**Aida Elsa Ada Falcone**, **Ada Falcón** ezizenez ezagunagoa (Buenos Aires, 1905eko abuztuaren 17a - Kordoba, 2002ko urtarrilaren 4a), argentinar tango abeslaria eta aktorea izan zen. Ibilbide labur baina arrakastatsua egin zuen 1925 eta 1938 bitartean, eta hiru filmetan ere parte hartu zuen: *El festín de los caranchos*, *Tu cuna fue un conventillo* eta *Ídolos de la radio*. 1930eko hamarkadaren erdialderako, garaiko tango-abeslari garrantzitsuenetako bat bihurtu zen, Azucena Maizani, Libertad Lamarque eta Mercedes Simone bezala. 

Francisco Canaro musikariarekin harreman sentimentala izan zuen, eta hamar urte eman zituen harekin lanean. La emperatriz del tango eta "la joyita de argentina" ezizenez ezaguna, Falcon izan zen Canaroren inspirazioa «Yo no sé qué me han hecho tus ojos» balsa osatzeko. 1942an, ustekabean erretiratu zen, eta bizitza osoa Salsipuedeseko komentu batean eman zuen, Kordobako probintzian.

Biografia
---------

### Haurtzaroa eta nerabezaroa

Ada Falcon 1905ean jaio zen, Aida Elsa Ada Falcone bezala, Ituzaingó alderdian kokatutako «Los Paraísos» gelan, Miguel Nazar Anchorenaren alaben artean gazteena bezala. Bere beste ahizpak ere abeslariak izan ziren, baina garrantzi gutxiagokoak, Amanda eta Adhelma. Aida jaio aurretik, aita Frantziara joan zen, minbiziak jota, eta han hil zen. 

Lau urte zituela, abestu nahi zuela adierazi zion amari, eta handik gutxira, "joyita argentinar" bezala debutatu zuen San Vicente de Paul Elkartean; amak bere izen artistikoa definitu zuen, abizena "Falcon" izenera laburtuta.  1919an, 14 urte besterik ez zituela, El festín de los caranchos izeneko film mutuan parte hartu zuen, Apolo Antzokian tonadillak interpretatu eta gutxira. 

### Arte-sagaratzea

Bere ibilbidea aldizkarietako koadroen eta varieteen artean txandakatu zen, 1925eko uztailaren 15ean RCA Victor-en grabazio aretoarekin bere lana hasi zuen arte, Osvaldo Fresedoren orkestrarekin batera. Falcon izan zen disko bat grabatu zuen hirugarren emakume argentinarra, Rosita Quiroga eta Azucena Maizaniren ondoren. Falconen oinordekoa Tita Merello, Libertad Lamarque eta Mercedes Simone izan ziren 1927an, eta Tania 1930ean. 

1929an itzuli zen, Odeon zigilurako, Enrique Delfino pianistak onartu ondoren, zeinak Manuel Parada gitarristarekin batera 14 kantutan lagundu zion. Garai hartako ohiko ahots zorrotzak ez bezala, Falcon mezzosoprano erregistro batekin gailendu zen.  1929ko uztailaren 24an, Francisco Canarorekin hasi zen lanean, 180 aukera ingururekin, «La morocha» tangoaren grabaketarekin hasita.  1930eko hamarkadarako, hamabost disko grabatu zituen hilean bere orkestrarekin, Radio Cultura, Stentor, Splendid, Argentina, Prieto, Belgrano eta El Mundo taldeetan debutatu zuen aldi berean. 

Geroago, 1934an, Eduardo Morerak zuzendutako *Idolos de la radio* film soinudunean parte hartu zuen, Ignacio Corsini, Olinda Bozán, Dorita Davis eta Tita Merellorekin batera. Bere identifikazio-estiloa hainbat gaitan islatu zen, hala nola «Tres esperanzas», «Envidia», «Destellos», «Corazón de oro», «La pulpera de Santa Lucía», «Caminito» eta «Cambalache», baina, batez ere, «Yo no sé qué me han hecho tus ojos», non Canarok, Falconek biziki erakartzen zuelarik, haren begi deigarrietan inspiratu zen hura osatzeko. 1995ean, *Clarín* egunkaria gogoratu zuen: «Zer nolako begiak! Ez dakizu zer nintzen ni. Masailetako zulotxoei, hortzei, hankei begiratzea nahikoa zen. Discépolok nitaz zioen: "Hain da jainkotiarra, ezen gaizki begiratzen baitio".  Canaro ezkonduta zegoen eta ez zuen emaztea uzteko asmorik.  Esaten denez, honek dibortzioa onartu zuen, baina Canarok berarekin bere aberastasuna zati berdinetan banatzeko baldintzarekin. Beste bertsio batzuen arabera, Adak Adhelma ahizparen engainua jasan zuen Canarorekin, eta ez zien biei berriro hitz egin. 

1935ean, Falconek, bere loraldi handienean, jendaurrean beste aurkezpenik ez egitea erabaki zuen, eta Radio El Mundo-k «F» aretoa jarri zion eskura. Areto txikiago horri «Falcon aretoa» esaten zioten.  1938ko irailaren 28an, bere lan-ibilbidea Francisco Canarorekin amaitzea erabaki zuen, eta bere emanaldiak noizbehinkakoagoak izan ziren. 1940 inguruan, bere musikarien gortinatu ezkutu baten atzean abesten amaitu zuen. 1942an, bere azken diskoa grabatu zuen bi kanturekin: «Corazón encadenado» tangoa eta «Viviré con tu recuerdo» balsa (biak Francisco Canaro eta Ivo Pelayrenak). 

### Erretiroa eta ondorengo bizitza

Falconek harreman sutsua izan zuen Francisco Canarorekin, eta 10 urte baino gehiago iraun zuen, maitaleak baitziren, bera ordurako frantses batekin ezkonduta baitzegoen. 

Ustekabean, erabat erretiratu zen arte-ingurunetik, Palermo Chicoko hiru solairuko etxetzarra saldu zuen, bere bi autoak, eta bere ondasun gehienak bere ingurukoen artean banatu zituen. Gero, amarekin bigarren eskuko etxe batera aldatzea erabaki zuen, Salsipuedes herrian, Kordobako mendilerroetan.  Hasiera batean, bere bizitza erlijioso aktiboak, batez ere Ponpeiako elizan, ohiturak hartu eta moja bihurtu zelako zurrumurrua sortzera eraman zuen.  Elizara egindako bisita ugarien aurrean, prentsa grafikoak «20 urterekin puta, 40 urterekin moja» izendatu zuen. 1982ko martxoan, ohiz kanpoko elkarrizketa batzuk eskaini zituen urtean, erreportaje batean honako hau komentatu zuen: «Gaztaroan, aberastasunak eta edertasuna izan nituen, Jaunaren ikuspegi zoragarria izan nuen, eta une batez ere ez nuen zalantzarik izan dena uzteko eta mendilerroetan amatxorekin, frantziskotarren komentu batean, sartu eta umiltasunez bizitzeko. Jaio nintzenetik, nire amaren ondoan lo egin nuen, eta haren heriotzak txikitu egin ninduen».  Bere ama laurogeita hamar urte baino gehiagorekin hil zen 1981ean, eta, horren ondoren, hirugarren frantziskotar gisa ostatu hartu zuen erretiro-etxe batean. 

1989an, Buenos Airesera itzuli zen, eta Odeoni bere diskoak berrargitaratu nahi ez izatea leporatu zion (berak onartzen ez zuenean). Bere arreba Adhelma ere salatu zuen, herrietatik kantatzea eta bere izenarekin autografoak sinatzea.  Adhelma, Ada baino bi urte zaharragoa, Radio Belgranon debutatu zuen eta Brunswick-erako disko bat grabatu zuen, aldi berean El Mundo, Fenix, Stentor edo Excelsior-en lan egin zuena.  Falconek ez zuen harreman gehiagorik izan bere ahizpa Adhelmarekin 1942an erretiratu zenetik. Ada Falcon lausoa eta anbiguoa izan zen arrebarekiko harremanari buruz, honako hau azaltzera mugatzen zelarik: «Hogeita hamar urtez beste pertsona batek nire eskubide guztiak kobratu zituen; pertsona oso boteretsu baten mendekua izan zen, jada hil zena, gosez hilaraziko ninduela esan zidana». 

Azken hamarkadetan, Falcon Molinari herrian dagoen San Camiloko ahizpen zahar-etxean sartu zen, Cosquin herritik 5 kilometrora. 2002an, Sergio Wolf eta Lorena Muñozen "Yo no sé qué me han hecho tus ojos" dokumentalerako elkarrizketatu zuten. Filmaren azken eszenan, Wolfek galdetu zion maitasun handia izan ote zuen, eta Falconek erantzun zion: "Ez dut gogoratzen". Geroago, Wolfek zera esan zuen horri buruz: «Zahartzaroko dementzia edo antzeko zerbait zuela uste dugu. Mojek esan ziguten ez zekiela irakurtzen, eta aldizkariak erakusten nizkionean primeran irakurtzen nituen. Nahi duzuna pentsa dezakezu berak esaten duenetik. Nik uste dut eremu bereizezina dagoela adin horretako norbaiten oroimenaren aukeraketa izan daitekeenaren eta haren gaixotasunaren artean». 

### Heriotza

Falcon arrazoi naturalengatik hil zen, arteriosklerosia izan zuen aldi luze baten ondoren, 2002ko urtarrilaren 4an, 96 urte zituela, San Camilo kongregazioko zaharren etxean, Molinari herrian, Cosquinetik 5 kilometrora. Haren gorpuzkiak Buenos Airesera eraman zituzten, eta SADAICen panteoian lurperatu zituzten, La Chacarita hilerrian,  Canarotik metrotara.

Omenaldiak
----------

2003an, Sergio Wolfek eta Lorena Muñozek zuzendutako "Yo no sé que me han hecho tus ojos" (2003) dokumentala estreinatu zen, José Martínez Suarezek parte hartuta. Clarín egunkariak honako hau argitaratu zuen: «Omentzen dituen generoaren klasikoak bezala, filma ahots goibel, malenkoniatsu batek kontatzen du, haren ibilera deskribatzen du, bilaketaren arrazoiak azaltzen ditu eta ikusten eta deskubritzen duenari buruz hausnartzen du. Azkenean, orainaldiko mamu batek iraganeko mamu bati begiratu eta hirugarren pertsonan aipatzen duenean ("Ada gaixoa", esango du atsoak, telebistaz bideo bat ikusiz, zinemak denbora luzean eman zuen eszena zirraragarrienetako batean), Ada Falconen misterio liluragarriak buelta oso bat emango zuen. Eta denbora, betiko, izoztuta geratuko da .»  Dokumentalak Zilarrezko Kondor sari bat, Clarín sari bat, Habanako Zinemaldiaren bi aintzatespen eta 2004ko Dokumental Onenaren BAFICIren beste bat lortu zituen. 

2010ean, Francisco Canarorekin izan zuen maitasuna *Lo que el tiempo nos dejó* telebista-zikloko unitario batean antzeztu zuen Telefé-k, *Te quiero* izenburupean. Falcon Julieta Diazek antzeztu zuen bere garai bikainean eta Hilda Bernardek bere azken urteetan. Francisco Canaroren papera, berriz, Leonardo Sbaragliak antzeztu zuen. 

Salsichesen bizi zen etxea 2013an birziklatu eta museo pribatu bihurtu zen, Casona & Museo La Joyita izenarekin ezaguna, eta bertan abeslariaren altzariak, artelanak eta oroitzapenak kontserbatzen dira. 

2016an, berriz ere Sergio Wolfek zuzendutako bigarren dokumental bat estreinatu zen, "Viviré con tu recuerdo". Zuzendariak Télami esan zion: "Ada Falcón nigana itzultzen da deitu beharrik gabe".  Dokumentalak saria lortu zuen 2016ko BAFICIn, lehiaketako film luzeen aukeraketan.

Filmografia
-----------

* *Viviré con tu recuerdo* (2016)
* *Yo no sé qué me han hecho tus ojos* (2003)
* *Ídolos de la radio* (1934)
* *Tu cuna fue un conventillo* (1925)

* *El festín de los caranchos* (1919)

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11   **(Gaztelaniaz)** Clarín, Redacción.  (2002-01-05). «Ada Falcón fue un mito del tango» *Clarín* (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).
2. 1 2 3 4   «Ada Falcón» *web.archive.org* 2013-02-07 (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).
3. 1 2   «Murió la cantante de tango Ada Falcón - LA NACION» *web.archive.org* 2018-04-08 (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).
4. ↑   «Adhelma Falcón» *web.archive.org* 2012-07-07 (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Página/12 :: las12» *www.pagina12.com.ar* (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).
6. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Ada Falcón: la estrella que renunció a la fama y la fortuna para recluirse en un convento» *LA NACION* 2020-03-11 (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).
7. ↑   **(Gaztelaniaz)** Clarin.com. «Clarin.com» *Clarin.com* (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).
8. ↑   **(Ingelesez)**  *Yo no sé qué me han hecho tus ojos (2003) - Awards - IMDb.*  (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).
9. ↑   **(Gaztelaniaz)** Clarin.com. «Clarin.com» *Clarin.com* (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).
10. ↑   «Una joya en Salsipuedes | La Voz del Interior» *web.archive.org* 2014-04-11 (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).
11. ↑   Txantiloi:Es-Ar TÉLAM. «Sergio Wolf: 'Ada Falcón vuelve a mí sin necesidad de que la convoque'» *www.telam.com.ar* (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q274585
* Commonscat Multimedia: Ada Falcón / Q274585

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 32199778
* ISNI: 000000011756859X
* BNE: XX1348440
* BNF: 14047434n (data)
* GND: 105636579X
* LCCN: no2003075367
* SUDOC: 181748940

 |

* Wd Datuak: Q274585
* Commonscat Multimedia: Ada Falcón / Q274585