recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Urarekiko erresistentea den oihal bat.
**Perfluoroalokatutako substantziak** (**PFAS**) kimikoki sintetizatutako karbono perfluoratuen kateak dira, anfifilikoak, kate alkilikoa hidrofoboa baita, amaierako multzo hidrofiliko batekin batera. Propietate horrek ematen die egonkortasun kimiko eta termiko handia, eta gainazaleko jarduera handia. Suntsiezinak dira.

PFASek edo betiereko kimikoek 5.000 konposatu organiko inguruko familia bat osatzen dute; partzialki edo erabat fluoratuta dauden karbono atomoen kate bat izaten dute eta proietate handiak: iruapen luzekoak eta ingurumenean degradatu ezinezkoak dira, olioarekiko eta urarekiko erresistenteak eta estaldura oso sendoak. Konposatu horiek aurrerapen handiak ekarri izan dituzten industrian. Zoritxarrez oso toxikoak dira.

Aplikazioak
-----------

Hauek dira ezagunenak:

* sektore aeronautikoan
* sektore militarrean
* autopropulsioko industrian
* eraikuntzan
* elektronikan
* suaren aurkako sistemetan
* zartaginen tefloizko estaldurak
* elikagaietarako kartoizko eta plastikozko ontzietan
* kosmetikoetan
* ehunetan

Eraginak giza-gorputzean
------------------------

Ohiko Haraneko (AEB) uraren kutsadurari buruzko lehen ondorioak erakutsi zuten PFAS delakoarek zer-nolako eragina izan zuten. Ikusi zuten zerikusia zuela gaitz hauekin:

* Tiroideko nahasmendua
* Kolesterola handitzea
* Gibeleko kalteak
* Giltzurruneko minbizia
* Kolitis ultzeraduna
* Bularreko minbizia
* Barrabiletako minbizia

Europan
-------

*Le Monde* Frantziako egunkariak beste ikerlanbateginzuen2023an, The Forever Pollution Project izenekoa, Europako 23.000 puntu seinalatu zituen, non uretanedolurzoruan PFAS-ek eragindako kutsadura antzeman den eta"ustez kutsatuta" dauden 21.500 leku baino gehiago, besteak beste hondakinak tratatzeko zentroak, base militarrak eta suteen aurkako aparrak.

Euskal Herrian
--------------

Kutsaduraren banaketa desberdina da lurraldeen arabera. Adibidez, Gipuzkoan, Araban eta Bizkaian altua bada, Nafarroan, aldiz, ez hainbeste.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   Eroskiren aldizkaria: '*PFAS. Gu gaixotzeko gai diren substantzia kimikoak* *Consumer*, 2024-04.

Kanpo estekak
-------------

* Consumer aldizkaria, 2024ko apirila, 38-41 or.
* **(Ingelesez)**:Per- and Polyfluoroalkyl Substances (PFAS) National Toxicology Programaren webgunean.
* **(Ingelesez)**:Per- and Polyfluoroalkyl Substances and Your Health [[Agency for Toxic Substances and Disease Registry].]
* **(Ingelesez)**:Per- and Polyfluoroalkyl Substances (PFAS) United States Environmental Protection Agency
* **(Ingelesez)**:Per- and polyfluoroalkyl substances (PFASs) European Chemicals Agency
* **(Ingelesez)**:PFAS kutsaduraren mapa Europan.
* **(Ingelesez)**:Per- and Polyfluoroalkyl substances, National Institute for Occupational Safety and Health
* **(Ingelesez)**:The Forever Pollution Project – Journalists tracking PFAS across Europe
***Sanson eta Dalila*** Jose Etxenagusiaren margolan ospetsua da. 1887an egina. Itun Zaharraren pasartea da Sanson eta Dalilarena baina Etxenagusiak garaiko orientalismo gustuaren arabera tratatu zuen.

Gaia
----

Sanson Israelgo epaileetariko bat izan zen, K. a. XII. mendekoa. Epaileen liburuan azaltzen dira filistearren aurkako haren balentriak. Adats luzeak zituen eta, tradizioaren arabera, adats luze horiei esker zen hain indartsu. Israelen erresistentzia irudikatzen zuen Sansonek eta juduen itxaropena bihurtu zen. Maitale batek ordea, Dalilak, Sansonen indarra adats luzeetan zetzala jakin zuenean ilea moztu zion eta filistearren esku utzi zuen. Filistearrek begiak hustu zizkioten eta putzu-gurpil bati birak ematera kondenatu zuten. Denboraren poderioz ilea hazi zitzaion eta Dagonen tenplura jai batean erakusgai eraman zuten batean, zutabe batera hurbildu eta erauzi egin zuen. Filistear ugarirekin batera geratu zen lurperatuta.

Margolanean Sansonek Dalilari bere indarraren sekretua esaten ari zitzaion.

Historia
--------

Etxenagusia 1886an hasi zen lan hau prestatzen, Madrilgo Erakusketa Nazionalean erakusteko asmoz. 1887an bukatuta zeukan eta publiko orokorrari aurkeztu aurretik bere Erromako estudioan ikusgai egon zen arrakasta handia lortuz. Hala ere, erakusketan saririk jaso ez zuenez, Etxenagusia haserretu egin zen, eta, aurrerantzean, Espainiako lehiaketa nazionaletan parte ez hartzea erabaki zuen.

Margolana egin zuenean Jose Etxenagusiak hamar urte zeramatzan Erroman. Garai hartan Italian bizi ziren euskaldunen (Anselmo Ginea, Ignazio Zuloaga, Ignacio Díaz Olano) eta espainiarren artean pisu handia izan zuen. 1912an Erroman bertan hilko zen Etxenagusia.

Margolanaren ezaugarriak
------------------------

Tamainu handiko lana da hau. Bertan artistak ez zituen kolore asko erabili baina, hala ere, begi bistakoa da objektuen eta ehunduren kalitatea islatu nahi zuela. Lehen aipatu denez, orientalismo barruan kokatu daiteke artelan honen estiloa. Hori zela eta, artista espainiar askok izaera hori kritikatu zioten, hau da, nahiko biblikoa ez zela. Egia esateko Antzinako Egiptoko elementuak ikus daitezke lanean: atzealdeko dekorazioa, Dalilaren buruko apaingarriak, jeroglifikoak, murkoaren dekorazioa... Ez da harritzekoa zeren eta urte haietan Etxenagusiak, Anselmo Ginea, Juan Luna eta Ramón Tusquetsek moduan, horrelako eszena asko margotu baitzituen.

Margolanean oso paralelismo bitxia ikus daiteke: Sansonen burua eta, azpian, alfonbra moduan dagoen leohiaren burua oso antzekoak dira. Modu batez Sansonen menpekotasuna eta heriotza iragartzen ari da. Orokorrean, luxua da nagusi. Lanaren erdigunea Sansonengan eta leohian zentratzen da, Dalila, modu batez, baztertua geldituz.

Ezkerrean, beheko izkinean, artistaren sinadura ikus daiteke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Mikel Lertxundi Galiana: *Guía de Artistas Vascos*. Bilbo : Bilboko Arte Ederren Museoa, 2008, 29 eta 30 or.

Kanpo loturak
-------------

* Margolanari buruzko komentarioa Arte Ederren Museoaren webgunean.
Jesusen bataioa
**Kristo** kristauek Jesus izendatzeko erabiltzen duten izen eta titulua da. Latinezko *christus* hitzetik dator, eta hau, era berean, grezierazko *christós* (χριστός) hitzetik. *Χριστoς* hebreerazko *meshia* hitzaren itzulpena da. Bere esanahia, hizkuntza guzti hauetan, olioztatua da.

Kristautasuneko Kristoren kontzeptua judaismoko mesiasaren kontzeptutik sortu zen. *Meshia* izenarekin juduek euren apaiz, errege eta profetak izendatzen zituzten, Jainkoaren izenean hitz egiteko olioz igurtzi behar baitziren. Jesus Nazaretekoaren jarraitzaileek hari ere titulu hau eman zioten, **Jesu Kristo** deituz. Denborarekin *Kristo* izena *Jesus*en baliokide bilakatu zen.

Tradizio hebraikoan, olioztatzea tradizio erlijiosoen gai garrantzitsu bat zen. Kasu askotan erabiltzen ziren materialak ere olioz igurzten ziren zeremonia hasi aurretik. Hebrear Biblian askotan agertzen dira olioztatzearen inguruko esaldiak.

Juduen ustez apaiz, errege eta profetaren paperak aldi berean beteko dituen norbait etortzear dago Lurrera, eta eurek *Meshia* deitzen dute, berez izen propio bat izan daitekeena. *Meshia* honek gaur egungo mesiasaren balio bera du, baina literalki olioztatua esan nahi zuen, beraz bi terminoak sinonimoak dira. Salmoetan aipatzen denez Jainkoak eta haren olioztatuak salbatuko dute Lurra, eta beraz kristauek hau profezia baten gisa hartu dute.

II. mendetik aurrera Jesus Nazaretekoaren jarraitzaileei kristau deitzen hasi ziren Antiokian, kristoa jarraitzen zutela esaten baitzuten. Antza denez aurretik *Bidearen sekta* deitzen omen zituzten Erroman.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Prager, Edward.  (2005). *A Dictionary of Jewish-Christian Relations.*  Cambridge University Press ISBN 0-521-82692-6..
2. ↑   **(Ingelesez)** Zanzig, Thomas.  (1999). *Jesus of History, Christ of Faith.*  Saint Mary's Press ISBN 978-0-88489-530-5. (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).
3. ↑   **(Ingelesez)** Espin, Orlando.  (2007). *Introductory Dictionary of Theology and Religious Studies.*  Liturgical Press ISBN 978-0-8146-5856-7..

Ikus, gainera
-------------

* Jesus Nazaretekoa
* Gizakunde
* Kristautasun

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q642420
* Commonscat Multimedia: Jesus Christ / Q642420

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00565948

 |

* Wd Datuak: Q642420
* Commonscat Multimedia: Jesus Christ / Q642420
Brent upelaren prezioaren gorabeherak 
**Brent petrolioa** petrolioaren salerosketetan erabiltzen den petrolio gozo eta arinaren mota bat da, munduan petrolioa saltzeko eta erosteko erreferentzia gisa gehien erabiltzen denetako bat. Gozotzat hartzen da sufre gutxi duelako, eta arintzat dentsitate baxukoa delako. Nagusiki Ipar Itsasotik ateratzen da eta Europako merkatuen erreferentzia da.

Ezaugarriak
-----------

Brent gordina petrolio arina da, baina ez West Texas Intermediate (WTI) bezain beste. Bere sufre edukia % 0,37koa da gutxi gora-behera, eta horrela izanik petrolio gozoa bezala hartzen da, baina berriz ere, ez WTI bezain gozoa. Brent-a gasolinaren ekoizpenerako ezin egokiagoa da. Europako ipar-mendebaldeko herrialdeetan fintzen da normalean, baina merkatuaren prezioak baxuegiak direnean esportatu ahal izateko, mediterraneoko eta Estatu Batuetako ekialdeko kostetako findegietan ere prozesatzen dute. Petrolio mota hau pobreenetakoa da bero-gaitasunari dagokionez.

Kotizazioa
----------

Brent eta WTI arteko prezio desberdintasuna.
Europa, Afrika eta Ekialde Ertaineko petrolio ekoizpena Brent upelak ezartzen duen prezioaren arabera saltzen da, hau da, prezio estandar bat ematen du, munduko barietateen % 65ak erreferentetzat hartzen duena.

Brent upelak (42 US galoi, 159 litro) Londresko *International Petroleum Exchange* (IPE) merkatuan kotizatzen du. Dolarra da kotizaziorako diru-unitatea.

Brent upela WTI upela baino garestiagoa da eta LPEEko petrolioaren prezioaren gainetik mantentzen da.

2014ko abenduaren 16an, Brent upelak 60 dolarretik beherako balioa zuen, 2009tik lehen aldiz. Ekainetik balioaren %45 galdu zuen, eskari handiak eta uste baino eskaintza apalagoaren eraginez.

2015eko urtarrilaren 7an, hasieran Brent upelaren prezioa 51,15 dolarrean zegoen, baina segituan 49,92 dolarrera jaitsi zen. 2009eko maiatzetik izan zuen salmenta prezio baxuena zen.

Urtarrilaren 12an, Brent petrolioaren upela merkatu zen eta 47 dolarreraino iritsi zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Iker Aranburu, «Brent upela 60 dolarretik behera balio du, lehen aldiz 2009az geroztik»[*Betiko hautsitako esteka*], *Berria*, 2014-12-16
2. ↑  «Brent upela, 50 dolarren azpitik, 2009tik lehen aldiz », *EiTB*, 2015-01-07
3. ↑  «47», *Berria*, 2015-01-13

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1270246

 |

* Wd Datuak: Q1270246
Kaleko errotulua ingelesez eta bengaleraz.
**Brick Lane** Londresko East End aldean dagoen Tower Hamlets auzoko kale luze bat da. Gaur egun, Londres hiriko bangladeshtar komunitatearen bihotza da, eta, beraz, kalea *Banglatown* izenez ezagutzen da.

Kokapena
--------

Kalea Swanfield Streetetik igarotzen da -Bethnal Green iparraldean-, Bethnal Green Road zeharkatzen du, Spitalfields zeharkatu eta Whitechapel High Street-ekin lotzen da hegoaldetik Osborn Streetetik. Metro geltokirik hurbilenak Liverpool Street eta Aldgate East dira. 2010eko ekainean ireki ondoren, London Overgroundeko geltokirik hurbilena Shoreditch High Streeteko geltokia da.

Historia
--------

Lehen, kaleak Whitechapel Lane zuen izena. Gaur egungo izena XV. mendean bertan hasi ziren adreiluak eta teilak egiten, bertako buztinezko aztarnategiak erabiltzen. XVII. menderako, kalea hegoaldetik eraikitzen ari ziren. Etorkinen olatuak Spitalfieldseko errefuxiatu higanoten hedapenarekin hasi ziren. Hauen ondoren irlandarrak, judu askenaziak eta, XX. mendean, bangladeshtarrak iritsi ziren. Eremua ehunen, jantzien eta jantzien industriaren zentro bihurtu zen, langile ez-kualifikatuen eta eskulan etorkinaren ugaritasunaren ondorioz. Garagardoaren elaborazioa 1680 baino lehen iritsi zen Brick Lanera, putzu sakonetatik ateratako urarekin egina.

Joseph Truman zen garagardotegi bakarra, 1683an lehen aldiz erregistratu zena, baina bere familiak, Benjamin Trumanek bereziki, Old Truman Brewery garrantzitsua ezarri zuen Brick Lanen.

Merkatuak
---------

Brick Lane Market XVII. mendean garatu zen, hiritik kanpo saltzen ziren fruta eta barazkien sektorerako. Sunday Market, Petticoat Lane eta gertuko Columbia Road bezala, juduen komunitatearentzako dispentsa baten ondorioa da. Cheshire Street eta Sclater Street kaleen arteko bidegurutzean oinarritzen da azoka, eta merkealdiak, frutak, barazkiak eta beste gauza asko saltzen ditu. Hanbury Streetekiko elkargunetik gertu beste bi merkatu daude: Upmarket, janari eta arropa vintage azoka batekin, eta Backmarket.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:The Boston Globe review of Brick Lane.
* **(Ingelesez)**:Neighbourhood webgunea.
* **(Ingelesez)**:Brick Lane through the last two hundred years.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1194528
* Commonscat Multimedia: Brick Lane / Q1194528

---

 |

* Wd Datuak: Q1194528
* Commonscat Multimedia: Brick Lane / Q1194528
**Xakhti** (errusieraz, Шахты, literalki ‘meatzeak’ pluralez) Rostoveko (Errusia) oblasteko hiri bat da. Donets mendikatearen hego-ekialdean dago, Rostoven ipar-ekialdetik 75 km-ra eta Ukrainako mugatik 26 km-ra.

Historia
--------

1805ean, Popov izeneko ofizial militar batek asentamendu txiki bat sortu zuen Gruxevka ibaiaren ertzean. Kokalekuari Popovka deitu zioten 1809an, Popovek lehen ikatz meatzea ireki zuen. 1830an tokiak Gruxevka izena hartu zuen.

1914an, 54.000 biztanle zituen. Diruiturri nagusia ikatzaren meatzaritza zen, non hamalau mila pertsona baino gehiago lanean ari baitziren, 1916 aldera, inguruko 10 meategi handienek 90,5 milioi ikatz ekoizten zituzten.

1917an, Iraultza errusiarraren garaian, hiria hiru aldiz aldatu zen eskuz, sozialista iraultzaile, boltxebike eta kosakoen artean.

1919ko abenduan, Errusiako hegoaldeko indar zuri kontrairaultzaileen ebakuazioaren ondorioz, hiriko gobernuak bertan behera utzi zituen bere jarduerak. Botere boltxebikea 1919ko abenduaren 25ean ezarri zen. 1920an, 38.179 pertsona bizi ziren hirian eta aldirietan. Meategiak ez zeuden erabilgarri. 

1921eko urtarrilaren 13an, Donetsk-eko Batzorde Iraultzaile Probintzialak bere izena eman zion azkenean,"Xakhti" izena, hiria ikatzaren meatzaritzarekin lotuta zegoelako. 1920ko hamarkadaren lehen erdian, hiriak biziraupen-erritmoa izan zuen, gerra-komunismoaren, goseteen eta suntsipenaren ondorioz. Gerora, ordea, hiriaren azpiegituraren eraikuntzan gorakada izan zen. 1925 eta 1930 bitartean, hiriak irratia, hegaldi-kluba, barrutiko osasun-laguntzarako zentroa, estolderia-sare berria eta energia elektrikoa sortzeko estazio bat, antzokia, eskola teknikoa eta medikuntzako eta pedagogiako institutu teknikoak eskuratu zituen.

Hiria 1928ko Xakhti Epaiketengatik ezagun egin zen, 1930eko purga estalinisten aurrekari izan zirenak. 

1970ko hamarkadan, Andrei Txikatilo hiltzailearen krimen askoren eszena ere izan zen

1980ko hamarkadan perestroikaren neurriak eta 1990ekoan ondorengo Errusiako eraldaketa suntsitzaileak izan ziren hirirako, minak pribatizatu egin baitziren eta batzuk itxi, eta langabezia handia eragin zuen. Horren ondorioz, delinkuentzia eta drogen erabilera desegokia asko handitu ziren. 

21. mendean Xakhti da gaur egun Donbasseko ekialdeko industria-gune nagusia. Hiria Ekialdeko Europako baldosa-ekoizle eta -esportatzaile nagusietako bat ere bada.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, gaztelaniazko wikipediako «Shajty» artikulutik itzulia izan da, 2022-03-16 data duen 142306240 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2022-03-16 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.

1. 1 2 3 4  Шахты.SU: История города. **(Errusieraz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q198206
* Commonscat Multimedia: Shakhty / Q198206

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134830462
* GND: 4843612-4
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OKATO: 60440000000

 |

* Wd Datuak: Q198206
* Commonscat Multimedia: Shakhty / Q198206
**Arrotza paradisuan** 1991an Iñaki Irazabalbeitia euskal idazleak idatzitako lehen eleberria da, abenturazko zientzia fikziozko generoan kokatua bete-betean.

Argumentua
----------

Arrotzaren izena Julius da eta bere lana izar arteko merkataria da. Espazioko piraten eraso bat pairatzen du eta horren ondorioz noraezean gelditzen da bere izarontzian. Ahaleginak ahalegin, galaxia mutur batean galdutako izar bateko hirugarren planetara iristea lortu zuen eta han paradisua aurkitu zuen. Paradisu hori ez da ordea hain zoragarria ere: nekazari gizartea da, zilarrezko gazteluan bizi diren jauntxoen agindupean dagoena, berezko Erdi Aroan, eta orain berriz, planetaren Hegoaldetik datozen Urdinen zapalketaren beldur ihesi abiatu behar dira..

Estiloa
-------

Irakurtzeko nobela erraza da, elkarrizketen gainean eraikia. Helburu nagusia irakurgai atsegina izatea da, abenturen mundu batean murgilduta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25474634

 |

* Wd Datuak: Q25474634
**Denboraren Makina** (jatorrizko ingelesezko izenburua *The Time Machine*) Herbert George Wells ingeles idazleak idatzitako zientzia-fikziozko eleberri bat da. Lehenbizikoz, 1895ean William Heinemannek argitaratu izan zuen. Eleberria hamasei kapitulu eta amaierako epilogo batez osatua dago.

Itxura batez zientzia-fikziozko eleberria den honen sustraian XIX. mendearen amaieraldera gizartea hartzen ari zen norabidearen kritika bat dago: Hondamendiaren ondorengo gizateriaren etorkizun desatsegin bat egiten da, etorkizun honetan, bi arraza mota daude, eloitarrak eta morlockarrak, lehenak eguzkipean bizi, itxura osasuntxu eta begetarianoak izan baina izaera eroso eta inozoa dute, bigarrenak lurpean bizi, itxura beldurgarria eta haragijaleak izan, eta izaera ankerra dute.

Halere, amaieraldera idazleak gizateriaren etorkizun beltz horretaz gain nolabaiteko itxaropen izpi batzuk ere irudikatzen ditu.

Argumentua
----------

XIX. mendearen amaiera, Ingalaterra. Zientzialari batek laugarren dimentsioaren teorian oinarrituz denboran barna atzera-aurrera bidaiatzeko gailu bat asmatu berri du. Gailua bere adiskideei erakusteko asmoz haiekin bere etxean hitzordua egin du.

Lagunak bere etxera joan baina bertan inor ez dagoela ohartuko dira. Denbora batez itxaroten egon ondoren, azkenean zientzialaria itxura guztiz trauskilaz datorrela ikusiko dute. Gonbidatu guztien harridurarako denboran barna nola bidaiatu duen azalduko die: gizateriaren etorkizuna zein izango den jakin asmoz 802.701. urterarte bidaiatu du...

Zinema
------

* *The Time Machine (1960ko filma)*
* *The Time Machine (1978ko filma)*
* *The Time Machine (2002ko filma)*

Kanpo estekak
-------------

* *Denboraren Makina* eleberria ingelesez irakurgai. Guttemberg proiektua **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q627333
* Commonscat Multimedia: The Time Machine / Q627333

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 306075793
* BNE: XX2230807
* BNF: 11972664p (data)
* GND: 4435384-4
* LCCN: n86117134
* NLA: 35256839
* SUDOC: 027750809
* Open Library: OL52267W
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q627333
* Commonscat Multimedia: The Time Machine / Q627333
**Flatland: A Romance of Many Dimensions** (euskaraz *Planilandia: Dimentsio Askoko Eleberria*) 1884an Edwin Abbott Abbott britainiarrak "A Square" ("Karratu") ezizenez idatzitako satira eleberri bat da, Seeley & Co. argitaletxeak argitaratu zuen. Matematika, Fisika eta Konputazio Zientzietako ikasleen artean bereziki ezaguna den idazlana da, bere irakurketa dimentsio anitzen kontzeptua ikasteko erabilgarria baita. Literatur idazlan gisa berriz, Viktoriar Aroa nagusi zen hierarkia sozialaren inguruko satiraren adibidea da.

2007an eleberri honetan oinarritutako *Fatland filma eta* Flatland: The Movie *laburmetraia estreinatu ziren.*

Argumentua
----------

Liburua *Planilandia* deritzon mundu bidimentsional bati buruz mintzo da. Narratzaileak, karratu apala, bere bi dimentsioko bizitzaren gorabeheretan barna gidatzen gaitu. "Karratuk" mundu unidimentsinal bat ("Lerrolandia") bisitatzen duen ametsa edukiko du), eta Lerrolandiako erregea bigarren dimentsio baten izateaz konbentzitzen saiatuko da, Lerrolandiako biztanleak ulertzera iristen ez diren dimentsioa. Orduan "Karratuk", esfera tridimentsional baten bisita jasoko du, baina berak ere bere kasaz begiztatu arte ez du hirugarren dimentsio horren izatea ulertuko. Handik gutxira, Puntulandia bisitatzeari buruzko amets bat izango du, alegia, bere izateaz konsziente den puntu bakar batez osatutako dimentsioa, puntu horrek guztia okupatzen du eta beraz gain ez du beste ezagutzarik. "Karratuk" esferarekin batera zera ikasiko du, puntua bere autosatisfazio egoeratik ezin dezaketela erreskatatu. Asmoak izaten ikasi eta besteei ere asmoak izaten irakatsiko die.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q728312
* Commonscat Multimedia: Flatland (novella) / Q728312

---

* **Identifikadoreak**
* Open Library: OL118420W

 |

* Wd Datuak: Q728312
* Commonscat Multimedia: Flatland (novella) / Q728312
***Katar*** (*Katar*), ingelesez The Chain of Chance, Stanisław Lem idazle poloniarraren zientzia fikziozko elementuak dituen polizia eleberri edo nobela beltzarena da. "Katar" hitzak polonieraz errinitis alergikoa edo belar-sukarra esan nahi du. Eleberri hau 1976an plazaratu zen eta 1979an Frantziako Grand Prix de Littérature Policière saria jaso zuen..

Argumentoa
----------

Historia nobela beltzaren argumentu baten gainean eraikita dago: krimen batzuz, susmagarri desberdinak... Kaosaren teoria eta probabilitateak kontutan hartzen dira ere bai, susmagarriak izateko neurriraino. Detektibe agentzia batek erretreta hartu duen astronauta bat kontratatu du gertatutako heriotz misteriotsu batzuk argitzeko asmoz. Heriotz horiek Italiako Napolin dagoen bainuetxe batean gertatu dira: batzuk erotu egin dira eta bestetzuk haien buruaz beste egin dute; antza denez ere hildako batzuk istripuz hil dira baita ere. Hildako guztiak arrotzak dira, bakarrik zeuden, italiera ez zuten hitz egiten, berrogeita hamar urte zituzten eta alergia pairatzen zuten. Dirudienez balneario horren urak, sufrez aberatsak, egokiak ziren gaixotasun hori sendatzeko. Behin balnearioan haien portaerak zeharo aldatu ziren. Heriotzak aztertuta susmo nagusia norbaitek pozoitu dituela da. Kontratatutako astronautak alergia du ere bai eta, horretaz baliatuz, biktimek eramandako bide bera errepikatzen saiatuko da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Eleberriaren gaztelaniazko testua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1196725

 |

* Wd Datuak: Q1196725
***The Road*** (Errepidea) 2006an argitaratutako zientzia fikziozko eleberria da, 2007an Pulitzer saria jaso zuena. Argumento postapokaliptikoa du. Egilea Cormac McCarthy estatubatuarra da. McCarthyk beste eleberri ezagunak argitaratu ditu, esaterako, *No Country for Old Men* (Ez da zaharrentzako herria) (2005). 2009an John Hillcoatek *The Road* zinemara eraman zuen.

Beste sariak
------------

* 2006an: James Tait Black Memorial Prize
* 2006an: National Book Critics Circle Award sariaren finalista.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Eleberrian aipatzen ez den kataklismo baten ondorioz Lurra eta zibilizazioa txikituta daude. Paisaia erretako basoak dira. Testuinguru horretan aita eta semea aurrera ateratzen saiatzen dira oso ondo zer den ez dakiten bila. Bidean gertaera desberdinak pairatuko dituzte: eraso nuklearrentzako babesleku batean ezkutatuko dira, gizaki kanibalengandik ihes egingo dute eta nonahi txikizioa ezagutuko dute. Amaieran aita hiltzen dute baina semea zibilizatua dirudien talde baten eskuetan geldituko da.

Eleberria zineman
-----------------

2009an John Hillcoat zuzendariak izenburu berarekin zinemara eraman zuen liburu hau. Estrenaldia Estatu Batuetan azaroaren 25ean izan zen. Protagonistak Viggo Mortensen aita bezala, eta Kodi Smit-McPhee semea bezala. Filmak 66. Veneziako Mostran leihatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  The National Book Critics Circle 2006 finalists

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**: The Washington Posten argitaratutako komentarioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1140295
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 220031159
* BNF: 166459623 (data)
* GND: 7698101-0
* LCCN: no2016124194
* SUDOC: 160721423
* Open Library: OL40886W
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1140295
**Bravo** 1980ko hamarkadako espainiar musika talde bat izan zen. Taldea 1982an osatu zen, ABBAren antzera (bi emakume eta bi gizonekin), eta Amaia Saizar euskalduna zuen buru.

Taldea ospetsu 1984ko Eurovision Kantu Jaialdian Espainia ordezkatzeko aukeratua izan zenean egin zen. Espainia, 1983ko Eurovision Kantu Jaialdian, Remedios Amayak abestutako *¿Quién maneja mi barca?* abestiarekin, punturik gabe geratu zen, eta gutxik espero zuten *Lady, lady*rekin emaitza onik lortzea. Alabaina, abesti honek hirugarren amaitu zuen jaialdian, eta arrakasta handia izan zuen Espainian, Mendebaldeko Alemanian eta Latinoamerikan. Taldea Latinoamerikako saio askotara gonbidatua izan zen, eta Viña del Marko Nazioarteko Kantu Jaialdian parte hartu zuen. Bi bilduma kaleratu zituen 1985ean talde bezala desagertu baino lehen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Remedios Amaya¿Quién maneja mi barca?rekin** | **Espainia Eurovision Kantu Jaialdian**1984 | Ondorengoa**Paloma San BasilioLa fiesta terminórekin** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q902764
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 1617162985476486300006
* ISNI: 0000000113545307
* BNE: XX217095
* LCCN: no98019637
* **Bilduma digitalak**
* Billboard: bravo

 |

* Wd Datuak: Q902764
**Jonchereyko gudua** Lehen Mundu Gerrako Mendebaldeko Frontean emandako lehen ekintza militarra izan zen. Belforteko barrutian eman zen, garaiko Frantzia-Alemania mugan. Borroka gerra "ofizialki" deklaratu baino egun bat lehenago eman zen, 1914ko abuztuaren 3an.

Borroka
-------

1914ko abuztuaren 2ko goizeko 6:00ak aldera Albert Mayer lotinant alemaniarrak, bere zalditeriako patruila txikiarekin batera, Frantziako muga legez kanpo zeharkatu zuen. Patruilak ez zuen erresistentziarik aurkitu, frantsesek mugatik 10 km-ra mugitu baitzituzten beren tropak borrokak sahiesteko helburuarekin. Goizeko 9: 50etan, Mayerrek zentinela frantses bati sableaz eraso zion (baina ez zuen zauririk egin), Jonchereyko sarreran begirale lanak egiten ari zelarik. Herrian, Jules-André Peugeot kaboa, beste lau soldaduekin batera Joncherey-n akantonatuta zeuden, Louis Ducourt izeneko baten etxean. Gosaria jaten ari ziren bitartean Ducourten alaba, Adrienne, korrika iritsi zen, ohiuka: "Prusiarrak! Badatoz prusiarrak!"

Jules-Andre Peugeoten omenezko monumentua, Joncherey-n
Goizeko 10:00ak aldera Peugeot eta bere taldeak alemaniarrak atxilotzera abiatu ziren. Elkarrekin topatu zirenean Mayerrek Peugeoten aurka hiru tiro egin zituen. Hiruretako batek Peugeoten sorbalda jo zuen, eta erortzen ari zela Peugeotek tiroka hasi zen baita. Peugeoten patruilakoek pistolekin tiroka hasi ziren, eta Mayer bi tiroz hil zuten; lehena besoan eta bigarrena buruan. Jules-André Peugeot 10:37etan Ducourten etxean hil zen. Beste hiru alemaniar zauritu izan ziren; batek inguruko basoetara ihes egin zuen, non denbora batez ezkutatu zen frantziarrek atxilotu baino lehen, beste batek guztiz desagertu zen. Beste bik ihes egitea lortu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «SilverMedals.net | » Jules André Peugeot — Second Person Killed in WWI» *silvermedals.net* (Noiz kontsultatua: 2024-04-13).
2. 1 2   **(Ingelesez)** Jordan, Daniel.  (1916). «First to Fall for France» *The New York Times* (New York) 65 ISSN 0362-4331..
3. ↑  Émile, Hébrard; Frank-Puaux, M. (25 February 1916). Hébrard, Émile; Hébrard Jr. Émile-Adrien; Mills, Louis (eds.). "Au jour le jour: Le premier soldat français tué à l'ennemi en 1914". *Le Temps* (in French). Vol. 55, no. 19956. Paris, France. p. 3.
4. 1 2   «The First to Fall: Peugeot and Mayer, 2 August 1914» *web.archive.org* 2015-11-18 (Noiz kontsultatua: 2024-04-13).
**Amritsarreko sarraskia** edo **Jallianwala Bagheko sarraskia** (punjaberaz: ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ) 1919ko apirilaren 13an britainiarrek burutu zuten sarraski bat izan zen. Igande arratsaldea zen Amritsar hirian, Punjaben, Indiako iparraldean eta jendetza handia bildu zen. Jende gehiena indiarren Urteberri eguneko jaia ospatzera joan zen eta hizlariei entzuteko, britainiarren zapalkuntza koloniala probintzia horretan gogor kritikatzen zutelako. 379 eta 1.000 pertsona artean hil zituzten.

Gertakizunak
------------

Hasiera batean manifestazioa normaltasunez eta baketsu ari zen, baina jendetzaren txalo eta oihuek hiriko komandantea zen Dyer jeneral ingelesa bere senetik atera zuten. Arratsaldeko bostetan berrogeita hamar soldaduko tropa batzarra egiten ari zen plazaren sarreran jartzeko agindu zuen. Aurretik ezer esan gabe, soldaduak jendetzarengandik laurogei bat metrora jarri ziren eta britainiar ofiziala, irain batzuk entzun zituela eta beldurtuta, babesik ez zuen jendetzaren kontra tiro egiteko agindu zuen. Tiroketak hamar minututik gora iraun zuen eta ia laurehun lagun erori ziren tiroek jota. Mila pertsonatik gora zauritu ziren eta korrika zihoazen, britainiarren indarkeriak eta irrazionaltasunak harrituta.

Sarraskia, ikara eta indarkeriaren ostean indiarrak hirian sakabanatu ziren. Jendeak, haserre, eraikin publikoak erre eta eraso, Banku Nazionala desegin eta britainiar zibilak mehatxatu zituzten. Horregatik, britainiarrak etxe barruetan ezkutatu ziren, soldaduek babestuta. Gaueko hamarretan, laguntzako tropak heldu ziren eta azkenean egoera kontrolatzea lortu zuten. Gerra legea ezarri zuten eta atxilotu zituztenak gogor zigortu zituzten. India osoak harrituta hartu zuen sarraskiaren berria. Gandhik mendeku eta ankerkeriatzat deskribatu zuen hilketa eta betiko markatu zuen britainiarrek Indian zuten harrera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑    *1919 Jallianwala Bagh Massacre | Discover Sikhism.*  (Noiz kontsultatua: 2017-04-13).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q208855
* Commonscat Multimedia: Jallianwala Bagh massacre / Q208855

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2007002741
* NKC: ph1106145
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q208855
* Commonscat Multimedia: Jallianwala Bagh massacre / Q208855
Eduardo chillidaren 100. anibersarioa ospatzeko, *Larruak eta izurrak*​ erakusketa,Laura Valles Vílchezek prestatu zuena 2024 apirilaren 17an , Tabakalerako hiruetako lehen erakusketa ikuspunto desberdinak eraskusteko helburua duena.

Parte hartzaileak
-----------------

Erakusketa honetan, hainbat emakume famatu agertzen dira mundu osoko garrantzia lortu dutenak haien ikuspunto eta obren paregabeen ondorioz. Haien artean, Sahatsa Jauregi, June Crespo, Kimia Kamvari eta Nora Aurrekoetxea parte hartzen dute. Haiek inspirazioa hartu zuten beste artista batzuengandik baita era parte hartu zutenak; haien artean, Yael Davids, Iman, Issa eta Lúcia Koch aurkitu daitezke.

Artista bakoitza bereizten da haien ikuspuntu desberdinengatik, materialei eta espazioarekin erlazionatu. Honi gehituta, kurtso berezi bat emago zen artista eta bisitekin profesionalei bideratuta haien hasierako pausoak errazteko

1. «Larruak eta izurrak | Tabakalera». *www.tabakalera.eus*. Consultado el 17 de abril de 2024.

1. ↑  Txantiloi:Cita web
**Lourdes Maria Assunção Alves Araújo** edo **Lourdes Maria Assunção de Jesus Mascarenhas Alves**, ***Merita Alves*** izenez ere ezaguna, (Hatulia, 1956ko abuztuaren 15a – Dili, 2021eko maiatzaren 24a) timortar ekintzaile eta politikaria izan zen.

Bizitza
-------

Hatulian jaio zen 1956ko abuztuaren 15a. Familiako alaba zaharrena zen eta hamar neba zituen.

1975ean, Indonesian inbasioan, guraso eta nebekin ihes egin zuen Laclóko basoetara eta inbasioaren aurka borrokatu zuen. 1976an Timorko Emakumeen Herri Erakundeko (OPMT) idazkariorde izan zen Laclón. 1978an atxilotu eta espetxeratu zuten. Kartzelan zegoela, Octávio Jordão de Araújo ezagutu zuen, Fretilin alderdiaren sortzaileetako bat. 1978ko martxoaren 29an ezkondu ziren. Lau seme-alaba izan zituzten. 1980tik 1984ra berriro espetxeratu zituzten biak.

2007an Ekialdeko Timorko parlamenturako hautatu zuten.

2021eko maiatzaren 24an hil zen Dilin, minbiziak jota, 64 urte zituela.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Ingelesez)** «Lourdes Maria Assunção Alves Araújo» *Southeast Asia Digital Library* (Noiz kontsultatua: 2024-02-29).
2. 1 2 3 4 5 6   **(Ingelesez)** Ferreira, Ana Maria. *Tribute to a Woman ... to a Timorese Freedom Fighter.*  (argitaratze data: 2021-06) (Noiz kontsultatua: 2022-12-01).
3. ↑   **(Portugesez)** «Lista Alfabetica dos Deputados» *Parlamento Nacional de Timor-Leste*  jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2007-09-28) (Noiz kontsultatua: 2024-02-29).
4. ↑   **(Portugesez)** «Morreu responsável de organização das mulheres da Fretilin, maior partido timorense» *Lusa* 2021-05-24 (Noiz kontsultatua: 2024-02-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65966773

 |

* Wd Datuak: Q65966773
***Amanita lepiotoides*** *Amanitaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Amanita baccata*, *Amanita cocolla*, *Amanita lejocephala*, *Amanitopsis* *lepitoides*, *Amidella lepiotoides*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 5 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, hasieran ganbila, gero lau-ganbila, ertza soberakinekin, inkurbatua eta iletsua. Kapela kolore aldakorreko ezkata poligonal zabalez estalia gaztetan, krema-arrexka kolorekoa normalean.

**Orriak:** Sabeldun samarrak, zabalak, nahiko estu, heltzean zuritik krema-arrosara doan kolorekoak.

**Hanka:** Sendoa, oinarrirantz loditua, gaztetan gainazal flokosoa, gero leuna, zuri-krema kolorekoa. Eraztun flokosoa, iheskorra, zuri-krema kolorekoa, Bolba, handia eta mintzezkoa, ertz irregular batekin, irekia, okre kolorekoa.

**Haragia:** Trinkoa, zuria, ebakitzean arrosara biratzen du poliki-poliki, zapore gozoarekin eta onddo usain atseginarekin.

**Etimologia:** Amanita terminoa grekotik dator eta Zilizia eta Siria arteko mendiari egiten dio erreferentzia, han oso ugariak ziren eta. Grezieraz beste esanahi bat ere badu, perretxikoa kontzeptu orokor gisa.

Jangarritasuna
--------------

Jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Amanita lepiotoides* *Lepiota* generoko espezieak gogorarazten dituen ezkata flokoso zabaletan zatitutako kapelaren azal tipikoa duen espeziea da. 2006ko abuztuan aurkitu zuten Nafarroan eta Espainiako lehen zitatzat eman zuten.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Urria. Bakarka edo talde txikitan hazten da harizti eta artelatzen azpian

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Euskal Herriko perretxiko eta onddoak*, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza  •   *Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak*, A.D.E.V.E. 2012  •   Euskalnatura  •   *Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos*, Luis García Bona, Kriselv, 1987  •   *Catálogo micológico del País Vasco*, Aeranzadi, 1973  •   *Mendizalearen Hiztegia [mikologia]*, Ostadar Mendi Taldea.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Lotina, Roberto.  (1985). *Mil setas ibericas.*  Diputacion foral de vizcaya, 174 or. ISBN 84-505-1806-7..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Morales Pulido Juan, Carmona Perate José Julián.  (1981). Sociedad Micologica Extremeña, Medalla de Extremadura 2019.
**Mašan Božović** (serbieraz: Машан Божовић), Montenegroko Erresumako ministro militarra, Cetinje udalerriko presidentea, serdar, Piperren jaiotzez da.

Biografia
---------

1876-1878 Montenegro-Otomandar gerran boluntario izan zen. Italiako Akademia Militarreko lehen belaunaldiko kadete bat izan zen 1882tik 1886ra. Cetinje udalerriko presidentea izan zen 1889tik 1894ra. Kretan Montenegroko destakamenduko lidergoan parte hartu zuen, nazioarteko bakegintzaren barruan irla horretan tropak. 1910ean berriro aktibatu zen. Prekotar destakamenduko komandantea izan zen 1912-1913an, Sandić-eko Bobov destakamenduetakoa, eta Lehen Mundu Gerran Sandžak armadako Bigarren Dibisioko komandantea. 1915ean Serdar izendatu zuten, uztailaren 3tik abenduaren 20ra Gerra ministro izan zenean. 1915eko abenduaren 5ean, Piperreko Serdar titulua jaso zuen gerran bere aginte arrakastatsuagatik. 1915etik serbiar zaharreko destakamenduko komandantea izan zen. 1916tik 1918ra Hungariako kanpamentu batean egon zen. Bateratu ondoren, Jugoslaviako armadako koronel gisa, erregimentuko komandante eta Podgoricako tokiko komandante izan zen. Ausardiaren Domina eman zioten.

Literatura
----------

* *Narodna rije*, Cetinje, 1920ko irailaren 29a,

* *Montenegroko almanaka*, Subotica 1929.

* *Entziklopedia Militarra 1*, Belgrad 1970

* *Rista Dragičević-en testua*, JLZ Zagreb JLZ Jugoslaviako Entziklopediako Institutu Historikoko aholkulari zientifikoa 1982.

Kargu politkoak
---------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa Risto Popović | **Montenegroko Erresumako 7. Defentsa Ministerioa**  1915eko uztailaren 16a-1916ko urtarrilaren 2a | Ondorengoa  Radomir Vešović |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12755062
* Commonscat Multimedia: Mašan Božović / Q12755062

---

 |

* Wd Datuak: Q12755062
* Commonscat Multimedia: Mašan Božović / Q12755062
ZALA Lancet errusiarra.
**Munizio inguratzaile** (**dron suizida** edo **dron kamikaze** izenez ere ezagutzen dena) aireko arma-sistemaren kategoria bat da. Sistema horretan, munizioak denbora batez eremu objektiboaren inguruan atseden egoeran jartzen da (modu pasiboan), eta helburu bat aurkitzen duenean bakarrik egiten du eraso. Munizio inguratzaileek aukera ematen dute ezkutuko helburuen aurkako erreakzio-denbora azkarragoak izateko. Tarte horiek denbora-tarte laburretan azalerako helburutik hurbil balio handiko plataformak jarri gabe agertzen dira, eta, era berean, orientazio selektiboagoa izateko aukera ematen dute, erasoa erraz aborta baitaiteke. Munizio inguratzaileak gurutzaldi-misilen eta tripulaziorik gabeko aireko borroka-ibilgailuen (UCAV) artean sailkatzen dira, eta bien arteko ezaugarri nahastuak dituzte. Alde batetik, gurutzaldi-misilak dira, helburu-eremuaren inguruan denbora luze samarrean aritzeko diseinatuak, eta, bestetik, UCAVak, non munizioa eraso batean gastatzeko erabiltzen baita. Urrutiko arma ez-tradizional bat da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «US army may soon use Israeli-designed ‘suicide drones’» *The Jerusalem Post | JPost.com* 2016-06-01 (Noiz kontsultatua: 2024-04-13).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Kamikaze drone loiters above, waits for target» *CNET* (Noiz kontsultatua: 2024-04-13).
3. ↑   «Loitering Munition Availability Expanding Internationally | Aviation Week Network» *aviationweek.com* (Noiz kontsultatua: 2024-04-13).

Kanpo estekak
-------------
**Laura Pérez Borinaga** (Gasteiz, 1971ko ekainaren 18a) abokatu eta politikari arabarra da, Euzko Alderdi Jeltzalekoa, Bastidako alkate 2015etik.

Gasteizen jaio arren, familiaren erroak Bastidan zituen. Deustuko Unibertsitatean zuzenbidean lizentziatua da eta abokatutzarekin erlazionatutako lanak egin izan ditu, 2001 urtetik 2015eko apirilera arte Arabako Abokatuen Elkargoko Gobernu Batzordeko kide izan zen, adibidez.

2015eko ekainean iritsi zen Bastidako alkatetzara. Legealdi aldaketarekin (2019), berriz aurkezturik, bere alderdi EAJ Alderdi Popularraren atzetik geratu arren, akordioa egin zuten EH Bilduk eta EAJ-k eta horri esker Perez Borinagak jarraitu zuen alkate.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Batzarra, Euzkadi Buru. «www.eaj-pnv.eus» *www.eaj-pnv.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-05-28).
2. ↑    Berria. «Bastidan EAJko Laura Perez izendatu dute alkate, EH Bilduren botoekin» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2020-05-28).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q95688115

 |

* Wd Datuak: Q95688115
***Pedro Páramo*** Juan Rulfo idazle mexikarraren eleberri laburra da. Egileak 1940ko hamarkadaren amaieran pentsatu zuen obraren ideia, eta, Mexikoko Idazleen Zentroaren beka bat jaso ondoren, haren aurrerapenak argitaratu zituen 1953tik 1954ra bitartean, *Una estrella junto a la Luna* eta *Los murmullos* atariko izenburupean. Azken eskuizkribua Kultura Ekonomikoaren Funtsari aurkeztu zitzaion, 1955. urtean bere lehen edizioa argitaratu zuen argitaletxea.

Rulforen lehen eleberria eta bakarra da, baita bere bigarren lana ere, *El Llano en llamas* istorio laburren bildumaren ondoren, heriotzaren, landatartasunaren eta Mexikoko Iraultzaren ondorengo itxaropen galeraren gaiak berriz hartu zituen ipuin bilduma bat. Argumentua Kristeroen Gerraren garaian kokatzen da eta bi istorio kontatzen ditu: Juan Preciado izeneko gizon batena, Comalako herrira bere aita Pedro Paramo aurkitzera iristen dena, eta bera eta bere ama zena mantendu zitueneko ahanztura kobratzea; eta Pedrorena berarena, Iraultzak sortu zion botereagatik denborarekin usteldu zen jauntxoarena.

*Pedro Paramo*k eleberri iraultzailearen generoaren barruan kokatzen du, eta errealismo magikoaren erabilera dela eta, latinoamerikar boomaren aitzindarietako bat bezala katalogatua da, baita gaztelaniazko literaturaren liburu gailenetako bat bezala ere. Hasiera batean, kritika negatiboak jaso zituen, baina, denborarekin, bere egitura berritzailea zein garai hartan ezohikoa zen narratiba nabarmendu ziren. Gabriel García Márquezek adierazi zuen Franz Kafkaren *Metamorfosia* irakurri zuen arte, inolako eleberririk ez ziola hainbeste kitzikatu. Jorge Luis Borgesek bere garaian "hizkuntza hispaniarreko literaturetako eta oraindik literaturako eleberri onenetako bat" bezala deskribatu zuen.

XX. mendeko gaztelaniazko 100 eleberri onenen zerrendan dago *El Mundo* egunkari espainiarrean. 30 itzulpen baino gehiago egin dira, eta zinemarako egokitzapenak ere jaso ditu: lehenengoa, Carlos Velok zuzendua eta 1967an John Gavinek protagonizatua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Pedro Páramo - Detalle de la obra - Enciclopedia de la Literatura en México - FLM - CONACULTA» *www.elem.mx* (Noiz kontsultatua: 2020-06-04).
2. ↑   «revista casa del tiempo» *www.uam.mx* (Noiz kontsultatua: 2020-06-04).
3. ↑   «Jorge Luis Borges - Rulfo» *jorgeluisborges.gipuzkoakultura.net* (Noiz kontsultatua: 2020-06-04).
4. ↑   «Lista completa de las 100 mejores novelas en castellano del siglo XX > elmundolibro - Anticuario» *www.elmundo.es* (Noiz kontsultatua: 2020-06-04).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1427966
* Commonscat Multimedia: Pedro Páramo / Q1427966

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11946585q (data)
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1427966
* Commonscat Multimedia: Pedro Páramo / Q1427966
***Haur besoetakoa*** Jon Miranderen eleberri bakarra da, 1954an idatzia baina editorerik ez aurkitzeagatik 1970 urtera arte argitaratu ez zena. Gizon heldu batek bere iloba eta haur besoetako nerabearekin duen maitasun harremana kontatzen du eta horregatik polemikoa izan da urtetan. Lehen edizioak Gabriel Arestiren aurkezpen kritiko bat dakar non "liburua haur listoen eta gizon tontoen eskuetatik urruti gorde" behar zela esaten duen. Gai tabuak ukitzen ditu, intzestua, adin txikikoekiko sexu harremanak eta suizidioa, moral burgesaren itxurakeriaren aurka. Arrakasta handia izan zuen eta urtez urte edizio ugari izan ditu. Euskal narratiba modernoaren mugarrietako bat da. Miranderen *Haur besoetakoa* Vladimir Nabokoven *Lolita*rekin alderatu izan da, baina badakigu Mirandek lana idatzi zuenean ez zuela eleberri horren berri.

Edizioa
-------

Lapurteraz idatzita zuelarik, gipuzkeraz jarri zuen Mirandek, horrela argitaratuko zioten esperantzarekin. Azkenik, Lur Argitaletxeak 1970ean argitaratu zuen.

Istorioa
--------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Familia diruduneko gizon batek, Teresa bere iloba eta haur besoetakoa etxean hartuko du umezurtz gelditzen denean. Gizona, gorrotoa eta nazka besterik eragiten ez dion emakume batekin ezkontzekotan dagoela, hamaika urteko neskatoaz maiteminduko da, jende guztiak gaitzetsiko duen maitasun istorioa hasiz. Gizonak, bere etxaldean, Teresa hezteko ardura oso-osorik beregain hartuko du. Jendartearen ustelkeriatik urruti, neskatoa ez du gehiago eskolara bidaliko, eta gai guztietan heziko duela erabakitzen du, baita sexu harremanetan ere. Bikoteak ezinen ditu bere asmoak aurrera atera eta istorioaren bukaera guztiz tragikoa da.

Pasarte batzuek erotismo puntu bat badute, baina ez dira Miranderen gainerako lanetan bezain gordinak. Liburua jendarte burgesaren itxurakeria eta moral bikoitzaren aurkako erasoa da. Bertan Mirandek bere filosofia antikristaua eta erasokorra agerrarazten du, Joxe Azurmendik oso ongi azaltzen digun moduan.

Kanpo estekak
-------------

* Aur Besoetakoa (1970, 1987)
* Haur Besoetakoa (1970)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258932

 |

* Wd Datuak: Q12258932
**Bienvenida Sarmiento** (San Juan, Argentina, 1804ko urriaren 30a - 1900eko martxoaren 21a) Argentinako lehen irakaslea eta hezitzailea izan zen. Herrialdeko lehen hezitzaile-eskola sortu zuen Domingo nebarekin batera.

Biografia
---------

Ama Paula Zoila Albarracín Irrazábal zen eta aita José Clemente Cecilio Quiroga. Senar-emazteek 14 seme-alaba izan zituzten, baina lau bakarrik iritsi ziren helduarora. Domingo Faustino Sarmiento presidentearen arreba eta Procesa del Carmen Sarmiento Argentinako lehen margolariaren ahizpa Bienvenida, bere hiru ahizpak eta Domingo Sarmiento neba bezala, Carrascal auzoko etxe batean jaio zen, izen bereko probintziako hiriburua den San Juan hiriko xumeenetako batean.

  

.

Carmen Sarmiento, Bienvenidaren ahizpa gazteena, Argentinako lehen emakume margolaritzat hartzen dute.

Juan Manuel de Rosasen gobernuaren aurka zegoenez, 1843an Txilera joan behar izan zuen kazetari lanetan aritzen zen Domingo nebarekin, Procesa ahizparekin, Benavides gobernadoreak jazarrita Herrialde horretan Santa Rosakoaren antzeko ezaugarriak zituen eskola bat sortu zuten Aconcaguako San Felipen.

### Hezkuntza

Gutxi dakigu familiaren bizitzaz eta heziketaz, baina Domingo Sarmiento nebaren arabera, lau neba-arreben hezitzaileak haien gurasoak eta osaba José Manuel Eufrasio Quiroga Sarmiento izan ziren.

Bienvenidak 1868an hartu zuen garrantzia Argentinan, nebak Argentinako presidente zela lehen eskola normaleko zuzendari izendatu zuenean. Sarmiento presidenteak "ereduzko eskola" deitu zion eskolari, eta eskola hori irakasleak trebatzeko eskola zen. 

### Familia

Bienvenidak ez zuen inoiz familia propiorik izan; hala ere, beti izan zituen harremanak neba-arrebekin, gaur egun Argentinako Museo Historiko Nazionalean dauden gutunen bidez.

### Heriotza

Bienvenida Sarmiento 1900eko martxoaren 21ean hil zen, 96 urte zituela, jaio zen Carrascaleko etxe berean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Bienvenida Sarmiento, la educadora sanjuanina.*  27 de marzo de 2021.
2. ↑    *En 1804 nace Bienvenida Sarmiento, Educadora Argentina.*  27 de marzo de 2021.
3. ↑    *Nacimiento de Bienvenida Sarmiento.* .
4. ↑    *Sarmiento y las mujeres.* .
5. ↑    *Cinco cosas que no sabías sobre Sarmiento.* .
6. 1 2   Rojas Líbano, pág. 30
7. ↑    *Domingo Faustino Sarmiento por Felipe Pigna.* .
8. ↑    *Las hermanas de Sarmiento.* .
9. ↑    *Sarmiento.* .