Donemiliagako 60. kodexaren 72. orrialdea, bazterrean glosa duena.
**Donemiliagako glosak** *Aemilianensis 60* latinezko kodexaren bazterretan X. mendearen bukaeran edo XI. mendearen hasieran latinez, erromantzez eta euskaraz eskuz idatzitako oharpen txikiak dira. Kopiatzailearen helburua latinezko testuaren zenbait pasarte azaltzea zen. Filologian glosa horien garrantzia ez zen XX. mendera arte kontuan hartu, mila inguruko glosetatik ehun-edo erromantzez eta bi euskaraz daudelako eta hizkuntza bien lehendabiziko idatzizko lekukoak direlako.

Eskuizkribuak San Millán de Susoko monasterioan aurkitu ziren, Donemiliaga Kukulako udalerrian (Errioxa).

Hizkuntzak
----------

*Aemilianensis 60* kodexaren mila inguruko glosetatik ehun-edo erromantzez eta bi euskaraz daude. Latinez idatzitakoak latin arruntaz daude, ulertzeko errazagoa zelako testukoa baino. Batzuetan, azaletik baino ez bide da latina, alegia, itxuraz latinez idatzitakoa izan arren, baliteke erromantzez ahoskatzea.

Euskarazko glosak
-----------------

31 eta 42. glosetan, euskarazko oharpen bi ageri dira:

*jzioqui dugu / guec ajutuezdugu*
Interpretazioa ez da ziurra. Alde batetik, ez dago argi zehazki latinezko zein tarteri dagozkion. Printzipioz, hauek bide dira kidetasunak:

*jzioqui dugu / (lat.) (inveniri) meruimur*, hots, '(aurkitzea) merezi genuen'.
*guec ajutuezdugu / (lat.) non nobis sufficit (non convienet a nobis)*, hots, 'ez zaigu komeni'.
Bigarren glosari dagokionez, hasiera batean latinezko *ne... nos... precipitemur* eta haren erromantzezko glosa *nos non kaigamus*ekin lotu bazen ere, euskal filologoen iritzian egiantzekoagoa da goian aipatutakoa izatea.

Halaber, euskarazko hitz batzuk bere horretan ezezagunak dira. Bi azalbide eman zaizkio *izioki* delakoari, betiere aditz partizipioa dela jakintzat emanda: batetik, *izio* 'piztu' aditzarekin lotu da, baina hori ez dator latinezko testuko ezerekin bat; bestetik, glosako <z> gaurko <tz>ren ordez balego, baliteke Leizarragak erabilitako *itzeuki* '-tzat hartu' aditzarekin zerikusia izatea. Bigarren glosako *aiutu*-k geroago bizkaieraz ondo xamar lekukotzen den *adiutu* (*aiotu, aiutu*) 'egoki' adjektiboa dakar gogora; horrela balitz, *aiutu dugu* zera izan liteke: *maite dugu* egituraren antzekoa, hau da, [izenondo mugagabea + *dugu*] gisako egitura (*behar dugu*, *iduri du*, *nahi* *du*, *gorroto* *dio*... bezalakoa).

Glosagilearen jatorriari buruz, Menéndez Pidalek suposatu zuen nafarra behar zuela izan, eta ez errioxarra, *dugu* erabili zuenez gero, Mendebaldeko *dogu*-ren ordez. Alabaina, Mitxelenak gogoratu bezala, *dut* erako formak Arabako euskaran ere lekukotzen direnez (Landucciren hiztegian, adibidez), baliteke testua Errioxakoa bertakoa izatea. Ezaguna denez, euskarak gutxienez XIII. mendera arte iraun zuen Errioxako zenbait tokitan, Ojacastron adibidez, eta ugari dira toponimian euskarazko terminoak, garai batean Errioxa Garaia euskara-erromantze mugan zegoelako seinale.

Oharpen txiki bi horiek epigrafiazkoak ez diren euskaraz idatziriko lehendabiziko lekukoak dira.

Erromantzezko glosak
--------------------

Hizkuntzalarien ustetan, glosetan euskal ezaugarri asko daude, eta hori idazle elebidun (euskara-erromantze) baten ezaugarria izan liteke. Dudatan daude, berriz, erromantzea sailkatzean: errioxar aurrerromantze, nafar-aragoiera edo errioxar-gaztelania. Badaude nafar-aragoierazko hitz asko, tartean *muito*, *feito*, *honore* (orduan femeninoa), *plicare*, *lueco*, *cono*, *ena*, eta abar.

Menéndez Pidal (1950), Lapesa (1981), Alarcos (1982) edo Alvarren (1976, 1989) ustetan, nolabaiteko *koiné linguistikoa* izan zen: iritzia logikoa da, orduko Donemiliaga Kukula birpopulatutako eskualdea izanik, leku askotatik etorritako biztanleak zituelako.

Bestetik, germanismoak ere bazituen, adibidez 20 eta 21. glosak:

*desolabuntur - nafragarsan*
*dextruuntur - nafragatos*
Hona hemen adibide batzuk:

| Glosa | Nafar-aragoieraz | Gaztelaniaz | Latinez | Euskaraz |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ***de los** (**delo**)* | *de los*, *d’os* | *de los* | < DE ILLOS | Haiena |
| ***ela*** | *a, l’* | *la* | < ILLA | Bera |
| ***ena, enos*** | *en a, en os* | *en la, en los* | < IN ILLAM, IN ILLOS | Haietan |
| ***fere*** | *fer* | *hacer* edo *facer* | < FACERE | Egin |
| ***siéculo*** | *sieglo* | *(sieglo >) siglo* | < SAECULU | Mende |
| ***yet*** | *ye* | *es* | < EST | Da |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   García Turza, C.; Muro, M.A..  (1992). *Introducción a las Glosas Emilianenses.*  Logroño: Errioxako gobernua.
2. ↑   Nieto, Juan Ángel.  (2007). *Glosas Emilianenses. Cuna de la Lengua Castellana.*  Edilesa ISBN 978-84-8012-585-7..
3. ↑   Mangado Martinez, J. Javier. *El nacimiento del castellano.* .
4. ↑   Mitxelena, Koldo. *Textos Arcaicos Vascos.* .
5. 1 2   Menéndez Pidal, Ramón.  (1950). *Orígenes del español.*  (3. argitaraldia) Madril, 3-9 or..
6. ↑   Etxenike, Maria Teresa. *La lengua vasca y el estudio de su historia.* .
7. ↑  Rafael Lapesa, *"Historia de la lengua española"*, Madril: Gredos, 1981
8. 1 2   Hernández, César.  (1993). *Estudio lingüístico y notas a la edición de las Glosas Emilianenses y Silenses.*  Burgos: Burgosko udala.

Ikus, gainera
-------------

* San Millán de Susoko monasterioa
* Euskararen historia

Kanpo estekak
-------------

* Donemiliagako glosak Klasikoak.armiarma.eus
* *Izioqui dugu!* da Euskarabentura elkartearen leloa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1192096
* Commonscat Multimedia: Glosas Emilianenses

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 185487292
* BNF: 15851427n (data)
* GND: 4280137-0
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 10545
* GEA: 6375

 |

* Wd Datuak: Q1192096
* Commonscat Multimedia: Glosas Emilianenses

  

Euskara

|  |  |
| --- | --- |
| **Euskarari buruzko artikuluak** | **Euskalkien mapa** |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Euskararenhistoria | 

|  |
| --- |
| Euskararen jatorria |
| Antzinaroa | Euskararen ahaideak • Aitzineuskara • Akitaniera |
| Erdi Aroa | Huescako euskara • Codex Calixtinus • Donemiliagako glosak • Euskara Nafarroako Erriberan |
| Aro Modernoa | Euskara arkaikoa • Euskararen debekua |
| Aro Garaikidea | Euskararen bilakaera • Euskara Bigarren Mundu Gerran • Euskal pizkundea • Euskara batua |

 |
| Pidginak etapagadolektoak | Erromintxela • Euskara-islandiera pidgina • Algonkin-euskara pidgina • Zelta hizkuntzak eta euskara • Euskañola |
| Euskal literatura | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ahozkoa | Bertsolaritza • Euskal baladak • Bereterretxen khantoria • Brodatzen ari nintzen • Kopla zaharrak • Euskal kantagintza berria • Euskal abeslariak |
| Olerkigintza | Etxahun • Iparragirre • Bilintx • Elizanburu • Arrese Beitia • Lizardi • Lauaxeta • Gabriel Aresti • Atxaga • Sarrionandia • Koldo Izagirre • Pako Aristi |
| Eleberrigintza | Etxepare (*Linguae vasconum primitiae*) • Lazarraga (*Lazarragaren eskuizkribua*) • Leizarraga • Axular • Larramendi • B. Mogel • J.A. Mogel • Agirre • Txillardegi • Saizarbitoria • Urretabizkaia • Atxaga • Anjel Lertxundi |
| Antzerkigintza | Pastoralak • Lartzabal • Elizegi |

 |
| Euskalgintza etapolitika | 

|  |  |
| --- | --- |
| XX. menderaarte | *Hiztegi Hirukoitza* • *El Imposible Vencido* • Xaho • *Uskal-Herriko Gaseta* • Euskal Lore Jokoak • Euskal Pizkundea • Bonaparte • Nafarroako Euskal Elkargoa • Euskal-Erria elkartea • Euskal-Erria |
| XX. mendea-Gaur | Euskara garbia • Euskaltzaindia • Koldo Mitxelena • Euskara hezkuntzan • Ez Dok Amairu • Ikastolen bultzatzaileak • Euskararen aldeko jaiak • Euskaraldia • AEK • Korrika • Seaska • Ikastolak • EHU • Euskararen normalizazioa • Euskararen Foru Legea • *Euskaldunon Egunkaria* |

 |
| Hedabideak | ETB 1 • ETB 3‎ • *Berria* • Euskal Irratiak • *Argia* |
| Bestelakoak | Euskararen hotsak • Euskal hizkuntzalaritza • Euskal musika • Euskaltzaletasun |

 | 
Egizu klik euskalki bakoitzaren lurraldean haren orrialdera joateko. 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  | Ezkerraldeko mapan 2011. urtean euskaraz ulertzen zutenen kopurua ageri da, herriz herri. 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|      > % 80     > % 60     > % 40 |      > % 20     > % 0 |  |

 |

 |