recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Polizia eta Larrialdietako Euskal Akademia** (gaztelaniaz *Academia Vasca de Policía y Emergencias*) 1982 urtean Euskal Autonomia Erkidegoko poliziak, suhiltzailea eta larrialdietako teknikariak hezitzeko Eusko Jaurlaritzaren erakunde autonomiaduna da. Segurtasun Sailaren agindupean dago.

Egoitza Arkautin (Gasteiz, Araba) kokatzen da. Bertan ertzainak, udaltzainak, suhiltzaileak eta babes zibileko teknikariak hezitzen dira. 2010era arte Ertzaintzaren 23 promozio atera ziren.

Hasieran batean polizia ikastegia besterik ez zen eta izena *Euskadiko Ertzaingoaren Ikastegia* izan zen. Ondoren, urte askoz *Euskal Herriko Polizia Ikastegia* izena izan zuen, IX. legealdira arte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Beste zenbait Xedapen.*  EHAA (Noiz kontsultatua: 2010-07-02).

Ikus, gainera
-------------

* Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Saila
* Ertzaintza

Kanpo estekak
-------------

* Polizia eta Larrialdietako Euskal Akademiaren webgune ofiziala  **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12266114

 |

* Wd Datuak: Q12266114
*Artikulu hau pintxoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Gilda (argipena)».*

**Gilda** Euskal Herriko pintxorik famatuenetariko bat da.

Osagaiak
--------

Pintxo hau zotz batek lotutako oliba, Ibarra motako piperminak eta antxoaz osatuta dago, batzuetan tipulina eta ozpinetako pepinoz ere. Tabernetan bertan prestatzen ohi badute ere, egun aurrez prestatutakoak salgai daude.

Bere zapore sendo eta garratza dela eta, ardoarekin primeran doa.

Izena
-----

*Gilda* izena 1946an Rita Hayworthek izen bereko filmean egindako pertsonaiatik datorkio, diotenez, pertsonaia bezala, mina eta gazia delako.

Batzuek diote lehendabizikoz Donostiako Amara Zaharrean dagoen Valles tabernan jarri ziotela izena.

Nafarroan *Pajarico* izena ere badu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Gildaren errezeta
2. ↑  Diario Vasco: *La 'gilda' se inventó en el bar Casa Vallés*

Kanpo estekak
-------------

* Gildaren jatorriaz artikulua *Argia*n

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3105960

 |

* Wd Datuak: Q3105960
**Polk konderria** (ingelesez: *Polk County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Cedartown da. 2010eko zentsuaren arabera 41.475 biztanle zituen, Polk kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Polk konderriak 808,44 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,69 ura dira. Beste 803,75 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,02 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 41.475 pertsonetatik 35.377 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 4.885 dira. 5.150 beltzak edo afroamerikarrak. 73 amerikar natiboak ziren eta 16 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 270 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 53 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 536 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q498395
* Commonscat Multimedia: Polk County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 141910799
* LCCN: n82018393
* NARA: 10039140
* **Lekuak**
* OSM: 1029452
* TGN: 2000406

 |

* Wd Datuak: Q498395
* Commonscat Multimedia: Polk County, Georgia
**Polk konderria** (ingelesez: *Polk County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Livingston da. 2010eko zentsuaren arabera 45.413 biztanle zituen, Polk kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Polk konderriak 2.874,01 kilometro koadro ditu. Horietatik 136,15 ura dira. Beste 2.737,86 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 15,8 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 45.413 pertsonetatik 38.789 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 5.959 dira. 5.153 beltzak edo afroamerikarrak. 778 amerikar natiboak ziren eta 7 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 180 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 14 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 492 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113375
* Commonscat Multimedia: Polk County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147754432
* LCCN: n81042295
* NARA: 10036378
* **Lekuak**
* OSM: 1841042
* TGN: 1002795

 |

* Wd Datuak: Q113375
* Commonscat Multimedia: Polk County, Texas
**Féile an Phobail** (euskaraz *Komunitatearen Jaialdia*) Irlandako Belfast hiriko mendebaldeko komunitatearen arteen inguruko jaialdi bat da. Ingelesez **West Belfast Festival** ("Belfast Mendebaldeko Jaialdia") izenez ere deitu ohi da. Jailadi honen eta bere antzolatzaileen asmoa irlandera eta nazioarteko kulturari bultzada bat eman eta ezagutaraztea da.

Historia
--------

Jaialdia 1988an sortu zen eta urtero ospatu ohi da. Falls Road kalean eta bere ingurualdean leku hartzen du. Jaialdiaren sortzaileak Siobhán O'Hanlon, Gerry Adams eta Danny Morrison izan ziren.

Partehartzaileak
----------------

Bertan mundu osoko musika talde: Westlife, Mary Black, Altan, Status Quo, Lúnasa, Penguin Cafe Orchestra, The Proclaimers... hizlarien artean Gerry Adams, Danny Morrison, Mary McAleese edota Seamus Heaney ere izanak dira.

Ikus gainera
------------

* Gaeltacht Quarter (Belfast)
* Raidió Fáilte

Kanpo estekak
-------------

* Féile an Phobail jaialdiaren webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2738110

 |

* Wd Datuak: Q2738110
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Polizitemia**, **poliglobulia** edo **eritrozitosia** gaixotasun hematologikoa da, eritrozitoen gehiegizko kopuruak eragindakoa. Anemiaren aurkako kasua da, non eritrozitoen maila baxua den.

Oxigenoaren presio partzial jakin batean hemoglobina saturatu egiten delako agertzen da polizitemia. Ondorioz, hemoglobinak ez du oxigenoa askatuko eta, hori konpentsatu nahian, organismoak ritrozito gehiago sortuko ditu.

Polizitemia arinak ez du zertan arazorik sortu. Aitzitik, eritrozito kopuru handiegia izateak odolaren bolumena handitu edo loditu dezake, eta zirkulazioa eta organoak kaltetu. Eritrozito kopuru handi hori suntsitzen den heinean, bilirrubina izeneko substantzia agertuko da. Bilirrubina maila altuak hiperbilirrubinemia eraginen du, eta horrek ikterizia sor lezake, hau da, azal, begi eta mukosen horitzea.

Polizitemia primarioa
---------------------

* Polizitemia vera.

Polizitemia sekundarioa
-----------------------

Tratamendua
-----------

* Odol-ateratzea edo flebotomia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q933716
* Commonscat Multimedia: Polycythemias

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* DOID: DOID:8432
* CIE-10: D75.1
* DiseasesDB: 10295
* eMedicine: 957343
* MeSH: D011086
* Orphanet: 98427

 |

* Wd Datuak: Q933716
* Commonscat Multimedia: Polycythemias
**Polk konderria** (ingelesez: *Polk County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Benton da. 2010eko zentsuaren arabera 16.825 biztanle zituen, Polk kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Polk konderriak 1.145,64 kilometro koadro ditu. Horietatik 19,83 ura dira. Beste 1.125,81 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 14,69 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 16.825 pertsonetatik 16.495 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 233 dira. 50 beltzak edo afroamerikarrak. 57 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 23 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 196 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Polk County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502050
* Commonscat Multimedia: Polk County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 136050796
* LCCN: n81058538
* **Lekuak**
* OSM: 1848195
* TGN: 2001906

 |

* Wd Datuak: Q502050
* Commonscat Multimedia: Polk County, Tennessee
Grimaldiren ikuspegia.
**Grimaldi** Italiako Liguria eskualdeko herria da, Ventimiglia udalerrian.

Ondarea
-------

1872an E. Rivièrek eta L. de Villeneuvek, Monakoko Alberto I.a printzearen laguntzaz, egin zituzten indusketetan, Grimaldiko bederatzi leizetan giza-hezurdura fosilduak aurkitu ziren, Cro-Magnon arrazakoaren kidekoak (*Mentongo gizona*). Beste bi hezurdura are zaharragoak ere aurkitu ziren, beltzen ezaugarriak dituztenak, *Grimaldiko arraza* deitukoak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q997785
* Commonscat Multimedia: Grimaldi (Ventimiglia)

---

 |

* Wd Datuak: Q997785
* Commonscat Multimedia: Grimaldi (Ventimiglia)
Morrison Formazioko Brushy Basin kidea. Coloradoko Goi Jurasikoa.
**Formazio geologikoa** unitate litoestratigrafiko formal bat da, ezaugarri litologiko komun batzuk (konposizioa eta egitura) dituzten arroka-gorputzak definitzen dituena, eta ezaugarri horiek aldamenekoetatik bereizten dituzte. Litoestratigrafikoaren unitate nagusia da. Unitate handiagoetan elkartu (**taldeak** eta **supertaldeak**), zatitu (**kideak**) edo horien barruan unitate txiki esanguratsuak bereiz daitezke (**geruzak**). Unitate litoestratigrafikoez arduratzen den diziplina geologikoa estratigrafia da.

Nazioarteko Estratigrafia Batzordearen arabera, lurrazaleko arroka sedimentarioen multzoak formazioen bidez erabat definituta egon beharko luke, eta ez litzateke beharrezkoa izango beste unitate litoestratigrafiko batzuekin egitea.

Formazio terminoa era informalean erabiltzen da ezaugarri jakin batzuk partekatzen dituzten arroka-multzoak edo egitura geologikoak izendatzeko, hala nola «arrezife-eraketa» (jatorriaren arabera), «eraketa siliziklastikoa» (konposizioaren arabera), «estalaktita-eraketa» (egituren multzo homogeneo bat deskribatzeko), etab.

Formazio geologikoaren kontzeptua geologia zientifiko modernoaren hastapenetan dago. Terminoa Abraham Gottlob Wernerrek erabili zuen Lurraren jatorriari buruzko teorian, 1774tik 1817 artean garatu zuena.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Murphy, Michael A. y Salvador, Amos. *International Stratigraphic Guide - An abridged version.*  International Subcommission on Stratigraphic Classification of IUGS. International Commission on Stratigraphy.
2. ↑   «The Birth and Development of the Geological Sciences. Frank Dawson Adams» *Isis* **32** (1): 218–220. 1940-07 doi:10.1086/347683. ISSN 0021-1753..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q736917
* Commonscat Multimedia: Geologic formations

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 14454475d (data)
* LCCN: sh86003920
* AAT: 300387100

 |

* Wd Datuak: Q736917
* Commonscat Multimedia: Geologic formations
**Gojoseon**, jatorriz **Joseon** edo **Antzinako Joseon**, Koreako penintsulako estatu zahar baten izena da. *Go* gehikuntzak ("zaharra" esan nahi du), Joseon dinastiatik bereizteko erabiltzen da (1392–1897).

Historia
--------

Gojoseonen historian hiru aro desberdintzen dira historiografia korearrean, baina lehen biak mitikoak dira funtsean.

### Korearen sorrera mitikoa

*Hiru erresumen oroitzapenen* arabera, Gojoseon K.a. 2333. urtean ezarri zuen Dangunek. Agintari mitiko hau zeruko printze baten eta hartz-emakume baten semea zen eta bere kontakizunak paper garrantzitsua jokatu du nortasun korearraren garapenean. 21. mendean, Gojoseon sortu zeneko eguna Ipar Korea eta Hego Korea Fundazio Nazionalaren Eguna da ofizialki.

### Gija Josean

Beste aro mitiko bat, K.a. XII. mendean hasten da, han etniako noble eta jakintsu batek (Jizi txineraz, Gija izenez ere ezaguna koreeraz), Txinako Shang dinastiaren errege-familian sortuak, Koreako penintsulara joan zen eta Gija Joseon deitu izan den erresuma sortu zuen.

### Aro historikoki dokumentatua

K.a.ko VII. mendearen hasierako Txinako erregistro zaharretan aipatzen hasten da Gojoseon, ziurtasun historiko handiagoz ezagutzen delarik harrezkero erresumaren historia.

K.a. 194. urtean, beste han txinatar atek, Wi Manek (Wei Man ere deitzen zaio) Gija Joseoneko agintea erairsi. eta dinastia propioa, Wiman Joseon deitu izan dena, sortu zuen orduan. Garai honetan, txinatarren kroniketan jada aipatua da Gojoseon, 

K.a. 108. urtean, Han dinastiako Wu enperadoreak Wiman Joseon inbaditu eta konkistatu zuen. Han dinasriakoek lau komandantzia ezarri zituzten Gojoseonen lurraldea administratzeko. 

```
III. mendean Han Inperioa zatitu eta ondorengo IV. mendeko kaotikoaren ondoren, Txinako kontrolpean erori zen eremua, eta Koguryök konkistatu zuen 313 azkenik.
```

Gojoseonen hastapenetan, Gojoseonen hiriburua egungo Liaoningean zegoen; K.a. 400 inguruan Pyongyangera joan zen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, katalanezko wikipediako «Gojoseon» artikulutik itzulia izan da, 2022-01-13 data duen 29233073 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2022-01-13 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.

1. ↑   Seth, Michael J..  (2011). *A history of Korea : from antiquity to the present.*  Rowman & Littlefield ISBN 978-0-7425-6715-3. PMC 644646716. (Noiz kontsultatua: 2022-01-30).
2. ↑   «기자조선» *Enciclopèdia Naver*.
3. ↑  Injae et al. 2000.
4. ↑    *Timeline of Art and History, Korea, 1000 BC – 1 AD.*  Metropolitan Museum of Art.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28405
* Commonscat Multimedia: Gojoseon

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 123388584
* LCCN: n2009070783
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 8711700

 |

* Wd Datuak: Q28405
* Commonscat Multimedia: Gojoseon
*Artikulu hau Tolkienen eleberrietako objetu bati buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Gezi beltza».*
**Gezi Beltza**, Tolkienen legendarium ospetsuko fikziozko objektu bat da, Hobbita izeneko bere lanean agertzen dena. Gezi edo azkon bat zen, Girionen errege etxeko heredentzia, Bard I.a "arkularia"rengana iritsi zena, suntsitutatko Haraneko Hiriko tronuko oinordekoa Hobbita liburuko istorioa gertatzen den garaian.

Istorioa
--------

Gezi Beltza, Bardi bere gezitokian geratzen zitzaion azken gezia zen Esgaroth Smaug herensugeagandik babesten ari zenean. Bultzakada baten ondorioz, azken aukera honetan, herensugearen bularraldearen ezkerraldera zuzendu zuen gezia, herensugearen harribitxizko armajantzia ahulen zen tokian hain zuzen ere. Litekeena da gezi hau Thror nanoak egin izana mendipeko errege zenean. Propietate magikorik ote zituen ez da ezagutzen, baina bai Bardek, gezi hori, jaurtitzen zuen bakoitzean berreskuratu egiten zuela.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8961783

 |

* Wd Datuak: Q8961783
**Gezi Gorria**, Tolkienen legendariumeko objektu bat da, eta Eraztunen Jauna eleberrian agertzen da. Gondorrek, bere aliatuei, laguntza behar zuenean laguntza eskatzeko zuen modua zen. Geziaren gorputza, beltza zen, eta, lemak, altzairuzkoak. Izen hau, bere muturrean, zeinu gorri bat zuelako hartzen zuen, egoeraren larritasuna frogatzeko. Gezia, orkoen azkonen antzerakoa zen.

Lehen aldiz, Borondir Gondorrekoa eta beste bost mezulari, Anduinetik iparraldera, antzinako aliatu ziren Eotheoden bila joan zirenean agertzen da, euren herrialdea Gizaki Olibaxka edo Ekialdetarren inbasiopean zegoenean, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2519. urtean. Borondir, mezulari hauetatik, bizirik geratu zen bakarra izan zen, eta Eotheodtarren errege zen Eorli aurkeztu zion gezia.

Ondoren, Rohani laguntza eskatzeko modua izan zen, Eorlen Zinaren ondoren. Hirgonek aurkeztu zuen, Eraztunaren Gerran, Theodenek Rohirrimak bildu eta Pelennorreko Zelaietako guduan gidatzea lortuz.

Ez da ezagutzen gezia nondik irten zen, litekeena da Gondorreko ohitura zahar bat izatea euren aliatuak hala deitzea, baina, beste aukera bat, Borondirrek, benetan, orkoen gezi bat hartu izana da, Eotheodi aurkezteko, honela, mezuaren larritasuna frogatuz.

Peter Jacksonen egokitzean, gezi hau ez da agertzen, baina bai Gondorreko Sutzarrak, antzerako funtzio bat dutenak, Ered Nimraiseko mendirik garaienak zeharkatuz eta larrialdietan piztuz.
**"Gezurrak, gezur madarikatuak eta estatistikak"** esaldiak zenbakien pertsuasio-boterea deskribatzen du, batez ere estatistiken erabilera argudio ahulak indartzeko. Batzuetan, lagunartean ere erabiltzen da, aurkari baten puntua frogatzeko erabiltzen diren estatistikak zalantzan jartzeko.

Esaldia esaldi osotik dator, "Hiru gezur mota daude: gezurrak, gezur madarikatuak eta estatistikak"; Mark Twainek eta beste batzuek Ameriketako Estatu Batuetan ospetsu egin zuten, oker Benjamin Disraeli britainiar lehen ministroari egotzita. Esaldia 1891ko idazle anonimo bati ere egotzi zaio eta, beranduago, Charles Dilkeri, baina batzuetan esaten da ere Twain bera izan zela sortzailea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Lies, Damned Lies and Statistics» *www.york.ac.uk* (Noiz kontsultatua: 2020-07-12).
2. ↑   «Journal of Statistics Education, v16n2: Paul F. Velleman» *jse.amstat.org* (Noiz kontsultatua: 2020-07-12).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2663549

 |

* Wd Datuak: Q2663549
**Gooding konderria** (ingelesez: *Gooding County*) Idahoko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Gooding da. 2010eko zentsuaren arabera 15.464 biztanle zituen, Gooding kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Gooding konderriak 1.900,32 kilometro koadro ditu. Horietatik 12,29 ura dira. Beste 1.888,03 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 8,14 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 15.464 pertsonetatik 15.102 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 4.344 dira. 13 beltzak edo afroamerikarrak. 86 amerikar natiboak ziren eta 10 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 60 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 11 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 182 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q494575
* Commonscat Multimedia: Gooding County, Idaho

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143083493
* **Lekuak**
* OSM: 1742091
* TGN: 2000475

 |

* Wd Datuak: Q494575
* Commonscat Multimedia: Gooding County, Idaho
**Great Glen** edo **Haran handia** (Eskoziako gaeleraz: *An Gleann Mòr*, eskozieraz: *Great Glen*) Eskoziako faila handiak sorturiko harana da, Highland eskualdean luzatzen dena.

Geografia
---------

Morayko fiordoaren ertzean dagoen Invernesstik Fort William herrira 100 kilometrotako luzera dauka. Great Gleneko faila jarraitzen du eta honek Iparraldeko Highland eremua eta Grampianak bereizten ditu.

Haranean aintzirak txandakatzen dira eta hauek erabiliz Kaledoniako ubidea eraiki zen.

Egitura geografiko nagusiak honako hauek dira:

* Ness aintzira
* Oich aintzira
* Lochy aintzira
* Linnhe aintzira
* Ness ibaia

Historia
--------

Garrantzia estrategiko handia izan zuen eta Eskoziako leinuek gogor borrokatu izan zuten berau kontrolatzeko. XVIII mendeko jakobiten matxinadan ere bertan izan zen Eskoziarren indargunea.

Iruditegia
----------

* Ness aintzira.Ness aintzira.
* Lochy aintzira.Lochy aintzira.
* Ness ibaia (Inverness).Ness ibaia (Inverness).
* Fort William.Fort William.
* Kaledoniako ubidea.Kaledoniako ubidea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q403657
* Commonscat Multimedia: Great Glen

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q403657
* Commonscat Multimedia: Great Glen
**Gabriel Ramos Uranga** (Bilbo, 1939 - *ib.*, 1995eko abuztuaren 9a) bizkaitar pintore eta grabatzailea izan zen.

Arkitektura ikasketak Bartzelonan egin ondoren, Madrilgo San Fernando Arte Ederretako Eskolan ikasi zuen, 1965etik aurrera. Urtebete lehenago, egina zuen bere lehenengo bakarkako erakusketa, Bilbon. Grabatu ikasketak egin zituen Cuencan, eta 1972an Armintzan jarri zuen bere aurreneko grabatu-lantegia. 1986an, Marrazarri lantegi litografikoa ireki zuen, eta lan garrantzitsua egin zuen bertan, grabatuaren alorrean. 1985ean, grabatu-saileko Gure Artea saria eskuratu zuen, eta hurrengo urtean pinturari zegokiona. Urte berean eskuratu zuen, halaber, Bizkaiko Artea Grabatu eta Pintura Saria. 1980tik aurrera, kolorezko akuafortearekin hasi zen lanean, eta erakusketa ugari egin zituen hamarkada horretan, Bilboko eta Arabako Arte Ederretako Museoetan, Frankfurten HOSTOA euskal artisten kolektiboaren barruan, Baden-Badenen, Sevillan, Aachenen, Bilboko hainbat aretotan... Beiragintzan ere hasi zen, eta hark eginak dira, esaterako, Urkiolako San Antonio baselizako beirateak (1989) eta Lekeitioko Osakidetzaren eraikinekoak (1992). Bere muralak Zalla eta Lekeitioko udaletxeetan aurki daitezke. 1994an, Kalkografia Sari Nazionala eskuratu zuen, grabatzaile gisa egindako lanagatik.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258083
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 14087210
* ISNI: 0000 0000 5952 5072
* BNE: XX910838
* LCCN: n98065116
* Tabakalera ID: 57443
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 124376
* Lur: 05075/eu\_r\_0124/r0124

 |

* Wd Datuak: Q12258083
**Gabriel Vinicius Menino**, (Morungaba (Brasil), 2000ko irailaren 29a), futbolean aritzen den kirolari brasildarra da..

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu, eta urrezko domina eskuratu zuen futbolean Brasil ordezkatuz; Espainiako taldearen (zilarrezko domina) eta Mexikoko taldearen (brontzezko domina) aurretik sailkatu zen Brasilgo taldea. 

Tokion, honako hauek osatzen zuten Brasilgo taldea: Santos, Gabriel Menino, Diego Carlos, Ricardo Graça, Douglas Luiz, Guilherme Arana, Paulinho, Bruno Guimarães, Matheus Cunha, Richarlison, Antony, Brenno, Dani Alves, Bruno Fuchs Nino, Abner, Malcom, Matheus Henrique, Reinier, Claudinho, Gabriel Martinelli eta Lucãok.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 01 !1. postua, urrezko domina | Futbola, gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Gabriel Vinicius Menino» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  "Gabriel Vinicius Menino" *olympics.com* **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60842145
* Commonscat Multimedia: Gabriel Menino

---

 |

* Wd Datuak: Q60842145
* Commonscat Multimedia: Gabriel Menino
**Grimhilde Erregina Maltzurra** (edo "Erregina Maltzurra" bakarrik) Walt Disneyk ekoitziriko "Edurne Zuri eta zazpi ipotxak" filmeko pertsonaia gaiztoa da, eta filmeko arerio nagusia. Edurne Zuri pertsonaia nagusiaren amaorde maltzur eta harroputza da; eta ezin du onartu beste inor bera baino edarrago izaterik, eta bere alabaordea bera baino ederragoa dela pentsatzeak doilorkeria izugarriak egitera darama.

Erreginaren jarraitzaileak
--------------------------

### Ispilu Magikoa

Erreginaren Ispilu Magikoak galdera guztien erantzuna omen daki. Egunero, Erreginak honakoa galdetzen du bere Ispilu Magikoari: "*Ispilu, esaidazu gauza bat: nor da erreinu honetako emakumerik ederrena?*" Ispiluaren erantzuna beti berbera da: "*Zu, maiestate*". Baina egun batean ispiluak erantzuna aldatu eta Edurne Zuri bera baino ederra dela esaten dionean erreginak alabaordea hiltzea erabakitzen du.

### Humbert Ehiztaria

Humbert erreginaren menpeko ehiztaria da. Erreginak Edurne Zuri hiltzeko agintzen dio istorioan. Hilketaren froga gisa, gainera, neskatxaren bihotza ekarri behar dio erreginari. Humbert, ordea, neska gazteaz errukitu eta ez du hiltzen.

### Belatza

Bere laborategian, Erreginak belatz bat dauka etxaberetzat, bere sorginkerien lekuko.

Sorgin zaharra
--------------

Grimhilde Erreginak Edurne Zurirengana hurbildu eta hura engainatzeko baliatzen duen itxura da. Sorginkeria bati esker lortzen du itxura hori, eta helburua Edurne Zuriri sagar pozoitu bat eskaintzea da.

### Osagaiak

Hauek dira Erregina nahastu zuen osagaiak itxuraldaketa burutzeko:

* Momiaren hautsa
* Ur beltza
* Atso eztarria
* Izualdizko oihua
* Haizete bat
* Trumoi bat

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q252044
* Commonscat Multimedia: Evil Queen (Disney)

---

 |

* Wd Datuak: Q252044
* Commonscat Multimedia: Evil Queen (Disney)
**Grayson konderria** (ingelesez: *Grayson County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Sherman da. 2010eko zentsuaren arabera 120.877 biztanle zituen, Grayson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Grayson konderriak 2.536,06 kilometro koadro ditu. Horietatik 120,11 ura dira. Beste 2.415,95 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 47,66 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 120.877 pertsonetatik 108.791 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 13.688 dira. 6.938 beltzak edo afroamerikarrak. 1.603 amerikar natiboak ziren eta 38 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.034 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 77 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.396 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109457
* Commonscat Multimedia: Grayson County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132512041
* ISNI: 0000 0004 0515 0841
* LCCN: n79089493
* NARA: 10040048
* **Lekuak**
* OSM: 1634544
* TGN: 2001993

 |

* Wd Datuak: Q109457
* Commonscat Multimedia: Grayson County, Texas
Eskandinaviar mitologian, **Gleipnir** Æsir jainkoek, Fenrir lotzeko erabili zuten soka hautsezina zen. Jainkoek eskatuta nanoek eraiki zuten. Gleipnir soka arin, zetatsu eta fin bat zen, baina, aldi berean, hautsezina. Sei osagai miragarriz egina zegoen:

* Katu baten urratsen soinua
* emakume baten bizarra
* mendi baten erroak
* hartz baten zurdak (nerbioei edo sentsibilitateari erreferentzia egiten ziotela uste da)
* arrain batzuen ufada
* txori baten listua

Fenrir preso hartzeko, lehiaketa batean parte harraraziz engainatzea beharrezkoa izan zen. Otsoa jainkoez fidatzen ez zenez, horietakoren batek, eskua bere ahoan uztea exigitu zuen, jokoak irauten zuen bitartean. Inor ausartzen ez zenez, Tyr jainkoa izan zen amore eman zuena, eta bere eskua galdu zuen, Fenrirrek, jokoaren trikimailua ikusi zuenean, bere ahoa itxi baitzuen jainkoaren esku gainean, hau moztuz.

Gleipnirrek, Ragnarökerarte iraungo du. Une horretan, Fenrir bere loturetatik askatukoa da, Odin hilko du eta bera, Vidarrek hilko du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q846921

 |

* Wd Datuak: Q846921
Pow-Wow Wendake, Kanada
**Powwow**, **pow wow** edo **pow-wow** bat Ipar Amerikako herri indigenen bilera da. "Lider espirituala" esan nahi duen narragansett *powwaw* ahotsetik dator terminoa. Powwow modernoa berariazko ekitaldi bat da, non bertako amerikarrak beren kultura abesteko, dantzatzeko, sozializatzeko eta ohoratzeko biltzen diren. Oro har, dantza-lehiaketa bat izaten da, eta sari ekonomiko garrantzitsuak ematen ditu. Powwowek 6 ordutik 3 egunera bitarteko iraupena dute. Kasu berezietan, powwowek astebete iraun dezakete.

Amerikako tribuen edozein bilera deskribatzeko ere erabili izan da terminoa, eta maiz entzun daiteke western filmetan. Ofizialen kontseilu militarrez hitz egiteko ere erabiltzen da, baina zenbaitek uste du ez dela errespetatzen bertako kultura.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q254279
* Commonscat Multimedia: Pow wows

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh92004844
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q254279
* Commonscat Multimedia: Pow wows
Sendatzeko erritu bat (esku-ezartze)
Mendebaldeko ikuspegitik, **pentsamendu magikoa** suposizio informal, oker edo arrazoirik gabe eta, askotan, naturaz gaindikoetan oinarritutako eta oinarri enpiriko sendorik gabeko iritzi edo ideiak sortzen dituen pentsaera eta arrazoibide mota da. Funtsean, gertaera jakin bati efektu bat egoztean datza, horien artean kausa-efektu erlazio egiaztagarririk egon gabe. Hau, adibidez, sineskeriarekin, erlijioarekin eta herri-sineskizunekin gertatzen da.

Horren ondorioz, norberak (edo gizarte-taldeak) kausazko erlazioak esleitzen ditu elkarrekin loturarik ez duten ekintzen eta gertaeren artean (eta kontsentsu zientifikoak baliogabekotzat jotzen dutenak). Erlijioan, herri-erlijioan eta sineskerian, korrelazioa erritu erlijiosoak, otoitzak, sakrifizioak edo tabuak balizko onura eta sariekin lotzen dituen premisa da. Psikologia klinikoan, paziente batek zenbait ekintza egiteko edo pentsamendu batzuk hartzeko beldurra senti dezake, ekintza edo pentsamendu horien eta zorigaitz izugarrien arteko korrelazio bat barneratzen duelako. Pentsamendu magikoak pentsaera pertsonalak berez errealitatean efektuak eragin ditzakeela edo zerbaitetan pentsatzeak egitearen parekoa dela sinestera eraman dezake. Beraz, arrazonamendu kausal hauek kausa eztabaidagarriko falazia baten adibide bat dira, ekintzen eta gertaeren arteko harreman hutsalak (kointzidentziak) bilatzen dituztenak. Pentsamendu magikoak uste okerra sortzen du, alegia, norberaren pentsamenduek, hitzek edo ekintzek egitate jakin bat sortu edo saihestuko dutela.

Edonola ere, pentsamendu magikoa haurraren garapen mental normalaren parte da, eta mendeetan zehar bere garaiko zientzialari aurreratuenek pentsamendu magikoaren ezaugarriak erakutsi zituzten, aristoteliar teleologismoa kasu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Psikiatria Hiztegia] [2017]
2. ↑   Colman, Andrew M..  (2012). *A Dictionary of Psychology.*  (3. argitaraldia) Oxford University Press.
3. ↑    *Manual diagnóstico y estadístico de los trastornos mentales.*  in: *Glosario de términos técnicos*. IV.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q136783

 |

* Wd Datuak: Q136783
**Gibson konderria** (ingelesez: *Gibson County*) Indianako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Princeton da. 2010eko zentsuaren arabera 33.503 biztanle zituen, Gibson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Gibson konderriak 1.292,83 kilometro koadro ditu. Horietatik 30,25 ura dira. Beste 1.262,58 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 25,91 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 33.503 pertsonetatik 32.193 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 441 dira. 589 beltzak edo afroamerikarrak. 59 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 155 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 31 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 474 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q506168
* Commonscat Multimedia: Gibson County, Indiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146564701
* ISNI: 0000 0004 0442 357X
* LCCN: n79005674
* NARA: 10039327
* **Lekuak**
* OSM: 1804394
* TGN: 2000543

 |

* Wd Datuak: Q506168
* Commonscat Multimedia: Gibson County, Indiana
Irudian, urdin koloreko zirkunferentzia **gidatzailea** da, eta beltza koloreko zirkunferentzia sortzailea da. Horri lotutako puntu batek epitrokoide deituriko irudia sortzen du: gorri koloreko kurba.
Geometrian, **gidatzailea** edo **zuzentzailea** lerro zuzena, gainazala edo bolumena da, sortzaile izeneko beste lerro zuzen, gainazal edo bolumen batek biraketa-irudia sortzeko egiten duen ibilbidea gidatzen duena.

Gidatzailea lerro zuzena bada, eta sortzailea beste zuzen bat haren inguruan biratzen dena, gainazal konikoak, zilindrikoak eta abar sortzen ditu. Sortzailea kurba bat bada, esferak, elipsoideak eta abar sortzen ditu. Sortzailea gidatzaile bat edo gehiagoren gainean higitzen bada, gainazal erregelatu bat sortzen du.

Gidatzailea lerro makotua ere izan daiteke, esaterako, zirkunferentzia bat biratzen denean beste zirkunferentzia gidatzaile baten gainean, ukituz. Sortzaileari lotutako puntu batek erruleta zikloidal deituriko ibilbide makotua sortzen du.

Elipsea (*e*=1/2), parabola (*e*=1) eta hiperbola (*e*=2), finkatutako fokuak *F* eta **gidatzailea** edo **zuzentzailea** (*e*=∞).

Konikak
-------

Koniketan, **gidatzailea** edo **zuzentzailea** fokuarekin batera konikaren definizioan parte hartzen duen zuzena da. Konikaren puntu bakoitzetik fokura dagoen distantziaren eta zuzentzailera dagoen distantziaren arteko zatidura konstantea da.

Ikus, gainera
-------------

* Hipozikloidea
* Astroidea
* Superelipsea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3751361

 |

* Wd Datuak: Q3751361
GEZKI taldeko kideak (2019)
**GEZKI Institutua** (edo **Gizarte Ekonomia eta Zuzenbide Kooperatiboaren Institutua),** diziplina arteko Unibertsitate-institutua da, 1986an UPV/EHUn sortu zena. Bere helburu nagusia Euskal Herrian nabarmena den Gizarte Ekonomiako eta mugimendu kooperatiboko erakundeen gaineko ezagutzan eta hedapenean sakontzea da.

GEZKI taldeak 2021eko udako ikastoetan antolatutako ikastaroa
Lau jarduera-ardatzetan aritzen da: ikerkuntza, prestakuntza, hedapena eta interkooperazioa. Lantzen dituzten ikerketa-ildoak hauek dira:

* Demokrazia eta langileen parte hartzea enpresan
* Ekonomia sozial eta solidarioa eta berrikuntza soziala
* Gizarte ekonomiako erakundeen gobernantza eta zuzenbidea
* Gizarte ekonomiaren sustapenerako politika publikoak
* Globalizazioa eta kooperatiben nazioarteratzea

EHUko Zuzenbide Fakultatea eta Eusko Jaurlaritzako Lan, Osasun, eta Giza Segurantza Sailaren arteko lankidetza hitzarmen bitartez. Ondoren, 1999ko Urriaren 19an, Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Sailak, 355/1999 Dekretuaren bidez, GEZKI formalki eta behin betikotasunez eratzea erabaki zuen. 

Karlos Santamaria Zentroko ikerketa taldeen solairuan kokatzen da Institutuaren egoitza, Elhuyar Plaza 2, 20018 helbidean, Donostian.

Zuzendaritza-taldea Aitor Bengoetxea Alkorta eta Aitziber Etxezarreta Etxarri irakasleek osatzen zuten 2021ean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «GEZKI - UPV/EHUko Gizarte Ekonomia eta Zuzenbide Kooperatiboaren Institutua» *www.gezki.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-06-23).
2. ↑   «GEZKI - UPV/EHUko Gizarte Ekonomia eta Zuzenbide Kooperatiboaren Institutua» *www.gezki.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-06-23).

Ikus, gainera
-------------

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala
* GEZKI UPV/EHU kanala Youtuben
* @GEZKI\_ kontua Twitterren. (GEZKI (UPV/EHU))

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107329003

 |

* Wd Datuak: Q107329003
**G.771** ITU-T definituriko estandar bat da audioaren kodifikaziorako. Telefonian erabiltzen da gehien bat estandar hau eta 1972. urtean zabaldu zuten kodea. G.711 estandarrak giza ahotsa digitalki kodetzen du, 8 biteko bereizmena duten hitzak erabiltzen ditu eta 8000 lagin segunduko hartzen ditu eta 64Kbit/s-ko datu-fluxua du.

Estadar honentan bi metodo erabiltzen dira batez ere:

µ-law: Estatu Batuetan eta Japonen erabiltzen dena
A-law: Aurreko bi herrialdeetan ezik, mundu guztia erabiltzen dena.

Bi metodoak profil logaritmikoan oinarrituriko kurba erabiltzen duten, baina A-law metodoa euskarri digitaletan errez inplementatzeko diseinatua izan zen. Seinalea bidali aurretik eta zarata ekiditeko, konpresio metodo bat erabiltzen da seinalea kodetu aurretik. Seinalea hartzaileak deskodetzen duenean kontrako bidea hartzen da, hedapen bat egiten da, jatorrizko seinalea berreskuratzeko.

Eginbideak
----------

* Laginketa frekuentzia 8 kHz
* 64 kbit/s datu-fluxua(8 kHz-eko laginketa frekuentzia x 8 bit langi bakoitzeko)
* Atzerapen tipikoa 0.125 ms-koa da
* G.711 is a uhin-formadun kodeketa da.

Kanpo estekak
-------------

* ITU-T Recommendation G.711 - (STD.ITU-T RECMN G.711-ENGL 1989)
* ITU-T G.711 page
* ITU-T G.191 software tools for speech and audio coding, including G.711 C code
* Code Project C# implementation of G.711 with source code
* RFC 3551 - RTP Profile for Audio and Video Conferences with Minimal Control - G.711 - PCMA and PCMU definition.
* RFC 4856 - Registration of Media Type audio/PCMA and audio/PCMU
* RFC 5391 - RTP Payload Format for ITU-T Recommendation G.711.1 (PCMA-WB and PCMU-WB)
**Great Moon Hoax** "errubi anfiteatro"aren litografia *The New York Sun* egunkarian, 1835ko abuztuaren 28an (6tik 4. artikulua)
"**The Great Moon Hoax**" *The New York Sun* egunkarian agertu ziren sei artikuluren multzoa da, 1835eko abuztuan argitaratutakoak; Ilargian bizia aurkitu zela kontatuz.

Artikuluak
----------

1835eko abuztuaren 25an, New Yorken, *The New York Sun* egunkariak titular ikusgarria argitaratu zuen azalean: "*Sir John Herschelek aurkikuntza astronomiko bikainak egin ditu*". Richard Adams Locke (1800-1871) egunkariko editoreak sinatutako artikuluaren arabera, teleskopio berri bati esker astronomo britainiarrak Ilargiaren azala xehetasun osoz ikusteko aukera izan zuen eta bertan izaki bizidunak zeudela deskubritu zuen.

Abuztuaren 26ko eta 27ko artikuluetan Lockek Ilargian aurkitutako bederatzi animalia espezie berriak deskribatu zituen, besteak beste, adarbakar urdinak eta oniszidea eta bola-zomorro handi modukoak, espezie lurtarrekoak ez bezala itzulika zebiltzanak. Baina aurkikuntza garrantzitsuena abuztuaren 28ko alerako utzi zuen: gizaki espezie bitxia ere agertu zen Herschelen teleskopioan. Lockek vespertilio-homo edo man-bat izendatu zuen artikuluan, gizaki-saguzarra, alegia. Saguzar hegoak eta hanka txikiak zituzten gizaki horiek zafiro urdinez egindako tenplu baten inguruan biltzen omen ziren.

Hurrengo egunean ez zen Ilargiko bizidunei buruzko artikulurik argitaratu. Horren ordez, teleskopioa matxuratu zela zioen oharra atera zuten. Herschelek kontu horiek guztiak gezurtatu arte, irakurle gehienek berri harrigarriak sinetsi zituzten. Eta batzuek egiatzat jo zituzten geroago ere. Esaterako Francisco de Carrionek artikulua gaztelerara itzuli eta Espainian argitaratu zuen 1936an.

Artikuluen helburua
-------------------

Herschel bere izena erabili zutelako kexatu zen arren, *The New York Sun* egunkariak ez zuen sekula onartu hura gezurra edo txantxa zela. Lockek ere ez zuen sekula azalpenik eman. Hiriko gainerako egunkarietako ordezkariek gaizki pentsatu zuten, hau da, Lockeren asmoa egunkari gehiago saltzea zela. Egun, ordea, beste iritzi bat da nagusi: Lockek lehenago ere New Yorkeko hiritarren fede itsua eta pentsamolde hertsia kritikatu izan zituen, eta horixe litzateke artikulu sortaren helburua. Hala izan bazen, irakurleek ez zioten Lockeren ironiari antzeman, beharbada editorea zuzen zegoelako, hau da, herritarrak itxiak ziren.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   Irazustabarrena, Nagore.  (2011-02-06). «Adarbakar urdinak Lockeren Ilargian» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1434753
* Commonscat Multimedia: Great Moon Hoax

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2008005485

 |

* Wd Datuak: Q1434753
* Commonscat Multimedia: Great Moon Hoax
**Giuseppe Gasparo Mezzofanti** (Bolonia, Italia, 1774ko irailaren 19a – Erroma, Italia, 1849ko martxoaren 15a) kardinala eta hizkuntzalaria izan zen.

Bizitza
-------

Jatorri apaleko familia batean sortua, haurtzarotik beretik ohikoa baino oroimen handiagoa, musikarako entzumen zolia eta atzerriko hizkuntzak ikasteko gaitasun aparta zituela frogatu zuen.

Sorterriko Eskolapioetan ikasi zuen eta han Aita Santuen Lurraldean apopilo zeuden misiolari jesuita askorekin harremanetan jarri, haien ordena ezabatuta baitzegoen. Haiekin solasean, laster ikasi zituen suediera, alemana, gaztelania eta Hego Amerikako zenbait hizkuntza. Eskolan ikasi zituen hizkuntza hilez ere jabetu zen.

Apaizgaitegian ikasi zuen eta filosofia eta teologiako ikasketak bukatu zituen apaiz ordenatzeko arauz ezarritako gutxieneko adina baina askoz ere lehenago. Bitartean, ekialdeko hizkuntzak ikasteari ekin zion.

1797an, 23 urte zituela, apaiz ordenatu zuten eta Boloniako Unibertsitateko hebreeraren, arabieraren, ekialdeko hizkuntzen eta grezieraren katedra bere gain hartu zuen.

1799. eta 1800. urteen artean, Napoleonen armadarekin liskarretan zauritutako atzerritarrak artatu zituen erietxeetan eta horretan ari zela, atzerriko zenbait hizkuntza ikasteko aukera izan zuen. Hiria bisitatzen zuten turisten eta bidaiarien aitor-entzule izan zen.

1831n, Gregorio XVI.aren eskaera onartu eta bere jakintza Herrien Ebanjelizazioaren Kongregazioaren zerbitzuan jarri zuen.

Erroman Eliza Katolikoko txoko guztietatik bertaratutako misiolariak eta jakintsuak zeudenez, hango giro kosmopolitaz hizkuntza asko ikasteko baliatu zen Mezzofanti.

Hizkuntzak ikasteko irrika horretan, txinera ikastea izan zen ahalegin itzela eskatu zion hizkuntza bakarra: horrek behartu zuen lau hilabetez ikasteari ematera txinera jariotasunez hitz egin ahal izateko. Ordutik aurrera txineraz mintzatu zen aita Umpierresekin eta horrek berretsi zuen osoki menderatzen zuela txinera mandarina –Umpierres lehenago Macaon misiolari ibilia zen eta Herrien Ebanjelizazioaren Kongregazioko hizkuntza irakasle zen–. Mezzofanti hiperpoliglota bilakatu zen eta 39 hizkuntza menderatzen zituen, tartean euskara.

Gregorio XVI.a haren lagun eta babesle egin zen eta kardinal izendatu zuen 1838ko otsailaren 12ko kontsistorioan.

Erroman hil zen 1849an. Erromako Sant'Onofrio al Gianicolo elizan hilobiratu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Russell, Charles William.  (1858). *Life of the Cardinal Mezzofanti.*  Londres: Longman &Co, 467 or..

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Mezzofantik zekizkien hizkuntzen taula

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q117763
* Commonscat Multimedia: Giuseppe Caspar Mezzofanti

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 61855730
* ISNI: 0000 0000 6138 175X
* BNF: 155108693 (data)
* GND: 118783696
* LCCN: no2006072204
* NKC: jx20120220019
* SNAC: w6xm17z7
* SUDOC: 122887441
* ICCU: SBLV201906
* Open Library: OL2404632A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 97334

 |

* Wd Datuak: Q117763
* Commonscat Multimedia: Giuseppe Caspar Mezzofanti
Gluteneko bolak**Glutena** proteinen nahastura da, gliadina eta glutelinarena bereziki, zerealen irinean (eta galirinean batez ere) aurkitzen dena. Masa itsaskor, kolore zuri-gris-horixka duena, biskosoa, elastikoa. Substantzia itsasgarri bezala erabiltzen da industrian, eta gaur egun elikadura betezietarako, ogi, galleta, etab.en moduan. Zenbait pertsonak glutenarekiko jasanezintasuna du.

Garian, oloan, zekalean, garagarrean hauen eratorrietan aurkitzen den proteina batek (glutenak, alegia) hesteetako mukosaren gain duen eragin toxikoa, irentsitako gainerantzeko elikagaien malabsortzioa dakarrena. Galxoak glutenik gabeko jan-neurriarekin, beste proteinetan aberats eta gantzetan urri den jan-neurriarekin sendatzen dira, baina elikadura berezia utzi bezain pronto aipatutako sintomak lehenagoko intentsitate berarekin berragertzen dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q188251
* Commonscat Multimedia: Gluten

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX4596878
* BNF: 120494596 (data)
* GND: 4157717-6
* LCCN: sh85055386
* NKC: ph231115
* AAT: 300221154
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D005983
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 8002-80-0
* UNII: 1534K8653J
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 8002-80-0

 |

* Wd Datuak: Q188251
* Commonscat Multimedia: Gluten
Ponpa peristaltikoa.
**Ponpa peristaltikoa** hainbat jariakin ponpeatzeko erabiltzen den desplazamendu positiboko ponpa hidraulikoa da. Jariakina ponparen zirkulu itxurako kaxaren hormaren aurka kokatuta dagoen hodi malgu baten barruan zehar jariatzen da. Bertan, errotoreari lotutako arrabol, zapata edota espekek hodi malgua konprimatzen dute. Errotoreak bira egin ahala, konpresiopean dagoen hodiaren zatia ixten da, jariakina ponpatuz. Gainera, hodia ireki ahala, hau bere egoera naturalera itzultzen da eta jariakina ponpara joaten da. Prozesu honi peristalsia deritzo, digestio-aparatuan ematen den prozesu bera da.

Erabilera
---------

Ponpa peristaltikoak jariakin garbi edo esterilak ponpeatzeko erabiltzen dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q650921
* Commonscat Multimedia: Peristaltic pumps

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4478422-3

 |

* Wd Datuak: Q650921
* Commonscat Multimedia: Peristaltic pumps
Chevy Chase 1976an
***Generalissimo Francisco Franco is still dead*** (literalki, «Francisco Franco *jeneralisimoa* oraindik hilda dago») *Saturday Night Live* komedia-programa estatubatuarrean behin eta berriz egindako txistea izan zen, Chevy Chasek aurkeztutako *Weekend Update* atalean. Hil aurreko egunetan Francisco Franco diktadorearen osasun-egoerari buruzko komunikabideen etengabeko estalduraren parodia gisa sortu zen. 

Lehen aldiz egindakoan, 1975eko azaroaren 22an, Chasek Richard Nixon presidentearen doluminak aipatu zituen, «Franco jenerala Estatu Batuetako lagun eta aliatu leiala zen», eta, bigarren planoan, Francoren argazkia ageri zen, Adolf Hitlerren ondoan agur faxista eginez. Gagak hogeita bat ataletan jarraitu zuen, hainbat aldaketarekin, 1977 arte.

Esaldia tarteka erabiltzen da blogetan, egunkarietan eta telebistan, komunikabideek gai bati arreta gehiegi jarri diotela adierazteko.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Gurney 2013.
2. ↑   «Franco as cyborg: 'The body re-formed by politics: Part flesh, part machine'» *Journal of Spanish Cultural Studies* 1 (2): 135–152. septiembre de 2000 doi:10.1080/713683439..
3. ↑  Véase la descripción del vídeo.  «The Death of Franco - Saturday Night Live» *YouTube* 4 de octubre de 2013.
4. ↑   «Franco, el ‘gag’ recurrente de Saturday Night Live» *newtral.es* 19 de noviembre de 2019.

Bibliografia
------------

* Gurney, David (2013). «Sketches Gone Viral: From Watercooler Talk to Participatory Comedy». En Marx, Nick; Sienkiewicz, Matt; Becker, Ron, eds. Saturday night live and American TV (en inglés). Bloomington (Indiana): Indiana University Press. ISBN 9780253010902. Consultado el 20 de noviembre de 2020.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5532418

 |

* Wd Datuak: Q5532418