recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Pahlavi alfabetoa
**Pahlavi** edo **pehlevi** persiarrek K.a. II. mendetik Islama nagusitu zen arte (VII. mendea) erabili zuten alfabeto-mota da.

Pahlavi aramear alfabetoan oinarrituta zegoen, eta hiru molde nagusi izan zituen. Eskuinetik ezkerrera idazten zen, eta, 19-20 letra erabili bazituzten ere, berrogeita hamar letra molde berezi agertzen dira *Avesta* edo zoroastrismoaren erlijio-liburuetan. Zenbaitetan, jatorrizko forma aramearra gorde zuten pahlavi-idazleek adiera bereko baina hots desberdineko hitzak idazterakoan. Adibidez, arameerazko *m-l-k* (*malka* «errege») idazten zuten persierazko *sha* («errege») adierazteko. Ideograma moduko idazketa-forma horiek zirela eta, guztiz zaila bihurtu zitzaien arrotzei pahlavi-testuak ulertzea.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Ikus, gainera
-------------

* Pehleviera

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1771716
* Commonscat Multimedia: Pahlavi writing

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1771716
* Commonscat Multimedia: Pahlavi writing
**Ouachita parrokia** (ingelesez: *Ouachita Parish*) Louisianako parrokia bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Monroe da. 2010eko zentsuaren arabera 153.720 biztanle zituen, Ouachita Parish kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Ouachita parrokiak 1.636,23 kilometro koadro ditu. Horietatik 55,28 ura dira. Beste 1.580,94 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 93,95 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 153.720 pertsonetatik 94.333 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.760 dira. 55.946 beltzak edo afroamerikarrak. 347 amerikar natiboak ziren eta 41 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.429 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 94 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.530 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Ouachita Parish, Louisiana age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q507078
* Commonscat Multimedia: Ouachita Parish, Louisiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131372533
* LCCN: n82093657
* **Lekuak**
* OSM: 1838156
* TGN: 2000890

 |

* Wd Datuak: Q507078
* Commonscat Multimedia: Ouachita Parish, Louisiana
**Tokariera** izeneko hizkuntza multzoa gutxien ezagutzen den familia indoeuroparraren adar galdu bat da. K. o. V. mendetik VIII. mendea arteko eskuizkribu batzuei esker da ezaguna. Bi hizkuntzak osatzen dute: A tokarierak (turfaniera, arsiera edo ekialdeko tokariera izenez ere ezaguna) eta B tokarierak (kutxeera edo mendebaldeko tokariera). Hizkuntza horiek gutxi gorabehera VIII. mendea arte hitz egin ziren, hiztunak uigurrera erabiltzen hasi arte.

  

Biak Erdialdeko Asiako Tarim arroan mintzatu ziren, gaur egungo Txinako Xinjiang eskualdean. Izena Ptolomeok eta beste historialari greziar batzuek aipatzen zituzten tokarioek eman zieten (grekozko Τόχαροι). Bestetan, tokarioak juezhiekin eta kusanekin identifikatzen dira, eta Tokaristan izenak, normalean, Kristo ondoko lehen milurteko Baktria adierazten du. Testu turkiko batek hizkuntza turfanioa aipatzen du (twqry): ez dago argi, baina W. K. Müller-ek Baktriako *tokharoi* izenekoez ari dela uste du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q37029
* Commonscat Multimedia: Tocharian language

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119510066 (data)
* GND: 4060289-8
* LCCN: sh85135845
* NDL: 00573169
* NKC: ph126675
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q37029
* Commonscat Multimedia: Tocharian language
**Škofja Loka** (ˈʃkoːfja ˈloːka ahoskatua, alemanez: *Bischofslack*), Esloveniako hiria da, Karniola Garaiko eskualdean dagoena. 2008ko erroldaren arabera 22.647 biztanle ditu, hauetatik 11.830 herrigunean.

Etimologia
----------

Izenak "apezpikuaren zelaia" esan nahi du, hala eslovenieraz nola alemanieraz.

Historia
--------

### Sorrera

973 urtean Oton II.a enperadoreak Freising-go printze-apezpikuari eman zion lurralde hau eta hurrengo mila urte inguruan hauek agindu zuten bertan. Berehala gaztelua eta dorrea eraiki zituzten lurraldea babesteko baina berehala hauen egoitza bihurtu zenez gaztelua jauregi bihurtu zen. XI edo XII mendean enperadoreak txanpona egiteko eta aduana eskubideak eman zizkien eta merkatu herri bihurtu zen 1248an.

### Istiluen garaia

XIV mendean hiria harresitu egin zen baina hurrengo ehun urtetan hainbat erasoaldi izan zituen. 1457an Jan Vitovec dukeak hiria hartu eta su eman zion; 1476an otomandarrek erasotu zuten; 1488, 1492 eta 1515ean nekazarien matxinadak izan zituen; eta honetaz gain 1511ean lurrikara batek hiria suntsitu zuen.

### Aro modernoa

1526an Luteranismoa ezarri zen hirian baina kontraerreforma komitea eratu zen gazteluan 1601ean eta liburu protestante guztiak erre egin zituen. 1660 eta 1698an sute berriek hiria kaltetu zuten eta harresiak zaharkituta zeudenez 1789an denak eraitsi ziren. 1803an Alemaniar mediatizazioaren ondoren Škofja Loka Austriako Karniola dukerriaren barnean gelditu zen. Dukerriko lehen herria izan zen argi-indarra jasotzen.

### XX mendea

Bigarren Mundu Gerran 1941eko apirilaren 13an italiarrek okupatu zuten Škofja Loka eta lau egun beranduago nazien esku gelditu zen. Hurrengo asteetan 26 familia deportatu zituzten Serbiara. 1945eko maiatzaren 9an partisanoek hartu zuten hiria eta gazteluan gerrako presoen gartzela bihurtu zen. Hauetako asko erahil eta hobi komunetan sartu zituzten gero.

Gaur egun erdialdea oso ondo mantendurik dago, Esloveniako txukunenetakoa da, eta 1987an monumentu kulturala izendapena jaso zuen.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Loka gaztelua: X mendekoa.
* Ajman gaztelua: XVII mendekoa.

Iruditegia
----------

* Loka gaztelua.Loka gaztelua.
* Kaputxinoen zubia Selca Sora ibaiaren gainean.Kaputxinoen zubia Selca Sora ibaiaren gainean.
* Herriko plaza.Herriko plaza.
* Harresiak, etxebizitza bihurtuak.Harresiak, etxebizitza bihurtuak.
* Ajman gaztelua.Ajman gaztelua.
* Tošč mendia (1.021m).Tošč mendia (1.021m).

Hiritar ezaguna
---------------

* Anton Ažbe (1862-1905), margolaria.
* Nika Križnar (2000- ), eski-jauzilaria.

Hiri senidetuak
---------------

* Tábor (Txekia)
* Smederevska Palanka (Serbia)
* Maasmechelen (Belgika)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15922
* Commonscat Multimedia: Škofja Loka

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 305856343
* BNF: 16617000x (data)
* GND: 4351580-0
* LCCN: n83149807
* NKC: ge568950
* SUDOC: 184520460

 |

* Wd Datuak: Q15922
* Commonscat Multimedia: Škofja Loka
Teresaren hilobia.
**Teresaren hilerria** (katalanez: *Cementiri civil de Teresa*) hilobi bakarra duen hilerria da. Aran aranean dagoen Bausen herrian dago. Kataluniako eta Espainiako hilerri txikienetariko bat da eta, agian, hilerri zibila zaharrena. 2020ko irailaren 18an, Arango Kontseilu Nagusiak Tokiko Intereseko Kultura Ondasuna izendatu zuen.

Historia
--------

Teresa eta Sisco, «Bausenen maitaleak» bezala ezagunak, XX. mendearen hasieran maitemindu ziren. Ezkondu egin nahi zuten, baina parrokiako apaiz katolikoak diru kopuru bat eskatzen zien, 25 pezeta, Aita santuaren dispentsa lortzeko, nahiz eta urrunak izan ahaideak zirelako. Apaizari ez zioten jaramonik egin, elkarrekin bizi ziren eta bi seme-alaba izan zituzten. Handik urte batzuetara, Espainiako Gerra Zibilatik ihes egiten, Frantziara erbesteratu ziren.

Teresa, 1916ko maiatzaren 10ean pneumonia batek jota, hogeita hamahiru urtekin hil zen. Apaizak berak, orduan, zera esan zuen: bere erlijioaren arabera emakumea «bekatuan bizi» zenez, ezkondu gabe gizon batekin bizitzen, hileri katolikoan lurperatzeari ezeztz esan zion, «lur bedeinkatuan» lurperatzean profanazio bat izango zelako. Orduan, auzokide guztiek hilerri zibil bat eraikitzea erabaki zuten, eta ordu gutxiren buruan egin zuten Teresa duintasunez lurperatu ahal izateko espazioa. Basa-loreak, belarrak eta sastrakak inguratzen dute hilobi erromantiko hau, emakumearen gorpua intransigentziatik eta intolerantziatik babesteko helburuarekin egina. Hilarriak «Ene Teresa maiteari» idatzia darama.

2020ko irailaren 18an, Arango Kontseilu Nagusiak hilerria Tokiko Intereseko Kultura Ondasuna izendatu zuenean, Arandar Konbergentzia Demokratikoa abstenitu egin zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Erreportaia *El País* egunkarian, 2017/10/31.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q101438668
* Commonscat Multimedia: Cementerio de Teresa (Bausen)

---

 |

* Wd Datuak: Q101438668
* Commonscat Multimedia: Cementerio de Teresa (Bausen)
**Pawnee konderria** (ingelesez: *Pawnee County*) Oklahomako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Pawnee da. 2010eko zentsuaren arabera 16.577 biztanle zituen, Pawnee kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Pawnee konderriak 1.540,43 kilometro koadro ditu. Horietatik 69,44 ura dira. Beste 1.471 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 10,76 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 16.577 pertsonetatik 13.552 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 336 dira. 116 beltzak edo afroamerikarrak. 1.908 amerikar natiboak ziren eta 6 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 42 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 10 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 943 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q489471
* Commonscat Multimedia: Pawnee County, Oklahoma

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 155954761
* LCCN: n82000713
* **Lekuak**
* OSM: 1822234
* TGN: 2001681

 |

* Wd Datuak: Q489471
* Commonscat Multimedia: Pawnee County, Oklahoma
"San Mateoren Bokazioa", Caravaggio
**Tenebrismo**a, Mendebaldeko margolaritzaren historian, margoaren eragin dramatikoa areagotzeko argitasun-iluntasunak biziki nabarmentzeko joera da.

Halako koadroetan, irudiak atzealde ilun edo beltz baten gainean margotu ohi dira, irudiak berak argi biziz argiturik. Tenebrismoaren lehen maisua eta sortzailea Caravaggio italiar pintorea izan zen. Haren jarraitzaile nagusiak, XVII. mende hasieratik aurrera, Georges La Tour frantsesa, Gerrit van Honthorst eta Hendrik Terbruggen nederlandarrak eta Francisco de Zurbarán espainiarra izan ziren.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1464842
* Commonscat Multimedia: Tenebrism

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300343524
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1464842
* Commonscat Multimedia: Tenebrism
**Tarsoko Meskita Handia** (turkieraz: *Tarsus Ulu Cami*) Turkiako Tarso hirian, Mersin probintzia, dagoen eraikina da. Meskita hau 1579an altxatu zen eta hiriko handiena da. Camii Nur auzoan dago San Pablo elizatik gertu.

Historia
--------

Meskita 1579an eraiki zuten otomandarren domeinuan. Meskitaren komisionatua Ramadanida turkomano dinastiako Ibrahim izan zen, 1517 baino lehen eskualdea gobernatu eta XVI. mendearen hondarrean Otomandar Inperioaren basailu izaten jarraitu zuen dinastia turkomano bat. Baina meskitaren informazio plakaren arabera, leku berean bederatzigarren mendeko meskita zaharrago bat zegoen, Abbastar Kalifa-herriaren garaian eraikia. Tarso Bizantziar Inperioak konkistatu ondoren, antzinako meskita eliza bihurtu zuten. XIV. mendean, ordea, Ramazanoğluk Tarso konkistatu zuen eta, 1579an, meskita berreraiki zen.

Iruditegia
----------

* Erlojuko dorrea.Erlojuko dorrea.
* Meskitaren barrualdea.Meskitaren barrualdea.
* Barruko patioa.Barruko patioa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Meskitaren bideoa Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16901243
* Commonscat Multimedia: Grand Mosque of Tarsus

---

 |

* Wd Datuak: Q16901243
* Commonscat Multimedia: Grand Mosque of Tarsus
**Tina Modotti** izenez ezaguna den, **Assunta Adelaide Luigia Modotti Mondini** (Udine, Italia, 1896ko abuztuaren 16a - Mexiko Hiria, 1942ko urtarrilaren 5a) argazkilari italiarra izan zen, aktibista eta borrokalari soziala Mexikon.

Biografia
---------

Giuseppe Modotti eta Assunta Mondiniren alaba, lau anai-arreba izan zituen. 12 urterekin eskola utzi eta ehungintza lantegi batean lan egin behar izan zuen familiari laguntzeko. 17 urterekin San Frantzisko hirira emigratu zuen. Roubaix de L'Abrie Richey poetarekin ezkondu zen 1915ean. Ondoren, Hollywoodera lekualdatu zen. 1921ean, Edward Weston argazkilariarekin harreman estua hasi zuen, modelo gisa egin zuen lan berarekin, baita argazkilaritza ikasi ere.

1923-1930 urteen artean Mexikon bizi izan zen, han egin zuen bere obraren zatirik handiena eta iraultzarekin bat egin zuen. Antonieta Rivas Mercado, Diego Rivera, David Alfaro Siqueiros, José Clemente Orozco, Blanca Luz Brum, Nahui Ollin, María Tereza Montoya eta Frida Kahlo moduko artistekin harremandu zen. Mexikoko Alderdi Komunistarekin kolaboratu zuen 1927an. Augusto Cesar Sandinoren borroka aktiboki babestu zuen eta lehen batzorde antifaxista italiarra sortzen lagundu zuen. 1928an Julio Antonio Mella ezagutu zuen, kubako ikasle buruzagia. Vittorio Vidali ere babestu zuen.

1930eko otsailean Mexikotik kanporatu zuten. Ameriketako Estatu Batuetako, Kubako eta Holandako gobernuek errefusatu ondoren, Berlinetik igaro zen, azkenik Moskura iristeko. Errefuxiatu politikoentzako laguntza-misioak antolatu zituen, eta horrek Espainiara eraman zuen 1934an.

Espainiako Gerra Zibilean, Bosgarren Erregimentuan sartu zen, eta Nazioarteko Brigadetan lan egin zuen, Maria izenarekin.

1939an errefuxiatu moduan itzuli zen, Maria izenarekin oraindik, Mexikora. Non bere jarduera politikoa jarraitu zuen Giuseppe Garibaldi Aliantza Antifaxistaren bidez. 1940an, Lázaro Cárdenas presidenteak Tinaren kanporatzea bertan behera utzi zuen. 1942ko urtarrilaren 5ean bihotzekoak jota hil zen taxi baten barruan.

Obrak
-----

Modottik bere lanetan proiektatu zuen interesa, gizarte talde ahulenekiko zuen konpromiso ideologikoaren isla izan zen. 1924an, *Mexican Folkways* aldizkarirako eta *El Machete* egunkarirako editore eta argazkilari gisa egin zuen lan.

Filmografia
-----------

Hiru pelikuletan hartu zuen parte:

* *The Tiger's Coat* (1920)
* *Riding with Death* (1921)
* *I can explain* (1922)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q466946
* Commonscat Multimedia: Tina Modotti

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 66562115
* ISNI: 0000 0000 8146 1140
* BNE: XX879857
* BNF: 12453868q (data)
* GND: 11858295X
* LCCN: n80008035
* NDL: 00621138
* NKC: jn20000701248
* NLA: 35159814
* Tabakalera ID: 92104
* CiNii: DA13979616
* SNAC: w6qc14wt
* SUDOC: 028146565
* ULAN: 500031886
* BIBSYS: 90103284
* ICCU: CFIV018892
* Open Library: OL246622A
* RKD: 223392
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q466946
* Commonscat Multimedia: Tina Modotti
**Perry konderria** (ingelesez: *Perry County*) Ohioko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua New Lexington da. 2010eko zentsuaren arabera 36.058 biztanle zituen, Perry kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Perry konderriak 1.068,34 kilometro koadro ditu. Horietatik 11,7 ura dira. Beste 1.056,64 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 33,75 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 36.058 pertsonetatik 35.365 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 195 dira. 92 beltzak edo afroamerikarrak. 86 amerikar natiboak ziren eta 6 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 37 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 14 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 458 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q489586
* Commonscat Multimedia: Perry County, Ohio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152470201
* LCCN: n82132941
* **Lekuak**
* OSM: 241689
* TGN: 2001620

 |

* Wd Datuak: Q489586
* Commonscat Multimedia: Perry County, Ohio
**Perry konderria** (ingelesez: *Perry County*) Indianako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Tell City da. 2010eko zentsuaren arabera 19.338 biztanle zituen, Perry kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Perry konderriak 1.000,49 kilometro koadro ditu. Horietatik 11,82 ura dira. Beste 988,67 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 19,33 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 19.338 pertsonetatik 18.620 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 192 dira. 469 beltzak edo afroamerikarrak. 34 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 69 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 11 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 131 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q512799
* Commonscat Multimedia: Perry County, Indiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 155950812
* LCCN: n81096326
* NARA: 10039105
* **Lekuak**
* OSM: 1804397
* TGN: 2000550

 |

* Wd Datuak: Q512799
* Commonscat Multimedia: Perry County, Indiana
***Pawn Stars*** (euskaraz: «Bahi-denda», literalki "Izar Bahitzaileak") AEBko Nevada estatuko Las Vegas hirian girotua dagoen bahi-denda batean girotutako saio bat da. 1988an irekitako "Gold & Silver Pawn Shop" ("Urre eta Zilar Bahi-Denda") bahi-dendako egunerokotasuna, bezeroak eta hauek bertara dakartzaten zaharkin nahiz objektu bitxiak ikusgai jartzen ditu.

Protagonistak
-------------

### Richard Benjamin "Zaharra" Harrison

Sakontzeko, irakurri: «Richard Benjamin Harrison»
Richard, 71 urteko izaera ironiko eta ateraldi zorrotzeko adineko gizona, familiako aitona eta bahi-dendaren nagusia da (negozioaren akzioen %51a baitu). Ohituraz, "Zaharra" ("Old Man") ezizenez ezaguna, 38 urte zituela irabazitako ezizena.

### Rick Kevin Harrison

Sakontzeko, irakurri: «Rick Harrison»
Richarden semea eta bere eskuineko eskua, hots, negozioaren bigarren nagusia (gainontzeko akzioen jabea), familiako aita, "Big Hoss" semea duelarik. Izaera jator eta atsegineko gizona da, zaharkinei buruz jakintza handia du eta negozio honetan jaioa da oso. Bere ezizena "tiroaren begiralea" da, nahiz eta maiz "burusoila den gizona" ezizenaz ezagunagoa den. 13 urterekin negozioan lanean hasi eta batxilergoan eskolan ikastetik laga zion, jada asteko bi mila dolar irabazten baizituen.

### Corey "Hoss Handi" Harrison

Sakontzeko, irakurri: «Corey Harrison»
Ricken semea eta Richarden hiloba da, "Hoss Handi" ("Big Hoss") ezizenez ezaguna, fisikoki gazte lodikote eta handia baita. Corey dendako eguneroko operazioen arduraduna da eta bezeroei objektuak erosten dizkie. Rickek negozioari buruz dakien guztia erakusten ari zaio, etorkizunean dendako nagusia izan dadin. Lanean ari dela sarri bere aita eta aitonatekin desadostasunak izan ohi ditu, bertako inbentarioaren ezagutza eza dela medio. Halere, negozio honertarako trebea dela argi uzten du.

### Austin "Chumlee" Russell

Sakontzeko, irakurri: «Austin Russell»
Coreyren haurtzaroko laguna da, eta hura bezala kiloetan soberan dagoen lodikotea; dendan 19 urterekin lanean hasi zen. Chumleek bezeroei harrera egiten die eta bere eginkizun nagusia haiek dakartzaten zaharkin edota tramankuluak frogatzea izan ohi da (orokorrean, su arma zaharkituak). Sarritan gainontzeko lankideen txantxen jomuga da, maiz izaera xaloa eta zintzoa, eta eta ustezko ateraldi "inozo" baina barregarriak izan ohi ditu, hori dela eta "herriko ergeltzat" ere jo ohi dute. Saioa aurrera doan arabera bere ateraldiek ikusle kopurua ikaragarri handituko dute.

Ikus gainera
------------

* American Restoration
* American Pickers

Kanpo estekak
-------------

* "Pawn Stars" saioaren webgunea **(Ingelesez)**
* "Gold & Silver Pawn Shop" dendako webgunea **(Ingelesez)**
* Saioaren IMDBko fitxa irakurgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q794145
* Commonscat Multimedia: Pawn Stars

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 180529480
* LCCN: no2010010251

 |

* Wd Datuak: Q794145
* Commonscat Multimedia: Pawn Stars
Stadion Miejski.
**Śląsk Wrocław** (ofizialki *Wrocławski Klub Sportowy Śląsk Wrocław Spółka Akcyjna*) Poloniako futbol taldea da, Wrocław hirikoa. Bi aldiz irabazi du liga eta beste bi aldiz kopa.

Historia
--------

1947an sortu zuten *Pionier Wrocław* izenarekin baina 1957an *Śląsk Wrocław* bihurtu zen arte lau izen aldaketa izan zituen. 70. hamarkadan irabazi zituen lehenengo tituluak, 1976ko kopa eta 1977ko liga. Denboraldi hartan Europako Errekopako final laurdenetara iritsi zen, SSC Napolik kanporatu zuen. 1987an kopa eta superkopa lortu zituen.

Azken urteetan talde indartsua osatu du eta 2012an liga berri bat irabazi du.

Palmaresa
---------

### Polonian: 7

* Liga (2): 1977, 2012.
* Kopa (2): 1976, 1987.
* Ligako Kopa (1): 2009.
* Poloniako Superkopa (2): 1987, 2012.

Euskal taldeen aurkako partidak
-------------------------------

Śląsk Wrocław taldeak kanporaketa bakarra jokatu du euskal taldeen aurka:

| Denboraldia | Txapelketa | Fasea | Etxekoa | Emaitza | Kanpokoa |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1987-88 | Europako Futbol Errekopa | Lehen kanporaketa | Real SociedadŚląsk Wrocław | 0-00-2 | Śląsk WrocławReal Sociedad |

Kanpo estekak
-------------

* **(Polonieraz)** webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q328655
* Commonscat Multimedia: Śląsk Wrocław

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 6323156012387449700000

 |

* Wd Datuak: Q328655
* Commonscat Multimedia: Śląsk Wrocław
**Todt erakundea** (alemanez: *Organisation Todt* edota *OT*) Hirugarren Reichean eraikuntza eta ingeniaritza azpiegituren lanak burutzeko ardura izan zuen nazi erakunde bat izan zen. Horretarako *Wehrmacht* gudarosteak okupatutako herrialdeetako 1,4 milioi preso inguru esklabotza baldintzetan lan egitera derrigortu zituen. 1933an nazi errejimeneko armagintza eta ekoizpen ministroa izan zen Fritz Todt alemaniar militar eta ingeniariak sortu zuen.

Ziurrenik, erakunde honek burututako eraikuntza lan ezagun eta erraldoienak Autobahn errepideak (gaur egungo autobideen aitzindariak) eta Atlantiar Harresia izango dira.

Ikus gainera
------------

* Atlantiar Harresia

Kanpo estekak
-------------

* Todt erakundea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q155433
* Commonscat Multimedia: Organisation Todt

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 135670039
* GND: 5097779-9
* LCCN: n86095583
* SUDOC: 027580571

 |

* Wd Datuak: Q155433
* Commonscat Multimedia: Organisation Todt
Toledoko III. kontzilioa: Albeldako Kronikako irudia, 145. folioa, San Lorenzo de El Escorialeko Errege Liburutegia.
**Toledoko III. kontzilioa** 589. urtean hasi zen, Toledon bertan, eta kontzilio honetan Erresuma Bisigodoak behin betiko arrianoa izateari utzi zion. Rekaredo I.a erregea katolizismora bihurtu zen eta Arrio eta bere doktrinak anatematizatu zituen; suebiarrak eta godoak kristautasunera bihurtu ziren. Zenbait gotzain arrianok euren heresiari uko egin zioten. 580an ospatutako Toledoko Sinodo arrianoan hartutako erabakiak salatuak izan ziren.

Rekaredoren ondorengo erregeak erlijio ofizial berriaren zaindariak izan ziren; eurek aukeratu zituzten gotzainak eta eskola, gotzain liburutegi eta monasterioetako kultura sustatu zuten. Latina hartu zuten hizkuntza bezala, zenbait eragin germaniarrekin.

Kontzilio honetara hirurogeitamabi gotzain joan ziren, pertsonalki edo ordezkarien bidez (bost metropoliarrez gain), pertsonaia nagusiak Leandro Sevillakoa (Hermenegildo katolizismora bihurtzearen ustezko eragilea) eta Servitanumeko abadea zen Eutropio izan zirelarik.

Kontzilioko erabakiak lege bihurtu ziren erregeak Kontzilioa berresten zuen ediktu bat argitaratu ondoren. Desobedientzia zigor oso larriekin zigortzen zen (ondasunen erdia konfiskatzea honestioreen kasuan eta erbestea eta euren ondasunen galera beheragokoentzako).

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Toledoko II. kontzilioa** | **Toledoko kontzilioak**589 | Ondorengoa**Toledoko IV. kontzilioa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1236473
* Commonscat Multimedia: Third Council of Toledo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 207997215
* NKC: ko2018993513
* SUDOC: 032899459

 |

* Wd Datuak: Q1236473
* Commonscat Multimedia: Third Council of Toledo
**Transformazioa** bakterio batek bere ingurunean aske dagoen DNA zati bat harrapatzeko prozesuari deritzo.

Transformazioaren bitartez bakterioek kanpoko geneak hartzen dituzte, ezaugarri berriak jasoz. Batzuetan, kanpoko DNA hori errekonbinazioaren bitartez bakterioaren kromosoman integratzen da.

Bakterio gutxi batzuek besterik ez dute transformatzeko ahalmena; haien artean, *Streptococcus*, *Bacillus*, *Pseudomonas*, *Azotobacter*, *Neisseria* eta *Haemophilus* generokoak.

Transformazio prozesua Frederick Griffith britainiar mikrobiologoak aipatu zuen estreinakoz 1928an, bakteriar pneumoniaren aurkako txerto bat bilatzen ari zela. Griffith-ek *Streptococcus pneumoniae*-ren birulentzia gutxiko andui bat birulentzia handiko anduia bihur zitekeela jakinarazi zuen, beroz hildako andui birulentoekin harremenetan jarriz gero. Bere ustez, beroz hildako anduiek "zerbait" zuten, birulentzia gutxiko anduiak "transformatzen" zituena (geroago Avery-k, Mc Leod-ek eta Mc Carty-k eragile transformatzaile hori DNA zela frogatu zuten)

Azken urteotan bakterioetan ez ezik, baita landare zein animalia-zeluletan ere kanpoko DNA sartzen lortu dute zientzialariek modu artifizialean. Laborategian lortu da zelulak iragazkor izatea DNArekiko, naturan gertatzen ez dena. Animalia-zeluletan DNAren sartze prozesu horri transfekzioa deritzo.

Ikus, gainera
-------------

* Griffithen esperimentua
* Avery, Mc Leod eta Mc Cartyren esperimentua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q461499
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D014170

 |

* Wd Datuak: Q461499
**Transferasa** entzima mota bat da, funtzio talde bat molekula batetik beste batera igarotzeko gauzatu beharreko erreakzioa katalizatzen duena:

{\displaystyle Xfuntziotaldea+Y{\xrightarrow[{transferasa}]{}}X+Yfuntziotaldea}
Transferasa bakoitzaren izen zehatza, molekula batetik beste batera igaroarazten duen funtzio taldearen araberakoa da: metiltransferasak, karboxiltransferasak, amidotransferasak, aziltransferasak, aminotransferasak, fosfotransferasak, etab.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2020/6/13 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q407355
* Commonscat Multimedia: Transferases

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 122624358 (data)
* LCCN: sh85136913
* NKC: ph170654
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D014166

 |

* Wd Datuak: Q407355
* Commonscat Multimedia: Transferases
**Transgender Europe** (TGEU, euskaraz: *Europa Transgeneroa*) transgeneroen, transexualen eta ez-binarioen hainbat elkartek osatutako sarea da. Sare honek pertsona hauek bizi duten bereizkeriari aurre egitea eta pertsona transgeneroen eskubideei babesa ematea du helburu. 2005ean sortu zen Vienan egindako 1. Europako Transgeneroen Kontseiluan (ingelesez: *First European TransGender Council*). Gaur egun, gobernuz kanpoko erakunde bezala erregistratuta dago *Transgender Europe* izenarekin.

2009ko apiriletik, *Liminalis* sareko aldizkariarekin batera, *Trans Murder Monitoring* (TMM, euskaraz: Eraildako Pertsona Transgeneroen Behatokia) proiektua zuzentzen du munduan urtero transfobiagatik eraildako pertsonen erregistroa eginez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Trans Respect versus Transphobia Worldwide. *Observatorio de Personas Trans Asesinadas.*  (Noiz kontsultatua: 2018-11-04).

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q661112
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 261000528
* LCCN: no2012087570

 |

* Wd Datuak: Q661112
**Transfekzioa** zelula eukariotoetan ADNaren sartze prozesuari deritzo, bektore batzuen bidez (plasmidoak) edo beste tresna batzuen bidez (deskarga elektrikoen bidez, esaterako -elektroporazioa-).

Organismo prokariotoek (bakterioek) kanpoko ADNa har dezakete transformazioaren bidez edo transdukzioaren bidez. Zelula eukariotoek (batez ere animaliarenek) kanpoko ADNa jasotzen dutenean ez da transformazio hitza erabiltzen, transfekzio terminoa baizik. Horren arrazoia da ugaztunen zelulak gaiztotzeari (tumore-zelula bilakatzeari, alegia) transformazioa ere deitzen zaiola, eta nahasketa semantikoa saihesteko hitz berri bat -transfekzioa- proposatu zen animalien zeluletan ADNaren sarte prozesua izendatzeko.

Teknika ezberdinak erabiltzen dira ADNa sartzeko zelula eukarioto batean. Multzo batean daude elektroporazioan oinarritzen direnak: zelulak pultsuz igortzen den eremu elektriko batean ezartzen dira, eta zelula mintzean poro txikiak sortzen dira. Zelulatik kanpo ADN molekularik badago, poroetatik sar daiteke zelula barrura. Teknika honetan pultsuak zehatz kontrolatu behar dira eta milisegundu batzuk besterik ez dute iraun behar.

Beste metodo batzuk, aldiz, hainbat substantzia kimikoren erabileran oinarritzen dira. ADN molekula kaltzio fosfatorekin, liposomekin edo polietilenimina izeneko molekulekin konbinatzen da. Konbinazio honen emaitza erraz zeharkatzen du zelula mintza eta zelula barrura sartzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1429031
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D014162

 |

* Wd Datuak: Q1429031
**Otrantoko kanala** (albanieraz: *Kanali i Otrantos*; italieraz: *Canale d'Otranto*) Itsaso Adriatikoa (iparraldera) eta Itsaso Jonikoa (hegoaldera) lotzen dituen itsasartea da. Bestalde, Italiako hego-ekialdeko kostaldearen eta Albaniako hego-mendebaldeko kostaldearen arteko muga da. 72 km inguruko zabalera dauka.

Kanalaren izena Italiako Apuliako Otranto hiritik datorkio. Otrantoko lurmuturra Italiako ekialderengo puntua da, Albaniatik hurren dagoena. Albaniako kostaldeko hiririk esanguratsuena Vlorë da.

1998. urtean Italiako eta Albaniako gobernuek hitzarmenez erabaki zuten Sazan irlan, Vlorëko portuaren aurrealdean, radar-estazio bat ipintzea, besteak beste, legez kanpoko immigrazioa zaintzeko.

Historia
--------

1807. urteko abuztuan frantsesen tropek kanala zeharkatu zuten Joniako uharteak eskuratzekotan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Europako toponimia fisikoa.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q164070
* Commonscat Multimedia: Strait of Otranto

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 240537618
* GND: 4567801-7
* LCCN: sh2003008151
* NKC: ge769605
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q164070
* Commonscat Multimedia: Strait of Otranto
**Parisko Ituna** nazioarteko itun bat izan zen, Alemaniako Errepublika Federalak, Frantziak, Herbehereek, Luxenburgok, Belgikak eta Italiak 1951ko apirilaren 18an Parisen sinatutakoa, Ikatzaren eta Altzairuaren Europako Erkidegoa sortu zuena, Europaren eraikuntzaren ernamuina.1952ko uztailaren 23an indarrean sartu zen.

1950ean, Robert Shuman Frantziako atzerri-arazoetako ministroak Frantziak eta Alemaniak ikatza eta altzairua elkarrekin produzitzeko beharra aitortu zuen, bi herrien arteko mendeetako lehia geldiarazteko. Parisko Ituna eta bertatik sortutako Ikatzaren eta Altzairuaren Europako Erkidegoa egungo Europako Batasunaren haziak direla esan ohi da. Izan ere, Bigarren Mundu Gerrak deuseztaturik utzitako kontinenteko herriak elkartzen hasi ziren hain garrantzitsuak ziren lehengaien produkzioa eta merkataritza adostasunez egiteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Europako Batasunaren historia.*  *Argia* astekaria, 2004ko apirilak 4, CC BY-SA 3.0, argia.eus (Noiz kontsultatua: 2020-9-21).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q724496
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q724496

  

 i • e • a**Europar Batasuneko Itunak, Europar Batasuneko hiru zutabeak eta Europar Batasuneko historia** 

|  |
| --- |
|  |
| **1951/1952** | **1957/1958** | **1965/1967** | **1986/1987** | **1992/1993** | **1997/1999** | **2001/2003** | **2007/2009** ? |
| **Ikatzaren eta Altzairuaren Europako Erkidegoa** (IAEE) |  |  |
|  | **Euratom** (Europako Energia Atomikoaren Erkidegoa) |
|
| **Europako Ekonomia Erkidegoa** (EEE) | **Europako Erkidegoa** (EE) |  |
|  | ...Europako Erkidegoa: IAEE, EEE (EE, 1993), Euratom | Justizia eta Barne Arazoak (JBA) |   |
| Arazo Kriminaletan Lankidetza polizial eta judiziala (AKLPJ) |
| Atzerri eta Segurtasun Politika Bateratua (ASPB) |
| **E U R O P A R   B A T A S U N A**   ( E B ) |
| **Parisko Ituna** | **Erromako Ituna** | **Bruselako Ituna** | **Europako Agiri Bakuna** | **Maastrichteko Ituna** | **Amsterdamgo Ituna** | **Nizako Ituna** | **Lisboako Ituna** |
|  | 

---

"HIRU ZUTABEAK" – EEak (IAEE, EEE/EE, Euratom), ASPB, AKLPJ |  |
Toro Kolonbiako Valle del Cauca departamenduaren iparraldean dagoen hiri eta udalerri bat da. Klima epela da.

Etimologia
----------

Toro deitzen zaiola uste da, eskualdea bisitatu zuten konkistatzaileen artean Espainiako Zamorako probintziako Toron jaiotakoak zirelako.

Historia
--------

Toro 1537ko ekainaren 3an sortu zuen Melchor Velásquez de Valdenebrok.

Ekonomia
--------

Ekonomiaren oinarria nekazaritza, abeltzaintza eta meatzaritza da, duela gutxi azukre-kanabera, mahatsa eta pasio-fruta laborantza areagotu egin da, batez ere kafea, platanoa, babarrunak, mandioka, kotoia, sorgoa eta barazkiak. Kafearen laborantza muinoaren magalean monolaborantza ustiategi bihurtuta nabarmentzen da.

Toron San Joan Bataiatzailea kapera dago, 450 urte inguru dituena. Oraindik egurrezko horma-hobiak, edertasun handiko irudi erlijioso batzuk, erakusketa eta garaiko misala gordetzen ditu. San Joan Bataiatzailearen jatorrizko margolan bat dago aldareari dagokiona. Oraindik abesbatza eta pulpitoa mantentzen dira.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1526212
* Commonscat Multimedia: Toro, Valle del Cauca

---

* **Lekuak**
* OSM: 1473590

 |

* Wd Datuak: Q1526212
* Commonscat Multimedia: Toro, Valle del Cauca
**Tornu kalea** Gasteizko kale bat da.

Kokapena
--------

Alde Zaharrean dago, ekialdeko mendi magalean. Aska kalean hasten da eta San Prudentzio ikastetxetxearen kaleraino iristen da.

Luzera
------

100 metro inguruko luzera du. Ezkerreko espaloian ez du ataririk, eskuniean 8. zenbakiraino iristen da.

Historia
--------

Henrike Knörr eta Elena Martínez de Madina Salazarrek idatzitako "Toponimia de Vitoria I – Gasteizko toponimia I." (Euskaltzaindia, 2009) liburuaren arabera 1867ko urriaren 12an eman zitzaion kaleari egun duen izena ondoan zegoen umezurtz-etxeak zeukan tornua zela eta.

Trafikoa
--------

Oinezkoentzako kalea da eta ez dauka aparkatzeko tokirik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Knorr, Hernike; Martínez de Madina, Elena.  (2009). *Toponimia de Vitoria I – Gasteizko toponimia I.*  Euskaltzaindia, 506 or. (Noiz kontsultatua: 2021-09-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q57154846
* Commonscat Multimedia: Calle del Torno, Vitoria-Gasteiz

---

 |

* Wd Datuak: Q57154846
* Commonscat Multimedia: Calle del Torno, Vitoria-Gasteiz
Arrabol-tornoa
Putzu batean muntatutako arrabol-tornoa
Arrabol-tornua makina sinplea da, palanka moduko bat. Arrabol birakari baten gainean biribilkatutako soka baten (edo kate baten) karga esekia igotzeko eta jaisteko erabiltzen da arrabol-tornua, palanka-beso bat duen eskuzorro baten bidez. Antzina, putzuen hondotik kuboak igotzeko erabili zuten. Indarra arrabolaren biraketa-ardatzarekiko ezartzen den kirtenaren posizioaren arabera (adibidez, kontrako bi kirtenekin 180°), arrabol-txandakako higiduraren bidez funtzionatzen du (esaterako, bizikleta baten pedalek funtzionaten duten bezala).

Bielen luzera arrabolaren erradioa baino handiagoa bada, tronuak gorputz astun bat indar txikiagoarekin igotzeko aukera ematen du.

Aplikazioa
----------

Suposatzen da soka bat *r* erradioko arrabolaren inguruan biribiltzen dela, eta sokaren amaieran *W* karga bat (edo indar erabilgarria) heltzen dela. R erradioko biela biradera baten bidez, P indar bat aplikatu beharko da, non indar-parearen berdintasuna hau izango baita:

{\displaystyle R\cdot P=r\cdot W}
Antzeko funtzionamendua du prentsa hidraulikoak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Bowser, Edward Albert.  (1889). *Elementary treatise on hydromechanics, with numerous examples.*  Van Nostrand (Noiz kontsultatua: 2022-12-20).

Ikus, gainera
-------------

* Palanka

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q592289
* Commonscat Multimedia: Windlass

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11944571j (data)
* LCCN: sh85146412
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q592289
* Commonscat Multimedia: Windlass
**Tilion**, Tolkienen legendarium ospetsuko fikziozko pertsonaia bat da. Silmarillion izeneko bere hil ondorengo lanean agertzen da. Maia bat da, Ainur txikietako bat, Oromë Valarraren esanetara dagoena.

Valinorreko Bi Zuhaitzak suntsituak izan ondoren, Valarrek Tilion aukeratu zuten Ithil (Ilargia) zerutik eramateko. Gainera, Anar (Eguzkia)ren garraiatzailea zen Arienengatik maitemindua zegoen, eta, batzuetan, Tilionek, Ithil Anarrenganaino eramatea lortzen du, estaliz eta eguna gau bihurtuz. Hau da Tolkienek, bere legendariumean, eguzki eklipseentzako ematen duen azalpena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1091455

 |

* Wd Datuak: Q1091455


| * i
* e
* a
J. R. R. Tolkienen legendariumen Ainurrak |
| --- |
| Ainulindalë (Ainurren musika)  •  Valaquenta (Valarren istorioa) |
| Valarren jaunak | Manwë  •  Ulmo  •  Aulë  •  Oromë  •  Mandos (Námo)  •  Lórien (Irmo)  •  Tulkas |
| Valarren erreginak | Varda  •  Yavanna  •  Nienna  •  Estë  •  Vairë  •  Vána  •  Nessa |
| Etsaia | Morgoth (Melkor) |
| Maiarrak | Eönwë  •  Ilmarë  •  Ossë  •  Uinen  •  Salmar  •  Sauron  •  Melian  •  Arien  •  Tilion  •  Istariak  •  Saruman (Curunir)  •  Gandalf (Olórin)  •  Radagast (Aiwendil)  •  Azti urdinak  •  Balrogak |
**Txori Barrote**  |  |
| --- |
| Sorrera: | 1981 |
| Txupinera: | Jone Artola (2013) |
| Egoitza: | Barrenkale, 9 (Zazpikaleak) |
| Leloa: |  |
| Kideak: | 150 |
| Koloreak: | Marra zuri eta beltzak |
| Egoera: | Aktiboak |
| Webgunea: | - |
|

**Txori Barrote** Bilboko konpartsarik beteranoetarikoa da, hauen federakundearen kidea dena eta Amnistiaren Aldeko Batzordeen inguruan dagoena.

Sorreran, "Xakilixut" izena hartu zuen, baina 1986an gaur egungoa ipini zioten.

2010eko urtarrilean Iñaki Azkunak Bilboko alkateak bi urtetako zigorra ezarri zion Txori Barrote eta Kaskagorri konpartsei: bi urtez (2010 eta 2011) Bilboko Aste Nagusitik kanporatu zituen euskal preso politikoen argazkiak erakusteagatik. Urte batzuk beranduago, Bilboko Administrazioarekiko Auzien Epaitegiko epaile batek konpartsaren errekurtsoa haintzat hartu eta Azkunaren zigorra baliogabetu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Bilboko Aste Nagusia

Kanpo estekak
-------------

* Bilboko Konpartsen Federakundearen webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268420

 |

* Wd Datuak: Q12268420
Merkatariaren etxea, Fukagawa, Edo museoa.
**Txonin** (japonieraz: 町人, *chōnin*?, eusk: "hiritarra")
 Japonian, Tokugawa aroaren hasieran (1603-1867), sortu zen giza talde aberatsa zen, eragin eta ahalmen handia izan zuena.

Gehienak merkatariak ziren, nahiz eta baziren esku-langileak ere. Berehala aberastu ziren, samuraiei gailendu zitzaizkien eta haien nagusitasunak ezinegona eta herra sortu zuen maila apalagoko giza taldeetan. Haien eraginez aurrerakuntza handiak izan ziren astronomian, agronomian, medikuntzan eta ingeniaritzan.

Genroku (1688-1703) eta Bunka-Bunsei (1804-1829) aroetan txonin-kulturak indar handia izan zuen; arte-mota berriak bultzatu ziren, haiku olerkiak, Kabuki eta Joruri antzerki-motak, eleberri erotikoak eta kontakizun laburrak.

Gobernuak finantzatzen zituzten arren, beren burujabetasunari eutsi zioten. 1868an txoninak gainbeheran hasi ziren eta samuraiek hartu zuten haien lekua.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115847
* **Identifikadoreak**
* NDL: 00573657
* AAT: 300310714
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q115847
Txori Buru penintsula, espaziotik ikusia. Kolore faltsuak.
**Txori Buru penintsula** (indonesieraz Semenanjung Kepala Burung, nederlanderaz Vogelkop schiereiland) edo **Doberai penintsula** (indonesieraz Semenanjung Doberai), Indonesiako Mendebaldeko Papua probintziaren iparmendebaldeko zatia hartzen duen penintsula luze bat da. Dampier itsasartea zeharkatuz, Waigeo uhartea dago, Raja Ampat uhartedikoa, eta Batanta uhartea, justu, penintsularen iparmendebaldeko muturraren parean dago, hau ere Raja Ampat uhartedikoa. Cenderawasih badia luzea, ekialdean dago. Hegoaldean duen penintsula, Bomberai penintsula da.

Hiri nagusia Manokwari da, probintziako hiriburua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q646290
* Commonscat Multimedia: Bird's Head peninsula

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 241210702
* LCCN: sh85038687
* SUDOC: 028171322

 |

* Wd Datuak: Q646290
* Commonscat Multimedia: Bird's Head peninsula
**Tempranillo** mahats beltz barietate ezaguna da. 2013an Espainian 214.000 hektarea baino gehiagoko laborantza-azalera zuen, eta bigarrena zen ekoizpenean, Airén (zuria) barietatearen ondoren, eta lehena mahats beltzean. 31.046 hektarea ditu Errioxa jatorri-deituran, hau da, Errioxa jatorri-deitura kalifikatuaren % 61. Azken urteotan, gainera, gora egin du arian-arian, beste barietate batzuen kaltetan. Errioxako autoktonotzat jotzen dute. Jatorri-deitura honetan erabiltzen den mahats nagusia da, eta askotan Espainiako "mahats noblea" bezala aipatzen dute. Bere izena *temprano* (euskaraz: «goiztiar») hitzaren txikitzailea da, hau da, Espainiako mahats beltz barietate gehienak baino aste batzuk lehenago heltzen delako.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *Tempranillo, Spain’s Noble Grape.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q519874
* Commonscat Multimedia: Tempranillo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 309581518

 |

* Wd Datuak: Q519874
* Commonscat Multimedia: Tempranillo
Paliopean, prozesioa Eukaristiarekin
**Palio** edo **pabillua**, hagen bidez eutsia, Eukaristia, erlikia edo irudiak daramatzan apaiza babesteko balio duen errezel edo olana bat da, lau helduleku izan ohi dituena, lau pertsonak eramateko modukoa. Pabiloi edo pabillu hitza ere erabili izan sa euskaraz objektu hau izendatzeko.

Bere erorketetan, banbalinetan, aberaski apaindua dago, baita sabaian ere. Efektu bererako, errege, aita santu eta beste prelatu batzuek ere erabiltzen dute funtzioren batzuetan eta hirietan sarrera publikoa egiten dutenean.

Kultura batzuetan, masaiari handien itzalerdi bezala erabiltzen da, palioan masaia ematea erritu garrantzitsutzat hartzen delarik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «OEH - Bilaketa - Pabillu» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-16).

Ikus halaber
------------

* Umbraculum

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9054825
* Commonscat Multimedia: Pallium (portable baldachin)

---

 |

* Wd Datuak: Q9054825
* Commonscat Multimedia: Pallium (portable baldachin)
| Gobernu motak |
| --- |
| * Aristokrazia
* Autokrazia
* Demokrazia
* Despotismoa
* Diktadura
* Errepublika
* Monarkia
	+ Absolutua
	+ Konstituzionala
* Komunismoa
* Oligarkia
	+ Teknokrazia
* Alderdi bakarrekoa
* Teokrazia
* Tirania

---

 |
| Politika saila |

**Teokrazia**, buruzagi politikoak eta buruzagi erlijiosoak bat datozten eta bertako erlijioak gobernuaren politikan eragin handia duen gobernu era edo sistema politiko bat da; normalean gobernuak jainkoaren izenean agintzen duela aldarrikatzen du.

Teokrazia mota desberdinak daude. Adibidez, botereak buruzagi sekular batek (enperadore batek, Cesar batek) eta buruzagi erlijioso batek (Aita Santu batek elkarbana dezakete. Teokrazia kleroak aplika dezake, zuzenean (Iranen bezala) edo zeharka (erregeen eskubide jainkotiarren bidez, adibidez).

Gaur egungo teokrazien artean Saudi Arabia, Iran eta Vatikanoa aurki daitezke.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q44405
* **Identifikadoreak**
* BNF: 12653253c (data)
* GND: 4185071-3
* LCCN: sh85134643
* NKC: ph385070
* AAT: 300068744
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q44405