recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Australiako aborigenak** Ozeaniako herrialde hartako jatorrizko jendea da, gaur egun gutxiengoa osatzen duena kanpoaldetik etorritako beste komunitate etniko batzuekin batera.

Historia
--------

Lehenengo biztanleak uhartera iritsi ziren orain dela 40.000-70.000 urte.

1788an britainiarrak lurraldea kolonizatzen hasi ziren, eta urte hori baino lehen 315.000-750.000 pertsona han bizi zirela uste dute adituek. Europarrek eramandako gaixotasunek eta indarkeriazko ekintzek populazio hori murriztu zuten urteekin. XX. mendeko hasieran, adibidez, 150.000 aborigen baino ez ziren bizi.

2008ko otsailaren 13an Kevin Rudd lehen ministroak Legebiltzarraren izenean ofizialki barkamena eskatu zien aborigenei *"Stolen Generations"* direlakoengatik. "Belaunaldi galduak" 1869tik 1969 arte Gobernuak eta Elizak euren gurasoei lapurtutako ume aborigen edo mestizoak dira, ez argitutako arrazoiengatik egindakoa.

Bizilekuak
----------

2006ko erroldaren arabera, Australian 455.031 aborigen bizi ziren, biztanle guztien % 2-3 izanda. Gehienak, Hegoaldeko Gales Berrian (138.505) eta Queenslanden (127.578) bizi dira.

Beste lurralde batzuetan hauxe da urte hartako populazioa: Mendebaldeko Australia (58.711), Iparraldeko Lurraldea (53.662), Victoria (30.141), Hegoaldeko Australia (25.557), Tasmania (16.767) eta Australiako Hiriburuaren Lurraldea (3.873).

Bestela, Darwin da populazio aborigenik handiena duen hiriburua.

Hizkuntzak
----------

Aborigenek ehunka hizkuntza erabiltzen dituzte, horietako asko desagertu badira ere.

Hauek, bi multzo handitan sailkatzen dituzte, alde batetik **Pama-Nyungan** hizkuntzak (gehienak) eta bestetik Pama-Nyungan ez direnak.

Musika
------

Didgeridooa.
Didgeridoo ziur aski jatorrizko musika tresnarik ezagunena da munduan zehar, egurrezko haize instrumentua dena.

Pertsonaia ezagunak
-------------------

* David Gulpilil (1953-), aktore eta dantzaria
* Cathy Freeman (1973-), atleta.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** "National Indigenous Times" egunkaria
* **(Ingelesez)** Aborigenen artea
* Kontaktua 1964: Australiako azken «basatien» galera Erreportajea Argia astekarian (2011-05-29)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12060728
* Commonscat Multimedia: Aboriginal Australians

---

 |

* Wd Datuak: Q12060728
* Commonscat Multimedia: Aboriginal Australians
*Artikulu hau ekipamendu eta eraikuntzei buruzkoa da; kontzeptu marxista gaitzat duena beste hau da: «Azpiegitura eta gainegitura»*
Hiri handien inguruetan **azpiegitura** handiak behar izan dira: errepideak horren adibide garbia dira.
**Azpiegitura** gizarte baten garapenerako edo erakunde baten jarduera ekonomikoa antolatu eta burutzeko beharrezko eta oinarrizkoak diren eta elkarri loturik dauden eraikuntza, elementu eta zerbitzuen multzoa da, hala nola errepide, portu, aireportu, sare telematiko, ur hornidura eta ospitaleak. Sistema bat zenbat eta konplexuagoa izan, orduan eta azpiegitura gehiago behar ditu, konplexutasun horretan dauden eragile guztiak behar bezala koordinatu eta behar diren elementu eta gaiak une egokian eskuratzeko. Globalizazioaren fenomenoa dela eta, pertsona eta ondasunen mugimendu azkarra bermatzeko azpiegitura handien eraikuntza fenomeno nabarmena izan da XX. mendearen bukaeratik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q121359
* Commonscat Multimedia: Infrastructure

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4026944-9
* LCCN: sh85066333
* NDL: 00571883
* NKC: ph114775
* AAT: 300008553
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q121359
* Commonscat Multimedia: Infrastructure
Azpiestazio elektriko «jasotzailea».
**Azpiestazio elektrikoa** energia elektrikoa banatzen duen sarea elikatzeko, estalpean edo estalpez kanpo ezartzen diren hainbat transformadore, etengailu, ebakigailu, eta abarrez osatutako instalazioa da. Normalean sekzioetan banatuta daude, normalean hiru nagusi (neurketa, paseko hortzak eta etengailua), eta gainontzekoak eratorriak izaten dira. Eratorritako sekzioek hainbat motatako etengailuak izaten dituzte transformadoreetarantz.

Oro har, energia elektrikoa sortzen duten zentralen inguruan kokatutako azpiestazio elektriko «jasotzaileez» hitz egin daiteke. Azpiestazio horien funtzioa 132, 220 edo 400 kV-ko tentsio-maila handitzea da, energia garraio-sareari eman aurretik; eta azpiestazio elektriko «murriztaileez» hitz egin daiteke, tentsio-maila murrizten baitute, normalean 10 eta 66 kV arteko balioetaraino.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2012]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q174814
* Commonscat Multimedia: Electrical substations

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00563091
* AAT: 300006443

 |

* Wd Datuak: Q174814
* Commonscat Multimedia: Electrical substations
**Towns konderria** (ingelesez: *Towns County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Hiawassee da. 2010eko zentsuaren arabera 10.471 biztanle zituen, Towns kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Towns konderriak 445,43 kilometro koadro ditu. Horietatik 14,04 ura dira. Beste 431,4 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,04 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 10.471 pertsonetatik 10.308 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 206 dira. 39 beltzak edo afroamerikarrak. 30 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 43 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 50 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q503538
* Commonscat Multimedia: Towns County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 141906637
* ISNI: 0000 0004 0408 5160
* LCCN: n81118483
* NARA: 10039217
* **Lekuak**
* OSM: 532073
* TGN: 2000430

 |

* Wd Datuak: Q503538
* Commonscat Multimedia: Towns County, Georgia
**Balmoral gaztelua** (ingelesez: *Balmoral Castle*) Eskoziako Aberdeenshire konderrian dagoen etxaleku erraldoi bat da. Viktoria Erresuma Batukoaren erregetzan zehar errege egoitza bilakatu zen, eta gaur egun ere hala da. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

Historia
--------

1390an William Drummonden agindupean gaztelua eraikitzen hasi ziren. Roberto II.a Eskoziakoaren jabego izan zen, inguruko eremuan ehizagune bat zuelarik. Beranduago XV. mendean Huntlyko markesaren seme zen Alexander Gordoni saldua izan zen. 1662. urterarte famili horren jabego izan zen, orduan Farquarsoni saldua izan zen. Familiari Balmoralgo markesen titulua eskaini zitzaion, etxalekua 1798an saldu zen arte. Gaztelua Jurgi IV.a Erresuma Batukoaren koroaketan buru-belarri sarturik egon zen. Arkitektur lan bikaina da.

Errege egoitza
--------------

Gaur egun Balmoral Elisabet I.a Ingalaterrakoa eta Edinburgheko Dukearen udako egoitza izateagatik ezagutzen da. 1848an gaztelua errege egoitza bilakatu zen, gaur egungo erreginaren herenamona zen Victoria I.a Erreginak alokatu zuenean. Etxalekua hainbeste gustatu zitzaienez 30 mila liberarengatik erostea erabaki zuten. Erreginaren bikotea zen Alberto Saxonia-Coburg eta Gothakoa Printzeak berehala XV. mendekoa zen gazteluaren handitze eta erreginaren beharretarako egokitze lanei ekin zien.

Iruditegia
----------

* Dorrea.Dorrea.
* Jauregia.Jauregia.
* Dee ibaia.Dee ibaia.
* Lorategi botanikoak.Lorategi botanikoak.
* Ingurunea.Ingurunea.

Ikus gainera
------------

* Balmoral hotela

Kanpo estekak
-------------

* Balmoral gaztelua - Webgune Ofiziala
* Royal Deeside - Webgune Ofiziala
* Tom Weirrek Balmoral bisitatzen du - ScotlandonTV katearen bideoa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q42049
* Commonscat Multimedia: Balmoral Castle

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 244147194
* ISNI: 0000 0004 4658 2501
* GND: 4212169-3
* LCCN: sh85011344
* NARA: 10038352
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q42049
* Commonscat Multimedia: Balmoral Castle
**Traverse konderria** (ingelesez: *Traverse County*) Minnesotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Wheaton da. 2010eko zentsuaren arabera 3.558 biztanle zituen, Traverse kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Traverse konderriak 1.517,35 kilometro koadro ditu. Horietatik 30,95 ura dira. Beste 1.486,4 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2,34 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 3.558 pertsonetatik 3.374 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 50 dira. 12 beltzak edo afroamerikarrak. 129 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 4 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 37 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491160
* Commonscat Multimedia: Traverse County, Minnesota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157117519
* LCCN: n81093360
* NARA: 10039595
* **Lekuak**
* OSM: 1739856
* TGN: 2001076

 |

* Wd Datuak: Q491160
* Commonscat Multimedia: Traverse County, Minnesota
Kornuallesko tea krema, ogitxoak, esnegain krema eta marmelada.
**Te ordua** (ingelesez *teatime*) Erresuma Batua, Irlanda eta Commonwealtheko zenbait herrialdetan egunean zehar tea edateko egiten den ohitura legezko otordua da.

XVIII. mendeam ezagutzera eman zen ohitura da, hasiera batean goi-klase soziala eta aristokrazian errotu zen, ondoren gainontzeko klase sozialetara hedatuz. Hasiera batean XIX. mendean industrializazioarekin batera herrialde horietako langile klasearen ordutegi estandarra goizeko 9:00etatik arratsaldeko 17:00etara estandarizatu zenez, te ordua arratsaldeko 17:00etan ezarri zen. Halere, gaur egungo ordutegi ezberdinen agerpenarekin batera tea hartzeko ordua arratsaldeko 15:30etatik 18:00etara artean zabaldu da, **arratsaldeko tea** (*afternoon tea*) izendapena jasoz.

Tea hartzeko atsedenaldiari *tea break* deritzo. Honek 15 minutu inguru irauten ditu, eta tea edateaz gain sandwich otartekoak jaten dira, goi mailako klaseen kasuan te pastak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q245009
* Commonscat Multimedia: Tea (meal)

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4121958-2
* AAT: 300404847

 |

* Wd Datuak: Q245009
* Commonscat Multimedia: Tea (meal)
Akademisk BK taldearen aurkako partida, 1940an.
**BK Frem**, **Boldklubben Frem** edo **BK Frem København** Danimarkako futbol taldea da, Kopenhage hiriburukoa. 6 Liga eta 2 kopa irabazi ditu, gaur egun ordea Danimarkako 4 eta 5 mailaren artean ari da jokatzen.

Historia
--------

Kopenhageko Valby-Sydhavnen auzoan fundatu zen 1886. urtean *Fremskridtsklubbens Cricketklub* izenarekin. Gobernuarekiko oposizioan zeuden gazteek antolatu zuten kirola eta ekintza politika uztartuz. Hasiera hartan cricket taldea izan zen baina 1887. urterako futbol taldea sortu zuen eta izena *Boldklubben Frem, stiftet af Fremskridtsklubben* izatera pasa zen (literalki, baloia aurrera kluba, Klub Aurrerakoiak sortua)

Historian zehar 6 Liga eta 2 Kopa irabazi ditu, garairik onenak 30. eta 40. hamarkadak izan zituelarik. Azkenengo titulua 1978ko Kopa izan zuen. 1997. urtean diru arazoak zirela eta maila gorena galdu zuen, eta 2010. urtean ere dirurik gabe gelditu denez Danimarkako 5. mailara eraman dute taldea.

Palmaresa
---------

* Liga (6): 1923, 1931, 1933, 1936, 1941 eta 1944
* Kopa (2): 1956 eta 1978

Liga eta Kopa sortu aurreko txapelketa ez ofizialak:

* Danimarkako txapelketa (1890-1903): 1902
* Kopenhageko txapelketa (1903-1936): 1904, 1923 eta 1933
* Kopenhageko Kopa (1910-1953): 1927, 1927, 1938, 1940, 1943, 1946

Euskal taldeen aurkako partidak
-------------------------------

BK Fremek kanporaketa bakarra jokatu du euskal taldeen aurka:

| Denboraldia | Txapelketa | Fasea | Etxekoa | Emaitza | Kanpokoa |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1967-68 | Ferien Kopa | 1. itzulia | FremAthletic | 0-13-2 | AthleticFrem |

Kanpo estekak
-------------

* **(Danieraz)** Webgune ofiziala[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q780735
* Commonscat Multimedia: Boldklubben Frem

---

 |

* Wd Datuak: Q780735
* Commonscat Multimedia: Boldklubben Frem
Parkes irrati-teleskopioa.
**BLC1 seinalea** inteligentzia estralurtarra bilatzeko SETI programaren irrati seinale bat da. Seinale honen harrerari buruzko albistea 2020ko abenduan iragarri zen, eta, dirudienez, Proxima Centauri izarretik etorriko litzateke. Seinalea 982,002 MHz-ko frekuentzian igorri zen, eta urdinerako lerrakuntza bat du, Proxima B-ren mugimenduak eragindako Doppler efektuarekin bat datorrena, Proxima Centauri sistemaren exoplanetetako bat.

Seinalea 3 orduz detektatu zen Breakthrough Ekimenak Australiako Parkes Behatokian 2019ko apirila eta maiatza bitartean egindako behaketa batean. 2020ko abenduaren amaierara arte, ondorengo behaketek ez dute arrakastarik izan seinalea berriro detektatzeko, seinale hori sinadura teknologiko bat dela baieztatzeko beharrezko urratsa baita.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Billings, Jonathan O'Callaghan,Lee. «Alien Hunters Discover Mysterious Signal from Proxima Centauri» *Scientific American* (Noiz kontsultatua: 2020-12-24).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Scientists looking for aliens investigate radio beam 'from nearby star'» *the Guardian* 2020-12-18 (Noiz kontsultatua: 2020-12-24).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Breakthrough Initiatives» *breakthroughinitiatives.org* (Noiz kontsultatua: 2020-12-24).

Ikus, gainera
-------------

* WOW seinalea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104393974

 |

* Wd Datuak: Q104393974
***The Smiths*** izan zen Bretainia Handiko influentzia handiko musika talde bat, 1980ko hamarkadakoa.

Ibilbidea
---------

Berau 1982ko hasieran sortu zen, partaideak ondokoak zirelarik: Steven Morrissey (1959ko maiatzaren 22an jaioa), eta Johnny Marr (1963ko urriaren 31n jaioa), Manchesterrekoak. Biak hasi ziren abestiak idazten, Marren gitarran eta Morrisseyren testuetan oinarrituak, azken hau aldizkako eta ez oso arrakasta handiko musika kazetaria zelarik.

Hurrengoa gehitzean Andy Rourke baxu-jolea izan zen, hiri berekoa eta Marren laguna. Mike Joyce batu zitzaien bateria gisa entzunaldi baten ondoren.

Rough Trade records-ekin sinatu zuten, bere lehenengo single-a kaleratuz, "Hand in Glove", 1983ko maiatzaren 13an. Diskoak, beren ondorengo single asko legez, John Peel DJren laguntza izan zuen, baina ez zuen arrakastarik lortu zerrendetan.

Jarraipenek, *"This Charming Man"* and *"What Difference Does It Make"*, zorte hobea izan zuten eta, musika prentsaren laguntzaz, hasi ziren jarraitzaile sutsuak izaten. Morrisseyren testuak, azalean depresiboak, maiz humorez beteta zeuden ("niri barrea eragiteko gai den talde bakarretako bat", esan zuen Peel-ek) eta beren alienazio istorioek gazte kulturaren barruan etsita zeuden pertsonen artean (aspertuta arrakasta zerrendetan nagusi ziren sintetizagailuez eta new romantic taldeez) entzulego bat aurkitu zuten.

Arrakastaren gorenean zeudenean taldea desegin zuten, batez ere Marr eta Morrisseyren arteko desadostasunengatik.

Diskografia
-----------

### Estudioko lanak

* *The Smiths* (1984)
* *Meat Is Murder* (1985)
* *The Queen Is Dead* (1986)
* *Strangeways, Here We Come* (1987)

### Bildumak

* *Hatful of Hollow* (1984)
* *The World Won't Listen* (1987)
* *Louder Than Bombs* (1987)

### Zuzenekoak

* *Rank* (1988)

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** *The Smiths File Online*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q180598
* Commonscat Multimedia: The Smiths

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139020890
* ISNI: 0000 0001 1551 1565
* BNE: XX137114
* BNF: 139065735 (data)
* GND: 1217095-1
* LCCN: n91079106
* NKC: xx0026068
* NLA: 35377355
* SUDOC: 05070740X
* BIBSYS: 5099041
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Billboard: the-smiths

 |

* Wd Datuak: Q180598
* Commonscat Multimedia: The Smiths
**Suikyo Garudakoa** Masami Kurumadak idatzi eta marraztutako Saint Seiya mangaren jarraipen ofiziala den Next Dimensioneko pertsonaia bat da. Inframunduko hiru epaileetako bat da, eta, aurretik, Crateriseko zalduna izan zen Atenearen armadan. Tenma Pegasokoaren irakaslea ere izan zen.

Historia
--------

Bere lehen agerpena Next Dimension mangan Hadesen gaztelua agertu eta laster gertatzen da. Hadesen gazteluak bere segurtasun eremua hedatzen du eta bertan harrapatuta geratzen dira Suikyoren aspaldiko lagunak diren Shion Ariesekoa eta Dohko Librakoa, egun horretan bertan Aries eta Librako urrezko zaldun izendatuak izan zirenak, baita bere ikasle izandako Tenma Pegasokoa ere. Lehenik Vermeer Grifokoa agertzen da, bere txotxongilotze erasoarekin erasotzen dituena. Eta, handik gutxira, Suikyo, Vermeerri Pandoragana joateko esaten diona, Atenearen hiru zaldunak berak hilko dituela esanez, baina Vermeerrek nahiago du hantxe geratu, Suikyok hiru zaldunak nola hiltzen dituen ikusten, ez bait da honetaz fido, aurretik Atenearen zalduna izanaren ondorioz. Baina, une horretan, Hadesen morroi batzuk agertzen dira, inframunduko bi epaileei Pandoragana joateko esanez. Hadesen morroi horiek saiatzen dira Atenearen hiru zaldunak hiltzen, baina Tenmaren zaldiak, gazteluaren segurtasun eremuaren eragina jasan ez duena, hirurak salbatzen ditu.

Ondoren, jada Arieseko tenpluan agertzen da, bere lagun izandako Shionen aurrean, eta berau garaitzen du, aurrera jarraituz. Santutegiko tenpluak igaroz, ondoren Tauruseko tenplura iristen da, eta bertan Ox Taurusekoaren aurka borrokatzen du, berau garaituz eta hilez. Tenpluak igarotzen jarraitzen du Librako tenplura iristen den arte, bere beste lagun bat izandako Dohko Librakoarekin topo eginez. Aurretik, Virgoko tenpluan, bertako zaindaria den Shijima Virgokoak ilusio bat sortzen du, Suikyori lau ate erakutsiz, eta bat aukeratu behar duela esanez. Berak heriotzaren atea aukeratzen du, eta, Atenearen laguntzarekin, azkenean, Tenpluaren ondoko lorategia den Sahats Bikien Lorategian amaitzen du. Han egiten du topo bere antzinako armajantzia den Crateriseko armajantziarekin. Crateriseko armajantziko kopako urak bertan isladatzen zen pertsonaren etorkizuna iragartzen zuela esaten zenez, Suikyo hara hurbiltzen da eta ez du bere irudiaren isladarik ikusten, laster hilko dela adierazten diona. Halaxe gertatzen da bere lagun izandako Dohko Librakoaren tenplura iristean. Bakoitzak bere erasorik boteretsuena erabili ondoren, Dohko irteten da garaile, eta Suikyo hiltzen da, bere arima Yomotsura abiatuz. Hadesen gazteluan berehala dute Suikyoren heriotzaren berri.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3976759

 |

* Wd Datuak: Q3976759
*Artikulu hau Arabako ibaiari buruzkoa da; fruitua gaitzat duena beste hau da: «Baia»*

**Baia** Arabaren mendebaldeko herena iparraldetik hegoalderaino zeharkatzen duen 60 kilometroko ibaia da. Lurraldearen trantsizio-izaera, Atlantikoko eta Mediterraneoko eskualde biogeografikoen artekoa, zeharkatzen dituen paisaietan nabari da: hala, iparraldean sega-belardiak eta basoak dira nagusi; eta hegoaldean, berriz, zereal, erremolatxa eta patata soroak.

Etimologia
----------

*Baia* izena euskarazko «ibai(a)» hitzetik etorri bide da,[erreferentzia behar] gazteleraren eraginez itxuraldatua; azken finean, tautotoponimoa da.

Ibilbidea
---------

Baia Gorbeiako mendigunean jaiotzen da eta Miranda Ebron (Burgos) egiten du bat Ebrorekin. Zuia, Urkabustaiz, Kuartango, Erriberagoiti eta Erriberabeitiko haranak zeharkatzen ditu, igarobide estuetan zehar —hala nola Andan eta Hereñan— bide eginez. Igarobide estu horietatik guztietatik aipagarriena Tetxako haitzartea da, Arkamu eta Badaia mendilerroen arteko ebaki ikusgarria.

Emariak infiltrazioak izaten ditu, material karstikoen eraginez; ondorioz, uda partean Baiak hondo arrokatsua agerian izaten du bere ibilguaren hainbat zatitan.

Ibilguak fisionomia eta egitura naturala gordetzen ditu, eta jatorri artifizialeko interbentzio edo zuzenketa gutxi daude. Erribera-basoak, batez ere haltzadiz —Atlantikoko haritz eta lizarrekin eta Mediterraneoko makal eta sahatsekin lagunduta— osatuak, ugari dira bere ibilguan zehar.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindia: *166. araua: Euskal Herriko ibaiak*.

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko ibaiak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q812108
* Commonscat Multimedia: Baia / Bayas River

---

 |

* Wd Datuak: Q812108
* Commonscat Multimedia: Baia / Bayas River


| * i
* e
* a
Ebro eta haren ibaiadar nagusiak |
| --- |
| 1.000 – 500 km | Ebro |
| 300 – 100 km | Aragoi · *Arga* · *Cinca* · Ega · Gállego · Guadalope · Huerva · Jalón · *Jiloca* · *Noguera Pallaresa* · *Noguera Ribagorçana* · Segre |
| 100 – 50 km | Aguasvivas · Alhama · *Ara* · *Aragón Subordán* · Arba · Baia · Cidacos · *Ésera* · *Irati* · Iregua · *Linares* · Martín · Matarranya · Najerilla · Nela · Oca · Tirón · Zadorra |
| 50 – 30 km | Huecha · Leza · Odrón · Queiles · *Querol* · *Trueba* · *Valira* · *Vero* · *Zidakos* |
| 30 – 10 km | *Arazas* · *Vanera* · Híjar · Oroncillo |
| 10 – 1 km | Purón |
| Luzeraezezaguna | *Añamaza* · Angoustrine · Daroca · Jerea · Rialb |
| **Oharra**: *Ibaiadarren ibaiadarrak, letra etzanez.* |
**Bacteroides** generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, bazilo itxura dutenak. Genero honen bakterioak anaerobio hertsiak dira, eta ez dute esporarik sortzen. Heste-floraren kide garrantzitsuenetarikoak dira (gizakiaren gorotz gramo batean 1011 mota honetako bakterioak baitaude).

Bacteroides-ek esfingolipidoak ditu bere zelula mintzean. Hori ez da ohikoa bakterioen artean, eukariotoengan gauza arrunta bada ere.

Animalia hausnarkarien errumenean funtsezko zeregina burutzen dute bakterio hauek, landare-polisakaridoen zelulosa hidrolizatzen baitute.

Bacteroides-en ezaugarri biokimiko nagusiak honako hauek dira:

* anaerobio hertsiak (O/H: -/+)
* katalasa (-)
* ez dute zitokromorik
* gluzidoak hartziten dituzte azido sukziniko eta azetikoa sortuz.

Bacteroides gehienak ez dira patogenoak, hesteetako saprofito eta jankide arruntak baizik. *Bacteroides fragilis* espeziea, hala ere, patogeno izan daiteke zenbait kasutan: esaterako, heste-flora normala gorputzaren atal esterilak inbaditzen dituenean, hesi anatomikoren bat puskatutakoan. Honelako kasuetan apendizitis, peritonitis eta septizemia eragiten ditu. Bakterioak erresintentzia handia du penizilina eta beste antibiotikoekiko, eta infekzioaren tratamendua korapilatsua izaten da sarritan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Bacteroides*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q133186
* Commonscat Multimedia: Bacteroides
* Wikispecies Espezieak: Bacteroides

---

* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 97881
* GBIF: 3222857
* ITIS: 707770
* NCBI: 816
* WoRMS: 559853
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D001439

 |

* Wd Datuak: Q133186
* Commonscat Multimedia: Bacteroides
* Wikispecies Espezieak: Bacteroides
**Saturnino Bacterio profesorea** Francisco Ibáñez kataluniar komikigileak bere pertsonaiarik ospetsuenak diren Mortadelo eta Filemonen abenturetarako sortutako pertsonaia bat da. Bere lehen agerpena 1969ko El sulfato atómico abenturan izan zen.

T.I.A.ko zientzialari biologo ospetsua da. Bacteriok bere asmakizun berrietako bakoitza enpresako kideengan probatzen du, lankideak, idazkariak (Ofelia batez ere) eta beste agente batzuengan, desastrezko ondorioekin. Hauek hiru modu ezberdinetan gertatzen dira:

* Batzuetan, jeinua bera da erratzen dena, emaitza bezala espero gabeko gauzak lortuz (batzuetan asmakizuna asmatua izan zen asmoaren aurkakoa).
* Batzuetan ondo funtzionatzen dute, baina agenteek ez dute behar bezala erabiltzen.
* Batzuetan, asmakizunak espero zen bezala funtzionatzen du, baina Mortadelo eta Filemonentzat larriak diren egoeretan, nortzuk kaltea jasaten duten.

Horren ondorioz, Mortadelok eta Filemonek beti ihes egiten dute Superrak Bacterio profesorearen asmakizun bat probarazi nahi dien bakoitzean.

Bizar beltz handi bat du, agenteek, Superrak edo Ofeliak amorruz heltzen dutena bere asmakizunek huts egiten dutenean. Berde koloreko jantzi batekin janzten da.

Bere asmakizunen artean honakoak nabarmentzen dira:

* Trukaketaren makina
* Freskoa bilatzen duen makina
* Jendea kopiatzeko makina
* Elastizina
* Tergibersizina
* Vivimetalillusa
* Eraldatzaile Metabolikoa
* Mimetizagailua

Eta askoz gehiago.

Bacterio profesoreak asmatutako ilehazle "hutsezin" baten ondorioz Mortadelok bere ile luzea galdu zuen eta honek oraindik ezinikusia dio, honen ondorioz Bacteriorekin beti eztabaidan arituz. Filemonek ere ezin du ikusi. Bacterio profesoreari buruz hitzegiten dutenean "zorri zikina"ri buruz hitzegiten dute, edo antzeko gauzak.

Sorrera
-------

Pertsonaiaren hasierako itxura fisikoa Spirouko Mina eta gorila belgiar komikiko Zwart profesorean oinarritua dago.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3752468

 |

* Wd Datuak: Q3752468
**Tomahawk** metal alternatiboa lantzen duen musika talde estatubatuarra da. Mike Patton eta Duane Denison (The Jesus Lizard taldekide ohia) binomioak osatu zuen 2000. urtean. Beranduago, John Steiner bateria-jotzailea eta Kevin Rutmanis baxu-jotzailea gehitu zitzaizkien eta ordutik hiru disko grabatu dituzte: *Tomahawk* (2001), *Mit Gas* (2003) eta *Anonymous* (2007).

Tomahawk, Mr. Bungle taldeak Nashvillen egin zuen kontzertu baten sortu zen, Duane Denison kontzertua ikusi ondoren Mike Pattoni gerturatu eta berekin talde bat osatu nahi zuen galdetu zionean. Talde honi Tomahawk deitu zioten.

Haien lehenengo diskoa, Tomahawk deitua, 2001an kaleratu zuten Mike Pattonen Ipecac Recordings diskoetxearen eskutik, eta harrera ona izan zuen. Ondorengo kontzertuak The Melvins taldearekin egin zituzten hainbat herrialdeetan barrena, eta Australiako "Big Day Out" festibal handian jo zuten, bi egunez.

Kevin Rutmanis,*Anonymous* diskoa grabatzen hasi baino lehen kaleratua izan zen. Bere esanetan, kaleratzearen zergatia ezezaguna zitzaion, eta disko berri bat grabatzen ari ziren berririk ez zuen. Ordutik hirukote gisa dihardute lanean.

Taldekideak
-----------

### Gaur egun

* Mike Patton - ahotsa, samplerak, teklatuak
* Duane Denison - gitarra, bigarren ahotsa
* John Stanier - bateria, perkusioa

### Taldekie ohiak

* Kevin Rutmanis - baxua, bigarren ahotsa

Discografia
-----------

* 2001 - *Tomahawk*
* 2004 - *Mit Gas*
* 2007 - *Anonymous*

Kanpo estekak
-------------

* Ipecac (ingelesez)
* Tomahawk, Rey Por Un Día gunean (gazteleraz)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q938176
* Commonscat Multimedia: Tomahawk (band)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 240590070
* ISNI: 0000 0004 6983 2614
* LCCN: no2012046014
* NKC: osa2013768616
* **Bilduma digitalak**
* Billboard: tomahawk

 |

* Wd Datuak: Q938176
* Commonscat Multimedia: Tomahawk (band)
**Argentinako Itzulia** bere azken bi edizioetan 2.5 mailako etapakako argentinar txirrindularitza proba bat izan zen.

Bere lehen edizioa 1951n ospatu zen arren, hiru edizio baino ez dira ospatu. 2007an berreskuratzeko saiakera egin zen, baita data aldaketarekin ere azken orduan partehartze on bat ziurtatzeko, baina ez zen ospatu.

2000ko edizioan, azkena izan zena, lasterketan zehar Saúl Morales hil zen kamioi batek harrapatuta.

Palmaresa
---------

| Año | Garailea | Bigarrena | Hirugarrena |
| --- | --- | --- | --- |
| 1951 |  Belgika **Rik Van Steenbergen** |  Belgika Stan Ockers |  Argentina Miguel Sevillano |
| 1952-1990 | *Ez zen ospatu* |
| 1991 |  ? |  ? |  ? |
| 1992-1998 | *Ez zen ospatu* |
| 1999 |  Suedia **Martin Rittsel** |  Polonia Zbigniew Piatek |  Argentina Martín Garrido |
| 2000 |  Argentina **David Kenig** |  Polonia Grzegorz Wajs |  Kolonbia Jairo de Jesús Hernández |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q645441

 |

* Wd Datuak: Q645441
**Baia Mare** (errumanieraz «Meategi handia» esan nahi du; hungarieraz: *Nagybánya*, alemanez: *Frauenbach*; latinez: *Rivulus Dominarum*) Errumaniako iparraldeko hiri bat da, Maramureş probintziako hiriburua.

Hiria haran batean dago, mendiz inguratua, hala nola Gutâi (1.443 m) eta Igniş (1.307 m). Bukarestetik 600 km ingurura dago, Hungariako mugatik 70 km-ra eta Ukrainako mugatik 50 km-ra. Hiriak lau herri ditu bere mende: Blidari (*Kőbánya*), Firiza (*Felsőfernezely*), Valea Borcutului (*Borpatak*) eta Valea Neagră (*Feketepatak*).

1912an 12.877 biztanle zituen. Geroztik, hiria etengabe hazi zen 1990eko hamarkada arte: 1956an 35.920, 1966an 62.658, 1977an 100.985 eta 1992an, 149.205. Harrezkero, populazioa urrituz egin da: 2004an, 141.254 biztanle, eta 2011n, 114.925. Populazioaren % 84 errumaniar jatorrikoa da, eta % 12 hungariar jatorrikoa.

Hiriaren jarduera ekonomiko nagusia inguruetako meatzaritzan oinarritu da, baina, 1989ko iraultzaz geroztik, meatzaritzak behera egin du nabarmen. Geroztik, beste industria eta zerbitzu-industria batzuk ezarri dira hirian (altzarigintza, saltegi handiak)

Historia
--------

Hiria 1328an aipatzen da lehen aldiz, Karlos I.a Hungariakoaren idazki batean, latinez, *Rivulus Dominarum* izenarekin.

Lehenengo Mundu Gerraren ondoren, Austria-Hungarietako Inperioa desegin egin zen, eta Baia Mare Errumaniaren mende gelditu zen. 1940-1944 bitartean, Hungariak okupatu zuen, baina Errumaniara itzuli zen Bigarren Mundu Gerraren ondoren.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q185280
* Commonscat Multimedia: Baia Mare

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148962013
* GND: 4393086-4
* LCCN: n83143850
* NKC: ge756305
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* SIRUTA: 106318

 |

* Wd Datuak: Q185280
* Commonscat Multimedia: Baia Mare


| * i
* e
* a
Errumaniako hiriak biztanleriaren arabera |
| --- |
| 1.000.000+ | 
* Bukarest

 |
| 200.000+ | 
* Iași
* Timișoara
* Cluj-Napoca
* Konstantza
* Craiova
* Brașov
* Galați
* Ploiești

 |
| 100.000+ | 
* Oradea
* Brăila
* Arad
* Pitești
* Sibiu
* Bacău
* Târgu Mureș
* Baia Mare
* Buzău
* Botoșani
* Satu Mare

 |
| 
* udalerriak

 |
Artikulatzeko erabiltzen ditugun puntu desberdinak
**Kontsonanate trabari** bat hots ahoskatu bat da, hala nola, [k], [d͡ʒ], edo [f], aire-emaria oztopatuz ebakia dena. Beraz, kontsonante trabariak biriketatik heldu den aireak bidean traba bat topatzen duelarik ekoizten dira. Kontsonante trabariak kontsonante ozenei oposatzen zaizkie, azken hauek ez dute halako eragozpenik. Trabari guztiak kontsonanteak dira, aldiz, ozenak bai kontsonanteak eta baita bokalak ere izan daitezke.

Azpi-kategoriak
---------------

Kontsonante trabarien artean azpi-kategoria zenbait daude. Haien artean, kontsonante leherkariak (herskari ahokariak), hala nola, [p, t, k, b, d, ɡ], ahots aparatuaren erabateko hersketarekin, usu leherketa baten bidezko askatzearekin; kontsonante igurzkariak, adibidez, [f, s, ʃ, x, v, z, ʒ, ɣ] hersketa mugatu batekin, aire-emaria gelditu gabe baina hau nahasiz; azkartzen da, hersketa oso batekin hasi eta gero igurzkari moduan askatzen dena da [t͡ʃ] eta [d͡ʒ] bezala.

Ahostuntasuna
-------------

Kontsonante trabariak oro har ahoskabeak dira, baina kontsonante trabari ahostunak ohikoak dira ere. Kontsonante ozenei oposatzen zaizkie, hauek prototipikoki ahostunak baitira eta guttitan ahoskabeak.

Euskaraz
--------

Euskaraz ere aurkitzen ditugu kontsonante trabariak; hauek herskari, igurzkari edo afrikatuak izan daitezke. Euskara batuaz, kontsonante trabari gehienak ahoskabeak dira. Hala ere, herskarien artean ahostun-ahoskabe bereizketa egiten da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1148563
* **Identifikadoreak**
* GND: 4172340-5
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1148563
*Artikulu hau aeronautikako gailuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Tobera (argipena)».*
V-2 suziri baten tobera.
**Tobera**, aeronautikan, kono-formako atala da, erreakzio motorren atzealdean dagoena. Bertan, turbinatik datorren gasa zabaldu egiten da eta, ondorioz, presioa jaitsi ahala ihes-gasen abiadura handitu egiten da. Beraz, airea sartu den baino abiadura handiagoaz ateratzen da. Horrela sortzen da hegazkina aurrerantz bultzatzeko behar den energia zinetikoa.

XVI mendean Tobera ginovesa delakoa berritasun gisa berehala sartu zen euskal burdigintza teknikak hobetzeko. Jatorriz italiakoa izan arren, euskal sutegietan aplikatu zituzten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Gaurko Hitza: tobera.*  euskaljakintza.com (Noiz kontsultatua: 2020-12-1).
2. ↑   Kortabarria Olabarria, Beñardo. *Hegazkinak motorraren bultzadaz gidatuko dira.*  *Elhuyar*, 155. zenbakia, 2000ko ekainak 1, aldizkaria.elhuyar.eus (Noiz kontsultatua: 2020-12-1).
3. ↑    Elorza, Javier.  (2021). *Juan Sebastian Elkano: ingurua, ibilbidea, epika.*  Eusko Ikaskuntza, 97 or. ISBN 9788409312924..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q250840
* Commonscat Multimedia: Nozzles

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00568736
* NKC: ph163891
* AAT: 300249766

 |

* Wd Datuak: Q250840
* Commonscat Multimedia: Nozzles
**Veronako Austro-Hungariako hilerria** 1851n sortu zen, Lonbardia-Venetiako Erresumako administrazioak bere zerbitzura zeuden militar zein zibilentzako ehorzketa-lekua sortzea erabaki zuenean Veronako probintzian. Garai hartan kuartelak 20.000 unitate baino gehiago zituen, 60.000 biztanle inguru zituen hirian, eta Erresumako hiriburu militarra bihurtzen ari zen egitura militar berrien eta Kuadrilateroko gotorlekuen sorrerarekin. Orduan leku bat identifikatu zen landa zabalean, harresien zirkulutik urrun eta kanpoko gotorlekuetako batetik hurbil, San Prokolo gotorlekutik, garai hartako Chievo udalerriaren lurraldean (gero Verona udalerriarekin bat egin zuen 1923an). )  .

Lehenengo urteetan, Veronan hildako militarren eta estatuko langileen gorpuaz gain, haien senideenak ere bildu zituen: hil zituzten ofizialen emazte gazteen hilarriak daude, garai hartan normala zenez, tuberkulosiagatik. Gero gerran hil zirenenak lurperatu zituzten, ez bakarrik Habsburgokoak, Piemontekoak baita, 1859 eta 1866 bitarteko kanpainetan eroritakoak, batez ere zaurituak izan zirenak eta Veronako ospitale militarretan hil zirenak. 1867an, Veneto Italiara igaro eta berehala, hilerria abandonatu eta azkar kendu zituzten ateak, gurutzeak eta apaingarri guztiak. 1881ean, 2 estatuen arteko harremanak hobetzearekin batera (1882an Austro-Hungariar Inperioarekin Aliantza Hirukoitza iritsiko da), Vienaren kontura zaharberritu eta etxetxo bat eraiki zen zaintzailearentzako. Lehen Mundu Gerran eta ondoren preso austro-hungariarrak lurperatu zituzten bertan eta hilobi kopurua 5.684ra iritsi zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q48807928
* Commonscat Multimedia: Austro-Hungarian cemetery (Verona)

---

 |

* Wd Datuak: Q48807928
* Commonscat Multimedia: Austro-Hungarian cemetery (Verona)
**Austriako Matematika Elkartea** (alemanez: *Österreichische Mathematische Gesellschaft*) Austriako matematika elkarte nazionala eta Europako Matematika Elkarteko kidea da.

Historia
--------

Elkartea 1903an sortu zuten Ludwig Boltzmann-ek, Gustav von Escherich-ek eta Emil Müller-ek *Vienako Matematika Elkartea* izenarekin (alemanez: *Mathematische Gesellschaft in Wien*). 

Bigarren Mundu Gerraren ondoren, 1946ko maiatzean berrekin zion bere operazioei eta 1946ko abuztuaren 10ean formalki berriro ezarri zuen Rudolf Inzingerrek. 1948ko udazkenean izena aldatu zuen *Austriako Matematika Elkartera*.

Argitalpenak
------------

"Nazioarteko Matematika Berriak" argitaratzen du (alemanez: *Internationale Mathematische Nachrichten*) urtean hiru ale dituena (ez da nahastu behar *Mathematische Nachrichtenekin*, loturarik gabeko matematikako aldizkariarekin). 1947an atera zen lehenengo aldiz. Halaber, *Monatshefte für Mathematik* matematika aldizkaria argitaratzen du Springer-Verlag- ekin lankidetzan.

Sariak
------

Urtero sari nagusia ematen dio (alemanez: *Förderungspreis*) etorkizun handiko matematikari gazte bati. Sari txikiagoak ere ematen ditu matematikako tesi, diploma eta batxilergoko tesi onenarengatik.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   «Austrian Mathematical Society» *MacTutor History of Mathematics Archive* (University of St Andrews).
2. 1 2 3 4 5   Kaltenbacher. «A Presentation of the Austrian Mathematical Society» *Newsletter of the European Mathematical Society* 114.

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q303786
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139467752
* ISNI: 0000 0004 1784 0196
* BNF: 12445386j (data)
* GND: 41260-0
* LCCN: no2001091910
* NKC: xx0031044
* SUDOC: 033603154

 |

* Wd Datuak: Q303786
**Auñamendi (Anie)**, Nafarroa eta Iparraldea eta Bearn probintzian topa dezakegun euskal mendia da. 
Jende askorentzat hauxe bada ere Euskal Herriko mendirik altuena, Auñamendi (fr.z Anie) Nafarroa eta Zuberoako mugetatik at gelditzen da erabat: Hiru Erregeen Mahaia da altuena, Biarnoa, Huesca eta Nafarroaren arteko mugan.
Mendi honen zailtasun edo arriskua ez datza igoeran, Larrako karsteko bidean baizik: oso ibilbide nahasia karaitzen artean, gora-behera askorekin, lainoa sartzean labirinto amaigabea.
Ez dut zorte handirik izan mendi honekin, izan ere bi bider izan naiz tontorrean eta bitan laino artean ibili gara (behin ordu bete inguru noraezean ibilita, laino artean), beste behin sekulako euri jasak zirela eta blai eginda buelta.
Iparrorratza ezinbestekoa da.
Lainoaz gain, Larrako lapiaz amaigabeak zulo asko ditu ete oso kontuz ibili beharra dago hauek elurrak tapatzen dituenean.
Errazagoa da halere elur asko denean igotzea batere elurrik gabe ibiltzea baino.
Biderik erabiliena Ernaztik abiatzen dena da eta 5 ordu inguruan egiten da.
Ondo markatuta dago, baina adi egon beharra dago, terrenoa, esan bezala, kaotikoa baita (berriro esango dut, kontuz lainoarekin, sarri azaltzen baita gain horretan eta iparrorratzak deus gutxi balio du hor).
Ikuspegi zoragarriak izan behar ditu, baina nik ez ditut ikusi oraindik :-(.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

Auñamendi (Anie), .
**Bacon konderria** (ingelesez: *Bacon County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Alma da. 2010eko zentsuaren arabera 11.096 biztanle zituen, Bacon kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Bacon konderriak 740,28 kilometro koadro ditu. Horietatik 70,57 ura dira. Beste 669,71 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,07 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 11.096 pertsonetatik 9.222 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 791 dira. 1.696 beltzak edo afroamerikarrak. 8 amerikar natiboak ziren eta 10 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 34 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 6 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 120 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q488219
* Commonscat Multimedia: Bacon County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127853281
* ISNI: 0000 0004 0407 6707
* LCCN: n81093385
* NARA: 10039192
* **Lekuak**
* OSM: 966043
* TGN: 2000294

 |

* Wd Datuak: Q488219
* Commonscat Multimedia: Bacon County, Georgia
**Bacillus thuringiensis** Bacillus generoko bakterioa da, intsektu batzuen parasitoa dena. Ishiwata Shigetane biologo japoniarrak deskribatu zuen lehenbizikoz 1901ean .

Ezaugarriak
-----------

Bacillus thuringiensis bakterio Gram positiboa da, bazilo itxura duena. Aerobioa da eta -Bacillus guztien antzera-endosporak sortzeko gai da. Endosporak erresistentzia handiko egiturak dira, bakterioa bizirik eta sor egoeran mantentzen dutenak ingurugiroko baldintzak oso gogorrak eta aurkakoak izan arren. Bacillus thuringiensis-en kasuan endosporak zelularen mutur batean sortzen dira eta ez dute zelula desitxuratzen.

Lurzoruan bizi da, beste Bacillus batzuen antzera (Bacillus cereus, Bacillus anthracis...).

Endosporaz gain, mikrobio honek berezko egitura du zelula barnean: proteinazko kristal bat, toxina indartsua duena (δ-endotoxina). Toxina hori hilgarria da intsektu askorentzat, eta bere sintesia kodetzen duten geneak bakterioaren plasmido batean daude .

Biointsektizida
---------------

Hainbat intsekturen parasitoa denez, Bacillus thuringiensis eta bere toxina asko erabili da nekazaritzan biointsektizida moduan, intsektuen izurritei aurre egiteko.

Bacillus thuringiensis-en toxina oso eraginkorra da intsektu hauen aurka: Lepidoptera (tximeletak eta sitsak), Diptera (euliak eta eltxoak), Coleoptera (kakalardoak), Hemiptera (zimitzak), etab. Intsektu horiek guztiak, eta bereziki haien larbak, oso kaltegarriak dira nekazaritzarako.

Mikrobioaren toxina pH basikoan aktibatzen da: intsektuaren larbak aho-bidetik bakterioa edo bere esporak irensten dituenean, toxina aktibatu egiten da digestio-aparatura iristerakoan (larben hestean pHa oso basikoa baita: 9,5-10). Horrenbestez, toxina bera ez da kaltegarria gizakia eta beste ugaztunentzat (pH azidoa dutenak digestio-aparatuan).

XX. mendeko 50eko hamarkadatik biopestizidak arrakasta handiz erabiltzen dira AEB-etan, eta gaur egun mundu osora zabaldu dira. Biopestizida horiek ez diote ingurumenari inongo kalterik egiten: ez gizakia, ezta polinizatzaileak eta beste intsektu onuragarriak ez baitira kaltetuta suertatzen biopestiziden erabileraren ondorioz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Roh, JY; Choi, JY; Li, MS; Jin, BR; Je, YH (2007). «Bacillus thuringiensis as a specific, safe, and effective tool for insect pest control». Journal of microbiology and biotechnology 17 (4): 547–59
2. ↑   Madigan M.T. Martinko J.M. Parker J. Brock *Mikroorganismoen biologia* (2007) E.H.U-ak euskaratua:376 orr.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q310467
* Commonscat Multimedia: Bacillus thuringiensis
* Wikispecies Espezieak: Bacillus thuringiensis

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12260399r (data)
* LCCN: sh85010783
* NKC: ph117383
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* Catalogue of Life: 110251
* Dyntaxa: 6028296
* EOL: 975750
* GBIF: 5428045
* ITIS: 959828
* NCBI: 1428
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D001413

 |

* Wd Datuak: Q310467
* Commonscat Multimedia: Bacillus thuringiensis
* Wikispecies Espezieak: Bacillus thuringiensis
**Tift konderria** (ingelesez: *Tift County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Tifton da. 2010eko zentsuaren arabera 40.118 biztanle zituen, Tift kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Tift konderriak 696,16 kilometro koadro ditu. Horietatik 25,57 ura dira. Beste 670,59 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,02 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 40.118 pertsonetatik 27.592 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 4.037 dira. 11.549 beltzak edo afroamerikarrak. 72 amerikar natiboak ziren eta 8 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 507 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 33 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 357 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q498346
* Commonscat Multimedia: Tift County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132536809
* ISNI: 0000 0004 0408 503X
* LCCN: n81118484
* NARA: 10039215
* **Lekuak**
* OSM: 1073787
* TGN: 2000428

 |

* Wd Datuak: Q498346
* Commonscat Multimedia: Tift County, Georgia
**Tiglath-Pileser I.a** (K.a. 1114-K.a. 1076), **Teglatfalasar**, **Teglat-Falasar** eta baita **Tukulti-pal-Esarra** ere deitua ("nire fedea Esarraren semean dago" akkadikoz), Asiriako inperio ertaineko erregerik garrantzitsuenetako bat izan zen.

Ashur-resh-ishi I.aren semea, bere aitaren oinordeko izan zen Asiriako tronuan, eta laster murgildu zen bere aitak aramearrekin izan zituen gatazka beretan. Kanpaina militar ugari egin zituen muga guztietan, baina bereziki mendebaldean, Eufrates ibaia askotan zeharkatu baitzuen, aramearrak eta Mushkiak Taurus mendietan garaituz, oroitzapenezko estela bat eraikiz Nairin eta Mediterraneora iritsiz, non, ekialdeko erresumek, zergak ordaindu zizkioten eta Egiptok opariak bidali zizkion. Ahalegin guzti hauek egin arren, aramearrak ez ziren garaituak izan, soilik kanporatuak, eta, izan ere, oraindik beste behin behintzat inbaditu zuten asiriar lurraldea.

Ekialdean eta iparraldean, Tiglath-Pileserrek, asiriar merkataritza babestu zuen Zagros mendi inguruan, hegoaldean, Babiloniako errege zen Nabukodonosor I.aren aurka borrokatu zuen bitartean, eta, porroten batzuk izan zituen arren, Babiloniako iparraldeko zatia hartu ahal izan zuen, hiriburua bera barne.

Kanpaina militar guzti hauek, Asiriak, Ashur Dan I.aren erregealditik zuen egonkortasunaren ondorioz posible izan zirenak, inperioaren boterea, Tukulti-Ninurta I.aren garaitik izan ez zuen maila batetara igo zuten.

Tiglath-Pileserrek, bere denboraren zati bat, ureztatze sarea eta Asiriako tenpluak hobetzen ere eman zuen, garai hari buruzko azterketarentzako idazkun garrantzitsuak utziz, errege honen erregealditik aurrera, asiriar istorioetan kontatutako gertaerak, kronologikoki ordenatuak egotea ohitura bihurtzen baita.

Bere seme Asharid-apal-Ekur izan zen bere oinordekoa

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Ashur-resh-ishi I.a** | **Asiriako erregea**K.a. 1114-K.a. 1076 | Ondorengoa**Asharid-apal-Ekur** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q296295
* Commonscat Multimedia: Tiglath-Pileser I

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 22934710
* GND: 118622668
* BIBSYS: 2033417
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q296295
* Commonscat Multimedia: Tiglath-Pileser I