recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ibarrako zubiko grafitia
Grafiti hau "*The letter*" izenez ezagutzen da, Ibarra herriko zubian dago kokatua.

Atentzioa deitzen duen grafitia da, bai tamainarengatik bai talentuagatik.

Grafitiak 28-30 metroko luzera eta 7 metroko zabalera du. Bertan emakume bat ikusi dezakegu.

2019. urtean egin zen, Tolosako Beantatuz festibalean.  Bertan hainbat artistek hartu zuten parte, horien artean, Marat Danilyan, hau da, grafiti honen egilea. Marat "Morik" egileaz gain, hainbat kolaboratzaileek hartu zuten parte, Tolosako Udala eta GKO gallery.

Egilea
------

Marat Danilyan da grafiti honen egilea. Marat "Morik" Danilyan kaleko artista, diseinatzaile eta ilustratzaile errusiarra da, hip-hop kulturak eraman du grafitien mundura.

Beantatuz
---------

Urteetan graffiti erakustaldia izan dena, 2010. urtetik BEANTATUZ izeneko jaialdi txiki bat bihurtu da. Jaialdi honetan herrialde ezberdinetako artistak gonbidatzen dituzte, batzuk ospetxuak eta beste batzuk aurrerago lortuko zutenak. Horma ertain eta handiko tamainen gainean margotzen duten artistek parte hartzen dute edo urban esku-hartzeak egiten dituzte. 2019koa izan zen Tolosan burutu zen azkeneko edizioa.

Teknika
-------

Marat Danilyanek oso lan ederra burutu zuen. Inguruarekin oso orekatuta eta kolore gama oso zaindua. Brotxa eta rodilo batekin margotu zuen dena, textura berezi bat lortuz azalera osoan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Instagram» *www.instagram.com* (Noiz kontsultatua: 2024-01-12).
2. ↑    «MARAT "MORIK" DANILYAN - BEANTATUZ 2019» *Agenda Tolosa* 2015-04-09 (Noiz kontsultatua: 2024-01-12).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** ARTEINFORMADO.  (20140619). «Beantatuz. Festival» *ARTEINFORMADO* (Noiz kontsultatua: 2024-01-12).
Mixel Garikoitz jaio zen etxea.
**San Mixel Garikoitz** (Ibarre, 1797ko apirilaren 15a— L'Estela-Bètharram, 1863ko maiatzaren 14) Kanboko apaiza eta euskal santua izan zen. "Societas Sacratissimi Cordis Jesu Betharram" ordena sortu zuen (euskaraz: *Betharramgo Jesusen Bihotzeko Apaizen Elkartea* edo ezagunago *Baionako Apaizak*).

Laborarien familia batean jaioa, 1823ko abenduaren 20an Baionan apaiz ordenatu zuten. Bere lehen misioa Kanboko elizan egin bazuen ere, hiru urte geroago Bètharramgo seminariora igorri zuten, non zuzendaria izan zen. Seminarioa Baionara eraman zuten eta Garikoitzek Bètharramen bere ordena sortu zuen bost apaizekin batera: aita Fondeville, aita Guimon, aita Perguilhen, aita Larrouy eta aita Chirou. 

Ordenak misioei eta hezkuntzari ekin zien: Gaskonia, Ipar Euskal Herria eta Bearnon zehar misiolariak bidali zituen; eta Maulen, Orthezen, Oloroe-Donamarian eta L'Estela-Bètharramen (azken hirurak Bearnon, Okzitania) zenbait eskola eraiki zituen.

Aita Garikoitz 1923ko martxoaren 15 dohatsu bihurtu zen eta 1947ko uztailaren 6an Pio XI.ak aldarera goratu zuen. Bere jaia maiatzaren 14an ospatzen da.

Bibliografia
------------

* Jean-Baptiste Etxeberrik *Michel Garikoitz sainduaren bizia eta bertuteak* liburua idatzi zuen.
* Junes Casenavek 1994an, Donaixti-Ibarren, *San Mixel garikoitz pastorala* plazaratu zuen.

Ikus, gainera
-------------

* Augusto Etxekopar

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Mixel Garikoitz*** Aldatu lotura Wikidatan |

* **(Frantsesez)** Webgune ofiziala
* **(Frantsesez)** Biografia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q977986
* Commonscat Multimedia: Michael Garicoits / Q977986

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 44336981
* ISNI: 0000000111777278
* BNF: 121554766 (data)
* GND: 142007765
* LCCN: n98023125
* SUDOC: 030608503
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 61625
* Lur: 02348/eu\_g\_0941/g0941
* GEN: 10322

 |

* Wd Datuak: Q977986
* Commonscat Multimedia: Michael Garicoits / Q977986
**Megan Keller** (Farmington, Estatu Batuak, 1996ko maiatzaren 1a,) izotz-hockey jokalari estatubatuarra da, eta NCAAko Boston College Eagles emakumezkoen izotz-hockeyko taldearekin lehiatzen da. Estatu Batuetako emakumeen izotz-hockeyko talde nazionalaren zerrendarako izendatu zuten. Talde hori 2015eko Emakumeen Munduko Txapelketan (IIHF) eta 2016ko Emakumeen Munduko Txapelketan (IIHF) lehiatu zen. AEBetako Emakumeen Talde Olinpikorako hautatu zuten ere, 2018an.

AEB Hockey-ibilbidea
--------------------

2014ko IIHF 18 urte azpiko Emakumezkoen Munduko Txapelketan, patinatzaile guztiak gidatu zituen +9ko puntuazioarekin. Orain arte, bere nazioarteko trebetasun onena 2015eko IIHF Munduko Txapelketan izan zen Malmönen, Suedia. Hemen 5 puntu eman zituen 4 partidatan Urrezko Dominadun taldeko kide gisa.

2022ko urtarrilaren 2an, Team EEBBetako zerrendara izendatu zuten Keller, 2022ko Neguko Olinpiadetan Estatu Batuekin jokatzeko.

AEBko Hockey estatistikak
-------------------------

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Gertaera** | ' *GP* | **G** | **A** | **puntuak** |
| 2014ko IIHF U18 Worlds | 5 | 1 | 2 | 3 |
| 2014ko Lau Nazioen Kopa | 3 | 0 | 0 | 0 |
| 2015eko Suediako WC | 4 | 2 | 3 | 5 |
| 2015eko Kanadako WC | 4 | 1 | 0 | 1 |
| 2016ko Lau Nazioen Kopa | 4 | 1 | 1 | 2 |
| Guztira | 20 | 5 | 6 | 11 |

NCAAko ibilbidea
----------------

Keller nazioaren defentsako jokalaririk onenetako bat izan zen 2015–16 denboraldian. Patty Kazmaier Award top-10 finalista izan zen, eta WHEA First Team All-Stars txapelketarako eta NCAA txapelketetarako izendatu zuten. Bera izan zen jokalari defentsibo guztien buru nazioaren puntuetan, eta hainbat defentsarako talde eta konferentzia errekor hautsi zituen. Herrialdeko defentsa-unitate onenetako baten parte ere bazen, kontran golik gabeko 14 joko lortuz.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Denboraldia** | ' *GP* | **G** | **A** | **Pts** | **PIM** |
| 2014–15 | 31 | 4 | 18 | 22 | 28 |
| 2015–16 | 41 | 12 | 40 | 52 | 21 |
| 2016–17 | 35 | 10 | 29 | 39 | 58 |
| Guztira | 107 | 26 | 87 | 113 | 107 |

Sariak eta ohoreak
------------------

* Txapelketa Guztien Taldeen Hautaketa, 2011ko NAHA Txapelketa
* 2014–15 Hockey East First Team All-Star
* 2015–16 NCAA All American lehen taldea
* 2016–17 Cami Granato Saria (Ekialdeko Emakumeen Hockey MVP)
* 2016–17 Patty Kazmaier Top-10 Finalista
* 2016–17 Defentsarik onenak, Hockey East
* 2016–17 WHEA Lehen Taldeko All-Star
* 2016-17 AHCA-CCM Emakumeen Unibertsitateko I. Dibisioa All-American

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Archived copy.* .
2. ↑    *U.S. women with 13 returnees.*  International Ice Hockey Federation January 2, 2022.
3. ↑    *Statistics | College Hockey.*  USCHO.com July 19, 2018.
4. ↑    *Archived copy.* .
5. ↑   «2017 All-American Teams» *ahcahockey.com*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19520533
* Commonscat Multimedia: Megan Keller / Q19520533

---

 |

* Wd Datuak: Q19520533
* Commonscat Multimedia: Megan Keller / Q19520533
bideopa
**Lizardiren lehioa** Eduardo Chillida eskultoreak egina da. 

Eskulturaren egitura 1983ko abenduaren 11n inauguratu zen, Lizardi omentzeko ekitaldi akademiko baten baitan, Tolosako Udaletxean Koldo Mitxelena eta Gollo Monrealek parte hartu zuten. Eskulturaren neurria 225x121x26,5koa da, altzairuzkoa da eta Aramburu Jauregiaren ondoan dago.

Eduardo Chillida
----------------

Chillidak gonbidapena onartu eta Lizardiren poesia bezalako pieza estetiko sinple bat sortu zuen, altzairuzko xafla batean oinarrituta, eta bertan bi forma hutsik ireki zituen. Mirentxu Echeverría alkate zen garaian, artista donostiarrak Lizardiren leihoa eman zien tolosarrei.

Udalak proiektuaren kostu materialetarako milioi bat pezeta besterik ez zuen lagundu behar. Eduardo Txillida espainiar eskultore eta grabatzailea izan zen burdingintzan eta hormigoian egindako lanengatik ezaguna, Julio González Pablo Picassoren tradizioaren jarraitzaile nabarmena 1940ko hamarkadaren hasieran, Real Sociedadeko futbolaria izan zen 14 partida jokatu zituen, espainiar grabatzailea bere lanengatik ezaguna.
**Mary Margret Meyers** (Saint Paul, Minnesota, 1946ko otsailaren 10a) barruko eta Kanpoko Abiadura Irristaketa Txapeldun Nazionala eta Ipar Amerikako Kanpoko Txapelduna da. Rothstein Munduko Taldeko kidea izan zen hainbat aldiz, 1967an 500 metroko urrezko domina irabazi zuen. Gainera, 1968an 500 metroko zilarrezko domina lortu zuen Rothstein Patinatzaile hasiberrientzako Northern Lights Elkartearen sustatzailea, entrenatzailea eta sustatzailea da. 1980ko maiatzaren 17an, Bloomington-en, Minnesota-n, Abiadura Irristaketaren Ospearen Areto Nazionalean hautatu zuten.

Bizitza
-------

Lorpenak
--------

Munduko Taldeko kidea hainbat aldiz izan da.

* 1967an 500 metroko urrezko domina irabazi zuen.
* 1968an 500 metroko zilarrezko domina olinpikoa lortu zuen.

Patinatzaile hasiberrientzako Northern Lights Elkartearen garatzailea, entrenatzailea eta sustatzailea. 1980ko maiatzaren 17an hautatua Bloomington-en, Minnesota. Clarice Mattsonek eta Eastern Minnesota Skating Association-ek bidalia. 

Emakumezkoen 500 metroko abiadura patinajearen finala izan zen ekitaldia. Astebete lehenago munduko errekorra hautsi zuen Tatyana Sidorova patinatzaile sobietarrentzat garaipena aurreikusia zegoen. Hala ere, hau ez zen bere eguna izango, bere denbora errekorra baino bi segundo harrigarri bat motelago amaitu baitzuen. Horren ordez, hasierako lidergoa estatubatuar batek, Mary Meyers, izan zuen, bera beste sobietar batek, Lyudmila Titova gorakorrak, gainditu aurretik. Bederatzigarren bikotean 46,1 segundoko patinajea egin zuen, eta Meyerren 46,3 segundoko denbora zilarrezko postura jaitsi da. Patinatzeko hurrengo bikotea 16 urteko Dianne Holum estatubatuarra zegoen, argi eta garbi denbora indartsurako bidean zegoena. 46,3 segundotan zeharkatu zuen muga, Meyers-en denbora berean. Eta gero, azken bikotean, hirugarren amerikar bat etorri zen: Jenny Fish. Lehiakide ezagunenen artean ez zegoen, baina bere ibilbideko errendimendurik onena egin zuen amaitzeko, bai, 46,3 segundo. Orain hiru kirolari zeuden, denak estatubatuarrak, aldi berean berdinduta. Banatu ezin zirela erabaki zuten, beraz, bakoitzari zilarrezko domina eman zioten, eta ez zen brontzerik eman.

Kanpo estekak
-------------

* skate the oval (ingeleses)
* olympics (ingeleses)
* mic.com (ingeleses)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3435267

 |

* Wd Datuak: Q3435267
**Morgan Cadwell Pearson** (1993ko irailaren 22a) triatleta profesional estatubatuarra da, eta 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan errelebo mistoen proban zilarrezko domina irabazi zuen.

Pearson, New Jerseyko Harding Township- eko New Vernon auzoan hazitakoa, Pearson Delbarton School- eko ikasle gisa hasi zen lehiatzen. J. Michael Pearson Valeant Pharmaceuticals zuzendari nagusi ohiaren semea da.

Pearson krosean eta atletismoan lehiatzen zuen eta Colorado-ko Unibertsitatean ikasi zuen. Gaur egun Boulder-en (Colorado) bizi eta entrenatzen du.

2018an Panamerikar Jokoak irabazi zituen errelebo mistoen proban.

2020ko Munduko Triatloi Txapelketan zilarrezko domina lortu zuen proba mistoan.

Brontzezko domina irabazi zuen 2021eko Munduko Triatloi Txapelketan Yokohaman eta zilarra Leeds-en, eta horri esker 2020ko Udako Olinpiar Jokoetarako sailkatu zen.

Bertan, beste domin bat irabaztea lortu zuen. Errelebo mistoen proban hain zuzen ere Taylor Knibb, Katie Zaferes eta Kevin McDowell-ekin batera zilarra lortuz.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Errelebo mistoa |
| Errelebo Mistoen Munduko Txapelketa |
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2020 | Hanburgo Alemania Alemania | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Errelebo mistoa |
| Panamerikar Jokoak |
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2018 | Sarasota Ameriketako Estatu Batuak AEB | 01 !1. postua, urrezko domina | Errelebo mistoa |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Havsy, Jane. «'A dream and a goal:' Morgan Pearson to compete in Olympic triathlon» *Daily Record* (Noiz kontsultatua: 2021-10-19).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q99619738
* **Kirolariak**
* IAAF: 14440311

 |

* Wd Datuak: Q99619738
**Nichole Lee "Nikki" Serlenga** (1978ko ekainaren 20a) estatubatuar futbolaria izan zen. Estatu Batuetako emakumezkoen futbol selekzioko jokalari ohia da eta zilarrezko domina jaso zuen 2000ko AEBetako Olinpiar Taldeko kide gisa.

Bizitza goiztiarra
------------------

San Diegon, Kalifornia, jaioa, Serlengak karreran 103 gol sartu zituen San Pasqual High School-n (Escondido, Kalifornia).

Karrera kolegiatua
------------------

Serlenga Santa Clara Unibertsitatera joan zen eta unibertsitateko karrera 15 gol eta 28 asistentziarekin amaitu zuen, 84 partidatan. Bi aldiz Lehen Taldeko NSCAA All-American izan zen eta Santa Clara Broncos -i lagundu zion lau Final Four jarraietan.

Klubaren ibilbidea
------------------

Serlengak Atlanta Beat taldean jokatu zuen Women's United Soccer Association-n (WUSA) 2001ean.

Nazioarteko ibilbidea
---------------------

Serlenga U-20 elkarte nazionaleko kidea izan zen 1999an. Estatu Batuetako emakume-futboleko talde nazionalean parte hartzeko deitu zioten, eta 2000ko urtarrilaren 7an lortu zuen lehen gola, Txekiar Errepublikaren aurka.

2000ko Udako Olinpiar Jokoetan Estatu Batuak ordezkatu zituen Sydneyn, Australian, eta zilarrezko domina irabazi zuen taldeko kidea izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    *Nikki Serlenga bio.*  Soccer Times.
2. ↑   Giesin, Dan.  (June 22, 2000). *Kick Starter / Olympics or not, Serlenga is now more committed.*  San Francisco Chronicle.
3. ↑    *Atlanta Beat's yin and yang.*  Sports Illustrated.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4978070
* Commonscat Multimedia: Nikki Serlenga / Q4978070

---

 |

* Wd Datuak: Q4978070
* Commonscat Multimedia: Nikki Serlenga / Q4978070
**Alejandro Goikoetxea Omar** (Elorrio, Bizkaia, 1895eko martxoaren 23a - Madril, 1984ko urtarrilaren 30a) euskal herritar ingeniaria izan zen. Bilboko Burdin Hesia eraikitzeko lanen zuzendari izan zen; Hesia erori zenean Eusko Gudarosteak traidoretzat hartu zuen.

Biografia
---------

Elorrion jaio zen 1895eko martxoaren 23an.

Bilboko Burdin Hesia eraikitzeko lanen zuzendari izan zen. Bilbo inguratzen zuen defentsa hesi horren asmoa zen, Espainiako Gerra Zibilaren garaian, armada frankista geldiaraztea. Garai hartako arma modernoen aurrean (hegazkinak, bereziki), defentsa sistema aski ahula eta zaharkitua zen.

1937. urtean Francoren aldera aldatu zen. Burdin Hesiaren xehetasun guzti-guztiak ezagutzen zituenez, euskal abertzaleek leporatu izan diote Burdin Hesi hura hain erraz erori izana, oso sendoa zela uste baitzuten, eta horrexen ondoren, Bilbo eta Bizkaiko azken herriak ere bai. Horrenbestez, Alejandro Goikoetxea traidoretzat gogoratu izan da eusko abertzaleen artean. Hala ere, badirudi haren traizioak frankistei ez ziela askorik balio izan Burdin Hesia gainditu eta Bilbo konkistatzeko, ordurako ondo-ondo ezagunak baitzituzten defentsa sistema zaharkitu horren xehetasun gehienak, hegazkinetatik egindako argazkiei esker.

Hurrengo urtean abiarazi zuen Talgo izeneko trenaren proiektua, Jose Luis Oriol enpresaburuaren babes ekonomikoarekin. TALGO izena sortzeko, *Tren Articulado Ligero Goicoechea-Oriol* izenaren hasierako letrak erabili zituzten, hau da, eta 1941. urtean burdinbideetan hasi zen Talgo trena.

Euskal Herrian eta batez ere Elorrion ondo ikusia eta gogoratua ez zenez, inoiz ez zen bere jaioterrira itzuli. Alejandro Goikoetxea 88 urterekin hil zen, Madrilen, 1984ko urtarrilaren 30ean. Han bizi dira gaur egun haren seme-alabak eta bilobak.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Mikel ARIZALETA: «El "pacto" de Santoña», *Gara*, 2007-08-27.
2. 1 2  Imanol VILLA: «El Cinturón de Hierro», *El Correo*, 2007-02-11.
3. ↑  Josu CHUECA: «Burdin Gerrikoa puskatuta»[*Betiko hautsitako esteka*], *36ko Gerra orain*.
4. ↑  «Jesus Urbieta: "Gerraz oso oroitzapen txarrak ditut baina ahaztu egin behar da, beti ere idealei eutsiz"», *Uztarria*.
5. ↑  Iñaki ANASAGASTI: «Desaparece el tren de un traidor», Iñaki Anasagastiren bloga, 2009-10-08.
6. ↑  .

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Aitor ANDUAGA EGAÑA: «Alejandro Goicoechea Omar», Auñamendi Eusko Entziklopedia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4714554
* Commonscat Multimedia: Alejandro Goicoechea / Q4714554

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87049286
* BNE: XX1286102
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 66653
* Lur: 02489/eu\_g\_2357/g2357
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q4714554
* Commonscat Multimedia: Alejandro Goicoechea / Q4714554
**Dominika Etxart** (Altzürükü, Zuberoa, 1932 – Oloroe, 2012ko martxoaren 16a) euskal herri-kantaria izan zen. Bere bizitza osoan Zuberoa jaioterria eta zubererari sekulako atxikimendua izan zien, gainera erdi galduak ziren Zuberoako herri kantuak berreskuratzen lan aparta egin zuen.

Biografia
---------

Hiru seme-alaba izan zituen Dominika Etxartek, Madalena Jaragoienekin batera: Niko Etxart abeslari eta musikaria zaharrena; Jean, hura ere kantaria eta Altzürükütarrak taldeko partaidea; eta Katti gazteena, dantzaria. Hiru seme-alabetan Niko izan zen Altzürükün jaiotako bakarra, urtebete zuela gurasoekin Parisera joan baitzen.

Dominikak 21 urterekin hartu zuen Frantziako hiribururako bidea. Han 37 urte egin zituen lanean — 1955etik 1992ra —, eliza handi bateko sakristau modura.

Niko Etxart semearekin ere kantari ibili zen bizi osoan, Parisen bizi izan bazen ere. Hiriburuko Euskal Etxean herri kantak eta berak sortutakoak ere bai eman ohi zituen, musika tresnarik gabe halere. Erretiratu eta Zuberoara itzuli zelarik, herriz-herri egin zituen kantaldiak bere seme Nikorekin eta suhi Robert Larrandabururekin batean. 2004 urtean era herrikoiaz moldaturiko kantez osatu zuten Eperra deitu diskoa.

Ikus gainera
------------

* Eperra.
* Niko Etxart.
* Robert Larrandaburu.

Kanpo loturak
-------------

* Kantua doluz. 2011ko martxoaren 17a. Berria.info[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256326

 |

* Wd Datuak: Q12256326
**Ahozapia** edo **ezpainzapia** ezpainak eta aho inguruak garbitzeko baliatzen den oihalezko pieza karratu edo errektangularra da. Izenean *zapi* osagaia agertzen bada ere, egun gehien baliatzen direnak paperezkoak dira.

Ekialde Urrunean, Egipton eta Grezia klasikoan, pertsonaia ahaltsu batzuek bakarrik zerabilten ezpainzapia. Erroman, oturuntzara nork bere etxetik zapi zuri soil bat zekarren, aurpegia garbitzeko. Geroago, Erdi Aroan, zamau edo amantalak bete izan zuen ezpainzapiaren eginkizuna eta, gainera, janaria amaiturik, oihala urratu eta puskatan ebakirik, nork bere kondarrak etxera eramateko baliatzen zuen, zakuto modura, egun modan jarri den ohitura horren aitzindari.

Errenazimentuan arrosa-urez lurrinduriko lihozko zapiak hedatu ziren ahaltsuen jauregietako orritsetan: mahaikideek lepoan zeramaten, korapilo edo brotxe batez bermaturik, lepoko luxukoak babesteko: horren ondorengoa dugu egungo gorbata.

Aresti arte, jana hatzekin hartu izan denez, eskuak garbitzeko erabili da batez ere ezpainzapia eta, oturuntza luzeetan, adibidez, zapiak behin eta berriro aldatzen zitzaizkien mahaikideei. Gurean, Ilustrazioak eta Kakao Konpainiak (XVIII. m) ekarritako oparotasunaren ondorioz, txokolatea edo kafea hartzeko berariazko oihaltxoak baliatzen zituzten handikien etxeetako gonbidatuek. 

Egun, gero eta gehiago erabiltzen da paperezkoa, bai etxetik kanpo baita etxean bertan ere, oihalezkoak ospakizunetarako gorderik. 

Zapia lepoan lotzea kasu bakar batean onartzen du etiketak: itsaskia, kuskugabeturik, hartzeko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q848532
* Commonscat Multimedia: Napkins / Q848532

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 160230542 (data)
* NKC: ph333387
* AAT: 300216644

 |

* Wd Datuak: Q848532
* Commonscat Multimedia: Napkins / Q848532
**Borroka-fusila,** ingelesez "battle rifle" izena duena, munduko armadetan eraso-fusila pixkanaka sartu arte asko erabiltzen zen fusil militar mota da. Orokorrean Mendebaldean erabiltzen den kalibrea 7,62 × 51 mm NATO izan da .308 Winchester izenarekin ere ezagutzen dena.

Borroka- fusilak eraso-fusilak baino kalibre eta irismen handiagoa du. Horregatik, egokiagoa da distantzia jakin bat duten jaurtiketetarako, 700 metrora edo gehiagora eraginkorrak direla kontuan hartuta. Hala ere, normalean ez da egokia tiro-segidak egiteko erdiko kalibreak arma tiro artean kontrolatzeko duen zailtasunagatik.

Hala ere, estatistikoki ondorioztatu da borroka gehienak distantzia horren erdira edo gutxiagora egiten direla. 100 eta 200 metro bitarteko tarte laburrago horien barruan, eraso-fusilak autonomia eta potentzia egokia du, eta borroka-fusilarekiko abantaila ere badu munizioaren eta armaren pisua txikiago delako. Batez ere, armaren atzerapenaren kontrola, batez ere tiro-segidak egiten direnean. Munizioaren pisu eta tamaina txikiagoari esker, armaren operadoreak pisu bereko kartutxo bikoitza eraman ahal du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1194268
* Commonscat Multimedia: Battle rifles / Q1194268

---

 |

* Wd Datuak: Q1194268
* Commonscat Multimedia: Battle rifles / Q1194268
*Artikulu hau txerriaren larruaren azpiko haragiari buruzkoa da; txerriaren haragia orokorrean gaitzat duena beste hau da: «Txerriki»*

**Hirugihar**ra Hegoaldean, eta **xingar**ra Iparraldean, txerriaren larruaren azpian dagoen txerrikia da, bereziki gizen edo gantz-zerrendek osatzen dutena. Haragi-geruzekin batera ebakitzen denean deitzen zaio hirugihar; bestela, **urdai**. Oso elikagai energetikoa da, gramoko ia 9 kaloria dituena.

Zenbait herrialdetan, Erresuma Batuan kasu, ketuta prestatzen da (horrela prestaturik, *bacon* deitzen zaio ingelesez eta maileguz horrela izendatzen da hainbat hizkuntzatan), frijituta gosarian hartzeko; era horretan pizza, espageti, ogitarteko edo arroz-errezetetan ere osagai arrunta da.

Beste animalia batzuen haragia, behiarena, arkumearena, oilaskoarena, ahuntzarena edo indioilarrarena kasu, beste era batera moztu, ondu edo presta daiteke urdaiaren antza izan dezan. Horrelako kasuetan, "indioilar-urdaia" ere dei daiteke, adibidez. Erabilera hori ohikoa da judu eta musulman asko bizi diren lekuetan, bi erlijioek txerri-haragia kontsumitzea debekatzen baitute. Hirugihar begetarianoak ere badaude, hala nola "soja-hirugiharra".

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Fundazioa, Elhuyar. «panceta» *Elhuyar Hiztegia* (Noiz kontsultatua: 2023-03-27).
2. ↑   nutritiondata.com. *Nutritional Summary for Animal fat, bacon grease.* .
3. ↑   **(Ingelesez)** «Eat cheap but well! Make a tasty beef in beer» *TODAY.com* (Noiz kontsultatua: 2022-05-02).
4. ↑   «The New Straits Times Online: HEALTH AND YOU» *web.archive.org* 2009-06-27 (Noiz kontsultatua: 2022-05-02).
5. ↑   **(Ingelesez)** «What is Vegetarian Bacon? (with pictures)» *Delighted Cooking* (Noiz kontsultatua: 2022-05-02).

Ikus, gainera
-------------

* Baionako xingarra

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11106
* Commonscat Multimedia: Bacon / Q11106

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4299964-9
* LCCN: sh85010808
* NDL: 00560584
* NARA: 10662831
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q11106
* Commonscat Multimedia: Bacon / Q11106
Aramearren bandera
**Aramearra** (arameraz: ܐܪ̈ܡܝܐ, *ʼaramáyé*), **siriakoa** ere deitua, herri semita nomada izan zen, Aram-Naharaim edo *Bi ibaien Aram*-en bizi izan zena, Mesopotamia izenez ezagutzen den tokian. Gaur egungo Libano, Siria, Irak, Jordania eta Iranen zati bat hartzen zuen lurralde horrek. Biblian sei aldiz aipatua da. *Bi ibaiak* zehazki zein ote ziren, adituak ez daude ados. Horietako bat, zalantzarik gabe, Eufrates den arren, Judu Entziklopediaren biltzaileek, 1901-1908 bitartean, ez zuten izena aurkitu inskripzio asiriar edo babiloniarretan, baina *Nahrima*-rekin identifikatu zuten, Amarnako gutunen hiru taulatxotan.

Aramear hizkuntza
-----------------

Aramearrek Ekialde Hurbilari hizkuntza batasuna eman zioten; izan ere, aramear hizkuntza, aramera, zen munduko alde hartan gehien hitz egiten zena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2015-1-30). *174. araua: Antzinateko herriak. Ekialdeko eta Europako herriak.* , 3 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q185461
* Commonscat Multimedia: Arameans

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4002557-3
* NKC: ph771834

 |

* Wd Datuak: Q185461
* Commonscat Multimedia: Arameans
**Ashley Caldwell** (1993ko irailaren 14a) 2008tik lehiatu den akrobaziazko eskiatzaile estatubatuarra da. Caldwell 2010eko Neguko Olinpiar Jokoetako AEBetako selekzioko partaide izendatu zuten 2010eko urtarrilean, bi denboraldiz bakarrik kirol horretan lehiatu ostean. Ekitaldiko gazteena, aireko jauzietarako finalera iritsi zen. Caldwellek bere lehen Munduko Kopako aireko jauzien proba irabazi zuen Ameriketako Estatu Batuetan Lake Placiden, New Yorken, 2011ko urtarrilean. Era honetan, akrobaziazko eskian urrezko domina bat lortu duen emakume gazteena bihurtu zen.

Ondoren, Caldwellek lotailu gurutzatuak apurtu zituen, eta ezin izan zuen 2012 eta 2013ko denboraldietan lehiatu.. Itzultzean zilarrezko domina lortu zuen Txinan egin zuen munduko kopako lehen ekitaldian, eta 2014ko Neguko Olinpiar Jokoetara joateko plaza lortu zuen. 10. postuan sailkatu zen finaleko lehen jauzian lurreratze txar baten ostean. Pekinen lehiatu zen berriro 2014ko abenduan urrea irabaziz, zilarra irabazi zuen Kiley McKinnon 19 urteko taldekidearekin batera.  2017ko Munduko Txapelketan, Sierra Nevadan jokatuak, urrezko domina irabazi zuenJonathon Lillis taldekidearekin batera.

2022ko Neguko Olinpiar jokoetan, AEBko taldeko kide gisa, aireko jauzi mistoetan urrezko domina irabazi zuen, 338,34ko puntuazio konbinatuarekin.

Bizitza pertsonala
------------------

Ashley anai-arrebetan helduena da. Virginiako iparraldean hazi zen, eta gimnasian eta beste kirol batzuetan lehiatu zen haurra zelarik. Apex Gymnasticsen (Leesburg, Virginia) ikasi zuen. Hasieran Ashburnen bizi zen, Virginian, eta Loudoun konderrira bizitzera joan zenean, Media Blue Ridge eskolara joan zen. Bere familia orain Houstonen bizi da, Texasen. Bera Park Cityn, Utahn, bizi da 2013tik geroztik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *U.S. women aerialists make history.* .
2. ↑   Lyons, Dan. «U.S. Beats China for Gold in Mixed Team Aerial Skiing, First Medal in Event in 12 Years» *Sports Illustrated*.
3. ↑  Ashley Caldwell looks to prove doubters wrong in Sochi | Sports | columbiamissourian.com. Retrieved May 7, 2018.
4. ↑   «Winter blast once again affects FIS world championships, but USA's Goepper takes bronze in ski slopestyle» *The Salt Lake Tribune* February 7, 2019.
5. ↑   «U.S. Ski And Snowboard Association's Center Of Excellence: Best In The World» *TeamUSA.org* October 2, 2013.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q436207
* **Kirolariak**
* COI: ashley-caldwell

 |

* Wd Datuak: Q436207
**Pierre Favre** (Villaret, Savoiako dukerria, Germaniako Erromatar Inperio Santua, 1506ko apirilaren 13a - Erroma, Aita Santuen Lurraldea, 1546ko abuztuaren 1a) santu, jesulagun eta teologo eta Jesusen Lagundiaren sortzaileetako bat izan zen.

Savoiako dukerrian jaio zen nekazari familia batean eta umetan artzaina izan zen. Heziketa gutxi jaso zuen, baina oso oroimen ona zuen.

Apaiz batekin eta La Roche-sur-Foron eskolan ikasi ondoren, 1525ean Parisera joan zen ikasketak jarraitzera. Santa Barbarako ikastetxean sartu zen, Parisko Unibertsitateko zaharrena eta San Frantzisko Xabierrekin partekatu zuen ostatu. Bere espiritualtasuna garatu zen, herri-debozioaren, kristau humanismoaren eta Erdi Aroko eskolastikotasunaren konbinazio batek eraginda. Bera eta Xabier lagunak izan ziren eta Arteen maisutza jaso zuten 1530eko egun berean. Loiolako Inazio ere ezagutu zuen, eta hirurak Jesusen Lagundiaren sortzaileetakoak izan ziren.

Favre izan zen apaiztu zen lehena, 1534an. 1537an Venezian bildu eta Jesusen Lagundia sortu zuten. Erroman Paulo III.a Aita Santuaren esanetara jarri ziren. Aita Santuak behin baino gehiagotan bidali zuen Alemaniara predikatzera. Espainian eta Portugalen ere hainbat aldiz predikatu zuen.

1546an Aita Santuak Trentoko Kontziliorako aditu izendatu zuen. Espainiatik Erromara leher eginda iritsi eta San Inazioren besoetan hil zen.

Frantzisko aita santuak kanonizatu egin zuen 2013an.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q454814
* Commonscat Multimedia: Petrus Faber / Q454814

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 27090063
* ISNI: 0000000108816010
* BNE: XX826787
* BNF: 12077758t (data)
* GND: 118894439
* LCCN: n89612579
* NDL: 001250559
* NKC: mzk2004246369
* NLA: 35277517
* SNAC: w60k2djk
* SUDOC: 050508261
* ICCU: SBLV158454
* Open Library: OL549278A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q454814
* Commonscat Multimedia: Petrus Faber / Q454814
**Zachary Thomas LaVine** (Renton, Washington (AEB) 1995eko martxoaren 10a). Chicago Bulls-eko NBAko (National Basketball Association) saskibaloi jokalari profesionala da. 

2014ko NBAko aurreikuspenean, lehen itzulian hautatu zuten Minnesota Timberwolves-ek 13. hautaketa orokorrarekin. Bi aldiz Slam Dunk (Mate) Lehiaketako txapelduna izan zen, eta NBAko All-Star izendatu zuten 2021ean.

LaVine Washingtonen hazi zen, eta estatuko batxilergoko jokalari nagusi gisa omendu zuten. Unibertsitateko saskibaloian jokatu zuen UCLA Bruins taldean. UCLAn denboraldi bat egin ondoren, NBAn sartu zen Pac-12 Konferentzian lehen mailako ikasle nagusietako bat izendatu ostean. Minnesotan hasiberria zelarik, LaVine-k ligako Slam Dunk Lehiaketa irabazi zuen, eta NBAko All-Rookie Bigarren Talderako izendatu zuten. 2016an, segidan "mate" lehiaketak irabazten zituen NBAko laugarren jokalaria izan zen. 2017an, Chicagora aldatu zen.

Olinpiar Jokoak
---------------

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), urrezko domina irabazi zuen AEBko taldearekin Frantziako (zilarrezkoa) eta Australiako (brontzezkoa) taldeak garaituz. Hauek osatzen zuten taldea: Bam Adebayo, Devin Booker, Kevin Durant, Jerami Grant, Draymond Green, Jrue Holiday, Keldon Johnson, Zach LaVine, Damian Lillard, JaVale McGee, Khris Middleton eta Jayson Tatum-ek.

Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
---------------------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2020 | Tokio 
Japonia Japonia | 01 !1. postua, urrezko domina | Saskibalioa gizonezkoa |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  "Zachary Thomas LAVINE" fiba.basketball. 2021-07-24an begiratua.
2. ↑  «Zachary LaVine» *olympedia.org* 2021-11-15ean begiratua**(Ingelesez)**
3. ↑  «Zachary LaVine» Olympics.com 2021-11-15ean begiratua **(Gaztelaniaz)**
4. ↑  "Saskibaloia, gizonezkoa, emaitzak 2020" olympedia.org **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

* «Zachary LaVine» Wikipedia **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15908942
* Commonscat Multimedia: Zach LaVine / Q15908942

---

 |

* Wd Datuak: Q15908942
* Commonscat Multimedia: Zach LaVine / Q15908942
**Judu auzia**, **judu arazoa** ere deitua, eztabaida zabala izan zen XIX. eta XX. mendeko Europan, juduen estatus eta tratamendu egokiari zegokiona. Eztabaida, beste "auzi nazional" batzuen antzekoa zena, juduek gizartean gutxiengo gisa duten estatus zibil, juridiko, nazional eta politikoaz jorratu zuen, batez ere Europan XVIII. XIX. eta XX. mendeetan.

Eztabaida juduen emantzipazioarekin hasi zen Europako mendebaldeko eta erdialdeko gizarteetan Argien Garaian eta Frantziako Iraultzaren ostean. Eztabaidaren gaiak judu ezintasun juridiko eta ekonomikoak (hala nola judu kuotak eta segregazioa), juduen asimilazioa eta judu ilustrazioa izan ziren.

1880ko hamarkadatik aurrera mugimendu antisemitek erabili izan dute esamoldea, eta "Judu auziaren azken irtenbidea "nazien esaldiarekin amaitu da. Era berean, aberri judu autonomoa edo estatu judu burujabea ezartzearen aldekoek eta aurkariek erabili zuten esamoldea.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Israelgo Kanpo Politika eta judu auzia
**Maria Guadalupe Moncada Berrio** (Puebla de los Angeles, Mexiko, 1772ko martxoaren 7a - Mexiko Hiria, 1840ko irailaren 4a) margolari mexikarra izan zen.

Biografia
---------

Valparaisoko San Mateoko kondeen jauregian jaio zen, Espainia Berriko familia aberatsenetako batean. San Romango markesarekin ezkondu zen arte, Maria Guadalupe Foro de Valparaiso hirian bizi izan zen. 

Mexikoko historian margolanak sinatu zituela ezagutzen den lehen emakumea da. 1798 urtean margotutako Guadalupeko Amaren irudia da sinatutako lehen obra hau.

Margolariaren pintura gutxi batzuk baino ez dira ezagutzen, eta horietatik sinatutakoak bi baino ez. 

Real Academia de San Carlos delako erakundean, lehen emakume akademikoa izan zen, eta baita erakunde honetako pintura ataleko zuzendaria ere. Izendapen honek zeresan handia sortu zuen, kargu hau emakume batek bete zuelako.

Margolan ezagunak
-----------------

* *La Virgen de Guadalupe*, 1798.
* *La mujer del pandero,* 1840.
* *Autoretrato*.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *La Guadalupana: Primera pintura de un mexicano Tendencias de Cultura – tendenciashoy.com.mx.*  (Noiz kontsultatua: 2022-07-27).
2. 1 2   **(Gaztelaniaz)**  *La Guadalupana: Primera pintura de un mexicano Tendencias de Cultura – tendenciashoy.com.mx.*  (Noiz kontsultatua: 2022-07-27).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Guadalupe de Moncada: La primera pintora de Mexico» *Setdart Subastas* (Noiz kontsultatua: 2022-07-27).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «El trabajo y el ocio son revisados con exposición en San Carlos»  2019-05-09 (Noiz kontsultatua: 2022-07-27).

Kanpo estekak
-------------
*San Agustin eta Deabrua*, Michael Pacherren margolana.
**Deabruarekin hitzarmena**, Mendebaldeko kultura eta mitologian oso zabaldua dagoen erreferentea da. Honetan, Deabruaren presentzia nabarmena dago, batez ere kristau folklore osoan amankomuna den Fausto eta Mefistofelesen kondairan. Euskal mitologiaren hainbat kondairetan ematen den erreferentea ere bada.

Sorginkeriari buruzko kristau siniskeren arabera, hitzarmena pertsona bat eta Satan etsaia edo deabru talde baten artean gauzatuko litzateke: gizakiak deabruzko ahalmenen bidez bere helburu edo asmoak lortzeko asmoz bere arima Deabruari hitzarmen baten bidez salduz. Mesede horiek orotarikoak dira: betiko gaztetasuna, aberastasuna, maitasuna, lizunkeria, jakintza, boterea, eta abar. Zenbait bertsioen arabera, hainbat pertsonek hitzarmena ezerren truk ere gauzatzen omen dute, soilik Deabrua beren jaun eta jabe dela adierazteko.

Europako mitologiari lotura pasarte honetan oinarriturik geografia osoan deabruarekin hitzarmena eginez burututako eraikin ugari daude: zubiak, katedralak eta abar. Adibidez, Alemanian Koloniako katedrala. Aparteko dohaiak lortzeko deabruarekin hitzarmena gauzatutako ideian oinarritutako kondaira ospetsuak ere badaude, adibidez, Niccolò Paganini italiar biolinjolearen teknika harrigarriaren ingurukoak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1506690
* Commonscat Multimedia: Deal with the Devil

---

 |

* Wd Datuak: Q1506690
* Commonscat Multimedia: Deal with the Devil
**Oroit eta Sala** Iparraldeko antolakunde politiko bat da. 1980ko hamarkadan ETAren eta euskal abertzaleen aurka eraman zen gerra zikinean frantses estatuak eduki zuen papera salatzeko xedea du.

Historia
--------

Oroit eta Sala taldea 1998. urtean sortu zen, *Enbata* eta *Ekaitza* bezalako euskal aldizkariak frantses estatuaren egituretan ari ziren hainbat polizia eta funtzionario salatzeagatik zigortuak izan ondotik, Anai Artea eta CDDHPBaren (Ipar Euskal Herriko Giza Eskubideen Aldeko Komiteak) inguruan ziharduten militante eta abokatuen laguntzarekin. Taldearen xedea frantses estatuak GALekin eta orohar gerra zikinean ukan zukeen esku-hartzeari buruzko xehetasunak biltzea eta salatzea da.

Hainbat salaketa ekintza eraman izan ditu. 1998ko abenduan «Estatua legez kanpo. Frantses ohitura ote?» lehen foruma eratu zuen, frantses estatua hainbat gerra zikinetan sartua egon dela salatzeko. Horrez gain, Baiona Ttipiko Patxa plazan ETAko militante Joxi Lasa eta Joxean Zabala zein Iparretarrak erakundeko Jean Louis Larre "Popo"ren oroimenezko margoketa egin zuten. 2009an Jon Anzaren irudia gehitu zen, eta oraino ikusten ahal da.

Ikus, gainera
-------------

* Oroimena euskal gatazkan

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *Jakes Bortairu, Oroit eta Sala taldeko kidea: "GALen ekintzek lagundu dute Frantziak errefuxiatuei begira izandako jarrera aldaketa" |.*  (Noiz kontsultatua: 2020-01-07).
2. ↑   **(Frantsesez)** ««Comment? J'aurais vendu des informations au GAL?». Devant le tribunal, le commissaire Joël Cathala poursuivait hier en diffamation l'AFP et InfoMatin.» *Libération.fr* 1996-05-10 (Noiz kontsultatua: 2020-01-07).
3. ↑   **(Frantsesez)** «Joël Cathala: «Des innocents ont été tués par le GAL»» *L'Humanité* 1996-02-24 (Noiz kontsultatua: 2020-01-07).
4. 1 2    Asurmendi, Mikel.  (2000-02-06). «ESTATU ARRAZOIA VERSUS DEMOKRAZIA: OROIT ETA SALA» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2020-01-07).
5. ↑   **(Frantsesez)**  *Un collectif pour le pays basque s'est constitué à Bayonne.*  1998-06-02 ISSN 0242-6056. (Noiz kontsultatua: 2020-01-07).[*Betiko hautsitako esteka*]
6. ↑   **(Frantsesez)** «Bayonne : les murs de la « place Patxa » gardent la parole» *SudOuest.fr* (Noiz kontsultatua: 2020-01-07).
***Andrea bi zaldunekin*** (nederlanderaz: *Dame en twee heren*), baita *Neska gaztea ardo-kopaz*, XVII. mendean, 1659 - 1660. urtearen inguruan, Jan Vermeerrek egindako olio-pintura da. Margolan honek asmo moralista erakusten du.

Deskribapena
------------

Margolan honetan bi gizon emakume batekin gela batean ikus daiteke. Bi horietako bat emakumeari gorte egiten dio, bestea, atzealdean, antza xexteroarena egiten du beste aldera begira baitago. Baina lanaren protagonismo nagusia emakumearengan zentratzen da. Gorriz jantzita (pasioaren kolorea), eserita gelaren erdian, zutik dagoen zaldunak eskaintzen dion ardoa hartzen duen bitartean, ikusleari begira dago, ziur aski gure konplizitatea bilatu nahian. Neskaren aurpegia xaloa den bitartean, gizona maltzurkeriaz begiratzen dio. Atzealdeko orman margolan handi batean gizon ilun baten erretratua dago, eszena begira egongo balitz bezala. Gizon hori gaztearen senarra izan daiteke. Ardoaren eskaintza emakumeari adulterioaren eskaintzaren sinbolo moduan uler daiteke.

Gelaren leihoa irekita dago eta horri esker zehaztasun handiz ornitutako beiratea ikus dezakegu. Leihoko irudiak ez dira kasualak: laulobulua Neurritasunaren sinboloa da, hau da, sentimenduak eta gogoak reprimitzeko gaitasuna, modu batez, gertatzen ari den aurrean zentzu morala ezarri nahiko lukeen bezala.

Margolan honen bitxikeria hare kolore ilunak dira; hauek itsas-urdina naturalaz eginak daude, margo gareztia eta lortzeko zaila. Argia, bestetik, protagonismo handia du eszena honetan, modu batez, Veneziako eskolaren eragina erakutsiz.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Margolanaren interpretazioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1169874
* Commonscat Multimedia: A Lady and Two Gentlemen with a Glass of Wine by Vermeer / Q1169874

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 191542251
* GND: 7684605-2

 |

* Wd Datuak: Q1169874
* Commonscat Multimedia: A Lady and Two Gentlemen with a Glass of Wine by Vermeer / Q1169874
**Trevor Stewart** (1997ko maiatzaren 20a) estatubatuar atleta olinpikoa da. 2020ko Udako Jokoetan 4 x 400 metroko errelebo mistoan brontzezko domina irabazi zuen eta 4x400 metroko gizonezkoen proban urrea.

Ipar Carolinako A&amp;T State University-ko ikaslea, Duane Ross- ek entrenatzen duena, Stewartek bigarren postua lortu zuen Austinen (Texas) 2019ko NCAA 400 metroko lasterketan, Houstoneko Unibertsitateko Kahmari Montgomeryren atzetik, Stewartek 44.25eko denbora egin zuen. Urte hartan 7. gizon azkarrena izan zen 400 metrotan.

2021eko NCAAko 400 metroan Eugene-ko Oregoneko Unibertsitateko Hayward Field-en, 44,96s-ko marka egin zuen, Noah Williams, Bryce Deadmon eta Randolph Ross atzetik laugarren postuan kokatuz.

2021eko ekainaren 19an, AEBetako proba olinpikoko 400 metroko lasterketako finalerako sailkatu zen, 44:75eko denbora egin zuen kanporaketan, eta bosgarren azkarrena finalaurrekoan. Finalean laugarren geratu zen 44.90ean, Tokioko 2020ko Udako Jokoetan erreleborako sailkatuz. 4x400 metroko errelebo mistoko finalean korritu zuen, brontzezko domina irabazita. Eta 4x400m-ko gizonezkoen proban sailkapen errondan parte hartu zuenez, urrea irabazi zuen finalean bere taldekideek lortu zuten garaipenaren ostean.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2020 | Tokio  Japonia | 01 !1. postua, urrezko domina | 4x400m |
| 2020 | Tokio  Japonia | 03 !3. postua, brontzezko domina | 4x400m mistoa |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «400 Metres - men - senior - outdoor - 2019» *worldathletics.org* (Noiz kontsultatua: 2022-01-14).
2. ↑   **(Ingelesez)** Gaither, Steven J..  (2021-06-12). «Randolph Ross wins NCAA title; runs world’s fastest 400m» *HBCU Gameday* (Noiz kontsultatua: 2022-01-14).
3. ↑   **(Ingelesez)** Gameday, HBCU.  (2021-06-21). «Randolph Ross and Trevor Stewart headed to Olympics» *HBCU Gameday* (Noiz kontsultatua: 2022-01-14).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107302664
* **Kirolariak**
* IAAF: 14609269

 |

* Wd Datuak: Q107302664
**Pragako antzinako hilerri judua** (txekieraz: *Starý židovský hřbitov*) Pragako auzo juduan dago, Josefoven alegia. Dokumentatuta dago XV. mendetik erabili izan zela zeren eta aurkitutako hilobi zaharrena, Avigdor Kara poeta eta errabinorena, 1439. urtean baino lehen ireki egin zen. 1787 arte erabili zen. Dena dela zaila da datua zehaztea ezen hilobi-kapa desberdinak baitaude, batzuk besteen gainean. 300 urtetan gutxienez Pragako juduek hemen bakarrik ahal zuten haien hildakoak lurperatu. Hilerri honen bisita ezinbestekoa da Pragara joan ondoren.

Historia
--------

Aurretik beste hilerri bat ezagutu zen, "Lorategi judua" izenekoa. Beste hau gaur egungo Auzo Berrian zegoen eta orain gutxi arkeologoek aurkitua izan da. Hilerria sortu zenaren urteaz ez dago adostasunik. Aipatu dugunez, aurkitutako zaharrena 1439 urtekoa bada, ikertzaile batzuen arabera hilerria V. mendekoa izan daiteke ere. Beste batzuek diote Otakar II.a Bohemiakoa (1233-1278) izan zela hilerria ireki zuena. Nahaste-borraste horren arrazoia ulertzeko juduek Halakha legearen arabera hilobiak ezin ez bota ezta ere beste toki batera eraman; horregatik, hilerria bete egin zenean, nola ezin zen espazio gehiago eskuratu, hilobi zaharren gainean lurra bota zuten hilobi gehiago jartzeko. Horrela, hilerrian hamabi geruza zamatu dira eta, ondorioz, hilobiak batzuetatik bestetara oso espazio gutxirekin daude jarrita. Ezin da ziurtasunez jakin zenbat pertsona lurperatu dira hemen baina, bistan 12.000 hilobi izanik, 100.000 baino gehiago izan daitezkeela kalkulatu da.

Lurperatutako pertsonai ezagunak
--------------------------------

* Avigdor Kara (1439)
* Mordecai Maisel (1601)
* Rabbi Judah Loew (1609): Askoren ustez berak sortu zuen Golema, auzo judua babesteko.
* David Oppenheim (1736)

Hilerria literaturan
--------------------

Eleberri askoren argumentuak inguru honekin lotu egin dira, ezagunena agian Umberto Ecoren *Il cimitero de Praga* (2010). Halaber, historikoki judutarren aurka propaganda barruan ospe handia izan zuten *Siongo jakintsuen protokoloetan*, 1902an lehen aldiz argitaratuta, toki honetan biltzen zirela jakintsu konspiratzaileak haien estrategiak adosteko esaten da.

Hilerria elur azpian.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Informazio turistikoa. **(Gaztelaniaz)**
**Ponts Couverts** (alemanez: *Gedeckte Brücken*, euskaraz: «Zubi estaliak») Frantzia ekialdeko Estrasburgo hirian dagoen zubi multzo bat da. Lau dorrek eta hizu zubik osatzen dute. Ill ibaia lau adarretan zatitu berritan hauek zeharkatzeko egiturak dira, XIII. mendean eraikiak. 

1988an UNESCOk Gizateriaren ondare izendatu zuen Petite France auzoan daude. Aurrez 1928. urtean Frantziako monumentu historiko izendatu zituzten

Historia
--------

Estrasburgo hiriaren babeserako egitura gisa eraiki ziren Ill ibaiaren adarren gainean. 1230. urtean abiatu zituzten lanak eta 1250an amaitu. Zubi hauek egurrezko estalkia zuten eta hortik datorkie izena. 1332an egurrezko zutabeen ordez harlanduzkoak ezarri zituzten. Hiriaren aldera irekia zen baina kanpo aldera artileriarentzako zirrikituak baino ez zeuden.

Bost dorre altu ere eraiki ziren XIV. mendean hiriaren defentsa egitura sendotzeko, gaur egun lau baino ez daude. 1570. urtean burdinezko hesiak jarri ziren azpian, etsaiei ibiaitik sartzea eragozteko.

1681ean frantziarrek Estrasburgo berenganatu zuten eta 1690an zubien parean 100 metro ibaian gora Barrage Vauban eraikina altxatu zuten babes egituraren gehigarri. Egitura honen bidez ibaiaren emaria erreguka zezaketen.

1784. urtean zubiei egurrezko estalkia kendu bazitzaien ere izenak bere horretan jarraitu zuen. 1865ean egurrezko zubiak bota eta harrizko berriak eraiki ziren haien tokian.

Dorreak
-------

Lau dorreak honako hauek dira (iparraldetik hegoaldera):

* *Stöckelsturm* ("borreroaren dorrea")
* *Heinrichsturm* ("Henrikeren dorrea")
* *Hans von Altheimturm* ("Altheimgo Joanen dorrea")
* *Französische Turm* ("Frantsesen dorrea")

Ill ibaiaren adarrak
--------------------

Ill ibaia Estrasburgoko alde zaharrera iristean lau adarretan banatzen da. Iparraldekoa da zabalena eta gainerako hirurek berehala bat egiten dute hegoaldeko adarra osatuz. Adar biek aurrerago bat egingo dute Estrasburgoko alde zaharra uharte bihurtuz. Hegoaldeko hiru adarrak *Zornmühle*, *Disenmühle* eta *Spitzmühle* dira eta horiek zeharkatzen dituzte zubi estaliek. Alemanierazko *mühle* atzizkiak "errota" esan nahi du, izan ere ubide horietan errota ugari kokatu baitziren.

Iruditegia
----------

* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Centre, UNESCO World Heritage. «Strasbourg, Grande-Île and <em>Neustadt</em>» *UNESCO World Heritage Centre* (Noiz kontsultatua: 2022-08-14).
2. ↑   «Ponts couverts» *www.pop.culture.gouv.fr* (Noiz kontsultatua: 2022-08-14).
3. 1 2   **(Ingelesez)** Pierre.  (2012-11-27). «Strasbourg Petite France District» *French Moments* (Noiz kontsultatua: 2022-08-14).
4. ↑   «Les Ponts couverts de Strasbourg � #Strasbourg #67 #67000» *www.petit-patrimoine.com* (Noiz kontsultatua: 2022-08-14).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3397780
* Commonscat Multimedia: Ponts Couverts (Strasbourg) / Q3397780

---

* **Ondare historikoa**
* Mérimée: PA00085192

 |

* Wd Datuak: Q3397780
* Commonscat Multimedia: Ponts Couverts (Strasbourg) / Q3397780