recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Senoiak** (latinez *senones*, antzinako grekotik: Σήνωνες) Antzinaroko Galiako zelta kulturako tribu bat ziren.

Zisalpetar Galiako senoiak
--------------------------

K.a. 400 urte inguruan Alpeak igaro zituen senoi tribuaren zati batek, eta umbriar tribuak kanporatu eta gero, Italiako ekialdeko kostaldean ezarri zuten haien bizilekua, Forlitik Anconara doan eremuan. Eremu horri hortik aurrera *Ager Gallicus* (latinez, 'galiarren lurra') deitu zitzaion, eta bertan etorri berriek Sena Gallica herria fundatu zuten ( gaur egungo Senigallia), Ager Gallicus horren hiriburu bilakatu zena. K.a. 391. urtean zisalpetarrek Etruria inbaditu eta Clusium hiria setiatu zuten (gaur egungo Chiusi). Klusiarrek Erromari laguntza eskatu zioten, eta honek, Erromaren ordezkariek galiarren aurrean erakutsi zuten jarrera eta nazioen legeei egin zioten zapalketarekin batera, senoien tribua Erromaren aurkako gerran sartu zuen. Baina senoiek erromatarrak garaitu zituzten Alliako Guduan (K.a. 390. urteko uztailaren 18an, usadioaren arabera) eta horrek ondorengo Erromaren Arpilaketa ekarri zuen.

Gertakari haien ondorengo ehun urteetan senoiak Erromaren aurkako gerran aritu ziren etengabe, K.a. 283. urtean Publius Cornelius Dolabella-k menderatu eta Ager Gallicus-etik kanporatu zituen arte. Hortik aurrera, ez ziren Italian gehiago gelditu. Baliteke Danubio inguruan, Mazedonian eta Asia Txikian zehar hedatu ziren galiar tribuenetariko bat izan izana. Haien lurretan Sena Gallica kolonia erromatarra sortu zen, galiar hiria egon zen inguruan.

Alpeez haraindiko Galiako senoiak
---------------------------------

Italian ezarri zen tribuaren adar bat ziren, edota izen bereko beste tribu bat. Gaur egungo Sena eta Marne, Loiret eta Yonne eskualdean zuten bizilekua. Haien herri nagusiak Agendicum (gero *Senones* deitua, gaur egungo Sens), Metiosedum (gaur egungo Melun, A. Holder-en iritziz, Meudon) eta Vellaunodunum (toki ezezaguna) izan ziren.

K.a. 53 eta 51 urteen inguruan, Julio Zesarren aurka borrokatu ziren Cavarinus buruzagia (berau Zesarrek ezarria) kanporatu eta gero. K.a. 51. urtean Drappes izeneko buruzagi senoi batek Gallia Narbonensis probintzia mehatxatu zuen; baina azkar atxilotu zuten. Hortik aurrera ez dago galiar senoien erreferentzia gehiagorik.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Harris, W. R. Talbert, T. Elliott, S. Gillies. "Places: 413311 (Senones)". Pleiades.
* **(Frantsesez)** www.senones.fr webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1048883
* Commonscat Multimedia: Senones

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1048883
* Commonscat Multimedia: Senones
*Artikulu hau Bizkaiko uharteari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Txatxarromendi».*

**Txatxarramendi** Sukarrieta ondoan dagoen uhartea da. 2,7 hektarea ditu eta Urdaibai paduraren erdialdean dago.

Deskribapena
------------

2'7 hektareatako azalera du Txatxarramendik. Uhartea eta lehorra zubi batek lotzen ditu eta itsasbehera denean hareaz inguratuta geratzen da. Artadi batek estaltzen du uhartea eta ipuruak ere badaude.

Historia
--------

Hegoaldean II. mendeko erromatarren kabotaje toki baten aztarnak aurkitu dira. 

XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran bainuetxeen inguruan turismogune bihurtu zen Sukarrieta. UIhartean ostatu bat eta itsaski biberoa eraiki ziren. Bainuetxea egon zen eraikinean AZTIren itsasoaren ikerketarako zentroa dago eta lorategi botaniko bat ere badu, 25 landare espezie dituena.

Ikus, gainera
-------------

* Urdaibai

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2893319
* Commonscat Multimedia: Txatxarramendi island

---

 |

* Wd Datuak: Q2893319
* Commonscat Multimedia: Txatxarramendi island


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Euskal Herriko uharteak |  |
| Aketx • Amuitz • Bedua • Berens • Billano • Dunbarriak • Galera • Gaztelugatxe • Hirukanale • Izaro • KonpantziaMollarri • Orenin • Sandinderi • San Nikolas • Santa Klara • Santiago Aurrea • Txatxarramendi • Txorien Uhartea • Txurruta • Zuhatza |
**Potato** musika talde beteranoa da, 1980ko hamarkadan eta Gasteizen sortu eta arrakasta handia izan zuena, Euskal Rock Erradikala delako mugimenduan sailkatutakoa.

Historia
--------

1984an Juantxo Boriko "Johnny Brusco" eta Pedro Espinosa "Aianai" elkartu ziren eta Elena López eta Pako Pkorekin taldetxoa osatu ondoren urte bereko gabon zahar egunean eman zuten aurreneko kontzertua. 1985ean Jamaikara joan ziren eta han ikasitakoaz baliatuz Hertzainak eta Kortaturekin batera Lekeition "Euskadi Tropikalaren Jaialdia" antolatu zuten. 1986an Bilbon 10.000 pertsonaren aurrean eman zuten kontzertua eta urte berean lehenengo diska plazaratu zuten, Tijuana In Blue taldearekin elkarbanaturikoa. Hurrengo urtean iritsi zen lehenengo diska bakarrean grabaturikoa, *Punky, Reggae, Party* mitikoa.

1989an Julen Trepiana "Trepi" eta Javier Olloki "Okiman" sartu ziren taldean eta hauekin beste hainbat diska sortu ziren. Bi hauek ordea 1995ean *Plántala* diskaren ondoren Potato utzi eta talde propioa sortzea erabaki zuten, Arawak.

Taldekide berriak hartu eta diska berriak plazaratu zituzten. 2006an Juantxo Boriko minbiziz hil zen eta 2007an bilduma diska zen *Potato en Fueros* atera eta taldea desegitea erabaki zuten.

2009an ordea Pako Pko-k Potatoren ibilbideari berrekin zion. Diska berria atera eta hurrengo urteetan kontzertu ugari eman zituen Euskal Herrian, Espainiar Estatuan eta baita Europa aldean ere. 2014-15 urtean esate baterako Alemanian izan zen. Diska berria ere kaleratu zuten 2014an. Pedro "Aianai"-k ordea kargu hartu zion Potato izena erabiltzeagatik, taldea 2007an desegiteko erabakia hartu zutela argudiatuz.

Diskografia
-----------

### Potato

1. *"Potato & Tijuana in Blue"* (Oihuka, 1986), Tijuana In Blue taldearekin batera egindakoa.
2. *Punky, Reggae, Party* (Oihuka, 1987).
3. *Erre que erre* (Oihuka, 1990).
4. *Crónicas de puerto sin más* (Oihuka, 1993).
5. *Plántala* (Oihuka, 1995).
6. *PKO original* (Gasteizko Langabetuen Asanblada, 1997).
7. *Directo, directo* (Soviet Records, 1999).
8. *Como en sueños* (Maldito Records, 2003).
9. *Potato en Fueros* (Aianai Kultur Elkartea, 2007).

### Potato (berria)

1. *La fiesta Ska!* (Maldito Records, 2009).
2. *Todo el Rato* (Maldito Records, 2014).

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Historia y curiosidades de Potato, mítica banda de Gasteiz» *Vitoria-Gasteiz* 2014-02-06 (Noiz kontsultatua: 2017-10-20).
2. ↑    *POTATO  » HISTORIA.*  (Noiz kontsultatua: 2017-10-20).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *POTATO "Todo El Rato!!!" – Maldito Records -.*  2015-02-05 (Noiz kontsultatua: 2017-10-20).

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1247716
* Commonscat Multimedia: Potato (band)

---

* **Identifikadoreak**
* ISNI: 0000 0004 7094 0065

 |

* Wd Datuak: Q1247716
* Commonscat Multimedia: Potato (band)
|  |
| --- |
|  |
| **Izena** | ***Avnia*** |
| **Sortze urtea** | 2002 |
| **Mota** | Historia, etnografia, toponimia...aldizkaria |
| **Saltzen den lurraldea** | Euskal Herria eta beste |
| **Editatzen den herria** | Luiaondo (Aiara) |
|
| **Hizkuntza** | Gehienbat espainieraz |
| **Maiztasuna** | Hiruhilabetekaria |
|
| **Argitaratzailea** | Avnia Kultur Elkartea |
|
| **Zuzendaritza** | Juanjo Hidalgo, Felix Mugurutza |
| **Webgunea** | www.aunia.org |

**Avnia** (ahoskatu /'awnia/) Aiaraldean sortutako aldizkaria da.

Historia
--------

Aldizkari hau lehen aldiz 2002ko abenduan argitaratu zen. 2009ko amaieran 28 zenbaki zituzten argitaratuta.

Izena Laudion agertu zen latinezko inskripzio batetik ateratakoa da.

Ezaugarriak
-----------

Etnografia, antropologia, arkeologia, historia, toponimia eta bere etimologia eta ingurune naturala gizakia abiapuntu hartuta dira jorratutako gaiak.

Hasieran batez ere aipatu eskualdeko zazpi udalerriei buruzko artikuluek osatzen zuten **Avnia**; urteak pasa ahala Aiaraldeaz mantendu duen arreta beste zonalde batzuei buruz argitaratu diren testuekin konbinatuz joan da.

Artikulu gehienak gaztelaniaz daude eta bakan batzuk euskaraz.

Hiruhilabetekaria da; zenbakiez gain udako urtaroen izena ere ematen zaie aleei.

Aunia Kultur Elkartea
---------------------

Aldizkariaren proiektua aurrera atera duen taldeak izen bereko elkartea osatu zuen. Egoitza Luiaondon (Aiara) dago kokatuta.

Elkarteak gai berberak jorratzeko ekitaldi batzuk burutzen ditu:

* jardunaldiak: Aiaraldeko historiaz zenbait urtez, Jesus Galindezez, Joan Perez de Lazarragaz...
* indusketak: Untzuetako Ertaroko gazteluan, Baranbioko hilerrian.
* ikastaroen antolaketa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Aiara, Amurrio, Artziniega, Laudio eta Okondo Araban; Orozko eta Urduña Bizkaian.
2. ↑  Helbidea: Otazu, 1A; Behea B; 01408 Luiaondo.

Ikus, gainera
-------------

* Aiaraldea
* Gizarte zientziak

Kanpo estekak
-------------

* Aunia Kutur Elkartea (Gaztelaniaz)
* Aunia aldizkariko ale guztiak issuu-n

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254540

 |

* Wd Datuak: Q12254540
**Guanare**, **Villa del Valle del Espíritu Santo de San Juan de Guanaguanare** bezala sortua,  Venezuelako Portuguesa estatuko hiriburua da. 1591ko azaroaren 3an sortu zuen Juan Fernández de León portugaldarrak "Espíritu Santo del Valle de Guanaguanare" izenarekin. 1786an, Barinasko Komandantzia Orokorra sortu zenean, haren parte zen, Caracasko Probintzian sartuta. 1824an, Guanare, Ospino eta Araure kantonamenduak Caracasko Probintziatik banandu eta Barinasen sartu ziren berriro, zeinak Probintzia maila eskuratu zuen. 1851n, Portuguesako probintzia sortu zen Guanare, Araure, Guanarito eta Ospino kantonamenduekin. 1881eko apirilean, Portuguesa, Cojedes eta Zamora batu ziren Hego-mendebaldeko estatu handian; batasun horrek 1909ra arte iraun zuen, Guanare Estatuko hiriburu izendatu zuten Eleazar López Contreras presidentearen dekretuz gaur arte. Hiri hau, Portuguesa estatuan sortu zen lehena izateaz gain, Ameriketako hiri bakanetako bat da fundazio-akta gordetzen duena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Guanare hiria
* Portugalgo kultura
* Guanareko klima
* Guanare udalerriko klima
* Guanare udalerriko alkatetza
* Portugalgo estatuko kultura
* Guanare udalerriko ekonomia
* Guanare hiriko ondarea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q733005
* Commonscat Multimedia: Guanare

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153754207
* LCCN: n93040090
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q733005
* Commonscat Multimedia: Guanare
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Sjögrenen sindromea** zelulak, ttua eta malkoak isurtzen dituzten guruinak, beste batzuez gain, batez ere liseri aparatuan, erasotzen dituzten gaixotasun autoimmune bat da. Gaixotasun erreumatiko bat ere bada, artikulazioetan mina eta hantura eraginez.

Sailkapena
----------

Bi mota bereizten dira: Sjögrenen sindrome primarioa eta Sjögrenen sindrome sekundarioa. Lehenean, lehortasun arazoak daude begietan eta ahoan, ttu eta malko guruinen aurkako erasoaren ondorioz; sindrome mota hau duten gaixoen artean, batzuetan, antigorputz antinuklearren presentzia dago (ANA) odolean. Sekundarioa, gainera, beste gaixotasun autoimmune batekin elkartuta egoten da, lupus eritematoso sistemikoa, artritis erreumatoidea, esklerodermia, dermato-polimiositia edo ehun konektiboaren gaixotasun mistoa kasu.

Ezaugarri klinikoak
-------------------

Zantzu nagusien artean, honako hauek daude: begi eta aho lehorrak (horren ondorio diren kalteekin), mina eta nekea gorputz-adarretan, negala eta larruazal lehorra. Estimatzen denez, gaixotasun hau duten 4 milioi pertsona daude, horietatik %90a, emakumeak direlarik. Ohi, 40 urtetik gorako pertsonetan diagnostikatzen da.

Gaixotasun kronikotzat hartzen da.

Tratamendua
-----------

Tratamendua, immunitate-sistemaren lana murriztera begira doa, eta, sintomak arintzeko, isurketak estimulatzeko botikak erabil daitezke, malko artifizialak erabili, eta, gainera, gihar eta artikulazioetako minarentzako botikak erabil daitezke.

Ikus, gainera
-------------

* Mikuliczen sindromea

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Gaixotasunak Hiztegia] [2015]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q335555
* Commonscat Multimedia: Sjögren's syndrome

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00571353
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* DOID: DOID:12894
* CIE-10: M35.00
* CIE-9: 710.2
* OMIM: 270150
* DiseasesDB: 12155
* MedlinePlus: 000456
* eMedicine: 332125
* MeSH: D012859
* Orphanet: 378
* **Kimikako identifikadoreak**
* KEGG: H01502

 |

* Wd Datuak: Q335555
* Commonscat Multimedia: Sjögren's syndrome
Arranoaitz eta mugarria.

**Arranoaitz** (899 metro) Satui mendilerroko mendietako bat da, Arrolamendi inguruan duela. Antzuola, Legazpi eta Oñatiko udalerriek partekatzen duten mugarria ere bertan dago; buzoia, berriz, zertxobait aldenduta dago, muino baten gainean, eta dagoeneko Legazpiko udalerrian.

Satui mendilerroa Satui mendilerroa (By This image has been made by Zorion).
Aizkorri, Gorbeia, Udalatx, Andarto, Kurutzeberri, Anboto eta inguruko mendiak ikus daitezke Arranoaitzetik.

Oñati, Legazpi eta Antzuolatik ditu igoerak. Oñatitik posible da Koroso gaineraino joatea eta bertatik Arranoaitzera igotzea. Herrigunetik igotzeko, Larraña auzotik du igoera. Antzuolatik, berriz, herrigunetik Koroso gainera igota joan daiteke gailurrera, edo Deskarga gainetik. Legazpitik**,** berriz, Urtatzako urtegitik gora igo daiteke. Posible da Arranoaitzetik Arrola edo Gorostiaga gainetara ere joatea. Bertatik gertu dago Irikortako iturria, Arrola gainaren azpian.

Arrola elkarteak 1991eko urteberria (urtarrilak 1) ospatzen.
Eremu honetan Satui-Arrolamendiko estazio megalitikoa edo gune arkeologikoa aurkituko dugu, batez ere tumuluekin osatuta.

Garai batean, buzoia jarri aurretik, burdinazko gurutzea zegoen; gaur, baina, desagertuta dago. Arranoaitzen albotik gertu daude Argilekuko txabolak eta Korosoko lepoa eta baserri eraberritua. Lehena ezaguna da, bertan elkarte bat kokatzeaz gain, Arrolamendiko elkartekoek jaia ospatzen zutelako urteberrian, salda eta txorizoa eskainiz. Korosoko lepoan, berriz, finalista eguna ospatzen zuten.

Lur eremu honetan ere 2007-8an Bergaratik Irunera doan gas bidea pasatzen da lurpetik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Arranoaitz/Arrandaitz.* .
2. ↑   Ramirez de Okariz Telleria, Iñigo.  (2022). *Arrolak 50 urte mendiz mendi.*  Arrola mendi elkartea ISBN D. 221-2022....
3. ↑   «BOE-B-2006-307047 Resolución de la Dirección General de Política Energética y Minas por la que se autoriza a «Naturgás Energía Transporte, S.A.U.» la contrucción de las instalaciones del gasoducto denominado «Duplicación del Gasoducto Vergara-Irún, tramo Vergara-Zaldivia-Villabona».» *www.boe.es* (Noiz kontsultatua: 2023-08-14).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112780639

 |

* Wd Datuak: Q112780639
**Katherina Hetzeldorfer** (Nuremberg, ? - Speyer, 1477) homosexuala izateagatik exekutatu zuten lehen emakume erregistratua izan zen. Rhin ibaian ito zuten, Speyerren, gaur egungo Alemanian.

Biografia
---------

Nurembergekoa zen jatorriz, eta 1475ean,ahizpatzat deskribatzen zuen emakume batekin batera, gizon gisa jantzita, Speyerrera aldatu zen. 1477an, homosexualitateagatik eta gizonarena egiteagatik epaitu zuten. Bera eta ahizpa gizon eta emakume gisa bizi zirela norbaitek salatu ondoren auzipetu zuten. Bi emakumeri ere sexua erosi ziela esan zuten, eta sexu-harremanetan ere sexu biologikoa ezagutu ez zutela adierazi zuten. Haietako batek larruz egindako uhaldun kontsolagailu gorri bat erabili zuela adierazi zuen. Hetzeldorfer Rhin ibaian itota exekutatu zuten.

Historia
--------

Hetzeldorfer aurretik ez dago emakumeen homosexualitateagatiko exekuzioen erregistrorik (ekintza homosexual maskulinoengatik edo sodomiagatik egindako exekuzioak, berriz, arruntak ziren), eta ondorengo kasuen kopuru oso mugatua, nahiz eta emakumeen homosexualitatea ere "naturaren aurkako krimentzat" jo. Europan emakumeen homosexualitateagatik egindako ondorengo exekuzioen artean Catherine de la Maniere eta Francoise de l'Estrage, 1537an, Frantzian egindakoak daude. Jazarpen kasu ospetsu bat Agatha Dietschirena izan zen, 1547an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Katherine Crawford (2007). *European Sexualities, 1400-1800*. Cambridge University Press. 162.or. ISBN 978-0-521-83958-7.
2. ↑  Helmut Puff (2003). *Sodomy in Reformation Germany and Switzerland, 1400-1600*. University of Chicago Press. 32-33. or. ISBN 978-0-226-68505-2.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18604647

 |

* Wd Datuak: Q18604647
**Historiaurrelariak** historiaurrea ikertzen duten espezialistak dira. Historiaurreari buruzko dokumentu garaikide idatzizkorik ez dagoenez, kultura materiala aztertzen dute idatzi aurreko kulturak ezagutzeko, beste arkeologo batzuek aurkitutako eta dokumentatutako aztarnen bidez edo ikerlariek eurek egindako indusketa arkeologikoen bidez. Batzuetan, arkeologoek, batez ere erromatar garaiak ikertzen dituzte, iturri idatziak eta arkeologia konbinatuko dute bere ikerketetan. Arkeologo guztiak ez dira historiaurrelariak, arkeologia beste garai batzuk ere ikertzeko zientzia baita, hala nola, Erdi Aroa, Aro Modernoa edo Aro Garaikidea. Ohikoa da, adibidez, Telesforo Aranzadi, Jose Miguel Barandiaran eta Enrique Eguren Euskal Herriko lehen historiaurrelariak izan zirela esatea.

Euskarazko testuetan, askotan, Historialari hitzaren ordez, Historiaurrean aditu esamoldea erabiltzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Fernández Eraso, Javier.  (2011). «Santimamiñe en la Prehistoria vasca» *Kobie, Serie Bizkaiko Arkeologia Indusketak* 1: 393-400..
2. ↑   «Aldi baterako - Historiaurrearen abentura Gipuzkoan - San Telmo Museoa» *www.santelmomuseoa.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-08-15).
3. ↑    Aranzadi. «"Historiaurrean aditu den batentzat pozgarriena da gure ikerketak gaur egungo gizartean eragina izatea"» *Aranzadi* (Noiz kontsultatua: 2023-08-15).
**Enterobakterioak** bakterio Gram negatiboz osatutako familia da, *Enterobacteriaceae* izenarekin ere ezagutzen direnak. Familia honetan sailkatzen dira bazilo Gram negatibo anaerobio fakultatiboak, giza zein animalien hestean bizi daitezkeenak ("enteron" hestea da, grekoz). Hogeita hamar genero bakteriar baino gehiago sailkatzen dira familia honen barnean, *Escherichia*, *Salmonella*, *Shigella*, *Yersinia*, *Proteus* edo *Enterobacter* bezalakoak, besteak beste.

Enterobakterio guztiak baziloak dira, sarritan txikiak (kokobaziloak). Batzuk flageloen bitartez mugitzen dira, beste batzuk -berriz- ez dira mugikorrak. Ez dute esporarik sortzen. Digestio aparatuan bizi badira ere, maiz aske daude gorputzetik kanpo, uretan ala lur-zoruan, esaterako.

Ezaugarri biokimiko nagusiak honako hauek dira:

* anaerobio fakultatiboak: O/H (+/+)
* oxidasa (-)
* katalasa (+)
* glukosaren hartzidura : (+)
* nitratoak erreduzitzen dituzte, nitritoak sortuz

Ahalmen patogenoari dagokionez talde honen barruan aniztasun handia dago: taldekide batzuk patogeno hertsiak dira (*Salmonella*, *Shigella*...), beste batzuk oportunistak (berez ez dira patogenoak, baina inmunogutxituengan edo defentsa gutxi dutenengan gaitzak sortzen dituzte: *Escherichia*, *Proteus*, *Enterobacter*...) eta askok ez dute inongo patologiarik eragiten, hesteetako biztanle ez-kaltegarriak izanik.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Enterobakterio*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q380136
* Commonscat Multimedia: Enterobacteriaceae
* Wikispecies Espezieak: Enterobacteriaceae

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX534950
* BNF: 119937905 (data)
* LCCN: sh85044079
* NKC: ph119947
* **Datu taxonomikoak**
* Dyntaxa: 2003915
* EOL: 3214
* GBIF: 4899
* ITIS: 245
* NCBI: 543
* WoRMS: 414809
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D004755

 |

* Wd Datuak: Q380136
* Commonscat Multimedia: Enterobacteriaceae
* Wikispecies Espezieak: Enterobacteriaceae
**Erika Zafirova** (Kiustendil, Bulgaria, 1999ko maiatzaren 7a) gimnastikan aritzen den kirolari bulgariarra da.

Olinpiar Jokoak
---------------

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu, eta urrezko domina eskuratu zuen gimnasia erritmikoan *Taldeka aparatu guztiak* kategorian, Bulgaria ordezkatuz; ROCeko taldearen (zilarrezko domina), eta Italiako taldearen (brontzezko domina) aurretik sailkatu zen Bulgariako taldea. 
Honako hauek osatzen zuten Bulgariako gimnasta taldea: Simona Dyankova, Stefani Kiryakova, Madlen Radukanova, Laura Traets eta Erika Zafirovak.

Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
---------------------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia 
  | 01 !1. postua, urrezko domina | *Taldeka aparatu guztiak*, gimnasia erritmikoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Erika Zafirova» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Erika Zafirova» *olympics.com* **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q30224298

 |

* Wd Datuak: Q30224298
*Artikulu hau 1960ko dokumentalari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Bilbao».*
***¿Bilbao?*** Policarpo Fernández Azkoagak 1960an zuzendutako dokumental laburra da, Bilbo inguruko txabola-auzoei buruzkoa.

Sinopsia
--------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

1950eko hamarkadaren amaieran, Bilbo milaka langile erakartzen zituen hiri industriala izan zen. Etxebizitzen eskasia eta prezioa zela, langile etorkin hauek hiria setiatzen zuten txabola-auzoetan etxe bat eraiki behar izaten zuten. Zuzendariak Eumig alemaniar kamera bat hartu eta auzo berri hauek grabatu zituen.

Hasieran leku ezagunak (Kale Nagusia edo Casilda Iturrizar parkea) erakusten du, gero "ezezaguna": Errekalde, Banderas, Uretamendi, Cabras, Artxandako funikularraren ingurumariak, Urizar dorretxea, Olabeaga, Iturrigorri edo Abandoibarra) auzoak erakusten ditu, aldeak nabarmentzeko.

*¿Bilbao?* dokumentalak bere garaiko tabu bat salatu zuen.

Filmaren berreskuratzea
-----------------------

Bere balio historiko zela eta, 2007an Euskadiko Filmategiak eta Bizkaiko Foru Aldundiak dokumentala berreskuratu eta zaharberritu zuen. Gainera, emanaldiak errazteko, Super 8n, zuri beltzez eta soinu barik grabatutako metrajea 35 mm-ra pasa zuten. Urte hartako ZINEBI jaialdia ireki zuen Arriaga antzokian.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   López Echevarrieta, Alberto.  (2007ko azaroa). «Chabolismo en Abandoibarra» *Bilbao* (46).
2. ↑   «Chabolas en el Guggenheim» *El Correo* 2007-11-24.
3. ↑   «La Filmoteca Vasca recupera un film amateur sobre las chabolas de Bilbao» *Diario Vasco* 2007-10-26.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6172317

 |

* Wd Datuak: Q6172317
**Maria Luisa Larraga Cacho**, (Zaragoza, 1970ko abenduaren 10) iraupen eta erdi-iraupen lasterketetan espezializatutako atleta aragoiarra da. 1996tik 2006ra bitartean, nazioarteko txapelketetan parte hartu zuen espainiar talde nazionalaren barnean, hogeita hamaika aldiz. Atletismo arloan hainbat marka ditu, hala nola, 3.000, 5.000 eta 10.000 metro lauetan, erdi-maratoian eta maratoian. Taldeei dagokienean, talde ugaritan egon zen: CN Helios (1988-1992), New Balance AC (1994-1996), Adidas RT (1997-2003), Puma Chapín de Jerez (2004), At. Olímpo (2005-2008) eta Scorpio-71 2009a geroztik. Bere sari edo lorpen nagusien artean ditugu Valentziako maratoian garaile atera izana eta 1998ko Erdi-Maratoiko Mundu Txapelketan espainiar taldearekin lortu zuen brontzezko domina, taldekako lasterketan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** SL, DiCom Medios. «Gran Enciclopedia Aragonesa Online» *www.enciclopedia-aragonesa.com* (Noiz kontsultatua: 2019-02-22).[*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Federación Aragonesa de Atletismo - Deporte Aragonés» *Federación Aragonesa de Atletismo* (Noiz kontsultatua: 2019-02-22).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Biografía de atletas» *RFEA*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6782063
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 7731
* **Kirolariak**
* IAAF: 70357

 |

* Wd Datuak: Q6782063
Bath eta Londresko Harlequin taldeen arteko partida.
**Bath Rugby Club** Ingalaterrako Bath hiriko errugbi talde bat da. Ingalaterrako errugbi txapelketan jokatu ohi du. 1865an sortu zen, hortaz gaur egungo talde zaharrenetako bat da.

Historia
--------

1865an sortu zuen Lansdown Cricket Clubak neguan jardueraren bat egiteko helburuaz. 1984an lehenengo Anglo-Galestar Kopa irabazi zuen eta 1986an abiatu zen Ingalaterrako ligako lehenengo urteetan talde nagusia izan zen Leicester Tigersekin batera, 90. hamarkadakoak baititu irabazitako sei txapelketak.

1996an Europako txapelketa handi bat sortzearekin batera Ingalaterrako errugbi taldeak profesionalizatu egin ziren, haien artean Bath ere bai. Urte hartan bertan Ingalaterrako liga eta Anglo Galestar Kopa irabazi zituen eta 1998an lortu zuen Europako txapelketa gorena irabaztea, Heineken Kopa.

Hurrengo hamarkadan ez zen puntako taldea izan. 2006an Heineken Kopako finalerdietara iritsi zen baina Biarritz Olympiquek kanporatu zuen 18-9ko emaitzaz. 2008an Europako bigarren txapelketa kontsideratzen dena irabazi zuen, European Challenge Cup. 2015ean Ingalaterrako txapelketako finala jokatu du baina Saracens taldeak 28-16 emaitzaz garaitu du.

Lorpenak
--------

* Europako Txapeldunen Kopa (Heineken Kopa):
	+ Txapelduna (1): 1998.
	+ Finalerdiak (1): 2006.
* European Challenge Cup:
	+ Txapelduna (1): 2008.
	+ Fibnalista (3): 2003, 2007, 2014.
* Ingalaterrako errugbi txapelketa:
	+ Txapelduna (6): 1989, 1991, 1992, 1993, 1994, 1996.
	+ Bigarrena (6): 1995, 1997, 2000, 2001, 2004, 2015.
* Anglo-Galestar Kopa:
	+ Txapelduna (10): 1984, 1985, 1986, 1987, 1989, 1990, 1992, 1994, 1995, 1996.
	+ Finalista (1): 2005.

Kanpo estekak
-------------

* Bath Rugby Club taldearen webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q810786
* Commonscat Multimedia: Bath Rugby

---

 |

* Wd Datuak: Q810786
* Commonscat Multimedia: Bath Rugby


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | 2021-22ko Ingalaterrako errugbi txapelketako taldeak |  |
| Bath  •  Bristol  •  Exeter  •  Gloucester  •  Harlequin  •  Leicester  •  London Irish  •  Newcastle  •  Northampton  •  Sale Sharks  •  Saracens  •  Wasps  •  Worcester |
**Bristol Bears** (izen ofiziala, *Bristol Rugby Football Club*) Ingalaterrako Bristol hiriko errugbi talde bat da. Ingalaterrako errugbi txapelketan jokatu ohi du.

Historia
--------

Taldea 1888an sortu zen hiri bereko Carlton club eta Redland Park taldeek bat egin zutenean. XX mende hasieran Ingalaterra eta Gales inguruko talde indartsuetakoa izan zen.

1987an Ingalaterrako liga sortu zenean Bristol lehen mailan kokatua izan zen. 1998 artean bertan egon zen, emaitzarik onena 1994ko laugarren postua izan zuen. Ordutik aurrera lehen eta bigarren mailen artean ibili izan da. 2007an hirugarren egin zuen. 2009an maila galdu eta ordutik Championship (2. mailan) aritu da. Bost aldiz izan da liga erregularreko txapelduna baina beti ere play-offetan kanporatua izan ondoren, 2016an titulua lortu eta Premiership (1. mailara) itzuli zen, baina urte bakarra egin zuen bertan.

2018an **Bears** ("hartzak") ezizena ofizializatu zuen taldeak. Taldearen armarrian ere hartza ezarri zuen. 2020an aurreneko titulu handia irabazi zuen, European Challege Cup. 2021ean Ligako fase erregularrean aurrena izan zen baina play-offetan ez zuen finalera sailkatzerik lortu.

Lorpenak
--------

* European Challege Cup
	+ Txapelduna 2020an.
* Ingalaterrako errugbi txapelketa:
	+ Hirugarrena 2007an.
	+ Final erdiak 2020 eta 2021ean.
* Anglo-Irlandar Kopa:
	+ Txapelduna (1): 2011.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Bristol Bears taldearen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q917973
* Commonscat Multimedia: Bristol Bears

---

 |

* Wd Datuak: Q917973
* Commonscat Multimedia: Bristol Bears


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | 2021-22ko Ingalaterrako errugbi txapelketako taldeak |  |
| Bath  •  Bristol  •  Exeter  •  Gloucester  •  Harlequin  •  Leicester  •  London Irish  •  Newcastle  •  Northampton  •  Sale Sharks  •  Saracens  •  Wasps  •  Worcester |
**Expresión Sonora** erdaraz musika egin zuen euskal rock taldea izan zen, Elgoibarren sortua, eta 1969 eta 1971 urteen artean funtzionatu zuena. Taldeko muinak, Alfonso Guillok (ahotsa eta baxua) eta Gabi Agirregomezkortak (gitarra), Koska taldea sortu zuten gero, euskarazko rock-ean aitzindari.

Ibilbidea
---------

«Expresión Sonora» taldea sortu zuten 1969an Guillok (baxua) eta Agirregomezkortak (gitarra), artean hamasei eta hamazazpi urte inguru zituztela, eta atzerriko rock&roll eta blues taldeen kantuak jotzen zituzten ingelesez. Luis M. Arakistain (bateria) eta Patxi Garciak (gitarra) osatu zuten laukotea, eta bi urtez bakarrik aritu bazen ere, ospe handia hartu zuen orduko gazteen eta rockzaleen artean.

1969ko urriaren 18an egin zuten debuta. 1970ko udaberrian Donostiako Artista Berrien IV. Lehiaketa irabazi zuten. Dantzalekuetan eta elizaren edota elkarte kulturalen lokaletan antolaturiko dantza saioetan egin zuten lan batik bat: ia 4 orduko saioak ere izan zitezkeen, igande arratsalde osoa. Rock errepertorioa jotzen zuten, bertsioetan («The Beatles», «The Rolling Stones», «The Animals», «Spencer Davies Group», «Santana», «The Shadows», «Led Zeppelin»...).

Tarteka, izen handiko taldeekin partekatu zuten agertokia; esaterako, Los Bravos taldearekin Donostiako Trinitate plazan Aste Nagusian, eta Andaluziako Gong rock progresiboko taldearekin. Eibarko Coliseo antzokian emandako kontzertua ere taldekideen gogoan geratu zen.

Expresión Sonora 1971n desegin zen, taldekideak soldadutza egitera joan ziren, eta, handik itzuli ondoren, Guillok eta Agirregomezkortak beste talde bat sortu zuten, Txerra Gurrutxaga (gitarra), Endika Iriondo (bateria) eta Luis «Mitxi» Diego (gitarra akustikoa) lagunekin. «Koska» izena hartu zuen taldeak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Guillo, Alfonso. «Musikaren eskutik oholtzara» *Eibar.ORG | Eibarko peoria* (Noiz kontsultatua: 2020-12-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104535456

 |

* Wd Datuak: Q104535456
**Wampanoag herria** (batzuetan **Massasoit** edo **Wôpanâak**) Ipar Amerikako amerindiar herri bat da. Gaur egun federalki onartutako bi leinuren parte dira: Mashpee Wampanoag leinua eta Gay Headeko Wampanoag leinua. Era berean Massachusettseko estatuak onartutako beste lau leinutan banatzen dira.

Historia
--------

XVII. mendearen hasieran, ingelesekin harremanetan hasi zirenean, Wampanoag herria Massachusettseko hego-ekialdean eta Rhode Islanden bizi ziren. Martha's Vineyard eta Nantucketen ere hedatzen ziren. Euren biztanleria handia zen, milaka, eta artoa eta babarrunak ereiten zituzten. Bakarrik Martha's Vineyarden hiru mila Wampanoag bizi ziren.

1616tik 1619ra epidemia jasan zuten, ziurrenik baztanga edo leptospirosiarena. Asko hil ziren eta euren jendarte-antolaketa ia deuseztatu zuen. Ikerlari batzuen arabera Massachusettseko Badiaren kolonia ezartzeko garrantzitsua izan zen gaixotasun honek sortutako hildako kopuru handia izatea. Felipe Erregearen Gerra ingeles kolonoen aurka egin zutenean, 1675-1676 urtetan zehar, euren biztanleriaren % 40 hil zen. Bizirik atera ziren gizon gehienak Mendebaldeko Indietan saldu zituzten esklabo eta emakume asko Ingalaterra Berrian.

Leinua XVIII. mendean erregistro gehienetatik desagertu bazen ere, herritarrak hor ziren, eta euren kultura eta hizkuntza mantentzeko gaitasuna izan zuten. Beste batzuekin ezkondu eta ekonomia eta kultura aldatzen hasi ziren. XX. mendearen hasieran Wôpanâak hizkuntza jada desagertua zegoen, baina 1993tik aurrera lanketa egon da hizkuntza berreskuratzeko eta eskolatan ikasi ahal izateko.

Wampanoag herria konfederazio gisa antolatzen zen, nagusi gisa *sachem* bat zutelarik, eta bere inguruan beste hainbat *sachem*. Guztira 50 talde baino gehiagok osatzen zuten konfederazioa.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**: Mashpee Wampanoag Nationaren webgune ofiziala.
* **(Ingelesez)**: Plimoth Plantationen webgune ofiziala.
* **(Ingelesez)**: Wampanoag Herria.
* **(Ingelesez)**: Wôpanâak Language Reclamation Project.
* **(Ingelesez)**: Wôpanâak Language Reclamation Projecti buruzko artikulua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1047264
* Commonscat Multimedia: Wampanoag

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85145063
* AAT: 300262961
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1047264
* Commonscat Multimedia: Wampanoag
**Viktoria parkea** (ingelesez: *Victoria Park*) Ingalaterrako Londres hiriburuan dagoen parke bat da, ekialdeko Tower Hamlets udalerrian kokatzen da. Regent's Canal ubideak mugatzen du mendebaldean Viktoria parkea. 2011 urtean Londresko parkerik onenaren saria eman zioten hiritarrek eta Bandera berdea jaso zuen honen adierazgarri.

Historia
--------

Koroak 88 hektareatako lurraldea erosi zuen eta Sir James Pennethorne arkitektoari eskatu zion parke bat diseina zezan. 1842 eta 1846 artean burutu ziren lanak, eta 1845ean ireki zituen ateak. XIX mendean auzoko industria ugarietako langileentzako ezinbesteko aisialdi eremua bihurtu zen eta *People's Park* ("jendearen parkea") ezizena hartu zuen. Era berean Tower Halmets (sozialista eta iraultzailea) eta Hackney (erlijio errefomatzailea) udalerrien arteko muga eta aldi berean lotura izan zen. Speaker's Corner inprobisatuak ohikoak izan ziren XIX mendearen bukaeran hasi eta Bigarren Mundu Gerra ondoren ere.

Kontzertuak
-----------

1970 eta 1980 hamarkadetan hainbat protesta kontzertu izan ziren, *Rock Against Racism* eta *Anti-Nazi League* erakundeek antolaturikoak esate baterako. Ezagunena The Clash taldeak 1980 urtean emandakoa da.

Milurteko berrian ere itzuli dira kontzertu emanaldiak.

* Radiohead (2008)
* Madness (2009)
* DJ Tiësto (2009 eta 2010)

Kirolak
-------

Hainbat kirol desberdinen jarduerak izaten dira parkean:

* Txalupa estropadak
* Kriketa
* Futbola

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
* 
*

Informazio praktikoa
--------------------

* Ordutegia: 6:00 - ilunabarra
* Metro geltokia:    Mile End
* Tren geltokia: Victoria Park

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *WebCite query result.*  (Noiz kontsultatua: 2017-03-26).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Music Review: Tiësto/Pendulum @ Victoria Park» *Londonist* 2010-08-03 (Noiz kontsultatua: 2017-03-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q429540
* Commonscat Multimedia: Victoria Park, East London

---

* **Ondare historikoa**
* NHLE: 1000178

 |

* Wd Datuak: Q429540
* Commonscat Multimedia: Victoria Park, East London
"Jitka" dispositiboa, ŠtB txekiar polizia sekretuak 1960ko hamarkadan entzuketak egiteko erabiltzen zuena.
**Telefono-entzuketa** edo **telefono bidezko komunikazioetan esku sartzea** hirugarren pertsona batek, normalean ezkutuan, telefono bidezko elkarrizketa bat monitorizatzea da. Entzute terminoa sare informatikoen bidez informazioa trukatzera hedatzen da. Poliziak edo onartutako gobernuko beste indar batzuek telefonoz entzutea legezko telefono-entzuketatzat har daiteke, araudiaren arabera.

Legezko estatusa
----------------

Telefono-entzuketak zorrozki kontrolatzen dira herrialde askotan, norbanakoen pribatutasuna babesteko. Hala ere, Alemaniakoa bezalako jurisdikzio batzuetan, gorteek froga gisa onar ditzakete telefonoz grabatutako elkarrizketak, alderdien adostasunik gabe. Estatu Batuetan, Ameriketako Estatu Batuetako Atzerriko Inteligentzia Zaintzeko Auzitegiak agentzia federalak egoera jakin batzuetan entzuketak egitea baimendu daitezke, prozedura sekretuak dituen gorte bat. Mexikon ere, telefono bidezko esku-hartzea ohikoagoa baitzen, 2008tik badira legeak elkarrizketa pribatuen erabilera pribatutasunaren urraketatzat hartzen dutenak, tartean zeuden aldeek baimenik eman ez bazieten. Espainian, telefono bidezko komunikazioetan esku sartzea Telekomunikazioei buruzko maiatzaren 9ko 9/2014 Lege Orokorraren 39. artikuluan arautzen dute.

Erakunde eta enpresa askok telefono bidezko elkarrizketak grabatzen dituzte esandakoa probatu ahal izateko, langileak entrenatzeko edo haien errendimendua monitorizatzeko. Jarduera hori ez da telefono bidezko entzuketatzat hartzen batzuetan, baina ez jurisdikzio guztietan, telefono bidezko elkarrizketan parte hartzen duten alderdietako batek, gutxienez, ezagutzen duelako. Telefono bidezko elkarrizketak leku batzuetan grabatzea arautzen duten legeek eskatzen dute alderdietako batek bakarrik izatea grabazioaren berri, eta beste batzuek, berriz, biak jakinaren gainean egotea. Jardunbide egokitzat jotzen da dei baten hasieran elkarrizketa grabatzen ari dela iragartzea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Elhuyar Hiztegia
2. ↑  Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2006]
3. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Intervenciones en las Comunicaciones Telefónicas y Derechos Fundamentales.* .
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Ley 9/2014, de 9 de mayo, General de Telecomunicaciones» *BOE*.

Kanpo estekak
-------------
*Coprinus martinii*

Sinonimoak: *Coprinopsis martinii*, *Coprinellus martinii*

Jangarritasuna ez dago argi. Nolanahi ere, oso aurkikuntza bitxiak dira, eta hobe da uztea beste batzuek ikus eta goza dezaten.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 5 eta 10 (20) mm bitarteko zabalerakoa, erdiesferiko-oboidea gaztea denean, geroago 30 mm-ra ere heltzen da koniko-kanpai formarekin, ertza gorantz begira duela. Azala erradialki ildaskatua, grisa, gaztetan errezel zatiz estalia, ondoren glabroa. Errezel irintsua, pikortsua edo flokosua.

**Orriak:** Grisak, laster beltzak, ertza ziliatua, zuria.

**Hanka:** 30 eta 60 mm bitarteko garaierakoa eta 1 eta 2 mm bitarteko lodierakoa, zilindrikoa, zurixka, glabroa, oinarria klabiforme samarra, tomentu zuriarekin.

**Haragia:** Mintzezkoa eta grisa. Zehaztugabeko usain eta zaporearekin.

**Etimologia:** *Coprinus* hitza grezieratik dator, "coprinus" hitzetik, eta simaurrari dagokiona, simaurretan hazten dena, esan nahi du. *Martinii* epitetoak Gerorge Willard Martin (1886-1971) mikologo estatubatuarra ohoratzen du.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

Antzeko beste espezie batzuk daude, eta bereizteko, normalean, karaktere makroskopikoak eta mikroskopikoak ondo aztertu behar izaten dira.

Sasoia eta lekua
----------------

Udaberritik udazkenera. Bakartia edo taldekoia, larre pobreetan ihi txikien zelaietan, *Catex*, *Scopus*, edo *Juncus*-en hondarretan, mendi alpinoetan. Lurzoru azidoetan 

### Banaketa eremua

Erreferentzia
-------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Velazquez José Ignacio. Banco de setas, catalogo micológico.
**Sistema parlamentarioa**, **Legebiltzarreko sistema** edo **parlamentarismoa** estatuaren aginpideen banaketan eta haien arteko orekan oinarritzen den sistema politikoa da. Sistema politiko honetan legegintzako aginpidea parlamentuak du eta aginpide eragilea gobernuak. Elkarren arteko oreka gordetzeko parlamentuak gobernuaren dimisioa eragin dezake gaitzeste-botoaren bitartez. Gobernuak halaber parlamentua desegiteko ahalmena du hauteskunde berriak egiteko. Aginpide eragilea bitan banatzen da: estatuburua (erregea, enperadorea edo errepublikaren lehendakaria izan daiteke eta ez du erantzukizun politikorik) eta gobernuburua.

Historia
--------

XVII. mendean Erregimen Zaharraren amaierak eta burgesiaren garapenak sistema parlamentarioari bide eman zioten Europan. Lehen urratsak Ingalaterran eman ziren 1688. urteko iraultzarekin. Sistema parlamentarioa erabat finkatu ez bazen ere, iraultzak garbi banatu zituen erregearen eta ganberen ahalmenak, aginpide eragilea eta legegintzako aginpidea, alegia. Frantzian 1789ko iraultzak eman zion bide sistema parlamentarioari, eta Biltzar Nazionala sortu zuen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011-12-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q166747
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX526103
* BNF: 16715703k (data)
* GND: 4044696-7
* LCCN: sh85018569
* NDL: 00575218
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q166747
**Kensington Jauregia** (ingelesez: *Kensington Palace*), Kensington Gardens lorategietan, Londresen dagoen errege egoitza bat da. Bertan bizi dira erregetzako zenbait kide, Gloucesterreko duke-dukesak eta Kenteko printze-printzesak. Gaur egun, Diana Galesekoari buruzko erakusketa bat dago irekita publikoarentzat, hau izan baitzen bere egoitza ofiziala, hil zen arte.

Historia
--------

Sir George Coppin-ek eraiki zuen jauregia 1605 urtean Kensington herrixkan. Hasiera hartan bi solairutako jauregia zen jakobitar estiloan egindakoa. 1619an Heneage Finch, Nottinghameko Earlak erosi zuen eta *Nottingham House* izena hartu zuen.

1689an Gilen III.a errege koroatua izan zen eta jauregi hau erosi zuen, bera bizi izan zen Whitehall jauregia Tamesis ibaitik gertu egonik beti behelaino artean egoten baitzen eta uholdeak ere sarritan gertatzen baitziren. Erosi eta berehala Sir Christopher Wren arkitektoari eskatu zion jauregia handitu zezala. Diru kostoa handiegia izan ez zedin, Wrenek egitura mantendu zuen eta lau erpinetan hiru solairutako eraikinak gehitu zizkion. Hurrengo erregeek ere aldaketak eragin zizkioten. Bertan bizi izan zen azken erregea Jurgi II.a Erresuma Batukoa izan zen.

1760ean hil zen Jurgi II.a eta ordutik aurrera errege familiako ahaideek erabiliko zuten jauregia. XIX mendearen bukaeran egoera txarrean aurkitzen zen baina Viktoria erreginak zin egin zuen bera jaiotako jauregia ez zuela bertan behera erortzen utziko eta 1897an parlamentuak berau berrizteko plana ezarri zuen abian. Bi urte beranduago, Viktoria erreginaren urtebetetzean, 1899ko maiatzaren 24an, ateak ireki zizkion publikoari. Ordutik monarkiaren egoitzetako bat izan den arren, jauregiaren atal batzuk museo publiko izan dira.

Iruditegia
----------

* Aurrealdea.Aurrealdea.
* Golden Gates.*Golden Gates*.
* Jauregiaren barnealdearen grabatua. W. H. Pynerena. 1819.Jauregiaren barnealdearen grabatua. W. H. Pynerena. 1819.
* Kensington Gardens lorategiak.Kensington Gardens lorategiak.
* Sunken Gardens lorategiak.*Sunken Gardens* lorategiak.
* Orangery eraikina.Orangery eraikina.
* Viktoria erreginaren estatua.Viktoria erreginaren estatua.
* Gilen III.aren estatua.Gilen III.aren estatua.

Informazio praktikoa
--------------------

* Metro geltokiak:
	+ Queensway
	+ High Street Kensington

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q207385
* Commonscat Multimedia: Kensington Palace

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 172644537
* ISNI: 0000 0004 0492 3339
* GND: 4749230-2
* LCCN: sh00005028
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 904705
* **Ondare historikoa**
* NHLE: 1223861

 |

* Wd Datuak: Q207385
* Commonscat Multimedia: Kensington Palace
*Hau kanbodiar izen bat da; abizena* Hun *da. Kanbodiar tradizioan, pertsona hau deitzeko bataio izena erabiltzen dute.*

**Hun Sen** (khmereraz: ហ៊ុន សែន; Kampong Cham, 1952ko abuztuaren 5a) kanbodiar politikaria da. Kanbodiako lehen ministroa izan zen 1985etik 2023ra.

Bizitza
-------

1970ean Khmer Gorriekin bat egin zuen eta mailaz maila gora eginez joan zen. 1975ean, Phnom Penheko gatazkan begi bat galdu zuen. 1976an, Khmer Gorriek, Pol Pot buruzagi zela, Kanbodia Demokratikoaren Errepublika aldarrikatu zuten, eta Hun Senek Vietnamera alde egin zuen. 

1979an, vietnamdarrek lagundutako armadak estatu-kolpea eman eta Khmer Gorriak eta Pol Pot Phnom Penhetik alde egitera behartu zituzten. Hun Sen bere herrira itzuli zen, eta vietnamdarrek lehen ministro egin zuten. 1979tik 1993ra bitartean, vietnamdarren gobernu txotxongiloaren buru izan zen. Nazio Batuek milioika dolar sartu zituzten Kanbodian 1993an monarkia konstituzional batekin demokrazia ezartzeko asmoz. 

Nazio Batuek babestuta, hauteskundeak egin ziren 1993an, eta Norodom Ranariddh printzeak, Norodom Sihanouk erregearen semeak, irabazi zituen. Hala ere, Hun Senek, Kanbodiako Herriaren Alderdiaren lehendakariordeak, esan zuen bere alderdiak herria zatituko zuela eta bere buruzagitza beharrezkoa zela. Nazio Batuek boterea Ranariddhen eta Hun Senen artean banatzea proposatu zuen, biak lehen ministro izendatuz. 

1993tik 1997ra bitartean, elkarrekin gobernatu zuten, baina 1997ko maiatzean Ranariddhek bere herriari ohartarazi zion 1998an Hun Senek hauteskundeak irabazten baldin bazituen, Kanbodiaren monarkia konstituzionalerako bidea zapuztuko zuela, eta komunismoa ezarriko zuela berriz, demokraziaren ordez. Handik bi hilabetera, Hun Senek Ranariddh bere kargutik kendu zuen, eta gatazka odoltsua sortu zen, dozenaka hildako eragin zituena. Kazetariek estatu-kolpea zela esan arren, Hun Senek ukatu egin zuen. Printzeak alde egin behar izan zuen eta, hura kanpoan zela, Kanbodiako parlamentuak Ung Huot atzerri-ministro ohia aukeratu zuen Ranariddh printzearen ordezko.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q57788
* Commonscat Multimedia: Hun Sen

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 81813603
* ISNI: 0000 0001 0992 9666
* GND: 137649045
* LCCN: nr99033779
* NKC: js20060331005
* SNAC: w6kh3j75
* SUDOC: 08339866X
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02911/eu\_h\_2995/h2995
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q57788
* Commonscat Multimedia: Hun Sen