recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Nazioarteko gatazka** herrialde bi eta gehiagoren arteko istilua da.

Gaur egun, munduan, liskar eta gatazka asko daude, herrialdeen artean edota herrialde baten barnean. Gatazka edo liskar hauek mota askotakoak izan daitezke, baina gehienetan eragileak politika eta ekonomia dira.

Jatorri politikoko gatazkak
---------------------------

Estatu batek bere eragin-eremua zabaltzen saiatzean edo bere interesak beste estatu baten gainean ezartzen denean geratzen da.

* Herrialde mugakideen arteko gatazkak  itsasoko edo lehorreko mugen trazadurekin ados ez daudelako gertatzen dira. Adibidez, Indiaren eta Pakistanen arteko borroka, Txileren eta Argentinaren arteko muga-gatazkak…
* Gatazka separatistak askotan erlijio edo etnia motako eragileak dituzte ezkutuan. Independentzia nahi dutenean edo giza talde batek beren burua ezarritako herrialde batetik banantzean gertatzen da.  Adibidez Afrika erdiko errepublikako gerra zibila, 2011n Sudango errepublikatik formalki banatzen zena.

Jatorri ekonomikoko gatazkak
----------------------------

Situazio militarra Sirian 2020ko martxoan
Gatazka ekonomikoak gehienbat eragile baten ondorioz gertatu izaten da: baliabide naturalen gaineko kontrola; hau da, gero eta baliabide natural gutxiagoren kontrola nahi izatearen ondorioz gertatu izan ohi dira. Adibidez, munduan gehien nahi izandako baliabide bat petrolioa da.

Baliabide honen ondorioz gertatutako gatazka bat, Siria eta Iraken arteako gerra da:

Siriako gerra zibila gatazka armatua da, eta Sirian hasi zen, 2011an gobernuaren aurkako protestak zirela eta.

Estatu islamiarrak Siriako petrolioa ekoizten duten eskualde gehienak kontrolatzen ditu eta petrolio-eremuak harrapatu baita ere Iraken.

Baliabide naturalen ondorioz sortutako beste gatazka bat:

Japoniaren eta Txinaren arteko gatazka Senkaku uhartetan. Uharte hauek gas eta petroleo erreserba handiak dituzten uharteak dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11422542
* **Identifikadoreak**
* NDL: 00566402
* NKC: ph206871

 |

* Wd Datuak: Q11422542
Karikatura honek gizon txinatar bat kriminal bat bezala irudikatzen du, Amerikako Estatu Batuak, 1899ko.
AEB eta Mexikoren arteko muga Kaliforniako San Diegoren ezkerrean eta Tijuana Mexikon eskuinean.
**Xenofobia** atzerritarrei, beste talde etnikoei edota kultura arrotzeko pertsonei mesfidantza, gorrotoa, arbuioa eta fobia eragiten duen aurreiritzi bat da. XX. mendearen amaiera aldera oldarkor agertu da, talde etnikoak elkarrekin bizi diren hainbat gizarte eta tokitan. Arrazismoa bezala, xenofobia norberarena ez den kultura ororen arbuioan eta baztertzean oinarritutako ideologia bat da. Segregazio kulturala aldarrikatzen du eta atzerritarrak eta immigranteak asimilazio soziokulturalaren bidez onartzen ditu soilik.

Xenofobia aurreiritzi historiko, linguistiko, erlijioso, kultural eta nazionaletan oinarritzen da, talde etniko ezberdinen erabateko eta nahitaezko banantzea justifikatzeko, norberaren identitatea ez galtzeko. Aurreiritzi hauek botere ekonomiko eta politikoarekin nahastuz gero, gehiengoaren xenofobiak atzerritar immigranteak arbuiatu eta baztertzen ditu, errekurtso existentzialetarako aurkari bezala ikusten baititu.

XX. mendeko amaierako krisi sozioekonomikoek ekintza xenofoboak ugaritu dituzte hainbat herrialdetan, pintada, pankarta, foileto, diskurtso eta kanpainetatik, eraso indibidual edota kolektibo, apropos eragindako dute, lintxamendu, hilketa eta garbiketa etnikoetaraino izan daitezkeenak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q166005
* Commonscat Multimedia: Xenophobia

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX5363203
* BNF: 119338201 (data)
* GND: 4244141-9
* LCCN: sh85148799
* NKC: ph127504
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 016529
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D065806

 |

* Wd Datuak: Q166005
* Commonscat Multimedia: Xenophobia
Huescako museo bateko ziborio edo kopoia.
**Ziborio** edo **kopoia** metalezko ontzi bat da, eukaristia ostiak gorde eta banatzeko, liturgia katolikoan ohiko elementu bat meza ematean. Normalean kopa-forma izaten du.

Historia
--------

Gaur egun ezagutzen diren motarik zaharrena usoa da (*columba eucharistica*), baldakinotik zintzilik edo plaka baten gainean zegoena, eta horrela erabili izn zen garai gotikoa (Santo Domingo de Silos monasterioan XIII. mendeko bat gordetzen da). 

V. mendetik X.era bolizko edo metalezko kutxa zilindriko batzuk ere erabili ziren, *turres* deiturikoak. 

XI. mendetik aurrera, ohikoagoa zen *pixide* zilindrikoa edo prismatikoa, estalki konikoa edo piramidala zuena, oinik gabea edo kalizak bezala euskarri batean muntatua. 

XVI. mendetik forma globotsua du, gaur egungo kopoiei dagokiena.

Altsasuko Kaputxinoen komentuko objektu eukaristikoak; ziborioa eskuinean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «copón - Elhuyar hiztegiak» *hiztegiak.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-08-22).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q198373
* Commonscat Multimedia: Ciboria (container)

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2008003394
* AAT: 300198813
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q198373
* Commonscat Multimedia: Ciboria (container)
Zeltiberoz idatzitako abegi-ituna duen tesera batZeltiberieraz idatzitako abegi-ituna duen tesera bat
**Hizkuntza paleohispaniarrak**, **paleohispanikoak** edo **erromatarren aurreko hizkuntzak** deritze erromatarrak iritsi baino lehen iberiar penintsulan hitz egiten diren hizkuntza indigenei. Eztabaidagarria da "indigena" terminoaren erabilera, ez baita ezagutzen hizkuntza horietako batzuen jatorria eta beste batzuk indoeuroparrak baitira, baina mugatu egiten du tratatutako hizkuntzen multzoa feniziarraren, grekoaren eta, jakina, latinaren aurrean.

Segur aski, hizkuntza paleohispaniko gehienak desagertu egin ziren arrastorik utzi gabe, baina, zorionez, horietako batzuen inskripzioak gorde dira K.a. V. mendetik K.a. VII. mendera arte, K.a. I. mendearen bukaerara arte edo I. mendetik C. mendera arte. Hizkuntza horiei aurri-hizkuntzak edo hondar-hizkuntza esaten zaie (alemanez, *Restsprachen* edo *Trümmersprachen*), hala nola etruskoa, paleosardoa, ligurra eta erretikoa, besteak beste.

Ikus, gainera
-------------

* Idazkera paleohispaniarrak
* Zeltiberiera
* Iberiera

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q246801

 |

* Wd Datuak: Q246801
**Moskuko Printzerria**, **Moskovia** (errusieraz: Княжество Московское, translit.: *Kniazhestvo Moskovskoe*) edo **Moskuko Dukerri Handia** (errusieraz: Великое Княжество Московское, translit.: *Velikoe Kniazhestvo Moskovskoe*), XIV. mendetik XVI. menderaino existitu zen errusiar estatua izan zen. **Moskuko Printzerri Handia**, hala aipatua baita errusiar dokumentuetan, Kieveko Rusaren oinordekoa izan zen bere iparraldeko lurraldeetan, eta Errusiar Tsarerriaren aurrekaria; eta Errusiar Tsarerria, berriz, Errusiako Inperioaren aurrekaria izan zen.

Gobernariak
-----------

### Printze Handiak

* Daniel I.a Moskukoa (1283-1303)
* Juri I.a Moskukoa (1303-1325)
* Ivan I.a Moskukoa (1325-1341)
* Simeon I.a Moskukoa (1341-1353)
* Ivan II.a Moskukoa (1353-1359)
* Dimitri I.a Moskukoa (1359-1389)
* Vasili I.a Moskukoa (1389-1425)
* Vasili II.a Moskukoa (1425-1462)
* Ivan III.a Moskukoa (Handia) (1462-1505)
* Vasili III.a Moskukoa (1505-1533)
* Ivan IV.a Errusiakoa (bere burua tsar izendatu aurreko garaia) (1533-1547)

Historia
--------

### Moskutar altxamendua

Ivan I.a Errusiakoa edo Ivan I.a Danilovitx Kalita
Mongolen Inperioak Kieveko Rusaren lurrak inbaditu zituenean, Mosku Vladimir-Suzdalgo Printzerrian zegoen eta Txinarako bidean kokatutako garrantzi handirik gabeko herritxo bat baino ez zen. Mongolek Mosku 1238ko neguan erre zuten arren, basoz betetako bazter urrun batean egoteak, mongolen okupazioarekiko nolabaiteko segurtasuna eman zion herriari. Horrez gain, ibai ugarik, inguruko hiru itsasoetarako, Baltikoa, Beltza eta Kaspiarra, sarbidea eman zioten.

Moskutar estatuaren eraketarako are garrantzitsuagoa izan zen printze handinahi, buruargi eta zortedunen gobernua. Moskuko lehen printzea, Daniel I.a Moskukoa edo Daniel Aleksandrovitx izan zen, 1302-1303an gobernatu zuena, eta printzerria bere familiarentzat, ruriktarrenzat ziurtatu zuena. Bere semea izan zen Ivan I.a Errusiakoak (1325 eta 1341 artean errege izan zena), *Ivan Kalita* (*Ivan diru poltsa*) deitua, lider mongolengandik *Vladimirren Printze Handia* titulua jaso zuen. Modu estuan lan egin zuen mongolekin, beste errusiar printzerri batzuetatik zergak bilduz. Harreman honen ondorioz, itzal handia lortu zuen eskualdean, batez ere Moskuren etsai nagusi zen Tverren gainean. 1327an Eliza Ortodoxoa Vladimirretik Moskura aldatu zen, Printzerri berria handiagotuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Izenburuaren idazkera aldezten du EIMAk, *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak* lanean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q170770
* Commonscat Multimedia: Grand Duchy of Moscow

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q170770
* Commonscat Multimedia: Grand Duchy of Moscow
**Margaret Ann McCay** (New York, AEB, 1927ko azaroaren 3a – Los Angeles, AEB, 2018ko urriaren 7a) antzerki-, telebista- eta zine-aktore estatubatuarra izan zen, *Love of* Life lanean Vanessa Dale interpretatzeagatik eta *Days of Our Lives* lanean Caroline Brady ren rola egiteagatik da ezaguna.

Biografia
---------

Alaba bakarra, gurasoak Michael, eskolen eraikuntzan espezializatutako eraikuntza-enpresa baten jabea, eta Catherine McCay izan ziren. 

St. Walburga's Convent Schoolera eta Barnard College joan zen. Azken horretan 1949ko ekainean graduatu zela.

Inoiz ez zen ezkondu, eta ez zuen seme-alabarik izan.

Filmografia
-----------

### Film aipagarriak

| Urtea | Filma | Papera |
| --- | --- | --- |
| 1979 | *Promises in the Dark* |  |
| 1981 | *Bustin' Loose* | Gloria |
| 1983 | *Second Thoughts* | Carpenter doktorea |
| 1996 | *Daddy Girl* | Amona |
| 2001 | *James Dean* | Enma Dean |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Google

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Peggy McCay*** |

* *Peggy McCay*  Internet Movie Databaseren webgunean **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 

	+ **Wikimedia proiektuak**
	+ Wd Datuak: Q2329698
	+ Commonscat Multimedia: Peggy McCay

---

	+ **Identifikadoreak**
	+ WorldCat
	+ VIAF: 35903312
	+ ISNI: 0000000024781770
	+ LCCN: n85262789
 |
* Wd Datuak: Q2329698
* Commonscat Multimedia: Peggy McCay

[[Kategoria:1927} jaiotzak]][[Kategoria:2018} heriotzak]]
**Lulu Roman**, jaiotzaz **Bertha** **Louise Hable** (Dallas, Texas, AEB, 1946ko maiatzaren 6a) estatubatuar komediantea da, abeslaria eta egilea. Neska ezaguna egin zen *Hee Haw* komediaren musika-ikuskizunean. 1969an estreinatu zen.

Tiroide-disfuntzio batekin jaio zen Roman ama ezkongabeen etxe batean. Buckner Orphans Etxean jarri zuten. Bigarren hezkuntzako W. W. Samuell eskolara joan zen Dallasen, eta 1964an graduatu zen.

*Hee Hawen* egon zenean, drogazaletasunarazoak izan zituen, eta programatik kanpo egon zen hainbat denboralditan, epe luzean. Arazoa gainditu eta kristau bihurtu zen. Ondoren kantatzen hasi zen. Hegoamerikako gospel abeslari izatera eraman zuen; Luluk hainbat disko grabatu ditu, baina ez du inoiz abeslari ikasketarik jaso.

Romanek hainbat album grabatu ditu. 1999an, Lulu Country Gospel Musikaren Ospearen Aretoan sartu zuten Andy Griffith, Barbara Mandrell, David L. Cook, Gary S. Paxton, Loretta Lynn, Jimmy Snow eta Jody Miller artistekin.

Romanek musika eta komedia interpretatzen jarraitzen du eta Compassion Internationalekin ere lan egiten du. Seven Times proiektuak bigarren postua lortu zuen Cash Box taulan 2010ean.

At Last musika-estandarren bilduma berria 2013ko urtarrilaren 15ean kaleratu zen. Chris Barnesek eta Larry Fergusonek Homesick Entertainmententzat ekoitzitako albumean Dolly Parton, T. Graham Brown, Linda Davis eta George Jonesek ere parte hartu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Lulu Roman Bio, muerte, edad, altura, esposo, hijo muere, patrimonio neto y Hee Haw - Gente Famosa En Estados Unidos» *es.millennivm.org* (Noiz kontsultatua: 2024-01-30).
2. 1 2    *Official biography.* .
3. 1 2  Marilyn Johnson Chase. "It's no joke: `Hee Haw' star stays busy," *The Dallas Morning News*, December 9, 1990, page 1R.
4. ↑   Beck, Ken.  (February 1, 2012). *Actress/Singer Lulu Roman.*  American Profile Magazine.
5. ↑  *American Profile*
6. ↑    *Dolly Sings on Lulu Roman's New Album.*  Dolly Parton On-Line.
*Marasmius epiphyllus*

Sinonimoa: *Marasmius epiphyllus var. plantaginae*

Ez du balio sukalderako.

Deskribapena
------------

**Kapela:** Neurri ñimiñokoa, 0,2 eta 0,3 cm bitarteko diametrokoa, ikusten ez dena. Kanpai itxurakoa, lau-ganbila eta ertz inkurbatuarekin, soberakin pixka batekin, ildaskatua. Azal lehorra, matea, leuna, zertxobait zimurtua, zurixka-krema kolorekoa. 

**Orriak:** Orriak baino gehiago, tolestura anastomosatuak (elkarri itsatsita), adnatuak, okertuak, zuriak.

**Hanka:** Oso liraina eta mehea, distiratsua, hauskorra, filiformea, zuri-horia goian eta okre-arre-gorrixka oinarrirantz.

**Haragia:** Oso urria, zurixka, usaingabea eta zaporegabea.

**Etimologia:** *Marasmius* hitza grekotik dator, "marasmius" hitzetik, eta lehortzea esan nahi du. *Epiphyllus* epitetoa ere grekotik dator, gainean, esan nahi duen "epi" hitzetik eta orria, esan nahi duen "phyllon" hitzetik. Bere habitatagatik.

Jangarritasuna
--------------

Ez du sukaldaritzarako balio.

### Nahasketa arriakua

*Marasmius epiphylloides* delakoak, orri deformatuagoak ditu, eta huntzean sortzen da. *Marasmius androsaceus* koniferoen lumetan hasten da. *Marasmius hudsonii* gorosti hostoetan gazten da. *Marasmiellus candidus* askoz handiagoa da eta lastoaren eta eroritako adarren gainean ateratzen da.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean eta neguan. Talde handietan. Iberiar penintsulan banaketa zabala du. Hostoen nerbioen gainean, gaztaina orbeletan, artea, artelatza, haritza.

### Banaketa eremua

### Erreferentziak

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 174 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 289 or. ISBN 84-282-0540-X (T. 2 ). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Morales Pulido Juan, Carmona Perate José Julián.  (1981). Sociedad Micologica Extremeña, Medalla de Extremadura 2019.
**Marie Catherine Colvin** (Oyster Bay, 1956ko urtarrilaren 12a - Homs, 2012ko otsailaren 22a) gerra-erreportari estatubatuarra izan zen, eta 1986az geroztik Sunday Times egunkarian lan egin zuen. New Yorken jaio arren, mito hutsa izan zen britainiar kazetaritzarentzat.

Sierra Leona, Ekialdeko Timor, Kosovo, Zimbabue, Txetxenia eta Arabiar Udaberria bezalako gatazkak kontatu zituen.

Biografia
---------

Sri Lankako Gerra Zibilaren berri ematen ari zela ezkerreko begia galdu zuen granada baten ondoriozz. Ordutik, adabaki beltz bat zeraman beti. Behin baino gehiagotan saritu zuten. Bi aldiz irabazi zuen Kazetaritzako Ausardia saria, Hedabideetako Emakumeen Nazioarteko Fundazioarena. Colvin hiru aldiz ezkondu zen, eta bigarrena El País egunkariko Juan Carlos Gumucio kazetari boliviarrarekin. Duela ia hamar urte hil zen, eta ez zuen seme-alabarik.

Siriako Gerra Zibilak eragindako sarraskiaren berri ematen ari zela hil zen Homsen Siriako hirian. Azken albistean, gobernuetako tropen bonbardaketengatik haur bat hiltzen ikusi zuela salatu zuen.

Garai hartan Erresuma Batuko Kanpo Ministro zen William Haguek Colvinen eta Rémi Ochlik argazkilari frantsesaren heriotza deitoratu zuen, "Siriatik ausardia handiz informatzen ari zirela hil baitzituzten".

Bere gorputza Damaskoko enbaxadore frantsesari, Eric Chevallierri, eta Poloniako ordezkaritzako ordezkari bati eman zioten.

Rosamund Pike aktoreak Korrespontsal (2019) filmean Marie Colvinena egin zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Muerte de periodistas en Siria demuestra la brutalidad del regimen.* .
2. ↑    *Marie Colvin, una leyenda del periodismo de guerra.* .
3. ↑    *Marie Colvin, una leyenda del periodismo de guerra.* .
4. ↑   ElCorreo. *Muere periodista estadounidense.* .
5. ↑   AFP. *Mueren en Siria los periodistas estadounidense Mary Colvin y francés Rémi Ochlik.* .
6. ↑   BBC. *Journalist Marie Colvin in Homs: 'I saw a baby die today'.* .
7. ↑   Ideal. *La muerte de Colvin conmociona a los periodistas.* .
8. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q231078
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 26825169
* ISNI: 0000000048607435
* GND: 1031904646
* LCCN: no2006099407
* SUDOC: 241401704

 |

* Wd Datuak: Q231078

[[Kategoria:1956} jaiotzak]][[Kategoria:2012} heriotzak]]
*Lactarius rugatus*

Sinonimoa: *Lactarius hygrophoroides*

*Lactarius deliciosus* espeziearen antzeko kalitate gastronomikoa du, baina ez da hain ezaguna.

Deskribapena
------------

**Kapela:** Mamitsua, irregularra, erdian sakonunearekin, ertz izurtuarekin. Azal latza, lehorra, pitzatu egiten da eta ertzerantz zimurtu. Laranja gorrixka edo adreilu kolorekoa (ertzerantz zurbilagoa).

**Orriak:** Zabal, krema kolorekoak, heltzean ilundu egiten dira.

**Hanka:** Zimurtsua, kapelaren kolorekoa, trinkoa eta laburra, zilindrikoa. Latex jariakorra, zuria eta ugari.

**Haragia:** Lodia, orburu usainekoa eta hurraren zaporekoa.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac" "lactis", esnetik dator, esneari dagokio. Latexa jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean.

Jangarritasuna
--------------

Jangarri ona.

### Nahasketa arriskua

*Lactarius volemus* delakoak, kolore laranja-horixka du, azala ez du hain zimurtsua, latexa krema kolorekoagoa du, penintsulako iparraldeko hostogalkorren azpian hazten da eta ez du hurraren zaporerik.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean taldeka agertzen da. Mediterraneoko arteen eta artelatzen basoetan. Batzuetan baita pinuen azpian ere.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 94 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Morales Pulido Juan, Carmona Perate José Julián.  (1981). Sociedad Micologica Extremeña, Medalla de Extremadura 2019.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
*Lactarius trivialis*

Sinonimoak: *Agaricus trivialis*, *Galorrheus trivialis*. *Lactifluus trivialis*

Ez da sukaldean erabiltzen, mingotsa baita.

Deskribapena
------------

**Kapela:** Tamaina handikoa, 4 eta 20 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, ertza biribildutik laura eta deprimitua, baita inbutu forman ere. Azal leuna, likatsu samarra eta eremu zirkularrekin, arre-more kolorekoa edo gris-arrosa, orban ilunagoekin.

**Orriak:** Adnatuetatik dekurrenteetara, krema zurbil kolorekoak, batzuetan latexarekin zurbildu egiten diren orban hori-berdexkekin. Latexa, krema zurbil kolorekoa du, lehortzen denean berde-gris, gris kolorekoa bihurtzen da eta potasarekin horitu egiten da.

**Hanka:** 3 eta 9 cm bitarteko garaierakoa, goian mehetua, leuna, ez oso likatsua, helduaroan barnehutsa, krema kolorekoa 

**Haragia:** Tinkoagoa eta lodiagoa kapelan, zurixka. Fruta usain arin batekoa, zaporea garratza. Espora-jalkin arrosa.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac" "lactis" esnetik dator, esneari dagokio. Latexa jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean.

Jangarritasuna
--------------

Ez du sukaldaritzarako balio.

### Nahasketa arriskua

*Lactarius curtis* delakoarekin nahas daiteke, honen kapelak tonu gorrixka ilunak izaten ditu, zain erradialez osatutako sare bat izaten du eta honen latex zuria ez da kolorez aldatzen. *Lactarius livudus*-ak latex morea du. *Lactarius musteus*-ak horixka bihurtzen den latex zuria du. *Lactarius necator* eta *Lactarius quietus* espezieak ere gris-berdexka koloreko latexa dute, baina kapelaren azala morea eta ez hain likatsua.

Sasoia eta lekua
----------------

Uztailetik urrira. Urkien eta koniferoen azpian. Goroldiotan eta zohikaztegietan. Lurzoru azido eta hezeetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 84 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
**Eider Saez Izquierdo**, artistikoki **Eider**, (Lazkao, 1998ko maiatzaren 13a) abeslari eta musikagilea, pop eta pop-rock esparruan aritua da. Nøgen taldean abestu zuen 2018tik 2022 arte. 2022an bakarkako bideari ekin zion. Euskaraz zein gaztelaniaz abesten du.

Biografia
---------

Eider Saez Lazkaon jaio zen, Gipuzkoako probintzian. Deustuko Unibertsitatean ikasi zuen eta Nøgen musika taldean hasi zen kantari profesional gisa. 2021aren amaieran, Eiderrek Donostiako musika taldea utzi eta, bakarlari gisa bere bideari ekin zion *Elkarrekin Gaudenean* izeneko estreinako singlearekin eta bere bakarkako lehen proiektua iragarriz: *Loratzen* izeneko sei pistako EP bat.

Diskografia
-----------

### Nøgen taldearekin

* *Under Alt* (2020)

### Eider gisa

* «Elkarrekin Gaudenean» singlea (2022)
* «23» singlea (2022)
* «Estribillos Tristes» singlea (2023)
* *Loratzen* EP (2023)

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑    Artano, Nagore Garmendia.  (2023-09-18). «Loratzeko arnasgune berri bat» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2023-09-18).

Kanpo estekak
-------------

* Eider Saezen webgune ofiziala.
* "Elkarrekin gaudenean" abestiaren bideoklipa.
* Elkarrizketa naiz.eus agerkari digitalean, 2023/04/18.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q117311452

 |

* Wd Datuak: Q117311452
**Diodoto Trifon** (antzinako grezieraz: Διόδοτος Τρύφων) Seleukotar dinastiakoa, Siriako errege izan zen k.a. 142 eta k.a. 138 bitartean. 

Armadako jeneral bezala, Alexandro Balasen seme adingabea zen Antioko VI.a Dionisoren aldarrikapenaren alde egin zuen, baina k.a. 142. urtean kargutik kendu eta Zelesirian boterea eskuratu zuen, non Demetrio II.a Nikator juduei ematen zien tratu zapaltzaileagatik arerio asko zituen.

Seleukotar domeinuen barne egoera aztoratua zen, eta Diodoto hain zegoen aliatuak irabazteko irrikaz, ezen k.a. 143an Judean asmondar gobernadorea bere laguntzaren truke berrezarri baitzuen. Hitzarmenari leial, armada judu batzuk Diodotoren etsai Demetrioren aurka joan ziren. Hala ere, Jonatan Makabearra apaiz gorenaren indarrak hain ausart jokatu zuten, non harrapatu eta exekutatu egin baitzuten.

Eraso honen ondorioz, Diodoto beldur zen juduek independentzia lortuko ote zuten, eta Jonatanen aurka konspiratzen hasi zen. Ptolemaidara eskolta txiki batekin erakarri eta bahitu egin zuen. Azkenean, exekutatu eta Judea inbaditu zuen, baina inbasio horrek eguraldiaren ondorioz, edo sarbideak blokeatu zituzten tropa juduen ondorioz, porrot egin zuen.

Diodotok huts egin zuen juduak kikiltzeko ahaleginetan, eta Simon Makabearra Jonatanen anaiaren agindupean utzi behar izan zuen eskualdea, 100 talentuko zerga kobratzearekin konformatu behar izan zuelarik. Azkenik, Antioko VII.a Evergetesek Antiokian eraso eta garaitu zuen, eta Diodotok bere buruaz beste egin zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  1 M 11:39
2. ↑  1 M 1:39-53
3. ↑  Flavio Josefo, *AJ* 13.203-218

Kanpo estekak
-------------
Carlos Sainz rallyen historiako piloturik arrakastatsuenetako bat da.
**Auto-gidaria** edo **lasterketa-pilotua** motor-kirol lasterketetan ibilgailu bat gidatzen duen pertsona da. Automobilismoko diziplina gehienetan, gidari baten eginkizuna distantzia nabarmen bat ahalik eta abiadurarik handienarekin egitea da, pistatik atera gabe. Dena den, gidari on batek beste neurri batzuk hartu behar ditu, hala nola, ibilgailuaren gehiegizko esfortzuak saihestea, abandonuak ekiditeko, eta pneumatikoen degradazioa eta erregaiaren kontsumoa murriztea.

Beste kiroletan bezala, urtean hamar milioi dolar edo euro irabazten dituzten gidari profesionaletatik hasita, lehian haien diru-sarrera txikiak gastatzen dituzten afizionatuetara daude. Lehiaketa batzuetan gidarien aldaketa behar da, bai gidari gehiagok parte har dezaten, bai iraupen-lasterketen kasuan atseden hartzeko.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Auto-gidari*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Wikiesanetan** badira aipuak, gai hau dutenak: **Auto-gidari** |

* [*Esteka hautsia*]
* Manual de Entrenamiento para el Piloto de Automovilismo
**Kontzientzia presoa** da (ingelesez, *prisoner of conscience* edo **POC**) bere arraza, erlijio, larru-kolore, hizkuntza, sexu-orientazio edo kredoagatik espetxeratu duten gizabanakoa, baldin eta indarkeria bultzatu edo erabili ez badu, preso politiko terminoari kontrajarriz. Kontzientzia-preso hitzaren jatorria 60. hamarkadakoa da, Amnistia Internazionalak sortu zuen.

Historia
--------

1961eko maiatzaren 28an, *The forgotten prisoners* artikuluak *Appeal for Amnesty 1961* kanpaina abiarazi zuen, eta lehen aldiz kontzientzia-presoa honela definitu zen:

> «Edozein pertsona zeinari fisikoki (espetxeratzeagatik edo beste arrazoi batzuengatik) bere iritzia zintzoki eta indarkeriarik gabe adieraztea (edozein hitz edo sinbolotan) galarazten zaion». Kanpoan uzten ditu atzerriko gobernu batekin konspiratu duten pertsonak, norberarena botatzeko.
> 
> 

Peter Benenson abokatua beste idazle, akademiko eta abokatuen talde txiki batekin mundu osoko kontzientziako presoak identifikatzea eta haiek askatzeko kanpaina izan zen. 1962aren hasieran, kanpainak hainbeste euskarri publiko jaso zuen, erakundea iraunkor bihurtu zela, Amnistia Internazionalaren izena hartuz. Sortu zenetik, Amnistia Internazionalak gobernuei presioa egin die kontzientzia-presotzat dituen pertsonak askatzeko .

### Preso politikoekiko desberdintasunak

*The Forgotten Prisoners* artikuluak, kontzientziako presoak definitzean, argi eta garbi baztertzen zituen indarkeria erabili edo sustatu zuten pertsonak, preso politikoetatik bereiziz. Hala ere, Amnistia Internazionalak onartu duenez hainbat preso politiko, indarkeria erabili edo aldezten ez dutenak, kontzientzia presoak dira ere, besteak beste: Aung San Suu Kyi, Liu Xiaobo, Mohamed Soltan eta Maajid Nawaz.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «The forgotten prisoners - About Amnesty International» *web.archive.org* 2006-09-20.
2. ↑   «¿Qué es un preso de conciencia? | Amnistia Internacional | Venezuela» *www.amnistia.org* (Noiz kontsultatua: 2022-12-17).
3. ↑  Historia de Amnistía Internacional (en inglés)
4. ↑  Cronología de AI: años 1960 (en inglés)

Ikus, gainera
-------------

* Preso politikoa

Bibliografia
------------

* Buchanan, Tom.  (2002). «The Truth Will Set You Free: The Making of Amnesty International» *Journal of Contemporary History* 37 (4): 575 a 597. ISSN 0022-0094..

Kanpo estekak
-------------

* Kontzientzia presoa (Amnistia Internazionala)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4667873

 |

* Wd Datuak: Q4667873
*Melanoleuca verrucipes*

Deskribapena
------------

**Kapela:** Tamaina ertainekoa, 5 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, zuri-krema kolorekoa, diskoan arrexka kolorea.

**Orriak:** zurixkak, pixka bat okertuak.

**Hanka:** 8 cm inguruko garaierakoa eta 0,8 cm inguruko lodierakoa, oso garatxoduna edo latza, Krombholziella-ren antzekoa.

**Haragia:** Zuria, fruta usainarekin, gero irin-lur usainekoa, zapore leunekoa.

**Etimologia:** *Melanoleuca* terminoa grekotik dator, beltza esan nahi duen "mélas" hitzetik eta zuria esan nahi duen "leumo" hitzetik. *Verrucipes* epitetoak, hitzez hitz, oin garatxoduna, esan nahi du.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean. Belarretan eta zuhaitz hostozabalen sastrakadietan.

### Banaketa eremua

Erreferentzia
-------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 164 or. ISBN 84-282-0865-4..
**Bloodywood** Indian 2016an sortutako heavy metal musika taldea da, oraindik jardunean dirauena.

Taldearen ibilbidea
-------------------

Taldea sortu aurretik Karan Katiyar Bollywoodeko filmetako pop abestien parodiak egiten hasi zen YouTuben, abesti haiek heavy metal estilora kantatuz. Ez zuen gustuko abeslaririk aurkitzen harik eta Jayant Bhadularekin elkartu zen arte. 2016an bikotea osatu zuten "pop abestiak suntsitzeko" helburuaz.

2017an Linkin Park taldearen "Heavy" abestiaren bertsioa egin zuten eta *Loudwire* eta *Metal Hammer* bezalako musika webguneen interesa piztu zuten. Taldeak cover berriak egiten jarraitu zuen eta guztiak disko batean bildu zituen, *Anti-Pop Vol. 1* izenekoan.

2021ean "2022an ikusi beharreko 12 metal talde berriak" zerrendan sartu zuten Bloodywood eta hurrengo urtean bigarren diskoa kaleratu zuten, *Rakshak* izenekoa.

Diskografia
-----------

* *Anti-Pop Vol. 1* (2017)
* *Rakshak* (2022)

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Webgune ofiziala
**Natalia Zigánshina,** ezkondu ondoren **Natalia Gázina** (San Petersburgo, Errusia, 1985eko abenduaren 24a) errusiar gimnasta artistikoa da, 2004an taldekako brontze olinpikoko domina jaso zuen, eta hiru aldiz munduko txapeldunorde izan zen 2001ean eta 2002an.

Kirolari ibilbidea
------------------

### 2001

Ganteko 2001eko Munduko Lehiaketan, zilarra eskuratu zuen taldekakoan, Errumaniaren atzetik (urrea) eta Estatu Batuen aurretik (brontzea). Banakako jeneralean ere zilarra lortu zuen, Svetlana Jórkina errusiarraren eta Andreea Raducan errumaniarraren aurretik.

### 2002

Debrecengo 2002ko Munduko Lehiaketan, zilarra eskuratu zuen zaldi-jauziko lehiaketan, Yelena Zamolódchikova bere herrikide irabazlearen ondoren eta Oksana Txusovitinaren uzbekistandarraren aurretik.

### 2004

2004ko Atenasko Olinpiar Jokoetan brontzea eskuratu zuen taldekakoan, Errumaniaren eta Estatu Batuen atzetik. Taldeko gimnasta kideak: Yelena Zamolódchikova, Svetlana Jórkina, María Kriuchkova, Anna Pávlova eta Liudmila Yezhova izan ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Ficha.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q887276
* Commonscat Multimedia: Natalya Ziganshina

---

* **Kirolariak**
* COI: natalia-ziganchina

 |

* Wd Datuak: Q887276
* Commonscat Multimedia: Natalya Ziganshina
**Camelia Voinea** (Konstantza, Errumania, 1970eko martxoaren 1a) errumaniar gimnasta artistikoa da, 1988ko txapeldunorde olinpikoa taldekako lehiaketan.

Kirolari ibilbidea
------------------

### 1985

Montrealgo Munduko Txapelketan, 1985ean, zilarra eskuratu zuen taldekako lehiaketan, Sobietar Batasunaren atzetik eta Ekialdeko Alemaniaren aurretik. Taldekideak: Laura Cutina, Eugenia Golea, Daniela Silivas, Ecaterina Szabo eta Celestina Popa izan ziren.

### 1987

Rotterdameko 1987ko Munduko Txapelketan, taldekako urrea irabazi zuen Sobietar Batasunaren eta Ekialdeko Alemaniaren aurretik, Aurelia Dobre, Daniela Silivas, Ecaterina Szabo, Celestina Popa eta Eugenia Golea lagun zituela.

### 1988

1988an, Seulgo (Ipar Korea) Olinpiar Jokoetan zilarra lortu zuen, Sobietar Batasunaren ondoren eta Ekialdeko Alemaniaren aurretik (brontzea). Hona hemen taldeko kideak: Aurelia Dobre, Celestina Popa, Gabriela Potorac, Daniela Silivas eta Eugenia Golea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Ficha.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1150916
* Commonscat Multimedia: Camelia Voinea

---

* **Kirolariak**
* COI: camelia-voinea

 |

* Wd Datuak: Q1150916
* Commonscat Multimedia: Camelia Voinea
**Meng Fei** (Pekin, Txina, 1981eko martxoaren 22a) Txinako gimnasta artistikoa; bi aldiz txapeldunorde izan zen 1995ean taldekako lehiaketan eta 1997an asimetrikoen proban.

Kirol ibilbidea
---------------

### 1995

1995eko Sabaeko Munduko txapelketan, zilarra eskuratu zuen taldekako lehiaketan, Errumaniaren atzetik eta Estatu Batuen aurretik. Taldekideak Mo Huilan, Mao Yanling, Qiao Ya, Liu Xuan, Ye Linlin eta Ji Liya izan ziren.

### 1997

1997ko Munduko Txapelketan, Lausanan (Suitza), zilarrezko domina eskuratu zuen asimetrikoetan, Svetlana Khorkina errusiarraren ondoren, eta Bi Wenjing txinatarraren aurretik (brontzea); halaber, brontzezko domina lortu zuen taldeen arteko lehiaketan —Errumania eta Errusiaren atzetik—, Liu Xuan, Kui Yuanyuan, Duan Zhou, Bi Wenjing eta Mo Huilan taldekideekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Fitxa.* .
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6816946

 |

* Wd Datuak: Q6816946
**Erzsébet Köteles** (lehen ezkontzan **Károlyné Gulyás** eta bigarren ezkontzan **Jánosné Reviczky**), **Erzsébet Gulyás-Köteles** izenez ere ezaguna, (Budapest, 1924ko azaroaren 3a - *ibidem*, 2019ko ekainaren 16a) Hungariako gimnasta artistikoa izan zen, Helsinkiko 1948 eta Melbourneko 1956 Olinpiaden arteko bost domina olinpiko irabazi zituena.

Kirolari ibilbidea
------------------

1948ko Londresko Udako Olinpiar Jokoetan zilarra irabazi zuen taldekako lehiaketan, txekoslovakiarren ondoren eta estatubatuarren aurretik.

1952ko Helsinkiko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen.zilarrezko domina lortu zuten taldekako lehiaketan —sobietarren atzetik eta txekoslovakiarren aurretik—, eta brontzea, berriz, ekipoen bidezko lehiaketan (egungo gimnasia erritmikoaren antzeko modalitatea); podiumean geratu ziren, suediarren eta sobietarren atzetik.

Eta lau urte geroago, 1956ko Melbourneko Udako Olinpiar Jokoetan taldean lortu zuen urrea gailuekin —Suediako, Sobietar Batasuneko eta Poloniako taldeen aurretik, azken biak brontzean berdinduta—, eta zilarra taldean, sobietarren atzetik eta errumaniarren aurretik.

Oharrak
-------

1. ↑  Tradizioaren arabera, hungariar emakumeek ezkondu ondoren senarraren izen-abizenak -*né* («emaztea») atzizkiarekin erabiltzen dituzte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Meghalt Reviczkyné Köteles Erzsébet
2. ↑    *Erzsébet Gulyás-Köteles.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1125643
* Commonscat Multimedia: Erzsébet Köteles

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 351156133224258430002
* GND: 1188573918
* **Kirolariak**
* COI: erzsebet-gulyas-koteles

 |

* Wd Datuak: Q1125643
* Commonscat Multimedia: Erzsébet Köteles
**Dmitri Valrievitx Khokhlov**, errusieraz Дмитрий Валерьевич Хохлов, (Krasnodar, Errusia, 1975eko abenduaren 22a - ) errusiar futbol jokalari bat da. Futbol zelaian, erdilari antolatzaile bezala jokatzen du. Bere oraingo taldea, Moskuko Dinamo da.

Futbol karrera
--------------

Jokalari profesional gisa, bere futbol karrera, Moskuko CSKA taldean hasi zuen. Talde honetan, 1993tik 1996 arte eman zuen. Ondoren, Moskuko Torpedo taldera pasa zen, bertan 1997an bakarrik jokatuz. 1997tik 1999rarte, PSV Eindhoven taldean eman zuen, Herbehereetako Eredivisie ligan. 1999 an, Real Sociedad taldera pasa zen. Bertan, 2003 arte egon zen. 2003an, 6 urte Errusiako ligatik kanpo eman ondoren, Moskuko Lokomotiv taldera joan zen, bertan, 2005 arte egonez. Eta 2006. urtetik egundaino, Moskuko Dinamo taldean dabil.

Errusiako selekzioa
-------------------

Errusiako selekzioarekin, 53 partidu jokatu ditu, 6 gol sartuz. Bere debuta, 1996. urtean izan zen. 2005. urtean erretiratu zen selekziotik. Gainera, selekzioarekin, 2002ko Japonia eta Koreako Munduko Futbol Txapelketa jokatu zuen.

Lortutako txapelketak
---------------------

* Errusiako Liga (2004)
* Errusiako Superkopa (2005)

Kanpo estekak
-------------

* **(Errusieraz)**
* **(Errusieraz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q476684
* Commonscat Multimedia: Dmitry Khokhlov

---

 |

* Wd Datuak: Q476684
* Commonscat Multimedia: Dmitry Khokhlov
**Hadar**, **Beta Centauri** gisa izendatua (latinizatuta **β Centauri**, laburtuta **Beta Cen** edo **β Cen**), Zentauro konstelazioan kokatzen den izar hirutar bat da. Sistemaren guztizko itxurazko magnitudea 0.61 puntukoa da eta horrek Centaurus konstelazioko bigarren izarrik distiratsuena egiten du, Alpha Centauriren atzetik. Gainera, gaueko izarrik distiratsuenetako bat ere bada. Hipparcos astrometria sateliteak egin zituen paralaxiaren neurketak aintzakotzat hartuz, izar-sistema hau Eguzkitik 390 ± 20 argi-urtera kokatzen da.

Hadar izarra hego hemisferioan ikusi daiteke, bertan, Gurutzearen konstelazioa seinalatzen duten bi izarretako bat bezala ezagutzen da. Lerro bat marraztuz gero Hadar eta Gurutzearen bigarren "izar-seinalatzailearen" artean, zeina Alpha Centauri den, lerroaren luzamenduak Gacrux izarrera eramango gaitu, Gurutzearen konstelazioan iparralderen dagoen izarrera, hain zuzen. Nabigatzaileentzat Gacrux izarra erreferentzia-puntu garrantzitsua da, izan ere, izar hori eta Acrux izarra (konstelazio beraren hegoaldean dago) lerro batekin lotzen badira, hegoaldea non dagoen jakin daiteke.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13175
* Commonscat Multimedia: Beta Centauri

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q13175
* Commonscat Multimedia: Beta Centauri
**Delta Cygni** (δ Cyg / 18 Cygni / HD 186882) Cygnus konstelazioko laugarren izarrik distiratsuena da, +2,86ko itxurazko magnitudea duelarik. Gaur egun izen propiorik ez duen arren, antzina **Ruc** (edo **Rukh**) eta **Urakhga** bezala ezagutzen zen, biak Rocekin lotuta, tamaina eta indar handiko hegazti mitiko bat zena. Rukh eta Urakhga izenak persieratik eta akadikotik datoz hurrenez hurren. Erabiltzen den beste izen bat, hau arabiar jatorrikoa, *Al Fawaris* (الفوارس), "zaldunak" esan nahi duena.

Eguzki-sistematik 171 argi urteko distantziara, Delta Cygni elkarrengandik nahiko gertu dauden bi osagaik eta urrunago dagoen hirugarren batek osatzen duten izar sistema bat da. Izar ikusgarria B9.5IV espektro motako eta 9800 Kelvineko tenperatura duen azpierraldoi bat da. 3 eta 3,3 eguzki masa arteko masarekin, bere erradioa gure eguzkiarena baino 4,7 aldiz handiagoa da, eta hau baino 180 aldiz argitsuagoa da. Beste izar bero batzuk bezala, bere errotazio abiadura oso azkarra da, gutxienez 135 kilometro segundokoa, gure eguzkiarena baino 60 aldiz handiagoa. Bere kidea F1V espektro motako eta 7300 Kelvineko tenperatura duen izar zuri-hori bat da, gure eguzkia baino 6,2 aldiz argitsuagoa delarik. Bere masa, gure eguzkiarena baino %60 gehiagoan estimatzen da. Bi izar hauen arteko batez besteko banaketa gutxi gora-behera 157 unitate astronomikokoa da (orbitaren eszentrikotasunak euren arteko distantzia 84 eta 230 unitate astronomiko artean aldatzea eragiten du), 780 urteko orbita periodoarekin. Hirugarren izarra, 12 magnitudekoa, askoz urrunago dago. K5V espektro motako eta 0,66 eguzki masako masa duen nano laranja bat da.

Delta Cygni izango da izar polarra gutxienez lau mendez AAko 11250. urte inguruan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13331

 |

* Wd Datuak: Q13331
1871. inguruko margolana, John Gastek margotua, *Amerikako Estatu Batuen Aurrerapena* deitua, era alegorikoan Ageriko Patua irudikatzen du. Bertan, andere eder eta maitagarri batek (batzuetan Columbiatzat hartua, XX. mendeko Estatu Batuen alegoria da. Zibilizazioaren argia mendebaldera eramaten du kolonoekin batera, telegrafoa hedatuz eta baita ferrokarrila. Aldi berean amerindiarrak eta animali basatiak lainoetan eta ilunetan dagoen mendebalde basatira ihes egiten dute.
**Ageriko Patua** (ingelesez: *Manifest Destiny*) Estatu Batuetako esaldi ezagun bat da. Bertan, AEBn patua Ozeano Atlantikotik Ozeano Barera hedatzea dela ziurtatzen du.
Alderdi politiko askok historikoki esamolde hau erabili dute inperialismo eta anexioak justifikatzeko. Monroe doktrinarekin harreman zuzena duen esamoldea da eta "Amerika Amerikarrentzat" esaldiarekin laburbildu daiteke.

Esamolde hori 1845ean argitaratu zen lehen aldiz, John O´Sullivan kazetariaren *Anexioa* artikuluan. Artikulu horretan, hau defendatzen zuen:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Estatubatuar herriak, herri hautatua denez, Jainkoak agertutako helburu bat dauka, eta horren arabera, eskubidea du Estatu Batuetako parte izateko patua duten lurralde guztiak menderatzeko. |  » |
| John Sullivan, 1845 |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q474184
* Commonscat Multimedia: Manifest Destiny

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 16542285x (data)
* LCCN: sh2009007818
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q474184
* Commonscat Multimedia: Manifest Destiny
**Modeloaren aurkezpena** edo **Modeloaren hasiera** (frantsesez: *Les Débuts du modèle*) Jean Honoré Fragonard margolari frantsesak 1769an margotu zuen mihise txiki bat da (50 x 63 zm.). Margolana Parisko Jacquemart-André museoan erakusten da. Rokoko estiloan kokatzen da.

Ezaugarriak
-----------

Bildumagintza eta kontenplazio pribaturako kabineteko koadro bat da, formatu txikikoa. Horrelako lanak ohikoak ziren Frantziako Rokokon, hau da, eszena intimo edo erotikoak jasotzen zituen lan txikiak. Eszena ingurune garaikide batean kokatzen zen.

Gaia
----

Marolanean neska gazte bat ikusten dugu. Nekak bere burua modelo gisa posatzeko aurkeztu da; bere amak lagundu dio eta azken honek ez du lotsarik neskaren bularrak margolariari erakusteko. Amak margolari begira dago bere iritzia ezagutzeko. Halaber, margolariak irrifarrez neskaren gorputza baloratzen ari eta, aldi berean, haren gonak altxatzen ari da hobeto ikusteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------
*Mycena adonis*

Sinonimoak: *Agaricus adonis*. *Hemimycena adonis*. *Marasmiellus adonis*, *Atyheniella adonis*

Ez da jatekoa.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 0,5 eta 2 cm bitarteko diametrokoa, hasieran koniko-kanpai itxurakoa, bukaeran gutxi-asko lautu egiten da, askotan titiarekin. Azal leuna, kolore gorri eder batekoa edo arrosa-koral kolorekoa, ertza gardentasunez ildaskatua, ale zaharretan izurtua izan daiteke eta koloregabetu egiten da.

**Orriak:** Zabal samar adnatuak eta koska batez dekurrenteak, zurixkatik zertxobait arrosa kolorerakoak, ertz zuriarekin.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 1,4 eta 3,5 cm bitarteko garaierakoa eta 0,1 eta 0,2 cm bitarteko lodierakoa, hauskorra, zilindrikoa, leuna, ez du sustrai antzekorik, kolore zurixkako hialiano, esfumatura arrosekin.

**Haragia:** Oso urria, arrosa edo laranja kolorekoa, usain berezirik gabea eta zapore meleka.

**Etimologia:** *Mycena* terminoa latinetik dator, perretxikoa, onddoa, esan nahi du.

Jangarritasuna
--------------

Ez du interes gastronomikorik.

### Nahasketa arriskua

*Mycena acicula* delakoarekin nahas daiteke baina hau txikiagoa da eta izokin-laranja kolorekoa.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean. Leku ireki, heze eta belartsuetan hazten da, batez ere mendiko basoetan, pinudietan eta izeidietan, ale askoko taldeetan. Ez da arrunta.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 182 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Velazquez Vergara José Ignacio, Suarez Gil Angela.  (2009). *Catalogo micológico.*  Banco de setas.
Hondartza nudista
**Hondartza nudista** —**hondartza naturista** izenaz ere ezaguna, nahiz eta *naturista* adjektiboak beste esanahi batzuk ere badituen— gizakiak biluzik ibiltzeko gaitutako hondartza edo itsasertz eremua da. Hor, pertsonek erabat biluzik izateko eskubidea eta ohitura dute. Praktika hau bizi-filosofia bati lotuta egoten da maiz. Asko naturistak eta naturazaleak dira, eta ez dute giza gorputza ezkutatzeko beharrik ikusten. Haien ustez, nudismoak onura handiak dakartza osasunerako, buruz eta gorputzez. Hondartza horietan sarbidea libre izaten da, eta jeneralean hondartza arruntetatik bereizita egoten dira, hau da, jendea jantzita dabilen eremutik bereizita.

Hego Euskal Herrian, legez, hondartza guztiak dira nudistak, hondartzetan eta beste toki guztietan biluzik egoteko eskubidea baitago, tokiko lege antolamenduak aurkakoa ezartzen ez duen bitartean; hala ere, nudismoa eremu jakin batzuetan baizik ez da egiten, eskuarki. Ipar Euskal Herrian, berriz, hondartza nudistak sasilegalitatean daude; izan ere, Frantzia estatuan horrelako espazioen lege antolamendua oso zehaztuta dago, eta Lapurdikoak ez daude legez definituta.

Hondartza nudistak ez dira topless onartzen duten hondartzekin nahasi behar.

Euskal Herriko hondartza nudistak
---------------------------------

Euskal Herrian, nahiz eta zaletasun handia ez izan, badira zenbait hondartza nudista:

 Nudista bat Donostian.
### Lapurdi

* Hendaiako Ondarraitz hondartza bukaeran, Dunbarriak aldean.
* Getariako Zenizko hondartza

### Gipuzkoa

* Saturraran.
* Zarautz, golf parean, Iñurritza aldean.
* Donostia Groseko hondartzan, Kursaal atzealdean.
* Santa Klara uhartean, Donostian.
* Tximistarri, Donostian.
* Kapelaundi, Hondarribian.
* Azabaratza hondartza, Pasaian.
* Artzuportu hondartza, Hondarribian

### Bizkaia

* Muriola, Barrikan.
* Barinatxe, Sopelan.
* Azkorri, Getxon.
* Ogella, Ispasterren.
* Natxituko lapatza, Ean.

 Hondartza batzuetan nudismoa nahitaezkoa da.
### Araba

Hondartza hauek urtegietan kokatzen dira.

* Arranguako zelaia, Ulibarri-Ganboako urtegian.
* Arroiabeko zelaia, Arroiabe lakuaan, Ulibarri-Ganboako urtegian.

### Nafarroa Garaia

Hondartza hauek urtegietan daude:

* Allozko urtegia, Leraten.
* Esako urtegia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. 1 2 3
4. ↑   .
5. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Nudismo
* Naturismo

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**  Hego Euskal Herriko zenbait hondartzei buruzko informazioa.
* **(Ingelesez)**  Mundu osoko hondartza nudistak.
* **(Ingelesez)**  Mundu osoko kanpin naturisten gida.
* **(Gaztelaniaz)**  Frantziako hondartza nudisten gida.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q847935
* Commonscat Multimedia: Beach nudity

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh98001012

 |

* Wd Datuak: Q847935
* Commonscat Multimedia: Beach nudity