recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Mikel Essery Arruti** (Zarautz, Gipuzkoa, 1953 - † Mareb, Yemen, 2007ko uztailaren 2a) irakasle eta bidaiari euskalduna zen. Al Kaidak burututako atentatu batean hil zen, Magie Alvarez eta Mariasun Vitorica euskaldunekin batera.

Bizitza
-------

1970eko hamarkadan Euskadiko Mugimendu Komunistako kide ere izan zen. Inoiz atxilotu ez bazuten ere, noizbehinka ihes eginda egon izan zen. 1980ko hamarkadatik aurrera, irakasle lanetan aritu zen eta denbora librea bidaiatzeko erabiltzen zuen. Lehendabizi Berastegin eta azkenik Donostian irakasle izan zen. 2006an, Intxaurrondoko Hegoa ikastolan eszedentzia eskatu zuen, besteak beste, Yemenera bidaiatzeko. Brasil eta Ameriketako Estatu Batuetan ere egon izan zen Yemenera joan baino lehen. Azkenik, 2007ko uztailaren 2an, hamahiru lagunek osatutako turista-talde baten aurkako atentatuan hil zen Yemengo Mareb probintzian.

Ikus, gainera
-------------

* Zarauztar ospetsuen zerrenda

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Essery, Alvarez eta Bitorika hil ziren atentatua bere gain hartu du Al Kaedak[*Betiko hautsitako esteka*] *Berria*, 2008ko otsailaren 27a

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263609

 |

* Wd Datuak: Q12263609
Mahindaren ohea Mihintalen.
**Mahinda** (palieraz eta sanskritoz: महिन्द्र, *Mahindra*; c. K.a. 285-k.a. 205) Magadhan jaio zen, egungo Indiako Biharrean, budismoaren monjea izan zen. Ezaguna da zeren bera izan zen budismoa Sri Lankan zabaldu zuena. Haren aita Maurya Inperioaren Asoka enperadorea izan zen.

Biografia
---------

Mahinda Vidisha bizi zen haurtzaroan, amarekin batera. Hogei urte zituelarik Moggaliputta-Tissaren eraginez, bonze bihurtu zen; Moggaliputta-Tissa Mahindaren aitaren aholkulari espirituala zen. *Tripitaka*  ondo ikasi zuen. Moggaliputta-Tissak Sri Lanakara bidali zuen budismoa herrialde horretara zabaltzeko. Mahindarekin batera beste ikasle batzuk joan ziren: Itthiya, Uttiya, Sambala, Bhaddasala eta Samanera Sumana. Gaur egun urtero *Poson* edo *Mahinda jaialdia* ospatzen da uhartera ailegatu zenean ospatzeko eta, nolabait, budismoaren hasiera Sri Lankan.

Testigantzak
------------

Bi erlijio kronika handiek azaltzen dute Mahindaren bidaia eta Devanampiya Tissa erregearen budismora konbertitzearen prozesua. Bi kronika horiek *Dipavamsa* eta *Mahavamsa* dira. Badira ere kronika literarioek data horiek baieztatzen dituztenak, hau da, budismoa Sri Lankara K. a. III. mendean heldu zela, gutxi gorabehera Mahinda joan zen urtetan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Damien Keown: *A Dictionary of Buddhism*, Oxford University Press, ISBN:9780192800626, 169 or.
2. ↑  John Clifford Holt, "Sri Lanka" artikulua, (795–799 or, *Macmillan Encyclopedia of Buddhism* liburuan, Robert E. Buswell, Jr-ek zuzenduta, Macmillan Reference USA, 2004, ISBN|0-02-865910-4.

Ikus, gainera
-------------

* Asoka
* Theravada

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Mahinda Thera.
* **(Ingelesez)** Lehenengo Budismoa Sri Lankan.
* **(Ingelesez)** Budismoaren historia Sri Lankan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q587284
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 281052938
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q587284
*Ez nahasi Txangurru izena ere duen krustazeoarekin (Maja squinado)*.
**Buia** edo **txangurrua** (*Cancer pagurus*) *Brachyura* infraordenako krustazeo dekapodoa da. Neurri handiko karramarro hau Ipar Itsasoan, Ipar Atlantikoan eta Mediterraneoan bizi da.

Txangurruaren antza du, baina buiaren oskola leuna da guztiz, txangurrua ez bezala. Kolore arre-gorrixkako oskol arrauzkara du, 25 cm zabal izatera irits daitekeena heldua denean. 3 kg izatera irits daiteke. Hanketako hagin puntak beltzak ditu.

Ezaugarriak
-----------

Emearen ahoaldea
Emearen sabelaldea
Buia helduen oskola arre-gorrixka da, gazteena ordea arre-gorrindola da. Batzuetan orban zuriak dituzte eta aurrealdeko ertzean bederatzi gingil, tarta batel azala bezala. Arren oskola 60 mm luze izan ohi da eta emeena 98 mm, nahiz eta 150 mm eta 250 mm izatera irits daitezkeen kasu batzuetan. Oskolaren toles bat sabelaldean luzatzen da, ganbera brankiala osatzeko, zakatzak dauden lekua.
.

Lehenengo pereiopodoa eraldatua dago, hagindun hanka indartsuak izateko, punta beltzekoak. Beste pereiopodoak *seta* zurruneko zerrendaz estaliak daude.

Aurreakaldean, antenak eta antenulak ikusgai dira. Hauen atzean begizuloak daude, non begi elkartuak kokatuak diren. Ahoaldean hiru pare maxilipedo ditu, hauen atzean maxila pare bat eta maxilula pare bat, eta, azkenean, barailak.

Beste karramarroen antzera, abdomena toraxaren azpian tolestua du eta dimorfismo sexuala nabari zaio: arrek estua dute eta emeek zabala.

Jokaera
-------

Gaueko harraparia da. Bere zulotik atera eta 50 metrora urrun daiteke ehizan. Krustazeo eta molusku ugari harrapatzen ditu. Buiaren harrapariak arrainak eta zefalopodoak dira. Beste karramarro batzuk baino geldoago ibiltzen da baina konpentsatzeko hagin handiak ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Fundazioa, Elhuyar. «buia» *Elhuyar Hiztegia* (Noiz kontsultatua: 2024-01-27).
2. ↑    Fundazioa, Elhuyar. «txangurru» *Elhuyar Hiztegia* (Noiz kontsultatua: 2024-01-27).
3. 1 2 3   Mario J. de Kluijver & Sarita S. Ingalsuo. «*Cancer pagurus*» *Macrobenthos of the North Sea*.
4. ↑   Ken Neal & Emily Wilson.  (2008). Cancer pagurus*.* .
5. 1 2 3 4   Ray W. Ingle.  (1997). «Structure and function» *Crayfishes, lobsters, and crabs of Europe: an illustrated guide to common and traded species.* , 2–10 or. ISBN 9780412710605..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q752188
* Commonscat Multimedia: Cancer pagurus
* Wikispecies Espezieak: Cancer pagurus

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Cancer\_pagurus
* BOLD: 9161
* BioLib: 32972
* Dyntaxa: 217767
* GBIF: 2222085
* OBIS: 107276
* ITIS: 98681
* NCBI: 6755
* Paleobiology Database: 224341
* WoRMS: 107276
* uBio: 6923661
* Zoobank: B750F89A-84B5-448B-8D80-EBD724A1C9D4
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 3TR548566L

 |

* Wd Datuak: Q752188
* Commonscat Multimedia: Cancer pagurus
* Wikispecies Espezieak: Cancer pagurus
Jartxen egileak, batez ere, aristokraziako emakumezkoak izan omen ziren. (Irudiaren egilea: Jean-Léon Gérôme)**Jarcha** edo **jartxa** (arabieraz, خرجة jarŷa, "amaiera" edo "irteera") Hispania musulmanean sortutako herri-lirika mota bat da, moaxaja izeneko lirika lanen azken zatiari, erromantzez zegoen zatiari, deitzen zitzaion **jarcha**.

Erdi Aroan, X-XI. mendeetan dokumentatu dira. Garai hartako dialekto erromantze-arabiarrean sortu ziren, bere garaian andalusiar askok erabiltzen zuten hizkera.

Uste da poeta arabiarrek eta poeta judutarrek sortuak zirela, baina, batez ere, aristokraziako emakumezkoek sortu zituztela uste da. Iberiar penintsulan topatu diren erromantzez idatzitako poemarik zaharrenak dira **jarcha**k.

Kanpoko lotura
--------------

* **(Ingelesez)** Texts of fifty-five *kharjas*, with different transcriptions and translation to English, French and German
* **(Ingelesez)** Ten *kharjas* translated to English
* **(Gaztelaniaz)** Texto completo de las jarchas existentes.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1468462
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1468462
Azido zoledronikoa
**Azido zoledronikoa** edo **zoledronatoa** konposatu organikoa da organofosforoen familiakoa eta bifosfonatoen klasekoa, C5H10N207P2 formula duena.

Osteoporosia, minbiziaren ondoriozko hezur-hauskortasun, Duchenne-ren muskulu-distrofia eta Paget-en hezur-gaixotsuna tratatzeko usatzen da.

Osteoklastoen aktibitatea blokeatzen du eta hezurren hauskortasuna gutxiagotzen du.

Albo-ondorioak
--------------

Azido errisedronikoa pilula gisa edo zainetan injektatuz hartzen da. Albo-ondorio nagusienak digestio-aparatuari lotuta daude esofagoko, urdaileko edo hesteetako ultzerak eragin bailitzazke.

Albo-ondorio ohizkoenak sukarra, odol-presio altua, diarrea, lotailuetan mina eta neke-sentsazioa izaten dira. Albo-ondorio larriak giltzurrun-arazoak, kaltzio-maila baxua odolean eta masailezurraren osteonekrosia.

Bifosfonatoen indar erlatiboa
-----------------------------

Hezurretako eritasunak tratatzeko baliatzen diren bifosfonatoen indar erlatiboa adierazten da taula honetan.

| Bifosfonatoa | Indar erlatiboa |
| --- | --- |
| Etidronatoa | 1 |
| Tiludronatoa | 10 |
| Pamidronatoa | 100 |
| Alendronatoa | 100-500 |
| Ibandronatoa | 500-1000 |
| Errisedronatoa | 1000 |
| Zoledronatoa | 5000 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Zoledronic Acid Monograph for Professionals» *Drugs.com* (Noiz kontsultatua: 2024-02-12).
2. ↑   **(Ingelesez)** PubChem. «Zoledronic acid» *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (Noiz kontsultatua: 2024-02-12).

Kanpo estekak
-------------

**Luanda errorea in Modulu:Autoritate\_kontrola at line 552:attempt to index field 'datavalue' (a nil value).**
Alemaniako Konstituzio Auzitegiaren eraikina Karlsruhe hirian.
**Alemaniako Konstituzio Auzitegi Federala** (alemanez *Bundesverfassungsgericht*) Alemaniako Errepublika Federaleko legeen konstituzionalitatea kontrolatzearen arduradun den konstituzio organoa da. Egoitza Karlsruhe hirian du. Bi senatuz osatuta dago, bakoitzak zortzi kide ditu, hauetako lau Bundestageko batzorde batek hautatutakoak dira, aldiz beste lauak Bundesrat organoak hautatutakoak dira, betiere hautatuta izateko hiru herenen gehiengoaren bozka behar delarik. Quorum handi hau lortzeko gehiengo politikoa eta oposizioaren arteko akordio eta adostasunen beharra du, honekin politikaren independentzia eta epaileen inpartzialitatea lortu nahi da. Orokorrean, hautatutako pertsonak ez daude inongo alderdi politikori atxikiak edo lotuak.

Konstituzio Auzitegi Federalak gainontzeko beste konstituzio organoen helegiteak jaso ditzake, baina baita banako pertsonen helegiteak ere, hauek estatu organo baten lege, administrazio edo auzitegi jarduerek euren oinarrizko eskubideak urratu dituztela uste edo irudituz gero.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56025
* Commonscat Multimedia: Federal Constitutional Court of Germany

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 130623156
* ISNI: 0000000405559401
* BNF: 11960786k (data)
* GND: 2117905-0
* LCCN: nr92013443
* NKC: kn20101018003
* SUDOC: 027603490
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q56025
* Commonscat Multimedia: Federal Constitutional Court of Germany
Lemmenjoki ibaia.
**Lemmenjoki Parke Nazionala** (Finlandieraz: *Lemmenjoen kansallispuisto*; Iparraldeko Samieraz: *Leammi álbmotmeahcci*), Finlandiako parke natural handiena eta Europako zabalenetarikoa da. Norvegiarekin egiten du muga eta Kittilä baino batez ere Inari udalerrian dago, Laponian. Lemmenjoki ibaiak ematen dio izena parke naturalari eta 2.850 km² dauzka, ia Araba bezain handia. Gainera, babestutako lurraldeak Norvegian barrena jarraitzen du Øvre Anarjokka izenarekin.

Natura
------

Isolatutako tontor ugari daude, Eskandinaviar mendien bukaeran, hala nola Maaresta eta Viipus, eta ibai txiki ugari daude. Batez ere pinudiak eta urkiak dira nagusi ibaien inguruko bailaretan, baina altuera handitzen doan heinean, zuhaitzik gabeko Tundra bihurtzen da buru. Zingirak ere ugariak dira. Parke nazionalean animalia biodibertsitate handia dago, hala nola hartz arreak, altzeak eta arrano beltzak, baita otsoak ere. Elur-orein aziendak ere aurki daitezke, baina noski, hauek ez dira basatiak. Parke Nazionala bi eremuetan zatitzen da, jendea sartu daitekeen eremua eta ezin sar daitekeena.

XIX. mendean urrea aurkitu zen Lemmenjoki ibaiko bailaran eta II. Mundu Gerra baino lehen biztanle asko gerturatu zen hona urre-sukarrak bultzaturik. Hala ere, jendea nazkatu eta bertatik alde egin zuen, baina badago oraindik urre bila etortzen den ausartik. 1956. urtean, Finlandiako gobernuak, **Parke Nazional** izena eman zion baso-eremu zabal hauek babesteko asmoz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Metsähallitus Käyntimäärät kansallispuistoittain 2010

Kanpo estekak
-------------

* 
* Samuel Silhberpapier's pictures of Lemmenjoki

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q938172
* Commonscat Multimedia: Lemmenjoki National Park

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 248316081
* GND: 7605306-4
* LCCN: sh89006457

 |

* Wd Datuak: Q938172
* Commonscat Multimedia: Lemmenjoki National Park


| Finlandiako Parke Nazionalak |
| --- |
| Ekialdeko Finlandiako Golkoa · Ekrenäs Uhartedia · Helvetinjärvi · Hiidenportti · Isojärvi · Kauhaneva–Pohjankangas · Koli · Kolovesi · Kurjenrahka · Lauhanvuori · Leivonmäki · Lemmenjoki · Liesjärvi · Linnansaari · Nuuksio · Oulanka · Päijänne · Pallas-Yllästunturi · Patvinsuo · Perämeri · Petkeljärvi · Puurijärvi-Isosuo · Pyhä-Häkki · Pyhä-Luosto · Repovesi · Riisitunturi · Rokua · Salamajärvi · Seitseminen · Syöte · Tiilikkajärvi · Torronsuo · Uhartedia · Urho Kekkonen · Valkmusa |
**Christopher John Hipkins** (Hutt Valley, 1978ko irailaren 5a) zeelandaberritar politikaria da. Zeelanda Berriko lehen ministroa izan zen 2023ko urtarriletik azarora.

Wellingtongo Victoria Unibertsitatean ikasle zen garaian sartu zen politikan. Alderdi Laboristako kidea, diputatu hautatu zuten 2008an. 2017ko hauteskundeen garaipen laboristaren ondoren, Hezkuntza eta Osasun ministro eta COVID-19aren aurkako neurrien arduradun izan zen. Alderdi Laboristako buru eta lehen ministro bihurtu zen Jacinda Ardernek 2023ko urtarrilean dimisioa eman zuenean. Hauteskundeak galdu ondoren, azaroan oposizioko buru bihurtu zen.



| * i
* e
* a
Zeelanda Berriko lehen ministro eta *premier*rak |
| --- |
| 
* Sewell
* Fox
* Stafford
* Fox
* Domett
* Whitaker
* Weld
* Stafford
* Fox
* Stafford
* Waterhouse
* Fox
* Vogel
* Pollen
* Vogel
* Atkinson
* Grey
* Hall
* Whitaker
* Atkinson
* Stout
* Atkinson
* Stout
* Atkinson
* Ballance
* Seddon
* Hall-Jones
* Ward
* Mackenzie
* Massey
* Bell
* Coates
* Ward
* Forbes
* Savage
* Fraser
* Holland
* Holyoake
* Nash
* Marshall
* Kirk
* *Watt (bitartekaria)*
* Rowling
* Muldoon
* Lange
* Palmer
* Moore
* Bolger
* Shipley
* Clark
* Key
* English
* Ardern
* Hipkins
* Luxon

 | Zeelanda Berriko armarria |
S

Mendebaldeko Europaren mugak Gerra Hotzak markatuta.
Mendebaldeko Europa Gerra Hotzean sortutako kontzeptu sozio-politikoa da. Hori dela eta, geografiak baino areago Gerra Hotzaren politikak eta ekonomiak markatu zituen mugak Mendebaldeko eta Ekialdeko Europaren artean. Honela, Mendebaldeko Europa AEBekin bat egin zuten herrialde kapitalistek osatuko lukete. Herrialde neutralak ekonomia motaren arabera sailkatzen ziren mendebaldean edo ekialdearen artean.

Mendebaldeko herrialdeek, gainera, kultura, ekonomia, historia eta politika loturak partekatzen dituzte munduko beste herrialde gehiagorekin, batik bat Ameriketan (Mendebaldea).

Honako herrialde hauek dira Mendebaldeko Europakoak:

* Alemania
* Andorra
* Austria
* Belgika
* Danimarka
* Erresuma Batua
* Espainia
* Finlandia
* Frantzia
* Grezia
* Herbehereak
* Irlandako Errepublika
* Islandia
* Italia
* Liechtenstein
* Luxenburgo
* Malta
* Monako
* Norvegia
* Portugal
* San Marino
* Suedia
* Suitza
* Vatikano Hiria

NBEk margotutako Europako eskualdeak:
██ Iparraldeko Europa
██ **Mendebaldeko Europa**
██ Ekialdeko Europa
██ Hegoaldeko Europa
Aldi berean, **Mendebaldeko Europa** Europako eskualde geografikoa ere bada, muga laburragokoak. Nazio Batuen Erakundeak honako herrialde hauek sartzen ditu:

* Alemania
* Austria
* Belgika
* Frantzia
* Herbehereak
* Liechtenstein
* Luxenburgo
* Monako
* Suitza

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Exonimia zerrenda, Euskaltzaindia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27496
* Commonscat Multimedia: Western Europe

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 245653394
* GND: 4079215-8
* NKC: ge137883
* NARA: 16704527

 |

* Wd Datuak: Q27496
* Commonscat Multimedia: Western Europe
*Artikulu hau alderdi poiltikoari buruzkoa da; musika taldea gaitzat duena beste hau da: «Unidad Alavesa (musika taldea)»*

**Unidad Alavesa** (euskaraz: "Arabar Batasuna"), **UA**, Arabako alderdi politiko eskuindar eta espainiar nazionalista bat izan zen .

Historia
--------

Alderdi Popularretik banatu zen eta euskal nazionalismoaren aurka zegoen. Euskara eta euskal kultura (eta besteak beste, Olentzero) Araban jarritako inposaketa bat zela adierazten zuten eta Araba ez zuten Euskadiko lurraldetzat jotzen, independenteki baizik, hau da, autonomia erkidego propio bat sortu nahi zuten Araban.

Arabaren espainiar izatea aldarrikatzen zuen, Arabari egokitutako foralismoa proposatuz eta Arabak Nafarroak duen izaera bera beharko lukeela defendituz. UAren historiaren azken urteetan gero eta gehiago hurbildu zitzaion PPri, eta bakarka lortu zituen emaitzak nabarmen egin zuten behera. 1990ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetan 3 legebiltzarkide lortu ondoren, 1994koetan jo zuen gaina 5 biltzarkiderekin, baina 1998ko hauteskundeetan UAren ordezkaritza 2 kidetan gelditu zen. Araba mailako hauteskundeetan ere bilakaera bertsua izan zuen. 1999ko Batzar Nagusietarako hauteskundeetan, esaterako, 1995ean lortutako 9 batzarkideak 3ra jaitsi ziren, eta batera egin ziren udal hauteskundeetan ere beherakada nabarmena izan zuen. Gasteizen, esaterako, 2 zinegotzi lortu zituen, 1995ean baino 3 gutxiago. 2000. urteko hauteskunde nagusietan ez parte hartzea erabaki ondoren, 2001eko urteko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetan ere ez zuen zerrenda propiorik aurkeztu, PPren zerrendetara bildu baitziren UAren hautagaiak EAJ lehendakaritzatik kanporatzeko helburuarekin.

2005eko ekainean, bere VII. Biltzar Nagusian, Unidad Alavesaren desagerpena adostu zuten, hauteskundeetan, Eusko Legebiltzarrean zuen batzarkide bakarra galdu ondoren.

Lehendakaria
------------

1989tik 2005era. 1989-2002 artean Pablo Mosquera lugoar medikua alderdiaren lehendakaria izan zen, azken urte horretan Euskal Herritik ospa egin zuen arte.

Politikari nabariak
-------------------

* Pablo Mosquera
* Enriqueta Benito
* Ernesto Ladrón de Guevara

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1443823
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 135032751
* LCCN: n95110926

 |

* Wd Datuak: Q1443823


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Euskal Autonomia Erkidegoko alderdi politikoak |  |
| **Eusko Legebiltzarrean** ordezkaritza duten alderdi politikoak:EAJ (28) •  EH Bildu (18) •  Elkarrekin Podemos (11) •  PSE-EE (9) •  PP (9)
Beste batzuk: UPyD •  C's •  Vox •  PACMA
Alderdi politiko historikoak:AP •  EPK •  CDS •  UCD- EE •  UA •  HB •  EHAK •  EA •  Aralar •  EH
*Ikus, gainera*: `{{Nafarroa Garaiko alderdi politikoen aurkibidea}}` |
Erregeen harana, Menfiseko erret-nekropolia, Egipton.
**Nekropolia** hildakoak ehorzteko hilerria da. Nekropoli hitza grezierazko "nekro" (heriotza) eta "polis" (hiria) hitzen elkartea da. Normalean, hiri handien edo antzinako zibilizazioen ehortz-lekuei esaten zaie nekropoli.

Nekropoliak antzinatik erabili izan dira; Paleolitoko haitzuloen inguruan aurkitu dira zaharrenak. Historiaurrean etxe alboan edo etxe barnean izaten ziren batez ere, baina geroago hilerri gisa bereziki aukeratutako tokietan eraiki ziren nekropoliak, tenplu eta santutegien inguruan batez ere. Mediterraneo inguruko antzinako hirietan nekropoliak hiriz kanpo jarri ohi zituzten eta mendeetan zehar inguru berean jarritako hilerri txikiek osatuak ziren askotan. Egiptoko Nilo inguruko hirietan, berriz, nekropoliak hiriaren parean eraikitzen zituzten, ibaiaren beste ertzean, eta Erroman eta Grezian hiriaren kanpoaldean, bide bazterrean.

Nekropoli aipagarrienak Giza, Erregeen harana eta Ur hirikoak dira.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q200141
* Commonscat Multimedia: Necropolis

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX525712
* AAT: 300000372
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 007863
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q200141
* Commonscat Multimedia: Necropolis
**Alejandro Aznar Sainz** (Madril, 1961) ekonomilari eta enpresaria, Ibaizabal taldearen eta Marqués de Riscal enpresaren jabea, lehenengoak Getxon du egoitza soziala, eta bigarrenak Eltziegon. Forbes zerrendan agertu da Euskal Herriko aberatsenen artean, 2014an eta 2023an. Familiaren aberastasunaren jatorria Eduardo Aznar de la Sota herenaitonak sortutako Naviera Aznar (1860) izeneko enpresan dago, egun Ibaizabal deiturikoa.

Biografia
---------

Leysin-eko American College of Switzerland-en ekonomia ikasi zuen eta 1981ean aita hil zenean familiako enpresen kargu egin zen, besteak beste, *Minerales y Productos Derivados* (Minersa), *Herederos del Marqués de Riscal* eta *Compañía de Remolcadores Ibaizabal* (1906). 1994ean Marqués de Riscaleko lehendari izendatu zuten, osaba ordeztuz, eta lau urte geroago Frank Gehrirekin jarri zen kontaktuan Bilboko Gugghenheima Eltziegora eramateko, Ardoaren Hiria proiektuaren bitartez.

Marqués de Riscal izeneko polo talde bat du. Guadarrama ibaiaren ertzean *La Montana* izeneko lursail bat du eta bertan polo zelai bat eraiki zuen, talde ekologisten iritziaren aurka.

Ehiza eremu baten jabea da Retuerta del Bullaque herriko Cabañerosko parke nazionalean, 6.330 hektarea ditu. Lursail honetan 1994ean egindako legez kontrako obra batzuen ondorioz, Auzitegi Gorenak 200.000 euroko isuna jarri zion.

### Forbes zerrendan

Forbesen arabera espainiako pertsona aberatsenen artean dago. 2014ko zerrendan 100. postuan agertu zen, 350 milioi eurorekin, eta 2023ko zerrendan markak berdindu zituen, izan ere postu bera lortu zuen diru kopuru berberarekin. 2014an Euskal Herriko 9. aberatsena izan bazen, 2023an seigarren postura igo zen.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

1. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)** Mateos, A..  (2023-11-06). «Seis vascos en la lista de los cien más ricos de España» *El Correo* (Noiz kontsultatua: 2024-02-12).
2. 1 2 3 4 5 6   **(Gaztelaniaz)** Bernal, Iratxe.  (2023-11-11). «¿Quién es Alejandro Aznar? El empresario vasco que se cuela en la lista Forbes por primera vez» *El Correo* (Noiz kontsultatua: 2024-02-12).
3. ↑    «COMPAÑÍA DE REMOLCADORES IBAIZABAL - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2024-02-12).
4. 1 2    «Bederatzi euskal abizen» *Berria* 2014-11-05 (Noiz kontsultatua: 2024-02-12).
5. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Seis vascos, que amasan más de 5700 millones, entre los 100 más ricos del Estado español» *EITB* 2023-11-06 (Noiz kontsultatua: 2024-02-12).
6. ↑   **(Gaztelaniaz)** EP, NTM /.  (2023-11-06). «Seis fortunas vascas entre las cien primeras del Estado, según Forbes» *Noticias de Gipuzkoa* (Noiz kontsultatua: 2024-02-12).
Estradiol naturaleko hormona estrogenoaren (ezkerrean) eta nonilfenoletako baten (eskuinean) egituren alderaketa, hormona-nahasle xenoestrogenoa.
**Hormona-nahasleak** sistema endokrinoan eragotz dezaketen substantzia kimikoak dira. Asaldu horiek kontrako emaitza ugari eragin ditzakete giza osasunean, besteak beste, ernal-haziaren eta ugalkortasunaren nolakotasunean asalduak, sexu-organoetako anomaliak, endometriosia, pubertaro goiztiarra, kiriotzaren funtzio asaldatua, funtzio immunea, zenbait minbizi, arnas arazoak, arazo metabolikoak, diabetesa, gizeneria, gaixotasun kardiobaskularrak, hazkunde-, neurologia- eta ikaskuntza-ezintasunak, eta gehiago. Hormona-nahasleek, etxeko eta industriako ekoizkin askotan aurkitzen direnek, "gorputzeko hormonen sintesia, jariaketa, garraioa, batasuna, ekintza edo deuseztapena oztopatzen dute, homeostasiaren garapenaren, portaeraren, ugalkortasunaren eta mantentzearen erantzule baitira (metabolismo zelular normala)."

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Casals-Casas, Cristina; Desvergne, Béatrice.  (2011-03-17). «Endocrine Disruptors: From Endocrine to Metabolic Disruption» *Annual Review of Physiology* 73 (1): 135–162.  doi:10.1146/annurev-physiol-012110-142200. ISSN 0066-4278. (Noiz kontsultatua: 2024-02-18).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Endocrine-Disrupting Chemicals (EDCs)» *www.endocrine.org* 2022-01-24 (Noiz kontsultatua: 2024-02-18).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Endocrine Disruptors» *National Institute of Environmental Health Sciences* (Noiz kontsultatua: 2024-02-18).
4. ↑   Crisp, T M; Clegg, E D; Cooper, R L; Wood, W P; Anderson, D G; Baetcke, K P; Hoffmann, J L; Morrow, M S *et al*..  (1998-02). «Environmental endocrine disruption: an effects assessment and analysis.» *Environmental Health Perspectives* 106 (Suppl 1): 11–56. ISSN 0091-6765. PMID 9539004. PMC 1533291. (Noiz kontsultatua: 2024-02-18).
**Jose Zufiaurre Goia**, ezizenez **Josetxo** (Beasain, Gipuzkoa, 1935eko abuztuaren 23a), etnografo ikertzailea da, Etniker Gipuzkoa taldeko idazkaria, eta Aranzadi Zientzia Elkarteko nahiz Eusko Ikaskuntzako kidea.

Bizitza
-------

Aita Beasaingo Zaldizurreta baserrikoa zuen, eta ama Zeraingo Inurritegi baserri-errotakoa. Ospitaleko mojekin ikasi zuen lehendabizi, eta geroago fraideekin, hamabi urte bete zituen arte. Horren ondoren, Saturrarango apaizgaitegian izan zen hiru urte eta erdian.

Txikitatik ikasi zion aitari mendiaren zaletasuna, eta, aitaren kontatzen zizkion toponimiako xehetasun guztiak jaso nahirik, planoak erosi eta haiek osatzen hasi zen, aitak esandakoekin eta artzainei nahiz baserritarrei galdetuta bildutako informazioarekin. Halaxe hasi zen etnografia lanetan; eta euskal gaietarako eta etnografiarako zaletasun hura seminarioan indartu egin zitzaion.

Hala ere, plano horiek beretzat beste inorentzat ez lirateke izango segur aski, gertaera garrantzitsu bat gertatu izan ez balitz. Jose Migel Barandiaranengana jo zuen aholku eske, eta hark, argibideak emateaz gainera, hauxe esan zion: «Gizonak herriarengandik jasotzen duena ezin du beretzat gorde. Hori landu eta herriari itzuli behar dio». Horrek bultzatuta ekin zion Josetxok bere etnografo ibilbide emankorrari. Geroztik argitaratuak ditu bederatzi liburu eta 60 bat artikulu.

On Jose Migel Barandiaranekin harreman sendoa izan zuen, eta hark sortutako Etniker taldean hasi zen berehala lanean; Gipuzkoako lan taldearen arduraduna izatera iritsi zen. Hainbat ikerketa eta lan egin ditu, eta Euskal Herriko Atlas Etnografikoan ere parte-hartze zuzena izan du. Besteak beste, *Beasaini buruzko monografia etnografikoa* (1998) liburua idatzi du: hogei urteko lana, on Jose Migelek hogeita bost urte lehenago hain zuhur eta maisuki proposaturiko galdeketari jarraituz Gipuzkoan egindako aurreneko monografia.

Erreferentziak
--------------

* Artikuluaren edukiaren zati bat Ahotsak.com webguneko «Jose Zufiaurre Goia» orritik hartu da, Commons-by-sa 2.0 lizentziarekin argitaratua baita webgune hori.

1. ↑  *Beasain egunez egun*, Beasaingo udal aldizkaria, 2009ko azaroaren 13ko alea.

Kanpo estekak
-------------

* Maitane Legarretak eginiko elkarrizketa: «Eskerrak nik eman behar dizkiot herriari, ez berak niri», *Goierriko Hitza*, 2009-07-18.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260746
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 152395
* Lur: 06273/eu\_z\_1967/z1967

 |

* Wd Datuak: Q12260746
**BOJ** enpresa, **BOJ Global** eta **BOJ Olañeta** izenak darabiltzana, Eibarko burdingintzako lantegi industriala da, etxerako eta sukalderako tresna metalikoak ekoizten dituena.

Historia
--------

1905. urtean sortu zuten enpresa Manuel Barrenetxea, Bernardo Olañeta eta Vicente Juaristi eibartarrek, eta hiruen deituren inizialetik osatu zuten BOJ izena. Eibarko Jardineta auzoan sortu zen enpresa, baina 1940. urtean Matsaria auzora aldatu zen.

Metalezko pieza ugari egin izan zituzten lehen urteetan, bereziki intsigniak eta gerrikoen belarriak. 1930eko hamarkadan labana bat patentatu eta beraien produktu bereizgarriena sortu zuten, palanka bikoitzeko kortxo-kentzekoa, David Olañetak diseinatua 1932an.

BOJ kortxo-kentzekoa, David Olañetak diseinatua, 1932.
1940tik aurrera, palanka bikoitzekoa ekoizten egin zuten lan bereziki, baina beste hainbat gailu ere bai: bizarra kentzeko makinak, depilatzeko pintzak, sarraila eta giltzarrapoak. 21. mendean, kortxo-kentzeko ugari ekoizteaz gain, eltzeak eta etxerako elektragailuak ere egiten dituzte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «BOJ Olañeta SL fabrikaren 110. urteurrenaren erakusketa Armagintzaren Museoan» *Egoibarra.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-09-25).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Santiago Olañeta: «Tenemos que dar valor a que un producto se fabrique aquí, no fuera»» *El Diario Vasco* 2015-08-23 (Noiz kontsultatua: 2020-09-25).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q99528879
* Commonscat Multimedia: BOJ

---

 |

* Wd Datuak: Q99528879
* Commonscat Multimedia: BOJ
**Hugo Raúl Aberastegui** (Rosario, 1941eko irailaren 28a) Argentinako arraunlari ohia da. 1976ko Montrealgo Joko Olinpikoetan parte hartu zuen, eta Argentinako ordezkaritzaren banderaduna izan zen hasiera-ekitaldian.

Aberastegiren omenezko plaka, Rosarioko Olinpikoen pasealekuan.
Rosarioko Estropaden Klubeko arraunlaria izan zen 1962 eta 1976 bitartean, eta gero haren ordezkaria izan zen Argentinako Arraun Elkartean. Han Zuzendaritza Kontseiluko kide ere izan zen, São Pauloko (1985) eta Mar del Platako (1995) Hego Amerikako arraunketa txapelketetan aukeraketa eta batzorde teknikoaren titularra eta ordezkaritzako burua.

  

Mexikoko 1968, Munich 1972 eta Montreal 1976ko Joko Olinpikoetan parte hartu zuen. 1968an izan zuen emaitzarik onena, eta bigarren postuan iritsi zen "B" finalean, lemazaindun lauko proban. 1972an, bosgarren postua lortu zuen B finalean, eta 1976an, laugarrena. 1971ko Europako Arraun Txapelketan ere parte hartu zuen, Kopenhagen (Danimarka), eta B finaleko bigarren postuan geratu zen.

Argentinako txapelketetan 18 aldiz irabazi zuen, Río de la Platako txapelketetan sei aldiz, Hego Amerikako txapelketetan hamabi aldiz eta Panamerikako txapelketetan bi aldiz. Munduko Arraun Txapelketa batean ere parte hartu zuen, eta A finaleko bosgarren postuan geratu zen.

«Panathlon Saria Kirolari erdugarriari» jaso zuen eta El Gráfico aldizkariak eman zion saria. 1972an, Olimpia Saria «urteko arraunlariari» eman zioten .

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Los abanderados argentinos en las diferentes ediciones de los Juegos Olímpicos.*  Infobae 5 de agosto de 2016.
2. ↑    *Hugo Raúl Aberastegui.*  Concejo Deliberante de Rosario.
Bodil Mimi Krogh Schmidt-Nielsen (1918), bere seme-alabekin, ezkerretik eskuinera: Mimi (5 urte), Bent (9 urte) eta Astrid (11 urte). 
**Bodil Schmidt-Nielsen** (1918ko azaroaren 3a – 2015eko apirilaren 27a) fisiologo daniar-amerikarra zen, 1975ean Amerikako Elkarte Fisiologikoko presidente izan zen lehen emakumea.

Biografia
---------

Bodil Schmidt-Nielsen Kopenhagen jaio zen, Danimarkan, 1918an. August Krogh eta Marie Krogh-en lau seme-alabetatik gazteena zen. Bere aitak, August Kroghek, Fisiologia edo Medikuntzako Nobel saria jaso zuen 1920an, kapilar eta arteriola bidezko muskuluari oxigenoaren ekarpena erregulatzeko egindako lanagatik.

  

1939an, Bodil Schmidt-Nielsen Knut Schmidt-Nielsenekin ezkondu zen, lankide fisiologoa, eta Odontologian eta Fisiologian doktoratu zen Kopenhageko Unibertsitatean. Knut eta Bodil Schmidt-Nielsenek fisiologiako talde garrantzitsu bat osatu zuten Duke Unibertsitatean, baina 1966an dibortziatu egin ziren. Bodil Departamentu-buru bihurtu zen Mendebaldeko Erreserbako Case Unibertsitatean, eta geroago bere karrera Maineko MDI Laborategi Biologikoko ikerkuntzan bakarrik eman zuen.

  

Schmidt-Nielsen 2015eko apirilean hil zen, 96 urte zituela.

Distinguished Mentor and Scientist Award
----------------------------------------

*Bodil M. Schmidt-Nielsen Distinguished Mentor and Scientist Sariak* American Physiological Society-ko kide bat omentzen du, ikerketa fisiologikoan ekarpen bikainak egin dituela eta fisiologo gazteen prestakuntzan bikaintasunarekiko dedikazioa eta konpromisoa erakutsi dituela adieraziz.

Hautatutako lanak
-----------------

* *Hortzetako materialaren disolbagarritasuna listuaren konposizioari dagokionez* (Supplementum; v.2, 1946)
* *Natura eta ingurunera egokitzeko duen gaitasuna* (Physiologist 1(2): 4-20, 1958)
* August eta Marie Krogh: Vidas en Ciencia (1995)

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Copia archivada.* .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4936603
* Commonscat Multimedia: Bodil Mimi Krogh Schmidt-Nielsen

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 41998675
* ISNI: 0000000053842886
* BNF: 135224620 (data)
* GND: 11894827X
* LCCN: n90605014
* CiNii: DA09894531
* SNAC: w6b7249s
* SUDOC: 05027399X
* BIBSYS: 90905514

 |

* Wd Datuak: Q4936603
* Commonscat Multimedia: Bodil Mimi Krogh Schmidt-Nielsen

[[Kategoria:1918} jaiotzak]][[Kategoria:2015} heriotzak]]
**Pezioloa** (latinez "petiolus", ointxoa) hosto baten ijelkia bere oinarrira edo zurtoinera lotzen duen **txorten** txikia da. Peziolorik ez duten landareak sesilak direla esaten da. Pezioloa funtsezko ezaugarria izaten da landare bat identifikatzeko.

1. Pezioloa 2. Zurtoina
Pezioloa plantularen ernetze fasean garatzen da, hipokotilo deritzon enbrioi ehunean. Hipokotiloaren luzapenetik kotiledoia sortzen da (hostoaren ehun aitzindaria), baita zurtoinaren meristemo apikala ere. Kanpoaldeko zelulak ezberdindu eta heldu egiten dira, geruza epidermiko bihurtuz. Barnealdeko zeluletako batzuk kolenkima bihurtzen dira, peziolo gazteari euskarria emanez. Zelula luzanga taldeek hari probaskularrak sortzen dituzte. Pezioloaren gainontzekoa epidermisa eta hari probaskularren artean dauden zelula parenkimatikoek osatzen dute, kortexa osatuz, hari hauen barnean daudenekin batera, bihotza eratzen dutenak.

Talde baskularren aitzindarien artean barreiatzen duen parenkimak **bihotz izpiak** deritzenak eratzen ditu.

Ehun hauek peziolo ehun helduaren aitzindariak dira, eta pezioloaren oinarrizko funtzioak definitzen dituzte:

* Sendotzea eta luzatzea
* Fluidoen garraioa zurtoina eta lamina edo hosto linboaren artean.

Kanpo estekak
-------------
Beste pilotaleku artean aitak Eibarko Astelena eraman zuen.
**Maria Unzueta Etxebarria** (Eibar, 1878ko irailaren 13a - Acapulco, 1948ko otsailaren 18a), euskal emakume pilotaria izan zen, ezagutzen den lehenengo emakume puntista, alegia.

Biografia
---------

Maria Unzueta Etxebarria Gipuzkoako Eibarren jaio zen, 1883an.  Aitak Bilboko "La Amistad pilotalekua" ren ardura hartu zuen, eta ondorioz, familia osoa, gurasoak eta hiru neba-arrebak (Kleto, Zezilio eta Felipe), Bilbora bizitzera joan ziren. Mariak txikitatik ezagutu zuen, beraz, pilotaren mundua. Txikitatik hasi zen kirola praktikatzen, hala, bere zaletasunak zesta puntara eraman zuen. Hamabost urte zituenean, haren aitak Euskalduna pilotalekua ren ardura izan zuen, horrela, pilotari profesionalekin entrenatzen hasteko aukera izan zuen. Haren neba bat Madrilgo Empresa del Frontón Centralek kontratatu zuen eta Maria harekin joan zen Madrilera. Han ere jokatzen jarraitu zuen. gauzak horrela, Luziano Berriatua enpresa-gizonak ikusi eta kontratatu nahi izan zuen, nebarekin batera bikotea egiteko. Mariaren aita ez zegoen ados eta ezezko borobila eman zion, neskaren kirol ibilbidea moztuz.

Maria inoiz ez zen profesional moduan aritu pilota munduan. Urte haietan Juanito Madariaga pilotaria ezagutu zuen eta maitemindu zen baina, zoritxarrez, partidu batean pilota batek buruan jo zuen eta bertan hil zen. 

1904an, 26 urterekin, ezkondu eta Eibarrera joan zen bizitzera. Hiri horretan aitak Astelena pilotalekua eta Olabeagako Trinketa kudeatzen zituen. Eibarren soinekogintza akademia antolatu zuen. 1936, alargun gelditu ostean, gerratik ihesean, 1937an Mexikora joan zen. Ipar Amerikako estatuan martxoaren 11n turista gisa sartu zen. Aurretik Mexikon Felipe eta Zezilio nebak bizi ziren, biak ala biak pilotariak. Haiekin batera Acapulcon bizi zen. Han jarraitu zuen hil arte, 1948ko otsailaren 18an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Auñamendi Entziklopedia.
2. ↑  ref

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Eibartar bat lehenengo emakume puntista, *Mugalari Kultura*n, Patxi Rodríguezen artikulua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26720203
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 138177

 |

* Wd Datuak: Q26720203
Arantza Burgoa Agirregomezkorta, beste kirol birekin batera, erdian.Arantza Burgoa Agirregomezkorta, beste kirol birekin batera, erdian.
**Arantza Burgoa Agirregomezkorta** (Ondarroa, 1965) kirolaria eta gorputz hezkuntzako irakaslea da. Kirol ezberdinak probatu ditu gaztea zenetik, baina orokorrean triatloi munduan ibili da. Horrez gain, emakumeak espazio pribatuetan kirola egitetik espazio publikoetara ateratzeko proiektuak dinamizatzen ere badabil, hala nola, Aringaingan taldea.

Biografia
---------

Gaztetan mendi irteerak egiten hasi zen Aurrera Mendi Taldearekin, eta beranduago, atletismo taldean ibili zen Zubi Zahar ikastolan, Jesus Mari Naberan ondarrutarraren eskutik. Ikastolatik institutura pasatu zenean atletismoan jarraitu zuen, eta beste bi talde pasatu zituen: Zornotzako atletismo taldea eta Donostiako Atletico San Sebastian. Handik, Madrilera joan zen INEF ikastera. Madrilen ikasi bitartean, lehiatzen jarraitu zuen. 

Madrileko ikasketak amaitu ondoren, Ondarroara bueltatu zen, eta herrian, igeri taldeko nagusiak entrenatzen hasi zen. Ondarroako igeri taldean hasieratik izan dira dute emakumeek entrenatzaile ardura: Elena Fernandezen gidaritzan hasi zen martxan, gero Arantza Burgoa sartu zen eta beranduago haren ahizpa, Edurne Burgoa. Hezkuntzan eskolak ematen hasi zenean utzi zion Ondarroako igeri taldea entrenatzeari, eta haren lekukoa hartu zuen Edurne Burgoak.

Kros mistoetan parte hartzen hasi zen, eta ostean, 2009an, triatloiak egiten hasi zen. Beranduago, entrenatzailea hartu zuen. Bien bitartean mendiko zeharkaldiak ere egiten zituen.

### Bultzatutako proiektuak

Arantza Burgoak hainbat proiektutan parte hartu izan du emakumeak kirola kalean egitera bultzatuz.

#### Kalamendira ondarrutar bat egunero

2011an udalean kirol zinegotzi ardura hartu zuen. Kanpainen bidez jendea kirolera bultzatu nahi izan zuen udal taldeak. Agintaldi horretan erronka bat antolatu zuten: urtebetean egunero Kalamendira ondarrutar bat igotzea. Horren bidez, neskak mendian kirola egitera animatu nahi izan zuten.

#### Nesken taldeak kirol taldeetan

Sasoi hartan, Aurrera Kirol Elkarteari eta Ondarroa Arraun Elkarteari nesken taldeak ateratzeko eskatu zieten. Bi elkarteek sortu zituzten nesken taldeak (futbolean gaur egun bakarrik neska txikien taldea mantentzen da). 

#### Aringangan proiektua

Beranduago, Ondarroako Udaleko Berdintasun Sailak Aringaingan proiektua dinamizatzeko proposatu zion: emakumeak herrian aringa-aringan egitera irteteko ekimena. 2014an hasi zen Burgoa proiektu horrekin. Proiektuak martxan jarraitzen du, eta hango kideek lasterketa eta triatloietan parte hartzen dute.



1. ↑    «Kirola: krisiak kanalizatzeko bidea» *11barri* (Noiz kontsultatua: 2024-02-16).
**Edurne Burgoa Agirregomezkorta** (Ondarroa, 1967) kirolaria da. Atleta eta futbolaria izan da, eta gaur egun futbol entrenatzailea da.

Biografia
---------

Burgoa atletismoan hasi zen Jose Mari Naberanekin, 12 urte zituela, Zubi Zahar ikastolako atletismo taldean. Hasieran Bizkaian zehar lehiatzen zen, besteak beste, Galdakaon eta Faduran. Neguan krosak egiten zituen eta udaberrian pistako probetan.

Gaztetan Atletico de San Sebastian atletismo taldean ibili zen, hainbat disziplinatan. 300 metro hesietan EAEko errekorra egin zuen, eta proba konbinatuetan, sei proba desberdin bi egunetan. Espainiako txapelketan hirugarren postuan gelditu zen.

Tarte horretan, ama izan zen, eta atletismoa utzi behar izan zuen, nahiz eta hasieran Naberanekin entrenatzen jarraitu. Beranduago, IVEF ikasketak egin zituen Gasteizen.

### Atletismotik futbolera

Behin ikasketak amaituta eta lanean hasita, 2000. urtean, Mutrikuko Futbol Taldean jokatzen hasi zen. Urte batzuk egin zituen jokatzen, eta ondoren, entrenatzaile postua hartu zuen. Bi denboraldi egin zituen bertan, eta bitartean entrenatzaile tituluak atera zituen.

2005. urtean Athleticeko emakumezkoen lehen taldeko bigarren entrenatzaile izan zen, baina hilabete batzuetara, dimititu egin zuen, klubak hasierako apustuari huts egin ziola ulertuta. 2005-2006 denboraldian Iñigo Juaristi Athleticeko lehen entrenatzailearekin hasi zen lanean. Denboraldi horretan liga irabazi zuten. Athleticeko neskek irabazten zuten bigarren liga izan zen hura. 

Edurne Burgoa AgirregomezkortaEdurne Burgoa Agirregomezkorta
Lehenengo taldean jarraitu zuen 2008-2009 denboraldira arte, eta 2010-2011 denboralditik 2011-2012ra bigarren taldeko lehen entrenatzaile aritu zen. Talde horretan, lehenengo urtean, liga irabazi zuten; eta bigarren urtean, bigarren postua lortu zuten. Horrez gain, Euskal Herriko kopa ere irabazi zuten Eibarren aurka.

2012tik 2017ra berriro lehen taldera igaro eta prestatzaile fisiko lanetan ibili zen. Urte horietan, kopako bi final galdu zuten. Horietako bat, Bartzelonaren aurka Melillan, penaltietan, eta bestea, Españolen aurka Madrilen, luzapenean. Baina 2015-2016 denboraldian liga irabazi zuten, Athleticeko emakumezkoek irabazi duten azken ligan txapelketa.

Lana eta entrenamenduak uztartzeko (gorputz hezkuntzako irakaslea da), infantil mailako neskak entrentatzen hasi zen. Liga irabazi ondoren, beste helburu batzuk jarri zizkioten taldeari. Tartean, lagunarteko partida asko jokatzen zuten mutilen aurka eta horko jokalari asko, gaur egun, lehenengo taldean daude. 

### Herrira buelta

Athleticen bere ibilbidea bukatutzat eman ondoren, herrira egin zuen buelta, Ondarroako Aurrera Kirol Elkartera. Mutil gazteen taldeko entrenatzaile izan zen, bi urtean. Lehenengo denboraldian liga irabazi eta mailaz igo ziren, eta 2023an, hirugarren geratu ondoren, berriro mailaz igo ziren. Gaur egun, neska alebinak entrenatzen ditu klub berean, Iban Bilbaorekin batera. 


1. ↑    «Eguneroko borrokaz, zelaiak irabazten» *11barri* (Noiz kontsultatua: 2024-02-16).
**Cochrane/Pueyrredón aintzira** Patagonian dago eta Argentinak eta Txilek partekatzen dute. Argentinan **Pueyrredoi aintziara** deitzen diote, eta Txilen, berriz, **Cochrane aintzira**. Biak dira zuzenak nazioartean.

Kokalekua eta deskribapena
--------------------------

Aintzirak 320 km²-ko azalera du guztira, eta horietatik 175 km²-ko azalera Carlos Ibáñez del Campo jeneralaren Aise eskualdeko Cochrane eskualdean dago, gainerako 145 km²-ak Argentinako Santa Cruz probintzian. Aintziraren alde txiletarra bi mendikatek inguratzen dute: Chaccuco mendilerroa iparraldean eta Esmeralda mendilerroa hegoaldean.

Populazioa, ekonomia eta ekologia
---------------------------------

SERNATUR-ek honela deskribatzen du:  

*Argentinako Errepublikarekin partekatzen den mendiko aintzira da, Txileri dagokion zatia 173 km²-koa da.* *Ura urdin bizia da.* *Bere ezaugarri geografikoek aintziratik berehala hurbilen dauden sektoreei eragiten dien mikroklima garatzea ahalbidetzen dute.* *Kirol arrantza eta itsas kirolak garatzeko baldintza egokiak ditu.* *Bere iparraldeko ertzean CONAFeko Tamango erreserba nazionala dago, non aintzira eta bertako fauna ikus ditzakezun.*

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Atractivos turísticos de la Región de Aysén, 2012

Bibliografia
------------

* Niemeyer F. Hans. Hoyas hidrográficas de Chile, Undécima Región. Santiago de Chile: Ministerio de Obras Públicas (Chile), Dirección General de Aguas. Archivado desde el original el 11 de noviembre de 2018. Consultado el 5 de enero de 2019.
* Paula Sarafián, Cuenca de los lagos Buenos Aires eta Pueyrredón

Kanpo loturak
-------------
**Beta Israel** (hebreeraz: בֵּיתֶא יִשְׂרָאֵל - *Beyte (beyt) Israel*; ge'ez: ቤተ እስራኤል - *Bēta 'Isrā'ēl*; euskaraz «Israelgo etxea» esan nahi duena) baita **etiopiar juduak** (hebreeraz: יְהוּדֵי ‏אֶ‏תְיוֹ‏פְּ‏יָ‏ה: *Yhudey Etiopiya*, Ge'ez: "የኢትዮጵያ አይሁድዊ", *ye-Ityoppya Ayhudi*), Axumgo eta Etiopiako Inperioetako (*Habesh* edo Abisinia) eskualdetan bizi ziren juduak dira, egun Amhara eta Tigray eskualdeak direnak. **Falaxa** ezizenaz ezagunak dira. Amhareraz falaxa erbesteratua edo atzerritarra esan nahi du.

Falaxek beren herriari Beta Israel deitzen diote, eta Menelik I.a, Sabako erreginak Salomon erregearengandik izandako semearen ondorengotzat dute beren burua. Hala ere, falaxen jatorria Etiopiako *agaw* herria da, kristau-aroaren hasiera aldian Arabiako hegoaldean bizi ziren juduek beren erlijiora ekarri zutena. Biblia eta otoitz-liburuak antzinako Egiptoko ge´ez hizkuntzaz idatziak dituzte. Hebrearren erlijio-liburu guztiak onartzen ez badituzte ere, ohituretan lotura estua dute haiekin.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q202812
* Commonscat Multimedia: Beta Israel

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85046946
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q202812
* Commonscat Multimedia: Beta Israel
Kurutziagako gurutzea.
**Kurutziagako gurutzea** Durangon XV. mendearen amaieran edota XVI. mendearen hasieran egindako hareharrizko guruztokia da. 4,30 m.-ko altuera duen gurutzea hiriburuaren mendebaldean zegoen. Gurutzea izen bereko errabalean egon da beti; antzinan Vera Cruz baselizaren ondoan zegoen, gero lorategi batera eraman zen, eta gaur egun kurutziagako(durango)museoan aurki ditzakegu.

Historian zehar hainbat gorabehera izan ditu: 1937an Durangoko bonbardaketa zela eta Bilbora eraman zuten.1980an atentatu terrorista bat jasan zuen. Zenbait kopia egin dituzte: bata Portugaleteko hilerrian eta bestea Euskal Arkeologia, Etnografia eta Kondaira Museoan daude.

Guruztoki moduan erabilia, adituek Durangoko heresiarekin lotura estua duela diote.

Galeria
-------

* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Leis Alava, Ana Isabel. *Kurutziaga Gurutzea (Durango).*  Bizkaiko Foru Aldundia.
2. ↑  Durangoko Udala: Ezagutu Durango

Kanpo estekak
-------------

* Durangoko Udalaren webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5792413
* Commonscat Multimedia: Kurutziagako gurutzea

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0001245

 |

* Wd Datuak: Q5792413
* Commonscat Multimedia: Kurutziagako gurutzea