recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Mari Karmen Garate Jauregi**, Mamen Maltzeta bezala ezaguna, (Azkoitia, Gipuzkoa, 1969ko uztailaren 3a) panderojole eta trikitilari gipuzkoarra da.

Ibilbidea
---------

Juan Garate Alkorta 'Maltzeta' aitak irakatsi zion pandero jotzen, eta artean umea zelarik —lehenengoz 1977an, zortzi urte bete gabe— alaba aitaren ondoan oholtzara igotzen hasi zen, panderoa eskuarekin jo eta hanka eta buru egitera, panderoa eskuekin ez ezik buruaren eta hanken kontra ere astinduz bizi-bizi.

Ordutik trikiti munduari lotura egin du ibilbidea, trikitilari bezala eta baita trikitixa irakasle bezala ere.

1996an *Maltzeta Neym* musika taldea sortu zuen Yoli Egiazabal eta Eskoli Zabalorekin batera.

Nere Ugarterekin ere bikote musikala osatu zuen.

Diskografia
-----------

* Hainbaten artean: Euskadiko trikitixa txapelketa Azpeitia (1980)
* Maltzeta aita-alabak: *Maltzeta aita-alabak* (IZ, 1981)
* Hainbaten artean: *Betiko trikitixa* (1994)
* Maltzeta aita-alabak: *Eman neri eskua* (Elkar, 1996)
* Maltzeta Neym (Soar eta Abar, 1996)
* Hainbaten artean: *Faborez* (2016)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Soinuaren hotsa - Diskografia» *trikitixa.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-05-28).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q95690150

 |

* Wd Datuak: Q95690150
**Manu Quijera Poza** (Iruñea, 1998ko urtarrilaren 13a) atleta nafarra da, xabalina jaurtiketan espezializatua. Espainiako errekorra izan zuen 2019ko maiatza eta 2020ko abuztuaren artean 81,31 metrotako markarekin.

Ibilbidea
---------

Niko anaiaren urratsak jarraituz hasi zen 13 urterekin xabalina jaurtiketan. Idoia Mariezkurrena zuten biek ere entrenatzaile. 2013 eta 2017 artean bost urteetan izan zen Espainiako txapelduna, adin bakoitzeko txapelketatan. 2018an helduen Espainiako xabalina txapelketa jokatu eta bigarren egin zuen Niko anaiaren atzetik. Urte hartako rankingean hirugarrena izan zen Odei Jainaga eibartarraren eta Niko anaiaren atzetik.

2019ko maiatzaren 18an Espainiako errekorra egin zuen Madrilen, 23-urtez azpikoen txapelketa batean. 81,31 metrotako marka ezarri zuen, aurrez Odei Jainagak zuena baino 67 cm gehiago. Abuztuan Europako Nazioen Txapelketan laugarren egin zuen.

2022an marka pertsonal berria ezarri zuen, 83,28 m.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Manu Quijera bate el récord de España de jabalina: 81,31» *AS.com* 2019-05-18 (Noiz kontsultatua: 2023-04-29).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** García, Jon Irisarri.  (2022-08-19). «Manu Quijera, en busca de la final» *Diario de Noticias de Navarra* (Noiz kontsultatua: 2023-04-29).

Kanpo estekak
-------------

* Manu Quijeraren fitxa World Athletics webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q64667936
* **Kirolariak**
* IAAF: 291957

 |

* Wd Datuak: Q64667936
**Marie-Pierre Arrizabalaga** (Ziburu, 1960) Ipar Amerikako zibilizazioetan irakasle eta ikerlaria da da Paris ondoko Cergy-Pontoiseko Unibertsitatean. Irakasle katedraduna da Ikasketa Amerikarrak ikasgaian, Hizkuntza Modernoen Nazioarteko Ikasketen Institutuan.

Historian doktore titulua eskuratu zuen AEBko Davis hiriko Kaliforniako Unibertsitatean 1994an, eta Frantzian berriz ere Historia doktore aitorpena akademikoa jaso zuen Parisko Gizarte Zientzietako Goi Mailako Ikasketen Eskolan (frantsesez, *École des hautes études en Sciences Sociales*, EHESS) 1998an, AEBn burutu zuen tesia bera zabalago eta osatuago aurkeztu eta gero.

Historialari honek Frantzia Hego Mendebaldeko eta Ipar Euskal Herriko familia eta migrazioen Historia ikertzen du. Bere ikerketak XIX. mendeko antzinako Behe Pirinioak departamenduko familia egituren, oinordekotza estrategien eta migrazio familia sareen ingurukoak dira.

1998an Frantzian burutu zuen tesiak, Maurizio Gribaudi irakasleak zuzendurikoak, izena du "*XIX. mendeko Ipar Euskal Herriko familia, oinordetza, eta emigrazioa: oinordetza jardunen ikerketa eta migrazioen portaerak euskal familien artean*".

Tesiaren abiapuntua izan zen galdetzea zer dela eta, XIX. mendean, familia berean, gizabanako batzuek ez zuten inoiz etxetik alde egin behar izaten, eta besteek, berriz, beren herrian bertan, aldameneko beste batean, eskualdeko hiriburuan ala Ameriketara joan behar izaten ziren.

Ikerlanaren originaltasuna datza, alde batetik, landutako ikuspegi mikro-historikoan (Ipar Euskal Herriko bost herritan, bakoitzean hogei familiaren berreraikuntza genealogikoa egiten du), eta, bestetik, familia barruko migrazio-fenomenoaren azterketa historiko-biografikoa lantzen du, familia bereko banakako portaerak konparatuz.

Azken urteetan, Arrizabalaga irakasleak eskuartean daukan proiektuak izena du *Frantziarren finkapena Kalifornian, 1880-1940, eta generoaren ikuspegia*.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Arrizabalaga, Marie-Pierre.  (1998). *Famille, succession, emigration au pays basque au XIXe siecle : étude des pratiques successorales et des comportements migratoires au sein des familles basques, Tesia, EHESS. Hemen ikusia: .* .
2. ↑   Arrizabalaga, Marie-Pierre. *Erreferentzia bibliografikoak: .* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q105393388
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 230048382
* ISNI: 0000 0003 7012 7931
* BNF: 16761285f (data)
* SUDOC: 158735617
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 24834
* **Bilduma digitalak**
* Persée: 277035
* Dialnet: 1970737

 |

* Wd Datuak: Q105393388
Itzalpean, **Mastermind** jokoan asmatu beharreko kode sekretoa. Jokalariak gehienez 7 saialditan asmatu behar du kodea. Lehenengo saialdian kolore bat asmatu du bere lekuan (berdea) eta horregatik kode sekretoa idatzi duen beste jokalariak ale beltz bat margotu du. Kokapen okerrean dagoen beste kolore bat ere asmatu du (gorria) eta horregatik jokalariak ale zuri bat margotu du.
**Mastermind**, euskaraz *Buru-maisu*, bi jokalarirentzako buru-jokoa da.

Zenbait margo eta paper bat aski dira jokatzeko. Jokalarietako batek 4 (edo beste kopuru bat) biribil margotzen du paper zati batean zenbait koloretan, berak nahi duen bezala, koloreak errepika daitezkeela, zerrendan eta era ordenatuan, eta beste jokalariari erakutsi gabe. Beste jokalariaren helburua margo zerrenda ordenatua edo *kode sekretoa* ebatzi edo asmatzea da, aurrez finkaturiko saialdi kopuru bat pasa baino lehen. Horretarako, asmatu behar duen jokalariak kode sekretoa asmatzen saiatzen da beste paper batean kode bat jarriz eta kode sekretoa duen jokalariak zenbat kolore asmatu duen, bere lekuan behar bezala kokaturik (irudian, ale beltzez) eta beste leku batean (irudian, ale zuriz), adierazten dio. Bi kopuru horiek zein diren jakinik eta logika erabiliz, beste jokalariak, saialdi kopurua gainditu baino lehen, asmatu behar du kode sekretoa zein den.

Egun, **Mastermind** jokoa merkatal marka bat da. Merkatal bertsioan, ohizko bertsioa ere badena, 6 kolore ezberdin daude aukeran eta kodea kolore laukote ordenatu bat da. 10 edo 12 saialditan ebatzi behar da kodea.

Ebazpena
--------

Aukerako 6 koloreko bertsioan, 4 koloreko kode baterako, 64=1296 aukera ezberdin daude kodea osatzeko, aukerako kode bakoitza errepikatuzko aldakuntza bat izanik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17286
* Commonscat Multimedia: Mastermind

---

 |

* Wd Datuak: Q17286
* Commonscat Multimedia: Mastermind
**Maria Kostiantynivna Baxkyrtseva** (ukraineraz: Марія Костянтинівна Башкирцева) edo **Maria Konstantinovna Baxkirtseva** (errusieraz: Мария Константиновна Башкирцева) (Gavrontsi, Errusiar Inperioa, 1858ko azaroaren 24agreg./azaroaren 12ajul. - Paris, Frantzia, 1884ko urriaren 31greg./urriaren 19ajul.
), ezagunagoa **Marie Bashkirtseff** izenez,​ errusiar idazlea, margolaria eta eskultorea izan zen.

Bizitza
-------

Hamalau urterekin aurkitu zuen bere bokazio artistikoa Florentziara egindako bisita batean. Bere amak (Maria Babanina) bere aita (Konstantín Bashkírtsev aristokrata) abandonatu zuen eta 1870etik aurrera Europa osoan zehar bidaiatu zuen.. Poliglota, ukrainera, frantsesa, ingelesa, italiera eta errusiera menderatzen zituen, greziar-latindar klasikoen ezagutza zabalaz gain. Hamabi urte zituenetik, egunkari pertsonal bat idazten zuen frantsesez. Parisko Julian Akademian sartu zen, emakumeei sartzen uzten zien bakarrenetakoa. Bizitza laburra izan bazuen ere, oso lan esanguratsuak utzi zituen, hainbat arlo artistikoetan, batez ere margolari eta idazle gisa.
Bere egunerokoak argitaratu zituen sendiak. Bertan heriotzara eramango zuen gaixotasunaren berri eta bizipenak islatu zituen. Hogeita bost urte besterik ez zituela, zendu zen tuberkulosiak jota.

Lanak
-----

Ospe eta aintza lortzeko helburuak ez zituen izkutatzen, bere buruarekin beti oso zorrotz jokatzen bazuen ere.
Bere egunerokoek ospea eman zioten 1891 ezagutaraztean, nahiz eta bertsio laburtuak baino ez ziren argitaratu XIX eta XX mendeetan.
Ezaguna da ere Guy de Maupassant idazlearekin izandako gutuneria.
Margolaritzari dagokionez, lan batzuk Orsay Museoak gordetzen ditu. *L'Académie Julian* lan ezaguna Dniproko Arte Ederretako museoan dago. Azkenik, Bigarren Mundu Gerran, nazien etorreraren aurrean Ukraina ebakuatu zutenean, pintura asko desagertu ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)***Grandes Mujeres Artistas* Londres [etab.]: Phaidon, 2019.orr. 53. ISBN 978-1-83866-004-8

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q255253
* Commonscat Multimedia: Marie Bashkirtseff

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 30330443
* ISNI: 0000 0003 5564 0606
* BNA: 000031323
* BNE: XX1199731
* BNF: 11890469m (data)
* BNC: 000440303
* CANTIC: a11220168
* GND: 118653350
* LCCN: n82063575
* NDL: 00519842
* NKC: jo20000082931
* NLA: 36540273
* CiNii: DA04843340
* SNAC: w6qw48tw
* SUDOC: 026708329
* ULAN: 500014227
* BIBSYS: 90788549
* ICCU: CUBV014581
* Open Library: OL51780A
* RKD: 4873
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Gutenberg proiektua: 5287

 |

* Wd Datuak: Q255253
* Commonscat Multimedia: Marie Bashkirtseff
**Mari Karmen (edo Karmele) Alzueta Beneite** (Donostia, Gipuzkoa, 1928ko maiatzaren 4a; Donostia, Gipuzkoa, 1983ko abenduaren 27a), euskal irakasle eta hezkuntza-arduraduna izan zen.

Biografia
---------

Haur txikia zelarik, Elbira Zipitriaren ikastolara joan zen Donostian, eta gero, gerra piztu zenean, Amezketan. Tolosako monja-ikastetxe batean jarraitu zituen ikasketak. Kimika ikasketak egin zituen Madrilen eta Salamankan. Gizarte Zientziak ere ikasi zituen. 1948an Misiolari Sekularren Institutuko kide egin zen, eta bertako Batzorde Nagusiko buru izatera iritsi zen. Donostiako Gizarte Laguntzaileen Eskola sortzeko lanetan aritu zen, eta aurreneko zuzendaria izan zen.

1969an Santo Tomas Lizeoa ikastolan hasi zen irakasle lanean. Handik urtebetera zuzendari kargua hartu zuen. Ikastola honen zabakunde eta sendotze-garaia izan zen hura.
1978an Eusko Kontseilu Nagusian hasi zen, Carlos Santamariaren agindupean. Geroxeago, Gernikako Autonomia Estatutua onartu zenean, Eusko Jaurlaritza bihurtu zen erakunde hura, eta **Karmele Alzuetak** zuzendari lanean jarraitu zuen Erkidegoko hezkuntza-sistema eraikitzen, Pedro Migel Etxenike sailburuaren ekipoan, Javier Retegi sailburuorde zelarik.

Donostian hil zen, 1983ko abenduaren 27an, istripuz, motor batek harrapatuta.

Erreferentziak
--------------

* Heriotzaren berri El Pais egunkarian

Kanpo estekak
-------------

* Mari Karmen Alzueta "Bidegileak" sailean
* Mari Karmen Alzueta Euskomedian
* Karmele Alzuetarekin elkarrizketa Argia aldizkarian

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492433
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX5171188
* BNF: 16728833q (data)
* SUDOC: 14340167X
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 23469

 |

* Wd Datuak: Q20492433
| **Mari kalea** |
| --- |
|  Donostia, Parte Zaharra |
| Mari kalea (1948) |
| HerrialdeaLurraldea |  Euskal Herria Gipuzkoa |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Mari kalea is located in Euskal HerriaMari kaleaMari kalea | Mari kalea is located in GipuzkoaMari kaleaMari kalea |
| Mari kalea is located in Donostiako Parte ZaharraMari kaleaMari kalea |

 |
| Koordenatuak: | **Coordinates: Missing latitude**Invalid arguments have been passed to the {{#coordinates:}} function
 |

**Mari kalea** Donostiako Parte Zaharreko kale txiki bat da. Ijentea kaletik Koruko Andre Mariaren kaleraino doa, kai aldean gelditzen den harresiaren paraleloan doa. Kuriosidade bezala, kaleak bi muino hartzen dituela esan daiteke, gora eta beherako hiru aldapen bitartez.

Izena
-----

Donostiako Udalak, 1917an, kalea Jose maria Zubia Aita Mari arrantzale ospetsuari eskaini zion. Aita Mari 1866ko urtarrilaren 9an hil zen, galernak ustekabean harrapatutako Getariako bi txalupa salbatzen saiatzen ari zela olatuek irentsita. Aurretik, kale horren izena *Kaiaurreko* zen.

Euskal Bilera elkartea
----------------------

Kale horretan Donostiako festetan protagonismo handia izan duen Euskal Billera elkarte gastronomikoa dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25478942

 |

* Wd Datuak: Q25478942
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Mantouxen testa**, **Mantouxen erreakzioa** edo **tuberkulinaren proba** pertsona batek bazilo tuberkulosoaren zatiki proteikoz osaturiko aterakinei dien sentikortasun-maila adierazteko egiten den azalbarneko proba da. Aterakina izan daiteke landu gabea (tuberkulina zaharraren kasuan gertatzen zen bezala) edo araztua (PPDaren kasuan bezala). Tuberkulosiaren aurkako txertoa (BCG) jaso duten pazienteen kasuan, 15 mm baino gehiagoko erreakzioa izatea testaren emaitza anormaltzat jotzen da; GIB duten pazienteentzat, eta positibotzat jotzen da edozein tamainatako iniraupenaren aurreko erreakzioa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Gaixotasunak Hiztegia] [2015]
2. ↑  Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2001]
3. ↑  Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2003]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q908699
* Commonscat Multimedia: Mantoux test

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D014374

 |

* Wd Datuak: Q908699
* Commonscat Multimedia: Mantoux test
**Tar-Alkarin** quenya hizkuntzan "errege loriatsua" esan nahi duena, Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da. Dunadan bat da, Numenorren jaioa Eguzkiaren Bigarren Aroko 2406an jaioa. Herukalmo (Tar-Andukal) eta Tar-Vanimeldëren semea eta Tar-Kalmazilen aita izan zen.

Historia
--------

Zetrua, bere ama Eguzkiaren Bigarren Aroko 2637an hartu behar zuen, baina bere aitak bere burua errege izendatu zuen eta legez kontra kendu zion tronua, aurreko urteetan, Tar-Vanimeldëren izenean gobernatzen aritu baitzen. Hala ere, bere aita ez zen kontutan hartu erregeen zerrendan, eta, hau hil ondoren, Eguzkiaren Bigarren Aroko 2657an, Alkarinek tronua jaso zuen, Numenorreko hamazazpigarren errege bihurtuz.

Laurogei urtez gobernatu zuen, Eguzkiaren Bigarren Aroko 2737 arte, urte honetan, bere oinordekoa, bere seme Tar-Kalmazil bihurtu zelarik.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Tar-Vanimeldë** | **Numenorreko erregea**Eguzkiaren Bigarren Aroko 2657-2737 | Ondorengoa**Tar-Kalmazil** |
Tettigoniidae familiako txapulin.
Txapulin gorriak salmentan, Oaxacan.
**Txapulin** (gaztelaniaz: *Chapulin*) Mexikon eta Ameriketako Estatu Batuetan indigenek ortopteroei izen horrekin ezagutzen dute. Izen arrunta da. Horiek guztiak jateko hazten eta erabiltzen dira.

Etimologia
----------

Hitza nahuatl hizkuntzatik dator: *chapōlin*, *chapā[nia]* hitzatik, ‘salto egin’ eta *ōlli* ‘oihal ziratu’. Euskaraz itzulpena horrelako zerbait izango litzateke: "Oihal ziratuez eginiko pilota moduan salto egiten duena".

Txapulin espezieak
------------------

Sailkapen hau zientifikoa ez da, herriak eginikoa baizik. Hona hemen espezieak:

* Pyrgomorphidae familiako guztiak, zuhaixken txapulinak.
	+ bereziki *Sphenarium purpurascens*, milparen txapulina.
* Acrididae familiaren gehienak.

* + *Melanoplus differentialis*
	+ *Melanoplus gladstoni*
	+ *Melanoplus femurrubrum*
	+ *Hesperotettix viridis*
	+ *Arphia conspersa*
	+ *Arphia nietana*
	+ *Machaerocera mexicana*
	+ *Trachyrhachys kiowa*
	+ *Trimerotropis pallidipennis*
	+ *Xanthippus corallipes*
	+ *Boopedon diabolicum*
	+ *Boopedon rufipes*
	+ *Opeia obscura*
* Romaleidae familiako batzuk.
	+ *Brachystola magna*
	+ *Taeniopoda eques*
	+ *Chromacris versicolor*
* Gryllidae familiako batzuk, kilkerrak.

Gainera, txapulin izena Mexikon eta Erdialdeko Amerikan espezie hauentzat erabiltzen da:

* Acrididae familiako guztiak, otiak.
* Caelifera ordeneko guztiak (tartean Acrididae familia), matxinsaltoak.

Geografia
---------

Txapulinek Mexiko Hiriko Chapultepec muinoari (‘Txapulinen muinoa’) izena eman diote.

Elikadura
---------

Txpunilak berez haziak dira jateko. Mexikoko toki askotan jaten dira baina ez da ohitura orokorra zeren eta zenbait tokitan oso gutxi jaten dira. Elikaduraren ikuspuntutik kalitate oneko proteinak dituzte, %60 eta 70 artean; datu horiek txapulinak behiki, txerriki edo oilasko haragiarekin parekatzen ditu. Beraz, dieta orekatu batean oso aukera ona dira.

Jateko garaian plater askotan erabiltzen dira: saltsetan, saltxitak egiteko, botanetank, gisatuak.

Ezagutzen diren intsektuen herena jateko modukoak dira UAEMeko Verónica Juárez irakaslearen iritziz. Ez jateko arrazoia ez da dietetikoa, kulturala baizik. Hori bai, intsektizidaz erabili gabeko animaliak izan behar dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Txapulinak jateko errezeta batzuk.]
* **(Gaztelaniaz)**:Chapulinen gaineko ikerketak Mexikon.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1062847
* Commonscat Multimedia: Chapulines

---

 |

* Wd Datuak: Q1062847
* Commonscat Multimedia: Chapulines
*Artikulu hau Mexiko ipar-mendebaldeko eta Arizona hegoaldeko mendikatea buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Sierra Madre (argipena)».*
**Mendebaldeko Sierra Madre** (gaztelaniaz: *Sierra Madre Occidental*) Ipar Amerikako mendikatea da, Mexikoko mendebaldean eta Ameriketako Estatu Batuetako hego-mendebaldeko muturrean 1.500 kilometroz luzatzen dena.

Geografia
---------

Arizona eta Sonoraren arteko mugatik hegoaldera hedatzen da Mendebaldeko Sierra Madre, Sonorako ekialdea, Chihuahuako mendebaldea, Sinaloa, Durango, Zacatecas, Nayarit, Jalisco, Aguascalientes eta Guanajuato zeharkatuz. Mendebaldeko kostaldea eta Mexikoko erdialdeko goi-ordoki zabala bereizten ditu. Hegoaldean Zeharkako Sumendi-ardatza eta Hegoaldeko Sierra Madrerekin elkartzen da. 1.500 kilometro inguru ditu ipar-mendebaldetik hego-ekialdera, eta 160-480 kilometro bitarteko zabalera. 289.000 kilometro koadroko eremua hartzen du, Mexikoko lurraldearen seirena.

1.150 metro inguruko mendiak ditu iparraldean eta 3.000 metro ingurukoak hegoaldean. Garaiera berdintsuko gailur gehiago badira ere, mendi garaiena Cerro Mohinora (3.311 metro) dela uste da. Mendien ekialdeko mazela leuna da; mendebaldekoa, berriz, oso malkartsua, ibar estu sakonek hautsia tarteka. Lurralde lehor samarra da, belarrez eta zuhaiskez estalia, baina leku garai hezeagoetan, pinu, zedro eta haritz zuhaiztiak ditu. Goi-ordokia eta Sinaloako eta Sonorako zabaldiak lotzen dituzten bi errepidek zeharkatzen dute mendikatea.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2017/11/12 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-05-25). *170. araua: Amerikako toponimia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1124584
* Commonscat Multimedia: Sierra Madre Occidental

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 237245925
* LCCN: sh85122365
* NKC: ge641728
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1124584
* Commonscat Multimedia: Sierra Madre Occidental
**Vermilion parrokia** (ingelesez: *Vermilion Parish*) Louisianako parrokia bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Abbeville da. 2010eko zentsuaren arabera 57.999 biztanle zituen, Vermilion Parish kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Vermilion parrokiak 3.993,94 kilometro koadro ditu. Horietatik 955,37 ura dira. Beste 3.038,57 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 14,52 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 57.999 pertsonetatik 47.686 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.381 dira. 8.246 beltzak edo afroamerikarrak. 195 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.148 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 53 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 667 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Vermilion Parish, Louisiana age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q507609
* Commonscat Multimedia: Vermilion Parish, Louisiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146604780
* LCCN: n82104427
* NARA: 10039684
* **Lekuak**
* OSM: 1838162
* TGN: 2000910

 |

* Wd Datuak: Q507609
* Commonscat Multimedia: Vermilion Parish, Louisiana
**Mendebaldeko Pirinioetako Armada** (frantsesez jatorriz, *Armée des Pyrénées occidentales*) Frantziako Iraultzan sortutako armadetako bat izan zen. Euskal Herrian zabaldu eta borrokatu zen, besteak beste, D'Elbecq eta Monceyren gidaritzapean, Konbentzioaren Gerran. Thomas Alexandre Davy de la Pailleterie Dumas, Dumas jenerala deitua, komandante buru izendatu zuten 1793ko irailean, baina armada utzi zuen inoiz buruzagi aritu gabe.

Sorrera eta bilakaera
---------------------

Dekretuz sortu zen 1793ko maiatzaren 1ean, Pirinioetako Armada Ekialdeko Pirinioetako Armadan eta Mendebaldeko Pirinioetako Armadan zatitu zenean, Espainiaren kontrako gerra piztu eta gero. Desegiteko dekretuak, berriz, III. Urteko berolisaren 26an eta frutilisaren 8 eta 30ean eman ziren (1795eko abuztuaren 13 eta 25ean eta irailaren 16an), eta IV. Urteko haizekorraren 20an utzi zion existitzeari (1795eko urriaren 12an), Basileako Bakearen ondoren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Lalanne, Guy.  (1989). *Urrugne.*  Ekaïna, 140 or..

Ikus, gainera
-------------

* Claude-Anne de Rouvroy
* Jean-Baptiste Cavaignac

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2862929
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157242354
* LCCN: n91079965

 |

* Wd Datuak: Q2862929
**Martin Bañezen eresia** leinuen gerretako garaitik gordetako hil-kantu bat da, XV. mendearen erdi partekoa. Arrasateko jaun ganboatar bat oinaztarrek hil zutenean, haren emazteak kantatu zuena Arrasaten. Herri horretako seme Esteban Garibaik jaso zuen XVI. mendean, ahoz aho ehun urtez transmititu ondoren.

Testuinguru historikoa
----------------------

1464. urtean izan zen Martin Bañez Artzubiagakoaren hilketa. Ganboarren aldekoa zen jaun hau, eta Arrasatetik Garagartzara zihoan batean, Ibarretako burdinolaren parean, oinaztar batzuek hil zuten, Butroe familiakoek nonbait.

Mondragoe erre eta Gomez Gonzalez indarrez hil ondoren, Gipuzkoako merio nagusia zen Petri Lopez Aiarakoak, bandoen arteko liskarrak bukatzeko asmoz, zigor eredugarri batez punitu egin zituen Mondragoekoak. Zaldunak sutara kondenatu, kapareak itoarazi putzu batean, harri astuna lepotik zintzilikatuta, eta beste enparauak urkamendira bidali zituen, nahiz eta, azkenean, heriotza-zigorra lursail eta diru-isunekin ordeztu zen.

Bakea azalekoa omen zen eta 1464ko maiatzaren arratsalde batean, bost oñaztarrek Martin Bañez Artazubiagakoa erail egin zuten, Ibarretako olatik Mondragoera etxeratzen ari zenean. Aramaioko Juan Alonso Mujika izan zen erasoaren gidari eta bertan hil zuten Martin Bañez, gertaerak baino lehen Artazubiagakoaren gaineko heriotza zigorra bertan behera geratua izan bazen ere. Alargunak negar saminari eman zion, eresi askoren bidez. Horietako bat Esteban Garibaik bildutako hau, non azpimarratzekoa den tonu oldarkorra.

Hitzak
------

Eresiaren bertsioa, Imanol Epelderen eskutik.
Martin Bañezen gorpua Arrasatera ekarri zuten, eta haren ondoan kantatu omen zituen bertsoak bere alargunak, Santxa Otxoa Ozaetakoak.

|  |  |
| --- | --- |
| **Jatorrizkoa**Oñetaco lurrau jabilt ycara,
lau araguioc vere an verala,
Martin Bañes Ybarretan il dala.
Artuco dot escu batean guecia,
bestean çuci yraxeguia;
erreco dot Aramayo guztia. | **Grafia eta hitz gaurkotuak**
Oinetako lur hau dabilkit ikara
lau haragiok ere han berala;
Martin Bañez Ibarretan hil dela.
Hartuko dut esku batean gezia,
bestean zuzi irazekia:
erreko dut Aramaio guztia. |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Butroe (familia)» *www1.euskadi.net* (Noiz kontsultatua: 2018-02-27).
2. ↑    «Erdi Aroko kantak, historia errimatua» *Argia* 2006-01-08 (Noiz kontsultatua: 2020-01-23).
3. ↑    *Martin Bañez Artazubiagakoaren eresia « Etxepare rap.*  (Noiz kontsultatua: 2020-01-23).
4. ↑    «Martin Bañez – Ahozko euskal literatura» *ahozkoliteratura.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-02-27).
5. ↑  piztua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61069822

 |

* Wd Datuak: Q61069822
*Lycosa tarantula*
**Tarantula** likosidoen familiako zenbait armiarmaren izena da. Armiarma mota askori eman izan zaio *tarantula* izena, baina benetako tarantulak lasterka eginez harrapakinak atzematen dituztenak dira. Pozoia sartuz hiltzen dituzte harrapakinak. Tarantula gehienek ez dute amaraunik egiten. Gorputz sendoa, begi txikiak eta hanka luze iletsuak dituzte. 12 bat tarantula mota dira; *Lycosa tarantula*, Europako hegoaldean eta Afrikako iparraldean bizi dena, eta *Cyrtopholis portoricae* izenekoa, dira ezagunenak.

*Theraphosidae* eta *Dipluridae* familietako armiarmei ere tarantula deritze.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q547790

 |

* Wd Datuak: Q547790
**Mendenhall glaziarra** Juneaun, Alaskako hego ekialdean dagoen glaziarra da, Mendenhall haranean zehazki. 19 km luzeko hedadura du. Tongass baso nazionalean deituriko gune babestu batean dago.

Glaziarraren jatorrizko izena *Sitaantaagu* zen; "Herriaren atzealdeko glaziarra", esan nahi duena. Horrela deitzen zioten glaziarrari Tlingitak, zonalde horretako jatorrizko herriak.

1958. urtetik aurrera, berotze globala dela eta, glaziarrak 2,9 km egin ditu atzera. Izotzaren urtze horren ondorioz, leize ederrak sortu dira glaziarraren barnealdean. Leku hauetan, ura haitzetatik pasatzen da, kobalto tonuko bobeda izoztuen azpitik. Izotz honek, urdina izan ezik, argi-espektroaren kolore guztiak hartzen ditu. Uhin luzera horien transmisioa, izotz kristalak kolore urdin berezi batekin hornitzen ditu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1920336
* Commonscat Multimedia: Mendenhall Glacier

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315528298
* LCCN: sh97007561
* NARA: 10043634
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 2505670

 |

* Wd Datuak: Q1920336
* Commonscat Multimedia: Mendenhall Glacier
**Maria Dolores Arbilla Mendizabal** (Tolosa, Gipuzkoa, 1897ko apirilaren 9a - 1986) maistra eta euskararen sustatzailea izan zen.

Bizitza
-------

Maria Dolores Arbilla Mendizabalek zazpi senide zituen eta oso gaztea zela, umezurtz geratu zen. Hala, bera eta haren senideak Doroteo Ziaurriz medikuaren etxera joan ziren bizitzera. Gaztaroan, Bilboko etxe batean institutriz gisa egon zen, baina jaioterrian ikastola irekitzeko asmotan zebiltzala esan eta bertako andereñoa izateko eskatu ziotenean, Tolosara itzultzea erabaki zuen, maistra tituluduna zen eta. Eusko Ikaskuntzako Lehen Hezkuntzako Batzordekide ere izan zen 1933an. Azken urteak Hernanin igaro zituen.

Ikastolako ibilbidea
--------------------

Tolosako ikastolako irakasle izan zen 1921etik 1936ra. Hasiera batean irakasle bakarra aritzen zen arren, urteek aurrera egin ahala, ikastolak ikasle gehiago zituen eta, ondorioz, beste irakasle batzuk ere izan zituen lankide, nahiz eta maistra karrera amaitua zuen lehen andereñoa izan zen. Hasiera batean, laguntzaile beharra zuela ikusita, Juanita Goikoetxeari eskatu zion laguntza. 1930-1931 ikasturtean Laskorain kalean beste pare bat gela ireki behar izan zituzten eta, bertan, beste lau andereño ere ibili ziren Maria Dolores Arbilla Mendizabalen gidaritzapean: Ixidora Mokora, Inaxi Munita, Miren Brau eta Modesta Segurola hain zuzen ere. Hala ere, horiez gain, beste hiru andereño ere ibili omen ziren, baina hauen zeregina irakasgai jakin bat irakastea izan zen. Irakasle horiek Maria Rezola, Teresa Saizar eta Pilar Sansinenea izan ziren.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)** «Arbilla Mendizabal, Dolores - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-04-15).
2. ↑    «Arbilla Mendizabal, Dolores - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-04-15).
3. 1 2   «TOLOSA: GERRA AURREKO IKASTOLA ( ) B AKARTXO G OIKOETXEA U RDAPILLETA IZARNE D RABASA A RRUE - PDF Descargar libre» *docplayer.es* (Noiz kontsultatua: 2021-04-15).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106539061
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 1137

 |

* Wd Datuak: Q106539061
**Mendi Unibertsalak** (gaztelaniaz: *Montes Universales*) Sistema Iberikoaren hego-mendebaldeko muturrean dagoen mendilerro baten izena da, Aragoiko Teruelgo probintziako Sierra de Albarracín eskualdearen zati handi bat eta Goi Tajoko hego-ekialdeko zatia hartzen dituelarik, Guadalajara eta Cuenca artean. Bertako mendiek, 600 eta 1935 metro arteko altuera dute.

Mendi multzoa, ipar-mendebaldetik hego-ekialderanzko norantzan daude, iberiar barne arkuaren barnean. Ipar-ekialdean, paleozoikoko Caimodorro eta Villar del Coboko Loma Alta mendiguneekin muga egiten du, hego-mendebaldean, Cuencako mendilerroarekin, eta, ekialdean, Guadalaviarren haranarekin.

Bere kokapenak, Mendi Unibertsalen barnean jaiotzen den Goi Tajo eta ekialdeko Turiaren (Terueletik igarotzean Guadalaviar deitua) edo Jukar ibaien arro hidrografikoak banatzen ditu.

Mendilerroa, mesozoikoko estratuek eratzen due hegoaldean, Albarracingo erdigune paleozoikoa inguratzen duena. Bertan, jurasikoko kareharrizko goi-ordokiak ikus daitezke, Loma Alta eta Griegosen karstifikazio handiarekin, dolina eta lenarrezko zelaiak barra-barra daudelarik. Paleozoikoko erdiguen honen hegoaldean, kretazeoko sinklinal tabular sail bat lerrokatzen da, kareharrizko erlaitz karstifikatuetan nabarmentzen direnak (Muela de San Juan, Frias, Saldon, Valdecuenca eta Javalon), eta kuma formako haran leunetan jaisten dira eraketa periglaziarrezkoa. Erdigune karstikoan, sakabanatutako hondoratze dolinak daude, euren jaiotza mendi hauetan duten ibaien ibilguak dituztelarik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *159. araua.*  Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2010-10-21).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3054063
* Commonscat Multimedia: Montes Universales

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX453453

 |

* Wd Datuak: Q3054063
* Commonscat Multimedia: Montes Universales
**Tarantularen Nebulosa**| Tarantularen Nebulosa |
| Datuak |
| **Igoera zuzena** | {{{igoera zuzena}}} |
| **Deklinazioa** | {{{deklinazioa}}} |
| **Distantzia** | 170.000 argi-urte |
| **Itxurazko magnitudea** |  |
| Itxurazko tamaina | {{{tamaina}}} |
| **Konstelazioa** | Doradus (konstelazioa) |
| Izen teknikoaNGC | NGC 2070 |
| Izen teknikoaM | M |

Spitzer espazio teleskopioak hartutako Tarantularen Nebulosaren infragorrizko irudia.
**Tarantularen Nebulosa**, **NGC 2070** edo **30 Doradus** bezala ere ezaguna, Magallanesen Laino Handian dagoen H II eremu bat da. Hasiera batean izartzat hartua, 1751n Nicolas Louis de Lacallek bere nebulosa izaera onartu zuen.

8ko irudizko magnitudearekin, Tarantularen Nebulosa objektu biziki argitsu bat da, 170.000 argi-urteko distantziara dagoela kontutan hartuta. Bere argitasuna hain da handia, Lurretik Oriongo Nebulosaren distantzia berera egongo balitz itzalak sortuko lituzkeela. Izan ere, Talde Lokaleko galaxien artean, ezagutzen den izar eraketa eremurik aktiboena da. Bere erdian R136 izar-kumulua dago, biziki estua, masiboa (gure eguzkia baino 450.000 aldiz masiboagoa) eta oso aberatsa masa eta argitasun handiko izarretan, nebulosa ikusgarri bihurtzen duen energia gehiena sortzen dutenak. Bere adina milioi 1 eta 2 milioi urte bitartekoa da, eta etorkizunean masa baxuko kumulu globular bihurtzeko aukera izan dezake.

Beste kumulu aipagarri bat, Hodge 301, nebulosa honen erdigunetik 1500 argi urtera dago.

Teleskopioa asmatu zenetik ikusi den supernobarik gertukoena, SN 1987A, Tarantularen Nebulosaren kanpoaldean gertatu zen.

Eskuinean ikus daitekeen irudia Tarantularen Nebulosaren erdigunea da (Hubble espazio teleskopioak eginiko 15 irudiz sortutako mosaikoa).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q224145
* Commonscat Multimedia: Tarantula Nebula

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Astronomia**
* SIMBAD: NAME 30 Dor Nebula

 |

* Wd Datuak: Q224145
* Commonscat Multimedia: Tarantula Nebula
Kornukopia baten irudikapena
**Ugaritasunaren adar**ra, halaber **kornukopia** izenaz ezaguna, oparotasunaren ikurra da, K. a. V. mendetik.

Greziar mitologian, Amalteak Zeus ahuntz baten esneaz hazi zuen. Eskerrak emateko, Zeusek ahuntzaren adarretako bat eman zion, hura zeukanari nahi zuen edozer emateko ahalmena baitzuen. Hortik dator kornukopia edo ugaritasunaren adarraren elezaharra. Jatorrizko irudikapenetan, adarra fruituz eta lorez betea egoten zen: hainbat jainkosa, Fortuna bereziki, harekin irudikatzen ziren. Irudi modernoagoek, esker emate egunaren muraletan erabilitakoak kasu, fruitu eta barazkiz betetako zumezko saski bat erakusten dute.

Egungo irudikapenetan, kornukopia, oinarrian, kono kurboa da, hutsa eta hondorik gabea, ia beti hainbat fruituz betea. Kolonbiako armarriak bi ditu: bata, fruituz eta herrialdeko lorez betea, eta bestea, urrezko txanponez betea. Peruko armarrian, urrezko txanponak isurtzen dituen kornukopia bat ageri da.

Finlandiar mitologian, sanpoa ere ugaritasun iturri bat da.

Ugaritasunaren adarra izenaz *Cratherellus cornucopioides* espezieko perretxikoa ere ezagutzen da.

Ikus, gainera
-------------

* Kornukopiar

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q332682
* Commonscat Multimedia: Cornucopia

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300303413
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q332682
* Commonscat Multimedia: Cornucopia
**Velenjeko gaztelua** (eslovenieraz: *Velenjski grad*) Velenje hirian dagoen gaztelua da, XIII mendean eraikitakoa. Šalek haranean muino baten gainean ezarrita dago.

Historia
--------

Indusketa arkeologikoek erakutsi dute aurrehistorian ere jadanik populatua izan zela gazteluaren eremua. Dena dela, gazteluaren lehenengo aipamena 1270ko agiri batean azaltzen da.

XVI mendean hainbat familia nobleen eskutan egon zen gaztelua. XVI mendean Wagen von Wagensberg familiak eskuratu zuen eta berriztu egin zuen pizkundeko estiloan beren egoitza izan zedin.

XIX mendean Coronnini-Kromberg kondeen eskutan egon zen 1943an naziek okupatu zuten arte. Bigarren Mundu Gerra bukatzean Jugoslaviako gobernuak eskuratu zuen. 1957an berrizte lanak egin ziren.

Egitura
-------

Muino biribil batean eraikita dago, topografiaren ezaugarriak kontutan hartuta. Babes dorre triangeluarra dauka eta bost dorre zirkular dituen harresia ere bai.

Museoa
------

Hainbat galeria daude barnean. Afrikako artea, Sloveniako arte garaikidea eta inguruko tresna tradizionalak, bai eta erromatarren garaiko objetuak ere.

Aipatzekoak dira XX mendeko barazki denda baten erreplika, 1930ko taberna baten berreraikuntza eta ikatz meategi baten modeloa ere.

Gaztelutik gertu Esloveniako Ikatz Meategien Museoa (*Muzej premogovništva*) dago.

Iruditegia
----------

* 
* 
* Gazteluaren irudia (1830).Gazteluaren irudia (1830).
* Gazteluaren irudia (1860).Gazteluaren irudia (1860).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6593195
* Commonscat Multimedia: Velenje Castle

---

 |

* Wd Datuak: Q6593195
* Commonscat Multimedia: Velenje Castle
**The Boys of Barr na Sráide** (euskaraz *Barr na Sráideko Mutilak*) Irlandako abesti herrikoi bat da. Abesti honen hitzak Sigerson Clifford (1913–1985) olerkariak idatzi zituen. Abestiaren izenburuak Kerry konderriko Cahersiveen udalerriko kale bati aipamen egiten dio, izan ere, *Barr na Sráide* irlanderaz *Goenkale* esan nahi du, literalki "goiko kalea". Clifford jaiotzez Cork hirikoa izan arren, gurasoak Kerry konderriak zituen.

Olerkiak olerkariaren haurtzaroa eta bere lagunei buruz mintzatzen da, bai eta Irlandako Independentzia Gerra eta Black and Tans britainiar indar paralimitarrei buruz ere.

1950eko hamarkadan Seán Ó Síocháin abeslariak RTÉ Radio irratiko *The Balladmakers Saturday Night* irratsaioan lehenbiziko aldiz jendaurrean abestu zuen, 1970ko hamarkadan Christy Moore abeslariak herrialde osoan ezagun bilakatuarazi zuelarik.

Kanpo estekak
-------------

* *The Boys of Barr na Sráide* abestiaren Christy Moore musikariaren bertsioa entzungai. Youtube.com **(Ingelesez)**
* Annmarie O'Riordan abeslariaren bertsioa entzungai. Youtube.com **(Ingelesez)**
* Danu musika taldearen bertsioa entzungai. Youtube.com **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7719770

 |

* Wd Datuak: Q7719770
Sarrera
-------

**Ugeraga Kirol Elkartea** Sopelako kirol-elkartea da. 1980ko uztailaren 11n sortutako elkarteak futbol, saskibaloia, txirrindularitza eta areto-futbol sailak ditu.

Ugeragak bi futbol zelai dauzka Urkon, Sopelan eta horietako batek jesarlekuak dauzka.

Ugeragako saskibaloi zelaia Urkoko polikiroldegian kokatzen da.

Ugeragaren ekipamendua urdinez eta da eta izan da betidanik.

Futbola
-------

Lehenengo taldea Ohorezko Mailan dabil, (lurraldeko preferentera saiatzen igotzen) eta bigarrena Lehenengo Erregional Mailan dabil. Emakumezkoen taldea, berriz, Erregional mailan. Harrobi lana egiten du eta bertatik Armando Ribeiro Athletic Clubeko atezain ohia pasa zen.

Ugeragak beste bi talde dauzka "gazteak" kategorian. Bata lehenengo mailan dago, urte honetan igo dira, eta bigarrena, bigarren mailan dago.

Kadeteen kategorian, bi talde daude: bata lehenengo mailan (preferentera saiatzen igotzen), urte honetan ia lortu dute eta bigarrena bigarren mailan dago.

### Azken urteak

| Denboraldia | Maila | Emaitza |
| --- | --- | --- |
| 2009-10 | Bizkaiko Ohorezko Maila | 11.a |
| 2010-11 | Bizkaiko Ohorezko Maila | 14.a |
| 2011-12 | Bizkaiko Ohorezko Maila | 16.a |
| 2012-13 | Bizkaiko Ohorezko Maila | 17.a (jeitsi) |
| 2013-14 | Bizkaiko Lurraldeko Preferentea | 5.a |
| 2014-15 | Bizkaiko Lurraldeko Preferentea | 8.a |
| **2015-16** | **Bizkaiko Lurraldeko Preferentea** | **1.a (igo)** |
| 2016-17 | Bizkaiko Ohorezko Maila | 12.a |
| 2017-18 | Bizkaiko Ohorezko Maila | 5.a |
| 2018-19 | Bizkaiko Ohorezko Maila | 14.a (jeitsi) |
| 2019-20 | Bizkaiko Lurraldeko Preferentea | 9.a |

Txirrindularitza
----------------

Txirrindularitzan amateur mailako talde asko ditu. Bertan hezitako txirrindularirik ospetsuenak Joane Somarriba eta Miguel Mínguez dira.

Afizionatu mailan Koplad Uni2 taldea antolatzen du, Euskadiko Txirrindularitza Iraskundearen barruan dagoena. Emakumezkoen talde bat ere badauka, Lointek izenekoa, UCIren maila nagusian dagoena.

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5401962

 |

* Wd Datuak: Q5401962
Sveritok tunela Velebit azpian
 Velebit mendilerroa Senjetik ikusita
**Velebit** mendilerroa Kroaziako luzeena da, ez ordea altuena, mendirik garaiena den **Vaganski Vrh** mendiak 1757 metro baititu. Dinariar Alpeen parte da, kostaldeko mendilerroa Velebit delarik eta barnekoa Lika.

Senj aldean hasten da eta 145 kilometro hegoalderantz egin ondoren Knin ondoan bukatzen. Adriatikoaren aldean mendilerroak labar biluziak ditu eta barnealdeko maldak basoek estaltzen dituzte.

Mendi garaienak
---------------

Mendirik garaienak Velebit hegoaldean daude.

* Vaganski Vrh (1757m)
* Sveto Brdo (1751m)
* Liburnija (1710m)

Parke Nazionalak
----------------

* Paklenica Parke Nazionala
* Sjeverni Velebit Parke Nazionala

Kanpo estekak
-------------

* **(Kroazieraz)** Parke Naturala[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q223275
* Commonscat Multimedia: Velebit

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 231145542510496640669
* GND: 4391649-1
* LCCN: sh85142567
* SUDOC: 069367035

 |

* Wd Datuak: Q223275
* Commonscat Multimedia: Velebit
**The Brazen Head** Irlandako Errepublikako Dublin hiriburuan dagoen taberna bat da. Bridge Street Lower kaleko 20. zenbakian dago, Liffey ibaiaren hegoaldeko bazterra eta Father Mathew zubiaren alboan.

Historia
--------

Tabernaren jatorria 1198an ezarritako zaldi-gurdi geltoki batean dago, baina erdi aroko eraikin horren egituraren zenbat atal gaur egun taberna dagoen kokalekuan dauden jakitea zirta ezina da eta gai horrekiko eztabaida dago. Dena den, berandu bezala, 1613-1775 aldera jada gaurko tabernaren eraikina bazegoen.

The Brazen Head tabernaren iragarkia.
Taberna honetatik bezero ospetsu ugari igaro dira, tartean James Joyce (zeinak taberna hau *Ulises* eleberrian aipatu zuen) eta Jonathan Swift (*Gulliverren bidaiak* eleberriaren egilea) idazleak. Robert Emmet irlandar nazionalista eta errepublikarraren aldi bateko bizilekua ere izan zen. Beste bezero ezagun batzuk Brendan Behan, Theobald Wolfe Tone eta Daniel O'Connell izan dira.

Irlandako tabernetan ohitura den legez honetan ere zuzeneko musika emanaldiak egon ohi dira, bertan beste askoren artean The Dubliners taldeak, Van Morrison, Paolo Nutini eta Tom Jones abeslariek jo edota abestu izan dute.

Kanpo estekak
-------------

* The Brazen Head tabernaren webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17006015
* Commonscat Multimedia: The Brazen Head

---

 |

* Wd Datuak: Q17006015
* Commonscat Multimedia: The Brazen Head
**Magoffin konderria** (ingelesez: *Magoffin County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Salyersville da. 2010eko zentsuaren arabera 13.333 biztanle zituen, Magoffin kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Magoffin konderriak 800,71 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,85 ura dira. Beste 798,87 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 16,65 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 13.333 pertsonetatik 13.201 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 95 dira. 18 beltzak edo afroamerikarrak. 30 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 8 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 73 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q503554
* Commonscat Multimedia: Magoffin County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153669893
* ISNI: 0000 0004 0618 1068
* LCCN: n85134565
* NARA: 10038990
* **Lekuak**
* OSM: 1846552
* TGN: 2000821

 |

* Wd Datuak: Q503554
* Commonscat Multimedia: Magoffin County, Kentucky
**Meninx** Tunisiako aztarnategi arkeologikoa da. Djerba uhartearen hego-ekialdean kokatua, egungo Henchir El Kantara hiritik gertu.

Ezaugarriak
-----------

Aztarnategiak bi kilometro luze eta 800 metroko zabalera du. Ziur aski zati bat itsaso azpian gelditu da.

Historia
--------

Jatorriz feniziarrek sortutako hiri komertziala zen. Hiriak bere garai oparoena erromatarrekin izan zuen, uharteko hiriburu bihurtu zenean. Aztarnategiaren lehen esplorazio batean, bainuak, anfiteatroa, antzokia, basilika eta, ziurrenik, foroa aurkitu ziren. Gainera, zorua aztarnaz beteta dago, hala nola, marmol zurizko zutabeen oinarriak, granitozko zutabeak, kapitelak eta estatua ugari. Aztarnategia ez da sakonki induskatu. 1942an, indusketa lanak egin zituen Paul-Marie Duvalek. Ondoren, aztarnategia sakonki ikertzen hasi zen 2017an.

Iruditegia
----------

* 2018ko indusketak.2018ko indusketak.
* 2018ko indusketak.2018ko indusketak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Paul-Marie Duval, « Recherches archéologiques à Méninx (Tunisie), Cherchel et Tipasa (Algérie) », CRAI, 86. liburuki, 4-6 zk. 1942, 221-225 or.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Meninxen portuaren aurkikuntza 2020an.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3306003

 |

* Wd Datuak: Q3306003
"Mare nostrum"a Erromatar Inperioaren erdi gunea zen.
Erromatar trirremea.

***Mare Nostrum*** (latin klasikoan zuzenago Nostrum Mare) Mediterraneo itsasoari Inperioan antzinako erromatarrek izen hori eman zioten. Esapideak "gure itsasoa" esan nahi du euskaraz. Beste izen osoa zabaldua Internum Mare izan zen, Barruko Itsasoa euskaraz.

Historia
--------

Mende batzuetan, K.a. I. mendetik, Julio Zesarrekin, V. mende arte, Mediterraneoa *Mare Nostrum* izan zen, erromatar aintzira bat Inperioaren lurrez inguratuta. Mende horietan garraio bide nagusia zen eta Inperioaren ekonomiarako ezinbesteko elementua.

Mediterraneoren kontrola
------------------------

Erromatarrek bide handi hori kontrolatu behar zuen eta horretarako Erromatar Itsas Armada (latinez *classis*) tresna boteretsua zen. Armada horrek Erromatar Inperioaren itsasoko indar guztiak biltzen zituen.

Mediterraneoan bi base nagusiak zeuden eta bigarren mailako beste batzuk. *Mare Nostrum*a kontrolatzen zuten flotak, bestetik, bi ziren:

* *Classis Misenensis*. K.a. 27an sortua, base nagusia Misenon zegoen. Mendebaldeko Mediterraneoa kontrolatzen zuen.
* *Classis Ravennatis*. Bere basea Ravenan zegoen, K.a. 27tik. Ekialdeko Mediterraneoa kontrolatzen zuen. 330. urtean basea Konstantinoplara eraman zuten.

*Mare nostrum*en merkataritza handitu eta zabaldu egin zen Erromarako aberastasunaren iturria izanik. Lehorrean, erromatar galtzadak itsas merkataritzaren osagarria ziren. Erromako itsas merkataritzaren eragina Asian zehar zabaldu zen baita ere, bereziki Txinan eta Indian.

Lehengai askoren garraioa, hazienak eta eraikuntza materialena, itsasoko bideetan egiten zen batez ere zeren eta lehorrekoa baiño 60 aldiz merkeagoa baitzen. Adibidez, ogia egiteko zerealak, liburuak egiteko papiro bilkariak eta beste produktu asko Inperio garaian Italiara Egiptotik, Libiatik eta Numidiatik eramaten ziren. Beste lehengai asko (ardoa, metalak, oihalak) beste probintzietatik eramaten ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Bibliografia
------------

* **(Gaztelaniaz)** Ruiz-Domenec, José Enrique. *El Mediterráneo: historia y cultura*. Península argitaletxea. ISBN 84-8307-603-9.

Ikus, gainera
-------------

* Mediterraneo itsasoa

Kanpo estekak
-------------

* **(Alemanez)**:Erromatar Itsas Armadaren mapa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1922873

 |

* Wd Datuak: Q1922873