recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Maskara dantza operan*** (frantsesez: *Bal masqué à l'opéra*) 1873ko udaberrian Édouard Manetek margotutako olio-pintura da. Egun Washingtongo Arte Galeria Nazionaleann erakusten da. Erabilitako teknika olio mihise gainean da.

Historia
--------

Artistak prestaketa-zirriborro ugari egin zituen bertan, eta gero bere estudioan sortu zuen obra, rue d'Amsterdamen, aldatu berria zen lekuan. Mihisea Maneten lanen bildumagilea zen Jean-Baptiste Faure opera kantari ospetsuarena izan zen. Horace Havemeyerren alargunak eman zion Galeria Nazionalari 1982an. Naturalistegia zelakoan, margolan hau 1874ko Saloiko erakusketarako baztertua izan zen. 

Opera-antzokia, zeinaren ataria mihisean irudikatuta dagoena, 12 rue Le Peletierren zegoen, Parisko 9. barrutian. Manetek koadro hau margotu zuen urtean eraikina erabat kizkali zen eta, ondorioz, eraitsi zuten. Urteko ekitaldia Opéra Garnier berrian egitera pasa zen.

Deskribapena
------------

Mihise honek La música en las Tullerías gogorarazten du, hamar urte lehenago sortua; hiri-bizitza modernoaren beste irudi bat aurkezten du, horrela, tradizio akademizista hautsiz. Margolan hartan bezala, Manetek bere lagun batzuk ere sartu zituen, estudioan berarentzat paratu zirenak. Lanean jai-ekitaldian korista gazteak eta pertsonaia bitxiak zaldunekin elkartzen ziren. Adibidez, Emmanuel Chabrier musikagilea eta Hecht bildumagilea ezagut daitezke, baita Manet bera ere, bigarrena eskuinetik.

Margolanak koloreen arteko kontrasteekin jolasten du, gizon xisteradun batzuen eta beltzez erabat jantzitako antifazdun emakume batzuen eta "maskarak", arropa koloretsuekin modu bitxian jantzita dauden pertsonak. 
Pintzelkada arina da, xehetasunei garrantzirik eman gabe, nahiz eta asko izan, hala nola lore-sorta, abanikoak edo emakumezkoen janzkeretako parpailak; dantzarako sarrera bat ere erabiltzen du beheko solairuan, eskuinean, bere sinadura marrazteko. Alboetako ertzetako irudi batzuk moztuta daude, enkoadraketatik aterata, eta goiko barandan bertaratutakoen hankak baino ez dira agertzen, tradizioarekiko beste haustura bat izanik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Françoise Cachin (1994). *Manet, j'ai fait ce que j'ai vu*. (203.zk.). Paris. ISBN 2-07-053266-6.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Margolana National Galleryren webgunean.
* **(Ingelesez)**:Lanaren fitxa Washingtongo Arte Galeria Nazionalaren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1163504

 |

* Wd Datuak: Q1163504
Zornotzako Belaustegigoitia etxea (egun "Konbenio hotela"), zeinean Zornotzako ituna sinatu baitzen.
**Zornotzako ituna** Bigarren Gerra Karlistari amaiera emateko asmoz Zornotzan 1872ko maiatzaren 24an sinatu zen hitzarmena izan zen. Liberalen partetik, ordura arte Espainiako gobernuaren presidente zen Francisco Serrano jeneralak sinatu zuen; karlisten aldetik Bizkaiko Foru Aldundiaren ordezkari ziren Fausto Urkizu eta Juan E. Orue izan ziren sinatzaileak, beren izenean eta Antonio Arginzoniz jaunaren izenean.

Ituna egiteko eskaintza Serrano jeneralaren partetik iritsi zen, maiatzaren 24an bertan.

Ez liberalek ez karlistek ez zuten onartu itun hau, eta gerrak jarraitu egin zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Itunaren testua amorebieta-etxano.net webgunean 2011/07/16an kontsultatua
2. ↑  Serrano jeneralaren gutuna amorebieta-etxano.net webgunean 2011/07/16an kontsultatua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8350433

 |

* Wd Datuak: Q8350433
*Artikulu hau ugaztun ezagunari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Azeri (argipena)».*
Azeri gorria azeri guztien artean ugariena da.
**Azeri** Canidae familiako hainbat ugaztun orojaleren izen arrunta da. Tamaina txikia edo ertaina dute. Burezur hanpatua dute, belarriak hiruki formarekin eta gorantz zuzenduak, puntadun muturra eta isats iletsua.

Hamabi espezie *Vulpes* genero monofiletikoaren kide dira. Beste 25 espezie, horietako batzuk galduak, azeritzat hartzen dira, baina guztiak talde berean sartzea sailkapen parafiletikoa izango litzateke. Vulpini leinuaren barruan, *Urocyon* eta *Otocyon* generoak ere aurki daitezke. Canini leinuan, *Dusicyon cultridens*, *Lycalopex* generoa eta *Cerdocyon thous* espezie galduak ere daude.

Espezierik ezagunena eta ugariena azeri gorria da, *Vulpes vulpes*, 47 azpiespezie ezagunekin. Mundu osoan aurki daitezke, Antartikan izan ezik, eta horregatik folklore eta kultura askotan agertzen da, zuhurra eta argia den animalia gisa. Europan, eta bereziki Britania Handian, ehizarako erabiltzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *The biology and conservation of wild canids.*  Oxford University Press 2004 ISBN 0198515553. PMC 53870954. (Noiz kontsultatua: 2019-01-21).
2. ↑   Gwyn), Lloyd, H. G. (H..  ((1981 printing)). *The red fox.*  Batsford ISBN 0713411902. PMC 6634367. (Noiz kontsultatua: 2019-01-21).

Ikus, gainera
-------------

* Zerrenda:Animalien hotsak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8331
* Commonscat Multimedia: Foxes

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11932700w (data)
* GND: 4128484-7
* LCCN: sh85051130
* NDL: 00566039
* NKC: ph122424
* NARA: 10648553
* AAT: 300266520
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 21201
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D005589

 |

* Wd Datuak: Q8331
* Commonscat Multimedia: Foxes
**Voguea** edo **Voguinga** 1980ko hamarkadaren amaieran agertu zen estilizazio handiko house dantza modernoa da, 1960ko hamarkadako Harlemgo ballroom eszenaren baitan sortua. Madonna estatubatuar abeslariaren *Vogue* izeneko abesti eta bideoklipak eta 1990eko *Paris Is Burning* dokumentalak zabaldu zuten jendartean. Gaur egun nazioartean ezaguna da.

Historia
--------

Voguea Harlemgo ballroom kulturaren baitan eratu zen, afro-amerikar eta latino jatorriko pertsona gay edo/eta transek dantzatua, 1960ko eta 1980ko hamarkaden bitartean.

Estiloak
--------

Gaur egun hiru vogue estilo daude:

1. *Old Way* (1990. urtea baino lehenegokoa)
2. *New Way* (1990. urtea baino ondorengoa)
3. 'Vogue Fem *(1995. urte ingurukoa).*

Lan nabarmenak
--------------

* *Deep in Vogue*
* *How Do I Look*
* *Pose*
* *Strike a Pose*
* *Legendary*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Tubia, Iker.  (2021-06-08). «Dantzan, gorputzak askatzeko» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2021-06-08).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1112128
* Commonscat Multimedia: Vogue (dance)

---

 |

* Wd Datuak: Q1112128
* Commonscat Multimedia: Vogue (dance)
**Lurgorri Ikasle Elkartea**  |  |
| --- |
| Egoitza: | Bilbo |
| Jarrera politikoa: | Euskaltzalea, feminista, LGBT eskubideen aldekoa, pintaketen aurkakoa |
| Egoera: | Aktiboak |
| Webgunea: | www.lurgorri.eus |
|

**Lurgorri Ikasle Elkartea** edo, zenbait hauteskundetan, **Elkarregaz Ikasle Elkartea** unibertsitateko ikasle-sindikatu abertzalea da, EAJri lotua.

Lurgorri IE eta Instituzioak
----------------------------

Lurgorri IE Euskadiko Gazteriaren Kontseiluaren (EGK) kidea da, eta bere Batzorde Iraunkorrean kide bat dauka.

2005-06 ikasturtean EHUko Ikasle Kontseilu zentralean Ikasle Abertzaleak eta *Izquierda Universitaria* ikasle-taldeekin eta hainbat ikasle-talde independenterekin batera hautagaitza bateratua aurkeztu zen. Hauteskunde hauetan Zerrenda honek irabazi zuen baina hautagaitza galtzaileak eginiko hainbat eskarien arabera bertan behera geratu zen. 2005-06 ikasturtean EHUko hauteskundeetan bigarren elkartea izatea lortu zuten.

2013an EAJri loturiko publizitate-agentzia batean 22.000€ xahutu izana leporatu zioten Lurgorriko elkarte-kide ziren EHUko Ikasle Kontseiluko diruzain, idazkari eta lehendakariari. Urte horretako EHUko ikasle-hauteskundeetan klaustro-kide gutxien lortu zituen ikasle-elkartea izan zen, bi ordezkarirekin. 2013ko hauteskundeez geroztik ez dute ordezkaririk izan EHUko eta hiru Campusetako Ikasle Kontseilueetan. 2015-16 ikasturtean ez zen hautagaitzarik aurkeztu ikasle-elkarte honen izenpean. 2013ko Lurgorriko zenbait hautagai Elkarregaz Ikasle Elkartea hautagaitzapean aurkeztu ziren, Gizarte eta Komunikazio Zientzien Fakultateko zentroko batzarrerako hauteskundeetan, eta 9 ordezkaritatik 2 eskuratu zituen. Era berean, EHUko 2017ko klaustrorako hauteskundeetan, Elkarregaz Ikasle Elkartea izenpean, Letren, Ekonomia eta Enpresa, Gizarte eta Komunikazio Zientzien, Medikuntza eta Erizaintza eta Zuzenbide fakultateetan hautagaiak aurkeztu zituen; Ekonomia eta Enpresa Fakultatean 6 ordezkaritatik 1 lortu zuen, Gizarte eta Komunikazio Zientzien Fakultatean 3tik 1 eta Letren Fakultatean 3rak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Elkartearen izena EAJ alderdiko pertsonaia nabarmena izan zen Jose Mari Azkarraga *Lurgorrin* oinarrituta dago eta Lurgorriko kide asko EGI erakundekoak izaten dira aldi berean.
2. ↑  Leioako Ikasleak acusa al Consejo de Estudiantes de la UPV de irregularidades. El Correo Español 28/06/2013
3. ↑  Las Candidaturas Independientes de Estudiantes Ganan en Las Elecciones Al Claustro de La UPV 19/12/2013
4. ↑  GKZko Fakultate Batzarreko hauteskundeetako behin betiko emaitzak 2015
5. ↑
6. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Euzko Ikasle Batza
* Abertzale Ikasle Batza

Kanpo estekak
-------------

* Lurgorri Ikasle Elkartearen webgunea
* Elkarregaz-en Instagram kontua

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12262721

 |

* Wd Datuak: Q12262721
**Tata Sabaya** 5.430 metroko altuera duen sumendia da, eta Bolivian dago. Erdialdeko eremu bolkanikoan dago, jarduera bolkanikorik gabeko urmaelek banatzen dituzten Andeetako gerriko bolkanikoetako batean. Andeen zonalde hau bolkanikoki aktiboa izan zen Jurasikotik, Miozenoan gertatu zen bulkanismo igninbritiko indartsuko aldi batekin. Oso populazio txikia duen eskualde batean dago, Coipasako gatz-lautadaren iparraldean.

Tata Sabayako eta erdialdeko eremu bolkanikoko beste leku batzuetako sumendien jarduera Hego Amerikako plakaren Nazca plaka subdukzioaren ondorioa da. Lurrazal zaharrena iparraldeko lurrazal gazteenetik bereizten duen leuntze batean zehar garatu da sumendia, eta egitura arroka andesitikoz osatu da.

Geografia eta geomorfologia
---------------------------

Tata Sabaia Boliviako Coipasako gatz-lautadaren iparraldean dago. Pagadorko herri txikia sumendiaren mendebalde hego-mendebaldean dago, baina eskualde osoan jende gutxi bizi da. Izenak "Aita Sabaya" esan nahi du; "Sabaya" terminoa "deabrurako" kitxua terminoaren aimara endekatzea izan daiteke. Sumendia ohikoa da tokiko mitoetan, non batzuetan pertsonifikatu egiten baita.

Klima eta landaretza
--------------------

Eskualdea lehorra da, batez ere Hego hemisferioko udan erortzen diren prezipitazioekin, eta landare-estalki gutxi du. Polylepis tarapacana espezieko zuhaitzak Tata Sabayaren hegaletan hazten dira; zuhaitz horiek munduko baso garaienak osatzen dituzte. Eskualdeko landarediaren beste alderdi batzuk Puna estepa deritzona dira, larreetako eta zuhaixketako landaredia bereizgarri duena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1514873
* Commonscat Multimedia: Tata Sabaya

---

 |

* Wd Datuak: Q1514873
* Commonscat Multimedia: Tata Sabaya
**Vice Versa**, synthpop eta musika industrial estiloko musika talde ingeles bat izan zen, ABC taldearen jatorria izan zelako ezaguna.

Sheffielden sortu zuten Stephen Singleton, Mark White eta David Sydenhamek. Eurek, euren ekoizpen etxe independente propioa sortu zuten, **Neutron Records** izenekoa, eta hortik atera zuten "New Girls" izeneko euren lehen singlea.

Whitek eta Singletonek, ondoren, Martin Flyri eskatu zioten taldera batzeko. Flyk elkarrizketatu zituen, **Modern Drugs** aldizkariko kazetaria baitzen.

Taldeak, Rotterdametik egiten ari zen bira batean jotzen ari zela, Flyk, ahots inprobisazioak egin zituen, han zegoen jende guztia txundituta geratu zelarik. Honela, Vice Versa taldeko laugarren eta azken partaidea izango zen abesteaz arduratuko zena.

1980an, Vice Versak, bere izena ABCgatik aldatu zuen, Flyk, kantari bezala Whiten lekua hartzeko erabakiaren ondoren.

Diskografia
-----------

* *Music 4* (EP) (Britainia Handia, 1979ko iraila)
* *1980: The First Fifteen Minutes* (7") (lau banden bilketa) (Britainia Handia, 1979)
* *8 Aspects Of* (1980)
* *Stilyagi* (7") (Herbehereak, 1980)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9093194

 |

* Wd Datuak: Q9093194
**Arrasate**n 2018ko abenduan herriko Udalak aurkeztu zuen txosten mardula herrian jasandako motibazio politikoko indarkeria kasuak jasotzen. 1956a hartu dute abiapuntu moduan, kontuan hartuta urte hartako otsailaren 10ean Francisco Francoren diktadurak ezarritako salbuespen egoera eta horrek eragindako giza eskubideen urraketak.

Argituz elkarteak egindako lana da, 2015ean lehenengo aldiz Errenterian, 2017an Lasarte-Orian eta Elgoibarren eta 2018an ere Andoainen egin zuten bezala.

Laburpena
---------

62 urteko tarte horretan, herrian edo hortik kanpo baina bertakoen aurka egile desberdinek eragindako indarkeriaren ondorioak hauek izan dira, laburtuta:

Alde batetik, ETAK eta KAAek beheko hamaika pertsona hauek hil zituzten. Aurrekoei, Kale Borrokaren ondorioz, kea irensteagatik hil zen 79 urteko Ambrosio Fernández gehitu behar zaie.

* Luis Santos Hernández
* Argimiro García Estevez
* Jesus Pascual Martin Lozano
* Juan Moreno Chamorro
* Esteban Maldonado Llorente
* Constantino Gomez Barcia
* Aurelio Salgueiro López
* Juan Luis Agirreurreta Arzamendi
* Mario Manuel Leal Baquero
* Antonio Ramos Ramirez
* Ambrosio Fernández Recio
* Isaías Carrasco Miguel

Bestela, 2 pertsona bahitu zituzten herrian bertan (Julio Iglesias eta Ortega Lara) eta kale borrokaren 57 eraso zenbatu zituzten guztira.

Beste alde batetik, GALek, BVEek, poliziek edo talde parapolizialek 6 pertsona hauek hil zituzten:

* Iñaki Etxabe Orobengoa
* German Agirre Irasuegi
* Agurtzane Arregi Letamendi
* Emilia Larrea Saez de Adana
* Enrique Gomez Alvarez
* Xabier Perez de Arenaza Sogorb

Bestela, 111 pertsonek segurtasun indarrek eragindako torturak edo tratu txarrak salatu zituzten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Arrasateko historia

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**"Memoria partekatu baterantz: 1956-2018 Arrasate-Mondragón"

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61365883

 |

* Wd Datuak: Q61365883
***Zeldatik*** Asgarth musika-talde añorgarrak 2022ko abenduan plazaratu zuen bosgarren albumaren izenburua da. Usurbilgo Haritz Harreguy estudioetan grabatu dute. 17 urteetan egindako estudioko lehen lana da musika mundura berriro itzuli zirenetik eta bosgarrena euren diskografian. Azala Iker Bengoetxea (The Ogrocadaver) artista añorgarrak osatu zuen.

Abestiak
--------

Kantak konfinamendu garaian, etxeko zeldatik egindakoak dira eta hitzak maitasunari eta gizarte gaiei loturikoak dira. Hamaika dira abestiak:

* 1. "Argi Izpiak"
* 02. "Zeldatik"
* 03. "Izurri Berria"
* 04. "Kale Gorrian"
* 05. "Gainditu Dut"
* 06. "Ispilu Zelataria"
* 07. "Abodulayren Agurra"
* 08. "Abdoulay"
* 09. "Nahi Nukeen Herria"
* 10. "Ezin Bizi"
* 11. "Parasitoa"

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* "Zeldatik", Albumaren lehen bideo ofiziala.
* "Zeldatik", Albumaren bigarren bideo ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q119138189

 |

* Wd Datuak: Q119138189
**Venta Laperrako leizea** Karrantzan (Bizkaia) dagoen haitzuloa da. Ezaguna da batez ere lau bisonte eta hartza baten labar-pinturak direla-eta, K. a. 25000an, Goi Paleolitoko Gravetiar bukaeran edo Solutrear hasieran datatuak.

1904an labar-artearen lehen aur­kikun­tza egin zen Euskal Herrian: irudi bat, kobazuloaren sarreran bertan. Bi urte beranduago, Breuilek beste lau irudi gehiago aur­kitu zituen: buruzagirik gabeko hiru bisonte azefalo, hatz oso bat, zehaztasun gutxiko bobido bat eta lerro-segida ulertezin bat. Hai­tzean halakoxe sakontasuna duen grabatu batez eginak daude. Grabatu hauen ezaugarri bereizgarria honetan da­tza: kobazuloaren sarreran zeudela eta eguz­kiaren argitan ikus daitez­keela. Gure herrian aur­kitu ditugunen artean, zaharrenak eta Auriñaciense aldiari dagoz­kionak dira. Apellanezi gertakari honek zera pen­tsarazten dio, Paleolito aldi an­tzinakoetan, Kantabriako artea, Euskal Herriko sartalderaino zetorrela, beste arte formula ba­tzuk (piriniotarrak) hartu ahal izateko edo bere-bereak sor­tzeko, Herria libre utziz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Ontañón, Roberto; Arias, Pablo. *Dataciones absolutas para el arte rupestre paleolítico de Venta de la Perra (Carranza, Vizcaya).*  (Noiz kontsultatua: 2022-03-06).
2. ↑  Historiaurreko artea... (1982), 25-101 eta 219. or.

Ikus, gainera
-------------

* Venta Laperrako leizeari buruzko Bizkaiko Foru Aldundiaren orria

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268832

 |

* Wd Datuak: Q12268832
Katilu ubelilun (*Peziza praetervisa*)

Haragi urria, hauskorra eta kalitate gastronomiko gutxikoa duenez, ez da egokia sukalderako.

Deskribapena
------------

**Karpoforoa:** 1 eta 4 cm bitarteko diametrokoa. Hasieran oin gabeko kopa formarekin, gero ireki eta zabaldu egiten da, izurtu samarra. 

**Himenioa:** Ale gazteen kolorea more iluna da, eta, garatzen direnean, more-arrexka kolorekoa bihurtzen da. Kanpoko aldea zertxobait argiagoa da.

**Etimologia:** *Peziza* terminoa, grekotik dator, oin txikiko onddoak izendatzen zituen "peziz" hitzetik

Jangarritasuna
--------------

Ez du sukalderako balio.

### Nahasketa arriskua

*Peziza violacea* delakoarekin nahas daiteke.

Sasoia eta lekua
----------------

Urte osoan. Normalean, taldeak osatuz sua egondako hondarretan, baina ez bakarrik.

### Banaketa eremua

Europa, Ipar Amerika

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo.  (1987). *Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color.*  Iberduero, 749 or. ISBN 84-404-0530-8..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
Tjikko zaharra.
**Tjikko zaharra** (suedieraz: *Old Tjikko*) Suedian dagoen zuhaitz berezi bat da, ia 10.000 urte dituena. Fulufjället Parke Nazionalean dago, Dalarnako konderrian. Bost metrotako altuera dauka.

Historia
--------

9.550 urtetik gora dituen izei gorri bat da, "munduko zuhaitz zaharrena" izatearen sona duena. Dena dela ez da oso datu zehatza, izan ere zuhaitz koloniak baitira eta ez zuhaitz bakarrak hainbeste bizi daitezkeenak. Horrela beraz, gaur egungo enborrak ehundaka urte batzuk ditu baina landarea bera da askoz zaharragoa dena, enborrak bihurtu eta lurrera iristean sustraiak sortu eta enbor berria sortzen baitu.

Sustraiak datatu dituzte eta garai guztietakoak aurkitu, 375 urte dituztenak, 5.600, 9.000 eta zaharrenak 9.550 urteko adina dutenak. Suedian zuhaitz zaharragoak aurkitzea ezinezkoa da, duela 11.000 urte izotz geruza erraldoi batek estaltzen baitzuen herrialde guztia.

Aurkikuntza
-----------

Leif Kullman izan zen aurkitzailea, Umeåko Unibertsitateko Geografia fisikoko irakaslea. Bere txakurraren izena eman zion zuhaitzari.

Iruditegia
----------

* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1301863
* Commonscat Multimedia: Old Tjikko

---

 |

* Wd Datuak: Q1301863
* Commonscat Multimedia: Old Tjikko
**Wakayamako gaztelua** (japonieraz: 和歌山城, *Wakayama-jō*?)
 Japoniako izen bereko prefekturan kokatuta dagoen gaztelu japoniar bat da. Gainera, hiriko toki historikorik ezagunena da.

Historia
--------

Wakayaman izan zen lehen gaztelua Ōta gaztelua izan zen. 1585 urtean Toyotomi Hideyoshik erasotu Negoro-jiko setioaren ondoren tenplu hartako monjeak bertan babestu zirenean. Hideyosik mendietako ubide eta puytzuak bertara bideratu zituen eta uholdeak gaztelua suntsitu zuen. Horrela eskuratu zuen gaztelua eta monje gerlariek errenditu eta *seppuku* bidez beren buruaz beste egin zuten.

Toyotomi Hideyoshiren anaia zen Toyotomi Hidenagak gaztelu berria eraiki zuen, Wakayamako gaztelua. 1600 urtean Tokugawatarren esku gelditu zen Asano Yoshinagaren gidaritzapean. 1615ean Osakatik gaztelua berreskuratzera etorri ziren 3.000 soldadu baina gazteluan 5.000 zeuden eta erasoa ezereztatu zuten.

1867 arte jauntxo feudalek erabilia izan zen baina 1868ko Meiji berrezarkuntzaren ondoren publikoari ireki zizkion ateak.

Gazteluaren itxura
------------------

Gazteluaren gaur egungo itxura XVII mendeko berrikuntzek eman zioten. Hala ere esan behar da Bigarren Mundu Gerran bonbakatua izanb zela eta orain dakusagun gaztelua ondoren berreraikitako erreplika dela.

Hiru solairutako gaztelua da eta lurrez, egurrez eta harriz egina dago.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Wakayamako gazteluaren informazioa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1151269
* Commonscat Multimedia: Wakayama Castle

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 260017140
* NDL: 00956105

 |

* Wd Datuak: Q1151269
* Commonscat Multimedia: Wakayama Castle
*Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Orbea (argipena)»*

**Orbea** bizikletak ekoizten dituen kooperatiba bat da. Hasiera batean Gipuzkoako Eibar udalerriko Urkizu auzoan kokatzen zen, baina gaur egun Bizkaiko Mallabia udalerrian dago. Jatorriz errifle eta pistolak ekoizten jarduten zuen, baina behin Espainiako Gerra Zibila amaitu ondoren sektorez aldatu eta bizikletak ekoizteari ekin zion.

Historia
--------

1840ko hamarkadan, Juan Manuel, Mateo, Casimiro eta Petra Orbea anai-arrebek Eibarren errebolber eta pistolak ekoizten zituen "Orbea Hermanos" lantegia sortu zuten. Handik hamar urtera jada Eibarko lantegirik garrantzitsuena zen. Lehen Mundu Gerra amaitu ondoren, bizikletak egiteari ekin zion Orbeak.

Urte onak ezagutu zituen, baina ibilgailu motordunak agertzearekin batera salmentak makaldu ziren. 1969an, kiebra jotzear, kooperatiba sortu zuten langileek eta Mondragon taldean sartu zen 1971n.

1975an, egoitza nagusia Eibartik atera eta Mallabiara eraman zuten. XX. mendearen amaieran, krisialdi bat sufritu eta gero, enpresaren jabetza aldatu zen, urte horretatik aurrera enpresa elkarte kooperatiboa izatera igaro zen.

1998an, nazioarteko estrategia berria hastea erabaki zuten. Ordura arte, estatu mailan baino ez zuten ekoizten, Frantziako Hegoalderako egindako esportazio bakar batzuk izan ezik. Momentu horretatik aurrera, Orbeak izan duen hazkundea oso handia izan da. Enpresak, mundu osoan, Europan bereziki, filial asko sortu ditu: Estatu Batuetan, Frantzian, Italian, Erresuma Batuan, Belgikan, Alemanian, Australian eta Portugalen.

2007. urtean, Orbeak, Orca izeneko neoprenoak egiten zituen enpresa zeelandaberritarraren eskubide distributiboak bereganau zituen.

Txirrindularitza taldea
-----------------------

Txirrindularitzaren historiako kirolari onenekin lehiaketetan izan duen presentziagatik bereizi da Orbea. 2008ko Pekingo Joko Olinpikoetan hiru domina lortu zituen: Samuel Sánchezek, Euskaltel-Euskadiko txirrindulari ohiak, urrezko domina lortu zuen, eta Julien Absalonek eta Jean-Christophe Péraudek zilarrezko eta urrezko domina sortu zuten mendiko mailan.

Iruditegia
----------

* Orbea OrcaOrbea Orca
* Orbea LobularOrbea Lobular
* Orbea FuriaOrbea Furia

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Martin, Xabier.  (2016-01-21). «Orbeak "eraldatzeko gaitasuna" erreibindikatu du 175. urteurrenean» *Berria*.

Ikus, gainera
-------------

* BH
* G.A.C.

Kanpo estekak
-------------

* Orbea kooperatibako webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1360940
* Commonscat Multimedia: Orbea S. Coop.

---

 |

* Wd Datuak: Q1360940
* Commonscat Multimedia: Orbea S. Coop.
Apolo 13aren matxuratutako zerbitzu-modulua
**Zerbitzu-modulua** Apolo ontzian presurizaturik ez zegoen modulu bakarra zen. Modulu honek erregaia, bateriak, garaitze handiko antenak, erradiadore, ura, oxigenoa, hidrogenoa, erreakzio kontrolaren sistema eta ilargiaren orbitan sartzeko eta orbita bera atzean uzteko propulsio sistema eramaten zituen. Apolo 15, Apolo 16 eta Apolo 17 misioetan Lurraren satelitea ikertzeko zenbait tresna zientifiko zeramatzan barnean. Propultsatzaileak eta motore nagusiak zerbitzu-moduluaren zati handiena okupatzen zuten. Hauek, ilargiaren orbitara sartzeko eta irtetzeko aukera ematen zuten. Era berean, norabidean zehazpenen bat egiteko parada eskeintzen zuen. Zerbitzu- moduluak aginte-moduluarekin bat egiten jarraitzen zuen misio osoan zehar. Horregatik, Aginte- eta zerbitzu-modulua zeritzon zati honi. Hala ere, Lurraren atmosfera zeharkatu baino arinago askatu egiten zen, bere betebeharra agortuta zegoelako fase horretan eta gainera ezkutu termikorik ez zuelako.
**Villanueva de Cordoba–Los Pedroches** Andaluziako Kordobako probintziako tren geltoki bat da, Villanueva de Cordoba udalerrian kokatuta dagoena.

Egoera
------

Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:

* *Madril — Sevilla*: 285,2 kilometro-puntua

Historia
--------

Renfe Operadorak 2014ko martxoaren 29an hasi zuen Abiadura Handiko eta Distantzia Luzeko trenen zerbitzua Villanueva de Cordoba–Los Pedroches geltokian. Gainera, operadoreak Atendo zerbitzua ezarri du eta Pozoblanco helmuga edo jatorria duten bidaiariek txartel integratuak izango dituzte.

Sarbideak
---------

Geltokia Villanueva de Cordoba eta Adamuz lotzen dituen A-421 errepidetik 3 kilometrora dago eta bertatik CO-5100 sarbide adarra abiatzen da. Pozoblanco eta Villanueva de Cordoba herriak zeharkatzen dituen hiriarteko autobus baten bidez sar daiteke, herri bakoitzean geldialdia eginez.

Geltokia
--------

Doako aparkalekua du, eta bertan ez da erreserbarik egin behar. Horrez gain, estalitako plaza batzuk ere baditu, horietako bi mugikortasun urriko pertsonentzat erreserbatuak, argiztapena eta zaintza 24 orduz. Nabarmentzekoa da geltokiaren atarian bi makina daudela, bata edariena eta bestea zizka-mizkena.

Oraingoz, geltokiak funtzio anitzeko autosalmenta makina bat du, bidaiariak oinarrizko ekintzak egin ahal izateko, hala nola txartel bat erosi, irteera-ordua aldatu edo Tempo txartelari puntua esleitu. Geltokiko autosalmenta-makinan egun bererako edo beste data baterako txartelak eros daitezke, aldez aurretik erositakoak inprimatu, egun bereko beste ordu baterako aldatu edo baliogabetu. Halaber, txartel integratua erosiz Bartzelona, Malaga, Granada, Huelva edo Cadizera iritsi ahal izango da.

Zerbitzuak
----------


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |
| --- |
|  **Renfe Operadora** |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  **Zerbitzua**  |  **Hasiera**  |  **Ibilbidea**  |  **Amaiera** ⁠ |
| ***Intercity***  | MadrilAtochako Atea | Ciudad Real • Puertollano • Villanueva de Cordoba–Los Pedroches • Kordoba • Puente Genil–Herrera • Antequera–Santa Ana • Ronda • San Roque–la Linea | Algeciras |

 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Kordobar Pedrochesen geltokiak sei urte bete ditu: tren berak, bidaiariak eta gabeziak» *sevilla* 2020-03-29 (Noiz kontsultatua: 2021-01-13).

Ikus, gainera
-------------

* Administrador de Infraestructuras Ferroviarias
* Renfe Operadora

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20942785
* Commonscat Multimedia: Villanueva de Córdoba-Los Pedroches train station

---

 |

* Wd Datuak: Q20942785
* Commonscat Multimedia: Villanueva de Córdoba-Los Pedroches train station
**Keşla FK** (izen osoa *Keşlə Futbol Klubu*) aurrez **Inter Baku PIK** (izen osoa *İnter Bakı Peşəkar İdman Klubu*) Azerbaijango futbol taldea da, Baku hiriburukoa. Klub berria izan arren dagoeneko 2 aldiz irabazi du Azerbaijango futbol liga.

Historia
--------

Gaur egungo taldea 2004an sortu bazen ere 1997tik ari zen jokatzen *Khazar University* izenarekin. Herrialdeko lehen unibertsitate poribatua da. 1999an lortu zuen lehen mailara igotzea eta 2004an hirugarren ere egin zuen.

2004an *Inter Baku PIK* eratu zen eta Khazar University-ren tokia hartu zuen. Lehenengo denboraldian Kopako finalera iritsi zen baina FK Baku-k luzapenean sarturiko golaren erruz sari gabe gelditu zen. Dagoeneko lau final jokatu ditu eta ez du titulurik lortu. Azkenengoa 2011 urtean izan zen eta penaltietan galdu zuen. Ligan hobeto joan zaizkio gauzak eta dagoeneko bi aldiz izan da txapelduna, 2008 eta 2010ean.

2017an izena aldatu zuen eta *Keşla FK* bihurtu zen. Izen berriarekin 2018an lortu du aurreneko titulua, Kopa hain zuzen ere.

Palmaresa
---------

### Azerbaijanen: 3

* Azerbaijango liga:
	+ Txpelduna (2): 2008, 2010.
	+ Bigarrena (3): 2009, 2014, 2015.
* Azerbaijango kopa
	+ Txapelduna (2): 2018, 2021.
	+ Finalista (4): 2005, 2008, 2009, 2011.

Euskal taldeen aurkako partidak
-------------------------------

Inter Bakuk kanporaketa bakarra jokatu du euskal taldeen aurka:

| Denboraldia | Txapelketa | Fasea | Etxekoa | Emaitza | Kanpokoa |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2015-16 | UEFA Europa League | 3. itzulia | AthleticInter Baku | 2-00-0 | Inter BakuAthletic |

Kanpo estekak
-------------

* **(Azerbaijaneraz)****(Errusieraz)****(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q723471
* Commonscat Multimedia: Shamakhi FC

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 164461373

 |

* Wd Datuak: Q723471
* Commonscat Multimedia: Shamakhi FC
*Artikulu hau Txekiako markari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Eta (argipena)».*

**ETA** Txekiako enpresa eta marka bat da. Konpainia formalki 1943an sortu zen Hlinsken, non 2011ra arte egon zen egoitza, baina marka zaharragoa da izatez. Etxeko etxetresna elektrikoen ekoizpena, salmenta eta konponketa egiten du; adibidez, plantxak, sukaldeak, xurgagailuak, irabiagailuak, ile-lehorgailuak eta beste. 2011az geroztik, ekoizpenaren gehiengoa Asian egiten da, zati txikiagoa Milotice nad Bečvoun- ekoizten delarik.

Historia
--------

Markaren izena ***E**lektro**t**echnické **a**paráty* esalditik eratorria da. Marka hau erabiltzen duen konpainia Vršovicen zegoen enpresa batek XX. mendearen hasieratik eta irratiak, joko-makinak, transformadoreak eta hozkailu elektrikoak ekoizten zituen. 1929an ETA marka obalatuaren forman erregistratu zen.   1939an, Askania konpainia alemaniarrak ETAren akzio gehienak eskuratu zizkion jatorrizko jabeari, Pragako Bukovsky fabrikatzaileari. Ondoren, ETA-Askania sozietate anonimoaren ekoizpena gailu optikoetan zentratu zen, kamerak barne. 

1945ean ETA-Askania sozietate anonimoa nazionalizatu eta ekoizpen planta gisa sartu zen Přeroven egoitza zuen Meopta enpresa nazional eratu berrian. Honi ETA markari lotutako eskubideak ere transferitu zitzaizkion. Hala ere, Meoptak ez zuen ETAren marka erabili. Elektragailuen beste enpresa batek lortu zituen marka eskubideak geroago, eta hark ekoiztu zituen etxetresnak aurrerantzean.

Iruditegia
----------

* ETA Mira zuku-makina (1963).ETA Mira zuku-makina (1963).
* ETA 0042 eskuzko irabiagailua (1986).ETA 0042 eskuzko irabiagailua (1986).
* ETA 400 xurgagailua (1979–1990).ETA 400 xurgagailua (1979–1990).
* ETA 6450 xurgagailua (2009).ETA 6450 xurgagailua (2009).
* ETAren zerbitzu denda Česká Lípan.ETAren zerbitzu denda Česká Lípan.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, txekierazko wikipediako «ETA (firma)» artikulutik itzulia izan da, 2023-07-31 data duen 23018237 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2023-07-31 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.

1. ↑   «Historie značky ETA | ETA - tady je doma» *www.eta.cz* (Noiz kontsultatua: 2023-08-08).
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11866675
* Commonscat Multimedia: ETA (electrotechnical company)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 250927051
* NKC: xx0151110

 |

* Wd Datuak: Q11866675
* Commonscat Multimedia: ETA (electrotechnical company)
*Lycoperdon foetidum*

Sinonimoak: *Lycoperdon perlatum var. nigrescens*

Gaztaroan bakarrik kontsumi daiteke, baina kalitate eskasekoa da

Deskribapena
------------

**Karpoforoa:** 2 cm eta 5 cm bitarteko diametroko globo itxurako fruktifikazioa. Exoperidioa, ia leuna du, ezten laburrez apaindua, arre argi koloretik arre ilunera doana, hiruko piramideetan bildurik. Endoperidioa, krema kolorekoa hasieran, gero arrexka, eztenak erori ondoren erretikulatua. Subgleba, zuria hasieran, gero oliba-arre kolorekoa.

**Gleba:** Oliba-arre kolorekoa helduaroan.

**Hanka:** Eztenik gabe, zimurtsua, okre kolorekoa orban zurixkekin, askotan mizelio hondarrak izaten ditu.

**Haragia:** Espezie honek usain desatsegina du eta *Lycoperdon* *pyriforme* gogorarazten du.

**Etimologia:** *Lycoperdom* hitza grezierazko "lupa de lupo"-tik dator, onddoak esporen hauts bafadak isil-isilik jariatzen dituelako. *Foetidum* epitetoa latinetik dator, kirasduna, esan bahi duen "foetidus" hitzetik. Usainagatik.

Jangarritasuna
--------------

Oso gaztetan kontsumi daiteke, baina hobe da ez probatzea.

### Nahasketa arriskua

*Lycoperdon echinatum* delakoarekin nahas daiteke, baita *Lycoperdon molle*, *Lycoperdon umbrinum* eta *Lycoperdon periatum* espeziekin ere bai.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean era askotako lurretan: koniferoen eta hostozabalen basoetan, belardietan eta larreetan, txilardegietan etab.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo.  (1987). *Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color.*  Iberduero, 702 or. ISBN 84-404-0530-8..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 523 or. ISBN 84-282-0541-X (T. 3). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 304 or. ISBN 84-282-0865-4..
**Weakley konderria** (ingelesez: *Weakley County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Dresden da. 2010eko zentsuaren arabera 35.021 biztanle zituen, Weakley kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Weakley konderriak 1.506,82 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,68 ura dira. Beste 1.503,14 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 23,24 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 35.021 pertsonetatik 31.396 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 700 dira. 2.717 beltzak edo afroamerikarrak. 89 amerikar natiboak ziren eta 6 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 365 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 18 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 430 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Weakley County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q501959
* Commonscat Multimedia: Weakley County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125491325
* ISNI: 0000 0004 0442 8055
* LCCN: n80118551
* **Lekuak**
* OSM: 1847646
* TGN: 2001928

 |

* Wd Datuak: Q501959
* Commonscat Multimedia: Weakley County, Tennessee
**Zelma Watson George** (Hearne, Texas, AEB, 1903ko abenduaren 8a - Cleveland, AEB, 1994ko uztailaren 3a) opera-abeslari, musikologo eta diplomatiko afro-amerikarra izan zen.

Bere bizitzan zehar hainbat lanetan jardun zuen, eta hainbat alor landu zituen, baina kulturen arteko harremanak aztertzea eta sendotzen laguntzea izan zen bere kezka nagusietako bat. Txikitan hainbat bidaia egin zituen familiarekin. Kanadan graduatu ondoren (1920), Chicagoko Enpresa Eskolan ikasi zuen, eta soziologiako titulua atera zuen, 1924. urtean, Chicagoko Unibertsitatean. Musika ikasi zuen Hego-mendebaldeko Unibertsitatean, eta ahots-ikasketak egin zituen, Chicagoko Kontserbatorioan. 1942. urtean, musika afro-amerikarrari buruzko ikerketak egiteko beka bat lortu zuen, eta beka hari esker, hainbat bidaia egin ahal izan zituen, Estatu Batuetan barrena, harik eta 1944an Clevelanden kokatu zen arte.

1954an soziologiako doktoregoa lortu zuen New Yorkeko Unibertsitatean, musika beltzari buruzko tesi batekin. 1950. urtean hasi zen abeslari gisa ospea irabazten, Gian Carlo Menotti musikagileak Broadwayen bere *The Medium* operan abesteko aukeratu zuelarik. George izan zen Broadwayeko opera amerikar batean protagonista-papera abestu zuen lehenengo afro-amerikarra. Azkenik, karrera diplomatikoari dagokionez, beste hainbat karguz gainera, 1960. urtean Dwight D. Eisenhower lehendakariak Nazio Batuen batzarrerako ordezkari hautatu zuen, Estatu Batuetako ordezkari beltz bakarra. 1961ean Dag Hammarskjsld Saria eman zioten, herrialdeek elkar ulertzearen alde egindako lanagatik.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12269279
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 78338975
* ISNI: 0000 0000 8272 9364
* GND: 1136811788
* LCCN: no90024857
* CiNii: DA10624749
* SNAC: w6v99bxb
* Open Library: OL4627376A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02408/eu\_g\_1545/g1545

 |

* Wd Datuak: Q12269279
**Zeltiberiar Gerrak** K.a. III. eta K.a. II. mendeen artean Erromatar Errepublika eta Ebro haraneko erdialdean eta Iberiar goi-lautadako iparraldean bizi zen zeltiberiar herrien arteko zenbait gatazka izan ziren. Liskarrek luzaroan iraun zuten, tartean zenbait su-eten, itun, setio eta gudu izanda.

Bigarren Gerra Punikoa amaitu zenean, erromatarrek kartagotarrek Hispanian kontrolpean zituzten eskualdeak bereganatu zituzten. Horren ondorioz, zeltiberiarrak erromatar probintzia berria honen mugakide bilakatu ziren. Erromatar armada Zeltiberia inguruan agertu zen eta honek Lehen Zeltiberiar Gerra piztu zuen. Erromatar garaipenak Grako pretoreak zenbait tribuekin sinaturiko bake-itunari esker 24 urtez pax romana mantendu zen.

K.a. 154an, Erromatar Senatuak beloen Segeda hiriari harresiak eraikitzea galarazi zion eta hauek gerra deklaratu zuten. Horrela hasi zen Bigarren Zeltiberiar Gerra (k.a. 154–k.a. 152). Gutxienez hiru tribuk borrokatu erromatarrak zituzten: titiarrek, beliarrek (Segeda eta Nertobriga hiriak) eta arebakoek (Numantzia, Axinum eta Ocilis herriak). Hasieran zeltiberiarrek zenbait garaipen lortu zituzten baina Marko Klaudio Martzelok egoera aldatzea lortu zuen eta berriro bakea sinatu zuten. Hurrengo kontsulak, Luzio Lizinio Lukulok, Dueron bizi ziren eta Erromarekin gerran ez ziren bakzeoak eraso zituen. Lukulok ez zuen Senatuaren baimena baina bakzeoak karpetaniarrekin harremanetan zeudela aitzakiatzat hartu zuen. Horrela Bigarren Zeltiberiar Gerra Lusitaniar Gerrarekin (k.a. 154–k.a. 150) gainjarri zen.

Zeltiberiar Gerretako hirugarren matxinada handia Numantziar Gerra (k.a. 143–k.a. 133) izan zen. Hau gerrarik luzeena izan zen eta behin-betiko amaitu ziren zeltiberiar matxinadak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Apiano, *Iber, 46*
2. ↑   Apiano *Iber, 50.*
3. ↑   Kovaliov, S. I..  (1992). *Historia de Roma.*  Madril: Ediciones Akal, S. A. ISBN 84-7600-472-9..
4. 1 2   Apiano. *De rebus Hispaniensibus.*  in: *Historia Romana*..
5. ↑   Pina Polo, Francisco..  (1999). *La crisis de la República (133-44 a. C.).*  Madril: Editorial Síntesis, S. A. ISBN 84-7738-673-0..
6. ↑   Wintle, Justin.  (2003). *The Rough Guide History of Spain.*  in: *Rough Guides: Spain*..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2446231
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 6634
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2446231
Euskarak, Europako beste hizkuntzek bezala, zelta hizkuntzen eragina jaso du.

Zenbaketa sistema bigesimala
----------------------------

Zenbatzeko sistema bigesimalak —20an oinarritutako zenbaketak— bizirik dirau zelta hizkuntzetan eta euskaraz (adibidez: 40 = *berrogei* [bi aldiz hogei], 60 = *hirurogei* edo *hiruretan hogei*, 80 = *laurogei* edo *lauretan hogei*). Gainera, Mendebaldeko Europaren ingurunean, gaur egun danieran, frantsesean eta bereberraren tachelhit dialektoan ere erabiltzen da. Erdi Aroko ingelesean ere sistema bigesimal horren aztarnak baziren, baina frantsesaren normandiera dialektoaren eraginez nahiz eskandinaviar inbasioen ondorioz hizkuntza horretan galdu egin zen.

Hiztegia
--------

| Zelta hizkuntzen eta euskararen parekotasunak |
| --- |
| Antzinako zelta hizkuntza | Irlandera | Eskoziako gaelera | Galesa | Bretainiera | Euskara |
| Karri | Carrac |  | Carreg |  | Harri / Karri (erronkarieraz) |
|  | Adarc |  |  |  | Adar |
| Esok- | Eo |  | Eog | Eog | Izokin |
|  | Ainder |  |  |  | Andere |
|  | Athair | Athair |  | Tad | Aita |
|  | Sliabh | Beinn | Mynnyd | Menez | Mendi |

Ikus gainera
------------

* Britainiar eta irlandarren euskal jatorriaren teoria

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12269281

 |

* Wd Datuak: Q12269281
Ama zelula baten banaketa eta bereizte diagrama.  

 A - ama zelula; B - aitaren zelula; C - zelula bereiztua; 1 - ama zelularen banaketa simetrikoa, 2 - ama zelularen banaketa asimetrikoa, 3 - aitaren zelula banaketa; 4 - amaierako bereizketa.
**Zelula bereiztea**, zelula leinu zehatz bateko zelulek beren gene-adierazpenean aldaketak eragiten dieten prozesua da, zelula mota jakin bateko morfologia eta funtzioak bereganatu eta organismoaren gainontzeko zelula motetatik bereiztu daitezen.

Potentzia edo bereizte gaitasuna duen zelula orori zelula ama deritzo. Hauek beren bereizte gaitasunaren arabera honakoetan mota hauetan sailka daitezke: totipotenteak, pluripotenteak, multipotenteak eta unipotenteak.

Ugaztunetan, zigoto eta enbrioi zelula gazteak bakarrik dira totipotnteak, aldiz, landare eta onddoetan, zelula asko totipotenteak dira.

Zientziaren azken aurrerapenek zenbait animalien zelula bereiztuak eragitea lortu dute, totipotenteak izan daitezen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q210861
* Commonscat Multimedia: Cellular differentiation

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119467978 (data)
* GND: 4067536-1
* LCCN: sh85021645
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D002454

 |

* Wd Datuak: Q210861
* Commonscat Multimedia: Cellular differentiation
**Zababa-shuma-iddina**, Babiloniako errege bat izan zen. K.a. 1160an gobernatu zuen. Bere aita Marduk-apla-iddinaren oinordekoa izan zen hau hil zenean.

Urte beteren ondoren, Ashur Dan I.aren erregealdian, asiriarrek, Zab txikiaren eskualdea inbaditu zuten, ibaitik gertuko Babiloniaren subirautzapean zeuden zenbait hiri okupatuz (Zaban, Irria, etab...) eta Sallu lurraldea.

Hurrengo urtean, herrialdea, Elameko Shutruk-Nahhuntek inbaditu zuen, erabat hartu zuena Babilonian bertan sartuz. Zababa-shuma-iddina erregea, tronutik kendua izan zen, eta Shutruk-Nahhuntek berak izendatu zuen bere burua Babiloniako errege bezala (Babilonia eta Sumerreko erregea), jarraian, bere herrialdera itzultzean, bere seme eta oinordeko zen Kudur-Nahhunte III.ari emanez.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Marduk-apla-iddina** | **Babiloniako erregea**K.a. 1160-K.a. 1158 | Ondorengoa**Shutruk-Nahhunte** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q136691

 |

* Wd Datuak: Q136691
**Hilary Richard Wright Johnson** (Monrovia, 1838ko ekainaren 1a - *ibidem*, 1901) liberiar politikaria izan zen. Liberiako presidentea izan zen 1884tik 1892ra.

Jatorriz esratubatuar-liberiarra, herrialdean jaiotako Liberiako lehen presidentea izan zen. Alexander High Schoolen hezi zen eta Liberia Collegen irakatsi zuen.

Edward James Roye presidenteak estatu idazkari izendatu zuen. 1884an, bi alderdi antagonistak (Alderdi Errepublikanoa eta Benetako Whig Alderdia) babestutako presidente aukeratu zuten, beltzen eta mulatoen arteko lehian su-etena lortzeko. Lau aldiz hautatu zuten lehendakaritzarako.

Erresuma Batuarekin itun bat sinatu zuen Liberia eta Sierra Leona koloniaren arteko muga ezartzeko, eta britainiarren esku utzi zuen lurraldearen zati bat. Halaber, herrialdearen barneko etnien matxinadei aurre egin behar izan zien merkataritza-bideen kontrolagatik.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q880702
* Commonscat Multimedia: Hilary R. W. Johnson

---

 |

* Wd Datuak: Q880702
* Commonscat Multimedia: Hilary R. W. Johnson



| * i
* e
* a
Liberiako presidenteak |
| --- |
| 
* Roberts
* Benson
* Warner
* Payne
* Roye
* Smith
* Roberts
* Payne
* Gardiner
* Russell
* Johnson
* Cheeseman
* Coleman
* Gibson
* A. Barclay
* Howard
* King
* E. Barclay
* Tubman
* Tolbert
* Doe
* *Sawyer*
* *Kpormakpor*
* *Sankawulo*
* *Perry*
* Taylor
* Blah
* *Bryant*
* Sirleaf
* Weah

 |  |
| Presidenteak ez ziren estatu-buruak *letra etzanean* |
***Nibelungoaren eraztuna*** (askotan, oker ***Nibelungoen eraztuna***; alemanez: *Der Ring des Nibelungen*) Richard Wagnerrek sortutako zikloa, lau opera epikoz osatua. Germaniar mitologian oinarritua da, bereziki Islandiako sagetan eta Erdi Aroko Nibelungoen kantan. Opera hauek dira: *Das Rheingold (Rhingo urrea),* *Die Walküre (Walkiria),* *Siegfried* (Sigfrido) eta *Götterdämmerung (Jainkoen gainbehera).* Musika eta libretoa Richard Wagnerrek 26 urtean zehar egindakoak dira, 1848tik 1874ra.

Opera ziklo honen berezitasuna bere luzera da, antzezpen osoa 15 ordukoa baita, gutxi gorabehera. Lehenengo opera da laburrena (2 ordu eta erdikoa), eta azkena luzeena (5 ordukoa).

Tetralogia denez, antzinako drama grekoak bezala dago antolatuta: hiru tragediako trilogia ba eta satira bat. Ziklo osoa sarrera batean (*Das Rheingold*), eta hiru egunetan datza (*Die Walküre*, *Siegfried* eta *Götterdämmerung*).

Istorioa epikoa da. Jainkoen, heroien, eta izaki mitologikoen arteko gerrak gertatzen dira Nibelungoaren eraztuna lortzearren. Drama eta intrigak hiru belaunalditan zehar gertatzen dira, amaierako kataklismora gertatu arte (*Götterdämmerung*).

1876an, Wagnerrek bere opera-antzokia inauguratu zuen Bayreuth herrian "Ring" zikloa osatzen duten lau zatien lehen emankizun osoarekin. Alemaniako eta Brasilgo enperadoreak, Bavariako eta Württembergeko erregeak eta gutxienez dozena bat duke handi, duke, printze erregegai eta printze izan ziren inaugurazioan, zenbait herrialdetako konpositore nabarmen batzuekin; Liszt, Txaikovski, Grieg, Gounod eta munduko bazter guztietako zenbait kazetarirekin batera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ross, A..  (2009). *El ruido eterno. Escuchar el siglo XX a través de su música.*  Bartzelona: Seix Barral, 28) or..

Kanpo estekak
-------------

* Richard Wagner — *Der Ring des Nibelungen*. Richard Wagnerren operen postalen irudiak.
* **(Gaztelaniaz)** *Nibelungoen eraztuna*ri buruzko aipamen bibliografikoa
* **(Alemanez)** *Nibelungoen eraztuna*ren libretoak
* **(Gaztelaniaz)** El mito y la revolución — *El anillo del nibelungo* y sus estratos. Iturri historiko eta literarioen ikerketa.
* **(Gaztelaniaz)** *Nibelungoaren eraztuna* zuzendu duten zuzendarien diskografia eta aipamen historikoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q190237
* Commonscat Multimedia: Der Ring des Nibelungen

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 183027207
* BNF: 13985302h (data)
* GND: 300170319
* LCCN: n81085316
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q190237
* Commonscat Multimedia: Der Ring des Nibelungen