**Bagdad** (arabieraz: بغداد‎ *Baġdād*, irakiar ahoskera: bɐʁˈd̪ɑːd̪) Irakeko hiriburu eta hiri nagusia da, bai eta Ekialde Ertaineko handienetarikoa, Kairo eta Teheran ondoren. Herrialdeko erdialde eta ekialdean dago kokatuta, Tigris ibaiaren ertzean.

Garrantzi handiko erlijiogunea (meskitak, katedralak). Unibertsitateak. Bagdad Mesopotamiako lurralde oparoenean kokatua dago, Tigris eta Eufrates ibaien inguruan. Samarra urtegia eraiki zutenean, azkena eman zitzaien 1955ean Bagdad urpean uzten zuten uholde handiei (1931; 1954), ur handiak desbideratu baitziren. Abastarren garaiko monumentu (VIII-XII m.) eta jalairiarren garaikoak (XIV m.).

Azken hamarkadetan, kalte larriak jasan ditu hiriak bere azpiegituretan, batez ere 2003ko Irakeko inbasioan eta 2011ko abendura arte iraun zuen Irakeko gerran. Azken urteotan, gerrilla irakiarraren eraso ugari izan ditu hiriburuak. Gatazka militar horrek ere eragin du herentzia kulturalaren eta pieza historikoen galera sakona eta konponezina. Horren ondorioz, Bagdad munduko lekurik pobreenetako bat da, eta bizi-kalitate oso txikia eskaintzen du.

Izenaren jatorria
-----------------

Izenak jatorri preislamikoa eta etimologia eztabaidatua du.

Persiar agintealdian izen bereko herrixka bat egon zen, eta, beraz, izena hizkuntza horretan sortzen da, zehazki Pehlevieraz. *Bagh* "Jainkoa" eta dad" entregatzen den zerbait", hau da, "Jainkoaren oparia". Eskualdeko herri askok antzeko izenak dituzte: Baghlan eta Bagram Afganistanen, Baghshan Iranen eta Baghdati Georgian.

Autore batzuek beste jatorri bat iradoki dute, zaharragoa, *Bagdadu* (edo *Hudadu*, idazkera kuneiformea anbiguoa baita) bezala irakur daitekeen toponimo babilonikoa seinalatuz, Babiloniako Talmud-ean ere agertzen baita, *Baghdatha* bezala. Zenbait autorek etimologia aramearra duela diote.

Barrutiak eta auzoak
--------------------

Hiria bederatzi barrutitan banaturik dago:

* Adhamiyah
* Karkh
* Karadah
* Kadhimyah
* Mansour
* Sadr Hiria (Thawra)
* Al Rashid
* Rusafa
* Bagdad Berria (Tisaa Nissan)

Barrutiak, era berean, 89 auzotan banaturik daude, hona hemen nagusienak:

* Al-Ghazaliya
* Al-A'amiriya
* Dora
* Karrada
* Al-Jadriya
* Zayouna
* Al-Saydiya
* Hurriya Hiria
* Al-Sa'adoon
* Al-Shu'ala
* Al-Mahmudiyah
* Bab Al-Moatham
	+ Al-Baya'
* Al-Za'franiya
* Hayy Ur
* Sha'ab
* Jamia
* Al-Adel
* Al Khadhraa
* Hayy Al-Jihad
* Hayy Al-A'amel
* Hayy Aoor
* Al-Horaya
* Hayy Al-Shurtta
* Yarmouk
* Jesr Diyala
* Abu Disher
* Raghiba Khatoun
* Arab Jijur
* Al-Awashosh
* Al-Fathel
* Al-Ubedy
* Al-Wazireya

Historia
--------

Abu al-Abbas-ek (Al-Mansur, "garailea", izenarekin ere ezagutua) eraiki zuen Bagdad 762. urtean, sasaniarrek aurrez eraikitako herriaren gainean, *Madinat al-Salam* ("Bakearen hiria") izenaz bataiatua, Tigris ibaiaren mendebalean.Kalifen jauregia eta meskita zeudelarik erdian, haietatik abiatzen ziren lau hiribide, bakoitzak beste muturrean ate bana zuela. Harresi batek lotzen zituen lau ateak, hiri guztia inguratuz.

Sadam Hussein irakiar agintariaren estatuaren eraispena Estatu Batuetako armada herrialdean sartu ondoren, 2003an.
Bagdadek gorabehera handiak izan zituen antzinatean. Abbastarren aginpidea gainbehera zihoalarik ezinbestean, 1258. urtean Hulagu Khan mongolak hiria konkistatu eta suntsitu egin zuen. Abbastarren urrezko garaian izan zuen distira ez zuen berriro lortu Bagdadek, bertako jalairiarren dinastia (XIV. m.) horretan saiatu bazen ere. Garai horretakoak dira, halaz ere, Mirjan ibn´Abd-Allahren meskita eta ikastetxea (1358). Timur-i Lang azken konkistatzaile mongoliarrak hiria suntsitu zuen, 1401. urtean.

XVI. mendean, Otomandar Inperioaren eta safaviarren mendean geratu zen. XVIII. mendean eta XIX. mende hasieran, lurralde autonomoa osatu zuen Bagdadek, mamelukoen gobernupean.

1917an gudaroste britainiarrek hartu eta 1921ean Irakeko erreinu independenteko hiriburu bihurtu zen. Bigarren Mundu Gerraren garaian, bertan zeuden ingelesen aurkako altxamendu bat bizi izan zuen Bagdadek eta 1958an Irakeko errepublikako hiriburu bihurtu zen. 1991ko urtarrilean, Kuwait inbaditu ondoan Iraken aurka eratu zen aliantzako armadak Bagdad bonbardatu eta erdi suntsitu zuen. Biztanleriaren artean hildako ugari izan zen.

### Mugarriak

* 762an Al-Mansur ("Garailea") kalifak Babilonia hondakinen gainean sortu zuen hiria, bai eta Islam osoko hiriburu bihurtu ere.
* 930. urte inguruan munduko hiririk handiena zen, Kordobarekin batera. Distira handiko garaiak ziren, kultur-erdigune garrantzitsua baitzen. Izan ere, *"Mila gau eta bat gehiago"* liburuko hainbat istorio bertan kokatuta daude.
* 1258an eta 1401ean mongolek suntsitu zuten, hurrenez hurren Hulagu Khan eta Timur buruzagien aginduz.
* 1534an Otomandar Inperioak menderatu zuen.
* 1921ean Britainia Handiak hartu zuen menpe.
* 1950ean 580.000 bat biztanle zituen (1900ean, 145.000 inguru). Horietatik, 140.000 juduak ziren.
* 2003ko martxo eta apirilean hiria bonbardatu zuten, AEBek Irak inbaditu ondoren.

Geografia eta klima
-------------------

Bagdadeko klimaren diagrama.
Hiria Tigris ibaiak banatzen duen lautada zabal batean dago. Bitan banatzen du Bagdad, ekialdea, "Rusafa" ere esaten zaiona, eta mendebaldea, "Karkh". Hiria bera dagoen lurra laua da eta altuera txikikoa, ibaiak eragindako uholde luze eta aldizkakoen ondorioz jatorrizko alubioiaren ondorioz. [[:Fitxategi:5628442718 b10fc2c47f o.jpg|]]

Bagdadek oso klima bero eta idorra du (*BWh*, Köppen-en taularen arabera), eta munduko hiri beroenetako bat da. Uda garaian, ekainetik abuztura, batez besteko tenperatura 34,8 °C-koa da, eguzki urratzaile batekin batera. Estazio horretan ia ezezaguna da euria. Egunez, termometroak 51 °C-raino igo daitezke itzalean, eta gauez 20 °C-raino jaitsi. Bagdadeko tenperatura maximo historikoa 51.8 °C-koa da, 2020ko uztailaren 29an erregistratua. Hezetasuna ere oso txikia da, hiria Persiako Golkotik bereizten duen distantzia dela eta. Horri esker, maiz sortzen dira basamortuan jaiotako udako hauts-ekaitzak.

Neguan, abendutik otsailera, tenperaturak nabarmen jaisten dira. Maximoak 25 eta 26 °C bitartekoak dira, eta minimoak, eskuarki, 6 °C baino gehiagokoak; hala ere, Bagdaden ez da harritzekoa neguan -10 °C baino tenperatura txikiagoak izatea. Tigrisaren presentziak klima kontinentalaren eragina arintzen du.

Urteko euria azarotik martxora bitartekoa da, eta batez bestekoak 140 mm ingurukoak dira, 215 mm-ko gehieneko eta 0 mm-ko gutxieneko erregistroekin. 2008ko urtarrilaren 11n ohiz kanpoko estanpa bat izan zen Bagdaden, hiria izotz-geruza fin batez estalirik argitu baitzen, lehena ehun urtean.

|      Datu klimatikoak (Bagdad, Irak)      |
| --- |
|  Hila  |  Urt  |  Ots  |  Mar  |  Api  |  Mai  |  Eka  |  Uzt  |  Abu  |  Ira  |  Urr  |  Aza  |  Abe  |  Urtekoa  |
|
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 24.8 | 27.1 | 30.9 | 38.6 | 43.5 | 48.8 | 50.0 | 49.9 | 47.7 | 40.2 | 35.6 | 25.3 | **50.0** |
|
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 15.5 | 18.5 | 23.6 | 29.9 | 36.5 | 41.3 | 44.0 | 43.5 | 40.2 | 33.4 | 23.7 | 17.2 | **30.6** |
|
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 9.7 | 12 | 16.6 | 22.6 | 28.3 | 32.3 | 34.8 | 34 | 30.5 | 24.7 | 16.5 | 11.2 | **22.8** |
|
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 3.8 | 5.5 | 9.6 | 15.2 | 20.1 | 23.3 | 25.5 | 24.5 | 20.7 | 15.9 | 9.2 | 5.1 | **14.9** |
|
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -11.0 | -10.0 | -5.5 | -0.6 | 8.3 | 14.6 | 22.4 | 20.6 | 15.3 | 6.2 | -1.5 | -8.7 | **−11** |
|
|
|
|
| Euria (mm) | 27.2 | 19.1 | 22.0 | 15.6 | 3.2 | 0 | 0 | 0 | 0 | 3.3 | 12.4 | 20.0 | **122.8** |
|
|
|
| Euri egunak (≥ 0.001 mm) | 8 | 7 | 8 | 6 | 4 | 0 | 0 | 0 | 0 | 4 | 6 | 7 | **50** |
|
|
| Eguzki orduak | 192.2 | 203.3 | 244.9 | 255.0 | 300.7 | 348.0 | 347.2 | 353.4 | 315.0 | 272.8 | 213.0 | 195.3 | **3240.8** |
|
| Hezetasuna (%) | 71 | 61 | 53 | 43 | 30 | 21 | 22 | 22 | 26 | 34 | 54 | 71 | **42.3** |
| *Iturria (1): World Meteorological Organization (UN)*  |
| *Iturria (2): Climate & Temperature*  |

Ekonomia
--------

Lehendik ere merkataritza eta administrazio gune garrantzitsua zena, petrolioaren aurkikuntzak industrialde indartsu bihurtu zuen Bagdad: elikadura industria (olioa), ehun langintza (artilea eta kotoia), mekanika industria, metalgintza, larrukiak, tabakoa eta, batez ere, petrolio findegia (Kirkuk). Turkia Basorarekin lotzen duen burdinbidea bertatik igarotzen da. Nazioarteko aireportua dauka.

Ondo ureztatuta dago, eta lurgintza (kotoia, datilak, fruituak) eta abeltzaintza (ardi azienda) garrantzizkoak dira.

Herri eta hiri senidetuak
-------------------------

Bagdad ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

|  |  |
| --- | --- |
| * Jordania Amman (Jordania)
* Libano Beirut (Libano)
 | * Arabiar Emirerri Batuak Dubai (Arabiar Emirerri Batuak)
 |

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia. *38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak.* .
2. ↑   Euskaltzaindia. *Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia.* .
3. ↑   Inocencio, Ramy.  (4 de diciembre de 2012). «What city has world's best quality of life?» *CNN*.
4. ↑  The Central African Republic: On the brink
5. ↑  
**Luanda errorea in Modulu:Citation/CS1 at line 4390:attempt to index field 'date\_names' (a nil value).**
6. ↑  Le Strange, Guy (s.f.) *Baghdad During the Abbasid Caliphate from Contemporary Arabic and Persian* p. 9: "La aldea persa de Bagdad, en la orilla occidental del Tigris, y justo encima de donde desembocaba el canal Sarat, fue finalmente establecida [...]durante el califato abasí".
7. ↑  Mackenzie, D. (1971). *A concise Pahlavi Dictionary* (p. 23, 16).
8. ↑  *BAGHDAD.* I. "Before the Mongol Invasion" – Encyclopædia Iranica». Iranicaonline.org.
9. ↑  Joneidi, F. (2007). متنهای پهلوی. In Pahlavi Script and Language (Arsacid and Sassanid) نامه پهلوانی: آموزش خط و زبان پهلوی اشکانی و ساسانی (second ed. p. 109). Tehran: Balkh (نشر بلخ).
10. ↑    *Persimmons surviving winter in Bagdati, Georgia.*  22 de febrero de 2016.
11. ↑  Brinkmann J. A. *A political history of post-Kassite Babylonia, 1158-722 B.C.*(Gregorian Biblical BookShop, 1968)
12. ↑  John B. Friedman, Kristen M. Figg *Trade, Travel, and Exploration in the Middle Ages*, (Taylor & Francis, 2013)
13. ↑  
**Luanda errorea in Modulu:Citation/CS1 at line 4390:attempt to index field 'date\_names' (a nil value).**
14. ↑   USA Today. *Barrutiak.* .
15. ↑
16. ↑   «40650: Baghdad Int. Airport (Iraq)» *ogimet.com* 29 de julio de 2020.
17. ↑  Afp.google.com, First snow for 100 years falls on Baghdad
18. ↑  Txantiloi:Cita web
19. ↑  Txantiloi:Cita web
20. ↑   City of Beirut. *Twinning the Cities.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1530
* Commonscat Multimedia: Baghdad

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125482894
* BNE: XX457698
* BNF: 11952706c (data)
* GND: 4004237-6
* LCCN: n80006292
* NKC: ge296300
* NARA: 10044322
* SUDOC: 027501175
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 5638803
* TGN: 7002482

 |

* Wd Datuak: Q1530
* Commonscat Multimedia: Baghdad