recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Diego Velázquez de Cuéllar** (Cuéllar, 1465 - Santiago de Cuba, 1524eko ekainaren 11 edo 12a) espainiar konkistatzailea izan zen. Kubaren konkistako buruzagi nagusia, bertako lehen gobernadorea izan zen, 1516tik 1524ra.

Bizitza
-------

Cuéllarko kapare familia batean jaio zen 1465ean. Kapitain Handiarekin borrokatu zen Napolin. 1493an, Kristobal Kolonen bigarren bidaian joan zen Ameriketara. 1509an, Hispaniola uharteko gobernariak, Diego Kolonek, gudaroste bateko buruzagi izendatu eta Kuba konkistatzera bidali zuen. 1511n, Nuestra Señora de la Asunción de Baracoa hiria sortu zuen, eta handik zuzendu zuen uhartearen konkista eta kolonizazioa hurrengo urteetan. 1514an, Pánfilo de Narváezen laguntzarekin, Kuba osoa hartzea lortu zuen. Kolonizazio baketsua egitearen aldekoa izan zen, eta indiarren aurkako gehiegikeriak zigortu zituen.

1517an, espedizio bat antolatu zuen Yucatán penintsulara, Francisco Hernández de Córdobaren gidaritzapean. 1518an, Hernán Cortés bidali zuen Mexikora eta buruzagi nagusi izendatu zuen; geroago, ordea, haren izendapena baliorik gabe uztea erabaki zuen. Cortések ez zion jaramonik egin, eta Diego Velázquezek Pánfilo de Narváez bidali zuen haren aurka, armada indartsu baten buru. Baina, 1520an, Cortések arazo handirik gabe menderatu zuen Narváezen gudarostea Zempoalan. 1524an, Cristóbal de Olid bultzatu zuen Cortésen aurka matxinatzera Hondurasen. Baina Cortésen tropek Olid atxilotu eta hil zuten.

Diego Velázquez Santiago de Cuban hil zen, 1524eko ekainaren 11 eta 12ren arteko gauean.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2014/12/29 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. 1 2   Lorenzo, Eufemio. *Castilla y León en América.*  34-40. orrialdeak, Ámbito Ediciones, S.A. bibliotecadigital.jcyl.es (Noiz kontsultatua: 2017-11-12).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Diego Velázquez de Cuéllar*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q310566
* Commonscat Multimedia: Diego Velázquez de Cuéllar

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 39106071
* ISNI: 0000 0000 8117 7289
* BNE: XX1520384
* LCCN: no2005034581
* SUDOC: 137402627
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05965/eu\_v\_0238/v0238
* DBE: url
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q310566
* Commonscat Multimedia: Diego Velázquez de Cuéllar
**Toconce sumendia** Antofagastako Andeetako mendikatean dago, Txileko iparraldean.

Geologia
--------

Toconce sumendiak erdiko kraterra du, eta laba-fluxu andesitikoek osatzen dute batez ere. Fluxu horiek hiru etapatan kokatu ziren. Azken etapan, eraikin bolkaniko gehiena sortu zen. Sumendiak duela 15.000 eta 11 000 urte bitarteko glaziazioa jasan zuen, eta glaziarren higadura eta 4,300 metrotik gorako morrenak izan zituen. Higadurak haran glaziar batzuk hondeatu ditu sumendian, eta eraikinaren barrutik hidrotermalki aldatutako arrokak agerian geratu dira.

Toconceko arrokak, batez ere, plagioklasa eta beiraz osatuta daude, anfibola, biotita, piroxenoa eta kuartzoa dituzte. Sekuentzia bolkanikoa potasiotan aberatsa den kaltzio alkalinoa da. Alterazio hidrotermalak buztina, oxidazio-produktuak eta serizita sortu ditu. Menditik obsidiana ere atera da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   López. *Evolución del sistema Volcánico Toconce (Región de Antofagasta, Chile) mediante interpretación fotogeológica, petrográfica y geoquímica.* .
2. ↑   Hollingworth. *Pleistocene Glaciation in the Atacama Desert, Northern Chile.*   doi:10.1017/s0022143000019985. ISSN 0022-1430..
3. 1 2   Polanco Valenzuela. *Geología de la cadena volcánica Paniri-Toconce, Zona Volcánica Central, Altiplano de la Región de Antofagasta, Chile.* .
4. ↑    *Application of PIXE to the characterization of vitreous dacites from archaeolgical sites in the Atacama region in northern Chile.*   doi:10.1016/j.nimb.2007.08.084..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22471809

 |

* Wd Datuak: Q22471809
**Begoña Errazti Esnal** (Barakaldo, Bizkaia, 1957ko abuztuaren 22a) politikari euskalduna da. Barakaldon jaioa, Iruñean bizi izan da gaztetandik. 1999tik 2007 arte Eusko Alkartasuneko lehendakaria izan zen.

Ikasketak eta jarduera profesionala
-----------------------------------

Begoña Errazti geografian eta historian lizentziaduna da. Horrez gainera, enpresa kudeaketan master bat egina du.

Arga-Ibaia eskola tailerreko zuzendari izan zen, ibaien tratamenduan gazteak trebatzeko Europako Batasuneko proiektua. Hezkuntza ertainean euskara eta historiako klaseak eman zituen. Deustuko Unibertsitatean ere euskara irakasle izan zen, baita Nafarroako ikastolen elkarteko gerentea ere.

Jarduera politikoa
------------------

1995ean Nafarroako Parlamentura aurkeztu zen Eusko Alkartasunaren zerrendetan, independente gisa. 1995-1999 eta 1999-2003 legegintzaldietan EAko talde parlamentarioaren buru izan zen.

1999ko abenduan Carlos Garaikoetxea ordezkatu zuen Eusko Alkartasuneko lehendakaritzan.

2007ko kongresuaren atarian, presidente kargurako ez zela aurkeztuko adierazi zuen. Biltzar hartan, Unai Ziarretak hartu zuen Erraztiren lekukoa. Harrez geroztik, EAJrekiko hurbiltasuna erakutsi du, alderdi honen ekitaldi politiko batzuetara joanez eta 2012ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetan Iñigo Urkulluri sostengua emanez.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Carlos Garaikoetxea** | **Eusko Alkartasunako presidentea**1999 - 2007 | Ondorengoa**Unai Ziarreta** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q543577
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01874/eu\_e\_2656/e2656

 |

* Wd Datuak: Q543577
**Nicanor Narbarte Iraola** (Donostia, 1892ko urtarrilaren 10 - Irun, 1970ko urtarrilaren 10), kirolzale eta euskalzale, frankismoaren azken hamarkadan oso irakurria izan zen euskal abizenei buruzko liburua idatzi zuen.

Biografia
---------

Nahiz eta jatorriz donostiarra izan zen Irunen bizi izan zen eta bertako komertzioan lan egin zuen. Gazte garaian pilotaria izan zen eta, ondoren, kirolarekin lotutako elkarte eta erakunde desberdinen bultzatzailea izan zen: Juventud Deportiva Irunesa, Irungo Real Racing Club, Sociedad de la Pelota Vasca, Gipuzkoako eta Espainiako Pilota Federazioak... Elkarte hauen zuzendaritzaren partaidea izan zen.  Denbora librean, bestetik, euskalzalea bezala euskararen inguruko ikerketa desberdinak burutu zituen. Garai gogorrak ziren eta horrelako ikerketak aurrera eramatea ez zen gauza erraza izan. Haren liburu bakarra, *Diccionario de apellidos vascos* (1966), egilearen ikerketen benetako saski-naski bat izan zen non oso gai desberdinak bildu zituen, askotan oinarri zientifiko sendorik gabe. Gaur egungo ikuspuntutik oso liburu bitxia, garai bateko adierazlea.

*Diccionario de apellidos vascos*
---------------------------------

Liburu honek bost edizioetan arrakasta itzela ezagutu zuen. Aipatu denez, edizio berriek atal berriak jasotzen zituen. Horrela, bosgarren edizioan (1983) beste artean, atal hauek agertzen dira:

* "Etimologia"
* "Significado de los apellidos vascos" (Euskal abizenen esanahia)
* "Árboles, arbustos, plantas" (Zuhaitzak, zuhaixkak, landareak)
* "Antiguedad de la raza vasca y de la lengua vasca" (Euskal arrazaren eta hizkuntzaren antzinatasuna)
* "Los pesacadores" (Arrantzaleak)
* "Colón de Larreátegui"
* ...

Liburua, bertan ematen diren etimologia xelebreak direla eta, nahiko kritikatua izan da. Borondate onez egindako lana bezala ulertu behar da. Egilearen jarrera euskaren apologistarena da eta horren ondorioz uneoro euskal jatorriaren garrantzia azpimarratu nahi du. Jarrera horren muturreko proposamena
Kristobal Kolonen euskaltasunaren erreibindikazioa izan daiteke. Narbarteren arabera Kolon Soraluzen (Gipuzkoa) jaio zen eta bere benetako izena Kristobal Maiztegi zen.

Obra
----

* *Diccionario de apellidos vascos*. Iruñea: Editorial Gómez, 1. ed. 1966. ISBN: 84-7081-027-8.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Felipe Gómez Alonso *Diccionario de apellidos vascos* liburuaren aurkezpenean, 7-8 or.
3. ↑  52.or.

Kanpo loturak
-------------

* Luis Mari Mujikak Narbateren liburuari egindako kritikak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492467
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 243081474
* ISNI: 0000 0003 8580 8174
* LCCN: n96033229
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 97862

 |

* Wd Datuak: Q20492467
**Abraham bar Ḥiyya ha-Nasi** (Bartzelona, Katalunia, 1070 - Proventza, Frantzia, 1136) matematikari eta astronomo judua izan zen.

Biografia
---------

*Hibbur ha-Meshihah ve-ha-Tishboret* (*Neurketa eta Kalkuluari buruzko tratatua*) liburua idatzi zuen, Tivoliko Platonek latinera itzulia, eta hark eman zion ospea. Europan inoiz idatzitako aljebra arabiar zaharrena da. Bigarren testu batean, ekuazio koadratikoaren lehenengo ebazpen osoa azaldu zuen. Euklidesen geometria ezagutzeaz gainera, beste greziar testu batzuk ere ezagutzen zituen, besteak beste, Teodosioren *Esferikoak* eta Apolonioren *Konikak*. Gainera, matematikari arabiarren aljebra, bereziki, al-Khwarizmi eta al-Karajirena, landu zuen.

Beste testuen artean, *Yesod ha-Tebunah u-Migdal ha-Emunah* izenekoa idatzi zuen, matematika, astronomia, optika eta musikari buruzko entziklopedia, historiako lehenengo entziklopedia hebrearra. Astronomiari buruz ere idatzi zuen, bereziki, Lurraren formari eta izarren orbitei buruz.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
Claus Sluter: *Le Puits de Moïse* (1405); David eta Jeremias
**Claus Sluter** (Haarlem, 1345 - Dijon, 1406) herbeheretar eskultorea izan zen.

1379an, Bruselan ari zen lanean. 1385ean, Jean de Marvilleren lantegian egiten zituen eskulturak. Filipe *Ausarta* Burgundiako dukeak eskulturak eskatu zizkien Dijongo Champmol kapera dekoratzeko. Lan horretan ari zirela, Marville hil egin zen eta Sluterrek hartu zuen lanaren ardura. Lan asko egin zituen arren, gehienak galdu egin dira. Gaur egun arte iritsi diren lan nagusiak hiru dira: Dijongo kaperako atariko eskulturak (horietako bat, *Ama Birjina Haurrarekin*, 1385-1393); *Kalbarioa* edo *Le Puits de Moïse* (1405, *Moisesen Putzua*) Dijongo kaperaren klaustroan, eta *Pleurants de la tombe de Philippe le Hardi* (1410, *Filipe Ausartaren hilobia*), batez ere emakume deitoratzaileen segizioa dela eta, ezaguna dena. Errealismoa espiritualismoarekin eta irudien handitasunarekin lotu zituen. Haren lanak eragin handia izan zuen XV. mendeko eskultoreen eta margolarien artean.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q372367
* Commonscat Multimedia: Claus Sluter

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 51961366
* ISNI: 0000 0000 8382 3870
* BNF: 12221995f (data)
* GND: 118797646
* LCCN: n88081267
* SUDOC: 03089591X
* ULAN: 500009510
* UB: a1204999
* BPN: 10987091
* RKD: 203655
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05427/eu\_s\_2467/s2467
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q372367
* Commonscat Multimedia: Claus Sluter
**San Francisco** Andeetako mendilerroan dagoen sumendi desagertua da, Argentina eta Txile arteko mugan, San Frantzisko nazioarteko mendatearen hego-ekialdean. Itsas mailatik 6.018 metro dituela, munduko 6.000 metro baino gehiagoko gailurrik irisgarrienetakoa da. Hala ere, gutxitan bisitatzen den mendia da.

Bere goialdetik Verde aintziraren eta ondoko sumendien ikuspegi ederra ikus daiteke, Nevado Ojos del Salado sumendi katearen parte direnak: El Fraile, Incahuasi, El Muerto, Cerro Solo eta Nevado Tres Cruces.

1913an igo zen lehenengo aldiz, Walther Penck-ek. San Franciscora igotzeko garairik onena irailetik apirilera da. Ez du sumendi jardueraren erregistrorik aurkezten, horregatik itzalitzat jotzen da.

kanpoko estekak
---------------

* San Frantzisko Andeshandbook-ean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1769276
* Commonscat Multimedia: Nevado San Francisco

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 723145857887523020115

 |

* Wd Datuak: Q1769276
* Commonscat Multimedia: Nevado San Francisco
**Manuel Ferreira** (Gândara dos Olivais, Leiria, 1917 - Lisboa, 1992ko martxoaren 17a) Portugalgo idazlea izan zen.

Bizitza
-------

Cabo Verden eta Angolan egon zen soldadu Lisboan Gizarte eta Politika Zientzietako ikasketak egin ondoren, eta Afrikako gaietan murgildu zen handik aurrera. Afrikako herrien askapenerako ahaleginetan parte hartu zuen, eta hango kultura eta elezaharrak aldeztu zituen kolonizatzaileen kontra. Cabo Verden idatzitako eleberriek ekarri zioten ospea: *Morna* (1948), *Morabeza* (1958), *Hora di Bai* (1962), *Voz de Prisâo* (1971). Horiez gainera, Cabo Verdeko kultura eta literaturaren historiaren berri eman zuen 1967an *A Aventura Criolla* izenburupean. Afrikako literatura portugesari buruzko oso monografia garrantzitsuak idatzi ditu (*Literaturas Africanas de Expressâo Portuguesa,* 1977). Manuel Ferreira Afrikako literatura-irakaslea izan zen Lisboako unibertsitatean.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10324121
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 64019743
* ISNI: 0000 0001 0908 5889
* BNA: 000023005
* BNF: 12026355d (data)
* GND: 172074177
* LCCN: n79074507
* NKC: kup20030000026926
* SUDOC: 028425480
* UB: a1117948
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02157/eu\_f\_0461/f0461
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q10324121
**Pierre Iturbide** (Baiona, Lapurdi, 1849 - 1921) Lapurdiko legegilea eta artxibozaina izan zen.

Biografia
---------

Zuzenbideko ikasketak egin zituen Baionan eta Bordelen. Baionako artxiboez arduratu eta Erdi Aroko eskuizkribuen transkripzioa egin zuen. Hiru ataletan banatu zuen lan erraldoi hau: *Livre des Etablissements* (1892, "Legeen liburua"), *Registres gascons* (1896-1898, gaskoieraz idatziriko idazki guztien bilduma) eta *Registres français* (1901-1906, frantsesez idatziriko idazki guztien bilduma).

Lapurdiko politikari buruzko ikerketa batzuk ere argitaratu zituen: *Cahier des doléances de Bayonne et du pays de Labourd pour les Etats Généraux de 1789* (1912, "Baionako hiriak eta Lapurdiko lurraldeak 1789ko Estatu Orokorren aurrean azalduriko kexuen bilduma"). Artikulu ugari eman zuen *RIEV* eta *Gure Herria* aldizkarietan.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265961

 |

* Wd Datuak: Q12265961
**Ivica Račan** (1944ko otsailaren 24a - 2007ko apirilaren 29a) ezkerreko politikari kroaziarra eta herrialdeko Lehen Ministroa (2000 - 2003) izandakoa.

Nazien jazarpenak ondorio zuzena izan zuen Račan umearengan; amaren sabelean zegoenetik. Ama, haurdun, kontzentrazio esparru batean zegoen, eta handik ateratzea lortu zuen Alemaniako emakume batek neskametzat hartu zuelako; horregatik zen Račan, sortzez, Alemaniakoa. II. Mundu Gerra amaitu ostean, orduko Jugoslaviara itzuli zen familia, egungo Kroaziara.

Arauak apurtu zaletzat zuen bere burua. Eragile izan zen Ivan Račan Kroaziako historian, baina politikaren alorrean.
Aktore ikasketak egiteko ahaleginetan kale egin ostean, 1960ko hamarkadan Zuzenbidea ikasten hasi zen, eta 1967. urtean, karrera amaituta, Komunisten Ligan karguak hartzen hasi zen. Komunismoko urterik itxienen ostean, 1990ean, lehen hauteskunde demokratikoen bultzatzailea izan zen, eta 2000-2003 epean lehen ministro kargua bete zuen, koalizio demokratiko baten buru. Franjo Tudjman buruzagi nazionalistaren agintaldiaren ostean, aldaketak eragin nahi izan zituen Račanek Kroazian; buruzagi ez nazionalista izan zen, europazale sutsua, eta sozial-demokrata.

Urrats erabakigarria gauzatu zuen 1989. urtean Serbiako buruzagi komunista Slobodan Milosevici aurre egin, eta Jugoslaviako Komunisten Ligarekin harremanak eten zituenean; Kroazian lehen aldiz boz demokratikoak egitea ahalbidetu zuen horrek, nazionalistak gailentzea, eta 1991n Kroazia herrialde independente bihurtzea.

Egun, oposizioko burua zen Račan. 2004an Kroazian egin ziren bozetara aurkeztu zen, baina ez zuen irabazi, eta lehen ministro kargua utzi behar izan zuen. Kroaziako Batasun Demokratikoa (HDZ) alderdi nazionalistak hartu zuen, berriro ere, Kroaziako buruzagitza.
Minbizi batek abailduta hil zen.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Ivica Račan*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q315467
* Commonscat Multimedia: Ivica Račan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 34771798
* ISNI: 0000 0000 5303 3827
* BNF: 15574767b (data)
* GND: 132944979
* LCCN: nr2006000940
* NKC: js2016927486

 |

* Wd Datuak: Q315467
* Commonscat Multimedia: Ivica Račan
**François Alexandre Marie Habasque** —ezagunagoa **Francisque Habasque** izen-deiturez— (Saint-Brieuc, Frantzia, 1842 - Bordele, Frantzia, 1917) historialaria izan zen. Garrantzi handiko lanak eman zituen argitara Akitaniari eta Euskal Herriari buruz: *Entrée dans Agen et entrevue de Jeanne d'Albret et de son fils Henri de Navarre* (1888-1889), *Le dernier duc d'Aquitaine: Xavier-Joseph-Marie de France* (1890), *La domination de la reine de Navarre (Marguerite de Valois) à Agen en 1585* (1890), *Lettres de Louis XIV aux bayles, jurats et habitants de Saint-Jean-de-Luz et Çiboure* (1893), *Une visite épiscopale à Saint-Jean-de-Luz sous Louis XIV* (1893), *Les traités de bonne correspondance entre le Labourd, la Biscaye et le Guipuscoa* (1895), *Une page de l'histoire du Labourd. Eléonore d'Autriche et la rançon de François I* (1899) eta *Episodes d'un procès en sorcellerie dans le Labourd au XVII siècle* (1912).

1882an, Frantziako Ohorezko Legioko zaldun izendatu zuten.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257974
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 49296321
* ISNI: 0000 0000 5510 8749
* BNF: 12332991p (data)
* GND: 137209800
* SUDOC: 032267568
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 58004
* Lur: 02613/eu\_h\_0018/h0018

 |

* Wd Datuak: Q12257974
**Llullaillaco** Andeetako mendilerroan kokatutako geruza-sumendi bat da, goi-ordokiaren barruan, Saltako probintzia (Argentina) eta Antofagasta eskualdearen (Txile) arteko mugan. Nevado Ojos del Salado-ren ondoren munduko bigarren sumendi aktibo altuena dela jotzen da eta azken erupzioa 1877an gertatu zen.

2001eko ekainaren 20an1, sumendi, non sumendiaren goialdean Llullaillacoko momiak aurkitu ziren, Gune Historiko Nazional izendatu zuen Argentinako Nazioaren Botere Exekutiboaren 25 444 Legeak

Heltzeko modua
--------------

Llullaillacoko oinera heltzeko ibilgailuz edo mandoz egin behar da. Azken horiek inguruko herrietako biztanleei alokatu ahal zaizkie. Txileko aldetik sarbidea parke nazional homonimoaren bidez egiten da, lurrezko bideetan zehar. Errepide horiek mendizaleek beren oinarrizko kanpamendua finkatu ohi duten eremu batean amaitzen dute, 4600 m-tan. 

Argentinako aldean ez dago oinarrira joateko errepiderik, eta lau gurpileko trakzioko ibilgailu bat bakarrik irits daiteke mendiaren magalera, 4600 m baino gehiago, bidea ezagutzen dela suposatuz.

Erreferentzia
-------------

1. ↑  Comisión nacional de museos, monumentos y lugares históricos. Ficha 838: La cima del cerro Yullaillaco donde se descubrieron las momias que luego de se conocieron como "Los niños de Llullaillaco".
2. ↑  Los 6000's de Chile - Volcán Llullaillaco
3. ↑    *Investigación del yacimiento de Llullaillaco.*  Latin American Indian Literatures Journal Vol 9, Nr. 1.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q214916
* Commonscat Multimedia: Llullaillaco

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315164980
* LCCN: sh2008006608
* NKC: ge737643
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q214916
* Commonscat Multimedia: Llullaillaco
*Artikulu hau Montserrateko sumendiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Soufrière».*
**Soufrière Hills** Montserrat uharteko sumendi bat da. Bere kraterretako batean, bere garaiera gailena, 915 metrokoa hartzen du. Zenbait krater dituen sumendi konposatu edo estrosumendi bat da. XX. mendean zehar aktibitate sismikoa erregistratu zen arren, eztanda egin zuen lehen aldia, 1995ean izan zen. Uharteko hiriburu den Plymouthen gainera errautsa eta lokatza geroz eta sarriago jaurtitzen zuen aktibitatearen gehikuntza baten ondorioz, bertako biztanleria ebakuatu behar izan zen. 1997an gertatu zen eztandarik garrantzitsuena, non, isuri piroklastikoek, Plymouth azpian hartu zuten. Eztanda honetan, 18 pertsona hil ziren.

Sumendia zaintzeaz arduratzen den behatoki bat dago, eta kanporatze gune bat ezarri da bere inguruan, oraindik aktibitatea erregistratzen baita.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**Montserrateko behatoki bolkanikoa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q845239
* Commonscat Multimedia: Soufrière Hills

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315141745
* BNF: 14526437w (data)
* LCCN: sh2003003395
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 7023926

 |

* Wd Datuak: Q845239
* Commonscat Multimedia: Soufrière Hills
**Olga Fish** (Budapest, Hungaria, 1901 – Ekuador, 1990) margolaria eta diseinatzailea izan zen. Judu familia bateko alaba zen. Nazien jazarpenetik ihesi, Ekuadorra joan zen, eta han bizi izan zen 1939. urteaz geroztik. Arte Ederretako Eskolako irakasle izan zen Quiton. Ekuadorko eskulangintzak eta arte herrikoia ezagutzeko, sustatzeko eta mundura zabaltzeko ahaleginengatik da ezaguna. Bere pintura eta lanetan indigenen munduko irudiak erabili zituen. Nazioartean onarpen handia izan du bere lanak, eta New Yorken NBEren egoitzako aretoetan Olga Fishen hainbat lan daude. 1962an, Ekuadorko Folklorearen Institutua sortu zuen beste batzuekin batera. 1985ean bere memoriak idatzi zituen, ingelesez eta gaztelaniaz: *El Folclor que yo viví. Memorias de Olga Fish*.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265122
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02181/eu\_f\_0707/f0707

 |

* Wd Datuak: Q12265122
**Llaima** Txileko Araucanian kokatutako sumendia da. Forma koniko nahiko erregularra eta simetrikoa du, geruza-sumendi gisa sailkatuta, Llaimak 3.195 m-ko altitudea du. Temuco hiriko 72 km-ra ipar-ekialdean La Frontera-ko magalean dago, eta bertatik ikus daiteke.

Izena maputxe hizkuntzatik dator, nahiz eta zenbait desadostasun egon esanahiari buruz, izan ere, batzuentzat "hustubidea" edo "hobia" esan nahi du, 1873ko erupzioan kraterretik gertu agertu den arrail handi bat gogora ekarriz, edo beste itzulpen batzuen arabera, "zainak" edo "alarguna". Llaima herrialdeko eta Hego Amerikako aktiboenetzat jotzen da, XX. mendean sumendiaren 23 erupzio garrantzitsu izan zirearik, 1994an azkena. 2008ko urtarrilaren 1ean ,18.20an, Txileko orduan, izan zuen XXI. mendeko lehen erupzioa.

Conguillío Parke Nazionalaren barnean kokatzen da, eta bere araukarien basoengatik nabarmentzen da, kono bolkanikoa inguratzen duten zepa ugariak inguratzen dituztenak. Llaimaren edertasun eszenikoak lagundu du ingurua turismo helmuga garrantzitsu bihurtzen. Mendebaldeko maldan Las Araucarias eski gunea dago.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q164121
* Commonscat Multimedia: Llaima

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q164121
* Commonscat Multimedia: Llaima
**Jose Lorentzo Goikoetxea** (Getaria, 1744 - Brest, Bretainia, 1800eko apirilaren 14a) gipuzkoar itsasgizona izan zen.

Gazterik hasi zen itsasoan, eta itsasketa- eta matematika-ikasketak egin zituen Nantesen (1757). 1759. urtean joan zen Caracasera eta Gipuzkoar Errege Konpainiaren zerbitzuan jarri zen bertan. Bidaldi ugari egin zuen Caracasko eta Pasaiako portuen artean. Haietako bidaldi batean ingelesek preso hartu eta Puerto Ricon utzi zuten libre. Berriro ere harrapatu zuten ingelesek eta Jamaikan utzi zuten. 1777. urtean, Pasaian zegoela, Espainiako armadan hasi zen lanean. 1778-1783 urteetan zenbait gudutan hartu zuen parte eta ontzi ugari hartu zituen preso. Apoplexiak jota hil zen Brest aldean, Frantziako eta Espainiako ontzi-talde bateko buru zela.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260650
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 66582
* Lur: 02489/eu\_g\_2358/g2358
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q12260650
**San Pedro sumendia** Txileko sumendia da, 6.145 metroko altuerakoa. Atakamako basamortuan dago (Antofagastako eskualdea), Boliviako mugatik gertu. Kilometrotara ikusten da, bere ondoan den San Pablo sumendia baino ez du lagun.

Geologia
--------

Ikuspuntu geologikotik, San Pedro bi konoz osatutako geruza-sumendia da; kono zaharragoa (gaur egungo gailurra), kolapso-gertaera batek eragin diona, eta gazteago den beste bat, lehenengo konoaren barruan eraikia.

Igoera
------

Ezagutzen den lehen igoera dokumentatua George Courty Andeetara egindako espedizio frantses bateko kidea izan zen, Georges de Crequi-Montfort eta E. Senechal de la Grande buru zituela.
Courty San Pedroko gailurrera igo zen 1903ko uztailaren 16an, Filemón Morales txiletarrarekin batera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *San\_Pedro.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2742687
* Commonscat Multimedia: San Pedro Volcano (Antofagasta)

---

 |

* Wd Datuak: Q2742687
* Commonscat Multimedia: San Pedro Volcano (Antofagasta)
**Falconidae**, eguneko hegazti harraparien familia.

Familiaren barruan, bi azpifamilia daude: batetik, Polyborinae, Caracarak and oihan-belatzak barne hartzen ditu; bestetik, Falconinae, non belatzak sartzen baitira. Guztira, 60 espezie inguru ditu familia honek.

Beste falkoniformeek —adibidez, Accipitridae familiakoek— ez bezala, atzaparrez gainera, mokoa erabiltzen dute harrapakina hiltzeko. Horretarako, protuberantzia adarkara bat izan ohi dute goiko mokoan. Haragijaleak dira, eta beste hegaztiak, ugaztun txikiak, narrastiak, intsektuak eta sarraskiak jaten dituzte.

Tamaina ertain eta txikiko hegaztiak dira: txikienak —Microhierax fringillarius— 35 g pisatzen du; handienetako batek —Falco rusticolus—, berriz, 2.100 g pisa ditzake.

Kako formako atzapar zorrotzak dituzte, eta ikusmen ezin hobea. Lumak marroiak, zuriak, beltzak eta grisak izan ohi dira. Ez dago alde handirik arren eta emeen luma-koloreen artean.

Mundu osoan barrena bizi dira familia honetako espezieak, Erdialdeko Afrikako oihanetan eta zirkulu artikoan eta antartikoan ez beste. Zenbait espeziek kokapen-eremu oso zabalak dituzte, belatz handiak, adibidez, zeinak Groenlandiatik hasi eta Fiji uharteetarainoko eremu zabala hartzen baitu.

Habitat-mota gehienetan bizi dira, tundran, basamortuan nahiz oihanetan, baina nahiago izaten dituzte belardi zabal eta irekiak.

Hegazti migratzaileak dira espezie gehienak: uda pasatzera iparraldeko leku freskoetara joaten dira, eta negua pasatzera, aldiz, hegoaldera.

Hauek dira Falconidae familiako generoak:

* Daptrius
* Ibycter
* Phalcoboenus
* Caracara
* Milvago
* Herpetotheres
* Micrastur
* Spiziapteryx
* Polihierax
* Microhierax
* Falco

Kanpo estekak
-------------

* *Internet Bird Collection*, Belatzen bideoak, argazkiak eta abar

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21744
* Commonscat Multimedia: Falconidae
* Wikispecies Espezieak: Falconidae

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX542115
* BNF: 12121229j (data)
* LCCN: sh85046955
* NKC: ph392404
* AAT: 300310528
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Falconidae
* BOLD: 1417
* Dyntaxa: 2002068
* EOL: 8007
* Fauna Europaea: 10753
* GBIF: 5240
* ITIS: 175593
* NCBI: 8949
* Paleobiology Database: 39317
* WoRMS: 159070

 |

* Wd Datuak: Q21744
* Commonscat Multimedia: Falconidae
* Wikispecies Espezieak: Falconidae

Argazki-galeria
---------------

* Falco chicquera (Rajasthan, India) *Falco chicquera* (Rajasthan, India)
* Falco femoralis (Texas, AEB) *Falco femoralis* (Texas, AEB)
* Falco mexicanus (Hego Carolina, AEB) *Falco mexicanus* (Hego Carolina, AEB)
* Falco naumanni (Espainia)*Falco naumanni* (Espainia)
* Falco peregrinus, belatz handia (Kalifornia)*Falco peregrinus*, belatz handia (Kalifornia)
* Falco rupicolus (Hego Afrika)*Falco rupicolus* (Hego Afrika)
* Falco sparverius (Kanada)*Falco sparverius* (Kanada)
* Falco tinnunculus, belatz gorria (Alemania)*Falco tinnunculus*, belatz gorria (Alemania)

Erreferentziak
--------------
**Dzhanmul-Dzhabaiev** (Semirietxie, Dzhanbul, 1846 - Alma-Atá, 1945) Kazakhstango poeta izan zen.

Gazterik hasi zen poesia eta doinu bereziak ontzen. *Akin* edo herri-poeten antzea ongi menderatzen zuen eta urte batzuen ondoren gaina hartu zien garai hartako olerkari kazakh guztiei. Bat-bateko poeta bikaina zen. Hirurogeita hamar urtetik gora zituen Urriko Iraultza gertatu zenean eta ezbairik gabe onartu zuen sobieten erregimena. Bere obra askotan laudatu eta goraipatu zituen iraultzaren eginak: *Lenin eta Stalin* (1936), *Stalinen lege gorena* (1936), *Leningradoko biztanleak, seme-alaba maiteok* (1941), *Herrien arteko adiskidetasuna* (1942). Dzhanbul-Dzhabaiev, bere herriko ohiturazko poesiari eutsi zion poeta bikaina izan zen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256430
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01607/eu\_d\_2197/d2197

 |

* Wd Datuak: Q12256430
**Hudson sumendia** edo **Hudson mendia** (*ingelesez **Mount Hudson***) Txileko sumendia da, Ozeano Baretik 15 kilometrora eta Coyhaiquetik 137 kilometrora hegoaldera, Puerto Aysén-en hegoaldean eta Ipar Patagoniako izotz eremuaren iparraldean, Aysén eskualdean .

Itsas mailatik 1.905 metroko altuerara iristen den estratuen sumendi-galdara aktibo bat da, krater nagusiaren diametroa 500 metrokoa duena. 5 kilometroko oinarria du eta 3 kilometroko goi-ordoki batean amaitzen da. Francisco Hudson esploratzaile eta hidrografoaren izena du sumendiak.

Hudson sumendia izotzez estalitako goi-ordoki moduko bat da gaur egun, eta bertatik hainbat haran adarkatzen dira, batzuk ibai desberdinak sortzen dituzten glaziarrak dituztenak, hala nola Ibáñez, El Frío, Huemules, besteak beste.

1991ko Hudson sumendiaren erupzioa Txileko historia bolkanologikoko bortitzenetakoa izan zen. 2011ko urriaren 27an berriz ere aktibo jarri zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1055899
* Commonscat Multimedia: Cerro Hudson

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 627145857985523021602
* LCCN: sh97003870
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1055899
* Commonscat Multimedia: Cerro Hudson
**Ixtebe Pellot** edo **Étienne Pellot «Montvieux»,** ezizenez ***le Renard basque*** («euskal azeria»), (Hendaia, Lapurdi, 1765eko irailaren 1 - Hendaia, Lapurdi, 1856) Euskal Herriko azken kortsario ezaguna izan zen.

Bizitza
-------

13 urte zituela Frantziako Itsas Armadako ontzimutil bihurturik, 23 urte zituela komandante izendatu zuten. Bere ibilbidean espainiar eta britainiar itsasontzi ugari menderatu zituen.

Bere balentria eta bere zuhurtasunagatik kortsario ospetsua zen. Pentsalari askea eta azken euskal herritar esploratzaile handia izan zen; askotan harrapatu zuten, eta beste hainbeste aldiz ihes egin zuen espetxetik. Amirale, jeneral edo erromes mozorrotuta, bere presozainei iskin egin eta gatibualditik ihes egitea lortu zuen. 1812an, 500 ginea eskaini ziren bere buruaren truke, dirutza handia garai hartan. Izan ere, Baionako kartzelari erasota, lau preso askatu zituen.

Pelloten itsasontzi ospetsuenak *Deux-Amis* eta *Le Général Augereau* izenekoak izan ziren. Napoleonek Frantziako armadan sartzea eskatu zion, eta Pellotek ezetz erantzun. Hala ere, Frantziako Ohorezko Legioko kide izendatu zuten. Ixtebe Pelloten izen-abizen bereko pertsona bat -senidea, seguru aski- Hendaiako auzapez izan zen 1815etik 1826ra, Christian Maillebieu historialariak frogatu duenez. Kortsario izandakoaren kasuan, Hendaian hil zen 1856. urtean, Frantziak kortsarioen gudak amaitu zuen urte berean.

Oroitzapena
-----------

Beltzenia karrikak Pelloten omenezko hilarria du, eta urtero urtarrilean Hendaiak bere patroi San Bizente (Bixintxo) omentzen duenean, umeak kortsario mozorrotuta doaz herriko kaleetan, Ixtebe Pelloten itzulera omentzeko. Halaber, Bilboko konpartsa den Algarak ikur nagusitzat hartu du euskal herritar kortsario hura, Ruper Ordorikaren abesti baten hitzak beren goiburutzat hartuta: «Biba Pellot, biba festa!». Asisko Urmeneta iruindar marrazkilariak komiki-tira batzuk egin zituen duela urte batzuk deiadar horrekin, Ixtebe Pellot oinarri zuela, *Argia* aldizkarirako.

Euskal literaturan
------------------

* ***Maddi eta euskal piratak*** (Fernando Morillo). Gaumin. 2014. Gazteentzako eleberri honetan pertsonaia gisa azaltzen da Ixtebe Pellot.
* ***Inesaren balada*** (Hasier Etxeberria).

Bibliografia
------------

* Joseba Aurkenerena: Ixtebe Pellot,Lapurdiko azken kortsarioa.
* **(Frantsesez)** Thierry Sandre, *Le Corsaire Pellot - Qui Courut Pour Le Roi Pour La République Et Pour L'empereur Et Qui Était Basque*, La Renaissance du livre, 1932 ; Berredizioa: La Découvrance - 2005eko ekaina, ISBN 978-2-84265-323-1.
* **(Frantsesez)** Pierre Darrigrand, *Contradictions et erreurs sur les exploits du corsaire Pellot*
* **(Frantsesez)** Joan Piarres Duvoisin, *Le dernier des corsaires ou la vie d'Étienne Pellot-Montvieux de Hendaye*, 1856

Kanpo estekak
-------------

* Pelloten bizitza

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3592322
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 193985270
* ISNI: 0000 0003 5699 4131
* BNF: 150934205 (data)
* LCCN: nb2015020673
* SUDOC: 113188587
* Léonore: [LH//2773/42 LH//2773/42]
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 123483

 |

* Wd Datuak: Q3592322
**Malariko istiluak** (indonesieraz: *Peristiwa Malari*) 1974ko urtarrilaren 15etik 16ra bitarten Indonesian izandako manifestazio eta istiluak izan ziren. Kakuei Tanaka Japoniako Lehen Ministroaren bisita ofizialaren testuinguruan, ikasle mugimenduak manifestazioa deitu zuen herrialdeak zuen ustelkeria, prezio altuak eta nazioarteko inbertsioen ekitate eza salatzeko. Hainbat probokazioren ostean, ustez agente zirikatzaileen erruz, manifestazioa istilutan bilakatu zen, eta beranduago txinatar jatorriko herritarren aurkako pogromo batean. Istiluen amaieran hamaika manifestari hil ziren eta ehunka kotxe eta eraikin kaltetu zituzten.

Istiluen ondorioz hainbat aldaketa izan ziren. Suhartoren Ordena Berria gobernuak aldaketa ekonomikoak egin zituen indonesiar jatorriko herritarren parte hartze ekonomikoa hobetzeko. Sumitro jenerala dimititzera behartu zuten, eta hainbat neurri errepresibo berri ezarri zituen gobernuak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Indonesieraz)** Ahsan, Ivan Aulia. «Malari 1974: Protes Mahasiswa yang Ditunggangi Para Jenderal» *tirto.id* (Noiz kontsultatua: 2024-01-02).

Kanpo estekak
-------------
**Eduardo Benavente** (Madril, 1962ko urriaren 30 - Alfaro, 1983ko maiatzaren 14) *movida madrileña* delakoan ospea hartu musikari espainiarra zen. *Paralisis Permanente* taldearen liderra izan zen eta heriotza azkar batek 1980ko hamarkadako mito bihurtu zuen.

*Prisma* taldean hasi zen, Toti Arboles eta Nacho Canorekin (geroago *Mecano*) batera. Geroxeago *Plastico* sortu zuten, Eduardok ahotsa jarriz eta Toti baterian zirela. Eduardok alde egin zuen talde honetatik eta *Los Escaparates* sortu zuen Angel Alvarez Caballerorekin batera. 1980an *Alaska y los Pegamoides* taldean sartu zen, bateria jotzen. *Volar* eta *En el jardin* abestiak konposatu zituen.

1981ean Eduardo eta bere anaia Javier, Nacho Canut eta honen anaia Johnnyrekin batera Paralisis Permanente sortu zuten. Talde honetan Jaime Urrutiak (*Gabinete Caligari*) ere parte hartu zuen beranduago eta Rafa Balmaseda (*Glutamayo Ye-Ye*, *Derribos Arias*) eta Ana Currak ere bai.

1983ko maiatzaren 14an Leonetik Zaragozara zihoan banda, kontzertutik kontzertura. Euria goitik behera, Eduardo, Ana eta Toti zihoazen autoak istripua izan zuen Errioxako Alfaro inguruan. Eduardo Benavente segituan hil zen bere 20 urteko bizitza betiko itzaliz. Ana Curra ospitalera eraman zuten eta Totik ez zuen ezer asko izan. Zaragozan berehala jakin zuten albiste malapartatu hura, *Alaska y Dinarama*k bere aktuazioa bukatu eta gutxira.

Kanpo estekak
-------------

* Heriotza baino egun batzuk lehenago Manuel Diumenjok egin zion elkarrizketa
* Ana Curra eta Eduardo Benavente La Edad de Oro programan-Youtube

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8772242
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87078097
* ISNI: 0000 0000 5994 5253
* BNE: XX1308616

 |

* Wd Datuak: Q8772242
**Maria Lorenza Barrenetxe Iriarte** (Chascomús,1926ko uztailaren 3 - Buenos Aires, Argentina, 2016ko urtarrilaren 5), euskal jatorrizko argentinarra, Raúl Alfonsín presidentearen emaztea izan zen eta, ondorioz, Argentinako Lehen Andre 1983tik 1989ra.

Biografia
---------

Gurasoak nahiz eta Chascomúsen jaioak izan, jatorri euskalduna zuten: Felipe Barrenetxe Etxaide (1898-1984) eta Maria Lorenza Iriarte. Chascomús probintzian asko dira euskaldun jatorriko biztanleak. Raúl Alfonsín bera 19 urte zituenean ezagutu zuen, 1940. hamarkadan. 1949ko otsailaren 4ean ezkondu ziren eta Mendozako probintziara joan ziren bizitzera. Sei seme-alaba izan zituzten: Ana Maria (1950), Ricardo Luis (1952), Marcela (1953), Maria Ines (1954), Jabier Ignacio (1956) eta Ricardo (1951), azken hau politikaria ere bai. 1955an, haren senarrarekin batera, euskal komunitateak Jose Antonio Agirre lehendakariari eskaini zion bazkarian hartu zuen parte.

Ideologikoki tradizionala, publikoki agertzea ez zuen gustukoa. Dena dela, 1985an Espainiako erregeak jaso zituen eta, baita ere Ronald Reagan eta Nancy. Herritarren artean "La pueblerina" (abarkadun) ezizenaz ezagutzen zuten.

2009ko martxoan, haren senarra hil zenean, osasunez makal zebilenez, hiletara ezin izan zuen joan. Barrentxe 2016an hil zen, 89 urte zituelarik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Raúl Alfonsín

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Maria Lorenza Berrenetxe Agirre lehendakaria Argentinara egin zuen bisitan.
* **(Gaztelaniaz)** Presidenteen emazteak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6004142
* Commonscat Multimedia: Maria Lorenza Barreneche

---

 |

* Wd Datuak: Q6004142
* Commonscat Multimedia: Maria Lorenza Barreneche
Kokapena
**Transkei** Hegoafrikako hego-ekialdeko bantustana izandakoa da, egungo Lurmutur Ekialdeko probintzia osatzen duten lurraldeetan, Mozambikeko itsasartearen ertzean (Indiako Itsasoa). 41.620 km2 zituen, eta 3.400.000 biztanle (2003; xosa hizkuntzakoak gehienak). Hiriburua Umtata zen.

Ekonomia
--------

Laborantza (tea, kafea, fruta-arbolak, lihoa) eta abere-hazkuntza (behi-azienda) ziren ekonomia-jarduera nagusiak.

Historia
--------

1779tik 1879ra hedatu ziren xosen eta kolonialista europarren arteko gerren ondoren, 1879tik 1894ra bitartean britainiarrek Transkeiko lurraldeak erantsi zizkioten Capeko koloniari. 1910ean, Hegoafrikako Batasuna aldarrikatu zenean, Esperantza Onaren lurmuturreko zatia izan zen. 1959an, bantu biztanleak biltzea helburu zuen apartheid politikaren arabera, Transkei lehen homeland edo bantustan bilakatu zen. 1976an lurraldearen burujabetasuna aldarrikatu zuten, Nazio Batuek onartu ez zutena. 1990-1991n apartheida oinarritzen zeneko sistema legala desegin zen. 1994an konstituzioak Hegoafrikako biztanle guztien arteko berdintasuna aitortu zuen, arraza zena zela ere; estatuak edo batustanak desagertu egin ziren, eta estatuaren baitan integratu.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q466551
* Commonscat Multimedia: Transkei

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 162895144
* LCCN: n79045536
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q466551
* Commonscat Multimedia: Transkei
**Derg** (Amharera:ደርግ) edo **Dergue** junta militar komunista baten izena izan zen, Etiopian. Haile Selassieren erorrerarekin batera sortu zen eta 1987an Konstituzioa idatzi eta Etiopiako Herri Errepublika Demokratikoa sortu zen arte iraun zuen. Derg hitzak *komitea* esan nahi du Ge'ez hizkuntzan.

Garai honetan Etiopiako Gerra Zibila izan zen, Terrore Gorria izeneko ekintzekin hasi zena. Dergak Somaliar inbasioa 1977an gelditzea lortu zuenean gerra hasi zen Gobernua eta aurkari anitzen artea: Eritrearen independentzia eskatzen zutenak, Tigrayn oinarritutako Tigrayren Askapenerako Herri Frontea, Etiopiar Batasun Demokratikoa izeneko talde monarkiazalea eta ezker muturreko Etiopiar Herriaren Alderdi Iraultzailea, besteak beste. Garai honetan Etiopia bilakatu zen Bloke Sozialistaren aliaturik hoberena Afrikan eta armarik hoberenak zituen herrialdeen artean kokatu zen. Sobietar Batasuna, Ekialdeko Alemania, Kuba eta Ipar Korearen laguntza jaso zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q828005

 |

* Wd Datuak: Q828005
**Henrike IV.a Sullykoa** (1282 - 1336) frantziar noblea izan zen, Filipe II.a Nafarroakoaren diruzaina eta 1317tik aurrera botilari nagusia (*«grand bouteiller»*) izandakoa.

Biografia
---------

Enrique III.a Sullykoa eta Margarita Beaumetzekoaren semea, Joana Vendômekoa (1275-1309) ezkondu eta bederatzi seme-alaba izan zituen.

Filipe Ederraren kontseilaria, Filipe Poitierskoaren lagun min bilakatu zen. 1316an errege bilakatu zenean, *«grand bouteiller»* izendatu zuen.

Diruzain nagusi edo *«souverain du trésor»* izendatua, hiru laguntzaile izan zituen: Jean Billouart, Gui Florent eta Garin de Senlis. Erresumaren administrazioa asko burokratizatu zuen. Diplomatikoa ere izan zen, erregea eta Eudes Borgoinakoaren arteko adiskidetzea bultzatu zuen eta 1318an Joan XXII.aren aurrean enbaxadorea izan zen.

1322an Filipe II.a hil zenean, Karlos Burusoilak Sullyren ordez Pierre de Rémi diruzain izendatu zuen. Hala ere, 1329an, Nafarroako Erresumako gobernadore izendatu zuten Filipe III.a Nafarroakoak hala izendatua. Zenbait negoziaketa zuzendu zituen Granadako Erresumaren aurkako gurutzada bat hasteko baina proiektua ez zen gauzatu. 1335ean, Aragoiko Erresumaren aurkako gerra hasi zenean, Erresuma defendatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Gobry, Ivan.  (2010). *Philippe V.*  in: *Histoire des rois de France*. Paris: Pygmalion.
2. ↑   Petit, Joseph.  (1900). *Charles de Valois.*  Paris.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3132381
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 108858
* GEN: 8827

 |

* Wd Datuak: Q3132381
**Lê dinastia** (vietnameraz: *Nhà Hu Lê*), Vietnamgo aginte-lerro monarkiko luze bat izan zen izan zen, 1428tik 1788ra bitartean herrialdea gobernatu zuena. Vietnamgo dinastia luzeena da iraupenaren aldetik.

Historia
--------

Dinastia 1428an iritsi zen boterera, Le Loi erregearen koroatzearekin, zeinak Ming armada txinatarra bota zuen herritik. 1527an, Mac dinastiak tronua usurpatu zuen, eta Lê dinastia 1533an indarberritu zitenean, zatiketa aro bat hasi zen Vietnamen, Hegoaldeko eta iparraldeko dinastien aroa izenaz ezagutzen den aldian, zeinean Mactarrak eta Letarrak lehian aritu behar izan zuten. Denboraren poderioz, Mac dinastia eremu txiki batera mugatu zuten Letarrek 1592an, eta, azkenik, 1677an desagertuta geratu zen.

Hala ere Lê enperadoreek botere teoriko bateratua erdietsi arren, benetako agintea Nguyễn jaunek zeukaten hegoaldean, eta Trịnh jaunek iparraldean, eta bi taldeen arteko borrokak jarraitu zuen. Tây Sơn anaien matxinada nekazariak 1788an amaitu zuen Trinhdarren eta Nguyendarren boterearekin, eta ustez matxinatuen asmoa Lê dinastia botere osoaz berrezartzea zen, baina bere ondorioa izan zen errege-lerro zaharraren erabateko erorketa.

Lê Dinastiaren gobernuak Vietnam handitu egin zuen, iparraldeko estatu txiki batetik egungo Vietnameko lurraldeetaraino. Beste eraldaketa inportante bat izan zen aurreko estatu eta gizarte eredu budista sistema konfuziar batek ordezkatzea. Paradoxikoki, erlijioaren gaian bezala, Lê enperadoreek Ming txinatarrak egotzi arren, beste aldaketa asko egin zituzten txinatar sistemaren ereduari jarraituz, administrazio publikoan eta lege sisteman barne.

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, katalanezko Wikipediako «Dinastia Lê» artikulutik itzuli da; zehazki, 2022-01-30eko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10800789
* Commonscat Multimedia: Later Lê dynasty

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85143255
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q10800789
* Commonscat Multimedia: Later Lê dynasty