recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Thomas Allen** (Seaham Harbour, Durham, Ingalaterra, 1944ko irailaren 10a) britainiar baritonoa da.

Biografia
---------

1969an hasi zuen karrera opera-kantari gisa, Welsh National Operan, Rossiniren *Sevillako Bizargina* obrako Figarorena eginez. 1972an, Londresko Covent Garden konpainian hartu zuten. 1970eko hamarkadan, antzoki eta jaialdi askotan kantatu zuen: 1973an, Glyndebourneko jaialdian; 1976an, Milango Scalan; 1982an, Parisko Operan (Verdiren *Falstaff*eko Ford abestuz); eta, 1985ean, Salzburgoko jaialdian —Hans Werner Henze musikagileak Monteverdiren *Orfeo*z egindako bertsioa estreinatu zuen—.

Ahots bikaina eta musikaltasun handia ditu, eta horri esker era guztietako opera eta oratorioak kantatu ahal izan ditu, baita errezitalak eman ere. Bere errepertorioan, aipagarriak dira hauek: Glück, Purcell, Schubert (Thomas Allen da Schuberten liederren interprete onenetakoa), Puccini (*La Bohème*ko Marcello), Donizetti (*L'elisir d'amore*ko Belcore), Debussy eta, batez ere, Mozart (*Don Giovanni*ko protagonista, *Cosí fan Tutte*ko Guilielmo, *Le noce de Figaro*ko Figaro eta Kondea, eta *Xirula Miragarria*ko Papageno). 2011ko urrian, Durham Unibertsitateko kantziler izendatu zuten, Bill Bryson idazlearen ondorengo gisa.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q953628
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 54331491
* ISNI: 0000 0001 1063 3483
* BNE: XX4908202
* BNF: 13890687c (data)
* GND: 119198665
* LCCN: n82048938
* NKC: mzk2003201794
* NLA: 35802435
* SNAC: w6h13xzp
* SUDOC: 060825332
* BIBSYS: 1062266
* UB: a1088273
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00275/eu\_a\_2751/a2751

 |

* Wd Datuak: Q953628
**Amaro Rodríguez Felipe y Tejera Machado**, ***Amaro Pargo*** izenarekin ezagutua (San Cristóbal de La Laguna, Tenerife, 1678 maiatzaren 3a - *ib.*, 1747ko urriaren 4a), Espainiako kortsario bat izan zen.

Bere gaztaroa Kanarietan egin zituen pirateria ekintzekin lotuta egon zen. Espainiar Ameriketan salerosketan ibili zen itsasontzi ezberdinekin eta merkatalgai anitzekin. Besteak beste azukre kanabera saldu eta erosi zuenKaribean zehar, baita Amerika eta Kanariar uharteetan ere. Denbora aurrera joan ahala, Kanarietako gizonik aberatsena bihurtu zen.

María de Jesús de León Bello Delgado mojarekin adiskidetasun handia izan zuen. Adiskidetasun honen ondorioz, karitatezko obrak burutu zituen behartsuen artean, batez ere Tenerifeko uhartean.

1725 urtean, Amaro Pargo *hidalgo* (noble) titulua eskuratu zuen. 1747ko urriaren 4an hil zen bere jaioterrian eta Santo Domingo elizan lurperatua izan zen.

Amaro Pargok bere garaian Bizarbeltz eta Francis Drakek izan zuten ospe bera lortu zuen. 2013an, zientzialari frantziar batzuek bere hilobia zabaldu, bere hezurrak ikertu eta bere aurpegia berreraiki zuten, besteak beste.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3  Amaro Pargo
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Una empresa de videojuegos exhuma los huesos del corsario Amaro Pargo» *La Opinión de Tenerife* 2013/11/16.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q574014
* Commonscat Multimedia: Amaro Pargo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 792152261516717180004
* BNE: XX5330769
* GND: 1176065114
* LCCN: n2018017645

 |

* Wd Datuak: Q574014
* Commonscat Multimedia: Amaro Pargo
**Irene Bau** (Madril, 1968ko urriaren 7a) bizkaitar antzezlea da. Madrilen jaio arren, oso umetan heldu zen Bilbora, eta han eman zuen haurtzaroa hogei urte zituela berriz Madrilera itzuli zen arte, hango Antzerki Eskola batean Arte Dramatikoa ikastera.

Euskal zuzendari gazteen film labur askotan parte hartu du, besteak beste Kepa Sojoren *Cien maneras de hacer pollo al txilindron* (1997) eta *Looking for Txentxo* (1998) goraipatuetan. 90eko hamarraldi hasierako hainbat film arrakastatsutan lan egin zuen Enrique Urbizuren *Cómo ser infeliz y disfrutarlo* (1993) eta Álvaro Fernández Armeroren *Todo es mentira* (1994) filmetan, esaterako; eta hurrengo urteetan ere jarraitu du zinemagintzan: Ernesto Telleriaren *Menos que cero* (1995), Fidel Corderoren *La fabulosa historia de Diego Marín* (1996) eta Paco Rodríguezen *Quince* (1997) filmetan, hain zuzen ere. Telesailetan ere lan egin du.

Baina bere esparrurik kutunena antzerkia da, eta horretan dihardu 1986tik gaur arte. Guztira hamaika lanekin parte hartu du, eta zuzendari ezagunenekin aritu da. 1992 eta 1996an, esaterako, Gerardo Mallak zuzenduriko *El Pícaro, aventuras y desventuras de Lucas Maraña* Fernando Fernán Gómezen lanean, eta Neil Simonek idatzitako *Bienvenida a casa* antzerki-lanetan lan egin zuen, eta 2000. urtean, kasu bietan Mercedes Lezcanoren zuzendaritzapean, Mercé Rodoredaren *Mujeres* eta J. Saundersen *Otoño en familia* antzeztu ditu.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5574784
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 14043
* Lur: 00836/eu\_b\_1447/b1447

 |

* Wd Datuak: Q5574784
Gudari bat irudikatzen duen arvernien txanpona, k. a. V edo I. mendekoa.
***Arverni*** edo **arveniarrak** egungo Auvernian, Frantziako Erdialdeko Mendigunea inguruan, bizi zen herri galiarra izan zen. Erdialdeko Galiako herri nagusienetariko bat izan zen, zenbait aldiz erromatarrak borrokatu zituena.

Galietako Gerra eta gero, egungo Clermont-Ferranden zegoen Gergovia zuten hiriburu baina lehen Corent eta Gondole *oppidum*ak omen ziren. Aztarnategietan topaturiko aztarnen arabera, zaldiz eta zaldunez osaturiko hilobi kolektiboak, erregeek erabiltzen zituzten tenpluak edo txanponak egiten zituzten.

Vercingetorix galiar buruzagia (K.a. 46an hila) arveniar leinukoa zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    Saila, Kultur.  (2011-07-18). «Vertzingetorix» *www.euskadi.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-09-29).
2. ↑   Guichard, V..  (1995). *Les Arvernes.*  in: *Redécouverte des Gaulois*. Paris: Errance.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q382553
* Commonscat Multimedia: Arverni

---

 |

* Wd Datuak: Q382553
* Commonscat Multimedia: Arverni
*Artikulu hau Nafarroako konkistako guduari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «San Martzialgo gudua».*

**Aldabe mendiko gudua** Irungo historian gertatutako aipagarriena da, 1522ko ekainaren 30ean gertatutakoa. Irungo miliziek Gaztelako Erresumaren interesak defendatu zituzten, Nafarroako Erresumaren erresistentziaren aurka.

Aurrekariak
-----------

Aragoiko Fernando II.ak, Nafarroako erresumari erasotzeko prestatu eta Albako dukearen tropa Nafarroan sartu zen (1512). Nafarroa Beherean sartu ziren eta Donibane Garazi setiatu zuten. Nafarroako Joanes III.a Albretekoa eta Katalina I.a errege-erreginak Luis XII.a frantziarren laguntzaz erresuma berreskuratzen saiatu ziren, baina 1515ean, Fernando II.ak Nafarroa Gaztelako koroari batu zion Burgosko Gorteetan, Nafarroak Foruen bidez bere antolamendu politikoa mantendu bazuen ere.

Henrike II.a Nafarroako erregea erresuma berreskuratzen saiatu zen lehengusu zuen Frantziako Frantzisko I.aren laguntzaz, baina Noaingo gudua galdu ondoren (1521), Amaiurren, eta azkenean Irun-Hondarribian (San Martzialgo gudua), galdu egin zen Nafarroa Garaia (1522). Nafarroako errege-erreginak Nafarroa Beherean eta Biarnon hartu zuten aterpe, haien erresumaren iparraldeko lurraldeetan.

Gudua
-----

1522ko ekainaren 28ko gauean, nafar erresistentzia, frantziarren eta alemaniarren laguntzaz Bidasoa ibaia zeharkatu eta Aldabe mendian kokatu ziren Gaztelu Zahar erasotzeko asmoz. Ekainaren 29an, alemaniarrek Gaztelu Zaharri eraso egin zioten.

Gauzak horrela, Juan Perez Azkue (Hondarribia) eta Manuel Anbulodi (Irun) kapitainek, forua jarraituz irungo gizonezkoak elkartu zituzten. Hondarribia, Errenteria eta Oiartzungo gizonak ere elkartu zitzaizkien. Beltran de la Cueva, Gipuzkoako Kapitain jenerala bere tropekin agertu zen ere.

Ekainaren 30ean, Irungo miliziek Aldabe mendia hartu zuten, bertan ziren nafarren aldeko tropak ustekabean hartuz eta garaituz. Gaztelu Zaharrera joan ziren orduan, eta han ziren nafarren aldeko tropak Irungo miliziaren aurka saiatu ziren, Aldabe mendian gora jarraituz, baina han Beltran de la Cuevaren tropek nafarren aldeko tropei irabazi zieten.

Oroimena
--------

Gertaera hau Sanmartzial jaia ospatzen zen egunean gertatu zenez, Aldabe mendiari santuaren izena jarri zioten, eta bere gailurrean ermita bat eraiki zuten santuaren omenez. Bertan Beltran de la Cuevak 1522an emandako armarria ipini zuten.

Gaztelako tropek, Donibane Garazi inbaditu eta Nafarroa Beherea ere konkistatu zuten; baina, Karlos Habsburgokoak seigarren merindadea Henrike II.a Nafarroakoaren esku utzi zuen (1530).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8244421

 |

* Wd Datuak: Q8244421
**Clifford Walter Dupont** (Londres, 1905eko abuztuaren 6a - Salisbury, 1978ko ekainaren 28a) rhodesiar politikaria izan zen. Rhodesiako lehendabiziko presidentea izan zen 1970etik 1976ra.

Londresen jaio zen eta zuzenbidea ikasi zuen Cambridgeko Unibertsitatean. Bigarren Mundu Gerran Afrikako iparraldeko artilleriako ofizial gisa parte hartu zuen. Hego Rhodesia 1947an bisitatu zuen lehen aldiz, eta gero hara joan zen, baserri bat martxan jarri zuen lekura.

Politikan 1958an sartu zen eta Rhodesiako Fronteko kide izan zen. 1964an, Ian Smithi boterera iristen lagundu zion eta Smithek lehen ministrorde izendatu zuen. Dupont Rhodesiaren aldebakarreko independentzia aldarrikapenaren sinatzaileetako bat izan zen 1965eko azaroaren 11n, nahiz eta aldarrikapenak ez zuen nazioarteko aitorpenik jaso. 1970ean errepublika aldarrikatu zen eta parlamentuak Dupont presidente aukeratu zuen. 1976an dimisioa eman zuen osasun arrazoiengatik.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3501445
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 11154950
* ISNI: 0000 0000 2036 9084
* LCCN: n80134164
* SNAC: w60w2dxm
* Open Library: OL1671714A

 |

* Wd Datuak: Q3501445
Soldadu alemaniar eta ingelesak su-eten ez ofizialean.
**Gabonetako su-etena** (alemanez: *Weihnachtsfrieden*; frantsesez: *Trêve de Noël*) 1914ko Gabonetan, Lehen Mundu Gerran Alemaniako Inperioaren soldaduen eta britaniar soldaduen artean egon zen su-eten ez ofiziala izan zen.

Gertaerak
---------

1914ko abenduan, Ypresen (Belgika), soldadu alemaniarrak, bestean ingelesak, frantziarrak eta belgikarrak, lubaki gerran ari ziren. Ipar Itsasoaren eta Suitzako mugaren arteko frontea geldirik zegoen, ez atzera ez aurrera. Bazirudien alemaniarrek aurrera egingo zutela, baina orduan Parisko 6.000 taxik 30.000 soldadu eraman zituzten frontera, indarrak orekatzeko.

Ypreseko zelaiak izoztuta zeuden, eta lubakien arteko gorpuak elurrak estalita. Ez ziren ausartzen hildako gazteen arrastoen bila joaten, etsaien tiroen beldur. Gerra Handia abuztuan hasi zen. Gabon eguneko goizaldean alde bietako soldaduak beren armak lurrean uzten hasi ziren. Une horretan bertan idatzitako kartoizko kartelak erakusten hasi ziren hainbat hizkuntzatan: "*Merry X-Mas*" zioten batzuek, "*Frohe Weihnachten*" besteek, edo "*We not fight, you no fight*".

Batzuek lubakia utzi zuten eta inork ez zien tiro egin. Berehala beste guztiak irten ziren. Lehenik, hantxe botata hainbat astez egondako gorpuak ehortzi zituzten denek batera. Iluntzean Gabonetako pinu modukoak prestatu zituzten, argi eta guzti, eta gabon kantak abesten aritu ziren, bakoitza bere hizkuntzan. Biharamunean, Eguberri egunean, opariak trukatu zituzten, familiaren argazkiak erakutsi zizkioten elkarri eta bi egun lehenago gudu zelaia zena, futbol zelai bihurtu zuten zenbait orduz.

Batzuk besteen lubakietara joan ziren, elkarrekin jateko, edateko edo kartetan eta xakean jokatzeko. Ofizial asko ere elkartu ziren eta berehala erabakia adostu zuten gerra amaitu zela. Baina bulegoetan hori ez zuten onartu eta biharamunean, bakoitza bere lubakian, elkarri tiroka aritu ziren berriro
.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   Irazustabarrena, Nagore.  (2009-12-27). «1914ko Gabonetako miraria» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q163730
* Commonscat Multimedia: Christmas Truce 1914

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2001001789
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q163730
* Commonscat Multimedia: Christmas Truce 1914
**Larisa Anatolievna Luzhina** (errusieraz: Лари́са Анато́льевна Лу́жина ; San Petersburgo, 1939ko martxoaren 4a) sobietar aktore bat da.

Biografia
---------

Larisa Luzhina Leningraden jaio zen. Bigarren Mundu Gerran, alemanez inguratuta zegoen hiria. Larisaren ahizpa nagusia, orduan sei urtekoa, gosez hil zen setioan. Amona metraila batek hil zuen. Larisa eta bere ama bizirik atera ziren eta Kemerovo oblastoko Leninsk-Kuznetskyra Bizitzaren Ibilbidetik ebakuatu zituzten. Gerra ostean, Tallinnen finkatu ziren eta han Larisa Ivan Rossomakhine Errusiako Antzerkiaren aktoreak zuzendutako drama estudioan parte hartu zuen.

Batxilergoa amaitu ondoren, Larisa Luzhina Leningradera itzuli San Petersburgoko Antzerki Arte Akademiarako sarrera azterketa egitera, baina huts egin zuen. Baldintza egoki batzuen ostean rol txiki bat eskaini zioten *Kutsumata külalised* (Gonbidatu gabeko gonbidatuak) filmean Igor Eltsov-en zuzendaritzapeko Tallinnfilm estudioetan 1959an. Hurrengo urtean, Zinematografiaren Gerasimov Instituturako sarrera proba gainditu zuen. Garai hartan, Herbert Rappaport-ek Estonian zentral termiko baten eraikuntza kontatzen duen *Vihmas ja päikeses (Euria eta eguzkia)* filmeko paper nagusietako bat eskaini zion.

Ospe nazionala lortu zuen 1967an, Stanislav Govoroukhine *Verticale filma* estreinatu ondoren, Kaukason esploratu gabeko gailurra erasotzera abiatu ziren mendizaleen istorioa. Bertan Vladimir Visotskiren aurrean jokatzen du, film honetan aktore gisa ez ezik, kantautore gisa ere agerian geratzen baita.

Filmografia partziala
---------------------

* 1961: Человек идёт за солнцем
* 1962: Приключения Кроша
* 1976: Ярослав Домбровский
* 2005: Охота на изюбря
* 2005: Охота на гауляйтера

Sariak
------

* ESESFeko Herri Artista (1989)
* Adiskidetasunaren Ordena (2009)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4268217
* Commonscat Multimedia: Larisa Luzhina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 311655116
* ISNI: 0000 0004 4341 7658
* GND: 1061772896
* LCCN: no2004094682

 |

* Wd Datuak: Q4268217
* Commonscat Multimedia: Larisa Luzhina
**Plazida Insausti Bazterretxe** (Beasain, 1896ko urriaren 5a - Beasain, 2007ko irailaren 12a) luzaroenik bizi izan den euskal herritarretako bat da: 110 urte eta 342 egun. Izan ere, 111 urte bete baino egun gutxi batzuk lehenago hil zen. 2007. urtean bertan, aurretik urte gehien bizi izandako Flora de la Torre Mendizabal beasaindarraren errekorra hautsia zuen.

Biografia
---------

Plazida Insausti Beasaingo Astigarreta auzoko Bekoetxe baserrian jaio zen, eta Antonio Etxeberriarekin ezkontzean herri bereko Garin auzoko Baztarretxe baserrira aldatu zen. Hantxe bizi izan zen hil arte. Bi alaba izan zituen (Maria eta Jesusal), hiru biloba, hiru birbiloba, eta Kimetz izeneko hereniloba bat (2005ean jaioa).

2006. urtean, Plazida Insaustiren 110. urtemugarako hainbat ospakizun antolatu ziren Garinen, eta ekitaldira Beasaingo Udaleko hainbat zinegotzi eta Gipuzkoako Foru Aldundiko gizarte gaietarako arduraduna joan ziren. Horrez gain, garindarrek oroitarri bat jarri zuten auzoan, Insaustiren jaiotza data gogoratzeko.

Osasuntsu bizi izan zen, eta ehun urte beteak zituela ere baratzean lanean jarraitzen zuen; baratzeak bizi omen zuen Insausti. Burua argi izan zuen azkeneraino, baina azken urteetan mugitzeko zailtasunak, gorreria eta begi lausoa izan zituen, eta baratzean lan egiteari utzi behar izan zion.

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko pertsonarik zaharrenen zerrenda

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Noticias de Gipuzkoa* egunkariko albistea.
2. 1 2  **(Gaztelaniaz)** Juantxo Unanua: «110 años, la amona de Euskadi», *Diario Vasco*, 2006-10-06.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Flora de la Torre** | **Luzaroen bizi izandako euskal herritarra**2007ko uztailaren 9tik - 2012ko abuztuaren 21ra | Ondorengoa**Pilar Prieto Rubio** |
| Aurrekoa**Remedios Ultra Lacruz** | **Uneko euskal herritarrik nagusiena**2007ko otsailaren 21tik - 2007ko irailaren 12ra | Ondorengoa**Antonina de los Reyes Erreka** |
| Aurrekoa**Flora de la Torre** | **Luzaroen bizi izandako gipuzkoarra**2007ko uztailaren 7tik - | Ondorengoa**Luzaroen bizi izan dena da** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11699814

 |

* Wd Datuak: Q11699814
**Bernard Buffet** (Paris, 1928ko uztailaren 10a-Tourtour, 1999ko urriaren 4a) margolari frantziar garaikidea.

Biografia
---------

Parisen, Frantzian, jaio zen Buffet. Artea École Nationale Supérieure des Beaux-Arts-en (Arte Ederretako Eskola Nazionala) ikasi zuen, eta Eugène Narbonne margolariaren estudioan lan egin zuen. Bere lagunen artean Maurice Boitel eta Louis Vuillermoz zeuden.

Emmanuel Davidek esklusiban kontratatu zuen, gero Maurice Garnierrek, eta hauek aldizkako erakusketak bermatzen zizkioten. Buffetek pieza erlijiosoak, paisaiak, erretratuak eta natura hil batzuk sortu zituen.

Buffet Annabel Schwob idazle eta abeslariarekin ezkondu zen. Buffeten ikasle bat, Jean Claude Gaugy, Espresionismo linealaren sortzailea izan zen.

Bere buruaz beste egin zuen Tourtourren, Frantziako hegoaldean, 1999ko urriaren 4an. Buffet sufritzen ari zen Parkinson gaixotasunarekin eta ezin zuen lanik egin. Poliziak esan zuen Buffet hil egin zela bere burua plastikozko poltsa batean sartu eta lotu ondoren.

Obra batzuk
-----------

* 1952 *La Passion du Christ*
* 1954 *Horreur de la Guerre*
* 1958 *Jeanne d'Arc*
* 1961 *Portraits d'Annabel*
* 1962 *La Chapelle de Château l'Arc*
* 1965 *Les ecorches*
* 1967 *La corrida*
* 1971 *Les Folles*
* 1977 *L'enfer de Dante*
* 1978 *The French Revolution*
* 1989 *Vingt mille lieues sous les mers*
* 1991 *Souvenirs d'Italie*
* 1991 *New York*
* 1992 *Les Clowns Musiciens*
* 1992 *Saint-Petersburg*
* 1993 *L'Empire ou les plaisirs de la guerre*
* 1993 *Promenade Provencale*
* 1995 *Sept peches capitaux*
* 1996 *Pekin*
* 1998 *La maison*
* 1999 *Mes Singes*
* 2000 *La mort*

Filma
-----

* Étienne Périer zuzendariak *Bernard Buffet* filma 1956an zuzendu zuen.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)****(Frantsesez)**:Bernard Buffet museoa.
**Sortzez Garbiaren eliza** Artzibarko Artozki urpeko herrian Erdi Aroko kristiau eliza bat zen.

Eraikina
--------

2003ko irailean Itoitzeko urtegia eraikitzeak eraitsi zuen, gainerako herria bezala. XIII. mendekoa zen. Oinplano karratukoa eta lau nabekoa, burualdean alboko bi kapera zituen. Kanoi-ganga luzitua zuen, eta bertatik nabea azpibanatzen zuten harrizko arkuak irteten ziren. Portada sinplea zen, erdi-puntuko arkuduna, estalitako atariaren azpian. Kanpandorre altu bat zen eraikinaren buru, kanpaientzako baoak zituena. Kaperetako batek Erdi Aroko burdin sarea zuen.

XVII. mendeko gurutziltzatutako Jesusen bi irudi zituzten, XVII. mendeko birjina bat, XVIII. mendeko Sortzez Garbia eta San Joseren eta Sta Luziaren irudiak, ustez berriz aprobetxatutako ama birjina, XVI. mendekoak. Gainera, monumentu-katalogoan XVIII. mendeko Jesus haur bat eta XIX. mendeko Doloretako haur bat aipatzen dira. J. Irigarairen informazioaren arabera, gurutze bat Iraizotzeko elizan dago, egunkari batean baieztatzen denez: Artozkin XVII. mendearen erdialdeko Gurutziltzatu bat gurtzen zen, eta orain, uretatik salbatuta, Ultzama ibarreko Iraitzoz kontzejuko San Martin Tourskoaren elizan dago.

Zilargintzan, trazu gotiko eta errenazentistak zituen zilarrezko kaliza bat eta 1796ko beste barroko bat nabarmentzen ziren. XVII. mendeko zilarrezko etsai bat eta San Joseren erlikia-ontzi bat eta XIX. mendeko portapaz gain. Azken urteetan, Elizbarrutiko museora eramandako Lakabeko prozesio-gurutzea gordetzen zuten. Eliza horretarako, harriz harri lekualdatzea proiektatu zen, Itoitzeko urtegia bete aurretik. Galdu behar zen ondare guztia zaintzeko proiektu bakarra izan zen, baina azkenean 2003an eraitsi zuten.

Erreferentziak
--------------

* «Artozki» *Artzibarko Udala* (Noiz kontsultatua: 2021-11-27).

Ikus, gainera
-------------

* Artozki
* Artzibar

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109769343

 |

* Wd Datuak: Q109769343
**Baltikoko alemaniarrak** (alemanez: *Deutsch-Balten*, geroago *Baltendeutsche*) Itsaso Baltikoko ekialdeko kostetako biztanle etnikoki alemaniarrak ziren, gaur egun Estoniako eta Letoniako eremuan bizi zirenak. Bigarren Mundu Gerra amaitu eta gero, Baltikoko alemaniarrak nabarmen gutxitu dira, eta jada ez dira talde etniko nabarmena eskualdean.

Erdi Aroaren bukaeratik, aleman hiztunek tokiko merkatarien eta kleroaren gehiengoa ziren, bai eta eremu horretako noblezia gehiena ere. Baltikoko alemaniarrak klase menderatzailea zen indigena letoniar eta estoniarren artean. XIX. mendean Baltikoan nortasun etniko desberdina sortzen hasi zenean, auto-identifikatutako alemaniar baltiko gehienak ez ziren nobleak, batez ere hirietako eta klase ertaineko langileak.

XII. eta XIII. mendeetan, merkatari eta gurutzatu katoliko alemanak ( Ostsiedlung) ekialdeko Baltikoko lurraldeetan bizitzen hasi ziren. Latinaren gainbeherarekin, alemana dokumentu ofizialen, merkataritzaren, hezkuntzaren eta gobernuaren hizkuntza nagusi bihurtu zen. XX. mendearen lehen erdian, Bigarren Mundu Gerraren ondoren arte, alemaniar baltikoak ziren, Transilvaniako saxoniarrekin eta Zipserrekin batera (Eslovakian eta Errumanian), Europako alemaniar diasporaren aleman hiztun hiru talde nagusiak.

Erdi Aroko kolono katoliko gehienak eta alemanez hitz egiten zuten ondorengoak Erdi Aroko Livoniako hirietan bizi ziren. Hala ere, elite aberats txiki batek noblezia baltikoa osatu zuen, landa-finka handiak hartuz. Suediak bere lurralde livoniarrak Errusiako Inperioari Iparraldeko Gerra Handiaren ondoren (1700 – 1721) eman zizkionean, alemanez hitz egiten zuten aristokrata horietako asko Errusiako Inperioko bizitza militarrean, politikoan eta zibilean goi-karguak betetzen hasi ziren, batez ere San Petersburgon. Alemaniar baltiko gehienak Errusiako Inperioko herritarrak ziren, Estoniak eta Letoniak 1918an independentzia lortu zuten arte. Gero, alemaniar baltiko gehienek Estoniako edo Letoniako herritartasuna zuten, harik eta 1939an Alemania Naziak derrigorrez mugiarazi zituen arte, Alemania-Sobietar Batasuna populazio trukean, Estonia eta Letonia 1940an sobietarrek inbaditu eta okupatu aurretik.

Alemania Naziak ia Baltikoko alemaniar guztiak berrezarri zituen *Heim ins Reich* programaren bidez, Warthelandeko Reichsgauean eta Danzig-Ekialdeko Prusia sortu berrietan (Poloniako Bigarren Errepublikaren lurraldean). 1945ean, alemaniar etniko gehienak lur horietatik kanporatu zituzten, Bigarren Mundu Gerraren ondoren Erdialdeko eta Ekialdeko Europako alemanen kanporatze zabalenaren parte gisa. Aliatuek Alemaniaren azpian geratzen zen lurraldea berrezartzeko plangintza egin zuten, Potsdameko Konferentzian, Oder–Neisse lerroaren mendebaldean ezarriz muga
*Cortinarius spilomeus*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 2 eta 5 cm arteko diametrokoa, ez oso mamitsua, ganbil konkorduna, kaskoaren formakoa, ertz lauarekin; geruza lehorra, gorrixka, gris-arrea, kafesne kolorekoa edo gris lila, azkenik lehoi-gorrixka koloreko berezko fibrilekin ildaskatua, ondoren haritsua, pixka bat ezkatatsua, feltro itxurakoa.

**Orriak:** Zabal samar, meheak, okertu-subdekurrenteak edo sinuado-itsatsiak, buztin kolorekoak, batzuetan lilaz lausotuak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 5 eta 8 cm bitarteko garaierakoa eta 0,5 eta 0,8 cm bitarteko diametrokoa, zilindriko samarra, fibrilosoa, fistulosoa, lehoi-gorrixka kolorekoa hasieran, morea goialdean, gainjarritako eraztun-errodeteek apaindua, fibriloso-ezkatatsuak edo gorri-odol koloreko tanta oso txikiz punteatua. Gris koloreko gortina ugarirekin.

**Haragia:** Urria, zurixka, morea oinaren goialdean. Ia usaingabea eta zaporegabea.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Spilomeus* epitetoa grekotik dator, orbana, esan nahi duen "spiloma" hitzetik. Hankan dituen orbantxoengatik.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

Oinean dituen dekorazioengatik *Cortinarius bolaris* delakoaren antzekoa izan daiteke, baina honek kolore ikusgarriagoak eta gorriagoak ditu.

Sasoia eta lekua
----------------

Udaren amaieran. Koniferoen eta urkien basoetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 217 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 173 or. ISBN 84-282-00541-X (T. 3). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
**ORP *Wicher*** Poloniako itsas-armadako destruktorea izan zen, *Wicher*-klaseko itsasontzi nagusia. Poloniaren inbasioan konbatean sartu zen, Bigarren Mundu Gerraren hasieran, baina 1939ko irailaren 3an hondoratu zuten.

Historia
--------

Ateliers et Chantiers Navals Françaisen eraiki zuten, Blainville-sur-Ornen eta 1928ko uztailaren 10ean itsasoratu zuten. Gerrarteko garaian batez ere helburu politikoetarako erabili zen. 1932ko Danzigeko krisialdian bertara bidali zuten britainiar destruktoreekin biltzeko. 1931etik 1935era hainbat hiri bisitatu zituen, batez ere Baltikoan, baina Madeiraraino ere joan zen, Józef Piłsudski eta bere familia eramatera. 1935ean arma gehigarriak jarri zitzaizkion, eraso modernoetarako prest ez zegoela ikusita.

1939ko martxoaren 18an "torpedoen aurkako flotillaren" parte izan zen, Alemaniaren ultimatuma Lituaniari eman zenean. Garai horretan Poloniaren itsasontzi gehienak Erresuma Batura bidali ziren, Pekin Operazioan, gerra egotekotan erabilgarri izan zitezen. Hala ere, *Wicher* eta *Gryf* Gdynian geratu ziren, Poloniako kostaldea babesteko asmoz. 

Alemaniak Polonia inbaditu zuenean 1939ko irailaren 1ean, bonbaketariak uxatu zituen Gdynian, eta ondoren Helera mugitu zen, minatze lanetan laguntzeko. Operaziotik bueltan Luftwaffearen 33 Ju 87 hegazkinek eraso zioten eta kalte txikiak izan zituen, Gdańskeko badiako gudua deitu zen horretan.

Irailaren 3an, portuan zela, Z1 Leberecht Maass eta Z9 Wolfgang Zenker destruktoreek eraso egin zioten. Arratsalde horretan bertan airez eraso zioten berriro eta, oraingoan, kalte handiak eragin zizkioten. Marinel bat hil zen eta 22 zauritu, baina Pomeraniako defentsa egiteko lehorreratu ahal izan ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Peszke, Michael Alfred.  (1999). *Poland's navy: 1918 - 1945.*  Hippocrene Books ISBN 978-0-7818-0672-5. (Noiz kontsultatua: 2023-10-09).

Kanpo estekak
-------------
***Mina hartzeko ere*** Juan Luis Zabalaren poema-liburu bat da, Susa argitaletxeak Susa -literatura bilduman 2022an CC-BY-SA lizentzia librearekin argitaratutakoa.

Liburua 58 poemaz osatuta dago. *Ni*-tik idatzita daude gehienak, baina badira batzuk bigarren eta hirugarren pertsonan, Poema gehienak laburrak dira, eta segidan azaltzen dira denak, atalik bereizi gabe.

Gaia
----

Juan Luis Zabala
Beldurra da gai nagusia liburuan. Beldurra minari, zahartzeari, gaixotzeari, hiltzeari, ingurukoak hiltzeari, ingurukoak gaixotzeari; baita ere giza harremanetako gaizki-ulertuei, erdi-ulertuei, ondoegi-ulertuei; nostalgiaren nagusitasunari; txikitako hizkuntzaren galerari eta euskararen beraren indar espresiboa galtzeari. Lliburuko tonua ez da bereziki optimista, baina badago liburuan bizitzeko nahi bat, beti ere bizitza zer den jakinda. 

Liburuaren izenburua idazlearen amak esaten zuen esamoldea da, gerora oso zabalduta ez dagoena. Hori esaten zuen amak jolasean zerbait arriskutsua egiten zutenean, baita telebistan norbait erortzeko arriskua sortzen zuen zerbait egiten ikusten zuenean ere,

Umetako jolastokira itzuli eta hizkuntzaren adarkatzeetan jostatzen du egileak. Orain maitasunaren gozotik, orain oinazearen garratzetik, bata galduko edo bestea luzatuko den beldurrez, konformidadearen bila, ironiaren argiz bildu ditu Juan Luis Zabalak poema liburu honetako aleak.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | BAI ZUK ERE

Ondo lo egin, esaten zidan.
Bai zuk ere, erantzuten nion.
Bakarrik geratzen nintzen ilunpean,
baina argi zein lagun premiarik gabe.
Banekien hori ez zela betiko,
betikotuta sentitzen nuen ordea.

Ondo lo egin, esaten zidan.
Bai zuk ere, erantzuten nion.
Hitzezko habia txikia
egiten genuen gauero
eta ederki asko kabitzen ginen. |  » |
| —Juan Luis Zabala |

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Zabala, Juan Luis.  (2022). «Mina hartzeko ere» *www.susa-literatura.eus* (Susa literatura) ISBN 978-84-17051-84-6. (Noiz kontsultatua: 2022-07-03).
2. 1 2 3    Imaz, Andoni. «'Mina hartzeko ere', bizitzara jauzi egiteko era bat» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-07-03).
3. ↑    Zabala, Juan Luis.  (2022). «Mina hartzeko ere» *www.susa-literatura.eus* (Susa literatura) (Noiz kontsultatua: 2022-07-03).
4. ↑   «Bai zuk ere (Mina hartzeko ere)» *www.susa-literatura.eus* (Susa literatura) (Noiz kontsultatua: 2022-07-03).
5. ↑    «Mina hartzeko ere» *Lazzaretto vecchio* 2022-07-03 (Noiz kontsultatua: 2022-07-03).

Ikus, gainera
-------------

* *Sakoneta* (1994, *Susa*)
* *Galdu arte* (1996, *Susa*)
* *Agur, Euzkadi* (2000, *Susa*)
* *Bideak, aldapak eta bihurguneak* (2007, *Elkar)*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112876329

 |

* Wd Datuak: Q112876329
Mongoliar Inperioaren hedapena.
**Mongolen inbasioak** mongolek XIII. mendean Mendebaldeko eta Erdialdeko Asian hasitako konkistak izan ziren. 1240 inguruan Europaraino iritsi ziren. Konkista haien hedapenak eta bizkortasunak ez dute parekorik, hunoen inbasioak izan ezik.

Mongolen Inperioa XIII. mendean garatu zen Asia osoan egindako konkista eta inbasio batzuen bidez eta 1240ko hamarkadan Ekialdeko Europara heldu. Mongoliar inperioa lehorrez egindako inperio bat izan zen, telurokrazia bat, zalditeriarentzako eta behi-aziendarentzako belarrak elikatzen zuena. Horrela, mongolen konkista eta lapurretarik handienak urtaro beroetan gertatu ziren, ganadurako belar nahikoa zegoenean.

Tartariarren eta mongolen erasoek Errusiako estatuen aurka segitu zuten, mongolen inperioko banaketaren ondoren 1260. urtearen inguruan. Beste nonbait, Txinako mongolen lurralde irabaziek XIV. mendean iraun zuten Yuan dinastiaren pean, Persiakoek XV. mendean segitu zuten Timur Inperiopean. Indian, mongoliar estatu bat XIX. mendera arte iraun zuen, Mughal Inperioaren moduan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2092093
* Commonscat Multimedia: Mongol conquests

---

 |

* Wd Datuak: Q2092093
* Commonscat Multimedia: Mongol conquests
**Philip Herbert Cowell** Royal Societyko kidea (FRS) (Kalkuta, 1870eko abuztuak 7-1949ko ekainak 6) britainiar astronomo bat izan zen.

Philip Herbert Cowell Kalkutan jaio zen, Indian eta Eton College eta Trinity College, Cambridgen hezi zen. 1896an Royal Greenwich Observatoryko bigarren nagusi laguntzaile bihurtu zen, eta beranduago HM Nautical Almanac Officeko Superintendente 1910 eta 1930 artean. Zeru mekanikan, eta, bereziki, kometen orbitei eta asteroideei buruz lan egin zuen. Ilargiaren posizioari buruzko teoriaren eta behaketen artean zegoen desadostauna ere aztertu zuen.

1906ko maiatzean Royal Societyko kide aukeratua izan zen. 1911n Royal Astronomical Societyko Urrezko Domina irabazi zuen.

4358 Lynn asteroidea aurkitu zuen.

1898 Cowell asteroidea bere omenez izendatu zen. Suffolkeko Aldeburgh herrian hil zen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2579968
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 25360694
* ISNI: 0000 0000 7373 2772
* GND: 116706031
* LCCN: no2010000448
* CiNii: DA18284393
* SUDOC: 08115612X

 |

* Wd Datuak: Q2579968
**Rosa Catrileo Arias** (Ayllan Marillan, Temuco, Wallmapu, 1981) Txileko etnia maputxearen mestizoa da, giza eskubideen eta politika txiletarraren defendatzailea, bereziki eskubide indigenen eta lurralderako eskubidearen aldekoa. 2021eko maiatzean, Txileko Konbentzio Konstituzionalean maputxe herriaren ordezkari izendatu zuten.

Biografia
---------

Rosa Catrileo Tromen Huichucon sektoreko Ayllan Marillan komunitatean jaio zen, Temucoko (Araucanía eskualdea) Eliseo Catrileo Mariqueoren eta Rosa Marina Arias de la Fuenteren alaba da. Hezkuntza ertaina Juan Schleyer Lizeoan egin zuen, Freire komunan (Araucanía eskualdea), 1999an.

Gero, Zuzenbidea ikasi zuen Temucoko Unibertsitate Katolikoan, eta 2011ko apirilean titulua lortu zuen. Ondoren, Temucoko Unibertsitate Katolikoan Hiritarren Behatokiko Giza Eskubideetan eta Herri Indigenetan diplomatura bat eta Txileko Unibertsitateko Zuzenbideko Magister bat egin zituen. Ford Fundazioko bekaduna izan da 2011tik 2021era..

Konstituzio Konbentzioaren postulazioa
--------------------------------------

2021eko maiatzaren 15ean eta 16an Txilen egindako konstituziogile-hauteskundeetan, Catrileok sufragioen %4,78 lortu zuen, maputxeen herriaren botoen barruan, Francisca Linconaoren atzetik (%7,15), Elisa Loncónek (%5,37), Adolfo Millabur-ek (%5,63) eta Natividad Llanquileok (%6,0). Horrela, Konbentzio Konstituzionalak dituen 7 ordezkari maputxeetako bat da Rosa.

Erakunde horren barruan, Catrileok Erregelamenduaren batzorde iragankorra osatu zuen. Konbentzioaren erregelamendua onartu ondoren, 2021eko urrian, Sistema Politikoaren, Gobernuaren, Botere Legegilearen eta Hauteskunde Sistemaren batzorde tematikoan sartu zen; instantzia horren koordinatzaile hautatu zuten, Ricardo Monterorekin batera.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Rosa Catrileo: "Un Estado plurinacional no basta, se requiere también un estatuto de garantías"» *Interferencia* 2021-03-17.
2. ↑   «Camino a la Convención: Rosa Catrileo, escaño reservado pueblo Mapuche» *www.theclinic.cl*.
3. 1 2   Biblioteca del Congreso Nacional de Chile. «Rosa Catrileo Arias» *Historia Política Legislativa*.
4. ↑   «Miembros | Comunidad de Historia Mapuche» *www.comunidadhistoriamapuche.cl*.
5. ↑   «Los candidatos indígenas que estarán en la Convención Constitucional» *pauta* 16 de mayo de 2021.
6. ↑   Convención Constitucional.  (Julio de 2021). *Integración Comisiones Provisorias.* .
7. ↑   «Guía para entender las comisiones temáticas definitivas de la Convención» *Pauta* 12 de octubre de 2021.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106905427

 |

* Wd Datuak: Q106905427
Sloanen Harresi Handia 2dF Galaxy Redshift Surveyren barneko aldeen berreraikitze bat da. 
**Sloanen harresi handia** gure unibertsoko galaxia kopuru izugarri batek osatzen duen horma erraldoi bat da. Bere aurkikuntza 2003ko urriaren 20an atera zen argitara, Princetongo Unibertsitateko J. Richard Gott III eta Mario Jurić zientzialarien eskutik. Hauek, ikerketa digitalerako Sloan espazio-teleskopioaren bidez lortutako datuetan oinarritu ziren. Aipatzekoa da, ikerketa hauek egiterakoan beste zientzialari batzuen laguntza ere eduki zutela.

Horma erraldoi honek, gutxi gorabehera, 1370 milioi argi-urteko luzeera du, hau da, 13 000 trilioi (13x10 21) kilometro ingurukoa eta Lurretik mila milioi argi-urtera, edo, kokatuta dago. Beraz, harresi handi hau, 1989an Harvard Unibertsitateko Margaret Geller eta Juan Huchrak aurkitu zuten Harresi Handia baina hiru aldiz handiagoa da. Honek ez du esan nahi tamaina aldetik gaur egun ezagutzen den egitura kosmikorik esanguratsuena denik, izan ere, quasar-talde handi batzuk handiagoak dira, adibidez, Clowes-Campusano LQG, U1.11 eta Huge-LQG. Gainera, ezin dugu Hercules-Corona Borealiseko Harresi Handia aipatu gabe utzi, 2013an aurkitu zen horma handi honek ere erraz irabazten baitio handitasunean, izan ere, egitura kosmiko hau da gaur egun unibertso ikusgarrian ezagutzen den handiena.

Ikus, gainera
-------------

* Harresi Handia (astronomia)
* Hercules-Corona Borealiseko Harresi Handia
* Unibertsoaren egitura eskala handian

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q497745
* **Astronomia**
* SIMBAD: NAME Sloan Great Wall

 |

* Wd Datuak: Q497745
**Álvaro Jiménez Alonso** (Torre del Mar, Malaga, 2000ko otsailaren 29a) andaluziar kirolaria da. Atletismo egokituan lehiatzen da, pisu-jaurtiketan espezializatua. 2023ko maiatzaren 26az geroztik, bere espezialitateko (F-41 klasea) Espainiako errekorra du, 8.39 metrokoa, Basaurin (Bizkaia) lortutakoa.

Kirolari gisa estreinatu zen Vélez-Málagako *Clinicas Rincón klubean* (gero *Rincón Fecidad*), pisua, diskoa eta xabalina jaurtitzen lehian. 2019an, Álvaro Basauriko *Javi Conde* Atletismo Egokituaren Klubean sartu zen, eta kirol-entrenamendua eta Ingeniaritza Zibileko ikasketak uztartu zituen.

Álvaro Jiménez Espainiako txapelduna izan da behin baino gehiagotan, bai xabalina-jaurtiketan, bai pisuan. Azken espezialitate horretan kontzentratu zen, eta 2020ko, 2021eko, 2022ko eta 2023ko Espainiako atletismo egokituko txapelketak irabazi ditu.

2022ko Parisko Atletismo Sari Nagusian, ekainaren 9an eta 10ean, bosgarren egin zuen F41 pisu jaurtiketan 8,08 metrorekin, Espainiako errekor berria zena.

Espainiako txapelketak
----------------------

Espainiako txapelduna (2020, 2021, 2022, 2023)

Nazioarteko lehiaketak
----------------------

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Espainia ordezkatuz

| Urtea | Lehiaketa | Egoitza | Portua | Proba | Emaitza |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2021 | Europako Txapelketa | Bydgoszcz | 5.º | Peso | 7.96 m |
|

 |  |  |  |  |  |

Telebista
---------

2023: *El conquis*, lehiakide.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑  hhttps://www.diariosur.es/deportes/mas-deportes/malagueno-alvaro-jimemez-20190613125052-nt.html
4. ↑
5. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q121133726

 |

* Wd Datuak: Q121133726
**Esther Cañadas** (Albacete, 1977ko martxoaren 1a) albacetear modelo eta aktorea da.

Biografia
---------

Albaceten jaio zen 1977ko martxoaren 1ean. Haurtzaroan, Alacanteko Albufereta ikastetxean ikasi zuen. 14 urte zituela, Bartzelonara joan zen, modaren munduan hasteko. Bi urte geroago New Yorkera joan zen supermodelo-lehiaketan aurkezteko.

Lan ibilbidea
-------------

### Modelo

Cañadas desfiletan ibili da Paris, Milan edo New Yorken, besteak beste, marka hauentzat: Chloé, Gucci, Dolce & Gabbana, Versace, Chanel, Michael Kors, Calvin Klein, Alexander McQueen, Yves Saint Laurent, Valentino, Moschino, Victoria's secret eta Givenchy. Donna Karan diseinatzaile estatubatuarraren musa izan zen, eta Donna Karan (eta DKNY), Emporio Armani, Versace eta Gianfranco Ferréren irudia izan da. Nazioarteko egunkari garrantzitsuenen azala izan da Cañadas; besteak beste, Vogue, Harper's Bazaar, Marie Claire, Steven Meisel, Helmut Newton, Peter Lindbergh, Richard Avedon, Ellen Von Unwerth, Herb Ritts.

### Aktore

1999an, Cañadasek zineman egin zuen debuta, *The Thomas Crown Affair* filmean hain zuzen ere, Pierce Brosnan eta Rene Russo aktoreekin batera.

Bizitza pribatua
----------------

Geroago, 2007ko apirilean, MotoGP Sete Gibernau pilotuarekin ezkondu zen Gironako masia batean. Hala ere, ezkondu eta urtebetera eta elkarrekin lau urte igaro ondoren, bikoteak ezkontza amaitzea erabaki zuen.

2014ko abenduan, Galia Santina izeneko lehen alaba jaio zen.

2020ko otsailean, pasareletara itzuli zen, Balmaingo Finale Handian desfilatuz.

Filmografia
-----------

Filma eta rola:

* 1999an *The Thomas Crown Affair*, Anna Knutzhorn.
* 200ean *Torrente 2*: Misioa Marbellan (kameoa)
* 2003an *Troleros*, Lola

Erreferentziak
--------------

1. ↑   El País. *Juanjo Puigcorbé, Juan Echanove y Esther Cañadas, tres en la carretera.* .
2. ↑   AS. *¿Qué fue de Esther Cañadas, la top model de los 90?.* .
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Esther Cañadas se sincera en Las tres puertas sobre la enfermedad que la alejó de los focos: "Bastante tenía con no morirme"» *ELMUNDO* 2023-02-02 (Noiz kontsultatua: 2023-02-02).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Benito, Patricia Martín.  (2023-02-01). «Así era Esther Cañadas hace 25 años en sus inicios como modelo» *vanitatis.elconfidencial.com* (Noiz kontsultatua: 2023-02-02).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** Periódico, El.  (2023-02-02). «Esther Cañadas confiesa la enfermedad crónica que le cambió la vida: "Bastante tenía con no morirme"» *elperiodico* (Noiz kontsultatua: 2023-02-02).
6. ↑  Nace la hija de Esther Cañadas.
7. ↑   **(Gaztelaniaz)** Montón, Lorena.  (2023-02-01). «Esther Cañadas, muy orgullosa al hablar de su hija» *RTVE.es* (Noiz kontsultatua: 2023-02-02).

Kanpo estekak
-------------

* Esther Cañadasen argazkiak.
* Esther Cañadas Fashion Model Directory-n

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q268947
* Commonscat Multimedia: Esther Cañadas

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX1699857

 |

* Wd Datuak: Q268947
* Commonscat Multimedia: Esther Cañadas
**Felipe del Río Crespo** (Nueva Montaña, Santander, 1912ko irailaren 9a - Lamiako, Bizkaia, 1937ko apirilaren 22a) hegazkinlaria izan zen, "Euskal eskuadrila" izeneko taldearen buruzagia, eta Iparraldeko fronteko hegazkinlari bikainenetakoa Gerra Zibil garaian, .

Biografia
---------

Kantabrian jaio arren, haurtzarotik bizi zen Bilbon. Hegazkinlari bilakatu eta soldadutza egiterakoan, Aireko Armadan (*Aeronáutica Militar Española*) sartu eta Cuatro Vientosera bidali zuten. 1933aren amaierarako hegazkinlari militarra zen.

1936ko estatu-kolpea piztu zenean, Del Río Bilbon zegoen eta Errepublikaren alde egin zuen. Gerraren hasieran Breguet 19 zaharrak erabili zituen, baina gero Errepublikak «Chato» ezizena zuten sobietar Polikarpov I-15 batzuk lortu zituen. Orduan, iparraldeko frontea defendatu behar zuen "Euskal eskuadrila" sortu zuten. Talde haren kide izan zen Del Río, Zarauza edo Comasekin batera.1937ko apirilaren 15ean, Bilbo gainean, izugarrizko garaipena lortu zuen: bere abiaduragatik menderaezina zen alemaniar Dornier Do 17 bonbaketari bat eraitsi zuen. Iturri batzuen arabera, apirilaren 20an hil zen, José Luis Díez destruktore errepublikanoak Del Ríoren «chato»-a alemaniar borroka-hegazkin batekin nahastu zuelarik. Azken ikerketen arabera, ostera, apirilaren 22an hil zen, Lamiakoko aerodromoaren gainean Kondor Legioak botata.

Del Ríok guztira 7 garaipen izan zituen. Azkenekoan, Bilbo bonbardatzen ari zen Junkers Ju 86 bat bota zuen. 24 urte besterik ez zituen eta kapitaina zen hil zenean. Errepublikanoen artean heroitzat hartua, bere omenezko kale bat dago Leioako Lamiako auzoan, hil zuten tokian.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Groehler, Olaf.  (1988). *Kampf um die Luftherrschaft.*  in: *Militärverlag der Deutschen Demokratischen Republik*. 19 or..
2. ↑   Auñamendi Eusko Entziklopedia. *Felipe del Río.* .
3. ↑   León, María Teresa.  (2007). *Crónica general de la Guerra Civil.* , 279 or..
4. ↑   Lopez, Rafael.  (2013). *Spanish Republican Aces.* , 14 or..
5. 1 2    *Alas rotas.*  in: *Memorias de Getxo*. 2014-9-15.
6. 1 2   Pecker, Beatriz; Pérez Grange, C..  (1998). *Crónica de la Aviación Española.* , 86 or..
7. ↑   Solloso García, José Manuel.  (2007). *El destructor José Luis Díez: "Pepe de los Muelles" (1927-1965).*  Ediz. Cartagena histórica, 36-46 or. ISSN 1696-991X..
8. 1 2   Forsyth, Robert.  (2011). *Aces of the Legion Condor.*  Osprey Publishing, 58 or..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1403255
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 127881
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q1403255
**Teresa Hurtado**, jaiotzaz **María Teresa Hurtado Carrillo (**Madril, 1947ko uztailaren 17a), madrildar aktorea da. Mary Carrillo aktorearen alaba, Fernanda Hurtadoren ahizpa bikia eta Paloma Hurtadoren ahizpa. Hiru ahizpaek Hurtado ahizpak izeneko hirukote komikoa osatu zuten. Beste ahizpa nagusi bat ere izan zuen, Alicia, 1998an hila.

Biografia
---------

Artista-familia batean jaio zen, eta Bi hilabete besterik ez zituela, *Madre Alegría* lanean agertoki batera igo zen lehenbizikoz, Fernanda ahizpa bikiarekin batera.

Eszenatokietan trebatua, hirurogeiko hamarkadatik ibilbide garrantzitsua egin zuen telebistan, eta Narciso Ibáñez Serradorrekin izandako lankidetza nabarmendu behar da *Historias para no dormir* (*El muñeco* izeneko atala 1966), baita *Novela* saioan ere.

1967tik aurrera, Fernanda bikiarekin tandema osatu zuen, bai antzerkian (*La muchacha del sombrerito rosa*, Víctor Ruiz Iriarterena), bai telebistan (*La casa de los Martínez* seriean 1971ra arte), eta urtebete geroago, TVErentzako musika-ikuskizunean: *TVE Divertido siglo* (1972-1973), Fernando García de la Vegarena.

Bere karrera zinematografikoa, aldiz, oso laburra izan zen eta dozena-erdi titulu besterik ez zuen egin. Ibáñez Serradorren *La residencial* (1969) lanean nabarmendu zen.

### Hurtado ahizpak hirukotea

1979an, Hurtado ahizpak umorezko hirukotea osatu zuen Paloma eta Fernanda ahizpekin. 1982 eta 1994 bitartean ospe handia lortu zuten, TVEren *Un, dos, tres... responda otra vez* lehiaketan parte hartu zutelako. Bertan, Teresak bizia eman zion *Inmaculada, La seño* takañona pertsonaiari, neskazahar pedante eta sasijakintsuari, Pedro Sempsonek 1976 eta 1978 bitartean programaren bigarren denboraldian interpretatutako Lapiz irakaslearen pertsonaiaren oinordekoa.

### Antzerkia

Antzerkira itzulita, 1991n, Antonio Galaren *Los buenos días perdidos* (1991) eta José Luis Alonso de Santosen *Hora de visita* (1995) interpretatuko zituen, biak Mary Carrillo amarekin batera.

Geroago, 1994an, Antena 3 *Compuesta y sin novio* telesailean parte hartu zuen, Lina Morgan protagonista zuela.

2012ko abenduan, garun-hodietako erasoa jasan zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Mujer Actual
2. ↑  Hemeroteca ABC
3. ↑    La muchacha del sombrerito rosa*, de Ruiz Iriarte en el Arlequín.*  20 de abril de 1967.
4. ↑    *Veinte años después.*  24 de febrero de 1991.
5. ↑    *Tal vez no.*  30 de octubre de 1995.
6. ↑    *La actriz cómica Teresa Hurtado, se está recuperando de un ictus cerebral sufrido hace algunos días.*  30 de diciembre de 2012.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6142573

 |

* Wd Datuak: Q6142573