recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Atearen atzean lorategia ikus daiteke, benetako teloia izango balitz bezala.
**Ilargi atea** (txineraz M*artxoko atea* edo A*pirileko atea* bezala ezaguna) horma batean egindako irekiera zirkularra da. Ohikoa da txinatar lorategietan. Azpitik igarotzen denari zorte on ematen omen dio.

Jatorria
--------

Hasieran Indoeuropar herrietako ohitura omen zen. Herri horiek Ilargiari debozioa zioten eta ate hauek haren sinboloa zen. Normalean, atearen erdiak horma gainditzen zuen eta harriekin osatzen zen.

Sineskeriak
-----------

Gaur egun azpitik igarotzeak zorte ona dakarrela pentsatzen da. Zeelanda Berrian, esaterako, ezkonberriek horrela egiten dute bikotearen bizitzan dena ondo joateko.

Txinatar lorategietan
---------------------

Ilargi ateak (txineraz: 月亮 门, txinera sinplifikatuaz:: yu loi manh) goi mailako klaseen lorategietako sarrereetan erabiltzen da. Txinatik beste herrialdetara zabaldu da: Korea, Japonia, Vietnam... Pasabide zirkular hauek ilargi betearen sinboloak dira. Askotan ate hauek apaingarriak dira eta ez dira erabiltzen. Askotan, atearen beste aldean, lorategia ikusten da, teloi bat izango balitz bezala.

Iruditegia
----------

* Ilargi atea, National Bonsai and Penjing Museum, Ameriketako Estatu Batuetako Arboretum.Ilargi atea, National Bonsai and Penjing Museum, Ameriketako Estatu Batuetako Arboretum.
* Ilargi atea Suzhouko Lorategietan.Ilargi atea Suzhouko Lorategietan.
* New Yorkeko Metropolitan Museum of Arteko Ming dinastia estiloko patioan. New Yorkeko Metropolitan Museum of Arteko Ming dinastia estiloko patioan.
* Ilargi atea Hong Kongeko Lai Chi Kok parke txinatarrean.Ilargi atea Hong Kongeko Lai Chi Kok parke txinatarrean.
* Zhonghe parkea, Taipei.Zhonghe parkea, Taipei.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10800210
* Commonscat Multimedia: Moon gates

---

 |

* Wd Datuak: Q10800210
* Commonscat Multimedia: Moon gates
Ilargiaren 4 faseak 2017. urte osoarako, hego hemisferioko behatzaileentzat.
**Ilargi-egutegia** urtean zeharreko denbora kalkulatzeko modu bat da, ilargiaren zikloetan oinarritzen dena (ilargian oinarrituriko egutegia, funtsean). Horrela, gaur egun zabalduena den eguzki egutegiaren ezberdina da (horrek eguzkiaren zikloen arabera kalkulatzen baitu denbora). Ilargi-egutegian, ilargialdi bakoitza ilargi-hilabete bati dagokio; hau da, ilargia zehazki fase berean (ilgora edo ilbehera) dagoen bi momenturen arteko periodoari ilargi-hilabete deritzo. Ilargi-hilabete bakoitza 29,53 egunekoa da. 

Ilargi-faseak eguzkiaren, Ilargiaren eta Lurraren mugimenduen arteko elkarrekintzaren ondorioz gertatzen dira. Urtebetean, Ilargiak hamahiru itzuli egiten ditu Lurraren inguruan. Ilargiak, gutxi gorabehera, 28 eguneko biraketa egiten du Lurraren inguruan, baina Lurrak eguzki-ibilbidean aurrera egiten duenez, 28 egunei egun eta erdi gehitu behar zaie, gutxi gorabehera, Eguzkiaren, Lurraren eta Ilargiaren arteko fasea errepikatzeko.

Normalean, lau ilargi-fase mota ezagutzen ditugu: ilberria, ilgora, ilbetea eta ilbehera. Ilargi-zikloak irauten duen 29,5 egunetan, Ilargiak tarteko fase ugari igarotzen ditu. Zehaztasuna dela eta, astronomoek ehunekoen bidez adierazten dute ilargiaren fasea: ilberria % 0 da, betea % 100, eta ilgora zein ilbehera % 50.

Ilargi-hilabetea aspalditik erabili izan dute gizakiek naturako zenbait *erregulartasun* kalkulatzeko, hala nola emakumeen ziklo sexuala edo itsasaldiak. Ilargi-hilabetearen hasiera arbitrarioa da, eta kulturaren arabera ezberdina da. Esate baterako, Txinako egutegiak eta antzinako Egiptoko egutegiak ilberria (hau da, Ilargia zeruan ikusten ez den lehen eguna) hilaren hasieratzat hartzen zuten, eta beste batzuek ilgora hartzen dute.

1280ko Irango ilargi egutegia, islamiar egutegiaren adibide bat.
Ilargi-egutegi hutsak direla esan daiteke urtea hamabi hilabetetan banatzen dutenak, eguzki zikloak kontuan hartu gabe. Horrelakoak dira egutegi inka edo musulmana.

Kultura gehienek ilargi-egutegi bat edo eguzkia eta ilargia kontuan hartzen duten egutegi bat izan zuten eta dute; hau da, Ilargiaren zikloak ez ezik Eguzkiarena ere kontuan hartzen dituzten egutegiak, urtaroak zehazten dituztenak. Eguzki-urte bakoitzeko hamabi ilargi-hilabete inguru daudenez, hamabi ilargiren errepikapenari ilargi-urtea deitu zitzaion. Hala ere, ilargi-urteak eguzki-urteekin bat ez datozenez, eguzkia eta ilargia kontuan hartzen dituzten egutegiek hilabete bat gehitzen diote urteari noizbehinka. Egutegi txinatarra, hindua eta judua, adibidez, horrelakoak dira. Mendebaldeko kultura kristauan, nahiz eta orokorki eguzkian oinarrituriko egutegia erabili, zenbait data (Pazko eta Eguberrietakoa, esaterako) ilargi zikloen arabera finkatzen dira.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q185688
* Commonscat Multimedia: Lunar calendars

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 14642380c (data)
* GND: 4352625-1
* LCCN: sh2016000550
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q185688
* Commonscat Multimedia: Lunar calendars
***Ilargietan peritu*** (gaztelaniaz: ***Perito en lunas***) Miguel Hernández idazle espainiarraren lehen poesia liburua izan zen. 1933an plazaratu zuen eta poetaren garai neogongorianoaren barruan kokatu behar da, hau da, Luis de Góngora poeta kulteranoaren estiloa berreskuratzen zuen garaian.

Historia
--------

1933an plazaratuta, hitzaurrea Ramón Sijék, poetaren lagun minak idatzi zuen. Miguel Hernándezek lan hau prestatu zuen Madrilerako egindako bidaia baten ondoren, 1931ko abenduaren 31 eta 1932ko maiatzaren 15 artean. Bidaia horretan 27ko Belaunaldiaren lanak ezagutu zituen, urte horietan Gongoraren irizpideetan. Garai horretan ere surrealismoa bizi bizian zebilen Madrilen baina Hernandezek 1934 arte ez zuen mugimendu horren teoria jasoko, Vicente Aleixandre eta Pablo Neruda ezagutu arte, alegia. Dena dela, espezialista batzuek liburu honetan eragin surrealista ere aurkitu nahi izan dute, bereziki aipamen sexualetan.

Egitura
-------

*Ilargietan peritu* 42 poema ditu. Estiloa, Gongoraren araberakoa, oso iluna eta zaila da. Egileak hizkuntzaren erabilera handia eta irudikatzailea erakutsi zuen. Gaiak eguneroko elementu eta objektuak dira, Hernándezen eskutik objektu artistikoak bilakatuta. Aukeratutako ahapaldi mota zortzidun erreala da, justu Gongorak *Fábula de Polifemo y Galatea* poeman erabili zuena.

Euskarazko bertsioa
-------------------

Susa argitaletxeak bere *Munduko poesia kaierak* bildumaren seigarren zenbakian, 2014an, liburu honen poema batzuk kaleratu zituen. Obra osoa ez dago euskaratuta. Poema horien itzulpena Josu Landak egin zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Liburuaren euskararen bertsioa, Josu Landaren itzulpenaz.
* **(Gaztelaniaz)**:"La simbología secreta de *Perito en Lunas*", Ramón Fernández Palmeral irakasleak egindako ikerketa.
* **(Gaztelaniaz)**:"La fuerza expresiva de la poesía de Miguel Hernández", idazlearen obra batzuen aurkezpena, tartean *Ilargietan peritu*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11698959

 |

* Wd Datuak: Q11698959
**Al-Ahsa**, **Ahsa** edo **Hadjar** (arabieraz: الأحساء‎, *al-Aḥsāʾ*; bertakoek *al-Ḥasāʾ*) Saudi Arabiako ekialdeko eskualdea da.

Geografia
---------

Persiar golkoaren ertzean dago, Kuwaiten eta Bahrainen artean. 60 kilometro zabal eta 500 kilometro luze den zerrenda bat hartzen du itsasertzean, eta 50.000 kilometro koadroko eremua du. Oasi eta aintzira asko daude. Al-Hufuf, Ad-Damman eta Dharan dira hiri nagusiak.

Ekonomia
--------

Arabiako penintsulako eskualderik emankorrena da (laboreak, fruituak, datilak). Beduino nomadek gameluak, asto zuriak eta, batez ere, ile motzeko ardiak hazten dituzte. Bestalde, Al-Hasako petrolio-hobiak munduko emankorrenetakoak dira (Abqaiq, Ayn Dar, Damman, Al-Qatif), eta handik abiatzen dira Arabian zeharreko petrolio-bideak. 1938an, petrolio-hobiak aurkitu zituzten Dammanen, eta ondorioz, eskualdeak modernizazio-prozesu azkarra izan zuen. 1960ko hamarkadaren hasieran, eguneko milioi bat barril petrolio (160.000 m3) ekoizten ziren.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia. *Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q311341
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153655696
* GND: 4095968-5
* SUDOC: 050249754
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 1563

 |

* Wd Datuak: Q311341
**Ian Kevin Curtis** (Stretford, Lancashire, 1956ko uztailaren 15a - Macclesfield, Cheshire, 1980ko maiatzaren 18a) ingeles abeslari, abesti egile eta musikaria izan zen.

Joy Division taldeko abeslari eta hitz-egilea izan zen. Taldearekin bi disko grabatu zituen: *Unknown Pleasures*, 1979an eta *Closer*, 1980an.

Txikitatik erakutsi zuen poesiarekiko zaletasuna, eta hainbat eskola-sari irabazi zituen. Filosofia eta literatura ere interesatu zitzaizkion. Drogen kontsumoa ere laster hasi zen, zaharrei bisita egiten zien bitartean lapurtzen baitzuen, jarduera sozialen parte gisa. Garai hartan Jim Morrison eta David Bowie ziren bere musikari gustukoenak. Ikasketak ez jarraitu ondoren, funtzionario lana aurkitu zuen.

1976an Bernard Summer, Peter Hook eta Terry Mason ezagutu zituen eta musika talde bat sortu zuten. 1977ko abuztuan Stephen Morris haiekin elkartu zen. 1955eko The House of Dolls eleberriaren *Joy Division* izena aukeratu zuten taldearentzat.

Taldean, baxu-baritono ahotsa, dantza egiteko modua eta abestien desolazio, huts eta alienazio irudiak izan zituen bereizgarri.

Curtisek epilepsia eta depresioa izan zituen, eta bere buruaz beste egin zuen Amerikan bira egin aurreko egunean. Bere heriotzak taldea desegitera eta *New Order* osatzera eraman zuen.

Diskografia
-----------

### Joy Divisionekin

* *Unknown Pleasures* (1979)
* *Closer* (1980)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q207867
* Commonscat Multimedia: Ian Curtis

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 5034013
* ISNI: 0000 0000 6648 3982
* BNE: XX5499008
* BNF: 12488040z (data)
* GND: 119470071
* LCCN: n99833755
* NDL: 01060465
* NKC: ola2002152139
* Tabakalera ID: 98298
* SUDOC: 034088822
* BIBSYS: 5011981
* Open Library: OL7598680A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Billboard: ian-curtis

 |

* Wd Datuak: Q207867
* Commonscat Multimedia: Ian Curtis
**Instrumentista** musika tresna baten interpretea modu generikoan aipatzeko modu bat da. Definizio hau, batez ere, musika akademikoan eta ingurune formal moderatuan erabiltzen da.

Instrumentista batek berariazko instrumentu bat jotzeko ezagutzak ditu. Horretaz gain, teoria musikalaren, harmoniaren inguruko ezagutzak eta konposizioaren inguruko gutxieneko ezagutzak eduki behar ditu. Jotzaile batzuek, jazz eta blues-joleek adibidez, inprobisazioa ondo ulertu behar dute.

Instrumentista terminoa industria-esparruan ere aplika dakioke tresna industrialak instalatzeaz, konpontzeaz eta mantentzeaz arduratzen den edozein profesionali.

Industria-tresnaz ulertzen da, prozesu-aldagai bat neurtzeko, alderatzeko edo datuak biltzeko erabiltzen den ekipamendu guztiak, normalean tenperatura (termometroa), presioa (presostatoak), maila (maila-neurgailuak), emaria (emaria-neurgailuak) edo beste edozein aldagai fisiko edo kimiko.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1278335
* Commonscat Multimedia: Instrumentalists

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 16518131j (data)
* GND: 4192865-9
* LCCN: sh94009600
* NKC: ph517975
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 7156

 |

* Wd Datuak: Q1278335
* Commonscat Multimedia: Instrumentalists
**Aegnor**, Tolkienen legendarium ospetsuko pertsonaia bat da, bere hil ondorengo lana den Silmarillionen agertzen dena. Elfo bat da, Noldor elfo leinuko printzea, Finarfin eta Eärwenen semeetako bat eta Finrod, Orodreth, Galadriel eta Angroden anaia.

Historia
--------

Ez zen Valinorren geratu bere aitarekin, baizik eta bere anaia Finrodekin abiatu zela Erdialdeko Lurraldera, Feänorrekin zina egin bait zuen Melkorren aurka. Han, Finroden basailu eta Dorthonion feudoko jauna izan zen bere anaia Angrodekin batera. Dagor Bragollach izeneko guduan hil zen

Etimologia
----------

Izenak, "eroritako sua" esan nahi du, eta quenyazko bere izena zen Aikanar edo Aikanaroren (su basatia) sindarinerako egokitze bat da. Neurri batean, izen profetiko bat zen, gerlaririk ausartenetako bat izatearen ospea lortu bait zuen, orkoek beldur handia ziotelarik: haserrean edo borrokan, bere begien argiak, sugar bat zirudien, hortik kanpora, izpiritu noble eta eskuzabal bat zen arren. Baina, bere gaztaroaren lehen egunetan, argi sutsu hura ikus zitekeen, eta oso ez ohiko ilea zuen, bere anai eta arrebarenak bezala hori kolorekoak, baina indartsuak eta gogorrak, burutik sugarrak bezala irtetzen zitzaizkionak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2357694

 |

* Wd Datuak: Q2357694
**Aedo**ak (antzinako grekeraz, ἀοιδός, *aoidós* «kantore») antzinako Grezian, epopeiak musika-tresna batekin (zitara edo beste hari-tresna tipiko batzuekin) abesten zituzten artistak ziren. Rapsoda berantiarragoetatik bereizten ziren, beren obrak konposatzen zituztelako; gainera, rapsodek ez dute zitara jotzen, baizik eta makila bat eskuan dutela poemaren erritmoa markatzen dute, eta ez dute kantuan errezitatzen, tarteka ahotsa altxatuz baizik. Aedoak zeltar bardoen parekoak izan ziren gutxi gorabehera.

Aedo guztietan ospetsuena Homero da. Odisean bi aedo agertzen dira: ezagunena Demodoko, Altzinooren gortean abesten duena, eta Femio, Itakako gortekoa. Bi pertsonaia horiek informazioa ematen dute aedoaren lanbideari buruz, oturuntza batean bildutako aristokraten bilkura baten aurrean abesten baitzuen. Oso gai ezagunen bilduma zabal baten artean aukeratzen zuen, Troiako Gerra kasu. Pasarte bat aukeratzen zuen, baina jendeak maiz eskatzen zion gai bat edo beste. Sarritan, aedoak bere kantua proemio batekin hasten zuen, hau da, epopeia nagusiaren preludio gisa balio zuen kantu labur batekin. Himno homerikoak poema horien bilduma bat dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q794686
* Commonscat Multimedia: Aoidos

---

 |

* Wd Datuak: Q794686
* Commonscat Multimedia: Aoidos
**Institutu Onkologikoa** Donostiako zentro mediko pribatua da, onkologiaren arloan espezializatua. Publikoa izan ez arren, Osakidetzarekin lotura badauka. Gaur egun Zorroaga auzoko Begiristain doktorearen pasealekuan kokatua dago, Donostiako Ospitalearen alboan eta Gipuzkoako Poliklinikatik hurbil.

Historia
--------

1933ko abuztuaren 13an zabaldu zuten Aldakonea kalean (Egiako auzoan) lehenengo eraikina, Luis Ayestaran eta bere taldearen eskutik eta orduko erakunde publikoek lagunduta. Aurrerantzean institutuak zaharberritze lanak izan zituen eta hasierako baliabideen urritasuna konpontzen joan zen.

Azkenik, 2009an zentro handi bat inauguratu zuten Donostia Ospitalearen ondoan, Zorroaga auzoan, hobekuntza nabarmenekin. Gipuzkoako Poliklinikatik hurbil ere badago.

Baliabideak
-----------

Aldakoeneako azken urteetan 200 langile, ia 70 ohe eta 3 kirofano izan ditu, beste hainbat baliabiderekin batera.

Zerbitzuak
----------

* Anestesia
* Angiologia
* Dermatologia
* Diagnostiko Goiztiarra
* Endoskopiak
* Erradiokirurgia
* Erradioterapia
* Ginekologia
* Hematologia
* Kirurgia Orokorra
* Kirurgia Plastikoa
* Minaren Unitatea
* Onkologia Medikoa
* Otorrinolaringologia
* Urologia

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko ospitaleak

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)****(Ingelesez)**Onkologikoaren webgunea
* "Institutu Onkologikoa, 76 urte minbiziari aurre eginez" artikulua "Osatuz" aldizkarian[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3772662
* Commonscat Multimedia: Onkologikoa

---

 |

* Wd Datuak: Q3772662
* Commonscat Multimedia: Onkologikoa
*The Book of Days*-eko ilustrazioa, 1869an argitaratua
**Itsasoko monjea** edo **monje-arraina** 1546an Selandia uharteko ekialdeko kostan aurkitutako itsas izaki bat izan zen. Monje baten kanpo itxura zuen "arrain" gisa deskribatu zen, eta Conrad Gesnerren *Historia Animalium* ezagunaren laugarren liburukian aipatu eta irudikatu zen. Boezioren arabera, Fortheko Fiordoan aurkitutako antzeko munstro bati eta 1531n Poloniako kostan ikusitako beste bati ere aipamenak ezin zizkion. 

Geroago, Guillaume du Bartasen *La Sepmaine ou, Creation du monde* poema epikoan zabaldu zen itsasoko monjearen mitoa. Poetak lurraren eta itsasoaren arteko korrespondentziez hitz egiten zuen bertan.

Txibia erraldoi baten eta itsas-monjearen arteko alderaketa, baten Steenstrupek egina.
1850eko hamarkadaren hasieran, Japetus Steenstrup zoologo daniarrak iradoki zuen itsasoko monjea txibia erraldoia zela, Richard Ellis idazleak berriki ezagututako teoria. Bernard Heuvelmans kriptozoologoak uste du morsa bat izan zitekeela. Orain dela gutxi, *Squatina squatina* aingeru marrazoa izatea ere iradoki da. Beste batzuek, berriz, itsas monjearen susmagarritzat jo zituzten itsas txakur gris bat, itsas txakur txanodun bat, Monachus generoko animaliaren bat edo Jenny Haniver bezalako iruzur bat.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Paxton, C. G. M. & R. Holland (2005).
2. ↑  Steenstrup, J.J.S. (1855).
3. ↑  Ellis, R. (1998).
4. ↑  Heuvelmans, B. (1974).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1114558
* Commonscat Multimedia: Sea monk

---

 |

* Wd Datuak: Q1114558
* Commonscat Multimedia: Sea monk
**Hiri Antolamenduko Plan Orokorra** (HAPO), hirigintza-arautegian, lurraldearen antolakuntza orokorra ezartzen duen araua da.

Hirigintza-antolamenduaren oinarrizko tresna. Nahitaez jaso behar ditu udalerri osoaren egiturazko antolamendua eta plan orokorrak hiri-lurzoru finkatuaren kategorian sartu duen hiri-lurzoruaren antolamendu xehatua, eta aukerakoa du lurzoru urbanizagarri sektorizatuaren eta plan orokorrean hiri-lurzoru finkatuaren kategorian sartu gabeko hiri-lurzoruaren antolamendu xehatua jasotzea.

Auzitegi Konstituzionalak emandako 61/1997 epaiaren arabera, Espainian Autonomia Erkidegoen eskuduntza baztertzailea dugu honakoa baina Estatu Batuetan estatuek normalean tokiko gobernuen eskuetan uzten dute.

Ikus, gainera
-------------

* Lurraldearen Zatiko Plan
* Plangintzako arau subsidiarioak

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltermek emandako definizioa, *Hirigintza Zuzenbidearen Hiztegia*ri jarraituz.
2. ↑  **(Gaztelaniaz)** Espainiako Konstituzio Epaitegiaren 61/1997 epaia
3. ↑   Barlow Burke.  (2002). *Understanding the Law of Zoning and Land Use Controls.*  Lexisnexis.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q837215
* **Identifikadoreak**
* GND: 4017398-7
* NARA: 10639793

 |

* Wd Datuak: Q837215
***Hiri hondakin solidoak*** liburua 2015.urtean kaleratu zuen Jon Alonsok. Egitura aldetik nobela beltzarena du. Argumentua euskal kulturaren goi mailan kokatzen da, Euskal Herriko Unibertsitatearen eta Euskaltzaindiaren munduan.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Euskaltzaindian oso anonimo bitxiak eta literarioak jaso dira. Antza, "Bizkaiko kosta aldeko zoro bat"ek idatzi ditu. Nahiz eta tonu kritikoa izan anonimoen kontua txantxantzat hartuko zen lehenengoan, gutun-azala barruan, bala bat egon ez bazen. Bildosola abokatua, beste eleberrietako pertsonaia hau ere, Lanbasi kasua ikertzeko eskatu dio. Bartzelona, bestetik, zabor edukiontzi batean, hilik agertu da euskaltzain eta unibertsitateko irakasle ezagun bat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  A. Gurrutxaga, *Berria*, 2016-01-31n.
2. ↑   Perez, Ander.  (2015-09-15). «Alegatu bat eleberri eginda» *Berria*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25474681

 |

* Wd Datuak: Q25474681
**Nakhtnebtepnefer Intef** edo **Intef III.a**, Egiptoko XI. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 2054tik K.a. 2046 arte gobernatuz, Jürgen von Beckerathen arabera.

Gutxi gora-behera, zortzi urteko erregealdia izan eta hegoaldeko hiriburua zen Tebasetik gobernatu zuen.

Bere aurreko faraoia izan zen Intef II.agandik jaso zuen erresuma defendatu zuen. Ez dago, errege honek, bere erregealdian, garaikide izan zituen Egiptoko IX. dinastia eta Egiptoko X. dinastiaren aurrean lurralderik hedatu edo eman zuenaren zantzurik.

Erregealdi labur, eta, dirudienez, baketsu baten ondoren, bere oinordekoa, bere seme Mentuhotep II.a izan zen.

Bere garaiko testigutzak
------------------------

Intef III.ak, Elefantinan zaharberritze lan batzuk hastea agindu zuen, lan horiek, bere seme Mentuhotep II.ak jarraitu zituelarik.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Intef II.a** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko XI. dinastia | Ondorengoa**Mentuhotep II.a** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q316274
* Commonscat Multimedia: Intef III

---

 |

* Wd Datuak: Q316274
* Commonscat Multimedia: Intef III
**Nubkheperra-Intef** edo **Intef V.a**, Egiptoko XVII. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 1625 eta K.a. 1622 bitartean gobernatu zuena, Franke eta Kraussen arabera.

Intefen emaztea, Sebekemsaf izan zen, Edfuko printzearen alaba.

Erregearen eraikuntza lanen hondarrak Koptosen, Abidosen eta Karnaken daude.

*Gebel Intef*en, 1993-1994ko Chicagoko Unibertsitatearen espedizioak, hareharriz eginiko ateburu bat aurkitu zuen, kapera batena, Intef V.aren tronu izena zen Nebkheperra Intefen kartutxoarekin idatzia, eta tenpluaren bloke bat Horusen izenarekin, Neferkheperu, "manifestazio perfektuena".

*Koptoseko dekretu* batek, Intefen erregealdiko 3. urtean grabatua, Teti alkatearen kaleratzea iragartzen du bere etsaiei mesede egiteagatik.

Intefen hilobia Auguste Mariettek aurkitu zuen 1860an, Dra Abu el-Nagako nekropolian, mendebaldeko Tebasen, Abbott papiroan aipatzen da, Ramses IX.aren garaian, inspektoreek, bere hilobia zertxobait kaltetua baina osorik dagoela esanez.

Ziuraski Intefena izan zen gaur egun Londresen ikus daitekeen sarkofagoa, bere momia, txiki-txiki egina geratu zelarik aurkitu zen une berean.

Daniel Boltzek, Alemaniar-Egiptoar misio batetako zuzendariak, 2001ean, Dra Abu el-Nagako nekropolian, Nubkheperraren piramide baten oinarri baten aurkikuntzaren berri eman zuen. Toki hau, XIX. mendean industua izan zen, baina aurkikuntza guzti hauen txostenak galdu ziren. British Museumean dagoen Egiptoko XX. dinastiako papiro bategatik aurkitu ahal izan zen, garai honetako lurperaketak azpimarratzen zituena.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Egiptoko XIII. dinastia, Egiptoko XIV. dinastia, Egiptoko XV. dinastia, Egiptoko XVI. dinastia** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko XV. dinastia | Ondorengoa**Rahotep** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Intef V.a*** Aldatu lotura Wikidatan |
**Ilargi zubia** begia oso biribildua duen oinezkoentzako zubia da. Ohikoa da txinatar eta japoniar lorategietan. Historikoki Txinan sortu zen eta handik Japoniara pasa zen.

Ezaugarriak
-----------

Hasieran zubi hauen helburua oinezkoentzat pasabidea izateaz gain, azpitik igarotzen ziren txalupeei oztoporik ez jartzea izan zen. Halaber, igotzen edo jaisten ziren maldetan espazio gutxiago okupatzen zuten, lur gutxiago hartzen zuten bi zubiburuetan.

Denborarekin, zubi hauen diseinuak helburu estetikoa izan zuen. Ilargi zubiak haien isla ur lasaietan ikusteko moduan eraikitzen dira. Arkuak eta haren islak zirkulu oso bat sortzen dute, ilargiaren sinboloa.

Iruditegia
----------

* Egurrezko zubia. Golden Gate Park San Frantzisko (Kalifornia)n.Egurrezko zubia. Golden Gate Park San Frantzisko (Kalifornia)n.
* Hongji zubia Nanxunen, Zhejiang. Zubiaren islarekin zirkulu oso bat sortzen du.Hongji zubia Nanxunen, Zhejiang. Zubiaren islarekin zirkulu oso bat sortzen du.
* 
* Zubi ZerutiarraZubi Zerutiarra

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q158448
* Commonscat Multimedia: Moon bridges

---

 |

* Wd Datuak: Q158448
* Commonscat Multimedia: Moon bridges
**Sekhemra Upmaat-Intef** edo **Intef VI.a**, Egiptoko XVII. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 1570etik K.a. 1560 arte gobernatu zuena, Egiptoko bigarren tarteko aroa deritzon garaian.

Tebasen gobernatu zuen eta Sobekemsaf II.aren semea eta Intef VII.aren anaia zen, bere sarkofagoan agertzen diren idazkunek dioten bezala.

Intef VI.a eta Intef VII.a, Sobekemsaf izeneko gobernari baten semeak izan ziren, ziur asko, Intef VI.aren aurrekoa izan zen Sobekemsaf II.arenak, *Gebel Intef*en aurkitutako XVII. dinastiako tenplu bateko atearen ateburuan idatzita dagoen idazkun batean oinarrituz.

Turineko Errege Kanonean, 11.10 erregistroan, ulertezinak dira bere izena eta bere erregealdiaren iraupena.

Ziur asko, Dra Abu el-Nagako nekropoliko hilobi batean lurperatua izan zen, bere hilobia aurkitu ez den arren; ziuraski, 2001ean bere anaia Intef VII.aren hilobiko piramidearen hondarrak aurkitu ziren tokian kokatua dago.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Sobekemsaf II.a** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko XVII. dinastia | Ondorengoa**Intef VII.a** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Intef VI.a*** Aldatu lotura Wikidatan |
**Homoioteleuton**, etimologikoki grezieratik dator hitz hau, ὁμοιοτέλευτον. Hots errepikapenean oinarrituta hitzeko figura bat da. Figura hau hitz-lauetan ematen da eta, modu batez, poesiaren errima pareko fenomeno bezala har daiteke. Horren arabera paragrafo batean homofonia, aliterazio edo antzeko bukaerak ematen direnean, homoioteleutonen aurrean gaude. Fenomeno hauek edozein testutan ez dira egokitzat jotzen, esaterako testu teknikoetan, baina literarioetan erritmoa eta paralelismoa indartzen dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Xabier Altzibar eta Patxi Salaberri, 391.or.

Bibliografia
------------

* Paul D. Wegner: *A student's guide to textual criticism of the Bible: its history, methods, and results*. InterVarsity Press, 2006, p. 49.
* Euskaltzaindia: *Literatura Terminoen Hiztegia*. Bilbo: 2008. Xabier Altzibar eta Patxi Salaberriren artikulua, 391-392or.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Euskaltzaindiaren Literatura Terminoen Hiztegia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q932406
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q932406
**Ahmose-Nefertari** Egiptoko erregina izan zen Egiptoko XVIII. dinastiaren hasiera aldean (K.a. 1540 inguruan).

Iahmes Neferitaryren (Iˁḥ ms Nfr i t r y) izen greziartua da.

Biografia
---------

Seqenenra errege tebastarrak eta bere arreba Ahhotep damak osatutako senar-emazteen alabetako bat zen. Herrialdea gerra zibilean zegoenez, non tebastar tropak ehun urte lehenago herrialdea konkistatu zuten iparraldeko hiksoen aurka borrokan ari ziren, lehen unetik Ahmose Nefertari bere neba Amosis I.arekin ezkon hitza emana izan zen.

Gerraren ondorioz Seqenenra hiltzean, baita honen seme Kamose ere, hurrengo erregea Amosis I.a haurra izan zen, eta errege bikoteak, oraindik hamar urte ez zituztenak, erregina ama zen Ahhotepen laguntza jaso behar izan zuen, erregeorde bihurtu zena. Ahmose helduarora iritsi zenean eta gerra emaitza bikainekin jarraitu ahal izan zuenean, Egipto bere garairik oparo eta gailenenera iritsi zen, Inperio Berria, faraoi handien garaia, Tutmosis izenekoak, Ramses izenekoak eta Amenofis izenekoak kasu.

Ahmose-Nefertari ez zen bere senarragandik banandu, eta honengan izan zuen eraginak handia izan behar izan zuen, aurretik Errege Emazte Handi batek sekula jaso ez zituen ohoreak eta prerrogatiba politikoak izan baitzituen. Amonen bigarren profetesa kargua izan zuen, baina bere kargurik gogokoena, dirudienez Jainkoaren Emaztearena zen, dinastia osoan zehar ama eta alabaren artean pasa zen titulua errege odolaren purutasunaren zigilu bezala.

Amosis hil ondoren, erreginak bere seme nagusia Amenofis I.a erregea nola bihurtu zen ikusi zuen, eta bere aktibitatearekin jarraitu zuen oraindik Errege Emazte Handi bailitzan. Hau, beharbada, matriarkaren lider dohain nabarien ondorio zen, inolako zalantzarik gabe bere semeari inspiratu zion maitasunarekin batuta. Gainera, oso gutxi ezagutzen da Amenofis I.aren errege emazte handiari buruz, eta litekeena da kargu hori betetzeko prest ez egotea, eta, beraz bere amagatik aldatu zuen Amenofisek.

Ahmose-Nefertari oso edadetuta hil zen, ziur asko bere semearen erregealdiko azken urteetan. Ez da ezagutzen non lurperatua izan zen, baina litekeena da bere seme maitearekin lurperatua izana. Biak, beranduago, Deir el-Medinako hilobi eraikitzaileek jainkotuak izan ziren, ordenaren sortzailetzat hartuz.

Jainkoaren Emazte kargua belaunaldiz belaunaldi pasako zen errege familiako emakume handien artean, horietako lehenaren ondorengotzaren adierazle bezala, guztien amatzat hartua, Ahmose-Nefertari.

Kanpo estekak
-------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Ahmose-Nefertari*** Aldatu lotura Wikidatan |
Nekaoren estatua (I.a edo II.a) Brooklyn Museum
Herodoto historialariaren arabera (K. a. 484an jaioa) **Afrikaren feniziar zirkumnabigazioa**, Nekao II.a faraoiak bultzatu zuen (K. a. 610ean errege izendatua, eta lehen aldiz nabigatu zuen Afrika oso inguruan. Faraoiak, mendebalderanzko igarobide bat bilatu nahi zuen Itsaso Gorritik. Itsaso Gorria eta Mediterraneo itsasoa Nilo ibaiaren bidez lotuko zituen kanal bat eraikitzerako orduan huts eginez, mendebalderanzko igarobide bat bilatzen saiatu zen hegoaldetik. Herodotok, Afrika ingurunabigatu zutela dio, garai horretan Libia deitzen zena, zailtasunez beteriko espedizio batean, geldialdi luzeak egin zituena jatekoa lortzeko, eta Herkulesen Zutabeetara (Gibraltarko itsasartea) iristeko 2 urte behar izan zituena.

Balentria hau, benetakoa ote den edo ez zalantzan jarri da denbora askoz, baina, bitxia bada ere, arraroena, Lurra laua zela uste zen garai batean, azkenik, istorioari sinesgarritasuna eman diona izan da: Herodotoren lanean, marinel feniziarrek, mendebaldera biratzean, (Itxaropen Onaren Lurmuturra), eguerdiko eguzkia eskuinean ikusten zutela esan izana da, hau da, Iparraldean, eta hau, bakarrik XVI. mendeko Kopernikoren mapa planetarioaren bidez uler zitekeen.

Litekeena da espedizio honek bere ibilbidea Bojador lurmuturra baino haratago ez bete izana, euren norabidearen aurka zihoazen haize alisioen ondorioz, baina litekeena da, baita ere, espedizioa lurrez burutu izana, *feniziar merkataritza ibilbideak* jarraituz Afrika iparmendebaldetik, Afrika iparraldeko euren kolonietakoren batetaraino, eta, handik, berriz itsasoz Egiptorantz jarraitu.

Hala ere, badago bidaia hau zalantzan jartzen duen gertaera bat: Klaudios Ptolemaiosek egindako egiptoar mapetan, zortzi mende beranduago, ziurrenik Alexandriako Liburutegian, Afrika, hegoaldean igarobiderik gabe agertzen da, *Terra Australis* zeritzoneraino jarraituz. Zalantzazkoa da tamaina honetako gertaera bat ez erregistratu izana, Alexandrian, informazio garrantzitsua eman lezakeen edozein datu, testu eta mapetan bildua egongo baitzen, are gehiago faraoi batek antolaturik, eta, Ptolemaiosen maparik kontserbatu ez den arren, Pizkunde garaian, Mapa Mundiak egin ziren, Ptolemaiosek deskribatu zuen lez.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3296355

 |

* Wd Datuak: Q3296355
**Hinsdale konderria** (ingelesez: *Hinsdale County*) Coloradoko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Lake City da. 2010eko zentsuaren arabera 843 biztanle zituen, Hinsdale kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Hinsdale konderriak 2.908,99 kilometro koadro ditu. Horietatik 15,32 ura dira. Beste 2.893,67 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 3,45 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 843 pertsonetatik 810 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 24 dira. 3 beltzak edo afroamerikarrak. 7 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 3 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 6 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 14 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q128080
* Commonscat Multimedia: Hinsdale County, Colorado

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137230749
* LCCN: n82105568
* **Lekuak**
* OSM: 443690
* TGN: 2000218

 |

* Wd Datuak: Q128080
* Commonscat Multimedia: Hinsdale County, Colorado
**Hiparino** (grezieraz: Ἰππαρῖνος; ... - K.a. 351 Sirakusan) Sirakusako tirano bat izan zen K.a. 353-351 bitartean. Dionisio I.aren eta Aristomakeren semea, honen anaiak Niseo eta Dionisio II.a ziren.

 Antzinako Siziliako hiriak

Bizitza
-------

Dionisio I.a hiltzerakoan, Dionek, Aristomakeren nebak, hitz eman zuen tiranoaren semeen arteko ondorengotza gauzatzeko. Hala ere, alperrik izan zen. Dionisio I.a hil zenean K.a. 367an, Dionisio II.ak, 30 urte zituela, boterea hartu zuen eta urte bat beranduago, Filisto filosofoaren laguntzarekin Dion osaba Sirakusatik egotzi zuen, tirania ezarriz.
Hiparino eta Dionisio II.a erbesteratu ziren Dion osabak boterea hartu zuenean. Lentinin errefuxiatu zen, Polienoren arabera, errefuxiatu askorekin. Kalipok Dion hil zuenean, K.a. 354an, Hiparino saiatu zen boterea lortzen baina ezinean. Polienok eta Plutarkok diote Kalipo kanpaina batean Catania konkistatzeko zegoelarik, Hiparinok Sirakusa konkistatu zuen eta Kalipo Atenasera atzerriratu zen. Diodororen arabera, Hiparinoren armadak Sirakusa eraso egin ondoren, Kalipok ihes egin zuen.
Edozein modutan, Hiparinok aurrekoek egindako akatsak errepikatu zituen, modu despotikoan gobernatzean. Tirania bi urteren ondoren bukatu zen hil zutenean. Orduan Niseo anaiak boterea eskuratu zuen.

Bitxikeria
----------

Hiparino izena Sirakusako bi politikari ospetsuk eraman zuten: Dionen aitak, Sirakusako aristokrata entzutetsua (Dionisioren hurbileko kolaboratzailea), eta Dionen seme batek (Areteo izenekoa ere), Dionisio II.aren aholkularia eta gazte hil zena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Plutarko: *Lives: Life of Dion*.
2. ↑  Plutarch, *Lives: Life of Dion*.
3. ↑  Diodoro Sikulo, *Biblioteka Historikoa* XVI. 36
4. ↑  Plutarko, Lives: *Life of Dion*.

Bibliografia
------------

* 
* 


| Aurrekoa | Sirakusako tiranoa | Ondorengoa |
| --- | --- | --- |
| Kalipo  |  K.a. 353-351 | Niseo |

Ikus, gainera
-------------

* Sirakusako tiranoak
* Sirakusako tiranoen familia zuhaitza

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q724558

 |

* Wd Datuak: Q724558
Aho-zirika elkarketa.
**Aho-zirikako edo aho-kaxa mihiztadura** mundu osoan milaka urtean erabili izan den zurezko mihiztadura mota bat da, batez ere 90 graduko angeluarekin lotzeko. Oinarrizko forman sinple eta indartsua da. Zur zati batek ziri bat izaten du, eta beste zur zati baten ahoan edo kaxan sartzen da. Behin bi zatiak elkartuta, itsatsi, iltzez josi edo torlojutu egiten da, pieza biak elkarrekin erabat batuta gera daitezen.

Mihiztadura hau beste material batzuekin ere erabiltzen da. Adibidez, harri-makinen eta errementarien metodo tradizionala da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *Woodworker's guide to joinery.*  Fox Chapel Pub. Company 2010 ISBN 9781565234628. PMC 489010205. (Noiz kontsultatua: 2019-04-29).

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Kutxak eta erpinak muntatzeko hainbat aukera.
* **(Ingelesez)** Hainbat kutxen muntatze aukerak.
* **(Ingelesez)** Muntatzeko fotogramen hainbat aukera.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q147314
* Commonscat Multimedia: Woodworking joints

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300045404
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q147314
* Commonscat Multimedia: Woodworking joints
Carlo Saraceniren *San Sebastian* (c. 1610). Sebastian geziek minduta irudi homoerotiko gisa deskribatu da behin baino gehiagotan.
**Homoerotismoa** sexu bereko kideen arteko erakarpen sexuala da, ar-ar nahiz eme-emea. Kontzeptua homosexualitatearen kontzeptutik ezberdina da: bereziki desioari berari egiten dio erreferentzia, aldi baterako izan daitekeenari, eta homosexualitateak, aldiz, identitate edo sexu-orientazio egoera iraunkorrago bat dakar. XIX. mendeko homosexualitatearen ideia baino askoz ere zaharragoa da, eta arte bisualetan eta literaturaren historian zehar irudikatu edo agertzen da. Arte performatiboetan ere aurki daiteke, antzerkian zein antzeko formetan (adibidez, Wandervogel eta Gemeinschaft der Eigenen).

Antzinako poesiaren lehen garaietatik drama modernoraino aztertu den dikotomia bat da. Horrela, adituek testuinguru historikoa aztertu dute hainbat irudikapen homoerotikoetan, hala nola mitologia klasikoan, Errenazimentuko literaturan, antzinako Greziako margo eta basailuetan eta antzinako erromatar ontziterian.

Nahiz eta homoerotismoa sentimendu interpertsonaletik diferentea izan daitekeen —tradizio artistiko eta performatiboen multzo gisa, non sentimendu horiek kulturan gorpuzten diren eta horrela gizarte zabalagoan adierazten diren—, autore batzuek antzinako autoreengan izandako esperientzia pertsonalen eragina aipatu dute, hala nola, Katulo, Tibulo eta Propertzio beren poesia homoerotikoan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «glbtq >> arts >> Subjects of the Visual Arts: St. Sebastian» *web.archive.org* 2007-09-01 (Noiz kontsultatua: 2021-01-20).
2. ↑   Younger, John G. (John Grimes), 1945-.  (2005). *Sex in the ancient world from A to Z.*  Routledge ISBN 0-203-33807-3. PMC 63791940. (Noiz kontsultatua: 2021-01-20).
3. ↑    *International encyclopedia of men and masculinities.*  (First edition. argitaraldia) ISBN 978-0-415-33343-6. PMC 159579012. (Noiz kontsultatua: 2021-01-20).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2069508
* Commonscat Multimedia: Homoeroticism

---

 |

* Wd Datuak: Q2069508
* Commonscat Multimedia: Homoeroticism
**Hominini** Hominidae familiaren barruko bi leinuetako bat da, gizakia barne hartzen duena. Gizakiaren senide desagertuak diren *Sahelanthropus*, *Orrorin* eta *Kenyanthropus* generoak ere talde honetan sailkatu dira.

Azpibanaketa
------------

Leinu honen azpibanaketa egiteko banaketa posible bat baino gehiago daude. Autore batzuek bu talde egiten dituzte, Hominina eta Panina. Lehenengoan egongo lirateke gizakia eta bere ahaide fosil gehienak (*Australopithecus* kasu); bigarren taldean txinpanzeak egongo lirateke, eta, agian, *Sahelanthropus* eta *Orrorin* bezalako generoak.

Bigarren aukeran Panini izeneko leinua legoke, Hominini eta Gorilliniren parekoa. Beraz Homininiren azpian bi azpileinu leudeke:

Australopithecina azpileinuaren barruan sailkatuko lirateke gizakiaren aurrekari fosil gehienak, eta baliteke hemen sartzea ere *Sahelanthropus* eta *Orrorin* generoak ere.

* † *Paranthropus*
* † *Australopithecus*
* † *Sahelanthropus*
* † *Orrorin*
* † *Ardipithecus*
* † *Kenyanthropus*

Hominina azpileinuan gaur egungo gizakia bakarrik sartuko litzateke

* *Homo*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107588
* Commonscat Multimedia: Hominini
* Wikispecies Espezieak: Hominini

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300310394
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* Paleobiology Database: 91486

 |

* Wd Datuak: Q107588
* Commonscat Multimedia: Hominini
* Wikispecies Espezieak: Hominini
**Ahumadako dukea kalea** Nafarroako hiriburua den Iruñeko Alde Zaharreko kale bat da. Berez, Alde Zaharra eta Iruñeko Bigarren Zabalgunearen muga egiten du.

Izena
-----

Izena Francisco Javier Girón (1803-1869), Ahumadako II. dukea, iruindar markes eta militarraren omenez darama.

Kokalekua
---------

Telefonicako bihurgunean hasten da, bertan Estafeta kalea, Joanes Albretekoa kalea, Labriteko jaitsiera, Amaia kalea eta Nafarroako Gorteak kalearekin bat egiten du, eta bihurgunea eginez Karlos III.a etorbidean amaitzen da.

Bihurgunean Espoz Mina kalea elkartzen zaio.

Ondarea
-------

Kale honen inguruan eraikin eta leku nabarmen hauek daude:

* Iruñeko zezen plaza
* Gaiarre antzokia
* Nafarroako jauregia
* Gazteluko plaza

* Iruñeko zezen plaza.Iruñeko zezen plaza.
* Gaiarre antzokia.Gaiarre antzokia.
* Nafarroako jauregia.Nafarroako jauregia.
* Gazteluko plaza.Gazteluko plaza.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25479324

 |

* Wd Datuak: Q25479324


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Iruñea** |
**2022ko Kazakhstango protestak** urte horren urtarrilaren 2an hasi ziren. Arazoaren jatorria gasaren prezioaren bat-bateko igoeran zegoen. Lehenengo istiluak Zhanaozenen hasi ziren baina, berehala, beste hirietara zabaldu zen, tartean hiri handiena den Almatyra. Erregaien arazoarekin gobernu autoritarioaren aurkako jarrera nahastu zen. Egoeraren aurrean Errusiako armada zabaldu zen Kazakhstanen.

Gertaerak
---------

Kazakhstanen azken 30 urteotan izan diren protestarik gogorenak izan ziren. Tentsio-erdigune nagusia Almatyn zegoen, herrialdeko hiririk populatuenean. Erregaien prezioaren igoerarengatik lehertu ziren mobilizazioak, baina manifestarien haserreak sustrai handiagoak zituen; laster, estatuko agintarien aurkako adierazpen bihurtu ziren. Kassim-Jomart Tokaiev Kazakhstango presidenteak urtarrilaren 5ean, gobernu osoaren dimisioa onartu zuen arren, protestak ez ziren baretu, eta dozenaka zenbatzen ziren hildakoak, tokiko hedabideen esanetan. Gobernuak jakinarazi zuenez, 2.000 lagun inguru atxilotu zituen Almatyn.

Protestan ari ziren taldeak estatuaren segurtasunarentzako «mehatxua» zirela nabarmendu zuen Tokaievek, eta erantzun sendoa hitzeman zuen. Kazakhstango Polizia, Guardia Naziona eta armada mobilizatu zituen manifestazioak desegiteko. Dena dela, nahikoa ez, eta laguntza eskatu zion Moskuri. Presidentearen deiari erantzunez, Errusiak ODKB Segurtasun Kolektiborako Itunaren Erakundeko bere tropak bidali zituen. Kazakhstan ODKBko kide da Errusia, Armenia, Bielorrusia, Kirgizistan eta Tajikistanekin batera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. 1 2

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110413718
* Commonscat Multimedia: 2022 Kazakh protests

---

 |

* Wd Datuak: Q110413718
* Commonscat Multimedia: 2022 Kazakh protests
**Hiparko Nizeakoa** (antzinako grezieraz: Ἵππαρχος; Nizea, c. K.a. 190 - Rodas, c. K.a. 120) greziar astronomo eta matematikoa izan zen. Antzinako Grezian jaio eta bizi izan zen. Mila izarretatik gora katalogatu zituen eta aguna 24 ordu berdinetan banatu zuen.

Bizitza
-------

Nizean jaio zen eta Alexandriako Liburutegiko zuzendaria izan zen. Hamalau liburu idatzi bazituen ere Aratoren poema liburuaren gaineko komentarioa baino ez da gelditzen. Hiparkori buruz dakiguna Ptolomeok bere *Almagesto* liburuan idatzitakoa da. Estrabonen *Geografia* eta Plinio Zaharraren *Naturalis Historia*n ere badaude Hiparkori buruzko zitak. Rodasen bizi izan zen eta bertan hil zela uste da.

Lanak
-----

### Izarren katalogoa

Ptolomeoren Almagesto liburuan agertzen da Izarren katalogoa. Ptolomeo berak behatu zituela esaten badu ere, Hiparkoren lana dela uste da gaur egun. Guztira 48 konstelaziotako 1024 izar daude katalogaturik, bakoitzak bere koordenatuak dituelarik.

### Ekinozioen prezesioa

Izarren sailkapen eta kokapenari esker Hiparkok Ekinozioen prezesioa deskribatu eta kalkulatu zuen. Prezesio hau Lurraren biraketa ardatzaren etengabeko aldaketa adierazten du. Hiparkoren kalkuluen arabera urteko arkuaren 45 segundo aldatzen zen, gaur egun onarturiko 50'29 segundotik oso gertu ibili zen beraz.

### Urte siderala eta urte tropikala

Urte siderala, erreferentzia bezala izarrak hartzen dituena, eta urte tropikala, erreferentzia bezala eguzkia hartzen duena, berezitu zituen. Konturatu zen urte siderala tropikala baino 15 minutu luzeagoa zela, urte sideralaren iraupena 365 egun 6 ordu eta 10 minututakoa zela kalkulatu baitzuen (gaur egungo kalkuluekin minutu bateko aldea dago) eta tropikala aldiz 365 egun 5 ordu eta 55 minutakoa (gaur egun 6 minutu eta 15 segundoko aldea). berak urte tropikala hobetsi zuen.

### Lurraren eta Ilargiaren arteko distantzia

Aristarko Samoskoak kalkulaturiko distantzia zuzendu eta gaur egungoaren oso antzekoa kalkulatu zuen. Bere esanetan Eratostenesek kalkulaturiko Lurraren diametroa hogeita hamar aldiz izan behar zen distantzia. Horrek 384.000 kilometro egiten ditu. Gaur egun ilargiaren orbitaren erradioa 384.400 kilometrokoa dela kalkulatzen da.

### Trigonometriaren

Trigonometriaren asmatzailetzat hartzen da, izan ere teknika oso erabilgarria baita behaketa astronomikoak egiteko. Sokazko taula bat eraiki zuen, gaur egungo sinuen taularen funtzioa egiten zuena. Angeluak eta katetoak erlazionatzen zituen taula horrek.

### Eliptikaren oblikuitatea

Eratostenesen ekliptikaren zeihartasuna hobetu zuen.

### Lurraren mapa

Lurra esferikoaren mapa bi dimentsiotan proiektatzen saiatu zen. Horretarako meridiano eta paralelotan banatu zuen Lurra.

  


|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Hiparko Nizeakoa*** Aldatu lotura Wikidatan |
***Homo homini lupus*** latinezko esaldi bat da, euskaraz "gizona gizonarentzat otsoa [da]" esan nahi du. Tito Marcio Plauto (254 K.a. - 184 K.o.) erromatar komediografoaren *Asinaria* idazlanean agertzen da, honetan zehazki hau aipatzen du:

*"Lupus est homo homini, non homo, quom qualis sit non novit."*

*(Otsoa da gizona gizonarentzat, ez gizona, bestea zein den ezagutzen ez duenean)*

Thomas Hobbes *Leviathan* liburuaren azala, (1651)
XVII. mendeko Thomas Hobbes ingeles filosofoak bere *Leviatán* liburuaren bidez bilakatu zuen esaldi hau ospetsu; liburu honetan berekoikeria gizakion jokabidean oinarrizkoa dela dio, nahiz eta gizartea jokabide hau konpontzen saiatu, elkarbizitzaren mesedetan. Sarritan, eta hutsegitez, filosofo honi egotzi izan zaio esaldi honen sorkuntza.

Askotan gizateriak berekiko gauza ditzakeen izugarrikeriak islatzeko esaldi hau aipatu ohi da.

Gramatikalki, nominatibo eta datibo batez osaturik dago: *homo, -inis* (gizon), eta *lupus-i* (otso).

Plautoren esaldiaren kontrapuntu gisa Senekak "*gizona gizonarentzat zeozer sakratua da*". esaldia aipatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  "*Homo, sacra res homini (...)*". Lucio Anneo Séneca: *Gutunak Luziliori*, XCV, 33.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q284809
* Commonscat Multimedia: Homo homini lupus

---

 |

* Wd Datuak: Q284809
* Commonscat Multimedia: Homo homini lupus