recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Khoikoi nomadak, Samuel Daniellen irudi batean (1805).
***Strandloper***-rak Afrikako hego-mendebaldeko hondartzetan ehiza eta janaria biltzeaz bizi den khoikhoi jatorriko talde bat da. Jatorriz Lurmutur Koloniatik Eskeletoen Kostara doan tartean aritzen ziren.

Historia
--------

*Strandloper*ren existentziaren froga arkeologiko diren maskortegiak daude: oskol, zeramika, balea eta itsas txakur hezurrak, errautsa eta ikatza. Aztarna zaharrenak duela 2.300 urte inguru datatu dira.

Komunitate gehienek ez zuten iraun Hego eta Hego-Mendebaldeko Afrikan XIX. eta XX. mendeetan gertatu ziren aldaketa demografiko eta ekonomikoen aurrean, eta asimilatuak izan ziren.

Gaur egunean
------------

Auzo-herrietatik bereizita jarraitzen duten *strandloper* bakarrak Namib hegoaldeko Topnaar tribukoak dira. 2005ean 500 kide inguru ziren, Namibia erdialdeko Kuiseb ibaiaren inguruan 12 asentamendutan banatuak.

Etimologia
----------

*Strandloper* izena *strand* ("hondartza") eta *loper* ("ibiltaria") hitz afrikaansen konposaketa da. Jatorriz termino lokala bazen ere, arkeologoen eraginez haren esanahia harea-arakatzean eta itsas dietan oinarritutako biziraupen-ekonomia duten kostaldeko komunitate gehiago izendatzeko zabaldu da.

Hegoafrikako apartheid garaian, hegoafrikar zuri hondartzazale batzuek terminoa apropos erabiltzen hasi ziren bere buruak izendatzeko, gobernuaren arraza politikak salatuz eta bertako jatorrizko herriekiko elkartasuna erakutsiz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Txantiloi:En-ZA «Have we found the first Strandlopers? 2,330-year-old skeleton sheds light on human origin» *The South African* 2014-10-07 (Noiz kontsultatua: 2021-06-05).
2. ↑   Sydow, W..  (1973-12). «Contributions to the History and Protohistory of the Topnaar Strandloper Settlement at the Kuiseb River Mouth near Walvis Bay» *The South African Archaeological Bulletin* 28 (111/112): 73. doi:10.2307/3888563. ISSN 0038-1969. (Noiz kontsultatua: 2021-06-05).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Namibia, más cerca que nunca · Scouts de España» *Scouts de España* 2009-07-24 (Noiz kontsultatua: 2021-06-05).
4. ↑   «Strandloper» *The Free Dictionary* (Noiz kontsultatua: 2021-06-05).
5. ↑   **(Ingelesez)** «Answers - The Most Trusted Place for Answering Life's Questions» *Answers* (Noiz kontsultatua: 2021-06-05).
6. ↑   «What is a Strandloper?» *web.archive.org* 2009-10-27 (Noiz kontsultatua: 2021-06-05).

Ikus, gainera
-------------

* Harea-arakatzea
* Khoikhoi
* Khoisan
* San jendea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7621290

 |

* Wd Datuak: Q7621290
**Solartekua jauregia** Bizkaiko Markina-Xemein udalerriko Alde Zaharrean kokatzen den jauregia da. 1666an Lucas Longak eraikitako eraikuntza barrokoa da.

Jauregia erabat berritu zuten eta gaur egun jauregi hau Markina-Xemein udalerriko udaletxea da. Mugartegi Jauregia izenaz ere ezagutzen dena.

Ezaugarriak
-----------

Barroko erako eraikina da. Juan Jose Fernandez de Mugartegi Mañozcak aginduta eraiki zen, 1.666 urtean Berriatuatik Markinara bizi izatera etorri zena. Harlanduz eginda dago, eta beheko solairuko sarrera ateburuduna (dintelduna) da, frontoi oker eta banatu bat duelarik. Solairu noblean, berriz, ateburu gaineko hiru balkoiak eta Mugartegui-Laca eta Mañozca abizenen armarriak. Gorengo pisuan barandak ditu. Amaitzeko, erlaitz sendo batek eta teilatu hegal zabal batek burutzen dute eraikina.

Teilatu hegala hori handia da, eta kareharri landuz eginiko erlaitzak eusten dio (molduraz apainduta dago). Mendebaldeko aldean, bi balkoi ditu, aurrekoen antzekoak, eta gorengo solairuan, galeria bat nabarmentzen da (zirkuluerdiko hiru bao ditu). Atzeko aldean, lehen solairuaren parean, zubi bat zuen lehen, etxea eta lorategia lotzeko (egun, aparkalekua dago lorategiaren ordez). Lorategia izan zen leku horretan, garai hartako kiosko bat dago, lau angelukoa.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Solartekua jauregia.*  Markina-Xemeingo Udala (Noiz kontsultatua: 2017-12-03).
2. ↑    *Markina-Xemein.*  hiru,eus (Noiz kontsultatua: 2017-12-03).

Kanpo estekak
-------------

* Solartekua jauregiari buruzko artikulua Hiru.com webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12267495
* Commonscat Multimedia: Town hall of Markina-Xemein

---

 |

* Wd Datuak: Q12267495
* Commonscat Multimedia: Town hall of Markina-Xemein


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
**Sundsvall**, Suediako hiria da, Västernorrlandeko konderriko hiriburua ez den arren hiri handiena bada. 2010eko erroldaren arabera hiriak 17.556 biztanle ditu.

Geografia
---------

Itsaso Baltikoaren ertzean dago eta bere itsas-portuarengatik da ezaguna. Stockholm hiriburutik 395 km iparraldera dago.

Historia
--------

Sundsvall 1621 urtean sortu zen baina lau aldiz erre da historian zehar, lehenengoa 1721ean, Errusiarren armadak su emanda.

Suediaren industrializazioa Sundsvallen hasi zela esaten da, 1849an Tunadal sawmill-ek lurrun-makina erosi zuenean. 1888ko ekainaren 25ean haize bero gogorraren ondorioz hiriak su hartu zuen eta hiria harriz berreraikitzea erabaki zen, horregatik Sundsvalleko erdigunea *Stenstaden* ("harrizko hiria") izenarekin ezagutzen da.

XX mendean basogintza jarduera nagusitu zen, Suediako garrantzitsuena baitzen. Honekin batera paper fabrikak azaldu ziren.

Kultura
-------

1987tik aurrera musika jaialdia ospatzen da Sundsvallen, 2013 artean *Gatufesten* izena izan zuen eta 2014tik aurrera *Hamnyran*.

Bi antzoki eta kontzertu areto ugari ere badaude.

Kirolak
-------

GIF Sundsvall futbol taldea Suediako lehen mailan dabil. Sundsvall Dragons saskibaloi taldeak Suediako bi liga irabazi ditu 2009 eta 2011n.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Hiriaren ikuspegia.Hiriaren ikuspegia.
* "Harrizko hiria"."Harrizko hiria".
* "Harrizko hiria"."Harrizko hiria".
* Kale nagusia.Kale nagusia.
* Gustavo Adolforen eliza.Gustavo Adolforen eliza.
* Airetiko ikuspegia.Airetiko ikuspegia.
* Kulturmagasinet museoa.Kulturmagasinet museoa.
* GIF Sundsvall (urdinez).GIF Sundsvall (urdinez).

Hiritar ezagunak
----------------

* Yohio (1995- ), musikaria

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26476
* Commonscat Multimedia: Sundsvall

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131343261
* BNF: 12021592z (data)
* GND: 4357138-4
* LCCN: n80017516
* NARA: 10037797
* SUDOC: 028365666
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q26476
* Commonscat Multimedia: Sundsvall
**Santi Auzmendi Agirre** (Lazkao, Gipuzkoa, 1940ko ekainaren 6a - Donostia, Gipuzkoa, 2014ko maiatzaren 23a) moda sortzailea eta jostuna izan zen.

Bizitza
-------

1940an Goierriko Lazkao udalerrian jaio zen. Gaztaroan Lazkaotik Hernanira joan zen, nahiz eta lehenengo denda jaioterrian zabaldu zuen. Parisko, Londresko eta Bartzelonako moda korronteak ezagutu zituen, bidaiatuta.

Donostian garatu zuen ibilbide profesionala. Auzmendi denda, Askatasunaren etorbidean, Euskal Herriko modagintzaren ikurretako bat bihurtu zuen, denborarekin. 1970ean ireki zuen, eta gizonezkoentzat nahiz emakumezkoentzat arropa diseinatu eta saldu izan du. XX. mendearen bukaera hartan, ezaguna egin zen dendaren iragarkiko esaldi bat, *Argia* aldizkarian argitaratu ohi zena: «Auzmendi, Donostiako estiloa». Garai hartan, euskaraz oihartzun handia izan zuten iragarki apurretako bat izan zen; eta euskal aldizkari horri ere bizirik irauten lagundu zion, bankuei bere bermea eskainiz *Argia*rentzat kredituaren iturria irekita, 1980an.

Lasterka aritzearen zaletasuna hartu zuen azken urteetan, eta munduko marka onentsuenen zerrendan sartzeko adinako denborak egin zituen 800 metroetan:

* 2:07.98, 55-59 urte bitartekoen kategorian, 1995eko ekainaren 17an.
* 2:17.09, 60-64 urte bitartekoen kategorian, 2002ko maiatzaren 28an.
* 2:24.57, 65-69 urte bitartekoen kategorian, 2005eko abuztuaren 29an.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  **(Ingelesez)** «All Time World Rankings: 800 meter Run», *Masters Athletics*. Kontsultatze data: 2014-06-09.
2. ↑  Aimar MAIZ: «Santi Auzmendi jostun lazkaotarra hil da», *Goierriko Hitza*, 2014-05-23.
3. 1 2  Pello ZUBIRIA: «Santi Auzmendi hil dela», *Argia*, 2014-05-27.

Kanpo estekak
-------------

* Amets Arzallus: «Santi Auzmendi: "Ongi jantzita doanari errazago irekitzen zaizkio ateak"», *Argia*, 2040. zenbakia, 2006-05-14.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17353280
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 24015

 |

* Wd Datuak: Q17353280
**Suryavarman II.a** Khmer Inperioko erregea izan zen 1113 eta 1150 bitartean. Tenpluaren berritzaile eta eraikitzaile erlijioso bezala ezaguna. Ksitindradity eta Narendralakshmi ziren bere gurasoak.

Erregealdia
-----------

Bere erregealdian eraiki zen egun hain ezaguna den Angkor Wat tenplu ospetsua, munduko eraikin erlijiosorik handiena dena. Suryavarman II.ak, beste bi erregegai etsaiak ziren Harshavarman III.a eta Dharanindravarman I.a garaitu zituen, eta Kanputxeari buruzko arau bakarra ezarri zuen, herrialdea, 50 urteko ezinikusiaren ondoren elkartuz. Formalki, 1113an koroatu zuten, bere gurua zen Divakarapandita apaizaren presentzian.

Vishnu eta Shiva jainko hinduen eta Vaisnavismen gurtzak nahastu zituen berritzaile erlijiosoa zen enperadorea. Vaisnavism, erlijio ofizial bezala aldarrikatua izan zen, budismoa baino hobe, honek, bere aurreko erregeen agintaldipean ospe garai bat izan zuelarik. Angkor Wat, Vishnuren omenezko tenplua, Suryavarmanen erregealdiaren lehen urtean eraikitzen hasi zen, eta errege hau hil ondoren amaitu zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q313298
* Commonscat Multimedia: Suryavarman II

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05518/eu\_s\_3375/s3375
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q313298
* Commonscat Multimedia: Suryavarman II

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Dharanindravarman I.a** | **Khemertar erregea**1113-1150 | Ondorengoa**Dharanindravarman II.a** |
**Sartagudako dorrea** edota **Arradako dorrea** Nafarroako Lodosa udalerrian dagoen dorretxe bat da. Gaur egun Lodosako lursailetan egon arren, herrigunetik oso urrun dago, Ebro ibaiaren beste ertzean eta Sartagudako herrigunetik oso hurbil eta mendebaldean dagoen muino batean.

Eraikina
--------

XIV. mendean eraiki zen. Antzina Altamirako kondearen jabetzakoa zen. Oinplano laukizuzena du, harlanduz eraikia dago, eta itxura sendoko eta neurri handietako blokea osatzen du.

Dorreari hiru hormabular sendo dituen oinplano laukizuzeneko eraikin baxu bat gehitu zitzaion. Dirudienez, XVIII. mendea bertan jendea bizi zen eta garai hartan Sartaguda udalerriaren lursailetan zegoen.

Gaur egun guztiz utzia dago eta Lodosako lursailetan kokatzen da.

Ikus gainera
------------

* Nafarroako kultura ondasunak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Nafarroa** |

* Sartagudako dorrea. www.3digitala.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492703
* Commonscat Multimedia: Tower of Sartaguda

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0012357

 |

* Wd Datuak: Q20492703
* Commonscat Multimedia: Tower of Sartaguda
**Roskildeko itsasontzi bikingoen museoa** edo, danieraz **Vikingeskibmuseet**, Danimarkako Roskilde hirian dagoen museo bat da, bikingoen garaiko itsasontziak dituena, Roskildeko fiordoan urperatuta aurkitu zirenak.

Historia
--------

Itsasontziak, nahita urperatuak izan ziren, 1000. urte inguruan, Skudelevekin batera, hiria, etsaien itsasozko erasoetatik babes zezaten. Xedea bete zen, toki nabigagarri nagusiena oztopatua geratu baitzen.

1962an, itsasontzien existentzia adierazi zuten indusketak egin ziren. 5 mota ezberdineko itsasontziak identifikatu ziren, espedizio militar edo komertzialetarako erabiliak.

Museoa
------

Museoa 1969an eraiki zen, fiordoaren ondoan, aurkitutako 5 itsasontziak izateko. Gaur egun, museoan, aurkitutako gerraontzietatik handiena nabarmentzen da, Skudelev IIa, aurkitu zen tokiagatik horrela deitua. Dublinen aurkitu zen 1042an.

Museoaren instalazioak 1997an handituak izan ziren, orain, uharte bat eta portu bat dituelarik, non itsasontzi eskandinaviar eta bikingoen errepliken bilduma bat bisita daitekeen. Errepliken eraikuntza ere ikus daiteke, antzinako eraikuntza teknikak erabiliz.

Erreplika baten eraikuntza museoan.

Ikus, gainera
-------------

* Osloko itsasontzi bikingoen museoa

Kanpo estekak
-------------

* **(Danieraz)****(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1458032
* Commonscat Multimedia: Viking Ship Museum (Roskilde)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133288185
* ISNI: 0000 0001 1514 5286
* BNF: 14615969m (data)
* GND: 10178138-6
* LCCN: n81004639
* SUDOC: 087475820
* **Ondare historikoa**
* FBB: 7396666

 |

* Wd Datuak: Q1458032
* Commonscat Multimedia: Viking Ship Museum (Roskilde)
**Ross Dependentzia** (ingelesez: *Ross Dependency*) Zeelanda Berriak erreklamatzen duen Antartikako eremu bat da. Erpina hegoaldeko poloan duen kasko esferiko batek definitzen du, 160° ekialdetik 150° mendebaldera eta 60° hegoalderaino. James Clark Ross esploratzailearen izena darama Dependentziak. Ross itsasoa aurkitu zuen, Viktoriako Lurraren zati bat eta Rossen izotz-hesi gehiena hartzen dituena. 

Lehenengo aldarrikapena Britainiar Inperioak egin zuen, 1923ko uztailaren 30ean. Ondoren, Zeelanda Berriak egin zuen eskaria. 1959an Itun Antartikoa sinatu zenetik, Ross Dependentzia, Antartikako beste erreklamazio batzuk bezala, haren xedapenen mende geratu da. Hori dela eta, Zeelanda Berriak lurraldeari buruzko administrazio- eta subiranotasun-egintzak gauzatzen ditu, beste herrialde batzuek bertan egiten dituzten jarduerak oztopatu gabe, Zeelanda Berriko legeria aplikatuz, esate baterako, gai kriminalei, herritarrei eta inguruko eremu ekonomikoa ezarriz. Zeelanda Berriaren erreklamazioa lau herrialdek bakarrik onartu dute esplizituki: Australiak, Frantziak, Norvegiak eta Erresuma Batuak, zeinek bere erreklamazioek aldebiko onarpena duten.

2021etik Cindy Kiro, Zeelanda Berriko gobernadore nagusia, Ross dependentziako gobernadore ere bada. Scott baseko burua urtero izendatzen dute Ross Dependentziako gobernuko ofizial. 

Ross Dependentziak posta-zerbitzu propioa du, bildumagileek estimatzen dituzten zigiluekin.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q203073
* Commonscat Multimedia: Ross Dependency

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144379592
* GND: 4704516-4
* LCCN: n90685347

 |

* Wd Datuak: Q203073
* Commonscat Multimedia: Ross Dependency
**Southamptongo gaztelua** Southampton hirian dago Hampshiren, Ingalaterran. Ingalaterrako Normandiar konkistaren ondoren eraiki zen, Test ibaiaren aurrean ipar-mendebaldeko izkinan kokatua, hasiera batean egurrezko muinoan eta kanpoko harresiarekin diseinatua. XII. mendearen amaieran, errege-gaztelua harri bihurtua izan zen, Southamptoneko kaietan zehar egindako ardo-merkataritzan parte garrantzitsua. XIII. mendearen amaieran gaztelua gainbehera etorri zen, baina 1370. urtean Frantziako mehatxuak ekarri zuen Rikardo II.ak berregokitze zabala burutzea. Horren emaitza defensako gaztelu indartsua izan zen, kanioekin hornitutako Ingalaterrako lehenetariko bat. Gazteluak XVI. mendean berriro gainbehera egin zuen eta 1618. urtean jabetza higiezinen salerosleei saldu zen. Hainbat helburuetarako erabili ondoren, XIX. mendearen hasieran jauregi gotiko bat eraiki zutenean, gunea berritua izan zen eta, neurri handi batean, berritua izan zen. Gazteluko elementu gutxi batzuk oraindik ere ikusgai daude Southamptonen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7569104
* Commonscat Multimedia: Southampton Castle

---

* **Ondare historikoa**
* NHLE: 1178677

 |

* Wd Datuak: Q7569104
* Commonscat Multimedia: Southampton Castle
***Rhabdodon*** (eusk. «hortz luzea») dinosauro ornitopodoen genero bat da, Kretazeo Berantiarrean egungo Euskal Herrian bizi zena. Philippe Matheronek espezie tipoa deskribatu zuten 1869an.

*Rhabdodon* generokoak dinosauro lasterkariak ziren: bataz beste 4,5 metro luze, 1,7 garai eta 500 kilo zituztenak. Moko gogor eta zenbait hortz-ilara zituzten.

Aztarnategiak
-------------

Topaturiko lehendabiziko dinosauro espezieetako bat izan zen eta espezimenak egungo Europa osotik hedatu ziren. Lañun ere aztarnak aurkitu zituzten.

Lañuko aztarnak Kretazeo Berantiarrekoak (campaniar berantiarretik behe maastrichtiaraino) dira. Garai hartako bizilekuari dagokionez, adituek badakite bertan txirikorda itxurako ibai bat zegoela, eta itsasoa ere gertu zegoela eta krokodiloak ere aztarnategian ageri direnez, garai hartako klima tropikala edo subtropikala zela jakin dezakegu. 2009an Cheran, Valentziako probintzian, aztarna gehiago topatu zituzten.

Aztarnategi biak garai berekoak omen dira, izan ere, beste dinosauro espezie (*Lirainosaurus* eta *Struthiosaurus*)*, krokodilo aligatoroide (*Musturzabalsuchus *eta* Acynodon*), pterosaurio (Azhdarchidae) eta dortoka (*Dortoka*,* Polysternon *eta* Solemys*) partekatzen baitituzte.*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Brinkmann, W..  (1986). «*Rhabdodon* Matheron, 1869 (Reptilia, Ornithischia): Proposed conservation by suppression of *Rhabdodon* Fleischmann, 1831 (Reptilia, Serpentes). Case 2536» *Bulletin of Zoological Nomenclature* (43): 269-272..
2. ↑   Dinosaurier-Info.de. *Rhabdodon.* .
3. 1 2   Gallego, Juanma.  (2016-10-30). «Dinosauroak nagusi zirenekoa» *Berria*.
4. 1 2   Company, Julio, Pereda Suberbiola Xabier & Ruiz-Omeñaca JI..  (2009). «Nuevos restos fósiles del dinosaurio *Lirainosaurus* (Sauropoda, Titanosauria) en el Cretácico Superior (Campaniano-Maastrichtiano) de la Península Ibérica» *Ameghiniana* 46 (2) ISSN 0002-7014..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q428508
* Commonscat Multimedia: Rhabdodon

---

* **Datu taxonomikoak**
* Paleobiology Database: 38753

 |

* Wd Datuak: Q428508
* Commonscat Multimedia: Rhabdodon
**Santikurutz Gain** Zaraiako mendilerroan dagoen mendietako bat da, Urkuluko urtegiaren inguruan dagoen mendi laukotearengandik gertu dagoena. 830 metroko garaierarekin, inguru hontako bigarren mendirik garaiena da, Orkatzategi mendiaren ondoren.

Irispideak
----------

Bideetako bat, Urkulutik abiatzen da. Arbeko labarra igaroz, Ugaztegira heldu behar da lehenik. Hemen, ezkerretara hartu behar da, Orkatzategitik gertu dagoen bidegurutzera heldu arte. Hemen, Araotzera doan bidea alde batera utzi eta eskuinetara hartu behar da, gorantz. Hemendik pixka batera, ezkerretara doan bide bat dago. Bertatik, tontorrera hel daiteke.

Beste bidea, Araotzetik bertatik abiatzen da. Aurreko bidean aipaturiko Orkatzategi inguruko bidegurutzera heldu behar da. Eta hortik, lehen esan den bide beretik jarraitu, tontorrera heldu arte.

Berezitasunak
-------------

Aitzorrotzek bezalaxe, mendi honek, bere tontorrean, ermita bat du. Ermita honen ematen dio mendiari, duen izena.

Tontorraren mendebaldean, Arbeko labarrean, Ugaztegi dago. Bertan daude Gipuzkoa osoko baserririk garaienak, 640 metrotik gorako garaieran.

Mendiaren beste izen batzuk
---------------------------

Mendi honi, Espillamendi edo Txirikillaleku ere deitzen zaio

Leizezuloak
-----------

Mendi hontan, bi leizezulo garrantzitsu daude. Bata, Gazteluko Urzuloa I, 520 metroko sakonera duena eta Gipuzkoa osoko leizezulorik sakonena dena. Bestea, Gaztelu III da, 444 metroko sakonera duena.

Kanpo estekak
-------------

**(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12267037

 |

* Wd Datuak: Q12267037
**Santiniketan** (bengaleraz: শান্তিনিকেতন) Bolpurretik gertu dagoen herri txiki bat da, Birbhum barrutian, Mendebaldeko Bengalan (India). Rabindranath Tagore idazle indiar ospetsuaren ekimenez sortu zen. Tagorek 1901ean, leku horretan eskola esperimental bat sortu zuen, Visva-Bharati Unibertsitatean bilakatuko zena. Unibertsitate hori Indiako ospetsuenetako bat da. Santiniketan ere milaka bisitari izaten dira urtero, Tagoreren ospeak erakarrita, han idatzi baitzituen bere literatur lan gehienak.

Historia
--------

1891 eta 1901 artean, Rabindranath Tagore bengalar eremuan bizi izan zen, eta garai hori erabakigarria izan zen bere pentsamendu politiko eta sozialaren eraketan; izan ere, han, «bere bizitza osorako konbentzituta geratu zen zibilizazio preindustrialak nagusitasun morala zuela kultura mekanizatu modernoaren aurrean» eta «Indiaren autoerrealizazioa bere herrixketan hasi behar zela». Hausnarketa horretatik sortu zen 1901ean Santineketan izeneko eskola esperimental bat sortzearen ideia. Hain zuzen ere, urte horretan bertan argitaratu zuen Tagorek *Ekialdeko eta mendebaldeko zibilizazioa* izeneko saiakera, non bere ideiak lehen aldiz azaldu zituen, «ondorio guztietarako behatzaile argienetako bat eta Indiako europeizazioaren kritikorik zorrotzenetako bat» bihurtuta. Ekimena 1913an indartu zen Nobel saria irabaztean lortu zuen diruari esker.

Eskola haziz joan zen, Indiako artista eta pentsalari nagusietako batzuk, hala nola Satyajit Ray eta Amartya Sen, bertan ikasi zuten.

Gizateriaren Ondarerako proposamena
-----------------------------------

2010eko urtarrilaren 20an, Santiniketan Indiako Zerrenda Adierazlean inskribatu zen – Gizateriaren Ondare izendatu aurreko urratsa –, kultura-ondasun kategorian (erref. zk.: 5495).

Iruditegia
----------

* Santiniketan GrihaSantiniketan Griha
* Eskultura.Eskultura.
* Kalo Bari - lokatzarekin eta ikatzarekin eraikitako etxea.Kalo Bari - lokatzarekin eta ikatzarekin eraikitako etxea.
* Ghantatala etxea. Kanpaiaren euskarria.Ghantatala etxea. Kanpaiaren euskarria.
* Merkatua.Merkatua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Mishra, Pankaj (2014) [2012]. *De las ruinas de los imperios. La rebelión contra Occidente y la metamorfosis de Asia*. Bartzelona: Galaxia Gutenberg. 333-334; 338-340. or. ISBN 978-84-16072-45-3.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1026431
* Commonscat Multimedia: Santiniketan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139574411
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1026431
* Commonscat Multimedia: Santiniketan
**Ternuako irlandera** (irlanderaz *Gaeilge Thalamh an Éisc* eta ingelesaz *Newfoundland Irish*) Kanadako Ternua uhartean mintzatu eta galduta edo galtzear dagoen irlanderaren dialekto bat izan zen. Ternuako irlanderaren azken hiztunak Avalon penintsulan bizi izan ziren.

Ternuako irlanderak Irlandako hego-mendebaldean mintzatzen den Munstergo irlanderaren antz handia zuen, Ternuako eremu hartara joan ziren irlandar etorkinak nagusiki Waterford, Wexford, Kilkenny, Tipperary eta Cork konderrietakoak baiziren.

Ternuako irlandarren kokapena
-----------------------------

1610-1628 bitartean Ingalaterrako Erresumak errege agiriaren bidez Ternuan zazpi kolonia ezarri zituen, eta Londres hiriburuan egoitza zuten merkataritza konpainiak kolonia horiek populatzeko zelta hizkuntzen hiztunez baliatu ziren. Lehenbiziko kolonoak galesezko hiztunak izan ziren, baina haien artean maiz irlanderaz bakarrik mintzatzen ziren etorkinak ere iritsi ziren. XX. mendearen erdialdea rarte landa eremuetako eguneroko hizkuntza irlandera izan zen. Izatez, XVII. eta XVIII. mendeetan iritsitako irlandar etorkinen % 90 irlandar hiztun elebakarrak zirela frogatuta dago. Epaitegien erregistroek erakusten dutenez, sarri defendatuak nahiz akusatzaileak irlandarerazko hiztun elebakarrak izanik, ingelesezko itzultzaileak behar zituzten: horrek Avalon penintsulan eguneroko hizkuntza moduan irlandera ingelesari gailentzen zitzaiola adierazten du.

2001ko erroldaren arabera, Ternuako hamar gizonek ama hizkuntza gisa gaelera zuten. Halere, *gaelera* izendapenak hizkuntza hori Ternuako irlandera edota Kanadako gaelera (Eskoziako gaeleratik eratorria) ote den ez du argitzen. Memorial University of Newfoundland unibertsitateko ikerleen arabera, Ternuako irlandera XX. mendearen erdialdean galdu omen zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Newfoundland: The Most Irish Place Outside of Ireland, Brian McGinn, the Irish Diaspora Studies scholarly network
2. ↑   LAN 2001 Mother Tongue

Ikus gainera
------------

* Kanadako gaelera
* Algonkin-euskara pidgina

Kanpo estekak
-------------

* Ternua: Irlandatik kanpo irlanderazko toki izen gehien dituen lekua. Brian McGinn. Irishdiaspora.net[*Betiko hautsitako esteka*] **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3235215

 |

* Wd Datuak: Q3235215
**Rodrigo Ponce de León y Alhama**, Cadizko dukea, Arcoseko kondea eta Zaharako markesa izan zen. Militar espainiarra, Cadizko probintzian jaioa 1443an eta Sevillan hil zena 1492ko abuztuak 28an. Errege Katolikoen kapitainik garrantzitsuenetako bat izan zen Granadaren konkistan.

Bizitza
-------

Juan Ponce de Leonen eta Leonor Nuñez del Pradoren bigarren semea, laster hasi zuen bere karrera militarra, bere aitari jarraitzen eta Henrike IV.a Gaztelakoari laguntzen, honen aurka noblezia matxinatu zelarik, Cadizeko setioko ekintzengatik. Erregeak, Cadizko markes izendatu zuen Rodrigoren aita, titulua, Rodrigok berak, bere aita hil baino lehen ere bazeraman arren. Bere aita hil ondoren, bere erregearen alde egiten jarraitzen du Medina Sidoniako Dukeen aurka.

Henrike IV.a hil ondoren, honen alaba Juana la Beltranejaren alde egiten du Isabelen aurka, bere aitaginarreba zen Villenako markesari jarraituz. Baina, gerra amaitzean, Erregina berriaren aurrean aurkezten da, eta honek, barkatu egiten dio eta bere titulu eta pribilegio guztiak berresten dizkio. Isabelen zerbitzuan lortuko zuen Rodrigok loriarik gehien.

Kapitainik nabarmenena izan zen Alhamaren hartzean, ondoren mairuek setiatu zutena eta setiotik salbatua izan zena bere antzinako etsaia zen Medina Sidoniako dukearen partez. Behin Alhama gaztelarren alde ziurtatua geratu zenean, Rodrigok Fernando II.a Aragoikoarekin hitz egin zuen Antequeran, non Santiagoren maisua zen Alonso Cárdenasek konbentzitu zuen.

Armada boteretsu bat antolatu zen Antequeran, non, kapitain bezala, Cadizeko dukeaz gain, Alonso Aguilar, Pedro Enriques eta Santiagoko Maisua agertzen ziren. Kanpaina honetan galdu zituen Rodrigok bere anaietako hiru eta bi iloba, baina, Lucenako guduan, Granadako azken erregea izan zen Boabdil harrapatzea lortu zuten.

Errege Katolikoei, Granadako erregea aske uzteko aholkatu zienetako bat izan zen, eta tronua itzul ziezaiotela, bere aita Muley Hacén eta bere osaba El Zagalen aurkako gerra jarraitu ahal izateko. Azken bi hauek Boabdilen aurka elkartzen direnean, Rodrigok, atsedenik hartu gabe erasotzen ditu, El Zagal ihesean jartzea lortu arte, Granadako emirren artean arriskutsu eta oldartsuena.

Berriz ere, Granadaren setioan protagonista izan zen, Zuabia eta Erreginaren guduetan nabarmenduz. Eta hiriaren errendizioan eta Boabdilek, hiria, errege katolikoei ematean egon zen.

Hil zenean, aberastasun handien jabe zen, baita bere alaba Francisca Ponce de Leónek oinordetu zituen lursail ugarirena ere.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2613606
* Commonscat Multimedia: Rodrigo Ponce de León y Núñez

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 35257823
* ISNI: 0000 0000 4887 6803
* BNE: XX1519768
* BNF: 14606711s (data)
* GND: 119047179
* LCCN: no2005017154
* SUDOC: 120133490

 |

* Wd Datuak: Q2613606
* Commonscat Multimedia: Rodrigo Ponce de León y Núñez
**Strandvägen** Stockholmeko (Suedia) Östermalm barrutiko kale bat da, XX. mende hasierako harrizko etxez osatua, zuhaitzez landatutako bulebar eta lautada batekin. 1,3 km inguruko luzera du, eta *Strandvägskajen* izeneko kaiko pasealekua ere bai.

Historia
--------

 Strandvägen mendebaldean, 1897an, Djurgårdsbron zaharra lehen planoan.
Strandvägen-en aurreko izena *Ladugårdslands Strandgata* zen. Garai horretan, kalea estalpez eta ruinaz betea zegoen, eta zaila zen bertaraino ailegatzea: buelta handia eman behar zen, edo txalupaz joan.  Ladugårdslandet auzoa eraberritu zenean, ingurua erabat aldatu zen eta kalea hiriburuko etorbide nagusietako bat bilakatu zen. 

1877an, Strandvägen Stockholm Djurgårdenekin lotutako tranbien lehen geltokietako bat izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Txantiloi:Bokref

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1512169
* Commonscat Multimedia: Strandvägen

---

 |

* Wd Datuak: Q1512169
* Commonscat Multimedia: Strandvägen
Tlaltecuhtli
**Tlaltecuhtli** antzinako Mesoamerikako jainko bat zen, garai posklasikoko (1200-1519) eskultura eta ikonografian adierazia, nagusiki azteken eta nahuatl hizkuntza hitzegiten zuten beste herri batzuen artean. Tlaltecuhtli espainiarren aurreko Mexikoko herrien pentsamenduak, zeremoniak eta erlijioak erregistratuta geratu ziren zenbait eskuizkribu kolonial mexikarrei esker ere ezagutzen da. Gainera *Historie du Méxique* lanean ere erregistratu zen, XVI. mendean eginiko mexikar kulturari buruzko bilketa bat.

Sorkuntza mito azteketako batzuetan Tlaltecuhtli Laugarren Eguzkia amaitu ondoren itsasoan igerian zebilen itsas munstro bat bezala deskribatzen da, sorkuntzaren aurreko kaosaren pertsonifikazio bat. Quetzalcoatlek eta Tezcatlipocak, suge bihurtuta, bitan zatitu zuten, erdi bat zerua sortzeko eta bestea lurra sortzeko erabiliz. Honen ondoren bere izpirituak bizirik jarraitu zuen, eta noiz behinka giza odola eskatzen du.

Bere izena nahuatlez izenorde maskulino bat den arren, Tlaltecuhtliren irudikapenetako askok ezaugarri femeninoekin erakusten dute, eta ez hori bakarrik, baizik eta baita erditze posizioan ere.

Cihuacoatl, Coatlicue eta Tonatiuhrekin lotzen da.

Berriki jainkosa honen irudia duen monolito bat lurpetik atera da Mexikon, Mexiko Hiriko Tenplu Nagusiaren indusketetan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q524654
* Commonscat Multimedia: Tlaltecuhtli

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 35646831
* GND: 133499774
* LCCN: sh2007005922

 |

* Wd Datuak: Q524654
* Commonscat Multimedia: Tlaltecuhtli
Brontzezko zubia, Italian
*Labirintoa*, Pontevedran
*Behatokia*, Herbeheretan
**Robert Morris** (Kansas City, Missouri, 1931ko otsailaren 9a - Kingston, New York, 2018ko azaroaren 28a) Estatu Batuetako artista bisuala, artista kontzeptuala eta idazlea izan zen. Donald Judd-ekin batera, minimalismoaren adierazle eta teoriko nabarmenetakotzat jotzen da, baina performance, instalazio artistiko eta Land Art gisako artearen kontzeptuen garapenean ere ekarpen handiak egin zituen.

Biografia
---------

1948tik 1950era bitartean ingeniaritza ikasi zuen Kansas Cityko Unibertsitatean, eta aldi berean, hiri horretako Arte Institutura joan zen. Artista gisa San Franciscon hasi zen performanceak egiten eta pintura lantzen, 50eko hamarraldiaren bukaeran. Lehenengo lanetan Pollocken espresionismo abstraktuaren eragin nabarmena du. 1961ean New Yorkera joan zen, eta artearen historia ikasi zuen Hunter Collegen. Han graduatu zen 1963an, Brancusiri buruzko tesiarekin. Pintura utzi eta eskulturara jo zuen ondoren, lan txikiekin. 1961etik 1967ra bitartean, aldiz, pieza handiak osatu zituen; eraikuntza poliedrikoak egin zituen gehienbat. 60ko hamarraldiaren amaieran hainbat artikulu idatzi zituen, minimalismoaren oinarriak adierazten zituztenak. Bakarkako lehenengo erakusketa 1963an egin zuen, New Yorkeko Greene Galleryn. 60ko hamarraldiaren amaieran hainbat saio egin zuen ildo postminimalistei jarraituz; lan horiek hondakin pilekin osatu zituen. 80ko hamarraldian pinturara itzuli zen; lan espresionistak egin zituen, gai tragikoen ingurukoak, Goya eta Turner-en aipamenekin. 90. hamarraldian bere hasierako lanetara itzuli zen. Gaur egun New York bizi eta lan egiten du.

Obra
----

Arte kontzeptualean kokatua, obraren, artistaren, publikoaren eta espazioaren arteko askotariko harremanak aztertu zituen, bereziki obraren sorreraren prozesuan arreta jarriz (*Behatokia*, 1971; *Labirintoa*, 1974). Espresio artistikoan forma sinpleetara jo izan zuen. Bereak ditu honako obra antiformalak: moztutako fieltroekin egindako moldaketak (1967tik aurrera), lur- eta zabor-pilaketak (1968), harrizko blokeak (1977).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Robert Morris*** Aldatu lotura Wikidatan |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q465168
* Commonscat Multimedia: Robert Morris (artist)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 2537280
* ISNI: 0000 0001 1271 2126
* BNE: XX4434174
* BNF: 12301990g (data)
* GND: 118737007
* LCCN: n50005671
* NKC: mzk2005295168
* Tabakalera ID: 48971
* SNAC: w6wd4764
* SUDOC: 031888917
* ULAN: 500020041
* ICCU: TO0V333459
* RKD: 57857
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04273/eu\_m\_3185/m3185
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* MNCARS: url

 |

* Wd Datuak: Q465168
* Commonscat Multimedia: Robert Morris (artist)
**Strangford aintzira** (ingelesez *Strangford Lough*, irlanderaz *Loch Cuan* eta Ulsterko eskozieraz *Strangfurd Loch*) Ipar Irlandako ekialdean dagoen aintzira bat da, Ards penintsulak inguratzen duena. Downeko konderriari dagokio.

Ohiko turismolekua da. Herrixka tradizionalak ditu inguruan eta arrantza leku aproposa da. Honetaz gain itsas kirolak egiten dira (bela, kayak...) eta hegaztiak behatzeko toki aproposa ere bada.

Aintzirak Irlandako itsasoarekin bat egiten duen puntuan, *SeaGen* estazioa dago. Itsasaldien korronteen indarra aprobetxatuz argi-indarra komertziatzen duen lehengo estazioa da. Toki horretan bertan ertz bakoitzean dauden Portaferry eta Strangford arteko ferry zerbitzua dago, gutxienez duela lau mendetatik hona mantendu dena.

Aintziraren iparraldean dago inguruko herririk handiena den Newtownards.

Iruditegia
----------

* Newtownards.Newtownards.
* Portaferry.Portaferry.
* Hen uhartea.Hen uhartea.
* SeaGen estazioa.*SeaGen* estazioa.

Ikus gainera
------------

* Lough

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Strangford aintzirako webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q937070
* Commonscat Multimedia: Strangford Lough

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 246305862
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q937070
* Commonscat Multimedia: Strangford Lough
Nathan Gunn tenorra (berdez jantzita) Papageno rola antzezten.
**Rol** hitza, nazioarteko hitza, aktore batek antzezten duen papera adierazteko erabiltzen da, antzerkian, operan, zarzuelan, bertsolaritzan, edo zineman.

Nazioarteko hitza da, frantsesez *rôle*, ingelesezko *role*, gaztelaniaz *rol*... Euskaraz ere erabilia.

Rol, antzerki lan batean edo film batean, aktore batek antzezten duen zatia izanik, hedaduraz, pertsona batek ohikoa ez duen jarrera, antzezten egongo balitz bezala adierazteko ere erabiltzen da. Adibidez: *Papagenaren **rol**a egiteko soprano on bat behar*. *Ohikoa izaten da irakasleak hartzea moderatzaile **rol**a ikasgeletan antolatzen diren debateetan*. Amuriza ondo moldatu zen erregina **rol**ean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «**rol** - Euskaltzaindiaren Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).

Ikus, gainera
-------------

* Fikziozko pertsonaia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1707847
* **Identifikadoreak**
* GND: 4130478-0

 |

* Wd Datuak: Q1707847
*Roji* *chashitsu*ra eramaten duen lorategia da. Irudian Ise santutegi handia
***Roji*** (露 地), euskaraz «ihintzaz estalitako lurra», japonieraz tearen japoniar zeremonian *chashitsu*ra joateko gurutzatu behar den lorategia adierazteko hitza da. Normalean *roji*k, Japoniako kulturaren araberako xalotasuna erakutsi behar du.

Jatorria
--------

*Roji* ideia garatzeko Sen no Rikyū garrantzitsua izan omen zen. Bere etxean lorategi txiki bat zuen eta izen hori eman zion. Sakaiko bere te-etxerako, heskaiak landatu zituen Setoko Barne Itsasoari buruzko ikuspegia iluntzeko, eta, beraz, gonbidatu bat *tsukubai* lababoaren gainera makurtzen zenean bakarrik ikus zezakeen ikuspegia. Rikyuk Sōgiren bertso bat aipatuz azaldu zuen bere diseinua. Kobori Enshu artista ere horrelako lorategien zale sutsua izan zen.

Ezaugarriak
-----------

*Roji*, oro har, kanpoko eta barruko lorategi batean banatzen da, *machiai* batekin (itxarote-lekua). Ezaugarri tipikoak *tsukubai* (abluzioen konketa), *tōrō* (linterna), *tobi ishi* (mailak) eta ate postigoa dira. Oro har, landare ostentosoak saihesten dira, xalotasuna adierazteko: goroldioa, iratzeak eta hosto iraunkorreko zuhaitzak hobetsiz, nahiz eta sarritan *Prunus mume* eta astigar japoniarrak egon, oso ederrak udazkenean.

Erreferentziak
--------------

Ikus, gainera
-------------

* Japoniar lorategia
* *Chashitsu*
* Tearen japoniar zeremonia
* Sen no Rikyū

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q402729
* Commonscat Multimedia: Roji

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00573581
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q402729
* Commonscat Multimedia: Roji
**Sufrearen bakterio purpurak** edo **kromatialeak** (Chromatiales ordena) fotosintesi bakteriarra burutzen duten bakterioak dira. Fotosintesi bakteriarra edo fotosintesi anoxigenikoa oxigenorik gabeko fotosintesia da, ingurugiro anaerobio batean burutzen dena. Fotosintesi horrek ez du oxigenoa sortzen, sufrea baizik:

 CO2 + SH2 + argia → (CH2O)n + 2S
Fotosintesi honen elektroien emailea ez da ura, SH2 baizik. Horregatik sufrearen bakterio purpurak azido sulfhidrikoa (SH2) duten habitetan bizi dira: iturri sufretsuetan, adibidez. Ohikoak dira ere sulfhidrikoa eta argia duten lakuen eremu anoxikoetan. Oxigenorik gabeko habitat horiek beharrezkoak dira fotosintesi bakteriarra burutzeko.

Bakterio hauen beste ezaugarriak honako hauek dira:

* Proteobakterio guztien antzera Gram negatiboak dira.
* pigmentu fotosintetiko (bakterioklorofilak) eta tilakoide izeneko egiturak dituzte (mintz-sistema intrazitoplasmatikoa)
* urtarrak dira
* purpura kolorea dute, karotenoideek emandakoa
* mugikorrak dira (flageloak dituzte)
* espezie askok nitrogenoaren finkapena burutzen dute

Sufrearen bakterio purpurak ez dira fotosintesi anoxigenikoa egiten duten bakterio bakarrak. Badago beste talde bat (sufrearen bakterio berdeak) fotosintesi bera egiten duena. Azken hauek berde kolorekoak dira (dituzten karotenoideak direla-eta).

Sufrearen bakterio purpurak bi familia handitan sailkatzen dira: Chromatiaceae eta Ectothiorhodospiraceae. Biek ala biek sufrea sortzen dute fotosintesi egiterakoan, baina lehenengoek sufrearen pikorrak bakterioaren barnean pilatzen dituzten bitartean, bigarrengoek ekoiztutako sufrea kanporatzen dute.

Sufrearen bakterio purpurak, zalantzarik gabe, oso zaharrak dira, eta Lur planetaren gainean agertu ziren lehenengo bizidunetakoak dira. Landareen fotosintesia agertu aurretik fotosintesi anoxigenikoa agertu zen, aintzinako Lurrean oxigenorik ez zegoelako eta molekula erreduzituak nagusi zirelako (SH2 tartean). Lehenengo bakterio fotosintetikoak, beraz, materia organikoa ekoizten hasi ziren, baina ez zuten oxigenorik askatzen. Hurrengo urrats ebolutiboa elektroi emaile gisa H2O erabiltzeko gai izan zitezkeen zelulen agerpena izan zen; zelula horiek, gaur egungo zianobakterioen antzekoak, ziur aski bakterio fotosintetikoetatik agertu ziren duela 2.500 milioi urte inguruan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q134239
* Commonscat Multimedia: Chromatiales
* Wikispecies Espezieak: Chromatiales

---

* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 3215
* GBIF: 667
* ITIS: 956206
* NCBI: 135613
* WoRMS: 447741

 |

* Wd Datuak: Q134239
* Commonscat Multimedia: Chromatiales
* Wikispecies Espezieak: Chromatiales
**Rhea konderria** (ingelesez: *Rhea County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Dayton da. 2010eko zentsuaren arabera 31.809 biztanle zituen, Rhea kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Rhea konderriak 871,29 kilometro koadro ditu. Horietatik 54,46 ura dira. Beste 816,82 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 36,51 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 31.809 pertsonetatik 30.490 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.187 dira. 609 beltzak edo afroamerikarrak. 126 amerikar natiboak ziren eta 14 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 128 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 25 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 417 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Rhea County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502377
* Commonscat Multimedia: Rhea County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145431365
* ISNI: 0000 0004 0442 656X
* LCCN: n81139865
* NARA: 10040117
* **Lekuak**
* OSM: 1848197
* TGN: 2001908

 |

* Wd Datuak: Q502377
* Commonscat Multimedia: Rhea County, Tennessee
Abestiaren bertsio instrumentala
***The Foggy Dew*** (euskaraz *Ihintz Lanbrotsua*) irlandar abesti abertzale, nazionalista edo errepublikar ospetsua da. Bere sortzailea Charles O'Neill apaiza izan zen. Abesti honek 1916ko Irlandar Bazko Altxamenduaren kronika moduko bat egiten du, nola irlandar adoretsu batzuk Irlandaren aldeko borrokari ekiten dioten, bai eta nola bitartean une horretan irlandar gazte asko eta askok Lehen Mundu Gerran beren biziak galtzen dituzten, horregatik abestian Suvla eta Sud-El-Bar turkiar gudalekuen aipamenak egiten dira. 1916ko Dublingo Posta Bulego Nagusiko gertaeretan esku hartu zuten irlandar abertzale historikoen izenak ere aipatzen dira, esate baterako Cathal Brugha edo Patrick Pearse.

Hitzak
------

*As down the glen one Easter morn to a city fair rode I*
*There Armed lines of marching men in squadrons passed me by*
*No pipe did hum nor battle drum did sound its loud tattoo*
*But the Angelus Bell o'er the Liffey's swell rang out through the foggy dew*

*Right proudly high over Dublin Town they hung out the flag of war*
*'Twas better to die 'neath an Irish sky than at Suvla or Sud-El-Bar*
*And from the plains of Royal Meath strong men came hurrying through*
*While Britannia's Huns, with their long range guns sailed in through the foggy dew*

*'Twas England bade our Wild Geese go, that small nations might be free;*
*Their lonely graves are by Suvla's waves or the fringe of the great North Sea.*
*Oh, had they died by Pearse's side or fought with Cathal Brugha*
*Their graves we'd keep where the Fenians sleep, 'neath the shroud of the foggy dew.*

*Oh the night fell black, and the rifles' crack made Perfidious Albion reel*
*In the leaden rain, seven tongues of flame did shine o'er the lines of steel*
*By each shining blade a prayer was said, that to Ireland her sons be true*
*But when morning broke, still the war flag shook out its folds in the foggy dew*

*Oh the bravest fell, and the Requiem bell rang mournfully and clear*
*For those who died that Easter tide in the spring time of the year*
*And the world did gaze, in deep amaze, at those fearless men, but few,*
*Who bore the fight that freedom's light might shine through the foggy dew*

*As back through the glen I rode again and my heart with grief was sore*
*For I parted then with valiant men whom I never shall see more*
*But to and fro in my dreams I go and I kneel and pray for you,*
*For slavery fled, O glorious dead, when you fell in the foggy dew.*

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Paddy Reilly eta The Dubliners taldearen "The Foggy Dew" abestiaren bertsioa
* Luke Kellyren "The Foggy Dew" abestiaren bertsioa
* "The Foggie Dew" abestia entzuteko sakatu hemen. The Wolfe Tones taldearen bertsioa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2500085

 |

* Wd Datuak: Q2500085
**San Migel bazeliza**, Gipuzkoako Legazpi udalerriko Motxorro auzoan dagoen baseliza bat da. Legazpitik Oñatirako bidean dago, Mirandaolako burdinolaren parean.

Historia
--------

Usadioaren arabera, Legazpiko antzinako parrokia nagusia zen, gaur egungo Andre Mariaren Jasokundearen eliza eraiki arte. Jada agirietan 1556an bazegoela erregistratua dago

Bere aurrealdeko etxean Domingo Agirre misiolaria bizi izan zela suposatzen da.

Eraikina
--------

Eskuineko horman puntu erdiko arkua duen sarrerako atea eta hiru gezileiho aurki daitezke. Barruan ezaugarri ezberdinek atentzioa deitzen dute: hala nola zoru artistikoek, adreiluz.

Ospakizunak
-----------

San Migek egunean (irailaren 29an) legazpiarrak baselizara meza entzuteko asmotan hurbiltzen dira.

Meza goizeko hamaiketan gauzatzen da eta beronen ostean, bizilagunek bertaratuei salda, txorizoa, odolkia eta ardoa eskaintzen diete. Festa astean zehar erortzen denean, herriko ikastetxeek haurrak bertara eramaten dituzte.

Bidean behera goazela, bide kontra San Migel, San Markos eta San Sebastiani eskainitako santutxo topa daiteke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Motxorroko San Migel baseliza, Kulturweb.com

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q66818451

 |

* Wd Datuak: Q66818451
Ameba bat
**Rizopodoak** edo **sarkodinoak** izaki protista zelulabakar talde heterogeneoa da. Guztiak dira zelulabakarrak, batzuek estalkia dute eta beste batzuek ez. Euren ezaugarri garrantzitsuena pseudopodoak dituztela da, hau da, deformagarriak diren kanpo apendizeak, gutxi irauten duten eta zelularen gainazalaren luzaeraz sortzen direnak. Pseudopodo hauek mugitzeko erabiltzen dituzte, edo elikagai solidoak lortzeko. Protozoo guztien artean sinpleenak dira, baina agian ez dira primitiboenak. Batzuek barne edo kanpo eskeletoak dituzte, kalkareoak edo silizeoak. Bakuolak dituzte liseritarako, heterotrofoak dira eta enkistatzeko gaitasuna dute.

Ez da talde natural bat, eta gaur egungo sailkapenetan ez da erabiltzeko, baina biologiako testu liburu askotan agertzen da, klaseo edo filum gisa, orokorrean Protozoo izeneko talde handiagoaren barruan. Lehen bertan Ameboidea, Foraminifera, Radiolaria eta Heliozoa sartzen ziren. Espezie tipikoa *Amoeba proteous* zen.

Euren pseudopodoen formaren arabera hiru azpiklase bereizten ziren:

* Lobosea - Pseudopodoek lobuloak osatzen dituzte.
* Filosea - Pseudopodoen harixkak osatzen dituzte.
* Granoreticulosa - Pseudopodoak adarkatuak eta elkargurutzatuak dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10360436
* Wikispecies Espezieak: Rhizopoda

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4190338-9
* LCCN: sh85113715
* NKC: ph138402
* **Datu taxonomikoak**
* GBIF: 108740563
* ITIS: 43849
* Paleobiology Database: 71294
* WoRMS: 1279

 |

* Wd Datuak: Q10360436
* Wikispecies Espezieak: Rhizopoda
**Stewart konderria** (ingelesez: *Stewart County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Dover da. 2010eko zentsuaren arabera 13.324 biztanle zituen, Stewart kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Stewart konderriak 1.276,89 kilometro koadro ditu. Horietatik 87,23 ura dira. Beste 1.189,66 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 10,43 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 13.324 pertsonetatik 12.719 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 250 dira. 187 beltzak edo afroamerikarrak. 75 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 135 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 201 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Stewart County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q501954
* Commonscat Multimedia: Stewart County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125500754
* LCCN: n81092195
* **Lekuak**
* OSM: 1847643
* TGN: 2001917

 |

* Wd Datuak: Q501954
* Commonscat Multimedia: Stewart County, Tennessee