recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Adam eta Eva*** Albrecht Dürerek ohol gainean egindako oliozko bi margolan dira, 1507an bukatuak. Dürerek gai berarekin egin zuen kobrezko grabatu bat 1504an.

Nurembergen pintatu zituen, Veneziatik itzuli eta berehala. Hortaz, nabaria da Italiako artearen eragina. Haietan Dürerek gizakiaren irudi ideala gauzatzeko aukera izan zuen. Italiako bidaiari esker, Dürerek irtenbide berriak aztertu zituen gizakiaren irudia erretratatzeko. Hemengo honetan, Adam eta Eva benetako eskalan daude margoturik, eta eskala horretako lehendabiziko biluziak dira Alemaniako pinturan.

Hasieran, Pragako gazteluan kokatu ziren pintura hauek. Nolanahi ere, Hogeita Hamar Urteko Gerran, armadek gaztelua arpilatu zuten, eta Suediako Gustavo Adolforen eskuan bukatu zuten pinturok. Haren alabak Espainiako Filipe IV.ari eman zizkion 1654an. Karlos III.ak agindu zuen San Fernandoren Arte Ederretako Akademian gordetzeko. Egungo egoitzara, Madrilgo El Prado museora, 1827an ailegatu ziren, eta 1833tik aurrera egon dira ikusgai.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q351300
* Commonscat Multimedia: Adam and Eve by Dürer in the Museo del Prado

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4662064-3
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q351300
* Commonscat Multimedia: Adam and Eve by Dürer in the Museo del Prado
**Zeruaren aginpidea** (txineraz, 天命 , pinyin: *Tiānmìng*) edo **Zeruko mandatua** Txinako historiako kontzeptu politikoa da. Zhou dinastiarekin hasita hurrengo dinastia inperialetako agintarien erregealdia legitimatzeko eta laguntzeko erabiltzen zen subiranotasunare, kontzeptu tradizionala izan zen. Kontzeptu horren arabera, zeruak bedeinkatzen du agintari justu eta bertutetsuaren agintea, errege izateko aginpidea emanez. Hala ere, agintari ustela eta bidegabe bati agintea kendu zekiokeen, meritu gehiagoko agintari bati emanez. Uholdeak eta goseteak bezalako kataklismoak, halaber, Zeruaren aginpidea galdu izanaren seinale gisa interpreta zitezkeen. Aginpideak ez zuen denbora-mugarik, baina agintariari zentzuz eta bertutetsu jokatzea eskatzen zuen.

*Zeruaren aginpideaz* hitz egiten duten lehen dokumentu idatziak Zhou dukeari dagozkionak dira, Wu erregearen anaia gaztea eta Zhou Cheng erregearen semearen erregeordea. *Zeruko Mandatuaren* nozioa Mentziok bere idazkietara eraman zuen- Konfuzioren ondoren bigarren pentsalaritzat hartua delarik Mentzio, pisua izan du ideiak pentsamendu politiko txinatarrean harrezkero.

Desberdintasunak Europako monarkiekin
-------------------------------------

*Zeruaren aginpidea* Europan ohikoa izan den erregeen jainkozko eskubidearen antzeko kontzeptua da, botere monarkikoa Jainkoaren borondatearen agerpen gisa legitimatu izan delarik Mendebalde kristauan. 

Ezberdintasun nagusia da Z*eruko Mandatuak* agintari bidegabea tronutik kentzea ahalbidetu zuela da. Bi sistemetan matxinada bidegabetzat hartzen zen, baina Txinako pentsamenduan, tiranoaren aurkako matxinada arrakastatsua *Zeruko Mandatua* beste eskuetara igaro zelako frogatzat hartzen zen. 

Aginpidea, Europako zein Txinako bi kasuetan, odol-lerroz transmititzen da halaber, dinastietan jarraipena ziurtatzen baita; baina Txinan odol-garbitasunaren kontzeptuak edo oinordetza zuzenaren inportantziak ez du Europako noblezia eta aristokrazia kontzeptuekin parekiderik: Txinako enperadore legitimoak ez zuen zertan jaiotza noblea izan behar; izan ere, Han eta Ming bezalako dinastia indartsuak jaiotza arrunteko gizonek sortu zituzten.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, italierazko wikipediako «Mandato del cielo» artikulutik itzulia izan da, 2019-09-24 data duen 107887154 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2019-09-24 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.
**Ordena Teutonikoaren Estatua** (alemanez: *Staat des Deutschen Ordens*; latinez: *Civitas Ordinis Theutonici*) Iparraldeko Gurutzadetan sortutako estatua izan zen, Ordena Teutonikoaren eskuetan zegoena.

Livonia kontrolatzen zuten Ezpataren Anaia Livoniarrak Ordena Teutonikora gehitu ziren Livoniako Ordenaren adar autonomo bezala 1237. urtean.

1346an, Danimarkako erregeak 19.000 markoren truke Estoniako dukerria saldu zien. 1410ean, Grunwaldeko guduan menderatua izan ondoren, Ordena Teutonikoa gainbeheran sartu zen, eta bere Livoniako adarra, Livoniako Konfederazioarekin batu zen.

Prusiako lurralde teutonikoak, 1466an bitan banatu ziren, Thorneko Bakearen ondoren: Prusia teutonikoaren mendebaldeko zatia, Erret-Prusia bihurtu zen (ondoren, Poloniako beste zati bat izatera iritsiko zena); ekialdeko estatu monastikoa, berriz, 1525ean eta Erreforma protestantearen ondorioz sekularizatua izan zen eta Prusiako dukerriak ordezkatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Frucht, Richard C..  (2005). *Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture.*  ABC-CLIO, 69 or. ISBN 1576078000..
2. ↑   **(Ingelesez)** Skyum-Nielsen, Niels.  (1981). *Danish Medieval History & Saxo Grammaticus.*  Museum Tusculanum Press, 129 or. ISBN 8788073300..
3. ↑   **(Ingelesez)** Housley, Norman.  (1992). *The later Crusades, 1274-1580.* , 371 or. ISBN 0198221363..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156020
* Commonscat Multimedia: State of the Teutonic Order

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137143200
* ISNI: 0000 0001 1198 8585
* GND: 4076337-7

 |

* Wd Datuak: Q156020
* Commonscat Multimedia: State of the Teutonic Order
***Adamen kreazioa*** (italieraz: *La creazione di Adamo*) 1511 inguruan Michelangelok Kapera Sixtinoaren gangan margotutako fresko bat da. Jainkoak Bibliaren arabera lehen gizona den Adami bizia ematen dion pasartea irudikatzen du.

Kronologikoki, Itun Zaharreko lehen liburua den Hasierako pasarteak kaperako sabaian irudikatzen dituen laugarren panela da. Amaitzen azkenetako bat izan zen eta munduko artelanik ezagun eta preziatuenetako bat da.

Konposaketa
-----------

Jainkoa agure bizardun bat bezala irudikatua dago, gorrindol koloreko tunika aldrebestu batean bilduta, tunika hau kerubin batzuekin banatzen duelarik. Bere ezkerreko besoa emakumezko irudi baten inguruan dago, ohi Evatzat hartzen dena, oraindik sortua izan ez dena; irudizko zentzuan zeruan zain dago Lurrean toki bat jasotzeko zain. Jainkoaren eskuineko besoa luzatuta dago bizitzaren txinparta bere behatzetik Adanenera pasatzeko, honen ezker besoa Jainkoarenaren posizio berean dagoelarik. Ospetsua da bi behatz horiek oso distantzia txiki batez bananduta egotearen kontua. Margolan hau amaitzen hiru eta lau urte bitartean eman zituen Michelangelok.

Konposaketa, nabarmenki artistikoa da, eta ez literala, Adan Jainkoaren behatzera iristeko gai baita honek bizia eman aurretik ere. Era berean, Eva bere sorreraren aurretik irudikatua da. Evaren gehiketak pertsona batzuk irudikatutako emakume hori Adanen lehen emazte mitikoa izan zen Lilith dela pentsatzera eraman ditu, Bibliaren arabera, Lilith ere Adamen ondoren sortua izan zen arren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q500242
* Commonscat Multimedia: Sistine Chapel ceiling - Creation of Adam

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 212275708

 |

* Wd Datuak: Q500242
* Commonscat Multimedia: Sistine Chapel ceiling - Creation of Adam
**Qin dinastia** Txinaren batasuna aldarrikatu zuen lehenengoa izan zen. K.a. 221. urtean euren erregeak bere burua 皇帝 (huángdì) izendatu zuen, enperadore, baina inplikazio erlijiosoak zituen ere. Modu horretan errege (王 wáng) izena albo batera utzi zen.

Lehehengo Qin Enperadorearekin Txina batu, zentralizatu eta indartsua sortu zen. Lurraldea 36 (gero 48) probintziatan banatu zen. Neurriak eta pisuak batu ziren eta idazkera ere bateratu zen; dirua tipo bakarrekoa (kobrezko, borobila, laukiko zuloarekin erdian). Aurrekoen liburuak erre ziren K.a. 213an, ez baitzetozen bat pentsaera berriarekin. Gainera, Xiongnu aurre egiteko harresi handia eraikitzea hasi zen.

Qin Shi Huangen heriotzaren ondoren Ershi Huangdi semeak (Bigarren Enperadorea) hartu zuen boterea, K.a. 209an. Hala ere presioak handiak ziren eta K.a. 206an Liu Bangek (hasieran funtzionarioa) bere burua enperadore izendatu eta Han dinastiaren erregealdia hasi zen.

Ikus, gainera
-------------

* Txinako historia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7183
* Commonscat Multimedia: Qin Dynasty

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 233150325514610090002
* GND: 4065411-4
* LCCN: sh85024040
* AAT: 300018383
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q7183
* Commonscat Multimedia: Qin Dynasty
**Maldita Vecindad y los Hijos del Quinto Patio** Mexikoko musika talde bat da, Mexiko Hirian 1985ean sortua, eta rock, ska, reggae, punk eta mexikoko musika tradizionalaren eraginak bezalako erritmoak, hala nola danzón eta boleroa, fusionatzen ditu.

Hispanoamerikan aitzindariak dira, Mano Negra eta Los Fabulosos Cadillacs-ekin batera, alterlatino edo rock mestizo gisa bataiatutako generoa jendetara ekartzen. 1985ean sortua, "La maldita" Mexikoko rockaren eragin handieneko talde eta aitzindarietako bat da.

"Pachuco", "Don Palabras" eta "Kumbala" bezalako abestiekin ezagun egin ziren, batzuk aipatzearren. Beren musikan jantziak eta 1950eko hamarkadako kultura txikanoa deritzonaren eraginak sartu zituzten, hala nola, *zoot suit-a* eta pachucoaren figuraren beste elementu batzuk.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** La historia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1478617
* Commonscat Multimedia: Maldita Vecindad y los Hijos del Quinto Patio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159603664
* ISNI: 0000 0001 0636 3476
* BNE: XX181140
* BNF: 139579459 (data)
* LCCN: n2004080723

 |

* Wd Datuak: Q1478617
* Commonscat Multimedia: Maldita Vecindad y los Hijos del Quinto Patio
**Alexander Wurz** (Waidhofen an der Thaya, Austria Beherea, 1974ko otsailaren 15a) Austriako 1 Formulako pilotua da, eta gaur egun Williams taldean da.

  

Zelula hilen pareten lagina zepo batekin eutsi eta tentsiopean jartzen da estentsometro batean, zeinak luzera neurtzen baitu zepoari itsatsitako transduktore elektriko baten bidez.

2006aren hasieran, proba-pilotu ofizial eta taldeko hirugarren pilotu izateko kontratua sinatu zuen Williamsekin. Hirugarren autoa pilotatu zuen 2006ko Sari Nagusi guztietan, eta urte hartako abuztuaren 3an jakinarazi zen Wurzek Mark Webber ordezkatuko zuela Williamsen 2007ko denboraldirako pilotu titular gisa, Nico Rosbergen laguntzaile gisa.

Monakoko Sari Nagusian, 2007ko maiatzaren 27an, Wurzek bere lehen puntuak lortu zituen Williams F1 taldearentzat, 7. postuan sailkatuz 11. sailkatu ostean. 2007ko ekainaren 10ean, Kanadako Sari Nagusian, bere ibilbidean hirugarren aldiz hirugarren postuan amaitzea lortu zuen lasterketa oso gorabeheratsu baten zailtasun guztiak saihestu ostean. Egia esan, atzeko hegala kaltetu zuen lehen itzulietan, baina aurrera atera eta podiumean amaitu zuen. Europako Sari Nagusian errendimendu hau errepikatzear zegoen, baina ez zuen Webber gainditu azken chicanean.
**Jokin Lizeaga Mitxelena** ( Gipuzkoa, Euskal Herria, 1979). Korrikalari famatu hau hainbat alditan aukeratua izan da Euskal Herriko selekzioan korrika egiteko. Jokin ere Gorputz Hezkuntzan lizentziatua da eta gaur egun Gorputz Hezkuntzako irakaslea da.

Lanbidea
--------

Jokin Lizeaga txirrindularitza egiten hasi zen kirolari moduan, baina urte batzuk geroago bere ikasketetan gehiago zentratu zen. Unibertsitatean IVEF (Jarduera Fisikoaren eta Kirolaren Zientzietako Gradua) ikasi zuen. Ikasten amaitu zuenean lan egiten hasi zen entrenatzaile moduan. Momentu horretan korrika egitea gehiago gustatzen hasi zitzaion, orain arte. Urte batzuk pasata korrikalari nahiko ezaguna bihurtu zen. "Chaberton Marathon" lasterketa irabazteak eragin handia izan zuen bere bizimoduan 2009. urtean. 2010ean bere lehen alaba izan zuen eta horrek asko animatu zuen lasterketak egiten jarraitzeko.

Istripua
--------

2018ko apirilaren 7an, erorketa oso larri bat izan zuen. Jokinek "Los pastores de portuderako" lasterketa korrika egiten zuen bitartean, 27. kilometroan, 15 metroko zulo batera jausi zen. Bertan 3 ordu igaro zituen eta lehena zenez ez zen inor konturatu. 10 metro igo zituen baina ez zen nahikoa izan. Momentu horretan bertan hil egingo zela pentsatzen zuen eta azkenean beste korrikalari batek zulo barruan ikusi zuen eta arineketan bertatik atera zuen. Istripu horretan hainbat zauri izan zituen, 3 saihets apurtu zituen, sorbalda frakturatu zuen eta hainbat bihurkada izan zituen.

Lasterketa Aipagarrienak
------------------------

* Chaberton Marathon
* Zegama
* Arratzu Urdaibai
* Mello Saria
* Donostia-Hondarribi
* Urnietako Mendi Lasterketa
* Montan Trail Aspe
* Hellmouth
* Canfranc-Canfranc

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Jokin Lizeaga | Lorpen España.*  (Noiz kontsultatua: 2023-11-21).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Jokin Lizeaga | Lorpen España.*  (Noiz kontsultatua: 2023-11-21).
3. ↑   «Jokin Lizeaga» *mendifilmfestival.com* (Noiz kontsultatua: 2023-11-21).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Jokin Lizeaga, respeto.» *Territorio Trail Media* 2023-05-30 (Noiz kontsultatua: 2023-11-21).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Jokin Lizeaga: "Cada día recuerdo el accidente, mis miedos han aumentado y me paralizan"» *CMD Sport* 2021-05-26 (Noiz kontsultatua: 2023-11-21).
6. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Una sima se traga a Jokin Lizeaga en el Trail Pastores de Portudera 2018: "Pensé que me quedaba allí"» *Carreraspormontana.com* 2018-04-09 (Noiz kontsultatua: 2023-11-21).
7. ↑   **(Gaztelaniaz)** Rodríguez, Néstor.  (2022-10-30). «"Tengo una degeneración ósea y no sé si acabaré en silla de ruedas, pero ahora correr es lo que me da ganas de vivir"» *Noticias de Gipuzkoa* (Noiz kontsultatua: 2023-11-21).
8. ↑   **(Gaztelaniaz)** «La condena por el accidente de Jokin Lizeaga, un toque de atención para los organizadores» *Carreraspormontana.com* 2021-04-22 (Noiz kontsultatua: 2023-11-21).
**2023ko Dublingo istiluak**. Erreakzio bortitzak izan ziren Irlandako hiriburuan, 2023ko azaroaren 23an Dublingo (Irlanda) erdigunean, sastatze saiakera masibo baten ondoren. Gizon batek arma zuri batekin labandakadaz hiru adingabe eta bi heldu zauritu zituen. Ondoren, talde ultra nazionalistek eta eskuin muturreko taldeek ekintza xenofoboak eragin zituzten hirian oso berandu arte. Guztira Garda (poliziak) 34 pertsona atxilotu zituen protesta bortitzen ostean. Langile bat buruan zauritua izan zen

Sastatzea
---------

Dublin iparraldean, haurrak Choláiste Mhuire gaelscoil eskolatik irteten ari zirela, eskuetan labana zuen gizonezko batek han zeuden guraso eta adingabeei eraso egin zien. Bi heldu eta hiru adingabe zauritu zituen —haietako hiru larri—. Eskolaren inguruetan zeudenek geldiarazi zuten erasotzailea, baita eskuetan zeraman labana kendu ere. Erasoaren lekuko izan ziren hainbat lagun erasotzailea jotzen hasi ziren, baina haiek urruntzea lortu zuten beste hainbat lagunen artean.

Gertakariak
-----------

Immigrazioaren aurkako zenbait ultra taldek protesta bat hasi zuten gertakaria izan zen eszenaren inguruan. Alferrik izan zen Poliziak esatea gizonezkoa irlandarra zela, eta erasoak ez zuela zerikusirik immigrazioarekin edo eraso terrorista batekin. Geroago azaleratu zenez, algeriar jatorriko 49 urteko gizona izan zen. Hogei urte zeramatzan Irlandan eta 2004an bertakotzea jaso zuen. Poliziak eskuin muturreko ideologiaren jendeari eta taldeei egotzi dizkie istiluak. Hainbat ibilgailu erre zituzten, tartean bat poliziarena, saltokietan lapurretak egin zituzten eta hiri-altzariak eta eraikinak hondatu zituzten.

Eragina gizartean
-----------------

Istiluek gizartearen tentsioak areagotzen dituzte eta komunitatearen barruko zatiketak nabarmentzen dituzte. Etorkin asko bizi diren auzoetara bideratutako indarkeriak areagotu egin ditu banaketak. Agintariek eskuin muturrari egozten dizkiote istilu horiek, immigrazioaren aurkako diskurtso gero eta handiagoa duen testuinguru soziala nabarmenduz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Gertakarien bideoa EITBn.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q123521339
* Commonscat Multimedia: 2023 Dublin unrest

---

 |

* Wd Datuak: Q123521339
* Commonscat Multimedia: 2023 Dublin unrest
Polimeroen kimikan **polibutadienoa** kautxu sintetiko bat da, 1,3-butadienoa polimerizatuz erdiesten dena. Poliibutadienoa oso erresistentea da higadurarekiko eta ondorioz bere produkzioaren zatirik handiena, % 70aren bueltan, pneumatikoak fabrikatzeko usatzen da. Golf pilotak eta beste objektu elastiko anitz fabrikatzeko erabiltzen da.

Butadienoaren polimerizazioa
----------------------------

1,3-butadienozko molekulak 3 molde desberdinetan lot daitezke polimero-katea osatzeko: *cis, trans* eta *binilo*. *Cis* zien *trans* moldeetan butadieno molekulak muturretik lotzen dira, 1,4-polimerizazio deritzonaren bidez. Edonola ere, eratzen diren polimeroen ezaugarriak desberdinak dira. *Cis* lotura nagusi den polimeroek elastikotasun handia dute eta erabilera zabala dute. *Trans* lotura nagusi denean polimero oso kristalinoa eratzen da eta erabilera murritzagoak ditu. Polibutadienoaren *binilo*-proportzioa oso txikia izaten da, % 10 gehienez eta 1,2-polimerizazioari darraio.

*Cis* eta *trans* moldeen arteko proportzioa polimerizazioan usatzen den hasarazlearen menpe dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-12-06).
**San Roke kaleko 4. zenbakidun eraikina** (lehen 12. zenbakia) Moreda Arabako eraikina da.

1998ko irailaren 10ean, Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

Deskribapena
------------

Eraikuntza San Roke kalea eta Vianarantzko errepidearen artean dago, bi kaleen artean dagoen sestra desberdintasunera egokituz. San Roke kaletik eta Vianarantzko errepidetik sarrera izan arren, sarrera nagusia San Roke kaletik du.

Laukizuzendun oineko tarteko etxe bat da, San Roke kalerantz behe solairuko altuerarekin eta Vianaranzko errepide aldera behe solairua eta bi gehiago. Fatxada nagusia, iparraldera ematen duena, bederatzi dobeladun eta klabean eskudetedun puntu erdiko arku batez antolatzen da; ezkerralderantz leiho edo bano batekin, arkuz landutako dintelaz eta sarreraren arkuaren gainean ganbarari dagokion leihotxo batez. Behealdeko kalera ematen duen fatxada dobeladun sarrera arku batez antolatzen da behe solairuan, goiko solairuetan aireztatze hutsunez eta bi balkoi-atez dagokien burdin landuzko balkoiarekin.

Fatxadak harlanduz eginak dira. Hegala egurrezko gapirioduna da, moduratutako eta landutako harrizko erlaizaren gainean egonik.

Deskribapena XVI. mendeko berpizkundeko eraikin bati dagokio, San Roke kalean mantentzen direnetatik zaharrenetako bat. Egurrezko barne egitura du, hau kontserbazio egoera onean egonik. Bi sestra desberdinen arteko kokapenak irtenbide tekniko eta tipologiko bereziak hartu beharra izan du ondoriotzat barneko lurraren kontrako gune batzuen erabilera zerbitzu, nekazal biltegi, lurperatutako upelategi, eta abarretara bideratuz.

Erreferentziak
--------------

* Edukiaren zati bat monumentu hau *sailkatutako kultura-ondasun* izendatzen duen lege testutik hartu da. Izan ere, testua jabari publikokoa da eta ez du jabetza intelektualik, Espainiako Jabetza Intelektualaren Legeko 13. artikuluan xedatu denez (Espainiako Aldizkari Ofiziala, 97. zenbakia, 1996-04-22).

Kanpo estekak
-------------

* Kultura Ondasun izendapena EHAAn[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8772098

 |

* Wd Datuak: Q8772098
*Artikulu hau kolore multzoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Morea».*

**Morea**|   |
| Kolore koordenatuak |
| Hamaseitarra | #8000FF |
| RGB | (r, g, b) | (128, 0, 255) |
| CMYK**N** | (c, m, y, k) | (50, 100, 0, 0) |
| HSV | (h, s, v) | (270°, 100%, 100%) |

**More**a edo **ubel**a kolore gorrixka duten urdin guztietarako kolore multzo baliogarria da. Espektro elektromagnetikoaren barnean uhin-luzera 420-380 nanometrokoa duen kolore multzoari dagokio.

Ezin da ordenagailuko pantaila batean erakutsi (ez behintzat espektro elektromagnetikoaren bera dena); beraz, hartarako, Compact Disc batean argi fluoreszente batek egiten duen erreflexua ikus daiteke.

RAL kolore sisteman moreak 4001 eta 4099 artekoak dira, arrosekin batera.

Sinbolismoa
-----------

Kolore morea lortzea oso zaila eta garestia zenez, aberatsek bakarrik erabiltzen zuten. Horregatik, herrialde bateko kargu politiko edo erlijiosoen jantzietan maila goreneko kideak identifikatzeko erabiltzen zen, hala nola, apezpikuak eta kardinalak.

Azkenaldian. feminismoaren kolorea bihurtu da.

Antzeko koloreak
----------------

* Izpilikua - (Hex: #E6E6FA) (RGB: 230, 230, 250)
* Lila - Hex: #C8A2C8) (RGB: 200, 162, 200)
* More argia (Hex: #8357E8) (RGB: 131, 87, 232)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q428124
* Commonscat Multimedia: Violet

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2008001125
* NKC: ph580695
* AAT: 300130773

 |

* Wd Datuak: Q428124
* Commonscat Multimedia: Violet

  


|  |
| --- |
| **Espektro elektromagnetikoa**
 gamma izpiak • X izpiak • ultramoreak • argia • infragorriak • mikrouhinak • irrati uhinak **Koloreak** |
|   | ultramorea | morea | urdina | berdea | horia | laranja | gorria | infragorria |   |
**Itziar Mendizabal** (Hondarribia, Gipuzkoa, 1981eko abenduaren 14a) euskal ballet-dantzaria da.

Biografia
---------

### Dantzari ibilbidea

Lau urte zituenean Elvira Ubiernaren dantza eskolan ikasten hasi zen. 1995ean, 14 zituela, Victor Ullatek Madrilen duen eskolara joan zen ikastera. 1998an Victor Ullate-Comunidad de Madrid konpainiarekin dantzan hasi eta 2002ra arte jardun zen. 2002 eta 2006 bitartean, Heinz Spoerlik zuzendutako Zuricheko Baletean dantza egin zuen. 2006tik Leipzigeko Baleteko dantzari bakarlaria izan zen eta 2008tik dantzari nagusia.

2010ean Londresera joan zen eta Royal Ballet konpainia entzutetsuan lehen bakarlari dihardu. Honako paperak egin ditu konpainia honetan: Firebird, Tatiana (Onegin), Princesa Epine (El Príncipe de las Pagodas), Tsarina (Anastasia), Reina de Corazones (Alicia en el País de las Maravillas), Paulina (El Cuento de Invierno), Madame Moritz (Frankenstein) , Gypsy Girl (Las Dos Palomas), Myrtha (Giselle), Lilac Fairy and Bluebird (La Bella Durmiente), Helena (The Dream), Sugar Plum Fairy (El Cascanueces), Thérèse Pozzi (Strapless) eta honakoetan ere parte hartu du The Vertiginous Thrill of Exactitude, Woolf Works, Polyphonia, 'Emeralds' (Jewels), The Four Temperaments, DGV: Danse à grande vitesse, Woolf Works, After the Rain eta Multiverse.

### Sariak

2009an Gipuzkoako Dantza Profesionalen Elkarteak Errebelazio saria eman zion.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** J.L.Pereira. «Itziar Mendizábal - Grandes la Danza - Bailarines del mundo» *www.grandesdeladanza.com* (Noiz kontsultatua: 2020-04-09).
2. ↑    Sarasola, Ainhoa. «Bizitza oin puntetan» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2020-04-09).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ortega, José. *Itziar Mendizabal del Royal Ballet – EXCELENTIA.*  (Noiz kontsultatua: 2020-04-09).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Itziar Mendizabal: «Podríamos decir que bailo en el Real Madrid, aunque no soy Cristiano Ronaldo»» *El Diario Vasco* 2018-07-09 (Noiz kontsultatua: 2020-04-09).
5. 1 2   «Itziar Mendizabal — Danza.es» *www.danza.es* (Noiz kontsultatua: 2020-04-09).

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Itziar Mendizabalen webgune ofiziala.
* Itziar Mendizaba. Dantzan.eus
* Elkarrizketa *Argia*n
* Elkarrizketa luzea *Argia*n (2013)
* Elkarrizketa Berria egunkarian. (2019.08.18) Ainhoa Sarasolak
* Itziar Mendizabal. Instagram

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12259929

 |

* Wd Datuak: Q12259929
**Andeka Jurado** (1984, Barakaldo), Twitterreko txiolari eta euskal presoen aldeko ekintzailea da.

Espainiako Erresuman bertxiotxeagatik lehen kondenatua izan delako da ezaguna.

Atxiloketa
----------

2015ean "Operación Araña III" dela medio, atxilotu zuten terrorismoaren goratzea akusatuta. Berarekin batera, operazio berdinean besteak beste kartzelan zegoen Alfredo Remirez eta baita Kaiet Prieto eta Def Con Dos musika taldeko abeslaria den César Strawberry atxilotu zituzten.

Azkenean Andeka Jurado ez zen kartzelara joan, twitterren bere iritziak emateagatik jasotako zigorragatik. Hori bai, baldintzapeko askatasuna eman zioten eta kondena (hogei hilabeteko kartzela zigorra, hau da urte bat eta zortzi hilabete) mantendu zuten.

Kontuak kontu ETAren aldeko mezuak bertxiokatzearekin nahikoa dela, terrorismoa goratzeagatik zigortzeko eta Auzitegi Nazionalak Andeka Jurado Garciari ezarritako urte eta erdiko espetxe-zigorra baieztatu zuela Auzitegi Gorenak.

Sententziaren arabera, "akusatuak irudia edo mezua propiotzat hartzea edo arrazoitzea ez da beharrezkoa, ezta berak sortzea ere; mezura edonola sartu eta publizitatea ematearekin nahiko da, mezua pertsona askori bidalita"

Auzitegi Nazionalak Andeka Jurado Garciari ezarritako urte eta erdiko kartzela-zigorra baieztatu zuen epaiak. 2014 eta 2015 artean, Twitter sare sozialean youtube agertzen den bideo bat argitaratu zuen, bertan ETAko kideak agertzen ziren (behean dago bideo horretarako esteka eta gaur egun ikusgai jarraitzen du), horietako batzuk armaturik.

Josu Uribetxeberria Bolinagaren argazki bat bertxiokatu zuen, "Agur eta ohore" lelopean. ETAko kide horren inguruko mezu gehiago argitaratu zituen sare sozial berdinean.

### Helegitea

Akusatuak helegitea aurkeztu zuen Gorenaren aurrean. Twitter kontuan zabaldutako irudiak eta bideoak mezu, arrazoinamendu edo argudio propioak ez zirela azaldu zuen abokatuak, aldez aurretik komunikabideetan zeudela baizik; izan ere, bertxiokatzea horretan datza.

Auzipetuak mezua edo irudia propiotzat hartzea beharrezkoa ez dela erantzun zuen Gorenak, ezta berak sortzea ere, sartu eta publizitatea ematearekin nahikoa zela baizik.

Kondenaren bertxioak eta txioa
------------------------------

Behean Andeka kondenatzeko egin zituen bertxioak eta txioaː

1. Josu Uribetxeberriari egin zioten omenaldi publiko baten argazkia bertxiotzea. Bertan Josuren argazki bat, dantzari bat eta "Agur eta Ohore" esaldia.
2. Youtuben ikusgai dagoen "Euskal Herria résistance" bertxiotzeagatik eta bere alboan gaztelaniaz "Seguimos navegando por youtube" (youtuben nabigatzen jarraitzen dugu) idazteagatik.
3. Amnistiaren Aldeko Batzordeen kartela Josuren argazkia eta "Agur eta Ohore" txioa egiteagatik.

Bizitza pertsonala
------------------

Andekak neskalaguna du eta bi semeren aita da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑

Ikus gainera
------------

Euskal preso politikoak (1978-egun)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q50193086

 |

* Wd Datuak: Q50193086
Categoría:Mujeres
**Anna Sofia Palm de Rosa** (Stockholm, Suedia, 1859ko abenduaren 25a – Napoli, Italia, 1924ko maiatzaren 2a) margolari suediarra izan zen, akuarelengatik ezaguna.

Biografia
---------

Eguberri egunean artista familia batean jaio zen, bere aita Gustaf Wilhelm Palm margolaria zen eta Eva Sandbergekin ezkonduta zegoen, Johan Gustaf Sandberg margolariaren alabarekin. Bere etxea topaleku ezaguna zen artistentzat, hala nola: Georg Pauli, Nils Kreuger, Vicke Andrén eta Gutaf Cederström.

Annak bere aitaren eskola partikularrak jaso zituen. Aitak diseinu-eskola batean (Elementarteckningsskolan) irakasten zuen, eta Suediako Arteen Errege Akademiarako postulatzen zuten ikasleak prestatzen zituen.

1880an, Edvard Perseus eta Per Daniel Holm pintoreeen ikaslea izan zen. 1885ean, Danimarkara joan zen, eta Skagenen egon zen denporaldi batez. Gero Anberesera joan zen, Romain Stepperekin ikasi zuen eta gero Parisera.

Suediara itzuli zen, eta 1895eko Gabon Zaharrean, 36 urterekin, Suediatik behin betiko bizitzera joan zen. Lehenengo urtebete eman zuen Parisen, eta han ezagutu zuen senarra, Alfredo de Rosa infanteria-jenerala. Bikotea Caprin kokatu zen 1901ean, eta gero Napolin 1908an.

Lehen Mundu Gerran deitu zioten senarrari. Etapa horretan, Anna bereziki emankorra izan zen
Baiaen, Bacoliko Erdi Aroko herrian.

Galeria
-------

* Juego a la sombra en el hotel Brøndums (Skagen, 1885)*Jokoa itzalean Brøndums hotelean*(Skagen, 1885)
* La circulación en Stockholms ström (Stockholm, 1890)*Stockholms ström-en zirkulazioa*(Stockholm, 1890)
* La vieja opera de Helgeandsholmen (Stockholm, 1892)*Helgeandsholmen opera zaharra*(Stockholm, 1892)
* Multa por exceso de velocidad, Bois de Boulogne (Paris)*Gehiegizko abiaduragatiko isuna, Boulogneko Boisa*(Paris)
* Yegua y su potranco (Madonna dell Arco, 1908)*Behorra eta bere kumea*(Madonna dell Arco, 1908)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «View Blog Post» *www.rubylane.com*.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Anna Palm de Rosa*** |
**Bernardino Rivadavia** (Buenos Aires, 1780ko maiatzaren 20a - Cádiz, Espainia, 1845eko irailaren 2a) argentinar politikaria izan zen. 1826-1827 bitartean Río de la Platako Probintzia Batuetako presidentea, alegia Argentinako Errepublikako lehen presidentea, izan zen.

Biografia
---------

Ingelesen aurka borrokatu zen Buenos Airesen 1806an, eta Argentinako independentziaren aldeko batzordeko idazkari egin zuten 1810ean. 1811n batzordeko buruzagi nagusi bihurtu zen, eta haren aginduetara eratu zen La Platako gudarostea, desegin ziren espainiarrek ezarritako gorteak, prentsa-askatasuna aldarrikatu eta esklabotza kendu zen.

1814an Europara jo zuen, Río de la Platako Probintzia Batuen alde, britainiarren laguntza eske. Sozialismo utopikoaren ideiak ezagutu zituen Europan, eta Amerikan ildo horretako neurriak bideratzeko erabakia hartu zuen. 1821ean itzuli zen Argentinara, gobernuko ministro gisa. Gizarte-alorrean, Elizaren pribilegioak murriztu eta laborariak lurren jabe egitea erraztu zuen; politikan, hauteskunde-bidezko ordezkaritza bat abiarazi zuen, eta kultura-alorrean Buenos Airesko Unibertsitatea sortu zuen.

Río de la Platako Probintzia Batuetako lehendakari egin zuten 1826an, batasunerako konstituzio berria aldarrikatu ondoren. Halaz ere, 1827an utzi behar izan zuen kargua, batasun berri haren joera zentralistaren aurka, Buenos Airestik kanpoko herrialdeetan altxatu ziren federalisten eta geroko Uruguaiko lurrak beretzat nahi zituen Brasilen aurkako gerretan buru ezin emanik zegoela. Europara joan zen, eta 1834an itzuli bazen ere, betikoz utzi behar izan zuen ondoren sorterria, epaiketa baten ondoren. Brasila joan zen, lehenengo, eta Espainiara ondoren.

1880. urtean aldarrikatu zuen Argentinako gobernuak haren oroimena, eta ordudanik da maiatzaren 20a, Rivadaviaren jaioteguna, jaieguna Argentina osoan.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Bernardino Rivadavia*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q188891
* Commonscat Multimedia: Bernardino Rivadavia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 28371277
* ISNI: 0000 0001 1612 2713
* BNA: 000024588
* BNE: XX4878471
* BNF: 125678969 (data)
* GND: 136243592
* LCCN: n80065881
* SNAC: w61v5k9q
* SUDOC: 034986138
* UB: a1216631
* Open Library: OL2381116A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05125/eu\_r\_0624/r0624
* DBE: url
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q188891
* Commonscat Multimedia: Bernardino Rivadavia
Mintzo

*Artikulu hau hitzak ahoz adierazteko ekintzari buruzkoa da; hitz egiteko gaitasuna gaitzat duena beste hau da: «Mintzamen»*
**Mintzoa** edo **hizketa** gizakiek pentsamenduak eta sentimenduak hitzak erabiliz ahotik adierazteko ekintza da, burmuinen nahiz ahoaren eta beste organo batzuen bitartez. Ikuspuntu honetatik, bakarkako ekintza gisa, hizkuntzatik bereizten da, azken hau soziala delako. Hizkuntzalaritzan, mintzoa soinu akustikoak eta kontzeptuen arteko erlazio eta hautespenaren ondorioa da eta horietarako egiten den soinuaren artikulazio boluntarioa. Mintzatzeko gai ez diren gizakiak mutuak edo afasikoak izan daitezke. Gaitasun hau laringearen eta hiodiearen egiturari esker, ahots-korden disposizioari esker eta burmuinean dauden Broca gunea eta Vernicke guneari esker sortzen da.

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q52946
* Commonscat Multimedia: Speech

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11948542x (data)
* GND: 4116580-9
* LCCN: sh85126460
* NKC: ph117285
* AAT: 300055195
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D013060

 |

* Wd Datuak: Q52946
* Commonscat Multimedia: Speech
***Julio Kageta*** rock talde bat zen, 1983an Ermuan (Bizkaia) sortua. 1987 eta 1989 artean hiru maketa kaleratu ondoren, elkarlaneko LP batean parte hartu zuen 1990ean, Kiowak, SS-77 eta Pottoka taldeekin batera. Bertan, hiru abesti sartu zituen. Disko hori kaleratzeak ate asko ireki zizkion zuzeneko kontzertuak emateko.

1991ean, lehen disko luzea grabatu zuten Bordelen, Frantzian. Diskoari *Bihar eta berandu* izena jarri zioten. Bertan, The Clash taldearen bertsio bat sartu zuten. CD formatuak abesti bat gehiago zekarren.

1993an, azken lana argitaratu zuten, *Mestizu*. Aurreko diskoa bezala, Gor Diskoetxearekin kaleratu zuten. 1995ean jotzeari utzi zioten.

Gaur egun, Julio Kagetako partaide batzuek Kokein eta P.A.M. taldeetan jotzen dute.

Taldekideak
-----------

* Gorka Manzisidor - Ahotsa
* Juanmi Bravo - Bateria
* Iker Saenz Zaitegi - Gitarra
* Asier Agirregomezkorta - Bajua
* Patxi Linares - Gitarra
* Markos Gimeno - Bajua

Diskografia
-----------

* ***Julio Kageta**-Pottoka-Kiowak-SS-77* (Oihuka, 1990)
* *Bihar eta berandu* (Gor, 1991)
* *Mestizu* (Gor, 1993)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261145
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Badok: julio-kageta

 |

* Wd Datuak: Q12261145
**Lucia Mendonça-Previato** (Maceió, 1949 - ) biologo brasildarra da. Chagasen gaixotasunaren inguruan egindako ikerketengatik 2004an Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria jaso zuen.

Biografia
---------

Lucia Mendonça-Previato Maceión jaio zen eta bost urte zituela Rio de Janeirora aldatu zen familiarekin. 1971ean Santa Ursula Unibertsitatean graduatu zen eta Rio de Janeiroko Unibertsitatean Mikrobiologia eta Immunologia doktoretza atera zuen 1976an.

Kanadako Ikerketa Batzorde Nazionalean egin zuen doktoretza-ondorengoa, Karbohidratoen kimika landuz, eta ondoren Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn Clinton Ballou biokimikariarekin egin zuen lan.

1980an Brasilera itzuli zen, Rio de Janeiroko Unibertsitatera, eta mikroorganismoen azaleko egiturak aztertzeko laboratorioan hasi zen lanean eta 1992an irakasle bihurtu zen. 2001 artean gidatu zuen laborategia, Carlos Chagas Filho Biofisika Institutura aldatu zen orduan.

*Trypanosoma cruzi* protozooak Chagasen gaixotasuna transmititzeko erabiltzen duen mekanismoa aurkitu zuen haren taldeak Jose Osvaldo Previato senarraren taldearekin batera.

Sari nagusiak eta ohorezko postuak
----------------------------------

* Ikerketa Ibilbide Gorenaren saria (Brasilgo Ikerketa Batzorde Nazionalak, 1986)
* Petrobras saria (National Invention Prize, 1987)
* Brasilgo Zientzia Akademiako kidea (1992)
* Nazioarteko ikertzailea (Howard Hughes Medical Institute, 1997)
* Biologia Zientzietako Rio de Janeiro Estatuko saria (1999)
* Brasilgo Zientzia Akaddemiako Urtekarien editore nagusia (2003)

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
**ABCM-Zweisprachigkeit** (*Association pour le Bilinguisme en Clase dès la Maternelle*) Alsaziako hezkuntza- eta kultura-elkartea da, eta 1990eko abenduan sortu zuten Richard Weissek, Colmar-reko ikasle baten aitak, eta Patrick Kleinclausek, Lutterbach-eko ikasle baten aitak, hasiera hartan lehendakari eta lehendakariorde izan zirenak.

Helburua aleman-frantses irakaskuntza elebiduna sustatzea da, alsaziera eta fràncic lorenès dialektoa alde batera utzi gabe, Alsazia-Lorrena lurralde zaharreko haurren artean, eskolaurreko garaitik hasita. Richard Weiss da lehendakaria, eta Tomi Ungerer ohorezko lehendakaria. Schweiguri-sur-Moder du egoitza.

1991n Saverne, Lutterbach eta ingersheimi zabaldu zituzten lehen eskolak; urte amaieran, 105 ikasle eta 5 gela edukitzera iritsi ziren. 1998an 22 ikasgela gehiago jarri ziren, guztira 463 ikaslerekin. 2004an, 749 ikasle zeuden elkarteko eskoletan.

Gaur egun, bi eskola ditu: Sarreguemines-ekoa (Blies eta Beausoleil), Mosela departamentuan, eta beste bat Saverne, Haguenau, Schweighouse-sur-Moder, Estrasburgo, Bindernheim, Ingersheim, Lutterbach eta Mulhouse. Alsaziako Eskualde Kontseiluaren dirulaguntzak jasotzen ditu, baita Rin Garaiko eta Rin Behereko Kontseilu Nagusiarenak, eta Sarreguemines udalerriarenak ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Escola de Lutterbach a enseignement-prive.info
2. ↑  Michel Mathien, *L'expression de la diversité culturelle : Un enjeu mondial*, 2013
3. ↑  Escola ABCM de Beausoleil
4. ↑    *Carte des écoles.* .

Ikus, gainera
-------------

* Seaska (ikastolen elkartea)
* Diwan
* Calandreta
* Bressola
* Murgiltze (hizkuntzalaritza)
* Eskolim

Kanpo estekak
-------------

* ABCM-Zweisprachigkeit elkartearen orri ofiziala
* Focus sur l'école bilingue ABCM (Alsace))

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8182780
* Commonscat Multimedia: ABCM-Zweisprachigkeit

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 1055928723
* SUDOC: 060606045

 |

* Wd Datuak: Q8182780
* Commonscat Multimedia: ABCM-Zweisprachigkeit
**Plebe** (latinez: *plebs*) Antzinako Erroman, herritar xehea izan zen. Plebea erromatarrek menderatutako Lazioko herritarrek eta Erromara joandako atzerritarrek osatua zen hasieran; lur-jabe txikiak, merkatariak edo eskulangileak ziren **plebeio** (latinez: *plebeius*) gehienak. 

Hiritar libreak ziren legez, baina errepublikaren garaian ez zuten ordezkaririk ez senatuan ez eta beste funtzionario karguetan ere, epaitegi militarrean izan ezik; K.a. 445. urtea arte debekatua izan zuten patrizioen taldeko kideekin ezkontzea. Plebeak borroka handia egin zuen eskubideak lortzearren; patrizioengandik bereizi eta beren legeak eta erakundeak antolatu zituzten, eta Erromako hiritik alde egitea eta handik hurbil beste hiri bat sortzea erabaki zutenean, patrizioek amore eman behar izan zuten. Plebeioek patrizioekiko berdintasuna lortu zuten pixkanaka; K.a. 300. urtetik aurrera gero eta txikiagoa izan zen bi taldeen arteko bereizketa eta erabat desagertu zen bateko zein besteko aberatsek nobilitas klasea osatu zutenean.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2018-2-15 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104687
* **Identifikadoreak**
* BNF: 11970884c (data)
* LCCN: sh85103443
* NDL: 00575632

 |

* Wd Datuak: Q104687
**Oteitzako gudua** Nafarroako herri hartan Bigarren Karlistaldian egindako gudua izan zen, liberalek eta karlistek 1874ko abuztuaren 11n egina.

1874ko udaren hasieran Gasteiz Ebrotik bakarturik zegoen eta abuztuaren 22an Miranda Ebrotik ateratzekotan zegoen konboi batek babesteko Moriones jeneralari Oteitza erasotzeko agindua eman zioten distrazio moduan. Mendiri jeneral karlistak defentsaren lanak hastekotan zegoen baina abuztuaren 10ean Moriones Larragan zegoela jakitean atzera egiteko agindua eman zuen.

Mendirik herriaren kanpoaldean hiru batailoi plazaratu zituen egindako lubakiak aprobetxatuz, beste bat herriaren barnean, lau Santa Barbara mendian eta bost Ziraukirako bidean dagoen San Kristobal baselizan.

Hilaren 11ko goizeko seietan Moriones Oteitzarantz jo eta heldu baino 2 kilometro aurrerago karlisten lubakiak topatu zituen Eskintza mendian. Liberalen eskuinaldean zegoen Catalánek zuzendutako dibisioak Cortijoren brigadaren laguntzaz lehen erasoak egin zituen inguratze-mugimendua eginez. Artilleriak ordu erdi bat jo ondoren, Catalánen soldaduek aitzinera egin zuten, Colomok zuzendutako dibisioak mendebaldetik eraso zuen bitartean. Eguerdirako herritik 50 metrotara zeuden baina ezin mugimendu osoa egin karlistek Colomo gelditzea lortu zutelako. Karlistek Eskintzatik 8 eta 12-ko piezak erabili zituzten su egiteko.

Orduan Morionesek eraso orokorreko agindua eman eta herria konkistatu zuen. Liberalek 422 eta karlistek 172 hildako izan zituzten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  XIX. mendeko albuma
2. ↑    in: *Enciclopedia Espasa*. 40, 1006-07 or. ISBN 84-239-4540-5..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11202938

 |

* Wd Datuak: Q11202938
1715ean Frantziako Luis XV.ak Parisko Parlamentuan egin zuen Lit de justice edo saio berezia.
**Parisko Parlamentua** (frantsesez: *Parlement de Paris*) Frantziako Antzinako Erregimenaren instituzioa izan zen. «Auzitegi subiranoetako» partaide izan zen, eta, 1661tik aurrera, Luis XIV.aren erregealdi pertsonala hasi zenean, «Auzitegi goren» izena hartu zuen. Parisko Parlamentua errege-justiziaren boterea pixkanaka ordezkatu zuen organo judizial indartsua izan zen.

Historia
--------

Erdi Aroko *Curia regis*en, hau da, Erdi Aroko erregeek haren ahaideek eta nobleziak osatzen zuten gortean izan zuen jatorria; hala agertu zen XIII. mendearen erdialdean. Gero eta autonomia handiagoa hartzen joan zen, auzibideak saio erregularren bidez organo espezializatu gisa epaitzeko,*Curia in parlamento*. Frantziako Luis IX.ak Île de la Cité uhartean ezarri zuen, Citéren jauregian, errege jauregiaren ondoan, eta 1278an Filipe III.aren ordenantza batekin lehen araudi orokorra izan zuen. XV. mendetik aurrera, beste hamahiru parlamentu sortu ziren hainbat probintziatan. Hala ere, Pariskoak erresumako auzitegirik garrantzitsuena izaten jarraitu zuen. "Parlamentua" izen hutsez ezagutzen zen.

Eraketa
-------

XIII. mendearen amaierara arte, parlamentua honako hauek osatzen zuten: Erresumako prelatuek eta baroiek, jauregiko ofizialek eta erregearen tokiko agenteek, *bailli*ek edo seneskalek, ofizial profesionalen inguruan, parlamentuko maisuek eta kontseilariek, batez ere Erregearen Kontseiluko legegileen artean bildutakoek. Pixkanaka, azken horiek garrantzi handiagoa hartuko zuten eta beren funtzionamendua bermatuko zuten baita ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1242473
* Commonscat Multimedia: Parlement de Paris

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 129759044
* ISNI: 0000 0001 2175 5355
* BNF: 118761821 (data)
* GND: 2040225-9
* LCCN: n50000737
* SUDOC: 026531178

 |

* Wd Datuak: Q1242473
* Commonscat Multimedia: Parlement de Paris
**Indar Armatu Peronistak** (gaztelaniaz: *Fuerzas Armadas Peronistas*, FAP) 1968an sortutako hiri - gerrilla peronista argentinar ezkertiar talde bat izan zen, 1960ko eta 1970eko hamarkadetan aktiboa. Erakundeak zuzenean borroka egiten du Argentinako estatuko indarren aurka. Envar "*Cacho"* El Kadriren gidaritzapean. Bere agerraldia 1968ko irailaren 17an gertatu zen arrakastarik gabeko ekintza armatu batekin Taco Ralon, Tucumanen. 1971n erakundea FAP Comando Central eta FAP 17 izenez ezagutzen den gutxiengo fakzioetan banatu zen. Lehenak borroka armatua hobetsi zuen Perónen hautaketa baino estrategia gisa, eta bigarrenak Tendencia Revolucionariarekin bat egin zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Pozzoni, Mariana.  (2009). «La Tendencia Revolucionaria del peronismo en la apertura política. Provincia de Buenos Aires, 1971-1974» *Estudios Sociales* 36: 173–202..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2715120
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 156033624
* LCCN: n87841548
* SUDOC: 155466992

 |

* Wd Datuak: Q2715120
**Gartza** taldeko haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Gernikan, Bizkaian, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

Arauak
------

"Gartzan" batez ere neguan, eliz arkupeko lauzen gainean jokatzen zen.

Joko honetarako lurrean lauki bat marrazten zen eta horren erdian jolaskideek ekarritako txanponak jartzen ziren bata bestearen gaineran. "Gartza" izeneko laukitik arrasto bat egiten zen eta bertatik jokalariek , banak, beren txanpona botatzen zuten, "gartzaren" marretakoren baten gainean kokatzeko asmoarekin, edo bestela kanpoaldetik ahalik eta hurbilen. Irabazlean ematen zion hasiera jokoari eta txakurrandia hobekien botatakoak hurrenez hurren. Jokoan hasteko aipatu den arrastotik txanpona botatzen erdiko mordora. Txanponak "gartza" pasatzen bazuen, bertakoak ukitu gabe, tiraldiak ez zuen balio eta hurrengoan ematen zitzaion txanda. Botatako txanpona ez bazen, aldiz, "gartza"tik ateratzen, txanpon piloan geratzen zen, laukitik atera zitzakeenekin batera. Botatako txanponarekin batera mordotik bat edo gehiago "gartza"tik ateraz gero, tiratzailea horiez guztiez jabetzen zen eta berriro tiratzea egokitzen zitzaion. Jokalari guztiak pasa ondoren laukiaren erdian txanponik geratzen bazenm nork bere txakurrandia jarri eta berriro jokoan hasten ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Juan Garmendia Larrañaga - Xabier Mendiguren Bereziartu: *Juan Garmendia Larrañagaren hiztegi etnografikoa*. Donostia: Ikastolen Elkartea, 2003. 84-85.or.

Kanpo estekak
-------------
**Movimiento Nacional** (euskaraz: «Mugimendu Nazionala») Espainian Francoren diktadura garaian faxismoan oinarritua zegoen eta gizarte eta bizitza publikoan ordezkari bakarra izaten saiatu zen frankismoaren sistema totalitarioa izan zen. Gizarte korporatibistaren kontzeptuari jarraitzen zion, honetan entitate naturalak direlakoak bakarrik mintza zitezkeen: familia, udalerria eta sindikatua.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Mugimendu nazionala espainiarren eta Gurutzada sortu zuten idealen arteko batasuna da, eta integrazio horren Mugimendu Nazional eta politikoa osatzen du. |  » |
| Torcuato Fernández-Miranda. |

Izendapenaren jatorria Frankismoaren lehenbiziko urteetan dago, Bigarren Mundu Gerran Franko espainiar diktadoreak Ardatzeko potentziengandik aldetzen ari zelako itxura eman nahi zuen garaikoa. 1943an diktadoreak Falange Española Tradicionalista y de las Juntas de Ofensiva Nacional Sindicalista zelakoari (FET eta JONS) "Mugimendua" deitzeko agindua eman zuen. Honela bada, handik aurrera errejimen frankista osatzen zuten erakunde eta mekanismoek "Mugimendu Nazionala" izendapena jaso zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Torcuato Fernández-Miranda, *El Movimiento como fundamento doctrinal y la organización política del régimen español*, *El hombre y la sociedad* atala, 162. orr.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3088976
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125496849
* NKC: ko2009492729

 |

* Wd Datuak: Q3088976