**Burger King Corporation edo BK** janari azkarra eskaintzen duen jatetxe-kate estatubatuarra da. 1954an Miamin (AEB) jaio zen James McLamore eta 1927an Lebanon (Pensilvania) jaio zen David Egerton sorturikoa. Jatetxe-kate bat da zein nazioartean kokaturik dago eta hanburgesak egiten espezializatzen dena nagusiki. Ordura arte existitu gabeko kontzeptuarekin ekin zioten ibilbideari: *«Harro gaude gure bezeroei sutan egindako hanburgesarik onenak, eta bestelako produktu dastagarri eta osasuntsuak zerbitzatzeaz. Hori gara gu»*.

Enpresaren leloa *«Nahi duzun bezala»* da. Izan ere, Whopper izeneko hanburgesak nahi diren osagaiak kendu edo gehitzeko aukera ematen du. McDonald's eta Wendy's enpresekin batera, munduko hanburgesa saltzailerik handiena da. Munduko 57 herrialdetan ditu jatetxeak, euretako %75 AEBetan. 2002an, 11,3 milioi dolarretakoa zen enpresaren kapitala.

Hanburgesa da Burger Kingen produktu nagusia, baina entsalada eta oilaskoaz egindako janariak ere zerbitzatzen ditu. 2000an eskaintza handitu egin zuen enpresak, eta ordutik menu begetarianoa ere badu.

Historia
--------

### Aurrekariak

Burger Kingen aurrekoa 1953an sortu zen Jacksonvillen, Floridan, 'Insta-Burger King' izena hartuta. McDonald 's anaiak San Bernardinoko (Kalifornia) jatorrizko dendaren kokalekuan bisitatu ondoren, sortzaile eta jabeek (Keith J. Kramer, eta bere emaztearen osaba Mateo Burns), Insta izeneko bi ekipo-piezetarako eskubideak erosi zituztenak, beren lehen jatetxea ireki zuten. Beren ekoizpen-eredua erositako makinetako batean oinarritzen zen, Insta-asador izeneko labean. Labe honek arrakasta handia izan zuen, eta laster frankizia guztiek bat eskatu zuten. 3 Konpainiak 1959an porrot egin ondoren, frankiziatuek erosi zuten Miamin eta Floridan, baina baita James McLamorek eta David R. Edgertonek ere. Hauek kateko enpresen berregituraketa hasi zuten, Burger King izena aldatzea bezala. Enpresa erakunde independente gisa zuzendu zuten zortzi urtez, 1967an Pillsbury konpainiari saldu aurretik.

### Burger King

Burger King logoa
1954ko abenduaren 4an sortu zen Miamin, James McLamore eta David R. Edgerton izeneko bi gazte ekintzailek jatetxe hau inauguratu zutenean, existitzen zen eta gaur arte mantendu den kontzeptu desberdin batean oinarrituta: «The Home of The Whopper».

1955ean, 'produktu erregea' markaren irudi gisa sartu zen, eta erreferentzia gisa iraun du: Whopper, Burger Kingen produktu nagusia. 1958an Miamin lehen telebista-iragarkia atera zen, eta horrek 50 urte baino gehiagoko telebista-kanpaina bati bide eman zion. 1959an marka frankizien bidez hedatzen hasi zen, bere operazioak Estatu Batuetan zehar hedatuz eta ondoren mundu mailan. Horrela, 1963an, lehen jatetxea ireki zuen Estatu Batuetatik kanpo, Puerto Ricon. 1974an «HAVE IT YOUR WAY» (Zuk nahi duzun bezala) merkataritza-kanpaina hasi zen, bezeroei hanburgesen osagaiak pertsonalizatzea ahalbidetuz. 1975ean zerbitzu berri bat hasi zen, bezeroei beren produktuak autotik jaitsi gabe jasotzeko aukera ematen ziena. Urte berean, frankiziak bere lehen lokala ireki zuen Europan: Madrilen, Rosa Morena nazioarteko abeslaria izan zen inaugurazioaren irudia.5 Eguneko lehen orduetan bezeroen eskaria zela eta, 1979an, gosarien menua gehitu zen.

  

1989an, Grand Metropolitan PLC konpainiak Burger Kingen eskubideak erosi zituen, 1967an eskubideak erosi zituen Pillsburyren akzioak erosiz. 1997an, Grand Metropolitan PLCk bat egin zuen Guinnessekin, eta Diageo PLC bihurtu zen, elikagaien munduko liderra eta Burger King Corporationen eskubideen jabea. Erosketa berri bat 2002. urterako sortu zen, Texas Pacific Group, Bain Capital Partners eta Goldman Sachs Capitalek marka-eskubideak erosi zizkioten Diageo PLCri, jabetza Estatu Batuetara itzuliz. 2004an, 'erregea' berpiztu egin zen marketin-ibilgailu nagusi gisa; izan ere, 1998an, logotipoa eta jatetxeak eguneratu zirenean, alde batera utzi zen irudi mitiko hori. Whopperren 50. urteurrenerako, 2007an, kanpaina bat diseinatu zen, menutik desagertzea simulatzeko.

Burger king Namba
2010ean, Rio de Janeiron egoitza zuen 3G Capital enpresak markaren eskubideak erosi zituen. Urte berean, Burger Kingek polemika handia sortu zuen Andre-Pierre Gignac futbolari frantziarra umiliatzeagatik eta bere publizitatean gehiegizko pisua izateagatik, non «Whopper pour Gignac bat» zioen.

Espainiako Lehen Mailako (Santander Liga) Getafe C.F. taldearen babesle ofiziala izan da, baita Merida FC, Mexikoko MX Igoera, Italiako US Palermo eta Australiako Perth Glory taldeen babesle ere.

Bakearen Nazioarteko Eguna zela eta, Burger Kingek Mc Donald 'sekin zuen lehia egun batez behintzat alde batera uztea proposatu zuen. Formula intsignia bi hanburgesen — Big Mac eta Whopper — nahasketa hanburgesa bat sortzea zen, eta egun bakar batez Atlantan irekiko zuen jatetxe batean saltzea, bi konpainien egoitzen erdian dagoen hirian. Mozkinak Peace One Day-ra joango lirateke, irabazi-asmorik gabeko erakunde batera.

2021ean, bere logotipoa berriz diseinatu zuen, 1969 eta 1999 artean erabilitakoetan oinarrituta, eta nostalgiara jo zuen.

Mugimendu Internazionalak
-------------------------

Burger King bere guraso-enpresaren frankizia gisa hasi zen, Insta-Burger King. Estatu Batuetan hazten joan zen kokapen korporatiboen eta frankizien konbinazio bat erabiliz, 2013an partaidetza sozialak kendu aurretik. 1969an hasi zen nazioartean hedatzen, Windsor herrian (Ontario, Kanada), 11 tokitan, 1971n Australia eta 1975ean Europan jatetxe batekin Madrilen, Espainia. Latinoamerika bere merkatuaren zati bihurtu zen hamarkada horren amaieran, non Mexikon hasi ziren. 1970eko amaieran eta 1980ko hasieran Caracasen, Venezuelan, Txileko Santiagon eta Argentinako Buenos Airesen jardun zuen. Asiak 1980ko hamarkadan jarraituko zuen, gero Afrika iparraldea eta Ekialde Ertaina handik gutxira. Saharaz hegoaldeko Afrika eta burdinazko gortinaren nazio zaharrak askoz beranduago etorriko ziren, 1990eko amaieratik aurrera eta 2010era arte. Beste herrialde latindar batzuek ere jaso zuten marka, hala nola Brasilek, Kolonbiak, Ekuadorrek, Boliviak, Peruk, Uruguaik eta Paraguaik.

Konpainiak hiru segmentutan banatzen ditu bere nazioarteko operazioak: Ekialde Hurbila, Europa eta Afrika zatiketa (EMEA), Asia eta Ozeano Barea (APAC), eta Latinoamerika eta Karibea (ALC). Eskualde horietako bakoitzean, Burger Kingek hainbat filial ezarri ditu lurralde berrietara hedatzeko elkarte eta aliantza estrategikoak garatzeko.

### Merkatu abandonatuak

1997tik 2003ra arte jardun zuen Australian. Urte horretan, denda guztiak Japoniarrak eta Jack 's izendatu zituzten, baina konpainiaren ordezkari izaten jarraitzen dute. Costa Rican lan egin zuen 1992tik 2015era arte, 29 jatetxe egon ziren herrialdean 1992tik, baina guztiak itxi egin zituzten 2015eko urrian, janari lasterreko beste marka batzuen lehia handia eta matrize-etxearen partaidetza-galera eta lizentzia-arazoak zirela-eta. 2016ko ekainaren 15ean, bere eragiketak berrabiarazi zituen herrialdean, La Paz parkean kokatutako lokalarekin hasiz, Goicoechea lokalarekin eta Tibasekoarekin jarraituz. Gaur egun, 27 jatetxe ari dira lanean berriro herrialdean.

Helsinkin eta Tamperen operatu zuten 1980an, epe labur batean. Burger King itzuli egin zen, eta jatetxe berri bat ireki zuen Finlandian, 2013.14an. Frantzian 1980tik 1998ra aritu zen, baina itzuli egin zen, eta lokal bat ireki zuen Marseillako aireportuan, 2012.15eko abenduaren 22an. Ez dakigu noiz utzi zuen Burger Kingek Grezia. Egia esan, 2004an jarduten zuen, eta, ziurrenik, 2009ra arte. 2014ko abenduan, itzuleraren berri eman zuen.16 Israelen egon zen 1994tik 2010eko maiatzera arte, eta Burgeranch izena eman zioten, baina 2015eko ekainean, kateak iragarri zuen herrialde horretan berrabiaraziko zutela, eta jatetxe bat ireki zuen Tel Aviveko Rabin plazan. Ez dauden beste herrialde batzuk Islandia, Errumania, Eslovakia, Ukraina eta Ameriketako Estatu Batuetako Birjina Uharteak dira. 2018tik eta 2018-2019ko Nikaraguako protesten ondorioz, Burger Kingek operazioak amaitu zituen Nikaraguan, inolako komunikatu ofizialik gabe.

Produktuak
----------

Burger Kingen aurrekoak 1953an Jacksonvillen lehen aldiz ireki zuenean, bere menua oinarrizko hanburgesak, patata frijituak, freskagarriak, irabiakiak eta postreak izan ziren nagusiki.

1957an sortu zenetik, Whopper katea katearen sinonimo eta publizitatearen gune bihurtu zen.17 Konpainiak kiosko estiloko jatetxe berriak ere izendatu zituen: «Whopper Bar».

Donald Smithen «Phoenix operazioa» 1978an hasi zen, eta, horren ondorioz, sandwich berezien lerro bat gehitu zen 1979an. Ildo horrek BK menuaren zabalkuntza esanguratsua ekarri zuen hanburgesak ez ziren ogitarteko askorekin, oilaskoa eta arrain-eskaintzak barne. Talde demografiko espezifiko batera iristeko lehen saiakeretako bat izan zen, kasu honetan hamazortzi eta hogeita hamalau urte bitarteko helduak, kalitate handiagoko produktu batengatik gehiago ordaintzeko prest zeudenak.

Menu whopper
Salmenta gehigarriak sortzeko, noizean behin menuan oinarrizko produktuen edo sasoiko produktu berrien bertsioen eskaintzak sartzen ditu. Texas Doble Whopper eta txanpiñoiekin edo suitzar gaztarekin egindako sandwich batzuk, besteak beste, hainbat urtez txandakatu dira, eta haragi-pasteleko sandwich berezia bezalako produktuek ez zuten interesa sortzea lortu eta bertan behera geratu ziren. Hala ere, Estatu Batuetan esperientzia handia izan arren, askok arrakasta izan dute atzerriko merkatuetan, eta eskualdeetako gustuetara egokitutako platerak ere eskaintzen dituzte. Horrez gain, 2011tik aurrera, konpainia gizonezkoei zuzendutako menutik urruntzen hasi zen, eta elementu berriak sartzea eta produktuak eta bilgarriak birformulatzea erabaki zuen, enpresaren 3G kapitala berregituratzeko planaren barruan.

Lan taldea
----------

Burger king Burlington
Konpainiaren taldea arduratzen da menua prestatzeaz eta hanburgesak prestatzen ditu, beti parrilla mekaniko batean eginak; jatorrizko unitatea, Insta-Broiler izenekoa, Insta-Burger Kingeko sortzaile taldeak erabilitako piezetako bat izan zen, jatetxe berria ireki aurretik erositakoa. McLamore eta Edgerton enpresaren kargu egin zirenean, unitate hobetu batera aldatu zen, Flame Broiler deiturikora, eta horrek konpainian iraun zuen hurrengo 40 urteetan.

XX. mendearen amaieran, Burger King abiadura aldakorreko parrilla bat garatzen hasi zen, hainbat egosketa-tasa eta denbora-tarte izan zitzakeena.19 Unitate berri horiek 1999an hasi ziren proba moduan erabiltzen, eta 2008-2009 urteetan konpainiaren bi ereduak izan ziren.

Monitorizazio-sistema bat ere badu, produktuaren kalitatearen jarraipen zehatzagoa egiteko. Aldi berean, konpainiak eta frankiziadunek metodo bat erabiltzen dute kostuak arrazionalizatzeko eta salmentak eta produktuaren erabilera zehaztasun handiagoz proiektatzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Burger King» *www.burgerking.es* (Noiz kontsultatua: 2022-10-19).
2. ↑   Sportsmail. «Getafe get shirty: Spanish fans have beef with La Liga team's new Burger King kit» *Mail Online* (Noiz kontsultatua: 2022-10-19).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bloomberg; AFP.  (2015-08-26). «Burger King ofrece a McDonald’s una tregua en la guerra de la hamburguesa» *El País* ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2022-10-19).
4. ↑   **(Ingelesez)** Arias, L..  (2015-10-05). «A whopper of a decision: Burger King closes its operations in Costa Rica» *The Tico Times | Costa Rica News | Travel | Real Estate* (Noiz kontsultatua: 2022-10-19).
5. ↑   «Burger King menu to get creative | QSRweb.com» *web.archive.org* 2011-07-15 (Noiz kontsultatua: 2022-10-19).
6. ↑   «Hey, No Whopper on the Menu?! - WSJ.com» *web.archive.org* 2009-04-17 (Noiz kontsultatua: 2022-10-19).

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Web orri ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q177054
* Commonscat Multimedia: Burger King

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132616942
* LCCN: n87149888
* NKC: pna2017965753
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q177054
* Commonscat Multimedia: Burger King