recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Winston konderria** (ingelesez: *Winston County*) Mississippiko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Louisville da. 2010eko zentsuaren arabera 19.198 biztanle zituen, Winston kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Winston konderriak 1.580,12 kilometro koadro ditu. Horietatik 7,36 ura dira. Beste 1.572,76 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 12,15 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 19.198 pertsonetatik 10.075 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 184 dira. 8.729 beltzak edo afroamerikarrak. 215 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 37 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 135 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486522
* Commonscat Multimedia: Winston County, Mississippi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137220803
* LCCN: n81127552
* NARA: 10039350
* **Lekuak**
* OSM: 1833665
* TGN: 2001165

 |

* Wd Datuak: Q486522
* Commonscat Multimedia: Winston County, Mississippi
**Wyandotte konderria** (ingelesez: *Wyandotte County*) Kansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Kansas City da. 2010eko zentsuaren arabera 157.505 biztanle zituen, Wyandotte kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Wyandotte konderriak 404,54 kilometro koadro ditu. Horietatik 11,9 ura dira. Beste 392,64 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 389,34 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 157.505 pertsonetatik 109.803 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 41.633 dira. 39.046 beltzak edo afroamerikarrak. 793 amerikar natiboak ziren eta 147 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 3.886 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 183 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 3.647 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q375652
* Commonscat Multimedia: Wyandotte County, Kansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 130193343
* LCCN: n81042701
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 1070421
* TGN: 2000764

 |

* Wd Datuak: Q375652
* Commonscat Multimedia: Wyandotte County, Kansas
Zinema-editore bat 1946an.
Edizio-mahai zahar bat.
**Zinema-editorea** (muntatzaile eta film editore ere deitua) da muntatze-fasean film bat egiteko prozesuan muntaketa-ekipo batekin eszenak eta sekuentziak konposatzeaz arduratzen den profesionala da, filmaren narratibaren berezko ekintzak, gaiak edo emozioak lortzeko. Prozesu hori lortzeko, muntaia-plano bihurtutako bista- eta soinu-errodajeko hartualdien antolaketa, banaketa, iraupena, konbinazioa eta aldibereko lotura sekuentziala erabiltzen dira. Muntatzailearen lana, funtsean, postprodukzioan garatzen da, hau da, filmaketa amaitu eta estreinaldiaren arteko etapan.

Zinemaren lehen garaietan, prozesu hori eskuz egiten zen, negatiboa moztuz eta itsatsiz. Geroago, mobiola sartu zen, mahai bat, eta bertan film-biribilkiak kargatzen ziren, prozesua errazteko. Geroago iritsi ziren ordenagailuak edizio ez linealeko softwarerekin.

Haren lan filmaren azken bertsioa sortzeko ezinbestekoa bada ere, sarritan bere garrantzia sarritan ezkutua gelditzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Diccionario de Arte II*. Bartzelona: Biblioteca de Consulta Larousse. Spes SL (RBA), 2003, 95.or. DL M-50.522-2002. ISBN 84-8332-391-5
2. ↑  Villain, Dominique (1994). *El Montaje*. Cátedra, Madrid. 158.or. ISBN 84-376-1234-9.
3. ↑  García Maroto, Eduardo (1988). *Aventuras y desventuras del cine español*. Bartzelona, Plaza y Janés. 14-17.or. ISBN 9788401351624.

Ikus, gainera
-------------

* Jarraitutasuna
* Film-editatze

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7042855
* Commonscat Multimedia: Film editors

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4274581-0
* NKC: ph877291
* AAT: 300386237

 |

* Wd Datuak: Q7042855
* Commonscat Multimedia: Film editors
«**Canto a la libertad**» (euskaraz "Askatasunari kantua") José Antonio Labordeta abeslari aragoiarrak, 1975ean, frankismoan oraindik, plazaratu zuen abestia da, laster, herri aragoiarraren benetako ereserkia bihurtu zena. Abestia elkartasunaren, gizatasunaren, justizia sozialaren, itxaropenaren eta askatasunaren aldarrikapena da. Hitzak gaztelaniaz daude.

Aragoiko ereserkia izateko proposamena
--------------------------------------

1989tik Aragoian proposamen desberdinak egin dira abesti hori erkidegoko ereserkia izateko. Hasiera batean Partido Aragonés alderdia izan zen Aragoiko Gorteetan proposamena aurkeztu zuena; horren alde egin zuen alderdi bakarra izan zen. Urteen poderioz, elkarte eta alderdi gehiagok bat egin zuten ekimenarekin: Chunta Aragonesista, PSOE, IU. 2010ean, abeslaria hil ondoren, proposamenaren alde Legegintzako herri-ekimen bat aurkeztu zen. 2011n, Vicky Calaviak ideiaren inguruko *Canto a la libertad* dokumentala egin zuen. Orain arte eskuineko alderdien botoek aldarrikapen aurka egin dute eta horrek ere abestiaren indarra handitu du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Aragoiko ereserkia

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Abestiaren hitzak.
* **(Gaztelaniaz)**:2003ko zuzeneko interpretazioa YouTuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8262197

 |

* Wd Datuak: Q8262197
Aizpea Goenaga Simon de Beauvoir sariaren irabazlea izan zen.
**Zinemakumeak gara!** emakumeek zuzendutako zinemaldia da. Urtero Bilbon eta lurraldeko beste herrietan egiten da, urria eta azaro artean. Lehen aldiz 1996an antolatu zen. Zinameldi honen helburua emakuek zuzendutako luzemetraiak eta laburmetraiak proiektatzea da. Horrekin batera hitzaldiak, tailerrak eta mahainguruak antolatzen dira.

Historia
--------

Zinemaldi honen jatorria Simone de Beauvoir Talde Feminista dago. Talde honek eztabaida eta topaketa desberdinak 1980. hamarkadan antolatu zituzten. 1986an, Leioan, Bigarren Jardunaldi Fenimistak egin zituzten; jardunaldi horietan feminismoa eta zinemagintza arteko loturak erakusteko ponentzia aurkeztu zuten. 1987tik aurrera filme zikloak antolatu zituzten ideia horietan oinarrituta. Arrakastak aurrera bultzatu zuen ekimena. Horrela, 1996an, *Zinemakumeak gara!* zinemaldia aurkeztu zuten.

Simone de Beauvoir saria
------------------------

Zinemaldian Simone de Beauvoir sariak ematen dira. Saria estatua txiki bat da, Dora Salazar artista nafarrak sinatua. Aurrealdean, burua moztuta duen Venus bat irudikatzen du, «Gorputz gisa ikustera ohituta gauden emakume baten irudia, inposatua izan zaigun emakume ikuskera horretaz hitz egiten duena». Beste aldetik, berriz, laua da, ZG! (Zinemakumeak gara!) proiektatzen den pantaila bezalakoa. Hauek dira saria jaso duten egile batzuek:

* Icíar Bollaín
* Begoña Vicario
* Margarita Alexandre
* Aizpea Goenaga
* Maite Ruiz de Austri
* Ángeles González-Sinde
* Nùria Vidal
* Isa Campo
* Patricia Ferreira
* Puy Oria
* Julia Juániz
* Lola Salvador Maldonado.

Ekimenak jaso dituen sariak
---------------------------

Hauek dira jaso dituen batzuk:
2008: Hegoak sari solidarioa: izen bereko kolektiboak emandako saria, egindako lana eta lankidetza aitortzeko.
2012: Hegoak sari solidarioa: izen bereko kolektiboak emandako saria, zuzendutako lana eta lankidetza aitortzeko.
2018: Zirgari Sariak: Ahalduntzeari eta baloreen aldaketari emandako saria.
2019: Bihotz Sariak: Bihotz Kultura, Bilbaohistoriko elkarteak emandakoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Zinemaldiaren webgune ofiziala.
* Zinemaldiaren afitxeak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108906506

 |

* Wd Datuak: Q108906506
Xifonierra
**Xifonierra** (frantsesatik *chiffonier*) goitik beheraino tiraderaz osatutako komoda altu eta estua da.

Erabilera
---------

Frantseseko hitzak "chiffon"etik dator ("trapu" euskaraz) eta, horren arabera, "trapuen lekua" esan nahiko luke. Beraz, pentsatzekoa da hasieran beste tokirik ez zuten gauzek, ohial-zatiak eta tresna txikiak gordetzeko altzaria izango litzatekeela.

Gaur egun arropa mota guztietakoak gordetzeko erabiltzen da, batez ere linjeria eta janzkeraren osagarriak. Ohikoa da baita ere haurren geletan.

Ezaugarriak
-----------

Erremateak latoizkoak izaten dira.
Xifonierra Ingalaterrako Inperio Estiloarekin modaz jarri zen. Garai hartan arrosa-makilaren egurra zegoen modan eta horrekin egiten ziren. Erremateak (tiraderak eta ezkutuak) latoizkoak izaten ziren. Ateak ere latoiez amaituak egoten ziren. Altzariaren oinek animalien harpeak imitatzen zituzten.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Altzari honen inguruko informazioa Eroskiren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2746233
* Commonscat Multimedia: Chiffonniers

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300039330

 |

* Wd Datuak: Q2746233
* Commonscat Multimedia: Chiffonniers
**Seberiano *Xebe* Peña Albizu** (Tolosa, Gipuzkoa, 1907ko azaroaren 7a - *ib.*, 1999ko urriaren 16a), euskal mendizale eta ibiltari bat izan zen.

1925ean mendizaletasunean hasi eta 1936. urterako Euskal Herriko mendi gehienak igoak zituen, bai eta Pirinioetako nabarmenenak ere. 1936ko gerra iritsi zenean, Ipar Euskal Herrira erbesteratu zen eta Eusko Jaurlaritzan lanean aritu zen. 1953an 4 Katedralen Ibilbidea burutu zuen: Euskal Herriaren bira, Bilbo-Donostia-Iruñea-Gasteiz-Bilbo hiriburuetan barna. Ibilaldi honi buruzko "Al mismo tiempo que Hillary y Tensing..." liburua atera zuten ondoren.

1964an Cervino mendia igo zuen eta 1975ean Mont Blanc, azken hau zazpi aldiz igoa du. 1968an Kilimanjaro igo zuen, hau ere bigarren aldiz igoz. 1973an Aconcagua mendiaren igoera burutzen saiatu zen lehenbiziko euskal herritarra izan zen, baina ez zuen gailurrik egitea lortu, bidean frantziar mendizale bati bizitza salbatu baitzion. Ondoren, uztaila Alpeetan igaro eta Pirinioetan iragan zuen.

79 urteko adinarekin minutuko 42 bihotz-taupada eta esfortzu ondorengo osatze ahalmen bikaina zuen. 1992an Kilimanjaro mendia hirugarren aldiz igo zuen eta Aralarreko XIV Orduko Martxa burutu zuen hamargarren aldiz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Peña, Xebe.  (1953). *Al mismo tiempo que Hillary y Tensing.* .
2. ↑    Salbador, Joseba.  (1993). *Erretratuak.*  Joseba Urretabizkaia ISBN 84-604-8478-5..

Kanpo estekak
-------------

* Xebe Peñari buruzko artikulua. Patximendiburu.blogspot.com **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q63064715
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 123582

 |

* Wd Datuak: Q63064715
Zikloi bat radar argazkian Ipar Hemisferioan.
**Zikloia** atmosferako aireak behe-presioko gune baten inguruan egiten duen biraketa-mugimendua da, biraketa Hego Hemisferioan erloju-orratzen arabera da, eta Ipar Hemisferioan kontra.

Motak
-----

Zikloi hitza orokorra denez, meteorologoek ez dute erabiltzen mota bakoitzeko zikloiak bere izen propioa duelako:

* Zikloi polarra edo zikloi artikoa.
* Depresio polarra.
* Zikloi estratropikala.
* Zikloi azpitropikala.
* Zikloi tropikala (baita ere beheraldi tropikala, ekaitz tropikala, urakana edo tifoia izena izan daitekeena).
* Mesozikloia.
* Europako haize ekaitza.

Zikloi estralurtarrak
---------------------

Zikloi bat Marten, Hubble Teleskopio Espazialetik ikusita.
Lurran ez ezik peste planetetan ere zikloiak daude. Adibidez, Neptunoren "Orban Txiki Iluna" edo Jupiterren "Orban Gorri Handia" urakan handiak dira.

Ikus, gainera
-------------

* Antizikloia.
* Behe presio gunea.
* Zikloi ez tropikala
* Zikloi tropikala
* Meteorologia

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalmeten definizioa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q79602
* Commonscat Multimedia: Cyclones

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11937353k (data)
* LCCN: sh85035089
* NKC: ph119274
* AAT: 300054736
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q79602
* Commonscat Multimedia: Cyclones
2-ziklopropil-4-etil-1-metilziklohexanoa**Zikloalkano** hidrokarburo zikliko aseen izen generikoa da. CnH2n formula orokorra dute. Izendatzeko alkano parekidearen izenari ziklo aurrizkia eransten zaio, adibidez, ziklopropanoa edo ziklohexanoa.

Zikloalkanoen erreaktibitatea pareko alkanoen antzekoa da ziklo txikienetan izan ezik, non, loturaren tentsioak erreaktiboagoak egiten dituen. Alkanoek baino fusio- eta irakite-puntu altuagoak izaten dituzte beren kristal-egitura konpaktuagoa eta trinkoagoa delako.

Naturan petrolioan aurkitzen dira eta karbono-kopuru handiko batzuk (14 – 18 atomo) perfumegintzan baliatzen den musketaren jariakinaren osagai dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-03-28).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q188862
* Commonscat Multimedia: Cycloalkanes

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 121074472 (data)
* GND: 4148484-8
* LCCN: sh85035091
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D003516
* **Kimikako identifikadoreak**
* ChEBI: 23453

 |

* Wd Datuak: Q188862
* Commonscat Multimedia: Cycloalkanes
Zibersexua.
Zibersexua sexu birtualeko modu bat da, non sare informatiko baten bidez konektatutako bi pertsonak edo gehiagok sexu-esperientzia bat deskribatzen duten mezu esplizituak bidaltzen dituzten. Rol-joko mota honetan, parte-hartzaileek sexu-harremanak izaten ari diren itxurak egiten dituzte, beren ekintzak deskribatzen dituzte eta gainerako parte-hartzaileen mezuei erantzuten diete, beren desio eta fantasia sexualak pizteko. Sexu birtualeko topaketa baten kalitatea, normalean, parte-hartzaileek beren kideen buruan irudi bizia gogoratzeko duten gaitasunaren araberakoa da. Halaber, funtsezkoak dira irudimena eta sinesgaiztasuna etetea (kontraesanen aurrean). Zibersexua bi pertsonen artean egin daiteke eremu intimo eta pribatuaren barruan, ziberespazioaren barruko leku ireki batean bezala. Sexu-langile birtual baten (teleoperadorea edo eredu erotikoa) eta zerbitzua ordaintzen duen bezero baten artean helburu komertziala egon daiteke edo ez.

Aspektu positiboak eta negatiboak
---------------------------------

### Positiboak

Zibersexuak sexu-desira batzuk asebete ditzakeenez, haurdun geratzeko edo sexu-transmisiozko gaixotasunak (STG) harrapatzeko arriskurik gabe, pentsamendu eta sentimendu sexualekin esperimentatzeko modu segurutzat har daiteke jendearentzat. Era berean, gaixotasun kronikoak (adibidez, hiesa) dituzten pertsonek sexu-gogobetetasuna lortzeko modu segurua aurkitu dezakete sexu birtualean, bikotekidea arriskuan jarri gabe. Honako hau ere praktikan jarri daiteke bikoteak bata bestearengatik urrun badaude eta elkartu ezin badira sexua fisikoki praktikan jartzeko.

### Negatiboak

Etorkizunean zibersexua egin duen pertsonak zure gorputzaren irudi konprometigarriak baditu, xantaia emozionalera jo dezake, eta pertsona bere buruaz beste egitera eraman. Zibersexua egiteko aplikazio guztiek erabil ditzakete transmititzen diren irudiak eta pedofiloen eskuetara irits daitezke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Vida webcamm sexo cómo viven cuánto ganan porno» *La Vanguardia* 2016-09-17 (Noiz kontsultatua: 2022-08-25).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q626268
* **Identifikadoreak**
* BNF: 155903879 (data)
* GND: 4740911-3
* LCCN: sh96001657
* NKC: ph330270

 |

* Wd Datuak: Q626268
**Cabell konderria** (ingelesez: *Cabell County*) Mendebaldeko Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Huntington da. 2010eko zentsuaren arabera 96.319 biztanle zituen, Cabell kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Cabell konderriak 745,96 kilometro koadro ditu. Horietatik 18,13 ura dira. Beste 727,83 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 129,12 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 96.319 pertsonetatik 88.566 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.046 dira. 4.717 beltzak edo afroamerikarrak. 209 amerikar natiboak ziren eta 21 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 931 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 77 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.798 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q494129
* Commonscat Multimedia: Cabell County, West Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145441731
* ISNI: 0000 0004 0420 6292
* LCCN: n82115749
* **Lekuak**
* OSM: 1913180
* TGN: 2002257

 |

* Wd Datuak: Q494129
* Commonscat Multimedia: Cabell County, West Virginia
**Ziburu** bat, Ahüzkin, Zuberoan.
**Ziburu** erdi-mendebaldeko hitza da normalean eskuz egindako irudiko moduko egurrezko zurubi txikia izendatzeko erabiltzen dena. Hitza (Larramendik, bere 1745ko hiztegian: *ziburu-zabaru* eman zuen idatziz lehen aldiz). Aldaera batzuk hauek dira: *ziburu*, *zibulu*, *zibillu*, *zibirio*, *zigulau* eta *zirigu*. Esanahiak hauek dira: alde batetik ‘zabu’, eta bestetik alboko irudian ikus daitekeen hesiaren alanbrada igarotzeko zurezko zurubia. 

Beste esanahi bat: "hesi bateko (egurrezko) atea edo langa".

Etimologia
----------

*Zi* + *buru* analiza daiteke *ziburu* aldaera zabalduena, eta *zur* egotearen alde egin lezake "especie de puente de madera…" moduko adierek. Nolanahi ere, *zibulu*, *zibillu*, *zibirio*, *zigulau* eta *zirigu* aldaeretako bukaerek ez dute ezinbestean *-buru* osagai baten alde egiten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **ziburu**, Euskaltzaindia: *Orotariko Euskal Hiztegia*.
2. ↑  **ziburu**, Euskaltzaindia: *Euskal Hiztegi Historiko Etimologikoa*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q166557
* Commonscat Multimedia: Stiles

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300003266

 |

* Wd Datuak: Q166557
* Commonscat Multimedia: Stiles
**Schleswig-Holsteingo Wadden itsasoko Parke Nazionala** Alemanian Wadden itsasoko ingurunea babesteko eratutako hiru parke nazionaletako zabalena da, Schleswig-Holstein estatuak kudeatzen duena. Beste parke nazionalekin batera 1986ko urtarrilaren 1ean eratu zen. Wadden itsasoa Gizateriaren Ondare izendatu zuen UNESCOk 2009an.

Parke Nazionala
---------------

Parke Nazionalak Elba ibaiaren estuariotik hasi eta Danimarkako mugararteko kostaldea hartzen du. Honetaz gain Iparraldeko Frisiako uharteak ere hartzen ditu.

Ekologia
--------

### Habitatak

*Wad* hitzak "lokatza" esan nahi du behe-alemanieraz. Parkearen barnean nagusi dira beraz lokaztiak. Ekosistema nagusia kostaldekoa da, bertan areatzak, dunak, lautada intermareala eta errekak aurki ditzakegu.

### Biodibertsitatea

Hiru parkeetan aurki ditzakegun espezieak antzekoak dira, izan ere iparraldeko Europatik datozen hegazti migrariek osatzen baitute ornodunen kopuru handiena. Wadden itsasoak 10-12 milioi hegazti limikola, antzar, ahate eta kaio hartzen ditu urtero. hauen artean bereziki aipatu behar 200.000 eiderrak eta 180.000 paita arruntak. Ugaztunen artean foka aipatu behar.

Schleswig-Holsteingo Parke Nazionala iparralderago dagoenez aipatu behar da hemen ohikoak direla marzopak.

Ikus, gainera
-------------

* Wadden itsasoa

Kanpo estekak
-------------

* **(Alemanez)** Wadden Itsasoko Parke Nazionalen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492768

 |

* Wd Datuak: Q20492768


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Alemania | Alemaniako parke nazionalak | Alemania |
| Hanburgoko Wadden itsasoa · Jasmund · Saxonia Behereko Wadden itsasoa · Müritz · Schleswig-Holsteingo Wadden itsasoa · Aurrepomerania aintzira · Eifel · Hainich · Harz · Kellerward-Edersee · Oder Beherearen harana · Suitza saxoia · Bavariako basoa · Berchtesgaden |
**Saxonia Behereko Wadden itsasoko Parke Nazionala** Alemanian Wadden itsasoko ingurunea babesteko eratutako hiru parke nazionaletako bat da, Saxonia Beherea estatuak kudeatzen duena. Beste parke nazionalekin batera 1986ko urtarrilaren 1ean eratu zen. Wadden itsasoa Gizateriaren Ondare izendatu zuen UNESCOk 2009an.

Parke Nazionala
---------------

Parke Nazionalak Saxonia Behereko kostalde guztia hartzen du bere baitan, Herbehereetako mugatik hasi eta Elba ibaiaren ahorarte. Honetaz gain Frisiako uharteak ere hartzen ditu (Baltrum, Borkum, Langeoog, Juist, Mellum, Memmert, Minsener Oog, Norderney, Spiekeroog and Wangerooge). Parkearen egoitza nagusia Wilhelmshaven hirian dago.

Ekologia
--------

### Habitatak

*Wad* hitzak "lokatza" esan nahi du behe-alemanieraz. Parkearen barnean nagusi dira beraz lokaztiak, baina hauetaz gain badaude padura gaziak, areatzak, dunak eta noski, ibaien estuarioak ere. Itsasaldiek eragin handia dute, izan ere 10 metroko sakonera maximotik 24'5 metrotako garaiera arteko lurrak hartzen baititu.

### Biodibertsitatea

4000 animalia eta landare espezie zerrendatu dira. Itsasaldiek organismo sinpleenak (diatomea, molusku, krustazeo eta anelidoak) ekartzen dituzte eta kate trofikoan gorago dauden espezieak hauetaz elikatzen dira.

Iparraldeko Europatik datozen hegazti migrariek osatzen dute ornodunen kopuru handiena. Wadden itsasoak 10-12 milioi hegazti limikola, antzar, ahate eta kaio hartzen ditu urtero. hauen artean bereziki aipatu behar 200.000 eiderrak eta 180.000 paita arruntak. Ugaztunen artean foka aipatu behar.

Ikus, gainera
-------------

* Wadden itsasoa

Kanpo estekak
-------------

* **(Alemanez)** Wadden Itsasoko Parke Nazionalen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q661217
* Commonscat Multimedia: Nationalpark Niedersächsisches Wattenmeer

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 129870206
* ISNI: 0000 0001 1088 555X
* BNF: 15200136g (data)
* GND: 515996-9
* LCCN: sh90005167
* **Lekuak**
* OSM: 157811

 |

* Wd Datuak: Q661217
* Commonscat Multimedia: Nationalpark Niedersächsisches Wattenmeer


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Alemania | Alemaniako parke nazionalak | Alemania |
| Hanburgoko Wadden itsasoa · Jasmund · Saxonia Behereko Wadden itsasoa · Müritz · Schleswig-Holsteingo Wadden itsasoa · Aurrepomerania aintzira · Eifel · Hainich · Harz · Kellerward-Edersee · Oder Beherearen harana · Suitza saxoia · Bavariako basoa · Berchtesgaden |
Hizkuntzalaritzan, **zeinua** adierazgarriaren eta adieraziaren arteko lotura uztartzen duen unitate linguistikoa da. Zeinu linguistikoaren teoria Saussurek landu zuen. Haren arabera, zeinua bi aurpegi (adierazgarria eta adierazia) dituen batasuna da; horren ezaugarri nagusiak hauek dira: hautazkoa edo arbitrarioa izatea, egitura lineala izatea, une jakin batean aldaezina izatea, eta, denboran zehar bilakatuz doalako berriz, aldakorra izatea. Zeinua hautazkoa da, berez ez delako inolako loturarik adierazgarriaren eta adieraziaren artean (kontzeptu bera hots guztiz desberdinez adieraz daiteke hizkuntza batean eta bestean: euskaraz, mahai, gaztelaniaz mesa, frantsesez table, adibidez). Zeinua lineala da, hotsak denboran gauzatzen direlako, hots-kate bat eratuz (idazketan, hala ere, espazioak hartzen du denboraren lekua). Zeinua aldaezina da une jakin batean aztertzen denean, hiztun batek zeinuaren esanahia aldatuz gero ez baita komunikazio-funtzioa betetzen (batek mahaiari etxe deituko balio eta etxeari mahai, komunikazio-arazoak izango lituzke besteekin hitz egitean); zeinua hiztun-taldeak finkatzen du, eta gizabanakoak horretara makurtu behar du. Azkenik, zeinua aldakorra da, hizkuntza aldatuz doalako eta bere bilakaeran zehar zeinua ere (hotsaren eta haren esanahiaren arteko lotura) aldarazten duelako. Saussureren ondorengo hizkuntzalariek zehaztu eta, zenbaitetan, aldatu ere egin dute zeinuaren teoria, Benvenistek bereziki.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2012/1/9 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q262246
* **Identifikadoreak**
* GND: 4067439-3
* LCCN: sh85122415
* NKC: ph336003
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q262246
Ybarra oliba-olioa.
**Ybarra** bilbotar batek bultzatu zuen marka komertzial espainiarra da. 1842an sortu zen. Ybarrak produktu asko merkatarizatzen du: oliba-olioa, saltsak, entsaladak, ozpinak, olibak eta ontziratutako barazkiak.

Historia
--------

José María Ybarra Gutiérrez de Caviedes Bilbon jaio zen, 1816an. 1836an Legeen titulua lortu zuen. Ondoren, Madrilera joan zen, Juan Bravo Murilloren bulegoan lan egiteko. 1841an doktorea izendatu zuten. 1842an Sevillara joan zen eta bertan nekazaritzarekin lotutako negozioei ekin zien. Sevillan Dolores González Álvarez ezagutu zuen eta ezkondu ziren 1843an. Emaztearen familiak, Román González Pérez buru, enpresa askotan interesak zituen, tartean nekazaritza munduarekin lotutakoetan; horietan hasi zen kolaboratzen Jose Maria Ybarra. 

Ybarra lantegiak XIX. mendean hasi zen bere produktuak atzerrira esportatzen. 1876an bere oliba olioak Filadelfiako (AEB) Erakusketa Unibertsalaren Kalitate Saria lortu zuen. 1929an Sevillako Erakusketa Iberoamerikarrean parte hartu zuten.

Egungo enpresa
--------------

1968an lantegiak maionesa eta beste saltsak ekoizten hasi zen. 1970tik produktuen banaketa Estatu Batuetara eta Mexikora zabaldu zuten. 2001ean, bestetik, Lodosan (Nafarroa Garaian) ontziratutako berduren ekoizpenari ekin zioten. Izan ere, oliba-olioaren eta saltsen fabrika, Ybarra eta La Masía marketako produktuak ekoizten dituena, Dos Hermanas herrian dago, Sevillako probintzian. 2018ko irailaren 14an, Felipe VI.ak enpresaren fabrika berria inauguratu zuen, udalerri berean. Produktu horiek 80 herrialdetara esportatzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Ybarraren webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20015322
* Commonscat Multimedia: Grupo Ybarra

---

 |

* Wd Datuak: Q20015322
* Commonscat Multimedia: Grupo Ybarra
FC Steauaren aurkako partida.
**Újpest FC** (izen osoa *Újpest Football Club*) Budapest hiriburuko futbol taldea da, Hungariako onenetakoa, palmaresari dagokionez, Hungariako futbol liga 20 aldiz irabazi baitu eta beste 9 aldiz Kopa. Mitropa Kopa bitan irabazi zuen.

Historia
--------

Budapest ondoko Újpest herrian (egun, hiriburuko auzoa da) irakasle lanean ari zen János Gollek 1899an sortu zuen taldea, *Újpesti Torna Egylet* izenarekin. 1904an lehen mailara igo zen, baina lehenengo garaipenak ez zituen 1930. hamarkada arte lortu, 5 Liga eskuratu baitzituen eta bi Mitropa Kopa, garai hartako nazio arteko txapelketarik garrantzitsuena.

"Urrezko aroa" 1960. hamarkadan izan zuen, Europako txapelketetan ere maila bikaina emanik. 1960an irabazitako ligarekin hasi zuen bolada ona. 1962an Europako Errekopako final erdietara iritsi zen baina ACF Fiorentinak finaletik kanpo utzi zuen. 1967an Lajos Baróti entrenatzailea fitxatu zuen eta 1969an liga eta kopa irabazi zituen eta Ferietako Kopako finala jokatu. Newcastle Unitedek garaitu zuen, bi partidak irabazita, 3-0 eta 3-2. 1969 eta 1975 artean zazpi liga jarraian irabazi zituen, Hungariako talde indartsuena zela erakutsiz. Horretaz gain, Europako Kopako final laurdenetara iritsi zen 1972, 1973an eta 1974ean, final erdietara. Gero, Bayern Munichek —txapeldun izan zen— kanporatu zuen.

1980. hamarkadan, ligan ez zuen emaitza onik izan baina hiru kopa eskuratu zituen. Ordutik aurrera titulu batzuk irabazi ditu, 2002ko kopa eta superkopa eta azkenik 2014ko kopa eta superkopa. 2018an, beste kopa bat lortu zuen.

Palmaresa
---------

### Hungarian: 33

* Liga (20): 1930, 1931, 1933, 1935, 1939, 1945, 1946, 1947, 1960, 1969, 1970, 1971, 1972, 1973, 1974, 1975, 1978, 1979, 1990, 1998.
* Kopa (11): 1969, 1970, 1975, 1982, 1983, 1987, 1992, 2002, 2014, 2018, 2021.
* Hungariako Superkopa (3): 1992, 2002, 2014.

### Nazio artean: 2

#### Europako Kopa

* final erdiak 1974ean.

#### Europako Errekopa

* final erdiak 1962an.

#### Hirietako Ferien Kopa

* Txapelduna (0)
* Finalista (1): 1969.

#### Mitropa Kopa

* Txapelduna (2): 1929, 1939.
* Finalista (1): 1967.

Euskal taldeen aurkako partidak
-------------------------------

Hauek dira Europako txapelketa ofizialetan Újpestek euskal taldeen aurka jokatu dituen partidak:

| Denboraldia | Txapelketa | Fasea | Etxekoa | Emaitza | Kanpokoa |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1976-77 | UEFA Kopa | 1. itzulia | ÚjpestAthletic | 1-05-0 | AthleticÚjpest |
| 1977-78 | UEFA Kopa | Final hamaseirenak | ÚjpestAthletic | 2-03-0 | AthleticÚjpest |
| 2006-07 | UEFA Kopa | 1. itzulia | ÚjpestReal Sociedad | 1-11-0 | Real SociedadÚjpest |

Kanpo estekak
-------------

* **(Hungarieraz)****(Ingelesez)** webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q244595
* Commonscat Multimedia: Újpest FC

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 239638552
* LCCN: n2014077181

 |

* Wd Datuak: Q244595
* Commonscat Multimedia: Újpest FC
**Zezenketako ezpata** (gaztelaniaz: *estoque de toreo*) zezenketa baten amaieran zezena hiltzeko erabiltzen den ezpata da, estokeen familiako arma bat (euskaraz *gerren* eta *puntzet* ere deituak).

Ezaugarriak
-----------

Ezpata eta estoke ohikoekin desberdintzen da xaflaren ertzekin ez duelako mozten, baina puntarekin zula dezake. Hori dela eta, xafla ohiko ezpata batena baino estuagoa eta luzeagoa izaten da. Altzairuzkoa izaten da ezpata mota hau, estua eta zorrotza bere azken bi herenetan, punta sendokoa. Xafla ez da guztiz zuzena bere luzeran, puntaren altueran, toreroek *heriotza* (*muerte*) deitzen duten kurbadura izaten baitu. Espainian indarrean dagoen zezenketen araudiaren arabera, "ezpatako 88 zentimetroko gehienezko altzairuzko luzera izango dute heldulekutik puntaraino".

XVIII. mendearen amaieran hartu zuen gaur egungo forma, Pepe Hillo toreatzailearen garaian, oinezko zezenketa finkatu eta hedatu zenean. 

XX. mendearen erdialdera arte, Manoleteren garaia arte, erabiltzen zen ezpata ez bakarrik zezena hiltzeko, baita makila lagungarri gisa muleta edo zapiari eusteko; baina ohitura hori aldatu zen orduan, eta harrezkero, laguntzako ezpata bat erabiltzen da muletarekin, simulaziokoa, zeinak ez du istripuzko ebaketarik eragiten eta arinagoa den.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «OEH - Bilaketa - OEH» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-12-06).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Solicitud a la Real Academia Española para que cambie el término «descabellar».*  2015-12-02 (Noiz kontsultatua: 2022-12-06).

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, gaztelaniaz Wikipediako «Estoque de toreo» artikulutik itzuli da; zehazki, 2021-02-20ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16303237
* Commonscat Multimedia: Estoque

---

 |

* Wd Datuak: Q16303237
* Commonscat Multimedia: Estoque
**Cass konderria** (ingelesez: *Cass County*) Nebraskako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Plattsmouth da. 2010eko zentsuaren arabera 25.241 biztanle zituen, Cass kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Cass konderriak 1.465,65 kilometro koadro ditu. Horietatik 21,87 ura dira. Beste 1.443,78 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 17,22 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 25.241 pertsonetatik 24.691 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 608 dira. 82 beltzak edo afroamerikarrak. 70 amerikar natiboak ziren eta 12 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 84 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 14 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 288 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q484239
* Commonscat Multimedia: Cass County, Nebraska

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152469829
* LCCN: n82128010
* **Lekuak**
* OSM: 1425442
* TGN: 2001328

 |

* Wd Datuak: Q484239
* Commonscat Multimedia: Cass County, Nebraska
**Yavin** Star Warseko film saga ospetsuko planeta bat da.

Ezaugarriak
-----------

Lanaren fikziozko unibertsoan Yavin gasezko planeta bat bezala deskribatzen da, eta beraz, bertan bizitza ezinezkoa da. Planeta hau bere ilargietako bat den Yavin IVgatik da ezaguna, Aliantza Errebeldearen basea izan baitzen, euren ontziak ezkutatzen zituzten tokia. Unibertso hedatuan bertan bizitzeko modukoak diren beste bi ilargi ere agertzen dira, Yavin 8 eta Yavin 13 izenekoak.

Yavin IV ilargian Anakin Skywalkerrek Asajj Ventress Jedi ilunaren aurka borrokatu zuen, laburki Dooku kondeak entrenatu zuena. Hor Anakinek bere haserrea askatzen du bere arerioaren aurka eta hutsera jaurtitzen du. Heriotzaren Izarra planeta hau orbitatzen zuen Luke Skywalkerrek bota zuenean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3141850
* Commonscat Multimedia: Star Wars film location in Tikal

---

 |

* Wd Datuak: Q3141850
* Commonscat Multimedia: Star Wars film location in Tikal


| * i
* e
* a
*Star Wars*eko planeta eta sateliteak |
| --- |
| 
* Alderaan
* Bespin
* Corellia
* Coruscant
* Dagobah
* Endor
* Felucia
* Geonosis
* Hypori
* Hoth
* Kashyyyk
* Mygeeto
* Naboo
* Tatooine
* Yavin

 |
| Kategoria |
Mexikar otsoa (***Canis lupus baileyi***) Ipar Amerikako hegoaldetik eta Erdialdeko Amerikatik bizi zen otso azpiespeziea da, basabizitzatik (naturatik) iraungitua eta bakarrik gatibutasunean aurki dezakeguna.

Otso hau tamaina txikikoa da, azpiespezie guztietan txikienetarikoa eta Amerikako otsoetan txikiena.

135 zentimetroko luzerara ez da iristen eta 80 zentimetroko garaiera maximoa du (60-80 cm artean). Animalia honen pisua 27-45 kilo artean doa, 32 kiloko batez besteko pisua izanik. Gatibutasunean soilik bizi denez, 40 kilotara sarritan heltzen da, baina aske bizi zenean basabizitzan 30 kilotara gutxitan ailegatzen zen.

Erreferentziak
--------------

IUCN-ko mehatxaturiko espezieen zerrenda gorria **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q531300
* Commonscat Multimedia: Canis lupus baileyi
* Wikispecies Espezieak: Canis lupus baileyi

---

* **Identifikadoreak**
* BNM: 000095757
* **Datu taxonomikoak**
* CONABIO: 185991MAMIFB501112
* EOL: 1268604
* GBIF: 6164191
* ITIS: 726813
* MSW: 14000744
* NCBI: 143281

 |

* Wd Datuak: Q531300
* Commonscat Multimedia: Canis lupus baileyi
* Wikispecies Espezieak: Canis lupus baileyi
Caspeko jatorrizko hitzarmena, 1412ko ekainaren 25ekoa. Honela dio: *publicamus quod Parlamenta predicta et subditi ac vassalli Corone Aragonum fidelitatis debitum prestare debent et tenentur illustrissimo ac excellentissimo et potentissimo principi et domino: domino Ferdinando, infanti Castelle, et ipsum dominum Ferdinandum in eorum verum regem et dominum habere tenentur et debent*
**Caspeko Hitzarmena** Aragoiko errege Martin I.a ondorengorik gabe hil zenean (1410), Valentzia, Katalunia eta Aragoiko ordezkariek (bederatzi denetara) Caspen 1412an eginiko biltzarrean hartutako erabakiari eman zioten izena da. Erabakiaren arabera, Joanes I.a Gaztelakoaren seme Fernando Antequerakoa aukeratu zuten errege, gero santu egin zuten Vicente Ferrer elizgizonari esker batez ere, hildako erregearen ahaide hurbilena zen Jaume Urgelleko kondearen kaltetan. Hala, Trastamara leinua egin zen Aragoiko koroaren jabe, eta Gaztelakoaren eraginpean geratu zen erreinu hura. Hitzarmenak ez zuen harrera onik izan Katalunian.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1541862
* Commonscat Multimedia: Compromiso de Caspe

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85020609
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 4057
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1541862
* Commonscat Multimedia: Compromiso de Caspe
**Cass konderria** (ingelesez: *Cass County*) Minnesotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Walker da. 2010eko zentsuaren arabera 28.567 biztanle zituen, Cass kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Cass konderriak 6.252,51 kilometro koadro ditu. Horietatik 1.016,74 ura dira. Beste 5.235,77 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 4,57 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 28.567 pertsonetatik 24.723 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 340 dira. 59 beltzak edo afroamerikarrak. 3.092 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 88 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 12 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 590 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111421
* Commonscat Multimedia: Cass County, Minnesota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 136059313
* LCCN: n82020776
* NARA: 10039566
* **Lekuak**
* OSM: 1796044
* TGN: 2001009

 |

* Wd Datuak: Q111421
* Commonscat Multimedia: Cass County, Minnesota
**Vlotho** Alemaniako herri bat da, Ipar Renania-Westfalia estatuan, Herford barrutian eta Detmoldeko eskualdean kokatua dagoena.

Geografia
---------

Vlotho, Weser ibaiaren ibilguan zehar dagoen herri bat da, Wiehengebirgeren hegoaldean kokatua, mendebaldean, Ravensberger konderria, Lipperlandekin hegoaldean eta Weserberglandekin ekialdean muga eginez. Weser ibaiak ekialdetik iparralderantz igarotzen du herria, eta, udalerriaren iparrekialdeko zatia, Uffeln alegia, herriaren gainontzeko zatitik banatzen du. Udalerriko tokirik garaiena, *Bonstapel* da, 342 metrorekin eta udalerriaren hegoekialdean kokatua.

### Udalerri mugakideak

Mendebaldean, Herford eta Löhne herriekin, Bad Oeynhausen eta Porta Westfalica herriekin iparraldean, Kalletalekin ekialdean eta Lemgo eta Bad Salzuflen herriekin hegoaldean muga egiten du.

### Udalerriaren banaketa

Udalerria, lau auzo nagusik osatzen dute. Honako hauek:

* Exter
* Uffeln
* Valdorf
* Vlotho

Historia
--------

Vlothori buruzko lehen aipamen historiak 1185. urtekoak dira. 1248. urtean, Vlothok hiri estatusa lortu zuen, baina, ondoren, galdu egin zuen izurri eta gerrarengatik. 1600. urtetik aurrera, Vlotho toki industrial bihurtu zen. Paper industria zen nagusi eta asko nabarmentzen zen herri hau arlo honetan. 1650. urtean, Vlothok, azoka bat izateko eskubidea lortu zuen, eta, 1719an, herri independente bihurtu zen. Portua eraiki ondoren, ehungintza, makina eta zigarro industria toki bihurtu zen. 1875ean, tren geltokia eraiki zen eta, 1928an, zubi batek hartu zuen ferryaren lekua, Weser ibaia gurutzatzeko orduan. 1969an, Vlothoren hiri zaharra Exter eta Valdorf herrixka edo auzoekin batu zen. 1973an, Uffeln, Vlothori batu zitzaion

Ekonomia
--------

Herriko ekonomia gehiena, turismoaren ondorioa da. Makina industria ere badago

Ondasun nabarmenak
------------------

Vlothoko XIII. mendeko gaztelua

Demografia
----------

Grafiko hau ezin da une honetan ikusi, software arazo bat dela eta. Lanean ari gara ahalik eta lasterren grafikoak berriro erakutsi ahal izateko.
Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q53907
* Commonscat Multimedia: Vlotho

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148978109
* BNF: 12114804c (data)
* GND: 4119464-0
* LCCN: n84193193
* NKC: ge1096988
* **Lekuak**
* OSM: 147279
* TGN: 1041563

 |

* Wd Datuak: Q53907
* Commonscat Multimedia: Vlotho
**Ægir** jotun bat eta itsasoetako erregea da eskandinaviar mitologian. Ozeanoaren boterearen pertsonifikazio bat da. Æsirrei oso jai landuak eskeintzeagatik ere ezaguna da. Snorri Sturlusonen Skáldskaparmálen Ægir **Gymir** eta **Hlér**rekin identifikatzen da, Hlésey uhartean bizi zirenak. Lokasennaren prosazko goiburukoak bere egongela urre dizdiratsuz argiztaturiko santutegi baten toki bat eta non garagardoa borborka erortzen dena dela dio.

**Gymir** Freyren emaztea den Gerd dontzeila ederraren aita erraldoia ere bada, baita Aurbodaren senarra ere.

Æsirren eta itsas erraldoien arteko beste lotura bat Hymirren ere aurki daiteke, nork Hymiskviðan Tyrren aita dela dioen.

Esaten denez, Ægirrek bederatzi alaba izan zituen bere emazte Ranekin batera. Bere alabak *olatuetako dontzeilak* deituak izan ziren. Bára, Blóðughadda, Bylgja, Dúfa, Hefring, Himinglæva, Hrönn, Kólga, eta Unnr deituak izan ziren. Izenek ozeanoetako olatuen ezaugarri ezberdinak isladatzen dituzte.

Ægir Fornjoten semeetako bat da, erraldoi bat eta Finlandiako erregea, eta Logi (sua, garra) eta Kari (haizea)ren anaia. Lokasennan jainkoei jai bat eskaintzen die, non ezti-ur hartzitua zerbitzatzen dien Thorrek emandako pertz handi batean. Thorrek pertza nola lortu zuen dioen istorioa Hymiskviðan kontatzen da.

Ægirrek bi zerbitzari ditu: Fimafeng (Lokik hila) eta Eldir.

Izenak
------

Ægir izena batzuetan Aegir edo Aeger bezala erromatartua da. Suediar bertsioa Ägir da.

*Garagardo zerbitzaria* ere deitua da, itsaso zakarreko bits zuriak garagardoaren fabrikazioan sortzen den bitsa gogorarazten baitu. Dena dela, dirudienez, Ægir izaera oneko jainko bat da, eta bere emazte Ran eta bere alabak direla ozeanoetako txikizio gehienak sortzen dituztenak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q204927
* Commonscat Multimedia: Ægir

---

 |

* Wd Datuak: Q204927
* Commonscat Multimedia: Ægir
**Xabier Mauleon** euskal matematikaria da. Matematika euskaraz landu zituzten aitzindarietako bat izan zen 1970eko hamarkadan.

UEUko Matematika saileko kide aitzindaria
-----------------------------------------

Matematika euskaraz lantzen aitzindaria izan zen taldean ibili ziren hauek, besteak beste: Maria Jesus Alkain, Edurne Biritxinaga Gaztelurrutia, Maria Jesus Esteban Galarza, Karmele Fernandez Agirre, Jesus Mari Goñi Zabala, Anjeles Iztueta, Jesus Mari Larrazabal, Xabier Mauleon, Karlos Santamaria Ansa, Arantza Urkaregi, Yosu Yurramendi, Mari Jose Zarate Azkuna eta Enrique Zuazua Iriondo.

UEUko Matematika Saila izan zen ekinbide hori bideratzeko lan-taldea eta matematika hiztegia ere elkarrekin landu zuten, UEUren babesean.

* Karlos Santamaria
* Maria Jesus Esteban
* Enrique Zuazua
* Anjeles IztuetaAnjeles Iztueta
* Arantza Urkaregi
* Jesus Mari Larrazabal

Erreferentziak
--------------

1. ↑   UZEI..  (1990). *Matematika hiztegia.*  Elkar ISBN 84-7529-019-1. PMC 971672042. (Noiz kontsultatua: 2022-08-24).
2. ↑     *Anjeles Iztueta: "UEUkideen sarea beti izan dut oso presente nire ibilbide profesional edo politikoan" – UEU-ren mintegia.*  (Noiz kontsultatua: 2021-03-25).

Ikus, gainera
-------------

* Udako Euskal Unibertsitatea
* UZEI

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113604822

 |

* Wd Datuak: Q113604822
**Ybarra, Mier y Compañía** Bizkaiko salerosketa konpainia bat izan zen, Jose Antonio Ybarrak, Jose Antonio Mierrek (de la Mier), Nicolas Maria del Llanok eta Jose Txabarrik 1827an eratua, urte bereko Bizkaiko meatzeei buruzko foru legearen epelean. Sozietateak aberastasun handia metatu zuen burdinolen zorrari eta azken gainbeherari lotuta, baita Lehen Karlistaldiko zerealen espekulazioaz zein esklabo trafikoaz ere. Bizkaiko industrializazio handirako oinarriak jarri zituen.

XIX. mende hasieran, burdinolen harrikatz hornikuntza (gehienetan Somorrostrokoa) lehiakide gutxi batzuen eskuetan geratu zenean, azken horiek elkartzea erabaki zuten, Ybarra, Mier y Compañía eratuz eta, era horretan, salmentaren monopolioa eskuratuz. Hartara, harrikatz salmentaren prezioa ere finkatu zuten. Burdinolak, aldiz, lehiakortasuna galtzen joan ziren aldi horretan, eta konpainia zorren hartzekodun izaten hasi zen, hainbeste non zorraren pagu utzitako ondasunak bihurtu ziren konpainiaren aktibo garrantzitsuena konpainia sortzeko unean, gehienetan burdinolak.

Aldiz, Lehen Karlistaldia hasterako (1833), enpresaburuek kapital hori beste ekonomia jarduera batzuetan inbertitu zuten, dibertsifikatu. 1839ko urrian, Jose Antonio bueltan zen Bordele eta Londresko erbestetik Karlistaldia amaituta, eta berriz heldu zioten burdinolekiko harremanari, mea hornituz eta burdina erosiz. Gerrako arriskuak kapital handia metatzeko balio izan zion Ybarra familiari, kontrabando, esklabo tratu eta, batez ere, lehengaien hornikuntzaren bidez. 1839 amaieran, Ybarra familiaren aldetik, Jose Antoniori Juan eta Gabriel semeak bildu zitzaizkion konpainiaren kudeaketan, bete-betean horretarako lan eginez.

1854an, Ybarra familia haren kapitalaren % 70en jabe zen, Mier gainerako % 30arena, baina urte horretan bertan hil zen. Sozietatea orduan desegin zen, eta haren lekua Ybarra Hermanos y Compañíak bete zuen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q97579246
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 144114

 |

* Wd Datuak: Q97579246
**Ye Jacobites by Name** (euskaraz *Zuek Jakobitak Izenez*) 1688 eta 1748 urteetan jazotako Jakobiten matxinaden inguruko eskoziar abesti herrikoi bat da. 1791an Robert Burns eskoziar olerkari eta idazleak idatzitako olerki batean oinarrituta dago.

Hitzak
------

Ye Jacobites by name, give an ear, give an ear,  

Ye Jacobites by name, give an ear,  

Ye Jacobites by name,  

Your fautes I will proclaim,  

Your doctrines I maun blame, you shall hear.

What is Right, and What is Wrang, by the law, by the law?  

What is Right and what is Wrang by the law?  

What is Right, and what is Wrang?  

A short sword, and a lang,  

A weak arm and a strang, for to draw.

What makes heroic strife, famed afar, famed afar?  

What makes heroic strife famed afar?  

What makes heroic strife?  

To whet th' assassin's knife,  

Or hunt a Parent's life, wi' bluidy war?

Then let your schemes alone, in the state, in the state,  

Then let your schemes alone in the state.  

Then let your schemes alone,  

Adore the rising sun,  

And leave a man undone, to his fate.

Kanpo estekak
-------------

* *Ye Jacobites by Name* abestia entzungai (1. bertsioa) **(Ingelesez)**
* *Ye Jacobites by Name* abestia entzungai (2. bertsioa) **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3753912
* Commonscat Multimedia: Ye Jacobites by Name

---

 |

* Wd Datuak: Q3753912
* Commonscat Multimedia: Ye Jacobites by Name
***Ça plane pour moi*** (frantsesez literalki *Irristaka datorkit*, herri hizkerako esanahia *Dena ongi datorkit*) 1977ko Plastic Bertrand belgikar abeslariaren punk abesti bat da. Urte bereko *Pogo Pogo* diskoaren barnean argitaratu zuen.

Estreinatu eta berehala sekulako arrakasta izan zuen abestia izan zen, ez frantses hiztun herrialdeetan bakarrik (Belgika, Frantzia edo Suitza), baita Europako gainontzeko herrialdeetan ere, esate baterako, Alemania, Austria, Suedia, Herbehereak, Irlanda edota Europatik kanpo Australia eta Zeelanda Berrian.

Hitzak nork idatzi zituen inguruko eztabaida badago, nahiz eta kredituetan sortzaile gisa Plastic Bertrand agertu izan, Yvan Lacomblez belgikar musikagileak berak idatzi zituen ziurtatzen baitu, eta berez, 1977ko Elton Motello ingeles punk musika taldearen *Jet Boy, Jet Girl* abestiaren egokitzapena dela.

Kanpo estekak
-------------

* *Ça plane pour moi* abestiaren jatorrizko bideoklipa entzungai eta ikusgai. Youtube.com **(Frantsesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2385403

 |

* Wd Datuak: Q2385403