recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ana Otadui Biteri** (Elorrio, Bizkaia, 1976ko maiatzaren 10a) politikari bizkaitarra da, Euzko Alderdi Jeltzalekoa, eta 2015a ezkero Bizkaiko Batzar Nagusietako lehendakaria. Bera izan da bigarren emakumea kargu horretan.

Bizitza eta heziketa
--------------------

Lehen ikasketak Elorrioko Eskola Publikoan egin zituen, eta handik Lauaxeta ikastolara joan zen. Deustuko Unibertsitatean Zuzenbide ikasketak egin zituen. Unibertsitate bereko Euskal Gaien Institutuan aritu ostean, funtzionario lanpostua lortu zuen administrazio orokorreko teknikari moduan Bizkaiko Foru Aldundian. Bertan Ogasun, Lehendakaritza eta Kultura sailetan aritu zen. Gaur egun eszedentzian dago Administrazio Orokorreko teknikari moduan, Kultura Ondareko Zerbitzuan.

Politika
--------

2005ean Euzko Alderdi Jeltzalean afiliatu zen, eta bi urte geroago EAJko zerrendaburu izan zen Elorrion. Lau urtez oposizioko bozeramale izan zen. 2009an, berriz, legebiltzarkide hautatu zuten Eusko Legebiltzarrean. 2011tik aurrera, kargu biak bete zituen, alkate eta parlamentario.

2015eko ekainean Bizkaiko Batzar Nagusietako lehendakari hautatu zuten, bigarren emakumea kargu horretan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q14132223

 |

* Wd Datuak: Q14132223
**Nicole Natalie Marrow** (Tarzana, Kalifornia, 1979ko martxoaren 17a) aktore, dantzari eta modelo estatubatuarra da. 2002tik, Ice-T aktore eta rap abeslariarekin ezkonduta dago. Coco Austin, Coco, Coco Marie Austin, Coco Marie o Coco-T bezala ere ezagutzen zaio.

Haurtzaroa
----------

Austin Tarzanan jaio zen, baina bere haurtzaroa Palos Verdesen igaro zuen, Kalifornian. Serbiar arbasoak ditu bere aitaren gurasoen partetik. Bere gurasoak aktoreak ziren, eta "Bonanza" telesaia grabatzen zen estudioetan ezagutu ziren. Lau anai-arreba ditu, hiru neba eta ahizpa bat. Txikia zenean, bere nebetako batek "Co-co" deitzen zuen "Nicole" ordez, eta horrela bere familia kideak Coco deitzen hasi ziren. Sei urte zituenean, bere amak mundu artistikoan barneratu zuen jazz, klake eta ballet dantzatzen ikasten hasiz.

10 urte zituenean, familiarekin batera Alburquerquera bizitzera joan zen, Mexiko Berria. Bertan, bere modelo karrera hasi zuen. Alburquerquen igaro zituen urteetan zehar antzezlan desberdinetan parte hatu zuen.

Karrera
-------

18 urterekin, bainujantzi eta lentzeria modelatzen hasi zen. Lehiaketa desberdinetan parte hartu zuen, eta egutegi, katalogo eta bideo desberdinentzako lan egin zuen. 1997an, Swimwear Illustrated aldizkariko lehenengo azalean agertu zen. 1998an, 18 urte zituela, Miss Ujena lehiaketa irabazi zuen Mexikon. 2001. urtena, Austinek Playboyentzako lan egin zuen. R sailkapeneko eta aurrekontu gutxiko pelikuletan parte hartu zuen; hala nola Southwest Babes (2001), Desert Rose (2002), y The Dirty Monks (2004).

Telebista saio desberdinetan agertu da gonbidatu bezala, esate baterako, Hip-Hop Wives, Comedy Central Roast of Flavor Flav, RuPaul's Drag Race 5, The Late Late Show con Craig Ferguson, The Dr. Oz Show, y La Ley y el Orden: Unidad de Víctimas Especiales. Thira pelikulan parte hartu zuen aktore bezala.

Bizitza pertsonala
------------------

1999 eta 2001 urteen artean Mike Williamsekin ezkonduta egon zen. 2002k urtarrilean, Austin Ice-T abeslariarekin ezkondu zen. 2012an, Edgewaterren etxebizitza bat eraikitzen hasi ziren, New Jerseyn. 2018 eta 2019 urte bitartean bertan bizitzera joan ahal izan ziren. 2015eko azaroaren 28an beraien alaba jaio zen, Chanel Nicole.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Thailandieraz)** hmong.wiki. «Coco Austin Vida tempranayCarrera profesional» *hmong.es* (Noiz kontsultatua: 2022-05-02).
2. ↑   «Coco Austin - Biografía | KripKit» *kripkit.com* (Noiz kontsultatua: 2022-05-02).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q814
* Commonscat Multimedia: Nicole Austin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 170728451
* LCCN: n2011034061

 |

* Wd Datuak: Q814
* Commonscat Multimedia: Nicole Austin
**Angel Katarain** (Ordizia, Gipuzkoa, 1961) euskal musikari, ekoizle eta soinu teknikaria da. 80ko hamarkada hasieran hasi zen soinu teknikari modura diskoak grabatzen.

Hasieran, IZ Estudioetan hasi zen lanean. Baina 1996tik aurrera bere estudio propioa jarri zuen Azkaraten, Nafarroan.

IZ Estudioetan lanean zebilela, bi diska instrumental burutu zituen 1983 eta 1984an (Durango Azoka eta Al Fin), baina ez zituen orduan argitaratu, 2001ean kaleratu zituen berriz masterizatuz.

M-ak taldearekin ere oso lotua egon zen Katarain, bere estudioko diskoak grabatu zituen eta. Honez gain, taldearen zuzeneko teknikaria ere izan zen. Txerokee, Mikel Laboaren Kantak, Mikel Laboaren omenezko bilduman ere parte hartu zuen *Txoria txori (Lekeitio)* kantuarekin.

1996an Katarain estudioa sortu zuenetik, Euskal Herriko eta beste leku batzuetako artistak grabatu dute bertan. Hala nola, Ruper Ordorika, Anari, Jabier Muguruza, Hiru Truku edota Fermin Muguruza bezalako artistak pasa dira bere estudiotik.

TX zigiluaren sortzailea ere bada. Bere diskak kaleratzeaz gain, Joserra Senperena, Lau Mono eta Josetxo Goia-Aribe bezalako artista edo talderi ere bere lanak kaleratu dizkie

Diskografia
-----------

### Diskoak

* Durango Azoka (TX, 2001). CD
* Al Fin (TX, 2001). CD

### Bildumetako parte-hartzeak

* *Txoria txori (Lekeitio)* abestia Txerokee, Mikel Laboaren Kantak bilduman (1990)
* *Itzuliko naiz* abestia Asthmatic Lion Sound Systema Remix diskoan (2009)

Kanpo Loturak
-------------

* Katarain estudioen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11705525
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 17153833221764332129
* Tabakalera ID: 121615

 |

* Wd Datuak: Q11705525
**Ana Habsburgokoa** edo **Ana Bohemia eta Austriakoa** (1432ko apirilaren 12a - 1462ko azaroaren 13a) Luxenburgoko dukesa zen jaiotzez eta Turingia eta Saxoniako landgravesa ezkontzaz. Alberto II.a Alemaniakoaren eta Elisabet Luxenburgokoaren alaba zen, Sigismundo Germaniako Erromatar Inperio Santukoaren alaba bakarra. Anaren anaia Ladislao Hilondokoa Bohemiako errege eta Hungariako errege izan zen. Bere ahizpa txikia Elisabet Habsburgokoa Hungriakoa Poloniako erregina ezkontidea eta Lituaniako dukesa handia izan zen.

1446ko ekainaren 2an Gilen Turingiakoarekin ezkondu zuten, Turingiako landgravea, Frederiko I.a Saxoniakoaren semea. Aneren eskubidez Gilen Luxenburgoko duke izan zen 1457tik aurrera, Aneren anaia Ladislao umerik gabe hil zenean. Bere lurrarekiko eskubidea Filipe III.a Borgoinakoak eskatu zituen.

1462ko azaroaren 13an hil zen, lurren inguruko gatazka hori konpondu aurretik. Bi alaba izan zituzten, euren artean Margarita Turingiakoa, Joanes II.a Brandenburgokoarekin ezkonduko zena eta Prusiako errege eta Alemaniako enperadore guztien arbasoa izango zena.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q270234
* Commonscat Multimedia: Anna of Austria, Margravine of Meissen

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 100448340
* GND: 139145265

 |

* Wd Datuak: Q270234
* Commonscat Multimedia: Anna of Austria, Margravine of Meissen
**Corrado Masacci Belli** (Ravenna, 1959) txotxongilo-antzerkigile italiarra da, egun Ondarroan (Bizkaia) bizi dena.

Formakuntza
-----------

Institutu garaian Arte Ederrak landu zituen, eta haurtzarotik gustuko zituen pintura, eskultura, musika eta antzerkia. Ravennan presentzia historiko handia du arteak eta, commedia dell'arteren izpirituari jarraiki, afizio hauek txotxongilogintzan bateratu ahal izan zituen.

Euskal Herrira etortzea
-----------------------

1981ean etorri zen Euskal Herrira, musika talde batean perkusionista bezala. Bilbon txotxongiloen sortze eta erabilera ikastaroak ematen hasi zen.

Ibilbide artistikoa
-------------------

Masacci, marioneta manipulatzen haur batzuen aurrean, 2019 urtean
1978an hasi zen antzerkigintzan. 19 urte zituela, haurren kolonia batean animatzaile zebilela, nazioarteko festibal bat ikusteko aukera izan zuen; koloniako irakasle batek eta Indiako txotxongiloek bere arreta piztu zuten. Varanasira (India) joan zen, eta ohola jotzeko ikastaro musikala egin zuen. Handik bueltan "Flip eta Roby" marioneta taldea sortu zuen, eta harekin Italiako festibal askotan parte hartu zuen.

Masacci marionetetan (haridun txotxongiloetan alegia) espezializatua dago; gorputzak egurrez egiten ditu, eta buruak paper-orearekin.

Ohiko ikuskizunak egin eta gero (antzerki-muntaiak, herririk herriko emanaldiak publikoarekin...), 1990etik aurrera herririk herriko erakusketekin aritzea nahiago izan du. Lehenik neguan aritzen zen, uda marioneta berriak sortzeko erabiliz; gaur egun erakusketa gutxiago egiten ditu, eta denbora gehiago pasatzen du Ondarroan sorkuntza artistikoan. Halere sortutako txotxongiloen erakustaldiekin jarraitzen du, ikastetxeetako haurrei zuzendutako emanaldi didaktikoekin. Erakusketa hauek tematikoak izaten dira askotan, eta bertan Masaccik txotxongiloen munduari buruzko azalpenak ematen dizkie interesa duten ikusleei. Antzerki munduarekin ere kontaktua mantentzen du, antzezleei zuzendutako formakuntza saioak emanez.

2000 urtean Helena Tabernaren "Yoyes" filmean ere parte hartu zuen Masaccik, protagonistaren amesgaiztoak txotxongiloez irudikatuz.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4    *"Mintzoa erabili gabe antzekoak gara denok".* .
2. 1 2    *Corrado Masacci: "Harizko txotxongiloei zaien miresmena ez da sekula itzali".* .
3. ↑    *"Circo y marionetas", exposoción de trabajos de Corrado Masacci.* .
4. ↑    *'Zirkoa eta txotxongiloak', de Corrado Masacci, en Sanz Enea.* .
5. ↑    *"Harizko txotxongiloei zaien miresmena ez da sekula itzali".* .
6. ↑    *Corrado Masacci: "Igelaren itxuraldaketa" txotxongilo erakusketa.* .
7. ↑    *"Txotxongiloak, mundu bat", Corrado Masacciren erakusketa.* .
8. ↑    *Azpeitia, epicentro de la creación escénica en euskera.* .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q87667305
* Commonscat Multimedia: Corrado Masacci

---

 |

* Wd Datuak: Q87667305
* Commonscat Multimedia: Corrado Masacci
**Alfalfa konderria** (ingelesez: *Alfalfa County*) Oklahomako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Cherokee da. 2010eko zentsuaren arabera 5.642 biztanle zituen, Alfalfa kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Alfalfa konderriak 2.282,65 kilometro koadro ditu. Horietatik 38,55 ura dira. Beste 2.244,11 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2,47 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 5.642 pertsonetatik 5.147 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 224 dira. 224 beltzak edo afroamerikarrak. 151 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 11 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 108 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490796
* Commonscat Multimedia: Alfalfa County, Oklahoma

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 140738743
* LCCN: n82047525
* **Lekuak**
* OSM: 1820055
* TGN: 2001624

 |

* Wd Datuak: Q490796
* Commonscat Multimedia: Alfalfa County, Oklahoma
**Combination Acts** edo **Combination Laws** delakoak, Ingalaterran egindako lege batzuk izan ziren. Lege hauen ondorioz, langileen erakundeak eta grebarako eskubideak debekatu zituzten. 1799 eta 1800 tartean egin zituzten, William Pitt kontserbadorea ministroa zen garaian herri-matxinaden beldurrez.

Frantziako Iraultzan izandako gertaerek sortutako beldurraren ondorioz egin zuten legeria hori. 1824ra arte indarrean egon ziren, eta urte hartan legebiltzarrak neurri handi batean indargabetu zuen. Hortik aurrera, elkarte askea onartzen zuen baina langile-sindikatuak onartzen ez zituen lege baten bidez. Azkenik, 1871-75 aldian legeztatu zituzten. Sindikatuak debekatuta egon ziren urteetan, sindikalistak tabernatan bildu eta mitinak antolatzen zituzten klandestinitatean, eta batzuetan, makinen aurkako matxinaden buru izaten ziren.

Combination Law, 1800
---------------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Berretsita geratzen da (...) une honetatik aurrera legearen aurkakoak, baliogabeak eta eraginik gabeak direla industriako edozein langileren eta beste edozein pertsonaren arteko mota guztietako kontratuak, hitzarmenak eta akordioak, haien helburua hauetako bat baldin bada: langileen beraien, beste langile baten, edo beste industria, denda edo ogibide bateko langile baten soldata igotzea; edo bestela, ohiko ordutegia edo laneko denbora murriztea edo aldatzea; edo bestela, pertsona bati edo gehiagori lanerako egokiena dela uste dutena kontratatzeko oztopoak jartzea edo kontratatzen ez uztea; edeo bestela, industria, denda edo enpresa bat zuzentzen duten pertsonak kontrolatzea edo haiei mugak jartzea (...) |  » |
| Combination Law, 1800 |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2985061
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2985061
**Alfambra** Espainiako ibaia da, Turiaren ibaidarra dena.

Moratilla mendilerroko Peñarroyako gailurrean iturburua du, 2.000 metroko altueran. Ibilbide bihurri batean, lehenik iparraldera eta gero hegoaldera, bere noizbehinkako uraldiek kalte larriak eragiten dituzte zeharkatzen dituen herri txikietako baratzeetan. Ibaia, Galve, Orrios eta Alfambra, herrietatik igarotzen da. Bere urak gorriztak dira, buztin kopuru handia dutelako. Gero Peralejos, Cuevas Labradas, Villalba Baja, Tortajada eta Teruel zeharkatzen ditu, non Turia ibaiarekin elkartzen den.

Bere emaria urria da, eta bere erregimen irregularra, negu amaieran, udaberrian eta udazkenean ur-goraldi gogorrak izanda. Ez du urtegirik, ezta presarik ere.

Espainiako Gerra Zibilean, 1938ko otsailean, Alfambrako guduaren eszenatokia izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Gran Enciclopedia Aragonesa. *Alfambra.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q697108
* Commonscat Multimedia: Alfambra River

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 609
* **Lekuak**
* TGN: 7345327

 |

* Wd Datuak: Q697108
* Commonscat Multimedia: Alfambra River
**Corpus plangintza** hizkuntza plangintza mota bat da, hain zuzen ere, hizkuntzaren corpusaz arduratzen den plangintza.

Plangintza honek du helburu hizkuntzaren egitura egoera berrietara moldatzea. Interbentzioa, beraz, hizkuntzaren formetan egiten da. Corpus plangintzak sarri askotan hizkuntzaren estandarizazioa du helburu. Horrela, hizkuntza gaitu nahi du administrazioan, hezkuntzan, komunikabideetan, ... erabili ahal izateko. Izan ere, corpus plangintzaren lehen urratsa izaten da idatzizko kodea estandarizatzea.

Baina badira beste interbentzio motak ere: hizkuntzaren egitura modernizatzea, kanpoko maileguen kontra babestea, ...

Euskararen corpus plangintzan aurrerapauso nabarmenenak 1968an hasi ziren Euskaltzaindiak euskara batuaren prozesuari ekin zionean. Dena den, gaur egun oraindik ere estandarizazioa guztiz osatu gabe dago.

Ikus, gainera
-------------

* Hizkuntza plangintza
* Testu corpus

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255953

 |

* Wd Datuak: Q12255953
**Courrièresko hondamena** (frantsesez: *Catastrophe de Courrières*) Frantzian eta Europa osoan izandako meatze-istripu latzena izan zen, 1906ko martxoaren 10ean 1.099 hildako (tartean ume asko) eragin zituena. Txinako Benxihu ikatz-meatzean 1942ko apirilaren 26an gertatutakoak -1.549 meatzari hil zituena- baino ez zuen gainditu. Eztanda ikatz-hautsen suhartzeak eragin zuen, ikatz-meatza guztiz suntsitu zuena. Izena meategia ustiatzen zuen konpainiatik- *Compagnie des mines de houille de Courrières* - zetorkion: Méricourt (404 hildako), Sallaumines (304 hildako), Billy-Montigny (114 hildako) eta Noyelles-sous-Lens (102 hildako) udalerrien artean zegoena.

Meatzearen putzuak Bigarren Inperioaren garaikoak ziren eta 326 eta 340 metro arteko sakoneran zeuden. Eztanda goizeko 6:34an izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Varaschin, Denis.  (2006ko otsaila). «1906 : catastrophe dans les mines de Courrières» *L'Histoire* (306): 60-65. ISSN 0182-2411..
2. ↑    *La Catastrophe des mines de Courrières.*  L'Œil d'Or ISBN 2-913661-22-X..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1550228
* Commonscat Multimedia: Courrières mine disaster

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1550228
* Commonscat Multimedia: Courrières mine disaster
*Ez nahasi Alfaroko tren geltokiarekin*.

**Alfaro** Errioxako Autonomia Erkidegoako Alfaro udalerriko autobus geltokia da.

Geltokia
--------

Alfarok, gutxi gorabehera, Logroñotik 70 Km, Iruñetik 90 Km, Soriatik 90 Km eta Zaragozatik 100 Km ditu.

Autobus geltokiaren eraikina berria da, Zaragoza errepidearen ondoan dagoena.

Bere kokapen geografiko pribilegiatua dela eta, Alfarok komunikazio bikainak ditu, autobus zerbitzu erregularrak ditu Burgos, Logroño, Kalagorri, Tutera, Iruñea, Soria eta Zaragozara, besteak beste.

Irisgarritasuna
---------------

4 nasa, ez da beharrezkoa galtzadara jaistea, espaloitik sartzen da autobusera. Informazio-pantaila itxarongelan.

Geltoki irisgarria  Lehen Sarrera

Geltoki irisgarria  Bigarren Sarrera

Geltoki irisgarria  Barneko mugikortasun horizontala

Geltoki ez irisgarria  Txartel-salgaia

Geltoki erabilgarria  Komunak

Geltoki irisgarria  Kafetegia

Zerbitzuak
----------

### Nafarroako Hiriarteko Garraioa

Artikulu nagusia: «Nafarroako Hiriarteko Garraioa»
Geltoki honek Nafarroako Hiriarteko Garraioako **300** linearekin bat egiten du, Iruña eta Soriako geltokien arteko ibilbidea egiten duena, Tutera eta Zentronikotik igaroz.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |
| --- |
|  **Nafarroako Hiriarteko Garraioa** |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  **Zerbitzua**  |  **Hasiera**  |  **Ibilbidea**  |  **Amaiera** ⁠ |
| **300** | Iruñea | Tafalla • Alfaro • Corella • Cintruenigo • Fitero • Valverde • Agreda • Matalebreras | Soria |

 |

### Beste autobus lineak

Geltokian, hiru beste lineak gelditu dira:

* Burgos - Logroño - Zaragoza
* Alfaro - Cornago - Valdeperillo

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Alfaroko Udalaren webgunea. Legezko oharra.» *alfaro.es* (Noiz kontsultatua: 2020-08-05).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Alfaroko Autobus Geltokia» *La Rioja Sin Barreras* (Noiz kontsultatua: 2020-08-05).
3. ↑    Nafarroako Gobernua.  (2019/10/10). *Iruña eta Soria arteko autobus-flota berritu eta bidaiaren prezioa merketu da.* .

Ikus, gainera
-------------

* Nafarroako Hiriarteko Garraioa
* Alfaroko tren geltokia
* Alfaro

Kanpo estekak
-------------

* Alfaroko garraioen webgune ofiziala
* NBus sareko webgune ofiziala[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q98092166

 |

* Wd Datuak: Q98092166
**Alfama** Lisboako auzo historikoa da, hiriko alde zaharrean kokatutakoa, San Jurgi gazteluaren azpian. Barrutiak hainbat *freguesia* (parrokia ditu barnean, hala nola, São Miguel, Santo Estêvão, São Vicente de Fora eta Katedralaren freguesiaren zati bat.

Etimologia
----------

Izena arabieratik dator, *al-hamma*, "bainuak" edo "iturriak" esan nahi duena.

Historia
--------

Mairuen garaian gaur egungo Alfamaren eremua zen Lisboa hiri guztia. Alfontso I.ak 1147an hiria konkistatu ondoren hiria behekalderantz zabaldu zen eta Aklfama arrantzaleen eta jende behartsuaren auzo bihurtu zen.

1755eko Lisboako lurrikarak ez zuen Alfama kaltetu eta labirinto egitura mantentzen da oraindik, kale estu eta plaza txikiek osatzen dutena. Azken urteetan etxeak berriztu egin dira eta jatetxe ugariek eta behatokiek turismoarentzako erakargarri bihurtu dute.

Fadoa
-----

Alfama eta fadoa elkar lotuta daude, musika mota hau hemen tartean garatu izan delako.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Lisboako katedrala
* São Vicente de Fora monasterioa
* Santa Engrácia eliza (Panteoi nazionala)

Iruditegia
----------

* Lisboako katedrala.Lisboako katedrala.
* São Vicente de Fora monasterioa.São Vicente de Fora monasterioa.
* Santa Engrácia eliza.Santa Engrácia eliza.
* Tranbia.Tranbia.
* Alfamako kale tipikoa.Alfamako kale tipikoa.

Ikus, gainera
-------------

* Lisboako auzo historikoak

Kanpo estekak
-------------

* **(Portugesez)** *Associação do Património e da População de Alfama*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q985517
* Commonscat Multimedia: Alfama (Lisbon)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 140889299
* GND: 4278541-8
* LCCN: n96107150
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Ondare historikoa**
* IGESPAR: 70067
* SIPA: 3993

 |

* Wd Datuak: Q985517
* Commonscat Multimedia: Alfama (Lisbon)
***American Gothic*** (***Gotiko estatubatuarra***) Grant Woodek 1930an egindako margolan ospetsua da. Chicagoko Arte Institutuan erakusten da. Lan hau herri kulturaren ikonoa bihurtu da.

Deskribapena
------------

Lan honetan bikote bat ikusten dugu, lehen planoan margotuta. Atzean nekazal ingurko etxe gotikoa eta, ziuraski bihitegia ikusten dira. Gizonak sardea du eskuan, lan fisikoaren sinboloa. Emakumea zertxobait atzerago dago, gizonaren aldera begira. Bien jarrera hieratikoa, zurruna da. Dirudienez, irudi hauen bidez, Woodek emakumeen eta gizonen rol tradizionalak adierazi nahi zituen.

Errealitatean, bikotea ez zen benetako bikote: emakumea Nan Wood (1900-1990) zen, margolariaren arrea; gizona, Byron McKeeby (1867-1950), Cedar Rapids (Iowa) herriko aginlaria. Margolana egiteko ere ez ziren bildu, Woodek banan-banan margotu baitzituen.

Margolanean agertzen den etxearen benetako modeloa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**: Margolanaren inguruko azalpena Chicagogo Arte Institutuaren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q464782
* Commonscat Multimedia: American Gothic (Grant Wood)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 175915992
* GND: 4848225-0
* LCCN: n98094062
* SUDOC: 094410194
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q464782
* Commonscat Multimedia: American Gothic (Grant Wood)
Tibeteko hiru probintzia kulturalen mapa
**Amdo** (tibeteraz: ཨ༌མདོ; txinera tradizionalez: 安多; pinyinez: *Ānduō*) Tibeteko hiru eskualde tradizionaletako bat da, beste biak Ü-Tsang eta Kham direlarik; 14. Dalai Lamaren jaiolekua ere bada. Amdok Machu ibaiatik (Ibai Horia) Drichu ibaiara (Yangtze ibaia) eskualde handia hartzen du. Historikoki, kulturalki eta etnikoki tibetar eremua izan bada ere, Amdok gobernu lokala izan du XVIII. mendearen erdialdetik eta Dalai Lamak ez du gobernatu eremu horretan garai hartatik. 1917tik 1928ra Amdo Ma Cliqueko Hui musulmanengatik okupatua izan zen. 1928an Ma Clique Kuomintangekin batu zen, eta 1928tik 1949ra bitarte Amdo asimilatua izan zen Qinghai probintziaren barruan, Kuomintangen Txinako Errepublikan. 1952an Txinako indar komunistek Kuomingtang eta tibetarrak garaitu zituzten eta eremuaren kontrola eureganatu zuten. 1958an Amdo Tibeteko probintzia gisa politikoki desagertarazi zuten.

Amdo historikoki monje budista (edo lamen) jaioterria izan da. Euren artean daude 14. Dalai Lama, 10. Panchen Lama eta Je Tsongkhapa erreformista handia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q427621
* Commonscat Multimedia: Amdo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 238366705
* GND: 4079747-8
* LCCN: sh2008001945
* NKC: ge668702
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q427621
* Commonscat Multimedia: Amdo
**Als** Hegoaldeko Danimarkan dagoen uhartea da, Sønderborg udalerriari dagokiona. 312 km²-ko azalera du eta 51.322 biztanle (2011).

Geografia
---------

*Alssund* itsasarteak banatzen du Jutlandia penintsulatik eta Belt Txikiak Fionia uhartetik.

Historia
--------

Antzinatik populatua izan da, Harri Aroko eta Brontze Aroko aztarnak aurkitu baitira bertan.

Kristian III.aren semea zen Joan Dukeak uhartea dukerri bihurtu zuen Erdi Aroan. 1651etik aurrera Augustenborg jauregiaren inguruan herria eratuz joan zen. Schleswig-Holstein dukerriaren parte bihurtu zen Als uhartea. Alemaniarren eta daniarren arteko hainbat borroka jasan ondoren, 1870ean Prusiak eskuratu zuen eta berehala gotortu egin zuen. Hala ere populazioa daniarra zen gehienbat eta erreferendum baten bidez 1920an berriz Danimarkara itzultzea lortu zuen.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Sønderborg gaztelua
* Augustenborg jauregia

Iruditegia
----------

* Sønderborg gaztelua.Sønderborg gaztelua.
* Augustenborg jauregia.Augustenborg jauregia.
* Lusig hondartza.Lusig hondartza.

Ikus, gainera
-------------

* Danimarkako uharte nagusiak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q165383
* Commonscat Multimedia: Als

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 22145376561983720235
* GND: 4230354-0
* LCCN: n2003041051
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 5326979

 |

* Wd Datuak: Q165383
* Commonscat Multimedia: Als
**American Psychiatric Association** edo **APA** Ameriketako Estatu Batuetako psikiatra profesionalen erakunde nagusia da. Ia 150.000 partaide ditu, 75 zonalde erakundetan antolatuta, eta haien publikazioek zein iritziek mundu osoan eragina dute. Haien publikazioen artean garrantzi berezia du *Buru asalduren diagnosi eta estatistika eskuliburua* (*Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders*) delakoak, hor baitaude azalduta buru asaldura guztiak, era antolatuan. DSM siglekin ezaguna, arlo horretako oinarrizko liburutzat dago onartuta.

Erakunde hau Filadelfian 1844an sortu zen beste izen batekin, Association of Medical Superintendents of American Institutions for the Insane (AMSAII), 1921tik American Psychiatric Association. Sortzaileak hamairu ospital psikiatrikoen zuzendariak izan ziren, tartean Thomas Kirkbride, Estatu Batuetako instituzio psikiatrikoen ereduaren sortzailea.
1948an APA barruan sailkapen psikiatriko baten beharra planteatu zen eta 1952an lehenengo DSM sortu zen. Bigarrena, DSM-II, 1968an argitaratu zen. 1980an DSM-III argitaratu zen eta zazpi urte geroago lan horren errebisioa, DSM-III-R. Gaur egungo bertsioa DSM-IV da, 1994koa; haren bertsio berriarena 2000. urtekoa da, DSM-IV-TR. Une honetan DSM-V liburua prestatzen ari dira. Edizio guztiak oso polemikoak izan dira beti.

Gaur egungo erakundearen lehendakaria Pedro Ruiz da.

Partaide ezagunak
-----------------

* Thomas Kirkbride,
* Adolf Meyer XX.mendeko psikiatra nagusietariko bat
* Robert Spitzer DSM proiektuaren bultzatzailea.
* Donald Ewen Cameron, CIAren kolaboratzailea, 1952-1953an APAren lehendakaria izan zen.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Elkartearen webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q466524
* Commonscat Multimedia: American Psychiatric Association

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 150684657
* ISNI: 0000 0001 2184 4411
* BNE: XX245556
* BNF: 118729541 (data)
* GND: 7152-3
* LCCN: n79049301
* NDL: 00277131
* NKC: ko2003170228
* NLA: 35005454
* CiNii: DA01847458
* SUDOC: 026491206
* BIBSYS: 90055272
* Open Library: OL121260A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q466524
* Commonscat Multimedia: American Psychiatric Association
**Corrib ibaia** (irlanderaz *Abhainn na Gaillimhe* edo *Gaillimh*) Irlandako mendebaldean kokatzen den ibaia da, Galwayko konderrian hain zuzen ere. Ibai honetan Irlandako ia gehienetan bezala izokinaren arrantzan jardun liteke. Bere iturburua Corrib aintziran dago eta ahoa berrizGalway hiria zeharkatu ostean Galwayko badian, hortaz bere urak Ozeano Atlantikoan isurtzen ditu. Ibaiak aintzira eta itsasoaren artean 6 kilometro luzerako ibilbidea besterik ez du, hortaz Europa osoko ibairik laburrena dela esan liteke.

Bada ibaiaren izen zuzenena Galway ibaia dela defendatzen duenik (irlanderazko *Gaillimh* izenetik eratorria). Horregatik irlanderaz batzuetan An Ghaillimh ("Galway") deitzen da, baina baita *Abhainn na Coiribe* ere.

Kondairaren arabera ibai honen izenaren zergatia *Gailleamh* zenarengatik darama, hau ibai honetan bertan itotako buruzagi baten alaba omen zen. Uste denez, *Gaillimh* hitzak "Harritsu" esan nahi du, "ibai harritsuaren" zentzuan. Zuzena ez den beste kondaira baten arabera, Galway hiriak izena *Gallaibh* ("Atzerritarrak") hitzetik hartuko luke, hots, "atzerritarren hiria", halere egiazki *Gaillimh* izena lehenbizi ibaiari eta ondoren hiriari ezarri zitzaion. Galway hiriaren kokalekuak jatorriz *Dún Bhun na Gaillimhe* izena zuen, hau da, "Galwayren (ibaia) amaierako hiria". Ibaiak hiriari izena eman zion, eta 1570 urtetik aurrera Galwayko konderriari izena eman zion.

Lough Corrib jatorrizko irlanderazko *Loch Coirib* aintziraren ingelesera itzulitako izena da.

Kanpo estekak
-------------

* Corrib ibaiaren behealdeko zatiaren gida irakurgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q954009
* Commonscat Multimedia: River Corrib

---

 |

* Wd Datuak: Q954009
* Commonscat Multimedia: River Corrib

  


| * i
* e
* a
Irlandako ibaiak |
| --- |
| Zerrenda |
| Iparraldera doazenak | *Bann* • *Bush* • *Foyle* • *Roe* |
| Irlandako itsasora doazenak | Avoca • Boyne • Camac • *Castletown* • Dargle • Dodder • Fane • *Lagan* • Liffey • Naniken • *Newry* • Poddle • *Quoile* • Santry • Slaney • Tolka • Vartry |
| Zelta itsasora doazenak | Bandon • Blackwater • Lee • Mahon • The Three Sisters: Barrow • Nore • Suir |
| Ozeano Atlantikora doazenak | Clare • Clarin • Corrib • *Erne* • Eske • Feale • Ferta • Fergus • Moy • Robe • Shannon • Swilly |
| Shannon ibaiaren ibaiadar nagusiak | Brosna • Deel • Inny • Maigue • Suck |
| Hizki etzanekin heuren ibilbide osoa edota zati bat Ipar Irlandan dutenak, gainontzeko guztien ibilbide osoak Irlandako Errepublikan daude. |
Gaztelar anega erdiko edukiera zuen kutxa (Cuenca).
**Anega** antzinako edukiera-neurria da, zerealetarako erabiltzen zena; hamabi lakariren baliokidea da, eta baita neurri horretan sartzen den ale-kopurua ere.

Neurria
-------

Anegaren neurria ez zen zehatza eta herriz herri aldaketa txikiak zituen. Fermin Leizaola etnografoak «Donostiako anega bat Gipuzkoakoa baino hamarren bat handiagoa zen» dio. Gipuzkoan, anega bat garik 48-44 kilo zituen -udako edo neguko gariaren arabera-. Anerdia, hortaz, 24 kilo zen. Haren erdia, 12 bat kilo, gaitzeru batean sartzen zen, eta azken horren laurden bat, hiru bat kilo, hartzen zuen lakari batek.

Gaztelan *fanega* zuen izena eta 55,5 litro zuen. Hitza arabierazko *faníqa* (arabiera klasikoan *fanīqah* lurra garraiatzeko zakua da) dator. Gaztelaniaz, azalera-unitate moduan erabiltzen bazuten ere, euskarak bi hitz ditu: golde lurra hain zuzen ere.

Bergarako Udaletxeko arkupeetako zutabea eskuineko izkinan. Anega eta beste neurri batzuk tailatuta.Anega bat eta beste neurri motak neurtzeko irudiak tailatuta daude Bergarako Udaletxeko arkupeetako zutabe batean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. *Anega.* .
2. ↑   Lasa, Irune.  (2009-11-18). «Neurriari neurri bila» *Berria*.[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1395506
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 5483

 |

* Wd Datuak: Q1395506


| Euskal Herriko neurri zaharrak |
| --- |
| **Masa**: arroa • libra • ontza • kilate • kintal • erralde
**Edukiera**: arroa • pitxer • kahiz • erregu • txopin • anega • anerdia • gaitzerua • lakari • lakari-laurdena 
**Azalera**: gizalur • golde lurra • erregu-lurra
**Luzera**: legoa • itsas legoa • itsas milia • besaldia • kana • arra • oina • hazbetea • gizabetea • korapiloa |
David Joris, anabaptismoaren liderretako bat
**Anabaptismoa** Alemaniako doktrina protestantea da, Thomas Müntzerren inguruan, 1521 aldera osatu zena. Ebanjelioaren irakurketa estu bati loturik, ezinbestekoa zen, anabaptisten iritziz, kristau helduek bigarren bataioa egin zezaten. Erreforma gizartean ere burutu zedila eskatzen zuten.

Hasieran Thomas Müntzer bera Martin Luther ikasle eta aliatua bazen ere denbora aurrera joan ahala katoliko zein luteranoen aurkari gogorrak bihurtu ziren. Jauntxo eta nobleen aurka Nekazarien Gerra piztu eta bultzatu zuten anabaptistek, baina suntsitu egin zituzten 1525ean. Bizirik iraun zutenek Münster hartu eta Münsterreko matxinada egin eta gero *Siongo erreinu* komunitarioa sortu zuten 1534-1535 urteen tartean; hamazortzi hilabetez hiriko setioari aurre egin eta amore eman ondoren, ordea, izugarrizko zapalkuntza jasan behar izan zuten.

Hortik aurrera, bortizkeria erabiliz beraien helburua lortzeko talde anabaptista gutxi batzuk mantendu baziren ere, gehienak bakezaleak bihutu ziren.

Europaren erdialdean, hau da, Alemania eta bere inguruko herrialdeetan bizi izan ziren. Baina nahiz eta idei bakezaleak izan luterano eta katolikoen jazarpen latza jaso zuten eta desagertzear egon zen kristautasunaren adar hau. Estatuen presiopean eta bere erlijioa era aske batean bizitzeko beharrizanarekin, gehienak Errusiara edo eta Ameriketako Estatu Batuetara alde egin zuten.

Erlijioari dagokionez, menonitak, amishak eta huteritak dira mugimendu anabaptistaren nolabaiteko ondorengoak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q165580
* Commonscat Multimedia: Anabaptism

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4078126-4
* LCCN: sh85004731
* NDL: 00560242
* NKC: ph191882
* AAT: 300264302
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 011421
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q165580
* Commonscat Multimedia: Anabaptism
**Amstrad CPC** 1980ko hamarkada eta 1990eko hamarkadaren hasieran Amstrad etxeak ekoiztutako 8 bitetako ordenagailu pertsonala izan zen. CPC hizkiek ("Color Personal Computer") koloredun ordenagailu pertsonala zela iragartzen zuten, halera fosforo koloreko patantaila zuen CPCa (GT65/66) nahiz koloredun pantaila estandarra (CTM640) ere erosteko aukera eskaintzen zen.

Lehenbiziko makina zen CPC 464 modeloa 1984ean aurkeztu zen. Commodore 64 eta Sinclair ZX Spectrum ordenagailuen lehiakide zuzena izateko diseinatua izan zen. CPC sailak arrakasta handia izan zuen, makina hau merkatuan egon zen denboraldi osoan 3 milioi ordenagailutik gora saldu zirelarik.

Kanpoaldetik ikusita Amstrad makinaren ezaugarri nagusia izkina zorrotz eta itxura laukizuzeneko bere kontsola (teklatua) beltz matea zen (bertan kasete zinta (Amstrad CPC 464) edo diskete-unitatea (Amstrad CPC 664 eta Amstrad CPC 6128) sarturik zihoalarik, tekla bereziak koloreztatuak zituen eta bere energi iturri bakarra ordenagailuaren pantailara zihoana zen. Aukerako telebista pantailarako bihurgailua erabiltzeko aukera ere bazegoen.

Irudtegia
---------

* Amstrad CPC 464Amstrad CPC 464
* Amstrad CPC 464Amstrad CPC 464
* Amstrad CPC 6128Amstrad CPC 6128
* Schneider-Amstrad CPC 664Schneider-Amstrad CPC 664

Kanpo estekak
-------------

* Amstrad CPCari buruzko argibide orrialdea. **(Ingelesez)**
* Amstrad CPCari buruzko webgune ez ofiziala. **(Ingelesez)**
* Amstrad CPCaren emulatzaileak. **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q478829
* Commonscat Multimedia: Amstrad CPC

---

 |

* Wd Datuak: Q478829
* Commonscat Multimedia: Amstrad CPC
***Anabasia*** edo ***Hamar Milen Espedizioa*** (***Hamar Milen Erretiratzea*** eta ***Hamar Milen Martxa*** ere bai) (antzinako grezieraz: Ἀνάβασις, euskaraz: «barnerako espedizioa» esan nahi du), Xenofonte historialari greziarrak idatzitako istorio bat da, Sokratesen ikaslea, benetako gertaeran parte hartu zuena.

Edukia
------

Bertan, Ziro Gaztearen bere anaia Artaxerxes II.a erregearen kontrako espedizioa eta, Ziro hil ondoren, Artaxerxesen zerbitzura zeuden mertzenario greziarrak euren herrialdera itzultzea kontatzen dira.

K. a. 401ean, Artaxerxes II.a persiar Inperioko tronura igo eta hiru urtera, bere anaia txikia zen Ziro matxinatu egin zen bere Asia Txikiko satrapian. Bere anaia tronutik botatzeko, bertan hamar mila mertzenario greziar bildu zituen armada bat osatu zuen. Sardesetik abiatu zen, Asia Txikitik jarraitu eta Eufrates ibaiaren ertzetik jaitsi zen Cunaxaraino, Babiloniatik gertu. Ziro, Cunaxako guduan hil zen, honek, bere harmada ihesean irtetzea eragin zuelarik. Greziar mertzenarioak, aldiz, bilduta eta garaitezin mantendu ziren Klearko agintari espartarraren agindupean. Etsaiarekin egin zituzten negoziaketetan, Klearko eta greziar agintari nagusienei, traizioz burua moztu zieten, eta, beraz, mertzenarioek beste batzuk aukeratu behar izan zituzten. Hauen artean, Xenofonte bera zegoen, gainontzeko armada Greziaranzko itzuleran gidatu zuena. Tigris ibaian gora egin zuten eta Armenia zeharkatu zuten lurralde etsaian zehar eginiko lau mila kilometroko ibilbide batean, Trapezunteko greziar koloniara iritsi arte (gaur egungo Trabzon, Turkia), Itsaso Beltzaren hegoaldeko ertzean. Ospetsuak dira aurreratutako soldadu batek, Trabzon ikustean esan zituen hitzak: θάλαττα, θάλαττα ("Thalassa, Thalassa"-"Itsasoa, Itsasoa")

Narrazioak, hirugarren pertsonan idatzia, interes historiko handia du, baina gainera, estilo gozagarri bat du, zenbait gertaeretan, hunkitu ere egin arte. Bere estiloaren xalotasunagatik, sarri, bigarren hezkuntzan erabiltzen da, greziera klasikoaren itzulpenean hasteko testu gisa.

Egokitzeak
----------

Xenofonteren istorioak, Sol Yurick inspiratu zuen bere *The Warriors* libururako, liburu honetan, Walter Hillen *The Warriors* filma oinarritu zelarik, eta, ondoren, bideo-jokoetan jarraipenak izan dituena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q73112
* Commonscat Multimedia: Ten Thousand campaign

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 184152138613110981828
* BNE: XX2017537
* BNF: 12206725h (data)
* GND: 4281415-7
* LCCN: nr96035735
* NLA: 51707858
* SUDOC: 034889760
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q73112
* Commonscat Multimedia: Ten Thousand campaign
Amazoniaren kokapena
**Amazonia** edo **Amazoniako oihana** (portugesez: *Floresta Amazônica* edo *Amazônia*; gaztelaniaz: *Selva Amazónica*, *Amazonía* edo *Amazonia*; frantsesez: *Forêt amazonienne*; nederlanderaz: *Amazoneregenwoud*) Amazonasen arroaren gehiena osatzen duen hostozabalen oihan hezea da. Arroaren 7 milioi kilometroko karratutik 5,5 Amazoniako basoa dira.

Erliebea
--------

Oro har oso lurralde laua denez, bertatik igarotzen diren ibai ugariek gainezka egiten dutenean oso erraz urperatzen da. Iraganean, Guyanatik eta Brasildik zetozen aire masen eraginez, inguruko erliebeetako higadurazko material kopuru handiak pilatu ziren bertan, eta geroago, itsaso, aintzira eta ibaietako jalkin ugari. Horrek guztiak garaiera txikiko erliebeak eman ditu, 100 eta 350 m bitartekoak.

Klima
-----

Hileko batez besteko tenperatura 26 °C-koa da. Euriteak urte osoan oso ugariak izaten dira, eta zenbait alderditan urteko 2.500 mm baino gehiago botatzen du. Eurite hauen erdia baino gehiago bertako arroetatik lurrindutakoa da, eta gainerakoa Ozeano Atlantikotik datozen haize alisioek ekarria da.

Landaredia eta fauna
--------------------

Klima bero eta hezearen ondorioz, oihan joria duen lurraldea da. 60 mila zuhaitz mota baino gehiago ditu, ehun metroko garaiera ere izan dezaketenak. Mota batzuk hosto erorkorrekoak diren arren, oihana beti berde egoten da. Bertakoek hiru oihan mota bereizten dituzte: *guazú*, beti lehor dena; *varcea*, urtaroaren arabera urak hartzen duena; eta *igapo*, beti urez estalita dagoena. Faunari dagokionez, hegazti, intsektu eta narrasti espezie ugariren habitata da.

Hidrografia
-----------

Ibai nagusia Amazonas da, luzeran dituen 6.275 km-etatik ia bi heren ontziz ibiltzekoak dituena. Munduko ibai sare zabalena eta emari handienekoa da; Atlantikoan itsasoratzen denean 100.000 m3/s-ko emaria du. Amazonasen ibaiadar nagusiak dira Negro, Madeira, Tapajós eta Xingu eta Tocantins.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2013/7/16 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-05-25). *170. araua: Amerikako toponimia.* .

Ikus, gainera
-------------

* 2019ko Amazonia basoko suteak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q177567
* Commonscat Multimedia: Amazon Rainforest

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ge356542
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00284/eu\_a\_2841/a2841
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q177567
* Commonscat Multimedia: Amazon Rainforest

3°10′S 60°02′W﻿ / ﻿3.16°S 60.03°W﻿ / -3.16; -60.03
**Amatrice** Italiako udalerria da. Rietiko probintzian kokatuta dago, Lazio eskualdean. 2.500 biztanle ditu, 174,4 kilometro koadroko azaleran banatuta.

Mugakideak
----------

Amatricek honako udalerri hauekin egiten du muga:

Accumoli  
Campotosto  
Cittareale  
Cortino  
Crognaleto  
Montereale  
Rocca Santa Maria  
Valle Castellana

Historia
--------

Aurkikuntza arkeologikoek erakutsi dute Amatriceko eremuan gizakiak Historiaurretik bizi izan direla. Era berean Antzinako Erromako hainbat eraikin eta hilobi ere aurkitu dira. Mendebaldeko Erromatar Inperioaren erorketarekin batera Spoletoko dukerri lonbardiarraren esku geratu zen, eta Ascoliko *comitatus*ean txertatu zen. Farfako abadetxearen 1012ko paperetan **Matrice** izenarekin agertzen da, Tronto eta Castellano ibaien konfluentzian.

1265an Manfredo Sizialiakoaren agintaldian Amatrice Napoliko Erresumaren parte bilakatu zen. Azken hau Anjou etxea konkistatu zuenean herria matxinatu zen, baina Karlos I.a Anjoukoak 1274an berriro konkistatu zuen. Hala ere *universitas* gisa autonomia minimoa mantendu zuen. XIV. eta XV. mendeetan Norcia, Arquata eta L'Aquilarekin gatazka konstantean egon zen, eta bere tropek Braccio da Montoneren setioan parte hartu zuten. Anjou etxea eta Aragoiko Erresumaren arteko Napoliko Erresumaren gaineko kontrolaren gerretan Amatricek Aragoiko Erresuma aukeratu zuen. 1529an Filiberto Chalonekoak herria erasotu zuen eta Alessandro Vitelliri eman zion herria.

Beranduago Orsini eta Medici familien esku egon zen, 1737ra arte. Italiaren unifikazioaren ostean Abruzzoren barnean kokatu zuten, eta 1927an Laziok anexionatu zuen.

1639ko lurrikarak kalte oso handiak eragin zituen. Baina 2016ko abuztuaren 24an beste lurrikara indartsu batek herria erdi suntsituta laga zuen.

Kultura
-------

Herria famatua da bere amatriciana saltsagatik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q223427
* Commonscat Multimedia: Amatrice

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 243209889
* GND: 4794997-1
* **Lekuak**
* OSM: 42095
* TGN: 7006736

 |

* Wd Datuak: Q223427
* Commonscat Multimedia: Amatrice
Amsterdamgo auzo gorri nagusia (*De Wallen*).
**Amsterdamgo auzo gorria** (nederlanderaz: *Rosse Buurt*) Herbehereetako hiriburu administratiboa den Amsterdamgo erdialdean dagoen auzo bat da. Bere historia, arkitektura, bizitza kulturala eta prostituzioa, drogei eta dibertsitate sexualari buruz duen joeragatik munduko auzorik liberalizatuenetako bat izateagatik ezaguna.

Kokapena
--------

Zehazki, "auzo gorri" nagusia *De Wallen* auzoa da, Oudezijds Voorburgwal eta Oudezijds Achterburgwal kanalak eta inguruzko kaleak, hiriko erdigune historikoan, Dam plazak eta Damrak kaleak mugatzen dute mendebaldean eta Nieuwmarkt plazak ekialdean. Baina "auzo gorri" besteak ere existitzen dira: *Singelgebied* ("Singel auzoa") eta Ruysdaelkade (De Pijp barrutian).

Prostituzioa
------------

Hau da Amsterdameko auzorik pintoresko eta turistikoena. Mundu osoan ezaguna bere kaleak eta kalexka estuak apaintzen dituzten erakusleihoengatik, non prostitutek euren lana egiten duten duela mendeetatik. Prostituzioa erabat arautua dago Herbehereetan, eta honela prostituta bakoitza legez gizarte segurantza pribatu bat kontratatua izatera behartua dago (Herbehereetako gainontzeko langileak bezala), estatuari zergak ordaintzera, ogasun deklarazioak egitera eta langile batek edo enpresak bere legezkotasuna mantentzeko egin behar dituzten gainontzeko lege prozesu guztiak egitera.

Prostituzio lokalak egunez zein gauez daude irekita, baina publiko gehien aste bukaeratako gauetan egoten da. Une horietan milaka pertsonek, gehienak kuxkuxeroak, auzotik lasai paseatzen dute, auzo gorriko erakusleihoen artean. Kale hauetarako sarrera irekia da, eta beraz edonor sar daiteke bertan, adibidez Hanburgoko prostituzio kalean gertatzen ez dena, gizonezkoei eta adin nagusikoei mugatua dagoena.

### Esperimentua gizonekin

1990eko hamarkadaren azken urteetan esperimentu soziologiko bat egin zen auzo gorriko kaleetan. Emakumezko prostituten ordez, gizonezkoak egon ziren lan hori egiten zenbait hilabetez. Ikerketa honek, emaitza bezala, emakumeek zerbitzu honetan interesik ez zutela eman zuen, eta hilabete horietan, gainera, kexuak egon ziren emakumezko prostituten aldetik, gizon horiek laidogarritzat hartu zituztenak.

### Beste zerbitzu batzuk

Auzoak *sex shop*, jatetxe, hotel, kafetegi eta eta erakusketa lokal ugari ere baditu. Erakustoki hauek izaera sexual nabarmeneko edukiak eskaintzen dituzte, eta turistak asko joaten dira bertara.

Auzoko kalerik ospetsuena erdiko kalea da, Warmoestraat izenekoa, tabernaz, garagardoz, jendez eta zalapartaz betea.

Ikus, gainera
-------------

* Auzo gorri

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Amsterdamgo Auzo Gorria

52°22′24″N 4°53′53″E﻿ / ﻿52.373416666667°N 4.8980555555556°E﻿ / 52.373416666667; 4.8980555555556

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q447664
* Commonscat Multimedia: Red-light district (Amsterdam)

---

 |

* Wd Datuak: Q447664
* Commonscat Multimedia: Red-light district (Amsterdam)
**Ambatovaky** erreserba oihan tropikalaren erreserba da Madagaskarreko ipar-ekialdean (65.000 hektarea). Bird Life International entitatea hegazti espezie endemiko ugarirentzako hegazti-eremu garrantzitsu gisa izendatu du.

Geografia
---------

Erreserba hau Madagaskarreko ipar-ekialdeko kostatik Analameranako meseta karstikoraino doa, eta 1.185 metroko (3.888 oin) igoerak ditu Soanierana Ivongo barrutian, Analanjirofo eskualdean. Marimbona ibaiaren (hegoaldeko muga) eta Simianona ibaiaren (iparraldeko muga) artean dago. Erreserbaren egoitza Soanierana Ivongon dago, eta parkea kanoan baino ezin da sartu Marimbona ibaian.

Flora eta fauna
---------------

Erreserba batez ere baso lehor eta lodi batek estaltzen du, eta kritikoki arriskuan dagoen lemur espezieak daude, Perrierren sifaka (Propithecus perrieri). Erreserban beste bost lemure-espezie daude. Bost-ek Natura Kontserbatzeko Nazioarteko Batasunaren (UICN) arrisku-egoera jaso dute, eta batek, Eulemur rubriventer kola gorriko lemurra, arriskuan dago. Arriskuan dauden lau espezieak hauek dira: aye-aye (Daubentonia madagascar), Indri (Indri indri), Diademed sifaka (Propithecus diadema) eta lemur marratua zuri-beltza (Varecia variegata variegata). Arriskuan dauden espezieak dira bi haragijale, ziza malgakhe edo marraduna (Fossa fossana) eta hobia (Cryptoprocta ferox). Ugaztun horiek guztiak Madagaskarreko endemikoak dira.

Erreferentziak
--------------

* **(Ingelesez)** «Ambatovaky» *www.wildmadagascar.org* (Noiz kontsultatua: 2022-04-27).
* **(Ingelesez)** «Travellers Worldwide | The Best Travel Guides. Period.» *travellersworldwide.com* 2021-12-14 (Noiz kontsultatua: 2022-04-27).
* «BirdLife Data Zone» *datazone.birdlife.org* (Noiz kontsultatua: 2022-04-27).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3457621

 |

* Wd Datuak: Q3457621