recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Torua**
Geometrian, **torua** (latinezko *torus* hitzetik) biraketa-gainazal bat da, zirkunferentzia batek haren plano berean dagoen zuzen baten inguruan bira egitean sortzen duena. Hitz arruntagoetan, esan liteke pneumatiko baten aire-ganberaren forma duela toruak. Toroidearen kasu berezi bat da.

Zuzenak (errotazio-ardatza) zirkunferentzia ukitzen edo ebakitzen ez badu, toruak hutsune bat du erdian, eta eraztun baten antza du. Bestela, errotazio-ardatza zirkunferentziaren korda bat bada, esfera zapal baten antzeko zerbait sortzen da, kuxin biribil baten itxurakoa; are gehiago: esfera toruaren kasu berezi bat da, errotazio-ardatza zirkunferentziaren diametro bat denean.

Definizio orokorrago baten arabera, toruaren sortzailea, zirkunferentzia bat ez ezik, elipse bat edo beste kurba koniko bat ere izan daiteke.

Ekuazioak
---------

Toru baten adierazpide diedrikoa
Toruaren ekuazio parametrikoak hauek dira:

{\displaystyle x(u,v)=(R+r\cos {v})\cos {u}\,}
{\displaystyle y(u,v)=(R+r\cos {v})\sin {u}\,}
{\displaystyle z(u,v)=r\sin {v}\,}
non

*u*, *v* ∈ [0, 2π],
*R* zirkunferentziaren zentrotik zuzenerainoko (toruaren zentroa) distantzia, eta
*r* zirkunferentziaren erradioa (hodiaren erradioa) diren.
(*R* eta *r* bi distantziek *erradio handia* eta *erradio txikia* izenak ere hartzen dituzte, hurrenez hurren)

*OZ* ardatzarekiko azimutalki simetrikoa den kasuan, toruak ekuazio hau du koordenatu kartesiarretan:

{\displaystyle \left(R-{\sqrt {x^{2}+y^{2}}}\right)^{2}+z^{2}=r^{2}}
Toruaren azalera eta barneko bolumena formula hauen bidez kalkulatzen dira:

{\displaystyle A=4\pi ^{2}Rr=\left(2\pi r\right)\left(2\pi R\right)\,}
{\displaystyle V=2\pi ^{2}Rr^{2}=\left(\pi r^{2}\right)\left(2\pi R\right).\,}

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Weisstein, Eric W.: "Torus" MathWorld-en.
* **(Ingelesez)** More Torus Images

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12510
* Commonscat Multimedia: Torus

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4185738-0
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q12510
* Commonscat Multimedia: Torus
**Txia-txia hizkuntza** (hangul alfabetoan: 바하사 찌아찌아, ahoskera: [tʃɪa-tʃɪa]) austronesiar hizkuntza bat da, **butonera** izenez ere ezaguna, Buton uharteko hegoaldeko muturrean dagoen Bau-Bau hirian mintzatua. Sulawesi uhartearen (Indonesia hego-ekialdean dago Buton uhartea. 2005ean, 80.000 bat hiztun zituen.

Hizkuntza horretan apenas idatzi den ezer, oraingoz ez baitu idazteko sistema arauturik. Koreeraren hangul alfabetoa ezartzeko saiakera bat abiatu da 2009. urtean. Europako hizkuntza nagusietan, txia-txia hizkuntzaren izena «cia-cia» transkribatzen dute latindar alfabetora. Hala ere, euskarara zuzenean transkribatuta «txia-txia» da, horrelaxe ahoskatzen delako izen hori hizkuntza hartan bertan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Ethnologue webguneko orria, txia-txiari buruzkoa.
2. ↑  Lee Tae-hoon: Quest to Globalize 'Hangeul' Raises Questions, *The Korea Times*, 2010-01-27.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q35284

 |

* Wd Datuak: Q35284
*Artikulu hau sitsei buruzkoa da; suge familiari gaitzat duena beste hau da: «Cylindrophiidae»*

**Tortricidae** Lepidoptero familia bat da, Tortricoidea superfamiliakoa. Familia handia da eta 10.350 espezie baino gehiago ditu. Horietako asko laborantzako patatarenzat garrantzitsuak dira. Perfil borobil samarra dute, hegalak tolestuta dituzten atseden postu tipikoa dela eta. Larba gehienak hosto-biltzaileak dira, baina beste batzuk haziz, sustraiez eta lorez elikatzen dira.

Sagar sitsa (*Cydia pomonella*) Europan bizi da, baina munduko beste leku batzuetan sartu dute ustekabean. Fruituetan galeriak lurperatuz elikatzen da hazietara iritsi arte. Bere ostalariak sagarrondoa eta beste fruitu-arbola batzuk dira (madaria, irasagarra, etab.). Seriotzat jotzen da sagar-uzta osoa suntsi dezakeelako. Beste espezie batzuk fruta-arbolak, garia, mahatsa eta koniferoak dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28953
* Commonscat Multimedia: Tortricidae
* Wikispecies Espezieak: Tortricidae

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4189792-4
* NKC: ph500488
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Tortricidae
* BOLD: 425
* BioLib: 17323
* Dyntaxa: 2001236
* EOL: 914
* Fauna Europaea: 4189
* GBIF: 5343
* ITIS: 117856
* NCBI: 7139
* Paleobiology Database: 134448
* WoRMS: 989101

 |

* Wd Datuak: Q28953
* Commonscat Multimedia: Tortricidae
* Wikispecies Espezieak: Tortricidae
Trilito sarrera, Mnajdra tenplua, Malta. 
 Trilitoa Stonehenge-n 
**Trilitoa** eraikuntza bateko bi megalito edo harri bertikal dira, eta hirugarren harri horizontal bat eustea (ateburua) helburu dute. Monumentu megalitikoen testuinguruan ohikoak ziren. Trilito ospetsuenak Stonehengekoak, Ingalaterran, eta Maltako megalitiko tenpluetakoak (UNESCOk Gizadiaren Ondare izendatutakoa) dira.

Etimologia
----------

Trilito hitza grezieratik eratorritako hitza da eta *hiru arri* esan nahi du. Definizio hori William Stukeley-ek erabili zuen lehendabiziko aldiz.

Beste erabilera batzuk
----------------------

 Trilitoa Ha'amonga'a-n, (Maui). 
Trilito terminoa Herbehereetako Hunebed hilobietan dauden hiru harriz osatutako taldeei ere aplikatzen zaie. Bestalde, Europatik kanpo, Ekialde Hurbilean, Polinesiako Tonga uhartedian Haamonga Maui trilito ospetsua dago.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q120312
* Commonscat Multimedia: Trilithons

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300120478

 |

* Wd Datuak: Q120312
* Commonscat Multimedia: Trilithons
***Bakea elizei tolerantzia eske*** (neerlanderaz: *Vrede maant de kerken gune tot verdraagzaamheid*) 1600eko lehen hamarkada erdiko margolan bat da. Amsterdameko Rijksmuseumen jabetza da, Utrechteko Catharijneconvent Museoari mailegutan lagatakoa.

Deskribapena
------------

Barruko eszena batean, Joan Kalbin dago mahai batera jarrita, txahal errea platerean duela; bere ezkerrean, berriz, Aita Santuak eltze bat heltzen du eta, altzoan, bi katu ditu. Aita Santuaren aldamenean, eserita baita ere, Martin Luther laute instrumentua jotzen ari da. Beheko suaren aldamenean, Menno Simons anabaptista ikus dezakegu erretilu batean ogia duela. Pinturaren ezkerretara, Bakea emakume baten irudian gorpuzten da, eskuan olibo-adaxka bat hartuta. Gelan, bi koadro daude zintzilik: eskuineko armairuan, Ongintza dago bere umeekin. Atzealdeko paretan, Bakea irudikatzen da Justiziaren aldamenean. Eszena nagusiaren inguruan, azalpen-testuak agertzen dira bertso-formaz. 

Bruselako Bosman bildumagileak era anonimoan erosi zuen Frantzian 1968an eta, urte horretan bertan, dohaintzan eman zitzaion Amsterdameko Rijksmuseumi. 1977tik, Utrechteko Catharijneconvent Museoak dauka mailegutan.

Gaia
----

Honelako irudikapen alegorikoak oso gogokoak ziren 1600 erdialdera, eta erakusten dute pertsona guztiek ez zutela erlijio-talde jakin batean kokatu behar izan.

Margolanean, Joan Kalbin saiatzen da bere ezkerreko eskuaz laranja erdia Aita Santuaren eltzera botatzen eta beste erdia, berriz, estutu egiten du arkumearen gainera zuku guztia askatzeko. Laranja, hemen, kalbinismoaren eta Orangeko Etxearen arteko uztarriaren sinboloa da. Marrazkiak erakusten du Erreformaren zaleak zertxobait nagusitu zirela proportzioan beste erlijio batzuk baino, beste erlijio batzuen eragina ere onartu behar zuten arren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Txantiloi:Neerlandera Rijksmuseum, ed. (2016ko ekainaren 28a)..
2. ↑   Txantiloi:Neerlandera RKD, ed. (2016ko ekainaren 28a)..
3. ↑   .
4. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

* *Vrede maant de kerken gune tot verdraagzaamheid* (bideoa)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17338285
* **Bilduma digitalak**
* Handle: url

 |

* Wd Datuak: Q17338285
**Triglav Parke Nazionala** (eslovenieraz: *Triglavski narodni park*), Esloveniako Parke Nazional bakarra da, herrialdearen ipar-mendebaldean kokatzen dena, Juliotar Alpeetan.

Geografia
---------

Triglav mendiak (2.864m) ematen dio izena, Esloveniako mendi altuenak. 880 km²-ko azalera hartzen du.

Bi ibai handi bertan sortzen dira eta haranetan zehar lurraldea zeharkatzen dute; Soča, Adriatikora doana eta Sava, Itsaso Beltzera doana.

Glaziar jatorriko aintzirak ere badaude, ezagunena Bohinj aintzira da. Ur-jauziak ere badaude, Boka (106m) eta Savica (78m) esaterako. Azkenik aipatzekoa da Bledeko Vintgar arroila.

Historia
--------

Albin Belar sismologiak Triglaveko aintziren harana babesteko proposamena egin zuen 1906 edo 1908an baina ez zn haintzat hartu. 1924an ordea Esloveniako museo elkarteak eta Esloveniako mendizale elkarteak 14 km²-ko eremua babestu zuen.

1961ean 20 km²-tara handitu zuten eta ofizialki Triglav Parke Nazionala izena erabili zen. 1981ean asko zabaldu zuten, 838 km²-taraino. 2010an Kneške Ravne barneratu zuen eta 880 km²-tako azalera hartu zuen, Eslovenia guztiko azaleraren %4a.

Iruditegia
----------

* Triglav mendia (2.864m).Triglav mendia (2.864m).
* Škrlatica mendia (2.740m).Škrlatica mendia (2.740m).
* Vogel eski estazioa.Vogel eski estazioa.
* Tamar harana.Tamar harana.
* Bohinj aintzira.Bohinj aintzira.
* Bohinj aintzira.Bohinj aintzira.
* Vintgar arroila (Bled).Vintgar arroila (Bled).
* Savica ur-jauzia.Savica ur-jauzia.
* Peričnik ur-jauzia.Peričnik ur-jauzia.
* Pagadiak.Pagadiak.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)****(Eslovenieraz)****(Alemanez)** Parkearen webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1163005
* Commonscat Multimedia: Triglav National Park

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315526935
* GND: 4948843-0
* LCCN: sh86004479
* NKC: ge1083499
* SUDOC: 177234911
* **Lekuak**
* OSM: 2868142

 |

* Wd Datuak: Q1163005
* Commonscat Multimedia: Triglav National Park
Une bitan, bagina lubrikatu gabe eta lubrikaturik agertzen dituen alu bat.
Emakumeengan, **baginako lubrifikazioa** Bartholinen guruinetatik baginara kolore nabarmenik gabeko likido zertxobait itsaskorra eta usainduna, **baginako jario** izenekoa, isurtzen denean gertatzen da, sexu kitzikapen aldian bereziki, koitoan zakilaren sarpena erraza eta minik gabea izan dadin. Emakumearen hilerokoan zehar ere gertatzen da lubrifikazio baginala baina neurri txikiagoan, obulazioaren inguruan edo menstruazioaren aurretik batez ere.

Lubrifikazio eskasak koitoa oztopatzen du eta beraren ondorioz, sexu harremanean ari diren gizonek zein emakumeek sentikortasuna eta harremanean bilatzen den plazera gal ditzakete. Lubrifikazio eskasak osasun arazo baten sintoma izan daiteke, baina besterik gabe arazo puntuala denean, koitoa burutu nahi bada, baginarako lubrifikatzaile bat edo ahoko listua, cunnilingus delako praktikaren bitartez esaterako, erabil daiteke.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q536554
* Commonscat Multimedia: Vaginal lubrication

---

 |

* Wd Datuak: Q536554
* Commonscat Multimedia: Vaginal lubrication
Trabertinozko bloke baten itxura
**Trabertinoa** edo **kare tuparria**, gune karstikoetan, uretan disolbatuta doan kaltzio karbonato metaketek eratutako harkaitz baten izena da, eraikuntzan apaindura harkaitz bezala asko erabiltzen dena, eraikinaren kanpoan zein barnean. Antzinako Erromako monumentu eta eliza ugari, trabertinoz eginak daude.

Konpozisioa
-----------

Kareharriz osatutako gune karstikoetan, urak harkaitza disolbatzen du eta kaltzio karbonatoz kargatzen da, osinak eta leizeak eratzearen funtsezko arrazoia dena, baina, mineral hori, ondoren, eraketa ezberdinetan meta daiteke, horien artean, estalaktita eta estalagmita ezagunak. Baldintza zehatz batzuetan, ur termal edo urjauzietan, metaketa hauek eratzen dute trabertinoa, kaltzita, aragonito eta limonitaz osatutako harkaitz bat, barrunbedun geruza paraleloduna, kolore hori eta zurikoa, zeharrargitsua eta itxura leun eta ederrekoa.

Itxura eder hori, kareharria formatzerakoan haren baitan kokatutako landare, hosto, adar, eta beste elementu biodegradagarriak usteltzerakoan utzitako hutsuneek ematen diote.

Trabertino desberdinak
----------------------

* Weimar-Ehringsdorf-gp trabertinoa.Weimar-Ehringsdorf-gp trabertinoa.
* Cannstatt-go trabertino, Baden-Wurtemberg.Cannstatt-go trabertino, Baden-Wurtemberg.
* Trabertino erromatarra, Italia (Tivoli).Trabertino erromatarra, Italia (Tivoli).
* Trabertino toskanarra, Toscana (Rapolano Terme, Siena).Trabertino toskanarra, Toscana (Rapolano Terme, Siena).
* Trabertino persiarra, Iran, Ekialdeko Azerbaijan, Maragha.Trabertino persiarra, Iran, Ekialdeko Azerbaijan, Maragha.

Ikus, gainera
-------------

* Karst
* Kareharri

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q187156
* Commonscat Multimedia: Travertine

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4185967-4
* LCCN: sh85137186
* NKC: ph162638
* AAT: 300011329
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q187156
* Commonscat Multimedia: Travertine
**Torturaren Aurkako Taldea** - **TAT**, formalki Gobernuz Kanpoko Erakunde moduan 1992an sortu zen; izan ere taldea sortu zuten elkarteek eta pertsonek aurretik lan-esparru horretan eskarmentu handia zuten.. Nahiz eta Baltasar Garzónek ezarritako bideari jarraituz eskuin muturreko elkarteek taldea ETAren orbitan kokatu nahi izan, urtetako lanak talde honen seriotasuna erakutsi du. Urtero-urtero torturari buruzko garrantzi handiko txostena argitaratzen du. Lehendabiziko txostena, "Tortura en el País Vasco 1989" (Tortura Euskal Herrian 1989) 1989an agertu zen. Txostenak azkeneko urtetan euskaraz eta frantsesez argitaratzen dira eta benetako erreferentzia dokumentuak dira; bertan jasotako kasuekin batera espetxeen egoera eta atxiloketen inguruko arazoak aztertzen dira.

Lan ildoak
----------

* Torturatuak izan diren euskal herritarren testigantzak jaso eta sistematizatu.
* Testigantza horiek publiko egin.
* Biktimei laguntza juridikoa, psikologikoa eta medikua eman.
* Esparru guztietan torturaren salaketa egin.
* Nazioarteko erakundeetan torturaren izana salatu.
* Torturaren behin betiko bazterketa lortzeko proposamenak aurkeztu.

Elkartearen datuak
------------------

Torturaren Aurkako Taldea
Tel. 0034 943 333674 Fax. 0034 943 336479. Kale Nagusia 50 - 1ª. 20120 Hernani.
Tel. 0034 944 155653. Bailen kalea 15 - 1ª Eskuina. 48005 Bilbo.
Bi bulego ditu: Bata Hernanin (Kale Nagusia 50 - 1ª, 0034 943 333674 telefonoa) eta bestea Bilbon (Bailen kalea 15 - 1ª eskuina, 0034 944 155653 telefonoa).

Erreferentziak
--------------

1. 1 2
2. ↑
3. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Tortura
* Giza eskubideak

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**, **(Frantsesez)**: [ Giza Eskubideen Behatokia.
* : TAT elkartearen webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268083

 |

* Wd Datuak: Q12268083
**Asiut** (arabieraz محافظة أسيوط, *Asyūṭ*, ʔɑsˈjuːtˤ ahoskatua) Egiptoko hiria da, izen bereko eskualdeko hiriburua dena. Antzinako egiptoar hiria ondoan du: modernoa 27°11′13″N 31°10′17″E﻿ / ﻿27.1869°N 31.1714°E﻿ / 27.1869; 31.1714-n dago eta antzinakoa, berriz, 27°11′13″N 31°10′17″E﻿ / ﻿27.1869°N 31.1714°E﻿ / 27.1869; 31.1714-n.

Antzinako greziar **Likopolis** eta antzinako egiptoar **Sauty**, Goi Egiptoko XIII. nomoko hiriburua izan zen, Nilo ibaiaren ibarrean zegoena, Kairotik 359 kilometro hegoaldera. Gaur egun, Asiut gobernazio edo probintziako hiriburua da.

Historia
--------

Nubia eta Itsaso Gorritik zetozen karabanek bat egiten zuten merkataritza gune handi bat zen. Egiptoko XI. dinastian, hegoalderago zeuden Herakleopolis eta Tebaseko nomoekin gatazkan sartu zen. Hiri honetan, Upuat jainkoa gurtzen zen, nondik Likopolis izen greziarra datorren. Neoplatonismoaren sortzaile izan zen Plotinoren (205-270 jaioterria izan zen.

Gaur egun, hiri garrantzitsu bat da, izen bereko gobernazio edo probintziaren hiriburu delarik. Bere biztanleria, 2006ko azken erroldaren arabera, 343.498 biztanlekoa da, eta gune kopto nagusienetako bat da. Asiutetik gertu, 1902an amaitu zen esklusadun presa bat eraiki zen, nondik Ibrahimia izeneko kanala abiatzen den, Joseren Kanalarekin lotzen dena, Egiptoko ureztatze kanalik handiena, Nilo ibaiaren urak Birket Qarun lakuari ematen dizkionak, El Fayum eskualdean. Unibertsitate bat du.

### Hondar arkeologikoak

Antzinako hiriaren hondakinik ez da geratzen, baina mendian zulatutako hilobiak monumentu bikainak dira. Hondakin garrantzitsuenak, badariar garaiko bere zeramika gorri eta beltz aurredinastikoak dira, baita IX, X eta XII. dinastietako zenbait hilobi ere.

* Egiptoko lehen tarteko aroko hilobiak
* Inperio Ertaineko hilobiak
* Mesehtiren hilobia, miniaturazko zurezko soldaduekin (Kairoko Egiptoar Museoa)
* Sieseren hilobia
* Amenhotepen hilobia

Ernesto Schiaparellik, Egiptoko lehen tarteko aroko dignatarioen hilobiak induskatu zituen

Turingo Egiptoar Museoak, Dyafhapi, Shemes, Minhotep eta Upuautemhaten hilobietan aurkitutako zenbait objektu ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q29962
* Commonscat Multimedia: Asyut

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 150088071
* BNE: XX6155959
* BNF: 12038255t (data)
* GND: 4094817-1
* LCCN: n79128188
* NARA: 10044556
* SUDOC: 028573978
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 22145

 |

* Wd Datuak: Q29962
* Commonscat Multimedia: Asyut
**Ask Aak** Star Warseko fikziozko unibertsoan Malastare izeneko planetaren ordezkaria zen Senatu Galaktikoan Errepublika Galaktikoaren garaian. Senatu Galaktikoan bere herria zen Grandarrak ordezkatzen zituen. Bere postuan Ask Moe senataria hila izan ondoren jarria izan zen.

Ask Aak Errepublikako armada sortzearen alde zegoen, eta Klon trooperrak edo klon soldaduak aurkitzen dituenean, gerran erabiltzek ideiaren alde gogor egiten du.

Ask Aakek bere jatorrizko tokia zen Malastare planetako hizkuntzan hitz egiten zuen, nahiko burrunbatsu eta grabe entzuten zena, bere aurrekoa izan zen Ask Moenaren erabat kontrakoa ahots argi eta ulergarria zuena.

Klon Gerren azken urteetarako Ask Aak senataria Palpatine Kantziler Gorenaren botereengatik oso arduratuta zegoen, eta halako batean Bail Organa eta Mon Mothma senatariengandik oso gertu egon zen, hauen alde eginez.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2251534

 |

* Wd Datuak: Q2251534
Australasia
**Australasia** Australia, Zeelanda Berria, Ginea Berria eta hauengandik gertu dauden Indonesia ekialdeko uharte ugari bere baitan hartzen dituen lurraldea da. Hitza, Charles de Brossesek sartu zuen *"Histoire des navigations aux terres australes"*en 1756an. Berak, latinetik eratorri zuen "Asia hegoaldean", Polinesia eta Ozeano Barearen hego-ekialdetik bereizteko. Batzuetan, Australasia hitza, Australia eta Zeelanda Berria bakarrik izendatzeko erabiltzen da, bi herrialde hauei bakarrik erreferentzia egiten dien beste hitz baten akatsetik.

Zentzu politikoan, hitzak erabilera urria du. Australia eta Zeelanda Berriak, herrialde ingeles hiztun eta nahiko garatu bezala, amankomunean asko duten arren, lurraldeko beste herrialdeekin ia ez dute ezer amankomunean. Gainera, hitz hau, ez da oso ondo hartzen Zeelanda Berrian, garrantzi handiagoa ematen baitio Australiari.

Baina, biogeografia zentzuan, Australasia bada bereizitako lurralde bat, Australasiar ekozona izenekoa, amankomuneko historia ebolutiboa eta beste inon aurkitzen ez diren landare eta animalia motak dituena.

Australasiako olinpiar bandera
Wallace Lerroa, Australasia Asiatik banatzen duen lerro banatzaile biologikoa da eta bi plaka tektonikoen arteko muga da. Sulawesi eta Lombok, ekialdeko zatian, eta, beraz, australasiarrean daude, eta, Borneo eta Bali mendebaldekoan eta asiarrean.

Beranduago, Australasia, Australia eta Zeelanda Berriaren talde konbinatuaren kirol izen bezala erabili izan zen. 1905 eta 1913 artean, talde konbinatu batek, teniseko Davis Kopan parte hartu zuen, kopa hori lau aldiz irabaziz. Australasia izenpean Australiak eta Zeelanda Berriak, talde bakar bat osatu zuten Londresko 1908ko eta Stockholmeko 1912ko Olinpiar Jokoetan parte hartzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-03-30). *168. araua: Ozeaniako toponimia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q45256
* Commonscat Multimedia: Australasia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 304911105
* **Lekuak**
* TGN: 7018842
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D044362

 |

* Wd Datuak: Q45256
* Commonscat Multimedia: Australasia
**Atotxako Dorrea** Donostiako eraikinik garaiena da, Juan Cruz Saralegi arkitektoaren proiektuaren arabera 1972an eraikia. Egia auzoan dago, Mandasko Dukearen pasealekua eta Maria Dolores Agirre kalean kokatzen da, hiriko hainbat puntutatik ikus daiteke dorrea, inguruan eraikin ez oso garaiak izateagatik. Dorrearen lehen solairuetan bulegoak badaude ere, dorrearen gehiengoa etxebizitzek hartzen dute.

Guztira 76 metro eta 21 solairuko garaiera dauka. Gipuzkoako eraikinik garaienak, Unzaga Dorreak, baino metro bat gutxiago.

Anoetako estadioa sortu aurretik, dorrearen alboan zegoen Atotxako futbol zelaian jokatzen zituen etxeko partidak Errealak.

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko eraikinik garaienen zerrenda
* Anoetako dorrea
* Errotaburuko dorreak

Kanpo estekak
-------------

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**??** | **Donostiako eraikinik garaiena**1972 - | Ondorengoa**Garaiena da** |

**Luanda errorea in Modulu:Navbar at line 58:Invalid title Donostiako leku interesgarriak.**
**Atorbastatina** edo IUPAC-en nomenklaturaren arabera **azido (3''R'',5''R'')-7-[2-(4-fluorofenil)-3-fenil-4-(fenilkarbamoil)-5-propan-2-ilpirrol-1-il]-3,5-dihidroxiheptanoikoa** botika moduan usatzen den konposatu organikoa da C33H35FN2O formula duena.

Estatinen familiako botika bat da, odoleko kolesterol-maila jaisteko eta gaixotasun kardiobaskularrak prebenitzeko erabiltzen dena. Horrez gain, plakak egonkortu eta enbolia prebenitzen du, hanturaren aurkako mekanismoen bidez. Garrantzi handia du, kolesterola arrisku kardiobaskularreko faktoretzat hartzen baita. Kontuan izan behar dugu kolesterola funtsezkoa dela bizitzarako, eta kolesterolaren sintesia farmakologikoki edo dieten bidez murrizteak fisiopatologiak sor ditzakeela. 

Beste estatina batzuek ez bezala (sinbastatina eta prabastatina, esaterako), atorbastanina konposatu guztiz sintetikoa da eta Bruce Roth-ek sintetizatu zuen lehen aldiz 1985ean Parke-Davis Warner-Lambert Company (orain Pfizer) enpresan lanean ari zenean. Enpresaren patentea 2011ko azaroaren 30ean bukatu zen eta 2012z gero hamaika enpresek sintetizatzen dute atorbastanina generikoa, tartean, Uharte-Iruñeko *Laboratorios Cinfa SA* enpresak.

Albo-ondorio arruntek artikulazioetako mina, beherakoa, urdaileko mina, goragalea eta muskuluetako mina izaten dituzte. Albo-ondorio larriak errabdomiolisia, gibeleko arazoak eta diabetesa izan litezke. Haurdunaldian erabiltzeak fetua kalte dezake.

Erabilera
---------

Atorbastatinaren erabilera nagusiak dislipidemiaren, odolean lipido gehiegi izatea, tratamendua eta gaixotasun kardiobaskularra prebentzioa dira. Gaixotasun kardiobaskularren kasuan prebentzioa bi mailatan egiten da. Batetik, arrisku-faktoreak hala nola, tabakismoa, azukrea odolean, odol-presio altua edo bihotzekoen familia aurrekariak dituztenengan eritasuna agertu aurretik baliatzen da eta, bigarrenik, arazoa jada duten pertsonengan.

Albo-ondorioak
--------------

Saio klinikoetan ikusi izan da atorbastatina hartzen duten pertsonen % 1-10k bitartean albo-ondorio hauek izan ditzaketela:

* Artikulazioetako mina
* Gorotz bigunak
* Indigestioa
* Muskuluetako mina
* Goragalea
* Hipergluzemia

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Atorvastatina: MedlinePlus medicinas» *medlineplus.gov* (Noiz kontsultatua: 2021-07-31).
2. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Cinfa: El laboratorio farmacéutico más presente en hogares españoles» *Cinfa* (Noiz kontsultatua: 2021-07-31).
3. ↑   «.:: CIMA ::. Resultados de la búsqueda de medicamentos» *cima.aemps.es* (Noiz kontsultatua: 2021-07-31).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q668093
* Commonscat Multimedia: Atorvastatin

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX544533
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000069059
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 134523-00-5
* ATC: C10AA05
* ChEBI: 39548
* ChEMBL: CHEMBL1487
* ChemSpider: 54810
* DrugBank: 01076
* PubChem: 60823
* UNII: A0JWA85V8F
* KEGG: D07474
* SMILES: ID
* InChI: ID
* InChI key: ID
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 134523-00-5

 |

* Wd Datuak: Q668093
* Commonscat Multimedia: Atorvastatin
| Tetraedro erregularra |
| --- |
|  |
| Taldea | Solido platonikoa |
| Aurpegi kopurua | 4 |
| Ertz kopurua | 6 |
| Erpin kopurua | 4 |
| Aurpegiak | Hiruki aldeberdinak |
| Ertzak erpineko | 3 |
| Simetria-taldea | Tetraedrikoa (*T**d*) |
| schläfli-sinboloa | {3,3} |
| Angelu diedroa | 70°31′44″ |
| Poliedro duala | Tetraedroa |
| TetraedroGarapena |

Tetraedro erregular 3D
**Tetraedro** bat lau aurpegi dituen poliedro bat da. Erpin bakoitzean hiru hiruki elkartzen dira eta guztira lau hiruki ditu. Lauak berdinak badira tetraedroa **erregularra** izango da.

Kalkuluak
---------

**a** ertzetik bakarrik beste dimentsio guztiak kalkula daiteke. Tetraedro baten esferen balioak hauek dira:

* **R** erradioko esfera zirkunskribaturako:

{\displaystyle R={\frac {\sqrt {6}}{4}}\cdot a\approx 0,612\cdot a}
* **r** erradioko esfera inskribaturako:

{\displaystyle r={\frac {\sqrt {6}}{12}}\cdot a\approx 0,204\cdot a}
* **ρ** erradioa ertzekiko tangentea den esferarako:

{\displaystyle \rho ={\frac {\sqrt {2}}{4}}\cdot a\approx 0,354\cdot a}
Tetraedro erregular batean kontrajartzen diren bi ertzak (erpin berean batzen ez direnak) elkarzutak dira.

* **H** tetraedroaren altuera:

{\displaystyle H=(a/3){\sqrt {6}}}
### Bolumena eta azalera

**a** ardatza duen Tetraedro erregular batean, **B** bolumena kalkula daiteke:

{\displaystyle B={\frac {1}{12}}{\sqrt {2}}\cdot a^{3}\approx 0,118\cdot a^{3}}
Aurpegi guztien **A** azalera bateratua kalkula daiteke:

{\displaystyle A=4\cdot A\_{c}=4\cdot {\frac {\sqrt {3}}{4}}\cdot a^{2}={\sqrt {3}}\cdot a^{2}\approx 1,73\cdot a^{2}}
### Angeluak

Solido platoniko guztietan mota bereko angelu guztiak berdinak dira euren artean:

* Angelu laua, ertzek sorturikoa: 60º
* Angelu diedroa, aurpegiek sortua:

{\displaystyle \delta =2\cdot \arcsin {\frac {\sqrt {3}}{3}}\approx 1.23\ rad\ (70^{\circ }31'44'')}
* Angelu solidoa, erpinek sortua:

{\displaystyle \omega ={\frac {A\_{c}}{H^{2}}}={\frac {{\frac {\sqrt {3}}{4}}\cdot a^{2}}{\left({\frac {\sqrt {6}}{3}}\cdot a\right)^{2}}}={\frac {3{\sqrt {3}}}{8}}sr\approx 0,650sr}

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q160003
* Commonscat Multimedia: Tetrahedron

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4129555-9
* AAT: 300068741
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q160003
* Commonscat Multimedia: Tetrahedron
**Asier Polo** (Bilbo, 1971 - ) bizkaitar biolontxelista da.

Oinarrizko ikasketak egin ondoren, Kolonian (Alemania) zabaldu zituen ikasketa horiek, eta Madrilgo Reina Sofía Eskolan. Karrera profesionalari ekin ondoren sari ugari eskuratu ditu, bai ganbera-musikan, bai biolontxelista gisa. Orkestra askorekin aritu da bakarlari moduan, besteak beste, Brasilgo Orkestra Sinfonikoarekin, Espainiako Orkestra Nazionalarekin, Euskadiko Orkestra Sinfonikoarekin eta Bilboko Orkestra Sinfonikoarekin. Ahots handien laguntzaile ere izan da. Besteak beste, Alfredo Krausekin aritu zen, ahotsa eta biolontxeloaren arteko uztarketa deigarria lortuz. Euskal Herrian ospatzen diren musika-jaialdi garrantzitsuenetan parte hartu izan du. Atzerrian ere arrakasta handiko saioak emandakoa da. Azken urteetan, Marta Zabaleta pianista gipuzkoarrarekin batera aritu da binakako kontzertuak eskaintzen. Kontzertu horietan, obra klasikoak lantzeaz gain, jazzerako eta beste musika batzuetarako hurbilketa ere egin du. Bakarkako lehen diskoa *Canciones sin palabras* izan zen, Edelmiro Arnaltes Alfredo Krausen pianistaren laguntzaz osatua. Horretaz gain, beste hainbat grabazio ere egin ditu.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3392739
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 19880984
* ISNI: 0000 0000 4837 7641
* BNE: XX1439374
* GND: 128470526
* LCCN: no2005047198
* SUDOC: 161597998
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04944/eu\_p\_2615/p2615

 |

* Wd Datuak: Q3392739
**Asier Garitano Agirrezabal** (Bergara, 1969ko abenduaren 6a-) entrenatzaile eta futbolari ohi gipuzkoarra da.

Jokalari ibilbidea
------------------

Athletic Cluben harrobian hasi zen, bigarren taldean bi urtez jokatu zuela. 1992-93 denboraldian Athletikek Eibarrera mailegatu zuen Garitano. 1993an Cartagenara pasa zen eta handik aurrera Espainiako futbol ligako bigarren B mailako hainbat klubetan ibili zen. Klub hauetan ez zen denbora asko egon. 2003an erretiratu zen.

Espainako 18 eta 20 urte azpiko taldeetan jokatu zuen.

Entrenatzaile ibilbidea
-----------------------

2003an Alicante CFren bigarren entrenatzailea bilakatu zen eta 2008an hilabete batez lehen entrenatzailea izan zen. Club Deportivo Castellónen ere bigarrengoa gisa hasi zen 2010an lehen entrenatzailea bilakatu arte. 2010eko udan Castellón Garitano askatu zuen. Orihuela CF eta CD Alcoyano entrenatu zituen ere. 2013an CD Leganés entrenatzen hasi zen eta denboraldi berean bigarren mailara igotzea lortu zuen.

Kanpo estekak
-------------

* Entrenatzaile ibilbidea **(Ingelesez)**
* Jokalari ibilbidea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4806891
* Commonscat Multimedia: Asier Garitano

---

 |

* Wd Datuak: Q4806891
* Commonscat Multimedia: Asier Garitano
Telesforo Monzónek *Txikia* izenburuarekin bere abestietariko bat eskaini zion Eustakio Mendizabali. Txikiaren heriotzaren ondorengo urteetan, kantatzea borrokatzeko eta errebindikatzeko beste modu bat zela sinesten zen garaian.

***Txikia*** euskal abesti abertzalea da, Telesforo Monzónek sortutako hitzak eta doinua dituena, Pantxoa eta Peioren ahotsarekin famatua. Hasieran, klandestinitatean ateratako disko batean zabaldu zen Euskal Herri osoan. Diskoak ez zekarren kantarien izenik, baina harekin ibilitako burkide batzuk baziren: Domingo Iturbe *Txomin*, Maite Ormaetxea (Txominen emaztea), Isidro Garalde *Mamarru* eta Manuel Garmendia *Korta*. Gerora, Pantxoa eta Peioren *1969-1991* diskoan argitaratu zen. Oliba Gorriak taldeak rock bertsioa egin eta abestu du.

Hitzak
------

Zatirik ospetsuenetariko bat besterik ez dugu aipatuko, Monzónek sorturiko hitzak oraindik egile eskubideen pean daudelako: Frantzian sortu zituen, Frantziako legean egile eskubideak egilea hiltzen denetik 70 urteko indarraldia du, eta Monzón 1981ean hil zen.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Txikia zuen guda-izena
bera gizon osoa izan arren
Mendizabal Sasetaren urrena
biak txiki, bizkor eta lerden
Saseta hil zen gudarien aurrean
Mendizabal hil zaigu bakarrik
baina biok daukate herri osoa
atzo ta gaur euren atzetik
Euskadirentzat hil dire-ta
gorputzak arantzaz beterik. |  » |
| Telesforo Monzón |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Wikipediagileak: «Législation française sur le droit d'auteur», *Wikipedia, l´encyclopédie libre*. 2010-10-21ean eskuratua.

Kanpo erreferentziak
--------------------

* *1969-1991* diskoaren orria[*Betiko hautsitako esteka*], Badok euskal kantagintzaren atarian.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268362

 |

* Wd Datuak: Q12268362
41°53′44″N 12°29′10″E﻿ / ﻿41.89561°N 12.48619°E﻿ / 41.89561; 12.48619
Trajanoren Azoka, Erroman
**Trajanoren Azoka** (latinez: *Mercatus Traiani*; italieraz: *Mercati di Traiano*) Erroman dagoen hondakin multzo handi bat da, hiriburuaren erdialdeko Monti *rionean*. Foro Inperialeko Bidean (italieraz: *Via dei Fori Imperiali*) dago, Koliseoaren kontrako aldean.

Merkataritza-gune hau, zirkuluerdi formako oinplanoa zuena, Trajanoren Foroarekin batera eraiki zen, II. mendearen hasieran, Kirinal mendiaren magalean egindako mozketa okupatu eta eusteko asmoz, Foro Inperialen zati hau eraikitzeko egin zena.

Historia
--------

107 eta 110 bitartean eraiki zuen Apolodoro Damaskokoak, Trajano enperadorearen zerbitzura egon zena, eta Erromako arkitektorik handienetako bat izan zen. Azoka, ondasun elkartruke gehien zegoen Erromako tokietako bat izan zen. Honetarako eraiki zen, gainontzeko foroetan egiten ziren salerosketa urriengatik. Hau, ondasunez betetako 150 denda izatera iritsi zen, eta ondasun horiek erosteko asmoz zegoen jendea, honela, Erromatar Inperioaren II. mendeko ekonomiarentzako ekarpen bat izanez.

Erdi Aroan, multzoa, modu nabarmenean aldatua izan zen: zenbait solairu gehitu zitzaizkion, gaur egun ikus daitezkeenak, eta elementu defentsiboak Milizien Dorrea (*Torre delle Milizie*) bezala, 1200ean eraikia. Beranduago, komentu bat eraiki zen, XX. mendearen hasieran behera bota zena, Trajanoren Azoka Erromarentzako berreskuratzeko asmoz.

Azokaren gorengo mailek, bulegoak zituzten, beheko aldean, Trajanoren Foroaren aurrean, dendak zeuden bitartean (latinez *tabernae*), olioa, ardoa, arrain eta itsaskiak, fruta eta barazkiak eta beste jaki batzuk saltzen zituztenak. Erdi Aroko etxeak, gorengo solairuan eraiki ziren, Via Biberaticaren segmentu erdizirkularraren parean.

Trajanoren Azokaren irudi panoramikoaTrajanoren Azokaren irudi panoramikoa

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Bunson, Matthew.  (2002). *Encyclopedia of the Roman Empire.*  New York: Facts on File, 337, 550–551 or. ISBN 0-8160-4562-3. OCLC .47930574.
2. ↑   Richard, Carl J.. *Why We're All Romans: The Roman Contribution to the Western World.*  Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield, 70–71, 229 or. ISBN 9780742567801..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q478642
* Commonscat Multimedia: Trajan's Market

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127674881
* ISNI: 0000 0001 2154 5809
* BNF: 12323122p (data)
* LCCN: n88624655
* SUDOC: 032144458

 |

* Wd Datuak: Q478642
* Commonscat Multimedia: Trajan's Market
Trakzioa ardatz bakarrean
**Trakzioa**, ingeniaritza eta egituren kalkuluan, gorputz batek jasaten duen barne-indarra da. Bi indar aurkako noranzkoan aplikatzen dira eta gorputza luzatu egiten da. Indar horiekiko elkarzuta den edozein sekziok dituen tentsioak, sekzio honekiko normalak dira eta gorputza luzatzen saiatzen diren indarrekiko aurkako noranzkoa dute. Konpresioaren aurkakoa da, indarrak barrurantz bultzatzen baitu.

Deformazioak
------------

Trakzio-esfortzua jasaten duen gorputz batek deformazio positiboa (luzapena) izango du norabide jakin batean trakzioaren efektuarengatik. Hala ere, norabide horren luzapenak zeharkako norabidearen laburpena dakar; adibidez prisma mekaniko batean, trakzioak "X" ardatzean luzapen bat eragiten badu, aldi berean "Y" eta "Z" ardatzetan uzkurdura bat gertatzen da. Poisson-en koefizientearekiko (ν) proportzionala da uzkurdura hau.

Gorputz solidoetan deformazioak iraunkorrak izan daitezke: kasu honetan gorputzak bere isurpen-puntua gainditzen du eta portaera plastikoa hartzen du; hau da, trakzio-esfortzua etenda ere gorputzak luzapena izaten jarraitzen du. Deformazioak ez badira iraunkorrak, gorputza elastikoa da eta trakzio-indarra aplikatzeari uztean, gorputzak hasierako luzera berreskuratzen du.
Gorputzean aplikatutako trakzio-indarren eta bertan sorturiko deformazioen artean erlazioa dago; erlazio hau kartesiar ardatzdun diagrama batekin irudikatzen da. Diagrama honek prozesua irudikatu eta gorputzak duen portaera adierazten du.

Trakzio erresistentzia
----------------------

Altzairu edo zuraren erresistentzia karakteristikoaren balioarentzat, trakzioz sorturiko nekea edo etenaldi-tentsioaren balioa erabiltzen dira, hau da, trakzioz materialaren etenaldi elastikoa eragin duen karga maximoaren eta materialaren hasierako zeharkako azaleraren arteko zatidura.

Materialen portaera
-------------------

Prozesu mekaniko ezberdinetan material asko izaten dira trakzioaren eraginpean. Baina arkitekturan eta ingeniaritzan erabiltzen direnak arreta berezia behar dute. Esate baterako harria, zura, hormigoia, altzairua, hainbat metal…

Material bakoitzak trakzioarekiko portaera definitzen duten ezaugarri propioak ditu. Hona hemen adibide batzuk:

* elastikotasuna (Elastikotasun modulua)
* plastikotasuna
* harikortasuna
* hauskortasuna

Materialak ezaugarri ezberdinen arabera katalogatzen dira. Trakzio-indarrekiko portaera txarra dutenak harri ezaugarridun (naturalak zein artifizialak) materialak dira, adibidez, hormigoia. Horrelako kasuetan egituren kalkuluan ez da aintzat hartzen material hauen erresistentzia-balioa.

Altzairuzko barrek, aldiz, trakzio-esfortzu handiak jasaten dituzte. Horregatik material oso egokitzat hartzen da. Altzairua (irtenguneak dituzten barretan) eta hormigoia batera erabiltzen dira pitzadurak saihesteko. Trakzioa aplikatuz erresistentzia areagotzen da eta hormigoi armatua eratzen da. Hormigoi armatu hau eraikuntza gehienetan erabiltzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1852039
* Commonscat Multimedia: Traction

---

 |

* Wd Datuak: Q1852039
* Commonscat Multimedia: Traction
Belardun
**Belardun** (orduko grafiaz *Belhardun*, frantsesez *Prairial*) errepublikar egutegiko bederatzigarren hila da.

Gregoriotar egutegira ekarrita, maiatzaren 20tik ekainaren 18ra irauten du gutxi gorabehera, urtearen arabera. Gemini zeinuaren aldiarekin ia bat dator.

Jatorrian «belardien emankortasun irribarretsutik eta belar biltzetik dator, maiatzaren ekainera izaten baitira», egutegia taxutzeko batzordearen izenean biltzar nazionalari Fabre d'Églantinek aurkeztutako txostenean ageri denez. Belar biltze hori, ordea, Frantziako landa lurretan izaten da urte sasoi horretan, eta errepublikar egutegia unibertsala izatea lortzeko asmoaren aurka doa hori.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q837145

 |

* Wd Datuak: Q837145

  
  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Egutegi errepublikanoa |  |
| Udazkena: Mahaxte • Lainote • IzozteNegua: Elurkor • Eurikor • HaizekorUdaberria: Sapadun • Lilidun • BelardunUda: Bihilis • Berolis • Frutilis |
Bilboko tranbia, Abandoibarrean
**Tranbia** propultsio elektriko bidez dabilen hiri barruko trena da. Batez ere, Erdiko Europa eta Ekialdeko Europan oso erabilia den garraiobidea da.

Azpiegitura
-----------

Helsinkiko tranbia
Kasu gehienetan bi alboetara lauzatzea ahalbidetzen duen bidea erabiltzen dute, autoen garraioa posible izan dadin. Beste batzuetan, ordea, autoen bidetik bananduta joan daiteke, trenen bide berdina erabiliz.

Energia elektrikoa hari eroale baten bidez ematen zaio trole baten bitartez.

Historia
--------

*Düsseldorfer Straßenbahn*, Düsseldorfen (Alemania), 1876an inauguratu zen. Gaur arte jarraitzen duen munduko tranbia-sare zaharrenetako bat da.
Bidaiarientzako munduko lehen trenbide-zerbitzuak 1807an hasi zituen *Oystermouth Railwayk* (Oystermouth trenbidea) Galesen, erreien gaineko linea batean bereziki diseinatutako gurdiak erabiliz, zaldiek tiratua eta salgaiak garraiatzeko eraikia.Teknika hori laster iritsi zen Mundu Berrira; izan ere, 1832rako New Yorken sartu zen, eta 1858an Mexiko Hirian, Habanan, Santiagon, Rio de Janeiron, Buenos Airesen, Callaon, Liman eta Montevideon inauguratu ziren lehen lineak. Mundu Zaharrera itzuliz, 1854an hasi zen Parisen zirkulatzen, Penintsulara 1871n iritsi zen eta Düsseldorfera, Alemaniara, 1876an.

1877an, Bilboko 40.000 biztanle inguruk aurrerapen handia bizi izan zuten, izan ere, hirien arteko estatuko lehen tranbia inauguratu zen, zaldiek mugitua. "*Odolezko motorreko*" tranbia esaten zitzaion.

Tranbia bi ezaugarri nagusirengatik zabaldu zen:

1. Erreiaren eta gurpilaren arteko marruskadura-koefiziente txikia kontuan hartuta, animalien trakzioak (zaldiak edo mandoak) pisu handiagoa izan zezakeen trenbideko garraioan.
2. Erreien azalera orduko kale eta errepideena baino askoz leunagoa zen (galtzada-harriz zolatua), eta gurdi arruntena baino askoz leunagoa egiten zuen.

Euskal Herriko tranbia lineak
-----------------------------

* Bilboko tranbia
* Gasteizko tranbia
* Leioako tranbia
* Iruñeko tranbia
* Debagoieneko tranbia

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «¿En qué se diferencia un tranvía de un tren?» *Quora* (Noiz kontsultatua: 2022-11-12).
2. ↑  (en inglés) «South West Wales Swansea - Mumbles Railway 1807 to 1960.» BBC. Consultado el 14 de mayo de 2008.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** tuteorica.  (2017-07-29). «El tranvía: características» *tuteorica* (Noiz kontsultatua: 2022-11-12).
4. ↑    «Mugikortasuna: etorkizunerako bidean, iraganak bultzatuta» *www.orkestra.deusto.es* (Noiz kontsultatua: 2022-11-12).
5. ↑   «Tranbian ibiltzen ziren beti - Ahotsak.eus» *ahotsak.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-11-12).
6. ↑   «El tranvía | Unidad de Cultura Científica» *ucc.unizar.es* (Noiz kontsultatua: 2022-11-12).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3407658
* Commonscat Multimedia: Trams

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11978275p (data)
* GND: 4057884-7
* LCCN: sh85128595
* NKC: ph126705
* AAT: 300212893

 |

* Wd Datuak: Q3407658
* Commonscat Multimedia: Trams
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Trikomoniasia** sexu bidez transmititutako gaixotasuna da, *Trichomonas vaginalis* izeneko protozooak sortua.

Gaitzak emakumeak jotzen ditu batik bat, baginitis mingarria sortuz. Gizonezkoengan, aldiz, ez du ia sintomarik eragiten; askoz jota, uretritisa sor dezake.

Ohikoa da trikomoniasiak baginako jario ugari sortzea emakumezkoengan, baginako erreminarekin batera.

Harreman sexualen bidez ez ezik, fomiteen bidez ere kutsa daiteke gaitza (kutsatutako komunen bidez, eskuzapien bidez...). Izan ere, protozoo patogenoa gai da ordu gutxi batzutan ostalaritik kanpo bizitzeko, lehortu aurretik .

Sintomarik gabeko gizon promiskuek emakume asko kutsa ditzakete preserbatibo erabili ezean.

Gaitza diagnostikatzeko mikroskopio optikoan aztertzen da gaixotik erauzitako lagina, jario heze batetik lortua: Trichomonas vaginalis protozoo mugikorra ikusi behar da bertan.

Tratamenduari dagokionez, metronidazola da aukerako antibiotikoa, oso eraginkorra dena. Garrantzitsua da gaixo baten bikote sexualak ere tratamendua hartzea, sintomarik ez eduki arren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Madigan M.T. Martinko J.M. Parker J. *Brock Mikroorganismoen biologia* (2007) E.H.U-ak euskaratua:946 orr.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q745865
* Commonscat Multimedia: Trichomoniasis

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* DOID: DOID:1947
* CIE-10: A59
* CIE-9: 131.9
* DiseasesDB: 13334
* MedlinePlus: 001331
* eMedicine: 230617
* MeSH: D014245
* **Kimikako identifikadoreak**
* KEGG: H00812

 |

* Wd Datuak: Q745865
* Commonscat Multimedia: Trichomoniasis
**Baelo Claudia** hiri erromatarra izan zen, Boloniako badian, gaur egungo Tarifa hiritik 22 kilometro ipar-mendebaldera, zegoena. Aztarnategi arkeologikoa Itsasarteko Parke Naturalaren barruan dago. Bere aztarna arkitektonikoen azterketak K. a. II. mendearen amaieran bere jatorri erromatarra erakusten du. Garai hartatik aurrera, aberastasun handia izan zuen, eta horrek gune ekonomiko garrantzitsu bihurtu zuen Mediterraneoaren inguruko eremuan. 1925ean kultura ondasun izendatu zuten.

Hiria K. a. II. mendearen amaieran jaio zen. Izan ere, kokaleku bastetar-puniko zaharrago baten oinordekoa zen (Bailo, Baelokun), eta oso lotuta zegoen Afrika iparraldearekin zuen merkataritzarekin (Marokoko Tanger hiriarekin lotzen zuen itsas-portu nagusia zen). Litekeena da Baelo Claudiak administrazio-zentroko funtzio batzuk izatea, baina arrantza, gazitze-industria eta *garum* saltsaren ekoizpena aberastasun-iturri nagusiak izan ziren. Klaudio enperadore erromatarrak *municipium* (erromatar udalerri) titulua eman zion.

Ikus, gainera
-------------

* Baelo Claudiako eguzki erlojua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ministerio de Educación, Cultura y Deporte. *Consulta a la base de datos de bienes inmuebles.* .
2. ↑  Investigadores UCA presentan los últimos resultados de las Termas Marítimas y el Doríforo de Baelo Claudia | 15/05/2015 **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q43174653
* Commonscat Multimedia: Baelo Claudia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 235216509
* Directorio de Museos y Colecciones de España: 1697
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 22237
* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-55-0000006
* IAPH: i7961

 |

* Wd Datuak: Q43174653
* Commonscat Multimedia: Baelo Claudia
**Baelo Claudiako eguzki erlojua** I. mendeko eguzki erloju bat da, Iberiar penintsulan Erromatar Inperioak administratutako probintzietako bat zen Hispania Betika probintziako biztanleek erabilia izan zena.

Historia eta aurkikuntza
------------------------

Eguzki erlojua Baelo Claudia izeneko antzinako erromatar hiriko aztarnategi arkeologikoan aurkitu zen, Boloniako badian kokatua, Tarifa udalerriko Bolonia izeneko alkate-auzoan, Tarifa hiritik 22 kilometro inguru ipar-mendebaldera, Cádizko probintzian, Espainia, Itsasarteko Parke Naturalaren barnean, Hispaniara Erromatik etorri zen arren.

Sinbologia
----------

Erlojua bere neurriengatik eta diseinuagatik Baelo Claudiako eraikin publikoren baten erabili zela uste da, eta Goi Erromatar Inperioaren garaikoetatik hobekien kontserbatuetako bat da.

Ezaugarri teknikoak
-------------------

* Estiloa: erromatarra
* Teknika: landua
* Lehengaia: Haitzurdina
* Altuera: 84,5 zentimetro
* Zabalera: 74 zentimetro
* Sendoera: 60,2 zentimetro

Kontserbazioa
-------------

Erloju hau Madrilen dagoen Arkeologia Museo Nazionalean dago erakusgai, inbentarioko 33185 zenbakiarekin.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Tarifako Udalaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q978178
* Commonscat Multimedia: Reloj solar de Baelo Claudia

---

 |

* Wd Datuak: Q978178
* Commonscat Multimedia: Reloj solar de Baelo Claudia