Bi genero tradizionalen irudikapen sinbolikoa. Mendebaldeko mundu-ikuskeran: maskulinoa eta femeninoa.
Soziologian, **generoa** maskulinitatea eta feminitatea definitzen dituzten ezaugarrien multzoa da. Testuinguruaren arabera, ezaugarri horiek sexu biologikoari dagozkionak dira (arra, emea edo intersexuala izatea), baina baita sexuan oinarritutako gizarte egiturei dagozkienak (genero rolak eta beste rol batzuk barne) eta genero nortasunari dagozkionak ere.:

"Genero" hitzaren erabilera hori berria da. John Money sexologoak erabili zuen ingelesez lehen aldiz zentzu horretan 1955ean (*gender* hitza erabili zuen), eta handik euskarara igaro da zentzu berean. 1970eko hamarkadan zabaldu zen erabilera hori, feminismoa kontzeptua orokortu zuenean sexu biologikoaren eta generoaren eraikuntza soziala bereizteko. Gaur egun bereizketa hori zorrotz mantentzen da zenbait testuingurutan, batez ere gizarte zientzien alorrean; beste batzuetan, ordea, generoak sexua barne hartzen du edo guztiz ordezkatzen du. 

Bada pentsatzen duenik, halaber, benetako askapen feminista bat gertatuko dela generorik ez dagoenean, berdintasuna erabatekoa denean. Jule Goikoetxea pentsalari euskaldunaren iritziz, hain zuzen, "generoen desagerpenak bakarrik ekar dezake patriarkatuaren desagerpena".

Wikipedian bertan, Wikidata datubasean pertsona baten identitatea definitzeko orduan, *genero/sexu* barradun termino edo aldagai bakar bat erabiltzen da.

Jatorria
--------

Generoaren kategoriak xx. mendearen lehen erdiko eztabaida antropologiko eta soziologikoetan izango lituzke sustraiak; izan ere, eztabaida horietan adierazten zen giza portaera ikasia zela, eta ez zutela aldez aurretik zehaztutak. Aldiz, gizarte-zientzien arloan barneratzea ondorengo litzateke. Eztabaida horien aurretik, "sexuaren medikalizazioa" sortu zen 1885-1910, bitartean, eta fase horretan, "giza ulertzeko eta hitz egiteko modu berria" agertu zen. Garai hartan hasi ziren erabiltzen «homosexuala» eta «heterosexuala» terminoak.

Francis Galton 
### Francis Galton

Lehenago ere, Francis Galtonek bere ekarpena egin zuen eztabaidan, English Men of Science: Their Nature and Nurture 1874an argitaratu ondoren. Testu horrek gai errepikari bat jarriko zuen gizarte-zientzien arloan, edozein gizabanakoren jarreraren determinatzaileen rolei dagokienez, ikasitakoekin konparatuta — hamarkada: natura naturala—, eta zentzua emango liokeena.

### Margaret Mead

Antropologiatik, Margaret Mead aitzindarietako bat izan zen gizarte-zientzietako gaiak oro har jorratzen. 1928an Coming of age in Samoa: "A study of adolescence and sex in primitive society argitaratu" baitzuen. Testu horretan, gerora genero izango litzatekeenaren nozioaren atzean dauden inplikazio kulturalak jorratzen ditu. 1935. urtean, "Sexo y temperamento en tres sociales primitivo" lanean, Ginea Berriko hiru gizartetan (arapesh, mundugumor eta tchambuli) gizonen eta emakumeen gizarte-rolak eta portaeraren ezaugarriak deskribatzen ditu. Lehenengo biek komunean dute ez dagoela alderik gizonen eta emakumeen artean.

Margaret Mead, antropologo kulturala.
Mead-en lanak iradoki zuen ez zegoela sexuaren eta izaeraren arteko korrespondentzia natural hertsirik, eta, beraz, tradizio antropologikotik urruntzen zen hura ematen zuen garaitik; 31 gero, batzuek adierazten dute Mead-ek «genero» kontzeptuari egiten dion ekarpena ideia honetan aurkituko litzatekeela: norbanakoaren portaera eta sexuari dagokionez dituen desberdintasunak aldatu egin daitezkeela egoera espezifiko batzuen edo norberaren kulturaren arabera. Margaret Mead-ek kulturaren eta naturaren arteko erlazioari buruz egindako azterketek eta ondorioek eragina izan dute, neurri batean, gizarte-azterketetan eta, bereziki, genero-rolaren azterketetan; Derek Freeman-ek Mead-en lanari egindako kritikak ez dira partekatu, edo komunitate zientifiko gehienek gehiegizkotzat jo dituzte.

John Money eta Robert Stoller-en lanak sexologiaren barruan «sexua» eta «generoa» konstruktuen artean zeuden bereizketak formalizatzera bideratu ziren, eta horretarako mekanismo biologikoak eta tartean ziren eragin kulturalak aztertu ziren, «genero» terminoa erabiliz.

### John Money

John Money.
«Sexu» eta «genero» kategoriaren arteko bereizketa xx. mendearen bigarren erditik aurrera agertu zen. John Money psikologo polemikoak erabili zuen termino hori gramatikala ez den beste zentzu batean. 1950eko hamarkadaren erdialdetik, generoarekin lotutako adiera asko sartu zituen aldizkari espezializatuetako artikuluetan, horietako asko hermafroditismoari buruz egindako azterketen ondorioz.

Termino hau agertu zen lehen lana "Hermaphroditism, gender and precocity in hyperadrenocorticism: Psychologic findings" (1955) izan zen. Bertan, pertsonen identitate maskulino edo femeninoari lotutako portaera topikoak aipatu zituen, eta faktore sozioprofesionalek parte hartu zuten.

> «The term gender role is used to signify all those things that a person says or does to disclose himself or herself as having the status of boy or man, girl or woman, respectively. It includes, but is not restricted to, sexuality in the sense of eroticism.»
> 
> «Genero-rol esamoldea erabiltzen da pertsona batek esaten edo egiten dituen gauza guztiak adierazteko, hain zuzen, berak haur edo emakume estatusa duela, hurrenez hurren. Horrek barne hartzen du, baina ez da mugatzen sexualitatea erotismoaren zentzuan». *John Money (1955).*
> 
> 

### Robert Stoller

Geroago, 1963an, Robert Stoller-ek sexua/generoa bereizketa sartu zuen Stockholmeko Nazioarteko Kongresu Psikoanalitikoan, «gizonezko gorputza izan arren, emakumeak sentitzen ziren pertsonak» diagnostikatzeko hitz bat bilatu ondoren, genero-identitatearen kontzeptua sexu-identitate terminoari dagokionez zehazteko asmoz, haren ustez anbiguoagoa baitzen hori. Ralph Greenson-en ikuspegiaren zati batek eragina izango zuen Stollerianaren ikuskeran.

Autore horren funtsezko tesia hau da:

> «ez dago mendekotasun biunibokorik eta saihestezina generoen eta sexuen artean, eta, aitzitik, haien garapenak bide independenteak har ditzake».
> 
> 

Hori dela eta, bere lana gizabanako baten alderdi psikologikoetan eta ingurunean sakondu zuen, eta sexua/generoa lehen bereizketetako bat egin zuen teoria freudianoaren barruan.

Genero identitatea eta genero-rolak
-----------------------------------

*Artikulu nagusiak: genero identitatea eta genero rol*

Genero-identitatea identifikazio pertsonalari dagokio, gizartean genero eta genero-rol jakin batekin. Emakume terminoa emakumearen gorputzean erabili izan da historian zehar, nahiz eta erabilera hori polemika gisa ikusi duten feminista batzuek.

Badira genero-irudikapenak aztertzen eta aurkezten dituzten analisi kualitatiboak; hala ere, feministek genero- eta sexu-rolei dagokienez nagusi diren ideologia horiei aurre egiten diete. Sexu biologikoa, maiz, rol eta itxaropen sozial espezifikoekin lotuta dago. Judith Butlerren ustez, emakume izatearen kontzeptuak erronka gehiago ditu, ez bakarrik emakumeak gizarte-kategoria gisa hartzen dituelako, baizik eta baita bere zentzu berekotzat ere, kulturalki baldintzatutako edo eraikitako nortasun subjektibotzat. *Identitate soziala* talde edo kategoria sozial batekin bat egiten duen identifikazioari dagokio, eta talde horrek kultura komuna sortzen du parte-hartzaileen artean.

Gizarte-identitatearen teoriaren arabera, autokontzeptuaren osagai garrantzitsu bat talde eta gizarte-kategorietako memorietatik eratortzen da; hori agerian geratzen da talde-prozesuek eta taldeen arteko harremanek nabarmen eragiten dutela gizabanakoen autopertzepzioan eta portaeran. Kide diren taldeek, beraz, beren gizarte-esparruan nortzuk diren eta nola jokatu behar duten definitzen dute.

Gizonak eta emakumeak rol sozialetan kategorizatzeak arazo bat sortzen du espektro lineal baten mutur batean egon behar dutela eta gizon edo emakume gisa identifikatu behar direla uste duten gizabanako batzuentzat, erdian sekzio bat aukeratzeko baimena eman beharrean. Mundu mailan, komunitateek gizonen eta emakumeen arteko desberdintasun biologikoak interpretatzen dituzte, gizon eta emakumeentzako portaera "egokiak" definitzen dituzten gizarte-itxaropenen multzo bat sortzeko, eta eskubide, baliabide, gizarteko botere eta osasun-portaeretarako sarbide desberdina zehazten dute. Desberdintasun horien izaera espezifikoa eta maila gizarte batetik bestera aldatzen diren arren, oraindik ere gizonen alde egiten dute, gizarte gehienetan boterean eta genero-desberdintasunetan desoreka sortuz. Kultura askok generoan oinarritutako arau eta sinesmen sistema desberdinak dituzte, baina kultura guztietan ez dago estandar unibertsalik rol maskulino edo femeninorako. Gizonek eta emakumeek gainerakoekin dituzten gizarte-rolak gizarte horren kultura-arauetan oinarritzen dira, eta genero-sistemak sortzera daramate. Genero sistema gizarte askotako eredu sozialen oinarria da, sexuen arteko bereizketa eta arau maskulinoen nagusitasuna barne.

Michel Foucault filosofoak esan zuen sexu-subjektu gisa gizakia boterearen objektu dela, ez dela instituzio edo egitura bat, baizik eta "egoera estrategiko konplexuari" esleitutako adierazle edo izena. Hori dela eta, "botereak" zehazten ditu norberaren ezaugarriak, portaerak eta abar. eta pertsonak ontologikoki eta epistemologikoki eraikitako izen eta etiketen multzo baten parte dira. Adibidez, emakume izatea emakume bat da, eta emakume izatea ahula, emozionala, irrazionala eta "gizon" bati esleitutako ekintzak egiteko gai ez den emakumea.

Butlerrek esan zuen generoa eta sexua aditzak baino gehiago direla. Berak arrazoitu zuen bere ekintzak mugatuak direla emakumea delako. "Ez didate uzten nire generoa eta sexua modu espontaneoan eraikitzen", esan zuen. Horrela da generoa politikoki eta, beraz, sozialki kontrolatuta dagoelako. "Emakume" izan beharrean, batek egiten du. Judith Butlerren teoriei egindako kritika berriagoek haren idazkera kritikatu dute, generoko dikotomia oso konbentzionalak indartzeagatik. 

### Gizarte-esleipena eta genero-arintasuna

*Ikusi ere: Sexua esleitzea eta generoaren arintasuna*

Kate Bornstein teorialariaren arabera, generoaren kanbiguotasuna eta jariakortasuna izan ditzakete.

Munduko Osasun Erakundeak generoa honela definitzen du: "Emakume, gizon, neska eta mutilen ezaugarriak sozialki egituratuak".

Genero izendatzeak barne hartzen ditu naturak esleitutako atributu fisiologiko eta biologikoak, portaera sozialki eraikiaren ezarpenaren ondoren. Generoa gizarte edo kultura batek "maskulino" edo "femenino" gisa dituen ezaugarriak adierazteko erabiltzen den termino bat da. Nahiz eta pertsona batek gizon edo emakume gisa duen sexua edozein kulturatan berdina den errealitate biologiko gisa, sexu espezifiko horrek zer esan nahi duen pertsona batek gizon edo emakume gisa duen rola kontuan hartuta gizartean gauzak maskulinotzat edo femeninotzat jotzen denaren arabera, kulturalki aldatzen da. Tratu hauek hainbat iturritatik ikasten dira, adibidez gurasoenak, haur batek eskolan hartzen duen sozializazioak eta tokiko komunikabideetan egiten den erretratuak. Genero rolak ikastea jaiotzetik hasten da, eta itxuraz sinpleak diren gauzak barne hartzen ditu, hala nola haur bat zein koloretakoa den, zein jostailurekin jolasteko erabiltzen diren. Hala ere, pertsona baten genea ez da beti jaiotzean eman denarekin lotzen. Jakintsuek ez beste faktoreek lan egiten dute generoaren garapenean.

Genero ezberdinetako sinboloak.
### Gizarte-kategoriak

John Money Sexologoak generoaren papera sortu zuen 1955ean. Generoaren rol terminoa honela definitzen da: euren egoera agerian jar dezaketen ekintzak, gizona, neska edo emakumea, hurrenez hurren. Hurbilketa taxonomikoen aurrean, filosofo feminista batzuek argudiatu dute genero "norbera eta beste batzuen arteko bitartekaritza sotilen orkestra handi bat" dela, "Ageriko jokaeren atzean dagoen kausa pribatua" baino. 

### Genero ez bitar eta hirugarren jedarmenak

*Artikulu nagusiak: Genderqueer eta Hirugarren generoa.*

Historikoki, gizarte gehienek bi genero rol-mota ezberdin bakarrik ezagutu dituzte: binario bat, maskulinoa eta femeninoa, gizonezkoen eta emakumezkoen sexu biologikoei dagokiena. 

Ez bitarren bandera, she eta he izenordanekin ezabatuta, they izenordaina nahiago dutelako.
Hala ere, gizarte batzuek historikoki aitortu dute, eta baita ohoratu ere, polaritate femenino eta maskulinoaren arteko segimenduaren erdian dagoen eginkizun bat betetzen duten pertsonak. Adibidez, hawaiiar māhū edo Ojibwe ikwekaazo, "Emakume bezala funtzionatzea aukeratzen duten gizonak", edo ininiikaazo, "Gizon bezala funtzionatzen duten emakumeak". Beren komunitateetan rol tradizional hauek betetzen dituzten natibo amerikar garaikidea eta FNIM pertsonek ere parte har dezakete gaur egungo komunitate batean, bi izpirituen komunitatean,hala ere, aterki terminoak, neologiak eta generoa ikusteko moduak ez dira nahitaez komunitate horietako kide tradizional gehiagok bat egiten duten eraikuntza kultural mota. 

India eta Pakistango hijrak, askotan, hirugarren gender bezala aipatzen dira.

Hirugarren genero ezagun horiez gain, kultura askok ezagutzen dituzte gaur egun, maila desberdinetara, binarioak ez diren hainbat identitate. Binarioak ez diren pertsonek (edo jendarmeek) identitate generikoak dituzte, ez bakarrik maskulinoak edo femeninoak. Izan ere, bi jendarme edo gehiago dituzte, ez dute generorik, identitate aldakor bat dute, edo hirugarren bat edo beste jendaila bat. Binarioak ez diren jendarmeen aitorpena oraindik berria da Mendebaldeko kulturarentzat, eta binarioak ez diren pertsonek eraso, eraso eta diskriminazio arriskua areagotu dezakete.

### Genero-identitatearen neurketa

Maskulinotasunaren eta feminitatearen izaera multidimentsionala txertatzen duten bi instrumentuk genero-identitatearen ikerketa menderatu dute: Bem Sex Role Inventory (BSRI) eta Personal Attributes Questionnaire (PAQ). Bi tresnek gizabanakoak sexu-tipifikatzen dituzte (gizonek beren burua ezaugarri maskulinoekin identifikatzen dute lehentasunez), emeek beren burua adierazten dute ezaugarri femeninoekin identifikatzen dute lehentasunez), sexu-tipoek (gizonezkoek eta emakumezkoek, berriz, ezaugarri femeninoekin identifikatzen dute, eta emakumezkoek, berriz, ezaugarri maskulinoekin).

Feminismoa
----------

### Historia eta bilakaera

Feminismoa gizarte-mugimendu gisa eratu eta gaur egungo doktrina gisa finkatu baino lehen, gizateriaren historian hainbat arlotan nabarmendu ziren emakumeak izan ziren. Emakume gerlariak, erreginak, mezenak, zientzialariak, poetak... Aitzindari horien rolak ateak ireki zizkion emakume-generoari garai hartan gizonentzat bakarrik ziren eremuetan, hala nola medikuntzan, politikan edo literaturan. Valentina Tereshkova espazioko lehen emakumearena eta Marie Curie fisika modernoaren amarena bezalako istorioak inspirazio-iturri dira gaur egungo eta etorkizuneko belaunaldientzat. Halaber, Emilia Pardo Bazán, Clara Campoamor edo Dolors Aleu bezalako pertsonaiek Espainiaren historian utzi duten arrastoa funtsezkoa da; izan ere, generoaren mugak hausteko gai izan ziren, desberdintasunak salatuz eta gizartean beren lekua lortzeko borrokatuz.

| * Valentina Tereshkova, Sobietar Kosmonauta, espaziora joan zen lehen emakumea.Valentina Tereshkova, Sobietar Kosmonauta, espaziora joan zen lehen emakumea.
 | * Marie Curie, fisika modernoaren ama**Marie Curie, fisika modernoaren ama**
 | * Emilia Pardo Bazán, Madrilgo Ateneoko Literatura Ataleko lehendakari izan zen lehenemakumea.Emilia Pardo Bazán, Madrilgo Ateneoko Literatura Ataleko lehendakari izan zen lehenemakumea.
 | * Clara Campoamor, Emakumeen Batasun Errepublikanoko lehendakaria izan zenClara Campoamor, Emakumeen Batasun Errepublikanoko lehendakaria izan zen
 | * Dolors Aleu, espainiako estatuko medikuntzako lehen doktoreaDolors Aleu, espainiako estatuko medikuntzako lehen doktorea
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |

#### Lehen olatua

Feminismoaren lehen olatua XIX. mendean dago kokatuta. Hala ere, badira XVIII. mendean horren hasiera ikusten duten autoreak. Mary Wollstonecraft-en los derechos de la mujer (1792) lanak balioko luke mugimendu politiko horren sorrera adierazitako aldiari lotzeko argudio nagusietako bat.

Alde horretatik, lehenengo olatu honetako ordezkari gorenen artean sufragistak daude: emakumearen eskubide zibilen alde borrokatu zen taldea. Goi-mailako klaseari kritika garrantzitsuak egin zizkioten. Era berean, emakumeen egoera juridikoa berrikusi zuten, gizonen egoerarekiko.

Gaitasun profesionala eta, batez ere, bozkatzeko eskubidea izan ziren, besteak beste, ekitatezko jarrera lortzera bideratutako lehen ekintza horiek bultzatu zituzten beste arrazoi batzuk. Hori dela eta, soziologoak azaltzen duenez, feminismoaren lehenengo olatuak emakumeek beren kabuz, eta ez bakarrik gizonezkoen bizitzari dagokionez, existitzen zirela onartzea zuen helburu. 

#### Bigarren olatua

XX. mendean, 1950 eta 1980 artean, feminismoaren bigarren olatua gertatu zen. Garai hartan, zalantzan jarri ziren generoaren eta familiaren rol tradizionalak, eta garaipen garrantzitsuak izan ziren, hala nola 1963ko Soldata Berdintasunerako Legea, Estatu Batuetan.

Era berean, garrantzitsua izan zen lan-baldintzak hobetzeko borroka. Horrekin batera, ahaleginak goi-mailako hezkuntza zabaltzeko eta, ondorioz, emakumeek edozein kargu betetzeko aukera izateko hedatu ziren.

#### Hirugarren olatua

Modernitatearen eta globalizazioaren garaian, feminismoaren hirugarren olatua gertatu zen. 90eko hamarkada funtsezkoak izan ziren etapa honetarako. Orain, arraza, klase eta genero gisako kategoriak sartzeko aukera izango dugu.

Irmotasun handiagoa dago gizarte-antolaketan, eta pentsamendu feminista sendotu egiten da. Fase honen hasieran zalantzan jartzendira sexua/generoa, maitasuna eta monogamia sistema.

#### Laugarren olatua

Pertsona batzuentzat feminismoaren hirugarren olatuak jarraitzenbadu ere, beste batzuentzat laugarrena bizi dela uste dute. Aurrekotik bereiziko litzateke, #MeToo-ren jatorriagatik. Mugimendu hori Tarana Burke-k sortu zuen 2006an, eta eraso sexualak salatzeaizan du helburu. 2017an hashtag-a sareetan biralizatu zen, batez ere Twitter-en.

### Teoria feminista eta genero-azterketak

1970eko hamarkadan, ikasketa feministak nabarmen hazi ziren, eta horrek "gender" terminoa eremu anglosaxoian sartzea eragin zuen. Ikuspegi espezifiko batetik, gizarte- eta kultura-desberdintasunak aintzat hartzen hasi ziren, gizonen eta emakumeen arteko desberdintasun biologikoekin alderatuta. Testuinguru horretan, Kate Millett, Germaine Greer, Ann Oakley eta Nancy Chodorow, besteak beste, nabarmentzekoak dira. Hamarkada bat geroago, "genero" terminoaren erabilera Espainiako talde feministetan ere zabaldu zen, eta bereziki konnotazio sozial eta kulturalak bereganatu zituen.

#### **Kate Millet**

Kate Millet.
70eko hamarkadan, Kate Millett feminista erradikal gisa nabarmendu zen, eta haren "Política sexual" lanak sexualitatearen, politikaren eta generoaren azterketa integrala eskaintzen du, hainbat ikuspegi ezberdinetatik, hala nola, biologiatik, soziologiatik, antropologiatik, ekonomiatik, mitologiatik eta baita literaturatik ere. Milleten arabera, sexuak oinarri biologikoa du, eta generoa, berriz, gizarte-produktua da. Beren ikuspegian, emakumeak hezten dituzte ezaugarri "femeninoak" hartzeko, eta gizonak, berriz, "maskulinoak" izaten. Millett autoretzat hartzen da, eta modu argi eta zehatzean definitu du genero terminoa: "sexu jakin bati gainjartzen zaion konstruktu soziala, sexu horri berez lotuta dauden ezaugarri eta alderdiak naturalizatuz". Haren ikuspegitik, generoa kultura-eraikuntza baten emaitza da, eta kultura-faktoreek gizonen eta emakumeen portaerak eratzen dituen sozializazio unibertsalean duten eragina azpimarratzen du.

#### Judith Butler

Judith Butlerrek, aldiz, argudiatu du generoa ez ezik sexua eregizarte-kutsua dela. 80ko hamarkadan, genero-nozioa sustatzen hasi zen, oinarri biologikotik, hau da, sexutik bereizia. Butlerren arabera, generoa ez da esanahi egonkor eta finkoa duen kategoria; performatiboa da, eta horrek esan nahi du existentzia hartzen duela, ekintza multzo batek gauzatzen duen neurrian. Horrela, generoak ez du funts edo estatutu ontologiko zehatzik. Sexua eta generoa aldadaitezke. 

Gainera, Butler-ek nabarmentzen du generoa ez dela soilik bi aukeratara mugatzen (femeninoa - maskulinoa), eta ezin dela antolatu arau hetero sexualen arabera.

Judith Butler, ekintzaile eta filosofo nabarmena.
"Género en disputa" (1990) lanean, Judith Butler-ek premisa hauaurkezten du: generoa diskurtso-eraikuntza bat da, ez du arau jakiniketa oinarri biologikorik, eta modu sistematikoan sortzen ditunortasun jariakor edo itxurazko hutsak.

> "Generoa konplexutasun bat da, eta bere osotasuna etengabe atzeratzen da, inoiz ez da osorik agertzen denboran zeharreko egoera jakin batean. Hala, koalizio ireki batek identitateak sortuko ditu, txandaka ezartzen direnak eta unean uneko helburuen arabera uzten direnak; multzo ireki bat izango da, eta kointzidentzia eta desadostasun ugari ahalbidetzen ditu, definizio arau emaileari obeditu gabe."
> 
> 

  

Butlerren ekarpenek aurrera egin dute sexua/generoa sistema suntsitzen. Testuinguru horretan, Butlerrek heterosexual gisa identifikatzen duen ulergarritasun-matrizeak ezartzen du gizabanako bat beti egokitzen zaiola genero bati, eta parte-hartze hori sexuaren arabera zehazten dela. Bere kontzeptuak funtsezkoak izan ziren queer teoria sortzeko, ideia hau defendatzen baitu: generoa ez ezik sexua ere aukera daitekeela.

Anne Fausto-Sterling.
#### **Anne Fausto-Sterling**

Anne Fausto-Sterling biologa eta akademiko feministak baztertu egin du determinismo biologikoaren diskurtsoa versus soziala, eta azterketa sakonago baten alde egin du: nola eragiten duten izaki biologikoaren eta gizarte-ingurunearen arteko elkarrekintzek gizabanakoen gaitasunetan.

#### **Simone de Beauvoir**

Simone de Beauvoir filosofo eta feministak printzipio existentzialistak zabaldu zituen bizitzaren bidez egindako bidaietik: "Emakume ez da sortzen, emakume bihurtzen da". Testuinguru filosofiko batean aurkezten bada ere, baieztapen hori biologiako lenteen bidez ere azter daiteke, non neskatila bat emakume bihurtzen den pubertaroan soziologia esperimentatu ondoren, eta azpimarratzen da gizarte-elkarreragin heldua sena izan beharrean lortzen dela.

#### **Genero-terminologiaren bilakaera teoria feministan**

Teoria feministaren esparruan, genero-gaien inguruko hiztegia 1970eko hamarkadan garatu zen. 1974ko Maskulino/Femenino edo Gizakia edizioaren autoreak "berezko generoa" eta "ikasitako sexu-paperak" terminoak erabili zituen; 1978ko edizioan, berriz, inbertsioa egin zen sexuaren eta generoaren erabileran. 1980rako, idazki feminista gehienen artean adostasuna lortu zen"genero" hitza soilik erabiltzeko, soziokulturalki egokitutako ezaugarriez ari denean.

#### **Charles E. Hurst**

Genero ikasketen arloan, "genero" terminoa maskulinotasunak eta feminitateak iradokitako eraikuntza sozial eta kulturalei dagokie. Testuinguru jakin horretan, generoaren kontzeptuak nahita baztertzen ditu bereizketa biologikoei buruzko aipamen guztiak, kultura-desberdintasunak nabarmentzeko. Kontzeptu hori hainbat iturritatik sortu zen: soziologiaren barruan XIX. mendean, Jacques Lacan psikoanalistaren teorien bidez, eta psikoanalista frantsesen ekarpenak, hala nola, Julia Kristeva, Luce Irigaray, eta Judith Butler bezalako feminista estatubatuarren ekarpenen bidez. Butlerren ondoren, genero-rolak praktika-modu gisa hautematen hasi ziren, eta batzuetan "performatibo" gisa etiketatuta.

#### **Michael Schwalbe**

Charles E. Hurst-en arabera, bada nozio bat gizabanako batzuen artean: baten sexuak berez emango duela bere genero-portaera eta gizarte-rola, baita sexu-orientazioa ere (erakarpenak eta portaera).  Generoko soziologoek diote gizabanakoek jatorri kulturalak eta ohiturak hartzen dituztela generoaren dinamikan nabigatzeko. Michael Schwalbek, adibidez, argudiatzen du gizakiak behar bezala portatu behar direla esleitutako genero-rolen barruan, eta gizabanakoek maskulinotasuna edo feminitatea adierazteko duten modua gizartearen itxaropenekin elkarreraginean dagoela. Schwalbek iradokitzen duenez, antzeko ideiak taldean hartu etaaldarrikatzeak osatzen du giza portaera. Horrek hainbat alderdibiltzen ditu, besteak beste, arropa eta orrazkera, eta harremanetarako eta enplegurako hauteskundeak. Schwalbek bereizketa horien garrantzia azpimarratzen du, esanez gizarteak gizabanakoak berehala identifikatu eta kategorizatu nahi dituela haiekin topo egitean, nola hauteman behar diren zehazteko beharrak bultzatuta.

sexu- eta genero-aniztasunaren harrotasunaren sinboloa
Hurstek ikusi du genero-aurkezpenak argi eta garbi zehaztuta dituen gizarte batean, kultura-arau horietatik aldentzeak ondorio garrantzitsuak izan ditzakeela. Ondorio horietako asko sexu-orientazioan oinarritutako bereizkeriatik eratortzen dira. Gay eta lesbiana horiek maiz izaten dituzte aurrez aurre lege-sistemaren barruan, gizarte-aurreiritzien ondorioz. Hurst-en arabera, genero-arauei aurre egiten dieten norbanakoentzat da diskriminazio hori, sexu-orientazioa edozein dela ere. Honek dioenez, "mozketek maiz nahasten dituzte sexua, generoa eta sexu-orientazioa, eta horrek eskubideak ukatzea dakar, ez bakarrik gay eta lesbianentzat, baita beren sexuaren itxaropen tradizionalekin bat ez datozenentzat ere". Joera hori sistema juridikoan agertzen da, eta espero den genero-aurkezpenarekin bat ez datozen gizabanakoek tratu desberdina jasotzen dute askotan, eta eskubide-berdintasuna ukatzen diete.

Andrea Dworkin-ek "gizonaren nagusitasuna eta generoa berasuntsitzeko konpromisoa" adierazi zuen, eta feminismo erradikalean sinetsi zuen.

#### **Mary Hawkesworth**

Mary Hawkesworth politologoak generoaren eta feminismoaren teorian sakontzen du, 1970eko hamarkadaz geroztik genero-interpretazioak aldaketa nabarmenak izan dituela eta erudizio feministaren barruan hainbat modutan aplikatu dela adierazten du. Berak, funtsezko aldaketa bat azpimarratzen du, zenbait akademika feminista, Sandra Harding eta Joan Scott barne, generoa kontzeptualizatzen hasi zirenean "kategoria analitiko gisa, non gizakiek beren gizarte-jarduera pentsatzen eta antolatzen baitute". Zientzia Politikoaren esparruan, akademiko feministek generoa tresna analitiko gisa besarkatu zuten, "ohiko kontuek kontuan hartzen ez dituzten harreman sozial eta politikoak" azalduz. Hawkesworth-en arabera, ordea, "zientzia politiko feminista ez da paradigma menderatzaile bihurtu diziplinaren barruan" .

#### **Karen Beckwith**

Karen Beckwith zientzialari estatubatuarrak genero-kontzeptua sakondu du zientzia politikoaren esparruan, eta zera esan du "genero-hizkuntza komuna" dagoela, diziplinaren barruan garapen handiagoa lortzeko artikulazio esplizitua behar duena. Beckwith-ek bi ikuspegi deskribatzen ditu ikerketa enpirikoan 'generoarekin' parte hartzen duten zientzialari politikoentzat: "generoa kategoria eta prozesu gisa". Generoa kategoria gisa erabiltzeak aukera ematen die zientzialari politikoei "testuinguru partikularrak zehazteko, non portaera, ekintza, jarrera eta lehentasun maskulinotzat edo femeninotzat hartzen diren, emaitza politiko espezifikoak lortzen baitira". Ikuspegi horrek saihestu egin dezake, halaber, genero-desberdintasunek, sexu biologikoarekin nahitaez bat ez datozenek, "eragile politikoak mugatu edo erraztu" ditzaketela. Genero-kontzeptua, prozesu gisa, bi alderdi giltzarritan ageri da zientzia politikoetako ikerketaren barruan: lehenik, "egiturek eta politikek gizonengan eta emakumeengan dituzten eragin bereizgarriak" ebaluatzean, eta, bigarrenik, gizonezko eta emakumezko eragile politikoak "genero-emaitza onak lortzeko aktiboki saiatzeko" azterketan.

#### **Jacquetta Newman**

Genero-azterketen esparruan, Jacquetta Newmanek dio sexua biologikoki zehaztuta dagoen arren, generoaren adierazpena ez dagoela lehenetsita. Generoa kulturak eragindako gizarte-prozesu bat dela, eta kultura-itxaropenek, askotan, lotura zuzena dutela emakumeen eta gizonen biologiarekin. Newmanek dioenez, emaitza gisa, askok ez dute behar bezala nabarmentzen sexua zapalkuntzaren arrazoi gisa, eta kontuan hartzen dituzten beste gai kritiko batzuk, hala nola arraza, gaitasuna, pobrezia, beste batzuen artean. Generoari buruzko gaur egungo ikastaroek ikuspegi horretatik urrundu nahi dute, eta faktore horiek pertsonen bizitzaren eraketan duten elkarren arteko lotura aztertu. Newmanek azpimarratzen du, halaber, Mendebaldekoak ez diren kulturek ez dutela zertan partekatu genero- eta genero-rolei buruzko ikuspegi berdinak. Gainera, Newmanek berdintasunaren esanahiari buruzko eztabaidan parte hartzen du, feminismoaren xede arrunt bat baita. Haren ustez, berdintasuna problematikoa da, izaera multifazetikoa baitu; pertsonak modu berean, desberdin edo justuan tratatzea ekar dezake, generoaren arabera. Newmanek arazotsutzat jotzen du, ez dagoelako definizio bateraturik berdintasunak dakarrenari buruz, eta horrek erronka garrantzitsuak sortzen ditu, batez ere politika publikoan.

Sexu hipotesien gizarte eraikuntzak
-----------------------------------

Munduko Osasunaren Erakundearen arabera, generoak, gizarte-eraikuntza direnez, aldaketak ditu gizarteen artean, eta aldaketak izan ditzake denborarekin. Soziologoek, oro har, generoa gizarte-eraketatzat hartzen dute, John Money sexologoak nabarmentzen duen bezala; sexologoak sexu biologikoa eta generoa bereiztea zeregintzat jotzen du. Ann Oakleyk, soziologia eta gizarte-politikako irakasleak, sexuaren irmotasuna aitortzen du eta, aldi berean, generoaren aldakortasuna onartzen du. Bestalde, Lynda Birke biologo feministak dio "biologia" ez dela aldaketaren mendeko erakundetzat hartzen.

Hala ere, aditu batzuek diote sexuaren kontzeptua ere sozialki eraikitzen dela. Judith Butler genero-azterketen idazleak argudiatu duenez, "beharbada 'sexu' izeneko konstruktu hori generoa bezain eraikita dago kulturalki; izan ere, agian beti izan zen generoa, sexuaren eta generoaren arteko bereizketa ez baita inola ere banaketa bat.

Generoa sexuaren interpretazio kultural gisa definitzea zentzugabea da sexua generoa ardatz duen kategoria bat berez bada. Ez da aski generoa ikuspegi juridiko batekin bat datorren sexu jakin batean oinarritutako zentzuzko kultura-atribuzio gisa soilik kontzeptualizatzea. Generoak esanahiaren inskripzio kulturala ez ezik, sexuak ezartzeko oinarrizko mekanismoa ere hartu behar du bere baitan. Sexua aurresateko fenomeno gisa eratzeko prozesu hori generoa terminoak identifikatzen duen kultura-eraikuntzaren emaitzatzat hartu behar da.

> "gorputzak bakarrik agertzen dira, bakarrik irauten dute, oso generikoak diren zenbait erregulazio-eskemaren ekoizpen-mugen barruan bizi dira", eta sexua" dagoeneko ez da gorputz jakin bat, non genero-konstruktua artifizialki inposatzen baita, gorputzen gauzatzea gobernatzen duen kultura-arau gisa baizik".
> 
> 

Ikuspegi historikoei dagokienez, Linda Nicholson irakasleak, emakumeen historian eta ikasketetan aditua denak, dio iraganean ez zela onartu giza gorputzak sexualki dimorfiko gisa onartzea. Berak esaten duenez, XVIII. mendera arte, Mendebaldeko gizartean, gizonezkoen eta emakumezkoen genitalak berez berdintzat hartzen ziren. Aldi horretan, emakumeen genitalak osatu gabeko genitaltzat hartu ziren, eta haien arteko bereizketa gradu-arazotzat hartu zen. Funtsean, sinesmena zegoen forma fisikoen espektro edo mailaketa batean. Istorioaren interpretazio honek Helen King, Joan Cadden eta Michael Stolberg bezalako akademikoen kritikak aurrez aurre jarri ditu. Cadden-ek dioenez, "sexu bakarraren" eredua zalantzan jarri zen Erdi Aroko eta antzinako medikuntzan ere; Stolberg-ek, berriz, azpimarratzen du XVI. menderako medikuntza bi sexuko eredu baterantz ari zela.

Gainera, Anne Fausto-Sterling biologiako eta generoko ikasketetan espezializatutako irakasleak haur intersexualei buruzko ikerketa enpirikoetan oinarritzen da, medikuek intersexualitate-arazoak nola lantzen dituzten argitzeko. Sexuarteko gizabanako baten jaiotzarekin hasten da argumentazioa, eta esaten du gure genero-nozioek gure gizarte-sistemaren eta politikaren egitura aldatu eta islatzen dutela, gorputz fisikoen ulermenean eraginez. Orduan, Fausto-Sterlingek sexuaren azterketa zientifikoari nola eragiten dioten aztertzen du, John Money aipatuz. Ondorioztatu duenez, sexu arteko indibiduoak aztertu arren, ikertzaileek ez zuten inoiz zalantzan jarri bi sexuren arteko uste nagusia, haien helburua garapen 'normala' ezagutzea baitzen.

Halaber, irakasleak sakondu egiten du medikuek gurasoekin sexuartekotasuna eztabaidatzean erabiltzen duten terminologian. Fausto-Sterling-ek dio, medikuek gurasoei semearen intersexualitatearen berri ematen dietela, sexuarteko gizabanakoak gizonezkoak edo emakumezkoak direla sinesteagatik, medikuek gurasoei jakinarazten dietela haurraren generoa zehazteak denbora gehiago hartuko duela. Portaera hori sexuen ulertze bitarrak baldintzatzen du generoak kulturan duen usteak. Azkenik, bere ustez, sexuarteko gizabanakoen tratamenduan eskualde desberdinetako medikuen artean gertatzen diren aldaketek adierazten dute sexuaren gizarte-eraikuntza. Sexing the Body: Gender Politics and the Construction of Sexualidad lanean, adibide hau aurkezten du:

> Saudi Arabiako mediku-talde batek duela gutxi jakinarazi zuen zenbait kasu intersexual sortzetiko hiperplasia suprarrenala (HSC) duten XX haurrenak, genetikoki gaizki funtzionatzen dutela hormona esteroideak sortzen laguntzen duten entzimek. [...] Estatu Batuetan eta Europan, haur horiek, bizitzan seme-alabak izateko ahalmena dutelako. Europako tradizio horretan trebatutako mediku sausiek ekintza-ikastaro hau gomendatu zieten CAH XX haurren gurasoei. Hala ere, zenbaitek uko egin zioten semeari alabatzat hartzea gomendatzeari. [...] Hori izan zen, funtsean, tokiko komunitatearen jarreren adierazpen bat, eta [...] gizonezkoei lehentasuna ematea.
> 
> 

Beraz, bistan da kulturak zeregin bat izan dezakeela genero-esleipenean, bereziki, sexu arteko haurrekin.

Heather A. Priess, Sara M. Lindberg eta Janet Shibley Hyde ikertuko ditu "Nerabeen rolen identitatea eta buru-osasuna: genero-intentsifikazioaren berrikuspena" artikuluak, eta nerabezaroan nesken eta mutilen artean genero-identitateetan desadostasuna dagoen aztertuko du. Hillek eta Lynchek genero-intentsifikazioaren hipotesian aurrez artikulatutako ideietatik abiatuta, ikertzaileek seme-alaben genero-rolaren identitateen eraketan eta eraginean gurasoen seinaleek eta mezuek duten garrantzia aztertzen dute. Genero-intentsifikazioaren hipotesiaren arabera, gurasoek funtsezko zeregina dute seme-alaben genero-identitateen eraketan, eta aita bakoitzarekin igarotzen duten denborak eragina izan dezake genero-rolen areagotzean. Priessen eta beste batzuen azterketa ez zen bat etorri Hill eta Lynchen hipotesiarekin; haren arabera, "nerabeek sozializazio-eragin horiek eta beste batzuk izan ahala, estereotipatuago bihurtuko dira genero-rolen eta -jarreren identitateetan.

Hala ere, ikertzaileek onartu zuten Hill eta Lynchen hipotesia zehatza izan zitekeela iraganean, baina baliteke orain ez izatea egia, sareko rolak identifikatu ziren nerabeen nortasun-aldaketen ondorioz.

Cecilia Ridgewayk eta Shelley Correllek "Genero-sistema desentxufatzea: genero-sinesmenei eta gizarte-harremanei buruzko ikuspegi teorikoa" artikuluan diote generoa identitate edo rol hutsa baino gehiago dela; "harremanetarako gizarte-testuinguruen" bidez instituzionalizatzen da. Ridgewayk eta Correllek honela definitzen dituzte "harremanetarako gizarte-testuinguruak": "gizabanakoak besteekiko harremanetan jarduteko definitzen diren egoerak. Harremanetako gizarte-testuinguruekin batera, kultura-sinesmenek ere funtsezko zeregina dute genero-sistemaren eraketan. Egilekideen arabera, indibiduoak behartuta daude egunero generoari lotutako beste modu batzuk ezagutu eta haiekin harremanak izatera. Egunero, pertsonek elkarreraginetan nabigatzen dute gizarteko arauei atxikitzen zaizkien bitartean, genero-rolak barne. Gizartearen kultura-sinesmen hegemonikoek arauak ezartzen dituztela diote, eta harremanetako gizarte-testuinguruen esparrua sortzen dutela. Bere ikuspuntua sexu-kategorizaziorantz aldatuz, Ridgewayk eta Correllek honela definitzen dute: "beste gizon edo emakume bat etiketatzeko prozesu soziokognitiboa".

#### David Reimer

David Reimer genitalen mutilazioan sartu zen, eta istripu baten ondoren neskato gisa hazi zen. Harekin haur gisa ezkontzeko saiakeren porrota teoria bat gezurtatzeagatik nabarmentzen da; teoria horren arabera, genero-identitatea hazkuntzak bakarrik zehazten du. Reimer-en kasua Ipar Amerikako Sexualitate Elkarteak eta antzeko erakundeek aipatzen dute, besteak beste, baimendu gabeko adingabeen genitalak beharrik gabe ez direla aldatuko bermatzeko. 1960 eta 2000 urte bitartean, genital anbiguoak zituzten gizon eta bularreko haur jaioberri asko, kirurgikoki eta sozialki, emakume bihurtu ziren, bai jaiotzean zeuden baldintza medikoengatik, bai genitalak istripuetan galdu zirelako. Orduan, bagina berreraikitzea zakila berreraikitzea baino aurreratuagotzat jo zen, eta profesional mediko eta psikologiko askok, Reimerren kasua gainbegiratu zuen John Moneyk barne, sexu-biresleipenaren alde egin zuten, paziente horiek emakume funtzional eta sexu-genitalekin zoriontsuagoak izango zirela iradokiz. Eskura dagoen ebidentziak adierazten du kasu horietan gurasoek konpromiso sendoa hartu zutela haurrak ahalik eta gehien haz zitezen. 2005eko berrikuspen batean, ikusi zen jaiotzari esleitutako emakumeak, neurri handi batean, gizon gisa berresleitzen zirela helduaroan, eta horrek adierazten du genero-esleipenak eta horrekin lotutako gizarte-faktoreek eragin nabarmena dutela, nahiz eta azken genero-identitatean erabakigarriak ez izan.

2015. urtean, Ameriketako Pediatria Akademiak hainbat web-mintegijarri zituen martxan, gai hauei buruz: generoa, genero-identitatea, genero-adierazpena eta transgeneroa. Inaugurazio-hitzaldian, Sherer eluzidak, zeinak gurasoen eraginak, zigorraren eta sariaren bidez portaera indartzearen bidez, genero-adierazpenari eragiteko ahalmena baitu, baina ez genero-identitateari. Sherer-ek dio haurrek beren genero-adierazpena doitu dezaketela gurasoen eta gizartearen onespena jasotzeko, baina horrek ez du eraginik bere genero-identitatean, bere buruaren berezko zentzuan.

Faktore biologikoak eta iritziak
--------------------------------

Genero portaera batzuetan eragina du jaio aurreko eta bizitza goiztiarreko androgenoaren eraginpean egoteak. Horren barruan sartzen dira, adibidez, genero-joko arauemailea, genero batekin nork bere burua identifikatzea eta jokabide oldarkorretan parte hartzeko joera.  Ugaztun gehienen arrek, gizakiek barne, jolas-portaera zimurtsuagoa eta zimurtsuagoa dute, eta amen testosterona-mailek eragiten dute. Maila horiek eragina izan dezakete sexualitatean ere, heterosexualak ez diren pertsonekin, eta haurtzaroan sexu-portaera atipikoa izan dezakete.

Generoaren biologia gero eta gehiago aztertu zen XX. mendean zehar. Lehenengo arlo interesgarrietako bat "genero identitatearen nahasmendua" (GID) izan zen, eta orain genero disforia gisa ere deskribatzen da. John Moneyk gai horri buruzko laburpen hau egin du, eta horri buruzko azterlanak egin ditu.

Esan zuen:

> "Genero-rol" terminoa 1955ean agertu zen lehen aldiz. *Genero-identitate* terminoa prentsa-ohar batean erabili zen, 1966ko azaroaren 21ean, Johns Hopkins Ospitalean transexualentzako klinika berria iragartzeko. Mundu osoko komunikabideetan zabaldu zen, eta laster sartu zen hizkeran. Generoaren eta genero-identitatearen definizioak doktrinaren arabera aldatzen dira. Erabilera herrikoian eta zientifikoki desoinarrituta dagoenean, sexua da biologikoki duzuna; generoa da sozialki nabarmentzen duzuna; genero-identitatea da maskulinotasunaren edo feminitatearen berezko zentzua edo uste sendoa; eta genero-rola maskulinoaren eta femeninoaren kultura-estereotipoa da. Genero-identitatearen nahasmenduarekiko kausalitatea zatitu egin daiteke hormona-determinatzaile genetikoetan, hormona-determinatzaile prenataletan, jaioosteko eta pubertaroaren ondoko gizarte-determinatzaileetan, baina oraindik ez dago kausalitatearen teoria osatu eta zehatzik. Garuneko genero-kodetzea bipolarra da. Genero-identitatearen nahastean, desadostasuna dago kanpoko genitalen jaiotza-sexuaren eta genero maskulinoaren edo femeninoaren garuneko kodeketaren artean.
> 
> 

Kausalitatea biologiatik —genetikoa eta hormonala— portaerara arte oso frogatua eta onartua izan den arren, Money konturatu da, halaber, biologiaren kate kausalek sexu eta genero kontuetan duten portaeraren ulermena oso urrun dagoela.

Zenbait emakumeri buruzko ikerketak sortzetiko hiperplasia adrenala deitzen zaie, eta, horren ondorioz, gizonezkoen sexu-hormona, androgenoa, sortzen da. Emakume horiek emakumearen itxura arrunta izaten dute (nahiz eta sortzetiko hiperplasia suprarrenala (HSC) duten ia neska guztiek kirurgia zuzentzailea jasaten duten beren genitaletan). Hala ere, jaiotzean ematen zaien oreka-medikazioa hartu arren, emakume horiek estatistikoki joera handiagoa dute gizonei lotutako jardueretan interes handiagoa izateko emakume-jardueretan baino. Psikologiako irakasleak eta Sheri Berenbaum CAHko ikertzaileak umetokiko sexu-hormona maskulinoen maila altuagoen esposizioari egozten dizkiote desberdintasun horiek. 

### Gizakiak ez diren animaliak

Gizakiak ez diren animalien ikerketan, generoa animalien sexu biologikoaz hitz egiteko erabiltzen da.  Michael J. Ryan biologoaren arabera, genero-identitatea gizakiei soilik aplikatzen zaien kontzeptua da. Era berean, Ellen Ketterson-ek idatzitako gutun batean, "[w]hen, galdetu zuen, Genero Azterlanen Saileko nire kideek erabaki zuten genero terminoa gizakiei bakarrik aplika dakiekeela, gizonaren edo emakumearen autokontzeptua baitakar. Sexua kontzeptu biologikoa da; generoa giza kontzeptu soziala eta kulturala da. Hala ere, Poianik (2010) adierazten du espezieen arteko jokabide-antzekotasunak genero-identitatearekin lotuta egon daitezkeen ala ez "erraz konpontzen ez den arazoa"  dela, eta iradokitzen du egoera mentalak, genero-identitatea bezala, beste espezie batzuk baino eskuragarriagoak direla gizakientzat, hizkuntza-gaitasuna dutelako. Polanik iradokitzen du genero-identitatea duten kideak dituzten espezieen kopuru potentziala mugatu egin behar dela autokontzientziaren baldintzagatik.

Jacques Balthazart
Jacques Balthazartek dioenez, "ez dago animalia-eredurik sexu-nortasuna aztertzeko. Ezinezkoa da animalia bati galdetzea, bere espeziea edozein dela ere, zein sexukoa den. Adierazi duenez, "horrek esan nahi du animalia bere gorputzaz eta sexuaz jabetzen dela, eta hori urrun dago frogatzetik", nahiz eta berriki egindako ikerketek erakutsi duten gaitasun kognitibo sofistikatuak dituela gizakiak ez diren primateen eta beste espezie batzuen artean.  Hird-ek ere (2006) adierazi duenez, gizakiak ez diren animaliak femeninotzat edo maskulinotzat hartzen badira, "galdera zaila da, ezinezkoa ez bada, erantzutea"; izan ere, horrek "edozein espezie jakinetan feminitatea edo maskulinotasuna zer den jakitea" eskatuko luke. Hala ere, hauxe dio: "gizakiak ez diren animaliek feminitatea eta maskulinotasuna izaten dute, espezie jakin baten portaera generoak bereizten duen heinean.

Hala eta guztiz ere, Poianik eta Dixsonek nabarmendu dute genero-rolaren kontzeptua gizakiak ez diren animaliei aplika dakiekeela karraskari gisa beren liburuan.  Genero-rolaren kontzeptua gizakiak ez diren primateei ere aplikatu zaie, hala nola makako rhesusari.

Psikologia eta soziologia
-------------------------

Giza portaera korapilatsuenetako askok berezko faktoreen eta ingurumen-faktoreen eragina dute, eta, besteak beste, geneen, geneen esprezioa, eta gorputz-kimikaren eragina dute, dietaren eta gizarte-presioen bidez. Portaeraren psikologian ikerketa-arlo handi batek zenbait ebidentziarekin laguntzen du, portaeraren eta zenbait aurrekariren arteko korrelazioak aurkitzeko ahaleginean. Hala nola genetika, gene-erregulazioa, elikagaiak eta bitaminak eskuratzeko aukera, kultura, generoa, hormonak, garapen fisiko eta soziala eta ingurune fisiko eta sozialak.

Soziologiaren barruko ikerketa-arlo nagusi bat giza portaerak bere baitan jarduteko modua da, hau da, talde edo gizabanako baten portaerak beste talde edo gizabanakoen portaeran nola eragiten duen. XX. mendearen amaieratik aurrera, mugimendu feministak genero-azterketa zabala eta horri buruzko teoriak eman ditu, bereziki soziologiaren barruan, baina ez soziologiara mugatuta.

Gizarte-teorialariak saiatu dira generoak sexu biologikoari eta sexualitateari dagokienez duen izaera espezifikoa zehazten, eta, horren ondorioz, kulturalki ezarritako generoa eta sexua identifikazio trukagarri bihurtu dira. Hauek sexu 'biologiko' jakin bat genero kategoriko baten barruan esleitu dela adierazten dute. Generoa sozialki eraikita eta hegemonikoa dela dioen bigarren ikuspegi feministak indarrean jarraitzen du zenbait zirkulu teoriko literariotan, Kira Hall-en eta Mary Bucholtzen, 2008rako ikuspegi berriak argitaratuz.

Haurra hazi ahala, "...gizarteak sexu baterako edo besterako egokiak diren errezeta, txantiloi edo portaera-eredu batzuk ematen ditu", kulturalki berariazkoa den genero bateko kide den haurra sozializatzen duena.  Pizgarri handia dago haur batek bere sozializazioa generoarekin eman dezan, gizabanakoak hezkuntzarako, lanerako, familiarako, sexualitaterako, ugalketarako, autoritaterako, eta kulturaren eta ezagutzaren produkzioan eragina izan dezan. Esleitutako rol horiek betetzen ez dituzten helduak desbideratutzat eta behar ez bezala sozializatutzat hartzen dira ikuspegi horretatik. 

Batzuen ustez, generoa diktonomia batean banatzen duen moduan eraikitzen da gizartea, genero-irudi kulturalak etengabe asmatzen eta erreproduzitzen dituzten gizarte-erakundeen bidez. Joan Acker-ek uste zuen generoa gutxienez bost gizarte-prozesu interaktibotan gertatzen dela: 

* Generoaren ildoan zatiketak eraikitzeak, hala nola lanak, botereak, familiak eta Estatuak sortutakoak, espazio fisikoan jokabideak eta kokapenak ahalbidetu zituen.
* Hizkuntza, ideologia, janzkera eta komunikabideak bezalako sinbolo eta irudiak eraikitzea, zatiketa horiek azaldu, adierazi eta indartzen dituztenak, edo batzuetan kontra egiten dietenak.
* Gizonen eta emakumeen, emakumeen eta gizonen arteko elkarreraginak, nagusitasun eta mendetasun mota guztiak inplikatzen dituztenak. Elkarrizketako teorialariek, adibidez, etenek, erabakiak hartzeak eta gaiak ezartzeak hitzaldi arruntaren fluxuan genero-ezberdintasuna nola sortzen duten aztertu dute.
* Aurreko hiru prozesuek gizabanakoaren identitatearen (i.e.) genero-osagaiak sortzen laguntzen duten modua, genero-irudi bat sortzen eta mantentzen duten modua.
* Gizarte-egiturak sortzeko eta kontzeptualizatzeko prozesu funtsezko eta jarraituetan dago generoa.

Generoari lente foucaultiar baten bidez begiratuz, generoa boterearen gizarte-banaketarako bide bihurtzen da. Genero-desberdintasuna gizartearen konstruktu bat besterik ez da, ustez femeninoa eta maskulinoa denaren artean egindako bereizketak betearazteko erabiltzen dena, eta maskulinotasuna feminitatearen gainean menderatzea ahalbidetzeko txertoarekin lotutako ezaugarri espezifikoak esleituz. "Gizonak eta emakumeak elkarrengandik beste edozein gauzatatik baino desberdinagoak direla dioen ideiak, naturak baino beste zerbaitetatik etorri behar du... desberdintasun naturalen adierazpen izatetik urrun, genero-identitate esklusiboa antzekotasun naturalak ezabatzea da. 

Genero-hitzarmenek garrantzi handia dute funtsezko sexu biologiko bati ezaugarri maskulino eta femeninoak esleitzeko orduan. Kode eta konbentzio soziokulturalek, gizartearen funtzionamendurako arauek eta gizartearen sorrera nahiz gizartea osatzen duten elementuek zehazten dute sexuei ezaugarri berezi horiek esleitzea. Ezaugarri horiek ematen dituzte genero-alde hegemonikoa sortzeko oinarriak. Ondoren, generoa gizarte-arauak barneratzea eta barneratzea dela onartzen da. Beraz, gizabanakoak sozializatu egiten dira gizarteak espero dituen genero-ezaugarri "onargarrien" bidez. Ezaugarri horiek, hain zuzen, familian, Estatuan eta komunikabideetan ematen dira. 'Generoaren' nozio hori pertsona baten berezko adieran edo identitatean naturalizatzen da, eta genero-kategoria soziala ezartzen zaio sexu-gorputz bati.

Pertsonak, gizonak baino sexudunagoak direla dioen ikuskera ere bat dator Judith Butlerren genero-performatibotasunaren teoriekin. Butlerrek dio generoa ez dela norbera denaren adierazpena, norberak egiten duena baizik. Hortik ondorioztatzen da generoa modu errepikakorrean jarduten bada, berez, erosoa dela eta, hain zuzen, gizarte-kontzientzian integratzen dela. Genero maskulinoaren eta femeninoaren rolei buruzko soziologia-erreferentzia garaikideak maskulinotasunak eta feminitateak erabiltzen ditu pluralean, singularrean baino gehiago, eta aniztasuna iradokitzen du, bai kulturen barruan, bai kulturetan.

Generoaren definizio soziologiko eta herrikoien arteko desberdintasunak dikotomia eta ikuspegi desberdina eskatzen du. Adibidez, "generoaren" ikuspegi soziologikoa (gizarte-rolak: emakumea versus gizona) CEO maskulino baten (heterosexuala edo homosexuala dela kontuan hartu gabe) eta lanean ari diren langileen (heterosexualak edo homosexualak diren kontuan hartu gabe) arteko posizio-desberdintasunean oinarritzen da. Hala ere, autoikuskera sexualaren ikuspegi herrikoia (autoikuskera: gay versus heterosexual) homosexual/heterosexualen ikusmolde eta ikuskera sozialetan oinarritzen da, heterosexualekin konparatuta (kategoria bakoitzean talde femeninoen eta maskulinoen artean oso kokapen ekonomikoa eta boterekoa izan daitekeena kontuan hartu gabe). Orduan, "generoaren" definizioari eta hari ekiteari dagokionez, tentsioa dago soziologia feminista historikoaren eta egungo soziologia homosexualaren artean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Horton, Paul B. eta Hunt, Chester L. (1994): *Soziologia*, Leioa: UPV/EHU. 145.or.
2. ↑   **(Ingelesez)** «Jule Goikoetxea: "Generoen desagerpenak bakarrik ekar dezake patriarkatuaren desagerpena"» *www.ueu.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-06-15).
3. ↑   «Wikidata:WikiProject LGBT/gender - Wikidata» *www.wikidata.org* (Noiz kontsultatua: 2023-06-15).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Aguilar García, Teresa.  (2008-06-01). «El sistema sexo-género en los movimientos feministas» *Amnis. Revue d’études des sociétés et cultures contemporaines Europe/Amérique* (8)  doi:10.4000/amnis.537. ISSN 1764-7193. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
5. ↑   Austin, William G. ed. (1979). *The social psychology of intergroup relations.*  Brooks/Cole Publ ISBN 978-0-8185-0278-1. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
6. ↑   **(Ingelesez)** Terry, Deborah J.; Hogg, Michael A..  (1996-08). «Group Norms and the Attitude-Behavior Relationship: A Role for Group Identification» *Personality and Social Psychology Bulletin* 22 (8): 776–793.  doi:10.1177/0146167296228002. ISSN 0146-1672. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
7. ↑   Pathak, Dr Surendra. *Gender and the MDGs with reference to women as human.*  (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
8. ↑   Galdas, Paul M.; Johnson, Joy L.; Percy, Myra E.; Ratner, Pamela A..  (2010-7). «Help seeking for cardiac symptoms: Beyond the masculine–feminine binary» *Social science & medicine (1982)* 71 (1): 18–24.  doi:10.1016/j.socscimed.2010.03.006. ISSN 0277-9536. PMID 20398989. PMC 5142841. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
9. 1 2 3   **(Ingelesez)** Warnecke, Tonia.  (2013-06). «Entrepreneurship and Gender: An Institutional Perspective» *Journal of Economic Issues* 47 (2): 455–464.  doi:10.2753/JEI0021-3624470219. ISSN 0021-3624. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
10. ↑   Tong, Rosemarie.  (1989). *Feminist thought : a comprehensive introduction.*  Boulder, Colo. : Westview Press ISBN 978-0-8133-0427-4. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
11. ↑   **(Ingelesez)** Julian Vigo. *The Body in Gender Discourse The Fragmentary Space of the Feminine.*  (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
12. ↑   Bornstein, Kate.  (1995). *Gender outlaw: on men, women, and the rest of us.*  (1. Vintage Books ed. argitaraldia) Vintage Books ISBN 978-0-679-75701-6. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
13. ↑   **(Ingelesez)** «Gender and health» *www.who.int* (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
14. ↑   Ehrensaft, Diane.  (2017-05-25). «Gender nonconforming youth: current perspectives» *Adolescent Health, Medicine and Therapeutics* 8: 57–67.  doi:10.2147/AHMT.S110859. ISSN 1179-318X. PMID 28579848. PMC 5448699. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
15. ↑   Money, J..  (1955-06). «Hermaphroditism, gender and precocity in hyperadrenocorticism: psychologic findings» *Bulletin of the Johns Hopkins Hospital* 96 (6): 253–264. ISSN 0097-1383. PMID 14378807. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
16. ↑   Laurie, Timothy N..  (2014-01-01). «2014 The Ethics of Nobody I Know: Gender and the Politics of Description» *Qualitative Research Journal* (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
17. ↑   **(Ingelesez)** «Book sources - Wikipedia» *en.wikipedia.org* (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
18. ↑   Llorente, Maria D. ed. (2019). *Culture, heritage, and diversity in older adult mental health care.*  (First edition. argitaraldia) American Psychiatric Association Publishing ISBN 978-1-61537-205-8. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
19. ↑   Miville, Marie L. ed. (2014). *Handbook of race-ethnicity and gender in psychology.*  Springer ISBN 978-1-4614-8860-6. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
20. ↑   **(Ingelesez)** McMillan, Katie.  (2014-05-27). «Hinaleimoana Wong-Kalu» *TEDxMaui* (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
21. 1 2   **(Ingelesez)** Treuer, Anton.  (2011). *The Assassination of Hole in the Day.*  Borealis Books ISBN 978-0-87351-801-7. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
22. ↑   **(Ingelesez)**  *Serena Nanda.*  2023-09-27 (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
23. ↑   Reddy, Gayatri.  (2005). *With respect to sex: negotiating hijra identity in South India.*  Univ. of Chicago Press ISBN 978-0-226-70756-3. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
24. ↑   «Wayback Machine» *web.archive.org* (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
25. ↑   **(Ingelesez)** Stets, Jan E.; Kushida, Melanie; Fares, Phoenicia; Whitham, Monica M..  (2023). Stets, Jan E. ed. «Exploring Current Gender Meanings: Creating a New Gender Identity Scale» *Advancing Identity Theory, Measurement, and Research* (Springer International Publishing): 79–107.  doi:10.1007/978-3-031-32986-9\_5. ISBN 978-3-031-32986-9. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
26. ↑   «Wayback Machine» *web.archive.org* (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
27. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Reportajes y fotografías de Historia del feminismo en National Geographic Historia» *historia.nationalgeographic.com.es* (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
28. ↑   **(Gaztelaniaz)** Milo, Alberto.  (2023-03-08). «Olas del feminismo: etapas y evolución de la lucha de género que encabezan las mujeres» *National Geographic en Español* (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
29. ↑   Fausto-Sterling, Anne.  (1992). *Myths of gender: biological theories about women and men.*  (2. ed. rev. argitaraldia) BasicBooks ISBN 978-0-465-04792-5. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
30. ↑   Bauer, Nancy.  (2017-08-24). «Simone De Beauvoir: The Second Sex» *Oxford Scholarship Online*  doi:10.1093/oso/9780190608811.003.0007. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
31. 1 2 3 4   Fausto-Sterling, Anne.  (2000). «How to Build a Man» *Gender* (Macmillan Education UK): 109–114. ISBN 978-0-333-77037-5. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
32. ↑   Goldsmid, P. L..  (1976-03-01). «MASCULINE/FEMININE OR HUMAN? AN OVERVIEW OF THE SOCIOLOGY OF SEX ROLES. By Janet Saltzman Chafetz. Itasca, Ill.: Peacock, 1974. 242 pp. $3.95» *Social Forces* 54 (3): 729–730.  doi:10.1093/sf/54.3.729. ISSN 0037-7732. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
33. ↑   Chafetz, Janet S..  (1978). *Masculine - feminine or human? an overview of the sociology of sex roles.*  (2. ed. argitaraldia) Peacock ISBN 978-0-87581-231-1. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
34. ↑   Garrett, Stephanie.  (1987). *Gender.*  (1. publ. argitaraldia) Tavistock ISBN 978-0-422-60570-0. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
35. 1 2   Butler, Samuel.  (1990). «‘Dissatisfaction’» *Shaw* (Palgrave Macmillan UK): 273–274. ISBN 978-1-349-05404-6. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
36. 1 2   Hurst, Charles.  (2015-10-14). *Social Inequality.*   doi:10.4324/9781315662817. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
37. ↑   Schwalbe, Michael.  (2004). *The sociologically examined life: pieces of the conversation.*  (Third ed. argitaraldia) McGraw Hill ISBN 978-0-07-282579-4. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
38. ↑   **(Ingelesez)** Hawkesworth, Mary.  (2005-03). «Engendering Political Science: An Immodest Proposal» *Politics & Gender* 1 (01)  doi:10.1017/S1743923X0523101X. ISSN 1743-923X. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
39. ↑   **(Ingelesez)** Beckwith, Karen.  (2005-03). «A Common Language of Gender?» *Politics & Gender* 1 (01)  doi:10.1017/S1743923X05211017. ISSN 1743-923X. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
40. ↑   Gugin, Linda.  (1986). «The impact of political structure on the political power of women: A comparison of Britain and the United States» *Journal of Women, Politics & Policy* 6 (4): 37–56.  doi:10.1080/1554477x.1986.9970469. ISSN 1554-477X. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
41. ↑   «Decision Making: The Politics of Canadian Resource and Environmental Policy» *Canadian Natural Resource and Environmental Policy, 2nd ed.* (University of British Columbia Press): 194–214. 2007-10-01 ISBN 978-0-7748-5145-9. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
42. ↑   Kaufman, Michelle; Eschliman, Evan; Sanchez Karver, Tahilin.  (2023-10-01). «Differentiating sex and gender in health research to achieve gender equity» *Bulletin of the World Health Organization* 101 (10): 666–671.  doi:10.2471/blt.22.289310. ISSN 0042-9686. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
43. ↑   «References» *Selling Women Short* (Princeton University Press): 253–264. 2011-12-31 (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
44. ↑   Oakley, Ann.  (1991). *Sex, gender and society.*  (Rev. ed. argitaraldia) Gower ISBN 978-0-85117-020-6. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
45. ↑   Bartsch, Ingrid.  (2001). «Chris J. Cuomo, Feminism and Ecological Communities: An Ethic of Flourishing. London and New York, Routledge, 1998. - NÖel Sturgeon, Ecofeminist Natures: Race, Gender, Feminist Theory and Political Action. London and New York, Routledge, 1997.» *Hypatia* 16 (2): 109–111.  doi:10.1017/s088753670001179x. ISSN 0887-5367. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
46. ↑   Butler, Katharine G..  (1990-06). «From the editor» *Topics in Language Disorders* 10 (3): v.  doi:10.1097/00011363-199006000-00001. ISSN 0271-8294. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
47. ↑   **(Ingelesez)** Nicholson, Linda.  (1994-10). «Interpreting Gender» *Signs: Journal of Women in Culture and Society* 20 (1): 79–105.  doi:10.1086/494955. ISSN 0097-9740. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
48. ↑   King, Helen.  (2013). *The one-sex body on trial: the classical and early modern evidence.*  Ashgate publ ISBN 978-1-4094-6335-1. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
49. ↑   «Joan Cadden. <italic>Meanings of Sex Difference in the Middle Ages: Medicine, Science, and Culture</italic>. (Cambridge History of Medicine.) New York: Cambridge University Press. 1993. Pp. xii, 310» *The American Historical Review* 1994-12  doi:10.1086/ahr/99.5.1672. ISSN 1937-5239. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
50. ↑   Stolberg, Michael.  (2003-06). «A Woman Down to Her Bones» *Isis* 94 (2): 274–299.  doi:10.1086/379387. ISSN 0021-1753. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
51. ↑   **(Ingelesez)** Priess, Heather A.; Lindberg, Sara M.; Hyde, Janet Shibley.  (2009-09). «Adolescent Gender‐Role Identity and Mental Health: Gender Intensification Revisited» *Child Development* 80 (5): 1531–1544.  doi:10.1111/j.1467-8624.2009.01349.x. ISSN 0009-3920. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
52. ↑   **(Ingelesez)** Ridgeway, Cecilia L.; Correll, Shelley J..  (2004-08). «Unpacking the Gender System: A Theoretical Perspective on Gender Beliefs and Social Relations» *Gender & Society* 18 (4): 510–531.  doi:10.1177/0891243204265269. ISSN 0891-2432. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
53. ↑   Salahshour, Faeze.  (2020-10-30). *Sex reassignment surgery.*  Radiopaedia.org (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
54. ↑   «Tuesday 15 September: RPS Faculty webinar» *The Pharmaceutical Journal* 2015  doi:10.1211/pj.2015.20069205. ISSN 2053-6186. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
55. ↑   **(Ingelesez)** Hines, Melissa; Constantinescu, Mihaela; Spencer, Debra.  (2015-12). «Early androgen exposure and human gender development» *Biology of Sex Differences* 6 (1)  doi:10.1186/s13293-015-0022-1. ISSN 2042-6410. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
56. ↑   **(Ingelesez)** Hines, Melissa.  (2011-04). «Prenatal endocrine influences on sexual orientation and on sexually differentiated childhood behavior» *Frontiers in Neuroendocrinology* 32 (2): 170–182.  doi:10.1016/j.yfrne.2011.02.006. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
57. ↑   **(Ingelesez)** Money, John.  (1994-09). «The Concept of gender identity disorder in childhood and adolescence after 39 years» *Journal of Sex & Marital Therapy* 20 (3): 163–177.  doi:10.1080/00926239408403428. ISSN 0092-623X. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
58. ↑   Long, Michael G..  (2012). «From Black to Gay» *Martin Luther King Jr. Homosexuality, and the Early Gay Rights Movement* (Palgrave Macmillan US): 101–119. ISBN 978-1-349-44624-7. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
59. ↑   «Report to Council of Representatives from Central Office: August 2005-January 2006» *PsycEXTRA Dataset* 2006 (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
60. ↑   **(Ingelesez)** Haig, David.  (2004-04). «The Inexorable Rise of Gender and the Decline of Sex: Social Change in Academic Titles, 1945–2001» *Archives of Sexual Behavior* 33 (2): 87–96.  doi:10.1023/B:ASEB.0000014323.56281.0d. ISSN 0004-0002. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
61. ↑   **(Ingelesez)** Ketterson, Ellen D..  (2005). «Evolution's Rainbow: Diversity, Gender, and Sexuality in Nature and People» *BioScience* 55 (2): 178.  doi:10.1641/0006-3568(2005)055[0178:DAHG]2.0.CO;2. ISSN 0006-3568. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
62. 1 2 3   Poiani, Aldo.  (2010-08-19). *Animal Homosexuality.*  Cambridge University Press ISBN 978-0-521-19675-8. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
63. ↑   Balthazart, Jacques.  (2012). *The biology of homosexuality.*  Oxford University Press ISBN 978-0-19-983882-0. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
64. ↑   Balthazart, Jacques, ed. (2012-10-19). *Brain Aromatase, Estrogens, and Behavior.*   doi:10.1093/acprof:oso/9780199841196.001.0001. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
65. ↑   **(Ingelesez)** Hird, Myra J..  (2006-03). «Animal Transex» *Australian Feminist Studies* 21 (49): 35–50.  doi:10.1080/08164640500470636. ISSN 0816-4649. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
66. ↑   Poiani, Aldo.  (2010-01-01). «Editorial:Current Trends in Avian Parasitology» *The Open Ornithology Journal* 3 (1): 20–20.  doi:10.2174/1874453201003010020. ISSN 1874-4532. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
67. ↑   Resnick, Susan; Driscoll, Ira.  (2007-12-06). «Sex Differences in Brain Aging and Alzheimer’s Disorders» *Sex Differences in the Brain* (Oxford University Press): 427–454. ISBN 978-0-19-531158-7. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
68. ↑   **(Ingelesez)** Goy, Robert W.; Uno, Hideo; Sholl, Samuel A..  (2020-04-14). «Psychological and Anatomical Consequences of Prenatal Exposure to Androgens in Female Rhesus\*» *Toxicity of Hormones in Perinatal Life* (CRC Press): 127–142.  doi:10.1201/9780429283116-9, isbn 978-0429283116, s2cid 81167171, archived from the original on 17 february 2022, retrieved 8 september 2021. ISBN 978-0-429-28311-6. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
69. ↑   **(Ingelesez)** Landecker, Hannah; Panofsky, Aaron.  (2013-07-30). «From Social Structure to Gene Regulation, and Back: A Critical Introduction to Environmental Epigenetics for Sociology» *Annual Review of Sociology* 39 (1): 333–357.  doi:10.1146/annurev-soc-071312-145707. ISSN 0360-0572. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
70. ↑   England, Paula.  (1999). «The Impact of Feminist Thought on Sociology» *Contemporary Sociology* 28 (3): 263–268.  doi:10.2307/2654137. ISSN 0094-3061. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
71. ↑   **(Ingelesez)** Little, William; Little, William.  (2014-11-06). *Chapter 12. Gender, Sex, and Sexuality.*  (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
72. 1 2   Mayer, Lawrence S.; McHugh, Paul R..  (2016). «Sexuality and Gender: Findings from the Biological, Psychological, and Social Sciences» *The New Atlantis* (50): 10–143. ISSN 1543-1215. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
73. ↑   **(Ingelesez)** Hall, Kira; Bucholtz, Mary.  (1995). *Gender Articulated: Language and the Socially Constructed Self.*  Psychology Press ISBN 978-0-415-91398-0. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
74. ↑   Connell, Raewyn.  (2006). *Gender and power: society, the person and sexual politics.*  (repr.. argitaraldia) Stanford Univ. Pr ISBN 978-0-8047-1430-3. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
75. ↑   **(Ukraineraz)** Ogli, Burxonov Baxodirjon Botirali.  (2020). «Gender Can Vary Across Related Languages» *JournalNX* 6 (11): 416–418. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
76. ↑   **(Ingelesez)** «Book sources - Wikipedia» *en.wikipedia.org* (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
77. 1 2   **(Ingelesez)** Glover, David; Kaplan, Cora.  (2008-12-11). *Genders.*  Taylor & Francis ISBN 978-0-203-88347-1. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
78. ↑   Mikkola, Mari.  (2016). Zalta, Edward N. ed. «Feminist Perspectives on Sex and Gender» *The Stanford Encyclopedia of Philosophy* (Metaphysics Research Lab, Stanford University) (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
79. ↑   **(Ingelesez)** Lloyd, Moya.  (1999-04). «Performativity, Parody, Politics» *Theory, Culture & Society* 16 (2): 195–213.  doi:10.1177/02632769922050476. ISSN 0263-2764. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
80. ↑   Ingraham, Chrys.  (1994). «The Heterosexual Imaginary: Feminist Sociology and Theories of Gender» *Sociological Theory* 12 (2): 203–219.  doi:10.2307/201865. ISSN 0735-2751. (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).

Ikus, gainera
-------------

* Genero-parekotasuna
* Genero-desparekotasuna
* Generoaren soziologia
* Genero-rola
* Sexismoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q48277
* Commonscat Multimedia: Gender
* Meta-Wiki Koordinazioa: Template:Gender gap portal navigation

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 175492952
* BNF: 123864365 (data)
* LCCN: n96110116
* NKC: ph175751

 |

* Wd Datuak: Q48277
* Commonscat Multimedia: Gender
* Meta-Wiki Koordinazioa: Template:Gender gap portal navigation