Gramatikan, **adjektibo**a izena lagundu eta nolakoa den adierazten duen hitza da, hari buruzko ñabardurak emanez. Beraz, adjektiboa ere izen-sintagmaren osagai nagusietakoa da. Determinatzaileak izenaren erreferentzia zehazten duen bezala, adjektiboak, gehienetan, izenaren ezaugarri bat aditzera ematen du. Horregatik, «kalifikatzaile» ere deitzen zaie. Izenen eskuinera kokatzen diren adjektibooei (*txiki, gorri, luze*...) izenondo deritze; izenlagun hitza, berriz, izenaren aurretik doazen adjektiboetarako erabiltzen da (*herriko, larruzko, idazteko, zure, Maddiren*...).

Hizkuntza gehienek adjektiboak dituzte. Ez dutenek beste hitz-mota batzuk, gehienetan aditzak, erabiltzen dituzte funtzio semantiko bera betetzeko; esaterako, "handia izan" esan nahi duen aditz bat dute eta, "etxe handia" adierazteko, "handia den etxea" esaten dute.

Zeregina
--------

Adjektiboaren zeregina, beste edozein aldarazlerena bezala, izenaren erreferentzia murriztea da. *Gizon* izenak gizon guztiei erreferentzia egiteko balio du, baina *gizon gazte* esatean, gizonen multzo handi horretatik batzuk bakarrik hartzen dira gogoan. Alegia, gizon gazteen multzoa gizonena baino askoz mugatuagoa da, gizon zaharrak, gizon izanik ere, ez baitira gizon gazteak.

Kokagunea, euskaraz
-------------------

Euskaraz adjektibo gehienak izenaren eskuinean doaz, izenaren ondo-ondoan:

* *Elefante **handi** bat agertu zen.*
* *Neska **eder** horrek ireki digu atea.*
* *Bost disko **merke** erosi ditugu.*

Adibide horietan ageri diren izen-sintagmetan adjektibo bana dago, denak izenaren eskuinera. Horixe da, hain zuzen, hitz bat adjektibo den ala ez erabakitzeko erabil daitekeen irizpide nagusia:

* *Gazte **eskuzabal** asko dago Euskal Herrian.*
* *Mutil **gazte**ak behar dituzte lantegi horretan.*

Adibide horietako izen-sintagmetan, *gazte* hitza ageri da. Lehenbiziko kasuan, izena da, *eskuzabal* adjektiboaren ezkerretara ageri baita. Baina bigarrenean, adjektiboa da, *mutil* izenaren eskuinera kokatua baitago, izen hori aldaraziz.

### Izenaren ezkerrean jartzen diren adjektiboak

Oro har, adjektiboa izenaren eskuinetara doa; hala ere, batzuk, ezkerretara: *-(t)ar* eta *-dun* bukareretakoak.

#### *-(t)ar* atzizkiez osatutako adjektiboak

Arau orokor gisa, *-(t)ar* atzizkiaz osatutako adjektiboak izenaren ezkerrean jartzekoak dira; halaxe egin da euskararen tradizio osoan, baita XX. mendean ere:

* *Joan den mendeko gipuzkerazko **bizkaitar** idazlea*

Salbuespen gisa, *-(t)ar* atzizkiaz osatutako adjektiboak izenaren eskuinean jartzekoak dira, pertsona izenen ondoan:

* *Pernando **Amezketarra**, Gorbatxov **errusiarra**, Jordaens **flandestarra**, Maritxu **sunbildarra**.*

Eta, orobat salbuespen gisa, onargarria da izenaren eskuinean jartzea, izenak ezkerrean osagarri askotxo duenean:

* *Makina bat margolan eder egin duen Donostiara ezkondutako pintore **estatubatuarra**.*

#### *-dun* atzizkiaz osatutako adjektiboak

*-dun* atzizkiaz osatutako adjektiboak, berriz, nahiz eta batzuetan ezkerrean erabiltzen diren, tradizioz izenaren eskuinean agertu izan dira gehienbat *(ume hiztuna, jende jakituna, apaiz diruduna...)*. Beraz, izenaren eskuinean jartzea hobesten da *(aulki besoduna)*.

### Kokagunea, beste hizkuntza batzuetan

Hizkuntza erromantzeetan, gaztelaniaz zein frantsesez bereziki, adjektiboa, oro har, postnominala da, euskaraz bezala, izenaren ondoren agertzen da, baina funtzio poetiko edo behar semantiko zehatzek ordena aldaraz dezakete, eta esanahia bera da, funtsean ("goiz ederra": *hermosa mañana / mañana hermosa*). Adjektibo batzuek aurretik agertzeko joera berezia dute, hala nola *buon / buen / bom* ("on") italieraz, gaztelaniaz eta portugesez. Hala ere, kokalekuak inoiz adiera desberdinak adierazten ditu: *Han robado en la **pequeña** **iglesia** del pueblo* / *Il y a eu un vol dans la **petite** **église** du village*, batetik, eta *Han robado en la **iglesia** **pequeña** del pueblo* / *Il y a eu un vol dans l'**église petite** du village*, bestetik, ez dira gauza bera: hain zuzen ere, lehen bikoteek herriko elizatxoan lapurtu dutela jakinarazten du (eliza bakarra dago eta txikia da) eta bigarrenek, aitzitik, lapurreta herriko eliza txikian izan dela, eta ohoinak ez direla, kasu, eliza handian sartu. 

Hizkuntza germanikoen artean, berriz, adjektiboa aurretik jartzekoa joera nagusia da (*red house* ingelesez, "etxe gorria", hitzez hitz, "gorri etxe"). Ingelesez maileguz erabiltzen diren adjektibo batzuk izenaren ondoren agertzen dira, dena den (*court-martial, heir apparent, code blue, astronomer royal, gum arabic, president elect, Advocate general, Estates General, secretary general, poet laureate*...). Beste hizkuntza germaniko batzuetan ere anbibalentzia pixka bat dago baina, berez, adjektiboa beti aurretik joaten da, eta alemanaren kasuan, oso salbuespen gutxirekin.

Hizkuntza eslavikoek ere adjektiboa aurretik jartzen dute, baina salbuespen postnominalak ugariak dira txekiera edo poloniera bezalako hizkuntzetan.

Adjektiboaren kokapenari dagokionez, erradikalki hizkuntza prenominalak dira,adibidez, hungariera eta txinera. Euskararen gisa, ordea, arabiera erradikalki postonominalekoa da.

Adjektibo bat baino gehiago ager daiteke izen-sintagman
-------------------------------------------------------

Izen-sintagmaren barruan, adjektiboaren zeregina izenaren erreferentzia murriztea da. Baina adjektibo baten ondoren beste bat jar daiteke, eta haren ondoren beste bat, eta horrela, behar diren adina. Era horretan erantsitako adjektibo bakoitzak izenaren erreferentzia gero eta murritzago izatea dakar. Adibidez, *liburu* izenak liburu guztien multzoa besarkatzen du. *Liburu zahar*rek multzo hori murriztu egiten du. Eta multzo hori oraindik murritzago gerta daiteke beste adjektibo bat erantsiz: *liburu zahar merke*, edo *liburu zahar merke eder*. Azkena eransten dugun adjektiboak ezkerreko multzo osoa «harrapatzen» du, eta, horrela, izenaren erreferentzia murrizten. Hemen, hala ere, arazoa izan liteke adjektibo horiek zein hurrenkeratan joan behar duten erabakitzea: *Liburu gorri merkea* ala *liburu merke gorria*?, adibidez. Ez dago irizpide argiegirik. Hala ere, zenbait joera soma daitezke. Esaterako, neurriaren eta kolorearen artean, normalena kolorea lehenbizi eta neurria gero ematea da. Baina alderantziz ere egin daiteke, zer esan nahi den. *Liburu gorri lodia / Liburu lodi gorria*.

Juntadura
---------

Adjektiboak juntaturik ere egon daitezke. Juntatutako adjektiboak elkarren parean daude horrelakoetan, ez aurreko atalean bezala:

* *Liburu **zahar** eta **atsegin**ak ikusi ditugu.*
* *Ikasle **jator** eta **alai**ak bildu ziren.*

Haien ordez, beste egitura hauek ere aurkitu daitezke:

* *Liburu **zahar**rak eta **atsegin**ak*
* *Ikasle **euskaldun**ak eta **greziar**rak*

Baina bi azken adibide bezalakoetan anbiguotasuna gerta daiteke, aurrekoetan ez bezala. Izan ere, azken horiek interpretazio bat baino gehiago izan dezakete:

* *Ikasle **euskaldun**ak eta **greziar**rak* ( = *ikasle euskaldunak eta ikasle greziarrak*).
* *Ikasle **euskaldun**ak eta greziarrak* ( = *greziarrak eta ikasle euskaldunak*).

Hedakuntzak
-----------

Adjektiboak ere, izenak bezala, bere inguratzaileak har ditzake. Ez izenak adina, baina batzuk bai: maila-adberbioak esaterako, edo mugatzailea (izen-predikatuetan). Beste adjektibo batek aldarazia ere egon daiteke. Horregatik, *Izen-sintagma* dagoen bezala, onartu behar da badela *adjektibo-sintagma* halaber.

### Adjektiboa, adjektiboaren aldarazle

Orain arte, ikusi da izen-sintagmaren barruan adjektibo bat baino gehiago ager daitekeela. Baina adjektibo horietako lehenbizikoak izen-sintagmaren ardatz den izena aldarazten du, bigarrenak, berriz, [izena+adjektibo] multzoa, eta, horrela, azkena arte. Baina gerta daiteke bi adjektibo aurkitzea eta bietariko batek bestea aldaraztea eta ez, egiazki, zuzenean izen-sintagmaren ardatza edo ezkerreko [izena + adjektiboa] multzo osoa. Adibidez, *soineko urdin argia* esatean, *argi* adjektiboa ez dagokio zuzenean *soineko*ri, *urdin*i baizik. Alegia, soinekoa ez da argia; *argi* adjektiboa *urdin*i dagokio, argia izatea urdinaren ezaugarria da sintagma horretan. izan ere, urdina iluna edo argia izan daiteke.

### Maila-adberbioak

Adjektiboa, zenbait adberbio bezala, maila-adberbioaz lagundurik ere ager daiteke. Hauek dira arruntenak: *oso, aski, biziki, arrunt, txit, nahiko, dezente, izugarri, benetan, egiazki, erabat, guztiz, honen, horren, hain*… Maila-adberbio horiek adjektiboaren ezkerretara agertzen dira. Eta [izena + adjektibo] hurrenkera denean, izen-sintagmetan gertatu ohi den bezala, maila-adberbio horiek izenaren ezkerretara ageri ohi dira:

* *OSO neska galanta*
* *GUZTIZ liburu aproposa*
* *NAHIKO mutiko langilea*
* *HAIN lan zaila*

Konparazio-perpausek funtzio bera betetzen dute, maila-adberbioen zeregina, alegia:

* *ZU (zaren) BEZAIN neska galanta.*
* *HAU BAINO liburu aproposagoa da hura.*
* *ANDONI BEZAIN mutiko alferra da Joseba.*

### Maila adierazteko beste bideak

Maila-adberbioak hitz lokabeak dira, baina badira beste bi bide behintzat adjektiboak adierazten duena mailakatzeko:

* **-*en*, -*ago* eta -*egi* atzizkiak**

Hiru horiek atzizkiak dira. Adjektiboei eta adberbio batzuei eransten zaizkie, superlatiboa, konparatiboa edo larregitasuna adierazteko.

* **Adjektiboak errepikatzea**

Bide hori superlatiboak eratzeko baliatzen da: *eder-ederra* esatean eta *oso ederra* esatean, funtsean gauza bera esaten da. Idazkerari dagokionez, kontu izan esapide horietan bi osagaien artean marratxoa idatzi behar dela.

* **Atzizki txikigarriak eta handigarriak**

Beste atzizki batzuek ere adjektiboaren esanahia nolabait aldarazten dute, txikigarri gisa nahiz handigarri moduan. Sail horretakoak dira *-txo, -ño, -xka, -xko, -kote, -tzar* eta antzekoak (*txikitxo*, *gorrixka*, *luzexko*, *lodikote*, *berotzar*...). Atzizki horiek izenei ere erants dakizkieke: *gizontzar*, *herrixka, etxetxo, andereño,* etab.

Adjektiboak izen-sintagmatik kanpo ere lekua du: predikatu osagarria
--------------------------------------------------------------------

Adjektiboaren kokagune ohikoa, izen-sintagman duenaz kanpo, predikatu osagarriarena da. Predikatu osagarria deitzen duguna perpausaren subjektuari lotura-aditz baten bidez erlazionatua agertzen da. Lotura-aditz ohikoenak *izan* eta *egon* dira. Predikatu osagarria adjektiboak osatua dagoenean, adjektibo-sintagma bat dela esan ohi da. Adjektibo-sintagma horren ardatza adjektiboa da. Ardatz-elementu horretaz gainera, mugatzailea ager daiteke. Adjektiboak maila-aditzondoa ere eraman dezake. Beraz:

* *Etxe hori **itsusia** da* (itsusi + -a) Adjektiboa + mugatzailea
* *Gizon hori **oso jakintsua** da* (oso + jakintsu + -a) maila + Adjektiboa + mugatzailea
* *Ardo pixka bat edatea **on(a)** da* (on + -[a]) Adjektiboa (+ mugatzailea)
* *Bizikleta hori **garestiegia** da* (garesti + -egi + -a) Adjektiboa + maila + mugatzailea

Subjektuari buruzko predikatu osagarriak ez ezik, objektuari buruzkoak ere badira. Halakoak, hala ere, adjektibo-sintagma bainoago, izen-sintagma izan ohi dira, eta aditzak ere objektua eskatzen dutenetakoa izan behar du: *hartu*, *izendatu*, *bihurtu*, etab. Adibidez:

* *Etsaiak **lagun** hartuta dabil aspaldian.*
* *Gizon hori **alkate** izendatu dute.*
* *Mutil hura **soldatu** joan da.*
* *Osaba **apaiz** sartu zen.*
* *Jesusek ura **ardo** bilakatu zuen.*

Era horretako predikatu osagarriak mugagabean joan ohi dira.

### Mugatzailea noiz agertzen da predikatu osagarrian?

Perpausaren subjektua izen-sintagma arrunta denean, ohikoena adjektibo-sintagma mugatzaile eta guzti agertzea da. Hori da *Etxe hori **itsusia** da*, G*izon hori **oso jakintsua** da*, *Ardo pixka bat edatea **on(a)** da*, *Bizikleta hori **garestiegia** da* adibideetan ikusten dena. Hala ere, lotura-aditza *izan* izan beharrean beste bat bada –*egon*, *joan* eta horrelakoak–, orduan nahiko normala da adjektibo-sintagmak osatzen duen predikatu osagarri hori mugatzailerik gabe ematea:

* *Liburu horiek **merke** daude denda honetan.*
* *Edurne beti **oso dotore** etorri ohi da eskolara.*

Horrelakoetan, batzuetan zalantza da adjektibo-sintagma den ala adberbio-sintagma: kontuan hartzen bada sintagma horiek subjektuarekin nolabaiteko lotura dutela –adibidez, azken adibideko perpausean, *oso dotore* sintagma ez dagokio etorrerari, Edurneri baizik–, predikatu osagarri dira. Horrenbestez, *dotore*k adjektibo izaten segitzen du; hori bai, mugagabean emateko joera dago *izan*ez kanpoko beste aditzak tartean daudenean. Nolanahi ere, perpausaren subjektua perpaus bat bada –hurrengo adibidean bezala–, orduan adjektiboa mugatzailerik gabe ager daiteke:

* *Neronek esatea ez da **eder***.

Halako perpausetan, *eder izan* ‘komeni izan’-en baliokide dirudi. Badira, bestalde, zenbait adjektibo (*libre, preso,* eta beste bakarren bat) mugagabean agertu ohi direnak normalki:

* ***Libre** nago azkenean.*
* ***Libre** da nahi duzuna esatea.*

Zenbait adjektibo, azkenik, mugagabean agertzeaz gainera, ez daude izen-sintagmaren barnean: *gai, zilegi*, *sori*, *haizu...*:

* *Ez naiz **gai** horrelako gauza bat egiteko.*
* *Ez da **zilegi** inor hiltzea.*
* *Alkohola edatea ez zait **sori***.
* *Ikasgelan erretzea ez da **haizu***.

Baina ez:

* *\*Ez naiz **gaia** horrelako gauza bat egiteko.*
* *\*Ez da **zilegia** inor hiltzea.*
* *\*Alkohola edatea ez zait **soria**.*
* *\*Ikasgelan erretzea ez da **haizua***.

Eta izen-sintagmaren barnean ere ez da aurkituko horrelakorik:

* *\*Pertsona **gai** **bat** behar dugu.* (cf. ***Gai** den pertsona bat behar dugu*.)
* *\*Gauza **zilegiak** bakarrik egin behar dira.* (cf. ***Zilegi** diren gauzak bakarrik egin behar dira.*)

Horrek esan nahi du, berez, *gai, zilegi* eta antzekoak ez direla egiazko adjektiboak: haiek tratatzeko biderik egokiena aditz-multzo berezien lehen osagaitzat hartzea da, ziur aski. Hots: *gai izan, zilegi izan, haizu izan* eta antzekoak egiaz aditzak bide dira, *nor izan, gauza izan, komeni izan, ados izan* eta abar bezalaxe.

Adjektiboa eta zenbatzaile-sintagma
-----------------------------------

Izen-sintagmaren barnean, izen neurgarriekin, zenbatasunezko zehaztapena ezartzen duen zenbatzaile-sintagma ager daitekeen bezala, zenbait adjektibo ere –bereziki, neurria adierazten dutenak: *luze, zabal, handi, sakon...*.– zenbatzaile-sintagmaz horniturik ager daiteke:

* *Bi metro **luze** da mahai hori.*
* *Zapata hau bestea baino bi zentimetro **zabalago** da.*

Era horretako adjektibo-sintagmak ez dira izen-sintagmaren barnean kokaturik agertzen, predikatuaren barnean baizik:

* *?Mahai bi metro luze bat jarri dute jangelan.*
* *?Zapata bi zentimetro zabalago hauek gustatzen zaizkit.*

Horrelakoak izen-sintagma baten barruan txertatu behar baditugu, izenlagunen bidea hartu behar dela dirudi; alegia, -KO atzizkia erantsi behar zaie:

* *Bi metro luzeko mahai bat jarri dute jangelan.*
* *Bi metro zabalagoko zapata hauek gustatzen zaizkit.*

Edo erlatibo baten bidez ere sarraraz daitezke izen-sintagman:

* *Bi metro luze den mahai bat jarri dute jangelan.*
* *Bi zentimetro zabalago diren zapata hauek gustatzen zaizkit.*

*Beste*
-------

Hona hemen izen-sintagmaren osagai gisa sarritan ikusten den elementua. Zein kategoriatakoa den jakitea ez da erraza: badirudi *ber* (*bera, berau*…) hitzarekin baduela zerikusirik: hain zuzen, hitz horren kontrakoa edo izango liteke. *Gizon bera* esatean, lehendik aipatu-edo den gizonaz ari gara baina *beste gizona* esatean, berriz, guztiz alderantzizkoa da. Beti izenaren ezkerretara doa. Zenbatzailerik baldin bada, joera du zenbatzaileen aurretik kokatzekoa:

* *Etxeko beste bost gizon haiek.*

*Beste* agertzen bada, izen-sintagmak mugatzaileren bat izan behar du, edo zenbatzaileren bat:

* *\*Beste gizon etorri da.*
* *Beste gizon hura etorri da.*
* *Beste gizon bat etorri da.*

* *Beste bi gizon etorri dira.*

* *Beste gizona etorri da*.

Izenordain gisa ere –beraz, bakarrik– erabil daiteke ergatiboan edo datiboan:

* *Bestek izan ohi du beti errua.*

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  Euskaltzaindia (1993): *Euskal Gramatika Laburra: Perpaus Bakuna*. Bilbo: Euskaltzaindia. 155. orrialdea.
2. 1 2  Ibon Sarasola (1997): *Euskara batuaren ajeak*. Donostia: Itxaropena. 88-89. orrialdeak.
3. ↑  Xabier Alberdi Larizgoitia eta Ibon Sarasola Errazkin: *Euskal estilo libururantz*. 237-238. orrialdeak.
4. 1 2 3  Xabier Alberdi Larizgoitia (2002): «*-tar* atzizkia: oraingo zenbait erabilera berri eta tradizioa».
5. ↑  Xabier Alberdi Larizgoitia eta Ibon Sarasola Errazkin: *Euskal estilo libururantz*. 257-258. orrialdeak.
6. 1 2   Gulordava, Kristina; Merlo, Paola.  (2015). «Structural and lexical factors in adjective placement in complex noun phrases across Romance languages» *CoNLL* doi:10.18653/v1/K15-1025. (Noiz kontsultatua: 2022-05-19).
7. ↑   **(Ingelesez)** «Attributive adjectives after nouns» *Home of English Grammar* 2011-02-23 (Noiz kontsultatua: 2022-05-19).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q34698
* Commonscat Multimedia: Adjectives

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11991760r (data)
* GND: 4000497-1
* LCCN: sh85000888
* NDL: 00577020
* NKC: ph124927
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 233
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q34698
* Commonscat Multimedia: Adjectives