recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Negu nuklear**rak balizko klimaren aldaketa global bati egiten dio erreferentzia. Etorkizun hipotetiko batean, baldintza batzuk sortuz gero, gertatuko litzatekeen fenomeno globalari egiten dio erreferentzia.

Eguzki izpiek atmosfera zeharkatuko ez balute, planetako batez besteko tenperatura jaitsiko litzateke.
Termino hauek gerra hotzaren testuinguruan zabaldu ziren. Balizko leherketa nuklear askoren ondorioz gure planetan sortuko liratekeen aldaketa guztien multzoari **negu nuklear** izena ezarri zitzaion. Klimaren ereduak esaten du haziko liratekeela hamaika sute. Hiroshiman eta Nagasakin 1945ean gertatu zena gogoan, leherketa nuklear asko bateratsu gertatuko balira negu nuklear txiki bat sortuko litzateke. Suteek ekarriko lukete ke tona asko atmosferara isurtzea eta horren ondorioz, berotegi efektuaren kontrako efektuak sortuko lirateke. Atmosfera kez zikinduta egonik, eguzki izpiek ez lukete lur-azala eta itsasoa azken hamarkadetan bezala berotuko eta lurraren tenperatura jaitsiko litzateke.

  

Kalkulatzen da suteek kanporatuko luketen ke beltza estratosferaraino iritsiko litzatekeela. Zientzialariek uste dute basoko-suteen eraginez negu nuklear txikiak sortuko liratekeela. Epe labur batean tenperaturetan nabarmentzeko moduko jaitsiera egongo lirateke. Sumendien erupzioen eraginez estratosferara kanporatuko litzatekeen sulfatoa eta beste gas batzuek atmosferaren egitura eta gardentasuna aldatuko lukete. Gas horiek eguzki izpientzako hesia izango lirateke.

Gaur egun, sateliteen jarraitzearen ondorioz,estratosferako aerosolen kea eliminazioa 2 hilabetekoa da.Baina existitzen da estratosferako egoera berri bat ez esprai eta aerosolen kea ez direla kenduko epe horretan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19921
* Commonscat Multimedia: Nuclear winter

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q19921
* Commonscat Multimedia: Nuclear winter
Eskuzko esne-ateratzekoa.
**Esne-ateratzekoa** (**esnea ateratzeko tresna** gisa ere ezaguna) ama-esnea ateratzeko erabiltzen den eskuzko edo gailu elektrikoa da.

Erabiltzeko arrazoiak
---------------------

Batzuetan komeni da esnea ateratzea haurrak zuzenean kontsumitu gabe; eskuz edo bitarteko mekanikoen bidez. Behin aterata, haurtxoek biberoien bidez kontsumi dezakete esnea.

Esnea ateratzea egokia izan daiteke kantitateari dagokionez esnea ekoizteko arazoei aurre egiteko. Esne-ateratzekoak erabiltzeak ekoizpen txikia duten emakumeen edoskitzea estimula dezake, eta baliagarria izan daiteke, halaber, haurtxoak unean bertan behar duen kopurua gainditzen duen esnea biltzeko; esne gehiegi dutenean bularreko hanturazko uneak barne.

Esnearen eskuzko ateratzea edo mekanikoa baliagarria izan daiteke ama haurrarekin fisikoki egon ezin denean baina edoskitzea jarraitu nahi duenean: haurra jaioberrien zainketa intentsiboetako unitate batean sartuta dagoenean edo ama lanera itzultzen denean. Esne-ateratzekoa erabiltzea bereziki ohikoa da gurasoen eta familiaren baimenak edoskitrzaro osoa estaltzeko adina denbora ez duten testuinguruetan.

Esne-ateratzekoek gurasoek zailtasunak izaten dituzten faseetan lagundu dezakete haurtxoari edoskitzea arrakastaz emateko, fisikoki elkarrekin daudenean. Adibidez, haurrak bularrari lotzeko zailtasunak dituenean edo, besterik gabe, bere esfortzuaren bidez esne nahikoa atera ezin duenean.

Amarentzat ere mesedegarria da, izan ere, batzuetan haurrak nahikoa edoskitzen ez duenean, bularreko esne pilaketak mina sor dezake.

Azkenean, Esne-ateratzekoa erabiltzeko beste arrazoi bat ama-esnea ematea da, arrazoi desberdinengatik beren amengandik esnea jaso ezin duten haurtxoentzat.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Promoción de la lactancia materna. Elección, uso y mantenimiento del sacaleches.
* **(Gaztelaniaz)**Como usar un sacaleches, limpieza y métodos de extracción.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q427017
* Commonscat Multimedia: Breast pumps

---

 |

* Wd Datuak: Q427017
* Commonscat Multimedia: Breast pumps
**Errenaga Txiki** Aralarko mendilerroan dagoen mendi bat da. Ez da oso mendi garrantzitsua eta, mendizale askok, konturatu gabe pasa dezakete mendi honen tontorra. Izan ere, Errenaga mendiaren aurretontorra da, eta, Errenaga bera bezala, Nafarroa eta Gipuzkoa arteko mugan bertan dago.

Irispideak
----------

Mendi honen tontorrera iristeko, Errenagara doan bide berbera hartu behar da, hau da, Guardetxetik abiatu, eta, lehenik, Intzazelaiko lautadetara heldu. Beste igoera baten ondoren, Mandarrate izeneko pasabidera heltzen da, eta, ezkerretara, Ormazarretako lautadak utziz, Saltamuñoko atakara heldu behar da, Errenagaren tontorrean bertan. Beherago daude babeslekuak. Eskuinetarantz hartu eta Errenaga Txikiren tontorrera iristen da.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16517071

 |

* Wd Datuak: Q16517071
**Eneko Abrego Txopeitia** (Andoain, Gipuzkoa, 1965 - ) Inoren Ero Ni taldean abesten duen euskal abeslaria da. Bere ibilbide musikala BAP!! taldearekin hasi zen 1980ko hamarkadan. Bi talde hauetan jotzeaz gain, Dut, Anari edota Negu Gorriak taldeekin ere kolaboratu izan du.

Bizitza
-------

Karrera musikala BAP!! taldean hasi zuen 1984an, abeslari gisa.

Bartzelonan emandako kontzertu batean agertokitik salto egin eta bizkarrez erortzean lesio bat izan zuen, eta kontzertua bertan bera utzi behar izan zuen.

Xabier Ansa eskalatzailearekin zuen harremana oso estua zen, hainbat kanta elkarrekin sortuak ziren. Baina Xabier Ansaren heriotza ustekabean iritsi zen, eta horregatik BAP!!-en azkeneko kontzertua berari eskaini zioten.

1996an taldea desegin zen Jomes-ek (gitarra) belarrian arazoak zituela eta.

2002an Andoainen Inoren Ero Ni taldea sortu zuen Drake, Mikel Abrego (anaia) eta Borjarekin batera. Egun oraindik talde honetan dabil abeslari gisa.

Diskografia
-----------

### Bap!!

* Babarruna ta Aza Popularra (Autoekoizpena, 1986).
* Bidehuts eta Etxehuts (Basati diskak, 1988).
* Zuria Beltzez (Basati Diskak, 1992).
* Lehertzeko garaia (Esan Ozenki, 1994).
* Bazen (Metak, 2003)

### Inoren Ero Ni

* *Inoren Ero Ni* (Metak, 2004)
* *Gronhölm* (Bidehuts, 2008)
* *Fosbury* (Bidehuts, 2009)
* *Fregoli* (Bidehuts, 2011)
* *IENNEI* (Bidehuts, 2016)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256837

 |

* Wd Datuak: Q12256837
Laktosaren operoia: laktosaren ezean, proteina errepresoreak egiturazko geneen (z, y eta a ) transkripzioa galarazten du. Laktosarekin, aldiz, azukreak induktore gisa jarduten du eta proteina errepresorea indargabetzen du (egiturazko geneek proteinak kodetuko dituzte).
**Operoia** bide metaboliko batean parte hartzen duten entzimen ekoizpenaz arduratzen den gene multzoa da. Operoiaren geneak batera transkribatzen dira.

Operoia hainbat gene desberdinaz osatua egon arren, unitate baten gisa funtzionatzen du.

Operoi batek hainbat elementu ditu:

* gene erregulatzailea (I): proteina errepresore baten sintesia kodetzen duena. Kromosoman aldenduta dago beste geneetatik.

* gene promotorea (P): egiturazko geneetatik hurbil dagoena. Bertan ARN polimerasa entzimak transkripzioaren hasiera eragiten du.

* gene operadorea (O): egiturazko geneetatik hurbilen dagoena, eta hauen jarduera baldintzatzen duena. Proteina errepresorea bertan finkatzen bada, egiturazko geneak ez dira transkribatzen.

* egiturazko geneak: proteinak kodetzen dituztenak. Gene hauen jarduera aurrekoen kontrolpean dago. Bakterioek egiturazko gene batzuk dituzte, baina eukariotoek bakarra ohi dute.

* proteina errepresorea: gene erregulatzaileak sortutakoa. Gene operatzaileari finkatzen zaionean bere espresioa inhibitzen du, eta egiturazko geneak ez dira transkribatzen.

* molekula induktorea: proteina errepresorearekin lotzen den molekula, proteina hori indargabetuz edo aktibatuz (lehenengo kasuan egiturazko geneak transkribatzen dira, eta bigarrengoan ez)

Operoiaren funtzionamendua
--------------------------

Gene operadoreak egiturazko geneen jarduera kontrolatzen du: hauekin lotuta dagoenean, egiturazko geneak transkribatzen dira (proteinak sortuko dituen ARN-m molekula ekoizten dute). Aitzitik, loturarik ez dagoenean ez da ARN-m sortzen eta proteinak ez dira eratzen. Lotura hori gene erregulatzaileak sintetizatzen duen proteina errepresorearen menpe dago.

Proteina errepresorearen jarduera, aldi berean, inguruneko metabolitoek kontrolatzen dute. Metabolito edo molekula induktore horiek proteina errepresorearekin konbinatzen direnean bi efektu gara dezakete: proteina errepresorearen indargabetzea (bide katabolikoetan jarduten duten operoiekin) ala proteina horren suspertzea (bide anabolikoetan jarduten dute operoiekin).

Ikus, gainera
-------------

* Laktosaren operoia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q139677
* Commonscat Multimedia: Operons

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4210146-3
* LCCN: sh85095032
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D009876

 |

* Wd Datuak: Q139677
* Commonscat Multimedia: Operons
**Ondazilegia** lurrazalaren gaineko jabetza-eskubidearen titulartasuna eta lurrazalean landatutakoaren jabetza-eskubidearen titulartasuna bereizten diren lursail mota bat da. Historian zehar, ohikoa izan da kontzeju edo herri baten jabetzakoak ziren *ondazilegi* izeneko lur eremuetan herritarrei landatu eta landatutakoaren jabe izateko eskubidea ematea.

Lege aipamena
-------------

Lege 3/1992 (Euskal Autonomia Erkidegokoa): 151. atala.– (Gipuzkoaren Liburuan): Baserria etxebizitzak berak eta hari lotutako gainerako eraikin, areto, lursail eta *ondazilegiek* osatzen dute, bai eta, baserriaren ustiaketari, ustiatzen bada, atxikitako ondasun higigarriek, aziendek eta makinek ere.

Erreferentziak
--------------

* La propiedad separada del suelo y del vuelo: los terrenos *Ondazilegi*.
* El acceso al Registro de la Propiedad de la propiedad separada rústica: referido a los terrenos *ondazilegis* guipuzcoanos.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265176

 |

* Wd Datuak: Q12265176
**Erradiazio ionizatzailea**, materia ionizatzeko adina energia duten erradiazioak dira, atomoari lotutako elektroiak banatzean. Atomo batzuek, era naturalean nahiz artifizialki desegitean, erradiazio ionizatzailea igortzen dute. Bada, energia hori uhin elektromagnetikoen bidez (gamma izpiak edo X izpiak) edo partikulen bidez (neutroiak, alfa partikulak edo beta partikulak) zabaltzen da.

Erradiazio horrek eta materiak elkarri eragiten diote, eta elkarreragin horren ondorioz ioiak sortzen dira, zuzenean nahiz zeharka.

Ikus, gainera
-------------

* Kritikotasun istripu
* Deabruaren nukleoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q186161
* Commonscat Multimedia: Ionizing radiation

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX527268
* BNF: 119445559 (data)
* GND: 4027633-8
* LCCN: sh85067827
* NDL: 00563523
* NKC: ph121183
* NARA: 10646158
* SUDOC: 027393674
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D011839

 |

* Wd Datuak: Q186161
* Commonscat Multimedia: Ionizing radiation
**Erraldoi laranja** edo **K motako erraldoia** K espektro motako eta III argitasun klaseko izar erraldoi bat da. Nano laranjek (K motako sekuentzia nagusiko izarrak) 3900 eta 5200 kelvin bitarteko azaleko tenperatura duten bitartean erraldoi laranjak 100 eta 400 kelvin hotzagoak dira. Ohi, gure Eguzkia baino 60 eta 300 aldiz argitsuagoak dira. 0,8 eta 10 eguzki masa bitarteko izarrek, euren eboluzioaren une batean etapa honen zatirik gehiena K espektro motan pasatzen duten izar erraldoi bihurtzen dira; eta hau gertatzen denean, euren nukleoetan, fusio nuklearraren bidez helioa karbono eta oxigeno bihurtzen da.

Arturo (α Bootis) -0,04ko itxurazko magnitudearekin zeruko erraldoi laranjarik dizdiratsuena da. Gaueko zeruan ikus daitezkeen izarretako asko eta asko erraldoi laranjak dira, esate baterako Antlia konstelazioko hiru izarrik dizdiratsuenak (α Antliae, ε Antliae eta ι Antliae) mota honetako erraldoiak dira. Eguzki sistematik 100 argi urte baino gutxiagoko distantziara dauden berretsitako 34 izar erraldoietatik 18 erraldoi laranjak dira, erdia baino gehiago.

2002tik zenbait erraldoi laranjak planeta sistemak dituztela ezagutzen da. Edasich (ι Draconis) izan zen exoplaneta bat aurkitu zen mota honetako lehen izarra, Iota Draconis b. Beste adibide ezagun batzuk Polux (β Geminorum), 4 Ursae Majoris, 11 Ursae Minoris, 14 Andromedae eta 42 Draconis dira.

Lurretik gertuen dauden erraldoi laranjak
-----------------------------------------

Jarraian ikus daitekeen taulan Lurretik gertuen dauden hamabi erraldoi laranjak agertzen dira:

| Izena | Bayerren izendapena | Espektru mota | Distantzia (argi urteak) | Erradioa (REguzki) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Polux | β Geminorum | K0 IIIb | 33,7 | 10 |
| Arturo | α Bootis | K1.5 IIIpe | 36,7 | 25 |
| Menkent | θ Centauri | K0 IIIb | 60,9 | 11 |
| Ni2 Canis Majoris | ν2 Canis Majoris | K1 III\* | 64,7 | 6 |
| Aldebaran A | α Tauri A | K5 III | 65,1 | 44 |
| Wei A | ε Scorpii A | K2.5 IIIb | 65,4 | 15 |
| Hamal | α Arietis | K1-2 III | 65,9 | 15 |
| Ni Octantis A | ν Octantis A | K0 IIIb | 69,1 | 6,3 |
| Unukalhai A | α Serpentis A | K2 IIIb | 73,2 | 15 |
| Kaus Borealis | λ Sagittarii | K0-2 IIIb | 77,3 | 11 |
| Ankaa A | α Phoenicis A | K0 IIIb | 77,4 | 11 |
| Zebalrai | β Ophiuchi | K2 III | 82,0 | 12,5 |

* SIMBAD datu basean Ni2 Canis Majoris izarra azpierraldoi bezala sailkatua agertzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q565309
* Commonscat Multimedia: Orange giants

---

 |

* Wd Datuak: Q565309
* Commonscat Multimedia: Orange giants
Ekonomian, **ondasuna** gizakiaren behar bat asetzen duen *zerbait* da, edota gehiago edukitzea nahi den *zerbait* da. Adiera zabalean, ondasunetan ekoizten diren eta beharrak edo desirak asetzen dituzten *gauza* materialak (liburu bat, adreilu bat) eta ez materialak edo zerbitzuak (ile-apainketa bat) biltzen dira. Adiera hertsian, **ondasunak eta zerbitzuak** esamoldea erabiltzen da eta horrela, ondasunak edo beharrak eta desirak asetzen dituzten gauza fisikoak alde batetik, eta bestetik zerbitzuak edo materialak ez diren gauzak bereizten dira.

Ondasunaren definizioa lausoa da eta aldi berean garrantzitsua. Ondasunaren definizio zehatzak kontsumitzailearen eskariaren eremua zehaztuko du eta hortik ekonomia-zientzia osoa. Ez dago, ordea, adostasunik ondasun ekonomikoaren definizioaren gainean: *zerbait* hori homogeneoa den edo hainbat ondasun mota dauden, asetzen dituzten beharrak nolakoak diren, ondasuna izateko prezio bat ordaindu edo lana egitea beharrezkoa den, ondasunaren eskasia edo kopuru mugatua izan behar den. Galdera hauek guztiek garrantzitsuak dira ekonomian. Adibidez, ondasuna den *zerbait* hori homogeneoa bada ondasun mota guztietarako, ondasun bakoitzari balioa eman edo baloratzearen arazoa sortzen da. Dena den, eskuarki onartzen den definizioari jarraiki, ondasunek gizakien beharrizanak asetzen dituzte, horretarako baliabide urriak edo mugatuak daudela.

Ondasunak sailkatzeko moduak
----------------------------

### Eskuragarritasunaren arabera

* Ondasun libreak: Premiak asetzeko ondasunak dira, baina jaberik eta preziorik ez dutenak. Ugariak dira eta ez dute ekoizpen-prozesurik behar, ez lortzeko, ez erabiltzeko. Adibidez: eguzkia hartzea.
* Ondasun ekonomikoak eta zerbitzuak: Ondasun ekonomikoak urriak dira eta ordaindu egin behar da haiek erabiltzeko. Zerbitzuak ondasun ekonomiko mota bat dira. Adibidez: motor bat, eta zerbitzua, berriz, bidaia bat.

### Funtzioaren arabera

* Kontsumo-ondasunak: Pertsonen premiak zuzenean asetzen dituztenak dira. Adibidez: bizikleta.
	+ Bitarteko kontsumo-ondasuna: Ase nahi duen beharra asetzeko gai ez den eta horrenbestez eraldatu egin behar den ondasuna. Adibidez: Irina.
	+ Kontsumo-ondasun bukatua: Erabiltzeko edo kontsumitzeko prest dagoen ondasuna. Adibidez: Pastela.
* Kapital-ondasuna: Pertsonen premiak zeharka asetzen dituztenak dira. Adibidez: bizikletako osagairen bat ekoizten duena.

Ikus, gainera
-------------

* Ekipo-ondasun
* Giffen ondasun
* Espainiako Kultura Intereseko Ondasuna (BIC)
* Kultura-ondare
* Ondasun erkide
* Ondasun higiezin

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28877
* Commonscat Multimedia: Goods (economics)

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4139397-1

 |

* Wd Datuak: Q28877
* Commonscat Multimedia: Goods (economics)
**Erradioisotopo sintetikoa** naturan aurkitu ezin den erradionuklidoa da: ez dago hura ekoizten duen prozesu edo mekanismo naturalik, edo hain ezegonkorra da, denbora laburrean desintegratzen dela. Horren adibide dira teknezio-95 eta prometio-146 isotopoak. Gehienetan isotopo hauek erreakzio nuklearren bitartez ekoizten dira. Batzuk partikula-azeleragailuetan sortu behar dira.

Ezkoizpena
----------

Erreaktore nuklearretan erradioisotopo asko sortzen dira. Esaterako, 1994an kalkulatu zen munduko erreaktore nuklearretan 78 tona teknezio ekoiztu zirela ordurako, hau da, munduko teknezio-iturririk nagusiena horixe zela. Hala ere, ekoiztutako isotopoen zati txikiko bat besterik ez da erabiltzen merkataritza-erabilerarako.

Erabilerak
----------

Erradioisotopo sintetikoak oso erradioaktiboak dira eta erdibizitza laburra daukate. Osasunerako oso arriskutsuak diren arren, zenbait kasutan industrian eta medikuntzan erabiltzen dira.

#### Diagnostikoak

Gorputzeko hainbat organo eta sistemen funtzionamendua behatzeko konposatu trazadore erradioaktiboak erabiltzen dira. Trazadore hauek bizitza laburreko erradioisotopo bat daramate, normalean gamma izpiak igortzen dituen bat. Gamma izpiak gorputza zeharkatu eta gamma kamera baten bidez harrapatzeko bezain indartsuak izan behar dute. Gamma kamerak eta antzeko detektoreak oso eraginkorrak dira eta konposatu trazadoreak oso ondo kontzentratzen dira ikertu nahi den gorputzeko atalean; beraz, material erradioaktiboaren kantitate oso txikiak aski dira lana egiteko.

Tc-99m isomero nuklear metaegonkorra oso hedatua dago medikuntzan diagnostikoak egiteko, 6 orduko erdibizitza baitauka eta oso erraz fabrika baitaiteke ospitalean.

#### Tratamendua

Erradiosendagaia tratamendu medikurako erradioisotoporen bat erabiltzen duen edozein konposatu da. Esaterako, yodo-131 guruin tiroideoaren zenbait akats eta tumore tratatzeko erabiltzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1194370

 |

* Wd Datuak: Q1194370
**Ordezkapen aromatiko elektroizalea** kimika organikoaren alorreko erreakzio-mota bat da zeinetan sistema aromatikoari lotutako atomo bat, hidrogenoa eskuarki, talde elektroizale batez ordezkatzen den. Oso erreakzio inportantea da bai industriaren alorretan eta baita laborategi-sintesietan ere. Berari esker talde funtzional asko txerta daitezke konposatu aromatikoetan.

Hainbat adibide.
----------------

Halogenazio aromatikoak bromoa edo kloroa usatuz aril haluroak sortzen ditu katalizatzaile moduan burdin haluroak edo aluminio haluroak baliatuz.

Halogenazio aromatikoa
Konposatu nitroaromatikoak ere ordezkapen aromatiko elektroizalez sintetizatzen dira aziko nitrikoa eta azido sulfurikoa baliatuz.

Bentzenoaren nitrazioa
Azido sulfonikoaren sintesia bentzenoa azido sulfurikoz tratatuz egiten da.

Sulfonazio aromatikoa
Friedel-Crafts erreakzio ezaguna ere adibideetako bat da.

Anisolaren sintesia
Toluenoaren sintesia

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-11-18).
2. ↑   «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-11-18).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q597833
* Commonscat Multimedia: Electrophilic aromatic substitution reactions

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q597833
* Commonscat Multimedia: Electrophilic aromatic substitution reactions
Arrisku erradiaktiboaren zeinua.
**Erradiazio bidezko pozoitzea** edota **gehiegizko erradiazio sindromea**, erradiazio ionizatzaile kopuru handiegiak jasotzeak osasunean eragiten duen kalte multzoa da.

Gehienetan, izendapena erabiltzen da denbora labur batez erradiazio dosi handia jasotzean eragindako kalteak adierazteko. Erradiazio bidezko pozoitzearen sintoma asko erradiazio ionizatzaileak zelula-banaketa hondatzen duenean agertzen dira. Eragin hori bereziki zaharberritze tasa handia duten zelulek jasaten dute, alegia, ohiko baldintzetan azkar zaharberritzen diren zelulak, adibidez, digestio-aparatuko barnealdea edota hezur-muineko zelula hematopoikoak.

Erradiazio bidezko pozoitzea jasan duten pertsonek honako sintomak izan ohi dituzte: ile galera, beherakoa, nekea, botagurea, konorte-galera, larruazal erreketak, eta dosi handietan, berehalako heriotza.

Erradiazioa jasatearen ondorioak leuzemia eta mota orotako minbiziak izaten dira. Erradiazioak zelula-banaketa eragozteko duen gaitasuna minbiziaren aurkako tratamenduan ere erabiltzen da, erradioterapian kasu.

Ikus gainera
------------

* Irradiazio akutuaren sindromea
* Kritikotasun istripu

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1087405
* **Identifikadoreak**
* GND: 4057817-3
* LCCN: sh89003067

 |

* Wd Datuak: Q1087405
**Aakheperra Setepenamon Osorkon** edo **Osorkon IV.a** Egiptoko XXIII. dinastiako azken faraoia izan zen, K.a. 730 eta K.a. 715 bitartean gobernatu zuelarik, Egiptoko hirugarren tarteko aroan zehar.

Sheshonq V.a faraoia eta Tadibastet II.aren semea izan zen. Tanisko erregea zen eta soilik Niloren deltaren iparrekialdean gobernatu zuen.

Bere erregealdia Antzinako Egipto aldi berean lau dinastiak gobernatzen zuten garai batean hasi zen: Egiptoko XXIII. dinastia, Iuput II.a errege zuena eta Leontopolis hirian gobernatzen zuena, Egiptoko XXIV. dinastia, Tefnakhtek Saisen gobernatzen zuena eta Egiptoko XXV. dinastia, kushita, Pianjy eta Shabakok gobernatzen zutena.

Osorkon IV.a Iuput II.a eta Tafnakhtekin aliatu zen Pianjyren indartzea zapuzteko, Napatako erregea zena. Israel eta Palestinako erregeei laguntzen ere saiatu zen. Azkenean asiriar erregea zen Sargon II.aren adiskidetasuna bilatu zuen arren, opario baliotsuekin, hamabi zaldi bikain kasu.

Osorkonen heriotzarekin Egiptoko XXII. dinastia amaitu zen, aipaturiko XXIII, XXIV eta XXV. dinastien garaikidea zena. Manetonek, XXV. dinastiako faraoi kushtarra zen Shabako, Bokkoris harrapatu eta bizirik erre ondoren Egipton zenbait urtez errege izan zela dio.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Sheshonq V.a** | **Egiptoko faraoia**K.a. 730-K.a. 715 | Ondorengoa**Pianjy eta Shabako** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q718214
* Commonscat Multimedia: Osorkon IV

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q718214
* Commonscat Multimedia: Osorkon IV
Ekiloreen haziak **ernetzearen** 3. egunean
**Ernetzea** edo **hozitzea** hazi bat garatu eta landare bihurtzen duen prozesuari deritzo. Prozesu hori burutu ahal izateko, haziak baldintza egokiak behar ditu.

Ernetzeak hazia sor egoeratik ateratzen du. Haziak ez ezik, esporak ere (onddoenak, esaterako) ernamuindu daitezke.

Landare espermatofitoetan (gimnospermo eta angiospermoetan), ernalkuntzaren ondoren, obulua eraldatu eta hazi bihurtzen da. Hazia landare enbrionario txikia da, enbrioi bat bere barnean duena (baldintza egokietan landare berri bat sortuko duena). Horretaz gain, haziek ere janari erreserba bat pilatzen dute (gluzido, lipido eta proteinak) eta estalki edo tegumento bat dute, egitura osoa babesten duena.

Ernetzea ongi burutu ahal izateko, hazia toki egoki batera eramanda izan behar da, ohiko eragile barreiatzaileen bidez. Ingurune egoki batean, hazia ernamuindu egingo da.

Ingurune horrek tenperatura, ura, oxigenoa eta argi egokiak izan behar ditu.

* Tenperatura: hazi bakoitzak tenperatura zehatz bat behar du, baina orokorrean muturreko tenperaturek (hotz edo bero handia) ernetzea oztopatzen dute.
* Ura: beharrezkoa da. Ura hazian sartu eta enbrioira iristen da, sor egoeran guztiz lehortuta dagoena. Urak entzima batzuk aktibatzen ditu eta metatutako erreserbak metabolizatu daitezkeen substantziak bihurtzen ditu.
* Argia: beharrezkoa da hazi batzuentzat, baina beste batzuentzat ez.

Ernamuintzeko gaitasuna oso aldakorra da hazien artean. Batzuek sor egoeran urte luzeetan egon daitezke eta ernamuintzeko ahalmenari eusten diote. Hein handi batean metatutako erreserba edo janariekin lotuta dago ahalmen hori. Oso ohikoa ez bada ere, hainbat kasutan Egipto zaharreko hilobietan zeuden haziak ernamuindu dira ingurugiro egoki batean jarri direnean.

Bi ernetze mota daude: epigeoa eta hipogeoa. Lehenengoan kotiledoiak lurzoru gainetik hazten dira (tipula, uraza, babarruna...), eta bigarrenean kotiledoiak lurpean geratzen dira (ilarrak, zerealak, etab)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193838
* Commonscat Multimedia: Germination

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00563028
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D018525

 |

* Wd Datuak: Q193838
* Commonscat Multimedia: Germination
**Overton konderria** (ingelesez: *Overton County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Livingston da. 2010eko zentsuaren arabera 22.083 biztanle zituen, Overton kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Overton konderriak 1.126,21 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,5 ura dira. Beste 1.122,71 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 19,61 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 22.083 pertsonetatik 21.654 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 202 dira. 86 beltzak edo afroamerikarrak. 65 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 43 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 9 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 225 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Overton County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q494751
* Commonscat Multimedia: Overton County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131336822
* ISNI: 0000 0004 0442 6244
* LCCN: n79075040
* **Lekuak**
* OSM: 1848194
* TGN: 2001903

 |

* Wd Datuak: Q494751
* Commonscat Multimedia: Overton County, Tennessee
**Erloju molekularra** espezieen arteko dibergentzia kalkulatzeko metodoa da. Erloju molekularraren arabera edozein makromolarentzat (DNA- edo proteina-sekuentzia) eboluzio-tasa gutxi gorabehera konstantea da denboran leinu ebolutibo guztian zehar. [4] [5]

Historia
--------

Erloju molekular terminoa Emile Zuckerkand eta Linus Pauling zientzialariek erabili zuten. 1962an leinu ezberdinen hemoglobinen arteko aminoazido sekuentzien desberdintasunak fosiletatik ondorioztatutako eboluzio-tasarekin erlazionatuta zegoela konturatu ziren. Baieztapen honetatik abiatuz, edozein proteina espezifikoren eboluzio-tasa leinu osoan zehar konstante mantentzen zela baieztatu zuten.

Allan Wilsonek eta Vincent Sarichek beraien [2] eta Kimuraren [1] lanetatik abiatuz, DNAren erreplikazioan ematen diren berezko akatsek mutazioak eragiten zutela eta mutazio hauek eboluzio molekularra gidatzen dutela argitaratu zuten. Horretarako, erregistro fosiletik abiatuz espeziazioa ezaguna zuten espezie biziak erabili zituzten.

Gerora, eboluzio molekularraren garapenarekin, demostratu zen eboluzio-tasa ez dela leinu guztian zehar konstantea. Hortaz, hasierako hipotesia hankaz gora bota zen. Hala ere, hipotesia ontzat asumitu ezin den arren, erloju-molekularra hainbat kasutan funtzionatzen duela jakina da.

Ezaugarriak
-----------

* Erlojua estokastikoa da: bariantza handiak espero dira aztertutako aminoazidoen kopurua txikia denean.
* Salbuespen asko daude, izaera estokastikoa kontuan hartuta ere (hautespena, mutazio-tasa, etab.).
* Erlojuen kalibrazioan, denbora geologikoak behar dira, eta sarri ez dira zehatzak.

Zerk eragiten du erlojuarekiko desbiderazioa?
---------------------------------------------

* Belaunaldi denbora: belaunaldi laburrek erlojua azkartuko dute, mutazio berriak finkatzeko denbora laburtzen baita.
* Mutazio-tasa: espezie bakoitzaren ezaugarriak mutazio-tasarekin erlazionatuak daude.
* Gene funtzioa: proteina baten funtzioa denboran zehar alda daiteke.
* Hautespen naturala: bizidunak etengabe ari dira ingurunera moldatzen. Espezie bakoitza desberdin moldatzen ari da modu ez prediktiboan.

Aplikazioak
-----------

* Sekuentzien arteko distantzia genetikoen estimak, leinuen arteko dibergentzia-denborak estimazteko erabil daitezke. [3]
* Zuhaitz filogenetikoen eraketarako erabili daiteke.

Bibliografia
------------

[1] Kimura. 1968. Evolutionary Rate at the Molecular Level. *Nature*, 217: 624-626.

[2] Sarich eta Wilson. 1967. Immunological time scale for hominid evolution. *Science*, 158: 1200-1203.

[3] Welch eta Brohman. 2005. Molecular dating when rates vary. *Trends in Ecology and Evolution*, 20: 320–327.

[4] Zuckerkandl. eta Pauling. 1962. Molecular disease, evolution, and genetic heterogeneity. *Horizons in Biochemistry*, 189–225.

[5] Zuckerkandl eta Pauling. 1965. Evolutionary divergence and convergence in proteins. *Academic Press*, 97–166.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q827541
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q827541
**Domitia Longina** lehen mendeko erromatar emakumea izan zen, Gneo Domizio Korbuloren alaba eta Domiziano enperadorearen emaztea.

70ean Domitia Luzio Elio Lamiarekin ezkondurik zegoen. Baina Domiziano Vespasiano enperadorearen semearen arreta erakarri zuen. Berehala, lehen senarraz dibortziatu eta Domizianorekin ezkondu zen. Geroago Domizianok hilarazi zuen Lamia, hainbat susmo leporatuta.

Bi seme-alaba izan zituen, baina haurtzaroan hil ziren. Domizianok biziki maite zuen Domitia, eta bidaia guztietara eraman zuen. Hala ere, maitale andana zeukan enperadoreak. Baina emazteari horrelako jokabidea izatea ez zion uzten.

83an, Domitiak Paris izeneko aktorearekin izandako afera aurkitu zuen Domizianok. Paris hil zuten eta Domitiak dibortzio-gutuna jaso zuen. Erbesteratua izanda ere, Erromako politikari gertutik jarraitu zion. 96an, Domiziano hiltzeko konspirazioan paper erabakigarria jokatu zuen. Domitia bakean hil zen 126an.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Domitia Longina*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q239010
* Commonscat Multimedia: Domitia Longina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 140326922
* GND: 142538655
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q239010
* Commonscat Multimedia: Domitia Longina
**Erie ubidea** (ingelesez: *Erie Canal*) Ameriketako Estatu Batuetako kanal bat da, New York estatuan dagoena. Buffalotik (Erie lakuan) hasi eta Albanyraino (Hudson ibaian) iristen da, Aintzira Handiak Ozeano Atlantikoarekin lotuz.

1807an proposatu zuten lehen aldiz ubidea, baina 1817ra arte ez zituzten prestaketak hasi, DeWitt Clinton orduko gobernadoreak aginduta, Niagarako Kanalaren Konpainiari eskatu zionean. 1825ean inauguratu zuten. Aintzira Handiak New York hiriarekin lotzen ditu, eta izugarri lagundu zuen Mendebalde Ertaineko finkapenean, pertsonen eta horniduren garraioa ahalbidetuz.

Hainbat aldiz handitu dute, gaur egun 547 kilometroko luzera, 46 metroko zabalera eta 4 metroko sakonera duelarik. Nagusiki aisialdiko nabigaziorako erabiltzen da, New Yorkeko Estatuko Akuifero Sistemaren zati delarik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Roberts, Sam.  (2017-6-26). «200 Years Ago, Erie Canal Got Its Start as Just a 'Ditch'» *The New York Times*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q459578
* Commonscat Multimedia: Erie Canal

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 243584674
* GND: 4309875-7
* LCCN: sh85044623
* NARA: 10038507
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 1823647

 |

* Wd Datuak: Q459578
* Commonscat Multimedia: Erie Canal
Remington M870 eskopeta
**Eskopeta** ehizan egiteko eta, erabiltzen den fusil arina da. XIII. mendean Italian agertu ziren lehenengo eskopetak (*schioppi* edo *scoppio*) burdinazko hodiak ziren, atzeko aldean zurezko euskarririk ere ez zutenak (XV. mendean ezarri zitzaien). XIX. mendean bolbora, kartutxoek eta tresnak berak aurrerapen handiak izan zituzten: kanoia motzagoa eta arinagoa egin zen, eta bi kainoi batera jartzea ere lortu zen; zehaztasun handiagoa izateko, lepoa edo estugunea ezarri zitzaion. 1880. urtean asmatua da errepikapeneko eskopeta, tiroak bata bestearen atzetik segidan botatzeko gai zena.

Tiro bakoitzean bala txiki bat edo perdigoi ugari jaurtitzeko erabiltzen da. Batez ere, txoriak ehizatzeko erabiltzen da.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486396
* Commonscat Multimedia: Shotguns

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11939590t (data)
* GND: 4575847-5
* LCCN: sh85122086
* NKC: ph457485
* AAT: 300037153
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q486396
* Commonscat Multimedia: Shotguns
Atikar hilobi-estela, ustez Eskopak edo haren lantegiak egina. Atenasko Arkeologia Museo Nazionala.
**Eskopas** —grezierazko izena: Σκόπας— (Paros, K.a. V. mendearen bukaeran) Antzinako Greziako eskultorea eta arkitektoa izan zen. K.a. IV. mendeko eskultore eta arkitekto ezagunenetako bat zen, Praxitelesekin eta Lisiporekin batera.

Sizionen egin zuen lan; Tegean Atenea Alearen tenpluko berreraikuntza lanak egin zituen, eta tenpluaren frontoiko irudiak berak zizelkatu zituen. Halikarnasoko mausoleoa apaintzen parte hartu zuen K.a. 350. urtean, eta Efeson Artemisaren tenpluan.

Adierazpen patetikoa irudikatzen maisua zen; eredutzat pertsonaia atsekabetuak hartzen zituen, patu tragikoak daramatzan heroiak. Badira bere estatuen erromatar kopiak; Meleagrorenak eta Heraklesenak, adibidez. Sizioneko Menadeak erakusten ditu bere artearen ezaugarri nagusiak: bakantearen gorputza okertua, lilurapen dionisiako batean, aurpegia zerura itzulia, barneko estutasuna adieraziz eta arima grinaz bete baten nahigabea erakutsiz.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q309579
* Commonscat Multimedia: Scopas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 3817428
* ISNI: 0000 0000 3233 8584
* BNF: 16505573n (data)
* GND: 118797522
* LCCN: n82070577
* SUDOC: 074589717
* ULAN: 500006599
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q309579
* Commonscat Multimedia: Scopas
Elkargurutzaketa bikoitza.
Recombination involves the breakage and rejoining of parental chromosomes.

  

Genetikan, kromosomen arteko **elkargurutzaketa** (***crossing-over*** ere deitua, ingelesez) bi kromosomen arteko truke genetikoa da. Meiosiaren lehenengo profasean, kromosoma homologoak parekatu egiten dira, eta lotura estuak (kiasmak) mantentzen dituzte. Elkargurutzaketa gertatu aurretik kromatidak hautsi eta berriz lotzen dira, baina gurutzatuta (lau kromatidetatik bik zati batzuk trukatzen dituzte, hots, geneak trukatzen dituzte).

Elkargurutzaketak kromosoma berean dauden bi gene banandu ditzake. Demagun, adibidez, kromosoma batean *A* eta *B* geneak daudela, eta bere homologoan *a* eta *b* geneak. Kromatiden arteko elkargurutzaketaren ondorioz bi kromosoma berri ager daitezke: *A* eta *b* geneak dituena, eta *a* eta *B* geneak dauzkana. Kromosoma berean dauden bi genek duten banantzeko probabilitatea handiagoa da haien arteko distantziaren arabera: zenbat eta distantzia handiagoa geneen artean (locusetan), orduan eta probabilitate handiagoa haien arteko elkargurutzaketa bat gertatzeko. Aitzitik, bi geneak elkarrengandik oso gertu badaude, haien artean kromosomen haustura gertatzeko probabilitatea oso txikia da.

Elkargurutzaketak populazio baten aldarkotasun genetikoa handitzen du, konbinazio genetiko berriak eragiten dituelako.

Elkargurutzaketa birkonbinazio genetikoaren adibide bat da, baina ez bakarra. Birkonbinazio genetikoa ADNaren zati bat hautsi eta beste ADN molekula batekin lotzean datza. Eukariotoengan ez ezik, birkonbinazio genetikoa prokariotoengan ere ohikoa da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q244145
* Commonscat Multimedia: Chromosomal crossover

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 122670550 (data)
* GND: 4258135-7
* LCCN: sh85034296
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D003434

 |

* Wd Datuak: Q244145
* Commonscat Multimedia: Chromosomal crossover
**Eskoriatza Eskibel jauregia** Arabako Gasteiz hiriburuan dagoen jauregi bat da. Gaur egun berau kudeatzeaz arduratzen den Agirre Elizgizonaren Elkargoa Fundazioaren egoitza da, hortaz, barnetik ezin liteke bisitatu.

Kokalekua
---------

Alde Zaharrean dago, Frai Zacarias Martinez kalearen 4. zenbakian.

* Fatxada.Fatxada.
* Xehetasuna.Xehetasuna.

Historia
--------

1530-1541 artean
XVI. mendearen erdialdera Fernan López Eskoriatzak, Henrike VIII.a Ingalaterrakoa eta Katalina Aragoikoa errege-erreginen medikua zenak, eta bere emazte Victoria Anda Eskibelek eraikitzea agindu zuten.

Fernan López Eskoriatza humanista ezaguna izan zen, Erasmo Rotterdamgoa, Tomas Moro eta Luis Vivesekin hartu-emanak izan zituen.

Eraikina
--------

Pizkundetar arkitektura du eta elementu apaingarriez betea dago.

Harlanduz eraikia dago, barnealdean hiru aldez osatutako arkupe bikoitzeko patioa eta izkilara bat ditu, bertako zutabeetako kapitelak eta medailoiak apainduak ditu. Plazara begira dagoen fatxada nagusi nabarmentzekoa da, elementu platereskoez apaindua, hauen artean jabea eta bere emaztearen soinak ikusgai daude.

Kanpo loturak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Eskoriatza Eskibel jauregia*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Gasteiz** |

* Eskoriatza Eskibel jauregia jada Udalaren jabetzara igaro da. 2010eko azaroaren 25a. Gasteizko Udala[*Betiko hautsitako esteka*]  **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6057668
* Commonscat Multimedia: Palacio Eskoriaza-Eskibel

---

 |

* Wd Datuak: Q6057668
* Commonscat Multimedia: Palacio Eskoriaza-Eskibel
Antzeko koloreek etengabeko dialekto bereko hizkuntzak adierazten dituzte; geziek, elkarrekiko ulergarritasuna.

---

     **Erromantze hizkuntzak**      **Germaniar hizkuntzak**      **Eskandinaviar hizkuntzak**      **Eslaviar hizkuntzak**
**Elkarrekiko ulergarritasun**a, beste hizkuntza ikasi gabe, hizkuntza biko hiztun bik elkar ulertzeko gaitasuna duten hizkuntz aldareen edo dialektoen ezaugarria da. Ezaugarria ez dago ondo zehaztuta, maila asko dituelako, subjektiboa delako eta baita beste faktore askok ere (pertsonaren hizkuntz abilezia, hezkuntza maila eta abar) eragina dutelako.

Adibidez, galizierak eta portugesak gertuko hizkuntzak edo elkarrekiko ulergarritasun handiko hizkuntzak dira. Aditu batzuen ustez, elkarrekiko ulergarritasuna % 85ekoa da.

Kontzeptuaren zailtasunak
-------------------------

Hizkuntzalariek hizkuntza aldaera bik elkarrekiko ulergarritasun handia badute, hizkuntza beraren dialektoak direla esan ohi dute. Hala ere, zenbait zailtasun azaldu dira:

1. **Iragankortasunik eza**. A, B eta C hizkuntz aldaerak baditugu, litekeena da A-k eta B-k elkarrekiko ulergarritasun handia izatea, baita B-k eta C-k ere, baina, A-ren eta C-ren artean, ulergarritasunik ez izatea: gaztelaniak eta katalanak, kasu, elkarrekiko ulergarritasun handia dute, baita katalanak eta okzitanierak ere, baina gaztelaniak eta okzitanierak, ez.
2. **Asimetria**. A eta B hizkuntza aldaerak ditugu. A-ren hiztunek B ondo ulertzen dute, baina B-renek zailtasunak dituzte A ulertzeko. Esate baterako, portugesezko hiztunek gaztelania erraz ulertzen dute, baina gaztelaniazko hiztunek ez dute portugesa ondo ulertzen, fonetikaz eta fonologiaz ezberdinak direlako (*radio*, "irratia" bi hizkuntzotan, Portugalgo portugesaz /'Rɐδiu/ da; gaztelaniaz, /'raδjo/).

Lehendabiziko zailtasuna arazoak sortzen ditu hizkuntza batzuk ondo zehazteko: adibidez, eskimo-aleut hizkuntzen aldaerek elkarrekiko ulergarritasuna dute hurbileko aldaerekiko, baina ez urrunekoekiko. Hala ere, ertaineko aldaerak ulergarriak dira eta kate-geografikoa osatzen dute.

Geopolitikak ere bere eragina izan du: aditu batzuen ustez, daniera, suediera eta norvegiera hizkuntza bera dira, hirurek elkarrekiko ulergarritasun ia osoa dutelako. Era berean, alemanezko aldaera batzuek nederlanderarekiko ulergarritasun handiagoa dute, alemanezko beste aldaerekiko baino.

Gainera, hizkuntza familia bereko zenbait hizkuntzak ez dute elkarrekiko ulergarritasunik: hungariera eta finlandiera uraldar hizkuntzak badira ere, elkarren artean ulertzen diren hitzak dozena bat baino ez dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Munduko hizkuntzen amarauna: Galiziera.* .
2. ↑   Suárez, J. A..  (1995). *Las lenguas indígenas mesoamericanas.* , 39-48 or. ISBN 968-496-219-3..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q829257

 |

* Wd Datuak: Q829257
**Eskolunbeko Andre Mariaren santutegia** Arabako mendebaldeko santutegi bat da, Kuartangokoa, Katadianotik kilometro bat ekialdera kokatua, errekasto baten ertzean. 1541. urtean bukatu zituzten santutegia eraikitzeko lanak. Eskolunbeko zelaietan, abuztuko azken igandean, erromeria jendetsua egiten da Kuartangoko zaindari den Eskolunbeko Andre Mariaren ohorez.

Ezaugarriak
-----------

Eskolunbeko Andre Mariaren irudia, XIV. mendekoa.
Bi sarbide dituen harrizko harresi batek inguratzen du. Iparraldeko sarbideak arku erdizirkularra du. Alboko eraikin bat du: ermitauaren bizilekua. Ermitaua arduratzen zen santutegia zaintzeaz eta herritarrek santutegirako emandako limosnak biltzeaz.

Elizak oinplano angeluzuzena du, burualde zuzenarekin. Bi ataletan zatitutako habearte bakarra du, ganga gotiko berantiarrekin.

Korua 1544. urtekoa da. Erretaula nagusia, berriz, Arabako elementu plateresko garrantzitsuenetako bat da. 1565-1567 bitartean egin zuten Juan Aiala gasteiztar eskultoreak eta Jeronimo Nogueras urduñar eskultoreak. 1999. urtetik, kultura ondasun izendatuta dago, *monumentu* sailkapenarekin, eta geroztik berritu egin dute. Oraindik eusten dio XVI. mendeko polikromiaren zati handi bati, urre kolorea nagusi izanik. Andre Mariari eskainitako santutegia denez, irudi nagusiek haren bizitzako gertaerak islatzen dituzte: deikundea, ikustaldia, zeruratzea, lokartzea, Jesusen jaiotza eta agerkundea. Erdiko nitxoan, Andre Mariaren tailua dago, aingeruek koroatzen dutela. Apaingarri osagarriak ugariak eta preziosistak dira.

Alboetako erretaulak geroagokoak dira, XVIII. mendearen azken laurdenekoak. Zuriz margotuta daude, haitzurdinaren itxura emateko. Ezkerreko erretaulak Eskolunbeko Andre Mariaren irudia dauka, Erdi Arokoa (XIV. mendekoa), alboan gurasoak dituela: San Joakim eta Santa Ana.

Antzina, Eskolunbeko Andre Mariaren irudia erretaula nagusiaren erdigunean zegoen. Alboko erretaula horretara jaitsi zuten irudia jantziz eta bitxiz apaintzeko ohitura zegoen garaian, errazago jantzi eta edertu ahal izateko. Duela hamarkada batzuk arte, jantzita egoten zen; baina gaur egun jatorrizko tailua ikus daiteke.

Iruditegia
----------

* Eskolunbeko santutegiko korua. Eskolunbeko santutegiko korua.
* Eskolunbeko santutegiko erretaula nagusia. Eskolunbeko santutegiko erretaula nagusia.
* Eskolunbeko erromerian egin ohi den giza gaztelua.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6  Eskolunbeko Andre Mariaren Santutegiko argibide panela, *landatur.com*.
2. ↑    Arabako Foru Aldundia.  (2010). *Araba herriz herri.*  Arabako Foru Aldundia, 82 or..
3. ↑   «Eskolunbeko Andre Mariaren santutegia» *Hiru.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-04-13).

Kanpo estekak
-------------

* Garate Goñi, Alberto. «Eskolunbe» *Auñamendi Eusko Entziklopedia* (Noiz kontsultatua: 2020-04-13).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q90417247
* Commonscat Multimedia: Eskolunbeko Andre Mariaren santutegia

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: ar-41370

 |

* Wd Datuak: Q90417247
* Commonscat Multimedia: Eskolunbeko Andre Mariaren santutegia
*Orri hau Ensemble! alderdi politiko ezkertiarrari buruz da.* Ensemble *Macronen koalizioari buruz irakurtzeko, joan Elkarrekin (koalizioa) orrira.*

**Elkarrekin!** (frantsesez: *Ensemble!*), ofizialki **Elkarrekin! Ezkerreko alternatiba ekologista eta sozial baten alde** deitua (frantsesez: *Ensemble! Mouvement pour une Alternative de Gauche, Ecologist et Solidaire*), Frantziako alderdi politiko ezkertiarra da. Alderdia 2013ko azaroaren 23-24an aurkeztu zen Saint-Denis hirian, eta hainbat alderdi eta erakunde ezkertiarren bategitetik sortu zen: Alternatiboak, Konbergentziak eta Alternatiba, Alternatiba Ekologiko eta Sozial baten aldeko Federazioa, Ezker Antikapitalista, Ezker Unitarioa alderdiko militanteen gehiengoa, eta zenbait pertsonalitate independente.

2008an sortutako Ezkerreko Frontea koalzizioaren hirugarren indarra izan zen, Frantziako Alderdi Komunistaren eta Ezkerreko Alderdiaren atzetik. Alderdiaren helburu nagusiak honako hauek dira: ezkerraren indartzea eta zabaltzea; murrizketen eta zapalkuntza guztien aurkako borroka; herri mugimenduekin elkarlana eta adiskidetzea bultzatzea; eta eraldaketa sozial eta ekologikorako proiektu baten osaketa gizarteak kapitalismoa gainditzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Fusion au Front de gauche ce weekend» *L'Humanité* 2013/11/22.
2. ↑   *Mediapart* 2013/11/25.
3. ↑   «« Ensemble », la 3e force du Front de gauche» *Politis* 2013/11/25.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15985232
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158445135

 |

* Wd Datuak: Q15985232