recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**The Toy Dolls** 1979an Ingalaterran sortutako punk musika taldea da. Pete Zulu eta Hud abeslariek taldea utzitakoan, hirukote bihurtu zen. Michael *Olga* Algar gitarrajoleak ahotsaren ardura hartu behar izan zuen. Hori bateriajoleen eta baxujoleen joan-etorri etengabearen hasiera baino ez zen.

Hasiera batean Oi! eszenaren barnan kokatu zen taldea, baina kritikari batzuen arabera, pop-punkaren barruan sailkatu beharko lirateke. 1983an estreinako albuma kaleratu zuten, *Dig That Groove Baby*. Harrezkero, diskoetxen eta taldekideen aldaketak gorabehera, zalego sendoa sortu dute Europan, AEBetan eta Japonian.

Arrakasta itzela lortu zuten "Nelie the Elephant" abestiaren punk bertsioa egitean. Abestirik famatuenak ondorengoak dira: "I've got asthma", "Nellie the Elephant", "Idle gossip", "Florence is deaf", "Tommy Koweys car", "Deidre's slag", "Glenda and the test tube baby"...

Benetan musika zoragarria egiten dute, letra dibestigarriekin eta jada urte pila daramate eszenatokian.

Diskografia
-----------

| Album | Urtea |
| --- | --- |
| Dig That Groove Baby | 1983 |
| A Far Out Disc | 1985 |
| Idle Gossip | 1986 |
| Bare Faced Cheek | 1987 |
| Ten Years of Toys | 1989 |
| Wakey Wakey | 1989 |
| 22 Tunes Live from Tokyo | 1990 |
| Fat Bob's Feet | 1991 |
| Absurd-Ditties | 1993 |
| Or-castrated | 1995 |
| One More Megabyte | 1997 |
| On Stage in Stuttgart | 1999 |
| Anniversary Anthems | 2000 |
| Our Last Album? | 2004 |
| Treasured Toy Dolls Tracks Live | 2006 |
| The album after the last one | 2012 |
| Olgacoustic | 2015 |
| Episode XII | 2019 |

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Webgune ofiziala
* **(Japonieraz)** Japoniako webgunea
* 
* Taldearen bideoak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q728289
* Commonscat Multimedia: Toy Dolls

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 154915193
* ISNI: 0000 0001 1547 7475
* BNF: 13907117t (data)
* GND: 16039608-6
* LCCN: nb2005000966
* NKC: xx0259152
* BIBSYS: 6019107

 |

* Wd Datuak: Q728289
* Commonscat Multimedia: Toy Dolls
**Menominee konderria** (ingelesez: *Menominee County*) Wisconsinko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Keshena da. 2010eko zentsuaren arabera 4.232 biztanle zituen, Menominee kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Menominee konderriak 945,24 kilometro koadro ditu. Horietatik 19,04 ura dira. Beste 926,2 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 4,48 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 4.232 pertsonetatik 625 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 178 dira. 19 beltzak edo afroamerikarrak. 3.538 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 49 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q500947
* Commonscat Multimedia: Menominee County, Wisconsin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 140800866
* LCCN: n86017586
* NARA: 10039866
* **Lekuak**
* OSM: 1799451
* TGN: 2002339

 |

* Wd Datuak: Q500947
* Commonscat Multimedia: Menominee County, Wisconsin
**Uadyet**ek, "Zeruko Anderea" Eguzkiaren bero erretzailea sinbolizatzen zuen, baita suaren garra ere. Beranduago, "Raren Begia". Hazkuntzaren indarra, lurraren eta uren emankortasuna sinbolizatzen zituen. Behe Egipto eta faraoiaren jainkosa babeslea zen egiptoar mitologian.

* Izen egiptoarra: **Uadyet**. Izen greziarra: **Uto** edo **Buto**. Jainkosa greziarra: Leto

Ikonografia
-----------

Emakumea, Behe Egiptoko koroa gorria eta uraeusarekin. Baita kobra bezala ere, saski batean, koroa gorriarekin. Beste batzuetan, eguzki diskoa eta uraeusa daramatzan lehoi eme bezala.

Mitologia
---------

Anubisen alaba eta Hapi-Mehten emaztea. Horus umeari titia eman zion, Isisen semea zena, eta Sethengandik babestu zuen.

Faraoia eta Behe Egiptoren jainkosa babeslea. Errege tituluaren zati zen. "Bi Andereak" (Nebty izena), "Bi Lurren" gaineko erregetza sinbolizatzen zuena, Goi eta Behe Egipto, alegia.

Epitetoak
---------

Bere izenak "kolore berdeko papiroa" esan nahi du, "berdea" ere deitzen zitzaion, lurraren emankortasuna irudikatzen baitzuen.

Gurtza
------

Buton jatorria duena eta bertako patroia, Behe Egipton, non orakulu ospetsu bat zuen. Tanisen ere gurtua izan zen. Bere jaia, Paini hilabeteko zazpigarren egunean ospatzen zen.

Izen teoforoak
--------------

Uadyet, Nekhbetekin batera, Nebty izenaren zati zen "Bi Andereak", Behe Egiptoko ordezkari bezala.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q146007
* Commonscat Multimedia: Wadjet

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q146007
* Commonscat Multimedia: Wadjet
Ankh ikurra uas zetroak daramatzalarik, Medinet Habun.
Amon-Ra, Ra-Horajty eta Ptah, uas zetroa daramatelarik. Louvre.
**Uas zetroa** edo **was**ak, haga zuzen baten forma zuen, eta alegiazko animalia baten buruarekin koroatua zegoen. Hagaren behealdeko muturra, urkilatua zuen. Beharbada, boterea, indarra eta nagusitasunaren ikur zen egiptoar mitologian. Beste ikur batzuekin batera ager daiteke, Dyed pilarea "egonkortasuna" eta Ankha "bizitza", adibidez.

Historia
--------

Uas zetruaren erabilera, beharbada, Egiptoko aro aurredinastikoan hasi zen, ganadua gidatzeko bastoi bat bezala, arrazoiren batengatik, boterea eta indarrarekin lotutako elementu bat sinbolizatzera pasa zena. Hierakonpoliseko "100. hilobia"n, uas zetroaren antzeko makil bat daraman pertsonaia bat agertzen da

Zetru jainkotiarra
------------------

Tenplu, hilobi eta hilarrien irudikapenetan, uas zetroa, Ptah, Sokar eta, geroago, Osiris jainkoek eramaten zuten, Amon-Ra eta Khonsuk ere eraman zuten, Medinet Habuko tenpluko Ramses II.aren kaperan, Ra-Horajtyk "Ostertzeko Horus", Tutankamonen hilobian, Sethek 400. urteko hilarrian, Tanisen, Khepri edo Igaik, antzinako jainko bat.

Jainkoen ezaugarri tipikoa den arren, jainkosa batzuek ere erabili zuten, Satis edo Bastet jainkosek kasu.

Tebas
-----

Uaset antzinako hiria "uas zetroaren hiria" zen, beranduago, greziarrek, Tebas deitu zioten arren, izen hori jarri zioten arrazoi zehatza jakiterik ez dagoelarik.

Kuttuna
-------

Uas zetroa egiptoar kuttun ezagunetako bat zen, nagusitasuna irudikatzen zuena.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Elisa Castel: Uas zetroa egiptologia.com gunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2341121
* Commonscat Multimedia: Was sceptre

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2341121
* Commonscat Multimedia: Was sceptre
43°23′38″N 2°41′42″W﻿ / ﻿43.39389°N 2.69500°W﻿ / 43.39389; -2.69500
Bizkaiko hondartza. Busturiako udalerrian kokatzen da.

Toña hondartza

Ezaugarriak
-----------

Busturia herriaren erdialdean kokatzen da, parke baten alboan. Gernikatik Bermeorako trenbideak geltokia dauka hondartzaren ondoan. Hondartza udal-pilotalekuaren azpian dago, Txatxarramendi uhartetik gertu. Guztira 120 metroko zabalera dauka. Itsasbehera denean, 10.200 m2-ko azalera dauka eta 3.000 m2-ko azalera itsasgora denean.

Arriskugarritasun txikia dauka, eta uraren kalitatea ertaina da. Hondartzara joaten den batez besteko jende kopurua handia da. Txatxarramendiko uhartean, parke botaniko bat dago, eta haurrentzako jolas parkea. Horrez gain, "Benidorm" deritzon zona bat dago udan jendeak eguzkia hartzeko erabiltzen duena.

Jakingarriak
------------

Mundaka eta Laida hondartza batzen dituen ferry zerbitzua dago udan. Zerbitzu hau eguraldi ona dagoen egunetan bakarrik egoten da eskuragarri. Barkua Txatxarramendi uhartearen atzeko aldetik hartzen da, AZTIren laborategiaren ondoan.

Ikus, gainera
-------------

* San Antonio

Kanpo estekak
-------------

* Hondartzari buruzko informazioa Bizkaiko Foru Aldundiaren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11704669

 |

* Wd Datuak: Q11704669


| Bizkaiko hondartzak |
| --- |
| Antzoras • Areeta • Aritzatxu • Armintzakale • Arriboleta • Arrietara • Arrigorri • Arrigunaga • Astondo • Atxabiribil • Azkorri • Bakio • Barinatxe • Ea • Ereaga • Gorliz • Isuntza • Kanala • Kanalape • Karraspio • La Arena • Laga • Laida • Laidatxu • Lapatza • Meñakoz • Muriola • Ogella • Ondartzape • Plentzia • San Antonio • Toña |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
**Toyamako gaztelua** (japonieraz: 富山城, *Toyama-jō*?)
 Japoniako Toyama hirian dagoen gaztelu japoniarra da.

Historia
--------

1543 urtean eraiki zen baina nekazaritzarako oparoa zen lurraldea izanik borroka latzak ezagutu zituen eta hainbatetan aldatu zen eskuz, eta sarritan izan zen suntsitua. 1581ean Oda Nobunagaren zerbitzura zegoen Sassa Narimasa samuraia bihurtu zen gazteluaren jabe. Honek ibaiak kanalizatu eta nekazaritza are eta oparoagoa bihurtu zuen. Anerastasun honek erakarrita 1585ean Toyotomi Hideyoshik 100.000 gizonekin erasotu eta gaztelua suntsitua izan zen.

Maeda Toshinagak berreraiki zuen bere egoitza izateko baina 1609an erre egin zen. Honen iloba zen Maeda Toshitsuguk berreraiki zuen 1661ean. Bere ondorengoek agindu zuten gazteluan Meiji berrezarkuntzararte. 1870an eraitsia izan zen.

Egitura moderno batekin bada ere 1954 urtean berreraiki egin zen dorre nagusia.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q911975
* Commonscat Multimedia: Toyama Castle

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 256714034

 |

* Wd Datuak: Q911975
* Commonscat Multimedia: Toyama Castle
**Tozinameran**, **BNT162b2** kodea duen COVID-19aren aurkako txertoa da, Pfizer konpainia farmazeutiko estatubatuarrak sortua, BioNTech enpresa bioteknologiko alemanarekin batera. ARNan oinarritutako txertoa da, koronabirusaren (SARS-CoV-2) S proteina (birusaren bilgarrian dagoen proteina, espikula itxurakoa, infektatutako zeluletara atxikitzeko balio duena) kodetzen duena. ARN hori nanopartikula lipidikoetan dago kapsulatuta.

Txerto honen ekintza-mekanismoa ARNan oinarritutako txertoena da: birusaren material genetikoa pertsona batengan sartzean, giza-zelulek birusaren S proteina ekoizten dute. Horrek immunitate-sistemaren aktibazioa eragiten du, eta S proteinaren aurkako erantzun immunea piztu (antigorputzak eta T linfozitoen sorrera) . Antigorputz eta linfozito mota horiek izango dira birusaren balizko infekzio bat deuseztatuko dutenak, eta babesa emango dutenak.

2020ko azaroaren 9an 43.538 boluntarioekin egindako entsegu baten emaitzak ezagutarazi ziren. Entsegu horrek agerian jarri zuen txertoak %90 baino gehiagoko eraginkortasuna zuela COVID-19 prebenitzeko. Txertoa bi dositan jartzen da, hiru asteko aldearekin dosien artean. Entsegu hartako boluntarioek izan zituzten albo-ondorioak arinak izan ziren, mina injekzio-puntuan, nekea, buruko mina eta sukar arina ohikoenak izanik.

2020ko abenduaren 11an Amerikako Estatu Batuen sendagai-agentziak Tozinameranen erabilera onartu zuen. Beste hainbeste egin zuten hurrengo egunetan beste herrialde askoren sendagai-agentziek, eta Sendagaien Europako Agentziak (EMA) abenduaren 21ean bere oniritzia eman zuen. 2020ko abenduaren 27an Europar Batasuneko hainbat estatutan hasi zen txertoa erabiltzen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Pfizer-BioNTech COVID-19 Vaccine (tozinameran) Government of Canada, 2020-12-16an
2. ↑   Matthew Herper (9 November 2020) Covid-19 vaccine from Pfizer and BioNTech is strongly effective, early data from large trial indicate STAT
3. ↑   La revolución del ARN EL PAIS, 2020-12-27an
4. ↑   Larzaguren, E. eta Iraola, A. Kasuen %90etan eraginkorra den txertoa duela esan du Pfizer botika etxeak BERRIA, 2020-11-10ean
5. ↑   La Agencia Europea del Medicamento autoriza la primera vacuna contra el covid-19 El Salto, 2020-12-21ean

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q97154240
* Commonscat Multimedia: Tozinameran

---

* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000090982
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 2417899-77-3
* ATC: J07BX
* DrugBank: 15696
* UNII: 5085ZFP6SJ
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 2417899-77-3

 |

* Wd Datuak: Q97154240
* Commonscat Multimedia: Tozinameran
| aurkitutako asteroideak: 7 |
| --- |
| 1517 Beograd | 1938ko martxoak 20 |
| 1550 Tito | 1937ko azaroak 29 |
| 1554 Yugoslavia | 1940ko irailak 6 |
| 1564 Srbija | 1936ko urriak 15 |
| 1675 Simonida | 1938ko martxoak 20 |
| 2244 Tesla | 1952ko urriak 22 |
| 2348 Michkovitch | 1939ko urtarrilak 10 |

**Milorad B. Protic** (ziriliko serbiarrez Милорад Б. Протић; Belgrado, 1911ko irailaren 6a - *ib.*, 2001eko urriaren 29a) astronomo serbiar bat izan zen.

Zenbait asteroide aurkitu zituen. 1675 Simonida Simonida erreginagatik deitu zuen, Esteban Uros II.a Milutin Erdi Aroko Serbiar erregearen emaztea zena, 2348 Michkovitch Vojislav V. Miskovicgatik (1892-1976) deitu zuen, Serbiako Arte eta Zientzien Akademiako kidea eta Belgradoko Behatoki Astronomikoko burua zena.

22278 Protitch asteroidea (Henri Debehognek aurkitu zuena) bere omenez izendatua izan zen, eta 1724 Vladimir asteroidea (Eugène Joseph Delportek aurkitua) bere bilobagatik. 5397 Vojislava, (Yoshiaki Oshimak aurkitua) Vojislava Protic-Benisekgatik izendatu zen, bere alaba zena, hiru aldiz Belgradoko Behatokiko Zuzendaria eta bertako staffeko kide 1972tik, non bere aitaren lana jarraitu zuen zeru mekanikan eta asteroideetan, bere senar eta semearekin batera.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q668764

 |

* Wd Datuak: Q668764
**Montezuma konderria** (ingelesez: *Montezuma County*) Coloradoko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Cortez da. 2010eko zentsuaren arabera 25.535 biztanle zituen, Montezuma kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Montezuma konderriak 5.283,97 kilometro koadro ditu. Horietatik 27,52 ura dira. Beste 5.256,45 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,21 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 25.535 pertsonetatik 21.986 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.818 dira. 47 beltzak edo afroamerikarrak. 2.923 amerikar natiboak ziren eta 12 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 118 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 20 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 429 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q312497
* Commonscat Multimedia: Montezuma County, Colorado

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 155969216
* LCCN: n82225974
* NARA: 10039146
* **Lekuak**
* OSM: 416516
* TGN: 2000233

 |

* Wd Datuak: Q312497
* Commonscat Multimedia: Montezuma County, Colorado
*Artikulu hau Iruñeko Alde Zaharreko Adapa auzoko jaiei buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «San Fermin (argipena)».*
**San Fermin Txikito** edota **San Fermin Txiki** Nafarroako Iruñeko Alde Zaharrean urtero irailaren 25eko asteburuan ospatu ohi diren jai herrikoiak dira. Alde Zaharrean usadio handia dute, batez ere San Fermin Aldapakoaren eliza eta Aldapa deritzon eremuan, bertako jai nagusiak baitira.

Jatorria
--------

Ospakizun hau San Fermin iruindar santuaren omenez ospatzen da, usadioaren arabera 303. urteko irailaren 25ean Amiens hirian martirioa igaro ondoren burua moztuta hil baitzen.

Ospakizunak
-----------

Festa giroa nagusi da, Aldapa inguruko kaleak konpartsa, buruhandi eta erraldoiez betetzen dira, eta herritarrak Sanferminetan bezala atorra zuri eta zapi eta gerriko gorriz jazten dira.

San Fermin Aldapakoaren elizara doan prozesioa burutzen da, bertako San Ferminen kaperan santuaren martirioaren omenezko meza ospatu ohi da.

### Entzierroak

Jada gaur ez da entzierrorik ospatzen, baina iraganean zenbait saiakera egon ziren: 1991 (irailaren 22a), 1992 (irailaren 19a eta 20a) eta 1993 (irailaren 25a eta 26a).

Urterik gogoratuena 1978koa izan zen, 1978ko Sanferminetako heriotz eta istiluen ondorioz jaiak eten zituztenez uztaileko entzierroak irailera pasarazi zituztenekoa.

Ikus gainera
------------

* Iruñeko Sanferminak
* Jaiak Euskal Herrian

Kanpo estekak
-------------

* San Fermin Txikito. Sanfermin.com **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25475324

 |

* Wd Datuak: Q25475324
**San Petri eliza** Nafarroa Garaiko Orbaibar ibarreko Leotz udalerriko Santsomain lekuan kokatutako XII. mendeko kristiau eliza bat da. Gotiko estiloa ditu.

Eraikina
--------

1200 inguruko eraikin protogotiko txikia da, Orbaibarrako parrokia-tenplu gehienak bezala. Osorik kontserbatzen da, nabe luze batera mugatzen da, kanoi erdi zorrotzeko gangarekin, eta sekzio angeluzuzeneko lau zati sendo ditu, biribilkizko mentsuletan deskargatzen dutenak, zutabeetako tarteko bat izan ezik. Mentsulen parean, horrelako eraikinetan ohikoa denez, inposta leun bat dago. Burualdea zirkuluerdi-formako absidea da, eta arku zorrotzeko leiho txaranbeldua du, labe-ganga tipiko batez estalia. Epistolaren aldean oinplano karratua eta kupula beheratua dituen sakristia bat dago, 1570etik aurrera Joan Amasa harginak landu zuena. Monumentuaren kanpoaldeak harlanduzko horma indartsuak dira, kontrahormen bidez sendotuak, eta oinaldean dorre prismatiko bat dago, zirkuluerdiko baoekin. Epistolaren horman arku zorrotzeko portada ederra irekitzen da. Baketoidun arkibolta bikoitzeko abozina, molduratutako zutabetxoetan bermatzen dena. Zutabetxo horiek hostozko kapitelez errematatuta daude, eta haien modeloek gotikorantz egiten dute; multzoa Krismoia duen tinpanoak osatzen du. Hori guztia arku zorrotz baten azpian babesten da, hormaren lodia bezain sakona. Tenplu honen exornoari dagokionez, eraikinaren garai bereko harrizko bataiarri bat eta Santsomaingo jauregiko armak erakusten dituen XVI. mendeko hilobi lauda bat baino ez dira kontserbatu. Erretaulak eta irudiak Nafarroako hainbat parrokiatan eta Iruñeko Elizbarrutiko Museoan banatuta daude. Toki horretan gordetzen da XVI. mendeko bere erretaula nagusi zaharraren zati bat, zeinaren margoak Ramon Ozkaritzenak izan diren.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | SANTSOMAIN.*  (Noiz kontsultatua: 2022-02-01).

Ikus gainera
------------

* Santsomain
* Leotz
* Orbaibar
* Erdialdea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112676552

 |

* Wd Datuak: Q112676552
**San Petri eliza** Nafarroa Garaiko Oibar udalerrian kokatutako XII. mendeko kristiau eliza bat da. Erromaniko estiloa ditu.

Eraikina
--------

Herriaren buruan San Petri eliza dago, bi garaikoa; gorputza erromanikoa da, hiru nabekoa, eta gurutzadura eta burualdea XVI. mendekoak dira. Erdi Aroko zatia kanoi erdiko gangez estalita dago, eta gotiko-pizkundear, berriz, ganga izartuz. Hogei kapitel handi baino gehiagoko eskultura-multzo batek apaintzen du nabea. Kanpoaldeak harlanduzko hormak ditu; sarrerako portada XVI. mendekoa nabarmentzen da.

Tenpluaren buruan, Zangoza-Irunberriko tailerreko erretaula erromanista bat dago, Juan Huitzi Ituren edo Juan Eretak egina ziurrenik; bere eskultura eta erliebeek Kristoren Pasioaren eta San Pedroren bizitzaren zikloak kontatzen dituzte. Parrokiako altxorraren artean, XV. mendeko Amparoko Kristoaren tailua, XII. mendeko Ama Birjinaren bi irudi erromaniko eta Bernardino del Campo zilarginak 1532 inguruan egindako eskema gotikoko zaintza txiki bat daude.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | OIBAR.*  (Noiz kontsultatua: 2022-02-01).

Ikus gainera
------------

* Oibar

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q66053024
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 669-373

 |

* Wd Datuak: Q66053024
**San Petri eliza** (danieraz *Sankt Peders Kirke*) Næstvedko bost elizetako bat da. Danimarkako eraikin gotiko handiena eta ederrenetakoa kontsideratzen da.

Historia
--------

Eliza erromanikoa 1135ean eraiki zen aintzinako beste eliza baten gainean. 1375ean eliza gotikoak erromanikoa ordezkatu zuen ondoren.

Eliza
-----

Adreilu gorriz egindako eliza da. Dorreak 55 metrotako garaiera dauka. Bereziki aipagarria da bost leiho altu dituen aldare aurreko zatia. 1736koa da elizako erlojua, herriko J.D. Gallek egindakoa.

Barnealdean, iparraldeko horman *kalkmaleri* izena ematen zaien margolan freskoa dago, kasu honetan Valdemar IV.a ageri da Helvig erreginarekin. 1671ean Lorentz Jørgensenek diseinaturiko pulpitua ere ederra da.

Organoa berria da, Aabenraako  *Marcussen & Son* enpresak egin zuen 1960an.

 Valdemar IV.a ageri da Helvig erregina ageri diren margoa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7061454
* Commonscat Multimedia: Sankt Peders Kirke (Næstved)

---

 |

* Wd Datuak: Q7061454
* Commonscat Multimedia: Sankt Peders Kirke (Næstved)
**Metcalfe konderria** (ingelesez: *Metcalfe County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Edmonton da. 2010eko zentsuaren arabera 10.099 biztanle zituen, Metcalfe kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Metcalfe konderriak 754,18 kilometro koadro ditu. Horietatik 4 ura dira. Beste 750,18 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 13,39 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 10.099 pertsonetatik 9.845 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 115 dira. 153 beltzak edo afroamerikarrak. 11 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 12 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 77 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q505287
* Commonscat Multimedia: Metcalfe County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153651911
* ISNI: 0000 0004 0618 1578
* LCCN: n84032644
* NARA: 10039016
* **Lekuak**
* OSM: 1846564
* TGN: 2000828

 |

* Wd Datuak: Q505287
* Commonscat Multimedia: Metcalfe County, Kentucky
**Milenarismoa** edo, kristautasunari erreferentzia eginez soilik erabiltzen den **kiliasmoa**, Parusian edo Kristoren bigarren etorreran Lurra mila urtez Kristoren erreinua izango dela dioen dotrina da. Horren arabera ondoren Antikristoa garaitua eta Azken Epaiketa ere izango dira. Dotrina horretan oinarrituta, kristau joera milenaristek salbamena kolektiboa eta lurrekoa izango dela sinesten dute. Kristau talde milenaristen artean Jehovaren Lekukoak eta mormoiak aipa daitezke. Adiera zabalgo batez, milenarismoa iraganean edo geroan *urrezko aro* eta espazio sakratu edo mitiko bat ezartzen dituen dotrina edo mitologia bat da, sarri mesianismo edo salbatzaile batez lagundurik edota munduaren amaiera edo hondamendi global bat aurreikusi egiten duena. Hondamendi horren ondorioz, salbatuko diren eta ez direnen arteko erabateko bereizketa egiten da, salbatuko direnak maiz etnia edo talde erlijioso batekoak izanik. Dotrina horrekiko erabateko atxikimendu eta lilura ere ohikoak dira mugimendu milenaristetan. Hori dela eta, mugimendu milenaristak sektatzat jotzen dira askotan. Terminoa euskal abertzaletasunaren ustezko mitologia izendatzeko, euskal milenarismoa alegia, ere erabili da, Juan Aranzadiren **(Gaztelaniaz)** *El Milenarismo Vasco: Edad de Oro, Etnia y Nativismo* liburuaren haritik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)**  de la Torre López, Arturo E.. *Movimientos milenaristas y cultos de crisis en el Perú.* , 19-38, 226-229 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q467687
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX528860
* GND: 4147671-2
* NDL: 00576216
* AAT: 300067974

 |

* Wd Datuak: Q467687
Koloredun paper zerrenda batekin eginiko Moebius zerrenda.
Moebius banda
**Moebius banda** edo **Moebius zerrenda** (baita ere, Moebiusen banda edo zerrenda, batzuetan Möbius) alde eta ertz bakarreko gainazal bat da, matematikoki ez-orientagarria. Gainazal erregelatu bat da. Bi alemaniar matematikarik azaldu zuten 1858an nor bere aldetik: August Ferdinand Möbius (1790-1868) eta Johann Benedict Listing-ek (1808-1882). Lehengoaren izena atxiki zen Parisko Zientzia Akademian ikerlana aurkeztu zuelako eta gero bertatik hedatu zelako.

Moebius banda bat espazioan erraz-erraz egin daiteke paperezko zerrenda bat hartuz eta bira erdia bihurrituz, eta bi muturrak batuz begizta bat osatzeko. Berez, espazio euklidestarrean
bi banda mota daude, bira erdiaren norabidearen arabera: erlojuaren orratzen alde edo kontra. Banda luzera osoan ebakitzen bada eraztun bakarra eta kiribila lortzen da, bi aldeduna eta bi ertz desberdinekin. Berriz luzera osoan ebakitzen bada bi eraztun desberdin lortzen dira, bata bestean kiribilduak.

Moebius bandaren euler ezaugarria zero da.

Ezaugarriak
-----------

Moebius banda.
Moebius bandak honako ezaugarriak ditu:

* Alde bakarra du:

Bandaren azalera koloretzen bada, ustezko barneko aldetik hasita, azkenean banda osoa koloratuko da. Horrela bada, alda bakarra du eta hortaz ez du zentzurik barneko edo kanpo aldeaz hitz egiteak.

* Ertz bakarra du:

Frogatzeko, nahikoa da hatzaz ertza jarraitzea. Hasierako puntura iristena ustezko bi ertzetatik igaro da. Horrela bada, ertz bakarra du.

* Gainazal ez-orientagarria da:

Pertsona bat etzanda arrastaka badoa bandaren alde batean, eskuinerantz begira, bira oso bat ematean ezkerrerantz begira agertuko da.

Gainazal hau adibide gisa erabiltzen da topologian.

Muntaketa
---------

Banda bat egiteko|  | Muntaketa eskema: bi geziak itsatsi norabideak errespetatuz. |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Clifford A. Pickover.  (2006). *The Möbius Strip : Dr. August Möbius's Marvelous Band in Mathematics, Games, Literature, Art, Technology, and Cosmology.*  Thunder's Mouth Press ISBN 1560258268..
2. ↑   Rainer Herges.  (2005). *Möbius, Escher, Bach – Das unendliche Band in Kunst und Wissenschaft*. In: Naturwissenschaftliche Rundschau 6/58/2005. *, 301–310 or. ISSN 0028-1050**.*
3. ↑   Chris Rodley (ed.).  (1997). *Lynch on Lynch.* , 231 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q226843
* Commonscat Multimedia: Moebius strip

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 1106880307
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q226843
* Commonscat Multimedia: Moebius strip
**San Petri eliza**, Jutsiko parrokia eliza da. Elementu zaharrenak Erdi Aroko amaierakoak dira. Ondoan hilerria dago non disko formako hilarriak ikus daitezkeen. Eliza herriaren erdigunean dago. Monumentu Nazional gisa sailkatuta dago.

Historia
--------

Parrokia Erdi Aroko jatorria du, ziur aski. "Sanctus petrus de judsue" izena daraman eliza bat aipatzen da Daxeko katedraleko Liburu Gorrian, XI eta XII mendeetako testu bilduman. Mendebaldeko atea, arku hautsian, XIV edo XV. mendekoa izan daiteke. Hegoaldean, giltzarridun albo erdi-puntuko arkudun atea, "Cagots atea" izenez ezagutzen dena, 1663koa da giltzarrian. Hilerrirako sarbidea ematen du. XIX. eta XX. mendeetan zaharberritu zuten eraikina.

Iruditegia
----------

* Erlojua.Erlojua.
* Barruko ikuspegia.Barruko ikuspegia.
* Beirate bat.Beirate bat.
* Beste beirate bat.Beste beirate bat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q41794098
* Commonscat Multimedia: Église Saint-Pierre de Juxue

---

* **Ondare historikoa**
* Mérimée: IA64000779

 |

* Wd Datuak: Q41794098
* Commonscat Multimedia: Église Saint-Pierre de Juxue
**San Pelayo baseliza** Palentziako La Ojeda lurraldeko Perazancas de Ojeda herrian, Cervera de Pisuerga udalean, dagoen eraikin erromanikoa da. Kultura-intereseko Ondasunaren izendapena du.

Historia
--------

Egungo baseliza estilo prerromanikoko beste zaharrago baten gainean eraiki zen; horrela adieratzn dute ikus daitezkeen kapitel mozarabiar batzuek. Egungo eraikina XI. mendekoa da; horrela dio horma batean irakur daitekeen testuak: IN NOMINE DOMINI NOSTRI IHESU CHRISTI SUB HONORE SANCTI PELEG, PELAGIO ABAS FECIT IN ERA MCXIIII OBSTINENTE REX ILLEFONSUS IN LEGIONE. Beraz, Alfontso VI.a Gaztelakoaren garaian, Pelaio izeneko abade batek eraikitzeko agindua eman zuen. Testu horren haritik bertan monasterio bat zegoela pentsa daiteke. Testuan ere 1114 urtea aipatzen da, egungo kronologian 1076 urtea.

Ezaugarriak
-----------

Habearte bakarreko eraikina da eta abside bat du, azken hau elizaren elementu zaharrena izanik. Itxura guztien arabera, habeartea historiaren une batean berreraikia izan zen, ziur aski sute baten ondorioz; istripu hartatik ateak bakarrik libratu ziren

Absidea oso ondo landuta izan den harlanduz egina dago. Estiloagatik, Lombardiako eraikin mota da, bakarra inguru horretan. Hirunaka landutako arku txiki itsuak erakusten ditu, hauek ere Lombardiako estilokoak. Arkutxo horiek nonolitikoak ez diren zutabeekin bereizita daude.

Sarrera nagusia mendebalde aldera begira dago. Erdi puntuko arkua erakusten du, zutabeen zimazio gainean kokatuta.

Galeria
-------

* Baselizaren sarrera.Baselizaren sarrera.
* Apaingarriak.Apaingarriak.
* Barruko margolanen aztarnak.Barruko margolanen aztarnak.
* Kanpoko ikuspegia.Kanpoko ikuspegia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   Argazkiak ikusi.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Arteguías webguneko informazioa.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***San Pelayo baseliza (Perazancas)*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5836181
* Commonscat Multimedia: Hermitage of San Pelayo, Perazancas de Ojeda

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0000822
* Patrimonio Web JCyL: 6950
* Hispania Nostraren zerrenda gorria: url

 |

* Wd Datuak: Q5836181
* Commonscat Multimedia: Hermitage of San Pelayo, Perazancas de Ojeda
**Trinity konderria** (ingelesez: *Trinity County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Groveton da. 2010eko zentsuaren arabera 14.585 biztanle zituen, Trinity kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Trinity konderriak 1.849,17 kilometro koadro ditu. Horietatik 52,73 ura dira. Beste 1.796,44 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 7,89 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 14.585 pertsonetatik 12.936 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.117 dira. 1.377 beltzak edo afroamerikarrak. 57 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 36 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 13 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 166 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27009
* Commonscat Multimedia: Trinity County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147757435
* LCCN: n81083836
* NARA: 10037206
* **Lekuak**
* OSM: 1840980
* TGN: 1002954

 |

* Wd Datuak: Q27009
* Commonscat Multimedia: Trinity County, Texas
**San Petri eliza** Nafarroa Garaiko Orbaibar ibarreko Oloritz udalerriko Lepuzain herri hustuan kokatutako XII. mendeko kristiau eliza bat da. Erromaniko estiloa ditu.

Eraikina
--------

XII. mendearen amaieran edo XIII. mendearen hasieran eraikia, hondakin batzuk baino ez dira geratzen, eta horietan ikus daitekeenez, hasiera batean bi ataleko nabe bat zuen, zeinetarako harrizko harlanduak eta bi isurkiko zurezko estalkia erabili baitziren. XVI. mendean burualdearen ordez oraingoa jarri zen.

Aparailu desberdinak ikusten dira, eta ertz-gangaz estalita dago. Zirkuluerdiko portada eta kanpai-horma ere berriak egin ziren. Horrez gain, koru bat jarri zen, motibo manieristak dituen baranda batekin eta karel hondarrekin, erroseta eta motibo geometrikoekin. Korura igotzeko eskaileren azpian bataiarri xume bat dago, apaingarri guztien oinarrian bola batzuk dituena.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | LEPUZAIN.*  (Noiz kontsultatua: 2022-02-01).

Ikus gainera
------------

* Lepuzain
* Oloritz
* Orbaibar
* Erdialdea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q52862428
* **Ondare historikoa**
* Hispania Nostraren zerrenda gorria: url

 |

* Wd Datuak: Q52862428
Tximeleta era.
Tximeleta era.
**Tximeleta era** igeriketa estilo bat da. Berez, bular-igeriketaren aldaera da. Urrats hauetan datza: bi besoak batera hanken albotik atera eta une berean aurrerantz mugitzen dira, eta aurrean daudela uretan sartu eta berriz ere biak batera atzerantz mugituz, gorputza bultzarazi eta hanken alboetara eramaten dira. Besoen mugimendua etengabea da, eta betiere aldaken mugimendu uhindu batez lagundurik doa, azken hau burua uretan sartzerakoan sortu eta oinen ostikadaz amaitzen da, eta "izurde" deritzon bi oinen beheranzko bat-bateko mugimendu bateratu batean datza.

Probak
------

Usadioz tximeleta eran hiru distantzietan igeri egin ohi da, bai 50 metro luzeko igerilekuetan nahiz 25 metro luzekoetan ere.

* 50 metro Tximeleta eran
* 100 metro Tximeleta eran
* 200 metro Tximeleta eran

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q245249
* Commonscat Multimedia: Butterfly (swimming style)

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85131210
* NKC: ph196754
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q245249
* Commonscat Multimedia: Butterfly (swimming style)
**Txinako Heri Errepublika 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan** 30 kirolatan parte hartu zuten 406 kirolarik ordezkatu zuten. Herrialdearen 11. aldia da Udako Olinpiar Jokoetan parte hartzen duela, 1952ko Jokoetan lehen aldiz agertu zenetik. Irekiera ekitaldian Zhu Ting boleibol jokalariak eta Zhao Shuai taekwondolariak eraman zuten bandera. Su Bingtian korrikalariak, 100 metroko lasterketan Asiako errekorra apurtu zuena, bandera eraman zuen itxiera ekitaldian. Kirol guztietan hartu zuten parte softballa, eskubaloia eta surfean izan ezik.

Txinak 88 domina irabazi zituen, horietatik 38 urrezkoak, aurreko jokoetan lortu zituzten 70 domina eta 26 urrezko dominak baino hobeto. Bigarren delegazioa izan zen domina gehien jasotzen, AEBko delegazioaren ostean.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q42913854
* Commonscat Multimedia: China at the 2020 Summer Olympics

---

 |

* Wd Datuak: Q42913854
* Commonscat Multimedia: China at the 2020 Summer Olympics
Petrolio-upel mordoa Baton Rouge ExxonMobil findegitik gertu, Mississippi ibaian, 1972ko abenduan.
**Minbiziaren Etorbidea** (ingelesez: *Cancer Alley*; frantsesez: *Allée du Cancer*) Louisianako Baton Rouge eta New Orleans arteko Mississippi ibaian zehar 137 kilometroko lur-zati bati emandako ezizena da, 200 instalazio petrokimiko eta findegi baino gehiago dituen eskualde bat. Ameriketako Estatu Batuetako ekoizpen petrokimikoaren % 25 inguru da. Eskualdea sakrifizio-eremu bat da. Minbiziaren Etorbidean, milioi bakoitzeko 46 gizabanako minbizia garatzeko arriskuan daude, Estatuko batez bestekoarekin den 30 baino nabarmen gorago. Minbiziaren ezohiko arrisku handiaren eta operazio petrokimikoen kontzentrazioaren ondorioz deitu zitzaion guneari "Minbiziaren Etorbidea".

Gainera, ikertzaileek ikusi dute airearen kutsaduraren ondorioz minbizi-arriskuko arraza-desberdintasunak okerrera egiten duela eskualde osoko gutxiengoen kontzentrazioa handitu ahala. Eremu nagusi beltzeko gizabanakoek eremu nagusi zurikoek baino %16 arrisku handiagoa dute, eta diru-sarrera txikiko eremuetako pertsonek ere arrisku metatua dute, diru-sarrera handiko eremuetakoek baino %12 handiagoa. Sharon Lavigne bezalako lider komunitarioek protesta egin dute honen ondorioz, industria petrokimikoa hedatzeagatik, eta horrekin lotutako arraza- eta ekonomia-desberdintasunei heldu diete.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Blodgett, Abigail D..  (December 2006). «An Analysis of Pollution and Community Advocacy in 'Cancer Alley': Setting an Example for the Environmental Justice Movement in St James Parish, Louisiana» *Local Environment* **11** (6): 647–661. doi:10.1080/13549830600853700..
2. ↑   **(Ingelesez)** Younes, Lylla; Shaw, Al; Perlman, Claire.  (2019-10-30). «In a Notoriously Polluted Area of the Country, Massive New Chemical Plants Are Still Moving In» *ProPublica*.
3. ↑   Castellón, Idna.  (12 February 2021). «Cancer Alley and the Fight Against Environmental Racism» *Villanova Environmental Law Journal* **32** (1): 15..
4. 1 2 3 4   James, Wesley.  (2012). «Uneven magnitude of disparities in cancer risks from air toxins» *International Journal of Environmental Research and Public Health* **9** (12): 4365–4385. doi:10.3390/ijerph9124365. OCLC .3546767 PMID 23208297..
5. ↑   **(Ingelesez)** «What are 'sacrifice zones' and why do some Americans live in them? | Adrienne Matei» *the Guardian* 2021-11-16.
6. ↑   «Letter from Sharon Lavigne to Pres. Biden on Cancer Alley & Formosa Plastics» *Louisiana Bucket Brigade* 2021.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5031395

 |

* Wd Datuak: Q5031395
Tolkienen legendariumean, **Mindolluin mendia** (*Dorre erako buru urdina* esan nahi duen elfoerazko hitza), Ered Nimrais mendilerroko mendirik garrantzitsuenetako bat zen. Ered Nimraisen ekialdeko muturrean kokatua, Minas Tirith hiriaren gainetik altxatzen zen, eta honekin, Goardiako Muinoaren bidez elkartzen zen.

Bere hegoaldeko magalean, ordoki bat zegoen, tontorrak estaltzen zituzten elurpean, eta hiriaren bizkarrean zegoen amildegia domeinatzen zuena. Han, Aragornek eta Gandalfek, mende asko lehenago ereindako Minas Tiritheko Zuhaitz Zuriaren kimu bat aurkitu zuten, Elendilen etxearen ikurra zena, eta Iturburuaren Plazan landatua izan zena. Iparraldean, mendiaren itzalpean, Druadaneko Oihana zegoen, Gizaki Basatien bizilekua, antzinako herri bat, oso landatiarra, Rohirrimei, Gondorren setioa apurtzen lagundu ziena.

Goardiaren Muinoa
-----------------

Hau zen Minas Tirith Hiria zegoen muinoaren izena, Mindolluin mendiaren adarretako batekin elkartzen zena. Muinoak, 210 metro inguruko altuera zuen, eta Ate Handiaren atzean zegoen.

Muinoaren tontorrean, Dorre Zuria altxatzen zen gotorlekua zegoen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2738089

 |

* Wd Datuak: Q2738089
*Zazpi sakramentuen triptikoa*, Roger van der Weyden margolariarena (Erregeren Arte Ederren Museoa, Anberes).
**Sakramentua** edo **ikurtona** dimentsio sakratua duen egintza erlijiosoa da, jasotzailea sagaratzen duena.

Historia
--------

Antzinako gizarteetan baziren sakramentuen antzeko ospakizunak edo jardunak, hala nola, uzta ona edo eguraldi ona eskatzeko, bizitzan aldi berri bat hasteko, eta abarretarako; ohikune edo jai horietan aginpide sakratuari edo jainko ukiezin bati arrakasta edo emaitza ona eskatzen zitzaion.

Kristautasunak esanahi zehatzagoa eman zion sakramentuari. Sakramentua Jainkoaren eta gizakiaren arteko batasuna finkatzeko era da, eta Kristoren gorputz mistikoa den erakundearen, Elizaren, bidez eratzen da. Testamentu Berrian bataioa, oin-garbiketa, oliatzea, taldeko afaria eta antzeko errituak azaltzen dira; antzinako kristauek horietako batzuk gorde zituzten, beste batzuk galdu, eta berriak sortu ere. Baina hasierako kristauek ez zuten ez sakramentua zer zen, ezta zenbat ziren ere, garbi finkatu.

Katolizismoan zazpi dira sakramentuak: bataioa, sendotza, eukaristia, aitortza, gaixoen Oliadura, ordenazioa eta ezkontza, baina beste kristau bideetan sakramentuen zerrenda murritzagoa izaten da eta batzuetan Afari Santua edo Jesusen Azken Afaria ere sakramentutzat hartzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ikurton - OEH - Orotariko Euskal Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-05-21).

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Ikus, gainera
-------------

* Tolosako babarrunen "sakramentuak"

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q49703
* Commonscat Multimedia: Sacraments

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX524871
* BNF: 119517300 (data)
* GND: 4051342-7
* LCCN: sh85116252
* NDL: 00628529
* NKC: ph116352
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q49703
* Commonscat Multimedia: Sacraments
***Trachypithecus delacouri*** *Trachypithecus* Asiako Colobinae primateetako espezie bat da. Vietnamen bakarrik bizi dira eta munduan desagertzeko arriskurik handiena duten primate espezieen artean sailkaturik dago. Izenak Jean Théodore Delacour ornitologoa omentzen du.

Deskribapena
------------

*T. delacouri* bere ahaiderik gertuenak diren *Trachypithecus francoisi* eta *Trachypithecus laotum* baino pixka bat handiagoa da, baina beste eremu batzuetan antzekoa da. Helduek 57 eta 62 zentimetro arteko tamaina dute buru-gorputzean, eta 82-88 milimetro arteko isatsa. Arrek 7,5 eta 10,5 kilogramo arteko pisua dute, eta emeak, pixka bat txikiagoak, 6,2 eta 9,2 kilo artean.

Euren larrua beltza da, aurpegiko marka zuriekin eta hainbat kolore zuri-kremazko orban hanken kanpoaldean. Emeek larru kolore argiagoa dute genitalen inguruan. Beste *Trachypithecus* batzuek bezala gandor luze bat dute buruaren gainean. Beste espezieetan baino estuagoa eta altuagoa da *T. delacouri*k duena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q681546
* Commonscat Multimedia: Trachypithecus delacouri
* Wikispecies Espezieak: Trachypithecus delacouri

---

* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Trachypithecus\_delacouri
* EOL: 4472392
* GBIF: 4267062
* ITIS: 944278
* UICN: 22043
* MSW: 12100713
* NCBI: 465717
* Paleobiology Database: 238695
* Species+: 10425
* uBio: 7139843

 |

* Wd Datuak: Q681546
* Commonscat Multimedia: Trachypithecus delacouri
* Wikispecies Espezieak: Trachypithecus delacouri
**Issa Moisés Hassan Morales** (1943ko maiatzaren 9a), Nikaraguako gerrillari eta politikari bat da.

Moisés Hassan Nazio Askapenerako Fronte Sandinistako (FSLN) kide izan zen, eta haren lerroetan Somoza familiaren diktadurari amaiera eman zion borroka gerrillariak parte hartu zuen, Somozetako hirugarrena zen Anastasio Somoza Debayle boteretik kenduz, ezkerreko profil aurrerakoia zuen gobernu demokratiko bategatik ordezkatuz.

1979ko uztailaren 19an Iraultza Sandinistaren garaipenaren ondoren sortu zen Berreraikuntza Nazionalerako Gobernu Batzordeko kide izan zen, bost kidez osatua, Nazio Askapenerako Fronte Sandinistako hiru kide, Daniel Ortega Saavedra, Batzordeko koordinatzaile lanak egiten zituena, Sergio Ramírez eta Moisés Hassan, eta bi enpresari, Alfonso Robelo Callejas eta Violeta Barrios de Chamorro. Daniel Ortegaren agindupean, eraikuntza ministro eta Barne ministrorde izan zen. 1986tik 1989ra Managuako alkatea izan zen. 1988an Batasun Iraultzailearen Mugimendua (*Movimiento de Unidad Revolucionaria*) sortu zuen, eta alderdi horren zerrendetan 1990eko otsailaren 25eko hauteskundeetara aurkeztu zen.

Kanpo estekak
-------------

* MOISÉS HASSAN, etsitako gerrillaria, bideo biografia.
* IRAULTZA MOISÉS HASSANen begietatik.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104839697

 |

* Wd Datuak: Q104839697
**Saint-Martin ubidea** (frantsesez: *Canal Saint-Martin*) Parisen dagoen 4,55 kilometroko (horietatik 2 lurpean) luzera duen kanala da. 10. eta 11. barrutiak zeharkatzen ditu. Jatorrian hiriburura edateko ura ekartzeko eraiki zuten. 1825ean inauguratu zuten. Bederatzi esklusa eta bi zubi birakariz osatua dago, bere erabateko desnibela 25 metrokoa da, eta 1993ko otsailean monumentu historiko izendatu zuten.

Historia
--------

Antzinako Erregimenaren garaian, hiriburuko edateko uraren hornidura urria zen, eta, askotan, kalitate txarrekoa, putzuak eta akueduktuak egon arren. 1802an, Napoleon Bonaparteren gobernuak egoera hori konpondu eta Ourcq ibaiaren kanalizazio proiektu zaharrari berriro ekitea erabaki zuen. 23 urteko indusketen ondoren eta ardoaren gaineko zerga berri baten sorrerarekin finantzatua, kanala 1825ean jarri zuten martxan. Nabigaziorako saneamendu eta mekanizazioaren abantailez gain, Parisko latsarien jarduera sustatu zuen kanalak.

XIX. mendean urrezko aroa izan ondoren, XX. mendearen erdialdera arte, hirira edateko ura ekartzeaz gain, bere nabigazioak salgaiak Pariseko bihotzeraino garraiatzea ahalbidetzen zuenean, 1960ko hamarkadatik aurrera trafikoa jaisten hasi zen, errepide bidezko garraioaren eta trenbidearen mesedetan. Horrek, pixkanaka, eraikuntza inguratzen zuten industria eta lantegien itxiera ekarri zuen. 1970eko hamarkadaren hasieran, kanala desagertzeko zorian egon zen, Parisko Udalak, bere tokian, lau erreiko hiri-autobia bat sortzeko asmoa zuen proiektu baten ondorioz. Ideia ezetsi egin zuten azkenean.

2000ko hamarkadatik aurrera funtzio turistiko bat betetzen hasi zen. Batzuetan, salgaiak garraiatzeko erabiltzen jarraitzen da. Urtean 363 egunez dago zabalik eta Pariseko biztanleek paseatzeko erabiltzen dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Mérimée, Frantziako Kultura Ministerioa. *PA00125440.* .
2. ↑   Caminade, Michèle.  (2005). *Linge, lessive, lavoir – une histoire de femmes.*  Paris: Éditions Christian ISBN 2-8649-6131-8..
3. ↑   Michèle, Jolé.  (2006ko urtarrila). «Le destin festif du canal Saint-Martin» *Pouvoirs* (116): 117-130. doi:10.3917/pouv.116.0117..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q860172
* Commonscat Multimedia: Canal Saint-Martin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 240538008
* BNF: 167244042 (data)
* GND: 4572334-5
* LCCN: sh2001001137
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Ondare historikoa**
* Mérimée: PA00125440

 |

* Wd Datuak: Q860172
* Commonscat Multimedia: Canal Saint-Martin
**Menosca** (antzinako grezieraz: πὀλις) barduliarren lurraldeko *civitas* bat izan zen, Ptolomeok aipatu zuena. Haren kokapena ezezaguna da, baina zenbait ikerlarik Hernanin, Zarautzen, Getarian edo Donostian kokatu dute. Edonola ere, kostaldean zegoen, Deba eta Oiasso artean.

Zarauzko indusketak
-------------------

Andre Maria parrokian edo *Santa Maria La Real* elizaren azpian egindako indusketa lanak 1997an hasi ziren. Horiei esker, Burdin Arotik aurrera topatutako aztarnak agertu ziren. Erromanizazio garaiko Gipuzkoako aztarnategi garrantzitsuenetariko bat dela esan eta dokumenta dezakegu, kalitate handiko eraikuntzak baitaude, Aroaren bukaeratik K.o. V. mendera arte doan okupazio-kronologian.

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herria erromatarren garaian

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Emborujo, A. Ortiz de Urbina, E. & Santos, J..  (1992). «Reconstrucción paleogeográfica de autrigones, caristios y várdulos» *Complutum* (2): 449..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16518349

 |

* Wd Datuak: Q16518349


| * i
* e
* a
Barduliarren hiriak |
| --- |
| Menosca  •  Gebala  •  Gabalaeca  •  Segontia Paranica  •  Tritium Tuboricum  •  Tabuca  •  Tullonium  •  Alba  •  Morogi  •  Vesperies |