recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Egunaren helburua sindromearen inguruko kontzientzia zabaltzea
**Down Sindromearen Nazioarteko Eguna** urtero martxoaren 21an ospatzen da. Egun hau 2012tik Nazio Batuen Erakundearen laguntzaz egiten da nahiz eta ekimena gaitz horren ikerketan aritzen diren taldeek 2006an sortu.

Historia
--------

Egun honen antolaketak oso helburu garbia du: gaixotasun horren inguruko kontzientzia zabaltzea. Down sindromea 1959 lehene aldiz definitu zen eta bere jatorria kromosomatikoa da. Estatistikoki 733 haurtxoetatik bat gaixotasun horrekin jaiotzen da.  Estatu Batuetan gutxienez 400.000 pertsonak sindrome hau pairatzen dute. 

Egunaren aukeraketa Down Syndrome International erakundeak adostu zuen eta data gaixotasunarekin lotura zuzena du, hogeitabatgarren kromosomak hirugarren hilabetearen 21.egunean hirukoizten baita.  Egunaren jatorrizko ideiak Suitzan lan egiten duen mediku batek sortu zuen, Stylianos E. Antonarakis, eta bere pazienteen taldeak proposamena behehala jaso zuen. Horrela 2006an Genevan lehenengo aktibitateak antolatu ziren.

2011an NBEren Batzar nagusiak errebindikazio A/RES/66/149 erresoluzioan jaso zuen eta martxoaren 21 gaixotasun horren aurka borrokatzeko eguna izendatu zuen, 2012an lehenengo aldiz ospatuz.

Ikus, baita ere
---------------

* Down sindrome

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  National Down Syndrome Society, (NDSS) Facts About Down Syndrome.
2. ↑  Down Syndrome International, World Down Syndrome Day.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**: World Down Syndrome Day
* **(Frantsesez)**: ART21 association for trisomy 21 individuals
* Altza herri eskolaren bloga.
* **(Gaztelaniaz)** **(Frantsesez)** Down Sindromearen Nazioarteko Egunaren web ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q240491
* Commonscat Multimedia: World Down Syndrome Day

---

 |

* Wd Datuak: Q240491
* Commonscat Multimedia: World Down Syndrome Day
**Eusko Alderdi Abertzale Errepublikanoa** (gaztelaniaz: *Partido Republicano Nacionalista Vasco*) Hego Euskal Herriko alderdi politikoa izan zen, 1911n sortua. Lehenxeago —1909. urtean— sortutako Eusko Alderdi Abertzale Liberalak hasia zuen bideari jarraitu zion.

Jeltzaleen «Jaun-goikua eta Lagi-zaŕa» goiburuari kontra eginez, «Aberria eta Askatasuna» hartu zuten goiburutzat.

Pedro Sarasketak, Segundo Ispizuak eta Francisco Ulaziak 1911n sortu zuten Eusko Alderdi Abertzale Errepublikanoa, Eusko Alderdi Jeltzaletik aldentzen zen aukera aurrerakoitzat. Eredutzat hartu zuen Kataluniako Unió Federal Nacionalista Republicana.

*Azkatasuna* aldizkaria argitaratu zuten, eta Bilboko Círculo Republicano Nacionalista Vasco zuten egoitza. Antza denez, egoitza hori inauguratzeko ekitaldian, eskuineko abertzaleek liskarra sortu zuten, han jarrita zegoen Sabino Arana Goiriren erretratua kendu nahian. Alderdiak ez zuen luzaro iraun.

Eusko Abertzale Ekintzaren aurrekari garbia da.

Eusko Alderdi Abertzale Errepublikanoa antolatu zuen batzordea (1911ko urtarrila). Argazkiko gizonak, ziur aski, honako hauek izango ziren: Prantzesko Ulazia Beitia, Segundo Ispizua, Pedro Sarasketa, Victor Gabirondo, Francisco Zubitarte, Miguel López Elorriaga, Romualdo Salcedo, eta beste bat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Experiencia y Futuro. Las escisiones.*  www.eaj-pnv.eu.[*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑  Ez da ezaguna ea euskal izenik jarri zioten; hemen jarritakoa, gaztelaniazkoaren itzulpena da.
3. 1 2 3  Idoia Estornés Zubizarreta: «Partido Republicano Nacionalista Vasco», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
4. ↑  Idoia Estornés Zubizarreta: «Francisco Ulacia Beitia», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
5. ↑  Jose Luis Alvarez Enparantza, *Txillardegi:* «Patxi eta Indalecio»,[*Betiko hautsitako esteka*] *Gara*, 2006-02-28.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3751669

 |

* Wd Datuak: Q3751669
***Bouquet garni*** (euskaraz: «sorta hornitu») Frantziako gastronomiaren oinarrizko ongarria da. Hari batekin lotutako belar onez osatutako sorta da, eta haragi eta hegazti gisatu, ragu, zopa eta salda mota askoren elaborazioan sartzen da. Oro har, gainerako osagaiekin irakiten da, baina kendu egiten da platera zerbitzatu behar denean.

Etxean egiteko erraza da, baina barazki-dendetan egina erosi ohi da.

Errezeta
--------

Ez dago *bouquet garni*rako errezeta orokorrik, baina errezeta gehienek perrexila, ezkaia eta erramu hostoak dituzte. Errezetaren eta eskualdearen arabera, *bouquet garni*ak albaka, apio hostoak, apoperrexila, erromeroa, azarria, estragoia, oreganoa, zilantroa eta porru hosto zati bat ere izan ditzake. *Bouquet garni*a saldak aromatizatzeko erabiltzen da, eta horiek egosteko azken fasean gehitzen da.

Erabilera
---------

* *Bœuf bourguignon*
* *Pot-au-feu*
* *Poule au pot*
* *Carbonade*
* *Lapin chasseur*
* *Blanquette de veau*
* *Ossobuco*
* *Bouillabaisse*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q895177
* Commonscat Multimedia: Bouquet garni

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q895177
* Commonscat Multimedia: Bouquet garni
D*ermoloma atrocinereum*

Ez da jangarria.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 1,5 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, ganbil-titiduna, grisaxka, tonu arrexka samarrekin, erdian ilunagoa, erradialki pixka bat zimurtsua.

**Orriak:** Oso sabeldunak, sinuadak, ez oso estu, zuri-grisaxka kolorekoak.

**Hanka:** Zurixka, zertxobait grisaxka eta bihurri samarra.

**Haragia:** Irinaren usaina eta zaporea ditu.

**Etimologia:**

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Tricholoma argyraceum* delakoarekin nahas daiteke, honek ere irinaren usaina du, baina orriak askoz estuago ditu eta inoiz ez sabeldunak.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean, zelai hezeetan, basoen soilguneetan, etab. Urria.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo.  (1987). *Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color.*  Iberduero, 279 or. ISBN 84-404-0530-8..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 170 or. ISBN 84-282-0865-4..
Bembo erregular letra-tipo bat da (goiko irudian Bembo etzanaren gainean agertzen dena), 1928koa, Francesco Griffok 1494an erabilia.
Latinezko idazkeraren tipografian, **erregular**ra edo letra ***roman*** hiru mota historiko nagusietako bat da, letra lodiarekin eta letra etzanarekin batera. Batzuetan, letra **normala** edo ohiko letra ere esaten zaio, letra-tipoetan estilorik xinpleena dela azpimarratuz, markatu gabea (markatuagoak diren letra lodi edo letra etzanarekin konparatuz.) Sinpletasuna da ezaugarri nagusia eta letra-tipo hau da letrarik ohikoena testu gehienetako corpusetan. (Orain irakurtzen ari zaren lerro hau, letra erregurrarekin idatzita dago).

Errenazimentu goiztiarrean, ***roman*** (Antiqua formakoa) eta etzana edo italiarra bereizita erabili ziren. Gaur egun, mota erregularra eta etzana nahasi egiten dira, eta tipografia gehienetan **roman** estiloa zutik dagoen estilo hau dela ulertzen da eta estilo italiko edo etzana edo letra zeiharrez osatuta dagoela ulertzen da.

Gaur egungo erabilera
---------------------

Etengabe ari dira letra-tipo berriak sortzen, batzuk formatu irekian eta doan banatzen dira, beste batzuk ordea garesti saltzen dira. Hona mendebaldean zehar oso zabalduta dauden zenbait tipografia: Bembo, Baskerville, Caslon, Jenson, Times New Roman eta Garamond.

Ikus gainera
------------

* Letra-tipo gaelikoa
* Mendebaldeko tipografiaren historia
* Serif

Oharrak
-------

1. ↑   Amert, Kay.  (April 2008). «Stanley Morison's Aldine Hypothesis Revisited» *Design Issues* **24** (2): 53–71. doi:10.1162/desi.2008.24.2.53..
2. ↑   Bergsland, David.  (29 August 2012). «Aldine: the intellectuals begin their assault on font design» *The Skilled Workman*.

Erreferentziak
--------------

* Bringhurst, Robert (2008), Los elementos del *estilo* tipográfico (3.2 bertsioa). Vancouver: Hartley & Marks. Askotan, "Bringhurst" esaten zaio, eta Elements asko errespetatzen da estilo tipografikoaren gainean gaur egun ingelesean duen aginpide gisa.
* Nesbitt, Alexander The History and Technique of Lettering (1957), Dover Publications, Inc.  ISBN 0-486-40281-9. Dover-en edizioa PrenticeHall, Inc.-ek 1950ean Lettering: The History and Technique of Lettering as Design izenburupean argitaratutako lanaren berrargitalpen laburtua eta zuzendua da.

Kanpoko estekak
---------------
**Eresiak** Erdi Aroko euskal hileta-kantak ziren.

Historia
--------

Lehendabiziko zeharkako eresien aipamenak 1452ko Bizkaiko Foru Zaharrean agertu ziren. Honek emakumeei libelo sutsu moduko koplak abestea debekatu zien. Nahiz eta kalitate onekoak eta ohitura zaharrekoak izan, Elizari edo botere publikoei kritika zorrotzak eta salaketak egiten zizkietelako gutxi mantendu dira. Kritikez gain, beraien kezkei buruz ere kantatzen zuten. Abeslariak beti emakumeak ziren, hileta-elizkizunetan eta gaubeilan jendearen aurrean bertsoak moldatzen zituztenak. Horiek, Lekuona edo Koldo Mitxelenaren aburuz, bertsolari mutuak ziren

Orduko kronistek mota honetako zenbait kopla bildu zituzten, batzuek herri tradizioan luzaroan zirauten eta beste asko transkribatuak ziren. Esteban Garibai, Lope Martinez de Isasti, Bertrand Zalgize, Arnaud Oihenart eta abarrek eresiak transkribatu zituzten. Esteban Garibaik XV. mendea aipatzen duenean "emakume inprobisatzaileen mende" gisara aipatzen du eta eresiei buruz ari denean, emakumeek beraien leinuko edo senitartekoak hiltzean, hiletetan hauen aurrean kantatzen zituzten poemei buruz ari da. Poema hauetan beraien memoria goratu edo beraiek hil ondoreneko berriak kontatzen zituzten.

Eresia ezagunenetako bat Lasturko Miliaren ahizparena da, Miliaren heriotza injustuari buruz poema hunkigarria inprobisatu zuen emakume anonimoarena.

Bertsoak kantatzen zituzten emakumeak ez ziren klase altukoak soilik, modu informalagoan izan arren, klase arruntekoek ere kantatzen zituzten, esate baterako eguneroko bizimoduko egoerei buruz bromak eginez. Emakume hauei *emakume lotsagabeak* (*mujeres profazadas*) deitzen zitzaien. Bizkaiko Foru Berrian honela dio: "lotsarik ez duten eta auzokoak nahasten dituzten emakume gisara ezagutzen direnak eta libelo eran koplak eta kantuak sortzen dituztenak". Emakume hauek, klase altukoak ez bezala, gaizkile eta zalapartaritzat hartzen ziren. Hauen bertsorik ez zaigu iritsi baina bai kantatzea debekatu izanaren ebidentzia. Zenbait euskal ordenantzatan, bereziki bizkaikoetan, Erdi Aroaren amaiera eta Aro Modernoaren hasiera aldean ahots disidente hauek isilarazteari buruzko idatziak ageri dira.

Gernikan, adibidez, hiletetan eresiak kantatzea debekatu zen 120 marabediko isunarekin. Bilbon berriz, 1493an debekatu zen praktika hau. Nahiz eta emakumeek kantari jarraitu, 1519an Bizkaia guztian debekatuta zegoen. Dena den, emakumeak elkartzen ziren lekuetan bizirik jarraitu zuen bertsoak kantatzeko ohitura honek: harrasketan, etxe barruetan...

Zerrenda
--------

* *Milia Lasturkoren eresia* (XV. mendea)
* *Errodrigo Zaratekoaren eresia* (XV. mendea)
* *Pedro Abendañoren kanta* (1443)
* *Martin Bañezen eresia* (1464)
* *Ahetzeko anderearen kanta* (1425)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Juan Maria Lekuona *Ahozko literaturaren historia* Euskal Herria. 1. liburukia, Donostia, Jakin.1, 1984
2. ↑  Bertsozale Elkartea

Kanpo estekak
-------------

* Erdi Aroko emakume bertsolariei buruzko Isabel Mellén-en podcasta

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257012

 |

* Wd Datuak: Q12257012
**Konstantinoaren Obeliskoa** Istanbulgo Konstantinoplaren Hipodromoan (Turkian) dagoen monumentu historikoa da. Oso gertu Sugeen Zutabea dago. Arkitektura bizantziarraren aztarna da.

Historia
--------

Ez da ezagutzen zein datetan altxatu zen obelisko hau. Jakin badakigu Konstantino VII.ak X. mendean zaharberritzea agindu zuela. Garai hartan bere itxura oso desberdina zen: brontzeko plakekin estalita zegoen eta goiko partean esfera bat zegoen. Aipatutako plaketan Konstantinoaren aitona izan zen Basilio Mazedoniarraren garaipenak irudikatzen ziren. Laugarren Gurutzadan, 1204an, brontzezko plakak lapurtuak eta urtuak izan ziren.

Denborarekin, bestetik, jenizaroek goraino igotzen ziren horrela haien gaitasuna eta ausardia erakusteko eta horrek obeliskoa dezente kaltetu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo loturak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q742474
* Commonscat Multimedia: Walled Obelisk

---

* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 23791

 |

* Wd Datuak: Q742474
* Commonscat Multimedia: Walled Obelisk


|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Konstantinoaren Obeliskoa***  |
**Circo Amateur antzokiko hondamendia** 1912ko azaroaren 24ean gertatu zen Bilboko izen bereko antzokian. Circo Amateur antzokia Bilboko zabalgunean zegoen.

Gertakaria
----------

1912ko azaroaren 24ean dozenaka pertsona zeuden antzoki barruan, antzezpena ikusteko zain, gehienak haurrak ziren. Antzezpena hasi berria zela ustez emakume batek sua zegoela oihukatu zuen eta berehala beldurra antzokian hedatu eta jende guztia irteeraren bila hasi zen. Irteeraren bila abiatutako jende oldean pilatuta jendea bata bestearen gainetik salto egiten saiatu ziren, eta irteteko pasabide estua zenez, hondamendia berehalakoa izan zen. Guztira 49 pertsona hil ziren, 46 haur eta 3 heldu.

Ondorengo egunetan, antzokiko jabeei zuhurtzigabekeriaz jokatzea leporatu zieten, antzokiak larrialdietarako irteerarik ez zuelako, eta eraikinaren barruan, zegoen lekua baino jende gehiago sartzen utzi zutelako. Hildakoen omenezko hileta elizkizunak ondorengo egunetan ospatu ziren Bilboko Donejakue katedralean egin ziren, eta 40.000 pertsonatik gora hartu zuten parte.

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko gertakarien zerrenda

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Gertakariari buruzko informazioa El Correo Español egunkariaren webgunean.[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255844

 |

* Wd Datuak: Q12255844
**Dei Gaztelumendi** (Oiartzun, 1987), gipuzkoar ilustratzaile eta animaziozko pertsonaien sortzailea da.

Biografia
---------

Batxillergoa Arte alorrean ikasi zuen Donostiako Usndizaga institutoan. Bukatutakoan, Torontoko Sheridan Collegen izena eman zuen baina ez zuten onatu eta urtebete eman zuen lanean eta marrazketan gehiago trebatzen, Gipuzkoako artista elkartean. Hurrengoan lortu zuen eta graduatu ondoren lanean hasi zen Toronton bertan, Guru Studios-en. Ondoren hasi zen pertsonaien diseinatzaile gisa, *Deisign* izengoitia erabiltzen eta alor horretan lan egiten korporazio ezberdinetan, hala nola, Paramount Pictures, Animation Mentor, etab.. Bere lanen gainean askatasun eta kontrol gehiago izateko asmoz proiektu propioa sortu zuen, *Deisign studio*.
Ondoren, Disney Imagineering eta Googlerentzar lan egin ondoren, LUDA izeneko startup sortu du langile ohiekin, non sormena eta fantasia lanak egiten dituzten, tartean *Neo Faries* (Iratxoak) proiektua..

Lan nabarmenak
--------------

* *La noria* (2018)
* *Wonder Park* (2019)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)**Deisign: Creador de seres increibles elkarrizketa[Kontsulta data 2022-09-06]
2. ↑  Jiménez Larrea, Amaia.-*Euskara puntako teknologiara eramatea dut erronka*.Berrian argitaratutako elkarrizketa, 2022ko irailaren 6an

Kanpo estekak
-------------

* DEIMORPH
* LUDA

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113775751

 |

* Wd Datuak: Q113775751
**Dina Kochetkova** (Mosku, Errusia, 1977ko uztailaren 27a) gimnasta artistikoa da, 1994an eta 1996an munduko txapelduna izan zen bi aldiz, lurzoruko eta oreka-barrako probetan, hurrenez hurren.

Kirolari ibilbidea
------------------

Brisbanen (Australia) 1994an egin zen Munduko Txapelketan, urrezko domina lortu zuen lurrean, eta brontzezko bi domina norbanakoen orokorrean, Shannon Miller estatubatuarraren eta Lavinia Milosovici errumanieraren atzetik—, barra asimetrikoetan, Luo Li txinatarraren eta Svetlana Khorkina errusiarraren atzetik. 

Handik gutxira, urte berean, Dortmundeko1994ko Munduko Txapelketan taldekako lehiaketan baino ez zen parte hartu.Taldekako brontzea lortu zuen, Errumaniaren eta Estatu Batuen atzetik.

1996an San Juanen (Puerto Rico) egindako Munduko Txapelketan, oreka habean urrea eskuratu zuen.

Atlantakko Olinpiar Jokoetan taldekakoetan zilarra eskuratu zuen, Estatu Batuen ondoren (urrea) eta Errumaniaren aurretik (brontzea).

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Ficha.* .
2. ↑    *Ficha.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q964159
* **Kirolariak**
* COI: dina-kochetkova

 |

* Wd Datuak: Q964159
Ibarrako pipermin platera
**Ibarrako piperminak** (izen komertziala *Ibarrako piparrak*) Euskal Herria ekoitzitako pipermin ekotipoa da, izenak dioen bezala, batez ere Gipuzkoako Ibarra herrikoa eta inguruetakoa. Hala ere, *Ibarrako piparrak* eusko labela izateko, ez dute Ibarrakoak edo inguruetakoak izan beharrik, EAEko Kantauri isurialdean ekoitziak eta erkidegoan ontziratuak izan daitezkeelako.

Bertakoek sarritan *Ibarrako langostinoak* izenez deitu ohi dituzte.

5–12 cm luze dira eta txorten luze eta estua dute. Azal fina eta ia batere mina ez den mami samurra du, kolore berde-horixkakoa. Landaketa apiril eta maiatz artean izaten da eta uzta uztail eta azaro artean.

Prestaketa
----------

Sukaldaritzan oso aintzat hartuak dira, aperitibo gisa edo beste plateren osagarri. Garraztasun eta gatz kopuru gutxiko ardo zuriaren ozpinetan ontziratzen dira, edo oliotan frijitu.

* Sarrera gisa, plater batean gatz pittin batekin eta oliba olio zorrotadatxo batekin.
* *Gilda* pintxo gisa, antxoa eta olibarekin (zotz batean).
* Pipermin freskoa oliba oliotan frijitua eta gatz pittin batekin.

Ikus gainera
------------

* Ezpeletako piperra
* Angeluko piperra
* Gernikako piperra
* Pikilloko piperra

Erreferentziak
--------------

1. ↑  REGLAMENTO DE LA MARCA "IBARRAKO PIPARRAK - GUINDILLAS DE IBARRA" CON DISTINTIVO EUSKO LABEL.

Kanpo estekak
-------------

* Ibarrako piparrak Eusko Label webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3388554
* Commonscat Multimedia: Ibarra Chili peppers

---

 |

* Wd Datuak: Q3388554
* Commonscat Multimedia: Ibarra Chili peppers
Jabier Pikabea Aizpurua
**Jabier Pikabea Aizpurua** Aginagako Euskaltzale, idazle eta abeslaria da. Ezpaldi baserrian jaio zen 1941eko otsailaren 8an. Humanitateak eta Filosofia ikasketak egin zituen gaztetan. 

Bere ekinbide militantea ikastolak sortzen, Euskal Herrian Euskaraz, UEMAn eta abarretan burutu du.

Usurbilgo Udalean zinegotzia izan zen Herri Batasuna (1995-1999) eta ondoren Euskal Herritarrokekin (1999-2003).

Hainbat abesti idatzi eta konposatu ditu.

Liburuak
--------

Honako lan esanguratsu hauek idatzi ditu:

* Amets Zelaietan. Olerki Liburua (Egan argitaletxea, 2003).
* Aginaga: Errioko jarduerak eta bertako hiztegia (Eusko Ikaskuntza, 2005).

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    «Korporazio historikoak» *Usurbil* (Noiz kontsultatua: 2022-09-04).
2. ↑   Pikabea Aizpurua, Jabier.  ([2003?]). *Amets Zelaietan.*  Erroteta ISBN 84-932681-9-4. PMC 54506806. (Noiz kontsultatua: 2022-09-04).
3. ↑   Pikabea Aizpurua, Jabier.  (2005). *Aginaga : errioko jarduerak eta bertako hiztegia.*  Eusko Ikaskuntza ISBN 84-8419-016-1. PMC 433298555. (Noiz kontsultatua: 2022-09-04).
**José Fernando Etxabe Asu Romero** (Getaria, Gipuzkoa, ? - Usurbil, Gipuzkoa, 1832ko urtarrilaren 8a) gipuzkoar politikaria izan zen.

Biografia
---------

1794ko uztailean, Getarian egin ziren Batzar Nagusiek txandako ahaldun nagusi aukeratu zuten, getariarra zelako. Etxabek, bere koinatu Joaquín María Barroeta eta beste diputatuekin batera, probintzia horretan sartutako oste frantsesen eta Gipuzkoaren arteko hitzarmena izenpetu zuen urte bereko abuztuan, Konbentzio Gerraren garaian.

Hitzarmen horren arabera, Gipuzkoa Espainiako estatutik kanpo geratzen zen, Frantziako agintearen mendean, Gipuzkoari foruak errespetatzen bazitzaizkion, betiere. Errepublikaren aldekoa bazen ere, Gipuzkoa Frantziaren mende geratzearen aurka azaldu zen 1808an eta, hori zela eta, frantsesek preso hartu zuten.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260816
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 36442
* Lur: 01623/eu\_e\_0148/e0148

 |

* Wd Datuak: Q12260816
*«Elikagai» orriak hona dakar. Zelulek behar dituzten osagaiei buruzko artikulua hau da: «Mantenugai»*
Janaria.
**Janaria**, **jakia** edo **elikagaia** normalean karbono hidratoek, lipidoek, urak edota proteinek osatutako edozein sustantzia da, animalia edo gizaki batek hartzen duena (janda edo edanda) elikatzeko edota plazera jasotzeko helburuarekin.

Iturriak
--------

Elikagaiak lortzeko bi iturri nagusi ditugu: landareak eta animaliak.

1. Lehenengoen artean fruitu, barazki eta lekaleak ditugu.
2. Bigarrenak, aldiz, arrain, hegazti eta azienda mota guztien haragia dugu (ardiak, txahalak, txerriak eta abar), eta hauek guztietatik eratorririko produktuak: esnea, arrautzak, txerrikiak, gurina eta abar.

Bromatologia
------------

Bromatologia elikagaiak aztertzen dituen zientzia da.

Sukaldaritza
------------

Sukaldaritza janariak sukaldean prestatzeko artea edo jarduna da.

Begetarianismoa
---------------

Begetarianismoa animaliaren zatiak edota eratorritako produktuak hartzen ez dituzten pertsonen filosofia edo bizimodua da.

Ikus, gainera
-------------

* Gosea
* Anorexia
* Bulimia
* Sukaldaritza
* Genetikoki eraldatutako elikagai

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2095
* Commonscat Multimedia: Food

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX524584
* GND: 4034870-2
* LCCN: sh85050184
* NDL: 00572183
* NKC: ph115833
* NARA: 10640291
* AAT: 300254496
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D005502

 |

* Wd Datuak: Q2095
* Commonscat Multimedia: Food
Moherreko Amildegiak. Irlanda
Erraldoien Amildegiak, Tenerife, Espainia.
Amildegia Argentinako Puerto Madrynen.
**Labarra** edo **amildegia** malda bertikal malkartsua duen eraketa geografikoa da. Ohi, amildegiez hitz egiten denean, kostalde ondoan daudenei buruz hitz egiten da, baina, amildegi bezala, mendi, faila eta ibai ertzetan daudenak ere har daitezke. Taula formako kostaldeko amildegi batek tamaina oso handia hartzen duenean, *itsaslabar* izena hartzen du.

Amildegiak, atmosferaren akzioak eragindako higadurari erresistenteak diren arrokez osatuta egoten dira, oro har arroka sedimentarioak, limonita, hareharria, dolomita edo kareharria, baina arroka igneoak ere aurki daitezke eraketa hauetan, basaltoa eta granitoa kasu.

Malkar bat, amildegi mota berezi bat da, faila tektoniko baten mugimenduagatik edo luizi baten ondorioz eratua. Amildegi gehienak, euren oinean, maldan amaitzen dira; gune idorretan edo amildegi handien azpian, ezponda, orohar, erauzitako arroka metaketa bat da, toki hezeagoetan, ezpondako arrokak, hezetasunak trinkotutako lur geruza batez estaliak geratzen diren bitartean, lurzoru bat eratuz.

Amildegi askok, urjauziak eta oinean zulatutako leizeak ere badituzte. Batzuetan, amildegiak, gailur baten amaieran amaitzen dira, harri egitura bereziak eratuz.

Munduko handientzat hartzen den amildegia, Torres del Trangoko ekialdeko aurpegia da, Pakistango Karakorum mendilerroan, 1.340 metroko altuerarekin, kostaldeko amildegirik handiena, 1.010 metrorekin, Hawaii uharteetako Kaulapapan dagoen bitartean.

Europako handiena Irlandan dago, Slieve League izena du eta 601 metroko altuerara iristen den itsaslabarra da.

Ikus, gainera
-------------

* Itsaslabar

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107679
* Commonscat Multimedia: Cliffs

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh87003234
* AAT: 300008749
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q107679
* Commonscat Multimedia: Cliffs
**Lasterketa** gorputz guztiaren erabilera eskatzen duen prozesu konplexu eta koorditatua da. Banako bakoitzak modu desberdinean egiten du lasterka, baina lasterketaren mugimendu nagusiak berdinak dira. Oinezko lasterketak atletismoaren barnean sartzen diren lehiaketak dira, parte hartzaile guztien artean azkarrena zein den jakiteko; hau da, nork betetzen duen distantzia jakin bat denbora txikienean. Mundu mailan lasterketa ugari daude, hauen artean Olinpiar Jokoak edo Atletismoko Mundu Txapelketa.

Teknika
-------

### Postura

Zuzena baina pixka bat aurrerantz botata egon behar da. Honek korrikalariaren grabitate zentroa oinaren aurreko parteak kokatzen du, orpoaren gainean erortzea ekidinez eta oinaren errebote mekanismoa aktibatuz. Bestalde, frenatzea saihesten du oinek ez dutelako grabitate zentroa baino aurrerago zapaltzen.

### Kadentzia

Fisiologo deportiboek erakutsi dute pausoen kadentziak berebiziko konsistentzia daukala lasterkari profesionalen artean, zehazki 85 eta 100 pausu bitarte minutuko. Distantzia motzeko eta distantzia luzeko korrikalarien arteko desberdintasuna pausoaren luzera da, kadentzia baino gehiago.

Lasterketak dirauen bitartean, lasterkariaren desplazamendu abiadura kadentzia pausoen luzerarekin biderkatuta kalkula daiteke. Lasterketako abiadura minutu kilometroko neurtu ohi da.

Irudiak erakusten duen bezala, bada momentu bat lasterketan, non hankek lurra ikutzen ez duten.

Muskuluak lasterketan
---------------------

Lasterketaren mekanismoa martxaren antzekoa da. Jaurtiketa hanka batekin egiten da eta jasotzea bestearekin. Gorputz-enborra gehiago tolesten da aurrerantz eta mugimenduak indartsuagoak eta markatuagoak dira; desberdintasun handiena gorputz osoa airean dagoen momentu baten existentzia da, martxan ez dagoena. Lurra ez da orpoarekin ukitzen, metatartsoen buruarekin baizik.

Oinez ibiltzean, oin bat beti dago lurrarekin kontaktuan, hankak erlatiboki luzeak mantentzen dira eta grabitate zentroa hanken gainean kokatzen da. Konparatuz gero, lasterketan zehar pertsonek hanka batetik bestera salto moduko bat egiten dutela esan daiteke. Salto bakoitzak grabitate zentroa altxatzen du aireratzean eta beherantz jaisten du lurreratzean. Desplazamenduan betetzen den arkuaren erdialdean, bi hankak airean daude, ez dago ezer lurrarekin kontaktuan. Pisu korporalaren igoera eta jaitsiera honek energia gastu handia eragiten du, grabitateari aurre egin eta erorketaren inpaktua absorbitzeko. Korrika egitearen ekintzak energia gehiago erabiltzea eskatzen du oinez ibiltzean baino, distantzia bera izan arren. Lasterketak, lokomozio bide gisa, efizientzia baxuagoa izango luke gastatzen diren kaloriak kontuan hartuta, baina azkarragoa da.

Erreferentziak
--------------
**Liudmila Yezhova** (Mosku, Errusia, 1982ko martxoaren 4a) errusiar gimnasta artistikoa da, 2004an taldekako brontze olinpikoko domina jaso zuen, eta bi aldiz 2001ean munduko txapeldunorde izan zen, taldekakoan, eta oreka-habearen proban.

Kirolari ibilbidea
------------------

### 2001

Ganteko 2001eko Munduko Lehiaketan, zilarra eskuratu zuen taldekakoan, Errumaniaren atzetik (urrea) eta Estatu Batuen aurretik (brontzea). Oreka-barran ere zilarra lortu zuen Andreea Raducan errumanieraren atzetik eta Sun Xiaojiao txinatarraren aurretik.

### 2002

Debrecengo 2002ko Munduko Lehiaketako asimetrikoetan brontzea eskuratu zuen, Courtney Kupets estatubatuarraren eta Oana Petrovschi errumanarraren ondoren.

### 2003

Anaheimeko 2003ko Munduko Lehiaketan, oreka-barran brontzea eskuratu zuen, Fan Ye txinatarraren eta Catalina Ponor errumanieraren atzetik.

2004ko Atenasko Olinpiar Jokoetan, taldekako brontzea lortu zuen Errumaniaren eta Estatu Batuen atzetik. Taldekideak: Yelena Zamolódchikova, Svetlana Jórkina, María Kriuchkova, Anna Pávlova eta Natalia Zigánshina izan ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Ficha.* .
2. ↑    *Ficha.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q276052

 |

* Wd Datuak: Q276052
Metalezko xafla galbanizatu ondoren.
**Galbanizatzea** edo **galbanizazioa** metal bat beste metal batekin estaltzeko prozesu elektrokimikoa da. Helburua prozesua burutzen zaion metalaren gainazala korrosioarengandik babestea da.

Prozesuak izena Luigi Galvani italiar fisikariaren lanei esker garatu zelako jasotzen du.

Galvanizazioaren garapenetik Galvanoteknia sortu zen, eta ondoren Galvanoplastia.

Prozesua
--------

Galbanizatzea behar den bezala eginez gero, 15etik 30 urtera bitarteko andeatzearen kontrako babesa eman dakioke metalari. Zinka hotzean eta beroan erants daiteke. Galbanizatzea beroan egiteko lehendabizi metala garbitzen da —xafletan egoten da gehienetan— eta zink kloruroa eta amonio kloruroa nahasia duen bainutik igaroarazi ondoren, zink urtuan sartzen da. Zinka hotzean eransteko, elektrolisia erabiltzen da.

Erreferentziak
--------------


* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2017-02-16 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3503392
* Commonscat Multimedia: Galvanization

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300054000
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D004595

 |

* Wd Datuak: Q3503392
* Commonscat Multimedia: Galvanization
**Hradištko kontzentrazio-esparrua**, Txekiar errepublikan kokatuta dago, Praga hiriburutik 40 kilometrotara. Kontzentrazio-esparru honen kasuan (Hradištko -Txekieraz edo Hradischko idatzita aurkitu daiteke), ez zen zuzenean likidazio- edo akabera-eremu bat, baina presoen bizi-baldintzak oso gogorrak ziren hala ere. Beneschau SS-ko gazteen entrenamendu eremuaren barruan kokatuta zegoen.

Lan jardunaldiak, 10-12 ordu irauten zuen egunean, eta, bereziki, dieta ez zen nahikoa lan hori burutzeko. Buchenwald-en kontzentrazio-eremuan baino are txikiagoa zela aipatzen da.

1945eko apirilean, gerra amaitu baino aste batzuk lehenago, 150 preso baino gehiago hil zituzten. 

2021ean kontzentrazio-esparru honen memoria bizirik irauteko ekimen bat abian jarri zen, 76 urte gerra bukatu zenetik, bertako zenbait presoen errautsak aurkitu baitziren.  Lan talde honek, Angel Lekuona (01/03/1913 Busturia - Bizkaia), Antonio Medina (30/9/1909 - Motril - Granada), Enric Moner (18/8/1900 Figueras - Girona), Pedro Raga (23/02/1903 Ulldecona - Tarragona), Rafael Moya (15/08/1904 Andratx - Balear Irlak) eta Vicente Vila Cuenca (07/11/1900 Alberic - Balentzia), deportatu hauen Errausketa-ziurtagiria lortu zuten Pragako Tanatorioak sinatua eta familiei itzultzen dabil.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Hradischko | KZ-Gedenkstätte Flossenbürg» *www.gedenkstaette-flossenbuerg.de* (Noiz kontsultatua: 2021-12-23).
2. ↑    «[memo-Hradischko 1945 inicio»] *sites.google.com* (Noiz kontsultatua: 2021-12-16).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3141691

 |

* Wd Datuak: Q3141691
**Rakel Arenaza Acedo** (Donostia, 1991) abeslari eta musikari donostiarra da. Koban taldean ibili ondoren, **Raitx** proiektua abiatu du bakarlari gisa. 2020ko apirilean, *Abereek erantzungo balute* diskoa eman zuen argitara.

Musika-ibilbidea
----------------

Akordeoia jotzen hasi zen Rakel. 2015. urtean, Koban taldean hasi zen. 2017an, bakarkako ibilbideari ekin zion, gitarra eta poemaz betetako koaderno batekin. Lehen kontzertua Bakarrik Hobeto Fest-en eman zuen, Donostian, 2017ko otsailean, eta beste zenbait kontzertu ere eman zituen Donostian, Musikagela proiektuaren laguntzarekin.

2019. urtean bere bakarkako proiektua osatu zuen, Esti Berazarekin (Koban) eta Xalba Ramirezekin (Koban, Physis versus Nomos). Eta 2020ko apirilean lehen diskoa kaleratu dute: *Abereek erantzungo balute.* "Pop elektroniko intimista"ko sei abestik osatzen dute estreinako lana.

Diskografia
-----------

* *Abereek erantzungo balute* (2020, Balio Dute)

Sariak
------

2020ko Gaztea maketa lehiaketa (29. edizioa) irabazi du Raitx proiektuak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Raitx donostiarraren lehen diskoa entzungai dago Badoken» *Irutxuloko Hitza* 2020-04-23 (Noiz kontsultatua: 2020-10-27).
2. 1 2   «Raitx» *Kutxa Kultur* (Noiz kontsultatua: 2020-11-03).
3. ↑   «Bakarrik Hobeto Fest» *www.badok.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-11-03).[*Betiko hautsitako esteka*]
4. ↑     *Raitx – BALIO DUTE.*  (Noiz kontsultatua: 2020-11-03).
5. ↑   «Abereek erantzungo balute» *www.badok.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-10-28).
6. ↑    «Maketa Lehiaketa 2020 | EiTB Maketa Lehiaketa» *www.eitb.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-11-03).

Kanpo estekak
-------------

* Raitx-en Bandcampeko orria.
* Raitx-en Instagrameko orria.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q101112429

 |

* Wd Datuak: Q101112429
Manu EtxezortuManu Etxezortu
**Manu Etxezortu Egibar** (Andoain, 1969) irrati esataria da. Nahiz eta Andoainen jaio Zarautzen bizi da 2008 urtetik aurrera.

1991 urtetik EITBn egiten du lan. Hasieran, bekadun gisara urteren bat egin zuen telebistan. Bertatik aurrera beti aritu da irratian. Uhinen hedabidean gauza desberdinak egin izan ditu kirola ezezik: erreportajeak, lehiaketak aurkeztu, goizeko albistegietako esatari, ia hamarkada oso bat pasatu zuen goizeko albistegia eta tertulia aurkezten, eta gero magazinera pasatu zen, 2007an. 2022ra arte "Faktoria" irratsaio goiztiarreko esataria izan zen, "Euskadi Irratian". 2022ko irailetik, "Beste 40 urtean" saioa gidatzen du irrati berrean (ostegunero, 21:00etan).

Familia
-------

Joseba Egibar euskal politikariaren lehengusua da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Hasierak EITBn
2. ↑  Bekadun hasierak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21209195
* Commonscat Multimedia: Manu Etxezortu

---

 |

* Wd Datuak: Q21209195
* Commonscat Multimedia: Manu Etxezortu
**Inperatiboa** modu gramatikoa da, aditzen bidez agindu bat edo eskaera bat adierazten duena. Oso zabalduta dago hizkuntzen artean.

Idazterakoan inperatiboa duten esaldiak harridura ikurra («!») dute amaieran sarritan.

Euskaran era bat baino gehiago daude inperatiboa adierazteko, adibidez, «ekarri» — «bekar, bekartza» edo «etorri» — «zatoz, etor zaitez».

Munduko hizkuntzetan
--------------------

Hainbat hizkuntzetako aditzak ez dira aldatzen inperatiboan — ingelesan, adibidez: *give* «eman» — *Give me!* «Emaidazu!», sarritan *let* «utzi (zerbait egiten») hitza gehitzen da: *talk* «hitz egin» — *Let me talk!* «Utzi hitz egiten!»; edo samoeran: *siva* «dantzatu» — *Siva!* «Dantzatu!».

Hizkuntza batzuetan nahiko zaila da inperatiboa osatzea eta arau asko daude, hala nola, eslaviar hizkuntzetan: *powiedzieć* «esan» — *Powiedz mi* «esaidazu», *rosnąć* «hazi (aditza)» — *Rośnij!* «Hazi!», *jeść* «jan» — *Jedz!* «Jan!» (poloniera); finlandiera edo bepsaeran (uraldar hizkuntzen kideak): hizkuntza horietako inperatiboa aditzaren erroaren arabera osatzen da eta erroak ez dira ageriak sarritan, beraz, ikasi behar dira.

Latinak arau bakunak ditu inperatiboa osatzeko, *-re* atzizkia kentzea edo *-te* atzikia gehitzea behar dira horretarako: *monē**re*** «aholku bat eman» — *Monē* «Emaidazu aholku bat», *Monē**te*** «Emaidazue aholku bat»; salbuespenak: *dicere* «hitz egin» — *dic*, *ducere* «bideratu, gidatu» — *duc*, *facere* «egin» — *fac*.

Koreerak hainbat estilo maila («hizketaren estiloak», hau da, begirunea adierazteko edo lagunartean erabiltzeko) ditu eta horien arabera aditz bat aldatzen da inperatiboan.

Erreferentziak
--------------

Ikus, gainera
-------------

* Euskal aditz

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22716
* **Identifikadoreak**
* GND: 4026648-5
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q22716
Errusiak eta Errusiaren-aldeko talde separatistek kontrolaturiko eskualde (    ) eta hiriak ().
**Ukrainako "aldi baterako okupatutako lurraldeak"** (ukranieraz, eta ofizialki: Тимчасово окупована територія України) halakotzat definitu ziren Ukrainako legedian, Errusiaren okupazio militarraren ondorioz Krimeako penintsularen eta Donetsk eta Luhansk probintzien zati batzuen gaineko Ukrainako kontrola galdu ondoren. Krimeako penintsularen egoera konplexuagoa da Errusiak lurraldea 2014ko martxoan bereganatu zuenetik, eta orain bi subjektu federal gisa administratzen du: Krimeako Errepublika eta Sebastopoleko hiri federala. Ukrainak Krimea aldarrikatzen jarraitzen du bere lurraldearen zati gisa, atzerriko gobernu gehienen eta Nazio Batuen Batzar Nagusiaren 68/262 ebazpenaren babesarekin, nahiz eta Errusiak eta NBEko beste estatu kide batzuek Krimea Errusiako Federazioaren zati gisa onartzen duten, edo 2014ko Krimeako erreferendumaren alde daudela adierazi duten. 2015ean, Ukrainako Parlamentuak ofizialki 2014ko otsailaren 20a ezarri zuen "Errusiak Krimea eta Sebastopol aldi baterako okupatzen hasteko data" gisa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** CNN, Matt Smith and Alla Eshchenko. «Ukraine cries 'robbery' as Russia annexes Crimea» *CNN* (Noiz kontsultatua: 2022-02-22).
2. ↑   **(Ukraineraz)** «"Няша" Поклонська обіцяє бійцям "Беркута" покарати учасників Майдану» *www.segodnya.ua* (Noiz kontsultatua: 2022-02-22).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20094029

 |

* Wd Datuak: Q20094029
Sunday roast delakoa, rosbifa, patata erregosia, barazkiak eta Yorkshire puddingaz osatua.
**Rosbifa**, ingelesez: **Roast beef**, labean erregositako idi okel xamurreko txuleta bat da. Jatorriz, Ingalaterrako gastronomiako usadiozko platera izan arren, ingeles hiztun herrialde ugaritan ere asko hedatua dagoen platera da, nagusiki Australian. Usadioz igandez zerbitzatzen da, hortik, Sunday roast deritzon eguna. Rosbifa, barazki eta patatekin lagundurik zerbitzatzen da (erregosiak, egosiak edo purean), eta Ingalaterra Iparraldean Yorkshire pudding deritzonarekin batera.

Rosbifaren soberakinak hash deritzona egiteko edota ogitartekoan jaten dira. Usadioz, Ingalaterran rosbifa hotza eta corned beef plateraren ondoren jatean da. Maiz, horseradish gehigarria ipintzen zaio.

Rosbifa labean pixkanaka erregosten da, bere azalak urre kolorea izan arte, baina guztiz egosi gabe, barnealdea gutxiago erregosia egon beharra du, eta batzuen gustuaren arabera gutxi egina ere bai.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q860465
* Commonscat Multimedia: Roast beef

---

 |

* Wd Datuak: Q860465
* Commonscat Multimedia: Roast beef
**Víctor Olaeta** (Gernika-Lumo 1922-2007) - Musikari, dantzari eta koreografoa izan zen. Gernika-Lumoko dantzari honek urteak egin zituen dantzan eta dantzarekin lotuta. *Olaeta baleta* ere sortu zuen, lehen euskal balleta alegia.

*Olaeta Baleta*k taldean guztira ia hamar mila ikasle hartu zituen. Olaeta Baleta izeneko Bilboko akademiaren zuzendari izan zen Víctor Olaeta berrogeita hamar urteetan zehar.

Victor Olaetakoa euskal balletaren sortzailea dugu, dantza klasikoa eta euskal dantza tradizionalak bat egiteko lan egin zuen eta, besteak beste, haur balletak, hain gauza berri eta aparta, eratzeko gai izan zen koreografo gernikarra. Bere bizitza osoa eman zien euskal dantzen indarrak, tinkotasunak, gozotasunak eta, berak zioen moduan, dantzon oinarrian dagoen "aireak" gozatzen. Bilaketa eta aurkikuntzez, erbestealdi eta abenturaz betetako bizitza oparoa izan zuen, zeinetan musikak ere dantzak bezain leku garrantzitsua izan zuen, hala klarinetea edo silbotea jotzeko gaitasuna, nola udal banda bat zuzentzerakoa.

Euskal dantzak eta musikak osperik handienera irits zitezen eta mundu osoan ezagun bihur zitezen xedeari eskaini zion bere denbora, horregatik Bartzelona, Madril, Bilbo edo New Yorkeko ikusle ez gutxiren oroimenean elizateko aurreskua, Zuberoako maskarada, sagardantza, San Migel Arretxinagako edo Amaya operako ezpatadantza... zuzendu zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   López Echevarrieta, Alberto.  (D.L. 2010). *Víctor de Olaeta (1922-2007) músico, "dantzari" y coreógrafo.*  BBK ISBN 978-84-8056-299-7. PMC 776489487. (Noiz kontsultatua: 2021-11-01).
2. ↑    dantzancom. «Víctor de Olaeta (1922-2007) - Músico, dantzari y coreógrafo» *dantzan.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-11-01).
3. ↑  Horietako bat Iñaki Goirizelaia; ikus:  Elustondo, Miel Anjel. «Iñaki Goirizelaia: "Diru publikoa Euneiz finantzatzeko erabiltzea onartezina da"» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2021-11-01).
Pertsona bat A puntutik abiatuz, zein da puntu guztiak behin bakarrik zeharkatuz egin dezakeen ibilbide laburrena, A puntura itzuliz berriz ere?
Ikerkuntza operatiboan, **saltzaile ibiltariaren ebazkizunak** hiri multzo baterako hiri guztiak behin bakarrik, abiapuntura itzuliz, zeharkatzen dituen ibilbide laburrena bilatzen duen ebazkizuna da jatorrian. Planteamendu honetaz gainera, logistikako ebazkizunetarako erabil daitekeena, ebazkizunak beste aplikazio asko ditu, ekoizpen prozesuen antolakuntzan, zirkuituen diseinuan, eta genomaren azterketan esaterako. Ebazkizunaren aldaera ezberdinak daude, esaterako ibilbide luzeeneko ebazkizuna eta hirien arteko distantziak simetrikoak ez direneko ebazkizuna (adibidez, A-B eta B-A distantziak berdinak ez direnean).

Ebazkizunaren soluzioa hiri edo puntu multzo txiki baterako erraza den arren, nahikoa baita ibilbide posible guztiak aztertu eta guztira luzera txikiena duena aukeratzea, ebazkizuna oso konplexua da puntu kopurua handia denean. Adibidez, 80 punturako, permutazioen formula erabiliz, ibilbide posible guztien kopurua 80! (80 faktorial) da, unibertsoko atomo guztien kopurua baino handiagoa dena.

Konputagailu batek ibilbide baten luzera kalkulatzeko mikrosegundo bakar bat emango balu ere, 3 segundo baino gehixeago beharko luke 10 hirietarako ebazkizunaren soluzioa aurkitzeko, minutu erdia baino gehixeago 11 hirietarako soluzioa aurkitzeko eta 77 146 urte 20 hirietarako soluzioa aurkitzeko. Adibidez, 12 hirien arteko ibilbide posible guztiak 479 milioi baino gehiago dira.

Leherketa konbinatorioa deritzon fenomeno honek ekarritako konplexutasuna dela eta, ibilbide posible guztien guztirako distantziak erkatu ordez, ebazpen prozesu laburragoa eskatzen duten heuristika edo soluzio hurbilak edo gutxigorabeherakoak ematen dituzten prozedurak asmatzea.

Ebazkizunaren soluzio hurbilak ematen dituen prozedura sinple bat hurrengo gertuena algoritmoa da, non puntu bat bisitatu ondoren bisitatu beharreko hurrengo puntua bisitatu gabe geratzen den puntu gertuena den. Prozedura honek ordea puntuen arteko egiazko ibilbide laburrenetik urrun geratzen den soluzioak askotan ematen dituela egiaztatu da. Hurrengo gertuena algoritmoa algoritmo irenskorra da.

Ikus, gainera
-------------

* Postari txinatarraren ebazkizun

Kanpo estekak
-------------

* Saltzaile ibiltariaren problema, Gizapedian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q322212
* Commonscat Multimedia: Traveling salesman problem

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4185966-2
* LCCN: sh85137179
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q322212
* Commonscat Multimedia: Traveling salesman problem
Idealismo subjektiboa
=====================

Inmaterialismoa, idealismo subjektibo edo idealismo enpiriko bezala ere deitua, korronte metafisiko monista da. Honen arabera, garunean dauden ideiak soilik existitzen dira, ez dago ideietik at existitzen den errealitaterik, alegia. Hortaz, benetako errealitatea materiala ez dena da, hau da, inmateriala. Ikuskera honentzat, gauzak garunaren bidez hautemandako ideiak besterik ez dira.

  

Idealismo subjektiboaren ezaugarri nagusia dena subjektuaren (ezagutzen duen pertsonaren) inguruan dabilela da. Bi mota bereiz ditzakegu:

* Erradikala: idealismo subjektibo honen bitartez, munduaren existentzia osoa subjekturen baitan gelditzen da. Subjektuak errealitatea eraikitzen du; gauzak ez dute berezko existentziarik, baizik eta guretzat existitu egiten dira. Beraz, ikuspuntu honen arabera, errealitateak ez du existentzia independenterik.
* Moderatua: idealismo subjektibo moderatuak, aldiz, esaten du "gauzak begiratzen dituzun kristalaren kolorearen araberakoak direla". Hau da, errealitatea subjektuaren araberakoa izango dela babesten du.

Idealismo subjektiboak dualismoa eta materialismoa ukatzen ditu.

Inmaterialismoaren babesle nagusiak Descartes, Berkeley, Kant, Fichte, Mach, Cassirer eta Collingwood dira.
**Gorrista** (*Rhodocybe gemina*)

Sinonimoa: *Rhodocybe truncata*

Jangarri ona, Burgos eta Palentziako eskualde batzuetan oso preziatua.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 6 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, titi zabal batekin, gero, laua eta, azkenean erdian hondoratua, ertza batzuetan irregularra, gorrixka-marroi-haragi kolorekoa, zuntz txiki adnatekin markatua.

**Orriak:** Hasieran estu, gero normalean zabal; itsatsita edo zertxobait dekurrenteak, zuri-krema kolorekoak edo krema-arrosa kolorekoak, ondoren lehoi kolorekoak erreflexu arrosekin esporengaitik.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Lodia, mozkotea, trinkoa, batzuetan irregularra, zuria edo arrosaz zikinduta, haritsua.

**Haragia:** Lodia, trinkoa, sendoa, zuria edo arrosa eremuka, irinaren usaina eta zaporea ditu. Autoreren batek dio usaina intxaur edo mazapan baten mamiaren antzekoa dela.

**Etimologia:** *Rhodocybe* terminoa grekotik dator, arrosa, esan nahi duen "rhódon" hitzetik eta burua esan nahi duen "cybe" hitzetik. Kapelaren koloreagatik. *Truncata* epitetoa berriz latinetik dator, moztua esan nahi duen "truncatus" hitzetik. Bere itxura eta formagatik.

Jangarritasuna
--------------

Estimatua Burgosko eta Palentziako eskualde batzuetan.

### Nahasketa arriskua

Oso espezie aldakorra da; forma txikiagoak eta ahulagoak daude, eta *Collybia* batzuekin nahas daitezke.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean da ugaria, gutxiago baina udaberrian ere ugaltzen da. Ziza lekuetan aurkitzen da, 600 metrotik gorako altuerako zelaietan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Sociedad de Ciencias ARANZADI, Departamento de MICOLOGIA.  (2000). *Setas del Pais Vasco, del campo a la cocina.*  Kutxa Fundazioa, 146 or. ISBN 84-7173-372-2..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo.  (1987). *Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color.*  Iberduero, 284 or. ISBN 84-404-0530-8..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Palacios Quintano Daniel.  (2014). *Disfrutando con las setas.*  Leitzaran, Grafikak S.L. Andoain, Gipuzkoa, 276 or. ISBN 978-84-617-0196-4..
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 373 or. ISBN 84-282-0540-X (T. 2). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..