***Helena Blavatsky***, *Madame Blavatsky* izenaz ere ezaguna, (Yekaterinoslav, 1831ko abuztuaren 12agreg./uztailaren 31jul. - Londres, 1891ko maiatzaren 8agreg./apirilaren 26ajul.), idazle, okultista eta teosofo errusiarra izan zen. Bere ezkongabe izena **Helena von Hahn** zen, eta Nikiphor Blavatskyrekin ezkontza labur baten ondoren **Helena Petrovna Blavatskaya** izena hartu zuen —**Елена Петровна Блаватская**, errusieraz—

Elkarte Teosofikoaren sortzaileetako bat izan zen eta teosofiaren hedapenean lagundu zuen. Bere libururik garrantzitsuenak *Isis Unveiled* (*Isis belorik gabe)* eta *The Secret Doctrine (Doktrina sekretua)* dira, 1875 eta 1888an idatziak.

Biografia
---------

### Jatorria, ezkontza eta bidaia

 Helena Blavatsky 1850 inguruan
Blavatsky Peter von Hahn, Errusian finkatutako alemaniar jatorriko koronelaren eta eleberrigile lan egiten zuen Errusiako aitoren semeen sendiko alaba zen Helena Fadeyevekoaren alaba zen. Amaren aldetik, Helena Dolgorúkov printzesaren biloba zen, botanikaria eta idazlea. 1842an amaren heriotza goiztiarraren ondoren, Helena amonen zaintzapean hazi zen Saratov-en, non bere aitona gobernatzaile izan zen. Helenak talentua erakutsi zuen piano-jotzaile gisa eta bere garaikide batzuen lekukotasunen arabera, botere psikiko edo naturaz gaindiko zenbait botere zituen. Oso hasieratik, esoterismoa interesatzen zitzaion, eta XVIII. mendearen amaieran masonerian hasitako birraitonaren liburutegi pertsonaleko zenbait lan irakurri zituen.

Hamazazpi urte zituela, 1848an, Helena ezkondu zen Nikífor Vasílievitx Blavatsky-rekin, Armeniako Erevan probintziako gobernadoreordearekin, berrogei urte zituela. Helenak ezkontzea onartu zuen independentzia lortzeko, nahiz eta, haren arabera, inoiz ez zuen ezkontza-eginbideak bete. Hiru hilabeteko ezkontza zoritxarrekoaren ondoren, zaldi bat hartu eta mendian zehar ihes egin zuen etxetik, aitonaren etxera Tbilisira joateko.

Haren arabera, hainbat herrialdetan bidaia ugari hasi zituen, hala nola Egipton, Turkian eta Grezian, besteak beste. Bidaia horietako batzuetan Albert Rawson, esoterismoan interesa zuen eta masoneriako kidea zen Estatu Batuetako esploratzaile naturalista izan zuen lagun.

Berak dio hogei urte zituela, 1851an, aitarekin Londresen zela eta han izan zuela bere lehen topaketa bere irakasle izango zenarekin, bere haurtzaroan izandako amets eta ikuspegiengatik ezagutu zuela. Irakasle hori Rajput ekialdeko iniziatua izango litzateke, Mahatma M. (edo Morya maisua), teosofoen artean ezaguna denez.

Urte berean kontatzen zuen bezala, Blavatsky itsasontziz Kanadara joan zen eta gero Estatu Batuetako, Mexikoko, Hego Amerikako eta Indiako hainbat lekutara bidaiatu zuen. Tibeten sartzeko lehen saiakerak porrot egin zuen, eta gero Ingalaterrara itzuli zen, Javan zehar igaroz.

1855ean Indiara itzuli zen eta zortea izan zuen Kaxmir-en eta Ladakh-en barrena Tibetera sartzeko saiakeran. Tibeten bere irakaslearen zuzendaritzapean trebakuntza aldi bat igaroko zuen. 1858an Frantziara eta Alemaniara joan zen eta urte berean Errusiara itzuli zen eta bere ahizpa Vera-rekin aldi laburra eman zuen Pskoven. 1860tik 1865era Kaukason bidaiatu eta bizi izan zen, eta naturaz gaindiko motako esperientziak eta krisiak bizi izan zituen. Horrek ahalbidetu zion, haren arabera, bere energia psikikoen erabateko kontrola eskuratu ahal izatea. 1865ean berriro utzi zuen Errusia eta bidaia ugari egin zituen Balkanetan, Grezian, Egipton, Sirian eta Italian, besteak beste.

1868an Indiara itzuli zen, Tibeten bidez. Bidaia horretan, Blavatskyk, berak esandakoaren arabera, KH maisua (edo Kuthumi maisua) ezagutu zuen eta bere egoitzan egon zen. 1870aren amaieran Ziprera eta Greziara itzuli zen. Geroago itsasontzi bat Egiptora hartu zuen, Pereako portuan, Grezian.

Egiptorako bidea hartu zuen ontzia Spetsai uhartearen ondoan hondoratu zen 1871ko uztailaren 4an. Salbatu ondoren, Kairora joan zen eta Spiritist Society elkartea sortu zuen. Hasieran Allan Kardec-ek deskribatutako fenomeno espiritistak eta mediumekoak sustatzeari ekin zion, okultismoko irakaspenak ezagutzera emateko eta horrelako praktiketako izaera maya (hau da, ikuspegi teosofiko batetik ametsezkoa, ez erreala) frogatzeko. Bere senideei idatzitako gutunetan, Blavatsky etsita zegoen taldeko parte-hartzaileekin, batzuk mediumak zirela planta egiten zutelako eta beste batzuk egolatra setatsuak zirelako. Taldeak ez zuen asko iraun eta ez zituen hasierako helburuak lortu.

Ekialde Hurbilean zehar hainbat bidaia egin ondoren, aldi labur batez itzuli zen Odesara, Ukrainara, 1872ko uztailean. Helenaren arabera, 1873ko udaberrian, bere irakasleak Parisera eta geroago New Yorkera joateko agindu zion.

### Teosofia-Elkartearen sorrera eta argitalpenak

 Teosofia-Elkartearen egoitza nagusia Parisen
1874ko urrian Blavatskyk Henry Olcott koronela ezagutu zuen, baita William Quan Judge ere, New Yorkeko abokatu irlandar gaztea. Teosofia-Elkartearen sorrera 1875eko irailaren 7an gertatu zen, hamasei teosofo, Helena Blavatsky, Henry Steel Olcott, William Quan Judge, Charles Sotheram, Charles E. Simmons doktorea, W.L. Alden, G.H. Felt, J. Hyslop, D.E. de Lara. C.C. Massey, E.D. Monachesi, Henry J. Newton, H.M. Stevens, Jonh Storer Cobb, Britten doktorea eta bere emaztea. Judgek idazkari-lanean prestatutako aktan agertzen dira haien izenak.

1875eko irailean Blavatsky-k bere lehen lan bikaina argitaratu zuen, *Isis Unveiled (Isis belorik gabe)*, ezkutuko zientzien historia eta garapena, magiaren izaera eta jatorria, kristautasunaren sustraiak jorratzen dituen liburua eta, egilearen ikuspuntuaren arabera, teologia kristauaren porrotak eta zientzia ofizialak garai hartan ezarritako akatsak ere. Urte berean, Blavatskyri estatubatuar herritartasuna eman zitzaion. 1878an, Blavatsky-k eta Henry Olcott-ek Teosofia-Elkartearen egoitza nagusia Indiako Adyar hirira aldatu zuten. Orduan, Alfred Percy Sinnett, Prayagraj-eko "*The Pioneer*" Indiako Gobernuko egunkari ofizialaren editorea ezagutu zuten. Kontaktu hori oso garrantzitsua izan zen Blavatsky eta Teosofia-Elkartearentzat.

 Tomás Povedano margolari hispano-kostarikarraren erretratua
1879ko urrian hasi zen teosofia aldizkariaren lehen zenbakia argitaratzen, "The *Theosophist* "deitzen zena (oraindik argitaratzen dena), Blavatsky izanik zuzendaria. Elkarte Teosofikoa azkar hazi zen, eta kide gisa garrantzi handiko jendea zuen.

1880an Blavatsky-k eta Olcott-ek denbora pasa zuten Ceilanen (egungo Sri Lanka ), egonaldia Mahāyana-ko sistema etiko budista esoterikoarekiko interesa sortu eta handitu zuen. Urte horren irailean, Blavatsky eta Olcott bisitatu zuten Sinnett eta bere emaztea Simlan, Indian.

Sinnett-ek Blavatsky-k sortutako Elkarte teosofikoaren irakaspen eta lanekiko zuen interesa Sinnett-en eta Mahatma KH-ren arteko gutunetan islatu zen. Korrespondentzia horren ondorioz, Sinnett-ek "*Mundu ezkutua*" ( 1881 ) eta "*Budismo esoterikoa*" (1883) idatzi zituen. Bi liburuek eragin handia izan zuten eta teosofiarekiko jakingura areagotzea lortu zuten orokorrean eta bereziki Teosofia-Elkartearekiko. Mahatmek Sinnett-i bidalitako erantzunak eta komunikazioak 1880 eta 1885 bitartean iraun zuen korrespondentzia batean daude eta 1923an "*Mahatmas Letters to AP Sinnett*" *izenarekin* argitaratu ziren. Jatorrizko Mahatmen eskutitzak Londresko British Museum-en gordetzen dira eta British Museum-eko eskuizkribu arraroen sailaren baimen bereziarekin ikus daitezke.

1882ko maiatzean Blavatsky-k eta Olcott-ek jabetza handi bat eskuratu zuten Madrasen, Indian, Adyar barrutian, eta bertan Teosofia-Elkartearen nazioarteko egoitza ezarri zuten ofizialki.

### Blavatskyren aurkako eraso pertsonalak eta haren aldarrikapena

 **Helena Blavatsky** eta Olcott koronela 1888an
Alexisek eta Emma Coulombek, Adyar lantaldeko bi kidek, Blavatskyri iruzurra leporatu zioten. Hori 1884ko abenduaren 21ean itzuli zen Adyarrera, egoera hobeto ikertzeko. Coulomb-arrak auzipetzea nahi zituen, Madraseko argitalpen bateko editoreekin, *Christian College Magazine aldizkarikoekin*, elkar adituta zeudenak, baina Teosofia-Elkartearen burokraziak kasua atzeratu zuen. Oso etsita, Adyar-en zegokion idazkari karguan dimisioa aurkeztu zuen eta 1885ean Europara joan zen, Indiara inoiz ez itzultzeko.

Coulomben erasoak, gero frogatu zen moduan, ez zuen oinarri sendorik izan. Faltsututako gutunetan oinarritzen zen, ustez Blavatsky-k idatzitakoak, iruzurrezko fenomeno psikikoak antolatzeko argibideekin. Madraseko misiolari kristauen aldizkari batek gutun gehienak argitaratu zituen.

London Society for Psychical Research elkarteak batzorde berezi bat sortu zuen Madame Blavatsky ikertzeko. 1884ko abenduan, Richard Hodgson, gizarte horretako batzordeko kide gaztea, Indiara etorri zen Coulombarren salaketen inguruko txostena ikertzera eta prestatzera. Hodgson txostenean oinarrituta, batzordeak, 1885eko txosten batean, "*Madame Blavatsky historiako inpostore handienetako bat dela salatzen du*". Hodgsonek Blavatsky espioi errusiarra izateaz ere salatu zuen. Txosten hori urteetan erabili zen Madame Blavatskyri erasotzeko eta maisuak edo mahatmak ez daudela frogatzen saiatzeko. Aipatutako txostena geroago gezurtatu eta argitaratu zuen Londresko Ikerketa Psikikoen Elkarte berak, Helena Blavatsky-ren ospea aldarrikatzeko.

1963an, Adlai Waterman-ek (Walter Carrithers, Jr.-ren izengoitia) "Obudary *of Hodgson's Report on Madame Blavatsky*" lanean, Hodgson-en salaketak aztertu eta gezurtatu zituen. Berriago den beste gezurtapen bat aurki daiteke Vernon Harrisonen "*HP Blavatsky eta SPR*: Hodgson-en txostenaren azterketa, 1885" izeneko argitalpenean ("J'ACCUSE: An Examination of the Hodgson Report of 1885," Journal of the Society for Psychical Research, April 1986.)

Eraso horrek Blavatskyren osasuna larriki eragin zuen. Würzburg-en (Alemania), bere maisulana zen *Doktrina sekretua* idazten hasi zen. 1887ko maiatzean, Ingalaterrako teosofoen gonbidapena onartuz, Londresera joan zen bizitzera.

### Londresa itzultzea

 Une lasaia H. Blavatskyrentzat, bere idazkiei eta irakurketei eskainia.
Blavatsky Londresera iritsi zenerako, teosofoen jarduerak areagotu eta finkatu ziren sortzailearen irakaspenen arabera. Ingalaterran "Lucifer" aldizkaria (latinez *lucifer*, "argi eramailea", Venus planetari aplikatua) jaio zen.

Ingalaterran, Indiako iruzur salaketak gertatu zirenetik, Blavatsky behin eta berriz medikuek etsipena hartutakoa izan zen. Bere testigantzaren arabera, Helena egun batean Tibeteko bere monitoreetako batek bisitatu zuen eta honek, bere ustez, honako aukera hau eman zion: "*hil zaitez zeure burua askatuz (edo hiltzea gorputz gaixotik askatuz edo bizirik jarraitzea doktrina sekretua amaitzen*". Osatu egin zen eta bere obra idazten jarraitu zuen, 1888an amaitu eta argitaratu zuena, aldi berean Londresen eta New Yorken. Eskuizkribuen transkripzioan eta edizioan laguntzaileak Bertram Keightley eta Archibald Keightley izan ziren.

*Doktrina sekretua* Blavatskyren libururik garrantzitsuena da. Lehenengo liburukia kosmogenesiari eskainia dago eta unibertsoaren osaera eta bilakaera aztertzen ditu funtsean. Liburu honen muina Dyzianen liburutik itzulitako zazpi ahapaldik osatzen dute, Blavatsky-k egindako iruzkin eta azalpenekin. Liburu honetan munduko erlijio eta mitologia handietan jasotako oinarrizko sinboloak ere azaltzen dira. Bigarren liburukiak Dzyanen liburuko beste ahapaldi multzo bat du, gizakiaren eboluzioa (antropogenesia) deskribatzen duena.

Blavatsky-k liburu honetan idatzitako azken hitzak hauek izan ziren: "*Lan hau benetako teosofo guztiei eskainia dago*".

Era berean, 1888an Madame Blavatsky-k Elkarte Teosofikoaren atal esoterikoa sortu zuen, filosofia esoterikoa sakonago aztertzeko eskainia, eta hiru obra idatzi zituen eskola honetako ikasleentzat.

1889an Blavatsky-k *The Key to Theosophy* (*Teosofiarako* *giltza)* liburua argitaratu zuen, etika, filosofia eta zientziaren erakusketa, Teosofia-Elkartea sortu zeneko arrazoiak eta zein ziren bere oinarrizko irakaspenak erakusten zituen galdera eta erantzun moduan. *The Voice of the Silence* (*Isiltasunaren ahotsa)* ere argitaratu zuen*, The Book of the Golden Precepts (Urrezko aginduen liburua)* liburuko zati den liburu poetikoa, Tibeteko monasterio lamaistetan bizi zela buruz ikasi zuena eta Fernando Pessoa idazle, poeta eta esoterismoaren gainean jakintsuak portugesera itzuli zuena. 

### Lana, dedikazioa eta eztabaidak

 **Annie Wood Besant** ( 1847 - 1933 ), **Blavatskyren** estiloko zuzentzailea, Mahatmen jatorrizko irakaspenen eta argibideen aurka agertu zen, Teosofia-Elkarteko buru bihurtu ondoren.
Garai hartako lekukoen arabera, Blavatsky etengabe aritu zen bere proiektuetan. Bere lanaren bolumena "*Doktrina sekretua*" lanean har daiteke. Lan horretan 2.000 aipu biltzen ditu, orrialdeen eta egileen argibideekin. Bere lan eta dedikazio zabalaren beste adibide bat *Isis Unveiled* liburua da, 1.300 orrialde baino gehiago dituena.

Madame Blavatsky-k azaldu zuenez, Mahatmen laguntzarekin idatzi zituen *Isis Unveiled* eta *The Secret Doctrine* eta, batzuetan, euren kontzientziak bere gorputz fisikora transferitzen zutela, "*tulku*" izeneko prozesuan. Blavatsky-k esaten zuen prozesu hori ez zela medium bidezkoa, mahatmak ez zirelako hildakoen izpirituak, gorputz fisikoetako benetako gizakiak baizik. Haren arabera, deskribapen eta aipu batzuk erakutsi zizkioten haiek astro-argiaren bidez; beste batzuetan lo egiten zuen bitartean. Haren bertsioaren arabera, orrialde osoak bere idazkian sartu ziren edo irakasleen gutunak paperean gauzatu ziren. Aldarrikapen horiek Blavatsky iruzurti gisa hartu izana biziki lagunduko lukete.

Bestalde, bere kritikek arrazakeria leporatzen diote, batez ere Blavatsky-k etnia batzuk aipatzen dituenean, hala nola Australiako aborigenak adibidez, arraza baxuagokoak direla, "*gurutzatze atlanto-lemuriar* gisa" identifikatzen dituelako. Semitei buruz, batez ere arabiarrei buruz, "*espiritualki endekatuta*" daudela esan du. Hau ingeles hizkuntzatik interpretazio eta itzulpen okerra da agian. *Secret Doctrine* liburuan, II. Liburukian (ingelesez argitaratua) materialista bihurtu ziren arabiar eta hebreerazko hizkuntzei egiten die erreferentzia, gauzen funtsa erraz erakutsi ezean, hortik eratorritako sanskritoan adierazten den moduan.

### Ondorengotza eta azken-nahia

Helena Blavatsky Londresen hil zen 1891an. Bere gorpua erraustu zuten eta bere errautsen herena Europan utzi zuten, beste heren bat Estatu Batuetan, eta gainerako herena William Quan Judgek hartu eta Elkarte Teosofikoaren nazioarteko egoitzan dago, bere memorian egindako estatua baten barruan gordeta. Blavatskyren eta Henry Steel Olcott-en heriotzaren ondoren, Teosofia-Elkartearen zuzendaritza Annie Besant idazkariaren esku utzi zuten, jada bere ausardiaz lortu zuena Besanten jarraitzaileek jazarri zuten William Quan Judgeren irteerak eragin zuen zisma handia sortzea.

Bere azken nahian, Blavatsky-k teosofoei eskatu zien bere heriotzaren data Loto Zuriaren egunean ospatzeko: "Nahi nuke urtero, nire heriotzaren urteurrenean, lagunak Adyarreko Elkarte Teosofikoko Egoitza Nagusian elkartzea, Sir Edwin Arnold-en *The Light of Asia* *liburuko kapitulu* bat eta *Bhágavad Gita-*ko beste bat *irakurtzeko*". Hala ere, hau manipulazio bat dela dirudi Adyarren Coulombarren traizioarekin sortutako gertaerak kontuan hartuta, zeinen ondoren Subba Row-ek bizkarra ematen dio Blavatsky-ri, Charles W. Leadbeater-ekin elkartuz gaur egun Elkarte Teosofikoa izenarekin ezagutzen den horretan.

Eraginak
--------

Blavatsky-i idazle hauek eragin zioten:

* William Blake
* Edward Bulwer-Lytton

Blavatsky-k maila desberdinetan eragin zien honako idazle, mistiko, filosofo, politikari, militar eta artista hauei: 

* Robert E. Howard
* H. P. Lovecraft
* Mahatma Gandhi
* Joaquín Torres García
* Adolf Hitler
* Augusto César Sandino
* Gabriela Mistral
* Sir Edwin Arnold
* Alice Bailey
* Annie Wood Besant
* James Churchward
* Benjamin Creme
* Samael Aun Weor
* Aleister Crowley
* Dion Fortune
* Ricardo Güiraldes
* Rudolf Hess
* Heinrich Himmler
* Raghavan Iyer
* Charles Johnston
* James Joyce
* Vasili Kandinski
* Charles Webster Leadbeater
* Guido von List
* Piet Mondrian
* Van Morrison
* Borís Pasternak
* Nicholas Roerich
* Alfred Rosenberg
* Mario Roso de Luna
* Vicente Beltrán Anglada
* George William Russell
* Vicente Risco
* Rudolf von Sebottendorff
* Aleksandr Skriabin
* Rudolf Steiner
* Max Theon
* Max Heindel
* William Butler Yeats
* Steffen Kummerer
* Jorge Angel Livraga Rizzi
* Jorge Luis Borges
* César Dávila Andrade
* Arnoldo Krumm-Heller

Lanak
-----

* *Isis Unveiled: A Master-Key to the Mysteries of Ancient and Modern Science and Theology* (1877)
* *From the Caves and Jungles of Hindostan* (1879–1886)
* *The Secret Doctrine: The Synthesis of Science, Religion and Philosophy* (1888)
* *The Voice of the Silence* (1889)
* *The Key to Theosophy* (1889)

Eta artikulu ugari 1874tik 1891ra, "The Collected Writings of HP Blavatsky" liburuko 15 liburukietan bilduak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Pláticas sobre el Sendero del Ocultismo, Tomo II - Annie Besant/C. W. Leadbeater - Ed. Teosófica ISBN 84-86709-32-6
2. ↑   Murillo Nunes de Azevedo. *Fernando Pessoa - O Teósofo.*  Cfh.ufsc.br.

Kanpo estekak
-------------

* Adyarreko Teosofia-Elkartea
* Dena Helena Blavatsky aztertzeko
* H. P. Blavatsky Collected Writings Online
* Opus Philosophicae Initiationis
* Blavatsky Archives
* Geometria Sakratuaren Itzulpena eta Proiektua
* Testuaren analisirako dokumentua, Patricio Lepe C-ren Proemio de la Doctrina Secreta de H.P.B.-ren oinarrizko proposamenetako lehenengoari.
* SPR txostena, 1986
* HPBren aipuak eta bizitza Blush aldizkarian
* H.P. Blavatsky, aparteko emakumearen lehen mendeurrena

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q189454
* Commonscat Multimedia: Helena Blavatsky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 29530438
* ISNI: 0000 0001 2125 776X
* BNA: 000046886
* BNE: XX854413
* BNF: 11892330s (data)
* GND: 118511629
* LCCN: n79032225
* NDL: 00433503
* NKC: jn19981000280
* NLA: 35019372
* BER: 000079492
* CiNii: DA01802008
* SNAC: w6np278v
* SUDOC: 02744905X
* ULAN: 500433968
* BIBSYS: 90335418
* UB: a1015550
* ICCU: CFIV032909
* Open Library: OL2889852A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Gutenberg proiektua: 2154

 |

* Wd Datuak: Q189454
* Commonscat Multimedia: Helena Blavatsky