recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Feldespatoak** nagusiki, arroka igneoak osatzen dituzten mineral taldeak dira, beste edozein motatako arroketan ere aurki daitezkeen arren. Feldespatoak, aluminio, kaltzio, sodio edo potasiozko silikatoei dagozkie, edo base hauen nahasteei.

Bere egitura, siliziozko oinarri batean (Si4+) datza, non, zati bat, isomorfikoki, aluminioagatik aldatua izan den. Kargak desorekatzean, katioi metalikoekin konpentsatzen dira (K+, Na+, Ca+2).

Monokliniko edo triklinikoak izan daitezke. Kolore zurikoak dira, dirdira beirakaradunak edo oso kolore argietakoak. Bere jatorria petrografikoa da, oso ugariak eta magmaren solidotzearen bidez eratutakoak. Oso aldagarriak dira eta kaolinizazio izeneko prozesu baten bidez narriatzen dira.

Feldespato guztiak mineral gogorrak dira, 2,5 eta 2,75 arteko pisu espezifikodunak. Bi talde handitan banatzen dira:

* Ortosak (feldespato potasikoak): monoklinikoak direnak, adibidez ortosa.
* Plagioklasak (feldespato kaltziko edo sodikoak): triklinikoak direnak, adibidez albita, labradorita eta anortita.

Kuartzoa eta mikarekin batera, granitoa osatzen duen mineraletako bat da, honen deskonposaketa, meteorizazioaren arduraduna delarik. Feldespatoaren meteorizazioa (edo kaolinizazioa), giro hezeetan eta karbono dioxidoz CO2 kargatuetan gertatzen da. CO2a CO3an bihurtzen da, potasioa, kaltzioa edo sodioarekin lotzeko, karbonatuak sortuz, kaltzioaren kasuan kaltzita deritzo. Euren aldetik, silikato bikoitzek, aluminio silikato hidratatuak eratzen dituzte, kaolina, alegia.

Ikus, gainera
-------------

  

* Tektosilikato

* Silikato

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q170258
* Commonscat Multimedia: Feldspar

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11971186c (data)
* GND: 4153949-7
* LCCN: sh85047693
* NDL: 00573676
* AAT: 300011087
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q170258
* Commonscat Multimedia: Feldspar
**Gluzidoen katabolismoa** azukreen desgradazio biokimikoan datza, hasierako molekula konplexuak molekula sinpleagoak bihurtuz energia lortzeko.

Gluzidoen katabolismoa honako ekuazio honetan laburbil daiteke:

C6H12O6 + 6 O2 → 6 CO2 + 6 H2O + energia (ATP)

Ikusten denez, ekuazio hau fotosintesiaren alderantzizkoa da. Ekuazio hau arnasketa aerobikoari dagokio, gluzidoen katabolismoaren bide metaboliko nagusiari, alegia.

Gluzidoen katabolismoaren lehenengo fasean polisakaridoak eta disakaridoak (almidoia, glukogenoa, zelulosa, laktosa, etab.) monosakarido bihurtzen dira. Entzima hidrolitiko batzuek polimero horiek degradatzen dituzte. Bakterioek entzima horiek kanporatzen dituzte, baina animaliek digestio aparatuan dauzkate, eta bertan burutzen dute polisakaridoen hidrolisia.

Bigarren etapan, sortutako monosakaridoak (fruktosa, galaktosa...eta batez ere glukosa) glukolisiaren bitartez degradatzen dira, azido pirubiko, ATP eta NADH sortuz.

Glukolisia glukosaren katabolismoaren bide nagusia bada ere, ez da bakarra. Zenbait bakteriok eta eukariotok beste bide batzuk erabiltzen dituzte glukosa degradatzeko: Entner-Doudoroff bidea eta pentosa-fosfatoarena, esaterako.

Orokorrean, gluzidoen katabolismoak hiru bide metaboliko desberdin jarrai dezake:

* arnasketa aerobioarena: Glukolisia, Krebs zikloa eta arnas katea osatutakoa. Bizidunen artean ohikoena. Oxigenoa da elektroien azken hartzailea.

* hartzidurarena: zenbait bakteriok eta legamik burututakoa. Glukolisiaren ondoren azido pirubikoa, edo haren deribaturen bat, erreduzitzen da. Oxigenorik gabe burutzen da.

* arnasketa anaerobioarena: Glukolisia, Krebs zikloa eta arnas katea ere osatutakoa. Oxigenorik gabe burutzen da, eta elektroien azken hartzailea oxigenoa ez den beste konposatu inorganikoa da (CO2, NO3, SO4...). Zenbait bakteriok besterik ez dute burutzen.

Ikus, gainera
-------------

* katabolismo
* glukolisi
* Krebs zikloa
* arnas katea
* hartzidura
* arnasketa anaerobio

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258587

 |

* Wd Datuak: Q12258587
**Felice Albers**,  (Amstelveen, Herbehereak, 1999ko abenduaren 27a), belar-hockeyan lehiatzen den kirolari herbeheretarra da.

Albers-ek Amsterdameko klubean jokatzen du, Hoofdklasse holandarrean.

2019an, Amsterdameko 47. eta azken EuroHockey Kluben Txapeldunen Kopa irabazi zuen Amsterdam taldeko kidea zen Albers. Taldeak 7-0 irabazi zuen finala Donostiako Real Sociedad taldearen aurka, Amstelveenen (Herbehereetan) egindako txapelketan.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta urrezko domina eskuratu zuen belar-hockeyan Herbehereetako taldearekin, Argentinaren eta Erresuma Batuaren aurretik.

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Felice Albers, Eva de Goede, Xan de Waard, Marloes Keetels, Josine Koning, Sanne Koolen, Laurien Leurink, Frédérique Matla, Freeke Moes, Laura Nunnink, Malou Pheninckx, Pien Sanders, Lauren Stam, Margot van Geffen, Stella van Gils, Caia van Maasakker, Maria Verschoor eta Lidewij Welten-ek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 01 !1. postua, urrezko domina | Emakumezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Felice Albers» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Felice Albers» FIH **(Ingelesez)**
3. ↑  "EuroHockey Club Cup 2019 Women Eurohockey altiusrt.com 2019-07-24an begiratua **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65920983

 |

* Wd Datuak: Q65920983
U.S. Bullion Depository
**Fort Knox** Ameriketako Estatu Batuetako Armadak Kentucky estatuan duen base militar bat da. Instalakuntzek, 44.000 hektareako hedadura hartzen dutenak, Bullit konderria, Hardin konderria eta Meade konderriaren zatiak hartzen dituzte. Gaur egun, instalakuntzek *United States Army Armor School* (blindatuetan instrukzio akademia) hartzen dute, Armadako zein Itsas Armadako tripulazioek erabilia euren M1 Abrams tankeetan entrenatzeko. Gainera, bere lurraldean George Patton Museo Orokorra dago, AEBetako Armadaren zalditeria eta blindatuen historia erakusten duena, George Pattonen karreraz gain.

Urre gordailua
--------------

1937. urtez geroztik, Fort Knoxen AEBetako eta hainbat herrialdeetako urre erreserbak sekulako segurtasun neurrien pean gordetzen dira.

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q983650
* Commonscat Multimedia: Fort Knox

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159068112
* LCCN: n81056588
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q983650
* Commonscat Multimedia: Fort Knox

37°54′57″N 85°57′23″W﻿ / ﻿37.91597°N 85.95625°W﻿ / 37.91597; -85.95625
Fotoarnasketa
**Fotoarnasketa** landareek egiten duten arnasketa berezia da, argia behar duena. Oxigenoa kontsumitu eta CO2 sortzen du. Landarearen kloroplasto, peroxisoma eta mitokondrioetan burutzen da. Prozesu hau ingurune lehor eta beroetan gertatzen da, hostoen estomak ur-galerak ekiditeko ixten direnean.

Fotoarnasketa fotosintesiarekin batera burutzen da; biek ala biek argia behar dutelako. Hala ere, prozesu metaboliko desberdinak dira: fotosintesiak CO2 kontsumitu eta O2 askatzen duen bitartean, fotoarnasketak oxigenoa kontsumitu eta CO2 sortzen du. Ohiko arnasketarekin alderatuta, aldiz, fotoarnasketak energia galtzen du, ez du ATP-rik sortzen.

Fotoarnasketaren hasierako metabolitoa Calvin zikloan ere parte hartzen duen erribulosa 1,5 difosfatoa da. Oxigenoarekin erreakzionatzerakoan fosfoglikolatoa eta 3-fosfoglizerikoa sortzen du:

Erribulosa 1,5 difosfatoa + O2 → fosfoglikolatoa + 3Pglizerikoa
Kloroplastoetan burutzen da hasierako erreakzio hau.

Gero, fosfoglikolatoa kloroplastotik atera eta peroxisometan sartzen da; bertan eta baita mitokondrioetan ere bide metaboliko konplexua burutzen du, glizina eta serina aminoazidoak agertuz eta CO2 eta amoniakoa askatuz.

Fotoarnasketak fotosintesiaren errendimendua murrizten du (%50era jaitsiz). Erribulosa 1,5 difosfatoa kontsumitzen duenez, Calvin zikloa moteltzen du eta baita horren bidez burutzen den karbonoaren asimilazioa ere.

Karbono dioxidoaren kontzentrazio txikiek fotoarnasketa indartzen dute.

Ikus, gainera
-------------

* Fotosintesi

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q842275
* Commonscat Multimedia: Photorespiration

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4255712-4
* LCCN: sh85102872
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q842275
* Commonscat Multimedia: Photorespiration
**Pitfour gaztelua** (ingelesez: *Pitfour Castle*) Eskoziako Perth eta Kinross eskualdean dagoen gaztelu bat da, St. Madoes herrian. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

Historia
--------

1600 urtean Pitfour dorretxea agertzen da agiri batean, Tay ibaiaren ondoan dagoela esaten da. Gaur egungo eraikina ordea John Richardson aberatsak eraiki zuen 1784 inguruan. Robert Adam arkitektoak diseinatua dela uste da baina ez dago hau baieztatzen duen dokumenturik. 1825ean William Burn arkitektoak handitu egin zuen gaztelua, liburutegia eta erloju dorrea gehituz.

XX mendean bertan behera utzia izan zen eta 1964an berriztatze lanak abiatu zituzten. 1969an ia erabat berrizturik zegoen baina ekialdeko zatian sua piztu eta nabarmen kaltetu zuen. 1974an eraistekotan egon ziren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11838987
* Commonscat Multimedia: Pitfour Castle

---

 |

* Wd Datuak: Q11838987
* Commonscat Multimedia: Pitfour Castle
**Folkwine**, Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da, eta, bere istorioa, Eraztunen Jauna eleberriaren eranskinetan kontatzen da. Rohirrim bat da, Rohaneko hamalaugarren erregea. Folka Ehiztariaren semea, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2830ean jaio zen.

Historia
--------

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2864an koroatua izan zen, bere aita ehizaldi batean hil ondoren.

Bere erregealdian, Haradrimen aurka borrokatu zuen eta Mendebaldeko Foldea birkonkistatu zuen, Dunledinarrek, Adorn eta Isen ibaien arteko eskualdean okupatu zutena.

Lau seme-alaba izan zituen, hiru seme eta alaba bat. Bere seme bikiak ziren Folkredek eta Fastredek, Gondorgatik borrokatu zuten Haradrimen aurka, baina guduan hil ziren.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2903an hil zen, 73 urte zituela eta horietatik 39 errege bezala eman ondoren. Bere oinordekoa, bere seme Fengel izan zen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Folka** | **Eorlen etxea Rohango erregea**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2864-2903 | Ondorengoa**Fengel** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2570469

 |

* Wd Datuak: Q2570469
**Patrizia Vitelli**, jaiotzez Patrizia Varela, (Arrasate, 1990) sukaldaritzan aditua den blogaria, influencerra eta telebista aurkezlea da.

Ibilbidea
---------

Zuzenbide ikasketak egitera Bilbora joan zen eta han hasi zen sukaldatzen. "The Cook Rocker" izeneko sukaldaritza bloga sortu zuen eta 2014 arte edukiak igo zituen. Orduan hartu zuen *Patrizia Vitelli* izen artistikoa, *The Godfather* filmeko Apolonia Vitelli pertsonaian inspiratua.

Zuzenbide ikasketak utzi eta Lidergo eta Ekintzailetza gradua egin zuen. Gradu amaierako proiektu gisa "Bilbao Food Tours" enpresa sortu zuen 2016an, Bilbora datozen turistei pintxo ibilbideak antolatzen dizkiena. 2018an "Foodiario" instagrameko kontua sortu zuen. 2020an COVID-19 pandemiako itxialdi garaian errezeta liburu elektroniko bat atera zuen.

2022-23 denboraldian Zigor Iturrietarekin batera Txoriene sukaldaritza telesaioko aurkezlea da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    «Patrizia Vitelli: "Etxean sukaldean aritzea da egin dezakezun onena" - Debagoiena» *Goiena.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-10-30).
2. ↑    «Patrizia Vitelli txoriak baino goizago jaikita etortzen da "Txoriene"ra» *EITB* 2022-10-03 (Noiz kontsultatua: 2022-10-30).
3. ↑    «Patrizia Vitelli: "Nire ustez, gauzak naturalki transmititzea da gakoa" - Getxo» *Hiruka.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-10-30).
4. ↑    SL, TAI GABE DIGITALA.  (2022-10-08). ««Lurralde bat ezagutzeko modurik onena da gastronomia»» *naiz:* (Noiz kontsultatua: 2022-10-30).

Kanpo estekak
-------------

* *Foodiario* webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q114929807

 |

* Wd Datuak: Q114929807
**Pionir Pabiloia** edo **Pionir Aretoa** (serbieraz: Хала Пионир, Hala Pionir) erabilera-anitzeko pabiloi bat da, Serbiako Palilula herrian dagoena. Pabiloiak 8,150 ikuslerentzako tokia du saskibaloi partidetarako.

Bertan jokatzen dituzten euren etxeko partidak KK Partizan, Belgradoko Izar Gorria eta OKK Belgrado taldeek. 1973ko ekainak 1ean inauguratua izan zen.

Ekitaldiak
----------

Ireki zenetik, Pionirrek, beste batzuen artean Eric Clapton, Motorhead, Iron Maiden, Luciano Pavarotti eta 50 Cent bezalako artista garrantzitsuen kontzertuak hartu ditu.

Saskibaloiari dagokionez, Pionirren jokatu ziren 1975eko Eurobasketaren azken fasea, 1977ko Euroligako finala Maccabi Tel Aviv eta Mobilgirgi Vareseren artean. Jada desagertua dagoen lehiaketa den Europako Saskibaloi Errekoparen egoitza ere izan zen 1998an. 2005eko Gizonezkoen Europako Saskibaloi Txapelketan talde faseko zenbait partida jokatu ziren bertan.

Pionir izan da 2012ko Gizonezkoen Europako Eskubaloi txapelketako egoitzetako bat.

Kanpo estekak
-------------

* Hala Pionir

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q367802
* Commonscat Multimedia: Pionir Hall

---

 |

* Wd Datuak: Q367802
* Commonscat Multimedia: Pionir Hall


1. ↑
Gezitoki bat
**Gezitokia** edo **buiraka**, larruzko, zurezko edo oihalezko kaxa edo zilindro bat da, arkulariek, euren geziak eramateko erabiltzen dutena, honela, geziak modu errazagoan hartu ahal izateko.

Gezitokia, ohi, bizkarrean eramaten da, arkulariak, mugimendu askatasuna izan dezan, eta, aldi berean, gezietara erraz iristeko modua. Infanteria edo zalditeria soldaduentzako ohiko posizioa zen, eta, egun, arku zuzen eta arku birkurbatuarekin tiraketa instintiboa praktikatzen duten arkularientzat.

Edonola ere, zehaztasuneko kirol tiratzaileek eta beste modalitate batzuetakoek, mugikortasun gutxiago behar dutenez, gerritik zintzilik eroaten dute, honela, errezago egiten zaie geziak ateratzea, mugimenduaren arazoa gainetik kenduta.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q222560
* Commonscat Multimedia: Quivers

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2007001556
* AAT: 300036930
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q222560
* Commonscat Multimedia: Quivers
**Patrozinioko Andre Mariaren baseliza** Nafarroa Garaiko Aragoiko Erriberako Milagro udalerrian kokatutako kristiau baseliza bat da, XVIII. mendean eraikia. Barroko estiloa ditu.

Eraikina
--------

Biztanleriaren beheko aldean dago. Efektu barroko handiko fabrika honek Pedro Agirre maisuaren proiektuari jarraitzen dio; 1699 eta 1703 artean eraiki zen. Nafarroako Barrokoaren kontzepzio landuena da, Tuterako Irakaskuntzarekin parekotasuna onartuz. Oinplano oktogonalean elipse bat dago, ardatz nagusia tenpluaren noranzkoarekin bat datorrena; lau angelu nagusietan gurutze greko bat sortzen duten esparru karratu batzuk irekitzen dira, eta, ondorioz, eraikin honen tentsio espaziala areagotu egiten da. Aberastasun eta konplexutasun bera transmititzen da aurrez aurre dauden estalkira, binaka, kupulak linternekin eta ertz-gangak, guztiak gurutzaduraren kupula eliptiko handiak lotuak. Oinplanoaren eta estalkien ikuskera askotariko horrekin kontrastean, euskarri-sistema hizkuntza argi eta soilean adierazten da, erlaitz batean luzatzen diren ordena erraldoiko pilastra kaxeatuetan oinarrituta.

Kanpoaldean, berriz ere bolumen-jokoak, argi-itzalen kontrasteak eta paramentu leunez apaindutako eremuek efektu barroko iradokitzailea lortzen dute. Eraikina koroatzen duten dorre txiki, kupula eta pinakulu ugariek arrotz egiten dute eskualde honetako berezko arkitekturatik, baina materialak, adreiluak eta harekin egindako dekorazio-lanek erabat integratzen dute bere ingurunean. Patrozinioko Ama Birjina, basilikaren titularra, tailu gotikoa izan daiteke, zaharberritzean erabat aldatu bada ere.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | MILAGRO.*  (Noiz kontsultatua: 2022-01-09).

Ikus, gainera
-------------

* Milagro
* Aragoiko Erribera
* Nafarroa Garaia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113162394

 |

* Wd Datuak: Q113162394
**Patrick Tosani** (Boissy-l'Aillerie, Frantzia, 1954ko irailaren 28a) argazkilaria da. Arkitekturako ikasketak egin zituen Parisen 1973-1979 bitartean, eta gero argazkilaritzan murgildu zen. Tosaniren koloretako lanen helburu nagusia errealitatearen berri ematea da, eta horretarako erabiltzen dituen gaiak hauek dira: zapata-orpoak, koilarak, danborrak, eskuak, hankak, haragi-puskak, ogi-mamia.

Tosaniren lehenengo lanek, 1980ko hamarraldiaren hasierakoek, gauzen begirada zuzen eta hutsala adierazi nahi dute, eta haren asmoa da argazkilaritzaren baliabide objektiboenekin lan egitea: zehaztasuna, ikuspegien aurrealdea, kolorea, argitasuna, handitzea. Parametro horiek espazioaren eta eskalaren arazoa definitzen laguntzen diote, eta horixe da Tosaniren lanaren ezaugarrietako bat. Eskala-joko horiek txikitik handira doaz beti, gertu-gertutik ateratako eta izotz-koskorretan sartutako irudi txikietan bezala (menditarra, eskiatzailea, dantzaria). Baina ondoren formatu handiko argazkietara jo zuen, *Talons* (1987) sailean esate baterako. Azken horretan emakumezkoen zapata-orpoak agertzen dira, bi metrorainoko luzerakoak. *Géographies* (1988) sailean oraindik garbiago erakusten du espazioaren garrantzia.

Bestalde, Tosaniren irudi gehienetan denbora da gai nagusia. Igaro den denbora ez da soilik paperean betiko adierazten den une jakin bat, objektuetan eragina izan duen denboraren joana ere bada. *La Pluei seule* (1986, *Euria bakarrik*) sailean euriaren argazkiak bildu zituen. Objektuengan egindako lanari dagokionez, Tosanik ardura handia izan zuen objektuen ehundura, islak eta koloreak adierazten. Horretarako, ukimen-balioak ematen saiatu zen, batez ere gizaki-buruak goitik erakutsiz, oso hurbiletik eta ia aurpegia ikusten ez dela, eta abar. *Portraits* sailean (1984-1985), berriz, aurpegien argazki nahasiak agertu zituen Braille paperaren gainean.

1997an, Niépce saria jaso zuen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)** Patrick Tosaniren web-orria

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3369896
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 14956298
* ISNI: 0000 0001 2121 759X
* BNF: 137747453 (data)
* GND: 119228335
* LCCN: n93067504
* NKC: xx0269611
* SUDOC: 027993140
* ULAN: 500196204
* RKD: 254805
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05678/eu\_t\_1482/t1482
* **Bilduma digitalak**
* Persée: 690708

 |

* Wd Datuak: Q3369896
Donemiliagako 60. kodexaren 72. orrialdea, bazterrean glosa duena.
**Glosa** (grezieratik, γλώσσα *glossa*, euskaraz 'mingaina', baita ere 'mintzaira') liburu baten orri bazterretan edo lerro artean idatzitako oharra da. Ohar horretan testuarekin lotutako azalpena ematen da, hizkuntza berean edo beste hizkuntza desberdin batean. Ondorioz, glosa mota asko egon daiteke, luzera edo edukieraren arabera; izan daiteke hitz bakar bat edota esaldi, paragrafo baten itzulpena edo antzeko beste testuen erreferentzia.

Glosa multzo batek glosario izena du. Esan behar da glosen bilketa, glosario moduan, lexikografiaren hasiera izan zela eta horrela sortutako lanak lehen hiztegiak izan zirela. Erdi Aroan glosagile lana bazegoen eta haien edukia lege testuekin lotutako komentarioak zirenean, haien lanak *apparatus* bezala ezagutzen ziren.

Glosak, askotan, inprenta aurreko garaietako ezaugarriak dira. Garai horietan liburu gutxi zeuden eta zeudenak zehaztasun guztiekin irakurtzen ziren.

Teologian eta Zuzenbidean
-------------------------

Erdi Aroan Bibliaren teologian oso genero arrunta izan zen. Askotan buruz ikasten ziren, nork idatzi zuen jakin barik. Bibliako zenbait pasarte horrelako glosekin lotzen ziren biak bat izango balira bezala.

Garai bereko zuzenbidean ere, Erromatar zuzenbideaz eta Zuzenbide kanonikoaz idatzitako glosak erreferentzia elementu garrantzitsuak ziren. *Sedes materiae* izena jaso zuten, hau da, gaiari buruzko laguntza. Ezagunak dira 1160 urtearen inguruan Pedro Lombardok Salmoei buruz idatzi zituen *Magna glossatura in Psalmos* izenburukoa adibidez.

Hizkuntzalaritzan
-----------------

Glosa erraz bat testu batean kakotxen artean markatzen da eta ondoren atzerriko hizkuntzaren hitza. Adibidez:

* Kosakoen txalupa mota bat da *chaika* ‘antxeta’.

Literaturan
-----------

Glosa forma poetiko bat da. Funtsean poema baten komentarioa beste poema baten bidez eta jatorrizko poemaren lerroak tartean jartzean datza, esaterako ahapaldi bakoitzaren amaiera moduan.

Musikan
-------

Musika terminologia glosa emandako melodia baten apaintzea da. Musika instrumentalari egokitzen zaio. Glosak jatorrizko melodiaren zabaltzea zen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1132324
* **Identifikadoreak**
* BNF: 144972893 (data)
* GND: 4021310-9
* AAT: 300211708
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1132324
**Pidgina** hiztegi murriztua eta gramatika soila duen hizkuntza da, mintzaira baten joera sintaktiko, fonetiko eta morfologikoak beste baten unitate lexikoekin elkartzen dituena. Hizkuntza berbera ez duten gizataldeen artean elkar ulertzeko sortzen da. Batzuetan pidgina gizatalde baten lehen edo bigarren hizkuntza bihurtzen da. Pidgin adibideak dira txinatar ingeles pidgina, Haitiko frantses kreolea, eta Melanesiako ingeles pidgina.

Pidgina ez da talde etniko edo sozial jakin baten dialektoa; orohar, immigrante batek bere bizileku berrian erabiltzen duen hizkuntza aldaera da, edo lingustikoki oso desberdinak diren herrien artean harremanak sortzen diren guneetan erabiltzen den *lingua franca* bat. Pigdinak kolonietan sortu ohi ziren, nazio menderatzailearen hizkuntzaren gramatika sinplifikatu bat beste hizkuntzen elementuekin nahasten zenean. Pidgin hizkuntza askotatik kreol hizkuntzak garatu izan dira, hurrengo belaunaldiek pidginaren gramatika osatu eta ama-hizkuntza gisa ikasi dutenean.

Euskararen pidginak
-------------------

Euskal Herriko baleazaleek pidgin bi sortu zituzten Ipar Atlantikoan egindako bidaietan: Islandian euskara-islandiera pidgina, eta Ternua eta Labradorren algonkin-euskara pidgina.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Pidgin hizkuntzen zerrenda, ethnologue.org

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q33831
* **Identifikadoreak**
* BNF: 119482005 (data)
* GND: 4076134-4
* LCCN: sh85102028
* NKC: ph124071
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q33831
**Gloria Zubia Erdoiza** (Durango, Bizkaia, 1906ko abenduaren 11 – Alacant, 1987ko abuztuaren 19a) abertzalea eta euskaltzalea izan zen. EAJko militantea eta hizlaria.

Biografia
---------

Gloria Zubiak Filosofia ikasketak egin nahi izan zituen, baina ezinezkoa suertatu zitzaion, bere familian ez baitzen emakumeentzat horrelako ikasketarik onartzen. Karlista familia batean sortua, ideologia horretako militantea izan zen Primo de Riveraren diktadura garaira arte. Ondoren, Euskal Nazionalismora hurbildu zen Luis Arregi Garaigordobil bere senarraren bidez.

### Militantzia

1933an, EAJk emakumeei militantzia ireki zienean, Durangoko Emakume Abertzale Batzan afiliatu zen eta hizlari aritu zen alderdiaren hainbat mitinetan.

Horrez gain, Durangoko, Batzoki Tabiratarra izeneko *Euzkel-ikastola*ko irakaslea izen zen. 1933an 74 ume zeuden izena emanda Batzokiko ikastolan. Gloria Zubia, Irune Garro eta Libe Erostegi ziren irakasleak. Gloria, Pospoliñas dantza taldeko zuzendaria ere izan zen. Antzezle ere jardun zuen, "Iru gudari" eta "Astinduak" izeneko antzezlanetan parte hartuz. Lourdes eta Erromara joan zen erromes Eusko Gaztedi taldekoekin. Erroman ikurriña astindu zuten bertako plaza eta kaleetan.

### Gerra eta herbestea

1935ean Durangoko Uri Buru Batzarreko partaide izendatu zuten. Gerra Zibilaren garaian erantzukizun handiak izan zituen. 1937an Lapurdin erbesteratu behar izan zuen, eta handik itzultzean, 1941ean, Iruñera desterratu zuten 5 urterako, bere senarra berriz, lan bortxatuen esparrura sartu zuten. Gloria, kartzeletako bitartekari ere aritu zen.

Erreferentzia
-------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Berriozabal, Román. *Nacionalismo vasco en Durango (1893-1937).* .
2. ↑   Deia. «Gloria Zubia y Luis Arregi, un matrimonio histórico hoy casi desconocido» *www.deia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-01-10).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56098009
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 148103

 |

* Wd Datuak: Q56098009
**Goitzsche harrobia** Bitterfeld meatze barrutian kokatua dago, Alemanian. Aire zabaleko meategia izan zen eta lignitoa erauzteko erabili da batik bat, Bitterfeld-etik hego-ekialdera eta Delitzsch-etik iparraldera kokatzen da.

Ustiapena eta berreskuratzea
----------------------------

Meatze jardueraren 80 urteetan, irekitako hiru meategiek 62 inguruko azalera erdietsi zuten km²-tan, horietatik Goitzsche 36 irekitako meategia bakarrik km² hartu zuen. Denbora horretan guztira 1.275.000 milioi m³ lignito gordin atera zituzten.

1991n meategia itxi ondoren, inguruaren berritze neurriak aplikatu ziren, 1991tik 1998ra iraun zutenak. Ezponden egonkortasuna ziurtatu zen, irekitako meatzaritzako ekipamendu handiak eta trenbide ibilgailuak desegin ziren, baita pista sistemak eta hodiak , kutsatutako materialak kendu zituzten ingeniaritza hidraulikoko neurriak hartu ziren. Denbora horretan 56 milioi m³ lur mugitu ziren 830 hektareako azaleran. Ondorioz berdegune eta basogintzako bihurtzen ziren 500 hektarea.

Anbar ustiapena
---------------

Mineralaren ustiapenaz gain, Goitzschen anbara ere atera zen. 1955ean, Goitzsche meategi irekian zegoen Bitterfeldeko anbar gordailua aurkitu zen, eta 1975ean hasi ziren esplorazio geologikoa egiten. Materiala bitxigintzaren industriari zuzenduta ustiatu zen batez ere. Urtean 50 tona anbar atera ziren, guztira 400 tona baino gehiagoko erauzketa (1975etik 1990era),

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19965336

 |

* Wd Datuak: Q19965336
Gloria al Bravo Pueblo
***Gloria al Bravo Pueblo*** (euskaraz: *Ohore herri ausartari*) Venezuelako ereserkia da. Antonio Guzmán Blanco presidenteak ofizialtasuna 1881eko maiatzaren 25ean aldarrikatu zuen.

Musika
------

Juan José Landaetak moldatu zuen 1810 inguruan. Gero, 1881 Eduardo Calcañok, 1911an, Salvador Llamozasek eta 1947an Juan Bautista Plazak birmoldatu zuten.

Hitzak
------

Vicente Saliasek idatzi zituen 1810ean.

### Gaztelaniaz

*Korua*

Gloria al Bravo Pueblo  

que el yugo lanzó,  

la ley respetando  

la virtud y honor.  

Gloria al Bravo Pueblo  

que el yugo lanzó,  

la ley respetando  

la virtud y honor.  

*1. estrofa*

¡Abajo Cadenas!  

¡Abajo Cadenas!  

gritaba el señor  

gritaba el señor,  

y el pobre en su choza  

libertad pidió.  

A este santo nombre  

tembló de pavor,  

el vil egoísmo  

que otra vez triunfó.  

A este santo nombre  

A este santo nombre  

tembló de pavor,  

el vil egoísmo  

que otra vez triunfó.  

El vil egoísmo  

que otra vez triunfó.  

*2. estrofa*

Gritemos con brío  

Gritemos con brío  

¡Muera la Opresión!  

¡Muera la Opresión!,  

Compatriotas fieles  

la fuerza es la unión.  

Y desde el Empíreo  

el Supremo Autor,  

un sublime aliento  

al pueblo infundió.  

Y desde el Empíreo  

Y desde el Empíreo  

el Supremo Autor,  

un sublime aliento  

al pueblo infundió.  

Un sublime aliento  

al pueblo infundió.  

*3. estrofa*

Unidas con lazos  

Unidas con lazos  

que el cielo formó  

que el cielo formó,  

la América toda  

existe en Nación.  

Y si el despotismo  

levanta la voz,  

seguid el ejemplo  

que Caracas dio.  

Y si el despotismo  

Y si el despotismo  

levanta la voz,  

seguid el ejemplo  

que Caracas dio.  

Seguid el ejemplo  

que Caracas dio.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q208153
* Commonscat Multimedia: National anthem of Venezuela

---

 |

* Wd Datuak: Q208153
* Commonscat Multimedia: National anthem of Venezuela
**Gaspar Gil Polo** (Valentzia, 1540 aldean - Bartzelona, 1585) espainiar idazlea izan zen. Haren lanik garrantzitsuena *Diana enamorada* artzain eleberria da, 1564koa, Jorge de Montemayorren *Diana*-ren jarraipena

Bizitza eta lanak
-----------------

Gaspar Gil Poloren bizitzari buruzko erreferentzia gutxi daude. Cerda y Ricok Valentziako Unibertsitatean 1565 eta 1574 artean aritu zen Gil Polo, greziera-katedraduna, izan zitekeela adierazi zuen. Hori esateko, *Diana enamorada*-ko *Canto del Turia*-n valentziar ingeniariei -horietako batzuk bere garaikideak, Valentziako Unibertsitateko katedradunak- eskaini zizkien laudorioetan oinarritzen zen. Baina irakasle horrek ez zuen Gaspar izena.

Valentzian jaio zen, 1540 aldean. 1571-1573 bitartean notario jardun zuen. 1572an, Filipe II.ak Valentziako Erresumako *Mestre racional*-aren lehen laguntzaile izendatu zuen. Handik aurrera, kargu garrantzitsuagoak eskuratu zituen eta ospe oneko pertsona izan zen. Hala ere, Gil Polo 1585ean hil zenean, haren familia egoera ekonomiko txarrean gelditu zen.

Haren olerkari ospea Cervantesek *La Galatea*-ko *Canto de Calíope* izeneko kantuan eskaintzen dion errege zortziko baten eta Juan de Timonedak 1561eko *Sarao de amor*-en egiten duen aipamenean oinarritzen da. Bere lan nagusia *Diana enamorada* da, Jorge de Montemayorek 1558an argitaratu zuen *Diana*-ren jarraipena. Bere prosa eta poesia biziki jasoak dira, valentzianismo ugari erabiltzen dituen arren. Errima probentzala deitzen zuenaren asmatzailea izan zen. Bere poesia forma menperatzeagatik eta ahapaldien erabileragatik nabarmentzen da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Gaspar Gil Polo.*  biografiasyvidas.com (Noiz kontsultatua: 2015-07-16).
2. 1 2   Linggi, Claudia. *Gaspar Gil Polo - Diana enamorada.*  academia.edu (Noiz kontsultatua: 2015-07-17).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q532021
* Commonscat Multimedia: Gaspar Gil Polo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 99469137
* ISNI: 0000 0001 2019 4816
* BNE: XX932442
* BNF: 12074682p (data)
* CANTIC: a1073871x
* GND: 118958674
* LCCN: n86112309
* NKC: ola2011645828
* SUDOC: 029036763
* UB: a1078653
* ICCU: TO0V037456
* Open Library: OL972589A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 250

 |

* Wd Datuak: Q532021
* Commonscat Multimedia: Gaspar Gil Polo
**Gongoil linfatikoa** immunitate-sistemaren bigarren mailako zatia da, barearekin batera. Gorputz osoan zehar hedatzen den sare handi bat osatzen dute gongoilek, lepo aldean, besapeetan eta iztaietan bereziki kontzentratzen direlarik.

Gongoil linfatikoek babarrun itxura dute, eta linfaren basoetan edo hodietan daude. Bertara iristen diren mikrobioak (bakterioak edo birusak) iragazi eta suntsitzen dituzte (mikrobio horiek odol sisteman sartzea eragozten dute)

Gongoil linfatikoetan T eta B linfozitoak pilatzen dira.

Odol-hodiek ere gongoil linfatikoak zeharkatzen dituzte, horregatik linfozitoak linfatik odolera igaro daitezke, ala alderantziz 

Infekzio bat dagoenean linfozitoak azkar ugaltzen dira gongoil linfatikoetan eta, ondorioz, hauek handitzen dira.

Linfadenopatiak
---------------

Linfadenopatiak edo adenopatiak gongoil handituak dira, hiru gaixotasun motengatik agertzen direnak: infekzioak, tumoreak edo bestelakoak. Eritasun gaiztoaren susmoa egonez gero, biopsia bide diagnostiko hoberena da orokorrean.

Bestela, linfomak gaixotasun tumoralen artean bereziak dira, hauetan gongoilak eurak minbiziak hartuta daudelako.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Ingraham, J.L. Ingraham, C. *Introducción a la Microbiologia* Vol. 2, Ed. Reverté, (1998), 400-402 orr. IBSN: 84-291-1871-3

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**"Swollen Lymph Nodes"

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q170758
* Commonscat Multimedia: Lymphatic system

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119774123 (data)
* GND: 4168369-9
* LCCN: sh85079126
* NKC: ph166219
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D008198
* TA: A13.2.03.001
* FMA: 5034

 |

* Wd Datuak: Q170758
* Commonscat Multimedia: Lymphatic system
*Fidias Partenoiko frisoa lagunei erakusten* (1868, Sir Lawrence Alma-Tadema).
**Fidias**, grezieraz Φειδίας, (Atenas K.a. 480 inguru - Olinpia K.a. 430 inguru), Antzinako Greziako eskultore ospetsuena izan zen. Margolari eta arkitekto izan zen ere, lehen greziar klasizismoko garaikidea.

Bizitza
-------

Fidiasen bizitzaz xehetasun gutxi ezagutzen dira. Jakina da, Maratoiko bataila amaitu eta gutxira Atenasen jaio zela. Bere hezkuntzaz datu ugari daude. Hegias Atenaskoa, Ageladas Argosekoa eta Polignoto Tasosekoa margolaria, hirurak, bere irakasle izan zirena jotzen da. Brontzea lantzeko teknika Argoseko eskolan ikasi zuen Ageladasekin, Miron eta Polikletorekin batera. Bere jarduera artistikoa K.a. 464an omen zuen.

Pausaniasek Fidiasen bi ikasle aipatzen ditu, era berean bere *eromenoi* izan zirela. Bata Agorakrito zen, Ramnuten egin zuen Nemesis eskulturaz ezaguna; bestea Pantarkes elistarra, K.a. 436ko 86. Olinpiadetan irabazle. Alkamenes ere Fidiasen jarraitzaile izan zen.

Lanak
-----

### Hastapenak

Fidiasen lehenetariko lanak, Maratoiko oroitzapenerako laudoriozko lanak ziren, greziar garaipenaren ospakizun. Delfosen brontzezko multzo handia jaso zuen. Hauen artean Atena eta Apolo greziar jainkoen eskulturak, Atikako heroi ugari eta Miltiades Gaztea jenerala. Atenaseko Akropolian, Fidiasek Atenaren estatua erraldoia ezarri zuen, itsasotik urrundik ikusgarri zena. Pelene eta Platean Fidiasek Atenaren beste bi estatua egin zituen. Eta Eliseko jendearentzat urrez eta boliz egindako Afrodita jainkosarena.

### Zeusen Olinpiako estatua eta Partenoiko Atena

Sakontzeko, irakurri: «Zeusen Olinpiako estatua»
Antzinako greziarren artean, beste guztien gainetik ospez nabarmendu ziren Fidiasen bi lan: urre eta bolizko Zeusen estatua erraldoia Zeusen Tenpluan, Olinpian; eta Partenoiko Atena greziar jainkosaren eskultura. Bi eskulturak K.a. V. mendearen erdialdean eraikiak izan ziren. Hainbat erreplika egin izan dira, antzina eta garai modernoan. K.a. V. mendetik, aurkitu diren Zeusen estatuaren kopiak, Elideko txanponetan eginiko kopia txikiak dira. Horrek buruaren eta estatuaren itxuraren nozio orokor bat ez besterik ematen digu. Partenoiko Atenarenak, marmolezko bi kopia txiki aurkitu dira Atenasen.

Irudi galeria
-------------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «:: Greziar simmetria - Belleza al desnudo ::» *static.bbmuseoak.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-07-04).
2. ↑    «Hermes jainkoaren buru handi bat agertu da Atenasko erdi-erdian» *naiz:* 2020-11-15 (Noiz kontsultatua: 2022-07-04).
3. ↑   «Fidias - Museo Nacional del Prado» *www.museodelprado.es* (Noiz kontsultatua: 2022-07-04).

Ikus, gainera
-------------

* Greziar arkitektura

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Fidias*** Aldatu lotura Wikidatan |

Kanpo estekak
-------------
**Pomperipossa i Monismanien**, euskaraz **Pomperipossa Monismanian**, baita **Pomperipossa Diruaren Herrialdean** deitua, Astrid Lindgrenek 1976an idatzitako istorio satirikoa da. Berari gertatutako benetako historian oinarrituta dago ipuin hau.

Garai horretan Suedian indarrean zegoen zerga sistemaren ondorioz, zergak diru-sarrerak baino handiagoak izatera iritzi ziren eta liburuak dirua irabaziz baino berak ordaindu behar izan zuen.

Urteren batean diru sarreren %102 ere ordaindu zuen zergetan: %19, gizartea-kotizazioetan, eta %83, liburuen salmentagatik. Zergak ordaintzeko soilik lan egiten zuela ikusita, Astridek zenbait proiektu geldiarazi zituen. Adibidez Hayai Miyakazaki japoniarrak Pippiren egokitzapen animatua egiteko proiektua (marrazki bizidunetan iraultza egin zuen Miyazkazakik gerora, Totoro eta Mononoke printzesa lanekin). Baina Astridek ez zuen herrialdea utzi zerga gutxiago ordaintzeko, horren ordez liburu bat idatzi zuen: Pomperipossa Monismanian

Pomperipossa Monismanian berari gertatutakoaren parodia zen, eta protagonista, Pomperipossa izeneko emakumea, gobernuak aberastasun guztia eta hura baino gehiago ere beretzat hartzen zuen herrialde batean bizi zen. Herrialdea zuzentzen zuten gizon-emakumeek "erabaki zuten arau berriak sortzea, bizitza korapilatsua bihurtuko zuten arauak sortzea. Kafe-ordua baino lehen egiten zuten, antza, eta ez zuten izan astirik arauen zerrenda berrikusteko".

Eta ironiaz aipatzen zuen haur maltzur batzuek berak idatzitako ipuinak eskatzen zizkiotela, eta, horren ondorioz, agintari jakintsuei "txekeek eraso zietela, ezustean". Ipuina emanaldika argitaratu zuen Expressen egunkarian, Suedian gehien saltzen zen egunkarian. Sekulak arrakasta izan zuen, eta eragin handia iritzi publikoan: esatan da haren ondorioz galdu zuela, besteak beste, gobernua Suediako alderdi sozialdemokratak, berrogei urte eta gero. Hala eta guztiz, bere bizitza guztian, Astrid beti Alderdi Sozialdemokrataren alde agertu zen publikoki.

Ipuinak mundu osoan izan zuen ohiartzuna, eta termino berri bat sortzea eragin zuen: Pomperipossa efektua. Errentaren gaineko zerga sarreren %100 baino handiagoa duten zerga-sistemak deskribatzeko erabiltzen da.

Erreferentziak
--------------

* Short article about Pomperipossa in Monismania Astrid Lindgren web orritik
* Pomperipossa i Monismanien Expressen egunkaritik
* English version

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4405236

 |

* Wd Datuak: Q4405236
Emakumezkoa esperma edaten.
**Gokkuna** (japonieraz: ゴックン) gizonezko baten edo gehiagoren esperma ontzi batetik edatean datzan sexu-jarduera da. Askotan lotuta egoten da bukkakearekin, gizon guztiei felazio bat egin ostean hazi guztia batera edanez.

Gokkun hitza japonierazko hitz onomatopeikoa da eta irenstean egiten den hotsa esan nahi du.

Pornografia
-----------

Gokkuna pornografian agertu ohi den genero bat da, batez ere Japonian produzitutako bideotan. Moodyz, Soft on Demand eta Shuttle Japan bezalako ekoiztetxeek Gokkun heterosexuala landu ohi dute. Coat Kuratatsuk gokkun homosexuala.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Dufour, Dany-Robert..  (impr. 2009). *La cité perverse libéralisme et pornographie.*  Denoël ISBN 978-2-207-26120-0. PMC 495286878. (Noiz kontsultatua: 2021-01-01).
2. ↑   Thomas, G. M..  (2004). *Extremes : living the contradictions of contemporary Japan.*  Kaichan ISBN 0-9546789-0-7. PMC 56463523. (Noiz kontsultatua: 2021-01-01).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1052340
* Commonscat Multimedia: Gokkun

---

 |

* Wd Datuak: Q1052340
* Commonscat Multimedia: Gokkun
**Ginkaku-ji** (japonieraz: 銀閣寺?, eus. "Zilarrezko Pabiloiaren Tenplua")
, Japoniako Kyoto hirian dagoen tenplu budista bat da. Bere izen ofiziala **Jishō-ji** (japonieraz: 慈照寺?, eus. "Erruki dizdiratsuaren tenplua")
 da. 1474an eraikiarazi zuen Ashikaga Yoshimasa shogunak, bere aitona Ashikaga Yoshimitsuk eraikiarazi zuen Kinkaku-ji edo "Urrezko pabilioia"ren antzeko eraikin bat eraiki nahi zuena, baina, zoritxarrez, ezin izan zuen eraikina zilarrez estali, pentsatu zuen bezala. Tenplua, gaur egun, Rinzai Zenaren Shokoku-ji adarraren zati da.

Egitura
-------

*Kannon* gela da tenpluko egitura nagusia, *Ginkaku* edo Zilarrezko pabilioia bezala ezagutzen dena. Eraikinaz gain, tenpluak, goroldioz estalitako lorategiak eta lorategi japoniar bat ditu.

Historia
--------

Kinkaku-ji bezala, Ginkaku-jia, jatorrian, shogunarentzako erretiro eta atsedenaldi leku bezala eraiki zen. 1485ean, Yoshimasa, monje budista *Zen* bihurtu zen, eta, bera hil ondoren, eraikina, tenplu budista bihurtu zen, Jishō-ji bezala berrizendatua.

Onarpena
--------

Aintzinako Kyotoko monumentu historikoak deritzon multzoaren zati da (Kioto, Uji eta Otsu hiriak), UNESCOk, 1994an, Gizateriaren Ondare izendatu zuena.

Galeria
-------

* NeguanNeguan
* NeguaNegua
* Ginkaku, beste angelu batetik ikusiaGinkaku, beste angelu batetik ikusia
* Tōgudō (1486), Altxor Nazional bat Ginkaku-jinTōgudō (1486), Altxor Nazional bat Ginkaku-jin
* Tenplua inguratzen duen lorategiaren ikuspegiaTenplua inguratzen duen lorategiaren ikuspegia
* UdanUdan
* Ginkaku-ji hareazko lorategiarekinGinkaku-ji hareazko lorategiarekin
* Ginkaku harrizko lorategiarekinGinkaku harrizko lorategiarekin

Ikus, gainera
-------------

* Aintzinako Kyotoko monumentu historikoak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q257473
* Commonscat Multimedia: Ginkaku-ji

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158473397
* LCCN: n2003061501
* NDL: 00632888
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 688-014

 |

* Wd Datuak: Q257473
* Commonscat Multimedia: Ginkaku-ji
Hildako gizonaren pedal bat,aireko lan plataformak igotzeko kamioi baten.
**Gizaki hilaren gailua** jatorriz burdinbideetan erabilitako segurtasun neurri bat da, tren gidaria ezgaituta gelditzen bada —hilda edo konorte gabe adibidez—, edo kabinatik irteten bada, trena automatikoki gelditzea duena.

Denbora tarte bat igarotzen den bakoitzean sakatu eta askatu behar den botoi edo pedal bat da. Denbora hori igarota botoi edo pedala sakatu ez bada, alarma bat pizten da. Alarma piztu eta denbora tarte bat igarota ez bada botoi edo pedala sakatzen, trena automatikoki gelditzen da.

Jatorriz trenentzat diseinatua, kontrolik gabe gelditzen den tren batek sor ditzakeen kalteengatik, denborarekin sistema hau beste ibilgailu batzuetara ere eraman da, eta beste hainbat alorretarako ere moldatu da. Motordun txalupetan, adibidez, motorra abiarazteko gidariaren eskura lotzen den giltza berezi bat behar da. Gidaria uretara erortzen bada, giltza motorretik askatu eta motorra automatikoki gelditzen da, txalupak ez duela gidaririk gabe martxan jarraituko ziurtatuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Newman, Andy.  (2010-04-28). «Train Stopped Safely by ‘Dead-Man Feature’» *The New York Times*.
2. ↑   **(Ingelesez)** Newman, Andy.  (2010-05-07). «Not the First Time the 'Dead-Man' Switch Did Its Job» *The New York Times*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1153563
* Commonscat Multimedia: Dead man's switch

---

 |

* Wd Datuak: Q1153563
* Commonscat Multimedia: Dead man's switch
**Gibson konderria** (ingelesez: *Gibson County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Trenton da. 2010eko zentsuaren arabera 49.683 biztanle zituen, Gibson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Gibson konderriak 1.563,45 kilometro koadro ditu. Horietatik 2,35 ura dira. Beste 1.561,09 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 31,78 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 49.683 pertsonetatik 39.583 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.012 dira. 9.307 beltzak edo afroamerikarrak. 98 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 106 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 22 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 563 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Gibson County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502442
* Commonscat Multimedia: Gibson County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132544280
* LCCN: n82063491
* NARA: 10040045
* **Lekuak**
* OSM: 1847622
* TGN: 2001863

 |

* Wd Datuak: Q502442
* Commonscat Multimedia: Gibson County, Tennessee
Polixenaren sakrifizioa, Troiako Gerra, K.a. 570-550
**Giza sakrifizioa**, jainko-jainkosa bati omenaldi, damu edo barkamen eske edo mesede baten truk gizaki bat eskeintzean datza. Zentzu zabalago batean, pertsona edo erakunde batek beste pertsona edo pertsona bat erritualki hiltzean datza.

Antzinaroan kultura eta herri askok giza sakrifizioak burutzen zituzten. Jainkoak baretu asmoz biktimak erritualki sakrifikatzen ziren.

Brontze Aroan zelta erlijioek giza sakrifizioak burutzen zituzten, eta Eskandinavian jainkoen gurtze erritualetan ere jasotzen ziren.

Antzinako Kartagon nahiz bere etsai porrokatua zen Erroman ere jaioberriak sakrifikatzea jainkoak baretzeko modu bat zen, izan ere, Antzinako Erroman goza sakrifizioak K.a. 140. urterarte burutu ziren.

Biblian bertan Jainkoak Abrahami bere seme Isaak sakrifika dezan eskatzen dion pasartea badago, azken unean Abrahamek Isaak sakrifikatzera doala eta fede proba bete duela ikusirik, Jainkoak Abraham geldiaraziko du.

Igor Stravinski konposatzailearen *Udaberriaren sagaratzea* musikalanean ere antzinako Errusian andereen sakrifizioak gertatzen zirenaren aipamena egiten da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q119094
* Commonscat Multimedia: Human sacrifice

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11963583q (data)
* LCCN: sh85116392
* NKC: ph738551
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q119094
* Commonscat Multimedia: Human sacrifice
*The Infamous Mellified Man* ("Giza melifikatu tamalgarria"), irudikapen artistikoa.
**Giza melifikazioa**, batzuetan **ezti-gizon** gisa aipatua, Antzinaroan aipatutako ustezko prozesu bat da, giza gorpu bat eztiarekin desegitean sortzen den substantzia sendagarri bat lortzeko. Prozesu hori Txinako iturrietan aipatzen da, hala nola Li Shizhen farmakologoaren *Bencao gangmu*n. Han kontatzen denez, heriotzatik hurbil zeuden adineko batzuk eztizko momifikazio-prozesu horretan sartzen ziren.

Prozesu hori ez da gorpuaren lagapen hutsa, autosakrifizioaren konnotazioa agertzen baita. Melifikazio-prozesuak hil aurretik hasi beharko luke. Eztia ez zen elikagai oro irensteari uzten zion «emaileak», eta substantzia horretan bainatzera ere iristen zen. Handik gutxira, haren gorozkiak (baita haren izerdia ere, legendaren arabera) eztia izango lirateke. Dieta horrek heriotzara eramaten zuenean, emailearen gorpua harrizko sarkofago sakon batean sartuko litzateke, eztian guztiz inguratuta. Mende bat baino gehixeago igaro ondoren, gorpua eztian disolbatuko litzateke, eta gaixotasun ugari sendatzeko gai zen substantzia sendagarri moduko bat sortuko litzateke. Prestakin hau merkatuetan prezio altuan saltzeko erabiliko litzateke.

Jatorria
--------

Kondaira arabiar horren berri eman zuen Li Shizhen farmakologo txinatarrak XVI. mendean, *Bencao gangmu* tratatuan, zehazki 52. atalaren amaieran, «Gizakia medikuntza gisa» atalean, "munaiyi" ("momia") sarreran.

Herri-kulturan
--------------

* Ian McDonald-en *The Dervish House* (2010) postziberpunk fikziozko eleberriak substantzia hori aipatzen du.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1767984
* Commonscat Multimedia: Mellified man

---

 |

* Wd Datuak: Q1767984
* Commonscat Multimedia: Mellified man