recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mac Grait delako familia baten hilarria, Irlandan.
**Mac**, jatorri irlandarreko edo eskoziarreko abizenak adierazten dituen partikula patronimiko gaelikoa da, ingeleszko aldaeretan **Mac**- edo **Mc-** aurrizki bezala agertzen ohi dena sarri.

Esanahi gaelikoa
----------------

Hizkuntza gaelikoetan, **mac** izenak "seme" esan nahi du, *macc forma zaharragotik dator.* Genitiboan doan izen propio bat jarraituta, "delakoaren seme" esan nahi du. Adibidez, Mac Dhòmhnaill (ingelesez MacDonald)" Donalden semea, non Dhomhnaill Domhnall-en forma genitiboa den.

Gizarte patriarkal baten adierazgarri da izendatzeko modu hau, eta ikuspegi hori jarraitzen du Mac formaren aldaera femenino gaelikoak: Mhic delakoak. Mac Néill deitura badu gizon batek, emakumezko bat (Maíre, adibidez) harekin ezkontzean, Máire Mhic Néill bihurtuko litzateke, *mhic* horretan elipsi bat legokeelarik: *bean mhic* ("delakoaren semearen emaztea"). Nic, Ni Mhic eta beste aurrizki femenino batzuk ere badira izen gaeliko hauetan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «European Patronymic Surnames (National Institute)» *FamilySearch Wiki* (Noiz kontsultatua: 2021-08-04).
2. ↑   «Why do some of the Irish surnames starts with O'? Is there any significance in it? - Quora» *www.quora.com* (Noiz kontsultatua: 2021-08-04).
3. ↑   «Irish Surnames of Females - Irish Names and Surnames» *www.libraryireland.com* (Noiz kontsultatua: 2021-08-04).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3273902

 |

* Wd Datuak: Q3273902
Pedro Casanavek Etxe Zuriaren eraikuntza zuzendu eta lehenbiziko harria ipini zuen.
**Pedro Casanave** edota **Peter Casenave** (Nafarroa, 1766 - AEB, 1796) euskal herritar merkatari bat izan zen. Hargin beltza izan zen, eta 1792ko urriaren 12an Etxe Zuriaren lehenbiziko harria ipini zuen.

1766 inguruan jaioa, nafar abokatu eta merkatari baten sema izan zen. 1785ean AEBetara emigratu zuen, berekin batera 200 dolar besterik ez zituela eta ingelesez mintzatzeko kasik gai ez zela. Halere, urteak igaro hala, bere lehen negozioa ipini zuen, olioa, txerriak eta ilearentzako "hautsak" saltzen zituen denda bat. Diruz urri izan arren, biltegi bat ezarri zuen, ziurrenik bera eta George Washingtonen arteko adiskidetasunari esker, bere Juan Miralles osabak Ameriketako Estatu Batuetako Independentzia Gerran estatubatuar independentisten alde jokatutako paper nabarmena zela-eta. Lehenbiziko negozio horri gizonentzako "gau-dantza areto" batek jarraitu zion. 1790ean jabetza higiezinen salerosle bilakatu eta gaur egungo Washington Hiriko eremu asko saldu zituen.

Georgetown hiriko Ann Nancy Young izeneko neska gazte katolikoarekin ezkondu eta 29-30 urteko adinarekin hil zen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19666697
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q19666697
**Sabiha Gökçen** (Bursa, 1913ko martxoaren 22a - Ankara, 2001eko martxoaren 22a) militar eta hegazkinlaria izan zen. Ezaguna da munduko lehenengo emakume borroka-hegazkinlaria izateagatik, baita Turkiako lehen emakume abiatzailea ere, 23 urte zituenean. Mustafa Kemal Atatürken adoptatutako zortzi haurretako bat ere izan zen.

Biografia
---------

Sabiha Gökçenen jatorria ez dago argi. Turkiako historiografia ofizialaren arabera, Atatürk-ek hartu zuen 1925ean Bursara egindako bisita batean, bizi zen egoera txarraren berri izan zuenean. Hala, Atatürk-ek adoptatutako beste haur bat bihurtu zen Sabiha, eta Ankarako presidentetza-jauregian bizi izan zen. Turkiako hiriburuan eta Istanbulen egin zituen ikasketak. Gaztetatik aeronautikaren mundua liluratuta ikusi zuen.

1936an, Turkiako Aire Indarraren Akademian sartu zen, eta, gainera, Sobietar Batasunean prestakuntza-ikastaro bat egin zuen; ondoren, pilotu-lizentzia lortu zuen. Aireko Indarrean egondako 28 urteetan, 8000 hegaldi-ordu egin zituen eta 22 hegazkin-mota probatu zituen. Turkiako Aire Armadan sartu ondoren, 1937ko ekainean gerra-zerbitzua ere egin zuen, Dersimeko Matxinadan matxinatu kurduen posizioak bonbardatuz. 1938an, Ataturk hil baino lehentxeago, aireko raid arrakastatsua egin zuen Balkanetako hiriburuetan, eta ospetsu egin zuen.

Hala, Sabiha Turkia errepublikano, moderno eta sekular berriaren sinbolo bihurtu zen, Atatürk-ek nahi zuen eredua.

Omenaldiak
----------

Istanbulgo bigarren aireportua Sabiha Gökçen nazioarteko aireportua izendatu zuten bere omenez.

1996an Estatu Batuetako Aire Indarraren "Historiako 20 hegazkinlaririk handienak" posterrean agertzeko hautatu zuten, posterrean emakume bakarra zela. Google bilatzaileak, 2009ko martxoaren 22an, bertsio turkiarraren logoa aldatu zuen omenaldia egiteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Sabiha Gokcen biography, Hargrave Pioneers of Aviation
2. 1 2  M. Şükrü Hanioğlu (2011). *Ataturk: An Intellectual Biography*, pág. 210
3. 1 2  Rosalind Miles, Robin Cross (2011). *Warrior Women: 3000 Years of Courage and Heroism*, pág.275
4. ↑  Sylvia Kedourie (2000). *Seventy-five Years of the Turkish Republic*, pág. 21
5. ↑  Peter J. Munson (2013). *War, Welfare & Democracy: Rethinking America's Quest for the End of History*, pág. 151

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q459104
* Commonscat Multimedia: Sabiha Gökçen

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 67276340
* ISNI: 0000 0000 7860 7938
* BNF: 165780367 (data)
* GND: 119457695
* LCCN: nr95024910

 |

* Wd Datuak: Q459104
* Commonscat Multimedia: Sabiha Gökçen
**Gertrudis Ríos Marín** (Algodonales, Cádiz, 1901 - La Línea de la Concepción, 1936ko abuztuaren 15a) maistra, fusilatu egin zuten Espainiako gerra zibilaren hasieran.

Ibilbidea
---------

Aita merkataria zen, eta hiru aldiz ezkondu zen. Ezkontza horien ondorioz hamar seme-alaba izan zituen. Gertrudisek batxilergoa eta irakasle-ikasketak egin zituen Sevillako Eskola Normalean. Oposizioa 1924an atera zuen. 1925-26 ikasturtean irakasle jardun zuen Sevillako Pilas herrian. Arcos de la Fronterako (Cádiz) Ramón Iglesia Olivarekin harremanetan hasi zen. Ramón Postetxeko ofiziala zen oposizioz. Utrerara destinatu zuten eta gero Algodonaleserako. Han ezagutu zuen Gertrudis.

Algodonalesen ezkondu ziren 1926an, eta seme bat izan zuten, José Manuel, eta biak La Linera joan ziren lanera. non Ramón posta-administratzaile izatera iritsi baitzen. Gertrudisi Betazalen 1. Eskola Nazionala esleitu zioten eta Irakasleen Federazioko (FETE) kide izan zen, Langileen Batasun Orokorrekoa (UGT). Han diruzain aritu zen 1935eko abendura arte.

Tropa frankistak iristean, biak ala biak atxilotu egin zituzten eta fusilatu. Gertrudis, fusilatu aurretik, torturatu egin zuten, eta aitortzera behartu nahi izan zuten, hark ordea, aitortzea ukatu egin zuen eta fusilatu egin zuten. Lehen, ilea guztiz moztu zioten, olio errizinoarekin purgatu eta herrian paseatu zuten. Ramoni «jarduera marxistak» egin izana eta Sorospen Gorriko kide izatea leporatu zioten.

Eremu matxinatuan bando errepublikanoaren aldekoek jasandako errepresioari Izu Zuria deitzen zaio historiografia ez-espainiarrean.

Memoria historikoa
------------------

2022ko otsailean, La Línea de la Concepcionen fusilatutako pertsonen gorpuzkien bila hasi ziren hobi komunetan. Gibraltarko Landa Oroimenerako Foroak gerrari eta errepresio frankistari buruzko ikerketa zabala egin zuen 2012an. La Línean eta Cadizko eta Andaluziako beste leku batzuetan fusilatutako 110 linendarren izenak bildu ziren. Udalerriko Heriotza Liburuan, identifikatu gabeko ehun eta bost gorpu daude, eta ehun eta hamaika, 1936ko uztailetik azarora bitartean egindako ehorzketetan identifikatuta, matxinatuen agintaritza militarraren aginduz.

Gertrudis Ríos Marín, Susana Falcónek *100 mujeres andaluzas. Retratos del feminicidio franquista* liburuan bildutako *Andaluziako 100* emakumeetako bat da.

Ikus, gainera
-------------

* Bigarren Errepublikako irakasleak
* Errepresio frankista

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Expediente académico de Gertrudis Ríos Marín - Fondo Antiguo y Archivo Histórico Universitario» *ahus.us.es*.
2. 1 2 3   «GERTRUDIS RÍOS MARÍN, maestra, y su marido RAMÓN IGLESIA OLIVA, cartero, REPUBLICANOS, FUSILADOS juntos en La Línea de la Concepción (Cádiz) en 1936» *RecueRda RepúBlica, documento memoria* 2020-03-12.
3. ↑   «Empiezan en La Línea los trabajos para localizar las fosas de las víctimas del franquismo» *El Plural* 2022-02-21.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111923163

 |

* Wd Datuak: Q111923163
**Viktor Amadeo II.a Savoiakoa** (italieraz: *Vittorio Amedeo II di Savoia*; Turin, 1666ko maiatzaren 14an - Moncalieri, 1732ko urriaren 31n) 1675-1732 bitartean Savoiako dukea, 1713-1720 bitartean Siziliako erregea eta 1720. urtetik 1732. urtera Sardiniako erregea izan zen.

Savoiako ohiko politika-moldea aldatu zuen: Espainiaren eta Frantziaren mendekotasunetik irten zen, eta Europako potentzia handien aurrean burujabetzari eusten jakin zuen.

Biografia
---------

Savoiako Karlos Manuel II.aren eta haren bigarren emazte Maria Joana Savoiakoaren semea izan zen. Bederatzi urte zituela, aita hil zitzaion, eta amak hartu zuen erregeordetza Viktor Amadeo adin-nagusitasunera heldu bitartean. 1684. urtean jabetu zen aginpideaz, eta kanpo-politikagintza malgua bideratu zuen. Urte berean, 18 urte bete baino hilabete batzuk lehenago, Frantziako Luis XIV.a erregearen alaba Ana Maria Orleansekoarekin ezkondu zen.

Augsburgeko Ligan (Aliantza Handia ere deitua) parte hartu zuen Frantziaren aurka, baina frantsesen aurka Staffardako (1690) eta Marsagliako (1693) guduak galdu ondoren, koalizioa bertan behera utzi eta Luis XIV.ari bakea eskatu behar izan zion 1696an. Turingo bakearen ondorioz (1696) berreskuratu zituen Pinerolo eta Cassale, eta alaba Maria Adelaida Borgoinako dukearekin ezkonarazi zuen.

Espainiako Ondorengotza Gerra garaian, Frantziako erregearen alde egin zuen hasieran, baina 1703. urtean Turin berreskuratzen lagundu zion austriar erregegaiaren alde jarri zen. 1706an, bere lehengusu Eugenio Savoiakoak lagunduta, Frantziako armada garaitu zuen Turinen, Piemonte askatu eta Frantzia inbaditu zuen. 1707ko uztailean Toulon setiatu zuen, baina atzera egin behar izan zuen, eta, frantsesek garaitua, Savoia galdu zuen. Jarrera neutrala hartu zuen orduan, eta Utrechteko hitzarmenetan (1713) Milanerriko parte bat, Monferrato eta Sizilia eskuratu zituen (Siziliako errege izendatua izan zen 1713an), eta Savoia berreskuratu. Sizilia, ordea, austriarren mendeko Sardiniaren truke aldatu zuen 1720an.

Harrezkero, Savoiako etxearen mendeko estatuen barne-antolakuntzaz arduratu zen, eta gobernu absolutista ezarri zuen. 1730. urtean, Karlos Manuel semearen eskuetan utzi zuen aginpidea.

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Viktor Amadeo II.a Savoiakoa*** Aldatu lotura Wikidatan |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q209579
* Commonscat Multimedia: Victor Amadeus II of Sardinia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 13103874
* ISNI: 0000000121212035
* BNE: XX1315960
* BNF: 11939758w (data)
* GND: 118804537
* LCCN: n82106898
* NKC: ntk20221165881
* SUDOC: 027332802
* BIBSYS: 14041401
* UB: a1195905
* ICCU: TO0V313087
* RKD: 444702
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05993/eu\_v\_0517/v0517
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q209579
* Commonscat Multimedia: Victor Amadeus II of Sardinia
**Erebus mendia**, Antartikan, Lurreko sumendi aktibo australena. 3.794 metroko garaiera du, eta Ross uhartean kokatzen da. Uharte horretan jarduerarik gabeko beste sumendi batzuk daude, Terror mendia adibidez. Erebus mendiak Ozeano Bareko Suzko Eraztunaren zati bat da, bertan guztira 160 sumendi aktibo daude.

Sumendi hau 1972tik aktibo egon da etengabe, eta arrazoi horregatik, sumenditik gertu Erebus Sumendiaren Behatokia dago.

Kraterra munduan dauden laba-laku iraunkor gutxitako bat da.

Historia
--------

Sir James Clark Ross esploratzaileak aurkitu zuen Erebus mendia 1841eko urtarrilaren 27an. Honen ontzien izena *HMS Erebus* eta *HMS Terror* ziren, eta aurretik Sir John Franklinek ere erabili zituen Artikora egin zuen espedizioan. "Erebus" izena Erebotik dator, jatorrizko jainko grekoa, iluntasuna eta itzalpearen pertsonifikazioa eta Kronosen eta Anankeren semea.

Sumendiaren kraterraren ertzeraino lehen aldiz 1908. urtean igo ziren Edgeworth David eta bere taldea (Nimrod espedizioaren kideak Sir Ernest Shackletonen agindupean). Ezagutzen den lehen bakarkako igoera Charles J. Blackmerrek egin zuen, 1991. urteko urtarrilaren 19a eta 20aren artean. Blackmerrek igoera 24 ordutan burutu zuen, eta sumendira igotzeko 17 ordu inguru behar izan zituen. Ekintza hau Antartikari buruzko hainbat liburutan aipatu izan da: Sara Wheelerren *Terra Incognita* eta Nicholas Johnsonen *Big Dead Place*.

Aire-hondamendia
----------------

Air New Zealanden 901 hegaldiaren hondakinak Erebus mendian.
Air New Zealanden 901 hegaldia aireko garraio erregularra zen, geldialdirik gabekoa Aucklandeko Nazioarteko Aireportuaren (Zeelanda Berrian) eta Antartikaren artean. 1979ko azaroaren 28an hegaldi hau burutzen zuen hegazkinak Erebus mendia jo zuen. Hegazkinaren barruan zauden 257 bidaiariak hil egin ziren. Egun oraindik, udan zehar elurra urtzean, airetik ikus daitezke hegazkinaren hondakinak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-10-18). *172. araua: Itsaslasterren izenak, itsasgune batzuen izenak eta Antartikako toponimia.*  (Noiz kontsultatua: 2013-02-10).

Ikus, gainera
-------------

* Ross uhartea
* Mendi Transantartikoak

Kanpo estekak
-------------

* Espaziotik egindako argazkia Erebus mendiaren laba-lakuari

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q188982
* Commonscat Multimedia: Mount Erebus

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 247811450
* GND: 4379976-0
* LCCN: sh94008167
* NARA: 10038385
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 1104556

 |

* Wd Datuak: Q188982
* Commonscat Multimedia: Mount Erebus
**Heinrich Goebel** (Springe, Hannover, 1818ko apirilaren 20a - New York, New York, 1893ko abenduaren 4a), **Henry Goebel** izenez ere ezaguna, mekanikari eta asmatzaile alemaniarra izan zen.  Thomas Alva Edisonekin liskar batean sartuta egon zen Goritasun-lanpararen asmakuntzaren inguruan , nahiz eta 1854an asmatu zuenaren aldarrikapena modu sinesgarrian frogatu gabe geratu zen. 1844an Sophie Lübkekin ezkondu zen eta 31 urte zituela, 1849an, biak New Yorkera emigratu zuten, eta bertan bizi izan ziren hil arte.

Goritasun-lanpararen patentea
-----------------------------

1893an, Thomas Alva Edison bonbilla goriaren asmakuntzari buruzko beste auzi juridiko batzuk amaitzen ari zenean, bere asmakizunaren onurak lortzeko prestatzen ari zela, Göbelek auzi berri bat aurkeztu zuen Estatu Batuetako Patenteen Bulegoarekin, goritasun-bonbilla bat eraiki zuela esanez. 1854. urtean 400 orduz arituko zen.  Horren aurretik, Göbelek bere asmakizuna Thomas Alva Edisoni saltzeko eskaintza egin zion 1882an  mila dolar batzuen truke, baina Thomas Alva Edisonek ez zion nahiko meritu aurkitu asmakizunari, eta, beraz, ez zuen eskaintza onartu.

  

Hala ere, Edisonen lehiakidea zen Franklin Leonard Pope-k artikulu bat idatzi zuen , non Göbel asmatzaile ezezagun gisa deskribatzen zuen, gaur egun arte iraun duen mito bat sortuz.

Auzitegi batek Edisonen lehentasuna ezarri eta hilabete gutxira, Göbel pneumoniak jota hil zen, Brooklyn-eko (New York) Green-Wood hilerrian lurperatu zuten.

Hil ostean, muturreko pobrezia egoeran zegoen Thomas Edisonek, Göbelen asmakizuna prezio baxuan erosi zuen, eta horrela bere burua bonbillaren asmatzailetzat aldarrikatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Heinrich Göbel.* .
2. ↑    *Electric lamp US 223898 A.* .
3. ↑    *Henry goebel US 266358 A.* .
4. ↑  Franklin Leonard Pope: *The Carbon Filament Lamp of 1859—The Story of an Overlooked Invention.* En: *The Electrical Engineer*, Vol. XV, No. 247, 25. enero de 1893, S. 77

Kanpo estekak
-------------

* Edisonen auziari buruzko ikuspegia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61149
* Commonscat Multimedia: Heinrich Goebel

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 13101580
* GND: 118695657

 |

* Wd Datuak: Q61149
* Commonscat Multimedia: Heinrich Goebel
**Elbrus** (osetieraz: Эльбру́с; errusieraz: Эльбру́с) (5.642 m) Europa osoko mendirik altuena da, Errusian eta Georgiako mugatik gertu dagoena, Kaukasoko mendikatearen mendebaldean kokaturik.

Mendebaldeko Europako edo Europar Batasuneko tontorrik altuena, ordea, Mont Blanc da (4.808 m).

Elbursera igo zen lehen pertsona Killar Khashirov izan zen 1829 urtean. 1932 urtean, 4.200 metrotara egurrezko aterpe bat eraiki zuten, Priut 11 izenekoa, ordutik bertatik Elburseko historia alpinistikoa igaro da. 1942an, Alemaniar soldadu faxistek Elbruseko gaina zapaldu zuten, Hitlerrek europako tontorra zapaltzeko zuen ametsa gauztuz, baina urte bat beranduago Sobietar Batasunaren menpe geratu zen berriz mendia, Priuteko guduaren ostean. Sobietar Batasuneko kirolariek altuerako prestakuntza eta entrenamenduak egiteko urtetan erabili zuten Priut. 1998 urtean, sute batek aterpea deuseztu zuen, ordutik Barrels da aterpe nagusia.
Elbruseko igoera Terksol herrian hasten da, Baksan bailaran (Kabardino-Balkaria), eta 3700 metrotaraino teleaulkian igo daiteke. Bertan dago egungo Elbruseko aterpe nagusia, Barrels, metalezko kupela erraildoiakematen duten kabinaz osatutako aterpea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Europako toponimia fisikoa.* .

Ikus, gainera
-------------

* Kaukasia
* Europako geografia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q43105
* Commonscat Multimedia: Elbrus

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153631779
* GND: 4274699-1
* LCCN: n82131532
* NKC: ge313257
* SUDOC: 066839173
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q43105
* Commonscat Multimedia: Elbrus


| * i
* e
* a
Zazpi Gailurrak |
| --- |
| Asia: **Everest** (8.848 m) • Hego Amerika: **Aconcagua** (6.962 m) • Ipar Amerika: **McKinley** (6.194 m) • Afrika: **Kilimanjaro** (5.895 m) Europa: **Elbrus** (5.642m) / **Mont Blanc** (4.808 m) • Antartida: **Vinson** (4.892 m) • Ozeania: **Puncak Jaya** (4.884 m) / **Kosciuszko** (2.228 m) |  |
| Bestelakoak: Zortzimilakoak |
**Candido Arregi Fernandez** (Bilbo, 1904 - Larresoro, 1952) euskal abertzale bat izan zen. 1932. urtetik aurrera Jagi-Jagi astekari independentistaren zuzendaria izan zen, bai eta Euzko Mendigoxale Batzaren lehendakaria ere.

Jagi-Jagi (garaiko euskarazko grafian *Yagi-Yagi)* Bizkaia Mendigoxale Batza erakundearen prentsa-organo ofiziala zen, baina praktikan aldizkari independentista bat eta izen bereko EAJ alderditik bereizitako talde abertzale independentista zen. Buruzagi ezagunenak Trifon Etxebarria "Etarte" eta bereziki Eli Gallastegi "Gudari" izan ziren.

Candido Arregiren gidaritzapean, Jagi-Jagikoak, Espainiako Gerra Zibila hasi zenean, Luis Aranaren jarreraren alde agertu ziren, alegia, atzerriko gerra bat izanik, bertan parte ez hartzeko jarrera. Nolanahi ere, azkenean parte hartzea beste erremediorik ez zuten izan, eta Jagi-Jagi taldeak ere Eusko Gudarostean bi batailoi izan zituen: *Lehenago Il* eta *Zergaitik ez?*

Erreferentziak
--------------

1. ↑  JAGI-JAGI Historia del independentismo vasco (221. or.)
2. ↑    Larrinaga, Zihara Jainaga. «Mendizale baino gehiago, abertzale» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2021-03-25).

Kanpo estekak
-------------

* Kandido Arregi. Auñamendi Entziklopedia **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q42907882
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 4217

 |

* Wd Datuak: Q42907882
**Marguerite Marie Broquedis,** ezkontzaz, **Billout-Bordes** (Paue, Frantzia, 1893ko apirilaren 17a - Orleans, Frantzia, 1983ko apirilaren 23a) tenislari frantsesa izan zen. Urrezko domina lortu zuen Stockholmeko Joko Olinpikoetan (1912), emakumezkoen banakako modalitatean, eta bikote mistoen kategorian, berriz, brontzezko domina, Frantziako lehen dominadun olinpikoa bihurtu zen.

Biografia
---------

Broquedis Pirinio Atlantikoetako departamendu frantseseko Paue hirian jaio zen. Mende hasieran, Parisera joan zen familiarekin, eta tenisean jokatzen hasi zen Makinen Galerietan. Geroago, Racing Club de France kirol klubean sartu zen.

Tenislari gisa aritu zen 1912ko Stockholmeko Joko Olinpikoetan. Urrezko domina irabazi zuen finalean, Dora Köring alemaniarrari 4–6, 6–3 eta 6–4 irabazi ondoren. Bikote mistoen kategorian, brontzezko domina irabazi zuen Albert Caneten ondoan. 1913 eta 1914an Frantziako Irekia irabazi zuen, 1914ko amaieran Suzanne Lenglen jokalariari, garai hartan 15 urte zituenari, irabazi ondoren. Broquedis, "jainkosa" goitizenez, ezaguna zen, halaber, Suzanne Lenglen partida osoa jokatutako banakako finalean garaitu zuen jokalari bakarra izateagatik. Parisko 1924ko Joko Olinpikoetan ere parte hartu zuen, baina ez zuen dominarik lortu.

Sei aldiz irabazi zuen banakako titulua Frantziako Indoor Tenis Txapelketan (1910, 1912-13, 1922, 1925 eta 1927).

1920ko hamarkadaren bigarren erdian, arrakasta izan zuen berriro bere tenis-ibilbidean, eta banakako finalerdiak lortu zituen 1925ean Wimbledongo Txapelketan, eta final-laurdenak bitan Frantziako Irekian (gero erabat nazioartekoa) 1925ean eta 1927an. Gainera, Jean Borotrarekin batera, bikote mistoen titulua irabazi zuen 1927ko Roland Garros Txapelketan, Lilí Álvarez espainiarrak eta Bill Tilden estatubatuarrak osatutako bikoteari irabazita. A. Wallis Myers teniseko korrespontsalak munduko 9. postuan jarri zuen 1925ean.

Broquedis 1983an hil zen Orléansen, 90 urte zituela.

Iruditegia
----------

* Broquedis, Udako Joko Olinpikoak, 1912Broquedis, Udako Joko Olinpikoak, 1912
* Marguerite BroquedisMarguerite Broquedis
* Teniseko jokalariak: Micard, Broguedis, Gallay.Teniseko jokalariak: Micard, Broguedis, Gallay.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Marguerite Broquedis» *Olympedia*.
2. ↑   Dhers, Gilles.  (30 de mayo de 2020). «Marguerite Broquedis, la grande oubliée du tennis» *Libération*.
3. 1 2 3   «Marguerite Broquedis Olympic Results» *Sports Reference*.
4. ↑  En aquella época, el campeonato solo estaba abierto para jugadores de clubes franceses.
5. ↑   «Marguerite Broquedis» *Olympics*.

Kanpo estekak
-------------

* Marguerite Broquedisen profila Nazioarteko Tenis Federazioaren webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q241577
* Commonscat Multimedia: Marguerite Broquedis

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316737151
* ISNI: 0000 0004 5094 0260
* BNF: 14976900n (data)

 |

* Wd Datuak: Q241577
* Commonscat Multimedia: Marguerite Broquedis
**Abraham ibn Daud** (Kordoba, 1110 - Toledo, 1180) filosofo arrazionalista eta historialari judu-espainiarra izan zen, famatua judaismoaren tradizioan pentsamendu aristotelikoa sartzeagatik.

Bizitza
-------

Bere formakuntza akademikoak iradokitzen du Kordoban ikasi zuela, non garai hartan judu ikastetxerik ospetsuenak zeuden. Almohade intoleranteen inbasioa 1148an hasi zenean, Ibn Daud, judu askok bezala, Maimonides gaztearen familia barne, hiritik ihes egin zuen eta Toledo kristauan babesleku hartu zen. Han, Sefer Ha-Kabbalah (Tradizio Liburua, 1161) bere lan ezagunena idatzi zuen, judu-buru espiritualen belaunaldien zerrenda zehatza dena. Horren helburua etengabeko jarraitutasuna frogatzea zen, Ibn Dauden arabera, Moisesen eta bere garaiko errabinoen artean zegoena. Beste era batera esanda, liburu hau Karaitar judaismoaren eta Anan ben Daviden irakaspenen aurkako diatriba bat zen. Judaismo arrazionalaren zilegitasuna justifikatzeko asmoa 

Abraham ibn Daud Aristotelesen arrazionalismoaren aldeko lehen judu pentsatzailea izan zen. Aurretik, filosofo musulman bakar batzuk, hala nola Avicena eta Al Farabi —eragin handia izan zutenak harengan—, izan ziren. Ordura arte, judu pentsalariek neoplatonismoari ekin zioten, Ibn Gabirolren kasuan bezala, bere Fons Vitae lanean. 1160. urtearen inguruan Ibn Daud-ek Al-Akidah al-Rafiyah lan filosofikoa idatzi zuen arabieraz, bi aldiz itzuli zutena hebreerara, eta "Ha-Emunah ha-Ramah" ("Fede gorena") izeneko bertsioa mantentzen da.

Judu pentsamendu arrazionalistaren benetako aita izan arren, Maimonidesek gainditu zuen neurri handi batean. Dirudienez, 1190. urtean egindako Harrituen gidaren sorreraren geroztik ez zen beharrezkoa Ha-Emunah ha-Ramah irakurtzea, askoz gutxiago konplexua eta integrala zena.

Ibn Daud Toledon hil zen 1180an. Iturri batzuen arabera, fedearen martirioaz hil zen, xehetasun gehiagorik ez dagoen arren. Bere lan filosofikoa, jatorrizko arabierazkoa galdu dena, Simson Weilik hebreeratik alemanera itzulita, *Der erhabene Glaube* (Fráncfort del Meno, 1852) izenburupean. Argitaratutako azken edizioak hebrearra (Jerusalem, 1967) eta ingelesa (New Jersey, 1987) dira.

Iturriak
--------

* **Fontaine, T. A. M.** (1990). In defence of Judaism: Abraham ibn Daud [Sources and structure of ha-Emunah ha-Ramah]. Assen: Van Gorcum.

* **Ibn Daud, Abraham, Ferre, Dolores** (1990). *Libro de la tradición*. Bartzelona: Riopiedras.

* **Samuelson, N. Weiss, G.** (1987). *The Exalted Faith: Abraham ibn Daud*. New Jersey: Fairleigh Dickinson University Press.

Kanpoko loturak
---------------

* *"Abraham ibn Daud"*, **Stanford Encyclopedia of Philosophy**.
* Abraham Ibn Daud larramendi.es webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q330821
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 288108695
* ISNI: 0000 0001 2142 4038
* BNE: XX1000377
* BNF: 12088558q (data)
* GND: 118646605
* LCCN: n85120192
* NKC: mzk2005290171
* NLA: 47962370
* SUDOC: 029211832
* BIBSYS: 97005174
* UB: a1089864
* Open Library: OL795808A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q330821
**Carmen García del Diestro Nardiz** (Santander, 1908ko abuztua - Madril, 2001eko ekainaren 11) irakaslea eta pedagogoa izan zen. Madrilgo Estudio ikastetxeko hizkuntza eta literatura espainiarreko irakasle eman zuen bizitzaren zati handi bat. Erakunde horren sortzaileetako bat izan zen, Jimena Menéndez Pidal eta Ángeles Gasset-ekin batera, eta haren zuzendaria berrogeita hamar urtez, beti Irakaskuntzako Erakunde Librearen ildo pedagogikoari leial.

Historia
--------

Carmen García del Diestro, Kuqui izenez ezaguna, familia giroan zein profesionalean, Kantabriako hiriburuko auzo burges batean jaio zen, José García del Diestro eta Carmen Nardizen alaba. San Frantzisko Xabier ikastetxean egin zuen batxilergoa, Moreto kaleko 5. zenbakian, El Retiro parkearen ondoan. Institutu pluralista horretan, neskato juduak, protestanteak eta katolikoak, espainiarrak eta frantsesak aritzen ziren. Irakurle goiztiarra, irakasle-ikasketak egin zituen eta Avilako Eskola Normalean lizentziatu zen. Madrilgo "Príncipe de Asturias" Eskola Taldetik igaro ondoren, eta Menéndez Pidal familiaren aholkuari jarraituz, Maria Goyri Letren zuzendariak eta Juana Moreno Zientzien zuzendariak egindako ebaluazioa gainditu ondoren, Institutuan sartu zen maistra. 22 urte zituen. 

1934ko udan, Luis Lorente Fernández zirujauarekin ezkondu zen, eta Ikasketa eta Ikerketa Zientifikoak Zabaltzeko Batzordearen laguntzarekin, senar-emazte gazteak Alemaniara joan ziren urte akademiko batez; 1935eko Berlinen kokatu ziren eta urte horretako udazkenean itzuli ziren Espainiara. Madrilen egon zen Gerra Zibilean, Lina Odena ikastetxe publikoaren zuzendaritzan, Instrukzio Publikoko Ministerioaren aginduz. 1940tik aurrera, eta dagoeneko Estudio ikastetxean, ikasle izan zituen Jaime de Armiñán, José Antonio del Cañizo, Elsa López, Margarita Vázquez de Parga eta Javier Marías

Bere bizitza profesionaleko azken urteetan Estudio Fundazioa diseinatzeari ekin zion, XIX. mendearen azken urteetan bizirik iraun zuen eredu pedagogiko gisa, eta Jerónimo Junquera García del Diestro fundazio horretako arkitekto eta patronatuko lehendakariari, orientazioa eman zion. 93 urte zituela hil zen. Biografia bat utzi zuen idatzia *Retazos de memoria* izenekoa (1986). Fundazioak omenaldia egin zion bere jaiotzaren lehen urteurrenean, bere lagun eta ikasle ohi askoren partaidetzarekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Elvira Ontañón.  (13 de junio de 2001). «Carmen García del Diestro, pedagoga, cofundadora del colegio Estudio» *El País*.
2. ↑   «Carmen García del Diestro» *Boletín de la Institución Libre de Enseñanza, ISSN 0214-1302, Nº 44, 2001, pág. 134 / dialnet* 2001.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28555364
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 4259153895180802410003
* BNF: 177613955 (data)
* SUDOC: 230994717

 |

* Wd Datuak: Q28555364
**Konkordia Nikolaievna Samoilova** (errusieraz: Конко́рдия Никола́евна Само́йлова; neskazahar izena, **Gromova**, Грóмова; Irkutsk, 1876 - Astrakhan, 1921eko ekainaren 2a) errusiar militante boltxebikea izan zen.

Biografia
---------

Lehen aldiz, 1901ean atxilotu zuten, eta hiru urtetako kartzela-zigorrarekin zigortu zuten. 1902an, Parisera egin zuen ihes, erbesteko zirkulu marxistekin bat eginez. 1903an, boltxebikeekin lerratu eta Errusiara itzuli zen, Tver eskualdera eta hango komite boltxebikea eratu zuen. Ordutik, 1917 urtera arte beste lau aldiz atxilotu zuten eta berak bere bizilekua askotan aldatu behar izan zuen.

1907an, Langileen Alderdi Sozialdemokrataren V. Biltzar Nagusirako ordezkari aukeratu zuten, eta 1909an, alderdiaren Petrogradeko Komiteko kide izan zen. Petrogradeko sindikalgintzan, batez ere, ehungintza langileen artean nabarmendu zen, hizlari bikaina izatearen ospea baitzuen. 1912an, boltxebikeen *Pravda* egunkariaren sortzaileetako bat izan zen.

1913ko otsailaren 23an, Errusian lehen aldiz Emakumeen Nazioarteko Eguna publikoki ospatzeko mitina berak antolatu zuen (orduko errusiar egutegia 13 egun atzerago zebilen, beraz, beste herrialdeetan martxoaren 8a zena, Errusian otsailaren 23a zen); ospakizun hori emakume langileei zuzendutako mitin bat izan zen eta mitinak arrakasta handia izan zuen.

1914tik aurrera, *Rabotnitsa* ("Emakume Langilea") egunkaria ateratzen lagundu zuenetako bat izan zen. Aldizkari hori 1914ko otsailaren 23an, – atera zen, baina ekainean Gobernuak itxi egin zuen. 1917an berriz atera zen, eta Samoilova ere aldizkariaren edizio-taldean egon zen.

Urriko Iraultzaren ostean, Alderdi Boltxebikeak hezkuntza politikorako departamendura bidali zuen Samoilova. 1917an, Petrogradeko Emakume Langileen Lehen Biltzar Nagusia antolatu zuen. *Kommunistka* ("Emakume Komunista") eta *Krasnaia Zvezda* ("Izar Gorria") aldizkarientzat lan egin zuen. 1918an, Errusia Osoko Emakume Langileen Lehen Biltzar Nagusiaren antolatzaileetako bat izan zen. 1919an, Zhetnotdel erakundearen (boltxebikeen genero-askapenerako erakundea) Ukrainarako buru izan zen. 1921an hil zen, kolera-gaixotasunak jota.

Bitxikariak
-----------

Hain boltxebike sutsua zen, ezen bere ezizentzat "Nataxa Bolxevikova" hartu baitzuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. (PDF) *156. arauaː Alfabeto zirilikoz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema (errusiera, bielorrusiera, ukrainera eta bulgariera).* .
2. 1 2 3 4 5 6 7  Samoilova, Konkordija, *K17* 2017-07-28. CC0 Domeinu Publikoa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6313909
* Commonscat Multimedia: Konkordiya Samoilova

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 21086238
* LCCN: n84141146

 |

* Wd Datuak: Q6313909
* Commonscat Multimedia: Konkordiya Samoilova
***Hamabost egun Urgainen*** polizia-eleberri klasikoa da. Jose Antonio Loidik idatzi zuen 1955an eta genero horretako lehenengo euskal nobela izan zen.

Istorioa
--------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Urgaineko lurperatzaileari, Txomini, gertatutako pasadizo harrigarri batekin abiatzen da liburua. Txomin kanposantuan zegoela, hildako gizon bat lurperatu behar zuen eta bere erraina dagoeneko hilda zegoenez, honen alboan lurperatu zuen. Baina emakumearen hilotza ikusterakoan harrituta geratu zen, kopetan tiro bat zeukala ikusita. Harriduraren poderioz, alkatearengana joatea erabaki zuen. Bere etxean zegoela, emaztearekin hitz egiten aritu zen eta alkatea etxean ez zegoenez, ikusitakoa emazteari azaldu zion. Honek ez zekien zer egin eta irtenbide bila herriko sendagileari deitu zioten. Sendagileak ez zuen ezertxo ere ulertzen eta guztion artean Garaidiri, Donostiako ikertzaileari, deitzea erabaki zuten. Garaidik kanposantura joatea proposatu zien emakumearen gorpua ikusteko asmotan eta ondoren erabakiko zuten zer egin.

Hasiera batean erraza zirudien kasua, pixkanaka-pixkanaka korapilatuko da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258862

 |

* Wd Datuak: Q12258862
**Bulgariako Erresuma** (bulgarieraz: Царство България, *Tsarstvo Bǎlgariya*), **Bulgariako Inperioa** eta **Bulgariako Hirugarren Inperioa** ere deitua, monarkia konstituzionala izan zen, 1908an sortutakoa, Bulgariako Printzerria erresuma bilakatu zenean. Independentzia aldarrikapenarekin batera, Fernando I.a tsar koroatu zuten, Balkanetan bulgariar gehiengoa zuten eskualde guztiak batzeko asmoa zuelako (orduan, 1878ko Berlingo Itunean adostutakoaren arabera, Otomandar Inperioaren barnean zeuden).

Iraun zuen urteetan, Bulgariako Erresuma gerran egon zen ia etengabe, eta *Balkanetako Prusia* ezizena eman zitzaion; milioi bat laguneko armada eratu zuen, bost milioi biztanle besterik ez bazuen ere, eta Balkanetako Lehen Gerran, Bigarrenean eta Lehen Mundu Gerran parte hartu zuen ondoz ondo. Lehen Mundu Gerraren ostean, Aliatuek desegin zuten Bulgariako Armada, eta bulgariar eskualdeen batasuna lortzeko asmoa bertan behera geratu zen. Bigarren Mundu Gerran, beste saiakera bat egin zuten eta berriro galtzaileen ondoan jarri ziren. 1946an, monarkia deuseztatu, Simeon II.a tsarra erbesteratu, eta Bulgariako Herri Errepublika aldarrikatu zen.

Tsarren zerrenda
----------------

* 1908–1918: Fernando I.a
* 1918–1943: Boris III.a
* 1943–1946: Simeon II.a

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *European Kingdoms, Eastern Europe.*  historyfiles.co.uk (Noiz kontsultatua: 2017-9-3).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q147909
* Commonscat Multimedia: Third Bulgarian Tsardom

---

 |

* Wd Datuak: Q147909
* Commonscat Multimedia: Third Bulgarian Tsardom
**Morgan Ody** (Laval, Frantzia, 1979) baratzezaina, Via Campesinako kidea eta bozeramailea da,baita koordinatzaile orokorra ere.

La Vía Campesina

Biografia
---------

Etxalde batean hazi zen, baina ez zuen etxondoko lekukoa hartu. Gero, bidaia anitz egin ditu; besteak beste, Asia hego-ekialdean. Han, bizimolde modernoaren demasiak ikusi zituen, eta etxera sartzerakoan pentsatu zuen laborari izatea zela aldaketa positibo baten alde egiteko molderik onena.

Via Campesinako kidea eta bozeramailea da. Munduko laborantza sindikaturik handiena da Via Campesina. Afrikako, Asiako, Ameriketako eta Europako 182 antolakunde biltzen ditu, eta berrehun milioi laborari ordezkatzen ditu.

Laborantza sindikalismoaren biberoian hazia da, aita Confederation Paysannen baitzen. Boluntario iraultzaile gisa ezagutu zuen Via Campesina. Emozioen aldetik ere hunkitu zen azkar, ohartu baitzen mundu osoan, laborariak hizkuntza orotakoak izanagatik, molde ezberdinetan beztituak izanagatik, laborantzak oinarri-oinarrira ekartzen gintuela denak: denek jan behar dugu. Azotaren zikloa denetan bertsua da; denetan lurra, ura eta airea behar da landareen jinarazteko.

### Laborantza feminista

Laborantza feminismo herrikoia lantzen du, ekofeminismotik hurbil diren ideiekin. Naski, mugimenduek antolaketa biziki patriarkal batetik ateratzeko gogoa dute. Molde bertikalak baitziren, ar dominatzaile batzuen ego handien menekoak. Eraman nahi duten egitasmo politiko-sindikalarekin ez du bat egiten eredu patriarkal horrek. Balio kolektiboak eraman nahi dituzte: elkar zaintzea, dimentsio emozionalak berriz ekartzea; sakonki lotua da gure eremu eta lurraldeekin dugun harremanaren aldaketekin; naturan jaun eta jabe diren gizonen ideia oso kartesiar horretarik ateratzen ari dira.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   Capire.  (2022-09-12). «Morgan Ody: «El camino hacia el futuro es una sociedad con soberanía alimentaria»» *Biodiversidad en América Latina* (Noiz kontsultatua: 2023-11-22).
2. ↑   «Soberanía Alimentaria, Biodiversidad y Culturas - «El campesinado es el plan de contingencia»» *www.soberaniaalimentaria.info* (Noiz kontsultatua: 2023-11-22).
3. ↑   Ndabezinhle.  (2022-09-12). «Morgan Ody : « La voie de l’avenir est une société avec la souveraineté alimentaire » - Via Campesina» *Via Campesina Français* (Noiz kontsultatua: 2023-11-22).
4. ↑   Campesina, CLOC-Vía.  (2022-12-02). «Morgan Ody: "Necesitamos salir del capitalismo si queremos tener un futuro como humanidad"» *Biodiversidad en América Latina* (Noiz kontsultatua: 2023-11-22).

Kanpo estekak
-------------

* Elkarrizketa: Desafioei buru egiteko, laborantzak du kanore Berria, 2023.11.11

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q123513797

 |

* Wd Datuak: Q123513797
**Esperanza Zambrano** (Guanajuato, 1901eko azaroaren 14a - Mexiko Hiria, 1992ko ekainaren 4a) mexikar poeta izan zen.

Ibilbidea
---------

Esperanzak argitalpen mugatuetan ezagutarazi zuen bere lehen poesia-lan laburra. Bere lan osoan jatorri modernistako baliabideak erabiltzen ditu, hala nola bertso alexandriarra, sonoritatearen bilaketa, sentsualitate dekadentista eta forma estrofikoetako esperimentazioa; gainera, adjetibatzeko duen moduak López Velarderena gogorarazten du. 

*La inquietud joyante*, bere lehen liburua, sorpresa bat izan zen Mexikoko poesiaren panoraman; izan ere, emakume batek ez zituen inoiz bere intimitatea eta maitasun-desioak zuzenean aipatu ordura arte. Estilo hori hurrengo liburuan ere jarraitu zuen: *Los ritmos de los secretos* izenekoan baina intimitate-sentimendua are gehiago nabarmenduz. *Canciones del amor perfecto* saioan, haren lirikak goretsi egiten ditu ezkontza-maitasuna eta amatasunak eragiten duen zoriona. *Retablos del viejo* *Guanajuato* lanarekin herri-poesia eta eskualde-poesia lantzen ditu; *Fuga de estío* lanean berriz, poesia intimistara itzultzen da, baina zahartzaroaren eta desamodioaren aurreko lasaitasun- eta etsipen-kutsuarekin.

OEAko Emakumeen Amerikarteko Batzordeko Elkarte Panamerikarreko eta Argitalpenetako aholkulari eta zuzendaria izan zen.

Argitalpenak
------------

* *La inquietud joyante.*
* *Los ritmos de los secretos.*
* *Canciones del amor perfecto.*
* *Retablos del viejo* *Guanajuato*
* *Fuga de estío*

Merezimenduak
-------------

* Palmas Akademikoak 1945 saria Frantzian.
* 1946ko Aintzatespen Domina Frantzian.
* Dominikar Errepublikako Juan Pablo Duarte Kondekorazioa
* Guanajuatoko Gobernuaren Merezimenduaren Domina 1963

Erreferentziak
--------------

1. ↑  
  *Diccionario de escritores mexicanos siglo XX.* .
2. ↑    *Zambrano, Esperanza.* .

Kanpo estekak
-------------

* Esperanza Zambranoren biografia eta lana

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22893668
* Commonscat Multimedia: Esperanza Zambrano

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 75358751
* ISNI: 0000 0000 2774 7981
* LCCN: n87100997

 |

* Wd Datuak: Q22893668
* Commonscat Multimedia: Esperanza Zambrano
***Pachytodes cerambyciformis*** Cerambycidae familiako kakalardoa da. Europan eta Asia mendebaldean bizi da.

Deskribapena
------------

Tamaina txikiko kakalardoa da, 7-12 mm baino ez ditu neurtzen. Gorputza trinkoa da, borobiltsua eta ia triangelu itxurakoa, elitroak atzealdera estutu egiten baitira. Buru beltza du eta antena beltz luzeak ere bai. Pronotoa eta hankak ere beltzak dira. Elitroak marroi-horixkak dira, kolore oso apala edozelan ere, eta marka beltzak dituzte. Ale bakoitzak bere patroi propioa du, eta ale batzuek badaude markarik gabeak ere.

Habitata
--------

Basoetako kakalardoa da, eta baso hostoerorkorretan zein koniferoetan aurkitzen da.

Bizi zikloa
-----------

Helduak maiatza eta abuztua artean ikusten dira hegan. Emeak zuhaitzetan jartzen ditu arrautzak. Beldarrek sustraietaz elikatzen dira. Bi urteko zikloa betetzen dute, beraz beldarra presta dagoenean pupatu egingo da eta handik heldu berria sortuko da.

Iruditegia
----------

* 
*

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
**Paris-Saclay** Île-de-Franceko Saclay ondoan dagoen parke teknologiko eta zientifiko bat da. Ikerketa-erakundeak, Frantziako bi unibertsitate handi goi mailako hezkuntza-erakundeak (*grandes écoles*) eta enpresa pribatuen ikerketa-zentroak ere biltzen ditu. 2013an, Technology Review-ek Paris-Saclay munduko 8 ikerketa-kluster onenen artean kokatu zuen. 2014an, Frantziako ikerketa zientifikoko gaitasunaren ia % 15 ordezkatzen zuen.

Lehen asentamenduak 1950eko hamarkadakoak dira, eta eremua hainbat aldiz hedatu zen 1970eko eta 2000ko hamarkadetan zehar. Gaur egun, campuseko hainbat garapen proiektu abian dira, besteak beste, instalazio batzuk lekuz aldatzea.

Gaur egun Europako goi-teknologiako enpresa handienetako asko daude eremu horretan, baita Frantziako bi unibertsitate onenak ere, Paris-Saclayko Unibertsitatea (CentraleSupélec, ENS Paris-Saclay, etab.) eta Institut polytechnique de Paris (École polytechnique, Télécom ParisTech, HEC Paris, ...). ARWU 2020 sailkapenean, Paris-Saclay Unibertsitatea munduko 14. postuan dago matematikan eta 9. postuan fisikan (1.a Europan).

Helburua klusterra sendotzea zen, Silicon Valley edo Cambridge, MA bezalako goi-teknologiako beste barruti batzuekin lehiatuko zen nazioarteko zientzia eta teknologia zentro bat sortzeko.

Paris-Saclayko enpresak
-----------------------

* ABB
* Agilent Technologies
* Airbus
* Air Liquide
* Alstom
* Altera
* Blizzard Entertainment
* BMW
* Boston Scientific
* Bull
* Capgemini
* Cardinal Health
* Carrefour
* Casio
* Danone
* Dassault Systèmes
* Dentsply
* EDF
* Eni
* Ericsson
* General Electric
* GSK
* Hitachi
* Honeywell
* Horiba
* HP
* Iron Mountain Inc.
* Kraft Foods
* Kyocera
* LFB
* Malakoff Médéric
* Mercedes-Benz
* Mettler-Toledo
* Molex
* Nexter
* Nokia
* Oracle
* PSA Peugeot Citroën
* Reckitt Benckiser
* Renault
* Safran
* Sanofi
* Schindler
* Siemens
* SFR
* Telindus
* Thales
* Thermo Fisher Scientific
* UTC Aerospace Systems
* Valeo
* Volvo

Erreferentziak
--------------

1. ↑  One of the top 8 innovation clusters in the world - EPAPS
2. ↑  Campus du plateau de Saclay - Définition et Explications
3. ↑  L'Université Paris-Saclay, première en maths

Kanpo estekak
-------------

* Paris-Saclay buruzko albisteen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q251665
* Commonscat Multimedia: Paris-Saclay

---

 |

* Wd Datuak: Q251665
* Commonscat Multimedia: Paris-Saclay
**Antonia Padoani Bembo** (Venezia, c. 1640 - Paris, c. 1720) italiar musikagile eta abeslaria izan zen. Giacomo Padoani medikuaren eta Diana Pareschiren alaba zen. Luis XIV erregearentzat abestu zuen. Bere lanik adierazgarriena *L´Ercole amante* (1707) da.

### Bizitza

Giacomo Padoani (1603-1666) eta Diana Pareschiren (1609-1676) alaba izan zen. Musika eta literatura ikasi zituen. Hainbat bidaia egin zituen Francesco Corbetta gitarra jolearekin; Viena, Brusela, Hannover, Espainia eta Paris barne. Era berean, Francesco Cavalliren ikaslea zen.

Abesten duen fligia (abeslari alaba) gisa identifikatzen da, kantu egiteko talentu jakin bat izanik. 1659an Lorenzo Bemborekin ( 1637 - 703 ) ezkondu zen, Pietro Bemboren ondorengoak. Ezkontzako lehen urtea pasatzen dute Veneziako Padoani etxean, non gatazkak aitaren eta senarraren artean sortzen diren. Hiru seme-alaba dituzte: Diana, Andrea eta Giacomo. Bere aitaren heriotzarekin, San Moises elizara bizitzera joaten dira Veneziatik. 1672. urtean, Lorenzo Bembo dibortziatu eta Frantziara itzuli zen Louis XIV.aren babespean, Saint-Chaumont-eko Petite Union Chretienne des Dames de Saint Chaumont auzitegiaren babespean (Saint-Chaumont-ko Ladiesko Batasun Kristaua), Notre Dame de la Parroquia Bonne Nouvelle, Pariseko kanpoaldean.

### Lana

Antonia Bembok bokalen genero lanak nagusiki osatzen ditu:

    Bost ahotsa divertimento

    Bi te deum

    Salmoen musikazioa, latinezko eta frantsesezko testuak

    Opera, L'Ercole (1707)

    Cantata, Clizia, soprano eta etengabeko maitalea

Bere lanak Parisko Bibliothèque Nationale-n mantentzen dira eta sei bolumen eta Ormoniche produzioni osatzen dute.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q459001
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 46743684
* ISNI: 0000 0000 8922 465X
* BNF: 124827006 (data)
* GND: 119331063
* LCCN: no96022235
* SUDOC: 158937368
* BIBSYS: 6043583

 |

* Wd Datuak: Q459001
**Pantailak Euskaraz** telebistan eta askotariko ikusizko plataformetan euskarazko eskaintza handitzearen aldeko Euskal Herriko mugimendu bat da. Euskal Autonomia Erkidegoa du ekintza eremu batez ere. 2021eko ekainean sortu zen, euskarak pantailetan bizi duen egoerarekin kezkaturik. Alex Aginagalde eta Izaskun Rekalde agertu dira, besteak beste, mugimenduaren bultzagile eta ordezkari lanetan.

Mugimendua beste talde txikiagoek osatu dute, hauexek: Disney Plus Euskaraz, Netflix Euskaraz, Game Erauntsia, Zinemak Euskaraz, Tinko euskara elkartea eta Bieuse Bikoiztaile Euskaldunen Elkartea. 2021eko abenduan Euskarazko Ikus-entzunezkoen Aldeko Manifestua plazaratu zuten, Durangon (Bizkaia), eta 40 eragileren babesa jaso zuten. 2022ko otsailean, Argia kazetaren Kanpaina Onenaren Saria jaso zuten eta, 2022ko ekainaren 11n, elkarteari forma juridikoa emateko asmoa agertu zuten.

Pantailak Euskaraz mugimenduaren elkarretaratzea Donostiako Zinemaldian (2022)

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Egoera oso larria da. Horren erakusle ondorengo datua: CIESen arabera, 1990. urtean Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako haurren %70ek ETB1eko marrazki bizidunak ikusten zituzten; gaur egun, ETB3k %0,3ko pantaila kuota du. Zinemetan bezala, streaming plataforma erraldoietan hutsaren pare tratatzen gaituzte eta txarrena da, egoerak ez duela inor ere harritzen. |  » |
| —Pantailak Euskarazen aurkezpen agiria |

Ikus-entzunezkoen arloan, solaskide izatea lortu dute, EITBko eta streaming plataformetako ordezkariekin bilduz, produktuen euskarazko eskaintza zabaltzeari begira. Kritiko agertu dira Espainiako Ikus-entzunezkoen Lege Orokorrarekin. Besteak beste, kezka adierazi dute fikzio produktuen eskaintzak telebistan duen presentzia urriarekin. Erakunde arteko harremanetan aritu ez ezik, kale mobilizaziorik egin izan dute, hala nola 2022ko Donostiako Zinemaldiaren lehen egunean, Kursaal aurrean elkarretaratzea eginez. Horren harira, 2023an, Elkarteko Alex Aginagaldek adierazi zuen 2023ko Zinemaldian hobekuntza nabarmenak izan zirela euskararen presentzian; izan ere, Ruth Perez de Anucita Zinemaldiko komunikazio arduradunaren arabera, Sail Ofizialeko film guztiek euskarazko azpidatziak izan zituzten, eta Zinemaldiko filmen herena euskaraz izan zen, euskara plan bati esker.

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Encodings
* Zernonikusi.eus

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5    Urkizu, Urtzi. «Bide luzea dute egiteko» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-09-17).
2. ↑    Urkizu, Urtzi. «Pantailak Euskaraz taldeak «larrialdi egoeraz» ohartarazi du Eusko Legebiltzarrean» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-09-20).
3. 1 2   «Kanpaina onenaren Argia Saria: Pantailak Euskaraz» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2022-09-17).
4. ↑    Berria.eus. «Klika, irailaren 16a: Pantailak Euskaraz | berria TB ataleko azken bideoak» *www.berria.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-09-19).
5. ↑    SL, TAI GABE DIGITALA.  (2023-09-25). «Euskara, putzu sakonetik pantaila handira: Zinemaldiko filmen herena, euskaraz» *naiz:* (Noiz kontsultatua: 2023-09-30).

Kanpo estekak
-------------

* Pantailak Euskaraz mugimenduaren webgunea