recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Materia ilun hotza** edo **CDM** (ingelesezko "**cold dark matter**"-etik eratorria) 1980ko hamarkadaren hasieran proposatu ziren materia ilun motetako bat da, unibertsoaren egituraren sorrera azaltzeko, Big Bang-aren ereduan. Hasierako gorabeheretan izan ziren banaketa batzuetatik abiatuta, gorabehera hauek handitzea eta amplifikatzea materiaren ezaugarrien araberakoa da.

Materia barionikoa bakarrik zegoela onartzen zuten ereduak ez ziren oso egokiak ikusgarria zen ingurunean aurreikuspenak egiteko, gainera, zientzialariek bazekiten materia barionikoa ez zela oso ugaria unibertsoan. Materia ilun beroa onartzen zuten ereduetan, abiadura azkarrean mugitzen zeuden partikulez osatuta (hortik dator "beroa"), partikula beroen mugimenduak gorabeherak "gainditzen" zituen eskala txikietan. Kasu horretan, unibertsoan sortuko ziren lehenengo egiturak superkumuluen tamainakoak izango ziren, hauek ondoren egitura txikiagoetan banatzeko eta horrela, ezagutzen ditugun partikularik txikienak sortzeko. Hau da, "goitik beherako" ordena batean sortuko zen unibertsoa.

Materia ilun hotzarekin ordea, gorabeherak ez dira eskala txikian gaindituak izaten eta materiak eskala txikietako egiturak batuz (galaxiak baino txikiagoak) sortzen ditu eskala handiagoetako egiturak. Hau da, lehen aipatu dugunaren kontrara, "behetik gorako" ordena batean eratuko zuen unibertsoa. Eredu honen arabera, materia oraindik egitura handiagoak osatzeko batzen ari da, kumuluen eskalan. Hamarkada oso batean zehar (eta gehiago) materia ilun hotza izan zen zientzialarien eredurik gustokoena, besteak beste, ordenagailuetako simulazioek babesa ematen ziotelako.

Arazoak XX. mendeko azken urteetan iritsi ziren, ordenagailuetako sistemak gero eta xehetasun handiagoko simulazioak egiten zituzten heinean. Eredu honi gero eta arazo gehiago sortu zitzaizkion galaxiak baino txikiagoak ziren egiturak azaltzeko. Gaur egun ere zientzialariak materia iluna aztertzen ari dira, materia berezi honen inguruko informazio gehiago eskuratzea desio baitute.

Ikus, gainera
-------------

* Materia iluna
* Materia ilun beroa
* Unibertsoa eta haren egitura eskala handian
* Kosmologia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1153477
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1153477
**Brunswick konderria** (ingelesez: *Brunswick County*) Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Lawrenceville da. 2010eko zentsuaren arabera 17.434 biztanle zituen, Brunswick kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Brunswick konderriak 1.474,7 kilometro koadro ditu. Horietatik 8,32 ura dira. Beste 1.466,38 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 11,82 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 17.434 pertsonetatik 7.241 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 298 dira. 9.944 beltzak edo afroamerikarrak. 35 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 47 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 9 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 154 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q494180
* Commonscat Multimedia: Brunswick County, Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127875733
* LCCN: n83023296
* NARA: 10040111
* **Lekuak**
* OSM: 2534167
* TGN: 2002147

 |

* Wd Datuak: Q494180
* Commonscat Multimedia: Brunswick County, Virginia
**Capri** Italiako uharte bat da, Tirreniar itsasoan dagoena, Napolesko golkoaren hegoaldean, Sorrento penintsularen aurreko aldean. Administratiboki, Napoliko probintziakoa da Capri uhartea, Campania eskualdekoa. Erromatarren garaitik izan da turismo-gune, edertasun naturalak emandako ospearengatik.

Geografia
---------

Azaleraz 10,36 km² da, eta gutxi gorabehera 17 km-ko perimetroa dauka Capri uharteak. Uharteko mendirik altuena Solaro da, 589 metro alturakoa; beste mendi eta mendixka batzuk: Cappello (515 m), San Michele (262 m), Tiberio (334 m) eta Tuoro (265 m).

Uhartean udalerri bi daude, Capri hiriburua eta Anacapri. Capri hiriburuan bi portu daude bata bestearen ondoan: Marina Piccola (portu txikia) eta Marina Handia, azken hori da uharteko porturik nagusiena.

Turismorako erakargarriak dira, besteak beste, portu txikia, Tragarako Belvederea, Faraglioniak (itsasotik ikusten diren kareharrizko mendiguneak), Anacapri, Grotta Azzurra ('Haitzulo Urdina'), eta batez ere erromatarren villen aztarnak.

Historia
--------

Jakina da erromatarrak bizi izan zirela hirian, baina gizakiaren aztarnek Neolitora eta Brontze Arora arte garamatzate, aurkitu dituzten fosilek eta armek erakusten dutenez. Grekoak ere bizi izan ziren ujartean K.a. VII. mende inguruan.

Hainbat herrialde eta agintariren menpe egon ostean, 1806. urteko urtarrilean frantsesek hartu zuten uhartea, baina britainiarrek maiatzean kanporatu zituzten: portu estrategikoa eraiki nahi izan zuten, baina ez zuten erabat lortu. Urte hartan 3.000 biztanle inguru bizi ziren Capri uhartean.

Frantsesek 1808. urtean berreskuratu zuten irla, eta euren menpe egon zen harik eta 1815. urtean Bi Sizilietako Erresumako agintariei, Napolesko borboitarrei, utzi zieten arte.

XIX. mendearen bigarren erdian turismo-gune ospetsu bihurtu zen Europako artista, idazle eta bestelakoentzat; XX. mendean nazioarteko turismo-gune bihurtu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Europako toponimia fisikoa.* .

Kanpo estekak
-------------

* Argazkiak
* Turismoa (gaztelaniaz)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q173292
* Commonscat Multimedia: Capri (island)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 254877721
* BNE: XX4819815
* GND: 4009452-2
* LCCN: n82029594
* NDL: 01155361
* NKC: ge139081
* NARA: 10045357
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2675353
* TGN: 1043863
* Atlas Digital del Imperio Romano: 41781

 |

* Wd Datuak: Q173292
* Commonscat Multimedia: Capri (island)
Rosedal Parkearen ondotik ibilian doazen bi mateo
Mateo fileteatua
Mateo baten atzealdeko fileteatua.

*Artikulu hau garraiobideari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Mateo».*
**Mateoa** garraiobide turistiko eta erakargarri bat da. Fileteatu estiloarekin margotutako gurdiek osatzen dute. Gurdi hauek, zaldiek mugitzen dituzte, eta Buenos Aireseko auzo batzuetatik ibiltzeko balio dute.

Izenaren jatorria
-----------------

Antzina, *plazari* deitzen zitzaien, euren geldialdiak plazetan egiten zituztelako, baina Armando Discepoloren ***Mateo*** izeneko antzezlanean agertzen den tiraketa zalditik hartu dute euren izena.

Kopurua
-------

1910ean, 4700 inguru zeuden. 2008an, berriz, 8 baino ez.

Mateoen kokapena
----------------

Palermo auzoko gune batean baino ezin daitezke ibili, udal erabaki batek, soilik bi geltoki izatea ahalbidetzen baitie: bata Sarmiento Etorbidean, Askatzailearen Etorbidearekin mozten den tokian, eta, bestea, Las Heras Etorbidean, Buenos Aireseko Zooaren parean.

Bertan, ibilaldi turistikoak egiteko aloka daitezke, Italia Plazatik abiatu eta Palermoko Baso eta lakuetan barneratuz.

Inguruko beste toki batzuk
--------------------------

* Arrosadi Parkea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6554019

 |

* Wd Datuak: Q6554019
Polimeroen kimikan **masa-polimerizazioa** polimeroak sintetizatzeko industria-metodo bat da non egoera likidoan dagoen monomeroari hasarazle disolbagarri bat eransten zaion erreakzio hasteko. Hasarazlea monomerotan disolbatu behar da. Berotuz edo erradiatuz aktibatzen da hasarazlea

Erreakzioa aurrera joan ahala nahasteak gero eta biskositate handiagoa du. Erreakzioa exotermikoa da eta beroa ongi kontrolatzea beharrezkoa da ezaugarri egokiko polimeroak sintetizatzeko. Masa-polimerizazioetan polidispertsitatea handia izan daiteke eta kate-transferentzia eta polimeroa adarkatzea gerta daitezke.

Erabilera
---------

Etapa-polimerizazioetan nahikoa arrunta da masa-polimerizazioa baliatzea. Polimerizazio ionikoetan ere baliatzen da, baina ez da horren ohikoa. Erradikal-polimerizazioetan PVCaren sintesian usatzen da, adibidez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Brydson's plastics materials.*  (Eighth edition. argitaraldia) 2017 ISBN 978-0-323-37022-6. PMC 959618081. (Noiz kontsultatua: 2023-02-24).

Ikus, gainera
-------------

* Erradikal-polimerizazio
* Emultsio-polimerizazio
* Disoluzio-polimerizazio
* Suspentsio-polimerizazio

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6137196
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q6137196
Arkimedes antzinako matematikaririk handienetako bat izan zen.
Leonhard Euler gehienek matematikaririk handienetakotzat hartzen dute.
**Matematikaria** pertsona bat da, azterketa eta ikerketa gune nagusia matematika duena. Bestela esanda, matematikaren ikerketa arloan ezagutza berriekin laguntzen duen pertsona da. Horrela, matematikako teoriak bakarrik aplikatzen dituztenak ez dira matematikaritzat hartzen, hala nola, fisikariak, ingeniariak, ekonomialariak, etab.

Matematikariek enpresa pribatuetan edo unibertsitateetako irakasleak, institutuko irakasleak, ikerketa-erakundetan eta gobernuko agentzietan lan egiten dute. Adibide bat jartzearren, Ameriketako Estatu Batuetako matematikarien enplegatzaile nagusia Estatuko Segurtasun Agentzia da.

Matematika hainbat eremutan baliagarria denez gero, asko dira, hala nola, fisika, informatika, ekonomia, besteak besteko eremuetan parte hartzen duten matematikariak.

Ikus, gainera
-------------

* Matematika
* Matematikarien zerrenda

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q170790
* Commonscat Multimedia: Mathematicians

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11977904v (data)
* GND: 4037945-0
* LCCN: sh85082138
* NDL: 00571527
* NKC: ph122664
* AAT: 300025786

 |

* Wd Datuak: Q170790
* Commonscat Multimedia: Mathematicians
Bernardino Poccettiren freskoa luneta batean (Florentzia). 
**Luneta** (batzuetan **luneto**) arkitektura elementu bat da, ohikoa gangen bidez estalitako eraikinetan. Zehazki, arku edo ganga bat hormaren kontra sortzen den eremua da. Arkudun gangetan lunetak gehienetan erdizirkularrak dira baina beste hainbat forma izan ditzakete: arku beheratua, eliptikoa, etab.

Lunetak interesgarriak dira artearen historian bereziki; izan ere, sarritan freskoekin, pinturekin edo eskulturekin apainduta egoten direlako.

Lunetetan eskulturen bidezko dekorazioa Erromaniko garaian hasi zen, Frantzian eta Espainian. Pixkanaka Italiako zenbait eskualdeetara zabaldu zen, esaterako, Veronara eta Pisara.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q942787
* Commonscat Multimedia: Lunettes

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300003034
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q942787
* Commonscat Multimedia: Lunettes
**Malcolm Morley** (Londres, 1931ko ekainaren 7a - New York, 2018ko ekainaren 2a) britainiar artista izan zen.

1952-1953 urteen bitartean, *Camberwell School of Arts* and Craftsen ikasi zuen, eta 1954-1957 urteen bitartean *Royal College of Art*en. *Pop art* mugimenduaren garaiko artista bada ere, Morleyren lana ez da joera horretakoa. 1956an Londresko Tate galerian izan zen Estatu Batuetako arteari buruzko erakusketa batek harriturik utzi zuen, eta New Yorkera joatea erabaki zuen. 1960ko lanetan laukiaren eta marrazki ikurren eragina atzematen da; zerrenda horizontalak marrazten ditu, zuriak eta beltzak, batez ere. Ondoren, gerra-ontzi sail bat egin zuen, kolore grisetan. *SS Amsterdam in front of Roterdam* (1966) lana garai horretako marrazkien adibide argia da. Morleyk berak "superrealismo" hitza asmatu bazuen ere, baztertu egin zen joera horretatik eta teknika gutxiagoko lanak egin zituen, esate baterako *The General* (1974), zeinetan *collage* moduan hiru dimentsioko osagaiak erabiltzen dituen. 1969-1970 bitartean argazkiak erabili zituen. Lan horietan argi eta garbi utzi nahi du erabiltzen duen iturria artifiziala dela guztiz, eta horretarako laukiaren inguruko zerrenda zuria mantentzen du. 1965-1966 bitartean Ohioko Unibertsitateko irakasle izan zen; orobat izan zen irakasle New Yorkeko *School of Visual Arts*en. 1984an Turner Saria irabazi zuen, eta 1990 urtetik aurrera, estilo fotoerrealistago batera itzuli zen; esate baterako, hegazkin-modeloak muntatzeko behar diren piezen multzoa mihisean kopiatu zituen (*Red Arrows*, 2000.).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q316667
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 95869035
* ISNI: 0000 0000 7832 9376
* BNF: 12350549q (data)
* GND: 119216175
* LCCN: n86831852
* SNAC: w6hd96b0
* SUDOC: 032484461
* ULAN: 500030391
* RKD: 57792
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04272/eu\_m\_3171/m3171

 |

* Wd Datuak: Q316667
**Mellette konderria** (ingelesez: *Mellette County*) Hego Dakotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua White River da. 2010eko zentsuaren arabera 2.048 biztanle zituen, Mellette kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Mellette konderriak 3.395,13 kilometro koadro ditu. Horietatik 9,22 ura dira. Beste 3.385,91 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,6 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 2.048 pertsonetatik 835 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 30 dira. 2 beltzak edo afroamerikarrak. 1.092 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 5 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 114 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q495261
* Commonscat Multimedia: Mellette County, South Dakota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133697341
* LCCN: n81024823
* NARA: 10040188
* SUDOC: 260204870
* **Lekuak**
* OSM: 1739838
* TGN: 2001817

 |

* Wd Datuak: Q495261
* Commonscat Multimedia: Mellette County, South Dakota
Bucintororen zati baten erreplika Veneziako Museo Storico Navalen.
*Duxa Bucintoron San Nicolò di Lidora joaten*, (1766), Francesco Guardi, Louvreko museoa.
**Bucintoro** Veneziako Errepublikaren boterearen ikurra zen. Galera ofizial honetan, urtero, Duxa Festa della Sensa egunean itsasoratzen zen Veneziaren eta Itsasoaren arteko batasuna, "ezkontza", adierazteko. Historian Bucintoro desberdinak egin ziren, lehendabizikoa 1311n.

Etimologia
----------

*Bucintoro* hitza, teoria zabalduenaren arabera, venezieratik dator, *buzino d'oro*, (urrezko txalupa). Erdi Aroan izena latinizatu zen Bucentaurus bezala, zentauro antzekoa baina behiaren gorputz zuen izaki mitologiko baten izena harturik.

Historia
--------

Bucintoroa Veneziako Errepublikaren aberastasunaren eta indarraren sinboloa zen. Veneziako aintziran egiten ziren festa handietan edo beste herrialdetako enbaxadei harrera egiteko erabiltzen zen. Izen bereko itsasontzi desberdinak egon ziren Veneziako historian; azkena, handiena, 1729an egin egin zen. Baina 1798an, Napoleon Bonaparteren aginduz, San Giorgio Maggiore uhartean suntsitu zuten. Frantsesen helburua ez zen ikur bat desgitea, itsasontziak zuen urrea lapurtzea baizik. Azkenean, espetxeratuen galera bezala erabili izan zen. Itsasontziaren aztarna batzuk Venezian gordetzen dira. Correr museoan, esaterako, eskalaz egindako modeloa erakusten da. Azken urtetan Bucintoro berri bat egiteko dirua biltzen ari da fundazio bat.

Ezaugarriak
-----------

Azken Bucintoro bi solairu zituen. Behekoa arraunlarientzat zen; 168 arraunlarientzako eta 42 arraunentzako espazioa zegoen. Goiko solairuan luxua zen nagusi: baldakino batek guztia estaltzen zuen eta barruan belus gorriaz atondutako areto handi bat zegoen; areto horretan 90 eserleku eta 48 leiho zeuden. Bigarren solairuko aretoa agintarientarientzako gordeta zegoen. Txopan duxaren ohorezko tronua zegoen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Festa della Sensa

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Bucintoro portura itzultzeko unearen deskribapena.
* **(Gaztelaniaz)**:José María Herreraren iritzi artikulua (2014/06/25).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Bucintoro*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1548297
* Commonscat Multimedia: Bucentaur

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300379075
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1548297
* Commonscat Multimedia: Bucentaur
Kondore baten irudia duen urrezko apaingarri chavín bat.
**Chavín kultura**, Antzinako Peruko kultura arkeologiko bat da, Horizonte Goiztiar izeneko garaian (k.a. 1200 -k.a. 400) garatu zena. Bere garapen zentroa Chavín de Huántar hirian izan zuen, Huachecsa eta Mosna ibaien elkargunetik 2 kilometrora dagoena, Marañón ibaiaren goi arroan (egungo Áncash departamenduan).

Tradizioz, Chavínen garapen nagusia «horizonte kultural» gisa hartzen dute, beste kultura garaikide batzuetan dituen eragin artistiko eta erlijiosoengatik. Garapen historiko horren zati handi bat Erdi Mailako heziketa-aroari eta Goi Mailako heziketa-aroari dagokio, eta ezaugarri hauek ditu: erlijio-kultua areagotzea, zeremonia zentroekin lotura estua duen zeramika agertzea, artoaren eta patataren laborantza areagotzea, nekazaritza-teknikak hobetzea eta metalurgia eta ehungintza garatzea.

Julio César Tello arkeologoak kultura aurkitu zuen eta andetar "jatorriko kultura" edo "Andeetako zibilizazioen ama" bezala hartu zuen. Hala ere, berriki egindako aurkikuntzek, Caralgo zibilizazioa, aurrezeramiko berantiar garaikoa, Chavín baino antzinakoagoa dela iradokitzen dute.

Tellok Chavín kultura, bere adierazpen artistikoetan (bereziki zeramikan) agertzen diren oihaneko ikonografiaren adierazpen anitzen ondorioz, amazoniarra zela adierazi zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Del Busto, José Antonio.  (2011). *Perú preincaico.*  Lima: El Comercio ISBN 978-612-306-033-6..
2. ↑   **(Ingelesez)** Burger, Richard L.; Van der Merwe, Nikolaas J..  (1990eko martxoa). «Maize and the origin of highland Chavín civilization: an isotopic perspective» *American Anthropologist* 92 (1): 85-95. doi:10.1525/aa.1990.92.1.02a00060..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13341477
* Commonscat Multimedia: Chavin culture

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph119133
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q13341477
* Commonscat Multimedia: Chavin culture
**Carlo Goldoniren etxea** (italieraz: *Casa di Carlo Goldoni*) Italiako Venezian dagoen museoa da. San Polo sestieren edo Veneziako auzoan dago. Carlo Goldoni antzerkigilea eta musikagile etxe horretan jaio eta bizi izan zen. Jauregiaren jatorrizko izena *Palazzo Centani* da.

Historia
--------

Carlo Goldoni Venezian bizi izan zen jauregia herritar batzorde batek 1914an erosi zuen eta 1931n hiriari eman zioten. 1953tik "Casa Goldoni" Antzerki Ikasketen Institutua antolatu zuten bertan. Azken urtetan zaharberritua izan da. Egun publikoari irekitako museoa da.

Eraikina
--------

Jauregia XV. mendeko estalitako eskailera eta patio baten inguruan antolatuta dago; patioan lehoi buruekin apaindutako putuza dago. Museoa bera lehenengo solairuan dago, hiru gelatan banatuta. Carlo Goldoniren bizitza eta lana, eta XVIII. mendeko Veneziako antzerki eta gizartearen testuingurua, erlikien, altzarien, margolanen, komedia goldoniarren ilustrazioen eta azalpen panelen bidez irudikatzen dira. Txotxongiloei eskainitako aretoa nabarmentzen da agertokian, eta Grimani ai Serviren jauregiaren antzokia erakusten da, jatorrizko XVIII. mendeko hogeita hamar bat txotxongilo barne.

Iruditegia
----------

* Eraikina. Paolo Montiren argazkia, 1967.Eraikina. Paolo Montiren argazkia, 1967.
* Patioa. Paolo Montiren argazkia, 1967.Patioa. Paolo Montiren argazkia, 1967.
* Patioa.Patioa.
* Txontxongiloen antzokia.Txontxongiloen antzokia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Thomas Okey, *The Old Venetian Palaces and Old Venetian Folk*, J.M. Dent, 1907.

Ikus, gainera
-------------

* Carlo Goldoni

Kanpo estekak
-------------

* **(Italieraz)****(Frantsesez)****(Gaztelaniaz)****(Ingelesez)**:Museoaren webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q856400
* Commonscat Multimedia: Palazzo Centani (Venice)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 167892082
* ISNI: 0000 0001 2301 1675
* GND: 26757-0
* LCCN: no2006044304
* SUDOC: 170549984

 |

* Wd Datuak: Q856400
* Commonscat Multimedia: Palazzo Centani (Venice)
**Cesareo Soule Elizondo** (Arizkun, 1948ko otsailaren 25a) nafar hargin eta eskultorea da.

Bizitza
-------

Cesareo Soule Elizondo Arizkunen jaio zen 1948ko otsailaren 25ean. Jatorria Nafarroa Beherean duen familia batekoa bada ere, haren gurasoak, Bautista eta Eulalia, Baztanen jaio ziren. Aita, eraikuntzako kontratista lanetan aritu zen, eta hargin ezaguna izan zen. Hasieran aitaren enpresan ibili zen lanean, eta geroago harriarekin artisau lanak egiteari ekin zion. 1980ko hamarkadaren lehenbiziko urteetan familiako enpresa utzi eta bere kontura jarri zen.

Bere ibilbide profesionalean, oroitarriak, etxe-fatxadetarako armarriak, hilerrietarako disko-formako hilarriak eta lapidak, eta kaleak, plazak edo etxeak izendatzeko izkribuak egin ditu, eta baita enkarguz egindako bertze hainbat lan txikiago ere. Askotan parte hartu du Euskal Herriko eskulangile azoketan, eta baita Madril, Bartzelona eta Frantziako hainbat hiritakoetan ere. Bi aldiz, 1999an eta 2001ean, bigarren saria lortu zuen Bergerac-eko nazioarteko eskultura lehiaketan.

2021ean, Txondorra saria eman zion Iruñeko Olentzeroren Adiskideak elkarteak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Aguirre Sorondo, Antxon. *Cesáreo Soule.*  *Euskonews*, 2002ko azaroak 29, euskonews.eus (Noiz kontsultatua: 2021-12-19).
2. 1 2   Azpilikueta, Asier. *Cesareo Soule: «Agota izan edo ez, argi dago haien ondare kulturala jaso dudala».*  *Nafarkaria*, 1998ko abuztuak 6, euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2021-12-19).
3. 1 2 3 4    *Artisau eskultorea.*  Aintzinako lanbideak, Creative Commons-en Aitortu-PartekatuBerdin 4.0 Nazioartekoa, Gipuzkoako Foru Aldundia, gipuzkoa.eus (Noiz kontsultatua: 2021-12-19).
4. 1 2    *Cesareo Soule Arizkungo harginari 2021eko Txondorra Saria emanen diote Iruñeko udaletxean abenduaren 24an.*  *Ttipi-Ttapa*, 2021eko abenduak 16, Creative Commons Aitortu-PartekatuBerdin 3.0 Espainia, erran.eus (Noiz kontsultatua: 2021-12-19).

Kanpo estekak
-------------

* Cesareo Soule Arizkungo harginarekin solasean 1999an, erran.eus

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110203259

 |

* Wd Datuak: Q110203259
**María Isabel Salazar de Lince** (Bogota, 1939) kolonbiar margolaria da. Artea eta Arkitektura Diseinua ikasi zuen Pontificia Universidad Javeriana-n. Gero marrazketa eta pintura ikasi zituen Cooperartes-en eta David Manzur, Fernando Dávila eta Miguel Moyano irakasleekin.

Hirurogeita hamarreko eta laurogeiko hamarkadetan, lan handia egin zuen telebista-programetan: El ABC de la Mujer, Punch TV, El Enemigo Oculto, AMD TV eta Amigos, Caracol Televisión

1975ean Prometeo Fundazioa sortu zuen, droga-mendekotasunaren prebentzioan, tratamenduan eta errehabilitazioan dedikatua, eta bi hamarkada baino gehiagoz zuzendu zuen. 

Arte plastikoei dagokienez, 1963an hasi zen bere lana profesionalki erakusten eta ordutik, aldizka, Kolonbia, Estatu Batuak,  Europa eta Asiako gune garrantzitsuetan erakusketak egiten ditu.

Bere pintura figuraziotik hasi zen eta denborarekin abstrakziorantz joan zen, koloreen indarragatik eta naturako elementuei etengabeko aipamenagatik nabarmenduz. 

Hainbat aintzatespen jaso ditu: Corporación Expreso del Arte Saria 1997an,  ohorezko aipamenak Emakumeak Artean Amerikako Museoak 2014 eta 2016an, Rotary Club Ohorezko aipamena 2014an,  ohorezko aipamena. 2015ean Bergamon (Italia) Inprimatutako Nazioarteko Jaialdia, eta Houstoneko Ameriketako Museoan Xavier Carbonell-i egindako omenaldian lehen saria 2016an 

2014an Momentos aldizkariaren Bizitza Osorako Saria jaso zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *http://periodistas-es.com/maria-isabel-salazar-de-lince-droga-y-arte-54391.* .
2. ↑   «María Isabel Salazar» *www.semana.com*.
3. ↑    *http://www.colombianosune.com/noticia/obras-de-maria-isabel-salazar-en-consulado-colombia-miami.* .
4. 1 2    *http://revistamomentos.co/2014/10/08/maria-isabel-salazar-de-lince/.* .
5. ↑    *http://revistamomentos.co/2015/08/22/maria-isabel-salazar-de-lince-2/.* .
6. ↑    *http://www.contemporaryartcurator.com/mara-isabel-salazar-de-lince/.* .
7. ↑    *http://www.museumamericas.org/.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28501425
* Commonscat Multimedia: María Isabel Salazar de Lince

---

 |

* Wd Datuak: Q28501425
* Commonscat Multimedia: María Isabel Salazar de Lince
Mariinski Antzokiaren Aretoaren barnealdea.
**Mariinski antzokia** (errusieraz Мариинский театр), lehen **Kirov Opera eta Ballet Antzokia** (1935etik 1992ra) eta *Opera eta Ballet Akademia Nazionala* (1920tik 1935era) bezala ezaguna, Errusiako San Petersburgo hirian dagoen opera eta ballet antzoki historiko bat da. Mariinski Ballet ospetsuaren egoitza da (sobietar garaian Kirov Balleta deitua).

Bere zuzendari nagusia Valeri Gergiev da, 1988an Juri Temirkanov erretiratu ondoren.

Bere izena Alexandro II.a Errusiakoa tsarraren emaztea zen Maria Alexandrovnari zor dio. 1859 eta 1860 artean eraiki zuen Albert Cavosek, Gottfried Semperren lanean inspiratua, batez ere Dresdeko Operan.

Sobietar garaian Kirov Antzokia bezala ezagutu zen Sergei Kirov politikariaren omenez. Bere jatorrizko izena 1992an erabili zen berriz.

Vatslav Nijinski bezalako dantzari, zuzendari eta musika garrantzitsuren agertokia izan da. Antzoki honekin lotuak daude opera eta balletaren arloko errusiar artearen lorpenik handienak. Bere ballet konpainia zenbait urtez Marius Petipak (1819-1910) zuzendu zuen, 60 ballet baino gehiagorentzako koreografia sortu zuena.

Agertoki honetan opera eta balleteko artista nabarmen eta ezagun askok antzeztu zuten, horien artean Fiodor Xaliapin eta Leonid Sobinov kantariak, Anna Pavlova, Tamara Karsavina, Mathilde Kschessinska, Olga Spesivtseva, Galina Ulanova, Natalia Dudinskaia, Rudolf Nureiev eta Mikhail Barixnikov dantzariak eta beste asko.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**Antzokiaren webgunea

59°55′32″N 30°17′46″E﻿ / ﻿59.925555555556°N 30.296111111111°E﻿ / 59.925555555556; 30.296111111111

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q207028
* Commonscat Multimedia: Mariinsky Theatre

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 135164048
* ISNI: 0000 0001 0943 345X
* BNF: 145213916 (data)
* CANTIC: a10845240
* GND: 5068959-9
* LCCN: no00054737
* NKC: ko2002153579
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q207028
* Commonscat Multimedia: Mariinsky Theatre
**Maracaiboko aintzira** Venezuelako ipar-mendebaldean —Zulia estatuan— dagoen ur gaziko aintzira da. Iparraldeko muturrean dagoen 55 kilometroko itsasarteak Venezuelako golkoarekin lotzen du eta ibai askok dute ahoa aintziran; handiena Catatumbo ibaia da. Hego Amerikako aintzirarik handiena da, 13.210 km² baititu, eta munduko zaharrenetariko bat. Itsasoarekin hain lotura handia duenez, golkotzat ere har liteke, baina oro har aintziratzat hartzen da, eta arrasto geologikoek erakusten dute guztiz aintzira izan zela iraganean.

General Rafael Urdaneta zubia munduko luzeenetarikoa da, eta Maracaibo hiriaren komunikabideetako bat
155 km da luze, lekurik zabalenean 120 km da zabal, eta gehieneko sakontasuna 30 m-koa du. Mendiek inguratzen duten sakonune batean dago. Antillak eta Venezuelako golkoa lotzen ditu. Petrolio asko du. Alonso de Ojedak aurkitu zuen 1499an. Maracaiboko aintziraren ertzetan daude Hego Amerika guztiko petrolio hobi aberatsenak.

Maracaiboko aintziraren gainetik eraikitako General Rafael Urdaneta zubia (8,7 km luze; 1962an eraikia), munduko zubi luzeenetariko bat da.

Aintzirako biztanle batzuk oraindik bere uren gainean bizi dira, *palafito* izeneko eraikinetan.

Historia
--------

Aintziraren eskualdeko lehendabiziko biztanleak Goajiro tribukoak ziren, Arawakan familiako hizkuntzaz aritzen dutenak.

Aintzira aurkitzeko lehenengo europarra Alonso de Ojeda zen, 1499ko abuztuaren 24an, Ameriko Vespuziorekin bidaiatzen ari zela. Maracaibo hiria aintziraren mendebaldeko kostan 1529an sortu zuten.

1823ko uztailean, Maracaiboko aintzirako gudua izan zen, Venezuela bere independentzia lortzeko gerran.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-05-25). *170. araua: Amerikako toponimia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q182137
* Commonscat Multimedia: Lago de Maracaibo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 235904523
* GND: 4037437-3
* LCCN: sh85080889
* NKC: ge831945
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 5872303
* TGN: 1117206

 |

* Wd Datuak: Q182137
* Commonscat Multimedia: Lago de Maracaibo
**Lur arraroak** (edo **lantanidoen seriea**), IUPACen arabera, hamabost lantanoideek, eskandioak eta itrioak osatzen duten multzoa da. Azken biak multzo honetan sartzen badira, lantanoideak agertzen diren mea-biltegi beretan agertzen direlako da.

Lur arraroak 1787 aurkitu zituen lehen aldiz Karl Arrheniusek, iterbita izeneko mineral beltza (gadolinita izenarekin ere ezagutzen dena) aurkitu zuenean Suediako Ytterby herrian.

"Lur" terminoa oxidoei deitzeko modu zaharkitua da; elementu horiek aurkitu zirenean, XIX. mendearen hasieran, orduko *lingua franca* zen frantsesezko *terre* hitzaren itzulpena da. "Arraro" deitu zitzaien horietako zenbait oso urriak zirela uste izan zelako. Haatik, elementu hauek, izatez, aski arruntak dira Lurrazalean (oso ezegonkorra den prometioa salbu). Multzo honetako elementurik ugariena, zerioa alegia, 688 ppm-ko kontzentrazioan dago Lurrazalean, hau da, 25. elementurik arruntena da eta beruna baino arruntagoa da. Elementu "arrarorik" bakanena ere, lutezioa, urrea baino 200 aldiz ugariagoa da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2009]
2. ↑   Edited by N G Connelly and T Damhus (with R M Hartshorn and A T Hutton), ed. (PDF) *Nomenclature of Inorganic Chemistry: IUPAC Recommendations 2005.*  ISBN 0-85404-438-8. (Noiz kontsultatua: 2007-12-17).
3. ↑   Gschneidner KA, Cappellen, ed. «1787-1987 Two hundred Years of Rare Earths» *Rare Earth Information Center, IPRT, North-Holland* IS-RIC 10.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q190444
* Commonscat Multimedia: Rare earth elements

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4132099-2
* LCCN: sh85111458
* NDL: 00565699
* AAT: 300380215
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D008674

 |

* Wd Datuak: Q190444
* Commonscat Multimedia: Rare earth elements
**Maria Gaetana Agnesi** (Milan, Italia, 1718ko maiatzaren 16a - 1799ko urtarrilaren 9a) matematikaria, hizkuntzalaria, teologoa eta filosofoa izan zen.

1748an, *Instituzioni analítiche ad uso della gioventù italiana* testu liburua argitaratu zuen. Liburu honetan, uste da, kalkulu diferentzial eta integralak lehenengoz elkarrekin tratatu zirela. Ingelesera eta frantsesera itzuli ondoren, ospetsu bihurtu zen irakaskuntzan oihartzun handia izan zuelako diskurtso bakarrean, aurreko matematikari batzuen material sakabanatu eta heterogeneoak batzen zituelako lehenengoz sekuentzia logiko eta didaktikoan, aljebratik ekuazio diferentzialetara.

1750 eta 1752 artean, Bolognako Unibertsitatean matematikan katedraduna (ohoredun gisa) izateaz gain, moja ere izan zen. Hurrengo berrogeita sei urtean, moja lanetan, bere bizitza eta ondasun guztiak txiroak zaintzeko eta laguntzeko eskaini zituen, berak sortutako babeslekuan bertan hil zen arte.

Bere izena geometria analitiko eta kalkulu liburuetan agertzen da sarritan, beti "Agnesiko sorgina" izeneko kurbari esker. Baina esaera honetako bi hitzek gezurrezkoak dira: Agnesik ez zuen kurba hura aurkitu, eta sorgin izen hura, ziurrenik, ingeleserako itzulpen txar batengatik izan litzateke. Baina bere irudia kurba horrekin erlazionatzeak, ez du bere meritu gorena (bere liburua) goraipatzen, tamalez.

Matematiken historian, kalkulu dibulgazioaren eraginagatik da Agnesi ospetsua.

*Instituzioni analítiche* liburua kontutan hartuz, matematikari emakume autore zaharrena da. Dirk Jan Struiken esanetan, Agnesi "Hipatiaren ondoren lehendabiziko emakume matematikari inportantea izan zen".

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «María Gaetana Agnesi (1718-1799) | Vidas científicas» *Mujeres con ciencia* 2017-07-11 (Noiz kontsultatua: 2021-02-15).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «¿Descubrió realmente Maria Gaetana Agnesi la «curva de la bruja»?» *La Voz de Galicia* 2014-05-16 (Noiz kontsultatua: 2021-02-15).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q200392
* Commonscat Multimedia: Maria Gaetana Agnesi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 2459799
* ISNI: 0000 0001 0862 3497
* BNE: XX1593811
* BNF: 105423187 (data)
* CANTIC: a10295288
* GND: 119223414
* LCCN: n93067591
* NKC: jo2016918550
* NLA: 35762970
* CiNii: DA15043801
* SNAC: w64n3pv7
* SUDOC: 079944728
* BIBSYS: 98065378
* UB: a1238945
* ICCU: UBOV129480
* Open Library: OL2507536A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00104/eu\_a\_1045/a1045
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 40186

 |

* Wd Datuak: Q200392
* Commonscat Multimedia: Maria Gaetana Agnesi
**Charles Fort** (irlanderaz *Dún Chathail*) Kinsaleko badia gordetzen duen gotorlekua da. Badiaren beste aldean James's Fort dauka.

Kinsaleko gudua irabazi ondoren, herria babestu behar zela eta, britainiarrek James's Fort eraiki zuten 1602an eta 1677an beste aldean gotorleku handiago bat altxatzea erabaki zuten, Charles Fort. Lehenengoak Jakue II.a erregearen izena darama eta bigarrenak Karlos II.arena.

Izar itxurako gotorlekua, berpizkundeko estiloan eraikia. Itsasaldetiko erasoak erraz uxatzen bazituen ere bazuen akats bat, inguruan altuagoak ziren muinoak ditu. Horrela John Churchillek setiatu ahal izan zuen gerra williamitetan. Orduan kalte larriak izan zituen eta ondoren britainiar soldaduen bizileku bihurtu zen.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1064401
* Commonscat Multimedia: Charles Fort (Ireland)

---

 |

* Wd Datuak: Q1064401
* Commonscat Multimedia: Charles Fort (Ireland)
**Martes y Trece** (euskaraz *Asteartea eta Hamairu*) hasiera batean hirukotea zen eta ondoren bikote bilakatu zen espainiar umoristen izendapena da. 1978an Madril hiriburuan Josema Yuste, Millán Salcedo eta Fernando Condek sortu zuten.

1978an José María Iñigo aurkezlearen telebista saio batean Espainia nahiz Hego Euskal Herrian ezagutzera eman ziren. Arrakastaren ondorioz jendeak saioan berriz ere agertu zitzezen eskatu zuen, lau aldiz agertuz. Ordutik aurrera, telebista saio, antzezlan eta film ugari antzeztu zituzten.

1982tik aurrera *Un, dos, tres... responda otra vez* telebista lehiaketa ospetsuan ere ohiko agerpenak antzezten hasi ziren.

1985ean Condek antzerkigintzan jardun nahi zuenez hirukotea laga eta bikotea bihurtu zen. 1985-1997 arteko garaian beren ospearen gailurrera iritsi ziren, Urte-zahar gaueko telebista saioko kanpaikadak ere maiz aurkeztu zituzten.

Beren zenbait gag, esaldi eta pasarte umoretsuak itzelezko arrakasta izan eta espainiar kultura herrikoian sustraitu ziren.

Lan nabarmenak
--------------

### Telebista saioak

* 1991 *A ver, a ver*
* 1992 *Que te den concurso*
* 1992-1993 *Viéndonos*
* 1994 *El retonno*
* 1995 *Vísperas y Festivos*
* 2014 *El pueblo más divertido*

### Urte Zahar gaueko saioak

* 1988 *¡Hola, hola 89!*
* 1989 *A por uvas*
* 1990 *¡Venga el 91!*
* 1991 *El 92 cava con todo*
* 1992 *Martes y 13 en directo*
* 1994 *¡Fíjate!*
* 1995 *A Belén pastores*
* 1996 *Emisión imposible*
* 1997 *Adós*

### Filmak

* *Sentados al borde de la mañana con los pies colgando* (1978)
* *Ni te cases ni te embarques* (1982)
* *La loca historia de los tres mosqueteros* (1983)
* *Aquí huele a muerto… (Pues yo no he sido)* (1990)
* *El robobo de la jojoya* (1991)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3827739
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 120709193

 |

* Wd Datuak: Q3827739
***Charles Dexter Warden kasua*** (ingelesez: *The Case of Charles Dexter Ward*), 1927-1928 artean H. P. Lovecraftek idatzitako kontakizun labur bat da. Lovercraften kontakizun nagusi eta ezagunetako bat da.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Charles Dexter Ward, familia on eta aberatseko senidea da. Kontakizunaren hasieran denbora luzez jasandako eromen eta aldaketa fisiologiko aldi baten ondorioz desagertu zela aipatzen da. Ward eromenara eraman zuten kausen istorioa Marinus Bicknell Willet doktorearen ikuspuntutik kontatzen da.

Kontakizunaren hasieran Ward gaztea Joseph Curwen zenaren ondorengoa zela aipatze da, nigromantzia asmoetarako alkimia rituak burutzen zituen pertsonaia bitxia. Wardek Curwenen ondorengotza topatu eta haren ikerketari berrekingo dio. Ezkutuko jakintzak eta adiskidetasun ilunen jabe egin zen bidaietatik itzultzean, Providence udalerrian berrezarri eta bere arbasoaren hilerria bilatuko du.

Azkenean, Warden eromenerako gainbeherari hasiera emango zaio, galbide fisiko nahiz psikikoa, honen ondorioan antzinako gauzekiko erakarpena, familiaren madarikazioa, erritual ilunak eta zientziak inoiz topatu beharko ez lituzkeen sekretu arkano aipaezinek bat egingo dute. Honela, Marinus doktorea benetako Charles Dexter Ward gazteak Curwen erail, berpiztu eta haren antz fisikoa aprobetxatuz ordezkatu zuela jabetzean kontakizuna inflexio puntu batera iritsiko da. Hortaz, helburu ilunetarako erabiltzeko asmoa zuen gatz magiko batzuekin esperimentuei berrekin zien. Ironikoki, Marinusek aztia bere gatzak erabiliz eta Yog-Sothoth izaki kosmikoari dei eginez garaituko du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q543844
* Commonscat Multimedia: The Case of Charles Dexter Ward

---

 |

* Wd Datuak: Q543844
* Commonscat Multimedia: The Case of Charles Dexter Ward
*Artikulu hau arkitekturari buruzkoa da; soziologiako eskolari buruzkoa beste hau da: «Chicagoko Soziologia Eskola».*
*Chicago Building*, Holabird & Roche, 1904-1905
**Chicagoko eskola** arkitektura estiloa da, XIX. mendearen azkeneko laurdenean Chicagon sortu zena, William Le Baron Jenney arkitektoaren eta haren jarraitzaile batzuen bultzadaz, 1871ko sute handiak hiria suntsitu ondoren. Aitzindaria izan zen material eta teknika berrien erabilpenean, saltegi handiak eta lehenbiziko etxe orratzak eraikitzeko.

Historia
--------

1871ko urrian, sute izugarri batek Chicago hiria suntsitu zuen. Sutearen ondoren hiriko erdialdeko orubeak izugarri garestitu zirenez gero, eraikin handiagoak egin behar ziren espazioa ahalik eta hobekien aprobetxatzeko. Altuerarekin burdinezko eraikuntzaren abantailak ere handitu egin ziren: zimenduek karga gutxiago hartzen zuten, beheko solairuetan ez zen murru sendorik behar, eta horrek diru iturri berri baterako bidea eman zuen, erakusleiho handiak jartzeko aukera eskaintzen zuelako. Bata bestearen ondotik, etxe garaiak egin ahal izateko behar ziren baldintza guztiak bate ziren: suaren kontrako altzairuzko egitura, zimendu hauskaitzetarako teknika eta, batez ere, segurtasuneko igogailua, Elisha Otisek lehen aldiz 1857an aurkeztua New Yorken. Era horretan, nahi adina solairu gehi zitezkeen, eta goi-goikoak, ordu arte gutxietsiak, baliotsuenak izatera pasa ziren.

Chicagoko eskolako arkitektoak
------------------------------

* William Le Baron Jenney (1832-1907)
* Henry Hobson Richardson (1838-1886)
* Burnham & Root: Daniel Burnham (1846–1912) eta John Wellborn Root (1850–1891)
* Holabird & Roche William Holabird (1854-1923) Martin Roche (1853–1927)
* Dankmar Adler (1844–1900)
* Louis Sullivan (1856-1924)

Irudi galeria
-------------

* Home Insurance Building, William Le Baron Jenney, 1885.*Home Insurance Building*, William Le Baron Jenney, 1885.
* Reliance Building, Burnham & Root, 1895.*Reliance Building*, Burnham & Root, 1895.
* Schlesinger & Mayer saltegia, Louis Sullivan, 1904*Schlesinger & Mayer saltegia*, Louis Sullivan, 1904
* Brooks Building, Holabird & Roche, 1909-1910*Brooks Building*, Holabird & Roche, 1909-1910

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2016/12/14 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1072060
* Commonscat Multimedia: Chicago school architecture

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12070909g (data)
* GND: 4147660-8
* LCCN: sh85023255
* SUDOC: 028987659
* AAT: 300182420
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1072060
* Commonscat Multimedia: Chicago school architecture
**Chester konderria** (ingelesez: *Chester County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Henderson da. 2010eko zentsuaren arabera 17.131 biztanle zituen, Chester kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Chester konderriak 740,63 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,58 ura dira. Beste 740,05 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 23,13 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 17.131 pertsonetatik 15.180 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 343 dira. 1.561 beltzak edo afroamerikarrak. 65 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 53 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 20 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 250 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Chester County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q494799
* Commonscat Multimedia: Chester County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 130213529
* LCCN: n82153691
* **Lekuak**
* OSM: 1847615
* TGN: 2001848

 |

* Wd Datuak: Q494799
* Commonscat Multimedia: Chester County, Tennessee
**Massimo Osanna** (Venosa, Italia, 1963ko maiatzaren 23a) arkeologo eta ikertzaile italiarra da.

Biografia
---------

Batxilergoa bere jaioterrian egin ondoren, 1985ean literatura klasikoan lizentziatu zen Perugiako Unibertsitatean. 1986an urtebete baterako beka bat irabazi zuen Atenasko Arkeologia Italiarraren Eskolan ikasteko. 1987an doktoretza hasi zuen Perugiako Unibertsitatean eta 1987/88 ikasturtean Tubingako Unibertsitatean egonaldi bat egiteko aukera ere izan zuen.

1993/94 ikasturtean Humboldt Fellow izan zen Heidelbergeko Unibertsitateko Tonio Hölscher katedran.

1994tik 2000ra bitartean, irakasle laguntzailea izan zen Basilicatako Unibertsitatean. 1997tik aurrera, Unibertsitateko Arkeologia Eskola Berezian irakatsi zuen, eta 2000. urtean irakasle bihurtu zen. 2002tik 2007ra arte, Arkeologia Eskola Bereziko zuzendaritzako kide izan zen. 2007an, Basilicatako ondare arkeologikoaren superintendente izendatu zuten. 2009tik 2014ra arte, Materako Arkeologia Eskola Berezia zuzendu zuen. Ondoren, Arkeologia Klasikoko irakasle titularra izan zen Napoliko Federico II Unibertsitatean.

Osanna *Archäologischer Anzeiger* eta *Ostraka* aldizkarietako aholkularitza-batzorde zientifikoetako kide da 2012tik.

2014ko martxoaren 4an Osannak Ponpeia, Herkulano eta Stabiako Ondare Arkeologikoko zuzendaritza hartu zuen. 2016tik 2020ko uztailera arte, Ponpeiako Arkeologia Parkeko zuzendaria izan zen.

2020ko uztailean Italiako Kultura Ondare eta Jardueren Ministerioko Museoen Zuzendari Nagusi izendatu zuten. 2021eko apirilean, Osannak Paestum eta Elea-Veliako Arkeologia Parkeko behin-behineko zuzendaritza bere esku hartu zuen, zuzendari berria aukeratzeko lehiaketa egin arte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Gazzetta del Mezzogiorno
2. ↑    2021-04-12.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19915273
* Commonscat Multimedia: Massimo Osanna

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 61633986
* ISNI: 0000 0001 1766 2586
* BNF: 12404585p (data)
* GND: 132531569
* LCCN: nr94039549
* NLA: 35393021
* SUDOC: 033149879
* ORCID: 0000-0002-3217-2953
* ICCU: MILV106667
* **Bilduma digitalak**
* Persée: 35162
* Dialnet: 822605

 |

* Wd Datuak: Q19915273
* Commonscat Multimedia: Massimo Osanna