recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Arabiar alfabetoa

|  |
| --- |
| **Arabiar alfabetoa** |
| 
ا   ب   ت   ث   ج   ح خ   د   ذ   ر   ز   س ش   ص   ض   ط   ظ ع   غ   ف   ق   ك ل   م   ن   ه   و   ي
 |

**Arabiar alfabetoa** Asia eta Afrikako hainbat hizkuntzatan (adibidez, arabiera, persiera eta urdua) erabilitako idazkera da. Munduko bigarren alfabetorik zabalduena da, latindarraren atzean. Hebrear alfabetoa bezala, *abjad*-a da, hots, liburu eta argitalpen gehienetan bakarrik kontsonante eta bokal luzeak transkribatzen dira eta bokal laburrak testuingurutik asmatzen dira. Denera, 28 letraz osatuta dago (haietako hiru bokalak dira: *a*, *i* eta *u*) .

Egungo arabiar idazkera IV. mendean sortua da. Idazkera lotua eta kurtsiboa denez, hizkiaren irudia hitzean dagoen lekuaren arabera aldatzen da (hasieran, erdian, amaieran ala isolatua). Eskuinetik ezkerrera idazten da eta ez dago letra larririk.

Korana arabiar alfabetoaz idatzita dago. Arabiar kaligrafia artetzat hartzen da: Islam sunitak izaki biziak irudikatzea debekatzen duenez, islamdar arkitekturak Koranaren eder apaindutako bersetak erabiltzen ditu meskita eta jauregietan.

Arabiar zenbakiak
-----------------

Arabiar idazkeran hiru zenbaki mota daude: alde batetik, ekialdeko zenbakiak, honela zatituak: arabiarrak, batez ere *Mashreq*-en erabiliak, eta persiarrak, Iran, Pakistan eta Indian erabiliak; beste alde batetik, arabikoak (ia mundu osoan erabiliak), *Magreb*-en erabiliak. Zenbaki horiek guztiak Indian sortuak dira, baina hainbat garaitan.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |
| --- |
| arabiar ekialdeko zenbakiak |
| ٠ | 0 |
| ١ | 1 |
| ٢ | 2 |
| ٣ | 3 |
| ٤ | 4 |
| ٥ | 5 |
| ٦ | 6 |
| ٧ | 7 |
| ٨ | 8 |
| ٩ | 9 |

 | 

|  |
| --- |
| persiar ekialdeko zenbakiak |
| ۰ | 0 |
| ۱ | 1 |
| ۲ | 2 |
| ۳ | 3 |
| ۴ | 4 |
| ۵ | 5 |
| ۶ | 6 |
| ۷ | 7 |
| ۸ | 8 |
| ۹ | 9 |

 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Fadi S. (2014). El Álfabeto Árabe. Arabion, retrieved May 9 2014, from

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8196
* Commonscat Multimedia: Arabic alphabet

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11953482w (data)
* LCCN: sh85006297
* NDL: 00560296
* NKC: ph116854

 |

* Wd Datuak: Q8196
* Commonscat Multimedia: Arabic alphabet
*Yin yang* mundua **dikotomia** baten bitartez azaltzeko taoismoaren kontzeptu bat da.
**Dikotomia** osotasun moduan hartu den zerbait bi zati bereizi, aurkako eta osagarrietan banatzearen ondorioa da. Dikotomia bati jarraiki bereizi zerbait bati buruz **dikotomikoa** dela esaten da; testuinguru batzuetan bitarra dela ere esaten da. Adibidez, sexua dikotomia baten bitartez aztertzen da zientzian, arra eta emea bereiztuz. Politika-ideologia ezker/eskubi dikotomia erabiliz zehazten da gehienetan.

Terminoak hainbat erabilera ditu:

* aldagai dikotomiko, bi balio soilik hartzen dituen aldagaia (adibidez, unibertsitaria/ez unibertsitaria);
* dikotomia faltsua, falazia logiko bat.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10361123
* Commonscat Multimedia: Dichotomies

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4149617-6
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q10361123
* Commonscat Multimedia: Dichotomies
**Inmersiones** Euskal Herriko Artista Hasiberrien Biltzarra da. 2008tik urtero egin izan den ekintzen sorta eta bilkura bat da, asmotzat hartuz artista gazteen proposamen berrienak sustatzea. Urtero, gai jakin bat hartzen dute ardatz, eta hainbat ekintzatan banatzen da. Abenduan egin ohi da. Biltzarrak Inmersiones Kultura Elkartea du bultzatzaile, eta Gasteizko Parte Zaharrean du egoitza nagusia. 

Cristina Arrazola-Oñate da Inmersiones elkarte sustatzaileko lehendakaria, Arturo/fito Rodriguez aritu izan da batzuetan komisario lanetan, baina 2022an Haria kolektiboa arituko da lan horretan: Laura Diez, Iker Fidalgo, eta Irati Irulegi.

2016ko ekainean, Inmersiones biltzarretik Zas kultur ekimen proiektua abiatu zen, eta orduantxe inauguratu zuten beren espazio irekia Gasteizko Parte Zaharrean, Inmersionesi jarraikortasuna emateko asmoz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Artista berrien murgilaldia - Gasteiz» *Alea.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-10-20).
2. ↑    SA, Baigorri Argitaletxea.  (2016-06-08). «ZAS kultur proiektua sortu da Gasteizen, artisten topaleku» *GARA* (Noiz kontsultatua: 2022-10-20).

Ikus, gainera
-------------

* Artium Museoa
* Arte garaikidea Euskal Herrian

Kanpo estekak
-------------

* Inmersionesen webgunea
* Zas Gasteizko kultura klusterra
**Archuleta konderria** (ingelesez: *Archuleta County*) Coloradoko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Pagosa Springs da. 2010eko zentsuaren arabera 12.084 biztanle zituen, Archuleta kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Archuleta konderriak 3.510,77 kilometro koadro ditu. Horietatik 13,83 ura dira. Beste 3.496,94 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,29 da.

Historia
--------

Archuleta konderria 1885eko apirilaren 14an sortu zen, Conejos konderriaren mendebaldeko eremuan. Jose Manuel Archuletaren eta bere semea zen Antonio Don Archuletaren omenez jarri zieten izena. Lehenengoa "Mexiko Berriko espainiar familiarik zaharrenetako baten burua" zen eta, bigarrena, Conejos konderriko senataria.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 12.084 pertsonetatik 11.594 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.148 dira. 33 beltzak edo afroamerikarrak. 166 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 79 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 21 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 187 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Gannett, Henry.  (1905). *The origin of certain place names in the United States.*  Washington, Govt. Print. Off. (Noiz kontsultatua: 2020-11-04).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q311894
* Commonscat Multimedia: Archuleta County, Colorado

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127872460
* ISNI: 0000 0004 4685 0836
* LCCN: n82225613
* **Lekuak**
* OSM: 1411316
* TGN: 2000195

 |

* Wd Datuak: Q311894
* Commonscat Multimedia: Archuleta County, Colorado
**Donsimon Mendia** Nafarroako erdialdeko Pirinioetan dagoen mendi bat da, Ortzanzurieta mendilerroan. Bere garaiera, 1156 metrokoa da, eta, Ortzanzurieta mendilerroa osatzen duten bost mendietatik baxuena da.

Irispideak
----------

Tontor honetara iristeko, Orreagako ostatutik abiatzen da. Arrañosin ubidea jaitsi eta gurutzatzen duen bidea hartu behar da, ondoren, Orbaiztara daroan bidea hartzeko. Lepo metalikoa igaro eta gutxira, desbideraketa bat dago ezkerretara, haritz baten ondoan, eta basoan barneratu behar da, Donsimonen oinarri zabala inguratuz, GRaren marka gorri eta zuriz adierazitako bide batetatik. Honela, Basajaunberro ubidearen arrora iristen da, eta motelki ekialdeko magaletik igotzen da. Basoa gora-behera, lautadatxo batetako pasaeraz ohartuko gara, nondik jada ikusten den gailurraren beste aldea, baita Arrañosinen arroa ere. Trinkotasun honetan, oso malda urrikoa, jarraitutako bidea tontorraren ondotik igarotzen da, lautadatxo honen iparraldeko zatian iristen dena, ibilbideak Lepoederrerantz jarraitzen duen lepo batetaranzko jeitsiera hasten den tokitik gertu.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256378

 |

* Wd Datuak: Q12256378
**Artistona** (K.a. 535 inguruan-?), Persiako erregina izan zen Dario I.a persiar erregearekin ezkondu zenean.

Testuinguru historikoa
----------------------

Artistona Ziro II.a errege persiarraren alaba zen. Ziro II.aren seme eta oinordeko zen Kanbises II.a semerik gabe hil zenean, errege familiako adar berri bat, akemenidarra, boterera iritsi zen Dario I.aren eskutik. Boterea bereganatzeko, Dariok, beste sei lagunekin batera, denbora batez boterea usurpatu zuen Gaumata aztia hil zuen.

Tronua aldarrikatzeko bere eskubideak indartzeko, Dario Artistonarekin ezkondu zen, oraindik harreman sexualik izan gabekoarekin (antzerako ezkontzak egin zituen Kanbisesen arrebaordea zen Atosarekin eta haren ilobarekin). Honek, Artistona, K.a. 535 inguruan jaio zela iradokitzen du.

Darioren gogokoena
------------------

Herodoto historialari greziarraren arabera, Artistona zen Darioren emazterik gogokoena, Dariok, bere emazte honen omenezko urrezko estatua bat zuelarik.

Persepolisen aurkitutako taulatxoengatik dakigu *Irtašduna* zela bere izena antzinako persieran. Bi aldiz aipatua da *dukšiš* edo printzesa bezala. Testu hauengatik dakigu, ondasun handiak jasotzen zituela eta bere senarragandik independentea balitz bezala jokatzen zuela. Adibidez, berak pertsonalki ematen zituen bere domeinu propioetako persiar ofizialen hornikuntzarako aginduak, Mirandu, Kuknaka eta Matannan herrietan. Bere zigilu ofizialak, errege bat animalia basati baten aurka borrokan adierazten zuen.

K.a. 506an oraindik bizirik jarraitzen zuen. Hau ebatzi daiteke, *Irtašduna* *dukšiš*ak, Darioren ofizial ekonomikoa zen Farnazesen aldetik, opari bezala, ehun ardi jaso zituela azaltzen duen beste taulatxo batetik.

Artistonak, hiru seme-alaba behintzat izan zituen:

* Arsames printzea, nubiar eta arabiarren buru izan zena persiarrek K.a. 480an Greziara eginiko espedizioan (Bigarren Mediar Gerra), bere anaiorde Xerxes I.a armada osoaren buru zelarik.
* Gobrias printzea, Kapadoziako zenbait triburen buru izan zena espedizio berean.
* Artozostra printzesa, aurrerago, Mardonio jeneralarekin ezkonduko zena, kanpaina berean, bigarren agintaria zena.

Iturri zuzenak
--------------

* Herodoto: 3.88.2 bis; 7.69.2; 7.72.2.
* Persepoliseko Gotorlekuko Taulatxoak

Kanpo loturak
-------------

* **(Ingelesez)**Artistona Livius.orgen

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q262739

 |

* Wd Datuak: Q262739
Mariano Fortuny-ren *Grabatuen bildumagilea (antikuarioa)* (1863), Bostongo Arte Ederren Museoak eskuratu aurretik lau arte bilduma partikularretatik pasa zen mihisea.
**Arte bilduma** bat pertsona edo instituzio batek bilduriko pieza artistikoen multzo bat da.

Horrelako bildumak lehen zibilizazioetatik sortu dira; zeintzuek objektu estimatuak tenplu, hilarri, santutegi eta jauregietan biltzen zituzten. Bildumazaletasuna, berez, Grezian garatu zen K.a. IV eta I mendeen artean.

Munduko arte bilduma erraldoiak errege, aristokrazia eta pertsona dirudunen bilduma pribatuetan oinarritzen da. XVIII. mendearen amaieran bildumagile batzuk beren bildumak erakunde publikoei dohaintzan ematen hasi ziren hauen kontserbazioa bermatu zedin.

William Randolph Hearst bezalako Estatu Batuetako industria enpresari dirudunek, XIX. eta XX. mendeetan museo nazionaletan amaituko zuten inoiz ez bezalako artelan kopuru ikaragarria eskuratuz konpondu zuten dirua zuen, baina ia historia gabeko herrialde baten krisi kulturala,

Ikus, gainera
-------------

* Museo
* Arte galeria

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Mack, Cindy; Jiménez Blanco, María Dolores.  (2010). *Buscadores de belleza: Historias de los grandes coleccionistas de arte.*  Alianza Editorial Ariel ISBN 978-8434469433..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7328910
* Commonscat Multimedia: Art collections

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph137908
* AAT: 300386365

 |

* Wd Datuak: Q7328910
* Commonscat Multimedia: Art collections
***Artista haren museoan***, ingelesez *The Artist in His Museum*, Charles Willson Peale margolariak 1822an margotu zuen autoerretratua da.

Historia
--------

Bere bizitzaren azken urteetan Pealek zazpi erretratu egin zituen; horien artean hau izan daiteke ezagunena. Irudi honetan margolaria bere museoan ikus daiteke. Pealek artea eta kultura gizarteratu nahi zuen eta horretarako museoak bultzatu nahi zituen, besteak beste, Peale´s Museum  eta Pennsylvania Academy of the Fine Arts

Azterketa
---------

Lan honetan egile bera agertzen da museoaren elementu desberdinen aurrean: fosilak, animalia disekatuak eta beste dekorazio-elementuak. Finean, agertzen dena Ameriketako Estatu Batuetako lehen museoa izan zen.

Filadelfiako Akademiaren 150 urtemuga ospatzeko zigilua margolan honekin plazaratu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7714586

 |

* Wd Datuak: Q7714586
Arte figuratiboa errealitatearen errepresentazio zuzena izan daiteke (*Un Moulage sur Nature*, Edouard Dantan, 1887).
**Arte figuratiboa**, **figuratibismoa** edo **errepresentazio artea** arte abstraktuaren aurka errealitatearen errepresentazioan oinarritzen den artea da. Irudiak identifikatu egiten dira arazorik gabe. Batzutan benekotasuna bilatzen du, erabateko errealismoa, adibidez hiperrealismoan; bestetan modu batez aldatzen ditu, esaterako, jatorrizko irudia idealizatuz edo, karikaturetan bezala, elementu batzuk handituz.. Bigarren joera horretan tendentzia desberdinak egon daitezke: sinbolismo, eskematismo, kolosalismo, hieratismo, espresionismo...

Arte figuratiboan oso ohikoa da modeloak erabiltzea, bai hasierako zehestasunak hartzeko baita ere lan osoa errealitatearen errepresentazio zuzena izateko.

Figuratibismoaren barruan paisaia oso garrantzitsua da. Paisaiak margolariari aukera ematen dio pertsonen eta inguruko elementuen arteko loturak sortzeko.

Galeria
-------

* Monet baso baten ertzean margotzen (1885, John Singer Sargent).*Monet baso baten ertzean margotzen* (1885, John Singer Sargent).
* Coin d'atelier, Éduard Joseph Dantan (1880 inguruan).*Coin d'atelier*, Éduard Joseph Dantan (1880 inguruan).
* Charles Darwinen karikatura, John Tenniel (1870). Karikatura ere figuratibismoaren barruan kokatzen da.Charles Darwinen karikatura, John Tenniel (1870). Karikatura ere figuratibismoaren barruan kokatzen da.
* Manuel Teixeira da Rocha (1863-1941) Akademiako modeloa. Batzutan errealitatearen alde itsusiak bilatzen ditu figuratibismoak.Manuel Teixeira da Rocha (1863-1941) *Akademiako modeloa*. Batzutan errealitatearen alde itsusiak bilatzen ditu figuratibismoak.
* Romy Schneider Marcel Mayer eskultorearentzat paratzen.Romy Schneider Marcel Mayer eskultorearentzat paratzen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Ian Chilvers eta batzuk: *Diccionario de Arte*, Alianza, 1992, 260.or.

Ikus, gainera
-------------

* Arte abstraktu

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1622217
* Commonscat Multimedia: Figurative art

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph770696
* AAT: 300056499

 |

* Wd Datuak: Q1622217
* Commonscat Multimedia: Figurative art
**Arcángel**, jaiotzez **Austin Agustín Santos** (New York, 1985eko abenduaren 23a), Estatu Batuetako reggaeton eta trap abeslari eta konpositorea da.

Biografia
---------

Dominikar Errepublikako gurasoak ditu eta New Yorken jaio bazen ere haurra zela familia Puerto Ricora aldatu zen. San Juan hiriburuko Santurce auzoan hazi zen. Carmen Rosas ama *Las Chicas del Can* musika taldeko partaidea zen, 1980. hamarkadan ezaguna zen merengue taldea hain zuzen ere.

Gaztetan musika mota asko entzun zituen eta bereziki gustuko zuen rocka. 2000. hamarkadan reggaetonaz zaletu zen Tego Calderón eta Tempo abeslariekin eta Arcángelek ere abeslari izatea erabaki zuen.

2005ean Rafael Castillo "De la Ghetto"-rekin batera Arcángel & De la Ghetto bikotea osatu zuen. Irratiaren eta interneten bidez zabaldu zituzten abestiak eta Puerto Ricon soilik ez, Estatu Batuetan ere ezagun egin ziren. "Ven Pégate", "Traficando", "Sorpresa" eta "Mi Fanática" izan ziren abesti ezagunenak. Bi urteren buruan banatu egin ziren.

2007an bakarkako bideari ekin zion eta reggaeton disko bildumetan abestiak sartu zituen. 2008an *El fenómeno* diskoa kaleratu zuen. Abestien artean Don Omar eta Temporekin egindako kolaborazio batzuk zituen.

2013an *Sentimiento, elegancia & maldad* diskoa kaleratu zuen. 18 abesti zituen eta berriz ere kolaborazio garrantzitsuak, Daddy Yankee, De la Ghetto eta Ñengo Flow besteak beste.

Bost urteko htsunearen ondoren *Ares* atera zuen eta ondoren ia urtero atera du disko berria.

Diskografia
-----------

### Estudioko albuma

* *El fenómeno* (2008)
* *Sentimiento, elegancia & maldad]]* (2013)
* *Ares* (2018)
* *Historias de un capricornio* (2019)
* *Los favoritos 2* (2020)
* *Los favoritos 2.5* (2021)
* *Sr. Santos* (2022)

**Kolaboraziozko albumak**

* 2010: *Optimus ARCA*
* 2015: *Los favoritos* (DJ Luianekin)
* 2021: *FloWres* (Farinarekin)
* 2023: *BZRP music session #40* (Bizarrapekin)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Arcángel Songs, Albums, Reviews, Bio & More» *AllMusic* (Noiz kontsultatua: 2023-06-06).
2. 1 2   «Arcángel da la batalla» *web.archive.org* 2009-03-25 (Noiz kontsultatua: 2023-06-06).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Arcángel y De la Ghetto Songs, Albums, Reviews, Bio & More» *AllMusic* (Noiz kontsultatua: 2023-06-06).
4. ↑   **(Ingelesez)**  *Arcángel - El Fenómeno Album Reviews, Songs & More | AllMusic.*  (Noiz kontsultatua: 2023-06-06).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q638331
* Commonscat Multimedia: Arcángel (vocalist)

---

* **Bilduma digitalak**
* Billboard: arcangel

 |

* Wd Datuak: Q638331
* Commonscat Multimedia: Arcángel (vocalist)
Map
**Arriaga** Erandio udalerriko auzo bat da. 2012ko abenduko 31ko erroldaren arabera, 559 biztanle ditu.

Izena
-----

Izenaren jatorria euskarazko "harri" izenaren eta "-aga" atzizkiaren arteko lotura da eta bere esanahia harri askoko eremua edo harritza da. 

Euskarazko ahozko hizkeran "Arrea" edo "Arria" esaten zaio, ‘-aga’ atzizkiaren era laburtua dela eta. Gauza berdina gertatzen da Arana<Aranaga edota Madaria<Madariaga hitzekin.

Erdarako ahozko hizkeran "Arriagas" esaten zaio, gaztelerak ‘-s’ letra gehitzeko duen amaierako morfema pluralizatzailea dela eta. Erandioko biztanleen gehiengoek horrela ezagutzen dute auzoa. 

Idatzizko eran, Arriaga izango litzateke auzoa deitzeko forma egokia, 1653-ko dokumentuek esaten duten bezala. Dokumentu hauek auzoari jatorri data bat emateko balio dute.

Eraikinak
---------

Eraikinei begira, Artetxe dorrea eta Arriagaseko eskola zarrak dira nabarienak. 

Auzo honetako baserri gehienak oraindik zutik mantentzen dira eta aldaketa gutxi jaso dituzte. Hauek dira baserrien izenak: Artetxe, Ugartetxe, Iturralde, Arribeiti, Arribeitizarra, Arribeitierdikoa, Mugaburu, Mugaburutxiker, Basarrate, Erregena, Basazelai, Txakolina, Argiñena, Alkaidena, Altzagena, Urrestitaberna, Aranaga, Urrestibekoa (Txikoena), Ibaigana, Urrestibarri, Urrestiburu, Arriagana, Araukotorre, Beitibekoa, Erdikoetxe, Goskoetxe, Goskoetxeaurre (Etxebarri), Mendikoetxe, Mendikoetxebarri, Txantelena, Txantelenagoikoa, Uribarri

Kultura
-------

### Jaiak

Herriko jaiak uztailaren 4an dira, Trifon Deunaren egunean.

Bitxikeriak
-----------

Bartzelonako "El Poble Espanyol" aurkezpenean, Bizkaitik dagoen ordezkaria Artetxe dorretxea da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «TOPONIMIA DE ERANDIO» *www.toponimia.biz* (Noiz kontsultatua: 2022-07-04).
2. ↑   **(Katalanez)** «Casa Artetxe, Erandio (Biscaia) - Barcelona | El Poble Espanyol - Pobles de Catalunya» *www.poblesdecatalunya.cat* (Noiz kontsultatua: 2022-07-04).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q48749515
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316736137

 |

* Wd Datuak: Q48749515
**Disneyko animatzaileen greba** 1941ean Walt Disney Studioseko animatzaileek egin zuten greba izan zen.

Historia
--------

### Testuingurua

1923an, Hollywooden, Walt Disneyk The Walt Disney Company sortu zuen. Sortzaileak etengabe gogorarazten zuenez, Hollywoodera eskuan kamera zahar bat zuela eta poltsikoan 40 dolar zituela iritsi zen.

Eta 1937an, *Edurnezuri* animaziozko lehen luzemetraiak izugarrizko arrakasta lortu zuenean, "*amerikar amets*a" gauzatu zuen, inguruan lantalde idilikoa bilduta. "Osaba Walt" esaten zioten langileek.

### Gertaerak

1928an konpainiak zazpi langile zituen eta 1937an, aldiz, ia mila. 1938an Screen Cartoonists Guild (SCG) animatzaileen sindikatua sortu zen eta, berehala, Herbert Sorrell ezkerreko sindikalista buru, egitura sendoa osatu zuen arautu gabeko jardunaren gehiegikeriei aurre egiteko. Baina "Osaba Waltek" balio paternalista zaharkituei eutsi zien, eta langileei sindikatzea debekatu.

Hala ere, hainbat langile, besteak beste Edurnezuriren amaordea, Goofy eta Gepetto pertsonaiak sortu zituen Art Babbitt marrazkilaria, SCGn sartu ziren. Disneyk bazter-nahasletzat eta boltxebiketzat jo zuen Babbitt eta 1941eko maiatzaren 28an kaleratu zuen, beste 16 langilerekin batera. Biharamunean hasi zen Disneyko marrazkilarien greba.

Sindikatuen debekua eta kaleratzeak izan ziren grebaren piztaile, baina atzean askoz gehiago zegoen. Batetik, estudioaren hasierako politikari jarraiki, filmetako kredituetan ez zen animatzaileen izenik agertzen, soilik Walt Disneyrena. Gainera, soldaten banaketa erabat desorekatua zen eta irizpide subjektiboetan oinarrituta zegoen. Edurnezuriren arrakastari esker, langileei egindako ordu estrak ordainduko zizkiela agindu zien. Baina irabaziak estudio berriak eraikitzera bideratu zituen azkenean.

### Ondorioak

Gutxi gorabehera langileen erdiak bat egin zuten grebarekin, baina enpresaren jarduera erabat gelditzea lortu zuten. Disneyren jarrera oldarkorrak ez zuen egoera hobetzen lagundu. Azkenean, greba piztu eta bost astera, Disneyk gobernu federalaren bitartekaritza onartu zuen eta atzerrira alde egin zuen. Grebaren amaieran, kaleratutako langileak itzultzea, sindikatzeko eskubidea eta soldaten igoera lortu zuten. Baina handik aurrera Disneyk lan-baldintzak nabarmen gogortu zituen eta grebalari gehienek enpresa uztea lortu zuen. Epe luzean, bere burua garailetzat jo zuen, "*endredatzaile eta komunista arriskutsuak uxatzea eta konpainia garbitzea*" lortu zuelako.

Eta McCarthyren "sorgin ehizaren" babesean, etxe barruko "garbiketa" kanpora zabaltzen ere ahalegindu zen. Besteak beste, iraganean hainbeste miretsitako Charles Chaplin salatu zuen Jarduera Antiamerikarren Batzordean.

Bibliografia
------------

1. 1 2 3 4 5 6 7   Irazustabarrena, Nagore.  (2018ko maiatzaren 20a). «Disney azaleratu zuen greba» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3118379
* Commonscat Multimedia: Disney animators' strike

---

 |

* Wd Datuak: Q3118379
* Commonscat Multimedia: Disney animators' strike
**Demonizazioa** edota **satanizazioa** delakoa desinformazio edo gertaeren eta deskribapenen aldaketan oinarritutako teknika erretorikoa eta ideologia da. Politika, literatura, eta batez ere kazetaritza eta propaganda arloetan maiz ematen da. Demonizazioaren bitartez erakunde politikoak, pentsamoldeak, herrialdeak, alderdi politikoak, kulturak, hizkuntzak, erlijioak eta beste hainbat kaltegarriak eta txarrak direla aurkeztu nahi da, demonizazioa bultzarazten duenak bere burua zuritu eta jendearen aurrean modu positiboan aurkeztea helburu du, bai eta gainontzekoen ideiak edo siniskerak ustez okerrak direla sinistuaraztea ere.

Euskal Herrian demonizazioaren adibide garbiena espainiar nazionalismoak eusko abertzaletasuna eta bereziki ezker abertzalenaren aurka burututako demonizazioa izan da, baita euskara nahiz euskal kultura gutxiesteko helburuaz burutu duena ere.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q378901

 |

* Wd Datuak: Q378901
**César Aitor Azkarate Gomez** (Bilbo, Bizkaia, 1966) arkitektoa da. Nagusiki Bilbao Exhibition Centre eraikina eta 2013an inauguratutako San Mames estadio berriaren arkitektoa izateagatik ezaguna da.

Nafarroako Unibertsitateko Goi Eskola Teknikotik Arktitektur Doktoretza eta Eraikuntza Masterra da. IDOM taldeko ACXT enpresaren bazkidea eta San Mames berria eraikitzeaz gain, beste hainbat arkitektura proiektu ere gauzatu ditu: Leioako Irakasleen Unibertsitate Eskola (Leioako campusa, Euskal Herriko Unibertsitatea), 2008ko Zaragozako Nazioarteko Erakusketako Euskadiren pabiloia, Bilbao Exhibition Centre (BEC) eraikina, Bilboko Galindez Ezponda eta Pau Casals enparantza eta Errioxako Unibertsitatearen Zientzia eta Teknologia Zentroa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Ikur Arkitektonikoa: "Giroa Mantenduko da". Athletic Club. Buletin Ofiziala. 2013-2014 denboraldia. Laugarren jardunaldia, 2013ko irailaren 16a. Sanmames.org  **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16516822
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 25177

 |

* Wd Datuak: Q16516822
**Doctor John Dolittle** edo **Doctor Dolittle** (***John Dolittle doktorea*)** Hugh Lofting idazleaen haurrentzako liburu batzuen pertsonaia nagusia da. 1920an argitaraturiko *Dolittle doktorearen historia* liburuan azaldu zen estreinbakoz, eta hurrengo argitaratu zen *The Voyages of Doctor Dolittle (1922)* eleberriarekin jada ospea lortu zuen*.*

Medikua da Dolittle baina ez da gizakiekin ondoegi konpontzen, bai ordea animaliekin alde, haiekin hitz egin baitezake beraien hizkuntza edo komunikazio moldeetan. Liburuetako sagan Dolittle naturalista bihurtzen da, eta animaliekin hitz egiteko trebetasunak erabiltzen ditu, munduko natura eta historia hobeto ulertzeko.

Zinean
------

Egokitzapen zenbait egin dira zinerako pertsonaia hau ardatz dutenak. Ezagunenak:

* *Doctor Dolittle* (1967ko filma)
* *Dr. Dolittle* (1998ko filma)
* *Dolittle* (2020ko filma)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Schmidt, G. D. (1992). *Hugh Lofting*. New York: Twayne Publishing

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2377081
* Commonscat Multimedia: Doctor Dolittle

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2377081
* Commonscat Multimedia: Doctor Dolittle
**Docebo** SAAS / Cloud, e-learning plataforma da, sistema kudeatzeko ikaskuntza bezala ere ezaguna. Plataformaren izena *Docere* latinezko hitzatik dator. Docebo ikaskuntza korporatiboan erabiltzen da eta bideokonferentzia eta HR sistemetarako interfazeak integratuta ditu. Ikasteko eta trebakuntzarako, online sistema bat erabiltzeak, materialak inprimatzeko eta banatzeko kostuak murrizten ditu, eta joan-etorri asko aurreztu ahal ditu. Docebo bateragarria da SCORM 1.2 eta 2004, eta Tin Can-rekin. Docebo Srl-k garatua, programa GPL V. 2.0 lizentziapean argitaratu zen jatorriz. Programa orain hodeian dagoen software gisa funtzionatzen du eta beste software batzuekin bateragarria den plataforma gisa ere funtzionatzen du.

LMS (Ikaskuntza Kudeatzeko Sistema edo *e-Learning* plataforma) ikastaroak online egiteko, materialak entregatzeko, jarraipena egiteko eta ziurtagiriak eskaintzeko diseinatutako ikaskuntza-softwarea da.

Docebo 30 hizkuntza baino gehiagotan dago erabilgarri. Doceboren erabiltzaile nagusiak tamaina ertaineko konpainiak diren arren, enpresa handiak eta ETEak ere badira.

Historia
--------

Claudio Erbak Docebo sortu zuen 2005ean. Erba lehenago Florentziako Unibertsitatean aritu zen informatikako aholkulari gisa. Lan horretan ari zela, bezero batek galdetu zion ea nola gorde irakasteko materiala. Biltegiratzeko proposamena hobetuz Docebo sortu zen. 2006an, Seeweb-ek 150.000 € inbertitu zituen enpresa martxan jartzeko.

2012an, Docebok 2,4 milioi euro jaso zituen Principia II finantzatzeko. 2013ko uztailean, Docebo Rystorekin aliantza bat egin zen. Urte hartan, Docebok bulego bat ireki zuen Atenasen (Georgia).

Docebok CMS, bideokonferentzia software, Google Apps, Wordpress, BigBlueButton eta Vivocha-rekin integrazioak ditu.

Kanpo estekak
-------------

* DoceboLMS webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3033455

 |

* Wd Datuak: Q3033455
**Diseinu parametrikoa** algoritmo eskema batean oinarritutako diseinu prozesu bat da. Diseinu honen bidez parametro eta arau jakin batzuk ezartzen dira, horrela diseinuaren beharrak eta diseinu bukatuaren beharren baldintzak jartzen dira. 

Diseinu parametrikoa diseinuaren paradigma da; elementuen arteko erlazioa, geometria eta egitura konplexuen diseinua manipulatzeko eta komunikatzeko erabiltzen da. "Parametriko" terminoa matematikatik eratorria da eta ekuazio edo sistema baten azken emaitza aldatu edo aldatzen uzten duten ekuazio edo sistema da.

Ereduarekin elkar eragiten duten aldagaiak, besteak beste, honako hauek dira: haizea, ekaitza, elurtea, euria, karga sismikoak, baita kulturarekin lotutako faktoreak ere (adibidez, forma jakin batzuen erabilera) eta egiturari emandako erabilera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Jabi, Wassim.  (2013). *Parametric Design for Architecture.*  Laurence King ISBN 9781780673141..
2. ↑  
 Woodbury, Robert.  (2010). *Elements of Parametric Design.*  Routledge ISBN 0415779871..
3. ↑  
  *Parametric Design: a Brief History.* .
4. ↑  
 woodbury. *Parametric Modeling as a Design Representation in Architecture: a process account.* .

Kanpo estekak
-------------

* Grasshopper 3D
* Designplaygrounds

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18386598

 |

* Wd Datuak: Q18386598
**Dieta orekatua** pertsona baten beharrizan nutrizionalak asetzeko gai den elikadura-plangitza da.

Hauek diren FEO/OME-k ezarritako nutrizio-jarraibideak. Jarraian, elikagai taldeak aurkeztuko dira, elikagai talde hauetatik lortutako energia eguneko energia ekarpenaren zenbatekoa izan behar den azalduz.

Elikagai taldeak
----------------

### Karbohidratoak

Energia ekarpenaren % 50-60.

Hauetatik, sinpleak <% 10.

### Gantzak

Energia ekarpenaren % 30-35.

Hauetatik, aseak <% 10 (% 7-8), poliasegabeak <% 10 (% 3-7), monoasegabeak % 10-15. Helduetan, kolesterola <300 mg.

### Proteinak

Energia ekarpenaren % 10-15 (0,8-0,9 g/kg gorputz/egun).

Hauetatik, erdia animalia jatorrikoa eta erdia landare jatorrikoa.

Beste autore batzuek diotenez, proteina ekarpenaren bi heren landare jatorrikoa izan behar da eta beste herena animalia jatorrikoa.

### Zuntz dietetikoa

25-30 g/egun.

Haurretan adina + 5 g.

10-13g/1000kcal.

Erdia solugarria eta erdia solugaitza.

### Gatza

5 g/egun.

Erreferentziak.
---------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Carbohydrates» *Food and Agriculture Organization of the United Nations* (Noiz kontsultatua: 2018-02-27).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Dietary Fats» *Food and Agriculture Organization of the United Nations* (Noiz kontsultatua: 2018-02-27).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Proteins» *Food and Agriculture Organization of the United Nations* (Noiz kontsultatua: 2018-02-27).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Reducir el consumo de sal» *Organización Mundial de la Salud* (Noiz kontsultatua: 2018-02-27).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5906358
* Commonscat Multimedia: Healthy diet

---

* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000072001

 |

* Wd Datuak: Q5906358
* Commonscat Multimedia: Healthy diet
**Arda** Tolkienek idatzitako ia istorio gehienak gertatzen diren mundua da, eta bere barnean Erdialdeko Lurraldea eta Aman izeneko kontinenteak daude, bi kontinente hauek banatzen dituzten ozeanoetaz gain. Eären zati bat da, mundua eta bere barnean dagoen guztia. Arda, gainontzeko Eärekin batera Ainurren musikarekin sortu zen Iluvatarren semeentzat (elfoak eta gizakiak).

Arda hitza tengwar alfabetoz idatzia
Jatorrian mundu laua, kontinenteak ozeano boteretsu batez inguratuak zeuden, Ekkaia izenekoa, eta Belegaer edo Itsaso Handiaren bidez bananduak. Lehen Aroan, Erdialdeko Lurraldeko iparraldeko eta mendebaldeko zatia Beleriand herrialdeak okupatu zuen, baina hau Haserrearen Gerran suntsitua izan zen.

Bigarren Aroan Numenor Itsaso Handian altxatu zen edainentzat. Uharte hau Eguzkiaren Bigarren Aroaren zatirik handienean existitu zen, baina numenortarren harropuzkeriaren ondorioz hauek Valarrek mendebaldean zegoen Amanera bidaiatzeko debekua desafiatzeagatik suntsitua izan zen.

Numenor suntsitua izan ondoren, Arda biribil bihurtua izan zen. Aman mundutik atera zen, eta soilik elfoak heldu ahal izango ziren hara, eman zitzaien bide zuzena jarraituz. Aldi berean, lur eta kontinente berriak sortu ziren. Erdialdeko Lurraldearen hegoaldea Lurralde Iluna zen eta ekialdean Romenor zegoen, eguzkiaren lurraldea.

Numenor erori baino zertxobait lehenago, gizaki talde txiki batek (Elendil eta honen seme Isildur eta Anarion buru zituena) gertatzear zegoen suntsipenetik ihes egin zuen eta Erdialdeko Lurraldearen mendebaldean ezarri zen, honela Gondor (Sauronen erresuma zen Mordorretik gertu) eta Arnor (Portu Grisen (Mithlond) eta Rivendeleko Erresuma Elfoetatik gertu). Gizaki eta elfoen erresuma hauek Sauronen gaiztakeriaren aurka borrokatu zuten Eguzkiaren Hirugarren Aro osoan).

Eguzkiaren Hirugarren Aroaren amaiera Sauronen erorketagatik eta Eraztun Bakarra Frodo Zorrozabal eta Sam Gamgee hobbiten esku suntsitua izanagatik gertatu zen, baita Gondor eta Rohaneko armadaren esku ere, Aragorn buru zuena, Eraztunaren Elkartearen kideetako bat. Eguzkiaren Laugarren Aroa itxaropen handiz hasi zen dunedainen eskutik, Aragorn Gizakien Aroaren sortzailetzat ikusten zutena.

Mendeen igaroan, Arda Lur planeta izango zen gaur ezagutzen dugun bezala. Tolkienek bere gutunetako batean fikziozko garai batean kokatua dagoen Lur planeta dela dio.

Garai historikoak
-----------------

1. Ardaren sorrera
2. Lanparen Aroak
3. Zuhaitzen Aroak
	1. Iluntasunaren Garaia
	2. Izarren Garaia
4. Eguzkiaren Aroak
	1. Eguzkiaren Lehen Aroa
	2. Eguzkiaren Bigarren Aroa
	3. Eguzkiaren Hirugarren Aroa
	4. Eguzkiaren Laugarren Aroa

Arrazak
-------

1. Elfoak
2. Gizakiak
3. Entak (eta Ukornoak)
4. Wargak
5. Orkoak
6. Trollak
7. Hobbitak
8. Nanoak
9. Istariak
10. Maiarrak
11. Valarrak
12. Nazgûlak

Geografia
---------

1. Aman
2. Beleriand
3. Erdialdeko Lurraldea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q210877
* Commonscat Multimedia: Middle-earth

---

 |

* Wd Datuak: Q210877
* Commonscat Multimedia: Middle-earth
**Imaz Anaiak kalea** Nafarroako hiriburua den Iruñeko Lehen Zabalguneko norantza bakarreko kale bat da.

Izena eta polemika
------------------

Izena Argimiro eta Gerardo Imaz anai militar frankisten omenez darama, ondorioz hiri honetako beste hainbat frankisten omenezko izenak daramatzeten kale eta monumentuekin maiz jazo den bezala, kale honen izenaren inguruko polemika badago, batzuek Memoria Historikoaren Legea betearazi eta aldaketaren aldekoak eta beste batzuk aurka daudelarik, azken hauen artean UPN alderdiaren ingurukoak, bai eta eskuin muturreko jendea ere.

Kokapena
--------

Lehen Zabalgunea ipar-hegoaldeko norantzan zeharkatzen du.

Navas de Tolosa kalean hasi eta Armada etorbidean amaitzen da, tartean Aita Moret kaleak zeharkatzen du.

Ondarea
-------

* San Nikolas atea
* Takonerako atea
* Basotxo kalea
* Tres Reyes hotela
* Eraikin Singularra
* Iruñeko zitadela

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Denuncian a Maya y al arzobispo por simbología franquista. 2015eko apirilaren 28a. Noticias de Navarra.com[*Betiko hautsitako esteka*] **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25479357

 |

* Wd Datuak: Q25479357


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Iruñea** |
**Arto gozoa** (*Zea mays* L. var. *Rugosa* ) azukre maila handia duen arto barietatea da.

Arto gozoaren alea, azukrea endosperman (erreserbako ehuna) almidoi bihurtzea kontrolatzen duten geneen mutazioaren emaitza da. Arto gozozko artaburuak hazi eta berehala biltzen dira (esne-aldia). Alea heltzen denean, azukrea almidoi bihurtzen da, eta, beraz, arto gozoa denbora gutxian kontserbatzen da eta fresko jaten da, edo ontziratuta edo izoztuta merkaturatzen da, aleak gogortu eta almidoi bihurtu aurretik.

Historia
--------

Arto gozoa Amerikako zenbait herrialdek landatutako landa basoko artoaren mutazio espontaneoa izan zen. Irokesek jadanik lantzen zuten lehen arto gozoa, *Papoon* izenekoa, 1779an Europako kolonoek eskuratu zutena. Eta laster zereal ezaguna izan zen Estatu Batuetako hegoaldeko eta erdialdeko eskualdeetan.

Bere polinizazio irekiko barietateak oso eskuragarri egon ziren AEBetan XIX. mendea, XIX. mendean. Gaur egun, barietate zaharrenetako bi saltzen dira: *Country Gentleman*, ilara zuriekin errenkada irregularretan, eta *Stowell-en Evergreen*.

Produkzioa XX. mendean honako garapenek eragin zuten:

* hibridazioak heltze uniformeagoa ahalbidetu zuen, kalitatea eta gaixotasunekiko erresistentzia hobetuz.
* gozotasunaz arduratzen diren gene mutatuak identifikatzea eta ezaugarri horietan oinarritutako barietateak hobetzeko gaitasuna:
	+ *su* (gozo normala)
	+ *se* (gozo hobetua, jatorriz Everlasting Heritage izenarekin)
	+ *sh2* (shrunken-2)

Gaur egun ehunka barietate daude, eta gehiago garatzen dira etengabe.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Erwin. *Sweet Corn—Mutant or historic species?.*  Springer New York.
2. ↑   Levey Larson, Supersweet sweet corn: 50 years in the making. 23.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18966
* Commonscat Multimedia: Maize

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4323173-1
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q18966
* Commonscat Multimedia: Maize
**Dol Guldur**, Tolkienen legendariumean agertzen den fikziozko toki bat da. Nigromantea, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1100. urtean ezartzen den gotorleku bat da, Baso Beltzean dagoena.

Nigromantearen iritsierak, Baso Berde Handia itzalpean biltzen du, ordutik aurrera, Baso Beltza deitua delarik.

Kontzilio Zuriak, Nigromantea, Eriadorrera itzuli den Nazgûl bat dela uste du, baina Gandalf Dol Guldurren sartzen da mozorrotuta, eta Nigromantea, itzuli den Sauron dela ikusten du.

Dol Guldur, jakintsuek erasotzen dute Eguzkiaren Hirugarren Aroko bigarren milurtekoaren amaieran, eta Sauron kanporatua da, baina gotorlekua, ez da Eraztunaren Gerra amaitu arte suntsitua izango, Zeleborn eta Galadriel buru zituzten Lothlorieneko Elfoen aldetik, nortzuk ez ziren Sauronen aurkako gerran sartu Eregion erori zenetik, aro oso ba lehenago.

Amon Lanc
---------

Baso Berde Handia Sauronen domeinu bihurtu zenean, Baso Beltza bezala berrizendatua izateraino, honek, Amon Lancen gotorleku bat eraiki zuen, Dol Guldur. Baso Beltzaren hegomendebaldeko muturrean kokatua, Elfo Basatiek, muinoa, Amon Lanc deitzen zuten, "Muino Biluzia" esan nahi duen sindarinezko hitza, Amon izenak, plurala Emyn "muinoa", AM erroa, eta *lanc* "biluzia" hitzez osatua, "garbia" edo "irekia" zentzuarekin, ustezko erroa LAT. Honela deitua *bere tontorrean zuhaitzik hazten ez zelako*. Eguzkiaren Bigarren Aroan, Thranduilen aita zen Oropherren Elfo Basatiak, muinoa inguratzen duten lur garaietan bizi izan ziren, baina *Azken Aliantzaren Gerra baino askoz lehenago, Oropherrek, Anduinetik ekialderako elfo basatien erregea zenak, gorantz eta gorantz zihoan Sauronen botereari buruzko zurrumurruengatik asaldatua, Amon Lanc inguruko bere antzinako bizilekuak utzi zituen.*

Etimologia
----------

Dol Guldur "Sorginkeriaren Muinoa" esan nahi duen sindarinezko izen bat da. Izena, Dôl (burua), *sarri, mendi eta muinoei ematen zaiena, Dol Guldur, Dolmed edo Mindolluin kasu* NDOL erroa, eta Guldurrez osatua dago. Azken hau, Gûl (magia) eta dûr (Iluna) hitzez osatua dago, Jaun Ilunak erabil zezakeen magia motari erreferentzia eginez. Gul, ÑGOL errotik dator, eta, erro honek *ezagutza, jakinduria eta tradizioa* esan nahi du, eta, jatorrian, Noldorrak definitzen zituen (Quenyaz, Noldo, eta, sindarinez, Golodh), baina Gûl ere definitzen du *batez ere, ezagutza sekretua izendatzeko erabiltzen zena.*
**Djed pilarea** edo **Djed**a, ikur bat da. Osirisen bizkarrezurra, zuhaitz bat, langa bat, etab... irudika zitzakeena. Egiptoar mitologian gehien irudikatutako ikurretako bat da, benetan irudikatzen duen objektua zein den ezagutzen ez den arren.

Djed pilarea

Historia
--------

Djed pilarea, historiaurreko fetitxe bat izan zitekeen, nekazaritza errituekin lotua, ikonografia egiptoarrean mantendu zena, Erromak Egipto konkistatu zuen arte irudikatua izan zena.

Tinitar garaitik ezagutzen dira Djed pilareak, Helwanen aurkituak. Beranduago, Antzinako Inperioan, Djoser faraoiaren hil barrutian grabatua izan zen, Saqqaran, Menfiseko nekropolian, eta, itxuraz, beste kontzeptu batzuekin lotutako ikur bat zen, zeruaren euskarri bezala, adibidez, edo beste jainko batzuei izendatua izan zitekeen, Sokar eta Ptah bezala, Menfiseko jainko hauek, ikur hau daramatelarik irudikatuak baitira.

Inperio Berrian zehar, Aniren Papiroan, bizitzaren zeinua, Ankharen ondoan marraztua dago, jaiotzen ari den eguzki diskoa bat daramaten besoekin, alboetan, bere arreba Neftis eta bere emazte Isisek lagunduta, eguzkia agurtu eta gurtzen duten hainbat tximinorekin. Osiris da, Dyed bezala irudikatua.

Djed pilarea, Ankha, Isis eta Neftis Aniren papiroan
Faienzazko Djed pilareak. Alexandriako Museoa.

Sinkretismoa
------------

Ziuraski, Osiris, Ptah eta Sokar bateratuak izan zirenean, pilarea, Osirisen sinbolismoaren zati izatera pasa zen, jainko honen gurtza hedatu zenean. Djed pilarea, Thot eta Khonsu jainkoen uas zetroetan ere irudikatua dago.

Djed pilarearen tentetzea
-------------------------

"Djed pilarearen tentetzea", jatorria Menfisen zuen zeremonia ospetsu bat zen, beharbada, Ptah jainkoaren omenez, beranduago Osirisekin bateratu zena. Zeremonia honen ospakizunaren bidez, erregealdiaren egonkortasuna sinbolizatzen zen, Osirisen berpiztea eta honek Seth jainkoaren aurka lortutako garaipena. Zeremonia hau, aldiro-aldiro, faraoiaren indarrak berritzeko modu bat zen, Egiptoko tronuan errege bezala jarrai zezan. Gainera, Heb Sed jaialdian errepikatu behar zen. Beste toki batzuen artean, Seti I.a faraoiaren tenpluan ikus daiteke, Abidosen, Osirisen gurtza tokia zena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q622585
* Commonscat Multimedia: Djed

---

 |

* Wd Datuak: Q622585
* Commonscat Multimedia: Djed
Magna Graecia
**Hizetas II.a** (grezieraz: Ἱκέτας edo Ἱκέτης) Sirakusako tiranoa zen Agatokles eta Pirroren angintaldien artean. Agatokles hil ondoren K.a. 289an, ustezko hiltzaileak, Menonek, Arkagato (Agatoklesen biloba) hil eta armadaren zuzendaritza hartu zuen, une hartan Etna setiatzen zuela, eta Sirakusaren kontra gidatu zuen. Jarraian, sirakusiarrek Hizetas jarri zuten armada sendo baten aurrean aurrekoaren kontra joateko. Gerra zenbait denboratan luzatu zenez emaitzarik gabe, Menonek kartagotarrei laguntza eskatu zien eta garaipena lortu zuen. Hori zela eta, sirakusierrek bake lotsagarri bat sinatu behar zuten. Geroago, sirakusiarrek Campaniako mertzenarioak, mamertinoak, egotzi zituzten.

Diodororen ustez, Hizetas bederatzi urtez finkatu zen boterean. Gobernatzen zuen bitartean, Fintias, Agrigentoko tiranoarearen kontra garaipen bat lortu zuen. Hala ere, kartagotarren aurka izandako guduan porrot egin zuen Terias ibaiaren ondoan. Amaieran, Tinionek Hizetas kanporatu zuen Sirakusatik. Hau gertatu zen Pirro Siziliara heldu baino lehenago K.a. 279-278 bitartean.
Badaude Sirakusako urrezko txanponak Hizetas izenarekin: Haietan idatzita dagoenaren arabera (ΕΠΙ ΙΚΕΤΑ), gizon honek errege titulua hartu zuen, Agrigentoko Fintias bezala.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Diod. Exc. Hoesch. XXI. 12, 13, XXII. 2, 6

Bibliografia
------------

* SMITH, William, ed. (1870). *Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology*.

Ikus, gainera
-------------

* Sirakusako tiranoak


| Aurrekoa | Sirakusako tiranoa | Ondorengoa |
| --- | --- | --- |
| Agatokles |  K.a. 288-279 | Toinon eta Sosistrato |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1618049
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 310753454
* SUDOC: 180803719

 |

* Wd Datuak: Q1618049
Ingeniaritzan, zientzietan, industrian eta estatistikan, **doitasuna** neurgailuaren gaitasuna da, baldintza beretan egindako neurketa desberdinetan emaitza bera lortzeko edo zehaztasunez emaitza emateko. Kualitate hori ebaluatu behar da epe laburrean. Ez da zehaztasunarekin edo berregingarritasunarekin nahastu behar. 

Doitasuna metodo batek hainbat saiotan sortutako emaitzen arteko sakabanatzearen neurria da. Emaitzak zenbateraino datozen bat adierazten du, eta ez da zehaztasunarekin nahastu behar, hori emaitzen egiazkotasunari baitagokio, alegia, zenbateraino diren benetako balioarekiko hurbilak.

Parametro garrantzitsua da, batez ere fenomeno fisikoen ikerketarako, eremua non emaitzak zenbaki batekin adierazten diren gehi magnituderako balioztatutako gehienezko errorearen oharpenarekin. Hau da, magnitudearen benetako balioa barne hartzen duen tarte bat adierazten da.

Informatikan, doitasuna ere deitzen zaio balioa irudikatzeko erabiltzen diren bit-en kopuruari.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q962365
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q962365
Aran jertse klasiko zuria.
**Aran jertsea** (irlanderaz *Geansaí Árann* eta ingelesez *Aran jumper*) Irlandako mendebaldeko kostaldean dauden Aran uharteetatik izena hartzen duen jertse mota bat da. Ingeles hiztunen artean "arrantzale jertsea" izenez ere ezaguna da (*fisherman's jumper*).

Irlanda osoan maiz ikus daiteke, batez ere baserri, landa eta arrantzale giroko jendeak jantzia, jertse mota hau klima latz eta hotzetarako ezinobea baita, artile goxoz egina baitago. Aran jertse klasikoa krema kolore edota zuria da, baina beste hainbat kolore ezberdinetako artilez jositakoak ere badaude.

Musika munduari dagokionez, Aran jertsea The Clancy Brothers irlandar folk taldearen ikur nabarmena da, taldekide guztiak aldioro jertse honekin agertzen baitziren.

Iruditegia
----------

* Kolore orlegiko Aran jertsea.Kolore orlegiko Aran jertsea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2093993

 |

* Wd Datuak: Q2093993


| * i
* e
* a
Aran uharteak |
| --- |
| Uharteak | Inis Mór  •  Inis Meáin  •  Inis Oírr |
| Biztanleak | Liam O'Flaherty  •  Máirtín O'Díreáin |
| Lekuak | Cill Rónáin  •  Dún Aonghasa |
| Kultura | Aran jertsea  •  Galway Hooker  •  Man of Aran |
| Irlandako uharteak |