recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**DYA** (gaztelaniaz: *Detente y Ayuda*, euskaraz: Gelditu eta Lagundu) errepidean osasun laguntza emateko gobernuz kanpoko erakunde bat da, eta 1966. urteaz geroztik dihardu lanean, inolako irabazi asmorik gabe, Hego Euskal Herriko errepideetan gidariek seguruago zirkula dezaten laguntzen. Hasiera batean, errepideetan gertatutako istripuetan soilik laguntzen zuten; hala ere, gaur egun, edozein larrialdi medikori aurre egiten diote. Juan Antonio Usparitzak sortu zuen Bizkaian, eta geroztik Espainiara eta Filipinetara hedatu da elkartea.

Euskal Herrian, Euskal Autonomia Erkidegoan eta Nafarroako Foru Erkidegoan ditu bere ordezkaritza eta anbulantziak, lau azpi-elkartetan banatuta: DYA Araba, DYA Bizkaia, DYA Gipuzkoa eta DYA Nafarroa.

Jarduerak
---------

Elkartea sortzeko arrazoi nagusiak bi izan ziren:

* Istripu edo matxura kasuetan gidariek gero eta gutxiago laguntzen zioten elkarri.
* Ez zegoen istripua zuten pertsonei modu arautu, metodiko, seguru eta eraginkorrean laguntzeko modurik eta hauek eramateko ardura zuen inolako anbulantzia-zerbitzurik.

Horregatik, 1966. urteaz geroztik DYAren bereizgarri diren anbulantzia horiak probintziako txoko guztietatik ibiltzen dira egunero, beren laguntza beharrezkoa den lekura minutu gutxitan heldu ahal izateko.

Bestalde, DYAk edozein motatako pazienteak (istripua izan dutenak edota gaixo daudenak) laguntzeko eta garraiatzeko zereginaz gain, ondoko egitekoak ere betetzen ditu: bide-heziketari, bolantean izan behar den ardurari eta lehen laguntzei buruzko ikastaro eta mintegi ugari antolatzen ditu; adinekoak eta minusbaliatuak eramaten ditu; eta duela gutxi, traumatismo ondoko asaldura psikologikoak dituzten trafiko-istripuetako biktimei eta beren familiakoei laguntzeko kabinete psikologikoa eratu du.

Horregatik guztiarengatik, DYAk laguntzaren esparruan eta esparru sozial eta humanitarioan egindako lanagatik sari eta goraipamen ugari jaso du.

* Donostiako DYAren anbulantzia bat.Donostiako DYAren anbulantzia bat.
* Alkohola edan ostean gidatzearen aurkako DYA-ren "ALK-STOP" eskumuturrekoa.Alkohola edan ostean gidatzearen aurkako DYA-ren "ALK-STOP" eskumuturrekoa.
* DYA-ko sortzaile Juan Antonio Usparitzaren omenezko estatua Bilbon.DYA-ko sortzaile Juan Antonio Usparitzaren omenezko estatua Bilbon.

Kanpo estekak
-------------

* DYAren webgune ofiziala
* DYA Gipuzkoaren webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1846250
* Commonscat Multimedia: DYA

---

 |

* Wd Datuak: Q1846250
* Commonscat Multimedia: DYA
**Feminismo maskulinoa** genero-berdintasunaren bila dabiltzan gizonek osatutako feminismoaren korrontea da. Korronte honek aztertzen du patriarkatuak nola eman dizkien gizonezkoei lehentasunak, baita hori nola mugatu dezaketen, eta nola patriarkatuak ere gizonezkoei hainbat bizipen izateko askatasuna murrizten dien. Beraz, gizon feministak, **feminismoaren aliatuak** edo gizon berdinzaleak genero-berdintasunaren alde aktiboki lan egiten duten gizonak dira.

XIX. mendetik aurrera, gizonek parte hartu dute feminismoari emandako erantzun kultural eta politiko garrantzitsuetan, mugimenduaren olatu bakoitzean. Horren barruan sartzen da emakumeentzako aukera-berdintasuna ezartzeko ahalegina, gizarte-harremanetan, bereziki gizonezkoen pribilegioa bera zalantzan jarriz. Hala ere, gizon feministek ere, bell hooks bezalako idazleekin batera, defendatu dute gizonak sexismoaren muga soziokulturaletatik eta genero-roletatik askatzea aktibismoaren eta erudizio feministaren funtsezko zati bat dela.

Gizon talde feministak
----------------------

Gizon talde feministak feminismoaren inguruan gizonak biltzeko helburua duten taldeak dira. Eztabaida dago ea gizonek talde feministak osa ditzaketen edo feminismoaren aliatu izan behar diren Berdintasunaren aldeko gizonak: feministak ala feminismoaren aliatuak?. Gizon taldeen beharra eta boterea eztabaidatzeko beharra ere agertu da eztabaida horren parte gisa, eta maskulinitatea zein berdintasuna dira eztabaidatu ohi diren gaiak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Gómez, Coral Herrera.  (2019-02-01). *Hombres que ya no hacen sufrir por amor: Transformando las masculinidades.*  Los Libros De La Catarata ISBN 978-84-9097-598-5. (Noiz kontsultatua: 2023-08-31).
2. ↑   Espinosa Gutiérrez, Jesús.  (2014). *Discursos de hombres en los márgenes del patriarcado. Progresistas, profeministas e igualitarios en España (1868-1939).*  Universidad de Sevilla: SIEMUS (Seminario Interdisciplinar de Estudios de las Mujeres de la Universidad de Sevilla) ISBN 978-84-943120-3-8. (Noiz kontsultatua: 2023-08-31).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Día de la Mujer 2019: Los hombres pueden ser feministas» *La Vanguardia* 2019-03-08 (Noiz kontsultatua: 2023-08-31).
4. ↑   **(Ingelesez)** Aronowitz, Nona Willis.  (2019-03-18). «The ‘Men’s Liberation’ Movement Time Forgot» *Vice* (Noiz kontsultatua: 2023-08-31).
5. ↑
6. ↑   «Botereari uko egiteko ordua» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2020-12-15).

Kanpo estekak
-------------

* Gizonduz taldeari elkarrizketak
* [ Itxaso Lorenzo Llona: *Maskulinitateei eta gizonen taldeei egindako hurbilpena Gizarte Langintza feministatik. Bizkaiko gizon-taldeen kasua aztertuta*.
* [ Gizonak berdintasunaren alde.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6816241

 |

* Wd Datuak: Q6816241
**Kaliasen bakea**, K.a. 449 inguruan eman zen, Atenasek zuzendutako Deloseko Liga eta Persiar Inperioaren artean, Mediar Gerrak amaitutzat emanez.

Ezaugarriak
-----------

Bakea, Kalias politikari atenastarrak negoziatu zuen. Persiak, lurraldea galtzen jarraitzen zuen greziarren esku Xerxes II.ak K.a. 479an inbasioak amaitu zituenetik, eta, K.a. 450erako, bakea ezartzeko prest zeuden.

Kaliasen bakeak, Asia Txikiko estatu joniarrei autonomia eman zien, persiar probintzietako gobernariak Egeo Itsasoaren kostaldean ezartzea debekatu zuen, eta persiar itsasontziak itsaso honetatik nabigatzea debekatu zuen. Aldi berean, Atenas, Persiak Asia Txikian, Zipre edo Egipton zituen lurraldeak bakean uztera konprometitu zen.

Litekeena da bake hitzarmen hau, ofizialki sekula existitu ez izana. Tuzididesek ez zuen sekula aipatu, eta, Plutarkok, Eurimedonteko guduaren ondoren sinatu zela edo sekula ez zela sinatu mantendu zuen.

Ondorioak
---------

Edonola ere, dirudienez, Persiarekin etsaitasunak amaitzea lortu zuen adostasunen bat egon zen, eta, Atenasi, Korinto eta Tebas bezalako beste estatu batzuetatik zetozen mehatxu berriei aurre egitea ahalbidetu ziona. Gatazka horiek, beste greziarrek, Deloseko Ligak existitzen jarraitzko arrazoirik ez zegoela sentitzen hasii zirenean agertu ziren (Espartarrek, Xerxes II.aren inbasioari aurre egiteko sortu zuten Peloponesoko Ligan oinarrituta sortu zena), Persia, jada ez baitzen mehatxu bat.

Atenasek, zerga gehiago eta gehiago eskatzen zituenez, eta bere aliatuenganako kontrol handiagoa zuenez, Liga, benetako inperio batean bihurtu zen, eta Atenasen lehenagoko aliatu asko, matxinatzen hasi ziren. Kalias, Espartarekin K.a. 445ean lortutako bakearen arduraduna ere izan zen arren, hogeitamar urteko bakea deritzona, gorantz eta gorantz zihoan atenastar mehatxua, azkenik, Peloponesoko Gerran amaituko zen.

K.a. 450 ondoren, ez zen greziar eta persiarren artean gudu zuzenik izan, baina Pertsiak, greziar kontuetan muturra sartzen jarraitu zuen hurrengo hogei urteetan, eta, bere laguntza, erabakigarria izan zen Espartak Peloponesoko Gerra irabazterako garaian.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q370709
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 177007651
* BNF: 11974584h (data)
* LCCN: n82218221
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q370709
Ingelesezko ***lawfare*** terminoa, **gerra juridiko** edo **gerra judizial** gisa itzul daitekeena, XXI. mendeko lehen hamarkadatik aurrera erabili izan den ingelesezko esamolde bat da, nazioko eta nazioarteko lege-prozeduren gehiegizko erabilerari erreferentzia egiteko, legezkotasun-itxura mantenduz, aurkari baten aurka herriaren gaitzespena eragiteko helburuarekin. Hitza oraindik ez da agertzen Oxforden Hiztegian, eta "*Law*" (Legea) eta "*Warfare*" (gerrarako espedizioa) hitzen uzkurdura gramatikal bat da. *Lawfare*ak hainbat emaitza lortzea ahalbidetzen du, arerio politikoak bidegabe geldiaraztea, finantzak geldiaraztea eta aurkariak desprestigiatzea, baita gobernuak ahultzea edo kentzea ere.

*Lawfare*a kolpe bigunaren fenomenoarekin lotzen da eta bat etorri ohi da, botere politikoari bidegabeko sarbidea emateko modu bat indar militarrak erabili gabe, gizarteen, sare sozialen eta komunikabideen barne zatiketak manipulatuz.

Adiera hau XXI. mendearen hasieran hasi zen erabiltzen, Estatu Batuetako Indar Armatuen ikerketa estrategikoen esparruan, gerra batean ahulena zen bandoak nazioarteko instantzia judizialak giza eskubideak babesteko erabiltzea zalantzan jartzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «About Lawfare: A Brief History of the Term and the Site» *Lawfare* 2015-05-14 (Noiz kontsultatua: 2020-01-03).
2. ↑   «Wayback Machine» *web.archive.org* 2011-08-07 (Noiz kontsultatua: 2020-01-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6503597

 |

* Wd Datuak: Q6503597
**Merkataritza-askatasun**, **merkataritza libreko zona** edo **merkataritza askeko eremua**, kontzeptu ekonomiko bat da eta barne eta kanpo merkataritzarekin lotzen dugu. Barnealdeari dagokionez, merkataritza-askatasuna dagoen ekonomia bateko enpresa askearen baliokidea da, eta ez dago oztoporik eragile ekonomikoen sarbidea saihesteko merkataritza jardueran,(prezio askatasuna, ordutegi askatasuna, establezimenduak irekitzeko askatasuna, kontratazio askatasuna, eta abar) adieraz ditzakete. Ekonomiaren liberalizazioaren arabera, barne-merkataritza askearen oztopo nagusiak estatuaren eskuhartzea eta interes taldeen konformazioa dira: sindikatuak, ugazabak, edo, historikoki, gremioak erregimen zaharrean arau zorrotzak ezartzen zituzten bulego, industria eta dendetarako sarrera oztopatzeko.

Kanpo-merkataritza arloan, merkataritza askatasuna protekzionismoren aurkako bidea da, muga-zergaren gabezian oinarritzen da eta beste edozein eratako merkataritzako hesi, (kuotak, kupoiak, gobernu arauak, osasun eta kalitatezko baldintzak)horiek herrialdeen arteko produktuen trukea oztopatzeko xedea dute non herrialde hauek unitate ekonomiko banatu gisa funtzionatzen duten (merkatu nazionala) legediaren, bere fiskalitateren, bere monetaren, bere instituzio ekonomikoaren, eta abarren ondorioz. Merkataritza-askatasunak, herrialde ezberdinetako gizabanakoen eta enpresen arteko oztopo artifizialen ezabaketa ekarri du. Ekonomian, Jarrera librekanbista, jarrera protekzionistaren aurrean jartzearen adierazpena da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q200435
* **Identifikadoreak**
* BNF: 120161053 (data)
* GND: 4140782-9
* LCCN: sh85051682
* NKC: ph127233
* NARA: 10637823
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 7967
* HDS: 026193
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q200435
**Desinformazioa**, baita **informazio manipulazioa** edota **manipulazio mediatikoa** ere deitua, pertsonak datu, argumentu, gai, albiste, gertakari edo informazio jakin bati buruz ezjakintasunean edo oharkabean mantenarazteko ekintza edo teknika bat da. Teknika honen azken helburu nagusia, desinformatzailearen aldeko edo mesedekoa ez den informazioa ixilaraztea da. Agnotologiaren ohiko trikimailuetako bat da, eta komunikabideetan ematen da, baina hauek ez dira desinformazioa hedatu daitekeen bitartekari bakarrak. Gerran dauden edo informazio askatasunik ez duten herrialdeetan, beren aurkariak isilarazi nahi dituzten gobernuetan nahiz beren kideak kontrolpean mantendu nahi dituzten sektetan ere eman liteke, horretarako informazioa ezkutatuz.

Ikus gainera
------------

* Demonizazio
* Informazio
* Informazio gainkarga
* Egia-ostea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q189656
* Commonscat Multimedia: Disinformation

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11959113p (data)
* GND: 4252093-9
* LCCN: sh85038430
* NKC: ph138026
* NARA: 10640251
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000087862

 |

* Wd Datuak: Q189656
* Commonscat Multimedia: Disinformation
**Corfuko krisialdia** (grezieraz: κατάληψη της Κέρκυρας, italieraz: *crisi di Corfù*) 1923an Greziaren eta Italiaren arteko krisialdi militar eta diplomatikoa izan zen. Gertakariak Italiako jeneral batek zuzendutako batzorde batek Albaniaren eta Greziaren arteko muga-gatazka bat aztertzera joan zirenean gertatu zen. Jenderala eta bere bi ofizial Grezian erail zituzten. Erantzun gisa, Benito Mussolinik Greziari ultimatuma eman zion, eta onartu ezean Korfu uhartea okupatu eta bonbardatuko zuela agindu zuen. Mussolinik Nazioen Ligari ez zion jaramonik egin eta mehatxu egin zuen bertatik ateratzeko krisian eskua sartuz gero. Horren ordez, Enbaxadoreen Konferentzia izan zen akordioa negoziatu zuena, Italiaren aldekoa. Nazioen Ligak potentziekin mediatzeko zuen gaitasun eskasaren erakusgarri izan zen gertakaria.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2008840
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85032596
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2008840
**Gayle S. Rubin** (AEB, 1949) antropologo kulturala da, eta sexu eta genero politiken alorreko aktibista eta teorialaria. Eragin nabarmena duen autorea izan da eta da, genero-ikasketen eta queer teorien alorretan.

Gai askoren inguruan idatzi du: Feminismoa, sadomasokismoa, prostituzioa, pedofilia, pornografia, lesbianen literatura... Sexuaren inguruko antropologia ikerketak egin izan ditu, eta sexuaren baitako eta azpikulturak aztertu izan ditu, hirietako testuinguruan batez ere.

Sexu/genero sistema
-------------------

Bere ekarpen terminologiko eta teoriko inportante bat "Sexu/genero sistema" terminoa da. 1975ean honela definitu zuen:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | jendarte batek sexualitate biologikoa giza jardueraren produktu bihurtzeko bideak, hots, bereizkerian oinarritutako harreman sozialek sexua eta ugalketa debekuen sistema bihurtzen dituzte, gizon‐emakumeentzako betebehar eta eskubide desberdinak hitzarmen sozial bilakatuz. |  » |
| Gayle Rubin |

Desberdintasun biologikoetatik abiatuta, botere harremanetan egituratutako egitura sozialak daudela ikasten dugu generoak jendartea antolatzen duelako, eta egunerokotasunean gizon‐emakumeen arteko hartu emanak antolatzen ditu. Identitate sexualari buruz hitz egiterakoan, sexu/genero sistemaren banaketari men eginez, gorputza eta genitalei begira jarriko gara eta alde fisikoari dagokionez sentituko da pertsona gizon ala emakume, kolektibo bataren ala bestearen parte dela, edo bietako bat ere ez.

Azpikultura sexualak
--------------------

Beste alde batetik, Rubinek sexu piramidearen beheko mailetan dauden pertsonen defentsa politikoa egin izan du, kategoria horretan sartuz sexu ez monogamoa, fetixismoa, sadomasokismoi praktikak, sexu langileak... Jarrera horrek ekarri izan dio sarri askotan haren presentzia zentsuratua  izatea hainbat ekintza publikotan, eta «anti-sexu» feministentzat lehen etsai publiko bihurtzea.

Rubinek pronostikatu zuen anti-sexu talde feministek eta haiek sustatzen dituzten legeek, hala nola pornografiaren  debekua (bortxaketen kausa zuzentzat jotzen dutelakoan), aliantza arriskutsuak sortuko zituztela, eta argudio multzo bat eskainiko zizkieketela eskuin berriaren  gehiengo moral kontserbadoreei.

Erreferentziak
--------------

1. ↑     (PDF) *Hezkidetza egoerari buruzko diagnosi azterlana Gasteizko Ikastetxeetan (0 eta 18 urte).*  Gasteizko Udala, Hezkuntza Zerbitzua, 6-7 or..
2. ↑    Belbel Bullejos, Maria Jose.  (2013). (PDF) *Ezagutza feministak eta itzulpen politikak.*  Arteleku, 11-13 or. ISBN 978-84-7907-699-3..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q444593
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 19898616
* ISNI: 0000 0000 0299 4441
* BNF: 14429589z (data)
* GND: 180041037
* LCCN: n93111167
* SNAC: w62d3s7c
* SUDOC: 069519315

 |

* Wd Datuak: Q444593
**Léon Kaufman** (Luxenburgo, 1869ko abuztuaren 16a - *ibidem*, 1952ko martxoaren 25a) luxenburgoar politikaria izan zen. Luxenburgoko lehen ministroa izan zen 1917tik 1918ra.

Zuzenbidea ikasi ondoren, bake-epaile eta funtzionario izan zen. 1910ean Zergen administrazioko zuzendari eta Gizarte Aseguruen presidente izendatu zuten. 1916tik 1918ra Finantzen zuzendari nagusia izan zen.

1917ko ekainean, eskuineko gobernu liberala osatu zuen, eta Kanpo Arazoetako eta Finantzetako ministro ere izan zen. Konstituzioa aldatu zuen sufragio unibertsala ahalbidetzeko. Dimisioa eman zuen, abuztuan Georg von Hertling kantziler alemaniarrak Maria-Adelaida dukesa handiari egindako bisita pribatu batean egon zela jakin ondoren.

1915etik 1945era Estatu Kontseiluko kidea izan zen eta 1945etik 1952ra lehendakaria. Gainera, 1923tik 1952ra Luxenburgon Nazioarteko Bankuko batzorde exekutiboko presidentea izan zen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q975968
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316388983
* GND: 1071828371

 |

* Wd Datuak: Q975968
Mendebaldeko estiloko isipua
**Isipua** edo **ihinztailua** ur bedeinkatua ihinztatzeko erabiltzen den tresna liturgikoa da, zenbait kristau zeremoniatan erabiltzen dena. Isipua bedeinkapen tresna bat da, apaiz batek objetuak, tokiak, animaliak zein pertsonak ur bedeinkatuz ihinztatu eta horrela bedeinkatzea da erremintaren xedea.

Izena latinetik hartua da, eta hebraieran du jatorria (hebraieraz, אזוב‎; latinez, *hissopum*).

Erabilpena
----------

Ertzean zilarrezko bola duen makila izan ohi da, eta ur bedeinkatuzko ontzi edo ponte batean sartzean, bola urez betetzen da (batzuetan belakia dago bola barruan, laguntzeko). Ondoren, apaizak makila astindu eta bedeinatu nahi duen objetu, animalia edo gizabanakoa bustitzen du. Jatorriz landare usaintsu bat erabiltzen zen, isipu-belarra hain zuzen, erreminta honek ordeztu zuen arte.

Isipua kristau katoliko eta anglikanoen zeremonietan erabiltzen da, bereziki bataioan eta Bazkoko erritu batzuetan. Apaizak erabil dezake kandelak bedeinkatzeko Kandelario ospakizunean edo Erramu igandean palmondoak bedeinkatzeko. Baita hileta edo requiem batean hilkutxaren gainera ur bedeinkatua botatzeko ere. Inaugurazioetara ordezkari klerikal katoliko bat deitzen dutenean, ohikoa da halaber isipuarekin eta ur bedeinkatuarekin egitea zeremonia, inauguratuko den zernolako hori bedeinkatuz.

Ekialdeko Eliza Ortodoxoan ontzi baten forma izan ohi du isipuak eta *rantistirion* esaten diote.

Jatorria
--------

Lebitarrenean deskribaturiko isipuaren erabilera.
Isipuaren erabilerari buruzko erreferentzia zaharrena Biblian topa daiteke, *Lebitarrenean*, Itun Zaharrean:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | 1 Honela mintzatu zitzaion Jauna Moisesi: 2 «Hona hemen legendunaren garbikuntza egiteko ohikunea: 3 Apaiza kanpalekutik aterako da legenduna miatzeko. Legenduna legen zuritik sendatu dela ikusten badu, 4 bi hegazti bizi eta garbi, zedro-zura, purpura gorrimina eta **ixipua** ekartzeko aginduko du garbitu behar duenarentzat. 5 Hegaztietako bat iturburuko ura daukan buztinezko ontzi baten gainean hilaraziko du. 6 Gero, hegazti bizia, zedro-zura, purpura gorrimina eta **ixipua** harturik, iturburuko uraren gainean hildako hegaztiaren odoletan bustiko ditu, baita hegazti bizia ere. 7 Ondoren, legenetik garbitu behar duena zazpi bider zipriztinduko du odolaz eta garbitzat aitortuko. Hegazti bizia libre utziko du landan. |  » |
| Lebitarrena, 14. atala |

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Itun Zaharra» *www.bizkeliza.org* (Noiz kontsultatua: 2019-10-04).[*Betiko hautsitako esteka*]

Ikus, gainera
-------------

* Isipu-belarra

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q543177
* Commonscat Multimedia: Aspergillum

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300298908

 |

* Wd Datuak: Q543177
* Commonscat Multimedia: Aspergillum
**Goldea**, halaber **golde-lurra**, azalera-unitate historikoa da, idi-uztarri batek egun batean egin dezakeen lana. Neurria ez zen zehatza. Esaterako, golde batek 1.796,912 m2 zituen Nafarroan, baina 2.684 m2 Beran, 4.200 m2 Baiona eta Uztaritzen, eta 2.800 m2 Saran. Gipuzkoan, berriz, goldelur bat 50 anega zen.

Nafarroako Erresuman lau gizalurren baliokidea zen: 1 golde = 2 erregunerri = 4 gizalur = 8 gaitzeru-herri = 32 almute. Baina Beran, aldiz, zortzi gizalurren azalera zuen: 1 golde (2.684 m2) = 8 gizalur (335.5 m2)

Sinonimoak
----------

Tokian tokiko beste aldaera batzuk aurki daitezke: *italdi*, *itegun*, *araldi* eta abar.

Antzinako Erroma
----------------

Latinezko ***iugerum***, ***jugerum***, ***iugera*** edo ***iugus*** laukizuzen bat da, 240 pedesko (oin erromatar) alde luzea eta 120 pedesko alde txikiarekin, hau da, 71 m. x 35,5 m. Neurriak 28.800 oin koadro neurtzen zituen, gaur egungo 0,25 hektarea inguru. Marko Terenzio Varronek eta Kolumelak diote *iugerum* bat *actus quadratus* baten bikoitza zela, eta actus bat uztarri batekin lotutako bi idik gelditu gabe egin zezaketen golde-lanaren luzera (120 oin). Bi *iugera*k *heredium* bat neurtzen zuten, erromatar herritaratasuna zuen bakoitzari ematen zitzaiona herentzian jaso zezakeen propietate gisa. Ehun heredia zenturia bat ziren eta lau zenturia *saltus* bat. Neurri untzialetan iugerum bakoitza ehun oin koadro (9,2 m2 zituzten 288 scrupulitan banatzen ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. *Golde.* .
2. ↑   Lasa, Irune.  (2009-11-18). «Neurriari neurri bila» *Berria*: 46-67..
3. ↑  Espainiako Historiaren Erret Akademiaren Boletina

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q251545
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 20947
* GEA: 13128

 |

* Wd Datuak: Q251545


| Euskal Herriko neurri zaharrak |
| --- |
| **Masa**: arroa • libra • ontza • kilate • kintal • erralde
**Edukiera**: arroa • pitxer • kahiz • erregu • txopin • anega • anerdia • gaitzerua • lakari • lakari-laurdena 
**Azalera**: gizalur • golde lurra • erregu-lurra
**Luzera**: legoa • itsas legoa • itsas milia • besaldia • kana • arra • oina • hazbetea • gizabetea • korapiloa |
*Clitocybe inornata*

Sinonimoak: *Clitocybe umbrinipes*, *Agaricus inornatus*, *Agaricus zygophyllus*, *Paxillus inornatus*, *Omphalia inornata*, *Atractosporocybe inornata*

Ez da jangarria, usain desatsegina duelako, egosi ondoren irauten duena.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 4 eta 6 cm bitarteko diametrokoa. Haragitsua, ganbil-laua eta gero pixka bat hondoratua, zetaduna, opakua, pubeszentzia zurixka batez estalia, ez da higrofanoa, fuliginoso-gris-bistre kolorekoa, gris-alutazeoa. Ertza gorantz biribildua, pubeszentea, ildaskatu-apaindua; azal bereizgarria.

**Orriak:** Koskadunak, itsatsi-dekurrenteak, txikiak, zabalak, banangarriak, kapelaren kolore berekoak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 6 eta 10 cm bitarteko garaierakoa eta 0,8 eta 1,5 cm bitarteko lodierakoa. Solidoa, sendoa, betea, gero barrubetea, ia berdina, batzuetan pixka bat eszentrikoa. Zuri-grisaxka, argiagoa eta iletsuagoa goiko aldean. Oinaren muturra biluzik utziz bereizten duen kotoi itxurako mizelioak oinarrian loditua.

**Haragia:** Zurixka, zaila. Gozoa. Zahar usain handiarekin, higuingarria.

**Etimologia:** *Clitocybe* hitza grekotik dator, burua esan nahi du, kapelaren formagatik. *Inornata* epitetoa berriz latinetik dator, apaingarri gabe, sinplea, esan nahi duen "inornatus" hitzetik. Apaindurarik ez izateagatik.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria usain txarra duelako.

### Nahasketa arriskua

*Clitocybe alexandri* delakoarekin nahas daiteke, honek orri zurixkak ditu (gero krema-okre kolorekoak eta azkenik marroiak), oin luzeagoa (4-8) eta kumino (belarra) usaina. *Lepista panaeola* jangarria ere antzekoa da.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean. Nahiko arrunta eta hazten den lekuekiko fidela. Basoetako belar-soilguneetan, hostozabaletan (artea, pagoa) edo koniferoen basoetan (izeia, pinua). Kareharrizko lurzoruetan. Lerro luzeak osatzen ditu.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 136 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 325 or. ISBN 84-282-0253-6 (T.I). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia..
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** AVT.  (1986). Asociacion Vallisoletana de Micologia.
**Selfixhe Ciu**, ***Kolombja*** izengoitiaz ere ezaguna, (Gjirokastër, Albania, 1918ko martxoaren 31a – Tirana, Albania, 2003ko abuztuaren 22a) idazle, itzultzaile eta feminista albaniarra izan zen.

Bizitza
-------

Gjirokastërren jaio zen. Musine Kokalariren laguna zen, literatura lanak argitaratu zituen lehen albaniar emakumeetako bat izan zena. 1935eko azaroaren 28an, 17 urte zituela, poema bat argitaratu zuen *Populli* egunkarian.

Florentzian (Italia) ikasten ari zen, Albaniako italiar inbasioa gertatu zenean, 1939an. Gero, Albaniara itzuli zen Xhemal Broja senarrarekin, eta liburu-denda bat ireki zuen Shkodër hirian. Albaniako Lanaren Alderdian sartu zen, Drita Kosturi eta Nexhmije Hoxharekin batera, eta legez kanpoko manifestazio antifaxista baten antolatzaileetako bat izan zen 1942ko otsailaren 22an. Horregatik atxilotu eta heriotza zigorra ezarri zioten, baina gero aske utzi zuten. Bigarren Mundu Gerraren ostean, 1947an, senarrarekin batera deportatu zuten lehen aldiz, eta 1966an bigarren aldiz. 1998an bere oroitzapenak, baita poesia eta beste argitalpen batzuk ere, *Tallazet e jetes* izeneko liburuan argitaratu zituen. 2003ko abuztuaren 22an hil zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Albanieraz)** «Nasho Jorgaqi: Zërat e parë femërorë të letërsisë shqipe» *Radio Kosova e Lirë* 2015-09-17 (Noiz kontsultatua: 2023-09-02).
2. ↑   **(Ingelesez)** Pritchett Post, Susan E.  (1998). *Women in Modern Albania: Firsthand Accounts of Culture and Conditions from Over 200 Interviews.*  McFarland & Company, 109 or. ISBN 978-0-7864-0468-1..
3. ↑   **(Albanieraz)** Isufaj, Ermira. «Kujtimet e komunistes se radheve te para» *Panorama* 2013-05-20 (Noiz kontsultatua: 2023-09-02).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21605269
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 55947458
* ISNI: 0000 0000 3387 2279
* LCCN: n99256781

 |

* Wd Datuak: Q21605269
**Karl Jakob Weber** (1712ko abuztuaren 12a - 1764) Suitzako arkitektoa eta ingeniaria izan zen, Pompeiako, Herkulanoko eta Estabiako indusketen arduraduna Karlos III.aren babesean Napoliko erregea zenean, Roque Joaquín de Alcubierren zuzendaritzapean lehenengo eta gero bera bakarrik. Bere marrazki zehatzak *La Antichità di Ercolano Esposte* (1757–1792) argitalpenaren oinarria izan ziren, eta oihartzun handia izan zuten Europako intelektualen artean.

Roque Joaquín de Alcubierre, aurretik indusketen arduraduna, Weberren menpeko bihurtu zen, eta lehia handia mantendu zuen berarekin, baita bere lana sabotatu ere. Alcubierreren teknikak, erregearen mezenasgoa suspertu zuten brontzeak eta beste artelan batzuk eman zituena, testuinguruaz arduratuz gela osoen indusketa barne hartzen zuen, arkeologia modernoaren aurrekari bihurtuz.. Weber hil ondoren, Francisco La Vega  arkitekto espainiarra jarri zuten indusketen arduradun.

Weberrek oraindik lurperatuta zegoen Herculanoko Papiroen Villatik jaso zuen planoak, gelaz gela esploratzen ari zena, freskoz estalitako hormetan zehar irekidura suntsitzaileak eginez, oraindik ere bere kokapena ulertzeko balio du, eta Malibuko Getty Villaren eraikuntzan erabili zen.

Biografia
---------

Weber Arthen (Schwyz) jaio zen Suitzako familia noble katoliko batean. Luzernako *gymnasiumean* ikasi zuen eta geroago Matematikako ikasketak egin zituen Paviako *Collegio Ghislieri* ikastetxean. Jatorri noble izan arren, ez zuen berezko diru sarrerarik, eta Napoliko erresuman ezarritako Suitzako mertzenarioen erregimentuan izena ematea aukeratu zuen, eta bertan garatu zuen bere karrera osoa. Urte batzuk igaro ondoren, ingeniaritza militarraren kidegoetarako sarbidea aztertu eta 1743an ingeniari gisa sartu zen Errege Guardian. 1749 amaieran Herkulano induskatzen ari zen taldearekin bat egin zuen, Hasiera batean Alcubierrek deitu zuen, erregeen indusketak zuzentzen zituen ingeniari militar espainiarrak. *Villa dei Papiri-az* (Papiroen Villa) gain, Herkulanoko Antzokiaren zatirik handiena berreskuratu zuen, Julia Felixen etxea Ponpeiako Via dell 'Abbondanzan, horietatik plano axonometriko bat marraztu zuelarik, baita Estabiako zenbait villa ere, erregeen indusketetan lehen aldiz irizpide profesionalekin.

Bibliografia
------------

* Christopher Charles Parslow, 1995. *Antzinatasuna berraurkitzen: Karl Weber eta Herculaneum, Pompeii eta Stabiae* (Cambridge University Press) indusketa. Bryn Mawr Classical Review 96.12.10

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Pietro La Vegaren anaia

Kanpo estekak
-------------

* AD79 suntsipen urtea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q123686
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 27879084
* ISNI: 0000 0001 2095 8177
* BNE: XX1458027
* BNF: 12511982d (data)
* GND: 11932623X
* LCCN: n94089859
* NKC: jn20030328004
* SNAC: w6tq855v
* SUDOC: 034355995
* ULAN: 500253637
* BIBSYS: 90930008
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 024403
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q123686
**Arantzate dorretxea** Irungo Meaka auzoan dagoen XV. mendeko dorretxea da. Historikoki balore handia du zeren eta etxea Pedro Urdanibiarena izan baitzen. Dorretxean ikusten den armarria Urdanibia jauregian eta Urdanibiako Ospitalean ikusten den bera da. Gaur egun etxebizitza moduan dago egokituta. Izen bereko burdinolaren ondoan dago kokatuta.

Ezaugarriak
-----------

Egungo eraikuntza, dorretxea izanik, planta txikikoa da. Beheko solairua ukuilu bezala egotituta zegoen. Beste bi solairu eta ganbara ditu. Teilatua egurrezkoa eta lau isurkikoa da. Eraikuntza bi eraikuntza-garaiak ikusten dira: lehenengoan behekoa eta lehenengo solairua egin zen, XVI. mendeko erdian egina; bigarrenean goiko bi solairu eta hutsarte batzuk egin ziren, XVII. mendeko erreforman. Ondoren beste lan txikiagoak ere egin ziren. Oinarrizko kuboa, lehenengo garaikoa, hargilanez eta harlanduez egin zen. Hormak lodiak ditu, 120 zm.koak. Behehko solairuan fatxada bakoitzean bi saietera ikus daitezke; gainera, lehengo solairuan, izkin batean, beste saietera, elementu arraroa inguru honetan.

Babespena
---------

Etxebizitzak egiteko aldaketa batzuk egin dira eta horrek bere kontserbazioa kaltetu du. Dorretxea monumentu bezala definituta dago eta, 1997an, Balizko Arkeologia Guneen Aurretiazko Aitorpena egin zitzaion (1997/09/11 ko erabakia (EHAO 208.zk. 1997ko urriaren 30). Herri mailako ondarea, 2008ko Irungo Ondarearen Katalogoan jasota.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   *Catálogo del Patrimonio Arqueológico y Arquitectónico del término municipal de Irun*.
2001ko uztaila. Katalogo Arkitektonikoa: Luis Sesé Madrazo eta Asier Acuriola. Katalogo Arkeologikoa: Mercedes Urteaga Artigas eta Pía Alkain Sorondo.

Bibliografia
------------

* *Meaka portal del parque natural de Aiako Harria. El valle de Meaka como antesala del parque. Aproximación al patromonio rural.* Aranzadi Elkartea, 1999.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q42567812

 |

* Wd Datuak: Q42567812
**Letea** **basoa** Errumaniako erreserba natural zaharrena da. 1938an sortu zen, Errumaniako Ministroen Kontseiluak natura erreserba izendatzeko erabakia onartu zuenean. 

Basoa Danubioren deltan dago, Sulina eta Chilia adarren artean. 2,825 ha inguruko azalera du (28.25 km2 edo 6,980 akre). 

Baso hori izan zen Danubioko Delta Biosfera Erreserbaren hasierako oinarria, zein Gizateriaren Ondare izendatu baitute. 1992an Biosferaren Erreserba izendatu zuten nazioartean, UNESCOren Gizakia eta Biosfera Programaren esparruan.

Itxura subtropikala du, *Periploca* *graeca* izeneko landarea hazten delako. Landare mediterranear honek Danubioko Deltan aurkitzen du bere aterperik iparraldekoena. Horrekin batera, liana motak eta beste landare igokari batzuk zuhaitzen adarretan ehuntzen dira, hala nola basamahatsondoa, lupulu arrunta eta huntza.

Letea Basoa, batez ere, makal zuria, makal beltza, zumarra, haritz kankuduna, ezki ilauntsua, lizar hostotxikia eta haltz beltza bezalako zuhaitzez osatuta dago. Aurrekoekin batera, mulu edo zuhaizka txikien espezieen aniztasun handiak osatzen du basoa. 

Fauna aberatsa ere badu: belatz hankagorria, arrano beltza, arrabola, amua, orsini sugegorria eta Danubioren deltako ponia. Erreserban gutxi gorabehera 1.600 intsektu-espezie daude identifikatuta.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  UNEP-WCMC Protected Areas Programme - Danube Delta Biosphere Reserve.
2. 1 2 3  Danube Delta Biosphere Reserve - General Presentation.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6533204
* Commonscat Multimedia: Letea, Tulcea

---

 |

* Wd Datuak: Q6533204
* Commonscat Multimedia: Letea, Tulcea
Leintz-Arizmendi eta Zumaiako Futbol Taldearen arteko partida, Aretxabaletan
**Leintz Arizmendi Futbol Taldea** Leintz Bailarako emakumezkoen futbol talde bat da Euskal Ligan jokatzen ari dena.

Historia
--------

2017an Arizmendi Futbol Taldeak (Arrasate-Aretxabaleta) Euskal Ligara igotzea lortu zuen eta denboraldi berrirako Aretxabaleta Kirol Elkarteak eta Arrasateko Futbol Taldeak bat egin zuten proiektuarekin. Leintz Gatzaga, Eskoriatza, Aretxabaleta eta Arrasateko neskak batzen ditu proiektu berriak.

2017-18 denboraldian taularen erdialdean gelditu bazen ere mailari uko egitea erabaki du eta Gipuzkoako erregionalera itzuli zen. 2019an Aloña Mendi talde oñatiarra batu zen proiektura.

2020an berriz igo zen Euskal Ligara. Hurrengo denboraldian aurreneko partidua jokatzeari uko egin zion COVID-19 pandemia egoeran segurtasun nahikorik ez zegoela iritzita. Zigortua izan zen orduan eta Federazioak ligan jarraitzeko debekua ezartzeaz gain mailaz jeitsiarazi zuen taldea, eta hurrengo denbraldian berriz igotzea ere debekatu zien. Ordutik Gipuzkoako erregionalean dabil.

2023an Arrasatek proiektua uztea erabaki zuen eta 2023-24 denboraldirako bere talde propioa ateratzea. Leitz Arizmendi taldeak Arizmendi, Aretxabaleta eta Aloña Mendirekin jarraituko du aurrera.

Ibilbidea
---------

| Urtea | Maila | Postua |
| --- | --- | --- |
| 2012-13 | Euskal Liga | 12.a (jeitsi) |
| 2013-14 | Gipuzkoako Erregionala | 2.a |
| 2014-15 | Gipuzkoako Erregionala | 2.a |
| 2015-16 | Gipuzkoako Erregionala | 2.a |
| **2016-17** | **Gipuzkoako Erregionala** | **1.a (igo)** |
| 2017-18 | Euskal Liga | 10.a |
| 2018-19 | Gipuzkoako Erregionala | 4.a |
| **2019-20** | **Gipuzkoako Erregionala** | **1.a (igo)** |
| 2020-21 | Euskal Liga | erretiratua |
| 2021-22 | Gipuzkoako Erregionala | 5.a |
| 2022-23 | Gipuzkoako Erregionala | 7.a |

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *Leintz Arizmendi Futbol Taldea sortu da, emakumezkoen futbolaren mesedetan — TUlankide MONDRAGON.*  (Noiz kontsultatua: 2017-11-01).
2. ↑    «Leintz Arizmendik Euskal Ligan jarraitzeari uko egin dio»  (Noiz kontsultatua: 2018-06-15).
3. ↑    GARATE, Ion.  (2020-11-13). «Federazioak gogor zigortu du Leintz Arizmendi pandemia garaian jokatzeari uko egiteagatik.» *irratia.naiz.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-10-13).
4. ↑    «Mondrak Leintz Arizmendi proiektutik irten eta talde propioak izatea erabaki du - Arrasate» *Goiena.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-05-05).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61362168

 |

* Wd Datuak: Q61362168
Ebano-zura
Ebanozko elefanteak
**Ebanoa** zur gogor leun astuna da. Orokorrean Ebenazeoen familiako eta *Dyospyros* generoko zuhaitzetatik ateratzen da. Zuhaitz hau hostoiraunkorra, sendoa eta luzea, sexu bakarreko loreak eta hosto txandakatuak da. 1,069 gr/cm3-ko dentsitatea du eta uretan hondoratu egiten da) eta kolore beltzekoa izaten du, oso preziatua. Altzarigintzan asko erabiltzen da, leihoetako eta ateetako zureriak, labana-kirtenak eta musika-tresnetako piezak egiteko, batez ere. Badira ebanoaren generoko 300 bat zuhaitz mota. Ezagunenak *Diospyros ebenum*, Indiakoa eta Sri Lankakoa, eta *Diospyros dendro*, Afrikako mendebaldekoa, dira. Ebano deritze, halaber, zur iluneko beste zuhaitz batuei ere, nahiz eta izan *Dyospyros* generokoak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156005
* Commonscat Multimedia: Ebony

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 177776949 (data)
* GND: 7697258-6
* LCCN: sh85038138
* AAT: 300012055
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q156005
* Commonscat Multimedia: Ebony
**Ideofonoa** (ingelesez: *Ideophone*) sentsazioa transmititzeko pentsatutako hitza da, hala nola usaina, kolorea, forma edo soinua edo mugimendua. Ez da bakarrik soinua erreproduzitzen saiatzen, onomatopeia bezala. Onomatopeiak esanahien eta soinuen arteko lotura zuzena erakusten du; ideofonoek, aldiz, beste motatako sentipenak ahalbideratzen dituzte. Dena dela, egile askok onomatopeiak eta ideofonoak kategoria berean elkartzen dituzte zeren eta sarritan bereiztea erraza ez baita. Fonosemantismo hauek hizkuntza guztietan aurkitzen dira eta itxura expresiboa duten erroak dira. Gainontzeko lexikoan ez dauden ezaugarri fonologiko/fonotaktikoak izan ohi dituzte, Mikel Martínez Aretaren esanetan. Europar ez diren hizkuntzen oso erabiliak dira: japonieraz, zulueraz, koreeraz, tamileraz...

Abestietan, atsotitzetan eta poesian oso erabiliak dira.

Ideofonoak euskaraz
-------------------

Iraide Ibarretxeren iritziz euskarak asko dauzka eta ez dira ez umeentzakoak soilik, ezta soinuen imitazioa soilik. Arreta jarriz gero, konturatzen gara zaharrek gehiago erabiltzen dituztela gazteek baino.

* *duda-muda*, zalantza
* *diz-diz*, eguzkiaren izpiak
* *doi-doia*, ia ez
* *gori-gori*, oso beroa
* *loa*, logura
* *irrist*
* *ixilik*
* *pil-pil, bor-bor*; ur beroa edo irakiten ari dena adierazten du
* *bolo-bolo*
* *sigi-saga*; ertz edo angelu zorrotzen inpresio onomatopoetikoa
* *ttak*; mugimendu azkarraren soinua

Ideofonoak ingelesez
--------------------

Asko aipa daitezke:

* *gaga*; ulergaitzak diren esapideak
* *boing*; udaberri baten soinua askatzen ari da
* *boom*; leherketa baten hotsa
* *bang*; tiro baten hotsa
* *plisti plasta*; ura zipriztintzen hotsa
* *dir-dir, ñir-ñir*; argia adierazten du
* *ta-daa!*; fanfarre baten soinua
* *thud*; lurrean erortzen den zerbait astunaren hotsa
* *tiki-taka*; denbora pasatzearen hotsa
* *zoom*; azkar pasatzen den zerbaiten soinua

Ideofonoak frantsesez
---------------------

* *brille-brille*
* *bonbon*, bonboia
* *bla-bla*, hizketa

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  , 12.or.
3. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Onomatopeia

Kanpo estekak
-------------

* "Sinbolismo fonetiko bidez sortutako hitzak". Iraide Ibarretxeren testua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2302610

 |

* Wd Datuak: Q2302610
Amon jainkoa, segmentaturiko bi luma luzek osatutako bere burukoagatik identifikatzen dena
**Taniseko Esfinge Handia**, K.a. 2600ean, Egiptoko Antzinako Inperioaren garaian zizelkaturiko esfinge formako eskultura bat da.

Aurkikuntza eta historia
------------------------

Eskultura, 1825ean aurkitu zen, Amon jainkoaren ("Ezkutatua", botere sortzailearen ikurra eta "Haize guztien aita" egiptoar mitologian) Tenpluko hondakinen artean, Tanis hiri egiptoarrean kokatua dagoena, Egiptoko XXI. dinastian eta Egiptoko XXIII. dinastian, herrialdeko hiriburu izan zen hiria.

Jatorrizko idazkunak ezabatuak izan ziren, eta soilik Egiptoko XII. dinastiako Amenemhat II.a, Egiptoko XIX. dinastiako Merenptah eta Egiptoko XXII. dinastiako Sheshonq I.a faraoiei buruzko idazkunak irakur daitezke.

Kontserbazioa
-------------

* Eskultura hau, modu iraunkorrean erakusten da Parisko Louvre museoan, 1826an erosi zuena.

Ezaugarriak
-----------

* Estiloa: egiptoarra
* Materiala: granitoa
* Altuera: 1,83 metro
* Zabalera: 4,80 metro
* Diametroa: 1,54 metro

Kanpo estekak
-------------

* → **(Ingelesez)**Louvre museoan erakusten den Taniseko Esfinge Handiari buruzko orrialdea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6028852
* Commonscat Multimedia: Great Sphynx - Louvre A23

---

 |

* Wd Datuak: Q6028852
* Commonscat Multimedia: Great Sphynx - Louvre A23
**Sanakht-Nebka**, Egiptoko III. dinastiako lehen faraoia izan zen, K.a. 2682 eta K.a. 2665 bitartean gobernatu zuena. Berarekin hasten da, egungo historialariek, Egiptoko Antzinako Inperioa deitzen duten garaia.

*Sanakht* izenak, "babesle indartsua" esan nahi du. Bere tronu izena den **Nebka** bezala ere ezagutzen da.

Manetonen arabera, **Nequerofes**ek (Sexto Julio Afrikano) 28 urteko erregealdia izan zuen. Eusebio Zesareakoak **Nequeroquis** deitu zuen. **Nebka** bezala aipatzen da Abidoseko Errege Zerrendan eta Turingo Errege Kanonean, hamazortzi urteko erregealdiarekin, beti, Djoser faraoiaren aurreko faraoi bezala.

Palermoko Harriak, bere erregealdiko 13. urtean tenplu bat eraikitzen aipatzen du, Khasekhemuyren estatua 16.enean eta itsasontzi bat eraikitzen 18.enean

Nebka edo Sanakhten emaztea, *Initkaes* izan zen, bere aurreko faraoia izan zen Jasekhemuy eta honen emazte *Nimaathapi*ren alaba, tronua, ziuraski, ezkontza honen bidez lortuz, tronurako eskubidea, emakuzmekoen ondorengoetatik lortzen baitzen.

Julio Afrikanok eta Eusebiok honako hau diote: *"ber erregealdian, libiarrak, Egiptoren aurka matxinatu ziren, eta Ilargia biziki handitu zenean, izuak hartuta, errenditu egin ziren"*.

Bere oinordekoa Djoser izan zen, agian bere anaia (Vercoutter) edo bere semea (Beckerath eta Grimal).

Bere garaiko testigutzak
------------------------

* *El-Kula*ko piramidea, Meidumgo mastaba eta Saqqarako Piramide Mailakatua bere gainean eraiki zen oinarri karratuko lehen mastabaren eraikuntza ematen zaizkio.
* Bera lurperatuta dagoen tokia, beharbada, Abu Rawashen dagoen harresi batez inguratutako adobezko egitura da.
* Djoserren tenplutik mendebaldera dagoen amaitu gabeko hil multzoa ematen zaio. (W. Helck)
* Elefantinan aurkitutako zigilu inprimazioak
* Uadi Magharako (Sinai) hareharrian eginiko erliebe zatia (Gardiner-Peet-Cerný)

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Khasekhemuy** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko III. dinastia | Ondorengoa**Djoser** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q220244
* Commonscat Multimedia: Sanakht

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q220244
* Commonscat Multimedia: Sanakht
Zawyet el-Aryaneko amaitu gabeko piramideko arraultza formako sarkofagoa. 1905eko argazkia
**Jaba** (Sedyes) (?), Egiptoko III. dinastiako laugarren faraoia izan zen (K.a. 2638).

Manetonek, Sexto Julio Afrikanoren arabera, Mesokrisek, hamazazpi urteko erregealdia izan zuela aipatzen du. Turineko Errege Kanonean agertzen da *Hu(dyefa)* bezala. Abidoseko Errege Zerrendan **Sedyes** bezala agertzen da, baina Saqqarako Errege Zerrendan ez da agertzen.

Denbora labur batez bakarrik gobernatuko zuen, bere ondorengoa, Nebkara izan zelarik.

Bere garaiko testigutzak
------------------------

*Piramide estratifikatua* ematen zaio, amaitu gabea, Zawyet el-Aryanen dagoena.

Faraoi honen izena, Zawyet el-Aryaneko harrizko pitxer batzuetan grabatua aurkitu da.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Sejemjet** | **Egiptoko faraoia**III. dinastia | Ondorengoa**Nebkara** |

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**Jaba

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q220320
* Commonscat Multimedia: Khaba

---

 |

* Wd Datuak: Q220320
* Commonscat Multimedia: Khaba
**Francisca Senhorinha da Motta Diniz** (Brasil, 1834 -?) hezitzailea eta kazetaria izan zen, paper garrantzitsua izan zuen Brasilgo borroka feministen historian; *O Sexo Feminino* egunkariaren sortu zuen, emakumeen hezkuntzaren bandera zeramana, eta emakumeei ohartarazi zien borrokatu behar zuten etsaia emakumeen ezjakintasuna zela, "gizonen" zientziak aldeztutakoa.Albertina eta Elisa Diniz alaben eta beste militante batzuen laguntza izan zuen argitalpen horrek**.**

Biografia
---------

Gertrudes Alves de Melloren eta Eduardo Gonçalves da Motta Ramosen alaba zen. Eta José Joaquim da Silva Diniz abokatuarekin ezkondu zen, hura *O Monarchista* egunkariaren jabea zen.

Bere idatzietan, Brasilgo arazoen konponbideak emakumeen eta haiek gizartean zuten parte-hartze eraginkorraren mende zeudela zioen.

Lan banaketari buruz ideia zaharrak defendatu zituen, gizonen eta emakumeen jarduerei buruzko eremu bereiziz: lanik bortitzenak eta gogorrenak gizonentzat izan behar zutela zioen, besteek emakumeentzat irekita egon behar zutela. Hori bai, emakumeak zientzialari hobeak zirela aldezten zuen, ikasteko pazientzia handiagoa zutelako.

1873ko irailaren 7an, "O sexo femenino" astekaria sortu zuen, emakumeen sufragio-eskubidea eta hezkuntzarako sarbidea defendatzeko. 1875ean argitalpena Rio de Janeirora lekualdatu zen eta 1890era arte argitaratzen jarraitu zuen.

Emakumeen sufragioaren aldeko lehen egunkaria izan zen; eta Errepublika aldarrikatu zenean, 1889ko azaroaren 15ean (133 ), botoa gizon alfabetatu guztiei zabaldu zitzaien; eta berak, emakumea baztertzearen aurkako protesta gisa, egunkariari *Novembro do Sexo* Femininoren O Quinze izena jarri zion, sufragio unibertsalari buruzko eztabaidarako zutabe bat txertatuz.

Irakasle gisa, "Escuela Normal de Campanha da Princesa" eskolako irakasleen lehen promozioko prestakuntzaren arduraduna izan zen.

Zenbait argitalpen
------------------

* 1886. *A judia Rachel*

Ikus, gainera
-------------

* Kategoria:Feministak

Iturriak
--------

* adalzira Bittencourt. 1969. *Dicionário bio-bibliográfico de mulheres ilustres, notáveis e intelectuais do Brasil (ilustrado)*, v. 1. Ed. Pongetti

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Francisca Senhorinha da Motta Diniz.*  10 de julio de 2007.
2. ↑   André Luiz Ferreira.  (1 de abril de 2009). *A Defesa da Mulher.* .
3. ↑   Aparecida Maria Nunes.  (enero de 2008). *Recorte - Revista de Linguagem, Cultura e Discurso. A Imprensa Oitocentista nas Páginas de Dona Francisca Senhorinha.* .
4. ↑    *A Feminista Mineira - Francisca Senhorinha da Motta Diniz.*  4 de marzo de 2009.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5482968
* Commonscat Multimedia: Francisca Senhorinha da Motta Diniz

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 313492694
* ISNI: 0000 0004 4534 6478
* LCCN: n2015210107

 |

* Wd Datuak: Q5482968
* Commonscat Multimedia: Francisca Senhorinha da Motta Diniz