recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Paquita Bretos Andueza** (Pasaia Antxo, Gipuzkoa, 1927) mendizale aitzindaria, komunista, ateoa eta antiklerikala, Frankoren diktaduraren errepresalia gogorrenak pairatu zituen. Kontrabandoan eta mugalari lanetan ibili zen.

Biografia
---------

Paquita historiaren lekuko bizietako bat izan da: Ondarretako espetxean preso sartu zuten Bibiana Andueza haren ama iruindarra, irakaslea zena. Aita, José Brotos, komunista, Pasaian fusilatu zuten. Durangoko bonbardaketa jasan zuen, gero Nafarroan sartu zen eta nazismoaren eta frankismoaren aurkako ihes- eta erresistentzia-sareetan parte hartu zuen, kontrabandoarekin ekonomikoki bizirauteaz gain. Ondo baino hobeto ezagutzen zituen mugako bideak eta mendiak, mendiarekiko zuen zaletasunari esker.

Gernikako bonbardaketen lekuko izan zen Paquita, baina amak esaten omen zion Durangokoa are gogorragoa izan zela.Txiki-txikitatik ikasi behar izan zuen sasian bizitzen, eta muga zeharkatzen lagundu zien dozenaka iheslari sozialista eta komunistari. 

> *«Urte haietan hartutako bi ohitura mantentzen ditut oraindik: batetik, mendian ibiltzea; bestetik, eskuindarrei eta Elizari diedan ezinikusia»,*
> 
> 

Gaztetan, 1948 edo 1949an hasi zen mendira ateraldiak egiten beste neska eta mutil batzuekin. Igandeetan joaten ziren Nafarroako Kirol Elkarteak (Club Deportivo Navarra) antolatzen zituen autobusetan. Orhira 50eko hamarkadan hasi zen hurbiltzen. Mendian ezagutu zuen Angel Olorón senarra ere (1925-2005), haren izeneko Belagoako aterpearen bultzatzaile nagusietakoa. Elkarrekin goitik behera zeharkatu zituzten Euskal Herriko eta Pirinioetako mendi guztiak. Euskal Telebistako Ur Handitan saioan azaldu zuen Paquitak senarrari eta biei zenbat kosta zitzaien Belagoako Angel Ologon aterpetxea irekitzea.

> *"Militarrek ez zuten aterperik nahi Belaguan; asko kostatu zitzaigun baimena lortzea".*
> 
>

Erakusketa
----------

* 2024ko urtarrilean *Gailurretan izan gaitun* erakusketa zabaldu zuten Iruñeko Planetarioan 1924tik bidea urratu duten Euskal Herriko emakume alpinista eta eskalatzaile aitzindariei buruzkoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Mendizale gorri baten memoriak.* .
2. ↑   Beroiz/cedidas, Txus Iribarren Unai.  (2018-08-19). «"Mi marido y yo dejamos de subir a Belagua porque nos daba mucha pena"» *Diario de Noticias de Navarra* (Noiz kontsultatua: 2024-01-16).
3. ↑   Ilintxeta, Por Reyes.  (2018-11-01). «Por todas las Philos y todas las Paquitas» *Diario de Noticias de Navarra* (Noiz kontsultatua: 2024-01-16).
4. ↑    «*Militarrek ez zuten aterperik nahi Belaguan; asko kostatu zitzaigun baimena lortzea*» *EITB* 2022-05-10 (Noiz kontsultatua: 2024-01-16).
5. ↑    «Gaitun, baita mendian ere» *Berria* 2024-01-15 (Noiz kontsultatua: 2024-01-16).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q124301440

 |

* Wd Datuak: Q124301440
Gure Zirkua Gasteizen, 2019ko ekainean.
Gure Zirkua Arrasaten, 2020ko irailean.
**Gure Zirkua** Euskal Herrian sorturiko zirku ibiltaria da, bertako langile eta artistek egiten dutena eta euskalduna. Iker Galartza eta Joseba Usabiaga dira lantaldearen aurpegi ezagunak eta aurkezle lanak egiten dituztenak.

Historia
--------

2017 urtean Luxenburgon karpa bat erosi eta entsaioetan hasi ziren. Atzerrian ari diren hainbat artista euskaldun animatu ziren proiektuan parte hartzera. 2017ko udazkenean Tolosan emanaldi batzuk egin zituzten eta arrakasta ikusita serio hartu eta 2018ko udarako Euskal Herrian zehar bira egitera animatu ziren. Bira honetako lehenengo geldialdia Amezketan izan zuten ekainaren 28an eta hurrengo hilabetetan Gipuzkoa, Bizkaia eta Nafarroako hainbat herritan ibili dira. Herri bakoitzean lauzpabost egun egiten dituzte.

Amezketa, Aia, Zumaia, Ordizia, Ondarroa, Gorliz, Zarautz, Urretxu, Eskoriatza, Urdiain, Elgeta eta Donostia izan dira 12 herriak.

Lantaldea
---------

Honako hauek dira Gure Zirkuko artistak:

* Joseba Usabiaga: *Don Martin* aurkezlea
* Iker Galartza: *Poxpolo* pailazoa
* Ortzi Acosta: akrobata
* Agurtzane Telleria: akrobata
* Asier Kidam: magoa
* Ekain Ibarguren: malabarista
* Ane Miren: kontorsionista
* Iraitz Lizarraga: trapezista
* Ibon Mendibil: musikaria
* Unai Zabaleta: musikaria

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    «Gure Zirkuaren bira ibiltaria: lehen geltokia»  (Noiz kontsultatua: 2018-10-07).
2. ↑    «Koldo Arakistain: "Jendeak zirkuarekiko dituen aurreiritziak aldatzen ari dira"» *urolakosta.hitza.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-10-07).[*Betiko hautsitako esteka*]
3. 1 2    «Gure Zirkuak Amezketan egingo du birako lehen geldialdia»  (Noiz kontsultatua: 2018-10-07).
4. ↑    «'Gure zirkua', Debagoienean»  (Noiz kontsultatua: 2018-10-07).

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61070487

 |

* Wd Datuak: Q61070487
**Josepha Weber** (gero **Josepha Hoffer** eta ondoren **Josepha Mayer**) (Alemania, 1758 - 1819ko abenduaren 29a) alemaniar soprano klasikoa izan zen, Wolfgang Amadeus Mozarten koinata, eta Mozarten operaren *Gaueko Erreginaren* papera interpretatzen lehena izan zena.

Biografia
---------

Zellen jaio zen Wiese ibarrean, Baden-Württembergen, AlemanianFridolin Weberren alaba. Hiru ahizpa txikiagoak zituen (goitik behera): Aloysia, Mozartekin maiteminduta eta azken operetan kantatu zuena; Constanze, Mozartekin ezkondu zena 1782an; eta Sophie. Carl Maria von Weber konpositorea izan zen haren lehen anaia (aitaren semearen semea). 

Josepha Mannheimen hazi zen batez ere, eta familiarekin Munichera joan zen lehenbizi, gero Vienara, Aloysia ahizparen abeslari-karrerari jarraituz. 

1791n La *flauta* mágica filmaren estreinaldi arrakastatsuan Gaueko Erregina gisa aritu ondoren, paper horretan jarraitu zuen 1801. urtera arte, 43 urte zitun arte. 

Bi aldiz ezkondu zen. Lehen senarra (1788ko uztailaren 21ean ezkondu zen Vienako San Esteban katedralean) (1755-1796) musikaria izan zen. Hofer biolin-jotzailea zen gorte inperialean 1789an. Bere bigarren senarra (1797) Sebastian Mayer (1773-1835) kantaria izan zen. Mayer izan zen Ludwig van Beethovenen (Fidelio) operan Pizarroren papera betetzen lehena. 

Josepha Mayer kantutik erretiratu zen 1805ean eta Vienan hil zen 1819ko abenduaren 29an.

Ikus, gainera
-------------

* Mozart familia

Bibliografia
------------

* Oin-oharrei buruzko informazioa izan ezik, informazio guztia "Weber" artikulutik hartzen da, New Grove lineako bertsioan. Copyright 2007, Oxford University Press.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Artículo "Mozart" de la versión online de *New Grove*
2. 1 2  Deutsch, p. 321

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q71065
* Commonscat Multimedia: Josepha Weber

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 30653744
* ISNI: 0000000020929299
* GND: 130841129
* LCCN: no2016013843

 |

* Wd Datuak: Q71065
* Commonscat Multimedia: Josepha Weber
**Antimikrobianoa** edo **mikrobioen aurkakoa** mikrobioak hiltzen dituen edo haien hazkundea eragozten duen substantzia da. Mikrobioak hiltzen dituzten antimikrobianoei mikrobizida deritze, eta mikrobioen hazkundea inhibitzen dutenei, mikrobiostatiko.

Gaixotasun infekziosoen aurka erabiltzen diren botikak antimikrobianoak dira (antibiotikoak, esaterako), baina baita ere objektuak edo ura desinfektatzeko erabiltzen diren eragile kimikoak ere (fenola, kloroa...). Antiseptikoak larruazalean aplikatzen diren beste antimikrobiano mota bat dira (iodoa, merbromina...).

Erasotzen dituzten mikrobioen arabera, horrela sailkatzen dira antimikrobianoak:

* antibiralak: birusen aurka
* antibakterianoak: bakterioen aurka
* antifungikoak: onddoen aurka
* antiprotozoarioak: protozooen aurka
* antiparasitarioak: parasitoen aurka

  

Antimikrobianoak garatu diren heinean mikrobioek haien aurkako erresistentziak ere garatu dituzte. Antibiotikoekiko erresistentzia, esaterako, goi-mailako osasun arazo bihurtu da mundu osoan, 2019. urtean 1,2 milioi pertsona hil baitziren munduan antibiotikoen aurrean erresistenteak ziren bakterioen ondorioz

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Ikuta KS, et al. (2022ko Abendua) Global mortality associated with 33 bacterial pathogens in 2019: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2019 Lancet. 400 (10369): 2221–2248
**Macintosh 128K** Apple enpresaren jatorrizko ordenagailu pertsonala izan zen. 1984ko urtarrilean merkaturatua 2494 dolar estatubatuarreko prezioan, beix koloreko karkasa bat zuen eta modulu bakarrekoa zen.

Appleren ordenagailu honek, ezaugarri nagusi bezala, erabiltzaile interfaze grafiko bat zuen, hau da, gaur egun sistema eragileek egiten duten modu berean informazioa irudikatzen zuten ikono, irudi eta grafiko multzo bat.

Gainera, beranduago orokortu zen sagua gehitu zuen interfazearekin mugitu eta elkarreragiteko. Aurrerapen hauek komando linearen interfazea zaharkitu bezala utzi zuten, erabiltzaile arruntari ideia berriak eskaintzen zion erabilgarritasun eta sinpletasunaren aldetik. Honekin, Apple etxeko erabilerako informatikaren aitzindari izan zen eta lehiakideentzat erreferente bihurtu zen.

1984ko Super Bowlean lehen aldiz eman zen iragarkia (1984 deitua), Ridley Scottek zuzendu zuen, eta bere kostua 800.000 dolar estatubatuarrekoa izan zen.

Karkasaren gainaldean zuen hozka batek ordenagailua bere garraiorako kargatzea ahalbidetzen zuen. Macintosh jatorrizko eredu hau gaur egun Macintosh 128K bezala ezagutzen da, beste eredu batzuetatik ezberdintzeko retronimo bat.

Ezaugarri teknikoak
-------------------

* Motorolaren 68000 prozesagailua.
* ROM: 64 MB
* RAM: 128 KB
* 3,5"ko disketera (400 kb)
* RS 232 eta RS 422 serie portuak
* Kanpoko bigarren bilketa unitate bat gehitzeko aukera
* 9"ko kolore bakarreko pantaila.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1137478
* Commonscat Multimedia: Macintosh 128K

---

 |

* Wd Datuak: Q1137478
* Commonscat Multimedia: Macintosh 128K
**Maria Martina Ibaibarriaga Elorriaga**, ***Manuel Martinez*** ezizenaz ezaguna, (Berriz, Bizkaia, 1788ko urtarrilaren 26a – Oña, Burgos, 1849ko ekainaren 6a) militarra izan zen.

 Ibaibarriaga koroneltsaren kalea. Gasteiz

Biografia
---------

Berrizen 1788ko urtarrilaren 26an jaioa, hango San Joan Bataiatzailearen elizan bataiatu zuten, Maria Marttin bezala inskribatuz. Aita, Jose Ibaibarriaga Gerena-Amesti, gerrikaiztarra zuen; eta ama, Magdalena Elorriaga Arteaga berriztarra. Aita botikaria zen, eta Bilboko Zazpikaleetan jarri zuen saltokia. 1808ko abuztuaren 16an frantziar armada Bizkaiko hiriburuan sartu eta arpilatzen ari zela, botikan aita eta neba hil zizkioten. Elena eta Ramona ahizpen aurrean mendekua zin egin zuen; eta, nebaren jantziak jarrita, izena eman zuen napoleondar tropen aurka borrokatzeko. Orduan, "Manuel Martínez" hautatu zuen ezizen.

Gerrillari ibilbidea
--------------------

Gamarran ondo borrokatu ondoren kapitain bilakatu zen. Merino apaizaren partidarekin Burgosen borrokatu zen, eta Renovalesekin Zaragozako setioan.

Barbastrotik gertu partidarekin irteera bat egiten ari zela, larri zauritu zuten eta bertoko botikariak zauriak ikustean emakumea zela ikusi zuen. Bere onera etorri zenean, Martinak herio-mehatxua egin zion botikariari ikusitakoa esaten bazuen. Hala ere berria di-da batean zabaldu zen.

1813ko ekainaren 21ean, Gasteizko guduan, Francisco Longa jeneralaren agindupean bere erregimentua zuzendu zuen. Hain ondo borrokatu zuen ezen Wellingtongo dukeak, bere abilezia ikustean, nor zer koronel hori galdetu baitzuen, eta harri eta zur geratu zen emakumea zela jakitean.

Familia
-------

Oñakoa zen Felix Asenjo, bere agindupean izandako tenientearekin ezkondu eta hara bizitzera joan zen. Seme bat izan zuen Francisco Asenjo Ibaibarriaga izenekoa. 1849ko ekainaren 6an hil zen. Erroldan honela idatzi zuten:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | … Maria Martina Ibaibarriaga lurperatua izan zen, alarguna, Armadetako teniente koronela |  » |

Kalea
-----

Gasteizko Lakua auzoan bere izena daraman kalea dago. "Ibaibarriaga Koroneltsaren kalea", nahiz eta Martinak Teniente Koroneltsa gradua izan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Auñamendi Entziklopedia
2. ↑    «Martina Ibaibarriaga gerrillari eta militar berriztarra jaio zela 230 urte» *Euskal Irrati Telebista* (Noiz kontsultatua: 2020-02-22).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Mujeres en el campo de batalla» *Miguel Angel Rodríguez* (Noiz kontsultatua: 2020-02-21).
4. ↑    «Martina Ibaibarriaga, gerrillari bizkaitarra» *ZUZEU* 2021-01-10 (Noiz kontsultatua: 2021-02-15).

Bibliografia
------------

* Sánchez Arreseigor, Juan José (2010): *Vascos contra Napoleón*, Actas, Madril. ISBN 978-84-9739-099-6

Kanpo estekak
-------------

* Martina. la guerrillera de Berriz. Ascensión Badiola
* Mujeres que hicieron historia por su valentia
* Martina Guerrillera. Literatura y novela
* 
* Martxoaren 8an Martina gogoan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9029719
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 71872

 |

* Wd Datuak: Q9029719
**Dundeeko Andre Mariaren parrokia** (ingelesez: *Dundee St Mary’s Parish Church*) Eskoziako Dundee hiriko eliza ezaguna da, Eskoziako elizari dagokiona. Bere dorrea hiriko eraikin zaharrena da eta diotenez Erreforma onartu zuen Eskoziako lehen eliza izan zen 1556an. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

Historia
--------

Eliza 1190an eraiki zen baina araikin originalaren ataik ez da mantendu 1303an ingelesek erre egin baitzuten. Berreraiki egin zen eta 1547an berriz erre zuten ingelesek Dundeerako eraso batean.

Eraikin berriak 1556an Eskoziako Erreforma onartu zuen. Eliza berri hau Eskoziako parrokiarik handiena izan zen Erdi Aroan eta elementu bereizgarriena *Old Steeple* dorrea izan zuen, 1480an altxaturikoa. 1841ean sute berri batek Dundeeko elizak erre egin zituen eta bi eliza berreraiki ziren, hiriaren hegoaldean San Paulo eliza eta ekialdean Andre Mariaren parrokia. Dorrea erre ez zenez berehala jaso zuten eliza berria eta lanak 1844an bukatu ziren.

Iruditegia
----------

* Parrokiaren aurrealdea.Parrokiaren aurrealdea.
* Old Steeple dorrea.*Old Steeple* dorrea.
* Parrokia.Parrokia.

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5314830

 |

* Wd Datuak: Q5314830
**Hugo van der Goes** (Gante, 1440 aldean - Auderghem, Brusela inguruan, 1482) primitibo flandestar margolaria eta miniatura egilea izan zen. Tommaso Portinarik eskatu zion *Jaiotzaren triptikoa* obrak eragin handia izan zuen Florentziako margolariengan. Beste *Artzainen adorazio* bat eta *Andre Mariaren heriotza* egin zituen; jarreren eta izaeren adierazpen sakona egin zuen lan haietan.

Bizitza
-------

Hugo van der Goes Ganten jaio zen ziur aski. Ez da ezagutzen prestakuntza eta heziketa lanak zein lantegitan egin zituen. Joos van Wassenhoverekin batera hainbat lan egin zuen, eta, besteak beste, zeremonia berezietarako hiriak apaintzen aritu ziren elkarrekin: Ganteko jai liturgikoetan (1468-1469; 1472-1473), Brujasen Karlos Izukaitzaren eta Margarita Yorkekoaren ezkontzan, eta beste hainbatetan.

1467an pintoreen elkarteko maisu hartu zuten, eta elkarteko dekano hautatu zuten behin baino gehiagotan. Handik urtebetera, lantegia utzi eta San Agustinen erregelapeko kalonjeen Rode Klooster komentuko anai bihurtu zen (Bruselatik hurbil). Komentuan bizi izan zen bitartean, nerbioetako gorabeherak izan bazituen ere, bere lanbidearekin jarraitzeko aukera izan zuen; zenbait daturen arabera, Austriako enperadore izango zena ere bisitan joan omen zitzaion komentura. Bere garaiko pintore ospetsuenetako bat izan zen, eta hala iraun zuen XVI. mendea arte; gero haren ospea lausotu egin zen XIX. mendea arte, eta XX. mendean, berriz, XV. mendeko bigarren erdialdeko flandriar pintore nagusitzat hartua izan zen.

Lanak
-----

*Portinari triptikoa*, 1476-1478, Uffizi Galeria, Florentzia
Van der Goesen lan nagusia *Jaiotzaren triptikoa* da (Uffizi Galeria, Florentzia), Tommaso Portinari florentziarraren enkarguz egin zuena. Mende horretan margotu zen lan nagusietako bat izan zen. Van der Goesen handitasuna erakusten duten beste lan batzuk dira *Adan eta Eva* (Kunsthistorisches Museum, Viena), *Artzaien adorazioa* (Gemäldegalerie, Berlin) eta *Andre Mariaren heriotza* (Groeningemuseum, Brujas).

Erreferentziak
--------------

*Andre Mariaren heriotza*, 1475, Groeningemuseum, Brujas

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.


|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Hugo van der Goes*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q215251
* Commonscat Multimedia: Hugo van der Goes

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 22285865
* ISNI: 0000000110446397
* BNE: XX1385518
* BNF: 133203141 (data)
* CANTIC: a19330182
* GND: 118695908
* LCCN: n83227123
* NKC: xx0057529
* NLA: 35716858
* SNAC: w6p848vt
* SUDOC: 034653961
* ULAN: 500007457
* BIBSYS: 90669619
* ICCU: RAVV025630
* BPN: 40885657
* Open Library: OL1372017A
* RKD: 32366
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02477/eu\_g\_2231/g2231
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q215251
* Commonscat Multimedia: Hugo van der Goes
*PLoS - Medicinek argitaratutako monografikoaren azala*
**Gaixotasun salerosketa** (ingelesez *disease mongering)* medikuntza-literaturan berriki sortutako adierazpidea da. Haren bidez deskribatzen dira farmazia enpresek egiten dituzten ahaleginak, publizitate kanpainen, mediku-bisitarien eta edozein egonezin gaixotasun bihurtzen saiatzen diren ikerketen bidez, publikoaren arreta normalean aparteko ondoriorik ez duten gaitzetan zentratzeko, azken helburua botiken salmenta areagotzea dutelarik.

Ustez praktika hauek erabiltzen dituzten enpresen arabera, haien kanpainen helburua publikoa eskuragarri dauden aukerei buruz informatzdea da, eta azken helburua etikoa da: jendearen osasuna hobetu eta tratamendua medikua eta gaixoaren artean adostu ahal izateko baliabideak eskaintzea.
Aurkakoen ustez, praktika honen ondorio bakarra da gaixtoasun  gisa tratatzea kontsiderazio hori izan behar ez duten arazoak, eta benetan beharrezkoak ez diren botikak agintzea, dirua irabazteko helburu soilaz, eta jendearen osasuna zein norbanakoen eta osasun sistema publikoen ekonomia ere kaltetuz.

Aldi berean, psikiatria medikoari balioa ukatzen dieten taldeek ere termino hau erabili dute, hala nola antipsikiatria mugimenduak eta Zientziologiaren Elizak
*Stolperstein* bat Zarautzen.
Gunter Demnig Stolperstein bat jartzen.
***Stolperstein*** (literalki, "estropezo egiteko harria"; plurala ***Stolpersteine***) galtzada-harri tamaina duen kalean jartzen den memoria historiko oroigarri bat da. Bertan nazismoak kontzentrazio-esparruetan jazarri edo hildako biktimen izena eta bizitzaren datuak idazten dira. *Stolpersteine*ak Gunter Demnig alemaniar artistak 1992an hasitako arte-proiektua dira, oraindik garatzen ari dena. Bere helburua pertsonen azkeneko etxebizitza edo, kasu batzuetan, lantokian oroimena piztea da. Biktima horiek nazismoaren jazarpena jaso zuten moduren batean, izan kontzentrazio-esparruetara deportatuz, eutanasia, eugenesia edo ihes egiteko bere buruz beste eginez. 2018ko martxoaren 29an 67.000 *stolpersteine* zeuden jada 22 herrialdetan, munduko memorial deszentralizaturik handiena.

*Stolpersteine* gehienek Holokaustoaren biktima juduk oroitzen dituzten. Badaude beste batzuk Sinti eta ijitoen aurkako jazarpena oroitzeko, homosexualen aurkakoa, ezgaituen, Jehovaren Lekukoen, beltzen, Alemaniako Alderdi Komunista zein Alemaniako Alderdi Sozialdemokrataren aurka, Europako nazismoaren aurkako Erresistentzia, masoiak edo Espainiako Gerra Zibileko Nazioarteko Brigadak oroitzeko, desertatu zuten militarrak, kontzientzia objetoreak... orokorrean, nazismoa pairatu zuten kolektibo guztiak.

Euskal Herrian ere badira deportatutakoak gogoratzeko *stolpersteine*ak, eta Frankismoaren biktimak oroitzeko ere tupustarriak deiturikoak jarri izan dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   CNN, Atika Shubert and Nadine Schmidt,. «Holocaust mini-memorials go missing amid far-right backlash» *CNN* (Noiz kontsultatua: 2018-06-01).
2. ↑   «Theatrical release of award-winning doc Stumbling Stone : Documentary Campus e.V.» *www.documentary-campus.com* (Noiz kontsultatua: 2018-06-01).
3. ↑   «Mapping Zebras - Visualizing spatial contrasts with open data and web maps (2015/16)» *infovis.fh-potsdam.de* (Noiz kontsultatua: 2018-06-01).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Zarautz homenajea a dos vecinos que estuvieron en campos de concentración nazis» *naiz:* 2015-03-27 (Noiz kontsultatua: 2018-06-01).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Mañana homenaje a las víctimas locales del Holocausto nazi Rebollo y Ascasibar» *diariovasco.com* 2017-01-25 (Noiz kontsultatua: 2018-06-01).
6. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Colocarán «adoquines brillantes» por las víctimas del franquismo» *GARA* 2015-06-28 (Noiz kontsultatua: 2018-06-01).

Ikus, gainera
-------------

* Tupustarri

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q314003
* Commonscat Multimedia: Stolpersteine

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 179296838
* GND: 7555258-9
* LCCN: no2007047090
* NKC: olak2011649071

 |

* Wd Datuak: Q314003
* Commonscat Multimedia: Stolpersteine
Kirol lehiaketa baten ondoren aurkariek elkarri eskua ematea arau sozial bat da

  

**Arau sozial** batek gizarte edo talde bateko jokabide erregelak islatzen ditu, batez ere egiteko moduetan. Arau sozialek ekintza sozialaren eremua definitzen dute eta gizabanakoak egin dezakeena eta egin ez dezakeena zehazten dute. Talde edo gizarte bateko balioak eta ideal nagusienak gorpuzten dituzte.

Badira arau **formalak** (idatziak: legeak, kode eta araudi desberdinak); eta badira ere arau **informalak**, berez ohitura, aztura, tradizioetan mamitzen direnak (adibidez: gizabidea edo heziera, jateko abiadura). Arau hauek ez errespetatzea izan daiteke toleratua, errefusatua ala zigortua. Arau formalen kasuan, zigorrak kartzela, isunak, kanporaketak, eta abar izan daitezke. Horietaz gain, zigor moralez ere hitz egingo genuke, iseketatik hasi eta taldeko partaidetzatik kanporatua izan bitarte. Gizarte edo talde bateko kide gehienak balio bat egozten dizkieten arauei. Arauak errespetatzeak gizarte kohesioa azkartzen badu, arauetatik baztertzeak haustura bat ekar lezake, eta ondorioz, taldetik kanporatua izateko arriskua.

Sozializazioari esker funtsezko balioen eta arauen transmisio bermatzen da. Arauen eta erregelen artean bereizketa bat dago: arauak baloreak hezurmamitzen dituzte, eta erregelak, balioak horiek praktikan jartzen dituzte, ahal dutela, modu sistematiko eta betebeharrezko batean.

Bibliografia
------------

* Pierre Demeulenaere, *Les normes sociales*, Paris, Presses universitaires de France, 2003.

Ikus, gainera
-------------

* Anomia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q205665
* **Identifikadoreak**
* BNF: 11966932n (data)
* GND: 4132883-8
* LCCN: sh85123980
* NKC: ph203869
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D066262

 |

* Wd Datuak: Q205665
**Nofuentes** Burgosko probintzian dagoen herri bat da, Gaztela eta Leongo autonomia-erkidegoan (Espainia), Las Merindades eskualdean, Villarcayoko barruti judizialean, Merindad de Cuesta-Urria udalerriko hiriburua.

2011en 144 biztanle zituen. Probintziako hiriburu Burgostik 80 kilometrora dago, Nela ibaiaren ezkerraldean.

Komunikazioak
-------------

* Errepidea: N-629 errepide nazionala, Trespaderne eta Medina de Pomar artean.

* Burdinbidea: 1985ean itxi arte, geltoki bat zuen, Santander-Mediterraneoa trenbidean.

Egoera administratiboa
----------------------

Alderdi Popularreko José Pablo Quintanilla Rodríguez da haren alkate nagusia.

Historia
--------

Urriko Merindadeko herria, Laredoko Gaztela Zaharreko alderdian, eta realengoko jurisdikzioa.

Independentzia-gerran, auzotar batzuek zeregin aktiboa izan zuten. 1813ko maiatzaren 10ean, Eugenio Basurto Lences, Villavedeokoa eta Iberiako 4. Batailoiko soldadua, Valgañon hiribildu errioxarrean hil zen. Han, batailoiak Napoleonen aurkako erasoa jasan zuen Burgosetik Gasteizera erretiratzean. Herri horretako parrokia-liburuei esker, badakigu Santa Olalla ermitan lurperatuta dagoela.

Erregimen Zaharretik erortzean, herria Urriko Merindadeko Udalari gehitzen zaio, Gaztela Zaharra eskualdeko Villarcayoko alderdian, hiriburua izanik.

Herriak Santander-Mediterraneoa lineako tren-estazio bat izan zuen, 1930 eta 1985 artean martxan egon zena. Gaur egun trenbide zaharra bide berde bihurtu da.

Jaiak eta ohiturak
------------------

Herriko jai gisa, maiatzaren 15ean, San Isidro Labrador egunean eta ekainaren 29an, Pedro eta Pablo santuen egunean.

Parrokia
--------

San Pedro eta San Pabloren parrokia-eliza katolikoa, Medina de Pomarko artzapezgoko Burgosko elizbarrutian. Udalerri hauek daude: Ael, Cebolleros, Mijangos, Las Quintanillas, Urria, Valdelacuesta, Villamagrín, Villapanillo, Villarán eta Villavedeo, eta Nuestra Señora de Rivas amen komentua.

Kanpo estekak
-------------

* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6044403
* Commonscat Multimedia: Nofuentes

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 2996156012405749700007
* PARES: 83110
* **Lekuak**
* INE: 09213001000

 |

* Wd Datuak: Q6044403
* Commonscat Multimedia: Nofuentes
Albedoa, flabedoa eta mamia pomelo batean
**Flabedoa**, elikadura gaietan, zitrikoen azaleko zati bat da. Zitriko batek bi parte ditu jatunarentzat: mamia eta azala; eta honek, berriz, bi geruza: barruko zuria (albedoa) eta kanpokoa (flabedoa; hori, berde edo gorrixka dena). Flabedoan biltzen dira aroma-olioen guruinak, olio esentzialak dituztenak.

Elikaduran. fruituen azaleko zati zuria da **albedoa**.Fruta jaten dugunean albedoa baztertu egiten dugu, mikatz edo mingotsa delako. Bestetik, pektina gehien daukan partea denez, konfitura eta marmeladak loditzeko beharrezkoa izaten da.

### Sukaldaritza

Albedoko konposatuak mingotsak izatearren, postreak egiteko laranja-atalei geruza zuri hori kentzen zaie; hala ere, osagaiak uretan erraz disolbatzen direnez, zitrikoen azalak konfitatu aurretik, behin eta berriz uretatik pasatzea komeni da, mikaztasuna desagertu arte.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    Agirre, Edorta.  (2022). *Amantala ta mantela.*  Pamiela, 27 or. ISBN 978 84 9172 259 5..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Qué es el albedo.*  (Noiz kontsultatua: 2024-01-31).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** juanmi. *Partes de la naranja (1) – Flavedo y Albedo | La Naranja de Valencia.*  (Noiz kontsultatua: 2024-01-31).

Kanpo estekak
-------------
*Kisaeng*, 1910.
***Kisaeng*** (koreeraz: 기생) edo ***ginyeo*** (koreeraz 기녀) ere deituak, esklabo bihurtutako familia baztertuetako emakumeak ziren; gortesauak izateko eta goi klaseko gizonei entretenimendu artistikoa eta solasaldia emateko trebatzen zituzten. Goryeo dinastian agertu ziren lehen aldiz, *kisaeng*ak gobernuaren legezko entretenitzaileak ziren, estatuarentzat hainbat funtzio betetzera behartuak zeudenak. Askok gortean lan egiten zuten, baina herrialde osoan zehar sakabanatuta ere bazeuden. Prestakuntza zaindua jasotzen zuten, eta sarritan arte ederrak, poesia eta prosa menperatzen zituzten, eta gizarte-maila baxukoak izan arren, artista heziak bezala errespetatzen zituzten. Entretenimenduaz gain, mediku-arreta eta joskintza ere egiten zituen.

*Kisaeng*ek, historikoak edo fikziozkoak, paper garrantzitsua dute Joseon dinastiaren kultura korearraren kontzeptuetan. Koreako istorio zaharrenetako eta ezagunenetako batzuetan, Chunhyangen ipuina kasu, *kisaeng*ek heroien papera dute. Benetako *kisaeng* gehienen izenak ahanzturan erori diren arren batzuk oraindik gogoratzen dira, beren talentuagatik edo leialtasunagatik. Hauetako ospetsuena XVI. mendeko Hwang Jini da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Seth, Michael J..  (2011). *A history of Korea: from antiquity to the present.*  Rowman & Littlefield ISBN 978-0-7425-6717-7. (Noiz kontsultatua: 2024-02-05).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Life and role of gisaeng courtesans» *koreatimes* 2015-02-04 (Noiz kontsultatua: 2024-02-05).
3. ↑   **(Ingelesez)** Kramarae, Cheris; Spender, Dale.  (2004-04-16). *Routledge International Encyclopedia of Women: Global Women's Issues and Knowledge.*  Routledge ISBN 978-1-135-96315-6. (Noiz kontsultatua: 2024-02-05).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q696948
* Commonscat Multimedia: Kisaeng

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00565984
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q696948
* Commonscat Multimedia: Kisaeng
**Los Xey**, euskal kantu talde bat izan zen. Jatorrizko izena ''*Agrupación Músico-Vocal Los Xey* zuen. Erdaraz kantatu ohi zuen talde honek 1940ko hamarkada eta 1950eko hamarkadan jardun zuen 1961 arte. Taldearen ernamuinean sei pertsonak parte hartu bazuten ere, talde egonkorrak bost kide izan zituen. Taldeak bere emanaldietan umore eta txantxa tartekatu ohi zuen, eta Amerikako bere itzulietan heldu zen bere gorenera, arrakasta nabarmenaz. Donostiako Golden Apple Quarter taldeak haren eragina aitortu du, eta berea du, besteak beste, "Camarero ¿Qué hay para hoy?" abesti umoretsu ezaguna.

Ibilbidea
---------

1939-1940 artean Donostian euskal abeslari eta musikariez osatutako talde hau abian jartzeko lehen urratsak eman ziren, hasiera batez *Doble Trío Vocal* deituz, eta honako sei taldekideek osatzen zuten, hortik taldearen izena: Txomin Arrasate, Clemente Unzurrunzaga, Jesus Larrarte, Jose Eduardo Arrieta, Andres García eta Gaspar Gurrutxaga. Urteen pasaerarekin, kideen joan-etorriak jazo ziren, tartean Xabin Olaskoaga, Xipri Larrañaga, Txiki Lahuerta, Victor Gracia, Pepe Andoain eta Pepito Iantzi. Disko ugari grabatu eta 13 filmetan antzeztu zuten, 8 Mexikon eta 5 Espainian.

Kubatar kazetari batek beraietaz honakoa esan zuen: "Bart Xey taldeak jo zuen… 5 kidek osatzen dute, 4ek abestu… baina 20ek bezala kobratzen dute". Pepito Iantzi berak diru asko irabazi zutela onartu zuen, baina "ez zuten gastatzeko adina denbora". Hortik diru-laguntza eta musikalan benefikoetan parte hartzea, Donostiako San Juan de Dios klinikako lehen Burdinezko Birikaren kasuan bezala.

Taldearen arrakastan garrantzi handia Celia Gámez kantari argentinarrak izan zuen. Horrela zioen Eneko Olasagastik: "Gamezen hasierako gonbidatu gisa emanaldi bat eskaini zuen Los Xeyk Victoria Eugenia Antzokian. Gamezek ikusi egin zituen, eta hor harrobi bat zegoela pentsatu zuen. Kontratatu egin zituen, eta horrela eman zuten profesionalak bihurtzeko saltoa".

Dokumentala
-----------

2022an Eneko Olasagasti zuzendariak taldearen inguruko dokumentala egin zuen, *Los Xey, una historia de película*. Filma Valladolideko Nazioarteko Zinema Astean aurkeztu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Ibarguren, Sara.  (2022-10-13). «Musika eta umorea, arrakastarako osagai» *Irutxuloko Hitza* (Noiz kontsultatua: 2023-01-22).
2. ↑    «Los Xey» *www.victoriaeugenia.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-22).[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

* Sara Ibargurenen erreportaia *Irutxuloko Hitza*n, 2022/10/14.
* Los Xey. Auñamendi entziklopedia **(Gaztelaniaz)**
* Los Xey kantari 1944ko *Yo no me caso* espainiar filmean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60028634
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 142929

 |

* Wd Datuak: Q60028634
Eguzkia eta hau baino 20 aldiz handiagoa den Alnitak (ζ Ori) erraldoi urdinaren arteko tamainen alderaketa.
Astronomian **erraldoi urdin** (blue giant ingelesez) O edo B espektru motako eta III argitasun klaseko (izar erraldoien klasea) izarrei deritze. Hertzsprung-Russell diagraman izar hauek goiko eta ezkerreko izkinan agertzen dira bere argitasun altua eta bere espektru mota goiztiarragatik (bere azaleko tenperatura altua).

Ezaugarri fisikoak
------------------

Erraldoi urdinak O edo B espektru motako izarrak dira, oso argitsuak, -5, -6 eta altuagoak ere izan daitezkeen magnitude absolutuetara iris daitezkeenak. Bere azaleko tenperatura altua dela eta (50.000 kelvinetik gorakoa ere izan daitekeena), bere erradiazioaren zati handi bat espektro elektromagnetikoko ultramorearen esparruan igortzen dute eta zuri-urdinska kolore batekin dizdira egiten dute. Iraupen laburreko eboluzio fase batean daude, hidrogenoaren fusioa amaitu ondorengoa, eta erraldoi gorri bihurtuko dituen hedapen eta hozte etapa baterantz joanez. Oso bizitza laburreko izar masiboak dira (hamarnaka edo ehundaka milioika urte ingurukoa), eta izar eboluzioaren egungo teoriak, horietako gehienek euren bizitza supernoba bezala amaituko dutela iragartzen du.

Gure eguzkia bezalako masa txikiagoko izarrekin alderatuta duten bizitza laburra dela eta, sarritan nebulosa dizdiratsuengandik gertu edo/eta izar elkarte edo kumulu ireki gazteen zati bezala aurki daitezke.

Erraldoi urdinak ez dira Rigel (β Orionis) bezalako supererraldoi urdinekin nahastu behar, ezta Regulo (α Leonis) bezalako sekuentzia nagusiko izar urdinekin ere.

### Erraldoi urdin garrantzitsuenak

Ondorengo taulan erraldoi urdinik ezagunenetako batzuk azaltzen dira.

| Nombre | Bayer izendapena | Espektru mota | Argitasuna (eguzkiak) | Tenperatura (K) | Distantzia(argi urteak) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Espiga A | Alfa Virginis | B1 III-IV | 13.400 | 22.400 | 260 |
| Bellatrix | Gamma Orionis | B2 III | 6.400 | 21.500 | 240 |
| Hadar | Beta Centauri | B1 III | 11.200 | 22.500 | 530 |
| Murzim | Beta Canis Majoris | B1 II-III | 34.000 | 25.800 | 500 |
| Albireo B | Beta Cygni B | B8V | 19.0 | 12.100 | 385 |
|  | Alfa Lupi | B1.5 III | 20.000 | 21.600 | 550 |
|  | Beta Lupi | B2 III | 13.600 | 22.650 | 525 |
| Alfirk | Beta Cephei | B2 IIIv | 14.600 | 26.700 | 595 |
| Alcíone | Eta Tauri | B7 IIIe | 1.400 | 13.000 | 440 |

Ikus, gainera
-------------

* Izar sailkapena
* Izar eboluzioa
* Izar erraldoi
* Supererraldoi urdin
* Erraldoi gorri

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5855

 |

* Wd Datuak: Q5855
***Zaldi hezleak*** jatorriz Erromako Quirinalean zeuden estatua erraldoiak ziren. Antzinakotasun handia zuten, Antzinako Erromako garaikoak baitziren. Dena dela, jatorria zaharrago da zeren eta Antzinako Greziaren eredua jarraitu bazuten. Eskulturetan agertzen ziren pertsonaiak Kastor eta Polux edo Dioskuroak ziren. Lan hauek Erdi Aroko lanetan oso aipatuak izan ziren, adibidez, *Mirabilia Urbis Romae* liburuan. Eredua askotan errepikatua izan da; esaterako, Frantzian, 1743 eta 1745 artean, Guillaume Coustouk *Chevaux de Marly* taldea egin zuen.

Iruditegia
----------

* Eskulturak XVIII. mendean.Eskulturak XVIII. mendean.
* Marlyre Zaldietariko bat.Marlyre Zaldietariko bat.
* Peter Klodt von Urgensburgek egindako Horse Tamers eskultura.Peter Klodt von Urgensburgek egindako *Horse Tamers* eskultura.
* Erromako Kapitolioaren Zaldi hezleak.Erromako Kapitolioaren *Zaldi hezleak*.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Haskell, Francis; Penny, Nicholas (1981), *Taste and the Antique*, "Alexander and Bucephalus", 136 or.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3035633
* Commonscat Multimedia: Horse Tamers (sculptures)

---

 |

* Wd Datuak: Q3035633
* Commonscat Multimedia: Horse Tamers (sculptures)
**Peleo**, grezierazko izenaz ***Peleus***, Antzinako Greziako elezaharretako mitologiako pertsonaia zen; Tesaliako mirmidoien erregea, Eakoren semea eta Akilesen aita.

Telamon anaiarekin bere anaiorde Foko hil zuen, eta Eginatik alde egin behar izan zuen. Ftiako Eurition erregeak babesa eman zion, eta haren alaba Antigonarekin ezkondu zen, erresumaren herena bere esku utzi zuelarik. Ehizan ari zirela, aitaginarreba hil zuen, eta berriro ihes egin behar izan zuen. Iolkoseko Akasto erregeak bere hobenaz garbitu zuen. Patua, alabaina, ez zuen aldeko: Akasto erregearen emazte Astidamia erregina hartaz maitemindu zen; Peleok, ordea, gaitzetsi egin zuen; Astidamiak, hisiaz, bere senarraren aurrean, Peleori bera seduzitzen saiatu izana leporatu zion. Akastok armarik gabe abandonatu zuen Peleon mendian, zentauroek hil zezaten; baina Kiron zentauroak salbatu zuen, eta Peleok Akasto eta Astidamia hil zituen.

Bestalde, Peleok Argonauten bidaia eta abenturetan parte hartu zuen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia. *82. araua. Grezia eta Erromako pertsonaia mitologikoak.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q178641
* Commonscat Multimedia: Peleus

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 35263343
* BNF: 13742161k (data)
* GND: 119310813
* LCCN: n2017002328
* SUDOC: 078600685
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q178641
* Commonscat Multimedia: Peleus
lambda hizki grekoa
**Lambda puntua** helio I eta helio II helioaren bi fase likidoen (lehena fluido edo jariakin arrunta dugu, bigarrena superfluido edo superjariakina) arteko trantsizioa gertatzen deneko tenperaturari deritzo gutxi gorabehera 2,17 °K. Zehaztasuna zabaltzearren lambda puntua tenperatura eta presio jakin batzuen bidez definitu beharko genuke eta beraz lambda puntu goren eta minimo batzuk defini genitzake, minimoa 2,172 °K eta 0,0497 atm-ko baldintzetan ematen da eta gorena 1,76 °K eta 29,8 atm-tara.

Puntuaren izena helioaren bero espezifikoak tenperaturarekin jasaten duen bariazioa grafikoki adierazterakoan agertzen den formarengatik ipini zen lambda hizki grekoaren antzekoa baita. Bero espezifikoa infiniturantz hazten da lambda puntura urreratu ahala.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Zer da superjariakortasuna?

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q910137
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q910137
Jazarraldia Lisboan.
**Jazarraldi** edo **altxadia** (gaztelaniaz: *Pronunciamiento* portugesez: *Pronunciamento*) militar-matxinada mota bat da, Espainian, Hispanoamerikan eta Portugalen XIX. eta XX. mendeetan sarritan eman zena.

Kontzeptua
----------

José Sanjurjok 1932an Espainiako Errepublikaren aurkako jazarraldia burutu zuen, Sanjurjada.
Estatu kolpe bat emateko unean ejerzitoaren errebeldeen talde batek Estatuaren kontrola hartzen du ezkutuan prestatutako bat-bateko ekintza baten bidez. Jazarraldi batean, aldiz, ofizial talde batek publikoki uneko gobernuaren aurkako beraien jarrera adierazten du; horren helburua Armadaren beste tropek publikoki jarrera hartzea da, aldekoa ala aurkakoa. Jazarraldia adierazi aurretik, jakina, militar horiek bere kideen jarrerak aztertu dituzte, mugimenduaren arrakasta ziurtatzeko.

Jazarraldian ez dago armen erabilerak, ez dago borroka-armatua, edo gutxienekoa da: errebeldeek aldeko jarrerak ez badituzte lortzen, orduan, ihes egin behar dute edo preso hartzen dituzte. Armadaren gehiengoa haien alde kokatzen bada, orduan gobernuak agintea utzi behar du. Hori lortu zuen, adibidez, Francisco Javier Elio jeneral absolutistak, haren soldaduak Fernando VIIa.ren mende jarri zuenean, 1814an.

Lehendabiziko jazarraldia 1814an baldin bazen, kontzeptua Rafael del Riego jeneralak sortu zuen Fernando VII.aren gobernuaren aurka hitz egin zuenean, 1820an, Las Cabezas de San Juanen (Sevillan).

Adibide batzuk
--------------

* Elioren altxadia Fernando VII.aen aldekoa, 1814ko apirilaren 17an. Espainiako lehena izan zen.
* Saguntoko jazarraldia Arsenio Martínez Campos jeneralak Sagunton, Valentziako probintzian, 1874ko abenduaren 29an zuzendu zuen. Espainiako Lehen Errepublikaren amaiera ofiziala suposatu zuen.
* Jakako altxamendua, Bigarren Errepublika ezartzeko 1930eko abenduaren 12an egin zen jazarraldia.
* Sanjurjada jazarraldia José Sanjurjok 1932an Espainiako Errepublikaren aurka burutu zuen.
* 1981eko otsailaren 23ko Espainiako estatu-kolpea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Estatu-kolpe
* Matxinada
* Iraultza

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Espainiako XIX. mendeko jazarraldiei buruzko Eduardo Montagut-en artikulua, 2015/10/13.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2112892
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2112892
**Maria Bakunin** (Marussia Bakunin bezala ere ezaguna; Krasnoyarsk, Errusia, 1873-Napolin, 1960ko apirilaren 17a) kimikari, farmazialari eta biologo italiar bat izan zen, jatorri errusiar poloniarrekoa.

Maria, ikasle gaztea zela ere, "prestatzailea" izan zen Napoliko Federiko II Unibertsitateko laborategi kimikoan. 1895ean Kimikan graduatu zen, estereokimikako gradu-tesiarekin.

Ibilbidea
---------

Graduatu ondoren, Bakuninek Napoliko Fisika eta Matematikako Akademiaren saria jaso zuen 1900ean. 1909an, Napoliko Scuola Superiore Politecnikoan kimika aplikatua irakatsi zuen, eta 1912an akademiko bihurtu zen, Kimika Teknologiko Aplikatuaren aulkia okupatuz.

### Geokimikako obra

1906an, Bakunin Vesubio mendiaren erupzioa aztertu zuen talde bateko kide izan zen, eta 1909an osatu zuen Italiako mapa geologikoa. Dentro del proyecto, el grupo de Salero analizó con los esquisto bituminoso de los montes de Salero y los metatos iktioliticos. Ildo horretatik, 1911tik 1930era bitartean, Bakunin Giffonategi (Mendi Pikentoetan) ictiol meien industrial meien interesa zuten konpainien eta tokiko gobernuen aholkulari gisa lan egin zuen.

### Berantiarrenako lasterketa

Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Mariak Benedetto Crocerekin lan egin zuen Pontaniar Akademia berreraikitzeko, eta 1944an presidente hautatu zuten. Bakuninek Akademiako liburutegia berrezarri zuen.

Familia
-------

Maria Mijaíl Bakunin filosofo iraultzaile errusiarraren eta haren emazte Antonia Kwiatkowska poloniarraren alaba zen, eta Renato Caccioppoli matematikari ezagunaren alaba. Según historia, 1938. En el año, una vez que se dio el discursos contra el fascismo se carcelaron, pero Mariak logró su askapen por el juez que Renatok no estekiela lo que se hace en las castellano, y por ello entraron en un hospital psikiatriko...

Erreferentziak
--------------

* Nicolaus, Rodolfo Alessandro.  (2004). *Ricordo di Maria Bakunin.*  Napoli, 27–32 or..
* Mongillo, Pasqualina (2008). Marussia Bakunin, donna nella storia della chimica. Rubbettinoa.
* Traducir el resumen del inglés, Manuela Baglivoren eskutik
* Ciardi, Marco; Focaccia, Miriam (2011). «Maria Bakunin (1873-1960)». In Apotheker, Jan; Sarkadi, Livia Simon, ed. European Women in Chemistry (John Wiley & Sons). 2011ko abenduaren 5ean kontsultatua.

Oharrak
-------

Kanpo estekak
-------------
**Akademo** (antzinako grezieraz: ‘Ακαδημος) greziar mitologiako heroi mitiko bat da. Bere izena, Platonen akademiaren antzinako kokapenari lotuta geratu da, *Hekademeia*, Atenasko harresietatik kanpo.

Garai klasikoan, tokiaren izenak, *Akademeia*ra eboluzionatu zuen, izen bereko atenastar heroiarekin lotuz azaldu zen, Akademo mitikoarekin. Tradizioak, pertsonaia honen hilobiaren ondoan, baso sakratu bat zegoela zioen, Platonek bere akademia sortu zuen tokia zena.

Akademok, Teseok Helena bahitzen duen mitoan parte hartzen du. Dioskuroak, Helenaren nebak, Atenasera joan ziren Helena itzultzeko eskatzera. Baina Teseo ez zegoen Atenasen, eta hala esan zieten atenastarrek. Horrekin ados ez zeudenez, Dioskuroek gerrarekin mehatxatu zuten, eta orduan agertu zen Akademo, Afidnasen zegoela esanez.

Ikus, gainera
-------------

* Atenasko Akademia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q415017

 |

* Wd Datuak: Q415017
**Belenos**, **Belinus**, **Belenus** edo **Belanus**, zeltiar mitologiako jainko bat zen.

Belenus, izen irlandar zein galiar eta asturiarra zen. Erromatarrek, Apolo izenpean bildu zituzten bereziki termetaz arduratzen ziren zenbait jainko. Belenos izenak, "dizdiratsua" esan nahi zuen, eta Argia, Eguzkia eta Suaren jainko bat izendatzen zuen (guztiak energia berriztatzaileak).

Irlandarrek ezagutua, bere izena, Erdi Aroko eleberrietara pasako zen. "Baltené" deritzenak, maiatzak 1ean ospatzen ziren jai handi irlandarretako eta jainko honengandik etorritakoetako bat zen. Emazte bezala, Sirona eman zitzaion.

Asturiasen, bere izena, tokiko toponimian isladatua geratu da. Honela, Ponga udalerrian, Beleño izeneko herrixka dago, herrixka honen izena, zeltiar mitologiako jainko honengandik datorrelarik.

Belenos, beste jainko batzuekin ere nahastua izan zen, Grannus (dizdiratsua) zenbait tokitan gurtua, Siannus, Puy de Dômeko Mont-Doréko bainuen patroia, eta Borvo.

Beste izen batzuekin ere ezagutu zen: Zeltiar kontinentalen artean, Grannios eta Borno, Balor eta Beltayne zeltiar irlandarren artean, Beli eta Balor zeltiar galestarren artean, Bel eta Belenos Man uharteko zeltiarren artean eta Bile eta Belenos eskoziar zeltiarren artean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q463956
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148156563529223241631
* SUDOC: 23677784X
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q463956