recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Paradisu berreskuratua*** (ingelesez: *Paradise Regained*) John Milton idazle ingelesak 1671an idatzi zuen poema epikoa da. Miltonen aurreko lana *Paradisu galdua* izan zen eta harekin lotuta dago nolabait nahiz eta harekin desberdintasun handiak izan. Aurrekoa bezala gai teologikoak lantzen ditu baina oraingoan Jesu Kristoren pertsonan zentratuz.

Gaia
----

Liburu honetan Miltonek Jesusek basamortuan paraitu zituen tentazioak azaltzen ditu. Milton ustez, Adam eta Ebaren erorketaren ondoren, logikoa zen Jesusen erresistentzia Satanen tentazioen aurrean azaltzea; haren ustez, modu horretaz, Adam eta Ebak galdu zuten paradisua berreskuratu zen.

Ezaugarriak
-----------

Aipatu den moduan poema hau ez da *Paradisu galdua*ren jarraipena eta, horregatik, bere estiloa oso desberdina da. 2.069 lerro ditu poemak, lau liburutan antolatuta, horretarako pentametriko metodoa erabiliz. Poemak *Lukasen Ebanjelioa* jarraitzen du, nolabait irudiak eta apaingarriak zabalduz. Aipatutako Ebanjelioaren arabera liburuaren ordena hauxe da:

* I. liburua: Gosearen tentazioa
* II. eta III. liburua: jatunkeria, aberastasuna eta boterea
* IV. liburua: Satanek Jesu Kristori Jaungoikoari tentatzeko gonbitea egiten dio, tenplu gainetik bere burua botatzen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* \* Ingelesezko testua Wikitekan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2307419
* Commonscat Multimedia: Paradise Regaind (John Milton)

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2307419
* Commonscat Multimedia: Paradise Regaind (John Milton)
**La Moraleja** Espainiako Madrilgo Erkidegoan dagoen Alcobendas udalerriko luxuzko urbanizazio bat da. Madril hiriburutik oso hurbil dago, Madrilgo metropoli eremuaren iparraldean. Madrildik iparralderantz eta Burgos alderako norantzan atera, eta A-1E-5 autobidearen 12 irteeran.

Herrialde osoan ospea duen eremua da, Espainiako pertsona ospetsu eta aberatsen edota oihartzun mediatikoa dutenen bizilekua delako ala izan delako: tartean, Rocío Jurado, Isabel Pantoja, José Antonio Camacho, José María García, Lola Flores, Ana Obregón, David Beckham, Gonzalo Higuaín, Marcos Pérez Jiménez, José María García, Juan Luis Cebrian eta Eduardo Vioque, bai eta beste hainbat jende ospetsu, enpresaburu boteretsu, artista, arkitekto, kirolari eta futbolarien bizilekua ere.

Guzti honengatik, segurtasun neurri handiak dituen eremua da, kale guztiak segurtasun kamerez josiak daude, sartu eta irteten diren ibilgailu guztien matrikulak grabatzeko eta lapurretak ekiditeko, bai eta berezko 24 orduko segurtasun pribatuko zaintzaile zerbitzua ere.

Ikus gainera
------------

* Neguri
* Pedralbes
* Somosaguas
* Cervantes parkea
* Bel Air
* Beverly Hills

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2836186
* Commonscat Multimedia: La Moraleja

---

 |

* Wd Datuak: Q2836186
* Commonscat Multimedia: La Moraleja
Katalasa 3D irudian
**Katalasa** izaki bizidunengan dagoen entzima da, hidrogeno peroxidoa (H2O2) deskonposatzen duena honako erreakzio kimikoan:

2 H2O2 → 2 H2O + O2.
Hidrogeno peroxidoa zenbait prozesu metabolikotan sortzen da, eta oso toxikoa da. Katalasari esker ez da zeluletan pilatzen, indargabetuta baita kalterik egin aurretik. Katalasaren erreakzio ahalmena oso handia da, molekula batek 40 milioi hidrogeno peroxido molekula deskonposatzen baitu segundoko.

Katalasaren proba
-----------------

Sakontzeko, irakurri: «Katalasaren proba»
Mikrobiologia laborategietan asko erabiltzen da katalasaren proba bakterioak identifikatzeko. Bakterio asko katalasa (+) dira, baina beste batzuek ez dute katalasarik (guztiz anaerobioak direnak, esaterako).

Laborategian identifikatu nahi den bakterioa (hazkuntza-inguru solidoan hazten dena) ur oxigenatuaren soluzio batean jartzen da: burbuilen agerpenak katalasaren jarduera adierazten du.

Gram negatibo gehienak katalasadunak dira. Gram positiboen artean, katalasaren probak *Staphylococcus* eta *Micrococcus* generoak (katalasa +) *Streptococcus* eta *Enterococcus* (katalasa -) generoetatik bereizten ditu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106951292
* Commonscat Multimedia: Catalase

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 14535812m (data)
* LCCN: sh85020809
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D002374
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 9001-05-2
* UNII: A7I0CI22DA
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 9001-05-2

 |

* Wd Datuak: Q106951292
* Commonscat Multimedia: Catalase
**Katalina Alexandriakoa** (grezieraz: ἡ Ἁγία Αἰκατερίνα ἡ Μεγαλομάρτυς; Alexandria, c. 282 - *ibidem*, c. 305) IV. mendeko martiri kristaua izan zen. Europa osoan zehar gurtu zen VI.aren mendea eta gero, batez ere X. eta XII. mendeetan. Santu laguntzaileen zerrendan dago, eta bat-bateko heriotzatik babesteko erregutzen zaio.

Hagiografia
-----------

Katalina Alexandriakoari buruzko berriak oso berandukoak dira. Dokumenturik zaharrena *Passio*a da, hasieran, VI. eta VIII. mendeetan, grekoz idatzia, eta IX. mendetik aurrera, bertsio latindarraren bidez, ezagun egin zena.

Katalina Alexandriakoa familia noble baten altzoan jaio zen. Buruz oso azkarra izanik, berehala nabarmendu zen egin zituen azterketa zabalengatik, garaiko poeta eta filosofo handien mailan jarrarazi zuten azterketak, hain zuzen ere.

Gau batean Kristo agertu zitzaiola eta, une horretan bertan bere bizitza hari kontsakratzea erabaki zuen, eta, ordutik aurrera, haren *emaztegai* bihurtu zen. Ezkontza mistikoaren gaia ohikoa da Ekialde Mediterraneoan eta espiritualitate katolikoan.

Maxentzio enperadoreak (306-312) Katalina torturatzeko agindua eman zuen. Enperatriza saiatu zen Katalinaren alde egiten, baina burua moztu zioten, haren alde ziren Porfirio ofizialari eta 200 soldaduri bezalaxe. Maxentziok, burugogor, Katalina hiltzeko agindua eman zuen, eta burua moztu zioten.

Katalinaren hilobia Sinai mendiaren magalean, haren izena daraman monasterioan, aurkitu zela esaten da. *Passio*aren arabera, gorpua han aingeruek jarri zuten.

Zaindaria
---------

Katalina Alexandriakoa eskola-ume eta ikasleen zaindaria da; baita filosofo, preso, gazte ezkongai eta gurpilarekin zerikusia duten lanbideena ere: orgagileak, errotariak, traperoak, gorulariak, eta abar.

Parisko Unibertsitateak Katalina aukeratu zuen zaindari gisa.


|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Katalina Alexandriakoa*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q179718
* Commonscat Multimedia: Catherine of Alexandria

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 311203077
* ISNI: 0000 0000 1000 5789
* BNE: XX872184
* GND: 118560573
* LCCN: no2011107294
* NKC: jn20000700864
* CiNii: DA11939778
* UB: a1251586
* Open Library: OL2010645A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03420/eu\_k\_1077/k1077
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 18560

 |

* Wd Datuak: Q179718
* Commonscat Multimedia: Catherine of Alexandria
Charles Trenet Kanadako Montrealgo Delorimier estadioan kontzertuan, 1946ko uztailaren 24an.
**«La Mer»** Charles Trenetek 1946an sortu zuen abesti frantsesa da. Aurretik, 1943an, ideia horren inguruan Trenetek Léo Chauliacekin lan egin zuen. XX. mendeko abesti frantses ezagunetariko bat da. Jack Lawrencek «Beyond the Sea» izenburuarekin ingelesera itzuli zuen. Ingelesez zein frantsesez abestiak bertsio ugari ezagutu du, benetako klasikoa izanik.

Historia
--------

1943an, Montpellieretik Perpignanera trenez Charles Trenet, Roland Gerbeau abeslaria eta Léo Chauliac piano-jotzaileareki zihoanean, igarotzen ari zen paisaia behatuz, sarritan Mediterraneoko kostaldera hurbilduz, inspiratu zen eta hogei bat minututan «La Mer» abestia idatzi zuen, paradoxikoki Mediterraneoan ez baizik eta bere bagoiaren leihotik pasatzen zen Thau urmaelan inspiratua. Musika Léo Chauliacen laguntzarekin prestatu zuen. 1938ko «Heart and Soul» abestitik dator doinua. 

Hala ere, Trenetek ez zuen sinisten abestiaren potentzialtasunean, «solemne eta rococo» iruditu zitzaion eta ez zuen berehala grabatu. Suzy Solidor abeslariari eskaini zion eta honek ere ez zuen onartu; aitzakia «Itsasoari buruzko abestiak, egunean hamar bidaltzen dizkidate!" izan zen.

1945. urte amaieran, Roland Gerbeauk abestia grabatu zuen [[Renée Lebasekin].

1946an, Raoul Breton musika argitaletxeak Charles Trenet bultzatu zuen abestia grabatzera. Léo Chauliac kanpoan zegoela eta, argitaletxeko piano-jotzaileak ordezkatu zuen, Albert Lasry, orkestrazio "sinfonikoa" egingo zuena. Urte berean, Trenetek Estatu Batuetara egindako bidaian, Jack Lawrencek idatzitako bertsio amerikarra zabaldu zen eta arrakasta itzela lortu zuen. Gaur egun abesti hau frantsesezko musika-ondarearen parte bihurtu da.

2001ean Charles Trenet hil zenean, abestiaren 70 milioi ale baino gehiago salduak ziren.

Bertsioak
---------

Abeslari askok egin du abestiaren bertsioa. Hemen adibide batzuk:

* Dalida
* Cliff Richard
* Frank Sinatra
* Robbie Williams
* Benny Goodman
* Stevie Wonder
* Mantovani
* Miguel Bosé
* Rod Stewart
* Kevin Spacey

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Barnett Singer: *Charles Trenet: Troubadour of Modern France*. Contemporary Review, January 1997.
2. ↑  *Charles Trenet l’a enregistrée le 19 mars 1946 : Jean-Philippe Ségot, Charles Trenet à ciel ouvert*, Librairie Arthème Fayard, Paris, 2013, 359 or.
3. ↑

Ikus, gainera
-------------

* «Beyond the Sea»

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Jatorrizko bertsioa.
* **(Ingelesez)**:Robbie Williamsen bertsioa.
* **(Frantsesez)**:Abestiaren hitzak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1638497
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 175148728
* BNF: 14718801m (data)
* GND: 1103489046
* LCCN: n2006029587

 |

* Wd Datuak: Q1638497
**Kataja** Suedia eta Finlandiaren artean banatutako lurraldea duen uhartea da. Haparanda hegoaldean dago, Botniako golkoan, Itsaso Baltikoaren iparraldean, eta, politikoki, Norrbotten konderrikoa da. Azalera 0,71 km²-koa da gutxi gorabehera, eta bi kilometro luze eta 200-500 metro zabal da.

Zatiketaren arrazoia
--------------------

Uhartearen banaketa errebote isostatiko izenez ezagutzen den fenomeno geologiko baten ondorio da. Suedia eta Errusiar Inperioaren arteko muga (Finlandiak kudeatzen zuena garai hartan) 1809an egin zenean, bere itsas zatia elkarrengandik oso gertu zeuden bi uharteren artetik igarotzen zen; Suediako Kataja uhartea eta Finlandiako Inakari uhartea ziren. Errebote isostatikoak, mugaren trazaduraren ondorengo hamarkadetan zehar, bi uharte horien arteko lur zati bat sortu zen bia uharteak elkartuz, bakarra eginez. Fenomenoak batu egin zituen.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1396765
* Commonscat Multimedia: Kataja (island)

---

 |

* Wd Datuak: Q1396765
* Commonscat Multimedia: Kataja (island)
Hego Euskal Herrian XIX. mendearen amaieran eman zen aldaketa politiko-sozialak iragan tradizionalarekiko oroimin ikaragarria sortu zuen euskaldun gehienengan, abertzaletasuna sorraraziz.
**Oroimina** edo **nostalgia** sentimendu mota bat da; maite den zerbaitek, harengandik urrun egotean, eragiten duena. Gehienetan iraganeko garai ederrak gogoratzean sortzen da.

Hitza
-----

Euskal jatorriko hitza *oroimena* eta *mina* hitzen elkarketaz sortutako hitz elkartu bat da, mailegua grezieratik datorren bitartean (νόστος (*nóstos*), etxerako itzulera, eta ἄλγος (*álgos*), mina, hitzen elkarketa da), zeina XVII. mendean medikuntza ikasle batek berreskuratu zuen, suitzar mertzenarioek jaioterritik urrun egoteagatik pairatzen zuten larritasuna hitzez adierazteko. Sentimendu honi izena jartzeak eta gainera, medikuntzak jarri izanak, Aro Moderno goiztiarrean harrabotsa izan zuen Erromantizismoan.

Ezaugarriak
-----------

Oroimina denboraren joanarekin, atzera itzul ezin izatearekin eta atzean utzitako pertsona, aukera eta ekintzekin lotuta egon ohi da, horiek denek sortzen duten goibeltasun sentimendu bat dela esan daiteke, tristura mota bat, hortaz. Sarritan agertu ohi da "haurtzaro liluragarria" edo "garai zahar ederrak" eduki zituzten pertsonengan.

Zientziak gai honi buruzko hainbat ikerketa egin ditu, gehienak pertsona bakoitzaren bizitzan oinarrituta eta oroimina era desberdinetan artifizialki eraginda. Usaimena eta ukimena oroiminaren eragile indartsuak dira, zentzumen hauek jasotako estimulua amigdalatik igarotzen delako lehenik, hau da, sentiberatasuna eragiten duen garuneko gunetik. Oroimina ez du edozein ekintzak eragiten; ekintza horrek gehienetan iraganeko garai eder bateko gertakizun garrantzitsu batekin lotuta egon behar du, adibidez, iraganean pertsona egondako toki batekin. Musikak eta eguraldiak ere oroimin sakona eragin dezakete.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Euskaltzaindiaren Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-02-21).
2. ↑  Fuentenebro de Diego F eta Valiente C (2014) Nostalgia: a conceptual history. *History of Psychiatry* 25: 404-411.
3. ↑   «The Little-Known Medical History of Homesickness -- Science of Us» *web.archive.org* 2016-03-01 (Noiz kontsultatua: 2020-02-21).
4. ↑   **(Ingelesez)** «Nostalgia, Past, Present, and Future» (PDF) *Southampton.ac.uk* (Noiz kontsultatua: 2020-02-21).
5. ↑   **(Ingelesez)** «Professor Constantine Sedikides | Psychology | University of Southampton» *www.southampton.ac.uk* (Noiz kontsultatua: 2020-02-21).
6. ↑   **(Ingelesez)** Abrams, Lindsay.  (2012-12-04). «Study: Nostalgia Makes Us Warm, and Cold Makes Us Nostalgic» *The Atlantic* (Noiz kontsultatua: 2020-02-21).

Ikus, gainera
-------------

* Herrimin

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12151852
* Commonscat Multimedia: Nostalgia

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 122410794 (data)
* GND: 4131814-6
* LCCN: sh85092773
* NKC: ph804329

 |

* Wd Datuak: Q12151852
* Commonscat Multimedia: Nostalgia
**Oromë**, Valarretako bat da, Aratarren taldekoa. Bere izenak, *Adar Soinua* esan nahi du; sindarinez **Araw** bezala ere ezagutzen da. *Animalia hezitzailea* eta *Ehiztaria* da, Valinorreko hegoaldeko zatian bizi da, basoan. Zaldizkoen nazio guztiek gurtzen dute, ehizatik bizi direnek, artzaiek eta basoetako biztanleek bezala.

Yavanna eta Ulmorekin batera, ez zuen, sekula, Erdialdeko Lurraldea erabat utzi, Melkorrek, Zuhaitzen Aroak hasi zirenean Valarrak kanporatu zituenean, eta hara joaten jarraitu zuen. Honela, Melkorren izakiak ehizatzen aritzen zen, ehiza zaldiak eta bere adar Valaroma erabiliz.

Oromëren bidaiak eragozteko, Melkorrek, Eriadorren ekialdeko mugan Mendi Lainotsuak altxatu zituen. Hala ere, Oromëk ehizatzen jarraitu zuen. Honela, Kuivienen lakuaren ondoan, berriki itzartu ziren Elfoak aurkitu zituen. Hala eta guztiz ere, Melkorrek lehenago aurkitu zituen, eta, zuzenean kalte egin beharrean, eta Oromë han inguruan zebilela zekienez, Elfoak, handik urruti torturatzeko eramango zituen ehiztari arriskutsu baten zurrumurrua zabaldu zuen, Melkorrek berak harrapatzen zituen Elfoekin egiten zuena zena (honela sortu zen, Elfoen artean, orkoak, hasieran Melkorrek harrapatutako elfoetatik zetozenaren ideia).

Honela aurkitu zituen Oromëk Elfoak, eta Melkorren gezurrak sinetsi zituztenak, ihes egin zuten, gehiago sekula ikusi ez zirelarik. Gainontzekoak, geratu egin ziren, eta ehiztari gaiztoarena gezurra zela ikusi zuten, Valinorreko zuhaitzen argia bere begietan isladatzen baitzen.

Oromë, orduan, gainontzeko Valarrei, Iluvatarren lehen semeak ziren Elfoak itzartu zirela esatera joan zen, honela, Elfoen martxa handia hasi zelarik.

Oromëren maiar ezagunen artean, honako hauek daude:

* Tilion: Ilargiaren ontzia eramateaz arduratzen zen maia
* Alatar: Azti urdinetako bat
* Pallando: beste azti urdina.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q78555

 |

* Wd Datuak: Q78555


| * i
* e
* a
J. R. R. Tolkienen legendariumen Ainurrak |
| --- |
| Ainulindalë (Ainurren musika)  •  Valaquenta (Valarren istorioa) |
| Valarren jaunak | Manwë  •  Ulmo  •  Aulë  •  Oromë  •  Mandos (Námo)  •  Lórien (Irmo)  •  Tulkas |
| Valarren erreginak | Varda  •  Yavanna  •  Nienna  •  Estë  •  Vairë  •  Vána  •  Nessa |
| Etsaia | Morgoth (Melkor) |
| Maiarrak | Eönwë  •  Ilmarë  •  Ossë  •  Uinen  •  Salmar  •  Sauron  •  Melian  •  Arien  •  Tilion  •  Istariak  •  Saruman (Curunir)  •  Gandalf (Olórin)  •  Radagast (Aiwendil)  •  Azti urdinak  •  Balrogak |
***Paranthropus robustus*** Hominidae familiako *Paranthropus* generoko espezie fosil bat da. Hau izen zen *Paranthropus* generoan lehen aurkitu zen espeziea. Lehen aurkikuntzetan, Afrikako hegoaldean, barail handi batzuk aurkitu zituzten. Honen ondorioz gainontzeko gorputza ikaragarria izango zela uste izan zuten eta horra nondik datorren espezie honen izena. Ondorengo aurkikuntzek teoria hori bertan behera utzi zuten *Australopithecus*aren antz handia zuela frogatzean.

*P. robustus*a Hegoafrikan bizi izan zen eta bere arbasoa izan zen *Paranthropus boisei* baino txikiagoa zen, seguruenik lurralde hezeagoan bizi izan zelako.

*P. boisei* espezieak garatutako masailezur sendoak, garatzen jarraitu zuen eta aparatu murtxikatzaile oso sendoa zuen. Dimorfismo sexual handia zeukaten eta seguruenik familia bereko gizonek osatutako komunitateetan bizi izan ziren, eme batzuekin.

Ikerlari askok *P. boisei* eta *P. robustus* espezieak ez dituzte *Paranthropus* generoaren barnean kontsideratzen, eta normala da *Australopithecus* moduan ikustea.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Paranthropus robustus*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q310529
* Commonscat Multimedia: Paranthropus robustus
* Wikispecies Espezieak: Praeanthropus robustus

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* BioLib: 32376
* EOL: 4454196
* GBIF: 4827640
* Paleobiology Database: 83069

 |

* Wd Datuak: Q310529
* Commonscat Multimedia: Paranthropus robustus
* Wikispecies Espezieak: Praeanthropus robustus
|  |
| --- |
|  |
| **Fanerozoikoa** |
| **Paleozoikoa** |
| Kanbriarra |
| Ordoviziarra |
| Siluriarra |
| Devoniarra |
| Karboniferoa |
| Permiarra |
| **Mesozoikoa** |
| Triasikoa |
| Jurasikoa |
| Kretazeoa |
| **Zenozoikoa** |
| **Paleogenoa** |
| Paleozenoa |
| Eozenoa |
| Oligozenoa |
| **Neogenoa** |
| Miozenoa |
| Pliozenoa |
| Pleistozenoa |
| Holozenoa |

**Kretazeo Berantiar**ra Kretazeoko bi zatietako bat da. Orain dela 99,6 ± 0,9 Ma eta 70,6 ± 0,6 Ma artean hedatu zen. Bere barruan 6 estai ezberdin daude:

* Cenomaniarra
* Turoniarra
* Coniaciarra
* Santoniarra
* Campaniarra
* Maastrichtiarra

K-T mugarekin amaitu zen, Tertziarioa hasiz.

Kretazeo Berantiarra Euskal Herrian
-----------------------------------

Bulkanismoa ere eman zen garai honetan eta eusko-kantauriar arroaren erdialdean sumendi ilara bat sortu zen. Ilara horrek bi lerro nagusi zituen: alde batetik Zumarraga, Elosu, Elorrio eta Durangokoa eta besttik Zumarraga, Elosu, Soraluze, Eibar, Markina, Fruiz eta Mungiakoa.. Hauetatik sumendiren bat ur-azpitik atera zen eta errautsak barreiatu, Deban ikus daitezkeen geruza txikiek adierazten duten bezala. Beste lekueta pillow-laba izeneko formazioak agertu ziren. Fruizen laba kolada handi batek zutabe disjuntzioa jasan zuen eta basalto hexagonoak agertzen dira. Hiru Formazio ezberdin aurkitzen ditugu:

Errigoiti FormazioaGernika eta Mungian agertzen da. Pillow-labaz, laba-koladaz eta sedimentu bulkanoklastikoz osatua dago. guztira 5 sekuentzia bolkanikok osatzen dute.
Barinaga FormazioaBizkaiko Sinklinorioaren ekialdean agertzen da eta 2.500 metroko lodiera izan dezake. Errigoiti formazioaren antzekoa da, baina askoz intrusio gehiago ditu.
Astrabudua FormazioaZamudio eta Getxo artean agertzen da eta 650 metro arte eduki ditzake. Koladak eta pillow-labak agertzen dira.
Goi Kretazeoan batez ere tupak eta buztinak metatu ziren Euskal Herrian. Materia organiko ugariko itsasoak ziren, sakonera eskasekoak eta klima epelekoak. Horregatik bertan belakiak, ammoniteak, moluskuak eta itsas triku ugari zeuden (ugarienak Micraster eta Echinocorys motakoak). Fosil hauek erruz agertzen dira Ameskoetako San Martin herrian eta bertan *galbarro* hitza ematen zaio. Sakanan eta Arabako Lautadan ere agertzen dira. Kostako labarretan, Debatik Zumaiara doazenetan, adibidez, fosil ugari aurki daitezke garai honetatik.

Kretazeoaren amaieran itsas-mailaren igoera bat eman zen eta tupa zein hareharri turbiditikoaren txandakapenak eman ziren. Honi flysch izena ematen zaio eta Gipuzkoa eta Bizkaiko kostaldeetan oso ugariak dira. Flysch hauetan ammonite, belemnite eta inozeramideak daude.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Euskal Herriko historia geologikoa
2. ↑  CASTAÑARES, L.M.; ROBLES, S. *El vulcanismo del Albiense-Santoniense en la Cuenca Vasco-Cantábrica*. *in* Geología de España. J. M. Vera *ed*.

| Kretazeoa |
| --- |
| Kretazeo Goiztiarra | Kretazeo Berantiarra |
| Berriasiarra | Valanginiarra | HauteriviarraBarremiarra | Aptiarra | Albiarra | Cenomaniarra | Turoniarra | ConiaciarraSantoniarra | Campaniarra | Maastrichtiarra |
|  |  |
| --- | --- |
| 

|  |
| --- |
|  |

 |
| Izen ofiziala | **Lekeitioko Paparroiak SE** |
| Babesleak | Cartonajes Erabil eta Burdinola |
| Udalerria | Lekeitio |
| Lurraldea | Bizkaia |
| Herrialdea | Euskadi |
| Sorrera: | 2007 |
| Jokalekua | Santi Brouard Kiroldegia |
| Jantzia | Beltza |
| Presidentea | Ander San Sebastian |
| Entrenatzailea | - |

**Paparroiak Saskibaloi Elkartea** Lekeitioko (Bizkaia) 2007an sortutako saskibaloi elkartea da.

Hastapenak
----------

Saskibaloi talde hau, Ander San Sebastianek sortu zuen 2007ko udan. Izena, Lekeitioko euskalki bereziaren bitxikeri bat da, eta bainujantzia esan nahi du hango hizketan (paparroiak edo *taparrabos*).

Lehen partida, 2007ko irailaren 22an jokatu zuen taldeak 28 - 74 galduz Galdakao Ibaizabal taldearen aurka.

2007/2008 denboraldiko jokalariak (gizonezko seniorrak)
-------------------------------------------------------

4# AITOR ARETXAGA, Lekeitio (hegala)

5# MIKEL MENDEZ, Lekeitio (eskolta/hegala)

6# AITOR BARCENA, Bilbo (basea/eskolta)

7# ANDER SAN SEBASTIAN, Mendexa (basea/eskolta)

8# ARITZ ZABALETA, Lekeitio (hegala)

9# XABI IBARLUZEA, Markina-Xemein (hegala)

10# JOSU GALLASTEGI, Lekeitio (basea/eskolta)

11# JOKIN GARAI, Lekeitio (hegala/hegal-pibota)

12# IBAN BARINAGA, Mendexa (eskolta/hegala)

13# AINTZA ITURRASPE, Lekeitio (eskolta)

14# GORKA RODRIGUEZ, Lekeitio (hegala/hegal-pibota)

15# GOTZON ATXURRA, Lekeitio (pibota)/ NICO GOMEZ (basea/eskolta)

16# ERIK ASTOREKA, Lekeitio (pibota)

17# DANI BRICEÑO, Caracas -Venezuela- (hegal-pibota)

18# GORKA GACHO, Lekeitio (hegal-pibota)

2008/2009 denboraldiko jokalariak (gizonezko seniorrak)
-------------------------------------------------------

4# AITOR ARETXAGA, Lekeitio (hegala)

5# JOSU OZKORTA, Lekeitio (hegal-pibota)

6# AITOR BARCENA, Bilbo (basea/eskolta)

7# ANDER SAN SEBASTIAN, Mendexa (basea/eskolta)

8# ARITZ ZABALETA, Lekeitio (hegala)

9# VICENTE RODRIGUEZ, Lekeitio (hegala)

10# JOSU GALLASTEGI, Lekeitio (basea/eskolta)

11# JOKIN GARAI, Lekeitio (hegala/hegal-pibota)

12# IBAN BARINAGA, Mendexa (eskolta/hegala)

13# AINTZA ITURRASPE, Lekeitio (eskolta)

14# GORKA RODRIGUEZ, Lekeitio (hegala/hegal-pibota)

15# ARITZ ARIZMENDI, Ondarroa (pibota)

16# ERIK ASTOREKA, Lekeitio (pibota)

17# DANI BRICEÑO, Caracas -Venezuela- (hegal-pibota)

18# GORKA GACHO, Lekeitio (hegal-pibota)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265501

 |

* Wd Datuak: Q12265501
Krimeako bandera
**Krimeako Errepublika Autonomoaren eta Sebastopolen independentzia adierazpena** 2014ko martxoaren 11n Krimeako Kontseilu Gorenak eta Sebastopolgo Udalak hartutako erabakia izan zen. Bi horiek ordu arte Ukrainaren administrazio organoak ziren. Euren erabakiarekin, Krimeako Errepublika batu gisa agertu ziren eta independentzia aldarrikatu zuten, Ukrainatik bereizitako estatu burujabe gisa. Martxoaren 16rako, Errusiarekin batzea edo ez erabakitzeko erreferenduma ere antolatu zuten. Kontseilu Gorenak dituen 100 kideetatik 78k bozkatu zuten neurriaren alde.

Nazioarteko erreakzioak
-----------------------

Errusiako Kanpo Aferetako Ministroak adierazi zuen Krimeak hartutako erabakia guztiz legezkoa zela eta independentzia adierazpena baliagarria zela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Errusieraz)**  *ДЕКЛАРАЦИЯ о независимости Автономной Республики Крым и города Севастополя.*  Krimeako Kontseilu Gorena.
2. ↑    Olano, Jon.  (2014-03-11). «Krimeak independentzia aldarrikatu du» *Berria*.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *ITAR-TASS News Agency.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15925292

 |

* Wd Datuak: Q15925292
**Kluben arteko Munduko Kopa txikia**| Antolatzaileak | Venezuelako enpresagizonak |
| Garaia | 1952-1975 |
| Eremua | Mundu mailan |
| Parte hartzaileak | gehienetan 4 (2 Europar eta 2 Hego-amerikar) |
| Garaipen gehien | Espainia Real Madrid (2)Brasil São Paulo FC (2) |

**Kluben arteko Munduko Kopa txikia** edo **La Copita del Mundo** 50. hamarkadan Caracas (Venezuela) hiriko Estadio Olinpikoan jokatu ohi zen txapelketa izan zen. 60. eta 70. hamarkadatan ekitaldi berriak izan zituen, batzuetan **Trofeo Ciudad de Caracas** izenarekin. Bilboko Athletic Klubak 1967ko ekitaldia irabazi zuen.

Historia
--------

Venezuelako oligarkiak munduko futbol talde onenak ekartzeko asmoarekin hasi zen 1952an. Europarrak Latindar Kopako laurak izaten ziren, hego-amerikarren sailkapen sistema ez da ezagutzen. Ligaxka eran jokatzen zen.

Europako Kopa hasterakoan txapelketa jokatzeari utzi zitzaion 1963 arte. Ekitaldi honetan baina Alfredo Di Stéfano bahitua izan zen eta ordutik aurrera ez zen beste ekitaldirik jokatu. 1965ean *Trofeo Ciudad de Caracas* izenarekin berrekin zitzaion, jendeak Munduko Kopa txikia deitzen bazion ere. 1967an Athleticek irabazi zuen.

Azken ekitaldia 1975ean izan zuen eta Ekialdeko Alemaniako selekzioak irabazi zuen.

2005ean Europa-Amerika Txapelketa izenarekin ekitaldi berria izan zen.

Palmaresa
---------

### Munduko Kopa txikia (1952-1963)

| Urtea | Irabazlea | Bigarrena |
| --- | --- | --- |
| 1952 | Espainia Real Madrid | Kolonbia Millonarios FC |
| 1953 | Kolonbia Millonarios FC | Argentina River Plate |
| 1954 | Brasil SC Corinthians | Italia AS Roma |
| 1955 | Brasil São Paulo FC | Espainia Valencia CF |
| 1956 | Espainia Real Madrid | Brasil CR Vasco da Gama |
| 1957 | Katalunia FC Barcelona | Brasil Botafogo FR |
| 1963 | Brasil São Paulo FC | Espainia Real Madrid |

### Trofeo Ciudad de Caracas (1965-1975)

| Urtea | Irabazlea |
| --- | --- |
| 1965 | Portugal SL Benfica |
| 1966 | Espainia Valencia CF |
| 1967 | Euskal Herria **Athletic Club** |
| 1969 | Txekia AC Sparta Praga |
| 1970 | Portugal Vitória de Setúbal |
| 1975 | Alemaniako Errepublika Demokratikoa Alemaniako Errepublika Demokratikoa |

### Europa-Amerika Torneoa (2005)

| Urtea | Irabazlea |
| --- | --- |
| 2005 | Herbehereak Feyenoord Rotterdam |

Garaipenak
----------

### Taldeka

| Taldea | Irabazi | Garaipenak |
| --- | --- | --- |
| Espainia Real Madrid | 2 | 1952, 1956 |
| Brasil São Paulo FC | 2 | 1955, 1963 |
| Kolonbia Millonarios FC | 1 | 1953 |
| Brasil SC Corinthians | 1 | 1954 |
| Katalunia FC Barcelona | 1 | 1957 |
| Portugal SL Benfica | 1 | 1965 |
| Espainia Valencia CF | 1 | 1966 |
| Euskal Herria **Athletic Club** | 1 | 1967 |
| Txekia AC Sparta Praga | 1 | 1969 |
| Portugal Vitória de Setúbal | 1 | 1970 |
| Alemaniako Errepublika Demokratikoa Alemaniako Errepublika Demokratikoa | 1 | 1975 |
| Herbehereak Feyenoord Rotterdam | 1 | 2005 |

### Kontinenteka

| Taldea | Irabazi |
| --- | --- |
| Europa | 10 |
| Hego Amerika | 4 |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4139

 |

* Wd Datuak: Q4139
Labirintoa irudikatzen duen Knossosko zilarrezko txanpona.
**Kretako labirintoa**, greziar mitologian, Dedalok Minotauroa ezkutatzeko eraikitako labirintoa da. 

Gaur egun, labirintoaren kondairak Knossosko jauregian dauka oinarria. Jauregia bezain sofistikatua eta goi-teknologikoko eraikuntza bat, gela anitzez beteta eta orduko teknologiak ezagutzen zituen hobekuntza guztiekin (saneamendu sistema barne) korapilatsu samarra iruditu behar zitzaien Akaiarrei. Tesi hori Knossosko jauregian nonahi aho biko aizkoren marrazkiak, grezieraz labris deitzen direnak, eta eraikuntzari izena emango liokeenak, urkitu izateak bermatzen du.

Labirinto mitologikoak erreferentzia gisa Kretako haitzulo batzuk ere har litzake, hala nola Gortina, Arkalojori edo Eskoteinoko haitzuloa, baita Egeoko uharteetan ospatzen ziren dantzak ere, zeinetan dantzariek eskuko bide labirintiko bat egiten zuten. 

 **Knossosko jauregiaren planoa.**

Erreferentziak
--------------

kanpoko estekak
---------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1091243
* Commonscat Multimedia: Labyrinth (mythology)

---

 |

* Wd Datuak: Q1091243
* Commonscat Multimedia: Labyrinth (mythology)
**San Lorentzo eliza** Artzibarko Arrieta kontzejuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da.

Eraikina
--------

XIII. mendean datatua, mendeetan zehar oso eraldatua izan da, eta azken eraldaketa handia 1950eko hamarkadan egin zen. Lau ataleko oinplano angeluzuzena du, alboko bi kapera eta sakristia batekin. Kanoi-ganga luzitu baten azpian estalita geratu da, eta erdiko habeartea azpibanatzen duten erdi-puntuko arkuak irteten dira bertatik. Alboko kaperetan ganga barrokoak ikusten dira, XVI. mendekoak, izar formako nerbioekin. Kapera batean aldare txiki bat dago, bi irudi moderno eta XIX. mendeko Doloretako Ama Birjinaren erdiko bat dituena. Beste kaperan, burdin hesi moderno batez itxita, bataiarria dago, hau ere modernoa. Elizaren barnealdean hainbat beirate daude, Irunen eginak, 1950eko hamarkadako azken berrikuntzatik. Korua guztiz berrituta dago eta modernoa da. Bertatik kanpandorrera iristen da, laukizuzena da eta bi bao ditu kanpai banatarako.

Erdi-puntuko portada harrizkoa da eta ateburuan gurutze bat grabatuta dauka. Harrizko erdi-puntuko arkuetan bermatuta dagoen obra-atari handi baten azpian dago, eta elizara hiru maila erdizirkularretatik sartzen da. Lorategi txiki bat du sarreran. San Lorentzo titularraren irudia modernoa da eta XIV. mendekoa da, haur bat duen ama birjinaren irudia gordetzen du. Elizbarrutiko museoan parrokia honen hainbat irudi datatu gabe daude, bata Ama Birjinarena eta bestea San Juanena, biak kalbario batenak, eta bestea San Ramon Nonatuarena. Albo batean, bataiarri modernoa duen kapera dago. Beirate bat du buruan, eta sarrerako burdin hesi moderno bat. Jatorrizko pila iturri gisa erabiltzen da tenpluaren sarreran.

XVIII. mendeko erretaula baten berri dugu. Apezpikua edo bere ordezkariak herriz herri joaten ziren pastoraltzara parrokiako liburuak berrikustera, apaizen edo eliztarren ezagutzak egiaztatzera, edo elizen eta ermiten egoera ikustera. Juan Lorentzo Irigoien apezpikua ibarrean izan zen 1770ean. Uritzen Trinitatearen ordena orokorrak ospatu zituen eta Orreagan San Mateorena. Arrietara egindako bisitan, hainbat ikasketa egin zituen eta erretaula bat eraikitzea agindu zuen. Goñi Gaztanbide ikertzaileak dioenez, 1788an amaitu zuen Manuel Perez eskultore eta Zangozako bizilagunak. Ez dakigu erretaula hau galdu den.

Erreferentziak
--------------

* «Arrieta» *Artzibarko Udala* (Noiz kontsultatua: 2021-11-27).

Ikus, gainera
-------------

* Arrieta
* Artzibar

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109768688

 |

* Wd Datuak: Q109768688
**San Lorenzo eliza** Galarde herriko eliza da, Ocako mendien eskualdean Burgosen, Donejakue bideko ondare gisa katalogatua dago.

Herriko muinoetik aparte dago, hego-mendebalderantz, eta bertara doan bidean iturri zahar bat dago.

Ezaugarriak
-----------

Gurutze greziarreko oinplanoa izan zuen tenplua da, baina gaur egun gurutze latindarra du, hasierako eraikinari ondorengo garaietan bi zati gehitu baitzitzaizkion. Burualdearen zati batean eta kanpai-horman harlanduzko hormak ditu, eta gainerakoetan harlangaitzezkoak. 

Portada xume bat du hegoaldeko horman, trazatu eta forma gotiko berantiarrekoa, arku karpanelekoa, gaur egungo arkupean birkokatua dirudiena. Absidea edo presbiterioa lau angeluko oinplanokoa da, kontrahorma angeluarrak ditu eta gurutze-gangaz estalita dago. Hegoaldeko hormari atxikita sakristia dago, eta ez du esanahi estilistikorik. 

Mendebaldeko hormaren gainean kanpai-horma dago, hiru gorputzez osatua: lehenengoa trinkoa, okulua izan ezik; goiko biak, berriz, zirkuluerdiko arkuzko ohiko tronerak ditu, bi lehenengoan eta bat bigarrenean.

Barrualdea
----------

Elizaren barrualdean erretaula bat nabarmentzen da, zeinak San Lorentzo martiri patroiaren talu bat duen, traza eta forma erromanistekin. Alboetan, Kristoren haurtzaroko eta San Lorentzoren martiritzako eszenak dituzten lau taula ditu, eta horien formek, konposizio motak eta koloreek XVI. mendeko lehen hamarkadetako obrak direla baieztatzeko aukera ematen digute. Multzoa, Deikundearen taula gaineko pintura batekin errematatzen da, hegal banaz alboetan. Ezaugarriongatik, badirudi XVI. mendeko edo XVII. mendearen hasierako garai batean egindako erretaula dela eta bertan aurreko elementu errenazentista baten taulak berrerabiltzen dira. 

Alboko aldean, iparraldeko kaperan, egurrezko erretaula bat dago, forma eta traza neoklasikoduna, XVIII. mendearen amaierakoa dirudiena.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Godoy Plaza, Beatriz. «El Patrimonio Histórico-Artístico y Cultural en la Sierra de la Demanda. 1. Galarde. Galarde: plano. (Fuente: SITCYL) - PDF Descargar libre» *docplayer.es* (Noiz kontsultatua: 2021-07-31).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106775523
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 669-1268

 |

* Wd Datuak: Q106775523
*Kontos* lantzekin borroka, sasaniar plater batean.
**Kontosa** sarmaziarren eta irandar jatorriko beste zalditeria batzuetan erabilitako lantza luzea da.

Kontosa, sarmatar herriak erabilitako zalditeriako lantza baten izen greziarra da. Sarmaziarrak, Errusiako estepetako tribu nomada talde bat ziren. Beranduago, Armenia eta Partiako katafraktoek erabili zuten (zalditeria oso astuna), Sasaniar Inperioko savaranoarrez gain.

Ezaugarriak
-----------

Egurrez egina, kontosa I. mendearen erdialde inguruan garatua izan zen, lantza labur mota batzuetatik abiatuta, izen orokorrekin greziar eta erromatar analetan deskribatuak.

Morfologikoki, kontosak, esan den bezala, egurrez egina, 3 edo 4 metroko luzera zuen, handiago batzuk ere egin izango ziren arren, 4,5 metrokoak. Bere tamainagatik berarekin kargatzen zen bi eskuetan, zaldia belaunekin gidatzen zen bitartean (estriboa askoz berandugorarte ez zela garatu esan behar da), honek, bakarrik esperientziadun zaldun batek bakarrik eraginkortasunez erabiltzea eragiten zuena (estepetako herri nomadak, sarmatarrak edo partiarrak bezala, zaldun gisa nabarmentzen ziren).

Erromatar Inperioak, beranduago, kontosaren ezaugarriak hartu zituen, bi eskuekin erabili behar izatea barne, **contus** izeneko beste lantza batean. Ondoren, bizantziarrek **kontarion**a garatuko zuten, katafraktoek esku bakarrarekin erabiltzen zuten arma, bere azpian, besaurrearekiko paraleloa zen lerro bat jarraituz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1129265

 |

* Wd Datuak: Q1129265
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Kretinismoa** umeen gaixotasun larria da, hormona tiroideoen gabeziarengatik sortzen dena. Haurtzaroaren hipotiroidismo ere deitzen zaio.

Sortzetiko gaitza izan daiteke ala umetan agertu. Ondorio gaiztoak ekartzen ditu: adimen-urritasuna, hazkuntzaren etetea, gorputz atalen deformazioa, loditasuna...

Kretinismoa endemikoa da hainbat herrialdetan. Bertan, iodo gutxi dago lurrean; iodoaren gabeziak hormona tiroideoen sintesia galarazten du (tiroxina eta tri-iodotironina iodo baitute beren egitura molekularretan).

Tiroide guruinik gabe jaiotzen diren umeek ere kretinismoa pairatuko dute.

Goiz tratatzen bada (hormona tiroideak hartuz) kretinismoaren ondorioak gutxitu daitezke

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q472664
* Commonscat Multimedia: Cretinism

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11971099f (data)
* GND: 4363717-6
* LCCN: sh89000883
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 022716
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* DiseasesDB: 6612
* eMedicine: 919758

 |

* Wd Datuak: Q472664
* Commonscat Multimedia: Cretinism
**Sarah Walmsley** ( ? –1794ko urtarrilaren 8a) britainiar jostun, aktore eta abeslaria izan zen.

Biografia
---------

Ingalaterrako Bath hirian jostuna izan zen, eta 1768an John Edwin aktorea ezagutu zuen. Inoiz ezkondu ez ziren arren, berak abizena hartu zuen eta hainbat seme-alaba izan zituzten:John, Richard, David etaSarah. John Edwin, semea ere aktorea izan zen. 

### Artista ibilbidea

Bath-en paper batzuk egin ondoren, Londresko agertokietan debuta egin zuen Miles Peter Andrewsen *The Baron Kinkverkotsdorsprakengatchdern* lanarekin fartsa 1981eko uztailaren 9an estreinatu zen Haymarket antzokian, eta Grootrump interpretatu zuen.

Urteko jarduera-kopurua oso txikia zen arren, jarduera horien kopurua handitzen hasi zen 1780ko hamarkadaren bigarren erdian, eta hainbat arazo izan zituen bikoteak , seme-alabak zaintze kontuak zirela eta. Hain zuzen ere, 1789an senarra beste emakume batekin harremanetan hasi zen eta Sarah familiaren etxetik alde egitera behartu zuen. Prentsan izan zituen liskarrak Edwin 1790ean hil arte.

Ordutik, Drury Lane antzokian eta Haymarket-en zenbait paper egin zituen, eta abeslari soprano gisa ere lan egin zuen koruan. 1793ko irailean Sarah alaba hil zen eta azaroaren 19an antzerkian agertu zen azken aldiz, Haymarket-en ahots-pieza bat eginez. Handik gutxira, 1794ko urtarrilaren 8an, hil egin zen; *European Magazine*an esan zuten alaba galdu zuelako hil zela.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   HIGHFILL, Philip H.; BURNIM, Kalman A.; y LANGHANS, Edward A.; HIGHFILL, Philip H. ; BURNIM.  (1978). *A Biographical Dictionary of Actors, Actresses, Musicians, Dancers, Managers and Other Stage Personnel in London. Volume 5: Eagan to Garrett.*  Universidad del Sur de Illinois ISBN 978-0-8093-0832-3. (Noiz kontsultatua: 2022-11-23).

Bibliografia
------------

* HIGHFILL, Philip H.; BURNIM, Kalman A.; y LANGHANS, Edward A. (1978). A Biographical Dictionary of Actors, Actresses, Musicians, Dancers, Managers and Other Stage Personnel in London. Volume 5: Eagan to Garrett. Carbondale: Universidad del Sur de Illinois. ISBN 0-8093-0832-0.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2834931

 |

* Wd Datuak: Q2834931
Lateral view of zebrafish body illustrating how chromatophores facilitate a chromatic response to 24 hour exposure to a dark background (top) and light background eZebra-arrainaren albo-ikuspegia. Kromatoforoen erantzuna, 24 orduko esposizioaren ondoren, hondoa iluna denean (goian) eta hondoa argia denean (behean)
**Kromatoforoa** landareetan eta animalien azalean aurkitzen den zelula berezia da, barnean koloreetako pikor txiki bat edo gehiago dituena. Neurriz bizkor aldatzeko duten gaitasuna da zelula horien ezaugarrietako bat. Zelula horien neurriaren arabera aldatzen dute kolorez (mimetismoa) horretarako gaitasuna duten animaliek.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q504699
* Commonscat Multimedia: Chromatophores

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D002856

 |

* Wd Datuak: Q504699
* Commonscat Multimedia: Chromatophores
Lanpara halogenoa.
Xenon lanpara halogenoa (105 W) eta E27 oin hariduna.
**Bonbilla halogenoa** ala **anpoila halogenoa**, tungsteno filamentua, gas geldoa eta halogeno kopuru txiki bat (iodoa edo bromoa) dituen bonbilla goriaren garapen bat da.

Filamentu eta gasak oreka kimiko batean daude, filamentuaren errendimendua hobetu eta bere bizitza erabilgarria areagotuz. Beira kuartzoaren konposatu batez ordezkatzen da, holau ziklo halogenoa gauzatzeko beharrezkoa den tenperatura altua (482º F) jasateko gai da. Honek gainera potentzia handiagoa duten bonbilla txikiagoak ahalbideratzen ditu). Bonbilla hauetako batzuk tentsio baxuan lan egiten dute (adibidez, 12 volt), horregatik beren funtzionamendurako transformadoreak behar dituzte.

Bonbilla halogenoek bonbilla goriek baina errendimendu zertxobait hobeagoa dute (18,22 lm/W) eta beren bizitza erabilgarria 2000-4000 orduko funtzionamendura irits daiteke.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1114190
* Commonscat Multimedia: Halogen lamps

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300181579
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1114190
* Commonscat Multimedia: Halogen lamps
Konpresioa ardatz bakarrean.
**Konpresioa** kanpo indar batek gorputz batean egiten duen hertsatze indarra da, osatzen duten partikulak elkarrengana hurbilduz. Horrela, gai horren tamaina norabide batean edo gehiagotan murrizten da. Trakzioaren aurkakoa da, indarrak kanporantz tiratzen baitu, eta ebakitzailearen desberdina, indarrak paraleloak baitira. Konpresio proba oso gareantzitsua da ingeniaritzan, material baten konpresio indarra edo birrintze erresistentzia zehazteko eta materialen konpresio indarra aplikatu ondoren berreskuratzeko duen gaitasuna zehazteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Konpresio sarrera Eusko Jaurlaritzaren Lanbide Heziketa hiztegian (kontsulta: 2020-10-31)
2. ↑  Laboratuar (kontsulta: 2020-10-31)

Ikus, gainera
-------------

* Konprimagarritasun
* Gilbordura

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2712821
* Commonscat Multimedia: Compression (force)

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4474323-3
* AAT: 300220420
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2712821
* Commonscat Multimedia: Compression (force)
**Pablo Gorosabel Domínguez** (Tolosa, Gipuzkoa, 1803ko urtarrilaren 16a - Donostia, Gipuzkoa, 1868ko urtarrilaren 23a) legegilea, historialaria eta politikaria izan zen.

Bizitza
-------

Legazpiko Jose Joaquin Gorosabel eta Madrilgo María Isidra Domínguezen semea zen. Oñatiko Unibertsitatean eta Madrilen zuzenbideko ikasketak egin zituen: 1824an batxilergo titulua eskuratu zuen Oñatin, eta 1828an lege arloko lizentziatura eskuratu zuen Madrilen.

Lege araudiei eta zuzenbideari buruzko hainbat liburu egin zituen. Gipuzkoan kargu garrantzitsuak izan zituen: Tolosako alkate, Gipuzkoako korrejidore, diputatu, eta artxibozain nagusia. Azken kargu horrek laguntza handia eman zion Gipuzkoari buruz idatzi zituen liburu ugarien antolaketan. Harenak dira, besteak beste: *Bosquejo de las antigüedades, gobierno, administración y otras cosas notables de la villa de Tolosa* (1853), *Diccionario histórico-geográfico-descriptivo de los pueblos, valles, partidos, alcaldías y uniones de Guipúzcoa* (1862), *Memoria sobre las guerras y tratados de Guipúzcoa con Inglaterra en los siglos XIV y XV* (1865) eta *Noticia de las cosas memorables de Guipúzcoa* (1899), hil ondoren argitaratua.

Gorosabelek egia historikoaren alde egiten du bere lanetan, eta alde batera uzten ditu elezaharrak eta sineste okerrak. Datu bilketa ikaragarria dago haren liburuetan, baina ez dute historia ikuspegi orokorrik eskaintzen. Alde batetik, Jeremy Benthamen utilitarismo moralak eta Ilustrazioak eraginda, eta bestetik, Espainiako zuzenbide konstituzional bateratuaren babesle erabatekoa izaki, foruak konstituzio hartara egokitzearen alde idatzi zuen, baina ez, ordea, foruak kentzearen alde.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* Pablo Gorosabeli buruzko artikulua eta biografia
* Pablo Gorosabel Auñamendi Eusko Entziklopedian ikusgai **(Gaztelaniaz)**

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11697224
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87023907
* ISNI: 0000 0000 5970 6260
* BNE: XX1260111
* LCCN: no2017018790
* SUDOC: 073462829
* UB: a1262844
* Open Library: OL1894007A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 67640
* Lur: 02529/eu\_g\_2751/g2751
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 71679

 |

* Wd Datuak: Q11697224
**San Lorentzo eliza** Esteribarko Iragi kontzejuan XIX. mendeko kristiau eliza bat da. Donejakue Bidearen baitako ondare kontsideratzen da, Nafar Bideak Nafarroan egiten duen etaparen parte.

Eraikina
--------

San Lorentzo Martiriaren parrokia harriz egindako eraikuntza da, XIX. mendearen amaieran, zaharrago baten ordez. Habearte bakarra du, burualde karratua eta kanpandorrea oinaldean, habeartearen lehen atalaren gainean. Sarrera epistolaren aldetik egiten da, eta alde horretan bertan dago sakristia, kapera nagusiari atxikita. Burualdea eta habeartea ilargixka-gangaz estalita daude, oinaldeko atalean izan ezik, koruarekin eta dorrearen beheko aldearekin bat baitator, egurrezko estalki laua baitu. Azken zaharberritzeak liturgia-altzariak elementu gutxitara murriztu zituen, neurri handi batean aurreko elizan berrerabiliak. Presbiterioan San Lorentzoren irudi bat dago, zur polikromatu eta jarrera mugitukoa, barroko klasizista estilokoa (XVIII. mendearen 2. erdia), eta ebanjelioaren habeartean, korintoar zutabeen gainean Ama Birjina haurrarekin tailu bat, erromanista estilokoa (XVII. mendearen 1. erdia), jasandako zaharberritzeak asko aldatua.

San Lorentzo parrokiako ostilamenduaren zati zen Joseph Velázquez de Medrano zilargin iruindarrari emandako parrokia-gurutze bat, XVI. mendetik XVII. mendera bitarteko urteetan.

Erreferentziak
--------------

* Iragi. Nafarroako Entziklopedia Handia.

Ikus, gainera
-------------

* Iragi

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65970897
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 669-294

 |

* Wd Datuak: Q65970897