recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Russell konderria** (ingelesez: *Russell County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Jamestown da. 2010eko zentsuaren arabera 17.565 biztanle zituen, Russell kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Russell konderriak 732,64 kilometro koadro ditu. Horietatik 75,68 ura dira. Beste 656,97 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 23,97 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 17.565 pertsonetatik 17.261 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 585 dira. 79 beltzak edo afroamerikarrak. 34 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 40 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 150 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q373348
* Commonscat Multimedia: Russell County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153625207
* LCCN: n82048108
* NARA: 10039060
* **Lekuak**
* OSM: 1846583
* TGN: 2000841

 |

* Wd Datuak: Q373348
* Commonscat Multimedia: Russell County, Kentucky
Stourhead, Wiltshiren (Ingalaterra), Henry Hoarek diseinatua (1705–1785), "lehen lorezain paisajista, obra bakar batean erakutsi zena, goi-mailako jenioa".
**Paisaiaren arkitektura** aire zabaleko eremuak, mugarriak eta egiturak diseinatzea da, ingurumen-, gizarte-, jarrera- edo estetika-emaitzak lortzeko. Horretarako, egitura batzuen diseinu sistematikoa eta ingeniaritza orokorra (eraikitzeko eta giza erabilerarako), paisaiaren baldintza eta prozesu sozial, ekologiko eta lurzoruaren ikerketa, eta lortu nahi diren emaitzak sortuko dituzten beste esku-hartze batzuen diseinua sartzen dira. Lanbidearen irismena zabala da, eta zenbait azpikategoriatan bana daiteke, besteak beste, arkitekto profesionalak edo paisaia-lizentziadunak. Horiek gobernuen agentziek arautzen dituzte, eta esperientzia dute giza erabilerarako egitura eta lur-forma ugari diseinatzeko; paisaiaren diseinua, lizentziadun lanbide bat ez dena; lekuaren planifikazioa; euri-uraren kudeaketa; higaduraren kontrola; ingurumen-leheneratzea; parkeak, jolas-jarduerak eta hiri-plangintza; paisaia-plangintza eta -eskala desberdinak ezartzea. Paisaiaren arkitekturaren lanbidean diharduen bati **paisaiaren arkitekto** dei dakioke; hala ere, lizentzia profesionalak behar diren jurisdikzioetan, paisaiaren arkitekturako lizentzia dutenak baino ez dira izaten maiz, eta horri paisaiaren arkitekto dei dakioke.

Errefeentziak
-------------

1. ↑   Jellicoe, Geoffrey.  (1987). *The landscape of man : shaping the environment from prehistory to the present day.*  (Rev. and enl. ed. argitaraldia) Thames and Hudson ISBN 0-500-27431-2. PMC 15614189. (Noiz kontsultatua: 2022-02-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47844
* Commonscat Multimedia: Landscape architecture

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX525291
* GND: 7700528-4
* LCCN: sh85074398
* NDL: 00574922
* NKC: ph116723
* NARA: 10640350
* AAT: 300054157
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q47844
* Commonscat Multimedia: Landscape architecture
**Joxe Felipe Auzmendi Lizarralde** (Beasain, Gipuzkoa, 1965) telebista-aurkezlea da.

1983an, itzulpen, ekoizpen eta bikoizketa lanak egiten hasi zen. Horrez gain, publizitatean eta hainbat irratsaiotan ere aritu zen telebistan lanean hasi aurretik. Hainbat saio eta ekitaldi aurkeztu ditu Joxe Felipe Auzmendik Euskal Telebistan, hala nola *Zaleon Tourra* eta *N.Y. 48 Ordu* dokumentalak. Halaber, *Izar Bila, Txandaka, Bila Dabilena, Gezurra Nagusi, 22ra, Jaiak, Telletxea’s Txou, Hori da Arrazoia, Erletxea* eta *Cosas de Dos* saioetan aritu da.

Bikoizketa aktore gisa ere ibilia da, eta Dragoi Bola serieko Freezer pertsonaiarena da haren rolik ezagunenetariko bat.

Egun, Saski Baskonia saskibaloi taldearen *speaker* lanetan dabil, taldearen etxeko partidetan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Joxe Felipe Auzmendi*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Joxe Felipe Auzmendiren Twitter kontua

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260899
* Commonscat Multimedia: Joxe Felipe Auzmendi

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX1503957
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 25137

 |

* Wd Datuak: Q12260899
* Commonscat Multimedia: Joxe Felipe Auzmendi
**Joshua Simmonds**, (Ringwood, Victoria (Australia), 1995eko urriaren 4a), belar-hockeyan lehiatzen den kirolari australiarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta zilarrezko domina eskuratu zuen belar-hockeyan Australiako taldearekin, Belgikaren atzetik eta Indiaren aurretik. 

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Daniel Beale, Joshua Beltz, Tim Brand, Andrew Charter, Tom Craig, Matt Dawson, Blake Govers, Jeremy Hayward, Tim Howard, Dylan Martin, Trent Mitton, Eddie Ockenden, Flynn Ogilvie, Lachlan Sharp, Joshua Simmonds, Jacob Whetton, Tom Wickham eta Aran Zalewski-k.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Joshua Simmonds» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Joshua Simmonds» FIH **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q69849572

 |

* Wd Datuak: Q69849572
**Josetxo Zaldua Lasa** (Elizondo, Nafarroa 1951ko abuztuaren 16a, - Mexiko 2021ko irailaren 28a), kazetari eta argazkilari nafar eta mexikarra izan zen, 1980tik Mexikon bizi izan zena, eta ardura karguak izan zituena Mexiko Hiriko *La Jornada* egunkarian.

Ibilbide profesionala
---------------------

*Egin* egunkarian egin zuen 1970eko hamarkadako azken urteetan, baina 1978an, ETAko kidea izateaz akusatuta, Ipar Euskal Herrira aldatu zen. 1980an Mexikora joan zen bizitzera, eta kazetaritza lanean jardun zuen han, lehenbizi *Unomásuno* egunkarian, eta 1984tik aurrera, proiektu berri batean: *La Jornada* egunkariko talde fundatzailekoa izan zen, eta hartan egin zuen lan harrezkero.

Josetxo Zalduak 70 urte berriki eginak zituen. Bere emaztea Sandra García eta alaba Amaia Zaldua García Mexikon zituen eta Euskal Herrian bere seme nagusia Íñigo, bere bilobak eta bere anai-arrebak Itziar, Jesús Mari eta Jon.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2
2. 1 2    Berria. «Josetxo Zaldua kazetaria zendu da» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2021-09-29).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Demos, Editorial; Petrich, Blanche. «La Jornada - Fallece Josetxo Zaldua, Coordinador General de Edición de La Jornada» *www.jornada.com.mx* (Noiz kontsultatua: 2021-09-29).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108744542

 |

* Wd Datuak: Q108744542
**KAA Gent** edo **Koninklijke Atletiek Associatie Gent** Belgikako futbol taldea da, Gante hirian egoitza daukana. Belgikako liga bat eta hiru kopa irabazi ditu.

Historia
--------

1864 urtean sorturiko taldea da, Belgikako zaharrenetakoa, hasiera batean hockey-an eta lasterketatan aritzen zen. Dena dela futbolaren atala 1900 urtean eratu zen. *Société Gymnastique la Gantoise* izen frantsesarekin sortu zen eta gaur egungo izen neerlandesa 1971 urtean hartu zuen. *De Buffalo's* ezizenaren jatorria XX menearen hasieran jarrio zioten Buffalo Billek bere zirkuarekin hirira etorri zenean.

Gante 1913 eta 1929 artean Belgikako lehen mailan aritu zen, bai eta 1937 eta 1967 artean ere. 1954 urtean hirugarren egin zuen ligan, bigarrenarekin berdinduta eta RSC Anderlecht irabazlearengandik puntu bakarrera. Lehenengo titulua 1964ko kopa izan zuen eta hurrengo urtean Europako Errekopa jokatu zuen, dena dela lehenengo itzulian West Ham United-ek kanporatu zuen.

1967an jeitsi zenetik arazo ugari izan zituen eta hirugarren mailan ere aritu zen 1974-75 denboraldian. 1980an berriz lehen mailara igo zen eta 1984an bigarren Kopa eskuratu zuen. Hurrengo urteetan ligako goiko postuetan ibili zen eta jokatu zuen UEFA Kopan ere. 1987an berriz maila galdu zuen baina 1989an berriz igo eta ordutik lehen mailan mantendu da.

1992ko UEFA Kopan Lausanne-Sport, Eintracht Frankfurt eta Moskuko Dinamo garaituta final laurdenak jokatu zituen Amsterdamgo Ajaxen aurka. Etxean 0-0 berdindu zuen baina Amsterdamen 3-0 galdu zuen.

XXI mendean 2006 eta 2007an UEFA Intertoto kopako finalak jokatu zituen baina ezizn izan zuen titulua irabazi, 2006an Grasshopper-ek 3-2 irabazi zion eta 2007an Aalborg-ek emaitza berarekin. 2010an Belgikako hirugarren kopa lortu zuen eta ligan bigarren gelditu zen. 2014-15 denboraldian lehenengo aldiz Ligako txapelduna izan zen.

Palmaresa
---------

### Belgikan: 5

* Belgikako Liga (1): 2015.
* Belgikako Kopa (4): 1964, 1984, 2010, 2022.
* Belgikako Superkopa (1): 2015.

### Nazio artean: 0

* UEFA Kopa (0): final laurdenak 1992an.
* UEFA Intertoto Kopa (0): finalista 2006 eta 2007an.

Kanpo estekak
-------------

* **(Nederlanderaz)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18232
* Commonscat Multimedia: AA Gent

---

 |

* Wd Datuak: Q18232
* Commonscat Multimedia: AA Gent
**Kaura** aintzira Enontekiö udalerri finlandiarrean dagoen aintzira txikitxo bat da. Norvegiako mugatik eta Marttajärvi aintziratik hurbil dago, Tarvantovaara Eremu Basatian; ondorioz, babestuta dago. Bertan eta inguruko zuhaiztietan hegazti kopuru eta espezie anitz aurki daiteke; ipar-belatzak, eskandinaviako lagopodoak, arrano beltzak eta txirri hankalaburrak, esaterako. Inguruko baldintza latzei probetxu ateratzea lortu duten animalia asko dago ere; hala nola, azeri zuri eta gorriak, elur-oreinak, erbinude zuriak, lursaguak, ipar-katamotzak, jatunak, mendi lemingak, lursagu txikiak eta tundrako satorrak .

Uda partean iristen diren beste ohiko biztanle batzuk hartz arreak eta otsoak dira.

Marttajärvi hegoaldean da **Kaura**ren bizilagun nagusia. Ura lurpeko pasabideetan barrena, Puussasjoki eta Uijajoki ibaiek osatzen duten Hietajoki ibaira, eta Tarvantojoki ibaira iristen dira. Biak, Könkämäenora isurtzen dira Kaaresuvanto eta Kuttanen herrixken parean, hurrenez hurren, azkenik, Bothniako Golkoan bukatzeko. Arrantza ez da oso ospetsua aintzira honetan, baina laponiako amuarrain artiko, amuarrain marroi eta izokin asko aurki daiteke bertan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Tarvantovaaran erämaa-alue

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261387

 |

* Wd Datuak: Q12261387


| Enontekiöko aintzira garrantzitsuenak |
| --- |
| Saana mendixkako ikuspegi urtsuakSaana mendixkako ikuspegi urtsuakMalla Erreserba Naturaleko Kilpisjärvi aintziraMalla Erreserba Naturaleko Kilpisjärvi aintziraAilakkajärvi • Guoskatjávri • Iso Salankijärvi • Iso Leveä • Kalaton • Kalatonjärvi • Kaura**Kelottijärvi** • Ketojärvi • **Kilpisjärvi** • Kivijarvi • Lijankijärvi • Marsujärvi • Marttajärvi • MelajärviMuotkajärvi • Näkkäläjärvi • **Ounasjärvi** • Palojärvi • Pasmajärvi • Peerajärvi • PeltojärviPeriläjärvi • Pitsusjärvi • **Pöyrisjärvi** • Riimmajávri • Salttijärvi • Seitavuopio • SomasjärviSotkajärvi • Termisjärvi • Tuolpajärvi • Tuorkottajärvi • Vuomajärvet • Vuontisjärvi • Ylimmäinen |
**Russian Five**, **Red Army** edo **The Big Red Machine**, euskaraz *Bost Errusiarrak*, *Armada Gorria* edo *Makina Gorri Handia*, 1994-1998 artean, AEBetako NHLko Detroit Red Wings taldean jokatutako Sergei Fedorov, Slava Fetisov, Slava Kozlov, Igor Larionov eta Vladimir Konstatinov errusiar izotz hockey jokalariek jaso zuten ezizena da.

Aurrez, 1980ko hamarkadan, HC CSKA Mosku eta Sobietar Batasuneko izotz hockey selekzio nazional ia garaitezinean jokatuak ziren. Ondoren, 1991ko Sobietar Batasunaren desegitearekin batera AEBetara Amerikar ametsa betetzera joan ziren.

Hasiera batean, bost errusiarrek estatubatuar talde banatan jokatu zuten, beren joko dotorearengatik estatubatuar jokalari astarkirtenen artean andereak ziruditela, baina ez zuten emaitza onik ateratzen eta estatubatuar ikusleak ere ez zeuden "sobietar etsaiak" txalotzearen alde. Baina, Detroit Red Wings taldeak bostak fitxatu eta beren kaxara eta joko estiloan jokatzera lagatzea erabaki zuenean, gauzak goitik behera aldatu ziren, jada ez baizitzaien estatubatuar estiloa derrigorrean ezartzen. Errusiarrek estatubatuarrek ez bezala, izotz hockeyean jokatzeko askoz ere estilo teknikoagoa zuten, pastilla futbolean bezala alde batetik bestera eta jokalaratik bestera azkar mugituz eta arerioak engainatuz, azkenean atera jaurtiz. Aldiz, estatubatuarren estiloa askoz ere zuzen eta oldarkorragoa zen.

Honela, bost errusiarrek 1997ko Stanley Cup txapelketa nagusitasun osoz irabaztea lortu zuten.
Animazioa: gas baten konprimagarritasuna jarraieko tenperaturan.
**Konprimagarritasuna**, gorputzek presio edo konpresio jakin baten eraginpean beren bolumena txikiagotzeko duten materiaren propietate bat da.

Solido, likido eta gasen konprimagarritasuna
--------------------------------------------

Orokorrean, sistema egonkor baterako konprimagarritasuna zenbaki positiboa da, horrek sistemaren gain presioa handitzean bere bolumena txikiagotuko duela esan nahi du. Alderantziko kasuan, sistema ez egonkorretan, adibidez, sistema kimiko batean presioak leherketa eragin dezake. Solidoak molekula mailan konprimitzeko oso zailak dira, solidoek dituzten molekulak elkarren artean oso itsatsiak baidaude, hortaz, molekulak beren artean hurbiltzeko eta aldarapen-indar indartsuak ez agertzeko beren artean tarte gutxi dute. Egoera hau gasetan guztiz bestelakoa da, hauek molekulak oso bananduak dituztenez, presio baldintzetan eta tenperatura normaletan oso konprimagarriak baidira. Likidoak tenperatura bañdintza eta presio normalen eraginpean konprimitzeko nahiko zailak dira, halere solidoek baina konprimagarritasun zertxobait handiagoa dute.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8067817
* Commonscat Multimedia: Compressibility

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4199865-0
* AAT: 300056194
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q8067817
* Commonscat Multimedia: Compressibility
**Kauterak** Zuberoako maskaradetako pertsonaiak dira, beltzen taldeko kideak. Nagusia **Kabana** da, **Pitxu** mutila, eta **Pupu**, **Fripu** edo **Bizunu** deitutako beste batzuk ere izaten dira. Lanbidez perzkinak dira, eta jaunaren pertza petatxatzea da beren joküa. Oso bihurriak dira, eta ikusleak maiz zirikatzen dituzte.

Arropa zarpailez beztiturik agertzen dira: kapela beltzak, animalien adarrekin edo hegazti hegoekin edertuak, beroki beltz luzeak eta bortzegiak. Aurpegiak beltzez zikinduak edo mozorroz estaliak izaten dituzte. Bizkarrean, hizki handiz idatzirik, kauteraren izena eta *bertuteak* agertzen dira. Esate baterako: *PITXU/ Lanik, comme un fou/ Edaten ere beaucoup/ eta neskatilekin pas du tout*, *PHUZU/ Pintukari/ Hogakari/ Urdankari/ Zilokari/ Uhuñ* edo *MATXU/ Azkarki/ Txerkatzen/ Xiloak eta/ Urzoak*.

2010eko Larraineko maskaradetako kauterak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Santamaria, Javier. *Kauterak.*  Auñamendi Entziklopedia [on line], 2023, aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2023-2-17).
2. ↑    *Maskaradada Errenterian: dantza, zurruta eta antzerkia.*  dantzan.eus (Noiz kontsultatua: 2023-2-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261389
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 76881

 |

* Wd Datuak: Q12261389


| Zuberoako maskaradak |
| --- |
| **Gorriak :** Txerreroa • Gathuzaina • Kantiniersa • Zamalzaina • Entseinaria • Marexalak • Khestuak • Jauna eta Anderea • Laboraria eta Laborarisa • Kükülleroak
**Beltzak:** Xorrotxak • Buhameak • Kauterak • Bedezia |
**Kaseina** (latinetik, *caseus* = gazta) esnearen proteina nagusia da. Esnean ez ezik, esnekietan ere (jogurt, gazta...) ugaria da. Kaseina fosfoproteina bat da, hots, bere talde prostetikoan azido fosforikoa duen proteina. Gazta egiteko prozesuan hauspeatzen du esneari gatzagia botatzen zaionean.

Esne guztiek ez dute kaseinaren kopuru berdina: behi-esnean, esaterako, kaseina proteina guztien %82a den bitartean, giza-esnean %40a besterik ez da.

Gatzagiaren eraginez gain, ingurunea azidotzen denean kaseinak ere hauspeatzen du (bakterio laktikoek, laktosa azido laktikoa bihurtzean, esnearen pHa jaitsi eta kaseinaren hauspeatzea eragiten dute)

Gutxienez lau kaseina mota daude esnean: α1, α2, β, γ eta K. Denek hauspeatzen dute pH berean (pH = 4,6)

Kaseina hauspeatu dadin inguruneak kaltzioa izan behar du. Kaltzioaren ezean ez dago hauspeatzerik, kaseinak kaltzio kaseinato moduan hauspeatzen baitu.

Proteina honek hainbat erabilera industrial ditu: plastikoak egiteko, adibidez. Hainbat pintura eta itsasgarri batzuk ere kaseinarekin fabrikatzen dira. Ardoak klarifikatzeko ere erabiltzen dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Nutrizioa eta Dietetika Hiztegia] [2016]
2. ↑  Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2002]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193970
* **Identifikadoreak**
* BNF: 11965926g (data)
* LCCN: sh85020578
* NDL: 00565268
* NKC: ph553985
* AAT: 300011799
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D002364
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 9000-71-9
* DrugBank: 10516
* UNII: 48268V50D5
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 9000-71-9

 |

* Wd Datuak: Q193970
**Pakistan Monumentua** (urdueraz: **یادبود پاکستان**) Pakistango Islamabad hiriburuan dagoen monumentu bat da, pakistandarren batasuna irudikatzen duena. Muino batean kokaturik dagoenez Islamabad eta Rawalpindi hirietatik ongi ikusten da, eta toki turistiko nagusietako bat bihurtu da, egunero 1.500 turista hartzen ditu batazbeste.

Historia
--------

2002an planteatu zen horrelako monumentu baten beharra. Kultura Ministerioak lehiaketa antolatu zuen eta 20 proposamen jaso ziren. 2003ko uztailaren 10ean Arif Masoud-en proiektua izendatu zuten irabazle.

2004ko maiatzaren 25ean ezarri zen aurreneko harria eta 2007ko martxoaren 23an inauguratu zuen Pervez Musharaf presidenteak.

Deskribapena
------------

2'8 hektareatako azalera hartzen du Shakarparian mendien oinean, eta mogolen arkitekturako mukarna tradizionaletan inspiraturik lore erraldoi baten petaloak irudikatzen ditu. Lau petalo handi ditu eta bakoitza Pakistango kultura nagusi baten sinboloa da; Punjab, Balutx, Sindhi eta Paxtun kulturak. Hiru petalo txikiago ere baditu eta herrialdean dauden gutxiengoak errepresentatzen dituzte. Petaloak granitozkoak dira eta Pakistango paisaien marrazkiez eta Pakistanen independentzia prozesuak ezinbestekoak izan ziren liderren irudiez eta musika eta dantza eszenez apaindurik daude.

Petalo guztiek Pakistango banderak duen ilargi erdia eta izarra babesten dute. Izarraurrezko izarrak ditueen granito beltzez osatua dago eta ilargia altzairuzkoa da eta inspiraziozko idatziak ditu.

Erabilera
---------

Monumentu nazionala izateaz gain Pakistanen sorrera eta historia erakusten duen museoa ere bada. Argizari museoa ere badu barnean. Horretaz gain auditorio txiki bat ere badago, 62 eserleku dituena.

Monumentuaren ertz batean Islamabad hiriaren ikuspegi itzela duen plataforma garai bat dago.

Iruditegia
----------

* Pakistan Monumentua.Pakistan Monumentua.
* Hiru petaloren erdia ilargia.Hiru petaloren erdia ilargia.
* Erdiko plataforma, izarra eta ilargia.Erdiko plataforma, izarra eta ilargia.
* Monumentuaren arkuak.Monumentuaren arkuak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Pakistan.Gov.pk - The Official Web Gateway to the Government of Pakistan» *web.archive.org* 2007-11-16 (Noiz kontsultatua: 2022-03-04).
2. 1 2   **(Ingelesez)** «ISLAMABAD: Monument to be built at Shakarparian» *DAWN.COM* 2004-01-10 (Noiz kontsultatua: 2022-03-04).
3. 1 2   **(Ingelesez)** «National Monument: Structure reflects history of Pakistan | The Express Tribune» *The Express Tribune* 2013-08-28 (Noiz kontsultatua: 2022-03-04).
4. ↑   Saleem, Raja M. Ali.  (2017). *State, nationalism, and Islamization : historical analysis of Turkey and Pakistan.*  ISBN 978-3-319-54006-1. PMC 993771933. (Noiz kontsultatua: 2022-03-04).
5. ↑   **(Ingelesez)** «Pakistan Monument Museum attracts people» *Daily Times* 2016-05-03 (Noiz kontsultatua: 2022-03-04).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3695640
* Commonscat Multimedia: Pakistan Monument Islamabad

---

 |

* Wd Datuak: Q3695640
* Commonscat Multimedia: Pakistan Monument Islamabad
**Karmele Soler Bontigui** (Donostia, ? - ) donostiar makillatzailea da.

Ibilbidea
---------

Aita futbolari profesionala zuen, eta ama estetizista; hark kutsatu zion makillajerako zaletasuna. Jaioterrian ikasi zuen estetika, eta bi urte geroago Madrilera jo zuen, Juan Pedro Hernández makillatzailearekin makillaje profesionala ikastera Estudio 24n. Alfredo Landaren eskutik Romana González makillatzailearen merezidun izatea lortu zuen José Luis Garciren *Sesión continua* (1984) filmean. Geroago, Zinemarako Makillajea espezialitatea egin zuen Parisko Societé Française de Maquillage delakoan. Bere lehen pauso profesionalak Miramongo EITB Donostia estudio hasi berrietan egin zituen, eta harrezkero ez dio inoiz etxe horretan lan egiteari utzi.

2015ean euskal zinemagintzako pertsona baten ibilbidea saritzen duen Zinemira Saria jaso zuen. Ibilbide luzea egina du zinemaren munduan Solerrek, eta titulu ugari jasoak. 2012. urtean Goya sari bat eskuratu zuen Pedro Almodovarren *La piel que habito* filmean egindako lanagatik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  sansebastianfestival.com
2. ↑   «Karmele Soler makillatzaile donostiarrak jasoko du Zinemira saria» *Berria* 2015-08-25 CC BY-SA 4.0 lizentziapean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q88287751

 |

* Wd Datuak: Q88287751
**Carmela Grazia Giuseppa Grima**, ***Karmni Grima*** ezizenez ezagunagoa (Għarb, Malta, 1838ko otsailaren 2a – Għarb, Malta, 1922ko otsailaren 25a) maltar nekazaria izan zen. Tradizio katolikoaren arabera, Andre Mariaren agerraldiaren lekukotzat jotzen zen.

Bizitza
-------

Għarb-en jaio zen 1838ko otsailaren 2an. Bere familiak ezizen kolektiboa *ta’ Pari* zuen. Bere gurasoek Thomas Grima eta Antonia Apap deitu zuten eta zortzi seme-alaba izan zituzten:

* Maria Angelica Francesca (1827—1860);
* Giuseppa Angelica Giovanna (1828—1898);
* Giuseppe Michelangelo Nicola (1831—1913);
* Michelangelo Paolo (1832—1918);
* Giovanna Guliana Margherita (1834—1899);
* Michelangelo Pubblio Dionisio (1835—1899);
* Carmela Grazia Giuzeppa (1838—1922);
* Andrea Aloysius Vincenzo (1840).

Tradizio katolikoaren arabera, 1883ko ekainaren 22an Karmni Grima kaperaren ondotik pasatu eta ahots misteriotsua entzun zuen: «Sartu ... sartu hemen. Urte oso batez ezin izango zara hona itzuli». Sartu zenean ahots bera entzun zuen: «*Agur Maria* hiru aldiz hirakurri ilobian igaro nituen hiru egunen oroimenez». Horren ondoren, Karmni gaixotu egin zen. Urtebete geroago kapera itzuli zen. Gertatutakoa Ġużeppi Cefai apaizari eta Francesco Portelli bizilagunari bakarrik kontatu zien. Bizilagunak erantzun zion berak ere entzun zuela ahots hori, eta ondoren bere ama sendatu egin zela. Karmni eta Francescorekin izandako elkarrizketen ondoren, Pietru Pace apezpikuak ondorioztatu zuen fenomenoek jainkozko izaera dutela.

Bizitzako azken hamabost urteetan, Karmni Grima ohean egon zen. 1922ko otsailaren 25an hil zen.

Omenaldia
---------

1931ean, eliza bat eraiki zen agerraldiaren lekuan.

1993an, Għarb-eko eskola bat bere omenez izendatu zen.

Karmni Grimaren etxea museo bihurtu zen.

Joan Paulo II.a Aita Santuak Karmni Grima aipatu zuen 1983ko abuztuaren 26an Maltako eta Gozoko apezpikuei idatzitako gutunean. Hala ere, «neska gazte» deitu zion, nahiz eta 1883an berrogeita bost urte zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Calleja, Toni.  (2018). [ «Karmni Grima (k/a ta’ Pari: 1838-1922)
Genealogical History»] *The Gozo Observer* (Noiz kontsultatua: 2020-05-11).
2. ↑   **(Ingelesez)**  *Rev John Scicluna.*  .
3. 1 2   **(Ingelesez)**  *History of Ta' Pinu Sanctuary.*   jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 27.02.2010).
4. ↑   **(Ingelesez)** Cauchi, Nicholas.  (1997). *Maltese Biographies of The 20th century.*  Michael J.Schiavone, Louis J.Scerri.
5. ↑   **(Ingelesez)**  *History of Our School.* .
6. ↑   **(Ingelesez)** «Karmni Grima’s house turned into a museum» *Times of Malta* 01.12.2013.
7. ↑   **(Italieraz)**  *Lettera di Giovanni Paolo II ai Fratelli Joseph, Arcivescovo di Malta, e Nicholas Cauchi, Vescovo di Gozo.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6372772

 |

* Wd Datuak: Q6372772
**Karmengo eliza** Arabako Gasteiz hiriburuan dagoen eliza bat da. Estilo neoklasiko modernoan eraikia dago eta arabar hiriburuko Manuel Iradier kalean dago. Zabalgunea auzoan dago.

Historia
--------

Elizaren multzoa eta konbentua 1897-1900 bitartean Fausto Iñigitz de Betolatza gasteiztar arkitektoak eraiki zuen Jacoba Aberasturi eta Eulogio Angulo ezkontideen aginduz. Arkiteko honek aurretik hiri berdinean dagoen Montehermoso edo Oihaneder jauregia berreraiki zuen. Halere, bere aurreko lanaren ezaugarria den estilo neogotikoa ez bezala, honakoan Iñigez de Betolazak XVIII. mendearen bigarren erdialdean nagusi ziren estiloak erabili zituen, ondorioz neobarrokoa eta neoklasizismoa uztartu zituen estiloko eraikina gauzatu zuen. 1900ko apirilaren 20ean eraikina inauguratu zen, 1890tik ordura arte Bizente Goikoetxea kaleko kapera eta etxe batzuetan bizi ziren Aita Karmeldar Oinutsen komunitate bat bertan bizitzen jarri zelarik.

1968 urtera arte komentua Ordenaren aurreapaizketan zeuden karmeldar ikasleentzako Ikastetxe Nagusia izan zen. 198tik aurrera Filosofia eta Teologia Ikastetxe Nagusia da, bertako ikasleek Diozesi Apaiztegian dagoen Teologia Fakultatean ikasi ohi dutelarik. 1970ean zaharberritua izan zen, bertan presbiterio berri batzuk eta aldare nagusia eraiki zen, eta 198-1987 artean eraldaketa funtzional bat egin zitzaion.

Tenpluan, diozesi parrokia izan gabe, eguneroko mezak eman ohi dira. Eliz erakunde ikuspuntutik ikusirik, 1980tik aurrera Gasteizko Karmengo eliza Nafarroako San Joakinen Probintziako Kuriaren etxea da, karmeldar probintzia honek bere barnean Araba, Bizkaia, Gipuzkoa, Nafarroa eta Errioxako probintzia zibilak hartzen ditu, bai eta Asia, Afrika eta Ameriketako Bikariato eta Misioak ere. 1988an Ordenaren Probintzia Erizaindegia ireki zen. Ikuspuntu laikotik ikusita, 1900an fundatu zenetik Karmengo eliza Karmengo Gure Amaren Kofradiako egoitza da. Handik gutxira, 1901ean, Karmeldar Teresatar Ordena Sekularra eratu zen. 1988tik Karmeldar Sekular erakunde honek Otoitz eta Espiritualitate Zentru bat du, eta 1992tik aurrera Otoitz Eskola bat ere bai.

Iruditegia
----------

* Sortaldea (alde nagusia)Sortaldea (alde nagusia)
* Pragako Jesus HaurraPragako Jesus Haurra
* HegoaldeaHegoaldea
* Erretaula nagusiaErretaula nagusia
* Santa Teresatxoren erretaulaSanta Teresatxoren erretaula
* KlaustroaKlaustroa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5912727
* Commonscat Multimedia: Church of El Carmen, Vitoria-Gasteiz

---

 |

* Wd Datuak: Q5912727
* Commonscat Multimedia: Church of El Carmen, Vitoria-Gasteiz
**Orontes** (grezieraz: Ὀρόντης) edo **Asi** (arabieraz العاصي, *Al-`Āṣī*; turkieraz: *Asi Nehri*), Ekialde Hurbileko ibaia da. Libanoko Antilibano mendilerroan sortzen da; Libano eta Antilibano mendien artetik igaro eta Sirian sartzen da. Herrialde horretako mendebaldea zeharkaturik, Turkian sartu eta Mediterraneoan itsasoratzen da, 571 km inguruko bidea egin ondoren.

Geografia
---------

Libanoko Antilibano mendilerroan du iturburua, Bekaa haranean. Herrialde horretan 40 km egin eta gero, Sirian sartzen da, eta herrialdearen mendebaldea zeharkatzen du, hegoaldetik iparralderantz; bertan al-Ghab ordokian zehar igarotzen da. Turkian sartuta, mendebalderantz biratu ondoren, Samandağetik hurbil (Antakya iparraldea) Mediterraneora isurtzen da.

571 km luze da, eta 24.660 km²ko arroa drainatzen du: % 69 Sirian, % 23 Turkian eta % 8 Libanon. Iparralderantz doan eskualdeko ibai bakarra da.

Historia
--------

Ibai garrantzitsua da, ez bakarrik geografiaren ikuspuntutik, baizik eta baita historiaren aldetik ere. Harana antzinako Kanaanen iparralde eta hegoaldearen arteko komunikazio bide garrantzitsua izan zen, nagusiki menditsua den toki batean. Orontes ibaia (*Draco*, *Typhon* edo *Axius* ere deitua), Kanaan eta feniziarren eragin eremuaren iparraldeko mugatzat hartzen da. Orontes ibaitik gertu, Kadeshko gudua gertatu zen, historikoki ezagutzen den lehen guduetako bat (K. a. 1295).

Ekonomia
--------

Ez da nabigagarria, baina funtsezkoa da ureztatzerako, batez ere Sirian. Ibilguaren erdialdean dauden padurak, nekazaritza lur gehiago lortzeko drainatuak izan dira. Homs eta Hama artean, Mediterraneotik gertu dagoen al-Ghab izeneko lautada emankorretik igarotzen da; hau ureztatzeko ura ibaitik ateratzen dute, norien bitartez. Ureztatzeko ahalmena handitzeko, 1960ko hamarkadatik aurerra zenbait urtegi eraiki ziren; handienak al Rastan (228 m³-ko edukiera), Qattinah (200 m³) eta Mhardeh (67 m³) dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Anatoliako eta Hego Kaukasoko toponimia.* .
2. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.
3. ↑  Orontes River Global.britannica.com
4. 1 2  Asi-Orontes River Basin Fao.org

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q188871
* Commonscat Multimedia: Orontes River

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 234602655
* GND: 4086027-9
* LCCN: sh2001000027
* **Lekuak**
* OSM: 376743

 |

* Wd Datuak: Q188871
* Commonscat Multimedia: Orontes River
**Kent konderria** (ingelesez: *Kent County*) Michiganko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Grand Rapids da. 2010eko zentsuaren arabera 602.622 biztanle zituen, Kent kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Kent konderriak 2.258,32 kilometro koadro ditu. Horietatik 64,74 ura dira. Beste 2.193,58 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 266,85 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 602.622 pertsonetatik 516.206 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 58.437 dira. 56.372 beltzak edo afroamerikarrak. 2.075 amerikar natiboak ziren eta 163 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 13.932 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 747 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 13.127 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q82499
* Commonscat Multimedia: Kent County, Michigan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143036662
* ISNI: 0000 0004 0433 7807
* LCCN: n50061298
* NARA: 10036541
* **Lekuak**
* OSM: 1907319
* TGN: 1002540

 |

* Wd Datuak: Q82499
* Commonscat Multimedia: Kent County, Michigan
**Karmele Urresti** **Iturrioz** (Ondarroa, Bizkaia, 1916 - *ib.*, 2010eko maiatzaren 23a) erizaina eta Eresoinkako kidea izan zen.

Biografia
---------

Ondarroako Antzosolo etxean jaio zen. Aita Frantzisko Urresti zuen, eta ama Karmen Iturrioz. Sei anai-arreba ziren. Bilboko Basurtun hasi zen lanean, erizain. Gero Valladolidera joan zen, erizain ikasketak egitera. Han, 36ko gerrak atrapatu zuen, eta Ondarroara bueltatu zen. Baina bere familia abertzalea zenez, herritik kanporatu zituzten. Eusko Gudarostean laguntzen hasi zen, erizain lanetan. Bizkaia kolpisten esku geratu zenean, txalupa hartu zuen Santoñan (Kantabria, Espainia) Iparraldera ihes egiteko. Eusko Jaurlaritzak Larresoron (Lapurdi) eraikitako ospitalean lanean hasi zen. Eresoinka kultur elkartearekin bat egin zuen, eta Europan ibili zen ikuskizunak eskainiz. Eresoinkarekin Parisen zela, Txomin Letamendi Murua ezagutu zuen, bilbotar erbesteratua, tronpeta jolea. 1939an lehen umea eduki zuen bikoteak, Karmele.

1940an Marseillatik Venezuelara joan ziren hiruak, txalupan. Venezuelan Urresti erizaini lanean hasi zen berriro, eta bigarren umea erditu zuen: Txomin. 1943an Agirre lehendakaria Venezuelara joan zen, eta Urresti eta Letamendiri laguntza eskatu zien. Hala, familiak Atlantikoa zeharkatu zuen berriro. Bartzelonara eta gero Bilbora. Senarra klandestinitatean sartu zen, frankismoaren kontrako borrokan aritzeko. 1946tik aurrera bi aldiz atxilotu zuten senarra, eta kartzelan jasandako torturen ondorioz hil zen 1950ean. Karmelek hirugarren umea erditu zuen, Patxi.

Senarra hilda, berriro Venezuelara joan zen Karmele Urresti 1952an, erizain lana egitera Aranguren doktorearen ospitalean. Sema-alabak Bilbon geratu ziren, eta ez ziren berriro elkartu 1958ra arte. Karmele Urresti Mobil enpresaren ospitaleetan lanean ere ibili zen. Caracaseko Euskal Etxeko kidea izan zen, eta hango Emakume Abertzale Batzako lehendakari postua ere bete zuen.

Karmele Iturrioz 1979ko udal hauteskundeetara aurkeztu zen Ondarroan Herri Batasunaren zerrendan
1975ean itzuli zen Ondarrora, eta Herri Batasunera hurbildu zen. 1979 eta 1983ko udal hauteskundeetan Ondarroako Herri Batasunaren zerrendetan aurkeztu zen. Telesoforo Monzonen laguna zen.

Kirmen Uriberen *Elkarrekin esnatzeko ordua* nobelako protagonistetako bat da.

Bibliografia
------------

* URIBE, Kirmen (2016), *Elkarrekin esnatzeko ordua*, Susa

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Txomin Letamendi.*  (Noiz kontsultatua: 2020ko martxoak 6).
2. ↑    *Txomin Letamendi.*  (Noiz kontsultatua: 2020ko martxoaren 6a).
3. ↑   «Antzosolo etxeko Karmele: erizaina, abertzalea, ondarroarra» *Gara* 2010eko maiatzak 23 (Noiz kontsultatua: 2020-3-6).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q87284016

 |

* Wd Datuak: Q87284016
**Julio Buitrago Urroz** (Managua; 1944 - Managua; 1969ko uztailaren 15a) Nikaraguako iraultzaile bat izan zen.

Julio Buitrago Askapen Nazionalerako Fronte Sandinistaren Zuzendaritza Nazional Historikoko kidea izan zen, Hiri Erresistentziaren antolatzailea eta lehen burua. Komandante gradua izan zuen eta "hiri erresistentziaren aita" bezala ezagutzen da.

1969ko uztailaren 15ean hil zen, Guardia Nazionaleko (GN) tropek FSLNk Frixione auzoan (Maldito auzoa ere deitua) zuen segurtasun etxearen aurka egindako erasoan, La Delicias del Volga Cuadra 1 iparraldera eta Cuadra 1 ekialdera (egungo Managua hiriko II. barrutian), delazio baten ondorioz.

FSLNren eraketan kide garrantzitsua izan zen, Kubako ildoa jarraitzearen defendatzaile sutsua, honako hau esanez:

*"Nikaraguako langile eta nekazarientzat Kuba sozialistan gure begiekin ikusi ditugun eskubideak lortzeko borrokan ari gara."*

Kanpo estekak
-------------

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5955021

 |

* Wd Datuak: Q5955021
**Oropo** (grezieraz Ορωπώς eta latinez *Oropus*), Beozia eta Atika arteko mugako hiri bat izan zen, Oropia izeneko barrutiaren hiriburua. Asopo ibaiaren itsasoratzean zegoen, Eubearen pareko kostaldean.

Bere izena, Anfiaraoren santutegi ospetsuarekin lotuta dago.

Hiria, jatorrian, beoziarra izan zen, baina, Peloponesoko Gerraren aurretik hiri honen jabetza lortu zuten atenastarren aldetik leihatua izan zen. K.a. 412 arte mantendu zuten, orduan, beoziarrek berreskuratu zutelarik. Hiria, K.a. 402an matxinatu zen, eta, beoziarrek, hiria, kostaldetik urrun zegoen beste toki batetara eraman zuten. Hurrengo 60 urteetan, sarri pasa zen esku batzuetatik besteetara beoziar eta atenastarren artean.

Keroneako guduaren ondoren, Filipo II.a Mazedoniakoak Atenasi eman zion. K.a. 318an, independentzia lortu zuen, baina, sei urte beranduago, K.a. 312an, Kasandro Mazedoniakoaren eskuetara pasa zen. Antigono I.a Monoftalmosen jenerala zen Ptolomeo I.a Soterrek, mazedoniar goarnizioa kanporatu zuen eta hiria, Tebasi eman zion, hiri honen jabetzakoa izan zelarik beste ehun urte inguruz.

Egungo Oropó da, kostaldetik hiru kilometro ingurura. Antzinako hondakin batzuk mantentzen dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q663353
* Commonscat Multimedia: Oropos

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 129101539
* GND: 4299636-3
* LCCN: n87867558
* SUDOC: 067173039
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 22778

 |

* Wd Datuak: Q663353
* Commonscat Multimedia: Oropos
**Karmelo Etxenagusia Uribe** (Iurreta, 1932ko apirilaren 24a - Bilbo, 2008ko azaroaren 6a) euskal idazle eta apaiza izan zen. 1965etik euskaltzain urgazle izan zen eta 1995etik 2008ra Bilboko elizbarrutiko gotzain laguntzaile.

Bizitza
-------

Iurretan jaioa, apaiz ikasketak Gordexola, Artea eta Gasteizko seminarioetan egin zituen. 1955ean apaiztu zen Begoñan eta ondoren Derio seminarioko irakasle izendatu zuten. Geroago Madrilen eta Erroman jarraitu zituen ikasketak.

Gaztetatik izan zuen euskara lantzeko grina. Besteak beste, bizkaierako klasikoak, Orixe, Lizardi, etab. irakurtzen ikasi zuen euskara literarioa. 1967an seminarioko ikasketetan euskara ikasgai bihurtu zuten eta Etxenagusia izan zen irakasle. 1969an, Mikel Zaraterekin batera, Derioko Udako Ikastaroak sortu zituen, helduen alfabetatzea bultzatzeko. Aldi berean, ikastaro horien inguruan sortu zen Labayru ikastegiaren sortzaile eta bultzatzaile esanguratsuenetakoa izan zen.

Bilboko elizbarrutian liturgia lanak euskaratzen jardun zuen, beste euskal elizbarrutietako hainbat kideren lankidetzaz, besteak beste, Manuel Lekuona, Lino Akesolo, Joan Mari Lekuona, Joxe Mari Aranalde, etab.

1995eko irailaren 8an Bilboko gotzain laguntzaile izendatu zuten eta kargu horretan iraun zuen 2008ko apirilean erretiratu zen arte. Apirilaren 24an ohorezko euskaltzain izendatu zuten. 2008ko azaroaren 6an hil zen Bilboko Begoña auzoko Andre Maria Zuriaren ospitalean, uste gabeko gaixoaldi baten ondoren.

Idazlanak
---------

* *Beste lorategi bi: Bizkaiera* 1965
* *Beste lorategi bi. Gipuzkera* 1967
* *Euskal Idazleen lorategia* 1969
* *Euskal idazleak bizkaieraz* 1980
* *Iparraldeko euskal idazleak* 1981
* *Euskera nire bizitzan* 2003.

Kanpo loturak
-------------

* Karmelo Etxenagusia Uribe *Bidegileak* bilduman

Ikus, gainera
-------------

* Bizkaiko idazleen zerrenda

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1043572
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 30814188
* ISNI: 0000 0000 7140 7167
* BNE: XX919675
* BNF: 17720493p (data)
* LCCN: n79057083
* SUDOC: 139133410
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 36643
* Lur: 02043/eu\_e\_4343/e4343

 |

* Wd Datuak: Q1043572
*Artikulu hau Marteko kraterrari buruzkoa da; Ilargiko kraterra gaitzat duena beste hau da: «Koroliov (Ilargiko kraterra)»*

**Koroliov** Marteko iparraldeko lur behereetan dagoen talka krater bat da. 84 kilometroko diametroa du. Izena Sergei Koroliov suzirien ingeniari eta espazio-ontzi diseinatzaile sobietarraren omenez jarri zitzaion. Bereziki ondo kontserbatutako krater bat da. Krater barruan izotz geruza bat dago, erdigunean 1,8 kilometroko lodiera du urte osoan zehar.

Kokapena
--------

Marteko iparraldeko lur behereetan kokatua dago. Iparraldeko izotz-kaskoaren zati bat inguratzen duen Olympia Undae izeneko duna eremuaren hegoaldean dago.

Marteko Iparburua

Ezaugarriak
-----------

Koroliov kraterraren ikuspegi topografikoa. Alderik sakonenak urdinez eta morez adierazita daude eta altuenak zuriz, marroiz eta gorriz. Erdian izotz geruza lodia ikusten da.
82 kilometroko diametroa du. Krater barruan 60 kilometroko diametroko izotz geruza bat dago, erdigunean 1,8 kilometroko lodiera du urte osoan zehar. Izotzaren iraunkortasuna "hotz tranpa" izeneko fenomeno baten ondorioz ematen da. Kraterrak 2 kilometroko sakonera dauka ertzarekiko. Kraterraren hondoan dabilen airea hoztu egiten da eta beherantz joaten da, izotzaren gainean aire hotzaren geruza bat sortuz. Geruza horrek ezkutu gisa jokatzen du. Airea bero eroale kaskarra izateak efektua areagotzen du. Horri esker izotz geruza ez da urtzen Marteko ipar hemisferioko 6 hilabeteko udan.

Alemaniako Zentro Aeroespazialeko Ralf Jaunmann-en esanetan izotzarekin nahasita hauts fin pixka bat dago ziur aski baina ez gainazaleko itxura aldatzeko adina.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Ingelesez)** «Mars Express gets festive: A winter wonderland on Mars» *ESA (European Space Agency)* 2018-12-20 (Noiz kontsultatua: 2018-12-20).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Topography of Korolev crater» *ESA (European Space Agency)* 2018-12-20 (Noiz kontsultatua: 2018-12-20).
3. 1 2 3   **(Ingelesez)** Le Page, Michael.  (2018-12-20). «Ice-filled Martian crater is a permanent winter wonderland» *New Scientist* (Noiz kontsultatua: 2018-12-20).

Ikus, gainera
-------------

* Marteko geologia
* Ura Marten
* Sergei Koroliov
* 1855 Korolev asteroidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3298524
* Commonscat Multimedia: Korolev (Martian crater)

---

* **Astronomia**
* Gazetteer of Planetary Nomenclature: 3091

 |

* Wd Datuak: Q3298524
* Commonscat Multimedia: Korolev (Martian crater)
**Ontario Motor Speedway** Ontarioko (Kalifornia, Ameriketako Estatu Batuak) autodromo bat izan zen, 1970ean ireki zena.

Autodromoak bi trazadura bereizten zituen: trazadura obaloa (Indianapolis Motor Speedway-aren antzekoa) 4 kilometro (2,5 mi) neurtzen zituena eta 5.140 kilometro (3.194 mi) mistoa.

Kaliforniako 500 Mila obaloan ospatu zen, 1970 eta 1978 urteen artean USAC Txapelketa Nazionalerako eta 1979 eta 1980ko CARTerako balio duen data. Antolamendu berean, NASCAR Kopak 500 kilometroko lasterketa ere jokatu zuen 1971 eta 1972an eta 1974tik 1980ra, otsailean eta martxoan jokatu ziren lehenengo urteetan hurrenez hurren, eta azaroan 1974ko azken data gisa.

Era berean, Ontariok 1971n 1 Formula eta A Formula (F5000) zita bat antolatu zuen, Questor Grand Prix izenekoa, eta National Hot Rod Association (NHRA) eta IMSA GT txapelketako lasterketak.

Zirkuitua Chevron enpresak erosi zuen 1980an eta handik urtebetera eraitsi zuten, urbanizazioen garapenaren alde, merkataritza gune bat eta kirol ekitaldi eta kontzertuetarako estadio bat, besteak beste.

Kanpo estekak
-------------

* Ontario Motor Speedway-n ospatutako lasterketak UltimateRacingHistory.com webgunean
* Non zegoen Ontario Motor Speedway?, InsideTheEI, 2013ko azaroaren 28an.
* Ontario Motor Speedway Charlie's Angels-en

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2663312

 |

* Wd Datuak: Q2663312
**Olwë** Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den fikziozko pertsonaia bat da, Elwë edo Thingolen anaia. Bere istorioa Silmarillion lanean kontatzen da.

Bere anaiarekin batera Teleriak Cuivienenetik Amanera gidatu zituen, Valarren deiaren ondoren. Beleriand zeharkatzen ari zirela Elwë desagertu egin zen. Urte asko bila eman ondoren, Teleriek euren bidaia berrabiatu zuten, biziki nahi baitzuten Amanera iristea, eta Ulmo valarrak horretan intsistitzen zien. Olwë, egonezinik, bere herriaren gehiengoarekin abiatu zen, baina gutxi batzuk Erdialdeko Lurraldean geratu ziren, Thingolen bila.

Amanera iritsi ondoren Olwë Tol Eressëako Jaun bihurtu zen, denbora batez Teleriak han bizi izan baitziren. Ondoren, Eldamarreko kostaldera joan ziren, non Alqualondë hiria eraiki zuten eta Elwë errege izan zen.

Bere alaba Eärwen Finwëren seme zen Finarfinekin ezkondu zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2345120

 |

* Wd Datuak: Q2345120
**Ontzalu**| Datuak |
| --- |
| **Sexua** | Gizonezkoa |
| **Jatorria** | Euskalduna |
| **Antzeko izenak** | *Untzalu* eta *Gontzal* |
| **Izenaren eguna** | Azaroaren 25a |

**Ontzalu** euskarazko gizonezko izena da.

Historia
--------

Latinezko *Gundilsalvus* izenetik atera zen. Germaniar izen honek "*guduan laguntzen duena*" esan nahi du. Erdi Aroan maiz erabili zen.

*Onsaluxe* hipokoristikoa Markinan azaltzen da, 1512. urtean (gaur eguneko euskaraz *Ontzaluxe* idazten da).

XVI. mendeko Ibarguen-Cachopin kronikan *Onsalu* eta bere patronimikoa zen *Onsaluch* (*González*) agertzen dira. Azken honen jatorria *Onsaluitz* omen da (gaur eguneko euskaraz *Ontzaluitz*).

*Untzalu* deituraren jatorria omen da.

Beste hizkuntzetan
------------------

* Latinez: *Gundisalvus*
* Gaztelaniaz: *Gonzalo*
* Frantsesez: *Gonzalve*
* Katalanez: *Gonçal*

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindia: "Ontzalu", *Euskal Onomastikaren Datutegia*.
2. ↑  Euskaltzaindia: "Ontzaluxe", *Euskal Onomastikaren Datutegia*.
3. ↑   Koldo Mitxelena eta Aingeru Irigarai.  (1955). *Nombres vascos de persona.*  Donostia: ASJU.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65217137

 |

* Wd Datuak: Q65217137
**Karyanda** (grezieraz: Καρύανδα) Karya kostaldeko antzinako hiria izan zen, Anatoliako penintsularen hegomendebaldean.

Lurraldearen mapa.
Skilax, antzinako garaietako nabegatzaile eta esploratzaile ezagunetariko bat, Karyndakoa zen eta horrela deskribatu zuen: "uhartea, hiria eta portua". Estrabonek, geografo greziarrak, Karia kostaldearen hiri bat bezala aipatu zuen. Haien informazioen arabera Mindo eta Bargilia artean zegoen. Karyanda Delosko Ligaren parte izan zen eta horrela agertzen da aipatua Atenasen zergen erregistroetan, K.a. 452 eta 415. urteetan.

Literaturan iradoki izan da, agian, garai helenistikoan Kayanda uhartetik kontinentera eraman izan zela, zehatz-mehatz Bodrumgo penintsularen iparraldeko badia batera, gaur egun Turkbuku hiri turistiko turkiarra dagoen tokira. Garai haietan Halikarnaso doriarra penintsularen hiri nagusia zen eta portu horretatik 19 kilometrotara zegoen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Estrabón, *Geografía* XIV,2,20

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4893908
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 28971

 |

* Wd Datuak: Q4893908
**Oxidasaren proba** laborategian bakterioak identifikatzeko erabiltzen den teknikaren bat da.

Oinarria
--------

Mikrobio aerobioek, arnasketa izeneko prozesu biokimikoaren bidez, oxigeno molekularra oxidatzen dute, zitokromoek parte hartzen duten arnas katearen bide katabolikoan (glukolisi eta Krebs zikloaren ondoren gertatzen dena). Zitokromo-oxidasa entzima (oxidasa ere deitua) arnas kate horren azken kate-maila da, elektroiak oxigenoari ematen dizkiona.

Bakterio asko zitokromo-oxidasa entzimaren jabeak dira. Bakterio horiek erraz oxidatzen den erreaktibo batekin kontaktuan jartzerakoan oxidasaren jarduera antzematen da. Erreaktibo horrek ez du kolorerik egoera erreduzituan, eta kolorea hartzen du oxidatzerakoan.

Bakterio anaerobioek ez dute oxidasarik.

Prozedura
---------

Oxidasaren proba
Hutsik dagoen Petri plaka batean iragazi-papera ipini. Ereite-euskarri batekin agarrean hazitako kolonia baten inokulua hartu, eta iragazi paper gainean jarri.

Paper gainean dagoen inokuluari oxidasaren erreaktiboaren 3 tanta gehitu, eta kolorearen agerpenari so egin.

* oxidasa (+): arrosa edo lila kolorea agertzen da inokuluan, segundo gutxitan

* oxidasa (-): hasierako kolorea mantentzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q576379

 |

* Wd Datuak: Q576379