recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Airbus A320**|  |
| **Mota** | komertziala |
| **Bidaiariak** | 180 |
| **Eraikitzailea** | Airbus |
| **Lehenengo hegaldia** | 1987-02-22 |
| **Zerbitzu hasiera** | 1988-03-28 |
| **Egoera** | zerbitzuan |
| **Erabiltzaile nagusiak** | United AirlinesJetBlue AirwaysNorthwest Airlines |
| **Unitate eraikiak** | 1524 |

**Airbus A320** Airbusek egindako helmen txiki-ertaineko hegazkina da. 1988. urtean Air France-rekin hegan hasi zen hegazkin hau "Fly-by-Wire" aginte teknologia erabiltzen aurrenekoa izan zen. Airbus A318, Airbus A319, Airbus A321arekin batera, Airbus A320ak A320 familia osatzen du. Familia honetako 2600 unitate saldu dira, munduan gehien saldu den bigarren familia da bere lehiakidea den Boeing 737aren atzetik.

Hegazkin honetan oinarriturik, Airbusek Airbus A318, Airbus A319 eta Airbus A321 hegazkinak garatu zituen.

Bertsioak
---------

Airbus A320a bi bertsiotan eraiki izan da: A320-100 eta A320-200. Airbus A320-200 da hegazkinaren bertsio definitiboa A320-100 gutxi eraiki zirelarik. Hasierako bertsio hau Air Francek eta British Airwaysek soilik darabiltzate. Bi bertsioen desberdintasun nagusia Airbus A320-100 "wintip fences" edo "winglet-ak" ez izatea da eta A320-200ak helmena areagotzeko erregai edukiera handiagoa izatea dira.

150 bidaiaridun A320-200 baten helmeta 5.400km-takoa da. Hegazkin honek CFMI CFM56-5 edo IAE V2500 motako bi motore dauzka 25.500 eta 27.000 libera arteko indarra ematen dutenak.

Hegazkin honen lehiakide zuzena Boeing-en 737-800a da.

Ikus, gainera
-------------

A320 familiako beste hegazkinak:

* Airbus A318
* Airbus A319
* Airbus A321

Kanpo estekak
-------------

**(Ingelesez)** Airbus A320aren webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6475
* Commonscat Multimedia: Airbus A320 family

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 122970021 (data)
* LCCN: sh2005003902
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q6475
* Commonscat Multimedia: Airbus A320 family

**(Ingelesez)** Loturaren izenburua Airbus A320ari buruzko informazioa Airliners.net webgunean

| * i
* e
* a
Airbus hegazkinak |
| --- |
| Zibilak | A300  •  A300 Beluga  •  A310  • A318  •  A319  •  A320  •  A321  •  A330  •  A340  •  A350  •  A380 |
| Militarrak | A310 MRTT  •  A330 MRTT  •  A400M |
| Garapenak | A350  •  A400M  •  NSR  •  KC-45 |
| Besteak | Sud Aviation Caravelle  •  Aérospatiale-BAC Concorde  •  BAC One-Eleven |
**Beja** Portugalgo Bejako barrutian dagoen udalerria da eta beronen hiriburua. 2011ko erroldaren arabera, herriak 34.387 biztanle ditu.

Geografia
---------

277 metrotako garaiera duen muino batean kokaturik dago Beja, Alentejo Behereko lautada zabalaren erdian.

Banaketa administratiboa
------------------------

### Fregesiak

|  |  |
| --- | --- |
| * Albernoa
* Baleizão
* Beringel
* Cabeça Gorda
* Mombeja
* Nossa Senhora das Neves
* Quintos
* Salvada
* Salvador
 | * Santa Clara de Louredo
* Santa Maria da Feira
* Santa Vitória
* Santiago Maior
* São Brissos
* São João Baptista
* São Matias
* Trigaches
* Trindade
 |

Demografia
----------

| Biztanleriaren bilakaera (1801 – 2011) |
| --- |
| 1801 | 1849 | 1900 | 1930 | 1960 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 |
| 14.971 | 14.824 | 25.382 | 37.143 | 43.119 | 38.246 | 35.827 | 35.762 | 35.730 |

Historia
--------

Zeltiarrek populatu zuten eremua eta Julio Zesarrek lusitaniarrekin bakea lortu zuela ospatzeko *Pax Julia* izena hartu zuen k.a. 48 urtean. Lusitania probintziako hiriburuen artean hegoalderen zegoen, beste biak Santarém eta Braga baitziren. V mendean bisigodoek eskuratu eta *Paca* izena hartu zuen. San Aprigio bihurtu zen 530 urtean Pacako lehen apezpikua.

713 urtean omeiatarrek eskuratu zuten. 1031ean taifa bihurtu zen eta hurrengo mendeetan Sevillako kaluifaren aurkako Algarveko iraultza bultzatu zuen. 1150 urtean almohadeek eskuratu zuten eta beren Afrika iparraldeko inperioan barneratu zuten. Hurrengo urteetan Portugaldarren eta mairuen eskuetan egon zen hainbat aldiz, harik eta 1234 urtean Antso II.ak betirako eskuratu zuen arte. Istilu guzti hauek populazioa nabarmen jeitsiaraztea ekarri zuten.

1521 urtean Manuel I.ak hiri estatusa eman zion eta hau hartzen da hiriaren fundazio data. XVII mendean espainiarren eta portugaldarren arteko gerran eskuz aldatu zen sarritan. 1770 urtean apezpikutza eskuratu zuen berriz, 1000 urteren ondoren. 1808an frantziar tropek hiria erasotu eta harpilatu zuten.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Bejako gaztelua.
* Leonor erreginaren museoa.
* Bisigodoen museoa.

Iruditegia
----------

* Bejako ikuspegia.Bejako ikuspegia.
* Bejako ikuspegia.Bejako ikuspegia.
* Bejako gazteluaren dorre nagusia.Bejako gazteluaren dorre nagusia.
* Leonor erreginaren museoa.Leonor erreginaren museoa.
* Udaletxea.Udaletxea.
* Errepublikako plazaren erdian dagoen zutabea.Errepublikako plazaren erdian dagoen zutabea.
* Bejako arku erromatarra.Bejako arku erromatarra.

Hiri senidetuak
---------------

* Béja (Tunisia) (1993)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  "Instituto Nacional de Estatística"

Kanpo estekak
-------------

* **(Portugesez)** Bejako udalaren webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q213251
* Commonscat Multimedia: Beja

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 301195285
* GND: 4390915-2
* SUDOC: 117907995
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 5403215
* INE: 0205

 |

* Wd Datuak: Q213251
* Commonscat Multimedia: Beja
**Backgammon**a bi jokalarientzako mahai joko bat da. Alfontso X.a Gaztelakoaren garaian **taulen jokoa** izenarekin zen ezaguna.

Jokalari bakoitzak 15 fitxa ditu, hogeitalau hirukitan (*puntu*) zehar mugitzen dituena dadoetan ateratako puntuen arabea. Helburua joko amaitzen lehena izatean datza, hau da, hamabost fitxak taulatik kanpora ateratzea.

Historia
--------

Backgammona ezagutzen den mahai jokorik zaharrenetakoa da. Aintzinako Egipto, Sumer edota Mesopotamian duela jatorria uste da. Gaur egun jokatzen dugun backgammona Persian asmatu zuen Buzurgmihrk.

Arauak
------

Fitxen hasierako posizioa
Backgammona elementu estrategiko sakonak dituen joko xume bat da. Ez da oso zaila ikasteko, nahiz eta noizbehinka arauen interpretzaio zorrotz bat eskatzen duten egoera arraroak agertzen diren. Iraupen motza du, hori dela eta errondaka edota partidaka jokatzen, diruagatik jolasten ez denean.

Jokoak bi fase ditu: kontaktuaren fasea, non jokalarien fitxarik atzeratuenak harrapatuak izan daitezkeen, eta lasterketaren fasea, non iada ezin dira fitxak harrapatu eta dena dadoen balioaren menpe dagoen.

Taulak hamabi kasilla ditu bata bestearen ondoan, hiruki luzeek osatuak. laukiak edo puntuak bata bestearekin konektatua daudela imajinatzen da, hogeitalau hiru luze osatuz. Hirukiek koloreak alternatzen dituzte eta sei trianguloko lau kuadrantetan daude banatuta. Kuadranteak kanpokoak edota barrukoak dira jokalari bakoitzarentzat. Barruko eta kanpoko kuadranteak barra batez banatuta egoten dira.

*Puntuak* 1etik 24ra zenbakituta daude, fitxak beti zenbaki altueneko puntuetaik txikienetara mugitzen direlarik. Bi jokalariek aurkako norabideetan mugitzen dituzte beraien fitxak, jokalari batentzat 1 puntua dena bestearentzat 24 delarik. Joko batzuek numerazioa jokalari baten ikuspegitik soilik mantentzen dute.

Jokalari bakoitza 24 puntuan bi fitxarekin hasten da, hiru 8 puntuan, bost 6 puntuan eta beste bost 13 puntuan. Jokalari bakoitzaren fitxak kolore ezberdinetakoak dira, iluna eta argia.

Jokalari bakoitzak bere dado parea du eta bat elkarbanatua, azken hau 2, 4, 8, 16, 32 eta 64 zenbakien biderketarako da eta jokoaren azken balorea gordetzeko erabiltzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Angulo Martin, Patxi.  (1997). «Mundu zabaleko jokoak. Jokoen mundu zabala» *www.elhuyar.eus* (Elhuyar) ISBN 978-84-92457-60-1. (Noiz kontsultatua: 2021-12-19).

Ikus, gainera
-------------

* Jokoenea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11411
* Commonscat Multimedia: Backgammon

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11938367h (data)
* GND: 4069063-5
* LCCN: sh85010798
* NDL: 00577370
* AAT: 300222747
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q11411
* Commonscat Multimedia: Backgammon
**Mahjong** edo **mah-jongg** (maˈdʒoŋ ahoskatua) txinatar jatorriko mahai-jokoa da, bereziki 1920ko hamarkadatik aurrera mendebaldera zabaldu zena. Txolarre (txinera tradizionalez: 麻將; txinera sinplifikatuz: 麻将; pinyinez: *máquè*) ere esaten zaio txineraz. Jatorrizko bertsio txinatarraz gain, beste aldaerak ere badaude (japoniarra, korearra, estatubatuarra eta bakar-jokoa, batzuk aipatzearren). Bere ospe eta eraginagatik, mundu osora zabaldu zen internet bidez.

Bere aurrekoak «orri-sorta zerrendatan» izena jasotzen zuen, fitxak kartoi mehezkoak baitziren, gaur egungo kartak bezala. Pixkanaka, material hori utzi eta bolizko, egurrezko eta, batez ere, banbuzko fitxak egiten hasi ziren, baina gaur egun ohikoena plastikoa erabiltzea da, iraunkorragoa eta merkeagoa. Hala ere, antzinaroan egin zuten bezala, benetako artelanak hainbat materialetan egiten jarraitzen da.

Mahjong-a, jatorrizko bertsioan, 144 fitxa edo teilaz osatuta dago, baina zenbaki hori aldatu egiten da set motaren arabera, non fitxa batzuk gehitu edo ezabatzen diren. Aldaera askotan, jokalariek 13 fitxa dituzte jokoa hasteko eta, 14. fitxa bat lapurtzean, jokoa irabaziko luke 4 set (Chow, Pung eta Kong, txandakatuta) baditu eta begi parea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Angulo Martin, Patxi.  (1997). «Mundu zabaleko jokoak. Jokoen mundu zabala» *www.elhuyar.eus* (Elhuyar): 68-79. ISBN 978-84-92457-60-1. (Noiz kontsultatua: 2021-12-19).
2. ↑   **(Ingelesez)**  *Mahjong Around the World - World Series of Mahjong.* .
3. ↑   **(Ingelesez)** Vickroy, Donna. «Growing interest in ancient Chinese game» *Chicago Tribune*.

Ikus, gainera
-------------

* Jokoenea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263
* Commonscat Multimedia: Mahjong

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12008217n (data)
* GND: 4133472-3
* LCCN: sh85079817
* NDL: 00567545
* NKC: ph623201
* AAT: 300222791
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q12263
* Commonscat Multimedia: Mahjong
**Blackburn B-24 Skua** karga ardatz zuen hego baxuko motordun aireontzia biplaza zen, Britainia Handiko Blackburn Aircraft hegazkin-konpainiak garatua. Osoki metalez osatutako Royal Navyren lehen cantilever hegazkina izan zen, baita ere Feet Air Armen lehen amiltze-bonbaketaria. Hegazkinaren izena marikaka handiak ingelesez duen *skua* izenetik datorkio, teknika hori erabiltzen baitu ehizatzeko. 

Bigarren Mundu Gerra hasi zenerako, 33 hegazkin egin ziren. Gatazkaren lehen erdian, Skuak parte-hartze handia izan zuen Norvegiako kanpainan, eta Königsberg alemaniar gurutzaontzia hondoratu zuen, aireko erasoagatik eta bonbaketarengatik gerran hondoratutako lehen gerraontzia. Narvikeko guduetan, Dunkerqueko ebakuazioan eta Mediterraneoko eremuan lehen etapetan izan zen. Amiltzeko oso gai zen bonbaketari izanik ere, abiadura txikia eta igotzeko abiadura txikia zituenez, borroka-hegazkin gisa oso mugatuta zegoen. Hala ere, Fleet Air Armeko pilotuek arrakasta neurritsua lortu zuten Skuarekin. 1941ean, lehen mailako operazioetatik baztertu zuten Skua, baina bigarren mailako funtzioetan jarraitu zuen, eskuarki trebakuntza eta helburuko atoiontzi-lanetan, 1945eko martxoan.
{nihongo|**Hiroshi Teshigahara**|勅使河原 宏|Teshigahara Hiroshi|Chiyoda, Tokio, 1927ko urtarrilaren 28a - Tokio, 2001eko apirilaren 14a}} japoniar zinema zuzendaria izan zen. Hiroshi Teshigahara 1960ko hamarkadako zinema japoniarraren ezinbesteko egile bat da, poetika esperimentaleko film sorta bati eta Kōbō Abe idazlearekin egin zuen elkarlan luzeari esker.

Biografia
---------

Tokion jaio zen, Sofu Teshigahararen semea, Sogetsu Eskola *ikebana* sortzaile eta maisua. 1950ean pinturan graduatu zen Tokioko Arte Eder eta Musikako Unibertsitate Nazionalean. Bere ibilbide zinematografikoa 1953an hasi zen eta bere lehen film luzea zuzendu zuen *Otoshi-ana* (1962) izan zen, Kōbō Abe idazlearekin eta Tōru Takemitsu konpositorearekin elkarlanean. Filmak NHKren Zuzendari Berriaren Saria irabazi zuen, eta 1960ko hamarkadan zehar, Teshigaharak Abe eta Takemitsurekin film berriak filmatzen jarraitu zuen, aldi berean beste interes batzuk- hala nola eskultura edo *ikebana* Japoniako lore apainketaren arte japoniarren maisu bihurtzea- bilatzen zituen bitartean. *Otoshi-ana* filmean *Tanin no kao* (1966) eta *Moetsukita chizu* (1968) oinarrituko zuen.

1965ean, bere *Emakumea hondarretan* filmak Japoniako eta nazioarteko izendapenetara sailkatzea lortu zuen, ingelesez besteko film onenaren Oscar sarirako izendapena edo Cannesko Zinemaldiko epaimahaiaren sari berezia barne. 1972an, John Nathan ikertzaile eta itzultzaile japoniarrarekin lan egin zuen *Sama soruja* filmerako.

Filmografia
-----------

* *Hokusai* (japonieraz: 北斎?, 1953)

* *Juninin no shashinka* (*十二人の冩真家*) 1955

* *Ikebana* (japonieraz: いけばな?, 1957)

* (japonieraz: 有楽町０番地?, 1958)

* *Tokyo 1958* (japonieraz: 東京1958?, 1958)

* (japonieraz: 海は生きている?, 1958)

 – art

* *Hozee Toresu* (japonieraz: ホゼー･トレス?, 1959)

* *Otoshi-ana* (japonieraz: おとし穴?, 1962)

* *Inochi. Sofu no chokoku* (japonieraz: いのち ―蒼風の彫刻?, 1962)

* *Emakumea hondarretan* (japonieraz: 砂の女, *Suna no onna*?, 1964)

* *La fleur de l’âge / Les adolescents* (japonieraz: 白い朝?, 1965)

 -atal bat

* *Hozee Toresu II* (japonieraz: ホゼー･トレス Part II?, 1965)

* *Tanin no kao* (japonieraz: 他人の顔?, 1966)

* *Indi-reesu, Bakuso* (japonieraz: 爆走?, 1966)

* (japonieraz: インディレース　爆走?, 1967)

 – producer

* *Moetsukita chizu* (japonieraz: 燃えつきた地図?, 1968)

* *240 Hours in One Day* (japonieraz: 1日240時間?, 1970)

* *Sama soruja* (japonieraz: サマー・ソルジャー?, 1972)

* *Warera no Shuyaku* (japonieraz: われらの主役?, 1977)

 – TV film

* *Shin Zato-Ichi. Niji no tabi (japonieraz: 新座頭市「虹の旅」?, 1978)*

 – telefilma

* *Shin Zato-Ichi. Yume no tabi* (japonieraz: 新座頭市「夢の旅」?, 1978)

 – TV film

* *Ugoku chokoku: Jean Tinguely* (japonieraz: 動く彫刻 ジャン･ティンゲリー?, 1981)

* *Antoni Gaudi* (japonieraz: アントニー・ガウディー?, 1984)

* *Rikyu* (japonieraz: 利休?, 1989)

* *Go-hime* (japonieraz: 豪姫?, 1992)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  sansebastianfestival.com
2. ↑   **(Ingelesez)** festival-cannes.com. *Woman in the Dunes.* .

Kanpo estekak
-------------
**Hughes H-4 Hercules**|  |
| **Mota** | Ur-hegazkina |
| **Eraikitzailea** | Hughes Aircraft |
| **Diseinatzailea** | Henry J. Kaiser eta Howard Hughes |
| **Lehenengo hegaldia** | 1947ko azaroaren 2a |
| **Prudukzio urteak** | 1947 |
| **Unitate eraikiak** | 1 |

**Hughes H-4 Hercules** (ezizenez **Spruce Goose**; matrikula **NX37602**), AEBetako ur-hegazkin erraldoi bat izan zen. Henry J. Kaiser ingeniariak diseinatu eta Howard Hughesen jabetzako Hughes Aircraft hegazkinlaritza enpresak eraiki zuen. Inoiz eraiki den ur-hegazkin handiena izan zen, bai eta hegal mutur batetik bestera inoizko zabalera handiena izan duen hegazkina ere.

1947ko azaroaren 2an, Howard Hughes beza pilotua zela, ur-hegazkinak lehenbizikoz eta azkenengoz hegan egin zuen, milia bat inguruko distantzia laburrean (1,6 kilometro inguru), 70 oineko garaieran (21 metro) eta 117 korapiloko abiaduran (217 km/ord) hegan egin zuen.

Garai hartan AEBetako Kongresuak Bigarren Mundu Gerra ondoren gastu militarrak murriztu nahian zebilenez, ur-hegazkin hau garatzeko diru laguntzak emateari uko egin zion, honenbestez proiektua bertan behera gelditu zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q667443
* Commonscat Multimedia: Hughes H-4 Hercules

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 7528186-7
* LCCN: sh85062808
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q667443
* Commonscat Multimedia: Hughes H-4 Hercules
**Jopara** (/ɟo.paˈɾa/, guaranieraz: *jopara* eta gaztelaniaz: *yopará*) Paraguaiko sukaldaritzako eltzekari tipiko bat da. Jaki hau ondorengo osagaiekin prestatu ohi da: babarrunak, lokroa, tipula, kuia, piperrak, baratxuria eta Paraguai gazta. Guaranierazko jopara hitzak nahaste esan nahi du euskaraz.

Paraguaiko ohituren arabera, jopara urriaren 1ean jan ohi da *Karai Octubre* izeneko izaki mitologiko gaiztoa etxeetatik uxatzen duelakoan. Izan ere, guarani mitologiaren arabera Karai Octubrek hainbat gaitz dakartza berekin.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Paraguaiko Osasun Publiko eta Gizarte Ongizate Ministerioa. *Jakaru jopara, para espantar al Karai octubre.*  (Noiz kontsultatua: 2023-10-01).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Jopara para espantar a karai Octubre» *ABC Color* 2022-10-01 (Noiz kontsultatua: 2023-10-02).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10308013

 |

* Wd Datuak: Q10308013
**Ke Operazioa** (japonieraz: ケ号作戦, *Ke-gō Sakusen*) Japoniar Inperioak Guadalcanaletik indarrak ebakuatzeko egindako operazio arrakastatsua izan zen. Bigarren Mundu Gerrako Guadalcanalgo kanpainaren amaiera izan zen. Operazioa 1943ko urtarrilaren 14an hasi eta otsailaren 7an amaitu zen, eta Japoniako Armada Inperialak eta Japoniako Itsas-armada Inperialak hartu zuten parte. Isoroku Yamamoto eta Hitoshi Imamura izan ziren operazioaren komandanteak.

Japoniarrek erabaki zuten Guadalkanal alde batera utzi eta aliatuei ematea, hainbat arrazoirengatik. Henderson Field, hegazkin aliatuek erabiltzen zuten Guadalkanaleko aerodromoa, berriz konkistatzeko egin zituzten saiakera guztiak galera handiak izan ziren. Lurreko indar japoniarrak 36.000 izatetik 11.000 izatera jaitsi ziren gosearen, gaixotasunen eta gerrako biktimen ondorioz. Japoniano itsas-armadako indarrek ere galera larriak izan zituzten, uharteko lurreko indarrak indartzen eta berrornitzen saiatzen ari zirela. Galera horiek, Guadalkanal berreskuratzeko saiakera berrietarako beharrezkoak ziren baliabideekin batera, segurtasun estrategikoari eta Japoniako Inperioko beste eskualde batzuetako operazio militarrei eragiten zieten. Hirohito enperadoreak erretiratzeko erabakia 1942ko abenduaren 31n berretsi zuen.

Operazioa 1943ko urtarrilaren 14an hasi zen, Guadalkanalera infanteriako tropa-batailoi bat eraman ondoren, ebakuaziorako erretagoardia gisa jarduteko. Aldi berean, Japoniako lurreko eta aireko indarrek airean nagusitzeko kanpaina hasi zuten Salomon eta Ginea Berriaren inguruan. Aireko kanpainan, AEBetako gurutzaontzi bat hondoratu zen Rennell uharteko guduan Bi egun geroago, hegazkin japoniarrek suntsitzaile estatubatuar bat hondoratu zuten Guadalkanaletik gertu. Suntsitzaileek otsailaren 1eko, 4ko eta 7ko gauetan erretiratzea burutu zuten.

Hondoratutako suntsitzaile baten eta hiru kalteturen kostuan, japoniarrek Guadalkanaleko 10.652 gizon ebakuatu zituzten. Ebakuazioan zehar, 600 japonier hil ziren eta beste 3.000 gehiago ospitale-arreta handia behar izan zuten. Otsailaren 9an, indar aliatuak konturatu ziren japoniarrak joan egin zirela eta Guadalkanal segurua zela ondorioztatu zuten, uhartea kontrolatzeko sei hilabeteko kanpaina amaituz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Frank, Richard B..  (1992). *Guadalcanal : the definitive account of the landmark battle.*  New York : Penguin ISBN 978-0-14-016561-6. (Noiz kontsultatua: 2023-09-23).
2. ↑   «USMC Monograph: The Guadalcanal Campaign» *www.ibiblio.org* (Noiz kontsultatua: 2023-09-23).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2314453
* Commonscat Multimedia: Operation Ke

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2012002839

 |

* Wd Datuak: Q2314453
* Commonscat Multimedia: Operation Ke
*Cortinarius cinnamomeoluteus*

Sinonimoa: *Dermocybe cinnamomeolutea*

Susmagarria, *Cortinarius orellanus* hilgarriarekin ahaidea delako.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 5 eta 7 cm bitarteko diametrokoa, titi apur batekin, arre-orein-gorrixka koloretik arre-olibara doan kolorekoa, ertza hori samarreko kolorearekin.

**Orriak:** Hori bizi kolorekoak, gero arre-orein-oliba kolorekoak, batzuetan azafrai kolorekoak.

**Hanka:** 8 cm inguruko garaierakoa eta 0,8 cm inguruko diametrokoa, hori-limoi kolorekoa, biluzik edo purpuraz inguratuta *porphyrovelatus* aldaeran.

**Haragia:** Horia, arbi usain arin batekin edo iodo usainarekin.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Cinnamomeoluteus* epitetoa grekotik dator, kanela kolorea, esan nahi duen "cinnámomon" hitzetik eta kolore horia esan nahi duen "luteus" hitzetik

Jangarritasuna
--------------

Zalantzazko jangarria, toxikoa izan daiteke.

### Nahasketa arriskua

*Dermocybe* edo *Cortinarius cinnanomea* delakoarekin nahas daiteke, honek arre-gorrixka kolore biziagoa du eta errefauaren usaina. *Dermocybe crocea* espeziearekin ere bai, honek orriak laranja-azafrai kolorekoak ditu.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean. Mota guztietako zuhaitz hostozabalen azpian, baita koniferoetan ere.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 226 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia..
**Rumer Godden** (Sussex, 1907ko abenduaren 10a - Dumfries, 1998ko azaroaren 8a) britainiar idazlea izan zen.

Britainia Handian jaioa zen, baina haurtzaroa Indian igaro zuen, aitak han lan egiten baitzuen; urte haietan bizi izandako esperientziak jaso zituen, hain zuzen ere, bere ahizpa nagusiarekin idatzitako *Two Under the Indian Sun* (1966, *Bi Indiako eguzkipean*) liburuan. Harrezkero idatzitako liburu gehienetan ere antzematen da bere bizitzako gertaeren eragina; gertaera autobiografikoak aurkezteko joera nabarmentzen da, esaterako, *A Time to Dance, No Time to Weep* (1987, *Dantzarako garaia, ez negar egitekoa*) eta *A House with Four Rooms* (1989, *Lau gelako etxea*) eleberrietan. Literaturan buru-belarri murgildu aurretik, dantzarako zaletasuna erakutsi zuen, eta zaletasun haren erreferentzia agertu zuen hainbat liburutan, adibidez, *Thursday's Children* (1984, *Ostegunen seme*), *Listen to the Nightingale* (1992, *Entzun urretxindorra*), *Black Narcissus* (1948, *Nartziso beltza*) eta *Pippa Passes* (1994) bere azken obran. 1953an *Kingfishers Catch Fire* (*Martin arrantzaleak su ehizean*) eman zuen argitara, bere lehenengo senar Laurence Fosteren berarengandik banandu ondoren, bere bi alabekin Himalaiako mendietan bizi izandako esperientzia lazgarria kontagai duena. Bere kontakizunetan, baita haur-literaturakoetan ere, estilo konplexua erabiltzen zuen Goddenek, iragana eta oraina nahasten baitzituen etengabe. Joera horri jarraituz idatziak dira, esaterako, *The Battle of the Villa Fiorita* (1963, *Villa Fioritako gudua*) eta *In This House of Brede* (1969, *Klausurako etxe honetan*) eleberriak. Gaiei dagokienez, berriz, baztertuen eta beren inguruko komunitatearen arteko gatazka islatu zuen, eta katolizismoa ere sarritan izan zuen aipagai. Haur-literaturan idatzitako lanak sailkatzen zailak dira, gaien konplexutasuna dela-eta, baina, oro har, helduen munduaren konplexutasuna islatzen ahalegindu ohi zen, haurren adinari eta munduari egokiturik. Aipagarriak dira *The Peacock Spring* (1975), *The Doll's House* (1947, *Panpin-etxea*), *The Diddakoi* (*Diddakoia*, ijitoei buruzko haur-liburua; liburu horrekin eskuratu zuen, 1972an, Whitbread saria).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q434735
* Commonscat Multimedia: Rumer Godden

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 110463979
* ISNI: 0000 0003 6856 1026
* BNE: XX1155627
* BNF: 11905225z (data)
* BNC: 000138504
* GND: 118639277
* LCCN: n79063768
* NDL: 00441094
* NKC: jn20000601920
* NLA: 35129322
* CiNii: DA03511855
* SNAC: w6z89jh1
* SUDOC: 026894947
* BIBSYS: 90111722
* UB: a1397416
* ICCU: RAVV032026
* Open Library: OL218707A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02474/eu\_g\_2209/g2209
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q434735
* Commonscat Multimedia: Rumer Godden
*Cortinarius percomis*

Sinonimoa: *Agaricus percomis*

Beste espezie batzuekin nahasita kontsumi daiteke (bakarrik usain sendoa jariatzen du)

Deskribapena
------------

**Kapela:** 5 eta 8 cm bitarteko diametrokoa. Hemisferikoa, gero lau-ganbila, ertza barrurantz errekurbatua gaztetan, geruza bereizgarria. Hori-limoi kolorekoa, hori gorria edo lehoi kolorekoa erdian; eguraldi hezearekin likatsua, distiratsua lehorrarekin.

**Orriak:** Estu, marjinatuak edo okertu-itsatsiak, hasieran hori bizi kolorekoak, gero hori-arre-oliba antzeko kolorekoak eta azkenik arre-herdoil kolorekoak.

**Hanka:** 4 eta 7 cm bitarteko garaierakoa eta 1 eta 2 cm bitarteko lodierakoa. Borra formakoa edo zilindrikoa behealdea loditua, edo baita erraboilduna ere; hori-limoi kolorekoa, gero okre-antzeko kolorekoa; hori zurbil koloreko gortinarekin.

**Haragia:** Horia, bereziki oinean; zapore gozoa, usain atsegina (autoreen arabera, desberdinak da: izpilikuarena, laranja lorearena, intxaur muskatuarena, edo ez hain atsegina).

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Percomis* epitetoa latinetik dator, oso atsegina, esan nahi duen "percomis" hitzetik. Usain ona duelako.

Jangarritasuna
--------------

Jangarri kaskarra.

### Nahasketa arriskua

Nahasteko zaila usain eta zapore berezia duelako. *Cortinarius guttatus* delakoak antzeko usaina du, baina ez hain fuertea, kolore gorrixkagoa, erraboilarekin, haragi hori-oliba kolorekoa eta ez da jangarria

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Koniferoen basoetan eta baso mistoetan. Kare lurretan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 206 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 157 or. ISBN 84-282-0540-X (T. 2). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
**Paraguai** Hego Amerikako hego-erdialdeko ibai handia da, Paraná ibaiaren adar nagusia. Brasilgo Mato Grosson jaio eta Bolivia, Paraguai eta Argentinatik igarotzen da. 2.620 km luze da eta 1.168.540 km²ko arroa hartzen du.

Ibilbidea
---------

Paraguai Río de la Plataren arroko bigarren ibai handiena da. Mato Grosson (Brasil) du iturburua. Pantanala zeharkatu ondoren, Brasil eta Boliviaren arteko muga eratzen du, eta aurrerago Paraguai eta Argentinaren artekoa. Isla del Cerrito herriaren parean Paranára isurtzen da.

2.620 kmko luzera du, era honetan banatua: 1.308 km Brasilen, 57 km Brasil eta Boliviaren arteko muga eratuz, 328 km Brasil eta Paraguairen arteko muga eginez, 537 km Paraguain barrena eta 390 km Argentina eta Paraguairen arteko mugan. Ibaiadar nagusiak Jaurú, Cuiabá, Säo Lourenço, Taquarí, Pilcomayo eta Miranda dira.

Hidrometria
-----------

Paraguairen emaria 20 urtez (1964-1983 bitartean) neurtua izan da Porto Murtinhon (Brasil). Gune horretan, drainatutako eremuak 474.500 km² ditu, arro osoaren % 40. Urteko batez besteko emaria segundoko 2.299 m³ da. Emari handiena ekainean du (2.970 m³/s), eta txikiena azaroan (1.665 m³/s).

**Paraguairen batez besteko emariak (m³/s), Porto Murtinhon neurtuak**  
**Datuak: 1964 eta 1983 artean**

Ekonomia
--------

Paranáren arroko beste ibaietan ez bezala, Paraguain ez da zentral hidroelektrikorik eta, hortaz, 2.200 kilometroan nabigagarria da. (Amazonas ibaiak bakarrik gainditzen du kontinentean). Horregatik, merkataritza bide garrantzitsua da, Paraguai eta Boliviari itsasorako irteera ahalbidetzen diena. Portu nagusiak Porto Esperança eta Porto Murtinho (Brasil), Fuerte Olimpo, Villa Hayes eta Asunción (Paraguai) eta Formosa (Argentina) dira.

Arrantza garrantzi handikoa da, eta biztanle txiroenen diru iturri nagusia. Baina urteroko uholdeek jende migrazio handiak eragiten ditu biztanle klase hauetan, batez ere.

Pantanala munduko hezegunerik zabalena eta bioaniztasun handienetako bat da, eta Paraguai ibaiak ekarritako urek elikatzen dute.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    *Sistema fluvial Paraná-Paraguay.*  in: *El Transporte en la Cuenca del Plata, Secretaría General de la Organización de los Estados Americanos, Washington, D.C. 1985*. oas.org (Noiz kontsultatua: 2015-08-03).
2. ↑    *Paraguai ibaia Porto Murtinhon.*  grdc.sr.unh.edu (Noiz kontsultatua: 2015-08-03).
3. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Zoltan Istvan: *Drainage Plan Will Devastate S. American Rivers, Groups Say* National Geographic News artikulua, 2003-07-31, nationalgeographic.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q179396
* Commonscat Multimedia: Paraguay River

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315526747
* GND: 4358470-6
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 302330

 |

* Wd Datuak: Q179396
* Commonscat Multimedia: Paraguay River
**Iñaki Mendiguren Bereziartu** (Igartubeiti baserria, Ezkio, Gipuzkoa, 1954) gipuzkoar idazle eta itzultzailea da. Xabier Mendiguren anaia du.

Biografia
---------

Filosofia eta Letretan lizentziaduna da. Irakaskuntza urte asko eman ondoren, itzulpengintzan dihardu gaur egun. *Elizen arteko Biblia* (beste itzultzaile batzuekin elkarlanean, 1994; bere ekarpenaren berezitasuna bere kristau izaera protestantean dagoelarik), Alexis de Tocqueville (*Amerikako Demokrazia*, 1995), Jonathan Swift (*Gulliverren bidaiak*, 1997), David S. Williams (*Joko bikoitza*, 1999), Jeremy Taylor (*Aitonaren hamaikakoa*, 1999), edota J. K. Rowling (*Harry Potter* saila, 2000-2007) bezalako egileak itzuli ditu euskarara, beste askoren artean. 2002an Literatura Itzulpen Onenaren Euskadi Saria irabazi zuen *Harry Potter eta sekretuen ganbera* (2001) obrarekin. 2013an *Tom Sawyer-en abenturak* liburua itzultzeagatik Euskadi Literatura Saria irabazi zuen Sarah Turtle emaztearekin batera.

Bi eleberri eman ditu argitara: *Haltzak badu bihotzik* (1990), urtebete lehenago Café Iruña Baqué Saria eskuratu zuena, eta *Ilunkerako xuxurlak* (1999), urte bereko Irun Hiria Saria lortu zuena.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Berriro eman da argitara Elizen Arteko Biblia, eta oraingoan CD eta guzti» *El Diario Vasco* 2006-10-30 (Noiz kontsultatua: 2020-05-24).
2. ↑   «'Tom Sawyerren abenturak' liburua, IBBYren Ohorezko Zerrendan» *Berria* 2014-02-07.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260064
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 68249130
* ISNI: 0000 0000 5959 8028
* Literaturaren Zubitegia: 750
* BNE: XX992472
* LCCN: n98092400
* Tabakalera ID: 21655
* SUDOC: 084055952
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 96770
* Lur: 04140/eu\_m\_1856/m1856

 |

* Wd Datuak: Q12260064
**Hemen**, edo **(H)emen**, ikus-entzunezko sektoreko eta arte eszenikoetako emakumeei zuzendutako elkarte bat da, bi sektoreetan emakume profesionalen ikusgarritasuna bultzatzeko, lan-harremanak eta aukerak sustatzeko eta sexuen arteko desberdintasuna murrizteko. Izena "hemen" eta "eme" hitzekin jolasten du, bertako emakumeen topaleku dela adierazteko.

2016ko martxoaren 3an sortu zen "Hemen Here emakumeentzako Ikusentzunezko Elkartea" izenarekin.

Datu bilketa eta ikerketa sakonak egitea, legeetan eragitea (diru-laguntzen kuotetan emakumeen presentzia erdira igo nahi dute), curriculumetan eragitea (zinemagintza eta arte eszenikoen alorreko emakumeen datu basea sortu dute; aitzindariak izan dira horretan) eta iraultza hori feminismotik egitea dira haien helburu nagusietako batzuk.

Hainbat ikastaro eskaintzen dituzte, zinemarako musika eta argazki zuzendaritza, besteak beste.

2012ean 250 bazkide ziren, antzezleak, ekoizleak, eremu akademikoan dabiltzanak, zinema zuzendariak, gidoigileak, argazki zuzendariak, eta abar.

Profesionalen online direktorioa osatu du, emakume profesionalek eta enpresek elkar ezagutzeko.

Programak
---------

Etorkizuna izango diren ikus-entzunezko emakumeei lehen aukera emateko programa bat sortu dute, Alice. Programa 2020 eta 2024 bitartean garatzeko sortu zen. Alice Guy-Blaché izena du, fikziozko lehen zuzendaria eta zinema narratiboaren sortzailea. 1873an jaio zen Frantzian, eta mila film baino gehiago idatzi eta zuzendu zituen arren, zinemaren munduak erabat baztertu du duela oso gutxi arte. Horregatik, proiektuak bere izena darama.

Aukera programen bidez, ikus-entzunezko emakumeei lehen aukera ematen die; 18 eta 30 urte bitarteko emakumeei zuzendutako film labur bat garatzeko mentoretza-programa da. Emakume zinemagileen proiektu multzo bat hautatzen dute mentoretza programa baterako, eta horietako batek ekoiztetxe baten laguntza jasotzen du proiektua gauzatzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «HEMEN HERE EMAKUMEENTZAKO IKUSENTZUNEZKO ELKARTEA» *opendata.euskadi.eus* 2016-06-04 (Noiz kontsultatua: 2023-10-07).
2. 1 2 3    Artola, Amalur.  (2021-04-24). «Zinema eta arte eszenikoetako emakumeak, ukatzen zaien erakusleihoari hozka» *naiz:* (Noiz kontsultatua: 2023-10-01).
3. ↑   «Argazki Zuzendaritza Ikastaroa Lara Vilanovarekin, (H)emen Elkarteak antolatua» *www.kulturklik.euskadi.eus* 2023-05-30 (Noiz kontsultatua: 2023-10-01).
4. ↑    «Hasiera» *Hemen* (Noiz kontsultatua: 2023-10-01).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q122899707

 |

* Wd Datuak: Q122899707
1944-1944ko Mendebaldeko Europako mapan, Atlantikoko Harresia lerro horiaz adierazita dago.
**Atlantikoko Harresia** (alemanez, *Atlantikwall*) Bigarren Mundu Gerran zehar Alemania naziak Mendebaldeko Europako Atlantiko kostaldean zehar etengabe eraiki zuen bunker eta gotorlekuz osatutako defentsa lerro bat izan zen, hasi Norvegiako Ipar lurmuturretik eta Hendaia udalerriraino. Aliatuek Britainiar Uharteetatik abiatuta Europa itsasoz inbaditu ez zezaten saihesteko helburua zuen; hortaz, eraikuntzak luze jo zuen.

1942an Todt erakundeari proiektu erraldoi hori gauzatzeko ardura eman zitzaion. Kostu handi batez Mantxako kanaleko kostaldea eremua bunker, lubaki, gotorleku eta beste hainbat defentsa elementuz bete zen, denera 15.000 eraikin; horretarako, 11 milioi tona hormigoi eta miloi bat tona altzairu behar izan ziren.

1942-1944 artean eraiki eta 1942-1945 artean martxan egon zen. Dena den, haren funtzioa betetzea ia ezinezkoa zen, batez ere barne hartzen zuen kostalde osoaren erraldoitasuna zela eta. Hori 1944ean argi eta garbi zen, ez baitzen Normandiako lehorreratzea saihesteko gai izan.

Euskal Herrian harresi horretako atalik hegoaldekoena zegoen, zehazki Lapurdiko kostalde osoa barne hartzen zuena.

* Lindemann Bateria.Lindemann Bateria.
* Erwin Rommelek Harresia inspekzionatzen.Erwin Rommelek Harresia inspekzionatzen.
* Girondako hondartzak.Girondako hondartzak.
* Oztopoak hondartzan, Calaisko itsasartea.Oztopoak hondartzan, Calaisko itsasartea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q57370
* Commonscat Multimedia: Atlantic Wall

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315144389
* NKC: ph349189

 |

* Wd Datuak: Q57370
* Commonscat Multimedia: Atlantic Wall
**Maginot lerroa** (frantsesez: *Ligne Maginot*) Frantziako gobernuak 1927-1936 bitartean, André Maginot gerra ministroaren gomendioz, Belgika, Luxenburgo, Alemania, Suitza eta Italiarekiko mugetan eraikitako gotorleku-sistema izan zen. Maginot lerroa izena erabiltzen da bai gotorleku-sistema osoa izendatzeko, bai Alemaniako mugan dauden fortifikazioak bakarrik adierazteko. Italiako mugan daudenei *Alpeetako lerroa* deritzaie.

Sistema honek bere sortzaileari zor dio izena: André Maginoti, garai hartako Frantziako gerra ministroari; Lehen Mundu Gerrako elbarria, 1922an proiektua hasi eta 1932an hil zen bere lana amaitua ikusi gabe.

Proiektuaren zati funtsezkoena 1936an amaitu zen, Adolf Hitlerren mehatxua puri-purian zegoenean. Maginot lerroa munduan eraiki den defentsa-lerro militar handiena da. 5.000 milioi frankoko kostua izan zuen (5.000 milioi euro baino gehiago).

Gotorleku-lerro honek 108 gotorleku nagusi ditu (beraien artean 15 km-ko distantziarekin), gotorleku txiki asko eta 400 galeria (100 km) baino gehiago.

Estrategia-akatsa
-----------------

Lerroak ez zuen Frantziaren porrota eragotzi Bigarren Mundu Gerran (1940). Bestalde, alemaniarrek fortifikazio-lerrora inguratu eta erasotu zuten Sedan inguruan, eta horrela, aliatuen ejertzitoak bitan banatu zituzten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*
2. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Maginot lerroari buruzko informazioa eta bertan bizikletan ibiltzeko argibideak
* **(Ingelesez)** Maginot lerroari buruzko informazioa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q162746
* Commonscat Multimedia: Maginot Line

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316431960
* BNE: XX4985852
* BNF: 11934283h (data)
* GND: 4099996-8
* LCCN: sh85079633
* NKC: ph292488
* NARA: 10044433
* SUDOC: 02726257X
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q162746
* Commonscat Multimedia: Maginot Line
**Waterlooko gudua**, 1815eko ekainaren 18an burutua, Napoleon Bonaparteren azken guda izan zen. Porrot egindakoan, bere inperioa bertan behera geratu zen. Belgikako Waterloo udalerrian gertatu zen.

Leipzigeko guduaren (1813) eta Frantziako borroken ostean Napoleon Elba irlara deserriratu bazuten ere, 1815eko martxoan Frantziara itzuli zen boterea berreskuratzera. Waterlooko porrotak agintalde labur berri honi (Ehun Egunak deritzona) amaiera eman zion. Harrezkero, Santa Helena irla urrunagora erbesteratu zuten Napoleon, non 1821ean hil zen.

Napoleonek agintea berreskuratu ondoren, lehen aurre egin zioten estatu frankok Zazpigarren Koalizioa osatu zuten, eta armadak mugiarazten hasi ziren berriro Napoleonen aurka egitearren. Bildu ziren lehenengo armada, Frantziako ipar-ekialdeko mugatik hurbil, Gebhard Leberecht von Blücher buru zuen prusiar armada eta Wellingtongo dukea buru zuen armada ingelesa ziren. Zazpigarren Koalizioko beste armada batzuk bertaratu eta Frantziako inbasioa eratu aurretik, Napoleonek haiei eraso egitea erabaki zuen. Ekintza horretan lau bataila nagusi borrokatu ziren: Quatre Bras (ekainaren 16an), Ligny (ekainaren 16an), Waterloo (ekainaren 18an), eta Wavre (ekainaren 18-19an). Waterloo borroka erabakigarriena suertatu zen.

Ekainaren 17ko gauean goitik behera egin zuen euria. Beraz, Napoleonek aurrez aurreko borroka ekainaren 18ko arratsaldera arte atzeratzeko deliberoa hartu zuen, lurra lehor zedin. Wellingtonen armadak, Bruselarako bidean kokatuta, frantziarren erasoa jasan zuen kontraerasoari ekin arte. Aldi berean, prusiarrek Napoleonen eskuineko aldea apurtu zuten. Alderdi guztietan galera handiak izan arren, Frantziako armadak egin zuen atzera ihesean. Koalizioaren indarrak Frantzian sartzea ezin izan zuten galarazi. Louis XVIII.a tronuan berrezarri zuten eta Napoleonek erbestera jo zuen.

Ikus gainera
------------

* Waterloo

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q48314
* Commonscat Multimedia: Battle of Waterloo

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX535896
* BNF: 119397802 (data)
* GND: 4189312-8
* LCCN: sh85145739
* NKC: ph118204
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Ondare historikoa**
* FMIS: LSH/events/196

 |

* Wd Datuak: Q48314
* Commonscat Multimedia: Battle of Waterloo
**Felazio** bat egiten.
Sexu harremanetan, **felazioa** zakila ahoan sartu eta ezpainez eta mingainaz zurrupatu eta laztantzea da. Eiakulazioa eragin eta gizonaren orgasmoa lortu, koito aurretik zakila kilikatu eta tentetu edo besterik gabe sexu plazerra emateko egin daiteke. Babesik gabe, HIESa eta bestelako sexu gaixotasunak kutsatzeko arriskua dakarren sexu praktika bat da.

Pornografia vs. errealitatea
----------------------------

Felazioak ohikoak dira pornografian, askotan gertuko eszena gisa. Pornoaren industriaren errepertorio estandarrean, ohikoa bihurtu da zakila felatzailearen ahutzetan sakonki sartzea, goragalea piztu arte. Ez hori bakarrik: ekoizleek, oka egitear dagoen felatzaileari, askotan zorion eta atsegin aurpegia jartzea espreski eskatzen diote. Horretara, pornoa kontsumitu ohi duten pertsonek praktika honen normaltasuna irudika dezakete, horrela ez denean. Halere, sexologoek seinalatu dutenez, porno erreferentziak baino ez dituzten maitale gazteen artean praktika honen eskaria handitzen ari da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Sobre el sexo oral y las arcadas.*  (Noiz kontsultatua: 2021-02-22).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8401
* Commonscat Multimedia: Fellatio

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4681038-9

 |

* Wd Datuak: Q8401
* Commonscat Multimedia: Fellatio
*Artikulu hau Alaskako uharteari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Galesko Printzearen uhartea (argipena)».*

**Galesko Printzearen uhartea** (ingelesez, *Prince of Wales Island)* Alexander artxipelagoko uharteetako bat da, Alaskako hego-ekialdean. 6.674 km ² -rekin, Estatu Batuetako hirugarren uharterik handiena da, Hawaii eta Kodiak uharteen ondoren.

Geografia
---------

Uharteak 217 kilometro luze eta 72 km zabal egiten ditu, eta 6.674 km ² ditu. 6.000 pertsona inguru bizi dira uhartean, eta Craig da komunitate garrantzitsuena, 20. mendearen hasieran sortua, 1.300 biztanle inguru dituelarik. 750 pertsona inguru bizi dira Klawock herrian, arrantza-tradizio handiko herrian.

Uhartean fiordo eta baso trinko asko daude. Hedadura karstiko handiak daude, besteak beste, 200 metroko sakonerako El Capitan Pit putzua, Estatu Batuetako putzu karstiko sakonena. Tongass baso nazionalak estaltzen du uhartearen zatirik handiena. Klima hezea da.

Historia
--------

Uharteko herri indigenak dira Tlingit herria uhartearen iparraldean, eta Haida herria hegoaldean. Tlingiterazko Taan izenarekin ere ezaguna da uhartea.

1741ean, Aleksei Txírikovek, Vitus Beringen bigarren bidaian, uharteko lehen lehorreratze europarra egin zuen. Espainiarrek 1775ean erreklamatu zuten. 1778ko espedizio britainiar batek, James Cooken agindupean, lurraldea kartografiatu zuen, eta La Perouseko kondearen espedizio frantsesak bisita egin zuen 1786an. Urrezko meatzeak ustiatu ziren xix. mendean eta, 20. mendean, uranioa.

21. mendean, izokinen arrantza komertziala eta turismoa dira oinarri ekonomikoak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, katalanezko wikipediako «Illa del Príncep de Gal·les (Alaska)» artikulutik itzulia izan da, 2022-01-11 data duen 29205812 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2022-01-11 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.

1. ↑    *www.gorp.com.* .
2. ↑   «Languages - Haida | Alaska Native Language Center» *www.uaf.edu* (Noiz kontsultatua: 2023-09-27).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Prince of Wales Island» *Audubon Alaska* 2019-05-09 (Noiz kontsultatua: 2023-09-27).
4. ↑  www.pbs.org
5. ↑    *ardf.wr.usgs.gov.* .
6. ↑    *www.ucoreuranium.com.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q601637
* Commonscat Multimedia: Prince of Wales Island, Alaska

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 150145067350866631114
* LCCN: sh88007535
* **Lekuak**
* OSM: 3955666

 |

* Wd Datuak: Q601637
* Commonscat Multimedia: Prince of Wales Island, Alaska
**Claudia Gravy** (Boma, gaur egun Kongoko Errepublika Demokratikoa, 1945eko maiatzaren 12a) kongoar jatorriko espainiar antzezlea da.

Biografia
---------

Lehen ikasketak burutu ondoren, Bruselara joan zen, eta interpretazio-ikasketak egin zituen han. 1965ean Espainiara joan zen, eta han bizi da harrezkero. 1965ean bertan bi filmetan parte hartu zuen: *Acteón* eta *Un vampiro para dos* ("Banpiro bat birentzat"). Hurrengo hiru urteetan arte dramatikoko ikasketak egin zituen Madrilgo Teatro Estudion. 1969an *Prana* eta "Fortunata eta Jazinta" filmetan lan egin zuen, eta *Historias de la frivolidad* ("Fribolitatearen historiak") grabatu zuen telebistarentzat. Urte hartan Espainiako herritartasuna hartu zuen.

Beste film askotan parte hartu du: *¿Es usted el asesino?* (1970, "Zeu zara hiltzailea?", Ibáñez Menta); *Los nuevos españoles* (1974, "Espainiar berriak"); *Madrid, Costa Fleming* (1975, José María Forqué); *La espuela* (1976, "Ezproia", Roberto Fandiño); *La criatura* (1978, "Izakia", Eloy de la Iglesia); *Soldados* (1978, "Soldaduak", Alfonso Ungría); *Miedo a salir de noche* (1979, "Gauez irteteko beldurra", Eloy de la Iglesia); *Corazón de papel* (1981, "Paperezko bihotza").

1984an Australian izan zen, haurrentzako bi telesailetan parte hartzen: "Ibar sekretua" eta "Iheslarien uhartea". Hurrengo urteetan antzerki-lanak egin zituen *El castigo sin vergüenza* ("Lotsarik gabeko zigorra"), *Cinco Lorcas cinco* ("Bost Lorca bost") eta telesail askotan parte hartu zuen: *Páginas de sucesos* ("Gertaeren orrialdeak"), *El joven Picasso* ("Picasso gaztea").

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q544159
* Commonscat Multimedia: Claudia Gravy

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87073868
* ISNI: 0000 0000 6086 3001
* BNE: XX1306073
* CANTIC: a1080707x
* ICCU: RAVV577274
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02559/eu\_g\_3057/g3057

 |

* Wd Datuak: Q544159
* Commonscat Multimedia: Claudia Gravy