recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Hiztunak bere sentimendu edo emozioak adierazteko erabiltzen duen perpaus-mota. Harridura-perpausei, amaieran, harridura-marka (!) ezartzen zaie beti.

Harridura-perpausak adierazpen soilak baino zerbait gehiago dira. Ekintza edo gertaera batek hiztunari sorrarazten dion sentimendu bat adierazten dute, harridura, ezustekoa, hain zuzen.

Aginte-perpausetan bezala, zenbait esaldi, esateko moduagatik, doinuagatik eta abarrengatik, harridurazkotzat har litezke. Baina badira bestelako ezaugarri formalak ere harridura adieraztean erabiltzen direnak. Haietako bat hitz-ordena da, eta, maiz, erakusleak erabiltzen dira:

* *Hura zen gizona hura!*
* *Hau da patxada!*

Beste bat, ***bai*** elementuaren erabilera:

* *Bai ederrak direla hemengo mutilak!*

Eta, batez ere, perpaus nagusia ulertutzat eman litezkeen zenbait zehar-galdera:

* *Zenbat dakien mutil honek!*
* *Zer pozik nagoen gaur!*
* *Zenbat bider esan dizudan!*
* *Zer politak diren argazki hauek!* (ez, *\*zer politak dira argazki hauek!*)

Horiek, itxuraz, perpaus bakunak dira, baina aditzak erakusten duen marka horrek ongi salatzen du egiazki perpaus txertatuak direla. Baina zein aditzen mende dauden ez da esaten. Pentsa liteke, agian, «*harriturik nago*» edo «*harrigarria da*» edo horrelako aditzen bat dagoela halako perpausen gainetik. Adibidez, aurreko adibide-saileko lehen perpausa honelatsu parafrasea liteke:

* *Harriturik nago mutil honek zenbat dakien ikusita.*

Eta, gorago adierazi bezala, idazkerari dagokionez, esaldiaren azken muturrean harridura-marka (!) jarri ohi da. Zerbaitengatik dira harridura-perpausak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
Uxueko Ama Birjina.
Montserrateko Ama Birjina.
**Ama birjina beltzak** erlijio katolikoan eta kristautasunean orokorrean Andre Maria aurkezteko era desberdin bat dira. Irudi horiek aurpegiaz beltzak edo beltzaranak. Zergatia oraindik ez da oso ondo argitu. Batzutan horrelako irudiak kandelen kearen ondorioz belztu dira baina beste askotan, jatorriz, kolore hori zuten eta ez zen etnia bat adierazteko.

Hipotesiak
----------

Irudi hauen jatorrian, antza, herri kristauek bere lehen mendeetan antzinako emakumezkoen ugalkortasun jainkoen elementu ikonografikoak eta atributuak onartu zituzten. Aurpegiak boliez (beltzez margotuta) eginak zituzten eta gurtza Erromatar Inperio berantiarrean hedatu zen; Isis, Zibele eta Artemisa dira horietako batzuk. Hori dela eta, birjina horien adibideak Europa osoan aurki daitezke. Izan ere, Isis, bestetik, jatorri afrikarreko jainkosa izateaz, beltza da irudikapen gehienetan.

Beste egileen ustez, adibidez, Philippe Walter irakaslearen esanetan, irudi beltz horien jatorria zelta izan daiteke. Mitologia horietan maitagarriak eta "sarazinak" izenarekin ezagutzen diren emakume basatiak, birjina beltzekin inguratzen ziren. Tradizioa ebanjelizazioaren ondoren mantenduko zen Europan. 

Beste hipotesi da horrelako irudiak Erdi Aroan egin zirela eta, zura izan zen erabilitako gai nagusia. Gai horrek etsai asko ditu: intsektuak, hezetasuna, e.a. Arazoa sahiesteko irudiak betun eta erretxina bereziekin babesten ziren. Dena dela, garai bereetan beste motatako santuak eta irudiak egin ziren, beltzak izan gabe.

Amerikaren kasuan, irudi beltzak konkistatzaileek eraman zituzten.

Irudi ospetsu batzuk
--------------------

Asko dira eta mundu osoan barreiatuta daude baina batez ere Europan. Adibide batzuk emango ditugu:

### Euskal Herrian

* Uxueko Ama Birjina
* Hondarribiako Guadalupeko Ama Birjina

### Europan

* Montserrateko Ama Birjina, Katalunian.
* Dublingo Ama Birjina, Irlandan.
* Peña de Franciako Ama Birjina, Espainiana.
* Cáceresko  Guadalupeko Ama Birjina, Espainian.
* Le Puyko Ama Birjina, Frantzian.
* Madonna di Tindari, Italian.
* Tolosa Okzitaniako Ama Birjina, Frantzian.

### Amerikan

* Habanako Reglako Ama Birjina, Kuban.
* Guadalupeko Ama Birjina, Mexikon.
* Nossa Senhora Aparecida, Aparecida, Brasilen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Philippe Walter:*Mitología cristiana: Fiestas, ritos y mitos de la Edad Media*, Buenos Aires, Paidós, 2004.
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Ama Birjina beltzak Frantzian.
* **(Ingelesez)**:Karen Rallsen "The Black Virgin".

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1435706
* Commonscat Multimedia: Black Madonna

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11946178b (data)
* GND: 4226121-1
* LCCN: sh85014640
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1435706
* Commonscat Multimedia: Black Madonna
***Ama Birjina tronuan lotan dagoen Haurra gurtzen*** (italieraz: *Madonna in trono che adora il Bambino dormiente*) Giovanni Bellini margolari veneziarrak 1475ean egin zuzen margolana da. Taula gaineko tenpera pinturaz egina dago. 1812tik Veneziako Accademia di Belle Arti museoan gordetzen da.

Deskribapena
------------

Margoak Ama Birjina tronu klasizista batean erakusten du, bere belaunetan lo dagoen Haurra gurtzen. Bere aureolak urre sendoko diskoak dira eta Ama Birjinak bere jantzi klasikoa darama: belo zuri bat, tunika gorria eta mantu urdina. Bere eskuak otoitzean altxatzen dira. Margolanaren atzealdea hodeiak dituen zerua da.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47818848
* Commonscat Multimedia: Madonna in trono che adora il Bambino dormiente - Giovanni Bellini C.591

---

 |

* Wd Datuak: Q47818848
* Commonscat Multimedia: Madonna in trono che adora il Bambino dormiente - Giovanni Bellini C.591
**Ama Agustindarren komentua**, hasieran **Monteano-Salazar jauregia**, Arabako Artziniega herriko XVI. mendeko eraikina da. Errenazimendu eta barroko estiloaz eraikia, 1996tik euskal ondare nabaria gisa babestuta dago Artziniegako Hirigune Historikoaren barruan.

Historia
--------

Ruiz de Monteanok eta Ines Orive Salazarrek sortutako komentua plazaren eta Goiko kalearen artean dago, fundatzaileen dorrearen ondoan; dorre horretatik leiho batzuk geratu dira. XVI. mendean ere eliza altxatu zen. Komentua, azkenik, XVII. mendean altxatu zen.

Deskribapena
------------

"Harlandu oneko bao karratuak dira, moldura finekoak, eta barnealdean biko jarleku tipikoak ditu. Iparraldekoa nabarmentzen da, Monteanotarren armarria gorde duena. Alde honetan bertan elizaren fatxada nagusia aurkitzen dugu, XVI. mendekoa, eta ondoren komentua, XVII. mendearen bukaerakoa, leihoburuak dituzten leihoekin eta belarri txikiekin, sarrerako atea bezalaxe. Ataria erdi puntuko arku bati egokitzen zaizkion bi gorputzek osatzen dute; arkua dekorzioagatik da aipagarria. Baoaren alde banatan bi zutabe toskanar daude. Kapitelen gainean solairuaren eta erlaizaren euskarri den taulamenduaren zatiak daude. Goiko solairuan eta arku azpian, zulogune bat zabaltzen da, eta alde banatan bi armarri ditu: Monteanorena eta Orive Salazarrena. Komentuko eliza oinplano angeluzuzena eta burualde zuzena duen eraikina da, kapera nabearen eskuinaldean duena. Baoak angeluzuzenak dira, oinean barnealdean zabaldu den zulogunea izan ezik. Kristo Santuaren kapera, XVIII. mendekoa, azpimarragarria da. Oinplano karratua dauka, erdian lore apaingarridun ertz gangaz estalia, eta dekoratu gabeko eralitza".

Iruditegia
----------

* Salazartarren armarria.Salazartarren armarria.
* 
* Aldare nagusia.Aldare nagusia.
* Kanpo aldea.Kanpo aldea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65934693
* Commonscat Multimedia: Convent of Nuestra Señora de los Remedios, Artziniega

---

 |

* Wd Datuak: Q65934693
* Commonscat Multimedia: Convent of Nuestra Señora de los Remedios, Artziniega
***Ama Birjinaren Iragaitza*** Andrea Mantegnak 1462-64an egindako margolana da. Egun El Prado museoan dago, Madrilen.

Mantegnak Mariaren bizitzako azken uneak irudikatu zituen, arkitektura klasikoek zehaztutako espazio batean. Zoladura koadrodunak Ama Birjinaren ohera eramaten ditu behatzailearen begiak. Atzealdean, aintzira bat dago, zein Mantuan garai hartan (egun ez) zeudenen erreprodukzio xehea baita. Koadro hau gaztelu horretako kapera bateko apaindura zen, egun Florentziako Uffizi museoan dauden beste hiru oholekin batera.

Mantuako kapera hori desegin ondoren, koadro hau Ferrarara eraman zen. Egun han gordetzen dira koadro hau osatuko lukeen beste zati bat, *Jesus Ama Birjinaren arimarekin* alegia (horregatik agertzen dira zutabeak bukatu gabe goiko aldean). Ondotik, Ingalaterrako Karlos I.aren bildumara pasa zen, baina, hura 1649an exekutatuta, haren ondasunak enkatean saldu zituzten, eta Espainiako Filipe IV.ak erosi zuen margolan hau.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q959537
* Commonscat Multimedia: Death of the Virgin by Mantegna

---

 |

* Wd Datuak: Q959537
* Commonscat Multimedia: Death of the Virgin by Mantegna
**Karl Gunnar Malmquist** (Ystad, 1893ko otsailak 21-Uppsala, 1982ko ekainak 27) suediar astronomo bat izan zen.

Gunnar Malmquist Ystaden jaio zen, bertan bigarren hezkuntzako ikasketak amaituz 1911n, Lundeko Unibertsitatean matrikulatu aurretik. Bere doktoretza 1921ean lortu zuen.

1915 eta 1920 bitartean irakasle laguntzailea (amanuensis) izan zen Lundeko Behatokian, eta irakasle 1920tik aurrera. Lundeko behatokiko bere lana 1929 arte jarraitu zuen. 1930 eta 1939 bitartean Estokolmoko behatokian lan egin zuen, Estokolmoko Unibertsitate Eskolan irakasteaz gain. 1939tik 1959an jubilatu zen arte Uppsalako Unibertsitatean astronomia katedraduna izan zen.

Malmquist Carl Charlierren ikaslea izan zen Lunden, eta Lundeko Eskolako kiderik ezagunenetako bat bihurtu zen astronomia estadistikoan. Arlo horretan eginiko bere lanak (bere ingelesezko izena den **malmquist bias** izenagatik ezagunagoa), Malmquisten zehartasuna deskubritzera eraman zuen.

Uppsalako Unibertsitatean katedradun bezala, Schmidt teleskopioengatik interesatu zen, eta Åke Wallenquistekin batera, Uppsalako Unibertsitateko Kvistaberg Behatokiarentzat garaiko munduko Schmidt teleskopiorik handiena lortzeko ekimena hartu zuen. Teleskopioak 135 zentimetroko ispilu bat eta 100 zentimetroko plaka zuzentzaile bat zituen. Malmquist, unibertsitatearentzat, Australiako Stromlo Mendian behatoki bat lortzeaz ere arduratu zen.

1527 Malmquista asteroidea bere omenez izendatu zen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1387688
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 59842765
* ISNI: 0000 0000 6319 4480
* GND: 116714565
* SUDOC: 166968773
* MGP: 234432

 |

* Wd Datuak: Q1387688
**Almadiaren Eguna**, Nafarroako Erronkaribar haraneko Burgi udalerrian urtero maiatzaren lehendabiziko egunetan ospatu ohi den almadiari buruzko eta almadiazainen omenezko jaieguna da.

Jaia
----

Interes Turistiko Nazionaleko Festa gisa izendatua dago. Jaialdi honetan, hainbat almadia zehar Ezka ibaiatik jaisten dira, Burgin presa igaro eta Burgiko zubian ibilbidea amaitzen dute.

Almadien jaitsiera ospatzen den bakoitzean kultur, kirol edo folklore jarduerekin osatzen da, hala nola, erakusketak, musika emanaldiak, dantza, artisautza, herri bazkaria, ikus-entzunezko emanaldiak, antzerkia, herri kirolak, etab.

Jaialdi bakoitzean kultura, kirola edota zientzia munduko persona edo erakunde bati omenaldia egiten zaio "Urrezko Almadia" emanez.

Almadiaren eguna, Nafarroan ematen diren herri tradizioetan, ikusgarrienen artean dago.

Ikus gainera
------------

* Burgiko Almadiaren Museoa
* Burgiko zubia

Kanpo estekak
-------------

* Almadiaren Eguna  **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25476031

 |

* Wd Datuak: Q25476031
**Alma Karlin** (izen osoa, *Alma Vilibalda Maximiliana Karlin*), (Celje, 1889ko urriaren 12a - Pečovnik, 1950eko urtarrilaren 15a) Esloveniako idazlea, poeta, bidaiaria, etnologoa eta poliglota izan zen.

Biografia
---------

Alma Karlin Celjen jaio zen, Austria-Hungariako Inperioaren barnean. Familia austriazalea zuen eta hala hazi zen bera ere. Ikasketak Grazen (Austria) eta Londresen egin zituen. Han hizkuntza ugari ikasi zituen, hala nola, ingelesa, frantsesa, latina, italiera, norvegiera, daniera, finlandiera, errusiera eta espainiera. Beranduago pertsiera, txinera eta japoniera ere ikasi zituen.

Parisen sei hilabetez ere bizi izan zen eta Sorbonan hainbat hizkuntzen klaseak eman zituen. Garai hartan hamar hizkuntzetako hiztegiak egin zituen, tartean esloveniera ere bai.

Lehen Mundu Gerrarekin batera Ingalaterratik alde egin behar izan zuen, austriarra izanik *persona non grata* izendatu baitzuten, eta Suedia eta Norvegiara egin zuen alde. Han Selma Lagerlöf idazle suediarra ezagutu zuen eta honek Nobel Sarirako proposatu zuen.

1919an gerra bukatu zenean etxera itzuli zen eta dirua biltzen hasi zen Celjen hizkuntza eskola bat sortzeko. Urte hartako azaroaren 24an bederatzi urtetako bidaiari ekin zion Ipar eta Hego Amerika, Ozeania eta Asiako hainbat herrialdetan egon zen. Azken herrialdea India izan zen. 1928ko urtarrilean amaitu zuen bidaia, hiltzear zeukan amarengana etorri baitzen.

Ordutik aurrera ez zuen gehiago bidaiatu eta idazteari ekin zion. 1934 aldean teosofia ikasten hasi zen eta katolizismoan murgildu zen. Alemanez idatzi zuen, harik eta naziek boterea eskuratu zuten arte. Ordutik aurrera ez zuen alemanez idatziko, protesta gisa, eta Alemanian bere liburuak erre egin zituzten.

Alemaniarrek Eslovenia okupatzerakoan Alma Karlin atxilotu eta Mariborrera eraman zuten. Thea Gamelin lagunak askatu egin zuen eta Almak Eslovenia hegoaldera egin zuen ihes, esloveniar partisanoek kontrolpean zuten eremura. Dalmazian egon zen Gerra amaitu arte. 1950an tuberkulosiaren erruz hil zen Celje ondoko Pečovnik herrian.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Alma Karlin*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q79131
* Commonscat Multimedia: Alma Karlin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 27905349
* ISNI: 0000 0001 1753 9756
* BNF: 130015575 (data)
* GND: 120587947
* LCCN: no96040934
* NKC: js2015867683
* NLA: 35518973
* SNAC: w69x4b85
* BIBSYS: 90564022
* Open Library: OL5190223A
* **Bilduma digitalak**
* Gutenberg proiektua: 52787

 |

* Wd Datuak: Q79131
* Commonscat Multimedia: Alma Karlin
**Hawthorne efektuak** pertsonek eta taldeek esperimentu batean parte hartze soilagatik euren jokabidea aldatu egiten dutela jasotzen du, esperimentuak neurtu nahi dituen aldagaien efektuen gainetik. Efektua motibazioak eta lankidetzak gizakien gainean duten eragina nabarmentzeko erabili da, faktore fisiko edo ekonomikoen gainetik.

Historia
--------

Elton Mayo eta beste psikologo zenbaitek 1924-1932 urte bitartean Western Electric enpresako Hawthorne Works lantegiko langileen produktibitatearen gainean eragina zuten faktore fisikoei (lan ordutegiak, atsedenak eta lanpostuaren kondizio fisikoak) buruzko esperimentuak diseinatu zituzten. Espero ez zituzten emaitzak lortu zituzten: esperimentuetan parte hartzen zuten langile taldeen produktibitatea beti handiagotu egiten zen, esperimentuetatik kanpo gertazen ziren langileen aldean, faktore fisikoak kontra zein alde edukita. Emaitza hobeak faktore fisikoek ez baizik eta bestelako motibazio faktoreek, hala nola antolakuntza informala, taldearen bultzada eta partaidetza, eragiten dituztela interpretatu zuten.

Eragina
-------

Hawthorne efektuak Giza Harremanen Eskola sortzeko bidea zabaldu zuen, lan antolakuntza eta kudeaketari buruzkoa eta langilearen motibazio ez ekonomiko eta sozialak baieztatzen zituena. Ordura arte, besteak beste Henry Fayol, Frederick Winslow Taylor eta Max Weberek zuzendu eta faktore fisikoak eta antolakuntza formala nabarmentzen zituen eskola klasikoa egon zen indarrean. Giza Harremanen Eskola altzoan sortu ziren, gainera, X eta Y teoriak eta Maslow piramidea.

Kanpo estekak
-------------

* Hawthorne efektua, Gizapedian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18570
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q18570
**María Andrea Zenarruza y Palacios de Uriondo** (Salta, Argentina, 1795eko otsailaren 21a - Ibídem, 1877ko urtarrilaren 18a**),** Argentinako abertzale bat izan zen, Francisco Pérez de Uriondoren emaztea.

Biografia
---------

Juan Zenarruza eta Teresa Palaciosen alaba, María Andrea 1795eko otsailaren 21ean jaio zen Saltako hiriburuan, posizio ekonomiko oneko familia batean.

1810eko hamarkadan, Maiatzeko Iraultza piztu zen, eta, 1813an, tropa errealistek, Ayohúmako guduan arrakasta lortu ondoren, Salta probintzia setiatu eta bertan finkatzea erabaki zuten. Erantzun gisa, Juana Morok eta María Loreto Sánchez Peónek espioitza sareak sortu zituzten abertzaleei haietaz libratzen laguntzeko. Proiektu honek Gertrudis Medeiros, Macacha Güemes Goyechea (Martín Miguel de Güemesen arreba bera), Martina Silva, Celedonia Pacheco, María Petrona Arias eta Juana Torinoren laguntza izan zuen. Andreak ere haiekin bat egitea erabaki zuen, ofizial errealisten solasaldietan infiltratuz, pastel-saltzaile eta garbitzaile lanak eginez, soldadu kopurua kontatzeko eta informazioa abertzaleei helarazteko. 1817an, espainiar okupaziotik askatzea lortu zuten.

1820ko otsailaren 22an, Andrea Zenarruza Francisco Pérez de Uriondo koronelarekin ezkondu zen, eta Martin Miguel de Güemes bera izan zen ezkontzako aitabitxia. Teoria batzuek diotenez, Andrea Güemesen ahizparekin, "Macacharekin", elkarlanean aritu zenetik ezagutzen zuen Martín, harekin adiskidetu baitzen, eta haren proiektuan parte hartzeak Francisco Uriondo ezagutzera eraman zuen. Bikoteak ez zuen seme-alabarik izan, Uriondo 1822ko otsailaren 7an hil baitzen.

Azkenik, 1877ko urtarrilaren 18an, 82 urte zituela, Andrea Zenarruza bat-batean hil zen bere jaioterrian, bere senarra hil eta 55 urtera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Txantiloi:Cita web

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q105241631

 |

* Wd Datuak: Q105241631
**Amboseli parke nazionala** (ingelesez: *Amboseli National Park*) Kenyako parke nazionala da, 1948an sortua. Afrika osoko parkerik ezagun eta miresgarrienetakoa da: izugarrizko paisaia naturalez gainera, hango sabanan sekulako fauna aberatsa eta ugaria dago. Parkearen ipar-ekialdera, berriz, Kilimanjaro ikusten da. Sumendi lurretan dago parkea, eta 125.900 hektareako zabalera du. Ura ugari izaten duenez urte osoan, baita sasoi lehorretan ere, animalia handientzako bizileku aproposa da, eta horietarik ugari dago Amboselin, ugaztunak batik bat. Hortxe dago Afrika osoko elefante, jirafa edota errinozero kontzentraziorik handiena. Bufalo, antilope eta zebra ugari ere bada, baita harraparirik ere: lehoiak, leopardoak eta gepardoak. Errinozero beltzak desagertzeko zorian egon ziren 1970-1985 arteko epean, ezkutuko ehiztarien jardueragatik, eta elefanteak ere asko hil zituzten. Orduz geroztik, ordea, animalia mota horien babeserako neurri zorrotzak hartu zituzten parkeko zaindariek.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q458423
* Commonscat Multimedia: Amboseli National Park

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 216000807
* GND: 4355994-3
* SUDOC: 031801102
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 68899593

 |

* Wd Datuak: Q458423
* Commonscat Multimedia: Amboseli National Park

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2013-3-25 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
**Hawkins konderria** (ingelesez: *Hawkins County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Rogersville da. 2010eko zentsuaren arabera 56.833 biztanle zituen, Hawkins kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Hawkins konderriak 1.293,95 kilometro koadro ditu. Horietatik 32,69 ura dira. Beste 1.261,26 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 43,92 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 56.833 pertsonetatik 55.122 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 669 dira. 735 beltzak edo afroamerikarrak. 100 amerikar natiboak ziren eta 8 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 277 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 21 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 570 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Hawkins County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502400
* Commonscat Multimedia: Hawkins County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 261772443
* ISNI: 0000 0004 0442 4169
* GND: 4468263-3
* LCCN: n81107058
* **Lekuak**
* OSM: 1847626
* TGN: 2001873

 |

* Wd Datuak: Q502400
* Commonscat Multimedia: Hawkins County, Tennessee
*Artikulu hau kastroari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Cueto».*
**Cueto mendiko kastroa** (gaztelaniaz: *castro Monte Cueto*) Castro Urdialesko Cueto mendian zegoen kastroa da. Egun, mendi tontorrean, Burdin Aroko harresien aztarnak geratzen dira, irratigintza-antena, goi-tentsioko dorre eta eukaliptoen artean.

Aztarnategi arkeologikoa
------------------------

Kastroak estekadura moduan egindako hiru harresi zentrokideak ditu. Bertan erromatarren garaiko 12 zentimetroko Neptunoren estatua txikia (Kantabriar Neptuno izenekoa), I. eta IV. mendeko erromatar txanpon bi eta Burdin Aroko hasierako edo Brontze Aroko amaierako zeramika topatu zituzten.

Plinio Zaharraren esanetan, eskualdean *Portus Amanus* edo *Portus Samanum* izeneko herrixka zegoen, gero Flaviobrigaren kokagunea izango zena. Kastroan samaniarrak bizi ziren, kantabriarren arteko mugan bizi zen herri autrigoia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Molinero Arroyabe, J.T..  (2000). *Carta Arqueológica de Castro Urdiales (Cantabria). Paleolítico-Edad del Hierro.*  Santander: Castro Urdialesko Udala, 143-146 or..
2. ↑   Solana Sainz, J.M..  (1977). *Flaviobriga (Castro Urdiales).*  Santander: Universidad de Valladolid-Centro de Estudios Montañeses.
3. ↑    *Los cántabros antes de Roma.*  Real Academia de la Historia, 294 or. ISBN 8489512590..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6022384

 |

* Wd Datuak: Q6022384
**Anita Ramírez beltzez, erretratua** (gaztelaniaz, **Retrato de Anita Ramírez en negro**) 1915aren inguruan Ignacio Zuloaga euskal margolariak eginiko erretratua da. Anita Ramírez artistaren ohiko modeloa izan zen urte haietan; berari egin zion, adibidez, *Anita Ramírez horiez* beste erretratua.

Deskribapena
------------

Margolan honetan Zuloagak Segoviako lanetan oso ohikoa izan zen eskema jarraitu zuen: aurrean, errealismo handiaz, modeloa ikusten dugu; atzean, aldiz, herri baten irudi askoz sinplifikatuago. Margolan osoan iluntasuna da nagusi. Argia modeloaren aurpegian fokalizatzen da. Ana Ramírez Segoviako ohiko arropa dotorez jantzita dago, ikusleari begira, eta haren begiradan arrotasuna da nagusi. Deigarria da baita ere atzean ikusten den zeru mistikoa, iluna, ekaitza iragarriz. Modeloaren buruan lore batzuk ikus daitezke, margolanari beste motatako koloreak emanez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  file:///Paseo\_por\_Segovia\_con\_\_Ignacio\_Zuloaga\_2.pdf

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31187972

 |

* Wd Datuak: Q31187972
**Anibal Gonzalezen Glorieta**, Espainiako Plazarako sarrera nagusian dago, Maria Luisa Parkearen parean, monumentua bera bisitatzera datozen eta turista autobusen behin-behineko geltokia da, baita hiritik euren ibilbide turistikoan zehar, geldialdi bat egiten duten zalgurdiena ere. Hiriko oroitzapenak saltzen dituen denda ibiltariren bat edo beste ere badago, baita egarria asetzeko edari freskagarriak saltzen dituen besteren bat ere.

Izendapena
----------

Sevillako Udaletxeak, ohore moduan eta Anibal Gonzalez arkitekto sevillarraganako errekonozimendu bezala, beste batzuen artean, Maria Luisa Parkean aurkitzen diren Espainiako Plazaren eta Amerikako Plazako eraikinen eraikuntza egitasmoen egilea izan zena, bere izena glorieta honi ematea erabaki zuen, bere arkitektura lanik handiena izan zenaren atea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8964308
* Commonscat Multimedia: Statue of Aníbal González, Seville

---

 |

* Wd Datuak: Q8964308
* Commonscat Multimedia: Statue of Aníbal González, Seville
**Anil**|   |
| Kolore koordenatuak |
| Hamaseitarra | #094293 |
| RGB | (r, g, b) | (75, 0, 130) |
| CMYK**N** | (c, m, y, k) | (42, 100, 0, 49) |
| HSV | (h, s, v) | (275°, 100%, 51%) |

*Artikulu hau koloreari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Anil (argipena)».*
**Anil** (arabieraz: *an-ni*, ‘indigoren landarea’) edo **indigo** (latinez: *indicus*, ‘Indiakoa’) anil tindagaiaren kolorea da, *indigofera tinctoria* antzeko landareetatik aterata. Anil moduan espektro elektromagnetikoaren barnean uhin-luzera 420-450 nanometrokoa duen kolore multzoari dagokio, urdinaren eta morearen artekoa. Batzuetan ostadarraren seigarren koloretzat hartua, adituek egun kolore hori morea dela diote.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Hunt, J. W. G..  (1980). *Measuring Color.*  Ellis Horwood Ltd ISBN 0-7458-0125-0..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5967009
* Commonscat Multimedia: Indigo

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300311066

 |

* Wd Datuak: Q5967009
* Commonscat Multimedia: Indigo


|   | Urdinak |   |
| --- | --- | --- |
| Urdina | Erregezkoa | Itsas urdina | Heraldikoa | Anila | Elektrikoa |
|   |   |   |   |   |   |
| Ziana | Ziana (CMYK) | Turkesa | Oztina | Zeru-kolorea | Aquamarina |
|   |   |   |   |   |   |
Eskandinaviar mitologian **Hati** gauero zerutik Mániren (Ilargia) atzetik zihoan otso bat zen. Mánirengana hurbiltzea lortzen zuen bakoitzean, ilargi eklipseak gertatzen ziren. Bere anaia Skoll Eguzkiaren atzetik zihoan. Ustez, Fenrirren anaiak edo semeak dira. Esaten denez haurrek pertzak jotzen dituzte eta nahiko zarata egiten dute, Hati Ilargitik aldenduta izateko nahikoa. Gainera, pertzak jotzean sortutako txinpartak zerura hegan egiteko erabiltzen dituzte. Lurreko jendeak eroritako izarrak deitzen ditu. Esaten denez, eskandinaviar mitologian munduaren amaiera den Ragnarökean, Hatik ilargia harrapatu eta bere herpeekin txikituko du.

Managarm bezala ere ezagutzen da. Eskandinavian "Ilargiaren Zakurra" deitua da, hil direnen haragiarekin asetzen dena. Hor dago zakur bezala duen aldea ez soilik laguntzaile eta Hildakoen Erreinuko zaindari bezala, baizik eta baita sarraskijale bezala ere.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q259182

 |

* Wd Datuak: Q259182
**Haterra**, euskaraz: «Gorrotzatzailea», interneten eta bereziki sare sozial eta eztabaidaguneetan, pertsona, eztabaidalari, jende talde, erakunde, lan, egitasmo edota kontzeptu jakin batenganako aurkako iritziak, gezurrak edo gorrotoa zabaltzen saiatzen den erabiltzailea da, bai helburu arrazional jakinik gabe edota helburu jakin eta zehatz batengatik.

Maiz trollaren errola ere ehartzen du.

Gorrotatzaile edo *hater* batek pertsona jakin bat edota pertsona talde bat gorrotatu dezake. Adibidez, alderdi politiko, erlijio, pentsaera, musika taldea, kirol taldea, herrialde, arraza, jatorri edo kontinente jakin batekoa izateagatik bakarrik. Gorrotatzaileak bere gorrotoa autojustifikatu eta bere arrazonamendua zuzena ez izan arren, zuzena balitz bezala ezartzen du. Aldiz gainontzekoak oker daudela uste du, maiz etsaiak bezala ere hartzen ditu. Gorrotatzaileak mespretxatu edo gorrotatzen duen horren inguruko jarduerak jarraitzeko joera izan ohi du, helburu hori publikoa denean, maiz jendaurreko eztabaidaguneetan parte hartzen du.

Askotan gorrotatzaileak anonimotasunetik plazaratzen dira, edo profil faltsu batekin.

Ikus gainera
------------

* Troll (Internet).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5681313

 |

* Wd Datuak: Q5681313
Urjauzia harri-kartoizko egitura batean.
**Harri-kartoia** da papera edo kartoia igeltsu eta olio lehortzailearekin nahastuz eginiko orea, zurruntasun handiko objektuak moldatzea ahalbidetzen duena. Antzerki eta filmetako atal eta atrezzoetarako ere erabiltzen da, baita ere Valentziako Falletako jaietan ninot ezagunak egiteko.

Harri-kartoi gogorragoak erabiltzen dira halaber jolas-parke askotako gezurrezko formazio geologikoak egiteko.

Euskarazko hiztegiek harri-kartoi forma hobesten dute, baina Egungo Euskararen Hiztegian ikusten den erabilera errealean, ohikoagoak dirudite *kartoi-harri* eta *kartoiharri* formek. Hedaduraz, terminoak faltsutasun agerikoa ere esan nahi du, atrezzo merkeetan igarri egiten denez harri-kartoiaren faltsutasuna. Esate baterako: "Zure aurpegiak kartoiharrizko mozorro zuria dirudiela...", idatzi izan du Joseba Sarrionandiak.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    «Kartoi» *Harluxet Hiztegia*.
2. ↑   «harri-kartoi - Elhuyar hiztegiak» *hiztegiak.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-05-24).
3. ↑   «Egungo Euskararen Hiztegia (EEH) - UPV/EHU» *ehu.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-05-24).
4. ↑   Sarrionandia, Joseba, 1958-.  (). *Lagun izoztua.*  Euskalgintza Elkarlanean Fundazioa, 362 or. ISBN 848331794X. PMC 50183667. (Noiz kontsultatua: 2019-05-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8341506
* **Identifikadoreak**
* AAT: 300265578

 |

* Wd Datuak: Q8341506
**Cooke konderria** (ingelesez: *Cooke County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Gainesville da. 2010eko zentsuaren arabera 38.437 biztanle zituen, Cooke kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Cooke konderriak 2.326,95 kilometro koadro ditu. Horietatik 61,33 ura dira. Beste 2.265,62 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 16,52 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 38.437 pertsonetatik 36.252 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 5.997 dira. 1.018 beltzak edo afroamerikarrak. 303 amerikar natiboak ziren eta 19 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 278 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 35 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 532 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109636
* Commonscat Multimedia: Cooke County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159440313
* ISNI: 0000 0004 0574 7904
* LCCN: n80010414
* NARA: 10040007
* **Lekuak**
* OSM: 1837616
* TGN: 2001964

 |

* Wd Datuak: Q109636
* Commonscat Multimedia: Cooke County, Texas
**Cook konderria** (ingelesez: *Cook County*) Minnesotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Grand Marais da. 2010eko zentsuaren arabera 5.176 biztanle zituen, Cook kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Cook konderriak 8.649,39 kilometro koadro ditu. Horietatik 4.888,01 ura dira. Beste 3.761,38 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,6 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 5.176 pertsonetatik 4.586 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 58 dira. 15 beltzak edo afroamerikarrak. 437 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 27 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 107 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156619
* Commonscat Multimedia: Cook County, Minnesota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132509322
* GND: 4438525-0
* LCCN: n79045277
* NARA: 10039590
* **Lekuak**
* OSM: 1796046
* TGN: 2001014

 |

* Wd Datuak: Q156619
* Commonscat Multimedia: Cook County, Minnesota
**Coliseo antzokia** edo **Coliseoa** Eibarko eraikin kultural polibalentea da. Jatorrizko diseinua Victor Eusa arkitekto nafarraren lana izan zen. 2007an guztiz berriztatu zen eraikinaren barnealdea; jatorrizko aurrealdea bakarrik mantendu zen.

Historia
--------

Coliseo antzokiaren plangintza 1947an hasi zen zinema eta antzerki areto bezala; 1949an zabaldu zen eta 1987an itxi zituen ateak. Victor Eusa arkitekto nafarraren lana da. Eraikin espresionista eta klasizista da, aurrealdean ornamentazio modernista elementu batzuk dituelarik. Bere eszenatokia hiruki alde-berdin formakoa zen, alde bakoitzak 10 metro izanik.

2007ko martxoak 23an zabaldu zituen berriro ateak, Martín Herrera arkitektoak zuzendutako berriztatze sakon baten ondoren. Aurrekontua 3.3 milioi eurokoa izan zen.

Areto nagusi bat du, 547 eserlekuko edukiera duena antzerki, zinema eta musika ikuskizunetarako, eta baita bi areto txikiago ere zinemarako, edukiera 84 eta 74 eserlekukoa dutelarik. Behin zinema areto komertzial guztiak itxi zirela, Coliseo antzokiak betetzen du zerbitzu hau Eibarren, Areto enpresaren kudeapenean.

Kanpo estekak
-------------

* Coliseo antzokiaren agenda

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6139665
* Commonscat Multimedia: Teatro Coliseo, Eibar

---

 |

* Wd Datuak: Q6139665
* Commonscat Multimedia: Teatro Coliseo, Eibar
Honolulu dendetan salgai dauden polinesiarren bandera ez-ofizial honetan, Hawaiki urrezko petroglifo bat da, eta benetako uharte nagusiak izarrak.
**Hawaiki** edo **Havaiki** uharte mitiko bat da non polinesiarrek bertan kokatzen dute beraien jatorria. Elezaharrek azaltzen dute polinesiarren arimak Hawaikira itzultzen direla hil ondoren.

Irudimenezko uharte honen izena formekin ere aurki daiteke: Havaiki, Hawaiiki, Hawaii «Hawai», Hawaii «Havai», «Hawai» eta «Hawai». Hawaiki forma da ohikoena, maoriar jatorrikoa.

Hawaiki izena Hawaii uharteen izenekin erlazionatu da, eta Samoako Savai'i. Sozietate uharteetan, Raiatea, antzina, uharte sakratutzat hartzen zen, eta Havai'i izenarekin ezagutzen zen. Tuamotu, Havaiki edo Havai'i gaur egungo Fakarava zen.

Kondairak
---------

Kondairen arabera, Hawaiki mitikoa mendebaldean dago. Polinesiarrak uharte ezberdinetara migratu zuten jatorrizko uhartea izango zen. Bereziki, maoriek Aotearora (Zeelanda Berria) egindako migrazioaren kondairak bizirik daude, jatorrizko zazpi tribuak sortu zituzten zazpi txalupekin. Halaber, hildakoen arimak Reinga lurmuturretik, Iparreko uhartearen ipar-mendebaldeko muturretik, Hawaikirantz irteten direla esaten da.

S. Percy Smithek Hawaiki, *The original homeland of the Maori* (1908) liburuan Hawaiki Javan kokatzea iradokitzen du. Gaur egun, elezaharrei ez zaie hitzez hitzeko krediturik ematen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  E. R. Tregear, Maori-Polynesian Comparative Dictionary (Lyon and Blair: Lambton Quay), 1891.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1591621
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1591621
Haizagailua.
**Haizagailua** aire-laster bat sortzeko makina da. Airea, gasak edo airean dauden partikula solidoak (hautsa, zerrautsa eta abar) barreiatzeko erabiltzen da. Motor elektriko batek birarazten duen helize edo gurpil hegaldun bat da haizagailua; etxeetan, bulegoetan eta lantegietan erabiltzen da geletako airea barreiatzeko, hedatzeko edo nahasteko. Gehienetan, leku itxi batean airea berritzeko eta mugiarazteko erabiltzen da, aire garbiagoa sarrarazteko eta usain txarrak aldarazteko. 1882an asmatu zuen Schuyler S. Wheeler estatubatuarrak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6498398
* Commonscat Multimedia: Ventilation fans

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX540605
* BNF: 119810749 (data)
* LCCN: sh85047105
* NDL: 00570736
* NKC: ph137058
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q6498398
* Commonscat Multimedia: Ventilation fans
*Artikulu hau Mañeruibarreko herri hustuari buruzkoa da; Baztango herria gaitzat duena beste hau da: «Aniz»*

**Anitz** Mañeruibarreko Zirauki udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Izarbeibar-Novenera eskualdean.

XVI. mendean jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Ziraukiko Udalara pasa ziren.

Bertako biztanleak *aniztarrak* ziren.

Izena
-----

Anitz toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Aniz*

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Hanniz* (941)
* *Anniz* (1222)
* *Anitz* (1246)
* *Aniz* (1283)
* *Haniç* (1290)
* *Anniz* (1350)
* *Aniz* (1534)
* *Aniz* (1953)
* *Anitz* (2011)

Historia
--------

Anitz errege izan zen bere garaian. 1192. urtean, Antso VI.a Jakituna errege nafarrak lekuko bizilagunen bularra eta afaria bateratu zituen. XII. mende horretan bertan, Iratxeko monasterioa, jabearen dohaintzaz, jauregiaren jabetzarekin egin zen, bere egoitza guztiekin, azken hauek udalerriaren barruan kokatutako bi errotaren aprobetxamendua barne.

Handik gutxira, XIII. mendean, dokumentuek erakusten digute Jerusalemgo San Joan Ospitaletegiak ere bertan lursailen baten jabe egin zirela; ez da ahaztu behar Anitz, orduan eta orain, Donejakue bidearen ibilbide nagusian dagoela (Gares eta Lizarra artean).

1425. urtean, Anizko herritarrek Iruñeko katedraleko priorrari eman zioten parrokia-elizaren patronatua.

Oharrak
-------

1. ↑  /ánit͡s̻/ ahoskatua (laguntza)  
Azentua: zorrotza lehengo silaban

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindia: Euskal Onomastikaren Datutegia.
2. ↑   «Anitz - Lekuak - EODA» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-08-30).

Ikus, gainera
-------------

* Zirauki
* Mañeruibar
* Nafarroa Garaia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113481692

 |

* Wd Datuak: Q113481692
**Anizeto Olano Galarraga**, izengoitiz ***Amaialde*** (Altzo, Gipuzkoa, 1896ko apirilaren 17a - Nueva Pompeya, Argentina, 1966ko urtarrilaren 3a) gipuzkoar idazle kaputxinoa izan zen, Miguel Ángel eta Dionisio Olanoren anaia.

Biografia
---------

Altsasun, Hondarribian, Iruñean, Bartzelonan eta Erroman egin zituen filosofia eta letretako eta zuzenbide kanonikoko ikasketak. Espainiako Gerra Zibila hasi zenean, Bordele ondoko Bègles herrira joan zen, erbesteratua. 1940an Argentinara jo zuen. *Yakintza*, *Zeruko Argia*, *RIEV*, *Euzko Deya* eta Eusko Ikaskuntzako Ameriketako Institutuko buletinetan eman zituen argitara lan aipagarrienak. Olanorenak dira *Filosofía vasca* liburua (1934), eta *Lucha de idiomas en Euzkadi y en Europa* (1935), B. Etxegarairekin, Aitzolekin eta E. Landetarekin egindako lana.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* Anizeto Olano *Bidegileak* bilduman

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253577
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX5170827
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 116417
* Lur: 04524/eu\_o\_0651/o0651

 |

* Wd Datuak: Q12253577
**Alboak**, Tolkienen legendarium ospetsuan eta Eraztunen Jauna eleberrian, Eskualdean bizi ziren hobbiten azpiarraza bat da.

Kiderik gutxien zituen taldea zen, eta kolore argiko larruazal eta ilea izateagatik eta euren altuera handiagoagatik eta argaltasunagatik bereizten ziren. Oso gogoko zituzten zuhaitzak eta basoak, ehiza, nekazaritza baino gogokoago izatea eta elfoekin ondo eramatea eragiten zuena. Abilak ziren hizkuntzekin eta trebeak ziren kantatzen.

Gainontzeko hobbit arrazak bezala, Rhovanionetik zetozen, eta eurei buruzko berriak daude Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1150. urtetik, Eriadorrera iritsi eta gainontzeko hobbitekin batu zirenean. Mendi Lainotsuak zeharkatu zituzten Rivendeleko iparraldeko pasabideetatik, eta Mitheithel ibaitik jaitsi ziren Angelua deituriko tokiaren lurralderaino.

Euren izaera abenturazale eta ausartagatik, Albo asko izan ziren beste hobbit adarretako familia eta klanen buru, eta beti izan zuten ezarri ziren tokitik haratago esploratzeko ekimena. Honela, orkoen arriskua Mendi Lainotsuetatik gertu nabaritzen hasi zenean, Alboak joan ziren Breeranzko martxaren buru, Artxeteko oihanera heltzen eta bertan ezartzen lehenak izan zirelarik.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1601. urtean, Argeleb II.a erregearen baimenarekin, Martxo eta Zuri anaia alboek, hobbiten buru, Baranduin ibaia zeharkatu eta ibai honen eta Urruneko Kebraden artean ezarri ziren, ondoren, lurralde hau, Eskualdea bezala ezagutuko zelarik.

Eguzkiaren Hirugarren Aroaren hamaieran, Took, Brandiorein eta Bolger bezalako familiek, odol alboa zuten.
**Guthrie konderria** (ingelesez: *Guthrie County*) Iowako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Guthrie Center da. 2010eko zentsuaren arabera 10.954 biztanle zituen, Guthrie kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Guthrie konderriak 1.536,05 kilometro koadro ditu. Horietatik 6,36 ura dira. Beste 1.529,7 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 7,13 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 10.954 pertsonetatik 10.797 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 202 dira. 16 beltzak edo afroamerikarrak. 21 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 37 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 79 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486352
* Commonscat Multimedia: Guthrie County, Iowa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153616892
* LCCN: n81095273
* NARA: 10038892
* **Lekuak**
* OSM: 1789528
* TGN: 2000599

 |

* Wd Datuak: Q486352
* Commonscat Multimedia: Guthrie County, Iowa
**Habanako gudua** Hispanoamerikako independentzia-gerren (1809-1826) lehorreko kanpainetako azken borroka handia izan zen, eta amazonia kontinentaleko espainiar jabetzaren behin betiko amaiera ekarri zuen, eta errealisten agindupeko lurrak Peru-Ekuadorko mendilerroetara eta kostaldeetara murrizten ziren, horrela espainiarrak amazonia kontinentaletik kanporatuak izan zirelarik, gudua 1823ko irailaren 23an Habanan gertatu zen, San Martinen. Guduari, gaur egun, Hego Amerikako hispaniar herrialdeetako historialariek garrantzia kentzen badioten arren, hispanoamerikar independentzian rol garrantzitsua izan zuen, Ayacuchoko guduak izan zuen bezala, eta Maynasko Independentzia ekarri zuen, ondoren, San Martingo Protektoradora borondatez batzeko.

Aurrekariak
-----------

Borroka
-------

### Abertzaleen etorrera Habanara

### Abertzaleen etorrera Moyobambara

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22569249

 |

* Wd Datuak: Q22569249
Haizekor
**Haizekor** (orduko grafiaz *Aycecor* , frantsesez *Ventôse*) errepublikar egutegiko seigarren hila da.

Gregoriotar egutegira ekarrita, otsailaren 19tik martxoaren 20ra irauten du gutxi gorabehera, urtearen arabera. Pisces zeinuaren aldiarekin ia bat dator.

Jatorrian «lurra lehortzen duen haize boladetatik dator, otsailetik martxora izaten baitira», egutegia taxutzeko batzordearen izenean biltzar nazionalari Fabre d'Églantinek aurkeztutako txostenean ageri denez. Haize garai hori, ordea, Frantziako landa lurretan izaten da urte sasoi horretan, eta errepublikar egutegia unibertsala izatea lortzeko asmoaren aurka doa hori.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q837288

 |

* Wd Datuak: Q837288

  
  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Egutegi errepublikanoa |  |
| Udazkena: Mahaxte • Lainote • IzozteNegua: Elurkor • Eurikor • HaizekorUdaberria: Sapadun • Lilidun • BelardunUda: Bihilis • Berolis • Frutilis |
***Commentarii Mathematici Helvetici*** matematikako aldizkari zientifikoen parekoen ebaluazio bat da. Suitzako Matematika Elkarteak 1929an hasi zuen aldizkaria aurreko urteko maiatzean egindako bilera baten ostean. Suitzako Matematika Elkarteak aldizkariaren jabe izaten eta zuzentzen jarraitzen du; argitalpena Europako Matematika Elkarteak bere izenean kudeatzen du. Aldizkariaren esparruak matematikako alderdi guztietako ikerketa artikuluak biltzen ditu. Editore-buruak Rudolf Fueter (1929–1949), JJ Burckhardt (1950–1981), P. Gabriel (1982–1989), H. Kraft (1990–2005) eta Eva Bayer-Fluckiger (2006 - gaur) izan dira.

Laburpena eta aurkibidea
------------------------

Aldizkaria hauetan laburbildu eta indexatu da: 

* Mathematical Reviews
* MathSciNet
* *Zentralblatt MATH*
* Science Citation Index
* CompuMath Citation Index
* Current Contents/Physical, Chemical & Earth Sciences

 *Journal Citation Reports-en arabera*, aldizkariak 2011n 0,862-ko eragin-faktorea izan du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *2011 Journal Citation Reports.*  (Science. argitaraldia) Thomson Reuters.

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5152387
* **Identifikadoreak**
* ISSN: 0010-2571
* LCCN: 30013731
* ACNP: 1260
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 300

 |

* Wd Datuak: Q5152387
**Albemarle konderria** (ingelesez: *Albemarle County*) Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Charlottesville da. 2010eko zentsuaren arabera 98.970 biztanle zituen, Albemarle kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Albemarle konderriak 1.880,64 kilometro koadro ditu. Horietatik 14,04 ura dira. Beste 1.866,6 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 52,63 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 98.970 pertsonetatik 82.547 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 5.417 dira. 9.487 beltzak edo afroamerikarrak. 150 amerikar natiboak ziren eta 42 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 4.597 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 173 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.974 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q488653
* Commonscat Multimedia: Albemarle County, Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 141888983
* ISNI: 0000 0004 0390 7425
* GND: 4834467-9
* LCCN: n80026695
* NARA: 10040079
* SUDOC: 13250121X
* **Lekuak**
* OSM: 2534163
* TGN: 2002137

 |

* Wd Datuak: Q488653
* Commonscat Multimedia: Albemarle County, Virginia