|  |
| --- |
| **{{{Izena}}}**1 **UNESCOren gizateriaren ondarea** |
| **Mota** | {{{Mota}}} |
| **Erreferentzia** | 430ter |
| **Kokalekua** | {{{Kokapena}}} |
| **Eskualdea2** | {{{Eskualdea}}} |
| **Izen ematea** | [[{{{Urtea}}}]] (? bilkura) |
| 1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) 2 UNESCOren sailkapena |

Saalburgeko castellumaren planoa
**Saalburg** antzinako kanpamendu gotortu erromatarra da, Taunus mendiaren gailur nagusian kokatua, Bad Homburgeko ipar-mendebaldean, Hesse landean , Alemanian. Infanteriako kohorte baten gotorlekua izan zen eta Limes Germanicusaren osagaietako bat. Saalburg errepide nagusiaren ondoan zegoen, Bad Homburg eta Wehrheim arteko erdibidean gutxi gorabehera, eta gaur egun, Alemaniako gotorleku erromatar berreraikiena da. 2005az geroztik, Goi Alemaniako *limes* delakoaren zati gisa, UNESCOren Gizateriaren Ondarearen parte da. Limetarako erabiltzen den egungo zenbaki-sistema, ORL 11 dagokio.

Indusketa arkeologikoak
-----------------------

Ate nagusia: Antonino Pioren estatua eta Gilen II. kaserraren omenaldia
Leku horretako lehen prospekzio-lanak Nassauko Antzinate Elkarteak egin zituen 1853 eta 1862 artean, Friedrich Gustav Habelen zuzendaritzapean. Lanik garrantzitsuenak 1892tik aurrera hasi ziren, Theodor Mommsen buru zuen *Reichs-Limes-Kommission* (limesarentzako batzorde inperiala) erakundeak Erromako arkeologia sustatu zuenean, *limes* *Germanicus*-a osorik ikertuz, sare gotortu horretako *castella* bakoitza aurkitu eta induskatuz. Proiektu handi horren barruan, Saalburg sistematikoki induskatu zuten Louis Jacobi arkeologoak eta Heinrich Jacobi berea semeak. 1897an, Louis Jacobiren ideiei esker, Saalburgeko *castelluma* berreraikitzeko agindu zuen Gilen II.ak, indusketa-kanpainen bidez lortutako emaitzei jarraituz. Hala, Saalburg *limes* osoko gehien berreraiki zen gotorlekua bihurtu zen. Gainera, Saalburg Museoa ere sortu zen, Germaniako limesa aztertzen dituen erakunde zientifiko ( bestea *Limesmuseum Aalen* -Aalengo limesaren muse*- da*) -, eta Dietwulf Baatz arkeologo ospetsuak zuzendu zuen 1967tik 1993ra bitartean. Aditu horrek argitalpen ugari egin zituen, eta arkeologia erromaniko-germaniarrari buruzko interesa piztu zuen, bai dibulgazioari dagokionez nola adituen artean.

*Castelluma*
------------

### Historia

Neolitotik, *Lindenweg* edo *Linienweg* izenez ezagutzen den ibilbide komertzialak Rhin-Main lautada eta Usingenen arroa komunikatzen zituen. Ibilbide hori Nidda ibaiaren bokalean hasten zen, egungo Höchst urtegiaren inguruan, eta iparralderantz jarraitzen zuen Taunus mendilerroan beherantz eta horrela, egungo Bundesstraße 456 errepidearen antzeko ibilbideri jarraitzen zion.

Saalburg merkataritza-bide horren gainean dago, Taunusen gaineko mendate bat menderatuz. Beraz, normaltzat jo behar Domizianok K.o. 81 eta 96 urteen artean katoen aurka egindako kanpainen baitan leku hori gotortzea. Hasieran, lurreko bi barruti gotortu besterik ez zituen eraiki, *Schanzen* A eta B izenekoak, eta horien hondakinak *castellumaren* eta egungo errepidearen artean daude. Geroago, 

90. urtearen inguruan, aipatutako bi gotorleku horietatik hurbil, lurrezko eta egurrezko gotorleku erdi-iraunkor berri bat eraiki zen, garnizio iraunkor batentzat egina, zehazki, tropa laguntzaileetako unitate irregular bat zen *numerus* batentzat. Numerus hauetako batek bi zenturiaren baliokide diren efektiboz osatua zegoen, hau da, 160 soldatu inguru. Guztiz argi ez dagoen arren, froga arkeologiko batzuen arabera, pentsa daiteke eraikinak artatu zuen unitate militar zehatz hori *Numerus Brittonum* bat izan zitekeela, *Britanian* errekrutatutako gerrariak.

Hadrianoren agintaldiaren amaieran, Inperioaren defentsak hobetzeko plan orokorraren barruan, 135. urte inguruan, *Numerus Brittonum* horren ordez, 480 soldaduko infanteriako kohorte erregularra jarri zuten, eta horretarako 147 x 221 m-ko *castellum* berria eraiki behar izan zuten. Azalera: 3,20 ha. Gotorleku berriaren xedea Nida (egungo Heddernheim hiriaren) hiri indartsuaren, segurtasuna bermatzea zen.

Hasieran, harresiak zurezko eta harrizko aparailuan eraiki ziren, baina II. mendearen erdialdean, harrizko eta morterozko beste bat jaso zen, lurrezko lubeta baten gainean. Gaur egungo berreraikuntza azken fase horri dagokio, baina bigarren fasea castellumaren *retentura*n ikus daiteke. Nolanahi ere, gotorlekuko harresiak beti *fossa* (lubanarro) bikoitz batek inguratzen zuten.

Praetoriumeko aretoaren barrualdea.
*Castellumean* *Cohors II Raetorum civium Romanorum-*ek egon zen garai berri horretan, Raetia probintzian errekrutatutako infanteria-unitate bat, ziur aski *Mogontiacumen* (Maguncia, Alemania) akuartelatutako XXII. legioari atxikia. Unitate hori *Aquae* Mattiacorum-en (Wiesbaden, Alemania) kokatua egon zen hasieran, ondoren, Butzbach-en castellumean (ORL 14), eta handik Saalburg-era aldatu zuten behin betiko.

*Castellum* hori eta bere goarnizio-unitatea aktibo egon ziren Agri Decumatesak 260. urte inguruan abandonatu zituzten arte. Unitatea aipatzen duten zenbait epigrafek ematen digute soldadu-talde horren testigantza.

II. mendearen amaieran eta III. mendearen hasieran, Goi Germania eta Retiako limesa egonkortasuna galdu zuen, eta, hala, 213an, Karakala enperadoreak prebentzio-kanpaina bat antolatu zuen Mogontiacumetik eta Raetiatik *alamanien* aurka eta haien aliatuak ziren katoen aurka. kanpaina horri esker, tribu germaniarren presioa aldi baterako arintzea lortu zen. Testuinguru horretan, Nida *hiria* harresi-gerriko batekin indartu zen.

233. urtean, alamanek lurralde erromatarra inbaditu zuten. Ekintza hori 254 eta 260 urteen artean errepikatu zuten, inperioaren ahultasuna baliatuz. Batetik Valerianoren kanpaina pertsiarra galera handia izan zen, eta gainera, Galieno semeak ezin izan zuen inperioa defendatu eta Ekialdean eta Galietan estatu erdi-independenteak sortzea saihestu. Horren ondorioz, *Agri decumates-ak* ebakuatu egin zituten erromatarrek eta defentsa-linea abandonatu egin zen. Horrek Saalburg castellumari eragin zion, eta nahita utzi ondoren, eraikinaren hondakinak alaman okupatzaileek erabili zituzten eraikuntzako materialen harrobi gisa.

### Arkeologia eta arkitektura

Castellumeko alboko horma, *porta* principalis-aren (ate nagusiaren) aldamenean; aurretik *fossa* bikoitza du.
Saalburgeko *castellum*a azken eraikuntza-fasean, berreraiki zutenean hain zuzen , Inperioko *limeseko* ohiko gotorleku osagarri gisa egin zuten, forma angeluzuzenekoa eta 147 bider 221 m-ko dimentsiokoa. 32.500 m²-ko azalera du, eta harlanduxkaz eta hormigoizko estekaduraz egindako harresi batek babesten du. Harresian lau ate gotortuk sarrera ematen dute, eta sarrea bakoitzena dorre bana albo bakoitzean. *Vallumaren* izkinak bobobilak dira, anelu itsuak ikiditeko. Barrualdean, horma lubeta baten gainean dago, eta, horri esker, goarnizioa berehala mugitzen zen erasorik izanez gero.

Gotorlekuaren orientazioa zela eta, Hego-ekialdera zuzendua zegoen, Nida hirira, eta ez limesera. Castellumaren erdian principia (erromatar kanpamendu bateko kuartel nagusia) handi bat zegoen, erdiko plaza estali bat, zenturioientzako eta unitatea administratzeko gelataz inguratua. Horri esker eguraldi txarrarekin ere entrenamenduak egin zitzaketen.

Praetentura izeneko zatian unitateko komandantearen *praetoriuma* edo egoitza zegoen, *via praetoriaren* (bide nagusiaren) mendebaldean, eta *horreum* (horniduren biltegia) handi bat edo zegoen ekialdean. Egun, lorategi batek okupatzen du kanpamentuaren gainerako espazioak, baina erromatarren garaian gainerako eazpiegitura gitura militarrak hartu bide zituen, *contuberniatan* banatutako barrakoiak - horietako bi berreraiki egin zituzten-, ukuiluak, tailerrak eta biltegi gehiago.

### *Vicus-a*

Saalburg castellumeko Praetoria Portaren ikuspegia. Lehen planoan, ezkerrean, kanpamendu militarrari erantsitako *vicus* (kanpoko auzo edo herrixka) zibileko eraikinen hondarrak ikusten dira.
Saalburg, gehien berreraiki den *castelluma* izateaz gain, bere v*icusa* edo herri zibila induskatuta eta kontserbatuta duen bakarra da. *Vicus* hori gotorlekuaren hegoaldean zegoen, Nidarantz zihoan galtzadaren alde bietan, hiri hori eskualdeko hiriburua baitzen.

Herrixka horren hondakinak kanpamentuaren aurrealdeko atetik oso gertu hasten dira, eta *mansio* edo posta-geltoki ofizial baten hondarrak dokumentatu dituzte (publicus imperial ontzikoak) bertan. Eskuinean, terma batzuen hondakinak agertzen dira, goarnizioak eta *vicuseko* zibilek erabil zezaketeenak. Herriko kale nagusi gisa funtzionatzen zuen galtzadari jarraituz, hainbat etxeren eta Mitra jainkoari eskainitako tenplu baten aztarnak agertzen dira, zati batean berreraikiak. Mitraren gurtza gudaroste erromatarreko soldaduen artean nahiko zabalduta zegoen.

Termak nahiko zabalak ziren, eta haien diseinuak ederki islatzen ditu instalazio erromatar horien berezko duten barne egituraren ezaugarri nagusiak: *apodyterium* edo aldagela, *frigidarium* edo bainugela hotza, bi *tepidaria* edo masaje-gela, *caldarium* bat (bainu beroa) eta *sudatorium* edo sauna. Beroa hainbat *praefurnia* edo labetatik zetorren, eta aretoetan banatzen zen, *frigidariumean* izan ezik, *hipocaustum* baten bidez, lurzoru erradiatzailearen antzekoa.

Konplexu militarra induskatu eta ikertu duten arkeologoen kalkuluen arabera, esan daiteke 500 soldadu eta 1.500 zibil inguru bizi izan zirela *Castellum* eta *Vicusa* osatzen zuten multzoan.

Saalburg Museoa
---------------

Gaur egun, Saalburgeko berreraikitako biltegietan dago museoa.
Indusketa arkeologikoen egin ondoren castellumeko zatirik garrantzitsuenak berreraikitzea erabaki zen, eraikitako gainerako egiturak zaintzea eta ateratako material nagusiekin museo bat sortzea, multzo osoa limetako gotorleku erromatar tipiko baten lagin didaktikotzat hartuta.

Bisitariak beraz, berrarikitako egitura hauek iku ditzake: harresia eta gotorlekura sartzeko ateak, *Principia* (kuarel nagusia) eta bere tenplutxoa edo santutegia, parada areto estalia, *horrea* edo biltegiak, barrakoiak, eta *praetoriuma* edo komandantearen etxea nahiz eta ez dagoen osorik berreraikita. *Principia* barruko santutergia gurtzarako egokitua zegon egitura zen, eta bertan gordetzen ziren kohortearen insigniak.

  

Germania Garaia probintzia erromatarreko alderdi kultural, historiko, arkitektoniko eta militarrei buruzko informazioa bisitariari aurkezteko baliatu dira berreraikitako *horrea*-k. Aipagarria da Saalburgetik bertatik eta gertuko lekuetatik ekarritako talaje militarren bilduma garrantzitsua, kanpaleku erromatarren eta limeko azpiegituren maketa multzoa.

Saalburg, bere berreraikitzea eta museoa direla eta, Germania probintziako mundu erromatarrari buruzko ezagutza ikertzeko eta zabaltzeko lehen mailako zentroa izan da, eta, bereziki, *limesko* armada erromatarra ikertzeko tokia. Horren erakusgarri da liburutegi espezializatua, 30.000 ale eta 2.200 argazki inguru dituena. Zabalkunde helburua osatzeko, Saalburgmuseum-ek zientzia-solasaldiak antolatzen ditu aldizka, eta berariazko zientzia-argitalpenen bilduma propioa du. Bokazio kultural hori 1980ko hamarkadan osatu zen, musika klasikoko kontzertuak egiteko leku gisa.

### Saalburgbahn

XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasierako berreraikitzeak eta Bad Homburgeko bainuek erakargarritasun turistiko garrantzitsua ekarri zien bertako biztanleei. Gotorlekura iristeko, Bad Homburg-eko tranbiak lotura zuzena izan zuen *Saalburgbahn* izeneko lekuarekin, baina gerra arteko aldian konpainiak porrot egin zuen, eta gaur egun, trenbideen eta geltokien hondakinak ikusten dira.

Gaur egun, Saalburgera joateko, Bad Homburgetik ateratzen den autobusa erabiltzen da.

Inguruak
--------

Saalburgeko iparraldeko lemesaren vallum-aren zati baten berreraikitzea. kanpoko lubanarroa (fossa), lubeta edo betelana (agger) eta egurrezko oholesia (palisades)
Saalburg castellumeko *porta decuma-tik* 200 bat metrora dago limes-eko hesia dago. Ekialde-mendebalde ardatz hurbilari jarraitzen dio, eta defentsa-lerroaren zati bat -enpatizatua eta fosoa- berreraiki egin da.

Taunus mendigunearen ezaugarri natural eta historikoei esker, limesaren trazadura mantendu ahal izan da, eta Saalburg ingurua ez da salbuespena. Horri esker, trazadura paisaian zehar jarrai daiteke. Hala, enpatizatuak eta horien aurreko lubakiak ibilbide luzeetan bereizten dira, eta *turrisak* -zaintza dorreak- partzialki kontserbatuta daude.

Saalburg-ek, mugen defentsa-sistemaren barruan, hego-ekialdean Heidenstock izeneko *Kleinkastelle* (castellum txikia) du eta ipar-ekialdean Lochmühle:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **ORL** | **Izena** | **Deskribapena/egungo egoera** |
| KK | *Kleinkastell* Heidenstock | Harrizko gotorleku txikia, 440 m² inguruko ate bakarra duela, II. mendearen erdialdean eraikia; zati batean kontserbatutako hormak ditu, lurrean ondo ikusten direnak. |
| Wp 3/59 | Roßkopf | Ikus daitezkeen bi harri-pila, Roßkopf izena dutenak. |
| Wp 3/60 | Einsiela | Zimendu kontserbatuak eta zisterna baten hondarrak. |
| Wp 3/61 | Kieshübel osagarria | Bi harrizko dorreen zimendu kontserbatuak eta egurrezko bi dorreren aztarnak. |
| Wp 3/62 | Am Hollerkopf | Ikusten ez diren harrizko dorre baten hondakinak. |
| Wp 3/63 | Weißestein | Harrizko dorre baten zimenduen eta fabrikako materialaren hondakinak |
| **ORL 11** | **Cohort Fort Saalburg** | *Castellum Saalburg* |
| Wp 3/68 | Am Fröhlichemannskopf | Harrizko dorre baten zimendu ikusgarriak eta apenas ikusten ez diren zurezko dorre baten hondarrak. |
| Wp 3/69 | Am Bennerpfad | Harrizko dorre baten zimenduak |
| KK | Kleinkastell Lochmühle | II mende erdialdean eraiki zen 400 m² inguruko ate bakarreko harrizko gotorleku txikia. lurrean bere forma ikus daiteke. |

Saalburg castellumaren ondoan Jupiterren kolonaren (Jupitersäule) kopia bat jaso da. Jupiterren kolonak II et III. mndeetan eraiki ziren Geramnain asentamenduenetatik eta *villae*-tatik gertu. Britania probintzian eta Galian adibide batzuk dadue ere.

Oharrak
-------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Centre, UNESCO World Heritage. «Centro del Patrimonio Mundial -» *UNESCO World Heritage Centre* (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).
2. ↑  ORL *Obergermanisch-Raetischer Limes* (Goigermaniak eta Retiako *limesa*) *izendapenaren* akronimoa da.
3. ↑  Archäologisches Institut der Universität Köln zur Forschungsgeschichte der Saalburg und zum Zustand des Saalburg-Archives.
4. ↑  *"He aquí la fortaleza romana en la cima del Taunus, reconstruido mediante el uso de técnicas similares a la de los romanos, como monumento al poder y la rica influencia de los dominadores de otro tiempo, instillare nei visitatori la consapevolezza del carattere dei tempi che furono, risvegliarne il senso della storia e ispirarli a ulteriori ricerche"* Del discurso del Kaíser Guillermo II con ocasión de la colocación de la primera piedra del *Principia* el 11 de octubre de 1900 (en Hartwig Schmidt: *Wiederaufbau (Architekturreferat des Deutschen Archäologischen Instituts. Denkmalpflege an archäologischen Stätten Band 2)*. Theiss, Stuttgart 1993, ISBN 3-8062-0588-4, p. 216.
5. ↑  Web oficial del Limesmuseum de Aalen   *Copia archivada.* ..
6. ↑  Georg Wolff: *Die südliche Wetterau in vor-und frühgeschichtlicher Zeit*. (Mit einer archäologischen Fundkarte). Herausgegeben von der Römisch-Germanischen Kommission des Kaiserlichen Archäologischen Instituts, pp. 5, 6, 72, 73, 75, 78-80, 90, 95. Ravenstein, Frankfurt am Main 1913.
7. ↑  Joachim von Elbe: *Unser römisches Erbe*. Umschau-Verlag, Frankfurt am Main, 1985. ISBN 3-524-65001-5
8. ↑  *Vallum*-a erromatar kanpamendu baten gotorleku osoa edo zati bat da. Vallumak, normalean, lurrezko edo lubeta bat (agger) izaten zuen, gainean zurezko oholesi bat zuena eta lubetaren aurrean, kanpoko zanga sakon bat (fossa).
9. ↑  Frankfurter Verkehrsverbund/FVV-Informationen Nr. 1
10. ↑  ORL = Numeración de acuerdo con el sistema de la *Reichs-Limes-Kommission*
11. ↑  KK = *Kleinkastell* o pequeño fuerte sin número.
12. ↑  Wp = 'Wachposten' o torre de guardia. El primer número indica la zona del *limes*, en este caso, 3 indica la zona del Taunus, y el segundo número identifica la torre con la siguiente.
13. ↑  ORL XY = número de fortaleza del ORL
14. ↑  *Jupitersäule* o *Jupitergigantensäule* o Columna de Júpiter, de piedra arenisca, tipo de monumento frecuente en las provincias germánicas. Para *Mogontiacum*Fritz Quilling: *Die Juppitersäule des Samus und Severus. Das Denkmal in Mainz und seine Nachbildung auf der Saalburg*. Engelmann, Leipzig 1918.

Bibliografia
------------

Kanpoko loturak
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***la Saalburg*** |

* Web oficial del Saalburgmuseum (Museo de Saalburg)
* Kastell Saalburg, Deutsche Limeskommission (Comisión Alemana para el limes)
* Kastell Saalburg, Deutsche Limesstraße
* Kastell Saalburg, web sobre el *limes Germanicus*
* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, {{{hizkuntza}}} Wikipediako «Saalburg» artikulutik itzuli da. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q542329
* Commonscat Multimedia: Kastell Saalburg / Q542329

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 238992671
* GND: 4051084-0
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 2157

 |

* Wd Datuak: Q542329
* Commonscat Multimedia: Kastell Saalburg / Q542329

1. ↑  *pretorium*-aren atzealdea.