recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Altuna etxea** Gipuzkoako Azpeitia udalerrian dagoen eraikin bat da. Azpeitiko Alde Zaharrean dago, Plaza Nagusia eta Plaza Txikiaren artean, eta Azpeitiko udaletxearen alboan.

Historia
--------

Altuna familiak XIV. mendean eraiki zuen. Familia horrek Urrestillan zuen haien oinetxea, eta beste etxe hau babestoki moduan sortu zuen, Azpeitiara joaten zirenean arropaz aldatzeko toki bat izateko (hortik "Jantzi etxea" izena zetorkion. Beste izen "Kalengoen" zen). XVII. mendean, Juan Pérez Altuna, alarguna, Katalina Gorostegirekin ezkondu zen eta etxe horretan bizitzera aldatu ziren; horrek etxea osatzeko beharra sortu zuen. Baina benetan haien semea, Antonio Altuna Gorostegi, jauregi itxura etxeari emango ziona izango zen. Antonio Altuna izan zen mudejar estiloa sartu zuena, esaterako, Antxieta jauregiaren estiloa imitatuz. Baita harlanduak sartu zituen fatxadan zein beste aldetan ere. Etxearen egitura biribiltzeko, 1680an, atearen buruan, Altuna etxearen harrizko armarria jarri zen. Armarri hori XIX. mendearen hasieran frantsesen beldurrez kendu egin zuten; dirudienez, frantsesek armarriak zituzten etxean botatzen zituztela zurrumurrua zabaldu zen eta hori izan armarria pikatzeko justifikazioa. 1720. urtean, bestetik, Altunatarren oinordekoa zen Manuel Altunak etxea utzi zuen eta, geroztik, alokatua izan zen. 1813an beheko aldean aldaketak egin ziren eta denda bat sortu zen. Halaber, albo batean balkoiak ireki ziren, horrela, jauregiaren oreka puskatuz.

Etxe honen ondoan herrian sartzeko lau ateetako bat zegoen. XIX. mendean atari hori bota egin zuten, egungo Plaza Nagusia sortzeko.

Deskribapena
------------

Oso etxe berezia da: egurrezko habeak bistan ditu. Mudejar estiloko harrizko etxaurre ederra du herriko Frontoi Txiki aldera, mudejar estiloko etxaurrea Plaza Txikira. Dena dela, gaur egun ikus daiteke etxea ez da jatorrizkoa, ezen etxebizitzak egiteko bota zuten elementu batzuk mantenduz berria egiteko.

Fatxada mudejarren xehetasuna.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  [[Roke Aldabaldetreku, 49-53 or.
2. ↑
3. ↑

Bibliografia
------------

* Roke Aldabaldetreku: Casas solares de Guipúzcoa. Gipuzkoako Aurrezki Kutxa, 1979. ISBN:84-7231-501-0.

Ikus gainera
------------

* Altuna Portu etxea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Gipuzkoa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25478578
* Commonscat Multimedia: Altuna etxea

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0001478

 |

* Wd Datuak: Q25478578
* Commonscat Multimedia: Altuna etxea
**Iñigo Jaca Arrizabalaga** (Zumarraga, 1948ko ekainaren 13a) mediku euskalduna da. Bruselako Unibertsitate Askean ikasi eta medikuntzako titulua lortu zuen (1977an), bere ibilbide profesionala Belgikan hasiz. Bertan, flandriar eta frankofonoen arteko gatazka linguistikoen lekuko zuzena izan zen, eta horrek eragina izan zuen bere euskararen aldeko jarreretan.

Zuzenbidean lizentziaduna ere bada, EHUn.

Donostiako Arantzazu Erresidentzia Sanitarioko zuzendaria izan zen (1983-1986). Gero, Arantzazu Ospitaleko gerentea (1986-1988), Gurutzetako Ospitaleko Zuzendari gerentea (1988-1991) eta Donostiako Institutu Onkologikoko zuzendari nagusia (1991-2009).

1990ean senidetze bat egin zen Gurutzetako Ospitalaren eta Tbilisiko Burdinbideetako Langileen Ospitalaren artean (Georgia, orduan SESB). Goma-n (Zairen) proiektu bat idatzi zuen 1995ean : "*Le Project d´Appui au fonctionnement des activités de la Zone de Santé de Rwanguba dans le contexte du Programme d´appui transitoire au secteur de santé financé par l´Union Européenne*" ("Rwanguba Osasun Eremuko jardueren funtzionamendurako laguntza proiektua, Europar Batasunak finantzatuta duen aldi baterako osasun arloko laguntza egitarauaren barruan"). Proiektu horrek 100 miloi pezetako laguntza jaso zuen.

Euskararen erabilera osasun-arloan sustatzeko hainbat ekimenetan parte hartu du. Besteak beste, euskara ikastaroak antolatu zituen Arantzazu Erresidentzia Sanitarioko zuzendaria zenean, eta OEE erakundearen sorreran parte aktiboa izan zuen.

Arlo politikoan, gaztetan diktadura frankistaren aurkako borrokan aritu zen, ETAko Fronte Politikoan, erbesteko bidea hartuz 1972an. 

Urte luzeetan hainbat artikulu eta kolaborazioak idatzi ditu, euskaraz zein gaztelaniaz, Euskal Herriko hainbat komunikabidetan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Iñigo Jaca: Mediku borrokalaria (140. alea) Otamotz.eus 2008-10-28an
2. ↑   Iñigo Jaca: Mediku borrokalaria (140. alea) Otamotz.eus 2008-10-28an
3. ↑   Iñigo Jaca Arrizabalagaren artikuluak ARGIA aldizkaria
4. ↑   Iñigo Jacaren artikuluak Donostitik.com

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q114065969

 |

* Wd Datuak: Q114065969
Almindingen basoa Bornholm uhartean.
**Almindingen basoa** Danimarkako Bornholm uhartearen erdialdean dagoen basoa da. Danimarkako hirugarren zabalena da, 3.800 hektarea estaltzen baititu.

Historia
--------

Aintzina abeltzantzarako erabiltzen zen belardi zabala izan zen baina 1809an Hans Rømer basozainak itxitura bat eraiki zuen basoa berriz has zedin. XX mendearen hasieran Bornholm Danimarkako ingurune basotsuena zen jada.

Geografia
---------

Haran txiki ugari dituen arren, aipagarriena fosa tektoniko batek sorturiko harana da. Bornholmeko muinorik altuena den Rytterknægten (162m) ere bertan kokaturik dago.

Basoa handia bada ere, barnean labar harkaitsuak baditu eta bi padura eremu ere bai.

Babes eremua
------------

BirdLife International erakundeak *Hegazti Eremu Garrantzitua* (**IBA**, Important Bird Area) izendaturik dauka Almindingen basoa. Hainbat dorre eraiki dira hegaztiak bertatik bertara ikusi ahal izateko. Lau ibilbde motz ere ezarri dira, 2'5-3 kilometro luzera dutenak.

Fauna
-----

Hegaztiak dira noski Almindingen basoko animaliarik aipagarrienak. 210 espezietik gora zerrendatu dira. Besteak beste Tengmain hontza, txori zezena, zata arrunta, zingira-mirotza, mirotz zuria, giloia, okil beltza, kurriloa, itsas arrano buztanzuria, antzandobi txikia, miru gorria, arrano arrantzalea eta zapelatz liztorjalea.

Babesturik dauden ugaztunen artean bi saguzar ditugu, Bechstein saguzarra eta Pond saguzarra.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q653870
* Commonscat Multimedia: Almindingen

---

 |

* Wd Datuak: Q653870
* Commonscat Multimedia: Almindingen
LeMat mihi-errebolberra 
**Jean Alexandre François LeMat** (1821eko apirilaren 15a - 1895eko uztailaren 28a) medikua izan zen, ezaguna bere izena duen errebolberra asmatu zuelako.

LeMat Frantzian jaio zen 1821ean eta apaiza izateko ikasi zuen, gero iritziz aldatuz medikua bihurtzeko asmoz. LeMatek Estatu Batuetara emigratu zuen 1843an eta 1849an Justine Sophie LePretre-kin ezkondu zen, Pierre Gustave Toutant Beauregard armada estatubatuarreko maiorraren lehengusuarekin. Beauregard-ek Charlestongo portuan Fort Sumter-en bonbardaketa aginduko zuen 1861ean. LeMat asmatzaile nekaezina izan zen, baita mediku aktiboa ere, eta Beauregardek bere ideia batzuk finantzatu zituen.

 Errebolberraren patentearen marrazkia. 
1856ko urriaren 21ean LeMat-ek "meraila-errebolberraren" diseinuaren patentea erregistratu zuen. Diseinu beraren patente britainiarra 1859an eman zioten eta geroago eskopeta diseinatu zuen errebolberreko sistema berarekin.

Gerra zibilaren ostean Frantziara itzuli zen eta Frantzia-Prusia gerran estatubatuar boluntarioen legioko buru izan zen. Iturri askok 1883an hil zela adierazi zuten arren, iturri sinesgarrienek aipatu zuten Parisen duen hilobiak 1895ean hil zela adierazten duela.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3170325
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 78433634
* LCCN: no2001069415

 |

* Wd Datuak: Q3170325
**Iñigo Larrea** (Asteasu, XV. mendea) Erdi Aroko euskal pirata izan zen.

Biografia
---------

1476an Gaztela eta Leongo errege eta Ingalaterrako erregeen arteko harremanen testuinguran, Londrestik Gipuzkoara balio handiko gauzak zeramatzan itsasontsi batean bost euskaldun agertu ziren eraman zitzatela eskatuz, haiek ziren Mitxel Likona oriotarra, Iñigo Larrea asteasuarra, Mutrikuko beste bat eta Bizkaiko Jaurerriko beste bi lagun. Bidaiaren erdian ekaitz handi batek harrapatu zituen eta bi egunez aritu ziren marinelak lanean, barkua hondoratu ez zezan. Leher eginda lotara joan ziren eta orduan, bost lagunek tripulazio osoari burua moztu eta itsasontzitik bota zituzten. Zehazki, hogeita hamairu pertsona erail zituzten. Orduan, itsasontzia Galizira bidean jarri eta Pero Álvarez de Sotomayorren laguntzarekin itsasontziaz desegin eta haien herrietara itzuli ziren.

Denbora gutxira eraildakoen gorputzak Britaniara heldu ziren eta batzuen nortasuna ere ezagutzea izan zuten, horrela euskaldunak errudun zirelaren ondoriora iritsi ziren. Ingalaterran Gaztelako enbaxadorea zena, Sasiola jauna gipuzkoarra zen ere eta Errege-erregina Katolikoei gertatutakoa jakinarazi zien. Piratak atxilotzea agindu zioten Errege-erreginak Pascual Mygallez (edo Miguélez) Arrecheari, Gipuzkoako probintziako alkatea zena Getaria ordeztuz. Likona eta Larrea ihes egin zuten eta ezin izan zituzten topatu.

Bibliografia
------------

* Pablo de Gorosabel (1865). *Memoria sobre las guerras y tratados de Guipúzcoa con Inglaterra en los siglos XIV y XV*. Tolosa. (54-57)
* Iñaki Bazán (2006). "*"Degollaron a todos los dichos treynta e tres yngleses e asy degollados dis que los lançaron en la mar": Las hermandades vascas y la lucha contra la piratería en la Baja Edad Media"*, Itsas Memoria. Revista de Estudios Marítimos del País Vasco, 5, Untzi Museoa-Museo Naval, Donostia-San Sebastián. (69-93)

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Bazán, Iñaki.  (2006). *""Degollaron a todos los dichos treynta e tres*
yngleses e asy degollados dis que los lançaron en la mar": Las
hermandades vascas y la lucha contra la piratería en la Baja Edad
Media".  *Itsas Memoria. Revista de Estudios Marítimos del País*
Vasco, 5, Untzi Museoa-Museo Naval, Donostia-San Sebastián. 69-93 or..

Kanpo estekak
-------------

* Mitxel Likona eta Iñigo Larrea, erdi aroko bi euskal pirata (EITB)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116675865

 |

* Wd Datuak: Q116675865
**Jean Babilée** (jaiotza-izena: Jean Gutmann; Paris, 1923ko otsailaren 3a – *ibidem*, 2014ko urtarrilaren 30a) frantses dantzaria eta koreografoa izan zen. Parisko Opéran egin zituen ikasketak (1936-1940), eta Volinineren eta Gsovskyren ikasle izan zen han. *Ballets des Champs-Élysées* konpainiako dantzari nagusi izan zen 1945etik 1950era, eta han sortu zituen *Jeu de cartes* (1945, *Karta-jokoa*, Stravinski, Janine Charrat), *Le Jeune Homme et la Mort* (1946, *Gizon gaztea eta Heriotza*, Bach, Wakhévitch, Cocteau, Roland Petit) eta *Till Eulenspiegel* (1949, R. Strauss, Tom Kéogh) lanak. Hainbat herrialdetan dantzatu zuen, hala nola Estatu Batuetan, Kanadan eta Italian. 1952an, Parisko Opérak kontratua egin zion, eta, 1955ean, bere konpainia sortu zuen. Konpainia horrekin sortu zituen *Balance à trois* (1955, J.-M. Damase, Tom Kéogh), *Le Camaléopard* (1956) eta *Sable* (1956) lanak. Frantziako hainbat eszenatokitan aritu ondoren, Ballet-Théâtre Contemporain konpainian lan egin zuen Amienseko egoitzan, eta han sortu zituen *Hai-Kai* (Webernen musikarekin) eta *Histoire du soldat* (1971n, Stravinski). 1972-1973an, Rhineko Balletaren zuzendari artistikoa eta koreografoa izan zen. Maurice Béjartek harentzat sortu zuen *Life* (1979, New York). 1983an, dantzara itzuli zen Jacques Higelinen *Rock* ikuskizunarekin, Neguko zirkuan. 2000n, *Le Mystère Babilée* zuzendu zuen Patrick Bensardek, Babiléeren ibilbide profesionala kontatzen duen dokumentala.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3170487
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 14886992
* ISNI: 0000 0000 7834 4736
* BNF: 12555673d (data)
* GND: 129761931
* LCCN: n85151522
* SNAC: w67p90r5
* SUDOC: 035111879
* ICCU: SCMV045652
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00697/eu\_b\_0058/b0058
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3170487
Alatornioko armarriaAlatornioko armarria
**Alatornioko armarria** (finlandieraz, *Alatornion vaakuna*) Finlandia ipar-mendebaldean zegoen Alatornio udalerriaren ikur nagusia zen.

Armarria 1952. urtean sortu zuen Olof Eriksson artistak eta bere helburua, bertan agertzen diren irudiekin, aspaldiko udalerriaren bereizgarriak adieraztea izan zen; hain zuzen, martxoaren 4an, udalerriko udabaltzak ikur ofizialtzat hartu zuen, eta Barne Ministerioak, aldiz, urteko bereko maiatzaren 7an onartu zuen. Zuzen horizontal batek bi zatitan banatzen du armarria: goiko eremua eta behekoa. Goikoan, zilarrezko atzealdearen gainean, gora apuntatzen ari den arku urdina dago; honek Alatornioko natura basatia irudikatzen du. Beheko eremuan, aldiz, zelai urdinaren gainean, ezkerrera begira dagoen izokin zilarkara dago; izan ere, arrainarekin, margolariak arrantzak herrian izan duen garrantzia adierazi nahi izan zuen, Torne ibaiak eta bertako izokin preziatuek ezinbesteko pisua izan baitute udalerriaren historian .

Azkenean, armarriak bere ofizialtasuna galdu zuen Alatornio eta Karunki udalerriek Tornio hiriarekin bat egin zuten urtean, 1973an, alegia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Suomen kunnallisvaakunat.*  Suomen Kunnallisliitto, 126 or. ISBN 951-773-085-3..

Ikus, gainera
-------------

* Alatornio
* Tornio
* Lappiko armarriak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11850558

 |

* Wd Datuak: Q11850558


| * i
* e
* a
Lappiko armarriak |
| --- |
| Udalerriak | Enontekiö • Inari • **Kemi** • **Kemijärvi** • Keminmaa • Kittilä • Kolari • Muonio • Pelkosenniemi • Pello • Posio • Ranua • **Rovaniemi** • Salla • Savukoski • Simo • Sodankylä • Tervola • **Tornio** • Utsjoki • Ylitornio | Lappiko armarria |
| Aspaldikoak | Alatornio • Karunki • Kemijärvi (1960-1972) • Petsamo • Rovaniemi (1930-2005) |
| **Lappi** • **Laponia** • **Finlandia** |
**Joan Lazkanokoa** (Lazkao, XV. mendea-XVI. mendea) gipuzkoar itsasgizona izan zen, Errege-erregina Katolikoen garaian Itsas Armadaren almirante izandakoa. Leonor Zuñigakoa ezkondu zuen.

1490ean Sevillan zegoen Gibraltarko itsasarteko armada zuzentzen. Granadako Gerran musulmanak eraman zituen Afrikaren errege-erreginen aginduetara. 1493an Joan Cádizkoa kortsarioari segika ibili zenean, Tilimsengo Erresumako kostaldeetan izan zen.

Italian Gonzalo Fernández de Córdobarekin batera aritu zen. Zefaloniako setioan (1500) eta Gariglianoko guduan (1503) nabarmendu zen. Tarenton Pregent de Bidoux frantziarra menderatu ondoren, Cesare Borgia atxilotu zuen.

Mers el-Kebir bonbardatu zuen 1505eko espainiar konkistan. 1512an ingeles arkulariak eraman zituen Nafarroako konkistan gaztelarren alde.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Fernández Duro, Cesáreo.  (1895). *La armada española, desde la unión de los reinos de Castilla y Aragón.*  Madril: Museo Naval.
2. ↑   Aznar Vallejo, Eduardo.  (2006). «Marinos vascos en la guerra naval de Andalucía durante el siglo XV» *Itsas Memoria. Revista de Estudios Marítimos del País Vasco* (Donostia: Untzi Museoa): 41-52..
3. ↑   Martín Gómez, Antonio L..  (2000). *El gran capitán. Las Campañas del Duque de Terranova y Santángelo.*  ISBN 84-930713-1-5..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5953264

 |

* Wd Datuak: Q5953264
***Ad Marciam de consolatione*** (latinezko 'Marziari kontsolazioa') Seneka filosofoarengandik egun kontserbatzen den lehenengo liburua da, 40. urtearen inguruan idatzitakoa. Gutun erako entsegu moduan idatzirik dago. Cremutius Cordus historialariaren alaba den Marzia andere aristokratikoaren semearen heriotza dela eta idatzi zuen. Marziaren semeak Zesaren hiltzaileen apologia hil zuten Tiberioren aginduz. Ez da erromatar kulturan gai horrekin idazten den lehenengo liburua: Zizeronek Tulia bere alabaren heriotza dela-eta bere burua kontsolatzeko idazki bat ere ezagutzen da, *Consolatio* izen berberaz.

Haria
-----

Heriotzak dakarren tristura ulertuz baina aldi berean tristurak dakarren hondamena nabarmenduz, bi emakumeren ereduak azaltzen ditu. Batetik Martzeloren heriotza sekulan ahaztu ez zuen Oktavia Gaztearen kasua kontatzen du, eta bestetik, Druso semearen heriotza onartu zuen Livia Drusilaren kasua. Pertsona eta herria zein diren, heriotzak dakarren tristura era ezberdinetan bizitzen dela aipatzen du eta horregatik ez dela aldaezina eta egonkorra den naturazkoa aparteko tristuraz hartzea pertsona maitatu baten heriotza. Estoizismoaren ikasbideari jarraituz, patuaren kolpeak onartu behar dira. Bizitzak ematen digun oro bizitzak eraman duela eta denak heriotzara goazela dio azkenik, geratzen zaizkigun arima eta pentsamendua heriotza onartzera eraman behar ditugula aholkatzearekin batera.

Kanpo estekak
-------------

* Latinezko jatorrizko bertsioa: Ad\_Marciam, de Consolatione, latinezko *wikisource* webgunean.

| * i
* e
* a
Estoizismoa |
| --- |
| Filosofoak | 

|  |  |
| --- | --- |
| Goiztiarrak | 
* **Zenon Zitiokoa**
* Pertseo
* Aristo
* Esfero
* Herilo
* **Kleantes**
* **Krisipo**
* Zenon Tarsokoa
* Krates Malluskoa
* Diogenes Babiloniakoa
* Apolodoro
* Antipater Tarsokoa
* Diotimo Estoikoa

 |
| Ertainekoak | 
* **Panezio**
* Dardano
* Mnesarko
* Hekato
* **Posidonio**
* Diodoto
* Gemino
* Antipater Tirokoa
* Atenodoro Kanaandarra

 |
| Berantiarrak | 
* **Seneka**
* Kornuto
* **Musonio Rufo**
* Eufrates
* Kleomedes
* **Epikteto**
* Hierokles
* Sexto
* Junio Rustiko
* **Marko Aurelio**

 |

 |
| Eskolak | 
* Estoizismo
* Neoestoizismo

 |
| Terminoak | 
* Adiafora
* Apatheia
* Ataraxia
* Ekpyrosis
* Eudemonia
* Katalepsis
* Kathekon
* Logos
* Oikeiôsis
* Pneuma
* Prohairesis
* Sofos

 |
| Lan nagusiak | 
* *De Brevitate Vitae* (Seneka)
* *Hitzaldiak* (Epikteto)
* *Enchiridion* (Epikteto)
* *Epistola* (Seneka)
* *Gogoetak* (Marko Aurelio)
* *Errepublika* (Zenon)

 |
| Loturiko artikuluak | 
* *Paradoxa Stoicorum*
* *Ad Marciam de consolatione*
* *Stoicorum Veterum Fragmenta*

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3687423
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 177437151
* BNE: XX2340315
* BNF: 123697338 (data)
* GND: 4386566-5
* LCCN: n85073747
* NLA: 36320095
* SUDOC: 028522192
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3687423
**Jamphel Gyatso** (tibeteraz: བྱམས་སྤེལ་རྒྱ་མཚོ་, Wyliez *byams spel rgya mtsho*, pinyin tibetarrez *Qambê Gyaco*; txinera tradizionalez: 强白嘉措; 1758-1804) Tibeteko zortzigarren Dalai Lama izan zen.

Bizitza
-------

Tradizioaren arabera, Jamphel Gyatsoren ama berataz haurdun geratu zenean, bere herrian uzta bikain bat egon zen, garagar zurtoin bakoitzak, hiru, lau, edo bost buruxka zituela, Tibeten, ordu arte sekula ikusi ez zena, eta Jamphelen ama, Phuntosk Wangmo eta senide bat bere lorategian afaltzen ari zirela, ostadar handi bat agertu eta amaren sorbalda ukitu zuen. Izaki sakratu baten jaiotzarekin lotutako funtsezko seinalea da hau.

Jaio eta gutxira, umea, sarri, meditazio posturan jartzen saiatzen zen, eta begirada zerurantz zuela. Seigarren Panchen Lama zen Palden Yeshik, ume honi buruz hitz egiten entzun zuenean, Dalai Lamaren benetako berraragitzea zela adierazi zuen. Jamphelek bi urte t'erdi zituenean, Shigatseko Tashilhunpo monasteriora eraman zuten, non, berraragitutako Dalai Lama bezala, bere omenezko zeremonia bat ospatu zen.

Ondoren, Lhasara lagundua izan zen eta tibetar herriaren buruzagi bezala tronuratua Potala Jauregian, urezko zaldiaren urteko zazpigarren hilabetean (1762), bost urte zituenean (lau, mendebaldean kontatzen den bezala, jaiotzatik hasten dena, eta ez emakume bat haurdun geratzen den unetik). Handik gutxira, Lobsang Palden Yeshik aurre-nobizio bezala ordenatu zuen, eta bere izena eman zion, Jamphel Gyatso. Erabat, 1777an ordenatua izan zen, baina herrialdea, lamaordeek gobernatua izaten jarraitu zuen zurezko herensugearen urtea arte (1784).

1788an, nepaldar zur merkatariekin gatazka bat egon zen, gurkhekin erasoetan amaitu zena. 1790ean, herri honek, hegoaldeko Tibet inbaditu zuen, eta zenbait probintzia konkistatu zituen, Nya-nang eta Kyi-drong bezala. Shigatse hiria eta Tashilhunpoko monasterioa, hartuak eta arpilatuak izan ziren, baina gurkhak, Nepalera atzera egitera behartuak izan ziren 1791n, eta 1796an, bake adostasun bat lortu zen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Kelsang Gyatso** | **Dalai Lama**1786-1804 | Ondorengoa**Lungtok Gyatso** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Jamphel Gyatso*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25248
* Commonscat Multimedia: Jamphel Gyatso, 8th Dalai Lama

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 50103327
* ISNI: 0000 0000 2913 2868
* GND: 122235711
* LCCN: n85102859
* SUDOC: 114714592
* Open Library: OL306597A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q25248
* Commonscat Multimedia: Jamphel Gyatso, 8th Dalai Lama
***Acynodon*** krokodilo aligatoroideen genero bat da, Kretazeo Berantiarrean egungo Euskal Herrian bizi zena. Buscalionik espezie tipoa deskribatu zuen 1997an. Lehendabizikoz Alligatoridae familiaren barnean sailkatu zuen, baina gero Globidonta kladoan sailkatu zuten. *Acynodon* generokoak kladoaren espezierik antzinenak dira, izan ere, espezimenak campaniar garaian agertu eta Kretazeo-Tertziarioko iraungipen masiboan desagertu ziren. Beste aligatoroideekin alderatuta, *Acynodon*en buru-hezurra motza da oso. Hortzeria apomorfa du.

Aztarnategiak
-------------

Espezimenak egungo Frantzian, Euskal Herrian, Italian eta Eslovenian topatu dituzte. Euskal Herrikoak Lañun aurkitu zituzten.

Lañuko aztarnak Kretazeo Berantiarrekoak (campaniar berantiarretik behe maastrichtiaraino) dira. Garai hartako bizilekuari dagokionez, adituek badakite bertan txirikorda itxurako ibai bat zegoela, eta itsasoa ere gertu zegoela. Krokodiloak aztarnategian agertu direnez, garai hartako klima tropikala edo subtropikala zela jakin dezakegu. Aztarnategia dinosauro espeziek (*Lirainosaurus*, *Struthiosaurus* eta *Rhabdodon*), beste krokodilo aligatoroidek (*Musturzabalsuchus*), pterosauriok (Azhdarchidae) eta dortokak (*Dortoka*, *Polysternon* eta *Solemys*) partekatzen baitituzte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Buscalioni, A. D.; Ortega, F. L.; Vasse, D..  (1997). «New crocodiles (Eusuchia: Alligatoroidea) from the Upper Cretaceous of southern Europe» *Compte rendu hebdomadaire des seances de l'Academie des Sciences Paris, terre et des planetes* 325: 525–530..
2. 1 2   Delfino, M.; Martin, J. E.; Buffetaut, E..  (2008). «A new species of *Acynodon* (Crocodylia) from the Upper Cretaceous (Santonian-Campanian) of Villaggio del Pescatore, Italy» *Palaeontology* 51 (5): 1091–1106. doi:10.1111/j.1475-4983.2008.00800.x..
3. ↑   Martin, J. E..  (2007). «New material of the Late Cretaceous globidontan *Acynodon iberoccitanus* (crocodylia) from Southern France» *Journal of Vertebrate Paleontology* 27 (2): 362–372. doi:10.1671/0272-4634(2007)27[362:NMOTLC]2.0.CO;2..
4. ↑   Gallego, Juanma.  (2016-10-30). «Dinosauroak nagusi zirenekoa» *Berria*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2351594
* **Datu taxonomikoak**
* GBIF: 4822252
* Paleobiology Database: 67637

 |

* Wd Datuak: Q2351594
**Jose Manuel Alberdi Elorza**, izengoitiz ***Burruntxali*** (Azkoitia, Gipuzkoa, 1922ko maiatzaren 29a - Dénia, Alacanteko probintzia, 2008ko urtarrilaren 19a), gipuzkoar eskultorea izan zen.

Biografia
---------

Zura lantzeari lotu zitzaion bere jaioterrian, eta hornidura tradizionalen arloan lan egin zuen. Hamahiru urte zituela, Donostiara joan zen Marrazki eta Eskultura ikasketak egitera Arte eta Ofizioen Eskolan. 1937an, Espainiako Gerra Zibila tarteko, Ingalaterrara erbesteratu zen, eta urte berean Maidenheadeko Arte Eskolan sartu zen.

Bigarren Mundu Gerran lantegi batean lan egin behar izan zuen eta Ingeniaritza ikasketak egiten ere jardun zuen. 1965. urtean Euskal Herrira itzuli eta Orion jardun zuen bere eskultura-lanetan.

2006an bere obra Azkoitiko herriari utzi zion.

Ingalaterrako erakusketarik garrantzitsuenetan erakutsi izan zituen bere lanak, baita hainbat sari irabazi ere. Beste hainbat herrialdetako erakusketetan ere izan zen, hala nola Basileako Fitan, Parisko FIACen, AEBetan, Madrilgo Arcon eta Bilboko Arte Eder Museoan.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260565
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 206321747
* ISNI: 0000 0003 5833 4321
* BNE: XX4944464
* GND: 174294050
* Tabakalera ID: 73661
* ULAN: 500192024
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 20589
* Lur: 00204/eu\_a\_2044/a2044

 |

* Wd Datuak: Q12260565
**Ad-aware** internet erabiltzailearen ohiturak erregistratu eta erabiltzen dituen programak aurkitu eta ezabatzeko erabiltzen den programa da.

Segurtasunaren eta pribatutasunaren aldeko legeak gorabehera, badaude tresna elektronikoetan instalatu ondoren, datu pertsonalen eta nabigazio ohituren berri ematen dituzten aplikazio informatikoak. Spyware motako aplikazio horiek bildutako informazioa ezezagunengana iritsi eta ez dago jakiterik nola erabiliko duten. Hala ere, aplikazio hauen lana eragozteko, nola funtzionatzen duten jakitea eta babes neurriak hartzea komeni da.

Sarean diren iruzurren artean gogaikarrienak spam-a eta birusak dira, euren eragina agerikoa baita. Spyware-a, nahiz eta ezezagunagoa izan, kalte larriak eragin ditzake. Makina batean instalatuta, isilpeko lana egiten dute bertan gordeta egon daitezkeen datu konfidentzialak programaren egileari bidalita. Besteak beste, testu-prozesatzaileekin idazten diren testuak, nabigatzailea erabiliz bisitatzen diren webguneak, banku telematikoko edo posta elektronikoko gakoak...

Ad-aware aplikazioak, spyware-a detektatzeaz gain, markatzaileak, troiarrak, malware-a, datu-meatzaritza, publizitate erasokorra, bizkarroiak eta nabigazio-bahitzaileak aurkitzen ditu.

Ad-aware-ren fabrikatzaileak, Lavasoft, doaneko bertsio bat eskaintzen du, Ad-Aware 2007 Free, eta ordaindu beharreko beste hiru: Ad-Aware 2007 Plus, Ad-Aware 2007 Pro eta Ad-Aware SE Enterprise.

Kanpo estekak
-------------

* Ad-Aware
* VS Antivirus

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q345174

 |

* Wd Datuak: Q345174
**Jose Angel Lopetegi Brit** euskal ilustratzaile eta animatzailea da. 16 urte zituela hasi zen *Ipurbeltz*en komikiak argitaratzen eta oraindik ere horretan dihardu. Geroago, Juan Bautista Berasategirekin hasi zen lanean eta *Kalabaza Tripontzia* film luzean parte hartu zuen. Telebistarako egin diren marrazki bizidunen hainbat saiotarako ere egin ditu marrazkiak; *Lazkao Txiki* edo *Txirritarenak*, kasu. *Gabai* komikia Steso izengoitiarekin marraztu zuenetako bat izan zen.

Goya saria jaso zuen *Karramarro Uhartea* filmaren story boarda eta diseinua ere berak eginak dira. *Pirata* izeneko sailaren marrazkilaria ere bada. Irrien Lagunak sailerako komikiak eta hainbat pertsonai sortu ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Jose Angel Lopetegi» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2021-06-15).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Pirata de Lopetegi Brit, Jose Ángel 978-84-16197-72-9» *www.todostuslibros.com* (Noiz kontsultatua: 2021-06-15).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *JOSE ANGEL LOPETEGI.*  (Noiz kontsultatua: 2021-06-15).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107248753
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87716596
* BNE: XX866894

 |

* Wd Datuak: Q107248753
| **Ijentea kalea** |
| --- |
|  Donostia, Parte Zaharra |
| Frankismoak fusilatutakoei eskainitako oroigarria. |
| HerrialdeaLurraldea |  Euskal Herria Gipuzkoa |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Ijentea kalea is located in Euskal HerriaIjentea kaleaIjentea kalea | Ijentea kalea is located in GipuzkoaIjentea kaleaIjentea kalea |
| Ijentea kalea is located in Donostiako Parte ZaharraIjentea kaleaIjentea kalea |

 |
| Koordenatuak: | **Coordinates: Missing latitude**Invalid arguments have been passed to the {{#coordinates:}} function
 |

**Ijentea kalea** Donostiako Parte Zaharreko kale historikoa da. Mari kalean hasten da eta Bulebarreraino doa. Bertan dago Donostiako Udaletxearen ohiko sarrera.

Historia
--------

Ijentea kalearen izena oso goiz agertzen bai izendegietan, aldaera ugarirekin: Engente (1560ko urrian), Enjinte (1579), Injentearen dorrea (1597)... Serapio Muxikaren arabera izen horren esanahia hiztegi militarrean bilatu behar da. Erdi aroan gerra-makinak erabili izan ziren eta hauei gaztelaniaz "ingenios" edo "engeños" esaten zitzaien, frantsesez "engins". "Enceinte", bestetik, harresiaren inguruari esaten zitzaion. Datu horien arabera, Muxikak "la torre del ingente" edo "injentearen dorrea" kalearen izenarekin lotzen du. Dorre hau egungo Goikoa jauregiaren inguruan zegoen eta, ziur aski, bertan defentsarako "ingenio" bat kokatuko zen. 1813 baino lehen, nahiz eta porturako komunikabide izan, oso kale zaila eta meharra zen. 1863an, garrantzi militarra galduta, hiriaren inguruko harresiak eraitsi zituztenean, kalea zabaldu eta egokitu egin zen.

Udalak 1897ko apirilaren 13an Ijentea kalea izena ofizializatu zuen.

Goikoa jauregia Ijentea kalean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  www.euskomedia.org/aunamendi/73049

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Kalearen historia Auñamendi Entziklopedian.
* **(Gaztelaniaz)**: Ijentea kalearen argazki historikoak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25474276

 |

* Wd Datuak: Q25474276
**Alex Beer** austriar idazlea da. Luma-izena da hori, benetako izenez **Daniela Larcher** baita (Bregenz, 1977ko apirilaren 8a).

Biografia
---------

Alex Beer Lustenaun hazi zen eta hango Merkataritza Akademian graduatu zen 1996an. Gero prozesu eta proiektuen kudeaketa ikasi zuen Vorarlbergeko Zientzia Aplikatuen Unibertsitatean. Bi urte publizitate-industrian egin ondoren, arkeologia ikasten hasi zen Vienako Unibertsitatean 2002an. Ondoren, New Yorkera joan zen bizitzera, eta argitalpen industrian lan egin zuen.

Gero Vienara aldatu zen eta eleberriak idazteari ekin zion. Izena eman diona, eta nazioartean itzulpenak, misteriozko polizia nobeletako sorta bat izan da, August Emmerich polizia detektibe austriarra protagonista duena, gerra handien arteko Vienan kokatutako istorioak (hauetan lehena izan zen Der zweite Reiter, *Bigarren zalduna*, 2017koa).

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, alemanezko Wikipediako «Alex Beer» artikulutik itzuli da; zehazki, 2023-06-07ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15428138
* Commonscat Multimedia: Alex Beer

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 80764558
* ISNI: 0000 0000 5611 5553
* GND: 136417639
* LCCN: no2018025063
* NKC: mzk2018976803
* SUDOC: 201299259
* ICCU: LO1V451465

 |

* Wd Datuak: Q15428138
* Commonscat Multimedia: Alex Beer
Mahatma Gandhi 1930ko hamarkada amaieran. Mohandas Karam Chand Gandhi jo ohi da indarkeria ezaren mugimenduaren sortzailetzat. Ahimsa ideia hedatu zuen, gero beste ekintzaile ugari inspiratu zituena, esate baterako Martin Luther King Jr. 
**Indarkeria(rik) eza** edo **bortizkeria(rik) eza** gizartearen aldaketarako edo helburu politikoak lortzeko filosofia eta estrategia bat da. Indarkeriaren aurka dagoen filosofia hau Gandhik erabili zuen lehenengo aldiz sistematikoki eta berak zituen helburuak lortuz. Nahiz bakezaletasunarekin harreman zuzena izan, ez da berez berdina. Bakezaletasunagandik ezberdintzen duena zera da: Egoera bat ez onartzea eta era aktiboan horren aurka egitea. Desobedientzia zibila aldiz, indarkeria ezaren filosofiari hertsiki lotutako metodoa da.

Indarkeriarik eza Gandhiren iritziz
-----------------------------------

*"Indarkeriarik eza ez da gaitzaren kontrako benetako borroka guztiari uko egitea (...). Moralaren kontrakoa denaren aurka borrokan egiteko, adimenaren oposizioa daukat gogoan eta, beraz, aurka egiteko joera morala. Tiranoaren ezpatari aurre egiten ahalegintzen nahiz, ez altzairu zorrotzagoz jotzen (...). Iraultzak baketsua eta etengabekoa izan behar du, aginteak herriaren ordezkariei igarotzea modu naturalean lor dadin, ondo jagonda dagoen arbolatik jausten den fruitu heldua bezala. (...). Geure programa bera ontzat hartzen badugu, zera pentsatu beharko dugu, ingelesek aintzakotzat hartuko dutela maitasunaren indarra, armen indarra aintzakotzat hartzen dutenez gero"*

*"Gizon batek bortitza izan nahi ez badu ez du haserretu behar iraindu duenarekin. Ez dio ezer txarrik opatuko; ona opatuko dio; ez dio gaizki esango eta ez dio zigor fisikorik emango. Erasotzaileak janaraziko dizkion irain guztiak onartuko ditu (...). Indarkeriarik eza, beraz, aktiboan, den guztiaren aurrean jarrera ona izatea da (...). Indarkeriarik eza egoera perfektua da. Jakin ez arren, gizateria osoak nahi duen helburua da (...). Beraz, indarkeriarik ezak nazioaren politika informatu behar du (...). Itxaron gabe, ingeles eta laguntzaileekin adiskidetu behar dugu."*

M. Gandhi, India Gaztea, 1920.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Gandhi, Mahatma.  (1924). *Young india.* .

Ikus, gainera
-------------

* Desobedientzia zibil
* Ekintza zuzena
* Indarkeria-ez aktiboa
* Intsumisio
* Kontzientzia-eragozpen

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q76611
* Commonscat Multimedia: Nonviolence

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX538696
* BNF: 11951011s (data)
* GND: 4020835-7
* LCCN: sh85092373
* NDL: 01156047
* NKC: ph137459
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q76611
* Commonscat Multimedia: Nonviolence
**Altsasuko inauteriak** 1980ko hamarkadan berreskuratu ziren, 1982an hain zuzen ere, 1930eko hamarkadan galdu zirenetik, Sakanan eta Euskal Herriko beste leku batzuetan bezala.

Pertsonaia nagusiak momotxorroak dira; ardi larruak bizkarrean eta adarrak buruan jantzirik, aurpegia estalirik eta odolez zikindutako amantalarekin, sardearekin, lepoko zintzarriarekin eta garraxi eginez, kalez kale biltzen dira, izua eraginez.

Eskea ere egiten dute kalez kale. Su baten inguruan momotxorro dantza egiten dute. Horiekin batera, sorginak izeneko pertsonaiak daude, zeinekin *Akerra* izeneko pertsonaia doan. *Golda* golde bati tiraka egiten dion idi parea da. *Mascarita* izenekoak parpailaz aurpegia estalitako pertsonaiak, jantzi koloretsuekin. Eta *Juantramposo*, Ziripoten antzeko pertsonaia, lastoz betetako zakuekin jantzirik.

Altsasuko inauteria hasi aurretik, haurrendakoa egiten da aurreko igandean. Astearte arratsaldea iristen denean, momotxorroak iristen dira herrira, historiaurreko erritual batetik etorritakoak ematen dutenak. Adarrak daramatze eta aurpegiak oihal-zapiaren azpian dituzte; odolaz zikindutako izara zuria ardi-larruzko bizkarrekoak, praka urdinak, galtzerdi zuriak eta abarka beltzak jantzita dituztela agertzen dira. Herritik barrena doaz, marrua eginez eta topatzen dituzten guztiak probokatuz eta zirikatuz egurrezko sardearekin. Unanuko mamuxarroen antzeko rola jokatzen dute.

Mikel Zamalloa, Altsasuko inauteriari buruzko hitzaldia eskaintzen, Galdakao, 2020-02-14
Mikel Zamalloa (1957-2022) musikari eta folklore ikertzaile galdakoztarra izan zen Altsasuko inauteriaren aztertzaileetako bat. Hainbat musika tresna jotzen trebea, Euskal Herrian folklore bilketan eta ikerketan lan handia egindakoa eta hango eta hemengo musikariekin jotzeko gaitasun handikoa izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    dantzancom. «Mikel Zamalloa hil da, Galdakaoko Andra Mariko musikari eta ikertzailea» *dantzan.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-01).

Ikus, gainera
-------------

* Inauteriak Euskal Herrian

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Altsasuko inauteriak. Enrike Zelaia
* **(Gaztelaniaz)** Carnavales de Altsasu. Enrike Zelaia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q23309520
* Commonscat Multimedia: Carnivals of Alsasua

---

 |

* Wd Datuak: Q23309520
* Commonscat Multimedia: Carnivals of Alsasua

  


| * i
* e
* a
Inauteriak Euskal Herrian |
| --- |
| Gipuzkoa | Donostia  •  Oiartzun  •  Tolosa |
| Nafarroa | Agoitz  •  Altsasu  •  Bera  •  Goizueta  •  Ituren eta Zubieta  •  Lantz  •  Lesaka  •  Unanu  •  Urdiain •  Olazti |
| Lapurdi | Uztaritze |
| Zuberoa | Zuberoako maskarada |
| Bizkaia | Markina  •  Carrascoliendas  •  Mundaka |
| Araba | Zalduondo |
| Pertsonaiak | Artzainak eta inudeak  •  Joaldunak  •  Kaldereroak  •  Kaskarotak  •  Markitos  •  Miel Otxin  •  Momotxorro  •  Porretero  •  Trapujale  •  Zakuzarrak  •  Zaldiko  •  Zamalzain  •  Zanpantzar  •  Ziripot |
| Dantzak | Zahagi dantza  •  Sorgin-dantza |
| Beste errituak | Gizakunde, Emakunde eta Orakunde  •  Txitxi-burruntzi eguna  •  Eltze-itsu igandea |
**Aleutiarretako itsas hobia** ekialdetik mendebaldera Alaskako hegoaldeko kostaldetik eta Siberia ipar-ekialdeko ondoko uretatik, Kamtxatka penintsularen parean, igarotzen den itsas hobia eta subdukzio gunea da. Alaskaren eta Errusiako Kamtxatka penintsularen artean diren Aleutiar uharteei lotuta dago itsas hobi horren izena. Bere ekialdeko zatian, bazterreko itsas hobitzat sailkatua dago, uharte arku bat eratuz. Itsas hobia 3400 kilometroz hedatzen da Ulakhaneko itsas hobiaren mendebaldean, Kurileetako itsas hobiaren iparraldeko amaieran duen bateratze hirukoitz batetik, ekialdean dagoen Charlotte Erreginaren itsas hobiaren sistemaren iparraldeko amaierarekin batu arte. Aleutiarretako itsas hobia, bi plaka tektonikoren arteko muga da: Pazifiko Plaka, Ipar Amerikar Plakaren azpian hondoratzen da, 45 graduko angeluarekin. Bere tokirik sakonenean, 7.679 metroko sakonera du.

Ikus, gainera
-------------

* Itsas hobi

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q119177
* Commonscat Multimedia: Aleutian Trench

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315124881
* LCCN: sh85003360
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q119177
* Commonscat Multimedia: Aleutian Trench
**Indarkeriarik Ezaren Nazioarteko Eguna** urriaren 2an ospatzen da, Mahatma Gandhi Indiako Independentziaren mugimenduko liderra eta indarkeriarik ezaren filosofiaren eta estrategiaren aitzindaria jaio zeneko urtebetetzea.

2004ko urtarrilean, Shirin Ebadi Pakearen Nobel saridun Irandarrak Indarkeriarik Ezaren Nazioarteko Egunerako proposamena egin zuen, HIndi ikasten zuten nazioarteko ikasle batzuen Pariseko irakasle batek egin zuen proposamena Munduko Gizarte Forora Bonbain. Ideiak pixkanaka erakarri zuen Indiako Kongresuko buruzagi batzuen interesa, 2007ko urtarrilean New Delhiko Satyagraha Konferentzia egin zen arte; Indiako Kongresu Nazionaleko lehendakariak eta Sonia Gandhi Aliantza Progresista Batuko lehendakariak eta Desmond Tutu artzapezpikuak hasi zuten, eta Nazio Batuak proposamena hartzera gonbidatu zuten. 2007ko ekainaren 15ean, Nazio Batuen Batzar Nagusiak, 61/271 Ebazpenaren bidez, "erabaki zuen, hirurogeita bigarren bilkura-alditik aurrera eta Nazio Batuen Gutunaren gidaritzapean, urte bakoitzeko urriaren 2an Indarkeriarik Ezaren Nazioarteko Eguna aintzat hartzea, eta Nazioarteko Egun hori pertsona guztiei eskaintzea, egun hori egiten eta betetzen delako".

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Conference calls for declaring International day of non-violence.* .
2. ↑    *UN declares 2 October, Gandhi’s birthday, as International Day of Non-Violence.*  Organització de les Nacions Unides 15 juny 2007.
3. ↑    *General Assembly Adopts Texts On Day Of Non-Violence, Ethiopian Millennium; Pays Tribute To Former Secretary-General Kurt Waldheim.*  United Nations 15 juny 2007.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1419461

 |

* Wd Datuak: Q1419461
Amerikaren banaketa 1750erako.
**Ameriketako kolonizazio europarra** Kolonen aurkikuntzarekin (1492) kontinente horien gainean europarrek burutu zuten konkista eta menderatze prozesua da. Honen ondorioz, gutxienez Kristobal Kolonen aurreko milioika indioen kulturak eta zibilizazioak, XVIII. XIX. eta XX. menderako, Europako botereetatik independentzia lortu orduko, europar gisako gizarteek ordezkatu zituzten, non jatorrizko populazio indiarrak murriztuta eta baztertuta suertatu ziren.

Nahiz eta Amerikara iritsi ziren lehen europarrak bikingoak izan (XI. mendean), Ameriketako kolonizazioa 1492an hasi zen, Indiara ailegatu nahi zuen Gaztelako espedizioa Karibera heldu zenean. Horrez geroztik europarren bidaiak ugaldu ziren, hasieran Karibean eta XVI. mendean Ipar zein Hego Amerikako kontinenteetan. Gaztelari, Portugalek, Frantziak, Ingalaterrak eta Herbehereek jarraitu zioten, eta urte gutxiren bururan, botere militarrean zeukaten nagusitasuna eta beraiekin eramandako gaixotasunak zirela medio, Amerikako zibilizazio nagusiak europarren esku geratu ziren. Haien mendean, paisaian, populazioan eta ekonomian aldaketa ugari gertatu ziren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q184716
* Commonscat Multimedia: Colonization of the Americas

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX481877
* LCCN: sh86007179

 |

* Wd Datuak: Q184716
* Commonscat Multimedia: Colonization of the Americas
Ijezketaren eskema
**Ijezketa** materiala ijezketa-zilindro izeneko arrabol biren artean igaroarazteari deritzo. Arrabol bien arteko banaketa materialaren hasierako lodiera baino txikiagoa denez, materiala zilindroen formaren arabera itxuragabetzen da. Behin betiko forma pauso batzuk eman ondoren lortzen da.

Izendapena
----------

Jatorriz, ijeztea burdinoletan olagizonek junguran egiten zen operazioari esaten zitzaion; operazio berari irutea ere esaten zitzaion, goruan hariarekin egiten den bezala.

Baliabideak
-----------

Ijezketaren oinarrizko tresna euskarri baten gainean dauden zilindro bik osatzen dute; euskarri horrek mugitzeko energia ematen die zilindroei, itxuragabetze esfortzual eusten ditu eta zerbitzu laguntzaileak ere ematen dizkie (labaintzea, hoztea, etab.).
Baina oro har, ijezketa-prozesu oso batek pauso asko ditu; hori dela eta zilindro pareak kateatu eta ijezketa-trenak sortzen dira (zenbait kilometrorako luzera izan dezakete).

Aplikazio sinple batzuetan, zilindro pare baten alde desberdinak erabiltzen dira, materiala behin eta berriro igaroarazteko.

Aplikazioak
-----------

Lehenengo mailako prozeduratzat, oinarrizko soslairik sinpleenak osatzeko erabiltzen da (txapak, zumitzak, etab.), bihurgailutik irten eta batera. Bigarren mailako prozeduratzat,merkatuko soslai ugari lortzeko aukera ematen du (karratuak, biribilak, angeluarrak, T bikoitzeko itxura duten soslaiak, errailak, etab.); horiek,gero, metalezko eraikuntzan edo beste fabrikazio batzuen lehengaitzat erabiltzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ijeztu | Eibarko euskara» *www.eibarko-euskara.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-07-11).
2. ↑   Larrañaga, Ramiro..  ([1981]). *Síntesis histórica de la armería vasca.*  Caja de Ahorros Provincial de Guipúzcoa ISBN 8472316297. PMC 9412144. (Noiz kontsultatua: 2019-07-11).
**Iker Pou Azkarraga** (Gasteiz, Araba, 1977ko otsailaren 5a) eskalatzailea da, munduko espezialistarik onenetakoa zailtasun handiko eskaladan. Gainera, harrizko hormen eskaladako irakaslea da. Eskalatzen bederatzigarren gradura iritsia da; izan ere, bederatzigarren gradura iritsi den lehenengo euskal herritarra da.

Eneko Pouren anaia da.

Lorpenak
--------

2000. urtean Alemanian dagoen Action Direct 9 zailtasuneko horma igo zuen hirugarren eskalatzailea izan zen. Bere anaia Enekorekin batera, muturreko horma-eskaladaren mugak bilatu ditu. Azken urteotan, *Zazpi pareta, zazpi kontinente* proiektuaren barruan, Pou anaiek munduko zazpi kontinenteetako pareta enblematiko bana eskalatu dute: El Capitan (Yosemiteko Parke Nazionala, Kalifornia), Naranjo de Bulnes (Picos de Europa, Espainia), Tsanoro (Madagaskar), Totem Pole (Tasmania), Dorre Izengabea/Trangoko Dorreak (Himalaia), Fitz Roy (Patagonia) eta Three Pigs pareta (Antarktika). 2007ko abenduaren 25ean bukatu zuten igotzen horietako azkena.

Ikus, gainera
-------------

* Gasteiztar ezagunen zerrenda

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011-12-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)****(Gaztelaniaz)** Pou anaien webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3792505
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04971/eu\_p\_2881/p2881

 |

* Wd Datuak: Q3792505