***Belateko lapurrena*** euskal gaizkile batzuei egindako bertso-sorta da. Euskal Herrian bidelapurren inguruan kontatzen den istorio basati eta gordinenetakoa da Belateko lapurrena. Mugimendu handia zegoen portu hartan, Iruñera iristeko edo Iruñetik kostalderantz. 1809 eta 1817 urte artean aritu ziren Belateko lapurrak lanean, mugimendu horretatik probetxua atera nahian, eta hamaika krimen burutu zituzten. Nafarroa mailan bide garrantzitsua zenez, bidaiariak babesteko talde bat sortu zen: Lantzeko Guardianoak. Zenoz anaiak, Juan Martin, Pedro Martin eta Pedro Esteban, eta laugarrena Juan Bautista Lantz, Zenoz anaien koinatua. Bidea zaintzeko helburua zuten guardia horiek ziren, finean Belateko lapurrak.

Gertakariak
-----------

Lehenik, guardiano gisa, bidaiariak eskoltatzen zituzten, eta kaminoan beraien poltsaren pisua neurtzen zuten galderak eginaz. Txanpon hotsak merezi zuela ondorioztatuz gero, bideko tokiren batean agurtu eta handik kilometro batzuetara erasotzen zituzten bidaiariak, mozorrotuta. Lapurretak egiteaz gain, batzu-batzuk ere hil omen zituzten lapurrek, eta gorpuak Almandozeko leize batera botatzen zituzten. Leize honen kokalekua jakina da: Almandozeko herrian, Belateko portuaren 35. eta 36. kilometroen artean, eskuinerantz irteten den kaminotxo bat hartu behar da, San Blaseko bentatik Almandozeko usategietara doana. Bertan, Barazelaiko ordokian, bada leize zulo bat dolina baten aldamenean. Sei bat metroko arrapala dauka, eta jarraian 35 metroko zulo bertikala. Horra botatzen zituzten eurekin gurutzatzeko zorigaitza izan zuten bidaiariak.

Belateko lapurren istorioa detaile handiz kontatu zuen Jose Maria Iribarrenek "*El moro corellano y los bandidos de Lanz*" liburuan. Iribarrenek istorioaren berri izan zuenean Lantzeko apaizarekin jarri zen kontaktuan, eta bere kasa bildutako informazioa eta abadeak eman ziona elkartuta idatzi zuen liburua.
Lapurrak ikazkinak ziren. Behin baino gehiagotan jendea eurak egindako lapurreten salaketa jartzera joan, eta lapurren bila abiatzen zirela irudikatzen zuten. Hasieran jendea engainatuta zeukaten, baina denborak aurrera egin ahala geroz eta gehiagok zekiten egia, baina sekretua ez zen asko zabaldu, ikaragarrizko beldurra baitzien jendeak guardianoei. Anozibar herriko Salbatorena etxeko nagusiak aurre egin zien, baina heriotzarekin ordaindu zuen bere ausardia.

Azkenean, harrapatu eta urkamendira kondenatu zituzten. Joxe Migel Gorraiz izeneko seminarista batek idatzi utzi zituen bere koadernoan Lantzekoen exekuzioaren nondik-norakoak: lau gizon hil zituztela zintzilikatuta, denak Lantzekoak, eta bosgarren bat ez zutela hil 18 urte zeuzkalako, baina exekuzioak ikustera behartu zutela soka bat lepoan jarrita.

Bidelapurren gorpuak zatikatu egin zituzten eta hainbat krimenen eszenatokietan jarri: baten burua Anozibarreko Angiliturrin, beste batena Lantzeko Ganbo iturrian, beste batena oraindik "Aurpegi" deitzen zaion Ultzamako paraje batean, Almandozeko leize inguruan ere jarri zuten gorputz atalen bat.

Exekutatu zituzten egunean bertsolari bat zegoen publikoan, eta ez kanpotik joana, baizik eta bera ere presoa zelako. *Gauza bat deklaratzen* izeneko bertso sorta idatzi zuen, Oskorrik musikatu zuena. Oskorrik zuzenean jo zuteneko bertsio bat argitaratu zuen "*Pub Ibiltaria*" diskan.

Bertsoak
--------

1. Gauza bat deklaratzen  

 Bear det orain asi;  

 Denbora asko eztuela  

 Zer degun ikusi.  

 Enkargatu ninduena  

 Orain ez da bizi;  

 Lagunekin batian  

 Zuten galerazi:  

 Orien bekatuak  

 Ala zuten merezi.  

  

2. Bi urte bete ditu  

 Esan zidatela  

 Batek partikularki  

 Lazki beldur tzela;  

 Aditzen baldin banuen  

 Galdu zituztela,  

 Berso bida berriak  

 Paratu netzala;  

 Orai abiatzen naiz  

 Oroitzen naizela.  

  

3. Egun señalatua  

 Zen Santa Barbara,  

 Presentian giñenak  

 Oroitzen al gera;  

 San Jose gloriosoak  

 Gaitzala anpara,  

 Allegatu gabentanik  

 Tranze orretara.  

 Egun artan zituzten  

 Urkabian para.  

  

4. Anayetan zarrena  

 Juan tzen aurrera;  

 Garbos pasa zituen  

 Zenbait eskalera;  

 Allegatu zanian  

 Gero urkabera,  

 Konseju onak ematen  

 Oyuz zegon bera.  

 Ai! ura egun artako  

 Gizonen galera.  

  

5. Tunika bat buruan  

 Soñian trajia  

 Prebeniturik zegon  

 Ayen enkajia.  

 Eskaleretan goiti  

 Iduri pajia,  

 Iltzera goaki eta  

 Ura korajia!  

 Makurren zuzentzeko  

 A! zer parajia!  

  

6. Ordukoz ura illa  

 Gero bigarrenari,  

 Kuerda lepotik sartzen  

 Zitzaizkolarik ari.  

 Tunika bat burutik  

 Zitzaion erori,  

 Begira gelditu zen  

 Bere anayari,  

 A! zer konsuelua  

 Biotz altxagarri!  

  

7. Bida illak zituzten  

 Gero irugarrena  

 Ark manifestatzen zuen  

 Lastimarik geyena.  

 Lenagoa gaizki egiñaz  

 Gero zuen pena;  

 Etzuela guardatu  

 Jaunaren ordena,  

 Zuzen ibiliko da  

 Munduan zurduena.  

  

8. Laugarrena juan tzen  

 Guzien atzian,  

 """"Jesus""""! esaten zuen  

 Kuerda paratzian;  

 Salve bat errezatzeko  

 Artaz oroitzian;  

 Ala agintzen zuen  

 Ark eriotzian,  

 Pena asko zedukala  

 Bere biotzian.  

  

9. Ayen etxuak ziran  

 Ongi probatuak;  

 Krueldade aundiyan  

 Ziren kastigatuak;  

 Lauetatik iru  

 Deskuartizatuak  

 Izugarriak ziran  

 Ayen bekatuak,  

 Amar lekutan daude  

 Puskak paratuak.  

  

10. Eken pensamentua  

 Beti maldadian,  

 Ez dirade ibilli  

 Kristauen legian;  

 Ill eta arrobatuz  

 Zoazilarik bidian,  

 Nola egunaz eta  

 Igual gabian,  

 Orai pagatu tuzte  

 Azken egunian.  

  

11. Ainbertze beldurrekin  

 Jendiak belaten;  

 Uste dut pasajeruak  

 Gusto artzen duten.  

 Bertzeren ontasunak  

 Ari ziren yaten;  

 Pesalunbria baizik  

 Etzuten ematen:  

 Pepek deskantsu ona  

 paratu du aurten.  

  

12. Zenbait arroario (arrobario)  

 Eta eriotze  

 Mundu ontan klaroki  

 Aitortu dituzte;  

 Ainbertze gaixtakeri  

 Zirelarik gazte;  

 Geyago eginen zuten  

 Utzi balituzte,  

 Azkenian ederki  

 Pagatu dituzte.  

  

13. Gaizki egin bazuten  

 Ayek mundu onetan,  

 Padezitu zituzten  

 Azken egunetan;  

 Baldin """"por si acaso""""  

 Badaude biarretan,  

 Beren zorren pagatzen  

 Purgatorioetan,  

 Errezatu dezagun  

 Eken faboretan.  

  

14. A! zer konsuelua  

 gure asoena (gurasoena)  

 Umiengatik artzen  

 Orrenbertze pena!  

 Asi eta ondoko  

 Pagamendu ona  

 Azkenekoz erortzen  

 Gaizki dabillena;  

 Ori da mundu ontan  

 Pensatu bear dena.  

  

15. Gizonak mundu ontan  

 Pensatu bear luke  

 Nondik etor daiteken  

 Orrenbertze neke,  

 Jangoikoari oyuka  

 Miserikordia ezke,  

 Bañan etzioten utzi  

 Nai adiña epe.  

 Padrino ona zuten  

 Azkeneko Pepe.  

  

16. Asko gurasoeri  

 Nai diet adierazi  

 Beren umiak nola  

 Bear dituzten azi.  

 Ingenio gaiztoak  

 Alez galerazi,  

 Jangoikoaren legia  

 Ongi arrerazi,  

 Nai duena egitera  

 Beñere ez utzi.  

  

17. Konseju onak eman  

 Umeari gaztetan.  

 Dotrina erakutsi  

 goiz edo arratsetan.  

 Kastigu sobera gabe  

 Bear modutan,  

 Estimatu dezaten  

 Dabiltzan lekuetan,  

 Asko galtzen baitira  

 Gurasoen faltan.  

  

18. Amar manamentuak  

 Agintzen duena  

 Jangoikua amatu  

 Da printzipalena.  

 Juramenturik gabe,  

 Gero bigarrena.  

 Obligaziua delarik,  

 Entzun meza bana.  

 Errespetua iduki  

 Aita eta amaingana.  

  

19. Bortzgarrenekoa  

 Nior ez iltzia.  

 Lujuriak utzi eta  

 Ain guti ebastia.  

 Falso testimoniorik  

 Iñori ez goratzia.  

 Ez deseatu bertzen  

 Senar edo emaztia.  

 Ori da manamenduak  

 Ongi guardatzia.  

  

20. Kalabozo batian  

 Kantuen paratzen,  

 Gosiak ill urrena,  

 Otzak akabatzen.  

 Ezta enbusteria,  

 Ala ari nitzen.  

 Anima defuntuak  

 Naute anparatzen.  

 Pasa baño errexago  

 Dirade kontatzen."

Erreferentziak
--------------

1. ↑  cc-by-sa lizentziapean:   Embarek, Beñat Hach.  (2020-02-04). «Belateko lapurrak» *ZUZEU* (Noiz kontsultatua: 2020-06-04).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q96056540

 |

* Wd Datuak: Q96056540