recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ambrogio Boccanegra** (†1374) jatorri genoarreko itsasgizon gaztelar nazionalizatua zen, Simon Boccanegra Genovako dogoaren iloba eta Egidio Boccanegraren (*Bizarbeltz* goitizenez) eta Maria Piescoren semea.

Sendia
------

1341. urtean haren aita zena Gaztelara joan zen bere flotarekin, mariniekin eta granadarrekin gerran zegoen Alfontso XI.a Gaztelakoa laguntzera. 1344an Río Saladoko guduan parte hartu zuen eta zerbitzuen ordainetan Alfontso XI.ak Palma del Río udalerria eman zion. 1367an Egidio exekutatua izan zen Petri I.a Gaztelakoaren aginduz, erregearen anaiordearen, Trastamarako Henrikeren, aldekoa baitzen. Ambrogiok Frantziara egin zuen ihes eta gerora Henrike II.a izango zenaren gorteko partaide izan zen.

Palma del Ríoko jauna
---------------------

Petri I.a Gaztelakoa hil ostean eta Henrike II.a errege zelarik, Ambrogiok Palma del Ríoren jabegotza berreskuratu zuen 1369an eta herritarrak -gehiengoa mudejarra- aske bilakatzen zituen hiri-gutuna zabaldu zuen. Musulmanei hainbat eskubide eskaini zizkien, hala nola beraien zenbait legeren arabera jokatzeko ahalmena.

Karrera militarra
-----------------

Itsas armada gaztelarrean sartu zen eta almirante izatera iritsi zen. 1371n portugaldarrak garaitu zituen Guadalquivirreko ibai ahoan, ondorioz Portugalgo erregeak bakea sinatu zuen bere homologo gaztelarrarekin. Bere garaipen garrantzitsuena, ordea, urte bat geroago lortutakoa izan zen, Arroxelako gudukoa (1372) hain zuzen. Gaztelako eta Frantziako Koroek armada ingelesa txikitu zuten, etsaien buruzagi zen kondea harrapatuz. Garaipen hark Mantxako kanala Gaztelaren esku utzi zuen eta Ingalaterrak, ahulduta zuen defentsa frantsesek behin eta berriro erasotzen zutela-eta, bakea eskatu zuen hiru urteren buruan, 1375ean.

1373an berriro garaitu zituen portugaldarrak Lisboa erasotzean.

Ambrogio Boccanegra 1374an hil zen eta haren ondorengotzat Fernando Sánchez de Tovar izendatu zuten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q336365
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q336365
**Custer konderria** (ingelesez: *Custer County*) Coloradoko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Westcliffe da. 2010eko zentsuaren arabera 4.255 biztanle zituen, Custer kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Custer konderriak 1.916,4 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,36 ura dira. Beste 1.913,03 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,45 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 4.255 pertsonetatik 4.114 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 200 dira. 41 beltzak edo afroamerikarrak. 23 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 16 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 5 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 56 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q312155
* Commonscat Multimedia: Custer County, Colorado

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147742198
* GND: 4342148-9
* LCCN: n80036806
* **Lekuak**
* OSM: 1411347
* TGN: 2000205

 |

* Wd Datuak: Q312155
* Commonscat Multimedia: Custer County, Colorado
**Anarion**, Tolkienen legendariumean, Eguzkiaren Bigarren Aroan, 3219. urtetik 3440rarte bizi izan zen errege dunedain bat izan zen, Numenorren jaioa. Bere izenak, "Eguzkiaren semea" esan nahi du. Bere aita Elendil eta bere anaia Isildurrekin batera, Numenorren Hondoratzearen biziraule urrietako bat izan zen. Numenorretik ihes egin zuten Leialen ontzietako hiru zuzendu zituen, eta, bere anaiarekin batera, Gondor erresuma sortu zuen, biak izan zirelarik bertako lehen erregeak. Minas Anor gotorlekua sortu zuen, ondoren Minas Tirith izena hartuko zuena.

Elfo eta Gizakien Arteko Azken Aliantzaren Gerran borrokatu zuen Mordorreko armadaren aurka, Dagorladeko guduan parte hartuz. Sauron garaitua izan baino lehenago hil zen, Barad-Dûrren setioan, bere burua, defendatzaileek jaurtitako harkaitz batek zanpatu zuenean.

Isildurren joatea eta heriotzaren ondoren, bere laugarren eta seme biziraule bakarra zen Meneldilek heredatu zuen Gondorreko erresuma, Eärnur Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2050ean hil zen arte hegoaldeko erresuma gobernatuko zuen dinastia bat sortuz.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Elendil Arnor eta Gondorreko erregea** | **Gondorreko erregea**Eguzkiarren Bigarren Aroko 3219-3440 | Ondorengoa**Meneldil** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1751007

 |

* Wd Datuak: Q1751007
**Custer konderria** (ingelesez: *Custer County*) Oklahomako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Arapaho da. 2010eko zentsuaren arabera 27.469 biztanle zituen, Custer kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Custer konderriak 2.595,35 kilometro koadro ditu. Horietatik 34,32 ura dira. Beste 2.561,02 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 10,58 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 27.469 pertsonetatik 23.999 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3.830 dira. 794 beltzak edo afroamerikarrak. 1.642 amerikar natiboak ziren eta 7 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 276 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 17 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 734 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490716
* Commonscat Multimedia: Custer County, Oklahoma

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 150119038
* LCCN: n82084226
* **Lekuak**
* OSM: 1822204
* TGN: 2001642

 |

* Wd Datuak: Q490716
* Commonscat Multimedia: Custer County, Oklahoma
**Custer konderria** (ingelesez: *Custer County*) Hego Dakotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Custer da. 2010eko zentsuaren arabera 8.216 biztanle zituen, Custer kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Custer konderriak 4.038,1 kilometro koadro ditu. Horietatik 5,48 ura dira. Beste 4.032,62 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2,03 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 8.216 pertsonetatik 7.806 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 182 dira. 15 beltzak edo afroamerikarrak. 228 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 27 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 137 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q489620
* Commonscat Multimedia: Custer County, South Dakota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132529782
* LCCN: n81024822
* **Lekuak**
* OSM: 1739803
* TGN: 2001786

 |

* Wd Datuak: Q489620
* Commonscat Multimedia: Custer County, South Dakota
**Anna Grigorievna Dostoievskaia** (ezkondu aurretik **Snitkina;** San Petersburgo 1846, Jalta 1918) idazle eta takigrafista errusiarra izan zen, Fiodor Dostoievskiren bigarren emaztea. Fiodor Dostoevskirekin bizitako aroaz bi biografia-liburu idatzi zituen: *Anna Dostoievskaiaren egunerokoa* (1867an, hil ondoren 1923an argitaratua), eta *Anna Dostoievskaiaren memoriak,* 1925ean argitaratua.

1866ko urriaren 4an, Anna Snitkina takigrafo gisa hasi zen lanean Fiodor Dostoevskiren *Jokalaria* eleberrian. Hau da, Fiodorrek diktatu eta idazketa Annak egiten zuen. Tartean, hurbilekoak bilakatu ziren eta urte hartan bertan ezkontzeko konpromisoa hartu zuten.

1867ko otsailaren 15ean ezkondu ziren. Bi hilabete geroago atzerrira joan ziren eta bertan lau urte baino gehiago eman zituzten (1871ko uztailera arte). Abiatu baino lehentxeago, Dostoevskiren bi hartzekodunek haren aurkako karguak aurkeztu zituzten. Annaren lanak ezinbestekoak izan ziren jokoaren adikziotik senarra ateratzeko. Era berean, argitalpen eta kontratu kontuak bere gain hartu zituen senarrarengatik.

Lau seme-alaba izan zituen bikoteak, horietarik bi haurrak zirela hil zirelarik, eta Liubov alaba eta Aleksei semea adin nagusira iritsi ziren. 1881ean alargundu zen, eta 1918an hil. Bere gorpua senarraren ondoan datza San Petersburgoko Tikhvin hilerrian.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Dostoevsky, Anna (1846–1918) | Encyclopedia.com» *www.encyclopedia.com* (Noiz kontsultatua: 2023-05-09).
2. ↑    Serrano, Roberto.  (2021). «Dostoievskiren urteurrenaren harian» *Senez* 52 (Noiz kontsultatua: 2023-05-09).
3. ↑   «The Story of a Loyal Wife» *russkiymir.ru* (Noiz kontsultatua: 2023-05-09).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q872246
* Commonscat Multimedia: Anna Dostoevskaya

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 29649406
* ISNI: 0000 0000 8108 6993
* BNE: XX1036256
* BNF: 125648221 (data)
* GND: 118527045
* LCCN: n80040155
* NDL: 00438156
* NKC: jo2003168143
* NLA: 35042195
* CiNii: DA00941381
* SUDOC: 03495080X
* BIBSYS: 90575531
* ICCU: RAVV016928
* Open Library: OL3980050A

 |

* Wd Datuak: Q872246
* Commonscat Multimedia: Anna Dostoevskaya
**Harri-orri-ar** hiru elementu dituen esku joko bat da. Harriak artaziei irabazten die, hautsi egiten baitituzte; artaziek papera garaitzen dute moztu egiten baitute; eta paperak harriari irabazten dio estaliz. Honek ziklo bat adierazten du, jokoari bere esentzia ematen diona. Joko hau askotan bi pertsonen artean zeinek egingo duen zerbait erabakitzeko erabili ohi da, txanpona botaz erabakitzen den bezala.

Japonian eta Brasilen *jan-ken-pon* izenarekin ezagutzen da. Japoniarren ondorengo ziren brasildarrek jokatu ohi zuten, horregatik bi herrialdeetan izen bera edukitzea. Jokalariek *jan*... *ken*.. abesten dute eta *po(n)!!* esatean eskuak jaurtitzen dituzte. Txilen *Cachipún* izenarekin ezagutzen da, non jan-ken-pon abesten den bezala ca-chi-pun esaten den.

Nola jokatzen da
----------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Eskuekin eratutako elementu bakoitzak beste bi elementuetako bat garaitzen du |

Jokalariek "1 ... 2 ... 3 ... Harri, orri, ar!" zenbatzen dute batera eta amaitzean denek batera esku bat erakusten dute, bakoitzak aukeratu duen elementua ikus daitekelarik:

* Harria: ukabila.
* Papera: eskua zabalduta.
* Artazia: atzamar erakuslea eta luzea luzatuta "V" bat osatuz.

Helburua aurkariari irabaztea da, berak aukeratu duen armari irabazten diona aukeratuta, arau hauei jarraituz:

1. Harriak artaziak apurtzen ditu (harriak irabazten du)
2. Artaziek papera mozten dute (artaziek irabazten dute)
3. Paperak harria estaltzen dute (paperak irabazten du)
4. Bi jokalariek elementu bera aukeratuz gero, berdinketa dago eta berriz jokatzen da.

Normalean, jokoa hiru jokalditik bi irabazten dituenak irabazten du.

Historia
--------

Goa eta Mahjonga bezala, Harri-orri-ar jokoa Txinan asmatu zuten. *Wǔzázǔ* (五雜俎 o 五雜組) izeneko liburu baten arabera, Xiè Zhàozhì (謝肇淛)k idatzia Ming aroaren amaieran, Han aroko jaunek *shǒushìlìng* (手勢令) izeneko joko batean jolasten zuten, gaur egun Harri-orri-ar jokoa izango litzatekena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106631
* Commonscat Multimedia: Rock Paper Scissors

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2007005076

 |

* Wd Datuak: Q106631
* Commonscat Multimedia: Rock Paper Scissors


| * i
* e
* a
Keinuak |
| --- |
| Adiskidetasun keinuak | 
* Begi-keinu
* Musu
* Besarkada

 | Hatz-egin |
| Keinu formalak | 
* Eskumuin
* Belaunikaldia
* Erreberentzia

 |
| Agur keinuak | 
* Esku-ematea
* Agur militarra
* Erromatar agurra
* Namaste
* Vulkaniar agurra

 |
| Keinu ideologikoak edo erlijiosoak | 
* Aitaren egin
* Esku-ezartzea
* Agur faxista
* Ukabila altxatzea

 |
| Ospakizun keinuak | 
* Txaloa
* Bostekoa ematea
* Hatz-egin
* V

 |
| Etsaitasun keinuak | 
* Che vuoi?
* Erdiko hatza atera
* *Pollice verso*

 |
| Keinu jolasa | 
* Harri-orri-ar
* Morra

 |
| Beste keinu batzuk | 
* Adarrak
* Aho-puzkerra
* Facepalm
* Hatzak gurutzatzea
* Mudra
* Shaka

 |
Erromesek aukera bilatzen dute Harri Beltzari muxu emateko; ez badute lortzen musu ematea, buelta ematen dutenean eskuekin bere norabidea zein den adierazten dute.
**Harri Beltza** (edo *Hajarul Aswad*, arabieraz: الحجر الأسود‎ ***al-Ḥajar al-Aswad***) Kaabaren ekialdeko erpinean dagoen harria da. Masjid al-Haram edo Mezkita Handiaren erdian dago, Mekan, Saudi Arabian. Islamaren arabera errelikia garrantzitsuena da, Adam eta Evaren garaikoa musulmanen kulturaren arabera.

Harriak jada erromesak jasotzen zituen Islamaren aurreko kultura paganoetan. Islamaren tradizioaren arabera Mahomak berak harria apurtu gabe jarri zuen Kaabaren paretan, 605. urtean, Mahomaren lehen errebelazioa baino bost urte lehenago. Garai horretatik aurrera askotan apurtu da harria, eta gaur egun zementoarekin lotuta dago zilarrezko marko baten barruan, Kaabaren alde batean. Fisikoki harri beltz bat da, apurtua, eta leundua jendearen eskuen ukituengatik. Islamaren arabera zerutik erori zen Adan eta Evak altare bat eraiki zezaten, eta horregatik askotan meteorito bat dela esan izan da, baina hori ez da ziurra.

Erromes musulmanek *tawaf*aren erritoaren baitan (Kaabari bueltak eatea zirkuluan) *hajj*a egiten daudelarik (Mekara erromesaldia) saiatzen dira gelditu eta muxua ematen, Mahomak eman omen ziona errepikatzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Sheikh Safi-ur-Rehman al-Mubarkpuri.  (2002). *Ar-Raheeq Al-Makhtum (The Sealed Nectar): Biography of the Prophet.*  Dar-us-Salam Publications ISBN 1-59144-071-8..
2. ↑   Elliott, Jeri.  (1992). *Your Door to Arabia.*  R. Eberhardt ISBN 0-473-01546-3..
3. ↑   Mohamed, Mamdouh N..  (1996). *Hajj to Umrah: From A to Z.*  Amana Publications ISBN 0-915957-54-X..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q715286
* Commonscat Multimedia: Black Stone

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 7656766-7
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q715286
* Commonscat Multimedia: Black Stone
**Haizabia**, Lapurdiko Hendaia udalerrian dagoen jauregi bat da. Gaur egun eraikinaren alboan izen berdineko hotela dago, bertan itsasoko uradun igerileku bat ere badago.

Kokalekua
---------

Udalerriaren iparrraldean dago, herrigunetik kanpo, Ziburura doan kostaldeko errepidearen eta Euskal erlaitzaren hasieran dagoen senadi batean, Abadia gaztelutik hurbil.

Historia
--------

Jean-Louis de Faucigny-Lucinge (1901-1945) printzesak luxuzko hotel-jatetxe bat eraikitzeko asmoz Abadia gazteluaren lursailetako batzuk erosi zituen.

1928-1930 artean Henry Martinet (1867-1936) arkitektoak eraiki zuen. Bertan, garai hartan oraindik martxan zegoen Hendaia eta Donibane Lohizuneko tranbiaren geltoki bat ere bazen.

1944an SNCF konpainiak umezurztegi bat bilakatzeko erosi zuen, gerora burdinbide langileen seme-alabentzako udaleku bihurtuz.

1988an Enpresaren Batzordeak berak jauregia erosi eta 240 pertsonentzako edukiera zuen familientzako jauregi bat bilakatu zuen, 70 logela eta etxola multzo batez osatua zegoen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q57556961

 |

* Wd Datuak: Q57556961
**María Antonieta Rivièra**, ezagunagoa **Antonieta de Bèucaire** bezala, (frantsesez: *Marie Antoinette Rivière*; Nimes, 1840ko urtarrilaren 21a - Beaucaire, 1865ko urtarrilaren 27a) okzitaniar idazlea izan zen, Languedoc-Rosellón eskualdekoa.

Bizitza
-------

María Antonieta Nimesen jaio zen 1840an baina bere gurasoak Beaucairera aldatu ziren hiru hilabeteak oraindik beteak ez zituela.

Haren laguna Zoèren heriotzak eragin handia izan zuen harengan, 20 urte baino ez zituela. Egunero joaten zen hilerriran haren gomuta egitera. Egun batez, etxerako bueltan, gaixotu egin zen eta ordutik ez zen ia etxetik gehiago irten.

Antonietak ez zuen bizipozik berreskuratu, eta nahiz eta hainbat bainuetxeetan sendabide baten bila ibili, haren osasunak okerrera egin zuen. 1864ko azaroaren 13tik aurrera ezin izan zuen gehiago etxetik irten. 1965eko urtarrilaren 27an hil zen. Lois Romieu laguna harekin egun zen azken momenturaino.

25 poema idatzi zituen eta 1865eko martxoan argitaratu zituen hil ondoren *Lei belugas* izenburupean. Idazlearen lagunak ziren beste idazleen poemekin osatu zen liburua.

Lanak
-----

* *Lei belugas*, hil ondoren argitaratua (1865)

Erreferentziak
--------------

1. ↑    (PDF) *Antoinette de Beaucaire. Poésies provençales.*  (Noiz kontsultatua: 2017-2-10).

Bibliografia
------------

* Spanjaard, Henriette Louise (1962). *Antoinette de Beaucaire et son temps : pages d'histoire félibréenne*. Leiden.
* Spanjaard, Henriette Louise (1970). *Poésies provençales avec la traduction française en regard*. Leyde.
* Velay, Serge; Boissard, Michel; Bernié-Boissard, Catherine (2009). P*etit dictionnaire des écrivains du Gard*. Nîmes: Alcide. 29. or. ISBN 978-2-917743-07-2.

Kanpo loturak
-------------

* *Lei belugas* Google Booksen

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12947990
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 14812191
* ISNI: 0000 0001 0653 1521
* BNE: XX5021342
* BNF: 12174795g (data)
* GND: 1102230227
* SUDOC: 030304164

 |

* Wd Datuak: Q12947990
Antonino eta Faustinaren tenplua Erromatar foroan
Erromatar foroan dauden eraikin guztietatik, **Antonino eta Faustinaren tenplua** da hoberen kontserbaturik dagoena. Via Sacrara irekitzen da, Emilia Basilikaren ekialdean, Regiaren parean. Toba bolkanikozko blokeekin eraikitako cella batez, hasieran haitzurdin zaindunez estalia, aurrean korintiar ordenako sei zutabezko pronaos batetaz eta beste bi zutabez albo bakoitzean, osatuta dago, 17 metro inguruko altuera duten zutabeak. Frisoak, aurrez aurre jarritako grifoek eta landare irudiek osatutako apaindura bat du.

Bere eraikuntza, Antonino Pio erromatar enperadoreak agindu zuen bere emazte Faustina Maior hil zenean, 141. urtean. Enperadoreak, sarri esaten zuen nahiago zuela bere emaztearekin basamortuan bizi, hau gabe jauregian baino. Handik urte gutxira, 161ean, enperadorea hil zen, eta, Senatuak, jainkotzerakoan, tenplua, bikote inperialari sagaratzen dio. XI. mendean "San Lorenzo de Miranda" elizan bihurtu zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q752555
* Commonscat Multimedia: Temple of Antoninus and Faustina (Rome)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 130656795
* BNE: XX183550
* GND: 4698822-1
* LCCN: no94022516

 |

* Wd Datuak: Q752555
* Commonscat Multimedia: Temple of Antoninus and Faustina (Rome)
Hadrianoren eta Antoninoren Harresien kokapenak Eskozian eta Ingalaterran.
**Antoninoren Harresia** (ingelesez: *Antonine Wall*) harriz eta lohiaz egindako horma da, zein erromatarrek gaur egungo Eskozian eraiki zuten iparraldeko herriengandik defentsa bat izan ahal izateko.

142an hasi zen harresi honen eraikuntza, Antonino Pioren agintaldian. 144an bukatu zen. 60 km. luzera du. Hadrianoren Harresia ordezkatzeko asmotan egin zen honen iparrean baita. Hala ere, erromatarrek Harresiaren iparraldean gotorlekuak eta akanpalekuak eraiki bazituzten ere, ezin izan zuten lurralde hori haien menpe jarri. Hortaz, Antoninoren Harresiak eraso andana jasan behar izan zituen.

Hadrianoren Harresia baino txikiagoa da Antoninorena, baina hala eta guztiz ere, egundoko eraikuntza da, batez ere bi urtetan eta Inperioko iparraldeko puntan, etsaiez beteko eremu hotz batean egin zela kontuan hartuta. 4 metro altuera zeukan. Iparraldeko aldean zanga bat zuen, eta hegoaldekoan, errepide bat. Erromatarren lehendabiziko asmoa gotorleku bat 6 milia oro eraikitzea zen. Nolanahi ere, bi milia oro egin ziren azkenean. Honela, 19 gotorleku burutu ziren. Hobeki gorde dena Rough Castle Fort izenekoa da, txikienetako bat bada ere.

20 urteren buruan harresia abandonatu zen. 164an Hadrianoren Harresia mugatzat hartu zen berriro. 197an, Septimio Severo berriro Antoninoren Harresiraino iritsi zen, eta konpontzeko agindu zuen. Berrokupazio horrek urte batzuk baino ez ziraun arren, erromatar historialari batzuek *Severoren Harresia* deitu zioten.

Harresiaren gehiena guregana ailegatu ez bada ere, zatia batzuek zutik jarritzen dute Bearsden, Kirkintilloch, Twechar, Croy, Falkirk eta Polmont hirietan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q210957
* Commonscat Multimedia: Antonine Wall

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 3156625
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 430-008

 |

* Wd Datuak: Q210957
* Commonscat Multimedia: Antonine Wall
**Hemmesdynge parrokia** Suediako herrigune bat da. Eskaniako Vemmenhög-eko barrutiaren zati zen, eta 1967ra arte Trelleborg hirian zegoen; 1971tik aurrera Trelleborg udalerrian dago eta 2016tik Hemmesdynge barrutiaren baitan.

Izena
-----

1283an eliza ingurua *Hämminxdyngä* bezala dokumentatua dago. Izena gorotzarekin (*dynga*), altuerarekin (*hög*) edo lurpeko espazioarekin (*möjligen*) erlazionatua egon daiteke. Bestalde, *Hemming* pertsona izena da.

Geografia
---------

Hemmesdynge parrokia Trelleborg ekialdean dago Baltikoko kostaldean lur zerrenda txiki batekin. Hemmesdynge Söderslätt izeneko nekazal-lautadaren parte da. 

Parrokiaren azalera 8,71 kilometro koadrokoa da, horietatik 8,68 lur eremuak direlarik. 2000. urtean 195 biztanle zituen. Parrokiak Stora Isie herria ere barruan hartzen du.

Antzinako aztarnak
------------------

Harri Aroko hamar bat asentamendu dokumentatu dira, trikuharri eta aurkikuntza solteekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Suedieraz)**  *Statistiska centralbyrån, Kommunarealer den 1 januari 2014.*  Statistics Sweden.
2. ↑   **(Suedieraz)**  *Folkmängd i riket, län och kommuner 31 mars 2016.*  Statistics Sweden.
3. 1 2  Nationalencyklopedin

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10521804
* **Identifikadoreak**
* KulturNav: id
* **Ondare historikoa**
* FMIS: resurser/aukt/geo/parish#1253

 |

* Wd Datuak: Q10521804
Apio Klaudio senatuan
**Apio Klaudio Zentsorea** edo **Apio Klaudio Zeko** *itsua* esan nahi duena, (latinez: *Appius Claudius Caecus*; K.a. 340-K.a. 273), kargua K.a. 312an bete zuen erromatar zentsore ospetsu bat izan zen. Kargurako izendatua izan zen, aurretik, kontsul izan ez zen arren, cursus honorumean ohikoena zen bezala.

Aktibitatea zentsore bezala
---------------------------

Klase baxuei lagundu zien, baita merkataritza burgesiari ere, hiritar aberatsei, are libertoen semeei ere, Senatuan sartzea baimenduz. Samnitar Gerretan, Lazion eta Campanian kolonien sortzea bultzatu zuen, etruriar eta samnitarren aurka gotorleku bezala balio zezaten.

Senatu zerrenden elaborazioa zentsoreentzat uztea lortu zuen, ordura arte, kontsulen lana zena.

Via Apiaren eraikitzailea izan zen, Erroma Capuarekin lotzen zuena. Aqua Appia, Erromako lehen akueduktua izan zena ere eraiki zuen.

Legezko egutegi bat argitaratu zuen, ordura arte, pontifizeen lana zena.

Beste kargu publiko batzuk
--------------------------

K.a. 307an eta K.a. 296an kontsul aukeratua izan zen. K.a. 287 eta K.a. 286an diktadorea izan zen. K.a. 280an jada itsu zegoela, Pirroren aurkako hitzaldi ospetsu bat esan zuen, Heraklea Lukaniakoan erromatar armadak Pirroren aurka jasandako porrotagatik, bake hitzarmen guztiei muzin eginez eta, Erromak ez zuela amorerik eman behar adieraziz. Ezagutzen den latinez eginiko lehen hitzaldia izan zen.

Aktibitate literarioa
---------------------

K.a. IV. mendearen amaieran, Zuzenbideari buruzko lehen lana idazteko ekimena izan zuen, lehen lan literario erromatartzat ere har daitekeena, hala, XII Taulen Legeak eta pontifizeen Urte-liburuak kanpoan uzten badira.

*Sententiae* batzuk idatzi zituen, pitagorastar eragineko aforismoak bertso saturnioetan, horietatik, gutxi batzuk baino heldu ez direlarik egundaino. Horien artean, *faber est suae quisque fortunae* (bakoitza, bere zoriaren arduraduna da) ospetsua dago.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q297783
* Commonscat Multimedia: Appius Claudius Caecus

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 51580452
* BNE: XX1261781
* BNF: 15059315x (data)
* GND: 11942598X
* LCCN: nr95020971
* SUDOC: 084675942
* ULAN: 500356675
* Open Library: OL4704081A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01296/eu\_c\_0664/c0664
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q297783
* Commonscat Multimedia: Appius Claudius Caecus
**Antonietta Gonsalvus** (gaztelaniaz: *Antonia González)* edo **Tognina Gonsalvus** (Ile-de-France, 1572 - Capodimonte, Italia; ¿?) XVI. mendeko emakume bizardun ezaguna.

Biografia
---------

Bere ama Catherine zuen izena, eta Parisko emakume eder bat zen. Aita, Tenerifeko Petrus Gonsalvus zuen, hipertrikosia zuen gizona. Bikotean zazpi seme-alaba zituen, eta horietatik gutxienez bostek hipertrikosia garatu zuten, Antonietta berak, Madeleine eta Henri dira ezagunenak. Bere familiarena Europan deskribatu den kasurik zaharrena da.

Hainbat margolanetan irudikatu zuten, gehienetan bere familiarekin batera. Fontainebleau-n hazi zen, eta Henrike II.aren gorteko kide izan zen.

Antoniettak gizarte jardueretan parte hartu ohi zuen, gorteko jantzi handiekin jantzita. 1580 eta 1590 bitartean, Petrus Gonsalvus eta haren familia Italiara joan ziren, eta han aipatzen da familia Margarita de Parmaren gortean egon zela. Ustez Capodimonten hil zen, aita bezala.

Artikulu honen erretratua 2016. urtean argitaratutako *Layers of Fear* beldurrezko bideojokoan erabili zen. Ustez, Lavinia Fontanak margotutako irudian Antoniettak gutun bat du, non bere aitaren biografia labur bat idatzita dagoen:

> On Pietro, Kanariar uharteetan aurkitutako gizon basatia, Frantziako erregea de Enrikeren aurrera eramana izan zen, eta hortik Parmako dukearen eskura pasatu zen. Hortik nator ni, Antonietta, orain Isabella Pallavicinaren, Soragnako Markesa, gortetik hurbil aurkitu nazakezue.
> 
>

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   **(Ingelesez)** natashamoura.  (2020-01-22). «Portrait of Antonietta Gonzalez by Lavinia Fontana» *Women'n Art* (Noiz kontsultatua: 2023-03-20).
2. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «La verdadera historia de "La bella y la bestia"» *historia.nationalgeographic.com.es* 2019-03-04 (Noiz kontsultatua: 2023-03-20).
3. ↑   «Seis mujeres barbudas que lucharon por su dignidad rompiendo cánones - GRUP DE DONES DE LA MARXA MUNDIAL VALÈNCIA» *www.nodo50.org* (Noiz kontsultatua: 2023-03-20).

Ikus, gainera
-------------

* Hipertrikosia
* Emakume bizardun

Kanpo estekak
-------------

* Tognina Gonsalvus

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q431327
* Commonscat Multimedia: Tognina Gonsalvus

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 107737056
* GND: 140743863

 |

* Wd Datuak: Q431327
* Commonscat Multimedia: Tognina Gonsalvus
**Heinrich Anton Dähling** (1773ko urtarrilaren 19a – 1850eko irailaren 10a) Hannoveren jaiotako margolaria izan zen. 1794. urtean Berlinera joan eta miniaturazko pinturari ekiteaz gain, marrazketa irakasle aritu zen. 1802. urtean Parisera joan eta olioz pintatzeko grina piztu zitzaion. 1811 urteaz geroztik eta bere heriotza egunera arte, Berlin Akademiako kide izan zen eta 1814. urtetik aurrera bertako irakasle ere. Potsdamen zendu zen 1850. urteko irailak 10ean. Bera margolanik ezagunena *Gurutzetik jaitsiera* da Potsdameko Garrison Elizako aldareko pieza bat hain zuzen ere. Berlingo Altenational museoan berak egindako  *Estatuko Sarrera* margolana dago ikusgai.

Erreferentziak
--------------

*Artikulu hau "DAEHLING, Heinrich Anton"* Bryan da Hiztegi Margolari eta Grabatzaile *testutik atera da, Michael Bryan*-ek idatzia, *Robert Edmund-ek eta Sir Walter Armstrong-ek editatua, egun argitalpen publikoa.*

Ikus, gainera
-------------

* Alemaniar margolari zerrenda

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Heinrich Anton Dähling*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q178747
* Commonscat Multimedia: Heinrich Anton Dähling

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 68707932
* ISNI: 0000 0001 2137 8940
* BNF: 149792938 (data)
* GND: 116011696
* LCCN: no2007053221
* ULAN: 500057987
* RKD: 19692

 |

* Wd Datuak: Q178747
* Commonscat Multimedia: Heinrich Anton Dähling
**Harris konderria** (ingelesez: *Harris County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Hamilton da. 2010eko zentsuaren arabera 32.024 biztanle zituen, Harris kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Harris konderriak 1.224,95 kilometro koadro ditu. Horietatik 23,54 ura dira. Beste 1.201,41 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,04 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 32.024 pertsonetatik 25.720 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 872 dira. 5.457 beltzak edo afroamerikarrak. 100 amerikar natiboak ziren eta 17 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 280 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 45 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 405 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486133
* Commonscat Multimedia: Harris County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 136027551
* LCCN: n79035893
* NARA: 10039212
* **Lekuak**
* OSM: 1073863
* TGN: 2000363

 |

* Wd Datuak: Q486133
* Commonscat Multimedia: Harris County, Georgia
***Harmailako ehizaldia Aranjuezen*** (gazteleraz: *Cacería del tabladillo en Aranjuez*) Juan Bautista Martínez del Mazo margolariak 1640 inguruan egindako margolana da, Pradoko Museoan dagoena, Madrilen.

Deskribapena
------------

Madrilgo Errege Alcazarreko 1666ko inbentarioan aipatzen da. Elisabet Farnesiok 1714an El Pardoko Errege Jauregira eraman zuen baina 1734an itzuli zuten Alcazarrera. Espainiako Independentzia Gerran Josef Bonapartek Frantziara eraman zuen baina porrot ekonomikoan sartu eta Lord Ashburtoni saldu zion. Ondorengo urteetan Alemania eta Hungaria aldean izan zuten koadroa.

Gorteko eszena bat ageri da bertan. Harmaila batean Elisabet Borboikoa, bere damak eta hiru monja daude eta azpian erregea, anaia Fernando eta zerbitzariak txakurrekin ehizan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Museo del Prado, ed. (2016ko ekainaren 28a)..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5965931

 |

* Wd Datuak: Q5965931
**Anna Davin** (Erresuma Batua, 1940) ingeles akademikoa, komunitatearen historialaria, idazlea eta feminista da. Langile-klaseko komunitateen ikasketengatik eta politika feministari egindako ekarpenengatik eta historia idazteagatik nabarmendu da. Middlesex Unibertsitatean "*Historiako irakasleriarekin*" jarduera akademiko eta zientifikoak egiten ditu. Ikertzen aritzen da.

Biografia
---------

Dan eta Winne Davinen alaba da, eta familia Oxforden bizi izan da, gurasoek Oxford University Press-en lan egiten zutelako. 1958an ezkondu zen; eta, gero, seme-alabak hezten aritu zen, baina hezkuntzara itzuli zen. 1966-1969 bitartean Warwickeko Unibertsitatean ikasi zuen historia. Han, 1968an, Emakumeen Askapenerako Taldeko kide sortzailea izan zen.

Seme-alabak hezteko esperientziak, eta hezkuntzara itzultzeak, zera esan nahi zuen, bera "*indar handiz ari* zela pentsatzen klasean eta generoan". 1970ean, Londresko Birkbeck Collegen PhD baterako ikasten hasi zen. Tarte horretan, Stratfordeko Emakumeak Askatzeko Taldearekin (Shrew (Musaraña) eta Pimlikoko Feminismoaren Historia Taldearekin bat egin zuen. Eta, halaber, 1970eko hamarkadan, *Historiako Tailerren Mugimenduan* parte hartu zuen. 1976an, *History Workshop Journal* aldizkariaren sortzaile izan zen. 1972tik 1974ra bitartean, *Londresko Hackney auzoko* "*Herri-autobiografietan*" parte hartu zuen, *ahozko historiari* buruzko proiektu batean, Hackneyko Langileen Hezkuntza Elkartearekin batera antolatuta.

1979an, sei asteko historiako eskolak ematen hasi zen Binghamtoneko Unibertsitatean; eta laurogeiko hamarkadan, gaueko klaseetan irakatsi zuen, Londresen. Eta, 1990eko hamarkadan, doktoregoko ikasketetara itzuli zen, eta "*Work and school for the children of London's labouring poor in the late nineteenth century and early twentieth century" ("Lana eta eskola Londresko langileentzat, XIX. mendearen amaieran eta XX: mendearen hasieran)* tesia defendatu ondoren lortu zuen. 90eko hamarkadan, Davin ikerketa-kide izan zen Middlesex-eko Unibertsitatean, eta *Growing Up Poor* liburua argitaratu zuen 1996an.

Lana
----

### Argitalpen batzuk

* *"Imperialism and motherhood"*, *History Workshop Journal* 5 (1978): 9–65.

* *Growing Up Poor: Home, School and Street in London 1870-1914* 289 or. (Londres: Rivers Oram Press, 1996) ISBN 185489062 X ISBN 9781854890627

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «"Anna Davin"» British Library.
2. 1 2 3 4   «"Papers of Anna Davin"» JISC: Archives Hub.
3. 1 2   «"Anna Davin"» A Hackney Autobiography.
4. ↑    *"Work and school for the children of London's labouring poor in the late nineteenth century and early twentieth century".* .

Ikus, gainera
-------------

* Feminismo
* Liberalismo klasiko

Kanpo estekak
-------------

* "Papers of Anna Davin", Women's Library Archives (referencia N.º. GB 106 7ADA; antes GB 106 7/XX26-XX26a).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q59143386
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 94454415
* ISNI: 0000 0000 6786 4912
* LCCN: no96016912

 |

* Wd Datuak: Q59143386
**Amonet** "Ezkutua", ezkutuan dagoenaren jainkosa babesle eta jatorrizkoetako bat da egiptoar mitologian, iparraldeko haizearen pertsonifikazioa da, bizitza dakarrena.

* Izen egiptoarra: **Amenet**. Izen greziarra: **Amonet**.

Ikonografia
-----------

Suge bezala, edo suge burudun emakume bezala irudikatua izan zen, Behe Egiptoko koroa zeramala Tebasen eta igel burudun emakume bezala Hermopolisen. Baita behi bezala ere.

Mitologia
---------

Faraoiaren jainko nagusia da, tronuratze zeremonian bertan dagoena, batzuetan Min ondoan duela. Amonet, Amonen bikotea da, baina garrantzia galtzen hasi zen Mut jainkosaren mesedetan, Amonen emaztetzat hartuko dena, Osirisen gurtza hazten zihoan heinean. Ondoren, Isis jainkosak bere bertute guztiak hartuko ditu. Behe Garaian, Amon eta Amonet Hermopoliseko Ogdoadaren zati izan ziren.

Epitetoak
---------

"Ezkutua" eta "aita den ama" deitua da.

Gurtza
------

Bere gurtza hazten joan zen Egiptoko Inperio Ertainaren garaian, eta sendotu egin zen Egiptoko Inperio Berrian. Hermopolisen gurtua izan zen, baita Karnaken ere, Amon eta Mutekin batera, eta Luxorreko tenpluan, Opet forman, Deir el-Hagarren Amonen bikote bezala. Bere gurtza berezirako apaizak izan zituen jada XVIII. dinastian, Amoneten profetak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q208735
* Commonscat Multimedia: Amunet

---

 |

* Wd Datuak: Q208735
* Commonscat Multimedia: Amunet
***Anna Ancher margolaria. Nire emaztearen erretratua*** (danieraz: *Portræt af min hustru. Malerinden Anna Ancher*) Michael Ancher (1849–1927) erretratugile eta paisaiaren generoan aditua izan zen margolari daniarraren olio-pintura da. 1884ean bukatu zuen. Ancher Skagengo margolarien partaidea zen. Tamainua 103,2 x 91,1 zm.koa da.

Deskribapena
------------

Emakumea, Anna Ancher, ate ireki batetik begira agertzen da. Eskuineko eskuan ezkontza eraztun bat du eta haurdun dagoela nabaria da. Bere senarraren txakurrak Annaren sabelari begira dago. Obraren prestaketa 1883ko udan egin zuten eta abuztu hartan jaio zen bere alaba Helga. 1884an Kopenhagen erakutsi zuten, haurdunaldia irudikatzeak eztabaida sortu zuen: iraingarritzat jotzen zen haurdun dagoen emakume bat erakustea, ikusleei aurreko ekintza sexuala gogorarazten omen ziolako. Dena dela, artistaren emaztearen gaia laster ezagun egin zen beste margolari daniar batzuen artean.

Peder Severin Krøyeren margolana
--------------------------------

Bitxikeria: Peder Severin Krøyer margolariak Michael Ancherren erretratua egin zuen emaztearen erretratu hori egiten. Krøyerrek egindako lehen pastel-margoetako bat da; lehengo pastel-margoak 1883an egin zituen.

Peder Severin Krøyerrek Michael Ancherren erretratua egin zuen margolan hau egiten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21044781

 |

* Wd Datuak: Q21044781
**Anna Arqué i Solsona** (Lleida, 1972ko maiatzaren 8a) Kataluniako mugimendu independentistaren aktibista eta komunikazio-estrategietan aholkularia da.

Enpresa Zientzietan eta Marketinen lizentziaduna da, eta Kataluniako Udako Unibertsitatearen errektore-ordea .

Gaztetan modelo gisa lan egin ondoren Londresera joan zen, non hamar urtez komunikazio-estrategiaren arloan jardun zuen 

Kataluniaren independentziari buruzko galdeketak abian jarri zirenean (2009an) Anna Arqué nazioarteko batzordearen burua izendatu zuten. Gero Joan Laportak sortu zuen alderdi politiko independentistaren (Solidaritat Catalana per la Independència) zerrendetan aurkeztu zen, 2010ean .

Gaur egun autodeterminazioaren alde jarduten duen *International Commision of European Citizens* (ICEC) erakundearen Herrialde Katalanetako bozeramailea da.

Harreman estuak izan ditu Euskal Herriarekin, eta Euskal Herriaren independentziari buruzko lehenengo galdeketetan aholkulari eta begirale gisa ere lagundu zuen .

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Anna Arqué, Kataluniako irmotasunaren indarra: "Kataluniako Gobernuak ez zuen jakin 2017ko urriaren 1eko garaipena kudeatzen" Naziogintza, 2019ko maiatzean
2. ↑   Anna Arqué, el núcleo irradiador elnacional.cat (2017)
3. ↑   Bertran i Arqué deixen la Coordinadora de les Consultes Nació digital (2010)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60038166
* Commonscat Multimedia: Anna Arqué Solsona

---

 |

* Wd Datuak: Q60038166
* Commonscat Multimedia: Anna Arqué Solsona
**Hawara** Egiptoko Faiyum eskualdeko hiri nagusia da. Faiyumgo oasitik gertu dago, hegoalderantz, Nilo ibaia oasiko lakuarekin lotzen duen *Bahr Yussef* kanalaren ondoan.

Historia
--------

Finkapen eta nekropoliak, antzinaro zaharrenetik datatuak daude. Hiriak, lehen dinastietatik ezagutzen zena, garrantzi handia hartu zuen Egiptoko Inperio Ertainaren garaian, grekoerromatar garaira arte garrantzitsua izan zelarik.

XII. dinastiako faraoiek, toki zingiratsu hau, erregeek ehiza toki bezala erabiltzen zutena, nekazaritzarako oasi batean bihurtu zuten, Nilorekin, *Bahr el-Yusuf* edo Joseren Kanala izeneko kanal baten bidez lotuz.

Amenemhat III.ak, XII. dinastiako faraoia, bere piramidea eta bere hil tenplua, K. a. XIX. mendean eraiki zituen. Dahshurren, Menfiseko nekropoliaren hegoaldean, lurperatua izateko ideia baztertu ondoren, Amenemhat III.ak toki hau aukeratu zuen bere balizko jauregitik gertu.

Sobek jainkoaren gurtza gune nagusia izan zen.

*Labirinto* deitutako multzoa
-----------------------------

Piramidea, 385x158 metro neurtzen duen harresi batek itxitako landutako multzo baten iparraldean dago. Honek, Hawarako, Inperio Ertaineko hil multzorik handiena bihurtzen du. Multzorako sarrera, ekialdeko harresiko hegoaldeko izkinan dago. Zoritxarrek, greziarrek eta erromatarrek bisitatutako multzo handi honetaz, ia ez da ezer geratzen, eraikia izan eta mende askora, irekitako auzitegi labirinto bat bezala deskribatua, ganbera, kripta eta kapera ezkutuekin. Herodotok, bere *Historia*n *Aueriseko Labirinto* ospetsua deskribatu zuen. Labirintoari buruz, beste hauek ere idatzi zuten: Diodoro Sikulo, Maneton, Estrabon, Plinio Zaharra eta Pomponio Mela.

### Hondar arkeologikoak

Eskualdea, 1888an industu zuen Flinders Petriek, erromatar garaiko hilerri erraldoi bat aurkituz, hil erretratu mordo batekin, eta, ia ustekabean, Homeroren Iliadaren II. Liburuaren zati handi bat duen papirozko biribilki bat.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26237
* Commonscat Multimedia: Hawara

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4510961-8
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 22407

 |

* Wd Datuak: Q26237
* Commonscat Multimedia: Hawara
Ikuspegia
Sjöstadsparterren eta GlashusEtt informazio zentroa.
Jolas-iturria
Eguzki-plaka bertikalak eraikin baten fatxadan (Hammarby Alle)
**Hammarby Sjöstad** Stockholmen dagoen ekoauzoa da, Suediako hiriburua osatzen duen uhartediaren hegoaldean kokatua. Hiriari aplikatutako konponbide ekologikoen eredutzat hartzen da mundu mailan.

Auzoa 2017 aldera amaituko da, eta 11.000 etxebizitza edukiko ditu, 25.000 biztanle inguru. Eremua 15 ha da.

Lekuaren historia
-----------------

Hirigunearen hegoaldean kokatua, Hammarby Sjöstad auzoa industrialde zahar bat zen, Hammarby Sjö aintzira ertzean, Itsaso Baltikotik urate bakar baten banandua. Auzo hau Södra Hammarbyhamnen (Hego Hammarby Portua) zuen izena, Lumafabriken fabrika arrazionalista erdialdean zuela. Norra Hammarbyhamnen aldea (Ipar Hammarby Portua) portuko zamalana gunea zen, burdinbide loturarekin.

1990eko hamarkada hasieran, botere publikoek auzoaren eraldaketa hasi zuten, 2004ko Olinpiar Jokoen hautagaitzaren barnean. Helburua olinpiar herria eraikitzea zen, ingurumen berrikuntza berrienak erabiliz. Azkenean, Olinpiar Jokoak Atenasek lortu zituen, baina hala ere auzo berria eraikitzeko asmoari eutsi zioten.

Egun, eraikin guztiak ingurumen irizpideak erabiliz eraiki dira eta hogei enpresatik gora parte hartu dute estilo homogeneotasuna saihesteko.

Hammarby Sjöstad eko-ziklo eredua
---------------------------------

Eredu ekologiko koherente batek energia baliabideak eta hurbiltasun beharrak bateratu ditu, energiaren aurreztea, berrerabiltzea eta ziklo amaieraren balorizazioa kontua hartuz. Hirigunea, organismo baten antzera, dagoen ingurura egokitzen da.

### Lurrazpiko zabor-bilketa

Ekoauzoaren ezaugarrietako bat lurrazpiko zabor-bilketa da. Horrela, ez dago langilerik edo ibilgailurik bilketa egiteko. Gaikako zaborrontziak hutsean bideratzen dira, 70 km/h abiaduran, bilketa zentroraino. Zaborrontzien edukiaren informazioa unean bertan jasotzen du langile batek, eta zabor desberdinen fluxuak kontrolatu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Eco Cycle Model  Hammarby Sjöstad webgune ofiziala

Ikus, gainera
-------------

* Garapen iraunkorra
* Vauban (Friburgo)
* BedZED

Kanpo estekak
-------------

* (se) Hammarby Sjöstad

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3126518
* Commonscat Multimedia: Hammarby sjöstad

---

 |

* Wd Datuak: Q3126518
* Commonscat Multimedia: Hammarby sjöstad

59°18′19″N 18°06′18″E﻿ / ﻿59.3053°N 18.105°E﻿ / 59.3053; 18.105
**Hetty Janssen** (Breda, Herbehereak, 1954ko urtarrilaren 1a) politikaria da, Herbehereetako Alderdi Laboristakoa (PvdA). 2011tik estatuko kidea da. 2019an, PvdAko fakzio buru bihurtu zen probintzia estatuetan. Gaur egun, Estatu Orokorren Goi Ganberako kidea da (2023).

Lana
----

Politikan sartu aurretik, fisika, kimika, matematika eta ingeniaritzako irakasle lanetan aritu zen (1976-1988). Horren ostean, Janssen sarritan izan da zuzendaria hainbat zaintza-erakundetan, adinekoak zaintzen, ezinduen zaintzan eta gazteen zaintzan. 1988tik 1993ra Leeuwardeneko Wissesdwingermavoko zuzendaria izan zen. Janssen Slauerhof eta Piter Jelles eskola publikoko komunitateko kontseilu zentraleko kide ere izan zen (1993-2000). 2000-2004 bitartean C.B.D.-Friesland-eko zuzendari nagusia izan zen, Liburutegi Zerbitzuaren erakundea. 2004tik 2012ra, Janssen Groningeko Het Poortje-ko Administrazio Kontseiluko kide izan zen. 2010etik 2012ra Koartehimmen-eko Woodbrookers tratamendu zentroko administrazio kontseiluko kide izan zen. 2012tik 2018ra, Janssen De Waerden-eko zuzendari  nagusia izan zen.

Bizitza pertsonala
------------------

Janssenek 1971n amaitu zuen bigarren hezkuntza Rijks HBS Bredan, eta ondoren Natura eta Kimika ikasi zituen Utrechteko unibertsitatean. 1976an ezkondu zen. 1977an, Janssenek doktorego azterketabat egin ondoren lortu zuen diploma.

1981ean Downen sindromea duen alaba bat izan zuen, eta 1982an seme bat izan zuen.

Politikako ibilbidea
--------------------

2011tik, Janssen PvdAko kidea izan zen Frisiako probintzia estatuetan eta 2019tik 2022ra fakzioko presidentea. 2022an, Súdwest-Friesland tokiko agintaritzaren informatzaile bihurtu zen azken tokiko hauteskundeen ostean. 2022an ere, Janssen Erregearen Komisarioa berriro izendatzeko konfiantza batzordeko kide bihurtu zen. 2021-2022an, Janssen CLB lantaldeko kidea izan zen, zeina erdiko zuzendaritzaren eremuan balio sozialdemokrataren aplikazioan zentratu zen.

2009az geroztik, Janssen ELF fundazioko zuzendaritzako kidea da. 2018tik Stichting Urgente Noden Frieslandeko kontseiluko presidentea da. 2019az geroztik, Vrienden van de J.P. van den Bent fundazioko kontseilari bat da.

Bitxikeriak
-----------

"Op weg naar een lagerhuis" telebista saioan (2012) epaimahaikidea. Stem op een Vrouw (2020) programaren tutorea, emakume gehiago kargu politikoetan sartzeko konpromisoa duen fundazioa da. Hetty Janssen 2023an aukeratu zuten azken lau urteotako estatuko kide onena.

Janssenek saskibaloian jokatu zuen 55 urte zituen arte.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q117232936

 |

* Wd Datuak: Q117232936