recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Al-Shati errefuxiatuen kanpamenduaren bonbardaketa** Israelgo Defentsa Indarrek (FDI) 2023ko urriaren 9an egindako ekintza militar bat izan zen, Hamasen eta Israelen arteko 2023ko gerran. Gazako Zerrendaren iparraldean, Gazako Gobernazioaren Mediterraneoko kostaldearen parean, dagoen Al-Shati errefuxiatu-gunearen aurka egin zen jarduera. Erasoak lau meskita suntsitu zituen eta, hedabide palestinarren arabera, barruan zeuden pertsona asko hil zituen. Gazako hirugarren errefuxiatu-eremurik handiena da Al-Shatikoa, 90.000 biztanle baino gehiago dituena.

Urriaren 12an, FDIek bigarren eraso bat egin zuten. Hamahiru pertsona hil zituzten.

Aire erasoa
-----------

2023ko urrian Hamasek Israelen aurka ezustean egindako erasoaren ondoren, Israelek hainbat aire eraso egin zituen Gazako Zerrendako hainbat eremutan. Al-Shatiren kanpamenduaren kontra egindako aire erasoetan, lau meskita harrapatu zituzten: Al-Gharbi meskita, Yassin meskita eta al-Sousi meskita tartean. Guztiak suntsitu ziren satelite irudien arabera, eta tokiko albisteek jakinarazi zuten zehaztu gabeko pertsona kopuru bat hil zela barruan. Palestinako Osasun Ministerioak «sarraskitzat» jo zituen aire erasoak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Bonbardaketa ondorengo bideoa Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q122998566

 |

* Wd Datuak: Q122998566
**Nafarroako Foru Orokorra** edo **Foru Zaharra** 1237an idatzitako kodea izan zen. Nafarroako infantzoiek Tibalt I.a Nafarroako errege bihurtu zenean eskatuta, Nafarroako Erresuman erregearen atribuzioak murriztu, mendekoen eskubide politikoak babestu eta bizitza pribatuan gizabanakoen eskubideak finkatu zituen kodea idatzi zuten.

Idazkera
--------

Nafar-aragoieraz idatzia, bere estiloa dela eta ez da irakurtzeko erraza ezta ulertzeko ere. Bere historian ez zen inoiz ofizialki euskaratua izan ezta frantsesera itzulia ere.

Agiriaren edukia
----------------

1215eko Magna Carta ingelesarekin lotura zuena ematen du, agian biek noble eta erregearen arteko borroketatik jaioak zirelako. Hala ere, testu nafarra erregearentzat murriztaileagoa da, nafarren ohiko eskubide publiko eta pribatuak sistematikoki adieraziz. Behe Erdi Aroko testua izateko oinarri demokratiko ohiturazkoa du, nobleteriaren kalterako, tartean infantzoi idazleak. Foru honi esker nobleteriak pribilegioak Gortean zituen; herri eta ibarrek, berriz, eskubide unibertsalak zituzten.

I. Liburuaren I. Tituluak erregea, erakundea sortu zenetik, herriak aldarrikatua zelako zela erregea adierazi zuen. Hori zela eta, erregeak, aldarrikatua izan baino lehen, foruak zin egin behar zituen. Gainera, erregea nafarra ez bazen, ezin zituen bost funtzionario atzerritar baino gehiago izendatu. Erregeak ezin zuen Gorte egin, ezta guda, bakea edo tregoa ere Ahaide Nagusien kontseilurik gabe.

Nafarroan foruak zuen eragina zela eta, zuzenbide erromatarrak ez zuen beste lekutan adinako eragina. Foru Zaharrak jatorriz lotura estua zuen Tutera eta Jakako foruekin. Soldadutzari buruz, nafar guztiek Ebroraino borrokatu behar zuten eta muga horretatik at, hirugarren egunetik aurrera soldata jaso behar zuten.

Hobekuntzak
-----------

Foru Zaharra bitan izan zen berridatzia: 1330ean Joana II.ak eta 1418an Karlos III.ak egin zituzten aldaketak. Aldatze biek *"Hobekuntza"* (gaztelaniaz: *Amejoramiento*) zuten izena.

Nafarroako Erresumarekin batera, Forua ere desagertu egin zen:

* Zuzenbide publikoan erakundeak pixkanaka pixkanaka funtzioak galtzen zihoazen, egun Nafarroako Foru Eraentza Birrezarri eta Hobetzeari buruzko Lege Organikoa izan arte
* Zuzenbide pribatuarekin lotura zuten tituluak indarrean egon ziren (Aro modernoan erabilerarik ez bazuten ere) 1973an Nafarroako Foru Berria agertu arte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Miguel Angel Vásquez: *"El Derecho del Reino de Navarra"*. Pandectas. Revista de Derecho Virtual
2. ↑  Jesús de Galíndez: *"Valor de los Fueros vascos considerados según las circunstancias históricas que les dieron origen"*.
3. ↑  www.navarra.es: Erresuma - Sorrera eta bilakaera

Ikus, gainera
-------------

* Arbroatheko Aldarrikapena
* Tibalt I.a Nafarroakoa
* Magna Carta

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1215955
* Commonscat Multimedia: Fuero General de Navarra

---

 |

* Wd Datuak: Q1215955
* Commonscat Multimedia: Fuero General de Navarra
**Bordigherako elkarrizketa** edo **Bordigherako batzarra** Italiako Bordighera herrian 1941eko otsailak 12an ospatu zen batzar bat izan zen, Francisco Franco eta Benito Mussoliniren artean Adolf Hitlerren ekimenez. Lortu ez zen helburua zera zen: Francoren gobernua Hitler eta Mussolinirekin bat egitea Munduko Bigarren Gerran.

Aurrekariak
-----------

Mussolini, Rodolfo Grazianiren porrotaren ondoren, Hitlerrengana joan zen laguntza bila. Alemaniar diktadoreak, Erwin Rommelek aholkatuta, Afrika Korps izeneko espedizio talde bat osatzea erabaki zuen Afrikarako eta Mussoliniri Franco Espainiak Bigarren Mundu Gerran parte hartzeko konbentzitzeko aholkatu zion.

Archibald Wavellen britainiar tropek lortutako garaipenek Alemaniako Aginte Altuak Gibraltar konkistatzeko eta Mediterraneo itsasoa ixteko zituen planak abian jartzera behartzen zuen.

Galeazzo Ciano kondeak Ramón Serrano Suñerri idatzi zion, eta Mussolini eta Francoren arteko elkarrizketa Bordighera herrian 1941eko otsailak 12an ospatuko zela adostu zen.

Elkarrizketa
------------

Francok, hegazkinetaz mesfidati zen José Sanjurjo eta Emilio Mola hegazkin istripu banatan hil ondoren, Italiara trenez joatea erabaki zuen, Vichyko gobernuko Frantzia zeharkatuz. Bidaia ixilpekoa izan zen. Abiatu aurretik, Francok, zuhur jokatuz, gobernua Juan Vigón, José Enrique Varela eta Esteban de Bilbao Eguía generalek osatutako direktorio baten eskuetan utzi zuen protokolo bat sinatu zuen *lurralde nazionaletik kanpo zegoen denboran*.

Elkarrizketa mugako herria zen Bordigheran ospatu zen, Villa Regina Margheritan, eta lau ordu eta erdi iraun zuen bi ekitalditan. Franco Serrano Suñerrekin agertu zen elkarrizketara. Galeazzo Ciano ez zen elkarrizketara joan greziar frontear pilotu aktibo bezala baitzegoen.

Mussolinik une bakar baten ere ez zuen egin erreferentziarik Italia faxistak Francori Espainiako Gerra Zibilean eman zion laguntzari. Mussolinik, Ardatzak erabateko garaipena lortzean zuen ziurtasuna adierazi zuen, neutraltasunak garaileei batzeak zituen abantailak galtzea suposatzen baitzuen, baina Espainia Gerran nola eta noiz sartu soilik Francoren ardura zen.

Francok, bere aldetik, Hendaiako elkarrizketan Hitlerri adierazi zion tesia mantendu zuen: berak ez zion militarki Ardatzarekin aritzeari uko egiten, baina espainiar ekonomiak gari eta gasolina hornidurak behar zituen, une horretan soilik itsasoz bestaldetik jasotzen zituen gaiak, baina Espainia gerran sartzean moztu egingo zirenak.

Elkarrizketa Mussolinik Espainiak gerran sartzeko jarri zituen bi baldintzak kontutan hartuz amaitu zen.

* Gari, arma eta erregaiz berehala hornitzea
* Espainiak Afrika iparraldean jasoko zituen lurrak, eta, bere aldarrikapen nagusia zen Gibraltar berrikustea.

Ez ziren ados jarri, baina Francoren errejimenak lagundu egin zien ahal zuen guztietan nazioartean arazorik sortzen ez zion bitartean.

Ikus gainera
------------

* Hendaiako elkarrizketa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3055321

 |

* Wd Datuak: Q3055321
**Lemoatxa** edo **Gantzabal** mendia Lemoan dagoen mendia da, 363 metroko altuera du. San Antolini dedikatutako baseliza bat eta gurutzea daude tontorraren aldean. Gantzabal du izena gailu nagusia, eta inguruetan Aspunta edo Pardomendi (363 m) eta Banorreta (305 m) puntak ere badaude, Lemoatxako mendilerroaren barruan denak ere.

Bertako porlan enpresak 1920ko hamarkadatik egindako ustiapenak kalte handiak eragin ditu mendiaren beheko aldean.

Abiapuntuak
-----------

Bertara hegoaldetik igo daiteke, Lemoatik (45 minutu), edo iparraldetik, Zornotza eta Galdakao arteko mugan dagoen Kortederra auzotik (45 minutu).

Lemoatxa mendi tontorra (Lemoa) 1958. urtean; lehen planoan San Antolin baseliza.

Gerra Zibilean
--------------

Espainiako Gerra Zibilean borroka latzak gertatu ziren mendi hau beraganatzeko, estrategikoki oso garrantzitsua zelako Bilbo okupatu ahal izateko bando nazionalerako, Bilboko Burdin Hesia apurtzeko. 1937ko maiatzaren erdialdetik errepublikarrek eta nazionalek tartekatu zuten posizioaren jabetza, ekainaren 15ean altxatutakoak garaile atera ziren arte. 2 egun geroago hiriburua euren gain hartu zuten.

Ikus, gainera
-------------

* Bizkaiko mendiak
* Espainiako Gerra Zibila Euskal Herrian

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Euskal Herriko Mendien Katalogoa* 2007ko otsaila, 2009ko apirila, Euskal Mendizale Federazioa. Katalogo horretako toponimoek Euskaltzaindiaren Onomastika Batzordearen oniritzia dute. (EODA)  
Lemoatxa (Mendikat)

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**"Mendikat"webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12262164
* **Lekuak**
* OSM: 1260543241

 |

* Wd Datuak: Q12262164


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
**Haldora Helene Margrethe Karoline Rosing**, jaiotzez **Petrussen,** (Ukalersalik, 1842ko abuztuaren 9a – Kangaamiut, 1901eko irailaren 4a) groenlandiar emagin eta itzultzailea izan zen.

Jehu Petrussen itsastxakur-ehiztariaren eta bere emazte Cori (edo Guri) Ane Petersenen alaba, Paamiutera joan zen Barfoed artzain protestantearen familiarekin bizitzera. Han daniera ikasi zuen eta Kopenhagera joan zen emagin moduan trebatzera. 1867an azterketak gainditu ondoren, Fødselsstiftelsen ospitalean ikasketak amaitu zituen Groenlandiako lehen emagin bilakatu zen. 1882an, Groenlandiako Errege Merkataritza Departamentuak Kangaamiutera bidali zituen bera eta bere familia, non Rosing erizain profesional bakarra zen.

1886an, itzulpen-lan independente bat argitaratu zuen Groenlandiako lehen emakume bihurtu zen. Itzultzaile gisa lan egin zuen *Atuagdliutit* egunkarian eta ipuinak itzuli zituen groenlandierara.

1862ko irailaren 19an Peter Frederik Rosing daniarrarekin ezkondu zen Qeqertarsuatsiaaten. Bederatzi seme-alaba izan zituzten: Marie, Johannes, Christian, Ulrik, Peteк, Ludvig, Ludvig, Karl eta Theodora. 

Kangaamiuten hil zen, 59 urte zituela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Rønsager, Mette.  (2003). «The West Greenland midwifery service in the period 1820-1925» in Trudel, Francois *Building Capacity in Arctic Societies: Dynamics and Shifting Perspectives: Proceedings of the Second IPSSAS seminar.*  (Noiz kontsultatua: 2021-01-17).
2. 1 2 3   **(Danieraz)** Petersen, H. C. «Karoline Rosing (1842 - 1901)» *Dansk Kvindebiografisk leksikon.*  KVINFO (Noiz kontsultatua: 2021-01-17).
3. ↑   **(Danieraz)** Kleivan, Inge. «Mâliâraq Vebæk - forfatteren til den første grønlandske roman skrevet af en kvinde» *Tidsskriftet Grønland* 3: 93-121. (Noiz kontsultatua: 2024-02-14).
4. ↑   **(Ingelesez)** Rajala, Britt; Thisted, Kirsten. «The Indigenous Peoples of Northern Europe» *Nordic Women's Literature* 2012-02-05 (Noiz kontsultatua: 2024-02-14).

Kanpo estekak
-------------
Abestia Peruko folklorean oinarritzen da.
**"El cóndor pasa"**, euskaraz "Kondorra igarotzen da" munduan Perúko abesti ezagunena da. Andeetako musika herrikoian oinarrituta, Daniel Alomía Robles musikagileak 1913an sortu zuen. Berez, pieza hau, izenburu bereko zarzuelakoa da. Geroztik munduan 4.000 bertsio baino gehiago egin dira, tartean 1970ean Simon & Garfunkelek *Bridge over Troubled Water* albumean jaso zutenak. 2004an Perún hondare nazionalaren gisa aldarrikatu zuen eta, egun, herrialde horren bigarren ereserkitzat hartzen da.

Jatorrizko bertsioa
-------------------

1913an, Daniel Alomía Robles *El Cóndor Pasa* zarzuela prestatu zuen. Zarzuela horrek prosaz idatzita zegoen eta bi ekitaldi zituen. Izen bereko abestia lehen aldiz Limako Mazzi antzokian interpretatu zen. Musikaren egilea Alomía bera zen eta letra Julio de la Paz idazleak egin zuen; Julio de la Paz izengoiti bat zen eta atzean Julio Baudouin antzerkigilea zen. 1933ko maiatzaren 3an pianoaren moldaketa erregistratu zen. 2013ko uztailan jatorrizko gidoia berrargitaratu zen, CD batekin lagunduta.

Simon & Garfunkelen bertsioa
----------------------------

1965ean Paul Simon musikari estatubatuarrak melodia Parisen entzun zuen Los Incas taldeak egindako bertsio batean. Simon taldekideen laguna egin zen eta abestia interpretatzeko baimena eskatu zien. Los Incasen burua Jorge Milchberg zen eta honek pentsatzen zuen abestia herrikoia zela eta horrela esan zion Simoni. 

1970ean Simon & Garfunkel bikoteak bertsionatu zuen kanta eta ingelesezko letra gehitu zion. Abestia urte berean "El Cóndor Pasa (If I Could)" izenburuarekin plazaratu zuten, *Bridge Over Troubled Water* albumean. Arrakasta handia izan zuten.

1970eko amaieran, Daniel Alomía Roblesen semeak, Armando Robles Godoy, bere aitaren egile eskubideak erreibindikatu zituen. Eskaera onartu izan zen eta geroztik, Simon & Garfunkelen bertsioan, Alomía Jorge Milchberg eta Paul Simonekin batera agertzen dira egileak bezala.

Simon & Garfunkelen hitzak
--------------------------

Hitzak Paul Simonek idatzi zituen:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Nahiago nuke txolarre izan barraskilo baino 
Bai, egingo nuke 
Ahal banu 
Ziur aski egingo nuke 
Nahiago nuke mailu izan iltze baino 
Bai, egingo nuke 
Ahal banu 
Ziur aski egingo nuke 
Urrutira, urrutira nabigatzea nahiago 
Hemen dagoen beltxarga bat bezala 
Gizon bat lurrari lotuta dago 
Munduari bere soinurik tristeena ematen dio 
Bere soinurik tristeena 
Bere soinurik tristeena 
Nahiago nuke baso izan kale baino 
Bai, egingo nuke 
Ahal banu 
Ziur aski egingo nuke 
Nahiago nuke lurra sentitzea oinen azpian 
Bai, egingo nuke 
Ahal banu 
Ziur aski egingo nuke |  » |

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑  Juan Carlos Bondy (2008/07/06). «El cine, los libros, la muerte (Armando Robles Godoyrekin elkarrizketa)». Diario La Primera.

Kanpo estekak
-------------

* 1933ko jatorrizko bertsioa Youtuben.
* **(Ingelesez)**:Simon & Garfukelen bertsioa Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q918029
* Commonscat Multimedia: El cóndor pasa

---

 |

* Wd Datuak: Q918029
* Commonscat Multimedia: El cóndor pasa
**Gaitu** adimen artifizialari euskara irakasteko proiektua da, Eusko Jaurlaritzak, Nafarroako Gobernuak eta Euskararen Erakunde Publikoak bultzatua. 2023an sortu zen Common Voice proiektuaren parte gisa.

Eginkizunak
-----------

Gaitu proikektuaren webguneak bi eginkizun proposatzen dizkie parte-hartzaileei:

1. idatzita dauden esaldiak ozenki irakurtzea;
2. besteek grabatutako esaldiak balioztatzea.

Euskaldun guztiek parte har dezakete Gaitu proiektuan, genero, adin, azentu, euskalki edo hizkuntza maila edozein izanda ere, eta euskaraz irakurtzeko gaitasuna besterik ez da behar.

Historia
--------

Gaitu proiektua 2023ko urriaren 2an aurkeztu zen Donostiako Tabakalera zentroan. Ekitaldi hartan parte hartu zuten, besteak beste, Bingen Zupiria Eusko Jaurlaritzaren Kultura eta Hizkuntza Politikako sailburuak eta Ana Ollo Nafarroako Gobernuko bigarren presidenteordeak.

2023ko azaroaren 22an, Euskal Irrati Telebistak Gaitu eguna antolatu zuen. 

2023ko abendurako, Common Voice sistemako 205 hizkuntzetatik, euskara 17. tokian zegoen, persiera eta italiera aurreratuz, eta 8.000 parte-hartzaile baino gehiagok 172.017 esaldi (487 ordu) grabatu zituzten. 

Gaitu proiektuari eskainitako ekitaldiak Euskal Herriko hainbat hiri eta herritan egin ziren. Hona hemen horietako batzuk: 

* Beasainen, 2023ko urriaren 19an;
* Eibarren, 2023ko abenduaren 1ean eta 2an;
* Donostian, 2023ko abenduaren 2an eta 3an;
* Plentzian, 2023ko abenduaren 3an;
* Azkoitian, 2023ko abenduaren 4an.

Gaur egun, proiektuaren arazoetako bat genero desoreka da, parte hartzaileen artean emakume askoz gutxiago baitaude, gizon baino.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    «Gaitu, euskarazko milaka ahots biltzea helburu duen kanpaina» *EITB* 2023-10-02 (Noiz kontsultatua: 2024-02-03).
2. 1 2 3   **(Ingelesez)** «Beasainen GAITU lantzeko bilera antolatu dute ostegunean» *GiTB* 2023-10-18 (Noiz kontsultatua: 2024-02-03).
3. 1 2    «"Gaitu" ahots-grabaketa maratoia egingo de Eibarren» *Akebai* 2023-11-23 (Noiz kontsultatua: 2024-02-03).
4. 1 2   **(Ingelesez)** Ramirez, Xalba. «Euskarazko ahotsen grabaketa maratoia antolatu du udalak, makinek euskaraz ikas dezaten» *Irutxuloko Hitza* 2023-11-15 (Noiz kontsultatua: 2024-02-03).
5. 1 2 3    Mujika, Mikel. «Gaitu.eus: Robotentzako euskaltegiak» *Noticias de Gipuzkoa* 2023-12-03 (Noiz kontsultatua: 2024-02-03).
6. ↑    «GAITU Eguna, EITBn» *EITB* 2023-11-21 (Noiz kontsultatua: 2024-02-03).
7. ↑    «Plazentziatarren ahotsak makinei euskaraz irakasteko» *Plaentxia* 2023-12-04 (Noiz kontsultatua: 2024-02-03).
8. ↑    «Gaitu ekimenaren ahots grabaketa maratoia» *Maxixatzen* 2023-12-04 (Noiz kontsultatua: 2024-02-03).

Kanpo estekak
-------------

* Proiektuaren webgunea
**Aki-Matilda Tilia Ditte Høegh-Dam** (Hillerød, 1996ko urriaren 17a) groenlandiar politikaria da, Siumut alderdiko kidea. 2019ko Danimarkako hauteskunde orokorretan Folketingerako hautatu zuten, eta 22 urterekin parlamentuan sartu zen, bertako kide gazteena bihurtuz.

Bizitza
-------

Kim Høegh-Dam arrantzariaren eta Bitten Høegh-Dam irakaslearen alaba, Hillerøden jaio zen 1996ko urriaren 17an. Familiako seme-alabarik gazteena, bi neba eta bi ahizpaorde ditu. Jatorriz erdi daniarra eta erdi groenlandiarra da. Groenlandiako Sisimiut hirian hazi zen. 15 urte zituela, Haurren Laguntzarako Nazio Batuen Funtsako Nakuusa proiektuan aritu zen boluntario gisa. Groenlandiako kostaldetik bidaia bat egin zuen eta bertan politika eztabaidatu zuen lagun batekin. Ondorioz, Siumut alderdi sozialdemokratan sartzea erabaki zuen. Alderdiko gazte erakundean sartu ondoren, politikarekiko interesa areagotu zaio.

2014an zientzia politikoak ikasten hasi zen Kopenhageko Unibertsitatean eta 2019an graduatu zen. 2015ean, Miss Danimarka lehiaketan parte hartu zuen. Seigarren postuan geratu bazen ere, horrek ezagun egin zuen Groenlandian.

2019ko ekainaren 5eko Danimarkako hauteskunde orokorretan, Høegh-Dam Folketingeko kide izatea lortu zuten bi groenlandiarretako bat izan zen. Groenlandiaren independentziaren aldekoa da.

2023ko maiatzean ospea lortu zuen Folketingen groenlandiera erabiltzeagaik, inoiz erabili ez zen tokian, eta uko egin zion danieraz hitz egiteari, Ganberako presidenteari desobedientzia eginez.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Katalanez)** Azzouzi, Alaaddine. «Aki-Matilda Høegh-Dam: "Farem un referèndum d’independència a Grenlàndia peti qui peti"» *Vilaweb* 2023-05-16 (Noiz kontsultatua: 2024-02-14).
2. 1 2   **(Danieraz)** «Aki-Matilda Høegh-Dam (SIU)» *Folketinget* (Noiz kontsultatua: 2024-02-14).
3. ↑   **(Danieraz)** «Aki-Matilda Høegh-Dam» *Miss Danmark* (Noiz kontsultatua: 2024-02-14).
4. ↑   **(Danieraz)** «NAKUUSA er for alle i Grønland - uanset sprog, nationalitet og kultur» *Naalakkersuisut* 2017-04-21 (Noiz kontsultatua: 2019-08-02).
5. 1 2   **(Danieraz)** Ahrenkilde-Holm, Thue. «Folketingets yngste medlem er fra Grønland: Jeg frygter, at jeg ikke kan holde, hvad jeg lover» *Berlingske* 2019-07-31 (Noiz kontsultatua: 2024-02-14).
6. ↑   **(Danieraz)** Søndergaard, Niels Krogh. «Grønlandsk miss-kandidat med politisk erfaring» *Sermitsiaq* 2015-08-14 (Noiz kontsultatua: 2019-08-02).
7. ↑   **(Danieraz)** Petersen, Ane-Marie. «Aki-Matilda er på alle måder en vinder» *KNR: Kalaallit Nunaata Radioa* 2015-09-15 (Noiz kontsultatua: 2024-02-14).
8. ↑   **(Danieraz)** Lind, Anton. «Miss Danmark-finalist bliver grønlandsk folketingsmedlem» *Danmarks Radio* 2019-06-06 (Noiz kontsultatua: 2024-02-14).

Kanpo estekak
-------------
Gennys Ortiz Kubako tatuajearen artista

**Gennys Ortiz Perera**| Datuak |
| --- |
| **Sexua** | emakumezkoak |
| **Jatorrizko eskualdea** | Guantanamo |
| **Jatorria** | cuba |
| **Antzeko izenak** | GennysTattoo |
| **Eratorriak** |  |

Gennys Ortiz Perera, GennysTattoo bezala ezagunagoa. Kubako tatuajeko emakume artista da.

Biografia.
----------

Gennys Ortiz Baracoan jaio zen, Guantanamon, 1994an. Estomatologiako graduatua eta inspirazio tatuatzailea.

Tatuajearen artista gisa karrera
--------------------------------

Gennys Ortiz 2021eko urtarrilean hasi zen tatuajearen artista gisa, dena hobby gisa hasi zen une horretan Covid-aren pandemiaren itxialdiaren ondorioz, eta pasio bat eta gero lanbide bat bihurtu zen. 3 urte zituela, GennysTattoo izenekoa sortu zuen, Mulgoba Boyerosen kokatua, eta bezero gehienak bere lanen fintasuna bilatzen duten emakumeak dira, fine line eta dotwork-etan espezializatua, eta estilo eta giro propioa lortu du.

Estudio de tatuaje GennystattooEstudio de tatuaje Gennystattoo
bere lanei, bizitzari eta egiten dituen tatuaje estiloei buruzko erreferentziak egiten dituen web orri bat du. 

Sareen munduan eman zen ezagutzera, Dianelis Alfonso Cartaya abeslari kubatarra, Kubako Jainkosa izenarekin ezagunagoa, tatuatu zuenean.

Erreferentzia
-------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Tatuaje - Definicion.de» *Definición.de* (Noiz kontsultatua: 2024-01-31).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Recursos de información COVID-19 - Cuba - OPS/OMS | Organización Panamericana de la Salud» *www.paho.org* (Noiz kontsultatua: 2024-01-31).
3. ↑    «fine line tattoo» *Bing* (Noiz kontsultatua: 2024-01-31).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Qué es el dotwork - Soulhunter Tattoo.*  2020-10-19 (Noiz kontsultatua: 2024-01-31).
5. ↑   **(Ingelesez)**  *La Diosa se borra el tatuaje de "Los 4" - Noticias Cubanas.*  2021-12-06 (Noiz kontsultatua: 2024-01-31).
Kimika organikoan **bifosfonatoak** organofosforoen familiako konposatu organikoak dira zeintzuk bi fosfonato talde geminal dituzten. Osteoporosia, Paget-en hezur-eritasuna eta hezurretan metastasiak dituzten minbiziak tratatzeko usatzen dira.

Bifosfonatoen egitura orokorra. Ordezkatzaileen izaerak markatu ditu konposatuaren ezaugarriak

Mekanismoa
----------

Hezur-ehuna etengabe birmoldatzen da, eta orekan mantentzen da (homeostasia), osteoblastoek hezurra sortzen dutelako eta osteoklastoek hezurra suntsitzen dutelako. Bisfosfonatoek hezur-digestioa inhibitzen dute, osteoklastoak apoptosia edo zelula-heriotza izatera bultzatzen baitituzte, eta horrek hezur-galera moteltzen du.

Konposatu erabilienak
---------------------

Osteoporosia eta Paget-en hezur-eritasuna tratatzeko alendronatoa eta errisendronatoa dira difosfonato ohikoenak. Etidronatoa eta klodrontoa ere baliatu izan dira baina ez dira horren eraginkorrak.

Ondorioak
---------

Bifosfanatoak pilula gisa hatzen dira normalean, ahotik irentsita. Hortaz, nahiz eta tolerantzia handia duten egoki baliatzen badira, albo-ondorio izan ditzakete. Ohikoenak digestio-aparatuarekin lotuta daude, adibidez, urdail-ultzerak eta urdailaren paretako narritadurak. Ondorio horiek saihesteko injektatuz usatu izan dira, baina ez dago klaru albo-ondorio gutxiago eragiten duten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Eriksen, Erik F.; Díez-Pérez, Adolfo; Boonen, Steven.  (2014-01-01). «Update on long-term treatment with bisphosphonates for postmenopausal osteoporosis: A systematic review» *Bone* 58: 126–135.  doi:10.1016/j.bone.2013.09.023. ISSN 8756-3282. (Noiz kontsultatua: 2024-02-11).
2. ↑   Serrano, Ana Julissa; Begoña, Leire; Anitua, Eduardo; Cobos, Raquel; Orive, Gorka.  (2013-09-25). «Systematic review and meta-analysis of the efficacy and safety of alendronate and zoledronate for the treatment of postmenopausal osteoporosis» *Gynecological Endocrinology* 29 (12): 1005–1014.  doi:10.3109/09513590.2013.813468. ISSN 0951-3590. (Noiz kontsultatua: 2024-02-11).
3. ↑   Weinstein, Robert S.; Roberson, Paula K.; Manolagas, Stavros C..  (2009-01-01). «Giant osteoclast formation and long-term oral bisphosphonate therapy» *The New England Journal of Medicine* 360 (1): 53–62.  doi:10.1056/NEJMoa0802633. ISSN 1533-4406. PMID 19118304. PMC 2866022. (Noiz kontsultatua: 2024-02-11).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q412205
* Commonscat Multimedia: Bisphosphonates

---

* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D004164

 |

* Wd Datuak: Q412205
* Commonscat Multimedia: Bisphosphonates
**Man Haron Monis** (Borujerd, Iran, 1964ko maiatzaren 19a - Sydney, Australia, 2014ko abenduaren 16a) jatorriz Irangoa eta Australian bizi zen apaiza zen.

Biografia
---------

Manteghi Burjerdi zen bere jaiotzezko izena. 1996an Australian errefuxiatu zen. Webgune bat irekia zuen eta 2014ko urrian idatzi zuenez, xiismoa utzi eta islamaren beste adarrera, sunismora igaro zen. Gainera, leialtasuna adierazi zion Abu Bakr al-Bagdadi Estatu Islamikoaren buruzagiari.

Monis askotan agertu zen Australiako hedabideetan. Alde batetik, Australiak Afganistango gerran zuen parte hartzearen aurka egiteagatik. Bestalde, zigortu ere egin zuten hildako soldaduen familiei igorritako eskutitz iraingarriengatik.

2014ko urrian, baldintzapeko askatasunean zegoen, Noleen Hayson Pal emazte ohiaren hilketan konplize izateagatik. 2014ko abenduaren 15ean, Sydneyko bahiketa burutu zuen eta bertan hil zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3  Mikel Rodriguez, «Australiara iritsi dira zipriztinak», *Berria*, 2014-12-16

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7492921
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 14675067
* ISNI: 0000000052390419
* BNF: 165390568 (data)
* GND: 1158456980
* LCCN: nr97016010
* BIBSYS: 64601

 |

* Wd Datuak: Q7492921
Lais Korintokoa, Hans Holbein gaztearen eskutik. Basileako Arte Museoa.
**Lais Korintokoa**, antzinako grezieraz **Λαίς** (Korinto, Grezia, K. a. V. mendea - ib. , K.a. IV. mendea ) Antzinako Greziako hetera ospetsua izan zen, eta, seguruenik, Korinton jaio zen. Izen bereko beste hetera gazteago bat izen zen berarekin, Lais Hikarakoa. Autore zaharrek, beren kontakizunetan (normalean ez lehen eskutik), maiz, nahasi egiten dituztenez edo ez dutenez adierazten zein diren, biak elkarri lotuta daude ezinbestean.

Biografia
---------

Jatorriz Korintokoa zen, eta ospetsu egin zen bere edertasun eta diruzaletasunarengatik: prezio handia kobratzen zuen bere mesedeengatik, eta hori ikaragarria izan zen garaiko Grezian. Anekdota batzuen arabera, Demostenesek 1000 drakma eskaini zituen gau batean berarekin egoteagatik, eta berak hamar aldiz gehiago eskatu zuen, baina Diogenes Sinopekoari, ostera libreki.

Eubotas Zireneko Antzinaroko Olinpikoar Jokoetako txapelduna ezagutu zuenean, harekin maitemindu zen. Esaten denez, berarekin ezkontzeko hitza eman zuen, baina Olinpiadetarako prestatzen ari zela ez zuen distraitu nahi izan, baina ez zuen hala egin. K.a. 408. urtean garaipena lortu ondoren, Zirene hirira heteraren erretratu bat eramanda asetu behar ian zuen bere nahia.  Peloponesoko gerraren garaian bizi izan zen. Bere maitale ugarien artean Aristipo filosofoa egon zen (bere lanetako bi Lais heterari buruzkoak izan ziren).

*Antologia grekoa* pseudo-Platonen epigrametako bat da: bere izenean hitz egiten du, bere barreaz, bere atean maitale ugari izateaz, eta Afroditari ere eskaintza bat egin zion, bere ispilua. 

Kristo aurreko IV.mendean Korinton bizi izan zen beste Lais bat ere izan zen eta Apeles eta Demostenesen maitalea izan zen.

Adinean aurrera zihoala, alkoholismoan erori eta Korinton hil zen.

Ikus gainera
------------

* Prostituzioa Antzinako Grezian
* Emakumea Antzinako Grezian

Bibliografia
------------

* Plutarkoa, *Bizitza paraleloak* Niziak, 15, 4; *Altziadeak*, 39, 8.
* Brisson, Luc (2008). Épigrammes. Platon, Œuvres complètes (en francés). Paris: Éditions Flammarion. ISBN 978-2-08-121810-9.
* Golden, Mark (2004). Sport in the Ancient World from A to Z (en inglés). London: Routledge. ISBN 0-415-24881-7. .
* «Lais (1)» *Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology* (Boston: Little, Brown and co.).

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Ateneo, *Banquete de los eruditos*, XIII
2. ↑  Golden 2004, 63 orr. .
3. ↑  Claudio Eliano *Historias varias* 10, 2.
4. ↑  Ateneo, *Banquete de los eruditos*, VI (1)
5. ↑  Brisson 2008, 309 orr. .

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, {{{hizkuntza}}} Wikipediako «Laïs de Corinthe» artikulutik itzuli da. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q441736
* Commonscat Multimedia: Lais of Corinth (Holbein)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 170442616
* BNE: XX1245106
* GND: 143982982
* UB: a1371079

 |

* Wd Datuak: Q441736
* Commonscat Multimedia: Lais of Corinth (Holbein)
**San Roke baseliza** Artxanda mendi gainetik hurbil dagoen baseliza da, Bilbo eta Sondika artean. 1981. urtean berreraiki zen, gerra zibileko kalteak medio. Txorierri bailararen eta Loiuko aireportuaren gaineko talaia aparta da. Artxandako funikularretik hurbil (1,3 kilometrora) dago eta San Roke Bidea abiatzen da bertaraino.

Artxandako San Roke baseliza
Baseliza eraikin erligiosoa da, laukizuzen formako oinarria duena eta muino naturalean, dorretxo bat eta kanpaia ditu. Garai batean, Sondika eta Begoñako nekazariek lehorte eta kalte meteorologikorik izan ez zedin errezatzen zuten bertan.

Abuztuak 16an erromeria ospatzen da baseliza honetan. Bilbo eta Sondikako alkateak bertaratu eta elkarri zeremoniazko agurra ematen diote.

Gerra Zibilean bertako mendi-hegaletan lubakiak egin zituzten gotorleku eta kalte handiak jasan zituen. Meatze-galeriako aterpe bat ere bazegoen, armada frankistaren erasoetatik babesgune gisa erabilia. Pablo Beldarrain Olalde, Eusko Gudarosteko komandanteak. hala deskribatu zuen baseliza dagoen muinoaren galera,

"(...) *y se perdería seguidamente el montículo de la propia ermita de San Roque, donde el enemigo centraba mucho fuego de artillería. Quienes sufrieron aquello acusan la profusión de cañoncitos de tiro rápido italianos aunque no eran tales los atacantes, sino la columna del coronel Bartomeu española*. (...)

XX. mendeko 60. hamarkadan, nazioarteko motokross lehiaketa ospetsuak hartu zituen inguruak, garaiko piloturik onenekin.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Bilboko eraikin erlijiosokoak |  |
| ***Katedralak***: Done Jakue***Basilikak***: Begoña***Komentuak***: Gizakundea***Elizak***: Jesusen Bihotza • Joan Santuen • San Anton • San Bizente • San Frantzisko Asiskoa • San Jose • San Nikolas • San Pedro***Baselizak***:
San Roke |
**Mariluz Arizmendiarrieta Bakeriza** (Ondarroa, 1967) arraunlaria eta herri kirolaria izan da.

Biografia
---------

1982an atera zuten emakumeen batela Ondarroan, eta 1983. urtera arte iraun zuen Arizmendiarretak bertan. Hortik, herri kiroletara egin zuen jauzia, Mutrikuko taldera, eta bide horretan murgildutik ibili zen hainbat urtean, beste hainbat emakumerekin batera.

1990. urtean hasi zen sokatiran, eta horrekin batera, beste kategoria batzuk ere probatu zituen. Hamar urte egin zituen, eta urte horietan hainbat ikuskizunetan eta txapelketetan parte hartu zuen, Euskal Herrian eta Euskal Herritik kanpo. Suiza, Herbereak, Ingalaterra eta Frantziako txapelketetan parte hartu zuen, eta txapelak ekarri zituzten Euskal Herrira. Berton ere lortu zituzten hainbat garaipen erbestera joan ahal izateko. Trontzan, zaku eramaten eta lastoa altxatzen ere aritu zen. 

Mariluz Arizmendiarreta Bakeriza, sokatira erakustladian. Azken tiratzailea edo "aingura" da.Mariluz Arizmendiarreta Bakeriza, sokatira erakustladian. Azken tiratzailea edo "aingura" da.


1. ↑    «Arraunean zein herri kiroletan, emakumeen lekua aldarrikatuz» *11barri* (Noiz kontsultatua: 2024-02-16).
Larrosen Iraultzako momentu bat
**Larrosen Iraultza** (georgieraz: ვარდების რევოლუცია - *vardebis revolutsia*) Georgian 2003an gertatutako estatu-kolpe itxurako mugimendua izan zen. Garaian lehendakaria zen Eduard Shevardnadze boteretik kendu zuen eta gerora presidente izango zen Mikheil Saakaxvilik gidatu zuen, besteak beste.

Aurrekariak
-----------

Georgiako agintari 1992tik aurrera Eduard Shevardnadze izan zen, 1995tik aurrera lehendakari gisa. Bere gobernua eta bere familia lotuta zeuden aurretik egondako hainbat iruzur eta ustelkeri kasurekin. Herrialdea oraindik nahiko pobrea zen, Europako estandarren arabera. Aldi berean Abkhazia eta Hego Osetia eskualdeak independizatu nahi ziren, Errusiaren laguntzarekin, eta Tbilisiren kontroletik kanpo zeuden. Adjariako errepublika autonomoaren gobernuan Aslan Abashide independentista moderatuaren esku zegoen.

Krisi politikoa eta ekonomikoa handia zen 2003ko azaroaren 2rako hauteskundeen aurretik. Shevernadzeren aliantza politikoa eta Abashidzerenak alboratuak geratu ziren Saakaxviliren alderdiagatik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q219470
* Commonscat Multimedia: Rose Revolution

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2004005021

 |

* Wd Datuak: Q219470
* Commonscat Multimedia: Rose Revolution
**Yvette Corlett**, jaiotze izenez **Yvette Winifred Williams** (Dunedin, Zeelanda Berria, 1929ko apirilaren 25-Auckland, 2019ko apirilaren 13), Olinpiar Jokoetan urrezko domina lortu zuen lehen zeelandaberritar emakumea izan zen ―Helsinki 1952, luzera-jauzia―; Froga berean, Gisbornen, 1954an eginiko munduko errekorragatik ere ezaguna da, 6,29 metroko marka eginik..

Kirolari ibilbidea
------------------

1950eko Commonwealth Jokoetan, Aucklanden, urrezko domina bat eta zilarrezko beste bat lortu zituen atleta moldakor bat izan zen, eta beste hiru urrezko domina lortu zituen 1954ko Vancouverreko Commonwealth Jokoetan. Nazio mailan, guztira 21 txapelketa irabazi zituen, bost diziplina ezberdinetan.

1956ko Melbourneko Joko Olinpikoen aurretik erretiratu zen. Hala ere, beti jarraitu zuen kirolaren inguruan eta gorputz hezkuntzako irakasle moduan lan egin zuen.

Garaipen zerrenda
-----------------

* Helsinkiko Joko Olinpikoak 1952
	+ Urrezko domina luzera jauzian.
	+ Diploma olinpikoa (10. postua) disko-jaurtiketan.
	+ Diploma olinpikoa (6. sailkatua) pisu-jaurtiketan.
* 1950eko Commonwealth jokoak
	+ Urrezko domina luzera jauzian.
	+ Xabalina jaurtiketan urrezko domina.
* 1954ko Commonwealth jokoak
	+ Urrezko domina luzera jauzian.
	+ Urrezko domina disko jaurtiketan.
	+ Urrezko domina pisu jaurtiketan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Stuff» *www.stuff.co.nz* (Noiz kontsultatua: 2024-02-13).
2. ↑   «Yvette Corlett» *web.archive.org* 2007-06-22 (Noiz kontsultatua: 2024-02-13).
**Arbendol-esnea** landarez egindako esnearen ordezkoa da. Landare horiek egitura urtsua dute eta almendrekin egindako zaporea. Hala ere, mota edo marka batzuek behi-esnea imitatzeko zaporea dute. Ez du kolesterolik ez laktosarik, eta gantz ase gutxi ditu. Arbendol-esnea maiz kontsumitzen dute laktosarekiko intoleranteak direnek, eta beste batzuk, beganoak esaterako, esnekiak saihesten dituztenek. Almendra-esne komertziala gozatua, azukrerik gabea, banilla eta txokolate-zaporeak ditu, eta, eskuarki, mikronutrienteak. Etxean ere egin daiteke, likuatzeko makina, arbendolak eta ura erabiliz.

1. ↑   Lincoln, Jamie.  (18 August 2016). *Ditching Dairy? Here's a Cheat Sheet to the Tastiest Milk Alternatives.*  Vogue.
2. ↑   «Face Off: Almond Milk vs. Soy Milk» *Geri Maria Harris* (Houston Press).
3. ↑   Larmer, Christina.  (9 January 2011). *The pros and cons of almond milk.*  Adelaide Now.
4. ↑   «Mayo Clinic Q and A: Dairy milk, soy milk, almond milk — which is the healthiest choice for you?» *Mayo Clinic*.
*Artikulu hau landareari buruzkoa da; landare honen haziarekin egindako orea gaitzat duena beste hau da: «Ziape»*
Ziape-beltzaren haziak
**Ziapea** urteko belar-landare olioduna da. *Brassica* eta *Sinapis* generoetako hainbat espeziek izen arrunt hau dute. Zurtoin zuta eta adartsua du, 30-100 cm inguru luzea, lantza itxurako hosto zabal gingildunak edo horztunak, eta arbiaren antzeko lore txiki horia izaten dituzte. Ziape mota batzuen haziak janariak ontzeko eta enplastoak egiteko erabiltzen dira. *Mostaza, mustarda*, eta, zenbait ziape mota, *arbi-gaizto* izenez ere ezagutzen da. Ziape espezierik ezagunenak hauek dira: ziape zuria *(Sinapis alba),* 30-60 cm luze dena eta atal guztiak iletsuak dituena; eta ziape beltza *(Sinapsis nigra),* metro bete inguru luze dena eta ilerik ez duena.

Ziapearen haziarekin egiten da ziape orea.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q30076
* **Identifikadoreak**
* AAT: 300311364
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D009149

 |

* Wd Datuak: Q30076
Galesko markak izenez ezagutzen den lurraldea gorriz adierazita.
**Galesko markak** izendapenak (galeseraz *Y Mers* eta ingelesez *Welsh Marches*) Gales eta Ingalaterraren arteko muga eremua edo lurraldea izendatzen du. Izendapen horrek aldaketa izan ditu esanahian garaien arabera. Erdi Aroan, ongi mugatutako lurralde bat izendatzeko izendapen ugari erabili ziren: **Gales marka** edo **Galestar marka**, **Galesko marka**, latinez **Marchia Walliae**.

Galeseko konkistaren garaian, Erdi Aroan, Gales hego kostaldeko eta hego-ekialdeko jaurerriei deitzeko erabiltzen zen izendapena. XI. mendean heldutako normandiar jatorriko jaun gerrazaleak zituzten buruzagi, eta autonomia handiz kudeatzen zituzten lurraldeok. Hala ere, izenez bederen Ingalaterrako erregearen mendekoak ziren, baita haren aliatu ere. Erabakigarriak izan ziren Ingalaterrak Gales mendean hartzeko.

Ikus gainera
------------

* Offaren harresia
* Gales-Ingalaterra muga

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q427862
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 238149864
* GND: 4825023-5
* LCCN: sh95009813

 |

* Wd Datuak: Q427862
**Pinazia** pinuen hazia da, pinotxen baitan egon ohi dena. Jangarria da. Hogei pinu-espezie inguruk jateko nahikoa handiak diren pinaziak ekoizten dituzte; besteak, jangarriak izan arren, txikiegiak dira.

Espezieen hedapen geografikoa
-----------------------------

Asian bi espezie landatzen dituzte gehien *Pinus koraiensis* eta *Pinus gerardiana*. *Pinus sibirica*, *Pinus pumila*, *Pinus armandii* eta *Pinus bungeana* ere erabiltzen dituzte. Afganistan bertoko ekoizle nagusia da.

Europan pinazi-pinua (*Pinus pinea*) nagusia da, 6.000 urte baino luzeko historia duena. Suitzako pinua (*Pinus cembra* ere batzutan erabiltzen dute.

Amerikan *Pinus edulis*, *Pinus monophylla* eta *Pinus cembroides* espezie nagusiak dira, nahiz eta *Pinus sabineana*, *Pinus torreyana*, *Pinus lambertiana* eta *Pinus quadrifolia* erabili ere.

Nutrizio balioa
---------------

100g honako elikagaiak ditu:

* Kaloriak (kcal):673
* Karbohidratoak (g): 13.08
	+ Zuntza (g): 3.7
* Proteinak (g): 13.69
* Gantzak (g): 68.4
	+ Kolesterola (mg): 0

Erabilerak
----------

Mediterranear sukaldaritzan guarnizio gisa erabiltzen da haragi eta arrain plateretan, entsaladatan, barazkietan eta noski azkenburukotan. Kataluniako eta Valentziako gastronomian bereziki erabilia da. Italiako pesto saltsa ezagunean ere ezinbesteko osagaia da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. *Pinazi.* .
2. ↑   Farjon, A..  (2005). *Pines. Drawings and descriptions of the genus Pinus.*  Koninklijke Brill ISBN 90-04-13916-8..
3. ↑  Estatu Batuetako gobernuaren webgunea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q212933
* Commonscat Multimedia: Pinus seeds

---

* **Identifikadoreak**
* NARA: 10641217
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 1085871XJA

 |

* Wd Datuak: Q212933
* Commonscat Multimedia: Pinus seeds
**Peninoak** edo **Penino mendiak** (ingelesez: *Pennines*) Ingalaterran dagoen mendikatea da. Batzuetan "Ingalaterrako bizkarrezurra" deitzen diete.

Peninoak Midlandsen hasten dira, Yorkshire haranetatik, Manchestertik, Lancashire mendebaldetik eta Cumbriatik igarotzen, Cheviot Mendixketan hiltzeko, Eskoziako mugan. Guztira ia 400 kilometroko luzera dute.

Etimologia
----------

*Pennines* izena zeltiarra dela uste dute: *"pennioroches"*, edo "muinoak". Nahiz eta lehendabizikoz XVIII. mendean idatzi zuten, izenaren hedapena nobleteria ingelesari zor diogu, garai hartan, Italiako Apeninoak bisitatu zituztenez. Hala ere, Apeninoen hitzak erro bera du.

Garaiera
--------

Peninoak ez dira mendi garaiak, egi esateko normalean muinoak baino ez dira. Mendirik garaiena, Cross Fell da, 893 metrokoa. Beste mendi nagusiak 585 metroko Mickle Fell eta 415 metroko Whernside dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Europako toponimia fisikoa.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q35647
* Commonscat Multimedia: Pennines (hills)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 234183925
* GND: 4115894-5
* LCCN: sh85099505
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q35647
* Commonscat Multimedia: Pennines (hills)
**Salbuespen egoera** ikasleen protesten aurrean, hiru hilabetetarako ezarri zuen Francoren erregimenak **1969ko urtarrilaren 24an**, Espainiako Estatu osoan. Aurreko urteko abuztuan Gipuzkoan ezarria zuten, ETAk Melitón Manzanas polizia torturatzailea hil ostean. Salbuespen egoera hori estatu osoan bigarrena aldarrikatua izan zen. Egoerak martxoaren 22 arte iraundu zuen.

Aurrekariak
-----------

Espainia mailan zenbait unibertsitateko ikasleek borroka gogorra ari ziren aurrera eramaten. 1969ko urtarrilaren 17an, Bartzelonako Unibertsitatea itxi zuten. Itxiera ikasleek errektoretzaren aurkako matxinadaren erantzuna izan zen. Matxinada Francisco García-Valdecasas Santamaría errektoreak Ikasleen Sindikatu Demokratikoaren (SDEUB) aurka eramandako errepresio-politika salatu nahi zuen. Lau egun geroago, asaldura piztu zen berriro Unibertsitatean, aurreko egunean poliziaren Brigada Politiko-Soziala ikertzen ari zela eta, Enrique Ruano ikasle madrildarra eta Herri Askapenerako Fronteko antifrankistako kidea hil ondoren.

Errepresioa
-----------

Errepresio giro gogorra izan zen eta mugimendu antifrankistarekin lotura zuen edonor atxilotu zezaketen. Milaka izan ziren komisaldegietan torturatuak. Esaterako Madrilgo Unibertsitatean, 300 ikasle baino gehiago atxilotu zituzten eta Andaluzian ehun militante inguru atxilotu zituzten; horietako batzuek torturak jasan zituzten, beste batzuek Andaluziako mendilerroetako lekurik ezkutuenetara eraman edo deportatu zituzten, baita Mendebaldeko Saharara ere.

Euskal Herrian
--------------

Euskal Herrian salbuespen egoera horren aurka ekintza ugari burutu ziren, tartean otsailaren 4an Santa Agatako abesbatzek boikota egin zioten abesteari. Urtarrilaren 24tik Estatu osoan erregimen frankistak ezarritako salbuespen egoeraren aurkako protesta zen. Dena dela, Euskal Herriko egoera desberdina zen zeren eta egoera berezia 1968ko abuztuan ezarri zuten frankistek.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------
*Artikulu hau Zuhaitzaren fruituari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ezkurra (argipena)».*
*Quercus suber* baten ezkurra
 *Quercus macrolepis* 
**Ezkurra** edo **zia** *Quercus* generoko zuhaitz espezieen fruitua da. Mikatzak diren *Quercus ilex ilex* subespezieko arte ezkurrak eta goxoak diren *Quercus ilex ballota* subespezieko arte ezkurrak abereentzako elikadurarako biltzen dira; larratzen duten txerriek ezkur jalkiak jaten dituzte; ahuntzek berriz bilatzeko arboletaraino igotzea normala da. Iberiar penintsulako Erroma aurreko erdi eta iparraldeko herri zeltek arte ezkur irinez ogia egiten zuten, Estrabonek dioenez:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Menditarrak, urteko bi herenez arte ezkurrez elikatzen dira; ihartzen uzten dituzte, xehatzen dituzte eta aldi baterako mantentzen den ogia egiten dute.* |  » |
| —Estrabon |

Fruitua gordina edo errea jatekoa da. Ezkur-likorea ere egiten da.

Etimologia
----------

Aitzineuskaraz: *\*zini* Koldo Mitxelenaren ikerketen arabera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Koldo Mitxelena (1976). *Fonética histórica vasca*. Donostia: Gipuzkoako Aldundia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3914781
* Commonscat Multimedia: Acorns

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85000572
* NDL: 01099988
* AAT: 300251844
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3914781
* Commonscat Multimedia: Acorns
**Antolakuntza** helburu jakin baterako elementu zenbaitek osatzen duten egitura edo sistema bat da. Adibidez, herri bateko jaiak prestatzeko antolakuntza bat behar da, horretarako burutu behar diren lanen banaketa eta programazioa egiteko. Beste maila zabalago eta konplexuago batean, ekonomiaren antolakuntza ekonomian parte hartzen duten eragile eta faktore guztien arteko harremanen multzoa da. 

Testuinguru zenbaitetan, batez ere pertsonez osaturik dauden antolakuntza egonkorretan erakunde terminoa ere erabiltzen da. Maila guztietan, antolakuntzak helburu bat lortzeko bide eraginkorrena bilatzen du, baliabideen erabilera eta komunikazioa hobereneratuz. Antolakuntza ikuspuntu ezberdinetatik azter daiteke, soziologia, ekonomia, politika eta psikologia arloetatik besteak beste.

Ikus, gainera
-------------

* Lurraldearen antolakuntza

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q43229
* Commonscat Multimedia: Organizations

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX531507
* BNF: 11951020r (data)
* GND: 4043774-7
* LCCN: sh85095521
* NKC: ph114779
* NARA: 10641726
* AAT: 300025948
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D009938

 |

* Wd Datuak: Q43229
* Commonscat Multimedia: Organizations
2*H*-azirina
**Azirina** hiru begiko heteroziklo asegabea da begietako batean nitrogeno-atomoa duena. Azirinak bi isomero dauzka: batean lotura bikoitza karbono-atomoen artean eratzen da eta bestean karbonoaren eta nitrogenoaren artean. Lehenari 1*H*-azirina esaten zaio eta bigarrenari 2*H*-azirina. 1*H*-azirina ez egonkorra eta errez bihurtzen da bere tautomero 2*H*-azirina

Azirinaren deribatu ordezkatuek azirinen familia osatzen dute. Aziridinak bere analogo asegabeak dira. Azirinak oso erreaktiboak dira, baina familia honetako disidazirina konposatua aurkitu da *Dysidea fragilis* belakian.

Sintesia
--------

2*H*-azirina normalean binilo-aziden termolisiz sintetizatzen da. Erreakzioaren bitarteko produktu gisa nitrenoa eratzen da. Halaber, 2*H*-azirina azidirinaren oxidazioz lor daiteke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Melo, Teresa M. V. D. Pinho e; Gonsalves, Antonio M. d'A Rocha. «Exploiting 2-Halo-2H-Azirine Chemistry» *Current Organic Synthesis* 1 (3): 275–292. (Noiz kontsultatua: 2022-11-13).
2. ↑   **(Ingelesez)** «(R)-Dysidazirine» *American Chemical Society* (Noiz kontsultatua: 2022-11-13).
3. ↑   **(Ingelesez)** Ochoa de Retana, Ana María; Martinez de Marigorta, Eduardo; de los Santos, Juan Manuel & Palacios, Francisco.  (2001). *2H-Azirines as Synthetic Tools in Organic Chemistry.*  European Journal of Organic Chemistry, 13, 2401-2414 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q67913382
* Commonscat Multimedia: Azirines

---

* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D001389

 |

* Wd Datuak: Q67913382
* Commonscat Multimedia: Azirines