**Ángeles Santos Torroella** (Portbou, Girona, 1911ko azaroaren 7a - Madril, 2013ko urriaren 3a)  27ko belaunaldiko gironar margolaria eta artista grafikoa izan zen. Surrealismoaren eta espresionismoaren artean hasia, postinpresionismorantz eboluzionatu zuen, paisaia- eta barne-gaiekin. 2003an, Arte Ederretako merezimenduaren Urrezko Domina jaso zuen, Espainiako Kultura Ministerioak emana, eta 2005ean Kataluniako Generalitateak Creu de Sant Jordi saria eman zion.

Biografia
---------

Ángeles Santos eta haren neba Rafael, 1917 inguruan.
Ángeles Santos Gironako Portbou herrian jaio zen 1911ko azaroaren 7an. Gurasoak Julián Santos Estévez, Salamancatik joandako aduana-ikuskatzailea, eta Aurelia Torroella ziren. Alaba nagusia zen. Rafael Santos Torroella neba arte kritikari eta irakasle ezaguna izan zen. Aita Portboura iritsi zenean amaren familia bertan bizi zen, Rafael Torroella i Cardoner aitona aduana-agentzia baten jabe baitzen Kataluniako mugako udalerri horretan.

Aitaren ondoz ondoko destinoen ondorioz, Kataluniako eta Espainiako hainbat tokitan bizi izan zen. Lehen urteetan Ripoll, La Jonquera, Le Perthus eta Portboun bizi izan zen. Ondoren, Salamancan eta Valladoliden izan zen.

1924an, Ayamonteko aduanako administratzaile izendatu zuten aita, Huelva probintzian, eta Ángeles Sevillako Jesusen Bihotzaren Esklaboen ikastetxean sartu zen. Han, marrazketan eta pinturan hasi zen hamalau urterekin. Hantxe jaso zituen lehen sariak Marrazketa ikasgaian, eta eskolako mojetako batek gurasoei pinturan aritzeko gomendatu zien, horretarako iaioa zela-eta, eta beste jarduera batzuk alde batera utzi zituen, hala nola pianoa edo frantsesa. Bi urte geroago, gurasoekin Valladolidera joan zen, eta hantxe hasi zen eskolak jasotzen Cellino Perotti irakasle italiar beteranoaren eskoletara joan aurretik.

### Arte-jardueraren hasiera

Udako oporretan, Portboun, familiaren erretratuekin hasi zituen lehen koadroak. Urte horretan bertan, Valladolideko "*Salón de Artistas Vallisoletanos/ Valladolideko Artisten Aretoan*" parte hartu zuen. Bertan diploma bat jaso zuen eta Francisco de Cossío idazle eta kazetariak goraipatu zuen *El Norte de Castilla* egunkarian. Handik aurrera, eskola utzi eta pinturan jardun zuen, eta bere lanik aipagarrienak sortu zituen.

1929an, 18 urte besterik ez zituela, *Un* *mundo* koadroa margotu zuen, planeta surrealista bitxi bat irudikatzen duen formatu handiko oleoa. Margolariaren lanik ezagunena da eta Madrilgo Sofía Erregina Museoan dago ikusgai. Madrilgo IX. Udazkeneko Aretoan 1929an parte hartu zuen, eta bertan lan horixe erakutsi zuen. Hala, Jorge Guillén, Ramón Gómez de la Serna, Manuel Abril, Juan Ramón Jiménez, Federico García Lorca, Ernesto Giménez Caballero, Guillermo Díaz-Plaja, eta Joan Teixidorrek Angeles Santosen lanaren goraipamenak argitaratu zituzten eta erdi espresionistatzat, erdi surrealistatzat, hartu zuten. Handik gutxira, beste erakusketa bat egin zuen Madrilen, Lyceum Clu Femeninoan. 

1930ean, familiak Madrilgo osasun mentaleko erietxe batean sartu zuen, hilabete eta erdiz, artistak zahartzaroan egindako adierazpenen arabera: "*Urduri nengoen eta negar egiteko gogoa baino ez nuen.* *Ez nekien zer nahi nuen*". Ramon Gomez de la Sernak protesta egin zuen jendaurrean *La Gaceta Literaria-*ren 1930eko artikulu batean. Urrian, margolaria errekuperatuta zegoen, eta Udazkeneko X. Aretora ezohiko gertaera batekin joan zen; izan ere, Pintore eta Eskultoreen Elkarteak 34 obra aurkeztu zizkion areto batean, bere lanaren kalitatea zela eta.

1931n banakako erakusketa bat egin zuen Parisen eta, hurrengo urteetan, Artista Iberiarren Elkarteak Donostian eta Kopenhagen antolatutako erakusketetan parte hartu zuen. Pittsburgheko (AEB) Carnegie Institutuko talde erakusketara gonbidatu zuten. 1936an Veneziako Biurtekoaren eta Parisko Iberiarren pabiloi espainiarrean agertu zen, nazioartean ospetsu bihurtuz. 

Urte horretan bertan, artista eta bere familia Donostian ezarri ziren, eta bertan GATEPACeko Iparraldeko Taldeko José Manuel Aizpurua eta Joaquín Labayen arkitekto eta intelektualekin harremanetan jarri ziren. Hiri horretan, Tearen aretoan, banakako bat prestatu zuen Parisko Galerie-August Girard txapelketarako. Hantxe izan ziren Federico García Lorca, Ernesto Giménez Caballero eta Vicente Huidobro.

Artistaren pintura-jarduerak geldialdi bat izan zuen 1931. eta 1932. urteen artean; 1933an, Portboura joan zenean, berriz ere bere artea landu zuen arte. 1933an Bartzelonara joan zen, eta han, Ignacio Agustíri esker, Emilio Grau Sala margolari eta ilustratzaile katalana ezagutu zuen, 1936an bere senar bihurtu zena. Senar-emazteek estiloa aldatu behar izan zuten, garai hartako lanek eta 1936ko Veneziako Biurtekoan aurkeztutakoek erakusten duten bezala, estilo hori arina eta etereoa da. 1935. urtean, Santosek Bartzelonan Galeries d’Art Syra delakoen babespean egindako lehen erakusketarekin harremana berreskuratu zuen; hala ere, erakusketak porrot egin zuen, izaera iluna eta Noucentismetik urrun zegoen estetika baitzuen, garai hartako Katalunian nagusi zen mugimendutik.

Garai hartan, pintatzeari utzi zion Santosek, bai artea bigarren mailan uzteagatik, bai Emilio Grau Salarekin ezkondu eta Julian semearen jaiotzagatik, bai, Mercedes Pradok dioenez, haren estetika, Noucentisme katalanaren aurrean, krisian sartu zelako, espresionista eta kromatismo ilunaren ondorioz, gogor eta ez oso atsegintzat jo ondoren. Hori zela eta, Santosek pinturan berriro lan egin zuenean, gozotu egin zuen, eta hainbat gai landu zituen, hala nola erretratua, hiri-barrualdeak eta hiriko itsas paisaiak. Arrazoi horiek egotzi zizkioten kritikari garaikideek bere inpresionismo osteko arrastoa.

### Espainiako gerra zibila

Espainiako Gerra Zibila hasi zenean, senar-emazteak Portboun zeuden, eta handik Frantziara joan ziren. Senarra Parisera, Frantziako hiriburura, joan zen baina Ángeles, haurdun zegoela, itzuli eta Canfrancen jarri zen bizitzen, gurasoekin eta semearekin (Julián Grau Santos margolaria). Mojek zuzendutako eskola batean kontratatu zuten marrazketa-eskolak emateko. 1941ean, bakarka azaldu zen Zaragozako Liburu Aretoan, eta 1942an artista gonbidatu gisa aurkeztu zuen bere lana, hirian egindako Arte Ederren Erakusketa Nazionalean. 1945ean Espainiako hiriburura joan zen, eta bi lagin egin zituen, bata Galería Estilon eta bestea Madrilgo Unibertsitateko Santa Teresa de Jesús ikastetxe nagusian. Biek ere hainbat garaitako lanak dituzte. 1955ean Bartzelonan egindako III. Biurteko Hispanoamerikarrean erakusketara gonbidatu zuten.

Hogeita bost urtez Emilio Graurengandik bananduta egon zen. Senarra Parisen geratu zen eta beste bikotekide bat izan zuen, baina 1962an, Grauren bigarren bikotekide hori hil ondoren, senar-emazteak berriro elkartu ziren, eta Frantziako hiriburuan finkatu zuten beren bizilekua, han estudio oparo bat baitzuen senarrak. Urte batzuk geroago Cadaquésen, Sitgesen eta Bartzelonan bizi izan ziren.

Ángeles Santos Madrilen hil zen 2013ko urriaren 3an, 101 urte zituela.

Estiloa
-------

Santos Torroellaren lana hiru etapatan bana daiteke, Valladolid, Madril eta Bartzelonako egonaldiengatik.

### Lehen garaia

1920tik 1930era bitartean, Cristobal Hall margolari ingelesak Valladoliden zuzendu zuen Pintura Eskola, joera figuratiboa, modernoa eta 27ko Belaunaldiaren idealetatik hurbil, Mariano de Cossío eta Sinforiano de Toro kideen lanek erakusten dutenez. Josep Casamartinaren arabera, Santos Torroellaren estetika ziztu bizian garatu zen, 1929ko udazkenaren eta 1930eko udaberriaren artean, Valladolideko eskolak proposatutako idealen antzekoa, eta, urruti, Anselmo Miguel Nieto erretratugileak zuzendutako erro-harizko eskolak proposatutakoaren antzekoa.

Valladolideko abangoardiako inguruaren eraginaz gain, badirudi Ángeles Santosen lehen lanek ere Franz Roh-en *Realismo Mágico. Post Expresionismo. Problemas de la Pintura Europea más reciente* liburuan argitaratutako irudietan nolabaiteko eragina dutela, Casamartinak zioen bezala; ale hori garai hartako hainbat artista espainiarren liburu nagusia izan ondoren. Casamartinak, liburuaren ilustrazioetan Santosek aurkitu ahal izan zituen ereduen artean, honako lan hauek aipatu zituen: Heinrich Maria Davringhausen-en *Arrivista*, Otto Dix-en ereduko *Autoretrato con modelo* edo Tadeusz Makowskiren *Concierto infantil*; lan horiek eta artistak 1928. urtean egindako pinturen arteko konkomitantzia ikusi ondoren, Retriborretresa: Lanak Valladolideko Ateneoan erakutsi ziren 1929ko apirilean, *Tres cabezas de mujer* mihisearen ondoan, hasierako lan horietan pertsonaiak naturarik gabe tratatzen ziren, irudi deformatuak giro ilun batean elkartzen baitziren. Casamartinak zioenez, lan horrek Santos Arte Surrealistan behin betiko sartzea ekarri zuen, eta joera horretan egin zuen bere lanik ikusgarriena: *Un mundo*.

Artistak *Un mundo* lana egin zuen *Tertulia*-rekin batera 1929ko apiriletik irailera bitartean. "*Tertulia*", hasieran *El cabaret* izenekoa, Santosen lan multzoaren barruan, Alemaniako Objektibotasun Berritik hurbilen zegoena da, atzerriko eraginari zegokionez; irudien ereduak, estetika estilizatu eta deformatukoak, El Grecoren obrara hurbiltzen ziren. Un *mundo* lanaren zuzeneko aurrekariei zegokienez, Casamartina historialariak hainbat eredu ikusti zituen; besteak beste, Joan Miróren *La masía*, Roh-ren aldizkarian jasotako lana; Salvador Dalík Madrileko Ikasleen Egoitzan egindako marrazkiak bertan, erretaula-formako narrazio-konposizioa eta zenbait akzioren bateratasuna aldi berean eta azkenik, Walter Spiesen lanetatik hartutako pertsonaiak, Roh-ren liburuan ere aurkeztuak: *Casa junto al estanque, Adiós* eta *Tío vivo*; era askean osatutako gauekoak, non eskala-aldaketak erradikalak diren. Gainera, Juan Ramón Jiménezen bertso batzuetan oinarritutako poesia-atzealdea zuen.

1929ko urrian, artistak IX. Udazkeneko Aretoan hartu zuen parte, Madrileko Erretiroko Erakusketa Jauregian. Hiru obra egin zituen: *Un mundo*, *Autorretrato* eta *Niñas*. 

### Bigarren garaia

Arrakasta lortu ondoren, artista gonbidatu zuten Lyceum Clubean erakustera eta, 1930eko otsailean, Arte Ederren Zirkuluan egindako erakusketa batera. Madrilen egon ondoren, arrakasta sendotu ondoren, Santosen joera artistikoa aldatzen hasi zen. Garai berriak pintura espresionismoaren mugimendu mistiko eta errealistarekin lotu zuen, eredu figuratibotzat Francisco de Goyaren *Pintura Beltzak* eta José Gutiérrez Solanaren obrako pertsonaiak hartuta. Beraz, faktura espresionista *Los Niños Mendigos* koadroen seriean zegoen, non artistaren pintzelkadak testura hartzen zuen eta, aldi berean, zehaztasunak galdu zituen; ametsak urruntzera eta adierazpenarekiko eta errealitatearekiko interesera eraman zuen.

1930. urtea oso berezia izan zen artistarentzat, Madrilgo X. Udazkeneko Aretoan bere lanak erakusteko areto esklusiboa eman baitzioten. *Niñas haciendo música* (1929) mihisea erakutsitako lanen parte izan zen. Adibide horretan, kritikariek Natalia Sergeievna Goncharovaren aldiaren aurreko lanaren antzeko estetika erakusten zuten. 

### Hirugarren garaia

1969tik aurrera, artista paisaien generoan hasi zen, Paris, Bartzelona, Cadaqués eta Sitges hiriak pintatuz, Emilio Grau pintorearekin adiskidetzeak eraginda. Lan horiek, Valladolideko lanarekin batera, Parés aretoan erakutsi ziren 1974an. Hurrengo urtean, Santosen ibilbide artistikoa ospetsu egin zen Nonell Aretoan, Bartzelonako Dau al Set Galerian eta Madrilgo Gran Galerian egindako erakusketei esker. Azken hori Ángel Gonzálezek eta Francisco Calvo Serrallerrek antolatu zuten.

Laurogeiko hamarkadan Empordàko Museoan egindako erakusketa antologikoa, Cuadernos Guadalimar argitaletxean ale monografiko bat argitaratzea eta 1989an Arts Santa Mònica zentroan egindako erakusketa kolektiboa, *El Surrealisme en Catalunya* izenburupean. Santos Torroellaren lanen katalogoko beste lagin garrantzitsu batzuk hauek izan ziren: *Picasso, Miró y Dalí y los orígenes del Arte Contemporáneo en España 1900-1936* y *AC Avantguardes a Catalunya 1906-1939,* 1992an ekoitzia

1992an, De Buena Tinta lan grafikoen argitaletxeak "*De Ángeles y Santos*" serigrafia-karpeta argitaratu zuen, Julián Grau Santos semearekin eta Antonio Santos Lloro ilobarekin batera, Alteako (Alacant) Javier Cebriánek estanpatua.

2003an, Valladolidek omenaldia egin zitzaion Patio Herrerianon egindako erakusketarekin. Han, bere lan garrantzitsu batzuk erakutsi ziren.

Erakusketak
-----------

| Urtea | Lekua | Herria | Deskribapena | Oharra |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1928 | Merkataritza-zirkulua | Valladolid | Valladolideko artisten erakusketa kolektiboa |  |
| 1929 | Valladolideko Ateneoa | Valladolid |  | Banakako lehen erakusketa |
| 1929 | Lyceum Club | Madril | IX. Udazkeneko Aretoa |  |
| 1930 | Arte Ederren Zirkulua | Madril | Madrilgo X. Udazkeneko Aretoa (areto propioa) |  |
| 1930 | Kaliforniako Unibertsitatea | Kalifornia | Espainiako Artearen Erakusketa |  |
| 1931 | Jasokunde aretoa | Donostia |  | Banakako erakusketa |
| 1931 | August Girard | Paris |  | Banakako erakusketa |
| 1931 | Carnegie Institute | Pittsburgh | Nazioarteko Erakustaldia |  |
| 1931 |  | Oslo | Espainiako Artearen Erakusketa |  |
| 1931 |  | Donostia | Artista Iberikoen Elkartearen erakusketa |  |
| 1932 | Galerie Flechtheim | Berlin eta Kopenhage | Artista Iberikoen Elkartea | kolektiboa |
| 1933 | Carnegie Institute | Pittsburgh | Thirnek -first Annual Nazioarteko Erakustaldia |  |
| 1933 |  | Madril | XIII. Udazkeneko Aretoa |  |
| 1935 | Syra galeria | Bartzelona |  | Banakako erakusketa |
| 1936 | Veneziako XX. biurtekoa | Venezia | *Spagnuola* erakusketa |  |
| 1936 |  | Paris | Espainiako Arte Garaikidearen Erakusketa |  |
| 1936 | Art Syra galeria | Bartzelona |  | Banakako erakusketa |
| 1941 | Liburuen aretoa | Zaragoza |  | Banakako erakusketa |
| 1942 |  | Bartzelona | Arte Ederren Erakusketa Nazionala |  |
| 1942 | Liburuaren etxea | Bartzelona |  | Banakako erakusketa |
| 1945 | Estilo galeria | Madril |  | Banakako erakusketa |
| 1946 | Madrilgo Unibertsitatea | Madril | Teresa de Jesús ikastetxe nagusia | Banakako erakusketa |
| 1951 | Fortunet galeriak | Figuerak |  | Banakako erakusketa |
| 1955 |  | Bartzelona | Artearen II. Biurteko Hispanoamerikarra | Erakusketa kolektiboa |
| 1966 | Kataluniako eta Balearretako Arkitektoen Elkargo Ofiziala | Bartzelona |  | Erakusketa kolektiboa |
| 1967 | VI. Emakumezkoen Egungo Arte Aretoa | Bartzelona |  | Ohorezko gonbidatua |
| 1969 | Rovira aretoa | Bartzelona |  | Banakako erakusketa |
| 1974an | Parés aretoa | Bartzelona |  | Banakako erakusketa |
| 1975 | Nonell aretoa | Bartzelona |  | Banakako erakusketa |
| 1975 | Dau galeria | Bartzelona |  | Erakusketa kolektiboa |
| 1975 | Jendetza galeria | Madril |  | Banakako erakusketa |
| 1977 | Ampurdango Museoa | Figuerak | *Surrealista enpiratuak* | Erakusketa kolektiboa |
| 1978an | El Cisne galeria | Madril |  | Banakako erakusketa |
| 1979 | Agora galeria 3 | Sitgeak |  | Banakako erakusketa |
| 1981 | Jaló galeria | Zaragoza |  | Banakako erakusketa |
| 1982 | Alençon galeria | Madril |  | Erakusketa |
| 1984 | Kultura-zentroa –Dukea | Madril | *Emakumeak Espainiako arte garaikidean*, 1900-1984 | kolektiboa |
| 1983 | Odile galeria | Zaragoza |  | Banakako erakusketa |
| 1986 | Museu de l'Empordà | Figuerak |  | Atzera begirakoa |
| 1988: | Juan Gris galeria | Madril |  | Banakako erakusketa |
| 1988: | Santa Mónica Arte Etxea | Bartzelona | *Surrealisme a Catalunya 1924-1936. De l'Amic de les Arts al Logicobofisme* |  |
| 1992 | La Pedrera | Bartzelona | *Avantguardes artistak Kataluniara 1906-1939* | Erakusketa kolektiboa |
| 1992 | Reina Sofia Arte Zentroko Museo Nazionala | Madril |  *Picasso, Miró, Dalí eta Espainiako Arte Garaikidearen sorrera 1900-1936* | Erakusketa kolektiboa |
| 1994 | Mapfre Vida Kultur Fundazioa | Madril |  *Autorretratua Espainian II. Picassotik gaur egun arte* | Erakusketa kolektiboa |
| 1996 | Juan Gris arte-galeria | Madril |  | Banakako erakusketa |
| 1997: | Parisko Villeko Musée d'Art Moderne | Paris |  *Les années 30 en Europe* | Erakusketa kolektiboa |
| 1997: | "la Caixa" Fundazioa | Madril | *Madril Bartzelona, 1930-1936. Berritasunaren tradizioa* |  |
| 1997: | Madrilgo Autonomia Erkidegoa | Madril | *Belaunaldi poetiko baterako irudiak (1918-1927-1936)* |  |
| 1998 | Agora galeria 3 | Sitgeak |  | Banakako erakusketa |
| 1999 | Kataluniako Arte Museo Nazionala | Bartzelona | *Fora d'ordre*, dones de la Vanguardia espanyola [Fuera de *orden*, mujeres de la Vanguardia española] | kolektiboa |
| 1999 | Albert Gallery | Pozuelo de Alarcón |  | Banakako erakusketa |
| 2001 | Albert Gallery | Pozuelo de Alarcón |  | Lagin antologikoa |
| 2001 | CCCB | Bartzelona | *Rèquiem per l'eskala* | Erakusketa kolektiboa |
| 2002 | Albert Gallery | Madril |  | Banakako erakusketa |
| 2003 | Espainiako Arte Garaikidearen Museoa Patio Herrerianoa | Valladolid |  | Atzera begirakoa |
| 2003 | Bilbao Bizkaia Kutxaren erakusketa-aretoa | Bilbo |  | Atzera begirakoa |
| 2017 | Picasso Malaga Museoa | Malaga | *Guztiz libreak gara. Emakume artistak eta surrealismoa* | Erakusketa kolektiboa |

Museoetako lanak
----------------

* Reina Sofía Arte Zentroko Museo Nazionala, Madril
	+ *Autorretrato* (1928) (Aldi baterako gordailua)
	+ *Un mundo* (1929)
	+ *Tertulia* (1929)
	+ *Cena familiar* (1930)
	+ *Niños y plantas* (1930)
	+ *Lilas y calavera* (1930)

* Kataluniako Arte Museo Nazionala
	+ Niña (Conchitaren erretratua) (1929)
	+ *Retrato de José María Lafarga*(1965)

* Empordàko Museoa, Figueras
	+ *La tierra* (1929)

Ángeles Santos wikipediaratu zen Ampurdángo Museoko Wikimaratoian, 2012.03.24

Sariak eta aintzatespenak
-------------------------

* 2003. urtean Arte Ederretako Merezimenduaren Urrezko Domina
* 2003an, Valladolidek omenaldia egin zitzaion bere lan garrantzitsu batzuk erakutsi ziren.
* 2005. urtean Sant Jordiren Creu-a
* 2017an RTVEk "*El mundo de Ángeles Santos*" dokumentala Eva Fontanalsek zuzendua

Dokumentala
-----------

2017an, Eva Fontanalsek zuzendutako "*El mundo de Ángeles Santos*" (59') estreinatu zen, RTVEk eta ARPAk koproduzitua, RTVEko "*Imprescindibles*" telesailerako. Margolari surrealistaren irudia berreskuratu zen. Julian semearen eskutik ezagutu genuen dokumentala, Madrilgo Reina Sofia Arte Garaikideko Museo Nazionaleko bilduma iraunkorrean ikusgai dagoen '*Un mundo*' lan magikoaren lekuko aparta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Ángeles Santos Torroella | Real Academia de la Historia» *dbe.rah.es* (Noiz kontsultatua: 2023-03-31).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Ángeles Santos» *Museu Nacional d'Art de Catalunya* 2015-03-05 (Noiz kontsultatua: 2023-03-31).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Ángeles Santos» *HA!* (Noiz kontsultatua: 2023-03-31).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Ángeles Santos Torroella» *Asociación Española de Pintores y Escultores* 2019-07-01 (Noiz kontsultatua: 2023-03-31).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** Poggi, Damián.  (2017-02-01). «Ángeles Santos Torroella (1911-2013).» *3 minutos de arte* (Noiz kontsultatua: 2023-03-31).
6. ↑    *Fallece a los 101 años la pintora Ángeles Santos Torroella.*  3 de octubre de 2013.
7. ↑  Ministerio de Educación, Cultura y Deporte:  «Real Decreto 1778/2003, de 19 de diciembre, por el que se concede la Medalla al Mérito en las Bellas Artes, en su categoría de oro, a doña Ángeles Santos Torroella.» *Boletín Oficial del Estado* (Madrid) (304): 45378. 20 de diciembre de 2003.
8. 1 2  Unos agricultores la encuentran en medio del campo, desorientada. Había huido de casa. (ibidem)
9. ↑   Pérez Segura, Javier.  (2003). «La sociedad de artistas ibéricos (1920-1936)» *UCM-tesis*.
10. ↑  *Ibidem,* p.71
11. ↑  «Julián Grau Santos (Canfranc, Huesca, 1937)», BBVA Colección.
12. ↑    Vila-Sanjuán, Sergio.  (29 de junio de 2001). *Ángeles Santos, la artista que pintó un mundo.* .
13. ↑  *Ibidem,* p.28
14. ↑  *Idem.*
15. ↑  *Ibidem,* p.34
16. ↑   *Ibidem* pp. 38-40
17. ↑  *Ibid*
18. ↑  *Ibidem,* p.52
19. ↑  Entre el 25 de septiembre de 2003 y el 11 de enero de 2004.
20. 1 2 3 4   «Autorretrato» *museoreinasofia.es*.
21. ↑    *El mundo de Ángeles Santos - RTVE.es.*  17 de febrero de 2017.

Bibliografia
------------

* Agenjo, Rosa (1986). La pintora Ángeles Santos y su obra anterior a la guerra civil española. Catalogación y estudio. Tesis doctoral dirigida per Rafael Santos Torroella. Barcelona: Universitat de Barcelona, Facultat de Belles Arts. ISBN 9788469242452. Consultado el 24 de marzo de 2012.
* Ángeles Santos, Portbou 1911. Madrid: Albert Gallery. 2002.
* Bassuel, Cécil (2010). «De l'aube à l'éclipse. Avant-garde et retour à l'ordre dans la peinture d'Ángeles Santos». Entre l'ancien et le nouveau. Le socle et la lézarde (Espagne XVIII-XX) (en francés). vol.II. París: Université de la Sorbonne Nouvelle (Paris III), Centre de Recherche sur l'Espagne Contemporaine.
* Bonet, Juan Manuel (1995). «Santos, Ángeles o Angelita». Diccionario de las vanguardias en España (1907-1936). Madrid: Alianza Editorial. ISBN 9788420682129.
* Capella, Anna (2011). Ángeles Santos, entre la vida i la pintura. Dones il·lustres de les comarques gironines, núm. 3 (en catalán). Bellcaire d'Empordà: Edicions Vitel·la. ISBN 9788493716264.
* Casamartina i Parassols, Josep (2010). Ángeles Santos. Madrid: Fundació Mapfre y TF editores. ISBN 9788492441303.
* Casamartina i Parassols, Josep (2003). Ángeles Santos, un mundo insólito en Valladolid. Valladolid: Patio Herreriano Museo de Arte Contemporáneo Español. ISBN 8493260657.
* VV.AA. (1987). Santos, Ángeles o Angelita. Cuadernos Guadalimar, núm. 28. Madrid.
* Huici, Fernando; de Diego, Estrella (1999). Fuera del orden. Mujeres de la Vanguardia española. Madrid: Fundación Cultural Mapfre Vida.
* Masanés, C. (2011). «Pintar un món». (RE) Visions del món. 100 anys d'Àngeles Santos Torroella (en catalán). Portbou: Ajuntament de Porbouamb la col.laboració de l'Ajuntament de Sitges i la Diputació de Girona. D.L. GI-444-2011.
* Panyella, Vinyet (1992). Ángeles Santos. Barcelona: Indústries Gràfiques Viladot. ISBN 9788460448099.
* Prado, Mercedes; Gómez de la Serna, Ramón (2003). Ángeles Santos. Bilbao: Fundación Bilbao Bizkaia Kutxa. ISBN 8495653281.
* Rivas, F. (1987). Ángeles Santos. Madrid: Cuadernos Guadalimar. ISBN 8485253302.
* Txantiloi:Versalita, Núria.  (1999). «La pintora Ángeles Santos entrevistada por Núria Rius Vernet» *Revista d'Estudis Feministes* 16.
* Santos, Rafael; Vayreda, Montserrat; [et al.] (1977). Pintors surrealistes de l'Empordà (en catalán). Figueres: Museu de l'Empordà.
* Santos, Rafael; Viñas, Alícia (1986). Ángeles Santos Torroella. Figueres: Museu de l'Empordà.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Ángeles Santos Torroella*** |

* Obras de Ángeles Santos en el Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2574020
* Commonscat Multimedia: Ángeles Santos

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 34377847
* ISNI: 0000 0001 1441 3699
* BNE: XX964530
* CANTIC: a10619707
* GND: 12895437X
* LCCN: nr99021454
* Tabakalera ID: 61646
* SUDOC: 07615128X
* ULAN: 500040522
* UB: a1020047
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* MNCARS: url

 |

* Wd Datuak: Q2574020
* Commonscat Multimedia: Ángeles Santos