**Frida Kahlo** (Coyoacán, Mexiko Hiria, Mexiko, 1907ko uztailaren 6a – 1954ko uztailaren 13a), margolaria izan zen, autorretratuengatik ospetsua.

Bizitza
-------

### Haurtzaroa eta gaztaroa

Magdalena Carmen Frida Kahlo Calderon uztailaren 6an jaio zen, Coyoacánen (Mexiko Hiria, Mexiko). Lau ahizparen arteko hirugarrena zen; Alemaniatik emigratutako judu hungariarra zuen aita, eta mexikar mestizo katolikoa ama. Urte horretan (1907), Picassok *Avignongo andereñoak* pintatu zuen, kubismoari sorrera emanez. Handik hiru urtera, 1910.ean Mexikoko Iraultza hasi zen, Frida iraultzaren gertaeren testigu izan zen eta honek pentsatzeko eran eragin zuzena izan zuen. 13 urterekin ikasleen organizazio ezkertiarrean militatzen hasi eta17 urterekin gazte komunisten afiliatu egin zen. Sei urterekin Eskola Alemanean sartu zuten gurasoek eta urte horretan Poliomielitisak jo eta herren txikia utzi zion eskuineko zangoan. Ezin izan zuen gaitza berdindu, eta zango bat bestea baino meheago geratu zitzaion. Gainontzeko umeen trufagai bihurtu zen eskolan eta konplexuek jota bizi zen aurrerantzean. Sobietar iraultza bizi izan zuen gertutik eta arreta osoz eta Lehen Mundu Gerraren amaieraren testigu ere izan zen. 15 urterekin "Prepa" eskolan sartu zen; 2000 ikasleren arteko 35 nesketako bat zen, medikuntza ikasi nahi zuena. Bertan mural bat margotzen zegoela ikusi zuen lehenengo aldiz Diego Rivera muralista mexikar ospetsua. Fridari oso gazterik ezagutzen zaizkio harremanak, nola mutilekin hala neskekin, baina guztien artean ikaskide zuen Alejandro Gomez Arias-ekin izan zuena da gogoangarrienetako bat.

### Istripua

1925eko irailaren 17an, Alejandro eta Frida eskolatik Coyocanera zihoazela, tranbia bat jo zuen biak zeramatzan autobusak. Fridaren diagnostikoa ez zen batere ona: orno-hezurrak, saihetsak, hausturak, aldaka apurtuta ... istripu honek zeharo baldintzatu zuen Fridaren bizitza, 34 ebakuntza egin eta urteak eman zituen ohean etzanda, igeltsuzko gerruntzeak ere eraman behar izan zituen. Ordu luzeak eman zituen gelan. Fridaren asperraldia alaitzeko, ahizpari, logelako sabaian ispilu bat jartzea otu zitzaion. Fridak, bere buruaren isla ikusita, laster hartu zuen autorretratua egiteko erabakia, aitari pintura zaharrak eskatuta. Gurasoek asto bat egin zioten, mihiseei eusteko.

### Heldutasuna eta ospea

* Frida Kahlo, bere senar Diego RiverarekinFrida Kahlo, bere senar Diego Riverarekin
* Frida Kahlo eta Diego Rivera (estatua)Frida Kahlo eta Diego Rivera (estatua)

Sasoi horretan, Mexikon, mugimendu artistiko berri bat sortu zen, Europako modeloak atzean uzteko asmoz eta arte estilo independente berri bat sortuz, kultura mexikarraren sustrai eta folklorean oinarrituz. 1927. Urtearen amaiera, Frida ia guztiz osatuta zegoen eta artista talde berri honetara batu zen 1928an. Bertako jendearen bitartez ezagutuko zuen Diego Rivera muralista. Diegok Fridarengan izandako eragina ezin daiteke ukatu baina Fridak bere artearen independentzia lortzea lortu zuen bere obren ezaugarriak originalak zirela oso. Gutxinaka-gutxinaka bereizten joan zen, ez bakarrik Riveraren emaztea izateagatik, bere izaera pertsonalagatik batik-bat. Mexikoko jantzi mitikoak erabiltzen hasi zen, *tehaiantepec* deiturikoak. Orrazteko zuen era propioarekin bat. 1930.ean EEBB joan ziren biak, Diegoren enkarguak zirela eta. Bertan hasiko dira Fridaren bizitzan sufrimendu handia eragindako gertaera: abortuak. Handik hiru urtera, euren aberrira bueltatu ziren. Urte honetan beste abortu bat nozitu zuen Fridak, eta Diego eta bere ahizpa Cristina elkarrekin zebiltzala jakitean, alde egin zuen, harremana hautsiz. 1937.urtean, Espainiako Gerra Zibila hasita zegoela, Trotski senar-emazteak iritsi ziren Mexikora, Fridaren familiaren Etxe Urdinean kokatuta. Bertan hasiko da Frida eta Sobietar Batasuneko buruzagiaren arteko maitasun- harreman laburra. Urte bat geroago, André Breton, Surrealismoaren aitzindaria heldu zen Mexikora. Kahloren lana ezagutu eta miretsi zuen. Orduan hasiko dira Fridaren lehen salmenta garrantzitsuak eta bakarkako erakusketa New Yorken. 1939an Parisera joan zen, beste erakusketa bat izan baitzuen. Bertan surrealistak ezagutu zituen baina bere osasun egoera delikatua zenez gero Mexikora bueltatu behar izan zen. Ospea eta arrakasta irabazia zuen Fridak, baina baita depresioa eta osasun arazoak ere. 1940an Trotski hil zuten eta Frida atxilotuta eraman zuten bi egunez, hilketaren susmagarri baitzen. Geroxeago, San Frantziskora joan eta bigarren aldiz ezkondu zen Diego Riverarekin. Bigarren ezkontza eta urte bat geroago Guillermo aita hil zitzaion eta senar emazteak Etxe Urdinean jarriko da bizitzen.

Frida Kahloren museoa: Etxe urdina
Mexikoko Hezkuntza Ministerioaren eskolan klaseak ematen hasi zen baina osasun arazoengatik etxean segitu behar izan zuen. Gobernuak sari bat eman zion *Moises* koadroagatik. *Retrato de Cristina, mi hermana* koadroaren inguruan, Picassok honela idatzi zion Diego Riverari:«Begira aurpegi honi. Ez zu, ez ni, ezta Derain ere ez da gara honela pintatzeko gauza». Baina ebakuntza gehiago egin behar izan zituen

New Yorken eta mina kentzeko morfina eman zioten, honek menpekotasuna sortuko diona. Guerra Hotzaren hasiera gertatu eta Mexikoko Alderdi Komunistan sartu zen berriro Frida. Urtebetean zazpi ebakuntza egin zizkioten eta ia etengabe egon zen ingresatuta. Geroztik, aulki gurpildunean ibili behar izan zuen beti, erizain, botika eta drogen artean; baina bere ofizioari eutsi zion, ez zion margotzeari utzi. 1953. urtean Mexikon inoiz egin zioten bakarkako erakusketa bakarra zabaldu zen; inauguraziora bere ohean etzanda eraman zuten. Birikietako gaitzez ingresatuta, uztailaren 3an, medikuen esanaren kontra, Ameriketako Estatu Batuek Guatemalan antolaturiko estatu-kolpearen aurkako manifestazioan hartu zuen parte.

### Heriotza

1954ko uztailaren 13an hilda agertu zen bere Coyoacán-eko etxean. Haren gorpuari beila egin zioten Mexiko Hiriko Arte Ederretako Jauregian, eta hilkutxa estali egin zuten Mexikoko Alderdi Komunistaren banderarekin. Gertaera horrek kritikatu handiak eragin zituen prentsa nazionalean. 

Gorpua Doloreseko Erraustoki Zibilean erraustu zuten, eta errautsak Coyoacángo Etxe Urdinean, bere jaioterrian, gordetzen dira. Egin zuen azken koadroa ere bertan dago ikusgai. Sinadurarekin batera «*Viva la vida*. Coyoacán, 1954, Mexiko» mezua agertzen da. Bere egunkariko azken hitzak honako hauek izan ziren: "Itxaropena dut abiatze alaia izango dela, eta itxaropena dut inoiz ez naizela itzuliko".

Hil eta lau urtera, luzaroan Kahlo familiaren bizileku izandako Etxe Urdina, Frida Kahlo museoa bihurtu zen.

Mitoa eta legenda
-----------------

Bere pintura-lanaren garrantzia, bere bizitzaren konplexutasuna eta iraultza ondoko kultura mexikarrean izan zuen eragina, non mugimendu muralista sortu baitzen senarra buru zuela, asko aztertu dira hainbat ikuspuntutatik, eta horri buruzko azterketa kritiko asko argitaratu dira. 

Bere nortasuna etengabeko mina eragiten zioten gaixotasunez jositako bizi-ibilbidean oinarritu zen, bai eta lehen mailako beste pertsonalitate batzuekiko harreman pertsonaletan ere. Haren lanak bizitza ibilbide hori, bere fantasia eta Mexikoko herri-tradizioa islatzen ditu, exbotoena eta prehispanikoa barne.

Kahlok pintura iraultzailea miresten zuen eta bere garaian beharrezkotzat jotzen zuen, baina jabetzen zen bere pintura ez zela iraultzaile, honela idatzi zuen: 

> «Nire koadroak ondo pintatuta daude, ez arinki, pazientziaz baizik. Nire pinturak minaren mezua darama. Uste dut, behintzat, jende gutxi batzuei interesatzen zaiela. Ez da iraultzailea, zertarako egiten ditut ilusioak borrokarako dela; ezin dut».
> 
> 

Raúl Mejíaren aburuz, Frida Kahlok bere mito eta kondaira sortu zituen bere obra gehienetan agertzen den pertsonaiaren sorrerarekin. Bere garaiko arau eta konbentzio asko urratzen zituen, eta bere pinturen protagonista izatea erabaki zue, bere garaiko emakume batengandik espero zitekeen bezala, lan gozo bat egin beharrean, berezitasunez betetako obra bat eraiki zuen, eduki dramatiko handiarekin, bai gaietan, bai bere buruaren irudikapenetan.

Kahlo bere pinturetan agertu zen, bizitzarekin eta heriotzarekin bat eginez, batez ere ebakuntza kirurgiko ugari egiten zituenean, eta bere mina etengabea zenean. *Bizkarrezur hautsian* gorputza iltzez estalia agertzen da. Bizi- eta energia-ekoizle gisaere azaltzen da, edo maitasun- eta sentimendu-iturri moduan. Harremanen eta afektuaren gaia maiz ikus daiteke bere obran, bereziki Diego maitasun handia. Baina, batez ere, pertsonaiak berak sortu zuen bere koadroen arrazoi nagusia eta protagonista. Denborak aurrera egin ahala, haren mezuak indarrean jarraitzen du zapalkuntzaren aurkako salaketa oihu gisa.

35 urtetik aurrera idatzi zuen egunkarian, bere azken hamarkadako eta lehen urteetako bizipenak kontatu zituen. Bere pentsamendu, sexualitate, emankortasun, sufrimendu fisiko eta psikikoei buruz idatzi zuen.

Feminismoaren sinbolo
---------------------

Saed de los Santosek Frida Kahloren omenez egindako erretratua
Bere garaiko gizartean, non maskulinoaren nagusitasuna zentzu komuna baitzen, emakumeak rol bat zuen, argi eta garbi gizonaren mende jartzen zuena. Frida, nahiz eta ezkonduta egon eta senarrarekiko sentitzen zuen maitasun handia erakutsi arren, bere buruaz aski eta indartsu agertu zen beti. Bere lanean modu anbiguoan irudikatu zuen bere burua, ezaugarri sexual androginoekin, maskulinotzat jotzen ziren ezaugarri batzuekin, eta bekainak eta bibote hasiberria puztu zituen.

Bere lanean identitate femeninoa bere ikuspegitik adierazi zuen lehen pintoretako bat izan zen, eta baztertu egin zuen gizonezkoen mundu tradizionaletik marrazten zen femeninoaren ikuspegia. Frida Kahlo 1980ko hamarkadako heroi feminista perfektua izan zen: lehen biografia, Hayden Herreraren eskutik, 1983an argitaratu zen, Madonnak eta Cindy Shermanek emakumezkoen autoirudikapenari buruzko esperimentuak ikuskizun industrial bihurtu eta Latinoamerikako errealismo magikoarekiko interesa areagotu zutenean.

2018ko martxoaren 8an, eta Emakumearen Nazioarteko Eguna ospatzeko, Estatu Batuetako Mattel jostailu-markak iragarri zuen Barbie panpinen lerro bat aterako zuela, beste pertsonaia askoren artean, Fridarengan inspiratuko zirela. Hala ere, Fridaren familiak enpresa egin salatu zuen, artistaren irudia erreproduzitzeko legezko baimenik ez zutela alegatuz.

Zinema
------

| **Urtea** | **Izenburua** | **Zuzendaria** | **Aktorea** |
| --- | --- | --- | --- |
| 1984 | *Frida, natura bizia* | Paul Leduc | Ofelia Medina |
| 2002 | *Frida* | Julie Taymor | Salma Hayek |
| 2015 | *Eisenstein Guanajuato-n* | Peter Greenaway | Cristina Velasco Lozano |
| 2017 | *Coco* | Lee Unkrich | Natalia Cordova-Buckley (ingelesezko ahotsa)
Ofelia Medina (Latinoamerikako ahotsa) |

Legatua
-------

### Etxe urdina

Familiaren etxea izandako Etxe Urdina Frida Kalhoren museoa da egun. Mexiko hiriko Coyoacán auzoan dago kokatuta, Londres eta Allende arteko izkinan. Etxea haren gurasoek eraiki zuten 1904an eta Fridaren koadro batean agertzen da, urdinez, 1936an (*Nire aitona-amonak, nire gurasoak eta neu,* 30,7 x 34,5 cm). 

### Frida Kahlo galeria

1997an Sinaolako Unibertsitate Autonomoak Frida Kalhoren omenezko galeria bat ireki zuen Culiacán-en. Hogei urtetan zehar galeria izan da Mexikoko ipar-ekialdeko artearen erreferentea, erakusketak, tailerrak, trukeak eta bestelako ekitaldiak antolatzen.

Irudi galeria
-------------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** *SensacionesMaravillosas* (Noiz kontsultatua: 2017-1-15).
2. ↑   Verfasser, Tibol, Raquel 1923-. *Frida Kahlo über ihr Leben und ihr Werk, nebst Aufzeichn. und Briefen.*  ISBN 978-3-8015-0165-5. PMC 600875635. (Noiz kontsultatua: 2022-07-04).

Bibliografia
------------

* Irigoien, Ana. (1998). Frida Kahlo (biografia). Elkarlanean ISBN 84-8331-385-5.
* *La otra historia del arte: Heterodoxos, raros y olvidados.* Instituto de Cultura. Fundación Mapfre.
* *Mujer, ideología y arte. Ideología y política en Frida Kahlo y Diego Rivera.* Eli Bartra.
* *FRIDA KAHLO / 1907-2007.* Instituto Nacional de Bellas Artes.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5588
* Commonscat Multimedia: Frida Kahlo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 110981647
* ISNI: 0000 0001 2147 7893
* BNE: XX1119271
* BNF: 12515307z (data)
* BNM: 000076295
* BNC: 000175458
* CANTIC: a10108142
* GND: 11855932X
* LCCN: n82031966
* NDL: 00469205
* NKC: mzk2003175441
* NLA: 36449257
* Tabakalera ID: 58160
* CiNii: DA04306476
* SNAC: w6md9pkv
* SUDOC: 027696707
* ULAN: 500030701
* BIBSYS: 90131171
* UB: a1268888
* ICCU: CFIV091601
* Open Library: OL419063A
* RKD: 43245
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 7525

 |

* Wd Datuak: Q5588
* Commonscat Multimedia: Frida Kahlo


  


| * i
* e
* a
Surrealismoa |
| --- |
| Artistak | 
* Eileen Agar
* Jean Arp
* Eugène Atget
* Hans Bellmer
* Jacques-André Boiffard
* Bill Brandt
* Victor Brauner
* Fanny Brennan
* Emmy Bridgwater
* Luis Buñuel
* Claude Cahun
* Leonora Carrington
* Ithell Colquhoun
* Gala Dalí
* Salvador Dalí
* Jean Dallaire
* Paul Delvaux
* Óscar Domínguez
* Christian Dotremont
* Marcel Duchamp
* Marcel Duhamel
* Curt Echtermeyer
* Max Ernst
* Leonor Fini
* Gordon Onslow Ford
* Esteban Francés
* Alberto Giacometti
* Julio González
* Jane Graverol
* Jacques Hérold
* Valentine Hugo
* Frida Kahlo
* Wifredo Lam
* Jacqueline Lamba
* Dora Maar
* Conroy Maddox
* René Magritte
* Georges Malkine
* Marcel Mariën
* André Masson
* Roberto Matta
* Mikuláš Medek
* Oscar Mellor
* John Melville
* E. L. T. Mesens
* Lee Miller
* Desmond Morris
* Joan Miró
* Méret Oppenheim
* Wolfgang Paalen
* Benjamín Palencia
* Roland Penrose
* Man Ray
* Toni del Renzio
* Kay Sage
* Kurt Seligmann
* André Souris
* Martin Stejskal
* Jindřich Štyrský
* Maurice Tabard
* Yves Tanguy
* Dorothea Tanning
* Karel Teige
* Kristians Tonny
* Toyen
* Albert Valentin
* Remedios Varo
* James F. Walker
* Unica Zürn
* Philipp Humm

 |
| Idazle etateorikoak | 
* Maxime Moses Alexandre
* Guillaume Apollinaire
* Louis Aragon
* Antonin Artaud
* Jacques Baron
* Georges Bataille
* André Breton
* Roger Caillois
* Nicolas Calas
* René Crevel
* René Daumal
* Robert Desnos
* Vratislav Effenberger
* Paul Éluard
* Renée Gauthier
* Roger Gilbert-Lecomte
* Yvan Goll
* Julien Gracq
* Irène Hamoir
* Georges Hugnet
* Alfred Jarry
* Nelly Kaplan
* Petr Král
* Jacques Lacan
* Philip Lamantia
* Comte de Lautréamont
* Marcel Lecomte
* Michel Leiris
* Georges Limbour
* Léo Malet
* Joyce Mansour
* Robert Melville
* René Ménil
* Max Morise
* Pierre Naville
* Vítězslav Nezval
* Paul Nougé
* Paul Păun
* Benjamin Péret
* Francis Ponge
* Jacques Prévert
* Raymond Queneau
* Herbert Read
* Pierre Reverdy
* Georges Sadoul
* Louis Scutenaire
* Philippe Soupault
* André Thirion
* Dylan Thomas
* Tristan Tzara
* Jacques Vaché
* Marianne Van Hirtum
* Roger Vitrac

 |
| Taldeak | 
* Acéphale
* Les Automatistes
* Birminghamho surrealistal
* Britainiar Talde Surrealista
* Bureau of Surrealist Research
* Chicagoko Imagistak
* Chicagoko Talde Surrealista
* Dau al Set
* Fighting Cock Society
* The Firesign Theatre
* The Goons
* Grup d'Elx
* La Mandrágora
* Monty Python
* Refus Global
* The Surrealist Group in Stockholm

 |
| Besteak | 
* Manifestu surrealista
* Automatismo surrealista
* Zinema surrealista
* Musika surrealista
* Teknika surrealistak
* Umore surrealista
* Exposition Internationale du Surréalisme
* London International Surrealist Exhibition
* Emakume surrealistak
* Dada
* Espresionismo abstraktu
* Metodo paranoiko-kritiko

 |