**Andy Warhol**, jaiotza izenez **Andrew Warhola** (Pittsburgh, Pennsylvania, 1928ko abuztuaren 6a – New York, 1987ko otsailaren 22a) Ameriketako Estatu Batuetako ikusizko artista, zinema zuzendaria, ekoizlea eta pop artearen mugimenduko pertsonaia nagusia izan zen. Bere lanek 60ko hamarkadan loratu zen adierazpen artistikoaren, publizitatearen eta ospetsuen kulturaren arteko harremana aztertzen dute, eta hainbat euskarri eskaintzen ditu, besteak beste, pintura, serigrafia, argazkia, zinema eta eskultura. Lan ezagunenetako batzuk *Campbellen zopa latak* (Campbell 's Soup Cans) (1962) eta *Marilyn-en diptikoa* (Marilyn Diptych) (1962) serigrafiazko margolanak, *Inperioa* (Empire) (1964) eta *Chelseako neskak* (Chelsea Girls) (1966) film esperimentalak, eta *Plastiko Leherketa Saihestezina* (Exploding Plastic Inevitable) (1966 – 67) multimedia gertakariak dira.

Pittsburghen jaioa eta hazia, hasiera batean ibilbide arrakastatsua egin zuen ilustratzaile komertzial bezala. 1950eko hamarkadaren amaieran bere lana hainbat galeriatan erakutsi ondoren, artista eraginkor eta eztabaidagarri gisa errekonozimendua jasotzen hasi zen. Bere New Yorkeko estudioa, *"Fabrika"* (The Factory), intelektual ospetsuak, drag queens-ak, antzerkigileak, bohemio kaleko jendea, Hollywoodeko ospetsuak eta mezenas aberatsak biltzen zituen leku ezaguna bilakatu zen. Warholeko super-izarrak bezala ezagutzen ziren pertsona ospetsuen bilduma bat sustatu zuen, eta "15 minutuko ospea" esamolde erabilia inspiratzea egozten zaio.

1960ko hamarkadaren amaieran "The Velvet Underground" rock talde esperimentala zuzendu eta ekoitzi zuen eta "Interview" aldizkaria sortu. Liburu ugari idatzi zituen, besteak beste *Andy Warholen filosofia* eta *Popismoa: Warholen hirurogeiak*. Homosexual bezala bizi zen, gay askapenerako mugimenduaren aurretik. 1968ko ekainean, Valerie Solanas feminista erradikalak bere estudioan tirokatu eta ia hil egin zuen. Behazunaren ebakuntza baten ondoren, bihotzeko arritmiak jota hil zen New Yorken 1987ko otsailean, 58 urte zituela.

Warholen atzera begirako erakusketa, liburu eta film luze eta dokumental ugariren gaia izan da. Pittsburgh bere jaioterrian dagoen Andy Warhol Museoa, arte eta artxiboen bilduma iraunkor zabala gordetzen duena, artista bakar bati eskainitako Estatu Batuetako museorik handiena da. Warhol "artearen merkatuaren kanpaia" dela esan dute. Bere sorkuntza asko oso bildumagarriak eta balio handikoak dira, eta lanen artean, inoiz saldu diren margolan garestienetako batzuk daude. 2013an *Zilarrezko auto istripua - hondamendi bikoitza* (Silver Car Crash - Double Disaster) izeneko 1963ko serigrafia 105 milioi dolarretan saldu zen. 2022an, *Marilyn urdina filmatua* (Shot Sage Blue Marilyn) (1964) 195 milioi dolarretan saldu zen, hau da, artista estatubatuar batek enkantean saldutako artelan garestiena. XX. mendeko artista eraginkorrenen artean kokatzen dute arte-historialariek.

Biografia
---------

### Hasierako bizitza eta hastapenak (1928-1949)

1928an jaio zen Pittsburgh-en, Pennsylvanian. Ondrej Warholaren (Andrew Warhola. gisa amerikanizatua 1889–1942) eta Julia (Zavacká, 1891–1972) laugarren semea izan zen, haien lehen umea Austria-Hungarian jaio arren AEBetara joan aurretik hil zena.

Bere gurasoak Mikó, Austria-Hungaria (gaur egungo Eslovakiaren ipar-ekialdean kokatua) langile klaseko emigranteak ziren.Aita 1914an emigratu zenEstatu Batuetara , eta ama 1921ean elkartu zitzaion, Warholen aiton-amonak hil ostean. Aitak ikatz meategi batean lan egin zuen. Familia Pittsburgheko Oakland auzoan bizi zen. Erruteno katolikoak izanda, eta San Joan Krisostomo eliza katoliko bizantziarra joaten ziren. Bi anaia nagusi zituen: Pavol (Paul), zaharrena, familia emigratu aurretik jaio zena, eta Ján, Pittsburghen jaioa. Pavolen semea, haurrentzako liburuen ilustratzaile arrakastatsua bilakatu zen.

Warholek gaztetan hirugarren mailako Sydenham-en korea gaixotasuna izan zuen (San Vitus dantza izenaz ere ezaguna), muturretan nahigabeko mugimenduak eragiten dituen nerbio-sistemaren akatsa, larruazaleko pigmentazioa eragiten duen eskarlatinaren konplikazioa dela uste dena. Ohean konfinatuta zegoenean, marrazten, irratia entzuten eta zinemako izarren argazkiak biltzen zituen ohe inguruan. Geroago, garai hau oso garrantzitsua zela deskribatu zuen bere nortasunaren, trebetasunen eta lehentasunen garapenean. 13 urte zituela, aita istripu batean hil zen.

Nerabe zela, Warhol Schenley Institutuan graduatu zen 1945ean, eta "Arte eta idazkerako saria" irabazi zuen. Batxilergoa amaitu ondoren, bere asmoa arte hezkuntza ikastea zen Pittsburgheko Unibertsitatean, arte irakasle izateko asmoz, baina planak aldatu egin ziren eta Carnegie Institute of Technology-n izena eman zuen, gaur egun Pittsburgheko Carnegie Mellon Unibertsitatean, non arte komertziala ikasi zuen. Han egon zen garaian, campuseko Dantza Modernoko Klubean eta Arte Ederren Sozietatean sartu zen. "Cano" ikasleen arte aldizkariko arte-zuzendari ere izan zen, 1948an azal bat eta 1949an orrialde osoko barruko ilustrazio bat eginaz. Hauek izan ziren argitaratu zituen lehen bi artelanak. Warhol-ek Arte Ederretan lizentziatura lortu zuen diseinu piktorikoan 1949an. Urte hartan, New Yorkera joan zen bizitzera, eta aldizkarien ilustrazioan eta publizitatean hasi zen.

Warhol haurra (eskuinean) bere amarekin, Julia, eta bere anaiarekin, John, 1930ean.
### 1950ko hamarkada

Warholen hasierako ibilbidea merkataritza eta publizitate arteari eskaini zion, lehen enkargua Glamour aldizkarirako oinetakoak marraztuz. Ondoren, diseinatzaile gisa lan egin zuen Israel Miller oinetako fabrikatzailearentzat. Oinetakoen industrian lan egiten zuen bitartean, Warholek bere "marra borratua" teknika garatu zuen, paperari tinta aplikatuz, eta ondoren tinta bustita zegoen bitartean tinta xukatuz, hori inprimaketa prozesu baten antzekoa izanik. Papera eta tinta arakatzeari esker, oinarrizko irudia errepikatu ahal izan zuen, eta baita gaiari buruzko bariazio amaigabeak sortu ere. John Coplans argazkilari estatubatuarrak gogoratu zuen inork ez zuela oinetakoak marrazten Andyk egiten zuen moduan. Nolabait oinetako bakoitzari berezko izaera ematen zion nolabait, Toulouse-Lautrec-en sofistikazio moduko bat, baina forma eta estiloa zehaztasunez ateratzen ziren eta giltzarrapoa leku egokian zegoen beti. Andyk New Yorken partekatzen zuen apartamentuko haurrek ohartu ziren Andyren oinetakoen marrazkietako baporeak gero eta luzeagoak zirela, baina Milleri ez zitzaion axola. Millerrek maite zituen.

1952an bere lehen bakarkako erakusketa egin zuen New Yorkeko Hugo Gallery-n, eta erakusketa horrek harrera ona izan ez bazuen ere, 1956rako, New Yorkeko Museum of Modern Art-en egin zuen lehen erakusketa kolektiboan sartu zen. Warholek oinetakoen iragarkien tintazko marrazki "xelebreak" 1957an New Yorkeko Bodley Gallery-n egin zituen lehen erakusketa batzuetan agertu ziren.

Eskuarki epidiaskopio batekin proiektatutako argazkiak trazatuz erabiltzen zuen. Edward Wallowitchek, bere "lehen mutil-laguna"-ren grabatuak erabiliz, argazkiek eraldaketa sotil bat jasango zituen, sarritan zeharkako trazaduran eta itzalen eklosioan. Warholek Wallowitchen *Gizon gaztea zigarroa erretzen* (Young Man Smoking a Cigarette) (1956) argazkia erabili zuen, Simon eta Schuster-i *Ilezkor* eleberrirako bidalitako 1958ko diseinurako, eta beste batzuk erabili zituen gero margo-sailerako.

Disko industriaren hedapen azkarrarekin batera, RCA Records-ek Warhol kontratatu zuen, beste artista independente batekin, Sid Maurerrekin, diskoen azalak eta sustapen-materialak diseinatzeko.

### 1960ko hamarkada

Serigrafia-grabaketa prozesua hartu zuen margolanak egiteko teknika gisa. 1962an, serigrafia egiteko teknikak Max Arthur Cohn-ek irakatsi zizkion Manhattaneko arte grafikoen negozioan. Bere *Popismoa Warholen hirurogeigarren hamarkada* (Popism: The Warhol Sixties) liburuan, hau idatzi zuen: "Zerbait gaizki egiten duzunean, beti sortzen duzu zerbait".

1962ko maiatzean, Time aldizkariko artikulu batean agertu zen *Big Campbell-en zopa lata irekigailuarekin -barazkia* (Big Campbell's Soup Can with Can Opener -Vegetable) (1962) margolanarekin, non bere motiborik iraunkorrena abiarazi zuen, Campbell'en zopa lata. Margolan hura Warholen museo batean erakusten lehena izan zen. 1962ko uztailean Hartfordeko Wadsworth Atheneum-en erakutsi zuten. 1962ko uztailaren 9an, erakusketa bat inauguratu zen Los Angeleseko Ferus Gallery-n *Campbell zopa latak-*ekin (Campbell's Soup Cans), Mendebaldeko kostaldean pop artearen debuta eginaz.

1962ko azaroan, Warholek erakusketa bat egin zuen New Yorkeko Eleanor Ward-en Stable Gallery-n. Erakusketan *Urrezko Marilyn* lanak, "Marilyn" sail klasikoko zortzi *Flavor Marilyns*, *Marilyn Diptych*, *100 zopa lata*, *100 koka-botila* eta *100 dolarreko billeteak* bildu zituen. Ondoren, *Urrezko Marilyn*, Philip Johnson arkitektoak erosi zuen eta Arte Modernoko Museoari eman zion. Erakusketan, John Giorno poeta ezagutu zuen, Warholen *Sleep* (1964) lehen filmean protagonista izango zena.

1962ko abenduan, New Yorkeko Arte Modernoko Museoak pop arteari buruzko sinposio bat antolatu zuen, eta Warhol bezalako artistei eraso egin zieten kontsumismoari "kapitulatzeagatik". Kritikak ikaratu egin ziren merkatuaren kulturaren onarpen irekiarekin, eta horrek harreraren tonua ezarri zuen.

1963aren hasieran, Warholek lehen estudioa alokatu zuen, suhiltzaileen etxe zahar bat, East 87th Street-ko 159. zenbakian. Estudio horretan, Elvis seriea sortu zuen, *Eight Elvises* eta *Triple Elvis* (1963) barne. Erretratu hauek *Elizabeth Taylor*ren erretratu sorta batekin batera Los Angeleseko Ferus Gallery-n egin zuen bigarren erakusketan erakutsi ziren. Urte hartan bertan, estudioa East 47th Streetera eraman zuen, *Fabrika* bihurtuko zena. Denborarekin, *Fabrika* artista, idazle, musikari eta underground ospetsu askoren bilgune ezaguna bilakatu zen.

Warholek Stable Galleryn egin zuen bere bigarren erakusketa 1964ko udaberrian, biltegi baten antzera espazioan pilatuta eta sakabanatuta zeuden kutxa komertzialen eskulturak erakusten zituena. Erakusketarako,olek egurrezko kaxak eta serigrafiazko grafikoak eskatu zituen. Eskulturak — *Brillo Box*, *Del Monte Peach Box*, *Heinz Tomato Ketchup Box*, *Kellogg's Cornflakes Box*, C*ampbell's Tomato Juice Box* eta Mott's Apple Juice Box— 200 eta 400 dolarretan saltzen ziren, kutxaren tamainaren arabera.

Warhol New York Cityn, 1950ean.
Ekitaldi garrantzitsu bat Paul Bianchiniren "Upper East Side" galerian "The American Supermarket" erakusketa izan zen 1964ko udazkenean. Ikuskizuna supermerkatu txikien ingurune tipiko gisa aurkeztu zen, bertan zegoen guztia izan ezik: produktuak, kontserbak, haragia, kartelak, horma, etab, garaiko pop artista nabarmenek sortu zuten, horien artean Claes Oldenburg eskultoreak, Mary Inman eta Bob Watts-ek. Warholek 12 dolarreko paperezko erosketa poltsa bat diseinatu zuen, zuri arrunta Campbellen zopa lata gorri batekin. Campbelln zopa-lata baten margoarekin 1.500 $ balio zuen, eta auto-grafatutako lata bakoitzak 3tan saltzen zuen 18 $ - 6,50 $ bakoitza. Erakusketa publiko orokorrari zuzenean zion pop arteari eta artea zer zenaren betiko galderari zuzenean aurre egin zion lehen ekitaldi masiboetako bat izan zen.

1967an Warholek "Factory Additions" sortu zuen bere grabatu eta argitalpen enpresarako.

1950eko hamarkadan iragarki ilustratzaile gisa, Warholek laguntzaileak erabili zituen produktibitatea areagotzeko. Lankidetza lan-metodoen alderdi definitzailea (eta eztabaidagarria) izango zen bere ibilbidean zehar; hori bereziki egia zen 1960ko hamarkadan. Garai honetan kolaboratzaile garrantzitsuenetako bat Gerard Malanga izan zen. Malangak serigrafiak, filmak, eskulturak eta beste lan batzuk ekoizten lagundu zion "The Factory"n, Warhol-en aluminiozko paperarekin eta zilarrezko pinturaz egindako estudioan "47th Street.en" (gero Broadwayra eraman zuena). Factory taldeko beste kide batzuk Freddie Herko, Ondine, Ronald Tavel, Mary Woronov, Billy Name eta Brigid Berlin izan ziren (haiengandik jaso zuen, antza, bere telefono elkarrizketak grabatzeko ideia).

1960ko hamarkadan, Warhol-ek bohemio eta kontrakultura eszentrikoen segida bat ere prestatu zuen, non "superstar" izendapena eman zien, besteak beste, Nico, Joe Dallesandro, Edie Sedgwick, Viva, Ultra Violet, Holly Woodlawn, Jackie Curtis eta Candy Darling. Pertsona horiek guztiak Factory filmetan parte hartu zuten, eta batzuk —Berlin bezala— lagun izan ziren hil arte. New Yorkeko underground arte/zinema munduko pertsonaia garrantzitsuak, hala nola, John Giorno idazlea eta Jack Smith zinemagilea, 1960ko hamarkadako filmetan ere (asko Andy Warhol Garrick Antzokian eta 55th Street Playhouse-n estreinatuta) agertzen dira, bere filmak agerian utziz, garai honetan hainbat eszena artistikorekin loturekin. Ezaguna ez zen garai honetan hainbat neraberekin izandako laguntza eta kolaborazioa ere izan zuen, beranduago bizitzan protagonismoa lortuko zutenak, besteak beste, David Dalton idazlea, Stephen Shore argazkilaria eta Bibbe Hansen artista.

#### 1968ko hiltzeko atentatua

Andy Warholen Campbell zopa.
1968ko ekainaren 3an, Valerie Solanas idazle feminista erradikalak Warhol eta Mario Amaya arte kritikari eta komisarioa filmatu zituen bere estudioan, The Factoryn. Tiroketaren aurretik, Solanas Factoryren eszenan pertsonaia marjinal bat izan zen. 1967an SCUM Manifesto idatzi zuen, gizonak ezabatzearen alde egiten zuen feminismo separatista; eta 1968ko "*I, a Man"* filmean agertu zen. Erasoaren egunean bertan, Solanas Fabrikatik urrundu zuten, Warholi emandako gidoi bat itzultzeko eskatu ostean. Gidoia oker zegoen itxuraz.

Amayak zauri arinak baino ez zituen izan eta egun berean atera zuten ospitaletik. Warhol larri zauritu zuen erasoak eta ozta-ozta atera zen bizirik. Ondorio fisikoak izan zituen bizitza osoan, kortse kirurgiko bat eramatea behar izan zuela barne. Tiroketak eragin handia izan zuen ondorengo bizitzan eta artean. Solanas erasoaren biharamunean atxilotu zuten, bere burua poliziari entregatu ostean. Azalpen gisa, "nire bizitzaren gaineko kontrol gehiegi zuela" esan zuen. Ondoren, eskizofrenia paranoidea zuela diagnostikatu zioten eta azkenean hiru urteko zigorra ezarri zioten, Zuzenketa Sailaren kontrolpean. Filmaketaren ostean, Factoryn segurtasuna asko areagotu zuen, eta askorentzat "Factory 60s" amaitu zen ("Faktory zaharreko garaietako superstarrak ez ziren asko itzuli Factory berrira").

Warholek zera esan zuen atentatuari buruz: «Tirokatu baino lehen, beti pentsatu nuen erdi-han nengoela, bizitza bizi beharrean telebista ikusten ari nintzela susmatzen nuen beti. Jendeak batzuetan esaten du pelikuletan gauzak gertatzen diren modua irreala dela, baina egia esan bizitzan gauzak gertatzen diren modua da irreala. Filmek emozioak oso indartsuak eta errealak ematen dituzte, baina gauzak benetan gertatzen zaizkizunean telebista ikustea bezalakoa da, ez duzu ezer sentitzen. Tirokatzen ari zirela eta harrez gero, banekien telebista ikusten ari nintzela. Kanalak aldatzen dira, baina dena telebista da».

1969an, Warholek eta John Wilcock kazetari britainiarrak "Interview" aldizkaria sortu zuten.

### 1970eko hamarkada

Warholek atzera begirako erakusketa bat egin zuen Whitney Museum of American Art-en 1971n. Mao Zedong Txinako buruzagi komunistaren erretratu ospetsua 1973an sortu zuen. 1975ean, "*Andy Warholen Filosofia"* liburua argitaratu zuen. Honakoa da bertan adierazitako ideia bat: "Dirua irabaztea artea da, eta lan egitea artea, eta negozio ona arterik onena da."

1960ko hamarkadan Warholen lanaren arrakasta eta eskandaluarekin alderatuta, 1970eko hamarkada askoz ere lasaiagoa izan zen, ekintzaileagoa bilakatu baitzen. New Yorkeko hainbat gau-lokaletan sozializatu zen, besteak beste, Max's Kansas City-n eta geroago Studio 54an. Orokorrean, isil, lotsati eta begirale zorrotztzat hartzen zuten. Robert Hughes arte kritikariak "Union Squareko sator zuria" deitu zion. 1977an Richard Weisman arte bildumagileak *Athletes* sortzeko enkargua egin zion, hain zuzen garaiko kirolari nagusiek osatutako hamar erretratu.

Warhol 1973an, Jack Mitchellek argazkia.
Bob Colacelloren arabera, Warholek denboraren zati handi bat erretratu-enkarguetarako babesle aberats berriak biltzera bideratu zuen, besteak beste, Irango Shah Mohammad Reza Pahlavi, emaztea Farah Pahlavi enperatriza, arreba Ashraf Pahlavi printzesa, Mick Jagger, Liza Minnelli, John Lennon, Diana Ross eta Brigitte Bardot. 1979an, iritzi-emaileei ez zitzaien gustatu 1970eko hamarkadako pertsonaien eta ospetsuen erretratuen erakusketak, azalekoak, errazak eta komertzialak deitzen baitzituzten, gaien sakontasunik edo garrantziaren zantzurik gabe. Bestalde, 1979an, Warholek eta bere aspaldiko lagun Stuart Pivar-ek New Yorkeko Arte Akademia sortu zuten.

### 1980ko hamarkada

Warholek 1980ko hamarkadan arrakasta kritikoa eta finantzarioa berpiztu zuen, hein batean artista gazte oparo batzuekin izandako kidetasun eta adiskidetasunengatik, hots, 1980ko hamarkadako New Yorkeko artearen "zezenen merkatuan" nagusi zirenak: Jean-Michel Basquiat, Julian Schnabel, David Salle eta beste neo-espresionista deituriko batzuk. Eta baita Europako trans-abangoardiaren mugimenduko kideak ere, hala nola Francesco Clemente eta Enzo Cucchi tartean. Kaleko sinesgarritasuna ere lortu zuen eta Fab Five Freddy graffiti-artistak Warholi omenaldia egin zion Campbell zopa-latekin tren oso bat margotuz.

Warhol "negozio artista" hutsa izateagatik ere kritikatzen zuten. Kritikariek 1980eko "*XX. mendeko juduen hamar erretratu* (Ten Portraits of Jews of the Twentieth Century) erakusketari erreparatu zioten Manhattaneko Jewish Museum-en. Judaismoarekin eta juduekin interesik ez zuen, eta lanei buruz bere egunkarian honakoa idatzi zuen "Salduko dute." Atzera begiratuta ordea, kritikari batzuek bdere azalekotasuna eta komertzialtasuna "gure garaiko ispilurik distiratsuena"tzat jo zuten, "Warholek 1970eko hamarkadan Amerikako kulturaren ezaugarriari buruz ezinezko zerbait harrapatu zuelakoan."

Warholek asko estimatzen zuen Hollywoodeko glamour bizia. Behin zera esan zuen: "Maite dut Los Angeles. Maite dut Hollywood. Oso ederrak dira. Dena plastikoa da, baina plastikoa maite dut. Plastikoa izan nahi dut". Noizbehinka modako pasarteetan ibili zen eta produktuen lanak egin zituen, Zoli Agency eta geroago Ford Models-ek ordezkatuta.

1984ko Sarajevoko Neguko Olinpiar Jokoen aurretik, beste 15 artistekin bat egin zuen, David Hockney eta Cy Twombly barne, eta "abiadurako patinaje" inprimaketan lagundu zuen "Artea eta kirola" bilduman. Abiadura patinatzaileen alorrean Sarajevoko Neguko Olinpiar Jokoetako kartel ofizialerako erabili zen.

1984an, Vanity Fair aldizkariak Princeren erretratua ekoizteko enkargatu zion Warholi, Purple Rain abestiaren eta harekin batera zegoen filmaren arrakasta goraipatzen zuen artikuluarekin batera. Bere ibilbidean zehar egindako erretratu ospetsu askori erreferentzia eginez, *Orange Prince (1984)* sortu zuen, 1962ko Marilyn "Flavors" seriearen antzeko konposizio bat erabiliz, lehenagoko lehen erretratu ospetsu batzuen artean. Prince Warholek erabili ohi duen pop kolore-paleta batean ageri da, laranja distiratsuan, berde eta urdin distiratsuekin. Aurpegiko ezaugarriak eta ilea beltzez serigrafiatuta daude, atzealde laranjaren gainean.

1985eko irailean Warholek Basquiat-ekin batera Tony Shafrazi galerian egindako erakusketak, *Paintings*, kritika negatiboak jaso zituen. Hilabete horretan, berak nahi ez arren, bere "*Erreginak*" (Reigning Queens) serigrafia seriea Leo Castelli galerian erakutsi zuten. Egunerokoan honakoa idatzi zuen: "Europarako bakarrik omen ziren; hemen inori ez zaio erregetza axola eta beste kritika txar bat izango da."

Zilarrezko hodeien erreprodukzioa Parisko Musée d 'Art Moderne de la Villen, 2015eko abenduan, Warholeko erakusketa mugagabean.
1987ko urtarrilean, Milanera joan zen bere azken erakusketaren inauguraziora, *Azken afaria*, Palazzo delle Stelline-n egindakoa. Hurrengo hilabetean, Warhol eta Miles Davis jazz musikariak Koshin Satoh-ren moda desfilerako maketa egin zuten New Yorkeko Tunnel-en.

### Heriotza

Warhol Manhattanen hil zen 1987ko otsailaren 22an, 58 urte zituela. Albisteen arabera, New Yorkeko ospitalean behazunaren ebakuntzatik ondo sendatzen ari zen, lotan hil baino lehen ebakuntza osteko bat-bateko bihotz taupaden irregulartasun baten ondorioz. Diagnostikoa eta ebakuntza egin aurretik, Warholek atzeratu egin zuen behazunaren arazo errepikakorrak egiaztatzea, erietxeetara sartzeko eta medikuak ikusteko beldur baitzen. Bere familiak erietxea auzitara eraman zuen arreta desegokiagatik, arritmia arreta desegokiak eta ur intoxikazioagatik eragindakoa zela esanez. Praktika txarren auzia epaitegitik kanpo ebatzi zen azkar; familiak argitu gabeko diru kopuru bat jaso ondoren.

Warhol hil baino pixka bat lehenago, medikuek espero zuten kirurgia gaindituko zuela, nahiz eta kasua berriro aztertu eta hogeita hamar urte geroago zantzu asko agertu ziren ebakuntza hasieran uste baino arriskutsuagoa zela. Garai hartan, "errutinazko" kirurgia baten ondorioz hil zela zabaldu zen. Hala ere, adina, behazun arazoak, aurreko bala-zauria eta bere egoera medikoa kontuan hartuta, ebakuntza egin aurreko asteetan hiltzeko arriskua handia izan zela zirudien.

Warholen anaiek Pittsburghera eraman zuten gorpua. Han hilkutxa ireki baten egon zen Thomas P. Kunsak ehorztetxean. Brontzezko hilkutxa trinkoak urrezko xaflak eta tapizeria zuria zituen. Warhol kaxmirezko traje beltz bat, paisley gorbata, platinozko ileordea eta eguzkitako betaurrekoak zeuzkan jantzita. Etzanda zegoen, otoitz-liburu txiki bat eta arrosa gorri bat eskuan zituela. Hileta-liturgia Bizantziar Mamu Santuaren Eliza Katolikoan egin zen, Pittsburgheko Ipar Aldean, 1987ko otsailaren 27an. Peter Tay monsinoreak egin zuen laudorioa. Yoko Ono eta John Richardson hizlariak izan ziren. Hilkutxa arrosa zuriz eta garo zaintsuz estalita zegoen.

Liturgiaren ondoren, hilkutxa Pittsburgheko hegoaldeko Bethel Parken dagoen Bizantziar Bataiatzailearen Hilerri Katolikora eraman zuten, non Warhol bere gurasoengandik gertu lurperatu zuten. Apaizak otoitz labur bat egin zuen eta ur bedeinkatua zipriztindu zuen hilkutxan. Jaitsi aurretik, lagun min eta Interview argitaletxearen editore Paige Powellek aldizkariaren ale bat eta Estée Lauderren Beautiful Eau de Parfum botila bat bota zituen hilobira. 1987ko apirilaren 1ean Manhattanen omenezko elizkizuna egin zen San Patrizio katedralean.

Artelanak
---------

### Margolanak

1960ko hamarkadaren hasieran, pop artea hainbat artistak era independentean hartzen ari ziren forma esperimental bat zen. Aitzindari horietako batzuk, Roy Lichtenstein kasu, mugimenduaren sinonimo bihurtuko ziren gerora. Warhol, "Pop artearen Aita Santua" bezala ezaguna egingo zena, estilo berri honetara zuzendu zen, non gai herrikoiak artistaren paletaren parte izan zitezkeen. Lehen koadroek marrazki bizidunetatik eta iragarkietatik hartutako irudiak erakusten dituzte, eskuz margotuak pintura tantaz. Tanta horiek Willem de Kooning bezalako espresionista abstraktu arrakastatsuen estiloa imitatzen zuten.

Warhol eta Tennessee Williams (eskuinean) SS *France* lanari buruz hitz egiten, 1967an.
Hastapen horietatik aurrera, bere estilo eta gaiak garatu zituen. Sinadura-gai bat landu beharrean, hasi zen bezala, gero eta lan gehiago egiten zuen sinadura-estilo bat lantzen, prozesu artistikotik eskuz egindakoa poliki-poliki ezabatuz. Warholek maiz erabiltzen zuen serigrafia, eta azken marrazkiak diapositiba proiekzioetatik ateratzen ziren. Margolari gisa zuen ospearen gailurrean, hainbat laguntzaile izan zituen, serigrafiazko pantailen multiploak sortzen zituztenak, bertsio eta bariazio ezberdinak egiteko bere jarraibideak betez.

Warholen lehen pop artelanak 1961eko apirilean erakutsi ziren, New Yorkeko Bonwit Teller dendako erakusleihoen erakusketarako atzealde gisa balio zutenak. Garai hartan Jasper Johns, James Rosenquist eta Robert Rauschenberg pop artearen garaikideak ziren. Muriel Latow galeristak asmatu zituen bai zopa latak eta bai dolarren koadroak. 1961eko azaroan, 50 dolarreko txeke bat bidali zion Latowri, 2009ko "*Pop, Warholen jeinua"* biografiaren arabera, zopa latak gai bezala asmatzeagatik ordainduz. Bere lehen erakusketa handirako, Campbell-en zopa kontserba ospetsuak margotu zituen, bizitza osoan bazkaltzeko hartu ohi zituelako.

1960ko hamarkadan hasi zen Warhol estatubatuar objektu enblematikoen margolanak egiten, hala nola dolarraren billeteak, perretxiko hodeiak, aulki elektrikoak, Campbell-en zopa latak, Coca-Cola botilak, Marilyn Monroe, Elvis Presley eta Elizabeth Taylor bezalako ospetsuak. Eta baita ere egunkarien titularrak edo polizia-txakurrak eskubide zibilen aldeko mugimenduko Birminghameko kanpainan afro-amerikar protestari erasotzen ari zirenen argazki gisa. Bere lana ezaguna eta polemikoa bihurtu zen. Warholek zera esan zuen Coca-Colari buruz: «Herrialde honek duen ona da Amerikak tradizioari ekin ziola, non kontsumitzaile aberatsenek funtsean pobreenen gauza berdinak erosten dituztela. Telebista ikusi eta Coca-Cola ikusi dezakezu, eta badakizu lehendakariak Coca-Cola edaten duela, Liz Taylorek Coca-Cola edaten duela, eta pentsa, zuk ere Coca-Cola edan dezakezula. Coca bat Coca bat da, eta diru-kopuru batek ezin dizu izkinan dagoen txondorra edaten ari dena baino Coca hoberik lortu. Coca-Cola guztiak berdinak dira eta koka-kola guztiak onak dira. Liz Taylorek badaki, presidenteak badaki, ergelak badaki eta zuk badakizu»

1962an, Warholek *Marilyn* serie famatua sortu zuen. Flavour Marilyns azpiserieko hamalau oihal talde batetik hautatu ziren, bakoitza 20" x 16" neurtzen zuena. Mihise batzuk Life Savers-en hainbat gozokiren izenak jaso zituzten, besteak beste, Cherry Marilyn, Lemon Marilyn eta Licorice Marilyn. Besteak atzeko koloreen arabera identifikatzen dira.

1979an, Warholek BMW M1 Group 4 lasterketako bertsio bat margotzeko enkargua jaso zuen, BMW Art Car proiektuaren laugarren atalerako. Bestalde, 1984an, Warholek Alexander Iolas bildumagile eta galeristak Leonardo da Vinciren Azken afarian oinarritutako lana ekoizteko enkargua jaso zuen Milango Palazzo delle Stelline-ko errefektotegi zaharreko erakusketa baterako, hain zuzen Leonardo da Vinciren horma-irudia zegoen Santa Maria delle Grazie-ren parean. ikus daiteke. Warhol-ek enkarguaren eskakizunak gainditu zituen eta gaiari buruzko 100 aldaera inguru egin zituen, serigrafiak eta margolanak gehienbat, eta horien artean Basquiat-ekin elkarlanean egindako eskultura bat, *Hamar punching Bags* (Azken Afaria). 1987ko urtarrilean inauguratu zen Milango erakusketa, 22 serigrafiaz osatutako multzo batekin, eta artistaren zein galeristaren azken erakusketa izan zen. *Azken afaria* serieari buruz, batzuk "dudarik gabe bere handiena" dela ikusi zuten, baina besteek "desiragarria, erlijiosoa" eta "izpiritu gabekoa" zela esan zuten. Estatu Batuetako edozein artistak erlijio gaiko lanen sortarik handiena da.

Andy Warholen estatua Bratislavan, Eslovakia.
### Marrazkigintza

Askotan grabatuarekin —batik bat serigrafiarekin— lotu ohi den arren, oso talentu handiko ilustratzaile eta marrazkilaria izan zen, eta marrazkia bere praktikaren zati bat izan zen karreran zehar. Paperean egindako lehen marrazkiek lerro jarraituarekin eta sestra itsuarekin antzekotasun bat zuten. marrazteko teknikok lanari erraztasun eta bat-bateko sentsazioa emanez. Batez ere iragarki komertzialean lan egiten zuen bitartean, marrazketa-teknikaren aitzindaria izan zen, zeinak grafitozko marrazkia paperean sintetizatzen baitzuen grabatuaren elementuekin. Warholek marrazketa praktikan jarraitu zuen azken urteetan zehar, eta garai horretako lanak karrera luze eta ospetsu baten trebezia eta teknika landuak erakusten ditu.

### Arte merkatua

Andy Warholen lanaren balioa 1987an hil zenetik goranzko ibilbide amaigabean egon da. 2014an, bere lanek 569 milioi dolar pilatu zituzten enkantean, eta horrek mundu mailako artearen merkatuaren seiren bat baino gehiago hartzen zuen. Hala ere, beherakada batzuk egon dira. Dominique Lévy arte-merkatariak dioenez, "Warholen merkataritzak maldan gora botatako baskularen antzeko zerbait mugitzen du: gora eta behera egiten du, baina goi-behe berri bakoitza azkenaren gainetik dago". Warholek intrigatutako bildumagile berrien uholdeari egozten dio hori. "Momentu ezberdinetan, bildumagile talde desberdinak sartu izan dira bere merkatuan, eta horrek eskariaren gailurrak eragin zituen, ondoren asebetetzea eta moteltzea", prozesuak hurrengo belaunaldiak errepikatu baino lehen.

### Bildumatzaileak

Lehen bildumagileen eta laguntzaile eragingarrien artean Emily eta Burton Tremaine zeuden. Erositako 15 artelan baino gehiagoren artean, *Marilyn Dipty*ch (gaur egun Tate Modern, Londresen) eta *A boy for Meg* (gaur egun Washington, DCko National Gallery of Arten), Warholen estudiotik zuzenean erosi zituzten 1962an. Gabonetan, *Marilyn Monroeren buru txiki bat* utzi zuen Tremainetarren atean New Yorkeko apartamentuan, haien laguntza eta animoengatik eskertzeko.

Lanak
-----

### Filmografia

Warhol 1962an La Monte Young-en Trio for Strings izeneko konposizio estatikoaren estreinaldian parte hartu zuen. eta ondoren bere film estatikoen serie ospetsua sortu zuen. Jonas Mekas zinemagileak, Warholekin batera hirukotearen estreinaldira joan zenak, zioen Warholen film estatikoak emanaldian zuzenean inspiratu zirela. 1963 eta 1968 artean, 60 film baino gehiago egin zituen, eta Fabrikako bisitarien zuri-beltzeko "pantaila-proba"-ren 500 bat erretratu.

BMW Taldea - 4 M1 margotutako autoa.Bere film ospetsuenetako batek, "*Lo*" (Sleep), sei orduz lo egiten duen John Giorno poetaren jarraipena egiten du. 35 minutuko "*Blow Job"* filma Willard Maas zinemagilearen ustez ahozko sexua jasotzen duen DeVeren Bookwalter-en aurpegiaren etengabeko plano bat da, nahiz eta kamera inoiz makurtzen ez den hori ikusteko. Beste bat, "*Empire"* (1964), iluntzean New Yorkeko Empire State Building-eko zortzi orduz osatuta dago. "*Eat*" filmak 45 minutuz perretxiko bat jaten duen gizon baten irudian datza.

Bere film ezagunena eta arrakasta kritikoena "*Chelsea Girls*" (1966) izan zen. Filma oso berritzailea izan zen, 16 mm-ko bi pelikula aldi berean proiektatzen zirelako, bi istorio ezberdin batera erakutsi zirela. Proiekzio-kabinatik, film baterako soinua igoko zen "istorio" hori argitzeko, besterako jaisten zen bitartean. Irudien biderketak Warholen 1960ko hamarkadaren hasierako serigrafia-lan nagusiak gogora ekarri zituen.

### Musika

1960ko hamarkadaren erdialdean, Warholek Velvet Underground taldea bereganatu zuen, Exploding Plastic Inevitable multimedia performance arte ikuskizunaren elementu erabakigarri bihurtuz. Paul Morrisseyrekin batera, taldearen zuzendari gisa jardun zuen, Nicoren berri emanez (Warholek eskatuta taldearekin ariko zen). The Velvet Underground kudeatzen zuen bitartean, beltzez jantzita eramango zituen berak ere aurkezten zituen filmen aurrean jotzeko. 1966an, *The Velvet Underground & Nico* euren lehen diskoa "ekoiztu" zuen, eta baita diskoaren azala eskaini ere. Bere benetako parte hartzea diskoaren ekoizpenean estudioko denbora ordaintzea besterik ez zen izan.

Taldearen lehen diskoaren ostean, Warhol eta Lou Reed taldeko buruak ados ez zetozen taldeak hartu behar zuen norabideari buruz, eta haien adiskidetasun artistikoa amaitu zen. 1989an, Warhol hil ondoren, Reed eta John Cale 1972tik lehen aldiz elkartu ziren "*Songs for Drella*" kontzeptu-albuma idatzi, interpretatu, grabatu eta kaleratzeko, Warholi omenaldia egiteko.

### Liburuak eta inprimaketak

1950eko hamarkadaren hasieran, Warhol-ek lanen hainbat zorro egin zituen. Bere kabuz argitaratutako hainbat liburu koadernatutako lehena *25 Cats Name Sam and One Blue Pussy* izan zen, 1954an Seymour Berlinek inprimatutako Arches izeneko ur-markako paperean, litografietarako marra zurrunduaren teknika erabiliz. Jatorrizko edizioa zenbakidun 190 aletara mugatu zen, eskuz koloreztatuta, Martin doktorearen tinta garbiketak erabiliz. Horietako gehienak bezeroei eta lagunei opari gisa eman zizkien. 4. zenbakia, aurreko azalean "Jerry" inskribatua eta Geraldine Stutzeri emana, 1987an faksimilea inprimatzeko erabili zen, eta jatorrizkoa 2006ko maiatzean enkantean jarri zen 35.000 US$ren truke Doyle New Yorken.

Jimmy Carter AEBetako presidentearekin 1977an.
### Beste jarduera batzuk

Andy Warhol margolan eta filmengatik ezaguna den arren, hainbat euskarritan egin zuen lan;

• **Eskultura**: bere eskultura ospetsuena "*Brillo Boxes*" izango da, 24 brillo xaboi paketeetarako erabiltzen ziren markako kartoizko kaxa handien egurrezko serigrafiazko tinta.

• **Audioa**: Garai batean Warholek grabagailu eramangarri bat eraman zuen berarekin joaten zen toki guztietara, denek esaten eta egiten zutena grabatuz. Gailu horri bere "emaztea" deitzen zion. 

• **Denbora-kapsulak**: 1973an, Warhol bere eguneroko bizitzatik efimeroak gordetzen hasi zen, hots, lorrespondentzia, egunkariak, oroigarriak, haurtzaroko objektuak, hegazkin-txartel erabiliak eta janari, Denbora kapsulak izeneko kartoizko kaxa arruntetan zigilatuta.

**• Telebista**: Andy Warhol-ek bere gai gogokoen bati buruz, "*Ezer ez*" (Nothing) telesail berezi batekin amesten zuen, The Nothing Special deituko zuena. Bere ikuskizunez gain, aldizka, beste programa batzuetan parte hartu zuen gonbidatu bezala. 

**• Moda**: Warholek esan omen zuen: «Nahiago dut soineko bat erosi eta horman jarri, koadro bat jarri baino, ezta?». Dandy moderno bat bezala deskribatu dute, bere agintea "presentzian baino gehiago hitzetan oinarritzen zen arren,"

• **Performance**: Warhol-ek eta bere lagunek antzerki-multimedia-jazoerak antolatu zituzten festetan eta toki publikoetan, musika, zinema, diapositiba-proiekzioak eta baita Gerard Malanga S&M jantziak uztartuz.

• **Antzerkia**: "*Andy Warhol's Pork*" antzezlana 1971ko maiatzaren 5ean estreinatu zen, New Yorkeko LaMama antzokian, bi astez, eta Londresko Roundhouse-ra eraman zuten 1971ko abuztuan.

**• Argazkigintza**: serigrafiak ekoizteko, argazkiak egin zituen edo bere lagunek eta laguntzaileek egin zituzten. Argazki hauek Polaroid kameraren modelo zehatz batekin atera ziren gehienbat.

**• Informatika**: Warholek Amiga ordenagailuak erabili zituen arte digitala sortzeko, tartean "*You Are the One*" Amiga, Inc-rekin diseinatzen eta eraikitzen lagunduz.

Marilyn 2. mailan, leize 15 postmodernoan.

Bizitza pertsonala
------------------

### Sexualitatea

Warhol homosexuala zen. 1980an, oraindik birjina zela esan zion elkarrizketatzaile bati. Bob Colacello biografoak, elkarrizketan egon zena, uste zuen ziurrenik egia zela eta izan zuen sexu gutxi hori ziurrenik "voyeurismoaren eta masturbazioaren nahasketa bat zela, Andyren abstraktu hitza erabiltzeko". Bere birjintasunari buruzko baieztapena kontraesanean dagoela dirudi 1960an kondylomatagatik, sexu-transmisiozko gaixotasun batengatik, ospitalean emandako tratamenduarekin. Izan zituen maitaleek ere kontraesan egin dute, tartean musa izan zen BillyBoy, sexua orgasmoa arte izan zutela esan baitzuen: "Andy Warhol izaten ez zenean eta berarekin bakarrik zinenean izugarri eskuzabala eta oso pertsona jatorra zen. Liluratu ninduena bakarrik ikusi nuen pertsona izan zen. Izan ere, berarekin jendaurrean nengoela urduritu egitenn zitzaidan... Nik esango nuke: 'Nazkagarria zara, ezin zaitut jasan'"

### Erlijioa

Erruteno katoliko praktikatzailea zen. New Yorkeko etxerik gabeko aterpetxeetan boluntario aritu zen erregularki, batez ere urteko garai gogorrenetan, eta erlijioso gisa deskribatzen zuen bere burua. Warholen geroagoko lan askok erlijio-gaiak irudikatu zituzten, besteak beste, bi serie, *Errenazimenduko pinturen xehetasunak* (1984) eta *Azken afaria* (1986). Horrez gain, bere ondarean hil osteko gai erlijiosoko lan multzo bat aurkitu zuten.

### Bildumak

Warhol bildumazale amorratua zen. Lagunek bere bilduma ugari aipatzen zuten, lau solairuko etxea ez ezik, inguruko biltegiratze unitate bat ere betetzen zutenak, "Andy's Stuff" gisa. Bildumen benetako hedadura ez zen hil eta geroraino aurkitu, Pittsburgheko museoak bere "Gauzen" 641 kaxa hartu zituenean.

 

Bildumen artean, Coca-Cola-ko oroigarrien seinalea eta XIX. mendeko margolanak zeuden hegazkinen menuekin batera, ordaindu gabeko fakturak, pizza-orea, eleberri pornografikoak, egunkariak, zigiluak, supermerkatuen kartelak eta cookie-ontziak, beste bitxikeria batzuen artean. Artelan esanguratsuak ere biltzen zituen, hala nola George Bellowsen *Miss Bentham*. Bere bilduma nagusietako bat ileordeak ziren. 40 baino gehiago zituen eta oso babesten zuen bere ile-postak, New Yorkeko ileordegile batek Italiatik inportatutako ilearekin josi zituenak. 1985ean, neska batek Warhol-i ileordea burutik kendu zion. Geroago egun horretako egunkariko sarreran zera idatzi zuen: "Ez dakit zerk eragotzi ninduen balkoitik bultzatzea."

Warholen sopa latak, New Yorkeko MoMA museoan.

Ondarea
-------

2002an, AEBetako Posta Zerbitzuak 18 zentimoko zigilu bat jaulki zuen Warhol gogoratzeko. Scottsdaleko (Arizona) Richard Sheaffek diseinatu zuen zigilua, eta Museoan egindako ekitaldi batean aurkeztu zen. 2011ko martxoan, New Yorkeko Union Squaren Warholen eta bere Polaroid kameraren kromozko estatua bat agertu zen.

Merkurioko krater bati Warholen izena jarri zioten 2012an.

2013an, bedre urtebetetzearen 85. urteurrena omentzeko, Andy Warhol Museoak eta EarthCam-ek lankidetza-proiektu bat jarri zuten martxan Figment izenekoa.

### Warhol Fundazioa

Warholen testamentuak agindu zuen bere ondare osoa —familiako kideei ondare xume batzuk izan ezik— "arte bisualen aurrerapenari" zuzendutako fundazio bat sortzeko bideratuko zela. Hainbeste ondasun zituen, non Sotheby-k bederatzi egun behar izan zituen ondarea hil ondoren sailkatzeko. Enkanteak 20 milioi dolar baino gehiago bildu zituen. 

1987an, bere borondatearen arabera, "Andy Warhol Foundation for the Visual Arts" sortu zen. Fundazioak ondarearen gisa balio du, baina misio bat ere badu "adierazpen artistiko berritzailea eta sormen prozesua bultzatzea" eta "izaera erronka eta sarritan esperimentala duten lanei bideratzen laguntzea da".

Pop kulturan
------------

Warholek Interview aldizkaria sortu zuen, hark "ontzat" zituen ospetsuentzako eszenatoki bat eta bere lagunek osatutako negozioa. Beste batzuekin kolaboratu zuen liburu guztietan (horietako batzuk Pat Hackett-ekin idatzitakoak). Jendea sortu zuela ere esan liteke. Produktuak onartzen zituen, iragarkietan agertu zen, eta telebistako saioetan eta filmetan sarritan egin zituen gonbidatu ospetsuak (Love Boat, Saturday Night Live eta Richard Pryor-en Dynamite Chicken filmean parte hartu zuen).

Alde horretatik Warhol "Art Business" eta "Business Art"-en zalea zen. Izan ere, artea negozio gisa pentsatzeko zuen interesa idatzi zuen "*Andy Warholen filosofia A-tik B-ra eta berriro atzera*" (The Philosophy of Andy Warhol from A to B and Back Again)

Ulli Lommel zuzendariarekin Cocaine Cowboysen platoan (1979), non Warhol bera bezala agertzen zen.
### Filmak

Hil ostean, Crispin Glover-ek interpretatu zuen Warholen papera, Oliver Stoneren "*The Doors*" (1991) filmean, Jared Harrisek Mary Harronen "*I Shot Andy Warhol*" (1996) filmean ,eta David Bowieren Julian Schnabelen "*Basquiat*" (1996) filmean. Bowie-k gogoratu zuen bizitza errealean Warhol ezagutzeak paperean nola lagundu zion, eta harekin izandako lehen bilerak kontatu zituen: "Pare bat aldiz ezagutu nuen, baina gutxitan partekatzen genuen txosnak baino gehiago. Elkar ikusi genuen lehen aldian isiltasun deserosoa gertatu zen nire oinetako hori distiratsuak ohartu eta gogotsu hitz egiten hasi zen arte. Oso azalekoa izan nahi zuen. Eta itxuraz emoziorik gabekoa, axolagabea, hildako arrain bat bezala. Lou Reedek deskribatu zuen sakonena Andyren panpina bat merkatura ekarri behar zutela esan zidanean: haizeratzen duzun eta ezer egiten ez duen panpina bat. Baina ondo behatzea lortu nuen, eta hori lagungarria izan zen Pittsburgheko museoan "*We weared his clothes*" filmerako, eta osorik zeuden, garbitu gabe. Poltsikoak ere ez ziren hustu: Andyk beti aurpegian zikintzen zion krepe zuria, zurbil hilgarria, txeke bat zatituta, norbaiten helbidea, pilula homeopatiko asko eta ileorde bat. Andyk zilarrezko ileorde haiek janzten zituen beti, baina ez zuen inoiz onartu ileordeak zirenik. Bere ile-apaindegi batek esan zidan azkenaldian ileordeak aldizka mozten zizkiola, benetako ilea balitz bezala. Ileordea moztu zutenean, hurrengo hilabetean beste bat jarri zuen ilea hazi balitz bezala."

Ikus, gainera
-------------

* Pop Artea
* **(Ingelesez)** Andy Warhol museoa

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *Random House Webster's Unabridged Dictionary: "Warhol".*  Wayback Machine.
2. ↑   **(Ingelesez)** Trebay, Guy; La Ferla, Ruth.  (2018). *"Tales From the Warhol Factory – In each of three successive spaces called the Factory, Andy Warhol created movies, paintings, time capsules and psychosexual dramas with a half-life of many decades. Here his collaborators recall the places, the times and the man"..*  The New York Times.
3. ↑   **(Ingelesez)** Pescovitz, Davi.  (2018). *"Memories from Warhol's Factory".*  Boing Boing.
4. ↑   **(Ingelesez)** Rosen, Miss.  (2018). *"Juicy Stories About What Andy Warhol Was Really Like – "Andy seemed to be floating through space. He had this magical energy and looked like nobody else."..*  Vice.
5. ↑   **(Ingelesez)** Schaffner, Ingrid.  (1999). *The Essential Andy Warhol.*  New York City: Harry N. Abrams, 79 or. ISBN 978-0-8109-5806-7..
6. ↑   **(Ingelesez)**  *"The Pop master's highs and lows".*  The Economist.
7. ↑   **(Ingelesez)**  *"Andy Warhol painting sells for $105M".*  New York Daily News.
8. ↑   **(Ingelesez)**  *"Andy Warhol: Biography".*  Andy Warhol Foundation for the Visual Arts.
9. ↑   **(Ingelesez)** Bockris, V..  (2009). *Warhol: The Biography.*  Da Capo Press, 15 or..
10. ↑   **(Ingelesez)** Bockris, Victor.  (1989). *The life and death of Andy Warhol.*  New York City: Bantam Books, 4-5 or. ISBN 978-0-553-05708-9. OCLC 19631216...
11. ↑   **(Ingelesez)** Moffat, Charles.  (2010). *"The Prince of Pop Art".*  Arthistoryarchive.com.
12. ↑   **(Ingelesez)**  *"Sprite Heads Playing Violins, 1948".*  The warhol.
13. ↑   **(Ingelesez)** Benstock, Shari and Suzanne Ferriss.  (2001). *Footnotes: On Shoes.*  Rutgers University Press, 44–48 or. ISBN 978-0-8135-2871-7..
14. 1 2   **(Ingelesez)** Warhol, Andy; Glozer, Laslo; Schellmann, Jörg; Edition Schellmann.  (1994). *Andy Warhol, art from art.*  Edition Schellmann; München : Schirmer/Mosel ISBN 978-3-88814-725-8..
15. ↑   **(Ingelesez)** Oldham, Andrew; Simon Spence; Christine Ohlman.  (2002). *2Stoned.*  London: Secker and Warburg, 137 or. ISBN 978-0-436-28015-3. OCLC 50215773...
16. ↑   **(Ingelesez)** Tony Scherman; David Dalton.  (2010). *Pop: The Genius of Andy Warhol.*  Harper Collins ISBN 978-0-06-093663-1..
17. ↑   **(Ingelesez)** Tony Scherman; David Dalton.  (2010). *Pop: The Genius of Andy Warhol.*  HarperCollins ISBN 978-0-06-093663-1..
18. 1 2   **(Ingelesez)** Giorno, John.  (2020). *"In a New Memoir, John Giorno Recalls the Night Andy Warhol Conceived of His Epic Anti-Film While Watching Him Sleep—Read an Excerpt".*  Artnet News.
19. ↑   **(Ingelesez)** Lacey, Joann.  (2021). *History of Art and Architecture: Volume Two.*  Sugar Creek, 624 or..
20. ↑   **(Ingelesez)** Warhol, Andy.  (2006). *POPism : the Warhol sixties.*  Internet Archive. Orlando : Harcourt, 34 or. ISBN 978-0-15-603111-0..
21. ↑   **(Ingelesez)** Salvo, Donna M. De; Jessica Beck.  (2018). *Andy Warhol: From A to B and Back Again.*  Yale University Press, 196 or. ISBN 978-0-300-23698-9..
22. ↑   **(Ingelesez)**  *"2019: 50 Works for 50 Years".*  South Dakota State University.
23. ↑   **(Ingelesez)** Colacello, Bob.  (1990). *Holy Terror: Andy Warhol Close Up.*  New York: HarperCollins ISBN 978-0-06-016419-5..
24. ↑   **(Ingelesez)** James, Dagon.  (2014). *Billy Name:The Silver Age Black and White Photographs of Andy Warhol's Factory.*  Reel Art Press, 127 or. ISBN 978-1-909526-17-4..
25. ↑   **(Ingelesez)** Solanas, Valerie (.  (2004). *SCUM Manifesto.*  London: Verso ISBN 978-1-85984-553-0. OCLC 53932627...
26. ↑   **(Ingelesez)** Warhol, Andy; Pat Hackett.  (1980). *POPism: the Warhol '60s.*  New York: Harcourt Brace Jovanovich, 287–295 or. ISBN 978-0-15-173095-7. OCLC 5673923...
27. ↑   **(Ingelesez)** Stiles, Kristine; Selz, Peter Howard.  (1996). *Theories and Documents of Contemporary Art: a Sourcebook of Artists' Writings.*  University of California Press, 345 or. ISBN 978-0-520-20251-1..
28. ↑   **(Ingelesez)**  *"Interview" Celebrates 50 Years—and Toasts to 50 More".*  Interview Magazine.
29. ↑   **(Ingelesez)** Canaday, Joan.  (1971). *"Art: Huge Andy Warhol Retrospective at Whitney".*  The New York Times ISBN ISSN 0362-4331..
30. ↑   **(Ingelesez)** Hughes, Robert.  (1982). *"The Rise of Andy Warhol".*  The New York Review of Books.
31. 1 2   **(Ingelesez)** Colacello, Bob.  (1990). *Holy Terror: Andy Warhol Close Up.*  New York: HarperCollins, 28 or. ISBN 978-0-06-016419-5..
32. ↑   **(Ingelesez)**  *"Andy Warhol Expert art authentication, certificates of authenticity and expert appraisers".*  www.artexpertswebsite.com.
33. ↑   **(Ingelesez)** Piskor, Ed.  (2013). *Hip Hop Family Tree.*  Fantagraphics ISBN 978-1-60699-690-4..
34. ↑   **(Ingelesez)** Lando, Michal.  (2008). *"Reexamining Warhol's Jews".*  The Jerusalem Post.
35. ↑   **(Ingelesez)** Curley, John J..  (2014). *"Andy Warhol".*  Art History, Oxford University Press ISBN 978-0-19-992010-5..
36. ↑   **(Ingelesez)**  *"Speed Skater" official 1984 Sarajevo Winter Olympics poster by Andy Warhol"..*  .
37. ↑   **(Ingelesez)**  *"Prince (1984) : Andy Warhol : Artimage".*  www.artimage.org.uk.
38. ↑   **(Ingelesez)**  *"'Reigning Queens', Andy Warhol".*  Tate.
39. ↑   **(Ingelesez)** Kornbluth, Jesse.  (1987). *"Remembering the World of Andy Warhol".*  New York Magazine.
40. ↑   **(Ingelesez)**  *"Andy Warhol Heirs Settle Lawsuit With Hospital Over Artist's Death".*  Orlando Sentinel.
41. ↑   **(Ingelesez)** Gobnik, Blake..  (2017). *"Warhol's Death: Not So Simple, After All".*  The New York Times.
42. ↑   **(Ingelesez)** Wilson, Scott. *Resting Places: The Burial Sites of More Than 14,000 Famous Persons, 3d ed.: 2.*  Kindle Location 49627. McFarland & Company, Inc. Publishers. Kindle Edition..
43. ↑   **(Ingelesez)** Glueck, Grace.  (1987). *"Warhol Is Remembered By 2,000 At St. Patrick's".*  The New York Times ISBN ISSN 0362-4331..
44. ↑   **(Ingelesez)** Smith, Patrick S.  (1986). *Andy Warhol's Art and Films.*  UMI Research Press, 98 or. ISBN 978-0-8357-1733-5..
45. ↑   **(Ingelesez)** Warhol, Andy. *The philosophy of Andy Warhol: from A to B and back again.*  San Diego: Harcourt Brace Jovanovich..
46. ↑   **(Ingelesez)** Warhol, Andy. *The philosophy of Andy Warhol: from A to B and back again.*  San Diego: Harcourt Brace Jovanovich.
47. ↑   **(Ingelesez)**  *"Marilyn".*  Richard Polsky Art Authentication.
48. ↑   **(Ingelesez)** Dillenberger, Jane.  (2001). *The Religious Art of Andy Warhol.*  London: Continuum, 10-11 or. ISBN 978-0-8264-1334-5. OCLC 59540326...
49. ↑   **(Ingelesez)** Network, Artnet Gallery.  (2023). *"Spotlight: A New Exhibition of Andy Warhol's Late-Career Drawings Reveals His Enduring Passions, From Fashion to the Animal Kingdom".*  Artnet News.
50. ↑   **(Ingelesez)**  *"Is Warhol Still Art's 'One-Man Dow Jones'? Dealer Dominique Lévy Breaks Down Five Myths About the Artist's Market".*  Artnet News.
51. ↑   **(Ingelesez)**  *Andy Warhol. A boy for Meg.*  National Gallery of Art, Washington, DC..
52. ↑   **(Ingelesez)** Husslein, Uwe.  (1990). *Pop goes art: Andy Warhol & Velvet Underground.*  Wuppertal. ISBN OCLC 165575494..
53. 1 2   **(Ingelesez)** Guiles, Fred Lawrence.  (1989). *Loner at the Ball: The Life of Andy Warhol.*  New York: Bantam ISBN 978-0-593-01540-7..
54. ↑   **(Ingelesez)** McNeil, Legs.  (2016). *Please kill me : the uncensored oral history of punk.*  McCain, Gillian (Twentieth anniversary ed.). New York ISBN 978-0-8021-2536-1. OCLC 955634990...
55. ↑   **(Ingelesez)** Sisaro, Ben.  (2019). *"A Long-Lost Lou Reed Tape With a Surprise: Andy Warhol Lyrics – The cassette, discovered at the Andy Warhol Museum, finds the Velvet Underground musician performing snippets from his mentor's 1975 book".*  The New York Times.
56. ↑   **(Ingelesez)** Russell, John.  (1987). *"Art".*  The New York Times.
57. ↑   **(Ingelesez)** Bourdon, David.  (1989). *Warhol.*  New York: Harry N. Abrams, 51 or. ISBN 978-0-8109-1761-3. OCLC 19389231...
58. ↑   **(Ingelesez)** Staff of The Andy Warhol Museum.  (2004). *Andy Warhol: 365 Takes.*  New York: Harry N. Abrams, 35 or. ISBN 978-0-500-23814-1. OCLC 56117613...
59. ↑   **(Ingelesez)** Matarazzo, Father Sam.  (1998). *The Religious Art of Andy Warhol.*  New York: The Continuum Publishing Company, 33 or. ISBN 978-0-8264-1112-9..
60. ↑   **(Ingelesez)** Romaine, James.  (2003). *"Transubstantiating the Culture: Andy Warhol's Secret".*  Godspy.
61. ↑   **(Ingelesez)** Muchnic, Suzanne.  (1988). *"Warhol: Pop Artist or Crusader for Tradition?".*  Los Angeles Times ISBN ISSN 0458-3035..
62. ↑   **(Ingelesez)**  *"American Acquisition".*  Barber Institute of Fine Arts.
63. ↑   **(Ingelesez)**  *"Andy Warhol Commemorated in Chrome on Union Square"..*  The New York Times..
64. ↑   **(Ingelesez)**  *"Warhol".*  Gazetteer of Planetary Nomenclature. NASA.
65. ↑   **(Ingelesez)** Begos, Kevin.  (2013). *"Webcam to broadcast from Andy Warhol's Pa. grave".*  USA TODAY.
66. ↑   **(Ingelesez)**  *"Introduction".*  The Andy Warhol Foundation for the Visual Arts..
67. ↑   **(Ingelesez)**  *"Ernest Pintoff, 70; Animator Won Oscar".*  Obituaries. Los Angeles Times.
68. ↑   **(Ingelesez)** Lommel, Ulli.  (1979). *Cocaine Cowboys..* .
69. ↑   **(Ingelesez)**  *"Can the Real David Bowie Rise, Please?".*  HUMO Magazine.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Wikiesanetan** badira aipuak, gai hau dutenak: **Andy Warhol** |

* **(Ingelesez)** Warhol Foundation in New York, New York.
* **(Ingelesez)** The Andy Warhol Museum of Modern Art - Medzilaborce, Slovakia, Europe - city of origin

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5603
* Commonscat Multimedia: Andy Warhol
* Wikiquote Aipu famatuak: Andy Warhol

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 56617645
* ISNI: 0000 0001 2134 0483
* BNE: XX966004
* BNF: 11928892w (data)
* BNC: 000058328
* CANTIC: a10177693
* GND: 118629220
* LCCN: n79122680
* NDL: 00460205
* NKC: jn20000701934
* NLA: 36579045
* Tabakalera ID: 45831
* CiNii: DA01974579
* NARA: 10583216
* SNAC: w6z60pnc
* SUDOC: 029804418
* ULAN: 500006031
* BIBSYS: 90075825
* UB: a1256152
* ICCU: CFIV003786
* Open Library: OL49653A
* KulturNav: id
* RKD: 82875
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 06009/eu\_w\_0053/w0053
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 277042
* MNCARS: url

 |

* Wd Datuak: Q5603
* Commonscat Multimedia: Andy Warhol
* Wikiquote Aipu famatuak: Andy Warhol