recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Lantarongo gaztelua** Arabako Los Castros izeneko
haitzetan, Artzenako mendilerroan, dagoen gune arkeologikoa da, itsas mailatik 1056
metro gorago kokatuta. Bertan, Goi eta Behe Erdi Aroko Lantarongo Konderria zenaren gazteluaren aztarnak kokatzen dira.

Kokapena
--------

Lantaron gazteluaren eremuan Antxoka Martinez Velasco arkeologoaren aurkikuntza.
Añanako kuadrillako Gaubea udalerriari dagokio Los Castros mendiko gailurrean dago kokatua aztarnategia, tokirik garaienean. Gazteluaren aztarnak xumeak dira oso, murruen oinarriak, haitzean hainbat lanketa eta tontorra bakartzeko egindako lubaki zabala. Zeramika-zatikiak eta kobrezko xafla dekoratua, tipologiaz Goi Erdi Arokoa, gainazalean jaso zituen Antxoka Martínez Velasco arkeologo aurkitzaileak , 2019ko apirilean Arabako Aldundiari eginiko legezko jakinarazpenean aitortuta. Gazteluak Lantarongo Konderriaren lurraldea antolatze eginkizuna izango zuen, kondearen egoitza izateaz gain konderria indarrean zegoela, baina horren inguruko herrixka, bera ere Lantaron izenekoa, oraindik kokatu gabe dago.

Historia
--------

Gazteluaren sorrera VIII. mendetik aurrera musulmanen erasoei defentsa-erantzun estrategiko elementutzat hartzen dira konderria eta gaztelua, Asturiasko Erresuma ekialdera hedatu zenean. Konderriaren eta kondeen aipamenak 897. urtetik aurrera iturri dokumentaletan agertzen badira ere, Lantarongo gaztelua behin bakarrik jaso zuen aipu zuzena, Konderria desagertuta zegoela. 1175. urtea zen, eta orduko Gaztelako erregeak, Alfontso VIII.ak, eskualdea eskuratu berria zuen, eta erresuma osoan sakabanatuta zituen bere ondasunen errolda egitea eskatu zuen .

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)**Haitzen kokapena
mendilerroan, Mendikat
webgunean , kontsulta data
2020-06-28an
2. ↑  Erreferentzia Inguma
datu basean
3. ↑  E. Ugarte Lz. de Arkaute.- *Lantarongo gaztelu zaharra*
agerian. Tupustean agertu da gaztelua *Alea, ISSN 2386-8961; 192 zk.*
2019ko maiatzaren 11an, or. 18-19
[
online];
4. ↑  Arrieta Valverde, Antton.-‘’Euskal Herriko gazteluak: Araba’’ ISBN
978-84-09-05418-3. orr. 149

Ikus, gainera
-------------

* Lantaron
* Lantarongo Konderria
* Arabako konderria

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q96679816

 |

* Wd Datuak: Q96679816
**Lester Cole** (1904ko ekainaren 19a – 1985eko abuztuaren 15a) Ameriketako Estatu Batuetako zinema-gidoilaria izan zen. Hollywoodeko Hamarretako bat izan zen.

Bizitza
-------

Cole New Yorken sortu zen, familia judu baten baitan, poloniar etorkinen seme. Aita ehungintza alorreko enpresa bateko sindikalista izan zen, eta Lesterrek txikitatik jaso zuen sozialismoaren berri.

Hasierako lanetan Colek aktore jardun zuen, baina handik gutxira gidoilaritzari ekin zion. Coleren aurreneko lana *If I Had a Million* filmerako gidoia izan zen. John Howard Lawson eta Samuel Ornitz lagunekin batera 1933an Ameriketako Estatu Batuetako Gidoilarien Sindikatua eratu zuen, eta 1934an Ameriketako Estatu Batuetako Alderdi Komunistan afiliatu zen.

1932 eta 1947 bitartean, Colek berrogei gidoitik gora sortu zituen.

### Zerrenda beltza

1947an Hollywoodeko Hamarretako bat bilakatu zen. Ekintza Antiamerikarren Batzordearen aurrean adierazpenik ez egitea erabaki zuen Alderdi Komunistan jardutearen gainean. Ordainetan hamabi hilabeteko konfinamendua eta 1.000 dolarretako isuna.
Haren izenean lanik ezin egin, Colek zenbaitetan izengoitien bidez sinatu zituen lanak: Gerald L.C. Copley, Lewis Copley, eta J. Redmond Prior.

Coleren lan ezagunena *Born Free* (1966) filmerako godoia izan zen, Gerald L.C. Copley goitizena erabilita.

Lester Cole bihotzekoak jota hil zen San Franciscon, Kalifornian, 1985ean. Ronald Radosh historia irakaslearen arabera, Cole hil artean komunista sutsua izan zen.

Aukeratutako filmografia
------------------------

* *Walls of Gold* (1933)
* *Nothing More Than a Woman* (1934)
* *The Crime of Doctor Hallet* (1938)
* *Pirates of the Skies* (1939)
* *The House of the Seven Gables (1940)*
* *Among the Living* (1941)
* *None Shall Escape* (1944)
* *Blood on the Sun* (1945)
* *Objective, Burma!* (1945)
* *Men in Her Diary* (1945)
* *The Romance of Rosy Ridge* (1947)
* *High Wall* (1947)

Erreferentziak
--------------

1. ↑    ISBN 9781628941166..
2. ↑    ISBN 9781557537638..
3. ↑    ISBN 978-0-7486-2455-3..
4. ↑    ISBN 1-893554-96-1..

Kanpo estekak
-------------

* Lester Cole *IBDM* atarian.
* Lester Coleren idazlan bat LibriVox atarian (audioa).

| Hollywoodeko Hamarrak |
| --- |
| Alvah Bessie • Herbert Biberman • Lester Cole • Edward Dmytryk • Ring Lardner Jr. • John Howard Lawson • Albert Maltz • Samuel Ornitz • Adrian Scott • Dalton Trumbo  |



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3236786
* Commonscat Multimedia: Lester Cole

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 29738818
* ISNI: 0000000368639487
* BNE: XX1277994
* BNF: 140884530 (data)
* GND: 14105123X
* LCCN: n81085006
* NKC: jn20000700321
* NARA: 10569260
* SNAC: w6j98g15
* SUDOC: 078808782
* UB: a1359167
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3236786
* Commonscat Multimedia: Lester Cole
Jokalariak gola ospatzen.
**Sunderland Association Football Club** Ingalaterrako futbol taldea da, Sunderland hirian egoitza eta zelaia (Stadium of Light) dituena. Ingalaterrako 6 Liga eta 2 Kopa irabazi ditu, ia denak XIX mendean eta XX mende hasieran.

Historia
--------

1879an sortu zen *Sunderland and District Teachers A.F.C* (Sunderland eta barrutiko irakasleak futbol taldea) izenarekin. 1890-91 urtean sartu zen Ligan, Stoke ordezkatuz. Aston Villari 7-2 irabazi ondoren Ligaren fundatzailea zen William McGregorrek "Talentu guztien taldea" ezizena ezarri zion. Berehala iritsi ziren lehenengo tituluak, 1892, 1893, 1895 eta 1902ko Ligak hain zuzen ere. Garai hartako azken garaipena 1913ko Liga izan zuen.

Hurrengo urteetan apalago ibili ondoren 1936an seigarren liga eta 1937an lehenengo kopa lortu zituen. Bigarren Mundu Gerraren garaian jokalari askok Europan borroka egitera joan behar izan zuten eta Ingalaterrako Liga ez zen jokatu. Honen ordez *Football League War Cup* (Gerrako Kopa) antolatu zen eta 1942an Sunderland finalera iritsi zen, baina Wolverhampton Wanderers-ek irabazi zuen.

1957an eskandalo finantziero handi batean Sunderland errudun jo zuten eta 68 urtean lehenengo aldiz bigarren mailara bidalia izan zen. Ordutik aurrera talde apala bihurtu zen. Titulu berri bat irabazi zuen ordea, 1973ko Kopa.

1990. eta 2000. hamarkadetan gora eta behera ibili ondoren Drumaville kontsorzioak hartu du taldea eta Premier Leaguean aritu da azken urteotan baina 2016-17 denboraldian maila galdu zuen eta hurrengo denboraldian 2. mailako azkena izan zen. Gur egun 3. mailan dabil.

Zelaiak
-------

* 1879-1882 - Blue House Field, Hendon
* 1882-1883 - Groves Field, Ashbrooke
* 1883-1884 - Horatio Street
* 1884-1886 - Abbs Field, Fulwell
* 1886-1898 - Newcastle Road
* 1898-1997 - Roker Park
* 1997- Stadium of Light

Irabazitako txapelketak
-----------------------

### Txapelketa nazionalak

* Ingalaterrako Liga (6): 1891-92, 1892-93, 1894-95, 1901-02, 1912-13, 1935-36
* Ingalaterrako Kopa (2) : 1936-37, 1972-73

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18739
* Commonscat Multimedia: Sunderland AFC

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125678296

 |

* Wd Datuak: Q18739
* Commonscat Multimedia: Sunderland AFC
Letoniako biztanleriaren bilakaera erakusten duen grafika. 1992tik aurrera bakarrik daude datuak
**Letoniako demografia**n letoniar jatorriko populazioa herriaren erdia gutxi gorabehera da, baina gutxiengoa da Rigan. Errusiar jatorria dutenak %28,8a da eta gutxiengoak osatzen dute Bielorrusia, Ukraina, Lituania eta Poloniako herriek. 1998an onartutako legearen arabera nazionaliatea lortzea erraza da, tentsioak arintzeko asmoz. Mundu osoan hazkuntza demografiko txikiena duen herrialdea da, non populazioa urtero %1,5a jaisten den.

Letonia Alemaniar zaldunek agindua izan zen XIII. mendetik 1561ra, non Poloniarrek hartu zuten eskualdearen defentsa, errusiar eta suediarren aurka. Hau dela eta minoria alemaniar, judu eta poloniarrak daude. 1897an lehen zentsu ofiziala egin zen eta letoniarrak populazioaren %68,3a ziren 1.930.000 biztanletik. Errusiarrak %12a ziren, juduak %7,4, alemaniarrak %6,2a eta poloniarrak %3,4. Besteak lituaniarrak, estoniarrak eta ijituak ziren batez ere.

XX. mendean populazioak bera egin zuen nabarmen mundu gerren ondorioz, Baltikoko alemanen errepatriazioa eta Holokaustoaren ondorioz. Ondoren Sobietarren okupazioa etorri zen eta honekin 1935tik errusiar minoria hirukoiztu zen. Urte horretan letoniarrak %77a ziren (1.467.035) eta 1989an %52a (1.387.757).

2005an oraindik ere letoniar gutxiago daude 1989an, populazioaren %58,8a badira ere. Independentziaren ondoren 1991aren aurretik jaiotako sobietar ondorengoek erregularizazioa egin behar zutela adostu zen. Ondoren jaiotakoak automatikoki ziren letoniarrak. 100.000 hiritar baino gehiago egoera erregularizatu zuten, baina mende hasieran oraindik 418.440 hiritarrek atzerriko pasaporteak erabiltzen zituzten (horietatik 278.213 errusiarrak direlarik).

Letoniarrak eta Livoniarrak, bertako jatorrizko herria, gaur egun populazioaren %60a baino gutxiago dira. Livoniarrak gaur egun 100 baino ez dira geratzen. Latgaliar herriak bere burua aparteko taldetzat du ere.

Ikus, gainera
-------------

* Letonia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2329836
* Commonscat Multimedia: Demographics of Latvia

---

 |

* Wd Datuak: Q2329836
* Commonscat Multimedia: Demographics of Latvia
**Campo de' Fiori** (Lore-eremua euskaraz) Erromako plaza bat da, Via dei Giubbonari eta Piazza della Cancelleria artean kokatua, Parione eta Regola Rionien arteko mugan.

Historia
--------

XV. mendera arte, plaza ez zen berez existitzen, eta haren ordez, soro landu batzuk zituen zelai loretsu bat zegoen; hortik datorkio izena. Tradizioaren arabera, plazaren izena Florarengandik dator; Flora Ponpeiok maitatutako emakumea zen eta bere antzokia gertu eraiki zuen. Plazak bere izena eman zion XV. mendean ere Via Florea izenaz ezaguna zen bide-ardatz luzeari, Sant'Angelo in Pescheria eliza eta Sant'Angelo zubia zubia lotzen zituena. Ibilbide horrek berak Via Mercatoria izena ere hartu zuen XV. mendean.

Heriotza zigorren lekua
-----------------------

'Campo de' Fiori-n exekuzio handiak eta sokaz egindako zigorrak burutzen ziren. Esaterako, 1600ko otsailaren 17an, osteguna, heresia leporatu, bizirik erre zuten Giordano Bruno filosofo eta fraile dominikoa. 1876an unibertsitateko ikasleen batzorde bat eratu zen, filosofoaren oroigarri gisa, hil zen hesola zegoen tokian brontzezko monumentu bat egitea sustatzeko. Mundu osoko intelektual ugari atxiki zitzaizkion batzordeari, hala nola Walt Whitman, Ernest Renan, Victor Hugo, Silvio Spaventa eta Henrik Ibsen. Eliz munduaren etsaitasuna gorabehera, Giordano Brunoren monumentua, Ettore Ferrari eskultoreak egina, 1889ko ekainaren 9an inauguratu zen.

Merkatua
--------

1869tik merkatu bizia dago plazan. Azoka horren giro ezaguna 1943ko *Campo de' fiori* film ezagunean ageri zen, Anna Magnani eta Aldo Fabrizirekin aktore nagusiekin. Campo de' Fiori eliza ez dagoen Erromako plaza historiko bakarra da. Arratsalde eta gauetan, gazteek, bai italiarrek bai atzerritarrek, gustukoen duten tokietako bat bihurtu da, lokal eta pub asko baitaude bertan.

Monumentuak
-----------

* Farnese jauregia
* Spada jauregia
* Monte di Pietà jauregia
* Barracco museoa

Iruditegia
----------

* Plazaren izkin bat.Plazaren izkin bat.
* Merkatua.Merkatua.
* Iturria.Iturria.
* PanoramaPanorama

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Ridolfini, Cecilia Pericoli (1980). *Guide rionali di Roma*. Parione (II) (3. edizioa). Erroma: Fratelli Palombi Editori.
2. ↑  Bucciantini, Massimo (2015). *Campo dei fiori. Storia di un monumento maledetto*. Turin: Einaudi. ISBN 978-8806217808.

Kanpo estekak
-------------

* Bideoa Youtuben.
* **(Italieraz)**:Campo de' Fioriren audiogida.
**Grey aintzira**, jatorri glaziarra duen ur-masa bat da, Torres del Paine Parke Nazionalaren mendebaldean dagoena, Última Esperanza probintzian, Magallanes y la Antártica Chilena eskualdean. Bere erdigunea koordenatu hauetan dago: 51° 3'43.94"S 73° 8'55.58"W.

Ezaugarriak
-----------

Aintzira honek 3250 ha-ko azalera du, 16,5 km-ko luzera, 4,25 km-ko gehienezko zabalera eta 1,37 km-ko gutxieneko zabalera. Serrano ibaiaren arro binazional handiari dagokio. Ingerada irregularrak ditu eta hainbat lurmutur, penintsula eta senadi. Bere urak arre daude glaziar-lohi esekiengatik.

Ekialderantz mugatuta dag 2700 m-ko altitudeko Paine Grande muinoaren maldaarekin, eta Aleta de Tiburón muinoarekin, altuera baxuagokoa. Hegoalderantz bere arroa 1599ko altitudea duen Ferreir muinoak mugatzen du.

* Perspektiba-ikuspegiak
* Deshielo en Lago GreyGrey aintziran urtzea
* Iceberg en Lago GreyIceberga Grey aintziran
* Vista del lagoAintziraren ikuspegia
* Vista aérea del sector norte del lago, contactando con el glaciar GreyAintziraren iparraldeko sektorearen aireko ikuspegia, Grey glaziarrarekin rharremanetan jarriz

Erreferentziak
--------------
**Sam Gamgee** (jatorrizkoan, **Samwise Gamgee**) J. R. R. Tolkienen Erdialdeko Lurraldean bizi den fikziozko pertsonaia bat da. Hobbit bat da, eta *Eraztunen Jauna* trilogian Frodo Zorrozabalen laguntzaile leiala da. Sam *Eraztunaren Komunitatea*ren parte da, Eraztun Bakarra suntsitzeko helburua duen taldea, Sauronen eskuetan eror ez dadin eta mundua konkista ez dezan.

Sam Frodoren lorezaina zen. Frodoren abenturara batu behar izan zen, Gandalf aztiarekin zeukan elkarrizketa pribatu bat ezkutuan entzun zuenean. Sam Frodoren lagun eta zerbitzari porrokaezina da, bere tamainarako fisikoki indartsu eta emozionalki indartsu gisa irudikatua; askotan, Frodo bidaiaren alde zailetan laguntzen du, eta, batzuetan, Frodo ahul dagoenean fisikoki berarekin kargatzen du aurrera egin dezan. Samek eraztuna eramaten du denbora tarte labur batez, orkoek Frodo harrapatu zutenean; haren indar emozionala berriro frogatzen da eraztuna Frodori itzultzen dionean. Eraztunaren Gerraren ondoren, Sam Eskualdera eta lorezain-paperera itzultzen da, eta bertan dagoela suntsitu zituzten zuhaitzak birlandatzen laguntzen du. Eskualdeko alkate hautatzen dute elkarren segidako zazpi agintalditan.

Gamgee abizena kotoi-artilerako izen lokal batetik dator, Sampson Gamgeek asmatutako bendaje kirurgiko batetik; horregatik Rosie, Samen neska-laguna, Cotton familiakoa da (*kotoia*). Ikerlariek Samen historiaren sinbolismoa nabarmendu dute, kristautasunaren oihartzunak baititu; adibidez, Frodo besoetan eramateak Simon Zirenekoa gogorarazten du, Kristoren gurutzea hartuta. Tolkienen ustez, Sam historiako heroia zen. Psikologoek maitasun-bidaia psikologiko gisa ikusi dute Samen bilaketa. Tolkienen biografoek adierazi dute antzekoa dela Samek eta Frodok Britainia Handiko armadako zerbitzari militarrekin duten harremana Lehen Mundu Gerran.

Erreferentziak
--------------

Txantiloi:Erreferetnzia zerrenda

Kanpo estekak
-------------

1. ↑   «THE GOSPEL ACCORDING TO J. R. R. TOLKIEN» *graceandknowledge.faithweb.com* (Noiz kontsultatua: 2024-02-14).
**Pazuzu** haizearen deabruen erregea da. Hanbiren semea, bere aztarna mitologia desberdinetan aurki dezakegu: Sumerren, Asirian, Akadian. Sumerren ere hegomendebaldeko haizea zen, ekaitzen, izurriteen, sukarraren eta eldarnioen eramailea. Pazuzu *The Exorcist* filmetan agertu izan da deabruarekin identifikatuta.

Deskribapena
------------

Irudietan giza gorputzarekin aurkitzen dugu; burua, bestetik, lehoiarena edo txakurrarena izan daiteke. Kopetan ahuntz-adarrak ditu, oinetan hegazti-harpeak, arrano bi hegala pare, eskorpioiren buztana eta sugearen itxurako zakila. Errepresentazioetan sarritan eskubiko eskuaren ahurra gora begira eta ezkerrarena behera begira aurkitzen dugu. Eskuen posizio horiek bizitza eta heriotzaren, sorreraren eta txikizioaren sinboloak dira.

Ezaugarriak
-----------

Sumeriar zibilizazioan Pazuzu Zazpi Deabru Gaiztoetako bat zen. Haren izena beste deabruak infernura berriro ere eramateko erabiltzen zen. Pazuzu gaiztoa zen baina ez zegoen erabat gizakiaren aurka eta, horregatik, haren irudiaz deabru eme bati, Pazuzuren emaztea zen Lamashturi alegia, atzera egiteko kutunak egiteko erabiltzen zen. Lamashtu Pazuzu baino gaiztoago zen ezen jaio berriez eta haien amez elikatzen baitzen. Kutun edo amuleto horiek amek eta haurrek lepotik zintzilik eramaten zuten eta tamainu handiaz ormetan jartzen ziren ere bai.

Pazuzu Louvren
--------------

Pazuzuren irudi ezagunetariko bat Louvre museoan ikus daiteke. Hori izan zen *The Exorcist* filmean eredu gisa erabili zuten irudia. K.a. lehen mila urteko eskultura txiki bat da, 14,5 zmko alturakoa ezen lepotik zintzilik eramateko egin baitzen. Louvren 1872. urtetik dago. Lan hau asirioen brontzezko artearen erakustaldia da. Estatuatxoaren atzealdean zera irakur daiteke: "Pazuzu naiz, Anuren semea, aizearen deabruen erregea, hondamendia zabalduz mendietatik indarrez jaisten dena".

Estatuatxorekin batera Lamasthuren aurkako konjuru bat agertu zen.

Pazuzu British Museumen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Lehenengo filmaren hasieran aztarnategi batean Pazuzuren estatua bat aurkitzen dute.
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Pazuzuren ezaugarriak eta mitoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q732551
* Commonscat Multimedia: Pazuzu

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 49809631
* BNF: 16273398w (data)
* GND: 109977718
* LCCN: sh2004001939
* SUDOC: 241572509

 |

* Wd Datuak: Q732551
* Commonscat Multimedia: Pazuzu
**Aliya Nurmuetqyzy Moldagulova** (kazakheraz: Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова; 1925eko urriaren 25a - 1944ko urtarrilaren 14a) sobietar frankotiratzailea izan zen, Sobietar Batasuneko heroi titulua jaso zuena 1944ko urtarrilaren 14an borrokan hil ostean, zauri larriak izan ondoren.

Biografia
---------

### Haurtzaroa eta gaztaroa

Moldagulova 1925eko urriaren 25ean jaio zen Bulak-en, Kazakhstango RSSn, Sobietar Batasunean (gaur egun Aktobeko Khobdinskyren barrutia). Haurtzaroan galdu zituen gurasoak, eta osabarekin bizi izan zen Almatesen. 1935ean Leningradera joan zen bizitzera, osabak garraio militarreko akademia batean izena emanda baitzuen. 1939ko udazkenean, 14 urte zituela, umezurztegira bidali zuten, eta handik atera zuten gerra hasi zenean, 1942an, Ládoga lakutik. Kírov bigarren hezkuntzako eskolatik graduatu ondoren, Rybinsk Abiazio Teknikoko Eskolarako beka bat jaso zuen 1ean.urrian.

### Bigarren Mundu Gerra

Rybinskeko Abiazio Teknikoko Eskolan hiru hilabetez ikasi ondoren, Armada Gorrian sartzeko baimena eskatu zuen. 1943ko maiatzean, Emakumeen Frankotiratzaileentzako Trebakuntza Eskola Nagusian izena eman zuen, eta gerrarako trebakuntza jaso zuen. Urte horretako uztailean, graduatu eta zin militarra egin ondoren, 54.arekin batera zabaldu zen.Fusileroen Brigada Independentea, entrenamendu-zentroko lankideekin batera.

1944ko urtarrilean, bere brigadak Novosokolniki - Dno trenbidean alemaniarrei segada egin zien. Geroago, komandantea desagertu egin zela konturatu zen eta agintea berak hartu zuen. Bere brigadaren agintea hartu ondoren, bere lagunak inspiratu zituen "Anaiak, soldaduak, zatozte nirekin!" oihukatuz, batailoiak erasoari presio egin ziezaion Wehrmacht-en posizioa inbadituz.

1944ko urtarrilaren 14an, buruz buruko borroka batean, Moldagulova lurreko mina baten leherketak harrapatu zuen eta zauri arinak jasan zituen. Zauria gorabehera, etsaien aurka borrokatu zen, hil arte.

Moldagulova bala-zauri batetik hil zen egun horretan bertan, ahizpari gutun bat idatzi eta gero. 1944ko ekainaren 4an, Moldagulovak Sobietar Batasuneko Heroia eta Leninen Ordena jaso zituen (hil ondoren).

Moldagulova Monakovoko (Pskov) hobi komun batean lurperatu zuten.

Moldagulovak 91 borrokalari etsai hil zituen bere ibilbidean zehar..

Legatua
-------

* 1995eko maiatzaren 9an, Bigarren Mundu Gerraren amaieraren 50. urteurrenaren barruan, Kazakhstanek Aliya Moldagulovari eskainitako zigilu bat atera zen..
* 1997an Astaná plazan monumentu bat eraiki zen bere izenean.

* Sobre soviético de 1975 mostrando a Moldagulova.1975eko sobietar gutun-azala Moldagulova erakutsiz.
* Estampilla de 1995 de Kazajistán con MoldagulovaKazakhstango 1995eko zigilua Moldagulovarekin

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Молдагулова Алия Нурмухамбетовна» *www.warheroes.ru*.
2. ↑    *Aliya Moldagulova.*  26 de septiembre de 2012.
3. ↑    *Aliya Moldagulova stamp.* .
4. ↑    *Attractions of Almaty.* .
**María del Mar Gijón Mendigutía** (Madril, 1988) madrildar filologo arabista, ikerlari, unibertsitate irakasle, giza eskubideen aktibista eta feminista da.

Ekialde Erdian espezialista da, baita Palestinako historian eta emakumeen egoeran Ekialde Erdian. Gaur egun EAEn bizi da eta Euskal Herriko Unibertsitateko irakaslea da.

Biografia
---------

Madrilen jaio zen 1988an. Arabiar Filologian lizantziatura ikasu zuen Madrilgo Unibertsitate Autonomoan (UAM). Ondoren, Arabiar eta Islamiar Ikasketetan doktoregoa lortu zuen Madrilgo Unibertsitate Autonomoan 2016. urtean, "*Los mitos fundacionales de Israel y su pervivencia como legitimadores en la colonización de Palestina*" tesiarekin.

Ekialde Erdian (Líbano, Siria, Irak eta Jordania) espezialista da, baita Palestinako historian eta emakumeen egoeran Ekialde Erdian. 2012. urtetik Biladi Elkartean parte da.

2018. urtean Giza Eskubideen Nazioarteko Batzarrean ponente izan zen, eta giza eskubideei buruzko konferentzia onenari saria lortu zuen. Bere ponentzia "*La Declaración Universal de los Derechos Humanos y la Resolución 194 (III) de Naciones Unidas de 1948: Vínculos, evolución y perspectivas*" izan zen, 1948ko arabiar-israeldar gerrari eta "Palestinako kuestioari" buruz.

Gaur egunean, Euskal Herriko Unibertsitateko irakasle eta ikerlaria da.

Bizitza pertsonala
------------------

2005 eta 2010 urteen artean Damaskon bizi izan zen. Gaur egun Algortan bizi da.

Liburuak
--------

* *Historia del movimiento de mujeres en Palestina*, Txalaparta, Tafalla, 2015.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    «Mar Gijon Mendigutia: "Emakumeen borrokaren isla da Palestinaren historia" - Getxo» *Hiruka.eus* (Noiz kontsultatua: 2024-02-17).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Mar Gijón Mendigutia - Instituto de Historia Social Valentín de Foronda - UPV/EHU» *Instituto de Historia Social Valentín de Foronda* (Noiz kontsultatua: 2024-02-17).
3. 1 2 3 4   **(Gaztelaniaz)** www.funtsak.com, Funtsak-Diseño y Programación Web-. «Historia del movimiento de mujeres en Palestina - Mar Gijón Mendigutia» *www.txalaparta.eus* (Noiz kontsultatua: 2024-02-17).
4. ↑    *AHOZKO KOMUNIKAZIOAK/COMUNICACIONES ORALES/ORAL PAPER PRESENTATIONS.* .
5. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Comunicaciones orales premiadas – Congreso Internacional de Derechos Humanos.*  (Noiz kontsultatua: 2024-02-17).

Kanpo estekak
-------------
**Alto de la Cruz** Cortes udalerrian dagoen Historiaurreko aztarnategia da. Aztarnategia Brontze Aroaren amaierako eta Burdin Aroko aztarnak ditu eta gari hartako Europako garrantzitsuenetakoa da. Izan ere, Nafarroako Kultura Intereseko Ondasun izendatu zuten. 

Kanpotik muino baxu bat bezala ikusten da.

Historia
--------

Aztarnategia 1946an aurkitu zuen herriko herritar batek eta bere lehen ikerlaria Blas Taracena izan zen. 1953. urtetik aurrera, Joan Maluquerrek hartu zuen ikerketen ardura.

Urtetan egin ziren ikerketak, eta hiru garai (fase) bereizi ziren, kronologia honekin, berrienetik zaharrenera: III. herria, K.a. 850-700 urtetakoa; II. herria, K.a.700-500 urte eta I. herria, K.a. 550-350 urte. Indusketa-kanpainei esker, aztertu diren eraikuntza-hondakinak eta materialak ugariak dira, batez ere II. herrixkan topatutakoak, non zeramikazko zenbait pieza nabarmentzen baitira.

Lehen emaitzak Historiaurreko eta Protohistoriako Zientzien Nazioarteko IV. Biltzarrean aurkeztu ziren, Madrilen, 1954an, eta, ondoren, 1958an Hanburgon egindako V. Kongresuan. Brontze aurreratuaren Arotik Burdinaren Lehen Arora bitarteko sekuentzia estratigrafiko zabalak Nafarroako Gorteetako aztarnategia ezinbesteko erreferentzia bihurtu du Europako historiaurrearen azterketetan.

Gizarteratzea
-------------

Egun aztarnategiaren erakusketa Iraunkorra dago Cortesko gazteluan.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Bisita gidatuak Cortesko Gaztelura + Alto de la Cruz aztarnategira - Planes | Visit Navarra - Web Oficial de Turismo de Navarra» *www.visitnavarra.es* (Noiz kontsultatua: 2023-07-21).
2. ↑   «Legislación de las Comunidades Autónomas del Estado español .» *Boletin Oficial de España* (Espaniako Gobernua): 849..
3. ↑   «Rutas arqueológicas por Navarra: ALTO DE LA CRUZ DE CORTES – Poblado prehistórico» *Rutas arqueológicas por Navarra* 2012-08-29 (Noiz kontsultatua: 2023-07-21).
4. ↑    *Gran Enciclopedia de Navarra | ALTO DE LA CRUZ.*  (Noiz kontsultatua: 2023-07-21).
5. ↑   «Yacimiento del Alto de la Cruz» *Ayuntamiento de Cortes* (Noiz kontsultatua: 2023-07-21).

Bibliografia
------------

* J. Maluquer de Motes, *1954-1656. El yacimiento hallstático de Cortes de Navarra. Estudio crítico* Iruña 1954; Estudio crítico II, Iruña , 1956. Principe de Viana Erakundea. Nafarroako Gobernua.
* Maluquer, Jua; Gracia,Francisco eta Munilla, Gloria. "Alto de la Curz – Cortes de Navarra", *Trabajos de Arqueología Navarra*, 9.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Alto de la Cruz-eko museo birtuala

* **(Gaztelaniaz)** Jornadas Europeas de Patrimonio 2020 ‘Educación y Patrimonio’ UOC.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q120780128

 |

* Wd Datuak: Q120780128
***Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar*** (Espainiako eta itsasoz haraindiko lurraldeetako hiztegi geografiko-estatistiko-historikoa), *Madoz* izenarekin ezaguna, Pascual Madozek 1845 eta 1850 urteen artean argitaratutako lan bikaina da. Gaztelaniaz idatzitako hamasei liburukiz osatua, garaiko Espainiako herri eta hiri guztiak (Hego Euskal Herrikoak barne) deskribatzen ditu, baita Espainiako historiaren terminoak ere. Aurretik egindako antzeko lanen gainditu zuen obra honek eta, urtetan, errefentziako bibliografia izan zen.

Deskribapena
------------

«Madoz» lana, autorearen beraren arabera, 15 urte, 11 hilabete eta 7 egun eman zituzten burutzeko. Zeregin horretarako, hogei korrespontsal eta mila kolaboratzaile baino gehiagoren laguntza behar izan zuen. 1845 eta 1850 bitartean hamasei liburukitan argitaratu zen Madrilen, guztira 11.600 orrialde zituela. Lan hau oso erreferentzia garrantzitsua da geografo, historialari, arkeologo eta hainbat ikertzaileren kontsultetarako. Besteak beste, erorkinei, hondakinei eta balizko aztarnategi arkeologikoei buruzko informazio interesgarria du, garai hartan zegoen informazio guztiaren deskribapenarekin.

Entziklopediak eskainitako biztanleria-zifrak 1842ko katastro-erroldan oinarrituta daude. Errolda hori kritikatua izan da zehaztasunik ez izateagatik eta beheranzko joera izateagatik. Dirudienez, udalek aberastasuna eta biztanleria ezkutatzen zituzten zergak saihesteko eta nahitaezko erreklutamendu militarra murrizteko.

Liburuki guztiak
----------------

* I. liburuki (1845): Aba-Alicante.
* II. liburuki (1845): Alicantí-Arzuela.
* III. liburuki (1846): Arra-Barcelona.
* IV. liburuki (1846): Barcella-Buzoca.
* V. liburuki (1846): Caabeiro-Carrusco.
* VI. liburuki: (1847): Ca Sebastiá-Córdoba.
* VII. liburuki (1847): Cordobelas-Ezterripa.
* VIII. liburuki (1847): Faba-Guadalajara.
* IX. liburuki (1847): Guadalaviar-Juzvado.
* X. liburuki (1847): La Alcoba-Madrid.
* XI. liburuki (1848): Madrid de Caderechas-Muztiliano.
* XII. liburuki (1849): Nabaja-Pezuela de las Torres.
* XIII. liburuki (1849): Phornacis-Sazuns.
* XIV. liburuki (1849): Scalae Anibalis-Toledo.
* XV. liburuki (1849): Toledo-Vettonia.
* XVI. liburuki (1850): Via-Zuzones.

Erreferentzi geografikoen atalak
--------------------------------

* 1. Herriaren izena, dependentziak eta distantziak.
* 2. Kokapena eta klima.
* 3. Herriaren barrualdea eta inguruak.
* 4. Udalerria.
* 5. Lurraren kalitatea.
* 6. Bideak.
* 7. Korreoak eta diligentziak.
* 8. Datu estatistikoak: ekoizpenak.
* 9. Datu estatistikoak: industria.
* 10. Datu estatistikoak: komertsio.
* 11. Datu estatistikoak: biztanleria, aberastasuna.
* 12. Historia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Martín García, Juan José (2020). «El pecado y la penitencia del Diccionario de Madoz: la utilización obligada de la población de la Matrícula Catastral y las alternativas a sus ocultaciones». *Revista de Demografía*.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Obra osoa Andaluziako Liburutegi Digitalean.
Nixon dimititu ostean, jendea agurtzen‎
**Watergate eskandalua** (edo **Watergate** bakarrik) Richard Nixon AEBetako presidente izan zenean gertaturiko eskandalu politikoa izan zen, haren kontseilari batzuen leporatzea eta haren dimisioa ekarri zuena 1974ko abuztuaren 8an. Dena 1972ko ekainaren 17an hasi zen Washington Hiriko Watergate bulegoen eraikinean, bost gizon AEBetako Alderdi Demokrataren egoitza nagusiaren barruan lapurretan harrapatu eta atxilotu zituztenean. Ondoren, FBIren eta Senatuko Watergate Batzordearen (*House Judiciary Committee*) ikerketetan jakin zenez (baita prentsan ateratako informazioagatik ere), lapurreta Richard Nixonen taldeak onartu eta bultzaturiko hainbat ekintzatako bat izan zen. Haien delitu eta gehiegikeriak noraino iristen ziren azaldu zen: kanpainan eginiko iruzurra, espioitza politikoa eta sabotajea, intrusio ilegalak, zergei buruzko auditoria faltsuak, eskala handiko telefono-elkarrizketa entzuteak eta operazio horiek egin zituzten bost gizon horiei ordaintzeko dirutza berezia, haien isiltasuna erosteko.

Watergate bulegoak, lapurreta gertatu zen tokia
Richard Nixon eta bere taldeak bulegoetan gertatutako atxiloketak isilpean mantentzen saiatu ziren. Hala ere, bi urte geroago, presidentea eta bere inguruko jendearen aurka frogak batu ondoren (bere taldeko jendeak ere bere aurkako testigantza eman zuen Ameriketako Estatu Batuetako Senatuaren ikerketa batean), Nixoni hainbat elkarrizketa grabatu aurkitu zitzaizkion: bertan, lapurretak isilpean mantendu eta justiziari trabak ipintzen ibili zela azaleratu zen. Elkarrizketa grabatu horiek *Smoking gun* (*Kea darion pistola*) izenaz ezagutu ziren. Hainbat borroka legalen ondoren, AEBetako Gorte Gorenak presidenteak zintak eman behar zituela agindu zuen; Nixonek amore eman eta eman egin zituen. Ordezkarien Etxean salatu egingo zuela, eta Senatuak kondenatu egingo zuela jakinik, Richard Nixonek dimisioa aurkeztu zuen: AEBetan halakorik egin duen presidente bakarra da. Haren ondorengoak, Gerald Fordek, indultatu zuenez, ez zuten espetxeratu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q42761
* Commonscat Multimedia: Watergate scandal

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX530780
* BNF: 11948745h (data)
* GND: 4189311-6
* LCCN: sh85145735
* NDL: 00574170
* NKC: ph187632
* NARA: 10642088
* SUDOC: 027448428
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q42761
* Commonscat Multimedia: Watergate scandal
**Sexto Julio Afrikano** (c. 160 – c. 240; antzinako grezieraz: Σέξτος Ἰούλιος ὁ Ἀφρικανός edo ὁ Λίβυς) kristau-afrikar eragineko historialari eta apologialari helenista bat izan zen.

Bizitza
-------

Sexto Julio Afrikano Aelia Capitolinan jaio zen (antzinako Jerusalem), eta Septimio Severo enperadorearen zerbitzupeko ofiziala izan zen. Alexandro Severok, Erroman berarentzako liburutegi bat antolatzeko agindu zion. Nolabaiteko adiskidetasuna izan zuen Origenesekin. Nikopolisen ere bizi izan zen, Palestina (Emaus) eta, "tradizioaren arabera", Emauseko gotzain izan zen, baina, litekeena da hori gezurra izatea. Jerusalemen hil zen, 250. urtean.

Egiptorekin lotutako lanak
--------------------------

*Kronikak* (kronografia), herri greziar eta judutarraren lehen historia sinkronikoa, Sorreraren garaitik (K.a. 5500ean bere kalkuluen arabera), Heliogabalo enperadorearen garairarte (221. urtea). *Kronikak* laneko bost liburuak, hauetatik, zati batzuk baino mantentzen ez direlarik, ezinbesteko erreferentzia dira Sinzelo, Eusebio Zesareakoa, *Kronika Paschale*ren egile izan zen Zedrenusentzat eta ondorengo beste batzuentzat.

Julio Afrikanok Manetonengandik kopiatu zuen, bere kristau afrikarraren pentsamoldera egokituz, historialari moduan baino gehiago, apologiagile bezala idatziz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q317014
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 160788177
* ISNI: 0000000108763510
* BNE: XX1327348
* BNF: 12163447b (data)
* CANTIC: a16493485
* GND: 118558706
* LCCN: n84081378
* NKC: ola2002142147
* NLA: 35979555
* CiNii: DA0096899X
* SNAC: w6rw0tw6
* SUDOC: 030162262
* BIBSYS: 95002461
* ICCU: SBLV192788
* Open Library: OL2154116A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q317014
**Hendaiako elkarrizketa**, **Hendaiako bilera** edota **Hendaiako topaketa** 1940ko urriaren 23an Euskal Herriko Hendaia udalerriko tren geltokian egin zen. Bertan, Francisco Franco diktadorea eta Adolf Hitler führerra elkarrizketatu ziren, Ramón Serrano Súñer eta Joachim von Ribbentrop Espainia Frankistako zein Hirugarren Reicheko kanpo-gaietako ministroak aldean zituztela.

Gero,1941eko otsailaren 12an, Benito Mussolini eta Francisco Franco diktadoreen artean izandako Bordigherako elkarrizketaren antzekoa izan zen, nahiz eta kasu honetan Hitlerrek interes gutxi erakutsi zuen espainiarrek Bigarren Mundu Gerran bere alde parte har zezaten. Urte luzez, Francoren aldekoek behin eta berriro esan dute Francok ez ziela "men egin" Hitlerren presioei, Espainia gerran Alemaniaren alde sartzeko.

Urriaren 19an, Heinrich Himmler Donostiara heldu zen elkarrizketa hori prestatzeko, besteak beste, baita hiri horretako hainbat toki bisitatu ere. Francok berariaz atzeratu zuen Hendaiarako bere ibilaldia, "batzuetan hala komeni da", laguntzaile bati adierazi zionez. Diktadore espainiarra berandu heldu zen hitzordura, Hitlerren suminerako.

Ordu haietako lekukoen eta laguntzaileen memorietan oinarrituz, badakigu Alemaniaren planetan ez zela sartzen Espainia aliatu militarra izaterik, Penintsulan beste fronte bat irekitzeak kostu handia zuelako; gainera, Francok ere ez zuen argi ikusten gerran lurralde-ordainik gabe sartzea, izatez, Frantziar Inperioarenak ziren Afrikako iparraldeko lurralde zabalak nahi zituen.

  

Gaur egun dakigunaren arabera, Espainia ez zegoen militarki prestatuta beste gerra batetarako. Hala eta guztiz, Franco gerrara joateko prest zegoen baldin eta gaur egungo Maroko eta Algeriako iparralde guztia Espainiaren menpeko lurraldeak izatearen truke. Francok Serrano Suñerri adierazi zionez:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Onartezina da. Gu gerran ezeren truke sartzea nahi dute. Ezin gara eurekin fidatu konpromiso formalik oraintxe hartzen ez badute, eta geure lurrak emateko konpromisorik hartzen ez badute, azaldu diegunaren arabera. Bestela, ez gara gerran sartuko. Gure inperioaren oinarria izango dena emateak soilik justifikatu dezake gu gerran sartzea. Konpromiso formalik oraintxe hartzen ez badute, edozer esan arren, irabazi ondoren ez digute ezer emango (...)* |  » |

Hitlerrek, berriz, ondorengoa adierazi zien bere laguntzaileei:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Latino berritsu hauekin frantsesek jakin egingo lukete laster edo berandu. Pétainekin egin behar dudan bileran, ingelesen aurkako borroka aktiboan hasteko eskatu nahi diot, eta, beraz, oraindik ezin diot iradoki lurralde-lagapan horiek egiteko. Gainera, espainolekiko akordio hori jakinez gero, inperio kolonial frantses osoa De Gaulle jeneralaren alde jarriko litzateke (...).* |  » |

Ikus gainera
------------

* Bordigherako elkarrizketa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3055337
* Commonscat Multimedia: Meeting at Hendaye

---

 |

* Wd Datuak: Q3055337
* Commonscat Multimedia: Meeting at Hendaye
**Lorenzo Hervás y Panduro** (Horcajo, Cuenca, 1735 - Erroma, 1809) espainiar jesuita eta filologoa izan zen.

Alcala de Henareseko unibertsitatean ikasia, 1756 arte. Apaiztu ondoren, hizkuntza klasikoetako irakasle izan zen Caceresen eta Madrilen. Jesusen Lagundia Espainiatik egotzi zutenean (1767), Italiara joan zen. Pio VII.ak Quirinaleko bibliotekari izendatu zuen (1802-1809). Jakintza handiko gizona zen; 1778-1792 bitartean *Unibertsoaren ideia* obra idatzi zuen, italieraz (27 liburuki). Giza bizitzaren alderdi guztiak ukitzen dituen eta filologia konparatuan berebiziko garrantzia izan duen beste obra bat ere badu, sei liburutan banatua: *Hizkuntza ezagunen katalogoa* (1784-1787). Besteak beste, euskarari eskaini zion kapitulu bat ongi taxutua. Misiolari jesuitek munduko bazter guztietatik ekarritako materiala erabili zuen hainbat hizkuntzaren jatorri eta etnografia-loturak erakusteko. Beste obra batzuk: *Vocabulario polígloto, con prolegómenos sobre más de CL lenguas* (1787), *Viaje estático al mundo planetario* (1793-1794), *Escuela española de sordomudos o Arte para enseñarles a escribir y hablar el idioma español* (1795).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
Zazpi aintziren eremua.
**Zazpi aintzirak**, edo **Sietelagos-Panguipulli** izen turistikoan  Valdivia ibaiaren arroari dagozkion Txileko aintzira multzo bat da, klima ozeaniko euritsua duena eta partzialki Panguipulli udalerrian kokatua, Valdiviako probintzian, Los Ríos eskualdean.

Zazpi aintzirak dauden eremua lau sumendiz inguratuta dago: Villarrica, Lanín , biak aktibo, eta bi geruza-sumendi, Mocho-Choshuenco eta Quetrupillán .

Gaur egun Sietelagos lurraldearen barruan Villarrica Parke Nazionalera sartzeko aukera dago Hego Sarbidera, Choshuenco eremutik Mocho-Choshuenco erreserba eazionalera sartzeko.

Zazpi Aintziren iparraldea bere jarduera geotermiko handiagatik ere ezaguna da (Coñaripe eta Liquiñe eremuen artean 13 bainuetxe baino gehiago ditu), eta Liquiñe eremuan ur bero-iturburu batzuk ere badaude, Liquiñe-Ofqui faila geologiko ezagunaren zati baita.

Jatorri glaziarreko ibaien arteria bat dago, aintzira nagusietan urak metatzen dituztenak, Riñihue aintzira izanda haiek jasotzen azkena eta, ondoren, San Pedro eta Calle-Calle ibaietan zehar jarraitu eta Ozeano Barean isurtzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *www.sietelagos.cl.* .
Ulan Batorko tren geltokiaren ikuspegia.
**Transmongoliar trenbidea** Errusiako Ulan Ude eta Txinako Jinin hiriak elkartzen dituen trenbidea da, hau da, Transiberiarra eta Txinako trenbide sareak elkartzen ditu. Mosku eta Pekin arteko ibilbidea trenez egiteko bi aukeretako bat da (bestea Transmantxuriar trenbidea da).

Ulan Udetik Jinin hiriraino 1.700 kilometro daude. Burdinbidea 1949 eta 1961 urteen artean eraiki zen, eta Txinan bi bide dauden arren, Mongolia eta Errusian bide bakarra dago. Horrez gain, burdinbide zabalera ezberdinak direla eta (Errusia eta Mongolian 1.5200mm eta Txinan 1.435mm), trenek ordu batzuk ematen dituzte Mongolia eta Txina arteko mugan, aldaketa egin ahal izateko.

Ibilbidea
---------

* Ulan Ude (5650 km)
* Sükhbaatar (5920 km)
* Ulan Bator (6304 km)
* Zamyn-Üüd (7013 km)
* Erenhot (7023 km)
* Jinin (7356 km)

Ikus, gainera
-------------

* Transiberiarra
* Transmantxuriarra

Kanpo estekak
-------------

* Mongoliako trenbideen konpainiaren webgunea (mongolieraz).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q559037
* Commonscat Multimedia: Trans-Mongolian Railway

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q559037
* Commonscat Multimedia: Trans-Mongolian Railway
Estatuarteko Autobide Sistemaren mapa.
**Dwight D. Eisenhower Estatuarteko eta Defentsa Autobide Sistema Nazionala** edo **Estatuarteko Autobide Sarea**, ingelesez: *Dwight D. Eisenhower National System of Interstate and Defense Highways* edo *Interstate Highway System*, AEBetako estatuarteko autobide sare bat da. Oraindik eta handiadoa baina ezezagunagoa den Autobide Sistema Nazionalaren zati da.

1953an Dwight D. Eisenhower presidente bilakatu ostean, bere adiministrazioak autobide sare bat burutzeko proposamena garatzen hasi zen. 1956ko ekainaren 29an osatu zen, eta ordutik aurrera herrialde osoan barna hedatuz eta jada eraikiak zeuden autobideak ere gehituz joan da, batez ere ipar-ekialdean.

2016an sistema guztiko autobideek 7.556 kilometro luze zuten. Etorkizunean autobide gehiago gehitu eta eraikitzea aurreikusi da.

Ikus, gainera
-------------

* Zerrenda:Ameriketako Estatu Batuetako estatuarteko autobideak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q94247
* Commonscat Multimedia: Interstate Highway System

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85067520
* NARA: 10637586
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 9714600

 |

* Wd Datuak: Q94247
* Commonscat Multimedia: Interstate Highway System

  


|  |  |
| --- | --- |
| Estatuarteko autobideak (Garrantzitsuenak gorriz) | Interstate Highway marker |
| 4 | 5 | 8 | 10 | 12 | 15 | 16 | 17 | 19 | 20 | 22 | 24 | 25 | 26 | 27 | 29 | 30 |
| 35 | 37 | 39 | 40 | 43 | 44 | 45 | 49 | 55 | 57 | 59 | 64 | 65 | 66 | 68 | 69 |
| 70 | 71 | 72 | 73 | 74 | 75 | 76 (M) | 76 (E) | 77 | 78 | 79 | 80 | 81 | 82 |
| 83 | 84 (M) | 84 (E) | 85 | 86 (M) | 86 (E) | 87 | 88 (M) | 88 (E) | 89 | 90 |
| 91 | 93 | 94 | 95 | 96 | 97 | 99 | H-1 | H-2 | H-3 |
| **Bestelakoak** | A-1 | A-2 | A-3 | A-4 | PRI-1 | PRI-2 | PRI-3 |
**Niveen Khashab** (Beirut, 1981eko uztailaren 13a ) kimikari libanoarra da. Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria jaso zuen 2017an, botikak banatzeko material hibrido berritzaileak ikertzeagatik eta zelula barneko jarduera antioxidatzailea monitorizatzeko teknika berriak garatzeagatik.

Ikasketak
---------

Beiruteko Amerikar Unibertsitatean egin zituen Kimika ikasketak eta Floridako Unibertsitatean doktoratu zen.

Ikerketak
---------

Nanomaterial programagarri "adimentsuak" diseinatu, sintetizatu eta erabiltzen ditu, sistemen askapen kontrolatua eta entrega ezaugarriak azpimarratuz. Material sintetiko hauek aplikazio ugari dituzte, hala nola, biologiko biomimetikoak (banaketa, detekzioa eta irudikatzea), industrialak (nanokonposatuak) eta ingurumenekoak (mintzen sintesia). 

Khashaben taldeak bereziki bentzenoaren deribatuak banatzen ditu makrozikloak eta kaiolak erabiliz ezagupen molekularraren bidez. Automihiztatzen diren kapsula ugari (SAC, *self-assembled capsules*) sortu dituzte RNA, DNA eta proteinak garraiatzeko. CRISPR-Cas9-ren kapsulaketan eta banaketan ere zentratu da geneen edizioa hobetzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *SASTA.*  (Noiz kontsultatua: 2024-02-08).
2. ↑   «Smart Hybrid Materials (SHMs) - King Abdullah University of Science and Technology» *web.archive.org* 2019-06-05 (Noiz kontsultatua: 2024-02-08).

Kanpo estekak
-------------

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27451971
* **Identifikadoreak**
* ORCID: 0000-0003-2728-0666

 |

* Wd Datuak: Q27451971
**Najat A. Saliba** (arabieraz: نجاة عون صليبا‎) kimikari libanoarra da. Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria jaso zuen 2019an.

Ikasketak
---------

Landetxe batean hazi zen eta 1975ean Libanoko Gerra Zibila hasi zenean familia Beirut hiriburura aldatu zen. Libanoar Unibertsitatean amaitu zituen kimika ikasketak 1986an eta Kalifornian egin zituen masterra eta doktoretza. Najat A. Salibaren tesia uraren kutsaduraren eta katalisi tekniken ikerketen ingurukoa izan zen.

Ibilbide zientifikoa
--------------------

Libanoko Gerra Zibila amaitu zenean Beirutera itzuli zen eta 2001ean Beiruteko Amerikar Unibertsitatean hasi zen lanean. 

2002an Etorkizun Jasangarrirako Naturaren Kontserbaziorako Ibsar Zentroaren sortzaileetako bat izan zen. Erakunde horren xedea Libanoko biodibertsitatea babestea zen. Ordutik Najat A. Saliba bera da zuzendaria eta Beiruteko Amerikar Unibertsitatean Laborategi Atmosferiko eta Analitikoa ezarri zuen.

Najat A. Salibak Libanoko eta Ekialde Hurbileko inguruneko kutsatzaileak ikertzen ditu; zigarreta elektronikoek eta katxinbek askatzen dituzten partikula minbizi eragileak. Katxinbetan formaldehidoaren antzeko konposatuak identifikatu zituen lehen ikerlaria izan zen eta zigarreta elektronikoak karbono monoxidoa sor dezaketela ere ikusi zuen.

Libanoko kutsatzaile atmosferikoen lehenengo datu basea ere osatu zuen. Aire librean zaborra erretzeak airean egon daitezkeen partikula minbizi eragileen kopurua %2.300 handitzen duela demostratu zuen. Beiruteko eraikin bateko laugarren solairuan neurtu zituen partikula horiek honako hauek ziren: hidrokarburo aromatiko poliziklikoak, beruna, kadmioa, titanioa eta artsenikoa, gehienak metalen errekuntzatik askaturikoak. 

Beiruteko Amerikar Unibertsitateko Udal Zabor Solidoen gida egin zuen. Hoditerietak ikerketa kimikoak egiteko protokoloak ezarri zituen eta aireko kutsatzaileak ikertzeko material eta metodo berritzaileak garatu ditu.

Sariak
------

* Zientzia Ikerketaren Libanoko Batzordearen Saria (2016)
* Amerikako Fisiologia Elkartearen Diziplinarteko ikerketaren Saria (2018)
* Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria (2019)
* Zedroaren Ordena Nazionala (2019)

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
**Abla Mehio Sibai** (arabieraz: عبلة محيو السباعي‎) epidemiologo libanoarra da. Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria jaso zuen 2020an, diru-sarrera baxu eta ertaineko herrialdetan zahartze osasuntsuaren aldeko konpromisoa izateagatik eta osasun eta gizarte programen politikatan izandako eraginagatik.

Ibilbidea
---------

Matematikazalea izan arren farmazia ikasketak egin zituen Beiruteko Amerikar Unibertsitatean eta 1977an amaitu zuen. Libanoko Gerra Zibilak eraginda farmazia ibilbidea baztertu eta hamar urtez etxeko lanetan eta ama lanetan aritu zen. Horren ondoren unibertsitatera iztuli eta 1986an epidemiologia masterra atera zuen. 1997an London School of Hygiene and Tropical Medicine eskolan doktoretza atera zuen.

Abla Mehio Sibairen ikerketak zahartze osasuntsuan, gizarte demografian eta gaixotasun ez-kutsagarrien epidemiologian oinarritu dira.

Sariak
------

* Dr A.T. Shousha Fundazioaren Saria (2014)
* Mediterraneo ekialdean minbiziaren, gaixotasun kardiobaskularren eta diabetesaren kontrolerako Kuwaiteko Estatuaren Saria (2019)
* Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria (2020)

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------