recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Spaserra** erradiazio-igorpen estimulatuaren bidezko gainazaleko plasmoien anplifikazioari deritzo. Izena ingelesezko *Surface Plasmon Amplification by Stimulated Emission of Radiation* terminoaren akronimoa da. David J. Bergman eta Mark I. Stockmanek fenomeno hau lehenengo aldiz deskribatu zuten 2003. urtean. 2009ko abuztuan, Purdue, Norfolk State eta Cornell unibertsitateetako ikerlari batzuek lehenengo spaser gailua sortu zuten: 44 nm-ko diametroko nanopartikula, tindatutako siliziozko ingurune aktiboz inguratutako urrezko nukleoaz egina.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Surface Plasmon Amplification by Stimulated Emission of Radiation: Quantum Generation of Coherent Surface Plasmons in Nanosystems, David J. Bergman eta Mark I. Stockman, *Phys. Rev. Lett. 90, 027402 (2003)*
2. ↑  The Smallest Laser Ever Made, Katherine Bourzac, *MIT Technology Review*, 2009ko abuztuak 17

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3966061

 |

* Wd Datuak: Q3966061
Vivianiren kurba (berdez), esferaren eta zilindroaren ebakidura
Geometrian, **Vivianiren kurba**, **Vivianiren leihoa** izenarekin ere ezaguna, Vincenzo Viviani italiar matematikariaren omenez izendatutako espazioko kurba bat da, esfera bat zilindro batekin ebakitzean sortzen dena —zilindroa esferarekiko ukitzailea da eta esferaren zentrotik igarotzen da—.

Formula
-------

Esferaren erradioa {\displaystyle 2a} bada, eta zentroa (0,0,0) puntua, esferaren ekuazioa hau da:

{\displaystyle x^{2}+y^{2}+z^{2}=4a^{2}\,}
Eta zilindroaren erradioa {\displaystyle a} bada, eta zentroa {\displaystyle (a,0,0)} puntuan badu, zilindroaren ekuazioa hau da:

{\displaystyle (x-a)^{2}+y^{2}=a^{2}.\,}
Orduan, esfera eta zilindro horien ebaketatik sortutako {\displaystyle V} kurbak (*Vivianiren kurba*) ekuazio parametriko hauek ditu ({\displaystyle t} parametroaren arabera):

{\displaystyle V(t)=(a(1+\cos(t)),a\sin(t),2a\sin \left({\frac {t}{2}}\right))}
edo {\displaystyle V(t)} = {\displaystyle {\begin{cases}x=a(1+\cos(t))\\y=a\sin(t)\\z=2a\sin \left({\frac {t}{2}}\right)\end{cases}}}

Ikus, gainera
-------------

* Vivianiren gorputza

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Weisstein, Eric W.: "Viviani's Curve" MathWorld-en.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2396808
* Commonscat Multimedia: Viviani's curves

---

 |

* Wd Datuak: Q2396808
* Commonscat Multimedia: Viviani's curves
**Vukovarko ur-dorrea** (kroazieraz: *Vukovarski vodotoranj*) Kroaziako Vukovar hiriko ur-dorre ezaguna da. Kroaziako Independentzia Gerraren aztarna bezala gordetzen da eta garai hartako ikurra da noiz ur-biltegia eta hiria bera serbiarrek txikitu egin zuten.

Historia
--------

Dorrea 1960. hamarkada amaieran eraiki zen. Plan lantegiak diseinatu eta Hidrotehna Zagreb enpresak eraiki zuen. Vukovar hiriko parkean, Najpar-Basca parkean, eraiki zen, Mitnica barrutian. Garaiera 50,3 metrokoa da eta 2.200 m²ko zabalera. Gerra zibila baino lehen goiko aldean jatetxe panoramikoa zegoen. Vukovarren aurkako erasoetan serbiarren artileriak 600 aldiz baino gehiago dorrea jo zuten. Setioa hilabeteak iraundu zuen eta, azkenik serbiarrek hiria hartu zuten. garai horretan 1.600 pertsona hil ziren, 800 desagertu ziren eta 42.000 inguru ihes egin zuten. 1991ko azaroaren 18an Vukovar erori zen eta ondorengo errepresioa latza izan zen. Serbiako gudarostea, bestetik, akituta gelditu zen. Hiria 1998 arte serbiarren eskuetan egon zen; urte horretan, era baketsuz, serbiarrek kroaziarrei hiria itzuli zieten.

Behin gerra bukatuta, dorrea zegoen bezala gordetzea erabaki zuen Kroaziak. Dorreak ez du jatorrizko egoera berreskuratuko eta ingurua oroimenaren monumentua izango da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

**(Gaztelaniaz)**:Dorrea Dbpedia webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7943424
* Commonscat Multimedia: Vukovar Water Tower

---

 |

* Wd Datuak: Q7943424
* Commonscat Multimedia: Vukovar Water Tower
Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da.Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu hemen klik eginez gero.**Soldata gordina** eta **garbia** ulertzeko bideoa.
**Soldata orria, nomina** edo **lansari-agiria** agiri mota bat da, non zehaztuta baitaude langilearen oinarrizko soldata gehi jasotako beste zortzapen guztiak, egiten zaizkion kenkariak edo deskontuak, eta jasotzeko duen likido osoa.

Informazio hori langileen diru-sarrera garbiak eta enpresak ordaindu beharreko zergak zehazteko erabiltzen da. Nomina zehatza egitea funtsezkoa da enpresa batek ongi funtziona dezan. Langileen ordainsariak kalkulatzeko eta zerga eta lege arloko betebehar guztiak betetzen direla bermatzeko erabiltzen da nomina. Nominak maileguak eta kredituak eskatzeko ere erabil daitezke diru-sarreren froga gisa.

Nominen kudeaketa zeregin konplexua izan daiteke, batez ere langile asko dituzten enpresa handientzat. Beraz, enpresa askok nominetan adituak kontratatzea edo nominak kudeatzeko softwarea erabiltzea erabaki dute nominak egiten laguntzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «8. gaia - Ekonomia eta enpresa» *sites.google.com* (Noiz kontsultatua: 2023-03-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1344886
* Commonscat Multimedia: Paychecks

---

* **Identifikadoreak**
* NARA: 10659834

 |

* Wd Datuak: Q1344886
* Commonscat Multimedia: Paychecks
Usategiaren sarrera teilatupean (Armendaritze, Nafarroa Beherea)
**Usategia** uso eta usakumeak hazteko eraikin edo tokia da. Hegaztiak haragia eta arrautzak emateko hazten ziren. Herri arkitektura guztia bezala, eraikin hauek eraikitzeko erabiltzen diren materialak herrialdeen eta lurraldeen araberakoak dira.

Arkitektura
-----------

Euskal Herrian, usategiak etxearen barnean daude, teilatupean. Usoen sarrera aurrealdean eginiko irekiguneetatik egiten da, gehienetan hiruki itxurakoak, egitura hiru adreiluk osatzen baitute. Euskal estiloko arkitekturan, apaindura gisa erabili izan ohi dira teilatupeko irekigune hirukiak.

### Frantzian

Oro har, usategiak eraikin askeak dira, itxura eta materiale askotakoak:

* karratua, ganga laukoitzekoa: XV. mende aurretikoa (Roquetaillade gaztelua, Bordele, edo Saint-Trojan, Cognac-etik hurbil)
* dorre zilindrikoa: XIV-XVI. mendeak
* zutabe edo arku gainekoa: zilindrikoa, hexagonala edo karratua
* hexagonala (Sauzé-Vaussais)

Barnealdea guztiz hutsik edo egitura birakari bat izan zezakeen, arrautzak jaso eta mantentzea egiteko.

* SonnevilleSonneville
* Port RoyalPort Royal
* Saint-BriceSaint-Brice
* ChervesCherves
* Lanta 1619Lanta 1619

### Espainian

Manuel Malmierca irakasleak, Palentziako usategietatik hainbat ibilbide proposatzen ditu. Gaztela eta Leongo iparraldean dagoen probintzia honetako hegoaldean dagoen Támara de Campos da, usategi gehien duen herria, 21ekin. Iparraldeko zatian, berriz, usategi gehien duen herria Quintanilla de Onsoña da, 14rekin.

* Pedraza de Campos (Palentzia)Pedraza de Campos (Palentzia)
* Palazuelo de Vedija (Valladolid)Palazuelo de Vedija (Valladolid)

### Museoak

* Usategien interpretazio zentrua Santoyon, Palentziako probintzian.
* Baratze Nobleko usategia, Isla Cristina herrian, Huelvako probintzian.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Villafafila (Zamora)ko usategiak
* **(Gaztelaniaz)** Palentziako Usategiak
* **(Gaztelaniaz)** CDR Tierra de Campos Medina de Riosecoko PRODERrak, Tierra de Campos eskualdeko usategien katalogo bat du.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q948878
* Commonscat Multimedia: Dovecotes

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph503013

 |

* Wd Datuak: Q948878
* Commonscat Multimedia: Dovecotes
| **Sibbo / Sipoo** |
| --- |
| 

|  |
| --- |
| Sipooko armarriaArmarria |

 |
| Berezko izena | Sibbo kommun (suedieraz)Sipoon kunta (finlandieraz) |
| HerrialdeaEskualdeaAzpieskualdea |  FinlandiaNilandiako eskualdeaPorvooko azpieskualdea |
| Alkatea | Mikael Grannas |
| Sorrera | 1425 |
| 

|  |
| --- |
| Sibbo / Sipoo Finlandiako mapan |

 |
| Koordenatuak | 60°22′35″N 25°16′20″E﻿ / ﻿60.376388888889°N 25.272222222222°E﻿ / 60.376388888889; 25.272222222222 |
| Azalera- Ur-azalera | 698,60 km² 355,98 km² (%51,4) |
| BiztanleriaDentsitateaLehen hizkuntza- Finlandiera- Suediera- Besteak | 19.006 (2014.04.30) 55,96 bizt/km²(2012) % 61,2 (ofiziala)% 36,1 (ofiziala)% 2,7 |
| Webgune ofiziala | **(Finlandieraz)** **(Suedieraz)****(Ingelesez)** |

Sipooko eliza zaharra.
**Sibbo** edo **Sipoo** Ekialdeko Uusimaako udalerri bat da, Helsinki hiriburuarekin muga egiten duena. Izan ere, 2006. urtean, hiriburuarekin hika-mika batzuk izan zituen, Helsinkik herriari 25 km² emateko eskatzen ziolako. Helsinkik ez du zuzenean muga egiten Sipoorekin, baina herriaren 25 km² hartzea aitzakia zen erdian gelditzen den Vantaa herria bereganatzeko eta biztanleen hazkuntzaren arazoari amaiera emateko. Sipook proposamena onartu zuen, eta nahiz eta 25 km² galdu, herriaren biztanleria izugarri haziko da hurrengo urteetan Helsinkirekin zuzenean egingo baitu muga 2009. urtean.

Hala ere, Sipooko biztanle gehienak egunero Helsinkira joan ohi dira lanera, izan ere, herria, Helsinkiren kanpo-metropolia da eta ondorioz, azken urteotan Sipooren biztanleria izugarri handitu da. 1953. urtean, biztanleak, suedieraz soilik hitz egiten zuten, baina Finlandia osoko migrazioaren ondorioz, bi hizkuntzen arteko balantza finlandieraren alde agertu da.

Sipooko monumentu nagusia eliza zaharra da, eta Helsinkira jotzen duten turistek hurbiltasuna erabiltzen dute aitzakiatzat eliza bisitatzera joateko.

Hiri Senidetuak
---------------

* Aurskog-Høland, Norvegia
* Frederikssund, Danimarka
* Kumla, Suedia
* Kuusalu, Estonia

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q986320
* Commonscat Multimedia: Sipoo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 313459172

 |

* Wd Datuak: Q986320
* Commonscat Multimedia: Sipoo

1. ↑  Suomen pinta-ala kunnittain. Maanmittauslaitos. 2014.04.30
2. ↑  Suomen asukasluvut kuukausittain Väestörekisterikeskus. 2014.04.30
3. ↑  Väestorekisterikeskus 2012
**Zerdo** (antzinako grezieraz: Κέρδων) Siriako gnostiko bat izan zen. Eliza Ortodoxoak heretikotzat jo zituen bere irakaspenak, 138. urtearen inguruan. Zerdo Simon Magoaren jarraitzaile gisa hasi zen. Balendin Gnostikoaren garaian izan zen irakasle eta Marzionen aurretik. Ireneo Lyongoaren arabera Higinoren garaikidea zen eta Erroman egon zen bizitzen Elizaren kide garrantzitsu gisa, kanporatu zuten arte.

Bi Jaungoiko zeudela irakasten zuen, batak obedientzia eskatzen zuen eta bestea, aldi berean, ona eta gupidatsua zen. Zerdoren arabera lehenengoa Itun Zaharran agertzen den Jaungoikoa da, mundua sortu zuena. Bigarren Jaungoikoa, baina, bere gainetik zegoen eta boteretsuagoa zen, baina Jesus bere semearengandik bakarrik zela ezaguna. Beranduago etorri ziren gnostiko asko bezala berpizkundearen aurka zegoen dozetista bat zen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q859652
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q859652
Toxikologia 
**Toxikologia** toxina edo pozoiek bizidunetan dituzten efektuak aztertzeaz arduratzen den zientzia da. Medikuntzaren adar bat da eta tratamendu edo intoxikazio moduan erabil daiteke. Agente kimiko eta fisikoek sistema biologikoen gainean dituzten efektu kaltegarriak aztertzen dituen eta sortutako kaltearen larritasuna finkatzen duen diziplina moduan ere defini daiteke. Agente kaltegarri hauen izaera, ekintza mekanismo eta gertatutako aldaketa biologikoen ebaluazioaz arduratzen da.

Historia
--------

Toxikologia modernoaren aita Mathieu Orfila kontsideratzen da, berak eman baitzuen 1813an lehen tratamendua.

Theophrastus Phillipus Auroleus Bombastus von Hohenheim ere, Parazeltso (1493–1541) izenaz ezagunagoa, toxikologiaren aitatzat hartu izan da. Berak esana da: «gauza guztiak dira pozoi, eta ez da pozoi gabeko ezer, dosia da gauza bat pozoitsu egiten duena».

Dosia eta toxikotasuna
----------------------

Toxikologiak dosia eta honek organismo biziaren gain dituen eraginen arteko erlazioa aztertzen du. Substantzia kimiko baten toxikotasuna dosiaren araberakoa da. Hau da, Parazeltsok esan zuenez, *dosiak egiten du pozoia*. Parazeltso XVI. mendean bizi izan zen, eta bera izan zen substantzia toxikoen dosia eta eragina erlazionatu zituen lehen pertsona.

**LD50** (*Letal Dose*, «dosi letala») terminoak, substantzia toxikoa emandakoen erdiak (% 50) hiltzen dituen substantzia horren dosia da. Hau ezagutzeko, sagu edo laborategiko beste animalia batzuekin frogak egiten dira pertsonetan erabili aurretik.

Metabolito toxikoak
-------------------

Pozoiak kontsideratzen diren substantzia askok, modu ez zuzen batean dituzte eragin toxikoak. Horietako bat metanola da, hau kimikoki gibelean formaldehido eta azido formiko bihurtzen da metabolismoaren ondorioz. Metabolito horiek dira hain zuzen ere, eragin toxikoak sortuko dituztenak.

Gibeleko entzima batzuen aldakortasun genetikoak, konposatu batzuen toxikotasuna desberdina izatea dakar pertsona batetik bestera. Gibeleko entzima hauetako batzuk molekula batzuk substantzia toxiko bihur ditzakete erreakzio kimiko baten bidez.

Toxikologia kimikoa
-------------------

Toxikologia kimikoak agente kimikoen egitura aztertu eta honek sortzen duen efektuarekin erlazionatzeaz arduratzen da. Arlo honetan ordenagailu bidezko diseinuak erabiltzen dira eta sintetikoki ekoiztutako substantziak ere bai. Honela, sendagai berrien aurkikuntza, sendagaien metabolismoari buruzko informazioa, ekintza mekanismoak ezagutzea, kimika bioanalitikoa, epidemiologia molekularra.. ahalbideratzen ditu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7218
* Commonscat Multimedia: Toxicology

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4060538-3
* NDL: 00561653
* NKC: ph116469
* NARA: 10644867
* AAT: 300251568
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D014116

 |

* Wd Datuak: Q7218
* Commonscat Multimedia: Toxicology
Justus D. Barnes *The Great Train Robbery* izeneko westernean.
***Western***a filme genero artistiko oso popularra da. Ingelesez *west* medebaldeari deritzo eta AEBetako mendebaldean XIX. mendean girotutako filme edo pelikulak biltzen ditu western izeneko generoak.

Bestela, Amerindiarren eta gizaki zurien arteko harreman gatazkatsuak eta borrokaldiak plazaratzen dituzte sarritan, gehien-gehienetan bigarrenen ikuspuntutik egindako pelikulak direlarik. Mexikoko mugaren inguruan ere girotuta dago mota honetako hainbat film ere bai.

Genero honetako lehendabiziko pelikula Edwin S. Poterrek zuzendu zuen 1903an, *The Great Train Robbery* izeneko film mutua, Justus D. Barnes eta Broncho Billy Anderson aktoreen artean zeudelarik.

Klasikoak
---------

Monument Valley (Arizona), kokaleku klasikoa izandakoa.
1930eko hamarkada eta 1950ekoaren artean westernen "Urrezko Aroa" delakoa dugu, eta urte haietakoak John Ford (*Stagecoach*, 1939), Raoul Walsh (*They Died with Their Boots On*, 1941) , Fred Zinnemann (*High Noon*, 1952), Howard Hawks (*Rio Bravo*, 1959) zuzendariak eta John Wayne eta Errol Flynn aktoreak azpimarratu behar ditugu, besteak beste.

Aurreragokoak ditugu beste klasiko handi batzuk, *The Magnificent Seven* (John Sturges, 1960), *The Wild Bunch* (Sam Peckinpah, 1969) eta *Jeremiah Johnson* (Sydney Pollack, 1972) beste batzuen artean.

*Il buono, il brutto, il cattivo* (Sergio Leone, 1966) eta *Once Upon a Time in the West* (Sergio Leone, 1969) Spaghetti western delako azpigeneroko adibiderik ezagunenetarikoak dira, Mendebalde Urrunari buruz baina Italian egindako zinema izanda. Charles Bronson, Lee Van Cleef, Clint Eastwood eta Henry Fonda aktore ezagunak garai hartako pelikuletan aritutakoak dira.

Gaur egun
---------

Azken urteotan egindakoen artean bestela *Dances With Wolves* (Kevin Costner, 1990), *Unforgiven* (Clint Eastwood, 1992), *Brokeback Mountain* (Ang Lee, 2005), *The Three Burials of Melquiades Estrada* (Tommy Lee Jones, 2005), *Django Unchained* (Quentin Tarantino, 2012) edo *The Revenant* (Alejandro González Iñárritu, 2015) aipatzekoak dira. Lan hauetan ondo ikus daiteke pelikula klasikoekin egindako haustura.

Ikus, gainera
-------------

* Ostern

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**"Most Popular Westerns" (IMDb)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21590660
* Commonscat Multimedia: Westerns

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q21590660
* Commonscat Multimedia: Westerns
**Zerga-tasa** tasa finko edo aldakorra da, koefiziente edo portzentaia moduan adierazita eta oinarri likidagarriari aplikatuta sortzen den erantzuna. Hainbat metodo ezberdin existitzen dira zerga-tasa bat adierazteko: estatutuetakoa, batezbestekoa, marjinala eta efektiboa. Gainera, tasa hauek ere oinarri zergagarriari aplikatutako beste definizio batzuk dituzte: inklusiboa eta esklusiboa.

Estatutu-tasak
--------------

Zerga-tasa juridikoa, legeak ezartzen duen tasa da. Errenta-zergak errenta-maila ezberdinetarako estatutu-tasak izan ditzake eta horrela, salmenta-zergak estatutu-tasa finkoa izango ditu.

Batezbesteko-tasa
-----------------

Batezbesteko-tasa, ordaindutako zerga guztien zenbatekoa eta oinarri zergagarriaren (errenta edo gastua) arteko erlazioa da, t zati i eginez eta ehunekoetan adierazita.

t: ordaindutako zerga guztien zenbatekoa

i: Oinarri zergagarriaren zenbatekoa

Zerga proportzional batean, oinarri zergagarria handitu edo txikitzeak ez du eragiten batezbesteko-tasan, beti finkoa izango delako.

Zerga progresiboen kasuan, berriz, oinarri zergagarria handitzen den heinean, batezbesteko-tasa ere handitu egiten da.

Marjina-tasa
------------

Marjina-tasa, dolar gehigarri baten diru-sartzeagatik ordaindu beharreko zerga da. Matematikoki horrela ezarri daiteke:

Gehikuntza t / Gehikuntza i

Tasa efektiboa
--------------

Tasa-efektiboa terminoak testuinguruaren arabera, esanahi desberdinak ditu. Orokorrean, bere kalkuluak zergaren tasa nominalera egokitzen dira esanguratsuagoa izateko. Datu errealetako ezarpen ekonometrikoak (estimazio eta hipotesiak) izan ditzake edo bere osotasunean estimazio eta hipotesietan oinarrituta egon daiteke.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1128317
* Commonscat Multimedia: Marginal tax rates

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4183218-8
* NKC: ph581915
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1128317
* Commonscat Multimedia: Marginal tax rates
Voivoda goi mailako agintaria zen.
**Voivoda** edo **vaivoda** (errusieraz: воеводa; bulgarieraz: Войвода; ukraineraz: воєвода; serbokroazieraz: војводa edo vojvoda; polonieraz: Wojewoda; hungarieraz: vajda) goi mailako mandatia izendatzeko hitz eslabiarra zen. Hasiera batean armada baten komandantea zen baina denboraz probintzia baten gobernadorea izendatu zuen. Haren menpe zegoen lurraldea voivoderria zen. Itzulpenetan batzutan ere konde palatinatua hitza erabili izan da.

Hitzaren erabilera
------------------

Erdi Aroan voivoda hitza herri askotan erabili zen: Bohemia, Bulgaria, Hungaria, Polonia, Kroazia, Errusia, Serbia, Valakia, Moldavia eta Transilvania. Turkiarrek «sancaqbey» antzeko kontzeptua zuten; bey batek paxak baino botere gutxiago zuen eta barruti baten agintaria zen. Geroago ere vaivoda Montenegro, Serbia, Jugoslaviako Erresuma eta Txetniken artean **maila militar goiena** zen.

*Wojewoda* gaur egun Poloniako probintzien (*województwo*) gobernadorea da.

Otomandar Inperiopean ere Bulgariako haiduti (Хайдути) matxinatuek *voevodes* izena zuten, hau da, *voivoda*ren plurala.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .

Ikus, gainera
-------------

* Voivoderri

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q275102
* Commonscat Multimedia: Voivode

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4288899-2
* AAT: 300389770

 |

* Wd Datuak: Q275102
* Commonscat Multimedia: Voivode
**Zelula barneko parasito**ak zelula barruan bizi eta ugaldu daitezkeen mikroorganismoak dira. Makrofago eta beste fagozito barnean bizitzeko gaitasuna dutenez, sortzen dituzten infekzioak ez dira erraz sendatzen. Kategoria honetan bi mikrobio mota daude: fakultatiboak eta hertsiak.

Zelula barneko parasito fakultatiboak
-------------------------------------

Hauek zelula barnean zein zeluletatik kanpo bizi daitezke. Zelula barruan, fagozitoetan bizitzen nahiago dute.

Talde honetan, besteak beste, mikrobio hauek daude:

* Salmonella enterica
* Mycobacterium tuberculosis
* Mycobacterium leprae
* Brucella
* Legionella pneumophila
* Listeria monocytogenes
* Neisseria meningitidis
* Francisella tularensis

Bakterio hauek guztiak laborategiko hazkuntza-inguruetan ere kultibatu daitezke.

Onddoen artean, hauek daude:

* Histoplasma capsulatum
* Cryptococcus neoformans

Zelula barneko parasito hertsiak
--------------------------------

Talde honetako mikrobioek derrigorrez ostalariaren zelulen barruan bizi behar dute. Ezin dute zeluletatik kanpo bizi. Fagozitoak baino gehiago, endotelioko zelulak nahiago dituzte bizitzeko.

Talde honetan daude:

* Birusak
* Coxiella burnetii
* Rickettsia
* Chlamydia
* Pneumocystis jirovecii onddoa

Zelula barneko parasito hertsiak ez dira laborategiko hazkuntza-inguruetan hazten. 2009. urtean, ordea, zientzialari batzuek lortu zuten Coxiella burnetii patogenoa teknika berri baten bidez laborategian haziaraztea, eta horrek ere beste zelula barneko parasito hertsientzat balio lezakeela adierazi zuten

Patogenia
---------

Zelula barneko parasito fakultatiboak gai dira immunitate-sistemako fagozitoetan bizitzeko. Fagozitosiaren ondoren mikrobio hauek ez dira suntsitzen, lisosomen erasoari erresistentzia diotelako. Zelula barneko ingurugiroa oso egokia da mikrobio hauentzat, bertan babestuta baitaude antibiotiko edo antigorputzen erasoen aurrean. Horregatik, mikroorganismo horiek sortzen dituzten infekzioak ez dira erraz sendatzen, eta kronikoak bihurtu ohi dira.

Fagozitoak ez ezik, beste zelula somatikoek ere zelula barneko parasitoak eduki ditzakete. Zelula barneko infekzioa ohikoa da gaitz baten *eramaileak* diren gizabanakoengan (pertsona horiek ez dituzte gaitzaren sintomak, baina mikrobio patogenoak eramaten dituzte) eta baita gaitz kroniko bat duten pertsonengan ere (gaitz kroniko hori garai batzuetan aktibatzen da -mikrobioa zelula barnetik ateratzen denean- eta beste garai batzuetan ez du sintomarik ematen -zelula barnean dagoenean-)

Zelula barneko parasitoei aurre egiteko antigorputzen jarduera ez da eraginkorra. Immunitate-sistemak beste mekanismo batzuk erabili behar ditu (T linfozitoak eta NK zelulak, esaterako) mikrobio hauek suntsitu ahal izateko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Omsland, A; Cokrell, D; Howe, D; Fisher, E, eta beste batzuk: *Host cell-free growth of the Q fever bacterium Coxiella burnetii*
 *Proceedings of the National Academy of Science USA 106(11): 4430-4*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3720909
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3720909
**Weston konderria** (ingelesez: *Weston County*) Wyomingko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Newcastle da. 2010eko zentsuaren arabera 7.208 biztanle zituen, Weston kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Weston konderriak 6.216,02 kilometro koadro ditu. Horietatik 5 ura dira. Beste 6.211,02 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,16 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 7.208 pertsonetatik 6.978 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 216 dira. 18 beltzak edo afroamerikarrak. 86 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 20 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 103 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115413
* Commonscat Multimedia: Weston County, Wyoming

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 129000947
* ISNI: 0000 0004 0441 7778
* LCCN: n80046299
* **Lekuak**
* OSM: 289335
* TGN: 2002387

 |

* Wd Datuak: Q115413
* Commonscat Multimedia: Weston County, Wyoming
**Zabala jauregia** Gipuzkoako Goierri eskualdeko Ordizia udalerrian dagoen jauregi bat da. Hain zuzen ere Ordiziako Alde Zaharrean edo erdigunean dagoen bidegurutzean kokatua dago, Andres Urdanetaren estatua, Beti Alai pilotalekua, Barrena jauregia eta Arboleda parkearen aldamenean.

Historia
--------

Jauregia Zabala leinua edo familiaren sorlekua da. XVI. mendean Domingo Zabalak eraikitzea agindu zuen. Domingo Zabala Gaztelako Erresumako *Kontulari Nagusia* izateaz gain eta Lepantoko guduan parte hartu zuen.

Duela gutxi arte, jauregiaren azpialdean urte luzez herrian oso ezaguna zen Olano taberna zegoen, 2016an itxia zen, ia 100 urte jarduera betetzear zela.

Eraikina
--------

Eraikina 1.372 m2-ko azaleran hedatzen da, barnealdean 90m2-ko patio bat duelarik. Aurrealdean balkoia eta Zabalatarren armarria erakusgai ditu.

Iruditegia
----------

* Zabala jauregiaren aurrealdea eta Andres Urdanetaren estatua.Zabala jauregiaren aurrealdea eta Andres Urdanetaren estatua.
* Zabala jauregiko armarria.Zabala jauregiko armarria.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12269131
* Commonscat Multimedia: Zabala jauregia

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0001590

 |

* Wd Datuak: Q12269131
* Commonscat Multimedia: Zabala jauregia
Perdigon izeneko trobadorea.

*Artikulu hau Erdi Aroko olerkariari buruzkoa da; Verdiren opera gaitzat duena beste hau da: «Trobalaria (opera)»*
**Trobadore** edo **trobalariak** Erdi Aro Klasikoko olerkariak ziren, Proventzako okzitanieran idazten zuena, gorteetan aritzen zena. Trobadoreek eragin handia izan zuten Erdi Aroko olerkigintzan. Estimatuak ziren gorteetan eta hitz egiteko askatasun handia izaten zuten, baita noizean behin politika auzietan parte hartzeko ere. Baina haien lorpenik handiena, gorteko damen artean sortu zuten kultura eta denbora-pasa zaletasuna izan zen. Trobadoreen olerkigintzak garrantzi handiko eskola sortu zuen, eta eragina izan zuen geroko europar olerkigintza lirikoan. Trobadoreen lanak *chansonniers* (kantu liburuak) izenekoetan gordetzen dira. Gehien erabili zituzten bertso motak *cansó*, *balada*, *pastorela*, *débat* eta *alba* izan ziren, maitasunezko kantu labur hunkigarriak, gehienak. Batzuetan, kantuetako doinuak trobadoreek egiten zituzten, baina gehienetan egile anonimoak izaten ziren, eta zenbaitetan, musika latinezko doinu sakratuetan, eta frantses eta alemaniar kantuetan oinarritzen zen. Trobadore nagusiak izan ziren Gilen IX.a Akitaniakoa dukea, Jaufré Rudel, Marcabru, Cercamon, Bernard Marti, Bernard de Ventadour, Raimbaut d’Aurenja, Die-ko kondesa, Arnaud Daniel, Peire Vidal eta Sordel, besteak beste.

Okzitanian hasi baina eskola Italia, Iberiar penintsula eta baita Greziaraino ere hedatu zen. Baziren antzeko mugimenduak ere, hala nola Alemaniako *Minnesang* edo Galizia eta Portugalgo *trovadorismo*. Dante Alighierik *De vulgari eloquentia* bere liburuan bere lana *fictio rethorica musicaque poita* (fikzio erretorika, musikal eta poetikoa) zela esan zuen. XIII. mendean une gorenean izan ondoren, hurrengo mendean epeka-epeka desagertuz joan ziren trobadoreak, Izurri Beltzaren garaian desagertu arte.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2012/7/31 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q186370
* Commonscat Multimedia: Troubadours

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX528459
* BNF: 11933710f (data)
* GND: 4186337-9
* LCCN: sh85138082
* NDL: 00573329
* NKC: ph126765
* AAT: 300021291
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 12439
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q186370
* Commonscat Multimedia: Troubadours
Zabala aterpearen ingurua. Eskuinean Peñaclararen Laguna Chica aintzira ikus daiteke.
Zabala aterpea Peñalara mendiko zirkuan, Guadarramako mendilerroan, dagoen mendiko aterpea da, Madrilgo Erkidegoan (Espainian). Administratiboki Rascafría herrian dago. 2075 metrotan dago, Hermana Mayor izeneko mendiaren oinarrian, Peñaclara parke naturalean.

Deskribapena
------------

Aterpea Julián Delgado Úbeda arkitektoaren lana da. Inaugurazioa Peñalara Elkarteak 1927ko urriaren 2an egin zuen. Aterpearen izena José Fernández Zabala mendizale madrildarraren omenez eman zitzaion. Lanerako granito eta hormigoi erabili zen. Gainean erabiltzen ez den tximinia du eta aizea neurtzeko ekipoa. 

1969tik 1999ra Valcotos eski-estazioak funtzionatu zuen. Urte horietan aterpean materialak gordetzeko erabili zen. Aterpean Zabala izeneko pista hasten zen. 

Gaur egun, pista itxi ondoren, aterpeak bi alde ditu: bat material biltzeko erabiltzen da; bestea publikoaren erabilerari irekita dago. Bigarren alde hori oso txikia da eta, eguraldi txarraren aurrean, babesa emateko pentsatuta dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* José Fernández Zabala

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6103617
* Commonscat Multimedia: Refugio Zabala

---

 |

* Wd Datuak: Q6103617
* Commonscat Multimedia: Refugio Zabala
**Vendôme zutabea** (frantsesez: *Colonne de Vendôme*) Parisko monumentu bat da, Vendôme plazan dagoena, hiriko lehen barrutian. Denboraren igaroan **Austerlitzeko zutabea** bezala ere deitua izan da. Napoleon Bonaparteren aginduz eraikia izan zen, Austerlitzeko guduan lortu zuen garaipena ospatzeko. Bertara, *Madeleine*, *Tuileries* eta *Opera* metro geltokietatik hel daiteke.

Deskribapena
------------

Bere garaiera 44 metrokoa da, eta, bere batez besteko diametroa 3,60koa. Erromatar jeneralez jantzitako Napoleonen estatua batekin koroatua dago, August Dumontek zizelkatua, eta bere iloba zen Napoleon III.ak eraikitzea agindu zuena. Frantziarrek, Austerlitzeko guduan etsaiari kendutako kanoien brontze urtuzko txapa batekin estalia dago, gerra eszenak irudikatzen dituzten baxuerliebeekin apaindua. Artista ezberdinek parte hartu zuten bere diseinu eta apainketan. Nabarmenen artean, honako hauek daude:

* Jean-Joseph Foucau 6 baxuerlieberen egilea
* Louis Boizot
* Bosio
* Bartolini
* Claude Ramey
* Corbet
* Ruxthiel

Barneko eskailera batek goialdera iristea ahalbidetzen du, non behatoki bat dagoen. Bere oinarrian, plaka bat dago, non, latinez, hau irakur daitekeen:


|  |
| --- |
| NEAPOLIO IMP AVGMONVMENTVM BELLI GERMANICIANNO MDCCCVTRIMESTRI SPATIO DVCTV SVO PROFLIGATIEX AERE CAPTOGLORIAE EXERCITVS MAXIMI DICAVIT |

Errepublikaren irudi bat ordezkatu zuen, honek, aldi berean Louis XIV.a Frantziakoaren zaldigaineko estatua bat ordezkatu zuelarik.

Bere diseinua Trajanoren zutabean oinarritzen da, monumentu hau, Erroman dagoena, oso-osorik haitzurdinez eginda egotearen ezberdintasun bakarrarekin. Parisen, antzerako beste monumentu batzuk ere daude, Uztaileko zutabea (*Colonne de Juillet*), Bastillako plazan

Historia
--------

Parisko Komunaren gertaeretan, Frantziar-Prusiar Gerraren ondoren, zutabea behera bota zuten, basakeriari, militarismoari eginiko monumentutzat jo baitzen, baita nazioarteko zuzenbidearen ezeztapen bat ere. Gustave Courbet margolaria, gertaeren arduradun egina, gartzelan sartua izan zen eta zutabearen konponketaren gastuak ordaintzera kondenatua izan zen, xoxik gabe utzi zuena.

Komunaren ondoren, zutabea zaharberritua izan zen eta horrela kontserbatzen da egundaino.

Vendôme zutabearen eraispena Parisko Komunaren egunetan.

Informazio praktikoa
--------------------

* Helbidea: 2013 Place Vendôme, 75001
* Geltokiak:
	+ Concorde
	+ Tuileries
	+ Opera

Ikus gainera
------------

* Vendôme plaza

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1111051
* Commonscat Multimedia: Colonne Vendôme

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4443256-2
* LCCN: sh94007264
* **Ondare historikoa**
* Mérimée: PA00085790

 |

* Wd Datuak: Q1111051
* Commonscat Multimedia: Colonne Vendôme
*Artikulu hau Parisko jauregiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Trocadero».*
**Trocadéro jauregia** (frantsesez: *palais du Trocadéro*) Parisko XVI. barrutian kokatutako jauregi desagertu bat da. Itxura eklektikoa zuen, arabiar eta bizantziar eraginarekin. Gabriel Davioud eta Jules Bourdais arkitektoek diseinatu zuten 1878ko Erakusketa Unibertsalerako. Chaillot jauregiarengatik suntsitua eta ordezkatua izan zen.  1937ko Erakusketa Unibertsalean. Suntsitua izan aurretik frantziar monumentuen museoa zegoen bertan  Alexandre Lenoirrek sortua, E. Hamyk sortutako lehen etnografia museo paristarra eta ondoren Gizakiaren Museoa izango denaren aurrekaria. Trocadéro lorategia moduan ezaguna zena Jean-Charles Alphadek sortu zuen. 1880tik aurrera, Léon Jaubertek sorturiko behatoki publiko bat ezarri zen bertan.

Gaur egungo Chaillot jauregian antzinako Trocadéro jauregiaren egitura mantendu zen, zirkuluerdi gisarako bi hegal zituelarik. Hala ere, Davioudek diseinaturiko jauregiak erdiko eraikin batekin lotua zegoen (gaur egungo plazan kokatua zegoena), eta dorre zirkular bat zuen albo banatan  morisko eta neo-bizantziar estiloan eginak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q123256
* Commonscat Multimedia: Palais du Trocadéro

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134165748
* BNF: 15813019k (data)
* GND: 7523455-5

 |

* Wd Datuak: Q123256
* Commonscat Multimedia: Palais du Trocadéro
Haur bat bere **urtebetetzea** ospatzeko tartaren aurrean.
**Persona baten urtebetetzea** edo **urteak** pertsona horren jaiotegunaren urtemuga da. Data horretan pertsonak urteak egiten dituela edota bere **zorionak** direla ere esaten da.

Urtebetetzeak Euskal Herrian
----------------------------

Euskal Herrian guztiz zabaldurik dago gaur egun urtebetetzeen ospakizuna. Haurren urtebetetzeetan ohikoa da haurrek euren ikastegiko adiskideen artean goxokiak eta antzekoak banatzea. Urteak egiten dituenari belarritik urteak bete adina aldiz tiratu ere egin ohi diote lagun eta adiskideek. Aldi berean bere lagunak etxean edo etxetik kanpo egiten den askari batera gonbidatzeko ohitura zabaldu da. Horrelakoetan, betetzen diren urteak adina kandela txiki dituen tarta bat prestatu ohi da. Urteak egiten dituenak kandelak haize eginez itzaltzen dituen bitartean beste guztiek *Zorionak zuri* abesti ezaguna kantatzeko ohitura bada. *Zorionak zuri* abestiaren hitzak hauek izaten dira:

*Zorionak zuri,*
*zorionak zuri*
*zorionak (urteak egiten dituenaren izena)*
*zorionak beti!*
Helduen artean ere ospatu ohi dira urtebetetzeak, baina gehienetan ospakizuna etxekoekin edo lagunminekin koadrilan bakarrik egin ohi da. Haurra zein heldua izan, opariak egiten zaizkio urteak betetzen dituen pertsonari.

Bestalde, ohikoak dira *Zorionak!*, *Urte askotarako!* (*Aunitz urtez!* Nafarroan), *Urte askoan, txapela kaskoan!* esapideak urteak egiten dituen pertsona bat zoriontzeko.

XX. mendearen bukaeran ezaguna egin zen Kaxiano soinujolearen *Zorionak* abestia. Jendeak maiz deitzen zuen hainbat irrati saiotara egun horretan bertan urteak egiten zituen etxeko edo lagunmin bat zuzenean zoriondu eta ondoren irratian Kaxianoren abestia jartzeko. Txirri, Mirri eta Txiribiton pailazoek ere urtebetetzeak ospatzeko *Zuri zorionak* abestia sortu zuten 2001. urtean, Takolo, Pirritx eta Porrotx pailazoek ere urtebetetzeak ospatzeko *Mila zorion* abestiarekin gehien bat haurrei zuzendurikoa. Haur euskaldun artean arrakasta handia izan zuen EITBko Betizu Klubeko kide zirenei zorion gutuna eta oparia bidaltzen zitzaizkien urtebetetze egunean.

Ikus, gainera
-------------

* Egutegi
* Urtebetetzeen ebazkizuna
* Santu-egun

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47223
* Commonscat Multimedia: Birthdays

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 131629886 (data)
* GND: 4019608-2
* LCCN: sh85014392
* NKC: ph166549
* AAT: 300069093

 |

* Wd Datuak: Q47223
* Commonscat Multimedia: Birthdays
*Ab Urbe condita*, 1714ko edizioa.
**Urte-liburuak** (latinez: *Annales*) urtez urte, kronologikoki eta modu laburrez, izandako gertaera garrantzitsuenak biltzen dituzten idazki historikoak dira. Horietan gai baten inguruko aktak, dokumentu historikoak eta material desberdinak biltzen dira.

Jatorria
--------

Urte liburuak (Annales) Erromako Pontifize Gorenak urteetan antolatutako bilduma kronologikoa izan zen, albuma deitzen zen liburuetan antolatutako ekitaldien bilduma, non magistratuen izenak eta era guztietako gertakariak, hala nola gerrak, izurriteak, prodigioak, etab. jasotzen ziren. *Annales pontificum* edo *Annales maximi* zuten izena. Galiarrek Erromako sutean suntsitu zituzten K.a. 389an eta, zaharberritu baziren ere, akats eta hutsune batzuk gelditu ziren. K.a. 130. urtera arte jarraitu zuten idazten; urte horretan guztiak zortzi liburutan bildu ziren. Gero *annalistak* deitutakoek jarraitu zuten lan horrekin.

Urteka antolatutako bilduma historiko guztiak Annales edo Urte-liburuak deitu ziren gero.

Adibide historikoak
-------------------

* *Ab Urbe condita*, Tito Livioren lana.
* *Annales*, Kornelio Tazitoren lana.
* *Annales Alamannici*
* *Annales Cambriae*
* *Annales Einsidlenses*
* *Annales Heremi*
* *Annales Maisenses*
* *Annales regni Francorum*
* *Annales Sangallenses*
* *Chronologia brevis*
* *Chronologia Antiquitatis Posterioris*
* *Historiae*, Polibioren lana.
* *Libri annales Pontificum Maximorum*
* *Nihon Shoki*

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Buonocore, Domingo (1976). *Diccionario de bibliotecología*. Marymar. 41 or.
2. ↑  White, Hayden V. *The Content of Form: Narrative Discourse and Historical Representation*. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1987, 11. or. ISBN 9780801829376.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193866
* **Identifikadoreak**
* GND: 4142534-0
* NKC: ph122273
* AAT: 300202518
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 012816

 |

* Wd Datuak: Q193866
**Voges-Proskauer-en proba** laborategian bakterioak (enterobakterioak, batez ere) identifikatzeko erabiltzen den teknikaren bat da.

Oinarria
--------

Voges-Proskauer-en probak, metilo gorriaren probarekin batera, gluzidoak hartzitzerakoan zein bide metaboliko burutzen duten zenbait bakteriok jakinarazten du.

Zehazki, enterobakterioek bi bide metaboliko nagusi jarraitzen dute glukosa hartzitzerakoan:

* hartzidura azido-mistoa, azido desberdinak sortzen dituena: azido laktikoa, sukzinikoa, azetikoa eta formikoa, batez ere. Horren ondorioz, ingurugiroaren pH-a nabarmen jaisten da.

* hartzidura 2,3 butanodiolikoa, 2,3 butanodiola ekoizten duena, azetoina erdiko metabolitoa izanik. Ingurugiroa ez da azidotzen.

Voges-Proskauer-en probak, hain zuzen ere, azetoinaren ekoizpena antzematen du.

Prozedura
---------

Ereite-euskarri batekin agarrean hazitako kolonia baten inokulua hartu, identifikatu nahi den bakterioa duena.

Clark eta Lubs izeneko inguru likidoan inokulatu, eta inkubatu 72 orduz 37 °C-tan.

Gero, hazkuntza-inguruari alfa-naftol soluzioaren 0,5 ml. gehitu, eta jarraian KOH soluzioaren beste 0,5 ml. Bost minutu itxaron eta emaitza aztertu:

* V-P (+): saiodiaren goiko-aldeak kolore arrosa hartzen du

* V-P (-): hazkuntza inguruak ez du kolorez aldatzen

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268916

 |

* Wd Datuak: Q12268916
***Spie* diagrama**.
***Spie* diagrama** elementu edo unitate berdinen gainean jasotako bi datu-multzo irudikatzeko datu-diagrama bat da, sektore-diagraman oinarritzen dena. Lehenengo datu-multzoa sektore-diagrama arrunt batez irudikatzen da, angeluak zenbakizko datuen arabera eratuz. Bigarrena, berriz, aurreko sektoreak oinarritzat hartu eta horien erradioak bigarren datu-multzoko balioen arabera luzatzen ditu. Erreferentzia moduan erradiotzat bigarren datu-multzo horretako datuen batezbestekoa duen zirkunferentzia bat era daiteke, batezbestekotik gora eta behera geratzen diren unitateak hautemateko.

Adibide bat
-----------

Lau ikastetxeetako ikasle kopuruak eta ikasle bakoitzeko kostuak jaso dira:

| Ikastetxea | Ikasle-kopuruak | Ikasleko kostuak |
| --- | --- | --- |
| A | 200 | 27 |
| B | 300 | 20 |
| C | 100 | 30 |
| D | 400 | 22 |
|  | **1000** |  |
|

Diagramako zirkulu-sektorren angelua bigarren zutabeko ikasle kopuruen arabera ezartzen dira. Ondoren, sektore horietako bakoitza ikasleko kostuen arabera luzatzen da. Erreferentzia moduan, ikastetxe guztietako batezbesteko ikasleko kostua erradiotzat duen zirkulu oso bat marrazten da. Ikasle kopuruak ezberdinak direnez, batezbesteko hau batezbesteko aritmetiko haztatua erabiliz kalkulatu da:

{\displaystyle {\overline {K}}={\frac {200\times 27+300\times 20+100\times 30+400\times 22}{200+300+100+400}}=23.2}
Eratutako irudia artikuluaren hasiera ilustratzen duena da. Interpretazio moduan, A eta C ikastetxe txikiek (angelu txikia hartzen baitute) ikasle kostu handia dute, batezbestekotik gora hain zuzen; B eta D ikastetxe handiek, berriz, batezbestekotik beherako ikasleko kostua dute.

Ikus, gainera
-------------

* Azalera polarreko diagrama

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12267666

 |

* Wd Datuak: Q12267666
***Voglio vederti danzare*** (euskaraz: «Dantzan ikusi nahi zaitut») Franco Battiato italiar kantugilearen abesti bat da.

Abestia
-------

Lehenengo aldiz 1982ko *L'arca di Noè* diskoan agertu zen. Arrakastaren ondorioz, Battiatok abestia ingelesez eta gaztelaniaz itzuli eta grabatu zuen. 1985an *Echoes of Sufi Dances* diskoan *I want to see you as a dancer* abestia sartu zuen eta 1987an *Nomadas* diskoan *Yo quiero verte danzar* abestia sartu zuen. 1989ko *Giubbe Rosse* zuzeneko albumean ere italierazko bertsioa sartu zuen, zuzenean bere tourrean grabatu zuena.

Abestia *L'arca di Noé* diskoaren azkena zen. Oinarri elektroniko bat zuen, soinu oso partikularra eta dantzagarria sortzen zuena. Kontraste gisa, abestiaren amaieran Guisto Pio biolin-jotzaileak bals bat jotzen du.

Testuak irudi esoteriko asko ditu, «*Nei ritmi ossessivi la chiave dei riti tribali / regni di sciamani / e suonatori zingari ribelli*», dervixeen dantza sufiei erreferentzia zuzena eta G. I. Gurdjieff idazle fetitxeari aipamen ez-zuzena. Abestian mendebaldearen eta ekialdearen arteko dantzaren aldeak aipatzen ditu: «*Voglio vederti danzare / come le zingare del deserto / con candelabri in testa / O come le balinesi nei giorni di festa*» kontrajarriz «*Nell'Irlanda del nord / nelle balere estive / coppie di anziani che ballano / al ritmo di sette ottavi*».

Oharrak
-------

1. ↑  *erritmo obsesiboetan leinuaren errituen giltza / xamanen erresuma / eta musikari ijito errebeldeak*
2. ↑  *ikusi nahi zaitut dantzan / basamortuko zingaroak bezala / argimutilekin buruan / edo balitarrek bezala jai egunetan*
3. ↑  *Ipar Irlandan / udako dantzaldietan / agure bikoteek dantzatzen dute / zazpi oktaben erritmoan*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Italieraz)** «Richiedi targhetta» *www.fimi.it* (Noiz kontsultatua: 2021-05-18).
2. ↑   Giudice, Christian.  (2020-01-22). «‘The Master’s Voice’: The Hidden Gurdjieff in the Music and Art of Franco Battiato» *Aries* 20 (1): 55–80. doi:10.1163/15700593-02001003. ISSN 1567-9896. (Noiz kontsultatua: 2021-05-18).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «VOGLIO VEDERTI DANZARE - Franco Battiato» *Letras.com* (Noiz kontsultatua: 2021-05-18).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4016031

 |

* Wd Datuak: Q4016031
**Óbidosko gaztelua** (portugesez: *Castelo de Óbidos*) Portugalgo Óbidos hiriko gaztelua da.

Historia
--------

Latinezko *oppidum* (zitadela) hitzetik eratorria dela uste da, izan ere herriko lehen gotorlekua erromatarrek eraiki baitzuten, gaur egun dagoen muinoaren oinean. Erromatarren garaian ordea *Eburobrittium* izena izan zuen.

V. mendean bisigodoak iristean hiria bertan behera utzi zen eta berria altxatu zen muinoaren gainean, toki babestuagoa baita. Bertatik inguruko lautadaren ikuspegi itzela dago. 713 urtean mairuek gotortu egin zuten ingurua eta 1148an Afonso Henriquesek konkistatu zuenean Estremadura probintzia erabat eskuratu zuen Portugalgo Erresumak.

XIII. eta XIV. mendeen artean Dionisio I.a Portugalgoak gaztelua eta harresiak berriztu zituen. Kareharri eta marmolezko egiturak gotortu zituen. Fernando I.ak dorre nagusia eraiki zuen XIV. mendearen bukaeran.

2007an Portugalgo zazpi monumentu miragarrien zerrendan sartu zuten.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2579998
* Commonscat Multimedia: Castelo de Óbidos

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316746772
* **Ondare historikoa**
* IGESPAR: 70427
* SIPA: 3324

 |

* Wd Datuak: Q2579998
* Commonscat Multimedia: Castelo de Óbidos
«**Solamente una vez**» ("Behin bakarrik" euskaraz) Mexikoko bolero ospetsua da. Sortzailea Agustín Lara (1900-1970) abeslaria izan zen eta Buenos Airesen idatzi zuen. Lehen emanaldia Argentinan izan zen, 1941ean, Ana María Gonzálezen ahotsean.

Historia
--------

Abestia José Mojicari eskainia izan zen. Mojica abeslari eta aktore ezaguna izan zen baina dena utzi zuen Frantziskotar fraidea izateko. Aurkeztua izan ondoren, abestiaren arrakasta mundu osoan zabaldu zen, gaztelaniaz zein ingelesez ("You Belong to My Heart"). Dora Luzek Walt Disneyren *The Three Caballeros* filman abestu zuen, 1944an.

Bertsioak
---------

Abestia abestu duten artisten oso luzea da. Hona hemen batzuk: Luis Miguel, Benny Moré,​ Ignacio Piñeiro, Pedro Vargas, Julio Iglesias, Roberto Carlos, Andrea Bocelli, Chucho Valdés, Plácido Domingo, Ezio Pinza, Nat King Cole, Lucho Gatica, Guadalupe Pineda, Bing Crosby Xavier Cugaten orkestrarekin, Elvis Presley, Andy Russell, Engelbert Humperdinck, Gene Autry, José Carreras, ​Cliff Richard, Los Indios Tabajaras, Sara Montiel, Los Panchos, Bing Crosby...​

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  «Ana María González: una mexicana universal». *El Informador*, 1995eko abuztuaren 7an. 1 or. 4-D.
3. ↑  Ibidem.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Agustin Lararen bertsioa.
* **(Ingelesez)**:Dora Luzen bertsioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8056944

 |

* Wd Datuak: Q8056944