Bulegoko paperaren neurri estandarrak
**Papera** (latinezko *papyrus* hitzetik eratorria) xafla bat da hiru dimentsioko zelulosa zuntzez eta bestelako substantziaz (mineralak, lekeda, koloratzaileak eta abar) osatutakoa, haren propietateak hobetzeko aukera ematen dutenak, behar den erabilerarako egokia izan dadin.

Papera fabrikatzeko zelulosa nagusiki zuretik (% 55), beste landare zuntz batzuetatik (% 9) eta berreskuratutako paperetik (% 16) lortzen da.

Material fin bat izan ohi da, gehienbat bertan idazteko, inprimatzeko edo zerbait biltzeko erabiltzen dena. Elkar gurutzaturik dauden landare zuntzek eratzen dute, zelulosak batez ere, bai fisikoki eta bai kimikoki, hidrogeno zubiak direla eta. Material malgu bat da, erabilera askorekin: papera idazteko, paketeak egiteko, garbitzeko eta eraikuntzan zein prozesu industrialetan erabiltzen da.

Ts'ai Lunek asmatu zuela esan ohi da, K.a. 105. urte inguruan. Hala ere K.a. II. mendeko aztarnategi arkeologikoetan paper zuntzak aurkitu dira. Gaur egungo papergintza industria globala da, Txina delarik gehien produzitzen duen herrialdea, Ameriketako Estatu Batuek jarraituta.

Izena, euskaraz, papirotik datorkio, horrela deitzen baitzen paperaren Egiptoko aitzindari bat, bere izen berbera daramaten landaren batzuen zuntzekin sortua.

Paperaren historia
------------------

Mezu bati eusteko erabilitako lehen paper ezaguna Txinan aurkitu zen eta K.a. 8. urtean, mendebaldeko Han dinastiaren garaian (K.a. 206-25). 10 cm² inguruko pieza bat da; papera lihozko zuntzetan oinarrituta egin zen eta hogei txinatar karaktere zahar ditu. Gutun baten zati bat da, 2006an Dunhuangen aurkitu zutena, Gansu probintzian (Txinako Herri Errepublikaren ipar-mendebaldean). Papera asmatu aurretik, idatziak pergaminoen gainean, papiroen gainean edo beste azalen gainean (oskolak, landare orriak eta abar) egin behar ziren. Egiptoarren papiroak duela 5.000 urte baino gehiago egiten ziren, papiro landareaz egindako xaflekin.

Tradizio txinatar batek azaltzen duenez, papera Ts'ai Lun nekazaritza ministroak sortu zuen II. mendean, eta 105ean lehen aldiz kodetu zen fabrikazioaren teknika, hobetuta, ekoizpen masiboa ahalbidetzeko. Papera egiteko, jantzi ehunak egosita eta landare batzuen zuntzak erabiltzen ziren, hala nola lihoa, kalamua, banbua eta masustondoa.

Paper arloko eskulangile txinatar eta japoniarrek sei mendez gorde zuten papergintzaren sekretua, VIII. mendera arte. Talaseko guduaren ondoren (751), arabiarrek eta kirgizek osatutako indar batek txinatarrak garaitu zituelarik, mendebalderanzko hedapena geldiaraziz, garaileek txinatar ugari preso hartu zituzten, eta haietatik ikasi zituzten papera fabrikatzeko teknikak. Hala ere, baliteke egun hori baino lehen paperak ezagutzea. Samarcanda mundu musulmaneko papera ekoizten duen lehen zentroa izango litzateke, eta fabrikazio-prozedura hobetuko luke. Papera pergaminoa baino errazago egiten zen, papiroak baino aukera gutxiago zituen apurtzeko, eta tinta xurga zezakeen, ezabatzea zailtzen zuen eta, beraz, erregistroak eramateko euskarri ezin hobea zen. Islamiar paper fabrikatzaileek eskuizkribuen eskuzko kopia muntatzeko metodo linealak asmatu zituzten, mendeetan Europan eskuragarri zeuden edizioak baino askoz handiagoak ekoizteko.

Arabiar konkistek eraman zuten papera Europara: papera aurkitzen da Bagdaden, 793. urtean; Kairon, 900ean; Xàtivan, 1056an; eta Sizilian, 1102an. Europan, ezagutzen den paper idatzi zaharrena gutun arabiar bat da, 806. urtekoa, eta Herbehereetan gordetzen da, Leidengo Unibertsitateko liburutegian.

Xàtiva konkistatu ondoren (1248), dokumentazio diplomatiko guztia paperean egin zen, pergaminoa ordezkatuz eta artxibo ofizialen hasiera osatuz. Handik gutxira, Ramon Muntaner historialariak bere *Crònica* liburuan aipatzen du, esanez ez litzatekeela nahikoa Xàtivako paper guztia genovarren gaiztakeriak idazteko.

Zuntzaren hasierako jatorriak
-----------------------------

Paperarekin egin daitezkeen objetu ezberdinak
Industria Iraultzaren aurretik papera bestelako zuntzen birziklapenetik etorri ohi zen. Askotan kalamu, liho edo kotoizkoak ziren material hauek. Justus Claprothek 1774an paperetik tinta kendu eta birziklatzeko prozesu bat asmatu zuen. 1843an egur-orea sartu zen papera egiteko, eta orduan ehunak biltzen zituztenen materialen birziklapena garrantzitsua izateari utzi zion.

Paperaren fabrikazioa (XX. eta XXI. mendeak)
--------------------------------------------

Jarraian, papera egiteko gaur egun erabiltzen diren prozesuak deskribatzen dira:

Trapu-mamia
Kotoi, liho edo kalamuzko zuntzekin sortzen da. XIX. mendearen erdialdera arte, papera zur-mamiarekin egiten hasi zen arte, papera egiteko modu nagusia izan zen. Mende honen lehen erdian makinaz egindako trapu-paperak aurki daitezke. Hona hemen trapu-mamia lortzeko prozesua:
* Sailkapena (zuntz motaren eta oihalaren egoeraren arabera bereizten da)
* Zatitzea (zatiak tamaina uniformean mozten dira)
* Garbiketa (zikinkeriak garbitzen dira)
* Zuritzea (tintak eta koloratzaileak kentzen dira)
* Beratzea (oihala urez estalitako tina batean "usteltzen" uzten da)
* Irabiatzea (oihalak egurrezko mazoekin kolpatzen dira, eta ur-korronte batek ezpurutasunak garbitzen ditu erabat desegin arte, eta, ondorioz, desfibratua sortzen da). Desfibratutako materiala urarekin nahasten da pasta bat lortu arte. Ore hori edukiontzietatik ateratzen da molde edo sare baten bidez, eta ura iragazteko aukera ematen du. Ondoren, prentsatu eta lehortu egiten da, trapu-paperaren orria lortzeko. Horrelako paper gehienek epai-mahaia eta ur-marka dituzte.

Zurezko xafla mekanikoa
XIX. mendearen erdialdean hasi zen produkzioa, eta zur-zuntzez egindako pulpak osatzen du. Paper horren mamiaren ehuneko handiena prozesu mekanikoetatik dator, eta, beraz, zuntzak txikiak eta ahulak dira; gainera, lignina-ehuneko jakin bat du, eta, denborarekin, horixka eta hauskorra bihurtzen da.
XX. mendearen amaieran, zuretik abiatuta papera lortzeko beste prozesu batzuk garatu ziren, hala nola, pulpa kimikokoak. Prozesu horretan lignina ezabatzen da, eta, ondorioz, mami mekanikoekiko erresistenteagoak diren paperak sortzen dira.

Bi mami kimiko mota daude: sulfitoari sortutakoa, non egurrezko mamia berotu eta azido sulfurosoa eta kaltzio bisulfitoa gehitzen baitzaizkio, eta sulfatoari sortutakoa, non bisulfitoa sodio-sulfatoaren bidez mantentzen baita: Paper horietako gehienak itxura lisokoak dira eta ez dute berjurik.
Pasta beltzarana
Zura garbitu eta irakin ondoren desfibratuz lortzen da (materia inkrustatzaileak kentzeko eta desfibratzea errazteko). Zuntz luze eta gogorrezko orea lortzen da. Kartoiak, bilgarri-papera, paper-zakuak eta abar egiteko erabiltzen da.
Lasto pasta
Zerealez eta arrozez lortzen da. Kolore horixka du, eta harategiko paperak egiteko eta uhin-kartoiaren barruan erabiltzeko erabiltzen da.
Ebakin-orea
Paper-mozketa pastekin nahasten da, kostuak merkatzeko. Mozketa nondik datorren, kategoria hauetan banatzen da:
* Bobina ebakitzekoak: bobinak ebakitzean, kalitate oneko paperak.
* Gillotinazkoak: zuritasunaren, osaeraren eta abarren arabera sailkatzen dira.
* Etxeko ebakinak: bulegoetatik datoz, kalitate gutxiko paperak egiteko.
* Kalekoa edo inprimakiak: kartoi grisa egiteko bakarrik erabiltzen da.

Paper ekoizpena munduan
-----------------------

Herrialde papergile nagusiak (2006).

|  |
| --- |
|  | herrialdea | Mt |
| 1 |  Txina | 99,3 |
| 2 |  Ameriketako Estatu Batuak | 75,0 |
| 3 |  Japonia | 26,6 |
| 4 |  Alemania | 22,7 |
| 5 |  Kanada | 12,1 |
| 6 |  Hego Korea | 11,5 |
| 7 |  Finlandia | 11,3 |
| 8 |  Suedia | 11,2 |
| 9 |  Brasil | 10,1 |
| 10 |  Indonesia | 10,0 |

Paper motak
-----------

Paper motak sailkatzeko ezaugarri bereizgarriak erabili ohi dira:

* Paper orearen mota
* Birrinketa denbora
* Erabilitako gehigarriak
* Lehortze prozesua
* Azaleko akaberak

Hona hemen paper mota arruntenetako batzuen zerrenda:

* **Beirazko papera** edo **kristal papera**: paper zeharrargia, oso laua eta koipeekiko erresistentea, ore kimiko oso finez egina eta, gero, arrabolez prentsatua. Gardentasuna funtsezko ezaugarria da. Paper zurruna, nahiko eraginkorra, esku gutxikoa, aldaketa higrometrikoekiko sentikorra. Iragazgaiztasuna eta itxura ederra direla eta, luxuzko paketetan erabiltzen da, hala nola lurrindegian, farmazian, gozogintzan eta elikaduran. Zelofanaren edo haren imitazioen lehian izan ohi da.
* **Zatar papera** edo **zatarki papera**: nagusiki paper berreskuratutik egindako papera da, sailkatu gabea.
* **Azidorik gabeko papera**: printzipioz, azido librerik ez duen edozein paper. Fabrikazioan, neurri bereziak hartzen dira konposizioan egon daitekeen edozein azido aktibo kentzeko, paper bukatuaren iraupena areagotzeko. Azidotasun arruntenak eragiten dituzte: edo aluminioak, kolatzeko fasean erabilitako kolofonia erretxinak hauspeatzeko; edo erreaktiboen eta orea zuritzearen hondakin produktuek (kloroa eta deribatuak); edo inguruko atmosfera kutsatuetatik xurgatutako gas azidoek (oxido nitrikoa eta sufrea). xurgatzea. Paper azidoa fabrikatzeko prozesu bat bateraezina da paper iraunkorrak egitearekin.
* **Kraft papera**: erresistentzia handiko papera, sulfatoarekin egindako ore kimikoz egina. Gordina (kolore arrea) edo zuritua izan daiteke. Batzuetan, koniferoen egurrez egindako pasta gordinez egiten da. Paper gordinak bilgarri eta paketeak egiteko erabiltzen da, eta zuritua, berriz, kontabilitatea, erregistroak, aktak, dokumentu ofizialak eta abar egiteko.
* **Liner papera**: kartoi izurtuzko estalkietan, kanpoaldeetan, erabiltzen den gramaje arin edo ertaineko papera da. *Kraftliner* esaten zaio erabiltzen denean sulfato birjina, gordina edo zuritua, normalean koniferoetatik sortua. Fabrikazioan, zuntz birziklatuak erabiltzen direnean *testliner* deritzo, eta, askotan, bi geruzaz osatuta egoten da.
* **Geruza anitzeko papera (kartoia)**: zenbait paper geruza edo zerrenda konbinatuz lortzen den produktua, bereiz eratuak, konpresio bidez eta eranskailurik erabili gabe itsasten direnak, egoera hezean.
* **Paper sulfurizatua**: gantz gorputzen iragazgaiztasuna duen papera, eta, era berean, hezean erresistentzia handia duena, iragazgaiztasun ona duena eta urak desintegratzeko erresistentzia duena, baita irakiten dagoenean ere. Iragazgaiztasuna lortzeko, paperezko orria segundo batzuetan azido sulfuriko kontzentratuko bainu batetik pasatzen da (% 75, 10 °C), eta, ondoren, azidoa garbitzen da. Azidoa ukitzean, hidrozelulosa bilakatzen da hein batean zelulosa; materia gelatinakara horrek paperaren poroak oztopatzen ditu eta iragazgaitz bihurtzen du.
* **Tisu papera**: gramaje gutxiko papera, leuna, sarritan pixka bat zimurra lehorrean, batez ere zuntz naturalez, ore kimiko birjinaz edo birziklatuz osatua, batzuetan errendimendu handiko pastarekin nahasita (kimiko-mekanikoak). Hain da mehea, ezen zaila baita geruza bakar batean erabiltzea. Eskakizunen arabera, bi geruza edo gehiago konbinatzen dira. Malgutasuna, azaleko leuntasuna, dentsitate txikia eta likidoak xurgatzeko ahalmen handia ditu. Etxeko garbiketan eta gisakoetan erabiltzen da, hala nola musuzapiak, ahozapiak, eskuoihalak eta uretan desintegratzen diren antzeko produktu xurgatzaileak. Komuneko papera gisa honetakoa da.
* **Paper iraunkorra**: denbora luzean (ehunka urte) aldaketa fisiko eta kimiko handiak jasan ditzakeen papera. Paper mota hau, eskuarki, azidorik gabe fabrikatzen da, erreserba alkalinoa eta hasierako erresistentzia nahiko handia ditu. Betidanik, kultura munduan ezinbestekotzat jo izan da purutasun handiko zuntzak erabiltzea (lihoa edo kotoia), paperaren iraunkortasuna ziurtatzeko. Gaur egun, zuntz motari garrantzi gutxiago ematen zaio, eta gehiago fabrikazio baldintzei. Azidoa erabiltzen duen ekoizpen prozesua bateraezintzat jotzen da paper iraunkorrarekin.
* **Fluting papera**: paper kizkurra da, berariaz izurtuta egiten dena zurruntasun eta moteltze propietateak emateko. Normalean, fabrikazioan erabiltzen dira hostozabalen pasta erdikimikoak (sulfito neutroko prozesua, NSSC), zereal-lastozko errendimendu handiko pastaz edo berreskuratutako paperez egiten da, eta kartoi izurtuak egiteko erabiltzen da.
* **Zigarreta papera**: paper mehea da, kolatu gabea, bere errekortasuna tabakoaren errekortasunera egokitzeko kargak eta gehigarriak izan ditzakeena.

Propietateak
------------

Paperaren iraunkortasuna
Iraunkortasunak adierazten du, batez ere, paperaren gaitasuna erabilera intentsibo eta jarraituan aurreikusitako funtzioak betetzeko, biltegiratze aldi luzeak aipatu gabe. Paper bat trinkoa izan daiteke (denbora laburrean erabilera intentsiboa jasateko), baina ez iraunkorra (kate zelulosikoak astiro degradatzen dituzten azidoak daudelako).
Dimentsio egonkortasuna
Paper edo kartoi batek bere neurriak eta lautasuna atxikitzeko duen gaitasuna, hezetasun edukia aldatzen duenean, adibidez, inguruko atmosferan gertatzen diren aldaketen eraginpean. Hemizelulosa asko izateak zuntzak puztea eta ezegonkortasuna eragiten ditu.
Eskua
Paperaren lodieraren eta gramajearen arteko erlazioa adierazten duen terminoa da. Haren balioa murriztu egiten da orriaren trinkotzea eta dentsitatea handitzen direnean.
Erresilientzia
Kurbatu edo deformatu ondoren, paperak jatorrizko formara itzultzeko duen gaitasuna da. Konposizioan ore mekanikoa egoteak ematen du propietate hori.
Karteoa
Paperezko orri batek eskuz mugitzean sortzen duen ukimen eta soinu konbinazioa.
Iragazkortasuna
Likidoei paper zuntzen barrura sartzen uzteko gaitasuna da.

Prozesuaren etapak
------------------

Papera egiteko fabrikazio prozesuak, era industrial eta modernoan egiten den gisan, urrats mugarri batzuk ditu.

Fintzea
Orea birfindu egiten da zuntzak desfibratu eta ebakitzeko, nahi den paper motara egokitzeko. Prozesu horren araberakoa da paperak tolestu, lehortu eta urratzean izango duen erresistentzia-maila.
Paperak bi fintze mota izan ditzake, koipetsua edo giharra:
* koipeak oso hidratatuta uzten ditu zuntzak, eta erresistentzia, zurruntasun eta gardentasun pixka bat ematen dio paperari, baina malgutasuna kentzen dio eta hauskorra egiten du, tolesteko zailtasuna duena (landare paperak, erretzekoak, pergaminoak).
* giharrak zuntz osoak edo trunkatuak uzten ditu, eta horrek malgutasuna, tolesteko erraztasuna, lodiera, biguntasuna eta opakotasuna ematen dizkio (adibidez, paper xurgatzaileak, inprimaketakoak, offsetak eta abar).

Kolatzea
Etapa honetan, lekeda edo material itsasgarri bat gehitzen zaio paperari, inprimatzean edo idaztean paperaren gainean tinta korritu ez dadin. Prozesu horren araberakoa da iragazkortasun maila.
Kolatzea bi unetan egin daiteke: masan edo azalean:
* masan egiten da fabrikazioan, oreak prestatzen diren unean.
* papera ia lehor dagoenean, gainazalean.

Kolatzean, produktu hidrofoboak gehitzen dira, hala nola erretxina lekedak, gelatina, lekeda indartuak eta produktu finkatzaileak, hala nola aluminio sulfatoa.
Helburua da erresistentzia eta inprimatze arazoak sortzen dituzten likidoak paperean ez sartzea (adibidez, karaktereek argitasuna gal dezakete).
Masan kolatzeak atzeratu egiten du likidoa bilgarritik materialetara sartzea. Porositatea murriztu egiten da gelatinak lekeda gisa erabiltzen badira. Zuritasuna ere gutxitu egiten da, erabiltzen diren substantziak zelulosa bezain zuriak ez baitira. Opakutasuna ere gutxitu egiten da (oro har, kolatzeak murriztu egiten ditu paperen ezaugarri fisikoak, hala nola tolesturak, luzapenak, leherketak eta abar.).
Hurrengo pausoari eusten laguntzeko ere balio du: kargak sartzea eta kolorearen uniformetasuna hobetzea.
Kargak
Hauts formako produktuak dira (normalean arrokak ehotzetik sortzen dira), eta paperari gorputza ematen laguntzen dute. Horrez gain, beste ezaugarri batzuk lortzen laguntzen dute, hala nola distira gutxitzea, erresistentzia mekanikoa handitzea, transpiratzeko egokia den mikroporositatea sortzea, lixatzea erraztea, betegarri ahalmena handitzea eta abar.
Gehien erabiltzen diren kargak mineralak dira, hala nola kareharria (kaltzio karbonatoa), kaolina, mika, talkoa, silizea, igeltsua, baritina (bario sulfatoa) edo substantzia organikoak, hala nola patata fekula, almidoia eta abar.
Kargak zelulosa baino merkeagoak direnez, paperaren prezioa jaitsi egiten da. Karga produktuek zuntzen artean dauden hutsune guztiak betetzen dituzte, eta, hala, paperak gainazal uniformea hartzen du, bigundu egiten da, gardentasuna murrizten da eta inprimatzeko baldintzak hobetzen dira.
Paperaren zuritasuna, distira opakotasuna kargako produktu motaren araberakoak dira. Ale finenak, adibidez, opakutasun handiagoak eta zuritasun handiagoa eragiten ditu. Zelulosa askorik ez duen paperari gorputza ematen dioten produktuak dira kargak. Pastei gehitzen zaien karga proportzioa aldatu egiten da haien kalitatearen arabera (karga handiagoa, kalitate txarragoa).
Pigmentuak
Kargek bezala, papereko hutsuneak betetzen dituzte, opakotasun eta zuritasun handiagoa emanez. Horiek aplikatzeko moduaren arabera eta partikulak txikiagoak direlako bereizten dira. Pigmentuak gainazalean eta masako kargetan aplikatzen dira.
Kolorazioa
Oreari izaera mineral edo organikoko substantzia koloratzaileak eransten zaizkio (paper motaren arabera). Substantzia mineraletatik lortutako koloreak harekiko erresistenteagoak dira deribatu organikoak baino.
Masako kolorea gehi daiteke (nahasgailuetan), edo paper mota batzuetan orria makina jarraituan eratzen denean.
Zuritze optikoko agentea (OLT)
Zuritze optikoko agentea papera zuriago ikusteko erabiltzen da. Papera argi ultramore baten azpian dagoenean, distira urdindu hori ikustearen arduraduna da.
Aglutinatzaileak
Zuntzen izaera organikoa eta gehigarri batzuen izaera ez-organikoa (kargak, pigmentuak...) direla eta, aglutinatzaileak behar dira elkarrekin lotzeko. Horiek gehigarriak elkarrekin lotzen dituzten eta ondoren zuntzarekin lotzen dituzten «zubiak» sortzen dituzte. Hauek dira erabilienak:
* almidoia
* latexa
* alkohol polibinilikoa.

Birziklatzea
------------

Papera eta kartoia birziklatzeko edukiontzia
### Aurrekariak

Antzina, beste landare batzuetatik lortzen zen papera (kalamua barne, kalitate handiko zelulosa ateratzen baita handik), baina egun paper gehiena zuhaitzetatik abiatuta egiten da. Ohiko paperaren kilogramo bat egiteko, ehun litro ur erabiltzen dira.

Paperarekin eta kartoiarekin egiten dira:

* Zenbait erabileratako paperezko poltsak.
* Zenbait erabileratarako kartoi mehezko kaxak.
* Kartoi uzkurtuko kaxak.
* Kartoizko eta kartoi mehezko erretiluak, gozogintzarako eta edari paketeetarako.
* Inprimategi, bulego eta beste mota askotarako papera.

Munduan, paper industriak urtean lau mila milioi zuhaitz inguru kontsumitzen ditu, batez ere pinua eta eukaliptoa. Papergintzako teknika modernoek zuhaitz horietako espezie oso espezifikoak erabiltzen dituzte.

Estatu Batuetan 300 kg paper eta kartoi erabiltzen dira pertsonako urtean, Argentinan, urtean 42 kg; eta Txinan eta Indian 3 kg pertsonako urtean. Txilen, urtean laurehun eta bostehun mila tona paper ekoizten dira, eta % 47 inguru berreskuratzen da. Zelulosaren eta paperaren industriak zuraren ekoizpenaren herena erabiltzen du.

Birziklatzeari esker, % 25 aurrezten da energia fabrikazio prozesuan.

### Papera eta kartoia birziklatzea

Hondakin papera zenbait aldiz txikitu eta birziklatu daiteke. Hala ere, ziklo bakoitzean zuntzen % 15-20 txikiegiak bihurtzen dira erabiltzeko. Paper industriak bere hondakinak birziklatzen ditu, baita beste enpresa batzuetatik biltzen dituenak ere, hala nola, ontzi eta bilgarrien fabrikatzaileak eta inprimategiak.

Papera eta kartoia bildu, bereizi eta ondoren urarekin nahasten dira, mami bihurtzeko. Kalitate apaleneko mamia kartoizko kaxak egiteko erabiltzen da. Ezpurutasunak eta tinta batzuk kalitate oneneko pulpatik kentzen dira inprimatzeko eta idazteko paper birziklatua egiteko. Beste kasu batzuetan, zuntz birziklatua mami berriarekin nahasten da, material birziklatuaren ehunekoa duten paperezko produktuak egiteko.

### Kontsumitzaileentzako ekintzak

Bilgarri gutxien dituzten produktuak erostea da garrantzitsuena.

Kutxak eta bestelako ontzi eta enbalajeak berrerabiltzea, murriztea eta birziklatzea sustatu daiteke, bai eta komunitateetako erakundeak, saltokiek, eskolak eta dendak ere, papera eta kartoia birziklatzeko programak ezar ditzaten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Bevis, Dorothy.  (1953-01-01). «Print: A Manual for Librarians and Students, Describing in Detail the History, Methods, and Applications of Printing and Papermaking. George Mann» *The Library Quarterly* 23 (1): 47–47. doi:10.1086/617942. ISSN 0024-2519. (Noiz kontsultatua: 2017-10-10).
2. ↑   **(Ingelesez)** Needham, Joseph; Tsuen-Hsuin, Tsien.  (1985-07-11). *Science and Civilisation in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 1, Paper and Printing.*  Cambridge University Press ISBN 9780521086905. (Noiz kontsultatua: 2017-10-10).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Jute paper from Western Han Dynasty discovered in Dunhuang» *web.archive.org* 2006-08-15 (Noiz kontsultatua: 2023-08-13).
4. ↑   **(Ingelesez)** «Cai Lun - Famous Chinese Inventor of Paper» *web.archive.org* 2023-03-31 (Noiz kontsultatua: 2023-08-13).
5. ↑   **(Ingelesez)** Jeong, Su-il.  (2016-07-18). *The Silk Road Encyclopedia.*  Seoul Selection ISBN 978-1-62412-076-3. (Noiz kontsultatua: 2023-08-13).
6. ↑   **(Ingelesez)** Dunn, Kevin M..  (2003). *Caveman chemistry : 28 projects from the creation of fire to the production of plastics.*  Universal Pub. ISBN 978-1581125665. (Noiz kontsultatua: 2023-08-13).
7. ↑   **(Ingelesez)** Rustow, Marina.  (2020-01-14). *The Lost Archive: Traces of a Caliphate in a Cairo Synagogue.*  Princeton University Press ISBN 978-0-691-15647-7. (Noiz kontsultatua: 2023-08-13).
8. ↑   **(Alemanez)** Kramer, Johannes.  (2001). «Der Weg von gr. lat papyrus zu kat. paper» *Estudis Romànics* (Institut d'Estudis Catalans) 23: 78-90. ISSN 2013-9500. (Noiz kontsultatua: 2023-08-13).
9. ↑   **(Katalanez)** «Pàgina:Chronik des edlen en Ramon Muntaner (1844).djvu/549 - Viquitexts» *ca.wikisource.org* (Noiz kontsultatua: 2023-08-13).
10. ↑   **(Gaztelaniaz)** Muntaner, Ramon.  (1860). *Crónica catalana de Ramón Muntaner.*  Imprenta de Jaime Jepús (Noiz kontsultatua: 2023-08-13).
11. ↑    *Recycled fiber and deinking.*  Fapet Oy 2000 ISBN 9525216071..
12. 1 2  Tapia López 2015.
13. ↑   **(Gaztelaniaz)** Routledge.  (1997). *Routledge Diccionario Técnico Inglés.*  Psychology Press ISBN 978-0-415-11273-4. (Noiz kontsultatua: 2023-08-13).
14. ↑   EHU. «Egungo Euskararen Hiztegia (EEH) > *zatarki*» *www.ehu.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-08-14).
15. ↑   EHU. «Egungo Euskararen Hiztegia (EEH) > *zatarpaper*» *www.ehu.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-08-14).
16. ↑   **(Frantsesez)**  *Capacidades de pasta y papel 2000-2005.*  Food & Agriculture Org. 2001 ISBN 978-92-5-004596-2. (Noiz kontsultatua: 2023-08-14).
17. ↑   **(Ingelesez)** Klenk, Marian Lee.  (1990-01-04). *Wallpapering Step-by-Step: Storey's Country Wisdom Bulletin A-113.*  Storey Publishing, LLC ISBN 978-1-60342-262-8. (Noiz kontsultatua: 2023-08-14).
18. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Diseno impreso.*  Redargenta - CommTOOLS ISBN 978-987-1262-06-9. (Noiz kontsultatua: 2023-08-14).
19. ↑   **(Ingelesez)** Commission, Tariff.  (1923). *Tariff Information Surveys: series M..*  (Noiz kontsultatua: 2023-08-14).
20. ↑   **(Ingelesez)** Manning, Ralph W.; Kremp, Virginie.  (2013-02-07). *A Reader in Preservation and Conservation.*  Walter de Gruyter ISBN 978-3-11-096834-7. (Noiz kontsultatua: 2023-08-14).
21. ↑   **(Ingelesez)** Attwood, Jon.  (2002). *Graphic Products.*  Heinemann ISBN 978-0-435-41780-2. (Noiz kontsultatua: 2023-08-14).
22. ↑   **(Ingelesez)**  *Cigarette Paper: Prepared in Response to Requests of the Committee on Finance of the United States Senate and the Committee on Ways and Means of the House of Representatives.*  U.S. Government Printing Office 1945 (Noiz kontsultatua: 2023-08-14).
23. ↑   **(Ingelesez)** «Paper Manufacturing Process: How Paper is Made?» *web.archive.org* 2023-08-14 (Noiz kontsultatua: 2023-08-14).
24. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Infor :: Estadisticas Forestales - Chile» *web.archive.org* 2023-05-31 (Noiz kontsultatua: 2023-08-14).
25. ↑   **(Ingelesez)** «Everything You Need to Know About Paper Recycling - Earth911» *web.archive.org* 2023-06-04 (Noiz kontsultatua: 2023-08-14).
26. ↑   **(Ingelesez)** «Understanding The Paper Recycling Process | iSustain Recycling» *web.archive.org* 2022-09-26 (Noiz kontsultatua: 2023-08-14).
27. ↑   **(Ingelesez)** «17 Ways to Reduce Paper Waste - wikiHow» *web.archive.org* 2023-06-06 (Noiz kontsultatua: 2023-08-14).

Ikus, gainera
-------------

* Paper birziklapena.
* Zigarreta papera.
* Rayon.

Kanpo estekak
-------------

* History of paper

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11472
* Commonscat Multimedia: Paper

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11949744d (data)
* GND: 4044522-7
* LCCN: sh85097578
* NDL: 00564806
* NKC: ph123950
* NARA: 10645830
* AAT: 300014109
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 010462
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D010209

 |

* Wd Datuak: Q11472
* Commonscat Multimedia: Paper