recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Lindisfarne** Ingalaterrako ipar-ekialdeko kostaldean dagoen itsasgorako uhartea da. **Holy Island** izena ere badu eta Northumberlandeko *civil parish* edo parrokia-zibil bat osatzen du.

Antzinako ingelesez, **Lindisfarena** zuen izena, "Lindseytik datozen bidaiarien[uharte]a" esan nahi duena,.

Historia
--------

San Aidan irlandar monjek, VII. mendearen hasieran, Oswaldo Northumbriakoa erregeak hala eskatuta, bertan monasterio ospetsu bat ezarri zuten, iparraldeko Ingalaterra ebanjelizatzeko asmotan. Denboraren poderioz kultura-gune nagusi bilakatu zen: Lindisfarneko Ebanjelioak bertan idatzi zituzten, X. mendean ingelesezko lehenengo glosak izan zirenak.

793ko ekainaren 8an bikingoek mendebaldeko Europan egindako lehenengo erasoa jasan zuen,, adituek Bikingoen Aroaren hasieratzat jotzen dutena.[erreferentzia behar]

875ean monjek uhartea utzi zuten bikingoen erasoak zirela eta. Normandiarren garaian, 1093an, itzuli eta 1536ra arte beneditar monasterioa izan zen.

Natura
------

Bere inguruko marearteko eremua erreserba natural izendatu zuten eta baita Ramsarko hitzarmenaz babestutako toki ere. Horri esker, XX. mendean turismo-gune bilakatu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Freeborn, Dennis. *From Old English to Standard English: A Course Book in Language Variation across Time.*  (2. argitaraldia), 39 or..
2. ↑   Mills, A. D..  (1997). *Oxford Dictionary of English Place-Names.*  (2. argitaraldia) OUP, 221 or..
3. ↑   Northumbrian Association. *The Lindisfarne Gospels.* .
4. ↑   Graf, Eric.  (1959). *Los Vikingos.*  Stuttgart: W. Kohlhammer GmbH, 49 or. ISBN 84-217-4224-8..
5. ↑   Graham-Campbell, James; Wilson, David M..  (2001). *The Viking World.*  (3. argitaraldia) London: Frances Lincoln Ltd. 10-22 or. ISBN 0711218005, 9780711218000..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q213804
* Commonscat Multimedia: Lindisfarne

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh88007340
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 6047801

 |

* Wd Datuak: Q213804
* Commonscat Multimedia: Lindisfarne
**Bamburgheko gaztelua** (ingelesez: *Bamburgh Castle*) Ingalaterrako Northumberland konderriko izen bereko herrian dagoen gaztelu bat da.

Historia
--------

Basaltoko lurmutur batean eraikia, gaztelua, bertakoek, Din Guardi zioten, eta Bernicia angloen erresumako hiriburua izan zen 420an sortu zenetik 547ra arte (hau gazteluari buruz idatzitako lehen erreferentziaren urtea da). Urte horretan, gotorlekua, Ida Berniciakoa agintari anglosaxoiak harrapatu zuen, eta bere egoitza bihurtu zuen. Britaniarrek bere seme Hussaren eskuetatatik berreskuratu zuten 590eko gerran, urte horretan bertan ordezkatua izan aurretik.

Æthelfrith bere bilobak, Bebba emazteari eman zion, noren hasierako izena, *Bebbanburh*, beragandik datorren. 993an bikingoek jatorrizko gotorlekua suntsitu zuten.

Normandiarrek gaztelu berri bat eraiki zuten aurrekoaren leku berean, gaur egungoaren oinarria dena. 1095ean, Northumberlandeko kondea eta bere jabea zen Robert Mowbrayk lagundutako matxinada batean, Gilen II.ak, arrakastarik gabe setiatu zuen. Robert harrapatua izan ondoren, bere emazteak defentsari ekin zion, erregeak bere senarra itsutzeko mehatxuagatik uko egitera behartu zuten arte.

Orduan, Bamburgh Ingalaterrako monarken jabetza izatera pasa zen. Henrike II.ak dorre nagusia eraiki zuen. Ingalaterrako postu aurreratua izanda, gazteluak eskoziar eraso ugari jasan zituen. 1464an, Bi Arrosen Gerran zehar, artilleriaz konkistaturiko Ingalaterrako lehen gaztelua bihurtu zen, Richard Nevillek, Warwickeko 16. kondeak bederatzi hilabetez gaztelua setiatu ondoren.

400 urte inguruz Northumberlandeko Forster familia tenentea izan zen, koroak gazteluaren jabetza Sir John Forsterri eman zion arte. Familiak gazteluaren jabetza mantendu zuen 1700ean Sir William Forster porrot egin zuela aitortu zuen arte eta zorrak kitatzeko Legebiltzarraren lege baten ondoren bere jabetzak, gaztelua barne, Lord Crew Durhamgo apezpikuari saldu zitzaizkion.

Gaztelua hondatu egin zen, baina zenbait jabek zaharberritu zuten XVIII. eta XIX. mendeetan. Azkenean, William Armstrong industrialari viktoriarrak erosi zuen. Honek bere zaharberritze amaitu zuen.

II. Mundu Gerran gazteluak Itsas Armadako korbeta bati izena eman zion: HMS Bamborough Castle-ari hain zuzen ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  'An English empire: Bede and the early Anglo-Saxon kings' by N. J. Higham, Manchester University Press ND, 1995, ISBN 0-7190-4423-5, ISBN 978-0-7190-4423-6
2. ↑   **(Ingelesez)** «Vikings invade Bamburgh Castle» *Northumberland Gazette* 2013-6-4.
3. ↑   **(Ingelesez)** Rickard, J.  (2013). *Siege of Bamburgh Castle, June-July 1464.*  in: *History of War*..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2026185
* Commonscat Multimedia: Bamburgh Castle

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127148570700024311846
* LCCN: nb2018005568
* SUDOC: 127382372
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Ondare historikoa**
* NHLE: 1280155

 |

* Wd Datuak: Q2026185
* Commonscat Multimedia: Bamburgh Castle
**Gurutze Etxezabal Iturrioz** (Orexa, Gipuzkoa) politikaria da. 2023ko ekainaren 17an Orexa udalerriko alkate bilakatu zen, bigarren aldiz, 2023ko maiatzaren 28ko udal hauteskundeetan Euskal Herria Bildu koalizioaren hautagaitza gailentzearen ondorioz.

Biografia
---------

2019ko maiatzaren 10ean Orexako EH Bilduk udal hauteskundeetarako zerrenda aurkeztu zuen, Eneko Maiozen gidaritzapean, Gurutze Etxezabal bigarren zela."Gazteak herrian geratzeko neurri sorta jartzea, energetikoki burujabea den herria eraikitzea eta eragile zein herritarrekin elkarlanean ingurunea zaindu eta babesteko neurriak hartzea" jarri zituzten erronken artean.

Orexako udalbatza, 2023.06.17
Orexako udalbatzak 2022ko maiatzaren 13ko osoko bilkuran udaleko alkatea izango zenaren hautaketa egin zuen eta honenbestez Gurutze Etxezabal Iturrioz bilakatu zen alkate, azken 11 urteetan kargu horretan izan zen Eneko Maioz ordezkatuz.

2023ko maiatzaren 28ko hauteskundeetan 5 zinegotzi lortu zituen EH Bilduk.Horrek Orexako alkate karguan Gurutze Etxezabal Iturriozek jarraitzea ahalbidetu zuen. 52 boto eskuratu baitzituen EH Bilduk. Baliogabeak 3 boto izan ziren, 3 zuri eta %16,28-eko abstentzioa.

2023ko ekainaren 17an hartu zuten kargua Orexako bost hautetsiek, alkate berriz, Gurutze Etxezabal Iturriozek jarraituko du, kargua hartu ondoren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Hego Euskal Herriko alkatetzen mapa, herriz herri eta alderdiz alderdi» *EITB* 2023-06-18 (Noiz kontsultatua: 2023-07-17).
2. ↑    «Orexako EH Bilduk udal hauteskundeetarako zerrenda aurkeztu du - Orexa» *Tolosaldeko ataria* (Noiz kontsultatua: 2023-07-17).
3. ↑    «Gurutze Etxezabal Iturrioz da Orexako alkate berria - Orexa» *Tolosaldeko ataria* (Noiz kontsultatua: 2023-07-17).
4. ↑   «Udal hauteskundeak 2023 - Orexa - Tolosaldeko ataria» *ataria.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-07-17).
5. ↑    «Gurutze Etxezabalek jarraituko du Orexan - Orexa» *Tolosaldeko ataria* (Noiz kontsultatua: 2023-07-17).
6. ↑    «Orexan Etxezabalek jarraituko du alkate - Orexa» *Tolosaldeko ataria* (Noiz kontsultatua: 2023-07-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q120717493

 |

* Wd Datuak: Q120717493
**Iparraldeko Ingalaterra** (ingelesez: *Northern England*) Ingalaterrako eskualde kulturaletako bat da. Ez da eskualde administratibo bat, baizik eta konderrien amalgama informal bat. Hegoaldeko muga, gutxi gora-behera, Trent ibaia da, iparraldekoa, berriz, Eskoziak inguratzen du. Batzuetan Man uharteko historian, gaur egun Koroaren dependentzia bat dena, geopolitikoki eskualdearekin lotu izan dute, eta zenbait alderdi kulturaletan hala izaten jarraitzen du. Ingalaterra iparraldeko konderriek 14,5 milioi biztanle dituzte, 37.331 km²-ko azalerarekin.

Historia
--------

Antzinatean, eremuaren zatirik handiena Brigantiaren zati zen, brigantiarten aberria eta Britainia Handiko britaniar erresumarik handiena zena. Britania konkistatu ondoren, York hiria, erromatar probintziako hiriburu bihurtu zen, lehenik Behe Britania deitua, eta, ondoren, Britania Secunda. Erromatar legioak eskualdea utzi ondoren, Yr Hen Ogledd bezala ezagutua izatera pasa zen. Elite gobernari anglo batek Bernicia eta Deira erresumak sortu zituen, horietatik Northumbria sortu zelarik, eta, Lindisfarne inguruan zentratua eta Irlandako monjeen laguntzarekin, jarduera kultural, akademiko eta monastikoko urrezko aro bat. Eskandinaviar bikingoek eremuaren zati handi baten kontrola lortu zuten: Danelaw izeneko eskualdea Man Erresuma eta uharteekin, Dublin eta Norvegiarekin bat eginez.

1066an normandiar konkistaren ondoren, Iparraldeko sarraskiak hondamena eragin zuen. Hala ere, hirien eraikuntza eta fundazioa, handik gutxira sustatu zen. Iparraldeko Kontseilu bat indarrean egon zen Behe Erdi Aroatik Ingalaterrako Iraultzara arte. Anglo-eskoziar mugako eremuan Britainia Handiaren bateratzeraino borrokatu zuten Estuardotarren alde.

Klima
-----

|      Datu klimatikoak (Ingalaterrako N eskualde klimatikoa, 1981–2010)      |
| --- |
|  Hila  |  Urt  |  Ots  |  Mar  |  Api  |  Mai  |  Eka  |  Uzt  |  Abu  |  Ira  |  Urr  |  Aza  |  Abe  |  Urtekoa  |
|
|
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 6.4 | 6.6 | 8.8 | 11.4 | 14.7 | 17.3 | 19.4 | 19.1 | 16.5 | 12.8 | 9.1 | 6.7 | **12.4** |
|
|
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 0.7 | 0.6 | 2.1 | 3.4 | 6.0 | 8.9 | 11.0 | 10.9 | 8.9 | 6.2 | 3.2 | 0.9 | **5.3** |
|
|
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 94.1 | 69.2 | 75.2 | 64.9 | 61.0 | 71.9 | 72.3 | 82.4 | 80.8 | 100.6 | 98.1 | 99.2 | **969.8** |
|
|
|
|
|
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 14.2 | 11.1 | 12.5 | 10.9 | 10.5 | 10.7 | 10.7 | 11.5 | 10.9 | 13.6 | 14.3 | 13.7 | **144.5** |
|
|
|
| Eguzki orduak | 49.4 | 70.5 | 101.9 | 142.4 | 182.8 | 166.7 | 175.6 | 164.0 | 126.7 | 94.0 | 58.7 | 43.5 | **1376.2** |
|
| *Iturria: Met Office*  |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Met Office. *Manchester Climate Information (Region: England N tab).* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1788657
* Commonscat Multimedia: Northern England

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315160374
* BNF: 12050309d (data)
* GND: 4120407-4
* LCCN: sh85043327
* NKC: ge134023
* **Lekuak**
* TGN: 7457633

 |

* Wd Datuak: Q1788657
* Commonscat Multimedia: Northern England
Ingalaterra Hego Mendebaldeko Kostaldeko Ibilbidearen hasiera Somerset konderriko Minehead udalerrian.
**South West Coast Path** (euskaraz *Hego-Mendebaldeko Kostaldeko Ibilbidea*) Ingalaterrako hego-mendebaldea zeharkatzen duen ibilbide luze bat da, hain zuzen ere Somerset konderriko Minehead udalerrian hasi eta Devon eta Kornuallesko kostaldeak inguratu ondoren Dorset konderriko Poole Harbour udalerrian amaitzen da, denera 1.014 kilometro luze dituelarik. Itsasadar eta muino ugari zeharkatzen dituenez gora-behera handiko ibilbidea da, hau ibiltarientzat erronka bat delarik.

Ibilbideak Ingalaterrako hego-mendebaldeko kostaldeko paisai ikusgarriez gozatzeko aukera bikaina eskeitzen du, gainera pare bat parke nazional ere iragaten ditu (Exmoor Parke Nazionala eta Dartmoor Parke Nazionala), 2001ean Devon eta Kornuallesko kostaldeetako zenbait eremu Gizateriaren Ondare izendatuak daudelarik: Kornualles eta Devon Mendebaldeko Meatze Paisaia.

Kanpo estekak
-------------

* Ingalaterrako Hego-Mendebaldeko Ibilbidearen webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1631281
* Commonscat Multimedia: South West Coast Path

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315134814

 |

* Wd Datuak: Q1631281
* Commonscat Multimedia: South West Coast Path
**Tassin Hangbè** (Ahangbe edo Na Hangbe) Dahomey erresumako erregeordea 1708 eta 1711a urte artean. Emakumeen armada bat sortu zuen, baita haientzako eskola eta lanbideak sustatu ere. Iturri nagusiak ahozkoak izanik erregealdiaren iraupenari eta hedadurari buruzko bertsio desberdinak daude, baina Agbo Sassa eta Agadjaren arteko oinordetza-borrokan lehenengoaren alde egiteagatik bere historia ezabatu egin zela jakina da.

Dahomeyko erregina-ordea
------------------------

Houegbadjaren alaba eta Akabaren ahizpa bikia, Dosu izeneko anaia txiki bat zuen ere, Agadja izena hartu zuena, bikien arteko anaia gazteenaren izen tradizionala.

Akaba Dahomeyko erregea izan zen 1685 urtearen inguruan. Borroka erabakigarri baten bezperan hil eta ahizpak haren itxurak egin zituen, gerlariak ez desmoralizatzeko. Borroka irabazi ondoren, Hangbè erregina bezala aritu zen, oraingoanbere benetako izenarekin.

Emakume gerlarien armada bat sortu zuen, gerora europako historialariek Dahomeyko amazonak bezala ezagutarazi zituztenak. Emakumeentzako eskola bat ere sortu zuen, tradizioz gizonezkoak ziren lanbideak ikas zitzaten eta ofizio horietan modu berdintsuan aritu zitezen jardun zuen.

Bere erregealdia eta gero eman ziren gertakariak ez daude argi, ahozko tradizioan bertsio desberdinak dira. Batetik, tronuaren edozein erreklamazio saihesteko bere seme bakarra exekutatu egin zutela uste da. Erabaki horren aurkako atsekabea eta mespretxua erakusteko kontseiluaren aurrean alua garbitu zuela esaten da. Bestetik, bere semea bizirik iraun zuela esaten da.

Bibliografia
------------

* Zohou, Arnaud Codjo (2003). Histoires de Tasi Hangbé. Neuilly-Plaisance: Éditions cultures croisées. p. 112. ISBN 2-913059-13-9.
* Sylvia Serbin, «Tassin Hangbe, éphémère reine du Dahomey», in *Reines d'Afrique et héroïnes de la diaspora noire*, Sépia, Saint-Maur-des-Fossés, 2004, p. 50-56 ISBN 2-84280-082-6
* Alpern, Stanley B..  (1998). «On the Origins of the Amazons of Dahomey» *History in Africa* (25): 9–25..
* **(Ingelesez)** Edna G. Brien, «The Authority of Princesses: The Succession Struggle between Hangbe and Agaja», in *Wives of the leopard: gender, politics, and culture in the Kingdom of Dahomey*, University of Virginia Press, Charlottesville, 1998, p. 51-56 ISBN 0-8139-1792-1

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Charlotte Renault, « Hangbè, reine évincée », dans Collectif Georgette Sand, Ni vues, ni connues, Hugo Doc, 2017, p. 133
2. ↑   Alpern, Stanley B..  (1998/ed). «On the Origins of the Amazons of Dahomey\*» *History in Africa* 25: 9–25.  doi:10.2307/3172178. ISSN 0361-5413..

Kanpo estekak
-------------
**Emma Normandiakoa** (**Ælfgifu** hainbat errege-dokumentutan; c. 984 - 1052ko martxoaren 6) Normandian jasiotako emakume noblea izan zen, Ingalaterrako, Danimarkako eta Norvegiako erregina izan zena, lehenengo Æthelred Zalantzatia errege anglosaxoiarekin ezkonduta eta, ondoren, Kanuto II.a Handia Danimarkako erregearekin. Rikardo I.a Normandiakoaren eta Gunnorren alaba zen. Ingalaterrako erregina izan zen 1002ean ezkondu zenetik 1016ra bitarte, Svend I.a Danimarkakoak Ingalaterrako tronua 1013-1014 artean okupatu zuen tartean izan ezik. Æthelred 1016an hil zen, eta Emma Svenden seme Kanutorekin ezkondu zen. Kanutoren emazte gisa, berriro ere izan zen Ingalaterrako Erregina 1017tik, Danimarkako erregina 1018tik eta Norvegiako erregina 1028tik 1035era bitarte, Kanuto hil zenean.

Kanutoren heriotza eta gero Emmak jarraitu zuen politikan parte hartzen, bi senarrekin izandako semeen erregealdietan, Kanuto III.a Hardeknut eta Eduardo Aitorlea. 1035ean Kanuto hil zenean, bere semea Kanuto III.a Hardeknut Danimarkan zegoenez, Emma izendatu zuten erregente bera itzuli arte. Harold Harefootekin lehian agindu zuen. Emma da *Encomium Emmae Reginae* XI. mendeko Ingalaterrako politikari buruzko liburuaren figura zentrala. Emma da Erdi Aroko irudietan maiztasun handiarekin agertzen den erreginetako bat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Alistair Campbell.  (1949). *Encomium Emmae Reginae.*  (Noiz kontsultatua: 2024-01-29).
2. ↑   **(Ingelesez)** Potter, Philip J..  (2009-01-14). *Gothic Kings of Britain: The Lives of 31 Medieval Rulers, 1016-1399.*  McFarland ISBN 978-0-7864-5248-4. (Noiz kontsultatua: 2024-01-29).
3. ↑   **(Ingelesez)** Karkov, Catherine E..  (2004). *The Ruler Portraits of Anglo-Saxon England.*  Boydell Press ISBN 978-1-84383-059-7. (Noiz kontsultatua: 2024-01-29).

Kanpo estekak
-------------
Makarroiak *carbonara* saltsan, *al dente* zerbitzatuak.
***Al dente*** moduan pasta, arroz, ortuari eta beste hainbat jaki prestatzen direnean aski egosita agertzen dira kanpotik baina, hortzak ukitzean, muina tente dago, nerbioa galdu gabe, murtxikatzean nolabaiteko erresistentzia agertzen duelarik. ***Al dente*** egositako barazkiek berezko kolore-zaporeei eusten diete.

Italieratik hartu du euskarak sukaldaritzako esamolde hau, deus aldatu gabe.

Euskal Herrian puntu hori ondo igarota prestatu izan ditugu jakiak, tradizioz: iraganean, bi eta hiru uretan (2-3 aldiz) egosi izan ditugun aza, azalore eta gainerakoak, "usainak garbitzeko", euskal sukaldaritza berriaren bestelako joerak betetzen hasi aurretik, dela higieneagatik, dela aurreiritziengatik.

*Al dente* egosteko, aski da pasta (parte bat) ur irakinetan (bost/hamar parte) murgildu, etiketan agertzen den denbora bete eta, tarteka, palotearekin eragitea, aleak bakantzeko. Eginikoan, eltzetik atera eta ur hotz edo freskoan murgilduta epeltzen utzi beharko da une batez, egosaldia gelditzeko. Arrozekin, beste horrenbeste: tradizioz arroza "ongi" egosteko hogei minutu behar baziren ere, gaur egun denbora hori murriztu egin da, aleak suelto eta eginik egon daitezen.

*Al dente* egositako arrozki eta pastak asegarriagoak dira: anoa hartuta, karbohidrato horiek organismoak mantsoago transformatuko dituenez, apetitua geroago etorriko da, luze egosten ditugunean baino. Ondorioz, pasta ohiko elikagai duten herrietan pertsona gizen gutxiago ikusten omen dira.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5    Agirre, Edorta.  (2022). *Amantala ta mantela.*  Pamiela, 26 or. ISBN 978 84 9172 259 5..
2. ↑   «Pour la santé, rien ne vaut les légumes vapeur "al dente" – energie-environnement.ch» *www.energie-environnement.ch* (Noiz kontsultatua: 2024-01-30).
3. ↑   **(Ingelesez)** «al dente | Etymology of phrase al dente by etymonline» *www.etymonline.com* (Noiz kontsultatua: 2024-01-30).
4. ↑    «Sukaldaritza liburua/Errezetak/Tagliatelleak otarrainxka eta txirlekin — Wikibooks» *eu.wikibooks.org* (Noiz kontsultatua: 2024-01-30).
5. ↑     *Zergatik prestatu pasta "al dente" erara? | Consumer.*  2006-07-30 (Noiz kontsultatua: 2024-01-30).

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)** «Pour la santé, rien ne vaut les légumes vapeur "al dente" *www.energie-environnement.ch*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q181570

 |

* Wd Datuak: Q181570
**Jadiyetu El Mohtar Sidahmed** (Dakhla, 1959ko otsailaren 4a) kazetari, irakasle eta ekintzaile sahararra da. Saharako Emakumeen Batasun Nazionaleko (UNMS) eta Fronte Polisarioaren Espainiako Ordezkaritzako kidea 1986az geroztik.

Ibilbidea
---------

Saharako errefuxiatu-esparruetako (Tinduf) Sidi Brahim Basiri eskolan irakasten du, Auserd izeneko Wilayan, 1978tik 1985era. Cervantesen hizkuntza sustatzen aitzindarietako bat da Saharako errefuxiatu-kanpamenduetan.

Sahara Librearen ahotsa izan zen, Saharako Errepublika Arabiar Demokratikoko Irrati Nazionalaren bidez (1975eko azarotik 1977ko otsailera), Espainiar kolonialismo garaian askatutako eremuetatik emititzen zituen programak gaztelaniaz.

Itzulpena eta interpretazioa ikasi zuen (2004-2006) Alcalako Unibertsitatean (Madrilgo Erkidegoa -Espainia).

Lan handia egiten du Saharako auziaren aldeko laguntza politiko eta humanitarioak lortzeko kanpaina diplomatikoetan.

Peru eta Sahararen arteko harreman diplomatikoetarako Peruk sarrera baimendu arte, hamazazpi egunez atxiki egin zuten Limako nazioarteko aireportuan, 2017ko irailaren 9an.

*Coría y el mar* film dokumentala itzuli zuen.

Euskal Herrian
--------------

Jadiyetu Durangon 2022
2022ko Durangoko San Roke auzoan izan zen Rio del Oro GKEk antolatutako ekitaldian. 2022ko irailean ere Durangon izan zen Sultana Jayarekin hitzaldi bat ematen. Sultanak urte asko daramatza bere bizitza eta osotasuna arriskuan bere lurraren independentziagatik, eta oraintsu irten da urte bat eta zazpi hilabetez jasan duen etxe barruko atxiloketatik. Bertan, urik gabe, argirik gabe eta lo egiterik gabe egon da, Marokoko poliziaren jazarpenaren eta erasoaren azpian (baita sexu-erasoak jasanez ere).

Jadiyetuk adierazi zuen sultana asko daudela; milaka sultana herri oso baten drama horretan ekinean, Mendebaldeko Sahararen egoerari buelta eman nahian, eta gehitu zuen:

> *"Saharako Arabiar Errepublika Demokratikoa 84 herrialdek onartutako errealitate itzulezina da"*
> 
>

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «.» *www.mujeressaharauisunms.org*.
2. ↑    *La diplomática saharaui bloqueada desde hace 17 días en un aeropuerto de Perú: 'Sufro un acoso constante'.* .
3. ↑   «Cor�a y el mar» *coriayelmar.com*.
4. ↑    «Sultana Jaya: "Moriremos por la libertad"» *andra.eus* 2022-09-20 (Noiz kontsultatua: 2022-09-20).

Kanpo estekak
-------------

* Elkarrizketa: Agerian geratu da Marokoren funtzionatzeko era mafiosoa Berria, 2023.01.13

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q43549355
* Commonscat Multimedia: Khadijetou El Mokhtar

---

 |

* Wd Datuak: Q43549355
* Commonscat Multimedia: Khadijetou El Mokhtar
Meru Haitza
**Miriam Garcia Pascual** (Tafalla, 1963ko uztailaren 14a - Meru Nord, Indiako Garhwal mendigunea, 1990eko maiatzaren 25a) nafar eskalatzailea izan zen. Pedagogian lizentziatu zen 1986an, eta poemak eta bestelako testuak idaztearen zalea zen.

Yosemiten 7 aldiz egon zen "El Capitán" mendian eskalatzen eta aitzindaria izan zen emakume moduan. Peruko Andeetan (Alpamayo eta Huascarán), Malin eta Patagonian ere ibili zen.

26 urtez hil zen Indiar Himalaian.

Ibilbidea
---------

* Pirinioak

Hainbat eta hainbat eskalada bide Riglosen, Ordesan, Terradetsen, Montanejosen. Besteak beste: *Mediterraneo* Riglosko Fire haitzean (1987), *El despertar de los Fosiles* Montenejosen edo *El Jardín de los Dioses* (1989) bakarka Terradetsen.

* 1986 Yosemite

*The Nose* eta *Salathe* Kapitain horman eta *Regular* Half Domen.

* 1987 Patones

Kirol eskaladan parte hartutako proba bakarra irabazi zuen.

* 1987 Yosemite

*Lunar Eclipse* Jesus Galvezekin, *Zodiac* Jon Lazkanorekin eta *Mescalito* Jose luis Fernandez Bediarekin

* 1988 Yosemite

Dihedral Wall eta The Shield, Jesus Buezo "Risi"rekin.

* 1988 Patagonia

Hainbat saio Fitz Roy eskalatzeko

* 1990 Mali, Famitaren Eskua edo Homboriko Orratzak

*Horacio bidea* Wanderdo haitzean; *Adama* bide berria Wangel Deblidu haitzean; *La ley del desierto, la ley del mar*, bide berria Kaga Tondo haitzean. Hirurak Jesus Buezo "Risi"rekin.

* 1990 Meru Nord (6.450 metro), Indiako Garhwal mendigunean

Han desagertu zen Jesus Buezo "Risi" eta Miguel Angel Lausinekin batera.

Liburua
-------

*"Bájame una estrella"* argitaratu zuten 1991an haren egunerokoan idatzitakoa eta marraztutakoa jasoz. Liburuan oinarrituta, Juanjo San Sebastianek izen bereko dokumentala egin zuen. Askatasunaren aldeko aldarrikapena da.

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko alpinismoaren historia

Kanpo estekak
-------------

* Paretara lotuta Aske, Nafarroako Hitza 2020/05/20

* **(Gaztelaniaz)**Biografia "Desnivel"-en webgunean.
* **(Gaztelaniaz)**Auñamendi entziklopedian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q84440378
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 313302653
* ISNI: 0000 0004 4442 8893
* BNE: XX1799612
* BNF: 17026531n (data)
* NKC: jo2014852961
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 76495

 |

* Wd Datuak: Q84440378



1. ↑    Olasagasti, Ramon.  (2007). *Mendi Minez.*  elkar, 53 or. ISBN 978-84-9783-450-6..
**Hiba Kamal Abu Nada** (Meka, 1991ko ekainaren 24a – Khan Yunis, Gazako zerrenda, 2023ko urriaren 20a) poeta, eleberrigilea, biokimikaria, aktibista feminista eta Palestinako nazionalitateko wikipediaren laguntzailea izan zen.

Biografia
---------

Abu Nada 1991n jaio zen, Mekan (Saudi Arabia), Nakban errefuxiatutako familia batean (1948an israeldarren okupazioak eragindako palestinarren lekualdatze bortxatuan). Abuk Biokimika ikasi zuen Gazako Unibertsitate Islamikoan, irakasle gisa aritu zen eta nutrizio klinikoko maisutza osatu zuen. 

2021ean, Wikipediako entziklopedia birtualean boluntario gisa eskaini zen, Wikia Writes izeneko urrutiko programa baten bidez. Wikipedian argitaratu aurreko artikuluen hizkuntza-zuzentzaile aritu zen.

Sariak
------

2017an, *Arabiako Sormenari* emandako *Sharjah* saria irabazi zuen *Oxigenoa ez da hildakoentzat* eleberriagatik (Arabieraz: الأكسجين ليس للموتى - Latinezko alfabetoan honela transkribatua: al-Uksujīn laysa lil-mawtā)

Heriotza
--------

Abu Nada 2023ko urriaren 20an hil zen, 32 urte zituela, Khan Yunis (Gazako zerrenda) Israelgo armadak bonbardatu zuenean.

Hil baino egun bat lehenago honako hau idatzi zuen:

> *«Hiltzen bagara, jakin ezazue pozik eta irmo gaudela, eta esan munduari, gure izenean, pertsona zuzenak garela/egiaren aldekoak».*
> 
> 

Hil baino egun bat lehenago, Israelen eta Palestinaren arteko gatazkari buruzko poema bat ere idatzi zuen.

> *«Gaua iluna da hirian, misilen distiragatik izan ezik; isila, bonbardaketaren soinuagatik izan ezik; beldurgarria, otoitzaren promesa lasaigarriagatik izan ezik; beltza, martirien argiagatik izan ezik. Gabon "*.
> 
>

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    *Poetisa palestina Heba Abu Nada muere por bombardeos de Israel (+Foto) - Prensa Latina.*  2023-10-22.
2. ↑   «Gaza: Muerte de una poeta - ContraPunto»  2023-10-21.
3. 1 2 3   «Heba Abu Nada, poetisa y novelista palestina, falleció ayer por los ataques en Gaza» *ANRed*.
4. ↑   Español, Al Mayadeen.  (2023-10-21). «Poeta de Palestina Heba Abu Nada muere tras bombardeo de "Israel"» *Red El Mayadeen*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q123139628
* Commonscat Multimedia: Hiba Kamal Abu Nada

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 56154981838967741779
* ISNI: 0000000500762985
* GND: 1234274817
* LCCN: no2019146126
* SUDOC: 233024484

 |

* Wd Datuak: Q123139628
* Commonscat Multimedia: Hiba Kamal Abu Nada
Donostiako Plaza Berrian emakumeak arrain-sailtzaile lehiaketan, 1931ean.
**Arrain-sailtzaile lehiaketa** 1930ko hamarkadan Donostian eta Bilbon egin ziren inprobisazio lehiaketak izan ziren. Protagonista guztiak emakumezko arrain-saltzaileak ziren, eta euren saltzeko gaitasuna, inprobisaziorako eta erantzuna emateko azkartasuna baloratzen zen. 1930ean egin zen lehenengoa Donostiako euskal jaietan eta laster Bilbok ideia kopiatu zuen eta udan errepikatu.

Donostia
--------

Donostian 1930ean egin zen lehenengoa, Euskal Jaietan. Plaza Berrian egin zen, guztiz beteta eta parte hartu zuten arrain-saltzaileek balkoietan zeuden turista eta aberatsak konbentzitzen saiatu behar ziren. Kroniken arabera, honelako eztabaida entzun zitekeen:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | -¿Zenbatian?
-Amar kuarton, etxekoandre.
-Gareshti dezu; bost kuarton jarrikonazu. |  » |

* 1930eko parte-hartzaile guztiak1930eko parte-hartzaile guztiak
* 1930eko lehiaketako bakarkako lana1930eko lehiaketako bakarkako lana
* 1930eko lehiaketako bakarkako lana1930eko lehiaketako bakarkako lana
* 1930eko parte-hartzaileak1930eko parte-hartzaileak

Bizkaia
-------

Bilbon 1930ean egindako arrain saltzaileen lehiketa, Euzkadi egunkarian.
1930eko abuztuaren 18an Bilbok ere antzeko lehiaketa bat antolatu zuen, Aste Nagusiaren baitan. Euzkadi egunkariak ere azalean jarri zuen argazkia. Plaza Barrian egin zen lehiaketa, eta publiko asko egon zen bertan, berritasuna baitzen. Hamaika emakumek hartu zuten parte, horietatik sei Santurtzikoak, lau Bilbokoak eta azkena Algortakoa, euskaraz jardun zuena. Garaiko kroniken arabera, laneko janzkerarekin agertu ziren Bilbon eta garai hartan Plaza Barrian zegoen kioskotik ustezko erosle batek egiten zizkien galderei erantzun behar zioten. Publikoaren barreak laguntzen zuen epaia ematen. Maria Ordorika santurtziarrak irabazi zuen, ondoren Fermina Martínez eta, azkenik Encarnación Martínezek.

1933an ere antolatu zen lehiaketa bat Santurtziko jaietan.

Badirudi 1934an berriro ere egin zela lehiaketa Bilbon, baina ez dago dokumentu grafikorik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Itsasontzia - Concurso de vendedoras de pescado» *sites.google.com* (Noiz kontsultatua: 2020-04-14).
2. ↑   Euzkadi.  (1930-09-18). *Euskara: Euzkadi egunkariaren 1930eko abuztuaren 19ko zenbakia.*  (Noiz kontsultatua: 2020-04-14).
3. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)** «CONCURSOS DE PREGONERAS DE PESCADO EN LOS AÑOS 30» *Santurtzi Historian zehar* 2015-10-02 (Noiz kontsultatua: 2020-04-14).

Kanpo estekak
-------------

* CONCURSOS DE PREGONERAS DE PESCADO EN LOS AÑOS 30 blog sarrera

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q97353362

 |

* Wd Datuak: Q97353362
**René Goblet** (Aire-sur-la-Lys, 1828ko azaroaren 26a – Paris, 1905eko irailaren 13a) frantziar kazetari eta politikaria izan zen. Frantziako lehen ministroa izan zen 1886tik 1887ra.

Zuzenbidea ikasi zuen eta Frantziako Bigarren Inperioan *Le Progrès de la Somme* egunkari liberala sortu zuen. 1871n Biltzar Nazionaleko diputatu izan zen eta Biltzarreko ezker muturreko Batasun Errepublikanoaren taldearekin bat egin zuen. 1882an Charles de Freycinetek Barne ministro izendatu zuen. [>Henri Brisson]]en gobernuan Hezkuntza, Arte Eder eta Erlijio ministroa izan zen.

1886ko abenduan Freycinet gobernua erori zen eta Goblet lehen ministro izendatu zuten. Schnaebele ofizial frantziarra Alemaniako mugan atxilotu ondoren, bi herrialdeen arteko tentsioak gora egin zuen. Gobletek Gustave Flourens Kanpo Arazoetako ministroa babestu zuen, bakearen aldekoa, Georges Ernest Boulanger Gerrako ministroaren aurka, erantzun gogor baten aldekoa. Boulangerren aldekoen propagandak gobernua ahuldu zuen, 1887ko maiatzean aurrekontuen bozketan erori zena.

Goblet, ondoren, Kanpo Arazoetako ministro izan zen Charles Floqueten gobernuan, eta senatari 1891tik 1893ra. 1898an hauteskundeak galdu ondoren, politikatik erretiratu zen.
Big Bangaren eredu kosmologikoetan, **leptoi-aroa** unibertsoaren fase goiztiarreko aro bat da, non leptoiek Unibertsoaren masaren gehiengoa ziren. Big Banga eta segundu batera hasi zen, hadroi eta anti-hadroi gehienek elkar suntsitu zutenean, hadroi-aroaren amaieran. Leptoi-aroan zehar Unibertsoaren tenperatura oraindik handiegia zen neutrinoak eta elektroi-positroi bikoteak sortzeko. Big Banga eta 10 segundura, Unibertsoaren tenperatura jada murriztu zen elektroi-positroi bikoteak gradualki suntsitu zitezkeen punturaino. Elektroien zati txiki bat geratu zen Unibertsoaren karga neutralizatu ahal izateko libre geratu ziren neutrinoekin. Aro honetako ezaugarri garrantzitsu bat neutrinoen bereizketa izan zen. Big Bangeko nukleosintesiaren aroa izan zen ondoren, fotoi-aroarekin gainezarrita.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Fromerth, M.J.; Kuznetsova, I.; Labun, L.; Letessier, J.; Rafelski, J..  (2012). «Acta Physica Polonica B» *Acta Physica Polonica B* 43 (12): 2261.  doi:10.5506/aphyspolb.43.2261. ISSN 0587-4254. (Noiz kontsultatua: 2024-02-05).
2. ↑   Birrell, Jeremiah; Yang, Cheng Tao; Rafelski, Johann.  (2015-01-01). «Relic neutrino freeze-out: Dependence on natural constants» *Nuclear Physics B* 890: 481–517.  doi:10.1016/j.nuclphysb.2014.11.020. ISSN 0550-3213. (Noiz kontsultatua: 2024-02-05).
3. ↑   «Cosmic Evolution - Particulate» *lweb.cfa.harvard.edu* (Noiz kontsultatua: 2024-02-05).
4. ↑   «Big Bang Timeline- The Big Bang and the Big Crunch - The Physics of the Universe» *www.physicsoftheuniverse.com* (Noiz kontsultatua: 2024-02-05).

Kanpo estekak
-------------
Korporala.
Eukaristiako tresnak Eibarko San Andres elizan, ezkerretan goian, tolestuta, korporala.
Mezan bere funtzioa betetzen: korporalaren gainean, patena eta ziborioa.
**Korporala** Eliza Katolikoak eta beste kristau talde batzuek ospakizun eukaristikoan erabilitako zapi liturgiko bat da.

Deskribapena
------------

Korporala oihal karratua izan ohi da, almidoiztatua, lihozkoa. Meza hasi aurretik tolestua egon ohi da, eta apaizak zabaldu ohi du, haren gainean jartzeko kaliza eta ostiak dituen patena edo ziborioa; ofertorioan eukaristiaren erritoa egiteko. Bere funtzioa praktikoa da ostia apurrak biltzeko errazago egitea lana, baina aldi berean apur horiek Jesukristoren gorputza direnez, oihalak funtzio sakratu berezia duela kontsideratzen da (eta izena hortik du, *corporalis* latinezkoa, *corpus* edo gorputzetik).

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Eusko Jaurlaritza, Euskalterm. «Corporal» *www.euskadi.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-08-22).
2. ↑   **(Italieraz)** «corporale² in Vocabolario - Treccani» *www.treccani.it* (Noiz kontsultatua: 2021-08-22).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1044672
* Commonscat Multimedia: Palla corporis

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4715500-0
* AAT: 300204865

 |

* Wd Datuak: Q1044672
* Commonscat Multimedia: Palla corporis
Mexikoko droga kartelen mapa, 2010eko maiatzeko Stratfor azterlana oinarri hartuta.
     Tijuanako kartela
     Beltrán Leyva kartela
     Sinaloako kartela
     Juárezko kartela
     La Familia Michoacana
     Golkoko kartela
     Los Zetas
     Kontrolik gabeko lurraldea
**Los Zetas** (**Zetas**, **Zs**) Mexikoko talde kriminal boteretsua da, AEBetako gobernuaren arabera, Mexikoko arriskutsuena.

Los Zetas 1999an sortu ziren, Mexikoko armadako eliteko soldadu batzuek desertatu zutenean Golkoko kartelerako lan egiteko. 2010eko otsailean, Los Zetasek utzi zuten kartel hori bere erakunde kriminala osatzeko.

Los Zetas ongi hornituta eta ongi antolatuta egon dira hasieratik. Taktika zinez krudelak erabiltzeagatik nabarmendu dira, hala nola buruak moztea, torturatzea eta sarraskiak egitea, bereizi gabe biktimak nor ziren.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q248337
* Commonscat Multimedia: Los Zetas Cartel

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 174365813
* LCCN: n2011055850
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q248337
* Commonscat Multimedia: Los Zetas Cartel

1. ↑
2. ↑    *Free Article for Non-Members.*  Stratfor (Noiz kontsultatua: 2011-03-28).
Munduko mapa, Gerard van Schagen-k egina, Amsterdam, 1689Euskal Herriko mapa politikoa.
**Mapa** bat eskualde bateko edozein aldagai irudikatzen duen adierazpen grafikoa da, normalean bi dimentsioko planoan. Hala ere, esferikoak izan daitezke munduko bolak bezala. Aldagai horiek mota askotakoak izan daitezke eta mapa mota definitzen dute. Mapa bat marrazterako edo interpretatzerako orduan, pertsona orok eskala kontuan hartu behar du.

Ezagutzen diren mapa zaharrenak zerua irudikatzen duten arren, lurraldea irudikatzen duten mapak dira ohikoena aspalditik. "Mapa" hitza latinetik dator, *Mappa mundi* elkarketatik, non *mappa-ren* esanahia 'zapia' den.

Historia
--------

Mapak giza asmakizun garrantzitsuenetariko bat izan dira urtetan zehar, gizakiei bidea emanez munduan zeharreko bideak eta nabigazioa azaltzeko. Labar-pinturetan eta harrietako grabatuetan azaltzen diren lehen mapak ahaztu gabe, antzinako Babilonian, Grezian eta Erroman, Txinan eta Indian sortzen dira lehen mapa zehatzak. Bi dimentsioko mapak dira ohikoenak, baina, Grezia klasikoaren aroan ere baziren hiru dimentsioko esferatan, globotan, proiektatutako mapak. 

Mercatorren proiekzioa, Gerardus Mercator geografo flandestarrak garatua, asko erabili zen XX. mendearen bukaera arte lurraren bi dimentsioko proiekzio estandar gisa, proiekzio zehatzagoak egin ziren arte. Mercator izan zen, halaber, atlas kontzeptua, mapa-bilduma gisa, zabaldu zuen lehena.

Geografia
---------

Kartografia esaten zaio mapa geografikoen elaborazioari, eta kartografoa horretan aritzen denari. Errepide mapak dira seguruena gaur egun gehien erabiltzen direnak, baina mota askotako mapak daude. 

### Mapa motak

Mapa mota ugari daude irudikatutakoaren arabera:

* Burdinbide mapa: eskualde bateko burdinbideak erakusten dituena.
* Errepide mapa: eskualde bateko errepideak irudikatzen dituena.
* Hizkuntza mapa: hizkuntza baten hedapena adierazten duen mapa.
* Mapa geologikoa: lurrazaleko arroken eta egitura geologikoen mapa.
* Mapa fisikoa: eskualde baten ezaugarri fisiografikoak erakusten dituena.
* Mapa hidrografikoa: urez beteriko sailak eta ibaiak erakusten dituena.
* Mapa plubiometrikoa: eskualde baten euri-ur kopurua erakusten duena.
* Mapa politikoa: eskualde baten banaketa administratiboa eta politikoa erakusten duena.
* Mapa turistikoa: turistei zuzendutako zonalde bateko mapa.

Ohiko mapa guztiak mapa geografikoak dira, baina gaur egun hedaduraz bestelako mapak ere osatzen dira: garun-mapak, DNA mapak

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Alington, Gabriel.  (1996). *The Hereford Mappa Mundi.*  Gracewing, 9 or. ISBN 9780852443552..

Kanpo estekak
-------------

* *GeoHack*, geografiako hainbat tresna (ikus, hementxe, adibide bat).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4006
* Commonscat Multimedia: Maps

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4029783-4
* LCCN: sh85080858
* NDL: 00573130
* NKC: ph115225
* NARA: 10640633
* AAT: 300028094
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D019532

 |

* Wd Datuak: Q4006
* Commonscat Multimedia: Maps
**Maria Pilar Urriza Iriarte** (Lantz, Nafarroa Garaia, 1942ko urriaren 14a) euskal dantzaria eta maistra da.

Emakume aitzindaria. Gizonezkoekin batera inauterietan Lantzeko plazan zortzikoa dantzatu zuen lehen emakumeetariko bat.

Biografia
---------

Lantzeko herritarra ez ezik, maistra, irakaslea ere izan zen 1992an eskola itxi zuten arte. Aldaketa handiak ikusi zituen hezkuntza ereduan, eta baita haurrengan ere. Lantzeko inauteriak ere gertutik ezagutu eta bizi izan zituen, bera izan baitzen txatxoz mozorrotu zen lehenbiziko emakumeetariko bat. Dantzan berriz, nagusiei begira ikasi zuen, gaztetan.

### Inauterietan dantzari

Lantzeko Inauteriak
Lehen, inauterietan emakumeek ez zuten parte hartzen Lantzen. Lehenbiziko aldiz, 40 urte ingururekin jantzi zen txatxo Maria Pilar, 1982. urtean. Emakumeek gogo handia zeukaten plazara ateratzeko, irten ziren eta ez zen inolako arazorik sortu haien partaidetza onartzeko. Natural egin zuten, eta natural ikusi zen, herriko jaietan lehenagotik egiten baitzuten dantzan.

Lantzeko Inauteriak
### Ofizioz irakasle

Ofizioz irakaslea izan da Nafarroako hainbat eskolatan, tartean Lantzeko eskolan, eta klaseetan zein eskolaz kanpo irakatsi izan die zortzikoa herriko txikiei. 2003an hartu zuen erretiroa, baina jubilatu ondoren ere, herriko gurasoek eskatuta, zortzikoa dantzatzen irakasten die umeei. Berak herriko nagusiei begira ikasi zuen zortzikoa dantzatzen, eta ondoren, herritar gehienei zortzikoa irakastea tokatu zaio. Bere bi pasioak, hezkuntza eta inauteriak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *Lantzeko zortzikoaren irakaslea: Maria Pilar Urriza.*  (Noiz kontsultatua: 2022-10-14).
2. ↑    puntapioa. «Maria Pilar Urriza: "Zortzikoa soilik dantzatzen dut mozorrotuz gero, bestela ez"» *dantzan.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-10-14).
3. ↑    Tubia, Iker. ««Zortzikoa soilik dantzatzen dut mozorrotuz gero, bestela ez»» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-10-14).
4. ↑   «Maria Pilar Urriza, gizonezkoekin batera Lantzeko plazan zortzikoa dantzatu zuen lehen emakumea» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2022-10-14).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61022241

 |

* Wd Datuak: Q61022241
**Miren Gezala Sagarzazu** (Lezo, 1912ko azaroaren 10a - Oiartzun, 2003ko apirilaren 15a) Emakume Abertzale Batzaren kidea izan zen, Euskal Pizkundearen partaidea, irakaslea, dantzaria, antzezlea. Frankismo garaian Euskal Herritik kanpo bizitzera derrigortuta.

Biografia
---------

Aita Lezoko alkatea eta Portuko aduanazaina zen, EAJren militantea. Bederatzi anai-arreba ziren. Familian musikak garrantzi handia zuen. Hemezortzi urterekin Donostiara joan zen hantxe Irakasletza Ikasketak egiteko. 21 urterekin eskolak emateko baimena jaso zuen eta horixe egin zuen Lezoko herrian bertako plazan ikastola irekiz. Gauez herriko helduei euskarazko klaseak ematen zizkien, lan horretan aitzindari izanik. Emakume Abertzale Batzaren militantea, mitinera gisa aritu zen. 

Aldi berean, kultura alorreko ekintzetan parte hartzen zuen, bai dantzetan bai antzerki-lanetan. 18 urterekin Donostiara joan zen irakasle-ikasketak egiteko, eta 21 urterekin eskolak emateko baimena lortu zuen, maistra bezala. Euskaraz irakastea erabaki zuenez, Lezoko plazan ikastola bat zabalzu zuen.

Miren Gezala 90 urte zituenean
Gerra zibila hasi zenean, familiaren alaba gazteena Salamancan zegoen eta haraxe joan zen aita bere bila. Harekin familia osoa bildu zen ibilbide luze bat hasteko: Frantzia, Madril, Bartzelona. Bolada batean Donibane Garazin egon ziren eta bitarte horretan Miren Zitadelan errefuxiatuei eskolak ematen ibili zen. Gerra bukatu eta gero hamabost urte Gipuzkoara itzultzeko debekua jaso zuen. 1950ean itzuli zen. Bueltan besteak beste Azpeitian lehendabizi, Idiazabalen ondoren ibili zen irakasle gisa, bitartean Lezon bizi zela. Azkenik, Pasai Donibanen irakasle-lanpostua eskuratu zuen eta bertan jardun zuen jubilatu arte. Azkeneko hiru urtetan Oiartzungo Zaharren-egoitzan bizi izan zen 2003an hil arte.

Bibliografia
------------

* Begoña Bilbao, Gurutze Ezkurdia, Karmele Perez Urraza, Josu Chueca: "EMAKUMEAK Hitza eta Bizitza". *Euskal Herriko Unibertsitatea*, 2012 , 187.or.

Kanpo estekak
-------------

* Miren Gezalarekin egindako grabazioak Lezoko euskara ezagutzeko.
* "Bizitza osoa irakasteko grinaz". *Gipuzkoako Hitza*, Erik Gartzia, 2012ko otsailaren 3, 7.or.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263699
* Commonscat Multimedia: Miren Gezala

---

 |

* Wd Datuak: Q12263699
* Commonscat Multimedia: Miren Gezala
Prokarioto baten erdibitze prozesua

  

**Erdibitzea**, mikrobiologian, prokariotoen (bakterio eta arkeoen) eta hainbat eukarioto zelulabakarren (protozoo eta legamien) zatiketa zelularra da, zelula batetik abiatuta bi zelula isomorfoak (itxura eta neurri berekoak) sortzen dituena. Sexugabeko ugalketa mota bat da.

Erdibitzea zelularen luzapenarekin hasten da. Gero, zatiketagune bat agertzen da, eta hortik bi zelula alaba sortzen dira. Hori gertatu aurretik DNAren erreplikazioa gertatzen da, eta erdibituko den bakterioak bi kromosoma biribil sortzen ditu, zelula alaben artean banatuko direnak. Zatiketa gertatzen den bitartean, DNA molekula biribil bakoitza zelula mintzari atxikitzen da. Mintz zitoplasmatikoa eta zelula horma barrurantz hazten dira, harik eta bi zelula alabak eratzen diren arte.

Bakterio batzuk, egoera optimoan eta elikagai eskura, oso azkar ugaltzen dira. Esaterako, Escherichia coli 20 minutuero erdibitzen da (hori izanik bere *sortze-denbora*; hots, zelula batetik bi zelula sortzeko behar den denbora). Hainbat bakteriok sortze-denbora txikiagoa badute ere, bakterio gehienak E. coli baino geldoago ugaltzen dira. Mycobacterium tuberculosis, esaterako, 20 ordu behar ditu erdibitzeko, eta Treponema pallidum 24 ordu. Paramecium caudatum protozooak, aldiz, 10 orduero zatitzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q929080

 |

* Wd Datuak: Q929080
**Hartzidura iluna** biohidrogenoa sortzen duen prozesu bati deritzo, molekula organikoak katabolizatzerakoan. Fotohartziduraren aldean (biohidrogenoa ere sortzen duena), hartzidura iluna argirik gabe ere buru daiteke. Oxigenorik gabeko prozesua da 

Hartzidura iluna, ikuspuntu biokimiko batetik, ez da hartzidura zehatz bat, hartzidura butiriko, azetiko edo laktikoa bezalakoa. Kontzeptu horrek produktu baten sorrerari lotuta dago: argirik gabe hidrogenoa sortzeko gaitasuna duen edozein hartzidura motari hartzidura ilun deitzen zaio. 

Prozesu biokimiko hau bakterio batzuek egiten dute. Clostridium, Desulfovibrio eta enterobakterio batzuk dira garrantzitsuenak. Bakterio horiek funtsezko entzima bat dute, hidrogenasa izenekoa, substratu organikoen oxidazioan sortzen diren elektroiak protoi askeekin elkartzen dituena, H2 sortuz. Hidrogenasak oxigenorik gabe funtzionatzen du, oxigenoaren presentziak entzima inaktibatzen baitu.

Hidrogeno berdearen sorrera erregai fosilak erabili gabe da gaur egungo erronka teknologiko handienetariko bat klima aldaketari aurre egiteko. Horregatik, biohidrogenoaren sorrera hartzidura ilunaren bidez biomasa edo hondakin organikoak erabiliz substratu gisa aukera oso interesgarria da, azken urteotan sakon ikertzen ari dena.

Biohidrogenoa sor daiteke, besteak beste, hondakin-uren araztegietan. Hondakin-uren osagai organikoak dira kasu honetan biohidrogenoaren ekoizpenerako behar diren substratuak. Hondakin-uren tratamenduaren fase batean sortzen diren lohiak bioerreaktore handietan tratatu egiten dira. Hor, lehen aipatutako mikrobioek H2 sortzen dute hartzidurak burutzerakoan. Gero, sortutako H2 hori beste mikrobio batzuek (arkeobakterio metanogenoek) erabiltzen dute metano asko duen biogasa sortzeko. Biohidrogenoa sortzeko prozesu industrialetan, arkeobakterio metanogeno horien jarduera saihestu egin behar da, sortutako H2 desagetu ez dadin. Horrek esan nahi du sortutako biohidrogenoa banandu eta metatu behar dela arkeobakterio metanogenoek erabili aurretik.

Hondakin organikoen edo biomasaren hartzidura iluna biohidrogenoa sortzeko ekuazio kimiko honen bidez adieraz daiteke:

{\displaystyle {\ce {C6H12O6 + 2 H2O -> 2 CH3-COOH + 2 CO2 + 4 H2}}}
Edo ekuazio honen bidez ere (hartzidura butirikoa):

{\displaystyle {\ce {C6H12O6 -> CH3-CH2-CH2-COOH + 2 CO2 + 2 H2}}}

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Sołowski, Gaweł; Pastuszak, Krzysztof Modelling of dark fermentation of glucose and sour cabbage Heliyon, 7, 8, 01-08-2021
2. ↑   Dark fermentation para producir gases renovables Genia bioenergy
3. ↑   Garrido Romero, M. Biocombustibles y producción de biohidrógeno

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5223512

 |

* Wd Datuak: Q5223512
**Metanogenesia** hainbat mikroorganismok burutzen duten metano-ekoizpenari deritzo. Bizidunen artean, metano sortzeko ahalmen hori arkeobakterio gutxi batzuek besterik ez dute.

Metanogenesia ingurune anaerobioetan burutzen da. Prozesu horretan parte hartzen duten arkeobakterioak anaerobio hertsiak dira, eta oxigenoaren ordez CO2 erabiltzen dute elektroien azken hartzaile moduan, osatzen duten arnasketa anaerobioan:

**CO2 + 4 H2 → CH4 + 2H2O**
CO2 erabiltzeaz gain, azido azetikoa, metanol eta metilamina ere izan daitezke metanoa sortzeko erabilitako substratuak.

Arkeobakterio metano-ekoizleak hiru motako ingurune anaerobioetan bizi daitezke; hiruretan materia organikoaren biodegradazioa burutzen da:

* sedimentu anoxikoak dituzten ur-inguruneetan: zingira, aintzira eta lakuetan (haien sedimentu anaerobioetan)
* animalia hausnarkarien digestio-aparatuan, eta beste animalia batzuen (gizakia barne) heste lodian
* hondakin-uren araztegietan: hondakin-uren tratamenduan sortzen diren lohi edo sedimentuak andel anaerobio handitara eramaten dira. Bertan bakterio hartzitzaileek eta archaea metanogenoek ur zikinek zuten materia organikoa eraldatzen dute, CO2, H2 eta gantz-azidoak agertuz, lehenengo fase batean, eta metano gasa, geroago

Metanogenesia anaerobiosian gertatzen den materia organikoaren deskonposizioaren azken fasea da. Sortzen den metanoa (CH4) atmosferara joaten da, eta horrek ere eragina handia du berotegi-efektuaren garapenean.

Ikus, gainera
-------------

* Archaea metanogenoak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22275999
* Commonscat Multimedia: Methanogenesis

---

 |

* Wd Datuak: Q22275999
* Commonscat Multimedia: Methanogenesis