recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Aragoiar gaztelua** (italieraz: '**Castello Aragonese'**) Ischia uhartearen ekialdean, Napoliko golkoan, Italian, dagoen uhartexka batean eraikitako Erdia Aroko gotorlekua da. Tokiko lehen gotorlekua K. a. 474an eraiki zen baina egungo eraikina XV. mendekoa da.

Geologia
--------

Uhartexkak jatorri bolkanikoa du. Orain 300.000 urte erupzio baten bidez sortu zen. Egun 113 metro itsasoaren gainean ditu. Eremuak 56.000 m² inguru ditu.

Sarbideak
---------

Uhartexka gaur egun Ischiarekin lotuta dago 200 metroko luzera duen zubi baten bidez. Zubi horrek lehen "Borgo" izena zuen baina egun Aragoiar zubia da. Hori ez da beti horrela izan. XV. mende aurretik gortorlekuan sartzeko bide bakarra itsasoa zen eta, ondoren, iparraldean zegoen eskailera batetik. XV. mendean, Alfontso V.a Aragoikoaren agindupean, arroketan tunel bat egin zen. Tunelak 400 metroko luzera du eta bidea argizuloekin argitzen zen; argizulo horiek ere defentsarako erabiltzen ziren: bertatik etsaei olio irakiten, harriak eta mota guztietako jaurtigaiak botatzen zien. Tuneletik atera ondoren bide eta bidexka desberdinak daude. XX. mendearen 70. hamarkadan igogailu bat martxan jarri zen.

Historia
--------

Gotorlekuaren historia luzea da. Leku horretan K.a. 474 urtean Castrum Gironis izeneko gaztelua zegoen. Urte horretan Hieron I.ak, Siracusako tiranoa, Kumas greziar koloniak etruskoen aurka zuen gerra lagundu zien. Lacco Amenon Kumastarrek irabazi zuten eta, sari gisa, Hieron I.ari uhartexka eman zioten. Ondoren Napolik okupatu zuen gotorlekua. K.a. 315ean erromatarrek hartu zuten uhartexka, Aenaria kolonia sortuz. Uhartexka gotorleku gisa erabili zuten eta inguruan dorreak eta etxeak eraiki zituzten etsaien itsasontzien mugimenduak behatzeko. 

Hurrengo mendeetan uhartexkak balore defentsibo izan zuen, inbasio desberdinen aurrean (bisigodoak, bandaloak, arabiarrak, normandiarrak (1134 - 1194), Hohenstaufen dinastiaren erasoak (1194 - 1265), Anjou dukerriaren aurka (1265 - 1282)...) inguruko populazioa babesteko. Ondoren, txandaka, gaztelua, jauregia eta monasterioa ziren. Gaur egun, uharteak hotela, museoa, gaztelu-monasterioko lorategia, ikuspegi zoragarriak eta klima zoragarria ditu.

Iruditegia
----------

* Aragoiar gaztelua.Aragoiar gaztelua.
* Itsaslabarra.Itsaslabarra.
* Gaueko ikuspegia.Gaueko ikuspegia.
* Gazteluaren barrualdea.Gazteluaren barrualdea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Italieraz)**:Webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1048809
* Commonscat Multimedia: Castello Aragonese of Ischia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147449798
* LCCN: n97030544

 |

* Wd Datuak: Q1048809
* Commonscat Multimedia: Castello Aragonese of Ischia
Hindu *deva* Angkor Wat tenpluko horma baten zizelkatua (Kanbodia)
**Deva** (devanagariz देव, *devā*) hitz sanskritoa da, "jainko" esan nahi duena eta naturaz gaindiko edozein izaki onbera izendatzen duena. Hindu mitologian, *devak* edozein jainko onbera da, Trimurtik antolatutako erresumen ordena mantentzeaz arduratzen dira eta, orokorrean, *asura* jainko gaiztoen ondo-ondoan jartzen dira. Batzuetan **devata** izena ere ematen zaie.

Budistentzat, *devak* zeru ezberdinetan bizi diren izakiak dira, non plazer ugariz gozatzen duten, euren aurreko ekintza onak saritzeko, oraindik karma-mailak gainditu ez dituztelako eta berpizte berrien mende daudelako.

Ondoren, mendebaldeko sinesmen esoterikoekin parekatu ziren.

Izena
-----

*Deva* hitza *div* aditz-errotik dator, "Distira, dirdira" esan nahi duena. Etimologikoki \**deiwos* aitzinindoeuroperatik dator, "Jainkoa, jainkozkoa" esan nahi duena, zehazkiago "egun-argikoak", latinezko *deus* eta avesterazko *daeva* hitzekin lotua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Encyclopedia of Hinduism* par C.A. Jones et J.D. Ryan publié par Checkmark Books, page 127, ISBN 0816073368

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q211258
* Commonscat Multimedia: Deva

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4133497-8
* LCCN: sh95003040
* NKC: ph317180
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q211258
* Commonscat Multimedia: Deva
**Davie konderria** (ingelesez: *Davie County*) Ipar Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Mocksville da. 2010eko zentsuaren arabera 41.240 biztanle zituen, Davie kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Davie konderriak 691,76 kilometro koadro ditu. Horietatik 7,73 ura dira. Beste 684,03 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 59,62 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 41.240 pertsonetatik 37.753 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.496 dira. 2.552 beltzak edo afroamerikarrak. 106 amerikar natiboak ziren eta 6 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 228 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 39 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 556 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q509786
* Commonscat Multimedia: Davie County, North Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144263854
* ISNI: 0000 0004 0425 7997
* GND: 7845952-7
* LCCN: n82020161
* NARA: 10039471
* **Lekuak**
* OSM: 2528694
* TGN: 2001490

 |

* Wd Datuak: Q509786
* Commonscat Multimedia: Davie County, North Carolina
**Dimmit konderria** (ingelesez: *Dimmit County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Carrizo Springs da. 2010eko zentsuaren arabera 9.996 biztanle zituen, Dimmit kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Dimmit konderriak 3.456,37 kilometro koadro ditu. Horietatik 14,58 ura dira. Beste 3.441,79 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2,89 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 9.996 pertsonetatik 9.833 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 8.616 dira. 81 beltzak edo afroamerikarrak. 7 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 51 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 10 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 14 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26619
* Commonscat Multimedia: Dimmit County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159456857
* LCCN: n81074673
* NARA: 10040009
* **Lekuak**
* OSM: 1827039
* TGN: 2001975

 |

* Wd Datuak: Q26619
* Commonscat Multimedia: Dimmit County, Texas
**Arveleg II.a**, Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den pertsonaia bat da, Arthedaineko hamabigarren erregea. Bere istorioa, Eraztunaren Jauna eleberriaren eranskinetan kontatzen da. Arvegilen semea da eta Fornosten jaio zen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1633. urtean. Bere birraitonaren izena hartu zuen, sindarinezkoa dena eta "errege handia" bezala itzul daitekeena.

Bere aitaren oinordeko bihurtu zen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1743. urtean. Bere erregealdian, Angmarren etsaia berriz asaldatzen hasten da, orkoak eta Ekialdeko Gizakiak, Mendi Lainotsuen ekialdeko zatian biltzen dira, berriz Angmar okupatzeko prest.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1813. urtean hil zen, 180 urteko bizitza eta 70 urteko erregealdia izan ondoren. Bere oinordekoa, bere seme Araval da.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Arvegil** | **Arthedaineko erregea**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1743-1813 | Ondorengoa**Araval** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2533087

 |

* Wd Datuak: Q2533087
**Arvegil**, Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den pertsonaia bat da. Pertsonaia honen istorioa, Eraztunen Jauna eleberriaren eranskinetan kontatzen da. Arvegil, Arthedaineko hamaikagarren erregea da. Argeleb II.aren semea da, eta Fornosten jaio zen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1553. urtean. Bere izena, sindarinezkoa da, eta "errege ezpata" bezala itzul daiteke.

Bere aitaren oinordeko bihurtu zen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1670. urtean. Bere erregealdian, hobbitek, Arnorrera iristen jarraitu zuten, horietako gehienak, Eskualdean ezarri zirelarik. Guzti hau, bere aitona Arveleg I.aren erregealditik ezarri zen baretasun politiko erlatiboari eta Erdialdeko Lurraldeko Izurrite Handiaren eraginei esker izan zen, azken honek, Dunedainengan eragin handia izan bazuen ere, beste horrenbeste gertatu zen hauen etsaiekin.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1743an hil zen, 73 urteko erregealdia eta 190eko bizitzaren ondoren. Bere oinordekoa, bere seme Arveleg II.a izan zen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Argeleb II.a** | **Arthedaineko erregea**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1670-1743 | Ondorengoa**Arveleg II.a** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2533109

 |

* Wd Datuak: Q2533109
*Artikulu hau Bilboko auzoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Arangoiti».*

**Arangoiti** Bilboko auzoa da. Bilboko lehen barrutian kokaturik dago, Deustukoa, alegia. Banderas mendiaren magalean kokaturik, itsasoaren mailatik 100-150 bat metrora. Bilbo iparraldeko ikuspegi ederra dago auzo honetan. Auzoak 4.625 biztanle dauzka eta 12,79 hektareako azalera. Guztira 362 biztanle bizi dira hektareako. Auzoaren hegoaldean Buena Vista etxebizitza multzoa dago, auzoaren erdigunetik banandua. Azken urteetako immigrazio prozesuaren eraginez, hainbat etorkin etorri da auzora bizitzen (etxebizitzek eskaintzen dituzten prezio merkeak direla eta.

Azken urteetan auzoaren iparraldean babes ofizialeko etxebizitzak eraiki dira, eta horrez gain, txalet urbanizazio berri bat, "Deustuko begiratokia" izenez ezaguna. Gainera, Enekuriko sarbide berria egitearekin batera, auzorako sarbideak hobetu dira eraikitako errepide berri batekin.

Arangoiti Basurtutik ikusita.

Garraiobideak
-------------

Arangoiti Bilbo erdigunearekin Bilbobusen 01 lineak lotzen du. Auzokoen kexa nagusia betidanik izan da garraioa, horregatik 2005. urtean aipaturiko autobus linea horren maiztasuna 30 minututik 15 minutura handitu zen. Horrez gain, linea Buena Vistako auzuneraino luzatu zen, eta bertan 30 minutuko maiztasuna eskaintzen du.

Deustuko San Pedrorekin batzen duen igogailua ere badago, Bilbo hiriak malda gehiegiko auzoetara heltzeko eraikitako lau igogailuetako bat. Dena den, igogailu zerbitzuaren emakidun enpresak urteetan zehar eginiko mantenu-lan eskasa dela eta, igogailua maiz matxuratu ohi da. 2006. urtean zehar igogailua asteetan zehar egon zen ibili gabe. Horrek eraginda, udalak mikrobus zerbitzu bat jarri zuen auzoa eta Deustuko San Pedro batzeko.

| Línea | Ibilbidea | Maiztasuna (minututan) |
| --- | --- | --- |
| **01** | Arangoiti - Plaza Biribila | 15´ |
| **A6** | Arangoiti - San Pedro Plaza | 15´ |
| **G8** | Arangoiti - Plaza Biribila | 30´ |
|

Kale garrantzitsuenak
---------------------

* Ganekogorta kalea
* Jata Mendia kalea
* Araneko kalea.

Ikus, gainera
-------------

* Arangoiti (Altsasu)
* Arangoiti (mendia)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Bilbo** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11906360

 |

* Wd Datuak: Q11906360


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Bilbo | Bilboko auzoak | Bilbo |
| Abando • Abusu • Altamira • Ametzola • Arabella • Arangoiti • Atxuri • Basurtu • Begoña • Bilbo Zaharra • Bolueta • Deustuko Doneperiaga • Errekaldeberri • Gazteleku • Ibarrekolanda • Indautxu • Iralabarri • Iturrialde • Iturrigorri • Kastrexana • Larraskitu • Lorategi-hiria • Masustegi • Matiko • Miribilla • Olabeaga • Otxarkoaga • San Adrian • San Frantzisko • San Ignazio • Santa Ana • Santutxu • Solokoetxe • Txurdinaga • Uretamendi • Uribarri • Zabala • Zazpikaleak • Zorrotza • Zurbaran |
**Arrateko Andre Mariaren santutegia** Eibarko santutegia da, Arrate auzunean dagoena, 556 metroko garaieran.

Arratek gailurrean gurutze bat dauka eta bertatik gertu santutegia dago; Ama Birjina hau Eibarko zaindari izendatu zuten 1928an. Santutegiaren inguruan aisialdirako gune zabala dago, jatetxe, taberna eta hotelarekin. Arrate Irratia herri emisorak bertatik emititzen du. Parke guztia pagoz inguratuta dago.

Santutegiaren lehen aipamenak 1498koak dira. Gaur egungo eliza XVII. mendekoa da. Barruan egurrezko bobeda berezia du, burdinsare barroko bat eta Andre Mariaren irudi gotikoa ditu. Ignacio Zuloagaren zenbait margolan ere baditu.

Arrateko Andre Mariarenganako debozioa inguru guztian zabaldurik dago, baina Eibarren da indartsuena. Bertako jaia irailaren 8an ospatzen da (Andre Mariaren jaiotza). Egun horretan eta maiatzaren 15ean (San Isidro eguna, baserritarren zaindaria) elizkizunez gain herri kirolen erakustaldiak egin ohi dira.

Andre Mariari ereserki hau abesten zaio:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Arrateko Ama, gure zaindari onena
gure herri dana hartu eta zaindu, Ama
 
Zure semeak eskerrak iritsi dagiguz
danok zerura juan gaitezen, Ama, egizu |  » |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Kantuz Kantu

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9074444
* Commonscat Multimedia: Arrate Sanctuary, Eibar

---

 |

* Wd Datuak: Q9074444
* Commonscat Multimedia: Arrate Sanctuary, Eibar


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
**Debata** Aralar mendilerroan dagoen mendi bat da. Guardetxetik San Migelen santutegira doan errepidetik oso gertu dago. Dena dela, bere garrantzia, bertan dagoen estazio megalitikotik datorkio.

Tontorrean bertan, Debata izeneko trikuharria dago, mendiari izena ematen diona. Mendebaldean eta errepidearen ondoan Erbillerri eta Pittin-arri trikuharriak daude. Aurreraxeago, Elurmenta eta Elordiko trikuharriak aurki daitezke, Txagain lepo eta trikuharrira heldu arte, Debata, Saldiaseko tontorretik banatzen duena. Debatatik iparraldera, Mozko dago, oso ezaguna ez den beste mendi bat, baina bere monumentu megalitikoa duena.

Irispideak
----------

Oso azkar iristen da San Migeleranzko errepidetik, Azurtako langa izeneko lepotik, zehazkiago, tontorraren ekialdean dagoena. Lakuntzatik Guardetxeranzko igoera ere, ahaztutako tontor honetara igotzeko unea izan daiteke. Guardetxetik, jakina, aipaturiko trikuharri guztiak bisitatzeko ibilaldi bat ere egin daiteke.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256118

 |

* Wd Datuak: Q12256118
**Arrautza egosia** edota  **arrautza gogortua** gatzun edo uretan egosi ohi den arrautza bat da, nagusiki oilo arrautza. Egosketan zehar arrautzak oskola mantentzen du.

Uretan oskolik gabe egosten diren arrautzei arrautza poxatuak edo arrautza eskalfatuak deitzen zaie.

Egosteko moduak
---------------

Arrautza egosterako orduan era desberdinak daude, eta egoste denbora aldatuz arrautza modu desberdina lortu dezakegu. Dena delako moduan, kontu garrantzitsua izan ohi da kazolan jartzen lehena arrautza izatea, eta ondotik ura eta gatza. Hona hemen aipaturiko moduak:

* **Uretan pasata**. Hitzak dioen bezala, uretan pasada bat ematearen tankera du moduak. 4 minutuz arrautza ur irakinetan mantentzea da gakoa.
* **Mollet arrautza**. Hiruzpalau minutuz egosita, bost minutura iritsi gabe.
* **Arrautza egosia**. Zortzi-hamar minutuz egosita, zuringo eta gorringoa guztiz gogortuta geratzen dira.

### Uretan pasata

Ura irakiten hasten denetik 4 minutu bitarte mantendu egoste prozesua. Honela, zuringoak gorputz pixka bat hartzen du, eta gorringoa berriz likido mantentzen da. Prestatzen den momentuan jatea komeni da, salmonellaz gaixotzeko arriskua baitago, batez ere haur pertsona nagusi eta sistema inmunitarioa makal duten pertsonengan. Kolonbia, Mexiko eta Venezuela bezalako herrialdeetan *huevo tibio* gisa ezaguna da modu hau.

### Mollet

Mollet arrautza edo itzulpena eginda *arrautza biguna* bost minutuz egosten edukita lortzen dugu, honela zuringoa mamituta eta gorringoa likido antzean gelditzen dira. Arrautza mota hau asko erabiltzen da gosari modura jartzeko, arrautzaren moldeko ontzian jarri eta goilaretxo batekin barruko edukia atereaz.

### Arrautza egosia

Arrautza egosia zortzi eta hamar minutu bitarte egosten edukita lortzen dugu, honela, bai zuringo zein gorringoa gogortuta geratzen dira. Hau da sukaldean gehien erabiltzen den modua, ondoren erditan edo laurdenetan zatituta aurkezteko. Bestalde, ogitarteko edota sandwitch-etan sartzeko xerra biribilak moztu ohi dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1062531
* Commonscat Multimedia: Boiled eggs

---

 |

* Wd Datuak: Q1062531
* Commonscat Multimedia: Boiled eggs
*Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Deba (argipena)»*

**Deva ibaia** Espainia iparraldeko kostaldeko ibaia da, Kantauriar erlaitzean, Kantabria eta Asturias artean igarotzen dena eta Kantauri Itsasoan itsasoratzen dena, Tina Mayorreko itsasadarra deritzonean. Izenak bere jatorria Mater Deva jainkosa kantabriarrean du (beste zeltiar herri batzuekin amankomuna).

Cares ibaia du ibaiadar nagusi bezala eta hau asturiar aldetik igarotzen da, Devarekin Panes herrian elkartuz (Peñamellera Baja, Asturias), Puente Llés baino beheraxeago. Deva eta Cares ibaiak euren izokinengatik dira ezagunak, Panes herriari toki askotako arrantzale mugimendu handi bat ematen diona bere garaian.

Ez da Gipuzkoako Deba ibaiarekin nahastu behar, bien izenek erro bera duten arren.

* Ibaiadar nagusiak: Urdon ibaia, Cares ibaia, Quiviesa ibaia eta Bullón ibaia
* Urteko ekarpena: 1054 hektometro kubiko.

Historia
--------

Deva ibaia kantabriarrek euren jainkosa Mater Devagatik hala deitu zuten.

Vellicako Cildá mendian Mater Deva jainkosari eskainitako aldare bat agertu zen, zeltiar munduan ezaguna zen eta urekin lotutako jainkosa zena. Deva ibaiak Jainkosarekin harremana ezartzea ahalbidetzen du eta kantabriarrek euren jainko eta jainkosa ugariak gurtzen zituztela frogatzen du.

Ikus, gainera
-------------

* La Hermidako haizpitartea

Bibliografia
------------

* Hubert, Henri (1988). *"Los celtas y la civilización celta"*. Madrid: Akal Universitaria.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q14370
* Commonscat Multimedia: Deva River

---

* **Lekuak**
* OSM: 2763702

 |

* Wd Datuak: Q14370
* Commonscat Multimedia: Deva River
Tamaina ezberdineko *Deba bōchō-*ak
b) bi aldeetatik angeluduna da, (a) eta (c) alde bakar batean, non (a) eskuineko eskuaz erabiltzeko dena eta (c) ezkerreko eskuaz erabiltzeko.
**Deba bōchō** (japonieraz: 出 刃 包 丁, literalki "zatikatzeko puntadun ganibeta") japoniar motako sukaldeko ganibetak dira, nagusiki arrainak mozteko erabiltzen direnak, haragia ere mozteko erabiltzen diren arren. Tamaina desberdinetakoak dira, batzuetan 30 cm-ko luzera (12 hazbete) dute. Deba bōchō lehengoz Edo Aroan agertu zen Sakain. Arrainak lepo eta xerrak egiteko diseinatuta dago. Bere lodiera, eta sarritan, orpoaren atzealdeko angelu kamutsagatik, arrainen buruak moztu egiten ditu kalte gabe. Ondoren, xafla erabiltzen da arrain hezurrak kentzeko eta xerratan bereizteko. Tradizionalki, karbonozko altzairuzkoak dira, mantentze arrunta eta lubrifikazioa behar du herdoiltzea prebenitzeko. Hala ere, ganibet moderno asko altzairu herdoilgaitzez ere eskuragarri daude, eta ontzi-garbigailuan seguru egon daitezke. Karbonoaren altzairuzko xaflen ahoa asko zorroztu daitezke. 
Deba ez dago prestatuta diametro handiko hezurrak mozteko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1111908

 |

* Wd Datuak: Q1111908
San Ginés elizan, Madrilen, Gerard Seghersen *Artzain Ona eta bi artzain txiki*
**Artzain Ona** (latinez *bonus pastor*) Jesukristori emandako izendapenetako bat da, batez ere Joanen ebanjelioaren parabola batetik (Joan 10:1-21) hartua, eta baita ebanjelioen arabera Jesukristok berak bere buruari artzain deitzen diolako pasarte batzuetan.

Bere irudikapen ikonografikoa (Jesus, eskuarki, zutik eta ardi bat sorbaldan duela) arte kristauko irudi sinboliko antzinakoenetako eta ohikoenetako bat da. Zenbait erakunde erlijiosok ere maiz erabili izan dute izena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Jn 10,7-21 - BIBLIJA.net - Biblia interneten» *www.biblija.net* (Noiz kontsultatua: 2022-05-23).
2. ↑   **(Katalanez)** «el Bon Pastor» *L'Enciclopèdia.cat.*  Bartzelona: Grup Enciclopèdia Catalana .

Ikus, gainera
-------------

* Donostiako Artzain Onaren katedrala
* Moskoforoa
* Galdutako ardiaren parabola

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q950667
* Commonscat Multimedia: Jesus Christ as the Good Shepherd

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q950667
* Commonscat Multimedia: Jesus Christ as the Good Shepherd
Honoré d'Urféren *l’Astrée* eleberriaren XVII. mendeko edizioa.
**Artzain eleberria** XVI. eta XVII. mendeetako literatura generoa da. Protagonistak mundu bukoliko batean kokaturik dauden artzainak dira, beren amodio esperientziak, zoritxarrekoak gehienetan, bizi eta partekatzen dituztenak.

Historia
--------

Artzain eleberriaren aurrekariak Teokrito eta Virgilioren eglogak eta Longosen *Daphnis eta Kloe* eleberria dira. Erdi Aroan Giovanni Boccacciok artzain giroko prosazko lan batzuk idatzi zituen, hala nola, *Ninfale d'Ameto* eta *Ninfale Fiesolano*, eta Garcilaso de la Vegaren eglogetan ere bukolismoaren elementu batzuk daude. Baina, Jacopo Sannazaro napolitarraren *Arcadia* (1504) hartzen da lehenengo artzain eleberritzat. 1559an argitaratu zen Jorge de Montemayoren  *Los siete libros de la Diana*, gaitzeko arrakasta izan zuena. Alonso Pérezen *La segunda parte de la Diana* (1564) eta Gaspar Gil Poloren *Diana enamorada* (1564) eleberriek jarraitu zioten Montemayor-en ildoari. Gaztelaniazko beste bi artzain eleberri garrantzitsu, Miguel de Cervantesen *Galatea* (1585) eta Lope de Vegaren *La Arcadia* (1599) dira. Robert Greenen *Menaphon* (1589), Philip Sidneyren *Arcadia* (1590) eta Honoré d'Urféren *L'Astrée* (1607-1627) ere aipagarriak dira.

2004an aurkitu zen *Lazarragaren eskuizkribua*-n euskaraz idatzitako artzain eleberri bat dago (ez osorik, hasiera eta bukaera falta ditu). Egin diren azterketen arabera, Lazarragak Montemayoren lana ezagutzen zuen eta haren eredura izkiriatu zuen bere eleberria.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Montero, Juan. *La novela pastoril.*  in: *Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes*. cervantesvirtual.com (Noiz kontsultatua: 2015-07-15).
2. 1 2   Aldekoa Beitia, Iñaki. [ *Lazarraga,*
Errenazimenduko idazle. *] in:* Sancho el Sabio: Revista de cultura e investigación vasca, ISSN 1131-5350, Nº 33, 2010, págs. 135-154*. (Noiz kontsultatua: 2015-07-15)**.*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1619888
* **Identifikadoreak**
* BNF: 146178167 (data)
* GND: 4179323-7
* LCCN: sh85098569
* NKC: ph964683

 |

* Wd Datuak: Q1619888
*Artikulu hau Nafarroa Garaiko mendiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Arangoiti».*
**Arangoiti** Nafarroako ekialdean dagoen mendia da, 1.355 metroko garaiera duena. Leireko mendilerroaren mendirik altuena da.

Arangoiti mendia Irati eta Eska ibaien artean dago. Horrez gain, mendi magalean Leireko monasterioa dago. Handik gertu, Ledea herrian erromatarren aztarna garrantzitsuak aurkitu dira.

Arangoiti mendira igotzeko, Irunberritik egin daiteke (3 ordu) edo Leireko monasteriotik (2 ordu).

Jakingarriak
------------

Mendiaren tontorretik gertu, Nafarroako eguraldi zerbitzuaren estazio meteorologikoa dago.

Ikus, gainera
-------------

* Nafarroako mendien zerrenda
* Arangoiti (Bilbo)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253827
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00416/eu\_a\_4162/a4162

 |

* Wd Datuak: Q12253827


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
Antzuolako geltokia, 1893an.
**Debako trena** Eibar eta Zumarraga udalerri gipuzkoarrak lotzen zituen burdinbidea zen, trenbide estukoa. Durango-Zumarraga linea nagusiaren adar bat zen, Ego errekaren ahoan hasita, Deba ibaiaaren harana zeharkatzen zuena, Deskarga portua igo ondoren Zumarragara heldu arte.

1889an inauguratu zen eta 22,7 km-tako ibilbidea zuen. "Compañía del Ferrocarril de Durango a Zumárraga" zen tartearen enpresa egile eta ustiatzailea. Geroago, enpresa honek, *Ferrocarriles Vascongados* (Eusko Trenbideaken aurrekaria) sortuko zuen beste konpainia batzuekin batzean 1906an. Maltzagako geltokia 1885ean hasi zen eraikitzen eta 1887an inauguratu zen. Ferrocarriles Vascongados konpainia sortutakoan eta Bilbo-Donostia linea bukaturik zegoela, tarte hau bide nagusiaren adarra bihurtu zen.

Linea honetako ibilbidea oso zaila zen. Deskargako portua gurutzatzeko malda handiei egin behar zien aurre, baia 60 m-tarainoko erradiodun kurbei ere. 1919an elektrifikatu zuten eta behin betiko 1975eko martxoaren 1ean itxi zen, eskaera baxua argudiatuz.

Maltzagako geltokian Bilbo-Donostia trenbidearekin zuen lotunea, eta Zumarragako geltokian Norteko burdinbidea (Irun eta Madril lotzen dituena) eta Urolako trenarekin (Zumarraga eta Zumaia lotzen zituena). Erdiko Mekolalde geltokian (Osintxu, Bergara), Lizarra-Bergara arteko Anglo-Vasco-Navarro trenbidearekiko elkargunea zuen.

Geltokiak
---------

1. Maltzaga (Eibar), Bilbo-Donostiarekin lotunea. Linea honetako geralekua da orain.
2. Soraluze
3. Mekolalde (Osintxu, Bergara)
4. Antzuola
5. Armileta
6. Zumarraga Madril-Irun trenbidea eta Urolako trenarekin lotunea.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Maltzaga-Zumarraga burdinbidea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8961478

 |

* Wd Datuak: Q8961478
**Daviess konderria** (ingelesez: *Daviess County*) Indianako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Washington da. 2010eko zentsuaren arabera 31.648 biztanle zituen, Daviess kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Daviess konderriak 1.131,5 kilometro koadro ditu. Horietatik 19,13 ura dira. Beste 1.112,37 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 27,97 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 31.648 pertsonetatik 31.010 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.314 dira. 165 beltzak edo afroamerikarrak. 62 amerikar natiboak ziren eta 6 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 161 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 15 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 229 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q220005
* Commonscat Multimedia: Daviess County, Indiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148940944
* LCCN: n82018478
* NARA: 10039326
* **Lekuak**
* OSM: 1482336
* TGN: 2000541

 |

* Wd Datuak: Q220005
* Commonscat Multimedia: Daviess County, Indiana
**Artag Iberiakoa**, Iberiako errege izan zen K.a. 81etik K.a. 63 arte. Azken urte honetan hil zen.

K.a. 65ean, Ponpeiok zuzendutako erromatarrak herrialdean sartu ziren. Artagek, erromatarren eraso bati aurre egiteko gai ez zela zekielarik, bakea eskatu zuen, eta elkarrizketak hasi ziren, baina Ponpeiok, erregeak, gotorlekuak sendotzeko denbora galtzen saiatzen ari zela susmatuz, negoziaketak eten eta zuzen joan zen herrialdearen erdialdera, Armazeko gotorlekua erasoz, preso hartua izan zena. Artagek, Mtkvari ibaiaren beste aldera ihes egin zuen, eta zubia erre zuen jarrai ez zezaten. Ibaiaren hegoaldean, herrialdea, erromatarren mende geratu zen. Artagek, bake eskaintzak egin zituen, baina Ponpeiok ez zien kasurik egin. Ibaia zeharkatu eta Aragviko haranetik igo zen, Georgiar armada garaituz. 9000 georgiar hil ziren gudu honetan, non, emakumeek, gizonekin batera borrokatu zuten. 10.000 preso hartuak izan ziren. Egoera honetan ere, Artagek bakea eskaini zuen, eta Ponpeiori ofrendak bidali zizkion (baita tronu bat, urrezko mahai bat eta ohe bat ere), eta, azkenik, erromatarrek, onartu egin zuten. Errege berri bat, Pharnavaz II.a Iberiakoa, koroatua izan zen, baina instituzioa kalterik gabe irten zen, erromatarren laguna zela aldarrikatu behar izan zuen arren. Hurrengo urteetan, izan ere, erromatar eragina desagertu egingo zen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Arshak I.a Iberiakoa** | **Iberiako erregea**K.a. 81-K.a. 63 | Ondorengoa**Pharnavaz II.a Iberiakoa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3216009

 |

* Wd Datuak: Q3216009
**Daviess konderria** (ingelesez: *Daviess County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Gallatin da. 2010eko zentsuaren arabera 8.433 biztanle zituen, Daviess kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Daviess konderriak 1.473,82 kilometro koadro ditu. Horietatik 15,04 ura dira. Beste 1.458,78 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 5,72 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 8.433 pertsonetatik 8.298 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 87 dira. 23 beltzak edo afroamerikarrak. 23 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 5 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 82 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485209
* Commonscat Multimedia: Daviess County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147801659
* LCCN: n84191110
* **Lekuak**
* OSM: 1180459
* TGN: 2001193

 |

* Wd Datuak: Q485209
* Commonscat Multimedia: Daviess County, Missouri
Davidiarren bandera.
**Davidiarrak**, **Adar Davidiarra** edota **Adarra** (ingelesez *Davidians*, *Branch Davidians* edota *The Branch*), AEBetako erlijio-talde apokaliptiko eta protestante bat da, askok sektatzat dute. 1955ean Zazpigarren Eguneko Davidiar Adbentisten targo batetik sortua izan zen. Taldeak hasiera batean Benjamin Roden buru izan zuen, baina batez ere David Koresh buru zutela hedatu eta ezagun egin ziren.

Texasko Mount Carmel Centerren egoitza zuten, Waco hiritik hurbil.

Davidiarrek Bibliak iragartzen duen azken auziaren garaian eta Kristoren Bigarren Etorreraren atarian bizi zirela uste zuten. Bestalde, Koreshek emazte eta seme-alaba ugari izan zituen, emazteetako batzuk adingabeak. Gainera, taldeak berez AEBetan dagoen armazalekeria muturreraino eraman zuen, beren buruak AEBetako Gobernua eta Armadaren eraso batetik defendatzeko asmoz, horregatik bere egoitzan sekulako armategia zuten.

1993ko Wacoko setioa eta sarraskiaren ondorioz mundu osoko albistegietan agertu eta ospea bereganatu zuten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3322742
* Commonscat Multimedia: Branch Davidians

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3322742
* Commonscat Multimedia: Branch Davidians
**Dina Ercilia Boluarte Zegarra** (Chalhuanca, 1962ko maiatzaren 31) perutar abokatu eta politikaria da. Peruko egungo lehendakaria da 2022ko abenduaren 7az geroztik, Pedro Castillok Peruko Kongresuan egindako autokolpe saiakeraren ondorioz sortutako botere-hutsunearen ondorioz. Herrialdearen lehendakaritza hartu duen lehen emakumea da.

Peruko Errepublikako presidenteorde izan zen 2021eko uztailaren 28tik 2022ko abenduaren 7ra, Peru Libre alderdiko hautagai gisa, 2021eko hauteskunde orokorretan hautatu baitzuten. 2021]eko uztailetik 2022ko azarora bitartean, Peruko Garapen eta Gizarteratze ministro izan zen.

Biografia
---------

1962ko maiatzaren 31n jaio zen, Chalhuancan, Apurimacen. Dina Baluarte abokatua da eta graduondoko bat du San Martin de Porres Unibertsitatean.

Bere karrera politikoa 2007an hasi zuen, Erregistro Nazionalean (Reniec), abokatu eta bulego-buru gisa. 2018an, Peru Libertario alderdiarekin Surquilloko alkatetzarako hautagaia izan zen. Bi urte geroago, 2020ko ezohiko parlamentu-hauteskundeetan parte hartu zuen, Peru Libre hautagaitzan, baina ez zuen eserlekurik lortu.

2021ean lehendakariorde izateko hautagai aurkeztu zen Pedro Castillo buru zuen zerrendan. Hautagaitzak irabazi zuen bigarren itzulian eta urte bereko uztailaren 28an hartu zuen kargua. Gainera, 2021eko uztailaren 29an Gizarte Garapen eta Gizarteratze arloko Ministro izateko zin egin zuen, 2022ko azaroaren 25era arte, orduan uko egin baitzion kargu horri Betssy Chávez Ministroen Kontseiluko lehendakari izendatua izan ondoren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Pedro Castillo disuelve el Congreso e instaura un Gobierno de emergencia en Perú» *El Diario* 2022-12-07.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Página12.  (2022-12-07). «Quién es Dina Boluarte, la vicepresidenta de Perú que asumió en lugar de Pedro Castillo | Será la primera mandataria mujer en la historia del país» *PAGINA12* (Noiz kontsultatua: 2022-12-07).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106474688
* Commonscat Multimedia: Dina Boluarte

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 7464167082553358570006
* GND: 1275016413

 |

* Wd Datuak: Q106474688
* Commonscat Multimedia: Dina Boluarte
**Deba-Mutriku zubia** Gipuzkoako Deba eta Mutriku udalerrietan dagoen zubi bat da. Deba ibaia zeharkatzen du eta Debako kirol-portua eta Agirre jauregiaren alboan dago. Gipuzkoako arkitekturan zubi adierazgarritzat jotzen da.

Historia
--------

1866ean ireki zen, XIX. mendean Donostia eta Bilbo kostaldetik komunikatzeko errepidean eraikitzen azken bidegunea izan zen.

Zubiak 106 metroko luzera du, eskumako ibaiertzean, hau da Deba aldean, lubetan ia 50 metro luzera duen zubi-branka kontutan izanik. 

Debako zubia kaltetuta euriteen ondorioz.Zubiaren zabalera 5,95 metrotakoa da, alde bakoitzean harlauzez egindako 0,4 metroko espaloiak duelarik. Hiru arkurekin egin zen, lehena eta hirugarrena 14,6 metroko argia zuten, bigarrenak, 14,7 metrokoa eta azkenik ezkerreko ibaiertzean, hau da Mutrikuko aldean 8,80 metroko argia zuen zati altxagarri bat zeukan zubiak, horrela itsasontziak Deba ibaian gora egin ahal izateko.

Azken zati altxagarri hau immobilizatu egin zen XX mendearen lehen erdian gorago zeuden biltegietarako ikatz garraioa desagertu zenean, eta ondorioz, azkenean 1951 urtean desmuntatu eta finkoa bihurtu zen.

Zubiari zimendatze arazoak agertu zitzaizkion 1883 urte inguruan eskumako bigarren zutabean hondoratzearekin batera, eta 1892 urtean konponketa batzuk egin ziren.

Garai batean bi udalerriak elkarlotzen zituen errepidea bertatik igarotzen zen, baina Sasiolako zubia ireki zenetik, 2006ean Debako zubia trafikoari itxi eta oinzubia bilakatu da.

Euriteen ondorioz, 2018ko uztailaren 5ean, gutxi gorabehera goizeko bostetan, Deba eta Mutriku lotzen dituen zubiaren zati bat hondoratu egin zen eta zubia itxi egin zen.

Zubia
-----

Kalitate handiko zubia da, kareharri grisez estalitako harlanduz egina, estribuak, zubi-pilareak eta gangak dituena. Hasieran hiru arku eta zubiune altxagarria zituen, azken hau itsasontziak bertatik igaro zitezen eraiki zen, baina 1951ean desmuntatu egin zen. Zubiaren hegoaldeko petrilean, eskuin aldeko ertzetik hasita hirugarren arkuaren parean, horman giltzatutako zirgilo batek ibaiaren ama ibilgua adierazten du, bai eta Deba eta Mutriku udalerrien arteko muga ere.

Ikus gainera
------------

* Sasiolako zubia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25474173
* Commonscat Multimedia: Deba-Mutriku zubia

---

 |

* Wd Datuak: Q25474173
* Commonscat Multimedia: Deba-Mutriku zubia



1. ↑   «Nº 49, El puente de Deba.» *www.ostolaza.org* (Noiz kontsultatua: 2018-07-06).[*Betiko hautsitako esteka*]
Aste Santuko Irudien Museoaren aurrealdea
**Aste Santuko Pasio-irudien Museoa**, Bilboko (Bizkaia) museo bat da, 2001ean sortua eta Iturribide kaleko, 3. zenbakian (La Burreria izenaz ere ezaguna) kokatua. Bilboko Aste Santuaren Gurutz-bide izandako 14 pasio-irudi eta dozena erdi "taila" eta "anda" gordetzen ditu.

Eraikina
--------

Aste Santuko Pasio-Irudien Museoa antzinako ardo alondegia da. Bilboko alde zaharrean kokatua dagoen XVIII. mendeko eraikina da honako hau estilo neoklasikoan egina. Ez da estetikoki bereziki azpimarragarria, nabarmenagoa izanik bere historiagatik. Eraikinaren egitura nagusia harrizkoa da. Sarreran atari moduko bat du eta eskailera batzuk bigarren solairura igo ahal izateko. Zurezko estalkia du, hau berregina izan zelarik. Alondegiaren jatorrizko funtzioagatik du puntu erdiko arkuz osaturiko ataria handi bat, horrek bertara gurdiekin sartzea errazten zuelarik. Alondegia izateari utzi zionean ikaztegia bihurtu zen eta beranduago astoak alokatzen ziren berta, hortik datorkio gaztelaniazko la burreria -astotegia euskaraz- izenordea. XX. mendearen zati handi batean eraikina abandonaturik egon zen, mende bereko 90. hamarkadan Aste Santuko Pasio-Irudien biltegi bilakatzea erabaki zen arte, eta , beranduago, honi kutsu hezitzaile bat eman nahian museo bilakatu zen.

Pasio-irudien bilduma
---------------------

Ondorengo pasio-irudien bilduma topa daiteke bertan:

* Hiriko Jesus Santua
* Barkameneko Aita Jesus Guztiz Santua
* Ama Bakardadekoa
* Preso Hartzea
* Gurutzea Sorbalda Gainean
* Arantzazko Koroapena
* Errukiko Ama
* Ortuko Otoitza
* Gurutzetik Eraistea
* Azken Afaria
* Ecce Homo
* Azken Afaria
* San Joan
* Hiru Gurutzeak
* Medinaceliren Aita Jesus Nazaretekoa
* Doloretako Ama
* Jesus Anasen Aurrean
* Jesus Zutabeari Lotua
* Lignum Crucis
* Bidera Ateratzea
* Jesus Zartatua
* Astotxoa
* Esperantzako Ama Guztiz Santua
* Aita Jesus Maitasunekoa
* Atsekabeetako Ama
* Aita Jesus Nekaldikoa
* Apaltasunaren Jesus Santua
* Karitatearen Ama
* Oinen Ikuzketa
* Erramu eta Arrosarioaren Ama
* Maria Magdalena Santua

Ordutegia
---------

Asteartetik ostiralera: 11.00 - 13.00 eta 17.00 - 19.30

Larunbatak: 11.00 - 14.00 eta 17.00 - 20.00

Igandeak: 11.00 - 14.00

\*Itxita: Astehelenak, Aste Santuan eta aurreko eta geroko asteak

Kanpo estekak
-------------

* Aste Santuko Pasio-irudien museoaren web-orria

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61069879

 |

* Wd Datuak: Q61069879


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Bilbo | Bilboko museoak | Bilbo |
| Arte Ederren Museoa • Aste Santuko Irudien Museoa • Athletic Club Museoa • Berreginen Museoa • Bilboko itsasadarra Itsas Museoa • Elizbarrutiko Arte Sakratuko Museoa  Euskal Arkeologia, Etnografia eta Kondaira Museoa • Euskararen Etxea • Eusko Abertzaletasunaren Museoa • Guggenheim Bilbao Museoa • Zezenketa Museoa |
**Dionisioren Belarria** (italieraz *Orecchio di Dionisio*) kareharrizko leize-zulo artifizial bat da, Italiako Sizilia uharteko Sirakusa hiriko Temeniten muinoan egina. Bere izena, giza belarriarekin duen antzekotasunagatik datorkio.

Dionisioren Belarria ziur asko harrobi zaharreko kareharrizko eraketarik handiena zen. 23 metroko altuera du eta 65 metrotan zehar hedatzen da amildegi barnean. Horizontalki, bere forma gutxi gora-behera kurboa da. Bertikalki, goialdean estutzen da malko bat bezala. Bere belarri formaren ondorioz akustika bikain bat du, soinurik txikienak ere leizean oihartzuna eraginez.

Leize-zuloaren izena 1586an sortu zuen Caravaggio margolariak. Dionisio I.a Sirakusakoa tiranoari erreferentzia egiten dio. Elezaharraren arabera (ziur asko Caravaggiok berak sortua), Dionisiok leize-zuloa berarekin bat ez zetozen guztientzako presondegi bezala erabili zuen, eta bere akustika bikainaren bidez ezkutuan entzuten zituen bere gatibuen plan eta sekretuak. Beste elezahar ikaragarri batek Dionisiok leize-zuloa forma horrekin, presoek, torturatuak zirenean botatzen zituzten oihuak anplifikatzeko zulatu zuela dio.

Bere akustika bikainaren ospearen ondorioz, Dionisioren Belarria hodi malgu bat duen audiofono batekin alderatua izan da. "Dionisioren Belarria" izenak espioitzari ere erreferentzia egin diezaioke, bereziki espioitza politikoari.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q282839
* Commonscat Multimedia: Orecchio di Dionisio (Syracuse)

---

 |

* Wd Datuak: Q282839
* Commonscat Multimedia: Orecchio di Dionisio (Syracuse)
**Dior Eluchil**, edo soilik **Dior**, Tolkienen legendarium ospetsuko pertsonaia bat da, idazlearen hil ondorengo lana den Silmarillionen agertzen dena. Peredhil edo erdi elfo bat da, Beren eta Luthienen semea. Ossirianden jaio zen, Tol Galen uhartean, eta Doriatheko Nimlothekin ezkondu zen, honekin, hiru seme-alaba izan zituelarik: Elured, Elurin eta Elwing. Azken hau, beste erdi elfo batekin ezkondu zen, Eärendilekin. Bien artean, Elrond eta Elros izan zituzten (azken honen ondorengoak direlarik Numenorreko erregeak eta ondorengo dunedainak.

Historia
--------

Diorrek, bere erresuma, Menegrothen ezarri zuen. Bere gurasoak hil ondoren, Melkorri lapurtutako silmarila oinordetu zuen. Silmarila eramaten eta argi eta garbi erakusten hasi zen, eta, beraz, bere erresumak gorantz egin zuen, baina Fëanorren semeen arreta ere piztu zuen, bitxia aldarrikatu ziotenak. Diorrek, ezezkoa eman zien, eta, beraz, Fëanorren semeek Menegroth eraso eta Dior eta honen emazte hil zituzten, hauen seme gazteak basoan utzi zituzten, gosez hil zitezen. Elwingek silmarilarekin eta bere gainontzeko herriarekin ihes egin zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1767102

 |

* Wd Datuak: Q1767102
| **Onaindia** |
| --- |
|  |
| **Izen osoa:** | Dionisio Onaindia Landeta |
| **Jaiotza data:** | 1918 |
| **Jaioterria:** | Gernika ( Bizkaia) |
| Pilotaria |  |
| **Modalitatea:** | esku huskako pilota |
| **Egungo enpresa:** | Ez |
| **Postua:** | Atzelaria |

**Dionisio Onaindia Landeta** (Gernika, 1918), eskuzko espezialitateko pilotari profesional bat izan zen. Bere lehen abizena zen **Onaindia** bezala ezagutua zen.

Gernikan jaioa, Onaindia, esku pilotako aurrelaririk hoberenetakotzat hartzen da. Ez zuen banan-banakoan hoberena izateko dohairik, baina, binakako partiduetan, 1940ko hamarkadako aurrelaririk hoberena izan zen. Garai hartako bere areriorik garrantzitsuena, Atano VII.a izan zen, honekin, pilotalekuetatik kanpo ere zihoan etsaitasun bat izan zuelarik.

Onaindiak, 1935ean debutatu zuen. Espainiako Gerra Zibilak eragindako etenaldiaren ondoren, bere osperik handiena Binakako lehen txapelketak jokatu zirenean iritsi zen. Urtzelai II.a atzelari bezala izanda, 1940-41 eta 1943an ospatu ziren lehen bi edizioetako txapeldun izan zen. 1945ekoan, Mariano Lazkano atzelari bezala zuela, berriz ere finalerako sailkatu zen, baina, lesio baten ondorioz, Txikito Iraetakoak ordeztu zuen finalean. 1945etik aurrera, ez zen beste binakako txapelketarik jokatu 1961 arte, Onaindiari, txapela berritzea eragotzi ziona.

Binakako txapelketako finalak
-----------------------------

| Urtea | Txapeldunak | Txapeldunordeak | Emaitza | Pilotalekua |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1940-41 | **Onaindia** - Urtzelai II.a | Txikito Iraetakoa - Gallastegi | 22-18 (1) | Gros |
| 1943 | **Onaindia** - Urtzelai II.a | Ubilla I.a - Kortabitarte | 22-21 |  |
| 1945 | Txikito Iraetakoa (2) - Lazkano | Atano VII.a - Atano IV.a | 22-17 |  |

(1) Ligaxka bezala jokatu zen.
(2) Txikito Iraetakoak ordezkatu zuen **Onaindia** finalean, honek, lehiaketako gainontzeko partdiuak jokatu zituelarik Lazkanoren bikote bezala.
Kioskoaren sabaia.
**Astronomia eta meteorologia kioskoa** Donostiako Gipuzkoa plazaren erdian dago, Gipuzkoako Foru Aldundiaren jauregiaren aurrean. Jose Otamendi astronomoa eta geografoak 1879an eraiki zuen. Neogotiko estilokoa da.

Eraikinaren elementuak
----------------------

Kioskoan informazio desberdinak ikus daitezke.

* Zeruko mapa sabaian
* Termometroa
* Barometroa
* Higrometroa

Horiekin batera, zutabean, munduko datu eta informazio desberdinak irakur daitezke. Kioskotik oso gertu, bestetik, geografia-mahai bat kontsultatu daiteke, hau ere, Jose Otamendiren lana.
Teknologia digitalaren ondorioz, gaur egun elementu horiek ez dira asko erabiltzen, eta zutabea informazio gune baten ordez, monumentu historikotzat har daiteke. Kioskoaren teilatuaren gainean dragoi forma duen haize orratz bat dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .

Kanpo loturak
-------------

* Sara Ibargurenen artikulua *Irutxuloko Hitza*n, 2319. zenbakian, 2022ko uztailaren 8an.
* **(Gaztelaniaz)**:Penintsulako barometro desberdinen historia, tartean Gipuzkoa plazakoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61364712

 |

* Wd Datuak: Q61364712
*Artikulu hau erakunde internazionalistari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Askapena (argipena)».*
**Askapena** erakundearen afixa.
**Askapena** euskal erakunde internazionalista da, 1987an Komite Internazionalistak taldearen zatiketatik sortutakoa, Euskal Herriko askapen sozial eta nazionalaren alde eta munduko inperialismoaren eta globalizazioaren aurka lan egiten duena, beti ere beste herri batzuetako antzeko prozesuekin elkartasunaz.

Brigadak antolatzen dituzte munduko beste bazter batzuetara hurbiltzeko, hala nola Palestina, Venezuela eta Mexikora. Euskal diasporari ere arreta berezia eskaintzen diote.

2010eko irailean Espainiako Poliziak erakundearen zazpi kide atxilotu zuten ETArekin lotu nahian, Gabi Basañez, Unai Vazquez, Itsaso Lekuona, Walter Wendelin, Ruben Sanchez, David Soto eta Haritz Ganboa hain zuzen ere. Argentina, Txile, Danimarka, Italia, Suitza, Mexiko, Venezuela eta Palestinatik, besteak beste, elkartasun mezuak helarazi zizkioten Askapenari operazio haren ondoren.

Azken urtean MLNV mugimendutik urruntzen hasi da. Urruntzerik aipagarrienetariko bat 2018. urtean burutu zen. Askapenak, Bilboko Aste Nagusiaren atarian, eta erabaki banakotasun batetik, Bilboko Askapeña konpartsa internazionalistarekin harreman guztiak apurtzea erabaki zuen. Erabaki propio horrek 80. hamarkadatik zegoen elkarren arteko kolaborazioaren desagertzea ekarri zuen.

Ikus, gainera
-------------

* Askapeña Bilboko konpartsa internazionalista

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)****(Frantsesez)****(Ingelesez)****(Italieraz)**Askapenaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254290
* Commonscat Multimedia: Askapena (internationalist organization)

---

 |

* Wd Datuak: Q12254290
* Commonscat Multimedia: Askapena (internationalist organization)
**Dantzaleku** Altsasuko dermioa da, San Pedroko baselizarantz bidean. Bertan daude kirol instalazio nagusiak: igerilekuak, bi futbol zelai eta atletismoa egiteko pista. Gainera merendatzeko hainbat mahai eta su-toki ere badira. Dermioaren mendebaldean siets bat dago, orain dela urte batzuk berreskuratu dena eta bertan Txuspo Poyo artistak etxola bat eraiki du zuhaitz batean.

Dirudienez izena San Pedro egunean erromeriatik herrira jaisterakoan bertan Altsasuko zortziko dantzatzen zelako datorkio. Gero hortik herrira dantzan jaisten zen zuzenean.

Espainiako Gerra Zibilaen ondoren naturgune hau partzialki hondatu zen, familia bati zegoen sietsa lehortzeko baimena eman baitzioten, bertan barazki ezberdinak landatzeko. Horretarako zulo batzuk egin zituzten ura ateratzeko. Hala ere gaur egun berreskuraturik dago eta bertan natura da nagusi. Haritzak, elorri txuriak eta masustondoak aurki daitezke, besteak beste. Igelak eta saguzarrak ere ugariak dira, sietsan aurki daitezkeen intsektuak direla eta.

Dantzalekuren 360ºko ikuspegia. Irudian ikus daitezke Txuspo Poyok instalatutako etxola eta kirol instalazioak.

Dantzalekuren 360ºko ikuspegia. Irudian ikus daitezke Txuspo Poyok instalatutako etxola eta kirol instalazioak.  
 **Irudi honek 360º hartzen ditu. Nahi izanez gero irudi mota hauek ikusteko programa berezi batean ikus dezakezu hemen klik eginez**

Ikus, gainera
-------------

* Altsasuko dermioen zerrenda
* Altsasu

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256087

 |

* Wd Datuak: Q12256087