recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
| *Kireniako itsasontzia* |
| --- |
|  |
|  |
| **Mota:** | Merkantzia-ontzia |
| **Uretaratze data:** | K.a. 389 (±44 urte) |
| Ezaugarriak |
| **Luzera:** | 14 m |
| **Zabalera:** | 4,42 m |
| **Bulkada:** | Bela karratua |
| **Abiadura:** | 4 –5 korapilo |
| **Eskifaia:** | 4 marinel |

**Kireniako itsasontzia** K.a. IV. mendeko greziar merkantzia-ontzi baten hondakinak dira. Andreas Cariolou greko-zipretar urpekaritza irakasleak aurkitu zuen 1965eko azaroan ekaitzak jo zuen batean. Itsasontziaren kokapen zehatza jakiteko gai ez zela, Cariolouk 200 urperatzetik gora egin zituen James Husbandek lagunduta hondakinak Kireniatik gertu 1967an berriro aurkitu zituen arte.

Kireniako itsasontziaren sinbolismoa
------------------------------------

Kireniako itsasontzia Zipreko hiru euro txanponen aurkian agertzen da. Zehazki 10, 20 eta 50 zentimoko txanponen aurkietan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Europako Banku Zentrala. *National sides: Cyprus.*  (Noiz kontsultatua: 2019ko martxoaren 4a).[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2234980
* Commonscat Multimedia: Kyrenia shipwreck

---

 |

* Wd Datuak: Q2234980
* Commonscat Multimedia: Kyrenia shipwreck
Bertizko kirikiñausia (bertan izkiñu esaten zaio).
**Kirikiñausi** edo **gaztain hespilak** gaztainak bildu eta egoera onean kontserbatzeko erabiltzen ziren harrizko gordailuak dira.

Izenak
------

Erakuntza hauek izen desberdin ugari hartzen dituzte euskaraz: *kirikiñausie*, *kirikiñosie*, *kirikiñausia*, *kirikiñotokie*, *kirikiño-ezie*, *gaztaine-ezie* (Gorbeialdea), *kirikiñusie* (Zeberio), *kortina* (Aiaraldea), *izkiñue* (Malerreka), *gaztaindegie*, gaztandeie, espille (Baztan), gaztain espil (Sara), kurtsila (Lapurdi) eta *eskorta*.

Deskripzioa
-----------

Gaztain hespilak harrizko hesi biribil edo eliptikoak dira. Gorbeialdean biribilek 2 eta 8,6 metro arteko diametroa dute, eta eliptikoek 1,55 - 4,1 mko luzera eta 1,15 - 4,8 mko zabalera. Hesia 1,1 - 2,15 metro gora izaten da. Gehienek ate-zuloa dute, baina badira irekigunerik gabekoak ere.

Guregana harrizkoak iritsi diren arren, behinola hesola eta adarrekin ere egiten zituzten.

Erabilpena
----------

Gaztainak morkots eta guzti pilatzen ziren kirikiñausiaren barnean. Ondoren, iratze, belar, gaztainondo-adar, elorri edota zakuekin estaltzen ziren. Era horretan, gaztainak egoera onean kontserbatzeaz gain, zerri edo basurdeek jatea eragozten zen. Gehienean, abenduan hasten ziren kirikiñausietan gordetako gaztainak jaten. Morkotsak arrasteluekin ateratzen ziren biltegitik eta, aletu ondoren, baserrira eramaten ziren. Aldi bakoitzean aste bateko behar zirenak ateratzen ziren.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Enrike IBABE, Mª Juana LUJANBIO: Ericeras en el Macizo del Gorbeia Euskomedia.org
2. 1 2  Jose Angel Aramendi: *Gaztaina pobreen ogia lez ezagutua izan da, dirudunek edo etxagunek, gari ogia izango eben*[*Betiko hautsitako esteka*] Aiaraldea.com
3. ↑  Mariano IZETA: *Baztango Hiztegia*. 1996, Gobierno de Navarra.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261480

 |

* Wd Datuak: Q12261480
**Kiribatiko historia** luzea da, errepublika hori osatzen duten irletan gizakien presentzia gutxienez 700 urtekoa baita.

Jatorrizko mikronesiar populazioa gaur egungo gehiengo nagusia da. Hizkuntza bera hitz egiten duten herri horiek irletara iritsi ziren K. a. 3000 eta K. o. 1300 bitartean. Zonaldea, halere, ez zegoen isolaturik; Tonga eta Fiji etorritako polinesiarrek eta melanesiarrek uharteak bisitatu zituzten berekin zenbait ezaugarri kultural eramanez, europarrak heldu baino askoz lehenago. Elkarrekin ezkonduz, kultura bateratu zen.

Britainiarrek eta amerikarrek XVIII. mendearen bukaeran eta XIX. mendearen hasieran topatu zituzten lehen aldiz. Hortik aurrera, bale-arrantzaleak eta merkatariak irleetara iristen hasi ziren. Haiekin batera suzko armak eta gaixotasun berriak ailegatu ziren.

Lehen kolono britainiarrak 1837an heldu ziren. Ellice irlekin batera, 1892an Britainiar Inperioko protektoratu bihurtu ziren Kirabikoak. Biak, koroaren kolonia bihurtu ziren 1916an.

Tarawako atoloia eta beste uharte batzuk Japoniak okupatu zituen Bigarren Mundu Gerran. Tarawan gerrako borrokarik odoltsuenetakoa burutu zen, estatubatuarrak 1943ko azaroan lehorreratuta.

Burujabetza 1971n lortu zuten Gilbert eta Ellice uharteek. 1975ean bereizita, Erresuma Batuak autogobernua bermatu zien. Ellice irlak Tuvalu errepublika bihurtu zen, eta, Gilbert irlak Kiribati 1979ko uztailaren 12an. Tarawako hitzarmenaren bidez, 1983an berretsita, AEBek uko egin zioten irla horien gaineko edozein eskubideari.

Gainpopulazioa arazo bilakatu da. Irla nagusietako 4.700 biztanle biztanleria gutxiagoko irletan finkatu ziren 1988an. 1999an, Kiribatik Nazio Batuen Erakundean eserlekua eskuratu zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q726698
* Commonscat Multimedia: History of Kiribati

---

 |

* Wd Datuak: Q726698
* Commonscat Multimedia: History of Kiribati
**Kulturen Ataria** da Azkuna Zentroak duen atrio monumentala, Bilboko Alondegiaren 2010eko erreformaren erakusgarri nagusia barrualdean. Areto hipostilo gisa ere definitu daiteke, espazio garaiaren zutabe handiez gain, diseinuzko 43 zutabeko espazio baxuago batek definitzen duelako gunea. Philippe Starck Azkuna Zentroko diseinatzaileak Lorenzo Baraldi eszenografoarekin batera diseinatu zuen inguru hau.

43 zutabeak egiteko, 800 zirriborrotatik aukeratu ziren, eta bakoitza bakana da bere estiloan. Materialetan, haitzurdina, adreilua, zura, brontzea, zementua, altzairua, Lecceko harria eta terrakota beiraztatua erabili ziren. Zutabe batzuek izendapen komuna daukate (zenbaitek *txinatar* edo *moderno* epitetoa jaso dute), baina badaude bakanak ere, hala nola Luca Della Robbiaren Pizkundeko zeramiketan inspiratua dena.

Iruditegia
----------

* Areto hipostiloa, non zutabeak diren espazioaren funtsa.Areto hipostiloa, non zutabeak diren espazioaren funtsa.
* Zutabe txinatarra ezkerrean, neoklasikoa eskuinean.Zutabe txinatarra ezkerrean, neoklasikoa eskuinean.
* Della Robbiaren estilokoa.Della Robbiaren estilokoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Bisita» *Azkuna Zentroa* (Noiz kontsultatua: 2023-01-30).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116459925
* Commonscat Multimedia: Kulturen Ataria (Atrio de las Culturas)

---

 |

* Wd Datuak: Q116459925
* Commonscat Multimedia: Kulturen Ataria (Atrio de las Culturas)
1. irudia: Korrontearen zatiketa irudikatzen duen adibidea. *RT* notazioak *RX* erresistentziaren eskuinera dagoen erresistentzia total baliokidea adierazten du.
Elektronikan, **korronte-zatitzailea** sarrerako korrontea zatitu eta horren mendeko irteerako korrontea ematen duen zirkuitua da.

Korronte-zatiketa
-----------------

*RX* izeneko erresistentziatik pasatzen den *IX* korrontearen formula orokorra:

{\displaystyle I\_{X}={\frac {R\_{T}}{R\_{X}+R\_{T}}}I\_{T}}
Non *RT* aldagaia *RX* erresistentziaren eskuinera paraleloan konektatutako erresistentzia total baliokidea den:

{\displaystyle {\frac {1}{R\_{T}}}={\frac {1}{R\_{1}}}+{\frac {1}{R\_{2}}}+{\frac {1}{R\_{3}}}+...\ .}

Kasu orokorra
-------------

Nahiz eta zatitzaile erresistiboa ohikoagoa izan, korronte zatitzailea frekuentziaren mendeko inpedantziez osatuta egon daiteke. Hortaz, *IX* korrontea izango da:

{\displaystyle I\_{X}={\frac {Z\_{T}}{Z\_{X}}}I\_{T}\ ,}
Non *ZT* aldagaia *ZX* indepedantziaren eskuinera paraleloan konektatutako inpedantzia total baliokidea den.

Ikus, gainera
-------------

* Ohmen legea
* Tentsio-zatitzaile

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4157078

 |

* Wd Datuak: Q4157078
Toronto kanadar finantzen zentroa da.
2018an **Kanadako ekonomia** munduko 10. handiena izan zen.

Teknologia aurreratuko gizarte industriala eta bizi maila altukoa da, mendebaldeko herrialdeen saileko aurreratuenetakoa, baina Estatu Batuekiko mendekotasun handiena duena (esportazioen % 80 eta inportazioen % 60 dago haren mende). Bigarren Mundu Gerraz geroztik ikusgarria izan da eskulangintzaren, meatzaritzaren eta zerbitzuen alorraren igoera, eta XX. mendea arte herri nekazari izandakoa eta herrialde urbano eta industriala izatera iritsi zen. Langile gehienek zerbitzuen alorrean dihardute lanean, baina ekonomiaren barruan garrantzi handiko jarduerak dira meatzaritza, nekazaritza eta industria. 1993az geroko barne produktu gordinaren hazkundea % 3koa izan da. Langabezia murrizten ari da eta aurrekontuen kopuru handi bat erabiltzen da alor publikoaren zorrak ordaintzeko. 1989an merkataritza askerako hitzarmen bat sinatu zen Estatu Batuen eta Kanadaren artean (FTA) eta 1994an Ipar Ameriketako Merkataritza Librerako Hitzarmena (NAFTA, Mexiko barne hartzen duena) sinatu zuen; horren eraginez Estatu Batuekiko lotura areagotu zen merkataritzari eta, oro har, ekonomiari dagokionez. Lotura horrek eta Asiako eta Errusiako krisiak kalte handia eragin diote kanpora begira antolaturiko ekonomia izaki.

Kanadak baliabide natural aberatsak, langile trebeak eta azpiegitura modernoak ditu, eta horrek etorkizun oparoa aurreikusteko baldintzak ematen ditu. Dena dela, ingeles eta frantses eremuen arteko egoera nahasia dela-eta gerta daiteke federazioa banatzea, eta horrek atzerriko inbertsoreak galaraz ditzake.

Kanadako baliabideen artean azpimarratzekoak dira petrolioa, nikela, zinka, kobrea, beruna, urrea eta abar. Munduko lurpeko aberastasunen esportatzaile handienetakoa da. Industriari dagokionez aipatzekoak dira meatzaritzarekin lotura dutenak, elikagai industria, egurra eta papera, kimika industria eta gas naturalarekin lotura duena. Nekazaritzako gai nagusiak, berriz, artoa, garia, tabakoa, garagarra dira. Iparraldean izoztuta egoten da lurra denbora askoan eta horrek arazoak dakarzki garapenerako. Bestalde, zikloiak gertatu ohi dira Mendi Harritsuetan. Ingurunearekin loturiko gorabeheretan bereziki aipagarriak dira eguratsaren kutsadurak eta horren ondoriozko euri azidoak aintziretan eta basoetan eragiten dituen kalteak, eta orobat, nekazaritzari eta basoei kalte egiten dieten isuriak; bestalde, ozeanoko ura kutsatzen ari da.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2018-12-22 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q840925
* Commonscat Multimedia: Economy of Canada

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85019300

 |

* Wd Datuak: Q840925
* Commonscat Multimedia: Economy of Canada
**Ellis konderria** (ingelesez: *Ellis County*) Oklahomako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Arnett da. 2010eko zentsuaren arabera 4.151 biztanle zituen, Ellis kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Ellis konderriak 3.190,56 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,95 ura dira. Beste 3.189,61 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,3 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 4.151 pertsonetatik 4.010 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 251 dira. 11 beltzak edo afroamerikarrak. 67 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 8 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 7 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 48 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485013
* Commonscat Multimedia: Ellis County, Oklahoma

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146608494
* LCCN: n82158538
* **Lekuak**
* OSM: 1822206
* TGN: 2001645

 |

* Wd Datuak: Q485013
* Commonscat Multimedia: Ellis County, Oklahoma
**Enaizpuru** edo **Endaizburu** Hernioko mazizoari iparrekialdetik eusten dioten mendietako bat da. Punturik altuenean 733 m-ko altitudea du. Gailurrean bi muino bereizten dira, bata bestetik 100 bat metrora, apenas gora-beherarik gabeko lepo batez lotuak. Bata, hegomendebaldekoa, larre eremu zabal batez osatuta dago eta irekia da (-2.13262756, 43.1711970, 731 m.), ikusmira zabalekoa; bestea, iparrekialdekoa, kareharrizko eremu zakar batek osatzen du eta basoak eta sasiak estaltzen dute (43.171983 N, -2.131616 E, 733 m).

Enaizpururen iparrekialdeko harkaitzetan du iturburua izen bereko errekastoak: Aranguren errekaren adarretako bat.

Enaizpururen azpialdean Itxuraingo tumulua eta larreak daude. Inguru horretan Alkizako udala eta herriko hainbat ganaduzale trantsizio-larreak berreskuratzeko interbentzio bat egiten ari dira 2016tik aurrera Fagus-Alkiza proiektuaren baitan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Endaizburu | Euskal-Herria.Org» *www.euskal-herria.org* (Noiz kontsultatua: 2021-02-14).
2. ↑    Aranburu, Pello Joxe.  (2003). *Alkiza auzo eta hiribilduaren : azterketa historikoa (1348-1950).*  Alkizako Udala, 42 or. ISBN 84-606-3058-7. PMC 434253952. (Noiz kontsultatua: 2021-02-14).
3. ↑     *Alkiza – FAGUS.*  (Noiz kontsultatua: 2021-02-14).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q105494408

 |

* Wd Datuak: Q105494408
**Elihu Katz** (hebreeraz: אליהוא כ"ץ) (New York, 1926ko maiatzaren 21a - Jerusalem, 2021eko abenduaren 31)  estatubatuar-israeldar soziologoa izan zen.

Biografia
---------

Estatu Batuetako eta Israelgo Gizarte Komunikazioko ikertzaile nagusietako eta estimatuenetako bat izan zen. Bere lanik aipagarriena *The personal influence* izenekoa da, Paul Felix Lazarsfeld soziologo entzutetsuaren gidaritzapean egin zuen lana 1955ean. 

Bere bizitzaren zatirik handiena komunikazioa ikertzera eman zuen, beti ere helburu nagusitzat komunikabideen arteko elkarrekintza, elkarrizketa, iritzia eta esparru publikoko ekintza. Chicagoko Unibertsitatean soziologia irakaslea izan zen, Pennsylvaniako Annenberg Komunikazio Unibertsitateko irakasle tutorea,. Jerusalemgo Unibertsitate Hebrearreko Soziologia eta Komunikazioko irakasle emeritua eta Gizarte Ikerketa Aplikaturako Guttman Institutuko zuzendari zientifikoa.

Hasieran
--------

Hasieran Kazetaritza ikasteko interesa zuen, baina Columbia Unibertsitatean karrera hau irakasten zuten irakasleen kalitateagatik Soziologia ikastea erabaki zuen. Hemen jaso zuen bere hurrengo titulua, doktoregoa. Ikasketetan Paul Lazarsfeld, Seymour Martin Lipset, Davis edo Merton irakasleak ezagutuko ditu, soziologiako beste handi batzuen artean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   דב גיל-הר.  (31 de diciembre de 2021). *הלך לעולמו פרופ' אליהוא כ"ץ, ממקימי הטלוויזיה הישראלית ומנהלה הראשון.* .
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2919816
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 108945733
* ISNI: 0000 0001 1779 4917
* BNE: XX985735
* BNF: 12193821c (data)
* GND: 118972855
* LCCN: n50044654
* NDL: 00445254
* NKC: jn20011210151
* NLA: 35261408
* CiNii: DA01366212
* SNAC: w6xp9k67
* SUDOC: 030544335
* BIBSYS: 90055510
* ICCU: VEAV020542
* Open Library: OL1650570A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Persée: 47666

 |

* Wd Datuak: Q2919816
**Montague konderria** (ingelesez: *Montague County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Montague da. 2010eko zentsuaren arabera 19.719 biztanle zituen, Montague kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Montague konderriak 2.430,12 kilometro koadro ditu. Horietatik 19,09 ura dira. Beste 2.411,03 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 8,11 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 19.719 pertsonetatik 19.277 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.930 dira. 38 beltzak edo afroamerikarrak. 137 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 59 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 202 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q484574
* Commonscat Multimedia: Montague County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139563967
* LCCN: n81066289
* NARA: 10040149
* **Lekuak**
* OSM: 1836981
* TGN: 2002044

 |

* Wd Datuak: Q484574
* Commonscat Multimedia: Montague County, Texas
Goiko irudian, Daphnia, eta behekoan Borrellia burgdorferi espiroketa, biak eremu iluneko mikroskopioan ikusita
**Eremu iluneko mikroskopioa** mikrobio biziak eta tindatu gabeko zelulak ikusteko erabili ohi den mikroskopioa da. Argi-sorta oso indartsua behar du eta baita kondentsadore berezia ere.

Mikroskopio honen berezitasuna bere kondentsadorean datza: kondentsadore honek argiaren izpiak desbideratzen ditu objektibora irits ez daitezen. Objektibora iristen den argi bakarra da espezimena jo eta hark desbideratzen duena. Horren ondorioz, espezimena argi ikusten da, atzealde ilun baten gainean .

Mikroskopio honen printzipioa fisikoa hauts-partikulak gela ilun batean argitzen direnean gertatzen den bera da, eguzki-izpi batek hauts-partikula horiek jotzen dituenean. Honi Tyndall efektua deritzo.

Mikrobiologian mikroskopio mota hau oso baliagarria da bakterioen mugimendua ikusteko, flageloak ondo bereizten baititu. Era berean, Treponema pallidum bakterioa ikusteko lagin klinikoetan erabili ohi da.

Fase kontrasteko mikroskopioa agertu aurretik eremu iluneko mikroskopioa zen zelula biziak aztertzeko erabiltzen zen bakarra.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Madigan M.T. Martinko J.M. Parker J. Brock *Mikroorganismoen biologia* (2007) E.H.U-ak euskaratua: 53 orr. ISBN: 978-84-9860-026-1

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q899540
* Commonscat Multimedia: Dark-field microscopy

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q899540
* Commonscat Multimedia: Dark-field microscopy
**Kharkivko okupazioa** Ukraina-Sobietar Batasuna Gerrari hasiera eman zion gertaera izan zen. Okupazioa 1917ko abenduak 23an gertatu zen, Boltxebike armadak Kharkivko kanpoaldean borrokatu eta ukrainar armada garaitu eta gero. Ukrainar agintariak ez zuten hiria berreskuratu lortu eta azken ukrainar erregimentuak errenditu ziren 1918ko Urtarrilak 10ean.

Gertaerak
---------

Hasieran Armada Gorriaren sarrera Ukrainan sobietar tropek trenbideak zituzten lurrak okupatzeko beharra zeukatela esanez justifikatu zuten. Mugimendu honen arrazoia Aleksei Kaledinek Abenduak 15ean Rostov Doneko hiria hartu zuelako eta Armada Zuriaren presentzia Ukrainan asko handitu zelako. 1917ko Abenduan Armada Gorria ez zegoen UPRren kontra egiteko prest oraindik.

Garai hartan Kharkiv hiria anarkia osoan zegoen eta hiriko Boltxebikeak, Kharkivko Dumaren laguntzarekin armada gorriko alderdi bortitzena kanporatzea erabaki zuten.

Urtarrilak 10eko gauean Kharkivko Guardia Gorriak UHRren bi erregimentu (2700 baioneta) armagabetu zituen. Erregimentu hauek hiriko bi botereak (UHRa eta Boltxebikeak) kontrolpean izaten saiatzen egon ziren 20 egunez. 300 UHR soldatuak Armada Gorrian sartzeko nahia erakutsi zuten, eta Kosako Gorrien erregimentuan sartu ziren.

Kharkiv Ukrainako Herri Sobietarren Errepublikaren hiriburua bihurtu zen 1918ko Apirilak 19ra arte, Alemaniar Inperioaren armada hirian sartu zenean.

Erreferentziak
--------------

* Гавриленко О. А. Логвиненко І. А. Більшовицький переворот у Харкові: як це було // Наукові записки кафедри українознавства Харківського ун-ту. Вип. 1. — Харків, 1994. — С.48-55;
* Первая война большевиков против Украинской Народной Республики (декабрь 1917 — февраль 1918) (рос.)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q30963291

 |

* Wd Datuak: Q30963291
*San Antonioren Tentaldia* margolanaren xehetasuna (Matthias Grünewald, 1515)
**Munstroa** (latinez *munstrum*) naturaren ohiko ordenaren aurka doan izakia da. Beldurra sorrarazten duen edozein animalia mitologikoari ematen zaion izena da. Oso ohikoa da mitologian, elezaharretan eta beldurrezko ipuinetan aurkitzea.

Ezagunenen artean, Minotauroa dago, zezen burua eta gizaki gorputza duen izakia, greziar mitologian agertzen dena. Baita Medusa ere, bere ilea, sugez osaturik zuena, eta, bere begietara begiratzen zuen edozein, harri bihurtzen zuena. Hauek, munstro mitologikoen artean. Beste batzuk, balizkoak edo elezaharretakoak dira, Ness Lakuko munstroa, *Chupacabras* eta Yetia, adibidez. Batzuek, munstro hauek ikusi dituztela diote, baina ezer ez da ziurra. Egun, oso irudikatuak dira telebistan, zinean eta zientzia fikziozko istorioetan.

Munstroak historian
-------------------

Fantasiazko generoak bereganatu aurretik, munstroa gizarte kontzeptu garrantzitsu bat zen. Ohi, lurralde ezezagunei lotuta zeuden. Adibide bezala, esploratu gabeko mapatako lurraldeak, herensugeak bezalako munstroak bertan bizi izan zirela adierazita agertzen dira. Ezezagunaren eta munstroen arteko lotura honek, mendebaldeko gizartea zientzia eta beste gai akademiko batzuk erabiltzera bultzatu zuen, ezezaguna ulertzeko asmoz. Honela, munstroak, buruhauste zientifikoak bihurtu ziren. Nahitaez ulertu behar ziren gauza zientifikoak.

Zientzia eta munstroen arteko erlazio hau, beldurrezko eleberri askotan bihurtu zen. Eleberri hauetan, zientzia ez zen munstroak aztertzera mugatzen, baizik eta baita sortzera ere, *Frankenstein* kasu.

Munstro erlijiosoak
-------------------

Ekialdeko hainbat erlijiok, hinduismoa kasu, baita antzinateko erlijioak, greziar mitologia eta eskandinaviar mitologia ere, munstroz josita daude. Munstro hauek, jainkoen etsai bezala agertzen dira. Eskandinaviar mitologian, Ragnaröka Asgardeko jainkoen eta erraldoien arteko, seme-alabekin batera, azken gudua zen. Pastafarismoan, aldiz, euren jainkoa, Espageti Hegalari Munstroa da.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Munstroei eta herensugeei buruzko txisteak
* **(Ingelesez)** Munstro eroen galeria

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q276453
* Commonscat Multimedia: Monsters

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11963348n (data)
* GND: 4078547-6
* LCCN: sh85086994
* NDL: 00564482
* NKC: ph832430
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q276453
* Commonscat Multimedia: Monsters
Hiway Motela, Albuquerque, Mexiko Berria.
**Motela** (ingelesezko ***mo**torist ho**tel*** hitzen laburdura) errepide bazterreko hotel mota bat da, bereziki errepideetan ibilgailuetan doazen bidaiariek ostatu hartzeko lekua. Nagusiki AEBetan daude, batez ere ibilbide luzeak hedatzen diren mendebalde eta lautada handietako estatuetan.

Solairu bat edo bi izan ohi dituzte, beren gelatara harrera gelatik pasabide luze baten zehar iristen da, edo baita aparkalekutik zuzenean ere.

Motelen irudia estatubatuar herri kulturan oso sustraitua dago, eta mundu osoan ere estatubatuar road movie eta motorzaleen filmeen bidez ezaguna egin da. Errepideez gain, hiri handietan ere izaten dira, beren sistemak ospea bereganatzeaz gain erabiltzaileen erabateko intimitatea eta diskrekzioa ziurtatzen baidute.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q216212
* Commonscat Multimedia: Motels

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 120087260 (data)
* GND: 4691631-3
* LCCN: sh85087511
* AAT: 300170888
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q216212
* Commonscat Multimedia: Motels
**Eddy konderria** (ingelesez: *Eddy County*) Mexiko Berriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Carlsbad da. 2010eko zentsuaren arabera 53.829 biztanle zituen, Eddy kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Eddy konderriak 10.871,53 kilometro koadro ditu. Horietatik 56,45 ura dira. Beste 10.815,08 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 4,95 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 53.829 pertsonetatik 51.842 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 23.731 dira. 589 beltzak edo afroamerikarrak. 439 amerikar natiboak ziren eta 16 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 325 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 63 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 555 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485245
* Commonscat Multimedia: Eddy County, New Mexico

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158280950
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 1832189
* TGN: 2001436

 |

* Wd Datuak: Q485245
* Commonscat Multimedia: Eddy County, New Mexico
**Kherau** 2010 urtean Bilbo aldean sorturiko euskal folk musika taldea da.

Taldea
------

Tradizio eta berrikuntza uztartzeko asmotan, lehenengo urratsetatik mantendu izan dute herri kantutegi eta propio sorturiko abestien arteko oreka, betiere, lehenengoei interpretazio garaikidea ematen dietelarik eta bigarrenetan pop edo rock estiloko egiturak jorratzen dituztelarik nazioarteko jatorrizko hainbat musika-tresna ibiliaz.

Taldeak mugarri bi ezarri ditu bide horretan: MUNDUAN ORTOZIK (Baga-Biga 2010) eta AUKHERA (Gaua 2014). Disko bietan, Kajoi flamenkoak, baxu elektrikoak eta bouzouki irlandarrak osatzen duten zimendu erritmiko sendoan dautzalarik, flauten eta trikiaren melodiak garatzen dira ahots eta landutako koruekin batera. Edozelan ere, disko batetik bestera taldearen soinuak berezko bilakaera izan du, eta eten bako eraldatzean jardutea da bandaren xedea.

Diskografia
-----------

* *Mundutik ortozik* (2010, Baga-Biga)
* *Aukhera* (2014, Gaua Records)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Euskararen sartaldetik... KHERAU!» *KHERAU.com*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31188021
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 169467582

 |

* Wd Datuak: Q31188021
**Motonautika** txalupa motordunen lasterketetan oinarritutako kirol familia bat da.

Motonautikaren diziplina nagusiak itsas zabaleko abiadura, kostaldeko abiadura eta erresistentzia dira. Rally lasterketak eta distantzia ultramotzeko dragster lasterketak ere sartzen dira. Diziplina ezberdinak nazioarteko hainbat federaziok betetzen dituzte, hala nola Nazioarteko Motonautika Batasunak (NMB), NOBk onartua, International Jet Sports Boating Associationek edo American Power Boat Associationek.

Historia
--------

Lehenengo lantxa motordunen lasterketa Asnières-Courbevoie urmaelean egin zen 1898an. Motonautika 1900eko Joko Olinpikoetako kirol erakustaldia izan zen eta Londresko 1908ko olinpiar programan sartu zen, hiru titulu eman baitziren, horietako bi britainiarrei eta bat frantses bati (kategoria irekia).

1917an karelez kanpoko lehen motorra garatu zen, eta horrek motonautikaren garapena bultzatuko zuen.

John Ward irlandarraren ahaleginari esker, 1922an Nazioarteko Motonautika Batasuna (NMB) sortu zen Bruselan. 1928an abiadura errekorren homologazioa ezarri zen eta 1938an munduko lehen txapelketa ospatu zen.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** NMBren webgune ofiziala
* **(Ingelesez)** NMBren historia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1545308
* **Identifikadoreak**
* GND: 4040380-4
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1545308
**Morena** (**Margaret Camilleri** bezala ezagutua, bere benetako izena **Margerita Camilerri Fenech** den arren), 1984an, Maltako Gozo uharteko Sannaten jaiotako abeslari bat da. Bere izen artistikoa, bere itxura fisikoagatik hartu zuen, eta "Mediterranear Sumendia" bezala ere ezagutzen da.

Morena Eurovision jaialdian
---------------------------

2006an, Malta Song for Europen parte hartu zuen (Eurovision Kanta Txapelketan Malta ordezkatuko zuen kantuaren hautaketa), Paul Giordimainarekin batera, "Time" abestia kantatuz. 9. postuan amaitu zuen, 3046 bozkekin.

Bi urte beranduago, 2008an, berriz parte hartu zuen, bi abesti aurkeztuz: Casanova eta Vodka. Biak pasa ziren finalera, Casanova 5. geratu zelarik, publikoaren 3607 bozkekin eta epaimahaiaren 40kin. Vodka, berriz, garaile izan zen, publikoaren 16.979 bozkekin (%33a) eta epaimahaiaren 49rekin.

Morenak, 2008ko Eurovision Jaialdiko bigarren finalerdian parte hartu zuen, maiatzak 22an, Belgraden, baina ez zen bi egun beranduagoko finalerako sailkatu, 14. postuan geratu baitzen, 38 punturekin.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q290411
* Commonscat Multimedia: Morena (singer)

---

* **Identifikadoreak**
* ISNI: 0000 0004 6666 1207

 |

* Wd Datuak: Q290411
* Commonscat Multimedia: Morena (singer)
**Moresnet Neutrala** (frantsesez *Moresnet Neutre*, nederlanderaez *Neutraal Moresnet*, alemanez *Neutral Moresnet*, esperantoan *Neŭtrala Moresneto*) 1816 eta 1920 artean egon zen Belgikar-Prusiar kondominioa izan zen.

Historia
--------

1815ean, Vienan, XVIII. mendeko gerra amaigabeen ondoren, Europako mapa berriro marraztu zuten Vienako Kongresuan bildutakoek. Prusia eta Holandaren arteko negoziazioa ez zen erraza izan. Muga berria nahiko azkar adosten ari baziren ere, Moresneteko eskualdera iristean liskarrak hasi ziren.

Bertan zegoen Vieille Montagneko zink-meatzea eta biek nahi zuten, baina gatazka ez gordintzeko, azkenean, ez zen inorentzat izan. Moresnet egun Alemaniak, Belgikak eta Herbehereek bat egiten duten puntutik zazpi kilometrora zegoen. 3,5 kilometro koadroko azalera besterik ez zuen, baina mende luze batez lurralde neutroa izan zen, inolako jaberik edo jurisdikzio zehatzik gabekoa, Europaren erdi-erdian baina Europako estatuen mapatik kanpo.

Meatzea, hasieran, bi erresumetako ordezkariek kudeatu zuten. Berehala, ordea, lurraldean gobernu txiki modukoa sortu zen. Zergak biltzea eta legeak betearaztea ezinezkoa zen, ez zergarik eta ez legerik ez zegoelako. Gehien komeni zitzaiena aukeratzen zuten. Herbehereetako arau bat hartzen zuten batean, Prusiako lege bat bestean, biak baztertu eta euren bideari heltzen zioten hurrengoan….

Administrazio arazo handiak zekartzan egoera hark, baina baita abantaila ekonomikoak ere. Inportazio-tarifarik ezin zen aplikatu eta Moresnet paradisu fiskal bihurtu zen. Bertako 3.000 biztanleak azkar aberastu ziren. Baina Vienako Kongresuko erabakia aplikatu eta 70 urtera, Vieille Montagneko meatzeko erreserba guztiak agortu egin ziren.

Bertakoek ez zioten pagotxari muzin egin nahi eta alternatiba berehala jarri zuten martxan: kasinoak, putetxeak eta ginebra merkea egiten zuten destilategiak zabaldu zituzten, eta edukiak batere kontrolatzen ez zituen posta zerbitzu askea antolatu zuten.

Lehen Mundu Gerrarekin batera, Moresnetek lurralde neutrala izateari utzi zion eta prostituzioa, jokoa, alkohol merkea, kontrabandoa eta espioitza amaitu ziren. Gerraren hasieran Alemaniak hartu zuen lur zati neutrala, baina Versaillesko Itunak Belgikari eman zion.

Bigarren Mundu Gerran, 1944an, berriro Alemaniak okupatu zuen; hala ere, gerra amaitu eta, atzera, Belgikarentzat izan zen. Baina ordurako Moresnetek ez zuen ia biztanlerik. Lehengo abantailak amaituta eta 40 urtetako gorabeherak medio, ia denek inguruko estatuetara alde egin zuten.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6 7   Irazustabarrena, Nagore.  (2008-02-17). «Estaturik gabeko herria» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q151938
* Commonscat Multimedia: Neutral Moresnet

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159667210
* GND: 4115238-4
* LCCN: n2007082525

 |

* Wd Datuak: Q151938
* Commonscat Multimedia: Neutral Moresnet
**Energia Berriztagarrien Gela** Zangozerriko Oibar udalerrian dago. Nafarroako eskualderik adierazgarriena da energia alternatiboen multzoan. Bertan, iturri berriztagarrien hainbat mota biltzen dira. Izan ere, leku gutxik biltzen dituzte Zangozerriak adina energia berriztagarrien ekoizpenaren lagin: zentral hidroelektriko txikiak, parke eolikoak, lastozko biomasaren instalazioa eta eguzki-energiaren erabileraren hainbat lagin, eguzkiak gidatutako arkitektura tradizionaletik hasi eta instalazio termiko eta fotovoltaikoetako azken teknologiaraino.

Ingurumena interpretatzeko zentro hau Oibarreko zinema zaharrean dago, San Petri elizaren ondoan. Eraikina, berez, mugarri jasangarria da; izan ere, eguzki-panelak ditu, harriz, teila zaharrez eta egurrez egina dago, eta eraikin publiko batean biomasako lehen galdara du.

Egonaldiak bi erakusketa-espazio handi eta ikus-entzunezkoen areto bat ditu. Argibide-panelek, energia berriztagarri bakoitzaren maketek eta bideoek gidatzen dute bisitaria gaiari buruzko ezagutzan. Zentzu horretan, «Berritu zure energia» erakusketak energiak giza garapenean izan duen eta izaten jarraitzen duen garrantzia ezagutzera gonbidatzen du.

Erreferentziak
--------------

* **(Gaztelaniaz)** «Energia Berriztagarrien Gela :: Descubre Navarra» *turismo.navarra.com* (Noiz kontsultatua: 2022-04-15).

Ikus, gainera
-------------

* Oibar
* Zangozerria

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111607833

 |

* Wd Datuak: Q111607833
**Energia pobrezia** zerbitzu modernoak eskura ez izatea da.

Munduko biztanleriaren bostenari eragiten dio. Mila 300 milioitik gora pertsonek ez dute argindarrik etxean, eta hiru miloi pertsonek energia tradizionala (egurra edo ikatza) erabiltzen dute berotzeko, kozinatzeko eta abarretarako. Saharaz hegoaldeko Afrika da gabezia horiek hein handienean pairatzen dituen eskualdea. Energia garbirik ez izatea oso arrisku larria da osasunerako: arnasa gaixotasunak eragiten ditu, eta urtean bi milioi pertsona hiltzen dira horren ondorioz. Bestalde, energiarik izan ezean, ezin da industria jarduera bultzatu, oinarrizko gizarte zerbitzurik eskaini, ospitale-arreta eta ur hornidura bermatu. Pobrezia mota honek oztopatu egiten du ekonomia eta gizartearen garapena.

Herrialde garatuetan ere badago energia pobrezia. Espainian, esate baterako, ematen da, non populazioaren % 10ak pairatzen duen arazo hori. Kasu horietan, familiek ezin dituzte bere oinarrizko premiak ase, hala nola, dutxatzea, ur garbia edukitzea, berogailuak piztuta edukitzea, eta abar.

Espezialistek esaten dute arazo hori konpontzeko guk jarrera aldatu behar dugula. Adibidez, energia aurreztea ona da ingurumenerako eta energia pobreziaren maila txikitzen laguntzen du. Halaber, energia berriztagarriak erabili ahal ditugu eta eraginkortasun energetikoa hobetu ahal dugu. Horrekin batera talde asko daude energia pobreziaren kontra, hala nola, Ingurumen Zientzien Elkarteak eta beste batzuko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1341244

 |

* Wd Datuak: Q1341244
***El vocabulario vasco de Aranzazu-Oñate y zonas colindantes*** (Aranzazu-Oñatiko eta inguruko euskal hiztegia) liburua Kandido Izagirreren ikerketa lanaren emaitza da. Egilea 1967an hil ostean plazaratu zen nahiz eta erabat osatu ez izan. Argitalpena, Izagirreren omenez, Luis Villasantek paratu zuen, horretarako sarrera interesgarria eginez. Argitalpena Anuario de Filogia vasca Julio de Urquijo aldizkariak burutu zuen. 1994an Oñatiko Udalak edizio berri bat plazaratu zuen.

Lanaren plana
-------------

Liburuaren eduki nagusia hiztegia baldin bada ere, behin betiko edizioan badira beste atal batzuk:

* Hitzaurrea, Villansantek egina, 5.or.
* Sarrera, Villasantek egina, 6-27. or.
* Oñatik euskaraz jasotako testu laburrak eta haien itzulpenak, 28-38. or.
* Hiztegia, alfabetikoki antolatuta, 39-248.or.

Edukia
------

Liburuan Izagirrek 1952tik egindako urtetako ikerketa lana biltzen da. Oinarrian egileak prestatutako fitxategiak daude. Hitzak eta esamoldeak Arantzatzu-Oñati inguruko baserrietan bildu zuen, beraz landa-lan handia egin zuen, baserrien desagertzeko prozesua bete-betean hasita zegoenean. Bildutako lanetan ez dira hitzak bakarrik biltzen; badira ere esamoldeak, atsotitzak, asmakizunak e.a. baina beti ezer erantzi gabe, hau da, interpretaziorik gehitu gabe.

Bibliografia
------------

*El vocabulario vasco de Aranzazu-Oñate y zonas colindantes*, *Anuario del Seminario de Filología Vasca Julio de Urquijo: International journal of basque linguistics and philology*, ISSN 0582-6152, 4.liburuki, 1.zk. 1970, 1-245 or. Hitzaurrea, antolaketa eta oharrak: Luis Villasante. Aldizkarian argitaratuta, ondoren separata moduan zabaldu zen. Lege-gordailua 1967koa da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Liburuaren eduki osoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116917351

 |

* Wd Datuak: Q116917351
**Kendall konderria** (ingelesez: *Kendall County*) Illinoisko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Yorkville da. 2010eko zentsuaren arabera 114.736 biztanle zituen, Kendall kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Kendall konderriak 834,81 kilometro koadro ditu. Horietatik 5,14 ura dira. Beste 829,66 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 137,44 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 114.736 pertsonetatik 103.054 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 17.898 dira. 6.343 beltzak edo afroamerikarrak. 129 amerikar natiboak ziren eta 28 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 3.403 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 91 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.688 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112512
* Commonscat Multimedia: Kendall County, Illinois

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 129013576
* LCCN: n81050419
* NARA: 10036527
* **Lekuak**
* OSM: 1800062
* TGN: 1002536

 |

* Wd Datuak: Q112512
* Commonscat Multimedia: Kendall County, Illinois
**Energia potentzial elastikoa** gorputz elastiko batek bere oreka-posiziotik ateratzen denean duen energia potentziala da. Energia potentzial elastikoa objektuak konprimatzen edo luzatzen direnean ematen da, edo edozein modutan deformatzen badira. Elastizitatearen teoria batez ere gorputz eta material solidoen deformazio mekaniketan oinarritzen da. Energia potentzial elastikoaren ekuazioa ekilibrio mekanikoaren posizioa ebazteko erabiltzen da. Energia hau potentziala denez, energia zinetikoa bezalako beste energia batean eraldatzen da. Ekuazioa matematikoki horrela adieraz daiteke:

{\displaystyle U={\frac {1}{2}}k\Delta x^{2}\,}

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Timoshenko, Stephen.  (1970-06-01). *Theory of Elasticity.*  (3 edition. argitaraldia) McGraw-Hill College ISBN 9780070647206. (Noiz kontsultatua: 2017-12-30).

Ikus, gainera
-------------

* Energia potentzial

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q891408

 |

* Wd Datuak: Q891408
**Krystsina Siarheieuna Tsimanouskaia** (bielorrusieraz: Крысціна Сяргееўна Ціманоўская) edo **Kristina Sergeievna Timanovskaia** (errusieraz: Кристина Сергеевна Тимановская) (Klimavitxy, Bielorrusia, 1996ko azaroaren 19a) bielorrusiar atleta da. 60, 100 eta 200 metroko abiadura-lasterketetan espezializatu da. Hainbat garaipen ditu bere palmaresean, hala nola: zilarrezko domina 100 metroko lasterketan 2017ko 23 urtetik beherako Europako Atletismo Txapelketan, urrezkoa 2019ko Udako Unibertsiadako 200 metroko lasterketan eta zilarrezkoa taldekako kategorian 2019ko Europako Jokoetan.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan lehiatzeko sailkatu zen 100 eta 200 metroko abiadura-lasterketetan. 2021eko uztailaren 30ean salatu zuen Bielorrusiako Olinpiar Batzordeak 400 metroko oztopodun lasterketan parte harrarazi nahi ziola bere baimenik gabe. 2021eko abuztuaren 1ean Bielorrusiako olinpiar taldeak Tokioko nazioarteko aireportura eraman zuen bere borondatearen kontra. Behin aireportuan, Tsimanouskaiak Bielorrusiara zihoan hegaldi bat hartzeari uko egin ondoren, aireportuko poliziak babesa eskaini zion Poloniako enbaxadari asiloa eskatu bitartean.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Euskaltzaindia. (PDF) *156. arauaː Alfabeto zirilikoz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema (errusiera, bielorrusiera, ukrainera eta bulgariera).* .
2. ↑   «Tsimanovskaia bahitzen saiatu izana egotzi dio Poloniak Bielorrusiari» *Berria* 2021-08-03 (Noiz kontsultatua: 2021-08-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31030630
* Commonscat Multimedia: Krystsina Tsimanouskaya

---

* **Kirolariak**
* IAAF: 301517

 |

* Wd Datuak: Q31030630
* Commonscat Multimedia: Krystsina Tsimanouskaya
**Krionika** (grezieraz, κρύος kryos 'hotz') gorpuak tenperatura oso hotzetan mantentzea da medikuntza modernoan.

Historia
--------

1960ko hamarkadaren erdialdean, gorpuak kriogenizatzeko alferrikako hainbat saiakera egin zituen Alcor fundazioak. Azkenik, 1967ko urtarrilaren 12an, James Bedford izeneko Los Angelesko psikologia irakaslea minbiziak jota hil zen 73 urte zituela, eta haren gorpua kriogenizatuta kontserbatzea lortu zuten lehenengoz.

Agente kriobabesleak eta dimetilsulfoxido izeneko substantzia injektatu zizkioten Bedfordi. Egun, Alcorrek Arizonako basamortuan duen egoitzan dago haren hilotza, kontserbazio kapsula batean sartuta, orduz geroztik izoztutako beste 147 gorpuekin batera. Eta, usteak uste, Walt Disneyren gorpua ez dago 148 horien artean.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Irazustabarrena, Nagore.  (2017-07-02). «Kriogeniak mende erdi bete du» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q633581
* Commonscat Multimedia: Cryonics

---

 |

* Wd Datuak: Q633581
* Commonscat Multimedia: Cryonics
**Armas Clifford "Mike Markkula" jr.** (Los Angeles, 1942ko otsailaren 11) Apple Computer sortzeko finantzazioa eman zuen enpresari bat da.

Markkulak milioiak lortu zituen Intel eta Fairchild Semiconductor enpresetako salmenta arduradun bezala lortu zituen akzioetan, eta 38 urterekin erretiratu zen. Erretirotik atera zen Steve Wozniak eta Steve Jobs hauen garajean bisitatu ondoren. 1977an, Markkulak, negozioetan zuen esperientzia eman zuen, baita 250 milioi dolarreko txeke bat ere Applen kapitalera eta honen heren bat bereganatu zuen, Apple Computerreko lehen presidentea izan zen Michael Scott ere kontratatu zuen, eta ondoren, lanpostu hau berak hartu zuen 1981 eta 1983 artean.

Wozniakek, birtualki Applen lehen bi konputagailuak asmatu zituena, Applen arrakastaren meritua Markkulari eman zion, bere buruari baino gehiago.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q369783
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 2358155345593606430007
* LCCN: n2019013994

 |

* Wd Datuak: Q369783
**Mikel Aiestaran Elizalde** (Pasaia, 1910eko irailaren 29a - 1992ko otsailaren 1a), futbol munduan **Aiestaran** bezala ezaguna, 1930. hamarkadako nazioarteko euskal futbolaria izan zen. Bere bizitza profesionala Donostiako Real Sociedad taldearekin lotuta egon zen.

Biografia
---------

Mikel Aiestaran Pasaian (Gipuzkoa) jaio zen, 1910ean. Futbolean lehenengo urratsak herriko taldean eman zituen, Pasayako Lagun Ederrak taldean alegia, Pasai Antxo barrutikoa. 1929n, 19 urte bete gabe, Real Sociedad taldeak fitxatu zuen. Erdilari moduan jokatu zuen, nahiz eta defentsa moduan aritzeko gauza izan. Buruko jokuan eta tiro indarrean zituen bere ezaugarri nagusiak. Azkarra zen, bestetik. Futbol profesionalean Aiestaranek bere lanbidearekin lotzeko arazoak izan zituen; bere lanbidea ardo eta olio enpresa batean gerentearen postua zen eta, entrenamenduetara edo kanpora joateko garaian, beti desorduetan ibili behar zuen.

Errealekoan, 1913tik Donostia FC, zazpi denboraldi aritu zen. 169 partidu ofizialak jokatu zituen eta 15 gol sartu zituen; horietatik 95 partidu eta 7 gol lehenengo mailan izan ziren. Errealarekin lortu zuen arrakasta nagusia 1930-31ko Ligan hirugarren postua izan zen (puntuekin lehenengoarekin berdinduta). 1933an Gipuzkoako Txapelketa irabazi zuten.

1933an, 22 urte zituelarik, Espainiako Selekziora deitu zioten. Partidu bakarra jokatu zuen, Frantziako Selekzioaren aurka. Partidua apirilaren 23an izan zen, Parisko Colombesko Stadiumen. Frantziak 1-0 irabazi zuen. Antza denez, Aiestaranek gaizki jokatu zuen.

1935an, Erreala, Donostia FC izenarekin, Bigarren mailara jaitsi zen. Talde horrekin azken denboraldia urte horretan jokatu zuen. Espainiako Gerra Zibilarekin batera bere ibilbidea amaitutzat eman zuen. 19139an, nahiz eta bakarrik 29 urte izan, futbola utzi zuen.

Taldeak
-------

| Taldea | Lurralde | Urtea |
| --- | --- | --- |
| Pasayako Lagun Ederrak | Gipuzkoa | ¿ ?-1929 |
| Real Sociedad/Donostia FC | Gipuzkoa | 1929-1936 |

### Tituluak

| Titulua | Taldea | Lurraldea | Urtea |
| --- | --- | --- | --- |
| Camp.Guipúzcoa | Donostia F.C. | Gipuzkoa | 1933 |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  "Ayestaran"

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Mikel Aiestaranen biografia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3857248
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 16905

 |

* Wd Datuak: Q3857248
Ekialdeko Ukraina definitzeko bi modu:  
     Beti sartzen da     Batzuetan sartzen da
**Ekialdeko Ukraina** (ukraineraz: Східна Україна, translit.: *Skhidna Ukrayina*: Ροςον-Ohikaztegiak; errusieraz: Восточная Украина, translit.: *Vostochnaya Ukraina*) Dnipro ibaiaren ekialdean dauden Ukrainako lurraldeei ematen zaien izena da. Dnipropetrovskeko eta Zaporizhzhiako oblastak batzuetan ekialdeko Ukrainatzat ere hartzen dira. Lurralde tradizionalei dagokienez, Sloboda Ukrainako hegoaldeko zatiak, Donbass eta Mendebaldeko Azov Litorala (Pryazovia) hartzen ditu.

Herrialdeko biztanleriaren ia heren bat eskualdean bizi da, milioi bat inguruko biztanleria duten hainbat hiritan. Ukrainaren barruan, eskualdea da urbanizatuena, batez ere erdialdeko Kharkhiveko oblastaren zatiak, Luhanskeko hego-mendebaldeko eskualdea, Donetsk oblast-eko erdialdea, iparraldea eta ekialdea. Ukrainako ekialdeko hizkuntzarik arruntena errusiera da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q181386

 |

* Wd Datuak: Q181386
**Eloko zubia** Ibargoiti ibarreko Elo udalerrian Erdi Aroko harrizko zubi bat da, Elortzibai gainean.

Zubia
-----

25 metro inguruko luzera du, eta kanpoko paramentuen arteko zabalera 3,40 metrokoa da. Bi arku ditu, zirkuluerdiko bat, 6,70 metrokoa, eta zorrotza, 8,50 metrokoa. Galtzadako zoladura harrizkoa da. Untzi bat du ibaian gora.

Erromesen bide zaharrekoa da, Aragoiko bidea izenekoa. Bide horrek pasealeku bat osatzen zuen, ibaia zubitik zeharkatuz Kale Nagusitik jarraitzen zuena, herri osoa zeharkatuz. Higa mendiaren gainaldera igotzen den errepide berria eraiki denez, zubiaren aurreko pasealekuaren zatia moztu egin da, eta, beraz, haren inguru guztia aldatu egin da, zubiaren mendiko irteera aldatuz. Kontserbazio-egoera ona da.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | ELOKO ZUBIA.*  (Noiz kontsultatua: 2021-10-28).

Ikus, gainera
-------------

* Elo
* Elortzibai

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110628444

 |

* Wd Datuak: Q110628444