**Elnako amaetxea** edo **Amaetxe suitzarra** (frantsesez: *Maternité Suisse d'Elne*, euskaraz: «Elnako suitzar amaetxea»), (1939- 1944) Elisabeth Eidenbenz erizain suitzarrak 1939an Elnako komuna rosellotarrean sortutako erakundea izan zen. Horri esker, 597 haur jaio ziren, eta haien amak, Espainiako Gerra Zibileko errefuxiatuak, Frantziako ekialdeko kontzentrazio-esparruetan zeuden. Gauza bera egin zuen Bigarren Mundu Gerran, nazismoak jazarritako emakume juduen seme-alabekin. Gestapok 1944an itxi zuen, 597 haur jaiotzen lagundu ondoren.

Kokalekua
---------

Elna Ekialdeko Pirinioetako departamenduan dago, Languedoc-Rosellón eskualdean. 6410 biztanle zituen 1999an. Amaetxea Argelés-sur-Mer kontzentrazio-esparrutik 7 bat kilometrora jarri zen, herriaren kanpoaldean abandonatutako jauregitxo batean, Bardou gazteluan.

Espainiako errefuxiatuak
------------------------

Bartzelona, errepublikaren azken gotorleku garrantzitsua, 1939ko urtarrilean erori zenean, Espainiako historiako diasporarik handiena gertatu zen, milioi erdi errefuxiatuk Frantziara ihes egin behar izan zuten salbatzeko. Nazioarteko iritzi publikoaren presioaren aurrean, Frantziako gobernuburuak, Édouard Daladierrek, otsailaren 5ean errefuxiatuak Frantziara pasatzeko baimena eman zuen. Ihesa batez ere Irungo, La Jonquerako eta Portbouko mugako pasaguneetik egin zen, handik ehunka mila errefuxiatu atera baitziren, baita Errepublikaren gobernuaren eta Espainiako Armada Popularraren 130. Herri Brigada Mistoaren hondarrak ere. 1939ko otsailaren 15era arte, 353.107 pertsona sartu ziren ofizialki Ekialdeko Pirinioetako departamenduan (orduan, 230.000 biztanle inguru zituen), batez ere oinez: familia osoak, beste modu batera ihes egiteko aukerarik izan ez zutenak, Ebroko guduan borrokatu ziren soldaduak eta beren sorterrira itzuli ezin ziren nazioarteko brigadetako kideak. Frantziako agintariek exodoaren tamaina egiaztatu zutenean, hondamendi humanitarioa saihestezina zen; gerra amaitu baino aste batzuk lehenago, «Valière txostenean», Frantziako Gobernuak eskatuta egina, kalkulatu zen, 1939ko martxoaren 9an, 440.000 bat errefuxiatu zeudela Frantzian; horietatik, 170.000 emakumeak, haurrak eta zaharrak ziren, 220.000 soldadu eta milizianoak, 400.000 ezinduak eta 10.000 zaurituak.

Frantziako gobernuak, egoera ikusirik, erabaki zuen ekialdeko erbesteratuak Argelés sur Mer hondartzetara eramatea, mugatik 35 kilometrora. Hondartza berean kokatu ziren, eta ingurua alanbre arantzadunez inguratu zen. Gudaroste kolonialak, marokoarrak eta senegaldarrak zaintzen zituzten, baita gendarme batzuk ere. Egoera kaotikoa bihurtu zen: ez zegoen barraka, komun, sukalde, erizaintza kanpalekurik, ezta elektrizitaterik ere, eta disenteria kasuak ugaritzen hasi ziren. Gaixoek eta zaurituek eskualdeko ospitaleak kolapsatu zituzten, eta hurbileko bi eremu ezarri ziren: Saint-Cyprien eta Barcarès.

Eremu horietako baldintzen ondorioz, jaioberri batek ez zuen bizirik irauteko aukerarik, eta erditzeak arrisku handia zen amentzat. Eremu frantsesetan jaiotako haurren heriotza-tasa %90etik gorakoa zen.

Château d'Bardou, non Elnako amaetxea zegoen. 1900ean eraikia, zaharberritzea 1939. urtean 30.000 CHF kostatu zen. 2004an, herriko udalak erosi zuen, kontserbatzeko. Argazkia 2005ekoa da.

Elizabeth Eidenbenz
-------------------

Elisabeth Eidenbenz, 1941.
Elizabeth Eidenbenz maistra suitzarra zen eta Madrilera iritsi zen, 24 urterekin, 1937ko apirilaren 24an, Gerrako Haurrei Laguntzeko Elkarteko erizain boluntario gisa, Espainiako gerra zibilean amei eta haurrei laguntzeko. Giza laguntzaren eta laguntza materialaren bidalketako parte zen. Espainiako Bigarren Errepublikaren erorketa gertatu zenean, errefuxiatuekin batera joan zen Frantziako hego-ekialdera,non gehienak barneratu zituzten. Han, frantsesek gaitutako barnetegietako emakume haurdunak bilatu eta biltzeari ekin zion. Frantziako agintariekin beharrezko baimenak kudeatu zituen eta esparruetan amen ardura zuten langileen jarduera-protokoloak negoziatu zituen. Bere lana Argelés-sur-Mer Kontzentrazio-esparruan eta Saint-Cyprien y Rivesaltesen garatu zuen.

Hasieran, amaetxea Brouillako eraikin batean jarri zen, baina berehala txiki geratu zen.

Amaetxea
--------

Leku egoki baten bila ibili ondoren, Elizabeth Eidenbenzek amaetxea Elnaren kanpoaldean zegoen hiru solairuko jauregitxo erdiabandonatu batean kokatzea lortu zuen, Montescoterako errepidean, 1900ean eraikitako Bardouko gazteluan. Eraikina berritzea 30.000 franko suitzar kostatu zen eta elkarteak ordaindu zuen. Lehen haurra 1939ko abenduaren 7an jaio zen.

Zentroak Nazioarteko Gurutze Gorriko osasun-artekariak erabiltzen zituen horniduretarako. Batez ere esne kondentsatua eta esne-hautsa, txokolatea, gazta, kontserbak, irina, azukrea eta arroza, baita biberoiak eta botikak ere. Gainerako materiala bilketetatik eta laguntza humanitariotik lortzen zen. Gainera, Suitzako erizaintza eskolak bi edo hiru profesional bidaltzen zituen sei hilabetean behin. Gainerako jarduerak zelaietako boluntario eta errefuxiatuek egiten zuten. Batez beste, 20 erditze egiten ziren hilean.

50 ohe zituen, lau eta zortzi ohe arteko geletan banatuak. Gela horietako gehienek Espainiako hirien izenak zituzten: Bartzelona, Bilbo, Madril, Santander, Sevilla eta Zaragoza. Suitza, Polonia, Maroko eta Paris ere baziren. Erditzeko gela zuri txiki bat zen, ohe bat, mahai bat, konketa bat eta armairu bat zituena komadronaren tresnetarako.

Zailtasunak zirela eta, elkartea 1942ko urtarrilean Gurutze Gorriarekin elkartu zen.

Bigarren mundu-gerra eta amaiera
--------------------------------

Amaetxearen hegoaldearen irudi artistikoa, terraza izugarria dagoen tokia. 90eko hamarkadan beira-artisau batek erosi zuen eraikina, eta 2004an herriko udalak.
Bigarren Mundu Gerra hasi zenetik, nazien atzetik ihes egiten zuten ama juduak ere hartzen hasi zen Elnako amaetxea. 200 haur judu inguru jaio ziren han. Alemanek Frantziako hegoaldea okupatu zuten 1942ko azaroan, eta haien bila hasi ziren, sarraski-esparruetara eramateko. Juduak ezkutatu eta salbatzeko grina horren ondorioz, Gestapok bisita eta ikuskapen ugari egin zituen amaetxean, zuzendariaren oposizioaren aurrean, eta, ondorioz,armada alemanak 1944ko Pazkoan itxi zuen amaetxea.

Eraikina utzita egon zen harik eta 90eko hamarkadan beira-artisau batek erosi zuen arte, bertan bere lantegia ezartzeko. Han ezagutu zuen, kasualitatez, 2001ean Guy Eckstein, jatorri judukoa, amaetxean jaio zen haurretako bat, eta eraikinaren historia azaldu zion, harentzat ezezaguna. Elkarrekin Elisabeth Eidenbenz bilatzea erabaki zuten, eta 2002. urtean, historia — ahaztua— argitara atera zen, udalak Elizabeth Eidenbenz erizain zaharrari omenaldi instituzionala egitea erabaki zuenean. Orduz geroztik, nazioarteko hainbat sari eman dizkiote.

Urte horretan bertan plaka bat jarri zen, frantsesez:

> *Hemen, Elnako Amaetxe suitzarra egon zen leku honetan, 1939tik 1944ra, 597 haur jaio ziren, Elisabeth Eidenbenzek zuzendua, "Suitzako Gurutze Gorriko haurren segurtasuna"-ren babesarekin.*
> 
> 

*Amak, Espainiako gerra erretiradako eta Bigarren Mundu Gerraren biktima errugabeak, Argeles, Saint-Cyprien eta Rivesaltesko esparruetan egon ziren.*

2004ko uztailaren 14an, herriko Udalak, alkate Nicolás Garcia espainiar errefuxiatuen biloba zuenak, amaetxearen erosketaren berri eman zuen, oroimena gordetzeko asmoz.

Elisabeth Eidenbenzek Justuen Domina jaso zuen Nazioen artean (2002), Israelgo estatuak emana; Gizarte Elkartasunaren Ordena Zibileko Urrezko Gurutzea (2006), Espainiako Sofia Erreginak emana; Sanduzelgo Gurutzea (2006), Kataluniako Generalitatearen ohorea (2007), eta Frantziako Gobernuaren Ohorezko Legioa (2007).

Amaetxea literaturan eta zineman
--------------------------------

Assumpta Montella historialariak 2006an *La maternitat d'Elna. Bressols dels exiliats/ Elnako amaetxea. Erbesteratuen sorlekua* liburua idatzi zuen. Horretarako, Austriara joan zen, non Elizabeth Eidenbenz erizain suitzarra ezagutu zuen.

2007an, *Una cita en Arlés* argitaratu zuen Maria Luisa Prada idazleak. Fikziozko lan horretan, lanaren zati batean erakundeak nola funtzionatzen zuen azaltzen da. 2008an, Tristan Castanier i Palau-ren *Femmes en exil, meres des camps / Emakumeak erbestean, esparruetako amak* argitaratu zen, *Elisabeth Eidenbenz et la maternité suisse d'Elne*/ *Elisabeth Eidenbenz eta Elnako amaetxe suitzarra*, jatorriz frantsesez. 2008an, Editorial Grijalbok *Los niños de Elisabeth* argitaratu zuen, fikzioa eta historia uztartzen dituen Helene Legrais-en eleberria.

Manuel Huerga zinema zuzendariak 2007an hasi zuen *Las Madres de Elna* filma grabatzeko proiektua, Montellaren liburuan oinarritua.

2017an, Silvia Querrek zinema zuzendariak telebistarako *La luz de Elna* filma zuzendu zuen, amaetxearen azken urteetan girotua.

2019an, Isabel Allende idazle txiletarrak "*Largo pétalo de mar*" liburua argitaratu zuen. Bertan, Elisabeth sartu zuen bere pertsonaietako bat bezala, eta bere biografiaren mugarriak sartu zituen, hala nola Elnako Amaetxearen sorrera, eleberriaren zati gisa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Médicos españoles en el exilio.» Cervantes Virtual.
2. ↑  VVAA, *Exilio*, pág. 24, Ed. Fundación Pablo Iglesias, 2002, ISBN 84-95886-02-2.
3. 1 2 3 4  «La cuna del exilio.» *El País*.
4. ↑  «Testimonios de madres de Elna.»
5. ↑  Blog la Maternidad de Elna.[*Betiko hautsitako esteka*]

Bibliografia
------------

* Montellà, Assumpta, La madre de Elna. *Erbesteratuen sorlekua*. Ara Llibres argitaletxea, 2006. ISBN ά96201-43-9

Kanpo estekak
-------------

* «Erbestearen sorlekua.»
* «Eidenbenzen zerrenda: Elnako amatasunean jaiotakoen zerrenda osoa.»
* Manuel Huergaren orrialdea, Elnako Las Madre filmari buruzkoa
* Argazki-galeria Picasaweb-ean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3298467
* Commonscat Multimedia: Maternité suisse d'Elne / Q3298467

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131564448
* LCCN: n2006060416
* SUDOC: 129350443
* **Ondare historikoa**
* Mérimée: PA66000037

 |

* Wd Datuak: Q3298467
* Commonscat Multimedia: Maternité suisse d'Elne / Q3298467