, Brasilgo mugan, gutxi gorabehera 27°08′35″S 53°53′12″W﻿ / ﻿27.14306°S 53.88667°W﻿ / -27.14306; -53.88667 kokapenean. Parkearen helburua, Moconá ur-jauziak zaintzeaz gain, Misiones oihaneko ekosistema adierazgarria zaintzea da, eta Brasilgo Uruguay ibaiaren ertzean dagoen Turvo estatuko parkeak ere egiten du, Hegoaldeko Rio Grande estatuan.

Parkeak bere izena "*Dena irensten duena* "esan nahi duen guaraniera esapidetik hartzen du.

Parkearen sorrera
-----------------

Moconá erreserba 1900/1967 Dekretuaren bidez sortu zen, Juan Alberto Harriet eta León Laharraguek, lurren jabeek, 999 ha 63 a eta 95 ca  ur-jauziak dauden kontserbaziorako dohaintzan eman ostean.

Ezaugarri orokorrak
-------------------

Moconá ur-jauziak ia 3 km-tan hedatzen dira, berezitasunarekin ur-jauziak ibaiaren ibilguarekiko paraleloak direla. Uruguai ibaiaren ibilguaren ondoan dagoen faila geologiko baten ondorioz gertatzen da, ertzean, ibaiaren ibilguarekiko paraleloan, 3 km inguruko sakan edo harresi bat osatu zuena. Yabotí, Pepirí Guazú, Serapio eta Calixto ibaiak amildegi horretara iristen dira, haien urak isurtzen dituzte eta 25 metroko altuera duten luzetarako jauzi sorta bat osatuz. 

Moconá probintzia-parkea Yabotí biosfera erreserbaren barruan dago,  1993ko abuztuaren 26an 3041 Lege Probintzialaren bidez sortua

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Ministerio de Turismo - Provincia de Misiones.* .
2. ↑   «Parque Provincial MOCONÁ» *Patrimonionatural.com*.
3. ↑   «Naturaleza a flor de piel en Moconá» *Diario Perfil*.
4. ↑    *Ministerio de Ecología y RNR de la Provincia de Misiones - Parque Provincial "Moconá".* .
5. ↑  Subsecretaría de Gestión Estratégica de la Provincia de Misiones - Parque Saltos Moconá
6. ↑    *LEY XVI – Nº 33 (Antes Ley 3041).* .

Kanpo estekak
-------------

* Moconá ur-jauziei buruzko informazioa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5655155

 |

* Wd Datuak: Q5655155
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Erraldoitasuna** hazkuntza hormonaren gainprodukzioak eragindako gaixotasun bat da, hazkuntza garaian, hezurreko epifisia itxi aurretik. Egoera hau, epifisia itxi ondoren gertatzen baldin bada, akromegalia esaten zaio.

Erraldoitasuna, hazkuntza exageratua da, besoetan eta hanketan batik bat, eta, honi, gorputz osoko altuera hazkuntzak jarraitzen dio. Haurtzaroan agertzen denean, osifikazio normala amaitu aurretik, bere jatorria, hazkuntzaren hormonaren gainprodukzioan egoten da, aurrealdeko hipofisiak jariatutako hormona. Pubertaroan, osifikazio normalak jarraitzea eragozten duten akats hereditarioek, hazkuntzak jarraitzea eragiten dute, eta, honek ere, erraldoitasuna eragiten du. Hazkuntzaren hormonak, ugalketa aparatuaren jariapen ahalmena murrizten duenez, erraldoitasuna, funtzio sexualen ahulduraz jarraitua egoten da, eta, orduan, erraldoitasun eunukoideoa esaten zaio. Hala ere, arazo sexual hauek izan gabe ere gerta daiteke erraldoitasuna. Edozein erraldoitasun mota jasaten duten pertsona guztiek gihar ahulezia izaten dute.

Erraldoitasuna izan duten pertsona ezagunak
-------------------------------------------

* Migel Joakin Eleizegi Ateaga (1818-1861)
* Angus MacAskill (1830-1863)
* Robert Wadlow (1918-1940)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q501829
* Commonscat Multimedia: Gigantism

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4274047-2
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* CIE-10: E22.0
* ICPC-2: T99
* DiseasesDB: 30730
* MedlinePlus: 001174
* MeSH: D005877
* Orphanet: 99725
* **Kimikako identifikadoreak**
* KEGG: H01618

 |

* Wd Datuak: Q501829
* Commonscat Multimedia: Gigantism
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Akromegalia** (grezieratik: ἄκρος (akros) *muturreko* eta μεγάλος (megalos) *handi*) hipofisi guruinaren gehiegizko jardueraren ondorioz sortutako gaixotasuna da, gaixoengan hazkuntza handia eragiten duena. Kasu gehienetan hipofisiaren ez-ohiko jarduera hori tumore onbera baten ondorioa da. Horrek hazkuntza hormonaren gainprodukzioa eragiten du (gogoratu hipofisiak hormona hori ekoizten duela), hazkuntza exageratua sortzen duena.

Akromegalia ez da erraldoitasunarekin nahastu behar. Biek ala biek hazkuntza hormonaren gainprodukzioa dute ezaugarri nagusia, eta hazkuntza handia eragin. Baina erraldoitasuna haurtzaroan agertzen da, hezurren hazkuntza oraindik osatu ez denean, eta akromegalia helduaroan azaltzen da, epifisia itxi ondoren (ohiko hazkuntza bukatuta dagoenean). Bizitzaren laugarren eta bosgarren hamarkadan agertu ohi da.

Akromegaliak, muturreko hazkuntza eragiteaz gain, malformazioak sortzen ditu, aurpegian eta gorputz-adarretan: eskuak eta oinak handitzen dira, beheko masailezurra eta masailalboa ere. Sudurra zabaltzen da.... Desitxuratze horiek hezurretako epifisia itxita dagoelako eta hezurren hazkuntza lineala ezinezkoa delako sortzen dira. Gorputzeko erraiak eta organoak ere handitzen dira, eta asaldura metabolikoen agerpena ohikoa da. Hezurren malformazioek buruko mina eta min artikularrak eragin ditzake.

Tratamenduari dagokionez hiru dira eskura dauden aukerak:

* kirurgikoa, hipofisiaren tumorea erauzteko eta hormonaren gainprodukzioa kontrolatzeko
* erradioterapia, tumorearen hazkuntza galarazteko
* farmakologikoa, hazkuntza hormonaren gehiegizko jariaketa murrizteko

Migel Joakin Eleizegi euskaldun ospetsuak, *Altzoko Handia* goitizenez ezagutua, akromegalia jasan zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Chanson, P; Salenave, S (2008 Jun 25) Acromegaly Orphanet J Rare Dis 3 (17
2. ↑   Ganong, W.F.: Manuel de Fisiología Médica Ed. el Manual Moderno (1980), 256 orr.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q189580
* Commonscat Multimedia: Acromegaly

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12556973g (data)
* LCCN: sh85000666
* NDL: 01150006
* NKC: ph921677
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* DOID: DOID:2449
* OMIM: 102200
* DiseasesDB: 114
* MedlinePlus: 000321
* eMedicine: 116366
* MeSH: D000172
* Orphanet: 963
* **Kimikako identifikadoreak**
* KEGG: H01483

 |

* Wd Datuak: Q189580
* Commonscat Multimedia: Acromegaly
**Monty Hallen paradoxa** problema matematiko bat da, probabilitatekoa hain zuzen ere, Ameriketako Estatu Batuetako *Let's make a deal* telebista lehiaketan oinarritua. Lehiaketa horren aurkezlearen izena Monty Hall zen.

Premisa
-------

Lehiakideak 3 ate itxiren artean bat aukeratu behar du, eta ate ostean dagoen saria eramango du. Ate baten ostean auto bat dago, eta beste bien ostean ahuntz bana. Lehiakideak ate bat aukeratu duenean, aurkezleak ahuntz bat dagoen atea irekiko du (berak badaki non dagoen autoa). Atea ireki eta gero, atez aldatu nahi duen galdetuko dio aurkezleak.

Zer estrategiak emango digu irabazteko aukera gehien?

Probabilitatea
--------------

Lehiakideak lehen aukeran autoa hautatzeko ⅓ probabilitatea du, eta ⅔ probabilitatea ahuntza aukeratzeko. Zer aldatzen da ahuntza dagoen ate bat zabaltzean? Berdin da aldatzea edo ez aldatzea?

Ate bat aukeratu eta gero aurkezleak ate bat zabalduko du. Aurkezleak badaki non dauden ahuntzak eta non dagoen autoa. Beraz, beti zabalduko du ahuntz bat dagoen atea.

Horren ostean, normalena da pentsatzea autoa irabazteko % 50 probabilitatea dagoela, baina hori ez da zuzena. Egoera bakoitza aztertuko dugu.

### Zer gertatzen da ez baduzu aldatzen?

⅓ probabilitatea dago autoa irabazteko, eta ⅔ probabilitatea ahuntza irabazteko.

Aldatzen ez baduzu, bigarren aukeran probabilitatea berdina da. Hau da, ⅓ probabilitatea dago autoa irabazteko eta ⅔ ahuntza irabazteko.

### Zer gertatzen aldatzen baduzu?

Hasieran ⅓ probabilitatea dago autoa irabazteko, eta %50eko probabilitatea ahuntza irabazteko.

Beraz, probabilitate handiagoa dago hasieran ahuntza aukeratzeko autoa baino. Beraz, ahuntz bat aukeratu baduzu, aurkezleak beste ahuntza dagoen atea zabalduko du. Horrela autoa dagoen atea erakutsiko dizu. Beraz, aldatzen baduzu %50eko probabilitatea duzu autoa irabazteko, eta % 33ko probabilitatea ahuntza irabazteko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q198835
* Commonscat Multimedia: Monty Hall problem

---

 |

* Wd Datuak: Q198835
* Commonscat Multimedia: Monty Hall problem
Turnerren margolana.

***Urrezko abarra*** (jatorrizko izenburua: *The Golden Bough: A Study in Magic and Religion*) James George Frazerren liburua 1890. urtean kaleratu zuten. Frazerren liburu hau benetako klasikoa da. Gaur egungo antropologiak beste bideetatik badabil ere, *Urrezko Abarra* liburu aipagarria da zeren eta benetako mugarri bat izan baitzen. Mitologia eta erlijioaren ikerketa konparatua da lanaren oinarria.

Izenburua
---------

Frazerrek liburuaren izenburua J. M. W. Turner margolari ingelesearen margolan batetik hartu zuen. Turnerren lan horrek Nemiren basoa azaltzen du, antzinean «Dianaren ispilua» bezala ezaguna; Virgilioren Eneidaren pasarte batean oinarrituta dago: Eneasek eta Kumasko Sibilak, Hadesen sartzeko asmoz, Karoni urrezko abarra aurkezten zioten.

Bertsio frantsesaren azala.

Argitalpenak
------------

Liburuak edizio desberdinak ezagutu zituen:

* 1890: lehenengo edizioa bi liburukietan
* 1900: bigareen edizioa hiru liburukietan
* 1907-1915: hamabi liburukietan
* 1922: edizio laburtua eta, orokorrean, egun argitaratzen dena.
* 1995: euskarazko edizioa bi liburukietan. Itzultzailea: Iñaki Iñurrieta.

Liburuaren helburua
-------------------

*Urrezko abarra* liburuak erlijio sinesmenen guztien elementu amankonuak definitu nahi zituen. Horretarako, antzinako sinesmen sistemetatik egungo erlijioetara eraman zuen haren azterketa. Oinarrizko tesiak, izadiaren zikloetan oinarrituta, zera zioen: antzinako erlijioek emankortasun-errituak zirela eta, erritu horiek gurtzen eta sakrifikatzen zen errege sakratu baten inguruan antolatzen ziren. Errege hori, eguzkia bezala, hiltzen eta berpizten zen jainko baten berraragitzea zen; jainko eguzkitarrak Lurrarekin ezkontza mistikoa eramaten zuen aurrera. Lurra ere uzta ondoren hil egiten zen eta udaberrian berriro ere berraragitzen da. Frazerren ustez oinarrizko kondaira hori munduko mitologia gehienetan jasota dago.

Euskarazko bertsioa
-------------------

Jakin taldeak bere "Klasikoak" bilduman, Iñaki Iñurrietaren itzulpenaz, bi liburukietan argitaratu zuen:

* *Urrezko abarra I*, ISBN 84-88303-77-7
* *Urrezko abarra II*, ISBN 84-88303-82-3

Erreferentziak
--------------

Kanpo loturak
-------------

* Liburuaren komentarioa "Kritiken hemerotekan".
* **(Ingelesez)**:Ebooka.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q651283
* Commonscat Multimedia: The Golden Bough

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX1977928
* BNF: 12233955w (data)
* GND: 4356417-3
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* HathiTrust: 100320953

 |

* Wd Datuak: Q651283
* Commonscat Multimedia: The Golden Bough
*Artikulu hau geometrari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Apolonio».*

**Apolonio Pergakoa** (antzinako grezieraz: Ἀπολλώνιος; Perga, K.a. 262-K.a. 190 inguru) greziar geometrialari bat izan zen, *Sekzio konikoez* izeneko bere lanagatik ospetsua izan zena. Apolonio izan zen elipse, parabola eta hiperbola izena eman ziena hala ezagutzen diren irudiei.

Berari ematen zaizkio, baita ere, orbita eszentrikoen hipotesia edo epizikloen teoria, planeten irudizko mugimendua eta Ilargiaren abiadura aldagarria azaltzeko.

Geometriari buruzko bere lan zabalak sekzio konikoei eta kurba lauei buruz eta hauen azaleren koadraturari buruzkoak dira. Bere lan guztia zortzi liburutan bildu zuen eta Geometrialari Handi ezizenarekin ezagutua izan zen.

Apolonioren problema bezala ezagutzen den emandako hiru zirkuluren zirkunferentzia tangenteak aurkitzearen problema proposatu eta ebatzi zuen. Gaur egun galduta dagoen bere *Tangentziak* edo *Loturak* lanean, agertzen da, Pappus Alexandriakoari esker ezagutzen dena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (1997-9-26). *Latin eta greziar pertsona-izen klasikoak euskaraz emateko irizpideei buruzko erabakia.* .

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Apolonio Pergakoa*** Aldatu lotura Wikidatan |
**Øresund zubia** (danieraz *Øresundsbroen*, suedieraz *Öresundsbron*) Danimarka eta Suedia elkartzen dituen zubi luzea da. Zehatzago esanda, Kopenhage eta Malmö elkartzen ditu Øresund itsasartean barrena. 1999ko abuztuaren 14rako bukatua bazegoen ere 2000ko uztailaren 1ean inauguratu zuten.

Egitura
-------

**Øresund** zubia airetik
Bi trenbide eta autoentzako lau karril dauzka, Europan trena eta errepidea batzen dituen zubi luzeena delarik. 7845 metroko luzera du, zabalera 23'5 metrotakoa da eta pisua azkenik 82.000 tonatakoa. Aipaturiko ia zortzi kilometroek Øresund itsasartearen erdia inguru betetzen dute, gainerakoa *Peberholm* uhartea artifizialak (4055m) eta ur azpiko tunelak (3510m) osatzen dute.

Zubiak 57 metrotako altuera badu ere itsasontzi gehienek tunela dagoen eremua erabiltzen dute zeharkaldia egiteko. Zubiaren erdialdean bi dorrek esekia dago zubia. Dorreen altuera 204 metrotakoa da, eta zubiek esekitzen duten zatia 490 metro luzerakoa.

* Zubia airetik 2015eanZubia airetik 2015ean
*

Garraioa
--------

Hogei minuturo ateratzen dira trenak Malmöra edo Kopenhagera. Tartean Kopenhageko aireportuan gelditzen da.

Errepidez bidaiak 15 eta 20 minutu artean irauten du, eguraldiaren arabera nabarmen alda daitekeelarik. Ordainsaria 20€koa da motoentzat, 39€koa autoentzat, 105€koa kamioientzat eta 150€koa autobusentzat.

* 
* Ferry-bidea Itsasarteko iparraldean eta zubia hegoaldeanFerry-bidea Itsasarteko iparraldean eta zubia hegoaldean

Ikus, gainera
-------------

* *Bron* (telesaila)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q297871
* Commonscat Multimedia: Oresund Bridge

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 242293774
* GND: 4595940-7

 |

* Wd Datuak: Q297871
* Commonscat Multimedia: Oresund Bridge



1. ↑    Agirrezabalaga, Eguzki.  (2021-10-01). «Zubiak: istorioak ere komunikatzen» *bidaiari - bidaia aldizkaria* (Noiz kontsultatua: 2021-11-27).
2. ↑    Suecia, Absolut.  (2013-04-24). «Suediako Zazpi Mirariak» *Absolut Viajes* (Noiz kontsultatua: 2021-11-27).
**Patroklos** (grezieraz: Πάτροκλος) edo **Gaidouronisi** (Γαϊδουρονήσι, "astoaren uhartea") Grezian dagoen uharte txikia da. Saroniko artxipelagoan dago, Atika lurraldean. Uhartea greziar administraziopean dago, baina Obolensky printzearen jabetza da, Arnaud Henry Salas-Perezena.

Ezaugarriak
-----------

2,8 kilometro koadroko azalera du, 2,50 km luze eta 1,5 km zabal da, eta 240 metroko altuera du gehienez.

Historia
--------

Antzina, uhartea Patroklou Charax bezala ezagutzen zen, Patroklou Nesos ("Patroklou kanpamentua" esan nahi duena) edo Patroklou Nesos, ("Patroklou uhartea" esan nahi duena), Patroklou almirante ptolomeotar baten omenez. Patrokusek base gotortu bat ezarri zuen han Chremonidesen Gerran.

Erdi Aroaren amaieran, uhartea ezaguna zen piratentzako babeslekua zelako. Juan VIII.a Palaiologos bizantziar enperadorea, Ferrarako Kontziliora egin zuen bidaian, Kataluniako piratek harrapatzeko zorian egon zen 1437ko abenduan, bere itsasontziak uhartean ekaitz baten babesa bilatu zuenean.

1944ko otsailaren 12an, SS Oria itsasontzia ekaitz batean hondoratu zen Patroklos uhartearen hego-ekialdeko harkaitzetan, 4.074 hildako eraginez, gehienak preso militar italiarrak.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
*Higrophorus karstenii*

Sinonimoak: *Limacinum karstenii*. Autore batzuen arabera baita *Hygrophorus* *melliceus* delakoarena ere.

Ez da erabiltzen sukaldean.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 2 eta 7,5 cm bitarteko diametrokoa. Haragitsua, ganbila, gero lau-hondoratua; lehorra, leuna, hasieran zuria, ondoren, erreflexu okre antzekoekin, itxura bereizgarriarekin, opakua.

**Orriak:** Lodi samarrak, ez estu, dekurrenteak, arbeletxeko kolore ikusgarriarekin 

**Hanka:** 4 eta 8 cm bitarteko garaierarekin eta 0,8 eta 1,8 cm bitarteko lodierarekin. Ez oso luzea, mehetua, betea, kapelaren kolore eta itxurarekin, kapelaren kolore berekoa.

**Haragia:** Samurra, zuria, usain eta zapore gabea.

**Etimologia:** *Hygrophorus* hitza grekotik dator, heze eta ekarri beharreko "phoréo"-tik, hau da, hezetasuna bildu eta kontserbatzen duenetik. Karsteni epitetoa pertsona izenetik dator. Karsten mikologo finlandiarraren omenez.

Jangarritasuna
--------------

Jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Hygrophorus scretanii* delakoarekin nahas daiteke, honek almendra mingotsen usain handia du eta krema koloretik marroi horixkara bitarteko kapela du.

Sasoia eta lekua
----------------

Udaren amaieran. Koniferoen basoetan, ahabien artean, oso gutxitan pagoen basoetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 114 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 439 or. ISBN 84-282-0540-6 (T. 2). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
**Wire**, Wire Swissek sortutako komunikazio eta lankidetza aplikazio zifratu bat da. IOS, Android, Windows, MacOS, Linux... hainbat sistema eragilerentzat eskuragarri dago. Wirek zerbitzu multzo bat eskaintzen du: mezularitza, ahots-deiak, bideo-deiak, hitzaldiak, fitxategi-trukea eta kanpoko lankidetza barne. Hori guztia ertzetik ertzerako zifratze seguru batek babestuta.

Wirek zenbait aukera eskaintzen ditu, beti ere segurtasunari garrantzia eskainiz: *Wire Pro*, --enpresentzako lankidetza funtzioa eskaintzen duena--; *Wire Enterprise*, --eskala handiko edo araututako erakundeentzako ezaugarri gehigarriekin, Wire Pro funtzioak ere barne hartzen dituena-- eta *Wire Red* --eskariaren araberako krisi kasuetarako lankidetza suitea--. *Wire Personal* ere eskaintzen dute, hau da, erabilera pertsonalerako mezularitza-aplikazio segurua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «KomunikazioEtaElkarlanerakoTresnak - Librezale.eus» *librezale.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-07-14).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26934461

 |

* Wd Datuak: Q26934461
**Hans Sebald Beham** (Nuremberg, 1500, Stuttgart, 1550eko azaroaren 22a) alemaniar margolari eta imprimatzailea izan zen.

1525eko urtarrilean bere jaioterritik bota zuten Barthel Beham anaiarekin eta Georg Penczekin batera, heresia, biraoa eta Udal Kontseiluaren autoritatea ez onartzea leporatuta. Laster itzuli ahal izan ziren, baina 1528an Sebaldek berriro ihes egin zuen, oraingoan plagioa leporatuta. Orduz geroztik Alemaniako hainbat hiritan lan egin zuen, hala nola Ingolstadt, Munich eta Stuttgarten.

Albrecht Dürerren ondorengo belaunaldiko maisu txikietako bat izan zen. 252 grabatu, 18 akuaforte eta 1.500 xilografia inguru egin zituen. Bere grabatuak oso xeheak izaten ziren, batzuetan posta-zigilu baten tamainakoak. Gaiak nekazarien bizitzako eszenak, mitologia eta historia izan ziren, askotan elementu exotikoekin. 1552ra arte HSP monogramarekin sinatu zituen bere lanak, eta ondoren HSBrekin.

Beirateak Nurenbergen, David erregearen bizitzako eszenak margolan bat, otoitz-liburuetarako miniaturak eta armarriak ere egin zituen. Gainera, Dürerren inspiratutako zaldiaren eta giza irudiaren proportzioak jasotzen zituzten artista-eskuliburuak argitaratu zituen.
**Manuel Egueskoa** (Egues, 1654ko abenduaren 25a - Burgos, 1729ko apirilaren 11) nafar apaiz eta musikagilea izan zen.

Bere ibilbideari buruzko lehen albisteak Arabakoak izan ziren: 1679tik 1682ra Gasteizko Santa Maria katedralaren kapera-maisu baitzen. 1682an Lleidara abiatu zen, non katedral zaharreko kapera-maisu izan zen.

Kalonjea ordenatua izan ondoren, Burgosko kapera maisu izateko oposizioak irabazi zituen aldeko 27 botorekin, Calahorrako katedraleko kapera maisua zen José Cásedak lortutako hiru botoen aurrean. 1685eko azaroaren 23an kargua hartu zuen.

1691ko urrian Zaragozako katedralera bidali zuten, baina 1692ko otsailean Burgosera itzuli zen. Han lan egin zuen hil arte.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1891774
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 41587334
* ISNI: 0000 0001 2129 5475
* BNE: XX4712890
* BNF: 148254464 (data)
* CANTIC: a11531678
* LCCN: no2006017861
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 50599
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 37223

 |

* Wd Datuak: Q1891774