recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Lehen argitalpena.
1. folioaren argazkia zuribeltzean.
1. folioaren argazkia koloretan.
***Baenako kantu bilduma*** edo ***Cancionero de Baena*** ezagutzen den lehen gaztelar kantu bilduma da. Bere izenburu osoa honakoa da: *Cancionero de poetas antiguos que fizo é ordenó e compuso é acopiló el judino Johan Alfon de Baena*.

Bilduma egin zuena Juan Alfonso de Baena izan zen 1445 aldera (beste iturri batzuen arabera 1426 eta 1430 artean), Joan II.a Gaztelakoari oparitan emateko, literatura eta poesia horren oso zalea zelako, eta baita bere balidoa Álvaro de Luna kondestablea. Horregatik da ezaguna "Baenako kantu bilduma" izenarekin.

Bertan bildutako poemak kultoak eta gortekoak dira orohar.

Jatorrizko eskuizkribua Elisabet I.a *Katolikoa*ren bibliotekan egon zen eta, handik, El Escorialgo bibliotekara joan zen. Ondoren, ikertua izateko atera zen eta José Antonio Conde-ren oinordekoek Frantziako Biblioteka Nazionalari saldu zioten.

Lehen aldiz, Pedro José Pidalek argitaratu zuen Madrilen 1851ean.

Deskripzioa
-----------

576 poema inguru dira. XIV. mende bukaerako eta XV. mende hasierako 56 poeta ezagunen lanak jasotzen ditu eta beste hamarren bat ezezagunenak.

Bi eskolatako lanak daude:

* Galaiko-gaztelarra. Poeta zaharrenak dira. Eragin proventzala zeukaten. Sarritan hizkuntza galegoa edo galegismoak erabiltzen zituzten. Arte txikiko bertso neurrietan idazten zuten (zortzi silabakoak). Hauen artean daude, Macías, Alfonso Álvarez de Villasandino eta Pero Ferrúsen konposizioak. Menéndez Pelayo eta geroko egile batzuek uste dute talde honetatik gaztelarrak bana daitezkeela (hirugarren eskola moduan).

* Alegoriko danteskoa. Modernoagoak dira. Eragin italiarra zuten. Gaztelaniaz idazten zuten. Arte nagusiko bertso neurrietan idazten zuten (dodekasilaboetan, hamabi silabakoetan). Haien artean, Francisco Imperialen lana dago.

Poeta bakoitzari aurkezpen txiki bat egiten zaio. Sarrera horretan, hitzaren eta poesiaren artearen balioa goratzen da. Edizio modernoa dago Joaquín González Cuenca eta Brian Duttonena.

Galería
-------

* 
* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑  BNEn
2. ↑   Madril, Visor Libros, 1993.

Bibliografia
------------

* García López, J. (2009): *Historia de la iteratura española*. Bartzelona. {{ISBN|978-84-3160-597-1}}
* Sáinz de Robles, F.C. (1986): "Introducción". *Antología. Poetas del siglo XV*, SAPE, Madr. ISBN 84-7461-694-8

Kanpoko estekak
---------------

* Centro documental Juan Alfonso de Baena
* SpanishArts.com
* JewishEncyclopedia.com
* Baenako Kantu bildumaren fitxa Cervantes Virtual orrian.
* Baenako Kantu bilduma Cervantes Virtual orrian

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q533127
* Commonscat Multimedia: Cancionero de Baena

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q533127
* Commonscat Multimedia: Cancionero de Baena
**Tulio Hostilio**, latinez *Domus Tullus Hostilius* Erromako hirugarren erregea, Numa Ponpilioren ondorengoa hain zuzen ere, izan zen K.a. 673tik 641 arte.

Alba Longa, Fidenae eta Veii aldameneko hirien kontrako borroketan garaile atera zen. Honela, Erromak lehendabiziko zabalkuntza lortu zuen.

Tulio Hostilio Romulo bezalakoa da. Artzainen artean haziak, ondoko hirien aurka borrokatu, hiritarren kopurua bikoiztu, armada antolatu eta lurretik ekaitz batean desagertu ziren biak.

Senatariek Tulio Hostilio aukeratu zuten erromatar jatorria zuelako eta haren aitonak Romulorekin sabinarren aurka borrokatu zuelako. Numa Ponpilioren heriotzaren ostean, bakearen izpiritua ahuldu zen. Erromatarren eta kanpotarren arteko gatazkak sortu ziren, elkarri ondareak lapurtu eta lursoroak hondatzen zizkioten.

Tulio Hostilio errege borrokatzailea izan zen. Hain lanpeturik zebilen borroketan non jainkoen gurtza ahatu zuen. Hori zela eta, izurrite ikaragarria pairatu behar izan zuten erromatarrek. Egoera konpontzearren, erregeak Jupiterri sakrifizioak egitea erabaki zuen. Behar bezala egin ez zituela kausa, jainkoak tximista batek igorri zion. Hori ikusita, erromatarrek errege bakezale bat aukeratu zuten. Numa Ponpilioren iloba zen hautatua, Anko Martzio.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q200859
* Commonscat Multimedia: Tullus Hostilius

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 47562311
* BNE: XX1785634
* GND: 119009684
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05743/eu\_t\_2131/t2131
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q200859
* Commonscat Multimedia: Tullus Hostilius
**Tulipen Iraultza** (errusieraz: Тюльпановая революция; kirgizeraz: Жоогазын революциясы) 2005ean Kirgizistanen gertatutako errebolta izan zen, Askar Akaiev presidentearen kargugabetzea eragin zuena.

Gertaerak
---------

2005eko otsailaren 27ko eta martxoaren 13ko Kirgizistango legebiltzarrerako hauteskundeak egin ziren. Askar Akaiev presidentearen aldekoek erdietsi zituzten eserleku gehienak, eta oposizioak % 10 baino ez, emaitza ofizialen arabera. Horiek horrela, Gobernuak "iruzurra" egin zuela salatu zuen oposizioak, eta horrek eztandarazi zuen krisi politikoa. Martxoaren 24an, oposizioko milaka jarraitzailek presidentearen egoitza hartu ostean, Akaiev presidenteak Errusiara ihes egin zuen. Biharamunean, legebiltzarrak Kurmanbek Bakiev aukeratu zuen behin behineko presidente. 

Hasiera batean Akaievek kargua uzteari uko egin baitzion, Kirgizistango legebiltzarreko ordezkaritza bat Moskura joan zen haren dimisioa negoziatzeko asmotan. Hainbat ordutako negoziaketen ondoren, lau puntuko hitzarmen batekin hitzartu zen, apirilaren 4an, Akaieven dimisioa. Akordio horretan, presidentearen kargu-uzteaz gain, hiru gai gehiago adostu zituzten: presidente ohiarentzat segurtasun bermeak, lehendakaritzarako hauteskunde deialdia eta Errusia eta Kazakhstanen onarpena hitzarmenaren nazioarteko bermatzaile gisa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Ekainaren 26an egingo dituzte Kirgizistanen presidentea aukeratzeko bozak.*  *Berria*, 2005eko martxoak 26, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2022-2-4).
2. 1 2    *Akaieven dimisioa onartu du Kirgizistango Legebiltzarrak, eta uztailaren 10ean finkatu du bozen eguna.*  *Berria*, 2005eko apirilak 11, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2022-2-3).
3. ↑    *Askar Akaiev presidenteak dimisioa sinatu du Moskun.*  *Berria*, 2005eko apirilak 5, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2022-2-3).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q459162
* **Identifikadoreak**
* BNF: 15882539s (data)
* GND: 7631561-7
* LCCN: sh2006004677
* SUDOC: 130113263
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q459162
**Tulliallan gaztelua** (ingelesez: *Tulliallan Castle*) Eskoziako Kincardine udalerrian dagoen gaztelu bat da, Tulliallan etxaldean. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

Etimologia
----------

Gaelerazko *Tulach-Aluin* izenetik dator, "muino polita" esan nahi du.

Historia
--------

1304an Tulliallan gaztelu zaharra eraiki zen gaur egungo gaztelutik kilometro bat ipar-mendebaldera. Blackadder leinuaren gaztelua izan zen eta XV eta XVI mendeen artean botere handia izan zuen. 1853an bertan behera gelditu zen.

George Keith Elphinstone almirantearentzat Tulliallan gaztelu berria eraiki zen 1812 eta 1820 artean. Bigarren Mundu Gerran Poloniako Indar Armatuek mendebaldean zuten egoitza izan zen. 1950an Eskoziako Barne ministerioak erosi zuen eta 2013an Eskoziako Poliziaren egoitza bihurtu zen.

Deskribapena
------------

Arkitekturari dagokionez estilo gotiko eta italiarraren arteko nahasketa da. Fortheko fiordoaren ertzean dago muino baten gainean eta 36 hektareatako azalera dauka.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7852173
* Commonscat Multimedia: Tulliallan Castle

---

 |

* Wd Datuak: Q7852173
* Commonscat Multimedia: Tulliallan Castle
Aurizperriko hilarririk bat
**Aurizperriko hilarriak** 25 hilarriko bilduma bat dira, Aurizperriko hilerrian kontserbatuak, eta, gaur egun, zaharberritu eta ikusgai daude hilerriko sarreran.

Gehienetan erabiltzen den materiala hareharri da.

Historia
--------

25 hilarriak herriko hilerrian zeuden. Done Bartolome eliza berria eraikitzeko alboko eliza bota zutenean, Erroibarko udal hondakindegira bota zituzten, Lintzoain eta Mezkiritz artean, Erro ibaiaren ibilguan.

2010eko hamarkadan, hainbat bizilagunek berreskuratu eta zaharberritu zituzten hilarriak, Vianako Printzearen laguntzarekin. Berriz ere kontzeju-hilerrian jarri ziren, baina oraingoan aurrealdean, nahi duten guztiek kontuan hartu ahal izateko.

Erreferentziak
--------------

* Urdin, B. Aurizperriko hilarriak. *Vianako Printzea Erakundea.*

Ikus, gainera
-------------

* Hilarri
* Aurizperri

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108394037

 |

* Wd Datuak: Q108394037
Xabier Euzkitze telebista aurkezlea.
**Aurkezlea** telebistako, irratiko edo beste ekitaldi batzuetako saioak, publikoari hitz eginez, gidatzen dituen pertsona da. Gainera, ekintza solemneak eta marka jaurtiketak gidatzeko kontratua izan daiteke. Kasu honetan, "Zeremonia maisu" bezala deitua izan ohi da.
Aurkezle bat, oro har, komunikatzailea, kazetaria edo esataria da.
Profesional hauek, orokorrean telebistan edo irratian lan egiten dute. Lanean, hainbat zeregin dituzte: albisteak lantzea eta aurkeztea, elkarrizketak egitea, ekitaldiaketa programak gidatzea eta publizitate-iragarkiak egitea, besteak beste.

Hedabideetako aurkezleak
------------------------

### Telebistako aurkezleak

Telebistako aurkezleak bere irudia eta ahotsa azaltzen dituzte grabatutako edo  momentuan emitituko diren programa aurkezteko. Programa horien artean, albistegiak, kirolak, denbora eta entretenimendu-saioak daude.

Gaur egun, ohikoa da beste eremu batzuetan ospetsuak diren pertsonak aurkezle lana egitea: aktoreak edo umoristak, esaterako. Beste batzuk, gaian adituak izan daitezke, hala nola zientzialariak edo politikariak, beren esperientziaren inguruko programak gidatu ahal dituzte.

### Irratiko aurkezleak

Irratian, telebistan bezala, kazetariez gain, beste eremu batzuetan ospetzuak edo gaian adituak diren pertsonak egin ahal dute aurkezle lana. Kasu honetan, soilik aurkezlearen ahotsa erabiliko da saioa gidatzeko.

Aurkezlearen ezaugarriak
------------------------

Aurkezle on bat izateko honako ezaugarri hauek izan behar ditu:

* Konfiantza eta ahots argia.
* Pentsatzeko eta erreakzionatzeko azkartasuna.
* Produkzio-talde batean lan egiteaz gozatzea.
* Jarraibideak zehatz-mehatz betetzeko gai izatea.
* Eroso eta natural agertzea kameraren edo mikrofonoaren aurrean.
* Kontzentratzeko gaitasuna; izan ere, programa bat aurkezten egon daiteke, kontrol-gelako jarraibideak entzuten eta estudioko zuzendariaren edo errejidorearen seinaleak ikusten dituen bitartean.
* Saioaren arabera, ezagutza espezializatuak izan behar ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Public Speaking Course -Glossary K-O» *web.archive.org* 2015-01-24 (Noiz kontsultatua: 2020-04-25).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Universia.net. «Locutor de radio, televisión y otros presentadores» *Profesiones Universia* (Noiz kontsultatua: 2020-04-25).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «¿Qué hace un presentador de radio y televisión? - CUC Universidad» *Centro Universitario de la Comunicación* 2019-01-02 (Noiz kontsultatua: 2020-04-29).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «¿Qué es un locutor de radio y cuál es su función? - 35mm» *Treintaycinco mm* 2019-11-25 (Noiz kontsultatua: 2020-04-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13590141
* Commonscat Multimedia: Presenters

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4170313-3

 |

* Wd Datuak: Q13590141
* Commonscat Multimedia: Presenters
|  |
| --- |
| Atal honetako artikulua: |
| Bahá'í fedea |
|  |
| 
Aitzindaria |
| * Báb
* Babismo
 |
| 
Fundatzailea |
| * Bahá'u'lláh
 |
| 
Pertsonaia nagusiak |
| * Ásiyih Khánum, Navváb
* ʻAbdu'l-Bahá
* Bahíyyih Khánum
* Shoghi Effendi
* Rúhíyyih Khánum
* Bahá'u'lláh-ren apostoluak
* Kausaren Eskuak
* Beste bahá'í-ak
 |
| 
Idazteunak |
| * *Kitab-i-Aqdas*
* *Kitab-i-Iqan*
* *Hitz Ezkutuak*
* *Zazpi Haranak*
* *Lau Haranak*
* *Jainkozko Misterioen Harribitxiak*
* Bahá'u'lláh-ren idazlanak
 |
| 
Ospakizunak |
| * Egutegia
* Naw Ruz
* Ayyam'i'Há
* Ridván
 |
| 
Beste gaiak |
| * Transliterazioa
* Garapen sozioekonomikoa
* Beila lekuak
* Sinboloak
* Kosmologia
* Profeziak
* Demografia datuak
 |
| * Kategoria
 |
| * i
* e
* a
 |

**Baha'i Mundu Erdigunea** Bahá'í-en erdigune espiritual eta administratiboa da. Haifa-Akre badiaren inguruan dago kokaturik, Israel. Haifan oso erraz atzeman daiteke portuaren gainean dagoen Karmel mendiko lorategiengatik. Honako eraikin hauek osatzen dute: Bahá'u'lláh-ren hilobia Bahji-n, Akká ondoan; Báb-en santutegia eta haren inguruko lorategiak Karmel mendian Haifan, eta horren ondoan Bahá'í Arkua osatzen duten beste eraikinak, hala nola, Nazioarteko Artxibategiak, Testu Sakratuen Ikasketa Zentroa, Justizia Etxe Unibertsalaren Egoitza eta Nazioarteko Irakaskuntza Zentroaren Egoitza, besteak beste.

Nazioarte mailan, Bahá'í komunitatearen zuzendaritza eta koordinazioa Baha'i Mundu Zentroan egiten da. Haifatik, informazioa nazioko bahá’í erkidegoetara igortzen da; nazioarte mailako helburu eta planak hedatzen dira; garapen ekonomiko eta sozialerako proiektuen jarraipena egiten da; estatistikak bildu eta landu egiten dira; eta nazioarte mailako fondoak administratzen dira. Bertara egiten dute erromesaldia bahá'íek.

Justizia Etxe Unibertsala, Bahá'í fedearen gobernu-organo gorena, Haifan du egoitza. Bere bederatzi kideak bost urtero hautatzen dituzte mundu guztiko Nazio Batzar Espiritualetako kideek. Nazioarteko Irakaskuntza Zentroak ere bertan du egoitza. Bederatzi kidez ere osatuta, kontseilari kontinentalen lana kudeatzen dute eta haien eta Justizia Etxearen arteko zubi lana egiten dute.

Ikus, gainera
-------------

* Bab
* Babismo
* Bahá'u'lláh
* Bahá'í fedea
* Bahá'í egutegia

Kanpo estekak
-------------

* Bahá'í Munduko Zentroaren webgune ofiziala
* Bahá'í World News Service

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q494706
* Commonscat Multimedia: Bahá'í World Centre

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137796388
* ISNI: 0000 0004 0489 8444
* LCCN: n96062977

 |

* Wd Datuak: Q494706
* Commonscat Multimedia: Bahá'í World Centre
**Bakteriofagoak** edo ***fagoak*** (labur esanda) bakterioak soilik kutsatzen dituzten birusak dira. 1915. urtean lehen aldiz aipatuak, egun ehunka fago ezagutzen dira. Ikerketa genetikoan funtsezko zeregina burutu dute, bakterioengan geneak klonatzeko oso erabiliak izan baitira.

Egitura
-------

Bakteriofago baten egitura
Bakteriofagoek egitura konplexua dute, gainontzeko birusekin alderatuta. Gehienetan bi zati bereizten dira: burua eta isatsa.

Bakterioefagoen burua ikosaedrikoa da, hots, prisma hexagonal baten itxura du. Buru horren barnean azido nukleikoa pilatzen da, oso bildua. Azido nukleikoa DNA izan ohi da.

Isatsa helikoidala da eta muturrean oinaldeko plaka du; plaka honetatik luzakin batzuk ateratzen dira, hankatxoen modura, bakterioei atxikitzeko balio dutenak.

Erreplikazioa
-------------

Bakteriofagoek bi harreman mota izan dezakete bakterioekin:

* harreman lisogenikoa: fagoaren DNA bakterioaren kromosoman integratzen da, profago moduan. Genoma birikoa belaunaldiz belaunaldi transmititzen da bakterioengan, une jakin batean berraktibatu arte. Hori gertatzen denean, profagoak bakterioaren genoma uzten du eta birus berriak sortzeari ekiten dio, bakterioaren lisisa eraginez.

* harreman litikoa: fagoaren DNAk hasieratik bakterioaren genoma erabiltzen du birus berriak sortzeko. Hauek sortu ondoren bakterioaren suntsiketa edo lisisa gertatzen da, birus berriak kanpora ateratzen direlarik.

Bakteriofagoak eta bakterioen genetika
--------------------------------------

Bakteriofagoek bakterioen arteko trukaketa genetikoa errazten dute transdukzioaren bitartez. Bakterio bat infektatzerakoan fagoak DNA zatiak harrapatzen ditu, beste bakterio batera pasatuko direnak bigarren hori infektatzen duenean.

Bestalde, ziklo lisogenikoa burutzerakoan zenbait fago lisogenikok ezaugarri genetiko berriak ematen dizkio bakterioari, eraldaketa lisogeniko deitutakoaren bitartez.

Azkenik, biologia molekularrean fagoak bektore gisa erabiltzen dira laborategian DNA zatiak bakterioengan sartzeko.

Erabilera terapeutikoa
----------------------

Bakterioak suntsitzen dituztenez, aspalditik proposatu zen bakteriofagoen erabilera tresna terapeutiko gisa. Bakterio askok antibiotikoekiko erresistentzia handia garatu dute, eta fagoen bidezko terapiak ate berria ireki du infekzioen tratamenduan, infekzio kronikoen kasuetan batik bat. Hainbat herrialdetan (Errusian, batez ere) bakteriofagoen erabilera terapeutikoa aspalditik dago abian .

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Arponen, Sari: Es la microbiota, idiota. Ed. Alienta (2020), 288-289 orr. ISBN: 978-84-1344-068-2

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q165028
* Commonscat Multimedia: Bacteriophages

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119790710 (data)
* GND: 4125508-2
* LCCN: sh85010874
* NKC: ph761302
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D001435

 |

* Wd Datuak: Q165028
* Commonscat Multimedia: Bacteriophages
**Trimble konderria** (ingelesez: *Trimble County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Bedford da. 2010eko zentsuaren arabera 8.809 biztanle zituen, Trimble kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Trimble konderriak 404,6 kilometro koadro ditu. Horietatik 11,83 ura dira. Beste 392,77 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 21,77 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 8.809 pertsonetatik 8.631 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 223 dira. 21 beltzak edo afroamerikarrak. 20 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 37 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 13 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 83 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Trimble County, Kentucky age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q505398
* Commonscat Multimedia: Trimble County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139625282
* ISNI: 0000 0004 0618 4031
* LCCN: n85226566
* NARA: 10037205
* **Lekuak**
* OSM: 1804295
* TGN: 1002953

 |

* Wd Datuak: Q505398
* Commonscat Multimedia: Trimble County, Kentucky
**Tukanak** hegazti tropikalak dira, Hego Amerikakoak. Hegazti hauek oso moko handia izateagatik dira bereziak, baita beren mokoen kolore biziengatik ere. Nahiz eta jendeak kontrakoa uste duen, mokoa ez da batere astuna, hau da, arina da. Hegazti familia honek 6 genero eta 40 espezie inguru hartzen ditu.

Tukanak 18 eta 63 cm artean neurtzen ditu, handiena Toco tukana (*Ramphastos toco*) deiturikoa da.

Fruitu, intsektu eta beste harrapakin batzuk, adibidez, sugandila txikiak, usakumeak eta beste hegazti batzuen arrautzak jaten ditu. Arboreoak direla esaten da, hau da, adarren gainean jesartzen dira beraietatik igo ordez, eta zuhaitzetako zuloetan jartzen dituzte habiak, beraz, haien arrautzak ere bertan erruten dituzte. Normalean, 2 arrautzatik 4 arrautzara egiten dituzte. Beren moko sendoa matxarda gisa erabiltzen dute lepoa aurrerantz luzatuz janaria lortzeko.

Tukanak ez dira hegazti migratzaileak eta bikote edo multzo txikietan aurki daitezke.

Hegazti multzo honen izena tupi hizkuntzako *tucana* hitzetik dator, frantsesaren bidez.

Bizilekua
---------

Beste gune tropikal batzuen artean honako hauetan aurki daitezke tukanak:

* Cerradoko sabanan (Brasil).
* Misiones oihanean (Argentina).
* Tikal oihanean (Guatemala).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1325045
* Commonscat Multimedia: Ramphastidae
* Wikispecies Espezieak: Ramphastidae

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 13610388w (data)
* LCCN: sh85136233
* NKC: ph126785
* NARA: 10648096
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 25352
* EOL: 1593
* GBIF: 9343
* NCBI: 57381
* Paleobiology Database: 373609

 |

* Wd Datuak: Q1325045
* Commonscat Multimedia: Ramphastidae
* Wikispecies Espezieak: Ramphastidae
**Batura zero den jokoa** joko edo eragiketa bat da, zeinean batek irabazten duena besteak galtzen duena. Beste modu batean esanda, jokoa bukatzean jokalari guztien irabaziak batuta emaitza zero da; hau da, irabazien kopurua eta galerena bera dira. Jokoen teorian, matematiketan eta ekonomian, eta baita bizitza arrunteko gertaerak deskribatzen aplikazioa duen termino bat da.

Bere kontrakoak **batura zero ez den jokoak** dira, non alde elkarreragileen irabaziak eta galerak zero baino txikiagoak edo handiagoak izan daitezkeen. Pertsona askok batura zero den jokoak ikusteko isuri kognitiboa du, batura zero denaren isuria deitua.

Teorema ekonomikoak
-------------------

Ekonomiaren alorrean, joko ekonomikoan zehar ondasunak deuseztatu edo ondasunik ekoizten ez dituztenak dira. 1944an John von Neumannek eta Oskar Morgensternek frogatu zutenez, *n* jokalari eta zero batura dituen edozein joko bihur daiteke *n + 1* jokalari eta zero batura duen joko. Gainera, azken horiek orokortu egin daitezke, bi jokalari eta batura baliogabea duten kasuetatik abiaturik. Horregatik, horiek dira jokoen teoria matematikoaren aztergai nagusiak.

Teoremarik garrantzitsuenetako bat *minimax* izenekoa da, eta hark dioenez, bi jokalari eta batura zero duten joko guztietan betetzen dira maximo-minimo estrategien (desabantaila gehien dituen jokalariaren alde egitean dautzan estrategiak) alderdi desberdinak. Teorema hori von Neumannek frogatu zuen 1928an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2008]
2. ↑   «Mundu zabaleko jokoak. Jokoen mundu zabala | Elhuyar» *www.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-06-19).
3. ↑   Von Neumann, John.  (2007). *Theory of games and economic behavior.*  (60th anniversary ed. argitaraldia) Princeton University Press ISBN 978-1-4008-2946-0. PMC 830323721. (Noiz kontsultatua: 2021-06-19).
4. ↑   **(Ingelesez)** Brandt, Felix; Brill, Markus; Suksompong, Warut.  (2016-01). «An ordinal minimax theorem» *Games and Economic Behavior* 95: 107–112. doi:10.1016/j.geb.2015.12.010. (Noiz kontsultatua: 2021-06-19).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156612
* **Identifikadoreak**
* GND: 4172164-0
* LCCN: sh95004000

 |

* Wd Datuak: Q156612
Txartel nagusi zahar baten BIOSa duen ROM memoria 
**BIOS** (***Basic Input-Output System***) informatikan edo konputazioan, irteera eta sarrerako oinarrizko sistema interfaze kode bat da non sistema eragilea aurkitu eta kargatzen du RAM memoriaren barne.

Hau guztia betearazten duena BIOS memoria txiki bat da, barnean duen softwareari esker. Memoria txiki hau hardwarearen artean intentsitate gutxiko komunikazioa eta konfigurazioa mantendu, gutxienez ordenagailuaren teklatua erabiltzen utziko digu, (ordenagailuan akatsik balego bozgorailuetatik txistuak aterako ziren) ordenagailua pizten den bitartean.

BIOS-ak normalki mihiztatzaile hizkuntza idatzita dago. BIOS hitza lehen aldiz agertu zen CP/M sistema eragilearekin, eta CP/M-a erabiltzen zuen hardwarea deskribatzen zuen.
MS-DOS sistema gehienek badaukate artxibo bat "IBMBIO.COM!" edo "IO.SYS" deitutakoa eta CP/M BIOS bezalakoa zen.

Lehengo sistema eragileetan (DOS bezalakoak), BIOS-a ordenagailua hasi eta gero funtzionatzen jarraitzen zuen, disko gogorretara edo disketerak erabiltzeko BIOS-aren bitartez egiten zen, gaur egungo sistema eragileak funtzio hauek beraien kabuz egiten dituzte, BIOS-ari rutinako deiak egin beharrean.

Ordenagailua piztutakoan BIOS-a automatikoki kargatzen da memoria printzipaletik eta hau mikroprozesadorearen bitartez egiten da (oraindik ordenagailu batzuk BIOS-a hasteko ROM memoriatik egiten dute) berifikazio batek hasten du POST (Power On Self Test) fase hau bukatutakoan sistema eragilearen hasierako kodea bilatzen du (bootstrap) memoria sekundarioan, kargatu eta gero konputagailuaren kontrola sistema eragilera pasatzen du.
Hau guztia BIOS-a firmwarea da konputagailuetan barneratuta dagoela esanez labur daiteke, instrukzio basikoek ordenagailua funtzionatzeko barnean ditu eta kontrol rutinak basi sarrera bai irteerakoak daude Chip, ROM memorian edo Flash memorian, oinarrizko plakan daudelarik fisikoki kokatuta memoria hauek chip hau BIOS-a deritzogu, izen hau memoria zehatz bati ematen diogu, eta azaldu dudan moduan BIOS-a ordenagailuaren hasierako prozezuak eragiten ditu.

Ikus, gainera
-------------

* Txartel nagusia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q226264
* Commonscat Multimedia: Basic Input Output System

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4202226-5
* LCCN: sh2017005165
* NKC: ph117378
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q226264
* Commonscat Multimedia: Basic Input Output System
**Batzar Bereziak** Arabako eta Gipuzkoako foru-erakundeak izan ziren. Batzar Nagusien mendekoak ziren, eta herrialdean suertatzen ziren arazo larriei erantzuna ematea zuten helburu. Bizkaiak ez zuen honelako erakunderik izan.

Arabako Batzar Bereziak zazpi ordezkarik osatzen zituzten; herrialdeko zazpi taldek bana aukeratzen zuten batzarkideen artean. Batzar Bereziak azaroan biltzen ziren eta, besteak beste, Batzar Nagusi Berezietara deitu, artxiboa zaindu, ermandadeetako ordezkarien kudeaketa ikuskatu, Batzar Nagusien aginduak bete, munta gutxiko gastuak bideratu eta, ahaldun nagusia kanpoan zenean, haren lekua hartzeko ahalmena zuten.

Gipuzkoako Batzar Bereziak Batzar Nagusiek bilkurarik ez zuten garaian biltzen ziren. Bertara biltzen ziren Batzar Nagusietako kide guztiak. 1457ko Ordenantzetan Batzar Bereziak Usarragan —Bidanian— eta Basarten —Azkoitian— egin behar zirela erabaki zen. Geroago, XVII. mende arte, Bidanian eta Azkoitiko parrokia elizetan egin ziren. Handik aurrera Gipuzkoako Diputazioak egoitza zuen herrian egin ziren.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254865

 |

* Wd Datuak: Q12254865
**Tivoli** (italieraz ˈtiːvoli ahoskatua) Erromako probintziako hiria da, Italian.

Geografia
---------

Lazio eskualdean dago, Erromaren ipar-ekialdean. Aniene ibaiaren ezkerraldeko ibaiertzean kokatuta dago Tivoli, Tiburtino mendien mendebaldeko hegalean.

Tivolik honako udalerri hauekin egiten du muga:

Castel Madama  
Guidonia Montecelio  
Erroma  
San Gregorio da Sassola  
Vicovaro  
Marcellina  
San Polo dei Cavalieri

Klima
-----

Klima mediterraneoa du, Erromakoa baino goxoago: neguak hezeak eta hotzak dira, eta udak, epel eta lehorrak. Urteko batez besteko gehieneko tenperatura 20,6 °C da, eta gutxienekoa, 11,6 °C.


|      Datu klimatikoak (Tivoli)      |
| --- |
|  Hila  |  Urt  |  Ots  |  Mar  |  Api  |  Mai  |  Eka  |  Uzt  |  Abu  |  Ira  |  Urr  |  Aza  |  Abe  |  Urtekoa  |
|
|
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 12 | 14 | 16 | 19 | 24 | 28 | 32 | 31 | 28 | 23 | 17 | 13 | **21** |
|
|
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 2 | 3 | 5 | 7 | 10 | 14 | 16 | 17 | 14 | 10 | 6 | 3 | **9** |
|
|
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 74 | 74 | 61 | 66 | 56 | 43 | 28 | 46 | 71 | 89 | 104 | 86 | **798** |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| *Iturria: Intellicast*  |

Historia
--------

Erromatarren garaian, Tibur zuen izena, eta hiri ederra zen. Erromatik hurbil zegoen (30 bat km-ra), eta paisaia malkartsu, baso eta ur-jauzi freskoak zituen, hiriburu zikin eta jendetsuaren aldean. Hori dela eta, Erromatar Inperioaren garaian, uda pasatzeko leku bihurtu zen erromatar ahaltsuentzat. Hadriano enperadoreak udako etxea eraiki zuen Tivolin II. mende hasieran, Villa Adriana deritzona. Tivolin etxea zuten, halaber, Zenobia erreginak (tronutik kendu ondoren) eta Kinto Horazio Flako poetak.

Garai hartan, trabertinoa erauzteari esker aberastu zen hiria, erromatar jauregi eta monumentuak eraikitzeko erabiltzen zuten harriari esker. Horrez gain, ur termalek sona handia zuten, eta bainuak hartzera joaten zen jende asko.

Errenazimentutik XIX. mendera arte, Tivoli bizileku hartu zuten aita santu eta kardinal zenbaitek Villa d'Este eraikiarazi zuten, garai hartako ur-lorategien adibide eta eredu ederrenetakoa.

UNESCOk gizateriaren ondare izendatu zituen Villa Adriana eta Villa d'Este 1999an eta 2001ean, hurrenez hurren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Intellicast. *Tivoli historic weather averages in Italy.* .

Kanpo estekak
-------------

* **(Italieraz)** Tivoliko Udalaren webgune ofiziala
* **(Gaztelaniaz)** Tivoliko kultura, historia eta ekitaldiei buruzko webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q159605
* Commonscat Multimedia: Tivoli (Italy)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158290422
* GND: 4060267-9
* LCCN: n81134745
* NKC: xx0148516
* NARA: 10045189
* SUDOC: 027547884
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 41662
* Atlas Digital del Imperio Romano: 16777

 |

* Wd Datuak: Q159605
* Commonscat Multimedia: Tivoli (Italy)
*Artikulu hau Aralar mendilerroan dagoen mendiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Beloki».*

**Beloki** Aralar mendilerroko mendia da. Mendi honek, hegoaldetik, Unaga eta Etzantzako lautadak ixten ditu, eta, iparraldetik, Aralarko Malloak.

Irispideak
----------

Guardetxetik ibilbide erosoenetako bat abiatzen da, kontu handia izan behar den arren. Badaezpada, hobe da iparrorratza eta mapa hartzea, Aralarko Errege Sailetako basoetan ez galtzeko. Izan ere, baso hau, hain da itxia, ia ikusbiderik ere ez dagoela, inguru hauetan hain ohikoa den lainoa agertuz gero, ibilaldia asko zailduz. Urdangoene lepora iritsi behar da lehenik. Hau, Txameni eta Beloki artean dago. Albiko lautada errepide ondoan dago, Guardetxera heldu baino pare bat kilometro lehenago. Albiko trikuharria bisitatuz abiatzen da bidea, ondoren, ondo adierazitako bidezidor batetik jarraitzeko, Mugardi eta Bustintza izeneko tokietara daroana. Soilgune batean, gurutze bat dago. Ezkerretara, arkuek izena hartzen duten kupula erako txabolen hondakinak daude. Aurrerago, haran estu batean sartu behar da, Urdangoene lepoa ikusteko. Tontorra eskuinetara geratzen da

Baraibartik, Izarriteko gañera doan bidea hartu behar da. Bertan, antena bat dago. Hemendik, ekialdera jarraitu behar da, Belutako langara heltzeko. Bideak, hego-mendebalderantz biratzen du, eta Txurtxur mendia inguratzen duten pagadi itxiak zeharkatzen ditu. Pagaditik irten eta Prantzes erreka izeneko ibaiaren goi arrora irten behar da. Ezkerretara Olatxikiko txabola utziz, Etzantzatik Atakaxarrera doazen lautadak igo behar dira. Hemendik, ezkerrera geratzen da tontorra. Eta zuzenean igotzen da.

Inguruko tokiak
---------------

* Bustintzako gurutzea
* Albiko trikuharria
* Unagako potzua

Kanpo estekak
-------------

* euskal-herria.org webgunean

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25478744

 |

* Wd Datuak: Q25478744
**Udondoko zubia** Gobela eta Udondo ibaien bokalea zeharkatzen duen zubia da, BI-711 errepidearen zati bat izanik. Leioako Udondo auzoan dago, Erandioko Axpetik hurbil. Leioako Udondo auzoan eta Udondo errekaren gainetik (bai Leioan bai Erandion) badaude beste zubi honentzat izen hau erabili da.

Historia
--------

XIX. mendearen erdian bazegoen harrizko hiru arkutako zubia Udondo errekaren bokalearen gainean (garai hartan Gobela erreka Getxoko Areetako gunean bukatzen zelarik). Baina Hirugarren Karlistaldian Bilboko inguruetako hainbat zubi hondatu zuten, Udondoko hau eta Bilboko Areatzakoa barne. Horregatik Adolfo de Ibarretak diseinatutako behin behineko zurezko zubia eraiki zen.

1876an Bilboko Areatzako Zubi berriari ekin zitzaion, zaharraren hondakinak kenduz. Bizkaiko Herri Lanen Injeniari Burua zen Pascual Landaren proposamenaz zubi honetako burdinazko arku bat Udondokoan erabili zen.

XX. mendearen erdian, Bilbao eta Getxoko Areeta lotzen dituen errepidea zabalagoa egin zen, eta burdinezko estrukturari hormigoizko beste bat itsatsi zitzaion. Gaur burnizko arkuak bakarrik Ibaizabalgo itsadarretik ikus daitezke..

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Cárcamo, Joaquín.  (2006ko abendua). *La segunda vida del Puente de Isabel II.*  www.bilbao.net, 9 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3314601
* Commonscat Multimedia: Bridge of Udondo

---

 |

* Wd Datuak: Q3314601
* Commonscat Multimedia: Bridge of Udondo


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
***The Legend of Prince Valiant*** (euskaraz *Printze Ausartaren Kondaira*), AEBetako fantasia eta abenturazko marrazki bizidun telesail bat da. Harold Foster kanadar-estatubatuarraren Prince Valiant fikziozko pertsonaiaren komikietan oinarritua dago.

Jatorriz, 1991ko irailaren 3tik 1993ko ekainaren 25era The Family Channel katean aireratu zen. Denera 2 denboraldi eta 65 atal izan zituen.

Atalak
------

 **#** -**Ingelesezko izenburua** (**Euskarazko itzulpena**)  

01-The Dream (Ametsa)  

02-The Journey (Bidaia)  

03-The Blacksmith's Daughter (Errementariaren alaba)  

04-The Kidnapping (Bahiketa)  

05-The Trust (Konfidantza)  

06-The Finding of Camelot (Kameloten topaketa)  

07-The Gift (Dohaitza)  

08-The Singing Sword (Ezpata abeslaria)  

09-The Trust Betrayed (Un traidor en Camelot)  

10-The Secret Of Perilous Garde (Gotorleku arriskutsuaren sekretua)  

11-The Dawn Of Darkness (Iluntasunaren egunsentia)  

12-The Visitor (Bisitaria)  

13-The Trap (Tranpa)  

14-The Return (Itzulera)  

15-The Awakening (Esnatzea)  

16-The Turn Of The Wheel (Gurpilaren bira)  

17-The Competitor (Lehiatzailea)  

18-The Road Back (Itzulbidea)  

19-The Fist Of Iron (Burdinezko ukabila)  

20-The Waif (Alproja)  

21-The Guardian (Zaindaria)  

22-The Battle Of Greystone (Greystoneko gudua)  

23-The Reunion (Topaketa)  

24-The Choice (Erabakia)  

25-The Triumph (Garaipena)  

26-The Dream Come True (Ametsa egi egina)  

27-The Lost (Galdua)  

28-The Beggar (Behartsua)  

29-The Black Rose (Larrosa beltza)  

30-The Deception (Nahigabea)  

31-The Cursed (Madarikatua)  

32-The Flute (Txirula)  

33-The Color Of Honor (Ohorearen kolorea)  

34-The Traitor (Traidorea)  

35-The Tree (Zuhaitza)  

36-The Crossbow (Balezta)  

37-The Lesson Twice Learned (Bi aldiz ikasitako lekzioa)  

38-The Princess Aleta (Aleta printzesa)  

39-The Voyage (Bidaia)  

40-Mordred's Return (Mordreden itzulera)  

41-The Rescue (Erreskatea)  

42-The Parting (Abiatzea)  

43-Peace On Earth (Bakea Lurrean)  

44-Empty Justice (Justizia hutsala)  

45-The Rival (Arerioa)  

46-The Walls Of Tyranny (Zapalkuntzaren harresiak)  

47-The Jubilee (Urteurrena)  

48-The Treaty (Ituna)  

49-The Blackest Poison (Pozoietan beltzena)  

50-The Hero (Heroia)  

51-The Vision (Ikuskaria)  

52-The Shadows Of Destiny (PAtuaren itzalak)  

53-The Eyes Of The Serpent (Sugearen begiak)  

54-The Spirit Of Valor (Kemenaren espiritua)  

55-The Aurora (Goizargia)  

56-The Burning Bridge (Zubia sutan)  

57-The Sage (Aholkularia)  

58-The Song Of Valor (Kemenaren abestia)  

59-The Ring Of Truth (La sortija verdadera)  

60-A Light In The Dark (Argi bat iluntasunean)  

61-The Ghost (Mamua)  

62-A New Dawn (Egunsenti berria)  

63-The Death Of Arthur (Arturren heriotza)  

64-The Gathering Storm (Ekaitza badator)  

65-The Hinge Of Fate (Patuaren ardatza)

Kanpo estekak
-------------

* IMDBko fitxa irakurgai **(Ingelesez)**
* *The Legend of Prince Valiant* telesailaren hasierako sarrera eta doinua ikusgai eta entzungai, Youtube.com **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1507323

 |

* Wd Datuak: Q1507323
**Tomás Mac Eoin** —batzuetan *Thomas MacKeown* ingeles grafiaz ageri da— (1937, An Cheathrú Rua/Carraroe, Connemara, Galwayko konderria) irlandar Sean-nós abeslaria, aktorea, abeslari, abesti idazlea eta olerkari bat da. Beharbada, bertakoen artean Carraroe/An Cheathrú Rua udalerriko An Bóthar Buí auzoko Tomás 'Jimmy' Mac Eoinin izenez ezagunagoa da.

Bere ama hizkuntza eta baita egunerokoa ere, irlandera da, halere, eremu honetako beste askok bezala, Tomás ingelesez mintzatzeko ere gai bada. Irlanda Mendebaldeko jende askoren antzera, Mac Eoinen bizitza musikaren inguruan egituratu izan da. Nahiz eta ziurrenik, bere apaltasunaren ondorioz onartu nahi ez izan, abestiak sortu eta moldatzeko trebetasun amaigabea du. Norbaitek berataz honako hau esana omen da: *Gizon honek jende askok bizitza osoan serioski bilduko lituzketen abesti bildumak baino oraindik abesti gehiago ahaztu izan ditu*. Sean-nós abestiak bere antzinako usadioz abesteko moduagatik jendearen begirunea irabazi izan du, 1967ko Oireachtasvlehiaketan Irlanda osoko sean-nós abeslari onenaren saria bereganatu zuen, bestalde Ó’Riada Trophy saria ere irabazi du.[1]

Tomásen abesti ezagunen artean honako hauek daude:

* The Stolen Child \*\* (Tomás Mac Eoin / Mike Scott (musikaria))
* An Cailín Álainn
* Bleán na Bó
* Amhrán an Bhingó
* An Rock an’ Roll

Raidió na Gaeltachta irratian ere maiz abesti ohi du, RTÉ telebista kateko Gay Byrne aurkezlearen The Late Late Show saioan ere hainbat alditan agertu izan da.

The Waterboys musika taldearen Fisherman's Blues diskoko *The Stolen Child* abestian abestu zuen.

Abestiak entzungai
------------------

* Tomás Mac Eoin *The Stolen Child* olerkia irlanderaz errezitatzen. **(Gaeleraz)**
* Tomás Mac Eoin *The Stolen Child* olerkia ingelesez errezitatzen. **(Ingelesez)**
* Tomás Mac Eoin *Bléan Na Bó / Amhrán na Bó* ahur abestia irlanderaz abesten entzungai. **(Gaeleraz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7820486

 |

* Wd Datuak: Q7820486
***Tomo segundo de los Annales de Navarra***, izenburu osoa *Tomo segundo de los Anales de Navarra compuestos por el Padre R.R. M. Joseph de Moret, obra phostuma, dispuesta en otra forma por el P. Francisco de Alesón, ambos de la Compañía de Iesus y Chronista del mismo Reyno*, Josef Moret (1615-1687) jesuitaren liburua, Iruñean, 1695an plazaratu zen. Liburua Bernardo de Huarte argitaratzailearen etxean egin zen. 

Aurreko liburukia Josefek berak ere idatzi zuen baina azken honen kasuan Francisco Alesonek burutu behar izan zuen, ordurako Moret hilda baitzegoen. Hirugarren liburukirako materiala ere prestatuta utzi zuen Josefek baina Alesonek osatu behar izan zuen. Azkeneko beste bi liburuki, laugarrena eta bosgarrena, Alesonek burutu beharko zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Annales del Reyno de Navarra
* Tomo primero de los Annales de Navarra
* Tomo tercero de los Annales de Navarra
* Tomo quarto de los Annales de Navarra
* Tomo quinto de los Annales de Navarra

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Liburuaren edizio digitala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116721868

 |

* Wd Datuak: Q116721868
**Tony Fruscella** (Orangeburg, 1927ko otsailaren 4a-New York, 1969ko abuztuaren 14a) estatubatuar jazz musika estiloko tronpeta-jotzailea izan zen. Estilismoari dagokionez, *cool* esparruan kokatua, Chet Baker-en jarraitzaile sutsu bat izan zen eta haren antzera ibili zen droga munduan murgilduta, bizitza horrek behar baino azkarrago gertatuko zen heriotzera eramango zuelarik.

Bere estilo *cool*-a sofistikatu, estilizatu eta intimista da.

Bizitza eta Lana
----------------

Musikalki armadako orkestran hezi zen eta Miles Davis, Joe Thomas eta Bix Beiderbeckek eragindako ukitu cool-ak 1950eko hamarkadan Charlie Barnet, Lester Young, Gerry Mulligan edo Stan Getzen ohiko laguntzaile bilakatu zuen.

Saio bakarrean izan zen lider, 1955ean, *I'll Be Seeing You*.

Urte horretatik aurrera, drogek eta alkoholak asko mugatu zuten bere jarduera musikala; Don Joseph tronpetajolearekin ikus daiteke 1950eko hamarkada amaieran, baina horren ondoren, ez zen gehiago jazz munduan entzun eta zirrosiak hilko zuen 1969an.

Jazz Factory zigiluak *The Complete Works* editatu zuen 1999an, bere grabaketa guztiak bilduko zituen album laukoitza.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486908
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 226739977
* ISNI: 0000 0003 6260 3045
* BNE: XX5238118
* BNF: 13894192j (data)
* LCCN: no2004094222
* SUDOC: 146360389
* ICCU: LO1V266191

 |

* Wd Datuak: Q486908
Anthony Armand "Tony" Ferguson Padilla2 (Oxnard, Kalifornia, Ameriketako Estatu Batuak, 1984ko otsailaren 12a) mexikar jatorria duen borroka-arte mistoen borrokalaria da. Ferguson UFCko behin-behineko txapelduna izan da behin eta The Ultimate Fighter realityko 13. denboraldian. Gaur egun, Ferguson zazpigarren postuan dago UFC.4ko pisu arineko ranking ofizialetan.

Biografia
---------

Ferguson Muskegon hazi zen, Michigan. Erdi mendebaldeko hiri txiki batean bizi den Kaliforniako hegoaldeko natibo baten antzera, Fergusonen aitak kiroletan inskribatu zuen txikitan, lagunak egiten eta bere ingurune berrian sartzen laguntzeko.

Fergusonek oso ondo hartu zuen atletismoa, eta 12 karta irabazi zituen unibertsitateko taldean Muskegoneko Bigarren Eskola Katoliko Nagusian, futbolean, beisbolean eta **borroka librean**. 2002ko Estatuko futbol txapeldunen defendatzailea izan zen eta 3 aldiz izan zen All-State selection wrestlingean, 2002an 152 liberako dibisioa irabaziz.

Bigarren Hezkuntzaren ondoren, Fergusonek Michigango Unibertsitate Zentralean izena eman zuen Grand Valley Estatu Unibertsitatera joan aurretik. Berak ere murrizketa bat egin zuen Muskegon Community Collegen. Fergusonek All-American honors irabazi zuen bi aldiz, txapelketa nazionala irabaziz 165 liberako dibisioan.

Ferguson Kaliforniara itzuli zen familiarengandik gertuago egoteko, marketing eta salmenta lanetan egunez eta zerbitzari bezala gauez. Gau batean, tabernan zegoela, nagusiak berarekin hitz egin zuen bere borroka libreari buruz, eta MMAko borrokalari gazte batzuekin lan egitera gonbidatu zuen. Ferguson berehala maitemindu zen kirolaz eta ez du atzera begiratu, bere MMA karreran buru-belarri arituz.

Arte martzial mistoetako karrera
--------------------------------

### The Ultimate Fighter[aldatu | aldatu iturburu kodea]

***Fergusonek UFCrekin sinatu zuen 2011n The Ultimate Fighter-en lehiatzeko: Team Lesnar vs Team dos Santos Finale***.

Ferguson izan zen Lesnarren taldeko hirugarren selekzioa eta bosgarrena guztira. Ferguson Justin Edwardsekin parekatu zuten bere atariko borrokarako. Lehen txandaren ondoren, Edwardsek lurrera bota zuen Ferguson, baina lurrean zegoela Fergusonek ostikada suntsitzaile bat eman eta Edwards lurrera bota zuen. Garaipenarekin, Fergusonek aurrera egin zuen final-laurdenetan.

Final-laurdenetako borrokarako, Fergusonek Ryan McGillivrayren aurka borrokatu zuen, azkar irabaziz borroka uppercut baten ondoren. Garaipena finalerdietara eraman zuen Chuck O 'Neil bere taldekidearen aurka. Fergusonek O 'Neil garaitu zuen TKOren bitartez hirugarren txandan finalera bidaliz Ramsey Nijemen aurka jokatzeko.

Bizitza pertsonala
------------------

Ferguson ezkonduta dago eta bi seme-alaba ditu: Armand Anthony, 2016ko apirilaren 28an jaioa, eta Angel Anthony, 2021.ergusongo maiatzaren 31n jaioa, ezkonduta dago eta bi seme-alaba ditu: Armand Anthony, 2016ko apirilaren 28an jaioa, eta Angel Anthony, 2021eko maiatzaren 31n jaioa.
***The Slaughter Rule*** (euskaraz *Abere-Hiltzailearen Araua*), 2003ko Alex Smith eta Andrew J. Smith estatubatuarrek zuzendutako drama film bat da. Ryan Gosling eta David Morse aktoreek antzeztu zuten.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

AEB, Montana, amerikar futbolan talde bat bestearen atzetik 45 puntuko aldeaz doanean partidua amaitzea ahalbideratzen duen arau bat bada: Abere-Hiltzailearen Araua. Baina arau hau ez da Montanako lautada izoztuan existitzen, bertan bizirauteko alkohola eta borrokan egiteko trebetasuna beharrezkoak baidira. 

Blue Springs udalerrian Roy Chutney (Ryan Gosling) institutuko ikaslea bizi da, haren aitak bere buruaz beste egin ondoren bizitzan maldan behera doan mutil gaztea da, gainera ez du Evangelline (Kelly Lynch) amarekin harreman esturik. Gideon Ferguson (David Morse) gizaseme bakarti eta zakarrak Roy talde batean jokatzeko erreklutatuko du. Honela, entrenatzailea eta nerabearen artean adiskidetasun harremana sortuko da, baina Roy, herriko beste biztanle batzuen antzera, susmatzen hasiko da, Gideon adiskidetasun soilean baina beste zeozertan interesatuagoa ez ote dagoen.

Aktoreak
--------

* Ryan Gosling: Roy Chutney
* Amy Adams: Doreen
* David Morse: Gideon Ferguson
* Clea DuVall: Skyla Sisco
* Kelly Lynch: Evangeline Chutney
* Eddie Spears: Tracy Bi Zakur

Kanpo estekak
-------------

* IMDBko fitxa irakurgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q786342

 |

* Wd Datuak: Q786342
**The Wind That Shakes the Barley** (euskaraz *Garagarra Astintzen Duen Haizea*) Irlandako abesti bat da. Berez, jaiotzez Limerick hirikoa zen Robert Dwyer Joyce (1836–1883) ingeles literatura irakasleak 1861ean konposatutako olerki eta balada bat da. Nahiko aire melankolikoa duen abestia da.

2006an Ken Loachek zuzendutako *izenburu berdineko filmak* abesti honen izenburutik izena jaso zuen, abesti hau bera ere filmaren eszena batean entzuten da.

Hitzak
------

I sat within a valley green,
I sat there with my true love,
My sad heart strove the two between,
The old love and the new love, -
The old for her, the new that made
Me think of Ireland dearly,
While soft the wind blew down the glade
And shook the golden barley.
Twas hard the woeful words to frame
To break the ties that bound us
Twas harder still to bear the shame
Of foreign chains around us
And so I said, "The mountain glen
I'll seek next morning early
And join the brave United Men!"
While soft winds shook the barley.
While sad I kissed away her tears,
My fond arms 'round her flinging,
The foeman's shot burst on our ears,
From out the wildwood ringing, -
A bullet pierced my true love's side,
In life's young spring so early,
And on my breast in blood she died
While soft winds shook the barley!
I bore her to the wildwood screen,
And many a summer blossom
I placed with branches thick and green
Above her gore-stain'd bosom:-
I wept and kissed her pale, pale cheek,
Then rushed o'er vale and far lea,
My vengeance on the foe to wreak,
While soft winds shook the barley!
But blood for blood without remorse,
I've ta'en at Oulart Hollow
And placed my true love's clay-cold corpse
Where I full soon will follow;
And round her grave I wander drear,
Noon, night and morning early,
With breaking heart whene'er I hear
The wind that shakes the barley!

Kanpo estekak
-------------

* *The Wind That Shakes the Barley*, Dolores Keane abeslariaren bertsioa entzungai **(Ingelesez)**
* *The Wind That Shakes the Barley*, Loreena McKennitt abeslariaren bertsioa entzungai **(Ingelesez)**
* 'The Wind That Shakes the Barley*, The Clancy Brothers taldearen bertsioa entzungai* **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3523389

 |

* Wd Datuak: Q3523389