recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Tol Galen** ("Uharte Berdea" sindarinez), Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den fikziozko toki bat da. Ibaiko uharte bat da, Adurant ibaiaren ibilbidearen erdialdean kokatua dagoena, Ossiriandetik hegoaldera, Belerianden.

Historia
--------

Tol Galen, Mandosen Geletatik itzuli ondoren, gutxi gora-behera Eguzkiaren Lehen Aroko 470. urtean, Berenek eta Luthienek euren bizitza hilkorra elkarrekin igaro zuten tokia da. Han jaio zen euren seme Dior Eluchil handik gutxira. Berenek, behin baino ez zuen utziko Tol Galen heriotzetik itzuli zenetik, Eguzkiaren Lehen Aroko 505. urte inguruan, Nogrodeko nanoen esku gertatu zen Thingol erregearen erailketa mendekatzeko eta Nauglamirra berreskuratzeko Sarn Athradeko guduan. Beren, Tol Galenera itzuli zen Nauglamirrarekin, eta han, Luthienek, biak bigarren aldiz hil ziren arte erabili zuen, Eguzkiaren Lehen Aroko 509. urtean gertatu zena, honela, Iluvatarren seme-alaben artean ederrena izan zelarik.

Dor Firn-I-Guinar
-----------------

Tol Galen inguratzen zuen Ossiriandeko gunea, Dor Firn-I-Guinar bezala ezagutzen zen sindarinez, "hildako bizkorren lurraldea" edo "bizi diren hildakoen lurraldea" esan nahi duena, Beren eta Luthienek heriotzetik itzuli ondoren izan zuten bizitza dela eta.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1773933

 |

* Wd Datuak: Q1773933
Huntair Pathfinder Mark 1 ultrarina 
**Ultrarina**, **"hegazkin ultrarinaren"** izen bihurtzea eta laburpena, kirol aerodinoa da, arina eta kontsumo txikia izateko diseinatua. Eredu gehienak eserleku bakarrekoak (Bi lagunentzako modeloak badaude ere), motor bakarrekoak eta karenajerik edo fuselajerik gabekoak (erabat karenatuak eta fuselajea duten ereduak egon arren) dira.

Historia
--------

Hegazkin ultrarinen sorrera eta garapena hegazkintza orokorraren kostu handiaren ondorioa da, hegazkinak mundu mailako ospe handiko fabriketatik datozenak, herrialde industrializatu gutxi batzuetan kontzentratuta. 1970eko hamarkadaren amaieran eta 1980ko hamarkadaren hasieran, aisialdirako hegazkintzako zaletuetako batzuek ekonomikoki hegan egin nahi izan zuten. Horren ondorioz, eraikuntza enpresa askok ultrarin bezala definituriko hegazkinen diseinu batzuk martxan jarri zituzten. Horiek hegaldi geldoko hegazkinak ziren, gutxieneko erregulazio baten mende egon zitezkeenak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q678305
* Commonscat Multimedia: Ultralight aircraft

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4198286-1
* LCCN: sh85139471

 |

* Wd Datuak: Q678305
* Commonscat Multimedia: Ultralight aircraft
Ingelesen kolonizazioaren (1556-1620) menpe zeuden irlandar konderriak.
**Ulsterko kolonizazioa** (ingelesez *Plantation of Ulster*, irlanderaz *Plandáil Uladh* eta Ulsterko eskozieraz *Plantin o Ulstèr*) XVIII. mendearen hasieratik, Jakue I.a Ingalaterrakoa eta VI.a Eskoziakoaren erregealdian, Irlandako Ulster probintzian jazo zen kolonizazioa izan zen. Kolono gehienen jatorria Eskozia eta Ingalaterra zen, erlijio protestantekoak, eta irlandar lurjabe katolikoen lursailak okupatu eta bereganatu zituzten. Irlandako kolonizazioaren prozesuaren barnean, Ulsterkoa kolonizazio handi eta eraginkorrena izan zen. kolonizazio honen helburua Ulsterren etorkizunean jazo zitezkeen matxinadak ekidin eta zapuztea zen, mende bat lehenago probintzia honek ingelesen kolonizazioari gainontzeko herrialdeko probintziek baina erresistentzia gehiago ipini baizion.

Ikus gainera
------------

* Irlandako kolonizazioa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q393046

 |

* Wd Datuak: Q393046
Ekonomia eta Enpresa Zientzien Fakultatea, Sarrikoko campusean, Bilbo
Industria Ingeniaritza Teknikorako Unibertsitate Eskola, Eibar
Unibertsitatean, **fakultatea** jakintza arlo jakin batean ikasketak eta dagokion titulazioa eskaintzen dituen unibertsitate mailako ikastetxe bat da. Adibidez, *Medikuntza Fakultatea* edo *Ekonomia eta Enpresa Zientzien Fakultatea* izenak erabiltzen dira. Arlo jakin batean berezituak izan arrne, ohikoa da arlo horren baitan titulazio ezberdinak ematea, bertako ikasketa-motek izan ditzaketen bereiztasun ezberdinetan oinarrituta. Adibidez, Ekonomia eta Enpresa Zientzien Fakultate batek Ekonomia Gradua eta Enpresa Administrazioko Gradua eskaini ditzake modu bereizian.

Etimologia
----------

Fakultate hitza latinetik dator, "facultas" hitzatik, euskaraz "ahalmena edo gaitasuna".

Historia
--------

Antzinako Parisko Unibertsitateak Europako gainontzeko antzeko erakundeentzako eredua ezarri zuen. Pariskoak lau fakultate zituen: Teologia, Legeak, Medikuntza eta Arteak. Ikasleek bat osatu behar zuten beste bat egin aurretik.

Fakultate izena erakunde horiek zuten ahalmenarekin lotuta dago, hau da, legalki gradu akademikoak emateko "fakultatea" zuten. Nolabait, bere partaideen formakuntza eta ezagutza ziurtatzeko ahalmena zutela onartzen zen. Ondorioz, unibertsitate fakultate batek mota guztietako gradu akademikoak eman zitzakeen, baita ere pre eta posgradukoak.

Unibertsitate eskolak
---------------------

Falkutate kontzeptutik gertu dago eta, gehienetan ezin dira bereizi eta horrela da Euskal Herrian. Historikoki "eskola" kontzeptua gehiago lotu da ingeniaritzekin eta ikasketa zientifikoekin. Dena dela, herrialdeen arabera desberdintasunak egon daitezke. Esaterako Mexikon eskolek ez dituzte gradu ondoko eskaintza izaten; fakultateeko, aldiz, bai.

Fakultate ohikoenak
-------------------

Hona hemen batzuk:

* Agronomia fakultatea
* Arquitectura fakultatea
* Hezkuntza Zientzien fakultatea
* Ekonomia eta Enpresa Zientzien fakultatea
* Zientzia Zehatzen fakultatea
* Zientzia Fisikoen eta Matematiken fakultatea
* Kimika fakultatea
* Zuzenbide fakultatea
* Heziketa Fisikoaren fakultatea
* Filosofia fakultatea
* Giza eta Gizarte Zientzien fakultatea
* Informazioaren Zientzien fakultatea
* Ingeniaritza fakultatea
* Matematika fakultatea
* Informatika fakultatea
* Medikuntza fakultatea
* Irakasle Ikasketen fakultatea
* Medikuntza fakultatea
* Teologia fakultatea
* Osasun Zientzien fakultatea
* Odontologia fakultatea
* Psikologia fakultatea
* Albaitaritza fakultatea
* Diseinu fakultatea

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q180958
* Commonscat Multimedia: Faculties

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4016344-1
* NKC: ph870435

 |

* Wd Datuak: Q180958
* Commonscat Multimedia: Faculties
**Upton** AEBetako New Yorkeko Long Islanden dagoen Brookhaven herriko herrixka bat da. *Brookhaven National Laboratory* laborategiaren eta New York hiria, Long Island, Hudson ibaiaren harana, Connecticut hegoaldea eta New Jersey ipar-ekialderantz iragarpen atmosferikoak egiten dituen *National Weather Service*n estazioaren egoitza da.

Upton New York estatuko Suffolk konderrian dago.

Historia
--------

Herrixkak bere izena 1917 eta 1920 artean lehenik eta, ondoren, 1940 eta 1946 artean existitu zen Camp Upton base militarraren egoitza izan zelako jasotzen du. Bigarren Mundu Gerran, kanpamendua, batez ere, erreklutentzako konskripzio gune bezala berreraikia izan zen. Beranduago, armadak, toki hau ospitale bezala erabili zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3752638
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126654921
* LCCN: n79034814
* NARA: 10041185
* **Lekuak**
* TGN: 2072828

 |

* Wd Datuak: Q3752638

40°52′10″N 72°53′12″W﻿ / ﻿40.869444444444°N 72.886666666667°W﻿ / 40.869444444444; -72.886666666667
**Un Día Normal** Juanes kolonbiar musikari eta kantagilearen bigarren bilduma den izen bereko bildumako abesti bat da. Abestia berehala bihurtu zen arrakasta borobila Kolonbia, Panama, Txile, Mexiko, AEB, Argentina, Puerto Rico, Venezuela, Kuba, Frantzia, Suitza, Alemania, Herbehereak, Ekuador eta Amerika eta Europako gainontzeko herrialdeetan.

Abestiak maitasun eta argitasunari buruz hitz egiten du, eta hemen erabat islatzen da bildumaren helburua, Juanesek, bilduma honetan, maitasunaren garrantzia ezagutarazi nahi baitu, eta, esaten denez, bilduma honetako abestietako batzuk bere emaztea den Karen Martínez eredu eta aktorearentzat bereziki idatzi zituen. Abesti honek bildumaren arrakasta eta gaztelaniazko musikari eginiko ekarpena ezagutarazi zuen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**La paga** | **Juanesen singleak**2004 | Ondorengoa**Nada valgo sin tu amor** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3750971

 |

* Wd Datuak: Q3750971
Pedro Agramontekoaren Nafarroako historia
**Pedro Agramont Zaldibar** (Tutera, 1567-1635) nafar historialaria izan zen. Nafarroaren historia idatzi zuen, izenburu hau eman ziolarik: *Historia de Nauarra y de sus patriarcas, gobernadores y reyes, desde la creación del mundo hasta el año de nacimiento de Jesuchristo nuestro Redemptor, mil y seiscientos treinta y dos. Recopilada de uarios y diuersos autores y escrituras por Pedro de Agramont y Çaldivar, natural de la ciudad de Tudela, del mismo Reyno, a quien va dirigida*. Eskuizkribua sei liburutan banatuta dago, eta Segundo Otazu Jaurrietaren lanari esker, 1993an, Santo Domingo de Silosko monasterioan aurkitu zuten. Eskuizkribua facsimile modura argitaratuko zen 2002. urtean.

Arbasoak
--------

Aita eta aitona Nafarroako Erriberako merindadeko notarioak izan ziren. Aita, Gaspar Agramont, eta, ama, Angela Zaldibar izan ziren. Tuterako katedralean bataiatu zuten urte horretako maiatzaren 23an. 1571. urtean, arreba baten bataioa agertzen da eliza berean. Arrebaren ama, ordea, ez da Angela Zaldibar, Ana Perez, baizik. Nonbait, aita alargundu, eta bigarrenean ezkondu zen. 1572. urtean, anaia bat bataiatu zuten eliza berean. Badirudi familia honek ez zuela zer ikusirik agaramontar leinuarekin, ez behintzat zuzenean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Agramontekoa, Pedro.  (1632). *Historia de Navarra.*  Mintzoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q105631017
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 2383

 |

* Wd Datuak: Q105631017
Tokamak baten barruko aldearen zati bat.
Tokamak motako erreaktorea.
ITER proiektukoTokamak motako erreaktorearen irudikapena.
**Tokamak-a** energia termonuklearrari buruzko ikerketak egiteko erabiltzen den makina da, eremu magnetiko eta energia handiak erabiliz plasma sortzeko eta atomo arinen nukleoen fusioa lortzeko erabiltzen dena. Hutsean dagoen toru-formako ganbera da, eremu magnetiko toroidala eratzen duen elektroiman-sistema batez inguratua dagoena.

Hitza errusierazko akronimoa da: "**то**роидальная **ка**мера с **ма**гнитными **к**атушками" - "**to**roidal'naia **ka**mera s **ma**gnitnimi **k**atushkami*".*

Sobiet Batasunean asmatu zuten 50eko hamarkadan Igor Tamm eta Andrei Sakharov fisikoek, eta batez ere 60ko hamarkadan garatu zuten, baina XXI. mendean ere lanean jarraitzen dute tresna honen arazoen eta ezarpenen gainean.

Ikus, gainera
-------------

* ITER
* JET (Joint European Torus)
* Stellarator
* Fusio nuklear

Kanpo estekak
-------------

* General Atomics Fusion Group (ingelesez)
* Рубрикон / Большая советская энциклопедия / Токамак (Sobietar entziklopedia handia, errusieraz).

Erreferentziak
--------------
**Upshur konderria** (ingelesez: *Upshur County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Gilmer da. 2010eko zentsuaren arabera 39.309 biztanle zituen, Upshur kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Upshur konderriak 1.534,82 kilometro koadro ditu. Horietatik 25 ura dira. Beste 1.509,83 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 25,61 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 39.309 pertsonetatik 34.870 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.613 dira. 3.388 beltzak edo afroamerikarrak. 206 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 146 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 35 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 661 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111782
* Commonscat Multimedia: Upshur County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139565728
* LCCN: n81078289
* NARA: 10037036
* **Lekuak**
* OSM: 1839469
* TGN: 1002966

 |

* Wd Datuak: Q111782
* Commonscat Multimedia: Upshur County, Texas
[[Fitxategi:Peru-Chile trench.jpg|thumb|{{legenda|#02105B|Peru-Txiletako itsas hobia]]
**Peru-Txiletako itsas hobia**, **Nazcako itsas hobia** edo **Atakamako itsas hobia** Peruko eta Txileko itsasbazter osoan dagoen itsas hobi bat da, Nazcako plakaren ozeano litosfera eta Hego Amerikako plakaren litosfera kontinentalaren arteko elkarketa marraztuz. 8.065 metroko sakonera du.

Mendebaldetik ekialderako luzetarako mozketa bat eginez gero, lehenik, ozeano magal bat ikus daiteke, ondoren, bere erdialdetik itsas hobiaren ardatza igarotzen den gehienezko sakonerako ordoki txiki bat, eta, azkenik, lehena baino pixka bat okertuago dagoen magal kontinental bat ikus daitezke. Sakonera aldaketak, itsas hobia betetzen duten sedimentu kopuruarekin eta Nazcako dortsala bezala ezagutzen den zabaletaranzko egitura baten presentziarekin lotuak daude.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q118873
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q118873

23°S 71°W﻿ / ﻿23°S 71°W﻿ / -23; -71
Pertza laratzetik dilindan, Gurbrüko (Berna kantonamendua, Suitza) XVIII. mendeko sukalde batean
**Pertza**, halaber **galdara**, **pazia** edo **panderoa** (Ipar.), egosteko-eta erabiltzen den ontzia da, euskarri bakarra eta mugikorra duena, bereziki, laratzean zintzilikatzen dena.

Janaria egosi edo su motelean sukaldatzeko erabiltzen da, adibidez, eltzekariak edo zopak prestatzeko.

Antzinako Erroman, batzuetan tortura gisa erabiltzen zen, biktima olio edo bike beroz beteriko pertz handi batean sartuz.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2012/09/13 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  «Pertz». *Euskaltzaindiaren Hiztegia*. (Noiz kontsultatua: 2023-06-08)

Ikus, gainera
-------------

* Eltze
* Kazola
* Marmita

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1317634
* Commonscat Multimedia: Cauldrons

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300196395

 |

* Wd Datuak: Q1317634
* Commonscat Multimedia: Cauldrons
**Txorizoa** Iberiar Penintsulan jatorria duen hestebetea da. Gatza, piperrautsak eta bestelako espeziak dituen txerri-okela xehatua da.

Txorizo motak
-------------

Iberiar penintsulan Errioxako txorizoa eta Pamplona txorizoa asko kontsumitzen da. Txerriak ugari dauden eskualdetan ere txorizo produkzioa handia da, Salamancan esate baterako. Nafarroan txorizoaz gain txistorra ere egiten da.

Hego Amerikako herrialdetan *chorizo* izena hestebete mota ugaritarako erabiltzen da eta choripána egiten da, ogi artean jaten den txorizo frijitua.

Araban ere egiten da txoripana, prestatzeko modua bestelakoa bada ere. Kasu honetan ogiaren masa labean sartzen da barruan txorizo zati bat duela, eta biak batera egiten dira.

Txorizo beganoa ere existitzen da. Haragiaren ordez seitana, tofua edo kuia erabiltzen da.

Erabilera sukaldaritzan
-----------------------

Iberiar penintsulako sukaldaritzan oso erabilia da. Adibidez:

* Hornazoa
* Patatak errioxar eran edo patatak txorizoarekin
* Karapaixoa (Debagoiena eta Aramaioko pazko-opila)
* Txoripana
* Txorizoa sagardo erara
* Txorizo-ogitartekoa

Ikus, gainera
-------------

* Txistorra

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q23374
* Commonscat Multimedia: Chorizo

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX556240

 |

* Wd Datuak: Q23374
* Commonscat Multimedia: Chorizo
**Txorien hizketa** edo **txorien hizketaldia**, pertsieraz منطق الطیر‎, *Mantiq al-Tayr*, edo مقامات الطیور, *Maqāmāt-uṭ-Ṭuyūr*, Farid ud-Din Attar pertsiar sufiaren olerki bat da. Izenburua Koraneko 27:16 pasartetik hartua da, honetan Sulayman (Salomon) eta Dāwūdi (Dabid) txorien hizketa (manṭiq al-ṭayr) irakatsi zietela aipatzen da.

Argumentua
----------

Epopeia mistiko bat da, honetan hogeitamar mila txori argi-oilar baten gidaritza espiritual baten pean, bildu eta Simurg edo errege-txoriaren bila abiatzen direla azaltzen da, batzutan Fenixa bezalako hegazti mitologikoekin ere parekatzen da. Simurg hegaztia jainkotasuna, jatorria eta edozein txori bidaiariaren patuaren analogia da.

Idazlan hau sufismoaren erlijio eta kultur usadioaren lan nagusienetakotzat jotzen da. Musulman kottonte honetako edozein pertsonarentzako gida bezala zerbitzatzeko idatzia dago, Ala edo jainkoarengana hurbildu dadin. Bidaiaren istorioaz gain, liburuak ipuinak, kondaira erdihistorikoak, Koranaren aipuak eta kultur usadiotik ateratako kontakizunak ere baditu, hastapen bidaiko oztopoak islatu eta nola gainditzeko balio dutelarik. Bidaian zehar txoriak banaka-banaka aitzakia bat jarriz taldea uzten joango dira, hegazti bakoitzak portaera txarra sinbolizatzen du, eta bidaia hasitako txori ugarietatik amaierara hogeitamar iritsiko dira.

### Haranak

Hegaztiek Simurg bilatzeko beren bidaian zehar zazpi haran igaroko dituzte:

1. Talab (Bilaketa)
2. Ishq (Maitasuna)
3. Ma'refat (Jakintza)
4. Isteghnâ (Eskuzabaltasuna)
5. Tawhid (Jainkoarekin batasuna)
6. Hayrat (Harridura)
7. Faqr eta Fana (Txirotasuna eta Frustrazioa)

Honakoak sufiek Jainkoaren benetako izaerara iristeko pasatu beharreko aldiak dira.

Ilustrazioak
------------

New Yorkeko Metropolitar Arte Museoan udaden ilustrazioak ikusgai, 1600 ingurukoak. Ilustrazioak Habiballah Savakoak (1590-1610 artean aktibo), paperean, tinta eta akuarela ilun, urre, eta zilarreztatuz margotuak daude, 25,4 x 11,4 cm neurriez.

* 
* 
* 
*
*Artikulu hau haur jolasari buruzkoa da; musika taldea gaitzat duena beste hau da: «Txorromorro (musika taldea)»*
**Txorromorro** Euskal Herriko haur-jolas tradizionala da, bi haur talderen artean jolasten dena. Haur talde batek *asto* moduan jolasten du makurturik, *kapitain* edo epaile moduan jolasten duen haur baten hanka artetik abiatuz ilara bat osatuz; beste taldekoek horien gainean salto egin behar behar dute, erori gabe. *Asto* moduan jolasten duen taldearen helburua salto egiten duten talde izatera pasatzea da, horretarako salto egin behar duten guztiak salto egin ondoren, epaileak bere eskuko bost hatzamarretako bat jartzen du lehenengo astoaren bizkar gainean eta *txorro, morro, piko, tallo, ke* adierazita, lehenengo astoak bizkarrean jarrita duen hatzamarra asmatu behar du, aurreko bost izen horietako bat aipatuz. Salto egiten dutenetako batek lurra ukitu edo *asto* baten hankari heltzen dionean ere, salto egiten dutenak asto izatera pasatzen dira.

Jolasaren beste bertsio batean, epaileak astoaren gainean hatzamarra jarri ordez, *txurro*, *media manga* edo *manga entera* (eskua, besagaina edo besoa) adierazten du. Lehen astoak asmatu egin behar du epaileak seinalatutako besoaren atala bere taldea salto egitera pasatzeko.

Jolasak arintasuna eta indarra behar ditu aldi berean: komeni da lehenengo astoa mutil lodikote eta indartsua izatea, salto egiten dutenen pisuari eusteko. Salto egiten duten lehenak arinak izatea komeni da, asto ilaran ahalik eta urrutien salto egin eta beste taldekideei lekua uzteko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2915025
* Commonscat Multimedia: Buck buck

---

 |

* Wd Datuak: Q2915025
* Commonscat Multimedia: Buck buck
Nazio Batuen Batzar Nagusiak **Pertsona Migratzailearen Nazioarteko Eguna** izendatu zuen abenduaren 18a. Nazio Batuen Batzar Nagusiak 2000ko abenduaren 4an aldarrikatu zuen 55/93 Ebazpenean: «Munduan dagoen migratzaile-kopuru handia dela eta gero eta handiagoa dela kontuan hartuta, nazioarteko komunitateak gero eta interes handiagoa duelako, migratzaile guztien giza eskubideak benetan babestu eta betetzen dituelako, eta migratzaile guztien giza eskubideak eta oinarrizko askatasunak bermatzen jarraitzeko beharra nabarmentzeko». Gizateriaren historian zehar, migrazioak adierazpen ausartak izan dira, norbanakoen nahigabea gainditu eta bizitza hobea bilatzeko.

Migrazioari eta Garapenari buruzko Munduko Foroa
------------------------------------------------

| Urtea | Herrialdea | Hiria |
| --- | --- | --- |
| 2020ko urtarrilaren 20tik 24ra |  Equador | Kitoa |
| 2019ko abenduaren 5etik 7ra | Maroko | Marrakex |
| 0000ko ekainaren 28tik 30era | Alemania | Berlin |
| 2016ko abenduaren 10etik 12ra | Bangladesh | Dhaka |
| 2015eko urriaren 14tik 16ra | Turkia | Istanbul |
| 2014ko maiatzaren 14tik 16ra | Suedia | Stockholm |
| 2012ko azaroaren 21etik 22ra | Maurizio | Port Louis |
| 2011ko abenduaren 1etik 2ra | Suitza | Geneva |
| 2010eko azaroaren 8tik 11ra | Mexiko | Vallarta portua |
| 2009ko azaroaren 2tik 5era | Grezia | Atenak |
| 2008ko urriaren 27tik 30era | Filipinak | Manila |
| 2007ko uztailaren 9tik 11ra | Belgika | Brusela |

Migrazioa zenbakitan
--------------------

Demografiako Zentro Latinoamerikar eta Karibearraren arabera, Latinoamerika eta Karibeko herrialdeetan jaiotako 25 milioi pertsona jatorrizko herrialdeetatik kanpo bizi dira (CELADE / CEPAL, 2006). Ameriketako Estatu Batuek 7 milioi etorkin jaso zituzten 1990eko hamarkadan Latinoamerikatik eta Karibetik, eta herrialde hartzaile nagusi bihurtu ziren. 2000. urteko lehen hamarkadan, eskualdeko migrazio-fluxuak Europarantz jo zuen, batez ere Estatu espainiarrerantz, etorkin guztien herena bildu baitzuen. Eskualdeen arteko immigrazioari dagokionez, kalkulatzen da 4 milioi pertsona baino gehiago etorkinak direla. Kanpotik jende gehien jasotzen duten herrialdeak Argentina, Venezuela, Costa Rica eta Dominikar Errepublika dira (CEPAL, 2013).

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Resolución 55/93 de la Asamblea General de las Naciones Unidas» *UN*.
2. ↑    *Nada que celebrar en el día del migrante: la vergüenza del mundo en otro año hostil para el que huye.*  *Público* 18 des 2019.
3. ↑    *MIGRACIÓN INTERNACIONAL DE LATINOAMERICANOS Y CARIBEÑOS EN IBEROAMÉRICA: CARACTERÍSTICAS, RETOS Y OPORTUNIDADES.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1192002
* Commonscat Multimedia: International Migrants Day

---

 |

* Wd Datuak: Q1192002
* Commonscat Multimedia: International Migrants Day
**Tindalizazioa** esterilizazio mota bat da, aldizkako beroketan oinarritzen dena. Esterilizatu nahi den produktua tenperatura altuekin tratatzen da (60º-100 °C-tan 30 minututan; irakin uretan sartu ohi da), eta beroketa horren ondoren inguruko tenperaturan uzten da 24 ordutan. Gero, prozesua errepikatzen da berriz. Bukatzeko, hirugarren tratamendu termikoa ezartzen zaio produktuari.

Esterilizazio zatikatu hau John Tyndall zientzialari irlandarrak asmatu zuen 1887an.

Teknika honek zelula begetatiboak ez ezik, endosporak ere suntsitzen ditu. Lehenengo tratamendu termikoak esporulazioa eragiten du, eta 24 orduko atsedenaldiak esporen ernatzea eragiten du (hots, esporak zelula begetatibo bihurtzea). Bigarren tratamendu termikoak zelula begetatibo horiek deuseztatzen ditu. Prozesua errepikatzen da, bigarren ernatze bat eragiteko (badaezpadako neurria izaten da hau, lehenengo tratamenduaren ondoren endospora batzuk hozitu gabe gera baitaitezke). Hirugarren tratamendu termikoak bigarren ernatze horren ondorioz sortutako zelulak apurtzen ditu.

Tindalizazioa esterilizatu behar den produktuak 100º C baino tenperatura altuagorik onartzen ez duenean erabiltzen da. Autoklabearen bidezko esterilizazio klasikoaren aldean (121º C, 20 minututan), baina, askoz motelagoa da, prozesuak hiru egun irauten duelako.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2300995

 |

* Wd Datuak: Q2300995
**Pertsonen salerosketa, bereziki emakume eta haurrena, aurreikusi, ezabatu eta zigortzeko protokoloa**, (**Pertsonen salerosketari** buruzko protokoloa edo **Nazio Batuen TIP protokoloa** ere esaten zaio), Antolatutako Krimen Transnazionalaren Aurkako Nazio Batuen Hitzarmenaren Palermoko hiru protokoloetako bat da.

Historia
--------

Protokoloa 2000. urtean onetsi zuen Nazio Batuen Batzar Nagusiak, eta 2003ko abenduaren 25ean sartu zen indarrean. 2020ko maiatzaz geroztik, 178 Estatuk berretsi dute.

Drogaren eta Delituaren aurkako Nazio Batuen Bulegoa (ingelesez, UNODC) protokoloaren aplikazioaren arduraduna da. 2009ko martxoan, UNODCk Bihotz Urdinaren Kanpaina jarri zuen abian, gizakien salerosketaren aurka borrokatzeko, parte-hartzea sustatzeko eta ekintza bultzatzeko.

Gizakien salerosketaren aurkako eskualdeko ekintza
--------------------------------------------------

Varsovian, 2005eko maiatzaren 16an, Europako Kontseiluak gizakien salerosketaren aurkako ekintzari buruz egindako hitzarmena atxiki zuen. Konbentzioak Gizakien Salerosketaren aurkako Ekintzan Aditu Talde bat (GRETA) ezarri zuen, Konbentzioaren aplikazioa gainbegiratzen duena herrialdeen txostenen bidez. Europako 45 estatuk berretsi dute (2016ko urtarrilean), eta beste estatu batek (Turkia) sinatu du, baina oraindik ez du berretsi.

Gainera, Estrasburgoko Europako Kontseiluko Giza Eskubideen Europako Auzitegiak gizakien salerosketari buruzko epaiak eman ditu, Giza Eskubideen Europako Hitzarmenaren arabera hartutako betebeharrak urratu zituztenak: *Siliadin* Frantziaren aurka, 2005eko uztailaren 26ko epaia, eta Rantsevek Zipreren eta Errusiaren aurka, 2010eko urtarrilaren 7ko epaia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *UNODC – Signatories to the CTOC Trafficking Protocol.*  Treaties.un.org.
2. ↑   **(Ingelesez)** «Full list» *Treaty Office*.

Ikus, gainera
-------------

* Pertsonen Salerosketa eta Sexu Esplotazioaren Aurkako Hitzarmena
* Drogaren eta Delituaren aurkako Nazio Batuen Bulegoa

Kanpo estekak
-------------

* UNODC-ren webgune ofiziala
* Protokoloaren idazketa
* TIP protokoloa berrestea - Nazio Batuen Itunen Bilduma
* Travaux Préparatoires, Antolatutako Delinkuentziaren aurkako Nazio Batuen Konbentzioa eta haren protokoloak prestatzeko negoziazioei buruzkoa.
* Europako Kontseiluaren GRETA ekintza
* Varsoviako Hitzarmena, gizakien salerosketaren aurkako ekintzari buruzkoa
* Haurrak sexu-esplotazioaren eta -abusuaren aurka babesteari buruzko Lanzaroteko Konbentzioa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3924287

 |

* Wd Datuak: Q3924287
**Pawnee konderria** (ingelesez: *Pawnee County*) Kansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Larned da. 2010eko zentsuaren arabera 6.973 biztanle zituen, Pawnee kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Pawnee konderriak 1.954,52 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,99 ura dira. Beste 1.953,53 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 3,57 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 6.973 pertsonetatik 6.479 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 461 dira. 318 beltzak edo afroamerikarrak. 36 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 32 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 103 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q374589
* Commonscat Multimedia: Pawnee County, Kansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 123142605
* LCCN: n79056026
* NARA: 10038986
* **Lekuak**
* OSM: 1070371
* TGN: 2000732

 |

* Wd Datuak: Q374589
* Commonscat Multimedia: Pawnee County, Kansas
Pierre Etxeberri izpurarra lehen mundu gerlan fusilatu zuten bere arma lagunek desertzioaz akusatuta. Hala ere "morts pour la france" zerrendan agertzen da Izpurako elizaren atariko oroitarrian, bera "mort par la france" izan bazen ere.
**Pierre Etxeberri**, *Pierre Etcheverry* frantziar grafiaz, (Izpura, Nafarroa Beherea, 1889ko maiatzaren 15a – Récicourt, Meuse departamendua Frantzia, 1914ko urriaren 21a) Lehen Mundu Gerrako soldadu bat izan zen, Frantziako Armadak fusilatua Jules Chevalier soldaduarekin batera, desertatu izanaz akusatuta.

Desertatzeagatik fusilatutako lehen euskal herritarra izan zen, baina ez bakarra; izan ere, hurrengo urtean, 1915ko urtarrilaren 15ean, Louis Lévy baionarra hil zuten fusilatuta (Maizyn, Aisne departamendua, Frantzia) bere postua utzi izanaz akusatuta hura ere.

1914ko irailaren 30ean obus bat erori zen Etxeberriren lubakian, sekulako bordela eta nahasmendua sortu zen han, eta basora ihes egin behar izan zuen orduan Pierresek. Hurrengo egunean, goizeko 5etan agertu zen berriro bere postuan. Bere esanetan ez zegoen lubakian obusa bertara erori zenean, eta horregatik basoan gorde zen. Haren kontra egindako gerra kontseiluan, ordea, hainbat lekukok esan zuten etsaiaren erasoaren aurrean lubakitik atera eta basora ihes egin zuela.

Asko izan ziren Lehen Mundu Gerran desertatu eta Frantziako Armadan borrokatzeari uko egin zioten euskal herritar intsumituak: gerrara deituak izan ziren 25.000 pasa gizonetatik 4.000 inguru, hain zuzen ere, Behe Pirinioetako prefetak Barne ministroari gutun bidez aitortu zionez (25.000 bat soldadu abiatu ziren Baionatik gerrara. Pirinio Beheretik 45.000 bat joan ziren orotara, zaila da beraz euskal herritarren kopurua zehaztea).

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Heriotza fitxa:
2. ↑   .
3. ↑  Gerra kontseiluaren dosierra:
4. ↑  *Les blessures de l'âme,* Eric Vioten liburuan jasoa.
5. ↑  Behe pirineoetako datu hauek eman zituen suprefetak 1918an: *à la date du 30 novembre 1918, le préfet des Basses-Pyrénées (aujourd’hui Pyrénées-Atlantiques) dénombre 812 déserteurs depuis la mobilisation et 6 444 insoumis qui n’ont pas rejoint leur unité* (, 17. orrialdea).
6. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

* 
* 
* 
* Pierre Etxeberriren heriotza fitxa eta gerra kontseiluaren dosierra:

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q58481991

 |

* Wd Datuak: Q58481991
**Unterwalden** (latinizatuta *Sylvania*, geroago *Subsylvania* ere deitua) Suitzako antzinako erdialdeko kantonamendua izan zen, Lau Kantoien aintziraren hegoaldean zegoena. Gaur egun bi kantoi autonomotan banatua dago: ekialdean, Nidwalden (276 km2 eta 30.200 biztanle; hiriburua, Stans), eta mendebalean, Obwalden (491 km2 eta 27.000 biztanle; hiriburua, Sarnen).

Hiri nagusia: Engelberg. Esne-ekoizpena. Industria zurgintzan oinarritua dago, eta turismoa garatzen ari da. Uri eta Schwyz kantoiekin batera Suitzako Konfederazioa sortu zuen (1291).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q214069
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 244083259
* GND: 4062039-6
* SUDOC: 028992458
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 007409
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q214069
Ushebtiak (ehorzketa iruditxoak) Louvreko Museoan.
**Ushebti** (baita ere **Shabti** edo **Shawabti**, *"erantzuten dutenak"*) Antzinako Egipton hilobian uzten ziren ehorzketa iruditxoak ziren. Estatuatxo hauen betebeharra, hildakoari Duatean balio izatea zen. Gehienak, buztinezkoak, zurezkoak edo harrizkoak ziren, baliotsuenak, lapislazuliz eginak zeuden arren.

Bere izena, aldatzen joan zen egiptoar hizkuntzarekin batera. Inperio ertainean shabti deituak izan ziren, shauabti Inperio berrian, eta ushebti Egiptoko Aro Berantiarretik aurrera.

Alerik antzinakoenak Bershako *Gua*ren hilobitik datoz.

Oro har, momia erako irudiak ziren, hildakoaren irudira, aitzur bat zutelarik, eta, batzuetan, bizkarrean zaku bat ere bai. Inperio ertainean, Sarkofagoetako Testuetako 472. sorginkeria idatzia zeramaten. Inperio Berrian, aurrealdean, Hilen Liburuaren VI. atala zuten idatzia, errezitatuz, bizia ematen ziena eta hildakoaren ordez lan egin zezaketelarik.

Hilobietan utzitako ushebti kopurua, aldatu egiten zen garaia eta pertsonaiaren garrantziaren arabera. Inperio berriko zenbait lurperaketek, 365 ushebti zituzten, edo gehiago, bakoitza, urteko egun bakoitzarengatik. Tutankamon faraoiaren hilobian lareun ushebtitik gora aurkitu ziren, Seti I.arenean, zazpiehundik gora, eta Taharqorenean, milatik gora.

Aurrekariak
-----------

Estatuatxo hauen aurrekariak, exekuzio erritualen praktika primitiboetan dago. I. dinastian Dyer faraoia bere emaztearekin batera lurperatua izan zen, eta, inguruan, ehun zerbitzaritik gora aurkitu ziren. II. dinastia amaitzean, sakrifizio erritualak, hilobietako harresietan grabatutako irudikapen sinbolikoengatik, eskaintza eramaleen estatuatxo eta ofizio ezberdinak irudikatzen zituzten zerbitzariengatik ordeztu ziren. Inperio Ertainetik aurrera, ushebtien erabilera ezartzen da.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Ushebtiak: Henry Alex Martínez R.
* Ushebtis egiptoarrak
* Mini dokumentalak
* Shabticollections
* Shabtis

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q726826
* Commonscat Multimedia: Ushabti

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4246868-1
* NKC: ph621775
* AAT: 300184956
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q726826
* Commonscat Multimedia: Ushabti
**Userkara**, Egiptoko VI. dinastiako bigarren faraoia izan zen, eta, Jürgen von Beckerathen arabera, K.a. 2312. urtetik K.a. 2310. urtera gobernatu zuen.

Izen honegatik bakarrik ezagutzen da eta *Raren izpiritua indartsua da* esan nahi du.

Bere titulua, Abidoseko Errege Zerrendan grabatua agertzen da, baina ez Saqqarakoan, ezta Manetonen epitomeetan ere. 1932an, Pepi II.aren piramidearen multzoko hilarri batean aurkitu ziren idazkun batzuk, faraoi honen existentzia baieztatu dute, eta bi eta lau urte arteko erregealdia ematen diote.

Zantzuren batzuk, Teti faraoiaren heriotzean zerikusia izan zuela diote, bere goardiak hil zuena, baita, eraildako faraoiaren semea adin txikikoa zela probestuz, tronua usurpatu zuela ere. Beste hipotesi bat, erregeordea izatea litzateke, Tetiren emazte zen *Iput*en onespenarekin, beranduago, Tetiren seme zen Pepi I.a tronuratzekotan.

Egiptologo batzuen arabera, Egiptoko V. dinastiako leinu nagusiko ondorengoa zen, ziuraski, aurretik ere, Tetirekin tronua leihatuko zuena, hau, bere ezkontzaren bidez legitimaturik zegoela. Egia esan, azken finean, Pepi I.ak, arrakastarekin antolatu zuen Userkara tronutik botatzea, bere eraildako aitaren oinordeko bihurtuz.

Bere garaiko testigutzak
------------------------

Userkararen zerbitzura zeuden langile ugari aipatzen dituen idazkun batek, eraikuntza handiak egin nahi zituela dinosku. Hala ere, beretzako hil multzorik eraiki izanaren frogarik ez dago, beharbada, bere erregealdi laburraren ondorioz.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Teti** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko VI. dinastia | Ondorengoa**Pepi I.a** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q258637
* Commonscat Multimedia: Userkare

---

 |

* Wd Datuak: Q258637
* Commonscat Multimedia: Userkare
'**Toledoko IX. kontzilioa** Hispania Bisigodoan 655ean ospatu zen Cartaginense probintziako gotzainen biltzar bat izan zen.

655eko azaroak 2 eta 24 artean ospatu zen Santa Maria Katedralean eta hamasei edo hamazazpi gotzain, sei abade, bi dignatario eta jauregiko lau kondek parte hartu zuten bertan. Kleroaren zintzotasuna, elizaren ondasun eta eliz zelibatoari buruzko hamazazpi kanon onartu ziren. Probintziako beste sinodo bat 656ko azaroak 1ean ospatzea erabaki zen.

Gotzain eta klerigoren batzuen aldetik elizaren ondasunen jabetzea eta eliz zelibatoari buruzko kontua aztertu ziren. Gotzainei eurek aukeratutako edozein elizari euren elizbarrutiko beste eliza baten errenten herena ematea baimendu zitzaien. Klerigo batek (gotzainetik azpidiakonoraino) emakume aske edo esklabu batekin seme-alabarik izango balu, seme-alaba hau betirako bere aitak lan egiten zuen Elizako esklabu bihurtuko zela adostu zen. Elizaren emakume edo gizon liberto bakar bat ere ezingo zen pertsona askeekin ezkondu (erromatar zein godo), eta, ezkonduz gero, bikotearen seme-alabak elizaren esklabuak izango ziren.

Era berean, sinodo honetan, bataiatutako juduek jai kristauak tokiko gotzainaren ondoan pasa beharko zituztela erabaki zen, gotzain honek juduen bihurtzearen benetakotasuna froga zezan. Arau hau ez betetzeagatik zigorra zigorkadak edo baraua izango zen, adinaren arabera.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Toledoko VIII. kontzilioa** | **Toledoko kontzilioak**655 | Ondorengoa**Toledoko X. kontzilioa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q723314

 |

* Wd Datuak: Q723314
*Artikulu hau Danubio arroko ibaiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Una (argipena)».*

**Una** Kroazia eta Bosnia eta Herzegovinako mendebaldea zeharkatzen duen ibaia da. Sava ibaiaren zuzeneko adarra da, eta honek Danubiorekin bat egiten du gero. Ibaiaren arroak 10.400 km ditu eta milioi bat lagun bizi dira eskualdean.

Una Stražbenica mendiaren ipar-ekialdeko muinoetan jaiotzen da, eta igarotzen da herri hauetatik: Martinbrod, Kulen Vakuf, Ripac, Bihac, Bosanska Krupa, Bosanska Otoka, Novi Grad (lehen Bosanski Novi), Bosanska Kostajnica eta Dubica. Sava ibaira iristen da, Jasenovac-etik gertu, Kroazian. 

Unara bertara ematen duten ibaiak dira Unac, Sana, Klokot eta Kruνnica dira.

Ibaiaren ibarretan 170 sendabelar mota hazten dira. Horietako bat *Campanula unensis* da, espezie endemikoa. 28 arrain-mota bizi dira, eta handiena Danubioko izokina da (Hucho hucho).

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «GreenVisions BiH» *web.archive.org* 2007-03-11 (Noiz kontsultatua: 2022-03-20).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q212927
* Commonscat Multimedia: Una River (Sava)

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4303637-5
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2535792
* Atlas Digital del Imperio Romano: 44019

 |

* Wd Datuak: Q212927
* Commonscat Multimedia: Una River (Sava)
**Useramon**, Antzinako Egiptoko noble baten izena da, **User** ere deitua. Tutmosis III.a XVIII. dinastiako faraoiaren erregealdiko pertsonaia handienetako bat da. Postu asko izan zituen, horien artean, chatya eta Tebaseko gobernaria, eta erregeak askotan ohoratu zuen.

Tebanako familia nabarmen bateko kidea, Ahmose Ametu eta Ta-Amethuren semea eta Tiuiuren senarra izan zen.

Familia
-------

**Gurasoak:** Amethu, Ahmose deitua

**Etxea:** Egiptoko XVIII. dinastia

**Aurrekoa:** eAmethu, Ahmos deitua.

**Ondorengoa:** Neferwebe

**Iloba:** Rekhmire

**Anai-arrebak:** Neferweben

Useramon Hatshepsuten gobernua babesten zuten auzitegietako taldekoa zen, eta bere txatetako baten semea zen, Ahmose Ametu.

Bere hilobiaren inskripzioen arabera, Thutmoseren erregealdian Amungo tenpluan jainkozko altxorraren eskribaua izan zen.

Dirudienez, erregea gazteari leial izaten jarraitu zuen, izan ere, bere eginbeharrak jarraitu zituen eta ohore zibilak eta erlijiosoak metatu zituen 12 urtearen ondoren, Thutmose III.ak azkenean bakarrik errege egin zuenean. Bere anaia Neferuben txatarra (chaty-a) izendatu zuten Egipto Goikoan.

Hilobiak
--------

Useramonek Abd el-Qurnako Tebanako nekropolian bi hilobi ditu Tebaseko Nekropolian (Luxorrekoaren oposizioz, Egipton) TT61 eta TT131, hauetatik bigarrena, Raren Letaniaren eskenekin apainduta dagoelarik.

TT61: Bertan gurasoak eta seme-alabak irudikatzen ditu eta etxeko bizitzako eszenak ditu emaztearekin. Sarreraren aurrean nitxo bat dago eskaintzekin.

TT131: Bigarren hilobi hau txatarra (chaty-a) izendatu zutenean eraiki zen. Hilobi txikia da, eta proba batzuek piramide bat zela adierazten dute.

Fatxadan nitxo batzuk ditu Useramonen izenburuekin. Lehen pentsatzen zuten Useramonen hilobiak piramideak zirela, zerbait triangularra aurkitu zutelako, eta piramideen ladreilu bat.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q481668

 |

* Wd Datuak: Q481668
**Toledoko XIV. kontzilioa** Toledon ospatu zen 684an.

Toledoko XIII. kontzilioa 683an amaitu zen eta handik gutxira hirira Leon II.a aita santuaren ordezkari bat iritsi zen erregearentzako, Sinplizio kondearentzako, gotzain guztientzako eta gotzain metropoliarrarentzako gutun banarekin, non monotelismoa salatu zen Konstantinopoliseko III. kontzilioan (IV. kontzilio ekumenikoa) hartutako erabakiak onartzera gonbidatzen zituen. Kontzilio berri bat ospatu beharra zegoen, baina aurrekoa oraindik hain berriki gertaturik Kartaginense probintziako gotzain sinodo bat deitu zen.

Sinodo hori Toledoko XIV. kontzilioa bezala ezagutu zen eta 684ko azaroak 4 eta 20 bitartean ospatu zen. Kartaginense probintziako gotzain guztiak eta beste probintzietako gotzain metropoliarrak joan ziren, Tarrakonenseko gotzain bat, Narbonensiseko beste bat eta Galiziako beste batez gain. Sinodo probintzial bakoitzak VI. kontzilio ekumenikoko erabakiak onartu zituen, eta hala, Toledoko XIV. kontzilio honek ere onartu zituen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Toledoko XIII. kontzilioa** | **Toledoko kontzilioak**684 | Ondorengoa**Toledoko XV. kontzilioa** |

Ikus, gainera
-------------

* Toledoko kontzilioak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1032953

 |

* Wd Datuak: Q1032953
|  |  |
| --- | --- |
| **Peridotita** | Mineral infotaula irakurtzeko eraMineral infotaula irakurtzeko era |
| Peridotita |
| Arroka igneoa |
| **Mineral garrantzitsuak** | OlibinoaPiroxenoak (orto eta klino)PlagioklasaAnfibolak |
| Maximoa | 3,4 g/cm3 |
| Minimoa | 3,2 g/cm3 |

**Peridotita** pikor larriko arroka igneo plutonikoa da, Mantuko osagai nagusia.

Ezaugarriak
-----------

Arroka ultramafiko dentso bat da, batez ere piroxeno eta olibino mineralez osatua. Arroka ultrabasikoa da, silikan duen edukia %45 baino gutxiago delako. Magnesio eta burdin kopuru handiak ditu.

Piroxenoak, bai klinopiroxeno bai eta ortopiroxenoak, anfibolak eta plagioklasak izan ohi ditu, hala nola flogopita mineralak. Lurrazalera fragmentu moduan iritsi daitezke magma batek bultzatua edo bestela obdukzio orogeniko prozesuetan iritsi daitezke lurrera.

Aztarnategiak eta erabilera ekonomikoa
--------------------------------------

Munduko hainbat mendigunetan basamentu handiak agertzen dira, Malaga inguruko (Espainia) Rondako Peridotitak dira munduko aztarnategirik handiena.

Peridotiten barnean nikel, platino eta batez ere kromo bandak aurkitzen dira. Izan ere kromoa lortzeko iturri ohikoena da. Hau ustiatzeko meategi handienak Hegoafrikan eta Zimbabwen daude.

Sailkapena
----------

Arroka ultramafikoen sailkapena. Goian, berdez, peridotiten sailkapena.
Arroka ultramafikoen sailkapenean peridotitak eta piroxenitak agertzen dira. Olibinoan %40a baino gehiago duten arrokak peridotitetan sailkatzen dira eta arruntenak lherzolita, dunita eta harzburgitaren eremuetan kokatzen dira.

Iruditegia
----------

* Peridotita.Peridotita.
* Harzburgita.Harzburgita.
* Lherzolita.Lherzolita.
* Dunita intrusioa.Dunita intrusioa.
* Sierra Bermeja, Ronda.Sierra Bermeja, Ronda.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q239918
* Commonscat Multimedia: Peridotite

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q239918
* Commonscat Multimedia: Peridotite
Transeptua
**Transeptua** arkitektura erlijiosoan, elizetako nabe nagusia zabaletara gurutzatzen duen nabea da.

Transeptua presbiterioa (edo korua, existitzen denean), eta luzetarako nabea edo nabeen artean ohi dago, bi espazio horien banaketa gune bezala. Bere etimologiak hala adierazten du, latinezko *trans* eta *septum* hitzetik baitator, hesia esan nahi duena, fededun soilen eta klerikoek bakarrik erabil dezaketen presbiterioaren artean jarritako oztopo bat dela adierazi nahi delarik.

Nabea eta transeptua gurutzatzen diren tokia gurutzadura da. Honen gainean jartzen dira zinborioa eta kupula.

Nabeak eta transeptuak neurri berekoak direnean eta erdian gurutzatzen direnean, gurutze greziar formako oinplanoa lortzen da. Ohikoagoa den moduan, nabea transeptua baino luzeagoa bada, eta gurutzatze tokia burutik hurbilago baldin badago, orduan, oinplanoa, gurutze latindar formakoa da.

Arkitektura erromanikoan gurutze latindar formako oinplanoa da: transeptua nabearen zabalera baino luzeagoa da, transeptuaren besoak alboetatik irtetzen dira, eta kanpoaldean nabarmentzen dira. Geroagoko arkitekturan transeptuaren luzera eta nabeen zabalera osoa berdindu zen, kanpotik hori nabarmentzerik ez zegoelarik, barnean argi ikusten zen arren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q202949
* Commonscat Multimedia: Transepts

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300004645
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q202949
* Commonscat Multimedia: Transepts


| * i
* e
* a
Eliz arkitekturaren elementuak |
| --- |
| **Eremuak** | Abside · Absidiolo · Deanbulatorio · Gurutzadura · Kapera · Klaustro · Koru · Kripta · Nartex · Nabe · Presbiterio · Sakristia · Transeptu · Mendebaldeko fatxada |
| **Kanpoaldea** | Arkitrabe · Arkibolta · Atari · Eliz inguru · Ezkila · Dorre · Fatxada · Friso · Hormabular · Horma-hobi · Garguila · Harburu · Janba · Kanpai-horma · Kanpandorre · Karga-horma · Laterna · Lesena · Paramentu · Pinakulu · Portale · Ostiko-arku · Tiburio · Tinpano · Txapitel · Zinborio |
| **Barnealdea** | Aldare · Albo-nabe · Argizulo · Arkupe · Arrosa leiho · Beirate · Erretaula · Ganga · Giltzarri · Habearte · Kapitel · Klerestorio · Kupula · Hemiziklo · Hormarte · Imajinak · Matroneo · Mosaiko · Nerbio · Petxina · Pilare · Tribuna · Triforio · Zinborio · Zoladura · Zutabe |
| **Bestelakoak** | Arku · Arkuarte · Behe-erliebe · Dorretxo · Gablete · Gingil · Hagaburu · Idi-begi · Kukulu · Lorehandi · Harburu · Mentsula · Okulu · Trazeria |
**Pericana** (**pelicana** eta Elx aldean *pipes i carasses* ere deitua) Alacanteko probintziako (zehazki L'Alcoia eskualdekoa) sukaldaritzako saltsa tipiko bat da. Oliba olio eta tomate lehor nahasketa bat erabiltzen da, paneka txiki izeneko gazitutako arrain batez gain. Xigorkietan bustia, ontzaile, eta, batzuetan, zenbait plateren garnizio bezala erabiltzen da. Bere edukia eta zerbitzatzeko moduaren ondorioz, sarritan gazitutako entsalada bezala agertzea eragiten du.

Ezaugarriak
-----------

Osagai nagusia gazitutako panekak dira, sutan erretzen direnak (batzuetan makailo gazitua erabiltzen da) eta zati txikitan birrintzen dira, saltsan oliba olio ugarirekin parte hartuz. Batzuetan aurretik zartaginean arinki erretako piper gorri bat erabiltzen da (beste batzuetan tomate lehorrak edo "cuarnet" piper lehorrak erabiltzen dira) oso fin txikitutako tipulak eta oliba olio ugari, xerratan moztutako baratxuria eta tipulina (hau izan ezean perrexila). Saltsa hau baba berdeekin, eta, batzuetan, arraindun platerekin jaten da. Hegoaldean (Elxen) piperra ñorengatik aldatzen da.

Ikus, gainera
-------------

* Esgarraet
* Espencat
* Esqueixada

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3753199

 |

* Wd Datuak: Q3753199