|  |
| --- |
| **Delfos arkeologia gunea**1 **UNESCOren gizateriaren ondarea** |
|  |
| **Mota** | Kulturala |
| **Irizpideak** | i, ii, iii, iv, vi |
| **Erreferentzia** | 393 |
| **Kokalekua** |  Grezia |
| **Eskualdea2** | Europa eta Ipar Amerika |
| **Izen ematea** | 1987 (XI. bilkura) |
| 1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) 2 UNESCOren sailkapena |

**Delfos** (grezieraz Δελφοί, *Delfoi*, latinez *Delphi*) Antzinako Greziako hiri bat izan zen. Hantxe zegoen Delfosko orakulu famatua, Apolo jainkoaren omenezko tenpluaren barnean. Antzinako Grezian, Delfos Unibertsoaren erditzat edo onfalos hartzen zuten. Egun UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu du.

Geografia
---------

Delfos inguruko harana
Antzinako hiria Fozida eskualdean zegoen, Parnaso mendiaren magalean. Hirira ailegatzeko, bere kokapena zela eta ia helezina zena, hiru bide zeuden: ekialdean Beoziatik zetorrena, *Skiste* izenekoa eta mendebaldean bi Anfisa eta Krisatik zetozenak.

Alde aske bakarrak, hegoaldekoa, harresia zuen. Barnean, Apolo jainkoaren omenezko tenplua zen eraikin nagusia baina bazeuden beste eraikinak ere:

* Antzerkia,
* Greziako hiriek eginiko altxorrak, ikusgarriena egun berreraikia den Atenasekoa
* Gimnasioa
* Estadioa
* Kastaliako iturria
* Atenastarren portikoa
* Tholosa
* Txiostarren aldarea

Historia
--------

Mitologiak dio Apolok eraiki zuela hiria. Orakulu bat eraikitzekotan zegoela, Krisara heldu zen eta Parnaso mendiaren ingurunabarrak gustatu zitzaizkion. Baina lekua sugez beterik zegoen eta nagusia pitoia zen. Apolok sugetzarra hil zuen eta kretaziar batzuk erakarri zituen bere apaizak izateko.

Delfosko Apoloren santutegiaren berreraikuntzaren maketa. (Fócida, Grezia)
Delfosen okupazioa Neolitikoan hasi zen eta Aro Mizenikoan (K.a. 1600-1100) finkatu. Hiriaren urrezko aroa K.a. VI. mendea, Anfiktoniaren menpean, zen.

Orakulua erabiltzeko azken enperadorea Juliano Apostata erromatarra zen, baina K.a. 385an Teodosio I.a Handiak orakulua debekatu zuen.

Arkeologia
----------

Delfoseko toki arkeologikoko ikerketa 1860 inguruan hasi zuten alemaniarrek. 1891n, frantziarrek, greziar gobernuaren onespena jaso zuten ikerketa sistematiko bat egiteko. Ondoren, "Indusketa Handia" delakoa hasi zen, Kastri herrixka lehen aldiz erretiratu ondoren. Bertan, antzinako bizitza publikoaren hainbat alderdiren berri ematen duten aurkikuntza izugarriak atera ziren argitara, 3.000 inskripzio barne.

Orakulua
--------

Sakontzeko, irakurri: «Delfosko orakulua»
Delfosko orakulua Apolo jainkoaren omenezko tenpluaren barnean zegoen. Bere sazerdotesa nagusia Pitia zuen izena eta Apoloren bozeramalea zen. Orakuluari aholkua eskatzeko eskalea iturrian garbitzen zen eta gero oparia egin. Igarlea hiruoineko aulkian zegoen, zulo baten gainean. Zulotik Piton munstro hilaren lurrinak ateratzen ziren eta Pitiak arnasa hartu ondoren, estasian, Apoloren hitzak entzuten zuen. Estasian esandakoa, apaizek azaltzen zuten.

Irudiak
-------

* 
* Atenastarren altxorra.Atenastarren altxorra.
* AntzokiaAntzokia
* EstadioaEstadioa

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindiaren araua
2. ↑   «Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού | Δελφοί» *odysseus.culture.gr* (Noiz kontsultatua: 2020-04-21).

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Webgune ofiziala
* **(Ingelesez)** Greziako kultura ministerioa
* **(Grezieraz)** Delfos
* Delfosi buruzko artikulua, *Argia* aldizkarian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q75459
* Commonscat Multimedia: Ancient Delphi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159033290
* BNF: 12010656x (data)
* GND: 4011390-5
* LCCN: n85048705
* NKC: ge128996
* SUDOC: 028228138
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 21949
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 393

 |

* Wd Datuak: Q75459
* Commonscat Multimedia: Ancient Delphi


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Grezia | Gizateriaren Ondarea Grezian | Grezia |
| Atenasko Akropolia • Vergina • Korfu • Delos • Delfos • Epidauro • Mizenas eta Tirinto • Mistra • Olinpia • San Juan Teologoaren monasterioa eta Apokalipsiaren leizea • Dfniko monasterioa • Hosios Loukas • Nea Moni • Meteora • Athos mendia • Tesalonikako paleokristau eta bizantziar monumentuak • Pitagoreion eta Samosko Heraion • Rodasko hiri zaharra • Bassae |