recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Hernaniko kronika*** euskaraz egunero argitaratzen den Hernaniko egunkari bakarra da. Egunkariaren argitaratzailea Dobera Euskara Elkartea da. Gipuzkoako Foru Aldundiak, Eusko Jaurlaritzak eta Hernaniko udalak diruz laguntzen dute *Hernaniko kronika*. Hala *Hernaniko kronika* nola Dobera elkartea Topagunea euskara elkarteen federazioko kideak dira.

Egoitza
-------

Egunkariaren egoitza —eta Dobera Euskara Elkartearena ere— Hernaniko Larramendi Kaleko 11. zenbakian dago.

Historia
--------

*Hernaniko kronika* 2000 urteko ekainaren 23an jarri zen martxan Dobera Euskara Elkartearen eskutik. Hiru langilez osatutako lan taldeak jarri zuen proiektua martxan: Jexux Mari Irazu, Unai Agirre eta Aritz Zerain. Lehen hiru urteetan astean bost zenbaki kaleratzen zituen, ostegunetik astelehenera. Bi orrialdeko egunkaria zen aurreneko urteetan. 2003ko urtarrilaren 8an astean sei zenbaki argitaratzen hasi zen. Handik urtebetera, 2004ko urtarrilaren 27an egunero argitaratzen hasi zen.   

Egunero argitaratzearekin batera orrialde kopurua ere hazten joan da *Hernaniko kronika*n. 2005. urteko urtarrilaren 15etik aurrera asteburuetan lau orrialde argitaratzen hasi zen. 2006ko urtarrilaren 28tik aurrera asteburuetako zenbakiak zortzi orrialdetakoak izaten hasi ziren. Gaur egun sei langile ari dira Hernaniko Kronikan lanean, lau kazetari eta hiru marrazkilarik kolaboratzen dute egunkariaren edukiak osatzen, baita Hernaniko lau ikastetxe eta bi euskaltegitako ikasleek ere.

Ale kopurua
-----------

*Hernaniko kronika*k gaur egun 4.000 ale kaleratzen ditu egunero. 2000 urtean, martxan jarri zenean, 1.500 ale kaleratzen zituen. Ikertalde enpresak 2007an Buruntzaldeko mankomunitatearentzak eginiko ikerketaren arabera, *Hernaniko kronika*k 15.000 irakurle ditu.

Kanpo estekak
-------------

* *Hernaniko kronika* egunkariaren webgunea.
* TOKIKOM tokiko aldizkarien webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12259053

 |

* Wd Datuak: Q12259053
**Lierni Azkargorta Ruiz de Egino** (Lazkao, Gipuzkoa, 1979ko abuztuaren 21a) gipuzkoar erizaina eta idazlea da.

Biografia
---------

Erizaintza ikasketak egin zituen Donostiako EHUn, eta ondoren Fisioterapia ikasketak Zaragozako Unibertsitatean.

Lehiaketa desberdinetan saritua izan da: ipuin alorrean, Laudioko Udala eta  Bizenta Mogel Ipuin Lehiaketan (1999an), Eibarko Hiria Gazteen Ipuin Lehiaketan (1998, 2001 eta 2002 urtean) eta Lizarrako Maria de Maeztu Literatur Lehiaketan (2001, 2002, 2019 eta 2020an). *Argi-itzalak* izenburupeko ipuina, *Emakume begiradak (*Montejurra, 2002) izeneko liburuan argitaratua izan zen beste ipuin saridun batzuekin batera.

Poesia alorrean, 2020an Lasarte-Oriako Literaturako XXXIV. Lehiaketan saritua izan zen. 

2021ean Iruñea Hiria Nazioarteko Poesia Lehiaketa irabazi zuen. Urte berean ere, lehen liburua argitaratu zuen, *Eripoemia* izenburuko poesia-bilduma.

2022an *Iruntzian* lanarekin "Nafar Ateneo» IV Nazioarteko Poesia Sariketan garaile gertatu zen.

Lanak
-----

### Poesia

* *Eripoemia* (2021, Denonartean)

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Garaialde, Olaia.  (2021-07-27). «Atzekoz aurrera. Lierni Azkargorta, erizaina eta idazlea» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2021-12-20).
2. ↑    «Lierni Azkargorta: "Osasungintzako gaiak eta poesia elkartu nahi izan ditut" - Iruñerria» *euskalerriairratia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-03-14).
3. ↑   Atenea.  (2022-03-09). *"Iruntzian" de Lierni Azkargorta ganadora del IV Premio Ateneo Navarro en euskera.*  (Noiz kontsultatua: 2022-03-14).

Kanpo estekak
-------------

* Lierni Azkargortari elkarrizketa: *Poesia eritasunean sendabide* Euskadi Irratia, 2022.02.14

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110209275
* **Identifikadoreak**
* Literaturaren Zubitegia: 1060

 |

* Wd Datuak: Q110209275
**Las Garzas jauregia**, **Panamako Lehendakaritza Jauregia** izenez ere ezaguna, Panamako Errepublikako Lehendakaritzaren egoitza da, eta bertan daude Lehendakaritzako Ministerioa eta Erakundeak Babesteko Zerbitzua.

Historia
--------

Las Garzas jauregia, Eloy Alfaro etorbidetik ikusita.
Jatorrizko eraikina 1673an hasi zen eraikitzen, Panamako Errege Audientziako oidor titulua zuen Luis de Lozada eta Quiñonez zuzendariaren aginduz. Hala ere, ordutik hainbat aldaketa izan ditu. Lehen erabileretako bat Aduana eta Kontularitzaren egoitza izan zen 1740an. Eraikina ia erabat suntsitu zuen sute batek 1756an. Berrezarri ondoren, 1821ean erabili zen gordailu gisa, 1872 eta 1875 artean gizonen eskola normal gisa, Gobernu Etxea, Banku Nazionalaren egoitza, 1875ean Lehendakaritza Jauregi bihurtu arte.

1922an, Belisario Porras presidenteak eraikin hori zaharberritzea erabaki zuen. Haren ezaugarri kolonialak indartu eta bigarren solairu bat eraiki zen. Leonardo Villanueva Meyer arkitektoak egin zituen lan horiek.
Areto Horia, lehendakaritzako jantokia eta erdiko patioa asko berritu ziren. Halaber, patio andaluziar bat gehitu zen bigarren solairuan, eta hirugarren solairu bat eraiki zen, presidentetzarako egoitza izateko. Inaugurazio ofiziala 1923ko abuztuaren 3an izan zen, baina 1938. urtera arte ez zuen osorik erosi Lehendakaritza Jauregiak. Orduan, Banku Nazionala Hiribide Zentraleko etxe nagusi berrira aldatu zen. 

Jauregia presidente gehienen egoitza eta bulego nagusi gisa erabili da, batzuk izan ezik, hala nola Laurentino Cortizo, Juan Carlos Varela, Ricardo Martinelli, Martín Torrijos, Mireya Moscoso eta Ernesto Pérez Balladares. Horiek beren egoitzak mantendu eta egunero bertara bidaiatzea erabaki zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Castillero, Ernesto J..  (Junio de 1960). *Revista Lotería.* , 45-50 or..
2. ↑    *Datos sobre el Palacio Presidencial de Panamá.*  AlonsoRoy.com.
3. ↑    *El Palacio de las Garzas.*  Gobierno Nacional de Panamá.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3064689
* Commonscat Multimedia: Palacio de las Garzas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 721145858085823021863

 |

* Wd Datuak: Q3064689
* Commonscat Multimedia: Palacio de las Garzas
Henna orea azalean.

*Artikulu hau tinduari buruzkoa da; landarea gaitzat duena beste hau da: «Henna (landarea)»*
**Henna** (arabieraz: الحناء‎, *al-ḥinnā´*) kolore gorrixkako tindu naturala da, mehndi izeneko larruazala koloratzeko teknika batean erabiltzen dena. Izen bereko landarearen hosto lehor eta peziolo birrinduarekin egiten dute. Landarea Lythraceae familiako zuhaixka bat, bi metro inguruko altuera duena, adartsua, hosto ia iraunkor, kontrajarri, leun eta distiratsuekin; lore txiki, zuri eta usaintsuak, mahats finaletan, eta fruitu baia beltz, biribilekin, ilarraren tamainakoak. Lortutako tindu hau ohikoa da Indian, Pakistanen, Iranen, Yemenen, Ekialde Hurbilean eta iparraldeko Afrikan.

!Hennazko tatuajea" izen figuratiboa da; izan ere, benetako tatuajeak tinta injektatzen duten orratzekin edo bestelako tresnekin edo epidermisaren azpian pigmentuekin egiten dituzte, hennazko orea ez bezala, pigmentu horiek azalaren gainazalean bermatzen baitira.

Ez dago henna beltzik. Seguru asko, "tatuaje beltz" itxuraren nahiaren ondorioz, pertsona asko koloratzaile bat erabiltzeari ekin zioten: PPD toxina (parafenilendiamina), dermisean zehar odol-zirkulazioan sartzen dena, eta ez bakarrik alergia, sumindura eta azaleko ultzerak ematen dituena, baizik eta gibelean uzten dena.

Granadako Erresuman hazten zuten, baina moriskoen kanporatzearen ondorioz desagertu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Henna.*  in: *Euskaltzaindiaren Hiztegia*..
2. ↑   Caro Baroja, Julio.  (2000). *Los moriscos del Reino de Granada. Ensayo de historia social.*  (5. argitaraldia) Madril: Istmo, 111-112 or. ISBN 84-7090-076-5..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10521987
* Commonscat Multimedia: Mehndi

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85060262
* NKC: ph120671
* AAT: 300390897

 |

* Wd Datuak: Q10521987
* Commonscat Multimedia: Mehndi
**Las Heras Jenerala Etorbidea**, Buenos Aireseko etorbide bat da.

Ibilbidea
---------

*Vicente Lopez Plaza*n abiatzen da, *Montevideo Kalea*n, Recoleta auzoan, Callao Etorbidea gurutzatzean, zabalago egiten da, bikoiztuz.

Pueyrredon Etorbidearekin mozten den tokian, Buenos Aireseko Unibertsitateko Ingeniaritza Fakultatea dago, hau dagoen eraikina, sekula amaitu ez zelarik.

Diaz Koronela Etorbidearekin gurutzatzen den tokian, Las Heras Parkea dago, Espetxe Nazionala zegoen. Hor, Palermo auzoan sartzen da.

Etorbideak, Italia Plazaraino jarraitzen du, hor, Santa Fe Etorbidearekin elkartzen delarik, non, Buenos Aireseko Zooaren sarrera eta Argentinako Landa Elkartearen egoitza aurkitzen diren.

Izena
-----

Izena, Juan Gregorio de las Heras militarraren omenez du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8210280
* Commonscat Multimedia: Avenida Las Heras, Buenos Aires

---

 |

* Wd Datuak: Q8210280
* Commonscat Multimedia: Avenida Las Heras, Buenos Aires
**Heron Alexandriakoa** (antzinako grezieraz: Ἥρων ὁ Ἀλεξανδρεύς; c. 10-70) ingeniari greziar bat izan zen, Alexandrian (Egipto) nabarmendu zena.

Alexandroren Inperioa, eta, horrekin, greziar jakintza desagertu ondoren, artean bazeuden jeinutasun distira batzuk. Jeinu hauetako bat, Heron izan zen, mekanikarentzako ia joera moderno bat adierazi zuena, modu arkaikoan, akzio eta erreakzioaren legea aurkituz, ur-lurrunarekin eginiko saiakuntzen bidez. Makina samur ugari deskribatu zituen, eta Arkimedesen palankaren abiaburua orokortu zuen. Lan handiak egin zituela ahaztu gabe, automaten arloan berrikuntza ugari egin zituen, hitz egin beharko lukeen bat barne.

Bere lorpenik handiena, lehen lurrun-makinaren asmakuntza da, eolipila eta Heronen iturria bezala ezaguna. Mekanikari buruzko tratatu ugariren egilea da, *Pneumatika* kasu, non hidraulika aztertzen duen eta *Automatak*. *Dioptra*n, aparatu horren funtzionamendua deskribatzen du, egungo teodolitoaren antzerakoa, mendeetan lurreko behaketetan eta astronomikoetan erabili izan dena. Liburu honetan, odometroa ere deskribatzen du, ibilgailu batek eginiko distantziak neurtzeko erabiltzen dena. Modu arkaikoan, Isaac Newtonen akzio eta erreakzioaren legea aurkitu zuen, ur lurrunarekin esperimentuak eginez. Arkimedesen palankaren printzipioa orokortu zuen. Gainera, Ktesibiosen hidraulisaren deskribapen xehetxo bat egin zuen (urarekin funtzionatzen zuen organo bat).

Optikari dagokionez *Katoptriko* izeneko bere liburuan, argiak, geometrikoki laburrena den bidetik bidaiatzen duela proposatu zuen. Gaur egun, hori faltsua dela ezagutzen da, Fermaten printzipioaren arabera. Modu ezberdinean argia ispiluetan nola islatzen den aztertu zuen. Jotze angelua, islaren angeluaren bera dela ere frogatu zuen, Islatzearen funtsezko legea bezala ezagutzen dena.

Matematikari bezala, *Metrika* izeneko lana idatzi zuen, non azalera eta gorputz ezberdinen area eta bolumenak aztertzen dituen. Kalkulu teknikak ere garatzen ditu, babiloniar eta egiptoarrengandik hartuak, erro karratuen kalkulua iterazioen bidez, kasu. Baina, geometriaren arloan izan zuen lorpenik handiena, Heronen formula bezala ezagutzen dena da, hiruki baten area, bere aldeen luzerarekin lotzen duena.

Heronena da, baita ere, burmuina, adimenaren organo bezala identifikatu izanaren pribilegioa, ordura arte, bihotza zela uste baitzen.


|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Heron Alexandriakoa*** |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q161853
* Commonscat Multimedia: Hero of Alexandria

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 50151776733818010028
* BNE: XX1304497
* BNF: 121144764 (data)
* BNC: 000399114
* CANTIC: a10100313
* GND: 119107430
* LCCN: n81055336
* NDL: 00543381
* NKC: ola2006340202
* CiNii: DA02993193
* SUDOC: 029539722
* BIBSYS: 95003077
* UB: a1029853
* ICCU: SBLV001325
* Open Library: OL198203A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02774/eu\_h\_1622/h1622
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 17446

 |

* Wd Datuak: Q161853
* Commonscat Multimedia: Hero of Alexandria
**Herriko ergela**, adiera hertsian, ezjakintasunagatik edo ergelkeriagatik ezagutzen den pertsona bat da, baina termino bera da estereotipikoki indartsua edo zentzubakoa den pertsona batentzat ere erabiltzen da. Adimen urritasuna duten pertsonen estereotipo gisa ere erabiltzen da termino hori.

Herriko ergela gizarte-rol onargarritzat hartu zen denbora askoan, mendekotasuna zuen baina komunitatearen gizarte-sareari laguntzen zion gizabanako bereziarentzat. Denborarekin, gizarte guztiek garatzen dute funtzio hori, edo gizabanako bat behartzen dute zeregin horretan. Garai bizantziarrean, herriko ergela nahastutako gizabanakoaren forma onargarritzat hartzen zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Siegel, L.J. 1970: The Justifications for Medical Commitment--Real or Illusory. *Wake Forest Intramural Law Review*, 6, 21.
2. ↑  Oliver, M. 1989: Disability and dependency: a creation of industrial societies? In *Disability and Dependency* (Len Barton, ed.), Routledge, ISBN 978-1850006169
3. ↑  Dols, M.W. 1987: Insanity and its treatment in Islamic society. *Medical History* 31, 1-14.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q264231

 |

* Wd Datuak: Q264231
*Artikulu hau Johanna Spyriren Heidiri buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Heidi (argipena)».*
***Heidi*** edo *Heidiren urteak hara-hona ikasiz* (jatorriz *"Heidis Lehr- und Wanderjahre"*) alemanez idatzitako eleberri ezaguna eta bertan agertzen den pertsonaia nagusiaren izena da. Johanna Spyri suitzarrak argitara eman zuen 1880an. Istorioaren zati handiena Alpeetan kokatuta dago, Grisonia Kantoian, egileak ondo ezaguten zuen inguruan.

Hainbat egokitzapen egin dituzte telebista, zinema eta antzerkian; 1974an Isao Takahata japoniarrak egindako marrazki bizidunetako bertsioa ezagunena da.

Haria
-----

Heidi aitonarekin.

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Adelaida (Heidi izenaz ezagunagoa) neskato umezurtza da eta Dete izebarekin Maienfeld herrian bizi da. Izebak Frankfurtera lanera joan behar duenean, Heidi mendian bizi den aitonaren etxera eraman du, aitonak haren ardura har dezan. Hark agure erretxinaren ospea badu ere, azkenean bien artean harreman bikaina garatu dute. Aitonaz gain, paraje eder horietan beste lagun batzuk ezagutu ditu: Lanbro txakurra, Pello ahuntzaina, Elurtxo antxumea, Pitxin txoria...

Urte batzuk geroago, Dete itzuli da Heidi berarekin Frankfurtera bizitzera eramateko. Han Sessemann gizon aberatsaren etxean bizi da eta Klara, neska elbarritua, bera baino nagusiagoa, ezagutu. Harekin adiskidetasun harreman sendoa egin du, bien tutore eta irakasle Rottenmeier andere zorrotzaren begiradapean.

Azkenean, Heidi aitonarekin itzuli da, Klarak bisita egin die eta elbarritasuna sendatu zaio.

Ikus, gainera
-------------

* Alemanezko literatura
* Literatura unibertsala
* Eleberri ezagunen zerrenda

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q271697
* Commonscat Multimedia: Heidi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 313411003
* GND: 1101472685
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 044036
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q271697
* Commonscat Multimedia: Heidi
**Harshavarman III.a** Khmertar Inperioko errege bat izan zen, K.a. 1066 eta K.a. 1080 bitartean.

Udayadityavarman II.aren anaia eta oinordekoa izan zen.

Bere erregealdiaren hasieran, aurreko erregearen erregealdiaren amaieran gertatutako desordenetan kaltetutako santutegiak berreraiki edo berriztu behar izan zituen. Ondoren, ordena soziala berrezartzen du, lau klaseen betebeharrak zorrozki errespetaraziz: erlijiosoa, gerlaria, artisauak eta nekazariak, alegia.

1074an, erresumak Champako errege baten anaia txikiak gidatutako Chamtarren inbasioa jasan zuen. Santutegiren batzuk suntsituak izan ziren, eta biztanleak esklabu bihurtuak. Khemertar armadaren kontraerasoa desastre bat izan zen, gaizki gidatutako armada desegina izan zen, eta, bere buruzagia, preso hartua. Bi estatuen arteko bakea, soilik 1080an berrezarria izan zen.

1076an, Kanputxea zein Champa, Txinaren alde jarri ziren Tonkinen aurkako eraso batean. Txinatar armadaren porrotak Đại Việten, bere aliatuen erretiratzea eragin zuen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Udayadityavarman II.a** | **Khmetar erregea**1060-1080 | Ondorengoa**Jayavarman VI.a** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q136184

 |

* Wd Datuak: Q136184
***Hadrianoren oroitzapenak eta eranskin gisa Hadrianoren Oroitzapenei buruzko ohar-bilduma*** Marguerite Yourcenar idazle frantsesaren nobela ezagunetariko bat da. Liburua, aldi berean, eleberri, historia eta olerki liburua da. Joxe Austin Arrietaren itzulpena, bestetik, euskal itzulpengintzaren gailur bat bezala ikusi izan da. Hadriano erromatar enperadore handiaren oroitzapenak irudikatuz eta birsortuz, egilearen asmoa zera izan zen: "XIX. mendeko arkeologoek kanpotik egin zutena barnetik berregitea". Liburu hau kultura hizkuntza gehienetara izan da itzulia.

1948. eta 1950. urteen artean idatzi zen eta aleka argitaratu zen *La Table Ronde* aldizkarian. Lortu zuen arrakasta zela eta, liburu gisa argitaratu zen 1951n Librairie Plon argitaletxean.

Eleberria sei kapitulutan dago banatuta:

1. *Animula Vagula Blandula*
2. *Varius Multiplex Multiformis*
3. *Tellus Stabilita*
4. *Saeculum Aureum*
5. *Disciplina Augusta*
6. *Patientia.*

*"Ene Marko maitea"* esaldiarekin hasten da liburua eta gutun luze baten itxura hartzen du. Hadrianok Marko Aurelio bere bilobatzakoari idazten dio. Izan ere, Hadrianok Antonino Pio hartu zuen ondorengotzat adopzioaren bidez, eta Marko Aurelio haren semetzat hartuarazi zion Antonino Piori, beronen ondorengoa izateko.

Gutunean enperadoreak gai askori buruz oldozten du: bere agintaldia eta garaipen militarrak, maitasuna, adiskidetasuna, poesia, musika, artea, bidaiak, bakea eta Antinoo bere maitalea, baita sortu zitzaion samin handia ere, Antinook bere burua hil zuenean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Iñaki Kaminok Joxe Austin Arrietari eginiko elkarrizketa, 1985ko irailaren 8an, *Argia* astekarian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1233795
* **Identifikadoreak**
* BNF: 12244910c (data)
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1233795
**Hieronimo** (grezieraz Ἰερώνυμος), (Sirakusa K.a. c.231-Lentini K.a. 214) Sirakusako tiranoa zen K.a. 215-214 bitartean, nekez 13 hilabetez.

Hieron II.aren biloba eta Gelon II.aren semea, 15 urte zituela errege bilakatu zen eta egoera larri bati aurre egin behar zion: Cannaeko guduan kartagotarrek erromatarrak garaitu ondoren, Sirakusako Erromatar Errepublikaren kontrakoek presioa egiten zuten aliantza apurtzeko (Hieron II.ak berretsi zuena). Hieronimok zalantzazko jarrera erakutsi ohi zuenez aitona oraindik bizirik zegoenean, hamabost kideko kontseilua sortu zuten hura laguntzeko.
Haren izaera aldakorra eta bortitza zen. Gortean izan zituen eragin txarrak zirela medio, aitonak ez bezala, luxua gogoko zuen eta boterea harrokeriaz erabili zuen. Polibioren arabera, Hieronimo prostituta batekin ezkondu zen eta honi erregina titulua eman zion.
Kontselarien artean Adranodoro eta Zoipo zeuden, Gelonen suhiak, zeinek Kartagoko aliantzari eutsi zioten. Lehena Demarataren senarra zena, erregearen konfiantza irabazteko argudioaz, beste kideak konbentzitu zituen kontseilua aukeratzeko eta honela, koinatuak Hieronimo hobetu kontrolatu ahal zuen. Aliantza gauzatzeko, ohore guztiekin Hanibalen enbaxadoreak (Hipokrates eta Epizides) jaso zituzten baina Erromatik bidalitakoak etsaiak bailiran tratatu zituzten.
Hasieran, Kartagorekin sinatutako itunak Sizilia bitan banatzen zuen: Hegoaldeko Himera ibaiaren mendebala Hanibalentzat zen eta ekialdea, berriz, Hieronimorentzat. Geroago, tiranoak mendebaldeko eskualdea nahi izan zuen eta kartagotarrek amore eman zuten hain preziatu zen aliatua ez galtzeko. Hieronimok 15.000 soldadu bildu zituen kartagotarrek utzitako hiriez jabetzeko, baina laster, Dinomenesen biktima izan zen Lentinin konspirazio batean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  http://Euskaltzaindia, Araua 0076, izen klasikoak
2. ↑  Polibio, VII, 7, 3.
3. ↑  Livio, XXIV, 4.1 e 4.6.
4. ↑  Polibio, III, 114-116.
5. ↑  Livio, XXIV, 4.5.
6. ↑  Polibio, VII, 7, 5.
7. ↑  Livio, XXIV, 4.2.
8. ↑  Livio, XXIV, 5.8-14.
9. ↑  Polibio, VII, 2, 3; Livio, XXIV, 6.1-3.
10. ↑  Polibio, VII, 3, 1-9; Livio, XXIV, 6.4-6.
11. ↑   Polibio, VII, 4, 1-2; Livio, XXIV, 6.7.
12. ↑  Polibio, VII, 4, 3-8; Livio, XXIV, 6.8-9.
13. 1 2  Livio, XXIV, 7.1-2.

Bibliografia
------------

### Lehen mailako informazio iturriak

* GRC) Appiano di Alessandria, Historia Romana (Ῥωμαϊκά), VII e VIII. Ingelesez.
* (GRC) Polibio, Storie (Ἰστορίαι), VII. Ingelesazko bertsioak.
* (GRC) Estrabon, Geografia, V. Ingelesazko bertsioa.
* (LA) Tito Livio, Ab Urbe condita libri, XXI-XXX. Wikisource-logo.svg

Ikus, gainera
-------------

* Sirakusako tiranoak
* Sirakusako tiranoen familia zuhaitza

  



| Aurrekoa | Sirakusako tiranoa | Ondorengoa |
| --- | --- | --- |
| Hieron II.a  | K.a. 215-214 | Adranodoro |


|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Hieronimo Sirakusakoa*** Aldatu lotura Wikidatan |
**Hieron I.a** (grezieraz: Ἱέρων Α΄ K.a. ?-467) Gelako tiranoa (K.a. 485-478) eta K.a. 478tik 466ra Sirakusakoa izan zen. Deinomenesen semea eta Gelonen anaia zen. Sizilia osoa hartu zuen bere mende eta K.a. 474an, etruriarrak garaitu zituen Kumasen. Literaturazale handia zenez, greziar idazlerik bikainenak bildu zituen bere gortean, hala nola, Eskilo, Pindaro, Simonide eta Bakilide.

Bizitza
-------

Agintari hauen alabekin ezkondu zen: Nikokles Sirakusakoa, Anaxilao Reggiokoa eta Xenokrates (Teron Akragantekoaren anaia). K.a. 485ean Gelon anaia ordezkatu zuen Gelan, honek Sirakusako boterea eskuratu zuenean, eta 478an, Gelon hiltzean, berriro Sirakusan ordezkatu zuen, baina egoera honetan lehian sartu zen beste anaiarekin, Polizelo, Teronen laguntza zuena.
Himera Teronen tiraniaren kontra matxinatu zenean (Sirakusaren aliatua), Hieronek Agrigento lagundu zuen, himerotarrak Kartagorekin aliatu zirelako, hau da, Sirakusaren ohiko etsaiarekin.
Politika espansionistaren aldekoa izanik, Sirakusa momenturik gorenera heldu zen. Haren anaiaren kartagotarren kontrako garaipenaz baliatuz, afrikarrei Sizilia gehiena kendu zien. Italiako hegoaldeko gatazketan parte zuzena hartu zuen Locri hiria Anaxilaoren kontra laguntzean (477-476), eta hurrengo urtean Laos lagundu zuen Krotonaren kontra.
K.a. 474an, etruriar itsas-armada, Kartagoren aliatua, suntsitu zuen Kumasko guduan. Askotan, uste da Etruriako gainbeheraren hasiera gertakizun hau izan zela.
Horren ostean, kolonia bat fundatu zuen, Pitekusa, gaur egun Ischia uhartean, gutxi iraun bazuen ere.

Antzinako Pitekusa (Ischia) uharteko mapa
Brontzezko kasket bat, gudua gogoratuz inskripzio bat duena, Olinpiako santutegira eskaini zion (gaur egun British Museum dago).
Teron hiltzean, Agrigentorekin Gelonek egindako aliantza apurtu zen eta horrek hiri horren tiraniaren amaierari eraman zuen. Agindu zuen bitartean, Siziliako hiri greziar gehienak kontrolatu zituen eta Messinarekin harreman estuak eratu.
Gelonen bezala, populazioaren erbesteratze eta birbanatze politika eraman zuen. Naxos eta Cataniako biztanleak Leontinosera lekualdatu ondoren, hiri hauek, K.a. 476an, birfundatu zituen mertzenarioak kokatzeko. Cataniak, 10.000 mertzenario izan zituena, Deinomenes, Hieron I.aren semearen egoitza bihurtu zen.
Catanian hil zen K.a. 467an eta Trasibulo anaiak ordezkatu zuen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2015-06-09 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. 1 2  Braccesi e Millino, op. cit. p. 72.
2. ↑  Braccesi e Millino, op. cit. p. 84

Magna Graecia

  



|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Aurrekoa**Gelon I.a Sirakusakoa | **Gelako tiranoa**K.a. 485-478 | **Ondorengoa**Polizelo |
| **Aurrekoa**Gelon I.a Sirakusakoa | **Sirakusako tiranoa**K.a. 478-467 | **Ondorengoa**Trasibulo Sirakusakoa |

Ikus, gainera
-------------

* Sirakusako tiranoak
* Sirakusako tiranoen familia zuhaitza
***Le pigeon aux petit pois*** (euskaraz: «Usoa ilarrekin») Pablo Picassoren margolana da. 1911n margotua, kubismo estiloaren barruan kokatzen da. Bertan irudi geometrikoak agertzen dira: zirkuluak, arkuak, laukizuzenak. Eskuineko izkinean hizki larrietan idatzita "Café" hitza irakur daiteke.

Lapurreta
---------

2010eko maiatzaren 20an, Parisko Arte Modernoaren Museoan lapurreta gertatu zen, eta artelan batzuk eraman zituzten, tartean *Le pigeon aux petit pois*. Guztira lapurrek 100 milioi euroko lanak eraman zituzten. Lapurra eta haren babeslea 2011an agertu ziren. Haien bertsioaren arabera, poliziaren jarraipenarekin beldurtu ziren, eta margolana zakarrontzi batera bota omen zuten. Dena dela, poliziak zalantza handiak ditu bertsio horretaz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo-estekak
-------------

* *Le pigeon aux petits pois* The Independent galerian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1571678

 |

* Wd Datuak: Q1571678
**Hador**, Tolkienen legendariumean agertzen den fikziozko pertsonaia bat da. Bere hil ondorengo lana den Silmarillionen agertzen da. Edainen hiru etxeetako baten buruzagia da, beharbada pertsona gehien zituenarena, bere samaldak, Ered Luinetik eraman zituena, Belerianden finkatzeko.

Lorindol edo "Urrezko burua" edo "urrezko ileduna" deitua, arraza horretako gizakien bereizgarria, begi urdinekin batera, Fingolfinen etxearekin elkartu zen eta honek, Dor-Lomin eman zion jaurerri bezala, eta, bere etxean, quenya hizkuntzan bakarrik hitz egiten zen arren, bere jaiotza hizkuntza mantendu egin zen, eta handik eratorri zen Numenorreko hizkuntza.

Hurinen aita zen Galdorren aita izan zen. Bere ondorengoak, Turin Turanbar, Huor eta Tuor dira, Edainen artean heroiak, Beleriandeko Gerretan Melkorren aurkako euren borrokan.

Hador, Eithel Sirionen hil zuten Dagor Bragollach izeneko guduan, 63 urte zituela.

Ez da Hador Gondorrekoarekin nahastu behar.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1307185

 |

* Wd Datuak: Q1307185
**Leaderfoot biaduktoa** (ingelesez: *Leaderfoot Viaduct*) Eskozia hegoaldeko Scottish Borders eskualdeko Melrose herrian dagoen zubi luzea da. Tweed ibaia gurutzatzen du. **A mailako eraikina** izendatu zuten 1986an.

Historia
--------

Berwickshireko trenbideak Tweed ibaia zeharkatzeko 1863an eraiki zen biaduktoa. 1948an izandako uholdeek kaletu egin zuten baina 1965 arte trenak erabili zuen. 1981erako egoera kaskarrean zegoen eta botatzekotan egon ziren baina 1986an A mailako eraikin izendatu zuten eta 1992 eta 1995 artean berriztu egin zuten. 1996an Historic Scotland erakundeak bere gain hartu zuen.

Deskribapena
------------

38 metrotako altuera dauka eta 13 metrotako zabalera duten 19 arku ditu. Hiru zubi daude bata besteren atzean eta multzoari *Tripontium* izena eman izan zaio, izan ere *Tripontium* izeneko asentamendu erromatar bat izan baitzen bertan.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
* Tripontium.*Tripontium*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6508592
* Commonscat Multimedia: Leaderfoot Viaduct

---

 |

* Wd Datuak: Q6508592
* Commonscat Multimedia: Leaderfoot Viaduct
**Chengyangeko Zubia** (Txinera tradizionalez: 程陽橋, simplified Chinese: 程阳桥, pinyineraz: Chéng Yáng Qiáo) edo ***Chengyang Haize eta Euri zubia*** (Txinera tradizionalez: 程陽風雨橋, simplified Chinese: 程阳风雨桥, pinyineraz: Chéng Yáng Fēng Yǔ Qiáo, "*Feng Yu*"k, haizea eta euria esan nahi du),  Sanjiang Dong lurralde autonomoan dagoen zubia da, Guangxin, Txinan.

Linxi ibaia zeharkatzen du, Ma'an herrixakaren ondoan. Egurrean eraiki zen, harrizko 5 pilareren gainean, eta 1919 amaitu zen. Pilare bakoitzaren gainean pagoda itxurako dorre bat dago.

Chengyangeko zubia berezi bat da, estalita baitago (*lángqiáo*, 廊桥), Dong gutxiengoaren eskualdean dauden *Fengyu Zubietako* bat. 1912an amaitu zuten. Beste izen asko baditu ere: *Yongji Zubia* (Txinera tradizionalez: 永濟橋, txinera sinplifikatuan: 永济桥, pinyineraz: Yǒngjì Qiáo) eta *Panlong Zubia* (Txinera tradizionalez: 盤龍橋, txinera sinplifikatuan: 盘龙桥, pinyineraz: Pánlóng Qiáo).

Ezaugarriak
-----------

Zubia igarolekuaren, arkupearen eta txinatar etxearen konbinazioa da. Zubiak 5 pilare, 19 portxe, eta hiru solairu ditu. Pilareak harrizkoak dira, gaineko egitura gehiena egurrezkoa da eta teilatua lauzaz egina dago. Zubiak oinezkoentzat egurrezko bi pasabide ditu aldeetan.

Zubiaren luzera 64 metrokoa da eta zabalera 3,4 metrokoa da. Uraren gaineko altura 10 metrokoa da.

Guo Moruo, txinatar idazle ezaguna, zubiaz maitemindu zen eta poema bat idatzi zion.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Txineraz)**  途牛旅游网 (Tuniu.com) 2006-04-23 (Noiz kontsultatua: 2010-1-2).
2. ↑    Global Times 2012-12-02 (Noiz kontsultatua: 2012-12-2).
3. 1 2   **(Txineraz)**  *广西三江程阳风雨桥（图文） (Guangxi Sanjiang Chengyang Wind-Rain Bridge (artikulua eta argazkiak)).*  中国网 (China.com.cn) 2002-05-21 (Noiz kontsultatua: 2010-1-2).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2035546
* Commonscat Multimedia: Chengyang Yongji Bridge

---

 |

* Wd Datuak: Q2035546
* Commonscat Multimedia: Chengyang Yongji Bridge
**Higa** Nafarroako mendi bat da, Alaitz mendilerroan altuena 1.289 metroko garaierarekin. **Elomendi** izenaz ere ezaguna da, bere benetako izena Higa bada ere.

Izenak
------

Arturo Kanpionek sortutako "Elomendi" neotoponimoak arrakasta nahiko handia izan zuen eta du. Espainieraz *la Higa (de Monreal)* izendatzen denez, denbora luzez *higa* hitzak erdarazko jatorria zuela pentsatu izan da. Ez da horrela.

*Higa* aspalditik dokumentatutako leku-izena da eta inguruan *Higagibela*, *Higaondoa* edo *Higako lepoa* bezalakoak daude; *ihi* hitzean ei du jatorria. *La* artikuluaren erabilera espainieraz ere oso berria da. Euskaltzaindiak eta Euskal Mendizale Federazioak Higa erabiltzen dute.

Jakingarriak
------------

Mendia Elo herriaren gainetik dago; Nafarroako erdialdeko muino nagusietakoa da eta hainbeste lekutatik ikusgai. Alaitzen ekialdean dago eta mendilerro honetako beste mendietatik Itxostia errekak bereizita dago.

Antzina, **Higan** gaztelu handi bat zegoen, Nafarroako garrantzitsuenetakoa.

Tontorrera igotzeko bide nagusia Elotik egiten da (ordubete eta 45 minutu). Gailurreraino bertan dauden antenetara zerbitzua ematen dion pista batek ere igotzen du.

Historia
--------

Erdi Aroan Nafarroako erregeek ehizaleku gisa erabili zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Mikel Belaskoren azalpena Zerberri.comen.
2. ↑  Gasolindegi batek eta Eloko udala gobernatzen zuen taldeak izen hori hartu dute. Beste adibide bat: Floren Aoizen bloga.
3. ↑  Euskaltzaindiaren izendegia; ikus 28.or.
4. ↑  EMFren mendi-katalogoa; ikus 32.or. eta azalpenerako oharretan 16.or.

Ikus, gainera
-------------

* Nafarroa Garaiko mendiak
* Alaitz
* Elo

Kanpo estekak
-------------

* Higa *luberri.net* webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8538065
* Commonscat Multimedia: Higa

---

 |

* Wd Datuak: Q8538065
* Commonscat Multimedia: Higa


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
**Chenango konderria** (ingelesez: *Chenango County*) New Yorkko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Norwich da. 2010eko zentsuaren arabera 50.477 biztanle zituen, Chenango kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Chenango konderriak 2.327,44 kilometro koadro ditu. Horietatik 13,16 ura dira. Beste 2.314,28 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 21,69 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 50.477 pertsonetatik 49.194 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 929 dira. 323 beltzak edo afroamerikarrak. 151 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 200 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 30 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 575 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q487616
* Commonscat Multimedia: Chenango County, New York

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143086757
* ISNI: 0000 0004 0405 409X
* LCCN: n82047130
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 1838015
* TGN: 1002262

 |

* Wd Datuak: Q487616
* Commonscat Multimedia: Chenango County, New York
**Cerro de Valdemartín** izenekoa Erdialdeko Sistemako zati den Guadarrama mendilerroko mendirik garaienetako bat da 2.280 metroko garaierarekin, eta Cuerda Larga izeneko mendi adarreko bigarren garaiena ere bada, Cabezas de Hierroren ondoren. Hegoaldean dagoen Manzanares el Real eta iparraldean dagoen Rascafría udalerrien arteko mugan dago, biak Madrilgo erkidegoko ipar-mendebaldekoak.

Cerro de Valdemartínek profil biribildu bat du, distantzia handitik ikus daitekeena. Hego-mendebaldeko zatian, tontorretik gertu, Ventisquero de la Condesa deritzona dago, 2000 metroko altueran dagoen Manzanares ibaiaren iturri diren zenbait ur iturri isurtzen diren gune bat. Mendi honen hegoaldeko aurpegia Manzanares Goi Arroaren Parke Erregionalaren barnean dago, Lozoya harana bere iparraldeko aurpegian dago, eta ipar-mendebaldeko magalean Valdesquí eski estazioko pistak daude. Estazio honetako pistetako batek Valdemartín izena jasotzen du mendiaren omenez. Tontorra oso harritsua da, eta, jeitsi ahala, pinu gorrizko basoak, iparraldeko aurpegian, eta zuhaixka eremuak nagusitzen doaz.

Igoera, zailtasun handirik ez duena, 1860 metrora dagoen Valdesquí eski estazioko aparkamendutik abiatzen den bide erraz batetik egiten da, hego-ekialderanzko norantzan igotzen da eski pisten ertzetatik joanez eta tontorrera iristen da hiru kilometroko ibilbidearen ondoren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8344272
* Commonscat Multimedia: Cerro de Valdemartín

---

 |

* Wd Datuak: Q8344272
* Commonscat Multimedia: Cerro de Valdemartín
Harakintza
**Harakintza** abereen ekoizpen, ontziratze, kontserbazio eta merkaturatze industrializatu modernoaren multzoa da, animalia jatorriko beste produktu batzuekin alderatuta, hala nola esnekiak, artilea edo eztia. Ekonomian, lehen jarduera, abeltzaintza, eta bigarren mailako industria baten arteko fusioa da, eta zaila da bata edo bestearen arabera zorrotz bereiztea. Harakintzaren zatirik handiena bere prozesamendua da, besteak beste, behiak, txerriak, oiloak eta ardiak bezalako animalien hiltzea, ontziratzea eta banaketa kudeatzen duen segmentua.

Elikagaien industrian handitzen ari den harakintzaren zati handi batek abeltzaintza intentsiboa barne hartzen du,  Azienda ia osorik eraikinen barruan edo aire zabalean mantentzen da, baina mugatuta, eskortetan bezala. 

Animaliak haragirako haztearen hainbat alderdi industrializatu dira, besteak beste, familiako etxalde txikiagoekin lotutako praktika gehiago, adibidez, foie gras bezalako gourmet otorduak.  

Abeltzaintza oso bertikalki integratutako industria da, eta hornidura-katearen etapa gehienak enpresa berekoak dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Global Meat Production and Consumption Continue to Rise.* .
2. ↑   «Purdue Food Animal Education Network» *www.ansc.purdue.edu*.
3. ↑    *Foie Gras: Cruelty to Ducks and Geese.* .
4. ↑   «Foie Gras farms | An Animal Equality investigation» *www.foiegrasfarms.org*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16643467
* Commonscat Multimedia: Meat industry

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4129884-6
* NKC: ph122656

 |

* Wd Datuak: Q16643467
* Commonscat Multimedia: Meat industry
**Cerro Ñielol** muino bat da, Ñielol-Huimpil mendikatean kokatzen dena; eta Temucoko hiri eremuan dago, Txileko Cautín probintzian. Txile erdiko Depresión intermedia sakongunearen zatia da.

115 eta 335 m arteko altuerarekin, hiriko punturik altuena da, eta bere 89 hektareetan Valdivia basoko flora eta fauna ikusi ahal izango duzu, baita Temucoko mugarri historiko eta kultural garrantzitsuak ere. Bere sarrera Arturo Prat kaletik da, hiriko kale nagusietako bat dena. Plaza de Armas-eko 7 blokera dago. Temucoko turismo zentro nagusietako bat da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5065022
* Commonscat Multimedia: Cerro Ñielol

---

 |

* Wd Datuak: Q5065022
* Commonscat Multimedia: Cerro Ñielol


| * i
* e
* a
Txile Txileko natura monumentuak |
| --- |
| 
* Alerce Costero
* Cerro Ñielol
* Cinco Hermanas
* Contulmo
* Cueva del Milodón
* Dos Lagunas
* El Morado
* Isla Cachagua
* Islotes de Puñihuil
* La Portada
* Laguna de los Cisnes
* Lahuen Ñadi
* Los Pingüinos
* Pichasca
* Quebrada de Cardones
* Salar de Surire

 |
**Charles Lapworth** (Faringdon, Berkshire, 1842ko irailaren 21a - 1920ko martxoaren 13a) ingeles geologoa izan zen, animaliak aztertzeko fosilak erabiltzearen aitzindaria eta Ordoviciar garaia identifikatu zuena.

Irakasle gisa lan egiteko ikasketak amaitu ondoren, Lapworth Eskoziako mugan kokatu zen, non inguruko fauna fosilaren ikerketa egin zuen, aldez aurretik oso gutxi ezaguna zena. 1869an ezkondu zen eta eskualdean geratu zen. Azkenean, eraman handiko ikerketari eta fosilen analisi eta sailkapenaren erabilera berritzaileari esker, Lapworth-ek Siluriar arroken sekuentzia lodi bat zela pentsatzen zena, egia esan, frogatu zuen tolestura eta faila ugari zituen serie askoz meheago zela.

Azkenean, bere analisi polemikoa onartu zuten, eta pixkanaka-pixkanaka, Britainia Handiko lehen mailako geologoetako bat bihurtu arte igotzen ari zen. Hainbat institututan irakasle izan zen eta hainbat sari jaso zituen bere lanengatik, esate baterako, Wollaston Domina 1899an. Batez ere siluriar-geruzetako faunaren azterketan aitzindaria izateagatik ezagutzen da, fosilen sailkapenaren bidez, batez ere graptolitinoen bidez; eta bere proposamenagatik, askoz geroago onartu zutena: Gales iparraldeko Kanbriar geruzen eta Gales hegoaldeko Siluriar geruzen arteko geruzak esleituak izan ziren periodo geologiko berri bati: Ordoviziarra (Lapworth-ek azaldu zuen 1879an). Proposamen honek geruza horien antzinatasunari buruzko eztabaida nekeza konpontzen lagundu zuen.

Charles Lapworth-i buruzko dokumentuak Birminghamgo Unibertsitateko Bilduma Berezietan aurki ditzakezu.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q932471
* Commonscat Multimedia: Charles Lapworth
* Wikispecies Espezieak: Charles Lapworth

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 241621358
* ISNI: 0000 0003 7018 2631
* GND: 172235723
* SNAC: w6z89h6k
* Open Library: OL5494897A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q932471
* Commonscat Multimedia: Charles Lapworth
* Wikispecies Espezieak: Charles Lapworth
**Latasa** Euskal Herriko Nafarroa Garaiko tren geltoki zahar bat da, Imotz ibarreko Latasa herrian kokatuta dagoena.

Gaur egun, Plazaolako bide berdearen barruan dago.

Historia
--------

Iruña-Donostia burdinbideko Plazaola eta Iruña–Hiria geltokien arteko zatia 1914ko urtarrilaren 19an inauguratu zen.

1953ko urriaren 13 eta 14 artean eginiko euriteen ondorioz burdinbidearen azpiegitura oso kaltetuta geratu zen (euste-hormak, lubetak, zubiak...). Jabea zen enpresak hainbat saiakera egin zituen tokiko erakundeekin, azpiegitura konpontzeko asmoarekin. Baina, negoziazio hauek ez zuten emaitzarik eman eta zerbitzua geldi geratu zen, uholdeek eragindako kalteak ez zirelako konpondu.

Dena den, trenak jarraitu zuen zenbait zerbitzu lokal egiten zazpi urtez, esate baterako Elduain eta Andoain artean egurra garraiatzeko. Honetako bidaia batean, trenak Andoaingo parrokoa zen Rosendo Rekondo harrapatu zuen, 1957ko uztailean. Azkenean, konpainiak burdinbidea kentzeko eta burdinbidea behin betiko ixteko baimena jaso zuen 1958ko irailaren 5ean. Ondorioz, geltoki hori behin betiko itxi zen.

Egoera
------

Geltokia Iruña—Donostia burdinbidearen 28,1 kilometro-puntuan zegoen, 496 metroko altueran, Irurtzun eta Mugiro geltokien artean. Tartea bide bakarra da eta ez zegoen elektrifikatuta.

Geltokia
--------

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Iruñetik Plazaolara, Andoainera eta Lasarterako burdinbidea» *web.archive.org* 2017-01-09 (Noiz kontsultatua: 2020-11-10).
2. ↑   Kabexoi, Xabier. «Plazaolako trenako historia» *www.plazaola.net* (Noiz kontsultatua: 2020-11-10).
3. ↑   «Geltokiko fitxa *Euroferroviarios* webgunean» *euroferroviarios.net* (Noiz kontsultatua: 2020-12-01).

Ikus, gainera
-------------

* Latasa
* Iruña—Donostia burdinbidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q103196697

 |

* Wd Datuak: Q103196697

| * i
* e
* a
   **Iruña — Donostia burdinbidea** |
| --- |
| ***Iruña–Hiria*** • **Iruña–Iparralde** • *Aitzoain • Berriogoiti • Oteitza • Saratsa • Eritze • Saratsate • Gulia • Aizkorbe • Irurtzun • Latasa • Mugiro • **Lekunberri** • **Leitza** • Areso • Plazaola • Bizkotx • Ameraun • Beiñes • Ollokiegi* • **Andoain** • **Lasarte** • Añorga • **Amara–Donostia** |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Irurtzun | **Latasa** | Mugiro |  |  |  |
|  | Iruña–Hiria |  |  |  |  |  | Amara–Donostia |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |

 |
**Latah konderria** (ingelesez: *Latah County*) Idahoko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Moscow da. 2010eko zentsuaren arabera 37.244 biztanle zituen, Latah kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Latah konderriak 2.789,19 kilometro koadro ditu. Horietatik 2,37 ura dira. Beste 2.786,82 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 13,35 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 37.244 pertsonetatik 35.072 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.326 dira. 288 beltzak edo afroamerikarrak. 218 amerikar natiboak ziren eta 45 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 773 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 46 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 802 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q284840
* Commonscat Multimedia: Latah County, Idaho

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139567517
* NARA: 10039101
* **Lekuak**
* OSM: 1742095
* TGN: 2000480

 |

* Wd Datuak: Q284840
* Commonscat Multimedia: Latah County, Idaho
***Lastozko zubixe*** abesti herrikoi bat da. Oskorri taldeak haren *Katuen testamentua* diskoan grabatuta argitaratu zuen eta zuzenean jotzen zuen.

Hitzak
------

Jontxuk egin ei eban >>> (mendebaldeko hizkeran, *ei eban* hori euskara batuan "*omen zuen*" bezala ematen da)
lastozko zubixe,
handixe pasateko
Loretxu txikixe.
Hasi zan pasaten *da* >>> (mendebaldeko hizkeran, *da* hori euskara batuan "*eta*" bezala ematen da)
jausi zan zubixe,
Jontxuk hartu ei eban
sentimentu handixe.
Hasi zan pasaten da
jausi zan zubixe,
Jontxuk hartu ei eban
sentimentu handixe.

  

Lorek egin ei eban
lastozko zubixe,
handixe pasateko
Adolfo txikixe.
Hasi zan pasaten *da*...

  

Hona hemen abestiaren hitzak (ezkerrean) eta hitzak beste modu batera euskara batura apur bat egokituta-edo (eskuinean):

|  |  |
| --- | --- |
| ***LASTOZKO ZUBIXE***
Jontxuk egin ei eban
lastozko zubixe,
handixe pasateko
Loretxu txikixe.
Hasi zan pasaten *da*
jausi zan zubixe,
Jontxuk hartu ei eban
sentimentu handixe. | ***LASTOZKO ZUBIA***
Jontxuk egin ei (omen) zuen
lastozko zubia,
handixe pasatzeko
Loretxu txikia.
Hasi zen pasatzen eta
jausi zen zubia,
Jontxuk hartu ei zuen
sentimendu (disgustu) handia. |

Bertsio zaharra
---------------

Bertsio zahar bat ere dago "Markosek egin eban" edo "Markoxen txarrixe" izena duena:

1. Markosek egin eban
lastozko zubixe
bertatik pasatzeko
bera ta txarrixe.
Hasi ziran pasatzen,
jausi zan zubixe
Markosek hartu eban
kristoren ostixe.
2. Errekatik urten zan
goraino bustirik,
gainera sikatzeko
ez zan eguzkirik.
Egindakoarekin
guztiz damuturik,
berriz ez dau egingo
lastozko zubirik.
3. Horrelaxe hilko jako
makina bat pizti,
baina aurrera doa
euri zein eguzki.
Berari berdin jako
busti zein ez busti,
errekan zehar doa
txarri eta guzti.
4. Erreka bazterrean
guardarekin kezka,
lizentzi barik egin
ete dauan peska.
Eskuak gora jasoz
Markosen protesta:
""Hau nere txarrixe da
arrankarixe ez da"".
5. Erreka pasa eban
berak ozta-ozta,
gero guarda dala ta
txarri horrek ospa.
Markos bere atzetik
mekaguen dioska:
""Erreka pasatzea
ez jat gitxi kosta"".
6. Markosen txarrixe zan
artoz hazikoa,
San Martinetarako
berebizikoa.
Berari alde eginda
hor ihesi doa:
agur solomo eta
urdaiazpikoa.
7. Txarrixe maite eban
eta ez besterik,
munduan ez zegoen
holako piztirik.
Pentsatzen dago hilda
ala dan bizirik,
txarrixe topau ezin
holako ostirik.
8. Bere txarrixen bila
behera eta gora,
ihesi egin deutso
ta ez daki nora.
Eta pentsamentu hau
datorko gogora:
""Gatzelaskaren baten
gordeta egongo da""."

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Katuen testamentua (abestia)
* Maria Andresan korotza
* Kanuto (abestia)
* Aitite ta amama
* Maritxu teilatuko

Kanpo estekak
-------------

* Lastozko zubixe (Oskorri) (Youtube, Gabi de la Maza)

* Badok.eus *Katuen testamendue* diskoaren fitxa.
* Badok.eus *Katuen testamendue* diskoaren hitzak, Oskorri taldearen hainbat kantu.
Helvetica letra-tipoaren lau aldaera. Goitik behera: lehen lerroan, letra-tipo arina edo (oso) mehea; bigarren lerroan, letra tipo erregularra edo letra-tipo erromatarra; hirugarren lerroan, letra-tipo **lodia** eta azkenik, behean, **letra-tipo oso lodi**a edo **beltz**a.
**Letra lodia** edo, batzuetan, **letra beltza (oso lodia denean)** tipografian marra lodiagoa duen karaktere mota da (tamaina bereko ohiko karaktereekin konparatuta). Nagusiki testuaren zati bat nabarmentzeko erabiltzen da.

Nola aplikatu
-------------

Tipografía tradizionalaErabiltzen ari den letra motaren aldaera lodiago batez idazten da testua.
MekanografiaAntzeko zerbait lortzeko atzera jotzen zen eta idatzitako letren gainean berriro idazten ziren letra berak. Erabat bat ez zetozenez, antzeko efektua lortzen zen.
Testu-prozesadoreakTestua hautatu eta *beltza* aukeratu formatu menuan.
HTML<b>...</b> etiketak erabiliz (zaharkitua) edo <strong>...</strong>.
CSS«font-weight» ezaugarriari 400 baino gehiagoko balio bat emanez edo «bold».
Wiki formatuaEsapidearen hasiera-bukaeretan hiru kakotx (') jarriz. Adibidez: '''hitza''' → **hitza**.

Ikus, gainera
-------------

* Letra tipo erregular, erromatar edo letra-tipo *roman*.
* Letra etzan.
* Mendebaldeko tipografiaren historia
* Serif
* Sans-serif
* Letra-tipo gaelikoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16518198
* Commonscat Multimedia: Boldface

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300202391

 |

* Wd Datuak: Q16518198
* Commonscat Multimedia: Boldface