recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Osage konderria** (ingelesez: *Osage County*) Kansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Lyndon da. 2010eko zentsuaren arabera 16.295 biztanle zituen, Osage kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Osage konderriak 1.864,39 kilometro koadro ditu. Horietatik 37,11 ura dira. Beste 1.827,28 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 8,74 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 16.295 pertsonetatik 15.890 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 330 dira. 44 beltzak edo afroamerikarrak. 108 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 35 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 212 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Osage County, Kansas age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q375002
* Commonscat Multimedia: Osage County, Kansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143090374
* ISNI: 0000 0004 4651 711X
* LCCN: n82094985
* **Lekuak**
* OSM: 1070409
* TGN: 2000729

 |

* Wd Datuak: Q375002
* Commonscat Multimedia: Osage County, Kansas
Neoprenozko jantzi baten irudia.
**Neoprenoa** egoera solidoan edo bits malgu gisa ageri den kautxu sintetikoa da, latexaren antzerakoa. Zehazki, DuPont enpresa estatubatuarrak polikloroprenoan (kloroprenoko polimeroa) oinarrituriko goma sintetikoak saltzeko erabiltzen duen merkatal izena da. Hortaz, DuPont enpresak asmatu zuen neoprenoa, hasieran *Duprenoa* deitu zutena. Industria-eskalan ekoiztutako lehen goma sintetikoa bihurtu zen.

Osaera kimikoa
--------------

Bere formula (CH3ClC=CHCH3)n da, eta kloroprenoaren polimerizazioz lortzen da. Asmatu zen kautxuaren tankerako lehen gai sintetikoa da. 1931. urteaz geroztik ezagutzen da.

Erabilerak
----------

Sufrea erabili ordez metalen oxidoak erabiltzen dira bulkanizatzeko. Mekanikan oso erabilia da nahiko gogorra eta hauskaitza baita, eta oxigenoak eta olioak ez dutelako aldarazten. Sukoia da, baina ez kautxu naturala bezainbeste. Ez da erabiltzen pneumatikoetan, baina bai beste gauza askotarako: zementu eranskorretan, suzirien erregaiei nahasita, kable elektrikoak estaltzeko, kautxu mekanikozko tresnak egiteko, olioa eraman behar duten hodiak barrutik estaltzeko, alfonbrak egiteko etab.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  Euskalterm: [Igeriketa Hiztegia] [2020] eta [Hiztegi terminologikoa] [2009]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q143937
* Commonscat Multimedia: Neoprene

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph579357
* AAT: 300014387
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D009387
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 9010-98-4
* ChEBI: 53724
* KEGG: C19502
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 9010-98-4

 |

* Wd Datuak: Q143937
* Commonscat Multimedia: Neoprene
**Oona O'Neill**, Lady Oona Chaplin izenez ere ezaguna, (Warwick, 1925eko maiatzaren 14a - Corsier-sur-Vevey, 1991ko irailaren 27a) Charles Chaplin britainiar aktore, zinema zuzendari eta ekoizlearen emazte eta alarguna izan zen.

Biografia
---------

Oona eta Chaplin 1965ean
Oona O'Neill Warwicken jaio zen Bermudatan, 1925eko maiatzaren 14an. Aita Nobel eta Pulitzer sariak irabazi zituen Eugene O'Neill dramaturgoa izan zen eta ama, berriz, Agnes Boulton idazlea. Bikotea Bermudatan egon zen bitartean jaio zen, baina 2 urte besterik ez zituen aitak familia utzi eta Carlotta Monterey artistarekin ezkondu zenean.

Film bat egiten ari zenean ezagutu zuen Chaplin. 53 urte zituen honek eta 17 besterik ez Oonak, baina, Eugene O'Neillen disgusturako, 1943ko ekainean bikotea ezkondu egin zen eta 35 urtez iraungo zuen harremanak. Aita 1953an hil zen eta zion sekula hitzik zuzendu alabari, baina horrela baloratu zuen Chaplinek bere laugarren emaztea zen Oona:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Emakume hau izan da nire salbazioa eta egunero bizitzeko plazerra eman dit* |  » |

Senarrarekin batera joan zen Suitzara, 1952ko irailean *Limelight* estreinatu zutenean, komunista izatea leporatu baitzioten Chaplini.

8 seme-alaba izan zituzten: Geraldine, Michael, Josephine, Victoria, Eugene Anthony, Jane, Annette eta Christopher.

1977ko eguberritan, senarra hil zitzaion 88 urte zituenean, eta Oona New Yorkera itzuli zen. Alargunak 52 urte zituen eta aberats eta ospetsu zen. David Bowieren ondoan egon zen, baina, aita eta anaia bezalaxe, alkoholak hartu zuen. New Yorkeko atikoan ematen zuen festa batean, jendaurretik ezkutatu egin zen. Lagun bat joan zitzaion logelara eta ilunpetan zegoela ikusi zuen. Horrelaxe esan zion:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Horrelaxe egongo da Charlie orain...* |  » |

Hala ere, berehala itzuli zen Corsier-sur-Veveyra eta hantxe hil zuen pankreako minbiziak 1991ko irailaren 27an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)**
2. ↑  **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Oona O'Neill*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q137808
* Commonscat Multimedia: Oona O'Neill

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 54942384
* ISNI: 0000 0001 0973 8536
* BNF: 13497322z (data)
* GND: 118675559
* LCCN: n85108756
* NDL: 00620479
* NKC: xx0000027
* SNAC: w6dj5xkr
* SUDOC: 060718455

 |

* Wd Datuak: Q137808
* Commonscat Multimedia: Oona O'Neill
Papaia berdeko entsalada txahal lehorrarekin.
 Ganba-ogi (phôm) eta loto-lorezko **Gỏi**-a.
**Nộm** (Ipar Vietnamen ) eta **Gỏi** (Hego Vietnamen) dira Vietnameko sukaldaritzako entsaladen izenak. Ez dira horiek Mendebaldeko estiloko jatetxeetan dauden entsaladak (*sa lát*, frantsesetik hartutako izena). adibidez, *sa lát* *Nga* (errusiar entsalada) bezalako plateretik bereizi behar da.

Nộm entsaladan barazki freskoak, arbia birrindua, kolinaboa, aza edo papaia konbinatzen dira, eta pepino-xerrak sarritan haragiarekin (dela birrinduta, dela egosita, dela txerri-giharra, dela txekorra), izkirak edo patata frijituak. Beste osagai eta ongailu batzuen artean daude, besteak beste, *gia vị* espeziea, *rau thơm* belarrak eta *đậu phộng* mani-a. Entsalada nahastu egiten da, ozpinetan, azukreetan, *tỏi* baratxuritan, *ớt* piperminetan, eta gatzarekin ontzen da.

Ezagunenetako bat *Gỏi gà* da, oilasko-entsalada. Beste barietate batzuk dira, besteak beste, honako hauek: *Bánh đúc nộm* entsalada, bánh đúc-en bidez egindakoa; *Gỏi bò khô* txahal deshidratatuarekin; *edo Gỏi đu đủ papaia-entsalada*; *Gỏi tôm* ganba-entsalada eta bi espezialitateen entsaladarekin, eta tokiko espezialitateak aingira eta arrozarekin, Gỏi nhch, edo banana-loreaz egindakoa, Nộm hoa chuối.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Andrea Nguyen *Into the Vietnamese Kitchen: Treasured Foodways, Modern Flavors* Nộm
2. ↑  Ann Le *The Little Saigon Cookbook* 2006 Page 32 "Gỏi gà, regarded as the coleslaw of South Vietnam, is a refreshingly sweet and tangy salad. ... There are a number of ways this salad can be expanded, such as by adding boiled shrimp and pork, more cucumber slices, shallots, or other ...."
3. ↑  Anne Lukin Big Carrot Vegetarian Cookbook - Page 59 1989 "GOI GA VIETNAMESE SALAD This fresh and crunchy salad with spicy-hot dressing is at its best when served fresh."
4. ↑  Martin Cizmar Chubster: A Hipster's Guide to Losing Weight While Staying Cool - Page 119 2012 "Goi ga, a Vietnamese salad made with shredded cabbage, grilled chicken, and some herbs, is incredibly light except for the crushed peanuts and dressing—plan on about 450 calories if you go easy on the dressing."
5. ↑  Elizabeth Riely The Chef's Companion: A Culinary Dictionary - Page 127 - 2012 "goi cuon [goy koon] A Vietnamese salad of varied herbs rolled in rice wrappers and served with bean sauce. goi-ga [goy-gah] A Vietnamese salad of poached chicken with shredded cabbage, carrot, ..."

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1283824

 |

* Wd Datuak: Q1283824
Kolonbiako *Llanos Orientales* eskualdea.
**Orinocoko eskualdea**, **Orinoquía** edo **Llanos Orientales** ere deitua, Kolonbiako ekialdean dagoen eskualde naturala da. 310.000 km²-ko azalera dauka.

Deskribapena
------------

Orinocoko eskualdea Ekialdeko mendilerroaren eta Venezuelako mugaren artean hedatzen da. Iparraldean Arauca ibaiak mugatzen du eta hegoaldean Guaviare ibaiak.

Los Llanos izeneko ordoki tropikalaren Kolonbiako zatia da. Orinoko ibaiaren arroko sabana zabalek osatzen dute eskualdea. Ibai nagusiak, Arauca, Vichada, Meta eta Guaviare, Andeetako Ekialdeko mendilerroan sortu eta Orinokora isurtzen dira. Beste ibai garrantzitsu batzuk Tomo, Vita, Guainía, Tuparro, Inírida eta Cinaruco dira.

Ekonomiaren oinarriak abelazkuntza estentsiboa, sabanetan, eta nekazaritza teknifikatua, mendi-oinetan, dira. Arauca, Casanare eta Metako petrolio ustiategiak Kolonbiako esportazio iturri eta diru sarrera garrantzitsuenak dira.

Hiri handienak Villavicencio, Arauca, Puerto Carreño, Acacías, Puerto López, Yopal eta San Martín dira. Eskualdean 1.048.716 lagun bizi direla estimatzen da. Indigenak (Tunebo, Betoye, Sikuani, U'wa, Curripaco, Puinave, Piapoco eta Guahiboak) biztanleriaren %5a dira.

Departamenduak
--------------

Hauek dira Orinocoko eskualdean lurralde gehiena duten departamenduak:

* Meta departamendua (Villavicencio hiriburua).
* Casanare departamendua (Yopal hiriburua).
* Arauca departamendua(Arauca hiriburua).
* Vichadako departamendua (Puerto Carreño hiriburua).
* Guainiako departamendua (Inírida hiriburua).
* Guaviareko departamendua (San José del Guaviare hiriburua).

Aurrekoez gain, departamendu hauek ere zati bat eskualde honetan daukate:

* Norte de Santander departamendua (Cúcuta hiriburua).
* Boyacá departamendua (Tunja hiriburua).
* Cundinamarca departamendua (Bogotá hiriburua).

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3  Todacolombia.com: Regiones naturales

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q130322
* Commonscat Multimedia: Orinoquia region, Colombia

---

 |

* Wd Datuak: Q130322
* Commonscat Multimedia: Orinoquia region, Colombia
**Newton konderria** (ingelesez: *Newton County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Covington da. 2010eko zentsuaren arabera 99.958 biztanle zituen, Newton kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Newton konderriak 723,12 kilometro koadro ditu. Horietatik 18,22 ura dira. Beste 704,89 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,01 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 99.958 pertsonetatik 56.630 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 4.635 dira. 40.371 beltzak edo afroamerikarrak. 199 amerikar natiboak ziren eta 34 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 881 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 169 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.674 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q501101
* Commonscat Multimedia: Newton County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 155954184
* LCCN: n81147198
* NARA: 10039113
* **Lekuak**
* OSM: 1020502
* TGN: 2000398

 |

* Wd Datuak: Q501101
* Commonscat Multimedia: Newton County, Georgia
**Newton konderria** (ingelesez: *Newton County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Neosho da. 2010eko zentsuaren arabera 58.114 biztanle zituen, Newton kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Newton konderriak 1.622,85 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,72 ura dira. Beste 1.618,13 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 35,81 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 58.114 pertsonetatik 53.504 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.537 dira. 429 beltzak edo afroamerikarrak. 1.286 amerikar natiboak ziren eta 488 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 758 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 40 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.609 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q489891
* Commonscat Multimedia: Newton County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153597147
* ISNI: 0000 0004 0403 7580
* LCCN: n79129113
* NARA: 10039407
* **Lekuak**
* OSM: 1180491
* TGN: 2001223

 |

* Wd Datuak: Q489891
* Commonscat Multimedia: Newton County, Missouri
**Oti italiarra** (*Calliptamus italicus*) Acrididae familiako ortopteroa da, jatorriz Erdialdeko Asiakoa baina Mediterraneo itsasertzetatik Europa Mendebalderaino iritsi dena. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

Deskribapena
------------

Oti italiarrak sexu dimorfismo nabarmena dauka, arrek 14-26 milimetro arteko luzera hartzen dute eta emak handiagoak dira 21-40 milimetro artekoak. Kolore barietate handia ere azaltzen du, baina orokorrean gorputza grisa edo marroi gorrizta izaten da eta hegoak gorriak edo arrosak. Hanka jauzkarietan marra ilunak agertzen ditu.

Elikadura
---------

Oti italiarra beira gainean.
Espezie polifagoa da, basa landareez gain laboreak ere jaten dituena, lekadunak bereziki. Oti italiar gazteek argi-belarra atsegin dute.

Bizi zikloa
-----------

Urtebeteko zikloa osatzen dute. Abuztuaren amaieran jartzen ditu arrautzak hegoaldera begira dauden harkaitzetan. Emeak 25-55 arrautza inguru dituzten ootekak jartzen ditu. Maiatza eta ekaina artean jaiotzen dira beldarrak eta uztailean azaltzen dira aurreneko oti helduak.

Gizakiarekin harremana
----------------------

### Izurriak

Baldintza egokiak dituztenean talde handiak osatzen dituzte eta laborantzarako kaltegarriak izaten dira. Horren adibide dira Kazakhstanen 1998 eta 2001 artean izan ziren izurri ikaragarriak, Sobietar Batasuna desegitean bertan bera utzitako laborantza lurrek oti hauen kopurua izugarri handitzea ekarri baitzuten.

### Elikagaia

Txinan oti italiarrak hazten dira elikagai izateko. Helduak zein larbak jaten dituzte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «species Calliptamus italicus (Linnaeus, 1758): Orthoptera Species File» *orthoptera.speciesfile.org* (Noiz kontsultatua: 2021-09-12).
2. ↑   «Calliptamus italicus (Linnaeus, 1758) | Fauna Europaea» *fauna-eu.org* (Noiz kontsultatua: 2021-09-12).
3. ↑   «Orthoptera.ch - Calliptamus italicus» *www.orthoptera.ch* (Noiz kontsultatua: 2021-09-12).
4. ↑   **(Ingelesez)** Toleubayev, Kazbek; Jansen, Kees; van Huis, Arnold.  (2007-12-28). «Locust Control in Transition: The Loss and Reinvention of Collective Action in Post-Soviet Kazakhstan» *Ecology and Society* 12 (2) doi:10.5751/ES-02229-120238. ISSN 1708-3087. (Noiz kontsultatua: 2021-09-12).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1675141
* Commonscat Multimedia: Calliptamus italicus
* Wikispecies Espezieak: Calliptamus italicus

---

* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 200453
* BioLib: 211
* EOL: 859234
* Fauna Europaea: 402751
* GBIF: 1703254
* NCBI: 334752

 |

* Wd Datuak: Q1675141
* Commonscat Multimedia: Calliptamus italicus
* Wikispecies Espezieak: Calliptamus italicus
**Xabier Crehuet Lisarri** kantautore eta musikari ordiziarra da. Estiloei dagokionez, pop, folk eta country estilo intimista batean sailkatzen dute. Bakarka jo ohi du betiere formatu akustikoan. Lehen hezkuntzako ingeles irakaslea da.

Bere lehen kontzertua 2016an eman zuen Ordiziako gaztetxean. Kontzertu gutxi batzuen ondoren, 2018an lehenengo diskoa kaleratu zuen, *Izaki Primitiboak* deiturikoa.

2019ko irailean, *Gautar* izeneko bigarren proiektuari eman zion hasiera album berriko bi abesti single moduan kaleratuz. Geroztik, beste kantak epeka publikatzen joan dira 2020ko abendura arte, non lan osoa kaleratu duen. Kanta independenteak biltzen dituen bilduma da hau.

2021ean Ekaitz Goikoetxea eta Aingeru Mayorrekin batera Popatik taldea sortu zuen eta 2022an atera zuen aurreneko diskoa.

Diskografia
-----------

### Bakarka

* *Izaki primitiboak* (2018, autoekoizpena)
* *Gautar* (2020, autoekoizpena)

### Popatik

* *Maitatzeari...* (2022, autoekoizpena)

Erreferentzia
-------------

1. ↑    *Izaki primitiboak.*  (Noiz kontsultatua: 2018-06-12).
2. ↑   «Maitatzeari...» *www.badok.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-10-10).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q54933362

 |

* Wd Datuak: Q54933362
Osagarriaren proteinak zelula-mintza zulatzen.**Osagarria** immunitate-sistemaren proteinen multzoa da, partikula arrotzen (bakterio, birusen...) suntsiketan parte hartzen duena.

Hamabi proteina osatzen dute osagarria. Proteina hauek ez dira immunoglobulinak, ez dute, beraz, zer ikusirik antigorputzekin. Immunoglobulinak termoegonkorrak dira, eta osagarriaren proteinak, aldiz, termolabilak.

Osagarriaren eginkizuna hirukoitza da:

* hantura eragiten du
* opsonizazioa eragiten du, hots, makrofagoak erakartzen ditu. Makrofago horiek partikula arrotzak fagozitatzen dituzte.
* jarduera litikoa du, hots, zelula arrotzak zuzenean suntsitzen ditu.

Osagarriak ez du inoiz bakarrik jarduten. Osagarria aktiba dadin, antigorputzak antigeno arrotzari lotu egin behar dira lehen. Antigorputzik egin ezean, osagarria ez zaio partikula arrotzari lotzen. Antigeno-antigorputz sistemak osagarria aktibatzen du, beraz. Osagarriaren proteinak antigeno-antigorputz sistemari lotzen zaizkio, eta ur-jauzi moduan funtzionatzen dute: proteina bat aktibatzeak hurrengo aktibatzea eragiten du. Azken emaitza partikula arrotzaren suntsiketa da.

Antigorputzen aldean, osagarria ez da espezifikoa. Antigorputza oso espezifikoa da, eta dagokion antigenoari bakarrik lotuko zaio. Edozein osagarri, aldiz, lotuko zaio antigeno-antigorputz sistemari, partikula arrotzen lisia eragiteko.

Antigorputzen funtzio nagusia partikula inbaditzaileak (bakterioak, birusak...) ezagutzea da, eta baita osagarria aktibatzea ere, honek partikula arrotz horiek apur ditzan. Baina antigorputz guztiek ez dute osagarria aktibatzen: G immunoglobulinak eta M immunoglobulinak besterik ez dute osagarria erakartzen.

Osagarriaren 12 proteinak C hizkiarekin eta zenbaki batekin izendatzen dira: C1, C2, C3...etab.

Osagarriaren jarduera oso eraginkorra da zelula arrotzen aurrean, hauek suntsitzeko bi arma dituelako:

* zelularen lisia eragiten du (C5, C6, C7, C8 eta C9 proteinek zelularen mintza zulatzen dute)

* fagozitosia burutuko duten makrofagoak erakartzen ditu (C3 proteina da horren erantzulea)

Birusak, eritrozitoak eta bakterio Gram negatiboak lisatzen dituzte osagarriaren proteinek. Bakterio Gram positiboak ezin dituzte zuzenean suntsitu, eta osagarriaren opsonizazioaren ondorioz deusezstatzen dira (makrofagoen bitartez)

Ikus, gainera
-------------

* Osagarria finkatzeko proba

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q334848
* **Identifikadoreak**
* BNF: 119580971 (data)
* GND: 4120589-3
* LCCN: sh85029354
* NDL: 00563548
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q334848
**Oppo Rancisis** Star Warseko unibertsoan galaxian gutxi ikusitako espezie bateko Jedi maisu kementsu bat da. Thissispisian honek, gerritik behera, suge itxura zuen, eta gerritik gora giza itxura. Bizar zuri sendo batek estaltzen zuen bere aurpegia, honetatik, soilik bere bi begi txiki baina sarkorrak ikus zitezkeelarik.

Rancisis Yaddle Maistraren ikasle padawana izan zen (denbora batez elkarrekin egon ziren, Jedi Kontseiluan eserita). Jedi Kontseilu Gorena zerbitzatu zuen hogei urte baino gehiagoz eta Coruscanten geratu zen Geonosiseko gudua gertatu zenean, Jedi tenplua zaintzeko.

Jeneral bezala zerbitzatu zuen zenbait gudutan Klon Gerretan zehar, Sora Bulq jedi traidoreari aurre egin behar izan zion arte. Borroka amaitu zenean garaipena erabatekoa izan zen, Errepublika Galaktikoak jeneral bat galdu zuen eta Sistema Independenteen Konfederakuntzak beste garaipen bat lortu zuen Jedi Ordenaren aurka.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q591031

 |

* Wd Datuak: Q591031
**Ops** (latinez, ugaritasuna), erromatar mitologian, sabinar jatorriko lurreko eta emankortasunaren jainkosa bat zen. Bere senarra Saturno zen, urrezko garaiko errege eskuzabala. Saturno Kronosekin identifikatzen zen bezala, Ops Rearekin identifikatzen zen, Kronosen emaztea. Bere estatua eta txanponetan, Ops eserita irudikatzen zen, jainko/sa ktonikoekin ohi zen bezala, eta, ezaugarri nagusi bezala, zetru bat edo galburu bat eusten zuen.

Garaiko idazki latindarretan, izendatzaile singularra (Ops), ez da erabiltzen, egile klasikoek, soilik **Opis** forma erabiltzen dutelarik. Festoren arabera (203:19) "Ops Saturnoren emaztea zela esaten zen. Berarekin, lurra izendatzen zen, lurretik banatzen ditu ondasun guztiak gizakien artean" (*Opis dicta est coniux Saturni per quam uolerunt terram significare, quia omnes opes humano generi terra tribuit*). Ops hitz latindarrak, "aberastasuna", "ondasunak", "ugaritasuna" esan nahi du. Opusekin ere lotuta dago, "lana" esan nahi duena, bereziki "lurra landu", "erein" zentzuan. Ekintza hauek, sakratutzat hartzen ziren, eta, sarri, erlijio errituekin laguntzen ziren, Ops eta Konsus bezalako jainko/sa ktonikoen borondate ona lortzeko asmoz. Ops, sanskritozko *ápnas*ekin, ere lotua dago, "ondasunak" edo "jabetza" esan nahi duena.

Opsen gurtza (mitikoki), sabinarren errege zen Tatiok ezarri zuen. Ops, laster bihurtu zen aberastasuna, ugaritasuna eta oparotasunaren patroi, pertsona mailan zein nazio mailan. Opsek, tenplu ospetsu bat zuen kapitolioko hirukoan. Jatorrian, bere omenezko jai bat ospatzen zen abuztuak 10ean. Horri, abenduak 19an (batzuen arabera hilabete bereko 9an) ospatzen zen Opalia gehitzen zitzaion. Abuztuak 25ean, Opikonsibia ospatzen zen. Beti Konsusekin lotua, Ops, berarekin batera ohoratzen zen Opalia eta Opikonsibian. Jai hauek, Konsusen omenez, Konsualia ere deitzen ziren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q859392
* Commonscat Multimedia: Ops

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 18018513
* GND: 118787152
* SUDOC: 028222474

 |

* Wd Datuak: Q859392
* Commonscat Multimedia: Ops
**Nicolas Appert** (Châlons-en-Champagne, Champagne-Ardenne, 1749ko azaroaren 17a - Massy, 1841eko ekainaren 1a) frantziar asmatzailea izan zen, janariaren kontserbazio hermetikorako sistema asmatu zuen. Munduko lehen merkataritza lantegia zabaldu zuen. Sukaldari ospetsua izan zen eta Forbach printzesarentzat lan egin.

Historia
--------

Garai hartan, Napoleon lurralde-hedapen politika egiten ari zen, eta bere armadak luzaroan egoera onean janaria mantentzea beharrezko zuen. Horretarako, lehiaketa bat antolatu zuen eta diruzko saria janariaren kontserbazioa asmatzen zuenarentzako izango zen. Nicolas Appert medikuak irabazi zuen saria 1810ean, 14 urtez esperimentatu ondoren.

Apertizazioa
------------

Egiteko modua: janaria kristalezko botiletan sartu, artelazkizko tapoiekin itxi, burdin-hariarekin eutsita eta argizariz zigilatua, denbora luzez irakiten edukitzean zetzan. Horrekin batera, bero bidezko janariaren kontserbazioa hasi zen; "apertizazio" izenekoa.

Pasteur-en azalpena
-------------------

Appert-ek ez zuen bere teknikaren arrakastaren zergatia azaltzen jakin. Louis Pasteur izan zen urteak pasatu eta gero erantzuten jakin izan zuena. Berak azaldu zuen elikagaiaren alterazioa bertan zeuden mikroorganismoen errua zela. Hurrengoko urteetan edukiontzi hermetikoen asmakuntzek beroaren bidezko kontserbazioa modurik eraginkorrenetakoa zela frogatu zuten.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Nicolas Appert*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q39637
* Commonscat Multimedia: Nicolas Appert

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 51684887
* ISNI: 0000 0000 7141 0024
* BNF: 11888987n (data)
* GND: 129214302
* LCCN: n85227850
* NKC: uzp20201078212
* NLA: 35774930
* SUDOC: 026688786
* BIBSYS: 4043654
* Open Library: OL1940682A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00398/eu\_a\_3983/a3983
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Gutenberg proiektua: 43578

 |

* Wd Datuak: Q39637
* Commonscat Multimedia: Nicolas Appert
Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da.Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu hemen klik eginez gero.**Nova Cançó** da Ez Dok Amairuren erreferenteetako bat.**Nova Cançó** edo, zehatzago, **Nova Cançó Catalana** 1950eko hamarkadaren erdialdean sortutako katalanezko musika mugimendua izan zen, katalan hizkuntzaren erabilera normalizatuaren alde eta frankismoaren aurka egin zuena.
 

1961ean Els Setze Jutges taldea sortu zuten Miquel Porter i Moix, Remei Margarit eta Josep Maria Espinàs musikariek, eta hurrengo urtean lehenengo diskoak hasi ziren argitaratzen. 1971n "Sis Hores de Cançó" izeneko jaialdia lehendabiziko aldiz antolatu zuten Canet de Mar udalerrian (Maresme, Bartzelona), urtez urte gero eta arrakastsuago izan zena.

Katalan Herri guztietatik etorritako artistek parte hartu zuten, besteak beste Raimon (*"Diguem no"*), Maria del Mar Bonet (*"Què volen aquesta gent?"*), Lluís Llach (*"L'estaca"*) , Joan Manuel Serrat, Joan Isaac (*"A Margalida"*) eta Ovidi Montllor (*"Homenatge a Teresa"*) abeslariek.

Euskal Herrian oihartzun berezia eduki zuen mugimendu honek, eta Euskal Kantagintza Berria sortzeko erreferentzia izan zen.

Ikus, gainera
-------------

* Katalanezko musika
* Espainiako Trantsizio Demokratikoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q254890

 |

* Wd Datuak: Q254890
Ostrogodoen erreinua gaur egungo Italian.
**Ostrogodoak** (latinez: *Ostrogothi* edo *Austrogothi*) germaniar herri bat izan ziren. 370ko hunoen inbasioaren ondotik sortutako godoen adarra ziren.

Ostrogodoek Dniester ibaiko ekialdean, Itsaso Beltza inguruko lurraldeetan (gaurko Ukraina eta Bielorrusia dena), erreinu handia sortu zuten. Bisigodoak, berriz, mendebaldeko godoak ziren eta bere erreinua Dniesterretik Danubioraino zegoen.

375 urtetik 453 urtera arte,Atila hil zenean, ostrogodoak hunoen menpean zeuden, harrezkero Erromako herri federatua izateko.

474an Teodoriko Handia Ostrogodoen errege bihurtu zen. Honek, ostrogodoen erregerik ezagunena, Bizantzioko Zenon enperadorearekin makina bat guda eta tregoa izan zituen. 488 urtean Teodorikok Italia inbaditu zuen eta 493an Addan Odoakro, heruloen erregea, hil zuen, bere herria mendean hartuz.

526an Teodoriko hil zenean, hain zen bortitza egoera non 535an bizantziar enperadorea Justiniano I.ak bere jenerala Belisario bidali baitzuen Italian zeuden ostrogodoen kontra. Bizantziar armadaren nagusitasunak ostrogodoen suntsipena ekarri zuen.

Azkenean, ostrogodoek apurka-apurka bere izaera galdu zuten, beste tribu germaniarrek, bandaloak edo frankoek, bereganatuta.

Ostrogodoen erregeen zerrenda
-----------------------------

* 300 edo: Athanerik.
* ? - 350 : Atxiulfo.
* 350 - 375 : Hermanariko (*Irmanric*).
* 375-376 : Bitimiro (*Withimer*).
* 376- ? : Biderico (*Widoric*).
* ?
* ? –469 : Balamiro (*Walamir*), Bidemiro (*Widomir*) eta Teodomiro (*Thiudomir*).
* 469–474 : Teodomiro.
* 474–526 : Teodoriko Handia (*Thiudoric*).
* 526–534 : Atalariko (*Atthalaric*).
* 534–536 : Teodato (*Thiudahad*).
* 536–540 : Bitiges (*Wittigeis*).
* 540–541 : Hildibaldo edo *Ildebaldo* edo *Ildebad* (*Hildibald*).
* 541–541 : Erariko (*Heraric* edo *Ariaric*).
* 541–552 : Totila (*Baduila*).
* 552–553 : Teias (*Theias*).

Ikus, gainera
-------------

* Erresuma Ostrogotikoa
* Herri barbaroen inbasioak Euskal Herrian
* Godoak
* Bisigodoak

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2015-1-30). *174. araua: Antzinateko herriak. Ekialdeko eta Europako herriak.* , 6 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q103122
* Commonscat Multimedia: Ostrogoths

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph123351
* AAT: 300019490
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 048500
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q103122
* Commonscat Multimedia: Ostrogoths
**Omero Antonutti** (Basiliano, Italia, 1935eko abuztuaren 3a - Udine, 2019ko azaroaren 5a) italiar antzezlea izan zen.

Biografia
---------

Triesteko Arte Dramatikoko Akademian egin zituen ikasketak. Antzerkiko aktore gisa lan egin zuen zenbait urtez, Triesten eta Genovan, batik bat. Taviani anaiek eman zioten famatu egiteko aukera, *Padre Padrone* (1977) filmean aitaren papera eman ziotenean. Garrantzitsuak izan ziren Taviani anaiak Antonuttiren karreran, eta, lehen aipatuaz gainera, *La notte di San Lorenzo* (1982), *Kaos* (1984) filmeko *Colloquio con la madre* pasartea —Luigi Pirandelloren papera eginez— eta *Good Morning Babilonia* (1986, Estatu Batuetan) egin zituen haiekin. Espainiar zuzendariekin ere film asko egin zituen, *La verdad sobre el caso Savolta* (1979) —Antonio Drove zuzendariarekin—, Victor Erizeren *El Sur* (1982), Carlos Sauraren *El Dorado* (1987) —Lope Agirre euskal ameslariaren papera eginez—, Andrés Linaresen *Doblones de a ocho* (1989) —film gaitzetsia eta interesgarria—, Pedro Olearen *El maestro de esgrima* (1992), Gracia Querejetaren *Una estación de paso* (1992), eta Jaime de Armiñánen *14, Fabian Road* (2008).

Baliabide urrirekin interpretazioaren erregistro aberatsenak ematen zekien antzezlea zen. Telebistan ere lan egin zuen, eta baita bikoiztaile gisa ere.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q970863
* Commonscat Multimedia: Omero Antonutti

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 44507953
* ISNI: 0000 0000 6302 174X
* BNE: XX1176196
* BNF: 14150311d (data)
* GND: 123904536
* LCCN: no98090464
* NKC: xx0149912
* SUDOC: 080178650
* ICCU: RAVV089783
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00362/eu\_a\_3626/a3626

 |

* Wd Datuak: Q970863
* Commonscat Multimedia: Omero Antonutti
Pertsona-izenak idatziak dituztenak zeramikazko ostrakak, 
Antzinako Grezian, **ostrazismoa** estatuarentzat mehatxu izan zitezkeen herritarrak erbesteratzea zekarren zigor politikoa zen. Atenasen, zigortu nahi zuten pertsonaren izena buztinezko ontzi-pusketan, ostrakonetan, idazten zuten. Zigortutakoak hamar urtez utzi behar izaten zuen hiria. Erroman, berriz, zigortutakoak ondasunak eta gizarte-maila galtzen zituen, zehaztu gabeko aldi batez (gehienetan, bizitza osorako). Egun ere, hedaduraz, ostrazismo terminoa alderdi bateko lerro ofizialarekin bat ez datozen politikariek batzuetan jasaten duten bazterketa adierazteko erabiltzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q186240
* Commonscat Multimedia: Greek ostraka

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12653133g (data)
* GND: 4075755-9
* SUDOC: 050614312
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q186240
* Commonscat Multimedia: Greek ostraka
**Pangkor uhartea** (malaysieraz: *Pulau Pangkor*) Perak estatuko kostaldeko irla bat da, Malakako penintsularen ipar-mendebaldean, Malaysian. Ferryz irits daiteke Lumutetik (Ipohrekin lotzen duen kostako herri txiki bat, edo Sitiawandik). 8 kilometro koadroko azalera besterik ez du eta 25.000 biztanle inguru. Intentsitate txikiko turismo-leku gisa asko sustatzen du Malaysiako gobernuak, baina arrantzatik eratorritako produktuak dira oraindik ere industria nagusiak.

Historikoki, Pangkor herriko arrantzale, merkatari eta piratentzako babeslekua zen. XVII. mendean, holandarrek gotorleku bat eraiki zuten Peraken eztainu-merkataritza kontrolatzeko ahaleginean. 1874an, Britainia Handiko gobernuaren eta Perakeko tronurako hautagaiaren artean Pangkorreko ituna sinatu zuten, britiniarren Malaysiaren kontrolaren hasiera izan zena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  [*Esteka hautsia*]
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1545708
* Commonscat Multimedia: Pangkor Island

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144223116
* LCCN: sh2016000670

 |

* Wd Datuak: Q1545708
* Commonscat Multimedia: Pangkor Island
Xiangqui taula bat, fitxak hasierako posizioan dauzkana.
***Xiangqi*** (txinera tradizionalez: 象棋; pinyinez: *xiàngqí*; Wade–Giles: *Hsiang ch'i*, euskaraz: «elefantearen joko») taula baten gainean jolasten den estrategia mahai-jokoa da. Shōgi, janggi eta markuk jokoen famili berekoa da, guzti horiek indiar txaturanga jolasaren edo antzeko baten ondorengoak dira. Mahai-joko zabalduenetarikoa da Txinako herrialdean. Jolasak bi armaden arteko borroka irudikatzen du eta helburua kontrako jokalariaren erregea harrapatzea da. Xiangqiaren ezaugarri bereziak kanoia (pao) barne hartzen dute, salto egin behar duena fitxa jateko; jeneralak euren artean aurrez-aurre jartzea debekatzen duen araua; taulako zonaldeak "erreka" eta "jauregia" deitzen direnak eta pieza batzuen mugimendua mugatzen dutenak (beste batzuena hobetu egiten dute) eta fitxen kolokazio berezia (marren gainean kokatzen dira koadroen barruan ipini beharrean).

Historia
--------

Xiangqia k.a. V. mendean hasi zen gutxi gorabehera Antzinako Txinan. Joko honek bere goreneko aldia Tang Dinastiarekin lortu zuen (618-907), bost dinastien eta hamar erreinuen aldian (907-960) eta Song Dinastiarekin (960-1279), Txina guztian zabaldu zena. Gaur egun, Asian zehar ez ezik, munduan zehar ere zabaldu da.

Xiangqui partida bat Pekingo kaleetan

Xiangqi txapelketak
-------------------

Gaur egun joko honen txapelketak ospatzen dira, hala nola 2015ean Munichen ospatu zena, zeinetan 60 pertsonek parte hartu zuten. Munduko Txapelketa Xiangqui Mundu Federazioak antolatzen du bi urtean behin 1991an hasi zirelarik. Herrialde batzuetan txapelketa nazional propioa antolatzen dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Lau, H. T..  (1985). *Chinese Chess.*  Tuttle Publishing ISBN 0-8048-3508-X..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q191448
* Commonscat Multimedia: Xiangqi

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85024252
* AAT: 300266780
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q191448
* Commonscat Multimedia: Xiangqi
*Artikulu hau egiptoar jainkoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Nun (argipena)».*
**Nun** edo **Nu** "*Jatorrizko Ozeanoa*" da egiptoar mitologian, Antzinako Egiptoko kosmogonia guztietan agertzen den elementua da.

Hasieran, sorreraren aurretik, *Nun*a bakarrik dago (baina ez da existitzen), ozeano hil bat da, mugarik gabea, erabateko iluntasunez inguratutakoa, gaua ez dena, hau oraindik sortu gabe baitago. Egiptoar apaizek, egoera hau deskribatzeko, existitzen ez zena zerrendatzen zuten.

Bat batean, *Nun*etik bizitza sortzen da, soilik pentsatu egiten duen Demiurgo bat bezala. Jarraian, demiurgoa hizketan hasten da, eta Nunetik banatzen da, "Jatorrizko Ozeanoa"n bihurtzen dena. Oraindik ez da existitzen, eta, horregatik, ez du ikusten gertatzen dena. Orduan, demiurgoak, Nunari gertatzen dena aipatzen dio, Demiurgoaren istorioa, Nunaren erantzuna eta itzartzea eraginez, hitzaren eta elkarrizketaren jatorria da.

Une horretan, Demiurgoa mugitu egiten da, eta Sorreraren hasiera da. Demiurgoa eta Nuna ez baitira, benetan, sorreraren zati.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Kosmogonia eta Heliopolitar Eneada Egiptologia.orgen

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q276563
* Commonscat Multimedia: Nun (god)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 5735731
* GND: 119192721
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q276563
* Commonscat Multimedia: Nun (god)
Eskualdea k. a. 830 inguru. Moab purpuraz
**Moab** (hebreeraz: מוֹאָב, estandar *Moʾav* tiberiera *Môʾāḇ*; greziera Μωάβ ; arabieraz مؤاب; asirieraz *Mu'aba*, *Ma'ba*, *Ma'ab*; egiptoeraz *Mu'ab*), gaur egungo Jordanian, Itsaso Hilaren ekialdeko ertzean kokatutako lurralde menditsu baten izen historikoa da. Antzinaroan, moabiten erresumaren egoitza izan zen, euren mendebaldeko israeldar bizilagunekin sarri gatazketan sartua zegoen herri bat.

Moabitak, herri historiko bat izan ziren, euren existentzia, aurkikuntza arkeologiko ugarik frogatzen dutelarik, nabarmenki, Meshako hilarriak, moabitek, Israelgo Omri erregearen izen ezagunik gabeko seme baten aurka lortutako garaipena deskribatzen duena. Bere hiriburua Dibon izan zen, egungo Dhiban hiri jordaniarretik gertu zegoena.

Arlo literario edo mitologikoan, Moab (Moabiten fundatzailea izan zen aitalehena), Lotek, bere alabekin, hauek, senargairik aurkitzen ez zutenez, eta giza arraza ugaltzeko, euren aitarekin harremanak izateko beharra zutela usteta, euren aita mozkortu zutenean, izandako intzestuzko harremanaren fruitu izan zen lehen semea zen, bere anaia txikia Ammon izan zelarik.

Etimologia
----------

Hitzaren etimologia, ez da batere ziurra. Edonola ere, bere jentilizioa moabtar da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia.* .
2. ↑   Euskaltzaindia.  (2015-1-30). *174. araua: Antzinateko herriak. Ekialdeko eta Europako herriak.* , 3 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q326304
* Commonscat Multimedia: Moab

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ge803404
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q326304
* Commonscat Multimedia: Moab
**Oxusko altxorra** Akemenestar garaiko zilar eta urrezko ehun eta hirurogeita hamar metalurgia objetuez osatutako bilduma da. K.a. 550 eta K.a. 330 artean datatuak daude. Gaur egun bildumaren zatirik handiena Londres hiriko Britainiar Museoan dago, hiri bereko Viktoria eta Albertoren Museoan dauden pieza batzuk izan ezik.

Amu Daria ibaiaren iparraldeko ibarrean topatu zirela uste da, 1876-1880 artean, gaur egungo Tajikistanen, eta antzinako Baktriana lurraldean; antzina Oxus edo Oxo izena zuen ibai horrek. Bilduma hori da gaur egun arte aurkitu den Akemenestar garaiko altxorrik garrantzitsuena; haren garrantzia ez dago metal preziatuen balio ekonomikoan bakarrik, baita akemenestar urregintzaren ikerketarako duen interesean ere.

Altxorra zalgurdi eta zaldi txikiez, zigiluez, iruditxoez, besokoez, txanpoiez, pitxerrez eta objektu pertsonalez osatua dago. Topatuak izan ondoren, Britainiar Indiako (gaur egungo Pakistango) hainbat saltokitan saldu zituzten eta, azkenik, Augustus Wollaston Franks antikuarioak bildu eta Britainiar Museoari eman zizkion 1897an.

Kanpo estekak
-------------

* Oxusko altxorra. Britainiar Museoa **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1246609
* Commonscat Multimedia: Oxus Treasure

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1246609
* Commonscat Multimedia: Oxus Treasure

37°06′21″N 68°18′23″E﻿ / ﻿37.10583°N 68.30639°E﻿ / 37.10583; 68.30639
**Moai Paro** izenekoa, Txileko Pazko uhartean aurkitzen diren 1000 moai (harrizko estatua monolitikoak) amaituetatik garaiena da.

Ezaugarri arkitektonikoak
-------------------------

Monolitoa egiteko erabili zen materiala, Rano Raraku sumendi-harrobitik ekarritako toba bolkanikoa izan zen. 10 tona baino gehiagoko pisua duen Pukao (harri gorrizko motots edo kapelua) koroatua dago, Puna Pao sumendiaren kraterretik ateratako materialez egina dagoena. Hamaika metroko altuera eta 85 tonako pisuarekin, Moai Paroa, uhartearen iparraldeko kostaldean dagoen **Ahu Te pito kura** plataformako moaien zati da.

Kontserbazioa
-------------

Gaur egun, botata eta hiru zatitan zatitua dago.

Sinbologia
----------

Moaien esanahi sinbolikoa zein den ezagutzen ez den arren, zenbait teoria daude estatua hauei buruz. Horietatik hedatuenak, estatuak, uharteko biztanle polinesiarrek XII. mendea eta XVII. mendearen artean eraiki zituztela dio, hildako arbasoen irudikapen bezala, euren *mana* edo naturaz gaindiko boterea euren oinordekoei igortzeko moduan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9035562

 |

* Wd Datuak: Q9035562
**Parada baserria** Donostiako eraikuntza zaharrenetarikoa da. Mirakruz gainaren aldean kokatua dago, Altzako Binagrene auzoan (gaur Intxaurrondo, Pasaiako bidean. Parada izenak jatorri gaskoia du, inguruko Arzak bezala. Bai Donostian baita Pasaian ere jatorri gaskoiko komunitate garrantzitsua bizi zen. Etxe armarridun da. Helbidea Parada bidea 8 da. Ondoan, beste etxe modernoago atxikituta dauka, 1911an eraikia.

Ezaugarriak
-----------

Baserria Barroko garaikoa da. Planta ia laukizuzena du eta estalkia bi alboetara du, bizkar perpendikularra fatxada nagusira izanik. Fatxada nagusian egurrezko manposteria erakusten du eta horrek baserri familiarra zela erakusten digu. Harlanduak bakarrik izkinetan eta solairuen artean ikus daitezke. Beheko solairuan tailer eta garaje bat daude. Lehenengo solairuan leiho ordenatuak daude. Ganbaran, leiho txikiak daude eta, fatxadaren erdian, tamainu handiko armarri barrokoa non "Solar de Parada" kartela irakur daiteke. Atzelaldeko fatxadan, lehen solairuan, leiho bat harlanduaz inguratuta ikusten da eta balkoi bat. Hemen estalkiak bi familientzako baserria zela erakusten digu oso garbi.

Baserria 1964tik dago monumentu bezala katalogatuta (BOE 1964-02-29).

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Parada baserriaren XX. mende hasierako argazkia.
* **(Gaztelaniaz)**:Beatriz Herreras Moratinos: *Alza: historia y patrimonio*. Altza, 2001.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q43093598
* Commonscat Multimedia: Parada baserria

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0001559

 |

* Wd Datuak: Q43093598
* Commonscat Multimedia: Parada baserria
***Nicotiana tabacum*** edo **tabako-belarra** solanazeoen familiako urteroko landare belarkara da. 1–2 m luzea da, zurtoin sendoa, hosto zabal luzeak eta hodi itxurako lore luze punta-zabalak dituena. Bere osagaietako bat nikotina da. Hostoak droga legal moduan erabiltzen dira. Jatorria Amerika tropikalean du, baina Mundu osoan kontsumitzen da. Berarekin egiten da tabako produktua.

Amerikako indiarrek erlijio eginkizunetarako eta eritasunak sendatzeko erabiltzen zuten batez ere. Espainiarrek ere sendabelartzat hartu zuten eta halako bezala sartu zuten Europan, baina sartu eta laster erretzea, mastekatzea eta sudurretik hartzea jarri zen modan. Gaur egun frogatua dago tabako-orriaren keak gai pozoitsuak dituela eta luzera minbizia eragin dezakeela.

Deskripapena
------------

Tabako-belarra landare belarkara, sendoa eta pubeszente-guruinduna da, ile trinko, motz eta finak dituena. Hiru metrorainoko zurtoin tente, pubeszente eta likatsuak ditu,. Hosto handiak (handienak 40 x 17 cmkoak), oblantzeolatuak, zorrotzak, osoak, txandakakoak, eseriak eta, nerbioetan behintzat, pubeszente-guruindunak. Hodi-formako lore erregularrak, zurtoinaren muturrean panikula erako infloreszentzietan elkartuak. Kapsula erako fruitu oboide (15-25 x 12–19 mm) eta larrukara.

Ipar-mendebaldeko Argentinan sortutako alotetraploidea da. *Nicotiana sylvestris*, *Nicotiana tomentosiformis* eta, ziur aski, *Nicotiana otophora* espezien arteko hibridoa dela uste da.

Argazki galeria
---------------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Ikus, gainera
-------------

* Tabakismoa

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Tabako Euskalterm. Euskara.euskadi.net
2. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.
3. 1 2  *Nicotiana tabacum* Floraiberica.es
4. ↑  Nan REN; Michael P. TIMKO (2001): *AFLP analysis of genetic polymorphism and evolutionary relationships among cultivated and wild Nicotiana species* Genome. Aug;44(4):559-71.

Kanpo loturak
-------------

* Carmelo Urdangarin, Jose Maria Izaga (2014): Donostiar zigarro-egileak Auñamendi Eusko Entziklopedia. Euskomedia.org

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q181095
* Commonscat Multimedia: Nicotiana tabacum
* Wikispecies Espezieak: Nicotiana tabacum

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph297112
* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 119730
* BioLib: 40781
* Catalogue of Life: 427627
* Dyntaxa: 223455
* EOL: 581050
* Fl. China: 200020550
* GBIF: 2928774
* GRIN:
* IPNI: 817077-1
* ITIS: 30568
* NCBI: 4097
* PlantList: kew-2382275
* W3TROPICOS: 29603382
* USDA Plants: NITA
* VASCAN: 9361
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 6DI1HBV20R

 |

* Wd Datuak: Q181095
* Commonscat Multimedia: Nicotiana tabacum
* Wikispecies Espezieak: Nicotiana tabacum
**Mnemosine tximeleta** (*Parnassius mnemosyne*) Papilionidae familiako tximeleta bat da Euskal Herrian ere aurkitzen dena. Europako eta Asia erdialdeko mendilerro garaietan ikusten da, Piriniotan barne, ez da ordea 1.500 metrotako altueratik gora igotzen.

Deskribapena
------------

### Imagoa

Tximeleta zuria da eta aurreko hegalen puntatan kolore grisak azaltzen zaizkio. Hegal bakoitzean bi orbain beltz deigarri ere baditu. Azpialdean nerbiadura grisa nabarmenduta dauka. Emea arraren antzekoa da baina gardenagoa izan ohi da, azpialdean nabari da batez ere.

Tximeleta handiak izaten dira Papilionidae familiako espezieak. Mnemosine tximeleta haien artean txikienetakoa bada ere 6 cm-ko hegal-zabalera hartzen du.

### Beldarra

Mnemosine tximeletaren beldarra beltza eta arantzatsua da. puntu hori edo laranjazko lerroak ditu. Puntu horiek ez dira borobilak izaten.

Bizi zikloa
-----------

Errunaldi bakarra duen tximeleta da. Beldarrak lozorroann igarotzen du negua udaberrian elikatuko den landarearen oinean. *Corydalis* generoko landareak dituzte gustokoen. Tximeletak ekaina eta uztailan zehar ikusten dira.

Iruditegia
----------

* Arraren gainaldea.Arraren gainaldea.
* Arraren azpialdea.Arraren azpialdea.
* Emea ia gardena izaten da batzuetan.Emea ia gardena izaten da batzuetan.
* Beldarra.Beldarra.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Valderrey, Juan Luis Menéndez. «Parnassius mnemosyne (Linnaeus, 1758)» *Naturaleza y turismo* (Noiz kontsultatua: 2022-03-12).
2. 1 2   «Parnassius mnemosyne» *web.archive.org* 2007-05-29 (Noiz kontsultatua: 2022-03-12).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q30665
* Commonscat Multimedia: Parnassius mnemosyne
* Wikispecies Espezieak: Parnassius mnemosyne

---

* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 70619
* BioLib: 51292
* Dyntaxa: 101510
* EOL: 131936
* Fauna Europaea: 440694
* GBIF: 1938520
* UICN: 174210
* NCBI: 213953

 |

* Wd Datuak: Q30665
* Commonscat Multimedia: Parnassius mnemosyne
* Wikispecies Espezieak: Parnassius mnemosyne