**Iruñeko judutegia** edo **Auzo Berria** (1498an juduak kanporatu ondoren) Iruñeko Alde Zaharreko historiko auzo bat da, hiri zaharreko ekialdean dago.

Auzo Berria eta San Migel burgua iparraldean dagoen Nabarreria burguak xurgatu zuen.

XIV. mendean 150 familia zeuden erregistratuta auzoan.

Historia
--------

### Sorrera

Nafarroako Artxibo Orokorrako Nafarroako Kontuen Ganberaren dokumentuei esker, Xabierko jaitsieran, Mesede kalean, Joanes Albretekoa kalean, Barbatza ingurubidearen zati batean, Santa Maria Erreala enparantzan eta Dormitaleria kalean kokatu ahal izango dugu.

Zenbait agirik, gainera, judutegia harresi batez inguratua zegoela baieztatzen digute, Karlos II.a Burusoilaren garaian harrigarriro altxatua, ez juduak isolatzeko, kristauen gorrototik babesteko baizik. Jakina da XV. mendean zehar judu batzuek banaketa-hesia gainditu zutela eta kristauen artean bizi zirela, ondorioz, auzokoen arteko gatazkarekin.

Juduek kristauek ez bezalako merkatua zuten, eta Alkatetzaren inguruan zegoen, nahiz eta ez den ezagutzen Iruñean non zegoen zehazki. Jakina da salmenta astelehenetan, asteartetan eta asteazkenetan egiten zela. Alkatetzaren ondoan okinak eta azokako postuak zeuden. Sinagoga egon zen lekuak ez du inolako zalantzarik onartzen: egungo apaiz erretiroaren orubea eta Santa Maria Erreala enparantzaren zati bat.

1063an jada judutegi bat zegoela jakin zen. Antso VI.a Jakituna erregeak, 1154an, pribilegio bat eman zion Elizari, Iruñean eta beste toki batzuetan juduak onar zitzan baimenduz, eta bere mesedetan geratu ziren bizileku berriek sortzen zituzten diru-sarrerak. 1276ko Nabarreriako Gerra odoltsuan, Nabarreriarekin batera suntsitua izan zen, 1320tik aurrera berreraiki zen arte. Karlos II.a Burusoilak 1324an emandako Nabarreria Birpopulatzeko Gutunean, erregeak beretzat gordetako eskubideen artean, bertan judutegi bat izatea zegoen. Juduak Nafarroatik kanporatzea 1498an dekretatu zuten Joanes III.a Nafarroakoa eta Katalina I. Nafarroakoa erregeek, eta berehala Judutegi auzoaren izena aldatu eta *Auzo Berria* jarri zioten. XVI. mendearen erdialdean, izen hau *Judutegiko erruarekin* txandakatzen zen, egungo Merced kalea zena. Antzinako Judutegia kanpoaldera irekitzen zuten bi atariak ageri dira: *Ibaiko Atea*, zeinaren kokapena bat datorren artzapezpiku-jauregiaren izkinarekin, zeinak Barbazanaren erronda ematen baitu eta Garci-Marra errotara zeraman bidearen hasiera baitzen, gaur egun Kaparrotsuko errota bezala ezagutzen dena, baita Juduen hilerria ere, hiriko kanpoko harresietatik kanpo kokatua, baratzeetarantz. Beste ataria, *Iturri Zaharrekoa* bezala ezagutzen zen, eta egungo Merced kalearen edo Judutegiko antzinako erruaren amaieran zegoen. Izena Labrit pilotalekutik gertu zegoen iturri batetik zetorkion.

### Batasun Pribilegioa

Hurrengo urteetan, Nabarreriak gorputza hartu zuen berriz ere eta, XV. mendean, aldameneko burguak beren esklusibotasuna eta hizkuntza bera galduz joan ziren. 1423an, Batasun Pribilegioa eman zen eta, haren bidez, hiru burguek bat egin zuten eta elkarren arteko mugak legez behintzat hautsi egin ziren, Iruñeko udal bakarra eratuz.

Elkartzearen ondorioen artean, Auzo Berria (Nabarreriko parte da) San Zernin eta San Nikolas burguetatik banatzen zuten mendebaldeko harresiak bota ziren. Gainera, Mercaderes kalea, Merkatu kalea edo Xabier kalea sortu ziren, orain bateratuta dauden burgu ezberdinak elkarlotzeko. San Nikolas eta Nabarreria artean Gazteluko enparantza eraiki zen eta San Zernin eta Nabarreria artean Udal plaza.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Badakizu non zegoen Iruñeko Judutegia?» *Sociedad Civil Navarra* 2018-02-19 (Noiz kontsultatua: 2020-11-20).
2. ↑    «Iruña Harresiak dira» *Iruñeko Udala* (Noiz kontsultatua: 2020-11-20).

Ikus, gainera
-------------

* Alde Zaharra
* Nabarreria
* San Migel

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q102162923

 |

* Wd Datuak: Q102162923

| * i
* e
* a
 Iruñeko burguak |
| --- |
| *Iruñeko burguak* |
| Lehen hiriak | Bengoda • Pompaelo / Pompelo / Pompeiopolis |
| Burguak | Nabarreria • San Nikolas • San Zernin*Judutegia / Auzo Berria • San Migel* |
| Gerrak | Nabarreriako Gerra |
| Hirigintza | Iruñeko harresiak • Gazteluko enparantza • San Frantzisko enparantza • Udaletxe enparantza |
| Besteak | Batasun Pribilegioa |