recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Los diez libros de Fortuna de Amor** Antonio de Lofraso militar eta olerkariak idatzitako artzain eleberri bat da, Bartzelonan 1573an argitaratua eta Miguel de Cervantesek Kixotearen I. zatiko VI. atalean On Kixoteren liburutegiko aukeraketa dontsuan aipatua.

Lana, Quirrako kondeari eskainia, Frexano (dirudienez, pertsonaia hau egilean bertan oinarritua dagoelarik, Lofrasok sardinieraz lizarra esan nahi baitu) eta Fortuna artzain andre ederraren arteko maitasun zintzoa kontatzen du. 56 tertzetotan banatutako 168 bertsotan eginiko olerki luze batekin amaitzen da, "Testamento de Amor" izenekoa.

On Kixoteren herrixkako apaizak, Pero Pérezek, aipaturiko aukeraketa horretan *Apolo Apolo izan zenetik, musak musa eta olerkariak olerkari, ez da idatzi hain liburu barregarri eta zentzugaberik, eta, bere bidetik, munduan argitaratu diren genero honetako liburu guztietatik hoberena eta bakarrena dela, eta irakurri ez duenak, kontuan izan dezala sekula ez duela ezer onik irakurri*. (Martín de Riquer akademikoaren arabera, dena dela, "lorea trufazkoa da eta hain zuzen ere zentzugabea izateagatik salbatzen da").

Lanaren VI. liburuan Dulcineo izeneko artzain gizon bat eta Dulcina izeneko artzain emakume bat agertzen dira, Cervantesentzat Dulcinea Tobosokoaren pertsonaia sortzeko inspirazio iturri izan zitezkeenak. *Los diez libros de Fortuna de Amor* Londresen berrinprimatu zuen 1740an gaztelaniako maisua zen Pedro Pinedak, nork lan hau estimagarritzat hartzen zuen bere "ontasun, dotoretasun eta zorroztasunagatik".

Bibliografia
------------

* 1992, Marìa Asuncion Rocca Mussons, *Antonio Lo Frasso, militar de l'Alguèr,* incluido Facsimile de la edición original de 1573, Cagliari.
* 2014, Galiñanes Gallén Marta, *Los diez libros de Fortuna de Amor. Edición y estudio*, Ariccia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9024257
* Commonscat Multimedia: Los diez libros de fortuna de amor (1740)

---

 |

* Wd Datuak: Q9024257
* Commonscat Multimedia: Los diez libros de fortuna de amor (1740)
***Los diamantes de la gran duquesa*** Francisco Ibáñez kataluniar komigilearen pertsonaiarik ospetsuenak diren Mortadelo eta Filemonen abentura bat da.

Argitalpen ibilbidea
--------------------

Lehen aldiz, sail eran, Mortadelo aldizkariaren 87. zenbakia (1972ko uztailak 17) eta 97. zenbakiaren artean (1972ko urriak 2) argitaratu zen. Beranduago, Ases del Humorren 20. zenbakian eta 1994an Colección Oléren laugarren edizioko 66. zenbakian argitaratu zen.

Istorioa
--------

Mortadelo eta Filemon *Tatialagueña Dukesa Handia*ren hamar diamanteak zaintzeko arduradunak dira, baina Vicente *el Urraco*k lapurtu egin dizkio. *El urraco* diamanteak hamar toki ezberdinetan ezkutatu ditu (eraikuntza bat, eraikin bat, portuan hondoratuta, ileapaindegi batean, zuhaitz batean, estolda batean, txantxaren klubean, Los Cantorrodaos finkan, udal parke batean eta gangster baten gordelekuan) eta Mortadelok eta Filemonek berreskuratu egin beharko dituzte.

Egokitzeak
----------

Osorik egokitu da pertsonaiei buruzko telesailaren atal batean, *El caso de los diamantes* izena jasotzen duen arren.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Operación ¡bomba!** | **Mortadelo eta Filemonen abenturak**1972 | Ondorengoa**El otro yo del profesor Bacterio** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3728198

 |

* Wd Datuak: Q3728198
***Homenaje a Walt Disney*** piano eta orkestarako Jesus Guridiren fantasia da. Alicanteko Udalaren *Oscar Esplá* saria irabazi zuen 1958an. Guridik aitortu zuen: "Txiki eta nagusientzat poesiz betea eta delizia den zinema guztiz originalaren egile den Disneyri, berarenganantz sentitzen dudan mirespen itzelagaitik, homenaldi hau eskeintzea nahi izan diot"
 Hona Xabier Montsalvatgeren iritzi zorrotza: "Piano eta orkestrarako fantasia konposatzailearen folkloriko textuingurutik libratu ta sinfoniko formari erasotzeko saialdi argienetarikoen lerroan koka daiteke. Walt Disneyri homenaldian Guridik marrazki animatuen filmei laguntzen dien scherzo iradokor horietako bat idatzi nahi izan zuen. Obrak made in Hollywood lurrin barregari bat du eta bere prozesu azalgarria bizia, zorrotza eta oroiterazlea da, agian oroiterazleegia; obra entzuten duenak bere soinu deskribaketa argitsuak hatzemanda sentitzen du burua eta begilaguntza gabezia aurki dezake. Musika, ordea, nahiko bokantzaz agertzen da sinesterazteko konposatzailearen asmapena eta piano baliabidearen eta orkestra timbre ahalbidearen aparteko domeinua. Lan osoa galda inpresionistaren argiz jantzita dago; intrumento, ritmo eta armoniaren trataketa guztiz pertsonala da; hizkuntzan, bestalde, zorroztasunak, humoreak eta Guridiren sentimentu unibertsoko berezkoa den samurtasunak, elkarrekin jolazten dute".

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12259224

 |

* Wd Datuak: Q12259224
***Hondarrak*** Ruben Sanchez Bakaikoa gazteiztarra plazaratutako lehen eleberria da. 2019an argitaratuta Euskal Herriko Espainiako Gerra Zibilatik gaur egun arte kokatzen da. Eleberrian familia baten kronika deskribatzen da, oroimenaren eta politikaren inguruko hausnarketa ugari jorratuz. Fikzioa eta oroimen pertsonalak nahasten dira lan honetan. Espetxe literatura barruan koka daiteke nobela hau.

Argumentua
----------

ETA erakudeko kide izateagatik atxilotzen dutenetik, espetxe batetik bestera daramate Xabier Sanz Xurio "Tupa", egilearen alter egoa. Itzalean, familiaren istorioak biltzeari ekiten dio `presoak, eta horrela agertzen zaizkigu, beren ahotsean, Pilar eta Julia, hiru belaunaldiren kontaketa osatzeko. Kartzelako pasadizoak eta gorabeherak Uxue herriko egunerokoarekin nahastuko zaizkigu, 80ko eta 90eko hamarkadak Gerra Zibilaren hondarrekin, Nafarroako hegoaldea Arabako hiriburuarekin. Eta herri bat husten ikusiko dugu eleberrian pertsona bat kartzelan zahartzen, ametsak aldatzen eta behin hartutako erabakien ondorioekin bizitzen. Amaieran presoa kaleratuko dute eta bere askatasunaren lehenengo egunak ezagutuko ditugu.

Ezaugarriak
-----------

Erreza irakurtzeko, eleberriak kapitulu laburrekin dago eraikita. Hitzlau atsegina garatu du egileak, erakargarria, Nafarroako izkeraren elementu askoz bilduz. Liburua hiru ataletan antolatzen da:

* I.a "Pilar", protagonistaren amatxia eta Sanchezen egiazko amatxia.
* II.a "Julia", ama
* III.a "Xabier", presoa

Liburu osoa, dena dela, bi hari narratiboen gainean eraikita dago. Tuparen bizitza, batetik, eta Uxueko familiaren historia, bestetik. Bi hari horiek kapituluetan tartekatu egiten dira.

Hausnarketak
------------

Liburuak gai asko plazaratzen ditu: gerra zibilaren ondorioak, erreketeen papera, ETAren azken urtean, Madrilgo atentatuak, su etenak, erakundearen biktimeekiko jarrera... Liburuak ez dizkio gai zaileei izkin ematen eta, zentzu horretan, Sanchezek balentria handia erakutsi du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Bibliografia
------------

* *Hondarrak*, Tafalla: Txalaparta, 2019. 353 or. ISBN: 978-84-17065-80-5.

Kanpo estekak
-------------

* Eleberriari buruzko elkarrizketa Txalapartaren webgunean.
* Liburuaren aurkezpena EITBn.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q73153914

 |

* Wd Datuak: Q73153914
**Cerverako gudua** (gaztelaniaz: *Batalla de Cervera*; arabieraz: معركة صخرة جربيرة‎) Burgosko herri horretatik gertu 1000ko uztailaren 29an izandako gudua izan zen. Guduan Gaztelako kondea zen Antso Gartzia I.ak eta Saldañako kondea zen Gartzia Gomezek nafar, leondar eta gaztelar gudarosteek osatutako armada zuzendu zuten andalustarren armadaren kontra.

981ean Ruedako guduan egin zutenetik, kristauek lehendabizikoz eraso zuten lur zabalean eta, gainera, Almanzorren aurkako lehenengo koalizioa izan zen.

Kristauek armada musulmanaren bi hegalak eraso zituzten. Almanzorrek atzera-egitearen itxura egin ondoren, berak aukeratutako gudu-zelaian berriro kristauei aurre egin zien. Andalustarren garaipena erabateko izan zen, nahiz eta 700 erori izan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Martínez Díez, Gonzalo.  (2005). *El condado de Castilla, 711–1038: La historia frente a la leyenda.*  Marcial Pons Historia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4870698

 |

* Wd Datuak: Q4870698
Pennsylvaniako 18. erregimendua Homsteaderantz doala, grebalariei aurre egiteko helburuarekin. Thure de Thulstrupen marrazkia.
**Homesteadeko greba** Pennsylvaniako Homestead altzairu fabrikan eman zen itxiera patronal eta langile matxinada izan zen, 1892ko ekainaren 30eko goizean. Grebak bere goren unea ekainaren 6an lortu zuen, Henry Clay Frick, Carnegie Steel Companyko jabeetako batek Pinkertoneko Detektibe Agentzia Nazionala kontratatu zuenean greba geldiarazteko. Borroka Estatu Batuetako lanaren historian eman den gatazkarik larriena izan zen, Ludlowko sarraskia eta Blair Mendiko Guduaren atzetik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Strike at Homestead Mill» *American Experience Newsletter*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1985730
* Commonscat Multimedia: Homestead Strike

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85061741
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1985730
* Commonscat Multimedia: Homestead Strike
**Clunyko abadia** (Cluni edo Clugny ere bai; frantsesez: *Abbaye de Cluny*) antzinako beneditar monasterioa da, Frantziako Cluny udalerrian dagoena.

Historia
--------

Clunyko abadia 910eko irailaren 2an sortu zuen Gilen I.a Akitaniakoa dukeak. Bernón Baumekoa ezarri zuen abade, eta abadia berehala Sergio III.a aita santuaren agindupean jarri zuen. Benedikto Nursiakoaren arauak gorde behar bazituen ere, jaun eta apezpikuengandik libre aritzeko eskubidea jaso zuen. Berezitasun honek, aitasantutzarekin harreman estuak eduki ahal izateak, bertako abadeen itzal handiak (Odon Santua, Odilon Santua, Hugo Handia Santua) eta urteetan aurrera jo ahala bere mendean hartu zituzten lurraldeen hedadura handiak (1.200 etxe inguru Hugo Handia Santua abadea hil zenean, 1109. urtean), XI. mendeko garrantzizko erlijio erreformagune bihurtu zuten. Cluny hiria, Frantziako erdi-ekialdean dagoen Borgoina eskualdeko Saona eta Loira departamenduan kokatua, antzinako abadiaren inguruan hazi zen.

Clunyn egon zen beste zenbait pertsonaia ospetsu: Hildebrando Santua (Gregorio VII.a aita santua), Petri Agurgarria abadea, ordena Bernardo Clairvauxkoaren erasoetatik babestu zuena.

Arkitektura
-----------

Artean ere Clunyn abiarazi zen eraberritzeak eragin handia izan zuen, ordura arteko molde erromanikoaren bilakaera gauzatu baitzuen. Neurri handiko eraikuntza da Clunyko eliza. Kanoi ganga zorrotza eta leiho zabalez hornituriko sasi-triforioa ditu, eliz-atari zabalak eta hiru kanpandorre karratu oso garaiak kanpoaldean. Erromako San Petri basilika eraiki zen arte, kristautasunak izan zuen elizarik handiena izan zen Cluny. XIX. mendearen hasieran suntsitu zuten ia erabat.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2016/06/04 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q220301
* Commonscat Multimedia: Abbaye de Cluny

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 129020265
* ISNI: 0000 0001 2353 6498
* BNF: 11934559g (data)
* GND: 4133801-7
* LCCN: n81141832
* NKC: kn20050518015
* SUDOC: 027266451
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 421811
* **Ondare historikoa**
* Mérimée: PA00113220

 |

* Wd Datuak: Q220301
* Commonscat Multimedia: Abbaye de Cluny
**Litologia** arroka unitate baten deskribapena eta azterketa da, horren ezaugarri fisikoei, osaerari, testura eta egiturari buruz. Deskribapena eskuzko lagin batekin egin daiteke, edo ateratako barne-lagin batetik, ikusmen soilaz, lupaz edo mikroskopioz. Deskribapen oso detailatua izan daiteke, edo arroka baten ezaugarri fisiko orokorren laburpen bat. Litologiaren deskribapena unitate litoestratigrafikoak zehazteko erabiltzen da, eta hau garrantzitsua da kartografia geologikoa egiteko zein eskualde ezberdinen arteko korrelazioak zehazteko.

Petrologiatik ezberdintzen da litologiaren helburua unitate litoestratigrafikoak zehaztea delako, eta petrologiarena, aldiz, arrokaren beraren ezaugarri fisikoak zehaztea. Hala ere bi kontzeptuak elkarren artean nahastuta agertzen dira maiz.

Litologian honakoak aztertzen dira:

* Arroka mota: arroka sedimentario, arroka metamorfiko edo arroka igneoa den.
* Garauen edo klastoen tamaina.
* Mineralogia.
* Kolorea.
* Fabrika.
* Sedimentologiak aztertzen dituen egitura txikiak.
* Kontsolidatu gabeko gainazaleko litologiak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6538759
* Commonscat Multimedia: Lithology

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300386791
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 8056
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q6538759
* Commonscat Multimedia: Lithology
*Macropus titan* espeziearen hortzeriaren irudia (1879), non goi-barailean hortz-eredu bilofodontoa ageri den
**Hortz-eredu lofodontoa** azalera oklusala gandor tontordunez osaturik duen hortz-eredu bat da. Gandor horiek, goi-baraileko hortzetan **lofo** izena hartzen dute, **lofido** izena hartzen duten bitartean behe-barailean. Lofo edo lofido hauek, halaber, aurre- edo atze-hagin bateko gandor bi edo gehiago lotuko dituzte.

Hortz lofondontoak ugaztun belarjaleetan agertzen dira; hala nola, perisodaktilo, primate zein ungulatu askotan.

Haginek bi tontor-pare paraleloki kokatuta erakusten dituztenean, gandor batez konektaturik, eredu bilofodonto edo bilofondotea deritzo (Mundu Zaharreko primateen kasu). Hiru tontor-pare agertzen badira, berriz, eredu trilofodontoa izango dugu (mamutaren kasu).

Eredu lofodontoa Primates ordenean
----------------------------------

*Dryopithecus carinthiacus* espeziearen goi-baraileko haginak, eredu driopitezinoari jarraiki. Aipagarri da hipokonidoaren bi aldetara, alde bukalean, nabari den Y itxura
Mundu Zaharreko tximinoetan (Cercopithecidae familia) eredu bilofodontoa agertzen den heinean (kolobinoaren kasu), tximino handietan (hau da, tamaina handiko antropoideo ez-gizakietan: gorilak, txinpantzeak, bonoboak eta orangutanak) bost tontor agertzen dituzte hagineko, Y itxurako ildo batez konektatuak, Y-5 eredua edo eredu driopitezinoa eratuz, Dryopithecidae familiako kideen omenez (hala nola, gaur egun iraungia dagoen *Dryopithecus* generoaren kasu).

Ikus, gainera
-------------

* Bunodonto

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Fleagle, John G..  (2013). *Primate adaptation and evolution.*  (3rd ed. argitaraldia) Elsevier/Academic Press ISBN 978-0-12-378632-6. PMC 820107187. (Noiz kontsultatua: 2020-02-11).
**Cochran konderria** (ingelesez: *Cochran County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Morton da. 2010eko zentsuaren arabera 3.127 biztanle zituen, Cochran kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Cochran konderriak 2.007,86 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,23 ura dira. Beste 2.007,63 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,56 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 3.127 pertsonetatik 2.983 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.654 dira. 110 beltzak edo afroamerikarrak. 12 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 3 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 16 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109779
* Commonscat Multimedia: Cochran County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147755894
* LCCN: n81066312
* NARA: 10047007
* **Lekuak**
* OSM: 1810964
* TGN: 2001957

 |

* Wd Datuak: Q109779
* Commonscat Multimedia: Cochran County, Texas
**Hetauda** (nepaleraz हेटौडा) Nepalgo Narayani Guneko hiriburua da. 1991eko erroldan 53.836 biztanle zituen.

Geografia
---------

Tribhuvan errepidean dago Katmandutik 132 kilometro hegoaldera. Ibar natural baten erdian kokaturik dagon Rapti, Samari eta Karra ibaiek bat egiten duten tokian gero Narayani ibaiarekin bat egiteko. Iparraldean Mahabharata mendiek banatzen dute Katmanduko ibarretik eta hegoaldean Siwalik mendiak ditu Terai lautadatik bereizteko.

Historia
--------

Makwanpur etxea zen bertako erresuman agintzen zuena. Nepal batu zuen Prithvi Narayan Shah erregea bertako printsesarekin ezkondu zen eta lurrak handitzeaz gain Katmanduko ibarraren inguruan babes gerriko bat osatzea lortu zuen. Ordutik aurrera Katmandurekin harreman handiagoa izan zuen Hetaudak Indiarekin baino.

Ekonomia
--------

Hetaudak Nepalgo industrialde handiena zeukan eta beraz herri proletario gisa hartu izan da beti. Azken hamarkadetako ezegonkortasun politikoak enpresa ugarik alde egitera bultzatu dute. Mahabharata mendietatik lortzen den harriarekin dabilen zementu lantegi handia da Hetaudako lantegirik esanguratsuena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11285
* Commonscat Multimedia: Hetauda

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 243896018
* GND: 7551155-1

 |

* Wd Datuak: Q11285
* Commonscat Multimedia: Hetauda
**Livingston konderria** (ingelesez: *Livingston County*) New Yorkko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Geneseo da. 2010eko zentsuaren arabera 65.393 biztanle zituen, Livingston kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Livingston konderriak 1.658,26 kilometro koadro ditu. Horietatik 22,01 ura dira. Beste 1.636,26 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 39,43 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 65.393 pertsonetatik 62.098 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.802 dira. 1.491 beltzak edo afroamerikarrak. 158 amerikar natiboak ziren eta 11 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 780 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 54 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 801 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q487578
* Commonscat Multimedia: Livingston County, New York

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132545975
* GND: 4566134-0
* LCCN: n82082641
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 1837992
* TGN: 1002604

 |

* Wd Datuak: Q487578
* Commonscat Multimedia: Livingston County, New York
**Leontxo Olasagasti Gartzia** edo, ezagunagoa den bezala, **Leontxo García** (Irun, 1956ko otsailaren 12a - ) xake-jokalari eta -kazetari gipuzkoarra da.

1975ean Gipuzkoako Xake Txapelketa irabazi zuen. FIDE maisua da, 1981tik. Hala ere, 1983an xake-jokoa alde batera utzi zuen, xake-kazetaritzara guztiz dedikatzeko. 1986tik RNEren xake-korrespontsala da. 1991-2001 bitartean *Jaque* aldizkaria zuzendu zuen. 1998-1999 bitartean Salvatek ekoiztutako *La pasión del ajedrez* (Xakearen pasioa) seriea —25 bideoko bilduma— zuzendu eta aurkeztu zuen. 2004tik egunero idazten du zutabe bat Espainiako El País egunkarian, non xake-partida bat aztertzen duen. Hitzaldi ugari ematen ditu xakearen edertasuna eta hezkuntza-balioa zabaltzeko. Hain zuzen ere, 2009an Euskal Herriko federazioak ematen duen Euskal Xakearen saria jaso zuen, xakea gizartean hedatzeko egindako lanagatik.

Liburuak
--------

* *"Radomir Antic. Jaque a la Liga"* (Plaza & Janés, 1996)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   eitb.eus[*Betiko hautsitako esteka*] (2009/01/29)

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Leontxo Garcíaren zutabea *elpais.com* webgunean
* **(Gaztelaniaz)** Leontxo Garcíaren *En Jaque* programako audioak *rtve.es* webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q800082
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 86778327
* ISNI: 0000 0000 5968 7776
* BNE: XX1103941
* CANTIC: a19160276
* LCCN: ns2014004217

 |

* Wd Datuak: Q800082
1962ko Pontiac Catalina bat, karrozeria baxua duena, lowrider estiloan.
**Lowrider** edo **low rider** karrozeria apalduta duen auto pertsonalizatua da. Pertsonalizatutako ibilgailu hauek, oro har, banaka margotuta daude diseinu korapilatsu eta koloretsuekin, harizko gurpilen gainean ibiltzen dira horma zuriko pneumatikoekin. Lowrider-eko hagunak, oro har, jatorrizko gurpilak baino txikiagoak dira, 330 mm. Gainera, hidrauliko edo aire-poltsa sistemak dituzte, altuera erregulagarria den esekidura ahalbidetzen dutenak, non ibilgailua altxatu edo jaisten den jabearen aginduz. Ezaugarri zehatz hauek kontuan hartuta, lowrider bat beti baxatutako autoa den bitartean, baxatutako autoa ez da beti lowrider bat. Terminoa ibilgailu-klase bat deskribatzeko erabiltzen da, ez soilik lurretik txasiserako altuera.

*Lowrider* terminoak autoaren gidariari ere erreferentzia egin diezaioke.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Lowriders, NMAAHC
* Lowrider: Mexiko-Amerikar erresistentziaren ahots bihurtu zen DIY autoen aldizkaria, The Guardian

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q916998
* Commonscat Multimedia: Lowriders

---

 |

* Wd Datuak: Q916998
* Commonscat Multimedia: Lowriders
**Leonor Ferrer Girabau** (Bartzelona, 1874 - *Ibidem*, 1953) Espainiako lehen emakume delineatzailea izan zen.

Ibilbidea
---------

1897. urtean maisu-titulua lortu zuen. 1905eko martxoaren 13an, Amigos del País Elkarte Ekonomikoak, Irakaskuntza Atalak, Institutrices Eskolak eta Emakumearentzako beste karrera batzuek emandako peritu delineatzaile titulua lortu zuen, eta Espainiako lehen emakumea izan zen titulazio hori eskuratzen.

1898 eta 1931 bitartean Telefonoen Sozietate Orokorrean lan egin zuen -geroago Penintsulako Konpainia-. Oposizioz sartu zen telefonista gisa, baina 1899an, eta marrazketaz zuen ezagutzari esker, Juan Marxuach delineatzailearen laguntzaile bihurtu zen. Marxuachek enpresa utzi zuenean, Planoen Ataleko buru izendatu zuten, eta talde bat zuzendu zuen, besteak beste, Eulàlia Fàbregas, Teresa Torrens eta Maria Grau zeuden taldean. Bere lana garaiko argitalpenetan aitortzen zitzaion: "bere marrazkien edertasunak eta bere zereginak zuen seriotasunak Bartzelonako gizarte garrantzitsuaren konfiantza eta estimua ekarri zioten".

XX. mendeko bigarren hamarkadatik aurrera delineazioa irakasten aritu zen, lehenik Kultura Institutuan eta Emakumearen Herri Liburutegian, eta gero bere eskola zabaldu zuen, Bartzelonako Grasas del Pueblo Seco kaleko 10. zenbakian, *Academia de delineación para señoritas (Emakumeentzako delineazio-akademia)* izenarekin. 

1931n telefono-konpainia utzi egin zuen, 1924tik Telefonoen Konpainia Nazional edo Telefonika bihurtua. 1936 eta 1939 bitartean, Balear Uharteetako eskola-maistra izan zen: lehenik Búger-en eta gero Formenterako Pilar de la Molaren Andre Mariaren eskolan. XX. mendeko 40ko hamarkadan Mercadal hirian, Menorcan, jardun zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Fons Leonor Ferrer Girabau. Institut Cartogràfic i Geològic de Catalunya.* .
2. ↑    *Notas locales.* .
3. ↑    *Leonor Ferrer Girabau. Biografia.* .
4. ↑    *[Biografia de Leonor Ferrer*. *]**.*
5. ↑    *D.ª Leonor Ferrer.* .

Kanpo estekak
-------------

* Leonor Ferrer fonak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q52507647

 |

* Wd Datuak: Q52507647
**Hyarmendazil II.a**, Tolkienen legendariumean eta Eraztunen Jauna eleberriaren eranskinetan, Gondorreko hogeitalaugarren erregea izan zen. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1391. urtean jaio zen, eta, bere jatorrizko izena, Vinyarion da. Tronua, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1540an hartu zuen, bere aita Aldamir hil ondoren.

Errege honen garaian, Gondor, Haradrim eta Unbarreko Kortsarioen aurkako gerran egon zen, bi hauek, Kastamirren ondorengoen gidaritzapean aliatu zirelarik. Bere aita, hauen aurkako gerran hil zen, eta Vinyarionek mendekatzea erabaki zuen.

Honela, 1551. urtean, armada handi bat bildu zuen eta Haradrimak garaitu zituen, honen ondorioz, Hyarmendazil izena hartu zuelarik, "Hegoaldeko garailea" esan nahi duen quenyazko hitza.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1621ean hil zen, 81 urteko erregealdi baten ondoren eta 230 urteko adina zuela. Bere oinordekoa, bere seme Minardil izan zen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Aldamir** | **Gondorreko erregea**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1540-1621 | Ondorengoa**Minardil** |
Bembo erregular letra-tipo bat da (goiko irudian lehen bi lerroetan agertzen dena, Bembo letra-tipo etzanaren gainean, hirugarren lerroan agertzen denaren gainean eta azpian agertzen dena). Bembo erregularra 1928koa, Francesco Griffok 1494an erabiliaren egokitzapena omen da.
Helvetica letra-tipoaren lau aldaera. Goitik behera: lehen lerroan, letra-tipo arina edo (oso) mehea; bigarren lerroan, letra tipo erregularra edo letra-tipo erromatarra; hirugarren lerroan, **letra-tipo lodia** eta azkenik, behean, **letra-tipo oso lodi**a edo **beltz**a.
Latinezko idazkeraren tipografian, **erregular**ra edo letra ***roman*** hiru mota historiko nagusietako bat da, letra lodiarekin eta letra etzanarekin batera. Batzuetan, letra **normala** edo ohiko letra ere esaten zaio, letra-tipoetan estilorik xinpleena dela azpimarratuz, markatu gabea (markatuagoak diren letra lodi edo letra etzanarekin konparatuz.) Sinpletasuna da ezaugarri nagusia eta letra-tipo hau da letrarik ohikoena testu gehienetako corpusetan. (Orain irakurtzen ari zaren lerro hau, letra erregurrarekin idatzita dago). Beste batzueta ***roman* estiloko letra** edo **erromatar estiloko letra** esaten zaio.

Errenazimentu goiztiarrean, ***roman*** (Antiqua formakoa) eta etzana edo italiarra bereizita erabili ziren. Gaur egun, mota erregularra eta etzana nahasi egiten dira, eta tipografia gehienetan **roman** estiloa zutik dagoen estilo hau dela ulertzen da eta estilo italiko edo etzana edo letra zeiharrez osatuta dagoela ulertzen da.

Gaur egungo erabilera
---------------------

Etengabe ari dira letra-tipo berriak sortzen, batzuk formatu irekian eta doan banatzen dira, beste batzuk ordea garesti saltzen dira. Hona mendebaldean zehar oso zabalduta dauden zenbait tipografia: Bembo, Baskerville, Caslon, Jenson, Times New Roman eta Garamond.

Oharrak
-------

1. ↑   Amert, Kay.  (April 2008). «Stanley Morison's Aldine Hypothesis Revisited» *Design Issues* **24** (2): 53–71. doi:10.1162/desi.2008.24.2.53..
2. ↑   Bergsland, David.  (29 August 2012). «Aldine: the intellectuals begin their assault on font design» *The Skilled Workman*.

Erreferentziak
--------------

* **(Gaztelaniaz)** Bringhurst, Robert (2008), Los elementos del *estilo* tipográfico (3.2 bertsioa). Vancouver: Hartley & Marks. Askotan, "Bringhurst" esaten zaio, eta Elements asko errespetatzen da estilo tipografikoaren gainean gaur egun ingelesean duen aginpide gisa.
* **(Ingelesez)** Nesbitt, Alexander *The History and Technique of Lettering* (1957), Dover Publications, Inc.  ISBN 0-486-40281-9. Dover-en edizioa PrenticeHall, Inc.-ek 1950ean *Lettering: The History and Technique of Lettering as Design* izenburupean argitaratutako lanaren berrargitalpen laburtua eta zuzendua da.

Ikus, gainera
-------------

* Letra etzan eta letra zeiharra.
* Letra lodi.
* Serif
* Sans-serif
* Letra-tipo gaelikoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q484023
* Commonscat Multimedia: Roman type

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300211185
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q484023
* Commonscat Multimedia: Roman type
**Libro de Alexandre** («Alexandreren liburua») Erdi Aroan Alexandro Handiaren gaia ukitzen zuten elezahar landuen gaztelaniazko bertsioa izxan zen, XIII. mendearen erdian Juan Lorenzok idatzia. Iturri nagusiak *Roman d´Alexandre* frantsesa, eta Gualterio de Châtillonen *Alexandreis* latinezko poema dira, azken hau Kinto Kurtzio Ruforen lanean oinarritua zelarik. Mazedoniako buruzagia alegiazko elementuez inguraturik ageri da, egiazko nortasuna desitxuratuz eta haren biografia abentura eleberri bihurtuz: Alexandroren amazonen aurkako borroka, Babiloniako ikusgarrien deskribapena, hegan egiteko makina, etab.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q607973
* Commonscat Multimedia: Libro de Alexandre

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 7969

 |

* Wd Datuak: Q607973
* Commonscat Multimedia: Libro de Alexandre
**Hendricks konderria** (ingelesez: *Hendricks County*) Indianako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Danville da. 2010eko zentsuaren arabera 145.448 biztanle zituen, Hendricks kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Hendricks konderriak 1.058,73 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,83 ura dira. Beste 1.053,9 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 137,38 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 145.448 pertsonetatik 133.043 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 4.379 dira. 6.988 beltzak edo afroamerikarrak. 231 amerikar natiboak ziren eta 47 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 2.984 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 193 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.962 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q506489
* Commonscat Multimedia: Hendricks County, Indiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 136033073
* ISNI: 0000 0004 0644 3611
* LCCN: n79126487
* NARA: 10036584
* **Lekuak**
* OSM: 1812958
* TGN: 1002465

 |

* Wd Datuak: Q506489
* Commonscat Multimedia: Hendricks County, Indiana
**Hidalgo konderria** (ingelesez: *Hidalgo County*) Mexiko Berriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Lordsburg da. 2010eko zentsuaren arabera 4.894 biztanle zituen, Hidalgo kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Hidalgo konderriak 8.925,08 kilometro koadro ditu. Horietatik 23,65 ura dira. Beste 8.901,43 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,55 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 4.894 pertsonetatik 4.794 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.769 dira. 17 beltzak edo afroamerikarrak. 16 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 23 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 5 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 37 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q489613
* Commonscat Multimedia: Hidalgo County, New Mexico

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134881412
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 1832196
* TGN: 2001440

 |

* Wd Datuak: Q489613
* Commonscat Multimedia: Hidalgo County, New Mexico
**Homunkulu nebulosa** edo **Homunkuluaren nebulosa** Hego hemisferioko nebulosa bat da, Carina konstelazioan dagoen Eta Carinae izar bitarraren inguruan dagoena. Era bilobulatuan, **Eta Carinae-ren nebulosa** ere deitzen zaio, nahiz eta termino hori, maiz Gila nebulosa izendatzeko ere erabili den. *Homunculus* terminoak «gizon txikia» esan nahi du latinez eta Enrique Gaviola fisikari eta astronomo argentinarrak proposatu zuen, Bosque Alegre estazio astrofisikoko 1,5 m-ko teleskopioa erabiliz identifikatu eta aztertu zuenean.

1840 inguruan antzemandako erupzio batean kanporatutako izar-hautsak eta gasak osatzen dutela uste da; leherketaren ondorioz, Eta Carinae gaueko zeruko bigarren izar argitsuena zen. Ordutik aurrera, distira txikiagoa izango zuen hodeiaren ondorioz. Barruan, bada beste egitura bat, "homunkulua" izenekoa, XIX. mendearen amaieran izandako erupzio txikiago batek sortua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Gaviola, E..  (1950). «Eta Carinae. I. The nebulosity» *The Astrophysical Journal* 111 p. 408.
2. ↑   Paolantonio, S..  (2012). «El homúnculo de Eta Carinae.» *Blog Historia de la Astronomía*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16023
* **Astronomia**
* SIMBAD: NAME Homunculus Nebula

 |

* Wd Datuak: Q16023
Kontzentrazioaren azterketan, **Hoover adierazlea** edo **Robin Hood adierazlea** banako guztiek berdina jaso dezaten batezbestekotik gorako errenta jasotzen duten banakoek euren errentatik eman behar duten errenta osoaren proportzioa da.

Adibidea
--------

Errentak: 10-20-40-60-70

Errenten batezbestekoa: 200/5=40

Guztiek 40 jaso dezaten, bi errenta handienek (60-40)+(70-40)=50 eman behar dute. Errenta osoarekin 50/200=%25eko portzentajea da hori. Horixe da Hoover adierazlearen balioa.

Hoover adierazlea eta Lorenz kurba
----------------------------------

Datu kopuru handietarako, Hoover adierazlea bat dator Lorenz kurbako puntuetatik erabateko berdintasuna adierazten duen diagonalera bitarteko distantzia maximoarekin, Pietra adierazlearekin hain zuzen. Zehatzago, {\displaystyle (p\_{i},L(p\_{i}))} izanik Lorenzen kurbako diagramako abzisak eta ordenatuak hurrenez hurren:

{\displaystyle H=max[p\_{i}-L(p\_{i})]\,}
Zenbat eta handiagoa izan, kontzentrazioa edo ezberdintasuna handiagoa izango da, adierazlea balio posible handiena 1 izanik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q280746

 |

* Wd Datuak: Q280746
Hesi elektriko baterako kargagailua
**Hesi elektrikoa** deskarga elektrikoak erabiltzen dituen hesia da, pertsonak eta beste animaliak muga gurutzatzen eragozteko. Deskargaren tentsioak ondoeza eta heriotza arteko ondorioak izan ditzake. Hesi elektriko gehienak nekazaritzako hesietarako eta gizakiak ez diren animaliak kontrolatzeko beste modu batzuetarako erabiltzen dira, nahiz eta segurtasun handiko eremuak babesteko ere erabiltzen diren, hala nola instalazio militarrak edo kartzelak, non hilgarriak izan daitezkeen tentsioak erabil daitezkeen. GPS teknologia erabiliz abeltzaintzarako hesi elektriko birtualak ere garatu dira.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Fauna kontrola Kanadako aireportuetan
* Antzarrak kontrolatzea
* Montanan erabilerak
* Kartzeletan erabiltzea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1292216
* Commonscat Multimedia: Electric fences

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4490651-1
* LCCN: sh85041687
* AAT: 300100392

 |

* Wd Datuak: Q1292216
* Commonscat Multimedia: Electric fences
Moskuko Spartaken jarraitzaileak
**Hooliganak** kirol bateko, bereziki futbol taldeetako zale amorratuak dira, eta indarkeriazko ekintzak egiten dituzte, beste taldeen jarraitzaileen aurka edo jokalekuaren inguruko ondasunen aurka.

Historia
--------

XX. mendearen hasieran Ingalaterrako langile auzoetan sortu ziren eta *Hooligan* ezizenarekin egin ziren ezagun. Bigarren Mundu Gerra eta gero, langileen estadioak zirenak klase ertaineko ikusleen gune bilakatu zen, futbolaren komertzializazioaren eta nazioartekotzearen eraginez. *Skinhead* izeneko jarraitzaile mugimendua jaio zen klaseen baturatik.

Gaur egun, ez dago klaseen arteko bereizketa eta desberdintasun handiagoak daude. Hooligan gehienak gizonezkoak dira, 18-30 urte artekoak. Nagusiagoak ere badaude, egunerokotasuna hausteko indarkeria erabiltzen dutenak. Gaztarotik eskura dagoen kirola delako, futbolak eragin handia du genero-identitatearen eraikuntzan. Horrela, gizontasun hegemonikoaren nagusitasuna erakusteko aukera bilakatzen da futbola.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  «ZER-NOLAKOAK DIRA?», *Berria*, 2014-12-07

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11690405
* Commonscat Multimedia: Hooliganism

---

 |

* Wd Datuak: Q11690405
* Commonscat Multimedia: Hooliganism
**Choapa ibaia** Choapa probintziaren hegoaldea zeharkatzen duen ur bide naturala da, Txileko Coquimbo eskualdean .

Bere arroa Andeetako mendietako banalerroetatik Ozeano Barearen bokaleraino hedatzen da. Iparraldetik Limarí ibaiaren arroak mugatzen du, ekialdetik San Juan ibaiaren arroak eta hegoaldetik Petorca eta Quilimarí ibaien arroek. Azken horren eta Choaparen artean Pupío ibaiaren ondoan dauden kostaldeko hainbat arro daude.

Hans Niemeyerren arabera, Choapa Totoral eta Valle ibaien elkargunetik jaiotzen da. Luis Risopatronek, 1924an argitaratutako *Diccionario Jeográfico de Chile* (Txileko Hiztegi Geografikoa) hiztegian, Chicharra ibaiaren sarreran (Leiva ibaia ere deitua) argudiatzen du Choapa Chicharra Totoralarekin bat egitetik jaiotzen dela.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2143215
* Commonscat Multimedia: Choapa River

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 52145857109122922768
* **Lekuak**
* OSM: 8910182

 |

* Wd Datuak: Q2143215
* Commonscat Multimedia: Choapa River
**Cherokee konderria** (ingelesez: *Cherokee County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Rusk da. 2010eko zentsuaren arabera 50.845 biztanle zituen, Cherokee kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Cherokee konderriak 2.751,06 kilometro koadro ditu. Horietatik 24,03 ura dira. Beste 2.727,03 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 18,48 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 50.845 pertsonetatik 42.391 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 10.499 dira. 7.401 beltzak edo afroamerikarrak. 125 amerikar natiboak ziren eta 6 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 221 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 36 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 665 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108842
* Commonscat Multimedia: Cherokee County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143064469
* GND: 7554340-0
* LCCN: n80067633
* NARA: 10036801
* **Lekuak**
* OSM: 1839605
* TGN: 1002263

 |

* Wd Datuak: Q108842
* Commonscat Multimedia: Cherokee County, Texas
**Cocherelgo gudua** 1364ko maiatzaren 16an Karlos V.a Frantziako erregearen eta Karlos II.a Nafarroako erregearen tropen arteko borroka izan zen, Borgoinako dukerriko ondorengotza zela medio, Ehun Urteko Gerraren gatazkaren barruan. Bertrand du Guesclin zeukaten buru frantziarrek, eta Joan III.a Graillykoa, Captal de Buch, nafarrek. Ondorioa frantziarren garaipena izan zen.

Nafarrek, ingelesen estrategiari eutsita, defentsa egora hartu zuten, du Guesclin erasotzailea izan zedin. Frantziar kapitainak defentsa hori apurtu ahal izan zuen eraso ondoren, alde egiteko itxura eginez. Izan ere, nafarrek goiko kokapena utzi zuten etsaien atzetik. Du Guesclinen alboko eraso batek garaipena eman zion.

 Grailly eta du Guesclin borrokan

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Cuttler, S. H..  (2003-12-18). *The Law of Treason and Treason Trials in Later Medieval France.*  Cambridge University Press, 172 or. ISBN 978-0-521-52643-2..

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)** Jean Froissart kronikariaren kontakizuna

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2602904
* Commonscat Multimedia: Battle of Cocherel

---

 |

* Wd Datuak: Q2602904
* Commonscat Multimedia: Battle of Cocherel
**Hermanos Anoz** (euskaraz *Anotz Anaiak*) Nafarroako anai abeslari bikote bat da. Nagusiki Nafarroako jotak abesten dituzte, baina rantxerak, zortzikoak eta bilbainadak ere abestu izan dituzte.

Jaiotzez Milagro udalerrikoak diren Jesús Anoz eta Raul Anoz anaiek osatzen dute. 1957tik aurrera irratiko abesti lehiaketetan parte hartzen hasi ziren, 12-13 urterekin jada Madrilgo Radio Intercontinental irratian abesten zuten. Bartzelonan ere udaldean urte askoz abestu zuten.

Mundu osoko herrialde askotan abestu izan dute, bai Europan (Belgika eta Alemania) nahiz Amerikan ere (Txile, Bolivia, Venezuela eta Ekuadorren).

2015ean 58 urte luzez plazarik-plaza ibili ondoren erretiroa hartu zuten.

Kanpo estekak
-------------

* *Hermanos Anoz* bikoteari buruzko artikulua irakurgai. Diariodenavarra.es **(Gaztelaniaz)**
* *Hermanos Anoz* bikoteari buruzko artikulua irakurgai. Añrojovivo-inda-blogspot.com **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q42908009

 |

* Wd Datuak: Q42908009
**Chlamydia** generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, zelula barneko parasito hertsiak direnak. Koko txikiak dira, prokariotoen artean txikienetarikoak, haien tamaina birus handienen parekoa izanik.

*Rickettsia* generoko bakterioen antzera, Chlamydia ez da hazten laborategiko hazkuntza-inguruetan, zelula barneko parasitoa delako. Horregatik -birusekin gertatzen den moduan- kultibo zelularrak behar dira bakterio hori laborategian hazi dadin.

Klamidien metabolismoa oso mugatua da, molekula asko behar baitituzte bizirik irauteko. Molekula horiek guztiak zelula ostalariarengandik hartzen dituzte, ez baitira gai bere kabuz sintetizatzeko (azetil-CoA, NAD, FP, entzima batzuk...). Duela gutxi arte ATP bera ostalariarengandik hartzen zuela uste bazen ere, azken ikerketa genetikoek zalantzan jarri dute alde hau.

Metabolismoaren aldetik esan liteke klamidiak birus eta bakterioen artean kokatzen direla, prokariotoak izan arren.

Bizi-ziklo berezia dute klamidiek, bi zelula mota baitaude: *funtsezko gorputz* deritzona (partikula infekziosoa) eta *gorputz erretikularra* (zelula ostalariaren barnean agertzen dena). Funtsezko gorputza txikia da, zelulatik kanpo dago eta infektatzeko ahalmena du; gorputz erretikularra, aldiz, handiagoa da, zelula barnean dago eta ez du infektatzeko ahalmenik. Funtsezko gorputzaren aldean, gorputz erretikularrak erdibiditzeko gaitasuna du.

Hiru Chlamydia espezie onartzen dira egun (2009an): *Chlamydia trachomatis*, *Chlamydia muridarum* eta *Chlamydia suis*. Garai batean Chlamydia generoan sailkatzen ziren beste espezie batzuk (*C. pneumoniae* eta *C. psittaci*, kasu) genero berri batean sailkatzen dira egun: *Chlamydophila* generoan, hain zuzen ere.

*Chlamydia trachomatis* patogenoa da. Bakterio honek bi gaitz eragiten ditu: trakoma izenekoa (begien infekzio larria) eta klamidiasia (traktu urogenitaleko infekzioa, harreman sexualen bidez kutsatzen dena). *Chlamydia trachomatis*-en serotipo desberdinak daude, gaitz bat ala bestea sortuko dutenak.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Chlamydia*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q846309
* Commonscat Multimedia: Chlamydia
* Wikispecies Espezieak: Chlamydia

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 124653294 (data)
* LCCN: sh87005330
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* Dyntaxa: 6035191
* EOL: 97700
* GBIF: 3228250
* ITIS: 956941
* NCBI: 810
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D002689

 |

* Wd Datuak: Q846309
* Commonscat Multimedia: Chlamydia
* Wikispecies Espezieak: Chlamydia
**Harrisonburg city konderria** (ingelesez: *Harrisonburg city County*) Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua (Virginia) da. 2010eko zentsuaren arabera 48.914 biztanle zituen, Harrisonburg city kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Harrisonburg city konderriak 45,26 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,15 ura dira. Beste 45,11 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1080,73 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 48.914 pertsonetatik 43.056 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 7.665 dira. 2.911 beltzak edo afroamerikarrak. 67 amerikar natiboak ziren eta 54 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.705 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 112 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.009 pertsonek kokatzen zuten.

QQQQ

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25479043

 |

* Wd Datuak: Q25479043
**Hermann Zapf** (Nuremberg, 1918ko azaroak 8a- Darmstadt, 2015eko ekainak 4a) diseinatzaile alemaniarra izan zen, Gudrun Zapf von Hesse-rekin ezkonduta egon zena.

Herman Zapf, bere emaztearekin batera tipografiagile famatuenetariko bat izan zen. Berak egindako lan ezagunen artean Palatino eta Optima tipografiak daude. Famatuenak eta gehien kopiatu eta plagiatu direnak.

Nazien Erregimen berriaren menpean egonda, ezin izan zuen Ohm Tchnical institutura joan ikastera, eta bere irakasleak, bere marrazketa gaitasunak kontuan izanda litografia ikastea gomendatu zioten. 10 hilabetez elkarrizketa ezberdinak egin zituen ikasketetarako, baina nahiz eta bere lanak ondo baloratu egora politikoa zela eta ez zuten onartzen. Azkenean 1934. urtean Karl Ulrich &Co inprentan zuzenketak egitera sartu zen 4 urtez. 1935ean, Rudolf Koch-en erakusketa batera joan zen, eta Kaligrafian interesatzen hasiko zen eta bere liburu batzuk irakurriko zituen, Edward Johns-en beste batzuekin batera.

Hermann-en ibilbidea ordenagailuaren sorrerarekin bideratu zen. Bere lehenengotariko tipoa Palatino izan zen, gerra ondoren diseinatu zuena helburu militar batekin, hau da, metalezko gainazal batean idazteko egina zegoen. Ondoren ordenagailurako bereziki diseinaturik zegoen tipografia landu zuen, Marconi izenekoa, eta Hell-digiset alfabeto osoa diseinatu zuen ondoren.

1938. urtean, bere ikasketa bukatu ondoren, Frankfurteko Paul Koch-en tailerrean lan egiten hasi zen inprentan eta puntzoien ikasketa egiten zegoen bitartean Augusz Rosenberg-ekin. Hainbat liburu argitaratu zituen, tipografia, diseinua eta bere marrazkiei buruz.

2015ko ekainak 4ean hil zen 96 urterekin. Bizi izan zen bitartean bi dokumentaletan parte hartu zuen; *The art of Hermann Zapf* 1967, eta Helvetica tipografia 2007an, Gary Hustwist zuzendua.

Egindako tipografietariko batzuk hauek izan ziren: Aldus, Optima, Diotima, Zapfino, Saphir

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60302
* Commonscat Multimedia: Hermann Zapf

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 74000639
* ISNI: 0000 0001 1475 088X
* BNE: XX972563
* BNF: 134743177 (data)
* GND: 118772252
* LCCN: n50015778
* NDL: 00517123
* NKC: xx0250824
* SNAC: w6s58zt2
* SUDOC: 035076119
* ULAN: 500104874
* RKD: 269414
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Ondare historikoa**
* FMIS: LSH/agents/32396

 |

* Wd Datuak: Q60302
* Commonscat Multimedia: Hermann Zapf
**Lewis konderria** (ingelesez: *Lewis County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Monticello da. 2010eko zentsuaren arabera 10.211 biztanle zituen, Lewis kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Lewis konderriak 1.322,95 kilometro koadro ditu. Horietatik 14,9 ura dira. Beste 1.308,05 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 7,72 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 10.211 pertsonetatik 9.705 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 159 dira. 321 beltzak edo afroamerikarrak. 25 amerikar natiboak ziren eta 7 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 22 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 128 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490095
* Commonscat Multimedia: Lewis County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 154783273
* LCCN: n81119859
* NARA: 10036416
* **Lekuak**
* OSM: 1180497
* TGN: 1002592

 |

* Wd Datuak: Q490095
* Commonscat Multimedia: Lewis County, Missouri