recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Urdin heraldikoa** izenak dioen bezala, heraldikan erabiltzen den koloreetako bat da. Urdin bizi bat da.

Testu heraldiko batzuetan, kolore honi beste modu hauetara erreferentzia egiten diote:

* Zafiroa
* Urdin argia

Beroetan erabiltzen den koloreetako bat da.

Irudikapena
-----------

Urdin bizi bat da. Kolorearen irudikapenerako, ez dago bere ezaugarrien definiziorik testu heraldikoetan. Koloreen zenbaki definizioko sistema guztiak egungoak dira.

Zuri-beltzean irudikatzeko, grabatuak, lerro horizontal paraleloak erabiltzen dira

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Urdin heraldikoa
* **(Gaztelaniaz)** Kolore heraldikoak
* **(Gaztelaniaz)** Esmalte heraldikoak
* **(Gaztelaniaz)** Heraldika

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1785501
* Commonscat Multimedia: Azure (blue in heraldry)

---

 |

* Wd Datuak: Q1785501
* Commonscat Multimedia: Azure (blue in heraldry)


|   | Urdinak |   |
| --- | --- | --- |
| Urdina | Erregezkoa | Itsas urdina | Heraldikoa | Anila | Elektrikoa |
|   |   |   |   |   |   |
| Ziana | Ziana (CMYK) | Turkesa | Oztina | Zeru-kolorea | Aquamarina |
|   |   |   |   |   |   |
68°16′10.80″N 22°39′16.32″E﻿ / ﻿68.2696667°N 22.6545333°E﻿ / 68.2696667; 22.6545333

*Artikulu hau Enontekiöko herrixkari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Muotkajärvi (argipena)».*
**Muotkajärvi** (iparraldeko samieraz: *Muotkejávri*), Enontekiö udalerri finlandiarreko herrixka bat da. Hetta eta Palojoensuu herri nagusien artean dago, Enontekiöko aireportutik oso hurbil eta izen bera daraman aintziraren ertzean. Udalerriko herrixka asko eta asko bezala, oso etxebizitza gutxi dauzka eta herritarrek, Hetta hiriburura joan behar izaten dute zerbitzuen bila.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263897

 |

* Wd Datuak: Q12263897


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Enontekiöko herrixkak** |  |
| Hettako elizaHettako elizaEnontekiöko aireportuaEnontekiöko aireportua**Hetta** • Jatuni • **Kaaresuvanto** • Kelottijärvi • Ketomella**Kilpisjärvi** • Kultima • **Kuttanen** • **Leppäjärvi** • LuspaMarkkina • Maunu • Muotkajärvi • Näkkälä • Nartteli • **Nunnanen**Palojärvi • **Palojoensuu** • **Peltovuoma** • Raittijärvi • RopinsalmiSaivomuotka • Sonkamuotka • Vähäniva • **Vuontisjärvi** • Yli-Kyrö |
**Tulare konderria** (ingelesez: *Tulare County*) Kaliforniako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Visalia da. 2010eko zentsuaren arabera 442.179 biztanle zituen, Tulare kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Tulare konderriak 12.532,05 kilometro koadro ditu. Horietatik 37,39 ura dira. Beste 12.494,66 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,03 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 442.179 pertsonetatik 412.000 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 268.065 dira. 5.497 beltzak edo afroamerikarrak. 3.323 amerikar natiboak ziren eta 370 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 14.204 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 641 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 6.144 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109686
* Commonscat Multimedia: Tulare County, California

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 155949191
* ISNI: 0000 0004 0638 923X
* LCCN: n81071611
* NARA: 10037011
* **Lekuak**
* OSM: 396459
* TGN: 1002956

 |

* Wd Datuak: Q109686
* Commonscat Multimedia: Tulare County, California
*Artikulu hau Europako ibaiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Mur».*
**Mur** (alemanez) edo **Mura** (kroazieraz, eslovenieraz edo hungarieraz) Europako Erdialdeko ibaia da.

Ibilbidea
---------

Erdialde Ekialdeko Alpeetako Hohe Tauern mendikatean jaiotzen da 1.898 metrotako altueran. 480 kilometro luze da eta zatirik handiena Austrian egiten du, 330 kilometro inguru. Bidean zeharkatzen duen hiri handiena Graz da.

Ondoren 95 kilometro egiten ditu Eslovenian, hauetatik 67 Austria eta Kroaziarekiko muga zehazten duelarik. Azken zatia Kroazia eta Hungariaren arteko muga markatzen du, azkenik urak Drava ibaian isuriz.

Ibaiak zeharkatzen dituen hiri aipagarrienak Austrian daude; Leoben, Graz eta Leibnitz. Esloveniako eta Kroaziako herriak oso txikiak dira.

Ibai adarrak
------------

Honako hauek dira Mur ibaiaren ibaiadar nagusiak:

* Mürz ibaia (Austrian), 98 km.
* Sulm ibaia (Austrian), 83 km.
* Ščavnica ibaia (Eslovenian), 56 km.
* Ledava ibaia (Eslovenian), 76 km.
* Trnava ibaia (Kroazian), 47 km.

Ustiaketa
---------

k.a. IV mendetik aurrera izan dira uretako errotak Mur ibaiaren ertzetan. Errota bereziak dira, uraren gainean ezarrita baitaude eta urak gurpil handi bat mugitzen du. Aintzinako teknologiaz baliatu ziren eslaviarrak eta magiarrak ere eta 1930. hamarkadan oraindik errota ugari ari ziren lanean ibaiean zehar. Gaur egun bakarrak irauten du, Babič errotak (eslovenieraz: *Babičev mlin*), Veržej herrian.

1772an urrea ustiatzen ere hasi ziren, Mur ibaiak ugari baitzekarren, baina gaur egun kopurua ez da nahikoa honen inguruko jarduera bat sortarazteko.

Austria aldean hainbat zentral hidroelektriko daude Mur ibaian.

Iruditegia
----------

* Mur ibaiaren iturburua.Mur ibaiaren iturburua.
* Leoben (Austria).Leoben (Austria).
* Graz (Austria).Graz (Austria).
* Babič errota.Babič errota.
* Drava ibaiarekin bat egiten duen unea.Drava ibaiarekin bat egiten duen unea.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *159. araua.*  Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2013-07-06).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q204040
* Commonscat Multimedia: Mur River

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 234353050
* BNF: 169359554 (data)
* GND: 4210286-8
* LCCN: sh87002198
* NKC: ge399687
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 44008

 |

* Wd Datuak: Q204040
* Commonscat Multimedia: Mur River
Mons Meg kanoia
Burdineko hodia
**Mons Meg** Erdi Aroko kanoi bat da, Edinburgheko gazteluan (Eskozia) dagoena.

Historia
--------

### Izenaren jatorria eta kanoia egitearen arrazoia

1449ko ekainean, Filipe III.a Burgundiakoak kainoi erraldoi bat eraikitzeko agindua eman zuen, ingelesek eskoziarren aurka abiatu zuten gerran haiek izutu eta mendean hartzeko asmoz. Edo horixe dio behintzat arma itzelaren jatorriari buruzko teoria onartuenak. Garai hartan ez zioten izen berezirik eman, baina VII. mendetik aurrera *Mons Meg* izenez egin zen ezagun. "Mons" kanoia probatu zuten kokaguneetako baten izena da, eta "Meg" Danimarkako Margareten omenez jarri omen zioten.

### Kanoiaren ezaugarriak

Kanoia osatzeko hiru urte eta erditik gora eta 1.536 libera –garai hartan, dirutza– behar izan zituzten. Arma 4,6 metro da luze eta ia zazpi tona pisatzen du. 519 milimetroko kalibrea izanda, 183 kiloko balak ehunka metrotara jaurtitzeko ahalmena zuen. Burgundiako dukearen asmoa tiro bakarraz edozein harresi suntsitu eta etsaia mendean hartzea zen. Eta tiro gutxi eginda horretarako gai zela erakutsi zuen, Nigel Tranterren arabera: historialari eskoziarrak Threave gazteluko zulo ikaragarriak kanoiak eragin zituela uste zuen. Tiro egin ondoren kanoiak ordubete baino gehiago behar baitzuen hoztu eta berriro tiro egiteko prest egoteko. Baina *Mons Meg* osatzerako gerra amaitua zen.

### Kanoiaren arazoak

Horrez gain, garaiko arma suntsigarriena pisutsuegia zen praktikan. Gutxienez 50 pertsona behar ziren hura muntatu eta erabiltzeko, eta hogeitik gora mando batetik bestera mugitzeko; beti ere, distantziak oso luzeak ez baziren. Horrenbestez, zortzi urte baino ez zituen eman zerbitzuan eta gutxitan erabili zuten, kostu izugarriari etekinik ia atera gabe.

### Ondorengo erabilera

Mons Meg Edinburgo Gazteluan 1680ko hamarkadan, bere egitura modu argian azalduta
Hala Burgundiako dukeak kanoitzarra Eskoziako James II.a erregeari eman zion opari. Handik aurrera, Edinburgoko gazteluko zeremonietan soilik erabili zuten, azkenekoz 1680an, Albany eta Yorkeko dukeari ongi etorria egiteko.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4  Nagore Irazustabarrena, «Erdi Aroko Heriotzaren Izarra», *Argia*, 2010-07-25, CC-BY-SA lizentzia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q952412
* Commonscat Multimedia: Mons Meg

---

 |

* Wd Datuak: Q952412
* Commonscat Multimedia: Mons Meg
**Santa Maria delle Carceri** (euskaraz: «Espetxeetako Andre Maria») Prato (Toscana, Italia ) hiriko basilika bat da, Giuliano da Sangallo arkitektoak eraikia 1485tik aurrera.

Historia eta ezaugarriak
------------------------

Prato hiriko kartzela publikoa (*carceri*) zegoen tokian, miraria izan omen zen 1484an: horman margotutako Andre Mariaren irudi batek bizia hartu zuen herriko haur baten begietan, eta horregatik eraiki zen bertan eliza. Lanak ordurako Prato kontrolatzen zuen ondoko Florentziak bideratu zituen, eta Lorentzo Medici Florentziako nagusiak bere arkitekto faboritoa, Giuliano da Sangallo, jarri zuen lanetan, Florentzian ezarritako azken ideia arkitektonikoak ekarriz.

Pizkundeko arkitekturak Italian probatutako bide berrietako baten lehen adibideetakoa da: greziar gurutzeko planoa aukeratu zuen Sangallok. Lotura formal estilistikoa du Filippo Brunelleschik Florentziako Pazzi kaperarekin egindako lanarekin. Bietan elementu komunak daude dit hala nola kanpoaldean estalki konikoarekin amaitutako kupula txikia, danborreko farola zirkularrak eta moldura orokorra barrutik eta kanpotik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   *The Architecture of Humanism: A Study in the History of Taste* (Londres i Nova York, 1914)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1714149
* Commonscat Multimedia: Santa Maria delle Carceri

---

 |

* Wd Datuak: Q1714149
* Commonscat Multimedia: Santa Maria delle Carceri
**Santo Tomas eliza** Untzitibarreko Naxurieta lekuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da, erromaniko estiloan.

Eraikina
--------

Landa-arkitektura erromaniko berantiarreko ale interesgarria da. Eliza nabe bakarrekoa da, fajoien gaineko kanoi zorrotz erdi batez estalia; zirkuluerdi-formako absidea du, barnealdeko arku itsu hirukoitzarekin, eta hagaburutxo apainduak eta zutabeerdiak ditu kanpoaldeari atxikita. Une berean, bataiarria dago, bere arkuteria eta irudi apaingarriekin. Koruaren karelak gotiko berantiar baten lana erakusten du. 1610ean Martin Urnizak erretaularen pintura egiteko konpromisoa hartu zuen. Tenpluaren barruan, Basabeko Andre Mariaren tailu gotikoa dago, izen bereko ermitatik datorrena.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | NAXURIETA.*  (Noiz kontsultatua: 2021-12-16).

Ikus, gainera
-------------

* Naxurieta
* Untzitibar

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110606347

 |

* Wd Datuak: Q110606347
Pieter Bruegel Zaharraren "Misantropoa" margoa.
**Misantropia** (grezieratik μίσω (miso): «gorroto dut», eta άνθρωπος (anthropos): «gizon, gizaki») gizakiaren aurkako jarrera orokorra mantetzea da. Misantropo bati gizakiak, espezie bezala ez pertsona zehatzetan, ez zaizkio gustatzen, muturreko kasutan gorroto ditu. Gorroto hori modu desberdinez erakutsi daiteke: sarkasmoaren bidez, gizartearen kritikaz eta, batzutan, hilketen bidez. Misantropiaren antonimoa filantropia da.

Literaturan misantropiaren inguruko liburu ezagunena Molièreren *Le Misanthrope ou l'Atrabilaire amoureux* da.

Misantropia patologikoa
-----------------------

Muturreko kasuetan, misantropiaren ondorioz, hilketa masiboak gertatu dira. Esaterako, 1922an, Carl Panzramek 20 pertsona hil zituen. Washingtongo espetxetik hauxe esan zuen: "Gizateriari gorroto diot. Jendea bortxatzen eta hiltzen disfrutatzen dut". Beste kasu ezagun bat, hau ere AEBetakoa, 1999an Columbine Institutuan jazo zen, hamahiru pertsona hil zituztenean, ondoren hiltzaileek buruaz beste egiteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Carl Panzram: la horrorosa vida del "peor criminal que haya existido"

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Misantropiaren definizioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q219645
* Commonscat Multimedia: Misanthropy

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 123149191 (data)
* LCCN: sh85085971
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* CIE-9: 301.7

 |

* Wd Datuak: Q219645
* Commonscat Multimedia: Misanthropy

Ikus, baita ere
---------------

* Filantropia
Morrioi bat.
**Morrioia** XVI. mendeko Gaztelan agertu zen kasko mota bat zen, antzinako zaldunen burua babesten zuena. Bere forma apur bat konikoa zen, eta ohi, ia ebakitzailea zen gangar bat zuen. Hegal zabala ere bazuen, altxatua eta barku formakoa, aurretik eta atzetik punta zorrotz batean amaitzen zena. Tontorrean, ia beti kurboa izaten zena, kako, azazkal edo botoi bat edo punta zorrotz bat izaten ohi zuen.

Morrioia ohi infaneteriak edo peoiek erabiltzen zuten arren, zaldun eta pertsonaia nabarmenek ere erabiltzen zuten, kasketa baino arinagoa baitzen eta aurpegia agerian uzten baitzuen arnasa errazago hartzeko.

  

Modu herrikoian soilik Urrezko Mendeko tertzio espainiarrekin eta Amerikaren konkistatzaileekin lotua, morrioia Europako herrialde gehienetan erabili zen XVI. eta XVII. mendeetan.

Morrioia almendra erdi formako kasko bat zen, kolpeak labainarazteko. Bere barnean, gurutzatutako hiru edo lau lokarrizko kapazo txiki bat zuen, buruan eusten zirenak eta kaskoari aireztatzea ematen ziotenak, kolpe bertikalak arintzeaz gain. Ia erabat horizontalak ziren hegal batzuk kolpe bertikalak garondora, belarrietara edo aurpegira ez iristen laguntzen zuten.

Espainiar tertzioetan, pikari eta arkabuzarien ekipamendu defentsiboaren zati ziren, baina ez musketariena, kapela txanbergoagatik aldatu zutenak.

Egungo infanterian kono formako kapela moduko bat zen, hegalik gabe eta biserarekin, metro laurden baino apur bat gehiagoko altuera zuena eta bere tontorra konoaren zatiketa zena. Hulez edo zola estalkia zuen ehunez estalitako kartoizkoa zen. Gaur egun, soilik Vatikanoko Suitzar Guardia Pontifizioak erabiltzen du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q868749
* Commonscat Multimedia: Morion

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300036813

 |

* Wd Datuak: Q868749
* Commonscat Multimedia: Morion
**Uremia** urearen odol-maila altuak eragiten duen gaixotasun larria da, giltzurruneko gutxiegitasun baten ondorioz agertu ohi dena. Giltzurrunen jarduera okertzen denean giltzurrunek ez dute urea xurgatzen, hau ez da gernuarekin kanporatzen eta odolean pilatzen da. Pilaketa horrek heriotzaraino eraman dezake gaixoa.

Uremiaren ondorioz agertzen diren sintomen artean buruko mina, goragaleak, okadak, hipotermia eta hipotentsioa, anemia, buru-nahasketa, letargia eta koma aipa daitezke.

Giltzurruneko gutxiegitasuna uremiaren kausa nagusia izan arren, beste faktore batzuek ere uremia eragin dezakete: proteina asko duen dieta bat jarraitzea, odoljario gastrointestinalak, deshidratazioa, hainbat botika hartzea, pielonefritisa, etab.

Giltzurruneko gutxiegitasunari aurre eginez (dialisia, giltzurrun-transplantea...) tratatzen da uremia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13365776
* Commonscat Multimedia: Uremia

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11959726p (data)
* LCCN: sh85141368
* NDL: 00575462
* NKC: ph138143
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* DOID: DOID:4676
* CIE-10: N19
* DiseasesDB: 26060
* eMedicine: 245296
* MeSH: D014511

 |

* Wd Datuak: Q13365776
* Commonscat Multimedia: Uremia
X10 kaleko artista euskaldunak txantiloiaren teknikarekin marraztutako irudiak, Ekain eta Santimamiñeko zaldi eta bisonteak 21. mendera ekarriz.
**Txantiloi artea** kaleko artearen aldagaietako bat da, graffitiaren aldagai bat, zeina bere ingelesezko izenarekin ere ezaguna dena: **stencil** edo **stencil art**.

X10 artista euskaldunaren aburuz, "txantiloi edo *stencil*-a teknika bat besterik ez da, paper, kartoi edo dena delakoan irudi bat moztu eta hori oinarri bezala erabilita spray-ez margotzea, bukaeran zuloetatik pasatu den margoa bakarrik markatua gelditzen delarik".

Munduko kale-artisten artean, ezagunena den Banksyk sarri erabiltzen duen teknika da.

Iruditegia
----------

* Zulatutako txantiloia, dagoeneko eraibilia.Zulatutako txantiloia, dagoeneko eraibilia.
* Txantiloien bidez margotzen Artelekun, Donostian.Txantiloien bidez margotzen Artelekun, Donostian.
* Mezu soziopolitikoa txantiloi bidez egina, AHTren aurka, Bilbon.Mezu soziopolitikoa txantiloi bidez egina, AHTren aurka, Bilbon.
* Erandioko horma batean, 2012an.Erandioko horma batean, 2012an.
* Polizien musua, Banksyk txantiloi teknikaz egindako lana.Polizien musua, Banksyk txantiloi teknikaz egindako lana.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «X10: stencil edo txantiloi artearen maisu euskaldun bat» *sustatu.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-09-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15218879
* Commonscat Multimedia: Graffiti stencils

---

 |

* Wd Datuak: Q15218879
* Commonscat Multimedia: Graffiti stencils
**Miraculous : Les Aventures de Ladybug et Chat Noir** (euskaraz: «Miraculous: Ladybug eta Cat Noir-en abenturak»), baita ere ezaguna Miraculous Ladybug edo gaztelaniazko itzulpenean bezala *Prodigiosa Ladybug*, telebista frantseseko animazio digitalezko telesaila da, Thomas Astrucek sortua eta Jeremy Zagek ekoiztua. Zag Entertainment eta Method Animation estudioen koprodukzioa da, Toei Animation, De Agostini Editore eta SAMG Animationekin kolaborazioan. Telesailak Estatu Batuetako superheroien, animazio japoniarraren eta Belgika zein Frantziako historiaren ezaugarriak ditu.

Sinopsia
--------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Marinette eta Adrien pertsonaien istorioa kontatzen du, biak hamabost bat urteko nerabeak dira eta Ladybug eta Cat Noir izeneko superheroi bihurtzeko gaitasuna dute, hurrenez hurren. Superheroi bihurtu daitezke "mirakulu" izeneko bitxi magiko batzuen ahalmenari esker. Ladybug marigorrietan inspiratutako heroia da eta sormenaren ahalmena dauka eta Cat Noir katu beltzean eta suntsitzeko ahalmenean oinarritutako heroia da. Biak beraien ahalmenak erabiltzen dituzte Paris mehatxatzen duten gaitzetatik eta gaizkileetatik babesteko. Gaizkile horien burua Gabriel da eta superheroiek egiten dutenaren antzeko moduan supergaizkile bihurtzen da.

### Denboraldiak

Telesaila osatzen dituzten atalak, orokorrean, ez daude ordena kronologiko baten menpe. Hala ere, denboraldi batetik bestera ordena kronologiko ez oso zehatz bat jarraitzen da eta atal gutxi batzuk jarraipena dute beste atalen batean. Dena dela, ordena kronologikoa zehazten joan ohi da denboraldiak aurrera egin ahala, horregatik, azkeneko atalak ulertu ahal izateko aurreko zenbait ikusi behar dira.

Lehen denboraldian superheroiak aurkezten zaizkigu eta horiek izaten dituzten abenturetan ardazten da telesaila. Superheroi horien jatorria eta helburua bertan aurkezten dira eta atal batetik bestera ia ez dago ordena kronologikorik. Bigarren denboraldian telesaileko gaizkileek ahalmen garatuagoak dituzte eta hortaz, superheroi berriak aurkezten zaizkigu, beti ere bigarren planoan mantenduko direnak. Bigarren denboraldiaren amaieran gaizkile nagusi berri bat aurkezten da eta telesailak poliki-poliki ordena kronologiko zehatzago bat eta gaitegi garatuago bat hartzen du. Hirugarren denboraldian jada esan daiteke denboraldi barruko ordena bat dagoela, nahiz eta zehatza ez izan, supergaizkileak hainbat ataletan zehar plan zehatz bat jarraitzen baitu. Hirugarren denboraldia da telesailaren barneko historian eta telesaila bera osatzen duen unibertsoan gehien sakontzen duena.

Atalak
------

Telesaila hiru denboraldik osatzen dute, bakoitzak hogeita seina atal dituela. Atal bakoitzak, gutxi gorabehera, hogeita bat minutuko iraupena du. Laugarren eta bosgarren denboraldiak iragarriak eta produkzioan daude.
**Urtzi Urrutikoetxea Vacas** (Bilbo, Bizkaia, 1977ko urriaren 12a - ) idazle, kazetari, bertsolari eta blogaria da.

ETBko albistegietan eta hainbat kazetatan aritutakoa: *Euskaldunon Egunkaria*, *Berria*, *Gara*, *Jakin*, *Argia*, *Bertsolari*, *Nora* eta *Zazpi Haizetara* besteren artean. *Euskaltzaindia*ri dokumentala ere egin zuen eta produktore lokal eta itzultzaile gisa ere jardun izan da, besteak beste, Rex Bloomstein ingelesaren *An independent mind* dokumentalean eta Letoniako telebistak Euskal Herriari buruz egindako erreportajean. Free-lance legez munduko hainbat herrialdetan egin du: *Guatemala*, *Mexiko*, *Haiti*, *Puerto Rico*, *Kolonbia*, *Venezuela*, *Turkia*, *Irak*, *Kurdistan*, *Georgia* (*Abkhazia* eta *Hego Osetia* barne), *Moldavia*, eta Europa eta Afrikako beste herrialde askotan. Berlinen eta Istanbulen berriemale ere izan da.

Hiru poesia-liburu (*Borroka galduetatik gatoz, Gaur ere ez du atertuko* eta *Utzidazu karmina kentzen* ), bidaia-liburu bat eta eleberri bat argitaratu ditu euskaraz eta Berlin
hiriari buruzko gida-liburua gaztelaniaz, Garako Mugalari bilduman. Bertsolaritza ere landu izan du, eta Xabier Amurizaren gidaritzapean 2006an argitaratutako Bizkaiko Bertsogintza IV liburuan parte hartu du. Euskal PEN Klubeko kide ere bada, eta elkarte horretako buru 2012tik.

Bibliografia
------------

### Poesia liburuak

* "Borroka galduetatik gatoz" 1997, Susa
* *"Gaur ere ez du atertuko"* 1998, Arabako Foru Aldundia
* *"Utzidazu karmina kentzen"* 2000, Kutxa

### Poema solteak

* "Pinta bat Tennents" (1997)
* "Galdera" (1997)
* "Muxar demokratikoak" (1997)
* "Bidxotza" (2000)
* "Dei en amorear os libros á beira da cama"
* "Unha pequena frauta toca"
* "He apilado los libros junto a mi cama"
* "Una pequeña flauta toca"

### Narrazioa

* *"Auzoak"* 2005, Susa

### Saioa

* *"Afrika Express"* (2008, Elkar)

Ikus, gainera
-------------

* Bizkaiko idazleen zerrenda
* Bilbo Handiko idazleak

Kanpo loturak
-------------

* Literaturaren Zubitegian
* Idazlearen blog pertsonala

* *«Malin benetako gosea ikusi genuen, horrek markatu egiten zaitu», dio Urtzi Urrutikoetxeak*
* *«Datorrena hartzeko, galderak egin eta entzuteko prest egotea da bidaiatzea»*
* Elkarrizketa Urtzi Urrutikoetxeari Argia astekarian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7901373
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 41343481
* ISNI: 0000 0000 5930 6769
* Literaturaren Zubitegia: 162
* BNE: XX1223824
* LCCN: nb2001024696
* SUDOC: 152563334
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 136809
* Lur: 05911/eu\_u\_0924/u0924

 |

* Wd Datuak: Q7901373
**Uruapan**, ofizialki **Uruapan del Progreso** Mexikoko Michoacán estatuan dagoen hiria da. Ahuakatearen Mundu Hiribua izenarekin ezagutzen zaio. Uruapan udalerriaren burua da. 2020aren zentsuaren arabera 299.523 biztanle zituen; horren arabera Michoacángo 2. hiririk jendetsuena da, eta Mexikoko 60. hiririk jendetsuena. Juan de San Miguel fraideak sortu zuen 1533an.

Klima epela eta landaredi oparoa du, oso egokia basogintzarako eta nekazaritzarako, batez ere ahuakate-laborantzarako; fruitu horrek eskualdean duen ekoizpen handiaren ondorioz, hiria prozesatzen duten enpresa ugari biltzen ditu. Produktu horiek Amerika, Asia eta Europako herrialdeetara esportatzen dira.

Uruapan Tierra Caliente eskualdearen eta Tarasca ordokiaren arteko lotura-puntutzat hartzen da. Hainbat parke, monumentu kolonial eta natural ditu, gune turistiko nagusietako bat izanik. Gainera, Michoacángo ekonomia-, finantza-, merkataritza-, hezkuntza- eta zerbitzu-gune garrantzitsua da.

Indigenak
---------

Uruapaneko hizkuntza indigena bateko hiztun gehienak purépechazkoak dira, guztira 15.127 hiztun.

Auzoak
------

Uruapan bederatzi auzo ditu:

* La Magdalena
* San Miguel
* San Pedro
* San Juan Evangelista
* San Juan Bautista
* Los Tres Reyes
* La Santísima Trinidad
* San Francisco
* Santo Santiago

Iruditegia
----------

* San Francisco Paris eliza.San Francisco Paris eliza.
* Cascada Parke Nazionala.Cascada Parke Nazionala.
* Maringiak dantzatzen.Maringiak dantzatzen.
* Hiriaren ikuspegia.Hiriaren ikuspegia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Uruapan udalerria.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Udaletxearen webgune ofiziala.
* **(Gaztelaniaz)**:10 gauza egiteko Uruapanen.
* **(Gaztelaniaz)**:Webcams Urapanen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q399270
* Commonscat Multimedia: Uruapan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127844340
* LCCN: n80139426
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q399270
* Commonscat Multimedia: Uruapan
Txinpantze bat idazteko-makina baten aurrean.
**Tximino infinituaren teoremak** dioenez, tximino batek teklak ausaz sakatzen baditu teklatu baten gainean denboraldi infinitu batez, ia ziuraski, azkenean, edozein testu idatzi ahal izango du. Ingelesek Shakespeareren *Hamlet* adibidetzat erabiltzen dute, tximinoek sortu dezaketen obraren adibide gisa. Hala ere, unibertso behagarria guztiz betetzen duten tximinoek Shakespeareren Hamlet bezalako lan oso bat idazteko probabilitatea hain da txikia, ezen unibertsoaren adina baino magnitude luzeagoko ehunka mila ordenako aldi batean gertatzeko probabilitatea oso baxua baita (baina teknikoki ez da zero). Testuinguru horretan, terminoa zentzu zehatza duen termino matematikoa da ia, eta "tximinoa" ez da tximinoa, *ad infinitum* letren ausazko sekuentzia baten sorkuntzaren metafora baizik.

Jatorrizko ideia Émile Borelek planteatu zuen 1913an, *Mécanique Statistique et Irréversibilité* liburuan. Borelek esan zuen milioi bat tximino egunean hamar orduz mekanografiatuko balira, munduko liburutegirik aberatsenetako liburuetan jasotakoaren antzeko zerbait ekoiztea oso gertagaitza zela, eta hala ere, konparazio batera, are sinesgaitzagoa litzatekeela estatistikaren legeak bortxatuak izatea, azaletik bada ere. Borelentzat, tximinoen metaforaren helburua gertakizun izugarri gertagaitz baten tamaina irudikatzea zen.

1970aren ondoren, tximuen irudi ezaguna infinituraino hedatu zen, tximu kopuru infinitu batek denbora tarte infinitu batez mekanografiatuko balute testu irakurterraza sortuko zutela esanez. Baina bi infinituetan tematzea gehiegizkoa da. Idazmakina baten gainean tekleo infinituki exekutatuko lukeen tximu hilezin bakar batek edozein testu idatz lezake, gainera, testu guztiak infinitu aldiz sortuko lirateke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Frantsesez)** «Citation de Émile Borel» *Webescence Citations* (Noiz kontsultatua: 2020-04-21).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q487132

 |

* Wd Datuak: Q487132
**Tximistako zubia**, Gipuzkoako Ordizia udalerrian dagoen zubi bat da, Goierri eskualdean. Oria ibaia zeharkatzen duten udalerriko zubietako bat da. Gudarien etorbideak zubia zeharkatzen du. Bestalde, berarekiko paraleloki eta metro eskasera oinzubi bat du.

Izena
-----

Tximista errotatik hartu du izena. Garai batean, Errotazar izeneko errota Itsasondo eta Ordiziako indar elektrikoa edo argindarra lortzeko erabili zen eta horregatik errotak *Tximista errota* izena jaso zuen.

Zubia
-----

Ordizian herriguneko ibilgailu trafikoarentzat ezinbesteko garrantzia duen zubia da, orain dela gutxi arte herrigunean Oria ibaia zeharkatu eta Ordiziako herrigunea eta Bustuntza, Otegi Enea eta Altamira auzoak elkarlotzen zituen zubi bakarra baitzen, bide batez, baita Ordiziako herrigunea eta Zaldibia eta Gaintzara doan errepidea ere.

Ondoren, XXI. mendearen hasierarekin batera, Ordiziako iparraldean, Bustuntza eta San Joan auzoak Oria ibaia zeharkatuz elkarlotzen dituen ibilgailu trafikoarentzako beste zubi bat eraiki da, bai eta hirugarren oinzubi bat ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Tximista, Ordizia Toponimoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q64212417

 |

* Wd Datuak: Q64212417
Jon Kabat-Zinn.
***Mindfulness*** edo **arreta osoa** (edo **ezagueraduna**) orainaldian gertatzen diren barne- eta kanpo-bizipenetara norberaren arreta eramateko prozesu psikologikoa da. Meditazioan jardunez gara daiteke edo bestelako teknikak erabiliz. Adigaia palierazko "sati" hitzaren itzulpenetik dator, osagarri esanguratsua dena tradizio budista batzuetan. Mendebaldean azken aldiotan daukan harrera ona neurri handi batean Jon Kabat-Zinn estatubatuar idazleari eta *"Mindfulness meditation in everyday life"* 1994ko bere liburuari zor zaie. Beste egile ezagun batzuk vietnamdar Thich Nhat Hanh eta Daniel Goleman dira.

Ongizatea edo osasunarekin oso lotuta dago, norbanakoengan aplikatuta edo giza taldeetan, ospitaleetan, lantokietan, ikastetxeetan eta abar. Aitzitik, gehiegizko kezkek eta hausnarketek estresera edo buruko gaixotasunetara eraman dezakete, hala nola hersturara eta depresiora. Psikologia klinikoak eta psikiatriak 1970eko hamarkadatik ezarpen terapeutikoak garatu dituzte *mindfulnessean* oinarrituta, drogomenpekotasun edo beste adikzio batzuk, min fisiko edo psikologikoa edota lehen aipatutako asaldurak arintzeko edo kontrolatzeko. Halaber helduen edo umeen emozioak kudeatzeko tresna ere izan daiteke. Errukiaren adigaiarekin ere bat dator.

Erlijioaren psikologia eta metafisika
-------------------------------------

Budismoarekin estuki lotuta dago, vipassana praktika modernoekin hain zuzen ere, eta askapenaren biderako lehenengo urratsa da. Laburbilduta, esperientzia sentsoriala etengabean begiratzean datza, bost zentzumenetan arreta ipiniz, eta modu horretan portaera obsesiboak eta birjaiotzak prebenitzeko.

Transzendentzia kontzeptu metafisikoan oinarritzen da halaber, eta Henry David Thoreau, Ralph Waldo Emerson, Margaret Fuller eta Walt Whitman XIX. mendeko egileek urratutako bidetik abiatzen da.

Halaber, Mendebaldeko kultura kristau mistikoan ere mugimendu honen aztarnak topatu ditzakegu XVI. mendea eta XVII. mendean, meditazioaren tradiziotik Frantzisko Saleskoa eta Inazio Loiolakoa edo otoitz kontenplatiboan, Joan Gurutzekoa eta Teresa Ávilakoaren bidez.

Islameko sufismoa eta bere aldaera derbitxea mistika honetan ere sailkatu dezakegu.

Ikus, gainera
-------------

* Espiritualtasuna
* Zainketa aringarrietako glosarioa

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**Jon Kabat-Zinn "Center for Mindfulness" webgunean.
* **(Gaztelaniaz)**Vicente Simón-en webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q341045
* Commonscat Multimedia: Mindfulness

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX5629396
* BNF: 16578854c (data)
* GND: 4297929-8
* LCCN: sh2015000815
* SUDOC: 184184347
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D064866

 |

* Wd Datuak: Q341045
* Commonscat Multimedia: Mindfulness
**San Prudentzio Ikastetxeko kalea** Gasteizko Alde Zaharreko kale bat da.

Kokapena
--------

Alde Zaharraren mendebaldeko mendi-magalean dago, San Bizente Paulekoaren kalean hasten da, San Frantzisko Xabierkoaren kantoiaren parean, eta Frantzia kaleraino iristen da.

Luzera
------

100 metro inguruko luzera du. Ezkerreko espaloian 1 zenbakiraino iristen da eta eskuinekoan 6raino.

Historia
--------

Henrike Knörr eta Elena Martínez de Madina Salazarrek idatzitako "Toponimia de Vitoria I – Gasteizko toponimia I" (Euskaltzaindia, 2009) liburuaren arabera 1887eko urriaren 12an eman zion Udalak izena era ofizialean, kalean bertan egoitza zeukalako ikastetxeak, gerora umezurtz-etxea izango zena.

Trafikoa
--------

Trafikorako irekita dago, norabide bakarrean, San Bizente Paulekoaren kaletik Frantzia kalera.

### Aparkalekua

Ezin da aparkatu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q57385174
* Commonscat Multimedia: Calle del Colegio de San Prudencio, Vitoria-Gasteiz

---

 |

* Wd Datuak: Q57385174
* Commonscat Multimedia: Calle del Colegio de San Prudencio, Vitoria-Gasteiz
Txillardegi etxea Antigua auzoko plano batean (1900).
**Txillardegi etxea** Gipuzkoako Donostiako Antigua auzoan zegoen. XIX. mendearen bukaeran eta XX. mendeko hasieran Antiguako erdi-erdian zegoen etxerik ederrena zen **Txillardegi etxea**. Antigua auzo modernoan 2019an *plaza nagusia* dagoen tokian bertan zegoen aspaldiko **Txillardegi etxea** (Gaskonia plaza edo Txillardegi plaza ere deitua).

Josu Tellabideren arabera, Txillardegi toponimoaren aipamenik zaharrena 1719. urtekoa da. Urte hartan Berwick-eko dukeak Donostia setiatu eta suntsitu zuen eta egin zituen kalteen ebaluazioaren zerrendan agertzen da **Txillardegi**. Lauko Aliantzaren Gerrak (1717–1720) eragin zuzena izan zuen Euskal Herrian. Berwickeko dukearen armadako gerlariak Lapurdin eta Nafarroa Beherean izan ziren finkatuta. Herritarrei gehiegikeriak eragin zizkieten, eta protestak ozen adierazi zituzten. 1719ko apirilean Berwickeko duke frantsesak Lapurditik Bidasoa gurutzatu zuen 20.000ko armada baten buru, eta Gipuzkoa, Bizkaia eta Araba okupatu zituen.

Frantziako militarra zen Berwickeko Dukeak aipatu zuen lehenengoz **Txillardegi** izena 1719an.
1935eko planoetan Txillardegi etxea oraindik agertzen zen, baina 1946koan ez da agertzen.

Jose Luis Alvarez Enparantzak Txillardegi ezizena hartu zuen 1952ean. Inguruan jaio zen eta.
1952. urte inguruan Jose Luis Alvarez Enparantza ingeniari eta hizkuntzalariak etxearen izena hartu zuen ezizentzat, inguruan jaio eta bizi baitzen txikitan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Txillardegiri omenaldia» *Irutxuloko Hitza* 2019-01-07 (Noiz kontsultatua: 2019-01-13).
2. ↑   **(Ingelesez)** Veyrin, Philippe.  (2011). *The Basques of Lapurdi, Zuberoa, and Lower Navarre; Their History and Their Traditions.*  Center for Basque Studies; University of Nevada, 211 or. ISBN 978-1-877802-99-7..
3. ↑    Tellabide, Josu.  (2018). «Antiguako Txillardegi, historia luzeko etxea» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2019-01-29).

Ikus, gainera
-------------

* Txillardegi
* Txillardegi (murala)
* Txillardegi Plaza (Donostia)
* Txillardegi-Hausnartu sariak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61070805

 |

* Wd Datuak: Q61070805
**Samuel Colman** (Portland, Maine, 1832ko martxoaren 4a - New York, 1920ko martxoaren 26a) estatubatuar margolaria izan zen, Hudson Ibaiaren Eskolako kidea.

New Yorken bizi izan zen txikitatik eta Asher Brown Durandekin ikasi zuen margolaritza. Bere lanak lehen aldiz 1850ean erakutsi zituen Diseinuko Akademia Nazionalean eta 1854an estudio bat ireki zuen New Yorken.

Hudson Ibaiaren Eskolak eragindako paisaiak margotu zituen, baita estilo erromantiko batekin ere. Ohiko bidaiaria izan zen eta Europako eta Mediterraneoko portu eta hiriak margotu zituen. Baita gazteluak, zubiak, arkuak eta akueduktuak ere. 1870eko eta 1880ko hamarkadetan Amerikako mendebaldeko paisaiak ere margotu zituen.

1866an Amerikako Akuarela Elkartearen sortzaileetako bat izan zen, eta 1867tik 1871ra buru izan zen. Akuafortean eta barnealdeen diseinuan ere aritu zen, Asiako dekorazio-objektuak bildumatu zituen eta geometriari eta arteari buruzko liburuak idatzi zituen.

Iruditegia
----------

* Storm King on the Hudson (1866)*Storm King on the Hudson* (1866)
* Late November in a Santa Barbara Cañon, California (c.1888)*Late November in a Santa Barbara Cañon, California* (c.1888)
* On the Viga, Outskirts of the City of Mexico (1892)*On the Viga, Outskirts of the City of Mexico* (1892)
* Finish — First International Race for America's Cup, 8. August 1870Finish — First International Race for America's Cup, 8. August 1870

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1751436
* Commonscat Multimedia: Samuel Colman

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 28214692
* ISNI: 0000 0000 8210 9325
* GND: 131849484
* LCCN: n83134723
* SNAC: w6bc41n5
* ULAN: 500031860
* Open Library: OL1211505A
* RKD: 95750
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1751436
* Commonscat Multimedia: Samuel Colman
**Tuterako Museoa** Tuterako Decanal jauregian kokatutako Tuterako eta Erriberako ondarearen museoa da. 2000. urteko ekainaren 26an inauguratu zen, 1997 eta 2001 artean eraikinaren zaharberritze lanak egin ondoren eliz barrutiko etxe eta museo bilakaturik. Museoa Decanal jauregiak, Apezpiku jauregiak eta katedraleko klaustroak osatzen dute.

Eraikina
--------

XV. mende amaieran gotiko-mudejar estiloan eraikitako adreiluzko eraikuntza da. Eraikinaren fatxada nagusiak erdi puntuko arkuz osaturiko ate bat du. Lehen pisuan, berriz, italiar estiloko leiho errektangular bat du. Nahiz eta XV. mendeko eraikinak gaur egungo tamaina izan, XVIII. eta XIX. mendeetan hainbat birmoldaketa egin zitzaizkion eraikinari. Merced kaleko fatxadaren ertzean dekorazio mudejarraren zati bat mantentzen du. 1883 arte dorre mudejar bat zuen eraikinak.

Eraikinaren barrualdean aipagarria da igeltsuzko nerbioak dituen gangadun otoitz-kapera, baita gela pribatuetan kontserbatu diren egurrezko zola eta kasetoidurak.

Museoa
------

Museoa gaien eta teknika artistikoen arabera banatua dago :

* San Diónisen kapera
* Ataria
* Klaustro erromanikoa
* Urregintza gela
* Arkeologia gela
* Ornamentuen gela
* Eskulturen gela
* Margoen gela
* Erretaulen gela

Artelan esanguratsuak
---------------------

* Tuterako katedraleko klaustroa
* Urre-koloredun toskazko ataifora islamiarra
* San Lukasen Taula gotikoa
* Jeronimo Boschi egozten zaion XVI. mendeko azken judizioaren margoa
* Vicente Berdusánen oihal gaineko olio-pintura
* Rafael Juan de Monzonek eginiko Tornamirako Erretaula
* Domingo de Segura Otazolak eginiko Don Martin de Susmaren Erretaula

Kanpo loturak
-------------

* www.palaciodecanaldetudela.com **(Gaztelaniaz)**
**Tuterako udaletxea** Nafarroako Tutera udalerriko Udalaren egoitza da. Tuterako Alde Zaharrean dago, Plaza Zaharran, Tuterako katedralaren alboan. Udalaren egoitza diren eraikinak XV. mendekoak dira eta Mosen Pierres de Peraltakoak eraikitako "Almudí Etxeen" gainean altxatu ziren. Udal egoitza bi eraikinez osatua dago, nagusia Plaza Zaharrekoa da eta bigarrena Rua kalekoa.

Historia
--------

Udalaren eraikin nagusia edo udaletxea 1490ean eraiki zen. Bigarren eraikina 1575koa da, eta 1490ean eraikitako etxe baten zimentuen gainean eraiki zen. Eraikin hauek zaharberritze eta eraldatze ugari izan dituzte, XVII. XIX. eta XX. mendeetan, 1994an erabateko zaharberritzea egin zitzaion, honi esker fatxada, ezkaratzea, sotoak eta areto nobleak berreskuratu ziren.1562tik 1841era udalareen eraikin nagusiko sotoa kartzela publiko gisa erabilia izan zen.

Eraikina
--------

Eraikin nagusia, Plaza Zaharrera begira dagoena, hiru solairutako eraikina da, eta arkupedin galeria eta zurezko teilatuondoa ditu, honen fatxada 1800ean neoklasiko estiloan zaharberritu zen, eta oraintxuki beste behin ere zaharberritua izan da. Antzinako eraikinetik fatxada nagusiko hormartea eta bere ezkaratzea nahiz Batzar Aretoa mantendu dira, bai eta bere soto berezia ere (XVI. mendetik XIX. mendera kartzela publikoa izana). Udaletxearen barnean honakoak nabarmentzen dira: Batzar Aretoa, antzina Sekretuaren deitua, eta XVII. mendean hiriko Kontseiluaren batzarrak ospatzeko erabilia. Gaur egungo eraikinaren ezaugarri nagusiena da. Oinplano laukizuzeneko areto zabala da, 1919a neoberpizkundeko estiloaz apaindua, igeltsulan dotore, friso, ispilu, margolan eta beirateez betea. Solairu noblean, eta Batzar Aretoaren alboan, Alkatetza, Idazkaritza Orokorra eta Batzar Aretoa daude (Udala).

Bigarren eraikina, Rua kalera begira dagoena, XVI. mendearen amaierakoa da. Bere fatxadak XVI. mendearen amaierako armarria du. Zati handi bat udal administrazioaren bulego orokorren egoitza izateko gaitua dago.

Ikus, gainera
-------------

* Tuterako politika

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5714958
* Commonscat Multimedia: Town hall of Tudela

---

 |

* Wd Datuak: Q5714958
* Commonscat Multimedia: Town hall of Tudela


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Nafarroa** |
Merindadearen kokapena Nafarroan.
Merindadeko udalerriak.
**Tuterako merindadea** Nafarroako hegoaldean dagoen lurraldea da. Hiriburua Tutera da, eta Erriberako eskualdearen zati gehiena barne hartzen du. Ebro ibaiak zeharkatzen du.

23 udalerrik osatzen dute, 1526,7 km²-ko azalera dauka eta 93.000 biztanle zituen 2011an (97.457 2014an).

Geografia
---------

### Kokapena

Mugakideak hauek ditu: iparraldean Zangozako merindadea eta Erriberriko merindadea, mendebaldean Errioxako probintzia eta hegoalde eta ekialdean Cinco Villas (Zaragozako probintzia).

### Inguru naturala

Merindadearen ekialdean Errege Bardea dugu, biosfera erreserba izendatua. Basamortuzko paisaia idorra da, muinoek ("cabezos") osatutakoa.

Udalerriak
----------

1. **Tutera**: 35.026 biztanle (2011an).
2. Corella: 7.925.
3. Cintruenigo: 7.819.
4. Castejón: 4.163.
5. Cascante: 3.971.
6. Murchante: 3.785.
7. Ribaforada: 3.688.
8. Cortes: 3.255.
9. Alesbes: 2.922.
10. Ablitas: 2.649.
11. Zarrakaztelu: 2.565.
12. Fustiñana: 2.550.
13. Valtierra: 2.492.
14. Arguedas: 2.366.
15. Buñuel: 2.347.
16. Fitero: 2.210.
17. Cadreita: 2.099.
18. Cabanillas: 1.477.
19. Monteagudo: 1.134.
20. Mélida: 730.
21. Barillas: 188.
22. Tulebras: 124.
23. Fontellas

Ekonomia
--------

Lodosako ubidea eta Bardeakoari esker, ur hornidura zabalduta dago Erriberako nekazaritza sostengatzeko, jarduera ekonomiko nagusia dena. Ortuak emandako fruituen artean Nafarroako zainzuria dugu, besteak beste.

Erriberako ardoa Nafarroa Jatorrizko Izendapena hartzen du, nahiz eta udalerri batzuek Errioxa Jatorrizko Izendapena jasotzen duten.

Industria upeltegi, olio eta kontserbagintzako erdiko enpresetan dago.

Kultura ondasunak
-----------------

* Tuterako gaztelua, katedrala, alde zaharra, Sta M Madalena eliza, Uharteko markesaren jauregia, San Adriango markesarena eta Monreal dorrea
* Ablitasko gaztelua
* Belver errota eta San Joan eliza (Cabanillas)
* Nabaskoze etxea (Cintruénigo)
* Torrecilla mausoleoa, Arte Sakratuaren museoa (Corella) eta Arrese etxea (Corella)
* Cortesko gaztelua
* Fiteroko monasterioa
* El Bocal (Fontellas)
* Tulebrasko monasterioa
* La Torraza (Valtierra)
* Olibako monasterioa (Zarrakaztelu)
* Martzillako gaztelua

Ikus, gainera
-------------

* Nafarroako merindadeen zerrenda
* Tuteraldea

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Tuterako merindadearen mapa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3571309
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 19748

 |

* Wd Datuak: Q3571309
Messinako *Fontana di Orione*.
**Giovanni Angelo Montorsoli** (Florentzia, 1507 – 1563ko abuztuaren 31) italiar elizgizon, eskultore eta arkitekto manierista izan zen.

Montorsoli Michelangeloren estiloko eskultore manieristen ordezkari izan zen, eta Andrea Ferrucci (ziur asko haren irakasle), Silvio Cosini eta Giovanni Rustici artisten hurbilekoa. Behin baino gehiagotan lan egin zuen Michelangelorekin, eta Florentziako San Lorentzo basilikako sakristia berrian San Kosme egin zuen Andre Mariaren ondoan.

Sannazaro poetaren hilobia egin zuen, bestalde, Napoliko *Santa Maria del Parto a Mergellina* elizarako (1530). Lan horri lasaitasun klasikoa antzematen zaio oraindik ere. Dena dela, Michelangeloren eragina Genoako San Mateo elizako *Pietatea* (1543) lanean ikus daiteke, eta batez ere, Sizilian egin zituen hainbat iturritan: *Fontana di Orione* (1553, Messina) eta, gehienbat, *Fontana del Nettuno* (1557, Messina), Eszilaren buztan bihurriarekin -Berniniren barrokismoaren aitzindari-. Lan ugari eta era askotakoak egin zituen. Ospe handia izan zuen antzinako estatuen berritzaile gisa, eta Laokoonteren zaharberritzea ere agindu zioten. Jaietarako apaingarriak eta hilobiak ere ugari egin zituen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2012/11/10 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Montorsoli*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27040
* Commonscat Multimedia: Giovanni Angelo Montorsoli

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 121583387
* ISNI: 0000 0001 1776 7214
* BNE: XX1056692
* BNF: 131807308 (data)
* GND: 118583808
* LCCN: n82258155
* SUDOC: 03530801X
* ULAN: 500032802
* ICCU: NAPV041860
* RKD: 57444
* **Bilduma digitalak**
* Museo del Prado: 142a1620-3a59-4ca7-8c09-ebe733f7ffbf

 |

* Wd Datuak: Q27040
* Commonscat Multimedia: Giovanni Angelo Montorsoli
**Samsu-Iluna** (amorriteraz: *Shamshu*; baita ere *Samsuiluna, Šamšu-iluna* edo *Schamschu-iluna*) Babiloniar Inperioko erregea izan zen, K.a. 1749 eta K.a. 1712 bitartean gobernatu zuena.

Bizitza
-------

Hammurabi ospetsuaren semea zen. Haren erregealdian, Babiloniar Inperioak probintzia ugari galdu zituen. Larsako Rim-Sin II.aren aurka borrokatu zen. Borrokaren zatirik gehiena, Elamen eta Sumerreko mugan gertatu zen, Rim-Sin II.a hartua eta exekutatua izan aurretik. Berak ere, gerran zehar, Ur eta Uruk hiriak partzialki suntsitu zituen.

Iluma-Iluk, Isingo azken erregea izan zen Damiq-Ilishuren semea zela sinestaraziz, Samsu-Ilunaren aurkako matxinada sortu zuen Sumerren. Iluma-Iluk Sumer hegoaldeko Nippurren askapena lortu zuen. Elamgo errege zen Kutir-Nahhuntek ere, Samsu-Iluna eraso zuen, hau garaituz, eta Elam, berriz ere, Babiloniagandik independente bihurtu zen.

Samsu-Ilunaren agintaldian, kasitarrek Babiloniar Inperioa inbaditu zuten lehen aldiz, K.a. 1741ean. Hau, Gandash buruzagiaren agindupean gertatu ei zen, kasitarrek Babiloniaren konkistatzaile gisa gogoratu baitzuten, Gandashen agintaldian kasitarrekin zerikusia duen ebidentzia testualik ezagutzen ez den arren.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Hammurabi** | **Babiloniako erregea**K.a. 1749-K.a. 1712 | Ondorengoa**Abi-Eshuh** |
**Montnegre eta Korridoreko Parke Naturala** (katalanez: *Parc del Montnegre i el Corredor*; gaztelaniaz: *Parque del Montnegre i el Corredor*) Kataluniako Mendilerro Litoralean dago, Espainian, Maresme eta Vallès Oriental eskualdeen artean. Parkeak, gutxi gorabehera, 15.000 hektareako hedadura hartzen du Korridoreko Mendilerroak eta Montnegreko Mendiguneak eratzen dute, Korridoreko eta Montnegreko mendiguneak, Vallgorguina eta Arenyseko errierek banatuak daude.

Korridoreko Mendiguneko mendirik garaiena, Corredor da, 642,2 metrorekin. Montnegreko handiena, berriz, Turó Gros da, 766,1 metrorekin.

Parke natural honen inguruan aurkitzen diren herriak, honako hauek dira:

* Sant Celoni
* Llinars del Vallès
* Vallgorguina
* Vilalba Sasserra
* Arenys de Munt
* Dosrius
* Fogars de la Selva
* Mataró
* Palafolls
* Pineda de Mar
* Sant Cebrià de Vallalta
* Sant Iscle de Vallalta
* Tordera

Kanpo estekak
-------------

* **(Katalanez)**Parkearen webgunea Bartzelonako Diputazioan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3324705
* Commonscat Multimedia: Serres de Montnegre-el Corredor

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 7667763-1
* **Lekuak**
* OSM: 2064811

 |

* Wd Datuak: Q3324705
* Commonscat Multimedia: Serres de Montnegre-el Corredor