recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Latife Uşaklıgil** (jaiotza izena: **Fatıma-tüz Zehra Latife Uşakîzâde**; ohorezko izendapena: **Latife Hanım**; 1898ko ekainaren 17a - 1975eko uztailaren 12a) Mustafa Kemal Paxaren (beranduago, Atatürk izenez ezaguna) emaztea izan zen 1923tik 1925era bitarte. Bere aitaren aldetik Halid Ziya Uşaklıgilen senidea zen.

Biografia
---------

1898an jaio zen Esmirnan, hiriko merkatari familia garrantzitsu baten baitan. Hiri horretan amaitu zituen bere ikasketak 1919an eta Parisera zein Londresera joan zen zuzenbidea ikastera. Turkiara itzuli zenean Turkiako Independentzia Gerra amaitzen ari zen. 

1923ko urtarrilaren 29an Mustafa Kemal Paxarekin ezkondu zen, Esmirnara itzuli zena bere ama Zübeyde Hanımen heriotzaren ostean. Bi urte eta erdiz Latife izan zen Turkiako emakumeen aurpegi berria, Lehen Dama gisa arituz bizitza publikoan, zerbait berritzailea herrialdeko ohituretan. 1920ko hamarkadan emakumeen eskubideen inguruan egon ziren erreformetan paper garrantzitsua izan zuen. 

1925eko abuztuaren 5ean dibortziatu ziren, antza bien arteko eztabaida handien ostean. Hil arte geratu zen Esmirnan zein Istanbulen, bizitza publiko handirik gabe. Ez zen berriro ezkondu eta ez zuen inoiz ere hitz egin Ataturkekin bizitako urteen inguruan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Atatürk, his wife and her biographer - Turkish Daily News Aug 25, 2006» *web.archive.org* 2006-08-29 (Noiz kontsultatua: 2023-01-03).
2. ↑    *The crescent and the couch : cross-currents between Islam and psychoanalysis.*  Jason Aronson 2008 ISBN 978-0-7657-0574-7. PMC 168722012. (Noiz kontsultatua: 2023-01-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q464994
* Commonscat Multimedia: Latife Hanım

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 11151873
* ISNI: 0000 0000 7867 3863
* BNF: 15774304p (data)
* GND: 124965245
* LCCN: n80114467
* SUDOC: 257273662

 |

* Wd Datuak: Q464994
* Commonscat Multimedia: Latife Hanım
Egurrezko erretzeko sukalde tradizionalak; etxeko airearen kutsadura eragiten du.
Eguzki sukaldeek eguzki-argia erabiltzen dute kanpoko sukaldaritzarako. Airearen kutsaduraren aurkako neurri bat da.
**Etxeko airearen kutsadura** (ingelesez: *Household air pollution-HAP*) barneko airea kutsatzeko modu esanguratsua da, batez ere garapen bidean dauden herrialdeetan erabiltzen diren janaria egosteko eta berotzeko metodoei dagokienez.

Sukaldatzearen alde handi bat biomasa-erregaia erabiliz egiten denez (zura, ikatza, simaurra eta laboreen hondakinak), aireztapen egokirik ez duten barne-inguruneetan, milioika pertsonak, batez ere emakumeek eta haurrek, aurre egin behar diete osasunerako arrisku larriei. Guztira, hiru mila milioi pertsona inguru daude garapen bidean dauden herrialdeetan arazo honen eraginpean. Osasunaren Mundu Erakundearen (OME) arabera, sukaldaritzarekin lotutako kutsadurak 3,8 milioi heriotza eragiten ditu urtean. Gaixotasunaren karga orokorraren azterketak 2017an 1.6 milioi heriotza izan zirela kalkulatu zuen. Arazoa oso lotuta dago pobreziarekin eta energia-egosketarekin.

Erregai tradizionalek erretzeak errekuntza osatu gabeko produktuak eragiten dituzte, partikula finak eta lodiak barne (e.g. pm2.5, pm10), besteak beste, karbono monoxidoa ({\displaystyle {\ce {CO}}}), nitrogeno dioxidoa ({\displaystyle {\ce {NO2}}}), sufre dioxidoa ({\displaystyle {\ce {SO2}}}) eta airearen kutsatzaile organiko ugari.

Arazo honi teknologian oinarritutako irtenbideak sukalde hobetuen hornikuntzan oinarritu ohi dira, nahiz eta portaera aldaketak garrantzitsuak izan ere.

Emakumeak, biktimak
-------------------

Emakumeak eta neskak dira, hein handi batean, sukaldatzeko erregai-egurra biltzeko arduradunak etxe gehienetan, bereziki landa-komunitateetan eta errefuxiatu-esparruetan. Etxeko airea kutsatzeak eragindako heriotza gehienak emakumeenak eta neskenak dira. Kerosenozko edo egurrezko berogailu tradizionalak etanolezko berogailu garbiagoekin ordezkatzeak Nigerian etxeko kutsaduraren kontrako emaitzak arintzen dituela frogatu da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:"Ilea galtzea eta airearen kutsadura. Airearen kutsadurak ile-galera eragin dezake".

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6026412

 |

* Wd Datuak: Q6026412
Gerra Hotzaren aldian banatutako hiru munduak. Koloreek ez dute haien egoera ekonomikoa islatzen, baizik eta haien arteko aliantzak.
██ Lehen Mundua: Estatu Batuen herrialde aliatuak.
██ Bigarren Mundua: SESBen herrialde aliatuak.
██ Hirugarren Mundua: herrialde neutralak eta lerrokatugabeak.
**Lehen mundua** giza garapenaren maila altua lortu duten herrialdeak dira. Herrialde horiek bizi maila altu bat gozatzen dute, aberastasunaren banaketa onari, osasun zerbitzu egokiei, bizi itxaropen handiari eta zerbitzuen kalitateari esker. Lehen mundukoak diren herrialdeek erakunde demokratiko sendoak izan ohi dituzte. XX. mendeko Gerra Hotza izenekoan sortutako terminoa da, eta Bigarren Mundua orduan SESBek zuzendutako bloke komunistak osatutako blokea zen.

Gaur egungo sailkapena duala izango zen, Lehen Mundua alde batetik eta Hirugarren Mundua bestetik, herrialde txiro, azpigaratu edo garapen bidean daudenek osatutakoa.

Gaur egun
---------

Malariarik gabeko herrialdeak **berdez** agertzen dira.
XXI. mendean, sailkapen zaharrak zentzurik galdu du eta bestelako indikatzaileak kontutan hartzen dira herrialde bat Lehen Mundukotzat edo Hirugarren Mundukotzat sailkatzeko. Besteak beste, munduan oso zabalduta dagoen malaria edo paludismo gaixotasunaren prebalentzia baxua edo altua edukitzea. Horren arabera sortu daiteke ezkerrean erakusten den mapa, non malariak jotako herrialdeak gorriz agertzen diren. Antzeko mapa bat diseinatu daiteke tuberkulosiaren banaketa geografikoarekin.

Mundu osoan 900.000 pertsona inguru hiltzen da malariaz urtero, eta gaixotasunari aurre egiteak Afrikako herrialde askoren osasun aurrekontuaren %40a hartzen du.

Klima aldaketa
--------------

Pertsona batzuk eztabaidatu dute munduko arazorik handiena, giza populazioari dagokionez, ez dela Hirugarren Munduko herrialde batzuen hazkunde demografikoa, baizik eta gorantz doan "gizakien eragin orokorra." *Per-capita* eragina (pertsona bakoitzak kontsumitutako baliabideak eta sortutako hondakinak) asko aldatzen da mundu batetik bestera. Eraginik handiena Lehen Munduan dago, eta baxuena Hirugarrenean: AEB, Mendebaldeko Europaeta Japoniako biztanleek 32 aldiz baliabide gehiago kontsumitzen du eta 32 aldiz hondakin gehiago sortzen du Hirugarren Munduko pertsonekin alderatuta. Hala ere, Txina munduaren buruan dago gas toxikoen emisio kopuruari dagokionez, baina populazioa hain handia da non batez bestekoa baxuagoa da herrialde garatuekin konparaturik.

Erregai fosilen kontsumitzaile handiak direlarik, Lehen Muduko herrialdeek arreta zuzendu dute ingurumenaren kutsadurarantz. Kiotoko protokoloa izan da lehenengo hitzarmena mundu mailan Klima aldaketaren aurka lan egiteko. Proposamenen artean zegoen AEBek eta beste herrialde aberats batzuk ardura nagusia hartzea arlo honetan, eta bitartean garapen bidean daudenak, Txina edo India adibidez, bazter batean uztea hitzarmena sinatzeari dagokionez, emisioak murrizteak garapena gutxitzea ekarriko duelakoan.

Ikus, gainera
-------------

* Globalizazioa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q876830

 |

* Wd Datuak: Q876830
Hasiera Ekonomiako irakaslea erakustaldia ematen, Seattle 1953an.
Etxeko Zientzia Teoria ikasten duen ikasle talde bat.
**Etxeko ekonomia** etxeko eta komunitateko ekonomia eta kudeaketa lantzen duen lanbidea eta azterketa eremua da.  Etxearen eta familiaren kudeaketa ekonomikoa dela esan daiteke, modu horretan aurrekontu batekin egin daitezkeen gastu, kontsumo, aurrezki, inbertsio eta kapritxo ezberdinei aurre egin ahal izateko.

Nazioartean, Internationally Home Economics erakundeak Etxeko Ekonomiaren hezkuntza (Home Economics) koordinatzen du.

Eremuak
-------

Etxeko ekonomia azterketa-eremu formala da, eta honako gai hauek biltzen ditu: kontsumitzaileen hezkuntza, kudeaketa instituzionala, barruko diseinua, etxeko altzariak, garbiketa, artisautza, joskintza, arropa eta ehunak, sukaldaritza komertziala, sukaldaritza, elikadura, elikagaien kontserbazioa, higienea, haurren garapena, besteak beste. diruaren kudeaketa eta familiako harremanak. Honek ikasleei familia ingurunea behar bezala kudeatzen eta mundua datozen belaunaldietarako leku hobea bihurtzen irakasten die.

Sexu-heziketa eta drogen inguruko kontzientziazioa ere bete daitezke, suteen prebentzioa eta segurtasun-prozedurak bezalako gaiekin batera. Ikasleak etxeko lanetarako edo karrera profesionaletarako prestatzen ditu, edo etxeko bizitza errealeko erantzukizunak egiteko prestatzen laguntzeko. Bigarren mailako eskoletan, ikastetxe eta unibertsitateetan, lanbide-heziketan eta helduen hezkuntza-zentroetan irakasten da; ikasleen artean emakumeak eta gizonak sartzen dira.

Ikasketak
---------

Etxeko ekonomiako ikastaroak mundu osoan eta hezkuntza-maila askotan eskaintzen dira gaur egun. Historikoki, ikuspuntu patriarkal batetik, ikastaro horien helburuak etxeko lanak profesionalizatzea, emakumeei betetze intelektuala ematea, gizartean "emakumeen lanaren" balioa nabarmentzea eta sexuen rol tradizionaletarako prestatzea ziren. Gaur egun, ordea, familia- eta kontsumitzaile-zientziak hautazko edo eskatutako irakasgai gisa irakasten dira bigarren hezkuntzan, eta beste mailetan zein erakundeetan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  International Federation for Home Economics (IFHE): Position Statement in: *International Journal of Home Economics*; Volume 1, Issue 1, disponible aquí
2. ↑
3. ↑
4. ↑  Danovich, Tove (June 14, 2018). "Despite A Revamped Focus On Real-Life Skills, 'Home Ec' Classes Fade Away". NPR. Archived from the original on November 16, 2020.

Ikus, gainera
-------------

* Ellen Swallow Richards
* Etxeko lan
* Giza ekologia

Kanpo estekak
-------------

* Zer da etxeko ekonomia?

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q425694
* Commonscat Multimedia: Home economics

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX524863
* BNF: 11952502f (data)
* GND: 4023828-3
* LCCN: sh85061673
* NDL: 00565166
* NARA: 10640041
* AAT: 300054406

 |

* Wd Datuak: Q425694
* Commonscat Multimedia: Home economics
**Finduilas** Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da, idazlearen hil ondorengo lanak diren Silmarillion eta Hurinen semeak liburuetan agertzen dena. Noldor arrazako elfo emakume bat da, Orodrethen alaba eta Gwindorren maitea, honek Faelivrin (eguzkiaren argia Ivrineko urmaeletan) deitu zuena.

Historia
--------

Gwindor Túrinekin itzuli zenean Angbandetik ihes egin ondoren, Finduilasek begiramen handiarekin hartu zuen, baina Turinetaz maitemindu zen honek egin zituen balentrien ondorioz. Honek min handia eman zion Gwindorri, Bidelapurraren nortasuna deskubritu zuena, eta hala eta guztiz ere bere maitasuna indartu baino ez zuen egin

Nargothrondeko arpilaketan harrapatua izan zen. Turinek, gotorlekura Gwindorrek hala eskatuta joan zena hura salbatzera, ezin izan zuen ezer egin salbatzeko, Glaurung herensugeak sorgindu baitzuen, bere ama eta arrebari buruz gezurra ezan ziona eta hala Turin hauen bila joan zen, eta ez Finduilas salbatzera. Horregatik, Finduilas orkoek hil zuten Teiglin ibaiaren bidegurutzeetan. Finduilasen gorpua Halethen etxeko gizakiek aurkitu zuten, ezagutu egin zutenak eta tokian sartu zirenak, Haudh-en-Elleth edo "elfo dontzeilaren tumulua" deitu zutena.

Izen bereko beste pertsonaia bat dago Tolkienen legendariumean, Finduilas Dol Amrothekoa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1996702

 |

* Wd Datuak: Q1996702
**Exhauzio-metodoa** prozedura geometriko-matematiko bat da kalkulatu nahi den zerbaiten emaitzara hurbiltzeko, horrela, kalkulua aurrera egin ahala, doitasuna handitzen doa.

Historia
--------

Zirkuluaren azalera kalkulatzeko Exhauzio-metodoa, baita zirkunferentziaren luzera eta, ondorioz, Pi zenbakia ere.
Antifonte sofistak (K. a. 430) ahalegindu zen zirkuluaren azalera kalkulatzea, ahalik eta triangelu gehien inskribatuz, gero eta txikiagoak, zirkulua bete arte.

Integralak determinatzeko balio duen lehenbiziko teknika sistematiko dokumentatua Eudoxoren exhauzio-metodoa da (K. a. 370 inguruan). Metodo horren helburua zen azalerak eta bolumenak kalkulatzea, azalera edo bolumena ezaguna duten formak kopuru infinitutan zatitzearen bidez. Metodo hori Arkimedesek garatu zuen geroago eta parabolen azalerak eta zirkuluaren azaleraren hurbilketa bat kalkulatzeko erabili zuen. Bere aldetik, Txinan, III. mendearen inguruan, Liu Huik antzeko metodoak garatu zituen zirkuluaren azalera kalkulatzeko. Geroago, Zu Chongzhik esferaren bolumena kalkulatzeko erabili zuen metodo hori.

Exhauzio-metodoaren adibiderik ezagunena Arkimedesek egindako zirkunferentzia baten luzeraren kalkuluarena da. Arkimedesek bi metodo erabili zituen, exhauzio-metodoa, poligono erregularrak inskribatuz unitate-erradioko zirkunferentzia batean, eta ulertze-metodoa, zirkunferentziari poligonoak zirkunskribatuz. Horrela, poligonoen aldeen kopurua handitzean, geometria figurak zirkunferentziaren itxurara hurbiltzeko joera izango dute. Hainbeste hurbildu zen Arkimedes zirkunferentziaren luzerara, π zenbakiaren balio oso zehatza lortu baitzuen.

Exhauzio-metodoa Arkimedesek *Metodoa* liburuan azaltzen du. Hori oinarrizkoa izan zen gero, XVII. mendean, Newtonek eta Leibnizek kalkulu diferentziala kalkulu integralarekin lotu ahal zezaten. lotura horrek funtzio baten limitearen geroagoko definizio zehatza ekarri zuen, Bolzanok, Cauchyk eta Weierstrassek egina. Exhauzio-metodoa Riemannen baturaren kontzeptuaren bide-aurrekoa izan zen eta gero kontzeptu horrek tarte batean funtzio baten integrala zehazki definitzeko bidea eman zuen.

Kanpo estekak
-------------

* Angel Ruiz Zúñiga: *Elementos de cálculo diferencial, El método de exhausción*. Universidad de Costa Rica Argitaletxea, 1997. 21. or.
* Exhauzio-metodoa, Descartesen. (2009-03-02)
* Exhauzio-metodoa eta aplikazioak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q865019
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q865019
**Fingalen haitzuloa** (ingelesez *Fingal's Cave* eta Eskoziako gaeleraz *An Uaimh Bhinn*, hots, "Doinuaren haitzuloa") Eskoziako mendebaldeko Barruko Hebridak uhartedian dagoen Staffa uharteko itsas haitzulo bat da, itsas erreserba bateko zati delarik.

Ipar Irlandako Erraldoien Galtzadaren antzeko basalto hexagonalez osatua dago, haren sumendi fluxuzko jatorri berbera duelarik. Bere neurri handiak, barneko arku natural nahiz olatuen talken ohiartzunek sorturiko soinu izugarriek itsas katedral natural baten giroa ematen diote, hortik bere gaelerazko *Uamh-Binn* ("Doinuaren haitzuloa") izena.

1772an Sir Joseph Banks naturalistak topatu zuen. *Fingalen haitzuloa* izenez bataiatua izan zen, ustezko Fingal (Fionn mac Cumhaill) kondairazko heroi edo pertsonaiaren omenez (James Macpherson olerkari eta historialariak Felix Mendelssohn alemaniar konposatzailearen *Die Hebriden* obertura ("Hebridak" 26. op) haitzulo honetako ohiartzunetan oinarritua dago, maiz *fingalen haitzuloa* izenez ere aipatua delarik.

Ikus gainera
------------

* Erraldoien Galtzada

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q403134
* Commonscat Multimedia: Fingal's Cave

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 7149294345680522022
* LCCN: sh98007903
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q403134
* Commonscat Multimedia: Fingal's Cave
Lamia (antzinako grezieraz: Λάμια), antzinako greziar mitologian, haurrekin elikatzen zen munstro bat zen, eta, ondorengo tradizioan, amesgaiztoaren espiritutzat (*deabrua*) hartzen zen.

Lehen istorioetan, Lamia Libiako erregina ederra zen, eta Zeusekin maitasun istorio bat zuen. Horren berri izan zuenean, Hera, Zeusen emazteak, Lamiarekin izandako Zeusen semea lapurtu zion, bahituz eta erailez. Seme-alabak galtzeak Lamia zoratu zuen, eta mendeku eta etsipen gisa, Lamiak aurkitu eta jan zitzakeen edozein haur hartuko zuen. Ekintza krudelak zirela eta, itxura fisikoa aldatu egin zen, itsusia eta munstro bihurtzeko. Zeusek profeziaren boterea eman zion Lamiari, bai eta bere begiak atera eta birtxertatzeko gaitasuna ere, agian Herak insomnioarekin zigortu zuelako, eta ezin zituelako bere begiak inoiz ere itxi, betirako egon zedin obsesionatua galdutako umeekin.

**Lamiaiak** ere mamu mota bihurtu ziren, gizon gazteak sexu-gosea asetzeko limurtzen zituen eta ondoren bere haragiaz elikatzen zituen Enpusaren sinonimo.

Lamia zenbait ezaugarri eman zaizkio sugeekin lotzen dituztenak, eta horregatik uste da antzinarotik bere izaera mitologikoa jarrai daitekeela; antzinako hainbat testutan *lamiai* izenak agertu dira, suge itxurako zatiak dituzten izakiak. Besteak beste, Dio Chrysostomen "mito libikoko" piztiak eta Apolok Argosi Psamatheren (Crotopus) mendeku hartzeko bidalitako munstroa.

Aurreko mendeetan, Lamia haur-izutzaile gisa erabili zuten Grezian, haurrak obedientzian izutzeko, Euskal Herrian hamalau-zaku erabiltzen den gisa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Bell, Robert E. *Women of Classical Mythology: A Biographical Dictionary* (New York: Oxford UP, 1991), s.v. "Lamia" (drawing upon Diodorus Siculus 22.41; Suidas "Lamia"; Plutarch "On Being a Busy-Body" 2; Scholiast on Aristophanes' *Peace* 757; Eustathius on *Odyssey* 1714).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q200073
* Commonscat Multimedia: Lamia (mythology)

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh92000500
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q200073
* Commonscat Multimedia: Lamia (mythology)
Los Terminos de Bazako herrixkatik Negratín urtegiaren ikuspegia
**Negratín urtegia** Granadako probintzian, Espainian dago, Guadiana txikia ibaiaren ibilguaren gainean.

21.7 km²ko hedadurarekin, Cuevas del Campo, Freila eta Zújar udalerrietatik zabaltzen da. Bere edukia 567 hm³koa da, Andaluziako hirugarren handiena, Iznajarreko urtegiak 981 hm³rekin eta Guadalcacín urtegiak 800 hm³rekin bakarrik aurretik dituela. Presa mistoa da, grabitatezkoa eta material zolteduna eraikia, asfaltozko pantaila batekin iragazgaitz egiteko. Konponbide hau aukeratu zen ezkerraldeko estriboa, hormigoizko presa bat eraikitzeko hainako egonkorra ez zelako.

1984an inauguratua izan zen, eta, bere eraikuntzarekin, Las Juntas (Zújarreko herrixka bat), Baños de Zújar bezala ezaguna zen bainuetxea, Zújar eta Carramaiza arteko komunikabide eta kortijo ezberdinak (La Gata, Cortijo de los Contadores, Cortijo Seco) desagertu ziren, uren azpian geratu zirenak. Gaur egun, urtegian, piraguismoa, mendiko bizikleta, xendazaletasuna eta parapentea praktikatzeko prestatuta dauden tokiak daude, baita aisialdiko beste aktibitate batzuk ere, hala nola piknika, arrantza, eta bainua, Freilako hondartzan zein Cuevas del Campoko hondartza nudista-ehunean.

Urtegi honetara, Los Vélezen jaiotzen diren errekazto batzuen urak iristen dira, Almería iparraldean. Horietako bat, Cañada del Salarreko errekaztoa, bere urak Topareseko herriskatik datozenak, Guadalquivir ibaiaren ibaiadar urrutikoenetzat jotzen da.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Guadalquivirren Konfederazio Hidrografikoa
* **(Gaztelaniaz)** Negratín urtegiaren egoera

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3752128
* Commonscat Multimedia: Embalse del Negratín

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 6600152503061510800004
* **Lekuak**
* SNCZI-IPE: 5043

 |

* Wd Datuak: Q3752128
* Commonscat Multimedia: Embalse del Negratín
| **Nafarroa kalea** |
| --- |
|  Bilbo, Abando barrutia, Abando |
|  |
| HerrialdeaProbintziaUdalerria |  Euskal Herria Bizkaia Bilbo |
| Bilbo erdigunea

|  |  |
| --- | --- |
| Nafarroa kalea is located in Euskal HerriaNafarroa kaleaNafarroa kalea | Nafarroa kalea is located in BizkaiaNafarroa kaleaNafarroa kalea |
| Nafarroa kalea is located in BilboNafarroa kaleaNafarroa kalea |

 |
| Koordenatuak: | 43°15′38.57″N 2°55′33.70″W﻿ / ﻿43.2607139°N 2.9260278°W﻿ / 43.2607139; -2.9260278
 |

**Nafarroa kalea** Bizkaiko Bilbo hiriburuko erdigunean dagoen kalea da. Izena Nafarroaren omenez darama.

Kokalekua
---------

Abando auzoan dago. Areatzako parkearen parean, Areatzako zubian hasi eta Plaza Biribilan amaitzen da.

Izena
-----

Hasiera batean, "Calle de la Estación" (euskaraz "Geltokiaren kalea") zuen izena. Francoren tropak Bilbora heldu eta bi egun beranduago, 1937ko ekainaren 21an, "Calle Navarra" (Euskaraz Nafarroa kalea) jarri zioten. Izen honekin nafar erreketeen aldeko izena jarri nahi zuten. Izan ere, gerra zibilean Bilboko konkista Artxandatik heldu zen ,Bilboko Burdin Hesia zulatu zuten gunetik, hain zuzen ere.

Frankismoaren garaipena eta gero, diktadura honek izen sinbolikoak jarri nahi izan zituen. Ondorioz, Artxandatik jeitsi eta frankistek "Garaipenaren zubia" (Areatzako zubia) deitu zioten zubia gurutzatu eta gero nafar erreketeak bere omenez Nafarroa kalea deitu zioten kaletik, egun bat lehenago izen berria jarri zioten Espainiako Plazara (Plaza Biribilera) heldu zirela aldarrikatu nahi izan zuten. 1937ko ekainaren 21an, Nafarroa kalea izen ofiziala bihurtu zenean, musika eta jai giroan, picnic moduko bat antolatu zuten bertan zeuden errekete eta falangistekin garaipena ospatzeko.

Eraikin eta plaza interesgarriak
--------------------------------

### Eraikinak

Nafarroa kalearen inguruan honako eraikin nabarmen hauek daude:

* Arriaga antzokia
* Areatzako zubia
* Bilbao-Concordia geltokia
* Bailengo etxe orratza
* Sociedad Bilbaínaren egoitza
* Bilboko Metroaren egoitza
* Bilboko Burtsa

* Arriaga antzokiaArriaga antzokia
* Areatzako zubiaAreatzako zubia
* Bilbao-Concordia geltokiaBilbao-Concordia geltokia
* Bailengo etxe orratzaBailengo etxe orratza
* Sociedad Bilbaínaren egoitzaSociedad Bilbaínaren egoitza
* Bilboko Metroaren egoitza Nafarroa kalearen 2. zenbakian.Bilboko Metroaren egoitza Nafarroa kalearen 2. zenbakian.
* Bilboko BurtsaBilboko Burtsa

### Plazak eta parkeak

* Areatzako parkea
* Arriaga plaza
* Plaza Biribila

* Areatzako parkeaAreatzako parkea
* Arriaga plazaArriaga plaza
* Plaza BiribilaPlaza Biribila

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27921599
* Commonscat Multimedia: Calle Navarra

---

 |

* Wd Datuak: Q27921599
* Commonscat Multimedia: Calle Navarra


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Bilbo** |
***Euzko Enda*** 36ko Gerraren garaian argitaratutako aldizkaria izan zen. Haren lemak garaiko ideologia ondo asko azaltzen zuen: "Bulletin mensuel dedié à l´union de la race basque". Nahiz eta Lapurdin atera, edukiak zein kolaboratzaileak Hegoaldekoak ziren; aldizkarian, beraz, ez ziren mugaren bi aldeetako euskaldunak bildu eta hori, neurri handi batean, Iparraldean abertzaleen kontra zabaldu zen propaganda bortitzaren ondorioa izan zen. *Euzko Enda* aldizkaria, *Comité Basque de Secours aux Refugiés* elkarteak bultzatua, 1939ko urtarrilean kaleratu zen lehenengo aldiz. Erredakzio batzordea Angeluko Villa Endara etxean zegoen, eta Baionako *Sud-Ouest* egunkariaren inprimategian egiten zen. Ekimenak bi urte iraun zuen; denbora horretan, hamabost zenbaki agertu ziren. Aldizkariak hiru hizkuntzetako testuak biltzen zituen, baina gehienak gaztelaniaz zetozen. Nahiko aldizkari apala zela esan daiteke: hamasei orri, oso marrazki gutxirekin. Lortzen zuten dirua *Bureau de Recensement de la Race* elkartearen eskuetan gelditzen zen.

Oro har, EAJri lotuta zegoen. Kolaboratzaileen artean izen hauek aipa ditzakegu: Jose Miguel Barandiaran, etnografoa, euskaltzaina eta onomastikaz aditua; Juan Gorostiaga; Jose Javier Leguia, historialaria eta aldizkariaren zuzendaria; Adolfo Larrañaga, Espainiako literaturaz aditua; Juan Egileor; Inazio Eizmendi "Basarri", bertsolaria; Jesus Maria Leizaola euskal literaturaz aditua; Orixe; eta abar.

Orrialde gehienak gaztelaniaz baziren ere, zenbaki guztietan euskaraz eginiko atala aurkituko dugu. Honela dio Javier Diaz Nocik: "Guztira, euskarazko testuak 70 bat dira: aurkibidean "Euzkel-idazkijak", "Euskeralogía y lingüística" eta "Filosofia" arloetan agertzen direnak. Gehienak, aldiz, literatur testuak ditugu, ipuinak, poesiak, atsotitzak eta abar. (...) Errose Bustintzak, esaterako, ipuinen bat argitaratu zuen *Euzko-Enda*ren ia ale guztietan". Erroserekin batera Inazio Eizmendi, Juan Jose Zubimendi, Manu Ziartzolo "Abeletxe" sinadurak eta zenbait izengoiti agertu ziren ("Jokin", "Pagota"...).

Guztira hamabost zenbaki kaleratu ziren, azkena 1940ko martxoaren 15ean. Iparraldeko eta Frantziako argitalpen gehienei gertatu bezala, nazien inbasioarekin aldizkaria itxi behar izan zuten.

Bibliografia
------------

* Javier DIAZ NOCI: *Euskal prentsaren sorrera eta garapena (1834-1939)*. Eusko Ikaskuntza, Donostia, 1995, 269-270.
* Adolfo RUIZ DE GAUNA: *Catálogo de publicaciones periódicas vascas de los siglos XIX y XX*. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1991.
* José Ramón ZABALA: "1936ko euskal erbesteko prentsa Europan", *Jakin*, 119 zk. Donostia, 2000ko uztaila-abuztua.

Kanpo estekak
-------------

* José Ramón ZABALA: "1936ko euskal erbesteko prentsa Europan"[*Betiko hautsitako esteka*], *Jakin*, 119 zk. Donostia, 2000ko uztaila-abuztua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257684

 |

* Wd Datuak: Q12257684
**Fatah-Hamas gatazka** (arabieraz, **النزاع بين فتح وحماس** *an-Nizāʿ bayna Fataḥ wa-Ḥamās*), **Palestinako Gerra Zibila** ere deitua (arabieraz, **الحرب الأهلية الفلسطينية** *al-Ḥarb al-ʾAhliyyah al-Filisṭīnīyyah*) 2007 eta 2011 artean, Palestinan Hamas eta Fatah artean egon zen gatazka armatua izan zen.

2006: testuingurua
------------------

### 2006

Urtarrilean, Hamasek irabazi zituen Palestinako hauteskundeak, baina Israelek, AEBek eta Europako Batasunak ez zuten emaitza onartu, eta zigorrak ezarri zizkioten. Martxoan, Palestinako Gobernuaren aginduak betetzeari uko egin zioten Al-Fataheko buruzagiek.

2007-2011: gatazka
------------------

### 2007

Ekainean, dozenaka hildako eragin zituzten istiluen ostean, batasuneko gobernua desegin zuen Mahmud Abbasek. Agintea bi zatitan banatzea eragin zuen horrek: Gazan bata, Zisjordanian bestea.

### 2011

Apirilean, adiskidetzea lortzeko lehen saioa egin zen, *Kairoko ituna* deitua.

2011-2014: bake prozesua
------------------------

### 2012

Otsailean, *Dohako ituna* sinatu zuten Hamasek eta Al-Fatahek, sei astetan gobernua osatzeko.

### 2013

Otsailean, Gazako errolda eguneratzeko baimena jaso zuen Palestinako Hauteskunde Batzordeak. Uztailean, Fatahek eta Israelek bake negoziazioei ekin zieten Washingtonen, John Kerry AEBetako Estatu idazkaria bitartekari zutela.

### 2014

Martxoan, negoziazioak ez aurrera ez atzera zeudela eta, Israelek jakinarazi zuen ez zituela agindutako preso guztiak askatuko. PANek nazioarteko hamabost erakundetan sartzeko izapideak hasi zituen. Apirilean, batasuneko gobernua osatzeko akordioa egin zutela jakinarazi zuten Fatahek eta Hamasek. Israelek ofizialki bertan behera utzi zituen bake elkarrizketak. Orduan, Hegi Babesgarria operazioa (2014) etorri zen. Ekainean, Hamasek eta Fatahek batasun nazionaleko gobernua aurkeztu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   .
2. 1 2
3. 1 2
4. 1 2 3 4 5 6  «KRONOLOGIA», *Berria*, 2014-06-03

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1397949

 |

* Wd Datuak: Q1397949
**Fat Wreck Chords** San Francisco, Kalifornian sortutako diskoetxe independentea da, punk rock estiloa lantzen duena. 1990. urtean sortu zuen Fat Mike-k (NOFX taldeko baxu jole eta abeslari nagusia) Erin bere emaztearekin bat.

Hainbat talderen lanak kaleratu dituzte, ala nola partaide den NOFX eta Me First and the Gimme Gimmes (baxua jotzen du bertan) edo Propagandhi, Rise Against, Lagwagon, Strung Out, No Use for a Name, Less Than Jake, Against Me!, Anti-Flag eta beste hainbat.

Diskoetxe hau berezia eta bakarra egiten duen arrazoietako bat taldeekin disko bakar baterako kontratua sinatzea da. Modu honetan taldeak *noiz* eta *nahi* dutenean ateratzen dute diskoa diskoetxearen zigilupean. Zenbait kasutan, taldeek Fat Wreck Chords diskoetxearekin kaleratzeaz gain, beste zigilu batekin ere kaleratu dituzte lanak. Diskoetxeko hainbat taldek Fat Mike-k hasitako Punkvoter ekimenean parte hartu zuten, gazteek 2004. urteko AEBetako hauteskunde presidentzialetan George W. Bush-en aurka bozkatzeko zezaten saiatuz.

Diskoetxea ez da sekula RIAAren partaide izan, nahiz eta partaide zerrendetan ageri izan den. Diskoetxearen lanak RED Distribution-en bidez banatzen dira.

Egungo taldeak (2007an)
-----------------------

* American Steel
* Avail
* Chixdiggit
* Citizen Fish
* Dead To Me
* The Descendents
* The Dickies
* Dillinger Four
* The Epoxies
* The Flatliners
* Frenzal Rhomb
* Goober Patrol
* Hi-Standard
* Lagwagon
* The Lawrence Arms
* Leftover Crack
* The Loved Ones
* Love Equals Death
* Mad Caddies
* Me First and the Gimme Gimmes
* NOFX
* No Use for a Name
* Only Crime
* Propagandhi
* Pulley
* Randy
* The Real McKenzies
* The Sainte Catherines
* Screw 32
* Smoke or Fire
* The Soviettes
* Strike Anywhere
* Strung Out
* The Subhumans
* $wingin' Utter$
* Western Addiction

Aurreko taldeak
---------------

* 88 Fingers Louie
* Against Me!
* Alkaline Trio
* Anti-Flag
* The Ataris
* Bad Astronaut
* Bracket
* Consumed
* Fabulous disaster
* face to face
* The Fight
* Good Riddance
* Guns n' Wankers
* Less Than Jake
* MxPx
* None More Black
* Rise Against
* Screeching Weasel
* Sick of it All
* Snuff
* Tilt
* Wizo
* Zero Down

Kanpo estekak
-------------

* Fat Wreck Chords diskoetxearen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q605388
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 65148812814345211941
* LCCN: no2017022412

 |

* Wd Datuak: Q605388
**Felipe "Tibio" Muñoz Kapamas** (Mexiko Hiria, 1951ko otsailak 3) braza estiloko mexikar igerilari ohi bat da. 1997an balentria errekonozitzen zuen Olinpiar Ordena jaso zuen.

Karrera
-------

Felipe Muñozek *El Tibio* ezizena bere aita Aguascalienteskoa eta bere ama Mexikoko estatuko Río Frío herrixkakoa delako jasotzen du. Mexikon ospatu ziren 1968ko Udako Olinpiar Jokoetan, 17 urte baino ez zituenean, mundu guztia harritu zuen 200 metro brazako proba irabaziz, sailkapen sailetan denborarik hoberena lortu zuen arren, ez baitzen urrezko dominarako faboritoa. Probaren amaieran, *El Tibio*k munduko faboritoa zen Vladimir Kosinsky sobietarra garaitu zuen proba amaitzeko 25 metro baino falta ez zirenean. Proba 2 minutu, 28 segundo eta 7 ehuneneko denborarekin amaitu zuen. Muñoz igeriketan urrezko domina bat irabazi duen lehen mexikarra bihurtu zen, eta, orain arte, baita bakarra ere. Atlantan ospatu ziren 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan mexikar ordezkaritzaren buruzagi izendatua izan zen, baita Mexikoko Olinpiar Batzordearen presidente ere 2000 eta 2005 artean ere. 1991n Igeriketako Nazioarteko Ospearen Aretoko kide izendatua izan zen, igeriketaren historian kirolaririk garrantzitsuenen izenak dauden museoa dena.

Palmaresa
---------

### Olinpiar Jokoak

* Urrezko domina 1968ko Udako Olinpiar Jokoetako 200 metro braza proban. (Mexiko)

### Panamerikar Jokoak

* Zilarrezko domina 1971ko Panamerikar Jokoetako 200 metro braza proban (Cali)
* Brontzezko domina 1971ko Panamerikar Jokoetako 200 metro estiloak proban.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Ian O'Brien** | **Gizonezkoen 200 metro brazako olinpiar txapelduna**1968 | Ondorengoa**John Hencken** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q961812

 |

* Wd Datuak: Q961812
Laurel eta Hardyren karikatura bat.
**Laurel eta Hardy** Hollywoodeko aro klasikoaren hasiera eta erdialdeko sasoietako talde komiko ezagunenetarikoa izan ziren. Jatorri britainiarra zuen Stan Laurel argalak (1890–1965) eta AEBetan jaiotako Oliver Hardy gizenak (1892–1957) osatu zuten bikotea, eta oso ezagunak egin ziren 1920ko hamarkadaren amaieran eta 1930eko hamarkadan pelikuletan egindako lanagagatik, baita Amerika eta Europan zehar emandako antzezlanengatik ere.

Bi komedianteek lehenengo aldiz elkarrekin lan egin zuten *"The Lucky Dog"* pelikula mutuan (1921). 1920ko urteetan hainbat pelikula laburretan banaturik agertu ostean, 1926an elkarrekin film laburrak egiten hasi ziren. Laster arrakasta erdietsi zuten, eta pelikularik ezagunenen artean *Big Business* (1929), *Liberty* (1929), *The Music Box* (1932), *Sons of the Desert* (1933), *Way Out West* (1937) eta *Block-Heads* (1938). Azken filma *Atoll K*, Frantzian egin zuten 1950ean. Guztira 106 film egin zuten elkarrekin.

Beste izen batzuk
-----------------

Beste hizkuntza batzuetan bestelako izena hartu dute, gehienetan ingelesezko izena mintzaira mantendu bada ere: *El gordo y el flaco* (gaztelaniaz), *Stanlio & Ollio"* (italieraz), *Stanlio i Olio* (serbokroazieraz), *Flip i Flap* (polonieraz), *Stan şi Bran* (errumanieraz), *Gøg og Gokke* (danieraz), *Helan og Halvan* (norvegieraz), *Helan och Halvan* (suedieraz) eta *Ohukainen ja Paksukainen* (suomieraz).

Zinema
------

* *Stan & Ollie* (2019)

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)***The Laurel and Hardy Magazine*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q33497
* Commonscat Multimedia: Laurel and Hardy

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158392558
* ISNI: 0000 0001 2114 0270
* GND: 10306608-1
* LCCN: no98047227
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q33497
* Commonscat Multimedia: Laurel and Hardy
***Fat Man*** (euskaraz: *Gizon Lodia*, japonieraz: ファットマン) Estatu Batuek 1945eko abuztuaren 9an Nagasakin, Japonian, leherturiko arma nuklearraren izen kodetua da. Japonian erabilitako bigarren arma nuklearra izan zen, historian erasorako erabilitako hirugarrena (*Trinity* eta *Little Boy* ondoren) eta orain arte, eraso batean erabilitako azken gailu nuklearra. 

Bonba B-29 *Bockscar* hegazkinetik bota zuten estatubatuarrak. Charles Sweeney izan zen hegazkinaren komandantea. Little boy baino potentzia bikoitza zuen baina Nagasakiren topografia zela eta, eragin txikiagoa izan zuen. Hala ere, 40.000 pertsona hil ziren, 25.000 zauritu izan ziren eta beste zenbait denborarrekin hil ziren radiazioarengatik.

Deskribapena
------------

Bonbak 3,25 metro luze zituen eta bere diametroa 1,62 metrokoa zen. 4670 kilogramo pisatzen zuen eta 12 kilotongo (104,1 Tj) potentzia zuen. Hegazkinetik bota zuten eta iri gainetik 550 metrota eztanda egin zuen.

Plutoniozko bonba zen, Trinity bezala. Plutonioa explozibo arruntaz inguratuta zegoen eta explozibo komuna eztanda egitekoan, plutonioa zanpatu zuen bere dentsitatea handituz explozio nuklearra sortuz.

Detonazio mekanismoa hain zen korapilotsua zenen proba bat egin zuten gudan erabili baino lehen. Froga hori 1945ko Uztailaren 16an egin zen Nuevo Mexikon. Trinity froga izenez esagutzen da.

Egitura
-------

Bonbak 3,3 metro luze, 1,5 metro diametro eta 4,7 kilogramoko pisua zituen. 

[*Betiko hautsitako esteka*]Fat Man bonbaren kanpo egituraren eskema.
1. AN 219 kontaktuzko lau espoleta elektrikoetako bat.
2. *Archie* edo *Monica* isats-abisu radar antena, radioaltimetro moduan erabilia.
3. Bateria, energia nuklearra eratuko duten elementuez inguratutako karga detonatzeko.
4. *X-Unitatea,* kargaren ondoan kokaturiko sutze gunea.
5. Bonbaren bi alde elipsoidalak lotzen dituen banda.
6. Fisika paketea.
7. Instrumentudun plaka (radarrak, baroetengailuak eta tenporizadoreak).
8. Barotubo biltzailea.
9. *California Parachute* buztana, 5,1 mm-ko aluminiozko orriz eratua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Nagasaki: la historia de una explosión nuclear BBC Mundo. Consultado el 17 de febrero de 2018.
2. ↑   **(Ingelesez)** Hansen, Chuck.  (1995). *Volume V: US Nuclear Weapons Histories. Swords of Armageddon: US Nuclear Weapons Development since 1945.*  Sunnyvale, California: Chukelea Publications, 145 or. ISBN 978-0-9791915-0-3..
3. ↑   **(Ingelesez)** Hansen, Chuck.  (1988). *US Nuclear Weapons: The Secret History.*  Aerofax ISBN 0517567407..

Ikus, gainera
-------------

* *Little Boy*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q188163
* Commonscat Multimedia: Fat Man

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q188163
* Commonscat Multimedia: Fat Man
Mailuburu erribozima baten egitura
**Erribozimak** jarduera entzimatikoa edo katalitikoa duten ARNaren molekulak dira. Izenak berak ere (*erribozima*: ent**zima** **erribo**nukleikoa) aipamen egiten dio ezaugarri berezi horri.

Birusetan, bakterioetan eta eukariotoengan aurkitu dira erribozimak.

Molekula hauek funtsezko zeregina bete zuten biziaren jatorrian. Izan ere, informazio genetikoaren eramaileak izanik eta, aldi berean, katalizatzaileak izanik "*ARN mundu*"aren oinarrizko elementuak dira. ARN munduaren hipotesiaren arabera, duela 3.500 milioi urte inguru beren erreplikazioa egiteko gai ziren azido erribonukleikoak agertu ziren, gaur egungo ADNk eta proteinek egiten dituzten funtzioak egiten zituenak.

1981ean Thomas Cech ikerlariak aurkitu zituen lehenengo erribozimak protozoo batekin lanean ari zela. Zientzialari horrek protozoo horren ARNaren heltze prozesua ikertu zuen, eta ARN horren introiak ez zituela inongo entzimarik kentzen erreparatu zuen. ARNk berak introien kentze-prozesua katalizatzen zuela proposatu zuen.

Erribozima gehienek ARN moztu eta itsasten duten katalizatzaileak dira.

Kanpo estekak
-------------

* Bere burua kopiatzen duen RNA sintetikoa[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q205858
* Commonscat Multimedia: Ribozymes

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q205858
* Commonscat Multimedia: Ribozymes
**Felix Arteta Errasti** (Valladolid, 1890eko otsailaren 20a - *ib.*, 1986ko ekainaren 19a) euskal margolari, marrazkilari eta karikaturista bat izan zen. Aurelio Arteta margolari ospetsuaren anai gaztea izan zen, haren itzalpean egonik, ondorioz jendearentzat askoz ere ezezagunagoa izan zen.

Euskal giroko gaien buruzko margo bikain eta ironikoei esker marrazkilari eta karikaturista bikaintzat jo izan ohi da, bere margolanak Hispanoamerikan oso estimatuak direlarik. Amerikako herrialde guztietan barna bidaiatu zuen, bai eta herrialde askotan erakusketak burutu ere, haien artean nabarmenenak Madril (1942), Bilbo (1948, 1949 eta 1951), Bartzelona (1949), Donostia (1950), Valladolid (1950), etab, izan zirelarik. 1951an Mexiko Hiriko Euskal Etxean erakusketa handi bat aurkeztu zuen, hau 1952an La Habana hirira iragan zelarik. Hainbat sari ere jaso izan ditu, horien artean 1946ko Bilboko Arte Ederretako Probintzia Erakusketako domina nabarmentzen delarik.

Ikus gainera
------------

* Aurelio Arteta

Kanpo estekak
-------------

* Felix Arteta margolariaren biografia irakurgai. Auñamendi Entziklopedia. Euskomedia.org **(Gaztelaniaz)**
* Aurelio Arteta margolariari buruzko biografia irakurgai. Bilboko Arte Ederretako Museoa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5872168
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 303963278
* ISNI: 0000 0004 0979 8311
* GND: 1036526526
* LCCN: no2013116525
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 14961

 |

* Wd Datuak: Q5872168
**Faltzesko jauregia** Argako Erriberako Faltzes udalerrian kokatutako Erdi Aroko jauregi bat da.

Historia
--------

Faltzestarrek behin baino gehiagotan utzi nahi izan zuten jaurerria, markes jaunak zituen tituluak auzitegietan eztabaidatuz. 1624an, Kontseiluak atzera bota zituen ildo horretan zituen asmoak. XVII. mendearen amaieran, markesatuak oinordetzan hartu zuen Rosa de Peralta Agaramonteko kondesa, José Martín de Peralta markesa hil baitzen oinordetzarik gabe. Faltzesotarrek aukera baliatu zuten beren aldarrikapenekin itzultzeko, harik eta 1704. urteko epai batek gaiari buruzko isiltasun iraunkorra ezarri zien arte.

1525 inguruan, Antonio Ezpeleta zaldunak ere bazuen etxea Faltzesen, erregea aitoren seme gisa zerbitzatu zuena. Bere oinordeko Pedro Ezpeletak 1563an herriko errejidoreen aurkako auzia eraman zuen, bere etxeko prerrogatibak defendatuz, Gorteetarako deia baitzuen, kuartelak, beste jauregiei bezala, aurka egitea eskatuz.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | FALTZES.*  (Noiz kontsultatua: 2021-09-07).

Ikus, gainera
-------------

* Faltzes
* Argako Erribera
* Erriberagoiena

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113137294

 |

* Wd Datuak: Q113137294
**Lehen Italo-Etiopiar Gerra** (italieraz: *guerra di Abissinia* edo *campagna d'Africa orientale*) Italiak eta Etiopiak (Errusia eta Frantziaren laguntzarekin) 1895etik 1896ra borrokatu zuten. Wuchaleko Itunak eragin zuen, izan ere, italiarren arabera, Itunak herrialdea italiar protektoratu bihurtu zuen. Gerran zehar, etiopiarrak, zenbakiz eta suzko arma modernoekin ongi armatuak, nagusi ziren. Etiopiarrek Errusia eta Frantziaren laguntza jaso zuten: boluntarioak, aholkulari militarrak, armadaren entrenamendua eta armen salmenta. Italia, aldiz, nazio gaztea eta gehienbat pobrea zen, eta arma zaharkituez hornitua zegoen.

Eskala handiko gerra, 1895ean lehertu zen: Eritrea Italiarreko tropa kolonialek hasiera batean arrakasta izan zuten, baina, Etiopiako tropek, italiar posizioak kontraeraso eta Mekeleko italiar gotorlekua setiatu eta errenditu zuten. Italiako porrota Adwako guduaren ondorioz gertatu zen, non Etiopiako armadak kolpe erabakigarria eman zien kopuruan oso gaindituak zeuden italiarrei eta eritrear askariei. Eritrear batzuk, etiopiarrek traidoretzat hartuak, harrapatu eta mutilatu zituzten. Addis Abebako Itunak gerra amaitu zuen. Mendebaldeko metropolien gaineko lehen garaipen afrikarra izan ez zen arren, gerra hau panafrikanismoaren ikur nagusi bihurtu zen, eta, gerrari esker, Etiopiak bere burujabetza ziurtatu zuen 1936ra arte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492-2015.*  (4. argitaraldia).
2. ↑   **(Ingelesez)** Etemad, Bouda.  (2007). *Possessing the World: Taking the Measurements of Colonisation from the 18th to the 20th Century.* , 87 or..
3. ↑   Mekonnen, Yohannes.  (2013). *Ethiopia: the Land, Its People, History and Culture.*  New Africa Press, 76–80 or..
4. ↑   Kinfe Abraham.  (2006-2-8). *The Impact of the Adowa Victory on The Pan-African and Pan-Black Anti-Colonial Struggle.*  in: *Address delivered to The Institute of Ethiopian Studies*. Addis Ababa University.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q989115
* Commonscat Multimedia: First Italo-Ethiopian War

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX542156
* BNF: 12459680g (data)
* LCCN: sh85068869
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q989115
* Commonscat Multimedia: First Italo-Ethiopian War
Lehen Hezkuntzako gela bat Japonian.
**Lehen hezkuntza**, **lehen hezkuntzako** **eskola** edo **oinarrizko eskola** Europan normalean sei urtetik hamabi urte bitarteko haurrentzako eskola da, eta bertan umeek lehen hezkuntza edo oinarrizko hezkuntza jasotzen dute. Normalean, haur eskola edo eskolaurrearen ondoren dator, eta bigarren hezkuntza baino lehen.

Lehen Hezkuntzak bermatzen du ikasleak behar bezala alfabetatzen direla, hau da, irakurtzen, idazten, oinarrizko kalkulua egiten eta ezinbestekotzat jotzen diren kultura-kontzeptuetako batzuk, oinarrizko gaitasunak eta funtsezko gaitasunak izenekoak, irakasten ditu.

Lehen hezkuntza sei urtekoa da, 6 urtetik 12 urtera bitartekoa, herrialde bakoitzaren arabera. Aurreko etapa Haur Hezkuntza da. Herrialde gehienetan derrigorrezko irakaskuntza da, eta eskoletan edo ikastetxeetan ematen da.

Lehen Hezkuntzako kurtsoak Espainian
------------------------------------

### Lehenengo ziklo

Lehenengo zikloan Haur Hezkuntzatik sartzen dira.

* LHko 1.a: 6-7 urte
* LHko 2.a: 7-8 urte

### Bigarren zikloa

* LHko 3.a: 8-9 urte
* LHko 4.a: 9-10 urte
* LHko 5.a: 10-11 urte
* LHko 6.a: 11-12 urte

Ondoren ikasleek Derrigorrezko Bigarren Hezkuntza hasten dute.

Lehen Hezkuntzako kurtsoak Frantzian
------------------------------------

### Ama eskola

Hiru urte irauten du, eta honela banatzen da: Txikia, Ertaina eta Handia. Haurrak 3 urterekin sartzen dira eta 5-6 urterekin irteten dira. Han garatzen dituzte beren funtsezko ahalmenak, hizkuntza hobetzen dute eta idazketaren unibertsoa, zenbakiak eta beste ikaskuntza-esparru batzuk aurkitzen hasten dira. 

### Lehen hezkuntza

Lehen hezkuntzako eskolak 5 urte irauten du eta 6 eta 10-11 urte bitarteko ikasleak eskolatzen ditu. Prestakuntza-urtea (PK), oinarrizko lehena (CE1), oinarrizko bigarrena (CE2), lehenengo erdia (CM1) eta bigarren erdia (CM2) hartzen ditu. Horietan zehar, ikaslea oinarrizko zazpi ikasgaitan trebatzen da: Frantsesa, Matematika, Zientzia eta Teknologia, Geografia eta Historia, Gizabidezko Hezkuntza, Hezkuntza artistikoa eta Gorputz eta kirol hezkuntza.

Ondoren, ikasleak Bigarren ikaskuntzan sartzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9842
* Commonscat Multimedia: Primary education

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119480327 (data)
* GND: 4022349-8
* LCCN: sh85042512
* NDL: 00572009
* NKC: ph116795
* AAT: 300006597
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q9842
* Commonscat Multimedia: Primary education
**FK Budućnost Podgorica** (serbo-kroazieraz *Fudbalski klub Budućnost Podgorica*) Montenegroko futbol talde bat da Podgorica hiriburukoa. Montenegroko bi liga eta kopa bat irabazi ditu. *Budućnost* hitzak "etorkizuna" esan nahi du.

Historia
--------

1925 urtean sortu zen eta Jugoslaviako lehen mailan denboraldi gehien egin zituen talde montenegroarra izan zen, garai hartan **FK Buducnost Titograd** izena izan zuen. Ligan ez zuen emaitza onik lortu baina bi aldiz jokatu zuen Jugoslaviako Kopako finala. Bietan galtzaile izan zen, 1965ean Dinamo Zagrebek 2-1 irabazi zion eta 1977an Hajduk Splitek 0-0 egin ondoren luzapenean bi gol sartuta.

2006-07 denboraldian abiatu zen Montenegroko liga eta bost aldiz irabazi du eta beste zortzi ediziotan bigarrena izan da. Bereziak izan dira 2008 eta 2017ko Ligak, lehen hiru taldeek puntutan berdinduta bukatu baitzuten, bietan ere Budućnost aurretik. Azken urteetan Sutjeska taldearekin lehia gogorra izan du.

Uniformea
---------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Taldearen koloreak | Taldearen koloreak | Taldearen koloreak |
| Taldearen koloreak |
| Taldearen koloreak |
| 　 |
| **2015-2017** |

 | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Taldearen koloreak | Taldearen koloreak | Taldearen koloreak |
| Taldearen koloreak |
| Taldearen koloreak |
| 　 |
| **2017-2020** |

 | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Taldearen koloreak | Taldearen koloreak | Taldearen koloreak |
| Taldearen koloreak |
| Taldearen koloreak |
| 　 |
| **2020-2022** |

 |  |

Palmaresa
---------

### Jugoslavian: 0

* Jugoslaviako Kopa (0): finalista 1965 eta 1977an.

### Montenegron: 10

* Montenegroko Liga:
	+ Txapelduna (6): 2008, 2012, 2017, 2020, 2021, 2023.
	+ Bigarrena (7): 2007, 2009, 2010, 2011, 2013, 2016, 2022.
* Montenegroko Kopa:
	+ Txapelduna (4): 2013, 2019, 2021, 2022.
	+ Finalista (3): 2008, 2010, 2016.

### Nazio artean: 0

* Balkandarren Kopa (0): finalista 1991an.

Kanpo estekak
-------------

* **(Kroazieraz)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q219264
* Commonscat Multimedia: FK Budućnost Podgorica

---

 |

* Wd Datuak: Q219264
* Commonscat Multimedia: FK Budućnost Podgorica