"**Climagate**" edo "Watergate klimatiko" gisa izendatuta, ingelesezko hizkeran "Climategate"  izenez ezagutzen den gertakariari (Watergate eskandalua eta haren elkarrizketa grabatuak) erreferentzia egiten dio. Hau da, 2009ko azaroan zerbitzarietako bat ustez hackeatu zutenean hasi zen East Anglia Unibertsitateko (Norwich, Ingalaterra) Climatic Research Unit (CRU, Klimaren Ikerketarako Unitatea) delakoari dokumentuak iragazteko eta pirateria informatikoa egiteko kasu bat. Ustez identifikatu gabeko pertsonek CRUk erabilitako zerbitzari bat hackeatu zuten, eta modu anonimoan, aurkitutako dokumentuen kopiak argitaratu zituzten Interneten. Gertakariak, Norfolkeko poliziak ikertu ondoren, 1000 mezu elektroniko baino gehiago eta 160 MBko informazio-tamaina osatzen duten 3.000 dokumentu bildu zituen, berotze globalaren gaiari buruzko zientzialari, datu eta iritzien elkarrizketak erakusten dituztenak. Gertakaria Interneten zabaldu zen jatorriz, eta internautak izan dira komunikabideei informazioa eman dietenak.

Azalpena
--------

Klima-aldaketaren eszeptikoek adierazi dutenez, mezu elektronikoek eragin-handiko zientzialari-talde baten kolusioa erakusten dute, klima-aldaketa antropogenikoaren teoriaren aldeko datuak manipulatzeko eta teoria horren aurkakoak diren zientzialariak pareko literaturatik kanpo mantentzeko, eta horrela teoria eztabaidatua egia ukaezina eta aurkakotasunik gabea balitz bezala aurkeztu ahal izateko. Hala ere, behatzaile zientifiko independenteek interpretazio hori zalantzan jartzen dute. Naturek adierazi du: "Mezu elektronikoek erakusten ez dutena, ordea, beroketa globala egiteko konspirazio handia da...". Eta New Scientist-ek "ez dela erakutsi hackeatutako mezu elektronikoetan ondorio zientifiko bakar bat ere hondatzen duen zerbait dagoenik" ziurtatu du.

Horrez gain, klimatologo batzuek, hala nola Richard Somervillek, gertakaria desprestigio-kanpaina gisa salatu dute. Phil Jonesek, orain CRUko zuzendari ohiak (postuari uko egin baitzion mezuen edukia ezagutu eta handik egun batzuetara) "barregarri" deitu zien mezu elektronikoek jarduera "kaltegarria" dakartelako salaketei. Bestalde, Ikerketa Atmosferikoko Zentro Nazionaleko Kevin Trenberthek adierazi du eszeptikoek testuingurutik kanpoko hitzak eta esaldiak aipatu dituztela selektiboki, 2009ko NBEren Klima Aldaketari buruzko Konferentzia saboteatzeko ahaleginean, Copenhaguen. Adibidez, akusazioaren alderdi bat izan zen mezu elektronikoek erakutsi zutela konspirazio bat dagoela IPCCren txostenetik kanpo uzteko berotze globalaren jatorri antropogenikoa onartzen ez duten zientzialarien iritzia. Hala ere, iritzi horiek txosten horretan sartu ziren.

Unibertsitateak baieztatu zuen bere segurtasun-sistemen "arau-hauste penal" bat egin zela, baina ezin zuela baieztatu materialak benetakoak zirela epe laburrean, eta kezkatuta agertu zen "gizabanakoen informazio pertsonala arriskuan egon zitekeelako. "Gertakariaren xehetasunak poliziari salatu zizkioten, eta orain ikertzen ari dira. Geroago, Phil Jonesek, egun CRUko zuzendari ohiak, baieztatu zuen eztabaida sutsua eragin duten mezu elektroniko guztiak benetakoak zirela.

Ondoren, 2010eko hasieran, bi ikerketa independentek East Angliako Unibertsitateko zientzialariak absolbitu zituzten. Zehazki, Erresuma Batuko Komunen Ganberako Zientzia eta Teknologia Batzordeak egindako ikerketak honako hau ondorioztatu zuen: "Batzordea CRUren aurkako deszintzotasun-salaketak ikertzeko gai izan zen heinean, Batzordeak uste du ez dagoela erantzun beharreko kasurik", eta "Batzordeak ez zuen inolako arrazoirik aurkitu ikerketa honetan adostasun zientifikoa zalantzan jartzeko... berotze globala gertatzen ari dela... eta giza jarduerak eragiten duela". Bigarren ikerketak – East Anglia-ko Unibertsitateak antolatua – honako hau ondorioztatzen du: "Ez dugu aurkitu nahita egindako praktika zientifiko txarren baten ebidentziarik Ikerketa Klimatikoen Unitateko ezein lanetan, eta uste dugu, halakorik balego, detektatu egingo genukeela.

Ikerketa ofizialak
------------------

Orain arte sei ikerketa ofizial egin dira. Inplikatutako zientzialarienganako kritika nagusiak metodo desantolatuetara, talde-mentalitatera eta gardentasun faltara zuzendu ziren. Hala ere, haietako batek ere ez zuen aurkitu iruzur edo praxi zientifiko txarraren ebidentziarik, eta klima-aldaketa antropogenikoari buruzko adostasun zientifikoa ez zen aldatu ondorioengatik.

### Komunen ganberako zientzia eta teknologia batzordea

2010eko urtarrilaren 22an, Komunen Ganberako Zientzia eta Teknologia Batzordeak iragarri zuen ikerketa bat egingo zuela, eta, horretarako, aztertutako datuek ikerketa zientifikoaren osotasunean duten eragina aztertuko zuela, East Angliako Unibertsitateak iragarritako Berrikuspen Independentearen irismena berrikusiko zuela eta nazioarteko klima-datu-baseak zein independenteak diren zehaztuko zuela.

Batzordeak idatzizko aurkezpenak eskatu zizkien alderdi interesdunei, eta otsailaren 10era arte jasotako 55 aurkezpenak argitaratu zituen. Horien artean, East Angliako Unibertsitatea, Global Warming Policy Foundation, Kimikako Errege Elkartearen Fisika Institutua, Meteorologia bulegoa, beste erakunde profesional batzuk, zientzialari garrantzitsuak, klima-aldaketaz eszeptikoak diren batzuk, Parlamentuko zenbait kide eta beste alderdi interesatu batzuk aurkeztu ziren. Ahozko saio bat egin zen 2010eko martxoaren 1ean. 

Zientzia eta Teknologia Batzordeak 2010eko martxoaren 31n jakinarazi zuenez, "Jones irakaslearen eta CRUren ospe zientifikoa bere horretan dago". Eztabaidan alegatutako mezu elektronikoek eta salaketek ez zuten aurkaratu "berotze globala gertatzen ari dela eta giza jarduerak eragiten duela" dioen adostasun zientifikoa. Parlamentuko kideek ez zuten ebidentziarik aurkitu egiaztatzeko Jonesek datuak manipulatu zituela edo binaka berrikusteko prozesua oztopatu zuela. Batzordeak "CRU ez zabaltzeko kultura" eta klimatologiako lan zientifikoen gardentasun falta orokorra kritikatu zituen, lan horiek ez baitzituzten berreraikuntzarako erabilitako datu eta kode guztiak barne hartzen.

Esan zuenez, "CRUk erabili zituen datuak publikoaren eskura ez baleude ere – ia denak –, edo metodoak argitaratuta ez baleude – bazirela-, emaitzak sinesgarriak izango lirateke oraindik: CRUren emaitzak bat datoz nazioarteko beste datu-base batzuenekin, hau da, analisiak errepikatu egin dira eta ondorioak egiaztatu egin dira". Txostenak gaineratu zuenez, "zientzialariek arazo asko aurreztu zitzaketen datu guztiak argitaratuz, kritikoak nola xahutu behar zituzten kezkatu beharrean. "Batzordeak unibertsitatea kritikatu zuen Informazio Askatasunaren aldeko Lege eskaerak erabiltzeko moduagatik, eta zientzialariei eskaera horiei aurre egiteko laguntza nahikorik ez emateagatik. 

Phil Willis batzordeko presidenteak esan zuenez, datu eta iturburu-kode guztiak gordinik ez argitaratzeko klimatologiaren "ohiko praktika" "aldatu egin behar da eta azkar aldatu behar da". Jonesek onartu egin zuen "posta elektroniko mezu izugarriak" bidaltzea, eta Willisek esan du "[Jones], ziur asko, posta elektronikoa ez zela asmatuko", baina "horretaz gain, ziur gaude Jones irakaslea, hainbat alderditan, zigortzailea izan dela, bere aldetik benetan frustrazio bat zelako pertsonek informazioa eskatzea bere ikerketa ahultzeko. "Willisen arabera, horrek ez du esan nahi Informazio Askatasunaren Legearen eskaerak behar bezala ez tratatzea, baina batzordeak onartu zuen Jonesek ahal zituen datu guztiak askatu zituela. Hau adierazi zuen: "... Ez dago arrazoirik Jones irakasleak bere kargua ez hartzeko. Egia esan, ez zuen datuak lortu nahi zituztenekin kolaboratu, baina hori egia zen klimatologo guztien artean". 

Batzordeak kontu handiz adierazi zuen bere txostena ahozko lekukotasunen egun baten ondoren idatzi zela, eta ez zela beste ikerketa batzuk bezain sakona izango. 

### Ebaluazio zientifikoko panela

Ebaluazio Zientifikoko Panel independentearen txostena 2010eko apirilaren 14an argitaratu zen, eta ondorioztatu zuen ez zegoela "nahita egindako praxi zientifiko txarraren ebidentziarik CRUren ezein lanetan". UCRren lana "osotasunez burutu" zela ikusi zen, eta metodo "zuzen eta egokiak" erabili zituela. Adierazi zen CRUa "objektiboa eta inpartziala" izan zela datuen eta emaitzen ikuspuntutik, eta ez zen inolako zantzurik egon emaitzak programa jakin batera egokitzeko. "Aitzitik, "bere helburu bakarra azken mendeetako tenperaturaren erregistro ahal bezain sendoa ezartzea zen. "

Panelak adierazi zuenez, "oso harrigarria zen neurri handi batean estatistika-metodoen mende dagoen arlo batean ikerketa ez egitea estatistikari profesionalekin lankidetza estuan. "CRUk bere lana, datuak eta algoritmoak dokumentatzeko eta artxibatzeko gehiago egin zezakeela iradoki zuen, eta zientzialariak bere lanak sortutako arreta publikoaren kopururako "gaizki prestatuta" zeudela adierazi zuen, "talde txiki askotan bezala, bere barne-prozedurak informalak ziren". Komunikabideak eta beste erakunde zientifiko batzuk kritikatu zituzten, CRUk egindako lanaren ziurgabetasunak, zalantzak eta usteak beti ez islatzeagatik. Erresuma Batuko Gobernuak datu zientifikoetara sartzeagatik kobratzeko politika "beste leku batzuetan sustatutako datuetara sarbide irekia izateko politikekin bateraezinak" zirela deskribatu zen. Panelak honako hau adierazi zuen: "sentitzen dugu CRUri zuzendutako kritika askoren tonua, baina uste dugu dendroklimatologian erabiltzen diren metodoak eta datuak zalantzan jartzeak, azken batean, eragin onuragarria izango duela eta laneko praktikak hobetuko dituela. "Kritika batzuk "selektiboak eta karitate gutxikoak" izan zirela ikusi zen, eta kritikariek "ezjakintasuna" erakutsi zuten arlo horretako ikerketaren zailtasunei buruz.

Txostena iragarri zen prentsaurrekoan, Lord Oxburgh paneleko presidenteak baieztatu zuen bere taldeak ez zuela "inolako irregulartasun ebidentziarik" aurkitu, eta "edozein dela ere emailetan esandakoa, oinarrizko zientzia modu zuzen eta egokian egin dela dirudi". Esan zuen zientzia-jokabide txarraren kritika eta salaketa asko CRUko zientzialariek ateratako "ondorioetako batzuen inplikazioak gustuko ez dituzten" pertsonek egin zituztela. Steve McIntyre klima-aldaketaren eszeptikoak eta beste batzuek behin eta berriz egindako informazio-askatasunaren eskaerak "jazarpen-kanpainatzat har litezke", eta Informazio Askatasunaren Legeak testuinguru akademiko batean nola aplikatu behar diren oraindik ez da argitu. Paneleko beste kide batek, David Hand irakasleak, CRU zoriondu zuen esplizitua izateagatik bere ikerketaren datuetan dauden ziurgabetasunei buruz, eta esan zuen "ez dagoela ezkutuko ezeren frogarik – aitzitik, argitara ekarri dituzte tratatzen dituzten ziurgabetasunak. "

East Angliako Unibertsitateko errektoreordeak, Edward Actonek, ongi etorria eman zien paneleko ondorioei. Txostena "oso positibotzat" hartuta, honako hau adierazi zuen: "bereziki garrantzitsua da, nahiz eta CRUren aurkako salaketa eta kalumnia ugari egon, zientzialari ospetsuen talde independente horrek ondorioztatu duela ez dagoela praktika zientifiko txarraren ebidentziarik. "Kritikatu egin zuen desitxuratutako mezu elektronikoak nola desitxuratu ziren, eta hurrengoa adierazi zuen: "UEAk argi utzi du oso atsekabetuta eta haserre dagoela Unibertsitateko mezu elektronikoen lapurretak eta haren edukiaren desitxuratze lotsagabeak gertatu izanagatik, txosten honetan eta aurrekoan Zientzia eta Teknologia Batzordeak Erresuma Batuko klimatologiaren ospea kaltetu nahiaz. "UEAk adierazpen bat egin zuen, eta bertan onartu zuen "gauzak hobeto egin zitezkeela. "Honek ere esaten zuen hobekuntzak CRUk eta beste batzuek egin zituztela komunitate klimatologikoan, eta Unibertsitateak "agindu horiek mantentzen direla zaintzen jarraituko duela. "

Geroago jakin zen Ebaluazio Zientifikoko Panelak ez zuela kalitatea ebaluatu, UCRren lanaren osotasuna baizik. Phil Willisek "prestidigitazio-trikimailu" gisa deskribatu zuen, eta ez zen Parlamentuko Batzordeak sinetsarazi zuena. Halaber, zalantzan jarri zen panelean aztertutako argitalpenen hautaketa. "Lord Oxburgh" esan zuen Actonek, martxoan Zientzia eta Teknologia Batzordeari bere ikerketa berez zientziaz arduratuko zela esan zionean. "Uste dut hori ez zela zuzena", esan zuen Oxburghek. "Hau azkar egin behar zen. Horixe zen bere kezka. Hilabete baino gutxiagoan zerbait egin nahi zuten. Ez zegoen modurik gure aditu taldeak zientzia ebaluatzeko. "

### Pennsylvaniako unibertsitate estatala

Pennsylvaniako Estatu Unibertsitateak 2009ko abenduan iragarri zuen Michael Mannen lana aztertuko zuela, bereziki, Zientzien Akademia Nazionalaren Ikerketa Kontseilu Nazionalaren aurreko berrikuspen batean jorratu ez zen zerbaiten bila, bere metodologian akats batzuk aurkitu baitzituen, baina emaitzekin ados zegoen. Mannek erantzun zion atseginez hartuko zuela azterketa. Ondoren, ikerketa-batzordeak erabaki zuen ez zegoela froga sinesgarririk esateko Mannek datuak ezabatu edo faltsutu zituela, IPCCren ebaluazio-txostenarekin lotutako mezu elektronikoak, informazioa eta/edo datuak suntsitu zituela, edo informazio pribilegiatua edo konfidentziala gaizki erabili zuela. Batzordeak ez zuen behin betiko ondoriorik atera ikerketaren puntu nagusian - "Mann doktorea komunitate akademikoan ikerketa edo bestelako jarduera akademikoak proposatzeko, egiteko edo informatzeko onartutako praktiketatik serioski aldendu bazen". Batzordeak esan zuen Zientzien Akademia Nazionalaren aurreko ikerketak aurkitu zituela, eta "Mann doktorearen ikerketa onartutako praktikaren mugen barruan zegoela". Baina eskuragarri zegoen informazio berriaren arabera, jokabidearen kontu hori beste diziplina zientifiko batzuetako Penn Stateko bost zientzialari nagusik ikertuko zuten.

Ikerketa Batzordeak 2010eko ekainaren 4an jakinarazi zuenez, "Michael E. Mann doktoreak ez zuen parte hartu, ez zuzenean ez zeharka, komunitate akademikoan onartutako praktiketatik serioski aldentzen zen ezein ekintzatan". Eskuizkribu lankideekin partekatzeari dagokionez, isilbidezko baimena onartuz argitaratu gabe, trukaketa hori "arduragabea eta desegokia" izan zela uste izan zuen, praktika hobeari atxiki gabe eta egileen berariazko baimena aldez aurretik lortu gabe, nahiz eta puntu horretan aditua den iritzia aldakorra izan. Esan zuen bere arrakasta ikerketa proposatzeko eta finantzaketa lortzeko, "argi eta garbi jartzen du Mann doktorea bere eremuan gehien errespetatu zientzialarien artean. Arrakasta hori ez litzateke posible izango ikerketa-proposamenerako bere lanbidearen estandar altuenak betetzen edo gainditzen ez balitu. "Mannek komunitate zientifikoaren barruan egindako errekonozimendu zabalak agerian utzi zuen "bere lan zientifikoa, bereziki bere ikerketak egiten, hasieratik zientzialari multzo zabal batek bikain bezala epaitu duela." Aho batez erabaki da Mannen aurkako akusazioetan "substantziarik" ez dagoela. 

Mannek esan zuen sentitzen zuela Jonesen iradokizunari aurka ez egin izana 2008ko maiatzaren 29ko mezu batean, mezu elektronikoak ezabatzeari buruz. "Atzera begira esan izan banio: 'Aizu, ez zenuke honetan pentsatu behar', esan zuen Mannek 2010eko martxoan. "Ez nuen uste proposamen egokia zenik. "Mannek Jonesi une hartan emandako erantzuna eskaera beste zientzialari bati helaraztekoa izan zen. "Garrantzitsuena da ez dudala mezu elektronikorik ezabatu. Eta uste dut [Jonesek] ere ez. "

### Berrikuspen independientea

2009ko abenduan iragarrita, Eeast Angliako Unibertsitateak agindutako eta Sir Muir Russell buru zuen ikerketa britainiar batek bere azken txostena argitaratu zuen 2010eko uztailean.  Batzordeak ondorioztatu zuen zientzialariak errugabeak zirela, eta datuak manipulatzeko salaketak ezetsi zituen. Egiaztatu zen zientzialariek Klima Ikerketarako Unitatean duten "zorroztasuna eta zintzotasuna" ez dagoela zalantzan. Panelak aurkitu zuen ez zela bikoitien berrikuspen prozesua azpibanatu kritika alegatzen zen bezala zentsuratzeko, eta bere emaitzak erreproduzitzeko behar ziren funtsezko datuak edozein ikertzaile "gaituren" eskura zeudela.

Panelak CRUei aurpegiratu zien artxiboak askatzeari uko egin ziolako, eta 1999an ekoitzitako grafiko bat "engainagarria" zela aurkitu zuen, baina ez nahita, beharrezko argibideak erantsitako testuan sartu baitziren. Ebidentzia aurkitu zen mezu elektronikoak ezabatuak izan zitezkeela, geroago eskatuz gero eskuragarri egon ez zitezen, nahiz eta panelak ez zien guztiei galdetu CRUn benetan egin ote zuten.

Ikerketa amaitzean, Jones berriz kokatu zuten Ikerketa Zuzendari postu sortu berriarekin.

### Estatu Batuetako inguru-babeserako agentzia

Estatu Batuetako Ingurumena Babesteko Agentziak (EPA) txosten bat egin zuen 2009an, berotegi-efektuko gasei buruzko erregulazio klimatikoak prestatzeko. Virginia eta Texas estatuak, ekintzaile kontserbadoreak eta AEBetako Merkataritza Ganbera bezalako enpresa taldeak, AEBetako Competitive Enterprise Institute erakundeak eta Peabody Energy karboniferoak berriz aztertzeko eskaerak bidali zituzten, CRUren mezu elektronikoek zientzia ezeztatu zutela ziurtatuz.

EPAk mezu elektroniko guztiak aztertu zituen, eta ondorioztatu zuen ez zegoela meriturik erreklamazio horietan, "kontu zientifikoak gaizki interpretatzen dituztelako", "zientifikoki okerrak diren ondorioak ateratzen dituztelako", "gehiegikeriara jotzen dutelako", eta "askotan, inpropietatearen itxura hobekien iradokitzen duten aipuak hautatzen dituztelako, gaiei sakonago begiratu gabe". 2010eko uztailaren 29an egindako adierazpen batean, EPAko administratzaile Lisa P. Jacksonek esan zuen eskaerak "gaika editatutako eta testuingurutik kanpo hartutako datuetan eta manufakturatutako eztabaidan" oinarritzen zirela, eta ez zutela "gure determinazioa ahultzeko inolako ebidentziarik" ematen. Berotegi-efektuko gas gehiegi izatea mehatxu bat da gure osasunerako eta ongizaterako." 

EPAk txosten xehatu bat argitaratu zuen eskatzaileek planteatutako gaiei eta erantzunei buruz, informazio-orri batekin eta "mitoen vs. gertakarien" dokumentu batekin batera. Dokumentu horrek adierazten duenez, "eskatzaileek diote CRUk jakinarazitako mezu elektronikoek datuak manipulatzeko konspirazio baten ebidentzia ematen dutela. Mezu elektronikoen osteko bitartekoen estaldura testuingurutik kanpoko adierazpenetan eta oinarririk gabeko konspirazio-teorietan oinarritu zen. CRUren mezu elektronikoek ez dute erakusten zientzia akastuna denik, ezta prozesu zientifikoa konprometitua denik ere. EPAk kontu handiz aztertu zituen CRUren mezuak, eta ez zuen aurkitu datuen manipulazio desegokiaren edo emaitzen desitxuratzearen zantzurik. "

### National Science Foundation

National Science Foundationeko Inspektore Orokorraren Bulegoak ikerketa bat itxi zuen 2011ko abuztuaren 15ean, Michael Mann jokabide zientifiko txarraren salaketetatik salbuetsi zuena. Txostenak aurkitu zuen Mannek ez zituela datuak faltsutu, mezu elektronikoak suntsitu, informazio pribilegiatua gaizki erabili edo onartutako praktika zientifikoetatik serioski desbideratu. Onartu zuen eztabaida zientifiko egokia eta abian dela estatistiken erabilerari buruz, baina nabarmendu zuen eztabaida zientifiko hori ez dela, berez, jokabide zientifiko txarraren ebidentzia. "

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Vicente-Torrico, David; López Vidales, Nereida.  (2022-05-11). «Recursos hipermedia en la cobertura de la emergencia climática durante el año 2019 en España: análisis de El País, La Vanguardia y El Confidencial» *Estudios sobre el Mensaje Periodístico* 28 (2): 461–472.  doi:10.5209/esmp.81960. ISSN 1988-2696. (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
2. 1 2   «Consecuencias del calentamiento global» *Cambio Climático. Glaciaciones y calentamiento global* (Universidad Jorge Tadeo Lozano): 211–232. 2007-04-19 ISBN 978-958-9029-89-3. (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
3. 1 2   «Hacked e-mails add heat to climate scientists' research» *Physics Today* 2010  doi:10.1063/pt.5.024021. ISSN 1945-0699. (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
4. 1 2 3   «Hacked e-mails add heat to climate scientists' research» *Physics Today* 2010  doi:10.1063/pt.5.024021. ISSN 1945-0699. (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
5. 1 2   «World must adapt to unknown climate future, says IPCC» *New Scientist* 222 (2963): 7. 2014-04  doi:10.1016/s0262-4079(14)60654-0. ISSN 0262-4079. (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
6. 1 2    *Jones, Prof. Philip Douglas, (born 22 April 1952), Professor, since 1998, and Director, since 2003, Climatic Research Unit, School of Environmental Sciences, University of East Anglia.*  Oxford University Press 2007-12-01 (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
7. 1 2   «New information in the East Anglia climate e-mails controversy» *Physics Today* 2011  doi:10.1063/pt.5.025123. ISSN 1945-0699. (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
8. 1 2    *Global Warming Debate.*  SAGE Publications, Inc. 2012 (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
9. 1 2   «Chapter 5: BBC News Dominance» *BBC and Television Genres in Jeopardy* (Peter Lang) (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
10. 1 2   Pearce, Fred.  (2009-11). «Hacked archive provides fodder for climate sceptics» *New Scientist* 204 (2736): 11.  doi:10.1016/s0262-4079(09)63102-x. ISSN 0262-4079. (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
11. 1 2   Kleiner, Kurt.  (2009-12-17). «Climate science in 2009» *Nature Climate Change* 1 (1001): 4–6.  doi:10.1038/climate.2010.134. ISSN 1758-678X. (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
12. 1 2   «What We’ve Learned from Climate Sceptics» *Climate Change Scepticism* (Bloomsbury Academic) 2019 ISBN 978-1-350-05702-9. (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
13. 1 2   «Hacked climate emails update» *Physics Today* 2009-12-10  doi:10.1063/pt.4.0931. ISSN 1945-0699. (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
14. 1 2 3    *Ashbee, Paul, (23 June 1918–19 Aug. 2009), Archaeologist, University of East Anglia, 1969–83.*  Oxford University Press 2007-12-01 (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
15. 1 2   «El secreto de las comunicaciones de los abogados y el Caso Gürtel» *Misceláneas jurídicas* (Dykinson): 297–297. 2018-10-11 (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
16. ↑   «Hacked e-mails add heat to climate scientists' research» *Physics Today* 2010  doi:10.1063/pt.5.024021. ISSN 1945-0699. (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
17. 1 2   «El secreto de las comunicaciones de los abogados y el Caso Gürtel» *Misceláneas jurídicas* (Dykinson): 297–297. 2018-10-11 (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
18. 1 2   Eilperin, Juliet; Brauchli, Marcus.  (2009-06). «Science journalism: From the newsroom» *Nature* 459 (7250): 1061–1061.  doi:10.1038/4591061a. ISSN 0028-0836. (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
19. 1 2 3 4   «An alliance of leading health research agencies has been formed to address the threat from the world's most lethal diseases» *PharmacoEconomics & Outcomes News* 581 (1): 3–3. 2009-06  doi:10.2165/00151234-200905810-00007. ISSN 1173-5503. (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
20. 1 2   Jorge Manríquez, Juan.  (2009-05). «Revisión de noviembre de 2008» *Piel* 24 (5): 247–252.  doi:10.1016/s0213-9251(09)71459-5. ISSN 0213-9251. (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
21. 1 2   Carbajal Iranzo, Ignacio.  (2007-06-01). ««El extraño caso de la ausencia de los Grupos Parlamentarios en Westminster». Los «Grupos Parlamentarios» en la Cámara de los Comunes, explicados al lector español» *Asamblea. Revista parlamentaria de la Asamblea de Madrid* (5): 91–115.  doi:10.59991/rvam/2007/m.5/816. ISSN 2951-665X. (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
22. 1 2    *Jones, Prof. Philip Douglas, (born 22 April 1952), Professor, since 1998, and Director, since 2003, Climatic Research Unit, School of Environmental Sciences, University of East Anglia.*  Oxford University Press 2007-12-01 (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
23. 1 2   E. Luedeling; R. Kindt; J. Musau; A.J.M. Russell.  (2016). «AdaptEA: Adaptation of people to climate change in East Africa: Ecosystem services, risk reduction and human well-being (Climate Analogues)» *AdaptEA: Adaptation of people to climate change in East Africa* (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
24. 1 2 3    *Jones, Prof. Philip Douglas, (born 22 April 1952), Professor, since 1998, and Director, since 2003, Climatic Research Unit, School of Environmental Sciences, University of East Anglia.*  Oxford University Press 2007-12-01 (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
25. ↑   Biello, David.  (2010-02). «Negating "Climategate"» *Scientific American* 302 (2): 16–16.  doi:10.1038/scientificamerican0210-16a. ISSN 0036-8733. (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
26. 1 2 3   Mastroleo, Ignacio Damián; Bianchini, Alahí Dana.  (2024-01-03). «Conducta responsable en la investigación científica: definiciones actuales de integridad y mala conducta científica.» *Tempus – Actas de Saúde Coletiva* 12 (4): 225–266.  doi:10.18569/tempus.v12i4.2560. ISSN 1982-8829. (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).