recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Hiri bankua.
**Banku** bat egitura sinpleko altzari luze bat da, pertsona bat edo gehiago batera esertzeko aukera ematen duena. Bankuak erabilera komuna du leku publikoetan, hala nola parkeetan, lorategietan, tren-geltokietan, aireportuetan eta abarretan. Mota horretako hiri-altzariek hainbat material dituzte, hala nola zura, metala, harria edo zementua. Elizetako altzari nagusia ere bada, ilaraka antolatzen baitira eta fededunek zerbitzu erlijiosoan erabiltzen baitituzte.

Bankua igeltsua edo harria bezalako material sinplez egina denean eta etxebizitza eta barnealdeko edo kanpoaldeko paretetara jotzen duenean, *jarleku* esaten zaio.

Historia
--------

Hiru pertsonak okupatutako bankua.
Harrizko bankua, eraikin baten barneko hormari lotua, antzinako eraikin kretar eta mizenikoetan aurkitu da. Antzoki, hipodromo, zirku eta garai greko eta erromatarreko antzeko eraikinetako harmailetan jarritako jezarlekuak sortzen ziren. Baina benetako altzari gisa ez da ia ezagutzen garai erromanikoa arte (XI. mendea); izan ere, horren aurretik Ponpeiako aurrietatik ateratako brontzezko ale bat baino ez da gordetzen.

Erdi Aroan bankuaren papera kutxa eta kutxatzar arruntek egiten zuten, baita gela nagusietan ere. Horregatik, garai hartatik ez da ia etxebizitzetan eta leku publikoetan aurkitzen.

XIV. mendera arte, bankuak oso forma sinpleak izan zituen. Hortik aurrera, aulkiak bezala apaintzen da, eta, askotan, sofa bihurtzen da, kuxin txikiak edo oinarri bigunduak gehituta. XVII. eta XVIII. mendeetan apaindutako banku askok armarriak dituzte bizkarraldean. XV. mendetik ezagutzen da aulkiaren alde bat eta bestea txandaka aprobetxatzeko erabiltzen zen bizkarralde birakaria.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q204776
* Commonscat Multimedia: Benches

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85013107
* AAT: 300038494
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q204776
* Commonscat Multimedia: Benches
**Banku komunala** kreditu-metodologia bat da. Irabazi-asmorik gabeko erakunde batek pertsona talde bati maileguak ematen dizkio. Hauek emandako baliabideez eta erabileraz arduratzen dira.

Banku komunalek ideia berritzaileak dituzten baina kreditua eskuratzeko aukerarik ez duten emakume ekintzaileei batez ere maileguak ematen dizkiete, banku-erakundeek eskatzen dituzten baldintza guztiak ezin dituztelako bete.

Kontzeptuaren jatorria eta definizioa
-------------------------------------

Banku komunal kontzeptua 1984an planteatu zuen lehen aldiz Bolivian John Hatch ekonomialariak, geroago FINCA International banku komunala sortu zuenak.

Ezrra Israel Orozco Paredes artikuluan, *"Banku komunalak mikroenpresen jabe diren enpresarien garapenerako finantzaketa-alternatiba gisa",* Guatemalako banku komunalak definitzen ditu: "Banku komunal bat emakumeek osatutako elkarte bat da (nahiz eta bitartekari batzuetan gizonek ere parte hartzen duten), 20 pertsona inguru osatuta. Bakoitzak diru-sarrerak sortzen dituen jardueraren batean lan egiten du, eta jarduera horrek ez du zertan berdina izan behar. Banku Komunalaren bidez, kideek mikrokredituak eskura ditzakete beren kreditu-jarduerak finantzatzeko. 

Taldeak Zuzendaritza Batzorde bat eratzen du, taldearen zereginak administra ditzan, hala nola aurrezkiak eta interesak biltzea, interesen ordainketak egitea, kontrolak eramatea, erabakiak behar denean hartzea eta abar. Bazkideek egiten dituzten jarduera berritzaile eta sortzaile adina destino izan ditzakete emandako mikrokredituek. Hasierako zenbatekoak txikiak dira, arriskuak minimizatu eta ordainketaren kultura sortzeko, biztanleriaren sektore batzuetan existitzen ez dena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Los Bancos Comunales Como Una Alternativ | PDF | Banco Grameen | Microcrédito» *Scribd* (Noiz kontsultatua: 2023-05-30).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4150818
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q4150818
**Banner konderria** (ingelesez: *Banner County*) Nebraskako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Harrisburg da. 2010eko zentsuaren arabera 690 biztanle zituen, Banner kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Banner konderriak 1.932,82 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,4 ura dira. Beste 1.932,43 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,36 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 690 pertsonetatik 682 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 26 dira. 0 beltzak edo afroamerikarrak. 3 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 0 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 5 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q484509
* Commonscat Multimedia: Banner County, Nebraska

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127875629
* LCCN: n83022596
* **Lekuak**
* OSM: 1425389
* TGN: 2001319

 |

* Wd Datuak: Q484509
* Commonscat Multimedia: Banner County, Nebraska
**Banks konderria** (ingelesez: *Banks County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Homer da. 2010eko zentsuaren arabera 18.395 biztanle zituen, Banks kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Banks konderriak 605,76 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,65 ura dira. Beste 601,11 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,03 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 18.395 pertsonetatik 17.567 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.041 dira. 416 beltzak edo afroamerikarrak. 36 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 165 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 9 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 202 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q488201
* Commonscat Multimedia: Banks County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 129016615
* ISNI: 0000 0004 0424 0474
* LCCN: n81093384
* NARA: 10039207
* **Lekuak**
* OSM: 1020674
* TGN: 2000297

 |

* Wd Datuak: Q488201
* Commonscat Multimedia: Banks County, Georgia
| **Trauko kalea** |
| --- |
|  Bilbo, Uribarri |
| HerrialdeaProbintziaUdalerria |  Euskal Herria Bizkaia Bilbo |
| Bilbo erdigunea

|  |  |
| --- | --- |
| Trauko kalea is located in Euskal HerriaTrauko kaleaTrauko kalea | Trauko kalea is located in BizkaiaTrauko kaleaTrauko kalea |
| Trauko kalea is located in BilboTrauko kaleaTrauko kalea |

 |
| Koordenatuak: | 43°16′0″N 2°55′10″W﻿ / ﻿43.26667°N 2.91944°W﻿ / 43.26667; -2.91944
 |

**Trauko** Bilboko Uribarri auzoko kalea da, Uribarri kalean hasi eta Maurice Ravel etorbidera bukatzen dena. Auzo horretako kale nagusietako bat da eta bertan hainbat denda eta taberna dago. Kalearen zati bat, Arno Mendia kaletik Balendin Berriotxoa kalera doana, oinezkoentzat egokitu zen 2012an.

Historia
--------

Kalearen izena bertan egon zen Trauko baserritik dator. Trauko baserria egungo kalearen goiko partean zegoen eta inguruan beste baserri batzuk ere bazeuden (Larrazabal, Guardaviñas eta Mendiaga). Trauko baserriko biztanleak alokairuan zeukaten, jabea Campo de Volantínen bizi zen familia bat baitzen.

Inguru horretako baserritarrak nekazariak eta abeltzainak ziren eta Erriberako merkatuan saltzen zituzten baserriko produktuak, tartean Begoñako baserrietan ohikoa zen txakolina.

Trauko baserria 1956an bota zuten eta urte horietan hasi ziren inguru horretan pisuak eraikitzen.

Trauko kalekoa da Xabier Kintana euskaltzaina.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492738

 |

* Wd Datuak: Q20492738


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Bilbo** |
|  |
| --- |
| 
Izan bitez {\displaystyle \,[a,b]} tartean jarraitua den {\displaystyle \,f} funtzio bat eta {\displaystyle \,g} haren edozein jatorrizko funtzio bat, hau da {\displaystyle \,g'(x)=f(x)}. Orduan:
{\displaystyle \int \_{a}^{b}f(x)dx=g(x)]\_{a}^{b}=g(b)-g(a)}
 |

#### Frogapena

Izan bedi

{\displaystyle F(x)=\int \_{a}^{x}f(t)dt}.
Kalkuluaren oinarrizko teorema dela medio, hau daukagu:

{\displaystyle F'(x)=f(x)=g'(x){\ }\forall x\in [a,b]}.
Beraz:

{\displaystyle \exists K\in \mathbb {R} {\ }} non {\displaystyle \forall x\in [a,b],F(x)=g(x)+K} den.
Hau aintzat hartuta:

{\displaystyle 0=F(a)=g(a)+K}
Eta hortik segitzen denez {\displaystyle K=-g(a)} da; beraz:

{\displaystyle F(x)=g(x)-g(a)}.
Bereziki, baldin {\displaystyle x=b} bada, hau dugu:

{\displaystyle \int \_{a}^{b}f(t)dt=F(b)=g(b)-g(a)}

Ikus, gainera
-------------

* Isaac Barrow

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25472680

 |

* Wd Datuak: Q25472680
**Trifon**, kristauentzat *San Trifon* (Trypho) (Lampsako, 232 – Nizea, 250eko otsailaren 2) Dezioren (249-251) zapalkuntzaren ondorioz martiria izan zen gazte kristaua zen. Kristau guztiek gur egiten diote. Bere jaia otsailaren 1an ospatzen da.

Biografia
---------

Tradizioaren arabera, San Trifón Kampsade-n Frigia jaio zen, gaur egungo Turkian. Txikitatik antzara talde baten arduraduna izan zen. Haren izena *τρυφη* grezieratik dator (*tryphe*) hau da "sentibera". Sendatzaile bezala ospe handia lortu zuen, bereziki animaliekin. Santu anargiro zen, hau da, bere lanen truke ez zuen dirurik onartzen. Dezioren jazarpenak zirela eta, Nizean harrapatu zuten, 250. urtearen inguruan, eta gogor torturatua izan zen. Azkenik, Lizio prefektua kristautatu zuela eta, burua moztu zioten.

Debozioa
--------

Trifonen debozioa kristautasunaren korronte guztietan dago onartuta. Haren erlikiak oso baloratuak izan ziren. Hasieran Kanpsaden lurperatu zuten baina, ondoren, haren gorpua Konstantinoplan lurperatu zuten eta georago Erroman. Haren festa otsailaren 1.an ospatzen da.

Bereziki garrantzitsua eliz ortodoxoaren santutegian da; han lorazainen eta mahastizainen patroia da. Eliz asko berari eskainita daude. Montenegroko Kotor hiriko patroia da (bertan urte batzutan haren burua gorde zuten) bestetik ere, eta Moskuko santu bat. Ikono errusiarretan belatz batez azaltzen zaio, berak egin omen zuen mirakulu bat gogorarazteko. *Eukoologio Handia*n karraskarien eta matxinsaltoen inbasioen aurkako babesa eskaintzen du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Parry, Ken; David Melling (editoreak) (1999). *The Blackwell Dictionary of Eastern Christianity*. Malden, MA.: Blackwell Publishing. ISBN 0-631-23203-6.

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:San Trifonen biografia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2456880
* Commonscat Multimedia: Saint Tryphon of Campsada

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 20574786
* ISNI: 0000 0000 1585 3891
* GND: 122869346

 |

* Wd Datuak: Q2456880
* Commonscat Multimedia: Saint Tryphon of Campsada
**Trigg konderria** (ingelesez: *Trigg County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Cadiz da. 2010eko zentsuaren arabera 14.339 biztanle zituen, Trigg kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Trigg konderriak 1.246,64 kilometro koadro ditu. Horietatik 103,33 ura dira. Beste 1.143,31 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 11,5 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 14.339 pertsonetatik 12.850 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 175 dira. 1.171 beltzak edo afroamerikarrak. 37 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 44 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 9 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 224 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q506332
* Commonscat Multimedia: Trigg County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 136033561
* ISNI: 0000 0004 0618 3944
* LCCN: n79133665
* NARA: 10039077
* **Lekuak**
* OSM: 1846588
* TGN: 2000846

 |

* Wd Datuak: Q506332
* Commonscat Multimedia: Trigg County, Kentucky
**Tottoriko dunak** (japonieraz: 鳥取砂丘, *Tottori sakyū*?)
, Japoniako Tottori hiriaren ondoan dauden hareazko duna ezagunak dira.

Geografia
---------

Sanin Kaigan Parke Nazionalaren barnean daude eta Japoniako duna eremu zabal bakarra da, Japoniako itsasoaren kostaldeko 16 kilometro hartzen baititu eta batazbeste 2'4 km-ko zabalera baitu.

Historia
--------

Dunak duela 100.000 urte jadanik baziren bertan. Chūgoku mendietako sedimentuak Sendai ibaiak itsasora eraman eta korronte eta haizearen eraginez pilatuz joan dira bertan.

Kontserbazioa
-------------

Dunak kontserbatu nahian landaketak egin ziren Bigarren Mundu Gerra bukatu ondoren. Honetaz gain hainbat hesi eraiki ziren kostaldean dunak tsunamiek harea eramatea ekiditeko.

Turismoaren eragina ere pairatzen hasi dira eta agintariek honen aurrean ere neurriak hartu dituzte. Urtero bi milioi bisitari izaten ditu, gehienak japoniarrak edo Asia ekialdeko herrialdetatik etorritakoak.

Iruditegia
----------

* Dunarik handiena.Dunarik handiena.
* Duna sistema.Duna sistema.
* Gameluak.Gameluak.
* Duna eremuaren hegoaldea.Duna eremuaren hegoaldea.

Ikus gainera
------------

* Sanin Kaigan Parke Nazionala

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q780905
* Commonscat Multimedia: Tottori Sand Dunes

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 1859149296269480670002

 |

* Wd Datuak: Q780905
* Commonscat Multimedia: Tottori Sand Dunes
**Valtierrako gudua** 1110eko urtarrilaren 24an Tuterako merindadeko herri horretan Alfontso Bataiatzaileak eta Ahmed ibn Yusufek zuzenduriko Zaragozako taifaren armadak egindako gudua izan zen. Borrokan zaragozarren erregea menderatua eta hila izan zen.

Aurrekariak
-----------

1085ean Alfontso VI.a Gaztelakoak Toledo konkistatu zuenean, Sevillako emirra zen Muhammad ibn Abbad Al Mutamidek Yusuf ibn Tashfin almorabideen laguntza eskatu zuen. Gibraltarko itsasartea zeharkatu eta gero, 1086an almorabideek gaztelarrak menderatu zituzten Sagrajasko guduan eta, horrela, Iberiar Penintsulako hegoaldeko jaun bilakatu ziren. 1102an el Cid Valentzia konkistatu zuenean, geldiarazi eta iparralderantz jotzea galarazi zien.

Penintsularen iparraldean Zaragozako taifa baino ez zen geratzen musulmanen eskuetan eta bere burujabetasuna mantentzeko Ahmed II.a ibn Yusuf al-Mustain orduko emirra almorabideen basailu bilakatu zen.

Gudua
-----

1110eko urtarrilaren 24an Ahmed ibn Yusuf al-Mustain emirrak berak zuzenduriko Zaragozako taifaren armadak eraso eta Alfontso Bataiatzaileak zuzendutako nafar-aragoiar armada topatu zuen. Erriberrira zihoazela, kristauek musulmanak menderatu zituzten, bere erregea hiltzen.

Ondorioak
---------

Alfontso I.a Nafarroakoak hiribildua konkistatu zuenean, Sobrarberko foruaz gain *Oso zintzo eta oso leial* titulua ere eman zion. Valtierran musulman asko bizi ziren, meskita bat (egun eliz bilakatua) ere eraikiko zutenak.

Valtierran menderatuak izan ondoren, urte hartako ekainaren 29an almorabideek Zaragoza konkistatu zuten eta Abd al-Malik ibn Ahmed Imad al-Dawlak Rueda de Jalónera ihes egin zuen. Bertan emirerri berria sortu eta Alfontsoren basailu bilakatu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)** Alberto Cañada Juste, *La batalla de Cutanda (1120)*
2. ↑  **(Gaztelaniaz)** Biografías y vidas, *Alfonso I el Batallador*
3. ↑  **(Gaztelaniaz)** Gran Enciclopedia Aragonesa, *Batalla de Valtierra*
4. ↑  **(Gaztelaniaz)** Valtierrako Udala, *Historia*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2890297
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 12711

 |

* Wd Datuak: Q2890297
**Bere Azken Agurra: Sherlock Holmesi Buruzko Zenbait Gomuta** (jatorrizko izenburua *His Last Bow: Some Reminiscences of Sherlock Holmes*) Arthur Conan Doyle eskoziar idazleak Sherlock Holmes detektibe ospetsuaren zortzi kontakizun laburrez osatu eta idatzitako liburu bat da, tartean bildumari izenburu ematen dion *Bere Azken Agurra* kontakizun laburra dago. 1917ko urriaren 22an John Murray argitaletxeak argitaratu zuen.

Lehen argitapenaren ilustrazioak Richard Gutschmidt ilustratzaileak marraztu zituen, azala berriz Joseph van Abbé ilustratzaileak.

Ondoren, *Sherlock Holmesen Artxiboa* (1927) argitaratu zuen arren, Holmesen bizitzaren kronologia ordenaren arabera bilduma honetako kontakizunak detektibearen bizitzako azkenak direla nabarmentzekoa da. Bilduma honetan, beste zenbait gauzen artean, bere landarako erretiroa, eta denboraldi horretan nola filosofia, baratzezaintza eta erlezaintzara zaletu zen azaltzen da.

Kontakizunak
------------

1. John H. Watsonen hitzaurrea, M.D. (1917)
2. *Wisteria Lodgeko abentura* (1908)
3. *Kartoizko kaxaren abentura* (1892)
4. *Zirkulu Gorriaren abentura* (1912)
5. *Bruce-Partingtonen planoen abenturak* (1908)
6. *Hil-hurreneko detektibearen abentura* (1913)
7. *Lady Frances Carfaxen desagertzea* (1911)
8. *Deabruaren oinaren abentura* (1910)
9. *Bere Azken Agurra* (1917)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q733582
* Commonscat Multimedia: His Last Bow

---

 |

* Wd Datuak: Q733582
* Commonscat Multimedia: His Last Bow
**Txirain Kultur Elkartea** 1998an eratutako kultur elkarte bat da, egoitza Donostiako (Gipuzkoa) Antigua auzoan duena.

Helburuak
---------

Elkartearen helburu nagusia lagunarteko aisialdirako gune bat gehiago izatea da eta, aldi berean, kultur ekitaldietarako gunea izatea. Elkarteak, helburu horiei begira, bi oinarri nagusi ditu: emakume eta gizonen arteko berdintasun osoz jokatzea eta euskara erabateko lehentasunezko hizkuntza izatea elkarteko agiri, ohar, gutun, kultur ekintza eta azalpen publikoetan. Nolanahi ere, norberak aukeratzen du elkarte barruko harreman pertsonaletan erabiliko duen hizkuntza.
Elkarteak 90 bazkide inguru ditu. Bikoteen kasuan, bikotea da bazkide, eta biek dute giltza eta elkartea erabiltzeko eskubide berbera.

Ekintzak
--------

Urtean zehar 20 kultur ekitaldi inguru antolatzen ditu, horien artea, auzoko jaietako mus eta toka txapelketak; gazte literaturako ilustrazioetan oinarritutako ipuin lehiaketa; argazki erakusketak; danborrada; Bagerak antolatzen duen Mintzalaguna ekimenarekiko ekitaldiak; Kultur Errota saioak; Donostia Kulturaren ikastaroak.

Kultura elkartea diruz laguntzea bultzatzeko orria

Ikus, gainera
-------------

* Bagera

Kanpo estekak
-------------

* Txirain Kultur Elkartea
* Kultur Errota

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25477036

 |

* Wd Datuak: Q25477036
**Besayako harana** (gaztelaniaz: *valle del Besaya*) erdialdeko Kantabriako harana da. Kantabriako beste haran batzuek ez bezala, izaera industrial nabarmena du, batez ere behe eta erdi aldean, eta landa- eta nekazaritza-jarduerek bere horretan jarraitzen dute, bereziki goiko aldean. Tradizioz, haran hau izan da Kantabriako kostaldea eta Gaztelaren arteko komunikazio bide nagusia, bere orografia Kantabriako beste haran batzuetakoa baino askoz ere errazagoa delako eta Kantabrian ohikoa denerako nahiko haran zabala delako. Izan ere, gaur egun Kantabriak Iberiar Penintsularen barnealdearekin dituen komunikazio-bide nagusiak haran horretatik igarotzen dira, adibidez A-67 autobidea edo Santander-Palentzia trenbidea.

Bailararen behealdean Torrelavega dago, Kantabriako industria-gune nagusietako bat, eta horrek asko markatu du haranaren garapena; izan ere, harana industria-foku horren eta Los Corrales de Buelnaren mende dago bereziki.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24350025
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 236091981

 |

* Wd Datuak: Q24350025
**Batezbesteko koadratikoa** honela kalkulatzen den batezbestekoa da, datuak {\displaystyle x\_{1},x\_{2},\ldots ,x\_{n}} izanik:

{\displaystyle H={\frac {n}{\sum \_{i}{\frac {1}{x\_{i}}}}}}
Batez besteko abiadurak eta errendimenduak kalkulatzeko erabili ohi da, arestiko formula erabili gabe intuitibokiago ere kalkula daitezkeela, ondorengo adibidean ikus daitekeen bezala.

Adibidea: abiadurak
-------------------

Demagun pertsona batek bi kilometroko osteratxoa egiten duela: lehenengo eta bigarren kilometroa 6 km orduko eta 10 km orduko abiaduran egiten ditu hurrenez hurren. Zenbatekoa da batez besteko abiadura?

Batez besteko aritmetiko sinplea erabiltzen bada, emaitza 8 km orduko batez besteko abiadura da, baina emaitza hau ez da adierazgarria, 8 km orduko batez besteko abiaduran, 2 km-ak egiteko ordu 15 minutu behar direlarik, adibideko pertsonak, 10 minutu, lehenengo kilometroa egiteko, eta 6 minutu, bigarren kilometroa egiteko, guztira 10+6=16 minutu alegia behar izan dituelako osteratxoa egiteko. Batez besteko abiadura adierazgarria eta zuzena izan dadin, 16 minutuko denbora eman behar du osteratxoa egiteko. Emaitza zuzena batez besteko harmonikoak ematen digu:

{\displaystyle H={\frac {2}{{\frac {1}{6}}+{\frac {1}{10}}}}=7.5}
7.5 km orduko batez besteko abiaduran osteratxoa egiteko {\displaystyle {\frac {2}{7.5}}\times 60=16} minutu behar dira, osteratxoa egiteko pertsonak behar izan duen denbora alegia.

Batez besteko harmonikoaren formula erabili gabe ere, eman daiteke batez bestekoa, abiaduraren definizioa erabiliz, askoz ere modu azkarrago batez:

{\displaystyle v={\frac {s}{t}}={\frac {2}{\frac {16}{60}}}=7.5}

Ikus, gainera
-------------

* Batez bestekoen arteko erlazioa
* Batez besteko pitagoratar

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q188347
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q188347
Baluarte edo bastioia
**Baluarte** edo **bastioia** gotorleku bateko hormaren zati bat da, kanporantz irtena dagoena. Pentagono formakoa izaten da, eta honako zati hauek osatzen dute: angelu irtena egiten duten bi alde, hormari atxikitzeko bi albo eta sartzeko gola bat.

Italian garatua XVI. mendean, Europa osora zabaldu zen XVI.ean. Izan ere, Erdi Aroko dorre eta gazteluak ez ziren eraginkorrak kanoien aurka. Bastioiak era egokian banatuz gero, elkarren alboak babesteko aukera ematen zuten, angelu itsurik utzi gabe. Etsaia hurbiltzen zelarik, bai adarbetik, bai alboetako kasamatetatik, tiro egin zitzaiokeen.  XIX. mendearen erdialdera arte erabili ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Iruñeko harresiak: glosarioa.*  pamplona.es (Noiz kontsultatua: 2023-6-17).
2. ↑    *Gotorleku modernoak.*  bertan.gipuzkoakultura.net (Noiz kontsultatua: 2023-6-18).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q81851
* Commonscat Multimedia: Bastions

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4391549-8
* AAT: 300002495

 |

* Wd Datuak: Q81851
* Commonscat Multimedia: Bastions
**Urizaharreko anbar aztarnategia** Euskal Herrian anbara aurkitu den tokirik garrantzitsuena da, eta Urizaharra udalerriko lurretan kokatzen da. Inklusioak dituen anbara da, gainera; hau da, fosildutako erretxinaren barruan intsektuak eta beste hainbat hondakin organiko identidikatu dira, eta baita airez eta likidoz betako burbuilak ere.

Gatzaga Buradonen dagoen beste aztarnategiarekin batera, Arabako anbara oso aberatsa suertatu da. Anbarean intsektuak, akaroak, armiarmak, krustazeoak, moluskuak zein landareak, onddoak eta bakterioak azaldu dira.

Aurkikuntza
-----------

1990eko hamarkadan, gemologia ikastaro bat antolatu zen Gasteizen, eta han trebatutako gemologo batek, eskualdeko anbara lantzen ari zela, zati batek barruan intsektu bat zuela ikusi zuen 1995ean. Indusketak antolatu ziren 1997. urtean, eta materiala Arabak Natura Zientzien museora eraman zen. Toloñoko mendilerroan dago aztarnategi originala, eta baita urte batzuk geroago aurkitutako beste bat (Montoria kontzejuaren inguruan egin ziren indusketak), baina kokapen zehatzik ez da eman, aztarnak babeste aldera.

Mila kilo arrokako, 10 gramo inguru anbar aurkitu izan dira aztarnategian.

Datazioa
--------

Anbara Behe Kretazeoko Aptiar garaikoak da, duela 114 milioi urte ingurukoa; munduan dauden Kretazeo goiztiarreko aztarnategirik oparoenak dira hauek. Konifera basoetako erretxina zen anbar hau, Araucariaceae motako zuhaitzena, uste denez.

13 intsektu ordena aurkitu dira Urizaharreko anbarean, horien artean munduan ezagutzen diren euli zaharrenetariko batzuk: *Euliphora grimaldii* izena eman diote espezie horri.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    Arantxa, Txintxurreta Agirre.  (2007-09-01). «Anbara: eztizko malko lehorrak» *Zientzia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).
2. ↑   España, Instituto Geológico y Minero de. «IELIG - PV129: Yacimientos de Ambar de Peñacerrada» *info.igme.es* (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).
3. ↑   **(Ingelesez)** cmenorsalvan. *Noticia Nº32: Ámbar del Cretácico, moléculas, ictiosaurios y cambio climático – Noticias de un Espía en el Laboratorio.*  (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Hallan en el sur de Álava nuevas capas de ámbar de hace 120 millones de años» *El Correo* 2006-08-31 (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).
5. ↑   «Fossilworks: Euliphora» *fossilworks.org* (Noiz kontsultatua: 2021-01-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q105071955

 |

* Wd Datuak: Q105071955
**Bidasoko elkarrizketa** Bidaso ibaiaren ertzean, 1463. urtean, Hondarribiaren eta Hendaiaren artean izaniko elkarrizketa izan zen, Aragoi eta Nafarroako Joan II.aren eta Gaztelako Henrike IV.aren arteko auziak amaiarazteko asmoz. Epaile gisa Frantziako Luis XI.a erregeak jardun zuen. Joan II.ak Gaztelako jabego zaharrarekiko zituen asmoak eta Nafarroako gerra izan zituzten eztabaidagai. Frantziako erregeak gerrak sorturiko zorrak kitatzearren, Lizarrako merindadea Henrike IV.aren esku gelditzea eta Kataluniarekiko zituen hartu asmoak bertan behera uztea agindu zuen, nahiz eta Bartzelonako Konde izendatu berri zuten.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255147

 |

* Wd Datuak: Q12255147
Proiektu bateko bide kritikoa: geziek egin beharreko lanek adierazten dituzte, modu ordenatuan eta euren iraupenekin batera. Bide kritikoa 1-2-4 da (gorriz), bi lan hauetan atzerapena geratuz gero, proiektu osoa ere atzeratu egingo baita. Proiektuaren iraupen minimoa 2+4=6 da. Proiektuen bide kritikoa **CPM** metodoaren bitartez eman daiteke. 
Proiektuen kudeaketan, **CPM**, ingelesez **Critical Path Method**, euskaraz **Bide Kritikoaren Metodoa**, lan ezberdinek osatzen duten proiektu bat burutzean proiektuaren iraupena ez luzatzeko garaiz burutu beharreko lanen segida edo *bide kritikoa* aurkitzeko metodo algoritmikobat da. Horretarako, proiektua garatzeko garatu beharreko lanen zerrenda, beraien arteko bateragarritasun- eta ondorengotasun-erlazioak eta lan bakoitzarne iraupena zehaztu bhear dira. 1950eko hamarkadan DuPont Corporation enpresak garatu zuen, aldi berean, helburu berdinez baina ezberdintasun metodologiko zenbaitekin, PERT metodoa garatzen zen bitartean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q825377
* Commonscat Multimedia: CPM diagrams

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85034138
* NDL: 00576449
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q825377
* Commonscat Multimedia: CPM diagrams
Rothesayko dukearen armarria, bi laukitan Uharteetako Jaurerriko irudiak dituela
**Uharteetako Jauna** (ingelesez: *Lord of the Isles*, Eskoziako gaeleraz: *Triath nan Eilean/Righ Innse Gall*) eskoziar nobleziako titulu bat da eta Eskoziako Erresumaren historian ditu sustraiak, Uharteetako Jaurerrian, hain zuzen. Buruzagi gaeldar-bikingoak Eskozia mendebaldeko kostalde eta uharteetan hedatu ziren Goi eta Behe Erdi Aroan, haien *birlinn* edo itsasontzi luzeen bitartez nagusituz.

Izenez, aldi desberdinetan Norvegia, Irlanda eta Eskoziako erregeen menpekoak izan ziren arren, Hebrida uharteetako jaunek independente jokatu zuten hainbat mendez. Beren lurraldean bildu ziren Hebridak (Skye eta Ross 1438tik aurrera), Knoydart, Ardnamurchan, eta Kintyre peninsula. Beren gorenean, Britainiar Uharteetako jaun eta jabe boteretsuenak izan ziren, Ingalaterra eta Eskoziako erregeen atzetik. 1336tik agertzen da titulu hori, John Islaykoak, Donald leinukoak, bere buruari *Dominus insularum* titulua eman zioenean.

MacDonald leinuko jaunen azkena 1493an gertatu zen, Jakue IV.a erregeak John MacDonaldi jaurerria eta tituluak kendu zizkionean. Ordudanik, titulua Rothesayko dukeak izan du, Eskoziako erregearen oinordeko eta seme nagusiak. Britainia Handiko erresuma sortu ondoren, titulu hori Galesko printzeak darama eta, beraz, Karlos Galeskoa printzea da egun Uharteetako Jauna. Egun, MacDonald leinuaren jabetzako uharte bakarra Kintyre aurreko Cara uharte txikia da, Largieko MacDonalden eskuetan, familiaren garai bateko lur zabalen azken hondarra.

Ikus, gainera
-------------

* Jakue II.a Estuardo
* Ionako abadia
* Galesko printzea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1869930

 |

* Wd Datuak: Q1869930
Uhartedi itsasoa, Finlandiako Golkoaren eta Botniako Golkoaren artean kokatua, munduko uhartedi handiena uharte kopuruan.
**Uhartedi** edo **artxipelagoa** uharte multzo edo katea da, batzuk besteetatik nahiko hurbil kokatuak. Horregatik, gehienetan jatorri geologiko bera izaten dute.

Normalean itsaso zabalean kokatuta egoten dira. Uhartedien jatorria sumendietan oinarritu ohi da, baina eragina daukate beste zenbait prozesuk ere, higadurak eta sedimentazioak adibidez.

Eremuaren gehiengoa duten uhartedi diren bost estatu handienak Indonesia, Japonia, Filipinak, Zeelanda Berria eta Erresuma Batua dira. Estatu hauei eta uhartediz osatutako gainerako estatuei uharte-estatu esaten zaie.

Uhartedi handienak
------------------

### Ozeano Atlantikoa

* Britainiar uharteak
* Kanariak
* Antillak

### Ozeano Barea

* Hawaii uharteak
* Indonesiar Uhartedia
* Japonia
* Karolinak
* Zeelanda Berria
* Filipinak
* Salomon Uharteak
* Tuamotu
* Vanuatu

### Indiako ozeanoa

* Andaman
* Maldivak
* Seychelleak

### Ozeano Artikoa

* Elisabet Erreginaren uharteak
* Sewernaia Semlia
* Spitsbergen

### Hego Ozeanoa

* Hegoaldeko Georgiak
* Hego Shetland

Ikus, gainera
-------------

  

* Uharte
* Atoloi
* Plaken tektonika
* Uharte nazio

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q33837
* Commonscat Multimedia: Archipelagoes

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11976673m (data)
* GND: 4142951-5
* LCCN: sh85006549
* AAT: 300386854

 |

* Wd Datuak: Q33837
* Commonscat Multimedia: Archipelagoes
**Elson Bakili Muluzi** (Machinga, 1943ko martxoaren 17a) malawiar politikaria eta enpresa-gizona da. Malawiko Errepublikako presidentea izan zen 1994–2004 bitartean.

Bizitza
-------

Yao etniako kidea da (etnia musulmana). Lehen eta bigarren mailako ikasketak Malawin egin zituen, eta ondoren Europara joan zen. Han Hezkuntza Teknikoa lizentziaduna egin zen, Danimarkako Thirsted Technical Collegen. Ondoren Britainia Handiko Huddersfieldeko unibertsitatean ikasi zuen. Europatik bere herrialdera itzuli zenean, Nasawako Unibertsitate teknikoko erretore izendatu zuten, eta 1973an Malawiko Biltzarreko Alderdiko diputatu hautatu zuten. Alderdi horixe zen baimena zuen alderdi bakarra, eta Hastings Banda lehendakaria zuen buru. Bandaren laguntzaile izan zen Muluzi; alderdiko idazkari nagusi izendatu zuten, eta Gazteria eta Kirolak ministerioko ministro orde. Ondoren Hezkuntza, Garraioak eta Komunikabideetako ministro izan zen.

1982an Banda presidenteak dirua bereganatu zuelako salaketapean alderdiko idazkaritzatik kendu zuen. Politika utzi ondoren, nekazaritzan eta esportazioetan aritu zen. 1992an Fronte Demokratiko Batua alderdia sortu zuen Muluzik; alderdi hura izan zen alderdi aniztasunaren alde gogorren egin zuena. Bizi arteko presidentearen irudia deuseztatu ondoren, eta lehendakaritzarako hauteskundeak deitu ondoren, Muluzik eta bere alderdiak garaipena lortu zuen. Koalizio-gobernu bat hitzartu zuen beste alderdiekin eta sindikatuekin. Aginpidera iritsi orduko (1994) amnistia eman zien preso politiko guztiei, eta heriotza-zigorra zutenen zigorraldia aldatu zuen. 2004. urtera arte izan zen Malawiko lehendakari.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q317107
* Commonscat Multimedia: Bakili Muluzi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 118868139
* ISNI: 0000 0001 1455 9583
* GND: 1191384446
* LCCN: no96025989
* CiNii: DA15033193
* SNAC: w69j0t6r
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04303/eu\_m\_3487/m3487
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q317107
* Commonscat Multimedia: Bakili Muluzi
**Bakteriozinak** bakterio askok ekoizten dituzten proteina bereziak dira, espezie bereko anduiak hil edo haien hazkundea inhibitzen dutenak. Beren jarduera dela-eta antibiotikoekin alderatu dira, nahiz eta antibiotikoen aldean askoz hautakorragoak izan: ekoizten dutenen espezie bereko bakterioak edo espezie hurbilekoak besterik ez dituzte hiltzen bakteriozinek, antibiotikoek espektro zabaleko jarduera duten bitartean (hots, espezie ezberdinetako bakterioei eragiten diete).

1925ean André Gratiak lehenengo bakteriozina aurkitu zuen, Escherichia Coli bakterioak ekoiztutakoa. *Kolizina* izena jarri zion.

Garrantzi handiko substantziak dira bakteriozinak arlo klinikoan. Hesteetako flora mikrobiarrak, esaterako, bakteriozinak sortzen ditu, lehian dauden bakterioentzat toxikoak direnak. Bakteriozina horiek sintetizatuko ez balira bakterio oportunistak haziko lirateke eta infekzioa egiteko parada izango lukete.

Bakteriozinak antibiotikoak baino toxikoagoak dira. Molekula gutxi batzuk gai dira bakterio hartzailea hiltzeko.

Beren jarduera hiltzailea garatzeko bakteriozinek hiru mekanismo dituzte:

* bakterio hartzailearen zelula-mintza kaltetzen dute
* transkripzioa inhibitzen dute
* itzulpena galarazten dute

E. Colik ez ezik, bakterio ugarik ere bakteriozinak sintetizatzen dituzte: Pseudomonas-ek, Bacillus-ek, laktikoen bakterioek, etab.

Kasu askotan bakteriozinak sortzeko gaitasuna plasmido baten menpe dago. Kolizinen kasuan, adibidez, plasmidoak dituzten bakterioek besterik ez dituzte kolizinak sortzen. Horrek esan nahi du plasmidoaren material genetikoan daudela kolizinak kodetzen dituzten geneak. Era berean, plasmidoek kolizinekiko immunitatea ematen diote bakterio eramaileari.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q183119
* Commonscat Multimedia: Bacteriocin

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00560497
* NKC: ph698675
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D001430
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 11047-01-1
* ChEBI: 48081
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 11047-01-1

 |

* Wd Datuak: Q183119
* Commonscat Multimedia: Bacteriocin
**Bernadette Iratzoki Luro** (Azkaine, Lapurdi, 1959) antzerkilaria, irakaslea eta dantzari ohia da.

Biografia
---------

Goi mailako dantzaria izana da, irakasle jardun du urte luzez, antzerkilari amorratua da, eta hori guztia, euskaraz.

### Dantzari

Bernadette 7-8 urterekin hasi zen dantzan jaioterrian Euskal dantzako kurtso bat jaso ondoren, eta 15-16 urte arte Azkaineko taldean jarraitu zuen.

Dantza klasikoan ere hasi zen Donibane Lohizunen, baina beranduegi izan zen serioski ekiteko. 16 urterekin Biarritzeko Oldarra dantza taldearekin Parisera joateko aukera izan zuen. Oldarran hamazazpi urtez egon zen. Dantza klasikoa ere landu zuen. Zenbait sorkuntzatan parte hartu zuen: *Gernika*, *Nafarroa*...Hego Euskal Herriko dantza jaietan ere izan zen: Getxon, Bergaran, Donostian, Bilbon... Oldarrak abertzaletasunera hubilketa ere ekarri zion.

Dantzari klasikoa izateko ametsa ere bete zuen Oldarran, baina erdizka, gerora beste alor batzuk ere ukitu zituen: flamenkoan ere aritu zen. 

### Irakasle

Kanboko (Lapurdi) eskola pribatu batean hasi zen lanean, euskara irakasle ibiltari gisa. Bizpahiru urtez egon zen, baina ez zuen euskara irakatsi nahi, baizik eta euskaraz egin nahi zuen. Orduan, Seaskan sartu zen, 1981ean, Angeluko Blancpignongo ikastolan hasi, gero Donibane Lohizunekoan, eta, azkenik, 32 urtez Azkainekoan.

### Antzezle

Bernadetten amak ere biziki maite zuen antzerkia.Harengandik zetorkion agian zaletasuna. Antzerkian ibilbide luzea eginik: irakasle gisa betitik landu baitu hori ikasleekin, baina gero, Iduzkilore taldeko obra guztietan aritu da antzerkilari gisa. Senperen abiatu zen *1609 elkartea*. Mintzaldiak egin zituzten orduko gertakari haiek oroitarazteko. Eta antzerki bat ere eman nahi izan zuten. Hala abiatu zen *Iduzkilore* taldean; lehen lanak ere izen bera zuen. Manex Fuchs izan zuten zuzendaria. Bigarren lana *Hazparneko anderea* izan zen, gailurrera eraman zituen Ander Lipusek.

Geroztik ere, beste bi etorri ziren, Inazio Tolosarekin *Telesforo ez da Bogart,* eta azkena, Maika Etxekoparrekin *Herriko bozak*, Piarres Larzabalek idatzia. Bere lagun Maddi Zubeldiarekin *Oroitzen naizeno* obra ere bultzatzen zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Madariaga, Ainize. ««Batzuek behar dituzte bidaiak egin; ni beti ene tokian izan naiz, sinpleki»» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-06-19).
2. ↑   «Antzerkia biziki maite zuen - Ahotsak.eus» *ahotsak.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-06-20).
3. ↑   Vasco, Diario.  (2015-02-20). «Teatro: "Hazparneko Anderea"» *agenda.diariovasco.com* (Noiz kontsultatua: 2022-06-20).
4. ↑   «Iduzkilore "Telesforo ez da Bogart"» *www.kaixo.com* (Noiz kontsultatua: 2022-06-20).
5. ↑   «Bernadette Iratzoki Luro, aktorea Iduzkilore taldean» *ici, par France Bleu et France 3* (Noiz kontsultatua: 2022-06-19).
6. ↑   «Bernadette Luro-Iratzoki» *TZA* (Noiz kontsultatua: 2022-06-19).
7. ↑   «Koldo Mitxelena Kulturunea» *kmk.gipuzkoakultura.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-06-20).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112637428

 |

* Wd Datuak: Q112637428
**Bernako Jura barruti administratiboa** (frantsesez: *Arrondissement administratif Jura bernois*; alemanez: *Verwaltungskreis Berner Jura*) Berna kantonamenduan dagoen Suitzako barrutia da. Bere hiriburua Ostermundigen da. 541 kilometro koadroko azalera du eta 53.318 biztanle.

Bernako Jura inguruko udalerriak biltzen ditu. Seehof eta Schelten udalerriek alemana dute hizkuntza ofiziala, besteek, berriz, frantsesa.

Udalerriak
----------

Belprahon  
Bévilard (en) Itzuli  
Champoz  
Châtelat (en) Itzuli  
Corcelles (BE)  
Corgémont  
Cormoret  
Cortébert  
Court  
Courtelary  
Crémines  
Diesse (en) Itzuli  
Eschert  
Grandval  
La Ferrière  
La Heutte (en) Itzuli  
Lamboing (en) Itzuli  
La Neuveville  
Loveresse  
Malleray (en) Itzuli  
Monible (en) Itzuli  
Mont-Tramelan  
Moutier  
Nods  
Orvin  
Perrefitte  
Péry (en) Itzuli  
Plagne (en) Itzuli  
Pontenet (en) Itzuli  
Prêles (en) Itzuli  
Rebévelier  
Reconvilier  
Renan (BE)  
Roches (BE)  
Romont (BE)  
Saicourt  
Saint-Imier  
Saules (BE)  
Schelten  
Seehof  
Sonceboz-Sombeval  
Sonvilier  
Sornetan (en) Itzuli  
Sorvilier  
Souboz (en) Itzuli  
Tavannes  
Tramelan  
Vauffelin (en) Itzuli  
Villeret

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q535897
* Commonscat Multimedia: Jura bernois (administrative district)

---

* **Lekuak**
* OSM: 1684807

 |

* Wd Datuak: Q535897
* Commonscat Multimedia: Jura bernois (administrative district)
Galtzerdi urdinen karikatura Rowlandson-en eskutik
**Bluestocking-a** emakume ikasia eta intelektuala da, jatorriz XVIII. mendeko Blue Stockings Society-ko kidea, Elizabeth Montagu (1720–1800) anfitrioi eta kritikariak zuzendua, "Urdinen erregina" (Queen of the Blues), Elizabeth Vesey (1715–1791), Hester Chapone (1727–1801) eta Elizabeth Carter klasizista barne (1717–1806). Hurrengo belaunaldian Hester Lynch Piozzi (1741-1821), Hannah Mas (1745-1833) eta Frances Burney (1752-1840) etorri ziren.

XVIII. mendearen amaierara arte, terminoak bi sexuetako pertsona ikasiei egiten zien erreferentzia.  Geroago emakume intelektualei aplikatu zitzaien batez ere eta Frantziako *bas bleu* baliokideak antzeko konnotazioa zuen.  Ondoren, konnotazio negatiboarekin erabili zen, eta, kasu batzuetan, emakume haiek estereotipatuak ziren, emakume narras gisa (frumpy). Galtzerdi urdinei buruzko aipamena artilezko galtzerdiak jantzi informalak ziren garaitik etor daiteke, formalaren aldean, hau da, modan zeuden zetazko galtzerdi beltzekin. Mota honi buruzko aipamen ohikoena gizon bat da, Benjamin Stillingfleet, itxuraz galtzerdi beltz formalen falta zituena, baina Blue Stocking Society-n parte hartu zuena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Carol Strauss Sotiropoulos.  (2007). *Early Feminists and the Education Debates: England, France, Germany, 1760–1810.* , 235 or. ISBN 978-0-8386-4087-6..
2. ↑   Hannah More.  (1782). *The Bas Bleu, or, Conversation.* .
3. ↑   James Boswell. *The Life of Samuel Johnson, LL.D, Comprising A Series of His Epistolary Correspondence and Conversations with Many Eminent Persons; And Various Original Pieces of His Composition; With a Chronological Account of His Studies and Numerous Works.* , 823 or..
4. ↑   Ethel Rolt Wheeler. *Famous Blue-Stockings.* , 23 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11729628
* Commonscat Multimedia: Bas-bleuisme

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q11729628
* Commonscat Multimedia: Bas-bleuisme
**Trent Grant Mitton**, (Australia, 1996ko azaroaren 26a), belar-hockeyan lehiatzen den kirolari australiarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta zilarrezko domina eskuratu zuen belar-hockeyan Australiako taldearekin, Belgikaren atzetik eta Indiaren aurretik. 

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Daniel Beale, Joshua Beltz, Tim Brand, Andrew Charter, Tom Craig, Matt Dawson, Blake Govers, Jeremy Hayward, Tim Howard, Dylan Martin, Trent Mitton, Eddie Ockenden, Flynn Ogilvie, Lachlan Sharp, Joshua Simmonds, Jacob Whetton, Tom Wickham eta Aran Zalewski-k.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Trent Mitton» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Trent Mitton» FIH **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7838433

 |

* Wd Datuak: Q7838433
**Bluegrass** country generoaren barnea dagoen musika estilo edo azpigenero bat da eta XX. mendearen erdialdera arte **hillbilly musika** bezala ezagutzen zen, alegia AEBetan hillbilly ezizenez ezagutzen den jendearen berezko musika, usadioz Apalatxe mendilerroaren eremuko maila sozial baxuko landa eremuko baserritar txuri txiroen musika baitzen. XVIII. mendean eremu horretara Irlanda (bereziki Ulstergo irlandar-eskoziarrak), Eskozia, Gales eta Ingalaterrako etorkinek eramandako musika herrikoian oinarria du, eta afroamerikarren musikaren elementuak ere bereganatu zituen, bereziki jazzeko inprobisazio saio edo emanaldiak, bai eta blues musikaren hainbat elementu ere.

Gaur egungo izena Kentucky nagusiki estatuaren iparraldean eta neurri apalagoan Ohio estatuaren hegoaldean dagoen *Bluegrass eskualdetik* datorkio ("Bluegrass region"). Era berean, eskualdeak izena Poa pratensis (ingelesez: *Kentucky bluegrass*) gramineatik jaso zuen, hain zuzen ere, eskualdean ugaria den landare loreduna.

Bluegrass musikako usadiozko musika-tresnak honakoak dira: biolina, bost kordadun banjoa, gitarra, mandolina eta kontrabaxua, batzuetan gitarra durundatzailea ere gehitzen zaio, eta noizbehinka harmonika eta musugitarra ere bai.

Musika hau zinema agertzen denean beti Apalatxeak eta Estatu Batuetako Hegoaldearekin lotu izan da.

Musikari nabarmenak
-------------------

* Alison Krauss
* Bill Monroe
* Earl Scruggs
* The Ditty Bops
* Cherryholmes
* Ricky Skaggs

Kanpo estekak
-------------

* *Thunderstruck*, AC/DC australiar rock taldearen abestia Steve'n'Seagulls taldeak bluegrass estiloan joa entzungai eta ikusgai. Youtube.com **(Ingelesez)**
* *Bluegrass* musikari buruzko dokumentala ikusgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q213714
* Commonscat Multimedia: Bluegrass music

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85015108
* NDL: 00561083
* NKC: ph224311
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q213714
* Commonscat Multimedia: Bluegrass music
**Blues rocka** blues eta rockaren elementuak elkarnahasten dituen musika genero bat da, honetan gitarra elektrikoa asko nabarmentzen da. 1960ko hamarkadaren erdialdearen hasieran Erresuma Batua eta AEBetan sortua izan zen, bere ibilbidean zehar hard rock, southern rock eta heavy metal generoetako ohiko zenbait elementu estilistiko ere bere egin ditu.

Azpigenero honetako talde eta musikari nabarmenen artean honakoak daude: Britianiar Uharteetan, The Rolling Stones, The Yardbirds, The Animals, Cream, Eric Clapton, John Mayall & the Bluesbreakers, John Mayall, Fleetwood Mac, Ten Years After, Savoy Brown, Foghat, Gary Moore eta Rory Gallagher; eta AEBetan, Lonnie Mack, The Paul Butterfield Blues Band, Canned Heat, Johnny Winter, Stevie Ray Vaughan, The Allman Brothers Band, The Fabulous Thunderbirds eta ZZ Top.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193355
* Commonscat Multimedia: Blues rock

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2003002221

 |

* Wd Datuak: Q193355
* Commonscat Multimedia: Blues rock
Kolpea hartutako beira ijeztua.
**Beira ijeztua** kolpeen aurka gogorra den beira mota bat da.

Historia
--------

Behin, Edouard Benedictus asmatzaile frantziarrari laborategiko ontzi bat erori zitzaion. Kristala txikituta geratu zen; txikituta baina bat eginda. Nitrozelulosa soluzio bat zeukan ontziak, lurrundu ondoren beiraren inguruan geruza moduko bat osatu zuena. Puskatu ondoren beira zatiak bat eginda atxikitzen zituen substantzia aurkitu zuen, baina orduan ez zitzaion aplikazio praktikorik bururatu.

Handik urte batzuetara, 1903an, Benedictusek jakin zuen auto istripu batean haizetakoaren kristal hautsiek neskato bati aurpegia desitxuratu ziotela. Lurrera eroritako matrazaren irudia etorri zitzaion burura. 24 orduan, urte batzuk lehenago ausaz aurkitutako soluzioaren antzeko zeluloide itsasgarria lortu zuen, eta haren bidez kristalezko bi xafla itsatsi zituen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Nagore Irazustabarrena, «Bi istripu, parabrisaren jatorri», *Argia*, 2014-10-12, CC-BY-SA lizentzia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2086307
* Commonscat Multimedia: Laminated glass

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2086307
* Commonscat Multimedia: Laminated glass