recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Aiahuaska prestaketa 
**Aiahuaska** (ketxuazko hitza) *Psychotria* generoko landareen nahasketen bidez prestaturiko hainbat infusio enteogeniko izendatzeko erabiltzen den hitza da.

Aiahuaskaren prestaketan *Psychotria viridis* edo *Mimosa hostilis* erabili ohi dira monoaminooxidasaren inhibitzaileak dituen beste landareren batekin nahastuta, *Colaoriopsis caapi* edo *Ruda siria* kasu. Nahastetik lortzen den edabea erritual kolero edo erlijiosoetan eta Amazonas aldeko jatorrizko herrien medikuntza tradizionalean erabilia da. Prestaketa aldatu egiten da nazioen arabera, eta errezeta asko daude, bakoitza osagai ezberdinetakoa. Haatik, ezinbesteko osagaiak lehen aipaturikoak dira, hau da, dimetiltriptamina duen landare bat eta monoaminooxidasaren inhibitzailea duen beste bat.

Amazoniar oihaneko kulturetako eta mexikar basamortuko xamanek erruz erabiltzen dute aiahuaska, bere efektu liluragarriei esker izpirituen mundurako bidaiak egitea errazten baitu.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Aiahuaska, hildakoaren soka
* **(Gaztelaniaz)** Aiahuaska erretiroa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q380436
* Commonscat Multimedia: Ayahuasca

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 13326398b (data)
* GND: 4414870-7
* LCCN: sh85010604
* NKC: ph773445
* SUDOC: 035639962
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q380436
* Commonscat Multimedia: Ayahuasca
**House on Haunted Hill** (euskaraz *Sorgindutako Muinoko Etxea*) 1959ko William Castle estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako beldurrezko film bat da. Vincent Price, Carol Ohmart,
Elisha Cook,
Carolyn Craig, Alan Marshal, Julie Mitchum eta Richard Long aktoreek antzeztu zuten.

*1999an izenburu berdineko berregokitzapena* izan zuen, baita *Return to House on Haunted Hill* (2007, *Sorgindutako Muinoko Etxerako Itzulera*) jarraipena ere.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Frederick Loren (Vincent Price) aberats xelebreak Annabelle (Carol Ohmart) emazteak hala eskatuta bost ezezagun alokatutako etxe batean festa batera gonbidatu ditu.

Festan daudela, Lorenek gonbidatuei etxean gau pasa eginez gero bakoitzari 10 mila dolar emango dizkiela aipatuko die. Halere, iraganean etxe horretan hainbat hilketa basati jazo ziren, gainera sorgindua dagoenaren zurrumurruak ere badaude.

Bost gonbidatuak honakoak dira: Lance Schroeder pilotua (Richard Long), Watson Pritchard (Elisha Cook), etxearen jabea, iraganean bere anaia bertan eraila izan zen; David Trent (Alan Marshal), psikiatra; Ruth Bridgers, egunkariko zutabegilea (Julie Mitchum); eta Nora Manning (Carolyn Craig), Bere familia aurrera ateratzeko Lorenentzat lan egiten duen idazkaria.

Gonbidatuak iristean, Lorenek etxean gau osoz giltzapetuak egongo direla azalduko die, ez argindarrik, ez telefonorik gabe, etxea utziz gero hitzeman dien dirurik emango ez diela ere ohartaraziko die.

Aktoreak
--------

* Vincent Price: Frederick Loren
* Carol Ohmart: Annabelle Loren
* Richard Long: Lance Schroeder
* Alan Marshal: David Trent doktorea
* Carolyn Craig: Nora Manning
* Elisha Cook Jr.: Watson Pritchard (kredituetan Elisha Cook bezala)
* Julie Mitchum: Ruth Bridgers
* Leona Anderson: Slydes andrea
* Howard Hoffman: Jonas Slydes

Kanpo estekak
-------------

* IMDBko fitxa irakurgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q263583
* Commonscat Multimedia: House on Haunted Hill (1959 film)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* LCCN: no2010166190
* NKC: unn2008506996
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q263583
* Commonscat Multimedia: House on Haunted Hill (1959 film)
**Aho ebakidun emakumea**, japonieraz 口裂け女 *kuchisake-onna*, Japoniako folklorearen hiri kondaira bat da. 

Hiri kondaira honetako protagonista aurpegi alde batetik bestera ebakia eta erdia mozorro batez estalia duen emakume itxurako onryō edo espiritu gaizto bat da. Ustez, bere senarrak ebaki, zatikatu eta eraildako emakume baten espiritua da, mendeku asmoz bizien mundura itzulia.

Espiritu hau ez inoiz emakume, neska edo neskatoengana hurbiltzen, aldiz, bai mutiko, mutil eta gizon gazteengana, bereziki institutu eta unibertsitate ikasleengana.

Emakumeak bere biktimei honakoa galdetzen die: Ederra al naiz?" ("Watashi wa utsukushī nda?") ("私は 美しいんだ？"). Biktimak baietz erantzunez gero, emakumeak mozorroa kendu eta beste behin galdetuko dio: "Eta orain ederra al naiz?" ("Konkai wa nan nano?") ("今度は何なの？"). Ohikoena biktima garraxi egin edo ezetz erantzutea denez, emakumeak, haserre, biktimari ahoa goraizez alderik-alde ebakiko dio. Aldiz, biktimak birritan baietz erantzunez gero, biktimaren ahoa bere ahoaren antzera ebakiko dio. Beste bertsio batzuen arabera, bigarrenez baietz erantzunez gero, emakumeak biktima haren etxeko ateraino jarraitu eta berdin erailko du, "eder" edo "polit" esan nahi duen *kirei* (きれい) hitzak ia "ebaki" esan nahi duen *kiru* (切る) hitzaren antzekoa baita, eta baita "ebaki nazazu" edo "ebaki nazan" esan nahi duen *Watashi o kiru (私を切る) esaldiarena ere.*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q482610

 |

* Wd Datuak: Q482610
House musikaren adibidea.
House musikaren beste adibide bat.
***House*** dantza-estiloa Chicagon (Amerikako Estatu Batuak) 1981ean edo sortu zen dantza-musika elektronikozko estiloa da. Hasieran, laurogeiko hamarkadaren lehen erdian ospetsu egin zen afroamerikarrei zuzendutako diskoteketan, eta latindarra Chicagon, geroago New Yorken eta Detroiten. Gero, Europara iritsi zen, eta fenomeno masibo bihurtu zen, eta eragin nagusia izan zuen beste musika-estilo batzuetan, hala nola pop-ean eta orokorrean diskoteka-musikan, 1990eko hamarkadaren erdialdeaz geroztik.

*House* generoa erabat elektronikoa da, dance eta Techno delakoaren aitzindaria, eta four-on-the-floor patroia erabiltzen du horiekin. Musika-generoa da, bonbo-kolpe larriena eta markatuena duena. Hala ere, haren doinuak alaiak dira, eta horrek ez du technoa bezain astuna. Hala ere, genero bizia eta ez oso komertziala da, eta haren egiturak ez du beti ordena jakin bat edo zuzenean errepikapen etengabea da hasieratik bukaerara. Haren eragin nagusiak elektroan, hi-NRG musikan eta elektronikan daude, baina disko-musikaren soul eta *funk* aldaerek ere badute eragina. Disko-musikako elementu asko ere baditu, baina elektronikoagoa eta minimalistagoa da. Oro har, disko-musikaren perkusioa imitatzen du, bereziki beat bakoitzarekin gertatzen den bonbo-kolpea. Hala ere, behe-sintetizatuko linea indartsuak, bateria elektronikoak, elektro <i id="mwMw">funk</i> eta pop sampleak eta reverb edo delay iragazkiekin indartutako bokalak ere izan ditzake.

Azpigeneroak
------------

* Pop house
* Psyhouse
* House batzordekidea
* Tech house
* Acid house
* Deep house
* Funky house
* Diva house
* Hard house
* Piano housea
* Hard bag-a
* Hard dance
* Tropikala House
* Scouse house
* Garage house
* Italo house
* Tribal house
* Latin house
* House diskoa
* Dream House
* Ambient house
* French house
* Ghetto house
* Beat berria
* Swing house
* Jump house
* Elektroswing-a
* Balearic beat
* Tech house
* Outsider house
* Moombahtona
* EBM
* Mikrohousea
* Big room house
* Hardstyle
* Dutch house
* Fidget house
* Glitch house
* Etxerik gabe
* Tropikalen house
* Euro house
* Merengue house
* Bassline house
* Future house
* Bass house
* Etorkizuneko eztabaida
* Melbourne bounce
* Dark House
* Filtered House
* Konplementua
* Progressive house

Erreferentziak
--------------

1. ↑   George, Nelson.  (21 de junio de 1986). «House Music: Will It Join Rap And Go-Go?» *Billboard*: 27..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20502
* Commonscat Multimedia: House music

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12486957p (data)
* GND: 4419692-1
* LCCN: sh97008974
* NKC: ph224352
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q20502
* Commonscat Multimedia: House music
Papiroaren xehetasuna
**Ahmesen papiroa**, sei metroko luzera eta 33 zentimetroko zabalera duen papiro batean idatzitako dokumentu bat da. Kontserbazio egoera onean dago. Idazkera hieratikoan idatzia dago, eta, bere edukiak, matematikarekin du zerikusia. **Rhind matematika-papiroa** bezala ere ezagutzen da. Bere edukia, K.a. 2000 eta K.a. 1800 bitartean datatua dago.

*Ahmes* izeneko eskribak idatzi zuen, K.a. 1650 inguruan, berrehun urte lehenagoko idazkietatik abiatuta, Ahmesek berak, testuaren hasieran aldarrikatzen duen bezala, baina ezinezkoa da papiroaren ze zati diren aurreko testu hauei dagozkienak jakitea.

XIX. mendean aurkitu zen, Luxorreko eraikin baten hondakinen artean, eta Henry Rhindek erosi zuen 1858an. 1865etik, Londresko British Museumean zaintzen da, gaur egun, erakutsia ez dagoen arren (EA 10057-8).

Oinarrizko kontu aritmetikoak, frakzioak, area eta bolumen kalkuluak, progresioak, banaketa proportzionalak, hiruko erregela, ekuazio linealak eta oinarrizko trigonometria dituen 87 problema matematikoek osatzen dute agiria.

Bertan, frakzioen tratamendua ikus daiteke. Ez dira frakzioak bere osotasunean kontuan hartzen, soilik bateratzaileak (zenbaki naturalen alderantzizkoak: 1/n), zenbakiaren gainean jarritako zeinu obal batekin irudikatzen direnak (R hieroglifoa); 2/3 frakzioa, zeinu berezi batekin irudikatzen da, eta, kasuren batzuetan, n/n+1 motako frakzioak.

Nagusiki, 1/2ren zatitzaileak ziren frakzio bateratzaileak erabiltzen saiatzen ziren.

2/n deskonposaketa taulak daude, non n = 1etik 101 arte izan daitekeen, honako kasu honetan bezala:

2/5 = 1/3 + 1/15 edo 2/7 = 1/4 + 1/28.

Ez da ezagutzen zergatik ez zuten 2/n = 1/n + 1/n erabiltzen.

Sistema eranskari bat erabiliz, idazketa, 1 + 1/2 + 1/4 da. Funtsezko eragiketa, batuketa da, eta biderketa eta zatiketak "bikoizte" edo "erditze" bidez egiten ziren. Honela, 69 x 19 = 69 x (16 + 2 +1), non 16k lau bikoizte irudikatzen dituen eta 2k bakarra.

Kanpo estekak
-------------

* British Museum webgunea Papiroari buruz.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q213540
* Commonscat Multimedia: Rhind Mathematical Papyrus

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4735890-7
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q213540
* Commonscat Multimedia: Rhind Mathematical Papyrus
IMViC
**IMVIC-a** mikrobiologian bakterioak identifikatzeko erabilitako testa da, lau probek osatutakoa: indola (I), metilo gorria (M), Voges-Proskauer (V) eta zitratoa (C). Test honen emaitza batuketa ala kenketaren lau sinboloen bitartez adierazten da (+ ala -), proba bakoitzari dagokion sinboloa jarriz eta test honen inizialak jarraituz. Esaterako, (++--) formulak indol (+), metilo gorria (+), Voges-Proskauer (-) eta zitrato (-) adierazten du, eta *Escherichia* bakterioei dagokien IMVIC-a da.

Test hau oso erabilia da laborategian Enterobacteriaceae familiaren generoak (Salmonella, Shigella, Escherichia, Proteus, Yersinia...) desberdintzeko.

Indolaren probak proteinen metabolismoaren jardueran datza, eta metilo gorriarenak, Voges-Proskauer-enak eta zitratoarenak gluzidoen metabolismoa ikertzen dute.

  

* Indolaren proba: metabolito horren ekoizpena -triptofano aminoazidotik abiatuta- antzematen du.

* Metilo gorriaren proba: glukosaren hartzidura azido-mistoa antzematen du.

* Voges-Proskauer-en proba: glukosaren hartzidura 2,3 butanodiolikoa antzematen du.

* zitratoaren proba: identifikatu nahi den bakterioa zitratoa karbono-iturri bakartzat hartzeko gai den ala ez jakinarazten du proba honek.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1458991

 |

* Wd Datuak: Q1458991
Hohenzollern dinastia
Wilhelm II
Hohenzollern gaztelua, Hechingenetik gertu, Alemania.
**Hohenzollern dinastia**k, bere jatorria, Suabiako kondeen familia batean izan zuen, XI edo XII. mendean. Alemaniako gobernari ugari eman zituen familia izan zen.

Bere izena, "Zollern"etik dator, familiak jatorria Stuttgart hiritik 40 kilometro inguru hegoaldera dagoen Hohenzollern gazteluan jatorria du.

Dinastia hau, Erromatar Germaniar Inperio Santuko hautesleen zati izan zen XV. mendetik aurrera. 1700etik aurrera, Berlinen eta bere inguruetan jauregi batzuk eraiki zituen, bere sendotzea lortu ondoren, Prusiaren nagusitasunean ikusten zena.

Frederiko II.a Handiarekin hasi zen Prusia, alemaniar estatuen artean, bere nagusitasuna gehitzen, Bigarren Reicharen eraketarekin sendotu zena, Frantziar-Prusiar Gerraren ondoren ezarria izan zena.

Lehen Mundu Gerraren amaierarekin batera heltzen da dinastiaren boterea, Wilhem II.aren abdikazioak ordezkatzen duena.

Gaur egun, Jurgi-Frederiko Prusiakoa, Prusiako Errege Printzea eta Alemaniako Printze Inperiala, da Prusia eta Alemaniako Errege eta Inperioko Etxearen nagusia eta oinordekoa 1994tik nahiz eta tronu bakar batean ere ez agindu.

Hohenzollern dinastia
---------------------

Hohenzollern dinastia table

Ikus, gainera
-------------

* Hohenzollern gaztelua
* Gott mit uns
* Tradition und Leben

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q83969
* Commonscat Multimedia: House of Hohenzollern

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 287228823
* ISNI: 0000 0003 9308 8066
* GND: 118552856
* NKC: jx20060328014
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 019503
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q83969
* Commonscat Multimedia: House of Hohenzollern
**Ĳsselmeer** edo **IJssel aintzira** (nederlanderaz: *IJsselmeer*) Erdialdeko Herbeheretan dagoen 1.100 km² lakua da. Lakuak batez besteko 5-6 m sakonera du eta Flevoland, Ipar Holanda eta Friesland probintzien artean kokatzen da. Ĳsselmeer Herbehereetako eta Mendebaldeko Europako lakurik handiena da.

Etimologia
----------

Izena Ĳssel ibaitik datorkio, honek aintzira betetzen du behin urak Ketelmeer lakuaren bidez pasatuta. Hasierako bi letrak larriak izatea IJ nederlandar digrafoa da, ziur asko lotura tipografikoa eta batzuetan letra bakartzat dutena. Gertuko hizkuntzetan IJ baino Y erabiltzen da, nederlanderaz *Griekse Ĳ* edo IJ greziarra deitua.

Historia
--------

Ĳsselmeer 1932an sortu zuten, 32 kilometroko presak (*Afsluitdijk* izenekoa) Zuiderzee barneko itsasoa itxi ondoren. 1975ean, Ĳsselmeerri hegoaldeko zatia banatu zaionean *Markerwaarddijk* sortu zen.

Flevoland probintzia 1986ean sortu zuten Ĳsselmeerren erikitako polderretan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *159. araua.*  Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2010-10-14).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4121
* Commonscat Multimedia: IJsselmeer

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145657874
* BNF: 126857488 (data)
* GND: 4072726-9
* LCCN: sh85064232
* SUDOC: 130057436
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 945096
* TGN: 7007041

 |

* Wd Datuak: Q4121
* Commonscat Multimedia: IJsselmeer
**Akaiarrak** (latinez: *Achaei*; grezieraz: Ἀχαιοί, *Akhaioí*) Grezia klasikoko lau herri nagusietako bat ziren; eoliarrak, joniarrak eta doriarrak ziren besteak. Biblian **akaiko** izenaz aipatzen dira. Geroago, heleniar izena eman zitzaien denei .

Historia
--------

Akaiar herria Balkanetatik zetorren herri indoeuropar bat zen. Greziara K.a. 1800ean joan ziren, Mizenas eta Tirintoko erresumak sortu zituzten, eta, K.a. 1400ean Kreta uhartea konkistatu zuten.

Akaiar herria da Greziar penintsulako biztanleen jatorria, Indiatik Europara etorritako hedapen demografiko handi baten ondorio.

Akaiarrek, Greziara heldu zirenean, konkista baketsu bat egin zuten, lurralde haietako biztanleen gizarte egiturak aldatu gabe, kultura minoikoaren loratzea gertatzen zen garai berean, ekialdeko zibilizazioak eta Europa mendebaldeko zibilizazioen arteko zubia zena.

Kultura mizenikoa (Mizenaskoa) eta minoikoa (edo kretarra, Minos errege mitikotik datorren izena), laster jarri ziren harremanetan, elkarren arteko eragina gertatuz, akaiarrek Kreta konkistatuz batera erabat batu ziren arte. Kretako jauregiek gotorlekurik ez zutenez, akaiarrek ez zuten etsi uhartea dominatzeko euren saiakeran, K.a. 1400ean konkistatzea lortu zuten arte.

Konkistaren ondoren, mizenastarrek uhartea gotortu zuten, artisau eta merkatarien etxebizitzak gotorlekuetatik gertu bilduz.

Mizenastar garaiko lurperatzeek, eliteak aberastasunari ematen zion garrantzia ikusten uzten dute, zerga eta arpilaketetatik lortua, eta armei ematen ziena. Ez da harritzekoa, beraz, ezaugarri nagusietako bat, kultura honen hedapen izaera izatea, baita bere merkataritza ibilbideak Asia Txikia, Egipto, Egeo itsasoa eta Italiar penintsulara zabaltzeko ere.

Akaiarrek Grezia kontinentalean izan zuten nagusitasunaren amaiera, eztabaidagai da. Tradizionalki, hau, doriarren inbasioagatik gertatu zela esan izan da, baina, berriki, baieztapen hau zalantzan jarri da, eta beste hipotesi batzuk proposatu dira: itsasoko herrien inbasioa, lurrikara mordo bat jarraian gertatu izana edo barne altxamenduak.

Ikus, gainera
-------------

* Akaiar Liga
**Albako Erresuma**, Donald II.a Eskoziakoaren heriotzatik (900) Alexandro III.a Eskoziakoaren heriotzaraino (1286) doan garaian Eskoziako Erresumak jaso zuen izena da, azken errege horren heriotzak modu ez zuzenean Eskoziako Independentzia Gerrak ekarri zituen. Alba izena Eskoziak gaeleraz duen izendapena da, eta garai honetan herrialdeko agintari elitea gaelera hiztuna zela adierazten du, ondoren normandiar-eskoziarra izatera igaroko baitzen, aldiz, jada Estuardo etxeko errege eta jauntxoak nagusiki ingeles hiztunak izan ziren.

Gortea
------

Normandarrak Eskoziara iritsi aurreko Eskoziar Gortearen egitura ezezaguna da. XII. mendean Eskoziar Gortearen kargu nagusiak honakoak ziren:

* Seneskala edota *dapiferra*, Dabid I.a Eskoziakoaren erregealdetik ondorengotzakoa, bere konderria erregearen zerbitzupean zuen.
* Kantzilerra, Errege Kaperaren ardura zuen. Hau erregearen kulturako lekua zen, baina azkenean, artxiboak gordetzeko arduradunak ziren errege eskribauekin zerikusia izan zuen. Normalki, kantzilerra apaiz bat zen, artzapezpipuak karguan jarria.
* Txanberlaina, erresumako finantzen ardura zuen.
* Kondestablea, Dabid I,aren erregealditik ondorengotzakoa zen, tiña koroaren indar militarren ardura zuen.
* Maiordomoa
* Mariskala, errege zalduneriaren arduraduna zen.

XIII. mendean, kantziler kargua ez beste, gainontzeko karguak ondorengotzakoak izatera igaro ziren. Errege Etxea, hostiarius, ehiztariak, basozainak eta sukaldarien karguekin batera zetozen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1991742
* Commonscat Multimedia: History of Scotland

---

 |

* Wd Datuak: Q1991742
* Commonscat Multimedia: History of Scotland
**Akama santutegia** (japonieraz: 赤間神宮, *Akama Jingū*?)
 Shimonosekin dagoen santutegi xintoista da. Kanmon itsasartearen ertzean dago.

Historia
--------

Tenplua 1191 urtean altxatu zen Antoku enperadorearen omenez. Enperadorean 1185ean hil zen Dan-no-Ura borrokan. Borroka hau garrantzitsua izan zen, Minamoto leinuak Taira leinua garaitu eta Gempei Gerrari amaiera eman baitzion.

1871 urtean *Kanpei-sha* (官幣社) maila eman zioten, familia inperialaren menpeko santutegien multzoan sartu zen beraz. 1940an *Kanpei-taisha* (官幣大社) mailarik altuena lortu zuen.

Egitura
-------

Atearen estiloa eta tenploaren kolorea itsasazpiko Ryūgū-jō tenplu mitologikoan inspiratuak daude, Antokuren ama zen Nii-no-Amak biak itsasazpiko dragoiaren jauregira zihoazela amets egin baitzuen.

Barnean Hoichi aretoan Hoichi belarrigabearen irudia dago, izaki mitologiko japoniarra. Oinarrian *Nanamori-zuka* hilobia dago bertan Dan-no-Ura borrokan hildako Heike gerlariak daude errepresentatuta.

Iruditegia
----------

* Torii-a.Torii-a.
* Haiden eraikina.*Haiden* eraikina.
* Dairen eraikina.*Dairen* eraikina.
* Hoichiren aldarea.Hoichiren aldarea.
* Lehoi zaindaria.Lehoi zaindaria.
* Nanamori-zuka.Nanamori-zuka.

Kanpo estekak
-------------

* **(Japonieraz)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q712617
* Commonscat Multimedia: Akama-jingu

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 259959888
* NDL: 00639107
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q712617
* Commonscat Multimedia: Akama-jingu
**Hormona adrenokortikotropikoa**, **adrenokortikotropina** edo **ACTH** (ingelesez: *Adrenocorticotropic hormone*) hipofisi guruinak ekoiztutako hormona da, giltzurrungaineko guruinetako jardueran eragin nabarmena duena.

Egitura kimikoari dagokionez adrenokortikotropina hormona peptidikoa da, hots, aminoazidoz osatuta dago. Giza adrenokortikotropina 39 aminoazidoek osatzen dute.

Hormona honek giltzurrungaineko azalak jariatzen dituen hormona esteroideen askapena kontrolatzen du. Aldosterona, kortisol, kortisona eta androgenoen jariaketaren kontrola ACTH hormonaren menpe dago.

Era berean, hipotalamoak jariaturiko beste substantzia batek (CRH faktoreak) ACTH-ren jariaketa kontrolatzen du.

ACTH hormonaren gabeziak kortisolaren gabezia dakar, eta baita giltzurrungaineko azalaren atrofia ere. Hipofisiaren adenomak, aldiz, ACTHaren gehiegizko ekoizpena eragiten du: kortisolaren kontzentrazioa igo eta Cushingen sindromea agertzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q185690
* **Identifikadoreak**
* BNF: 11957208w (data)
* LCCN: sh85000684
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00044/eu\_a\_0441/a0441
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000324
* FMA: 83364
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 12427-33-7
* ATC: H01AA01
* ChEBI: 3892
* ChEMBL: CHEMBL1201610
* DrugBank: 01285
* UNII: K0U68Q2TXA
* KEGG: D00146
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 12427-33-7

 |

* Wd Datuak: Q185690
Samiak egun Norvegia, Suedia, Finlandia eta Errusiako estatuetan barreiaturik bizi den herria dira.
**Indigenak** edo **herri indigenak** estatu modernoak sortu eta muga politikoak ezarri baino lehen, lurralde batean bizi ziren herriei deritze. Horretaz gainera, herri indigenek beste zenbait ezaugarri ere badituzte, nazio edo estatu bati erreferentzia eginez definitzen diren herriek askotan betetzen ez dituztenak, hala nola, herri indigenak berak bere burua talde kultural bereizi moduan ikustea eta inguruko herriek ere izaera berezi hori onartzea, hizkuntza eta egitura sozial eta politiko bereziak izatea, ekoizpen-modu nagusiari (kapitalismoari, kasu) jarraitzen ez dioten ekonomia izatea eta ingurumen naturalarekiko atxikimendu tradizional bat izatea. Indigena izendapenaz gainera, ohikoa da herri eta herri hauetako kideei **aborigen**, **natibo**, **autoktono** edo besterik gabe **bertakoa** deitzea.

Ez dira herri indigena eta etnia kontzeptuak nahastu behar. Herri indigenak lurralde bati atxikiak agertzen dira beti, etniak ez bezala. Horrela, herri indigenak etniak dira baina badira etniak herri indigenak ez direnak. Adibidez, afroamerikarrek etnia ezberdinak osatzen dituzte Amerikan, baina ez dira herri indigenak, Ameriketako indigenak amerindiarrak baitira.

Nazio-estatuen zabalkuntzak, kapitalismoaren garapenak eta globalizazioak herri hauetako askoren desagerpena ekarri du. Adibidez, Amerikako amerindiar herri asko desagertu ziren espainiar kolonizazio eta Estatu Batuen zabalkuntzaren ondorioz. Egun, badira Gobernuz Kanpoko Erakundeak herri indigena eta hauen habitataren aldeko defentsa bultzatzen dutenak, hala nola Survival International.

Ikus, gainera
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Indigena*** Aldatu lotura Wikidatan |

  

* Etnia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q103817
* Commonscat Multimedia: Indigenous people

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119721095 (data)
* GND: 4187207-1
* LCCN: sh85090174
* NKC: ph119543
* NARA: 10675688
* AAT: 300379660
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000081034

 |

* Wd Datuak: Q103817
* Commonscat Multimedia: Indigenous people
**Indiar otsoa** (*Canis lupus pallipes*) otsoaren (*Canis lupus*) azpiespezie bat da; azpiespezietzat sailkatu zen 1931. urtean, William Henry Sykesen eskutik.

Ezaugarriak
-----------

- Europar eta Ipar Amerikako otsoak baino txikiagoa da, 25-31,5 kilo inguru pisatzen du.

- Belarri handiak ditu gorputzaren beroa barreiatu ahal izateko, basamortuetan bizi diren animalien ezaugarri komuna.

Elikadura
---------

Ugaztun eta hegazti txikiez elikatzen da, esaterako: arratoiak, katagorriak, mangostak, eperrak etab.

Ugalketa
--------

Otsoen taldeko bikote alfa edo menderatzailea da ugaltzen dena , ugalketa neguan ematen da. Eme menderatzaileak edo alfak 3-5 kume artean erditzen ditu, ta hauek 6 hilabetetan heldutasun sexuala lortzen dute.

Habitat
-------

Basamortuetako lur elkorretan zein baso hostotsuetan bizi daiteke.

Hedapena
--------

Israeleko iparraldetik, Saudi Arabia, Afganistan, Turkia, Pakistan eta Iranetik zehar hedatzen da.

Erreferentziak
--------------

* **(Ingelesez)** IUCN: Galzorian diren espezieen zerrenda gorria.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q855921
* Commonscat Multimedia: Canis lupus pallipes
* Wikispecies Espezieak: Canis lupus pallipes

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 1243300
* GBIF: 6164181
* ITIS: 726839
* MSW: 14000771
* NCBI: 246882

 |

* Wd Datuak: Q855921
* Commonscat Multimedia: Canis lupus pallipes
* Wikispecies Espezieak: Canis lupus pallipes
Tiroxina (T4)
**Hormona tiroideoak**- tiroxina (T4) eta triiodotironina (T3)- tiroide guruinak, metabolismoaren erregulazioaren arduradun nagusiak, sortutako tirosinan oinarritutako hormonak dira. Hormonak tiroideoen sintesian iodoa da osagai garrantzitsu bat. Odoleko hormona tiroideoaren forma nagusia tiroxina da (T4), zeinak T3 baino erdibizitza luzeagoa duen. Odolean askatutako T4 eta T3 arteko proportzioa gutxi gorabehera 20 eta 1 artekoa da. Tiroxina T3 aktiboena bihurtzen da (T4 baino hiru edo lau aldiz indartsuagoa) zelula deiodinasoen barruan (5-iodinasa). Ondoren, deskarboxilazio eta desiodazio bidez tratatzen dira, 3-iodotironamina (T1a) eta tironamina (T0a) ekoizteko.

Metabolismo basala areagotzen dute, eta hori ezinbestekoa da fetuaren garapen egokirako, eta sistema kardiobaskularren, muskulueskeletikoaren eta hematopoietikoaren funtzionamendu egokirako, bai eta gorputz-erantzun egokietarako ere, beroa sortzeari, oxigeno-kontsumoari eta beste sistema hormonal batzuen erregulazioari dagokienez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Arce, Víctor M.; Catalina, Pablo F.; Mallo, Federico.  (2006). *Endocrinología.*  Univ Santiago de Compostela ISBN 9788497506229..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Colbert, Don.  (2015-3-3). *Cómo revertir la inflamación: Prevenga la enfermedad, retrase el envejecimiento, acelere la pérdida de peso.*  Charisma Media ISBN 9781621369653..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ross, Michael H.; Pawlina, Wojciech.  (2007). *Histología. Texto y Atlas Color con Biología Celular y Molecular. (Incluye Cd-Rom)5aed.*  Ed. Médica Panamericana ISBN 9789500604352..
4. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Apuntes de Fisiopatología de Sistemas.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q422106
* Commonscat Multimedia: Hormones of the thyroid gland

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12157780r (data)
* LCCN: sh85135174
* NKC: ph214624
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D013963
* **Kimikako identifikadoreak**
* ATC: H03AA
* ChEBI: 60311

 |

* Wd Datuak: Q422106
* Commonscat Multimedia: Hormones of the thyroid gland
**Aizkorbe** (lehen: *Aizcorba*) Euskal Herriko Nafarroa Garaiko tren geraleku zahar bat da, Arakil udalerriko Aizkorbe herrian kokatuta dagoena.

Gaur egun, Plazaolako bide berdearen barruan dago.

Historia
--------

Iruña-Donostia burdinbideko Plazaola eta Iruña–Hiria geltokien arteko zatia 1914ko urtarrilaren 19an inauguratu zen.

1953ko urriaren 13 eta 14 artean eginiko euriteen ondorioz burdinbidearen azpiegitura oso kaltetuta geratu zen (euste-hormak, lubetak, zubiak...). Jabea zen enpresak hainbat saiakera egin zituen tokiko erakundeekin, azpiegitura konpontzeko asmoarekin. Baina, negoziazio hauek ez zuten emaitzarik eman eta zerbitzua geldi geratu zen, uholdeek eragindako kalteak ez zirelako konpondu.

Dena den, trenak jarraitu zuen zenbait zerbitzu lokal egiten zazpi urtez, esate baterako Elduain eta Andoain artean egurra garraiatzeko. Honetako bidaia batean, trenak Andoaingo parrokoa zen Rosendo Rekondo harrapatu zuen, 1957ko uztailean. Azkenean, konpainiak burdinbidea kentzeko eta burdinbidea behin betiko ixteko baimena jaso zuen 1958ko irailaren 5ean. Ondorioz, geraleku hori behin betiko itxi zen.

Egoera
------

Geralekua Iruña—Donostia burdinbidearen 22,8 kilometro-puntuan zegoen, 538 metroko altueran, Gulia eta Irurtzun geltokien artean. Tartea bide bakarra da eta ez zegoen elektrifikatuta.

Geralekua
---------

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Iruñetik Plazaolara, Andoainera eta Lasarterako burdinbidea» *web.archive.org* 2017-01-09 (Noiz kontsultatua: 2020-11-10).
2. ↑   Kabexoi, Xabier. «Plazaolako trenako historia» *www.plazaola.net* (Noiz kontsultatua: 2020-11-10).
3. ↑   «Geralekuko fitxa *Euroferroviarios* webgunean» *euroferroviarios.net* (Noiz kontsultatua: 2020-12-01).

Ikus, gainera
-------------

* Aizkorbe
* Iruña-Donostia burdinbidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q103486648

 |

* Wd Datuak: Q103486648

| * i
* e
* a
   **Iruña — Donostia burdinbidea** |
| --- |
| ***Iruña–Hiria*** • **Iruña–Iparralde** • *Aitzoain • Berriogoiti • Oteitza • Saratsa • Eritze • Saratsate • Gulia • Aizkorbe • Irurtzun • Latasa • Mugiro • **Lekunberri** • **Leitza** • Areso • Plazaola • Bizkotx • Ameraun • Beiñes • Ollokiegi* • **Andoain** • **Lasarte** • Añorga • **Amara–Donostia** |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Gulia | **Aizkorbe** | Irurtzun |  |  |  |
|  | Iruña–Hiria |  |  |  |  |  | Amara–Donostia |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |

 |
**501(c)** **erakunde** bat irabazteko asmorik gabeko erakunde bat da Estatu Batuetako lege federalaren arabera, eta errentaren gaineko zerga federal batzuetatik salbuetsita dauden irabazi-asmorik gabeko 29 erakunde motetako bat da. Legearen atalek ezartzen dituzte salbuespen horiek lortzeko baldintzak. Estatu askok 501(c) artikuluari erreferentzia egiten diote estatuko zergetatik salbuetsita dauden erakundeak definitzeko. 501(c) erakundeek pertsona, korporazio eta sindikatuen ekarpen mugagabeak jaso ditzakete. Esate baterako, irabazi-asmorik gabeko erakunde bat zergatik salbuetsita egon daiteke 501 (c) artikuluaren arabera, bere jarduera nagusiak ongintzazkoak, erlijiosoak, hezkuntzakoak, zientifikoak, literarioak, segurtasun publikoa, kirola sustatzea eta haurren aurkako krudelkeria prebenitzea edo animaliekiko ankerkeria prebenitzea badira.

(c) atala
---------

501(c) Estatu Batuetako zergen kode federalaren (Internal Revenue Code, IRC) 501. artikuluko c idatz-zatia da, 1917an ezarria. Estatu Batuetako diru-sarreren gaineko zenbait zerga federal ordaintzetik salbuetsita dauden irabazi asmorik gabeko hogeita zortzi elkarte edo erakunderen zerrenda zehazten du. 503. artikulutik 505. artikulura bitartekoek salbuespen horiek eskuratzeko baldintzak finkatzen dituzte. Batasuneko estatu askok 501c paragrafoari egiten diote erreferentzia, tokiko zergetatik ere salbuetsitako elkarteak sailkatzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Frédéric Martel, *De la culture en Amérique*, Paris, Gallimard, 2006 ISBN 2-07-077931-9, p.336

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**AEBetako Zerga Kodearen 501. artikulua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q240625

 |

* Wd Datuak: Q240625
**Ion Garmendia Anfurrutia** (1979) Ibarrako (Gipuzkoa) musikari euskalduna da. 1988an hasi zen ahots eta txistua ikasten Ibarran. 1997an, irakasleen trebakuntza programa batean hasi zen Gasteizen, eta 1999an alboka ikasten hasi zen. 2002an Musikenen sartu zen Kepa Junkeraren "musika tradizionalaren joera berriak" aztertzeko. Geroago, Ibon Koteron musikariarekin lankidetzan aritu zen, eta alboka eta gaita nafarraren gaitasuna areagotu zuen. Txalaparta eta panderoa ere ikasi zituen Iñaki Plaza Murgarekin. 2004tik 2008ra, Kepa Junkeraren taldean egon zen txalapartari, txistulari, albokari eta perkusionista gisa. Txistulari gisa, Donostiako eta Tolosako udal bandetan jo du, eta gaur egun Tolosako txistularien udal bandako kide da. Ibon Koteronen taldeko kidea izaten jarraitzen du, eta gaur egun Iñaki Plaza Murgarekin batera "Hogei hatz proiektuan" parte hartu du.

Lankidetzak
-----------

* Araba Euskaraz 2003 (*Orobil borobil* 2003)
* Kepa Junkera (*Athletic Bihotzez* 2004, *Hiri* 2006)
* Ibon Koteron (*Airea* 2004)
* Oreka Tx (*Nömadak Tx* 2006)
* Faltriqueira (*Effecto Faltriqueira* 2006)
* Tejedor (*Musica Na Maleta* 2006, BSO *La Torre de Suso* 2007)
* Trikizio (2007)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Sondz.  (2021-07-15). «Ion Garmendia Anfurrutia - Sondz» *Sondz - Know Your Music* (Noiz kontsultatua: 2021-07-23).

Kanpo estekak
-------------

* North American Basque Association

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107623388

 |

* Wd Datuak: Q107623388
Hormona folikulu-estimulatzailearen irudia.
**Hormona folikulu-estimulatzailea** edo **FSH** hormona bi hormona gonadotropikoetako bat da (bestea hormona luteinizatzailea edo LH izanik). Hormona gonadotropikoek gonadetan jarduten dute, lotura estua izanik hormona sexualekin.

Gizakiarengan eta beste animalia batzuengan hipofisiak (adenohipofisiak, zehazki) jariatzen du hormona folikulu estimulatzailea. Era berean, hipotalamoak hipofisiaren jarduera eragiten du; esan daiteke, beraz, hipotalamoak hipofisia aktibatzen duela FSH (eta beste hormona batzuk ere) jaria ditzan.

Egitura kimikoari dagokionez hormona folikulu estimulatzailea glikoproteina bat da.

Funtzioak
---------

Hormona honek funtzio desberdinak burutzen ditu:

* espermatogenesia bultzatzen du

* obarioaren folikuluak aktibatzen ditu eta estrogenoen sintesia eragiten du. Emakumearen hilekoaren zikloan zeregin garrantzitsua burutzen du, LH hormonarekin eta estrogenoekin batera.

Odoleko estrogenoen kontzentrazioa handitzen denean hipofisiak FSH hormona jariatzeari uzten dio, eta hormona luteinizatzailea (LH) sortzen hasten da. FSH hormonaren jaitsierak eta LH hormonaren igoerak obulazioa eragiten du: folikulua hautsi egiten da, obulua askatu eta horren ondorioz estrogenoak ez dira sortzen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q200774
* Commonscat Multimedia: Follicle-stimulating hormone

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D043373
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 9002-68-0
* ChEBI: 81569
* UNII: 076WHW89TW
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 9002-68-0

 |

* Wd Datuak: Q200774
* Commonscat Multimedia: Follicle-stimulating hormone
**Ipurbeltz** euskarazko komikien aldizkaria izan zen. 1977an sortu zen eta 2008an desagertu. Argitalpena haur eta gazteei zuzenduta zegoen, eta helburua euskal gizartean euskararen zabalkundea bermatzea zen komiki eta literaturaren bidez. Ikusager argitaletxeak, Euskadi Sioux aldizkariak edo Habeko Mik komiki-hilabetekariak bezala, bertako komikiaren garapena sustatu zuen horrela,

Ibilbidea
---------

Aldizkaria 1977an jaio zen Donostian, ikastolen eta euskararen transmisioan, Trantsizioaren garaian. Prentsa eta irratiaren jaiotzarekin batera, komiki hau guztiz euskaraz sortu zen, euskara batuaz. Honekin merkatuaren salmentan hainbat komiki partekatzen hasi zen. Hasieran bere intentzioa komikiak egitea izan arren, laster hasi ziren eskola mailarako istorioak eta ipuinak idazten.

Erein argitaletxeak argitaratu zuen eta bere bizitan partaide asko izan zuen: Anjel Lertxundi, Antton Olariaga, Jesus Lucas,Tomas Hernández Mendizabal, Jon Zabaleta, Antton Dueso, Alazne Rivero, Miguel Berzosa, Manu Ortega, besteak beste.

Iraun zuen 31 urtetan 362 zenbaki kaleratu zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Ipurbeltz

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3154240
* **Identifikadoreak**
* ISSN: 1132-0885

 |

* Wd Datuak: Q3154240
*Artikulu hau Gasteizko plazari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Foruen plaza».*

**Aihotz plaza**, maiz **Matxete plaza** deitua, Arabako Gasteiz hiriburuko plaza bat da.

Kokalekua
---------

Alde Zaharraren sarreran dago, Mateo Benigno Moraza kalea eta San Bizenteko aldaparen artean.

Plazaren ikuspegi orokorra.

Plaza
-----

Arkupeen atzeko aldean dago, San Migel elizaren atariaren eta San Bizente aldaparen artean. Erdi Aroko hiribilduaren muga izan zen garai batean. San Migel elizako absidean gordetzen den hiriko aginteek karguen zina egiteko erabiltzen zuten aihotz gasteiztarrak ematen dio izena. "Epaiketaren Plazatxoa" izenaz ere ezagutzen zen, garrotezko heriotza-zigorrak bertan betearazten baitziren.

Ondarea
-------

* Arkupea
* Goiuri jauregia
* San Bizente eliza
* San Migel eliza

  

* Arkupea.Arkupea.
* Goiuri jauregia.Goiuri jauregia.
* San Bizente eliza.San Bizente eliza.
* San Migel eliza.San Migel eliza.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24067216
* Commonscat Multimedia: Plaza del Machete

---

 |

* Wd Datuak: Q24067216
* Commonscat Multimedia: Plaza del Machete


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Gasteiz** |
***Ipui onac**, ceintzuetan arquituco dituzten euscaldun necazari ta gazte gueiac eracaste ederrac beren vicitza zucentzeco* Bizenta Mogel idazle azkoitiarrak idatzitako ipuin-liburua da, 1804an argitaratutakoa.

Gipuzkerazko alegia-bilduma bat da, Esoporenetatik latinetik itzuliak edo egokituak. Bizentaren alegiak hizkuntza ulerterraz eta atseginean daude idatziak, ahalik eta irakurle gehienengana iristeko.

Bizenta Mogelen garaiko usteen arabera, ahozko tradizioko ipuinak ez ziren egokiak, hauek ez zirelako moralaren aldetik behar bezain zuzenak. Ipuinek balio didaktikoa behar zuten, onak izango baziren. Protagonistatzat animaliak zituzten alegia klasikoak ziren "ipuin onak", hauek "irakaste ederrak" ematen baitzituzten. Honela dio lanaren hitzaurrean:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Aitu diot ondo dakian bati, Ipui oek izango dirala guziz onak aztuerazotzeko Nekazarien etxeetatik **Ipui oker, ta zatarrak**, nola sagar ederrak, ta diru berdiñean saltzen daudenean, baztertu ta saldu ezinda gelditzen diran sagar miñ ta motelak. Nork txori gerezi txatarrai begiratzen dioe dauzkanean eskubatera gerezi anpollak? |  » |

Liburua orduko gipuzkera adibide bikaina da, eta hiru zatitan banatuta dago.

Hitzaurrea
----------

Viktor Munibe Arangureni dedikatuta dago, "Peñafloridako kondea" izan zen Frantzisko Xabier Muniberen ilobari alegia, *"Osasuna, pakea, ta urte luzeak"* opatuz.

Irakurle euskaldunari
---------------------

Atal honetan 50 alegia jasotzen ditu, Esoporenetatik latinetik itzuli edo egokituak, Felix Maria Samaniego idazle arabar ezagunak urte batzuk lehenago gaztelaniaz egindakoen moldekoak: "Astoa ta leoia", "Otsoa ta atxurlaria", "Igela ta idia" eta abar.

Ipuiak itz neurtu, edo berso euskarazkoan
-----------------------------------------

Zati honetan Juan Antonio Mogel osabak bertsotan idatzitako 8 alegia biltzen dira.

Ikus, gainera
-------------

* Euskarazko liburu ezagunen zerrenda

Kanpo estekak
-------------

* "Ipui onak" Klasikoen Gordailuan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12259693
* Commonscat Multimedia: Ipui onac
* Wikisource Jatorrizko testuak: Ipui onac, ceintzuetan arquituco dituzten euscaldun necazari ta gazte gueiac eracaste ederrac beren vicitza zucentzeco

---

 |

* Wd Datuak: Q12259693
* Commonscat Multimedia: Ipui onac
* Wikisource Jatorrizko testuak: Ipui onac, ceintzuetan arquituco dituzten euscaldun necazari ta gazte gueiac eracaste ederrac beren vicitza zucentzeco
**Ailakkajärvi** edo **Aillahasjávri** aintzira Enontekiö udalerri finlandiarrean dagoen aintzira bat da. Käsivarsi Eremu Basatiaren mugan dago, Lappi osoko hegazti-espezie ugarienak aurki daitezkeen eremu basatiaren mugan, hain zuzen; aliota txikiak, antzara nanoak, belatz handiak, elur-hontzak, eskandinaviako lagopodoak, ipar-belatzak, ipar-kaskabeltzak, laponiako kaskabeltzak, marikoi isats-luzeak, negu txontak eta papourdinak dira, esaterako, aintzira inguruan aurki daitezkeen hegazti-espezie batzuk. Inguruko baldintza latzei probetxu ateratzea lortu duten animalia ugari dago ere; hala nola, azeri zuri eta gorriak, elur-oreinak, erbinude zuriak, eskandinaviako lagopodo eta lursaguak, ipar-katamotzak, jatunak, mendi lemingak, lursagu txikiak eta tundrako satorrak .

Uda partean iristen diren beste ohiko biztanle batzuk hartz arreak eta otsoak dira.

Termisjärvi aintzira ipar-mendebaldean, Peerajärvi hegoaldean, eta Kilpisjärvi aintzira eta herrixka ipar-ekialdean dira **Ailakkajärvi** aintziraren bizilagunak. Inguruko muinoen gailurretatik, bereziki Ailakkavaara muinotik, erortzen den urak betetzen du aintzira; bestalde, ateratzeko orduan, urek, lur azpiko pasabideetatik Könkämäeno ibaira isurtzea lortzen dute, azkenik, Botniako Golkoraino iristeko .

Aintzira oso ezaguna da arrantza munduan; izan ere, bertan, amuarrain marroi eta laponiako amuarrain artiko handienak arrantzatzera uda partean etorri ohi diren arrantzaleen kopurua handia da. Gainera, aintziraren ondoan borda batzuk daude gaua bertan pasa ahal izateko. Gutxi gorabehera, azarotik ekainera izoztua egon ohi da aintzira eta bertako hiru uharte nagusiak zuhaizti txiki bilakatzen dira lurzoru izoztuaren gainean.

Kanpo estekak
-------------

* Ailakkajärviko bordak[*Betiko hautsitako esteka*] **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12252915

 |

* Wd Datuak: Q12252915

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Käsivarren erämaa-alue
2. ↑  Autiotupa

Ailakkajärvi aintzira elurtua.

| Enontekiöko aintzira garrantzitsuenak |
| --- |
| Saana mendixkako ikuspegi urtsuakSaana mendixkako ikuspegi urtsuakMalla Erreserba Naturaleko Kilpisjärvi aintziraMalla Erreserba Naturaleko Kilpisjärvi aintziraAilakkajärvi • Guoskatjávri • Iso Salankijärvi • Iso Leveä • Kalaton • Kalatonjärvi • Kaura**Kelottijärvi** • Ketojärvi • **Kilpisjärvi** • Kivijarvi • Lijankijärvi • Marsujärvi • Marttajärvi • MelajärviMuotkajärvi • Näkkäläjärvi • **Ounasjärvi** • Palojärvi • Pasmajärvi • Peerajärvi • PeltojärviPeriläjärvi • Pitsusjärvi • **Pöyrisjärvi** • Riimmajávri • Salttijärvi • Seitavuopio • SomasjärviSotkajärvi • Termisjärvi • Tuolpajärvi • Tuorkottajärvi • Vuomajärvet • Vuontisjärvi • Ylimmäinen |
**Hisingen** Suediako uharte bat da, herrialdeko laugarren handiena. Göteborg udalerriaren barnean dago, Västra Götalandeko konderrian.

Etimologia
----------

*His* aurrizkiak "ebaki" esan nahi du, beraz "kontinentetik ebakitako lurra" izango litzateke itzulpen posible bat.

Geografia
---------

Göta ibaia itsasoratzean bitan banatzen da eta iparraldeko eta hegoaldeko ibaiadarren artean gelditzen den uhartea da Hisingen. Basorik handiena Hisingsparken da baina txikiago bat ere badu hegoaldean, Rya skog, Natura Erreserba ere badena. Muinorik altuena Ramberget (87 m) da.

Historia
--------

Harkaitzetan aurkituriko margo batzuek erakusten dute duela 9.000 urte populatu zela uhartea. 1603an Göteborg izeneko herri bat sortu zuen bertan Karlos IX.a Suediakoak, batez ere Herbehereetako merkatariz bete zena. 1611 urtean ordea daniarrek suntsitu egin zuten. 1658ko Roskildeko Itunak Suediarren eskutan utzi zuen uhartea.

Mendeetan zehar nekazal eremua izan zen baina XIX mendean industrializazioa hasi zen, ontziolak batez ere.

Iruditegia
----------

* Eriksberg.Eriksberg.
* Lindholmen.Lindholmen.
* Ramberget muinoa.Ramberget muinoa.
* Hisingsparken.Hisingsparken.
* Ontziolak.Ontziolak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q851977
* Commonscat Multimedia: Hisingen

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 244759434
* GND: 4797093-5
* **Lekuak**
* OSM: 5815374

 |

* Wd Datuak: Q851977
* Commonscat Multimedia: Hisingen
Akaiar Liga, K.a. 150 aldera.
**Akaiar Liga** (antzinako grezieraz, Κοινὸν τῶν Ἀχαιῶν) Akaiako hamabi hirien konfederakuntza izan zen. K.a. V. mendean sortu zen. K.a. 280. urtean berriz ere egituratua, mazedoniarren agintearen aurka altxatu zen. Ipar Peloponesora zabaldua, ez zuen hala ere Espartarekiko ituna lortu zuen. Bat eginik azkenik mazedoniarrekin, etoliarren aurkako gerra irabazi (K.a. 220-217) eta, ondoren, Esparta konkistatu zuten (K.a. 188). Erromatarrek suntsitu zuten liga K.a. 146. urtean, Leukopetran lorturiko garaipenaren ondoren.

Erreferentziak
--------------


* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2017-03-03 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q244796
* Commonscat Multimedia: Achaean League

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q244796
* Commonscat Multimedia: Achaean League
**Ida Wettinekoa** (txekieraz: *Ida Wettinská*; alemanez: *Ida von Wettin* edo Hidda von Eilenburg; 1030eko hamarkada - 1061 baino beranduago) Saxoniako Wettineko etxearen kidea zen, Bohemiako dukesa ezkontidea 1055tik 1061era, Spytihněv II.a Bohemiakoarekin ezkondu eta gero.

1031 eta 1035 artean jaioa Teodoriko II.a Lusatiakoaren eta Matildaren alaba zen, Eckart I.a Meissengoaren alaba. Idaren aita Eilenburgeko kondea izan zen eta 1032an Lusatiako margrave izendatu zuten. 1034ko azaroaren 19an bere anai-orde Eckard II.a Meissengoaren soldaduek hil zuten.

Ida premislidar Spytihněv II.arekin ezkondu zen eta bi seme-alaba izan zituzten. Ematen duenez 1061eko urtarrilaren 28an, bere senarraren heriotzarekin, Bohemiatik kaleratu zuten semeekin batera. Bere alabaren izena ez dago jasota, baina Wichmann Cellekoa izeneko noble batekin ezkondu zen. Bere seme Svatobor Akileiako Patriarka izendatu zuten 1085ean, baina hurengo urteko otsailean, kale gatazka batean, hil zuten. Baliteke beste alaba bat ere izatea, Sviatopolk II.a Kievekoaren lehen emaztea izango zena.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3490318
* Commonscat Multimedia: Ida of Wettin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315701757
* NKC: ola2015867928

 |

* Wd Datuak: Q3490318
* Commonscat Multimedia: Ida of Wettin