recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Dama-ganbitoa** edo **andere-ganbitoa** (xakearen literaturan ingelesezko **QG** siglekin laburtua, *Queen's Gambit* izenekoa), zuriek eta beltzek jokatzen duten xake irekiera da.

1.d4, d5
2.c4
Dama-ganbitoa (ECO D06-D69) irekiera itxi bat jokatzeko sistema nagusietako bat da. Xake modernoaren hastapenetatik erabili da, eta oraindik maila guztietan jokatzen da, baita munduko txapelketan ere.

Dama-ganbitoa gehien aztertzen diren irekieretako bat da. Izan ere, mugimendu horien ondoren irekiera eta aldaera ugari dago, historikoki dama-ganbito izen arruntaren barruan sartzen direnak. Ganbito guztietan bezala, irekiera honek aurkariari peoi bat eskaintzea du ezaugarri, gero nolabaiteko abantaila lortzeko.

Errege-ganbitoan ez bezala, non beltzek zuriek partida osoa peoi bat gutxiagorekin jokatzera behartu dezaketen, irekiera hau, zorrozki esanda, berez ez da ganbitoa, zuriek bezala, beltzek peoia harrapatzen duten kasuan (onartutako dama-ganbitoaren bilakaera), piezen zenbakizko berdintasuna berreskura baitezakete (adibidez, 1.d4 d5 2.c4 dxc4 3.Da+ jokaldiarekin jarrai dezakete, eta horrela zuriek peoia berehala berreskuratzen dute), eta beltzek peoia kontserbatu nahi badute normalean galdutako posizioetan erortzen dira, beti ere egoera ahulago batean.

Beltzek peoia harrapatzen ez badute, ez-onartutako dama-ganbituen katalogoa irekiko da.

Bibliografia
------------

* Kaspàrov, Garri; Keene, Raymond. Batsford Chess Openings 2. Henry Holt, 1989, 1994. ISBN 0-8050-3409-9.
* Lalić, Bogdan. Queen's Gambit Declined: Bg5 Systems. Everyman Chess, 2000. ISBN 9781857442403.
* Ward, Chris. Unusual Queen's Gambit Declined. Everyman Chess, 2002. ISBN 1-85744-218-0.
* McDonald, Neil. Starting Out: Queen's Gambit Declined. Everyman Chess, 2006. ISBN 978-1-85744-426-1.
* Rizzitano, James. Chess Explained: The Queen's Gambit Declined. Gambit Publications, 2007. ISBN 978-1-904600-80-0.
* Komarov, Dmitry; Djuric, Stefan; Pantaleoni, Claudio. Chess Opening Essentials, Vol. 2: 1.d4 d5 / 1.d4 various / Queen's Gambits. New In Chess, 2009. ISBN 978-90-5691-269-7.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107925
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX5411136
* GND: 4121117-0
* LCCN: sh98003550

 |

* Wd Datuak: Q107925
**KRI *Nanggala* (402)** Indonesiaren Armadako eraso-itsaspeko izan zen. Mundu osoan ezaguna egin zen 2021eko apirilaren 21ean itsas azpian desagertu zenean. Barruan 53 militar zihoazten eta guztiak hil ziren. Itsaspekoa maniobra militarrak egiten ari zen. Bere arrastoa Indonesian galdu zen, Bali iparraldean.

Itsaspekoaren ezaugarriak
-------------------------

Itsaspekoa diesel-elektriko transmisiokoa Indonesiako Armadakoa zen, Cakra klasekoa. 1977ean enkargatu zuten eta 1980an ureztatua izan zen. Zerbitzuan 1981ean hasi zen. Ontziak informazio bilketa egiten zuen Indiako ozeanoan eta Ekialdeko Timor inguruan. 2012an, itsaspekoak moldaketa handia izan zuen.

Istripua
--------

Apirilaren 21]]ean, Euskal Herrian 22:46 zirela, urperatu zen azkenekoz ontzia. Indonesiako armadak azaldu zuenez, ordu laurden geroago torpedo bat jaurtitzeko maniobra hasi zuen. 21:25ean jaso zuten azken mezua urpekotik, torpedoa jaurtitzeko baimena eman aurretik. Alarma guztiak piztu zirenetik, etengabeak izan ziren bilaketa lanak; horietan beste hainbat estatuk ere hartu zuten parte, besteak beste, Singapurrek, Indiak eta AEBek.

Iturri ofizialen arabera, urpekoaren atzeko eta aurreko zatiak askatu egin ziren erdikotik, eta azken hori osorik geratu bazen ere, arrakalak zituen. Adituek uste dute 400 eta 500 metro arteko sakoneran zegoela hasi zirela arrakalak agertzen, ontzia ez baitzegoen prestatuta 400 metro baino gehiagoko sakoneran ibiltzeko. Sakonera handiak zaildu egiten zituen lanak, Indonesiako urpekoak ez baizeuden prestatuta halakoetan ibiltzeko.

Itsas armadako buru Yudo Marganok zehaztu zuenez, istripua ez zen izan giza akats baten ondorioz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7357599
* Commonscat Multimedia: KRI Nanggala (submarine, 1981)

---

 |

* Wd Datuak: Q7357599
* Commonscat Multimedia: KRI Nanggala (submarine, 1981)
**Dyedefhor** edo **Hordyedef**, Egiptoko IV. dinastiako balizko faraoia izan zen, K.a. 2521 inguruan.

Aditu gehienek, benetako faraoia zen beste pertsona batekin batera gobernatu zuela diote, baina W. Helck eta N. Gimalen arabera, faraoia izan zen.

Keops faraoia eta *Meririt*en semea. Bere anaiak Dyedefra, Kefren eta Baefra izan ziren, Egiptoko Inperio Berriaren erdialdeko Uadi Hammamateko arroketako iskripzio batek aipatzen ditu eta Baefra aipatzen du Kefrenen ondorengo bezala

Egiptoko Inperio Ertainean datatuta dagoen **Arpajolearen Kantua** izeneko konposaketa literarioan aipatua da, ondoren, XVIII. dinastiako tenpluetan grabatua izan zena.

"*Imhotep eta **Dyedefhor**ren epaiak entzun ditut, esaera bezala aipatzen direnak... Egin zazu, beraz, eguna zoriontsu, eta ez zaitez sekula honetaz neka*". (Daumas)

Dyedefhorrek fama handia izan zuen jakintsu eta igarle bezala, eta tradizioak, Hilen Liburuko otoitzaren eta Hordyedefen argibideen egiletzat hartzen du.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Kefren** | **Faraoia**IV. dinastia | Ondorengoa**Baefra** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q542742
* Commonscat Multimedia: Djedefhor

---

 |

* Wd Datuak: Q542742
* Commonscat Multimedia: Djedefhor
**Egino Mallea jauregia** Gipuzkoako Bergara udalerrian dagoen pizkundetar estiloko jauregi bat da. Hain zuzen ere, Bergarako Alde Zaharran kokatua dago, Mazterreka kaleko 1. zenbakian, eta Irizar jauregitik hurbil. Gipuzkoako kultura ondasuna izendatua dago.

1585ean eraiki zen. Etxearen pizkundetar manierista estiloko fatxada nagusia nabarmentzen da, Pedro Ibarra arkitektoak egina.

Ezaugarriak
-----------

Egino-Mallea Jauregiaren errenazimendu garaiko aurrealdea Gipuzkoan ondoen mantentzen denetakoa da. Estilo manieristaren ezaugarri guztiak ditu: soiltasuna, apaingarri gutxi eta elementu klasikoen antolamendu simetrikoa. 

Fatxadaren erdialdean portada eder bat dago, garaipen-arkua bailitzan. Eraikinaren hiru solairuek oso antzeko egitura dute. 

Sarrera dobelekin apaindutako erdi-puntuko arku bat da. Bi zutabe joniko ditu alde bakoitzean. 

Solairu nagusiak oso antzeko egitura du, baina ez du erdi-puntuko arkurik. Bao dintelduna dauka eta zutabeek apaindurak dituen friso bati eusten diote. Goiko solairuko baoa txikiagoa da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Open data Euskadi. *Egino-Mallea Jauregia | Euskadiko Kultur Ondarea | Turismoa Euskadi - Eusko Jaurlaritzaren datu irekiak.*  (Noiz kontsultatua: 2017-09-16).

Ikus gainera
------------

* Gipuzkoako kultura ondasunak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21710763
* Commonscat Multimedia: Egino Mallea jauregia

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0001575

 |

* Wd Datuak: Q21710763
* Commonscat Multimedia: Egino Mallea jauregia
**Joos van Wassenhove** edo **Justus van Gent** (c. 1410 - 1480) primitibo flandestar margolaria izan zen, Hugo van der Goesen garaikide eta laguna.

Bizitza eta lanak
-----------------

1460an Anberesen jardun zuen eta 1464an Ganteko pintoreen elkartean sartu zen. Garai horretako bi lan besterik ez dira ezagutzen: *Magoen adorazioa* (Metropolitan Museum of Art, New York) eta *Gurutziltzatzearen triptikoa* (San Bavon katedrala, Gante). Bi lan horien oinarrian argi eta garbi ikus daiteke Jan van Eycken eta Rogier van der Weydenen eragina; Dirk Boutsen zenbait ezaugarri ere antzematen zaizkio, baina eragin nabarmenena Ganteko pintore handienarena du, Hugo van der Goesena hain zuzen.

Dena dela, Italian izan zen denboraldian lortu zuen batez ere ospea Joosek. Han, Pizkundeko estiloaren bultzatzaile izan zen Federico da Montefeltroren gortean egon zen, Urbinon. Han pintatu zuen, 1472-1474 bitartean, *Corpus Domini*-ren kofradiak eskatuta, *Apostoluen jaunartzea* margolan handia (Galleria nazionale delle Marche, Urbino). Lan horretan dukearen eta zenbait gorte gizonen erretratuak sartu zituen; erretratu horietan nabarmena da Italiako joeren eragina.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2016/04/24 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Joos van Wassenhove*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q515796
* Commonscat Multimedia: Justus van Gent

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 69201606
* ISNI: 0000 0000 6138 6489
* BNF: 14965772h (data)
* GND: 118776541
* LCCN: nr96002526
* SUDOC: 123703174
* ULAN: 500031220
* BPN: 73222631
* RKD: 43156
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q515796
* Commonscat Multimedia: Justus van Gent
**Katisko-Saarijärvi aintzira** Finlandiako Kemijärvi udalerrian dagoen aintzira bat da, Kemijärvi eta Misijärvi aintziretatik eta Rovaniemi hiriburutik hurbil. Kemijärvi aintziren bihotzetik ateratzen diren aintzira txikitxoetako bat dugu hau, bizilagun dituen aintzirekin batera. Arrainen oparotasunagatik eta ur gardenengatik da ezaguna; izan ere, arrantzaren paradisua da eta hala nola, izokin eta perka antzeko arrain-mota ugari aurkitu daiteke bertan.

Inguruko landaredia basoen Lappi lurraldean aurkitzen diren landare ohikoak da; hala nola, azaleak, azeri-mahatsak eta urki zilarkarak.

Faunari dagokionez, igarabak edo urtxakurrak dira nagusi bertako uretan eta lehen aipaturiko izokin eta perka antzeko arrainez elikatzen dira. Altzeak, elur-oreinak eta hartz arreak dira inguruetan agertu daitezkeen ugaztun handi eta esanguratsuenak. Hegaztiei dagokienez, eskinoso abeslariak eta zapelatzak dira nagusi .

Aintziran uharte handi bat dago, hau izoztua gelditzen denean mendixkatxoa dirudienak. Urak Kemijoki ibaitik iritsi eta Kemijoki ibaiaren bitartzen Kemijärvi aintziraraino iristen dira. Raajärvi herrixkatik gertu dago.

Ikus, gainera
-------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Kemijärvi
* Kemijärvi aintzira
 | * Kemijoki ibaia
* Misijärvi aintzira
 | * Raajärvi herrixka
* Rovaniemi
 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Pyhä-Luoston kansallispuisto

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261380

 |

* Wd Datuak: Q12261380


| Kemijärviko aintzira garrantzitsuenak |
| --- |
| Ala-Askanjärvi • **Enijärvi** • Irnijärvi • Javarusjärvi • JoutsijärviKalkiaisjärvi • Kalliojärvi • Katisko-Saarijärvi • **Kemijärvi**Kummunjärvi • **Kyröjärvi** • Lapalionjärvi • Misijärvi • OutijärviSaarijärvi • Saarijärvi • Siikajärvi • Suopankijärvi |
**Dickson konderria** (ingelesez: *Dickson County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Charlotte da. 2010eko zentsuaren arabera 49.666 biztanle zituen, Dickson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Dickson konderriak 1.272,51 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,69 ura dira. Beste 1.268,82 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 39,03 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 49.666 pertsonetatik 46.453 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.573 dira. 2.035 beltzak edo afroamerikarrak. 161 amerikar natiboak ziren eta 15 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 201 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 40 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 761 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Dickson County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q494815
* Commonscat Multimedia: Dickson County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143098093
* ISNI: 0000 0004 0442 3289
* LCCN: n82227642
* NARA: 10040019
* **Lekuak**
* OSM: 1847621
* TGN: 2001858

 |

* Wd Datuak: Q494815
* Commonscat Multimedia: Dickson County, Tennessee
***Digitalis*** Plantaginaceae familiako hogei bat belar eta zuhaixka espezie dira, Europan, Asia Txikian eta Ipar Afrikan aurki daitezkeenak.

Korola tubularreko loreak sortzen dituzte, eta hainbat kolore, espezie eta barietateen arabera. *Digitalis purpurea* da ezagunena, euskaraz kuku-praka izena duen landarea. Digoxina ekintza kardiotoniko handiko glukosidoa erauzten da landare horretatik. *D. purpurea* eta *Digitalis*eko beste espezie batzuk oso toxikoak dira, baina ohiko apaingarri dira lorezaintzan. *Digitalis mertonensis* espeziea ere badago, *D. grandiflora*ren eta *D. purpurea*ren hibridoa. Landare iraunkorra da, hotzarekiko erresistentea, metro bateko altueraraino hazten dena. Udan loratzen dira, izokin eta arrosa koloreko loreekin. Hostoak erroseta obalak eta iletsuak dira.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156533
* Commonscat Multimedia: Digitalis
* Wikispecies Espezieak: Digitalis

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4211635-1
* LCCN: sh85051137
* NKC: ph184816
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 190160
* BioLib: 40842
* Dyntaxa: 1006119
* EOL: 38377
* Fl. China: 110152
* GBIF: 3172032
* GRIN:
* IPNI: 37596-1
* ITIS: 33582
* NCBI: 4163
* W3TROPICOS: 40030988
* USDA Plants: DIGIT
* VASCAN: 1095
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D004070
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: F1T8QT9U8B

 |

* Wd Datuak: Q156533
* Commonscat Multimedia: Digitalis
* Wikispecies Espezieak: Digitalis
**Dickey konderria** (ingelesez: *Dickey County*) Ipar Dakotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Ellendale da. 2010eko zentsuaren arabera 5.289 biztanle zituen, Dickey kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Dickey konderriak 2.958,11 kilometro koadro ditu. Horietatik 27,61 ura dira. Beste 2.930,49 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,79 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 5.289 pertsonetatik 5.144 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 100 dira. 35 beltzak edo afroamerikarrak. 30 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 22 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 56 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28488
* Commonscat Multimedia: Dickey County, North Dakota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137204537
* ISNI: 0000 0004 0387 2277
* LCCN: n80073717
* **Lekuak**
* OSM: 1739808
* TGN: 2001567

 |

* Wd Datuak: Q28488
* Commonscat Multimedia: Dickey County, North Dakota
**Juan Luis Mendizabal** **Markiegi**, izengoitiz ***Mendi*** (Lekeitio, Bizkaia, 1928- Donostia, Gipuzkoa, 2019ko martxoaren 19a) gipuzkoar pintorea izan zen.

Biografia
---------

Urtebete zuela Zarautza aldatu zen bere sendiarekin. Aitaren bidez ezagutu zuen Trillo margolari eta artista madrildarra, eta haren eskutik sartu zen pinturaren munduan. 1940an, aita hil ondoren, amarekin batera, Juliana Markiegi, Donostiara joan zen bizitzera. Ascensio Martiarena maisu zuela ikasi zituen pinturaren ñabardurak.
1959 urtean Perura joan zen, sendiaren tradizioa jarraitzen, han ferreteria bat zutelako Callaon eta belaunaliz belaunaldi etxeko kideren bat joaten zen diru egitera. Mendi-ren kasuan, berriz, hori beharrean, margolaritzan eta artean sakontzera bideratu zuen hango urteak eta peruar andre batekin ezkondu zen. Chavela izenekoa. Hiru seme-alaba izan zituzten.
Berriz Donostian, Aurrezki Kutxa Munizipalaren enplegatua izan zen. Erakunde horren Gizarte Ekintzaren barruan, Kultura eta Erakusketa Gela alorrak garatu zituen, margolaritzaz gain.

Lanak
-----

Euskal itsaso eta mendi-bazterrak islatu zituen bere lanetan. Euskal Herriko paisaiez gain, Peruko lurraldeari buruzko margolanak ere oso ohikoak izan ziren Mendiren ibilbidean: Andeak, indigenen jazkera, pontxo koloretsuak, hango andrazkoen txirikordak...
Taldeka zein bakarka erakutsi izan zituen bere lanak, batez ere Gipuzkoan. Hainbat argitalpenetan ere parte hartu zuen, eta ilustrazioak egin zituen *Amerika eta Euskaldunak. Euskal presentzia Ameriketan* (1992) liburuan, *ZARAUTZ Informazio Aldizkari Munizipala* (1993) aldizkarian, eta *Los prólogos de Pío Baroja* (1996) liburuan, besteak beste.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Zuriñe Velez de Mendizabalek eginiko elkarrizketa Euskonews aldizkarian99zk. 2000ko azaroan
3. ↑   «Juan Luis Mendizabal, "Mendi" -» *Kutxa Kultur* (Noiz kontsultatua: 2020-09-18).

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Mendizabal Art Aretoan Eusko News webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261028
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 36097156
* BNE: XX931198
* Tabakalera ID: 55295
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 94862
* Lur: 04145/eu\_m\_1903/m1903

 |

* Wd Datuak: Q12261028
**Double Asteroid Redirection Test** misioa (*asteroide bikoitzen berbideratze testa*), DART laburduraz ezaguna (*dart* ingelesez dardoa ere badelarik), NASAk 2021 eta 2022 urteen artean espazioko misio bat da. Bere helburua izan zen ikertzea ea gizakiak zuzendutako zunda batek asteroide bat desbideratu zezakeen.

Zundak programatu bezala jo zion Dimorfos asteroideari, eta aste batzuen buruan konprobatu zen orbita aldaketa bat gertatu zela, misioaren arrakasta baieztatuz.

Misioaren zehaztapenak
----------------------

2021eko azaroan jaurti zuen NASAk DART zunda espaziora, eta bere helburura iritsi zen 2022ko irailaren 27an. Helburu hori zen Didimos eta Dimorfos asteroideek osatutako sistema bitarra, elkarren ondoan orbitatzen doazen espazioko objektu parea. Dimorfos asteroide txikia da bikote horretan, talka batez desbideratzeko aukera gehienak ematen zituena, baina sistema bitarra izanik, bien norabidea alda zitekeela zen zientzialarien pentsakera.

DART zunda, Didimos eta Dimorfos, Lurreko beste egitura batzuen tamainarekin konparatuta.
Talka gertatu aurretik DART-etik modulo bat askatu zen, LiciaCube izenekoa. DART talkan suntsitu zen. LiciaCube ez zen suntsitu talkan, eta bi asteroideetatik gertu geratu zen; egun batzuen buruan neurketak egin eta desbideraketarik gertatu ote zen jakiteko helburuz.

DARTen talkaren aurreikusitako grafikoa: plan hau zehatz bete zen 2022ko irailean.
DART 6 kilometro segunduko abiaduran hurbildu zen Dimorfosera, eta irudi ikusgarriak bidaliz azken unean.

DARTek talka egin aurretik bidali zuen Dimorfosen azken irudia.

Misioaren emaitza
-----------------

NASAk 2022ko urriaren 11n jakinarazi zuenez, Dimorfosen orbita aldatzea lortu zuen DARTen talkak. Lehenago, Dimorfosek 11 ordu eta 55 minutuko orbita bat zeukan Didimosen inguruan, baina talka gertatu ondoren 11 ordu eta 23 minutatara laburtu zen, bi minutuko errore aldearekin. NASAk espero zuen 73 segundu gaindi zezakeen orbita aldaketa arrakasta izango zela, baina hori hainbat bider gainditu zuen emaitzak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «DART» *dart.jhuapl.edu* (Noiz kontsultatua: 2022-09-27).
2. 1 2   Bardan, Roxana.  (2022-10-11). «El impacto de DART cambió el movimiento de un asteroide en el espacio» *NASA* (Noiz kontsultatua: 2022-10-24).
3. ↑   **(Ingelesez)** «DART» *dart.jhuapl.edu* (Noiz kontsultatua: 2022-09-27).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47482008
* Commonscat Multimedia: Double Asteroid Redirection Test

---

 |

* Wd Datuak: Q47482008
* Commonscat Multimedia: Double Asteroid Redirection Test
**DCE** (**D**ata **C**ommunications **E**quipment) komunikazioan parte hartzen duen bitarteko gailua da baina ez da datu igorlea ez eta datu hartzailea ere.

Normalean, DTEaren eta transmisio-bidearen arteko bihurgailua, hau da, ekipo terminalak (DTEa) eta komunikazio lerroa konektatzen duen gailua da.

Sarrera
-------

Informazioa bitarteko batek prozesatzen baldin badu, honi DCE deritzo, modema esaterako. Konputagailuei eta terminalei **DTE** deitzen zaie, halaber, sarearekin konektatzeko gailuei eta antzeko konexio-gailuei DCE. Eskuarki, konputagailuek eta terminalek ez dute distantzia urruneko sareko datuak bidaltzeko eta jasotzeko ahalmenik. Honelako eginkizunetarako modema (DCE) eta antzeko zirkuituak daude.

DCEak bitak banan-banan bidaltzeaz eta jasotzeaz arduratzen dira. **DTE**-a eta DCE-a kontrol- zein informazio-datuak komunikatzeko elkar konektatuta egoteaz gain (atal fisikoa), DTE-k eta DCE-k komunikazio protokolo berdinak erabiltzea beharrezkoak dituzte (atal logikoa).

Honela, DTE (lokala)-DCE (lokala); DCE (lokala)-DCE (urrunekoa); DCE (urrunekoa)-DCE (urruneko) eta DTE (lokala)-DTE (urrunekoa) komunikazioak izaten dira.

DTE-DCE-en arteko komunikazioa gauzatzeko interfaze arautuak beharrezkoak dira.

DTE-ren eta DCE-ren arteko interfazeak espezifikazio mekanikoak, elektrikoak eta prozedurazkoak dauzka:

* **Prozedurazkoak**: Komunikazioa modu egokian (koordinazioa) gauzatzeko, komunikazio-gertaeren hurrenkera zehazten du.
* **Mekanikoak**: Konektoreen tamaina eta forma zehazten dituzte, hau da, gailu biek kable eta antzeko konexioak bateragarriak izan behar dituzte.
* **Funtzionalak**: Interfazearen elementuen eginkizunak zehazten ditu
* **Elektrikoak**: Seinale mota, tentsio maila eta izaera elektrikoko beste ezaugarri berdinekin lan egin behar dituzte.

Ikus, gainera
-------------

* DTE
* USB
* Firewire
* Bluetooth
* Ataka informatikoa
* RS-232
* IDE
* SATA
* PCI
* IrDa
* PCMCIA

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1142912
* Commonscat Multimedia: DCE (Data Circuit-Terminating Equipment)

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4274066-6

 |

* Wd Datuak: Q1142912
* Commonscat Multimedia: DCE (Data Circuit-Terminating Equipment)
**Menelaus Alexandriakoa** (70 K.o. - 140 K.o.) matematikaria eta astronomo greziarra izan zen, Alexandrian eta Erroman lan egin zuena lehen mendearen amaieran. Lerro geodesikoak gainazal kurbatu batean lerro zuzenen analogoak bezala antzematen lehena izan zen, baita triangelu esferikoa zehazten eta definitzen ere. Bere izena planoko edo esferako geometriaren teoremari lotuta geratu da, lerro zuzen batek edo zirkulu nagusi batek ebakitako triangelu bati dagokionez, Menelaoren teorema izenez ezagutzen dena, trigonometria zaharreko garrantzi handiko teorema. Era berean, geometria klasikoaren defendatzaile gogotsua izan zen.

Bizitza
-------

Menelaoren bizitzari buruz gutxi ezagutzen den arren, ustez, Erroman bizi izan zen Alexandrian gaztaroa eman ondoren. Bai Pappus Alexandriakoak bai Proklok Menelao Alexandriakoa deitzen diote eta Plutarkok Luziorekin Erroman duen elkarrizketa bat biltzen du.

Ptolomeok Almagesto (VII.3) lanean ere aipatu zuen, 98ko urtarrilean, Menelaok eginiko astronomiako bi behaketa aipatzen dituena. Oharrak hauek izan ziren: Spica eta Akrab (Beta Scorpii) izarren ezkutaketak ilargiagatik, gau gutxi batzuen tartean. Ptolomeok behaketa hauek erabili zituen ekinozioen prezesioa baieztatzeko, Hiparko Nizeakoak fenomenoa aurkitu zuena dagoeneko K.a. bigarren mendean.

Lana
----

Sphaerica bizirik iraun duen Menelaoren lan bakarra da, arabierazko itzulpen moduan. Hiru liburu ditu eta esferako geometriari buruzkoa da: bere aplikazioak neurketetan eta kalkulu astronomikoetan. Liburu honek triangelu esferikoaren kontzeptua aurkezten du (hiru zirkulu nagusien arkuek osatutako irudiak) eta Menelaoren teorema (aurreko emaitza ezagunaren luzapen bat triangelu esferikotara) frogatzen du. Liburuaren itzulpena XVI. mendean egin zuen Francesco Maurolico astronomo eta matematikariak.

Beste liburu batzuek izenburuak bakarrik gordetzen dituzte:

* *Zirkulu bateko arkuen kalkulari buruzkoa,* sei liburuk osatua.
* *Geometriako elementuak,* hiru liburuk osatua eta geroago Thabit ibn Qurrák argitaratua.
* *Gorputz ezberdinen pisuak eta banaketak ezagutzeari buruzkoa.*
* Izar katalogo bat ere idatz zezakeen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q451572
* Commonscat Multimedia: Menelaus of Alexandria

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 3272146
* ISNI: 0000 0003 8162 5645
* BNE: XX1769958
* BNF: 12191815z (data)
* GND: 119043874
* LCCN: nr93024514
* SUDOC: 099055902
* BIBSYS: 95003463
* ICCU: BVEV027748
* Open Library: OL5157276A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q451572
* Commonscat Multimedia: Menelaus of Alexandria
**Jerusalemgo Andre Mariaren baseliza** Artaxoa udalerrian kokatutako XVIII. mendeko kristiau basilika bat da. Barroko estiloa ditu.

Eraikina
--------

Herritik hurbil, 1709 eta 1714 urteen artean eraikitako tenplu barrokoa dago, nahiz eta XII. mendeko eliza erromaniko bat eta Elizaldea herri hustuaren aurreko eliza bat egon zirela jakin. Gurutze latindar formako oinplanoa duen eraikuntza da. Nabe luzea du, kanoi erdiko gangak ilargixkak eta gurutzadura handia ditu, eta gainean linternadun kupula bat.

Kanpoaldeak harlanduzko fatxada zaindua du, ordena erraldoiko pilastrekin eta frontoi handiarekin. Elizaren burualdean erretaula barrokoa dago, 1717an egina. Erretaula horretan bankua, gorputza eta atikoa daude, tartekatutako zutabe salomondarrez artikulatuta. San Joakinen eta Santa Anaren tailen artean, gortinaje-errezelaren azpian dagoen marko obal bat dago; Jerusalemgo Andre Mariaren irudiaren tronua da, XIII. mende hasierako erromaniko berantiar batek egina, gotikorako aurrerapenekin, urre koloreko kobrez egina eta kolore biziko esmaltez apaindua. Tafallako bidearen ondoan San Bartolome ermita dago, 1235ean dokumentatua, baina gaur egungo eraikina XIX. mendekoa da. San Gil, San Migel eta Santa Katalina ermitak desagertu ziren.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | ARTAXOA.*  (Noiz kontsultatua: 2022-07-28).

Ikus gainera
------------

* Artaxoa
* Izarbeibar-Novenera

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113337082

 |

* Wd Datuak: Q113337082
Egun dagoen *dreadnought*ik zaharrena, USS *Texas*, 1914an hasi zen zerbitzuan eta egun museo bat da.
***Dreadnoughta***, **korazatu monokalibrea** ere deitua, XX. mendean zehar korazatu mota nagusia izan zen. Mota honetako lehenak, Britainiar Itsas Armadaren HMS Dreadnought izenekoak, 1906an zerbitzuan hasi zenean, hainbesteko zirrara eragin zuen non geroago zerbitzuan hasi ziren korazatuak, beren diseinu monokalibrean oinarrituta, *dreadnought* gisa sailkatu zituzten oro har, eta aurreko diseinuei, berriz, *pre-dreadnought* deitu zitzaien. Bere diseinuak bi ezaugarri iraultzaile zituen: kalibre bakarreko armamentu astuna eta lurrun-turbinen bidezko propultsioa. Mota honetako ontzien etorrerak, arma-karrera berpiztu zuen, batez ere Erresuma Batuaren eta Alemaniar Inperioaren artean, baina mundu osoan eragina izan zuen, gerraontzi mota berri hau, botere nazionalaren sinbolo erabakigarri bihurtu baitzen.

HMS Dreadnought eraiki aurretik, hainbat urtez garatu zen ontzi monokalibre baten kontzeptua. Japoniar Itsas Armada Inperialak 1904an ekin zion horrelako korazatu bati, baina ontzia *pre-dreadnought* gisa amaitu zen. Garapen teknikoak azkar egin zuen aurrera, eta ondorengo diseinuek azkar handitu zuten tamaina, eta armamentuan, blindajean eta propultsioan hobekuntzak egin zituzten. Hamar urte eskasean, beste korazatu batzuek zaharkituta utzi zuten HMS Dreadnought bera. Ontzi horiei *super-dreadnought* deitu zitzaien. Dreadnought asko Lehen Mundu Gerraren ondoren desegin zituzten Washingtongo Itsas Itunaren arabera, baina super-dreadnought modernoenetako batzuek zerbitzuan jarraitu zuten Bigarren Mundu Gerran borrokatzera iritsi arte.

*Dreadnought*-en eraikuntzak XX. mendeko lehen urteetan baliabide ugari kontsumitu zituen arren, korazatu mota horrekin hornitutako floten arteko topaketa bakarra izan zen: Jutlandiako guduan, Britainiar Errege Itsas Armadak eta Alemaniako Itsas Armada Inperialak elkarren aurka borrokatu zuten emaitza erabakigarririk gabe. *Dreadnought* terminoa bera (euskaraz: «ikaragaitz»), Lehen Mundu Gerraren ondoren hasi zuten erabiltzen, batez ere Washingtongo Itsas Ituna sinatu ondoren; izan ere, une horretarako zeuden korazatu guztiek ezaugarri berberak zituzten, gerra-gurutzontziek ere bazituzten, *dreadnought* iraultzaren ondoriozko beste ontzi mota batek bezala.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Mackay, Ruddock F..  (1973). *Fisher of Kilverstone.*  Oxford: Clarendon Press, 326 or. ISBN 0-19-822409-5..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q847109
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q847109
**Egino etxea** Hernanin dagoen XVII. mendeko eraikin historikoa da eta 1964an ondare kultural izendapena jaso zuen. Hernaniko alde zaharrean dago, kale nagusiko 17. zenbakian.

Ezaugarriak
-----------

XVII. mendeko oinplano angeluzuzeneko eraikina izanagatik, izan dituen berrikuntzen ondorioz, aurrealdeak baino ez du mantendu jatorrizko izaera. Beheko solairua harlanduzkoa da eta espoloi moduko batzuk ditu izkinetan. Etxeak bi sarbide ditu, izan ere, etxea elkarri atxikitako bi eraikin baitira, jauregia bata, eta zerbitzarien etxea bestea.
Lehenengo solairuan hiru bao daude eta balkoi bakar batek lotzen ditu hirurak. Baoen artean, bi armarri ageri dira. Bigarren solairuan hiru bao daude ere baina kasu honetan bakoitzak bere balkoia dauka.

Esan ohi denez, Victor Hugok etxe honetan hartu zuen ostatu Hernanin izan zenean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Bienes de Interés Cultural.*  (Noiz kontsultatua: 2017-09-23).
2. ↑    *Egino etxea :: Multimedia galeria :: Euskomedia.*  (Noiz kontsultatua: 2017-09-23).
3. ↑    *Hernani ezagutu - Egino etxea. Kale nagusia, 17.*  (Noiz kontsultatua: 2017-09-23).
4. ↑    *Hernani - hiru.eus.*  (Noiz kontsultatua: 2017-09-23).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q40736351
* Commonscat Multimedia: Egino etxea

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0001511

 |

* Wd Datuak: Q40736351
* Commonscat Multimedia: Egino etxea
**Kanadako gaelera** edo **Kanadako gaelikoa** (Kanadako gaeleraz *Gàidhlig Chanada*, *A' Ghàidhlig Chanadach* edo *Gàidhlig Cheap Bhreatainn*, bertakoek ingelesez *gaèlic* deitua) Eskoziako gaeleratik eratorritako dialekto multzo bat da, azken 200 urtean Kanadako zenbait tokitan mintzatua, nagusiki Cape Breton uhartean, Eskozia Berrian eta Eduardo Printzearen uhartearen kokaleku isolatu batzuetan. Bestalde, gaur egun oraindik badira gaeleraren hiztunak Ontario estatuko Glengarry konderrian, lotura historikoengatik. Brunswick Berrian ere, badira hiztun gutxi batzuk, bai eta gaeldar etorkinak dituzten Kanadako hainbat hiritan ere.

Kanadako gaelera ez da nahasi behar Ternuan mintzatzen den Ternuako irlanderarekin, nahiz eta antzekoak izan. Ternuako irlanderaren garairik onenean, XIX. mendearen erdialdean, Kanadako hirugarren hizkuntzarik mintzatuena bilakatu zen, ingelesaren eta frantsesaren ondoren, nagusiki garai hartan Irlandatik bertaratutako irlandar etorkin andanari esker. Hala ere, gaur egun Ternuako irlandera ia galduta dago. Azkenaldian, berreskuratze edo suspertze saiakera batzuk egin dira.

Ikus gainera
------------

* Ternuako irlandera
* Algonkin-euskara pidgina

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1542210

 |

* Wd Datuak: Q1542210
**Mendinuetako Armagintzako Kaporalgo jauregia** Itzagaondoko Mendinueta herri hustuan Erdi Aroko jauregi bat da.

Eraikina
--------

Hasiera batean Errodrigo Urizkoena izan zen eta gero Joan Ramiritz Arellaokoena. 1496an Joan Beaumont jaurerriak gozatzen zuen. Luis Beaumontekoak 1522an 30 000 marabediko oheratzea zuen, eta 1559an izen bereko semeari eman zioten. 1617an kopuru horren erdia Frantzeitze Beaumontekoari eman zitzaion. Mendinuetako bizkonderria Filipe IV.ak eraiki zuen 1652an, Luis Alonso Beaumont Navarrarengan. 1745ean Claramonteko markes eta Mendinuetako bizkondeak jauregiko prerrogatibengatik auzitan jarri zuen. 1788ko deskribapen baten arabera, armagintzako kaboa zen, Gorte Nagusietan eserlekua zuena. Mende honetako lehen urteetan jauregiko eliza zutik zegoen oraindik, jauregiaren ondoan, eta harrizko dorre zaharrak oraindik bere matakan-adarbea mantentzen zuen, XIV. eta XV. mendeetako estiloaren arabera.

Erreferentziak
--------------

* *Gran Enciclopedia de Navarra | MENDINUETA.*  (Noiz kontsultatua: 2021-09-07).

Ikus, gainera
-------------

* Mendinueta
* Itzagaondoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492961

 |

* Wd Datuak: Q20492961
**Joanna Nowicka** (Kolobrzeg, Polonia, 1966ko uztailaren 25 - ) Poloniako kirol-arkularia izan zen. 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan, Atlantan, brontzezko dominaren lortu zuen. Bestalde, Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen (1988, 1992, 2000) urteetan bakarkako jokoan.

Biografia
---------

Lehen mailako eskolan hasi zen arku-tiroaz interesatzen, eta Stanislaw Stuliglow entrenatzailea izan zen lehenena bere talentua sumatu zuena, ondoren, honen ikasle bihurtu zen. Bertako hainbat talde irudikatzen hasi zen bere arku tiratzaile ibilbidea, Kotwica Kołobrzeg eta Mewa Kołobrzeg klubak konkretuki. 

1983an Kobobrzeg herriko Sukaldaritza eta Garmazeriako Lanbide Eskolan graduatu zen, eta sukaldari titulatu eta profesional bihurtu zen.

Urte askotan Poloniako arkulari nagusietako bat izan zen, Poloniako banakako zazpi txapelketa irabaziz (1987-1989, 1991, 1992, 1995, 1997) eta nazioartean arrakasta lortuz. 1988ko Olinpiar Jokoetan egin zuen debuta Seulen, eta 16. postuan eta 10. postuan geratu zen bere taldearekin batera, hauek, ( Nowicka, Joanna Helbin eta Beata Iwanek-Rozwód ) izan ziren. Lau urte geroago, Bartzelonan, 10. geratu zen banakako txapelketan eta 16. taldekakoan. 1996an, Poloniako Nowicka, Katarzyna Klata eta Iwona Dzizertxobait Ziorekin batera, brontzezko domina irabazi zuen. Joko horietan bertan 11. postuan amaitu zuen bakarkako lehiaketan. Bere azken olinpiar emanaldia Sidneyn izan zen, non zortzigarren postua lortu zuen, baita hamaikagarrena ere bere taldearekin batera.

1996an, Aleksander Kwaniewski presidenteak Merezimenduaren Zilarrezko Gurutzea eman zion "bere kirol lorpen nabarmenengatik" .

Gaur egun, Piotrekin ezkonduta dago eta alaba bat du, Alexandra, 1993an jaioa. Bere kirol ibilbideari amaiera eman ondoren, gazteen heziketari ekin zion.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3074293
* **Kirolariak**
* COI: joanna-nowicka

 |

* Wd Datuak: Q3074293
**Txinako ipurua** (*Juniperus chinensis*), Cupressaceae familiako espezie arbola, jatorriz Asiako ipar-ekialdekoa eta erdialdeko ekialdekoa, besteak beste herrialde hauetakoa: Txina, Mongolia, Japonia, Korea eta Hego-ekialdeko Errusia.

Ezaugarriak
-----------

Zuhaitz edo zuhaixka oso aldakorra, 1 m eta 20 m arteko altuera izan dezake. Gazte garaian landare delikatua da. Hostoek bi forma dituzte; gazteak, orratz itxurakin, 5 eta 10 mm luze eta helduak 1,5 eta 3 mm eskata moduan. Zuhaitz helduek normalean gazteen hosto batzuk izaten dituzte, batez ere beheko aldean.

Espezie dioikoa da, ar eta eme zuhaitzak daude; hala ere, zenbait zuhaitz bi sexuak izaten du.

Parkeetan eta lorategientan apaingarri modura espezie oso ezaguna eta landatua da.

Taxonomia
---------

*Juniperus chinensis* Carlos Linneo- k deskribatu zuen eta 1767 urtean argitaratu *Mantissa Plantarum* 1: 127. 

Etimologia
***Juniperus:*** Latinezko *iuniperus* hitzetik eratorria , eta euskaraz ipurua  izena du.

***chinensis:*** epitetoa da eta jatorrizko kokapena adierazten du, hots, Txina .

erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑  *Juniperus* en Flora de Canarias

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q157697
* Commonscat Multimedia: Juniperus chinensis
* Wikispecies Espezieak: Juniperus chinensis

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00561149
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* BioLib: 2413
* Dyntaxa: 222547
* EOL: 1061675
* Fl. China: 210000896
* GBIF: 2684363
* GRIN:
* IPNI: 262177-1
* ITIS: 505930
* UICN: 42227
* NCBI: 50182
* PlantList: kew-2332634
* W3TROPICOS: 9400124
* USDA Plants: JUCH4
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 9GA15N6EU6

 |

* Wd Datuak: Q157697
* Commonscat Multimedia: Juniperus chinensis
* Wikispecies Espezieak: Juniperus chinensis
Himalaiaren aireko ikuspegia. Everest mendia, irudiaren erditik gertu ikus daiteke.
Pirinioen satelite bidezko ikuspegia, Espainia eta Frantzia artean dagoena.
**Mendikatea** euren artean antzekoak diren bata bestearen atzean doazen mendi taldea da. Gune tolestuak edo tolesten ari direnak dira. Geosinklinal edo kontinenteen ertzetan dauden gune luzeetan, sedimentu lodiera handia biltzen da; material hauek, alboko bultzaden ondorioz, trinkotze indartsua jasaten dutenean, tolestu eta altxatu egiten dira, mendilerro edo mendikateak eratuz. Mota honetakoak dira mendilerro edo mendikate kontinental gehienak, Alpeak, Himalaia eta Andeak kasu. Planetaren barne indarrez gain, erliebearen modelatzean, kanpo faktoreek ere parte hartzen dute, ura edo haizea kasu, baita klima, landaretza eta lurzoruarekin lotuta dauden prozesuek ere.

Plaka tektonikoak
-----------------

Mendikate bat plaka tektonikoen mugimenduen ondorioz sor daiteke. Adibidez, Asiako Himalaia, Indiako plaka eta Asia hegoaldeko plakaren arteko talkaren ondorioz sortu zen, talka gunean altxatze bat eragin ondoren. Batzuetan, honek, sumendi bat ere sor dezake. Hau da Vesuvioren kasua.

Sumendi aktibitatea
-------------------

Mendi bakartiak, sarri, prozesu bolkanikoen emaitza dira, baina, tokiren batzuetan, Hawaiin kasu, prozesu hauek, emaitza bezala, mendilerrotzat har daitekeen mendi talde bat eman dezakete.

Higadura
--------

Gune altu eta bolkanikoek, higadura jasan dezakete, emaitza bezala, mendi guneak emanez. Urak eta izotzak eragindako higadura da esanguratsuena, haranen sakonera eta forma hazarazten baitu, gune beheretan sedimentuak pilatzen dituen aldi berean.

Klima
-----

Mendiak, toki bateko kliman eragina duten faktoreetako bat dira. Modu nabarmenean eragiten dute euri kopuruan. Haizeak itsasoaren gainean jotzen duenean, aire heze beroa altxatu eta hoztu egiten da, euri orografikoa eratzeko. Orduan, aire lehor hotza alboaren gainean mugitzen da, haizebe aldera.

Tenperaturak ere badu eragina. Modu orokorrean, lurra zenbat eta altuago egon, hainbat eta hotzagoak dira tenperaturak. Magalen orientazioak ere badu bere eragina, ipar hemisferioan, iparraldeko aurpegiak hegoaldekoak baino hotzagoak baitira (eta alderantziz hego hemisferioan).

Mendikateak
-----------

Erdialdeko Mendikatearen ikuspegia, Boliviako Isla del Soletik.
### Euskal Herrian

Euskal Herriko mendikate nagusia Pirinioak dira, bertan jaio eta Mediterraneoraino iristen dena. Kantauriar mendikatea ere aipagarria da, berez Pirinioen jarraipena dena.

### Espainian

* Kataluniako Sistema Mediterranearra
* Erdialdeko Sistema
* Sistema Iberiarra
* Toledoko Mendiak
* Sierra Morena
* Betiar Mendikateak

### Frantzian

* Alpeak
* Erdialdeko Mendigunea
* Jura mendigunea

### Nazioartean

* Himalaia
* Andeak
* Apalatxeak
* Mendi Harritsuak
* Kaukasoa
* Balkanak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q46831
* Commonscat Multimedia: Mountain ranges

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph124196
* AAT: 300386831
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q46831
* Commonscat Multimedia: Mountain ranges
Radar[*Betiko hautsitako esteka*] bidezko Maxwell Montesen argazkia
**Maxwell Montes** Artizarrean kokaturiko mendi bat da; bere gailurretariko bat (Skadi Mons) planetako punturik garaiena delarik. Ishtar Terra goi-lautadan dago.

Ezaugarriak
-----------

Izena James Clerk Maxwell zientzialariaren omenez jarri zioten 1970. urtean, eta Alpha Regio eta Beta Regio-rekin batera Artizarreko leku-izen ez femenino bakarra da. Punturik altuenean 11.000 m inguruko garaiera hartzen du eta bere oinarriaren erradioa 6.051 km-koa da. 853 kilometroko luzera du eta 700 kilometroko zabalera.

Mendebaldean malda aldapatsua du, ekialdean berriz malda leunago bat Fortuna Tessera eskualderaino heltzen da. Daukan garaiera dela eta, Artizarreko punturik hotzena (380 °C) eta presio gutxienekoa (45 bar inguru) da.

Radarrekiko duen islapen handia dela eta, bere gailurretan pirita bezalako mineralak egon daitezkeela susmatzen da.

Kanpo estekak
-------------

* NASAk eginiko Artitzarraren mapa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q374841
* Commonscat Multimedia: Maxwell Montes

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Astronomia**
* Gazetteer of Planetary Nomenclature: 3766

 |

* Wd Datuak: Q374841
* Commonscat Multimedia: Maxwell Montes
**Mendimotz** Nafarroako erdialdeko Pirinioetako mendi bat da, Orreagatik gertu dagoena. Ortzanzurieta mendilerroa osatzen duten bost mendietako bat da. Bere garaiera, 1491 metrokoa da.

Irispideak
----------

### Orreagatik

952 metroko garaieran dagoen Orreagako ostatutik, Arañosingo ubidea zeharkatzen duen bide bat jaisten da, eta, lepo metaliko bat zeharkatu ondoren, ekialderantz jarraitzen du. Handik metro gutxira, ezkerretara doan desbideratze bat dago, Basajaunberro labarrean sartzen dena. Seinale zurigorriak daude, GR 65 edo Donejakue bidean aurkitzen bait gara. Ibilbide hau Orreagara jaisten da gorago dagoen Lepoeder mendatetik, goitiera handiko malda batetatik, mendebaldetik Basajaunberroren arroa ixten duen muinoa jarraituz. Bertara igotzen direnentzat, adierazitako bidea eta zeharkatzen den pagadi trinkoa nabarmengarriak dira. Basoan bertan, tarteko puntu bezala, 1175 metroko garaiera duen Donsimon Mendia dago, jarraian, jaitsiera txiki baten ondoren, malda gogor eta mantendu bat dakarrelarik, Lepoeder leporaino iristen dena. Lepoaren eskuinaldean, 1451 metroko garaieran dagoen tontor batek, muino honen amaiera adierazten du, Burregieta izena hartzen duena. Bere hegoaldeko magaletik igaro daiteke, antzinako bide militar bat jarraituz eta tontorretik Basajaunberroko basoa ikusi. Honela, beste lepo batetara iristen da, non azken zatia abiatzen den. Ortzanzurietako errepidea jarraitzea komeni da Mendimotzeko magaletik bere iparralderanzko igoeran, eta bertatik irten behar da norantza honetan, tontorraren iparraldean dagoen lepo txiki batetara iristeko. Hemen, hegoalderantz biratuz, berehala iristen da mendi honen tontorrera.

### Ibañetatik

1057 metrora dagoen Ibañetako mendatetik Mendimotzera doan igoerak, Ortzanzurietako errepikagailurantz doan errepidearen bidea jarraitzen du. Orokorrean garbia den lurretik egiten da, eta, zati batzuetan, Lepoederreranzko antzinako bidearen arrastoak probestuz. Bide honek GR 1 edo Pirinioetako ibilbidea jarraitzen du, eta lehen deskribatutako ohiko donejakue bidearen donejakue bide alternatiboa izan da. Asko dira, baita ere, Pirinioetako pasabide hau, Burgos eta Astorga lotzen zituen Antoninoren Ibilbideko XXXIV. bidearekin identifikatzen duten egileak. Bertatik Lepoederrerantz helduz, ibilbide hau utzi behar da, mendiguneko mendietatik jarraitzeko, lehen adierazitako ibilbidea jarraituz.

Kanpo estekak
-------------

* euskal-herria.org webgunean

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263413

 |

* Wd Datuak: Q12263413
**Mendillorri linea** izango da Iruñeko Mendillorri auzoan eraikiko den bidegorri linea. Mendillorri auzoa, Iruñeko Alde Zaharra eta eta Belosorekin lotuko duen linea da.

Ezaugarri orokorrak
-------------------

Hiru adar izango ditu. Lehenengoa, Zabalgune lineatik hasita, Mendillorriko beste puntara igaroko da auzoko zonalde berdea zeharkatuz. Bigarrena, Zabalgune lineatik hasiko da ere bai, baina hau mendebalderantz joko du Mendillorriko hego puntan bukatzeko. Eta azkenik, hirugarren adarra lehenengoa bukatzen den puntutik Mendillorriko ekialderantz joango da, han bertan bukatzeko.

Proiektua
---------

Bidegorri linea hau ez dago guztiz bukatua. Iruñeko Udalak aurkeztu duen proiektuaren araberakoa dira datu hauek. Proiektu hau, **Iruñeko Ziklabilitate Plana**, Mendillorri linea ez ezik beste batzuk hartzen ditu bere baitan.

Hauek dira linea guztiak:

Ibilgu orokorrak:

* Ipar konexioa
* Done Jakue bidea konexioa
* Hego konexioa
* Mendebalde konexioa

Barne-lineak:

* Donibane linea
* Txantrea linea
* Mendillorri linea
* Soto linea
* Zabalgune linea
* Arrosadia linea
* Iturrama linea
* Unibertsitate linea
* Yamaguchi-Ospitaleak linea
* Mendebaldea-Etxabakoitz linea
* Sanduzelai-Landaben linea
* Buztintxuri linea
* Errotxapea linea
* Bus-Txirrindu linea

Espero da proiektua 2013. urtean bukatzea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5665886

 |

* Wd Datuak: Q5665886
**Junior García**, (Jima Abajo, Dominikar Errepublika, 1995eko urriaren 1a), beisbolean lehiatzen den kirolari dominikarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta brontzezko domina lortu zuen Dominikar Errepublikaren taldearekin, Japoniaren eta AEBko taldeen atzetik. 

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Darío Álvarez, Gabriel Arias, Jairo Asencio, Luis Felipe Castillo, Jumbo Díaz, Junior García, Jhan Mariñez, Cristopher Mercedes, Denyi Reyes, Ramón Rosso, Ángel Sánchez, Raúl Valdés, Roldani Baldwin, Charlie Valerio, José Bautista, Juan Francisco, Jeison Guzmán, Erick Mejia, Gustavo Nuñez, Emilio Bonifácio, Melky Cabrera, Johan Mieses, Yefri Pérez eta Julio Rodriguez-ek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 03 !3. postua, brontzezko domina | Gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Junior Garcia» *olympedia.org* **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107598268

 |

* Wd Datuak: Q107598268
**Deor**, Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da, eta, bere istorio laburra, Eraztunen Jauna eleberriaren eranskinetan kontatzen da. Rohango zazpigarren erregea izan zen.

Historia
--------

Bere herenaitona Aldor Zaharraren erregealdian jaio zen, etxe batean, elkarrekin, bost errege belaunaldi bizitzearen egoera bitxia sortuz. Bere aita Goldwine hil ondoren errege bihurtu zen, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2699an.

Bere erregealdian, dunledinarrak, berriz arazoak sortzen hasi ziren, pixkanaka, Rohanen sartu ziren Goldwine erregearen erregealdian, Aldorrek, denbora asko lehenago kanporatu ondoren. Deor, iparralderantz joan zen, haien aurka borrokatzera, ondoren, Isengard gotorlekua galdu zuela ohartzeko, Gondorrena izaten zena, orain dunledinarrena zen.

Deor, 19 urteko erregealdi baten ondoren hil zen, 2718an. Bere oinordekoa, bere seme Gram izan zen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Goldwine** | **Rohango erregea**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2699-2718 | Ondorengoa**Gram** |