recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Erekteion tenpluko kariatidea, British Museumean (Londres).
Erekteion tenpluko kariatidea, Atenasen (K.a. 421–407)
**Kariatidea** (grezieraz Καρυάτις, pluralean Καρυάτιδες) zizelkaturiko emakume irudi bat da, zutabe edo pilastra funtzioa duena, bere buruak eusten duen taulamendu batekin. Adibiderik ohikoena, Atenasko Akropoliko eraikinetako bat den Erekteioneko Kariatideen Tribuna da.

Bere izena, Lakoniako Karia (Καρυές) hiriko biztanleak esan nahi duena, esaten zenez, hiri hau pertsiarren aliatua zenez Mediar Gerretan, bertako biztanleak gainontzeko greziarrek hil zituzten, eta hauen emazteak, esklabu bihurtu izanagatik dator, eta zamarik handienak eramatera zigortuak. Emakume horiek zizelkatzen dira, zutabe tipikoki greziarrak beharrean, betierekotasun osoan, tenpluaren pisua eustera zigortuta egon daitezen.

1550ean, Jean Goujonek (Henrike II.a Frantziakoa erregearen arkitekto eta eskulturgilea), Louvren kariatide batzuk zizelkatu zituen, musikarien plataforma esuten dutenak goardia suitzarren gelan (gaur egun Kariatideena deitua). Goujonek, Erekteioneko kariatideak, soilik idazkunen bidez ezagutu zituen, eta ez zituen sekula jatorrizkoak ikusi.

Gregeria deritzon literatura generoaren sortzailea izan zen Ramón Gómez de la Serna idazle espainiarrak, Argentinako hiriburua den Buenos Airesen zenbait urtez bizi izan zena, bere heriotzerako "hiriko kariatide guztiek negar egitea" nahi zuela esan zuen.

Antzinatean irudi hieratikoa, kariatidearen irudia, XIX. mendean zehar, biziki lizuna bihurtu zen, jantzi estuagoekin, postura iradokitzaileagoekin, etab... Wallace iturria da adibide bat.

Ikus, gainera
-------------

* Atlante (gizonezko kariatidea)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q208120
* Commonscat Multimedia: Caryatids

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85020548
* AAT: 300001583
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q208120
* Commonscat Multimedia: Caryatids
**Kari Alberdi** (Azkoitia, Gipuzkoa, 1996) komunikazio zientifikoko aditugaia da.

Biografia
---------

Kimika ikasi ondoren, komunikazio zientifikoko aditua izateko ikasketak egiten dihardu, Euskal Herriko Unibertsitatearen eta Nafarroako Unibertsitate Publikoaren artekoa, eta horren barruan sare sozialak ikasgaia du. Karik sare sozialekin lotura estua duen irakasgai baterako proiektu berezi bat abiatu du. Zientziaren kontzeptuak euskal musikariek egindako abestien bidez hasi da azaltzen Twitterren eta Instagramen. Euskal kantuetako letrak oinarrian hartuta, zientzia azaltzeko ariketa abiatu du twitter sare sozialean.

*Gozamenaren paradisua eta plazeraren infernua* obraren egilea ere bada Xabier Barquerorekin batera

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Kari Alberdi: "Uste nuena baino askoz ere abesti gehiagotan erabiltzen dira zientziako kontzeptuak" - Azkoitia» *Maxixatzen.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-02-04).
2. ↑    «Gozamenaren paradisua eta plazeraren infernua - Azpeitia» *uztarria.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-02-04).

Kanpo estekak
-------------

Euskadi Irratiko faktoria saioan zientzia azaltzeko sortu dituen ariketak azaltzen. 2021

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q105298853

 |

* Wd Datuak: Q105298853
**Aurora horia** (*Anthocharis euphenoides*) Pieridae familiako lepidopteroen espezie bat da, Europa hego-mendebaldean aurkitzen dena, Iberiar penintsulan, Frantzian eta Italian batez ere. Itsasmailatik 1.800 metrotako altuerara aurki daiteke.

Deskribapena
------------

Tamaina ertaineko tximeleta da, 30-40 mm-ko hegal-zabalera du. Sexu dimorfismoa agertzen duen tximeleta da. Arrak kolore hori bizia du eta hego puntak laranja kolorekoak ditu. Emea aldiz zuria da eta hegalen puntan kolore laranja eta marroia ditu. Hegal bakoitzean puntu beltz bana ere baditu. Hegalen azpialdea sexu bietan horia da eta oliba koloreko orbainak ditu.

Beldarra gris-urdinxka da eta puntu beltzak ditu. Bizkarraldean lerro hori bat dauka. Beldarraren azpialdea ere horia da. Gorputz guztian ile motzak ditu ez oso sarriak.

Bizi zikloa
-----------

Tximeletak apirila eta uztaila artean ikusten dira hegan. Ondoren arrautzak jarri eta beldarra jaiotzen da. *Biscutella laevigata* eta *Biscutella auriculata* landareetaz eliatzen da. Negua pupa eran hibernatuz igarotzen du.

Iruditegia
----------

* Tximeleta arra.Tximeleta arra.
* Tximeleta emea.Tximeleta emea.
* Hegalen azpialdea (arra).Hegalen azpialdea (arra).
* Hegalen azpialdea (emea).Hegalen azpialdea (emea).

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Magazine, Waste. «Guía de mariposas, Lepidópteros de la península Ibérica, en Waste magazine» *Waste Magazine* (Noiz kontsultatua: 2023-03-13).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Anthocharis euphenoides – El medi natural del Bages i del Moianès.*  (Noiz kontsultatua: 2023-03-13).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1499321
* Commonscat Multimedia: Anthocharis euphenoides
* Wikispecies Espezieak: Anthocharis euphenoides

---

* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 253550
* BioLib: 51312
* EOL: 173500
* Fauna Europaea: 440868
* GBIF: 1919698
* UICN: 173276
* NCBI: 1107568

 |

* Wd Datuak: Q1499321
* Commonscat Multimedia: Anthocharis euphenoides
* Wikispecies Espezieak: Anthocharis euphenoides
Kardan giltzadura.
Kardan giltzadura, mugitzen.
**Kardan giltzadura**, **giltzadura orokorra** edo **Cardan giltzadura** giltzadura bat da, lerrokatuta ez dauden bi ardatzen artean biraketa trasmitzen duena.

Osagai mekaniko honen lehen azterketa Girolamo Cardanoren eskutik etorri zitzaigun, eta haren deituratik hartu zuen izena.

Kardan giltzaduraren bitartez, lerrokatuta ez dauden bi ardatzen artean biraketa trasmitzen da. Bi ardatzek, elkarren artean angelu bat osatzen dute. Osagai mekaniko honen helburua biraketa mugimendua trasmititzea da, nahiz eta osatzen duten angelua hor egon. Motordun ibilgailutan trasmisio ardatz moduan erabiltzen da, batez ere motorra aurrean eta indarra atzean behar duten ibilgailutan. Teknikoki sortzen den arazorik nagusiena, indarra jasotzen duen ardatzaren abiadura angeluarra konstatea ez izatea da.

Gaur egungo ibilgailu gehienetan, motorra eta gurpil eragileak aurrean daudenez, ez da kardan giltzadurarik erabiltzen. Gurpiletara indarra transmititzeko juntura homozinetikoak erabiltzen dira.

Kamioi handien azpikaldean erraz ikus daiteke kardan giltzadura, motorretik irten eta atzeko gurpiletaraino. Hauetan, transmisio ardatza ikusten da biraka, ibilgailua martxan dagoenean. Kardan giltzaduraren atzeko muturrean diferentziala dago, hementik atzeko bi gurpiletara indarra banatzeko.

Kanpo estekak
-------------

* Kardan giltzadura teleskopiko bikoitzeko 3D animazioa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q862003
* Commonscat Multimedia: Universal joints

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4261331-0
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q862003
* Commonscat Multimedia: Universal joints
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Aurpegiko paralisia** edo **aurpegi-paralisia** VII. nerbio kranialaren (aurpegi-nerbioa) inguruko disfuntzioa da, erasandako nerbioaren aldeko aurpegiko muskuluak kontrolatzeko ezintasuna eragiten duena. Kausa askok aurpegiko paralisia eragin dezakete, adibidez, garuneko tumoreak, garuneko infartuak eta Lyme gaitza.

Hala ere, azpiko kausa zehazten ez bada, baldintza horri Bellen paralisi deritzo. Izena lehen aldiz gaixotasuna deskribatu zuen Charles Bell eskoziar anatomistaren omenez jarri zioten. Bellen paralisia mononeuropatia akutuaren kausa ohikoena da, eta baita aurpegi-nerbioaren paralisi motarik ohikoena ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Otorrinolaringologia Hiztegia ] [2015] eta [Gaixotasunak Hiztegia] [2015]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7562539
* Commonscat Multimedia: Facial nerve paralysis

---

* **Medikuntzako identifikadoreak**
* DOID: DOID:13934
* CIE-10: G51.0
* ICPC-2: N91
* DiseasesDB: 1303
* MedlinePlus: 003028
* eMedicine: 1290547
* MeSH: D005158

 |

* Wd Datuak: Q7562539
* Commonscat Multimedia: Facial nerve paralysis
Koral sube bat.
**Koral sugeak** Elapidae familiako suge pozoitsuen talde bat dira, toki tropikaletan bizi direnak. Koral sugea ez da izen taxonomiko bat, baizik eta hainbat espezierentzako izen arrunta. Euren kolore biziengatik bereizten dira, horien artean horia, gorria eta beltza nabarmentzen direlarik. Aipatu behar da "koral faltsu" izeneko antzeko suge talde bat ere badagoela, pozoitsuak ez direnak eta kolore zuri, gorri eta beltza dutenak.

Lau koral suge genero daude:

* *Leptomicrurus*, bi espezie dituena eta Hegoamerika iparraldean bizi direnak
* *Micrurus*, 70 espezie ingururekin eta Hegoamerikan eta Ipar Amerika hegoaldean bizi direnak.
* *Micruroides*, espezie bakarra duena eta Ameriketako Estatu Batuetan eta Mexikon bizi dena
* *Sinomicrurus*, bost espezie dituena eta Asiako eremu tropikalean bizi direnak.

Koral faltsuak
--------------

Badaude koral sugeekin mimetizatzen diren pozoirik gabeko suge espezie batzuk, koral faltsu edo errege suge deitzen direnak. Horietakoren batzuk benetako koralak eta beste suge batzuk jan ditzakete.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q651244
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000073181

 |

* Wd Datuak: Q651244
*Petxeroa*, William Holman Hunten margolana. Lebitarrena liburuan (Lb 16:21-22) aipatzen den ahuntz bati bekatuak egoztearen ohitura irudikatzen du.
**Kopla-buruko**, **pagaburua** edo, irudizko adieran, **petxeroa** besteen errua ordainarazi egiten zaion pertsona edo taldea da, erruaren ardura nagusia izan gabe. Egoera askotan ager daiteke: pertsona batek beste bati errua botatzean ("*Enekok egin zuen, ez nik!*"), pertsona bat talde baten aurka ari denean ("*Nota txarrak ditut, baina irakasleen errua da.*"), talde bat pertsona baten aurkako egoera batean ("*Amaiarengatik ez du gure taldeak irabazi.*") nahiz talde bat beste talde baten aurka jotzean ("*Etorkinak dira langabeziaren errudunak.*").

Beste hizkuntza batzuetan, ahuntz batekin lotzen da (ingelesez: *scapegoat*, gaztelaniaz: *chivo expiatorio*, frantsesez: *bouc émissaire*) Bibliako Lebitarrena liburuan aipatzen den ohitura jarraituz. Ahuntz batek bi kume izaten zituenean, bat sakrifikatzen zen eta bestea basamortuan uzten zen, talde osoaren bekatuak garbi zitzan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Lb 16:21-22

Ikus, gainera
-------------

* Azazel
* Pharmakos
* Izen-mailegatzaile

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q245122
* Commonscat Multimedia: Scapegoats

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11955677b (data)
* GND: 4201951-5
* LCCN: sh85117996
* SUDOC: 02753751X
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q245122
* Commonscat Multimedia: Scapegoats
Greziar mitologian, **Atreo** Mizenaseko erregea, Pelope eta Hipodamiaren semea eta Agamenon eta Menelaoren aita zen

Atreo eta Tiestes bere anaia bikia Pisatik atzerriratuak izan ziren euren anaiorde zen Krisipo hiltzeagatik, Olinpiako tronua lortzeko euren desiran. Mizenasera joan ziren babestera, non, errege tronura heldu ziren, Euristeo ez zegoelarik, Heraklidak zirelakoekin borrokan ari baitzen. Euristeok, euren agintaldia denbora baterakoa izatea agindu zuen, baina Herakleiden aurkako borrokan hil zen eta Atreo eta Tiestesen agintaldia behin betikoa izan zen.

Atreok, bere arkumerik hoberena Artemisarentzako sakrifikatuko zuela zin egin zuen. Baina, bere artaldearen bila ari zenean jainkosarengandik ezkutatzeko bere emazte Aeroperi eman zion urre koloreko arkume bat ikusi zuen. Honek bere maitalea zen Tiestesi, Atreoren anaiari eman zion. Honek Atreo konbentzitu zuen, arkumea zuena erregea izango zela onar zezan. Tiestesek, orduan, arkumea erakutsi zuen eta tronuaren eske hasi zen.

Atreok, Hermesen aholkuari jarraituz berreskuratu zuen tronua. Tiestesek, tronua, eguzkia atzerantz mugitzen zenean emango ziola esan zion, Zeusek egin zuen balentria. Atreok tronua berreskuratu zuen eta Tiestes herbesteratu zuen.

Atreok, orduan, Tiestes eta Aeroperen adulterioaren berri izan zuen eta bere mendekua prestatzen hasi zen. Tiestesen seme-alabak hil zituen (Tantalo, Plistenes, Aglao, Orkomeno eta Kalileonte), irakin eta mahaira atera zituen. Bazkaria amaitu ondoren, beste erretilu batean, bere biktimen buruak, oinak eta eskuak erakutsi zizkion, zer jan zuen kontura zedin. Tiestesek, erabat asaldatu eta izuturik, oka egin zuen urdailean zuen guztia eta begizko ikaragarri bat bota zien Atreoren ondorengoei.

Orduan, orakulu batek, Tiestesi, bere alaba propioarekin seme bat izaten bazuen, honek Atreo hilko zuela esan zion. Tiestesek hala egin zuen eta semeak, Egistok, Atreo hil zuen. Baina, Egisto jaio zenean, bere amak bertan behera utzi zuen, bere intzestuagatik lotsaturik. Artzai batek umea aurkitu eta Atreori eman zion, honek, bere semea balitz bezala heziz. Bakarrik heldutasunera iritsi zenean kontatu zion Tiestesik Egistori egia osoa. Orduan, Egistok Atreo hil zuen.

Iturri batzuen arabera, Atreo Plistenesen aita izan zen. Baina, ohikoena, anaiatzat jotzea da.

Iturriak
--------

* Apolodoro *Epitome* II 10-16
* Euripides *Elektra*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *82. araua. Grezia eta Erromako pertsonaia mitologikoak.* .

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Atreo Greek Mithology Linken

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q192469
* Commonscat Multimedia: Atreus

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 57408290
* BNF: 150827587 (data)
* GND: 118650858
* LCCN: n2015021314
* SUDOC: 18577735X

 |

* Wd Datuak: Q192469
* Commonscat Multimedia: Atreus
**Ar-Adûnakhôr**, Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da. Idazlearen hil ondorengo lana den Silmarillionen agertzen da. Dunadan bat izan zen, Numenorreko hogeigarren erregea, eta Eguzkiaren Bigarren Aroko 2709an jaio zen. Bere gurasoak bezala, Valarren aurka agertu zen, bere izen ofiziala adunaikoz hartzeraino, quenyazko ohiko era erabili beharrean, Tar-Herunumen izango zena (hartzen lehena izan ez zen arren, agerian erakutsi zuen lehena izan zen).

Bere izena, batzuk, biraotzat eta harroegitzat hartu zuten, bi hizkuntzetan, "Mendebaldeko Jauna" esan nahi baitzuen, Manwë Valarrarentzat gordetako titulua, Valarren buruzagia zena. Eztabaida dago Ar-Adûnakhôr, bere aita Ar-Abbatâriken edo bere aitona Tar-Kalmazilen oinordekoa izan ote zen dioena, baina gobernarien zenbaketak, Tar-Ardamin hartzen du kontuan. Zehazki, Ar-Abbatârik ez da agertzen Eraztunen Jaunaren eranskinetan, baina bai Numenor eta Erdialdeko Lurraldeko amaitu gabeko ipuinak laneko "Elrosen leinua" atalean. Eguzkiaren Bigarren Aroko 2962an hil zen, eta, bere oinordekoa, bere seme Ar-Zimrathôn izan zen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Ar-Abbatârik** | **Numenorreko erregea**Eguzkiaren Bigarren Aroko 2899-2962 | Ondorengoa**Ar-Zimrathôn** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q588135

 |

* Wd Datuak: Q588135
Arhat edo arahanten zenbait estatuatxo dituen lorategia. Hsi Lai tenplua, Kalifornia.
Budismoan, **arhat** edo **arahant**a, existentziaren benetako zergatiaren ulermen sakona lortu duena da, nirvanara iritsi dena, eta, beraz, berriz jaioko ez dena.

Theravada budismoak, arhat edo arahant bihurtzea, aurrerapen izpiritualaren helmuga bezala jartzen du. Prospektu batek, hiru aurreko egoeretatik pasa behar duela adierazten du, arhat bezalako zeru batean berraragiztatu aurretik. Mahayana budismoak, arhat bihurtzeko xede hau, zerbait berekoitzat jotzen du, eta bodhisattva izatea, xede gailenagotzat hartzen du, bodhisattvak, berraragitze zikloan geratzen baitira beste batzuen onerako lanean. Iritzi ezberdintasun hau da Theravada eta Mahayanaren arteko ezberdintasunik nagusienetako bat.

Ikus, gainera
-------------

* Nirvanaren lau etapak
* Bodhicaryavatara
* Hamar erresuma izpiritual

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q225932
* Commonscat Multimedia: Arhat

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4226758-4
* NDL: 00569254
* AAT: 300391196
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q225932
* Commonscat Multimedia: Arhat
**Kasta** gizarte batean klase berezi bat osatzen duten pertsonen taldea da, gainerako klaseen gainetik dagoelako edo, alderantziz, beste klaseak baino maila apalagoa duelako, beste klaseekin nahasten ez dena. Kasten sistemak desagertu edo ahuldu egin dira hainbat herrialdetan, baina badira irauten dutenak ere, hala nola Indiakoa, nahiz eta sistema hori apurtzeko joerak gero eta indar handiagoa duen.

Goi mailako kastaren haurrak Bombayn.

Indiako kastak
--------------

Indiako azpikontinentea inbaditu zuten arioek, K.a. 1500 aldera, indigenak kontrolatzeko eta euretatik bereizteko kasta sistema ezarri zuten. Hasieran hiri kasta bereizten ziren. Gaur egun 2000-3000 kasta inguru bereizten dira Indiako gizartean. "Kasta" hitza portugesetik dator eta "joera, kuma edo arraza" esan nahi du.

Lau kasta handi daude Indian, maila gorenetik apalenera sailkatuak:

* apaizen kasta (*brahman*)
* gudarien kasta (*shatriya*)
* merkatarien eta nekazarien kasta (*vasiya*)
* langileena (*sudra*).
* Pariak edo ukiezinak azken mailan daude, goiko kasten sistematik at.

Kastak munduan
--------------

Dena dela, munduan zehar, herrialde askotan zabaldu dira horrelako ierarkiak. Hauek izan daitezke ezagunenak:

* Inperio espainiarraren kastak
* Txinako kastak
* Tibeteko kastak

Orokorrean desagertzeko prozesuan daude baina oraindik orain fenomeno horren eragina nabarmena izan daiteke.

Japonian kasta-sistema desagertu da ofizialki, baina oraindik jazarpena jasatzen dute beheko kasta diren burakuminek.

Herri baztertuak
----------------

Askotan, kasta kontzeptua ez da erabili ierarkia hori definitzeko eta horren ordez talde marginatuak ikus daitezke. Euskal Herriko kasuan agoten eta ijitoen kasuak ditugu. Espainian maragatoak, kaloak, vakeiroak... Frantzian Cagotak... Aipatutako herriei herri madarikatuak bezala ezagutu zaie.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* Kasta, Gizapedian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q484416
* Commonscat Multimedia: Castes

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4163401-9
* LCCN: sh85020649
* NDL: 00565145
* NKC: ph121302
* AAT: 300055480
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q484416
* Commonscat Multimedia: Castes
**Kassios** Masami Kurumadak idatzi eta marraztutako manga eta animea den Saint Seiyako pertsonaia bat da. Bere irakaslea [

[Shaina Ofiuchusekoa]] da.

Istorioa
--------

### Lehiaketa Galaktikoa baino lehen

Seiya Pegasokoa Greziara bidalia izan zen Pegasoko armajantzia lortzeko helburuarekin. Borroka eremuan, helburu horrekin, Shaina Ofiuchusekoaren ikasle zen Kassiosen aurka borrokatu behar izan zuen. Hasieran, bere indar fisikoa erakutsiz, Seiyari nagusitzen hasi zen, baina, azkenean, Seiyak garaipena lortu zuen, hala Pegasoko brontzezko armajantzia jantziz.

### Hamabi Etxeetan

#### Leoko Tenplua

Kantzerreko tenplutik irten ondoren, Seiya Leoko tenplura iritsi zen, eta bertan Aioria Leokoarekin topo egin zuen. Aioria Saga Geminisekoak jaurti zion Satan Inperialaren mende zegoen, eta Seiya behin eta berriz eraso zuen. Bitartean, behin Death Mask Kantzerrekoa garaitu ondoren, Shiryu Dragoikoa, Shun Andromedakoarekin batera, Leoko tenplura abiatu ziren, baina bidean Kassiosekin topo egin zuten. Honek eskaileretan behera bota zituen. Jarraian, Leoko tenplura abiatu zen, eta, iritsitakoan, Aioria, oraindik Satan Inperialaren mende zegoena, Seiya hiltzeko prest zegoen. Baina Kassiosek bere besoen artean estutu zuen Leoko urrezko zalduna, baina honek erasotik libratzea lortu zuen. Kassiosek bere bidea jarraitzeko esan zion Seiyari, baina honek hantxe jarraitzen zuen. Aioria Seiya hiltzeko prestatu zen, baina Kassios bien artean sartu zen eta Leoko urrezko zaldunaren erasoak bete-betean jo zuen. Eraso horren ondorioz Kassios hil egin zen. Hala, Aioria Satan Inperialaren eraginetik askatu zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31189139

 |

* Wd Datuak: Q31189139
**Kaspar Hauser** (1812 inguruan - Ansbach, 1833ko abenduaren 17a) jatorri iluneko pertsonaia alemaniarra izan zen.

Nekazari-jantzian agertu zen Nurenbergen 1828ko maiatzaren 26an. Ibilera bitxikoa eta argiaren ihesi bezala zebilen hamasei urte inguruko gaztea zen artean, eta gutun bat zeraman aldean; gutun hark zioenez, Kaspar Hauser jaiotzatik laborari batzuen ardurapean utzi zuten, eta haiek ezkutuan hazia zen. Halako arlotea ikusirik, kartzelaratu egin zuten. Medikuek egin zioten azterketak erakutsi zuenez, Kaspar ez zen inoiz oinez ibili ordura arte, oin-zolak haurtxo batenak bezain bigunak baitzituen; guztiz sentibera izan arren, gauez ez zuen ezerk esnatzen, ez hotsek ez zimikoek, eta jaki beroek zintzurra erretzen ziotela zirudien. Nurenbergeko epaile nagusiak bere gain hartu zuen Kasparren heziketa, eta harengandik jakin ahal izan zuen halako ziega estu ilun batean hazia zela. Orduan ireki zen Kasparren benetako jatorriari buruzko eztabaida, ez baita oraino erabaki, printze baten seme ezkutua ote zen, nerbioetako gaitzak jotako gaixoa, ala iruzurra besterik ez ote zen guztia. Geroztik, eztabaidagai izan da Kaspar Hauser Alemaniako literaturan, hipotesi klasikoak Karlos Badengo duke handiaren seme egiten baitu. Kasparren heriotza haren agerkera bezain misteriotsua izan zen. Bere iragana argituko ziola adierazi zion ezezagun batek jarritako hitzordura etorririk, hark emandako labankadaz hil zen, 1833ko abenduaren 14an. Hilobian hau ezarri zuten: *Kaspar Hauser, garaiotako enigma*.

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Kaspar Hauser*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q44600
* Commonscat Multimedia: Kaspar Hauser

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 4938527
* ISNI: 0000 0001 0534 9613
* BNE: XX1178907
* BNF: 11939120j (data)
* GND: 118547070
* LCCN: n50033382
* NDL: 00620799
* NKC: jn20010525155
* NLA: 36565626
* SUDOC: 027324354
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02709/eu\_h\_0975/h0975
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q44600
* Commonscat Multimedia: Kaspar Hauser
**Atodo jauregia** Tolosako (Gipuzkoa) Pizkunde garaiko eraikin bat da, XVI. mendekoa. Eraikinaren izena bere sortzailearengandik dator, Fermin Atodo konde palatinoarengandik, zeina tolosar tertzioetako kapitaina eta Filipe II.a Espainiakoaren Erromako enbaxadorea izan zen. Eraikina kultura-ondasuna da, eta hainbat berrikuntza egin dizkiote historian zehar; gaur egun, etxebizitza pribatuetarako erabiltzen da.

Deskribapena
------------

Eraikinak bi pisu eta ganbara bat ditu, bitarteko horma batek eta beste hirurek bi kaletara eta kalezulo batera ematen dutelarik. Bi isurkiko teilatua du, eta zuburu zizelkatuek eusten dioten aleroi bikoitza. Eraikinaren barneko egitura zurezkoa da. Fatxada nagusia harlanduz egina dago, eta beste hiru fatxadak, berriz, harlangaitz-hormak dira. Berpizkunde garaiko eraikuntza da, tamaina handikoa. Solairu nagusiak balkoi forjatu ederrak ditu, eta azken solairuak arku beheratuek osatutako hogei bao simetriko. Armarri artistikoa du: eskortzo jarrera xelebrean dagoen haur bikote bat, arrapala-lehoi bat erakusten dutela. Atodo leinuak Albiztur herrian du jatorria. Famili honetakoak dira XVI. eta XVII. mendeko pertsonaia garrantzitsu batzuk.

Arkitektura
-----------

Eraikinaren jatorriari buruzko informazio askorik ez dago. Hemen azaldutako hipotesia *La construcción de Tolosa* liburuan oinarritzen da. Bertan autoreak dio lehenagotik eraikia zegoen dorretxe baten gainean eraiki zela agian jauregia, hots, dorretxe hura baliatu zutela abiapuntutzat, jauregia eraikitzeko. Hau dio liburuaren atal batean (gaztelaniaz jatorrian, artikulu honetarako euskaratua):

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Atodo jauregia kale nagusian eraiki zen. Erreforma asko egin dizkiote. Kale nagusira, kaliza harlanduzko fatxada bikain bat aurkezten du, bao handiekin hiru solairuetan, bao seriatu txikiagoz koroaturik erlaitz azpian, eta teilatu-hegal handi bat bi zuburu ordena landuz. Nahiz eta atariaren eta eskaileren posizioa ia zentrala izan, fatxadak ez zion ordena simetriko bati jarraitu, eraikinaren eraikuntza genesiaren kondizioengatik. Horrela, «atxikia» izenez ezaguna den jauregi mota bat eratu zen; izan ere, hainbat baliabide edo lote arkitektonikoren eransketaz sortu zen. |  » |

Datu interesgarriak
-------------------

Kultur ondasun mota : Onartua

Sailkatua:
17-01-1964 BOE (29-02-1964).

###### Esku-hartzeak

* 1999. urtean: fatxada nagusia zaharberritzea.
* 1987. urtean: estalkia eta teilatu hegalak berritzea.
* 2004. urtean: estalkia zaharberritzea.

Bibliografia
------------

* MARTIN RAMOS, Ángel. *La construcción de Tolosa*. Bilbao: Colegio Oficial de Arquitectos Vasco-Navarro, 1993

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Gipuzkoa** |

* Tolosako Udalaren webgunea
* Atodo jauregiari buruzko argibidea. Tolosaldea.net

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15608746
* Commonscat Multimedia: Atodo Jauregia

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0001568

 |

* Wd Datuak: Q15608746
* Commonscat Multimedia: Atodo Jauregia
Kimikan, **katalisi homogeneoa** disoluzio batean disolbagarria den katalizatzaile baten bidezko katalisia da. Katalisi homogeneoan katalizatzailea eta erreaktiboak fase berean daude, normalean disoluzioan. Katalisi heterogeneoak, aldiz, katalizatzaileak eta substratua fase desberdinetan dauden prozesuak deskribatzen ditu, normalean gasa eta solidoa, hurrenez hurren.

Katalizatzaile naturalak, entzimak, katalisi homogeneoa adibide egokia dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Chemistry (IUPAC), The International Union of Pure and Applied. «IUPAC - catalyst (C00876)» *goldbook.iupac.org* (Noiz kontsultatua: 2023-02-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1411716
* Commonscat Multimedia: Homogeneous catalysis

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11991895p (data)
* LCCN: sh2014001146
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1411716
* Commonscat Multimedia: Homogeneous catalysis
***Diada** hitzak artikulu honetara birzuzentzen du. Hitz horren beste esanahietarako ikusi: Diada (argipena)* 
Eskaintza Rafael Casanovaren monumento aurrean, Bartzelonan
**Kataluniako Egun Nazionala** (katalanez *Diada Nacional de Catalunya* edo laburtuta *Diada*) urtero ospatzen da irailaren 11n, 1714an Espainiako Oinordetzaren Gerra bitartean gertatutako Bartzelonako erorketa gogoratuz.

1980an festa nazional izendatu zuen Kataluniako Parlamentuak.

Goizean elkarte zein alderdi politikoek Bartzelonan zein Kataluniako beste leku batzuetan Rafael Casanova eta Josep Moraguesen omenezko monumentuetan lore eskaintzak egiten dizkiete. Erakunde eta talde independentistek Fossar de les Moreresen, non Bartzelonako setioko defendatzaileak lurperatuak dauden, ere eskaintzak egiten dituzte. Arratsaldean, berriz, manifestazioak burutzen dira. Ohikoa da egun honetan Kataluniako banderak eta Esteladak balkoietan eskegitzea zein Els Segadors abestea.

2004tik aurrera ekitaldi nagusia Kataluniako Generalitateak Ciutadella parkean antolatzen duen duen instituizio ekitaldia da. Ekitaldian gonbidaturiko artistek parte hartzen dute.

2012an egun honetan bertan "Catalunya, nou estat d'Europa" manifestazio historikoa burutu zen, Kataluniaren independentzia eskatu zelarik.

Ikus gainera
------------

* Bartzelonako setioa (1713-1714)
* Rafael Casanova

Kanpo estekak
-------------

* **(Katalanez)** Kataluniako Egun Nazionalari buruzko webgunea
* Diada historikoa. 2012ko Diadari buruzko orrialdea. Berria.info

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156397
* Commonscat Multimedia: National Day of Catalonia

---

 |

* Wd Datuak: Q156397
* Commonscat Multimedia: National Day of Catalonia
**Arkidamo III.a** (antzinako grezieraz: Αρχίδαμος), Agesilao II.aren semea, Espartako erregea izan zen K.a. 360 eta K.a. 338 bitartean.

Oraindik printzea zenean Kleonimoren eromenoa (maitale nerabea) izan zen, honen bitartekari izan zelarik bere aitaren aurrean zenbait lege kontutan, Atenasekin zuen norgehiagoka bizituz.

Espartar armada lideratu zuen bai bere erregealdian baita honen aurretik ere. Arkidamo espartar armadaren buru izan zen Leuktrako guduaren ondoren K.a. 371n garaitutako tebastarrei laguntzeko, eta komandantea izan zen Peloponesoko gerratan, non arkadiarren aurka garaipen garrantzitsu bat lortu zuen K.a. 367an. Alabaina, hauek garaitu zuten K.a. 364an Kromnusen. K.a. 362an Epaminondasen aurkako espartar erresistentziaren heroietako bat izan zen.

Errege bezala, Arkidamok fozearrei lagundu zien Tebasen aurka Gerra Sakratuetan. K.a. 346an Kretara bidaia zuen Litosi laguntzera, Knososekin gerran zegoena. K.a. 343an Tarento espartar koloniari laguntzera joan zen inguruan zituen beste herri italikoen aurka, bereziki lukaniarren aurka. K.a. 342an lehorreratu zen Italian flota eta armadarekin, tribu italiarrekin denbora luzez gogor borrokatuz K.a. 338an hil zen arte Manduriako harresipean.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Agesilao II.a** | **Espartako erregea**K.a. 360-K.a. 338 | Ondorengoa**Agis III.a** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Arkidamo III.a*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q448580
* Commonscat Multimedia: Archidamus III

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 20924561
* LCCN: n00146002
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q448580
* Commonscat Multimedia: Archidamus III
**Kate Roberts** (Gwynedd, Gales, 1891ko otsailaren 13a - Denbigh, Gales, 1985eko apirilaren 4a) XX. mendeko idazle galestar gailenetako bat zen. Istorio laburrak eta eleberriak idatzi zituen. Kate, gainera, nazionalista galestarra zen.

Biografia
---------

Rhosgadfan herrian (Gwynedd) jaio zen. Bere aita, Owen Roberts hargina zen ogibidez herriko arbel-harrobian. Galeseran graduatu zen Ipar Galesko Unibertsitate Eskolan eta ondoren irakasle egon zen Galesko hegoaldean.

Anaia hil zitzaion Lehen Mundu Gerran zehar eta gertakizun horrek idaztera bultzatu zuen.

Plaid Cymru alderdi politiko nazionalista galestarreko lehendabiziko kideetako bat izan zen. Alderdiaren bileretan Morris T. Williams ezagutu zuen eta 1928an berarekin ezkondu zen. Morris inprimatzailea zen, eta azkenik, inprimategia eta *Gwasg Gee* argitaletxea erosi zuen. 1935ean Denbighera bizitzera joan ziren. Inprimategian liburuak, panfletoak eta *Y Faner* izeneko galeserazko astekaria argitaratzen zuten, zeinetan Katek aldizka idazten baitzuen. 1946an, bere senarra hil zenean, inprimategiaren ardura hartu eta 10 urtez bertan lan egin zuen.

Erretiratu eta gero, Denbighen bizitzen jarraitu zuen eta 1985ean hil zen.

Lanak
-----

* *O Gors y Bryniau* (1925)
* *Deian a Loli* (1927)
* *Rhigolau Bywyd* (1929)
* *Laura Jones* (1930)
* *Traed Mewn Cyffion* (1936)
* *Ffair Gaeaf* (1937)
* *Stryd y Glep* (1949)
* *Y Byw sy'n Cysgu* (1956)
* *Te yn y Grug* (1959)
* *Y Lôn Wen* (1960)
* *Tywyll Heno* (1962)
* *Hyn o Fyd* (1964)
* *Tegwch y Bore* (1967)
* *Prynu Dol* (1969)
* *Gobaith* (1972)
* *Yr Wylan Deg* (1976)
* *Haul a Drycin* (1981).

Ikus, gainera
-------------

* Galestar ezagunen zerrenda

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3402447
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 33947
* ISNI: 0000 0000 6304 6162
* BNF: 120702609 (data)
* GND: 119337118
* LCCN: n50048898
* NKC: jn20040520015
* SNAC: w64k5m08
* SUDOC: 028979559
* Open Library: OL190424A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3402447
***Arnolfini senar-emazteen erretratua*** olio-pintura da, Jan van Eyckek 1434an margotua. Jan eta Hubert van Eyck anaiek egindako Bildots mistikoaren erretaularekin batera, olioz (eta ez tenpera teknika erabiliz) margotutako koadro ospetsurik zaharrena da. Pinturaren errealismoa aipagarria da, alde batetik xehetasunak emateko moduagatik, eta bestetik argiaren erabileragatik. 1842tik Londresko National Galleryn dago.

Margolana
---------

Giovanni Arnolfini, Brujasen bizi izan zen merkataria, eta haren emazte Giovanna Cenami, merkatari baten alaba, dira margolan horretako pertsonaiak. Ezkontzaren ziurtagiria-edo dela esan daiteke: Arnolfinik emazteari eskutik heltzen dio ezkon zina egiteko keinuaz eta besaurrea jasorik duela (*fides levata*); keinu hori nabarmen gelditzen da, konposizioaren simetria oso zorrotza baita.

Hainbat osagaik erakusten dute ospakizun hori sakratua dela: kandela pizturik dago, egun argiz izanik, Arnolfini oinutsik dago, eta emaztea ere hala dagoela dirudi, atzealdean ikusten baitira haren zapata gorriak. Sinadura, bestalde, oso berezia da, dagoen lekuagatik eta baita erredakzioagatik ere: *Johannes de Eyck fuit hic 1434*. Alegia, lekukoaren agiri idatzia da. Sinaduraren azpian, ispilu biribil ganbil bat dago, irudiaren atzealdea zehaztasun handiz erakusten duena; ispiluan bi lagun ikusten dira logelako atean jarrita, eta haietako bat margolaria bera da, zalantzarik gabe. Beste zenbait osagaik ere gai nagusiaren esanahia indartzen dute: zakurra, fideltasunaren ikurra; Santa Margarita Antiokiakoaren estatua, emankortasunaren babesle; ispilua eta ondoko arrosarioa, Andre Mariaren araztasunaren ikur, etab.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2016/05/04 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q220859
* Commonscat Multimedia: The Arnolfini Portrait by Jan van Eyck

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4284069-7

 |

* Wd Datuak: Q220859
* Commonscat Multimedia: The Arnolfini Portrait by Jan van Eyck
**Arnotegiko Andre Mariaren baseliza** Izarbeibarrako Obanos udalerrian kokatutako XIII. mendeko kristau baseliza bat da. Baseliza hau oso garrantzitsua da Obanosko biztanleen debozioan. Bertan, Arnotegiko Ama Birjina dago, XIII. mende hasierako tailu erromanikoa.

Obanosko Misterioaren arabera, tradizioa da baselizak koroatutako mendi honetan Gilen noblea ermitau bezala erretiratu zela, bere arreba Filizia haserre-eraso batean hil izanaren bekatu larria ordaintzeko. Gilen, damuturik, munduko aberastasun eta bizioetatik urrundu zen, eta, harrezkero, bere bizitza zintzo eta besteenganako zerbitzuz sakrifikatuagatik nabarmendu zen. Dedikazio horrek San Gilen bezalako santutasuna lortzera eraman zuen.

Bertara iristean, atentzioa ematen duen lehenengo gauza da dagoen gaina fusileroen paretekin gotortuta dagoela. Sarbidean bertan fusila-dorre txiki bat dago, gaur egun egurtegi gisa erabiltzen dena. Eranskin hauek XIX. mendekoak dira, gerra karlistetakoak. Garesen borroka ugari izan ziren liberalen eta karlisten artean, eremu estrategikoa baitzen Iruñerrira sartzeko korridorea estaltzean. Horren froga ez dira ermitako gotorlekuak bakarrik. Oso gertu dago Isabel Infanta Gotorlekua, liberalek Karlistaldietan eraiki zutena.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | OBANOS.*  (Noiz kontsultatua: 2022-12-28).

Ikus gainera
------------

* Obanos
* Izarbeibar
* Izarbeibar-Novenera

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q66062091
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 669-518

 |

* Wd Datuak: Q66062091
XVI-XVII. mendeetako arkabuza.
Edo aroko arkabuz japoniarrak.
**Arkabuza** aurrekargako kanoia duen suzko arma bat da, mosketearen aurrekaria. Bere erabilera aski zabaldua izan zen europako infanterian, XV. mendetik XVII. mendera. Nahiko luzea izan arren, irismen eraginkor txikia zuen (50 metro gehienez) baina oso hilgarria zen; distantzia horren barruan armadurak zula zitzakeen. Erabilterraza zen eta epe laburrean balezta ordezkatu zuen, zeinaren erabilera XVI. mendearen erdi aldean desagertu baitzen. Arkuekin eta baleztekin alderatuz gero, zehaztasun gutxikoa eta irismen laburrekoa zen, baina askoz boteretsuagoa izateaz gain trebetasun txikiagoa behar zen arkabuza ongi erabiltzeko.

Mosketea arkabuzaren hobekuntza izan zen, eta pixkanaka ordezkatu egin zuen. Mosketeak bala astunagoak erabiltzen zituen, boteretsuagoa zen eta irismen eraginkor handiagoa zuen (100 metro). Hala ere ordezkapena ez zen berehalakoa izan, eta denbora luzez (XVI. mendetik XVII. mendera) biak izan ziren erabiliak, mosketea hobea izan arren arkabuza arinagoa eta merkeagoa baitzen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q168289
* Commonscat Multimedia: Arquebus

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 144085074 (data)
* NKC: ph914308
* AAT: 300178567
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q168289
* Commonscat Multimedia: Arquebus
**Aretxabaletako udaletxea** edota **Arratabe jauregia** Gipuzkoako Debagoiena eskualdeko Aretxabaleta udalerriko udalaren egoitza da. Arratabe jauregian kokatua dago. Andre Mariaren Jasokundearen elizaren alboan eta Otalora jauregitik hurbil.

Historia
--------

1726 urtean oinetxe modura eraiki zuen María Isabel de Otalorak, Enrique Antonio Arratabe Araotzen alargunak. Aurrez bertan izan zen Uribe jauregiaren materialaz gain Eskoriatzako beste eraikin bateko harriak ere erabili ziren Arratabe jauregia eraikitzeko. Estilo barrokoan eraiki zen.

1986 urtean Aretxabaletako udalak erosi zuen eta udaletxe bihurtu zuen.

Ezaugarriak
-----------

Oinplano errektangularra duen eraikina da eta lau isuritako teilatua du. Behe solairua eta lehen solairuaz gain ganbara zabal bat ere badu, erakusketak egiteko eta hitzaldiak emateko erabiltzen dena. Teilatuan leiho bat ateratzen da, elementu errektangular batean.

Egurrezko atea du, burdinez hornitua, eta aurrean metrobeteko altuerako burdinezko hesia, apaingarri ederrak dituena. Goiko leihoetan balkoiak daude, bai eta Otalora kalera ematen duten leihoetan ere. Atzealdean, jauregiaren lorategira emanez, miradore zuri bat dago.

Armarria
--------

Fatxadan daukan elementurik ikusgarriena eraikinaren ertzean dagoen armarri berezia da. Lau zatitan banaturik dago, lehenengoan Arratabe familiaren armarria ikusten da (lau otso ibiltari goiko aldean, urrezko hiru banda erdian, eta zilarrezko bost zerrenda azpiko aldean) eta gainerako hiruretan Otalora, Galartza eta Araoz-Lazarraga familien aliantza-armarriak ageri dira.

Familien armarrien inguruan hainbat elementu ageri dira: bi lamia, lehoi buru bat, bi lehoi zutitu eta bi aingeru.

Iruditegia
----------

* Armarria.Armarria.
* Armarria.Armarria.

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *Ondare historikoa — Aretxabaletako Udala.*  (Noiz kontsultatua: 2017-09-09).
2. ↑   «Arratabe jauregia (egungo udaletxea)» *turismo.euskadi.eus*.
3. ↑   Internet, Hispatek. *Aretxabaleta: Casa Solar de Arratabe. - Guía de Ocio de Gipuzkoa - Gipuzkoako Aisialdi Gida.*  (Noiz kontsultatua: 2017-09-09).

Kanpo estekak
-------------

* Aretxabaletako udal webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253916
* Commonscat Multimedia: Town hall of Aretxabaleta

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0001464

 |

* Wd Datuak: Q12253916
* Commonscat Multimedia: Town hall of Aretxabaleta
**Arrate** Eibarko (Gipuzkoa) auzunea da. Udalerriaren mendebaldean dago, Bizkaiarekiko mugan. Izen bereko mendi gain batean dago, 556 m-tara.

Toponimoa
---------

*Arr(i)* + *arte* -> *Arrarte* -> *Arrate*. Beraz *Arrateren* esanahia hurrengoa da: *Harri artean dagoena*

Ondarea
-------

### Arrateko Andre Mariaren santutegia

Sakontzeko, irakurri: «Arrateko Andre Mariaren santutegia»
Gailurrean gurutze bat dauka eta bertatik gertu **Arrateko Andre Mariaren santutegia** dago; Ama Birjina hau Eibarko zaindari izendatu zuten 1928an. Santutegiaren inguruan aisialdirako gune zabala dago, jatetxe, taberna eta hotelarekin. Arrate Irratia herri emisorak bertatik emititzen du. Parke guztia pagoz inguratuta dago.

Santutegiaren lehen aipamenak 1498koak dira. Gaur egungo eliza XVII. mendekoa da. Barruan egurrezko bobeda berezia du, burdinsare barroko bat eta Andre Mariaren irudi gotikoa ditu.

Arrateko Andre Mariarenganako debozioa inguru guztian zabaldurik dago, baina Eibarren da indartsuena. Bertako jaia irailaren 8an ospatzen da (Andre Mariaren jaiotza). Egun horretan eta maiatzaren 15ean (San Isidro eguna, baserritarren zaindaria) elizkizunez gain herri-kirol erakustaldiak eta idi-dema saioak egin ohi dira.

Andre Mariari ereserki hau abesten zaio:

Arrateko Andre Maria
*Arrateko Ama, gure zaindari onena*   

*gure herri dana hartu eta zaindu, Ama*  

*Zure semeak eskerrak iritsi dagiguz*  

*danok zerura juan gaitezen, Ama, egizu*  

### Baserriak

* *Argiñao* / Argiano
* *Arikitxa Haundi, Arikitxa Behekua* / Arexita Handikoa
* *Arikitxa Txiki, Arikitxa Goikua* / Arexita Hemendikoa
* *Arizmendi*
* *Arrate-Bekoetxe*
* *Barrenetxe* / Barrenetxea
* *Barrundi*
* *Eltzartza* / Eltzartzaga
* *Erdiko* / Kutunegieta Erdikoa
* *Gaztelu*
* *Guenetxe, Guenengu*a / Kutunegieta Goenengoa
* *Iñarra*
* *Lazareto*
* *Lezeta*
* *Lezeta Abeletxe*
* *Mendigoitxi* / Mendigoitia
* *Muitza Barri* / Mugitza Berri
* *Narru* / Kutunegieta Barrenengoa
* *Paua Abeletxe* / Pagoaga Abeletxe
* *Saartei* / Sagartegieta
* *Sanjuan(gua)* / Arizmendi San Juangoa
* *San Martin*
* *Sumendixa Behekua* / Sumendiaga Behekoa
* *Sumendixa Goikua* / Sumendiaga Goikoa
* *Umaixo* / Umaio
* *Untzeta*
* *Zelaikua* / Zelaia

Ikus, gainera
-------------

* Arrate Irratia
* Arrate Kirol Gaztedia
* San Andres eliza

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Arrate*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q48759875
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00497/eu\_a\_4974/a4974

 |

* Wd Datuak: Q48759875


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Ego Ibarra - Arrate Auzoa
*Ez nahasi Artederretarekin, pasabide natural honetan dagoen etxalde bat*.
**Artederreta** Iruñerria hegoaldearekin (Erdialdea, Erribera) lotzen duen pasabide naturala da, eta Iruñerrirako sarrera nagusia da. Historian zehar, garrantzi handia izan du; izan ere, Iruñerria defendatzen oso erraza den eskualde estrategikoa bada ere (mendiz erabat inguratua), sarrera honetan ez da beharrezkoa goragunerik zeharkatzea bertara iristeko. Horregatik, kokagune estrategikoa izan zen Iruñeko Erresuman (hasieran musulmanekiko muga izan zen), eta Nafarroako Erresuman are garrantzi handiagoa hartu zuen, Iruñea hiriburua defendatzeko. Horren garrantziaren adierazgarri, ingurua zaintzen duten defentsa-eraikin ugari daude: Tebasko gaztelua, Gergako gaztelua, Olkozko dorrea, Añorbeko gaztelua...


| Artederretako kokapena Iruñerrian |
| --- |
| 
{{{float_caption}}}Artederreta
**Iruñea**
**Gares**
 |

Gaur egun, pasabide hau Untzue udalerriari dagokio, nahiz eta historikoki Artederretarekin lotzen den herria Muru Artederreta izan, bere izena pasabide honetatik hartzen duena, Muru Asterainengandik bereizteko. Untzueko etxalde bat dago, Artederreta izenekoa pasabide naturalaren goialdean. Pasabide hori hainbat azpiegiturek zeharkatzen dute, AP-15 autobidetik eta N-121 errepidetik, Nafarroako ubidera edo Zaragoza-Altsasu burdinbidera, eta etorkizunean Nafarroako abiadura handiko burdinbideak ere zeharkatuko duela espero da.

Oharrak
-------

1. ↑  /aɾteð̞eréta/ ahoskatua (laguntza)  
Azentua: zorrotza laugarren silaban

Erreferentziak
--------------

* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV*, Iruñea, 1996. ISBN 84-235-1505-2.

1. ↑  Euskaltzaindia: Euskal Onomastikaren Datutegia.

Ikus, gainera
-------------

* Muru Artederreta
* Nafarroa Garaia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112320415

 |

* Wd Datuak: Q112320415
Mesopotamiako mitologian **Kingu** Apsu hil ondoren Tiamaten bigarren ezkontide bihurtu zen deabru bat izan zen. Tiamatek, Apsuren heriotza mendekatu behar zuela konbentziturik, Kinguri "patuaren taulatxoak" eman zizkion. Hauek zuten boterea eta honela bihurtu zen Kingu Jainkoen printze. Baina guduan Tiamat Marduken esku hil zen, eta Kingu, matxinadaren buruzagia izateagatik, hiltzera eta bere odoletik giza arraza sortua izatera zigortua izan zen, jainkoak zerbitzatzeko. Enuma Elish olerki epikoko protagonistetako bat da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q762282
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q762282


| * i
* e
* a
Sumertar mitologia |
| --- |
| 
* Anu
* Apsû
* Asur
* Enki
* Enlil
* Isinu
* Nammu
* Antu
* Ninki
* Zu
* Ninhursag
* Erexkigal
* Husbisag
* Ixtar
* Kingu
* Nanna
* Nebo
* Nabu
* Namtar
* Nergal
* Nidaba
* Ningal
* Ninisinna
* Ninkasi
* Ninlil
* Sin
* Tiamat
* Utu
* Nusku
* Utukku
* Xamax
* Tammuz
* Gilgamex
* Gextinanna
* Gugalana
* Huwawa
* Enkidu
* Inanna

 |  |