recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Dekabristak Senatuko plazan San Petersburgon, 1825an. Karl Kolmanen kuadroa.
**Dekabrista** (errusieraz, *dekabr* «abendua») 1825eko abenduaren 26an tsarraren aurka altxatu ziren errusiar handiki eta ofizialei ematen zaien izena da. Isilpeko elkarte batzuetako kide ziren; gobernu konstituzionala ezarri nahi izan zuten, eta Nikolas I.a Errusiakoa, tsar absolutistaren anaia, errege egin. Armada zati baten laguntza lortu bazuten ere, Nikolas tsarrari leial iraun zioten osteek zapuztu zuten saioa eta altxamenduko buruzagiak preso hartu zituzten. Haietako bost fusilatu egin zituzten eta ehun eta hogei Siberiara eraman.

Erreferentziak
--------------


* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2017-03-09 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8680884
* Commonscat Multimedia: Decembrists

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX5352319
* BNF: 12647483m (data)
* GND: 4011329-2
* LCCN: sh85036183
* NKC: ph119699
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q8680884
* Commonscat Multimedia: Decembrists
**Davison konderria** (ingelesez: *Davison County*) Hego Dakotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Mitchell da. 2010eko zentsuaren arabera 19.504 biztanle zituen, Davison kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Davison konderriak 1.131,62 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,53 ura dira. Beste 1.128,08 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 17,24 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 19.504 pertsonetatik 18.590 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 294 dira. 71 beltzak edo afroamerikarrak. 472 amerikar natiboak ziren eta 10 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 91 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 8 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 262 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q488922
* Commonscat Multimedia: Davison County, South Dakota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152456915
* LCCN: n81110645
* **Lekuak**
* OSM: 1739804
* TGN: 2001787

 |

* Wd Datuak: Q488922
* Commonscat Multimedia: Davison County, South Dakota
**Nukleorik gabeko planeta** planeta teluriko mota teoriko bat da, nukleo metalikorik gabekoa. Horren ordez harrizko mantu erraldoi batez osatuta legoke.

Jatorria
--------

Sara Seager eta Linda Elkins-Tanton astronomoek planeta mota hauen sorbidea argitzeko bi modu azaldu zituzten 2008an *Astrophysical Journal* aldizkarian argitaratutako ikerketa-dokumentuan.

Lehendabiziko balizko eran planeta hauek kondrita minerala bezala uretan aberatsa den material oxidatu batetik eratuko lirateke akrezio bidez. Planetok gune hotz batean sortuko lirateke, izar zentraletik urrun.

Bigarren balizko eran planeta hauek uretan eta burdinan aberatsa den material oxidatu batetik eratuko lirakete. Alabaina, burdinak urarekin erreakzionatzen du burdina oxidatuz eta hidrogenoa askatuz nukleo metalikoaren diferentziazioa gertatu baino lehen. Baldin eta burdin-tantatxoak ondo nahasi badira eta behar bezain txikiak badira (<1 zentimetro), aurreikusi bezala burdina oxidatzen da eta mantuan harrapatuta geratzen da, nukleoa sortu ezinik.

Eremu magnetikoa
----------------

Dinamoaren teoriaren arabera likido egoeran dagoen nukleo metaliko jariakorrak sortzen du Lurraren eremu magnetikoa. Superlurretan, ordea, planetaren masa handiak presio handiak eragin ditzake likatasun eta urtze-tenperatura handiekin batera. Horrek geruzak bereiz daitezen galarazten du, geruza bakarreko nukleo gabeko mantua eratuz. Beraz, Lurran solido egoeran dagoen magnesio oxidoa likido egoeran egon liteke Superlurretako presio eta tenperaturen pean, mantua eremu magnetikoa sortzeko gai bihurtuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Seager, Sara; Elkins-Tanton, Linda.  (2008). «Coreless Terrestrial Exoplanets» *Astrophysical Journal* 688: 628–635 orr.. doi:10.1086/592316. Bibcode: 2008ApJ...688..628E. (Noiz kontsultatua: 2018-02-19).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3278193

 |

* Wd Datuak: Q3278193
***Emausko afaria*** (italieraz *Cena in Emmaus*) Caravaggiok egindako margolana da, egun Londresko National Gallery-n dagoena. Koadroan islatzen den eszenan, Jesusek bere bi dizipulori (Lukas eta Kleopas) adierazten die bera dela berpiztutako Jesus, handik gutxira desagertu baino lehenago.

Artelanaren iruzkina
--------------------

Emausen afaria 1606. Urtean eginiko obra da. Michelangelo Merisi da Caravaggio da bere autorea. 141x196 neurriko oleoz eginiko mihisea da. Londreseko National Gallery-n dago. Barroko garairi dagokio.

Obra honetan Jesusen irudia agertzen da pertsona batzuekin afaltzen, hartu den momentua Jesusen ERRESURREKZIOAREN ondorengo lehenengo afaria da, Da Vinciren azken afariarekin konparatzen badugu obra honetan egoera askoz erlaxatuagoa da. Caravaggioren azkeneko faseari dagokion obra da, Caravaggioren bizitza momentu txarrean zegoen eta polemiketatik aldentzeko oso obra zuzena eta egokia da. Bere estiloa askoz helduagoa ikusten da beste obra batzuekin konparatzen badugu. Dena da izan behar den bezala, mahian dauden pertsonen identitatea ez da inportantea eta bere aurpegiak ez dira ia ikusten Jesusi begira daudelako. Jesus da aurrera begira dagoen bakarra. Mahian dauden detaileak ere nahiko sinpleak dira artista Jesusi begirada guztiak zuzentzea bilatzen duelako.

Tenebrismoa eta "chiaroscuro"-aren erabilera berriz ere garbi ikusten da, kristoren itzala atzealdeko argian islatua ikusten da eta argitasun guztia bere pertsonaren inguruan kokatzen da eta aldenduagoak dauden puntuak itzalean aurkitzen dira. Sakontasunaren sentipena mahia eta gizon bat aurretik margotuak egotea sortzen du, mahiaren gainean dauden elementuak plano ezberdinetan daude irudikatuak sentsazio horri laguntzen. Lerroak beti bezala Caravaggion finak dira ikuspuntu naturalista xehetasunez irudikatu ahal izateko eta errealitatea irudikatzea beharrezkoa duen doitasunari aurre egiteko.

Berotasun eta batez ere lasaitasun handia transmititzen duen koadroa da. Mahiaren inguruan izan daitekeen edozein elkarrizketa izan ahal ditzakete protagonistak. Eskumako pertsonaia badirudi harritasunez galdezka hari diola Jesusi bere suspertzeari buruz galdezka.

Bibliografia
------------

\* SchUtze, Sebastian. Caravaggio, MechelangeloMerisi (1573-1610)

\* Koln, Taschen (2009). Caravaggio: Obra completa. 

\* Carmona Mato, Eugenio (2005), Caravaggio

\* Chiesa, Angela (1968),La obra pictórica completa de Caravaggio

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q318947
* Commonscat Multimedia: Supper at Emmaus by Caravaggio (London)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 179549555
* BNF: 14505768b (data)
* GND: 7561643-9
* LCCN: n98092859

 |

* Wd Datuak: Q318947
* Commonscat Multimedia: Supper at Emmaus by Caravaggio (London)
**Dawes konderria** (ingelesez: *Dawes County*) Nebraskako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Chadron da. 2010eko zentsuaren arabera 9.182 biztanle zituen, Dawes kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Dawes konderriak 3.628,75 kilometro koadro ditu. Horietatik 11,92 ura dira. Beste 3.616,82 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2,53 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 9.182 pertsonetatik 8.364 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 306 dira. 130 beltzak edo afroamerikarrak. 341 amerikar natiboak ziren eta 46 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 94 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 206 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485221
* Commonscat Multimedia: Dawes County, Nebraska

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157182366
* LCCN: n85361221
* **Lekuak**
* OSM: 1425406
* TGN: 2001338

 |

* Wd Datuak: Q485221
* Commonscat Multimedia: Dawes County, Nebraska
Drumlin bat, New Yorkeko Cato herrian
**Drumlin** (gaelikozko *muino biribildu*, ingelesetik) magal lauak dituen mendixka bat da, sarri, mugitzen ari den glaziar izotzaren azpian eratua. Bere forma, mutur bat bestea baino zorrotzagoa duena, glaziar bat, bertatik edo ingurutik igaro zen moduaren ondorio da. Bakarrik ager daiteke, baina ohikoagoa da taldetan aurkitzea "arrautza saski" izeneko paisaia bat eratuz. Eraketa hauek, eratu zituen glaziarraren mugimenduarekin lerrokatuta daude, glaziar sedimentuen metaketagatik eratuak daude.

Muino baxuak dira, kupula formakoak, euren ardatz nagusiekin, modu paraleloan edo azpiparaleloan lerrokatuak, mugitzen ari den glaziar izotzaren azpian eratzen direnak. Koilara alderantzikatu forma dute, luzanga, izotzaren mugimenduaren norantzan, maldarik leunena, izotza zihoan norantzan begira. Ohi, taldetan daude, "drumlin zelaiak".

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q192701
* Commonscat Multimedia: Drumlins

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300008833
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q192701
* Commonscat Multimedia: Drumlins
**Davis konderria** (ingelesez: *Davis County*) Utahko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Farmington da. 2010eko zentsuaren arabera 306.479 biztanle zituen, Davis kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Davis konderriak 1.641,96 kilometro koadro ditu. Horietatik 868,12 ura dira. Beste 773,83 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 186,65 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 306.479 pertsonetatik 288.802 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 25.753 dira. 3.435 beltzak edo afroamerikarrak. 1.090 amerikar natiboak ziren eta 1.753 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 5.245 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 340 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 5.814 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26631
* Commonscat Multimedia: Davis County, Utah

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 124352513
* **Lekuak**
* OSM: 1744356
* TGN: 2002106

 |

* Wd Datuak: Q26631
* Commonscat Multimedia: Davis County, Utah
**Nukleo silabikoa** silabaren erdian dagoen bokala ohi da.

Sarrera
-------

Silaba hitza baino txikiagoa den segmentuen sekuentzia antolatua da, gutxienez nukleoa duena. Silaba konposante desberdinek osatzen dute: ekina, nukleoa eta koda. Erran dezagun 'C' kontsonante bat dela, 'V' bokala eta '.' silaba muga; .CVC. sekuentzian lehen C silaba ekina izango litzateke, V nukleoa eta azken C koda.

Definizioa
----------

Nukleoa silaba jakin baten erdigunea da. Nukleoa bokal batez osatua da usu, hizkuntzaren arabera forma ezberdinak atzeman daitezke: monoptongoa, diptongoa eta triptongoa, eta kontsonante silabagile batek ere nukleoa osa dezake batzuetan.

Silabaren sonoritate altuena nukleoak du.

Silaba nukleoa euskaraz
-----------------------

Euskaraz bokalak eta diptongak dira nukleotan. Diptongoen kasuan, bokal osoa da erdigunea. Euskarak ez du kontsonante silabagilerik nukleo gisa.

Silaba nukleo mota ezberdinak badira:

* Bokal bakarra: /a, e, i, o, u/.
* Diptongoa: /au, eu, ai, ei, oi/.

Silaba bakarreko hitzen adibideak
---------------------------------

Bokal bakarreko monosilaboen etsenpluak: *a* (V), *at* (VC), *ertz* (VCC), *zuntz* (CVCC), *zu* (CV), etab.

Diptongodun monosilaboen etsenpluak: *oi* (Vw), *eup* (VwC), *zaunk* (CVwCC), *lau* (CVw), *leun* (CVwC), etab.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2011]
2. ↑   Michelena, Luis.  (1977). *fonetica historica basca.*  Gipuzkoako Foru Aldundia.
3. ↑   Hualde, José Ignacio.  (2003). *A grammar of basque.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6047580

 |

* Wd Datuak: Q6047580

Ikus, gainera
-------------

* Silaba
* Silaba ekina
**Néouvielleko Natura-Erreserba** Pirinioetako eremu bat da; 2.113 ha-ko hedadura du eta 1.800-3.091 metroko altuera. Batez ere bertako aintzira eta urmael ugariengatik da ezaguna. Fauna eta flora benetan aberatsa du. Esaterako, Néouvielleko uretan 570 alga espezie izendatu dituzte. Animaliei dagokienean 370 bat espezie bizi dira bertan: sarrioak, sai arreak, basoilarrak, arrano beltzak...

Geografia
---------

Okzitanian, Pirinio Garaiak departamenduan dago Néouvielle, Erdialdeko Pirinioak eskualdean, Saint-Lary-Soulan eta Barèges herrien inguruetan, Néouvielleko mendigunean. Alboan, Pirinioetako Parke Nazionala du.

Historia
--------

1936n izendatu zuten natura-erreserba Chouard irakaslearen lanari esker, hein handi batean. Okzitaniako lehenengotariko natur erreserba izan zen.

1882az geroztik, urtegi eta uharka ugari eraiki dira bertan Pragnères eta Saint-Lary-Soulan herrietako zentral hidroelektrikoak elikatzeko: (Aubert, Aumar, Cap-de-long, Oredon eta abar.

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)** Pirinio Garaietako Kontseilu Orokorraren webgunean Néouvielleri buruz dagoen informazioa[*Betiko hautsitako esteka*].
* **(Frantsesez)** Piriniozaleen webgune bat.
* **(Frantsesez)** Natura 2000 programa, Néouvielle.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3457455
* Commonscat Multimedia: Réserve naturelle nationale du Néouvielle

---

 |

* Wd Datuak: Q3457455
* Commonscat Multimedia: Réserve naturelle nationale du Néouvielle
Apaiz nagusi judua, soinean efod jantzi horia daramala (*The History Of Costume*, Braun & Schneider, c.1861-1880)
**Efod** izenekoa, hebreeraz: אֵפוֹד‎, Israelgo apaiz nagusiek erabiltzen zuten jantzia da.

Tunikaren gainetik janzten zuten eta bitxi sakratuak izaten zituen bularraldetik zintzilik, baina ez dago argi zein zen bitxi horien esanahia; dena dela, batez ere gurtzarako erabiltzen zuten. Honen antzeko jantzi bat, lihozkoa, erabiltzen zuten apaiz nagusi ez zirenek. Itun Zaharrean azaltzen da hitz hau.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1296444
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1296444
**Obradoiro enparantza** edota **Obradoiro plaza** (galizieraz: *Praza do Obradoiro*; gaztelaniaz: *Plaza de Obradoiro*) Espainiako Galizia autonomia erkidegoko Santiago Compostelakoa hiriburuan dagoen enparantza bat da, hain zuzen ere, Santiago de Compostelako katedralaren aurrealdean kokatzen den enparantza da. Bertan, katedralaz gain, beste hainbat eraikin nabarmen ere topa daitezke: Raxoi jauregia, San Xerome ikastetxea edota Errege Katolikoen ostatua esate baterako.

Done Jakue Bidea burutzen duten erromesen topagune nagusia da, batzuk euren erromesaldia hemen amaitzen dute, beste batzuk aldiz, Fisterrako lurmuturreraino ere joan ohi dira. Era berean, hiri honetako eta Galiziako hainbat mota ezberdinetako manifestaldi eta ekitaldien ohiko kokalekua ere izan ohi da.

Iruditegia
----------

* Errege Katolikoen ostatuaErrege Katolikoen ostatua
* Santiago de Compostelako katedrala eta Obradoiro enparantzaSantiago de Compostelako katedrala eta Obradoiro enparantza
* GauezGauez
* Kale saltzaileaKale saltzailea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7638209
* Commonscat Multimedia: Obradoiro Square

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 246318039

 |

* Wd Datuak: Q7638209
* Commonscat Multimedia: Obradoiro Square
42°53′28″N 140°33′06″E﻿ / ﻿42.8911°N 140.5517°E﻿ / 42.8911; 140.5517

**Niseko-Shakotan-Otaru Kaigan Parke Kuasi-Nazionala** (japonieraz: ニセコ積丹小樽海岸国定公園, *Niseko-Shakotan-Otaru Kaigan Kokutei Kōen*?)
 Japoniako Hokkaido uhartearen hegoaldean dagoen Parke Kuasi-Nazionala da, Shiribeshi suprefeturan. 1963an ezarri zen.

Geografia
---------

Japoniako itsasoaren kostaldea babesten du, bai eta uretako ekosistemak ere. Honetaz gain Raiden mendia eta Niseko multzo bolkanikoa ere barnean hartzen ditu.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Kamui lurmuturra.Kamui lurmuturra.
* Shimamui kostaldea.Shimamui kostaldea.
* Shimamui kostaldea.Shimamui kostaldea.
* Shimamui kostaldea.Shimamui kostaldea.
* Txalupak ertzean.Txalupak ertzean.
* Niseko multzo bolkanikoa.Niseko multzo bolkanikoa.
* Raiden mendia.Raiden mendia.

Kanpo estekak
-------------

* **(Japonieraz)** Hidaka-sanmyaku Erimo Parke Kuasi-Nazionalaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q997438
* Commonscat Multimedia: Niseko-Shakotan-Otaru Kaigan Quasi-National Park

---

 |

* Wd Datuak: Q997438
* Commonscat Multimedia: Niseko-Shakotan-Otaru Kaigan Quasi-National Park
**English Electric** (EE) britainiar fabrikatzaile industriala izan zen. 1918an sortu zen, hasieran motor elektrikoetan eta transformadore industrialetan espezializatu zen. Bere jarduerak lokomotorrak eta trakzio ekipoak, lurrun turbinak, produktu elektronikoak, misil gidatuak, hegazkinak eta ordenagailuak barne hartu zituen.

Nolanahi ere, hegazkinen diseinu batzuk bakarrik ekoitzi ziren English Electric izenarekin. Bi mugarri bihurtuko ziren britainiar ingeniaritza aeronautikoan: Canberra eta Lightning. English Electric Aircraft British Aircraft Corporation-en sortzaileetako bat bihurtu zen 1960an, General Electric Company-k 1968an erosi zituen beste industria-eragiketa batzuekin.

Historia
--------

1917an Dick, Kerr &amp; Co.k, Glasgowko bi merkatarien, B. M. Dick eta John Kerr-en lankidetzak, United Electric Car Company erosi zuen, Preston, Lancashireko tranbia fabrikatzailea. 1918an, **The English Electric Company, Limited** (EE) sortu zen. 1918 eta 1919an, EEk Rugbyko Dick, Kerr & Co. Willans eta Robinson eta Bradfordeko Phoenix Dynamo Manufacturing Company hartu zituen. Siemens AG-ren Stafford tailerra (Dynamo Works Ltd) ere erosi zuen. 1930ean, ekipo elektrikoen fabrikazioa Bradfordera eraman zuten; tranbiak, autobus karrozeriak eta material gurpildunaren ekoizpena Prestonen geratu zen. Urte hartan, EErekin gehien lotu zen gizona, George Nelson, zuzendari nagusi bihurtu zen.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**English Electric Locos.fotopic.net
* **(Ingelesez)**English Electric Archive

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1342845
* Commonscat Multimedia: English Electric

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 149590293
* ISNI: 0000 0001 2182 4592
* LCCN: n84804117

 |

* Wd Datuak: Q1342845
* Commonscat Multimedia: English Electric
Antzinako Siziliako hiriak
**Niseo** (Sirakusa K.a. IV. mendea) Sirakusako tiranoa izan zen K.a. 351-347 artean.
Niseo Dionisio I.aren eta Aristomakeren semea zen. Haren anaiak Hiparino eta Dionisio II.a ziren.
Dionisio I.a gaixotu zenean, Dionek, Aristomakeren nebak, agindu zion tiranoaren semeen ondorengotza erregulatuko zuela (Hiparino, Dionisio eta Niseo). Hala ere, ahalginak alferrikakoak izan ziren. Dionisio hil ondoren, K.a. 367an, Dionisio II.ak, 30 urte zituela, boterea hartu zuen eta urte bat beranduago, Filisto filosofoaren laguntzarekin, Dion osaba Sirakusatik egotzi zuen, diktadura ankerra ezarriz, aitaren antzekoa.
Dionisio II.a Caulonian zegoela, K.a. 357an, Dionisiok Sirakusako boterea berreskuratu ondoren, K.a. 354 arte tirania bat ezarri zuen. Urte horretan Kalipok hil zuen.
Aldi honetan, Hiparino eta Niseo Lentinin errefuxiatu ziren eta han egon ziren Hiparinok boterea hartu arte.
Dion hil ondoren, borrokaldi bat gertatu zen Kaliporen (Dionen hiltzailea) eta Hiparinoren artean.
K.a. 352an, Hiparinok Sirakusako kontrola lortu zuen hiria ustekabean erasotzean, honela Dionisioren leinua berrezarri zuen. Hiparinok berak agindu zuen baina ez dago argi zeintzuk ziren Dionisio II.aren eskakizunak, jadanik Lokriko tiranoa zena. Hiparinok urte batez agindu zuen. Horren erailketaren ondoren, Niseo anaiak ordezkatu zuen.
Iturriek diotenez, Niseo gehiegi edaten zuen eta emakumeekin eskuzabala zen. Herriak maite ez zuen arren, lau urtez agindu zuen. K.a. 347an, Dionisio Gazteak ekarritako mertzenarioen armada egonkortasun politikoa berregin zuen Niseo erbestera bidaliz.


| Aurrekoa | Sirakusako tiranoa | Ondorengoa |
| --- | --- | --- |
| Kalipo  |  K.a. 351-347 | Dioniso II.a |

Ikus, gainera
-------------

* Sirakusako tiranoak
* Sirakusako tiranoen familia zuhaitza

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2006208

 |

* Wd Datuak: Q2006208
Nuziren kokapena
**Nuzi**, gaur egungo Irakeko Kirkuk hiritik hegomendebaldera zegoen hiri bat zen, Tigris ibaitik gertu.

Historia
--------

### Lehen urteak

Hiri honen lehen aipamenak, Akadiar Inperioaren garaiko Mesopotamiatik datozen testu kuneiformeetan daude. Inskripzio hauetan, Gasur bezala aipatua da.

### Domeinu hurritar-mitanniarra

K.a. 1500 inguruan, hurritarrek hartu zuten, hauek, hiriari, *Nuzu* izena emanez, Nuzi, izen honetatik datorrelarik. K.a. XV. mendetik eta K.a. 1350 arte, gutxi gora-behera, Mitanniren mende egotera pasa zen, erresumaren ekialdeko muturra eta hegoekialdeko muga zelarik.

### Menderaldi asiriarra

K.a. 1365 inguruan, Ashur-uballit I.aren erregealdiaren hasierarekin, Asiriak, mesoasiriar hedapenaren hasiera ikusten du, hau, bere ondokoak ziren mitanniarrengandik askatzen direnetik hasten dena. Mitanniar inperioa asiriat tropen esku erori ondoren, Nuzi Asiriaren mende geratzen da.

Historia arkeologikoa
---------------------

1920an egin ziren indusketek, hiria ezezik, idazkera kuneiforme akadiarren idatzitako milaka taulatxo ere atera zituzten lurpetik. Honek, eskertuezinezko argia eman zien ikertzaileei, hiriko lege, merkataritza eta armada aktibitateei dagokionez. Antzinako Ekialde Hurbileko kultura ulertzen ere lagundu zuen, Laban eta Jakob bezalako pertsonaia biblikoen bertsio primitiboak barne.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q584605
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 237240040
* GND: 4042824-2
* LCCN: sh85093486
* AAT: 300107646
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 7032937

 |

* Wd Datuak: Q584605
**Oinarrizko Hitzarmen Demokratikoa** (**OHD**), Euskal Herriko hainbat eragile sozial, politiko eta kulturalek sinaturiko akordioa da.

Akordioaren kronologia
----------------------

2003ko Uztailaren 4an Udal Hautetsien Biltzarrak deituta 180 lagun bildu ziren Donostian, eragile ezberdinen izenean.Bertan, Euskal Herriaren egoeraren diagnostikoa burutzeko Nazio Eztabaida Gunea eratzea erabaki zen. Honek bere lehen diagnostikoa eman zuen 2003ko urte amaieran. Diagnostiko horretan oinarrituz, Nazio Eztabaida Guneak bi proposamen jarri zituen mahai gainean 2004ko Aberri Egunean: *Nazio Eraikuntzarako Proposamena* eta *Gatazkaren Konponbiderako Proposamena*.

*Gatazkaren Konponbiderako proposamenean* **Konponbiderako mahaia** osatzea planteatu zen, eta mahai hori sortzeko bideak jorratzeko lan batzorde bat eratzea erabaki zen: *Gatazkaren Konponbidea Sustatzeko Batzordea*. Batzordea, Euskal Herri osoko eragile politiko, sindikal eta sozial askorekin jarri zen harremanetan, beraien ikuspuntu eta ekarpenak jaso eta trukatuz. 55 hartu-eman ezberdin finkatu zituzten lan horretan.

Harreman horien ondorioz *gatazkaren konponbiderako* **Oinarrizko Hitzarmen Demokratikoa**ren lehen zirriborroa idatzi eta eragile guztien eskuetan jarri zuen Batzordeak.

  

2005eko Martxoaren 5ean, Bilbon, Oinarrizko Hitzarmen Demokratikoa aurkeztu zuen Batzordeak eta testuarekin bat egin zuten 28 eragile politiko, sindikal eta sozialen ordezkariek Hitzarmena sinatu zuten. Prozesu honetan bi fede emaile eta lau begirale izan ditu lanean:

* Alec Reid: Irlandako bake prozesuko bitartekaria.
* Pete Cenarrusa: Estatu Batuetako Idahoko Estatu Idazkari ohia
* Verena Graf, suitzarra, LIDLIP eta Nazio Batuetan lanean ari dena
* Sjurdur Skaale, Feroe Irletako alderdi errepublikarreko kidea
* Aureli Argemi, Kataluniako CIEMEN erakundeko zuzendaria.

Sinatzaileak
------------

### Alderdi politikoak

* Batasuna
* EA
* AB
* Aralar
* ANV
* Zutik
* EHK

### Sindikatuak

* ELA
* LAB
* EHNE
* STEE-EILAS
* ELB
* ESK
* HIRU

  

### Kolektiboak eta jendarte mugimenduak

* ABK
* Anai Artea
* Askatasuna
* Askapena
* Bilgune Feminista
* Bai EHri
* Demoak
* Duina
* Eguzki
* EHE
* EHKME
* EIPK
* Elkartzen
* EPPK
* Eraiki eritzi taldea
* ESAIT
* Etxerat
* Euskal Herriak Bere Eskola
* Euskal Konfederazioa
* Garaipen
* Giza Eskubideen EHko Behatokia
* Gurasoak
* Herria 2000 Eliza
* Ikasle Abertzaleak
* IKA euskaltegiak
* Matalas
* Oinarriak
* Orreaga Fundazioa
* Partaide
* Segi
* TAT
* AC
* AEK
* Emakume Internazionalistak
* Gernika Batzordea
* Kontseilua
* Komite Internazionalistak
* Sortzen Ikasbatuaz
* Gazte Abertzaleak
* Gogoa
* CDHPB

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)****(Frantsesez)****(Ingelesez)** - Konponbidea.info

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265037

 |

* Wd Datuak: Q12265037
**Nuuk-at** Zornotzan sortutako euskal musika talde bat da.

Ibilbidea
---------

Usoak eta Iñakik Noizbait taldean parte hartu zuten. Marki eta Jaime Dardara eta Res non berba taldeetatik datoz. 2003ko urtarrilean batu ziren haien gustoko musika egiteko, hala nola Turbonegro, Kuraia, Deftones, Guano Apes, Ojos de brujo edo Audioslave taldeek egiten duten bezalakoa.

Kantei nortasuna ematen saiatzen dira, zuzenean indartsu jo ahal izateko. 2003ko apirilean lehendabiziko kontzertua eman zuten. 2003ko urrian demo bat grabatu zuten, zeinekin Berrizko Gaztetxeko Aldapa maketa lehiaketako bigarren postua lortu zuten. Sariak taldea heldu zuen, eta lehenengo diskoa grabatzeko ideia gauzatzen hasi zen.

2003ko urtarriletik 2004ko abuztu arte kontzertuak emateaz gain, kantetan lan egin zuten lehendabiziko diskoa burutu ahal izateko. Zornotzan 2004ko abuztuan grabatu zuten, *Zuzen* izenpean. Gaur egungo musika egoera nolakoa zen ikusita, Nuuk-at-ek erabaki zuen bere diskoetxea sortzea: Ideiak Bultzatuz, lanaren %100 kudeatzeko.

Diskoetxe horrekin lehenengo diskoa kaleratu zuten 2004ko azaroan. 11 kanta agertzen dira. 10 Nuuk-atek sortuak dira. Bestea BAP-ek "Armiarma Sarea" kantaren bertsioa da. Estilo andanak egiten dute bat diskoan, baina rock-a nagusitzen da. Kuraiako Fernandok "Isilik oihukatzen" kantan abesten du.

Taldekideak
-----------

* Jaime (baxua)
* Marki (bateria)
* Iñaki (gitarra)
* Usoa (ahotsa)

Diskografia
-----------

* *Zuzen* (2004, Ideiak Bultzatuz)
* *Geisha* (2006, Ideiak Bultzatuz)

Kanpo estekak
-------------

* Nuuk-at-en webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12264954

 |

* Wd Datuak: Q12264954
**Delfín Antonio Marte Acosta** (Dominikar Errepublika, Cotuí, 1981eko uztailaren 24a), **Delfín Tu Salsero**, Dominikar abeslari eta salsa musikako konpositorea da.

Biografia
---------

Dominikar Errepublikan jaio zen Sánchez Ramírez probintzian, Cotuí hirian, 1981eko uztailaren 24an. Gurasoak dominikarrak ziren, eta bere anai-arrebetan gazteena da. Musika erromantikoa entzuten hasi zen nerabezaroan, zehazki [salsa] generoan, eta abestiak konposatzen hasi zen. Heldutasunera iritsi zenerako, musikari buruz gehiago ikasten ari zen. Elektrizista eta hoteleko harreragile gisa lan egiten zuen, ingelesez hitz egiten aditua izanik. Gaur egun harreman sendoa du eta horrekin bi alaba ditu. Bere gurasoak 2020 eta 2021 urteetan hil ziren.

2014an artista gisa bere debutak ofizialki iragartzea erabaki zuen, eta salsa izeneko musika generoa interpretatzea erabaki zuten batez ere diskoetarako, generoarekin identifikatutako piztiak eginez. Artista-ibilbidea ezagutzera emateko, hainbat gizarte-zentrotan jarduerak egin ditu, hala nola, tabernetan, eskala handiko eta urtebetetze-festetan eta herrialdeko hirietako ekitaldi sozialagoetan, bere jaioterrian eta hainbatetan ospea eta onarpena lortuz. Dominikar Errepublikatik gaur egunera arte, milaka ikustaldi lortu ditu YouTuben eta sare sozialetan.

Diskografia
-----------

* 2019. Si Usted Supiera Señora
* 2020. Amor Amor
* 2020. Andas Pregonando
* 2020. Hasta Luego
* 2016.Te Recordé
* 2020. Margarita Ruleta Del Destino
* 2016. De Que Te Valió Dejarme
* 2020. Payaso soy

* 2021. Tu Cara de Ángel
* Danielito La Para

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Delfín Tu Salsero - EcuRed» *www.ecured.cu* (Noiz kontsultatua: 2022-07-08).
2. ↑   «Delfín Tu Salsero - MusicBrainz» *musicbrainz.org* (Noiz kontsultatua: 2022-07-08).
3. ↑   Digital, Cotui.  (2016-05-20). «COTUIDIGITAL.COM: Les presentamos a Delfin el Salsero de Cotui» *COTUIDIGITAL.COM* (Noiz kontsultatua: 2022-07-08).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112688595

 |

* Wd Datuak: Q112688595
***Nirliit*** liburua Juliana Léveillé-Trudel idazleak 2015ean plazaratu zuen. Idazlea Quebecekoa da eta frantsesez idazten du. Eleberria egileak Inuit herriarekin izan dituen esperientzietan oinarrituta dago, autobiografikoa izan gabe.

Idazleak bere egonaldietan izandako esperientzietan, hartutako oharretan eta jendearen kontakizunetan oinarritu zen liburua idazteko. Liburuak oso kritika onak jaso zituen Kanadako frantsesezko literatura-giroan, eta Pantagruel Saria jaso zuen 2018an. Ingelesera, danierara, islandierara, gaztelaniara eta euskarara itzuli da; euskarazko itzulpena Aiora Jakak egin zuen eta 2021ean plazaratu zuen Txalaparta argitaletxeak.

Argumentua
----------

Liburua bi zatitan antolatuta dago: lehenengoa "Eva" izenburukoa eta bigarrena "Elijah". Lehendabizikoan, kontalariak, Quebeceko neska batek, Kanada iparraldeko Salluit herrixka inuitera urtero joaten dela kontatzen du, Nunavik lurraldera, hau da, Quebecen menpe dagoen inuit lurraldera. Antzaren migrazioekin konparatzen ditu bidaia horiek (izan ere, "nirliit" hitzak antzara esan nahi du inuiten hizkuntzan. Ibilbide hori jende zuri askok egiten du uda aldean, lan egiteko asmoz. Aurreko bidaietatik ezagutzen zuen Eva izeneko neska inuit bati kontatzen dizkio herrixka horretan gertatzen direnak, Eva desagertuta baitago, senarrak hil eta seguru aski haren gorpua fiordo baten hondoan baitago. Kontakizunean zehar, inuiten bizimodu lastimagarriari buruzko gai asko jorratzen ditu: bortizkeria, emakumeek jasaten dituzten tratu txarrak, inuit herriaren asimilazioa, alkoholzalekeria, arrazakeria...

Bigarren zatian, Evaren seme Elijah-rekin zer gertatu den kontatzen du narratzaileak. Beste gizon inuit askorekin gertatzen den bezala, oso gazterik izan du ume bat eta egunereko arazoei (zurruta, drogak, langabezia...) aurre egiten saiatzen da. Elijahren lagun batzuk Montrealera joan dira bizitzera, baina hiri handiak bere aurpegirik ankerrena erakusten die. Horretaz gain, Léveillé-Trudelek inuiten eta zurien arteko harremanen nondik norakoak azaltzen ditu, haien arteko liskarrak, mesfidantza, axolagabekeria, baina baita adiskidetasuna eta maitasuna ere.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106857674

 |

* Wd Datuak: Q106857674

* Euskarari ekarriak: *Izotz ispilutan*, Jon Martin-Etxebeste / El Correo, 2021-05-29. Ekarriak.armiarma.eus
* Euskarari ekarriak: *Glaziar bat bihotzean*, Irati Majuelo / Berria, 2021-05-16 Ekarriak.armiarma.eus
Nutrizionismoa, elikagaiak modu zientifikoan ikertzen duen zientziaren alorra da.

Nutrizionismoaren ideiaren jatorria Gyorgy Scrinisi egozten zaio, nahiz eta gero Michael Pollanek kontzeptua zabaldu zuen.
Mantenugaiak elikagaietan nahastuta daudenez gero, beharrezkoa da nutrizionista edo dietista adituez fidatzea elikagaien aukera egokiak egiteko.

Elikadura plana interpretatzeko, eta ezaguera zientifikoak aplikatzen duenari nutrizionista deritzogu; hain zuzen ere, antolaketan, garapenean eta osasunaren aurkako plangintzarako lan egiten duenari. Selekzioa eta elikagai-prestaketa interpretatzeko eta ezaguerak zientifikoak aplikatzen duenari dietista deritzogu; menu-plangintza eta dietak.
**Dietista** eta **nutrizionista** iturri batzuetan sinonimotzat jotzen dira eta beste iturri batzuetan bereiztu egiten dira.

Elikagai motak
--------------

**Elikagaiak** hainbat multzotan sailkatzen dira:

* **Karbohidratoak**: Karbohidratoen funtzio nagusia gorputza energiaz hornitzea da.
* **Proteinak**: Proteinen funtzio nagusia ehunak fabrikatzea eta leheneratzea da.
* **Barazki**ak eta **fruitu**ak: funtzio erregulatzaile eta energetikoa dute.
* **Koipeak**: bitaminak hartzen dituzte eta energia metatzen dute.

Lau talde ohiko horiekin batera beste talde berezi bat ere egiten da munduko kultura batzuetan:

* **Esnekiak**: Aurreko taldeetako osagai guztiak batu egiten duen multzoa. Gure hezurrak osasuntsuak eta sendoak mantentzen dituzte, dietan kaltzioa erantsi egiten dute, eta bitamina asko gehitzen dituzte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)**"Qué es un dietista"
2. ↑  **(Gaztelaniaz)**"Qué es un nutricionista"
3. ↑  **(Gaztelaniaz)**UNED: "La dieta mediterránea"

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2529411

 |

* Wd Datuak: Q2529411
**Nut** edo *Nuit,* "Jainkoak erditu zituen Handia", zeruaren jainkosa da, unibertsoa eta argizagien sortzailea, egiptoar mitologiaren arabera.

* Izen egiptoarra eta greziarra **Nut** da; jainkosa greziarra, Rea.

Ikonografia
-----------

Emakume biluzi baten moduan irudikatzen zen, gorputza zeru ganga gisakoa zuena, izarrez estalia; batzuetan, ordea, behi baten moduan (Mehet-Urt) halaber, edo haren senar Geben (Lurra) gainean eta euren aita Shu (Airea), biak banatzen saiatzen (mitoaren irudikapen grafikoa). Buruan ur pitxer bat zeraman emakumearen gisan ere irudikatua izan zen. Haren gorputzadarrek zeruari eusten zioten lau zutabeak sinbolizatzen zituzten.

Mitologia
---------

Egunero, Eguzkiak Nuten gorputzaren gainean bidaia egin ondoren, jainkosak irentsi egiten zuen eta biharamunean erdi.

Shu eta Tefnuten alaba haren neba Geben emaztea eta Osiris, Isis, Seth, Neftis eta Horus *Zaharra* jainkoen ama, egun epagomenoetan jaio zirenak. Heliopolisen, Ra eguzki jainkoaren ama zen, eta behi batekin identifikatzen zen (Mehet-Urt).

Hildakoak berpizteko ahalmena zuen. Sarkofagoen kanpoaldean, hildakoa hegal irekiekin irudikatzen zen; barnean, aldiz, besoak altxata zeuzkan emakumearen itxura zuen, beste munduan berpizten laguntzen, edo zeruaren irudikapen gisa.

Bizilekua sikomoro pikondo bat zuen Heliopolisen, eta haren adarrak arim nekatuen babesleku ziren. Tradizioaren arabera, Maria Ama Birjinak Egiptora bidaia egin zuenean, atseden hartzeko erabili zuen sikomoro bera zen.

Gurtza
------

Jatorria Heliopolisen zuen jainkosak. Menfisen eta Denderan ere santutegiak izan zituen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q165496
* Commonscat Multimedia: Nut (goddess)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 69872963
* BNF: 171442192 (data)
* GND: 124874711
* LCCN: no2019033435
* SUDOC: 097527858
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q165496
* Commonscat Multimedia: Nut (goddess)
**OS 35** solteko gaien itsasontzi bat izan zen 2022ko abuztuaren 29an Algeciraseko badian talka bat izan zuena, eta gero, atoian eraman ondoren, Gibraltarko uretan inmobilizatu zutelarik, han naufragioa izan zuena, erdi hondoratuta geratu zelarik Haitzaren ekialdeko isurialdetik gertu.

Naufragioa
----------

OS 35 metano-ontzi batekin talka egin zuen abuztuaren 29ko gauean, baina beste ontziak ez zuen kalte handirik jasan . Gertaeraren kudeaketa Gibraltar portuko agintarien esku geratu zen, eta hauek OS 35 atoian eramatea erabaki zuten. Ontzia inmobilizatu ostean, tripulazioak lanean jarraitu zuen bi egunez, batez ere garraiatzen zituen 215 tona fuel-olio astun, 250 gasolio eta 27 olio lubrifikatzaile husten saiatzeko . Eduki horietako batzuk, ordea, itsasora ihes egin zuten. Itsasontzian zihoazen tripulatzaileak eta portuko agenteak azkenean arazorik gabe ebakuatu zituzten, bertatik lan gehiago egin ezinik eta egoera arriskutsua baitzen .

Era berean, lehen ordu horietan ontziak flotagarritasuna galdu zuen eta itsas hondoan finkatu zen, baina guztiz urperatu gabe. Gibraltarrek babes-hesi bat jarri zuen inguruan filtrazio gehiago saihesteko, eta 2023rako berreskuratzeko plan bat iragarri zen.

2023ko otsailean, ekaitz egun batzuen ondoren, ontziak kalte gehiago izan zituela aurkitu zuten  .

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Press, Europa.  (2023-02-15). «Gibraltar sigue detectando "algunos daños" en el buque OS 35, hundido desde agosto» *www.europapress.es*.
2. ↑   20minutos.  (2022-09-01). «El fantasma del Prestige planea sobre el OS 35: las 500 toneladas de combustible que contiene amenazan un gran vertido frente a Cádiz» *www.20minutos.es - Últimas Noticias*.
3. ↑   Balvín, Sandra.  (2022-08-31). «Granelero OS 35 – actualización del miércoles 31 de agosto - C602» *InfoGibraltar*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60749663
* Commonscat Multimedia: IMO 9172399

---

 |

* Wd Datuak: Q60749663
* Commonscat Multimedia: IMO 9172399
**Armas Einar Leopold Lönnbohm**, literaturan **Eino Leino** gisa ezaguna, (Paltamo, Ouluko herrialdea, 1878ko uztailaren 6a - Tuusula, 1926ko urtarrilaren 10a) finlandiar poeta, eleberrigilea eta saiakera-idazlea izan zen.

Biografia
---------

Helsinkiko Unibertsitatean ikasketak egin ondoren, egunkari liberaletan lan egin zuen kritikari gisa. Finlandiako alegietan oinarrituriko poema lirikoak idatzi zituen batez ere. Obra nagusiak: *Maaliskuun lauluja* (1896, *Martxoko kantuak*), *Helkavirsiä* (1903), *Talviyö* (1905, *Neguko gaua*), *Halla* (1908, *Ihintza*) eta *Simo Hurtta* (1904-1919, *Simo polizia*).

Estilo eta literatura garrantzia
--------------------------------

Leino finlandiar literaturan erromantizismo nazionalaren lehen modelatzailea eta modelatzaile garrantzitsuena dela uste da. Benetan, Leinok «neoerromantizismo nazionala» terminoa sortu zuen Finlandia gaztearen talentuen obrak karakterizatzeko, hala nola Jean Sibelius konpositorea, Akseli Gallen-Kallela margolaria eta Eliel Saarinen arkitektoa.

Leinoren estiloa 35 urteko ibilbidean garatu zen. Bere lehen lanetan, baita bere bildumarik ospetsuenean ere, Helkavirsi« (1903), agerian dago *Kalevala* epopeia nazionalaren eragina. Bere ibilbidearen erdi aldian, Leinok munduko literatura klasikoak itzuli zituen finlandierara. Aldi berean, bere lanak hainbat generotan idazten zituen: poesia, antzerkia, saiakera, aipamenak eta kazetaritzako beste pieza batzuk. Bere lanak emozio sorta zabala hartzen du, maitasun sakonetik misantropia eta kritika mozaleraino. Azken urteetan, bizitza pertsonalean borrokatu ondoren, Leino bere gaztaroko gai erromantiko nazionaletara itzuli zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Liukkonen, Petri. «Eino Leino». *Books and Writers* (kirjasto.sci.fi). Finlandia: Kuusankoski Public Library.
2. ↑  Sjöblom, Tomas. «Eight times state prizewinner». *375 humanists.* Helsinki University.

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q360079
* Commonscat Multimedia: Eino Leino

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 4946087
* ISNI: 0000 0001 0854 7543
* BNF: 120326424 (data)
* GND: 118779311
* LCCN: n78093759
* NKC: mub2018999726
* SNAC: w6wh34bb
* SUDOC: 028503309
* BIBSYS: 90132700
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03793/eu\_l\_1362/l1362
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Gutenberg proiektua: 3927

 |

* Wd Datuak: Q360079
* Commonscat Multimedia: Eino Leino
**Delia Grigore** edo *Deliya Grigore* (Errumania, Galaţi, 1972ko otsailaren 7a) emakume ijito idazle, filologo, akademiko eta ijitoen eskubideen aldeko aktibista.

Biografia
---------

Delia Grigore Errumaniako Erregimen Komunistapean hazi zen. Garai hartan, bere familiak bere ijito identitatea ezkutatu zuen diskriminazioa saihesteko. 1989ko Errumaniako Iraultzaren ostean, bere ijito nortasuna berretsi eta hizkuntza berriro ikasi ahal izan zuen. 1990ean, Bukaresteko Zoia Kosmodemianskaia Lizeoan egin zituen bigarren hezkuntzako ikasketak, eta 1992an *Sanskrito hizkuntzan eta antzinako Indiako zibilizazioan eta kulturan* lizentziatu zen Bukaresteko Unibertsitatean. 1995ean Bukaresteko Unibertsitateko Filologia Fakultatean *errumanieraz eta ingelesez* lizentziatua zen.

2002an Ijito Kulturaren Antropologian doktoretu zen. Egun, Bukaresteko Unibertsitateko Atzerriko Hizkuntzak eta Literaturak Sailean irakasten du. Ijitoen eskubideen defentsan ere parte hartu zuen *SATRA / ASTRA* - *"Amare Rromentza"* elkarteko presidente gisa.

2002ko otsailean, Errumaniako Estatuari eta Errumaniako Eliza Ortodoxoko buruzagiei Valakia eta Moldavia-ko ijitoek bost mendez pairatutako esklabutza eta erailketetan zuten erantzukizuna aitor zezaten eskatu zien.

Obra
----

* *Siklioven i romaní chib - Ghid Limba şi de romaní*cultura (2000, Aven Amentza, Bucarest)
* *Introducere en studiul culturii tradiţionale gitana - Curs de antropologie gitana* (2001, CREDIS, de la Universidad de Bucarest)
* *Rromii: tipuri şi arhetipuri identitare* (2002, Aven Amentza, Bucarest)
* *Istoria şi tradiţiile minorităţii gitana* (2005, Sigma, Bucarest)

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Lect. dr. Delia Grigore - Universitatea din Bucuresti» *web.archive.org* 2007-12-19 (Noiz kontsultatua: 2022-03-05).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «101 mujeres gitanas pa’ construir tu feminismo» *pikara magazine* 2021-04-21 (Noiz kontsultatua: 2022-03-05).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5253877
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 268776152
* ISNI: 0000 0001 2212 2074
* GND: 1138383910
* LCCN: no2002064671
* SUDOC: 148596118
* Google Scholar: eUaKCrUAAAAJ

 |

* Wd Datuak: Q5253877
Urfako gaztelua
**Edesa** (antzinako grezieraz: Ἔδεσσα; asirieraz: ܐܘܪܗܝ, *Urhay*; armenieraz: Եդեսիա) Goi Mesopotamiako hiria izan zen, Osroene Erresumako hiriburua.

Historia
--------

Seleuko I Nicatorrek sortu zuen K.a. 302an. *Antiochia on the Callirhoe* izeanaz ezagutzen zen K.A. II. mendeaz geroztik eta Osroene erresuma sasi-independentearen hiriburua izan zen K.a. 132. urtetik aurrera, 216an Erromako Karakala enperadorearen mende erori zen arte. Hiria Erromako kolonia bihurtu zen orduan. Edesan geratuta zen gatazka famatu batean, K.o. 260ean, Sasandar inperioa eta Erromako Inperioa elkar borrokatu ziren eta Valeriano enperadorea atzeman eta erromatar armada suntsitu zuten persiarrek.

Ekialdeko Mediterraneoa 1135ean; Gurutzatuen estatuak eta inguruko herrialdeak ageri diraEkialdeko Mediterraneoa 1135ean; Gurutzatuen estatuak eta inguruko herrialdeak ageri dira
Oso goiz kristautu zen; han itzuli zen Siriako Biblia, eta kristau-eskola ezagun bat sortu zen (San Efren da hango kiderik ezagunena). Arabiarrek mendean hartu zuten 638an; gurutzada-garaian Edesako Konderria (1098-1144) izan zen, eta 1637an otomandarren esku erori zen. Urfa hiria da gaur egun.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  Euskaltzaindiaren 147. araua (Antzinateko hirien euskarazko izenak)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1190403
* Commonscat Multimedia: Edessa, Mesopotamia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 122835442
* BNF: 119513468 (data)

 |

* Wd Datuak: Q1190403
* Commonscat Multimedia: Edessa, Mesopotamia

37°09′N 38°48′E﻿ / ﻿37.150°N 38.800°E﻿ / 37.150; 38.800
***Eira barbara***, **eirá**, **irará**, **tayra** edo **cabeza de viejo** Mexikotik Argentinarainon hedatzen den ugaztun haragijalea da, Mustelidae familiakoa. Baso eta oihanetan bizi da.

58 zentimetrotik 75era neurtu ditzateke, 42 zentimetroko isatsarekin. 5 kilogramo inguruko pisua dute. Burua zabala da eta handia gorputzaren tamainarekin alderatuz gero. Gainontzeko mustelidoek baino buru handiagoa dute. Hankak erlatiboki luzeak dira. Larrua beltza, sepia edo arrea izan daiteke, nahiko uniformea.

Ugaztun txikiez elikatzen da, baita narrasti eta txoritxoez. Askotan etxabereak ere jaten dituzte. Fruituak ere jan ditzakete eta egunez zein gauez mugitzen dira. Zuhaitzetako zuloetan eta beste animalia batzuek eginiko zuloetan bizi dira. Urtero emeek 2 eta 4 kume arteko kumaldiak dituzte.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q247774
* Commonscat Multimedia: Eira barbara
* Wikispecies Espezieak: Eira barbara

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Eira\_barbara
* CONABIO: 184451MAMIFB501112
* EOL: 328036
* GBIF: 2433716
* ITIS: 621934
* UICN: 41644
* MSW: 14001144
* NCBI: 204263
* Paleobiology Database: 232924
* Species+: 6048
* uBio: 105635

 |

* Wd Datuak: Q247774
* Commonscat Multimedia: Eira barbara
* Wikispecies Espezieak: Eira barbara
**Northwestern Memorial Hospital** (NMH) Chicagoko (Illinois, AEB) Magnificent Mile-ko osasun-zentroko ospitalea da. Ipar-mendebaldeko Unibertsitateko Feinberg Medikuntza Eskolako irakaskuntza ospitalea da.

Prentice Emakumeen Ospitalearekin eta Psikiatriako Harri Institutuarekin batera, ospitaleak 894 gaixo-ohe ditu guztira. Ospitaleak 1.600 mediku baino gehiago ditu Northwestern Memorial-eko mediku-langileen taldean, eta Feinbergekin fakultateko hitzorduak ere egiten dituzte.  Estatu Batuetako hirugarren ospitalerik altuena eta munduko bosgarren ospitalerik altuena da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Northwestern Medicine.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7060339
* Commonscat Multimedia: Northwestern Memorial Hospital

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157115226
* ISNI: 0000 0001 0491 7842
* LCCN: n81057575

 |

* Wd Datuak: Q7060339
* Commonscat Multimedia: Northwestern Memorial Hospital