recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**El Malpais National Monument** Ameriketako Estatu Batuetako babestukako ingurua da. Mexiko Berrian estatuan dago, AEBetatko mendebaldean. Gertu dago Cibola National Forest, Cibola konderrian. *El Malpais*izena gaztelaniaz dago eta "Lur txarrak" esan nahi du. Badlandak dira.

Deskribapena
------------

Parkeak 473.01 km² ditu. Parkeko lurra labaz estalia dago. Ondorioz, haitzulo ugari daude, asko esploratzeko modukoa. 1987tik Monumentu Nazionala da. Turismoarentzako prestatuta dago eta ohiko helburua da. 2004an 143551 bisitari jaso zuen, esaterako. National Park Serviceren kontrolpean dago.

Biztanleak
----------

Herri indigenak lur horietan bizi dira: Zuñi herria, Navajo herria...

Iruditegia
----------

* Arkaitza arku batez.Arkaitza arku batez.
* 
* PetroglifoakPetroglifoak
* Laba-kraterra.Laba-kraterra.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Webgune ofiziala.
* **(Ingelesez)**:Parkeko animalia espezieak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1324315
* Commonscat Multimedia: El Malpais National Monument

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315527110
* LCCN: no2018099512
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1324315
* Commonscat Multimedia: El Malpais National Monument
**Bego Etxebarria Bilbao** (Gernika, Bizkaia, 1942-Donostia, 2018ko ekainaren 7a) euskaltzale bizkaitarra izan zen. Gernikarra zen jaiotzez, baina Eibarren hazi zen eta Donostian pasatu zituen bere bizitzako urte asko. Ofizioz bankako langile izan zen.

Gaztetatik euskararen munduan
-----------------------------

Txillardegi eta Bego Etxebarria. 1990
Euskararen mundua Eibarren ezagutu zuen, besteak beste, Juan San Martin, Imanol Laspiur eta Serafin Basauriren eskutik. 1950. hamarkadako iluntasunaren ostean, 1960. hamarkadan itxaropenerako tarte bat sortu zen. Euskara kalera irteten hasi zen, euskal jaiak sortu eta ugaritu ziren... Bego ere mugimendu horretan murgildu zen hamarkada osoan, euskarazko klaseak eta alfabetatzeko programak bultzatuz. Bertan euskaraz idazten irakasten zuten, testuak landu, hitzaldiak antolatu, eta abar.

Euskara batuaren aldeko *Ermuko zina* (1968) deiturikoan, besteak beste, Eibarko Idazle eta euskaltzale gazte batzuk ere egon ziren.
Euskara batua sortzearen aldeko *Ermuko zin*ean (1968), besteak beste, Eibarko Idazle eta euskaltzale gazte batzuk ere egon ziren. Ipar Euskal Herrian Euskal Idazkaritzak 1964an onartutako gomendioak onartuz eta erabiliz, denbora laburrean ohitura bihurtu zituzten. Geroago, 1970ean Batasunaren Kutxa liburuaren sarreran, Baionan eta Eibarren Ermuko zina berretsi eta sinatutako hirurogeita hiru euskaltzale eta idazleen zerrenda argitaratu zen. Horien artean baziren lehen aipatutako eibartarrak: Imanol Laspiur, Juan San Martin, Serafin Basauri eta Bego Etxebarria.

Ekintzaile
----------

Bizitzan zehar hainbat taldetan aritu izan zen militante: frankismo garaian klandestinitatean aritu zen langile-komiteetan; ondorengo urteetan, bankako euskara-taldeko kide izan zen, eta Sare eta Gure Esku plataformetan ere parte hartze aktiboa izan zuen urteetan zehar. Herri Batasunan eta ezker abertzaleko antolakuntza desberdinetan ere ibili izan zen. Mugimendu sozialei dagokienez, Euskal Herrian Euskarazen eta Amnistiaren aldeko mugimenduan aritu zen, besteak beste. Eta azken urteetan, Bagera euskaltzaleen elkartean, Ikasbide elkarteko eta Donostiako kantu jiran, Amarako ezker abertzalean, elkarrizketa filosofikoetan… Zerrendak ez du etenik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Agirre, Gorane.  (1990). «Hizkuntz lurraldetasuna artergai Bat soziolinguistika aldizkarian.» *Berria* (Euskaldunon Egunkariaren hemeroteka. 1990-2003.) (Noiz kontsultatua: 2022-03-01).
2. ↑    «Bego Etxebarria euskaltzalea zendu da» *Irutxuloko Hitza* 2018-06-07 (Noiz kontsultatua: 2020-08-08).
3. ↑    «Euskarazko irakasmaterialaren idazkuntzaren garapena. Amaitu gabeko historia kolektiboaren atal baten bertsio pertsonala. (Jose Ramon Etxebarriaren hitzaldia) — Unibertsitatea.Net» *www.unibertsitatea.net* (Noiz kontsultatua: 2019-06-20).
4. ↑   «Batasunaren kutxa» *www.euskaltzaindia.eus* (Jakin) 193 (Noiz kontsultatua: 2020-08-08).
5. ↑    «Bego Etxeberria euskaltzaleari omenaldia egin diote» *Irutxuloko Hitza* 2018-06-30 (Noiz kontsultatua: 2020-08-08).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q98153159

 |

* Wd Datuak: Q98153159
**El Liberal** (euskaraz *Liberala*) 1901an aurretik Madrilen argitaratzen zen *El Liberal* egunkariaren Bilboko edizioa izan zen.

Gerora jada egunkari hartan erredaktore eta kazetaria zen Indalecio Prietok erosi eta enpresa independentea bilakatu zen. *El Liberal* egunkari errepublikarra izanik ideologia honen bozeramailea izan zen. 1916ean Horacio Etxebarrietak erosi zuen.

Prieto legebiltzarkide sozialistak *El Liberal* egunkarian idatzitako artikuluek Espainiako garaiko krisi politiko, moral eeta soziala islatzen dute. Marokoko Rifeko gerrari buruzko eguneroko artikuluak 1921eko iraila eta urriaren artean *Crónicas de Guerra* (*Gerra Kronikak*) izenburupean argitaratu ziren.

Indalecio Prietoz gain egunkari honetan Miguel Unamunok ere idatzi zuen.

Bilboko *El Liberal* egunkaria 1937. urtera arte kaleratzen jarraitu zen eta Euzkadi egunkariarekin batera Bizkaiko irakurriena zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Estornés Zubizarreta, Idoia «Partido Republicano Federal». *Auñamendi Eusko Entziklopedia*. 2014ko maiatzaren 17an kontsultatua.

Kanpo estekak
-------------

* "El Liberal" egunkariaren 1910-1937 urteen arteko ale guztiak liburukliken irakurgai

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10918686
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX3970614
* **Bilduma digitalak**
* Handle: url

 |

* Wd Datuak: Q10918686
Besòs ibaia, Sant Adrià de Besòs herria zeharkatzen.
**Besòs** Kataluniako erdi-ekialdeko ibai bat da, Bartzelonako probintziakoa. Vallès Oriental eskualdean jaiotzen da, Mogent eta Congost ibaiak elkartzean, eta Sant Adrià de Besòsen itsasoratzen da Mediterraneora, 17,7 kilometroko ibilbidea egin ondoren. Ibilbide horretan, udalerri hauek zeharkatzen ditu: Parets del Vallès, Montcada i Reixac, Santa Coloma de Gramenet, Bartzelona eta Sant Adrià de Besòs.

Historia
--------

Besòsen urak Bartzelonako nekazaritza lurrak ureztatzeko erabili ziren. X. mendean, horretarako eraiki zen Kondearen ubidea; ubide horrek Montcada i Reixacetik Bartzelona hiriraino ekartzen zuen ura, Erdi Aroan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q765483
* Commonscat Multimedia: Besòs River

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316429682
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q765483
* Commonscat Multimedia: Besòs River
Elurtegiak Alpeetan, 2500 m-ko altueran. Uztailean ateratako argazkia.
**Elurtegia** (**izoztegia** edo **hormagunea** ere deitzen zaio) elur -pilaketa nahiko txikia da, eta, itzalak eta berau hartzen duen lur-forma partikularrak babestuta, udan tenperatura altuagoetan bizirauteko gai dena, betiko elurren mugatik beherakoa da, zirkuko glaziar txiki bat bezala. Oso sarri izaten dira mendiko goi-guneetan, non neguan erortzen den elur guztia ez baita guztiz urtzen udaberrian eta udan. Latitude altuetan elur eremuak ia edozein altitudetan aurki daitezke. Erdialdeko latitudeetan 2.500 metrotik edo 3.000 metrotik aurrera kontzentratzen dira, eremuaren arabera. Planetaren eremu epeletan, 4.000 edo 5.000 metrotik gora kokatzen dira. Azalera jakin batetik, elur eremu bat glaziartzat har daiteke, beraz, hauen dimentsioak ez dira inoiz oso handiak izaten.

Urtutako ura izozten denean elurretan gau hotzetan sortzen den izotz-geruzari izoztegia ere esaten zaio.

Eraketa
-------

Neguan, elurtearen ondoren elur-geruzak lur osoa estaltzen du. Udaberrian edo udan, elurtea baretu egiten da eta elurra urtzen hasten da, gainazal biluziak utziz. Elurrik gabeko gainazal horiek hazten dira, elurra duten gainazalak murrizten diren punturaino, elurtegiak osatuz.

Glaziar baten eta elurtegi baten arteko aldea ez da soilik lehenaren lodiera handiagoa. Funtsean, elurtegia izotz masa estatiko bat da eta, oro har, txikiagoa da. Dena den, glaziarra berezko mugimenduaz hornituta dago, hau da, higadura ahalmen handia du eta morrenak sortzen finkatzen diren materialak garraiatzen ditu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2733083
* Commonscat Multimedia: Névés

---

 |

* Wd Datuak: Q2733083
* Commonscat Multimedia: Névés
**Barrios de Ḷḷunako urtegia** Espainiako Leongo Luna eskualdean dagoen urtegia da. Euste-hormaren oinetan kokatzen den herritik hartzen du izena: Los Barrios de Luna .

Proiektua Luis de Llanos y Silvela Duero Konfederazio Hidrografikoko ingeniariak burutu zuen. 1945ean, lanak Ginés Navarori eman zitzaizkion, urte horretako udan hasita. 1951ko ekainaren 15ean, uhateak itxi zituzten lehenengo ura biltzea hasteko eta 1951ko uztailaren 31ko arratsaldeko 5etan uhateak ireki zituzten eta urtegiaren lehen hustea gertatu zen.

Hamasei herri eta auzo desagertu ziren urtegiaren hondoan: Arévalo, Campo de Luna, La Canela, Casasola, Cosera de Luna, Lagüelles, Láncara de Luna, Miñera, Mirantes de Luna, El Molinón, Oblanca, San Pedro de Luna, Santa Eulalia de las Manzanas, Trabanco, Truva eta Ventas de Mallo.

1956an inauguratu zen ofizialki Páramo Leonés eremuan eta Órbigo eskualdean ureztatzeko guneak ezartzeko. Luna ibaiko urak Omaña ibaiarekin bat egiten dute, eta une horretatik aurrera Órbigo ibaia deitzen da.

Laurogei metroko altuerako presa du, lur-eremuaren estutasuna aprobetxatuz sortua, eta horrek 300 milioi metro kubiko baino gehiagoko ur bolumena sortzen du, 50.000 hektareako artoa, erremolatxa eta lupulua batez ere ureztatzeko erabiltzen dena.

Asturiaserako bidean, AP-66 autobideak zeharkatzen du urtegia. Autobidean tirante-zubi bat dago, Carlos Fernández Casado ingeniaria izenekoa, eta, gaur egun, Espainiako argirik handiena duena da, Cádizko 1812ko Konstituzio Zubiaren ondoren.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Estado del Embalse de Barrios de Luna
* **(Gaztelaniaz)**Ficha de la Confederación Hidrográfica del Duero
* **(Gaztelaniaz)**Ficha de la Sociedad Española de Presas y Embalses
* **(Gaztelaniaz)**Web del Sindicato Central del Embalse de Barrios de Luna

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3373938
* Commonscat Multimedia: Barrios de Luna Reservoir

---

* **Lekuak**
* SNCZI-IPE: 2026

 |

* Wd Datuak: Q3373938
* Commonscat Multimedia: Barrios de Luna Reservoir
**Benton konderria** (ingelesez: *Benton County*) Indianako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Fowler da. 2010eko zentsuaren arabera 8.854 biztanle zituen, Benton kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Benton konderriak 1.052,85 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,24 ura dira. Beste 1.052,62 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 8,41 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 8.854 pertsonetatik 8.729 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 431 dira. 36 beltzak edo afroamerikarrak. 11 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 15 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 58 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q504445
* Commonscat Multimedia: Benton County, Indiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125544722
* ISNI: 0000 0004 0644 3494
* LCCN: n84230516
* NARA: 10036622
* **Lekuak**
* OSM: 1802079
* TGN: 1002177

 |

* Wd Datuak: Q504445
* Commonscat Multimedia: Benton County, Indiana
**Benton konderria** (ingelesez: *Benton County*) Minnesotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Foley da. 2010eko zentsuaren arabera 38.451 biztanle zituen, Benton kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Benton konderriak 1.069,81 kilometro koadro ditu. Horietatik 12,32 ura dira. Beste 1.057,49 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 35,94 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 38.451 pertsonetatik 36.571 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 632 dira. 738 beltzak edo afroamerikarrak. 146 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 420 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 15 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 557 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109851
* Commonscat Multimedia: Benton County, Minnesota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144257790
* ISNI: 0000 0004 0429 9724
* LCCN: n81093641
* NARA: 10039754
* **Lekuak**
* OSM: 1795787
* TGN: 2001003

 |

* Wd Datuak: Q109851
* Commonscat Multimedia: Benton County, Minnesota
**Elur-lorea** edo ***Edelweiss*** (*Leontopodium alpinum*) *Asteraceae* familiako landare bat da. Larre alpetarretan eta europar mendilerro garrantzitsuenetako garaiera handietako harriarteetan talde txikitan hazten den lore bat da, braktea sendo, haragitsu eta bilo fin batekin estaliak, zuri, berdexka eta horixka arteko tonalitateekin.

Mendi garaiera handitako lore ikurra da; horren ondorioz, denbora luzean ustiatua izan da eta toki askotatik desagertu da. Gaur egun lore hau hazten den herrialdeetan babestua dago.

Edelweiss izena, germaniar jatorrikoa da. Izenak, "zuri noblea" edo "zuri garbia" esan nahi du.

Bitxikeriak
-----------

*The Sound of Music* filmean *Edelweiss* izena daraman kantu bat dago, ia mundu guztian Alemanian eta Austrian izan ezik, Austriako bigarren ereserki nazional antzekotzat hartu zena. Baina, benetan, filmerako espresuki idatzitako kantu bat baino ez zen izan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Elur-lore*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q178265
* Commonscat Multimedia: Leontopodium nivale subsp. alpinum
* Wikispecies Espezieak: Leontopodium nivale

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00576252
* **Datu taxonomikoak**
* BioLib: 885951
* Dyntaxa: 265997
* EOL: 6271927
* GBIF: 3140685
* GRIN:
* IPNI: 229640-1
* NCBI: 595348
* PlantList: gcc-98711
* W3TROPICOS: 100433251
* WoRMS: 1102013

 |

* Wd Datuak: Q178265
* Commonscat Multimedia: Leontopodium nivale subsp. alpinum
* Wikispecies Espezieak: Leontopodium nivale
Bayonne ibaiaren ikuspegi bat
**Bayonne** ibaia San Laurendi ibaira ipar kostaldetik isurtzen duen ibaia da, Quebecen. Lanaudière eskualde administratiboko ur ibilgu garrantzitsuenetako bat da. Baionan jaiotako Pierre de Lestagek jaioterriaren izena jarri zion XVIII. mende hasieran.

Ibaiak ondorengo konderrietako udalerri nagusiak zeharkatzen ditu, honela:

* Matawinie: Saint-Félix-de-Valois udalerria.
* D'Autray: Saint-Gabriel-de-Brandon, Saint-Cléophas-de-Brandon, Sainte-Élisabeth eta Sainte-Geneviève-de-Berthier udalerriak.

Ibaian gora dituen lau laku nagusietatik edaten du: Berthier, Mondor, Poitras eta Vert. Laurentidesko goi-lautadako urak San Laurendiko beterrira eramaten ditu, guztira 347 km²-ko arroa osatuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Rivière Bayonne* Quebeceko Toponimia Batzordearen webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3433638
* Commonscat Multimedia: Rivière Bayonne

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315140062
* LCCN: sh2001004814
* **Lekuak**
* OSM: 8243615

 |

* Wd Datuak: Q3433638
* Commonscat Multimedia: Rivière Bayonne
Elurkor
**Elurkor** (orduko grafiaz *Elhurcor*, frantsesez *Nivôse*) errepublikar egutegiko laugarren hila da.

Gregoriotar egutegira ekarrita, abenduaren 21etik urtarrilaren 19ra irauten du gutxi gorabehera, urtearen arabera. Capricornus zeinuaren aldiarekin ia bat dator.

Jatorrian «lurra zuritzen duen elurretik dator, abendutik urtarrilera izaten baita», egutegia taxutzeko batzordearen izenean biltzar nazionalari Fabre d'Églantinek aurkeztutako txostenean ageri denez. Elur garai hori Ipar Hemisferioan baino ez da izaten urte sasoi horretan, eta errepublikar egutegia unibertsala izatea lortzeko asmoaren aurka doa hori.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q837255

 |

* Wd Datuak: Q837255

  
  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Egutegi errepublikanoa |  |
| Udazkena: Mahaxte • Lainote • IzozteNegua: Elurkor • Eurikor • HaizekorUdaberria: Sapadun • Lilidun • BelardunUda: Bihilis • Berolis • Frutilis |
**Bentzoil kloruroa** C7H5ClO formulako konposatu organikoa da azilo-haluroen familiakoa. Likido kolorgea da usain narritagarria duena. Hainbat produktu prestatzeko baliatzen da: peroxidoak, tinduak, perfumeak eta erretxinak besteak beste.

Prestakuntza
------------

Bentzoil kloruroa (triklorometil)bentzenoa azido bentzoikoz edo urez tratatuz sintetizatzen da.

{\displaystyle {\ce {C6H5CCl3 + C6H5CO2H -> 2 C6H5COCl + HCl}}}

{\displaystyle {\ce {C6H5CCl3 + H2O -> C6H5COCl + 2 HCl}}}

Era berean, azido bentzoikoa fosforo(V) kloruroaren edo tionil kloruroaren moduko agente kloratzaileez tratatuz sintetiza daiteke.

Erreakzioak
-----------

Azilo-kloruro tipikoen jokaera kimikoa du bentzoil kloruroak. Urarekin erreakzionatzean azido bentzoikoa ematen du, alkoholekin esterrak, aminekin imidak eta Friedel-Crafts erreakzioak pairatzen ditu konposatu aromatikoekin.

Polimeroen kimikan erreaktibo erabilia den bentzoil peroxidoa sintetizatzeko lehengaia da bentzoil kloruroa.

{\displaystyle {\ce {2 C6H5COCl + H2O2 + 2 NaOH -> (C6H5CO)2O2 + 2 NaCl + 2 H2O}}}

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** PubChem. «Benzoyl chloride» *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (Noiz kontsultatua: 2022-04-03).
2. ↑   Maki, Takao; Takeda, Kazuo.  (2000-06-15). *Benzoic Acid and Derivatives.*  Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA doi:10.1002/14356007.a03\_555. (Noiz kontsultatua: 2022-04-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q412825
* Commonscat Multimedia: Benzoyl chloride

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4296947-5
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 98-88-4
* RTECS: DM6600000
* ChEBI: 82275
* ChEMBL: CHEMBL2260719
* ChemSpider: 7134
* PubChem: 7412
* UNII: VTY8706W36
* KEGG: C19168
* SMILES: ID
* InChI: ID
* InChI key: ID
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 98-88-4

 |

* Wd Datuak: Q412825
* Commonscat Multimedia: Benzoyl chloride
**Besarabia** (errumanieraz: *Basarabia*, ukraineraz: Бессарабія, translit.: *Bessarabia*, turkieraz: *Besarabya*) Erdialdeko Europako hegoekialdeko eskualde bat da. Iparraldean, Ukrainarekin, eta hegoaldean Dobrudja eta Errumaniarekin muga egiten du. **Besarabia** Errusiar Inperioak Moldaviako ekialdeko zatia identifikatu zuen izena da, Errusiak Otomandar Inperioari 1812an kendu ziona eta Besarabiako Gobernatura Orokorra bezala antolatu zuen. Moldaviatik geratzen zena, Valakiarekin elkartu zen 1859an Errumaniako erresuma sortuz. 1917an Moldaviako Errepublika demokratikoa izendatua izan zen Errusiako Sobietar Errepublika Sozialista Federatiboaren barnean. 1918an, Besarabiak Errusiatik independizatuko zela adierazi zuen, eta, hiru hilabete geroago, Staful Tariik Errumaniarekin batzea bozkatu zuen. Elkartzeak nazioarteko onarpena izan zuen 1920an, Parisko Itunaren bidez, baina gutxiengo etniko eta tokiko nekazarien kexak eragin zituen.

Bigarren Mundu Gerraren hasieran, Sobietar Batasunak, Alemania Naziarekin Besarabia errusiar subiranotzara itzultzea negoziatu zuen, Molotov-Ribbentrop itunaren bidez. 1940ko ekainean, 9. Sobietar Armadak eskualdea hartu egin zuen, baina sobietarrek berriz galdu zuten Bizargorri Operazioan 1941 erdialdean. Gerraren amaieran Sobietar Batasunak Besarabia gorde egin zuen eta Moldaviako Sobietar Errepublika Sozialista moduan berrantolatu zuen, haren eremua murriztuz Ukraniako Sobietar Errepublika Sozialistari iparraldeko eta hegoaldeko zatiak emanez.

1991n Moldaviako Sobietar Errepublika Sozialistak bere independentzia aldarrikatu zuen Sobiet Batasunetik, eta Moldaviako Errepublika edo soilik Moldavia izena hartu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2008-05-30). *154. araua: Europako eskualde historiko-politiko nagusiak.* .

Ikus, gainera
-------------

* Ukraina
* Moldavia
* SESB

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q174994
* Commonscat Multimedia: Bessarabia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127761115
* GND: 4006036-6
* LCCN: sh85013427
* NKC: ge137301
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q174994
* Commonscat Multimedia: Bessarabia
**Elisabet Tellez Gaztelakoa eta Villamayor** (1359 - 1401ko abenduaren 30a) jatorri nobleko emakumea, bere aita Bizkaiko jauna izan zen Tello Alfontso Gaztelakoa zen; ama Juana Gartzia Villamayorrekoa izan zen. Haren bizitzari buruzko informazio gutxi dago. Gebaratarren dorretxearen anderea izan zen Oñatiko jauna zen Petri Velez Gebarakoarekin ezkondu ondoren. Arabarekin lotura estua izan zuen.

Biografia
---------

Aita Bizkaiko jauna izan zen Tello Alfontso Gaztelakoa zen, eta ama Juana Gartzia Villamayorrekoa. Elisabeten aitona Alfontso XI.a Gaztelakoa zen.

Petri Velez Gebarakoarekin ezkonduta, sei seme-alabak izan zituen, tartean: Zuria, Beltran, Joan Ladron, Elisabet, Petri Velez Gebarakoa eta Tellez Gaztelakoa, Oñatiko jauna, Leonor Gebarakoa eta Tellez Gaztelakoa; azken hau Antso Martinez Leivakoarekin ezkondu zen, Leiva, Baños de Rioja, Yzcaray eta Santurde hiribilduen jauna eta Leivako gazteluko jauna zena.

1401eko abenduaren 30ean hil zen. Marmolezko hilobi batean Gasteizko San Frantzisko komentuan lurperatu zuten. Bertan idazkun hau irakur daiteke:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Aquí yace Donna Isabel que Dios perdone, amén, nieta del muy noble rey Alfonso de Castiella e fija del conde D. Tello y muger que fue de D. Pedro Velaz de Guevara, fijo de D. Beltrán de Guevara, XXX diciembre anno del nascimento del Salvador mil CCCC I.* |  » |

Erreferentziak
--------------

1. 1 2
2. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2919091

 |

* Wd Datuak: Q2919091
**Biaizpe** (gaztelaniaz *Dos Hermanas*, euskaraz Bi Haizpe ere *Ahizpa* hitzekin duen antzagatik) Aralar mendilerroaren ekialdeko muturrean dagoen haitzarte bat da, Larraun ibaiak zeharkatua. Mendebaldeko gailurrari Aixita deitzen zaio eta, hainbat agiritan gorde denez, haitzarteari A(i)xitarte deitu omen zaio. Egun, errepide zaharraz gain, Leitzarango Autobidea igarotzen da bertatik; izan ere hor du abiapuntua, Irurtzun parean.

Gora igotzeko biderik ohikoena, Patxi Berrio bidea da, 1964an Patxi Berrio eta Alberto Cáceresek ireki zutena. Ibaiaren eskuinaldean dagoen monolito harritsua da bietan garaiena, 705,14 metroko garaierarekin. Ezkerretara dagoenak, berriz, 673,48 metroko garaiera du.

Bi Haizpeak Irurtzun kanpoaldetik
Bi Haizpeak Ergako hegaletik

Literaturan
-----------

Francisco Navarro Villosladak idatzitako "Amaia edo euskaldunak VIII. mendean" izenburuko liburuan, bisigodoen euskaldunen aurkako erasoa, Bi Haizpeetako pasabide honetatik igarotzen da. Goñerriko Jauna zen Teodosio Goñikoak, gezi bat botatzen dio Amaia doan zaldiari, Amaia bera salbatzeko.

Oharrak
-------

1. ↑  Errepidean, Biaizpe izendatzen da.
2. ↑  Historikoki hori omen da izendapen ohikoena; ikus Itzul itzultzaileen foroko komentarioa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Bi Haizpe* Argia astekarian]
2. ↑

Ikus gainera
------------

* Larraun ibaia
* A-15 autobidea

Kanpo estekak
-------------

* Argazkiak Irurtzungo udal webgunean[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255119
* Commonscat Multimedia: Biaizpe

---

 |

* Wd Datuak: Q12255119
* Commonscat Multimedia: Biaizpe

42°55′43.24″N 1°49′39.54″W﻿ / ﻿42.9286778°N 1.8276500°W﻿ / 42.9286778; -1.8276500
Musika
**Bianca Maria Meda** (1665-1700) Italiako moja beneditarra eta musikagilea izan zen.

Biografia
---------

Oraindik ez da bere bizitzari buruzko aipamenik aurkitu. Bere izena, 1677an lehen aldiz agertu zena, San Martino del Leano komentu beneditarreko dokumentuetan, Pavian. 16 urte zituen, eta garai hartako ohituraren arabera, gazteak komentuetan sartzen ziren. Beneditarren moja izan zen San Martino del Leano komentuan, Pavian.

Hogeita hamar urte inguru zituenean, aurreko datuen arabera (1691), Bolonia Pier Maria Montiren editoreak bere konposizio ezagun bakarrak argitaratu zituen: *"Mottetti 1, 2, 3 eta 4 voci"*. ´Motete¨ delakoa, Frantsesetik datorren "motet" hitzetik dator eta XIII. mendean sortutako konposizio polifonikoa da, elizetan abesteko sortua, eta haren gaiak biblikoak izan ohi dira. Latinez egindako 4 ahotsetarako eta "a capella" (musika-tresnarik gabe) erlijio-gurtzarako abestiak ziren.

Bilduma horrekin, Meda Italiako azken moja-konpositoreetako bat bihurtu zen, XVII. mendean inprimatutako lana ikustean; Isabella Leonardak, Novarako moja ursulinak eta mende hartako konpositore emankorrenak, baino ez zion jarraitu.

Gutxi dakigu Medari buruz, argitalpenaren azaleko xehetasunez gain: izena; izenburua: donna (komentu beneditar batean duen posizioa adierazten du); eta bizi zen monasterioaren izena: San Martino del Leano, Pavian. Informazio osagarri guztia, duela urte asko Emily Wilbourne musikologoak egindako ikerketa baten emaitza da.

Lana
----

Lan bakarra argitaratu zuen, Bolonian, 1691n. Motete bilduma bat, *"Mottetti a 1, 2, 3, e 4 vocis"*. Obra horietako bi motete, ahots bakarlarirako dira, bi biolin, gehi bi bikote, lau hirukote eta lau laukote lagun dituztela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Strozzi, Barbara; Bizzarrie armoniche (Musical group); Badalla, Rosa Giacinta; Bembo, Antonia; Invernizzi, Roberta; Jacquet de La Guerre, Elisabeth-Claude; Jacquet de La Guerre, Elisabeth-Claude; Jacquet de La Guerre, Elisabeth-Claude *et al*.. «Donne barocche : women composers from the baroque period = les femmes compositeurs de l'époque baroque - Bates College» *link.bates.edu* (Noiz kontsultatua: 2022-01-28).
2. 1 2    *Lacrime Amare. Bianca Maria Meda. Motets.*  2018.
3. ↑   «Italian & French Baroque women composers - artsandmusicnow» *sites.google.com*.
4. ↑   «Bianca Maria Meda — A Modern Reveal: Songs and Stories of Women Composers» *A Modern Reveal*.
5. ↑   «Hildegard Publishing - Music by Women Composers» *www.hildegard.com*.

Kanpo estekak
-------------

* Bianca Maria Meda - Lacrime Amare - Cappella Artemisia, 2018ko uztailaren 6a.

 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2900816
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 44171358
* ISNI: 0000 0004 6639 4591
* GND: 135454263
* LCCN: nr93022772
* CiNii: DA1458603X
* BIBSYS: 6043589

 |

* Wd Datuak: Q2900816
**Barrikaden Eguna** 1588ko maiatzaren 12an Parisen lehertu zen altxamendu herrikoia da, Frantziako Zortzigarren Erlijio Gerran. Hamaseien Kontseiluak (egun haietan Paris banatzen zen hamasei auzoetako polizia buruek osatua) eta Guiseko dukeak matxinada zuzendu zuten.

Matxinada honen arrazoi nagusia, herriak, Henrike III.a erregearenganako zuen animoa izan zen: hau tronurako oinordeko bezala Henrike Nafarroakoa izendatzen saiatzearen susmagarria baitzen. Hori izan zen Parisko herria Liga Santuko buru zen Guiseko dukearen atzetik lerrokatzera bultzatu zuen arrazoi nagusia. Honek, galarazten zion benetako debekua gorabehera, hiriburura itzultzera ausartu zen. Egoera honetan, erregeak, bere bizitzaz beldur eta mesfidati, zenbait suitzar eta frantziar guardia erregimentu hirira deitzeko agindu zuen. Neurri hau hartuz, erregeak atzerriko tropak hirian ostatzea debekatzen zuen Paris hiriko pribilegio zahar bat urratu zuen. Pribilegio hau hausteak eta buruzagi katoliko nabarmenenak atxilotzeko beldurrak paristarren animoak sumintzen lagundu zuten.

Maiatzaren 12an Maubert plazan lehen barrikadak altxatu zituzten, eta, ondoren, hiriko defentsa gune nagusietan gehiago agertu ziren. Parisko historian zehar egitura horiek altxatu zituzten lehen aldia izan zen, eta hortik datorkio "Barrikaden Eguna" izena, barrikak direlako, hain zuzen ere, egiturak eraikitzeko gehien erabili zuten materiala. Achille de Harlay Parisko Parlamentuaren presidentea alferrik saiatu zen Guiseren aurka egitea. Eguna amaitzean, 60 soldadu hil eta Guiseko dukeak garaipena erdietsi zuen, Paris hiria menderatzea ahalbidetu ziona. Henrike III.a erregeak ihes egin behar izan zuen: lehenik Saint-Cloudera, ondoren Chartres eta Rouenera eta, azkenik, Bloisko gaztelura.

Bere garaipena aprobetxatuz, urte hartako uztailaren 15ean, Henrike Guisekoak, Henrike III.ari, "1588ko Batasunaren Ediktua" bezala ezagutzen zen ediktu bat sinarazi zion. Ediktu honen bidez, erregeak, "Erresumako heresia erauzi" eta "herejeekin inolako bakerik eta su-etenik ez sinatzeko" konpromisoa hartu zuen. Bloisen deitutako Estatu Orokorretan, erregea Ediktua Erresumako lege funtsezko eta ezeztaezin bihurtzera behartu zuten. Guisetarren ezabaketak bakarrik bere nagusitasunetik libratzea ahalbidetuko ziola sinetsita, Henrike III.ak 1588ko abenduak 25ean Guiseko dukea, eta hurrengo egunean Lorrenako kardinala bere anaia hiltzea agindu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Frantsesez)** Thou, Jacques Auguste de. *Histoire universelle.*  10, 254-260 or..
2. ↑   Susane, Louis. *Histoire de l'ancienne infanterie française.*  2, 26-29 or..
3. ↑   **(Frantsesez)**  *Encyclopédie des gens du monde : répertoire universel des sciences.*  13.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3187015
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3187015
**Beijing Central Business District** edo **Beijing CBD** (txinera sinplifikatuz: 北京商务中心区; txinera tradizionalez: 北京商務中心區; pinyineraz: Běijīng Shāngwù Zhōngxīn Qū), Beijing hiriko finantza barruti nagusia da, bertan hiriko enpresa garrantzitsuenak, komunikabideak eta gobernuaren sail desberdineko hainbat egoitza daude.

Finantza barrutiak Chaoyang barrutiko 3,99 kilometro koadro hartzen ditu, hirigunetik ekialdera. Gunea hirugarren eta laugarren ingurabide kaleen artean dago.

Garapena
--------

Beijingo finantza barrutia eraikitzeko administrazio kontseilua 2001ean sortu zen, gune berriaren plangintza, eta beharrezko inbertsioak bideratzeko asmoarekin. Auzo berriaren eraikitzeak Beijing 2008ko Udako Olinpiar Jokoak antolatzeko aukeraketarekin bat egin zuen, eta finantza barrutiko eraikin gehienak joko olinpikoen antolatzearen aurretik amaitzea lortu zuten.

Joko olinpikoak ospatzen ari zirela, hiriko alkatetzak, finantza barrutia handitzeko bere asmoa erakutsi zuen. Handitze hori ekialderantz egingo zela erabaki zen, eta horretarako, nazioarte mailako arkitektura lehiaketa antolatu zen. 2009 urriaren 12an, Beijing hiriko gobernuak gune berria diseinatzeko aukeratutako proiektuak jakitera eman zituen:

* Skidmore, Owens & Merrill
* KPF
* Foster & Partners
* ADPi
* China Academy of Urban Planning & Design
* Tsinghua Urban Planning & Design Institute
* Guangzhou Urban Planning & Deisng Institute

Proiektu irabazlea urriaren 23an jakinarazi zen, eta Skidmore, Owens & Merrill izan zen arkitekto talde irabazlea. Proiektua berehala hasiko da eraikitzen eskariaren arabera, lanak 2020rako amaitzeko asmoarekin.

### Faseak

Barrutiaren lehen fasea 2008an amaitu zen eta 3,9 kilometro koadroko azalera dauka. Ekialderago eraikiko den bigarren fasea 2020an burutuko da eta 3 kilometro koadro izango ditu.

Aipaturiko bi gune hauen iparraldean, hirugarren fasea eraikitzea espero da, 3 kilometro koadroko azaleran.

Finantza barrutiko eraikinak
----------------------------

* China World Trade Center Tower III
* Beijing Yintai Centre
* Beijing TV Centre
* Fortune Plaza
* CCTVren Egoitza
* Jing Guang Centre
* China World Trade Center

Argazkiak
---------

* 
* 
*

Ikus, gainera
-------------

* Finantza barrutia
* Txinako finantza barrutiak

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *SOM wins Beijing CBD Competition* Skidmore Owens & Merrill arkitekto taldearen webgunea.

Kanpo estekak
-------------

* **(Txineraz)** Finantza barruti berriari buruzko albistea CCTV telebista katean youku.com webguneko bideoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q903203
* Commonscat Multimedia: Beijing Central Business District

---

 |

* Wd Datuak: Q903203
* Commonscat Multimedia: Beijing Central Business District
**Bidegi** Gipuzkoako autobideen kudeaketaz arduratzen den Foru Sozietatea da, Gipuzkoako Foru Aldundiaren menpe.

Zarautzen du bere egoitza nagusia, bertako ekialdeko ordainlekuaren ondoan.

Kudeatutako autobideak
----------------------

* A-8
* AP-1
* GI-632

Historia
--------

2003ko ekainaren 5ean amaitu zen A-8 autobidea ustiatzeko *Europistas* enpresaburu emandako lizentzia. Beraz, ekainaren 6ko 00:00 orduetatik aurrera, autobidearen kudeaketa Gipuzkoako eta Bizkaiko Foru Aldundien esku geratu zen berriro ere. Lan hori egiteko sortu zuen Gipuzkoako Foru Aldundiak Bidegi.

2014ko abenduaren 15ean, epaileak tramiterako onartu zuen AP-1 errepideko lanengatik Gipuzkoako Aldundiak jarritako salaketa. Ondorioz, Agustin Zugasti Arizmendiarrieta, Juan Bautista March Fabregues eta Ivan Fernandez de Landa Bercedok inputatu moduan deklaratu beharko zuten Azpeitiko epaitegian.

Ikus, gainera
-------------

* Nafarbide
* Interbiak
* Audenasa

Kanpo estekak
-------------

* Bidegi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255161

 |

* Wd Datuak: Q12255161

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Epaileak tramiterako onartu du AP-1 errepideko lanen harira Gipuzkoako Aldundiak aurkeztutako salaketa» *Berria* 2014-12-15.
**El Ermitaño** Txileko lurraldean kokatutako sumendia da. Itsas mailatik 6146 metroko altuera duena, Atacama eskualdean, sumendia eskualdeko beste gailurrek itzalpean hartzen dute, hala nola, Nevado Ojos del Salado, Cerro Vicuñas, besteak beste.

Istorio bitxia
--------------

**El Ermitaño** eta beste gailur batzuen lurraldea ezaguna da Diego de Almagro Txileko konkistatzailea herrialdean sartu zen lekua izateagatik.

Bere kirol historiari dagokionez, azpimarratzekoa da bere lehenengo igoera, Sergio Kunstmann, Pedro Rosende, Heinz Koch eta Etienne Viauren lana, 1967ko azaroaren 20an. 1972. urteko Poloniako espedizioaren bigarren igoera, Cerro El Solo- ra ere lehen igoera egin zuena.

Denboraldi egokia
-----------------

Sumendia igotzeko hilabete onenak urtarrila eta apirila, eta iraila eta abendua artean daude. Copiapon da abiapuntua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Volcán\_El\_Ermitaño.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5351239

 |

* Wd Datuak: Q5351239
Half Dome, granitozko monolito bat Yosemite Parke Nazionalean.
**Batolitoak** lurrazalaren barnean hoztu zen magma intrusio bat da, hortik plutoi ere deituak izatea. Kupula edo domo handi forma dute. Sakonera handian dauden harkaitz intrusibo abisalak dira. Euren tamaina geroz eta handiagoa da zenbat eta sakonago egon, eta euren oinarria edo hondoa ez dago zehazterik. Etimologikoki "harri sakona" esan nahi du (grezierazko *bathos*, sakona, eta *lithos*, harria, hitzetatik datorrena). Ehun kilometro karratu baino gehiagoko hedadura hartzen dute, eta 100 kilometro karratu horiek baino hedadura txikiagoa hartzen badute enbor deritze. Fusio egoeran egon zirenean sumendi aktiboak elikatuko zituzten solidotutako magmazko edukiontziak dira. Euren konposaketa nahiko homogeneoa da, orokorrean granitoz edo granodioritaz (granito eta dioritaren konbinaketa) osatuta daude.

Gerriko orogenikoetan barne eremu kristalinoaren gehiengoa osa dezakete, nahiz eta batolito granitiko gutxiko orogenoak (Alpeak, Pirinioak) ere arruntak izan.

Batolito granitikoek diorita-granito bitarteko konposizioa izan ohi dute eta ehundaka plutoiz osatuta daude, plutoien artean aldakortasun handia izan daitekeelarik bai konposizioan bai deformazio-graduan edota intrusioaren sakoneran.

Kokapen geologikoa
------------------

Orogenoetako barne eremu kristalinoan ohikoak dira batolito granitiko egitura hauek.

Adibideak
---------

* Peruko kostaldeko batolitoa. Gutxi gora-behera 1000 unitate intrusiboz osaturiko eta 1600 km luze eta 65 km zabal den batolitoa da. Batolito hau gabro eta dioritez, kuartzo-diorita eta granito bitarteko granitoideez osaturik dago, besteak beste.
* Ipar Amerika mendebaldeko mendizerrako batolitoa. Batolitoko plutoiak Alaska iparraldetik Mexikoren iparralderaino luzatzen dira era ez-jarraituan. Mendikate honetako batolitoen arroka-mota nagusiak tonalitak eta granodioritak dira.
* Kaliforniako Sierra Nevadako batolitoa. Mendebaldean kuartzo-dioritak, tonalitak eta gabroak nagusitzen dira; eremu axialean, berriz, granodioritak eta granitoak; eta ekialdean, aldiz, montzodioritak, montzonitak, kuartzo-montzonitak eta granitoak.
* Japoniako hego-mendebaldeko barne eremuko batolitoa. Gehien bat granitoz eta granodioritaz osaturik dago.

Kanpo estekak
-------------

* Apraiz. A. (2005): Plaka tektonika: Lurraren funtzionamendua ulertzeko teoria. UEU, 428 or.
* Middlemost, Eric A.K. (1985): Magmas and Magmatic Rocks: An introduction to igneous petrology. Longman Higher Education, 266 or.
* Barker, D.S. (1983): Igneous rocks. Pearson College Div, 417 or.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q810808
* Commonscat Multimedia: Batholith

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q810808
* Commonscat Multimedia: Batholith
***El Fuerista***, Donostian XIX. mendearen bukaeran argitaratu zen egunkaria da.

Historia
--------

*El Fuerista* Donostian argitaratu zen 1888ko urtarrilaren 19tik 1898ko maiatzaren 10era. Egunkari katolikoa eta Alderdi Integristaren bozeramailea izan zen Gipuzkoan. Integristak karlismoaren disidenteak ziren, Ramón Nocedalen jarraitzaileak, Madrileko *El Siglo Futuro* egunkariaren zuzendaria.

*El Fuerista*ren orrialdeetan, partidu integristak Gipuzkoan izan zuen bilakaera isladatzen da.

Goizez eta egunero kaleratzen zen, jai egunen ondorengo egunetan izan ezik.

Eusebio Lopez izan zen lehenengo zuzendaria eta Lopezen inprentan egon zen hasieran egunkariaren egoitza, Donostiako Peñaflorida kaleko 6. zenbakian. 1889an San Marzial kalera aldatu zen eta 1901tik aurrera Loiola kalean egon zen.

Eusebio Lopez sei hilabete egon zen zuzendaritzan eta jarraian Manuel Sánchez Asensiok hartu zuen zuzendari kargua.

1890etik aurrera Pedro Grijalba izan zen zuzendaria.
Azkenengo urtetan, berriz, 1897tik aurrera egunkariaren norabidea aldatzen hasi zen. Anizeto Rezola, zuzendari berria eta Engrazio Arantzadi kolaboratzailea izan ziren aldaketaren protagonistak. Integrismotik urrundu eta euskal nazionalismora hurbiltzen hasiko ziren. Azkenik, 1898an egunkariaren orientazioa erabat aldatu zen, integrismoa baztertu eta bere burua nazionalista proklamatuko zuen.

Epe laburreko aldaketa izan zen, handik hilabetera egunkariak azken zenbakia iragarri zuen , eta partidu integristak *La Constancia* izeneko egunkari berria sortu zuen.

Kolaboratzaileen artean, besteak beste, Federico Sardá y Salvany, Vicente Monzón y Lardizabal, Engrazio Arantzadi, A. Darrá, Juan Urbieta, Liberio Ramery, Kaietano Sánchez Irure azaltzen dira.

Egunkariak lau orrialde zituen eta eguneko alearen prezioa 5 zentimo zen. Ale atzeratuak berriz, 10 zentimotan saltzen ziren.

Egunkariaren bildumari dagokionez, guztira 3.048 zenbaki argitaratu ziren.Donostiako Liburutegi Nagusian zenbaki guztiak gorde dira eta bilduma osoa digitalizatu eta publikoaren eskura[*Betiko hautsitako esteka*] jarri da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *El Fuerista* 118. zenbakia, 1888.06.12,2. orrialdea
2. ↑  *El Fuerista* 614. zenbakia, 1890.02.07 2. orrialdea.
3. ↑  *El Fuerista* 3.023. zenbakia, 1898.04.10
4. ↑  *El Fuerista* 3.048 zenbakia, 1898.05.15 "A nuestros amigos" 1. orrialdea

Bibliografia
------------

* **(Gaztelaniaz)** Arantxa Arzamendi: «Catálogo de publicaciones periódicas donostiarras: 1800-1936». *Eusko Ikaskuntzen Nazioarteko Aldizkaria*, 38. urtea, XXV liburukia, 1. zenbakia, 1990eko urtarrila-ekaina.
* **(Gaztelaniaz)** *Biblioteca Municipal de Donostia-San Sebastián: catálogo de publicaciones periódicas*; dirección Eulalia San Agustín; coordinación Arantxa Arzamendi ; realización Arantxa Arzamendi y Eki Servicios Bibliotecarios. - Donostia: Asociación de Bibliotecarios de Gipuzkoa, 1992.

Kanpo estekak
-------------

* *El Fuerista*[*Betiko hautsitako esteka*], Donostiako Liburutegi Digitalean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25473914
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 46428

 |

* Wd Datuak: Q25473914
Berryko armarria
Berryko kokapena
**Berry** Frantziako eskualde historikoa da, Bourges hiriburua zuena. Baina Antzinako Erregimeneko azpiegitura admininistratibo hauek guztiak Frantziako Iraultzarekin desagertu ziren, eta gaur egun Cher, Indre eta Vienne departamentuek osatzen dute antzinako eskualde hau. Nolanahi ere, zonalde honetako biztanleek hainbat ezaugarri kultural dituzte amankomunean, sukaldaritza nabamenena izanik.

Berryko lurraldearen gaineko agintea Akitaniako dukeek eta Anjou zein Bloisko dukeek banandu zuten Erdi Aroan. Frantziako erregeak XI. mendean hasi ziren eskualde honen gaineko kontrola bereganatzen, bi mendetan guztiz jabetu arte. 1360an Berry dukerri izendatu zuen Frantziako Jean II.ak, bere seme Berryko Jean I.ari emateko (1340-1416). Berryko dukerria Erregeren jabetzara 1434an itzuli zen. Berryko dukerria berriro eman zen 1498an Frantziako Louis XI.aren alaba bati. Hurrengo mendeetan errege familiako hainbat kideri eman zitzaion.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2008-05-30). *154. araua: Europako eskualde historiko-politiko nagusiak.* .

Ikus, gainera
-------------

* Frantziako eskualde historikoak

| Frantziako eskualde historikoak |
| --- |
| Alsazia • Angoumois • Anjou • Artois • Aunis • Auvernia • Beaujolais • Berry • Bearno • Borboierria • Borgoina • Bretainia • Champagne • Comtat Venaissin • Dofinerria • Flandriako konderria • Foix • Forez • Franche-Comté • Gaskoinia • Guiena • Frantziako Uhartea • Hainauteko konderria • Korsika • Languedoc • Landau • Limousin • Lorrena • Lyonerria • Maine • Marche • Nafarroa Beherea • Nivernais • Normandia • Orleanerria • Pertxe • Pikardia • Poitou • Proventza • Roussillon • Saintonge • Turena • Trois-Évêchés |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q827169
* Commonscat Multimedia: Berry (region)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 240145857878423020111
* BNF: 11952809p (data)
* LCCN: n82073042
* NKC: ge128755
* SUDOC: 027502406
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q827169
* Commonscat Multimedia: Berry (region)
Bidelapurren erasoa, Bartolomeo Pinelli, 1817.
*Lapurren erasoa*, Francisco de Goyaren margolana, 1794.
**Bidelapurreria** bidelapurrek aurrera eramandako aktibitatea izan zen mendeetan eta herrialde oso desberdinetan. **Bidelapur** bat lapurtzeko asmotan bideetan armaturik ibiltzen zen delinkuentea zen. Askotan, mendian ezkutatu eta bizi ziren. Haren delitu mota ugariak ziren: bidaiariei eraso egitea, bahiketak, kontrabandoa. Normalean, bide bakartietan, mendietan zein basoetan, kokatzen ziren lapurtzeko asmoz. Ohikoena ez zen bakarrik ibiltzea, taldean baizik. Itsasoan bidelapurreriaren parekoa pirateria da. Biziraupena jo da gizarte-delitu horren arrazoi nagusitzat. David Zapirainen hitzetan "bidelapurreria biziraupenaren estrategia bat izan zen, errekurtso gabeko pertsonek burututa. Pertsona horiek ezin zuten emigratu, ez zuten nagusirik eta ezta ere tokia baserrian". Euskal Herrian ere bidelapur ospetsu ezagutu dira. Erromantizismoak eta literaturak pertsonaia hauek mitifikatu egin ditu.

Euskal Herriko bidelapurrak
---------------------------

Euskal Herrian bidelapurrak mendeetan ezagutu izan dira. Bereziki ezagutzen dira XVII. mendetik XIX.ra ibili zirenak. David Zapirainen arabera badago gure geografian puntu beltzak non urtetan ezagutu diren bidelapurrak: Elosua, Deskarga, Perurena, Urkiola. Beste puntu beltza Lizarrate zen; han, Aranzadi Zientzia Elkarteko ikertzaile Alfredo Morazak dioenez, piko edo zigorleku bat zegoen. Gaizkileak hiltzeko eta haien gorpuak luzaroan erakusgai izateko erabiltzen omen zuten, gainerako gaizkileak ohartarazteko asmoz. Nafarroako Bardea ere bidelapurren ezkutalekua izan zen.

Asko izan dira Euskal Herrian ibilitakoak. Hona hemen batzuk:

* Sancho Rota, XVI. mendekoa.
* Joakin Iturbe (Elgeta, Gipuzkoa, 1758 - Donostia, Gipuzkoa, 1799?)
* Manuel Antonio Madariaga "Patakon", (Galdakao, Bizkaia, 1796 - Afrika, c. 1850)
* Jazinto Olariaga
* Eusebio Zamakola, (Basauri, Bizkaia, 1904- Buenos Aires, 1983)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Jesús Carlos Urda Lozano: "El bandolerismo en los Montes de Toledo en el siglo XIX", *Clío & Crímen: Revista del Centro de Historia del Crimen de Durango*, ISSN 1698-4374, 11 zk. 2014, 171 or.
2. ↑

Bibliografia
------------

* David Zapirain Karrika: *Bandoleros vascos*, Ttarttalo, 2006.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:*Bandoleros: Historias y leyendas románticas españolas* liburua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q915425
* Commonscat Multimedia: Brigands

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 1865
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q915425
* Commonscat Multimedia: Brigands
**Bideo-jokoen garatzailea** software garatzailea da (norbanakoa edo enpresa bat), hainbat plataformatarako (bideokontsola edo ordenagailu pertsonala) bideo-jokoak sortzen dituena.

Garatzaile batzuk joko mota batzuetan ere espezializatuta daude, hala nola, RPG edo FPS-ak. Batzuek jokoak sistema batetik bestera eramatea bideratzen dute. Beste batzuk hizkuntza batetik bestera jokoak itzultzen dituzte, batez ere japonieratik ingelesera. Ezohiko talde batzuek jokoez gain beste software-garapen mota batzuk egiten dituzte.

Bideo-jokoenbanatzaile gehienek, hala nola Electronic Arts, Activision, Krafton, Nintendo, Sony eta Microsoft-ek garapen estudioak mantentzen dituzte, baina enpresa horiei, oro har, *banatzaile* deitzen zaie eta ez *garatzaile*, *banatzea* baita enpresa horien negozio nagusia.

Banatzaileez gain, gaur egun 1.000 bideo-jokoen enpresa garatzaile baino gehiago ere badaude. Horietako asko 1 edo 2 pertsonaren eragiketa txikiak dira, sarerako Flash jokoak edo telefono mugikorretarako jokoak sortzen dituztenak. Beste batzuk estudioak hainbat tokitan dituzten enpresa handiak dira, eta ehunka langile. Arau orokor gisa, garatzaileak kotizatu gabeko enpresak dira; Banatzaileak ez diren garatzaile gutxi batzuk baino ez dira kotizatuak.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Espainiako Bideo-jokoen Garapenari buruzko Liburu Zuria. 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q210167
* Commonscat Multimedia: Video game developers

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 1076101208
* NKC: ph1097075

 |

* Wd Datuak: Q210167
* Commonscat Multimedia: Video game developers