recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Fontainebleauko Ediktua
**Fontainebleauko Ediktua**, **Nantesko Ediktuaren ezeztatzea** bezala ere ezaguna, Luis XIV.a Frantziakoak 1685eko urriaren 22an aldarrikatutako ediktu bat izan zen, honen arabera Frantzian erlijio katolikoaren praktika bakarrik zen legezkoa. Ediktuak, aurreko beste bat indargabetu zuen, Nantesko Ediktua, higanotei, euren erlijioaren praktika bermatu ziena Estatuaren jazarpenik jasan gabe.

Ediktuak kalbindarren elizak suntsitzeko eta eskola protestanteak ixteko agindu zuen. 1681ean Dragonnadesekin hasitako jazarpen bat ofizialdu zuen. Ediktu honen bidez, erregeak, higanotak katolizismora bihurtzera behartzeko asmoz jaurtitako politika ofizial bilakatu zuen. Ediktuaren ondorioz, protestanteek Frantzia utzi zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Scoville, Warren C..  (1953). «The Huguenots in the French economy, 1650–1750» *Quarterly Journal of Economics* 67 (3): 423-444..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q512443
* Commonscat Multimedia: Edict of Fontainebleau

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 176214409
* BNF: 11985657b (data)
* GND: 1066985316
* LCCN: n84134169

 |

* Wd Datuak: Q512443
* Commonscat Multimedia: Edict of Fontainebleau
**Freedon Nadd** Star Warsen fikziozko unibertsoko pertsonaia bat da.

Freedon Nadd Yavingo gudua gertatu baino 4400 urte lehenago Ossusko Jedi Tenpluko ikasle bat zen. Indarraren alde ilunak limurtu zuen bere irakasle zen Matta Tremaynek Jedi Zaldun maila ez ematea erabakitzeagatik bere haserrea erakutsi zuenean. Yavin IVra ihes egin zuen, antzinako Sith Jaun Ilun bat zen Naga Sadow iratzarri zuen eta honengandik Sith arteak ikasi zituen, eta ondoren hil egin zuen.

Freedonek Sitharen botere iluna bere planeta zen Onderonera eraman zuen, eta urte mordo batez errege bezala gobernatu zuen. Hil zenean, Iziz hiri harresituaren barnean lurperatua izan zen eta bere kripta alde ilunaren boterea metatzen zen toki bihurtu zen. Azkenik, Jedi tropa handi batek Onderonen gerran ari ziren alderdien artean bakea egin zuen, eta Nadden sarkofagoa Dxunera eraman zen, ilargi seguruago bat zena.

Urte batzuk beranduago, Exar Kun Jediak Nadden izpiritua berriratzarri zuen, nork Sith pergamino ezkutuak aurkitzen lagundu zion. Hauek, Korriban mundu ezkuturantz eraman zuten, Sith jaun askoren hondakin momifikatuak zeuden tokiak. Nadden izpiritua berriz agertu zen, eta Sitharen aurka agertu ziren antzinako Jedien izpirituak harrapatuta mantendu zituzten kristal handiak suntsitu zituen, eta Kun hiltzear ere egon zen, nahastua zegoen Jedi hau indarraren alde iluna onartzen behartzeko. Baina Kunek kuttun boteretsu bat erabili zuen Nadden izpirituaren aurka eta betirako suntsitu zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q51774

 |

* Wd Datuak: Q51774
**Elgon mendia** (ingelesez: *Mount Elgon*; maaz *Ol Doinyo Ilgoon*; Ugandan *Masaba*) itzalitako geruza-sumendia da, Uganda eta Kenya arteko mugan dagoena. Hegoaldeko mazelan dauden kobazulo handietan bizi zen Elgonyi herritik datorkio izena. Ekialdeko Afrikako sumendi bakartien artean handiena eta zaharrena da, 3.500 kilometro koadroko eremua hartzen baitu.

Elgon mendiak bost gailur nagusi ditu:

* Wagagai (4.321 m), Ugandan.
* Sudek (4.302 m), Kenyan.
* Koitobos (4.222 m), Kenyan.
* Mubiyi (4.211 m).
* Masaba (4.161 m), Ugandan.

1896an, Charles William Hobley mendiaren inguruan ibiltzeko lehendabiziko europarra zen. 1911an, Kmunkek eta Stiglerrek Wagagai eta Koitobos gailurren lehenengo igoerak egin zituzten. Aurretik, 1890ean, F. Jackson, E. Gedge eta J. Martinek Sudek igo zuten.

Bere eskualdean zenbait ibaik dute arroa:

* Suam ibaia, honek Turkwel izena hartuta Turkana lakua betetzen du.
* Nzoia eta Lwakhakha ibaiak, Victoria lakua betetzen dutenak.

Eskualdeko herri nagusia Kenyako Kitale da. Bai Ugandan bai Kenyan *Mount Elgon National Park* bana dago ingurumena zaintzeko.

Elgon mendian badaude zenbait landare bitxiak : *Ardisiandra wettsteinii*, *Carduus afromontanus*, *Echinops hoehnelii*, *Ranunculus keniensis* eta *Romulea keniensis* hain zuzen ere.

Ikus, gainera
-------------

* Afrikako geografia

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Elgon mendiaren kobazuloak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q732838
* Commonscat Multimedia: Mount Elgon

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q732838
* Commonscat Multimedia: Mount Elgon
Fontibreko herria
**Fontibre** Kantabriako herri bat da. Campoo-Los Valles-eko eskualdearen erdialdean dago kokatuta, 930 metroko garaieran, pagadi eta erkamezti artean. Hegoaldean La Guarizako mendiak ditu eta Arbejon eta Campana iparrean. Kareharrizko materialek osatzen dute Campoo-ko haraneko erdigune hori, Ebro ibaiaren urak isurtzen dituen iturria sortuz.

Toponimoa latinetik dator Fontes Iberis (Ebroko Iturriak) hitzetik, hain zuzen.

Herria ezaguna da Ebro ibaia hemengo iturri batetik sortzen zela uste zelako. Gaur egun Hijar ibaiaren iturburuan kokatzen da, ordea. Hala ere, Fontibreko historia beti egongo da Ebroren sorburuarekin oso lotuta. Hori dela eta, iturburuaren ondoan aisialdiko gune bat dago asko bisitatzen dena. Bertan, Jesus Oterok Ebroren esanahiaz eginiko eskultura ikusi daiteke. Fontibre osoa paisaia-balio handiko tokia da. Zazpi hektareako hedadura du eta makalez haritzez eta pagoz beteta dago. Bertan ikusgarriak dira XII mendeko San Felix eliza, XVIIIko erretaulo bat daukana.

2008an, herriak 82 biztanle zituen, gehienak nekazaritzan. Festa nagusia San Fernando da, maiatzaren 30ean ospatzen dena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3571229
* Commonscat Multimedia: Fontibre

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316734362

 |

* Wd Datuak: Q3571229
* Commonscat Multimedia: Fontibre
**Falcon Heavy** SpaceXek diseinatu eta garatutako jaurtiketa ibilgailu super-astun berrerabilgarri bat da. Falcon Heavy (lehenago **Falcon 9 Heavy** deitua) Falcon 9 jaurtiketa ibilgailuaren aldaera bat da, jatorrizko Falcon 9 suziria beste bi alboko Falcon 9 etapekin indartua. Horrek aukera ematen du Lurraren orbita baxuan 63.800 kilogramo jartzeko, Falcon 9ak jar zitzakeen 22.800 kilogramoekin alderatuta. Hala ere, Falcon Heavyak karga hori eraman ahalko du guztiz xahutzen bada; transferentzia geoestazionarioko orbitan lehen eta bigarren mailako suziriak berreskuratuz, ordea, 8.000 kilogramo izango da gehienekoa, Falcon 9 batek eraman ditzakeen 5.500 kilogramoen ordez. Falcon Heavyren diseinua gizakiak espaziora bidaltzeko pentsatua dago, eta Ilargira zein Martera misioak egiteko erabili asmo dituzte.

2018ko otsailaren 6an Falcon Heavyren lehen misio arrakastatsua eman zen. Karga gisa, SpaceX enpresaren sortzaile Elon Musken Tesla Roadster kotxea bidali zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1093627
* Commonscat Multimedia: Falcon Heavy

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1093627
* Commonscat Multimedia: Falcon Heavy
**Francisco Martín Morales**, artistikoki **Martínmorales** bezala ezaguna (Almeria, 1946-Granada, 2022ko abuztuaren 27a) marrazkilari eta umorista grafiko ospetsua izan zen.

Biografia
---------

Guardia zibil eta landa-maisuaren semea zen, eta Granada eta Almeria probintzietako hainbat herritan bizi izan zen lehen urteetan. Nerabe zela hasi zuen bere ibilbidea El Faro de Motrilen eta, hogei urterekin, Bruguera taldearen *DDT* aldizkarian. Hirurogeita hamarreko hamarkadatik aurrera *IDEAL*en kolaboratu zuen eta ondoren kazetaritza ikasi zuen Madrilen. Hirurogeiko hamarkadan Madrilgo *Nuevo Diario de Madrid*, *Mundo Diario* egunkarian, *Mundo de Barcelona* aldizkarian, *El Jueves*en eta OTR agentzian kolaboratu zuen. *Por Favor* aldizkariaren sortzaileetako bat izan zen, eta, ondoren, binetak egin zituen Zeta taldeko aldizkari eta egunkarietarako. 1994tik 2010era *ABC* egunkarian kolaboratu zuen. Bere lanen erakusketak egin zituen Unescorentzat Parisen. 2007an Granadako Angustietako Andre Mariaren Arte Ederren Errege Akademiako akademiko numerario izendatu zuten. 2010eko abuztuan, istripu larri bat izan zuen berea zen Carataunas kortijoan, Alpujarra Granada-n, bere lorategian zizelkatzen ari zen altzifre bat erori baitzitzaion. Horrek lesio larriak eragin zizkion buruan, eta umorezko marrazkilari karrera eten zion. 2016an, CajaGranada Fundazioak bere obraren erakusketa antologiko bat babestu zuen, «Martinmorales, el dibujo inagotable» izenburupean. 2022an, bere familiak Granadako Unibertsitateari eman zion marrazkilariaren lana, 15.000 original inguru biltzen zituena, eta Granadan hil zen 2022ko abuztuaren 27ko goizeko bostetan, eta haren gorpuzkiak San Jose hilerrian erraustu zituzten.

Obra batzuk
-----------

* *35 millones de maduros por Martinmorales*, 1975.
* *La España de Martinmorales*
* *La guerra de los golfos*

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Biografia Tebeosfera webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5866674

 |

* Wd Datuak: Q5866674
Kumuloninbo motako hodei batek, Venezuelako San Juan de los Morrosetik iparraldera dagoen Guariko ibaiaren haraneko estura batean sartzean eragindako ekaitza.
Hodei uhin patroi hau, aire masa bat, oztopo orografikotik igotzen denean gertatzen da, hezetasun kondentsatu eta ikusiezinezko zerrendak eraginez, eta sarri, euria bota dezake kondentsazio bidez igotzen den bitartean.
**Euri orografikoa** aire heze zutabe baten igoerak, oztopo orografiko batekin, mendiak kasu, topo egin ondoren eragiten duen euria da. Bere igoeran, airea hoztu egiten da, ur lurrinaren saturazio punturaino eta %100eko hezetasun erlatibo batera iritsi arte, euria eragiten duena.

Orografiak paper garrantzitsu bat du euri honen kopuru, intentsitate, banaketa espaziala eta iraupenean. Zeelanda Berrian, munduko prezipitaziorik bizienetako batzuk ematen dira, bereziki, Hegoaldeko Alpeak izeneko toki oso zehatz batzuetan, horietako gehienak, Hego uharteko haizealdean, haizebea askoz lehorragoa den bitartean.

Alemania hegoaldean, föhn bezala ezagutzen den fenomenoa, Alpeen itzal orografikoaren ondorioz gertatzen da. Haizea, Bavaria, Suitza edo Austrian hegoaldetik datorrenean, zuen hezetasun gehienak, euri biziak eragin ditu mendilerroaren hegoaldeko zatian, eta, beraz, iparraldeko aurpegitik jaistean, kasu honetan haizebe aldekoa dena, oso lehorra da, eta berotze ahalmen txikiagoa du, haran edo ordokien barrenera, ez ohiko tenperatura altuekin iritsiz, airearen berotze adiabatikoagatik. Ile-lehorgailuei föhn deitzen zaie alemanez. AEBen mendebaldean, chinook deritze, mendilerroen mendebaldeko magaletatik igotzean bere hezetasuna galdu ondoren jaitsieran berotzen denean, Mendi Harritsuak zeharkatu ondoren, mendebaldeko haizeari erreferentzia egiten dion izen indigena.

Ikus, gainera
-------------

* Itzal orografikoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11689358

 |

* Wd Datuak: Q11689358
Informatikan, **elkar-bazterketa** baldintza bat da, programazio konkurrentean erabiltzen dena, prozesu edo hari desberdinak sekzio kritikoan aldi berean sartzea ekiditeko. Metodo honekin lortu nahi da datuak modu atomikoan lortzea.

Sekzio Kritikoa
---------------

Sekzio Kritikoa, programazioan, datu partekatu baten moldaketa egiten den lekua da. Bertan prozesu edo hari bakar batek datua edo datuak alda ditzake, honekin datuaren erabilera desegokia baztertzen da, eta ezin dute aldi berean eta bestearen aldaketa kontutan hartu gabe aldatu.

Sekzio Kritikoaren erabileran erabiltzen den metodorik ezagunena semaforoaren inplementazioa da. Inplementazio honekin sekzio kritikoa zabalik eta erabilera posible dela adierazten da, edo itxita dagoela esaten da, non prozesua zabalik egon arte itsaron beharko duen. Semaforoaren soluzioa oso sinplea da, eta zenbait problema ebazteko nahikoa da, baina problema konplexuetan ez da nahikoa soluzio honekin, elkar blokeaketaren arazoa ekar dezakelako, non prozesu guztiak zain dauden sekzio kritikoan sartzeko, baina aldi berean ezin dute erabiltzen ari diren beste sekzio kritikoa askatu.

Semaforoaren inplementazioaren hobekuntza desberdinak dira erabili ohi diren algoritmoak, adibidez denbora epe batean ezin bada sekzio kritikoan sartu, sartzen saiatzeari ekin eta beste sekzio kritikoan sartuta badago, hau askatu eta ondoren berriro sartzen saiatu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1047554

 |

* Wd Datuak: Q1047554
**Euritmia** edertasuna bilatzeko gorputza mugitzea modu harmoniatsuari deitzen zaio. Mugimendu horiek gogo aldartearen adierazpenak izan daitezke eta, ondorioz, espresiobide bat izan daiteke. Literalki elementuen harmonia esan nahi du hitz honek, lan plastikoaren edo musikalaren proportzioen harmonia.

 Euritmia saio bat.

Euritmia arkitekturan
---------------------

Arkitekturan kontzeptu antropomorfikoa dago, hau da, eraikuntzek giza gorputzaren proportzioak islatu behar dituztela. Marco Vitruvio Polionek, arte klasikoaren teorikoa, monumentu batean zera eskatzen zuen: ordena, antolaera, euritmia, simetria, itxura eta antolaketa.

Euritmia antroposofian
----------------------

Honekin lotuta Rudolf Steiner filosofo austriarrak, Marie von Sivers emaztearen laguntzarekin, hitza bere interesaren arabera moldatu zuen. Euritmiaren kontzeptua haren pentsamenduaren barruan kokatu zuen, antroposofia barruan, arte bat bezala definituz. Steinerren arabera, euritmiak, mugimenduaren bitartez, gorputzaren mugimenduaren bidez, giza gorputzaren barruan hitzaren eta musikaren bidez azaltzen dena erakusten du baina espazioan begien bistakoa bihurturik. Planteamendu horretan euritmia ez da koreografia hutsa, gizakiaren ariman aurki daitekeen errealitatearen azalpena baizik. Horrela euritmia terapeutikoki erabil daiteke eta, ondorioz, eszenatokietan batera medikuntzan eta eskolan erabili izan da, arlo horietan terapia artistiko moduan. Esaterako Waldorf hezkuntzan haurrek euritmia egiten dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Bibliografia
------------

* Steiner, Rudolf, *An Introduction to Eurythmy: Talks Given Before Sixteen Eurythmy Performances* , ISBN 0-88010-042-7

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Discover Eurythmy.
* **(Ingelesez)** Rudolf Steinerren artxiboak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q241534
* Commonscat Multimedia: Eurythmy (anthroposophy)

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11954017k (data)
* GND: 4015690-4
* LCCN: sh85045882
* NDL: 00577080
* NKC: ph120035
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* TLS: Eurythmie

 |

* Wd Datuak: Q241534
* Commonscat Multimedia: Eurythmy (anthroposophy)
**Francisco Núñez Muley** (Granadako Erresuma, 1490 inguruan-1568 inguruan) Errege Katolikoek Granadako Erresuma, moriskoen komuniatearen ordezkaria eta defendatzailea izan zen. Kristautako Granadako gizartean goi mailako pertsonaia izan zen.

Biografia
---------

Granada nazarian jaioa, kristauek Granada menderatu zutenean bi urte zituen. Bere familiak Benimerines leinuarekin lotura zuen eta hortik Muley abizena zetorren; "muley" jatorriz Al-Andalusen eta Magreben printze pareko tratamendua zen. Granadako musulman guztiak bezala, oso goiz, kristaua egitera behartu zuten. Francisco Núñez Muley Granadako apezpikua zen Hernando de Talaveraren morroia izan zen eta urte askoan Espainiako erregeen kortesaua izan zen; zehatz-mehatz Elisabet I.a Gaztelakoa eta Errando II.a Aragoikoarekin, Karlos Habsburgokoarekin eta Filipe II.a Espainiakoarekin.

Behin erlijio musulmana debekatuta, Núñez Muleyk moriskoen kultura babesteko helburuarekin lan handia egin zuen. Gaztelako Erresumak haien izaera ezabatu nahi zuen bitartean, Núñez Muleyk behin eta berriro ere haien hizkuntza eta ohituren alde hartu zuen jarrera. Zentzu horretan 1566an *Memorial* ezagun bat idatzi zuen. Núñezen lanek ez zuten inongo arrakasta izan. Errege Katolikoek nazariekin sinatutako Granadako hitzarmenak ez zituzten errespetatu, puskatu zituzten, eta, ondoriz, Alpujarretako guda piztu zen. Gertaera ilun horiek moriskoen kanporatzearekin bukatu zen, 1609an.

Hitzarmenen haustura
--------------------

1554an Guadixen apezpikuen kontzilioa bildu zen; apezpikuek eskaera hauek egin zituzten:

* Arabiera eta hizkuntza horretan idatzitako liburuak debekatu behar ziren.
* Arabierazko izenak debekatu behar ziren.
* Janzkera arabiarrak, emakumeen hiyab, debekatu behar ziren.
* Moriskoen festak eta musika debekatu behar zen (zambrak).
* Islamen ohikoak ziren hammam edo bainuak debekatu behar ziren.
* Moriskoek ostiraletan eta igandetan etxeko ateak irekita izan behar zituzten, horrela kristauek musulmanen ostiraleko otoitza egiten ez zutela eta, halaber, igandeko festa gordetzen zutela ikusiko zuten.
* Moriskoek esklabuak izatea debekatuta zuten. Kristau zaharrek esklaboak izan zitzaketen arazorik gabe.

Memoriala
---------

Egoera horretan, gaztelarren hitzarmenak gordetzeko asmorik ez zutela ikusita eta zetorren errepresioaren aurrean idazki bat prestatu zuen Granadako Kantzelergori eta Errege Audientziei aurkezteko. Dokumentu horretan Núñez Muleyk moriskoen elementu kulturalak defenditu zituen, beste lurraldetakoekin konparatuz, esatetako Galizia eta Kataluniakoekin. Haren hitzetan ohitura eta kultura horiek ez zuten kristautasuna arriskuan kartzen.

Liburua
-------

* Francisco Núñez Muley: *Memorial en Defensa de las Costumbres Moriscas*, 1566.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .
3. ↑   .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5866918
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 2258123
* ISNI: 0000 0000 7735 6874
* BNE: XX4716405
* GND: 140735003
* LCCN: no2007122126
* SUDOC: 181586312
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q5866918
**Eureka konderria** (ingelesez: *Eureka County*) Nevadako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Goldfield da. 2010eko zentsuaren arabera 1.987 biztanle zituen, Eureka kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Eureka konderriak 10.826,05 kilometro koadro ditu. Horietatik 11,08 ura dira. Beste 10.814,97 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,18 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 1.987 pertsonetatik 1.900 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 238 dira. 2 beltzak edo afroamerikarrak. 42 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 18 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 24 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q484381
* Commonscat Multimedia: Eureka County, Nevada

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133697864
* GND: 4509156-0
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 166457
* TGN: 2001413

 |

* Wd Datuak: Q484381
* Commonscat Multimedia: Eureka County, Nevada
Euri-dantza Hararren, Etiopian.
**Euri-dantza** kultura askotan ezaguna den ohiturazko dantza da, euriari dei eginez uzta oparoak biltzeko egiten dena. Egipto zaharretik hasi eta XX. mendeko Balkanetan ere ezaguna da, nekazaritza-giroko kulturetan batez ere. Antzinako dantzen esanahiak biltzen dituenez gero bizitza, osasuna, oparotasuna, indarra, askotan dantza falikoak edo emankortasunezkoak euri-dantzaren bidez adierazten dira. Ezaugarri nagusiak dira biribilean dantzan egitea, landare apaingarriak erabiltzea, ura isurtzea, neska gazteak agertzea, eta haize-boladen antzera jirabiraka aritzea. Siux indiarrek adibidez, ur-ontzi baten inguruan lau aldiz egiten dute dantza, lurrera botatzen dute beren burua, eta ondoren ontziko ura edaten dute.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q477738
* Commonscat Multimedia: Rainmaking

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh95007262
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q477738
* Commonscat Multimedia: Rainmaking
Soldadu greziarrak falange-formazioan
**Falangea** Antzinako Grezian etsaiaren erasoaldirik gogorrenei aurre egiteko eratzen zen borroka-formazioa da. Hedaduraz, antzinako autoreek izen hori ematen diote
soldadu-lerro bakarrez, falange klasikoaren antzera, osatutako edozein armadari. Zortzi-hamasei soldaduz osatuta egon ohi zen aipatu lerro hori. Terminoak jatorri greziarra du (φάλαγξ (*phalanx*)), hoplitek erabiltzen zuten defentsa-formazioa izendatzeko erabiltzen zena.

Historia
--------

Falange mazedoniarra eraso bati aurre egiten
*Phalanx* terminoa Antzinako Greziako literaturan agertzen da. Homerok sarritan erabili zuen eta, gutxiagotan bada ere, garai horretan zehar hainbatetan agertzen da.

Terminoa infanteriako formazio gisa aipatzen duen lehena, eta 60 aldiz aipatu ere, Jenofonte da. Idazle atenastarrak, jeneralean, lerroka formatutako infanteriako soldadu greziarren taldea izendatzeko erabili zuen. Talde horrek gehienetan borroka-eremuaren erdia okupatzen du eta borrokan paperik adierazgarriena jokatzen zuen.

Garai klasikoko falangea hoplitek eratzen zuten. Hoplitek armadura astuna zeramaten militarrak ziren.
K.a. VII. mendetik Peloponesoko Gerra arte (K.a. V. mendea), falangea *polis* greziarretako hiritarrek osatzen zuten. Hiritar horiek beren hiria eta estatus soziala defendatzeko egiten zuten borrokan.

Peloponesoko Gerran, falangeak bere esanahi sozialaren parte handi bat galdu zuen, gerren iraupen luzea zela medio, mertzenarioak errekrutatu beharra baitzegoen.

Epaminondas estratega, Tebasko armadaren aurrean, izan zen Espartako falange hoplitari irabazi ziona. Horretarako, berrikuntza taktiko bat erabili zuen: hoplitek osatutako falangea angelu zeiharrean eratu zituen, eremuaren eskuinetik ezkerrera, eta ezkerraldean berrogeita hamarren bat gizonez osatutako taldea kontzentratzen zuen, horrela etsaien falange-lerroa hausteko helburuarekin.

Mazedoniako Filipo II.a
-----------------------

Hurrengo berrikuntza handia Filipo II.a errege mazedoniarrak egin zuen, K.a. IV. mendearen erdialdean. Taktika tebastarrak ikasi zituen eta Mazedoniara itzuli zen haiek hobetzeko asmoarekin. Soldaduak orain 6 m luzeko lantza eramango zuen, bi eskuekin erabil zezakeena, eta ezkutua arinagoa zen orain, eta, gainera, lepotik zintzilikatua eraman behar zuten.
Filipok falangearen egitura ere aldatu zuen: 16 hoplita aurrean eta 16 lerroz osatutako taldea (256 gizon).

Legio erromatarra
-----------------

Formazio taktiko orok du bere azkena, eta falangearena legio erromatarra agertzeak ekarri zuen. Azken hau falangea baino askoz malguagoa zen, hark ez baitzuen mugikortasun ona.
Gaur egun, Zinozesfalosko Gudua hartzen da falangearen behin betiko porrotaren adierazle gisa.

Kanpo estekak
-------------

* Falange greziarra

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q180335
* Commonscat Multimedia: Phalanxes

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q180335
* Commonscat Multimedia: Phalanxes
**Felipa Domínguez Taguada, Domi** edo **Irungo Kontsulesa** (Irun, ? - Iruñea, 2013ko uztailaren 30a) Gurutze Gorriko erizain eta miliziano komunista izan zen. Espainiako Gerra Zibilean Milicias Vascas Antifascistaseko kidea izan zen, talde militar horretako emakumezko ezagun bakarra izanik. Ezker Errepublikanotik Espainiako Alderdi Komunistara aldatu zen. Pikoketan fusilaturiko Agapito Domínguezen arreba izan zen.

Biografia
---------

*Estampa* aldizkarian *Domi* izeneko emakume bati elkarrizketa bat egin zioten non bere ezizenaren jatorriaz itaun zioten. Izan ere, Irungo Kontsulesa deitzen zioten:

> Irungo Kontsulesa deitzen didate Madrilera datozten euskaldun guztiak, batez ere hangoak, agurtzera etortzen zirelako. Eta noski, baliabideak izaten ez badituzte edo helbide baten beharrean egonez gero, nik beti arreta ematen diet. (Me llaman la consulesa de Irun porque todo vasco, sobre todo de allí que se presentaba en Madrid, solía tener la atención de venir a saludarme. Y claro, si no tiene recursos o le hace falta dirección, yo le atiendo siempre)
> 
> 

Sancho de Beurko elkartearen arabera, Domi izeneko emakume hori Felipa Domínguez Taguada da. Izan ere, Iruneko milizien batzordean zazpi emakumek hartu zuten parte, Felipa bera eta Gabriela Zuazo del Tuero, Francisca Estomba Ayesta, María Luisa García Berrio, María ahizpak, Juana Arregui Urteaga eta Benita Sánchez Laso.

1936ko uztailaren 20an bolondres aurkeztu zen Irungo guduan zauritutakoak osatzeko eta okupazioak iraun zuen 54 egunetan lan horretan jardun zuen, ondoren ontzi txiki batean Iparraldera gurutzatu zuen. Frantziatik Bartzelonara abiatu zen, Ramón Casanellas Batailoi euskal-katalanaren aginduetara eta azkenik, Madrilera. Madrilen Manuel Irujo eta Antonio Ortega teniente koronelarekin hitz egin eta gero Sevillara joan zen bigarrenarekin odol transfusioetan laguntzeko.

Espainiako Alderdi Komunistak, garaiko beste alderdiek bezala, emakumeak fronteetatik atera zituen eta haien parte-hartzea ahanzturan geratu zen, horregatik hain zuzen ere Feliparen kasua berezia da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   **(Gaztelaniaz)** Gorriti, Iban.  (2018-12-23). «La consulesa de ‘Vasconia’» *Noticias de Gipuzkoa* (Noiz kontsultatua: 2023-04-26).
2. ↑    «Felipa Domínguez Taguada» *Izan zirenak* (Izan zirenak eta izango direnak) 2020-03-20 (Noiz kontsultatua: 2023-04-26).
3. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)** Gorriti, Iban. *La consulesa de "Vasconia".*  (Noiz kontsultatua: 2023-04-26).
4. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)** Gorriti, Iban.  (2018-12-16). «La consulesa de ‘Vasconia’» *Deia* (Noiz kontsultatua: 2023-04-26).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Historia, memoria y cómic: las Milicias Vascas Antifascistas» *Deia* 2021-05-15 (Noiz kontsultatua: 2023-04-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q117860378

 |

* Wd Datuak: Q117860378
**Europa ekialdeko kratoia** Baltika protoplakaren erdigunea da, eta hiru segmentu edo eskualde krustalez osatua dago: Fenoskandia iparmendebaldean, Volgo-Uralia ekialdean eta sarmata hegoaldean. Fenoskandiak Ezkutu Baltikoa hartzen du (Fenoskandiar ezkutu ere deitua) eta azal proterozoiko goiztiar bat eta arkaiko akreziodun dibertsifikatu bat du, Sarmaziak azal arkaiko antzinakoago bat duen bitartean. Volgo-Uraliar eskualdeak estalki sedimentario sendo bat du, alabaina, zulaketa sakonek gehienbat azal arkaikoa dela adierazi dute. Bi ezkutu daude Europa ekialdeko kratoian: Ezkutu Baltikoa (edo fenoskandiarra) eta ukrainarra. Ukrainar ezkutua eta Voronezh mendigunea duela 3,2 eta 3,8 mila miliou urte arteko azal arkaikoaren zati dira hego-mendebaldean eta ekialdean, eta gerriko orogeniko proterozoiko goiztiarrak duela 2,3 eta 2,1 mila milioi urte artekoak.

Errusia Erdialdeko Ural mendiak Europa ekialdeko kratoiaren ekialdeko muturrean daude eta Paleozoiko amaierako europa ekialdeko kratoia eta siberiar kratoien arteko talka orogenikoa adierazten dute. Kratoiaren hegoaldeko muturrean Sarmazia fanerozoikoko sedimentu eta orogenia alpetar sendoen artean lurperatzen da. Donbass paleozoiko berantiarraren toleste gerrikoak parte hartu zuen, Pripiat-Dnieper, Donets aulakogenoaren zati bezala ere ezaguna, Sarmazia zeharkatzen du, ukrainar ezkututik eta Voronezh mendigunetik bananduz. Hego-mendebaldeko muturra transeuropar lotze eremu bezala ezagutzen da, eta europa ekialdeko kratoia mendebaldeko Europako orogenia fanerozoikotik banatzen du. Kratoiaren ipar-mendebaleko muturra Paleozoikoaren hasierako orogenia kaledoniarrak estaltzen du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1460816
* **Identifikadoreak**
* GND: 4583892-6

 |

* Wd Datuak: Q1460816
**Felipe Alfau** (Bartzelona, Katalunia, 1902ko abuztuaren 24a - New York, AEB, 1999ko martxoaren 12a) katalan idazlea izan zen.

Biografia
---------

Bere familiak 1916an emigratu zuen Estatu Batuetara. Feliperen aita bidaiazalea zen, eta Katalunia, Madril, Salamanca eta Euskal Herrian bizi izandakoa zen. Madrilgo eta Euskal Herriko egonaldiak, esaterako, lehen eleberriko hainbat pasartetan azaldu zituen Felipek, baina sorlekua behin bakarrik bisitatu zuen, 1959an. Ikusi zuena, ordea, ez zetorren bat oroimenean gordetzen zuenarekin, eta atsekabe handirik gabe itzuli zen New Yorkera.

Estatu Batuetan musika ikasi zuen, eta haren aitak sortu eta New Yorken espainieraz argitaratzen zen *La Prensa* egunkariko musika-kritikaria izan zen. Gero itzultzaile gisa ere lan egin zuen New Yorkeko banku batean. Idazteko ingelesa erabiltzea eta, dirua irabazteko ametsak bultzaturik, literatura lanbidetzat hartzea erabaki zuen; horrela sortu zen Rhea Wellsen 17 irudiz hornituriko *Old tales from Spain* (1929, *Espainiako ipuin zaharrak*).

1936an argitaratu zen lehen aldiz 1928an idatzitako *Locos. A comedy of gestures* (*Locos. Keinuen komedia*). Hirugarren eta azken eleberria, *Chromos*, 1948an idatzi zuen, baina 1990eko hamarkadara arte ez zen argitaratu. Poesia ere idatzi zuen espainieraz, baina oraindik argitaratu gabe dago.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3753502
* Commonscat Multimedia: Felipe Alfau Mendoza

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 79069779
* ISNI: 0000 0000 8396 7436
* BNE: XX1029830
* BNF: 12166032x (data)
* GND: 119446537
* LCCN: n88076446
* NDL: 00511670
* NLA: 35350667
* CiNii: DA05661870
* SNAC: w6zt5pwm
* SUDOC: 030194059
* BIBSYS: 90778065
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 415
* Lur: 00237/eu\_a\_2371/a2371
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q3753502
* Commonscat Multimedia: Felipe Alfau Mendoza
***Emakume ile-gorria alkandora zuriarekin*** (frantsesez: *La Rousse au chemisier blanc*) Henri de Toulouse-Lautrec frantziar margolariak 1889an egin zuen lana da. Margolana Espainiako Madrilgo Thyssen-Bornemisza Museoan erakusten da. Oihal gaineko olio-margolana da, eta 60,5 × 50,3 zm-ko luze-zabala du.

Historia
--------

Margolariak bere paristar garaiko modelo gogokoenetako baten erretratua da hau, Carmen Gaudin-ena alegia; bere ile gorriagatik eta bere azal zuriagatik Carmenek artista liluratzen zuen. Touluse-Lautrecen beste margolanetan ere agertu zen, esaterako, *Carmen Gaudin* eta *La Blanchisseuse* lanetan. Beste margolari batzuk ere, Albert Besnard, Émile Bernard, Henri Rachou eta François Gauzi kasu, emakume bera modelo hartu zuten.

Margolan hau Henri Rachourekin batera Parisko Ganneron kalean zuen lantegian margotu zuen, eta ez kanpoaldean, garai hartako margolari inpresionistek gogokoen zuten agertokian.

Toulouse-Lautrecen ekoizpenaren zatirik handiena paper gaineko zirriborroak eta irudiak izan ziren (bineta satirikoak, afixak), hauekin bizirik zegoenean ospetsu egin baitzen, eta ekonomikoki mantentzeko balio izan baitzioten. Aldiz, bere olio-pinturak urriak dira eta erakusketa edo salmentetan ez zuten eragin handirik izan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5967779

 |

* Wd Datuak: Q5967779
***Emakumea urdinez*** (ingelesez: *Lady in Blue*), Thomas Gainsborough margolari ingelesak egin zuen erretratu ezagunetariko bat da. Olioa oihal gaineko lana da eta gaur egun San Petersburgoko Hermitage museoan ikus daiteke. Margolanean agertzen den emakumea Ingalaterrako garaiko edertasunaren prototipoa da.

Deskribapena
------------

Thomas Gainsborough bereziki ospetsua izan zen egin zituen erretratuengatik. Margolan hau Gainsborough Bath herrian egon zen garaian egin zuen, 1759tik 1774ra, edo, besteen iritziz, behintzat han hasi zuen. Urte haietan Antoon van Dyck margolariaren erretratuak aztertu zituen, eta ikasitakoa bere lanean aplikatu zuen; horrela haren estudiora nobleak eta aberatsak erakarri zituen.

Margolanean bere izena ezagutzen ez dugun emakume gazte bat ikusten dugu. Margolariaren lanetan ohikoa den moduan, emakumea oso dotore jantzita agertzen da eta garaiko gustuaren araberakoa: azal zuria, masaila ukitu arrosaz... Ile-orrazkera oso konplexua da, eta kapelaren lumekin nahastu egiten da. Konplexutasun bera janzkeran ikusten dugu: soineko garden baten gainean beste urdin kolorekoa ikusten da. Modu batez, erromantikotzat har daitezkeen ezaugarriak agertu ziren ordurako lan honetan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Egile Batzuk (2005). *Museos del Mundo, Museos del Hermitage, San Petersburgo*, 53.or. Planeta Agostini. ISBN 84-674-2001-4.

Kanpo-estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Margolanaren fitxa Hermitage museoaren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3700536
* Commonscat Multimedia: Woman in Blue (Thomas Gainsborough - Hermitage Museum)

---

 |

* Wd Datuak: Q3700536
* Commonscat Multimedia: Woman in Blue (Thomas Gainsborough - Hermitage Museum)
**Euskal Herriko musika klasikoa XX. mendeko sarreran** Erromantizismoaren eraginpean Euskal Herrian sortutako musika klasikoa da. Europa osoan, batik bat inguraldeko herrialdeetan, musika giro berri bat sortu zen XIX. mende erdian. Italia, Frantzia, Alemania eta Britainia Handia izan ziren ordu arte Europako musika landu izan zuten nazioak, musika euren ekintza esklusiboa izango balitz bezala. Erromantizismoaren ondorioz, ordea, ekintza hori inguruko herrialdeetara zabaldu zen eta ordu arte isilik egonak ziren zenbait herrialdek, Errusia, Txekia, Norvegia eta abar, musika arloan sartu zuten muturra.

Une hartan Euskal Herriko musika Madrilgo italiar eraginaren menpean zegoen. Baina XIX. mendea bukatu eta XX.nera pasatzean, bide berriak irekitzeko asmoak sortu ziren Euskal Herrian. Federico Sopeña madrildarrak honela deskribatu zuen egoera:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Madril wagnerismo eta zarzuelaren eztabaidarekin sor dagoen artean, Euskal Herria unibertsaltasun ahalegin ikaragarria ari da egiten. Musika taldeak, musikal zereginez benetan arduratuak, materialki eta egunero ari dira musika egiten [...]. Haiek eratutako Philarmoniko Lagunarteen bide direla, europar musikari sarrera, premiazkoegia izanik ere, ematen zaio. Eta hau dena musika pedagogia deituko genuke laguntzaz, eskoletan musikarako arreta sortuz, musika bizia eginez, ikasleen artean musika bultzatuz [...]. Hori dela eta, talde hauek konposatzaileenganako kontu berezia dute, Guridi eta Usanditzagarenganako europar kontua. Belaunaldi hartako eta hurrengoko musikagileak, Euskal Herrian, ezer baino lehen europarrak izango baitira. Europar ahalegina izango da *Amaya* [...]. Europartasun lehia horrek [...] ez du ahazten [...] herritasunaren poza, baina herritasunean hertsatu gabe, baizik eta bere alderdi lirikoena, eresiazkoena bilatuz, benetako europar formak eraikitzeko. Benetako nazionaltasuna bilatu, europar musikal mosaikoan inoren kalte gabe kokatzeko. |  » |

Oldar berri hark bultzatuta, XX. mendearen lehenengo hamarkadan euskal herritar gazte taldetxo bat zebilen Europako lurraldeetan barrena, musika ikasi guran: Gabiola, Azkue, Zulaika (Aita Donostia), Guridi, Usanditzaga... Jesus Guridi eta Aita Donostia, 1886an jaioak, eta Jose Maria Usanditzaga, urtebete gazteagoa, aritu ziren une hartan Europan egiten zen musika Euskal Herrian itxuratzeko lehen saioa.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** El nacionalismo musical vasco[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257533

 |

* Wd Datuak: Q12257533
**Ezequiel Uricoechea Rodríguez** (Bogotá, 1834ko apirilaren 9a – Beirut, 1880ko uztailaren 29a) kolonbiar hizkuntzalaria eta zientzialaria izan zen. Kolonbiako lehen zientzialarietako bat eta gaztelaniazko hizkuntzalaritzan aitzindaritzat hartzen da.

Biografia
---------

Uricoechea Santa Fe de Bogotan jaio zen, orduan Granada Berriko Errepublika zenean, bere familia euskal jatorrikoa izanik. Aita José María de Uricoechea y Zornoza zuen, eta ama Mariana Rodríguez Moreno. Anaia bat, Sabas María, eta arreba bat zituen; Filomena.  Yaleko Medikuntza Eskolan graduatu zen 1852an. 1853an Filosofian doktorea izan zen Göttingengo Unibertsitatean, eta ondoren Bruselara joan zen eta Adolphe Quetelet-i lagundu zion Belgikako Errege Behatokian. Gero Paris eta Londres bisitatu zituen bere ezagutza zientifikoak zabaltzeko asmoz, eta Bogotara itzultzean zientziaren goi-adarretarako unibertsitatea sortu zuen, non kimikari buruzko hitzaldiak eman zituen, bere gai gogokoena eta argitaratutako hainbat monografiari buruz.

Uricoechea ere filologo trebea zen, eta Bogotan zegoen bitartean txango ugari egin zituen desagertutako herrien hizkuntzak eta arkeologiak aztertzeko materialak biltzeko. Granada Berriko iraultzek Europara itzultzea eragin zioten, eta han bere gogoko ikerketetarako aisialdia izan zuen. Espainian eta Marokon bizi zen bitartean arabieraz halako aurrerapena egin zuen, non Bruselako Unibertsitatean hizkuntza horretako katedra bat sortu zenean, irakasle izendatu zuten. Bere katedra berrirako egokia den lana Carl Paul Caspariren *Arabiar Gramatikaren* frantsesera itzultzea baino ez zuen egin, disenteriaz hil zenean, Beiruten, orduan Otomandar Inperioaren parte zena, 1880ko uztailaren 28an. Uricoechea Beirutera joan zen arabiera gehiago aztertzera azentu garbiena zuen tokian.

Hispanoamerikako antzinateko eta jatorrizko hizkuntzei buruzko hainbat lan eta eskualde berari dagozkion mapen katalogo baliotsu baten egilea ere izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Pétursson, Magnús.  (1985). «Las ideas fonéticas generales de Ezequiel Uricoechea» *Thesaurus: Boletín del instituto Caro y Cuervo* 40 (3): 497–507..
2. ↑  Ezequiel Uricoechea Rodríguez - Geni

Kanpo estekak
-------------

* *Ezequiel Uricoechea.*  Epígrafe Ltda..
* Ezequiel Uricoechea. *Antigüedades Neogranadinas.*  Digital Library of the Caribbean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q329235
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 46887262
* ISNI: 0000 0000 8379 6040
* BNE: XX870891
* BNF: 127734703 (data)
* GND: 128647167
* LCCN: n85329216
* NKC: jn20040217006
* SUDOC: 059254165
* BIBSYS: 1010096
* Open Library: OL1053642A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 131290

 |

* Wd Datuak: Q329235
**Fanta** gasdun freskagarri marka bat da, The Coca-Cola Company konpainiaren jabetzakoa dena. Formato ezberdinetako bilduki (botilak, latak...) eta zapore ezberdinak. Horien artean, laranja edo limoizko klasikoa izango litzateke, nahiz eta gaur egun munduan zehar 90 Fanta mota desberdin daude.

Izena
-----

*Fanta* izena freskagarri konpainiako Joe Knipp saltzaile beteranoak iradoki zuen. Bere ideia alemaniar enpresak bere langileen artean produktu berriari izena emateko antolatu zuen lehiaketa baten ondorioz sortu zen, hartan Keithek langileei heuren *Fantasie* (alemanez *Fantasia*) delakoa hegal eginarazten uztea eskatu zien. Knippek nagusiari hori entzutean, ***¡Fanta!*** esan zuen.

Historia
--------

Fanta 1941. urtean sortu zen, Bigarren Mundu Gerran zehar. Max Keithek Coca-Colako (GmbH) operazioak zuzendu zituen Alemania Nazian gerran zehar eta arazoak izan zituen gobernu estatubatuarrarekin, zeinak multinazionalei Alemanian komertzializatzea debekatu zien. Hori konpontzeko, Coca-Colak beren fabriken izena aldatu zuen hauek independizatu eta ahala etekinak izaten jarraitzeko. Horrela sortu zen Fanta, merkatu alemaniarrari zuzenduta eta erabateko arrakasta izan zen hau. Gerraren ondoren, Coca-Colak (GmbH) marka erosi zuen.

Kanpo estekak
-------------

* Fanta freskagarriaren webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9935
* Commonscat Multimedia: Fanta

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q9935
* Commonscat Multimedia: Fanta
Arropa gutxirekin agertzen diren pertsonaiak oso ohikoak dira horrelakoetan
**Fan service** (japonieraz: ファンサービス, *fan sābisu*?)
 edo **service cut** (japonieraz: サービスカット, *sābisu katto*?)
 (batzuetan *saabisu* edo *service*, edo hitz bakar batean *fanservice* idatzita), definizio oso zehatzik ez duen mangarekin eta animerekin lotutako adiera bat da. Euren zaleak pozteko erabiltzen diren elementuak izaten dira, istorioari eragiten ez diotenak, askotan beharrik ez dagoena, eta ikusleak hobe pasatzeko diseinaturik daudenak. Askotan arropa gutxirekin agertzen diren pertsonaiak izan daitezke, edo beste serie edo kondaira bati eginiko erreferentziak.

Askotan modu negatiboan erabiltzen da, inongo beharrik gabe sartutako elementuak direlako, edo istorioa gabezia bera izkutatzen dutelako.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q747359
* Commonscat Multimedia: Fan service

---

 |

* Wd Datuak: Q747359
* Commonscat Multimedia: Fan service
**Fanny Esther Uribe López** (Ekuador, 1963ko urriaren 14a) ekuadortar biologoa eta politikaria da. Galapagoak probintziako azken prefektu hautatua izan zen.

1996an hasi zen politikagintzan, Herri Demokrazia alderdi politikoaren Galapagoak probintziarako diputatu alterno gisa. 1998ko Ekuadorko hauteskunde legegileetan diputatu nazional hautatu zuten. Galapagoak probintziarako Kontserbazio eta Garapen Iraunkorreko lege bereziaren bultzatzaileetako bat izan zen Kongresu Nazionalean.

2004ko sekzio-hauteskundeetan Galapagoetako probintzia-prefektu hautatu zuten. Horrenbestez, kargu hori bete zuen lehen emakumea izan zen. 2008ra arte egon zen karguan, Ekuadorko 2008ko Konstitutzioak Galapagoetako Probintzia Kontseilua deuseztatu zuenean.

2013ko Ekuadorko hauteskunde legegileetan Avanza alderdi politikoarekin aurkeztu zen eta Galapagoetarako asanbleakide nazionala hautatu zuten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27982086
* Commonscat Multimedia: Fanny Uribe

---

 |

* Wd Datuak: Q27982086
* Commonscat Multimedia: Fanny Uribe
**Francisco Suñer eta Capdevila** (Roses, Girona; 1826ko martxoaren 4a - 1898ko abuztuaren 14a.) espainiar politiko errepublikazale federala eta medikua izan zen.

Biografia
---------

Bartzelonako Alkatea 1868an. 

Juan Bautista Topete almirante eta ministroak protesta egin zuen "oraindik fedea eta lotsa galdu ez duten hemezortzi milioi espainol"-en izenean. Bere foiletoa  José Caixal, Antolín Monescillo eta Luis de la Lastra y Cuesta gotzainek erantzun zuten eta Kataluinan José Argullol-ek bere *Crit del Ánima* obran izendatu. Horrez gain *Tratado popular de la tisis* (1872) tratatuaren egilea da, zeinak hedapen handia izan zuen. 1864an Narciso Monturiol, Clavé eta beste batzuekin batera *Almanac* progresista bat aurrera atera zuen Ateneo Katalanak publikaturikoaren erantzun modura. Narciso Monturiol-ekin urperagarri Ictineo-an egin zuen lan. Monturiol eta Suñer Capdevila-ren liburua gogor izan zen kritikatua eta elizak *Index Librorum Prohibitorum*-ean barneratu zuen, baina horrela izan arren, hurrengo urtean bigarren almanaka bat argitaratu zuten beren jazarpena ikusirik. 1869an  Empordán matxinada bat burutu zuen errepublika federalaren alde, kataluniako mendietan gotortzen zena, eta erraz garaitua izan zen gobernuaren indarraz, Frantziara alde egin behar izan zuen; Espainiara itzuli zen Gorteetan eserleku bat betetzeko. Atzerriko Ministroa izan zen Lehen Errepublikan zehar, Pi i Margall-en gabinetean 1873ko ekainaren 18tik uztailaren 18ra. Kabinetearen kolapsoan lagundu zuen 1873ko uztailaren 17an Kongresuko orkestraren tribunatik Cartagenako kantonalistei bere botoa ematean. Borboien berrezarkuntza gertatzean bizitza publikotik aldendu zen. 1898an hil zen. Bere epitafioak otoitz egiten du: "Borroka egin zuen Jainkoaren aurka / erregeen aurka / eta tuberkulosiaren aurka".  1873an Galán-ek egindako erretratu bat existitzen da.

Lanak
-----

* *Dios* (Bartzelona, 1869).
* *Tratado popular de la tisis* (1872)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑  A. R. F. 1873, 4 orr. .

Bibliografia
------------

* A. R. F.. *Francisco Suñer y Capdevila.*  ISSN 2171-0228..
* Guillermo Sánchez Martínez, *Guerra a Dios, a la tisis y a los reyes: Francisco Suñer Capdevila, una propuesta materialista para la segunda mitad del siglo XIX español*, Madril: Ediciones de la Universidad Autónoma de Madrid, 1987.
* Germán Bleiberg eta beste batzuk, *Diccionario de Historia de España*. (1979). Madril: Alianza Editorial, 2. edizioa, 3 vols.

Kanpo estekak
-------------

* Francesc Sunyer i Capdevila (el gran). Galeria de Metges Catalans

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5390826
* Commonscat Multimedia: Francisco Suñer y Capdevila

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 67264939
* ISNI: 0000 0000 3421 1691
* BNE: XX1131542
* BNF: 12225575p (data)
* CANTIC: a10730564
* GND: 11893757X
* LCCN: n97094881
* SUDOC: 166752266
* UB: a1157104
* PARES: 118328
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q5390826
* Commonscat Multimedia: Francisco Suñer y Capdevila
**Francisco Rizi de Guevara** (Madrid, 1614-San Lorenzo de El Escorial, 1685) Espainiako margolari bat izan zen. Antonio Ricci italiar margolariaren semea, Federico Zuccarorekin El Escorialen lan egitera joan zen Espainiara. Aitarekin ikasi ondoren, erregearen margolariaren eta Vicente Carduchorekin lanera joan zen, ikasle bikainenetako bat izateko asmoz. Margolari arrakastatsua izan zen, eta Madrilgo barroko piktoriko handiaren adierazle handienetakoa XVII. mendearen erdialdetik aurrera. Berarekin batera Juan Antonio Escalante, José Antolínez edo Claudio Coello bezalako artistak bereizi baitziren.

Bizitza
-------

Gaztetatik gortearekin lotuta egon zen (1638 inguruan), 165ean erregearen margolari ofiziala izendatu zuten. Sarritan dekorazio efimeroetan aritu zen; Izan ere, olioa eta freskoa erabiltzen zituen Agostino Mitelli eta Angelo Michele Colonna boloniarrei jarraituz.

Gorteko lanaz gain, batez ere Toledoko katedralarekin lotuta egon zen. Bertan, mota guztietako lanetan, oihal gaineko margolanetan eta freskoetan Ochavo ospetsuarenak nabarmenduz.

1653. urtean katedraleko margolariaren titulua jaso zuen. 1661ean Madrilgo Alcázarren bertan kokatzeko eskaera bete zen. 1671n Carreño ganbera-margolaria izendatu zuten nahiz eta Rizi, errege-margolari zaharrena izan. 1685ean El Escorial monasterioko sakristiarako Sakratu Inprimaketaren margo-oihal handia eskatu zitzaion, eta ez zuen amaitu, monasterio hartan hil egin baitzen.

Bere margolanak garai hartan nagusi diren forma barroko berrien garapen osoa erakutsi zuen. Koloretsu goxotasun eta arduragabeak, koloretsu sinesgarritasunarekin, espresibismoz jositako dinamismoaren eta mugimenduaren efektuak sortzen ditu. Zentzu honetan kapitulu aipagarria bere freskoen sorkuntzak izango dira, non ikuspegi arkitektonikoak nagusi diren, zeruko irekien irudikapen ikusgarriak eta biziak sortuz. Pradon aurkezten diren bere lan ugarien artean, aipatzekoak dira, aipatutako *Auto de fe* errege-bildumetatik datozenak eta *Expolio de Cristo*, bere margolanik dramatikoenetakoak.

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q939968
* Commonscat Multimedia: Francisco Rizi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 231945935
* ISNI: 0000 0003 6554 2436
* BNE: XX941408
* GND: 138229767
* SUDOC: 197772226
* ULAN: 500027322
* RKD: 66584
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 64494
* Museo del Prado: be6569b5-c3d0-4308-8864-49d1a4083235

 |

* Wd Datuak: Q939968
* Commonscat Multimedia: Francisco Rizi