recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Elizaberriko monasterioa** edo *Elizaberriko Andre Mariaren monasterioa* Nafarroa Garaiko Ibargoiti ibarreko Zabaltza lekuan dagoen monasterio zahar bat da.

Kokapena
--------

Elizaberria Ibargoiti ibarran dago, Getze kontzejuko hegoaldean; zehazki, Zabaltzara doan errepidearen ezkerraldean; bi terminoen mugatik oso gertu.

Historia
--------

Roldan Jimeno Aranguren historialariak *Cristianización y tradiciones cultuales en Vasconia* lanean honako hipotesi hau aipatzen du: XI. mendearen amaieratik dokumentatuta dagoen despopulazio horren jatorria Donejakue Bidean zehar bultzatutako berrikuntzarekin lotuta egon daiteke. Bitxia bada ere, XIII. mendean desagertu zen, dokumentu-mailan, leku hori, eta XXI. mendeko lehen hamarkadan, ordea, oraindik geratzen ziren tenpluaren burualde erromanikoaren eta horma-esparruaren zati baten aztarnak.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | IBARZABALTZA.*  (Noiz kontsultatua: 2021-12-16).

Ikus, gainera
-------------

* Zabaltza

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110641114

 |

* Wd Datuak: Q110641114
**Bakearen baseliza** Cáceres hiriko erdigunean dagoen XVIII. mendeko baseliza da.

Historia
--------

Baseliza Bujakoren dorrean itsatsita dago Cáceresko Alde Zaharraren harresien ondoan. 1750an eraiki zen Benedikto Nursiakoari eskainita zegoen pizkundetar kapera baten gainean. 1720an Bakearen Andre Mariaren Kofradiak apezpikuari tenplu bat eraikitzeko baimena eskatu zion; helburua zen bertan meza egitea arkupeetan ordez. Garai hartan mezatara egunero joan behar zen eta merkatu egunetan ere ohitura gordetzen zen. Horregatik, baselizak hori egiteko gertutasuna eskaintzen zuen.

Ezaugarriak
-----------

Aldapan egokitzeko baseliza arkitektura berezia du, mailaduna. Hiru erdi puntuko arku erakusten ditu, harrizko zutabeen gainean, horrela fatxada antolatuz. Multzoa Juan de Acedok egindako hesi artistiko batez itxia dago. Barruan, gangan margok eta mudejar gustuko apaingarriak ikus daitezke. Erretaulan Pedro Correak egindako Andre Maria haurtxoarekin irudi txiki bat dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .

Ikus, gainera
-------------

* Cáceresko Plaza Nagusia
* Bujacoren dorrea

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Informazioa turistikoa.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Bakearen baseliza (Cáceres)*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5836488

 |

* Wd Datuak: Q5836488
**Uahkara Bakenrenef** edo soilik **Bakenrenef**, Egiptoko XXIV. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 718 eta K.a. 712 bitartean gobernatu zuena (von Beckerath).

Manetonek, Bakenrenef, XXIV. dinastiako faraoi bakartzat hartzen du. Sexto Julio Afrikanok, Maneton aipatuz, **Bokkhoris**ek, sei urtez gobernatu zuela dio, baina, Eusebio Zesareakoak, Bojjorisek (Sinzeloren bertsioa) edo **Bokkoris**ek (bertsio armeniarra) 44 urtez gobernatu zuela dio.

Egungo adituek, Tefnakht dinastia honetan sartzen dute, eta erregealdi laburrago bat ematen diote, bost urtekoa soilik, Apis zezen baten lurperaketako testuetan oinarrituz.

Maneton, Bokkoris edo Bakenrenefen erregealdiko bi gertakariren iturria da. Lehena, arkume batek, Egipto asiriarrek konkistatuko zutela iragarri zuen istorio bat da, Claudio Aeliano (De Natura Animalis 12,3)bezalako beste egile klasiko batzuek beranduago errepikatutako istorio bat. Bigarrena, Bakenrenef, Egiptoko XXV. dinastiako errege bat izan zen Shabakok harrapatu eta bizirik errez hil zuela dioen bat da.

Diodoro Sikulok, Manetonek baino hiru mende beranduago idatziz, xehetasun ezberdin batzuk gehitzen ditu. Diodorok, Bakenrenef, "itxura batean, nardagarria" izan zen arren, bere aurrekoak baino jakintsuagoa zela dio (1.65). Egiptoarrek, kontratuei buruzko lege baten egiletza eman zioten, dokumentu bat sinatzen ez zenean zorrak ordaintzeko modu bat eman zuena, eta Diodororen garaia arte indarrean egon zen lege hau (1.79). Honegatik eta beste gertakari batzuengatik, Diodorok, Bakenrenef, Antzinako Egiptoko sei legegile garrantzitsuenetako bat bezala adierazi zuen.

Idazle hauek eman zioten garrantzia gora-behera, Bakenrenefen garaiko erregistro gutxi mantendu dira. Bere erregealdiari buruzko idazkun nagusia, bere erregealdiko 5. edo 6. urtean eginiko Apis zezen baten lurperaketari buruzkoa da. Gainontzekoak, Auguste Mariettek Saqqarako Serapeuma industean aurkitu zituen estela batzuk baino ez dira. Shabakok tronutik kendu zuen, eta zezena, bere erregealdiko 2. urtean lurperatu zuen, Behe Egipton kanpaina bat egin zuenean. Bakenrenefekin amaitzen da hain denbora laburrez iraun zuen Egiptoko XXIV. dinastia, Egiptoren etsai zen Kushen (Nubia) jatorria zuen Egiptoko XXV. dinastiari lekua uzteko.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Tefnakht** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko XXIV. dinastia | Ondorengoa**(Alara/Kashta/Piankhi) Shabako** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q510515
* Commonscat Multimedia: Bakenranef

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 220920596
* GND: 189544538
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q510515
* Commonscat Multimedia: Bakenranef
**Isle of Wight konderria** (ingelesez: *Isle of Wight County*) Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Isle of Wight da. 2010eko zentsuaren arabera 35.270 biztanle zituen, Isle of Wight kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Isle of Wight konderriak 939,72 kilometro koadro ditu. Horietatik 122,29 ura dira. Beste 817,43 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 37,53 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 35.270 pertsonetatik 25.627 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 658 dira. 8.656 beltzak edo afroamerikarrak. 104 amerikar natiboak ziren eta 13 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 275 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 54 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 541 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q338052
* Commonscat Multimedia: Isle of Wight County, Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157125765
* ISNI: 0000 0004 0391 3059
* LCCN: n82046941
* NARA: 10036439
* SUDOC: 267668007
* **Lekuak**
* OSM: 2534184
* TGN: 1002506

 |

* Wd Datuak: Q338052
* Commonscat Multimedia: Isle of Wight County, Virginia
**Eider Rubio Ponce** (Donostia, 1977ko maiatzaren 7a) Euskal Herriko eskubaloi jokalari erretiratua da. Bere ohiko posizioa erdikoa zen, nahiz eta hegal postuan jokatu ahal zuen ere. 168 cm-ko garaiera dauka eta 64 kiloko pisua. Gaur egun Bera Berako bigarren entrenatzailea da.

Ibilbidea
---------

Bere estreinako taldea Corteblanco Bidebieta (gaur egun Akaba Bera Bera izena duelarik), izan zen. Lehen mailako talde honekin Ohorezko Mailara igo zen.

2001. urtean Gipuzkoako taldea utzi eta Kantabriako Marina Park Sagardia taldean fitxatu zuen, Lehen Mailako eskubaloi taldea.

Handik Sabadellgo Arrahona taldera joan zen eta geroxeago Mar Astroc Sagunto kirol taldera, biak Ohorezko Mailakoak.

Orsan Elda Prestigio taldean denboraldi bakarra egon zen, 2006-2007, beti ere Ohorezko Mailan.

2007an berriz itzuli zen bere lehen taldera, hots, Akaba Bera Bera taldera, bi urteko kontratuarekin (2007-2009) eta berriro berritu zuen bere taldearekiko konpromisoa beste bi urtez (2009-2011).

36 urte betetzeko aste gutxi batzuk lehenago 2012-2013 denboraldiko maiatzean jokalari profesional izateari utziko ziola zabaldu zuen hedabideetan. Ohorezko Mailan 18 denboraldi ibili ostean eta azken denboraldian Espainiako Superkopa, Erregina Kopa eta Ohorezko Mailako txapelketa irabazi eta gero.

Selekzioa
---------

Bere defentsa jokoagatik hain ezaguna egin zenez, Orsan Elda Prestigio taldean jokatzen ari zela Espainiako selekzioak deitu zuen eta harekin 30 aldiz jokatu zuen geroztik.

Jokalari profila
----------------

Kontraerasorako abiadura handikoa (bere altuerak lerroen artean ongi jokatzen uzten dio), adore handikoa, jokoaren ikuspen onekoa eta jokaldiei azkartasuna ematen iaioa. Eskubaloi jokalari peto-petoa zen.

Bitxikeriak
-----------

Bere ordezkaria haren ama Julia Ponce izan zen, zein Akaba Bera Berako presidentea izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)** Eider Rubio Bera Berako bigarren entrenatzailea
2. ↑  [*Betiko hautsitako esteka*], 2009-05-19, *Eider Rubio beste bi urtez arituko da Akaba Bera-Beran*
3. ↑  , 2013-05-1, *Eider Rubiok agur esaten dio eskubaloi profesionalari*
4. ↑  [*Betiko hautsitako esteka*], 2013-05-12, *Bera-Berak hiru titulu azken denboraldian*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256588

 |

* Wd Datuak: Q12256588
Tolkienen lanetan, **athelas** izena jasotzen dute Eriadorren hazten zen eta Dunedainek sendatzeko erabiltzen zuten landare baten hostoek. Esaten denez, euren jatorria ez zuten Erdialdeko Lurraldean, baizik eta Numenorretik ekarriak ziren. Bere itxura ez da askorik ezagutzen, berdeak zirela eta hosto luze eta ez oso ikusgarriak zituztela besterik ez. Gainera, Mendebaldeko Gizakiak bizi izan ziren edo kanpatu zuten tokietan hazten ziren.

Eraztunaren Gerraren garaian, Gondorreko gizaki gehienek *Errege Hostoak* (assëa aranion quenyaz) bezala ezagutzen zituzten, baina ez zekiten izen horren zergatia. Giroa purifikatu eta berrindatzeko baino ez zituzten erabiltzen. Ez zekiten Numenorreko erregeen dinastiako eta Elendilen leinuko batek erabil zitzakeenik, bere esku eta hatsarekin batera, gorputzeko eta izpirituko zauriak sendatzeko. "Erregearen eskuak, sendatzen duten eskuak dira", esaten zen tradizioaren jakitunak zirenen artean, eta hala ezagutu zuten Aragorn errege legitimo bezala, bere koroaketa ofiziala baino lehenago, Minas Tiritheko Sendaketa Etxean eginiko sendapenaren ondoren.

Trola Filmsen testuinguruan:

Penamoako zenbaketaren arabera, modu herrikoian, zerba bezala ezagutuak.
Thug taldea 1894an.
**Itotzaileak**, **thug** edo **thugak** (Hindiz: nepaleraz ठग्गी ṭhaggī; urduz: ٹھگ‎; sanskritoz: sthaga; sindhiz: ٺوڳي، ٺڳ‎; kannadaz: ಠಕ್ಕ thakka) Indian Erdi Arotik 1830eko hamarkada arte jardun zuen anaitasun sare sekretu bat zen. Zenbaitek mafia moduko taldetzat ere jo izan dute.

Bai hindu nahiz musulman kideez osatutako ustezko sekta bat zen, bidaiarien aurkako lapurreta eta hilketak ugari burutu zituzten. Jada, 1356an Ziau-d din Barnik *Shah Firozeko Historia* idazlanean haien aipamena egin zuen. Thugek beren buruak zazpi musulman tribuetako baten ondorengotzat zuten, baina Kali hindu jainkosarekiko zuten kultu odoltsuak ez zuen musulman erlijioaren inongo zantzurik. Aurretik prestatutako hilketa ekonomikoki etekina lortzeko bideaz gain betekizun erlijiotsu gisa hartzen zuten, alegia, lanbide sakratu eta ohoretsua, hartan etikak ez zuen lekurik.

India Ekialdeko Indietako Britainiar Konpainiaren jabetzara igaro zenean, britainiarrenzat thugak lehen mailako arazoa bilakatu, eta 1830eko hamarkadan William Bentinck teniente-jenerala eta William Henry Sleeman major-jeneralaren jomugan jarri ziren, horrek britainiar gudarosteek thugak garaitu eta itxura batez beren jarduera hiltzailea behin betiko desagertaraztea ekarri zuen.

Literatura
----------

* *Sandokan* (Emilio Salgari)

Zinema
------

* *Gunga Din* (1939)
* *The Stranglers of Bombay* (1959)
* *Indiana Jones and the Temple of Doom* (1984)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1139658
* Commonscat Multimedia: Thuggee

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85135093

 |

* Wd Datuak: Q1139658
* Commonscat Multimedia: Thuggee
**Athalie** Jean Racineren tragedia bat da. Racinek idatzi zuen azkena izan zen (1691). Saint-Cyr ikastetxeko neskentzat egina, *Biblia*ko kontakizunari jarraitzen zaio. Joadek Joas Ataliaren iloba hezi du, Eliazin izenaren azpian ezkutatuz. Erregina amesgaitz batek asaldaturik tenplura doa, eta han aurkitzen du Eliazin, ametsetan bere hiltzaile agertzen zena, eta atzeman nahi izango du. Joadek, ordea, Joas koroatua aurkezten die. Lebitarrek Atalia tenplutik egotzi eta hil egingo dute.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q754687
* **Identifikadoreak**
* BNF: 12387034m (data)
* GND: 4264373-9

 |

* Wd Datuak: Q754687
**Edorta Kortadi Olano** (Tolosa, 1946ko apirilaren 13a) gipuzkoar arte irakasle, idazle eta kritikaria da.

Biografia
---------

Donostiako Apaizgaitegian ikasi zituen Humanitateak, Filosofia eta Teologia (1958-1971), Irungo Maisutza Eskolan Maisutza (1968), eta Bartzelonako Unibertsitate Zentralean Filosofia eta Letrak, Artearen Historia espezialitatean, (1971-1976). Diseinatzaile grafikoa eta publizista izanik, Euskal Kartelgintza eta Arte Grafikoak (1968-1976) mugimenduan hartu zuen parte. Haur-literatura eta -poesiari buruzko hainbat liburu diseinatu eta ilustratu zituen, eta haurrentzako poesia-liburuak ere idatzi zituen (Donostiako Kantil Poesia Saria eskuratu zuen). 1968. urtetik aurrera irakaskuntza, arte-kritika eta erakusketen antolakuntza tartekatu zituen, apaiz-lana alde batera utzi gabe. 1978an Eusko Ikaskuntzako Arte Saileko lehendakari izendatu zuten, eta 1982tik 1994ra erakunde horretako idazkari nagusia izan zen. Jose Migel Barandiaran Fundazioko idazkari nagusia ere izan zen 1979tik 1997 arte. Gaur egun Donostiako Santa Maria basilikaren parrokoa da eta Donostiako Elizbarrutiko museoko zuzendaria.

Liburuak
--------

Kaleratu dituen liburuen artean daude:

* *Artegintza, artista, gizartea* (1979)
* *Gipuzkoako pintoreak* (1939-1979) (1979)
* *Arte Vasco-Euskal Artea* (1979)
* *Atlas de Euskal Herria. Euskal Herriko Atlasa* (1982)
* *Euskal Herria, realidad y proyecto* (1985)
* *Aranzazu, tradición y vanguardia. Arantzazu, tradizioa eta abanguardia* (1993)
* *Grafía vasca* (1994)
* *Juan Luis Goenaga (1969-1995)* (1995)

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Auñamendi Enziklopedia.

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256478
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 11451061
* ISNI: 0000 0000 5941 1999
* BNE: XX1720833
* BNF: 126624845 (data)
* GND: 1057384895
* LCCN: n89622798
* Tabakalera ID: 56291
* SUDOC: 092645836
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 54912
* Lur: 03590/eu\_k\_2773/k2773

 |

* Wd Datuak: Q12256478
Gazte bat lehiaketa batean. Parte-hartzaileak elastikoa igo du, sabela eta bularren zati bat erakusteko (2011ko uztailean hartutako argazkia).
**Elastiko bustien lehiaketa** (ingelesez, *Wet T-shirt contest*) izaera exhibizionistako ikuskizuna da. Parte-hartzaileak ur hotzarekin (sarritan izotza erabiliz) bustitzen dira, eta kamiseta garden bilakatzen da, titiak erakutsi arte.

Estatu Batuetako jai-kulturaren oso adierazgarriak dira, unibertsitateko ospakizunekin estu-estu lotuta daudenak, bereziki udaberriko oporrekin. Kostaldeko turismo-lekuetan, hala nola Kalifornian edo Floridan arrakasta izaten duen jarduera da.

Lehiaketaren ezaugarriak
------------------------

Kamiseta bustiak larruazalari itsasten dira, ugatzen forma markatuz (argazkia Morskon, Polonia, 2008ko abuztuan).
Elastiko bustien lehiaketetan, gizon gazte edo nerabeak egoten diren lokaletan gertatu ohi dira, pub, diskoteka edo ostatuetan. Publikoa gizonezkoa izan ohi da, eta parte-hartzaileak emakumezkoak.

Kamiseta zuriak edo kolore argikoak izaten dituzte, bularretakorik, top-ik eta ugatzak estal dezaketen beste jantzirik gabe. Normalean, *minishort* (beltza izan ohi da) edo tanga batek osatzen dute ekipamendua.

Lehiaketan zehar, urez zipriztintzen dira, kamisetak zeharrargitsuak izan daitezen eta bularrei itsats dakizkien. Kasu askotan, tenperatura baxuan egoten da, eta, hala, bularren uzkurdura eta titiburuen erekzioa eragiten ditu. Busti ondoren, parte-hartzaileek desfilatu, posatu eta dantzatu egiten dute publikoaren aurrean, erreakzio positiboa eragiten saiatuz. Ikusleen erreakzio on samar horrek, epaimahaiaren erabakiarekin batera, irabazle nor den zehazteko balioko du.

Lehiaketa ausartagoetan, parte-hartzaileek elastikoak igo edo urratuko dituzte estrategikoki, sabelak eta/edo bular-zatiak erakusteko. Lehiaketa horietan ez da arraroa izaten elastikoa kentzen amaitzea (toplessa), eta batzuetan zona pubikoa eta ipurmasailak erakustera ere iristen da.

Ikus, gainera
-------------

* Sexu-kosifikazio

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Two sue over footage of wet T-shirt contest. Publicado el 14 mar. 2014

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1161526
* Commonscat Multimedia: Wet T-shirt contests

---

 |

* Wd Datuak: Q1161526
* Commonscat Multimedia: Wet T-shirt contests
Balalaika (Lehena)
**Balalaika** (errusieraz: балалa´йка) harizko musika tresna da, lautearen familiakoa, errusiar jatorria duena. Hiruki formako gorputza du, ia laua, erresonantzia aho txiki batekin goialdeko ertzetik gertu, masta luze bat eta metalezkoak edo tripazkoak izan daitezkeen hiru hari, hatzekin jotzen direnak (batzuetan larruzko plektro bat erabiltzen da metalezko harientzako).

Sei tamainatan eraikitzen da, piccolotik kontrabaxura, eta XVIII. mendean garatu zen antzekoa den domra edo dombra siberiar eta Erdialdeko Asiatarretik. Harietako bi soinu berean afinatzen dira, eta bestea laudun distantzia batera; adibidez, balalaikarik garrantzitsuena, soprano edo lehena, mi4, mi4 eta la4an afinatzen da.

Tamainak
--------

* Piccoloa
* Lehena
* Bigarrena
* Kontraltoa
* Baxua
* Kontrabaxua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q178389
* Commonscat Multimedia: Balalaika

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4143930-2
* LCCN: sh85011113
* NDL: 00869366
* AAT: 300042011
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q178389
* Commonscat Multimedia: Balalaika
**Iratze arrunta** edo **garo arrunta** (latinez: *Pteridium aquilinum*) Dennstaedtiaceae familiako iratze-mota da, hemisferio bietako eskualde epeletan eta tropikaletan jatorria duena. Euskal Herrian aise aurkitzen da.

Ezaugarriak
-----------

Landarearen zurtoina 30-200 cm garai izan daiteke.

Hostoak ingerada hirukikoak dira, pitin bat larrukarak, azpialde ez leuna, behin eta berriro pinatuak eta azken segmentuak eliptikoak edo luzangak. Soroak, lerroko multzoetan, hosto-ertz kiribilduetan babestuak daude.

Hostoek udazkenean kolorez aldatzen dute marroi edo laranja-oxido interesgarri bat hartuz.

* Iratze arruntakIratze arruntak
* Soroak hosto-ertz kiribilduetan babestuakSoroak hosto-ertz kiribilduetan babestuak

Banaketa eremua
---------------

Iratze arrunta espezie kosmopolita da, mundu osoan hedaturik dagoen landarea, landare guztietan hedatuenetarikoa. Munduko kontinente guztietan ageri da Antartikan izan ezik.

### Ekologia eta habitata

Iratze arrunta iratze mota iraunkor eta gogorra da, mota askotako habitatean eta lurzoruetan moldatzen den horietakoa. Moldatzeko duen gaitasuna dela eta mundu osoan barrena erraz zabaldu den landarea da.

Mundu mailako baso argi eta txilardietan bizi da.

Iratze arruntak baso hostoerorkor baten oihanpean

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Germplasm Resources Information Network: *Pteridium aquilinum*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q213548
* Commonscat Multimedia: Pteridium aquilinum
* Wikispecies Espezieak: Pteridium aquilinum

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85108547
* NDL: 00574146
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 130736
* BioLib: 3105
* Dyntaxa: 220865
* EOL: 597748
* GBIF: 5275012
* GRIN:
* IPNI: 17210060-1
* ITIS: 17224
* NCBI: 32101
* PlantList: tro-26600295
* W3TROPICOS: 26600295
* USDA Plants: PTAQ
* VASCAN: 5349
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 05T3M06HCM

 |

* Wd Datuak: Q213548
* Commonscat Multimedia: Pteridium aquilinum
* Wikispecies Espezieak: Pteridium aquilinum
**Javier García García** (Madril, 1953) espainiar arkitektoa da.

Madrilgo Arkitekturako Goi Mailako Eskola Teknikoan egin zituen ikasketak, eta 1981ean atera zuen arkitekto-titulua. 1982an, BAU Arquitectos S.L. enpresa sortu zuen, Luis Segundo Arana Sastre eta Juan Carlos Sancho Osinaga arkitektoekin. 1983an, hirugarren saria irabazi zuen Parisko Opera Berria egiteko lehiaketan, eta Arkitektura Espainian erakusketan parte hartzeko aukeratu zuten (Paris, 1984). Parisko Arkitektura Publikoko Biurtekoan, Espainiako arkitektoen ordezkarietako bat izan zen 1990ean, eta Arkitekto Gazteen Bigarren Erakusketan parte hartzeko aukeratu zuten 1992an. Madrilgo Udalaren Hirigintza Saria irabazi zuen *Iparralde-Hegoalde Burdinbidearen Pasabide Berdea* lanarekin (Madril, 1990) eta Carabanchelgo zabalgunearen hirigintza-proiektuarekin (Madril, 1991). Lehen saria eskuratu zuen San Sebastián de los Reyesko Kiroldegirako Ideien Lehiaketan (1991).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260244
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02337/eu\_g\_0839/g0839

 |

* Wd Datuak: Q12260244
**Basilio Mesardonites** (latinez: *Basilios Argyros Mesardonites*, ? - Bitonto, 1017) Italiako katapana izan zen 1010etik 1016ra (edo 1017).

Joan Kurkuasen ondorengoa izan zen, Melo Barikoa lombardiarraren aurka borrokan hil zena 1010aren hasieran. Urte horretako martxoan Basilio Mesardonites Konstantinoplatik iritsi zen Zefaloniako *strategos*ak gidatutako errefortzuekin, Leon Tornikio Kontoleon. Matxinoak setiatu zituzten Barin eta jatorri greziarra zutenek euren errendizioa negoziatu zuen, nagusi lombardiarrak ihes egitera behartuz. Melo Erromara joan zen eta, ondoren, Germaniako Erromatar Inperio Santuaren babesa eskatu zuen. Bere konatua zen Datok Monte Cassinoko benediktarren babesa lortu zuen. Basilio Mesardonites 1011ko ekainaren 11n sartu zen hiri garaituan, bizantziar autoritatea berrezarri zuen eta ez zuen garaituen aurkako neurri berezirik hartu. Lombardiar matxinoen familiak (euren artea Melo Barikoaren semea zen Argiro) Konstantinoplara bidali zituen.

Basilioren hurrengo pauso politikoa Italiako katapanatoaren aliatu berriak egitea izan zen, ahalik eta printzerri lombardiar gehien batuz. 1011n Salerno bisitatu zuen, Guaimario III.a printzipea bizantziar inperioaren basailoa zelako. Ondoren Monte Cassinoko monasterioa bisitatu zuen. Bertako abadeak lombardiarrak ziren, eta ez greziarrak, eta lurraldea Erromako aitasantuaren mende bakarrik egon zitekeen. Basilio Mesardonites Atenulfo abateari (Capuako printzipea zen Pandulfo IV.aren anaia nagusia) Monte Cassinok zituen pribilejio guztiak baieztatu zizkion; Atenulfok Dato Barikoa kanporatu zuen, aitasantuaren lurraldetan errefuxiatu zelarik. Basilio Mesardonitesek Italiako katapanatoa bakean izan zeun 1016ra arte (edo 1017, ikus 1. oharra). Hil zenean bere ordezkoa Leon Tornikio Kontoleon izan zen.

Oharrak
-------

1. ↑  Kronikak egiterakoan, Lope Protospatariok bizantziar eredua erabiltzen zuen, hau da, juliar egutegia, eta urte bakoitzaren hasiera irailean kokatzen zuen. Horregatik, batzuetan, zaila da jakiten urte konkretu batean zehazten dena urte horren hasieran edo aurrekoaren bukaeran gertatu ote zen

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1288262

 |

* Wd Datuak: Q1288262
**Iratzar Fundazioa** Sortuk antolatutako Fundazioa da. Bere helburua ikuspegi estrategikoa lantzea da.

Helburuak
---------

Bere helburu nagusia Euskal Herria aske, sozialista, independiente, euskaldun eta feminista lortzea da.

Historia
--------

Fundazioa 2014ko otsailaren 20an aurkeztu zuten. Floren Aoiz da Fundazioko zuzendaria .

2014ko abenduaren 29an, Neguko Unibertsitatea aurkeztu zuen fundazioak. Bertan Espainiako Estatuaren krisiaz, ezkerraz eta mugimendu askatzaileez eta Euskal Bideaz azterketa egingo zuten urtarrilean eta otsailean.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  «Iratzar Fundazioa, iraultza demokratikoa eta euskal estatuaren eraikuntza XXI. mendeko sozialismoaren bidean», *Iratzar*
2. ↑  Enekoitz Telleria, «Iratzar fundazioa aurkeztuko du gaur Sortuk, «borroka ideologikoan eragiteko»», *Berria*, 2014-02-20
3. ↑  «Iratzar Fundazioa nace para ser una brújula que ayude a marcar el rumbo de la izquierda abertzale», *Naiz*, 2014-02-20
4. ↑  Hodei Iruretagoiena, «Neguko Unibertsitatea aurkeztu du Sorturen Iratzar fundazioak», *Berria*, 2014-12-29

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492075

 |

* Wd Datuak: Q20492075
**Javier Maria Igiñiz Etxeberria** (Lesaka, Nafarroa Garaia, 1945eko irailaren 26a) ingeniari, ekonomilari eta politikaria da.

14 urte zituela Perura emigratu behar izan zuen bere familiarekin bizimodu hobe baten bila.

Bigarren Hezkuntzako ikasketak bukatu ondoren Ingenieritza Mekanikoa eta Elektrikoa ikasi zituen Peruko Unibertsitate Nazionalean ondotik Iowara aldatu eta bertan Ekonomia ikasketak egiteko. Azken esparru honetan doktoretza lortu zuen  *New School for Social Research of Nueva York* delakoan. Bere tesian, Marxen politika ekonomikoaren inguruan aritu zen hausnarketan, batez ere garapen bidean dauden herialdeei begira.

90.hamarkadan ofizialki egin zuen salto polika mundura ezkerreko zenbait talde politikoren kanpaina buru lanetan. Aipatzekoa da, ezin izan duela inoiz lehendakaritza postuetarako bere burua aurkeztu ez delako Perun jaioa eta bertako legediak jaiotzez peruarra ez denari horrelako postutara aurkeztea galerazten dio.

Herrialde maila erakunde garrantzitsu askoren zuzendari izan da, besteak beste:  *Consorcio de Investigación Económica y Social (CIES), Fondo Nacional de Compensación y Desarrollo Social (FONCODES), Consejo Nacional de Educación* edo *Acuerdo Nacional.* Aholkulari lanetan ere aritu da Lan Ministerioarentzat eta Pobreziaren kontrako Mahaiko kidea ere bada.

Esparru akademikoan Peruko Unibertsitate Pontifizioan aritu da lanean, beti ere Ekonomiari buruzko eskolak ematen. Departamentu buru eta *Centro de Investigaciones Sociales, Económicas, Políticas y Antropológicas (CISEPA)*ko zuzendari. Notre Dame eta Oxford unibertsitateetan klaseak eman izan ditu irakasle gonbidatu bezala eta ikerlari aritu da MIT ospetsuan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q51048804
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 41934481
* ISNI: 0000 0001 1628 4157
* BNE: XX1685024
* BNF: 12445922z (data)
* GND: 170042626
* LCCN: n84053517
* SUDOC: 081964439
* UB: a1367566

 |

* Wd Datuak: Q51048804
**Ebionita** (antzinako grezieraz: Ἐβιωναῖοι, *Ebionaioi*, hebreeraz: אביונים‎, *ebyonim*; «behartsuak», «pobre direnak») kristautasunaren hasierako korronte bateko kideei ematen zaien izena da.

Ireneo Lyongoaren arabera, Jainko bakar bat zela sinesten zuten ebionitek, San Mateoren araberako ebanjelioa bakarrik erabiltzen zuten, San Paulo ukatu egiten zuten juduen legearen apostata zelakoan, eta Jerusalen gurtzen zuten Jainkoaren etxe gisa.

Hasieran izan zuten harremanen bat kristau juduekin, komunitate judu-kristauak baitziren, baina San Paulori uko egin ziotenean, aldendu egin ziren beste kristauengandik. Azkenean, San Mateoren ebanjelioa ere baztertu zuten, eta beren literatura sortu zuten, ebioniten ebanjelioak eta nazaretarrenak besteak beste. Ebioniten azken komunitateak V. mendearen aldean desagertu zirela uste da.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q208171
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q208171
***Azken Afaria*** (errusieraz: Тайная вечеря) Nikolai Ge margolari errusiarraren (1831-1894) pintura da, 1863an osatua. San Petersburgoko Errusiako Estatu Museoaren bilduman dago (inb. Zh-4141). Irudiaren tamaina 283 × 382 cm da. 

Nikolai Gek 1861etik 1863ra bitartean lan egin zuen Florentzian, atzerrirako bidaia artistikoan. Ge-k pintura San Petersburgora ekarri ondoren, 1863an Erakusketa Akademikoan erakutsi zuten. Arteen Akademia Inperialeko Kontseiluak artistak pinturan zuen trebetasuna goraipatu zuen, eta historiako pintura-irakasle titulua eman zion, eta lana Alexandro II enperadoreak erosi zuen Arteen Akademiaren Museorako. 

Pinturak Azken Afaria irudikatzen du, Itun Berrian deskribatua, Jesukristoren azken bazkaria, bere hamabi apostoluekin. Afarian iragarri zuen euretariko batek —Judas Iskariotek— traizionatu egingo zuela. Argumentu hori oso erabilia izan da kristautasuneko artisten artean —besteak beste, Leonardo da Vincik, Salvador Dalík, Domenico Ghirlandaiok eta Andrea del Castagnok sortutako Jesukristoren Azken Afariaren irudien bertsioak—.

Pintura arrakasta izan zen, asko eztabaidatu zen, baina kritikariak ez zetozen bat: batzuek Ebanjelioaren historiaren interpretazio berritzailea onartu zuten, eta beste batzuek, berriz, Kristoren eta apostoluen irudiak ulermen tradizionaletik urrunegi zeudela uste zuten, modu sinisgarritik urrun.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Каталог ГРМ 1980.
2. 1 2  А. Г. Верещагина 1988.
3. ↑   **(Ukraineraz)** Карпова, Татьяна. *Летопись жизни и творчества Николая Николаевича Ге.*  журнал «Третьяковская галерея», 2011, № 3, с. 52—63..
4. ↑   «Last supper by Nikolai Nikolaevich Ge: History, Analysis & Facts» *Arthive*.
5. ↑   **(Ingelesez)** «Nikolai Ge: Iconography. The Artist's Image in Self-portraits and Portraits by His Contemporaries | The Tretyakov Gallery Magazine» *www.tretyakovgallerymagazine.com* 2015-07-14.
6. ↑   **(Ingelesez)** «Description of the painting by Nicholas Ge "The Last Supper" Description picture - Ge Nikolay» *en.opisanie-kartin.com*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11800605

 |

* Wd Datuak: Q11800605
**Erick Augusto Mejia**, (Villa Mella, Dominikar Errepublika, 1994ko azaroaren 9a), beisbolean lehiatzen den kirolari dominikarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta brontzezko domina lortu zuen Dominikar Errepublikaren taldearekin, Japoniaren eta AEBko taldeen atzetik. 

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Darío Álvarez, Gabriel Arias, Jairo Asencio, Luis Felipe Castillo, Jumbo Díaz, Junior García, Jhan Mariñez, Cristopher Mercedes, Denyi Reyes, Ramón Rosso, Ángel Sánchez, Raúl Valdés, Roldani Baldwin, Charlie Valerio, José Bautista, Juan Francisco, Jeison Guzmán, Erick Mejia, Gustavo Nuñez, Emilio Bonifácio, Melky Cabrera, Johan Mieses, Yefri Pérez eta Julio Rodriguez-ek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 03 !3. postua, brontzezko domina | Gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Erick Mejia» *olympedia.org* **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q67087714
* Commonscat Multimedia: Erick Mejia

---

 |

* Wd Datuak: Q67087714
* Commonscat Multimedia: Erick Mejia
Kimika organikoan **azilo** esaten zaio R−C=O formula orokorreko taldeari, non R aromatikoa, alifatikoa edo aliziklikoa den. Azido organiko baten hidroxilo taldea ordezkatuta lortzen dira.

Azilo taldea

Nomenklatura
------------

Aziloak izendatzeko azidoaren izenetik abiatzen da. Honela, -*iko* bukaera dutenen kasuan -*ilo* bukaerak ordezten du jatorrizkoa eta -*oiko* dutenean -*oilo*.

Honela, azetikotik '*azetilo*' (CH3CO); butirikotik '*butirilo*' (CH3CH2CH2CO), bentzoikotik '*bentzoilo*' (C6H6CO) edo propanoikotik '*propanoilo*' (CH3CH2CO). Hori bai, konposatuak eratzen direnean izenak bukaerako 'o' galtzen du, etsenplurako: azetil kloruroa edo bentzoil kloruroa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-04-02).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q345003
* Commonscat Multimedia: Acyl groups

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4141351-9
* **Kimikako identifikadoreak**
* ChEBI: 22221

 |

* Wd Datuak: Q345003
* Commonscat Multimedia: Acyl groups
**Erich Leinsdorf** (Viena, 1912ko otsailaren 4a - Zurich, 1993ko irailaren 11a) estatubatuar orkestra-zuzendaria izan zen, jatorriz austriarra.

Bost urte zituela, pianoa ikasten hasi zen, eta 1920. urtetik aurrera, Paul Pisken emaztearekin lan egin zuen. Ondoren, Paul Emerichekin (1923-1928) jarraitu zituen piano-ikasketak, eta Paul Amadeus Piskekin konposizioa. Biolontxeloa ere landu zuen, Lilly Koszekin batera. 1930ean, orkestra-zuzendaritzako ikastaro bat egin zuen Salzburgon. 1931tik 1933ra bitartean, Vienako musika-akademian trebatu zen, eta 1933an, akademia horretako orkestra zuzendu zuen. Handik urtebetera, Salzburgoko Jaialdiko zuzendari-laguntzaile izan zen. Ondoren, New Yorkeko Metropolitan operak laguntzaile gisa aritzeko eskatu zion, eta 1938an, *Walkyria* zuzendu zuen. Handik hilabetera, opera hartako bigarren zuzendari izendatu zuten, eta 1939an, alemaniar errepertorioko zuzendari hartu zuten. 1942an, Estatu Batuetako hiritartasuna hartu zuen. 1943tik 1946ra bitartean, Clevelandeko orkestrako musika-zuzendari izan zen, eta 1947tik 1956ra bitartean, Rochestereko orkestra filarmonikoko zuzendari. 1956an, New Yorkeko operako zuzendari izan zen. Handik urtebetera, Poulencen *Karmeldarren elkarrizketa* zuzendu zuen, San Franciscoko operan. Bostongo Orkestra Sinfonikoaren zuzendari izan zen, 1962tik 1969ra bitartean, eta bitarte horretan, zazpiehun kontzertutik gora eman zituen. Baina orkestraren administrazioarekin gorabeherak izan ondoren, hiria utzi, eta batetik bestera aritu zen. Hainbat bidaia egin zituen Europara, Bayreutheko Jaialdira, batez ere. Vienako Orkestra Filarmonikoan eta Berlingo Orkestra Sinfonikoan ere aritu zen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q78602
* Commonscat Multimedia: Erich Leinsdorf

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 110858239
* ISNI: 0000 0001 0935 089X
* BNE: XX849589
* BNF: 13896518q (data)
* GND: 120151928
* LCCN: n82101471
* NDL: 01149202
* NKC: xx0108520
* CiNii: DA04127772
* NARA: 10569826
* SNAC: w6nk40gc
* SUDOC: 085647756
* BIBSYS: 5001359
* UB: a1109256
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03793/eu\_l\_1363/l1363
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 55054

 |

* Wd Datuak: Q78602
* Commonscat Multimedia: Erich Leinsdorf
**Erdialdeko Siberiako goi-ordokia** (errusieraz: Среднесиби́рское плоского́рье, translit.: *Srednesibirskoye Ploskogorye*) Siberiako erdialdean, Jenisei eta Lena ibaien artean, hedatzen den goi-lautada zabala da. 1.500.000 km²ko eremua hartzen du.

Geografia
---------

Mendebaldean Jenisei ibaia du, Iparraldeko Siberiako lautada iparraldean, Lena ibaia ekialdean, eta Ekialdeko Saian zein Baikal mendikateak hegoaldean. Batezbesteko garaiera 500-700 metro artekoa bada ere, Putorana mendigunea 1700 mra iristen da.

Ibairik garrantzitsuenak Jeniseiren arroko Angara, Tunguska Beherea eta Tunguska Harritsua, Piasina, Anabar, Oleniok eta Viliui (Lenaren adarra) dira.

Administratiboki Krasnoiarsk kraia, Sakha eta Irkutsk oblastaren artean banaturik dago.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3  Central Siberian Plateau[*Betiko hautsitako esteka*] Global.britannica.com

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q155197
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q155197
**Eraz** Durangoko euskara hutsezko herri-aldizkaria izan zen. 1993ko apirilaren 23an kaleratu zen lehen aldiz.

Durangaldeko Herri Komunikabideak elkarteak argitaratzen zuen. Astekaria zen, 3.000 ale argitaratzen ziren eta harpidetza bidez banatzen ziren Abadiño, Atxondo, Berriz, Durango, Elorrio, Garai, Mañaria, Iurreta, Izurtza, Otxandio eta Zaldibarren. 24 orrialde izaten zituen normalean, baina Gabonetan, udan, Durangoko Liburu eta Disko Azokan eta abar, orri-kopurua hazi egiten zen. Hilean behin, ingurumenari buruzko *Amalur* izeneko lau orriko gehigarria kaleratzen zuen, eta haurrei zuzendutako *Plisti Plasta* gehigarria ere bai. Eskualde-mailako informazioan oinarritzen zen, batez ere, aldizkaria.

2001ean *Anboto* aldizkariak hartu zion lekukoa.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256959

 |

* Wd Datuak: Q12256959
*Artikulu hau Nafarroako Corella udalerrian dagoen eraikinari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Arrese etxea».*

**Arrese etxea** edota **Arresetarren etxea** Nafarroako Corella udalerrian dagoen jauregi eta museo bat da. Herrigunean dago, San Migel elizaren alboan eta Vallejo kalea eta San Migel kalearen arteko izkinan. Nafarroako kultura ondasuna izendatua dago.

Historia
--------

Agramondar familietako bat zen Peraltatarren jabetzakoa zen, baina XVII. mendean jabez aldatu zen, Agustín Sesma Sierraren jabetzara igaroz, Corella merkatari garrantzitsuenetakoa eta udalerri honetako Kateen etxea edo Sesmatarren etxearen jabea ere bazena.

XVIII. mendearen amaiera Arteta familiaren eskuetara iragan zen, Jose Luis Arrese jaunarekin ezkondutako Maria Teresa Sáenz de Heredia Artetaren arbasoak. Gaur egun, eraikina aurrekoen hiloba den Jose Miguel Arrese jaunaren jabetzakoa da.

Eraikina
--------

Barnealdean, Arrese etxeak margolan eta eskultura bilduma garrantzitsua gordetzen du, izan ere, Jose Luis Arrese jauna eta Maria Teresa Sáenz de Heredia anderea artelan zaleak ziren.

Bitxikeria gisa eta udalerria eremu euskaldunean egon ez arren, eraikinaren izkinako armarriak euskarazko esaldi hau zizelkatua du: *Jaungoikoa etxe-ontako jaunada*.

* Aurrealdea.Aurrealdea.
* Armarria.Armarria.
* Xehetasuna.Xehetasuna.

Ikus gainera
------------

* Nafarroako kultura ondasunak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19816360
* Commonscat Multimedia: Casa Arrese

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0006961

 |

* Wd Datuak: Q19816360
* Commonscat Multimedia: Casa Arrese


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Nafarroa** |
**Arreo-Caicedo Yusoko aintzira** Lantaron udalerrian (Arabako mendebaldea) dagoen aintzira bat da. Ramsarko hitzarmenaz babestutako tokia da. Aintzirak 13,1 hektarea besterik hartzen ez duen arren, Euskal Herriko urtsuena da, oso sakona baita: 25 metro, tokirik sakonenean.

Aintzira, udan (2016ko uztailean)
Euskal Autonomia Erkidegoko aintzira-sistema iraunkor bakarra da. Añanako diapiroaren muturrean dago, hor du jatorria. Arro hidrografiko txiki batean dago kokatuta. Aintzira zenbait akuiferok eta Lago errekak betetzen dute, eta hustubide nagusia Lago erreka bera da. Lago erreka Arreo herritik gertu jaiotzen da, 720 metroko garaieran, eta 2 kilometroko ibilbidea du aintzirara 655 metroko garaieran isuri arte. Aintziratik irtetean, hego-mendebalderantz doa, Fontecha herritik gertu Caicedo errekarekin bat egiten du, eta Caicedo erreka Ebro ibaira doa.

Landaretza eta fauna
--------------------

Landaredia askotarikoa da. Aintziraren inguruan erkametz (*Quercus faginea*) eta arteak (*Quercus ilex*) nagusi dituzten baso mediterranearrak daude. Aintziraren kanpoaldea lezkek eta tifek betetzen dute, baina uretako landareek ordezkatzen dituzte uretan barneratzen garen heinean. Besteak beste, kopeta zuri txikiek, basahateek, txilinportek, uroiloek eta uroilanda handiek egiten dute habia gune horretan; beste espezie batzuk, ordea, negute luzean etorri ohi dira bisitari, hala nola murgilari arrunta eta kopetaduna, zingira berdantza eta istingor arrunta.

*Quercus* generoko basoez gain, inguruan baditu askotariko belarki-laboreak: zerealak, koltza eta abar. Ondorioz, aintziraren inguruneko nekazaritza-jardueren zati batek oso eragin handia izan du ekosisteman; izan ere, gainazaleko arrastatzearen bitartez, aintziraren kubetara jalkinak, ongarriak eta fitosanitarioak iristen ziren. Arazo hori ia erabat konpondu da LIFE Tremedal proiektuari esker. URA Uraren Euskal Agentziak eta Arabako Foru Aldundiak proiektu horretan parte hartu dute. Azken horrek aintziraren inguruko nekazaritza-lursailak erosi ditu, naturalizatzeko.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Aintziraren Ramsarko hitzarmeneko fitxa, Eusko Jaurlaritzaren webgunean.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Eusko Ikaskuntza.  (1992). *Batimetría y propuesta de cartografía geológica del lago de Caicedo de Yuso (Diapiro de Salinas de Añana, Álava).* .
3. 1 2  «Arreo-Caicedo Yusoko lakua», Eusko Jaurlaritzako Lurralde Antolamendu eta Ingurugiro Saila.
4. ↑  *II. eranskina: ES2110007 Arreo-Caicedo de Yuso lakua KBEaren izendapenerako eta Anañako diapiroaren biotopo babestuaren izendapenerako informazio ekologikoa, kontserbazio-helburuak, kontserbazio-arauak eta jarraipen programa ezartzen dituen dokumentua*, Eusko Jaurlaritza.
5. ↑  «Arreo-Caicedo de Yuso-ko Kontserbazio Bereziko Eremu (KBE) eta Añanako diapiroa biotopo», *Irekia*, Eusko Jaurlaritza.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3755320
* Commonscat Multimedia: Arreo Lake

---

 |

* Wd Datuak: Q3755320
* Commonscat Multimedia: Arreo Lake
Eklesiologiak eliza kristauen papera aztertzen du.
**Eklesiologia kristaua**, elizaren papera, komunitatea eta instituzio organikoa bezala, eta funtzioak ikertzen dituen teologiaren atala da. Era batez, elizaren esanahia argitu behar du, besteak beste, hark bete behar duen lana salbazio prozesuan, haren jatorria, Kristoarekin duen lotura, bere diziplina, helburua eta buruzagitza. Elizaren berezko ikerketa izango litzateke.

Etimologikoki grezierako *ekklesia* hitzatik dator (ἐκκλησία), latinez "ecclesia", eta "jende bilkura" esan nahi du. Generikoki, definizoa "haien etxeetatik leku publikora deitutako hiritarren bilkura" izango litzateke. Izan ere, gaur egun kontzeptua eliza kristauarekin lotuta dago erabat.

Eklesiologia kristauaren barruan, Kristautasunaren barruan dauden joera desberdinak azter daitezke:

* Eklesiologia katoliko erromatarra
* Eklesiologia luterorra
* Eklesiologia ortodoxoa
* e.a.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Bibliografia
------------

* Angel Maria Unzueta: *Jainkoaren herria mundua erromes - Eklesiologia laburra*. Bilbo: Desclée de Brown,2007. ISBN: 978-84-330-2125-0

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q223693
* Commonscat Multimedia: Ecclesiology

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX5800259
* BNF: 13546163w (data)
* GND: 4070730-1
* LCCN: sh85025502
* NKC: ph119789
* AAT: 300054310
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q223693
* Commonscat Multimedia: Ecclesiology
**Badaguás** Pirinioetako herri bat da (1.050 metroko altueran dago), Jakako udalerriaren parte dena, herri honetako gune nagusitik 7,3 kilometrora dago, Huescako probintzian, Aragoin.

Historia
--------

### Nekazari herria

11. mendeko aipuak daude herriarenak, San Juan de la Peña monasterioaren jabetza izatera pasatu zen unekoak. Eta halaxe jarraitu zuten herriko lurrek, elizaren jabetza izaten, 1834ko desamortizazioa izan arte. Ordura arte zerealak eta artzaintza izan ziren herriaren bizibidea, eta 19. mendean laborantzako lurrak hedatu arren, eta basoak ustiatu ziren arren, herriak ez zuen askorako ematen (lurra ez baita oso emankorra) eta herriak ez zuen 60 biztanle baino gehiago izango. 20. mendean, berriz, gainbehera etorri zen eta herria biztanlerik gabe geratu zen.

### 21. mendeko urbanizazioa

Urbanizazio osoaren ikuspegia.
21. mendean, ordea, urbanizazio bat garatu da herrian, 700 etxebizitza inguru dituena. Lomas de Badaguás izenekoa. Hala ere, etxe hauetarik gehienak bigarren etxebizitzak dira, asteburuetan edo opor garaietan (udan edo neguko kirolei lotuta) akaso betetzen direnak. Bizi, bertan bizi eta hortaz Jakan erroldatuak, 75 ziren 2017an. Aldiz, neguko asteburu batean, 800 eta 1.000 lagun artean egon daitezke urbanizazioan. Guztiarekin, ez da herri bat propio: San Bartolome eliza barrokoa zutik dago, baina ez da erabiltzen, eta ez dago dendarik. Hotel bat dago igerilekua eta golf zelaia daukana, eta hoteleko tabernan eros daitezke egunerako gai oinarrizkoak.

Martinsa Fadesa etxegintza enpresa handiak sustatu zuen urbanizazioa, eta 2009an enpresak porrot egin zuenean, zerbitzu asko egin gabe geratu zirela salatu zuten herritarrek. Porrot haren ondorioz halaber, 200 etxebizitzako multzo bat osatu ezinik geratu zen 2017a arte.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q541975
* Commonscat Multimedia: Badaguás

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 20735

 |

* Wd Datuak: Q541975
* Commonscat Multimedia: Badaguás

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)**  *Badaguás.*  2018-06-29 (Noiz kontsultatua: 2018-08-11).
2. 1 2 3   DIGITAL, GRUPO ARAGÓN. «Vecinos de Badaguás denuncian su situación de "desamparo y abandono" y la ausencia de servicios básicos» *www.aragondigital.es* (Noiz kontsultatua: 2018-08-11).
3. ↑   Zamboraín, Laura. «Un grupo inversor oscense compra el aparthotel que construyó Fadesa en el antiguo pueblo de Badaguás» *heraldo.es* (Noiz kontsultatua: 2018-08-11).