recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Artikulu hau inkisidoreari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Alonso Salazar (argipena)».*
**Alonso de Salazar y Frías** (Burgos, 1564 - ?, 1636) espainiar apaiz eta inkisidorea izan zen, 1610ean Zugarramurdiko sorginen afera epaitu zuen Logroñoko Espainiar Inkisizioaren auzitegian parte hartu zuelako ospea lortu zuena. Epaiaren eztabaidan, eta batez ere Inkisizio Gorenaren Kontseiluak agindutako auziaren ondorengo berrikuspenean, sorginkeriari buruzko teoriei sinesgarritasuna ematearen aurka agertu zelako nabarmendu zen. Kontseilura bidalitako bere memoria zehatzari esker, Espainiako jurisprudentzia inkisitoriala sorginkeriaren errealitateari buruz eszeptikoa eta gai horren inguruko salaketak onartzeko oso mesfidatia izan zen.

Alonso de Salazar Burgosen jaio zen 1564an, merkatarien eta goi funtzionarioen familia batean. Salamancan eta Sigüenzan zuzenbide kanonikoa ikasi zuen eta ondoren apaiztu egin zen. Jaengo eta Toledoko elizbarrutietara bidalia izan zen, non bien gotzaina zen Bernardo de Sandoval y Rojasen agindupean lan egin zuen. Hau Filipe III.aren balidoa zen Lermako dukearen osaba izan zen.

Ofizio Santuan sartu zen 1609an, eta 1610eko uztailean Logroñoko auzitegian, non Alonso Becerra Holguín eta Juan del Valle Alvarado inkisidoreek sorginkeria prozesu handi bat irekita zuten, eta prozesu horretan Salazar baino askoz intoleranteagoak agertu ziren. Prozesu hori sorginkeriagatik Espainian gertatu zen lehen eta azken kausa handia izan zen: Zugarramurdi eta Urdazubi nafar herrietakoa hain zuzen ere.

Salazarrek kondenatuen erruduntasunari buruzko zalantzak beste kleriko garrantzitsu batzuek lagundu zituzten, aitorpenak sineskeriari eta ezjakintasunari egozten zizkiotenek, hala nola Antonio Benegas Iruñeko gotzainak.

Hori dela eta, Inkisizioaren Kontseiluak Nafarroako mendiak bisitatzeko agindu zion Salazarri, lehen eskuko informazioa eta testigantzak biltzeko asmoz, aitortzak ez behartzeko eta zalantzan daudenak ez mehatxatzeko aginduekin. 1611ko maiatzetik aurrera ia zortzi hilabetez ibili zen sorginkeria sukar betean. Milaka testigantza funsgabe eta kontraesankor bildu zituen, akelarreak gertatu izanaren froga sendorik ezin aurkituz.

1613ko bere azken txostenean instrukzio eskasa salatu zuen. Hala, Inkisizio Gorenaren Kontseiluak agindutako auzia sakon berrikusi ondoren, Salazar erabat damutu zen berak ere sinatu zuen epaiaz, "bidegabekeria izugarria" egin zela iritzita.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Julio Caro Baroja, *Las brujas y su mundo*, Madrid: Alianza, 1990
2. ↑  Gustav Henningsen, *The Witches' Advocate: Basque Witchcraft and the Spanish Inquisition (1609–1619)*, Nevada, 1980
3. ↑  Gustav Henningsen (ed.), *The Salazar Documents: Inquisitor Alonso de Salazar Frías and Others on the Basque Witch Persecution*, Leiden: Brill, 2004

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4734513
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 25697094
* ISNI: 0000 0000 6151 7290
* BNF: 14619930j (data)
* GND: 129937215
* LCCN: n83036771
* SUDOC: 139205624
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q4734513
**Josine Koning**,  (Amersfoort, Herbehereak, 1995eko irailaren 2a), belar-hockeyan lehiatzen den kirolari herbeheretarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta urrezko domina eskuratu zuen belar-hockeyan Herbehereetako taldearekin, Argentinaren eta Erresuma Batuaren aurretik.

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Felice Albers, Eva de Goede, Xan de Waard, Marloes Keetels, Josine Koning, Sanne Koolen, Laurien Leurink, Frédérique Matla, Freeke Moes, Laura Nunnink, Malou Pheninckx, Pien Sanders, Lauren Stam, Margot van Geffen, Stella van Gils, Caia van Maasakker, Maria Verschoor eta Lidewij Welten-ek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 01 !1. postua, urrezko domina | Emakumezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Josine Koning» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Josine Koning» FIH **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56073442

 |

* Wd Datuak: Q56073442
**Josip Jelačić** kondea (Petrovaradin, 1801eko urriaren 16a - Zagreb, 1859ko maiatzaren 20a) Kroaziako heroi nazionaltzat hartua dago. Kroaziako Bana izan zen 1848 eta 1859 artean eta Kroazian morrontza kentzeaz gain garaipen militar handiak lortu zituen.

Biografia
---------

Gaur egun Serbiari dagokion Petrovaradinen jaio zen 1801ean. Jelačić Etxekoa zen eta Vienan egin zituen ikasketa militarrak, eta Austriako Armada Inperialean lotinantorde bihurtu zen. 1837rako teniente koronel zen eta 1842rako koronela. Kroazian dagoeneko sona handia zuen delitugintzaren aurka gogor egiteagatik.

1848ko Hungariako iraultzan austriarrekin batera hartu zuen parte. Bere taktika militarrak oso arrakastatsuak izan ziren baina Alexander von Bach austriar ministroak absolutismoa ezarri zuen Kroazian eta bi inperio handiak batzean Hungariaren kontrolpean utzi zuen Kroazia. Herritarrak ez zeuden gustura eta Josip Jelačić Kroaziako Ban izenda zezaten eskatu zuten. Honek austriarren aldeko jarrera zabaldu zuen. 1859an hil zen Zagreben, gaixotasun luze baten ondoren.

Ondorioak
---------

 Josip Jelačićen estatua Zagrebko enparantza nagusian
Austriarren aldean egon izan zen beti eta Kroaziaren germanizazioan garrantzi handia izan zuen Josip Jelačićek.

Garaiko klase politikoak gustuko ez bazuen ere, historiak garrantzi handiko agintari bihurtu du. Zagrebko plaza nagusian bere eskultura dago. Hasieran bere ezpatak Hungaria aldera seinalatzen zuen haien aurka aritu baitzen borrokan. Komunismoaren garaian estatua erretiratua izan zen, baina 1991eko independentziarekin batera berriz jarri zuten bere lekuan, oraingoan hegoaldera begira.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Josip Jelačić*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q154418
* Commonscat Multimedia: Josip Jelačić

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 66542725
* ISNI: 0000 0000 8145 9972
* BNE: XX5290065
* BNF: 123590067 (data)
* GND: 118776088
* LCCN: no90025046
* NKC: js2010581807
* SUDOC: 091599962
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q154418
* Commonscat Multimedia: Josip Jelačić
**Ingalaterra Berriko egun iluna** (ingelesez: *New England's Dark Day*) 1780ko maiatzaren 19an Ingalaterra Berrian gertatu zen ez-ohiko fenomenoari esaten zaio. Gaur egun fenomeno horren arrazoiak oraindik ez dira argitu. Espezialista askoren ustez jatorria fenomeno desberdinetan bilatu beharko litzateke: baso-sute baten kea, egun lainotua eta laino arin bat. Fenomenoa egoera honetan zetzan: eguerdi aldean, zenbait tokitan lehenago, zerua ilundu joan zen, gaua aurreratuz eta laster eragin handia izanik: oraindik eguna izanda kandelak eta argiak piztu behar izan ziren. Testigantzak ugariak izan ziren, tartean George Washington, eta askoren ustez fenomenoak Azken auzia iragartzen zuen.

Fenomenoaren lurraldea
----------------------

Egun Iluna Kanadako ekialdean eta Ameriketako Estatu Batuetako sei estatuetan nabarmendu zen: Maine, New Hampshire, Vermont, Massachusetts, Rhode Island eta Connecticut.

Zalantza handiak
----------------

Hipotesi nagusiaren aztarnak, hau da, baso-sute handi baten jatorria onartzeko ez dira aurkitu:

* Abereak lasai zeuden eta ez zitzaien beldurrik antzeman.
* Zuhaitzen enborretan egindako azterketek ez dute sutearen aztarnarik erakutsi.
* Egun haietako prentsan ez zen horrelako informaziorik jaso.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  "An Account of a very uncommon Darknefs, in the State of New England, May 19, 1780", *The Analytical Review, Or History of Literature, Domestic and Foreign, on an Enlarged Plan*, 519 or.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:"Abraham Davenport & The Dark Day" at The Stamford Historical Society.
* **(Ingelesez)**:Fenomenoaren kausak.
* **(Ingelesez)**:"Zerk sortu zuen Egun Iluna?", BBC News Magazine.
* **(Gaztelaniaz)**:Fenomenoaren historia Labrujulaverde webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q588300

 |

* Wd Datuak: Q588300
Ilargi ostadar baten argazkia
**Ilargi ostadarra** (**ostadar zuria** bezala ere ezaguna), gauez gertatzen den ostadar bat da. Ilargi ostadarrak benetan dizdira ahulekoak dira, Ilargitik iristen den argi urriaren ondorioz. Ohiko ostadarrak bezala, ilargi ostadarrak, beti daude ilargiaren argi eremutik zeruaren kontrako aldean.

Ilargi ostadar bat gertatzeko baldintzarik hoberenak honako hauek dira:

* Zeru garbia
* Ilbetea (ilargiaren argia dizdiratsuagoa denean)
* Goizeko egunsentia edo arratsaldeko ilunabarra iritsi bezain pronto (ilargia oraindik baxu dagoenean)
* Hezetasun ugari egotea (urjauzietan ikustea, beraz, errazagoa delarik)

Zaila da ilargi ostadar batean koloreak ezberdintzea, argia, orokorrean, ahulegia baita begiko konoak, koloreak ikustea ahalbidetzen duten zelulak, kitzikatu ahal izateko. Baina, aldiz, argazki kamerak bai dira kolore ezberdinak ezberdintzeko gai. Bere edertasunagatik, gizakiarentzako ikuskizun eder bat da, nor beti harritu den gertaera honetaz.

2008ko urriak 19an, goizeko 4ak aldera, Alacanteko probintziako Denia hirian, ilargi ostadar bat ikusi ahal izan zen, ilargia, oso-osorik, ikusten zen zeruaren laurden bat hartzen zuen zirkulu baten barnean inguratzen zuena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q717216
* Commonscat Multimedia: Moonbows

---

 |

* Wd Datuak: Q717216
* Commonscat Multimedia: Moonbows
**Ilargiaren tenplua** (gaztelaniaz: *Templo de la Luna*) Cusco hiritik ordu betera eta Kenko aztarnategiaren kilometro batera dagoen aztarnategia da. Bertan Inka Inperioaren eraikin garrantzitsuak gordetzen dira.

Ezaugarriak
-----------

80 metrora altxatzen den harkaitz formazio batez osatuta dago, non inkek eraikuntzak eta apaindurak landu zituzten. Cuscotik Antisuyora doan bidearen ondoan dago. Bertako indusketek, eraikinen hondakinak, lurperaketa guneak, nekazaritza terrazak eta kanalizazio hondarrak agertu zituzten. Machu Picchun ere badago Ilargiaren tenplu bat baina biak ez dira nahastu behar.

Iruditegia
----------

Iruditegia
----------

* Tenploaren ikuspegia.Tenploaren ikuspegia.
* Tenplura doan Inken bidea.Tenplura doan Inken bidea.
* Aztarnategia.Aztarnategia.
* Ilargiaren tenplua.Ilargiaren tenplua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Beltrán-Caballero, José Alejandro (2013). «Agua y Forma Urbana en la América Precolombina: El caso del Cusco como centro de poder Inca». Doktoreago tesia, UPC.

Kanpo estekak
-------------

* Bideoa Youtuben.
* **(Gaztelaniaz)**:Informazio turistikoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q105177129
* Commonscat Multimedia: Laq'o

---

 |

* Wd Datuak: Q105177129
* Commonscat Multimedia: Laq'o
**Jeff Davis konderria** (ingelesez: *Jeff Davis County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Fort Davis da. 2010eko zentsuaren arabera 2.342 biztanle zituen, Jeff Davis kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Jeff Davis konderriak 5.865,38 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,21 ura dira. Beste 5.865,17 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,4 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 2.342 pertsonetatik 2.280 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 790 dira. 10 beltzak edo afroamerikarrak. 8 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 7 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 35 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q484535
* Commonscat Multimedia: Jeff Davis County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 136050909
* LCCN: n81060010
* **Lekuak**
* OSM: 1812647
* TGN: 2002010

 |

* Wd Datuak: Q484535
* Commonscat Multimedia: Jeff Davis County, Texas
|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Jáhton - Jatuni |
|  |

 |
| Enontekiö |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  | {{{nongo}}} mapa Finlandian |

 |
| HerrialdeaEskualdeaAzpieskualdea |  Finlandia{{{eskualdea}}}{{{barrutia}}} |
| Biztanleria | ~ 10 |
| Koordenatuak | 68°26′N 22°39′E﻿ / ﻿68.43°N 22.65°E﻿ / 68.43; 22.65 |
| Webgune ofiziala | **(Finlandieraz)** |

**Jáhton** edo **Jatuni** Enontekiö udalerri finlandiarrean dagoen herrixka txikitxo bat da. Kaaresuvanto eta Kuttanen herrien artean dago herrixka, Muonionjoki ibaiaren ertzean dago eta Valtatie 21 errepidea bertatik igarotzen da. 10 biztanle inguru baino ez dauzka **Jatuni**k eta Enontekiöko herrixka txikienetakoa da .

Lars Læstadius apaiz suediarra predikua egiten hasi zenean, **jatuni**ar samitarren bizimoduan, oraindik, antzinako xamanismoaren erroak zeudela ohartu zen; hauek kalifikatzeko aurkitu zuen hitz atseginena "basatiak" izan zen .

Kondaira
--------

Samitarren kondairen arabera, **Jáhton** Eskandinaviar mendietan bizi zen erraldoi bat zen. Behin batean, mendietatik jaitsi eta ibilaldi luze bat egin zuen Muonionjoki ibaia gurutzatu arte. Bertako ura edaten ari zen bitartean, neska ehiztari samitar bat ezagutu eta berarekin ezkondu zen. Muonionjoki ibaiaren ertzean, bere izena izango zuen herrixka sortu zuen, **Jatuni** .

Kanpo estekak
-------------

* Jatuniren inguruko kondairak **(Finlandieraz)**

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Jatuni[*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑  Lars Levi Læstadius[*Betiko hautsitako esteka*]
3. ↑  Legends

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1906505

 |

* Wd Datuak: Q1906505


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Enontekiöko herrixkak** |  |
| Hettako elizaHettako elizaEnontekiöko aireportuaEnontekiöko aireportua**Hetta** • Jatuni • **Kaaresuvanto** • Kelottijärvi • Ketomella**Kilpisjärvi** • Kultima • **Kuttanen** • **Leppäjärvi** • LuspaMarkkina • Maunu • Muotkajärvi • Näkkälä • Nartteli • **Nunnanen**Palojärvi • **Palojoensuu** • **Peltovuoma** • Raittijärvi • RopinsalmiSaivomuotka • Sonkamuotka • Vähäniva • **Vuontisjärvi** • Yli-Kyrö |
Neolitoren hedapena K.a. VII. milurtekotik K.a. V. milurteko arte.
**Anatoliako hipotesia** Neolito garaian aitzinindoeuroparren jatorrizko bizilekua Anatolia zela dioen teoria da. Horretarako, arkeologia, hizkuntzalaritza eta Cavalli-Sforza genetistaren lanak uztartzen saiatu zen.

Anatoliatik abiatuta, Neolito Iraultzarekin batera, hau da, nekazal- eta abetzaintza-tekniken garpenarekin batera (K.a. VII. eta VI. milurtekoetan), hedatu ziren indoeuropar hizkuntzak Europa aldera baita Iran eta India aldera ere.

Colin Renfrew ikerlariak plazaratu zuen hipotesi hau 1987an. Bere ustez, indoeuropar hizkuntzen hedapena ez zen bortitza izan, nekazaritzak motel, olatuen moduan, aurrera egiten baitzuen. Hori dela eta, Neolitoko Europan, jende gehienak indoeuropar hizkuntzetan mintzatu behar izaten zuen, nahiz eta geroagoko migrazioek indoeuropar hizkuntza batzuk besteen gainean nagusitu edo ordezkatu.

Erreferentziak
--------------

A. C. Renfrew: *Arkeologia eta mintzaira: Indoeuroparren enigma*, Gaiak, Donostia, 2002.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q488150

 |

* Wd Datuak: Q488150
**Javier Alkain** (Donostia, Gipuzkoa, 1960 -) gipuzkoar margolaria da.

Biografia
---------

Abstrakzioa lantzen du, eta gehienbat itsasoaren inguruan jarduten du bere artelanetan. Naturarekin eta munduarekin gizakiok dugun harremana eta sortzen zaizkigun galderei erantzuten saiatzen da bere lanetan.

Lehenengo bakarkako erakusketa 1994an egin zuen, Madrilgo Cruce erakustokian. 1996an eta 1999an Donostiako DV Galerian ere erakutsi zituen bere lanak.

Talde-erakusketei dagokienez, berriz, 1998an Gure Artea erakusketan eta Arco arte-azokan erakutsi zuen bere lana, eta 1999an Berlingo Art Forumen egon zen. 2000. urteko Gure Artea erakusketarako ere aukeratu zuten bere lana.

Hainbat beka eta sari irabazi ditu: Eusko Jaurlaritzaren Gure Artea eta Madrilgo Arte Ederren Zirkuluaren Propuesta 95 sariak 1995ean; Hondarribiko Udalaren beka eta Gipuzkoako Foru Aldundiarena 1997an; Gure Artea 1998an; Endesa Beka 1999an.

2000. urtean Eusko Jaurlaritzak banatzen duen Gure Artea deialdiko hiru sari nagusietako bat irabazi zuen, *Memoria Lunar* lanarekin, eta urte berean Valentzian ematen den Bancaja Pintura Saria lortu zuen *Escrito sobre el paisaje* obrarekin.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260231
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 86565568
* ISNI: 0000 0000 6105 9808
* BNE: XX1019338
* GND: 1063107687
* Tabakalera ID: 51168
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 20253
* Lur: 00247/eu\_a\_2476/a2476

 |

* Wd Datuak: Q12260231
**Anatol Marco Josepho** (Omsk, Errusia, 1894ko martxoaren 31a - San Diego, AEB, 1980ko abenduaren 16a) lehen fotomatoi automatikoa asmatu eta patentatu zuen asmatzailea izan zen.

Biografia
---------

Anatol Josephewitz –abizena gero aldatu zuen– Alemaniara joan zen 15 urte zituela, eta han ikasi zuen argazkilari lanbidea. Lehen Mundu Gerra amaituta Shangaira joan zen, eta Txinako hiri horretan zegoela bururatu zitzaion asmakizuna. Baina New Yorkera iritsi arte ez zuen ideia egin ahal izateko beharrezko kapitala lortu: 11.000 dolar. Inbertsioa berehala bihurtu zen errentagarri.

1926ko irailean, New Yorken, "*Egin argazkia zeure buruari! Zortzi pose, zortzi minutuan*" idatzita zuen kabina ipini zuten Broadwayn, 51. eta 52. kaleen kantoian. Munduko lehen argazki estudio automatizatua zen, profesionalen beharrik gabe, 25 zentaboren truke eta minutu gutxian zortzi argazkiko zerrenda egiten zuena. Tramankulua 32 urteko Anatol Josepho siberiarrak asmatu eta patentatu zuen.

1927ko apirileko *Times* aldizkariaren arabera, urte erdian 280.000 lagunek erabili zuten *photobooth* (argazki kabina) izeneko makina. Urte horren amaieran kabina Europara eta Kanadara iritsi zen eta Frantzian, lehenengoz, *Photomaton* esan zioten. Baina ordurako Anatol Josepho ez zen makinen jabe.

1927ko martxoaren 28an, *The New York Times* egunkariko azaleko albisteak zioen Josephok milioi bat dolarren truke saldu zituela argazki kabina ustiatzeko eskubideak. Josephok milioi erdia karitate egintzetarako eman zuen. Jendeak ez zuen ulertu Anatolek egindakoa eta, siberiarra zenez, altruismoa komunismoarekin nahastu zuten. Josepho 1928an Los Angelesera erretiratu zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   Irazustabarrena, Nagore.  (2011-03-27). «Milioika pose 85 urtean» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q478552
* Commonscat Multimedia: Anatol Josepho

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 6493153653256355900000
* BNF: 17753871t (data)

 |

* Wd Datuak: Q478552
* Commonscat Multimedia: Anatol Josepho
**Jatorrizko metaketa** edo **metaketa primitiboa** Karl Marxek sortutako kontzeptua da, *Kapitala* lanaren lehen bolumeneko XXIV. eta XXV. kapituluetan landua (Alemanez: *Ursprüngliche Akkumulation*). Kapitalaren egituran kontzeptu garrantzitsua da, kapitalismoaren eta ekonomia politikoaren kategorien izaera historikoa erakusten baitu. Kapital metaketa prozesuen aurrekaria da. Marxen ustez, bi prozesu ekonomiko bateratu ziren bere garaian. Bi prozesu hauek kapitalismoaren aitzindariak dira, baita jatorrizko metaketaren aintzindari ere.

Batetik, XIV y XVko mendeetako Mediterranear ekonomien gorakada da metaketa horren jatorria. Gorakada hau, XVI. mendeko europar inperioen hazkundean nabarmendu zen. Horrek dirutza pilaketa ikaragarriak sortu zituen eta diruak abentura komertzial handiagoetan inbertitzen ziren. Marxen ustez, horrek bakarrik ez zuen eragin handirik europako nekazal sozietatean.

Beste prozesua, ekoizleak ekoizpen baliabideetatik aldentzea da. Marxek lapurretaz, indarkeriaz eta iruzurrez eginiko prozesua zela esan zuen. Adibide garbia Von Humboldt exploratzaileak eman zuen, bere bidaietako experientzia batean. Bale ehiztari flota bat pazifikoko irla batera ailegatu zen eta hango biztanleei lana eskeini zien. Hangoek ez zuten interesik izan, irlan behar zuten guztia zeukaten eta. Orduan, bale ehiztariek basoak erre zituzten biztanleek fruta eta behar zuten janaria ez eskuratzeko. Horrela, biztanleek bale ehiztarien lan eskaintza onartu behar izan zuten.

Berak adibide historiko zehatz batzuk deskribatu zituen bere liburuetan.

Kritikak
--------

Joseph Schumpeter, soziologo eta ekonomistak, Marxen teoria hau kritikatu zuen bere argumentu berberekin. Josephen esanetan kolonialismoa ezin zitekeen kapitalismoaren aintzindari izan, kolonialismoa hasteko kapitala behar baita lehenik eta behin. Gainera, bere ustez, kapitalismoaren hedadura baketsua izan zen, Marxek kontrakoa pentsatzen zuen. Josephek kapitalismoa kolonialismoaren ostean gertatu zela defendatu zuen eta ez, Marxek esaten zuen moduan, kapitalismoak kolonialismoa eta indarkeraa bultzatzen zuela. Idatzi zuen bezala, kolonialismoa monarkia absolutistatik dator, nobleziaren laguntzarekin.

Marxek berak ere, bere teorian gaineko zalantzak azaleratu zituen iparramerikako kapitalismoa azaldu zuenean kapital libruraren XXV. kapituluan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1848870
* **Identifikadoreak**
* GND: 4124371-7
* LCCN: sh85061306

 |

* Wd Datuak: Q1848870
1910-1940 eta 1940-1970 artean afro-amerikar Migrazio Handiak AEBtako hiri nagusietako biztanleriaren afro-amerikarren ehunekoan eragindako aldaketa adierazten duten mapak.
**Afro-amerikar migrazio handia** (ingelesez *Great Migration*) AEBetan 1910eko hamarkada eta 1970eko hamarkada artean 6 milioi inguru afro-amerikarrek Hegoaldeko landa eremuetatik Ipar Ekialde, Mendebalde Ertaina eta Mendebaldeko industria eremuetara bizi egoera hobeagoen bila burututako migrazio edo giza mugimendua izan zen. Afro-amerikarrak euren jatorrizko Hegoaldeko estatuetatik atera ziren, bereziki Alabama, Mississippi, Louisiana eta Texasetik. Historialari batzuek bi garaitan banatzen dute:

* bata Lehen afro-amerikar migrazio handia da (1910-1940), 1,6 milioi afro-amerikar Hegoaldeko landa eremuetatik Iparraldeko hiri industrialetara aldatu zirenekoa, eta
* bestea Bigarren afro-amerikar migrazio handia da (1940-1970), Depresio handiaren ondoren gutxienez 5 milioi afro-amerikar, hirietako afro-amerikarrak barne, Kalifornia eta Mendebaldeko beste estatu batuetara aldatu zirenekoa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1506365
* Commonscat Multimedia: Great Migration (African American)

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2021005683
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1506365
* Commonscat Multimedia: Great Migration (African American)
JDK (AOC) sor-marka duen Ezpeletako piperra
**Jatorri deitura kontrolatua** edo **JDK** (frantsesez *Appellation d'origine contrôlée* edo *AOC*) frantziar legediko sor-marka bat da, nekazal produktuak eta elikagaien kalitatea nabarmendu eta bermatzeko adierazgarria, bai eta eremu geografiko zehatz batean bakarrik ekoiztu eta lantzen delakoa ere.

Terminoa
--------

Termino ugari erabiltzen dira euskaraz kontzeptu hau izendatzeko: *jatorri-deitura, jatorrizko deitura, jatorrizko izendapena, sor-marka* bera. Baina hedatuena ***jatorri deitura*** da. Horrela agertzen da Euskalterm eta Nola erran hiztegietan, jatorri deitura duten produktu batzuen webguneetan, Euskolabel webgunean (azken gehigarrietan), Eusko Jaurlaritzaren Euskadi webgunean eta Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkariko adierazpen batean

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm hiztegia
2. ↑  Euskal Sagardoa jatorri deitura
3. ↑  Idiazabal gazta jatorri deitura
4. ↑  Euskolabel webguneko Euskal Sagardoaren atala
5. ↑  Euskadi.eus sor-markei buruzko atala. Bertan termino ugari eta era nahastuan agertzen dira, baina erabiltzen den akronimo bakarra JD da, hots, *deitura*.
6. ↑  EHAO, AGINDUA, 2017ko uztailaren 13koa, Ekonomiaren Garapeneko eta Lehiakortasuneko sail- buruarena, zeinaren bidez onartzen baita «Euskal Sagardoa/Sidra Natural del País Vasco» jatorri-deitura babestua, eta babes nazional iragankorra ematen.
 (2017ko abuztuaren 4a, 148-149 or)

Ikus, gainera
-------------

* Jatorri deitura (Espainia)
* Jatorri deitura babestua (Europar Batasuna)
* Euskal Herriko ardoak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1565828

 |

* Wd Datuak: Q1565828
**Alcàsserko krimena** Valentziako Alcàsser udalerriko hamalau eta hamabost urteko hiru nerabe- Míriam, Toñi eta Desirée- bahitu, bortxatu, torturatu eta hiltzean datza. Krimen honen ondoriozko epaiketa **Alcàsser afera** bezala ezagutzen da.

Nerabeak 1992ko azaroaren 13an desagertu ziren, ostiral gauean, inguruko Picassent herriko diskoteka batera auto-stop eginez zihoazela. "Alcàsserko neskatoak" direlakoen bilaketak oihartzun handia izan zuen Espainiako komunikabideetan. 1993ko urtarrilaren 27an, desagertu eta hirurogeita hamabost egunera, bi erlezainek gorpuak erdi lurperatuta aurkitu zituzten Romana amildegiko hobi batean, Tousko urtegitik gertu dagoen sarbide zaileko toki batean. Gorpuak aurkitzeak eta neskatoek jasan zituztenak ezagutzeak biziki hunkitu zuten gizartea.

Poliziaren ikerketen arabera, krimen hirukoitza bi gaizkilek egin zuten: Antonio Anglések eta Miguel Ricartek (26 eta 23 urte, hurrenez hurren). Lehenak, gertakarien ustezko egiletzat jotakoak, ihes egin zuen segurtasun-indarrek aurkitu zuten une berean. Bilaketa etengabea izan zen arren, Antonio Anglés leku ezezagunean dago oraindik. Miguel Ricart, aldiz, atxilotu, epaitu eta 170 urteko kartzela-zigorra ezarri zioten epaiketa oso mediatizatu batean, eta horietatik 21 baino ez zituen bete Parot doktrina aplikatuta aske utzi baino lehen.

Nesken gurasoetako batek aferaren instrukzioa gogor zalantzan jarri zuen, eta, txandaka, konspirazio-teoria bat garatu zuen. Honen arabera, bertsio ofiziala benetako kriminalak estaltzeko estalki bat zen: *snuff* bideo ekoizpenean parte hartzen zuten politikari eta enpresari boteretsuen talde bat. Nahiz eta teoriaren zati handi bat oinarririk gabeko espekulazio eta akusazioetan oinarritzen zen (horietako batzuk delituzkoak), espainiar gizartearen imajinario kolektiboan indar handiz errotu zen, bere adierazpen mediatiko biziari esker.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Serra, Maria Josep.  (2017/11/12). «Alcàsser: un pueblo estigmatizado por un crimen macabro» *El País* ISSN 1134-6582..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Rubert, Juan Andrés.  (2018-1-26). «25 años del hallazgo de los cuerpos de las niñas de Alcàsser: el crimen que lo cambió todo» *COPE*.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Interpol. *Antonio Anglés Martins.* .
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «El asesino de Alcàsser concede una entrevista nada más salir de la cárcel» *ABC* 2013-11-30.
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** Genar Martí, Jerónimo Boloix & Txema Millán.  (2002-11-17). «La oscura renta de Alcàsser» *El Mundo*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q559225
* Commonscat Multimedia: Alcàsser crime

---

 |

* Wd Datuak: Q559225
* Commonscat Multimedia: Alcàsser crime
Alcantarako gurutzea, ordenaren ikurra
**Alcántarako Ordena** (gaztelaniaz: *Orden de Alcántara*) 1154an Leóngo Erresuman sortutako ordena militar eta erlijiosoa da.

1093an Henrike Borgoinakoak São Julião do Pereiroko Ordena sortu zuen. Kristauek Alcántara konkistatu zutenean, hasieran Calatravako Ordenak hiria defendatu zuen. Baina lau urte geroago Calatravakoek defentsa bertan behera utzi zutenean, Alfontso IX.a Leongoak zeregina São Julião do Pereiroko Ordenari eman zion, izena aldatzearen truke.

Joan Zúñiga Pimentel azken maisu nagusia izan zen 1492an Errege-erregina Katolikoek Ordena bereganatu zutelako. Urte berean Alexandro VI.a aita santuak koroari betiko lotu zion. 1873an eta 1931n kendua, egun, Calatrava, San Jakue eta Montesako ordenekin batera elkarte zibil bat besterik ez da.

Erreferentzia
-------------

1. ↑  Euskaltzaindiaren 187. araua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q594890
* Commonscat Multimedia: Order of Alcántara

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133306137
* ISNI: 0000 0001 1956 1818
* BNE: XX104081
* BNF: 12429555c (data)
* GND: 16211823-5
* LCCN: n81038556
* SUDOC: 033429324
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 538
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q594890
* Commonscat Multimedia: Order of Alcántara
**Aldabe**, **San Martzial** edota **Aldape** Gipuzkoako Bidasoaldea eskualdean dagoen mendi bat da, Irun udalerrian. Garaiera apaleko mendia izan arren (248 metro), ziurrenik irundarren artean mendirik estimatuena da.

Gailurrean San Martzial baseliza du, eta inguruetan Aitzondo eta Erlaitz mendiak.

Historia
--------

1200. urtetik aurrera Nafarroako Erresuma, Gaztelako Erresuma eta Frantziako Erresumaren arteko mugan egon zen, ondorioz hiru erresumen arteko tentsiogunea ere izan zen. 1522an bertan San Martzialeko gudua jazo zen. Irundar, gipuzkoar eta gaztelarrek nafar, lapurtar, frantziar eta alemaniar mertzenarien aurka San Martzial egunez garaipena lortu zutenez, ordurarte Aldabe izena zuen mendi hau San Martzial izatera igaro zen.

1813an, San Martzialgo guduaren kokalekua ere izan zen, honetan Frantziar eta Espainiar Armadak borrokatu ziren.

Ikus gainera
------------

* San Martzial baseliza

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25480065

 |

* Wd Datuak: Q25480065
*Rosa rugosa* hareazko lurzoruan hazten da.
Arkakaratsak (fruituak).
**Japoniar arrosa** (japonieraz: ハマナス, *hamamasu*?)
 (*Rosa rugosa*) Rosa generoko eta Rosaceae familiako landarea da.

Jatorria
--------

Jatorriz Asia ekialdekoa da. Txina ipar-ekialdea, Japonia, Korea eta Siberia hego-ekialdean hazten da, kostaldeko dunetan bereziki.

Ezaugarriak
-----------

Zuhaixka honek 1-15 metrotako altuera hartzen duen itxura trinkoko landarea da. Zurtoinak 3-10 mm-ko luzera duten arantzaz josita daude. Hostoak latzak ditu, hortik bere *rugosa* izena, 8-15 cm luze, pinnatuak eta 5-9 foliolodunak. Udazkenean erori aurretik hori bizikoak bihurtzen dira.

Lore usaintsuak ditu, arrosa ilunetik zurira doazenak, 6-9 cm ingurukoak eta petalo politak dituztenak. Ekainetik irailera loratzen da.

Arkakaratsak (fruituak) handiak dira, 2-3 cm-ko diametrodunak eta loreekin batera ateratzen dira.

Erabilerak
----------

Ornamentazio landare gisa erabiltzen da. Japoniatik ekarri eta Europa eta Ipar Amerikan asko zabaldu zuten.

Bestalde lurzoru pobre eta hareatsuetan hazten da eta gatzarekiko tolerantzia handia duenez izotzaren kontra gatza botatzen den errepideen ertzetan landatzen da.

Arkaratsak jangarriak edira eta D bitamina ugari daukate gainera. Arrosaren pelatoekin mermeladak eta jaleak egiten dira.

Taxonomia
---------

*Rosa rugosa* (Thunb.)

Barietateak
* *Rosa rugosa 'Thumbergiana'*
* *Rosa rugosa 'alba'* (oso usaintsua)
* *Rosa rugosa 'rosea'* G.Forst. Poir.
* *Rosa rugosa 'rubra'* (lore gorri handiak)
* *Rosa rugosa 'Adantifolia'* (1907an Cochet-ek lortua)

Sinonimia
* *Rosa ferox*
* *Rosa pubescens*

Ikus, gainera
-------------

* Rosaceae

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q634975
* Commonscat Multimedia: Rosa rugosa
* Wikispecies Espezieak: Rosa rugosa

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 01039479
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* BioLib: 39760
* Catalogue of Life: 417760
* Dyntaxa: 223120
* EOL: 631307
* Fl. China: 200011310
* GBIF: 3003979
* GRIN:
* IPNI: 927373-1
* ITIS: 24811
* NCBI: 74645
* PlantList: rjp-8096
* W3TROPICOS: 27800162
* USDA Plants: RORU
* VASCAN: 8911
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: UC8FI8PY9F

 |

* Wd Datuak: Q634975
* Commonscat Multimedia: Rosa rugosa
* Wikispecies Espezieak: Rosa rugosa
Sakontzeko, irakurri: «Aldagai estatistiko»
Estatistikan, **aldagai kualitatiboa** edo **aldagai kategorikoa**, **datu kualitatiboak** edo **datu kategorikoak** ere deituak, kualitate edo nolakotasun huts bat, eta ez kopuru bat, adierazten duten aldagaiak dira, elementuak kategoria ezberdinetan sailkatuz. Adibidez, "sexua" (gizon, emakume) eta "egindako kalteak" (arinak, ertainak, larriak) aldagai kualitatiboak dira.

Aldagai kualitatiboak nominalak edo ordinalak izan daitezke, kategoriak ordenatu daitezkeen edo ez. Horrela, sexua aldagai kualitatibo nominala da, bi sexuak ezberdinak soilik baitira. "Egindako kalteak" (arinak, ertainak, larriak) aldagaia, berriz, aldagai kualitatibo ordinala da, kategoria ezberdinetan ordena edo mailakatze bat definitzen delako.

Adibidea
--------

Langileei egindako inkesta batean egindako galderetan, aldagai kualitatiboak nominalak edo ordinalak diren sailkatu dira:

ALDAGAI KUALITATIBOAK| Aldagai nominalak | Aldagai ordinalak |
| --- | --- |
| Joera politikoa (eskubi, ezker, zentro) | Ikasketa maila (behe, ertain, goi) |
| Enpresako saila | Zuzendaritzaren balorazioa (eskasa, ertaina, ona) |
| Lanpostu mota (zuzendaritza, staff, ofiziala, peoia) | Soldata (txikia, handia) |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2285707

 |

* Wd Datuak: Q2285707
|  |  |
| --- | --- |
|  | **Orri honetako testu zati batzuk japoniar idazkerarekin idatzita daude.**Euskarri eleaniztun egokirik gabe, galderaikurrak ikusiko dituzu kanji edo kana karaktereen ordez. |

**Japoniera klasikoa** (*中古日本語*, *chūko nihongo*) japonieraren aurreko era bat da. Heian aroan erabili zuten, 795 eta 1185 urteen artean. Aurrean erabiltzen zuten hizkuntza Antzinako japoniera deitzen dute.
Antzinako japoniera japonieraren lehen era izan zen. Idazkera txinatar idazkera ideografikotik hartu zuten (egungo Kanji, alegia). Japoniera klasikoaren garaian bi idazkera berri asmatu zuten: hiragana eta katakana. Hauek askoz sinpleagoak ziren eta silaben soinuak irudikatzen zituzten. Idazkera berriek irakurketa eta idazketa askoz errazagoak bihurtzen zituzten. Garai honetako liburu ospetsuen artean *Genji-ren Ipuina* (*源氏物語, Genji Monogatari*) , *Banbu Ebakitzailearen Ipuina* (*竹取物語, Taketori Monogatari*), *Ise-ren Ipuina* (*伊勢物語 Ise monogatari*) eta beste hainbat daude.

Garai honetan hizkuntzaren ahoskerak aldaketa ugari izan zuen. Sudurren bidez ahoskatutako kontsonanteak ozenak bilakatu ziren, bokal luze batzuk agertu ziren. Silaben kopurua murriztu zen: 88tik 66ra. *–i*, *-e* eta *–o* bi motaren ordez bakarra geratu zen. Aditz batzuk kontsonantez amaitzen ziren, beste batzuk bokalez. Gramatikan, aldaketek adjektiboen zenbait deklinatze era barne hartzen zuten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q182695
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85069645
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q182695
**Jokaeraren Analisi Unitatea (JAU)** —ingelesez: ***Behavioral Analysis Unit, BAU***—, FBI-ren atal bat da. Zentro Nazionaleko atala da Hilketa Bortitzeko Analisirako. JAU-ren misioa gizabanakoaren informazioa ematea da, ikerketan eta/edo eragiketa-laguntzan oinarrituta, esperientzia, ikerketa eta konplexutasunerako heziketaren aplikazioaren bidez. Landutako gaiak hauek dira: adingabekoen kontrako delituak, bortzaketak, helduen aurkako delituak, komisioa, mehatxuak, ustelkeria eta artefaktu eztandagarriak. JAU-k zerbitzu federal, estatuko, lokal eta nazioartekoen eskaerak jasotzen ditu. JAU-ren asistentzia-eskaera hauetarako erantzuna alor-sarearen edo koordinatzaileen bidez errazten da.

JAU-ren asistentzia organismo arduradunetara betearaztea eragin behar da uzten den legera "ikerketa kriminaleko analisiko" prozesuaren bitartez. Ikerketa kriminaleko Analisia krimenen berrikuste prozesua da. Ekintza kriminal baten gertaerak berrikustean eta ebaluatzean datza. Krimenen analisi zehatzen jokaera pertsonala ikusten du JAU-k zerbitzu hauek emateko: delituen analisia, ikerketaren iradokizuna, gaizkile ezezagunen profila, mehatxuen analisia, gertakari larrien analisia, hizketaldien estrategia, kasuen maneiu handiak, probaren asistentzia eta estrategiak.

Aipatutako zerbitzuez gain, JAU-ren pertsonalak ume bahituen Erantzun Plana sortu zuen ikerketa hauekin aurre egiten duten ikerlariak laguntzeko.

Erreferentziak komunikabideetan
-------------------------------

* CBS-k Criminal Minds telesaioan JAU-ren historia azaltzen du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *The Behavioral Analysis Unit.*  (Noiz kontsultatua: 2016-03-04).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *La Sección de Análisis de Conducta del CNP.*  (Noiz kontsultatua: 2016-03-04).
3. ↑   **(Ingelesez)**  *Federal Bureau of Investigation - Investigative Programs - Critical Incident Response Group.*  (Noiz kontsultatua: 2016-03-04).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q814446

 |

* Wd Datuak: Q814446
Albariñoko botilak.
**Albariño** (portugesa: *Alvarinho*) Galiziako hegoaldearen eta Portugalgo iparraldearen ardo zurien mota bat da. Lehenengoak Rias Baixas jatorrizko izendapenaren barruan daude 1988tik eta bigarrenak Vinho verde izendapenean 1984tik.

Rias Baixas
-----------

Pontevedrako probintzian hedatuta daude izendapen honen mahastiak, lau eskualde txikitan banatuta: Val do Salnés, Condado do Tea, O Rosal eta Soutomaior.

O Salnesen bereziki handia da ekoizpena, "Condes de Albarei" eta "Martín Codax" marka nagusiak izanda, eta Cambados eskualdeko hiriburua da ardo kontu hauetan.

Vinho verde
-----------

Portugalgo ipar-mendebaldean hedatzen dira ardo mota honetako mahastiak, Minho-Lima, Cávado, Ave eta Tâmega eskualdeak barne hartuz.

Ardo zurien artean, Alvarinhoz gain, Loureiro, Arinto edo Pedernã eta Trajadura motak daude.

Ikus, gainera
-------------

* Rias Baixas

Kanpo estekak
-------------

* **(Galizieraz)****(Gaztelaniaz)****(Ingelesez)**Rias Baixas jatorrizko izendapenaren webgunea
* **(Portugesez)**Vinho verde izendapenaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q448487
* Commonscat Multimedia: Albariño

---

 |

* Wd Datuak: Q448487
* Commonscat Multimedia: Albariño
| **Jokioinen** |
| --- |
| 

|  |
| --- |
| Jokioinengo armarriaArmarria |

 |
| Berezko izena | Jokioisten kunta |
| HerrialdeaEskualdeaAzpieskualdea |  FinlandiaJatorrizko Tavastiako esk.Forssako azpieskualdea |
| Alkatea | Jarmo Määttä |
| Sorrera | 1873 |
| 

|  |
| --- |
| Jokioinen Finlandiako mapan |

 |
| Koordenatuak | 60°48′15″N 23°29′10″E﻿ / ﻿60.804166666667°N 23.486111111111°E﻿ / 60.804166666667; 23.486111111111 |
| Azalera- Ur-azalera | 181,95 km² 1,52 km² (%0,8) |
| BiztanleriaDentsitateaLehen hizkuntza- Finlandiera- Suediera- Besteak | 5.599 (2014.04.30) 31,03 bizt/km²(2012) % 97,9 (ofiziala)% 0,4% 1,7 |
| Webgune ofiziala | **(Finlandieraz)** **(Ingelesez)** |

**Jokioinen** (suedieraz, *Jockis*) Finlandiaren bihotzean dagoen herria da. Historia handiko herria da baina gaur egun biztanle gutxi batzuk bakarrik ditu (6 000 inguru), izan ere herriak gerrateen ondorioz gazte asko galdu zituen eta biziraun zutenak hirietara emigratu zuten. Hala ere, gaur egun herria zeharo gaztetua dago Finlandiako industria berrien hiria delako.

Historia
--------

Trenak garrantzi handia izan du herriaren garapenean.
XIII. mende bukaeran herria biztanletuta zegoela ziurtarazi daiteke. Jokioinen Tammela herriaren barne egon da XIX. mende hasierarte. Jokioinen auzo bezala ezagutzen zen, baina 1693. urtean Tammela herri barnean autonomia antzeko bat lortu zuen. Azkenik 1873. urtean Tammelatik bereizi eta gaur egun ezagutzen dugun herria sortua izan zen.

Industria garrantzitsuagatik herri XX. mende hasieran izugarri hazi zen, eta beste eskualde eta herrietan aurkitzen ziren konpainia asko eta asko Jokioinenera jo zuten. Gainera 1890. urtean Humppila-Jokioinen-Forssa trena inaguratua izan zen eta horrek hazkuntzan asko lagundu zuen ere.

Zer ikusi
---------

Nekazal eta tren museoak daude herrian, historia luze eta interesgarria ezkutatzen dutenak.

Herriko eliza.
### Jokioinen Eliza

1631. urtean Johan Kruusek eraiki zuen hasierako eliza, baina gaur egun ezaguzten duguna honen gainean eraikitako eliza da 1862. urtean eraikitakoa. Hala ere, XVII. mendeko. urteko hainbat apaingarri (horien artean zurezko gurutze bat) kontserbatzen dira oraindik bertan. Kanpai handia aldiz, Johan Kruus gizonaren eskuz egina da, 1664. urtekoa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q997600
* Commonscat Multimedia: Jokioinen

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143925084

 |

* Wd Datuak: Q997600
* Commonscat Multimedia: Jokioinen

1. ↑  Suomen pinta-ala kunnittain. Maanmittauslaitos. 2014.04.30
2. ↑  Suomen asukasluvut kuukausittain Väestörekisterikeskus. 2014.04.30
3. ↑  Väestorekisterikeskus 2012
**Juan Domingo Etxebarria Sánchez** (Getxo, Bizkaia, ? -) bizkaitar idazlea da, sukaldaritzan aditua.

Biografia
---------

Haren osaba Espainiako Gastronomia Akademiako lehenengo lehendakaria izan zen eta erakunde honetako kide izendatu zuen Juan Domingo, Euskal Herrian sukaldaritza sustatzeko lana egin zezan. Urte askoan ardura hau alboratua izan zuen arren, *Gastronomía Vasconum* izeneko liburua kaleratu zuen, gerora hainbat hizkuntzatara itzuli dena.

Gainerakoan*, 264 Recetas de Bacalao*, *La Cocina Vasca Tradicional* eta *El Abra, ayer* liburuak kaleratu ditu. *El Correo Español*, *Deia* eta Euskal Gastronomiazko Kofradiaren Buletinean, hainbat artikulu kaleratu ditu.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260970

 |

* Wd Datuak: Q12260970
**Jardín de los Leones** (euskaraz: «Lehoien Lorategia») edo **Fuente de los Leones** (euskaraz: «Lehoien Iturria») Sevillako Maria Luisa Parkean kokatua dago. Bere izena, bere izena daraman lorategiaren erdian dagoen iturria urez betetzen duten 160 cm garaiko lau lehoi basati, eta, aldi berean, otzanengatik jasotzen, bide batez, Maria Luisa Parkean ikus daitezkeen iturrien artean ere badena.

Forma poligonala du, lehoien ahotik irteten den zurrutada amaitzen den lau urmaelekin. Iturriaren beraren erdian, forma zeramikozko bosgarren lehoi bat dago.

Lehoiak, *Fuente de las Ranas* bezala, 1914koak dira. Sevilla hirian bertan erregistratutako elurte gogorretako batek, 1954ko otsailaren 2an erregistratu zena, eskulturak egoera negargarrian utzi zituen gelibazioagatik, 1956an ordezkatuak izan zirelarik, parkean erreforma batzuk egin zirenean, eta 1992an, kontu handiz garbituak izan ziren.

Nabarmentzekoa da parkea proiektatu zen XX. mende hasieran diseinatutako eserlekudun pergola bat, eta, oraindik, jarria izan zen garaian bezala mantentzen direnak.

Gurugu mendiaren aurrean kokatua dago, eta, lorategiaren aurrean, Fuente de las Ranas iturrira hel daiteke.

Landaretza
----------

Iturri hau inguratzen duten zuhaitzak, katalpa bat (*Catalpa bignonioides*), Ipar Amerikan jatorria duena eta hazkuntza azkarrekoa dena, lorezaintzan batere ohiko ez dena, eta txorbeltz (*Rhamnus alaternus*) bat dira.

Pergolak, landare igokariz estaliak daude, horien artean, *Pandorea jasminoides* espezieko bignoniak nabarmen daitezkeelarik, lore zuriekin eta gorrindol koloreko tantekin, jatorria Australian duena.

Nekostak (*Cupressus sempervirens*), laranjondoak (*Citrus aurantium*, amara barietatea), palmondo kanariarrak (*Phoenix canariensis*), datil palmondoak (*Phoenix dactylifera*), laranjondo mairutarrak (*Citrus aurantium*, myrtifolia barietatea) eta arrosadiak ere ikus daitezke.

Lorategiaren espazioak inguratzen dituzten heskaietako asko, mirtoz (*Myrtuz communis*) eta basaerramuz osatuak daude.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9010999

 |

* Wd Datuak: Q9010999
**Javier Arango Jiménez** (Santa Isabel, Tolima, 1945eko maiatzaren 6a - Planadas, Tolima, 1999ko martxoaren 20a) kolonbiar apaiz katolikoa eta kazetaria izan zen. Kolonbiako Armada Nazionaleko kapilaua izan zen eta kazetari gisa aritu zen Ecos del Combeima eta Radio Super bezalako irratietan.

Biografia
---------

Seminario Nagusian hasi zuen batxilergoa, gero Javeriana Unibertsitatean ikasketak egitera. 1972an José Joaquín Flórez monseñoreak apaiztu zuen. Apaiz katoliko ordenatu zen eta 20 urte baino gehiagoz Kolonbiako Armadako VI. Brigadako kapilau izan zen. Kazetaritzan jardun zuen 23 urtez, horietako 21 Super irrati sarearekin lotuta eta 17 Noticiero TV Hoy-ko korrespontsal gisa.  Ecos del Combeiman ere kazetari lanetan aritu zen eta bertako 'El Ciudadano' egunkariaren jabea zen. 

### Heriotza

Sadi konpainiako hegazkina, 1607 matrikuladuna, Perales de Ibaguéko aireportutik atera zen goizeko 7:30ean eta kontrol dorrearen arabera goizeko 08:30ean, Tolima hegoaldeko Ataco udalerriaren gainetik hegan egiten ari zenean, azken harremana izan zuen. Javier Arango Planadasera joan zen Tolimako Planadasen egiten ari ziren laboreen ordezkapen lan batzuk kazetaritzaz azaltzeko, Plante Laboreen Ordezkapenerako Presidentzia programako gonbidatu gisa.  Arango Planadas udalerriko landa eremuan hegazkin istripu baten ostean hil zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *DESAPARECIÓ AVIÓN CON SIETE OCUPANTES.*  21 de marzo de 1999.
2. ↑    *Hace 15 años murió en un accidente aéreo presentado en zona rural de Planadas, el Sacerdote-Periodista Javier Arango Jiménez. Econoticias, dialogó con Jorge Enrique Arango Jiménez, el popular Gatico Arango, hermano del desaparecido Javier Arango Jiménez.*  20 de marzo de 2015.
3. ↑    *SOBREVIVIENTE EN ACCIDENTE AÉREO.*  23 de marzo de 1999.
4. ↑    *Un aniversario más sin el padre Javier Arango.*  20 de marzo de 2015.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19836544

 |

* Wd Datuak: Q19836544
**Jesús Alberto Angulo**, (Culiacán Rosales (Mexiko), 1998ko urtarrilaren 30a), futbolean aritzen den kirolari mexikarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu, eta brontzezko domina eskuratu zuen futbolean Mexiko ordezkatuz; Brasilgo taldearen (urrezko domina) eta Espainiako taldearen (zilarrezko domina) atzetik sailkatu zen Mexikoko taldea. 

Tokion, honako hauek osatzen zuten Mexikoko taldea: Luis Malagón, Jorge Sánchez, César Montes, Jesús Angulo, Johan Vásquez, Vladimir Loroña, Luis Romo, Carlos Rodríguez, Henry Martín, Diego Lainez, Alexis Vega, Adrián Mora, Guillermo Ochoa, Érick Aguirre, Uriel Antuna José Joaquín Esquivel, Sebastián Córdova, Eduardo Aguirre, Ricardo Angulo, Fernando Beltrán, Roberto Alvarado eta Sebastián Juradok.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 03 !3. postua, brontzezko domina | Futbola, gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Jesús Alberto Angulo» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Jesús Alberto Angulo» *olympics.com* **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q42909375

 |

* Wd Datuak: Q42909375