recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Julen Zabaleta Barrenetxea,** ***Yulen*** sinadurarekin ezaguna (Elgoibar, Gipuzkoa, 1921eko otsailaren 14a - Mendaro, Gipuzkoa, 2022ko otsailaren 26a), euskal marrazkilaria izan zen.

Biografia
---------

Elgoibarko San Bartolome kalean jaio zen. Gerora, Sallobente-Ermuaran auzoko Musillo baserrian ere bizi izan zen, eta auzoko eskolan ikasi zuen. Aita Agirre eskolan jarraitu zuen lehen hezkuntza ikasten, eta lanbide heziketa ikasketak ere bertan egin zituen. Bernardo Ezenarro izan zuen marrazketa artistiko eta lineal ikasgaian irakasle, eta haren lekua hartu zuen ondoren Zabaletak.

Elgoibarko forjetan hasi zen lanean, eta soldadutza amaitu ondoren Jose Leon Ziaranekin hasi zen lanean, tornulari. Jarben egin zuen lan ondoren, eta han hasi zen delineatzaile lanetan. Geminisen ere egin zituen urte batzuk, Inca enpresan ere bai eta azkenik Goitin, erretiroa hartu zuen arte. Danobatentzat ere egin zuen lan, baina Goitiko langilea zen.

Marrazteko zaletasuna izan zuen umetatik, eta Euskal Herriko eraikin, festa, pertsonai, paisaia eta bestelakoak marraztu zituen lumaz. 7.000 marrazki inguru egin zituen, eta liburuetarako ilustrazio lanak ere egin zituen.

Sariak
------

2018an Debegesak 'Gure Balioak' saria eman zion, bere bizi luzean sustatu dituen giza balioengatik.

Argitalpenak
------------

* *Pan Pin*, Zeruko Argia aldizkariaren (1960 - 1969)
* *Eibar, Tintaz eta lumaz (2010)*
* *Amaia: VIII. Mendeko euskaldunen istorioak (2006),*
* *Elgoibar, ayer y hoy (2008)*
* *Oficios Tradicionales Vascos* (2013).
* *Beasaingo Paperak: Goierri marrazkitan* (2013)
* *'Yulen 100 urte' .* (2022)

Erreferentziak
--------------

1. ↑    barren.eus. «Julen Zabaleta 'Yulen' hil da» *barren.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-12-17).
2. ↑   «Zabaleta Barrenetxea , Julian - Ahotsak.eus» *ahotsak.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-12-17).
3. ↑   «GURE BALIOAK 2018: Julen Zabaleta Barrenetxea — Debegesa - Sociedad para el Desarrollo Económico de Debabarrena» *www.debegesa.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-12-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115736441

 |

* Wd Datuak: Q115736441
**Julen Telleria Lopetegi** (Irura, 1990eko irailaren 28a) irrati esataria eta telebista aurkezlea da. Iruran jaio zen arren, urtebete zuela familia Tolosara joan zen bizitzera eta gaur egun bertan bizi da.

Ikasketak eta ibilbide profesionala
-----------------------------------

Julen Telleriak Ikus-entzunezko komunikazioa ikasi zuen EHUn. Karrera amaierako praktikak Euskadi Irratian egin zituen eta horren ondoren Gaztea irratian hasi zen, asteburuetan. Gaztean bertan Akabo bakea irratsaioa egin zuen Amaia Artetxerekin batera. ETB1eko Gu Ta Gutarrak saioko aurkezle ere izan zen.

Gaur egun Gazteako Di-da saioan eta ETB1eko Gure kasa saioan aritzen da aurkezle lanetan haren anaiarekin, Antton Telleriarekin batera.

Musika
------

Musika da Telleriaren zaletasun nabarmenetako bat. Hiru urterekin hasi zen musika eskolan, zortzi urte zituenean perkusioa ikasten hasi zen eta ondoren bateria jotzen. Hainbat txarangatan ibili da: Tolosako inauterietan, ikastolan osatutako txaranga batean eta 15 urte zituela Errenteriako txaranga batean. Horretaz gain, Udaberri dantza taldean kaxa jo zuen, Unsain anaiak erromeria taldean bateria jo zuen eta Dolce Tangana ska taldean abeslari moduan aritu zen.

Telebista saioak
----------------

* Gu ta gutarrak (ETB 1, 2014-2017)
* Euskal Kantuen Gaua (ETB 1, 2014)
* Gure kasa (ETB 1, 2017-2020)
* Gabon! Kantatzera gatoz (ETB 1, 2019)
* Gora bihotzak (ETB 1, 2023)

Irratsaioak
-----------

* Dida!

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. 1 2   «Telleria Lopetegi, Julen - Ahotsak.eus» *ahotsak.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-12-27).
3. 1 2    gaztezulo. «ALTER EGO: JULEN TELLERIA» *Gaztezulo* (Noiz kontsultatua: 2018-12-27).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «udaberri | Julen Telleria» *Udaberri dantza taldea / Tolosa* (Noiz kontsultatua: 2018-12-27).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** «DOLCE & TANGANA - Bergarako gaztetxea argazkiak» *Gauilunak kontzertuetako argazkiak web* 2011-01-22 (Noiz kontsultatua: 2018-12-27).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60196289

 |

* Wd Datuak: Q60196289
**Blas Alexandre Lezaeta Zabala**, gaztelaniaz Blas Alexandre de Lezaeta y Zabala, (Betelu, Nafarroa, 1597ko otsailaren 10a - Zaragoza, 1647ko urriaren 19a) elizgizon, Orreagako kolegiataren priore, Iruñeako apezpikua eta inkisidorea izan zen.

Biografia
---------

Beteluko San Pedro elizan batailatu zuten.
Beteluko Albirena etxean edo Alexandrorenan jaio zen. Gurasoak Martin Ruiz Lezaeta eta Maria Zabala ziren. Alexandre izena etxearen izenetik zetorkion. Beteluko San Pedro elizan batailatu zuten. 1641an Nafarroako Gorteek Filipe IV.a Espainiakoari artzapezpiku izendatzea eskatu zioten. Aragoiko inkisidorea izendatu zuten ere bai. Nafarroan ez zegoen inkisidorerik baina, beharrezkoa zenean, Aragoikoa edo Logroñokoa eskua hartzen zuen. 1647an Orreagako kolegiataren priore eta Iruñeko artzapezpiku izendatu zuten. Urte berean Zaragozako Aljaferia jauregian hil zen. Hil zenean Toledoko inkisidore izateko proposatua zegoen.

Bitxikeria bezala, Lezeak esklabu bat zuen, Juan Blay.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. 1 2   Pérez, Vidal.  (de Villarreal). *Testamento de*
Don Blas Alexandre de Lezaeta,
(1597-1647). *.*

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Beteluko leinuak.
* **(Gaztelaniaz)**:Blas Lezaetaren testamentua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61974764
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 8626
* GEN: 2819

 |

* Wd Datuak: Q61974764
***Jinglea,*** publizitatean, marketinean eta ikus-entzunezko produktuen sustapenean, ohikoan kantatutako musika pieza bat da, edo publizitate helburuekin erabiltzen den abesti labur bat.

Ezaugarriak eta motak
---------------------

*Jinglea* melodikoa izan daiteke, edo beste edozein musika generotakoa, pertsonek marka erraz gogoratzeko modukoa den heinean. *Jinglea* eraginkorragoa izan dadin, markaren eslogan bat ere sartzen da batzuetan edo esaldi bat errepikatzen da, adibidez: «EVEren aholkuak bete eta aurreztu enegia», Energiaren Euskal Erakundeak 2005. urtearen inguruan kaleratu zituen iragarki batzuetan. 

Publizitate hutsaz gain, ikus-entzunezkoetan badaude beste jingle batzuk:

* Programa-jinglea. Programa jakin bat identifikatzeko erabiltzen da.
* *Jingle* ID. Nortasun-agiria da eta irrati-katea identifikatzeko balio du.

*Jingle* baten eraginkortasuna funtsezkoa da entzuten duenaren memorian inprimatu behar delako. Horregatik izan behar du argia, laburra eta erraz identifikatzeko modukoa, laster bereizteko.

Askotan, lehendik dauden abestiak erabiltzen dira jendea erakartzeko (adibidez: Bobby McFerrin-en *Don't Worry Be Happy* kantua sarri erabili izan da). Beste batzuetan eslogan musikal bat baino ez da, esaldi labur bat unitate formal txiki batean.

*Jingleen* sorkuntza profesionalen kontua da, eta musikarien lanaren zein merkatu-estrategien eta sormen desberdinen emaitza da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «¿Qué es un jingle?» *Centro Universitario de la Comunicación* 2019-04-02.
2. ↑    Arana, Edorta.  (2005-06-17). «Jinglea» *Hamaika ikus-entzuteko jaioak* (Goiena) (Noiz kontsultatua: 2022-10-16).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q264922
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh90002359

 |

* Wd Datuak: Q264922
**Julie Doucet** (1965eko abenduak 31) marrazkilari eta artista underground kanadarra da, *Dirty Plotte* eta *My New York Diary* lan autobiografikoengatik ezagunagoa. Bere lanak "sexua, indarkeria, hilekoa eta gizonezkoen eta emakumezkoen kontuak" bezalako gaiak jorratzen ditu.

Biografia
---------

Doucet Quebeceko Montreal hirian jaio zen. Lehenik neskentzako eskola katoliko batean ikasi zuen, ondoren *Cégep du Vieux Montréal*-en (ikastetxe *txiki bat) eta geroago Montrealeko Université du Québec-en. komiki-argitaletxe txikietan argitaratu zuen eta bere komiki propioa argitaratu zuen, Dirty Plotte* izenekoa. Fotokopiatutako fanzinea erabiltzen zuen "egunerokotasuna, ametsak, larritasunak eta fantasiak" erregistratzeko, harik eta Robert Crumben *Weirdo* aldizkarian argitaratu zen arte. Doucet 1991ko urtarrilean argitaratu zuen *Drawn & Quarterly*k *Dirty Plotte* izeneko tamaina erregularreko komiki sail batean. Hurrengo urtean Seattlera joan zen arren, New Yorkeko bere esperientziak izan ziren *My New York Diary* lan ospetsuaren oinarria (bere istorio asko *Dirty Plotte*tik atereak izan ziren). Seattletik Berlinera joan zen 1995ean, azkenean 1998an Montrealera itzuli aurretik. Berlingo egonaldian, *L 'Association* de Parisek *Ciboire de criss* izeneko liburu bat argitaratu zion, frantsesezko lehen liburua. Montrealera itzulita, *Dirty Plotte*ren hamabigarren eta azken alea argitaratu zuen komikiaren munduan parentesi labur bat hasi aurretik.

2000. urtean itzuli zen *The Madame Paul Affair* lanarekin.. Aldi berean, eremu esperimentalago batean sartu zen, 2001ean *Long Time Relationship* grabatuen bilduma bat argitaratu zuenean amaitu zena. 2004an, Doucet-ek egunkari ilustratu bat argitaratu zuen frantsesez (Journal), bere bizitzako urte bateko kronikarekin eta, 2006an, aldizkari eta egunkarietako hitz laburtuekin egindako autobiografia batekin (*j comme Je*). 2006ko udaberrian bere bakarkako grabatuen lehen erakusketa erakutsi zuen, Montrealgo B-312 galerian 2007ko abenduan, *Drawn & Quarterly*k *365 Days: a Diary by Julie Doucet* argitaratu zuen, non bere bizitza urte betez kontatzen zuen, 2002tik aurrera.

2006an poesia-liburu bat argitaratu zuen *L 'Oie de Cravan* izenekoa. Orduan ere, linograbatuak, *collage*ak eta paperezko eskulturak egiten hasi zena dira. 2007an.

Egindako lanak
--------------

### Ingelesez

* *My New York Diary* (May 1999)
* *The Madame Paul Affair* (2000)

### Gazteleraz

* *Diario de Nueva York* (2001)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Julie Doucet | BIOGRAPHIE» *web.archive.org* 2009-08-05 Noiz kontsultatua: 2021-03-10.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q273896
* Commonscat Multimedia: Julie Doucet

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 39317007
* ISNI: 0000 0000 7362 1642
* BNF: 12526461g (data)
* GND: 136361994
* LCCN: nr2002046120
* Tabakalera ID: 104221
* SUDOC: 034515895

 |

* Wd Datuak: Q273896
* Commonscat Multimedia: Julie Doucet
K.a. 41eko erromatar *aureus* txanpona, alde bitan Marko Antonio (ezker) eta Oktaviano (eskuin) dituela.
**Bigarren triunbiratua** da historialariek Oktavio, Lepido eta Marko Antoniok osatutako itunari eman dioten izena. Lehen Triunbiratuak ez bezala, bigarrenak estatus ofiziala (nahiz eta legez kanpokoa) izan zuen. Eskumenetan ez zeukaten parekorik, eta haien boterea kontsulenen gainetik zegoen. Muga bakarra epea zen: 5 urteko agintaldia zuten.

Proskripzioak berreskuratu zituzten ogasun publikoa betetzeko. Biktima nabarmenena Marko Tulio Zizeron izan zen. Zesarren aurkari zaharra ez ezik, Marko Antonio ere gogor kritikatu zuen Filipiketan. Haren anaia Kinto Tulio Zizeronen kontra ere jo zuten. Ezusteko handiagoa zen Luzio Julio Zesarrena, zein Zesarren lagun eta laguntzaile ohia nahiz Marko Antonioren osaba zen.

Zesarren hiltzaileek, Marko Brutok eta Kasiok, ekialdeko probintzien agintea zeukaten. Oktaviok eta Marko Antoniok menderatu zituzten Filipoko bi batailetan, eta hiltzaileek bere burua hil zuten. K.a. 42an, triunbiroek probintziak haien artean banatu zituzten. Oktaviok mendebaldea hartu zuen, Marko Antoniok ekialdea eta Lepidok Afrika.

Marko Antoniok ekialdeko probintziak erreformatzen zituen bitartean, Oktaviok Sexto Ponpeio pirata, Ponpeio Handiaren semea, eraso eta garaitu zuen. Kanpainak Oktavioren laguntzaileak, Marko Vispasiano Agripak, burutu zuen. Agripa K.a. 37an izan zen kontsul, eta triunbiraldia beste bost urterako luzatu zien.

Lehen Triunbiratuak bezala, Bigarrenak ezin izan zituen osatzaileen jelosiak eta handinahiak jasan. Lepido, beste bien itzalpean beti, saiatu zen Oktavioren legio garaileen agintea hartzen. Hori zela kausa, Oktaviok triunbiratutik bota zuen, nahiz eta *pontifex* karguan jarraitzen utzi zion.

Marko Antoniok, Oktavioren arrebarekin ezkondu arren, ez zuen Kleopatrarekiko harremana ezkutatzen. Horretaz baliatuta, Oktaviok iritzi publikoa Marko Antonioren kontra jarri zuen. K.a. 33an, triunbiraldia bukatu bazen ere, Marko Antoniok triunbiro titulua erabiltzen segitu zuen. Oktaviok, Marko Antonioren testamentua ilegalki eskuratutakoan, ozenki irakurri zuen Erroman. Kleopatrarekin izandako seme-alabak oinordeko izendatzen ziren eta Alexandrian ehorzteko nahia adierazi zuen Marko Antoniok. Erromak, asaldatuta, gerra deklaratu zion.

K.a. 31an, Aktio batailan, Oktaviok Marko Antonio eta Kleopatraren tropak menderatu zituen. Garatitutakoek, Egiptora ihes eginda, bere buruaz beste egin zuten Alexandrian K.a. 30ean. Lepidoren bazterketari eta garaipen horri esker, Oktavio Erromako buru bakarra eta ukaezina bihurtu zen. Errepublikaren garaia bukatu eta Inperioarena hasi zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Triunbiratu* agertzen da Elhuyar eta 3000 hiztegietan. *Triumviratu* agertzen da Euskaltermen.

Ikus, gainera
-------------

* Lehen Triunbiratua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q212079
* Commonscat Multimedia: Second Triumvirate

---

 |

* Wd Datuak: Q212079
* Commonscat Multimedia: Second Triumvirate
| **Bigarren Koalizioa** |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| Borrokalariak |
| Austria inperialaPrusia Erresuma Batua ErrusiaPortugalSardiniaOtomandar InperioaHolandako ErrepublikaNapoliko Erresuma | Frantziako Gobernu IraultzaileakEspainiaFrantziak sortutako errepublikak:Bataviar ErrepublikaHelvetiar ErrepublikaErrepublika ZisalpinoaErromako ErrepublikaPartenopear Errepublika |
|

**Bigarren Koalizioa** (1799-1802) Frantzia Iraultzailea geldiarazteko bigarren aldiz Europako zenbait boterek burututako ahalegin militarrari ematen zaion izena.

Napoleon Bonaparte Egiptoko espedizioaren buruan zegoen bitartean, Frantziako aurkariek aliantza berria prestatu zuten haren aurreko konkistak desegiteko. Austriak eta Errusiak armada berriak bildu zituzten Alemaniako eta Italiako kanpainetarako.

Lehenengo ekintza militarra Napolik burutu zuen 1798an, Erroma hartu baitzuen urriaren 28an. Hala ere, urtea amaitu aurretik bere mendetik at geratu zen berriro. Iparraldeagoan, Po ibaiaren aldean, Errusiak Moreau buru zuen armada frantziarra garaitu zuen, Alpeetara eta Genova aldera mugiaraziz. Dena den, Errusia Helvetiar Errepublikara (Suitza) iritsi zenean, Andre Massenak menderatu zituen.

Alemanian, Austriako armadek Jean-Baptiste Jourdan buru zuten frantziarrak *Rhin*en atzealdera mugiarazi zituzten. Suitzan ere garaipenak eskuratu zituzten austriarrek.

Egiptotik itzuli ostean, Napoleonek Frantziaren gaineko kontrola bereganatu zuen estatu-kolpe baten bidez. Frantziako armadak berrantolatu zituzten eta hurrengo urterako kanpainak berak zuzendu zituen. 1800en, Italiako armada Napoleonen bizkar gainean geratuta, Michael Melas jenerala buru zuen armada austriarraren kontra Marengo bataila garaitu zuen.

Alemanian, Moreau frantziar jeneralak Johann artxidukea gailendu zuen Hohenlinden batailan. Hortaz, Austriak Lunévilleko Ituna sinatu behar izan zuen, Frantziak Rhineraino lurraldeak menperatuko zituela eta Italiako eta Herbehereetako errepublikak sortu zirela onartuz. Amiensko Itunaren bidez, Frantziak eta Britainia Handiak Iraultzako Gerren eta Napoleondar Gerren arteko bakea adostu zuten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26749
* Commonscat Multimedia: War of the Second Coalition

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX5349523
* BNF: 120680358 (data)
* GND: 4164330-6
* LCCN: sh85119413
* SUDOC: 028950992
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q26749
* Commonscat Multimedia: War of the Second Coalition


| * i
* e
* a
Koalizioaren Gerrak |
| --- |
| 
* Lehen Koalizioa
* Bigarren Koalizioa
* Hirugarren Koalizioa
* Laugarren Koalizioa
* Bostgarren Koalizioa
* Seigarren Koalizioa
* Zazpigarren Koalizioa

 |
**Javier Valdez Cárdenas** (Culiacán Rosales, Sinaloa, 1967ko apirilaren 14a - Culiacán Rosales, 2017ko maiatzaren 15a) mexikar kazetari eta idazlea izan zen, narkotrafiko eta krimen antolatuan aditua.

Bizitza
-------

1967an Sinaloako Culiacanen jaioa, soziologiako gradua lortu zuen bertako unibertsitatean, eta ia 30 urte eman zituen kazetaritza egiten. Sinaloa estatuko narkotrafikoaren inguruko gatazka odoltsua inork baino hobeto kontatu zuen, *Rio Doce* astekarian eta *La Jornada* egunkarian idatzitako kroniketan, eta baita liburuetan ere: *Miss Narco*, *Huérfanos del narco*, *Malayerba*, *Narco Periodismo. La prensa en medio del crimen y la denuncia*… 2011n Prentsa Askatasunaren Nazioarteko Saria eman zioten. Azken aldian jarraipen berezia egin zion Mexikoko agintariek Joaquin Chapo Guzman AEBetara estraditatu ostean Sinaloako kartelaren barruan sortutako liskarrari, narkoen hierarkia zegoelako jokoan. 2017ko maiatzaren 15ean, bi gizonek erahil zuten, kale gorrian 12 tiro emanik, bat buruan.

Erreferentzia
-------------

1. ↑  Zubiria Camino, Pello, *Javier Valdezi 12 bala eta kazetari bat gutxiago ustelak salatzen Mexikon*, argia.eus, Creative Commons Aitortu-PartekatuBerdin 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Javier Valdez*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6165746
* Commonscat Multimedia: Javier Valdez Cárdenas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 90509648
* ISNI: 0000 0000 8276 4151
* GND: 141412844
* LCCN: no2009085938
* SUDOC: 199689253

 |

* Wd Datuak: Q6165746
* Commonscat Multimedia: Javier Valdez Cárdenas
*Artikulu hau idazle laudioarrari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Urkixo».*
**Juan Antonio Urkijo Azkarate** (Laudio, 1959ko apirilaren 24a) espainierazko idazle arabarra da.

Biografia
---------

1959an jaio zen Laudion; zazpi neba-arrebaren artean nagusia da. Txema Urkijo abokatuaren anaia eta Carlos de Urquijo politikariaren lehengusua da. KEMeko eta Euskal Herriko Bakearen Aldeko Koordinakundeko kidea izan da; soldadutzaren kontrako ekintzetan parte hartzeagatik bi hilabetez kartzelaratu zuten. Goi mailako ikasketen alorrean Psikologia Klinikoa egin zuen Deustuko Unibertsitatean eta Sexologia Madrilen.

Lanbidez umeen psikologo eta bikote terapeuta aritu eta gero, egun Laudioko Udalean Ongizate arloburua da. Bi alabaren aita da eta Gasteizen bizi da.

Lanak
-----

Nerabezaroan Laudioko Ipuin Lehiaketaren estreinako hiru edizioetan (1971, 1972, 1973) lehen saria eman zioten. Hurrengo urteetan zenbait aldizkaritan idatzi zuen: Laudioko *Mazorca* (1976) edota Deustuko Unibertsitateko *Apuntes* (1978-1979) agerkarietan besteak beste.

1980ko hamarkadan argitaratu gabe dauden *Tragaluz* olerki liburuska, ipuin batzuk (*La última pared*, *El barón de los carmines*, *Gastón Delacroix*) eta *El alambique* epigrama bilduma idatzi zituen. 1993an Bilboko *El Sitio* elkartearen Eleberri Sarian *Cuando reinan los zafiros* lanarekin finalista geratu zen, irabazle Ray Loriga suertatu zelarik. Hortik aurrera ren *Bake Hitzak*, *Euskararen Berripaperak* eta beste agerkari batzuetan kolaboratu izan du. 2006tik *El alféizar de Dédalus* bloga idazten du; Stephen Dedalus James Joycek *Artistaren gaztetako portreta* eta *Ulysses* lanetarako sortu zuen pertsonaia da, dublindarraren alter egoa dena. **Urkijok** batzuetan *Dédalus* ezizentzat erabili izan du.

Bubok.comen bitartez bi liburu argitaratuak ditu:

* *El sabor de los días* (2009). ISBN 978-84-613-2678-5. *Cuando reinan los zafiros* eleberriaren berrikuspena.
* *El alféizar* (2007). ISBN 978-1-4710-0260-1. Blogean bildutako ekarpenetan oinarrituta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Bizitzan oro har eta idatzitako liburuetan erabiltzen duen izena *Juanan* da. Abizena *Urkijo* idaztea euskal herritar honen aukera pertsonala da. Izan ere, Euskaltzaindiak, euskara baturako, *Urkixo* onartu du deitura horren grafiatzat. Ikus Euskal Onomastikaren Datutegia.

Ikus, gainera
-------------

* Ulises (eleberria)
* Artistaren gaztetako portreta

Kanpo loturak
-------------

* *El alféizar de Dédalus*, idazlearen bloga.
* Kolonbiako *Equinoxio* blogean egindako elkarrizketa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261087
* Commonscat Multimedia: Juanan Urkijo

---

 |

* Wd Datuak: Q12261087
* Commonscat Multimedia: Juanan Urkijo
**Birjina uharteak** Karibe itsasoan dagoen uhartedia da. Uhartedia bitan zatituta dago: alde batetik, uharte batzuk Erresuma Batuaren kontrolpean daude (Birjina uharte britainiarrak) eta bestetik, beste batzuk Estatu Batuen kontrolpean (Birjina uharte amerikarrak).

Birjina uharteak ikusi zuen lehendabiziko europarra Kristobal Kolon izan zen 1493ko bere bigarren bidaian. Honek *Santa Ursula y las Once Mil Vírgenes* (*Santa Urtsula eta hamaika mila birjinak* euskaraz) izena jarri zien, gero bakarrik *Las Vírgenes* (*Birjinak*) izango zena.

Uharteetan arawak, karibe eta cermic amerindiarrak bizi ziren, 1493an Kristobal Kolonek uhartedia ikusi eta izena jarri zirenean. Gero, europarrek Afrikatik ekarritako esklaboez bete zuten uhartedia azukre eta tabako landatzeko.

Politikoki ezberdinak izan arren, badaude uhartedi osoko "ohitura" batuak, adibidez, ezkerretik gidatzea edo estatubatuar dolarra txanpon ofizialatzat edukitzea.

Gertuko Puerto Ricoko Vieques eta Culebra uharteek, turismoa bultzatzeko asmotan, bere buruei Birjina uharte espaniarrak izena eman zieten. Baina, berez, ez dira Birjina uharteen zati bat.

Ikus, gainera
-------------

* Birjina uharte amerikarrak
* Birjina uharte britainiarrak

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26262
* Commonscat Multimedia: Virgin Islands

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 247183797
* GND: 4073124-8
* LCCN: sh85068598
* NKC: ge212909
* NARA: 10044958
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q26262
* Commonscat Multimedia: Virgin Islands
**Bolívar plaza** edo **Bogotako Plaza Nagusia**, gaztelaniaz *plaza de Bolívar* edo *plaza Mayor de Bogotá*, Kolonbiako Bogota hiriburuaren erdigunean dagoen plaza nagusia eta hiriko bihotza da. Zazpigarren eta Zortzigarren kaleen eta Hamargarren eta Hamaikagarren kaleen artean dago. 

Bertan eraikin nabarmen ugari daude, iparraldean Kolonbiako Justizia Jauregia, hegoaldean Kolonbiako Kapitolio Nazionala, ekialdean Kolonbiako Katedral Primatua, Eliz Kabildoaren Etxea, Bogotako Katedraleko Sagrarioaren Kapera eta Artzapezpikuaren Jauregia, eta mendebaldean Liévano jauregia, Bogotako Alkatetza Nagusiaren egoitza, eta hego-ekialdean jesuiten San Bartolome Ikastetxe Nagusia. 

1994ko urriaren 26an Kolonbiako Monumentu Nazionala izateko hautagai gisa aurkwztua izan zen, eta 1995eko urriaren 19an 1802 dekretuaren bidez izendatua. 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3090480
* Commonscat Multimedia: Plaza de Bolívar

---

 |

* Wd Datuak: Q3090480
* Commonscat Multimedia: Plaza de Bolívar
**Johnson konderria** (ingelesez: *Johnson County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Warrensburg da. 2010eko zentsuaren arabera 52.595 biztanle zituen, Johnson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Johnson konderriak 2.157,96 kilometro koadro ditu. Horietatik 10,13 ura dira. Beste 2.147,83 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 24,37 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 52.595 pertsonetatik 47.978 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.611 dira. 2.227 beltzak edo afroamerikarrak. 245 amerikar natiboak ziren eta 120 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 781 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 44 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.200 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490019
* Commonscat Multimedia: Johnson County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134867111
* LCCN: n80097654
* **Lekuak**
* OSM: 1180546
* TGN: 2001210

 |

* Wd Datuak: Q490019
* Commonscat Multimedia: Johnson County, Missouri
**Fentress konderria** (ingelesez: *Fentress County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Jamestown da. 2010eko zentsuaren arabera 17.959 biztanle zituen, Fentress kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Fentress konderriak 1.292,23 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,83 ura dira. Beste 1.291,4 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 13,9 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 17.959 pertsonetatik 17.711 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 189 dira. 26 beltzak edo afroamerikarrak. 42 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 34 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 140 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Fentress County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q494760
* Commonscat Multimedia: Fentress County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146603319
* LCCN: n82084271
* NARA: 10040032
* **Lekuak**
* OSM: 1848174
* TGN: 2001861

 |

* Wd Datuak: Q494760
* Commonscat Multimedia: Fentress County, Tennessee
*Artikulu hau musika-tresnari buruzkoa da; sexu-harremanik izan ez duen pertsona gaitzat duena beste hau da: «Birjintasun»*

Espineta jotzen ari den eseritako emakumea, Johannes Vermeerren olio margoa, Londresko National Galleryn
**Birjinala**, klabizenbalo edo espineta mota bat da, baina txikiagoa, forma ezberdinekoa (laukiluze edo luzanga), eta, musika tresna osoan zehar, ez mutur batean, teklatu bakarra duena. XX. mendean birsortua izan da, antzinako musika jotzeko.

Herbehereetan hedatu zen, 1500 urtearen inguruan, eta Erresuma Batuan 1600ean. Bere hariak, teklatuarekiko paraleloan zihoazen, edo, batzuetan, diagonalean.

Izena, latinezko *virga*tik dator, makila esan nahi duena. Latinezko *virginalis*etik ere etor liteke (birjina), orohar, neskatxek jotakoa zela adieraziko luzkeena; aldiz, gaur egun, izena Erregina Birjinagandik zetorrela zioen teoria baztertua izan da, tresna, honen aurretik ezagutzen baitzen birjinal bezala.

Italierazko spinetto edo espineta hitza, birjinalari, zein hegazti hego forma duen antzerako musika tresna bati erreferentzia egiteko erabiltzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q922337
* Commonscat Multimedia: Virginals

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4188384-6
* NKC: ph1035371
* AAT: 300041684
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q922337
* Commonscat Multimedia: Virginals
**Ferae** animalia klado bat da, Carnivora eta Pholidota ordenak taldekatzeko sortua. Guztira 268 espezie baino gehiago dira. Pholidota (pangolinak) ez dirudi Carnivoraren oso antzekoak direnik eta askotan Xenarthrarekin taldekatzen ziren. Baina ADNan eginiko ikerketa batek dioenez gertuen dauden taldeak haiek dira. Feraen desagertutako Creodonta eta Cimolesta taldeak ere sartzen dira, bakoitza bizirik dagoen talde batekin senidetua. **Ostentoria** izena ere proposatu dute elkarketa honentzat.

Feraetik gertuen dagoen animalia taldea Perissodactyla (zaldi, tapir eta errinozeroak) eta Cetartiodactyla (Artiodactyla eta Cetacea biltzen dituen talde handia) lirateke. Baliteke Cetartiodactyla ordez Chiroptera izatea gertuen dagoena, hala ere. Ferae eta Perissodactylak sortzen duten taldeari Zooamata deitzen zaio. Chiropterarekin batzen direnean Pegasoferae izena ematen zaie.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20868
* Wikispecies Espezieak: Ferae

---

* **Datu taxonomikoak**
* Paleobiology Database: 159623
* uBio: 5720232

 |

* Wd Datuak: Q20868
* Wikispecies Espezieak: Ferae
A test tube containing a clear violet solutionMore kolorea Biuret proba positibo batean
**Biuret-en erreakzioa** laborategian erabiltzen den proba biokimikoa da, proteinen lotura peptidikoa antzematen duena. Aztertu nahi den lagin batean, erreakzio honek proteinak, peptidoak eta oro har lotura peptidikoak dituen substantzia oro antzeman egiten ditu.

Proteinen detekzioa ez ezik, proba honek lagin batean dagoen proteinen kontzentrazioa ere (espektrofotometriaren bidez, 540 nm-tan irakurriz) neurtu egiten du.

Oinarria
--------

Urea (CO(NH2)2) berotzerakoan bi substantzia agertzen dira: amoniakoa eta biuret izenekoa:

2CO(NH2)2 → NH3 + NH2-CO-NH-CO-NH2
Biuret horrek antza handia du proteinekin, -CO-NH- taldeak dituelako. Inguru alkalino batean, Cu2+ ioiarekin erreakzionatzerakoan, biuretak more kolorea hartzen du.

Era berean, -CO-NH taldeak dituen proteina bezalako substantzia orok ere more kolorea hartzen du Cu2+ ioiarekin erreakzio egiterakoan inguru basiko batean.

Zenbat eta CONH talde gehiago eduki aztertutako laginak, orduan eta biziagoa izango da more kolorea kobre sulfatoa gehitzerakoan.

Prozedura
---------

* Saiodi batean arrautzaren zuringoaren (albumina duena) 3 ml. jarri.

* Sodio hidroxidoaren (NaOH) 2 ml. gehitu, %20ko kontzentrazioan.

* %1ean diluitutako kobre sulfatoaren 5 tanta bota.

* Likidoak more kolorea hartzen du, proteinak (albumina) daudelako.

  

Biuret-en prozedura arrautzaren zuringoarekin.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q804138
* Commonscat Multimedia: Biuret test

---

* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D001738

 |

* Wd Datuak: Q804138
* Commonscat Multimedia: Biuret test
Haitza eta lehorrera lotzen duen zubia.
**Ama Birjinaren haitza** edo **Birjinaren haitza** Biarritzeko monumentu naturala da. Lurrera 1887ko burdinazko zubitxo batek lotzen du (1863ko aurrekoa egurrezkoa zen).

XV. mendean gaskoieraz *rocher de Cucurlon* izena zuen (egun, frantsesez *Rocher de la Vierge* da) eta uhartea izan zen.. Napoleon III.ak ondoan portu eta dike bat eraiki zituenean, 76 metroko biaduktu bat eraiki zuten kostaldetik bat egiteko.

Haitz luzean Ama Birjin zuria nabarmentzen da, kondairaren arabera, bizitza salbatu zien bertako itsasgizon batzuek jarria. Baina, Ama Birjinaren estatua 1865ean egin zuten eta urte hartako ekainaren 11n aita Casaux Biarritzeko apaizak bedeinkatu zuen.

1896an Lumière anaiek bertan Euskal Herrian girotutako lehen filma grabatu zuten, *Le rocher de la Vièrge* izenekoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Alerta laranja dela eta, Ipar Euskal Herriko hondartzak hesti dituzte asteburu osoan» *Kazeta.info* 2014-02-01.
2. ↑  *Cucurlon* «tontor» esan nahi du.
3. 1 2   Fabre, Michel.  (2009). *Petite Histoire de Biarritz, des origines à nos jours.*  éditions des régionalismes ISBN 2-84618-499-2...
4. ↑   Etxaniz, Iosu.  (2002-02-17). «Lapurdiko Kostaldea. Glamourraren hondarrak» *Argia* (1842).
5. ↑  catalogue-lumiere.com: Rochers de la Vierge (Biarritz)

Kanpo estekak
-------------

43°29′N 1°34′W﻿ / ﻿43.48°N 1.57°W﻿ / 43.48; -1.57

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q914013
* Commonscat Multimedia: Rocher de la Vierge, Biarritz

---

 |

* Wd Datuak: Q914013
* Commonscat Multimedia: Rocher de la Vierge, Biarritz
*Donax variabilis* molusku espeziearen aleek mota askotako kolore eta marrak dituzte beren fenotipoetan.
**Fenotipoa** edozein organismoren *ezaugarri behagarriak* dira: morfologia, garapena, ezaugarri biokimiko edo fisiologikoak edo portaera. Fenotipoan organismoaren genotipoaren adierazpena eta ingurumen faktoreen eragina batzen da, bai eta bi horien arteko elkarrekintzak ere. Genotipo bera daukaten bi izaki bizidunek ez daukate zertan fenotipo bera eduki beharrik. Genotipoaren eta fenotipoaren arteko bereizketa hau Wilhelm Johannsenek proposatu zuen 1911n, organismoen herentzia genetikoa eta herentzia horrek ekoizten duena ez direla gauza bera nabarmentzeko.

Fenotipoaren definizioak aski argia dirudien arren, baditu zenbait alde ezkutu. Esaterako, material genetikoaren kodetik eratorritako molekula eta egitura gehienak ezin dira ikusi organismoen itxuran, baina beste metodo batzuk erabiliz beha daitezke eta, beraz, fenotipotzat hartzen dira. Honen adibide dira gizakien odol taldeak. Beste batzuek portaera ere fenotipoaren barruan sartzen dute, hark ere genotipoaren eta ingurumen faktoreen eragina baitu.

*Biston betularia* morpha *typica*, urkiaren geometra sitsaren aldaera argi estandarra.
*Biston betularia* morpha *carbonaria*, urkiaren geometra iluna.
Fenotipoa ez da genotipo hutsaren emaitza; ingurumenak ere, gehiago edo gutxiago, eragina du hartan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Churchill F.B. 1974. William Johannsen and the genotype concept. *J History of Biology* **7**, 5-30.
2. ↑  Johannsen W. 1911. The genotype conception of heredity. *American Naturalist* **45**, 129-159

Ikus, gainera
-------------

* Genotipo

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104053
* Commonscat Multimedia: Phenotypes

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4248244-6
* LCCN: sh96012165
* NKC: ph301381
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D010641

 |

* Wd Datuak: Q104053
* Commonscat Multimedia: Phenotypes
Bitxilore mundu simulazioko aurrebidea.
**Bitxilore mundua** (ingelesez *Daisyworld*) James Lovelock eta Andrew Watsonek simulatu zuten gaia hipotesia azaltzeko 1983an.

Mundu hau, ordenagailuz egindako simulazio bat da, non eguzki batek planeta bat orbitatzen duen eta haren tenperatura pixkanaka-pixkanaka ari da handitzen. Bi bitxilore mota bereizten dira: beltzak eta zuriak. Bitxilore zuriek argia islatzen dute, beltzek, berriz, argia xurgatzen dute.

Planetaren tenperatura jaisten bada, bitxilore beltzak ugarienak izango dira, eguzkiaren beroa hartzen baitute. Honen ondorioz, planetako tenperatura igoko da, bitxilore beltzen xurgatze ahalmena dela-eta. Horregatik beragatik, planeta epelagoa bihurtzen denean, bitxilore zuriak hasten dira eta tenperatura sakabanatuta egongo da.

Kontrako prozesua gertatuz gero, hau da tenperatura igotzen bada, ezin lirateke egongo bitxilore beltzak, oso giro berotsua izango litzatekeelako. Honela, lore zurien populazioa handitu egingo zen, Lurraren tenperatura txikituz bitxilore zurien islatze ahalmena handiaren eraginez. Horrela, lore beltzak ingurune horretan bizi ahalko ziren, oreka mantenduz.

Ikus, gainera
-------------

* Gaia hipotesia

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Bitxilore mundua azaltzen duen animazioa
* Online DaisyWorld simulatzailea, opzio askorekin (HTML5/Javascript)
* Daiwyworlden Java Appleta 2D espazio batean
* Spatial Daisyworld Model Java Applet bat eta Daisyworlden eboluzioaren azalpena.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1157707

 |

* Wd Datuak: Q1157707
**Jauna eta Anderea** Zuberoako maskaradetako pertsonaiak dira, Maskarada gorriko kideak. Lehenago biak mutilak izaten ziren baina, gaur egun, anderearena neska batek egin ohi du. Jauna maskaradaren buruzagia da eta denek haren esana egiten dute. Anderea eta biak bazkalondoko ikuskizunaren buru izaten dira. Zenbait dantzetan (kadrillak, bralia...) ere parte hartzen dute.

Jaunak atorra zuria, frak beltza, eskularru zuriak, galtzerdi ilunak eta oinetako beltzak eramaten ditu. Buru gainean kapela luze izaten du, eta bularrean, gurutzatua, hiru-koloreko xingola (gorri, zuri eta berdea). Eskuan makila eramaten du eta gerrian ezpata. Anderearen janzkera, berriz, honelakoa izaten: soineko luze zuria, hegal zabaleko zapela eta oinetako zuriak.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Santamaria, Javier. *Jauna eta Anderea.*  Auñamendi Entziklopedia [on line], 2023, aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2023-2-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260216
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 76875

 |

* Wd Datuak: Q12260216


| Zuberoako maskaradak |
| --- |
| **Gorriak :** Txerreroa • Gathuzaina • Kantiniersa • Zamalzaina • Entseinaria • Marexalak • Khestuak • Jauna eta Anderea • Laboraria eta Laborarisa • Kükülleroak
**Beltzak:** Xorrotxak • Buhameak • Kauterak • Bedezia |
**Euskal Herriko izotz hockey selekzioa** Negu Kiroletako Euskal Federakuntzak 2008an sortu zuen, Euskal Herriaren naziotasuna aldarrikatu eta txapelketa ofizialetan Euskal Herria ordezkatzeko talde bat izateko asmoz. Ez da IIHFk onartua, beraz lagun arteko partidak baino ez du jokatzen.

Historia
--------

Lehenengo partida Gasteizen jokatu zuen Kataluniaren aurka. 3–5 galduz. 2009an partida errepikatu zuten Puigcerdàn eta eta Euskal Herriak 9–1 irabazi zuen. Goleatzailerik onena Gorka Etxebarria da, sei puntu lortu zuena.

### Emaitzak

* 2008.12.27 Katalunia 5:3 Euskal Herria (Gasteiz)
* 2009.12.26 Euskal Herria 9:1 Katalunia (Puigcerdà)
* 2016.12.23 Euskal Herria 3:3 Katalunia (pen.) (Donostia)

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   National Teams of Ice Hockey. *Euskadi All Time Results.* .
2. ↑   «Catalunya ejerce su autoridad» *Noticias de Álava* 2008/12/28.
3. ↑   «Un doble test muy satisfactorio» *El Mundo Deportivo* 2017-1-20.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q810373

 |

* Wd Datuak: Q810373
**Jaungoikoa, aberria, erregea** (gaztelaniaz: *Dios, patria, rey*) karlismoaren goiburu hirukoitza da. 1814an, Vienako Batzarrean aldarrikatutako "Tronua eta Aldarea" goiburuaren baliokidea izan zen.

Zenbait aldaera izan zituen: *Jaungoikoa, aberria, erregea, epaileak* edo *Jaungoikoa, aberria, foruak, erregea*. Ignacio Baleztenak Oriamendiko Martxaren hitzak birmoldatu zituenean, goiburu honekin eman zion hasiera bere bertsioari.

1895ean Arana anaiek eusko abertzaletasunarentzat goiburua sortzeko orduan, Jaun-goikua eta Lagi-zaŕa aukeratu zuten, beste goiburu horren oihartzuna.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Rueda, Germán. *La primera guerra carlista.*  Artehistoria.
2. ↑   Villanueva, Javier.  (2004). Manuel Calvo-García & William L. F. Festiner ed. *Federalismo, nacionalismo y autodeterminación en el País Vasco.*  in: *Federalismo/Federalism*. Dykinson, 189-219 or..
3. ↑   Ormaetxea, Xabier.  (2015/06/20). «Del carlismo ‘per accidens’ al nacionalismo vasco» *Deia*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5807625
* Commonscat Multimedia: Dios, Patria, Rey

---

 |

* Wd Datuak: Q5807625
* Commonscat Multimedia: Dios, Patria, Rey
Estudiantearen sindromea... Duela hiru hilabete agindu ziguten txostena entregatzeko epea amaitzeko bi egun falta dira, eta oraindik hasi gabe...
Bihar goizean amaituko da epea. Oraindik ordu batzuk...
**Ikaslearen sindromea** edo **estudiantearen sindromea** planifikatutako prokrastinazioari egiten dio erreferentzia. Terminoa erabili izan da ikasle askok egiten duten denbora eta eginbeharren kudeaketa eskasa kritikatzeko. Esate baterako, hiruhileko bat txosten bat idazteko eta txostena emateko epemuga hurbilegi dagoenean idazten hasi. Horrek edozein segurtasun-tarte kentzen du, eta estresa eta presioa eragiten dizkio pertsonari. Baina ikasle askok esango dute estres edo presiorik gabe lan horrek ez duela batere motibatzen. Iturri akademiko baten arabera, lanean behar den esfortzu-kopurua ziurtatzeko adinako larrialdi-maila sortzeko egiten da.

Termino hori prokrastinazio modu hori deskribatzeko erabiltzen da, eta ez soilik ikasleen kasuan. Adibidez, software-ingeniaritzaren arloan: "Hasierako ikerketa honek taldeko kideen produktibitateari eragin diezaioketen hiru portaera-arazo ikertzen ditu, bai jauzi-proiektu tradizional batean, bai Scrum proiektu batean: estresaren kudeaketa, arduragabekeria eta ikasleen sindromea".

Terminoa Eliyahu M. Goldratt-ek bere *kate kritiko* eleberrian aipatu zuela lehen aldiz esan izan da.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Azken minutura arte ezer egin gabe itxaronez gero, minutu batean egingo. |  » |
| —Cyril Northcote Parkinson |

Ikus gainera
------------

* Betekada (Hezkuntza).
* Parkinsonaren legeak.
* Pigmalion efektua.
* Denboraren kudeaketa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Smith, D. C..  (2010). «The Effects of Student Syndrome, Stress, and Slack on Information Systems Development Projects» *Issues in Informing Science and Information Technology* **7**: 489–494. doi:10.28945/1222..
2. ↑   Smith, D. C..  (2010). «The Effects of Student Syndrome, Stress, and Slack on Information Systems Development Projects» *Issues in Informing Science and Information Technology* **7**: 489–494. doi:10.28945/1222..Smith, D. C. (2010). "The Effects of Student Syndrome, Stress, and Slack on Information Systems Development Projects" (PDF). *Issues in Informing Science and Information Technology*. **7**: 489–494. doi:10.28945/1222. Archived (PDF) from the original on 10 February 2015. Retrieved 10 February 2015.
3. ↑    *What Is Student Syndrome in Project Management?.*  Project Management Learning 6 February 2010.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4924364

 |

* Wd Datuak: Q4924364
**Judit Polgár** (hungarieraz izen-abizenak alderantziz jartzen dira: *Polgár Judit*; Budapest, 1976ko uztailaren 23a) hungariar xake jokalaria da eta Nazioarteko Maisu Handia. Zsuzsa eta Zsófia bere ahizpak ere goi mailako xake jokalariak dira, nahiz eta gaur egun txapelketetatik erretiratuta dauden.

1991n Nazioarteko Maisu Handi titulua eskuratu zuen Hungariako xake txapelketa nazionala irabaztean, 15 urte baino ez zituela, eta ordura arte titulu hori lortu zuen xakelari gazteena bihurtu zen. Gaur egun munduko jokalari onenetakoa da eta urte luzez jarraian emakumezko xakelari onenen zerrendan lehen postuan egon zen, harik eta 2015ean Hou Yifan txinatarrak sailkapenean gainditu zuen arte. Munduko jokalari onenen zerrendan lehenengo hamarren artean sartzea lortu duen emakume bakarra da (1996an lortu zuen), zortzigarren postuan izatera iritsi baitzen.

Hungariako xake taldearekin urrezko domina irabazi zuen 1988ko eta 1990eko emakumezkoen Xake Olinpiadetan. Bi kasuetan bere bi ahizpak (Zsuzsa eta Zsófia) zituen taldekide. 1998ko Xake Olinpiadetan izugarrizko harridura eragin zuten: Hungariako xake taldearen lehen hiru tauletan hiru ahizpa zeuden; are harrigarriago zena, hiru nesken batez besteko adina 15 urtekoa zen (19, 14 eta 12 urte) eta gainera urrezko domina irabazi zuten sobietar xake talde ahalguztidunari gailentzean. 1990ko Xake Olinpiadetan balentria errepikatu zuten. Ondoren, Juditek emakumezkoen taldea utzi eta ordutik gizonezkoenean jokatu du hainbat aldiz (2014an zilarrezko domina lortuz); bere ibilbidean zehar beti defendatu izan du gizon-emakumeen berdintasuna xakean, eta txapelketetan emakumezkoek gizonezkoekin batera, bereizketarik gabe, parte hartzea bultzatu du.

2014an utzi zuen xake lehiaketetan parte hartzea. Hurrengo urtean, Hungariako gizonezkoen xake taldeko trebatzaile postua hartu zuen eta urte hartan bertan Hungariako kondekorazio garrantzitsuena eskaini zion gobernuak, Hungariako San Estebanen Ordenako gurutzea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Judit Polgár*** Aldatu lotura Wikidatan |

* **(Ingelesez)** FIDE
* **(Ingelesez)** Chessgames
* **(Ingelesez)**/**(Hungarieraz)** Judit Polgárren webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q183250
* Commonscat Multimedia: Judit Polgár

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 13943230
* ISNI: 0000 0000 7859 4372
* BNF: 170483868 (data)
* GND: 119252007
* LCCN: n91012865
* NKC: xx0212681
* SUDOC: 194135918
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q183250
* Commonscat Multimedia: Judit Polgár
Hemoglobinaren disoziazio kurbaren aldaketak. Puntu gorrien kurba Bohr efektuari dagokio
**Bohr efektua** hemoglobinak oxigenoarekiko duen afinitatearen jaitsieran datza, odoleko CO2 kontzentrazioa handitzen denean. 1904an Christian Bohr fisiologoak (Niels Bohr fisikariaren aita) egiaztatu zuen bere izena daraman efektua.

Bohr efektuak garrantzia handia du arnas-fisiologian: berari esker oxigenoa hemoglobinari lotzen da biriketan (bertan CO2 kontzentrazioa oso txikia baita) eta askatzen da ehunetan (CO2 kontzentrazioa handia delako eta -beraz- hemoglobinak afinitate gutxiago duelako oxigenoarekiko).

CO2-ko kontzentrazio handiak pHaren azidifikazioa dakar:

CO2 + H2O {\displaystyle \rightleftharpoons } HCO3- + H+

Goiko erreakzioa eskuineruntz abiatzen da karbono dioxidoaren kontzentrazioa handia denean, pHa jaisten duen H+ agertuz. Ustez, pHaren jaitsiera horrek hemoglobinaren konformazioa aldatzen du eta bere oxigenoarekiko afinitatea jaitsi egiten du:

HbO2 + H+ {\displaystyle \rightleftharpoons } HbH+ + O2

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q890877
* Commonscat Multimedia: Bohr effect

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q890877
* Commonscat Multimedia: Bohr effect
**Studio system** filmak egiteko metodo bat da, non film-ekoizpenean eta -banaketan zinemako estudio handi batzuk nagusi diren. Nahiz eta terminoa gaur egun oraindik ere erabiltzen den sistemen eta estudio nagusien ekoizpenaren erreferentzia gisa, historikoki, 1920 eta 1960 bitarteko zine-estudio handiei dagokie terminoa, batez ere bere instalazioetan, epe luzeko kontratuak dituzten langile sortzaileekin filmak ekoizteari. Sistema horren bidez, filmen banaketa ere kontrolatzen zen integrazio bertikalaren bidez, hau da, banatzaileen eta erakusketa-aretoen jabetzaren edo kontrol eraginkorraren bidez, film-salmentak bermatzeko. Paramount Pictures, Metro Goldwyn Mayer, Warner Brothers Pictures, 20th Century Fox eta RKO estudioek hartu zuten negozio-eredu hori.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Gorgot, Emilio de. *El «studio system»: auge y caída del Hollywood clásico - Jot Down Cultural Magazine.* .
2. ↑    *Historia del Hollywood clásico: Studio System.*  2020-06-21.
3. ↑    *What does studio system mean?.* .
4. ↑    *Studio System of Classic Hollywood - Hollywood Lexicon.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11307668
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q11307668
**Binbisara** (sanskritoz: बिम्भिसार; K.a. 558 — K.a. 491) Magadhako erresumako errege bat izan zen. Bere rregealdia gutxi gora-behera K.a. 540tik K.a. 493ra arte izan zen.

Bere erregealdian, Magadha, Indiako inperiorik boteretsuena bihurtu zen. Anga estatua erantsi zuen, Magadhatik ekialdera zegoena, garrantzi handikoa bere itsas-portuagatik, nora Gangesetik eta India hegoaldetik itsasontziak iristen ziren. Bere eragina gehitu zuen inguruko erresumekin ezkonduz. Bere lehen emaztea, Kosalako erregearen alaba izan zen. Arreta handia jarri zien administrazioari eta lan publikoei. Rajaghra izeneko hiriburu berria eraiki zuen, antzinako Girivrajaren ordez. Ez dira honen arrazoiak ezagutzen, baina, beharbada, ekonomikoak edo estrategikoak izango ziren.

Iturri budistetan, Binbisarari buruzko kontakizun asko dago, Budaren garaikidea baitzen. Esaten denez, Buda ezagutu zuen honen argialdia baino lehen, budista bihurtu eta bere babeslea izan zen.

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Binbisara*** Aldatu lotura Wikidatan |

1. ↑   Rawlinson, Hugh George.  (1950). *A Concise History of the Indian People.*  Oxford University Press, 46 or..
2. ↑   Muller, F. Max..  (2001). *The Dhammapada And Sutta-nipata.*  Routledge, xlvii or. ISBN 0-7007-1548-7..