recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Carlos Pera Tambo** (Barakaldo, 1952ko ekainaren 25a - Calp, 2019ko apirilaren 24a) bizkaitar mediku eta politikaria izan zen.

Medikuntzan lizentziaduna, bere arlo profesionalean jardun zuen 1981 eta 1988 artean; 1987an, ordea, PSE-EEn sartu zen, eta lau urte geroago lortu zuen alkatetza aurreneko aldiz, Jesus Maria Rodriguez Orrantia alderdikideak utzitako lekua hartuta.

Hiru legealdi igaro zituen zeregin horretan, 2003ra arte. EAJrekin koalizioa osatuta gobernatu zuen lehen bi legealdietan. Laugarrenez ere aurkeztekoa zen, baina azkenean Tontxu Rodriguezek ordezkatu zuen, Perak ez baitzuen onartu alderdiak prestatutako zerrenda. Hiru urte lehenago, 2000an, alderdiko Bizkaiko idazkari nagusi izateko lehian sartu zen Patxi Lopezekin, baina Lopez nagusitu zitzaion. Udala utzita, Osakidetzan egin zuen lan, Barakaldon bertan.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Urain, Jon O..  (2019-04-27). «Barakaldo berriaren «sustatzaile»» *Berria* CC BY-SA 4.0 lizentziapean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q63348238

 |

* Wd Datuak: Q63348238
**Triesteko Estatu Askea** edo **Triesteko Lurralde Askea** (*Territorio libero di Trieste* italieraz, *Svobodno tržaško ozemlje* eslovenieraz, *Slobodni teritorij Trsta* kroazieraz) 1947 eta 1954 artean Erdialdeko Europan existitu zen estatu-askea izan zen, Italiako iparraldea eta Jugoslavia oiharen artean alegia. Triesteko lurralde askeak Trieste portu-hiria, kosta zerrenda estua ipar mendebaldean (A eremuan) eta Istriako penintsularen zati txikerra barnean hartzen zituen. 1947an eratu zen nahasketa etnikoa eta kulturala osatzen zuen biztanleria herrialde neutral, demokratiko eta independiente batean egokitzeko. 1954an ziren ondoko bi errepubliken esku gelditu zen eta 1977an ofizialki desegin zen.

Testuinguru geografikoa
-----------------------

Historia
--------

Trieste Austria eta geroago Austriar Inperioaren barnean (1867tik aurera Austria-Hungariako Inperioa) egon da nahiz eta biztanleriaren gehiengoak italieraz hitz egiten zuen. 1910eko austriar erroldaren arabera, 230.000 triestarren artean honako hizkuntz-taldeak nabari zitezkeen:
%51,8 italiera
%29 esloveniera
%2 kroaziera
%1,2 bestelakoak (alemaniera, serbiera, greziera)
%16 inperiotik kanpoko etorkinak (%75 italiarrak
%63,8 italiar-hiztunak
1921n (Lehenengo Mundu Gerra ostean) Italiak Trieste, Istria eta egun Esloveniako mendebaldea den lurraldeak beretu zituen. 1924an Fiumeko Estatu Askea Italiara anexionatu zen, gaur egun Rijeka hiri kroaziarra dena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q391980
* Commonscat Multimedia: Free Territory of Trieste

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146003534
* GND: 4060884-0
* LCCN: n88039492
* NKC: ge994314
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q391980
* Commonscat Multimedia: Free Territory of Trieste
***Et alii***, eskuarki ***et al***. laburtuta idazten den latinezko lokuzio bat da, hitzez hitz «**eta beste batzuek**» esan nahi duena. 

Oro har, errepertorio bibliografikoetan erabiltzen da erreferentzia batean aipatutakoez gain beste autore batzuk ere daudenean erabiltzen da, denak izendatu beharrik ez izateko. Esapidearen balioa *eta abar* horren antzekoa da, baina beti ere pertsonei dagokienez. Tipografikoki letra etzanetan jartzen da, latinezko esapidea delako (edo, eskuizkribuetan, azpimarratuta). Ohikoa da beste hizkuntza batzuetako esaldi eta esapideak letra etzanaz idaztea.

Idazki administratiboetan erabiltzen denean ***et al***. hori erabiltzeak adierazten du sinatzaileak ez direla sinaduraren erantzule bakarrak. Badaudela beste sinatzaile batzuk ere.

Laburdura ez da normalean azken zerrenda bibliografiko zehatzetan erabiltzen; bertan espero da kontsultatutako lanen xehetasun guztiak, egileen errepertorio osoa barne, zehatz-mehatz agertzea.

Erabilera adibidea
------------------

Egileak: **Andres Urrutia Badiola** jaunak, Bilboko notarioa, euskaltzainburua eta Deustuko Unibertsitateko zuzenbideko irakaslea denak, lana zuzendu eta ikuskatu du, Deustuko Unibertsitateko zuzenbideko irakasle diren **Eba Gaminde Egia** eta **Ester Urrutia Idoiaga** andreekin elkarlanean, eta **Esther Cárdenas Ciscar...**

Lanaren aipu bibliografikoa egiteko, honela idatz egin daiteke, egile eta laguntzaile guztiak aipatu gabe:

* Andres Urrutia Badiola (*et al*.) *Notariotza hiztegia*.

Erreferentziak
--------------

Kanpoko estekak
---------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q311624

 |

* Wd Datuak: Q311624
**Edward Leicester Atkinson** DSO AM RN (Saint Vincent, 1881eko azaroaren 23a - Mediterraneoa, 1929ko otsailaren 20a) britainiar itsas zirujaua eta Antartikako esploratzailea izan zen, Robert Falcon Scott-ek (1910-13) zuzendutako Terra Nova Espedizioaren kide zientifikoa. 1912ko espedizioan zehar, Evans lurmuturreko basea Atkinsonen agintepean zegoen, eta bere gidaritzapeko taldeak "Birdie" Bowersen eta Edward Wilsonen gorpuak aurkitu zituen. Atkinsonek bi eztabaida izan zituen: bat Scottek txakurrak erabiltzeari buruzko eskumenak; eta talde polarrean eskorbutoren existentziarekin zerikusia zuen beste bat. Bere izena Atkinson itsaslabarrari eman zitzaion, Victoria lurraldeko iparraldeko kostaldean (71 ° 18 'H 168 ° 55' E).

Atkinson 1881eko azaroaren 23an jaio zen Haizealdeko uhartetan, eta bere haurtzaroko zati handi bat han eman zuen. Forest eskolan egin zituen ikasketak, Snaresbrook-en, eta mediku-instrukzioa St. Thomas Ospitalean jaso zuen, Londresen. Bertan, boxeo txapelduna izan zen pisu erdiastun kategorian. 1906an graduatu zen eta, bi urte geroago, Royal Navy britainiarrean sartu zen mediku ofizial gisa, Royal Naval Hospital-en, Haslar-en, Gosport-en, Hampshire-en. Bere funtzio nagusia ikertzailearena zen, eta gonorrea erreumatikoari buruzko ikerketa bat argitaratu ondoren, Tierra Nova espedizioaren mediku eta parasitologo gisa hautatua izan zen.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q476650
* Commonscat Multimedia: Edward L. Atkinson

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 95320424
* ISNI: 0000 0000 7003 6915
* BNF: 10492938c (data)
* GND: 1272888150
* NKC: xx0268001
* SNAC: w61t1tcn

 |

* Wd Datuak: Q476650
* Commonscat Multimedia: Edward L. Atkinson
**William Lashly** (Hambledon, Hampshire, 1867ko abenduaren 25a - *ibidem*, 1940ko ekainaren 12a) Robert Falcon Scott-en Antartikarako bi espedizioetan parte hartu zuen Royal Navyeko marinel ingelesa izan zen.

Biografia
---------

Lashly Hambledon-en jaio zen, Hampshire-n, Portsmouth inguruko herri bat. Scott-en Discovery espedizioan sartu zenean 1901. urtean, 33 urte zituen eta sugina zen. Espedizio horretan, Lashly Scott-ek "Farthest West"" izenez ezaguna den taldean parte hartu zuen. 1903an Victoria Lurraldea esploratu zuten. 

Scott-en bigarren espedizioan, Terra Nova espedizioa, 1911 eta 1913 artean, Lashly-k hasieran hegoburura iritsi behar zuen taldeari laguntzeko hegoalderako horniketa egin behar izan zuen bi motordun leretako baten arduraduna izan zen. Hala eta guztiz ere, lerak laster apurtu ziren, beraz, lera motorizatuen taldea gizonezkoek arrastatutako leren taldea bihurtu behar izan zuen. 

E.R.G.R. "Teddy" Evans-ekin eta Thomas Crean-ekin batera, Scott-ek Hego polorako bidean izan zuen azken laguntza taldeko kide izan zen. Itzulerako bidaian, Evans larriki gaixotu egin zen eskorbutoaren ondorioz, eta Lashly-ek zaindu egin behar izan zuen, Crean-ek gainerako bidea oinez egiten zuen bitartean kanpamentu baseraino laguntza lortzeko. Lashly-ren poloko egunkarien laburpenak, lera motorizatuekin izandako atsekabeak eta Evansen-ekiko itzulera bidaia kontatzen dituztenak, Apsley Cherry-Garrard-ek idatzitako The Worst Journey in the World izenburuko liburuan bildu dira. 

Biek, Lashly-ek eta Creanek, Albert Domina jaso zuten Evansen bizitza salbatzearren. 

Antartikatik itzuli ondoren, Lashly Royal Navy-tik erretiratu zen, baina erreserbistekin bat egin zuen eta Lehen Mundu Gerra HMS Irresistible eta HMS Amethyst itsasontzietan egin zuen. Gero Cardiffeko aduanan ofizial gisa jardun zuen. 1932an erretiroa hartu ondoren, Hambledonera itzuli zen bizitzera, "Minna Bluff" deitu zuen etxe batean. Lashly hil zen 1940an.

Bibliografia
------------

Ingelesez:

* Preston, Diana: *A First Rate Tragedy*. ISBN 0-618-00201-4
* Huntford, Roland: *The Last Place on Earth*. ISBN 0-689-70701-0
* Cherry-Garrard, Apsley: *The Worst Journey in the World*. ISBN 0-88184-478-0

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q224709
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 4744149296199680670006
* ISNI: 0000 0000 4237 0449
* LCCN: no99028175
* SNAC: w6586jrw
* BIBSYS: 5051364

 |

* Wd Datuak: Q224709
**Celso Torrelio Villa** (1933ko ekainaren 3a - 1999ko apirilaren 23a) jeneral militar bat izan zen eta Indar Armatuen Komandanteen Juntako kidea (1981), Boliviako 58. presidente izan zen de facto 1981etik 1982ra. aa ss dd ff gggg hh jj kk kkk aaassdd fff gg aa ss dd ff gg hh jj kk aa ss dd ff ghhhhhh .

Chuquisaca departamenduan dagoen Padillakoa jaiotzez, Torrelio Boliviako Armadan sartu zen eta jeneral mailara igo zen. Luis García Meza diktadore ezagunaren Barne ministro gisa aritu zen, Washingtonek behartuta, Luis Arce koronel ospetsuaren alde egin ostean. García Mezaren erregimena nazioartean ezaguna egin zen bere basakeria izugarriagatik. 1980ko uztaila eta 1981eko abuztua bitartean Boliviako armadak eta segurtasun indarrek 1.000 pertsona inguru hil zituzten. Horrez gain, García Mezaren gobernua narkotrafikoko jardueretan sakonki sartuta zegoen, eta baliteke droga-kartelek zuzenean finantzatuta boterera iritsi izana. Horrek erregimena erabat isolatzea ekarri zuen. Ronald Reagan AEBetako presidentearen gobernu kontserbadore berriak ere distantzia mantendu zuen eta aukera hobeak nahiago zituela zirudien. Azkenean, nazioarteko oihua nahikoa indartsua izan zen García Mezaren dimisioa behartzeko 1981eko abuztuaren 3an. Boliviako Militarren goi komandoak une horretan Celso Torrelio jeneralari eman zion presidentetza.

Militarren ideia García Meza polarizatua ordezkatzea izan bazen ere, Segurtasun Nazionaleko Doktrina antikomunistaren printzipioekin berdin-berdin konprometitutako buruzagi ez hain eztabaidagarri eta onargarriago batekin ordezkatzea, haien plana ez zen gauzatu. Erregimena nazioartean baztertua eta barnealdean mespretxatua izaten jarraitu zuen. Gainera, krisi ekonomiko oso larria ikusten zen zerumugan, urteetako kudeaketa okerraren ondorioa, atzeraldi globala eta Latinoamerikako zorraren krisia deritzonaren hasiera. Erregimen nahasia berriro orekatzeko kanpaina errepresibo berri bat antolatzeko aukeraren aurrean (mugimendu horrek ekarriko lukeen nazioarteko isolamendu areagoarekin) edo hauteskundeak deitzeko aukeraren aurrean, goi-aginduak bigarrena aukeratu zuen. 1982ko uztailean, Torrelio jenerala Guido Vildoso jeneralarekin ordezkatu zuten, herrialdea gobernu demokratikora itzultzeaz arduratuta. Torreliok erretiroa hartu zuen orduan eta ez zen itzuli Boliviako politikan inolako paperik betetzera.

Torrelio Indar Armatuen Komandanteen Juntak ordezkatu zuen (1982).

Kanpo estekak
-------------

* *The Independent*-en nekrologoa
**Hugo Ballivián Rojas** (1901eko ekainaren 7a - 1993ko uztailaren 15a) Boliviako politikari eta militarra izan zen, 1951 eta 1952 bitartean Boliviako *de facto* 44. presidente izan zena. Karrerako ofizial militarra, Boliviako Indar Armatuen komandantea izan zen Mamerto Urriolagoitía presidenteak Konstituziotik kanpoko buruzagi kargua hartzeko eskatu zionean, Víctor Paz Estenssoro presidentegai erreformatzailearen zin egitea eragozteko. Mamertazo izenez ezaguna egin zen auto-kolpea izan zen hori*.* Palacio Quemado-n instalatuta, Ballivián izan zen oligarkiaren azken itxaropena "erlojuaren orratzak atzera egiteko", baina egoera konpontzeke zegoen itxuraz. Nazio osorako muga ezarri eta oposizioko buruzagi batzuk erbesteratu eta espetxeratu arren, manifestazioek, lan geldialdiak eta altxamenduek jarraitu zuten. aa ss dd ff gg hh jj kk aa ss dd ff gg hh jj kk 

Gaiak goitik behera etorri ziren, Balliviánen Gobernuko ministro Antonio Seleme jeneralak ezkutuan bere laguntza agindu zien konploteei, orduan Hernán Siles Zuazo buru zela (Paz Estenssoro Argentinan erbesteratua baitzen garai hartan). Honek 1952ko apirilaren 9tik 11ko gertaerak katalizatu zituen, Boliviako Iraultza Nazionala edo 1952ko Iraultza bezala ezagutuak izan zirenak. Boliviako historian mugarri garrantzitsu bat markatzen dute, Balliviánen aldekoak, Boliviako indar armatuen sektore handiak barne hartuta. Matxinoen kanpamendurako deserzioak balantza okertu zuen, eta konfrontazio armatu bortitz baten ondoren presidenteak asiloa eskatu zuen Txileko Enbaxadan. Horrela, azkenean iraungi zen 1880-1952 aldiko azken gobernua.

Askok Antzinako Erregimeneko azken buruzagi gisa gaiztotua, eta beste batzuek termino onberagoetan ikusita, Boliviako historiako garai oso zailean agindu zioten bezala bere eginbeharra betetzen ari zen jeneral gisa ikusia, Hugo Ballivián Rojas 1993an hil zen, aspalditik erretiratu zen edozein jarduera politikotik. 92 urte zituen.
**Luciano Iturrino Zenekorta** (Mutriku, Gipuzkoa, 1963ko azaroaren 4a - ) futbol jokalari ohia da. Teknika zoragarriduna hasiera-hasieratik, eskuin-hegalean jokatzeagatik da gogoratua, azken urteetan atzelari lanetan ibili bada ere. Ezin bere izaera ere ahaztu: umila eta jatorra. 37 urterekin erretiratu zen futbolari moduan. Bere semea Luken futbolean aritzen da ere.

Aritutako taldeak
-----------------

1982-84 Sanse   

1984-89 Real Sociedad  

1989-91 Bilboko Athletic Kluba  

1991-94 Logroñes  

1994-98 Union Deportiva Salamanca  

1998-99 Bermeo C.F.  

1999-00 Eibar KE  

2000-01 Aurrera Ondarroa

Mutrikuarraren izaera
---------------------

Josu Legarretaetxebarriak (Bermeo FTko presidente ohia) zera dio Iturrinoz: "Bermeoko presidente nintzela Bigarren B mailarako fitxatu genuen Iturrino. Mutrikuarrak Lehen Mailan jokatu zuen eta aldagelako zaharrena zen, baina ez zuen arazorik entrenamendua eta gero baloiak eramaten. Gaur egun Lezamako ordezkoek zaintzaileari eskatzen diote hori egin dezan eta guzti

Palmaresa Lehen Mailan
----------------------

* 1 Errege kopa

Lehen Mailako datuak
--------------------

* 13 denboraldi
* 262 partida
* 18 gol
* Sei txartel hori besterik ez (1992an Deportivoren aurka, 1993an Zaragozaren aurka eta Teneriferen aurka, 1996an Sevillaren aurka, 1997an Zaragozaren aurka eta Compostelaren aurka) eta egozte bakarra (1994an Sevillaren aurka).

Luciano gaur
------------

Realeko zein Athleticeko beteranoekin aritu da jokatzen futbolean 2008 eta 2009 urteetan.

2006-2007 urteetan Aurrera de Ondarroako taldean entrenatzaile izan zen, lehenengo jubenilekin urtebete eta gero kadeteekin.

2008an Athleticeko Kadeteen bigarren taldeko entrenatzaile moduan fitxatu zuen.

2011n Aurrera de Ondarroako jubenilen entrenatzailetzat hartu zuten, kasu honetan, Ohorezko Liga jubenilean.

Realeko kadeteen entrenatzaile izan da ere.

2012an SD Eibarreko kategoria txikiekin entrenamendu espezifikoen arduradun lanetan ibili zen.

2012-2013 denboraldian Mondragón Club de Fútboleko entrenatzaile izan da División de Honor Regional mailan.

2013-2014 denboraldian Jubenilen Ohorezko Mailako Urko taldeko entrenatzailea da Eibarren.

2015-2016 denboraldian Jubenilen Ohorezko Maila Nazionaleko Indartsu talde basauritarreko entrenatzailea da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   , 2009-03-23, *Iturrino Athleticeko beteranoekin*
2. ↑  [*Betiko hautsitako esteka*], 2009-05-15, *Iturrino Realeko beteranoekin*
3. ↑   , 2008-06-25, *Iturrino Aurreran*
4. ↑   , 2008-06-16, *Iturrino kadeteekin Lezaman*
5. ↑  [*Betiko hautsitako esteka*], 2011-12-30, *Iturrino Ondarroako jubenilekin*
6. ↑  [*Betiko hautsitako esteka*], 2012-01-04, *Iturrino SD Eibarren*
7. ↑   , 2013-06-19, *Iturrino gogoratzen*
8. ↑  Lutxo Urko jubenilaren entrenatzaile. 2013ko abuztua.
9. ↑  Indartsuko entrenatzailea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3838615
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 148925

 |

* Wd Datuak: Q3838615
**Aitor Gorosabel Garai** (Eibar, Gipuzkoa, 1970eko otsailaren 2a) Su Ta Gar taldeko gitarra-jotzaile solista, kantari eta konpositore nagusia da.

Biografia
---------

Lau senideetatik hirugarrena da. Eibarren jaio zen 1970eko otsailaren 2an. Bere anaia-arreba guztiek dute lotura musika munduarekin. Arreba biak, Aintzira eta Amaia, musika irakasleak dira, eta bere anaia nagusia Mikel "Norton" E.H Sukarra taldeko kantaria eta gitarra jotzailea da.

Aitor lauzpabost urterekin hasi zen pianoa jotzen bere anaia-arrebekin batera eta OHO-ko lehenengo hiru urteetan solfeo eta piano ikasketak egin zituen. Horrez gain Euskal Herriko Unibertsitatean publizitatea ikasi zuen.

12 urterekin gitarra klasikoa hartu zuen eta "Norton" imitatuz ikasteari ekin zion. Ondoren Joko zituen lehenengo kantuak punk sailekoak izango ziren; La Polla eta Eskorbuto bezalako Euskal Herritar taldeak mirestuz. 16 urterekin Heavy Metala ezagutu zuen Accept, Judas Priest, Faith No More edo Metallica bezalako taldeen eraginez, horrela, gitarra elektrikoarekin hasi zen "Napalm" talde Eibartarreko gitarra jotzaileak emandako lehen ikastaldiekin. Ondoren autodidakta gisa jarraitu zuen.

1987an, ikastolako ezagunak zituen Xabier Bastida, Asier Osoro eta Borxa Arrilagarekin elkartu eta denen artean Su Ta Gar taldea osatu zuten.

Legutio, 2009
Taldearekin estudioko hamaika disko plazaratu ditu, zuzeneko 4 disko eta hainbat bideo. Azken diskoa 2016an atera dute "Maitasunari pasioa" izenarekin.

Bakar lanean ere atera izan ditu abesti batzuk ere. Esate baterako bere anaia Mikelekin batera (Norton) Euskal Herriko Unibertsitatearentzat 2004an atera zuen "Hesi artean" abestia edota 1993an Egunkariaren ekitaldi baterako eta hamar urte geroago Su Ta Gar en Itsasoz beteriko mugetan diskoan sartuko zuen Zu zara Egunkaria abestia hain zuzen ere.

Honez gain parte hartze ugari egin ditu, esate baterako EH Sukarra, Koma, Idi bihotz, Lor, Boikot, edota Legen Beltza bezalako musika taldeekin, Bildu koalizioaren kantuan, baita Pirritx, Porrotx eta MariMotots pailazoekin ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Su Ta Gar» *www.badok.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-11-21).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Aitor Gorosabel*** Aldatu lotura Wikidatan |

Kanpo estekak
-------------

* Su ta gar musika taldea. Badok.eus

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3326796
* Commonscat Multimedia: Aitor Gorosabel

---

 |

* Wd Datuak: Q3326796
* Commonscat Multimedia: Aitor Gorosabel
**Xu Jian** (txinera sinplifikatuz: 徐健, pinyineraz: Xú Jiàn; 1970eko uztailaren 27a) txinatar softbol jokalaria da. 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan lehiatu zen, baita 1998ko Asiako Jokoetan ere.

1996an Atlantako Olinpiar Jokoetan, zilarrezko domina irabazi zuen Txinako taldeko partaide gisa. Zortzi partida jokatu zituen. 2000ko olinpiar softbol txapelketan laugarren amaitu zuen Txinako taldearekin bost partida jokatuta.

74 kiloko pisua eta 1,78 m-ko altuera du. Xu Jian softbol jokalari ezagunenetako bat da. Azken urteetako analisiaren arabera, Wikipedia, Forbes & Business Insider, Xu Jianen diru sarrera 1,5 milioi dolarrekoa da gutxi gorabehera.

Softbol jokalari ezagunenaren zerrendan sailkatuta dago. Horrez gain, Txinan jaiotako famatu ospetsuen zerrendan ere agertzen da. Xu Jianek urte bakoitzeko uztailaren 27an ospatzen du bere urtebetetzea.

Kirol ibilbidea
---------------

Txikitatik Beijing Chongwen Junior Sports Schoolen boleibola praktikatu zuen. 14 urte zituela, Beijingeko Emakumeen Sofbol Gazteen taldean sartu zen eta softbola erreformatzen hasi zen.

14 urte zituela, Beijingeko Emakumeen Sofbol Gazteen Taldean sartu zen eta sofbola erreformatzen hasi zen. 1991n selekzioan hautatu zuten. 1996an, 26. Olinpiar Jokoetan, taldekideekin elkarlanean aritu zen eta emakumezkoen softboleko txapeldunordea irabazi zuen. 1998an, Pekinen ospatutako Softbol Liga Nazionaleko finalean, Pekinen bere taldekideekin lankidetzan aritu zen eta txapelketa irabazi zuen; emakumezkoen softbol txapelketa irabazi zuen 13. Asiako Jokoetan. 1996an, lehen mailako kirol domina irabazi zuen.

Lorpenak
--------

1996an, 26. Olinpiar Jokoetan, taldekideekin elkarlanean aritu zen eta emakumezkoen softboleko txapeldunordea irabazi zuen.1998an, Pekinen ospatutako National Softbol Ligako finalean txapelketa irabazi zuen, eta emakumezkoen softbol txapelketa irabazi zuen Asiako 13. Jokoetan. 1996an, kiroletako lehen maila irabazi zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *Xu Jian (softball).*  2020-11-17 (Noiz kontsultatua: 2021-12-20).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Xu Jian» *www.wikidata.org* (Noiz kontsultatua: 2021-12-20).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3427656

 |

* Wd Datuak: Q3427656
**Nazaré** Portugalgo Leiria barrutian dagoen kontzejua da. 2011ko erroldaren arabera, herriak 15.060 biztanle ditu.

Etimologia
----------

kondairak dioenez IV mendean monje batek Nazaretetik Amabirjina estatua beltza ekarri zuen Méridara (Espainia) eta 711ean mairuek konkistatu behar zutenean Romano eta Roderik monje bisigodoek ekarri zuten Nazaré-ra. Romano haitzulo batean bizi izan omen zen eta hau hiltzean Roderic-ek bertan ezarri zuen Nazareteko amabirjinaren estatua.

Historia
--------

Lehenengo asentamentuak hondartzaren gainean izan ziren, itsasotik zetozen erasoetatik (vikingoak eta pirata frantses, ingles eta holandarrak) babesteko.

Aipatutako kondairari jarraiki, 1182an eliza bat eraiki zen Romano monjearen haitzuloaren gainean, izan ere Dom Fuas Roupinho zaldun tenplarioaren bizitza salbatu izanaren miraria egin izana omentzeko. 1377an Fernando I.a Portugalgoak eliza handiago bat eraiki zuen eta XVI eta XIX mendeen artean nabarmen aldatu eta handitu zen Nazaréko Andre Mariaren eliza.

Inguruan eratu zen herriak foruak eskuratu zituen 1514an.

Turismoa
--------

Portugalgo Zilarreko kostaldeko (*Costa de Prata*) turismogune ezagunena da. Hondartza luzeak ditu, Portugalgfo onenak izatearen fama dutenak. Arrantzaleen jantzi koloretsuak ere aipatzekoak dira.

Kirolak
-------

Garrett McNamara surflari hawaiiarrak surfeaturiko olaturik handienaren errekorra ezarri zuen Nazarén, 23'8 metrotako garaiera zuen olatua, 2011eko azaroan.

Banaketa administratiboa
------------------------

### Fregesiak

* Famalicão
* Nazaré
* Valado dos Frades

Demografia
----------

| Biztanleriaren bilakaera (1801 – 2011) |
| --- |
| 1801 | 1849 | 1900 | 1930 | 1960 | 1981 | 1991 | 2001 | 2004 | 2011 |
| 2 877 | 4 277 | 8 393 | 10 406 | 13 511 | 15 436 | 15 313 | 15 060 | 14 904 | 15 060 |

Iruditegia
----------

* Nazaréko Andre Mariaren eliza.Nazaréko Andre Mariaren eliza.
* Nazaréko hondartza.Nazaréko hondartza.
* Arrantzaleen txalupak.Arrantzaleen txalupak.
* Nazaréko gotorlekua.Nazaréko gotorlekua.
* Itsasargia.Itsasargia.
* Nazaré ilunabarrean.Nazaré ilunabarrean.

Hiri senidetuak
---------------

* Badajoz (Espainia)
* Nogent-sur-Marne (Frantzia)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  "Instituto Nacional de Estatística"

Kanpo estekak
-------------

* **(Portugesez)** Nazareko udalaren webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q497179
* Commonscat Multimedia: Nazaré

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 154796870
* GND: 4266003-8
* LCCN: n82140982
* NKC: ge1075677
* SUDOC: 02775894X
* **Lekuak**
* OSM: 5399255
* TGN: 7010974
* INE: 1011

 |

* Wd Datuak: Q497179
* Commonscat Multimedia: Nazaré
Fra' **Emmanuel de Rohan-Polduc** (Mantxa, 1725eko apirilaren 18a - Valletta, 1797ko uztailaren 14a) Maltako Ordenako 70. Printze eta Maisu Nagudia izan zen 1775etik hil zen arte.

Familia noble frantziarra zuen eta Espainian jaio zen, aita hara bota zuten. Valoniar erregimentu batean zerbitzatu zuen, eta Parmako enbaxadore gisa bidali zuten gorte inperialera. Maltako Ordenan sartu zen eta 1755ean Itsas Armadako Kapitain Jeneral izendatu zuten.

1775ean Ordenako Maisu Handia aukeratu zuten eta hurrengo urtean Ordenako Kapitulu Orokorra deitu zuen, 1631tik lehen aldiz. 1777an Żebbuġi hiri estatusa eman zion eta Città Rohan deitu zion. Anglo-Bavariako Ospitale Hizkuntza ezarri zuen eta 1797an Errusiako Priorato Handia.

De Rohan Arkua, Żebbuġen
1792tik aurrera, Fort Tigné eta uharteko beste gotorleku batzuk enkargatu eta finantzatu zituen. Bere agintaldiaren azken urteetan Ordenaren gainbehera gertatu zen Frantziako Iraultzaren ondorioz.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q426814
* Commonscat Multimedia: Emmanuel de Rohan-Polduc

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 60239183
* ISNI: 0000 0000 1960 7006
* GND: 132333112
* LCCN: n98080567
* SUDOC: 172094313

 |

* Wd Datuak: Q426814
* Commonscat Multimedia: Emmanuel de Rohan-Polduc
Mikrobiologian, **tropismo biriko** birus batek zelula edo ehun mota bat infektatzeko duen espezifikotasunari deritzo. Birus batzuek ehun zehatz baten zelulak besterik ez dituzte infektatzen, beste batzuek tropismo zabalagoa eta ehun mota ezberdinetako zelulak infektatzeko gaitasuna izan arren.

Ehun-tropismoa tropismo biriko baino zabalagoa den antzeko kontzeptua da: birus, bakterio edo beste mikrobio batek ostalariaren ehun zehatz bat infektatzeko afinitateari deritzo. 

Organismo ostalariaren ehun bateko zelulak infektatzeko, birusak zelula mintzaren hartzaile edo errezeptore espezifikoei egokitu behar zaie. Hori infekzioaren finkapen fasean gertatzen da. Esaterako, GIBk HIESaren birusak, CD4+ linfozitoekiko tropismoa du, linfozito horiek birusa atxiki diezaioketen hartzaile espezifiko bat dutelako. 

Zelula batek errezeptore espezifiko horiek ez baditu, birusak ezin du zelula hori infektatu.

Tropismo birikoaren beste adibide batzuk honako hauek dira  :

* A hepatitisaren birusak gibeleko zelulekiko
* Gripearen birusak arnas-aparatuko zelulekiko
* Gastroenteritisa sortzen duten birusek heste-mukosako zelulekiko
* Amorruaren birusak hainbat neuronekiko (neurotropismoa)

Tropismo zabalagoa duten birusen artean, SARS-CoV-2 birusarena (COVID-19aren eragilearena) aipa daiteke: birus horrek ACE2 hartzaile zelularrari atxikitzen zaio, gorputzeko hainbat ehunetan dagoena (biriketan, hesteetan, arterietan, bihotzean edo giltzurrunetan), Horregatik SARS-CoV-2k organo horiek guztiak kalte ditzake.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Tropismo tisular en virus animales Libre Texts español
2. ↑   Viruses:Introduction Brittish Society for Immunology
3. ↑   Castellanos, J. Neurotropismo viral, el caso del virus de la rabia Revista Médica Iatreia, Universidad de Antioquía
**Herpilis** edo **Herpilis Estagirakoa** (grezieraz: Ἑρπυλλίς, Megara, K.a. IV. mendea) Aristoteles filosofoaren maitalea izan zen, haren emazte Pitias hil ondoren.

Bizitza
-------

Aristotelesen biografiatan aipatu izan da, oso gutxitan ordea. Dirudienez Hermias lagunaren ohaidea izan zen eta ondoren Pitiasen esklaboa.

Aristoteles eta Herpilis ezkondu ote ziren ez dago argi baina Nikomako izeneko semea izan zuten, gerora ere filosofoa izango zena. Aristotelesek testamentua idatzi zuenean Nikomako oraindik oso gaztea izan bide zen, izan ere Aristotelesen Nikanor iloba ezarri baitzuen Nikomakoren tutore hura adin txikikoa zen bitartean zain zezan.

Testamentu hartan Herpilisi baliabide ugari utzi zizkion eta ziurrenik askatasuna ere emango zion.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Astrosigma. «Aristóteles y el modelo geocéntrico» *Astrosigma* (Noiz kontsultatua: 2023-10-21).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Sarmiento, Emilio Alonso.  (2023-08-29). «Aristóteles. Años de viajes. II» *elobrero.es* (Noiz kontsultatua: 2023-10-21).
3. ↑   **(Ingelesez)** Chroust, Anton-Hermann.  (2015-08-14). *Aristotle: New Light on His Life and On Some of His Lost Works, Volume 1: Some Novel Interpretations of the Man and His Life.*  Routledge ISBN 978-1-317-38069-6. (Noiz kontsultatua: 2023-10-21).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1987698

 |

* Wd Datuak: Q1987698
**Pedro José de Arteta y Calisto** (Quito, 1797 - *Ibidem*, 1873ko maiatzaren 5a), Ekuadorko politikari eta jurista izan zen, herrialdeko presidenteordea 1867 eta 1869 artean, Ekuadorko Exekutiboko buru izan zen laburki 1867ko azaroaren 6tik aurrera 1868ko urtarrilaren 20ra arte. 1825eko urtarrilaren 1etik abenduaren 31ra bitartean, Quitoko Udalbatzako presidentea izan zen.

Biografia
---------

Nicolás Joaquín de Arteta y Calistoren anaia zen, Quitoko lehen artzapezpikua (lehengo gotzaina Ignacio de Chiriboga y Luna izan zen).

Quitoko Udalbatzako presidentea
-------------------------------

Quitoko Udalbatzako presidente izan zen garaian, 1825ean, kale nagusiak harriztatu eta etxeetako fatxadak uniformeki okre margoz apaintzeko agindu zuen Simón Bolívar jasotzeko; Alameda parkean moldaketak jarraitu ziren, hirira sartzeko zubiak konpondu ziren, farolak eskuratu eta gauez argiztatzeko jarri ziren eta Pichinchako gudua gertatu zen tokian oroigarrizko piramidea jartzeko izapideak hasi ziren.

Ekuadorko Botere Exekutiboaren arduraduna (1867-1868)
-----------------------------------------------------

Jerónimo Carriónen presidenteorde hautatu zuten 1867an, eta 1867ko azaroaren 6an Jerónimo Carriónek kargua utzi zuenean hartu zuen botere betearazlea.

Kargu horretan, presidentetzarako hauteskunde berriak deitu zituen 1869an amaitu behar zen Jerónimo Carriónen konstituzio garaia amaitzeko.

Javier Espinosa y Espinosa presidente hautatu berriaren presidenteorde karguan jarraitu zuen 1869ko urtarrilaren 16an Gabriel García Morenok estatu-kolpea eman arte.

Ohorea
------

Ipar-hego norabideko bizitegi-kale bat izendatu dute haren omenez, 23 de Junio urbanizazioa zeharkatzen duena, Cotocollao parrokian, Quito hiriko ipar-mendebaldeko muturrean.

Erreferentziak
--------------

* Oña Villareal, Humberto: Servidato SA – Esploratua - Pedro José de Arteta doktorea
* Pedro José de Arteta y Calistoren biografía.

Kanpo estekak
-------------

* Askatasunaren Phoenix, 4. liburukia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2362469
* Commonscat Multimedia: Pedro José de Arteta y Calisto

---

 |

* Wd Datuak: Q2362469
* Commonscat Multimedia: Pedro José de Arteta y Calisto
**Gneo Nevio** (K.a. 261-K.a. 201), erromatar idazle bat izan zen. Tragediak, komediak eta olerki epiko bat idatzi zituen bertso saturnioetan: *Gerra Punikoa* (*Poenicum Bellum*). Epika nazional erromatarraren sortzailetzat jotzen da, aurretik, Livio Andronikok Homeroren Odisearen itzulpena baino ez duelarik.

Bere jatorriari dagokionez, Campaniako herri latindarretakoren batean jaio zela uste izan da, baina Erroman, Nevia gens plebeio bat zegoela ezagutzen denez, seguruena, Erroman jaio izana da, erromatar hiritar bezala. Lehen Gerra Punikoan parte hartu zuen.

Antzerkigile gisa, bere karrera K.a. 235ean hasi eta 30 urtez jarraitu zuen. Bere amaiera aldera, nobleziaren etsaitasuna jaso zuen, bereziki Metelotarrena, eszenatik zuzendu zizkion erasoengatik, ondorioz, kartzelatua izan zelarik. Kartzelan zegoela, bi lan idatzi zituen, non bere aurreko errespetu faltagatik barkamena eskatu zuen, eta, plebearen tribunoen parte-hartzearen ondorioz askatua izan zen, jarraian, Utikara erretiratuz. Dirudienez erbeste honetan idatzi zuen Gerra Punikoari buruzko bere lana, jada antzezlanak idaztetik erretiratua zegoenean.

Livio Androniko ez bezala, erromatarra zen, eta ez greziarra; idazle original bat zen, eta ez lan greziarren egokitzaile eta itzultzaile soil bat. Neviok ere, tragedia eta komedia greziarrak egokitu zituen arren, jatorrizko eredutik at joan zen, *fabula praetexta* edo drama nazionala sortuz.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q212667
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 25721768
* ISNI: 0000 0003 9901 4527
* BNE: XX1047705
* BNF: 124152123 (data)
* CANTIC: a11578877
* GND: 118586246
* LCCN: n85356413
* NKC: osd2013772912
* NLA: 36010666
* CiNii: DA07869475
* SUDOC: 061797049
* BIBSYS: 90154406
* UB: a1305297
* ICCU: CFIV040660
* Open Library: OL2138081A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q212667
**Lan eskubideak** edota **langileen eskubideak** enplegu emaileen eta langileen arteko lan harremanekin zerikusia duten lege eta giza eskubide multzoa dira; normalki, lan-zuzenbideak arautzen ditu.

Eskubide horien artean, lan-onurak, sindikatuen sorkuntza, laneko segurtasun eta osasuna, zortzi orduko lanaldia eta aparteko orduen ordainketa daude. Lan-eskubideak zuzenbidearen adarra den lan-zuzenbidearen gai nagusia dira.

Eskubide horiek estatuko eta nazioarteko enplegu- eta lan-zuzenbidean kodetuta daude. Oro har, eskubide horiek eragina dute lan baldintzetan eta lan harremanetan. Azpimarragarrienetako bat elkartzeko askatasuna da, antolatzeko eskubidea ere esaten zaiona. Sindikatuetan antolatutako langileek negoziazio kolektiborako eskubidea dute lan-baldintzak hobetzeko.

Aurrekariak
-----------

Historian zehar, eskubideren bat eskatzen duten langileak beren interesak bilatzen saiatu dira. Erdi Aroan, Ingalaterrako nekazarien matxinadak soldata eta lan-baldintza hobeak eskatu zituen. John Ball matxinadaren buruzagietako batek esan zuen jendea berdina jaiotzen zela, eta esan zuen: «Adamek, begiratu, eta Evak, iruten, nor zen orduan zalduna?». Langileek maiz eskubide tradizionalak eskatzen zituzten. Adibidez, nekazari ingelesak itxitura mugimenduaren aurka borrokatu ziren, zeinaren bidez tradizioz herrilurrak zirenak hartu eta pribatuak egin baitzituen.

Britainia Handiko Parlamentuak 1833ko fabrika-legea onartu zuen. Lege horren arabera, 9 urtetik beherako haurrek ezin zuten lanik egin; 9 eta 13 urte bitarteko haurrek, egunean, 8 orduz baino ezin zuten lan egin, eta 14 eta 18 urte bitarteko haurrek, egunean, 12 orduz baino ezin zuten lan egin.

Lan-eskubideak giza eskubideen corpus modernoaren gehigarri nahiko berria dira. Lan-eskubideen kontzeptu modernoa XIX. mendekoa da, industrializazio-prozesuen ondoren sindikatuak sortu ondoren. Karl Marx langileen eskubideen lehen defendatzaile garrantzitsuenetakoa da. Bere filosofia eta teoria ekonomikoa lan kontuetan oinarritu ziren, eta bere sozialismo sistema ekonomikoaren alde egiten du, hau da, langileek berek gobernatuko zuten gizartearen alde. Langileen eskubideen aldeko gizarte-mugimendu asko Marxek eragindako taldeekin elkartu ziren, hala nola sozialistekin eta komunistekin. Sozialista demokratiko eta sozialdemokratek, moderatuagoak, langileen interesak babestu zituzten. Berrikiago, langileen eskubideen defentsak, hala, emakume-langileen papera, esplotazioa eta behar partikularrak izan ditu ardatz, bai eta gero eta mugigarriagoak diren aldizkako langileen eta zerbitzuetako langileen edo gonbidatuen fluxu globalengan.

Ikus gainera
------------

* Lan-zuzenbide
* Lan-onura

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2915476
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85042873

 |

* Wd Datuak: Q2915476

1. ↑   B. L. Hutchins And A. Hariison.  (1911). *A History Of Factory Legislation.*  London P. S. King Son (Noiz kontsultatua: 2023-10-15).
**Libano Handiko Estatua** (arabieraz: دولة لبنان الكبير‎, *Dawlat Lubnān al-Kabīr*; frantsesez: *État du Grand Liban*), hizkera informalean **Libano Frantsesa** deitua, 1920ko irailaren 1ean Siriako Frantziar Agintetik sortutako herrialdea izan zen, 1926ko maiatzean **Libanoar Errepublika** (arabieraz: الجمهورية اللبنانية‎, *al-Jumhūrīyah al-Lubnānīyah*; frantsesez: *République libanaise*) bilakatu zena. Egungo Libanoko Errepublikaren arbaso zuzena izan zen.

Lehen Mundu Gerran, 1916ko maiatzaren 16an, Otomandar Siria frantziar eta britainiar agindupeko bi eremutan banatzea erabaki zuten, hurrengo urtean legeztatuko zutena. 1920an, Siria Frantsesa zegokion eremua administratiboki federazio bezala bereiztea erabaki zuten, honela, Libano Handia sortuz. Honen helburua tokiko gutxiengo katoliko maronita eta greko-armeniarrak babestea izango zen, baita ortodoxoak ere. 1923an Siria Frantsesa bitan banatu eta Beirut hiriburua izango zuen Libano Handiko Estatua sortu zuten.

Kanpo estekak
-------------
**Carlos Quintanilla Quiroga** (1888ko urtarrilaren 22a - 1964ko ekainaren 8a) Boliviako jenerala izan zen, 1939tik 1940ra behin-behinean Boliviako 37. presidente izan zena. Quintanillak Chacoko gerraren (1932 – 1935) hasierako faseetan parte hartu zuen eta Boliviako indar armatuen mailara igotzea lortu zuen Germán Busch-en administrazioan armadako komandante izan zen arte. 1939ko abuztuaren 23an Busch presidenteak bere buruaz beste egin zuenean, Quintanillak bere burua Errepublikako behin-behineko presidente izendatu zuen. aa ss dd ff gg hh jj kk ll aa ss dd f f g hhhhhj 

Quintanillak gobernu luzeago bat egiteko asmorik bazuen ere, espektro politikoaren ezkerreko zein eskuinekoen presioak 1940ko martxoaren 10ean hauteskunde orokorrak deitzera behartu zuen. Busch-en «politika sozial eta ekonomikoarekin jarraitzeko» konpromisoa hartu zuen arren, Quintanillaren agintaldi laburra bere aurrekoen lege militar sozialistak deseraikitzen eta Chaco aurreko garaiko alderdi tradizionalen kontserbadoreak boterera itzultzen zirela bermatzen eman zuen.

Erreferentziak
--------------
*Artikulu hau tabakoa eta beste substantziak erre eta arnasteko tresnari buruzkoa da; anfibioen generoa gaitzat duena beste hau da: «Pipa (anfibioen generoa)»*
Baserritarra **pipa** erretzen, 1914.
**Pipa** tabakoa eta beste substanzia batzuk, hala nola kannabisa, erretzeko tresna bat, substantzia erretzeko ontzi txiki batek eta hortik ateratzen tutu batek osatua. Tutua ahoratuz eta hortik inhalatuz erre eta arnasten da substantzia. Zurezkoak nahiz buztinezkoak izaten dira.

Historia
--------

Amerikako herri indigenetako kultura batzuek pipa zeremonialetan erretzen dute tabakoa, europarrak iritsi baino askoz lehenagotik. Esate baterako, Lakota herriak pipa zeremonial bat erabiltzen du, *čhaŋnúŋpa* izenekoa. Amerikako herri indigenetako beste kultura batzuek tabakoa erretzen zuten modu sozialean, ez soilik zeremonialean. Tabako-landarea jatorriz Hego Amerikakoa da, baina europarrak iritsi baino askoz lehenago zabaldu zen Ipar Amerikan. Tabakoa Ameriketatik sartu zen Europan XVI. mendean, eta berehala zabaldu zen mundu osora.

Tabakoa XVI. mendera arte Mundu Zaharrean sartu ez zenez, Ameriketatik kanpoko piparik zaharrenak beste substantzia batzuk erretzeko erabiltzen ziren, haxixa barne, substantzia arraroa eta garestia Ekialde Hurbiletik, Asia erdialdetik eta Indiatik kanpo, garai hartan han ekoizten baitzen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Cassanello, Robert.  (2014-01-01). «Episode 11 Tobacco Pipes: Tobacco pipes and other artifacts at The Silver River Museum and Environmental Education Center» *A History of Central Florida Podcast* (Noiz kontsultatua: 2022-12-24).
2. ↑   «The European Tobacco Trade from the 15th to the 17th Centuries · University of Minnesota Libraries» *web.archive.org* 2018-11-06 (Noiz kontsultatua: 2022-12-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104526
* Commonscat Multimedia: Pipes (smoking)

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4078119-7
* LCCN: sh85135743
* NKC: ph119769
* NARA: 10643341
* AAT: 300248067
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q104526
* Commonscat Multimedia: Pipes (smoking)
Categoría:Mujeres
**Sònia Moll Gamboa** (Bartzelona, Bartzelona probintzia, Katalunia, 1974) kataluniar filologoa, poeta eta itzultzailea da.

Ibilbidea
---------

Katalanezko irakasle lan egin du helduentzat eta hizkuntza-zuzentzaile eta -aholkulari ere bai. 1992an Jalpí eta Julià narratiba-saria irabazi zuen gazteen kategorian*.* *L'ultim estrip d'aire* (1998) gazteentzako liburu bat argitaratu du; bi poema-liburu, *Non si male nunc* (2008) eta *I Déu algun lloc* (2014), eta poesia-prosen bilduma bat, *Creixen malgrat total les tulipes* (2013).

Beste lankidetza batzuei dagokienez, zenbait poema argitaratu ditu *La catalana de lletres 2005* liburuan eta *Caravansari* poesia-aldizkarian. Marta Pérez Sierra *Dones d'heuraren* (2011) poesia-liburuaren hitzaurrea ere idatzi du.

2012an, 25 d'abril Vila de Benissapoesia saria 2irabazi zuen *Creixen malgrat tot les tulipes* lanarekin. 2016. urtean Josep Maria Llompart sariaren epaimahaiko kide izan zen. 

Haren olerkietako batzuk Clara Peyak musikatu ditu, eta Carta blanca poesia-emanaldia egin zuen harekin.

Lana
----

* *L'ultim estrip d'aire* (1998, Bartzelona: Cruïlla).
* *Non si male nunc* (2008, Sant Boi de Llobregat: Viena). 2007ko Poesia Premi Sant Celoni.
* *Nou de set* (autore ezberdinak, 2011), Susanna Rafart-en eskutik.
* *Creixen malgrat total tulipes* (2013). Narratiba Saria, apirilaren 25ean, Vila de Benissan.
* *I* *Déu en algun lloc* (2014, Vic: Cafè Central eta Eumo Editorial).

### Gaztelaniarako itzulpenak

* *Y Dios en algún lugar* (2017, Bartzelona: Godall Edicions).
* *La serpiente. Artículos de desobediencia* (2019, Bartzelona: Godall Edicions).

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Olor de coses tristes.*  12 de diciembre de 2014.
2. ↑   Segura, Cristian.  (17 de mayo de 2014). «Sònia Moll Gamboa» *Ara*.
3. ↑    *Carta blanca.* .

Kanpo estekak
-------------

* «La vida té vida pròpia», blog pertsonala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19301892
* Commonscat Multimedia: Sònia Moll

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 96875308
* ISNI: 0000 0001 2144 555X
* BNE: XX4742250
* CANTIC: a11711565
* GND: 1057204781
* LCCN: no2009129909
* UB: a1323576

 |

* Wd Datuak: Q19301892
* Commonscat Multimedia: Sònia Moll

[[Kategoria:1974} jaiotzak]]
Categoría:Mujeres
Categoría:Nacidos en 1974
Categoría:Personas vivas
***Pintto pintto*** euskal haur kanta bat da. Bere gaia *Pintto* izeneko txakurra da. Lehen bertsio grabatuan, Kixki ta Mixki ta Kaxkamelonen kanta da, gerora Txirri, Mirri eta Txiribiton izango ziren pailazoak. 1975ean, *Herri Gogoa* diskoetxearekin beraien lehenengo diskoa grabatu zuten: *Kixki, Mixki ta Kaxkamelon*. Argitaratu ordea, aurrerago, 1976an egin zen. Diskoak arrakasta izugarria izan zuen eta orduan egin zuten famatu hain ezaguna den Pintto-pintto abestia.

Hala ere, herri kanta da. 1975ean Zaldibiako Emilio Txurruka Uriarte txistulariari entzun zioten pailazoek, eta berak soldaduskan ikasi zuela esan zien. Doinua XIX. mendeko haur-kanten alemaniar bilduma batean jasotzen zela dio Jose Ignazio Ansorenak.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    Ansorena, Jose Ignazio.  (2000). *Mirri eta biok.*  Alberdania ISBN 9788495589101. (Noiz kontsultatua: 2018-11-25).
2. ↑   Giesbert, Franz J..  (1957). *METHOD FOR THE TREBLE RECORDER.*  B. Schott's Sohne (Noiz kontsultatua: 2018-11-25).

Kanpo estekak
-------------

* Txirri, Mirri eta Txiribiton pailazoen "Pintto pintto" abestiaren bertsioa entzungai.
* "Pintto pintto" abestia entzungai. Derioko "Hazi Kantatzen" proiektua.
* Haur talde bat eta andereñoa "Pintto pintto" abestia abestuz entzungai.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265989

 |

* Wd Datuak: Q12265989
Babilonia *terminoaren beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Babilonia (argipena)»*

**Babilonia** edo **Babiloniar Inperioa** Mesopotamian, Tigris eta Eufrates ibaien artean, gaur egungo Iraken, kokatutako estatua izan zen, Sumeria eta Akadeko eskualdeen bateratzearekin sortu zena. Inperioaren izena izen berdina zuen Babilonia hiritik zetorkion. Hiri honi buruzko lehen aipamena K.a. XXIII. mendekoa da.

K.a. 1700. urte inguruan, Babiloniako hiriko erregeak, Hammurabik, Mesopotamia eta iparralderago zeuden beste hiri batzuk konkistatu zituen. Babiloniako inperioari hasiera eman zion konkista horrek. Babiloniarrek Mesopotamiako hirien kultura bereganatu zuten eta inguruko herrietan izugarrizko eragina izan zuten.

Batzuetan beste herri batzuen menpe egon bazen ere, Babilonia hiri garrantzitsua izan zen 1.500 urtez. K.a. 600. urte ingurua izan zen hiri honen garairik oparoena. Garai horretakoak dira, hain zuzen, Babiloniako lorategi jasoak.

Historia
--------

Babiloniar Inperioa baino lehen, Mesopotamiako lurraldeetan bi talde etniko nagusi ziren, Sumertarrak eta Akadiarrak. Lurralde hau baliabide naturaletan aberatsa izateaz gain, merkataritzarako estrategikoki kokaturik zegoen.

### Antzinako Babiloniako legealdia

K.a. XIX. mendean, sumertarrak Ur-III dinastian zeudelarik, Eufrates ibaiaren mendebaldetik zetozen amortar semitek ia Mesopotamia okupatu zuten eta kontrola hartu zuten. Han, euren legea ezarri eta gobernua sortu zuten. Lehendabiziko urteetan, gobernua Isinen kokatu zuten. Hiru mende geroago, K.a. XVIII. mendean, gobernu monarkiko bat sortu zuten Babilonia hirian.

Babiloniarrek salerosten zuten mendebaldeko herriekin eta eragina izan zuten haiengan. Babiloniako tropek eta ofizialek Siria eta Kanaan zeharkatzen zuten. Geroxeago, kolonialista amortar talde bat Babilonian jarri zen bizitzen salerosteko xedearekin.

Sumerreko seigarren subiranoa zenak, Hammurabik, K.a. XVII. mendearen hasieraren inguruan Mesopotamiari nagusigoa kendu zion Babilonia hiriaren mesederako. Horrexegatik, Hammurabi Babiloniako lehen erregetzat hartzen da.

Babiloniarrek euren erregea Marduk jainkoaren ordezkari eta Babilonia hiria hauek koroatu behar zituzten hiri sakratua zela uste zuten. Erregeek goberna zezatela bermatzeko, burokrazia ezarri zuten, gobernu zentralista eta sistema zergadun bat garatuz.

Babiloniaren sorrerak literatura berpizte bat ekarri zuen.

Ikus, gainera
-------------

* Babiloniar artea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47690
* Commonscat Multimedia: Babylonia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 245399798
* GND: 4004102-5
* NDL: 00560453
* NKC: ge134040
* AAT: 300107732
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 7593899

 |

* Wd Datuak: Q47690
* Commonscat Multimedia: Babylonia
**Rosa Sensat i Vila** (El Masnou, 1873ko ekainaren 17a - Barcelona, 1961eko urriaren 1a) katalandar hezitzaile bat izan zen, Katalunian hezkuntza publikoaren aldeko eragilea eta pedagogia-joera berritzaleen bultzatzailea izan zen. Bere omenez, *Associació de mestres Rosa Sensat* maisu eta maistren elkartea dago Katalunian.

Bizitza
-------

Maresme eskualdeko El Masnou herrian jaio zen 1873 urtean. Bere gurasoak Jaume Sensat i Maristany, berak 9 urte besterik ez zituela hildako korbeta-kapitaina, eta Josepa Vilà i Riera, bordatzailea, izan ziren. 12 urterekin irakasle ikasketak hasita, 15 urterekin maistra titulua eskuratu zuen, eta bere jaioterriko herri-eskolan hasi zen lanean. Gironako haur eskolan lan egin ondoren, Madrilera aldatzen da, han bere ikasketak sakondu eta azkenean maistra-plaza ere lortzen du. *Institución Libre de Enseñanza* elkarte aurrerakoiarekin harremanetan hasten da, non Francisco Giner de los Ríos eta Bartolomé Cossío ezagutu zituen. David Ferrerekin ezkondu zen, eta Bartzelonara aldatu ziren. 1912 urtean Europako esperientzia pedagogiko berritzaileak ezagutzen ditu eta itzultzean beste hezitzaileekin pedagogia berritzailearen printzipioak partekatu eta lankidetzan hasten dira. 1914 urtean *Escola Municipal del Bosc* sortzen du Montjuïcen, aire librean eskolak ematen dituen ikastetxea eta pedagogia berritzailearen printzipioekin bat. Bertako zuzendari izango zen hogei urtez. Esperientzia horretan oinarriturik, *Vers una nova escola* liburua argitaratu zuen 1934 urtean. Espainiako Gerra Zibila bukatzean, aginte faxistak errepublikazale eta aurrerakoia izateagatik bere erantzukizunak kendu egiten dizkio, baina baztertua izan baino lehen, jubilatzea erabakitzen du.

Kanpo estekak
-------------

* **(Katalanez)** La mestra Rosa Sensat
* **(Katalanez)** «Rosa Sensat, l'educació» (audio). *l'Arxiu de la Paraula*. Ateneu Barcelonès, 2014.