recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Anjel Aldaz** (Ihaben, 1914 - Berriozar, 1993ko urtarrila) nafar bertsolaria izan zen.

Bizitza
-------

Anjel Aldaz Basaburuko Ihaben herrian jaio zen, 1914an. 12 urte zituelarik, artzain koxkor joan zen Itsasoko Zurginenera. Ihaben aski erdaldundua zegoen orduko, baina Itsaso arras euskalduna zen. Artzain zebilelarik kantatzea maite zuen eta, era horretan, bertsoetarako zaletasuna sartu zitzaion. Espainiako Gerra Zibilean Guadarraman aritu zen, *Tercio de Santiago* errekete konpainian. Gerratik bueltan, Basaburuko postari postua eman zioten, eta horretan jardun zuen erretiroa hartu arte.

Askotan aritzen zen bertsotan ostatuetan; jendaurrean, berriz, Gartzarungo plazan kantatu zuen aurrenekoz. Harrezkero, maiz deitzen zioten Basaburua, Imotz eta inguruko herrietatik bertso bazkari eta afarietan kantatzeko. 1960, 1961, 1962, 1963, 1964 eta 1966ko Nafarroako Bertsolari Txapelketetan parte hartu zuen. 1963an erdietsi zuen posturik hoberena: hirugarrena. 1960koan, Lesakako kanporaketan, honela kantatu zuen agurra:

> 
> San Permin txiki zu izanikan
> 
> 
> herri hontako zaindari
> 
> 
> zure laguntza nik behar nuke
> 
> 
> hemen hasteko kantari
> 
> 
> Nola urrutitik etorri danai
> 
> 
> hala bertakoaei
> 
> 
> bihotz bihotzez esate’izutet
> 
> 
> arratsaldeon denai
> 
> 
> 

1991ko apirilaren 21ean, Nafarroako Bertsolarien Lagunak elkarteak omenaldi egin zion Etxalekun, Agustin Beloki eta Luzia Goñirekin batera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Anjel Aldaz bertsolaria.*  Nafarkaria, 63. zenbakia, euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2017-2-18).
2. 1 2 3   Diez de Ultzurrun, Enrike. *Hiru bertsolari omenduko dituzte gaur Etxalekun.*  *Euskaldunon Egunkaria*, 1991ko apirilak 21, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2021-12-8).
3. 1 2 3   Maia, Jon. *Angel Aldaz, Basaburuko karteroa.*  Bertsolari aldizkaria, 1. zenbakia , issuu.com (Noiz kontsultatua: 2017-2-18).
4. ↑    *Nafarroako Bertsolari Txapelketa (5. 1963).*  bdb.bertsozale.eus (Noiz kontsultatua: 2017-2-18).

Kanpo estekak
-------------

* Anjel Aldaz, BDB Bertsolaritzaren datu-basea, bdb.bertsozale.eus
* Mediateka: Anjel Aldazi egindako elkarrizketa. Audioa eta transkribapena, mediateka.eus

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28801920

 |

* Wd Datuak: Q28801920
*Artikulu hau izen bereko uharteko mendiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Nevis (argipena)».*

**Nevis Peak** (985 m) Karibe itsasoko Nevis uharteko mendirik altuena da. Uharte bolkaniko honetako erdialdean dago eta bere orografiaren elementu nagusia da.

Sumendi bat da. Historiaurretik ez zaio erupziorik ezagutzen baina halakorik gerta liteke: fumarola eta ur termalak daude kostaldean eta horrek maila baxuko aktibitate bulkanologikoa adierazten du.

Ezaugarriak
-----------

Gailurrean hodeirik ez dagoenean izugarrizko ikuspegiak daude, bai Nevis osokoa bai Ozeano Atlantiko, Karibe itsaso eta Haizebeko uharteetakoa.

Goialdeko lurrak ez dira bat ere egokiak nekazaritzarako; uhartea azukre-kanaberaren ekoizpenaren gune oso garrantzitsua zen garaietan ere barnealdean ez zen halakorik landu. Eremu horretan ia ez da ezer aldatu eta jatorrizko landaredi zein fauna oso ondo gorde dira.

Tontor nagusiaz gain beste batzuk daude, adibidez Round Hill (309 m, iparraldean) eta Saddle Hill (387 m, hegoaldean).

Igoera
------

Posible da tontorrera igotzea baina ibilbidearen zati batzuk zailak dira. Mendizaleek fisikoki sasoian egon behar dute eta segurtasuna bermatzeko oso gomendagarria da gidari baten laguntza izatea.

Bibliografia
------------

* Ordnance Survey, Erresuma Batuko Gobernua: *Nevis, with part of St. Christopher (Saint Kitts)*. E803 seriea (D.O.S. 343), NEVIS alea, 5 O.S.D. 1984 edizioa. 1995ean Erresuma Batuko Ordnance Surveyk Saint Kitts eta Nevisko gobernuarentzat berrargitaratuta.

* Robinson, David eta Lowery, Jennifer (argitaratzaileak): *The natural history of the island of Nevis*, Nevis Historical and Conservation Society Press, Ithaca, New York, 2000.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Erresuma Batuko kartografia zerbitzu ofiziala.

Ikus, gainera
-------------

* Nevis
* Sumendi

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Sumendi hau *Global Volcanism Program* webgunean.
* **(Ingelesez)** Nevis Peak *Peakbagger* webgunean.
* **(Ingelesez)** Sumendirako txango proposamena.
* **(Ingelesez)** Uharteko mapa bat Nevisko Turismo Bulegoaren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1982346
* Commonscat Multimedia: Nevis Peak

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1982346
* Commonscat Multimedia: Nevis Peak
Jack Rackhamen bandera.
**Jack Rackham** (1682 - 1720ko azaroaren 18a), **Kaliko Jack** bezala ezaguna, kapitain pirata ingeles bat izan zen XVIII. mendean. Bere ezizena zeramatzan kalikozko arropengatik jaso zuen, baina ospetsuagoa izan zen bere itsasontzian bi emakume piratarik ospetsuenetako batzuk eramateagatik: Anne Bonny eta Mary Read.

Rackham Charles Vane kapitain pirataren kontramaisua izan zen. Vanek gudu batean zehar gerraontzi frantziar bat jazartzeari uko egin zionean, tripulazioak hain nahigabe handia hartu zuen, matxinatu egin zela eta Rackham euren lider bezala izendatu zuela.

Beranduago, Rackhamek errege barkamen eskaintza bat onartzea erabaki zuen eta New Providenceko porturantz nabigatu zuen. Hango bere egonaldian, Rackham Anne Bonny izeneko emakume ezkondu batez maitemindu zen. Rackhamek arpilatutako gauza ugari Annegan inbertitu zituen. Beranduago, Burgess kapitainaren tripulaziora batu zen, hau ere antzinako pirata eta garai horretan kortsarioa Karibe itsasoan espainiar itsasontzien bila.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q312905
* Commonscat Multimedia: John Rackham (Calico Jack)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 39280657
* ISNI: 0000 0000 5306 0657
* LCCN: nr97002228
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q312905
* Commonscat Multimedia: John Rackham (Calico Jack)
**Venetia Katharine Douglas Phair,** (jaiotza abizena, **Burney**; 1918ko uztailaren 11 - 2009ko apirilaren 30a) Pluton izena lehen aldiz proposatu zuen Ingalaterrako emakumea izan zen. Izena proposatu zuen garaian 11 urte zituen eta Oxforden bizi zen, Ingalaterra. Ogibidez irakasle izan zen.

Charles Fox Burney apaizaren eta Ethel Wordsworth Burneyren alaba zen. Bere amaren aita Falconer Madan izan zen, Oxfordeko Unibertsitateko liburuzaina. Bere aitonaren anaia, Henry Madan, Fobos eta Deimos Martitzen ilargien izenak proposatu zuena izan zen.

1930eko martxoaren 14an Falconer Madan aitonak *The Times*en irakurri zuen planeta berria aurkitu zutela eta aipamena egin zion Venetiari. Venetiak Pluton jainkoaren izena proposatu zuen, Antzinako Erromako Azpimunduko jainkoa, ikustezina egiteko gaitasuna zuena. Falconer Madanek Herbert Hall Turner astronomoari izena eman eta honek Lowell Behatokira bidali zuen proposamena. Clyde Tombaughek, Pluton aurkitu zuen astronomoak, izena gustoko zuen Percival Lowellen inizialak zituelako. 1930ko maiatzaren 1ean izena ofizial egin zen.

| * i
* e
* a
**Pluton** |
| --- |
| Eskualdeak | (Cthulhu eskualdea · Cadejo orbana) eta **geologia** |
| Sateliteak | Karonte · Nix · Hidra · Kerberos · Styx |
| Aurkikuntza eta izena | Clyde Tombaugh · Percival Lowell · Venetia Burney |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q242989
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 939153126226724750004
* LCCN: n2018039163

 |

* Wd Datuak: Q242989
**Jose Luis Orbegozo Balzola** (1929ko irailaren 2a, Donostia, Gipuzkoa - 2010eko urtarrilaren 17a,  
 Donostia, Gipuzkoa) euskal enpresaburu bat izan zen. 1967 eta 1983 bitartean Errealako presidentea izan zen, hots, talde txuri-urdinaren urrezko aroaren presidentea izan zen.

Bere agintepean Errealak bere historia osoko urterik loriotsuenak bizi izan zituen: bi Liga Txapelketa irabazi (1980-1981 eta 1981-1982), Ligako Txapeldunordetza bat (1979-1980) eta Superkopa bat (1982) bereganatu zituelarik.

Bizitza
-------

Txikitatik Realeko bazkide,1966an zuzendaritzan sartu zen diruzain Antonio Vega de Seoaneren agintaldian. 1967an, Lehen Mailara igo ondoren, presidente izendatu zuten arte.

Bere agindupean, Reala lehen mailan finkatu zen, lehen aldiz Europako lehiaketetarako sailkatu zen eta bere urterik loriatsuenak Ligako bi titulu eta Superkopa batekin bizi izan zituen.

Harrobiaren aldeko apustuaren defendatzaile sendoa izan zen, eta, presidente zela, Reala Gipuzkoako lurralde osora zabaldu zen.

1983an Iñaki Alkizak ordezkatu zuen Lehendakaritzan, eta Donostiako klubaren urrezko domina jaso zuen.

Gipuzkoako hiriburuan hil zen, 80 urte zituela, garuneko infartu baten ondorioz, Real Sociedadeko partida bat ikusten zuen bitartean. Haren hileta Donostiako Artzain Onaren katedralean izan zen, eta bertara joan ziren 2009-2010 denboraldiko eskuadra txuriurdin guztiak, baita erakundeko azken presidente eta buruzagiak ere, baita garai guztietako jokalari mitikoak ere, hala nola Gorriz, Periko Alonso o López Ufarte.

Zubietako instalazioen eremu nagusiak (Z-1), Reala biltzen duenak, José Luis Orbegozo izena hartu du 2010az geroztik, presidente honen omenez. Eremu hau 1980an inauguratu zuen Orbegozok, eta Realaren estadio berria eraiki nahi izan zuen Zubietan. Proiektuak diru-laguntza bat jasotzen zuen 1982ko Munduko Futbol Txapelketarako egoitza gisa eremu berria erabiltzeagatik, baina hori ez zen gertatu Udalaren oposizioagatik. Donostia Munduko Futbol Txapelketarako egoitza izateari utzi ondoren, proiektua gelditu egin zen, eta eremu hori, obrak hasita zeudenez, entrenamendu-eremu eta Realaren kirol-hiri bihurtu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Gaur egingo dituzte Jose Luis Orbegozo Realeko presidente ohiaren hiletak. 2010eko urtarrilaren 18.a Berria egunkaria
2. ↑   «Emotiva despedida txuri urdin a José Luis Orbegozo en el Buen Pastor - Real Sociedad de Fútbol, S.A.D.» *real-sociedad.diariovasco.com* (Noiz kontsultatua: 2021-03-21).

Kanpo estekak
-------------

* Jose Luis Orbegozori buruzko bideoa ikusgai. Youtube.com **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11685931
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 111164

 |

* Wd Datuak: Q11685931
Constantino Martínez Peña Franciaren santutegian lurperatuta dago.
**Constantino Martínez Uriarte** (Uribarri Ganboa, 1911ko martxoaren 11 - Madril, 1991ko maiatzaren 24a), apaiz domingarra, Salamancako probintzian dagoen Peña de Franciako Santutegiaren gune arkitektonikoaren sustatzaile garrantzitsua izan zen. 1947tik 1973 arte multzoaren arduraduna izan zen. Frankistek Turismoko Sari Nazionala eman zioten bere lana eskertzeko. Bere anaia, Federico Martínez Uriarte, santu izateko prozesuan sartuta dago.

Biografia
---------

Ulibarri Ganboan jaioa, aita herriko sakristaua zen. Bera hamargarren eta azken semea izan zen. Gurasoak Rafael Martínez eta Simona Uriarte ziren. Bost urte zituenean Gasteizko apaiztegian sartu zen. Ondoren, bere ikasketak leku desberdinetan jarraitu zituen: Las Caldasen, Corian... 21 urte zituenean, Salamancan, lehen zina egin zuen eta 1936ko urtarrilaren 5ean, apaiz egin zen. Bere ikasketekin jarraitzeko asmoz, Erromara bidali zuten baina Espainiako Gerra Zibilaren hasierarekin Espainiara itzuli zen, frankistek hartutako lurraldera. Kapilau gisa, Valladolid eta Plasenciako ospitaletan aritu zen. 1939tik 1943ra Atarrabian (Nafarroan), domingotarren komunitatean bizi izan zen; 1943tik 1947ra Palentziara bidali zuten, bertako San Pablo komentuaren priore gisa. Bere hurrengo postua Peña de Franciako Santutegia eta komentua izan zen. Postu berri horretan 1973 arte egongo zen eta han bere lan nagusia santutegia berritzea eta indartzea izan zen. Urte horietan multzoaren eraikinak berritu zituen, ostatua egin zuen eta, bereziki, Andre Mariaren gurpena indartu zuen, haren irudia herriz herri eramanez. Peña Franciatik Madrilgo Santo Domingo el Real komentura joan zen. Madrilen hil zen 1991an, minbiziak jota. Haren gorpuzkinak Peña de Franziako Santutegira eraman zituzten eta han dago egun lurperatuta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Biografia domingotarren webgunean.
* **(Gaztelaniaz)**:Constantino Martínez Uriarteri eskainitako bideoa Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109331883

 |

* Wd Datuak: Q109331883
Dipa Nusantara Aidit, Alderdi Komunistaren buruzagia.
**1965-1966ko Indonesiako sarraskiak**, **Indonesiako genozidioa**, **Indonesiako purga komunista** edo **1965eko tragedia** bezala ere ezagunak, Indonesiako Alderdi Komunistaren (PKI) eta bere jarraitzaileen aurka Nahdlatul Ulama alderdi islamistako eta Indonesiako Alderdi Nazionaleko miliziek piztutako errepresioaren emaitza izan ziren. Uste da Alderdi Komunista herrialde barruko indar politiko gisa ezabatzea bilatzen zutela, Gerra Hotzaren testuinguruan.

Iturrien arabera, 500.000 eta milioi bat pertsona artean hil zituzten genozidioan. Beste batzuek bi edo hiru milioi biktimaz hitz egiten dute sarraskietan. Sarraskiak Jakartan, Balin eta ondoren Indonesiako beste uharte batzuetan izan ziren. Masa-hilketek, alderdi komunistako kideak ez ezik, ezkerreko jarraitzaileak eta txinatar etniako pertsonak ere izan ziren. 2017an desklasifikatutako dokumentuek agerian utzi zuten AEBetako gobernuak hilketa masiboei buruzko ezagutza zehatza zuela hasieratik, eta Indonesiako Indar Armatuen ekintzak babestu zituztela. Estatu Batuetako sarraskien konplizitateak Indonesiako Armadako eskuadroiei Alderdi Komunistako kide ofizialen izenak ematea ekarri zuen.

Garaiko asaldurak Sukarno presidentearen gobernuaren erorketa eta Indonesiako Suharto buruzagi politiko eta militarraren hiru hamarkadako agintaldi autoritarioaren hasiera ekarri zituen.

Lehenengo hilketak 1965eko irailaren 30an, Indonesian estatu kolpea ematen saiatu ziren Suhartoren gobernuan goi kargua zuten sei militar hilez. Suharto jeneralak, propaganda faltsuaren bitartez komunistei egotzi zizkien hilketak, haien aurkako sarraskia abiatuz. 500.000tik gora ezkertiar militante hil zituzten. Suhartok armada, itsas armada eta poliziaren kontrola hartu zuen urriaren lehen goizean. Irratirako hitzaldi batean, kolpea mugimendu kontrairaultzailea zela deskribatu zuen, eta indar armatuek Estatuaren ardura hartu beharko zutela ziurtatu zuen.

Errekonozimendu falta
---------------------

30 urtez Suhartoren boterean egon ondoren 1998ra arte, ondorengo urteetan, Indonesiako gobernuak ukatu egin zuen 1960ko hamarkadan gertaturikoa. 2016an, Indonesiako agintariek sarraskiak onartu zituzten, baina eraginak eta inpaktuak herritarrengan minimizatu zituzten. Hori zenbait aditurentzat urrats txikia izan bazen Indonesiako gobernuak genozidioa aitortzeko urrats zehatz bat izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q799299

 |

* Wd Datuak: Q799299
**Afrika Erdiko Inperioa**, Afrika Erdiko Errepublikaren izena izan zen, Jean-Bédel Bokassa presidenteak, boterea estatu-kolpe batean lortu zuenak, bere burua Bokassa I.a izeneko enperadore aldarrikatu ondoren 1976an. Titulu hori 1979. urtera arte mantendu zuen, David Dacko-k, bere aurrekoak, postutik kendu eta Errepublika zaharberritu zuenean.

Historia
--------

1976ko abenduaren 4an, MESANeko ohiz kanpoko batzarrean, Afrika Erdiko Errepublikako alderdi bakarrak, herrialdeko Konstituzio berria onartu zuen. Lege Nagusi berriak monarkia parlamentarioa ezarri zuen, paperean behintzat, eta herrialdearen izena aldatu zuen *Afrika Erdiko Inperioarena* jarriz.

Errepublikako biziarteko presidentea, Jean-Bédel Bokassa, enperadore aldarrikatu zuten Bokassa I.a izenarekin. Errege berriak bere errege-familia sortu zuen eta bere seme-alabei eta beste senide batzuei hainbat noblezia-titulu eman zizkien.

Urte bat geroago, 1977ko abenduaren 4an, Bokassak bere burua koratu egin zuen Bangi-ko Kirol Jauregian, aurrerantzean Koroatze Jauregia izenekoan, burututako luxuzko ekitaldian. Ekitaldiak 20 milioi dolarreko kostua izan zuen, herrialdeko urteko errentaren % 25a, eta hainbat estatu buruzagik gonbidapen jaso arren, Maurizioko, Indiako ozeanoko uhartetar Estatu txiki bateko, lehen ministroa besterik ez zen egon ekitaldian. Gainontzeko herrialdeek diplomatiko eta beste ordezkarien bidez egin zuten. Ekitaldian, Bokasak bere emazteetako bat koroatu zuen enperatriz, eta bien semeetako bat, Jean-Bédel Bokassa izenekoa ere, printze oinordeko gisa izendatu zuten.

Frantziatik babes osoa eman zioten monarka berriari. Hala eta guztiz ere, Bokassa I.aren gehiegikeriek eta 1979ko urtarrilean Bangin egindako erregimenaren aurkako manifestazioetan parte hartu zuten ikasle batzuen hilketak guztiz aldatu zuen Frantziako laguntza. Amnistia Internazionalak eta Ruandan ospatutako Afrikako Estatu eta Gobernu Buruek proposatutako kontsulta batzordeak suposatu zuen erregimenaren amaiera.

Frantziarrak, orduan, Bokassa I.arengandik urruntzen joan ziren, eta hori Libiara eta Muammar al Kadafi, haren buruzagirengana, hurbiltzen saiatu zen alfer. Ondoren, Frantziak abdikatzea egin nahi izan zuen, baina ezezkoa emanez, frantsesek plan bat abiarazi zuten (Barrakuda Operazioa) hura boteretik kentzeko. Operazio horren baitan, 1979ko irailaren 20an, frantziar tropek zuzendutako estatu-kolpeak Bokassa kedu zuen boteretik, David Dacko-ri boterea emanez, monarkia indargabetu eta Errepublika berreskuratu zuena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q189988
* Commonscat Multimedia: Central African Empire

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153240133
* GND: 134320-8
* LCCN: n78060052

 |

* Wd Datuak: Q189988
* Commonscat Multimedia: Central African Empire
**Elixabete Brunswick-Lüneburgekoa** (Celle, 1494ko irailaren 11 – Geldern, 1572ko apirilaren 2a) Brunswick-Lüneburgeko dukesa zen jaiotzez eta Guelderseko dukesa ezkontzaz. Henrike I.a Brunswick-Lüneburgekoaren alaba zen, Margaritarekin izan zuen ezkontzaren ondorioz. Margarita Ernesto Saxoniakoaren alaba zen.

1518ko abenduaren 7n ezkondu zen Karlos II.a Gueldersekoarekin. Ezkontza kontratuan Karlosek Lorrenako ondorengotza irekita uzten zuen. Elixabeteri eskaini zioten tratuan Gelderneko hiriaren kontrola eta urtero 4.000 urrezko gulden jasoko zituen. Bikoteak ez zuen seme-alabarik izan. 1528an Gorinchemen tratua lortu zuen Karlos II.ak Karlos Habsburgokoarekin: Karlos II.ak Guelderseko dukerria mantenduko zuen bizirik zegoen bitartean, baina hiltzen zenean Karlos V.ak eskuratuko zuen dukerria.

Elixabete bere senarrak baino 34 urte gehiago bizi zituen. Geldernen bizi izan zen denbora horretan. 1566n Erreforma protestantea bere lurraldean hedatzeko saiakera eten zuen. 1572ko apirilaren 2an hil zen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q90449
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 286377252
* ISNI: 0000000392360590
* GND: 1035104601

 |

* Wd Datuak: Q90449
**Margarita Brunswick-Lüneburgekoa** (Celle, 1573ko apirilaren 6 - 1643ko abuztuaren 7a) Alemaniako noble bat izan zen, Welf leinuko kide eta, ezkontzaz, Saxonia-Coburgeko dukesa. Cellen jaioa Gilen Brunswick-Lüneburgekoaren eta Dorotea Danimarkakoaren bederatzigarren alaba izan zen. Guztira 15 anai-arreba izan ziren.

1599ko irailaren 16an Coburgen Jon Kasimiro Saxonia-Coburgekoarekin ezkondu zen, bigarren emazten gisa. Ezkontza ospatzeko Jon Kasimirok *Coburg Taler* txanpona sortu zuen: alde batean musua ematen zuen bikote bat agertzen zen eta WIE KVSSEN SICH DIE ZWEY SO FEIN (*Musu on bat biren artean*) eta bestean moja bat WER KVST MICH - ARMES NVNNELIN (*nork emango dizu musua orain, moja gaixoa?*) inskripzioa zuen. Moja hori Ana Saxoniakoa zen, bere lehengo emaztea, adulterioagatik preso sartu zuena. Margaritaren ama Anaren lehengusina zen, eta txanpona bera umiliatzeko sortua zen.

Jon Kasimiro eta Margaritaren arteko ezkon-bizitza ona izan zen, baina ez zuten seme-alabarik eduki. Jon Kasimiro 1633an hil zen eta Saxonia-Coburg bere anaia Jon Ernesto Saxonia-Eisenachekoaren eskura pasa zen. Margarita bere jaioterrira itzuli zen eta 70 urterekin hil zen bertan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q92185
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 42686212
* GND: 121123529

 |

* Wd Datuak: Q92185
**Trinidad Eulogia Echaurren García-Huidobro** (Santiago, 1830 – ibid, 1887ko apirilaren 27a) Txileko etxeko andrea izan zen, Federico Errázuriz Zañartu presidentearen emaztea, lehen dama gisa jokatu zuena.

Bizitza goiztiarra
------------------

José Gregorio de Echaurren y Herrera eta Juana García-Huidobro y Aldunate-ren alaba zen.

Ezkontza eta seme-alabak
------------------------

Federico Errázuriz Zañarturekin ezkondu zen 1848ko abuztuaren 24an .

Ezkontzak hamalau seme izan zituen.  Bere seme nagusia, Federico, Errepublikako presidentea ere izan zen (1896-1901), bere alaba María Germán Riesco Errázuriz Errepublikako presidentearen (1901-1906) emaztea zen, eta bere alaba Emilia Fernando Lazcano Echaurren senatari liberal nabarmenaren emaztea.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Federico Errázuriz Zañartu (1825 - 1877).

Kanpo estekak
-------------

* Eulogia Echaurren García-Huidrobro Genealog.cl.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5409445
* Commonscat Multimedia: Eulogia Echaurren

---

 |

* Wd Datuak: Q5409445
* Commonscat Multimedia: Eulogia Echaurren
**Iñaxio Begiristain Albisu** (Borda baserria, Altzo, Gipuzkoa, 1922ko irailaren 14a - Alegia, Gipuzkoa, 1984ko ekainaren 13a) idazle, euskal antzerkigile, txistu egile, euskaltzale eta Alegiako hainbeste ekimenen bultzatzaile izan zen. Berean eta inguruko herrietan antzerki taldeak sortzearen aldeko lana egin zuen.

Biografia
---------

XX. mendearen hirurogeiko hamarkadaren bigarren erdian, txistularientzako txistuak behar zirela eta, musika tresna horiek fabrikatzen hasi zen, era autodidaktikoan. Hasiera batean lagun batzuen laguntza izan zuen, eta ingurunean aurkitzen zituen materialak erabiltzen zituen. Hala eta guztiz ere, data zehatzik ez dakigun arren, makina-erreminta batzuk erosi zituen, horien artean tornu bat, eta ebano egurrezko txistuak egiten hasi zen. 1980an urtean ehun ale inguru fabrikatzera iritsi zen.

Iñaki Begiristain kultura herrikoiaren sustatzailearen eredu ona da, bere artisau gaitasunak txistuen fabrikazioan erabiltzen jakin baitzuen. Alegiako kulturetxeak bere izena du.

Lanak
-----

### Antzerkia

* *Apaiz, langille eta gizon* (1968), Agora saria
* *Bizia bizi-truk* (1969)
* *Bakartasun billa* (1970)
* *Errurik gabe errudun* (1971)
* *Mugausleak* (1973)
* *Kiratsa dario* (1974)
* *Igartutako landarea* (1975, *Beneditarrak*)
* *Bata zu eta bestea ni* (1976) (1984, *E.J. Antzerki*)
* *Txoriak kabia amets* (1978)
* *Gorrotoa, heriotza eta negarra* (1979)
* *Ernialdeko apaiz txikia* (1980)
* *Etsipenaren sareak* (1981)
* *Hitz hutsak* (1982)
* *Arre astoa. Urrutiko intxaurra*
* *Mariatto*

### Itzulpenak

* *Lurrun argia*, P. Hamiltonen lana (1977).
* *Itzaltzuko koblalaria*, Arturo Campiónen lana (1980)
* *Iparragirre* (1972an Donostiako Antzoki Zaharrean antzeztua)
* *Troiarrak* Euripidesen antzezlana (1983).

### Bilduma

* *Iñaki Begiristain Albisu antzerkigilea* (1995, *Azpeitiko eta Alegiako Udalak*)

Sariak
------

* 1969: Agora Saria *Bizia bizi-truk* antzezlanarekin.
* 1983: Azpeitiko I. Antzerki Topaketetan bere Intxurre taldeak lehen saria lortu zuen *Bata zu eta beste ni* lanarekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Iñaki Begiristain literaturaren zubitegian
* Antzertin egindako elkarrizketa
**Jakobe Badengoa** (1558ko urtarrilaren 16 - 1597ko irailaren 3a) Filiberto Baden-Badengoaren eta Matilde Bavariakoaren alaba izan zen. Umezurtz oso goiz geratu zen eta bere amaren aldeko osaba Alberto V.a Bavariakoak hezi zuen. Bere lehengusu Ernesto Bavariakoaren, Rodolfo II.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoaren, Filipe II.a Espainiakoaren eta Gregorio XIII.a aita-santuaren gomendioz 1585ko ekainaren 16an Joanes Gilen Jülich-Cleves-Bergekoaekin ezkondu zen. Joanes Gilen fisikoki desatsegina zen eta mentalki ezegonkorra, baina Gilen Jülich-Cleves-Bergekoaren semea eta oinordekoa zen, eta hau katolizismoan mantentzea ezinbestekotzat jo zuten.

Gilen 1592an hil zenean, Joanes Gilenek jaso zuen dukerria eta Jakobe saiatu zen agintea eskuratzen, bere senarraren ordez. Senarra itxita mantentzen zuten, zuen izaera zela eta. Ez zen inoiz haurdun geratu, ziurrenik bere senarra ez zelako gai. Dietrich von Hall zu Ophoven gaztearekin harremanak izan zituen eta, horregatik, atxilotu zuten. Jakobe saiatu zen laguntza eskatzen hainbat instantziatan, baina ez zuen lortu. 1597ko irailaren 3an bere gelan hilda aurkitu zuten, ziurrenik itoarazia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q87072
* Commonscat Multimedia: Jacoba of Baden-Baden

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 26288557
* ISNI: 0000 0000 5489 4901
* GND: 118830589
* LCCN: n94025775

 |

* Wd Datuak: Q87072
* Commonscat Multimedia: Jacoba of Baden-Baden
**Germán Riesco Errázuriz** (Rancagua, 1854ko maiatzaren 28a - Santiago, 1916ko abenduaren 8a) Txileko abokatu eta politikaria izan zen, Alderdi Liberaleko (PL) kidea. Errepublikako senatari izan zen 1900 eta 1901 artean, Txileko presidente hautatu zuten urtea, 1906 arte.

Fiskal gisa ibilbide luzea garatu zuen Botere Judizialean eta geroago politikan, 1900an senatari hautatu zutenean. 1901ean Errepublikako presidente hautatu zuten Aliantza Liberalerako (AL) hautagai gisa.

Bere agintaldian Prozedura Zibilaren eta Zigor Kodearen Kodeak onartu ziren, Santiagoko saneamendu sistema eta Uspallatan zehar Andeen arteko trenbidea eraikitzen hasi ziren .

Nazioarte mailan, behin betiko bakea ezarri zen Boliviarekin eta Argentinarekin Maiatzeko Itunak sinatu ziren, gerraren arriskuak ezabatu eta itsas armamentuen aurrekaririk gabeko muga sistema ezarri zuten.

Ekonomikoki, Riescoren gobernuak diru gaiak bultzatu zituen eta horrek *"berpizkundea"* izenarekin ezagutzen den sukar espekulatiboa eragin zuen, krisi ekonomiko larriarekin amaitu zena. Bizi baldintza kaskarrak eta inflazioaren hazkundeak gizarte krisi sorta bat eragin zuten, eta horien artean garrantzitsuena "Haragiaren greba" deritzona izan zen.

Riescoren aldian, 17 ministeriok elkarren segida izan zuten, eta horrek ondorio administratibo eta politiko larriak eragin zituen. Presidenteari bere izaera ahultasuna eta alderdiak kontrolatzeko ezintasuna kritikatu zitzaion.

Askok porrotzat jotzen zuten agintaldia amaitu ondoren, jarduera pribatura erretiratu zen hil zen arte.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1300
* Commonscat Multimedia: German Riesco

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 358145858288623022678
* BNC: 000035721
* GND: 1222999579
* Biografías BCN: url

 |

* Wd Datuak: Q1300
* Commonscat Multimedia: German Riesco
**Ana Maria Luisa Medicikoa** (1667ko abuztuaren 11 - 1743ko otsailaren 18a) Medici etxearen azken ordezkari lineala izan zen. Artearen mezenasa handia, bere anaia Joanes Gaston Medicikoa 1737an hil zenean Medicien arte kolekzio handia jaso zuen, Uffizi Galeria, Palazzo Pitti eta Medicien *villa* ezberdinetan zegoen guztia barne. Ana Mariak kolekzio handi hori Toskanako Dukerriari eman zion inoiz Florentziatik ez ateratzeko baldintzarekin.

Kosme III.a Medicikoa (Toskanako Duke Handia) eta Margarita Luisa Orleansekoaren (Luis XIII.a Frantziakoaren biloba) alaba bakarra izan zen. Joanes Gilen Palatinatukoarekin ezkondu zen, eta musika patrozinatuz Dusseldorf musika gune garrantzitsu bilakatu zuen. Joanes Gilenek sifilia zuenez, ez zuten seme-alabarik eduki, eta Ana Maria Luisaren anaiak antzuak zirenez, Mediciak desagertzeko arrisku handia zegoen.

1713an Kosme III.ak Toskanako legeak aldatu zituen eta bere alabak oinordekotza izatea baimendu zuen. Bere bizitzako azken urteetan esfortzu handia egin zuen egoera hori onar zezaten Europako beste potentziek. Hala ere, 1735an, Europako potentziek Frantzisko Eztebe Lorrenakoa izendatu zuten oinordeko, eta tronura igo zen Ana Mariaren ordez. Joanes Gilenen heriotaren ostean Ana Maria Luisa Florentziara itzuli zen, eta lehen dama gisa jardun zuen bere anaiak boterea hartu eta Villa La Quietera bidali zuen arte. Anaia Joanes Gaston 1737an hil zenean, Frantzisko Ezteberen ordezkari batek Ana Maria Luisari eskaini zien Toskanako erregente nominala izatea, baina ez zuen onartu. 1743an hil zen, Medici etxea berarekin batera desagertuz.

Zuhaitz genealogikoa
--------------------


| ⛭Zuhaitz genealogikoa |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Fernando II.a Medici |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  | Cosimo III de' Medici, Grand Duke of Tuscany |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Vittoria della Rovere |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Ana Maria Luisa Medicikoa |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  | Gaston Orleanskoa |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Marguerite Louise d'Orléans |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Marguerite of Lorraine |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q233181
* Commonscat Multimedia: Anna Maria Luisa de' Medici

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 72191546
* ISNI: 0000 0000 6121 6666
* BNE: XX1585660
* BNF: 12390134d (data)
* GND: 118846787
* LCCN: nr90007830
* SUDOC: 087254735
* RKD: 441346
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q233181
* Commonscat Multimedia: Anna Maria Luisa de' Medici
**Manuel Arístides Zañartu Zañartu**  (Concepción, 1840 - Santiago, 1892ko abuztuaren 29a) abokatu eta politikari txiletar liberala izan zen. Miguel José Zañartu Santa Maríaren eta Juana de Mata Zañartu Arrauren semea. María Rosa Prieto del Ríorekin ezkondu zen.

Jarduera profesionalak
----------------------

Bere jaioterriko Concepción Lizeoan ikasi zuen, Institutu Nazionalean humanitate ikasketak egin zituen. Ondoren, Txileko Unibertsitateko Zuzenbide Fakultatean sartu zen, eta 1866ko maiatzean abokatu zin egin zuen.

Bere lanbidean denbora gutxian aritu zen. Enpresaria eta politikaria zen. Prentsarekin ere kolaboratu zuen "*La Reforma* "( 1869 ) egunkaria idazten, non bere garaiko doktrina ekonomiko originalak eta aurreratuak eman zituen ezagutzera. Aldi berean lan egin zuen Dichatoko ikatz meategien erauzketan eta Itata ibaiaren hegoaldeko sektorearen nekazaritza garapenean, *Colicheu* baserrian. Sektore horietako biztanleria egungo Cabrero osatzera etorri ziren, gaur egun komuneko lizeo nagusiak bere izena daraman tokian, eta hiriguneko kale batek ere bere izena du.

Jarduera politikoak
-------------------

Alderdi Liberal Demokratako kidea, José Manuel Balmacedak deitu zuen kabinetean Ogasun ministro izateko (1891ko maiatzaren 20tik uztailaren 29ra).

Presidenteorde gisa, Manuel Baquedano jeneralari (Balmaceda presidentea bota zuen) eman zion nazioaren agintea 1891ko gerra zibila amaitu zenean.

Concepción eta Lautaroko diputatu hautatua (1891 - 1894), oraingoan Ogasun eta Industriako batzorde iraunkorreko kide izanik.

1892ko abuztuan bere legegintzaldi agintaldia amaitu baino lehen hil zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Reseña Biográfica Parlamentaria, Manuel Zañartu Zañartu» *Biblioteca del Congreso Nacional*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16598951

 |

* Wd Datuak: Q16598951
Fluffer bat film pornografiko gay batean lanean.
***Fluffer*** bat aktore porno baten zakila platoan tente edukitzeko lana duen pertsona da. Nahi den angelua zehaztu ondoren, zuzendariak aktoreei posizioan egoteko eskatzen die, eta *fluffer*rari deitzen dio aktoreen zakila zutik manten ditzan. Lan hori makillaje departamentuaren parte dira. "Fluffing"ak ez du nahitaez aktoreak ukitzea esan nahi, baina ekintza sexualak eragin ditzake, hala nola felazioa edo sarpenik gabeko sexua.

Aktore pornografiko batzuen arabera, hala nola Aurora Snow, James Deen eta Keiran Lee, dagoeneko ez da *fluffer*ren beharrik, eta desagertzen joan dela Viagra, inplanteen eta protesien sarrerarekin. Hunter Skottek, "*fluffer*" gisa lan egin duenak, elkarrizketa batean esan zuen "gangbang edo bukkake baterako bakarrik erabiltzen direla, ez film [porno] normaletarako". Sloane Steelek, Bangbros.com enpresakoak, gutxi gorabehera gauza bera dio.

Pornografian 1970eko hamarkadan hasi zen erabiltzen, baina, erabilera pornografikoa baino lehen, higiezinen sektorean erabili izan da *fluffer*, etxebizitzak egokitzen dituen pertsona bat izendatzeko edo oheetako burkiak puzten dituen langile batentzat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «A Life's Work: This Job Sucks» *web.archive.org* 2012-02-20 (Noiz kontsultatua: 2024-01-02).
2. ↑   **(Ingelesez)** Snow, Aurora.  (2013-03-18). «Blood, Sweat and Sex: My Hard Life in Porn» *The Daily Beast* (Noiz kontsultatua: 2024-01-02).
3. ↑   «Interview: James Deen | Australian Penthouse» *web.archive.org* 2013-10-25 (Noiz kontsultatua: 2024-01-02).
4. ↑   «Playboy.com» *web.archive.org* 2014-10-06 (Noiz kontsultatua: 2024-01-02).
5. ↑   **(Ingelesez)** «22 Industry Insiders And Pornstars Tell The Behind-The-Scenes Secrets Porn Viewers Don’t Want To Know (NSFL)» *Thought Catalog* 2015-07-28 (Noiz kontsultatua: 2024-01-02).
6. ↑   **(Ingelesez)** Glass, Jeremy.  (2014-11-11). «The Naked Truth About How Porn Shoots Operate» *Thrillist* (Noiz kontsultatua: 2024-01-02).
7. ↑   **(Ingelesez)** Jeremy, Ron.  (2009-03-17). *Ron Jeremy: The Hardest (Working) Man in Showbiz.*  Harper Collins ISBN 978-0-06-184177-4. (Noiz kontsultatua: 2024-01-02).
8. ↑   **(Ingelesez)** McFedries, Paul.  (2008). *The Complete Idiot's Guide to Weird Word Origins.*  Penguin ISBN 978-1-59257-781-1. (Noiz kontsultatua: 2024-01-02).
9. ↑   **(Ingelesez)** «A CITY SLEEPS (aka TUBE» *British Pathé* (Noiz kontsultatua: 2024-01-02).

Kanpo estekak
-------------
**Katalina Hennebergekoa** (Schleusingen, 1334 - Meissen, 1397ko uztailaren 15a) Hennebergeko kondesa zen jaiotzez eta Meissengo margravesa eta Turingiako landgravesa ezkontzaz 1347tik aurrea. Frederiko Meissengoarekin ezkondu eta gero Wettingo etxeak bere aitaren lurrak oinordetzan jaso zituen. Henrike IV.a Henneberg-Schleusingenekoa eta Judith Brandenburgo-Salzwedelekoaren bigarren alaba izan zen.

Henrike IV.a hil zenean, testamenduan oinordetza eman zizkien Hennebergeko konderriaren hainbat lur sail bere emazte eta alabei, beste zatiak bere anaia Joani utziz. Judith hil zenean 1353ko otsailaren 1ean, alabek jaso zuten lurra eta otsailaren 9an Frederiko Meissengoak Coburg inguruko lurraldeak eskuratu zituen.

Bikoteak hiru seme alaba izan zituen heldu izatera iritsi zirenak. Senarra hil zenean, hala ere, semeak oraindik adinez txikikoak ziren. Katalinak bere lurraldeak zein senarraren lurrak kudeatu zituen hauek helduak izan arte. Tarte horretan hainbat gai garrantzitsu erabaki zituen eta bere zigilu propioa ere izan zuen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q122857
* Commonscat Multimedia: Catherine of Henneberg

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 55350430
* GND: 133921824

 |

* Wd Datuak: Q122857
* Commonscat Multimedia: Catherine of Henneberg
**Barthélemy de Laffemas** (Beausemblant, Dofinerria, 1545 - Paris, 1612) frantziar ekonomista izan zen, Isaac de Laffemasen aita.

Bizitza
-------

Dofinerriko familia higanot apal batean jaio zen eta zuen ikasketarik egin. Bizi osoan Henrike Nafarroakoaren zerbitzaria izan zen. Henrike 1589an Frantziako errege bihurtu zenetik, Laffemasek gero eta ardura handiagoko karguak izan zituen. 1601ean merkataritza kontrolatzaile nagusi eta Merkataritza batzordeko buru izendatua izan zen, eta erregea hil arte kargu horietan jarraitu zuen. Merkantilismoaren jarraitzailea izan zen. Merkataritza eta manufaktura fabrikak sustatu zituen eta zetarraren hazkuntza zabaltzen saiatu zen. Henrike IV.a hil zelarik, bizitza publikotik erretiratu zen. 1612 aldean Parisen hil zen. Colbertek Laffemasen ideia nagusiak jaso zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Murray N. ROTHBART: Barthélemy de Laffemas: The First Major French Mercantilist Ludwig von Mises Institute
2. ↑  Jean MEYER: Laffemas Barthélemy de (1545 env.-1612) Encyclopædia Universalis

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2886004
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 9887910
* ISNI: 0000 0000 8355 8413
* BNF: 12166224v (data)
* GND: 14140454X
* LCCN: n87921628
* SUDOC: 067351557

 |

* Wd Datuak: Q2886004
**Mauricio Riesco Undurraga** (Santiago, 1908 - ibid, 1991ko uztailaren 23a) lekaide jesuita txiletarra izan zen.

Hasierako bizitza
-----------------

Mauricio Riesco Errázuriz eta Julia Undurraga Lasoren hamalau seme-alabetatik bosgarrena zen. Germán Riesco Errázuriz presidentearen iloba zen. San Inazio ikastetxean ikasi zuen eta San Alberto Hurtado Cruchagaren ikaslea izan zen, eta haren kolaboratzaile gertuenetako bat izan zen. 1940an apaiz jesuita izendatu zuten

Bizitza erlijiosoa
------------------

Bere azken urteetan, Txileko Apezpikutzako karguak izan zituen, eta Txilen Jainkoaren Miserikordiarekiko debozioaren hedatzaile nagusia izan zen, Santa Faustina Kowalska poloniar mojak Europan sustatutako erlijio debozioa, 1931n.

Aita Riesco baliabide urriak zituzten pertsonen aldeko dedikazioagatik eta gizarte ekintzagatik nabarmendu zen, baita otoitz bizitzagatik ere. Txileko Santiagon hil zen 1991ko uztailaren 23an, 83 urte zituela. 2007ko uztailaren amaieran bere beatifikazio arrazoia ireki zen.

Bere bizitza eta lana jesuiten komunitatearen barruan garrantzitsuak dira, bere biografia irakurketa ofizialen barruan dago.  Hogar de Cristoren menpeko adinekoentzako etxeak eta La Granja udalerriko kaleak bere izena dute.

Argitaratutako biografiak
-------------------------

* Ugarte Godoy, Manuel José (2004). *El padre Mauricio Riesco, apóstol de la Divina Misericordia.* Santiago: Editorial Colchagua Ltda. orr. 590.
* Villavicencio, Gustavo (2005eko uda). «El padre Mauricio Riesco. Apóstol de la Divina Misericordia». *Humanitas aldizkaria*, liburukia. 37, 185-185 or. 3 / 4p

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Bibliografía Ignaciana

Kanpo estekak
-------------

* Mauricio Riesco Undurragaren genealogia *Rodovid*-en.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6007065
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 674145857883323020923

 |

* Wd Datuak: Q6007065
***Oxythyrea funesta*** Scarabaeidae familiako kakalardoa da. Europan, Afrika iparraldean eta Ekialde Hurbilean bizi da. Iberiar penintsulan loreetan aurkitzen den kakalardo ohikoenetakoa da eta izurria kontsideratzen da.

Azpiespezieak
-------------

Bi aldaera ditu kakalardo honek:

* *Oxythyrea funesta* var. *consobrina* (Villa)
* *Oxythyrea funesta* var. *deleta* (Mulsant)

Deskribapena
------------

Tamaina txikiko kakalardoa da, 8-12 mm arteko luzera duena. Kakalardo beltza da eta puntu zuri ugari ditu gorputz guztian barreiaturik. Kobre koloreko distirak izaten ditu. Ile zuri oso finez estalirik du gorputza.

Beldarra animalia heldua baino handiagoa da, 30 mm hartzen ditu.

Habitata eta elikadura
----------------------

Loreak dauden tokian ikusten da, haietaz elikatzen baita. Ez du soilik nektarra jaten, bai eta loreen gainerako atalak eta kimuak ere, horregatik izurri gisa kontsideraturik dago. Beldarrek landareen sustraiak jaten dituzte.

Bizi zikloa
-----------

Intsektu helduak maiatza eta uztaila artean ikusten dira. Ondoren arrautzak jartzen dituzte beldarrak elikatuko diren landareetan. Beldarrak lurrean hibernatzen du eta udaberrian berriz aktibatzen da.

Iruditegia
----------

* Kakalardoa loreaz elikatzen.Kakalardoa loreaz elikatzen.
* Arra eta emea elkarrekin.Arra eta emea elkarrekin.
* Kakalardo heldua hatz batean, tamaina konparatzeko.Kakalardo heldua hatz batean, tamaina konparatzeko.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
**Juan Alfonso Chadwick Errázuriz** (Txileko Santiago, 1914ko martxoaren 1a - ibid, 1993ko uztailaren 1a), **Pollo Chadwick** izenarekin ere ezaguna, Txileko nekazaritza sektoreko abokatua eta merkataria izan zen, batez ere Txileko ardoaren industria modernizatzeko arduradunetako bat bezala ezagutzen da. Hainbat urtez polo-ko txapeldun nazionala ere izan zen.

Biografia
---------

Tomás Alejandro Chadwick Ortúzar eta Leonor Errázuriz Echazarretaren bigarren eta azken semea. Juan Alfonso Chadwick familiaren eta Errázuriz familiaren parte da, Txileko bi abizen indartsu. Bere anaia Alejandro, bera baino hiru urte zaharragoa, Olivia Larraín Echevarríarekin ezkondu zen, José Manuel Larraín Valdés politikariaren alabarekin, beraz, Larraín familiarekin eta Valdés familiarekin ere oso lotuta dago.

Lehenengo Santiagoko Colegio Alemán ikastetxean ikasi zuen, baina Salvador Allenderen gobernuan, Espainiako Opus Deiko barnetegi batera bidali zuten bi urtez. Itzuli zenean, ia Chadwicks guztiak bezala, Colegio del Verbo Divino-ra sartu zen Las Condes-en. Geroago, Zuzenbidea ikasi zuen Txileko Unibertsitate Katolikoan. 

  

Epe horretan, Txileko lehen ardo artekaritza enpresa sortu zuen. Hain zuzen ere, Hacienda de la Viña San José de Tocornal izan zen 1945ean eskuratu zuen lehena. Geroago Viña Errázuriz berreskuratu zuen, familia banaketek eta nekazaritza erreformak zatituta zegoena. 1970eko hamarkadan, hasiera batean 500 hektarea zituen ustiategi hau ekoizpenik gabeko 35 loteetan banatu zen; txikiena, 15 hektareakoa, Viña Errázuriz zuzendaritza etxea eta cabernet sauvignon landaketa zaharra zegoen. 

### Kirol karrera

Juan Alfontso poloaren zale amorratua izan zen. Kantxa bat eraiki zuen bere Viña San José Tocornalen barnean, non 1960ko hamarkadan Fhilip printzeak jokatu zuen, Edinburgoko dukea eta Elisabet II.a Erresuma Batukoaren senarra zena. Gaur egun ez dago kantxarik, eta horren ordez Chadwick mahastiko ereintzak daude.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   Salazar Salvo, Manuel. *La dinastía de los Chadwick: La rama familiar de izquierda.*  Interferencia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q85687469

 |

* Wd Datuak: Q85687469
**Xiri Andonegi Egurbide** (Mutriku,1955 - 2011ko urtarrilaren 19a) mutrikuar eskultore eta pintorea izan zen.

Elgoibarko Goiti y Estarta eta Ezenarro-Sigma fabriketan egin zuen lan. 1970. urtetik aurrera ekin zion bere ibilbide artistikoari Debako Arte Eskolan (1970-1973). 1996an Euskal Herriko Unibertsitateko Arte Ederren Fakultatean lizentziatu zen. Mutrikuko tailerrean garatu zuen sormen-jarduna.

Herriarentzako obra ugari burutu zituen. Haien artean, "Mari" "Urtzi Thor" "Sorgin" eta "Akerbeltz" erraldoiak eta "Oker" "Alper" "Txoro" eta "Txotxolo" buruhandiak.

Markina-Xemeingo elizaren aurrean dagoen eskultura, Juan Antonio Mogelen omenez egindakoa, berea da baita (1998. urtekoa). Xiriren harrizko hizkiek Mogelen testu ezagun bat betikotu zuten bertan: «Gurago dau otsuak/ Baso bizitzia iatekua/ Nekez billatu biarra/ Etxe-txakur katiaz/ Lotubaren eregu ta/ Ogi biguna baino».

Ezaguna da baita Mutrikun, artistak Atxukalen egindako lana, ingurua artelan bihurtzeko helburuarekin egindakoa. Bere hitzetan, «jendea elkarrekin egoteko» pentsatua eta egina. Gaur egun "Xiri gunea" izenarekin ezagutzen da leku hori.

Kanpo estekak
-------------

* Xiri Andonegi, Lanbide Tradizionalak.
* Xiri Andonegi Egurbide, Auñamendi Eusko Entziklopedia
* Xiri Andonegi, adiorik ez artegile herrikoiari, Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31760645
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 26488

 |

* Wd Datuak: Q31760645
**Javier Etcheberry Celhay** (1947ko martxoaren 14a) ingeniari, enpresaburu, akademiko, ikertzaile, aholkulari eta politikari txiletarra da.

Aktiboki parte hartu zuen Demokrazia Partiduen Kontzertazioko gobernuetan, eta Estatu ministro gisa eta BancoEstado Administrazio Kontseiluko presidente gisa nabarmendu zen.

Barne Zergen Zerbitzuko (SII) zuzendari nazionala ere izan zen, hamarkada bat baino gehiagoz.

Hasierako urteak
----------------

Ingeniaritza zibil industriala ikasi zuen Txileko Unibertsitatean (1971) eta gero doktoregoa lortu zuen diziplina berean Michiganeko Unibertsitatean (1974), Estatu Batuetan. Bere tesia *Operations Research* aldizkarian argitaratu zuten. 

Txileko Unibertsitateko Industria Ingeniaritza Saileko ikertzaile eta zuzendari gisa hasi zuen bere jardunbidea, kargu horretan hamar urtez egon zelarik (1970 – 1980). 

Copec (1980 – 1981), Codina (1981 – 1982), Sodimac (1982 – 1987) eta CyS aholkularia (1987 – 1990) bezalako enpresetako kudeatzailea izan zen.

Ezkontza
--------

1990az geroztik Cecilia Sommerhoff Hyde-kin ezkonduta dago, Augusto Pinochet jeneralaren Miguel Kast Rist estatu ministroaren alarguna .

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3  Capital (Santiago), 1 de diciembre de 2000, p.42
2. 1 2  Capital (Santiago), 10 de octubre de 2003, p.44
3. ↑  La Segunda (Santiago), 12 de enero de 1990, p.10
4. ↑    *El Mercurio (Santiago), 3 de octubre de 2003, El Sábado, p.14.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5927727

 |

* Wd Datuak: Q5927727
**Claudia Varotari** edo **Chiara Varotari** (Padua, 1584 - Venezia, 1663ko inguruan) Barrokoko emakume margolari paduarra izan zen. Bere lan nagusiak erretratuak dira.

Biografia
---------

Chiara artisten familia batean jaio zen. Haren aita margolaria eta arkitektoa zen, Dario Varotari Zaharra. Bere anaia gazteena Alessandro Varotari, Paduarra margolari ospetsua izan zen. Chiarak aitaren tailerrean ikasi zuen. Anaia ezaguna egin zenean, Chiarak bidaietan lagundu zion, haren laguntzaile moduan. Laster erretratuen margoketan espezializatu zen eta arlo horretan maila altua lortuz zuen. Bere autoerretratua Toscanako Dukeari bidali zion eta egun Uffizi Galerian gordetzen da. Bere estiloa zehaztasun handikoa zen, preziosista; jantziei eta bitxiei garrantzi handia ematen zien. 1614ean anaiarekin Veneziara joan zen eta han, elkarrekin, 1624ean, arte-eskola sortu zuten; bertan Caterina Tarabotti eta Lucia Scaligeri margolariak ikasi zuten. Idazlea bezala, Chiara Varotarik *Apologia del sesso femminile* liburua idatzi zuen. Bere heriotzaren data zehatza ez da ezagutzen baina 1663an Venezian bizirik zegoen oraindik; horregatik ohikoa da heriotza urtea 1664an kokatzea.

Obra ezagunenak
---------------

* *Autoerretratu* (Museo d'Arte Medievale e Moderna, Padua)
* *Vitaliana Buzzaccariniren erretratua* (1620, Bilduma partikularra)
* *Buzzaccarini etxearen dama baten erretratua* (1621, Bilduma partikularra)
* *Pantasilea Dotto Capodilistaren erretratua* (1630, Museo d'Arte Medievale e Moderna, Padua)

*Pantasilea Dotto Capodilistaren erretratua*, Paduako Museoa.

Bibliografia
------------

* Claudio Strinati eta Jordana Pomeroy, *Italian Women Artists*. Skira (2007) ISBN 978-88-7624-919-8
* Pier Luigi Fantelli, *Chiara Varotari, sorella del Padovanino e I suoi quadri al Museo Civico*, Padova 19.1 (1973): 6-11.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo loturak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Chiara Varotari*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1152279
* Commonscat Multimedia: Chiara Varotari

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 95863561
* LCCN: nr92024173
* ULAN: 500029469
* RKD: 79480

 |

* Wd Datuak: Q1152279
* Commonscat Multimedia: Chiara Varotari