recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Aminopeptidasak** entzima proteolitikoak (peptidasak) dira, oligopeptidoen N-terminalaren hondakina degradatzen dutenak, peptido txikiagoak eta aminoazido askeak sortuz. Entzima hauek animalien eta landareen erreinuan oso hedatuta daude eta bai zelula barneko organuluen barruan aurkitzen dira, adibidez, zitoplasman, bai zelula-mintzen zati gisa. Horietako askok zinka dute, horregatik metaloproteinasak dira. 

Aminopeptidasek funtsezko funtzio zelularrak betetzen dituzte, giza metabolismoan, hormona peptidoen maila eta hesteetako proteinen digestioa erregulatzen dute, baita proteinen heltzean, peptido hormonalen eta ez-hormonalen degradazioan eta, beharbada, proteinen egonkortasuna zehazteko gaitasuna ere badute. Gaixotasun-egoera asko funtzio proteolitikoaren nahasmenduekin lotuta daude. 

Aminopeptidasek ubikitina-proteasoma bidearen pean funtzionatzen dute eta proteina zelula barneko degradazioaren azken urratsean parte hartzen dute, bai proteasomak sortutako peptidoen zatiketaz, bai antigenoa aurkezteko edo birziklatzeko aminoazido askeetan hidrolisi osoa eginez, proteinen sintesian.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Taylor, Allen.  (1993). «Aminopeptidases: structure and function» *The FASEB Journal* 7 (2): 290–8. PMID 8440407..
2. ↑   Hitzerd, Sarina.  (2014). *Positioning of aminopeptidase inhibitors in next generation cancer therapy. Publicación=Springer.* , 793-808 or. doi:10.1007/s00726-013-1648-0..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q419527
* Commonscat Multimedia: Aminopeptidases

---

* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000626

 |

* Wd Datuak: Q419527
* Commonscat Multimedia: Aminopeptidases
**Amina Dahbour**, arabieraz **أمينة دحبور** (Kafr´Ana, Palestina, XX.mendea) Askatasunerako Fronte Popularreko (FPAP) palestinar aktibista kide politikoa da. Palestina askatzeko borrokaren irudi femeninotzat hartzen da.

Biografia
---------

### Jatorria

Dahbour Klehoi 'Anan jaio zen, Tel Avivetik 15 kilometrora, 1947an Ascaló hiritik emigratutako familia palestinar baten sorlekuan. Berehala sartu zen militantzian, armak erabiltzen eta esku-granadak egiten emakumeak entrenatzen.

### Al hegaldiaren erasoa 432

El Al 432 hegaldiaren aurkako erasoa egin ondoren, 26 urte zituela, Palestinako hegazkin komertzialen aurkako operazioetan parte hartu zuen lehen emakumetzat hartua da. 1969ko otsailaren 18an, bat egin zuen FPAPeko beste hiru kiderekin (Muhammad Abu al-Hajaj, Ibrahim Yousef eta Abdel Mohsen Hassan) El 432 hegaldiaren erasoan, Amsterdam eta Tel Aviv-en arteko linea egiten zuen Boing 720 hegazkina Zürich (Suitza) aireportuko 17 bidaiari eta 11 langile heltzear zegoela. Erasoa zapuztu egin zuen Mordechai Rachamimek, Israelgo segurtasuneko guardia batek eta Sayeret Matkaleko eliteko unitateko kide ohi batek. Abdel Mohsen Hassan akabatzea lortu zuen, pistola tiroz eta Suitzako poliziak esku hartu zuen. Nahiz eta guztiak atxilotu zituzten, fidantza bidez aske utzi zuten agente israeldarra. Epaiketa 1969ko azaroaren 28an hasi zen, eta Rahamimen absoluzioa eta bizirik atera ziren hiru kideen epai luzearekin amaitu zen.

### Askapena eta jarduera

Urtebete geroago, 1970eko irailean, Suitzako agintariek hiru palestinarrak askatu zituzten, irailaren 6an FPAPek Swissair-en hegaldi bat bahitu eta hura askatzeko eskatu eta gero; Dawson Fields-en bahiketa deitzen zaio. Mediatikoki nabarmena izan zen azken agerpen publikoetako bat 52 urterekin bat-batean bihotzekoak jota hil zen Gamal Abdel Nasser egiptoar presidentearen ehorzketan izan zen. Ehorzketa hartan, Leila Khaledekin batera, beltzez jantzita agertu zen, baita eguzki-betaurrekin ere, lore-koroa zeramala.

2007. urtean, 1970eko hamarkadako beste sei gerrillari palestinarrekin batera, hala nola Rashida Obeida, Leila Khaled edo Theresa Halsa *Tell Your Tale, Little Bird* dokumentalean agertu zen. Arab Loutfi zuzendari libanoarrak 1993an grabatutako film luzeak azaltzen du emakume hauek nola izan ziren herri palestinarraren borrokaren ikonoak, lehen pertsonan kontatuta eta elkarrizketa formatuan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Women's Resistance»  *The Facts about the Palestine Problem* gener-març 1969.
2. 1 2    *Amina Dahbour - أمينة دحبور، الفدائية الفلسطينية.*  Youtube.com 17 novembre 2015.
3. 1 2    *Freie Hand.*  Der Spiegel 24 febrer 1969.
4. 1 2    *Attack against an El Al plane at Zurich International Airport (1969).*  Shabak.gov.il.
5. ↑    *1970: Hundreds held in series of hijacks.*  BBC News 6 setembre 1970.
6. 1 2    *Tell Your Tale, Little Bird.*  PalestineDocs.net.

Kanpo estekak
-------------

* Youtube.com - Amina Dahbourren erreportajea (1995)
* Youtube.com - *Tilo Your Talo* dokumentala, Little Bird (**(Arabieraz)**) (**(Ingelesez)**)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28716296

 |

* Wd Datuak: Q28716296
**Antia jauregia** Gipuzkoako Oñati udalerrian dagoen jauregi barroko bat da. Oñatiko Alde Zaharrean dago, Santa Marina plazako 5. zenbakian. Gipuzkoako kultura ondasuna izendatua dago.

Gaur egun Lege Soziologiako Nazioarteko Erakundearen egoitza da.

Eraikina
--------

Eraikin bakartua da, oinplano angeluzuzenekoa, eta lau isuriko estalkia du. Hormek harlandu zuritua daukate, eta izkinetan eta bao gehienetan ere harlandua du.

Beheko solairua eta beste bi gehiago ditu. Alde nagusiaren osaera oso erregularra da: bao dinteldunez osatutako zortzi ardatz ikus daitezke, simetrikoki antolatuak. Beheko solairuko ardatz guztiak burdin hesia duten leihoak dira. Lehen solairuan, bao guztiek balkoi hegaldunak osatzen dituzte; horietako bi jarraituak dira. Bigarren solairuko bao guztiak leiho erlaizdunak dira, eta horiek dira harlanduzko markoa ez duten bao bakarrak. Azken bi solairuak moldura batez bereizita daude; moldura hori okertu egiten da, eta armarria inguratzen du.

Alde nagusiko beheko solairuan, erdi-erdian, sarrera dinteldun zabal bat dago, eta lehen solairuan armarri bat, hori ere erdian. Goiko aldean, zurezko erlaitzaren gainean, harburu zizelkatuz eginiko teilatu hegala du.

Eskuineko aldea Gerriko kantoiari begira dago. Horren osaera, hiru bao ardatzez eratua, eskasagoa da, eta, gainera, ez dago simetriarik. Erdiko ardatza nabarmentzen da; goiko solairu bakoitzean sarrera eta balkoi hegalduna dauzka, eta gainerako baoak leihoak dira. Teilatu hegal zizelkatuak alde horretan ere jarraitzen du, baina nahiko hondatuta dago.

Lorategiko sarrera babesten duen hormak ezkerreko aldea eta atzekoa ezkutatzen ditu. Atzeko aldean, beheko bi solairuetan, zirkuluerdiko arkuteriak daude.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
*

Ikus gainera
------------

* Gipuzkoako kultura ondasunak
* Gipuzkoako jauregi eta dorretxeen zerrenda

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20888672
* Commonscat Multimedia: Antia Palace

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0001539

 |

* Wd Datuak: Q20888672
* Commonscat Multimedia: Antia Palace
**Angel Olaran** (Hernani, Gipuzkoa, 1938ko maiatzaren 18a) Wukron (Etiopia) lan egiten duen misiolaria da. Sei anai arreba izan ziren. Gaztaroa Hernaniko Portu auzoan igaro zuen. Hemezortzi urterekin Jainkoaren esperientzia pertsonala izan eta misiolari izanen zela erabaki zuen. Aita Zurien kongregazioan sartu eta Tanzanian hasi zen lanean. Han hogei urte egin ondoren ipar Etiopiara joan zen, Eritreako mugan dagoen Tigray eskualdera. Gaur egun han bizi da, Wukro izeneko herrian. *Saint Mary Misioa*n aritzen da, hezkuntzan, osasungintzan eta behartsuenei giza laguntza ematen. Orain dela hamar urte umezurtz gelditutako haurrekin hasi zen lanean eta egun 2.250 haurren ardura du. Beste proiektu aipagarri batzuk ditugu St. Mary ikastetxea, 350 ikasle dituena, emakumeentzako mikrokreditoak eta egunero ehunka lagun elikatzen dituen Jangela Solidaria.

Gipuzkoako Foru Aldundiak 2010eko Gipuzkoako Urrezko Domina eman zion.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  argia.com: Anjel Olaran: «Heriotza ez da lehen munduko munstroa baino»
2. 1 2  presspeople: Gipuzkoako Urrezko Domina Angel Olarani
3. ↑  elizagipuzkoa.org

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Angel Olaranen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253557

 |

* Wd Datuak: Q12253557
**Cristobal Balentziagaren jaiotetxea** Gipuzkoako Getaria udalerrian dagoen etxe bat da, Cristobal Balentziaga jostun ospetsuaren jaiotetxea; horren berri ematen du etxebizitzaren izkinako eskailerara begira dagoen hormako plakako idazkiak.

Etxea, zehazki, Getariako Alde Zaharrean dago, Aldamar kaleko 12. zenbakian. Itxura apaleko etxe honetan, 1895eko urtarrilaren 21ean, erditu zen Martina Eizagirre Enbil bere bost seme-alaben artetik gazteenaz, Cristobalez. Jose Balentziaga Basurto zen aita.

Eraikinak XIX. mendearen amaieran Euskal Herriko kostaldean zehar eraikitako arrantzale bizitetxeen ohiko ezaugarriak ditu. Oso eraikin gartxua da, harlangaitz-hormazkoa, neurri txikiko baoekin, eta ia motibo aipagarririk gabea. Etxabea eta goragoko hiru solairu ditu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25473889
* Commonscat Multimedia: Cristobal Balentziagaren jaiotetxea

---

 |

* Wd Datuak: Q25473889
* Commonscat Multimedia: Cristobal Balentziagaren jaiotetxea
Estatistikan, **Cronbachen alpha**, {\displaystyle \alpha } alpha hizki grekoaz irudikatzen dena, test edo azterketa baten fidagarritasuna edo barne trinkotasuna neurtzen duen adierazle bat da, hau da, test bateko galderek ezaugarri ezezagun bat, neurketa zuzena onartzen ez duena, zenbaterainoko zehaztasunez neurtzen duten aztertzen du.

Kalkulua
--------

Cronbach-en {\displaystyle \alpha } honela kalkulatzen da:

{\displaystyle \alpha ={{{N} \over {N-1}}\left(1-{{\sum \_{i=1}^{N}\sigma \_{Y\_{i}}^{2}} \over {\sigma \_{X}^{2}}}\right)}}
{\displaystyle N} testeko item, osagai edo galdera kopurua; {\displaystyle \sigma \_{X}^{2}} jasotako test puntuazioen bariantza; eta {\displaystyle \sigma \_{Y\_{i}}^{2}} *i*-garren item, osagai edo galderaren bariantza izanik.

Interpretazioa
--------------

Cronbachen alphak 0.6 edo 0.7tik gorako balio bat hartzen duenean, fidagarritasuna handi samarra dela esaten da. 0.8tik gorako balio bat hartzen duenean, fidagarritasuna handia dela esan daiteke. Ez da komeni 0.95etik gorako balio batera heltzea, orduan item edo galdera asko errepikakorrak izan daitezkeelako.

Cronbachen alpha eta korrelazioa
--------------------------------

Cronbachen alpha item-puntuazioa aldagaien arteko korrelazioen azterketarekin batera osatu egiten da. Item edo galdera bateko korrelazioa positiboa eta handia bada, item edo galderak testak aztertu nahi duen ezaugarria zehatz edo modu fidagarri batez neurtzen duela esan nahi du.

Halaber, Cronbachen alpha item edo galdera jakinak ezabatuz ere kalkulatu ohi da, alpha beherantz daramaten itemak antzeman nahian. Ezabatu beharreko item hauek puntuazio osoarekiko korrelazio txikia edo negatiboa dutenak izango dira.

Alpharen emaitzaren azterketan item edo galderen unitateen ezberdintasunak ekar dezakeen distortsioa dela eta, **Cronbachen alpha estandarizatua** ere asmatu da. Item ezberdinetako puntuazioak estandarizatuz eta arestiko formula erabiliz edo bestela honela ere kalkula daiteke:

{\displaystyle \alpha ={N\cdot {\bar {c}} \over ({\bar {v}}+(N-1)\cdot {\bar {c}})}},
*N* item, osagai edo galderen kopurua; {\displaystyle {\bar {v}}} item ezberdinetarako bariantzen batez bestekoa; eta {\displaystyle {\bar {c}}} item guztien arteko kobariantzen batez bestekoa izanik.

Adibidea
--------

3 galderako azterketa batean 5 pertsonak emandako erantzunen puntuazioak eta guztirako puntuazioak azaltzen dira jarraian. Item bakoitzeko erantzunen bariantzak, bariantza hauen batura eta guztirako puntuazioen bariantza ere azaltzen da:

| item | 1 | 2 | 3 | guztira |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | itemeko puntuazioak | testeko puntuazioak |
| pertsonak | y1 | y2 | y3 | x |
| 1 | 4 | 3 | 5 | 12 |
| 2 | 2 | 0 | 3 | 5 |
| 3 | 1 | 1 | 2 | 4 |
| 4 | 3 | 2 | 4 | 9 |
| 5 | 4 | 2 | 3 | 9 |
| bariantza |  |  |  | 10.70 |
| bariantza | 1.7 | 1.3 | 1.3 | 4.30 |

{\displaystyle \alpha ={\frac {3}{2}}\left(1-{\frac {4{,}30}{10{,}70}}\right)=0{,}90.}
Beraz, hiru galderako test honen fidagarritasuna oso handia dela esan daiteke.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1140909

 |

* Wd Datuak: Q1140909
**Crook konderria** (ingelesez: *Crook County*) Wyomingko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Sundance da. 2010eko zentsuaren arabera 7.083 biztanle zituen, Crook kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Crook konderriak 7.421,08 kilometro koadro ditu. Horietatik 28,2 ura dira. Beste 7.392,88 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,95 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 7.083 pertsonetatik 6.935 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 141 dira. 14 beltzak edo afroamerikarrak. 46 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 11 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 74 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109508
* Commonscat Multimedia: Crook County, Wyoming

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133708537
* LCCN: n82017686
* NARA: 10039898
* **Lekuak**
* OSM: 289338
* TGN: 2002370

 |

* Wd Datuak: Q109508
* Commonscat Multimedia: Crook County, Wyoming
**Cristopher Crisostomo Mercedes**, (La Romana probintzia, Dominikar Errepublika, (1994ko martxoaren 8a), beisbolean lehiatzen den kirolari dominikarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta brontzezko domina lortu zuen Dominikar Errepublikaren taldearekin, Japoniaren eta AEBko taldeen atzetik. 

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Darío Álvarez, Gabriel Arias, Jairo Asencio, Luis Felipe Castillo, Jumbo Díaz, Junior García, Jhan Mariñez, Cristopher Mercedes, Denyi Reyes, Ramón Rosso, Ángel Sánchez, Raúl Valdés, Roldani Baldwin, Charlie Valerio, José Bautista, Juan Francisco, Jeison Guzmán, Erick Mejia, Gustavo Nuñez, Emilio Bonifácio, Melky Cabrera, Johan Mieses, Yefri Pérez eta Julio Rodriguez-ek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 03 !3. postua, brontzezko domina | Gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Cristopher Mercedes» *olympedia.org* **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q55541048
* Commonscat Multimedia: C. C. Mercedes

---

 |

* Wd Datuak: Q55541048
* Commonscat Multimedia: C. C. Mercedes
**Anabel Quincoces** (Gasteiz, 1968) artista arabarra da, hainbat euskarritako lanak egin izan dituenaː teknologia berriak, eskultura, beira, argazkilaritza, eskulangintza, bideoa...

Bere lanik nabarmenenak dira *Argiaren Basoa*, Gasteizko espazio publiko bat Frankismoaren biktimen omenez eratutakoa, eta *Water flames (flowing)* erakusketa Artium museoan 2007an, zeinarentzako beirazko 249 pieza osatu zituen, putz eginez eginak artisauen eran.

Anabel Quincoces, "Argiaren Basoa" eskultura, Francisco Francoren diktadurak eta Espainiako Gerra Zibilak Araban eragindako biktimen omenez egina, Gasteizko Probintzia Plaza.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Álava: escenario artístico contemporáneo - Anabel Quincoces | ARTIUM - Biblioteca y Centro de Documentación» *catalogo.artium.org* (Noiz kontsultatua: 2019-08-05).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** País, Ediciones El.  (2007-06-27). «El Artium se ilumina con los vidrios marinos de Anabel Quincoces» *El País* ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2019-08-05).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q66132351

 |

* Wd Datuak: Q66132351
**Anabel Gambero Erdozain** (Quilmes, Argentina, 1972ko uztailaren 9a) argentinar belar-hockey jokalari ohia da, erdilaria izan zen Quilmeseko Club Aleman taldean. 

6 urterekin hasi zen hockeyean jokatzen, Quilmeseko Alemaniako Elkartean, ama hockeyean eta aita eskubaloian aritzen ziren talde berdinean. 1993an Gazteen Munduko Txapelketa irabazi zuen. 1991ko, 1995eko eta 1999ko Panamerikar Jokoetan urrezko hiru domina lortu zituen, 2000ko Sydneyko Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina eta 1994ko Dublingo Munduko Txapelketan munduko txapeldunorde izan zen. 2001ean Champions Trophy lortu zuen. 1990eko hamarkadan Argentinako emakumezkoen belar hockey selekzioko (*Las Leonas* bezala ezagunak) jokalari enblematikoetako bat izan zen, munduko lehen mailara iritsi zirenean, horrela, Argentinan, emakumezkoen belar hockeya jendarteratzea sustatuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Entrevistas» *lasleonas.tripod.com* (Noiz kontsultatua: 2022-09-15).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Anabel Gambero: "Elegí el hockey porque es un deporte grupal"» *Colegio Madre Teresa* 2020-10-30 (Noiz kontsultatua: 2022-09-15).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3508181

 |

* Wd Datuak: Q3508181
Mexikoko Iraultzaren garaiko corrido-papera (1915)
***Corrido*** Mexikoko olerki eta musika molde tradizionala da. XVIII. mendean sortu zen eta espainiar erromantzeetan du jatorria. Poema narratibo hauek hiru zati izaten dituzte:

1. Kantariaren agurra, aurkezpena eta kontakizunaren hitzaurrea.
2. Kontakizuna
3. Narrazioaren erakutsia eta azken agurra

Gaiei dagokienez izaten ahal dira maitasunezkoak, gertaera naturalen kronikak, aspaldiko gaizkile edo heroien gaineko elezaharrak edo gertaera historikoak (Mexikoko Independentzia Gerra, Mexikoko Iraultza, Frantzia eta Mexikoren arteko gerra, Benito Juárezen laudorioak..). Batzuetan emakumeak izan daitezke protagonista (*La Venganza de María*, *Laurita Garza*, *La tragedia de Rosita*). Azken hamarkadetan gaiak aldatuz joan dira. Gai berri horietatik ditugu langileen zapalkuntza, legez kontrako migrazioa eta droga trafikoa.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Sanchez, Rosa Virginia. *El corrido, género que nació de los romances del siglo XVI.*  diariodequeretaro.com.mx (Noiz kontsultatua: 2016-12-18).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q869210

 |

* Wd Datuak: Q869210


|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Corrido (musika)*** |
**Anglachel** Tolkienen legendarium ospetsuaren zati diren Silmarillion eta Hurinen semeak eleberrietan, ustez, meteorito baten burdinarekin egindako ezpata bat da, Eölek egina, Doriatheko errege zen Thingoli eman ziona, honek trukean Nan Elmothen lasai bizitzen utz zezan. Anglachel hitzak "izar gartsuaren burdina" esan nahi du sindarinez.

Istorioa
--------

Thingolek Anglachel Beleg Cuthalioni eman zion Turin Turanbarren bila bidalia denean. Belegek ezpata bat eskatzen du, arkuarekin oso trebea izan arren Melianen Gerritik kanpora bideko arriskuei aurre egiteko hori baino gehiago beharko duela esanez. Anglachelekin, Turinek, erotuta, Beleg hil zuen eta ezpata beltza eta ahorik gabe geratu zen.

Anglachel Nargothrondeko errementari trebeek berriz landu zuten eta, beltza izaten jarraitu zuen arren, orain horriaren ahoan su zurbil batek dizdiratzen zuen. Turinek Gurthang deitu zuen, "heriotzaren burdina" bezala itzul daitekeen sindarinezko hitza, eta berarekin balentria handiak bete ahal izan zituen, hauekin bere etsaiek *Nargothrondeko ezpata beltza" bezala beldur izan ziotelarik.*

Anglachel ospetsua da, baita ere, Turinek Glaurung herensugea hiltzeko erabili zuen ezpata izateagatik. Baina, herensugea hiltzean, Turinen oroimena blokeatzen zuen aztikeria desegina geratu zen, eta honek, bere arrebarekin ezkondu zela gogoratzean, Gurthang erabiliz bere buruaz beste egiten du. Ezpatak, Turin bere odola ematera prestatzera zihoala ikustean, ahots hotz batekin hitz egin zion eta horrekin bere nagusia zen Belegen hilketa konponduko duela esan zion, traizioz hil zuena, baita Brandir ere Brethileko gizakiena ere, Turinek berak botatako ustezko irainen ondorioz hil zena.

Legendariumeko beste istorio batzuk diotenez, Dagor Dagorath izeneko azken guduan ezpata hau izango da, Turin Turanbarrek berak erabilia, Melkorren bihotz beltza zeharkatuko duena, hau bere akabura iritsiz, eta honela ezpatak Hurinen semeak eta gizakien arraza mendekatuko zituen.
**America 66 erregimentua** (gaztelaniaz: *Regimiento de Cazadores de Montaña "América" n.° 66*) Espainiako Lurreko Armadako unitatea da, Aitzoainen kuartela dutena.

1764an sortua, Hirugarren Karlistaldia amaitu zen Nafarroan kuarteleratu zuten. Gerra Zibilean matxinoen alde egin zuen, Nafarroako Brigaden barnean. Bere portaera krudela zen oso batez ere Villaviciosako Valdediosko hilketengatik. 1937ko urriaren 26an, hamazazpi pertsona hil zituen erregimentu horrek. Medikuak eta erizainak ziren gehienak. Emakumeak bortxatu egin zituzten, hil baino lehen.

2014an Espainiako Defentsa Ministerioak Iruñeko Ziudadelan bere omenezko erakusketa antolatu zuen, Memoria Historikoaren Elkarteak gogor kritikatu zuena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Armadari laudorio» *Berria* 2014-05-24.
2. ↑   «Valdediosko hiltzaileen apologia» *Berria* 2014-05-23.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12201071
* Commonscat Multimedia: "América"\_n.º\_66 Regimiento de Infantería "América" n.º 66

---

 |

* Wd Datuak: Q12201071
* Commonscat Multimedia: "América"\_n.º\_66 Regimiento de Infantería "América" n.º 66
**Cortesko Kapitulazioak** 1333ko apirilaren 29an Filipe III.a Nafarroakoa erregearen eta Alfontso IV.a Aragoikoa erregearen artean Cortesen sinatu zen akordioaren izena da. Hitzarmen hori Joanaren, Nafarroako erregearen alabaren, eta Petriren, Aragoiko erregearen semearen, arteko ezkontzaren gainekoa zen. Haren arabera, Petri eta Joana Nafarroako koroaren jabe egingo ziren, baldin eta Nafarroako errege-erreginek semerik izaten ez bazuten. Hitzarmen horretan esandakoa ez zen bete, Joana komentu batean sartu zelako eta Nafarroako tronuarekiko zituen eskubideei uko egin zielako.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255957

 |

* Wd Datuak: Q12255957
**Andura** (*Sambucus ebulus*) sorterria Europako erdialde eta hegoaldean eta Asiako hego-sartaldean duen Adoxaceae familiako landare belarkara handia da.

Lehen Caprifoliaceaen artean sartzen ziren *Sambucus* generoko landareak baina azken filogeni lanen arabera Adoxaceae familian sartzen dira.

Deskribapena
------------

Anduraren loreak eta hostoak
1-2 m-ko garaierara heltzen da, lurpeko errizoma barreiatu bizikor batetik multzoka sortutako zurtoin zutitu eta, eskuarki, adarbakorekin.
Aurkako hosto pinatuak ditu, 15-30 cm luze, 5-9 hostoxkaz osatuak eta kirasdunak.
Zurtoinak lore zuri (batzuetan arrosa) askoz osatutako 10-15 cm-ko diametroko korinbo batean amaitzen dira.
Fruituak 5-6 mm-ko diametroa duten globo itxurako baia beltz txikiak eta pozoitsuak dira
Orriek azido zianhidriko kopuru handia ei dute.
  

### Etimologia

Aitzineuskaraz: *\*zinaurri*

Ezaugarriak
-----------

Andura (landare berriak)
Anduraren landare helduak
* Ugaltze-organoak:
	+ Infloreszentzia mota: zima multiparoa
	+ Sexu banaketa: hermafrodita
	+ Lorautseztapen mota: entomogamoa, autogamoa
	+ Loraldia: ekainetik abuztura (bagiletik dagonilera)
* Haziak:
	+ Fruitu mota: baia
	+ Barreiadura mota: endozookoroa
* Habitat eta hedapena:
	+ Habitat mota: Lursail bazter eutrofilo eta mesohidrikoak
	+ Hedapen gunea: Eurasiako hegoaldea

  

Anduraren fruituak
Infruteszentziaren itxura

Erabilera
---------

Gaitasun izerdiarazle, diuretiko eta laxanteak ditu.

Beste izen arruntak
-------------------

*Sambucus ebulus*
tokiko euskarazko testuetan:
*akamailu (arkamailu, akamailla, akamelu, akaramailu, arkaramailu);*
*andura (anddura, aindura, andora, anduera, aniura, andu);*
*mausa (maus);*
*saliparda (saluparda, saliporda);*
*zihaurri (ziaurre, ziaurdi, zinurri, ziraurri, ziorri, zigorri , zenaorri , zeaurri);*

batzuetan
*mausa-belar.*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia
2. ↑  *Orotariko Euskal Hiztegia*, Euskaltzaindia.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Grieve, 'A Modern Herbal' (1931)
* **(Gaztelaniaz)** Aplicaciones en herboristería
* **(Gaztelaniaz)** www.infojardin.net
* **(Frantsesez)** Frantziako loreak, *Sambucus ebulus*
* Andurari buruz *Argia*n

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q158515
* Commonscat Multimedia: Sambucus ebulus
* Wikispecies Espezieak: Sambucus ebulus

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph495137
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 128963
* BioLib: 40475
* Dyntaxa: 221575
* EOL: 488732
* GBIF: 2888722
* GRIN:
* IPNI: 149315-1
* ITIS: 35321
* NCBI: 28503
* PlantList: kew-2486632
* W3TROPICOS: 6000021
* USDA Plants: SAEB
* VASCAN: 2437
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: W8N2B3YOYR

 |

* Wd Datuak: Q158515
* Commonscat Multimedia: Sambucus ebulus
* Wikispecies Espezieak: Sambucus ebulus
**Crawford konderria** (ingelesez: *Crawford County*) Michiganko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Grayling da. 2010eko zentsuaren arabera 14.074 biztanle zituen, Crawford kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Crawford konderriak 1.458,79 kilometro koadro ditu. Horietatik 18,03 ura dira. Beste 1.440,76 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 9,65 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 14.074 pertsonetatik 13.768 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 182 dira. 42 beltzak edo afroamerikarrak. 71 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 52 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 138 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q382993
* Commonscat Multimedia: Crawford County, Michigan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126683526
* LCCN: n81131969
* NARA: 10039588
* **Lekuak**
* OSM: 1907334
* TGN: 2000954

 |

* Wd Datuak: Q382993
* Commonscat Multimedia: Crawford County, Michigan
**Crawford konderria** (ingelesez: *Crawford County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Knoxville da. 2010eko zentsuaren arabera 12.630 biztanle zituen, Crawford kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Crawford konderriak 845,51 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,05 ura dira. Beste 841,46 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,07 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 12.630 pertsonetatik 9.583 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 301 dira. 2.806 beltzak edo afroamerikarrak. 52 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 32 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 7 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 148 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486401
* Commonscat Multimedia: Crawford County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 9996149844984602960003
* NARA: 10039093
* **Lekuak**
* OSM: 1027987
* TGN: 2000330

 |

* Wd Datuak: Q486401
* Commonscat Multimedia: Crawford County, Georgia
***Amateur*** modu profesionalean egiten ez den orori ematen zaio, norbere zaletasuna dela-eta. Honela, adibidez, kirolari *amateur* bat, profesional batekin alderatuz gero, kirol bat afizioagatik praktikatzen duena da, hau da, horrekin dirurik irabazteko asmorik gabe.

Oinarrian, zerbait, bokazioz egiten duen pertsona bat da.

Hitzaren beste esanahia, beharbada zertxobait ahaztua dagoena, frantsesetik dator, hau, aldi berean, latinezko hitzaren errotik datorrelarik eta "zeozer maitatu" edo "zeozeren maitale izan" esan nahi du. Zentzu honetan, amateur bat, profesional bat bezain trebea izan daiteke, baina, egiten duena egiterako orduan, bere motibazioa, egiten duenagatik duen maitasuna da, eta ez horrekin dirua irabaztea.

Ikus, gainera
-------------

* Zale
* Denborapasa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q455595
* Commonscat Multimedia: Amateurs

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85004128
* AAT: 300025897

 |

* Wd Datuak: Q455595
* Commonscat Multimedia: Amateurs
Sant Joaneko Coca.
**Coca de Sant Joan** (euskaraz *Sant Joan Coca*) Kataluniako jaietako *coca* ospetsuenetakoa da. Ekainaren 23 eta 24aren arteko Donibane edo San Joan gaua ospatzeko jan ohi da, Katalunian honi *revetlla de Sant Joan* (euskaraz *Donibaneko festa*) deitzen zaio.

Motak
-----

Donibane edo San Joan coca mota ugari daude, adibidez, fruituak baino lehenago arrautza zuringoz nahastutako mazapana duen gainazal fin batez osatutakoa ere badago. Beste mota batzuk pastel-krema edo katalan krema dute. Pinazi, almedra, jogurta, eta abar dutenak ere badaude.

Alacantí eskualdean izen berdineko coca bat badago, baina barazkiak eta atuna duen coca mota bat da.

Ikus gainera
------------

* Coca
* Tortel

Kanpo estekak
-------------

* Donibane edo San Joan coca bat egiteko errezeta ikusgai **(Katalanez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1222099
* Commonscat Multimedia: Coca de Sant Joan

---

 |

* Wd Datuak: Q1222099
* Commonscat Multimedia: Coca de Sant Joan
**Cuéntame un cuento** (euskaraz: «kontaidazu ipuin bat») Celtas Cortos espainiar folk musika taldearen abesti bat da. 1991n izen bereko diskoaren barnean kaleratu zuten.

Abestia
-------

Abestiak, hiru alaba zituen errege baten istorioa kontatzen du. Printzesek Jamaikara reggae dantzatzera joateko nahia dute.

Bi bertsio daude: bata gaztelania hutsean, eta bestea Willy DeVille musikari estatubatuarrak interpretatutako ingelesezko bertsoak tartekatzen duena. Honek, bere zatia Los Angelesen grabatu, eta, ondoren, Madrilen birnahastu zuten.

Abestia bandaren bildumetan agertzen da:

* *¡Vamos!* (1995)
* *Nos vemos en los bares* (1997) - zuzenean -
* *Grandes éxitos, pequeños regalos* (2001)
* *Gente distinta* (2002)
* *20 soplando versos* (2006)
* *Vivos y directos* (2012)

1992ko uztailaren 18ko astean Los 40 Principalesen zerrendako lehen postua eskuratu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Arévalo, Andrés.  (2010-11-12). «Cuéntame un cuento» *Lafonoteca*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20046356

 |

* Wd Datuak: Q20046356
**Andrikain** Noain Elortzibarko etxagunea da. Ibarraren hegoaldean dago, itsas mailatik 600 metro gorago.

Duela urte asko hutsik dago eta gaur egun Elortz barnean dago.

Kokapena
--------

Noain Elortzibarren ekialdean dago, herri mugakideak honakoak dira: Zenborain ekialdean, Elortz mendebaldean, Otao eta Iharnotz hegoaldean eta Labio iparraldean.

Historia
--------

Andrikaini buruzko lehen dokumentu idatzia XIII. mendekoa da, eta bertan ibarreko gainontzeko herriekin batera ageri da. XVII. eta XVIII. mendean bazen herrian eliza bat, baina gaur egun erabat galdu da. Jatorrizko elizatik kontserbatzen den gauza bakarra, barruko gurutze erromanista bat da.

Aro Modernoan zehar Andrikain Zolinako bizkontearen jaurerria izan zen, eta historialarien ustez herriak harreman estuagoa zeukan Arangurengo ibarrarekin Elortzibarrarekin baino. Herria hustu zenean Elortz kontzejuarekin batu zuten.

Demografia eta biztanleria
--------------------------

Elomendi Andrikaindik ikusia.

Andrikaingo biztanleria| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |

Ikus, gainera
-------------

* Noain Elortzibar

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Nafarroa** |

* **(Gaztelaniaz)** Hustutako herriei buruz Navarreria webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253522

 |

* Wd Datuak: Q12253522


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Noain Elortzibarko kontzejuak |  |
| Andrikain · Dorre · Elortz · Ezperun · Gerendiain · Iharnotz · Imarkoain · Noain · Oritz · Otao · Zabalegi · Zulueta |
**Anthony Davis** (Paterson, New Jersey, 1951ko otsailaren 20a) Estatubatuar pianista eta musikagilea da. Yale Unibertsitatean egin zituen ikasketak. Musika-heziketa klasikoa izan bazuen ere, oso gaztetan egin zuen topo jazzarekin eta, unibertsitatean zebilela, bere bandarekin pianoa jo ez ezik, Leo Smith, jazzeko musikariarekin ere lan egin zuen.

1977an, New Yorkera tokialdatu zen eta jazza jotzetik atera zuen bizimodua. Jazzeko pieza ospetsuen birmoldaketekin argitaratu zituen lehen diskoak: *Past Lives of Blues and Dream* (1978), eta *Crystal Texts* (1978). Baina musika idazterakoan tradiziozko jazzetik aldentzen hasi zen: inprobisazioa alde batera utzi zuen eta, mendebaldeko musikako elementuekin batera, Afrikako eta Asiako erritmo-egiturak sartzen hasi zen. Garai hartakoak dira *Hidden Voices* (1979) eta *Lady of de Mirrors* (1981). 1980an bederatzi kideko talde bat osatu zuen: Episteme. 1981etik 1985era, Christopher anaiarekin eta Thulani lehengusuarekin batera, Malcolm X aktibista beltzaren bizitzan oinarritutako opera idatzi zuen, *X: The Life and Times of Malcolm X*, zeina New Yorken estreinatu baitzen 1986an, baina kontzertu-bertsioa ere herrialde osoan interpretatu zen. Lan haren ondoren, beste opera bat idatzi zuen, bere emazteak, Deborah Athertonek, idatziriko zientzia-fikziozko istorio batzuetan oinarriturik: *Under the Double Moon* (1989). Aipatutako bi opera horiek orkestrarako eta bere talderako (Episteme) idatzi zituen. 1990eko hamarraldiko lehen urteetan, Tony Kushnerren *Angels in America* antzerki-lanerako musika idatzi zuen. Anthony Davisen *Amistad* (1997) opera, Thulani Davis lehengusuarekin elkarlanean idatzia, horrela deitzen zen espainiar barkuan afrikar esklaboek 1839an piztutako matxinadan oinarritua dago. Davis Yaleko eta Columbiako unibertsitateetan irakasle izan da, eta hainbat filmetarako eta dantza-konpainiatarako musikak idatzi ditu. New Yorkeko eta Brookliyngo orkestra filarmonikoek eta San Franciscoko Orkestra Sinfonikoak interpretatu dituzte Davisen obra sinfonikoak.

Association for the Advancement of Creative Musicians elkarteko kide da Davis. 2007an estreinatu zen hark idatzitako *Wakonda's Dream* opera; gaur egungo familia amerindiar baten historia kontatzen du. Egun, Kaliforniako Unibertsitatean (San Diego) musika-irakasle da.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Anthony Davis; Allmusic-en web-orria

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q344683
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 84969994
* ISNI: 0000 0001 1476 320X
* BNF: 13893016x (data)
* GND: 134699866
* LCCN: n88648067
* NKC: ola2002157667
* SNAC: w6q853c5
* SUDOC: 15662558X
* BIBSYS: 1479731351180
* ICCU: UBOV366723
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01416/eu\_d\_0285/d0285
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q344683
Huexotzinco Kodexaren zati bat, amate gainean idatzia.
**Amate papera** (gaztelaniaz *papel amate*, nahuatleraz *amatl*) konkistaren aurretik Mesoamerikako herriek erabiltzen zuten idazteko paper antzeko materiala zen. Paper hau ez da guk ezagutzen dugun bezalakoa; zuhaitzen barruko azalez egiten bada, ekoizteko prozesua oso desberdina da eta azken produktua ehunaren itxura du gehiago paperarena baino.

Ekoizpena
---------

Amate paperaren ekoizpena eskuz egiten da. Horretarako zuhaitz desberdinen azalak txikitzen dira, besteak beste, jonoteenak, *Ficus cotinifolia* eta *Ficus padifolia*. Txikitzeko harri berezi batzuk erabiltzen dira; indusketa arkeologikoetan horrelako tresnak aurkitu izan dira, batzuk Kristo aurreko VI. mendekoak. Horrela lortutako masa hori karea duen uraz egozten da. Prozesu horretan zuntz asko dituen laminak lortzen dute; hauen koloreak desberdinak izan daitezke, marroi ilunatik horira.

 Amate egiteko jonote zuhaitzen azalak erabiltzen dira.
Amate paperak erabilera asko izan zituen: apaizentzako eta dantzarientzako jantziak prestatzeko, jainkoei eskaintzak egiteko eta dokumentuak edo kodexak egiteko. Azken lan horretako ere bai animalien larruak erabili izan ziren.

Historia
--------

Aipatu denez amate paperaren erabilera antzinakoa izan zen Mesoamerikako zibilizazioetan, bereziki Preklasiko eta Klasiko garaietan. XVI. mendeko idazle desberdinek azaldu zuten paper mota horen ekoizpena; horrela ikus daiteke Diego de Landa, Mártir de Angleria, Bernal Díaz del Castillo eta Bernardino Sahagunen kroniketan. Zoritxarrez espainiarren konkistarekin ekoizpena erabat jaitsi egin zen. Espainiarrentzat amate papera oso lotuta zegoen bertako erlijioekin. Horregatik, kodexak erre egin eta gero paper mota hori debekatu egin zuten, Europako paperaz aldatuz. Hala ere, ezkutuan, zenbait tokitan ekoizpena bizirik mantendu zen eta horrela deskubritu zen XX. mendearen hasieran Pueblako Ipar-mendietan, Veracruz eta Oaxacako zenbait tokitan. Gaur egun ospe handia du Pahuatlengo San Pabliton (Puebla) egiten den amate paperak. Egungo ekoizpena helburu komertzialekin eta artistikoekin eramaten da aurrera, bereziki turismoari begira.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Marie Vander Meeren, 71.or.

Bibliografia
------------

* Marie Vander Meeren: "El papel amate. Origen y supervivencia". *Arqueología Mexicana* aldizkaria: "Códices prehispánicos" mongrafikoa. IV.liburukia, 23.zk. 2.berrinprimatzea, Mexiko Hiria, 2002, 70-73 or.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Amate paperaren ekoizpena San Pabliton (Mexiko
* **(Gaztelaniaz)** Amate paperari buruzko bloga.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q455768
* **Identifikadoreak**
* AAT: 300264681

 |

* Wd Datuak: Q455768
**Ana María García García** (Valentzia, 1963) Espainiako medikua da, Prebentzio Medikuntzako eta Osasun Publikoko irakaslea Valentziako Unibertsitatean eta Bartzelonako Pompeu Fabra Unibertsitateko Laneko Osasun Ikerketarako Zentroan (CISAL) ikertzailea. Valentziako Generalitateko Osasun Publikoko zuzendari nagusia izan da 2015etik 2019ra.

Ibilbidea
---------

1986an, Medikuntza eta Kirurgian lizentziatu zen Valentziako Unibertsitatean, eta doktoregoa lortu zuen unibertsitate berean 1990ean. Urte horretan bertan Osasun Publikorako Ikerketarako Valentziako Institutuak (IVESP) antolatutako osasun publikoan masterra egin zuen. Londresko Unibertsitateko London School of Hygiene and Tropical Medique-n ondoren, 1997an bigarren doktoretza lortu zuen.

1989an irakasle eta ikertzaile lanetan hasi zen Valentziako Unibertsitateko Prebentzio Medikuntza eta Osasun Publikoa, Elikagaien Zientziak, Toxikologia eta Legezko Medikuntza Sailean. 2012. urteaz geroztik irakaslea da han.

Epidemiologian, osasun publikoan eta laneko osasunean aditua da, arlo horretan ekarpen garrantzitsuak egin ditu. Ikerlaria ere bada CIBER d'Epidemiologia i Salut Pública-n eta Bartzelonako Pompeu Fabra Unibertsitateko Centre d'Investigació en Salut Laboral (CiSAL).

Ikerketa eta irakaskuntza arloan, berrogei proiektu publiko baino gehiagotan ikertzaile eta kolaboratzaile nagusia izan da. Aldizkari zientifikoen batzorde zientifiko eta editorialeko kide izan da: *Gaceta Sanitària i Journal of Epidemiology and Community Health*, eta *Arxius de Prevenció de Riscos Laborals* aldizkariaren zuzendaria*.* Ehun artikulu zientifiko baino gehiago aldizkari espezializatuetan, estatuko eta nazioarteko topaketetan aurkeztutako ehun eta berrogeita hamar komunikazio, berrogei liburu zientifiko egile edo egilekide gisa eta bere arloarekin lotutako txosten zientifikoak daude bere curriculeam.

2015 eta 2019 artean Valentziako Erkidegoko Osasun Publikoko zuzendari nagusia izan zen.OVID-19 krisian Gobernuari aholkuak ematen dizkion "adituen batzordeko" kide izan zen.

2020ko urrian Espainiako Epidemiologia Kongresua ixteko hitzaldia egin zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   «Currículum de Ana María García García - Conselleria de Sanitat Universal i Salut Pública» *www.san.gva.es* (Noiz kontsultatua: 2020-11-04).
2. ↑    Iraola, Arantxa. ««Uda heldu zen, eta erabakiak hartu behar zituztenek presioak zituzten»» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2020-11-04).

Kanpo estekak
-------------

Ana María Garcíaren hitzaldia "Prevención de Riesgos Laborales"

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q93277435

 |

* Wd Datuak: Q93277435
**Ana María López Colomé** (1944ko irailaren 27a - ) biokimikari mexikarra da. Erretinaren inguruan ikerketak egin ditu eta erretinosi pigmentarioaren eta beste hainbat erretinopatiaren prebentzioan egindako lanarengatik Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria jaso zuen 2002an.

Biografia
---------

Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan (UNAM) biologian lizentziatu zen eta kimikako maestria eta biokimikako doktoretza atera zituen, denak ere ohorezko kalifikazioekin. Unibertsitate hartako Medikuntza Fakultateko Biokimika mintegiko burua izan zen eta Zelula Fisiologiako institutuko ikertzailea.

Ikerlana
--------

Erretinako neurotransmisore kitzikatzailean aditua da. Prozesu patologikoetan neurotransmisore honen aldaketak nerbioaren galera eta ondorioz itsutasuna eragiten du. Erretinan glutamato errezeptoreen ahokadura kontrolatzen duten molekula mekanismoak identifikatu ditu eta horri esker erretinako neuronak babestuko dituzten botika espezifikoak diseinatu ahal izan dira.

López Colomék erretinako glia zelulek transmisio sinaptikoa erregulatzeko duten paper aktiboa aurkitu zuen eta glutamatoaren errezeptore funtzionalen bidez gertatzen dela ikusi zuen. Paraleloki erretinako epitelio pigmentatuko zelulen eraldaketab morfologiko eta fisiologikoan glutamatoak duen eragina ere aztertu du, hori baita erretina zirujien %10-20ko porrotaren erantzulea.

Sari nagusiak
-------------

* Hartley Garaikurra (Southamptongo Unibertsitatea, 1985)
* Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria (2002)

Argitalpen aukeratuak
---------------------

Nazioarte mailako eta Mexikoko aldizkari espezializatuetan 73 argitalpen egin ditu eta 100 aurkezpenetik gora egin ditu maila desbedinetako kongresuetan.

* M.I. González, A.M. López-Colomé, A. Ortega. 1999. *Sodium-dependent glutamate transport in Miillcr glial cells: regulation by phorbol esters*. Brain Res. 831 : 140-145

* T. López, A.M. López-Colomé, A. Ortega. 1994. Ampa/ka receptor expression in radial glia*. Neuroreport 5: 504-506*

* A.M. López-Colomé. 1986. *Amino acids as excitatory transmitters in the retina*. Neuroreport 6: 143-157

* A.M. López-Colomé, R. Tapia, R. Salceda, H. Pasantes-Morales. 1978. K^-stimulated release of labeled J -aminobutyrate, glycine and taurine in slices of several regions of rat central nervous system*. Neuroscience 3: 1069*

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Boletines» *web.archive.org* 2011-07-22 (Noiz kontsultatua: 2023-03-27).
2. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Ana María López Colomé, una vida dedicada a la ciencia» *Protocolo Foreign Affairs & Lifestyle* 2003-02-01 (Noiz kontsultatua: 2023-03-27).
3. 1 2 3   «lopez-colome\_a» *web.archive.org* 2007-11-18 (Noiz kontsultatua: 2023-03-27).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4750431

 |

* Wd Datuak: Q4750431
**Corral-Ipeñarrieta jauregia** Gipuzkoako Urola Garaia eskualdeko Urretxu udalerrian dagoen jauregia da. Udalerri honetako Alde Zaharreko Iparragirre enparantzan kokatzen da.

Historia
--------

Corral Ipeñarrieta jauregia Cristobal Ipeñarrietaren aginduz eraiki zuten XVII. mendean. 1892an udalak erosi zuen, Urretxuko udaletxea izan zedin. Goitik behera berreginda dago barrutik.

Tradizioak dioenez, Velazquez margolariak jauregi honetan hartu zuen ostatu Euskal Herrira etorri zen batean. Esamesak esames, Elisabet Borboikoa erreginaren ohorezko dama zenean ezagutu zuen Velazquezek Antonia Ipeñarrieta anderea, eta erretratu bat egin zion. Irudi hori Pradoko Museoan, Madrilen, dago egun.

Egitura
-------

Kareharri arrosaz egindako etxea da, eta haitzurdin zuriz egindako bi armarri ageri ditu fatxada nagusian. Burdina forjatuzko balkoiak daude goiko bi solairuetan.

Ikus gainera
------------

* Ipiñarrieta jauregia

Iruditegia
----------

* Eraikina.Eraikina.
* Aurrealdea.Aurrealdea.
* Aurrealdea.Aurrealdea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Ipeñarrieta jauregia. Ibilbideak Euskadin

Kanpo estekak
-------------

* Urretxuko Udalaren webgunea  **(Gaztelaniaz)** **(Ingelesez)** **(Frantsesez)** **(Alemanez)**
* Corral-Ipeñarrieta jauregiaren argibidea Urretxuko Udal webgunean irakurgai.[*Betiko hautsitako esteka*]
* Corral-Ipeñarrieta jauregiaren argibidea Euskadiko Turismo webgunean irakurgai.[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255956

 |

* Wd Datuak: Q12255956


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
**Anglo-normandiar uharteak** edo **Kanaleko uharteak** (normandieraz *Îles d'la Manche*; ingelesez: *Channel Islands*; frantsesez: *Îles Anglo-Normandes* edo *Îles de la Manche*) Mantxako kanalean dagoen irla taldea da, Normandia eta Ingalaterrako hego-ekialdearen artean, Erresuma Batuaren menpe dagoena.

160.000 biztanle inguru bizi dira han, bi uharte nagusiak Jersey eta Guernesey direlarik.

Uharteak
--------

### Jersey

Sakontzeko, irakurri: «Jersey»
Jersey uharteak beste irla txikiago eta biztanlerik gabeko batzuekin batera osatzen du "Jerseyko Bailegoa" (*Bailiwick of Jersey* edo *Bailliage de Jersey*).

116 km2-ko azalera du, eta 88.200 biztanle (2005). Saint Helier da hiriburua (28.310 bizt.).

### Guernsey

Sakontzeko, irakurri: «Guernesey»
Guerneseyko bailegoak (*bailiwick* edo *bailliage*) 78 km2-ko azalera eta 65.228 biztanle zituen 2005ean. Saint Peter Port du hiriburu (16.488 bizt.).

Guerneseyko Bailegoa osatzen duten beste uharteak hauek dira:

* Alderney
* Sark
* Herm
* Jethou
* Brecqhou
* Lihou

Hizkuntzak
----------

Ingelesa eta frantsesa dira uhartediko hizkuntza ofizialak.

Bestela, normandieraren hiru aldaera nagusi ere hitz egiten dituzte, egoera gutxituan: guerneseyera (Guerneseyn), jerseyera (Jerseyn) eta sarkera (Sarken).

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindiaren 159. araua

Ikus, gainera
-------------

* Britainiar koroaren dependentzia

Kanpo estekak
-------------

* States of Alderney
* States of Guernsey
* States of Jersey
* Government of Sark

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q42314
* Commonscat Multimedia: Channel Islands

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316732616
* GND: 4073186-8
* NKC: ge130189
* NARA: 10044768
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 6031891
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D002603

 |

* Wd Datuak: Q42314
* Commonscat Multimedia: Channel Islands