**Celia Rivas Casais** (Calcova, Fisterra, 1912ko urriaren 26a - Fisterra, 1974ko abuztuaren 21a) Galiziako enpresaburua izan zen, Espainiako lehen emakume kamioilaria eta, bere ahizpekin batera, arrain eta itsaskiak merkaturatzen zituen *Hijos de Joaquín Rivas* enpresako sortzaileetako bat. Ziurrenik, gerra-gatazka batean garraiolari gisa parte hartu zuen lehen emakume europarra ere bada. "Celia Rivas Casais" eleberriaren biografia, Lilí Díaz Rivasek eta Benjamin Trillo Trillok idatzia, 2009an argitaratu zuen Galiziako Xuntak. 2018an, Anaír Rodríguez idazleak eta Nuria Díaz ilustratzaileak "*Pioneiras - Galegas que abriron camiño*" liburuan sartu zuten, Galiziako historian emakumeentzako oztopoak kentzeko garrantzi handiena izan duten hamabi emakumeen artean. Fran Alonso idazlea ere Celia Rivasen bizitzan oinarritu zen "*A punta de pistola*" libururako, 2012an *La Voz de Galicia*ko *Novela por entregas* saria jaso zuena. Manuel Rivas, Roberto Traba Velay edo Modesto Fraga egile ospetsuek Celiarekiko miresmena agerian utzi zuten liburu eta prentsa-artikuluetan.

Haurtzaroa
----------

Joaquin Rivas Canosa eta Josefa Casais Insuaren alaba, biak galiziar emigratuak, Buenos Aires eta Galizia artean jaiotako sei neba-arrebetatik laugarrena izan zen (Ramon, Maria, Palmira, Celia, Julita eta Candida). Berak eta bere neba-arrebek aitarengandik eta aitonarengandik "Lavancas" ezizena jaso zuten, hurrengo belaunaldiekin jarraituko zuena. Bere jatorria antza denez, "somormujo lavanco" edo murgil handi hegazti arruntean dago. 1908an Argentinatik itzuli ondoren, Fisterrako kostaldeko Mallas herrixkan kokatu zen familia. Celiak irakurtzen eta idazten bazekien ere, ez dakigu inoiz eskolara joateko aukerarik izan ote zuen.

Garraiolari gisa hastapenak
---------------------------

Bere aitaren trebetasunei esker, istripua izan zuen auto bat kutxa laburreko kamioi bihurtu baitzuen, txiki-txikitatik parte hartu zuen arrainaren garraioan, inguruko jarduera ekonomikoaren motorra baitzen. Celia, neba-arrebekin batera, garraioak armadore eta merkatariekin kontratatzeaz arduratzen zen, harik eta kamioi zaharraren ordez Chevrolet txasis luzedun bat jarri zuten arte, Estatu Batuetatik ekarria. Joaquín Rivasek Estatu Batuetan emigrante gisa egon zen garaian emakumeak ikusi zituen gidatzen, eta biriketako gaixotasun larri batek bultzatuta, bere tailerrean konponketez arduratzea galarazten ziona, negozioko gidari bihurtzea proposatu zion bere alaba Mariari. Ezezkoaren aurrean, Celia bere borondatez aurkeztu zen. 1932an Coruña hirian azterketa bat egin ondoren, lehen mailako gidabaimena jaso zuen. Horrela, kamioi lizentziadun lehen emakume espainiarra izan zen.

Ibilbidea Espainiako Gerra Zibilean eta Bigarren Mundu Gerran
-------------------------------------------------------------

Frankisten jarraitzaileekin hainbat istilu izan eta Espainiako Gerra Zibilean atxilotu errepublikarrei zein Bigarren Mundu Gerran AEBetako fronte aliatuko soldaduei lagundu zien arren, Celia Rivasek neutral jokatu zuen bizi izan zituen gerra-gatazkei dagokienez, eta ez dago jakiterik diktaduraren aurretik edo garaian ideia politikorik adierazi zuen. Bere iloba Lilí Díaz Rivasek idatzitako Celia Rivas Casaisen biografiak, María eta Julita Rivas ahizpek transmititutako istorioetan oinarrituta, egoera horietako batzuk dokumentatzen ditu.

### Armada frankistak kamioia errekisatzea

Nahiz eta Celia Rivas hemeretzi urterekin negozioaren kamioia gidatzen hasi zen, Espainian, 1932an, emakumeek ez zuten adin-nagusitasunik izaten hogeita hiru urte bete arte, eta oraindik ez zitzaien botoa ematen uzten; hogei urterekin bakarrik independizatu ahal ziren ezkontzen baziren edo moja gisa sartzen baziren. Rivas Casais ahizpetako bat ere adinez nagusi ez zenez, eta aita hil zenean ezkonduta ez zeudenez, bere ama Josefa Casais negozioaren legezko administratzailea izatera pasatu zen, nahiz eta benetako erabaki-ahalmenik ez izan. Celiak eta bere ahizpek hartu zuten negozioaren gidaritza, eta errepideen egoera txarraren ondorioz, 1936ko ekainean Chevrolet hondatua omnibus arrosa eta berde batengatik aldatu behar izan zuten, 50 pertsona eta zama garraiatzeko prestatua. Hilabete geroago Gerra Zibila hasi zen Espainian. Kontrako bi aldeetako batean ere ez parte hartzea erabaki zuen familiak, bere negozioarekin jarraitu eta ibilgailu berriaren inbertsioa amortizatu nahian. Francoren eragin-eremuan egonik, bando nazionalak bere autobusa errekisatu zuen, soldaduak garraiatzeko bereziki baliotsua zelako. Ibilgailua kontserbatzeko asmoz, Celiak bere burua eskaini zuen soldaduak garraiatzeko, eta Meridako frontera bidali zuten. Baina bere ahizpa Mariak Coruñako agintari militarren aurrean behin eta berriz egindako ahaleginari esker, kredentzial bat eman zieten, aldi baterako gerra-eremuetara ez joateko aukera ematen ziena, nahiz eta errekisari eutsi. Aste batzuk geroago, falangista batek omnibusa indarrez eraman zuen, eta, egunetan erabili ondoren, kolpe bat eman eta abandonatu egin zuen. Ahizpek aurkitu, konpondu eta etxean ezkutatu zuten, negozioetarako alokairuko kamioiak erabiliz. Ekimen horrek ondorioak ekarri zizkien geroago.

### Errepresaliatuei laguntza eta galdeketa frankistak

Kamioian egindako bidaietan, Celiak eta Maria Rivasek hainbat autoestopistariri lagundu zieten. Horietako batzuek, hala nola Xosé Cambónek, informazioa eman zieten, espetxeratutako bizilagunen askapenean eragiteko, eta erregimenak atxilotutako pertsonei isilpeko mezuak helarazteko. Rivas ahizpek ibilgailua ezkutatu eta gutxira, militar frankistek omnibusaren kokapena aurkitu zuten gutun bat geldiarazi ondoren, eta berriro konfiskatu zuten. Geroago ahizpa Mariari deitu zioten gerra-kontseilu bat egiteko. Cambón soldaduaren eraginari esker, hura saihestea lortu zuten. Maria geroago galdekatu zuten, erregimen frankista berriak mehatxatutako pertsonei informazio sailkatua jakinarazteagatik.

### Kamioia berreskuratzea eta gerran parte hartzera behartzea

Xosé Cambóni esker, Rivas ahizpek bere omnibusa konfiskatuta zegoen Coruñako tailerra aurkitu zuten. Familiaren lagun zenaren Juan Mayobre kapitainaren eraginari esker, Celia Rivasek bere burua eskaini zuen bere ibilgailua gerra-guneetan gidatzeko, hura berreskuratzeko asmoz. Frankistek onartu egin zuten, eta ahizpa Mariarekin batera soldadu garraiolari gisa frontera bidali zuten, Oviedoko setio garaian. Bertan, 17.000 pertsona baino gehiago hil ziren zibilen eta bi aldeetako borrokalarien artean. Espainiako gerra zibilean beste emakume gidari batzuen presentzia egiaztatzen duen erregistrorik ez dagoen arren, zentzuzkoa dirudi pentsatzea Celia Rivas izan zela Europako gerra-gatazka batean parte hartu zuen lehen kamioi-gidaria, diesel kamioiak ez zirelako Europara iritsi 1930. urtera arte, eta kontinenteko hamarkadako lehen gerra Espainian gertatu zelako. Francoren soldaduak hainbat bidaiatan frontera garraiatzearen truke, nazionalek Celia Rivasi autobusari eusteko baimena eman zioten, eta hark gerra-eremuetan ugari, baina Galizian urriak ziren produktuekin komertzializatzeko baliatu zuen. Gerra Zibila amaitu zenean, familia-negozioak berriro ere Galiziako arraina eta itsaskia Espainiako hainbat lekutara garraiatzeari ekin zion.

### Gobernu amerikarraren errekonozimendua Bigarren Mundu Gerran

1943ko abuztuaren 28an, Liberator B 24 hegazkin estatubatuar bat Langosteira hondartzan erori zen, Celia Rivas bizi zen etxetik oso gertu. 480 eskuadroiko hegazkin alemaniar batek bota zuen aireplanoa. Agustin Ruzafa Almodovar bezalako ikertzaileek gertakari hori sakon dokumentatu dute. Herriko bizilagunek 10 tripulatzaileetatik 9 erreskatatu zituzten, eta horietako bik Rivasen etxean amaitu zuten. Ofizialki, Francoren Espainia neutral mantentzen zen gatazkan zehar, baina istripua izan zuten soldaduak beldur ziren beraiekin zihoazen dokumentu konfidentzialetako batzuk agintari frankisten bitartez naziengana iritsiko ote ziren. Lilí Díaz Rivasek, historia jatorrizko iturrietatik zuzenean jaso zuenak, Celia Rivasen ikuspegitik kontatzen du bere ahizpak paperak suntsitzea erraztu zuela: *"Iritsi zirenean, hegazkinlarietako bat kartera batean zeramatzan paper batzuk jaten saiatu zen, baina nire ahizpa Palmirak, ikusi zuenean, sutan erre zitzakeela esan zion. Sukaldera eraman eta sukaldea erakutsi zion, eta han banan-banan erre zituen zekartzan paperak. Bukatu zuenean, nire ahizpari eskuak musukatzen zizkion, malkoak begietan, bere keinua eskertuz".* Estatu Batuetako gobernuak erreskatatutako soldaduen bidez baino ezin izan zuen horren berri izan, historia ez baitzen inongo bitartekoren bidez zabaldu. 1943ko irailaren 10ean, Amerikako Estatu Batuetako Vigoko kontsulorde Leon L. Cowlesek agiri ofizial bat bidali zion familiari, "*Tripulazioko kideei zuek emandako arreta maitagarri, humanitario eta desinteresatuengatik eskerrak emanez*". Lilí Díaz Rivasek jatorrizko dokumentua dauka oraindik. Berak dioenez, Rivas familiak soldadu estatubatuarrekin izandako arretak ez zituzten ondo ikusi agintari frankistek. Gerra-kontseilu batean kondenatu zitzaketela adierazi zitzaien, baina azkenean ez zen halakorik gertatu.

Bizitza pertsonala eta haren irudiaren garrantzia
-------------------------------------------------

Nahiz eta bere bizitzaren historia ez zen ezagutzera eman esparru publikoan 2008ra arte, urte horretan hasi baitziren *Pioneiras* erakusketan sartzeko izapideak, Celia Rivas Casais pertsonaia garrantzitsua izan zen emakume galegoen emantzipazio-prozesuan, landa-eremuan, eta funtsezko figura Finisterreren aktibazio ekonomikoan, gerraosteko garai gogorraren ondoren.

### Familia-loturak

Celia Rivas Mugiako Manolo Martinezekin ezkondu zen 1940an, eta harekin izan zuen lehenengo alaba Celia, erditu eta egun batzuetara hil zena, eta geroago Manuel semea, 1943an jaioa. Ezkonduta egon arren, ez zen inoiz ahizpengandik banandu, eta etxe desberdinetan bizi izan zen beti, eraikin beraren barruan. Espainiako Gerra Zibila amaitu ondoren, Finisterreko gazitze-fabrika bat alokatu zuen ahizpekin, arraina eta itsaskia manipulatzen eta garraiatzen bakarrik jarduteko. Kanpora begira lau ahizpa ziren negozioa zuzentzen zutenak eta guztiek rol garrantzitsuak zituzten arren, Celia Rivas ezagutu zuten bizilagunek eta langileek *Casa Rivas* burmuin eta lider bezala nabarmentzen dute. Berak zuen enpresaren baliabideak antolatzeko eta enpresaren hedapenean nabarmen lagundu zuten negozio-aukerak ikusteko gaitasuna. Celiaren biografiak dioenez, Maria, Julita, Palmira edo Celia Rivasen senarrek enpresan lan egin zuten edo erabakietan parte hartu zuten, baina inoiz ez zuten zuzendaritza-rolik izan emazteen gainetik, haiek baitziren negozioaren arduradun bakarrak, aita hil zenetik. Celia Rivas 1974an hil zen, 61 urte zituela, Finisterreko bere familia-etxean. 

### Ekonomian, gizartean eta kulturan duen eragina

Bere giza kalitateaz edo ekintzen garrantziaz haratago, Celia Rivas baliabideak administratzeko talentu handiko ekintzailea izateagatik nabarmendu zen. Celiaren gidaritzapean, enpresak Espainiako lurralde osoan izan zituen bezeroak, eta bere jaioterriko bizilagun ugari enplegatu zituen 40 urtez. 250 langile baino gehiago izan zituen plantillan, arrantza-ontzietan, garraio-flotan eta hainbat lantegitan. Hori bereziki garrantzitsua da Finisterre bezalako herri batentzat, 30eko hamarkadatik hona bost mila biztanle inguruko errolda baitu. Madrilen eta Bartzelonan ospe handia duten jatetxeekin egindako gestioari eta negozioei esker, Galiziako arraina eta itsaskia munduko onena bezala ezagutzen lagundu zuen.

##### Liburu eta argitalpen akademikoak

Celia Rivasek pertsonalki tratatu zutenen edo berarekin negozioak egin zituztenen errespetua izan zuen, baina bere soslai apalak eta izaera isilpekoak ez zuten bere ekintzen hedapenean lagundu hil eta 34 urtera arte. Lilí ilobak, Julita Rivas ahizparen alabak, errekonozimendu publikoa egin zion, eta familiaren negozioarekin jarraitu zuen Celia hil ondoren. Erretiratu eta hilabete batzuetara, Lilí Díaz Rivasek bere familiaren historia idatzi zuen Galiziako Xuntak finantzatutako edizio bakar batean, argitaratu eta aste batzuetara agortu zena. Liburua, Galiziako hainbat herri bisitatu zituen "Pioneiras" erakusketa ibiltariaren parte izan zen. "Pioneiras" argazki-erakusketa gisa inauguratu zen *I Encontro de Empresarias Galegas*-en, eta etengabe mantendu zen Bruselan, *Galizia Europa Fundazioa*ren testuinguruan. Espainiako Liburutegi Nazionalean ale bat dago inprimatuta; liburuaren bertsio digitala, berriz, doan jaitsi daiteke PDF formatuan Galiziako Xuntaren Berdintasun webgune ofizialetik. *European Institute for Gender Equality* erakundeak bere webgunean sustatu zuen liburua. Anaír Rodríguez eta Nuria Díazen "Pioneiras" liburu ilustratuak, Celia Rivas eta beste 11 emakume omentzen dituenak, arrakasta komertzial handia lortu zuen eta neurri handi batean bere ekintzak anonimotasunetik erreskatatzen lagundu zuen. Celiak literaturaren arloan duen garrantzia ondo islatzen da Fran Alonsoren "*A punta de pistola*" liburuan, Xeraisek argitaratua eta *XII Premio de Novela por Entregas La Voz de Galicia* saria jaso zuena. Eleberri honetako protagonistetako bat Celia Rivasen bizitzaren miresle da eta bere ibilbidea kontatzen du blog baten bidez. Saria jaso osteko hitzaldian, Fran Alonsok Celia omendu zuen inspirazio gisa aipatuz. Bere bizitzari buruz hurrengo hauxe esan zuen, "*Errealitatea, nahi duenean, fikzioa baino sinesgaitzagoa izan daiteke*". Manuel Rivas, Modesto Fraga edo Roberto Traba Velay autore galiziarrek ere berari buruz idatzi dute.

Esparru akademikoan, Celia Rivas Casais "Historia económica de la España contemporánea" (Santiagoko Unibertsitatea) eta "Historia Económica" (Murtziako Unibertsitatea) irakasgaien artean dago, Pilar Freire Esparís eta Susana Martínez Rodríguez irakasleek MUFREM proiekturako egindako lanari esker. Bere argitalpenean Lilí Díaz Rivasek eta Benjamín Trillo Trillok Celiari buruz idatzi zuten liburua aipatzen dute.

##### Erakunde ofizialen, elkargoen, fundazioen eta negozioen aintzatespenak eta omenaldiak

Beharbada Celia Rivas Casaisen onarpen ofizialik handiena Galiziako Xuntatik etorri zen 2009an, *Secretaría Xeral de Igualdade-*k "*Pioneiras*" ekimena sortu eta finantzatu baitzuen, bere figura omentzeko. Celia Rivasek inauguratu zuen saila eta bere liburua komunikazio kanpainako elementu garrantzitsuena izan zen. Beste erakunde ofizial batzuek, *Consello da Cultura Galegak* kasu, Celiaren heriotza funtsezko gertakaritzat jo zuten emakume galiziarren historian. 2011n, Mugiako Udalak Celia Rivas omendu zuen *Galeria de Mulleres*-en. Hainbat udalek, eskola-liburutegik eta irakurketa-klubek aldarrikatu dute. 2010ean gobernuaren aldaketarekin esteka asko kendu ondoren, María Olga Rodríguez Díazena bezalako banakako ekimenek *Pioneiras* proiektua sarean zabaltzen lagundu zuten. 2016an herri-eskaera batek Celia Rivasi kale bat eskaintzea eskatu zion Finisterreko udalari. Bozketa egin ondoren, haren hautagaitza boto gehien jaso zituen bigarrena izan zen. 2018an, *Real Academia Galega*k Celia Rivas Casais "*Primaveira das Letras*" ekimenean sartu zuen haurrei eskainitako "*Unha muller dona do seu temp*o" fitxa didaktikoaren barruan. Urte berean, Emakumearen Nazioarteko Eguna zela eta, Galizian hainbat ekimenek gogorarazi zuten. Coruñako Probintzia Liburutegiak "*un Concello, unha muller, un libro*" kanpainan bere historiaren berri eman zuen, *Albino Núñez Irakaslea HLHI* eta *Andrade HLHI* haur eskolek haren figura aldarrikatu zuten bitartean. 2019an, Santiago de Compostelako Udalak Aradaseko saihesbideak, Santiago - Carballo errepidea Tambre poligonoarekin lotzen duen bideak, Celia Rivas izena izatea eztabaidatu zuen. Urte bereko irailean ere, sinadurak biltzen hasi ziren plataforma digital batean, Santiagoko autobus geltoki berriak bere izena jaso zezan. *Radio Nordés Cadena Ser* irratiak albistearen berri eman zuen eta proposamenaren sortzailea elkarrizketatu zuen. Eskaera oraindik aktibo dago hemen.

2021ean Celia Rivasen bilobak eta bere familiak *Mamá Celia* jatetxea inauguratu zuten, arrain eta itsaskien negozio gisa desagertu aurretik Rivas fabrikak Finisterren erabili zuen azken esparrua berregokituz. Celia, Julita eta Palmira beren familiekin bizi izan ziren familiaren etxearen eranskina da lokala, oraindik ere ondorengoena. Birmoldaketan, fabrikaren jatorrizko banaketa errespetatu zen, bai lehengaiarekin lan egiten zen etxabean, bai goiko solairuko bulegoan. Urte berean, *Alexandre Bóveda Fundazioak* bere egutegi ofizialean sartu zuen Celia Rivas, jaio zen hilabetean, urrian. *Xacobeo 2021 proxectos culturais* Funtserako egin zen *Escritores no Camiño* argitalpen ofizialean ere aipatzen da.

##### Komunikabideetako, blogetako eta bidaia-gidetako aipamenak eta erreportajeak

2012az geroztik, Celia Rivas Casais-i buruzko erreferentzia ugari daude blogetan eta sare sozialetan, baita webgune espezializatuetan ere. Isabel Risco ekintzaile galegoak "Fisterrako itsasargia" bezala hitz egiten du, eta Erin Lopez blogariak, berriz, Celia Rivas emakume "*liluragarri, aitzindari, iraultzaile eta zoragarritzat*" jotzen du. Italiako "Buona Strada Lady Truck" kolektiboak ere bere orrialdean aipatzen du, "Europako sektorearen benetako aitzindaritzat" joz. Izan duen eragin globala Laura Oliveira Sánchez SEOko espezialistak aztertu du, eta Celiak "Galiziako itsaskia sustatzeko marketin-kanpainarik onena" egitean "izotza hautsi" zuela uste du. Garraioarekin lotutako hainbat komunikabide eta albistetan ere zabaldu da enpresaburuaren bizitza, eta Emilia Pardo Bazán, Sophie Opel edo Bertha Benz bezalako emakume ospetsuen artean leku nabarmena izan ohi du. *Telemadrid* telebista kateak ere nabarmendu ditu bere lorpenak. 2020an, haren irudiari buruzko erreportaje zehatzenetako bat egin zen, *SoloCamión* aldizkari espezializatuaren 358. zenbakirako. Bere historia xehetasunez eta orrialde bikoitzean kontatzen du, bere senideen adierazpenak barne. Beste argitalpen inprimatu batzuek, hala nola *La Voz de Galiciak*, Celia Rivas "garraiolari mitikotzat" hartu dute. Bere historia *Justpackandbreathe* bezalako bidaia-gidetan ere sartzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «A primeira camioneira de España xa ten o seu sitio na historia» *La Voz de Galicia* 2009-01-21 (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
2. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Celia Rivas, la legendaria gallega primera transportista de España» *Quincemil* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
3. 1 2 3   Benjamin Trillo Trillo, Lili Díaz Rivas.  (2009). *Celia Rivas Casais. Pioneiras da Costa da Morte.* .
4. ↑   «Ficha do libro | Editorial Xerais» *www.xerais.gal* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** ««A realidade é inverosímil»» *La Voz de Galicia* 2012-07-20 (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
6. ↑   «Ficha do libro | Editorial Xerais» *www.xerais.gal* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
7. ↑   **(Galizieraz)** Rivas, Manuel.  (2012-06-21). «A nación 'tabernícola'» *El País* ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
8. ↑   Txantiloi:Gl-ES CULLEREDO.  (2012-08-01). «aCadaCanto, Manolo Rivas e CELIA» *CIM CULLEREDO* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
9. ↑   **(Gaztelaniaz)** «O escritor Modesto Fraga analiza as esencias da «fisterranía» no seu novo libro» *La Voz de Galicia* 2014-03-11 (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
10. ↑   Jose.  (2009-01-28). «CELIA RIVAS CASAIS - AS LAVANCAS - PIONEIRAS DA COSTA DA MORTE» *O FARO DE FISTERRA* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
11. ↑   **(Gaztelaniaz)** «¿Cuándo votaron por primera vez las españolas?» *MuyHistoria.es* 2019-04-22 (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
12. ↑   Txantiloi:Gl-ES «Celia Rivas Casais» *A Coruña das Mulleres* 2020-01-08 (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
13. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Historia y evolución del camión de mercancías | Sertrans.*  2017-04-20 (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
14. ↑   «De re Militari: Cronolog�a Guerras historia humanidad» *remilitari.com* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
15. 1 2   Unknown.  (2008-02-27). «Galicia y la Segunda Guerra Mundial: Liberator B 24 42-40104, 28/08/1.943» *Galicia y la Segunda Guerra Mundial* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
16. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Exposición de pioneras en el faro fisterrano» *www.elcorreogallego.es* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
17. ↑   «Galicia (España): Provincias & Municipios - Estadísticas de población, gráficos y mapa» *www.citypopulation.de* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
18. ↑   **(Gaztelaniaz)** «¿Por qué Galicia tiene el mejor marisco del mundo?» *La Voz de Galicia* 2018-09-11 (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
19. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Homenaje a las mujeres pioneras» *www.elcorreogallego.es* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
20. ↑   «O alcalde inaugura unha mostra sobre mulleres pioneiras no mundo empresarial - Noticias. Concello de Santiago de Compostela» *www.santiagodecompostela.gal* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
21. ↑   Press, Europa.  (2008-10-15). «Una exposición en la Fundación Galicia-Europa muestra en Bruselas a las "emprendedoras pioneras" gallegas» *www.europapress.es* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
22. ↑   «Vieiros: Galiza Hoxe - Da primeira camioneira do Estado á precursora galega do traxe de augas» *www.vieiros.com* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
23. ↑   «Estudos | Mulleres en Galicia» *igualdade.xunta.gal* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
24. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Elas son as grandes pioneiras galegas» *La Voz de Galicia* 2018-03-02 (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
25. ↑   Txantiloi:Gl-ES franalonso.  (2013-03-22). «Un secuestro «A punta de pistola» que se converte nunha novela social» *FRAN ALONSO* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
26. ↑   Martínez Rodríguez, Susana, Freire Esparís, Pilar.  (2018). *«MUFREM: Mujeres al frente de empresas».* .
27. ↑    *«As mulleres na historia».*  Comisión de Igualdade do Consello de Cultura de Galicia.
28. ↑   **(Galizieraz)** costa, que pasa na. «A fisterrá Celia Rivas protagoniza o marzal da Galería Mulleres de Muxía» *que pasa na costa* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
29. ↑   «Servizos Sociais e Promoción da Igualdade :: Concello de Arbo» *www.concellodearbo.es* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
30. ↑   **(Ingelesez)** «Pioneiras by biblioteca escolar milladoiro - Issuu» *issuu.com* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
31. ↑   Txantiloi:Gl-ES «Mulleres pioneiras VII Celia Rivas» *Club de lectura BiblioTea* 2014-03-08 (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
32. ↑   «Pioneiras» *calameo.com* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
33. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Luciano Moreira y Celia Rivas encabezan la votación para la calle de Fisterra» *La Voz de Galicia* 2016-12-22 (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
34. ↑   Albino.  (2018-03-11). «Lingua galega : DÍA INTERNACIONAL DA MULLER - 2018» *Lingua galega* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
35. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Solicitan que a variante de Aradas leve o nome da camioneira Celia Rivas» *www.elcorreogallego.es* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
36. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Vivindo a Costa da Morte (01/10/2019) | Radio Nordés | Audio» *Cadena SER* 2019-10-01 (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
37. ↑   **(Gaztelaniaz)** Informática, Korku Soft Internet e. «Noticias | Albores Arquitectos | Arquitectura & Urbanismo | Galicia» *alboresarquitectos* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
38. ↑   Txantiloi:Gl-ES Alexandre.  (2020-12-30). «Calendario 2021» *AC Alexandre Bóveda* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
39. ↑    *«Ruta do camiño de Fisterra a Muxía».*  Escritores no camiño (Xunta de Galicia / Xacobeo 2021).
40. ↑   Txantiloi:Gl-ES Novo, Rubén. *UN DÍA, UNHA MULLER!. ARTIGOS DE MULLERES DA GALIZA POR ISABEL RISCO – Empuje.net.*  (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
41. ↑   Txantiloi:Gl-ES López, Erín.  (2018-03-29). «Lectura clave para rematar marzo: 'Pioneiras galegas que abriron camiños'» *A Movida* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
42. ↑   «La prima camionista spagnola : Buona strada Lady Truck Driver Team» *buonastrada.altervista.org* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
43. ↑   **(Gaztelaniaz)** «El trabajo más raro para una mujer y por qué hay pocas camioneras» *Sen Enderezo* 2021-07-30 (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
44. ↑   **(Gaztelaniaz)** tumejoritv.  (2018-03-08). «Las pioneras del motor. 16 mujeres que hicieron historia» *tumejoritv.com* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
45. ↑   **(Gaztelaniaz)** Telemadrid.  (2021-01-26). «¿Qué haríamos sin los camiones y los camioneros?» *Telemadrid* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
46. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Solo Camión 358» *SoloCamion.es* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
47. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ballesta, Míriam.  (2021-07-09). «Soy camionera: Celia Rivas Casais, fuente de inspiración» *SoloCamion.es* (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
48. ↑   **(Gaztelaniaz)** «La calle Manuel Lago Pais de Fisterra pasaría a llamarse Náufragos si el próximo pleno lo aprueba» *La Voz de Galicia* 2017-01-24 (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).
49. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Guía definitiva de qué ver en Santiago de Compostela 🙌 - Itinerario y mapa descargable 🗺️.*  2020-11-11 (Noiz kontsultatua: 2022-04-19).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60830212
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX4931689

 |

* Wd Datuak: Q60830212