Ikerketa historikoan, **arazo sokratikoa** Sokratesen irudi historiko eta filosofiko bat berreraikitzeko saiakerei dagokie, bere bizitzako iturrien izaera aldakorrean eta batzuetan kontraesanezkoan oinarrituta. Aztertzaileak iturri garaikideetan oinarritzen dira, hala nola Aristofanes edo Sokratesen jarraitzaile Platon eta Xenofonte, Sokratesi buruz zerbait jakiteko. Hala ere, iturri horiek beren bizitzari, hitzei eta sinesmenei buruzko xehetasun kontraesankorrak dituzte. Horrek zaildu egiten ditu Sokrates historikoaren sinesmen eta iritzi filosofikoak berreraikitzeko ahaleginak. Ikertzaileek ondorioztatu dute arazo hori, itxuraz, ezinezkoa dela argitzea, eta, beraz, agian orain soluziorik gabeko gisa sailkatu behar dela. Arazoa ebazteko proposaturiko lehen ideiak arazoz beterik daude.

Sokrates izan zen Platonen dialogo gehienetako pertsonaia nagusia, eta pertsonaia historiko gisa balio berezia du. Jakina da Platonek, ondorengo dialogoetan, Sokratesen pertsonaia erabili zuela berezkoak zituen iritziei ahotsa emateko. Platonez gain, badira beste hiru iturri garrantzitsu Sokratesen azterketarako: Aristofanes, Aristoteles eta Xenofonte. Sokratesen beraren idazkirik gaurdaino iritsi ez denez, haren benetako iritziak lau iturri hauek esandakoan oinarrituta bereizi behar dira, batzuetan kontraesankorrak direla. *Logoi Sokratikoi* edo dialogo sokratikoak dira Sokrates historikoaren iturri nagusiak. *Logoi Sokratikoi* horiek, itxuraz, Sokratesek parte hartu zuen elkarrizketen laburpenak dira. Informazio gehiena Platonen eta Xenofoneren obretan dago.

Era berean, beste iturri batzuetan ere agertzen da Sokrates: Eskines Esfetokoa, Antistenes, Euklides Megarakoa eta Fedon Eliskoa. Gainera, Sokratesi buruzko bi iruzkin satiriko daude. Bat Aristofanesen *Hodeiak* da, Sokratesi umorez eraso egiten diona. Bestea Timon Fliuskoa filosofo pirronikoaren *Silloi*en bi zati dira, filosofo dogmatikoak satira egiten dutenak.

Sokratesi buruzko iturriak
--------------------------

Sokratesek ez zituen bere ikasketak dokumentatu. Hari buruz dakigun guztia beste batzuen kontakizunetatik dator: batez ere, Platon filosofoarena eta Xenofonte historialariarena, bere ikasle izan baitziren; Aristofanes (Sokratesen garaikidea) Atenasko komediografoarena; eta Platonen ikasle Aristotelesena, Sokratesen heriotzaren ondoren jaio zena. Kontakizun zahar horien istorio kontrajarriek, askotan, ikertzaileek Sokratesen benetako pentsamenduak modu fidagarrian berreraikitzeko duten gaitasuna korapilatzeko baino ez dute balio, hots, arazo sokratikoa deitzen zaiona. Platon, Xenofonte eta Sokratesen pertsonaia ikerketa-tresna gisa erabiltzen duten beste autore batzuen lanak Sokratesen eta haren solaskideen arteko dialogo gisa idatzita daude, eta Sokratesen bizitzari eta pentsamenduari buruzko informazio-iturri nagusia dira. Dialogo sokratikoak (logos sokratikos) Aristotelesek sortu zuen terminoa izan zen, berriki sortutako literatura-genero hori deskribatzeko. Idazketaren data zehatzak ezagutzen ez diren arren, litekeena da batzuk Sokrates hil ondoren idaztea. Aristotelesek berak esan zuen bezala, eztabaidatzen da zenbateraino islatzen duten Sokratesen pentsamendua dialogo horiek.

### Platon eta Xenofonte

Xenofonte, gizon zintzoa, ez zen prestakuntzako filosofoa. Sokratesen argudioak ezin zituen guztiz kontzeptualizatu edo artikulatu. Sokratesi adimena, abertzaletasuna eta borroka-eremuko balioa miresten zizkion. Sokratesi buruz hitz egiten du lau lanetan: *Memorabilia*, *Oeconomicus*, *Symposium* eta *Sokratesen Apologia*. *Anabasia*n Sokrates protagonista den istorio bat ere kontatzen du. *Oeconomicus*en nekazaritzako gai praktikoei buruzko eztabaida kontatzen du. Platonen *Apologia*k bezala, Xenofonteren *Apologia*k Sokratesen iritzia deskribatzen du, baina lanak oso desberdinak dira, eta, W. K. C. Guthrieren arabera, Xenofonteren kontakizunak Sokrates erretratu oso atsegina egiteko helburua du. *Symposium*en Sokratesek afaldu osteko eztabaida batean Atenasko beste atenastar garrantzitsuekin egindako elkarrizketa da, baina Platonen *Symposiumaren* oso bestelakoa da: ez dago gonbidatuen zerrendan bat etortzerik. *Memorabilia*n, Sokrates aldezten du gaztetasunari egiten zaizkion ustelkeria-salaketetatik eta jainkoen aurka egotetik; funtsean, Sokratesen apologia berri bat eraikitzeko bildutako hainbat istorioren bilduma da.

Platonek Sokratesi buruz egiten duen irudikapena ez da ere argia eta zuzena. Platon Sokratesen ikasle izan zen eta bost hamarkada gehiago bizirik izan zen. Platonek Sokratesen atributuen irudikapenean zuen fidagarritasun-maila eztabaidagai da; Sokratesen ikuspuntuekiko ezberdinak zirenak adierazi ez izana eztabaidagarria da gaur egungo filosofo askorentzat. Zalantza horren eragileetako bat da aurkezten duen Sokratesen pertsonaiaren funsgabetasuna. Inkoherentzia horren azalpen komun bat da Platon Sokrates historikoa zehaztasunez irudikatzen saiatu zela hasieran; geroago, berriz, Sokratesen hitzetan bere ikuspuntuak sartzen saiatu zen. Interpretazio horren arabera, bereizketa bat dago Platonen lehen lanetako Sokrates *sokratiko*aren eta Platonen azken idatzietako Sokrates *platoniko*aren artean, nahiz eta bien arteko muga lausoa dirudien.

Xenofonte eta Platonen kontakizunak desberdinak dira Sokratesen deskribapenean. Xenofonteko Sokrates aspergarriagoa da, umore gutxiago du eta ez da Platonena bezain ironikoa. Xenofonteren Sokratesek ere ez ditu Platonen Sokratesen ezaugarri filosofikoak -ezjakintasuna, metodo sokratikoa edo *elenchus*a-, eta uste du *enkrateia* (autokontrola) funtsezkoa dela, eta hori ez da gertatzen Platonen Sokratesekin. Oro har, *logoi Sokratikoi*ek ezin digute lagundu Sokrates berreraikitzen, ezta bere narrazioak gainjartzen diren kasuetan ere, autoreek beren kontakizunetan elkar-eragin baitezakete.

### Aristofanes eta beste iturri batzuk

Atenasko komedietako idazleek, Aristofanesek besteak beste, Sokratesi buruzko iruzkinak ere egin zituzten. Aristofanesek Sokratesi buruz duen komediarik garrantzitsuena *Hodeiak* da, non Sokrates pertsonaia nagusia baita. Drama honetan, Aristofanesek Sokratesen karikatura aurkezten du. Sofistatzat hartzen du, eta Sokrates ateo absurdo gisa irrigarri uzten du. Sokrates *Hodeiak*en filosofia naturalaz arduratzen da, eta hori bat dator Platonek *Fedon*en egiten duen deskribapenarekin. Egia esan, 45 urterekin, Sokratesek Atenastarren interesa bereganatu zuen filosofo gisa. Ez dago argi Aristofanesen lana baliagarria den Sokrates historikoa berreraikitzeko.

Sokratesi buruz idatzi zituzten beste autore zahar batzuk hauek izan ziren: Eskines Esfetokoa, Antistenes, Aristipo, Bryson, Cebes, Krito Alopezekoa, Euklides Megarakoa, Fedon eta Aristoteles. Sokratesen heriotzaren ondoren idatzi zituzten guztiak. Aristoteles ez zen Sokratesen garaikidea izan; Platonekin ikasi zuen Sokratesen *Akademia*n hogei urtez. Aristotelesek Sokrates aztertzen du Xenofonte eta Platonen isuririk gabe, Sokratesekiko lotura emozionala zutenak, eta Sokratesen doktrinak aztertzen ditu filosofo gisa. Aristotelesek Sokratesen idatzitako eta idatzi gabeko istorioak ezagutzen zituen. Sokratesen ulermenean duen eragina, hala ere, mugatua da. Sokratesi buruz ez du luze idazten, eta, egiten duenean, Platonen lehen elkarrizketez arduratzen da batez ere. Filosofiaren historian haren fidagarritasunari buruzko zalantza orokorrak ere badaude. Hala ere, haren testigantza ezinbestekoa da Sokrates hobeto ulertzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Morrison, Donald R..  (2010-11-22). *The Cambridge Companion to Socrates.*  (1. argitaraldia) Cambridge University Press  doi:10.1017/ccol9780521833424.001. ISBN 978-0-521-83342-4. (Noiz kontsultatua: 2023-12-30).
2. ↑   Hope May.  (2000). *On Socrates.*  Wadsworth/Thomson Learning ISBN 978-0-534-57604-2. (Noiz kontsultatua: 2023-12-30).
3. ↑   Kahn, Charles H..  (1998). *Plato and the socratic dialogue: the philosophical use of a literary form.*  University press ISBN 978-0-521-64830-1. (Noiz kontsultatua: 2023-12-30).
4. ↑   **(Grezieraz)** Aristophanes.  (1868). *The Clouds.*  Rivingtons (Noiz kontsultatua: 2023-12-30).
5. ↑   **(Ingelesez)** Ahbel-Rappe, Sara; Kamtekar, Rachana.  (2009-05-11). *A Companion to Socrates.*  John Wiley & Sons ISBN 978-1-4051-9260-6. (Noiz kontsultatua: 2023-12-30).
6. ↑  
Guthrie, 1972, pp. 5–7; Dorion, 2011, pp. 1–2; May, 2000, p. 9; Waterfield, 2013, p. 1.
7. ↑  
May, 2000, p. 20; Dorion, 2011, p. 7; Waterfield, 2013, p. 1.
8. ↑  Döring 2011, 24–25 orr. .
9. ↑  Dorion 2011, 7–9 orr. .
10. ↑  Guthrie 1972, 13–15 orr. .
11. 1 2 3  Guthrie 1972, 15 orr. .
12. ↑  Guthrie 1972, 15–16, 28 orr. .
13. ↑  Guthrie 1972, 15–16 orr. .
14. ↑  Guthrie 1972, 18 orr. .
15. ↑  Guthrie 1972, 20–23 orr. .
16. ↑  Guthrie 1972, 25–26 orr. .
17. ↑  
Guthrie, 1972, pp. 29–31; Dorion, 2011, p. 6.
18. ↑  Guthrie 1972, 30 orr. .
19. ↑  
Guthrie, 1972, pp. 29–33; Waterfield, 2013, pp. 3–4.
20. ↑  
May, 2000, p. 20; Dorion, 2011, pp. 6–7.
21. ↑  
May, 2000, p. 20; Waterfield, 2013, pp. 3–4.
22. ↑  May 2000, 19–20 orr. .
23. ↑  Dorion 2011, 4, 10 orr. .
24. ↑  Waterfield 2013, 10–13 orr. .
25. ↑  Guthrie 1972, 39–41 orr. .
26. ↑  Guthrie 1972, 39–51 orr. .
27. ↑  Ahbel-Rappe 2011, 5 orr. .
28. ↑  Konstan 2011, 85, 88 orr. .
29. ↑  Waterfield 2013, 7–8 orr. .
30. ↑  
Vlastos, 1991, p. 52; Kahn, 1998, pp. 1–2.
31. ↑  
Guthrie, 1972, pp. 35–36; Waterfield, 2013, p. 8.
32. ↑  Guthrie 1972, 38 orr. .
33. ↑  Guthrie 1972, 38–39 orr. .
34. ↑  
Dorion, 2011, pp. 11, 16; Waterfield, 2013, p. 11.
35. ↑  Waterfield 2013, 8–11 orr. .
36. ↑  Waterfield 2013, 11 orr. .

Bibliografia
------------

Kanpo estekak
-------------