recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Tapiola** (Hagalund suedieraz Finlandiako hegoaldeko kostaldean, Helsinkitik mendebaldera dagoen Espoo hiriko barruti bat da. Tapiola, biztanle aldetik Espooko hirugarren barrutia da, Leppävaara eta Espoonlahtiren ondoren. Bere biztanleria, 2006ko abenduak 31n eginiko erroldaren arabera, 41905 biztanlekoa da.

Tapiolaren erdigunea udan.
Tapiola izena Tapiotik dator, finlandiar mitologiako basoetako jainko edo izpiritua dena, Finlandiako epopeia nazionala den Kalevalan adierazten den bezala.

Tapiola, hirigintzaren ikuspuntutik, 1960ko hamarkadan handitua izan zen, eta ordutik "lorategi-hiri" izena jaso zuen. Espooko kulturgunea eta EMMA arte modernoaren museoa dauden tokia da.

Kanpo estekak
-------------

* **(Finlandieraz)**Tapiola barrutiaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1668730
* Commonscat Multimedia: Tapiola

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146645120
* LCCN: n85127225
* **Lekuak**
* OSM: 11907252

 |

* Wd Datuak: Q1668730
* Commonscat Multimedia: Tapiola
makila teleskopikoen pare bat 
**Makila** ibiltariei euren erritmoarekin laguntzeko eta lur zailetan egonkortasuna emateko erabiltzen den bidezidor kirolaren osagarria da. Deskribatutakoaren oso antzeko makila bat ibilketa nordikoan ere erabiltzen dena da.

Deskribapena
------------

 Alice Manfield mendiko gidaria oinez egurrezko makila luze batekin, 1900. urtean 
Erabiltzen direnean, ibilaldiko makilek eski-bastoien antza dute, ezaugarri komun asko baitituzte, hala nola behealdeko saskiak, kautxuzko helduleku bigungarriak eta eskumuturrerako uhalak. Hala ere, eski-bastoiak ez bezala, askotan bi edo hiru sekziotan fabrikatzen dira, eta luzatu eta uzkurtu egin daitezke, erabiltzeko, biltegiratzeko edo garraiatzeko beharrezkoa denaren arabera. Pieza bakarreko makilek seguruagoak eta iraunkorragoak direla frogatu dute.

Bere gehienezko luzera orokorrean 135 cm-koa da. makila batzuk sekzioetan malgukiak dituzte baldintza normaletan ibiltzen laguntzeko eta eskumuturreko tentsioa murrizteko, baina halako gailuek nahigabeko pisua eta makilaren zarata gehitu ditzakete. Trekking makilak, oro har, aluminio edo karbono zuntz arinez eginda daude. Erabat uzkurtuta daudenean, batzuetan motxila baten alboko poltsikoan gorde daitezke.

Gomazko takoak jarri ohi dira hiriko ibilaldietarako.

Ikus, gainera
-------------

* Ibilketa nordikoa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1371996
* Commonscat Multimedia: Trekking poles

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4189074-7
* AAT: 300221268

 |

* Wd Datuak: Q1371996
* Commonscat Multimedia: Trekking poles
**Suffolk** Ekialdeko Ingalaterrako konderria da, Erresuma Batuan.

Hiriburua Ipswich du eta beste hiri nagusiak Lowestoft, Bury St. Edmunds, Newmarket and Felixstowe, Europako itsas-portu nagusietako dena. 3.798 km2-ko azalera dauka eta 2003an 678.074 biztanle zituen (2014an 730.100).

Hiritar ezagunen artean Ralph Fiennes aktorea dugu.

Geografia
---------

Mugakide hauek ditu: iparraldean Norfolk, mendebaldean Cambridgeshire eta hegoaldean Essex. Ekialdean Ipar Itsasoa du.

Lurraldea oso laua da orografiari dagokionez, oso altuera gutxirekin, izan ere konderriko lekurik altuena Great Wood muinoa da, 128 metrokoa. The Broads Natura Parkea iparraldean dago, eta kostaldea "edertasun natural nabarmeneko eremu"-tzat hartuta dago.

Historia
--------

Suffolk konderria Anglia erreinuako ekialdetik sortu zuten. Erreinua angloek egin zuten V. mendean. Konderria bikingoek inbaditua zen eta Wedmore Ituna eta gero, Danelagh erreinuaren zati bihurtu zen. 1173an Leicesterko kondeak Waltonen Ingalaterrako Henry II.aren armada borrokatu zuen. Konderriak apenas ez zuen parte hartu Ingalaterrako Gerra Zibilan.

1525an, bertoko artisauek matxinada bat egin zuten rey Ingalaterrako Henry VIII.ak asmatutako zerga baten kontra.

1889 eta 1974 artean, konderria bitan zatituta izan zen: East Suffolk eta West Suffolk. East Suffolko Hiriburua Ipswich zen eta West Suffolkoa Bury St.Edmunds.

1939an, Sutton Hooko aztarnategian, hil itsasontzi bat topatu zuten, saxoien garaikoa (VII. mendea). Bertan aurkitutakoa British Museumen dago, Londonen.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**Suffolk County Council

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q23111
* Commonscat Multimedia: Suffolk

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4058520-7
* NKC: ge765335
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 28595

 |

* Wd Datuak: Q23111
* Commonscat Multimedia: Suffolk


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Ingalaterra | Ingalaterrako konderriak | Ingalaterra |
| Berkshire • Bristol • Buckinghamshire • Cambridgeshire • Cheshire • Cumbria • Derbyshire • Devon • Dorset • Durham • Ekialdeko Yorkshire • Ekialdeko Sussex • Essex • Gloucestershire • Kornualles • Londres Handia • Manchester Handia • Hampshire • Herefordshire • Hertfordshire • Wight • Kent • Lancashire • Leicestershire • Lincolnshire • Merseyside • Norfolk • Northamptonshire • Northumberland • Iparraldeko Yorkshire • Nottinghamshire • Oxfordshire • Rutland • Shropshire • Somerset • Hegoaldeko Yorkshire • Staffordshire • Suffolk • Surrey • Tyne eta Wear • Warwickshire • Mendebaldeko Midlands • Mendebaldeko Sussex • Mendebaldeko Yorkshire • Wiltshire • Worcestershire |
**Maria Luisa Alberdi Aldazabal** (Eibar, Gipuzkoa, 1922ko irailaren 12a - Mendaro, Gipuzkoa, 2017ko irailaren 12a)euskal erraketista profesionala izan zen. *Maruja* goiztizenaz kantxaratu zen 16 urte zituela.

Erraketistak

Biografia
---------

Eibarko Txirio kaleko 14an jaio zen Maria Luisa. Pilotan jokatzen berriz, Eibarko Astelena eta Txaltxa Zelai frontoietan ikasi zuen. Frontoia erabiltzea ez zen doakoa, gainera, goiz ibili behar izaten zen tokia hartzeko, zaletasun handia baitzegoen.

Gerra Zibila
------------

1936ko uztailean Gerra Zibila piztu zen, Txirio kaleak kalte handiak jasan zituen, Alberdi-Aldazabal familiaren etxea hondatuta geratu zen eta alde egitea erabaki zuten. Maria Luisa eta ahizpa Angelita Alberdi Frantziara joan ziren euren amarekin.

Frantzia iparraldean zenbait hilabetez egon ondoren, Euskal Herrirantz hurbilduz joan ziren, Donibane Lohitzunera lehenengo, eta gero, errefuxiatuz beteriko tren batean, Irunera heldu ziren. Handik Eibarrera itzultzean, oraindik gerra amaitu gabe zegoen eta etxe barik aurkitu ziren. Etxea suntsituta zegoen eta Soraluzen bizi ziren senitartekoen etxera jo zuten.

Kirolari ibilbidea
------------------

Bizitzak ordea, jarraitu egiten zuen eta 1938. urtean Eibarko hainbat neska kontratatu zituzten Salamancako Tormes Frontoian jokatzeko. Maria Luisak aipatutako frontoian egin zuen bere debuta, 16 urte zituela.
Gerrostean, 1939ko apirilean, Madrilgo Txiki-Jai frontoira joan zen jokatzera. Hango jokalarien maila hobetzat hartzen baitzen. Han urte t´erdi jardun ondoren Madrid frontoira pasatu zen. Madrilen zegoen bitartean, enpresak Logroñoko Beti Jai frontoira ere bidali zuen, hango jai nagusietan. Valentziako Txiki Jain ere sei hilabeteko bi txanda egin zituen. Valentzian zegoela Bartzelonara joatea proposatu zioten, baldintza berdinetan. Bartzelonan bizitzea ordea, garestiago zen eta ordurako kinielak kenduta zeuden eta diru iturriak murriztuta. Ez zen enpresarekin adostasunera heldu eta etxera itzuli zen.

Herriratzea
-----------

Eibarrera itzuli eta lanean hasi zen fabrikan. Bazkide Fundatzailea izan zen. Proiektu horretan 60 urtez izan zen kideen bidelagun.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Esquelas y Necrologicas | Eibar | Maria Luisa Alberdi Aldazabal | diariovasco.com» *canales.diariovasco.com* (Noiz kontsultatua: 2021-02-08).
2. ↑   «Euskal Memoria:-Euskal Memoriako blogak» *www.euskalmemoria.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-02-08).
3. ↑   46-47 orr.
4. ↑   «Esquelas y Necrologicas | Eibar | Maria Luisa Alberdi Aldazabal | diariovasco.com» *canales.diariovasco.com* (Noiz kontsultatua: 2021-02-08).

Kanpo estekak
-------------

* Emakume erraketistak. Aintzinako lanbideak
* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas
* Erraketistak lehen eta orain. Dokumentala
* Emakume erraketistak. Erakusketa
* Erraketistak, aitzindariak pilotaren munduan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60651828

 |

* Wd Datuak: Q60651828
**Manuel Egiguren Galarraga** (Goiatz, Gipuzkoa, 1930eko urtarrilaren 1a - Bermeo, Bizkaia, 2012ko uztailaren 15a) euskal fraide frantziskotarra, misiolaria eta Beniko (Bolivia) gotzain laguntzailea izan zen.

Bizitza
-------

Teologia ikasketak Arantzazun egin zituen eta ondoren filosofia ikasi zuen Zarautzen. 1962an joan zen Hego Amerikara misiolari, eta ordutik Kolonbian, Ekuadorren, Dominikar Errepublikan, El Salvadorren, Uruguain, Argentinan, eta Paraguain ibili zen. 1982an gotzain ordenatu zuten. *Taupadak* GKEaren sortzaileetako bat izan zen eta indigena eta emakumeen eskubideak babesteko bulegoak sortu zituen Benin. Bere ibilbidea oparoan zenbait sari ere eskuratu zituen. 1998an Beniko urteko pertsonaia izendatu zuten eta 2003an urteko Euskal Kooperantearen saria eman zion Eusko Jaurlaritzak.

Erreferentziak
--------------

Artikulu honen edukiaren zati bat Argiatik txertatu zen 2013-03-26 egunean. Izan ere, egile-eskubideen jabeak Commons Aitortu-PartekatuBerdin 3.0 Unported[*Betiko hautsitako esteka*] (CC BY-SA 3.0) lizentziarekin argitaratu zuen.

1. ↑  Fallece el obispo misionero vizcaíno monseñor Manuel Eguiguren Galárraga Revistaecclesia.com

Kanpo estekak
-------------

* *"Mundu hau infernua da"* Elkarrizketa Argia.comen
* **(Ingelesez)** Bishop Manuel Eguiguren Galarraga, O.F.M. † Catholic-hierarchy.org

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1473600
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 47045

 |

* Wd Datuak: Q1473600
Qalat ibn maan Palmira inguruan.
***Qalat***, ***qal'at***, ***qal‘a*** edo ***kalata*** latinezko alfabetoan persierazko eta araberazko قلعة hitza jasotzeko saiakerak izan dira. Euskaraz leku gotortua izango litzateke, hots, gotorlekua. Hitza toponimian oso erabilia izan da. Qalatak benetako gazteluak izan daitezke, esaterako Rumkale (Qal'at al-Rum -"bizantziarren gotorlekua"), edo horma batekin babestutako toki bat, ohikoak adibidez Asiako Hego-mendebaldean.

Toponimia
---------

Adibide asko aurki daiteke islamenpean egon diren lurraldetan:

* Sizilian: Calatafimi, Calatamauro, Calatrasi, Caltabellotta.
* Espainian: Calatañazor, Calatrava, Calalberche, Calatayud, Calatorao, Calasparra, Calafell, Calanda, Calamocha, Alcalá.

Gaur egun
---------

Iran, Afganistan eta Pakistango eremu tribal askotan, non eraikuntza-praktika premodernoek irauten duten, qalata familia zabalaren ohiko bizitokia izaten jarraitzen du. Oso azkar eraiki daiteke, urtaro bakar batean, hartzen duen hedaduraren arabera. Izkinetan dorreak izan ohi dituzte edota babes handiagoa izateko gune egokiak, baina gehienetan harresi-zirkuitua baino ez dute. Zimenduak harrizkoak edo adreiluzkoak izan daitezke; hormak, bestetik, adobez egin ohi dira.

Iruditegia
----------

* Qal'at as-Subeiba, Golan Gainan.Qal'at as-Subeiba, Golan Gainan.
* Qalʻat ar-Rabad  Jordanian.Qalʻat ar-Rabad  Jordanian.
* Qalat Afganistanen.Qalat Afganistanen.
* Afganistanen soldadu estatubatuarrek erabilitako qalat.Afganistanen soldadu estatubatuarrek erabilitako qalat.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7265965

 |

* Wd Datuak: Q7265965
Mango eta Uharteetako Erresuma, XII. mendean.
**Mango eta Uharteetako Erresuma** 1079. urtetik eta 1266 arte iraun zuen erresuma bat da. Egungo Man, Hebridak, Orkadak eta Shetland uharteak hartzen zituen.
Erregeak latinezko *rex manniae et insularum* «Mango eta Uharteetako Erregea» titulua erabiltzen zuen. 1164an bi erresumatan zatitu zen: Hebridetako Erresuma (edo Uharteetako Jaurerria) eta Mango Erresuma.

Iturria
-------

Lehen bikingoen agerpenak 800 eta 815. urteetan gertatu zen. 850 eta 990. urteen artean Eskandinaviatik etorritako jende asko Mana iritsi ziren eta han herrixkak sortu zituzten, Dublingo Erresumaren kontrolpean.

Godred Crovan
-------------

Mango Erresuma Godred Crovan errege bikingoarekin finkatu zen, Skyhillgo guduaren ondotik tronua hartu baitzuen. Dublingo erregeen menpe ez dagoen lehen errege-dinastia sortu zuen.
Norvegiako Magnus III.a Man uhartea konkistatu zion Lagmani, Godred Crovanen seme bat, harekin bukatu zen bikingoen garaia uhartean.

Hedadura
--------

Erresuma Irlandako itsasoaren iparraldeko uharte guztietatik luzatzen zen, baita Eskoziako kostaldeko lurraldeetatik ere.

* Man eta bere dependentziak, Calf of man, Saint Michael, eta abar
* Barruko Hebridak
* Kanpoko Hebridak

Erresumaren lurralde egoera 1200. urtearen inguruan.
Egoera 1153an aldatu zen, bi erregeren heriotzaren ondorioz, Eskoziako David I.a eta Mango Olaf I.a. Somerled, Argyll eta Kintyreko jaunak Eskozia eta Man eraso zituen. Ordu arte Manen Godfred V.ak (Olaf I.aren semea) agintzen zuen, baina guda galdu zuen.

Somerled hiltzean (1164), haren hiru semeek oinordetzan lurraldeak hartu zituzten:

* Engus (Angus), 1210ean hila: Bute uhartea
* Dufgall: Mull, Coll Tiree eta Jura uharteak
* Rögnvaldr (Reginald): Kintyre

Bukaera
-------

Bi Erresumak Eskoziaren parte bihurtu ziren Pertheko Itunean (1266), geroago Man uhartea Ingalaterrara pasa zen eta, gaur egun, Erresuma Batuaren dependentzia da. Hebridak Eskoziako lurralde bihurtu ziren, baina autonomia oso handiarekin. Hortik sortu zen Uharteetako Jaurerria.

Bibliografia
------------

* Jean Renaud*, Les Vikings et les Celtes* Ouest-Frantzia) Université Rennes 1992 ISBN 2737309018.
* McDonald, R. Andrew (2007), *The Kingdom of the Isles: Scotland's Western Seaboard c. 1100 – c. 1336*. East Linton. Tuckwell Press. ISBN 1-898410-85-2
* Sellar, William David Hamilton (2000) «Hebridean sea kings: The successors of Somerled, 1164–1316», in Cowan, Edward J. and McDonald, Russell Andrew (eds) (2000) *Alba: Celtic Scotland in the middle ages*. Tuckwell Press. ISBN 1-86232-151-5
* Marsden, John (2008) «Somerled and the Emergence of Gaelic Scotland». Edinburgh. Birlinn. ISBN 978-1-904607-80-9

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** «Diocese of Sodor and Man».
* **(Ingelesez)** «Diocese of Sodor and Man».

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q459188
* Commonscat Multimedia: Kingdom of the Isles

---

 |

* Wd Datuak: Q459188
* Commonscat Multimedia: Kingdom of the Isles
Latham Sholes-en giltzadia, 1878ko QWERTY giltzadi bat AEB
**QWERTY teklatu**a latindar alfabetoan idazteko estandar bihurtu den giltzadi edo teklatua da. Giltzadiaren goiko ezkerreko giltzekin osatutako hitza da QWERTY. Hasieran, idazmakina mekanikoen garaietan, ingeniarien kezka nagusia giltzak, azkar idazterakoan, elkar trabatuta ez geratzea izan zen. Askotan eta gutxitan erabiltzen ziren letrak tartekatu egiten ziren, asko erabiltzen ziren teklak edo giltzak elkarren ondoan ez geratzeko. Gero, idazmakina saltzaileek "typewiter" azkar idazteko erakustaldia erraz egiteko, goiko lerrora igo zuten R letra.

QWERTY teklatua Euskal Herrian
------------------------------

QWERTY teklatu espainiarra.
QWERTY teklatu frantsesa.
AZERTY teklatu bat; Frantzian ohikoena.
Euskal Herrian, XX. mendean eta XXI. mendean, idazmakina mekanikoekin eta ordenagailuekin, gehien erabili den teklatua QWERTY hau izan da. Euskaraz erabiltzen den letra bat, Ñ letra, baina, ez da teklatu frantsesarekin teklatu espainiarrarekin bezain erraz idazten.

Frantses, ingeles eta beste QWERTY teklatuetan Ñ letra eskura ez egoteak, lokalizazioak egiterakoan problemak ekarri ditu eta, noiz edo noiz, ortografia berriztatzeko proposamenak ere ekarri izan ditu. Zenbait iritzi plazaratu izan dira Ñ letra hori ordezkatzeko bizpahiru proposamenekin: n bustia idazteko, NN, NH, IN letra bikotearekin, digramarekin, idazteko proposamenak, esaterako.

Euskal Herriko iparraldean teklaturik ohikoena AZERTY klabierra da, frantsesez idazteko giltzadirik ohikoena Belgikan eta Frantzian.

Beste giltzadi batzuk
---------------------

A black typewriter decorated with ornate floral patterns sits affixed to an iron sewing machine stand with a treadle.Sholes & Glidden asmatzaileen idazmakina. E. Remington & Sons enpresaren hasierako ekoizpen bat
Latindar alfabetoan idazterakoan arrakasta handien izan duten giltzadiek QWERTY teklatua baino askoz gutxiago erabili izan dira:

  

* Dvorak giltzadia.
* Colemak giltzadia.
* JCUKEN giltzadia.
* Neo.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «The Origin Of QWERTY» *Hackaday* 2016-03-15 (Noiz kontsultatua: 2019-10-03).
2. ↑   **(Ingelesez)** Gould, Stephen Jay. *"The Panda’s Thumb of Techhnology".*  (Noiz kontsultatua: 2019-10-03).
3. ↑   «ñ letra (eñe) - Euskara Batuaren Eskuliburua» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-11-12).
4. ↑   «Ñ zaharkitua | Babazorro» *www.argia.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-11-12).

Ikus, gainera
-------------

* Teklatu (ordenagailua).
* AZERTY teklatua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q253
* Commonscat Multimedia: QWERTY keyboard layouts

---

 |

* Wd Datuak: Q253
* Commonscat Multimedia: QWERTY keyboard layouts
**Manhattanhenge** (batzuetan **Manhattango Solstizioa**) urtero birritan ematen den ebento bat da, zeinetan Eguzkiaren sartzea Manhattango (New York) ekialde-mendebalde kaleekin lerrokatzen den. Normalki udako solstiziotik gertu gertatzen da, lehenengoa maiatzaren 28 inguruan eta bigarrena uztailaren 12aren inguruan.

"Manhattanhenge" terminoa Neil deGrasse Tyson astrofisikariak popularizatu zuen, Stonehengeko monumentu megalitikoaren erreerentzia eginez.

New Yorkeko *Commussioners' Plan*ek 1811n Manhattango kale ordenazioa argitaratu zuen eta benetako ekialde-mendebalde alineaziotik 29º biratua zegoen erlojuaren norabidean. Beraz ilunabarraren azimuta 299ºtan dagoenean lerrokatuta agertzen da Eguzkia kaleekiko. Eguzkia zehazki norabide horretan sartzen den egunaren inguruan, maiatzeko dataren hurrengo eguna eta uztaileko dataren herenegunan, normalki, Eguzkia sartu aurretik agertzen da kalearen ortzimugatik New Jerseyra begira, eta espektakulu interesgarria izaten da turista zein bertakoentzat.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1090034
* Commonscat Multimedia: Manhattanhenge

---

 |

* Wd Datuak: Q1090034
* Commonscat Multimedia: Manhattanhenge
***Mangifera indica*** tropikoarteko landare bat da, mangoak sortzen dituen landareetako bat. Mamia, zuntz erakoa izan daiteke batzuetan. Hasieran, kolore berdea izaten du, eta, helduta dagoenean, berriz, hori edo laranja kolorekoa da. Bere mamia, fruitua oraindik erabat helduta ez dagoenean batipat, zertxobait garratza izan daiteke.

Asian du jatorria, Indian, batipat, eta hainbat barietate dauzka, hauetako asko, txerto bidez lortutakoak, irudian agertzen direnak bezala. Amerikako Tropikoarteko Lurraldean berez hazten dena, hori kolorekoa da, txerto bidez lortutako barietateak baino txikiagoa eta oso zapore gozokoa.

Bere uzta garaiak, maiatzean du gehiengo bat ipar hemisferioko latitude azpiekuatorialetan. Hau, berez, oso kontraesankorra da. Izan ere, ipar hemisferioan, garai hortan hasten baita euri garaia Gaussenen indize xerotermikoak dioen bezala, eta, beraz, fruituen heltzea, lehorte gehieneko hilabeteetan gertatuko litzateke. Zaporea ere, oso ezberdina da barietate bat eta beste baten artean. Adibidez, tamaina handiko mango baten usaia eta zaporea, almibarretan dagoen mertxika edo melokotoiaren oso antzekoa izango litzateke, baina testura lehorxeago batekin. Txerto bidez lorturiko mango barietate guzti hauek, garapen natural bidez lorturiko barietate baten ondorengoak izango lirateke. Venezuela eta Kolonbia aldean, pertsona askok, *manga* deitzen diote barietate honi. Eta hau, ez da landareak, jatorrizko tokian zuena baino klima mesedegarriagora mendetan lortu duen egokiera baino.

Zuhaitza
--------

Beste zuhaitz batzuekin leihatu behar badu batik-bat, tamaina handia har dezakeen zuhaitza da mangoarena. 30 metroko garaierara hel daiteke. Hau guztia, klima beroa dagoen tokietan. Klima epeletan ez da hainbesteraino heltzen. Txina, Italia, Espainia eta AEBak dira zuhaitz hau landatzen den herrialdeetako batzuk, Tropikoarteko Lurraldetik kanpo.

Ezaugarri nutrizionalak
-----------------------

Kaloriatan baxua da, antioxidatzaileak, C bitamina eta B5 bitamina iristen ditu gorputzera. Oso egokia da azukreen metabolizaziorako, baita, epidermis edo larruazaleko arazoetarako ere.

A mango tree in full bloom in Kerala, India

Erreferentziak
--------------



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3919027
* Commonscat Multimedia: Mangifera indica
* Wikispecies Espezieak: Mangifera indica

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX557296
* BNF: 11976150k (data)
* GND: 4273506-3
* LCCN: sh85080521
* AAT: 300375431
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 5653
* Catalogue of Life: 418294
* EOL: 582270
* Fl. China: 200012696
* GBIF: 3190638
* GRIN:
* IPNI: 69913-1
* ITIS: 28803
* UICN: 31389
* NCBI: 29780
* PlantList: kew-2362842
* W3TROPICOS: 1300071
* USDA Plants: MAIN3
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: U34MFR958F

 |

* Wd Datuak: Q3919027
* Commonscat Multimedia: Mangifera indica
* Wikispecies Espezieak: Mangifera indica
Lactobacillus acidophilus, **psikobiotiko** modura erabiltzen den bakterioa
**Psikobiotikoak** nerbio-sisteman eta burmuinean eragina duten mikroorganismoak dira, osasun-onurak dakartzatenak hainbat asaldura neurologiko eta psikiatrikoen tratamenduetan . Psikobiotikoak probiotiko mota bat dira .

Ikerketa asko egiten ari dira heste-florako bakterio batzuek heste-garun ardatzean joka dezaketen funtsezko zereginaz.

Psikobiotiko modura gehien ikertzen ari diren bakterioak Lactobacillus, Bifidobacterium eta Streptococcus generoetako hainbat espezie dira.

Antsietatea, depresioa, lo-arazoak eta beste nerbio-asaldura batzuen tratamendurako ikertzen ari da psikobiotikoen erabilera. Emaitzak, dena den, ez dira oraindik behin-betikoak, eta sarritan zientzialarien arteko desadostasunak daude psikobiotikoen balizko onurez .

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Brogan, M.D. Psychobiotics, bacteria for your brain? Walking Times (2016)
2. ↑   Zhou L, Foster JA (2015) Psychobiotics and the gut–brain axis: in the pursuit of happiness Neuropsychiatr Dis Treat. 11: 715–23
3. ↑   Ring, E. Psychobiotics could be used to treat depression and available within five years Irish Examiner (2016)
4. ↑   Sarkar, A.; Lehto, S.; Harty, S.; Dinan, T.; Cryan, J. Psychobiotics and the Manipulation of Bacteria–Gut–Brain Signals Trends Neurosci (2016)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24260050

 |

* Wd Datuak: Q24260050
Carl Gustav Jung suitzar mediku psikiatra eta psikologoa.
**Psikologia analitikoa**, psikologia sakona bezala ere ezagutzen dena, Carl Gustav Jung mediku psikiatra eta psikologoak 1913an bere eta bere jarraitzaileen korpus teoriko eta klinikoari emandako izen ofiziala da. Horrela, psikoanalisi freudiarretik bereizi zen, bi korronteen arteko kontzeptu desberdinstasunak medio, libidoaren, intzestuaren, energia psikikoaren eta inkonzientearen naturari lotutakoak.

Analisten formakuntza ofiziala
------------------------------

International Association for Analytical Psychology (IAAP) erakundeak hobesten duen analisten formakuntza ofiziala herrialde bakoitzak erregulatzen du sare internazionala osatzen duten erakunde desberdinen bidez.

Ofizialki hezitako jungiar analista psikologo edo psikiatra bat da, hau da, psikologian edo medikuntzan lizentziaduna, bere jakintza profesional eta pertsonalari psikologia analitikoaren ereduaren alderdi teoriko eta praktikoak barneratzea gehitzen diona, analisi pertsonalaren esperientziarekin batera. Prestakuntza teorikoaren gutxieneko hiru urteko aldian garatzen da, nahiz eta prestakuntza osoa jasotzeko hautagaiak prestakuntza praktikoa egiteko behar duen denbora ere behar den. Denbora hori analisi-orduez, gainbegiratze-orduez eta kasu klinikoez osatuta dago, eta, beraz, beste urte batzuk gehituko lirateke. Behin gaindituta, Psikologia Analitikoko Diplomatura lortzen da, eta horrek esan nahi du IAAPekoa dela automatikoki.

Prestakuntza ofizialik ez duten "psikologo junguiar" deiturikoen intrusismo profesionala saihesteko, zerbitzu psikologiko profesionalak eta/edo akademikoak eskatu aurretik, herrialde bakoitzeko sozietate horietan edo IAAPen bertan kontsultatu behar da, Psikologia eta/edo Medikuntzako Elkargo Ofizialak barne. Elkargo horietan, kide ofiziala dela egiaztatu eta behar bezala argituko da, eta horren aurrean salaketa aurkeztu ahal izango da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Feixas, Guillem.  (1993). *Aproximaciones a la psicoterapia : una introducción a los tratamientos psicológicos.*  (1. ed. argitaraldia) Ediciones Paidós ISBN 978-84-7509-949-1. PMC 36159601. (Noiz kontsultatua: 2022-05-13).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** J.A.  (2016-12-09). «Freud y Jung: La extraña pareja» *El País* ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2022-05-13).
3. 1 2   **(Ingelesez)** «Group Members (Societies) | international psychology |» *IAAP* (Noiz kontsultatua: 2022-05-13).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Formación de analistas» *Sociedad Española de Psicología Analítica | SEPA* 2019-06-18 (Noiz kontsultatua: 2022-05-13).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q245179
* Commonscat Multimedia: Analytical psychology

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12498708m (data)
* LCCN: sh95006221
* NKC: ph114038
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q245179
* Commonscat Multimedia: Analytical psychology
**Tafallako erraldoi eta buruhandien konpartsa** 1919ko Abuztuaren 15ean sortu zen eta herria tradizio handia du. Taldea udalaren menpe dago. Urtean hiru aldiz plazaratzen dira, normalean dultzaineroen talde batekin eta, batzutan ere, La Tafallesa Musika Bandarekin.

Ezaugarriak
-----------

Erraldoiek neurri desberdinak dituzte. Errege-erreginak, batetik, 4,15 metro; beste lauek, bestetik, 3,50 metro. Bakoitzaren pisua desberdina da ere bai: Erregea 55 kilo, Txinatarra 37 kilo. Konpartsa dantzatzeko 18 pertsona behar dira: irudi bakoitza hiru pertsona; guztira beste laguntzaileekin batera, hogetia hamar pertsona inguruak dira. Erraldoien egitura orain gutxi arte, 2005 urte arte, egurrezkoa zen; egun, aluminiozkoa da.

Erraldoiekin batera bost kiliki ateratzen dira: Neska beltzatxoa, Mutil beltzatxoa, Begihandiak, Aitona, Mejanero eta bi Zaldiko. Ia guztiak 1919koak dira, Mejanero salbu, Tuterako Oreden del Volantin Tafalla herriari 1981ean oparitua.

Erraldoiak
----------

* Erregea eta Erregina kristauak
* Txinatar bikotea
* Beltzak bikotea

Erregea, Erregina, Gizon txinatarra eta Gizon beltza 1919ko abuztuaren 15ean atera ziren lehenengo aldiz. Emakume txinatarra eta beltza 1981ko abuztuaren 14ean.

Festak
------

Urtean zehar hiru aldiz ateratzen dira:

* Urtarrilaren 20an, San Sebastian eguna, Tafallako patroia.
* Inauterietan
* Abuztuko herriko festetan

Halaber, Nafarroako eta beste tokietako herri askotan dantzatu eta dantzatzen dute.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Tafallako erraldoi eta buruhandien konpartsa kaleetan, You Tubeko bideo batean.
* **(Gaztelaniaz)**:Konpartsaren Facebooken kontu ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61364545

 |

* Wd Datuak: Q61364545

Ikus gainera
------------

* Erraldoiak (folklorea)
* Buruhandiak
**Manuela Etxarri Zabaleta** (Izaba, 1816ko otsaila - Donostia, 1893ko maiatzaren 14a) bertsolaria zen, nafarra, Izaban jaio eta Leitzan hazia, eta Segurara bizitzera joan zena.

Bizitza
-------

Manuela Etxarri Zabaleta Izaban jaio zen eta Leitzan hazi. Segurara joan zen bizitzera, eta plazaz plaza bertsotan ibili zen bere senarrarekin, Joakin Luzuriaga Oria (1824-1884) *Segurako itsua*-rekin. Manuela eta Joakin 1861ean ezkondu ziren, bigarren ezkontzan, biak alargunak baitziren. Manuelak ez zuen seme-alabarik, baina Joakinek lau zituen. Seme txikiena, urtea betetzerako hil zen, 1862an. Beste bat, 4 urterekin, 1863an. Manuelak eta Joakinek bi umerekin egin zuten aurrera. Bizitza zaila izan zuten. Antonio Zavalak dion bezala «Mundu onek begitarte bigunik erakutsi zien gizagajo aiei!». Diru iturri handirik gabe, ezkondu, eta bertsoak saltzeari ekin zioten. Manuelak panderoa jotzen zuen eta Joakinek gitarra.

Donostian egin zituzten azken urteak, San Antonio Abad Ospitalean. Jende behartsua hartzen zuten ospitale horretan. Manuela 1893ko maiatzaren 14an hil zen, bihotzeko arazoek eraginda, Donostiako Elizbarrutiko Artxibo Historikoko heriotz agiriak dioenez. Ez dago argi Manuelak zenbat urte zituen hil zenean. Nafarroako Elizbarrutiko Artxiboko jaiotze agiriari kasu egiten badiogu, Manuela 1816ko otsailean jaioa zen, beraz, 1893ko maiatzean 77 urte zituen. Donostiako Elizbarrutiko Artxiboko heriotz agiriak, berriz, 71 urte zituela dio.

Obra
----

Manuela plazaz plaza aritu zen bertsotan, *Segurako itsua-*rekin. Ikuskizun moduan aritzen zirela ematen du, oraintxe elkarri sekulakoak esanez eta oraintxe elkarri laudorioka. Hiru bertso-sail gorde dira Manuelak eta Joakinek elkarrekin kantatzen dutenak. Batean, hala esaten dio Manuelak:

  

Bizimodu oberik

iñork ere al du?

Zuk gitarra jotzen da

nik paperak saldu;

zori onian ziñan

mundura azaldu,

Manurekin tratuan

etzenduen galdu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Iruñeko Elizbarrutiko Artxibo Historikoa - Izabako San Zipriano elizako jaiotze agiriak, 1go liburua, 1813-1850 urteak, 12 orrialdea, 6 zk-a.
2. ↑    Agirre-Goia, Eñaut. «Hiru adibide berri, emakume bertsolariak beti plazan aritu diren adierazgarri.» (PDF) *Ikergazte 2019, Giza zientziak eta artea, 148-152* (Noiz kontsultatua: 2019-05-28).
3. ↑    Elkartea, Xenpelar Dokumentazio Zentroa-Bertsozale. «Segurako Itsua - Biografiak - BDB. Bertsolaritzaren datu-basea» *bdb.bertsozale.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-05-30).
4. 1 2    Zavala, Antonio.  (1971). (PDF) *Pastor Izuela (1780-1837), Ezkioko eta Segurako itxuak.*  (Noiz kontsultatua: 2019-05-29).
5. ↑    Elkartea, Xenpelar Dokumentazio Zentroa-Bertsozale. «Segurako Itsua - Biografiak - BDB. Bertsolaritzaren datu-basea» *bdb.bertsozale.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-05-29).
6. ↑  Donostiako Elizbarrutiko Artxibo Historikoa. San Antonio Abad Ospitaleko 6. heriotz-liburua, 117 v orria, 75 zk-a

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q64167353

 |

* Wd Datuak: Q64167353
**Maellako gaztelua** (gaztelaniaz: *castillo de Maella*; katalanez: *castell de Maella*) edo **Arandako kondearen gaztelua** (gaztelaniaz: *castillo del Conde de Aranda*; katalanez: *castell del Comte d'Aranda*) Zaragozako probintziako Maella (Espainia) herriaren goialdean erortzeko zorian dagoen gaztelu bat da.

Historia
--------

Gazteluak Erdi Aroko jatorria du eta XIII. mendetik XV.ra bitarteko mendeetan Calatravako ordenan zegoen. Geroago, hainbat eskutatik pasatu zen eta XVI. mendean jauregi bat bihurtu zen, gaur egungo aztarnak garai hartakoak dira. Geroago, Abarca de Bolea familiako eskuetan egon zen, Arandako kondeen izenburua jaso zutenak. Gainera, eraikinari haien izena ere eman zioten. Karlistaldian zehar suntsitu egin zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑    *Tortosa i Terres de l'Ebre, Llitera i Baix Cinca. Catalunya Romànica.*  XXVI Bartzelona: Enciclopèdia Catalana, 83 or. ISBN 84-412-2515-X..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18274285
* Commonscat Multimedia: Castle of Maella

---

* **Ondare historikoa**
* SIPCA: 1-INM-ZAR-019-152-005
* Hispania Nostraren zerrenda gorria: url

 |

* Wd Datuak: Q18274285
* Commonscat Multimedia: Castle of Maella
**Marischal College** Aberdeen hiriko udaletxea da. Granitozko munduko bigarren eraikuntza handiena da, Madril ondoko El Escorialen ondoren.

Historia
--------

1593an George Keith, V. Earl Mariskalak sortu zuen Eskola eta Aita Santuaren bula eskuraturik Eskoziako bigarren Unibertsitatea izan zen. Frantziskotarren abadia baten gainean eraiki zen baina XIX mendean eraikin berria behar zela erabaki zuten eta 1835 eta 1906 artean granitozko eraikin berria altxatu zen. Aurrez, 1860an Aberdeeneko Errege Eskolarekin bat egin zuen Marischal Eskolak eta hara aldatu zuen bere egoitza.

Eraikin berria gutxi erabili zen hurrengo hamarkadetan, unibertsitateak hainbat gela erabiltzen zituen arren, eta 2006an Aberdeengo udalari 175 urtetarako errentan utzi zion eraikina. Honek 2009 eta 2011 artean berriztu egin zuen eta orain bere egoitza da.

Iruditegia
----------

* Aurrealdea.Aurrealdea.
* Aire ikuspegia.Aire ikuspegia.
* Roberto I.a Eskoziakoa.Roberto I.a Eskoziakoa.
* Greyfriars elizaren dorrea.Greyfriars elizaren dorrea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11838975
* Commonscat Multimedia: Marischal College

---

* **Lekuak**
* OSM: 5135449

 |

* Wd Datuak: Q11838975
* Commonscat Multimedia: Marischal College
**Madrilgo Unibertsitatea** edo **Unibertsitate Zentrala**, Alcalá de Henaresko Unibertsitateak hartu zituen izenak izan ziren, XIX. mendearen erdialdean Madrilera eramana izan zenean. Maria Kristina Borboikoa Erregina Erregeordeak, 1836ko urriaren 29an emandako Errege Aginduaren bidez, unibertsitatea Alcalá de Henaresetik kendu eta Madrilera eramatea agindu zuen. Hiriburuan, Unibertsitatea Literarioa, lehenik, eta 1851n, *Unibertsitate Zentral* deitua izan zen.

Unibertsitate Zentralak, bere jatorria, Antzinako Erregimeneko unibertsitateetan, irakaskuntza tradizionalei amaiera eman nahi zien mentalitate berritzaile liberalean du. Lehen une batean, Nobleen Seminarioko eraikinean ezartzen da, Princesa Kalean, ondoren, San Bernardo kaleko Salestar berrien Komentura pasa zelarik. 1842an, Jesuiten Antzinako Nobiziatua berresten da Madrilgo Unibertsitate Zentralaren behin betiko finkapen bezala. Eraikin honetan, gaur egun, Espainiako Institutua dago, Errege Akademiak biltzen dituen organismoa. Nobiziatua, Unibertsitate Zentral bezala egokitzeko lehen proiektua, Frantzisko Xabier Marietegirena da. Hau hil ondoren, Narciso Pascual Colomerrengatik ordezkatu zen, Paraninfoa eraiki zuena, 1852an eraikia jesuiten antzinako elizaren harresiak probestuz.

Moyano Legea onartu zenetik, 1857an, unibertsitate hau izan zen doktore titulua emateko baimena zuen bakarra Espainian, 1954an, ahalmen hau, Salamancako Unibertsitateari eman zitzaion arte, bere zazpigarren mendeurrena ospatu ondoren, eta, hortik aurrera, garaiko gainontzeko espainiar unibertsitateei. 1973an, unibertsitate honetako Erdi Mailako eta Goi Mailako Arkitektura eta Ingeniaritza Eskola Teknikoak, Defentsa, Industria eta Lan Publikoen ministerioen mende zeuden beste goi zentro batzuekin batera, Madrilgo Unibertsitate Politeknikoa sortzeko elkartu ziren.

Alcalá de Henaresko Unibertsitatearen ondorengo bezala, modu ofiziotsuan, Madrilgo Complutense Unibertsitatea izena eman zitzaion, eta, legez beranduago, 1968an Madrilgo Unibertsitate Autonomoa sortu zenean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q584919
* Commonscat Multimedia: Universidad de Madrid

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 130782398
* ISNI: 0000 0001 2323 9979
* BNE: XX245000

 |

* Wd Datuak: Q584919
* Commonscat Multimedia: Universidad de Madrid
**Maritza Soto Vásquez** (Santiago, Txile, 1990) txiletar astronomoa da, eta hainbat exoplaneta aurkitu ditu: HD 110014 c, K2-237b eta K2-161-b.

Virgo konstelazioaren mapamap
Beste planeta bat, Eguzki sistematik kanpokoa

Ibilbidea
---------

2015eko abuztuaren 19an, Sotok HD 110014 c exoplaneta dagoela baieztatu zuen , HD 110014 (Ji Virginis) izar gorriaren inguruan orbitatzen duena eta Jupiterrena baino hiru aldiz masa handiagoa duena. Aulkiaren behatokitik HD 110014 sisteman planeta bat aurkitu zuen, Eguzkia baino bi aldiz handiagoa den izar erraldoi gorri bat, Lurretik 293 argi-urtera. HD 110014 c Planeta izendatu zuten, nazioarteko terminologiari jarraituz, eta urte batzuk lehenago detektatu bazen ere, Sotok egiaztatu eta idatzi zituen datuak, existitzen zela frogatzeko. Astroa Virgo konstelazioko Ji Virginis izeneko izar baten inguruan dabil, eta 2004an eta 2011n detektatu zen.

Doktoratu ondoko ikertzailea eta Queen Mary University of Londonen astronomo-talde bateko burua izan zen. 2018ko udan, bi gas-exoplaneta aurkitu zituen, Jupiter baino handiagoak ziren K2-237b eta K2-161-b izarrak orbitatuz. K2-237b orbitak bi egunean behin orbitatzen du bere izarraren inguruan, eta K2-161b orbitak hiru egunez egiten du.

Aintzatespenak
--------------

* 2018ko irailean, Soto 2018ko Natida Chileno sarirako izendatu zuten, hainbat arlotan nabarmentzen diren txiletarrak aintzatesteko ekimena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Cecilia Yáñez. *Astrónoma chilena de 25 años descubre planeta tres veces más grande que Júpiter.*  LA TERCERA.
2. ↑   TVN, 24Horas.cl.  (19 de agosto de 2015). *Astrónoma chilena descubre nuevo planeta que gira en torno a una estrella.* .
3. ↑   «Open Exoplanet Catalogue - HD 110014 c» *www.openexoplanetcatalogue.com*.
4. 1 2 3 4   Vázquez, Rocío Aguilera.  (2 de octubre de 2018). *La astrónoma chilena que ha descubierto tres planetas antes de cumplir 30 años.*  ISSN 1134-6582..
5. ↑   BBC Mundo.  (26 de agosto de 2015). *La joven astrónoma chilena que descubrió un enorme planeta.* .
6. ↑    *Maritza Soto, la astrónoma chilena de 28 años que ha descubierto tres planetas.*  11 de septiembre de 2018.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47088388
* Commonscat Multimedia: Maritza Soto

---

 |

* Wd Datuak: Q47088388
* Commonscat Multimedia: Maritza Soto
Azido galikoa: tanino bat.
**Taninoa** landareetatik lortzen diren konposatu fenolikoetako edozein da. Landareen metabolito sekundarioak dira, ez nitrogenatuak.

Ezaugarriak
-----------

Uretan disolbagarriak dira, baina ez alkoholetan eta disolbatzaile organikoetan. Pisu molekular nahiko txikia dute, eta bi sailetan sailkatzen dira: hidrolizatzen ez diren tanino kondentsatuak eta hidrolizatzen diren taninoak.

Proteinak prezipitatzeko gaitasuna dute ezaugarri nagusietako bat. Batzuk oso toxikoak dira; zuhaitzen kuskuiluetatik lortzen direnak, adibidez, minbiziaren eragile direla pentsatzen da; aldiz, kafean edo tean daudenak ez dira pozoitsuak.

Erabilerak
----------

Tintak egiteko, tintak arropetan finkatzen laguntzeko eta, batez ere, larruak ontzeko erabiltzen da.

Taninoa enologian
-----------------

Tanino-edukia, bestalde, ezaugarri preziatua da enologian, ardoaren zaporearen eta aromaren osagaiak baitira taninoak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q187607
* Commonscat Multimedia: Tannins

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11946963h (data)
* LCCN: sh85132335
* NDL: 00572669
* NKC: ph323381
* AAT: 300187374
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D013634
* **Kimikako identifikadoreak**
* ChEBI: 26848

 |

* Wd Datuak: Q187607
* Commonscat Multimedia: Tannins
**Marcela del Carpio** (Toledo, 1605eko maiatzaren 8a - Madril, 1688ko urtarrilaren 9a), **Marcela de San Félix** ahizpa izenaz ere ezaguna, Trinitateko moja, antzerkigilea eta poeta espainiarra izan zen, Lope de Vega eta Micaela de Lujánen alaba.

Biografia
---------

Gurasoak Lope de Vegaren eta Micaela de Luján aktorea izan ziren. Aitak Camila Lucinda, Lucinda edo Luscinda deitzen zion bertsotan. Lope Félix anaia bezala, Marcela neskame batek zaindu zuen Juana de Guardo amaordea hil zen arte (1613). 1621eko otsailaren 2an, 16 urte zituela, Madrilgo Trinitaria Oinutsen komentuan sartu zen, Marcela de San Félix ahizpa izenarekin.

Marcela komentuko *ia* lan guztiak bete zituen: hiru aldiz ama nagusia izan zen, nobizien irakaslea, hornitzailea, errefektorioaren arduraduna eta oiloen ardura zuena.

Aitarekin harreman oso ona zuen eta literatura-ohituretan imitatu zuen bai bertsoak bai eta gai erlijiosoetako komediak konposatzen zituenean. Gainera, lan guztietan egiten zuen aktore lana.

Bost idazki liburuki eta idatzitako autobiografia espirituala utzi zituen, lau liburukirekin batera erre zena, bere konfesore pertsonalak aholkatuta. Ondorioz, iritsi zaizkigunak hogeita bi erromantze, bi segidilla, bilantziko bat, hamarreko bat, endetxa bat, zortzi laudorio, lira bat eta sei antzezlan (*Coloquios espirituales* 'Elkarrizketa espiritualak' izenekoak). Bere lanean aparteko zirikatze satirikoa eta metrika eta hizkuntzaren erabilera berezia nabarmendu behar dira. Lanen artean: *Las virtudes* ('Bertuteak'), *Muerte del apetito o La estimación de la religión*('Apetituaren heriotza edo Erlijioaren estimazioa') eta zenbait laudorio, horietako asko ladiskideen moja sartzeagatik eskainita, baita *Breve festejo* ('Ospakizun laburra ere'), 1653ko Errege gauean antzeztutako lan alegorikoa.

Lanak
-----

* Marcela de Félix (1988): *Obra completa*. (Electa Arenal eta Georgina Sabat-Rivers editoreak). Bartzelona: PPU, 1988.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Marcela de San Félix*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Marcela de San Félixen lan guztiak
* Georgina Sabat de Rivers-ek egindako Marcela San Félixen biografia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7563253
* Commonscat Multimedia: Marcela de San Félix

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 86712189
* ISNI: 0000 0001 0922 1625
* BNE: XX1077555
* BNF: 12151050f (data)
* GND: 142071021
* LCCN: nr89002982
* SUDOC: 030004705
* Open Library: OL911445A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q7563253
* Commonscat Multimedia: Marcela de San Félix
**Rae Sremmurd** (Atlanta, Georgia) Amerikako Estatu Batuetako hip hop bikote bat da, eta Brown anaiek osatzen dute: Aaquil Ibinshaman Brown (Slim Jxmmi) (1991ko abenduaren 29a) eta Khalif Malikibnsham Brown (Swae Lee) (1993ko ekainaren 7a).

«Rae Sremmurd» izena haiek asmatu zuten, eta ‘EarDrummers’, etxean haien artean erabiltzen zuten izenetik dator. Hitz bakoitzeko letrak atzekoz aurrera irakurrita, SremmLife deituriko bere lehen diskoa agertzen da, 2015eko urtarrilaren 6an kaleratu zuten diskoaren izena.

Brown anaiak beren amarekin, Bernadette Walkerrekin, eta Michael anaiarekin, hazi ziren. Aitak familia utzi zuen haiek jaiotzean. Berne amak AEBtako armadan egiten zuen zuen lan, eta askotan egoten zen kanpoko hainbat Estatutan. Familia behin eta berriro mugitu zen. Brown anaiak Kalifornian jaio ziren, baina amaren lanbideagatik askotan lekuz aldatu ziren. Txikitan Tupelon bizi izan ziren (Elvis Presleyren sorlekura) Mississippi estatuan, geroago Marylandera joan ziren, eta azkenean, ama, Fort Hooden, lanpostu militar batean, kokatu zen Texasen, eta hara leku-aldatu zen familia osoa.

Bi anaiek txikitatik hasi ziren musikarekin praktikatzen, dantzatzen eta abestiak idazten. Khalifek, Swae Leek, gutxi gorabehera 10 urte zituenean, Fruity Loops taldearekin musika egiten ikasi zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *About Rae Sremmurd.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18123226
* Commonscat Multimedia: Rae Sremmurd

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 313496034
* BNF: 16982291c (data)
* LCCN: no2015005178
* **Bilduma digitalak**
* Billboard: rae-sremmurd

 |

* Wd Datuak: Q18123226
* Commonscat Multimedia: Rae Sremmurd
**Rawlins konderria** (ingelesez: *Rawlins County*) Kansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Atwood da. 2010eko zentsuaren arabera 2.519 biztanle zituen, Rawlins kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Rawlins konderriak 2.770,19 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,42 ura dira. Beste 2.769,78 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,91 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 2.519 pertsonetatik 2.480 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 80 dira. 8 beltzak edo afroamerikarrak. 3 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 5 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 19 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q374649
* Commonscat Multimedia: Rawlins County, Kansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 150113604
* LCCN: n82010704
* **Lekuak**
* OSM: 1070362
* TGN: 2000736

 |

* Wd Datuak: Q374649
* Commonscat Multimedia: Rawlins County, Kansas
**Makaon**, Asklepioren semea zen, eta bere anaia Polidariorekin errege izan zen Tesaliako hiru hiritan.

Botereak
--------

Zauriak sendatzeko dohaina zuen, baita larrienak ere. Dohain hau, bere aitagandik jaso zuen. Menelao sendatu zuen, Pandaroren gezi batek zauritu zuena, baita Filoktetes ere, Heraklesek, hamar urte lehenago eragin zion zauri odoltsu bat zuena.

Historia
--------

Helenaren ezkongaietako bat zen, eta, beraz, Troiaren aurkako espedizioan parte hartu zuen. Hirian, Troiako Zaldiaren barnean sartu zen, eta Teleforen seme zen Euripiloren esku hil zen. Bere errautsak, Nestorrek eraman zituen Gereniako santutegi batetara, non, gaixoek, sendatzea bilatzen zuten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q674319
* Commonscat Multimedia: Machaon (physician)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 194151352071952602212
* SUDOC: 238345335

 |

* Wd Datuak: Q674319
* Commonscat Multimedia: Machaon (physician)