recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ramala eta Al Birehko Gobernazioa** (arabieraz: محافظة رام الله والبيرة‎) Palestinako Estatuko hamasei gobernazioetako bat da (arabieraz *Muhafazah*), Zisjordaniako erdialdean eta Jerusalemgo Gobernazioaren iparraldean. Al-Bireh hiria hiriburua da. Gobernadorea Said Abu Ali da.

Ezaugarriak
-----------

Gobernazioak 844 km² kilometro koadroko azalera du, eta Estatistiken Palestinako Zentroaren arabera, 2006. urtearen erdialdean 290.401 biztanle zituen.

Antolaketa
----------

Estatistiken Palestinako Bulego Nagusiaren arabera, probintziak 78 herri ditu, bere jurisdikzioan errefuxiatu-esparruak barne. Hamahiru herrik dute udalerri estatusa.

### Hiriak

* Ramala
* Beitunia
* Al Bireh

### Udalerriak

Honako herri hauek 5.000 biztanle baino gehiago dituzte:

* Bani Zeid
* Bani Zeid al-Sharqiya
* Beit Liqya
* Bir Zeit
* Deir Dibwan
* Deir Jarir
* al-Ittihad
* Kharbatha al-Misbah
* al-Mazra'a ash-Sharqiya
* Ni'lin
* Silwad
* Sinjil
* Turmus Ayya
* al-Zaitounah

### Errefuxiatuen kanpamentuak

* Am'ari
* Deir Ammar
* Jalazone
* Kaddoura

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Palestina Estatuko lurralde-antolaketa

Kanpo estekak
-------------


| * i
* e
* a
Palestinako gobernazioak |
| --- |
| Zisjordania | 
* Jerusalem (al-Quds)
* Betleem
* Hebron
* Jenin
* Jeriko
* Nablus
* Qalqilya
* Ramalla eta al-Bireh
* Salfit
* Tubas
* Tulkarem

 | Palestinako gobernazioen mapaPalestinako bandera |
| Gazako zerrenda | 
* Deir al-Balah
* Gaza
* Khan Yunis
* Ipar Gaza
* Rafah

 |
**Hostorea**, irin eta gurinez edo bestelako koipe batez (olio, txerri gantz, etab.) eginiko orea da, labean egitean elkarren gainean jarritako hosto-modukoak osatzen dituena. Oro har, hostorez egindako opila hostopila deitzen da.

Hostore hitz hori neologismoa da euskaraz, hosto + ore (masa) berbekin berriki sortutako hitza da. Espainolez eta frantsesezkoek  ere orria (*hoja, feuille*) dute osagai, ondo egindako hostoreak orriz orriko egitura agertu behar duelako, harro-harroa, arina, kraskatsua, lurrintsua, goxoa…  Gutizia, hitz batean.

Osagaiak
--------

Gurin edo txerri gantzez, irinez, gatzez eta urez osaturiko ore hau jatorri arabiarrekoa da. Gozogintzako (eta sukaldaritzako) funtsezko oreetako bat izanik, hainbatetan tolestuz gero, labean sartutakoan, hostotan bereizi eta harro-harro geratzea du erakargarri nagusia.

Errezeta
--------

Hori erdiesteko, lehendabizi irina, ura eta gatza nahasi eta ore hori hedatuko da; horren gainean koipea zabaldu eta hainbatetan tolestuko da. Hori errepikatuz, baliatu dugun gurinak inpermeabilizatutako lama mehe-meheak osatu eta hauen tarteetan bildurik geratuko da egosaldiak eragiten duen lurruna.

Baklava hostorezko opil barrubetea

Geruza kopurua
--------------

Hona hostorearen geruza kopurua kalkulatzeko formula:

> Hosto kopurua = (tolesturak + 1)  \* tolestura kopurua.
> 
> 

Adibidez: egin bi tolestura (tolestu hirutan) eta errepikatu lau aldiz: (2 + 1)4 = 81. Hostopilak 81 hosto izango ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. *Hostore.* .
2. ↑    Agirre, Edorta.  (2002). *Almanaka 2003 : ase eta gose.*  Pamiela ISBN 8478213619. PMC 863184177. (Noiz kontsultatua: 2019-01-05).

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Preparing Puff Pastry

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q29221
* Commonscat Multimedia: Puff pastry

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4210406-3
* NKC: ph207158
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q29221
* Commonscat Multimedia: Puff pastry
"Sudurra lapurtu dizut" jolaseko eskuko jarrera. Erpuruaren puntak lapurtutako "sudurra" adierazten du.
**Sudurra lapurtu dizut** umeentzako jolas bat da, pertsona batek sudurra norbaiten aurpegitik ateratzen duela sinestarazten du (normalean, haurrei). Haurrei iruzurra eta ilusioak jolas gisa nola irakatsi erakusten dien adibide gisa ikus daiteke.

Deskribapena
------------

Sudurra lapurtu duzula jolasteko, lehenengo pertsonak eskua ixten du ukabil gisa eta hatz erakuslearen eta erdiko hatzaren koskorrak haurraren sudurraren alde banatan jartzen ditu. Ondoren, lapurtutako sudurra irudikatzen duen erpurua bi hatz hauen tartean jartzen da, eta ukabila bereizten da; erpuruak lapurtutako sudurra adierazten du. Mugimendu horrekin batera, "Sudurra lapurtu dizut!" edo "Zure sudurra daukat!" bezalako esaldi bat esan behar da.

Haurrak sudur-lapurraren atzetik joan daiteke, sudurra berreskuratzeko, edo lehenengo pertsonaren (edo beste norbaiten) sudurra lapurtuz erantzun dezake. 'Sudurra' itzuli egin daiteke, erpurua haurraren sudurraren kontra sakatuz eta eskua irekiz, eta haurrari erakutsi lapurrak ez duela haurraren sudurra.

Ezaugarriak
-----------

Haurrek eta haien senideek (adibidez, gurasoek, aitona-amonek, osaba-izebek) jokatu ohi dute. 2 edo 3 urteko haur txikiek, sarritan, dibertigarri aurkitzen dute joko hau. Ikuspuntu kognitibotik, hiru urteko haurrek arazoak dituzte antzemateko gauza bat ez dela beti itxurazkoa, eta lau urteko haurrek, berriz, gaitasun hori izateko aukera bikoitza dute. Jolasa da haurrei gezur prosoziala edo engainu ludikoa nola irakatsi erakusten dien adibide bat.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Haws, Ileen. Nothin' 2 Do. 2008. p.46.
2. ↑  Jones, Katina Z. The Everything Get Ready for Baby Book. 2007. p.235.
3. ↑  Ostroff, Wendy. Understanding How Young Children Learn. 2012. p.69.
4. ↑  Encyclopedia of Deception. Timothy R. Levine, ed. 2014. p.138.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5967384

 |

* Wd Datuak: Q5967384
Boomerang bat.
**Boomerang** antzina arma modura erabili eta kurba itxura duen makil hegalari bat da. Bere itxura eta jaurtiketa teknika bereziari esker behin jaurti ezkero jaurtitze lekura itzuli ohi da. Jendea konorterik gabe utzi, abere txikiak hil edota gudu batean etsaiak zirikatzeko erabili ohi zen.

Munduan leku ugaritan erabili izan da, adibidez Antzinako Egipto edota Historiaurreko Europan, halere mundu mailan ospetsuenak australiako aborigenek erabilitakoak oso ospetsu bialaktu dira.

Gaur egun hainbat materialez ekoiztu ohi dira: zura, plastikoa, kartoia, karbono zuntza, aluminioa eta abar.

Ikus gainera
------------

* Weet-weet
* Didgeridoo

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q131536
* Commonscat Multimedia: Boomerangs

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11987341m (data)
* GND: 4008880-7
* LCCN: sh85015769
* NDL: 00577455
* NKC: ph413838
* AAT: 300037220
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q131536
* Commonscat Multimedia: Boomerangs
***Hygrocybe marchii*** *Hygrophoraceae* familiako onddo espezie bat da. Erdipurdiko jangarria.

Sinonimoak: *Hygrophorus machii*, *Hygrocybe coccinea var, marchii*.

Deskribapena
------------

Neurri txikikoa 1-5.

**Kapela:** Ganbila, deprimitua erdian. Azala likatsu-itsaskorra, laranja-eskarlata kolorekoa, urre koloreko distirekin eta ertz horixkarekin. Hezetasunarekin, gorrixka baino horixka gehiago da.

**Orriak:** Dekurrenteak, hori-urre kolorekoak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 3 eta 6 cm bitarteko garaierakoa, barnehutsa, orrien kolorekoa.

**Haragia:** Usain atseginekoa eta zapore leunekoa da. Espora-jalkina zurixka.

**Etimologia:** *Hygrocybe* terminoa grekotik dator eta kapela bustiarekin esan nahi du. *Marchii* epitetoa, Bresadolak identifikatu gabeko "marchii" edo martxo bati eskainitako espeziea.

Jangarritasuna
--------------

Kalitate gutxiko jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Hygrocybe punicea* delakoarekin nahas daiteke, hau ere gorria eta jangarria da, baina handiagoa. *Hygrocybe coccinea* ere gorria da, *punicea* eta *marchii* espezien bien bitarteko tamainakoa. *Hygrocybe miniata* eta *Hygrocybe strangulata* ere gorrixkak eta txikiak dira.

Sasoia eta lekua
----------------

Udaberrian eta udazkenean. Noizbehinkako espeziea. Basoetako lurzoruetan. Bideetako belardietan eta muga belartsuetan. Lurzoru buztintsuetan eta humus gutxi dutenetan.

### Banaketa eremua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Euskal Herriko perretxiko eta onddoak*, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza  •   *Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak*, A.D.E.V.E. 2012  •   Euskalnatura  •   *Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos*, Luis García Bona, Kriselv, 1987  •   *Catálogo micológico del País Vasco*, Aeranzadi, 1973  •   *Mendizalearen Hiztegia [mikologia]*, Ostadar Mendi Taldea.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 108 or. ISBN 84-282-0865-4..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia..
**Roberta Carreri** (Milan, 1953ko ekainaren 29a) italiar antzerki-aktorea da.

Biografia
---------

Eugenio Barbaren *Teatrale Odin Teatret* antzerki-konpainian sartu zen 1974an, Lecce probintzian Carpignano Salentinon egindako emanaldia zela eta.

Bere esperientziak aurkeztuak izan dira Erik Exe Christoffersen-ek argitaratutako *The Actor's Way* obran eta *Il principe costante Edizioni* argitaletxeak plazaratutako *Tracce. Training e storia di un'attrice dell'Odin Teatret* obran. The Constant Prince Editions-k argitaratutako Odin Teatret aktore baten trebakuntza eta istorioa. Emanaldi, erakustaldi eta tailerrez gain, Odin Astea zuzentzen du Holstebron urtean bi aldiz.

Obra hauetan parte hartu du: *Il libro delle danze*, *Vieni!*, *E il giorno sarà nostro*, *Anabasis*, *Il Milione*, *Le ceneri di Brecht*, *Il gospel secondo Oxyrhincus*, *Judith*, *Kaosmos*, *Nello scheletro della balena*, *Mythos*, *Sale*, *Grandi città sotto la luna* e *Il sogno di Andersen*.

Bere lanaren erausgarri dira bi antzezlan hauek: *Orme sulla neve* eta *Dialogo tra due attori*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3938494
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 90237866
* ISNI: 0000 0004 1969 8402
* BNF: 16753370z (data)
* LCCN: n2014004963
* SUDOC: 225144069
* ICCU: LO1V253758

 |

* Wd Datuak: Q3938494
***Hygrocybe splendidissima*** *Hygrophoraceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da erabiltzen sukaldaritzan.

Deskribapena
------------

*Hygrocybe punicea* baino pixka bat lerdenagoa.

**Kapeka:** 5 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, tomatearen gorri bizi kolorekoa, bukaeran pixka bat adreilu kolorekoa bihurtzen da.

**Orriak:** Ia libreak, ez oso estu, horitik laranja kolorera doazenak, ertza osoa eta lodia dute eta horia

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 10 cm inguruko garaierakoa eta cm 1 inguruko lodierakoa, zilindriko samarra, sabelduna edo klabiformea, barnehutsa, laranja kolore bizi samarrekoa.

**Haragia:** Laranja kolore bizi samarrekoa. Usain eta zapore nabarmenik gabea. Espora-jalkina, zuria edo zurixka.

**Etimologia:** *Hygrocybe* terminoa grekotik dator eta kapela bustiarekin, esan nahi du.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria. 

### Nahasketa arriskua

*Hygrocybe punicea*, *Hygrocybe aurantiosplendes* eta *Hygrocybe coccinea f. robusta*, antzeko espezieak dira.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Larre azidoetan eta txilardietan. Oso urria.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Euskal Herriko perretxiko eta onddoak*, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza  •   *Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak*, A.D.E.V.E. 2012  •   Euskalnatura  •   *Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos*, Luis García Bona, Kriselv, 1987  •   *Catálogo micológico del País Vasco*, Aeranzadi, 1973  •   *Mendizalearen Hiztegia [mikologia]*, Ostadar Mendi Taldea.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 106 or. ISBN 84-282-0865-4..
***Coprinellus angulatus*** *Psathyrellaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoa: *Coprinus angulatus*, *Tulosesus angulatus*.

Deskribapena
------------

**Kapela:** Txikia, 2,5 cm arteko diametrokoa, hasieran zilindriko-eliptikoa, gero ganbila geratzen da, ertza inkurbatua eta zertxobait ildaskatua. Kapelaren azala ildaskatua, arre-laranja kolorekoa, heltzen denean grisaxka.

**Orriak:** Adnatuak, lehenik zuriak, gero grisak eta azkenik beltzaxkak. Delikueszenteak.

**Hanka:** Zilindrikoa, normalean nahiko laburra, hauskorra, zuria eta pixka bat pubeszentea.

**Haragia:** Urria, ia haragi gabea, usain eta zapore nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Coprinus* hitza grezieratik dator, "coprinus" hitzetik, eta simaurrari dagokiona, simaurretan hazten dena, esan nahi du. *Angulatus* epitetoa, hiru lobuludun eta mitra formako esporen formagatik du.

Jangarrirasuna
--------------

Ez du sukaldaritzarako balio.

### Nahasketa arriskua

Nahikoa erraza da ezagutzea, karpoforoaren forma biribilagatik eta lurzoru erreetan jaiotzen delako.

Sasoia eta lekua
----------------

Udaberrian eta udazkenean. Lur erreetan, batez ere pinudietan, taldeetan hazten da

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Euskal Herriko perretxiko eta onddoak*, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza  •   *Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak*, A.D.E.V.E. 2012  •   Euskalnatura  •   *Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos*, Luis García Bona, Kriselv, 1987  •   *Catálogo micológico del País Vasco*, Aeranzadi, 1973  •   *Mendizalearen Hiztegia [mikologia]*, Ostadar Mendi Taldea.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 272 or. ISBN 84-282-0865-4..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Morales Pulido Juan, Carmona Perate José Julián.  (1981). Sociedad Micologica Extremeña, Medalla de Extremadura 2019.
**Adiponitrioa** konposatu organikoa da (CH2)4(CN)2 formula duena eta dinitriloen familiakoa. Likido kolorge eta piskatsua da. Nylon 66-aren sintesian prekurtsore inportantea da.

Konposatu toxikoa da arnastuta zein irentsita eta arazok sortzen ditu arnas- eta digestio-aparatuetan. Errentzean, azido zianhidrikoa sor dezake, espazio itxietan bereziki.

Sintesia
--------

Adiponitriloa egun butadienoaren hidrozianizioz lortzen da nikela katalizatzaie gisa baliaturik.

{\displaystyle {\ce {CH2=CHCH=CH2 + 2HCN -> NC(CH2)4CN}}}

Erabilera
---------

Produzitzen den ia adiponitrilo guztia hidrogenatu egiten da 1,6-hexanodiamina lortzeko zeina nylon 66a sintetizatzeko usatzen den.

{\displaystyle {\ce {NC(CH2)4CN + 4 H2->2N(CH2)6NH2}}}

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** PubChem. «Adiponitrile» *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (Noiz kontsultatua: 2023-11-24).
2. ↑   **(Ingelesez)** Smiley, Robert A..  (2000-06-15). Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA ed. «Hexamethylenediamine» *Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry* (Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA)  doi:10.1002/14356007.a12\_629. ISBN 978-3-527-30673-2. (Noiz kontsultatua: 2023-11-24).
***Coprinopsis lagopides*** *Psathyrellaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da kontsumitzen.

Sinonimoak: *Coprinus lagopides*, *Coprinopsis jonesii*, *Coprinus funariorum*, *Coprinus* *lagopus var.sphaerosporusprinus*.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 3 eta 7 cm bitarteko diametrokoa, kanpai-itxurakoa, ildaskatua, erdigunea glabroa eta ezkatatsua. Kapelaren azala zurixka, filamentu iletsuekin, erdigunea grisaxka.

**Orriak:** Libreak, trinkoak, estuak, beltzaxka kolorekoak, azkar delikueszente bihurtzeko joerarekin.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:**15 cm arteko garaietakoa, liraina, barnehutsa, oso flokosoa, goialdean mehetua eta behea erraboilduna.

**Haragia:** Urria, zuria, usain eta zaporerik gabea. Espora-jalkina beltza.

**Etimologia:** *Coprinus* hitza grezieratik dator, "coprinus" hitzetik, eta simaurrari dagokiona, simaurretan hazten dena, esan nahi du.

Jangarritasuna
--------------

Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua

*Coprinopsis lagopus* delakoarekin nahas daiteke, honek kapela txikiagoa du, 1 eta 3 cm bitartekoa eta pixka bat gehiago irauten dute delikueszenteak bihurtzen.

Sasoia eta lekua
----------------

Urte osoan zehar, batez ere ekainetik urrira. Azkar zahartzen dira. Humusetan edo erretako egurretan. Ligninan aberatsak diren lurzoruetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Euskal Herriko perretxiko eta onddoak*, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza  •   *Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak*, A.D.E.V.E. 2012  •   Euskalnatura  •   *Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos*, Luis García Bona, Kriselv, 1987  •   *Catálogo micológico del País Vasco*, Aeranzadi, 1973  •   *Mendizalearen Hiztegia [mikologia]*, Ostadar Mendi Taldea.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 270 or. ISBN 84-282-0865-4..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
***Coprinopsis radiata*** *Psathyrellaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da kontsumitzen. Ingurugiroan zaldi simaurretan hazi daiteke.

Sinonimoa: *Coprinus radiatus*.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 0,3 eta 0,6 cm bitarteko garaierakoa eta 0.4 eta cm 1 bitarteko diametrokoa, klabiformea, gero kanpai-itxurakoa, oso laster zabaldua, tomentuduna, gris-errauts kolorekoa, tolestura erradialekin, horixkaz lausotua, diskoa lehoi kolorekoa.

**Orriak:** Libreak, zabal, beltzaxka zurbilak.

**Hanka:** 2 eta 3 cm bitarteko garaierakoa eta 0,05 eta 0,1 cm bitarteko diametrokoa, filiformea, zeharrargia, glabroa.

**Haragia:** Urria.

**Etimologia:** *Coprinus* hitza grezieratik dator, "coprinus" hitzetik, eta simaurrari dagokiona, simaurretan hazten dena, esan nahi du. *Radiatus* epitetoa berriz latinetik dator, marraduna, esan nahi duen "radiatus" hitzetik.

Jangarritasuna
--------------

Ez du balio gastronomikorik.

### Nahasketa arriskua

*Coprinopsis cinerea* delakoarekin nahas daiteke, hau handiagoa da (1-4), behien simaurretan ateratzen da.

Sasoia eta lekua
----------------

Ekainetik urrira. Euriteen ondoren. Zaldien simaurretan. Ohikoa batez ere negutegietan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Euskal Herriko perretxiko eta onddoak*, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza  •   *Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak*, A.D.E.V.E. 2012  •   Euskalnatura  •   *Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos*, Luis García Bona, Kriselv, 1987  •   *Catálogo micológico del País Vasco*, Aeranzadi, 1973  •   *Mendizalearen Hiztegia [mikologia]*, Ostadar Mendi Taldea.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 270 or. ISBN 84-282-0865-4..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia..
**Behe quarka** (*d quarka* ere deitua ingelesezko ***down quark*** izenetik) quarken lehen belaunaldiko funtsezko partikula bat da. Funtsezko kargaren −⅓ko karga elektrikoa eta ½ko espina du, ondorioz fermioi bat delarik eta Pauliren bazterketa printzipioa betetzen duelarik. Goi quarkarekin eta elektroiekin batera ikus dezakegun eta eratuta gauden materia guztia osatzen dute, hiru partikula hauek oso egonkorrak baitira eta ez baitira gehiago desegiten edo erortzen.

Quark guztiek bezala behe quarkak kolore karga du eta elkarreragin nuklear indartsua sentitzen du gluoiak igorri eta xurgatuz. Behe quarkek karga gorri, berde edo urdina dute, eta behe antiquarkek karga antigorri, antiberde edo antiurdina. Elkarreragin hau sentitzean partikula hau ez da isolatuta ikusten, baizik eta beste quark bat edo birekin hadroiak eratuz. Eratzen diren hadroien masaren gehiena kolore eremuaren energiatik dator (Einsteinen ekuazio ospetsuak dioen bezala energia eta masa gauza bera dira) eta ez quarketatik beraietatik.

Goi eta behe quarken existentzia Murray Gell-Mannek eta George Zweigek 1964an iragarri zuten, quark eredua garatu zutenean, eta goi quarken lehen ebidentzia SLACean 1967an eginiko esperimentuetan lortu zen.

Behe quarkak dituzten hadroiak
------------------------------

* **Mesoiak**
	+ Pioi kargatuek (π±) behe quark edo antiquark bat dute eta pioi neutroak (π0) bien konbinaketa lineal bat.
	+ Kaoi kargatuek (K±) behe quark edo antiquark bat dute
	+ Eta (η) eta eta prima (η') partikulak behe quarkak eta euren antiquarkak dituzten konbinaketa linealak dira.
	+ Rho mesoiek (ρ±)kargatutako pioien konposaketa bera dute, baina konposatutako partikulak 1 espina du eta ez 0.
	+ D mesoi neutroak (D0) eta B mesoi kargatuek (B±) ere behe quark eta antiquarkak dituzte.

* **Barioiak**
	+ Protoia (p) bi goi quark eta behe quark batez osatua dago, eta neutroia (n), bi behe quarkez eta goi quark batez.
	+ Delta barioi neutroek (Δ0), positiboek (Δ+) eta bikoizki positiboek (Δ++) bat, bi eta hiru behe quark dituzte hurrenez hurren.
	+ Lambda partikula neutroak (Λ0) goi quark bat du. Lambda positibo sorgindu partikulak (Λ+c) eta behe lambda neutroak (Λ0b) beste horrenbeste.
	+ Sigma partikula neutroak (Σ0) eta positiboak (Σ+) bat eta bi behe quark dituzte hurrenez hurren.
	+ Xi partikula neutroak (Ξ0) eta xi positibo sorginduak (Ξ+c) behe quark bana dute.
	+ Aurreko barioien antipartikulek bejhe antiquarkak dituzte.

Kanpo estekak
-------------
**Egoera kuantikoa**, sistema kuantiko baten egoera fisikoaren deskribapena da.

Mekanika kuantikoa, teoria formal bat da, hau da, kopuru formalak deskribatzen dituena (ez fisikoak), egoera bektorea bezala, uhin funtzio deitua jarraikako oinarridun irudikapenetan, edo matriz dentsitatean. Kopuru hauek, formalismo edo interpretazio jakin batentzako, behagarri fisikoekin bat datoz.

Ondorioz, egoera kuantikoa, kontzeptu matematiko eta abstraktu bat baino ez da, eta zailtasun iturri bat, teoriari, lehen aldiz aurre egitean. Bereziki, egoera kuantikoa *ez* da *aurki daitekeen* egoera, objektu kuantiko bat behatzean, beti lortzen baita balio propio bat behagarri horrentzako, sistemaren egoera, behagarri horrentzako egoera propio bat izan ez arren.

Paul Diracek, notazio boteretsu eta sentsu bat asmatu zuen abstrakzio hau, bra-ket notazioa bezala ezagutzen den tresna matematiko batean harrapatzeko. Notazio oso malgu bat da, eta teoriarentzako oso egokiak diren notazio formalak ahalbidetzen ditu. Adibidez, erreferentzia egin diezaioke |*kitzikatutako atomo* bati>, {\displaystyle |\!\!\uparrow \rangle }ri, gorantzako espindun sistema batentzako, edo baita |0> eta |1>i ere, qubitekin aritzean. Honek, deskribapen matematikoaren konplexutasuna estaltzen du, egoera, koordenatu oinarri batean proiektatzean agertzen dena. Adibidez, atomo hidrogenoidea deskribatzen duen |1s> notazio trinkoa, funtzio konplexu batean bihurtzen da Laguerren polinomioetan eta harmoniko esferikoetan |**r**> posizio bektoreen oinarrian proiektatzean. Emaitza den *Ψ*(**r**)=<**r**|1s> espresioa, uhin funtzio bezala ezagutua, egoera kuantikoaren irudikapen espaziala da, zehazki, bere proiekzioa benetako espazioan. Beste irudikapen batzuk ere posible dira, espazioan momentuen proiekzioa bezala (edo espazio elkarkariak). Irudikapen ezberdinak, objektu bakar baten, egoera kuantikoaren alde ezberdinak dira:

Hezigarria da osziladore harmoniko kuantikoaren egoera kuantikorik erabilgarrienak kontutan hartzea:

* Fock egoera |*n*> (*n* zenbaki osoa) energia zehatzeko egoera bat deskribatzen duena.
* Egoera koherentea |α> (α zenbaki konplexua), fase egoera bat deskribatzen duena.
* Egoera termikoa, oreka termikoan dagoen egoera bat deskribatzen duena.

Lehenengo biak, egoera kuantiko puruak dira, hau da, Diracen ket bektore baten bidez deskriba daitezke, azkena, egoera kuantiko misto bat den bitartean, hau da, egoera puruen nahasketa estatistiko bat. Egoera misto batek, deskribapen estatistiko bat behar du, deskribapen kuantikoaz gain. Hau, matriz dentsitatearekin lortzen da, mekanika kuantikoa, mekanika kuantiko estatistikora hedatzen duena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q230883
* **Identifikadoreak**
* GND: 4176600-3

 |

* Wd Datuak: Q230883
**Paldiño-joko** trebezia erakusteko haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga antropologoak Errazkinen, Nafarroa Garaian, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

Arauak
------

Mutikoek harri gainean egiten zuten joko honetarako, aurrena kartoiaz "paldiño" izeneko biribilak egiten ziren, batzuak txikiak eta besteak handiak eta lodiak. Txikienak, "lauko" itxurakoak (bost xentimo), bi koloretan margotzen ziren tintaz edo lapitzez. Mutiko bakoitzak bere "paldiñoa" jartzen zuen harri gainean, metatxoa osatuz. Bi mutiko baziren, bi "paldiño" bata bestearen gainean. Hiruzpalau metrotik "paldiño" handiagoa eskuan hartu eta arrasean, lurretik hurbil, txikiagoak jotzen ahalegindu behar zuen, ahal zuen hurbilen uzten bestela. Honen ondoren berriro "paldiño" handia hartu eta txikien gainera bota behar zuen, bira eman eta kolorez aldatzeko. Hori lortzen zuenak "paldiñoa" bereganatzen zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Juan Garmendia Larrañaga - Xabier Mendiguren Bereziartu: *Juan Garmendia Larrañagaren hiztegi etnografikoa*. Donostia: Ikastolen Elkartea, 2003. 151.or.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------
*Coprinus sterquilinus*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 2 eta 5 cm bitarteko garaierakoa, zilindriko-oboidetik kanpai itxurakora, hedatua 7cm arteko diametrokoa, ertza delikueszentea. Kapelaren azala zuria, tomentuduna, pubeszentea eta flokonosoa, apur bat ezkatatsua, disko leuna du eta horixka.

**Orriak:** Libreak, hasier an zurixkak, baina arrosa kolorekoak bihurtzen direnak eta azkenik beltzaxkak, delikueszenteak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 5 eta 10 cm bitarteko garaierakoa eta 0,5 eta 0,8 cm bitarteko diametrokoa, zuntz-duna, barnehutsa, zuria, oinarrian erraboilarekin. Eraztun zuri mugikorra oinarritik gertu.

**Haragia:** Urria. Usain eta zapore nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Coprinus* hitza grezieratik dator, "coprinus" hitzetik, eta simaurrari dagokiona, simaurretan hazten dena, esan nahi du. *Sterquilinus* epitetoa berriz latinetik dator, simaurtegi, esan nahi duen, "sterquilinum" hitzetik. Bere habitatagatik.

Jangarritasuna
--------------

Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua

*Coprinus comatus* delakoaren miniatura bat da, txikiagoa eta habitat koprofiloa du. Taldeetan hazten da.

Sasoia eta lekua
----------------

Simaurretan hazten da.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 270 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 51 or. ISBN 84-282-0541-X (T. 3). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Velaz Vergara José Ignacio, Suarez Gil Angela.  (2009). Banco de setas.
**Azido poliprotikoak** hidrogeno-ioi bat baino gehiago eman dezaketen azidoak dira.

Erreakzio batean, azidoek erreakzio batean molekula bakoitzeko eman dezaketen protoi kopuruaren arabera sailkatzen dira. Molekula bakoitzean hidrogeno ionizagarrizko atomo bat duten HCl, HNO3 eta HCN bezalako azidoei azido monoprotiko deitzen zaie.
Azido poliprotikoak

Azido poliprotikoak hidrogeno ionizagarri bat baino gehiago dute
Urarekin duten erreakzioak hauek dira:

HCl(aq) + H2O(l) ⟶ H3O+(aq) + Cl-(aq)

HNO3(aq) + H2O(l) ⟶ H3O+(aq) + NO3-(aq)

HCN(aq) + H2O(l) ⇌ H3O+(aq) + CN-(aq)

Protoi bat baino gehiago eman dezaketen substantzietan; protoiak ez dira denak batera ematen, etapetan baizik, eta horietako bakoitzak oreka-prozesu bat du bereizgarri eta, beraz azidotasun-konstantearen balio ezberdina. Behin eta berriz egindako protoi emateak gero eta zailagoak dira, beraz, azidotasun-konstanteak, Ka1, Ka2, etab. gero eta txikiagoak dira (Ka1,> Ka2>Ka3 ....).

  

**Azido diprotikoek** molekula bidez ioniza daitezkeen hidrogenozko bi atomo dituzte; azido horien ionizazioa bi urratsetan gertatzen da. Lehenengo ionizazioa beti bigarrena baino gehiago gertatzen da. Adibidez, azido sulfurikoa, azido indartsu bat, honela ionizatzen da:

Lehenengo ionizazioa: H2SO4(aq) + H2O(l) ⇌ H3O+(aq) + HSO4-(aq) Azido sendoa denez, guztiz disoziatzen da. (Ka oso altua)

Bigarren ionizazioa: HSO4(aq) + H2O(l) ⇌ H3O+(aq) + SO42-(aq) KHSO4- = 1×10−2

  

**Azido triprotiko** bat hiru H atomo ionizagarri dituen azido bat da. Azido fosforikoa adibide bat da:

Lehenengo ionizazioa: H3PO4(aq) + H2O(l) ⇌ H3O+(aq) + H2PO4-(aq) Ka1=7,5×10−3

Bigarren ionizazioa: H2PO4-(aq) + H2O(l) ⇌ H3O+(aq) + HPO42-(aq) Ka2=6,2×10−8

Hirugarren ionizazioa: HPO42-(aq) + H2O(l) ⇌ H3O+(aq) + PO43-(aq) Ka3=4,2×10−13

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3604552

 |

* Wd Datuak: Q3604552
Lizarrustiko mendatearen gaina eta parketxea, Nafarroa Garaiaren aldetik ikusita.
**Lizarrusti** Gipuzkoako hego-ekialdearen eta Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldearen artean dagoen mendate bat da, Ataun (Gipuzkoa) eta Etxarri-Aranatz (Nafarroa Garaia) udalerriak lotzen dituena. Itsasoaren mailatik 622 metrora dago.

Mendateko aparkalekutik, Aralarko mendi eta txokoetara doazen ibilbide ugari ateratzen dira, tartean Lareoko urtegira doana.

Ibilbideak
----------

* GR 35 edo Lizarrusti-Zumaia: mendate honetan du abiapuntua.
* GR 20 edo Aralarko bira: mendate honetatik iragaten da.

Euskara: Euskalkien muga
------------------------

Gipuzkera eta Nafarreraren arteko muga adierazten du, Ataungo aldean Goierriko hizkera mintatzen den bitartean, Etxarri-Aranatzeko aldean Sakanako hizkera mintzatzen baita.

Ikus, gainera
-------------

* Mikelete
* Euskal Herriko mendateak

Kanpo estekak
-------------

* Lizarrustiko parketxearen orria, Ataungo Udalaren webgunean.
* Lizarrustiko mendatea[*Betiko hautsitako esteka*], argazkitan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12262506
* Commonscat Multimedia: Lizarrusti

---

 |

* Wd Datuak: Q12262506
* Commonscat Multimedia: Lizarrusti

42°57′36.13″N 2°05′54.89″W﻿ / ﻿42.9600361°N 2.0985806°W﻿ / 42.9600361; -2.0985806
**Arlanpeko dama** Lemoan (Bizkaia) aurkitutako emakume-irudikapen prehistoriko bat da, harri bloke handi batean grabatua.

Aurkikuntza
-----------

Lemoako Arlanpeko kobazuloan aurkitu zuten, 2011n, Joseba Rios-Garaizar arkeologoaren zuzendaritzapean. Bizkaian aurkitutako emakumearen irudikapenik ikonografikoena eta esanguratsuena da.

Ezaugarriak
-----------

Emakume-itxurako grabatuak dira, harri handi batean egindakoak, duela 17.500 urte inguru, eta horietako bat osorik dago. Grabatuak oso eskematikoak dira, eta arrokaren alde bietan agertzen dira. Irudietako bitan lehen marrak bakarrik ikusten badira ere, beste bat oso-osorik dago. Enborra, besoak, hankak eta burua ditu, eta estiloak bat egiten du Europa erdialdean eta Frantzian aurkitutako antzeko beste hainbat grabatugaz, nolabaiteko batasun kulturala adieraziz.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61070535

 |

* Wd Datuak: Q61070535


1. 1 2 3    «Historiaurrea berdinzaleagoa zen»  (Noiz kontsultatua: 2018-10-20).
Gilmanen erreaktiboen egitura
Kimika organikoan **Gilmanen erreaktiboak** konposatu organometalikoak dira, R2CuLi formulakoak, non R alklilo, arilo edo binilo taldea den. Erreaktibo hauek Grignarden erreaktiboak eta konposatu organolitikoak baino erabilgarriagoak dira haluro talde bat R talde batez ordezkatzeko. Horrek ahalbidetzen du konposatu konplexuak sintetizatzea konposatu sinpleetatik abiatuz.

Gilamen erreaktiboen erreakzioen eskema orokorra:

R2CuLi + 2 R'X → 2 R-R' + CuX + LiX

Gilmanen erreaktiboak ez dira basikoak eta, ondorioz, hidroxilo eta karbonilo taldeen presentzia oso ongi onartzen dute. Halaber, ez dute errakzionatzen zetonekin eta esterrekin. Alabaina, aldehido ez-konjugatuen karbonilo taldeekin erreakzionatzen dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Normant, J. F..  (1972). «Organocopper(I) Compounds and Organocuprates in Synthesis» *Synthesis* 1972 (02): 63–80.  doi:10.1055/s-1972-21833. ISSN 0039-7881. (Noiz kontsultatua: 2023-11-21).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q516741
* Commonscat Multimedia: Gilman reagents

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q516741
* Commonscat Multimedia: Gilman reagents
Julio Soto, Baionako finalaurrekoan, 2022ko Txapelketa Nagusian.
**Julio Soto Ezkurdia** (Gorriti, Nafarroa Garaia, 1987ko abuztuaren 28a) bertsolaria da. San Fermin ikastolatik pasa eta gero, Nekazal ingeniaritza eta Euskal filologia ikasi zituen. Halaber, zutabegilea da Berria egunkarirako, "Larrepetit" atalean. Bertso-irakasle lanetan ere aritu da Iruñeko Bertso Eskolan, Erleta Ikastetxean (Leitzan), Ibarberri Eskolan (Lekunberrin) eta Xalto Ikastetxean (Goizuetan).

Bertsolaritza ibilbidea
-----------------------

Iruñeko Bertso Eskolan hezia da. 2003, 2004 eta 2005eko Nafarroako Eskolarteko Bertsolari Txapelketan txapelduna izan zen. Nafarroako Bertsolari Txapelketako (NBT) 2006ko edizioan finalean sartu zen, 2008koan hirugarrena eta 2009koan txapeldunordea izan zen. Aurrerantzean, Nafarroako txapelduna sei aldiz izan da, 2010ean, 2011an, 2015ean, 2017an, 2019an eta 2023an hain zuzen ere. 2009, 2013, 2017 eta 2022 urteetako Bertsolari Txapelketa Nagusian parte hartu zuen baita ere.

Lorpenak
--------

### Txapelketak

* Bertsolari Txapelketa Nagusia
	+ Finalaurrekoak (4): 2009, 2013, 2017, 2022
* Nafarroako Bertsolari Txapelketa
	+ Txapelduna (6): 2010, 2011, 2015, 2017, 2019 eta 2023
	+ Txapeldunordea (2): 2009 eta 2013
	+ Hirugarrena (2): 2008 eta 2021
* Nafarroako Eskolarteko Bertsolari Txapelketa
	+ Txapelduna (3): 2003, 2004, 2005

### Sariak

* Zarauzko Kopla Txapelketa (1): 2009
* Bertxoko sariketa (2): 2008, 2010
* San Prudentzioko Dunba txapelketa (1): 2023

Ikus, gainera
-------------

* Bertsolari garaikideen zerrenda

Kanpo estekak
-------------

* «Julio Soto», *Bertsozale.com*.
* Sotok *Berria* egunkarian argitaratutako artikuluak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261148

 |

* Wd Datuak: Q12261148
Israeldar *refuznik*en protesta bat.
**Xeministim** (hebreeraz: שמיניסטים‎) armadan sartzeari uko egitean, intsumisio edo kontzientzia-eragozpen erradikal bat praktikatzen duten ikasle israeldarrak dira.

1970eko apirilaren 28an, bigarren hezkuntzako ikasle talde batek Golda Meir orduko lehen ministro israeldarrari gutun bat bidali zion, Zisjordaniako eta Gazako okupazioa, "Higadura Gerra" eta gobernuak gatazka saihesteko neurriak hartzeko egindako porrota zalantzan jarriz. Prentsak *xeministim* deitu zioten, literalki "zortzigarrenak" (zortzigarren maila bigarren hezkuntzako azken maila baitzen). 1987an bigarren hezkuntzako ikasle talde berri bat sortu zen lurralde okupatuetan zerbitzatzeari uko egiteko asmoz, eta *xeministim* izena hartu zuten kontzientzia-objekzioaren praktika horregatik (*refuznik*).

2001ean, bigarren hezkuntzako ikasle talde berri batek bere burua *xeministim* izendatu zuen, 3.000 inguru izatera iritsi arte. Gobernuak errepresioaren bidez erantzun zuen: *xeministim*en bozeramailea eta New Profile erakunde feminista eta antimilitaristako kidea den Maya Wind 2008an espetxeratu eta 2009an absolbitu zuten. Omer Goldmanen espetxeratzeak oihartzun berezia izan zuen, bere aita Mossadeko goi mailako ofiziala baitzen. *Xeministim*en aldeko nazioarteko kanpaina baten ondorioz, 2008ko abenduan Israelgo enbaxadek 40.000 gutun baino gehiago jaso zituzten espetxeratuen askatasuna eskatuz.

Israelgo gazteak batxilergoko azken ikasturtea egiten dutenean soldaduska egitera deitzen dituzte. Gizonezkoek 3 urteko zerbitzua bete behar dute, eta emakumezkoek 21 hilabetekoa. Talde bakezale batzuen lanak zerbitzu militarra makineria errepresiboan parte hartzeko modu gisa ikusten duten ikasle batzuen kontzientzia piztu du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Israeli 'draft dodgers' protest occupation – over 1/4 of men and 43% of women not enlisting»] *ABC* 2007-09-24.
2. ↑   **(Hebreeraz)**  *1,200 שמיניסטים בעצומה בעד גיוס - חינוך - חדשות - ערוץ.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1526321
* Commonscat Multimedia: Shministim

---

 |

* Wd Datuak: Q1526321
* Commonscat Multimedia: Shministim
**Atzemaiteka**, baita ere **Bukanas-joko** zein **Atxamaxteka**, taldeko haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Muxikan, Bizkaian jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

Arauak
------

Hasiera nork emango dion jakiteko zotz egiten da. Hiru jarleku daude eta neska edo mutila jokoaren erdian kokatzen da "zigortuta", beste batzuek korroa osatzen duten bitartean; azkeneko bat korroaz kanpo jartzen da. Kanpoko hori zirkulua osatzen dutenen inguruan biraka ibiltzen da, zapia eskuan duela. Olerkiak edo abestiak dirauen bitartean, korroko norbaitek sakelan edo bere atzealdean lurrean utzi behar du zapia. "Zigortuak" zapia aurkitzen badu, korroaren kanpoaldera pasatzen da eta kanpoan dagoena, berriz, korrora, eta zapia daukana edo hurbilen daukana korroaren erdira. Eta aurrera jarraitzen dute jokoan. "Zigortuak" ez badu zapia non dagoen asmatzen, jokoan jarraitzen du bakoitzak bere lekuan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Juan Garmendia Larrañaga - Xabier Mendiguren Bereziartu: *Juan Garmendia Larrañagaren hiztegi etnografikoa*. Donostia: Ikastolen Elkartea, 2003. 40.or.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------
**Andreas Kalvos** (grezieraz: Ἀνδρέας Κάλβος; Zante, 1792ko apirilaren 1a - Louth, 1869ko azaroaren 3a) greziar olerkaria izan zen.

Veneziako Errepublikak gobernatzen zuen Zante uhartean jaio zen. 1802an, aitak Livornora eraman zuen, eta Andreasek ez zuen berriro ama ikusi. 1812an Ugo Foscolorentzat lanean hasi zen eta neoklasizismoa, ideal arkaizatzaileak eta liberalismo politikoa bereganatu zituen. Poemak eta tragediak italieraz idazten hasi zen.

1816an Foscolorekin elkartu zen Zürichen eta Britainia Handira joan ziren elkarrekin, baina hurrengo urtean borrokatu eta banandu egin ziren. Kalvos eskolak ematen bizi izan zen eta ezkondu eta alaba bat izan zuen, 1819an hil zirenak.

1820an Florentziara iritsi zen eta Carbonari batu zitzaien. Hurrengo urtean Italiatik kanporatu zuten eta Genevara iritsi zen, bertan hizkuntza irakasle izan zelarik. Han idatzi zituen poemak grezieraz. 1825ean Parisen kokatu zen, baina hurrengo urtean Greziara joan zen. Korfun bizi izan zen, irakasle, eta poema gehiago argitaratu zituen grezieraz. 1852an Ingalaterrara joan zen eta bertan hil zen.
***Meottomyces dissimulans*** *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak:*Phaeogalera oedipus*, *Pholiota oedipus*, *Phaegalera dissimulans*, *Hemipholiota oedipus*.

Deskribapena
------------

**Kapela:** Ganbila, gero laua, 4 cm arteko diametrokoa, likatsu glutinosoa eguraldi hezean, higrofanoa, gardentasunagatik ildaskatua bere erradioaren ¾ arte, ondo hidratatuta dagoenean; gris-oliba antzeko kolorekoa edo gris-arre-oliba antzekoa bustita dagoenean, baina zurixka berde tonu arin batzuekin lehortzean, orduan biskositatea eta ildaskak galdu egiten ditu. Oso ale gazteetan, errezelaren aztarna zuriz osatutako koroa antemarginal iheskor bat ikus daiteke eta kapelaren estalduraren azaleko geruza erabat kendu daiteke gelatinazko kapa bat bezala.

**Orriak:** Ez oso estu, zurixkak edo gris koloreko tonu oso argiekin, eta amaieran arre-tabako kolorekoak; adnatu-dekurrenteak, ertz zuri eta flokulentuarekin, 0,6 cm arteko zabalerarekin. Espora-jalkina arre-tabako kolorekoa.

**Hanka:** 4 cm arteko garaierakoa eta 0,6 cm arteko diametrokoa, tonalitate argiekin, zurixka edo krema kolore oso argikoa, lehorra, fibrilosoa, irregularra, zilindrikoa edo albotik konprimitua, laster fistulosoa, maiz errekurbatua, normalean oinarria puztua eta mizelio hondakin zuri ugarirekin, hauek lotzen dute substratuarekin. Goialdea pruina zurixkarekin. Batzuetan, goian dagoen markatu samarreko eraztun eremu bat ikus daiteke.

**Haragia:** Urria, orriak baino zabalera askoz txikiagokoa du. Usaingabea eta ia zaporegabea, mingotsa ez.

Jangarritasuna
--------------

Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua

Sasoia eta lekua
----------------

Batez ere neguko hilabeteetan. Basoetako lurzoruan hazten da, oso leku hezeetan, orbel hilen metaketetan, batez ere pago eta makalen hostoetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Euskal Herriko perretxiko eta onddoak*, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza  •   *Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak*, A.D.E.V.E. 2012  •   Euskalnatura  •   *Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos*, Luis García Bona, Kriselv, 1987  •   *Catálogo micológico del País Vasco*, Aeranzadi, 1973  •   *Mendizalearen Hiztegia [mikologia]*, Ostadar Mendi Taldea.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 254 or. ISBN 84-282-0865-4..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)**  Asturnatura.
**Maiatz argitaletxea** 1981ean sortu eta Baionan (Lapurdi) kokatua den argitaletxe bat da. Nagusiki euskaraz argitaratzen du.

Baiona, 1981an, Luzien Etxezaharreta eta Itxaro Bordak deitutako bilkura batean Maiatz aldizkaria sortzeko erabakia hartu zuten, Iparraldeko idazleei askatasun esparru baten eskaintzeko helburuarekin.

Aldizkariaren 1. zenbakia 1982ko otsailean plazaratu zuten, Etienne Salaberri, Itxaro Borda, Auxtin Zamora, Emilio Lopez, Eñaut Etxamendi, Maddi Pelot, Luzien Etxezaharreta, Henriette Aire, Ermi Madariaga, Michel Gardi, Manex Pagola, Manex Erdozaintzi-Etxart, Beñat Oihartzabal, Aurelia Arkotxa, Txomin Peillen, Ladix Arrosagarai, Jon Casenave, Jean-Louis Davant eta Daniel Landarten obrak plazaratuz.

1984an hasi zen liburuak argitaratzen ere, hasiz Itxaro Bordaren *Bizitza nola doan* eta Mark Légasse-en *ooncerto guerrillero pour un pays qui n'existe pas* obrekin.

Elkartearen koordinatzailea Lucien Etxezaharreta da.

Urtero, Maiatzeko hilabetean, argitaletxeak "Maiatz solasaldiak" antolatzen ditu, euskal idazleak eta literatur zaleak biltzeko asmoarekin.

Argitalpen nagusiak
-------------------

* Maiatz aldizkaria

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Maiatz - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-07-06).
2. ↑    «Maiatz-en Literatur Solasaldiak — Euskal kultur erakundea» *www.eke.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-07-05).

Kanpo estekak
-------------

* Maiatz argitaletxearen fitxa EKEren webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q55400525
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 268365099

 |

* Wd Datuak: Q55400525
**Lourdes Munitxa Goxenola** (Euba, Zornotza, Bizkaia, 1948ko ekainaren 1a - *ib.*, 2010eko uztailaren 9a ) abertzale eta euskaltzale ezaguna izan zen. Mitin askotako hizlaria eta euskara bultzatzailea.

Biografia
---------

​Lourdes Munitxa Zornotzako Euba auzoan jaio zen, Munitxene baserrian, eta jaiotetxean bertan hil zen 62 urte zituela. Emakume egilea eta eragilea izan zen. Hainbat alorretan jardun zuen.
​

### Auzoan

​Gaztetan Orueko Lagundi dantza taldearen bultzatzailea izan zen, baita Anaidi taldeko txistularia eta Orueko koruko abeslaria ere. Martzel Andrinuak sortutako euskarazko antzezlanetan ere parte hartu zuen. Eubako jai-batzordean urteetan jardun zuen euskal giroko jaiak antolatzen.

### Euskara arloan

​ Gaztetatik murgildu zen euskararen biziberritze lanetan.
​ *­Agur*­ aldizkarian Josu Arenazaren laguntzailea izan zen.
​ Jose Antonio Retolazak sustaturiko Kili-Kili umeentzako komiki-aldizkaria bultzatzen eta banatzen jardun zuen.
​ *­Euskerazaleak* elkarteko Zuzendari Batzordeko kide izan zen (1970-1972).

### Politikan

​Politika munduan militante eta hizlari jardun zuen EAJ-PNVko mitinetan, batez ere 1976-1977 urteetan, Carlos Garaikoetxea, Iñaki Anasagasti, Manuel Irujo zein Balendin Enbeita bertsolariarekin, besteak beste.

Bizkaiko ordezkaria izan zen EAJ-PNVren Aberri batzarrean.
Udal Erakundeko batzarkidea izan zen kultura batzordeko arduradun gisa, Begoñako barrutitik.

1985an (EA) Eusko Alkartasunan afiliatu zen. 1994an Eusko Alkartasunako hautagaien zerrendan egon zen Europako Parlamenturako Diputatuen hauteskundeetan.

Omenaldiak
----------

* 2017an Itxaso Atutxak *Emakume abertzaleei omenaldia* izeneko hitzaldian Lourdes Munitxa gogoratu zuen eta haren nortasuna.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   19.orr.
2. ↑
3. ↑   «Antiguos militantes de ETA forman el partido político EIA - Archivo Linz de la Transición española | Fundación Juan March» *www.march.es* (Noiz kontsultatua: 2023-06-01).
4. ↑   Angulo, Javier.  (1977-04-21). «La liberación nacional vasca, objetivo del PNV» *El País* ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2023-06-01).
5. ↑   «Democracia» *web.archive.org* 2019-11-11 (Noiz kontsultatua: 2023-06-01).
6. ↑
7. ↑

Kanpo estekak
-------------

* 
* Lourdes Munitxa. Argazkiak
* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q55833613
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 82999

 |

* Wd Datuak: Q55833613
Schwarzschild zizare-zulo baten diagrama.
Fisikan, **zizare zulo** edo **Einstein-Rosen zubi** bat, erlatibitate orokorraren ekuazioek deskribatutako espazio-denboraren ezaugarri topologiko hipotetiko bat da, funtsean espazioan eta denboran zehar garraiatzeko "laburbide" gisa jarduten duena. Zizare zulo batek gutxienez bi "mutur" ditu, hauek "eztarri" baten bidez lotuta daudelarik; eta materia mutur batetik bestera higitu daiteke eztarri honetatik igaroz. Gaur egun ez da oraindik frogatu espazio-denbora ezagunak honelako egiturak dauzkanik eta, horren ondorioz, posibilitate teoriko bat baino ez dira.

Hala ere, apar kuantikoaren teoriak adierazten duenaren arabera, partikula birtual energetikoek zizare zuloak sortzen dituzte, Planck luzeraren neurrikoak. Hain txikiak izanik, partikula subatomikoek ere ezin dituzte zizare zulo hauek zeharkatu eta, ondorioz, ez da inongo garraiorik gertatzen espazio-denboran.

Deskribapena
------------

Zientzialariek ez dute egitura hauen frogarik aurkitu, baina erlatibitate generaleko ekuazioek zizare zuloak deskribatzen dituzte beren soluzioetan.

Gaitasunak
----------

### Higidura superargitarra

Erlatibitate berezia lokalki bakarrik aplikatu daiteke. Zizare zuloek (existituko balira) teorikoki garraio superargitarra ahalbidetuko lukete, argiaren abiadura baino azkarrago, zizare zuloaren barnean abiadura hau gainditzen ez den bitartean. Zizare zulo batetik zehar igarotzerakoan, abiadurak azpiargitarrak dira (argiaren abiadura baino motelago). Espazioan zizare zulo batek konektaturik dauden bi puntuetatik pasatzen den gorputz batek denbora gutxiago beharko luke beste muturrera iristeko, zizare zulotik zehar ibiltzen ez den argi-izpi batek baino.

Honen adibide analogo bat paper bat erabiliz adierazi daiteke. Espazioaren hiru dimentsioak paperaren gainazalaren bi dimentsioetan adierazita daude, eta paperean bi puntu daude. Ohizko soluzioaren arabera bi puntuen arteko biderik motzena bien arteko lerro zuzena da, baina bide laburrago bat egon badago. Papera tolestu ezkero, ordea, bi puntuak elkarrengana gerturatuz; bide oraindik laburragoa lortzen da. Hori da zizare zulo baten analogia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7544
* Commonscat Multimedia: Wormholes

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 159222287 (data)
* GND: 1141807319
* LCCN: sh2004010731
* SUDOC: 131066986
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q7544
* Commonscat Multimedia: Wormholes