recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Kromosoma bat (ezkerrean) eta telomero bat (eskuinean). Telomero laburtzean, zelula Hayflicken mugara heldu eta hil egingo da.
**Hayflicken muga**, eukariota zelulen erdibitzearen kopuru maximoari deritzo.

Leonard Hayflickek, 1961. urtean, muga hau iragarri zuen. Hayflickek lan egin zuen giza zelulak, 40 eta 60 aldiz erdibitzen zirela ezarri zuen seneszentzian sartu baino lehen.

Mitosia gertatzen den bakoitzean, kromosomen azkenean dauden telomeroak pixka bat laburtzen dira. Zelula erdibitzen jarraituko da telomeroen distantzia kritiko batera arte. 

Limitearen izena 1974. urteko liburu batean atera zen lehenengoz. Liburua, honako hau da: *Intrinsic Mutagenesis: A Genetic Approach to Ageing*.

Historia
--------

### Zelulak betirako erdibitzen zirelaren ustea

Leonard Hayflickek aurkitu zuen arte, zelulak erdibitzearen zena betirako zela uste zen. Nobel saritua izan zena, Alexis Carrelek, zelulak betirako erdibitzen zirela eta hori gertatzen ez bazen kultibo akats bat egin zela esan zuen. Berak, oiloen bihotzeko fibroblastoak 34 urtez kultibatu zituela esan zuen (normalean, 5 eta 10 urte bitartean bizitzen dira).

Beste zientifiko batzuk berdina egiten saiatu ziren, baina ez zuten lortu. Carrelek akats bat egin zuela, baina onartu ez zuela, esan izan da.

### Esperimentua

Hayflick, Wistar institutuan lan egiten zegoen Carreli buruz lehenengo informazioak entzun zituenean. Berak, giza fibroflastoekin lanean zebilen itxuraz aldatu zirela antzeman zuenean eta erdibitze denbora luzatu zela konturatu zen. Momentu horretan, akats bat edo kontaminazioa zela uste izan zuen. Gero, beste kultibo batzuetan gauza berdina antzeman zuen. Horren ondoren, bere liburuxka kontsultatu zuen eta aurkitu zuena kontaminazioari edo akats baten ondorioz zela baztertu zuen.

Hurrengo mugimendua gertatzen zenaren zergatia azaltzea zen. Paul Moorhead zientzialariarekin esperimentuak egiten hasi zen. Moorhead zitogenetista bermatua zen eta kultiboetan zelula eme eta arren artean bereizten zuen. Horrela, askotan erdibitutako (40 aldiz inguru) fibroblasto ar zelulak (gizakienak) hartu zituen eta gutxi erdibitutako (15 aldiz inguru) zelula emeekin nahastu zituen (erdi emeak eta erdi harrak). beste zelula batzuk nahastu gabeak kontrol moduan hartu ziren. 20 aldiz erdibitu ondoren, eme zelulak bakarrik geratzen ziren eta beraz zelulen erdibitzaile muga aurkitu zuten. Experimentu hau beste askotan egin da emaitza berberarekin.

Zelulen faseak
--------------

Hayflickek hiru fase deskribatu zituen; lehenengoa, esperimentuaren hasierako kultiboa. Bigarrena zelulak erdibitzen direnekoa eta hirugarrena, seneszentzia, non zelulen erdibitzaile tasa astiroago doa denak hil baino lehen.

Telomeroen distantzia
---------------------

Aurkitu da, Hayflicken limitea kromosomenazkenean dauden telomeroen distantziarekin erlazionaturik dagoela.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q899798

 |

* Wd Datuak: Q899798
**Opel Kadett**, Alemaniako Opel enpresaren automobil modelo bat da. C segmentuko autoa da. Opelen garai guztietako modelo arrakatatsuenetakoa izan zen, baita markaren ikur ere, salmenta kopuru handiak izan baizituen.

Kadett D eta Kadett E modeloak Erresuma Batuan eta Irlandan Vauxhall enpresak ekoitzi eta Vauxhall Astra modeloa bezala saldu ziren.

1936-1940 artean eta 1962-1991 artean ekoitzi zen. Opel 1.3 litre modeloaren ondorengoa izan zen eta 1991an Opel Astra modeloak ordezkatu zuen.

Iruditegia
----------

* 1936ko modeloa (1936-1942).1936ko modeloa (1936-1942).
* Kadett A (1962-1965).Kadett A (1962-1965).
* Kadett B (1966-1973).Kadett B (1966-1973).
* Kadett C coupe (1973-1979).Kadett C coupe (1973-1979).
* Kadett D (1979-1984).Kadett D (1979-1984).
* Kadett E Automatic (1984-1991).Kadett E Automatic (1984-1991).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q622959
* Commonscat Multimedia: Opel Kadett

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph117083

 |

* Wd Datuak: Q622959
* Commonscat Multimedia: Opel Kadett
**Hayravank-eko monasterioa** (armenieraz: Հայրավանք) Armeniako penintsularen hego-ekialdean dago, Sevan lakuaren hego-mendebaldeko ertzean, Geghark'uniken probintzian, Hayravank herriaren ipar-ekialdean. IX. mendetik XII. mendera bitarteko eraikina da, eliza, kapera eta gavit batez osatua.

Monasterioaren inguruan, hilerri txiki bat dago, *jachkar* eta hilarri ugari dituena. Ipar-mendebalderantz, Erdi Aroko gotorleku baten hormen hondakinak eta Brontze Aroko herri baten zimenduak daude. Indusketa arkeologikoetan Brontze Aro Goiztiarreko luxuzko itsasontzi beltz bat aurkitu zuten. Metalezko eta harrizko armak, erremintak, buztinezko idoloak, hainbat ontzi, etxeak eta Burdin Aroko bi hilobi ere aurkitu ziren.[1]

Arkitektura
-----------

Armeniako Gegharden monasterioko gaita.
### Eliza eta kapera

Hayravankeko eliza IX. mende berantiarrean eraiki zen. Erdiko plano bat du, laukizuzen formakoa, lau abside erdizirkular dituena, eta haien arteko ebakiduran, tronpa banak eusten diote gainean dagoen danbor oktogonalari. X. mendean kapera txiki bat gehitu zen, elizaren hego-ekialdeko izkinan. Atari sinple batek gavitetik elizarainoko bidea egiten du, nahiz eta sarrera hori XII. eta XIII. mendeen artean gehitu zela uste izan. Elizaren hegoaldetik paretatik beste sarrera bat ere badu. Egituraren kanpoko hormek badute bereizgarri bat, fatxadan arroka-zatiak sartu izana alegia eta horrek konplexuaren gainerako hormetatik bereizten dituzte. Jatorrizko danborra eta kupula erabat suntsituta egon ziren 1977 eta 1989 artean hasitako zaharberritze batean berreraiki arte.

### Gavita

Gavita, Armeniako arkitekturaren atrio esklusibo moduko bat da, eraikinaren mendebaldean dago eta XII. mendean gehitu zitzaion elizari. Ate nagusia mendebaldeko paretan kokatzen da eta arku formako tinpanoa du, dintelaren gainean inskripzio gastatua duena. Beste atari batek hegoaldeko paretatik egiten du gaviterako bidea. Kupula eta arkuak eraikinaren mendebaldeko erdian dauden bi zutabe lodi eta ekialdeko horman elkarri atxikitako bi zutabek eusten dituzte. Kupula danbor oktogonal txiki bat da (barrualdetik baino ez da ikusten), eta kupula oktogonal motza berriz, arkelin-patroiko harlangaitzez apaindua. Tonu gorrixkak eta toba kareduneko kolore gris argia txandakatzen ditu en patroi bat jarraitzen da. Kupularen goialdeko okulu batek argia barruan sartzen uzten du. Armeniako eraikin sakratu guztietan hurrengo mendeetan zehar zabalduko zen igeltserotza polikromo apaingarriaren adibide goiztiarrenetako bat da.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1775328
* Commonscat Multimedia: Hayravank monastery

---

 |

* Wd Datuak: Q1775328
* Commonscat Multimedia: Hayravank monastery
**Gremlin**| Gremlin panpinaGremlin bihurriak gaitzat dituen Bigarren Mundu Gerrako industria segurtasuneko iragarkia: *Gremlinak zeu kaltetzea gogoko dute. Izan beti kontu.* |
| Pertsonaia Mitologikoaren Ezaugarriak |
| **Mota** | Izaki Mitologikoa |
| **Mitologia** | *Mitologia Saxoia* |
| **Lekua** | Ingalaterra eta Alemania |
|  |

**Gremlin** bat izaera gaiztoko saxoi mitologiako izaki herrikoia da. *Gremlin* hitza *grëmian* antzinako ingeleseko hitzetik dator, honek "gogaitu" edota "haserrarazi" esan nahi du. *Grim* izakiarekin ere lotu izan ohi da, honek "ebaki" esan nahi du eta alemanezko *grämen* ("atsekabetu") hitzetik eratorria da.

Beti "panpintxo iletsu" polit gisara ikusi izan dira, hauek gauerdia ailegatzean sentimendurik gabeko munstro bilakatu eta beren jabeak izorratu eta gogaitzeko asmoz bihurrikeriak gauzatzen dituzte.

Gremlinak edozein motako makinak saboteatzeko gai diren izakiak dira. Sineskera herrikoi honetan oinarritzen da Bigarren Mundu Gerran zehar Ekialde Ertainan jardun ohi zuten Royal Air Forceko hegazkin pilotu ingelesek kontatu ohi zuten ipuina. Ipuin edo kontakizun honen bitartez hegaldietan gertatu ohi ziren istripu eta kalteak izaki hauei egotzi nahi zitzaien. Dena apurtzen zuten izakiak zirela aipatzen zen, gisa honetan erasorik jasan gabe jazo ohi ziren hegazkinen erorketak azalduarazi nahi ziren.

Gremlin bat norberaren "alter ego maltzurra" ere badela esan ohi da.

Zinema
------

1980ko hamarkadan izaki hauetan oinarrituta bi filma burutu ziren: *Gremlins* (Joe Dante, 1984) eta *Gremlins 2: The New Batch* (Joe Dante, 1990).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1412790
* Commonscat Multimedia: Gremlins

---

 |

* Wd Datuak: Q1412790
* Commonscat Multimedia: Gremlins
**Grammy Sariak** (ingelesez: *Grammy Award*) Arte eta Zientzien Grabazio Akademia Nazionala estatubatuar erakundeak musika industriako artistak nabarmendu asmoz urtero eman ohi dituen sari batzuk dira. 1958an sortu ziren. Ameriketako Estatu Batuetan urtero ospatu ohi diren musika sarien inguruko lau ikuskizunetako bat da (besteak Billboard Sariak, Amerikar Musika Sariak eta Rockaren Ospearen Aretoa dira).

Grammy sarietarako izendatua izateko epe muga urriaren 1a izan ohi da. Hori dela eta, artista askok estrategiko data horretarako euren lanak argitaratu eta sari hauek eskuratzeko aukerak areagotzen dituzte.

Halere askorentzat Grammy Sariak polemikoak dira, adibidez Queen, Depeche Mode edota Led Zeppelin bezalako talde esanguratsuek inoiz ez baidute Grammy Sari bakar bat ere jaso, aldiz David Bowie musikariak bakarra irabazi zuen eta Paul McCartney musikariak bere ibilbide luze osoan zehar ere bakar bat jaso du.

1988ko polemika
---------------

1988an Jethro Tull britainiar musika taldeak bere *Crest of a Knave* diskoarengatik Hard Rock/Meta
Disko Onenaren Grammy Saria irabazi zuen, aldiz Metallica estatubatuar heavy metal musika taldea galtzaile atera zen.

Gertaera hau heavy metal musika zaletuentzat irain bat izan zen, ondorioz orduezkeroztik heavy metal eta hard rock musikentzako sari bana banatu ohi dira. Bestalde, Jethro Tull taldeko managerrak badaezpada taldekideei urte hartako sari banaketa ekitaldira ez joatea aholkatu zien, zorionez ez ziren joan, gainera kategoria hartako sari banaketa unean ikuslegoaren zati batek emaitzaren aurka oihu egin zuen. Ondorioz, kritikei aurre egiteko Jethro Tull taldeak britainiar musika aldizkari batean *The flute is a Heavy Metal instrument!* ("Txirula Heavy Metal musika tresna bat da!") iragarkia argitaratuarazi zuen. Azkenik gaia akitu egin zen.

Kanpo estekak
-------------

* Grammy Sarien webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q41254
* Commonscat Multimedia: Grammy Awards

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 102159397308219300423
* GND: 4541394-0
* LCCN: sh85056359
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q41254
* Commonscat Multimedia: Grammy Awards
**Mattin Lerissa**, (Behorlegi, Nafarroa Beherea, 1999) euskal abeslaria da, kantautorea, ohiko kantugintzan eta folk musikaren arloan.

Bizitza
-------

Mattin Lerissa ttipidanik ari da kantuz. Donibane Garaziko Zitadela kolegioan sartu zelarik, koralean hasi zen kantuz Denise Olhagaray musika irakaslearekin. 2012ko ikasturtean, Benito Lertxundiren kantuak landu zituztenean, 12 urte zituen Mattinek, eta bakarlari aritu zen.

Ordukotz orkestra profesional batekin kantatzeko zailtasunik ez zeukan.
Gipuzkoako Et Incarnatus orkestrarekin eramandako lana izan zen.

Ondoren, aukera guztiak hartu zituen kantuan aritzeko. Urteroko Jazz'in College musikaldian parte hartu zuen, eta haur kantu txapelketetara ere joan zen. Hala nola, 2013an Nafarroa Behereko haur kantu txapelketan lehen saria lortu zuen Aguxtin Alkhatek idatzi zion «Argia ilunean» abestiarekin. 2015ean ere parte harturik, lehen saria atxiki zuen, Eñaut Etxamendi​ren «Bidez bide» abestiarekin.

Kolegioan kantatzen hasi zenean, beretako baizik ez zela ziurtatzen zuen, baina denbora aitzinatu arau, kantaldiak eskainiz
joan zen gero bidez-bide ibiliz.
Euskal Herri​ko beste artista handiekin aritua da dagoeneko. Hala nola, Kalakan taldearekin, Anje Duhalderekin...

16 urterekin *Bidez bide* bere lehen diskoa grabatu zuen kantariak, bertan ohizko kantuak grabatu zituen, bai eta
sorkuntza bat ere, Aguxtin Alkhatek sortu zion «Argia ilunean».

Bi urte geroago *Gazte naiz gazte* bigarren diskoa argitaratu zuen, sorkuntzez osatua.
Lan horretan, bide lagun ukan ditu hitzak sortzen Daniel Landart, Manex Pagola eta Pantzo Hirigarai.

Diskografia
-----------

1. *Bidez bide* (2016)
2. *Gazte naiz gazte* (2018)

Ikus, gainera
-------------

* Ipar Euskal Herriko abeslarien zerrenda

Kanpo estekak
-------------

* Bidez-bide dabilela, Kazeta.eus.
* Mattin Lerissa: «Daniel Landart, Manex Pagola... dira disko honetako hitzen egileak», Gara.
* Arbelbide Lete, Nora. «Ebidentzia bat delarik» *Berria*.
* Mattin Lerissa, Badok atarian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60457636

 |

* Wd Datuak: Q60457636


1. ↑    Lete, Nora Arbelbide. «Ebidentzia bat delarik» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-05-06).
***Gran Enciclopedia de Navarra*** (GEN; euskaraz: «Nafarroako Entziklopedia Handia») Nafarroari buruzko kontsulta zientifikorako entziklopedia tematikoa da.

Historia
--------

Asmo entziklopediko espresurik gabe, baina bai dibulgatzailea, agian aurrekaririk hurbilena eta antzekoena *Navarra. Temas de Cultura Popular* bilduma izan zen, 1960ko hamarkadaren amaieratik Nafarroako Foru Aldundiak argitaratu zuena. Garai hartan Nafarroako Kutxaren jabea ere bazen. Nafarroako Entziklopedia Handiak, 1990ean inprimatu zuten. Juan Luis Uranga Santesteban buru zuen kontseilu batek 1983an hasitako lan bat amaitu zuen, eta 11 liburukik osatzen zuten. 12.000 ale inprimatu zituzten. Obra Nafarroako Kutxaren babesa izan zuen

*Gran enciclopedia de Navarra* 1990ean argitaratutako antzeko izenburu duen hiztegi entziklopedikoaren online bertsio digital eta eskuragarria da, antzinatik gaur arte Nafarroako gai eta egileei buruzkoa.

2010eko urriaren 4tik aurrera Interneten eskuragarri dago. Lan honen online bertsioak hamabi mila artikulu baino gehiago ditu Nafarroako kultura eta ondarearekin lotuta. Arteari, kulturari, geografiari, natur zientziei edo zuzenbideari buruzko gaiak daude ordezkatuta. Nafarroako Kutxa Fundazioak mantentzen du, eta 2016an iragarri zuen edukia hobetzeko eta eguneratzeko lanari berrekiteko nahia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** consejeroscan.es/.  (2016). *Digitalización de publicaciones en esta web.* .

Kanpo estekak
-------------

* *Gran Enciclopedia Navarra*, Interneten dohainik kontsultagai. **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16798030

 |

* Wd Datuak: Q16798030
**Maries konderria** (ingelesez: *Maries County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Palmyra da. 2010eko zentsuaren arabera 9.176 biztanle zituen, Maries kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Maries konderriak 1.372,51 kilometro koadro ditu. Horietatik 7,64 ura dira. Beste 1.364,87 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 6,69 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 9.176 pertsonetatik 8.987 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 75 dira. 24 beltzak edo afroamerikarrak. 52 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 5 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 6 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 101 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q290157
* Commonscat Multimedia: Maries County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 151345257
* LCCN: n85319753
* **Lekuak**
* OSM: 1180437
* TGN: 1002629

 |

* Wd Datuak: Q290157
* Commonscat Multimedia: Maries County, Missouri
**Goshen konderria** (ingelesez: *Goshen County*) Wyomingko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Torrington da. 2010eko zentsuaren arabera 13.249 biztanle zituen, Goshen kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Goshen konderriak 5.781,32 kilometro koadro ditu. Horietatik 17,58 ura dira. Beste 5.763,74 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2,29 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 13.249 pertsonetatik 12.939 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.288 dira. 70 beltzak edo afroamerikarrak. 91 amerikar natiboak ziren eta 10 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 32 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 104 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q338424
* Commonscat Multimedia: Goshen County, Wyoming

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 150089168
* LCCN: n79145354
* NARA: 10039899
* **Lekuak**
* OSM: 289327
* TGN: 2002372

 |

* Wd Datuak: Q338424
* Commonscat Multimedia: Goshen County, Wyoming
**María Abásolo Jáuregui** (Tandil, Argentina, 1975 - ) Argentinar artista da. Arbasoak euskaldunak zituenez, lotura handia izan du beti Euskal Herriarekin. 1986 eta 1988 urteen bitartean, Tandileko Centro Polivalente de Arte delakoan Arte Plastikoetako ikasketak egin zituen. Eskola horretan bertan aipamen berezia jaso zuen, eta bere lanak ikusgai jarri ziren Tandileko Arte Ederren Museoan. 1998an Eusko Jaurlaritzak *Gazte Mundu* programarako hautatu zuen, berak aurkeztutako proiektu batekin. Euskal Herrian, bere lanak Bilbon, Gasteizen eta Hondarribian erakutsi ditu. Hego Amerikara itzuli eta bertako Euskal Etxeetan hainbat erakusketa antolatu ditu harrezkero.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263204
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 24090
* Lur: 00011/eu\_a\_0117/a0117

 |

* Wd Datuak: Q12263204
**Mariestad** Suedia hegoaldeko hiria da, Västra Götalandeko konderrian dagoena, Vänern aintziraren hego-ekialdeko ertzean.

Historia
--------

Karlos dukeak (gerora Karlos IX.a Suediakoa izango zenak) sortu zuen hiria 1583an eta Maria ematzearen omenez jarri zion izena, "Mariaren hiria". Maria lehen aldiz etorri zenean idi gorri bat ikusi zuen uretatik ateratzen eta hori bihurtu da Mariestaden armarri.

Sortu bezain laster Mariestadeko diozesia eratu zen eta 1625ean katedrala eraiki zuten. 1646an ordea apezpikua Karlstadera joan zen eta Mariestad Skarako diozesiaren menpe gelditu zen.

XX mendean Skaraborg konderriko hiriburua izan zen baina 1997an berrantolaketa handia izan zen Suedian eta Mariestad Västra Götalandeko konderriaren barnean sartu zuten.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Mariestadeko katedrala.Mariestadeko katedrala.
* Marieholm jauregia.Marieholm jauregia.
* Alde zaharra.Alde zaharra.
* Liburutegia.Liburutegia.
* Tidan ibaia.Tidan ibaia.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q948117
* Commonscat Multimedia: Mariestad

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137375117
* GND: 4314936-4
* LCCN: n97006609
* NKC: ge1133387

 |

* Wd Datuak: Q948117
* Commonscat Multimedia: Mariestad
**Oscar Alfredo Gálvez** (Buenos Aires 1913ko abuztuaren 17a - ibid, 1989ko abenduaren 16a) Argentinako automobil lasterketako gidaria eta 1 Formulako gidaria izan zen .

Ibilbidea
---------

Garai hartako ibilbide luzeko eta kirol autoetako beste esperientzia handiko gidari askok bezala, Galvezek 1953ko denboraldian bakarrik hartu zuen parte Buenos Airesen egindako sari nagusian. Maserati A6GCM batean egindako lasterketa kaotikoa eta katastrofikoa ikusita, gutxienez bosgarren egin zuen han. 40 urteko gizonak ez zuen 1 Formulako beste lasterketarik egin, eta horrela sartu zen 1950eko hamarkadako pilotu talentudun guztiekin, zortea probatu nahi zuten gutxienez behin beraientzat berria zen automobilismo klase honetan, batez ere lehenengoan. Argentinako ohiko "Sari Nagusia" izan zen.

Bere ibilbidearen hasieran, Galves Juan Manuel Fangioren parean jartzen zuten bere herrialdean. Hainbat urtez (1947-1948) Argentinako "klase guztietako" txapelduna izan zen eta "Especiales de Carrera" irabazi zuen 1949an eta "Turismo Carretera" 1953-1954 bitartean. Baina Fangio eta José Froilán Gonzálezekin alderatuta, ezin izan zuen Juan Perón presidentearen, Argentinako diktadorearen, laguntzaz baliatu, horrek esan nahi baitzuen Hego Amerikako mugetan zeharreko bidea ekonomikoki blokeatuta zeukala.

Hil ondoren, Buenos Airesko autodromoak, non 1998ra arte 1 Formulako 20 lasterketa egin ziren guztira, *Autódromo Oscar Alfredo Gálvez* izena hartu zuen bere omenez.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q172084
* Commonscat Multimedia: Oscar Alfredo Gálvez

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 7090156811383845390009
* BNA: 000038447

 |

* Wd Datuak: Q172084
* Commonscat Multimedia: Oscar Alfredo Gálvez
**Margarita Bilbao** (Gallarta, Abanto, Bizkaia, 19--) soprano eta opera kantari bizkaitarra da.

Ibilbidea
---------

Bizkaiko Musika Kontserbatorioan kantua ikasi zuen Aurora Abasoloren zuzendaritzapean. Karrera amaierako lehen saria irabazi zuen. Bartzelonan jarraitu zuen ikasketekin, eta ondoren Italian Catterina Bassiolarekin kantua, errepertorioa Eduardo Pedrazzolirekin eta eszena Giuseppe Mercchiororekin.

1940ko hamarkada eta 1970ko hamarkada bitartean bizi izan zuen loraldi handiena. 1951ko urtarrilaren 1ean Ibañez de Betolaza saria irabazi zuen Bilboko Filarmonikan.

Emanaldi ugari eskaini ditu besteak beste Bizkaiko Aldundian eta Bartzelonako Lizeoan besteak beste.

1965ean Andres Isusiren omenaldi-kontzertuan abestu zuen Filarmonikan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Bilbao, Margarita - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-06-12).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q96244140
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 26079

 |

* Wd Datuak: Q96244140
**Hartz mamua** edo **Ursus americanus kermodei** (ingelesez, *Kermode bear*) Columbia Britainiarreko hartz beltzaren (*Ursus americanus altifrontalis*) azpiespezie edo aldaera bat da. Animalia horiek daukaten gen errezesibo bat dela eta, zuriak dira. Denera, hartz mota horren % 10 inguru dira zuriak edo krema argi kolorekoak, bereziki Princess Royal eta Gribbel uharteetan. Besteak beltzak dira.

Hartz mamua bertako kulturan eta ikur gisa
------------------------------------------

Hartz berezi horiek eragin handia izan dute bertako herri amerindiarren kulturan eta sinismenetan.
2006ko otsailean Columbia Britaniarreko gobernadoreak hartz mamua edo Kermode hartza probintzia hartako animalia ofizial izendatzeko asmoa adierazi zuen.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Arrazari buruzko artikuloa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q525781
* Commonscat Multimedia: Ursus americanus kermodei
* Wikispecies Espezieak: Ursus americanus kermodei

---

* **Datu taxonomikoak**
* GBIF: 6163828
* ITIS: 726980
* MSW: 14000964
* NCBI: 62971

 |

* Wd Datuak: Q525781
* Commonscat Multimedia: Ursus americanus kermodei
* Wikispecies Espezieak: Ursus americanus kermodei

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
**Manio Akilio**, Erromatar Errepublikako politikari eta militar bat izan zen.

Akilio, Akilia gensekoa zen, Errepublikako familiarik antzinakoenetako bat. Kontsul aukeratua izan zen K.a. 129an, Gaio Sempronio Tuditanorekin batera. Akiliok, Erroma eta bere burua Pergamoko Eumenes II.aren semetzat jotzen zuen Eumenes III.aren arteko gerra amaitu zuen, eta bere aurrekoa izan zen Marko Perpernak ia amaitua utzi zuena. Akiliok, Frigia, Mitridates V.a Evergetes Pontoko Erresumako erregeari eman zion, Erromari, gerran zehar eskainitako zerbitzu onak argudiatuz, baina askoz litekeenagoa da Pontoko erregeak senatariari emandako eroskeriagatik izatea. Erromara itzuli zenean, Akilio, bidegabeko erabiltzeagatik akusatua izan zen, eta bere erruduntasuna frogatzen zuten frogak mordoa izan arren, errugabetzat jo zuten, kargurik gabe, ziuraski epaimahaikideak erosi ondoren. Epaiketaren ondoren, Manio Akilio garaipen batekin ohoratua izan zen, baina hau ez zen K.a. 126 arte ospatu.

Manio Akiliok, seme bat izan zuen, hau ere Manio Akilio izenekoa, Gaio Marioren aldekoa izan zena eta honen ondoan borrokatu zuena Zinbriar Gerran. Manio Akilio semea, Mariorekin batera kontsul izendatua izan zen K.a. 101ean, eta esklabuen matxinada menderatu zuen Bigarren Gerra Serbilean. Akilio, Asiara bidalia izan zen K.a. 88an, Mitridates VI.aren aurka borrokatzeko legatu bezala, bere aitak Frigia saldu zion erregearen semea. Honen esku hil zen, urre urtua edatera behartu zuena bere gutizikeria sendatzeko asmoz.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Luzio Kornelio Lentulo eta Marko Perperna** | **Erromatar kontsula Gaio Sempronio Tuditanorekin**K.a. 129 | Ondorengoa**Gneo Oktavio eta Tito Annio Rufo** |
**Mach** sistema eragileen inguruko ikerketa (bereziki konputazio banatu eta paraleloan) sustatzeko Carnegie Mellon Universityn garatutako mikrokernel bat da. Mikrokernel baten lehenengo adibideetako bat da, eta oraindik antzeko proiektuak epaitzeko estandarra.

Proiektua Carnegie Mellonen 1985etik 1994ra indarrean egon zen, Mach 3.0n bukatuz. Mach-en inguruko ikerketak beste leku batzuetan jarraitu du; esate baterako, Utah-ko unibertsitateko Mach 4 aipa daiteke. Mach UNIXen BSD bertsioko kernela ordezkatzeko diseinatua izan zen, sistema eragile berri bat diseinatu behar izatea ekiditeko. Gaur egun, badirudi Mach-en inguruko ikerketa bukatu dela, nahiz eta Mach eta bere ondorengoak oraindik erabiltzen diren hainbat sistema eragile komertzialetan: NEXSTEP, OPENSTEP eta, bereziki, Mac OS X. Machen memoria birtuala kudeatzeko sistema erabilia izan da BSDtik eratorritako UNIX sistemetan, FreeBSD bezala.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Mach proiektuaren orria

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q14643

 |

* Wd Datuak: Q14643
**Margarita Barainka Etxebarria** (Errigoiti, Bizkaia, 1922.01.) Gernikako bonbardaketaren lekukoa.

Gernikako bonbardaketa

Bizitza
-------

Errigoitiko Madalenbeko baserriko Luzia Etxebarria eta Ispasterko Fermin, baserrira ezkondu eta hantxe sortu zuten familia. Margarita izan zen haien lehen alaba.

### Lehen urteak

Margarita Errigoitiko udaletxearen etxabean zegoen nesken eskolara joan zen gerra aurretik. Gaztelania izan zen eskolako hizkuntza bakarra. Sarri joaten zen Gernikara, astelehenetan, batik bat. Noizik behin Bilbora ere joaten zen, ama Bilboko jatetxe baten sukaldari lan egindakoa zenez, trenak eskaintzen zieten aukeraz baliatuz txangoak egiten zituzten Bizkaiko hiriburura.

### Bonbardaketa

1937ko apirilaren 26an, Gernikako bonbardaketa egunean, 15 urte zituen Margaritak. Astelehen horretako goizean, matxino faxisten alde borrokatu zuten hegazkin alemaniarrek Gerrikaitz eta Arbatzegi (Munitibar, gaur egun) suntsitu zuten egunean, etxetik ikusi zituen hegazkinak Oiz aldetik hurbiltzen. 

Ikusitakoaren ondoren, beldurtu egin ziren eta amak Gernikako azokara bera bakarrik joatea erabaki zuen. Arratsaldeko laurak inguruan hasi zen erasoa. Hiru orduz estolda estu batean babestuta egon ondoren, gauez lortu zuen amak etxera itzultzea. Tartean etxekoak estu eta larri, eta larriago hurrengo egunetan frentea eta borrokak Errigoitira iritsi zirenean, izkutatuta, tirokatuta, etxaldea trintxeraz josia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Errigoitiko talaiatik, Gernikako bonbardaketa basatiaren lekukotza.» *Ahaztuen Oroimena 1936* 2022-04-24 (Noiz kontsultatua: 2022-05-04).

Kanpo esketak
-------------

* Margarita Barainkaren testigantza Youtube. Bideoa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111829851

 |

* Wd Datuak: Q111829851
Gasteizko **Hedegile kalea** Alde Zaharrean dago, mendebaldean. Herri hizkeran *Korre* izenez ezaguna da, *Correria* espainierazko izenaren laburduratik datorrena.

Kokapena
--------

  

Andre Mari Zuriaren plazan hasten da eta Santo Domigo kalean amaitzen da.

Luzera
------

575 metro inguruko luzera du. Ezkerreko espaloian 157 zenbaki ditu eta eskuinekoan 120.

Historia
--------

Henrike Knörr eta Elena Martínez de Madina Salazarrek idatzitako "Toponimia de Vitoria I – Gasteizko toponimia I" (Euskaltzaindia, 2009) liburuaren arabera, Gaztelako Alfontso VIII.aren garaian eman zitzaion izena kaleari.

Azpiegiturak
------------

Alde Zaharraren goiko aldera igotzeko bi arrakala automatiko kale honetatik igarotzen dira, Apaizgaitegi zein San Pedro kantoietan.

### Eraikinak

* Portalea
* Gobeu-Gebara-San Joan jauregia
* Hurtado de Andatarren dorrea

### Trafikoa

Kalearen lehen zatia, Andre Mari Zuriaren plazatik Harategien kantoiraino, oinezkoentzakoa den arren ibilgailu ugari ibiltzen da, gehienbat banaketa kamioiak. Bigarren zatia trafikorako irekita dago.

Gasteiztxo tren turistikoa kale honetatik igarotzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Vitoria-Gasteizko Udala - Gasteiztxo Tren Turistikoa» *www.vitoria-gasteiz.org* (Noiz kontsultatua: 2018-07-16).[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56604381
* Commonscat Multimedia: Calle Correría, Vitoria-Gasteiz

---

 |

* Wd Datuak: Q56604381
* Commonscat Multimedia: Calle Correría, Vitoria-Gasteiz
***Opéra bouffon***, frantsesez, Italiatik eramana izan zen *opera buffa* izendatzeko hitza da. Opera horiek Frantzian XVIII. mendean zehar interpretatu ziren, bai italieraz baita ere frantsesez. Hitz horiekin ere Jacques Offenbach musikagileak hiru lan izendatu zituen: *Orphée aux enfers*, *Le roman comique* eta *Le voyage de MM Dunanan père et fils;* ondoren, gainontzekoak izendatzeko Opera bouffe izena hartu zuen.

Hiru kontzeptu hauek askotan nahastuak izan dira: Opera bufo, Opera bouffon eta *Opéra bouffe* nahastuak izan dira haien artean. Batzutan ere Frantziako Opéra-comique generoarekin nahastu dira baina azken hau genero desberdina da.

Bibliografia
------------

* Bartlet, M Elizabeth C: "Opéra bouffon", *The New Grove Dictionary of Opera*, ed. Stanley Sadie (Londres, 1992) ISBN 0-333-73432-7

Erreferentziak
--------------

Ikus, gainera
-------------

* Opera bufo
* Opera bouffe
* Opéra-comique

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7099147

 |

* Wd Datuak: Q7099147
**Mauleko** (1800-1841) edo **Maule-Lextarreko barrutia** (1841-1926), frantsesez *arrondissement de Mauléon(-Licharre)*, Behe Pirinioak departamendua urte horietan banatuta egon zen bost barrutietakoa izan zen.

Osaera
------

6 kantonamenduk osatzen zuten:

* Atharratzekoa, 1859ko udalerrien arteko fusiotik Atharratze-Sorholüzekoa izan dena.
* Baigorrikoa.
* Donapaleukoa.
* Donibane Garazikoa.
* Iholdikoa.
* Maulekoa, 1841eko udalerrien arteko fusiotik Maule-Lextarrekoa izan dena.

Beraz, bere lur eremua Zuberoa osoak (Eskiula izan ezik) eta Nafarroa Behereko zatirik handienak (Amikuze, Oztibarre, Landibarre, Garazi, Baigorri-Ortzaize...) osatzen zuten.

Historia
--------

Frantziako Iraultzaren ostean departamenduak sortu ziren; horien barruan antolatu zen lehen azpibanaketa distrituak izan ziren baina oso urte gutxi iraun zuten. 1800eko otsailaren 17an barrutiak sortu ziren; barruti kopurua distritukoa baino txikiagoa izan zen eta kantonamendu batzuk ere desagertarazi zituzten. Berrantolaketa honen ondorioz jaio zen **Mauleko barrutia**, aurreko Mauleko distritua bere osotasunean eta Donapaleukoaren zati handi bat bere baitan hartzen zuena. Behe Pirinioetako orduko beste barrutiak Baiona, Oloroe, Ortheze eta Pauekoak izan ziren.

1841ean Maule eta Lextarreren arteko fusioaren karietara barrutiaren izena aldatu zen eta harrezkero **Maule-Lextarreko barrutia** izan zen baina bere osaera aldatu gabe.

1926ko irailaren 10ean departamenduko 5 barrutietatik bi desagertu ziren: Ortheze eta **Maule-Lextarrekoa**; azken honetako eremua horrela banatu zen:

* Baigorri, Donapaleu, Donibane Garazi eta Iholdiko kantonamenduak (hau da, Nafarroa Beherekoak eta Domintxaine aldeko Pettarreko herriak) Baionako barrutiaren esku geratu ziren.
* Atharratze-Sorholüze eta Maule-Lextarrekoak (hau da, Zuberoaren bihotza) Oloroe-Donamariakoarekin lotu zituzten; administrazio frantsesak Ipar Euskal Herriko herrialdeak elkarrengandik aldentzeko beste pauso bat eman zuen eta harrezkero administrazio maila askotan Zuberoa Bearno aldeko Oloroerekin lotu izan dute.

Ikus, gainera
-------------

* Baionako barrutia
* Mauleko distritua
* Donapaleuko distritua

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)** *L'almanach impériale pour l'année 1810*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2863878

 |

* Wd Datuak: Q2863878
**Mauka Gorri**, jatorrizko izena **La-choy Ko-kun-nost** (gaztelaniaz: *Mangas Coloradas*; ingelesez: *Red Sleeves*; c. 1790 - 1863ko urtarrilaren 18a) edota **Dasoda-hae** (*Hortxe Eseria*) apatxe herriko txihende (euskaraz *gorrizkoak*) taldeko kide eta buruzagi bat izan zen.

Cochise eta Victorio buruzagien senidea izan zen.

Mauka Gorri Apatxe herriko talde ezberdinen arteko konfederazio bat sortzen saiatu zen, beste amerindiar herri batzuekin ere aliantzak lortuz. Herrien arteko adiskidetasun loturak sortzeko bere alabak beste herrietako buruzagiekin ezkonduarazi zituen. Cochise txirikahua txokonen herriko buruzagiarekin modu horretan adiskidetu zen, eta aliantza honek gehien iraun zuen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q460856
* Commonscat Multimedia: Mangas Coloradas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 72248872
* GND: 121422712
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q460856
* Commonscat Multimedia: Mangas Coloradas
**Maudgalyāyana** (palieraz: *Moggallāna*), baita **Mahāmaudgalyāyana** edo **Kolita** bere jaiotza-izenaz ezaguna ere, Gautama Budaren ikasle hurbilenetako bat izan zen. Budaren bigarren ikasle nagusitzat jotzen da, lehena Shariputra izanda. *Pāli Canon* eta beste eskritura budista batzuetan aipatzen duten bezala, Maudgalyayana ezaguna zen bere errukiagatik, eta baita bere merituak amari transferitzeagatik ere, amak berpizkunde ona izan dezan.

Maudgalyayanak eta Sariputrak adiskidetasun espiritual sakona izan zuten. Arte budistan, Budari laguntzen eta irakasle gisa funtzio osagarriak dituzten bi dizipulu bezala irudikatzen dituzte. Irakasle gisa, Maudgalyayana bere gaitasun psikikoengatik da ezaguna, askotan bere irakaskuntza-metodoetan erabiliz irudikatzen dutelarik. Lehen kanon budista askotan, Maudgalyayana funtsezkoa da komunitate monastikoa berriz batzeko, Devadattak zisma bat eragin ondoren. Gainera, Maudgalyayana Budaren lehen irudiaren sorkuntzari buruzko kontakizunekin lotuta dago. Maudgalyayana 84 urterekin hil zen, sekta etsai batek eraila. Heriotza bortitz hori idazkera budistetan Maudgalyayanaren karmaren ondorioz deskribatzen dute, aurreko bizitza batean bere gurasoak hil zituelako.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** B. J. Journalism. *Who Were Some of the Most Important Disciples of the Buddha?.* .
2. ↑   **(Ingelesez)**  *Maudgalyāyana disciple of the Buddha.* .
3. ↑   **(Ingelesez)**  *Maudgalyayana.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q379814
* Commonscat Multimedia: Mahāmaudgalyāyana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 84098838
* NKC: jn20030619001
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q379814
* Commonscat Multimedia: Mahāmaudgalyāyana
**Maulbronngo monasterioa** (alemanez: '**Kloster Maulbronn'**) Europan hobeto gorde diren Zistertar monasterioen artean dago. Maulbronn hiritik gertu dago, Alemaniako Baden-Württemberg estatuan. Hiritik kanpo dago, gotortua. Bretten eta Knittlingen beste hiri gertuenak dira. Monasterioa 1147an sortu zen, Aita Santuaren laguntzaz, Eugenio III.a. Eraikinean oso estilo desberdinak ikus daitezke, erromaniko eta gotiko bereziki zeren eta bi estilo horien arteko trantsizio garaian altxatu baitzen. Garrantzia handia du monasterioa urez hornitzeko egin zuten sistema, egun oraindik osoa dagoena. 1993an Unescok Gizateriaren Ondarea izendatu zuen.

Historia
--------

Monasterioa 1147an sortu zen, Eugenio III.a Aita Santu zistertarraren babespean. Eliza nagusia, erromanikotik gotikora bitarteko estilo batean eraikia, 1178an sagaratu zuen Arnoldek, Espirako gotzainak. Erreforma protestantearen ondoren, Württembergeko dukeak monasterioa bereganatu zuen, 1504an, eta bertan eraiki zuen bere ehiza pabiloia. XVII. mendearen erdialdean, aurreko abadia, apaizgaitegi protestante bihurtu zen, gaur egun, Maulbronn eta Blaubberen Seminario Ebanjelikoa bezala ezagutzen dena. Elizgizon protestanteek eraikin monastikoak beren beharretarako egokitu zituzten.

Iruditegia
----------

* Monasterioaren fatxada.Monasterioaren fatxada.
* LavatoriumLavatorium
* Korua.Korua.
* Klaustroa.Klaustroa.
* Abadiaren nabea.Abadiaren nabea.

Patioaren panoramika.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  *Guide vert Michelin*, Allemania, 2008, 346 or.

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)****(Gaztelaniaz)**:Monasterioaren gaineko bideoa Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q157886
* Commonscat Multimedia: Maulbronn Monastery complex

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143506071
* GND: 815692-X
* LCCN: nr90001970
* NKC: ko2018980151
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 546

 |

* Wd Datuak: Q157886
* Commonscat Multimedia: Maulbronn Monastery complex
**Guillermo Rigondeaux Ortiz** (Santiago de Cuba, 1980ko irailaren 30a) kubatar boxeolari profesionala da. ***El Chacal*** ezizenaz ere ezagutzen da. Hainbat munduko txapelketa irabazi ditu "super gallo" kategorian, Haien artean WBA eta titulu linealak 2013tik hona. Hauek baino lehen Wbo eta Ring aldizkarien titullua.

The Ring aldizkariaren, Boxeo Transnazionalaren Ranking Elkartearen eta Boxrec webgunearen arabera, Rigondeaux munduko "super gallo" kategoriako boxeolaririk hoberena da.

Oraindik amateurra zenean, bi joku olinpikotan urrezko domina irabazi zuen bere mailan (2000,2004).

Gainera, Kubako txapeldun nazionala izan da zazpi aldiz (2000-2007). Bere karrera profesionalean zehar 17 borroka izan ditu eta guztiak irabazi ditu (haietako 11 K.O.z).

Urte batzuk beranduago, bere herrialdeko sistemarekin izandako arazo batzuen ondorioz, erretiratu behar izan zen. Boxeolari ezagun askoren arabera mundoko hoberena izatera heldu ahal izan zen, erretiratu ez balitz.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q590082
* Commonscat Multimedia: Guillermo Rigondeaux

---

* **Kirolariak**
* COI: guillermo-rigondeaux

 |

* Wd Datuak: Q590082
* Commonscat Multimedia: Guillermo Rigondeaux
**Mantesko ituna** 1354ko otsailaren 22an Karlos II.a Nafarroakoak eta Joanes II.a Frantziakoak sinatutako ituna izan zen. Helburua Eduardo III.a Ingalaterrakoaren aurka errege biak lotzea zuen Ehun Urteko Gerra jarraitzeko.

Karlosek Printze Beltza eta Lancasterreko dukea zen Henrike Grosmontekoa negoziatzen hasi eta gero, Joanes II.ak, Ingalaterraren aurkako bere aliantza finkatzeko, Robert le Coq bidali zuen Mantesera Nafarroako Erresumarekin bake ituna sinatzeko. Itunari esker, Karlosek Beaumont-le-Rogerreko konderria ez ezik emate gehiago ere lortu bazituen ere, ez zuen bake finkorik lortu. Karlosek Henrike Grosmontekoarekin aliantza sinatu zuen 1354an. Hori zela eta, berriro negoziatu eta Valognesko ituna sinatu zuten 1355ean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Lodge, Eleanor C. *"Gascony under English Rule"*. Kennikat Press: Londres, 1926, 84. orr.

Bibliografia
------------

* Zacour, Norman P. "Talleyrand: The Cardinal of Périgord (1301-1364)." *Transactions of the American Philosophical Society*, New Ser. 50. Lib. 7. zbk (1960), 1–83. orr.
* Funk, Arthur Layton. "Robert Le Coq and Etienne Marcel." *Speculum*, Vol. 19, No. 4 (Oct. 1944), pp 470–487.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2528975

 |

* Wd Datuak: Q2528975
**Otero konderria** (ingelesez: *Otero County*) Mexiko Berriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Alamogordo da. 2010eko zentsuaren arabera 63.797 biztanle zituen, Otero kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Otero konderriak 17.165,15 kilometro koadro ditu. Horietatik 37,02 ura dira. Beste 17.128,13 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 3,72 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 63.797 pertsonetatik 55.742 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 22.026 dira. 2.048 beltzak edo afroamerikarrak. 3.737 amerikar natiboak ziren eta 131 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 716 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 78 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.345 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q489756
* Commonscat Multimedia: Otero County, New Mexico

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 124346358
* GND: 7742235-1
* LCCN: n81093379
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 1832205
* TGN: 2001447

 |

* Wd Datuak: Q489756
* Commonscat Multimedia: Otero County, New Mexico
***Oterito andereñoa jantzigelan*** (gaztelaniaz: *La Oterito en su camerino*) Ignacio Zuloagak 1936ko hasieran egindako erretratua da. Erretratuaren protagonista Eulalia Franco kuple-abeslaria zen, artistikoki *La Bella Oterito* bezala ezagututa (ez nahastu *La Bella Otero*rekin). Margolanak nahiko eskandalu eragin zuen eta, haren ondorioz, bi artisten arteko harremanen inguruko zurrumurru asko sortu ziren. Lana pribatuen esku dago.

Gaia
----

Emakumea bere antzokiko jantzigelan agertzen da. Garaian *sex symbol* izan zen emakumea erabat biluzik eta apain-mahaiaren aurrean jarrita dago. Bere jarrera ez du inongo lotsarik adierazten, ikusleari zuzen begiratzen baitio; hori urte haietan eskandalagarria izan zen.

Ez dago garbi Zuloagak noiz ezagutu zuen Oterito, eta horrek misterioa eragin du. 2012an, Londresko Sothebys enkante-etxea margolana saltzen saiatu zen, eta, katalogoaren arabera, margolariaren eta kantariaren arteko harreman sexuala azaltzen zuen lanak; baina datua ezinezkoa zen zeren eta Parisen eta 1936an izan omen zen harremanaren garaia. Ordurako margolariak 66 urte zituen eta Espainian gerra hasia zen. Katalogoaren beraren arabera, harreman hori adierazteko emakumeak bere eskuineko eskuan krabelin gorri bat erakusten du. Fikzioa hobeto borobiltzeko, gelaren atzean ikusten den margolanean Zuloagaren beraren erretratua ikus daitekeela zioen katalogoak.

Dena dela, bien elkarrekiko ezagutza Parisen XX. mendeko bigarren hamarkadan gertatu ahal izan zen, agian, urte haietan biak bertan baitzeuden.

Ezaugarriak
-----------

Oihal gaineko olio-margoz egina dago eta argi-ilunaren teknika erabiltzen du. Luze-zabala170x120 zm dira. Argiak emakumearen biluztasuna azpimarratzen du, jantzigelaren gainontzekoa iluntasunean dagoen bitartez. Emakumeak Zuloagak hain gustukoak zituen arropa andaluziarrekin apainduta dago. Bereziki deigarriak da gorri kolorea: zapatetan, buru-gaineko apaingarria, jaka-motza, eskuan duen lorea... Gorri horrek pasioa sinbolizatzen du.

Modeloaren ondoan ispilu batek haren soslaia islatzen du, margoari sakontasuna emanez.

Jantziek eta errezelak gustu barrokoa adierazten dute.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65172978

 |

* Wd Datuak: Q65172978
***Otemotxeko arnasa*** 1984an Inozentzio Olea bertsolariak bigarren liburuaren izenburua da. Lana Auspoa bilduman atera zuen, Antonio Zavalaren eraginez. Olea plazako bertsolaria baino gehiago bertso paperen egilea zen.

Edukia
------

Orokorrean gaiak bertsolari lagunen ingurukoak dira: Manuel Lasarte, Mattin, Joxe Lizaso, Lazkao Txiki, Xalbador, e.a. Badira ere uneko berrien inguruko bertsoak, esaterako, apaizak ezkontzeko aukeraz, ""Holandako berriak", edo politikaz: "Zatiturik". Gai autobiografikoak ere agertzen dira liburuan, esaterako, ""Ixil-aldia" non bertsolariak 1980an izandako osasun arazo larri bat azaltzen duen. Liburuan jasotako bertso asko aurretik *Diario Vascon*, *Goiz-Argi*n eta *La Voz de Españan* hedabideetan plazaratuak ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  11 or.
2. ↑  137 or.
3. ↑  146 or.

Kanpo estekak
-------------

* Liburu osoa Euskaltzaindiaren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q57667649

 |

* Wd Datuak: Q57667649
Orbita polarra
**Orbita polar** Lurraren ekuatorearekiko 90°-ko inklinazioa duen orbitari deritzo; hala, orbita-eredu hori duen sateliteak bi poloen gainetik igaroko da bira bakoitzean. Orbita polarrean sateliteak jaurtitzeko, espazio-anezka handiagoa behar da karga erabilgarri jakin bat altitude jakin batean jaurtitzeko, orbita ia-ekuatoriala altitude berean egiteko baino, Lurraren errotazio-abiadura askoz gutxiago aprobetxatzen baita orbita lortzeko. Jaurtitzeko gunearen kokapenaren eta orbita polarraren inklinazioaren arabera, jaurtitzeko ibilgailuak 460 m/s Delta-*v* ere gal dezake, Lurraren behe-orbitara iristeko behar den Delta-*v*ren %5, gutxi gorabehera. Orbita polarrak Lurreko behe-orbiten azpimota bat dira, 200 eta 1.000 kilometro arteko altitudearekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-01-01).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Types of orbits» *www.esa.int* (Noiz kontsultatua: 2022-01-01).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q746711
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q746711