recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Björn Kristian Ulvæus** (bjœːɳ ˈkrɪstjɑːn ɵlˈveːɵs ahoskatua; Göteborg, 1945eko apirilaren 25a) suediar musikaria da, ABBAren taldekide ohia.

Biografia
---------

Hamaika urterekin bere familiarekin Västervikera joan ziren bizitzera, eta hor gitarra jotzen hasi zen Suediako talde batean. Hamazazpi urterekin Bjornrk bere hiru lagunei deitu - Karlberg, Tony Roth eta Hansi Schwarzi hain zuzen ere- eta jazz talde bat sortzera proposatu zien, eta horrela *The Hootenanny Singers* taldea sortu zuten. 1968ko egun batean Bjornek irratian emakume baten ahotsa entzun zuen, eta asko gustatu zitzaion, hau da, Agnetha Fältskogen ahotsa. 1969an, Bjorn eta Agnetha Göteborgen elkar ezagutu zuten eta telebistako programa baten abestu zuten. Bjorn eta Agnetha elkarrekin joan ziren bizitzera eta bere lehenengo abestia grabatu zuten: *Så här börjar kärlek* (Maitasuna horrela hasten da). Bjornek eta Agnethak bi seme-alaba dituzte: Linda eta Christian izenekoak.

1970ean Björn, Agnetha, Benny eta Frida ABBA taldearen lehengo presentazioak egin zituzten. Bjornek musika konposatzeaz arduratzen zen. 1979ko hasieran Bjorn eta Agnetha separatu ziren eta sei hilabete geroago Bjornek, hau da 1981ko urtarrilaren 1ean, Lena Kallersjö kazetaria ezkondu zuen. Biek bi alaba izan dituzte: 1982an Emma eta 1986an Anna. Gaur egun Lena eta Bjorn Stockholmen bizi dira, baina 1984tik 1990era Erresuma Batuan izan ziren. 2008ko ekainean Bjornek, memoria galtze larriak jasaten zituela adierazi zuen, eta bere bizitzako momentu batzuk ahaztu egin dituela , baita Abba taldean egon zela ere.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Björn Ulvaeus*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q179682
* Commonscat Multimedia: Björn Ulvaeus

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 85515648
* ISNI: 0000 0001 0921 6818
* BNE: XX1143104
* BNF: 13900639t (data)
* GND: 119010232
* LCCN: n87102948
* NDL: 001283964
* NKC: xx0034748
* NLA: 35660577
* CiNii: DA13193279
* SUDOC: 131891324
* BIBSYS: 90845439
* KulturNav: id
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q179682
* Commonscat Multimedia: Björn Ulvaeus
Benbenaren irudikapena, irudi eskaintzaile batekin bi muinoren artean agertzen den eguzki diskoaren hieroglifopean.
Piramide Gorriko piramidioia
**Benben**, egiptoar mitologian, zehazkiago Heliopoliseko kosmogonian, Nun jatorrizko ozeanotik sortu zen jatorrizko mendia zen, bertan, Atum jainko sortzaileak, bere burua eta bikote jainkotiarra sortu zuelarik.

Piramideetako Testuetan, 1587. lerroan, Atumek, bere buruari, "muino" bezala erreferentzia egiten dio, eta, esaten denez, piramide txiki batean bihurtu zen, Annun kokatua, bera bizi zen tokia.

Benbena, "dizdiratsua" esan nahiko lukeena, Heliopoliseko Egiptoar Eguzki Tenpluan, "hareazko muinoa"ren gainean, jatorrizko jainkoa agertzen den tenplua eta egunsentiko eguzkiaren lehen izpiek jotzen duten lehen tokian gurtutako harri sakratu bat zen.

Gurtza bera, Napatan eta Siwako oasian ere bazegoen, non kono formako harria, Egiptoko aro berantiarrean, zilbor batekin alderatua izan zen.

Beti jainko sortzailearekin lotua, eta heliopolistar kleroak garatutako mitologiarekin, "inongo zalantzarik gabe, eguzki izpi bat izan zen" (Gardiner).

Benbena, bere esanahi erlijioso garrantzitsua kontutan hartuta, ziuraski, zenbait egitura arkitektonikoren eredua zen, Abu Gurabeko eguzki tenpluetako obeliskoak, obeliskoen tontorrak eta piramidioiak kasu.

Jatorrizko kono formatik, harria, beranduago, behar arkitektonikoak medio, lauki formako oinarridun eta tontordun piramide txiki bat bihurtu zen, sarri, urre lamina batekin estalia.

Mito bera, Bennu hegaztiarekin lotua dago, greziarrek Fenix deitu zuten txori mitikoa, Heliopolisen ere gurtua zena, non Benbenean pausatzen dela esaten den. B. Kempen arabera, Benbena, Bennu eta Eguzkiaren arteko harremana, Egiptoko antzekotasun tipiko batean oinarrituta legoke: egunsentiko *weben* eguzkia, bere izpien proiekzioak Benbenean, honen gainean Bennu pausatzen delarik. Piramideetako Testuen 600. lerroan, Atumi buruz honako hau esaten da:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *zu, Benbena bezala, Heliopoliseko Benuren etxean sortzen zarena* |  » |

```
Hart, 16. orrialdea.
```

Beste hiri batzuk, bertako kosmogonien arabera, mito ezberdinak garatu zituzten jatorrizko muino edo mendiei buruz, Menfisekoa bezala, non Tatenen jainkoaren pertsonifikazioa izan zen, Lurraren eta gauza on guztien hasiera.

Khonsu jainkoaren tenpluko tebastar testu batean ere, lehen muino edo mendia bezala identifikatu zen. Benbena, Atum jainkoaren semen tantetatik sortu zen, jatorrizko ozeanoan erori eta solidotu egiten direnak, bere barnean jainkoaren izpiritua duen lehen lurrezko tumulua eratuz.

Aditu eta historialari askok, jatorrizko Benbena, historiaurrean eroritako konposaketa burdintsuko (siderita) meteorito bat zela uste dute.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q816712

 |

* Wd Datuak: Q816712
**Beroriketa** euskaraz solaskidea tratatzeko modua da, hiketa ez bezala, aditz alokutiboa eskatzen ez duena. Errespetuzko tratamendua da, *berori* eta *ori* adizlagunak erabiltzen dituena eta aditzarekin hirugarren pertsonan komunztadura egiten duena, adibidez "*berori etorri da*" esaten zaio solaskideari errespetu bereziaz hitz egin nahi bazaio ("*zu etorri zara*" esango litzateke, eztabadaka).

Ipar Euskal Herrian ez da inoiz erabili; Hego Euskal Herrian, XX. mendearen erdialderaino ohikoa zen apaizei, medikuei, maisu-maistrei, adinekoei eta jende ikasiari hitz egitean; Jainkoari zuzentzeko ere erabili izan da (nahiz eta erabilera zaharrena Jainkoari hika egitea den). XXI. mendean, beroriketak ez du erabilerarik inongo euskalkitako kaleko hizkeran; literaturara mugatuta dago.

Erreferentziak
--------------

* Edukiaren zati bat «Beroriketa» artikulutik atera da. Artikulu hark Xabier Alberdi du egile, eta Creative Commons Domeinu Publikoa lizentziarekin argitaratutako *Sareko Euskal Gramatika*tik (ISBN: 978-84-693-9891-3) hartu dugu.

Ikus, gainera
-------------

* Hitano
* Zuketa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492147

 |

* Wd Datuak: Q20492147
**Behe Dniesterreko parke natural nazionalak** (ukraineraz: Нижньодністровський національний природний парк) Dniester ibaiaren limanaren zati handi bat estaltzen du, hura Itsaso Beltzera iristen denean, Ukrainako hego-mendebaldean. Uholde-lautadak eta ur-ibilguak oso garrantzitsuak dira habia eta negua egiten duten uretako hegaztientzat. Arrainak erretzeko ere garrantzitsuak dira. Parkean 70 arrain-espezie baino gehiago daude erregistratuta, 20 taldetan banatuta. Parkearen barruan nazioarteko garrantzia duten bi Ramsar hezegune daude.​ Parkea Odesa hiritik 30 km mendebaldera dago, Bilhorod-Dnistrovskyi, Biliaivka eta Ovidiopol administrazio-barrutietan, Odesako oblastean.

Topografia
----------

Parkeak Dniester ibaiaren limanaren (estuarioa) iparraldeko zatia hartzen du, baita Dniesterrek eta Turuntxuk ibaiak bat egiten duten lekua ere, Moldaviatik mendebaldetik sartzen dena. Kostaldea ur gezako aintzira bat da, eta barrualdeko eremuak barneko delta iraunkorrak eta ur gezatako laku intermintenteak dira. Ukrainako parke nazionaletan ohikoa den bezala, behe nesterra hainbat eremutan banatuta dago: natura babestea, jolas-jarduera arautuak, jolas-jarduera finkoak eta erabilera ekonomikoa. Parkearen hegoaldea, Karogolgo golkoan, erreserba iktiologiko bat da, non arrantza debekatuta dagoen.

Klima eta ekorreskualdea
------------------------

Dniester baxuena duen klima kontinentala hezea da, hemibore epelekoa (Köppen (Dfb) klimaren sailkapena). Klima honetan tenperatura-gorabehera handiak izaten dira, egunekoak zein urtarokoak, uda leunekin eta negu hotz eta elurtuekin. Prezipitazioak, batez beste, 300-400 milimetrokoak dira urtean. Behe Dniesterreko Parke Nazionala estepa pontiko – Kaspanoaren ekorreskualdean dago, Itsaso Beltzaren iparraldeko ertzetik Kazakhstango mendebalderaino doan belardien hedadura hartzen duen eskualdean.

Flora eta fauna
---------------

Parkeko habitaten barruan sartzen dira penintsula metagarriak, lezka-sastrakak, desplazamendu-gailurrak, zohikaztegi flotatzaileak eta urpean gera daitezkeen basoko irlak.

Kalkuluen arabera, 15,000 hegazti bikote habiagile bizi dira parkean. Uretako hegazti-espezie hauek egiten dute habia gehien: foku arruntak, lo-garbitzaileak, ahate errealak eta kaio erreidoreak.

Erabilera publikoa
------------------

Ekoturismoko lau ibilbide handi daude parkean: (a) "Dniesterreko Amazonak", ibai-ibilbide bat, sei behaketa-geldialdi dituena Amazoniako itsasartean barrena (kanal pintoresko bat baso batean) eta Turuntxuk ibaia, (b) "Ibis Brillante", lehenengoaren paraleloan dagoen ibilbide bat, (c) "txorien erresuma", 20 km-ko sakonerako txangoa, eta bi bidezidorratza".

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Data Catalog» *datacatalog.worldbank.org* (Noiz kontsultatua: 2022-04-28).
2. ↑   «Ecoregions 2017 ©» *ecoregions.appspot.com* (Noiz kontsultatua: 2022-04-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4318770
* Commonscat Multimedia: Lower Dniester National Nature Park

---

 |

* Wd Datuak: Q4318770
* Commonscat Multimedia: Lower Dniester National Nature Park
Belgradeko bandera.
**Belgradeko bandera** berez Belgrad hiriko armarria da, heraldika gabe, bandera osoa betez. Banderak karratu itxura du.

Ezaugarriak
-----------

Belgradeko banderak Serbiako hiru kolore nazionalak erakusten ditu: gorria, urdina eta zuria. Urdinek etorkizun hobearen itxaropena eta fedea sinbolizatzen dituzte. Lurreko gorria askatasunaren aldeko borrokan Serbiako herriaren sufrimenduaren ikurra da. Bi lerro zuri horizontalak Sava eta Danubio ibaiak dira, Belgraden indarraren sinboloak. Zuriak dira heraldikaren arauen araberakoak: "Beograd" Serbiako izena "hiri zuria" da; beraz, bertan, horma eta dorre zuriak daude. Harresiek merkataritza-hiria adierazten dute; dorreek eta ate irekiek merkatu irekia dagoela adierazten dute. Itsasontzia, erromatar hirukoitza, hiriaren antzinatasunaren ikurra da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3434487
* Commonscat Multimedia: Flags of Belgrade

---

 |

* Wd Datuak: Q3434487
* Commonscat Multimedia: Flags of Belgrade
**Belfegorren zenbaki lehena** 1.000.000.000.000.066.600.000.000.000.001 zenbaki palindromoa da (1030 + 666 × 1014 + 1). Atzetik aurrera zein aurretik atzera berdin irakurtzen den zenbakia da eta, gainera, zenbaki lehena da. Harvey Dubnerrek aurkitu zuen, baina izena Clifford A. Pickoverrek eman zion, Belfegor Infernuko Zazpi Printeetako baten izenarekin, pertsonei inbentzioak eta aurkikuntzak egiten laguntzen ziona.

Zenbakiak hainbat superstizioetan oinarritutako hainbat elementu ditu: 666 zenbakia, Belfegorren bihotzean dago, eta zenbaki hau Piztiaren Zenbakia dela esan ohi da, Apokalipsiarekin eta Deabruarekin lotutako zenbakia sinbolikoki. Bere inguruan hamahiru zero daude eta zenbakia, guztira, 31 digito ditu, hamahiru alderantziz dena. Triskaidekafobia, hamahiru zenbakiari beldurra, Mendebaldeko kulturan hedatutako sinismena da.

Zenbakiari, euskaraz, **kintiloi bat, hirurogeita sei mila seiehun bilioi eta bat** esango genioke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Belphegor's Prime: 1000000000000066600000000000001!» *web.archive.org* 2016-04-11 (Noiz kontsultatua: 2020-12-28).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Homer Simpson's scary maths problems» *BBC News* 2013-10-31 (Noiz kontsultatua: 2020-12-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15130782

 |

* Wd Datuak: Q15130782
Bobby Moore
**Bobby Moore** (Barking, Londres Handia, 1941eko apirilaren 12a- Londres, 1993ko otsailaren 24a) futbolari ingelesa izan zen, herrialdeko inoizko hoberenetarikoa. Atzelari moduan jokatu izan zuen. Pele handiaren iritziz Bobby Moore da inoiz aurrean izan duen atzelaririk onena.

Ingalaterrako futbol selekzio nazionalarekin 1962tik 1973ra 108 partida jokatu zituen (2 gol sartuz), orain arte Peter Shilton izanda partidaren marka hori gainditu izan duen jokalari bakarra. Selekzioarekin 1966ko Munduko Futbol Txapelketa lortu zuen.

Kirol ibilbidea
---------------

West Ham Uniteden jokatu zuen ia bere ibilbide osoan, 1958tik 1974ra, 544 partidatan arituz eta 24 sortuz. Talde honekin Europako Kopa irabazi zuen 1965ean. Ingalaterrako FA Cup irabazi zuen 1964 urtean West Ham Unitederekin.

Normalean West Ham United taldeareekin Moorek zeraman zenbakia, 6 zenbakia, erretiratuta dauka West Ham Futbol taldeak bere elastikoetatik eta Bobby Mooren irudi erraldoia dago Upton Park (ofizialki Boleyn Ground) estadioan. Upton Park futbol zelaiaren hegoaldeko atearen atzean kokatzen da Bobby Moore tribuna edo *Bobby Moore Stand*. Hammer jarraitzale sutsuenak kokatzen dira Bobby Moore tribuna honetako eta justu parean, iparraldean, dagoen Sir Trevor Brooking tribunaren azpiko aldeetan

Azken urteetan talde txikiagoetan ibili izan zen: Fulham FC (124 p, g 1), San Antonio Thunder (24, 1) eta Seattle Sounders (7, 0) taldeetan hain zuzen ere.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Bobby Moore*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q191492
* Commonscat Multimedia: Bobby Moore

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 76019393
* ISNI: 0000 0001 0989 6155
* GND: 1071615750
* LCCN: no2004005369
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04263/eu\_m\_3080/m3080
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q191492
* Commonscat Multimedia: Bobby Moore
**Bobadillatarren jauregia** Aragoiko Erriberako Alesbes udalerrian kokatutako Erdi Aroko jauregi bat da.

Eraikina
--------

Tamaina handiko eraikina da, eta ibaiertzeko barrokoaren adibide bikaina da. Kanpoko fatxadetara begira dagoen adreilu trinkoz egina, XVII. mende amaierakoa edo XVIII. mende hasierakoa da. Sotoak, bi solairu eta teilatupe bat ditu. Mendebaldeko fatxadan ate nagusia dago, harrizko dinteldua. Bere gainean, harrizko hiru mentsulen gainean dagoen balkoi bat. Aipatutako zirkuluerdiko arkutxoen galeria bereizgarriak, dekorazio geometrikoa duenak, eta zurezko erlaitzak, guztiz berreraikiak, multzoa definitzen amaitzen dute.

Udal-jabetza da, eta duela gutxi zaharberritu da (teilatua, solairuak), egoitza eta ikasgelak barruan dituen tailer-eskolari esker. Aurpegiera modernoagoa eta funtzionalagoa du, eta eskailera ikusgarri bat ere birgaituta dago.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | ALESBES.*  (Noiz kontsultatua: 2021-09-07).

Ikus, gainera
-------------

* Alesbes
* Aragoiko Erribera
* Erriberagoiena

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112842601

 |

* Wd Datuak: Q112842601
Indigena eredugarri bat, indigena idealezatu bat (Benjamin Westen irudia).
**Basati ona**, **basati noble**a, **basati zintzo**a edo **basati onaren mitoa** Aro Modernoko europar literaturako eta pentsamenduko topiko bat da, non Amerikako, Afrikako eta, geroago, Ozeaniako populazio indigenak bertute askoren jabe ei diren: eskuzabalak, bakezaleak, zintzoak... Naturarekin harreman estua zuten indigena horiek, berez oso txintxoak eta oso bertutetsuak ziren sinesmen honen arabera, gizakiak bere jatorrizko egoera naturalean zirelako, zibilizazioak kutsatu baino lehenagoko gizakiak zirelako.

Europarrak, Amerika, Asia, Afrika eta geroago Ozeaniako indigenekin kontaktuan jaio zen mitoa. Aro Modernoan jaio eta hainbat idazkitan topiko bilakatu zen, humanismoaren osagarri ideologiko ohikoetako bat izan zen.

Mito hori, gaur egun ere, herri "zibilizatuen" eta "primitiboen" arteko harremanari buruz pertsona askok duten iruditeriaren parte da. Basati onaren ideiak gizakiak, beren egoera naturalean, interesik gabeak, baketsuak eta lasaiak direlako ustea jasotzen du, eta gutizia, antsietatea eta indarkeria bezalako gaitzak zibilizazioaren ondorio direlako ustea.

Ilustrazioan, 1755ean, Rousseau filosofo frantziarrak mito honi eutsi zion eta honako hau idatzi zuen: "Batzuek berehala ondorioztatu dute gizakia berez krudela dela, eta gizartea antolatzeko beharra dagoela, baina ez dago ezer gizakia bezain gozo, ez dago ezer gizakia jatorrizko egoeran dagoenean baino gozoago [...]" .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q829689
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX544098
* BNF: 11953459c (data)
* GND: 4151059-8
* LCCN: sh85092148
* SUDOC: 02751045X
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q829689
*Artikulu hau Hegoafrikako bantustanari buruzkoa da; Afrikako hegoaldeko estatua gaitzat duena beste hau da: «Botswana»*

**Bofuthatswana** bantustan bat izan zen, hau da, Hegoafrikako apartheid sistema arrazistaren barruan etnia bantuentzat egokituriko lurralde autonomo bat. Hegoafrikako iparraldean zegoen eta hasiera batean **Tsuanalandia** izena eman zitzaion; Bofuthatswana 1972tik. 1977an independentzia eskuratu zuen. 1994an Hegoafrikan egokitu zen berriro ere. Bantuen Tswana herria edo etniarako sortu zen.

Geografia
---------

Zazpi zonalde zituen hiru lurraldetan sakabanatuta (Cape, Transvaal eta Orangeko Estatu Librea.); beraz, ez zen lurralde jarraia. Hiriburua Mmabatho zen. Lurralde autonomoak 44.000 km² hedadura zuen, 2.005.000 biztanleekin 1993an. Gaur egun Bofuthatswanako zonaldeak Iparekialdeko probintziako parte dira.

Gizartea
--------

Populazio gehiena beltza zen eta bizimodua ez zen batere ona: bizi itxaropena 41 urtekoa zen. Hizkuntza ofiziala tswanera zen.

Bofuthatswana Hegoafrikako estatutik kanpo geldituz zenean beste legedia zuen eta horri esker jokurako kasinoak eraiki ziren, esaterako Sun City turismo-gunearenak.

Denboraren Zubia, Sun Cityn.

Barrutiak 1991an
----------------

Hona hemen urte horretan bereizi egin ziren barrutiak eta haien populazioak:

* Odi: 354.782
* Moretele: 235.540
* Tlhaping-Tlharo: 101.425
* Ditsobotla: 135.045
* Molopo: 128.383
* Mankwe: 89.841
* Bafokeng: 88.399
* Taung: 134.277
* Thaba 'Nchu: 49.053
* Lehurutshe: 62.901
* Madikwe: 52.268
* Ganyesa: 47.036

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑   Raper, P.E. (2004). *South African Place Names*. Jonathan Ball, Jhb & Cape Town. 34.or. ISBN 1-86842-190-2.
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**: Informazio turistikoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q158236
* Commonscat Multimedia: Bophuthatswana

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4080466-5
* WorldCat
* LCCN: n82166401
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q158236
* Commonscat Multimedia: Bophuthatswana
**Boga boga** marinelei buruzko abesti herrikoi eta ezaguna da. Jesus Guridi musika konposatzaile ospetsuak abesbatzarako bertsio bat egin zuen, Oskorrik ere bertsio bat prestatu izan du, geroago Delirum Tremens eta The Uski's taldeek ere bai.

Arraunean egiteko erritmo aproposa duenez aspaldian traineruetan erabiltzen zuten marinelek beren indar guztiak batera erabiltzeko. Abestiaren jatorria Ondarroa dela esan ohi da.

Hitzak
------

Traineruak gaur eguneko lehiaketa batean
Jesus Guridik abesbatzarako bertsio bat sortu zuen. 
Boga boga,  
mariñela, mariñela,  
joan behar degu,  
urrutira, urrutira,  
bai Indietara, bai Indietara.  
Ez det, ez det, ez det nik ikusiko  
zure plai ederra, plai ederra  
Agur, agur, agur Ondarroako  
itsas, itsaso bazterra,  
itsas, itsaso bazterra.  
Mariñela, mariñela,  
boga! mariñela!

Bertsioak
---------

* Boga, boga (The Uski's)
* Boga boga (Delirium Tremens)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Boga Boga — Euskal kultur erakundea.*  (Noiz kontsultatua: 2017-08-09).
2. ↑   HaMaIr.  (2010-11-22). *21 Boga Boga - Oskorri.wmv.*  (Noiz kontsultatua: 2017-08-09).

Kanpo estekak
-------------

* Gizonezkoen abesbatza batek abestutako "Boga, boga" abestiaren bertsioa.
* Irutasun abesbatzaren "Boga, boga" abestiaren bertsioa.
* Santa Luzia abesbatzaren "Boga, boga" abestiaren bertsioa.
* Ereintza abesbatzaren "Boga, boga" abestiaren bertsioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255394

 |

* Wd Datuak: Q12255394
*Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Belar (argipena)»*
**Belarra**
**Belarra** landare zurtoin-biguna da. *Belarkia* edo **landare belarkara** belar-itxura eta batik bat ligninarik gabeko landarea da. Orokorrean estaldura dentso, labur eta oso bat eratzen dute. Zelai eta belardietan erabiltzen dira modu apaingarrian eta hainbat kirol egiteko zelaietan ere.

Belarrak urtekariak, biurtekariak edo bizikorrak izan daitezke. Urtekariak guztiz hiltzen dira garapen garaia amaitzean, edo loratu eta fruitua eman dutenean. Hazitik hazten dira berriro. Biurtekari eta bizikorren zurtoina, garapen garaia amaitzean hil daiteke, baina beste zati batzuek iraun dezakete lurretik hurbil edo azpian (biurtekariak hurrengo garapen garaia arte, loratu eta fruitua eman ondoren hiltzeko). Garapen berria bizirik dauden zatietatik hasten da, horien artean sustraiak, kaudizea (lur mailako zurtoinaren zabalunea) edo lurrazpiko zurtoinak (erraboilak, estoloiak, errizomak eta tuberkuluak). Belarkara biurtekariak dira azenarioa eta pastinaka. Bizikorrak dira patata, menda, garo gehienak eta Poaceae gehienak.

Landare belarkara batzuk nahiko handiak izan daitezke, hala nola *Musa* generoa, bananondo landarearena.

Espezieak
---------

Espezie arruntenak hauek dira:

* Klima hotz eta hezeetan:
	+ *Agrostis stolonifera*
	+ *Agrostis tenuis*
	+ *Festuca arundinaceae*
	+ *Festuca rubra*
	+ *Lolium perenne*
	+ *Poa nemoralis*
	+ *Poa pratensis*
	+ *Poa trivialis*
* Klima lehor eta azpitropikaletan
	+ *Cynodon dactylon*
	+ *Paspalum notatum*
	+ *Pennisetum clandestinum*
	+ *Zoysia japonica*
	+ *Axonopus compressus*

Askotan belar izenarekin beste hainbat espezie ere izendatzen dira, eta marihuana deitzeko ere erabiltzen da lagunartean.

Ikus, gainera
-------------

* Larre
* Sendabelar
* Belar artifizial
* Itsas belar
* Belar ondu

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Levine, Carol. 1995. *A guide to wildflowers in winter: herbaceous plants of northeastern North America*. New Haven: Yale University Press. page 1.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q190903
* Commonscat Multimedia: Herbaceous plants

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 7740238-8
* NKC: ph119047
* AAT: 300132375

 |

* Wd Datuak: Q190903
* Commonscat Multimedia: Herbaceous plants
**Bell konderria** (ingelesez: *Bell County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Belton da. 2010eko zentsuaren arabera 310.235 biztanle zituen, Bell kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Bell konderriak 2.817,48 kilometro koadro ditu. Horietatik 95,36 ura dira. Beste 2.722,12 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 110,11 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 310.235 pertsonetatik 224.299 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 67.010 dira. 63.380 beltzak edo afroamerikarrak. 1.484 amerikar natiboak ziren eta 2.245 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 8.350 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 500 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 9.977 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108428
* Commonscat Multimedia: Bell County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157098916
* LCCN: n80002536
* NARA: 10036610
* **Lekuak**
* OSM: 1836995
* TGN: 1002174

 |

* Wd Datuak: Q108428
* Commonscat Multimedia: Bell County, Texas
Metroko bidaiariak Londresen
**Bidaiaria, bidaztia, pasaiaria** (ingelesez ere pax izenarekin laburtua) ibilgailu batean bidaiatzen duen edo garraiatzen duen pertsona (haurra edo heldua) da, izan hegazkin, autobus, itsasontzi, tarranta, auto edo edozein garraiobide. Definizio horretatik kanpo geratzen dira askotan ibilgailua ustiatzeko arduradunak (gidaria, pilotuak ...) eta zerbitzuaren parte direnak (tripulazioa, ikuskatzaileak, segurtasun langileak ...). Gizakiez gain, animaliak bidaiari gisa ere hartzen dira batzuetan, nahiz eta kaiola eramangarrietan garraiatzen diren, beren mugikortasunerako bereziki diseinatuta. Bi kasuetan, normalean, diruz ordaintzen da erabilitako garraioaren truke..

Bidaiariek maletak, poltsak edo bizkar-zorroak eraman ditzakete beren gauzak leku batetik bestera bidaian eramateko, lanerako, aisialdirako edo oporretarako. Azken bi kasuetan bidaia turistikoak dira eta, beraz, turistatzat hartzen dira.

Turismoaren industrian, "bidaiari" hitza izendatzeko erabiltzen den nazioarteko laburdura PAX da, maiuskula edo minuskula kontuan hartu gabe. Jatorriz itsasontzietako eta hegazkinetako bidaiariei baino ez zitzaien erreferentzia egiten, gero garraio mota guztietarako erabiltzen zen eta baita ostalaritzan ere, hotel, jatetxe eta abarretako bezero edo gonbidatu kopuruaren arabera unitatea izendatzeko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q319604
* Commonscat Multimedia: Passengers

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4233205-9
* NDL: 00569840
* NARA: 10647236

 |

* Wd Datuak: Q319604
* Commonscat Multimedia: Passengers
***Boia chi Molla*** ( hitzez hitz euskaraz: «(hiltzailea) borreroa (borroka) uzten duena» baina, gutxi gorabehera, euskaraz: «amore ematen duen traidorea da» esan nahi duena) eslogan faxista bat da.

Beharbada, jada Partenopear Errepublikaren garaian (1799) eta Milango bost egunetan (1848) erabilia, Lehen Mundu Gerran, *Arditi* (euskaraz: «ausartak»), italiar asalto-unitatearen lema izan zen. Eliteko talde horretako ofizial batzuk, 1919an, *Fasci di combattimento* erakundearen fundazioan parte hartu zuten. Une horretatik aurrera, esaldia, erregimen faxistaren ondare ideologikoaren zati izatera pasa zen, eta, beraz, gaur egun, badaude Benito Mussolinik berak sortu zuela uste dutenak. 1943an Alemania naziarekin batera Italia okupatuaren lurraldean borrokatzen jarraitzen zuen Italiako Errepublika Sozialeko armadak leloa erabili zuen.

*Fatti di Reggio*ren garaian, 1970eko uztaila eta 1971ko otsaila bitartean Calabriako hiriburua Catanzarotik Reggiora aldatzeko erabakia salatzeko egin zituzten matxinadetan, esamoldea berriz ere modan jarri zen. Ciccio Francok, Italiako Mugimendu Sozialaren (MSI) gertukoa zen CISNAL sindikatuko bozeramaileak *boia chi molla* hartu zuen matxinadaren eslogan bezala, gertaerak, batzuetan, *Boia chi molla*ren matxinada izenpean gogorarazteraino.

1970eko hamarkadaren amaieran eta 1980ko hamarkadaren hasieran, MSIko ikasle-erakundeak- *Fronte Universitario d'Azione Nazionale*k- esaldia lelo moduan erabiltzen zuen abesti bat konposatu zuen: *"Contro il sistema / La gioventù si scaglia / Boia chi molla / È il grido di battaglia"*.

Gaur egun, Italiako militante faxistek eta eskuin muturreko zenbait tifosi taldek esaldia erabiltzen jarraitzen dute. *Boia chi Molla*k eragin handia izan zuen XX. mendeko italiar musika nazionalistan: 270 bis edo Malnatt bezalako taldeek abesti oso bat eskaini edo euren letretan aipatu zituzten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Lanna, Luciano; Rossi, Filippo.  (2003). *Fascisti immaginari. Tutto quello che c'è da sapere sulla destra.*  Vallecchi, 68 or..
2. ↑   **(Italieraz)** Belardelli, Giovanni.  (1999-10-2). «Boia chi molla lo slogan» *Corriere della Sera*: 33..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2258409

 |

* Wd Datuak: Q2258409
*Varroa destructor* akaroa erlearen gorputzean.
Mihura landare bizkarroia da, landare ostalaritik bizi dena.
**Bizkarroiak** edo **parasitoak** beste espezie bateko banako batekin harreman estuan dagoen espeziea da, ostalaritik onura hartu eta kaltea eragiten diona. Oro har, bizkarroia beste espeziea baino askoz txikiagoa izaten da, bere bizimoduaren espezializazio handia du eta ostalaria baino lasterrago eta gehiago ugaltzen da. Adibide arruntenak zenbait ostalari edo eramaile ornodunen eta bizkarroi txikien artekoa da, hala nola zorriak, zenbait zizare eta eltxoak.

Bizkarroitasun edo *parasitismoa* harreman sinbiotiko mota bat da.

Bizkarroi mota asko daude: birusak, bakterioak, onddoak, protozooak, helmintoak, artropodoak, algak eta landareak; baina, orokorrean, hitzak ez ditu birusak, bakterioak eta onddoak bere barnean sartzen.

Bizkarroiek ez dituzte soilik animaliak kaltetzen, baita landare ugari ere. Bestalde, landareak beste landare batzuen bizkarroiak izan daitezke: mihura, esaterako, beste landareen kontura bizi da, eta bere sustraien bidez izerdia zurrupatzen die, banpiro bailitzan.

Bizkarroiak eta gaixotasunak
----------------------------

Bizkarroiek parasitosia izena duen gaixotasun orokorra eragiten dute.

Gizakiengan eritasunak sortzen dituzten bizkarroiak hiru talde nagusitan sailkatzen dira: protozooak, helmintoak eta ektoparasitoak.

Sailkapena
----------

### Protozooak

* Amebak.
* Babesia.
* Cryptosporidium.
* Giardia lamblia.
* Microsporidium.
* Leishmaniak.
* Plasmodium.
* Pneumocystis.
* Toxoplasma.
* Trichomonas.
* Trypanosomak.

### Helmintoak

* Nematodoak:
	+ Trichinellak.
	+ Filariak.
	+ Onchocercak.
* Trematodoak:
	+ Schistosomak.
	+ Fasciolak.
* Cestodoak:
	+ Teniak.
	+ Echinococcus.
* Beste batzuk:
	+ Toxocara.
	+ Anisaki.
	+ Ancylostoma.
	+ Angiostrongylus.

### Ektoparasitoak

* Ezkabia edo hazteria.
* Kaparrak.
* Zorriak.

Tratamendua
-----------

* Ikus: Parasito-aurkakoak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10253316
* Commonscat Multimedia: Parasites

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph220678
* AAT: 300258961
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D010271

 |

* Wd Datuak: Q10253316
* Commonscat Multimedia: Parasites
Isoglosa nagusienak, Benrath (maken/machen) eta Speyer lerroa (Appel/Apfel)
**Benrath lerroa** (alemanez: *Benrather Linie*) alemanaren dialektoak banatzen dituen isoglosa da: muga honen iparraldera behe-alemana kokatzen da eta hegoaldera berriz goi-alemana hedatzen da.

Izendapen hori Düsseldorf hiriaren hegoaldeko Benrath auzoa zeharkatzen duelako darama. *Machen-maken* lerroa gisara ere ezagutzen da, bigarren germaniar mutazio kontsonantikoaren ostean bere azpialdetik *maken* (egin) hitza *machen* hitzan bilakatu baitzen. Mutazio hau K. o. 500. urte aldera muga honen hegoaldera zeuden herrialdeetan jazo zen; herrialde hauen dialektoak gaur egungo goi alemanean gauzatu dira. Iparraldeko herrialdeen dialektoek berriz ez zuten mutazio honen eraginik jasan, hauetatik ingelesa, nederlandera eta frisiera sortu zirelarik.

Ikus gainera
------------

* Speyer lerroa

Kanpo estekak
-------------

* Benrath lerroaren mapa ikusgai **(Alemanez)**
* Alemanaren aldaera ezberdinak **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q152085

 |

* Wd Datuak: Q152085
**Bayudako basamortua** (arabieraz: صحراء بيوضة‎) Sudango basamortu bat da, Khartumdik iparraldera dagoena. Bere iparraldean dagoen Nubiako basamortuarekin batera, Saharako basamortuaren ekialdeko zatia da. Mendebaldean Muqaddam uadiak mugatzen du, eta, iparraldean, ekialdean eta hegoaldean, Niloren meandro handiak, 4. eta 6. ur-jauzien artean sortzen dena. Hegoaldetik iparraldera doan Abu Dom uadiak Bayudako basamortua ekialdeko eremu bolkanikoaren eta mendebaldeko hareazko dunen artean banatzen du.

Historia
--------

Meroear Erresumaren garaian, ibilbide batek, Meroe eta Napata hiriak, Bayudako basamortuan zehar komunikatzen zituen. Nastasen erregeak, hilarri batean, bere koroatzea zela eta hiri hauen arteko bide honetatik nola mugitu zen azaldu zuen.

Izen bereko oasi bat dago basamortuaren erdian, Nilotik 50 kilometro ingurura (ipar-mendebaldean).

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Intisar Soghayroun; Elzein Soghayroun.  (2010). *Trade and Wadi Systems in Muslim Sudan.*  Kampala.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q812630
* Commonscat Multimedia: Bayuda Desert

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 239903961

 |

* Wd Datuak: Q812630
* Commonscat Multimedia: Bayuda Desert
**Benasako arroila** Nafarroa Garaiko Pirinioak eskualdean kokatutako arroila bat da, Benasa errekak zeharkatutakoa. Nabaskoze eta Aizpurgi herrien artean dago, 3,75 kilometroko luzerarekin eta 1,53 kilometro koadroko azalerarekin. Zatirik sakonenetan, 603 metroko aldea dago errekaren mailaren eta gailurrik altuenen artean, eta azpimarratzekoak dira eskuinaldeko Zolao eta ezkerraldeko Illon mendiak.

Natura 2000 sarekoa da, Natura Erreserba gisa.

Ezaugarriak
-----------

Arroila Koronasetik datorren erreka txiki batek osatu du. Tuparriak dituen gune bat zeharkatu ondoren, pixka bat sartu zen Illongo mendilerroko dolomia eta kareharri paleozenoetan, ekialde-mendebalde norabide orokorrean. Harkaitzek labar batzuk osatzen dituzte, eta amildegiaren hondoraino jarraitzen dute, sasiz estalitako ezponda aldapatsuetan.

Sartzeko zailtasunen ondorioz, landaredia ez da oso aldatua, eta honako hauek dira nagusi: artea, ametz ilaunduna, pinu gorria eta zuhaixka-oihanpe pago arrunt batzuk. Labarretan hegazti harkaiztarren espezieak daude, eta basoan lepazuriak, basakatuak eta orkatzak bizi dira, espezie bereizgarrienak bezala.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | BENASAKO ARROILA.*  (Noiz kontsultatua: 2021-11-21).
* «Illongo mendilerroa eta Burgiko arroila - naturgune babestuak - navarra.es» *espaciosnaturales.navarra.es* (Noiz kontsultatua: 2021-11-21).

Ikus, gainera
-------------

* Nabaskoze

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61069305
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 5365

 |

* Wd Datuak: Q61069305
*Artikulu hau Alemaniako kontzentrazio-esparruari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Bergen (argipena)».*
**Bergen-Belsen**, Alemaniako Saxonia Beherea estatuan kokatutako kontzentrazio-esparru bat da.

Historia
--------

Bergen-Belsen, 1936an eraiki zen, motordun indar armatuak prestatzeko erabiliko ziren Bergeneko kuartelak bertan hartzeko. Han 3.000 langile sartuko ziren. Wehrmachtak, 1939an, gerra-presoentzako esparru bihurtu zuenean, Stalag XI C (311) izena jaso zuen. Bertako lehen okupatzaileak soldadu frantziar eta belgikarrak izan ziren. 1941ean, nabarmen handitu zen Sobietar Batasuneko gerra- presoak hartzeko. SS erakundeak, 1943an, kontzentrazio esparruaren zati handi baten ardura bere kargu hartu zuen, kontzentrazio esparru nazi bihurtuta, bertan juduak sartu, eta aliatuek atxilotutako alemaniar hiritarrekin eta gerra-presoekin trukeak egiteko asmotan.

1944tik, Alemaniak mendebaldean okupatutako herrialdeetako (Belgika, Danimarka, Herbehereak) juduak sartzeko erabili zen, Polonian zeuden *azken konponbide*ko deituriko kontzentrazio esparruetarako bidean, baina, urte horren erdialde inguruan, Sobietar Batasunaren aurrera egitearen ondorioz, esparru horietatik bidalitako juduak iritsi ziren.

Kontzentrazio esparrua ireki zenetik 1942ko udaberria arte, bertan 18.000 preso hil ziren.

Kontzentrazio esparrua, 1944-1945
---------------------------------

1944tik eta 1945eko apirilak 14 arte, azken egun horretan britainiarren 11. dibisio blindatuak askatu zuen arte, kontzentrazio esparruko baldintzak oso okerrera joan ziren: pilaketak, bertara beste kontzentrazio esparru batzuetatik ebakuatutako presoak eramatearekin batera okertuak; (heriotzaren martxak); presoei emandako tratua; pertsona ugari hil zituen gosea; hotza; eta gaixotasunak, nagusiki tifus izurritea.

Britainiarrek kontzentrazio esparrua askatu baino aste batzuk lehenago, bertan hil zen Anne Frank judu herbeheretar gaztea, bere egunkarian idatzitako memoriengatik ospetsu egin zena, baita bere ahizpa nagusi Margot Frank ere, Anne baino egun bat lehenago.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7332
* Commonscat Multimedia: Bergen-Belsen concentration camp

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157411022
* ISNI: 0000 0001 2370 0120
* BNF: 11959612q (data)
* GND: 4005631-4
* LCCN: no96065702
* NKC: kn20100726006
* SUDOC: 02758836X
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 7005318

 |

* Wd Datuak: Q7332
* Commonscat Multimedia: Bergen-Belsen concentration camp
*Strappado* motako bondagea
**Bondage** hitzarekin BDSMarekin lotutako sexu-ekintza bat izendatzen da. Izen hau ematen zaio beste pertsona baten adostasunarekin gorputza lotu, inmobilizatu edo mugimenduak ukatzeari helburu erotiko, estetiko edo/eta estimulazio somatosentsoriala lortzeko. Sokak, eskuburdinak, bondage zinta, edo lotzeko balio duen beste edozein objektu erabil daiteke helburu horrekin.

Bondageak, bere horretan, ez dakar sadomasokismoa. Bondagea helburu bat izan daiteke, soka bondagean edo titi bondagean, adibidez. Sexu-ekintza gisa ere har daiteke, BDSM jarduera ezberdinekin uztartuta. Izan ere, BDSM akronimoan "B" letrak "bondage" adierazten du. Sexualitatea eta erotismoa garrantzitsuak dira bondagean, baina ez du zertan helburua izan behar. Estetika izan daiteke, adibidez, helburu bakarra, Japoniako *shibari* teknikan bezala.

Bikotekide aktiboak bere bikotekide pasiboa lotzeko izan ditzakeen arrazoiak asko dira, baina plazerra izan ohi da helburua, batek bere sumisioarekin eta bestea bere dominazioarekin kontrola eta boterea igaroarazten diolako. Pertsona sadomasokistentzat bondagea beste helburu bat lortzeko tresna da, errazagoa baita modu honetan sexu-ekintza garatzea ere.

Ikus, gainera
-------------

* BDSM

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q273972
* Commonscat Multimedia: Bondage

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4779145-7
* LCCN: sh85015498

 |

* Wd Datuak: Q273972
* Commonscat Multimedia: Bondage
**Bowman konderria** (ingelesez: *Bowman County*) Ipar Dakotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Bowman da. 2010eko zentsuaren arabera 3.151 biztanle zituen, Bowman kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Bowman konderriak 3.022,65 kilometro koadro ditu. Horietatik 13,59 ura dira. Beste 3.009,07 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,04 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 3.151 pertsonetatik 3.117 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 78 dira. 3 beltzak edo afroamerikarrak. 13 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 2 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 16 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28274
* Commonscat Multimedia: Bowman County, North Dakota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 154768345
* LCCN: n80083744
* **Lekuak**
* OSM: 1739792
* TGN: 2001562

 |

* Wd Datuak: Q28274
* Commonscat Multimedia: Bowman County, North Dakota
**Bitarteko ondasunak** ekoizpen-prozesu baten erabiltzen diren ondasunak dira, beste produktu batzuk egiteko eta enpresa batek beste bati saldu dizkionak. Adibidez, papera etxeetan kontsumitzen denean, kontsumo-ondasun moduan kontsumitzen da, baina inprimategiek liburuak ekoizteko erabiltzen dutenean, bitarteko ondasun bat da.

Bitarteko ondasunek ekoizpen totalaren zati bat osatzen dute, baina ez dira Barne Produktu Gordinean zuzenean sartzen, dagokien azken produktua kontabilizatzen denean baizik, azken produktuaren prezioan bitarteko ondasunen balioa sartuta dagoelako. Horrela egingo ez balitz, BPGaren barruan kontzeptu bera bi aldiz sartuko litzateke.

Ikus, gainera
-------------

* Bideango produktu

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3955017
* Commonscat Multimedia: Intermediate goods

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4125390-5
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3955017
* Commonscat Multimedia: Intermediate goods
Filosofian, **bitalismoa** bizitza zientziaren bitartez azal ezin daitekeen indar edo oldar batek bideratzen duela baieztatzen duen jarrera da. Bitalismoa aldeztu duten pentsalarien artean, Friedrich Nietzsche, Henri Bergson, Ortega y Gasset eta Teilhard de Chardin kristaua daude.

Bitalismoak dio organismo bizidunak besteetatik bereizten direla zerbait ez-fisikoa dutelako, hala nola, fluido edo bizi-izpiritu bat, biziarazten dituena. Teoria Antzinako Egiptotik datorkigu. Aro Modernotik, bitalismoak, Descartesek hasitako sistema biologikoen azalpen mekanizistarekin kontrastatzen zuen.

XIX. mendeko kimikariek konposatu organikoen eraketak biziarteko eragina behar zuelako baieztapena ezeztatzea proposatu zuten. Horrela, 1828an, Friedrich Wöhlerrek frogatu zuen urea erabat produktu kimiko ez-organikoen bidez egin zitekeela. Louis Pasteurrek uste zuen izaki bizidunengan bakarrik aurkitzen diren erreakzio kimikoak eragiten zituzten hartzidurak organismo osoak behar zituela. Hans Driesch enbriologoak, itsas trikuaren arrautzekin esperimentatuz, lehen bi zelulen banaketak bi blastula oso baina txiki gidatu zituela frogatu zuen, honek, itxuraz, erakusten du banaketa zelularrak ez duela arrautza azpimekanismoetan banatzen, baizik eta zelula gehiago sortzen dituela, bakoitza organismo berri bat sortzeko bizi arteko ahalmenarekin. Bitalismoa desagertu egin zen zelula edo organismo bizidun baten funtzio bakoitzaren azalpen mekanizista gogobetegarrienen erakustaldiarekin. 1931n biologoek "ia aho batez alde batera utzi zuten bitalismoa, aitortutako sinesmen gisa".

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   Bechtel, William; Richardson, Robert C.. «Vitalism» *Routledge Encyclopedia of Philosophy* (Routledge) ISBN 978-0-415-25069-6. (Noiz kontsultatua: 2021-03-13).
2. ↑   Hountondji, Paulin J..  (1996). *African philosophy : myth and reality.*  (2nd ed. argitaraldia) Indiana University Press ISBN 0-585-20767-4. PMC 44963046. (Noiz kontsultatua: 2021-03-13).
3. ↑   Birch, Charles.  (1990). *The liberation of life : from the cell to the community.*  Environmental Ethics Books ISBN 0-9626807-0-2. PMC 22733105. (Noiz kontsultatua: 2021-03-13).
4. ↑   Kinne-Saffran, E.; Kinne, R.K.H..  (1999). «Vitalism and Synthesis of Urea» *American Journal of Nephrology* 19 (2): 290–294. doi:10.1159/000013463. ISSN 0250-8095. (Noiz kontsultatua: 2021-03-13).
5. ↑   Driesch, Hans; Ogden, C. K..  (1914). *The history & theory of vitalism,.*  Macmillan and Co. limited, (Noiz kontsultatua: 2021-03-13).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q191631
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D014799

 |

* Wd Datuak: Q191631
**Bellarden formularen** bidez π-ren hamaikagarren digitua kalkula daiteke 16 oinarrian.

Bellarden formula Fabrice Bellardek aurkitu zuen 1997an. Balley-Borwein-Plouffuren formula baino %43 azkarragoa da, gutxi gorabehera. PiHex-en erabili da, konputazio banatuko proiektu osatu batean.

Aplikazio garrantzitsu bat da beste bitarteko batzuen bidez aurkitutako π digituen konputazioak egiaztatzea. Digitu guztiak bi aldiz bi algoritmo bereiziz zenbatu beharrean, konputazio bat zuzena dela ziurtatzeko, konputazio oso luze baten azken digituak Bellard-en formularen bidez egiazta daitezke, oso azkarra baita formula hori.

Formula
-------

{\displaystyle {\begin{aligned}\pi ={\frac {1}{2^{6}}}\sum \_{n=0}^{\infty }{\frac {(-1)^{n}}{2^{10n}}}\,\left(-{\frac {2^{5}}{4n+1}}\right.&{}-{\frac {1}{4n+3}}+{\frac {2^{8}}{10n+1}}-{\frac {2^{6}}{10n+3}}\left.{}-{\frac {2^{2}}{10n+5}}-{\frac {2^{2}}{10n+7}}+{\frac {1}{10n+9}}\right)\end{aligned}}}

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «PiHex Credits» *Centre for Experimental and Constructive Mathematics* (Simon Fraser University) 21 de marzo de 1999.
2. ↑   Trueb, Peter.  (31 October 2016). *Hexadecimal Digits are Correct!.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1108664

 |

* Wd Datuak: Q1108664
**Biljana Plavsic** (Izengoitia: *Burdinazko Andrea* ; Tuzla, Bosnia-Herzegovina, 1930eko uztailaren 7a) serbiar-bosniar politikaria da.

Bi urtez New Yorken ikasi ondoren Sarajevoko Unibertsitateko biologiako irakaslea izan zen, eta biologia-saileko buru izatera iritsi zen; 1980an Jugoslaviako Arte eta Zientzietako Akademiako kide izendatu zuten. Plavsic politikari abertzale sutsua da, Radovan Karadzic buruzagi serbiar-bosniarraren laguntzailea. Bere jarduera politikoa Bosnia eta Herzegovinako Alderdi Demokratiko Serbiarra alderdi nazionalistan hasi zuen (SDS). 1990-1992 bitartean (gerra hasi zen arte, alegia) Bosniako lehendakaritzarako hautaturiko bi serbiarretako bat izan zen. Gerra-garaian Bosniako Errepublika Serbiarrarekin bat egin zuen, eta Karadzic lehendakariaren bi lehendakariordeetako bat izan zen. Daytongo bake-hitzarmenetan (1995) Karadzic eta beste zenbait agintari kondenatu zituztelarik, Karadzicen ordezko izendatu zuten 1996an, Bosniako federazioaren baitako serbiar estatuaren lehendakari-karguan. Plavsicek serbiarrek musulmanak eta kroaziarrak hiltzea gertaera biologiko natural bat dela esan izan du, besteak beste. Azkenik, bere agintaldian, nazioarteko presioaren eraginez, zenbait buruzagi kanporatu behar izan zituen eta erreforma politikoak egingo zituela hitz eman behar izan zuen. Karadzicek, ordea, SDS alderdiko bileretan parte hartzeko debekua ezarri zion, besteak beste. 1997an Plavsicek legebiltzarra deuseztatu eta hauteskunde orokorrak deitu zituen. 1998ko hauteskundeak galdu ondoren, eta TPIY Jugoslavia Ohirako Nazioarteko Auzitegiaren akusazioaren ondorioz, bere karrera politikoari amaiera eman zion. TPIY Jugoslavia Ohirako Nazioarteko Auzitegiak gizateriaren aurkako eta gerra-krimenetan eta genozidio batean parte hartzea leporatzen zuen, eta hori dela-eta, 2003tik 2009ra Hinsebergeko espetxean (Suezian) egon zen preso.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26769
* Commonscat Multimedia: Biljana Plavšić

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 40199302
* ISNI: 0000 0000 5815 9453
* GND: 12003011X
* LCCN: n2009000776
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04912/eu\_p\_2299/p2299
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q26769
* Commonscat Multimedia: Biljana Plavšić
*Dobrinia Nikitx-ek Zabava Putiatitxna erreskatatzen du Gorinitx dragoiarengandik* (Ivan Bilibin).
**Bilina** Errusiako epika-kontakizuna da, Erdi Aroaz geroztik ahoz aho gure egunetaraino heldu dena.

Kieveko bilinetan Vladimir printzearen laguntzaile izan ziren gudari bulartsuen ekintzak kantatzen dira bertan. Novgorodekoetan, berriz, protagonistak aberastu eta ahaltsu izatera iristen dira. Kontakizun horiek gorteetan ondu ziren.

Doinu soil batez abestu ohi ziren, musika-tresnarik gabe.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q546440
* Commonscat Multimedia: Bylina

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q546440
* Commonscat Multimedia: Bylina