recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**M1942 kaskoa**, **Z**, **alemaniar** edo **M42** izenez ere ezaguna, altzairuzko borroka-kaskoa izan zen, Espainiako Lurreko Armadak erabiltzen zuena 1942tik 1980ko hamarkadan MARTE kaskoak ordeztu zuen arte.

Historia
--------

Espainian Gerra Zibilean kasko eskasia zegoen. Hiru urteko gatazkak ia kasko militarrik gabe utzi zuen Espainia, eta, beraz, premiazkoa zen Espainiako armadari kasko moderno eta adierazgarria ematea. Trubiako Arma Fabrikak, Armadako Estatu Nagusiak egindako eskaeraren ondorioz, garatu ez ziren prototipo batzuk prestatu zituen. Azkenean, fabrikak "Z" kaskoa, alemaniar *Stahlhelm*en bertsio espainiarra (baina kalitate txarragokoa), aurkeztu zuen. Kaskoa 1942an egin zuten lehen aldiz Espainian, eta 1943an hasi zen banatzen, baina Espainian zegoen pobrezia neurrigabeak 1950eko hamarkadaren amaierara arte armadari banatzea eragotzi zion, M1926 kaskoaren alde, merkeagoa baina ez hain eraginkorra. Eraikuntza errazari esker, "Z" kaskoa masan egin ahal izan zuten 1960ko hamarkadatik aurrera. 1980ko hamarkadan utzi zioten kaskoa erabiltzeari. MARTE kasko modernoaren agerpenak ez zuen Z kaskoaren desagerpena ekarri. Haren ordezkapena motela izan zen, eta erabilera 1990eko hamarkadaren erdialdera arte luzatu zen.

Armadatik kanpoko erabilerak
----------------------------

Lurreko Armada ez zen "Z" kaskoaren erabiltzaile bakarra izan, Polizia Armatuak ere erabili zuen 1978an desegin zuten arte. Kaskoa berdina zen, baina gris kolorekoa, eta polizia-kidegoaren ezkutua zeukan. Polizia Militarrak, suteen aurkako unitateek, Abiazioko Poliziak eta Espainiako Gurutze Gorriak ere erabili zuten.

Aldaerak
--------

M42ak aldaerak izan zituen bere erabilera-aldian, batez ere 1970eko hamarkadaren amaieran eta 1980ko hamarkadaren hasieran, modernizatzeko eta NATOren arauak jarraitzeko (Espainia batu berria zen).

Kaskoak izan zuen lehen aldaketa ehun, badana eta larruzko zerrendak gehitzea izan zen, kasko barrutik egitura batez eusten zena. Beste aldaketa batzuk ere egin zituzten, hala nola ehunezko barboka bat edo alboetan zuloak zituen bigarren mentura-ontzi bat, NATOk ondo ikusi zituenak, barne-aireztapena hobetzen baitzuen eta soldaduarentzat askoz higienikoagoa baitzen. Baina kaskoak izan zuen aldaketa bisual handiena kamuflaje-zorro batzuen herentzia izan zen (US Woodland edo igel larru motakoak). Hasieran oso eraginkorrak ez baziren ere, marruskadurarekiko oso kalteberak zirelako, zorroek askoz ere modernoago erakusten zuten kaskoa.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** www.cascoscoleccion.com. *ESPAÑOL Z 42.* .

Kanpo estekak
-------------
A. Tinta. B. Tinta zabaltzeko pala. C. Irudia. D. Emultsioa. E. Xafla tenkatzeko markoa. F. Irudi inprimatua. (Irudia: Harry Wad.)
**Serigrafia** inprimaketa-sistema da, era askotako euskarrietan irudiak inprimatzeko erabiltzen dena (papera, kartoia, oihala, metala, beira, zura...), eta sistema horren bidez egindako irudia. Gainera, ez da ezinbestekoa euskarria laua izatea. Klixe gisa, zetazko edo zuntz artifizialezko xafla porotsu bat erabiltzen da inprimatzeko. Xafla hori zurezko edo aluminiozko marko batean ezartzen da tenkaturik; xafla tintaz busti ondoren, margotu nahi den materialari ezartzen zaio zapalduz. Xafla horretan, irudirik ez dagoen parteetan emultsio bat edo berniz bat erabiltzen da tinta ez pasatzeko. Hala, libre dauden parteetan bakarrik pasatzen da tinta euskarrira. Alegia, inprimatu beharreko irudiaren negatiboa da xafla.

Serigrafiatzeko pausoak
-----------------------

Serigrafia egiteko pantailan lan batzuk izan behar dira:

* Lehenik, serigrafia egiteko pantailan emultsio fotosentikor bat ematen da.

* Bigarrenik, pantaila eta fotolitoa intsolatzen dira, hau da, intsolagailuan ezartzen dira. Argia zuzenean ematen dieten pantailaren emultsio aldeak oso gogorrak geratzen dira (blokeatu egiten dira) eta ez dute uzten tinta pasatzen. Hala ere, argia zuzenean ematen dieten pantailaren fotolito aldeak, urarekin errebelatzeko prozesuan emultsio erortzen da eta tinta transferitzean, hau euskarrira pasatzen da. Horrela, irudia erregistratuta geratzen da.

* Pantaila errebelatzeanPantaila errebelatzean
* Tinta transferitzeanTinta transferitzean
* EmaitzaEmaitza

Jatorria
--------

Serigrafia inprimatzeko metodoak milaka urte ditu. Datu zehatzak ez dauden arren, antzinako Txinan jatorria omen du. Elezaharrak dioenez, emakumeen ile nahastuak erabiltzen zituzten. Ileekin, marrazkiak sortzen zituzten paperak itsasten zitzaizkien, eta gero lakatzen ziren iragazgaitzeko.

Harrezkero, materiala aldatzen joan zen eta zeta erabiltzen hasi ziren, hortik dator bere izena: *sericum* ("zeta" latinez) eta *graphe* ("idatzi", grekeraz).

Egungo erabilera
----------------

Serigrafia eskulangintza gisa hasi bazen ere, egun makina automatikoz egiten da gehienbat. Artean ere erabili izan da; hala, Andy Warhol margolari ospetsuak hainbat lan ditu halako teknikaz eginak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

* Who’s Who in Screenprinting

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q187791
* Commonscat Multimedia: Screen printing / Q187791

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4054827-2
* LCCN: sh85120251
* NKC: ph126391
* AAT: 300053281
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q187791
* Commonscat Multimedia: Screen printing / Q187791
**CajaSur** (Kordobako Aurrezki Kutxa), izen bereko probintziako aurrezki kutxarik garrantzitsuena da. Kordobako aurrezki kutxa berez 1864an sortu bazen ere, CajaSur, Espainia osoan 1990eko hamarkadan egindako fusioen ondorio da. 1995ean elizaren jabetzako *Monte de Piedad y Caja de Ahorros de Córdoba* eta Kordobako probintziako diputazioak zuzendutako *Caja Provincial de Ahorros de Córdoba* batu ziren. Aurrezki kutxaren jabea BBK da.

Eskuhartzea
-----------

CajaSur-ren egoitza nagusia.
Hilabete askotan zehar Espainiako Bankuak beste aurrezki kutxa batekin batzera bultzatu nahi izan zituen CajaSur zuzentzen zuten arduradunei, baina azkenik hauek bat Unicajarekin adostutako bat egiteari uko egin, eta Espainiako Bankuak Cajasurren esku hartzea beste irtenbiderik ez zuen izan, higiezinen sektoreak egindako inbertsio handiek eragindako galerek aurrezki kutxaren etorkizuna arriskuan jartzean. Eskuartzea 2010eko maiatzaren 21etik maiatzaren 22rako gauean eman zen argitara.

2010eko esleipena
-----------------

2010eko uztailaren 16ean Espainiako Bankuak CajaSur enkatera atera zuen eta BBK-k lortu zuen CajaSurren jabe berria izatea. BBk-k enkantean Caja Madrid, BBVA eta Unicajari irabazi zion.

Presidenteak
------------

Aurrezki kutxak azken urteetan izandako presidenteak:

Presidenteak
* Miguel Castillejo Gorraiz (1978 - 2005).
* Juan Moreno Gutiérrez (2005 - 2006).
* Santiago Gómez Sierra (2007 - 2010)
* 2010ean CajaSur BBKri esleitu zitzaion.

Ikus, gainera
-------------

* Caja Castilla-La Mancha

Erreferentziak
--------------

1. ↑   El Pais egunkariko albistea.
2. 1 2    *BBK Cajasurren jabe egin da.*  Berria (Noiz kontsultatua: 2010-7-16).[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Aurrezki kutxaren webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3751637
* Commonscat Multimedia: CajaSur / Q3751637

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 309573273

 |

* Wd Datuak: Q3751637
* Commonscat Multimedia: CajaSur / Q3751637
AEBetan egiten den "Take Back the Night" martxaren edizio bat egin zen. Irudian 2005ekoa Texasen.
**Take Back the Night** baita ere **TBTN** (Berreskuratu gaua) emakumeen aurkako sexu-indarkeriaren kontra protesta egiteko nazioarteko lehen mugimendua da. Lehenengo deialdiak XX. mendeko 70eko hamarkadan antolatu ziren, gauez kalean bakarrik ibiltzen seguru sentitzen ez ziren emakumeen protesta adierazle gisa. Deialdiak 30 herrialdetan antolatu dira. Lelo horrekin bortxaketaren eta beste sexu-indarkeria mota batzuen aurkako protestak eta ekintza zuzenak sortzeko martxak eta kontzentrazioak antolatu dituzte.

Historia
--------

"Take Back the Night" lelodun martxak 1970eko hamarkadan hasi ziren. 1973an mugimendua Estatu Batuetara iritsi zen eta Floridako Hegoaldeko Unibertsitateko emakume talde bat maindire beltzez jantzi eta kanpusean barrena abiatu zen emakumeentzako zentro bat eskatuz. Filadelfian, Pennsylvanian, 1975eko urrian, Susan Alexander Speeth mikrobiologoa bere etxerantz bakarrik zihoala labankadaz hil zuten; erantzunez "Take Back the Night" lehenetariko martxa bat egin zen. 1976an Bruselan, Emakumeen Aurkako Delituen Nazioarteko Epaitegia egin zen eta haren bitartez horrelako martxa bat egin zen. Europan ere Erroma, Mendebaldeko Alemanian eta Ingalaterran ere egin ziren. 1977an, "Take Back the Night" izenburua izan zuen Anne Produ-k Pittsburghen biolentziaren aurkako bilkuran irakurri zuen diskurtsoa. en 1977 en un mitin contra la violencia en Pittsburgh. Antzeko martxa 1978an San Frantziskon egin zen, orduan pornografiaren aurka. 2006an, Ingalaterrako Ipswich hirian bost prostituta erail zituzten; erantzun gisa horrelako martxa egin zen.

Fundazioa
---------

2001ean Ameriketako Estatu Batuetan Take Back the Night Fundazioa sortu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Puten martxa

Kanpo estekak
-------------
**Courtney Kupets** (Bedford, Texas, 1986ko ekainaren 27a) AEBetako gimnasta artistikoa da, 2004ko txapeldunorde olinpikoa taldekako proban, eta bi aldiz munduko txapelduna 2002an eta 2003an asimetrikoetan eta taldekakoetan.

Kirol ibilbidea
---------------

Debrecengo 2002ko Munduko Txapelketan, urrea lortu zuen asimetrikoetan, Oana Petrovschi errumanieraren eta Ludmila Ezhova errusiarraren aurretik.

2003an Anaheim-en (Estatu Batuak) egindako Munduko Txapelketan, taldekako urrea lortu zuen, Errumaniaren eta Australiaren aurretik; hauek izan ziren haren lagunak: Chellsie Memmel, Carly Patterson, Tasha Schwikert, Hollie Vise eta Terin Humphrey.

Atenasko 2004ko Olinpiar Jokoetan barra asimetrikoetan zilarra lortu zuen, Émilie Lepennec (urrea) frantziarraren ondoren eta Terin Humphrey herrikidearen aurrean (brontzea). Taldeengatik ere irabazten du zilarra —Errumaniaren atzetik eta Errusiaren aurretik—, eta lankide izan zituen: Mohini Bhardwaj, Annia Hatch, Terin Humphrey, Courtney McCool eta Carly Patterson.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Ficha.* .
2. ↑    *Ficha.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q886941
* Commonscat Multimedia: Courtney Kupets / Q886941

---

 |

* Wd Datuak: Q886941
* Commonscat Multimedia: Courtney Kupets / Q886941
**Terin Humphrey** (St. Joseph, Missouri, 1986ko abuztuaren 14a) AEBetako gimnasta artistikoa da, 2004ko txapeldunorde olinpiko bikoitza barra asimetrikoen eta taldekako proban, eta 2003ko munduko txapelduna taldekakoan.

Kirolari ibilbidea
------------------

Anaheim-en (Estatu Batuak) egindako Munduko Txapelketan, taldekako urrea eskuratu zuen, Errumania eta Australiaren aurretik; hauek izan ziren haren kideak: Chellsie Memmel, Carly Patterson, Tasha Schwikert, Hollie Vise eta Courtney Kupets.

2004ko Atenasko Olinpiar Jokoetan, barra asimetrikoetan eskuratu zuen zilarra, Émilie Lepennec (urrea) frantziarraren ondoren eta Courtney Kupets (brontzea) herrikidearen aurrean. Taldekakoan ere eskuratu zuen zilarra —Errumaniaren atzetik eta Errusiaren aurretik—, eta kide izan zituen: Mohini Bhardwaj, Annia Hatch, Courtney Kupets, Courtney McCool eta Carly Patterson.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Ficha.* .
2. ↑    *Ficha.* .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q886970

 |

* Wd Datuak: Q886970
*Rhodocybe popinalis*

Sinonimoa: *Agaricus mundulus*, *Clitocybe mundula*, *Clitopilopsis mundula*, *Clitocella* *popilis*

Gida batzuetan jangarritzat jotzen den arren, ez du zapore onik eta ez da bildu behar urria delako.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 4 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, lehenengo hemisferikoa, laster zabaldu egiten da eta pixka bat deprimitu, titi txiki bat izan dezake, lehenengo ertza oso biribildua, gero ia zuzena, mehea, ildaskatu gabea. Kapelaren gainazala, glabroa, higrofano samarra, batzuetan eraztun zentrokide antzeko batzuekin, kolore aldakorrekoa, krema zurixkatik, arre-grisaxkara, marroi-grisaxka, baita arre-beltzaxka ere.

**Orriak:** Nahiko estu, hasieran adnatu-dekurrenteak, gero oso dekurrenteak, gris-zurixka kolorekoak, krema marroiak edo marroi-grisak, kolore arrosako tinduekin helduaroan, ertza osoa eta kolore berekoa.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 1,5 eta 5 cm bitarteko garaierakoa eta 0,4 eta 1,5 cm bitarteko lodierakoa, zilindrikoa, pixka bat loditua oinarrirantz, leuna eta apur bat tomentuduna beheko erdian, zurixka, gero marroi-gris kolorekoa, ukitzean belztu ere egiten da.

**Haragia:** Trinkoa edo pixka bat elastikoa, irin usaina eta zapore mikatz samarra.

**Etimologia:** *Clitocella* generoaren terminoak *Clitopilus* eta *Clitopilopsis* delakoen antzekotasun morfologikoa eta hurbiltasun filogenetikoa islatzen ditu.

Jangarritasuna
--------------

Zapore ona ez duen jangarria. 

### Nahasketa arriskua

Maiz, *Pleurotus eryngil* delakoaren forma ilunekin nahasten da, askotan habitata partekatzen dute, baina honek ez du irin usainik.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean. Hostozabalen eta koniferoen basoetako soilguneetan, belardietan, larreetan eta zelaietan, oinarrizko lurzoruetan eta hareatsuetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 188 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Calvo Pérez Javi.  (2006). *El mundo de las setas.*  Asociacion Micológica Fungipedia.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)**  Sociedad micológica Barakaldo. Investigación y divulgación de la micologia.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Velazquez Vergara José Ignacio, Suarez Gil Angela.  (2009). *Catalogo micológico.*  Banco de setas..
*Silla* errege baten tumulua, Korea.
**Tumulua** ehortz-toki baten gainean eraikitzen den harrizko eta lurrezko meta da, eskuarki Harri Aroan edo Metalen Aroetan egina. Erdialdeko Europan, Erdi Brontze Aroari Tumuluen kultura ere deitzen zaio, garai horretako kultura arkeologiko nagusia baita.

Tumuluak dira dali berean, *borrow*-ak (Erresuma Batuan oso ohikoak izan zirenak) eta kurganak (Kurganen kulturako ezaugarriak).

Hasiera batean, gorpuak estaltzen zituzten harrizko piloak izaten ziren. Baina denborak aurrera egin ahala, tumuluen tamaina handituz joan zen, benetako muino artifizialak osatu arte. Gorpuarekin batera, armak eta ondasun garrantzitsuenak kokatzen ziren. Batzuetan, gizabanako bat baino gehiago ehorzten ziren. Tumuluen azpian trikuharria egon daiteke, edo bestelako egitura.

Hipotesi baten arabera, tumuluen agerpena lur horien gaineko jabetzaren aldarrikapenarekin lotzen da. Izan ere, lurralde bat okupatuta zegoela adierazten zuten tumuluek.

Ikus, gainera
-------------

* Armorkora

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q34023
* Commonscat Multimedia: Tumuli

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4160740-5
* NKC: ph166542
* AAT: 300391495

 |

* Wd Datuak: Q34023
* Commonscat Multimedia: Tumuli
Antzinaro klasikoan, **Eszitia** (grezieraz Σκυθία, *Skuthia*) eszitiar etnia K.a. VIII. mendetik II. mendera arte bizi izan zen Eurasiako eskualdea zen.

Eszitia eta eszitiar hizkuntzen gutxi gorabeherako hedadura (laranja kolorez adierazia), I. mendean.
Bere hedadura aldatu egin zen denboran zehar, baina, orokorrean, Estepa Pontikoko lautadak hartzen zituen, Danubio ibaitik hasi eta Itsaso Beltzaren ipar kostalderantz, mapan agertzen den bezala.

Egile klasikoen lanetan Eszitia izenez ezagunak diren lurraldeen artean honako hauek daude:

* Estepa Pontikoa: egungo Kazakhstan, Errusia hegoaldea, eta Ukraina (han eszitiarrak gutxienez K.a. VIII. mendetik bizi ziren).
* Kaukasotik iparralderako eskualdea, Azerbaijan barne. Ondorengo Sarmazia, Ukraina, Bielorrusia, eta Polonia Itsaso Baltikoraino (Ozeano Sarmazia bezala ezaguna).
* Ukrainako hego zatia eta Behe Danubio, Eszitia Txikia ere deitua.

Sakastan izeneko eskualdea, saka herriak edo indoeszitiarrak bizi diren tokia, ez da Eszitiaren zatitzat hartzen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2004/XII/16). *142. araua: Antzinateko eskualdeen euskarazko izenak.*  Bilbo.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q845909
* Commonscat Multimedia: Scythia / Q845909

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q845909
* Commonscat Multimedia: Scythia / Q845909
**Debbie Green-Vargas** (1958ko ekainaren 25a) Ameriketako Estatu Batuaketako boleiboleko jokalari eta entrenatzaile ohia da. Ameriketako Estatu Batuetako emakumezkoen boleibol-jokalari onena da. Green-Vargas Ameriketako Estatu Batuak Talde Nazionaleko kidea izan zen eta 1984ko Los Angelesko Olinpiadetan zilarrezko domina irabazi zuen.

Bizitza goiztiarra
------------------

Debbie Green Hego Korean jaio zen 1958an. Kalifornian hazi zen eta Westminsterreko DBH eskolara joan zen. 16 urte zituela, Green-Vargas Amerikako Estatu Batuetako boleiboleko nazionalak ekortu zituen Adidas Junior Taldeko kide zen. All-American izendatu zuten, jokalari gazteena ohoratzeko.

Karrera Kolegiala
-----------------

Bere altuera txikia izan arren, Green bi aldiz izan zen setter All-American USCn. Jauzi jokoa hobetu zuen, plano bertikalean pilota altuena ezagutzeko aukera emanez eta irainean tempo altuagoa sortuz. Hori egitean, bere borrokalarientzako aukera onuragarriak etengabe sortzeko gai izan zen. 1977an, Greenek 38 – 0eko errekorrera eraman zituen troiarrak eta AIAW Txapelketa Nazional batera. Bera izan zen unibertsitateko lehen boleibol taldea denboraldi perfektua erregistratu zuena. Greenek bere bigarren Txapelketa Nazionalera eraman zituen troiarrak 1978an. Broderick Saria irabazi zuen (orain Honda Sports Award) 1978an, nazioko emakumezko boleibol jokalari kolegiatu onena bezala.

Ibilbide olinpikoa
------------------

Green 1980ko Olinpiar Jokoetarako zerrendan zegoen, baina 1980ko Olinpiar Boikotarekin etsita zegoen. 1984an, Green-ek AEB taldeari lagundu zion zilarrezko domina lortzen, garai hartan AEBetako emakumezkoen boleibolaren historiako helmugarik onena (geroago 2008ko taldeak parekatu zuen).

Profesionala
------------

Greenek Los Angeles Starlites -en Major League Volleyball (MLV) taldean jokatu zuen, emakumezkoen barruko liga profesionalean, eta taldeari lagundu zion ligako lehen bi txapelketak irabazten 1987an eta 1988an.

Bizitza pertsonala
------------------

Green-Vargasek 1992an Long Beach State-n komunikazioetan lizentziatua lortu zuen.

Green Joe Vargasekin ezkondu zen eta bi seme-alaba ditu, Nicole eta Dana. Nicole Long Beach State-n setter jokatu zuen, non Green-Vargas entrenatzaile laguntzaile gisa lan egin zuen. Dana UCSBko setter bat izan zen.

1986an, Estatu Batuetako Boleibol Elkartearen Ospearen Aretoan hautatu zuten, eta 1986ko udaberrian All-Time Great Bolleyball Player saria jaso zuen. 1998ko apirilaren 30ean, Green Orange Countyko Kirol Ospearen Aretoan sartu zen lehen emakumea izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. Wagner, Dick. "Here Are Two Olympic Stars Who Never Stopped Shining." *Los Angeles Times* 14 June 1987: C3.
2. 
3. 
4. 
5. 
6. 
7.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5247932
* **Kirolariak**
* COI: debbie-green

 |

* Wd Datuak: Q5247932
**Kasturba Makhanji** (1869ko apirilaren 11a - 1944ko otsailaren 22a), maitekiro **Ba** deitua, Mahatma Gandhiren emaztea izan zen.

Biografia
---------

Negozio familia aberats batean jaio zen, Porbandarreko Makharhji Gokuladetan. 13 urte zituela ezkondu zen Gandhirekin, bere izena Kastürba Gandhiraino aldatuz. Senarra Londresera Zuzenbidea ikastera joan zenean (1888), bera Indian geratu zen bere umea jaio berri Harilal Gandhirekin batera, gainera, senar-emazteek hiru seme-alaba gehiago izan zituzten: Manilal (1892), Ramdas (1897) eta Devdas (1900).

1906an, senarrak brahmacharia edo zelibatua praktikatzen hasiko zela iragarri zuen, eta berarekin sexu-harremanak izateari utzi zion, nahiz eta Gandhik hori onartzea erraza ez izan. Kasturbak ere kastitatea hartu zuen eta ez zitzaion inoiz desleiala izan, bera bezala, uko egin zien kasta-sariei.

1944ko otsailaren 22an, 74 urte zituela hil zen Aga Khan Jauregian (Pune, India), bertan, bera eta Gandhi etxean atxilotuta zeuden. Senarrak onartu izan balu osasun laguntza jasotzea, salbatu egingo zen. Baina Gandhiren sinesmen naturistak zirela eta, antibiotikorik ez aplikatzea erabaki zuen.

Erreferentzia
-------------

1. ↑   Gandhi, Arun.  (1998). *The forgotten woman : the untold story of Kastur Gandhi, wife of Mahatma Gandhi.*  Huntsville, Ark. : Ozark Mountain Pub. ISBN 978-1-886940-02-4. (Noiz kontsultatua: 2024-02-14).
2. ↑   **(Ingelesez)** Gandhi, Arun.  (2000). *Kasturba: A Life.*  Penguin Books ISBN 978-0-14-029971-7. (Noiz kontsultatua: 2024-02-14).
3. ↑   «Following Gandhi's Path - Mumbai and Poona» *web.archive.org* 2010-08-14 (Noiz kontsultatua: 2024-02-14).
**Siriako Armada Askea** (arabieraz: الجيش السوري الحر‎, *al-Jaysh as-Sūrī al-Ḥurr*), ingelesezko **FSA** siglaz ere ezaguna, Siriako Gerra Zibilean gudukatzen ari diren talde armatuetako bat da, 2011ko uztailaren 29an sortua, 2011ko Siriako matxinadaren ondoren.

Babesa
------

Mendebaldearen, Turkiaren eta Golkoko monarkien laguntzarekin sortutako egitura bat da FSA, hainbat taldek osatutakoa. Turkiatik jarduten duen buruzagitza bat badu, baina zalantzagarria izan da buruzagitza horrek Sirian dauden taldeengan eduki duen kontrola. Era berean, NCSROF Siriako Iraultzaileen eta Oposizioaren Koalizio Nazionalaren nazioarteko babesleek nahi zuten erakunde horren adar armatua bihurtzea FSA.

Helburua
--------

FSAk Baxar al-Assad Siriako presidentea boteretik kentzea dauka helburu nagusitzat, eta PYDi leporatu izan dio Al-Assadi laguntzea.

Gatazka kurduekin
-----------------

Siriaren ikuspegi arabiarzalea dute, eta nagusiki islamistak diren taldeek jardun dute FSAren izenean, eta 2011n gerra lehertuz geroztik kurduen miliziekin liskar bat baino gehiago izan dituzte, kurduen lurraldeetan sartzen saiatu direlako. 2014ko urriaren 24an, Turkiako presidenteak adierazi zuen Siriako FSA matxino taldeko 1.300 borrokalari kurduen Kobane hirira joango zirela Estatu Islamikoaren aurka, baina PYD alderdiak hori onartu izana ukatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3  Mikel Rodriguez, «Laguntza, edo estrategia jokoa», *Berria*, 2014-10-25

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q858819
* Commonscat Multimedia: Free Syrian Army / Q858819

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 292374496
* LCCN: no2012153157

 |

* Wd Datuak: Q858819
* Commonscat Multimedia: Free Syrian Army / Q858819
**Houston Jerami Grant** (Portland, Oregon (AEB) 1994ko martxoaren 12a) saskibaloi jokalari profesional estatubatuar da, NBAko (National Basketball Association) Detroit Pistons taldekoa. Unibertsitateko saskibaloian jokatu zuen Syracuse Orange taldean.

Grant Harvey eta Beverly Granten semea da, eta hiru anaia ditu: Jerai, Jerian eta Jaelin. Harveyk unibertsitateko saskibaloian jokatu zuen Clemson-en eta Oklahoman, eta 12. aukeraketa orokorra izan zen 1988ko NBAko aurreikuspenean, 11 urtez jokatu zuen NBAn Washington (Bullets and Wizards), Portland eta Philadelphia taldeekin. Granten osaba, Horace (Harveyren anaia bikia), Clemson-en unibertsitateko saskibaloian jokatu zuen, eta, lau aldiz, NBAko txapeldun izan zen Chicago Bulls eta Los Angeles Lakers taldeekin. Bere anaietako bi, Jerai eta Jerian, ere saskibaloi jokalari profesionalak dira.

Olinpiar Jokoak
---------------

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), urrezko domina irabazi zuen AEBko taldearekin Frantziako (zilarrezkoa) eta Australiako (brontzezkoa) taldeak garaituz. Hauek osatzen zuten taldea: Bam Adebayo, Devin Booker, Kevin Durant, Jerami Grant, Draymond Green, Jrue Holiday, Keldon Johnson, Zach LaVine, Damian Lillard, JaVale McGee, Khris Middleton eta Jayson Tatum-ek.

Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
---------------------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia
  | 01 !1. postua, urrezko domina | Saskibalioa gizonezkoa |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Jerami Grant» *olympedia.org* 2021-11-14an begiratua**(Ingelesez)**
2. ↑  «Jerami Grant» Olympics.com 2021-11-14an begiratua **(Gaztelaniaz)**
3. ↑  "Saskibaloia, gizonezkoa, emaitzak 2020" olympedia.org **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6180570
* Commonscat Multimedia: Jerami Grant / Q6180570

---

 |

* Wd Datuak: Q6180570
* Commonscat Multimedia: Jerami Grant / Q6180570
**Nicolás Sáez de Elola** (Azpeitia, 1500 inguru - 1554ko abenduaren 24a) Pizarroren esanetara Inken konkistan parte hartu zuen kapitaina. Ondoren, Azpeitiko alkate izan zen.

Biografia
---------

XVI. mendeko lehenengo hamarkadan jaio zela uste da. Joan Sánchez eta Domeja Irarragaren semea izan zen, eta gutxienez bi neba-arreba zituen. Itsasoratze urtea ezaguna ez bada ere, jakina denez hamar bat urtez egon zen Panaman eta Pizarro bertara heldu zenean, gizon bila, gehitu zitzaion. 1532an Cajamarcako sarraskian parte hartu zuen, non Atahualpa harrapatu eta 4.000 eta 5.000 bat indigena hil zituzten, egun bakarrean. Atahualpak bere askapena urrearekin ordainduko zuela agindu zuen eta konkistatzaileak trukea onartu bazuten ere, urrea izan zutenean Atahualpa akabatu zuten. Elola urre horren zati handi bat lortu zuen. 1533an Jauja aldera egin zuten, eta Elolak Pachacama edo beste portu batzuetara heltzen ziren itsasontziak zenbatzeko kargua jaso zuen. Zehatz mehatz noiz bueltatu zen argitu ez bada, 1545ean Sevillan zegoen bere aldeko pribilegio edo errenta bat jasotzen, 300.000 marabedi, urtero-urtero diru hori jasoko zuen, hil arte ekarritako urrearen truk.

Elola emakume batekin ezkondurik bueltatu zen, eta bere dotearengatik 8.000 urrezko dukat jaso ere. Sevillara heldu zenean emakumea beste indiar batekin ezkondu eta abandonaturik utzi zuen. Emakumea kexu agertu zen Elisabet Portugalgoaren aurrean. Hala ere, emakumea Azpeitian egon zelaren zantzuak daude, bien alaba zen Franciscarekin batera. Francisca Elolaren oinordekoetako bat izan zen.

Bi urte beranduago, Elola Ana Vélez de Alzaga eta Vicuñarekin ezkondu zen. Ezkondu eta gero, Anak Iruñeako gotzainaren aurrean senarraren tratu txarrak eta erailketa saiakera bat salatu zituen. Anak dibortzioa eskatu zuen.

Bere testamentuan Soreasuko San Sebastian elizan dagoen Bakardadearen kapera eraikitzeko agindua eman zuen eta bertan dago lurperatuta.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12   **(Gaztelaniaz)** Lesaca, Miren Miguel.  (2011). «Nicolás Sáez de Elola, intrépido capitán en la Conquista del Perú. El oro de Cajamarca» *Boletín de la Real Sociedad Bascongada de Amigos del País* 67 (1-2) ISSN 0211-111X. (Noiz kontsultatua: 2024-03-07).
2. 1 2 3   López, Axier.  (2022). *Gure heroiak. Elkanoren eta Euskal Herriko kolonialisten historia bat.*  Argia, 123-124 or..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Elola, Nicolás Sáez de - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2024-03-07).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Leon, Jabi.  (2019-06-12). «Un libro inmortaliza la gran obra del azpeitiarra más oscuro» *Noticias de Gipuzkoa* (Noiz kontsultatua: 2024-03-07).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q124759399
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 38395

 |

* Wd Datuak: Q124759399
**Nemesia Baztan Turrau** (Zangoza, Nafarroa Garaia, ) emakume ekintzailea izan zen, Frankismoaren errepresioa jasan zuen, atxilotu, kaskamotz utzi eta 8 egunez mezatara joan behar izateko penitentzia ezarri zioten "gorria" izateagatik. Mugalari eta emagin lanak ere egin zituen.

Bizitza
-------

Zangozan jaioa eta José Plano Urrutiarekin ezkondua, senar-emazteak Iruñera emigratu zuten hiru seme-alabarekin, 20ko hamarkadaren amaieran edo 30eko hamarkadaren hasieran ziurrenik. Arrotxapea auzoan finkatu ziren. 1936ko irailaren hasieran, auzokide batek salatu zuen Nemesia, "gorria izateagatik", eta atxilotu eta kaskamotz utzi zuten. Gainera, zortzi egunez mezatara joan beharraren penitentzia ezarri zitzaion.

36ko irailean senarra atxilotu eta alaba bat bidean zela, Nemesiarentzat errepresio-garaia ekarri zuen beste emakume askorentzat eta haien familientzat bezala, egoera gogorrean aurrera egin eta bizitzen jarraitu behar izan baitzuten. Gainera, oraindik jakin gabe bizirauteko modu bat izan zen ala ihes egiteko sare baten parte zen, askotan mugalari lanak egin zituen jendea bere etxean ezkutatuz eta Frantziara pasatzen lagunduz. Izaera solidarioarekin, emagin gisa lagundu zuen auzoko emakumeen erditzeetan, medikua ez baitzen garaiz iristen emakumeen seme-alabak artatu eta elikatzera.

Aitortzak
---------

* 2024an Iruñeko Udalak erabaki zuen Frankismoak errepresaliatutako 10 emakumeren izena jartzea Hego Txantreako kale eta plazei: Nemesia Baztán Turrau, Josefina Guerendiain Caro, Julia Bea Soto, Julia Fernández Zabaleta, Dora Serrano Serrano, Aurora Gómez Urrutia, Mª Luisa Elío Bernal, Ramona Zapatero Zapatel, Matilde Huici Navaz eta Mª Carmen Húder Carlosena.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Nemesia Baztan Turrau.* .
2. ↑   Salvo, Mariví.  (2024-02-19). «10 mujeres represaliadas por el franquismo darán nombre a calles y plazas de Txantrea Sur» *Diario de Noticias de Navarra* (Noiz kontsultatua: 2024-02-29).
3. ↑   SL, TAI GABE DIGITALA.  (2024-02-19). «Diez represaliadas por el franquismo nombrarán calles en la Txantrea» *naiz:* (Noiz kontsultatua: 2024-02-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q124695627

 |

* Wd Datuak: Q124695627
**Shivta, Sobota, Subeitah** edo **Subaytah** (hebraieraz: שבטה), Negeveko basamortuan, Israelgo hegoaldean eta Nitzanako ekialdean dagoen toki arkeologiko bat da. Gaur egun, Israelgo Artilleriako Indar Armatuen entrenamendu-gune nagusia da.

Historia
--------

Antzinako espezia merkataritzaren ibilbideko hiri nabatear klasiko eta terminaltzat hartzen da luzaroan, eta arkeologoak hiria benetan bizantziar nekazarien kolonia izateko aukera aztertzen hasi dira. Era berean, Santa Katalinara (Egipto) bidean zeuden pelegrinentzako geltoki bat izan zitekeen, Sinai mendiaren ustezko lekuan kokatua.

Shivtaren kategorizazio berria tokian aurkitu den irrigazio-sistemaren azterketan oinarritzen da, egitura bizantziar tipikoekin antzekotasunak dituelako. Orain arte, uste zen bizantziar hondakinen nagusitasuna aurreko nabatear hiri baten hondakinen gainean ezarri zen komunitate monastiko baten hondarrak zirela.

Deskripzioa
-----------

Shivta hiru eliza bizantziarrak dauzka, bi dolare, bizitegi-lekuak eta eraikin administratiboak. Arabiarrek VII. mendean konkistatu ondoren, Shivtako biztanleria gainbehera hasi zen. Azkenean lekua abandonatuta geratu zen, VIII eta IX mendeen artean.

XX. mendean Harris Duscombe Coltek  hiria ikertu egin zuen, baina bere ikerketak ez zituen inoiz argitaratu. 1938an, Palestinatik ateratzen, Colt bere baliza galdu zuen, maleta horretan indusketako hainbat objektu. Haifako aduana-agente batek eman zuen maletaren berri, eta museo bateko sotoetan amaitu zuen. Baliza 2018an berraurkitu zen, eta eduki greko-erromatarrak Haifako museo batean daude ikusgai.

Gizarte ondarea
---------------

Unescok 2005eko ekainan Shivta gizateriaren ondarea deklaratu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** published, Tom Metcalfe.  (2019-02-19). «Customs Letter About a Long-Lost Suitcase Leads to Artifacts from Desert with Early 'Jesus' Painting» *livescience.com* (Noiz kontsultatua: 2024-02-29).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Centre, UNESCO World Heritage. «Centro del Patrimonio Mundial -» *UNESCO World Heritage Centre* (Noiz kontsultatua: 2024-02-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2037692
* Commonscat Multimedia: Shivta / Q2037692

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315170118
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 21678
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 1107-004

 |

* Wd Datuak: Q2037692
* Commonscat Multimedia: Shivta / Q2037692
**Clara Isabel Núñez y Chabarria** Buenos Aireseko gizarteko andre bat izan zen XVIII. mendearen amaieran eta XIX. mendearen hasieran, bere senarrak emantzipazioaren kausari atxikimendu irmoa izan arren alderdi erregezaleari lagundu zion.

Biografia
---------

Clara Isabel Núñez Pedro Núñez y Alonso Buenos Airesko kabildoko notarioaren eta Isabel de Chavarría y del Castilloren alaba zen. 1790ean Domingo de Azcuénaga eta Basavilbasorekin ezkondu zen, merkatari, jurista eta poeta, lehen alegialari argentinar gisa aitortua eta Miguel de Azcuénagaren anaia, Lehen Gobernu Iraultzaileko Juntako kidea.

Clara Isabel Núñez erregezale ezaguna zen eta ehun ofizial eta soldadu espainiar baino gehiago ezkutatu eta Montevideoko gotorleku espainiarrera ihes egitea lortzen lagundu zuen, haietako asko preso erregezaleentzako Las Bruscas atxilotze zentrotik ihesi.

Ausardiaz gain, senarrak bezala, umore oso berezia zuen. Behin batean bere etxean festa *"sekretu"* bat antolatu zuen, eta bertan alboko etxe batean ezkutatuta zeuden politikari jazarriak bildu zituen. Alvearistak eta Rodriguistak, abertzale eta errealistak, portugaldarrak eta espainiarrak, Rio de la Plata, Txile eta Peruko Probintzia Batuetako herritarrak bertaratu ziren, anaitasun bitxiko une batean, ziurrenik garai hartan bakarra.

Bere semeetako bat, Buenos Airesko Erregimentu Finkoko alfereza, José Benito de Azcuénaga, bere amak bezala alderdi errealistan sartu zen eta Martín García uhartearen defentsa agindu zuen Guillermo Brownen indarrek erasoaldi arrakastatsuaren harira, Martín Garcíaren guduan (1814).

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Domingo de Azcuénaga.
* Historia de las relaciones exteriores argentinas.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2836460

 |

* Wd Datuak: Q2836460
**Klara Hitler** (Spital, Austria 1860ko abuztuaren 12a - Linz, 1907ko abenduaren 21a) Adolf Hitlerren ama izan zen.

Biografia
---------

Haurtzaroa eta gaztaroa (1860-1885)

Klara Polzl 1860an jaio zen Spitalen, Austriako iparraldean dagoen herri txiki batean. Bere gurasoak Johann Baptist Pölzl nekazari txikia eta Johanna Hiedler ziren. Senar-emazteak hamaika seme-alaba izan zituzten, eta horietatik hiru baino ez ziren atera haurtzarotik: Klara, zaharrena, Johanna eta Theresia. Klararen amaren aldeko aitona Johann Nepomuk Hiedler zen (Hüttler, abizenak "landa-eremuko jabe txikia" esan nahi du, eta garaiko dokumentazioan hainbat grafia ditu), eta haren anaia, Johann Georg Hiedler, Maria Anna Schicklgruber-ekin ezkondu zen, Aloisi Hitlerren ama eta, beraz, Adolf Hitlerren beraren amona. 

Loisiren bataio erregistroan aitaren izena zuriz agertzen denez, ez dago argi hau Georg bera zenik, baizik eta Nepomuk, Maria Anna hil eta gutxira Aloisi bere etxaldera bizitzera eraman zuena. Nolanahi ere, Klara eta Aloisi estu ahaidetuta zeuden, eta aitona-amonetako baten nortasunari buruzko ziurtasunik ezak oinarririk gabeko espekulazioak eragin zituen Adolf Hitler juduen balizko jatorriari buruz. 

Klara Braunau am Inn-era joan zen 1876an, hamasei urte zituela, Aloisi lehengusuaren eta Anna Glassl lehen emaztearen etxean neskame gisa zerbitzatzera. Aloisik hogeita hemeretzi urte zituen orduan, eta aduana-funtzionario gisa lan egiten zuen. Handik gutxira, Franciska Matzelberger neskame gaztearekin hasi zen harremanetan, eta Annarekin 1880an banandu bezain laster hasi zen harekin bizitzen. Frantziskak Klarak etxea uzteko eskatu zuen, 1883an Aloisirekin ezkondu zen eta bi seme-alaba izan zituzten, baina 1884an tuberkulosiak jota hil zenean, Aloisik Klara Braunaura itzularazi zuen.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q158314
* Commonscat Multimedia: Klara Hitler / Q158314

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 1142689
* ISNI: 000000011736575X
* GND: 131373951
* LCCN: n2006006903

 |

* Wd Datuak: Q158314
* Commonscat Multimedia: Klara Hitler / Q158314
Jean Hyacinthe de Laclotte margolariaren *Battle of New Orleans* (1815).
**New Orleansko gudua** Ameriketako Estatu Batuen eta Britainia Handia eta Irlandako Erresuma Batua artekoa izan zen. Gertaerak 1814ko abenduaren 23 eta 1815eko urtarrilaren 8 artean izan ziren. 1812ko angloamerikar gerraren gudu handiena izan zen.

Historia
--------

1814ko bukaeran 50 itsasontzi baino gehiago zituen flota britainiar bat Mexikoko Golko barruan sartu zen, New Orleansen aurkako erasoa burutzeko asmoz. Britainiarrak Edward Pakenham jeneralaren agindupean zeuden. Estatubatuerren aldetik Andrew Jackson komandantea borrokarako prestatu zen. Jackson hegomendebaldean zegoen, milizianoen eta bolondresen erregimentu baten buruan; haiekin britaniarrei aurre egin zien.

1815eko urtarrilaren 8an behin eta berriro britaniarrek Jackson indarrei eraso egin zieten. Jackosonen militarrak ondo gotortu ziren eta, aldi berean, oste britaniarrak erasoan etsaien begi bistan gelditzen ziren. Borroka ez zen luzea izan eta estatubatuarren garaipenarekin amaitu zen. Britaniarrek atzera egin behar izan zuten eta Edward Pakenham jenerala galdu zuten, borrokan hilda.

Guda hau nahiko absurdoa izan zen zeren eta ordurako, Ganteko Itunari esker, gerra bukatuta zegoen. Bakea abenduaren 24en sinatua izan baitzen. Baina horren informazioa berandu heldu zen. Garaipena, hala ere, estabatuarrentzako garrantzitsua izan zen: haien morala altxatu zen eta, halaber, Jacksonen ospea handitu egin zen, ordurako heoria bihurtuta. Ospe horrek presidentea izateko bidean asko lagunduko zion.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Andrew Jackson

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Gudua *Encyclopædia Britannica*n.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q41894
* Commonscat Multimedia: Battle of New Orleans (1815) / Q41894

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX539045
* GND: 4384884-9
* LCCN: sh85091385
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q41894
* Commonscat Multimedia: Battle of New Orleans (1815) / Q41894
**Ibarraundi** **museoa** egun, Eskoriatzan dagoen museoa da. 1986. urtearen bueltan, Udaletxean bertan zegoen lokal batean, Eskoriatzako Museo Eskola sortu zen Luis Ezeiza Herri Eskolan historia arloa lantzeko proiektu osagarri bezala. Beranduago, Udalak Ibarraundi jauregia erosi zuen eta 2005. urtean, ordura arte Eskoriatzako Museo Eskola izandakoa Ibarraundi museoa izatera pasatu zen.

Ibarraundi jauregia
-------------------

Ibarraundi jauregia XV. mende erdialdekoa dela uste da, Erdi Aro bukaerakoa, Galartza familiarena. Garai hartan jauregi edo dorretxe zela diote aurkitu diren lehenengo dokumentu idatziek. Edonola ere, azterketa arkeologikoen emaitzek XVI. mendekoa dela diote. Baliteke beraz, XV. mendean eraikitzen hastea eta XVI.ean bukatzea.

XVIII. mendetik XXI. mendera baserri moduan erabili zen, eta dorretxe eta baserri izate tarte horretan, jauregi izan zen.

Gaur egun, berriz, museoa da, eta etxearen jatorrizko izena mantentzen du.

Antolaketa
----------

Leintz Aretoan, Leintz Bailarari buruz jarduten den audiobisuala ikusteko aukera dago. Atxorrotxek eta Ibarraundik Erdi Aroko bailarako herrien sorrera azaltzen du eta, aldi berean, bertan bizi ziren leinuen arteko elkarbizitza eta gorabeheren berri emateko.

Historia erakusketaren gelan historiaurrearen bilakaera erakusten da, Paleolitotik Burdin Arora arte. Ingurune hurbiletik abiatuta hainbat herri eta zibilizazioen historia ezagutzera eman nahi dira. Erakusketa honetan Eskoriatzako ikur diren Axtrokiko ontzien (Burdin Aroa), eta Atxorrotxeko gazteluaren (Erdi Aroa) berri ematen da.

Etnografia erakusketaren aretoan ikus daitezkeen elementuak Eskoriatzakoak dira eta gaika (lihogintza, burdina, eskola, sukaldea, sinismenak…) antolatuta daude. Helburua da bertako ohituren eta sinismenen berri ematea.

Amoniteen erakusketa 2016an erakusketa berria ireki zuen museoak. Bertan, Mutrikun aurkitutako 70 bat amonite ikus daitezke, ikaragarri handiak eta Europa mailan erreferente direnak.

Bisita gidatuak eskaintzen dituzte

Kanpo estekak
-------------

* Ibarraundi museoa Eskoriatzako udal-webgunean

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12259362

 |

* Wd Datuak: Q12259362
**Kanadako Mendi Harritsuetako Parkeen** Munduko Ondare taldeak ondoko zazpi parke ditu: lau parke nazional (Banff, Jasper, Kootenay eta Yoho) eta Columbia Britainiarreko hiru parke probintzial (Hamber, Mount Assiniboine eta Mount Robson).

Zazpi parke horiek Kanadako Harrokatsuetanmendiak, glaziarrak, ur termalak eta Ipar Amerikako ibai-sistema nagusien goi-ibarrak daude, North Saskatchewan, Athabasca, Columbia eta Fraser ibaiak barne.

Ingurune naturalagatik eta aniztasun biologikoagatik da ezaguna ingurune hori. Burgess Shale gunea barne hartzen du, 1980tik 1984ra Gizateriaren Ondare izendatu zena, Kanadako Mendi Harritsuen Parkeko WHS izendapenean sartu zenean.

Gizateriaren Ondarea
--------------------

1983an, Kanadak Banff, Jasper, Kootenay eta Yohoko parke nazionalak izendatu zituen, UNESCOren Munduko Ondarearen Lekuen zerrendan sartzeko. UNESCOk Natura Kontserbatzeko Nazioarteko Batasunaren (UICN) gomendioan oinarrituta onartu zuen kandidatura 1984an. Jatorrizko izendapenean eta NKNBren gomendioan, honako hauek nabarmendu ziren: eremuko "edertasun natural bikaina", "espezie arraroen eta galzoriko espezieen habitatak" eta horien elementu geografiko naturalak, hala nola mendi-tontorrak, glaziarrak, aintzirak, kanoiak, kareharrizko leizeak eta Burgess Shaleren fosil bakarrak.  Urte horretan, UNESCOren Munduko Ondarearen Batzordeak "eskatu zien Kanadako agintariei kontuan har zezatela Mount Robson, Hamber, Mount Asaccidenboine eta Kananaskis probintzien aldameneko parkeak Mendi Harritsuetako parke kanadarren tokira gehitzea". 1990eko bilera batean, "Batzordeak pozik hartu zuen Kanadako proposamen hau: Mount Robson, Hamber eta Asaccidenboine Parke Probintzialak Mendi Harritsuetako Parkeen gunean sartzea, 1984ko zortzigarren saioan egindako eskaeraren ondorioz". Kananaskis (Peter Lougheed Parke Probintzial gisa berritua) ez da sartu Kanadako Mendi Harritsuetako Parkeen Munduko Ondarearen gunean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *The Burgess Shale.*  Royal Ontario Museum.
2. 1 2    *World Heritage Committee: Eighth Ordinary Session.*  UNESCO.
3. ↑    *Nomination to the World Heritage List.*  UNESCO.
4. ↑    *World Heritage Committee: Fourteenth Session.*  UNESCO.

Ikus gainera
------------

* Kanadako parke nazionalen zerrenda
* Ameriketako Mundu Ondareko guneen zerrenda
* Columbia Britainiarreko parke probintzialen zerrenda
* Albertako eremu babestuen zerrenda

Kanpoko loturak
---------------

* Parkearen orria UNESCOren Gizateriaren Ondarean
**Shannon Miller** (Rolla, Missouri, Estatu Batuak, 1977ko martxoaren 10a) AEBko gimnasta artistikoa da. 1996an, taldekako lehiaketan eta oreka-barran parte hartu zuen, eta 1993tik 1994ra bitartean munduko txapelduna izan zen hainbat probatan.

Kirolari ibilbidea
------------------

### 1991

1991n Indianapolisko Munduko Lehiaketan, zilarrezko bi domina eskuratu zituen: barra asimetrikoetan, Ipar Koreako Gwang Suk-Kim-en atzetik eta Tatiana Gutsu sobietarrarekin berdinduta, eta taldeka, Sobietar Batasunaren ondoren eta Errumaniaren aurretik.

### 1992

Bartzelonako (Espainia) Olinpiar Jokoetan, 1992an bi zilarrezko domina eskuratu zituen, oreka-habean eta banakako orokorrean, eta brontzezko hiru domina lortu zituen lurrean, asimetrikoetan eta taldekakoan. Estatu Batuak Talde Bateratuaren (urrea) eta Errumaniaren (zilarra) atzetik geratu ziren. Taldekideak Wendy Bruce, Dominique Dawes, Betty Okino, Kerri Strug eta Kim Zmeskal izan ziren. 

### 1993

Birminghameko 1993ko Munduko Txapelketan urrezko hiru domina eskuratu zituen: banakako orokorrean, lurzoruan eta asimetrikoetan.

### 1994

Brisbanen (Australia) 1994an egin zen Munduko Txapelketan bi urre lortu zituen: oreka-habean eta banakako orokorrean. Handik gutxira, Dortmundeko 1994ko Munduko Txapelketan, taldekakoak bakarrik egin baitziren, zilarra lortu zuen bere taldearekin, Errumaniaren atzetik (urrea) eta Errusiaren aurretik (brontzea).

1995eko Sabaeko Munduko txapelketan brontzezko domina eskuratu zuen, Errumaniaren (urrea) eta Txinaren (zilarra) atzetik.

### 1996

Azkenik, kirol-lasterketa arrakastatsu horri amaiera eman zion 1996ko Atlantako Olinpiar Jokoetan (Estatu Batuak) urrezko bi domina eskuratu zituen: oreka-habean eta talde-lehiaketan, Errusiaren (zilarra) eta Errumaniaren (brontzea) aurreti, bere taldekideak Amy Chow, Dominique Dawes, Amanda Borden, Dominique Moceanu, Jaycie Phelug eta Kerri Strug izan ziren

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Shannon Miller.* .
2. ↑    *Ficha.* .
3. ↑    *Ficha.* .
4. ↑    *Ficha.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q257672
* Commonscat Multimedia: Shannon Miller / Q257672

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 70642620
* ISNI: 0000000078633175
* GND: 119556332
* LCCN: n95081842
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Kirolariak**
* COI: shannon-miller

 |

* Wd Datuak: Q257672
* Commonscat Multimedia: Shannon Miller / Q257672
**Kerri Strug** (Tucson, Arizona, 1977ko azaroaren 19a) AEBetako gimnasta artistikoa da. 1996an txapeldun olinpikoa izan zen taldekako lehiaketan.

Kirolari ibilbidea
------------------

### 1991

1991ko Indianapolisko Munduko Txapelketan taldekako zilarra irabazi zuen, Sobietar Batasunaren ondoren eta Errumaniaren aurretik. Taldekideak Shannon Miller, Kim Zmeskal, Betty Okino, Michelle Campi eta Hilary Grivich izan ziren.

### 1992

Bartzelonan (Espainia) 1992an egin ziren Olinpiar Jokoetan taldekako brontzea eskuratu zuten, Talde Bateratuaren eta Errumaniaren ondoren.

### 1994

Dortmundeko 1994ko Munduko Txapelketan, taldekako zilarra irabazi zuen, Errumaniaren atzetik eta Errusiaren aurretik. Taldekideak: Dominique Dawes, Amanda Borden, Jaycie Phelps, Amy Chow, Larissa Fontaine eta Shannon Miller izan ziren.

### 1995

1995ean Sabaen (Japonia) egindako Munduko Txapelketan, taldekako lehiaketan brontzea irabazi zuen, Errumaniaren (urrea) eta Txinaren (zilarra) atzetik.

### 1996

1996ko Atlantako (Estatu Batuak) Olinpiar Jokoetan urrea irabazi zuen taldeen arteko lehiaketan, Errusiaren (zilarra) eta Errumaniaren (brontzea) aurretik. Taldekideak: Amy Chow, Dominique Dawes, Shannon Miller, Amanda Borden, Jaycie Phelps eta Dominique Moceanu izan ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Ficha.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q465671
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 41112885
* ISNI: 0000000035781493
* LCCN: n96094582
* SNAC: w6fb8gc2

 |

* Wd Datuak: Q465671