recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ciceronianus** (Zizerondarrak) 1528an Desiderio Erasmok idatzitako argitaratutako tratatua da . XVI. mende hasieran idatzitako latin estiloaren aurka doa, izan ere, Zizeronen latina imitatu nahi zen.

Edukia
------

Zizeron Jesus aurretik bizi izan zenez, Erasmok Zizeronen latina paganotzat hartu zuen, eta hortaz, ezegokia testu sakratuak itzultzeko. Zizeronek ez zituenez hitzak kontzeptu teologikoentzat, Zizeronen puristek hitz paganoak erabili beharko zituztela iradoki zuen, adibidez kristau Jainkoari "Jupiter Maximo" deituz eta Jesus berari "Apolo". Erasmok argudiatzen du Zizeron bera kristautasunera bihurtu izan balitz izen eta kontzeptu biblikoak sartzeko egokituko lukeela hizkuntza. Erasmok ere Erdi Aroko latinistak babestu nahi zituen, zizerondarrek beraien ustezko estilo barbarotzat zutelarik, hau barregarri utziz. Zizeronekiko gehiegizko atxikimenduak literatur idolatria moduko bat sortu zuela argudiatu zuen. Latina "hildako" hizkuntza bihurtu zuela ere argudiatu zuen, nazioarteko intelektualen komunikaziorako eboluzioan eta bizirik zegoen hizkuntza baten ordez.

Tratatuak elkarrizketa forma hartzen du "Nosoponus" zizerondar eta "Bulephorus" (Erasmo errepresentatuz) etsaiaren artean. Bulephorusen iritziak Hypologus"-ek babesten ditu. Erasmoren irudiak estilo entretenigarri eta satirikoan bideratzen du nahita, zizerondar puristek beren prosa gela isolatu batean idatzi behar dutea imajinatuz, bizitza errealeko edozein eragozpenetik urrun, bereziki ume eta emakumeen hitz egite arruntarengatik.

Erantzunak
----------

1531ean Giulio Cesare Scaligerok bere lehen otoitza inprimatu zuen Erasmoren aurka, Zizeronen eta zizerondarren  literatur parasitotzat hartuz, testu zuzentzaile gisa. 1535ean, Étienne Doletek erreplika bat argitaratu zuen, *Erasmianus*, latin zizerondarra babestuz. Giulio Camilo jakintsu italiarraren erantzuna, *Trattato dell’ Imitatione*, Parisen idatzia, Camiloren heriotza urtean argitaratu zen, 1544ean .

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Kate Robinson, Fame with Tongue (Lingua verius quam calamo celebrem), or, The Gift of the Gab
2. ↑  Paul Monroe, introduction, *Ciceronianus, or, A Dialogue on the Best Style*, Teacher's College, 1908, p.9.
3. ↑  *Oratio pro Cicerone contra Erasmum* (Paris 1531)
4. ↑  Camillo Delminio, Giulio, *Due Trattati ... l'uno delle Materie, che possono uenir sotto lo stile dell'eloquente: l'altro della Imitatione*, (Venice: Nella stamperia de Farri, 1544). See Testo di Dell'imitazione, trattato di Giulio Camillo detto Delminio). For an English translation, see Robinson, ‘A Search for the Source of the Whirlpool of Artifice’ (University of Glasgow PhD thesis, 2002), pp. 182-205.

Kanpo estekak
-------------

* Ingelesezko itzulpena
* Latinezko faksimile edizioa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5119379

 |

* Wd Datuak: Q5119379
***Cicer*** landare loredunen genero bat da, fabaceaearen familia barruan. Banaketa: Asian. *Cicer arietinum* (txitxirioa) espezie garrantzisuena da.

Espezie batzuk
--------------

*Cicer acanthophyllum*  

*Cicer anatolicum*  

*Cicer arietinum*  

*Cicer atlanticum*  

*Cicer bijugum*  

*Cicer canariense*  

*Cicer chorassanicum*  

*Cicer cuneatum*  

*Cicer echinospermum*  

*Cicer fedtschenkoi*  

*Cicer flexuosum*  

*Cicer graecum*  

*Cicer incisum*  

*Cicer judaicum*  

*Cicer kermanense*  

*Cicer macracanthum*  

*Cicer microphyllum*  

*Cicer mogolatvicum*  

*Cicer montbretii*  

*Cicer multijugum*  

*Cicer oxyodon*  

*Cicer pinnatifidum*  

*Cicer pungens*  

*Cicer rechingeri*  

*Cicer reticulatum*  

*Cicer songaricum*  

*Cicer spiroceras*  

*Cicer stapfianum*  

*Cicer subaphyllum*  

*Cicer tragacanthoides*  

*Cicer yamashitae*

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Cicer*** Aldatu lotura Wikidatan |

* ILDIS Versió 6.05
* Zipcodezoo

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q762857
* Commonscat Multimedia: Cicer
* Wikispecies Espezieak: Cicer

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300375534
* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 189475
* BioLib: 39936
* Dyntaxa: 1006601
* EOL: 28158
* Fl. China: 107066
* GBIF: 2947292
* GRIN:
* IPNI: 22016-1
* ITIS: 26536
* NCBI: 3826
* W3TROPICOS: 40008936
* USDA Plants: CICER
* VASCAN: 994
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D029863

 |

* Wd Datuak: Q762857
* Commonscat Multimedia: Cicer
* Wikispecies Espezieak: Cicer
Aire-hockey jokalari profesionala
**Aire-*hockeya* edo mahai-*hockeya*** barruko eta doitasuneko kirol bat da, non bi pertsona edo bi bikote (binaka) aritzen dira aire *hockey* mahai batean, mazoak erabiliz disko baten erabilera bultzatzeko, aurkako atean golak sartzeko.

Materiala
---------

Gaur egun, Estatu Batuetako Aire-hockey Elkarteak jokatzeko onartutako mahai bakarrak Dynamo mahaiak dira, 2,44 metro luze, eta horien artean aurkitzen ditugu "Photon", "Pro-Style", "Blue-Top", "Brown". Top", "Purple Top" eta "Black Top" joko-lerrorik marraztu gabe.

 *high top* aire-*hockey* mazoa.
 *Lexan* disko ofiziala.
Mazo ofizialek ezaugarri hauek izan behar dituzte:

* Pisua: gehienez 170,1 g.
* Diametroa: gehienez 10,32 cm.
* Kolorea: Mazoa edozein koloreko izan daiteke kanpoko ertza izan ezik, mahaiaren gainazalaren beste kolore batekoa izan behar duena.
* Materiala: dena material berekoa izan behar da.
* Beste batzuk:
	+ Bere zirkunferentzian uniformea eta simetrikoa izan behar du.
	+ Mazo bat ezin da aldatu edo higatu mahaiarekiko kontaktu-angelua aldatzeko.

Batez ere, bi mazo mota aurki ditzakegu: mazo altuak (*high top*) eta mazo lauak (*low top*). Orokorrean mazoak Estatu Batuetan egiten dira, baina bada Terrasan (Katalunia) egiten den mazo lauaren eredu ofizial bat .

"USAA" eta "AHC" elkarteek onartutako diskoak "Lexan" modeloak dira, eta gorriak, horiak edo berdeak izan daitezke.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Aire-hockey jokoaren arauak gaztelaniaz
* *Aire-hockey Mundua*
* *Aire-hockey AEB*
* Aire-hockey Venezuela
* AHPA — Nazioarteko Aire-hockey Elkartea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q165302
* Commonscat Multimedia: Air hockey

---

 |

* Wd Datuak: Q165302
* Commonscat Multimedia: Air hockey
**Alcorta** Argentinako Errepublikako Santa Feko probintzian dagoen Constitución departamenduko udalerria da. Ruta Nacional 178 eta Ruta Provincial 90 errepideen arteko bidegurutzean dago.

Constitución departamenduko bigarren hiria da. Probintziako lehen hiritik 95 km-ra dago, Rosario (probintziako hirigunerik handiena). Santa Fe hiritik 270 km-ra dago, Villa Constitución-tik 85 km-ra (Departamenduko hiriburua).

Errepideen bideragarritasunak, eta zerealen biltegiratzea duen portu baten hurbiltasunak askoz arinagoa egiten dute herriko eta eskualdeko lehen mailako ekoizpena lehorretik garraiatzea. Lehen estamentua tokiko zereal-instalazioak dira, gaur egun 3 direnak eta nekazaritzako eta abeltzaintzako ekoizleek esportaziorako merkaturatzen den zerealaren entrega bizkortzea ahalbidetzen dutenak.

Herriko eta eskualdeko jarduera ekonomikoa nekazaritza eta abeltzaintza da argi eta garbi, manufaktura, merkataritza eta zerbitzu jarduerak nekazaritzarekin lotuta daudela argi eta garbi.

Herriaren kokapena estrategikotzat jo liteke eskualde garapenerako, izan ere, biztanle eta tokiko azpiegitura gehien dituena da, bere inguruan 100 km-ko erradioan.

Modu berean, gaur egun, Alcortak dituen zerbitzu ugari daude eta inguruko herrietako biztanleek eskatzen dituzte.

Alcortak bi kirol-erakunde ditu duela 100 urte baino gehiagotik.

Herri hau gehienbat Donostiatik joandako euskaldunek osatu zuten. Kasualitatez, Gipuzkoan bada baserri bat, "Alkorta" izenekoa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2201862
* Commonscat Multimedia: Alcorta

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158626721
* LCCN: no2004088571

 |

* Wd Datuak: Q2201862
* Commonscat Multimedia: Alcorta
**Clackamas konderria** (ingelesez: *Clackamas County*) Oregonko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Oregon City da. 2010eko zentsuaren arabera 375.992 biztanle zituen, Clackamas kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Clackamas konderriak 4.875,94 kilometro koadro ditu. Horietatik 31,83 ura dira. Beste 4.844,11 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 77,11 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 375.992 pertsonetatik 346.786 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 29.138 dira. 2.761 beltzak edo afroamerikarrak. 2.340 amerikar natiboak ziren eta 815 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 13.575 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 438 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 9.277 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Clackamas County, Oregon age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q484404
* Commonscat Multimedia: Clackamas County, Oregon

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 138392597
* ISNI: 0000 0004 0480 871X
* LCCN: n82024065
* **Lekuak**
* OSM: 1837105
* TGN: 1002270

 |

* Wd Datuak: Q484404
* Commonscat Multimedia: Clackamas County, Oregon
**Alice Herz** (1882ko maiatzaren 25a, Hanburgo ; † 1965eko martxoaren 17a, Detroit) alemaniar bakezale eta kazetaria izan zen. Bonzo erara bere burua errez hil zen, Vietnamgo gerragatik protestan.

Bizitza
-------

Alice Herz familia juduan jaio zen. Lehen Mundu Gerra bere bi seme-alabekin Mecklenburgen igaro zuen, eta gero Berlinera joan zen bizitzera. Bakezale konprometitua eta Bakearen eta Askatasunaren aldeko Emakumeen Nazioarteko Ligako kidea izan zen.

1933ko otsailaren Reichstageko sutearen ondoren, Suitzara emigratu zuen bere alaba Helgarekin (senarra eta bere seme itsua jada hilak ziren). Geroago Grenoblera joan ziren biak, eta bertan egon ziren 1940ko maiatzera arte. Frantzian egon zenean Suitzan astekari erlijioso-sozialean lan egin zuen. 1940eko udaberrian Frantziak nazien aurrean kapitulatu ondoren, atxilotu zuten eta Gurseko kontzentrazio esparrura bidali zituzten bera eta alaba hiru astez. Askatu ostean, apaiz katoliko batekin asiloa eman zieten Pirinioetako herri batean, baina handik irtetea lortu zurten, eta 1942ko abuztuan AEBetara heldu ziren Kubatik. 

AEBetan Detroiten finkatu ziren. Herz kuakeroekin bat egin zuen bere ekintzailetza bakezalean AEBetan. 82 urte zituela, bonzo erara buruaz beste egin zuen Detroiteko bidegurutze batean Vietnamgo gerraren aurka protesta egiteko. Egun batzuen buruan hil zen zaurien ondorioz.

Hil ondoren
-----------

Shingo Shibata filosofo japoniarrak Alice Herz Bakerako Fundazioa fundatu zuen hil eta gutxira. Alice Herzen idatziak eta beraren gaineko testuak bilduz antologia bat ere prestatu zuen Shibatak. 

2003ko urtarrilaren, Nazionalsozialismoaren biktimen oroimen egunaren harira, Herz bizi izan zen Berlin-Mahlsdorf auzoko plaza bati bere izena jarri zioten .

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, alemanezko wikipediako «Alice Hwerz» artikulutik itzulia izan da, 2023-03-08 data duen 1057843531 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2023-03-08 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.

1. ↑  Shingo Shibata: *Alice Herz als Denkerin und Friedenskämpferin : Dialog und gemeinsames Handeln von Christen und Sozialisten.* Grüner, Amsterdam 1977, ISBN 90-6032-028-X.
2. ↑  Erwähnung im Text anlässlich der Ehrung ihrer Tochter Helga Herz.

Bibliografia
------------

Shingo Shibata: *Phoenix: Letters and Documents of Alice Herz.* Bruce Publishing, New York 1969.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q86213
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 79397539
* ISNI: 0000 0000 8159 6176
* GND: 118550144
* LCCN: n50029515
* NDL: 00443185
* SNAC: w60q5r76
* Open Library: OL6219953A

 |

* Wd Datuak: Q86213
2009ko Zuberoako maskarada eta Godaleta dantza Barkoxen.
**Godaleta dantza** edo **Godalet dantza** Zuberoako euskal dantza herrikoi bat da.

Zuberoako maskaradan "fonction" (ekitaldia) izenekoa osatzen duen dantza. Zamaltzain, txerrero, gatuzain eta kantiniersaren artean dantza egiten dute. Nork bere dantza-urratsak egiten ditu ardoz beteriko edalontzi edo godalet baten inguruan eta gainean. Zamaltzaina izaten da azkena. Bere saioari bukaera emateko edalontziaren gainera igo eta oin baten gainean gelditzen da, besteaz gurutzea seinalatzen duen bitartean. Trebetasun berezia behar izaten da, oso zaila baita lurrean dagoen edalontzia ikustea.

Kanpo estekak
-------------

* Añorgako dantzariak Godaleta dantza ikusgai eta entzungai
* Godaleta dantza Zuberoan dantzatua
* Godaleta dantza Barakaldoko kaleetan dantzatua.
* Godaleta dantza Arrietako kalean dantzatua.
* Godaleta dantza Asturiasko 2007ko Colungako Jaialdian dantzatua

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11168498

 |

* Wd Datuak: Q11168498
**Clatsop konderria** (ingelesez: *Clatsop County*) Oregonko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Astoria da. 2010eko zentsuaren arabera 37.039 biztanle zituen, Clatsop kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Clatsop konderriak 2.808,54 kilometro koadro ditu. Horietatik 661,31 ura dira. Beste 2.147,23 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 13,19 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 37.039 pertsonetatik 35.133 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.838 dira. 163 beltzak edo afroamerikarrak. 308 amerikar natiboak ziren eta 84 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 445 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 48 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 858 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Clatsop County, Oregon age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q484371
* Commonscat Multimedia: Clatsop County, Oregon

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147754387
* ISNI: 0000 0004 0509 9564
* NARA: 10036613
* **Lekuak**
* OSM: 1837106
* TGN: 1002276

 |

* Wd Datuak: Q484371
* Commonscat Multimedia: Clatsop County, Oregon
66°40′0″N 27°28′0″E﻿ / ﻿66.66667°N 27.46667°E﻿ / 66.66667; 27.46667
**Halosenranta** Finlandiako Kemijärvi udalerrian dagoen herrixka bat da. Kemijärviko hirigunearen hegoaldean dago, Kemijärvi aintziraren alboan eta aintziraren beste aldean, aurrean, Isokylä herrixka duela.

Herrixkan Keeterisaari izeneko uhartetxo txiki bat dago, nahiz eta urteko egun gehienetan ez duen uharte funtzioa egiten Kemijärvi aintzira negu luzeetan izoztuta egoten baita. Inguruan beste hainbat uharte daude; hala nola, Ollilanniemi nagusia, Purnu-uopaja ederra eta Uimaranta uharteak.

Anna Laurintytär Halonen eta Paavali Ollinpoika Halonen bere senarraren lehen etxea herrixka honetan zegoen, aintziratik pare bat metrotara.

Ikus, gainera
-------------

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| * Keeterisaari uhartea
 | * Kemijärvi
 | * Kemijärvi aintzira
 | * Kemijärviko herrixkak
 | * Isokylä herrixka
 |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258857

 |

* Wd Datuak: Q12258857


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Kemijärviko armarria Finlandiako banderaren aurrean | **Kemijärviko herrixkak** | Kemijärviko armarria Finlandiako banderaren aurrean |
| Halosenranta • **Hyypiö** • Isokylä • Javarus • **Joutsijärvi** • Juujärvi • Kallaanvaara • **Kemijärvi** (**Pöyliövaara • Särkikangas • Sipovaara**) • Kostamo • Leväranta • **Luusua** • Oinas • Perävaara • Raajärvi • Räisälä • Ruopsa • **Ryti-Lehtola** • **Soppela** • **Tapionniemi** • **Tohmo** • Varrio • **Vuostimo** • Ylikylä |
**Allianz Arena** Alemaniako Baviera eskualdean dagoen Munich hiriko iparraldean dagoen Fröttmaning auzoan dagoen futbol zelaia da. Bertan jokatzen duten etxeko taldeak FC Bayern München eta TSV 1860 München dira, talde hauek aurretik Municheko Olinpiar Estadioan jokatu ohi zuten.

Alemanian ospatu ziren 2006ko Munduko Futbol Txapelketako azpi-egoitzetako bat izan zen. Ospakizun honetarako eta betiere FIFAren araudian oinarritutako arrazoiak zirela eta, estadioak denboraldi batetarako Municheko FIFAren Munduko Kopako Estadioa izena eraman zuen. Antzeko arrazoiak zirela eta, UEFAk antolatutako txapelketetan München Arena izena darama. Aldaketa hauetatik at, estadioaren izen ofiziala Allianz Arena da.

Allianz Arena estadioa era herrikoian eta bere itxurarengatik *Schlauchboot* (euskaraz: *ontzi puzgarria*) ezizenez ezagutzen da.

Historia
--------

Allianz Arena estadioaren eraikuntza.
2001ko urriaren 21an Bavieran udal galdeketa bat egin zen, bertan bozkatzaileen %65,8ak (Munich hirian bozkatzeko eskubidea zutenen %37,5a) estadio berri bat eraikitzearen alde bozkatu zuen (Municheko Olinpiar Estadioa eraberritzearen aukera baztertuz).

Estadioaren diseinua Herzog & de Meuron arkitektura estudioarena izan zen, 2003an hautatua izan zelarik. Allianz alemaniar aseguruetxeak, proiektua bultzatu zuen elkarteko kide nagusia zenak, zetozen 30 urtetan estadioak bere izena eraman zezan dirua ordaindu zuen. Eraikuntzaren kostu osoa 341 milioi euro izan zen, TSV 1860 München eta FC Bayern München taldeek ordainduak.

2002ko urriaren 21ean eraikitzeari ekin zitzaion, lehenbiziko harria Franz Beckenbauerek jarri zuelarik, eta 2005ko apirilean amaitu zen. 2005ko maiatzaren 30an TSV 1860 München eta 1. FC Nürnberg taldeen arteko partiduarekin inauguratu zen. 2005ko maiatzaren 30an FC Bayern München eta Alemaniako futbol selekzio nazionalaren artean bigarren inaugurazio partidua jokatu zen.

2005ko ekainaren 2an hiriko bi futbol taldeen arteko lehenbiziko partidua jokatu zen, Paul Agostino futbolariaten gol bati esker TSV 1860 München taldeak irabazi zuelarik.

Estadioan sartutako lehen gola TSV 1860 taldeko Patrick Milchraum futbolariak sartu zuen.

Allianz Arena estadioaren barnealdeko ikuspegi panoramikoa.

Iruditegia
----------

* Partidu baten zeharPartidu baten zehar
* KanpoaldeaKanpoaldea
* Iparraldeko armailakIparraldeko armailak
* Airetik ikusitaAiretik ikusita
* Urdinez argiztatuaUrdinez argiztatua
* Gorriz argiztatuaGorriz argiztatua
* EskemaEskema

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Munichek bere bitxi berria bataiatu du. **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

* Allianz Arena estadioaren webgune ofiziala **(Alemanez)** **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q127429
* Commonscat Multimedia: Allianz Arena

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 234354486
* GND: 4788794-1

 |

* Wd Datuak: Q127429
* Commonscat Multimedia: Allianz Arena
**Agathe Habyarimana**, jaiotzez **Agathe Kanziga**, (Karago, 1942ko urtarrilaren 21a) Juvénal Habyarimana Ruandako presidente ohiaren alarguna da. Ruandako lehen dama izan zen 1973tik 1994ra. 2010eko martxoaren 2an atxilotu zuten Frantziako agintariek Nicolas Sarkozyk Ruandan egindako bisitaren ostean.

Bizitza
-------

Askotan ezkutuko indar politikoetako bat bezala ikusten zen senarraren 20 urteko presidentetzan. 1994ko Ruandako genozidioaren antolatzaile izan zen Akazu muturreko erakunde informalaren erdigunea zen.

1994ko apirilaren 9an, Juvénal Habyarimana hil eta Ruandako genozidioa hasi eta berehala, tropa frantsesen laguntzarekin Ruandatik hegazkinez atera zen eta 8 egun geroago Parisera iritsi zen. Berarekin batera Akazuko beste hogeita hamar kide izan ziren, Ferdinand Nahimana, Mila Muinoen Irrati eta Telebista Askearen zuzendaria barne. Parisera iristean, 230.000 libera jaso zuen Frantziako Gobernuaren eskutik, «Ruandako errefuxiatuentzako premiazko laguntzarako» esleitutako aurrekontutik. 1997ko irailean, Librevillera (Gabon) joan zen, Omar Bongok gonbidatuta, eta gero Gbadolitera (Zaire). Gabonen pasaporte diplomatikoa eman zioten izen faltsu batekin. Mehatxuei erantzunez, Libreville utzi eta Frantziara joan zen, non legez kanpo bizi den.

2007ko urtarrilaren 4an asilo politikoa ukatu zioten Frantzian, baina bertan jarraitu zuen bizitzen. 2010eko martxoaren 2an atxilotu zuten Frantziako agintariek Nicolas Sarkozyk Ruandan egindako bisitaren ostean.

2011ko irailean, Frantziako auzitegiak Habyarimana Ruandara estraditzea ukatu zuen. 2021eko abuztuan, Parisko Apelazio Auzitegiak «onartezintzat» jo zuen Habyarimanaren estradizio eskaera.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)** Edwards, Steven. «Intrigue and uncertainty follow arrest of 'Lady Genocide'» *National Post* 2010-03-01 (Noiz kontsultatua: 2023-07-14).
2. ↑   **(Ingelesez)** McGreal, Chris. «Profile: Agathe Habyarimana, the power behind the Hutu presidency» *The Guardian* 2010-03-02 (Noiz kontsultatua: 2023-07-14).
3. ↑   **(Ingelesez)** Gourevitch, Philip.  (1998). *We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed with Our Families : stories from Rwanda.*  New York: Farrar, Straus and Giroux ISBN 0-312-24335-9..
4. ↑   **(Ingelesez)** «Agathe Kanziga Habyarimana» *Trial International* 2016-05-02  jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2019-07-16) (Noiz kontsultatua: 2023-07-14).
5. ↑   **(Ingelesez)** «France rejects Rwanda's Habyarimana extradition bid» *BBC* 2011-09-28 (Noiz kontsultatua: 2023-07-14).
6. ↑   **(Frantsesez)** «Rwanda : la demande de non-lieu d’Agathe Habyarimana jugée « irrecevable »» *Jeune Afrique* 2021-08-30 (Noiz kontsultatua: 2023-07-14).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q391281
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 304563934
* ISNI: 0000 0004 1012 9481
* GND: 1036799352

 |

* Wd Datuak: Q391281
**Graham Lurraldea** ohiko hego muga bezala Jeremy lurmuturra eta Agassiz lurmuturra lotzen dituen lerroa duen Penintsula antartikoaren zatiari ematen zaion izena da. Graham Lurraldearen definizio hau 1964an adostu zuen Erresuma Batuko *Antarctic Place-names Committee* eta AEBetako *Advisory Committee on Antarctic Names*en artean, non Penintsula Antartikoa iparraldeko Graham Lurraldea eta hegoaldeko Palmer Lurraldean banatu izan zen. Ordurarte, bi herrialdeek bakoitzak euren izena erabiltzen zuen (Graham eta Palmer hurrenez hurren) Penintsula osoa izendatzeko.

Graham Lurraldea Hegoamerikatik gertuen dagoen Antartikako zatia da.

Graham Lurraldearen iparraldeko muturra Trinidad penintsula da. Weddell itsasoaren kostaldetik jarraituz, honako beste kostalde hauek daude: Nordenskjöld kostaldea, Oskar II.a kostaldea, Foyn kostaldea eta Bowman kostaldea Agassiz lurmuturreraino. Graham Lurraldearen mendebaldean, berriz, Trinidad penintsulatik abiatuta honako beste kostalde hauek daude: Palmer kostaldea (edo Davis), Danco kostaldea, Graham kostaldea, Loubet kostaldea eta Fallières kostaldea Jeremy lurmuturreraino.

Lurralde aldarrikapenak
-----------------------

Argentinak Graham Lurraldea Suaren Lurraldea, Antartika eta Hego Atlantikoko Uharteak probintziako Argentinar Antartika departamendu barnean sartzen du, Txilerentzat Magallanes eta Txileko Antartika eskualdeko Txileko Antartikako Probintziako Antartika hiriaren zati da, eta Erresuma Batuarentzat Britainiar Antartikaren zati.

Herrialde aldarrikatzaileen izendapenak:

* Argentinak penintsula osoa *Tierra de San Martín* deitzen du.
* Txilek *Tierra de O'Higgins*
* Erresuma Batuak *Graham Land*

Historia
--------

Graham Lurraldea sir James Grahamen omenez izendatua izan zen, Britainiar Almirantetzako lehen lorda lurralde honen mendebaldeko zatia John Bliscoek 1832an esploratu zuen garaian.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q618370
* Commonscat Multimedia: Graham Land

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315529397
* LCCN: sh2003002669
* **Lekuak**
* TGN: 1111994

 |

* Wd Datuak: Q618370
* Commonscat Multimedia: Graham Land
**Grainger konderria** (ingelesez: *Grainger County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Rutledge da. 2010eko zentsuaren arabera 22.657 biztanle zituen, Grainger kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Grainger konderriak 783,37 kilometro koadro ditu. Horietatik 56,61 ura dira. Beste 726,75 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 28,92 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 22.657 pertsonetatik 22.283 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 530 dira. 101 beltzak edo afroamerikarrak. 36 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 24 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 7 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 203 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Grainger County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502373
* Commonscat Multimedia: Grainger County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144261333
* ISNI: 0000 0004 0442 3676
* LCCN: n81139866
* **Lekuak**
* OSM: 1848177
* TGN: 2001865

 |

* Wd Datuak: Q502373
* Commonscat Multimedia: Grainger County, Tennessee
**Grundy konderria** (ingelesez: *Grundy County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Altamont da. 2010eko zentsuaren arabera 13.703 biztanle zituen, Grundy kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Grundy konderriak 935,3 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,52 ura dira. Beste 933,78 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 14,65 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 13.703 pertsonetatik 13.434 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 113 dira. 36 beltzak edo afroamerikarrak. 63 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 24 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 141 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Grundy County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502386
* Commonscat Multimedia: Grundy County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157082601
* LCCN: n77019754
* **Lekuak**
* OSM: 1848179
* TGN: 2001867

 |

* Wd Datuak: Q502386
* Commonscat Multimedia: Grundy County, Tennessee
**Coahoma konderria** (ingelesez: *Coahoma County*) Mississippiko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Clarksdale da. 2010eko zentsuaren arabera 26.151 biztanle zituen, Coahoma kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Coahoma konderriak 1.510,36 kilometro koadro ditu. Horietatik 79,54 ura dira. Beste 1.430,82 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 17,31 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 26.151 pertsonetatik 6.211 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 293 dira. 19.698 beltzak edo afroamerikarrak. 20 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 114 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 7 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 97 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156575
* Commonscat Multimedia: Coahoma County, Mississippi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 140740535
* LCCN: n82067426
* NARA: 10039669
* **Lekuak**
* OSM: 1829176
* TGN: 2001099

 |

* Wd Datuak: Q156575
* Commonscat Multimedia: Coahoma County, Mississippi
**Coachella** **harana** Kaliforniako hegoaldeko Riverside konderrian dago; Coloradoko basamortuaren parte den haran idorra da. San Gorgonio pasabidetik Salton itsasoko iparraldeko ertzeraino iristen da, 72 km luze da, eta 24 km zabal, gutxi gorabeherako hego-ekialdearako orientazio batean. Ipar-ekialdean San Bernardino eta Little San Bernardino mendiek mugatzen dute, eta hego-mendebaldean San Jacinto eta Santa Rosa mendiek.

Harana ezaguna da neguko *resort* ospetsuak dituelako, batez ere Palm Springs. Urtean hainbat ekitaldi izaten dira haranean, besteak beste, Coachellako Haraneko Musika eta Arte Jaialdia,, Palm Springs International Film Festival izeneko zinenaldia, Indian Wellseko Mastersa, tenis-txapelketa bat.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2331865
* Commonscat Multimedia: Coachella Valley

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315124997
* LCCN: sh85027293
* NARA: 10042776
* SUDOC: 201743760
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2331865
* Commonscat Multimedia: Coachella Valley
**Gutenberg proiektua'** Michael Hartek 1971ean garatutako proiektua da, liburu elektronikoz osatutako liburutegi bat sortze asmoz. Liburu horiek jada fisikoki existitzen ziren liburu fisikoetan oinarrituko litzateke. Interneten eskuragarri daude liburu horiek.

Bertara iritsi ziren testu gehienak domeinu publikoan zeuden, inoiz ez zutelako egile eskubiderik izan edo izan bazituzten ere, iraungi direlako. Beste batzuek eskubideak oraindik dituzte, baina egileek utzi dituzte espreski. Izena XV. mendeko inprimatzaile izan zen Johannes Gutenbergi gorazarre egiteko darama. 2009an Gutenberg Proiektuak 30.000 liburu zituen sarean, horietako 25.496 ingeleraz.

Kanpo estekak
-------------

* Gutenberg proiektuaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22673
* Commonscat Multimedia: Project Gutenberg

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 141011491
* BNF: 17049330w (data)
* LCCN: no94013195
* NLA: 56963947
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Gutenberg proiektua: 114

 |

* Wd Datuak: Q22673
* Commonscat Multimedia: Project Gutenberg
**Alleko** Aralarko mendilerroan dagoen mendi baten izena da. **Alleko pikoa** eta **Alleko aitze** bezala ere deitzen diote. Hemendik igarotzen da Nafarroa eta Gipuzkoaren arteko mugaren zati bat.

Irispideak
----------

Lizarrustiko mendatetik abiatuta bi eratara hel daiteke Allekoren tontorrera:

### Trenbideko bidea

Antzina, trenbide honetatik, zura eramaten zuen tren bat pasatzen zen, eta bide hauxe da jarraitu behar dena kasu hontan. Hau, Lizarrustiko Haitzak izeneko haizpetik igarotzen da, Maitzegi errekaren labarraren gainean zintzilikaturik, han eta hemen urjauziak dituelarik. Lizarrustiko haitzek oso izen ezaugarritsuak dituzte. Ekialdetik mendebaldera, hauexek dira euren izenak: Kantera, Malkorbizkarra, Intxusaeta eta Leizalde. Haitz hauetan, kirol eskaladako bide batzuk ireki dira.

Trenbidearen bideak tunel txiki bat zeharkatzen du Akerretako pasabidera iritsi aurretik, Lareoko urtegia baino zertxobait beherago. Lizarrustiko haitzak atzean utzi ondoren, zuzen igotzen da gailurretatik Allekoren tontorrera.

Lizarrustitik, eta Errenagako babeslekuen bidetik, mendatetik kilometro bakarrera dagoen bihurgunean hasten dena, Etxarri Aranatzeranzko norantzan Iraioko Zelaiara desbideratu daiteke, eta tontorrera igo mendebalderantz jarraituz.

Zuzen hel daiteke pagaditik, Akaitz Errekako haranetik zehar. Haran honek, Akaitz eta Alleko banatzen ditu.

### Maitzegi Erreka

Lizarrustitik, trenbidearen bidea har daiteke, Maitzegi errekaren labarraren gainean, gurutzatzen duen zubi batetara arte. Hemen, labarraren jeitsiera hasten da, ez oso zaila eta hiru urjauzi dituela. Azkenekotik, ezkerrera hartu eta bidera irtetzen da.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253205

 |

* Wd Datuak: Q12253205
Haizetako-garbigailua lanean, auto barrutik ikusia.
Lokomotor baten haizetako-garbigailua.
**Haizetako-garbigailua** ibilgailu baten haizetakoa edo kristala euritatik edo beste hondakin batzuetatik babesteko gailu bat da.

Automobiletan ohikoak dira, derrigorrezkoak herrialde gehienetan lege xedapenen arabera. Ohikoak dira halaber, autobus, tranbia, lokomotor, hegazkin eta itsasontzietako kabinetan ere. Auto batzuek aurreko argiak garbitzeko antzeko gailua dute.

Auto gehienek bi beso erradial dituzte. Beso bakoitza egoten da eratuta ardatz batez eta erratzaren lana egiten duen goma batez, leihoetarako erraklet baten gisa. Pantografo baten eran mugitzen dira besoak.

Geometria
---------

* Haizetako-garbigailu estandarrena, bi beso paralelo.Haizetako-garbigailu estandarrena, bi beso paralelo.
* Hiru besokoa.Hiru besokoa.
* Beso bakarrekoa.Beso bakarrekoa.
* Alboetan jarritako simetrikoak, txandakako mugimenduarekin.Alboetan jarritako simetrikoak, txandakako mugimenduarekin.
* Besoak paralelogramoen eran mugitzen direnekoa.Besoak paralelogramoen eran mugitzen direnekoa.
* Goma ardatzari lotuta dagoenean, bi beso independente.Goma ardatzari lotuta dagoenean, bi beso independente.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskalterm. *www.euskara.euskadi.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-09-07).
**Haizea** 1975ean Haizea taldeak plazaratutako lehen diskoa izan zen, taldearen izena daramana.

Musikariak
----------

* Amaia Zubiria, ahotsa
* Txomin Artola, ahotsa eta gitarra
* Gabriel Fernandez Barrena, kontrabaxua
* Xabier Lasa, gitarra
* Carlos Busto, bateria

Grabaketa eta abestiak
----------------------

Donostiako Herri Gogoa estudiotan egin zen grabaketa Iñaki Beobide soinu teknikaria zela. Zazpi abestik osatzen dute diskoa, hauetako bost ahozko euskal literaturako kanta herrikoiak dira, gainontzekoak, *Goizeko euri artean* Txomin Artolarena eta *Oreina bila* Xabier Lasaren abesti instrumentala.

Azala
-----

Azala Jon Zabaletak egina da. Gitarra bat ageri da lehen planoan eta honen sokek poste elektrikoen sokekin nahasten dira, paisaiaren atzealdean eguzkia sartzen den artean.

Kantuen zerrenda
----------------

1. *Brodatzen ari nintzen*
2. *Urzapal bat*
3. *Loa loa*
4. *Goizeko euri artean*
5. *Ura ixuririk*
6. *Oreina bila*
7. *Arrosa xuriaren azpian*

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Haizea.*  (Noiz kontsultatua: 2018-02-21).
2. ↑   Txiribita.  (2012-02-04). «Haizea - Haizea (1977)» *EKAITZALDI* (Noiz kontsultatua: 2018-02-21).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61069796

 |

* Wd Datuak: Q61069796
**Cook konderria** (ingelesez: *Cook County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Adel da. 2010eko zentsuaren arabera 17.212 biztanle zituen, Cook kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Cook konderriak 603,99 kilometro koadro ditu. Horietatik 15,65 ura dira. Beste 588,35 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,04 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 17.212 pertsonetatik 12.195 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.024 dira. 4.684 beltzak edo afroamerikarrak. 38 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 113 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 16 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 164 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156431
* Commonscat Multimedia: Cook County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139560747
* ISNI: 0000 0004 0407 8884
* LCCN: n81018231
* NARA: 10039091
* **Lekuak**
* OSM: 1073774
* TGN: 2000328

 |

* Wd Datuak: Q156431
* Commonscat Multimedia: Cook County, Georgia
**Cook konderria** (ingelesez: *Cook County*) Illinoisko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Chicago da. 2010eko zentsuaren arabera 5.194.675 biztanle zituen, Cook kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Cook konderriak 4.234,27 kilometro koadro ditu. Horietatik 1.785,88 ura dira. Beste 2.448,38 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1226,82 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 5.194.675 pertsonetatik 3.523.120 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.244.762 dira. 1.265.778 beltzak edo afroamerikarrak. 6.682 amerikar natiboak ziren eta 1.043 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 318.869 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 7.751 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 71.432 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108418
* Commonscat Multimedia: Cook County, Illinois

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 151257350
* ISNI: 0000 0004 0446 1410
* BNF: 122782283 (data)
* GND: 10199952-5
* LCCN: n79060249
* NARA: 10045509
* SUDOC: 031598609
* **Lekuak**
* OSM: 122576
* TGN: 7013649

 |

* Wd Datuak: Q108418
* Commonscat Multimedia: Cook County, Illinois
Artzainak Jesus haurra gurtzen erakusten duen margolana.
**Gurtza** Jainkoari, edo jainkotzat edo santutzat hartzen denari egiten zaien erlijiozko gorazarrea da. Beste zentzu batzuetan, gurtzak pertsona, leku edo gauza batenganako errespetuari, mirespenari edo maitasunari ere egiten dio erreferentzia. Erlijioan sinesten duten pertsonak inspiratzen dituen egintza hau gorputzaren bidez egindako keinuez ere erakusten da, adibidez, makurtzea, umiltzea edo men egitea. Banakako ekintza izan ohi da, baina taldean ere praktikatu daiteke, kasu horietan gurtza gidatzen duen talde buru bat egon ohi delarik.

Gurtza zenbait erlijiotan
-------------------------


### Kristautasuna

Erlijio honetan meza taldekako gurtza bat da.

### Hinduismoa

Artea eta zientzia da gurtza erlijio honetan.

### Islama

Gurtza islamaren bost zutabeetako bat da. Egunean bost aldiz egin behar dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Euskaltzaindiaren Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-04-13).
2. ↑   **(Ingelesez)** Egri, Lajos.  (1942). *The Art of Dramatic Writing: Its Basis in the Creative Interpretation of Human Motives.*  Simon & Schuster.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q851918
* **Identifikadoreak**
* GND: 4142376-8
* NKC: ph118261
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q851918
**Guruin pineala** edo **epifisia** dientzefaloaren sabaian dagoen guruina da, burezurreko tuberkulu koadrigeminoen artean, hobi pineal deritzon lekuan. Guruin hau argirik ez dagoenean aktibatzen da eta, orduan, melatonina ekoizten du. 5 milimetroko diametroa du.

Bere zelulei pinealozito deritze, eta fotorrezeptore eta jariatzaileen artean banatzen dira. Arrain, anfibio eta narrastietan aurki daitezke fotorrezeptoreak (egun, bereziki garatuak tuataren begi pinealean). Hegaztietan ez daude hain garaturik, eta fotorrezeptore eraldatuez hitz egiten da. Ugaztunetan, berriz, fotorrezeptoreak ez dira existitzen, guruin hau funtzio fotosentsorialarekin estuki erlazionatuta dagoen arren. Goiko gongoil zerbikalaren eta hipotalamoaren gune suprakiasmatikoaren bidez, erretinarekin lotzen da; beraz, ikusmenaren atal bat dela esan daiteke. Sistema honetan, argi informazioa hormonen jariatze bihurtzen da.

Melatonina serotoninatik abiatuz ekoizten da. Epifisia lo eta esna-aldi zikloen erregulazioarekin erlazionatua dago. Hormona honek, ordu tokien diferentziaren sindromearen efektuei aurre egiteko balio duela egiaztatu da. Antioxidatzaile boteretsu bat ere bada, eta timoko minbizi zelulen apoptosian parte hartzen duela ere egiaztatu da. Baina, aldi berean, hormona honen dosi altuek, minbizi efektu handia dutela ere egiaztatu da. Jakina da, baita ere, pubertaroaren hasiera kontrolatzen duela eta erritmo zirkadiarretan eragin zuzena duela. Hormona honen ekoizpena adinarekin jaisten da.

Guruin pinealak dimetiltriptamina sortzen du, serotoninatik sintetizaturiko neurotransmisore bat dena, eta loaldiko ikusmen efektuak eragiten dituena da. Hil baino une batzuk lehenago kopuru handiagoan ekoizten da. Naturan ere dago, *Psychotria viridis* eta *Mimosa hostilis* bezalako landareetan. Azken hau, **orein begi** bezala ezagutzen da. Aipaturiko biak aiahuaska prestatzeko erabiltzen dira, esaten denez, dagoen substantzia liluragarririk boteretsuena. Giza kontzientzia zentzu guztietatik isolatzeko gai da, denboraren eta errealitatearen nozioa erabat asaldatuz. Erabiltzaileak, "bidaia"ren iraupena, ordu askotakoa dela nabaritzen du, baina, dosiaren arabera, ez du 5 edo 10 minutu baino gehiago irauten

Filosofiaren esparruan, René Descartes filosofoari frantziarrak guruin pineala, gorputza arimarekin lotzen zuena zela uste zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q198654
* Commonscat Multimedia: Pineal gland

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11967934k (data)
* GND: 4067869-6
* LCCN: sh85102232
* NDL: 00572092
* NKC: ph1076989
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D010870
* TA: A11.2.00.001
* FMA: 62033

 |

* Wd Datuak: Q198654
* Commonscat Multimedia: Pineal gland
**Gurutz Ansola Larrañaga** (Azpeitia, 1924ko maiatzaren 2a - Donostia, 2019ko otsailaren 1a) gipuzkoar ikertzaile eta irakaslea izan zen.

Biografia
---------

Ekonomia Zientzietan lizentziatua Deustuko Unibertsitatean eta Zuzenbidean Valladolidekoan. Ekonomia-irakaslea izan zen Deustuko Unibertsitatean, Donostian. Makroekonomia euskaraz irakasten aitzindari izan zen unibertsitate horretan eta baita euskaraz ekonomiaren gaineko testuak idazten ere.

Euskal Herriko ekonomia-egiturak eta haien aldaketa, nazioarteko diru-sistema dolarraren mende, eta ongizate-estatuaren krisia eta etorkizuna izan ziren bere ikerlan nagusiak. Eusko Ikaskuntzaren Gizarte eta Ekonomia Zientziak Saileko lehendakaria izan zen 1978tik 1980ra.

Kaleratu zituen lanen artean: *Euskal Herriko ekonomiaz* (1971), *USAren agintaritza eta dolarraren ahulezia* (1972), *Ongizate-estatuaren krisialdia eta etorkizuna* eta *Europar banku zentralaren moneta-politika bakarra*.

Gipuzkoako Ikastolen Federazioaren sortzaile eta elkarte horren lehendakari izan zen; Gasteizko Legebiltzarreko kide eta Gipuzkoako Batzar Nagusietako lehendakari ere izan zen. EAJko kide izan zen, harik eta Eusko Alkartasunarren sorreran parte hartu zuen arte.

Egan eta Zeruko Argiaren kolaboratzaile ere izan zen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9001479
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 1254
* Lur: 00352/eu\_a\_3525/a3525

 |

* Wd Datuak: Q9001479
Bizikleta gurpila. 
**Bizikleta gurpila** bizikletentzako diseinatutako gurpila da. Kautxuzko pneumatiko batek osatzen du, baita erdiko abatz batek eta biak lotzen dituzten erradioek ere. Pneumatiko horren barruan aire-ganbera bat dago (kautxuzkoa ere bai), hagun baten gainean muntatuta,

Bizikleta normalek 36 erradio erabiltzen dituzte. Gurpil arinagoak lortzeko 32 erradioko hagunak eta abatzak erabiltzen dira, eta tandemean edo banaketako bizikletan 40 eta 48 erradioko gurpilak erabiltzen dira. Erradioak erradialki edo tangentzialki finka daitezke.

Gurpilak zenbat eta arinagoak izan, orduan eta azkarragoa da bizikleta baten maneiua, eta bizkorragoa azelerazioa. Beraz, errepideko bizikletek eta pistakoek gurpil arinak eta finak eta pneumatiko estuak dituzte; mendiko bizikletek, berriz, lurreko arrokak eta depresioak salto egiteko erabiltzen direnak, gurpil zabalagoak eta astunagoak eta pneumatiko sendoagoak erabiltzen dituzte. Tarteko ñabardura asko daude espektro horretan, eta, erabiltzen duen gurpil motaren arabera, ezaugarri desberdinak izan ditzake bizikleta batek.

Gurpilaren zatiak
-----------------

Ohiko gurpil moderno batek aleazio-haguna (edo karbono zuntzezkoa), abatz bat, tentsiopeko erradioak, eta gomazko pneumatiko bat ditu.

* Haguna
* Erradioak
* Erradio-buruak
* Shimano Dura-Ace abatza

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q161798
* Commonscat Multimedia: Bicycle wheels

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q161798
* Commonscat Multimedia: Bicycle wheels
**Grundy konderria** (ingelesez: *Grundy County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Trenton da. 2010eko zentsuaren arabera 10.261 biztanle zituen, Grundy kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Grundy konderriak 1.134,48 kilometro koadro ditu. Horietatik 7,12 ura dira. Beste 1.127,36 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 9,04 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 10.261 pertsonetatik 10.032 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 178 dira. 58 beltzak edo afroamerikarrak. 38 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 36 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 6 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 89 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490395
* Commonscat Multimedia: Grundy County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133704395
* LCCN: n81119860
* **Lekuak**
* OSM: 1180482
* TGN: 1002430

 |

* Wd Datuak: Q490395
* Commonscat Multimedia: Grundy County, Missouri
**Hans Conrad Schumann** (Zschochau, Saxonia, 1942ko martxoaren 28a , Bavaria, 1998ko ekainaren 20a), Berlingo harresia egiten hasi eta gero, Alemaniako Errepublika Demokratikotik (AED) alde egin zuen lehen desertorea izan zen. Ihesaldi hura oso ezaguna izan zen eta eztenez jositako alanbre gainetik ihes egiten ari zeneko argazkiak ospe handia hartu zuen Gerra Hotzaren garaian.

Biografia
---------

Schumannen ihesaren irudia
Hans Conrad Schumann Zschochaun, Saxonian jaio zen, 1942ko martxoaren 28an.

Schumann soldadu izan zen Nationale Volksarmeen (Armada Popular Nazionala, alemanieraz). Dresdenen 3 hilabetez entrenatu ondoren, Potsdameko subofizial akademia bat esleitu zioten eta bolondres joan zen Berlinera.

1961eko abuztuaren 15ean, 19 urte zituen eta 3 egun eraikitzen zeramatzaten Berlingo Harresian zegoen zelatari, Ruppinerstraßko eta Bernauerstraßko bidegurutzean. Garai hartan, Harresia alanbrezko hesi bat besterik ez zen eta Schumannek, aukera aprobetxatu eta, salto egin zuen gainetik. Berehalako batean, Alemaniako Errepublika Federaleko (AEF) polizia kotxe batek aldentzen lagundu zion. Une hura izan zen Peter Leibing argazkilariak Gerra Hotzeko irudi ospetsuenetakoa izango zena hartzeko aprobetxatu zuena.

Gerora, Hans Conrad Schumannen Mendebaldeko Berlindik Alemaniako Errepublika Federalera bidaiatzeko baimena izan zuen eta Bavarian jarri zen bizitzen. Günzburg hirian Kunigunde ezagutu zuen eta ezkondu egin ziren.

1989ko azaroaren 9an Harresia eraitsi zuten eta horrela esan zuen:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *1989ko azaroaren 9ra arte ez nuen benetako askatasuna sentitu* |  » |

Baina lagun ohiekin ez zen sekula ondo moldatuko eta Bavarian gusturago sentiko zen jaiolekuan baino. Era berean, zaila egiten zitzaion Saxoniara, guraso eta senideak bisitatzera joatea ere.

1998ko ekainaren 20an, depresioak hartu zuen eta Kipfenbergen (Bavaria Garaia) bere burua urkatu zuen.

Kanpo estekak
-------------

* Schumannen ihesaldiaren argazki ospetsua
* Conrad Shumannen ihesaldia Youtuben

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Conrad Schumann*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60160
* Commonscat Multimedia: Conrad Schumann

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 62438413
* GND: 122784804

 |

* Wd Datuak: Q60160
* Commonscat Multimedia: Conrad Schumann