recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**María del Carmen Villar Buceta** (Pedro Betancourt, Matanzas, Kuba, 1899ko apirilaren 25a - Habana, 1977ko ekainaren 29a) poeta, kazetari eta ekintzaile kubatarra izan zen, 1920ko eta 1930eko hamarkadetako Kubako abangoardiari atxikia, eta 1927an bere *Unanimismo* poema-liburua nabarmendu zen. Bere herrialdeko bibliotekonomiaren arloko aitzindarietako bat izan zen, eta lehen irakaslea.

Bizitza eta lana
----------------

Froilán Villar Gonzálezen eta Petra Bucetaren alaba izan izan zen, eta Aurora Villar Buceta kontalariaren (1907) ahizpa. Gerardo Machadoren diktaduraren aurka borrokatu zen harekin. 1915ean, *Desilusión* sonetoa argitaratu zuen *Diario de La Marinan.*

Poetisa gisa egindako lanaren barruan, 1927ko *Unanimismo* poema-liburua nabarmentzen da, «XX. mendearen lehen hereneko lan garrantzitsuenetako bat»; gainera, hainbat argitalpenetan parte hartu zuen, besteak beste, *El Heraldo de Cuba* eta *La Nochen,* baita *El Fígaro, Castalia* eta *Social* aldizkarietan*.*

Grupo Minorista izenekoan parte hartu zuen, Kubako abangoardiaren kultura-erakunde bultzatzailean. 1927ko maiatzaren 6an, manifestu bat argitaratu zuen, eta Villar Buceta eta Mariblanca Sabas Alomá izan ziren sinatzaile bakarrak. Horrez gain, Gorki taldearen sortzaileetako bat izan zen.

Milena Rodríguezen XIX. eta XX. mendeetako Antología de poetas cubanas en el XIX y del XX poetas de Milena Rodríguezen poema originalenen artean, *Autorretro* dago.

Habanan hil zen 1977an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Alonso, Nancy.  (2018). *Damas de social: intelectuales cubanas en la revista Social.*  ISBN 978-959-294-170-0. PMC 1042243325. (Noiz kontsultatua: 2021-12-27).
2. ↑   «María Villar Buceta, la maestra de los bibliotecarios en Cuba» *Una mirada al mundo de las bibliotecas* 2020-11-13 (Noiz kontsultatua: 2021-12-27).
3. ↑   Rodríguez Cruz, Martha; Rivera, Zoia.  (2006-08). «María Villar Buceta: la primera profesora de biblioteconomía en Cuba» *ACIMED* 14 (4): 0–0. ISSN 1024-9435. (Noiz kontsultatua: 2021-12-27).
4. ↑   Mestas, María del Carmen.  (2021-04-29). «Una mirada a la vida de María Villar Buceta» *Cubaperiodistas* (Noiz kontsultatua: 2021-12-27).
5. ↑   «Poemas de María Villar Buceta - Poesía» *Isliada - Literatura Cubana* 2018-01-29 (Noiz kontsultatua: 2021-12-27).
6. ↑   Central, Redaccion.  (2019-04-29). «María Villar Buceta: una vida ejemplar» *Radio Reloj, emisora cubana de la hora y las noticias* (Noiz kontsultatua: 2021-12-27).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16601541
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 269894129
* GND: 1056523638

 |

* Wd Datuak: Q16601541
**María Cancio** (1858ko maiatzaren 28a - 1939ko apirilaren 22a) espainiar aktorea izan zen.

Biografia
---------

María Cancio, *Locura de amor* (c. 1901) draman; Audouard-en argazkia.
Bere arte goraldia XX. mendearen lehen herenaan izan zen. Bereziki gogoratuak dira María Guerreroren eta Fernando Díaz de Mendozaren Konpainian karasteristika gisa egindako interpretazioak, hala nola *San Quintingoa* (1894), *Kondenatuak* (1894), *Piztia* (1896), *Mariucha* (1903) eta *Aitita* (1904) estreinaldiak, denak Benito Pérez Galdosenak,

*Zapatu gaua* (1903), *Udazkeneko arrosak* (1905), *Maitasuna baino gogorragoa* (1906), *Haur printzesa* (1906) eta *Armazoi eremua* (1916), bostak Jazinto Benaventerenak

*Jenio alaia (1906), Loreak* (1908) eta *Malvaloca* (1912), Álvarez Quintero anaienak.

*Armiarma* (1908), Ángel Guimarárena.

*Ciden alabak* (1908)*, Maria ausarta (1909), Flandesen egunkia gorde da (1910), Errege trovadorea (1911) lauak Eduardo Marquinarenak.*

*Iturri mikatza* (1910), Manuel Linares Rivasena

*Maitasunak eta maitakeriak* (1908), Álvarez Quintero anaiena

*Rosalinda markesa* (1912), Valle-Inclánena

*Malenkoniak* (1906) eta *Gaizkiaren indarra* (1914), biak Manuel Linares Rivasenak

Azken bekatua (1918) Pedro Muñoz Secarena.

Maria\_Cancio\_eta\_Maria\_Guerrero.
Guerrero-Díaz de Mendoza konpainiatik igaro ondoren, urte batzuetan Enrique Borrás konpainian lan egin zuen, eta arrakasta berriak lortu zituen. Besteak beste, Luis Fernández Ardavínen *Kanpaia* (1919) aipa daiteke.

Erreferentziak
--------------

* *Antzerkiaren hiztegia*. Manuel Gómez García. 141. orrialdea
* Nekrologikoa *ABC egunkarian*, 1939ko apirilaren 22an

1. ↑    *Notas teatrales.*  16 de abril de 1908.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6003473
* Commonscat Multimedia: Maria Cancio

---

 |

* Wd Datuak: Q6003473
* Commonscat Multimedia: Maria Cancio
**Boy Scouts of America** (**BSA** eta, hizkera arruntean, *Boy Scouts* soilik) Ameriketako Estatu Batuetako scout erakunderik handiena da eta gazte erakunderik handienetako bat, 762.000 kiderekin. BSA 1910ean sortu zen, eta geroztik 110 milioi estatubatuarrek hartu dute parte euren programetan. Munduko Scout Mugimenduaren Erakundearen sortzailea izan zen, 1922an. 

Boy Scouts of Americaren misioa da "gazteak beren bizitzan zehar erabaki etiko eta moralak har ditzaten prestatzea, Scout Zinaren legearen balioak irakatsiz". Gazteek prestakuntza jasotzen dute herritartasun arduratsuan, izaeraren garapenean eta autosufizientzian, aire zabaleko jarduera-sorta zabal batean, hezkuntza-programetan eta, adinez nagusi diren mailetan, lanbide-karrerara bideratutako programetan parte hartuz, erkidegoko erakundeekin lankidetzan. Kide gazteenentzat, Scout metodoa eskulturaren balio tipikoak —hala nola zintzotasuna, herritartasun ona eta aire zabaleko trebetasunak— barneratzeko programaren parte da, hainbat jardueraren bidez, hala nola kanpaldiak, uretako jarduerak eta mendi-ibiliak. Aire zabaleko jarduera horiek sustatzeko, BSAk abentura handiko lau oinarri ditu: Northern Tier (Minnesota, Manitoba eta Ontario), Philmont Scout Ranch (Mexiko Berria), Sea Base (Florida, Birjina Uharte Estatubatuarrak, eta Bahamak) eta Summit Bechtel Reserve (Mendebaldeko Virginia), baita scoutei eskainitako ia 100 kanpaleku eta erreserba ere.

Kanpo estekak
-------------
**Dunetako gudua** 1658. urteko ekainaren 14an gertatu zen. Gudu honetan Espainiak Juan Jose Austriakoa eta Luis II.a Borboi-Condékoa buruan zeukala eta Frantziak Turenneko bizkondea buruen zeukala haien artean borrokatu ziren.

Garaia
------

1635. urtean, Hogeita Hamar Urteko Gerra gertatzen zegoen bitartean, Espainiaren (Filipe IV.aren) eta Frantziaren (Luis XIII.a eta Richelieu) arteko erlazio gainbeheran joan zen eta honen ondorioz hauen arteko gudua hasi zen. Geroago 1655.urtean Espainia gudu komertzial bat hasi zuen Ingalaterraren aurka. Eta honen ondorioz, 1657. urtean, Ingalaterra eta Frantzia aliatu egin ziren Espainiar tropen kontra egiteko.

Gudua
-----

1658.urteko Maiatzean gertatu zen gudua, Espainiak hartutako Dunkerquen. Armada anglo-frantsesak 20.000 gizon zituen (hauetako 17.000 frantses eta beste 3.000 ingeles), Espainiak aldiz, 3.000 gizon zituen Dunkerquen (hauetatik 2.200 oinezko soldadu ziren eta beste 800 zaldi soldadu ziren) Espainiak laguntza behar zuenez Dunkerquen, Flandesen zituen 15.000 tropa Dunkerquera bidali zituzten Juan Jose Austriakoa buruan zegoela.

Orduan, Espainiar armada eta armada anglo-frantziarra borrokatu ziren eta azkenean, bi ordu igarota, anglo-frantziarrak garaileak izan ziren.

Porrotaren arrazoiak
--------------------

Hauek izan ziren arrazoi nagusienak:

* Gudua dunetan egitea. Dunetan gudua egitea ez zen izan oso ideia ona, ez zelako leku aproposa zaldiak ibiltzen edukitzeko, jauzi egiten bait ziren.
* Flandesetik hartu zituztenean tropak ez zuten muniziorik eraman, soldaduak nekatuta eta banatuta zeuden.

Beste arazo hau izan zuten (haien errua ez zena izan):

* Hondartzan baten zeudenez itsasoa zeukaten ondoan eta egun horretan bertan marea baxua zegoen eta orduan ondorioz armada anglo-frantziarrarentzat errazagoa izan zen Dunkerquen sartzea kostaren aldetik.

Bi arrazoi nagusi hauen eta arazo honen ondorioz Espainiak guda galdu egin zuen.

Ondorioak
---------

Espainiak 6.000 hildako izan zituen eta Dunkerque galdu zuen, hau aliantza anglo-frantziarraren esku geratu zen. Gudu honek Espainiaren boterea murriztu zuen eta honen ondorioz ez zen Europako herrialderik boteretsuena izango. 1659ko azaroaren 7an Pirinioetako hitzarmena sinatu zuten Frantziak eta Espainiak eta honen ondorioz hauen arteko 30 urteetako guda amaitu zen. Turunneko bizkondea Frantziako mariskal orokorra izendatu zuten 1660. urtean.

Erreferentziak
--------------

*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1526883
* Commonscat Multimedia: Battle of the Dunes (1658)

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85039975
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1526883
* Commonscat Multimedia: Battle of the Dunes (1658)
**Enrique Areiltza Txurruka** (gaztelaniaz: *Enrique Areilza Churruca*) (Getxo, 1934ko urtarrilaren 24a - Madril, 2019ko azaroaren 3a) Mutrikuko kondea zen eta enpresari espainiarra. Espainiako Itsas Armadarekin lotura estua zuen.

Biografia
---------

Buenos Aires, Washington D. C. eta Parisen enbajadorea izan zen Jose Maria Areiltza eta Martínez-Rodasen semea zen. Ama Mercedes Txurruka Zubiría zen. Haurtzaroa Bilbon eman zuen. Ondoren, Madrilera joan zen; han Pilarreko ikastetxean ikasi zuen. Zuzenbidearen lizentzia Madrilgo Complutense Unibertsitatean eskuratu zuen. Ikasketak behin bukatuta, Somorrostroko Mehategien Espainiako Elkartearen presidentea izan zen. Unibertsitate soldaduska Itsas Armadan egin zuen, gerraontziko teniente graduan. Hortik aurrera Espainiako Itsas Armadarekin lotura zuzena izan zuen. Madrilgo Itsas Museoaren bultzatzailea izan zen; hori dela eta museo horri bere familiako objektu asko utzi zizkion erakusteko. Orokorrean ere Espainiako Itsas kulturaren inguruko aktibitateak bultzatu zituen. Pilar Carvajal Urkixorekin ezkonduta, lau seme-alaba izan zituzten: Mónica, José María, Agüeda e Icíar. 85 urte zituelarik, 2019an hil zen eta errautsak Mutrikuko hilerriko familiaren hilobian lurperatu zituzten.

Mutriku herriarekin lotura handia izan zuen. Sarritan Saturrarango etxean edo Txurruka familiakoa den Arrietakua jauregian egoten zen. Jauregia bisitei irekitzeko aldekoa zen eta herriko turismoa erakartzeko monumentua bilakatu da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Heriotzaren berri Donostiako *El Diario Vasco* egunkarian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q73501795

 |

* Wd Datuak: Q73501795
34°36′06.5″S 58°23′58″W﻿ / ﻿34.601806°S 58.39944°W﻿ / -34.601806; -58.39944
Biktimen omenezko oroitarria.
**AMIAren aurkako atentatua** 1994ko uztailaren 18an, Asociación Mutual Israelita Argentinak (AMIA) Buenos Airesen jasan zuen atentatua izan zen.

Testuingurua
------------

1994ko udan, juduen aurkako beste bi atentatu gertatu ziren Latinoamerikan eta Europan.

Atentatua
---------

1994ko uztailaren 18an, lehergailu bat zartatu zen AMIA elkarte sionistaren Buenos Airesko egoitzan. 86 pertsona hil ziren (tartean ekintzailea) eta 300 baina gehiago zauritu.

Ikerketak
---------

Ikerketaren auziak honako kronologia izan du:

Atentatua jazo eta berehala, Juan Jose Galeano epailea gertaera ikertzen hasi zen eta Manoucher Motamer irandar diplomazialari ohiak eman zion informazioarekin Iranen enbaxadako funtzionarioak nahastu zituen auzian.

1994ko uztailak 27an, Carlos Telleldin atxilo hartu zuten, erasotzaileei ibilgailua utzi zielakoan.

1996ko uztailean, Juan Jose Galeanok diru kopuru handia eskaini zion Carlos Telleldini berak informazio ematearen truke. Gainera, hiru polizia atxilotu zituzten gertaerekin lotura zutelakoan.

2003ko abuztuaren 12an, Iranen Argentinako enbaxadorea atxilotu zuten Londresen, baina Erresuma Batuak ez zuen utzi bera kanporatzen.

2004ko irailean, ikerketaren zati bat baliogabetu zuen epaileak eta Alberto Nismann hasi zen ikerketan.

2006ko urriaren 25ean, Alberto Nismanek Irani eta Hezbollahi leporatu zien atentatua.

2007ko azaroaren 7an, bost funtzionario irandar atxilotzeko eskatu zuen Interpolek, Argentinako Justiziak aldez aurretik eskatu ondoren.

2009ko maiatzaren 27an, Auzitegi Gorenak ikerketa berriz martxan jartzea eskatu zuen.

2009ko urriaren 1ean, Carlos Menem presidente ohia eta bere inguruko pertsonak prozesatu zituzten, ikerketa nahastu zutelakoan.

2010eko azaroan, Albeto Nismanen Washingtonen arteko harremana argitaratu zuten Wikileaksen filtrazioek.

2013ko urtarrilaren 27an, Argentina eta Iran atentatua argitzearen alde azaldu ziren eta horrela, Argentinako auzitegiei susmagarri irandarrak galdekatzeko aukera ematen zien. Argentinako elkarte sionistak itunaren aurka azaldu ziren.

2014ko maiatzaren 15ean, Ganbera Federalak adierazi zuen akordioa konstituzioaren aurka egiten zuela.

2015eko urtarrilaren 14an, Alberto Nisman fiskalak Cristina Fernandez presidentea eta Hector Timmerman kantzilerraren aurkako salaketak egin zituen.

2015eko urtarrilaren 19an, Kongresuan azalpenak eman baino lehenago, etxean hilda azaldu zen Alberto Nisman.

Ikus gainera
------------

* Alberto Nisman

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   «'AMIA AUZIA'» *Berria* 2015/01/20.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q322936
* Commonscat Multimedia: Atentado a la AMIA

---

 |

* Wd Datuak: Q322936
* Commonscat Multimedia: Atentado a la AMIA
*Lepiota ignicolor*

Sinonimok: *Lepiota castanra var.ignicolor*, *Lepiota ignivolvata*

Sindrome parafaloidianoa. Amanitina pozoia dauka.

Deskribapena
------------

Kapela: Txikia, 1 eta 3 cm bitarteko diametrokoa, kanpai itxurakotik ganbilera eta laura, erdiko titia mantenduz. Kapelaren azala igneo-horixka kolorekoa, ezkata irregular-gorrixka kolorekoekin, hondo zurixkaren gainean.

**Orriak:** Libreak, zabal, irregularrak, orban arreekin, adinean aurrera egin ahala ilunduz joaten dira.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Zilindrikoa, oinarria pixka bat loditua, gorri-igneo kolorekoa.

**Haragia:** Urria, hauskorra. Kautxuaren usain desatseginekoa.

**Etimologia:** *Lepiota* terminoa grezierazko "lepis" "lepidos" hitzetatik dator eta "oús" eta "otós ear" hitzetik, kapela esan nahi duena. Ezkatadun kapela duen onddoa.

Toxikotasuna
------------

Toxikoa.

### Nahasketa arriskua

*Lepiota castanea* (autore batzuentzat sinonimo bat baino ez da) delakoarekin nahas daiteke, hau pixka bat handiagoa da (2-5) eta kolore arre-gorrixka du (ez igneo-horixka).

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean. Hostogalkorretan (hurritza …)

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 284 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Velazquez Vergara José Ignacio, Suarez Gil Angela.  (2009). Banco de setas.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia..
Tonua RGB kolore-ereduko HSB/HSL sisteman
Zirkulu kromatiko honetako kolore guztieka distira eta asetasun bera dute, eta tonuak bakarrik desberdintzen ditu.
**Tonua** kolorearen ezaugarri nagusietako bat da (distira eta asetasunarekin batera) eta berak adierazten du kolore bat gorriz, laranjaz, horiz, berdez, urdinez edo morez deskribatutako estimuluen antzekoa edo desberdina den. Oro har, tonua zenbaki bakar baten bidez adieraz daiteke, zeina askotan puntu edo ardatz zentral edo neutral baten inguruko posizio angeluar bati baitagokio kolore-espazioaren koordenatu-diagrama batean (kromatikotasun-diagrama batean, adibidez) edo zirkulu kromatiko baten bidez, edo uhin-luzera nagusiaren edo kolore osagarriaren arabera.

Oro har, tonu bereko koloreak bereizteko, distirari eta asetasunari dagozkion adjektiboak erabiltzen dira: "urdin argia", "urdin bizia", "urdin kobaltoa". Salbuespenen artean dago marroia, laranja iluna baita .

Uhin-luzera
-----------

Uhin-luzeraren eta tonuaren artean korrelazio handia dago, ostadarrean agertzen den bezala. Kolore horiek kolore espektralen multzokoak dira, uhin-luzera jakin batekin lotutakoak. Espektralak ez diren koloreak, aldiz, uhin-luzera jakin batekin lotuta ez daudenak izango lirateke. Bi argi monokromatiko edo gehiago nahastuta soilik lor daitezke.

Ikus, gainera
-------------

* Asetasun
* Distira
* Tindu
* Koloragarri

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Tonu». *Euskaltzaindiaren Hiztegia*. (Noiz kontsultatua: 2022-4-5.)
2. ↑  **(Ingelesez)** Mark Fairchild, "Color Appearance Models: CIECAM02 and Beyond". Tutorial slides for IS&T/SID 12th Color Imaging Conference.
3. ↑  {{en}{ C J Bartleson, "Brown". *Color Research and Application*, **1** : 4, 181–191 or. (1976).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q372948
* Commonscat Multimedia: Hue

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4631015-0
* AAT: 300056160
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q372948
* Commonscat Multimedia: Hue
Tsukubai bat
***Tsukubai*** (蹲踞) bat konketa edo uraska moduko bat da, Japoniako leku sakratu baten sarreran dagoena, bisitariek eskuak garbitzeko eta ahoa irakuzteko ipinia. Horrelako garbiketa erritualak ohikoak dira te-zeremonia batera joaten direnen edo tenplu budista bat bisitatzen dituztenen artean .

Izena *tsukubau* aditzetik dator, «makurtu» esan nahi duena, umiltasun zentzuarekin. Te-zeremonia batera joaten diren gonbidatuak makurtu eta eskuak garbitzen dituzte *tsukubai* batean. *Tsukubai* hori *roji* ihintza-bidean edo te-lorategian dago, eta *chashitsu* edo «te-etxe» batera sartu aurretik erabiltzen dira.

*Tsukubaiak* harrizkoak izaten dira eta, askotan, zali txiki bat izaten dute erabiltzeko prest. Konketa urez hornitzeko, banbuzko hodi bat izaten du, *kakei* izenekoa.

Ryōan-ji tsukubai
-----------------

 *Tsukubai* Ryōan-ji tenpluan, Kioto
Hemen erakusten den *tsukubai* ospetsua Kyotoko Ryōan-ji tenpluaren eremuan dago eta Tokugawa Mitsukuni jaun feudalak oparitu zuen. Harrian zizelkatu kanji-ek ez dute esanahirik bakarrik irakurtzen direnean. Baina bakoitza konbinatuta irakurtzen bada 口 (kuchi) irudiarekin, hau da, erdiko katiluaren formarekin, karaktereak 吾, 唯, 足, 知 bihurtzen dira, "soilik nahikoa dakit" esanahiarekin (吾 = *ware* = ni, 唯 = *tada* = soilik/bakarrik 足 = *taru* = nahikoa/aski, 知 = *shiru* = jakin).. Azpian datzan esanahiak, beste modu batean esanda "Daukazuna da behar duzun guztia" edo "Ikasi bakarrik pozik izaten" bezalako forma ezberdinetatik itzulita, budismoaren oinarrizko irakaspen antimaterialistak islatzen ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *Must See in Kyoto.*  Travel Bureau, Inc, 107 or. ISBN 4-533-00528-4..
2. ↑   **(Ingelesez)** Einarsen, John.  (2004). *Zen and Kyoto.*  Uniplan Co, Inc, 133 or. ISBN 4-89704-202-X..
3. ↑   Einarsen, John.  (2004). *Zen and Kyoto.*  Uniplan Co, Inc, 90–91 or. ISBN 4-89704-202-X..
4. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2389237
* Commonscat Multimedia: Tsukubai

---

 |

* Wd Datuak: Q2389237
* Commonscat Multimedia: Tsukubai
*Cinclus cinclus* 
**Ur-zozoa** (*Cinclus cinclus*) cinclidae familiako hegazti paseriformea da. Bere habitata, Europa, Asia eta Amerikako ur guneak dira.

Deskribapena
------------

Ohi, mendiko ibai azkarren ertzean bizi dira, noraezean dabiltzanak mendiko zingiretan ere aurki daitezkeen arren. Kutsatu gabeko urak nahiago dituenez, erreka baten uren purutasunaren bioadierazle bihurtu da. Bere lumadia, nabar iluna da, papar zuriarekin. Begiak ireki eta ixten dituenean oso ikusgai duen betazal zuria du. Tamaina: 18 zentimetroko altuera eta 30eko zabalera hego baten muturretik beste hegoaren muturreraino. Ez dago sexu ezberdintasunik.

Bataz beste, 3 segundotan urperatzen da. Bere odolak, beste paseriforme batzuk baino oxigeno gehiago eraman dezake, urpean, 30 segundoz egotea ahalbidetzen diona, ohi, 10 edo 20 segundo baino gehiago sekula ematen ez dituen arren. Bere egokitzapenek, urperatzea eta ibaiaren hondotik ibiltzea ahalbidetzen diote, intsektuez elikatzeko, hegada txiki batetaz lagunduz korrontea indartsua bada. Intsektuak, ibai ohantzeko harri koskorrak irauliz aurkitzen ditu.

Elikadura
---------

Ia soilik, intsektuez elikatzen da.

Ugalketa
--------

Belar lehorrez eta goroldioaz egiten du habia, eta barrua buztina geruza mehe batez estaltzen du. Uretatik gertu egiten du, sekula ez altuera handietan, zuhaitz, zubi eta pitzaduretan. Arrautzak jartzerako orduan, 4 eta 6 bitartean jartzen ditu, zuriak eta 26x18 milimetroko tamaina dutenak, soilik emeak erruten dituenak. Txitoak, arrautzak jarri eta hamabost egunera jaiotzen dira, eta euren bi gurasoek elikatzen dituzten hilabete inguruan, kabia uzten duten arte. Ohikoa da bikote berberak bi errunaldi egitea udaberri berean, baina bigarrena, soilik 3 edo 4 arrautzarekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q201831
* Commonscat Multimedia: Cinclus cinclus
* Wikispecies Espezieak: Cinclus cinclus

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph508931
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05920/eu\_u\_1010/u1010
* GEA: 8860
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Cinclus\_cinclus
* BOLD: 52609
* Avibase: FDECE3B9278A17EC
* BioLib: 8853
* BirdLife: 22708156
* Dyntaxa: 102988
* eBird: whtdip1
* Fauna Europaea: 97156
* GBIF: 2495093
* ITIS: 559287
* UICN: 22708156
* NCBI: 127875
* Paleobiology Database: 368992
* WoRMS: 1437135
* Xeno-canto: Cinclus-cinclus

 |

* Wd Datuak: Q201831
* Commonscat Multimedia: Cinclus cinclus
* Wikispecies Espezieak: Cinclus cinclus
**Anabolismoa** molekula soiletatik edo aitzindarietatik abiatuta molekula konplexuak eratzeko prozesu metabolikoa da.

Jatorria
--------

Aitzindariak erreserba-substantzien katabolismotik etor daitezke (zelula heterotrofo eta autotrofoetan), elikagai organikoak jatetik (zelula heterotrofoak) eta fotosintesitik edo kimiosintesitik ere etor daitezke (zelula autotrofoak). Lehendabizi, monomeroen biosintesi-fasea bereizten da, eta ondoren, monomero horietatik abiatuta, polimeroen biosintesi-fasea izango genuke. Katabolismoa oxidazio-prozesu bat da, eta anabolismoa, berriz, erredukzio-prozesu bat.

Gluzidoen anabolismoa
---------------------

Gluzido polisakaridoak lortzeko bi bide daude. Glukoneogenesiaren bitartez, glukolisia alderantziz gertatzen da, nahiz eta 1, 3 eta 10. pausoak ezberdinak diren.
Hala, pirubatoa lortzen da eta erredukzio erreakzioen bitartez glukosa molekulak lortzen dira.

Gorputzak monosakaridoak behar dituenean erabiltzeko, epe ertainerako gordeketa glukogenoaren bitartez egiten da.

Unean behar ez ditugun glukosa monosakaridoak gibelera bidaltzen dira eta bertako zeluletan glukosak elkarri lotzen dira lotura o-glukosidikoaren bitartez, glukogenoa sortuz (glukogenesia)

Lipidoen sintesia
-----------------

Sakontzeko, irakurri: «lipogenesi»
Lipidoen saponifikatzaileen kasuan, glizerina lortzeko, dihidroxiazetona-3-fosfatoak, NADH koentzimaren laguntzaz glizeraldehido-3-fosfato bihurtzen da.

Gantz-azidoak sortzeko beta oxidazioaren prozesua alderantziz gertatzen da, Azetil-CoA koentzima erreduzituz joaten delarik, binaka karbonoak irabaziz eta gantz azidoak sortzen dira.
Alderantzizko glukolisitik eta beta oxidaziotik lortutako glizerina eta gantz azidoak lotuz azilglizeridoak osatzen, bai mono-, di- eta triglizeridoak ere.
Gantz azidoen luzera eta asetasuna beharren araberakoa izan ohi da.

Proteinen sintesia
------------------

Sakontzeko, irakurri: «Proteinen sintesi»
Proteinen sintesia bi fasetan banatzen da.

Lehenengo fasea transkripzioa da. Bertan ARN polimerasa entzimak DNAaren kopia den RNA mezularia molekula sortzen du.

Bigarren fasea itzulpena da, non proteinak sortzeko informazioa ARN mezulariarengandik jasotzen da.
Fase honetan RNA mezularia erribosomari lotzen zaio 5’ muturrean eta itzulpena egiteko, erribosomak ARNa hiru base nitrogenatutik hirura irakurtzen du, eta behar diren aminoazidoak elkarri lotzen
joaten da.
Lehenengo kodoia AUG izan ohi da, eta azkenengoak UAA, UAG edo UGA .

Erreferentziak
--------------

* Kimika eta elikadura.pdf

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q184681
* **Identifikadoreak**
* GND: 4315187-5
* NKC: ph196641
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q184681
**ELIZA** Joseph Weizenbaum-ek 1966an diseinatutako programa bat da Berak  Carl Rogers psikologoa parodiatzen zuen eta erabiltzailearekin elkarrizketa koherente bat mantentzen saiatzen zen.

Funtzionamendua
---------------

ELIZAk idatzitako esaldian gako-hitzak bilatzen ditu, eta bere datu-basean erregistratuta duen esaldi batekin erantzuten du.

Batzuetan,elkarrizketa bot honen erantzunek hain sinesgarriak ematen zuten, lehen aldiz harekin hitz egitean, batzuek sinetsi egiten baitzuten gizaki batekin hizketan ari zirela. Hala ere, honek muga bat izan zuen erabiltzaileak mezu subliminal edo inplizituak aurkitzen zituenean botaren erantzunetan. Puntu honetara iritsita, elkarrizketa inkoherentea bihurtzen zen.

Botak ezagutzen ez zuen esaldi bat idazten zenean, berak adierazpen berdina idazten zuen galdera edo hausnarketa gisa.

Ikus, gainera
-------------

* Bot konbertsazionala
* Adimen artifiziala
* Turingen testa
* Txinatar gela
* Dr. Abuse

Kanpo estekak
-------------

* Javascripten oinarritutako ELIZAren bertsioa
* ELIZAren iturburu-kodea, Java hizkuntzan.
* ELIZAren beste inplementazio bat, Java hizkuntzan.
* ELIZA, C hizkuntzan.
* ELIZAren perl modulua, inplementazioa eta tutoriala.
* ELIZA, AOL Instant Messengerrerako.
* ELIZAren bertsioak, Macintosh Classic eta Mac OS X sistema eragileetarako.
* ELIZAren Python bertsioa.
* ELIZArekin eginiko berriketak.
* ELIZAren analisia.
Xirioak alde banatan dituen aldarea.
Mugerrako elizako pazkozko xirioa.
**Xirioa** edo **tortxa** da zeremonia erlijiosoetan pizten den argizarizko kandela, Euskal Herriko kontestuan eliza katolikoari lotutako tenplu eta zeremonietan erabilia .

Jatorria
--------

Ez da beharrezkoa paganoen edo juduen usadioetara jotzea eliza kristauetan kandelen jatorria aurkitzeko. Apokalipsian kristau-batzarrak irudikatu zituen San Joanek eta haietan urrezko kandelak eta argimutilak aipatzen ditu. Kanon apostolikoetan, elizan sutan diren lanparak aipatzen dira.

Jazarpenen garaian lehen kristauak gauez eta lurpeko zenbait lekutan elkartzen zirenez, misterio santuak ospatzeko kandelak eta aizkorak erabiltzera behartuta zeuden. Haien beharra ere bazuten elizak eraikitzeko baimena eman orduko, argi gutxi jasotzen zuten moduan eraikita egon zirenez. Iluntasunak oroimen eta errespetu handiagoa piztu ohi zuen.

Motak
-----

Mota edo funtzio desberdinetako xirioak erabiltzen dira elizetan:

* Bataioko xirioak
* Prozesioetakoak
* Pazkozko xirioak
* Ezko-argi edo hilobietan jartzekoak.
* Tiniebletako kandelak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «OEH - Bilaketa - Xirio» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-18).

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, gaztelaniazko Wikipediako «Cirio (vela)» artikulutik itzuli da; zehazki, 2022-04-28ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q921609
* Commonscat Multimedia: Votive candles

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300182956

 |

* Wd Datuak: Q921609
* Commonscat Multimedia: Votive candles
***Starsky and Hutch*** edota ***Starsky & Hutch*** (euskaraz: «Starsky eta Hutch») 1970eko hamarkadako estatubatuar telesaila bat da. 93 atal izan zituen, 4 denboralditan banatuak: bakoitzak 48 minutu inguru zirauen arren, lehenbiziko atalak 90 minutu iraun zien. William Blinn eta Ryan Blinnek sortu, eta 1975eko apirilaren 30a eta 1979ko maiatzaren 15a artean ABC katean aireratu zen. Jack Starrett zuzendariak zuzendu zuen (Claude Ennis Starrett Jr. izenpean): hark 1979an *The Dukes of Hazzard* telesaila ere zuzendu zuen.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Telesaila 1970eko hamarkadako Kalifornia estatuan girotuta dago. Bertan, jaiotzez David Starsky brooklyndarra (Paul Michael Glaser), ilebeltza eta sendoa, eta Minnesota estatuko Kenneth "Hutch" Hutchinson (David Soul) ilehori eta izaera intelektualeko polizia bikotearen kasuak eta nondik-norakoak azaltzen dira, betiere beren Ford Torino gorri eta marra zuridunean "Bay City, California" ("Kalifornia, Badia hiria") deritzon fikziozko hiriko kaleetan barna doazela.

Maiz kasuez nahiz kale giroko informazioa jakin asmoz, Huggy Bear (Antonio Fargas) informatzailearengana jotzen dute. Bestalde, polizia bikotea Harold C. Dobey kapitainaren (Bernie Hamilton, lehen atalean Richard Ward) agindupean dihardute.

Iruditegia
----------

* Hutch eta Starsky 1975ean.Hutch eta Starsky 1975ean.
* Starsky 1976an.Starsky 1976an.
* Hutch eta Starsky 1975ean.Hutch eta Starsky 1975ean.

Zinema
------

* *Starsky & Hutch* (2004)

Kanpo estekak
-------------

* *Starsky and Hutch* telesailaren hasierako musika edo doinua entzungai. Youtube.com
* *Starsky and Hutch* telesailaren IMDBko fitxa irakurgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q196226
* Commonscat Multimedia: Starsky and Hutch

---

 |

* Wd Datuak: Q196226
* Commonscat Multimedia: Starsky and Hutch
Ibilbide-liburuko orri baten adibidea.
**Ibilbide-liburua** edo **bideko liburua** (ingelesez *roadbook*) automobilismoan, motoziklismoan, kuatrizikloetan erabiltzen den liburua da, orokorrean kopilotuak automobilismoan eta kopiloturik gabeko beste kategorietako pilotuek pilotua gidatzeko eta orientatzeko proba edo ibilbide batean. bira..    Oso erabilia da rallyetan,  raidetan eta hala eskatzen duen edozein abentura kiroletan, hala nola Dakar Rallyan, edo Munduko Rally Txapelketa osatzen duten lasterketa guztietan.

Rallyan, Ibilbide-liburua da, kopilotuaren oharrekin eta ibilbide-txartelarekin batera, kopilotuek lehiaketan zehar maneiatzen duten dokumentazioa. 

Ibilbide-orrietan (motozikletetan eta kuatrizikloetan biribilki moduan) lehiakideak jarraitu behar dituen distantziak eta norabidea deskribatzen dira, baita biraketen angelua (gradutan) eta ibilbidean eragina izan dezaketen arrisku edo ohar garrantzitsuak ere. Ibilbide-mapa honek lasterkari guztientzat derrigorrezko bide-puntu ezberdinetatik eramango zaitu.

 KTM 660 Marc Coma Dakar 2006 d
Zenbait rallytan, Dakar Rallyan esaterako, liburua gailu elektronikoekin (GPS) osatzen da, baina hauek hurrengo bide-punturako norabidea soilik adierazten dute eta ez dute maparik erakusten eguneroko GPS gailuek bezala.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   CopiRally.com.  (Sin fecha). *Libro de ruta o roadbook.* .
2. 1 2   CopiRally.com.  (Sin fecha). *La documentación del piloto de rallyes.* .
3. ↑   Marc Coma.com.  (10 de enero de 2014). *Estudiando el libro de ruta.* .
Izanami-no-Mikoto eta Izanagi-no-Mikotok Lurra sortzen.
**Sintoismoa** (japonieraz: 神道, **Shintō**?)
 edo ***kami-no-michi***, "Jainkoen bidea", budismoa sartu aurretik Japonian nagusi ziren sinesteen eta praktika erlijiosoen multzoa da. Sintoismoak egungo Japonia eta antzinakoa lotzen ditu. *Xinto* hitzak *kanji* bi lotzen ditu: "*shin*" (神) *kami*, izpiritu edo jainko esan nahi duena eta "*tō*" (道) "do" edo ikasketa esan nahi duena.

Ohitura hauek lehendabizikoz VII. eta VIII. mendeetako *Kojiki* eta *Nihon Shoki* kontaketetan jaso zituzten, orduko folklore, historia eta mitologiarekin batera. Egungo jarraitzaileek ohikune eta jantzi berak erabiltzen dituzte, Nara eta Heian aroetan ezarri zutenez.

Sintoismoa erlijio animista da; jainkoak (*kami*) izadiko indarren irudiak dira: *Amaterasu* jainkosa ("Eguzkia"), *Susanoo* ("Ekaitza"), *Tsukiyomi* ("Ilargia"), etab. Maila desberdineko *kami* anitz dira, izadiko gauzak (zuhaitzak, animaliak, mendiak) eta arbasoak ere halakotzat hartuak baitira.

Apaiz sintoistak.

Historia
--------

Antzinako japoniarren erlijioan igarpenak eta magiak garrantzi handia zuten. VI. mendean, budismoa Japonian sartu zenean, bi erlijioek elkar kutsatu zuten: budismoak sintoismoaren jainkoak onartu zituen bere sisteman eta sintoismoaren molde sinkretikoak garatu ziren (*Ryobu-shinto*). Sinesmen biak sinkretikoak direnez, nahasteak ez du arazo handirik eragiten.

XVIII. mendetik aurrera nazionalismoak jatorrizko sintoismoaren iturrietara jo zuen budismotik bereizi nahiz; Meiji aroan (1868-1912) estatu erlijio (*kokka shinto*) bakartzat aitortua izan zen, eta harekin batera sekten sintoismoa (*kyoha-shinto*) deiturikoa eta xinto herrikoia (*mintzoku-shinto*) praktikatzen ziren. 1945ean, Japoniak Bigarren Mundu Gerra galdu ondoren, debekatu egin zituzten enperadorearen gurtza eta japoniar arrazaren gailentasuna, nahiz sintoismo nazionalaren ezaugarriak ziren. Sineste tradizional horiek sektetan gorde ziren, ordea, eta herriak haiei eutsi zien.

Japonian 119 milioi jarraitzaile ditu sintoismoak, baina kontuan izan behar da ohikune sintoista batean parte hartzen duen edonor sintoistatzat jo daitekeela. Japoniar gehienek ohikune sintoistetan esku hartzen dute, baina budistak ere badira.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  Elhuyar Hiztegia eta Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2003]
2. ↑   Nelson, John.  (1996). *A Year in the Life of a Shinto Shrine.* , 7-8 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q812767
* Commonscat Multimedia: Shintō

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11950925q (data)
* GND: 4179634-2
* LCCN: sh85121492
* NDL: 00571169
* NKC: ph127802
* NARA: 10676418
* AAT: 300022082
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q812767
* Commonscat Multimedia: Shintō
Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da.Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu hemen klik eginez gero.Zeharkako zergak zer diren azaltzen duen bideoa.
**Zeharkako zergak** bitartekari batek (saltzaileak, profesionalak, enpresak) beste bati (eroslei) kobratu eta gero zerga administrazioari ordaindu behar dizkion zergak dira, hau da, nolabait zerga administrazioak zuzenean zerga ordaintzen duenaren eskutik ez, baizik eta zeharka, beste pertsona baten bitartez, jasotzen dituenak, zuzeneko zergak ez bezala.. Beste definizio baten arabera, aberastasuna zuzenean ez, baizik eta aberastasunak ahalbidetzen dituen egitateak (erosketak, eskualdatzeak, ...) zergapetzen dituzten haiek dira zeharkako zergak. Zeharkako zerga ohikoena Balio Erantsiaren gaineko Zerga da, erosleak ehuneko gehigarri moduan saltzaileari ordaindu, baina gero saltzaileak zerga administrazioari aldiro eta modu bateratuan eman behar diona.

Zeharkako zergen abantaila nagusia zerga administrazioarentzat gertatzen da, zeharkako zergak zuzenean jasotzea oso zaila gertatuko litzatekeelako; BEZaren kasuan adibidez erosketa bakoitzaren ondorioz zergaren ordainketa bat egin beharko litzatekeelako; zeharka eginez, ordea, zergen ordainketa bitartekariek soilik egin behar dute eta modu bateratuan, erosketa guztietan jasotako BEZak batuz.

Zergadun errealek, azken kontsumitzaileek, oro har, zerga ordaintzeko erresistentzia txikiagoa dute sistema zuzenarekin baino, ordaindu beharreko zenbatekoak zenbateko txiki edo ertain batzuetan zatikatzen baitira.

Zeharkako zerga ohikoenak
-------------------------

* Balio Erantsiaren gaineko Zerga
* Muga-zerga
* Zerga berezi

Ikus, gainera
-------------

* Zuzeneko zerga
* Zerga

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Ingelesez)**  «Taxation» *Britannica Online*.
2. ↑  **(Gaztelaniaz)**  «¿Qué impuestos hay?» *agenciatributaria.es*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1771708
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh94005444
* NKC: ph119348
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1771708
*Artikulu hau agiriak egiaztatzeko metodoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Zigilu (argipena)».*
Hondarribiko hiribilduaren zigilua, 1335 urtekoa.
**Zigilua** da errege, erregina, estatu, hiri, erakunde edo kideko baten ezaugarria irarririk duen plaka, agiriak-eta egiaztatzeko edo ixteko erabiltzen dena, eta hark uzten duen marka ere bai, egiaztagiriaren seinalea. 

Zigilu-marka uzteko erabiltzen den eskuz eusteko tresnari ere zigilu esan ohi zaio, nahiz eta bereziak ere egon badiren, zilindrikoak edo eraztunak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Euskaltzaindiaren Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-10-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q162919
* Commonscat Multimedia: Seals

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4054876-4
* NDL: 00564166
* NKC: ph124067
* AAT: 300417667
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 012808
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q162919
* Commonscat Multimedia: Seals
*zis*-but-2-ene
*trans*-but-2-ene
***Zis–trans* isomerismoa** edo **isomerismo geometrikoa** kimikan erabiltzen den terminoa da, atomoek molekulen barruan duten kokapen espazialari erreferentzia egiten diona. "zis" eta "trans" aurrizkiak latinetik datoz: "alde honetakoa" eta "beste aldekoa", hurrenez hurren. Kimikaren testuinguruan, *zis*-ek adierazten du talde funtzionalak (ordezkatzaileak) planoren baten alde berean daudela, eta *trans*ek, berriz, kontrako aldeetan daudela (zeharkakoak). *Zis-trans* isomeroak estereoisomeroak dira, hau da, formula bera duten baina hiru dimentsioko espazioan orientazio desberdinetan dauden molekula-bikoteak. *Zis-trans* notazioa ez dator beti bat E-Z isomeriarekin, deskribapen estereokimiko absolutua baita. Oro har, zis-trans estereoisomeroek biraketarik ez duten lotura bikoitzak dituzte, edo eraztun-egiturak izan ditzakete, non loturen errotazioa mugatuta edo oztopatuta dagoen. Zis eta trans isomeroak molekula organikoetan eta koordinazio-konplexu ez-organikoetan gertatzen dira. Zis eta trans deskribatzaileak ez dira erabiltzen konformazio-isomerian, non bi forma geometrikoak erraz bihurtzen baitira, lotura sinpleko kate irekiko egitura gehienetan bezala.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q283611
* **Identifikadoreak**
* GND: 4148046-6
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q283611
**Carmen Herrera** (Habana, Kuba, 1915eko maiatzaren 31 - Manhattan, New York, 2022ko otsailaren 12a) margolari eta eskultore kubatarra izan zen, 1950eko hamarkadaren erdialdetik Estatu Batuetan bizi izan zen. Union Squaretik (New York hiria) gertu.

Ibilbidea
---------

1915ean jaio zen Habanan. Aita El *Mundo* egunkariko editorea zen eta ama Carmela Nieto kazetari eta idazlea. Batxilergoa ikasi zuen Parisen eta Arkitekturan matrikulatu zen Kubako unibertsitate batean. 1939an, Jesse Loewenthalekin ezkondu eta New Yorkera joan zen. Han Art Students League-n ikasi zuen. Bera eta senarra Parisen jarri ziren Bigarren Mundu Gerraren ondoren. Han, artista abstraktuen talde batekin elkartu zen, Errealitate Berrien Aretoko kideak. Besteak beste, Josef Albers, Jean Arp, Sonia Delaunayrekin batera lan egin zuten. Hala ere, New Yorkera aldatzean, haren abstrakzio geometrikoak ez zuen lekurik, Espresionismo abstraktua baitzen nagusi. Hainbat hamarkadatan, noizbehinkako bakarkako erakusketak egin zituen Herrerak, baita erakusketak ere bi museotan (The Alternative Museum 1984an eta El Museo del Barrio 1998an).

Bere lana nazioarte mailara helduaroan iritsi zen. Sei hamarkada pintatzen eman ondoren, 2004an saldu zuen lehen lana, 89 urte zituela. 2009ko uztailean, Birminghameko (Ingalaterra) IKON galeriak bere obraren atzera begirako erakusketa bat eskaini zuen; erakusketa hori Kaiserslauterneko Pfalzgallerie Museora eraman zen, 2010eko urtarrilaren 23tik maiatzaren 2ra. 

New Yorkeko Arte Modernoko Museoak (MoMA), Londresko Tate Modernek eta Washingtongo Hirshhorn Museoak beren obrak erosi dituzte.

2019an, Manhattango erdialdean, *Egitura monumentalak* izeneko erakusketan parte hartzen zuen, lerro zuzeneko aluminiozko bost pieza koloretsu erakutsi ziren.

Lanak
-----

Abstrakzio geometrikoaren eta Modernismo Latinoamerikarraren aitzindaritzat hartzen du kritikak.

Bere lanek zehaztasun ia espirituala dute eta Barnett Newmanen pintura gogoratzen du. Hard edge estiloa du eta bere pinturak mugimendu minimalista geometrikoaren parte dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Robert D. McFadden.  (2022-02-13). «Carmen Herrera, Cuban-Born Artist Who Won Fame at 89, Dies at 106» *The New York Times*.
2. 1 2   tendenciasdelarte.  (1 de febrero de 2012). «tendencias del mercado del arte» .
3. ↑   Aguilar, Andrea.  (16 de enero de 2010). *El largo viaje de Carmen Herrera.*  ISSN 1134-6582..
4. ↑   Mundo, Sergio Acosta BBC. «"El descubrimiento de la década"» *BBC News Mundo*.
5. ↑   «La artista cubana Carmen Herrera llega a las calles neoyorquinas a sus 104 años» *www.efe.com*.

Kanpo estekak
-------------

* 2012an artistari egindako elkarrizketa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q522662
* Commonscat Multimedia: Carmen Herrera (painter)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 100440635
* ISNI: 0000000082852020
* GND: 139136568
* LCCN: no94013313
* CiNii: DA1870474X
* SNAC: w6n37tdq
* SUDOC: 146479432
* ULAN: 500332016
* BIBSYS: 1634281488354
* RKD: 390575
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q522662
* Commonscat Multimedia: Carmen Herrera (painter)
**Beltxale distiratsu** edo **binorri distiratsu** du izen arrunta ***Ligustrum lucidum*** zuhaitzak. Oleaceae landareen espezie bat da, Txinako hegoalde-erdialdekoa, Korea eta Japoniakoa jatorriz. Gaur egun munduko herrialde askotan hedatua dago eta hainbat tokitan espezie inbaditzailea bilakatu da, bertoko basoetako flora autoktonoa lekuz aldaraziz.

Deskribapena
------------

Generoaren espezie handiena da. Hosto iraunkorreko zuhaitz honek 3 eta 8 metro arteko garaiera du baina 15 metro altuera har dezake. Hostoak berde ilunak dira, luzeran 5-15 cm eta zabaleran 3-8 cm bitartean. Fruituak esferikoak 0.6-1 cm ingurukoa dira, urdinxkarak eta distiratsuak.

Erabilera
---------

Txinatar medikuntza tradizionalean erabili izan dira fruituak. Sexu ezintasuna, tinnitusa eta nekea tratatzeko erabiltzen dira.

Taxonomia
---------

William Townsend Aitonek deskribatu zuen *Ligustrum lucidum* eta *Hortus Kewensis-*en argitaratua *; edo, Catalogue of the Plants Cultivated in the Royal Botanic Garden at Kew. London (2.* edizioa*) 1: 19. 1810.* 

Etimologia

***Ligustrum*** : aligustre plantako izen latindarretik eratorritako izen orokorra.

***lucidum:*** epitetoa, latinez "distiratsua"  esan nahi du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [1999]
2. ↑   Flora Iberikoa, Madrilgo Errege Botanikoko Lorategia
3. ↑   .
4. ↑   Izen Botanikoetan
5. ↑   Epiteto Botanikoetan

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q732933
* Commonscat Multimedia: Ligustrum lucidum
* Wikispecies Espezieak: Ligustrum lucidum

---

* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 149203
* Dyntaxa: 6011401
* EOL: 487035
* Fl. China: 200017794
* GBIF: 3172297
* GRIN:
* IPNI: 610017-1
* ITIS: 503450
* UICN: 49838597
* NCBI: 458695
* PlantList: kew-354188
* W3TROPICOS: 23000267
* USDA Plants: LILU2
* uBio: 5842343
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 8AA7186XEP

 |

* Wd Datuak: Q732933
* Commonscat Multimedia: Ligustrum lucidum
* Wikispecies Espezieak: Ligustrum lucidum
**Nancy Rufina Obregón Peralta** (San Martín, 1970eko urtarrilaren 6a) Peruko koka-buruzagia eta politikaria da. Errepublikako kongresukidea izan zen 2006-2011 aldian.

Biografia
---------

San Martin probintzian jaio zen, 1970eko urtarrilaren 6an.

La Palmako Amen Elkarteko presidentea izan zen, Nekazaritza eta Abeltzaintza Elkarteko eta Hoja de Coca Saúl Guevara Díaz elkarteko idazkari nagusia eta Peruko Nekazaritza eta Abeltzaintzako Konfederazio Nazionaleko idazkariorde nagusia. Peru–India Liga Parlamentarioko presidentea ere izan da.

Elkarrizketa Mahaietan parte hartu zuen Alberto Fujimori, Valentín Paniagua, Alejandro Toledo eta Alan Garcíaren gobernuan. Andeetako Koka Orrien Ekoizleen Kontseiluko eta Peruko Koka-arroen Ekoizleen Konfederazio Nazionaleko kidea izan da.

Ibilbide politikoa
------------------

Bere karrera politikoa 1998ko udal hauteskundeetan hasi zen, non Obregon *Somos Peru* Pólvora distrituko Alkatetzarako hautagaia izan zen, baina ez zen hautatua izan.

2002ko eskualdeko eta udaletako Tocacheko Alkatetza hauteskundeetan saiatu zen, baina ordukoan ere ez zen hautatua izan.

Ollanta Humalak zuzendutako Alderdi Nazionalista Peruanoko militantea izan zen.

### Kongresukidea (2006-2011)

2006ko hauteskunde orokorretan, Union de Peruk (Alderdi Nazionalista Peruarrarekin batera) Errepublikako Kongresukide hautatu zuen San Martin ordezkatzeko, 2006-2011 legebiltzar-aldirako, 23.975 botorekin.

Parlamentuan egindako lanean, 256 lege-proiektu eman zituen, eta horietatik 49 onartu ziren. Osasun, Kanpo Merkataritza eta Turismo, Defentsa Nazional eta Drogen Aurkako Borroka eta Kanpo Harremanetako batzordeetako kide titularra ere izan zen.

Nekazaritza Batzordeko kide osagarria izan zen eta 2007-2008 aldian Defentsa eta Deszentralizazio Batzordeetako kide titularra izan zen.

Eztabaidak
----------

Ikerketa fiskal baten arabera, bera eta lagun zuen Elsa Malpartida Sendero Luminoso talde terroristarekin lotuta egon ziren. Gainera, Obregonek eskualdeko nekazariei kupoak eskatu zizkien terroristaren alde, eta geldialdi sindikalak adostu zituzten koka-hostoen landaketak kentzearen aurka.

2016. urtean, Obregoni prebentziozko 38 hilabeteko kartzela-zigorra ezarri zioten. Hala ere, aske geratu zen, eta prozesu penal berri baten zain. Prozesu horretan, askatasuna gabetzeko zigorra eskatzen ari da 36 urterako, narkotrafikoarekin eta terrorismoarekin dituen ustezko loturengatik.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «¿Quién es Nancy?» *Caretas* 24 de abril de 2003.
2. ↑    *Congresistas 2006-2011.* .
3. ↑    *Este miércoles comienza el juicio oral a Nancy Obregón y Elsa Malpartida.* .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6962898

 |

* Wd Datuak: Q6962898

[[Kategoria:1970} jaiotzak]]