recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Murder by Decree*** (euskaraz *Hilketa Dekretuz*), 1979ko Bob Clark britainiarrak zuzendutako misteriozko thriller film bat da. Sir Arthur Conan Doyle eskoziar idazlearen Sherlock Holmes eta Watson doktorearen pertsonaietan eta Jack Tripa-ateratzailea serieko hiltzailean oinarritua dago. Christopher Plummer, James Mason, David Hemmings eta Susan Clark aktoreek antzeztu zuten.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

1888, Londres. Whitechapel auzoan ezaugarri amankomuna duten hilketa sail bortitz eta odoltsuak jazotzen hasi dira: biktima guztiak kalezulo ilunetan eraildako emagalduak direla. Berehala, hiltzaileak Jack Tripa-ateratzailea ezizena jasoko du. Baker Streeten, Sherlock Holmes (Christopher Plummer) detektibea eta Watson doktoreak (James Mason) beren kaxara hirian izuikara hedatu duten hilketak ikertzeari ekingo diote. Scotland Yardeko poliziak halakorik egin ez dezatela nahiago izan arren, kasua argitzeko haiei laguntza eskatzea beste erremediorik ez du izango. Denbora igaro hala, hiltzailea goi mailako pertsonei erasotzen hasiko zaie, eta ondorioz masoiak eta britainiar errege familiaren kideak barne dauden konspirazio bat azaleratuko da.

Aktoreak
--------

* Christopher Plummer: Sherlock Holmes
* James Mason: Watson doktorea
* David Hemmings: Foxborough inspektorea
* Susan Clark: Mary Kelly
* Frank Finlay: Lestrade inspektorea
* Anthony Quayle: Sir Charles Warren
* Donald Sutherland: Robert Lees
* Geneviève Bujold: Annie Crook
* John Gielgud: Lord Salisbury, Lehen Ministroa

Kanpo estekak
-------------

* IMDBko fitxa irakurgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q968292

 |

* Wd Datuak: Q968292
Chevernyko Gaztelua, Moulinsarten diseinurako oinarria izan zena
**Moulinsart**, Mendebaldeko Europako tokiren batean dagoen herria, eta bertatik gertu Moulinsart gaztelua, guztiak, Hergé marrazkilari eta komikigile belgikarrak idatzi eta marraztutako Tintinen komikietako fikziozko tokiak dira.

Beharbada, Valoniako tokiren batean kokatuta, Tintinen abenturetan, une zehatz batetik aurrera, Tintin protagonista, bere zakur Milu, Haddock kapitaina, Tournesol irakaslea eta Nestor etxezainaren ohiko bizileku da. Bere bizileku bereizgarriena Chevernyko Gazteluan inspiratua dago, Loira eskualde frantziarrean dagoena, baina Hergék alboko bi hegalak kendu zizkion, eraikin xaloagoa bihurtze aldera.

Moulinsart, lehen aldiz, Adarbakarraren sekretua izeneko abenturan agertzen da. Garai horretan, anaia gaizkile batzuen bizilekua da, Tintin eta Haddock kapitainarekin borrokatuko duten gangster antikuario bikote bat. Abenturaren amaieran, gaztelua, François de Hadoque zaldunarena izan zela deskubritzen da, honek, Luis XIV.a Frantziakoagandik opari bezala jaso zuelarik kortsario bezala eginiko bere lanengatik sari bezala. Zaldun hau, kasualitatez, Haddock kapitainaren arbasoa da, baita Tintin eta Haddock kapitainak, abentura osoan zehar bila ibiliko diren altxorraren jabea ere. Haddock kapitainak, orduan, gaztelua erosten du, eta bere lanpostuan mantentzen du Nestor etxezaina.

Ordutik, Moulinsart Tintinen ia abentura guztietan agertzen da, *Kastafioreren bitxiak* izeneko komikiaren istorio osoa, gazteluan bertan eta bere inguruetan gertatzen da.

Kronologikoki eta argumentuari dagokionez, *Adarbakarraren sekretua* eta *Rackham Gorriaren Altxorra*ri jarraitzen dion komikian, *Kristalezko 7 bolak*, Haddock, aristokrata bihurtuta ikusten da, bere etxe berriagatik txundituta, pixkana-pixkana, aberats berriaren harrokeria galtzen joango den arren. Tintin, oraindik bere pisu txikian bizi dela dirudi (datu bitxi bezala, Moulinsart erosi aurretik, Haddock Kapitaina, Tintinen eraikin berean bizi zen, solairu bat gorago).

Gaztelutik gertu dagoen hiria, dirudienez, ondo hornitua dago: tren geltoki bat, Lactas izeneko esnetegia, haitzurdingile bat, Isidore Boullu, orkestra bat, Moulinsarteko Armonia, Sanzot harategia, inaustari bat, Émile Vanneau, udal zabortegi bat eta jendarmeria postu bat ditu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1856651

 |

* Wd Datuak: Q1856651
Himenoptero baten metamorfosi osoa.
**Metamorfosi konplexua** edo **osoa**, **holometabolismoa** ere deitua, zenbait intsekturen garapen postenbrionarioa da, zeinetan lau aldi hauek bereizten diren: arrautza, larba, pupa eta imagoa. Intsektu hauetan larba eta heldua erabat desberdinak izaten dira, bai kanpo-ezaugarrien aldetik, bai barne-anatomiaren aldetik, eta imagoa (heldua) eratu aurretik, larbak mugikortasunik gabeko eta ezer jaten ez dueneko fase bat igarotzen du, pupa fasea, alegia.

Metaforfosi osoa duten intsektuak Endopterygota superordenaren barnean biltzen dira. Ordena hauek dira:

* Raphidioptera
* Megaloptera
* Neuroptera
* Coleoptera
* Strepsiptera
* Mecoptera
* Siphonaptera
* Diptera
* Trichoptera
* Lepidoptera
* Hymenoptera

Ikus, gainera
-------------

* Metamorfosi bakun

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Metamorfosi Euskalterm. Euskara.euskadi.net

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2048559

 |

* Wd Datuak: Q2048559
**Moonlight taldea**, Azkoitian sortutako musika taldea izan zen.

Biografia
---------

Gaztetatik Azkoitiko musika eskola ibilitako lau lagunek osatu zuten taldea eta 2012ko urtarrilaren 6an eman zuten lehenengo kontzertua Azkoitia bertako Matadeixen, *Moonlight Melodies* izenarekin.

2013an maketa bat atera zuten eta 2015ean beraien diska bakarra, *Bitakora* izenekoa, autoekoiztua. 2015eko abenduaren 11an eman zuten azken kontzertua hasi zuten leku berean, Matadeixen.

Xabier eta Tomasek talde berria sortu zuten, Passepartout.

Taldekideak
-----------

* Xabi - bateria
* Tomas - ahotsa eta gitarra
* Amaia - baxua
* Vero - gitarra

Diskografia
-----------

* *Moonlight Melodies* (2013) - 7 kantutako maketa.
* *Bitakora* (2015) CD

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Moonlight Melodies: maketa, kontzertua, elkarrizketa» *Maxixatzen* 2013-07-05.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31187983

 |

* Wd Datuak: Q31187983
**Cebek** edo *Bizkaiko Enpresarien Konfederazioa* Bizkaiko enpresaburuen elkartea da. Elkarteko kide diren enpresetako zuzendaritzen ordezkari eta bozeramailea da, administrazioen, sindikatuen eta iritzi publikoaren aurrean. Bizkaiko 5.500 enpresa baino gehiago biltzen ditu, zuzenean edota sektorekako federazioen bidez. Alor guztiak daude ordezkatuta Cebeken barruan. 1898an sortu zen, Bizkaiko Zentro Industriala jaio zenean, eta Espainiako estatuan patronalaren defentsarako sortu zen lehen elkartetzat jotzen da.

1984an Bizkaiko Zentro Industriala eta Enpresaburuen Konfederazio Nagusia batu egin ziren, Bizkaiko Merkataritza eta Industria Zentroa sortzeko (CIMV). 1999an, CIMVk Cebek izena hartu zuen. Adegirekin (Gipuzkoako Enpresaburuen Elkartea) eta SEArekin (Arabako Enpresaburuen Elkartea) batera, Confebask (Euskal Autonomia Erkidegoko enpresaburuen elkartea) sortu zuen 1983an. CEOEn (Espainiako Enpresa Erakundeen Konfederazioa) ordezkaritza du, baita CEPYMEn (Enpresa Txiki eta Ertainen Konfederazioa) eta CECn (Espainiako Merkataritza Konfederazioa) ere. BEAZ sozietate anonimoan (Bizkaiko Enpresa eta Berrikuntza Zentroa) eta Elkargin (Elkarrekiko Garantia Elkartea) partaidetza ere badu, besteak beste.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255703

 |

* Wd Datuak: Q12255703
Claude Lévi-Strauss
**Mitema**, mitologia alorrean, mitoaren narrazioan zati txikiena, nolabait, unitatea da. Unitate hori, gainera, konstantea da, hau da, beste mitoetan ere antzeko moduan ager daiteke. Mitema hizkuntzaren beste unitateen gainean agertzen da: fonema, morfema, semema eta identifikatu daitezke, esaldi gutxi batzutan laburbiltzeko moduan. Mito desberdinetan mitema antzekoak edo berdinak ager daitezke; horrek antzeko iturritik datozela adierazten du. Adibide bat Adonisen eta Osirisen mitoak izan daitezke.

Adibide bat
-----------

Jose Manuel Losada Goya irakaslearen "Nociones de terminologia mitocrítica" lana jarraituz:

Ediporen mitoan, adibidez:

* ama eta semearen arteko harreman handiegi dago.
* aita eta semea arteko harremana antinomikoa da.
* heroiak munstro bat menderatzen du.

Mitema hauek beste mitoetan ere agertzen dira. Badira, bestetik, beste elementu batzuk (amaren buruaz beste egitearena edo nahitaz itsututa gelditzearena esaterako) bigarren mailakoak direnak, anekdotikoak; horiek ez dira mitemak.

Kontzeptuaren garapena
----------------------

Vladimir Proppentzat ipuin bakuna zen oinarrizko azterketaren unitatea. Mitemak txikiagoak dira, oinarrizkoagoak. 1950. hamarkadan Claude Lévi-Strauss azterketa linguistikoaren teknika hau mitoen azterketan erabili zuen. Bera sortu zuen "mythème" kontzeptua; haren ikuspuntutik sistema linguistikoaren esanahien azterketa eta mitoena oso antzekoa zen. Roman Jakobsonek iritzi hau zalantzan jarri zuen, mitema berez esanahirik ez duela esanez; esanahia ezterketa soziologian agertzen da. Lev Manovichek ere "sema" eta "mitema" kontzeptuak erabili zituen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Lévi-Strauss, Claude (1958). "La Structure des mythes". Anthropologie Structurale. Paris: Plon. 227–255 or.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q253855

 |

* Wd Datuak: Q253855
**Coffee konderria** (ingelesez: *Coffee County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Douglas da. 2010eko zentsuaren arabera 42.356 biztanle zituen, Coffee kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Coffee konderriak 1.560,86 kilometro koadro ditu. Horietatik 71,36 ura dira. Beste 1.489,49 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,04 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 42.356 pertsonetatik 30.259 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 4.352 dira. 11.227 beltzak edo afroamerikarrak. 87 amerikar natiboak ziren eta 9 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 302 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 46 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 426 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156503
* Commonscat Multimedia: Coffee County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159458112
* ISNI: 0000 0004 0407 8614
* LCCN: n81093380
* NARA: 10039314
* **Lekuak**
* OSM: 1073783
* TGN: 2000325

 |

* Wd Datuak: Q156503
* Commonscat Multimedia: Coffee County, Georgia
Traktoreak patata-zelai batean.
Nekazaritzan, **monolaborantza** landare-espezie bakar baten laborantzari deritzo, gehienetan lur eremu zabal bati buruz. Horrela, gariaren monolaborantza dagoela esaten da lur eremu batean garia bakarrik lantzen denean. Polilaborantza jardueraren aurkakoa da. Monolaborantza kritikatua izan da epe luzera lurzoruen higadura eta bioaniztasunaren galera baitakar ondorio moduan. Izurriteen hedapena erraztu ere egiten ditu.

Adiera zabalean, eta ekonomian batez ere, eskualde batean jarduera ekonomiko baten nagusitasuna gertatzen denean monolaborantza dagoela esan ohi da. Adibidez, eskualde batean turismoaren monolaborantza dagoela esaten da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q220212
* Commonscat Multimedia: Monoculture

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4137447-2
* NKC: ph640656
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q220212
* Commonscat Multimedia: Monoculture
**Mikhail Dzhavanshirovitx Dovgaliuk** errusieraz Михаил Джаванширович Довгалюк, (Mosku (Errusia) 1995eko ekainaren 3a) igeriketan aritzen den kirolari errusiarra da.

Olinpiar Jokoak
---------------

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), domina bat eskuratu zuen ROC ordezkatzen.
  
*4x200m estilo libre errrelebo*an zilarrezkoa lortu zuen ROC taldearekin 7.01,81eko denborarekin Erresuma Batuko taldearen atzetik (urrezkoa, 6.58,58koarekin) eta Australiakoaren (brontzezkoa, 7.01,84koarekin) aurretik sailkatuz. Hauek osatu zuten ROCeko taldea: Martin Maliutin, Ivan Girev, Jevgeni Rylov, Mikhail Dovgaliuk, Aleksandr Krasnykh eta Mikhail Vekovistxev-ek. Kontuan izan, NOBek (Nazioarteko Olinpiar Batzordea) ezarritako zigorra zela medio, Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, errusiar kirolariek ezin izan zutela Errusiaren izenean esku hartu eta ROCen (Russian Olympic Committee) izenean eta banderapean lehiatu zirela.

Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
---------------------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | *4x200 m libre errelebo*,agizonezkoa |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Mikhail Dovgaliuk» *olympedia.org* 2021-10-26an begiratua. **(Ingelesez)**
2. ↑  "Mikhail Dovgaliuk" Olympics.com 2021-10-26an begiratua
3. ↑  Igeriketa, 4x200 m libre erreleboa, emaitzak 2020 olympedia.org **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26250653
* **Kirolariak**
* COI: mikhail-dovgalyuk

 |

* Wd Datuak: Q26250653
**Mopti** Mali erdialdeko eskualdea da. Iparraldean Tonbuktu eskualdearekin du muga, hego-mendebaldean Ségou eskualdearekin eta hego-ekialdean Burkina Fasorekin. 79.017 km²ko azalera du eta 2009an 2.037.330 biztanle zituen. Etnia nagusiak bozo, songhai, dogon, fulani eta mairua dira. Hiriburua Mopti da.

Geografia
---------

Niger ibaiak zeharkatzen du eskualdea eta, Mopti hirian elkartzen zaion Bani ibaiarekin batera, barne delta hedatua eratzen du. Ekialdean Bandiagarako amildegiak daude, UNESCOk 1989an Gizateriaren ondare izendatu zituenak. Hombori Tondo (1153 m), Maliko mendirik garaiena, eskualde honetan dago.

Banaketa administratiboa
------------------------

Mopti eskualdea zortzi barrutitan (*cercle*) banaturik dago: Bandiagara, Bankass, Djenné, Douentza, Koro, Mopti, Ténenkou eta Youwarou.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau hasteko Frantsesezko Wikipediako Région de Mopti artikuluko informazioa erabili zen.

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q214155
* Commonscat Multimedia: Mopti Region

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11955530d (data)
* **Lekuak**
* TGN: 1091217

 |

* Wd Datuak: Q214155
* Commonscat Multimedia: Mopti Region


| * i
* e
* a
Maliren banaketa administratiboa |
| --- |
| Bamako  •  Gao  •  Kayes  •  Kidal  •  Koulikoro  •  Mopti  •  Ségou  •  Sikasso  •  Tonbuktu |  |
**Manto Mavrogenous** (grezieraz: Μαντώ Μαυρογένους) (1796 - 1848) emakumezko heroi greziar bat izan zen Greziako Independentzia Gerran. Emakume oso aberatsa zen familiaz, eta diru guztia inbertitu zuen bere herriaren independentziaren alde.

Lehen urteak
------------

Manto Mavrogenous jaio zen Triesten, Habsburgotarren Austria zen lurralde batean, gaur egunean Italia, familia greziar aberats baten baitan.

Argien Garaiko emakume ikasia izan zen, eta besteak beste antzinako greziar filosofia eta historia ikasi zituen Triesteko unibertsitatean. Grekeraz gain, frantsesa, italiera eta turkiera menderatzen zituen.

Independentzia gerra
--------------------

1821. urtean Greziako Independentzia Gerra hasi zenean, bere familiaren jatorrizko lurraldera, Mikonos uhartera joan zen, eta han untzi eta soldadu taldeak finantziatzen hasi zen, independentziako gerran laguntzeko.

Bere untzi eta konpainiak hainbat kanpainatan hartu zuten parte: 1821 eta 1822. urteetan Zikladetan eta beste zenbait uhartetan, eta 1823. urtetik, Peloponesoan. Dimitrios Ypsilantis independenisten buruzagi greziarrekin ezkontzekotan izan zen, baina konpromisoa hautsi ostean pobrezian bizi izan zen Nauplio hirian.

Gerra amaitzean, Grezia berriko lehen estatuburuak, Ioannis Kapodistriasek, lotinante-jeneralaren titulua eman zion.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q269970
* Commonscat Multimedia: Manto Mavrogenous

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 13178657
* ISNI: 0000 0000 1562 5549
* GND: 12198270X

 |

* Wd Datuak: Q269970
* Commonscat Multimedia: Manto Mavrogenous
**Mulatoa** gurasoak bata larruazal zurikoa eta bestea beltzekoa dituen gizabanakoa da.

Etimologia
----------

Hitza XVI. mendean sortu zen, lurralde amerikarren kolonizazio espainiarren testuinguruan. Konkistatzaileek nozio hori erabili zuten gizaki txuri (Amerikaren kolonizazio garaian, nagusiki, jatorri europarreko biztanleak) eta esklabo beltzen arteko batasunaren ondorioz sorturiko gizakiak izendatzeko. Hasiera batean, izendapenaren gaztelerazko erabilera sei kastatan banaturiko zatiketa arraziala azaltzeko gauzatu zen. Banaketa horren bitartez, kolonizatzaile espainiarrek lurralde amerikarretako biztanleak hurrengo kasta edota kategoriatan sailkatu zituzten: espainiarrak, indioak, beltzak, mestizoak, mulatoak eta zanboak.

Bere jatorri etimologikoan, *mula* («mando») hitzetik dator. Izan ere, mandoa zaldiaren eta astoaren arteko ugalketaren ondoriozko animalia da. Gaur eguneko zenbait herrialdetan oso ohikoa da mulato jatorri mistoa duten populazioak aurkitzea; hala nola, Karibe inguruko Puerto Rico, Kuba, Dominikar Errepublika, Venezuela eta Kolonbia herrialdeetan, edo Hego Amerikako Brasil, Ekuador eta Perun.

 *Juan de Pareja* erretratua, Diego Velázquez margolariarena, 1650. urtearen inguruan egina. Juan de Pareja esklabo jaio zen, Espainian. Ama afrikar jatorriko esklabo bat zuen; eta aita, espainiar zuri bat.

Historia
--------

Ameriketan finkatu ziren lehen esklabo beltzak europarren zerbitzura iritsi ziren Antilletara, ondoren uharteen ustiaketara bideratuz. 1501ean lurralde kristauetako beltzak Indietara igarotzea baimendu zen lehenengo aldiz; eta, 1508an, salerosketari baimena eman zitzaion. Erregetzaren lege-xedapenek beltzak kasta itxi bat mantentzearen alde egin arren, esklaboen erdia edota herena emakumezkoa izan behar zela zehaztuz edota ezkontza mistoak debekatuz, mestizaje prozesua berehala hasi zen. Praktikan, arraza araberako banaketa ezinezkoa izan baitzen, eta hamarkada gutxiren buruan, beltzen, indioen eta zurien arteko ezkontza eta nahasketak biderkatu ziren.

Nahasketa horien artetik, beltzen eta zurien arteko batzeek arre edota mulatoa izenekoa sortzen zuten. Horien egoera soziala kaxkarra zen, beltzen oso antzekoa, eta mestizoen kasuan ez bezala, batasun ilegalen emaitza izan ohi ziren. Gainera, oro har emakumezko esklabo beltzen seme-alabak zirela kontuan izanik, amaren izaera juridikoa jasotzen zuten oinordetzan, lehen garaian batez ere mestizoek izan zuten onespen sozialari ateak itxiz.

Aske edota esklabo izanda, esklabo beltzen muga eta zapalkuntza arauak jasotzen zituzten. Besteak beste, unibertsitateetako sarrera debekatua zuten, baita eliz-gizon edota armadako ofizioak ere. Hein handi batean horren ondorioz, mulato askeen gehiengoa artisautza jardunera bideratu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «mulato» *Euskaltzaindiaren Hiztegia* (Noiz kontsultatua: 2021-03-05).
2. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Artola, Miguel.  (1991). *Enciclopedia de Historia de España.*  Alianza Editorial, 840 or. ISBN 84-206-5241-5..

Kanpo estekak
-------------
Momia guantxea, Santa Cruz de Tenerifeko Natura eta Gizakiaren Museoan
**Momia guantxeak**, Tenerifeko antzinako biztanleak ziren guantxeek egiten zituzten momiak ziren. Euren hildakoak momifikatzeko ohitura zuten.

Ohitura hau, beste antzinako zibilizazio batzuetan erabiltzen zirenen antzerako baltsamatze tekniken bidez, hildakoaren gorpua kontserbatzera zuzendua zegoen. Bere xedea, euren sinesmen erlijiosoekin lotua zegoena, gorpua babestu eta bere gizarte garrantzia nabarmentzea zen.

Nabarmendu beharrekoa da guantxeen momifikazioa, arlo askotan, egiptoarrek egiten zutenaren oso antzekoa zela. Gorpuetan usteltzea eragozteko, prozesua eta gorpua ondo zaintzen zituzten, eta, batez ere, hildakoak modu berezian ohoratu eta oroitzen zituzten. *Uharte Zoriontsu*etako (Kanariak) momifikazioa, ez zen orokorra izan guantxeen artean, hil praktikan, nolabaiteko mailakatzea adierazten duten zenbait prozesu daudelarik, euren gizarteko klaseen arteko ezberdintasun sozial eta ekonomikoei dagozkienak. Jakina, euren erregeen (Mentzei) momiak ziren momifikazioan zainduenak. Guantxeek, antzinako egiptoarrek bezala, batzuetan, euren errege edo mentzeien erraiak gordetzen zituzten. Egungo ikerketen arabera, momifikazioaren praktika Tenerifen pilatu zen eta beste uharte batzuetan ingurumen faktoreengatik kontserbatu zen.

Natura eta Gizakiaren Museoak (Tenerifeko Museo Arkeologikoa), Santa Cruz de Tenerifen, momia hauetako batzuk erakusten ditu, San Andreseko Momia kasu, mendeetan zehar, Europan bildumagintza eta jakinmin objektu izan zirenak.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Conrado Rodríguez-Maffiote: "Estamos en uno de los mejores momentos en cuanto a la investigación sobre la cultura guanche"

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1339594
* Commonscat Multimedia: Guanche mummies

---

 |

* Wd Datuak: Q1339594
* Commonscat Multimedia: Guanche mummies
**Pic de Coma Pedrosa** (2942 m) Pirinioetako mendia da; Andorrako tontorrik altuena da. La Massana parrokian dago, frantses estatuko mugatik hurbil, beraz Okzitaniarekiko mugatik hurbil.

Izenaz
------

**Coma Pedrosa** toponimoaren aldaera bat (**Comapedrosa**) ere ikus daiteke zenbait iturritan, katalanezkoak barne; generikoarekin ere aldaera bat topa daiteke: *Pic Alt de*, bai batekin bai bestearekin.

Aldiz, Andorrako gobernuak bere kartografia ofizialean "Pic de Coma Pedrosa" hobesten du.

Ibilbidea
---------

Errepidez Andorra la Vella-la Massana-Arinsal bidea egin eta gero ezkerretara jo eta izen bereko eski estaziora heldu beharrean, aurrera segi eta tunel baten azpitik pasatuko dugu. GR 11 hartuko dugu; la Massana eta Vall Ferrerako aterpearen (Pallars Sobirà) arteko zatian gaude.

Ibiliz hasita mendiaren izen bera duen erreka (*riu de Coma Pedrosa*) gorantz segituko dugu, mendebaldera. Escaleseko basoko zubira (1785 m) helduko gara (30 min). Coma Pedrosako lepoaren ezkerrean izen bereko aterpea (2220 m) dago; urte osoan zehar zainduta dago (ordubete eta 25 min). Irteerarik ez dagoela dirudienean (2635 m) ipar-ekialderantz jo behar dugu, errekaren beste aldera pasatuta (ordubete eta 55 m); oraindik GR 11ren bidetik gabiltza. *Bassa de l'Estany Negre* izeneko aintzira txikia pasatu eta gero GRa utzi eta eskuinetara joko dugu (2 ordu eta 20 min); marka hori batzuen laguntza dugu eta *Estany Negre* bigarren lakuaren gainetik (bere ekialdetik eta ekialderantz jota) pasatu ostean zatirik gogorrena geratzen zaigu, harrien artean. Mendilerrora heldu ondoren (2 ordu eta 35 min) ipar-ekialderantz segituko dugu tontorrera heldu arte (3 ordu eta 10 min).

Jakingarriak
------------

**Coma Pedrosa** Arinsaletik.
Mendebalderantz izan ezik (Baiau mendia hurbil baitu) oso ikuspegi zabalak eskaintzen ditu: Pica d'Estats, Montcalm, Cassamanya, Andorrako haran batzuk...

Negu gorrian eta elur kantitate handia dagoenean ez da gomendagarria joatea, bestela teknikoki urte osoan zehar igoera ez da bereziki zaila, desnibelagatik gogorra bada ere. Goi mendi giroko igoera polita da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Dades dels Països Catalans*, ikus *Centfonts, pic de*.
2. ↑  *Summitpost.org*.
3. ↑  *Enciclopèdia Catalana*.
4. ↑  *Servidor de Mapes d'Andorra*.
5. ↑  *Muntanyes d'Andorra* mapa, 1. orria.

Ikus, gainera
-------------

* GR 11
* Andorra

Kanpo estekak
-------------

* **(Katalanez)** **(Ingelesez)** **(Gaztelaniaz)** **(Frantsesez)** *Parc Natural Comunal Valls del Comapedrosa*.
* **(Katalanez)** Lurralde Antolaketarako Ministerioko Kartografia arloa. Mendirako *Mapes muntanyes d'Andorra* edota *Mapa topogràfic 1:50.000* kontsulta daitezke.
* **(Katalanez)** Fitxa osoa *Agrupació Excursionista Catalunya* elkartearen webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q62467
* Commonscat Multimedia: Coma Pedrosa

---

 |

* Wd Datuak: Q62467
* Commonscat Multimedia: Coma Pedrosa
Moon alfabetoa
**Moon sistema** itsuentzat eginiko idazkera sistema da, itsuek irakurri eta idatzi ahal izan dezaten. Sistema honen aldekoek Braille baino errazago ulertzen dela diote. Moon sistema helduaroan ikusmena galdu duten eta dagoeneko letren forma ezagutzen duten pertsonen artean batez ere erabiltzen da.

Historia
--------

Moon sistema William Moonek (1818-1894) garatu zuen. Escarlatina jota, 21 urterekin ikusmena galdu zuen eta ume itsuen irakasle bihurtu zen. Bere ikasleek lehendik zeuden idazketa-sistemak erabiliz irakurtzen ikasteko zailtasunak zituztela deskubritu eta bere sistema propioa asmatu zuen.

Moonek 1843an formulatu zituen bere ideiak lehen aldiz eta 1845ean argitaratu zuen eskema.

Printzipioak
------------

Gure Aita otoitza Moon sisteman idatzita
Braille letrak ez bezala, Moon letrak kurbek, angeluek eta lerroek osatzen dituzte. Alfabeto osoak bederatzi karaktere hainbat orientaziotan baino ez ditu. Zazpiehun karaktere inguru sartzen dira A4 orri batean.

Moon testuak prestatzea nahiko zaila denez, gaur egun ez da oso ezaguna. Orain laurehun bat lagunek erabiltzen dute, gehienak Erresuma Batuan bizi direnak. Herbehereetako eta Alemaniako zenbait hezkuntza-erakundetan ere irakasten da.

Moon zenbakiak| Hasiera | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 0 |  |
|  |  |  |  |  |  |

Beste hizkuntzak
----------------

Ningbon, misiolari ingeles kristauek Moon sistema erabiltzen zuten itsuei irakurtzen irakasteko. Ningboko dialektoan hitz egiten zuten misiolariek «Adineko behartsuentzako etxea» zuzentzen zuten, non jende gehienak itsuak ziren. 1874an, misiolari ingeles batek gazte itsu bati Moon sisteman idatzitako ningboko dialektoa erromanizatua irakurtzen irakatsi zion. Orduan, Ebanjelioa Lukasen arabera bi liburuki handitan Moon sistemara transkribatu zen. Ebanjelioa Markoren arabera Moon sistemara transkribatu zen mandarinera erromanizatua erabiliz, baina tonu-markarik gabe.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Farrell, Gabriel.  (1956). *The Story of Blindness.*  Harvard University Press, 102 or..
2. ↑   **(Ingelesez)** Stothert-Maurer, Molly; Arnott, Jennifer; Hale, Jennifer.  (2016). «Read by Touch: Stewarding the Reading and Writing Collection at the Perkins School for the Blind» *Preservation, Digital Technology & Culture* 45 (1): 17-26. .
3. ↑   **(Ingelesez)** «The First Chinese Railway—China, Tientsin, and Kaiping Railway» *Scientific American* 27.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q918391
* Commonscat Multimedia: Moon alphabet

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4487524-1
* LCCN: sh85014864
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q918391
* Commonscat Multimedia: Moon alphabet
*Kentucky Moonshine gizona*, karikatura honek Kentuckyko legezkanpoko destilatzaile baten bizitzaren eszenak islatzen dira.
**Moonshine**, alkohol graduazio handiko eta legezkanpoko pattar destilazio eta ekoizpenak jasotzen duen ingelesezko izendapena da. 

Orokorrean AEBetan agintaritza eta poliziengandik ezkutuan whiskeya ekoizpen jarduerak jasotzen duen izendapen historikoa edo usadiozkoa da. Izendapena Apalatxe mendietako pattar kontrabandistek (*moonrakers*) sortua izan zen, pattarra *"ilargipean"* eta sekretuki burutzen baitzen.

Ingelesez jarduera honek honako beste izendapenak ere jasotzen ditu: *mountain dew'*, **choop**, **hooch**, **homebrew**, **mulekick**, **shine**, **white lightning**, **white/corn liquor**, **white/corn whiskey**, **pass around**, **firewater, bootleg**.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q917046
* Commonscat Multimedia: Home-distilling

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2020000837

 |

* Wd Datuak: Q917046
* Commonscat Multimedia: Home-distilling
**Moore konderria** (ingelesez: *Moore County*) Ipar Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Carthage da. 2010eko zentsuaren arabera 88.247 biztanle zituen, Moore kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Moore konderriak 1.828,15 kilometro koadro ditu. Horietatik 20,75 ura dira. Beste 1.807,4 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 48,27 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 88.247 pertsonetatik 73.748 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 5.261 dira. 11.727 beltzak edo afroamerikarrak. 689 amerikar natiboak ziren eta 25 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 736 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 93 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.229 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q507782
* Commonscat Multimedia: Moore County, North Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 151294326
* LCCN: n82104422
* NARA: 10039358
* **Lekuak**
* OSM: 2528725
* TGN: 2001521

 |

* Wd Datuak: Q507782
* Commonscat Multimedia: Moore County, North Carolina
EcoRI endonukleasaren mozketa DNA palindromiko batean.
**Murrizte-endonukleasak** (**murrizte-entzimak** ere deituak) DNAren molekula toki jakin batzuetatik mozten duten entzima bereziak dira, nukleotido espezifikoak antzematen dituztenak.

Bizidun guztiek murrizte-endonukleasak dituzte. Haien eginkizun nagusia zelulan sar daitekeen DNA arrotza suntsitzean datza (esate baterako, bakterioek modu horretan birusen DNA deusestatzen dute DNA horrek bakterioak infektatzen dituenean).

Murrizte-endonukleasak oso erabiliak dira ingeniaritza genetikoan, geneak klonatzeko prozesuan.

"Guraize molekularrak" ere sarritan deitzen zaizkie, DNAren zati batzuk mozten dituztelako. Entzima bakoitzak 4 eta 6 nukleotiko bitarteko sekuentzia espezifikoa hartzen du mozketa gunetzat. Puntu jakin batekiko simetria bikoitza izaten dute moztutako sekuentzia horietako askok, hots, berdin irakurtzen dira ezkerretik zein eskuinetik (KALABAZA ZABALAK bezalaxe). Simetrikoak diren DNA-ren segmentu horiei *palindromo* deritze.

Esaterako, eskuinean dagoen irudian segmentu palindromo bat agertzen da. EcoRI izeneko murrizte-endonukleasak sekuentzia horren G eta A nukleotidoen artean mozketa egiten du, DNAren bi harizpietan.

Gaur egun ehunka murrizte-endonukleasa ezagutzen dira. Ingeniaritza genetikoan gehien erabiltzen direnak bakterioetatik datozenak dira, eta bakterioaren genero eta espeziearekin izendatzen dira. Adibidez, Escherichia coli-tik datorrena Eco izenekoa da, eta Haemophilus influenzae-rena Hin. Espezie batek endonukleasa bat baino gehiago ekoizten badu, zenbaki erromatarrak erabiltzen dira (esate baterako, HinDIII, Haemophilus influenzae-ren D anduiak ekoizten duen 3. endonukleasa da)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q219715
* Commonscat Multimedia: Restriction enzymes

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85113284
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D004262

 |

* Wd Datuak: Q219715
* Commonscat Multimedia: Restriction enzymes
**Mara Aguirre** (Berisso, Buenos Aires, Argentina, 1978ko abenduaren 6a) olerkari eta narratzaile argentinar gaztea da.

Biografia laburra
-----------------

Mara Aguirre Berisson jaio zen, Inmigrante probintziako hiriburua, 1978an. Néstor Eduardo Aguirre merkatariaren eta Graciela Beatriz Paganini etxekoandrearen alaba da. Gurasoen erabakiz, Marak 4 urtetik hasi zuen bere prestakuntza artistikoa musikaren arloan. Hasieran Debussy Musika Institutuan ikasi zituen piano, eta ikasketak 1988ra arte jarraituko zituen, urte horretan Berisso Arte Eskolan sartzeko gutxieneko adina bete zuen arte, eta han piano urteetako ikasketetan aurrera egin zuen, urte batzuk geroago, Musikaren Magisterioan sartzeko. Geroago, Marak antzerkian murgilduko zen hainbat irakasle ezagutuz, horien artean Lito Cruz aktore argentinar ospetsua. Antzerki prestakuntzako etapa horretan hasi zen idazten lehen literatura lanak, 1997an lehen aitortza jaso zuten. Marak bazekien etenik gabeko bere produkzio literarioa Zientzia Politikoetako eta Nazioarteko Harremanetako unibertsitate ikasketekin eta hainbat hizkuntzatako prestakuntza uztartzen, ingelesa, frantsesa eta italiera barne.

Literatura jardunbidea
----------------------

La Maga ezizenarekin literatura zirkuluan ezaguna, Julio Cortázar-en obra bikaineko pertsonaiaren erreferentzia argia, Rayuela, Mara 1997tik Amerikako eta Espainiako lehiaketetan hainbat sari eta aipamen jaso ditu. *Madrilgo Palabra editorialak argitaratutako Arrójame a las llamas y otros tales* lanean barneratua izan zen 2001ean I. Bárbara-Ansón Narrazio Laburreko Lehiaketan parte hartu zuenean, *"Holiday"* ipuina laugarren zenbakian argitaratu zuen. 2005eko Austin-eko ( Estatu Batuak) Texaseko Unibertsitateko Espainiako eta Portugaleko Saileko Graduondoko Ikasleen aldizkariaren Loja Hiriko ( Espainia ) Poesiako ARTÍfice Sariaren sari gorena jaso zuen 2006an, "PULSO" olerkien bildumagatik, "Proemio Seis" -en argitaratuak. Hurrengo urtean "Chienlit" ipuina "El Tamaño del Tiempo" aldizkarian argitaratu zen, Kanaria Handiko Las Palmas (Espainia), "Aenigma" Ipuin labur eta Antzerkiaren Poesia Sariaren egile bikainak biltzen dituen lana. Urte horretan bertan Cecilia Eudave eta Salvador Luisek deitu zuten "El Arca", *Bestiario y Ficciones de Treinta y un Narradores Hispanoamericanos* lanean parte hartzeko. 2008an Zaragozako Hiriaren XXV. Poesia Lehiaketan saritu zuten "Confesionales" poema bildumagatik, Zaragozako Udaleko Kultura Zerbitzuak argitaratua, Espainian.

Olerkiak
--------

* MEA KULPA - 2004
* PULSO - 2005
* LAS NOCHES IMPOSIBLES - 2006
* CONFESIONALES - 2007
* JAQUE - 2008 (argitaratu gabea)

Lankidetzak
-----------

Bere jardunbide literarioan zehar literatura aldizkari ezberdinekin kolaboratu du bai Argentinan bai Espainian, Txilen, Kuban eta Brasilen, paperean eta elektronikoki. Horien artean daude *Pterodáctilo*, *Escribir y Publicar*, *El interpretador*, *Los Nóveles*. Antzerki eta zinema gidoietan ere aritu da.

Erreferentziak
--------------

* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5995221

 |

* Wd Datuak: Q5995221
**Copiapó sumendia**, **Azufre** izenarekin ere ezaguna, Andeetako mendikatearen geruza-sumendi bat da, Atacama eskualdean (Txile) kokatua. Sumendiak Nevado Tres Cruces Parke Nazionala banatzen duen bi zatiak bereizten ditu. Handik gertu Nevado Ojos del Salado dago.

Altuerako santutegia
--------------------

1954an Cerro El Plomoko momia aurkitu ondoren, Andeetako goi mendien bilaketa arkeologikoa lehertu zen eta altuerako zeremonia gune ugari aurkitu ziren gure Andeetako mendilerroan. Han Matías Rebitsch austriarra, "bere azken espedizioak egiten", Catamarca-Atacameña punako gailur batzuetara igotzen denean, eta horien artean Peinado (5.740 m), Dos Conos (5.900 m) eta El Azufre edo Copiapó (6.080 m). Bidaia horretan lehenengo igotzaileek deskribatutako aztarna arkeologikoen aurkikuntza baieztatzen da, Copiapó sumendia Inka kulturaren mendi sakratuetako bat bezala altxatuko duena.

Aurkikuntza horiei esker, Copiapó sumendiak nolabaiteko ospea eskuratu du bertako mendizaleen artean, zuzeneko sarbidea dela eta, Inka presentziaren aztarnak aurkitu dira bere gailurrean eta inguruetan, hala nola teilazko zeremonia-plataforma bat, kamelidoen hezur erraustuen aztarnak, ikatza, belarra, lumak, giza ilea, *Spondylus* zatiak (Ekuadorreko kostaldeetako kuskua, inkentzak balio handikoa), landare sokak, koka hostoak (Inka erlijioaren elementu nagusia), txarkia, bikuina-larruak, libelula hegal bat, txainar (Geoffroea decorticans) fruituak, bi karraskariak, harri luzangak, baita zilarrezko *irudi* antropomorfoak eta zoomorfoak eta s*pondylus-ak* eskaintzetan. 1991n egindako indusketa batean, urre lamunatuz egindako beste inka estatuatxo bat aurkitu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Volcán Copiapó - Andeshandbook» *www.andeshandbook.org*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2996801

 |

* Wd Datuak: Q2996801
**MusikHerria** egitasmo herritar eta kulturala da, musikaren sorkuntza, ekoizpena, edizio eta zabalpenerako herri-diskoetxe bat.

MusikHerria musikariek osatutako egitasmoa da. Beronen helburua musika egiten dutenei eta musika gustoko dutenei baliabideak modu errazean hurbiltzea da, laguntza kolektiboa bultzatuz. Musika egiteko, ekoizteko eta kontsumitzeko gaur egun dagoen eredu komertzialetik urrundu nahi du, beste eredu herritarrago bati hurbiltzeko, garai berriotara egokituz.

Gazteak dira proiektu hau sortu eta parte hartzen dutenak. Nahiz eta adin mugarik ez eduki, nahiz eta jende nagusiagoa egon.

MusikHerria Markinan (Bizkaia) egin ziren *Gazte Mugi!* topaketetan musikaren inguruko hausnarketa ezberdinetatik sortu zen. Egungo egoerari buruz hitz egiteaz gain, alternatiba berrien inguruan hitz egin zen, eta bertan hausnarketa egiten jarraitzeko, jende gehiago parte hartzeko eta zabaltzeko deialdi berri bat egin zen, helburua alternatiba bat martxan jartzea zelarik, hots, herri diskoetxe berri bat: MusikHerria.

Musika taldeak
--------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * 121 Krew
* Adikune
* Aketza
* Akto reflejo
* All Jazz Era
* Anger
* Apurka
* Arkada
* Banda Batxoki
* Confilct Noise
* El Txandrio
* Feos pero Majos
 | * Gailur
* Garagardo Gura
* Gartzen
* Ihesbide
* Itziarren Semeak
* Izate
* Izeba Pilarren Ilobak
* JoDT
* Karratua Borobila Da
* Kasu!
* Kloratita
* Konter
 | * Korumba
* Kuenta Atras
* Lukas Prest!
* Lur Jota
* Maz Mon Kis
* Mix6t
* Odolaz Blai
* Oliba Gorriak
* Ozen
* Punkamine
* Rifter
* Sarkor
 | * SKT Sekuentzia
* Skatu
* Siroka
* Sysmo
* The Dogs of the Black Foot
* Txakurrak
* Txurrustada
* Xopapo
* Zahil
* Zartako
* Zona Mortuoria
* Zülo
 |

Kanpo estekak
-------------

* MusikHerria diskoetxearen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263936

 |

* Wd Datuak: Q12263936
Hiru rocker Chelsea zubian.
**Modak eta rockerrak** (ingelesez: *mods anda rockers*) 1960ko hamarkada eta 1970eko hamarkadaren hasierako Erresuma Batuan elkarren etsaitutako bi gazte hiri tribu edo azpikultura dira.

Hedabideek 1964ko maiatzaren 18 eta 19ko asteburuan modak eta rockerrak Ingalaterrako hego-ekialdeko Brighton hirian izandako borroka latzaren albisteak nonahi ezagutzera eman eta britainiar gizartean bi hiri tribuak bortizkerizaleak eta bazter-nahastaileak zirelako irudipena hedatu zen.

Rockerrak motozaleak ziren eta larruzko jantzi beltzez jazten ziren, beren estilo estetikoan Marlon Brandok antzeztutako *The Wild One* filmak eragin handia izan zuen. Nagusiki 1950eko rock and roll gustatzen zitzaien, tartean Eddie Cochran, Gene Vincent eta Bo Diddley.

Aldiz, modak scooter motozaleak ziren, jaka eta gorbata, eta orokorrean formalki jazten ziren. Musikari, 1960ko hamarkadako soul, rhythm and blues, ska eta beat musika eta The Who, The Yardbirds eta Small Faces bezalako taldeak gustatzen zitzaizkien.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q323381

 |

* Wd Datuak: Q323381
**Carrickfergus** Irlandako abesti herrikoi eta ezagun bat da. Izena Ipar Irlandako Antrim konderrian dagoen Carrickfergus udalerriari zor dio.

Abestiaren jatorri zehatza ez dago garbi, badirudi XVIII. mendeko Cathal Buí Mac Giolla Ghunna olerkaria egiletzat jo ohi den irlanderazko "Do bhí bean uasal" ("Bazen behin jauntxo bat") abestian oinarritua dagoela.

Abestia XIX. mendean Cork hiriko bertso-paper batean lehenbizikoz agertu zen. Irlanderazko abestiaren hitzen gaia adarrak ipini dizkioten gizon bati buruzko tonuz igotako umorezko istorio pikaroa da. Aldiz, ondorengo ingelesezko bertsioaren gaia oso bestelakoa eta erabat nostalgikoa eta serioa da, bai eta ezagunena eta hedatuena ere. Ondoren, Iraultza Industrialarekin batera kokapena hegoaldeko Cork hiritik gaur egungo iparralde Carrickfergus udalerrira lekualdatu zen. Ingelesezko bertsioa Corktarren eta Carrickfergustarrek elkarrekin batera sortutako hitzak izatea baliteke.

Gaur egun nagusiki Irlandako baina baita beste herrialde anglosaxoi bartzuetako abeslari eta musika taldeek jo ohi duten abesti ezaguna da.

Kanpo estekak
-------------

* *Carrickfergus* abestia entzungai, Jim McCann abeslaria eta The Dubliners taldearen bertsioa. Youtube.com **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5046171

 |

* Wd Datuak: Q5046171
**Mutemuia** Antzinako Egiptoko erregina bat izan zen, zehazki, Tutmosis IV.a faraoiaren emaztea eta Amenofis III.aren ama (K. a. XIV. mende inguruan.)

Kasu gehienetan bezala, Mutemuiaren jatorria erabat ezezaguna da. Batzuk diotenez, Tebaseko gortera bidalitako lehen Mitanniko printzesetako bat dela diote, bi herrialdeen arteko aliantzaren adierazgarri bezala. Beste batzuen ustez, Yei izeneko siriar jatorriko gurdi gidari baten alaba eta Iuiaren (Amenofis III.aren erregealdian garrantzi handia izango zuen gizona eta Tiy erreginaren aita izango zena) arreba. Bi aukera hauek, oraindik frogatzeke daude.

Mutemuia emaztea eta ama zen bere senarra tronura igo aurretik, nahiko zaila zena, oinordekotza zerrendan bosgarren edo seigarren postuan aurkitzen baitzen. Patuaren nahiak direla eta, Tutmosis IV.a errege izatera iritsi zenean, Mutemuiak, errege odoleko bi printzesek alboratua izatearekin konformatu behar izan zuen (Nefertari eta Iaret), Errege Emazte Handi kargua izan zutenak, Mutemuiak berak, bere senarra hil ondoren bakarrik lortuko zuena.

Amenofis III.a faraoi izendatua izan zenean Tutmosis IV.aren erregealdi laburraren ondoren, Mutemuiak, umearen erregeordetza bere gain hartu zuen. Izan ere, une horretan, Amenofis III.ak hamabi urte baino ez zituen, eta bere ustezko anaia Iuiarekin, Tiyrekin ezkontzea adostu zuen, Tutmosis IV.ak bere bi Errege Emazte handiekin izandako alabak baztertuz (litekeena da Mutemuiak bi haiek gorrotatzea, errege emazte handi bezala alboratua izan zenean). Luxu oroz inguratua eta bere ametsa lortuz, erregina ama oso edadetua zen bere semearen erregealdiaren amaiera inguruan hil zenean.

Ukaezina da emakume honek bere semeagan izan zuen eragina, batez ere erregealdiaren lehen urteetan. Bere amarentzako opari bezala eta bere tronuratzea are gehiago legitimatzeko, Amenofis III.ak, eta hala irudikatu zuen Luxorreko tenplu ederrean, Mutemuia eta Amon-Ra jainkoa beraren arteko loturatik jaiotakoa zela adierazi zuen. Faraoiak berak, bere burua Amonen semetzat izendatzea eta oraindik bizirik zegoela jainkotzea ez zen batere ohikoa Antzinako Egipton, eta errege gutxi batzuek baino ez zuten egin halakorik Amenofis III.ak baino lehenago, Hatshepsutek adibidez.

Amenofis III.az gain, Mutemuiak beste zenbait seme izan zituen Tutmosis IV.arekin, Amenemhat gaztea bezala.

Izena
-----

Mutemuia izenak *Mut txalupan* esan nahi du, hau da, *Mut eguzki txalupan*). Mutemuia hieroglifoetan:
**Mursili I.a** (Mushilish), hititen erregea izan zen Hattusili I.a hil ondoren, K.a. 1620 eta K.a. 1590 bitartean.

"Hatusiliren Aieneak" izeneko aurkitutako dokumentu baten arabera dakigunez, Hattusilik bere biloba Mursili aukeratzen du bere seme esker txarrekoaren ordez, hititar inperioko tronuaren oinordeko bezala.

Hiri-estatuen konfederakuntza batzen zituzten zertxobait ahulak ziren loturak estutu zituen, eta hauek, hititar inperioan barneratu zituen, Ekialde Ertaineko hirugarren indarra izateraino, Babilonia eta Egiptoren ondoren. Hedatze politika jarraitu zuen hurritak garaitu eta Alepoko erresuma suntsituz, azken honetan, bere aitona Hattusilik huts egin zuelarik. Babiloniaren aurkako eraso bat egin zuen K.a. 1595ean. Baina argi zegoen Mursilik ezingo zuela inperioko hiriburu zen Hattusasetik 2.000 kilometrotara zegoen hiri bat ezingo zuela mantendu, eta, are gutxiago, inperioan barneratu. Eraso honek, amoriarren dinastiaren amaierarekin bat egin zuen, dinastia honetako azken erregea, Samsu-Ditana izan zelarik. Gertaera hau, Mursiliren espedizioaren ondorio edo halabehar hutsa izan ote zen ez da ezagutzen.

Kanpaina amaitu ondoren, Mursili Hattusasera itzuli zen. Handik gutxira, K.a. 1590ean, bere koinatu Hantil I.a buru zen konplot baten biktima bezala hil zen, Hantil bera, hititar errege berri bihurtu zelarik.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Hattusili I.a** | **Hititar erregea**K.a. 1620-K.a. 1590 | Ondorengoa**Hantil I.a** |
José Martík eta Máximo Gómezek sinatutako adierazpena.
**Montecristiko Manifestua** Kubako Alderdi Iraultzaileak (PRC) prestatutako dokumentua da Kubako independentziaren beharra adierazteko. 1895eko martxoaren 25ean Dominikar Errepublikako Monte Cristi herrian José Martík eta Máximo Gómezek sinatu zuten. Historikoki lekuaren izena gaizki jaso egin da, hitz bakarra izango balitz.

Historia
--------

1985ko otsailaren 24an espainiar kolonialismoaren aurkako erasoak hasi ziren, behin José Martík Baire herriko garrasia edo matxinada egin ondoren. Garrasi horrek Kubako Independentzia Gerraren hasiera markatu zuen. Martxoaren 25ean dokumentua zabaldu zen eta maiatzaren 6an José Martí eta Máximo Gómez Kuban zeuden, Martí buru nagusia gisa eta Gómez independentziaren aldeko tropen generala gisa.

Edukia
------

Adierazpen horretan oso garbi gelditu ziren zergatik Kubako herriak borrokara ateratzen zen, independentzia aldarrikatzeko kausak, alegia. Dokumentua oso garbi esaten da askatasunerako gerra ez zela espainiar herriaren aurka, uhartean hiru mendetan pairatutako kolonialismoaren nagusikeriaren aurka baizik.

Adierazpen honetan Kubako herriari armekin Espainiako Gobernuaren aurka altxatzeko deiadar egiten zen. Halaber, Kubako mugimendu iraultzailearen programa zehaztasunez azaltzen zen. Modu batez, Martík defenditzen zuen nazionalismoaren funtsezko ideiak biltzen ziren:

* Egitura kolonialaren mantenimendua.
* Kubako sentimendu anti-inperialista.
* Hamar Urteko Gerran (1868-1878) isuritako odolaren erreibindikazioa.
* Nazio-borondatearen aldarrikapena.
* Mestizajearen erreibindikazioa. Testuinguru horretan dokumentuak mentalitate irekia eskatzen zuen Kubako elementu etniko eta kulturalak biltzeko.
* Uhartean bizi ziren espainiarrei esku irekia luzatzen zien.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Manifestuaren inguruko informazioa Ecured webgunean.
* **(Gaztelaniaz)**:Manifestuaren testua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5555468

 |

* Wd Datuak: Q5555468