**Durangoko bonbardaketa** nagusia 1937ko martxoaren 31n burutu zuten Italiako *Aviazione Legionaria*ko hegazkinek. Martxoaren 31 eta apirilaren 4an arteko bonbardaketetan, datuek diotenez, bonbardaketak 213 hildako eragin zituen Durangon, Gerediaga elkarteak 2024an zabaldutako azterketa zehatzaren arabera, zeinean 2001ean egindako ikerketa bateko kopurua (334 biktima) zuzendu ahal izan den Guztira, hegazkinek 281 bonba baino gehiago jaurti zituzten, hau da, denera 14.840 kilo inguru lehergailuetan. Durangok ez zuen aireko erasoen kontrako babesik.

Durango 1936an
--------------

Garai hartan, Durango Bizkaiko hiri garrantzitsuenetako bat zen: 8.797 biztanle erroldatuta zeuzkan. Gerra hasi zenean, alkatea karlista zen, Adolfo Uribasterra. Tradizionalistek zortzi zinegotzi zeuzkaten udaletxean; Alderdi Jeltzaleak, hiru; eta Fronte Popularrak, bi.

Aireko erasoak 1936ko gerran
----------------------------

1936ko gerran hegazkin eraso gogorra jasan zuen lehenengo hiria Otxandio (Bizkaia) izan zen. Uztailaren 22an, goizean, herriko jaietan, 57 pertsona geratu ziren Andikonako plazan hilda. Populazio zibilaren aurkako hegazkin-erasoak beste leku batzuetan ere egin ziren: Irun, Donostia... baina gogorrenak Durango eta Gernikakoak izan ziren.

1936ko irailaren 25eko bonbardaketa
-----------------------------------

1936ko irailaren 25ean Gasteiztik heldutako hegazkinek hainbat bonba jaurti zituzten Durangon 11:00k aldera. Haietako bat Ezkurdi pilotalekura jausi eta bertan ziren Gipuzkoa aldeko iheslarien artean 12 hildako eta zauritu asko eragin zituen. Iheslari eta milizianoek mendekua hartu zuten: herriko kartzelara joan, presoak atera eta Santi Kurutzeko kanposantuan tiroka hil zituzten. Guztira 22 preso hil zituzten, gehienak uztailaren 18an altxatzeko prest zeuden erreketeak.

1937ko martxoaren 31ko bonbardaketak
------------------------------------

1937ko martxoaren 31n, goizeko 07:00etan, Soriatik (Espainia) bonbardaketa astuneko 24. taldeko 213 eta 214. eskuadrilako Savoia S-81 bederatzi hegazkin aireratu ziren. 08:00etan Logroñotik (Espainia) Fiat Cr-32 hamazortzi ehiza-hegazkin abiatu eta Errioxa gainean elkartu ziren Soriatik irtendakoekin. Handik formazioan joan ziren Idiazabaleraino. Idiazabal gainean bira eman eta eskuadrila bakoitzak bere helbururantz hartu zuen: 213. eskuadrilako bost hegazkin, Victtorio Cannaviello buru zutela, Elorriorantz joan ziren, eta 214. eskuadrilako beste lau, Gildo Simini buru zutela, Durangorantz.

Elorriora 50 kiloko 88 bonba bota zituzten. Durangora 214. eskuadrila sortaldetik sartaldera sartu zen goizeko 08:30 aldera, Kurutziagatik aurrera hiriaren diagonalik luzeena egin eta, bonbardaketako lau hegazkin haiek 50 kiloko 80 inguru bonba bota zituzten.

Santa Anako kanpaiek alarma deika jo zuten. Jendea ez zen larregi larritu, aurreko egunetan hegazkinek errenditu ezik Bizkaia osoa suntsituko zutela mehatxuzko orriak besterik botatzen ez zutelako. Gero Santa Anako kanpaiak etenik gabe jotzen hasi ziren eta batzuk gordelekuetara sartu ziren, babes handirik ematen ez bazuten ere. Sirena entzun zenerako, 13 hegazkin ikusi ziren sortaldetik Abadiño gaineko zerutik zetozela, lau hegazkin astun bonbardaketakoak eta bederatzi arin ehizakoak.

Hegazkinak Kurutziagatik hasi ziren, goizeko eguzkia bizkarrean helburuak argiago ikusteko. Kurutziaga kalean, 34, 36, 38 eta 40. zenbakidun etxeak zeharo hondatu ziren. Kurutziagako gurutze zaharra ere apurtuta geratu zen.

Bonbak Jesuiten San Jose elizaren gainera ere jausi ziren: lau horma eta aldare nagusia besterik ez zen geratu. Meza zen; Rafael Villalabeitia abadea, ostien kopa eskuan, komunioa ematen ari omen zen meza-mutila alboan zuela, eta Kirikiño Batailoiko gudari bat ari zen memento hartan jauna hartzen. Elizaren babespean zeudela sinistuta zeuden: elizaren sabaia, arkuak, habeak, koroa, organoa, koloretako beirateak... dena gainera etorri eta gero, hondakinen azpitik 50 bat atera zituzten hilda, emakumeak asko, baina gudariak ere bai, bertan meza entzuten zeuden 18 gudari hil zirelako.

Andra Maria elizan ere meza zen. Carlos Morilla abade asturiarra ari zen meza ematen, eta bertan hil zen. Sagaratzearen unea zen, kaliza gora zuela erori zen sabaia koroarekin eta horma batzuekin batera abadearen eta jendearen gainera.

Andra Mariako arkupean merkatua zen, eta haren gainera ere jausi ziren bonbak.

Santa Susana komentuan 11 moja agustindar hil ziren, eta haientzat lanean zebilen neska bat ere bai, mojak bertako txabola barruan babestu eta lehergailuetako batek haraxe jota. Komentuaren alboko etxeak ere erdi hondaturik geratu ziren, teilatu hondatu eta horma kaltetuekin.

Hegazkinek Durango gainetik hegaldi bakarra eginik pasatu ziren, 1.500 metroko altueratik bonbak jaurtiz. Bonbaketari italiarrek bonbardaketa fotografiatu egin zuten, gainera, argazki panoramiko eta planimetrikoez. Argazki horietako bat ezagutzen da, hiria leherketa-onddoz josirik ikusten dena. Bonbardaketa amaiturik, ehiza-hegazkinak 400 bat metrora jaitsi eta jendea metrailatzen hasi ziren.

11:00etan berriro agertu ziren hegazkinak Durangon. Hor, gainean ibili eta hiriari begiratu besterik ez zioten egin, aurrekoan egindako hondamendia ikustatzeko bakarrik beharbada.

Arratsaldean, 17:45 aldera, Soriatik heldutako zortzi hegazkin astunek hirixka berriro bonbardatu zuten, beste hiru hegazkinek Elorrio erasotzen zuten artean.

Arratsaldeko bonbardaketa horretan kanposantura daraman zeharkalea bonbardatu zuten batez ere. Jendea hiltzeko leku aproposa suertatu zen, jende ugari zebilelako kanposantu eta ospitale artean goizeko bonbardaketaren ostean.

Savoia S-81 hegazkinen bonbardaketa izan zen: 50 kiloko 36 lehergailu bota zituzten eta 100 kiloko 22. Hegazkin astunetatik hiruk tren geltokia izan zuten helburu: 100 kiloko 13 lehergailu, 50 kiloko 20 eta 15 kiloko su-eragile 56 bota zituzten hara. Eusko Trenbideak enpresaren tailerrak eta hainbat bagoi suak hartuta geratu ziren.

Oraingoan ehiza-hegazkinak 33 izan omen ziren, informe frankisten arabera, eta hiritik ihesean zihoan jendea metrailatzen eta esku bonbak jaurtiz jardun ziren luzaroan Durango inguruko auzo eta landetan, Montorreta, San Roke, Landakon barrena. Defentsa gabeziaz baliaturik, hegazkinetatik metraileten munizioaren kaxak ere bota omen zituzten jendearen gainera.

1937ko apirilaren 2ko bonbardaketak
-----------------------------------

1937ko apirilaren 2an, 16:30 aldera, berriro agertu ziren italiar bonbaketariak Durango gainera. Soria-Logroño-Gasteiz-Otxandio-Durango airebidea egin zuten oraingoan. Gasteiz gainean Fiat CR-32 ehiza-hegazkinak batu zitzaien bonbaketari astunei. 213. eskuadrilako hiru hegazkin joan ziren beste hainbat bonba jaurtitzeko Mañaria gainera. Beste hiru Savoia S-81, 214. eskuadrilakoak, 100 kiloko 10 lehergailu eta 50 kiloko 36 deskargatzeko pasatu ziren Durango gainetik.

Bonbak geltokian, Batzokia eta Ezkurdi aldean, Berrioren oinetako fabrikan, Merkatu plazan eta Andra Maria elizaren inguruan jaurti zituzten. Ospitalea ere bonbapean gelditu zen, Gurutze Gorriaren sinboloa errespetatu gabe. Hildako gutxi eragin zituen, jadanik jende gutxi geratzen zelako Durangon.

Aurreko bonbardaketaren albisteak frogatzeko etorritako lekuko ingelesak izan zituen bonbardaketa horrek: besteak beste, Hewet Johnson, Canterburyko burua; John MacMurray, Londresko unibertsitateko filosofia irakaslea, Monica Whateley, *London County Council*ekoa; Margaret Beer, idazlea. Bonbak botatzen eta ehiza-hegazkinak ihesean eta gordeleku bila zebilen jendea metrailatzera jaisten zirela ikusi zuten. Hewet Johnsonen lekukotasuna garrantzitsua izan zen nazioartean zibilizazioaren aldeko gurutzada katolikoaren argudio frankista desmuntatzeko.

19:00etan beste bonbardaketa bat iristi zen Andra Maria eta Santa Ana artera. Lehergailu su-eragileak ere izan omen ziren, eta suak Artekale, Goienkale eta Kalebarriko etxeak hartu zituen.

1937ko apirilaren 4ko bonbardaketa
----------------------------------

1937ko apirilaren 4ean beste bonbardaketa bat izan zen, baina hirixka ia hutsik zegoen. Durangoren kontrako bonbardaketek apirilaren 26ra arte iraun zuten. Apirilaren 26an *Aviazione Legionaria*k hasieran eta Kondor Legioak ondoren Gernika bonbardatu zuen.

Durango eta Gernika
-------------------

Sakontzeko, irakurri: «Gernikako bonbardaketa»
Durangon bonbaketari astunek 1.500 metroko altueratik jaurti zituzten bonbak. Gernikan 3.600 metrotik, ez hiri batak ez besteak hegazkinen aurkako defentsarik ez zuten arren. Durangon baino askoz bonba su-eragile gehiago erabili ziren Gernikan. 50.000 kilo bonba jaurti omen zituzten 43 hegazkinetatik, eta hondamendia handiagoa izan zen Gernikakoa, 600 inguru hildako, hiriko etxeen % 70 zeharo suntsiturik, eta beste %20 kalteturik.

Planifikazioa
-------------

Durangoko bonbardaketa Bizkaiaren kontrako erasoaldiaren planifikazioaren barruan egindako erasoa izan zen *Ejército del Norte* izenekoaren komandante Emilio Mola jeneralak erasoaldirako planak zehazten hasi zenerako zeregin behinena eman zion aireko erasoei. Molak herritarrei propaganda orriak airetik bota zizkien errendizioa eskatzen, bestela, Bizkaia birrinduko zuela agindu zuen, "horretarako bitarteko nahikoak zituela".

Bizkaiaren kontrako erasoaldiaren planifikazioan Emilio Mola, *Brigadas de Navarra*ren komandante Juan Vigon eta Aireko Armada frankistaren buru Alfredo Kidelanekin batera, alemanek ere parte hartze zuzena izan zuten. Wolfram von Richthofenek eta *Kondor Legio*aren logistika zerbitzuek egin zuten aire erasoen planifikazio teknikoa. Han ziren Hugo Sperrle, Kondor Legioko komandantea, eta Velani aireko jeneral italiarra ere, armada italiarra berrantolatzen zen artean Gasteizera joan zena.

Erasoaldia eta bonbardaketak agintari espainolek proposatu zituzten, alemanek zehaztu zuten planifikazio teknikoa eta Wolfram von Richthofenen hitzez, Kondor Legioarekiko "subordinazio lagunkoian" ari zen *Aviazione Legionaria* italiarrak egin zuen bonbardaketa, Soriako eta Logroñoko aerodromoetatik abiaturiko hegazkinez.

Operazioarako agindua "U. Marelli" izenez sinatu zen. Marelli hori *Aviazione Legionaria*ko Ferdinando Raffaelli koronela zen, 21. bonbardaketa-eskuadrako komandantea. 24. eskuadrako burua Iginio Mencarelli zen. Eskuadrila haien izena *Pipistrelli* zen ("Saguzarrak", italieraz): kiroptero horren sinboloa zuten eta hegazkinen buztanean, saguzar zuriz pintatua zeramaten zirkulu beltzaren barruan.

Materiala ere elkarlanekoa zen. Durangon bota zituzten 100 kiloko bonbak italiarrak ziren eta 50 kilokoak, alemanak.

Bizkaiaren aurkako erasoaldian, Manuel Aznar kazetari frankistaren arabera, 50.000 soldadu eta 500 edo 700 hegazkinek hartu zuten parte.

Espainiako Gerra Zibila eta Durangoko bonbardaketa ulertzeko, Emilio Mola eta abar nondik zetozen jakin behar da. Maroko aldean Abd el-Krim eta bere arrifarren aurka Armada espainolak erabilitako metodoak espainolen arteko borrokara ekarri besterik ez zuen egin.

Izua zabaltzea zen Emilio Molaren helburua gerra hasieratik. Hitzez hitz, Nafarroako alkateei 1936ko uztailaren 19an zera esan zien: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Hay que sembrar el terror. Hay de dejar sensación de dominio eliminando sin escrúpulos ni vacilación a los que no piensen como nosotros. |  » |

Bertsioak eta isiltasuna
------------------------

Euskadiko Gobernuak bonbardaketaren berri eman zuen munduan zehar. Haren bertsioa nahiko egiatia zela egiaztatu da urteak pasatu ahala, puntu batean izan ezik: Durangoko bonbaketariak ez zirela alemanak, italiarrak baizik.

Frankisten aldetik, Gonzalo Queipo de Llano jeneralak, Radio Sevillatik, horrela azaldu zuen Durangon gertatutakoa: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Nuestros aviones bombardearon objetivos militares en Durango, y más tarde los comunistas y socialistas encerraron a los curas y monjas en las iglesias, asesinándolos a balazos sin piedad y quemando después las iglesias. |  » |

Jon Irazabal Gerediaga elkarteko kide eta historialariak azaldu zuenez, Durangoko bonbardaketaren helburua durangotarrak ziren.

Apirilaren 8an, George L.Steer egon zen Durangon eta lehenengo *Times* egunkarian eta gero *The Three of Gernika* liburuan honela idatzi zuen:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Populazio zibilaren kontrako bonbardaketarik ikaragarriena izan zen memento hartara arte, gizadiaren historian ez zen halakorik gertatu 1937ko martxoaren 31 hartara arte. |  » |

Maiatzaren 17an, Jose Artetxe idazlea, jeltzale ohia, erreketeekin sartu zen Durangora eta ospitaleko erizain baten ahotik entzun zuen bonbardaketaz. Munduaren amaiera ematen zuela esan zion erizainak. Eta hildako gehienak eskumakoak zirela...

Claude G.Bowers, Ameriketako Estatu Batuetako kontsularen memorietan:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Gero Durangoko herri txikiaren martirioa gertatu zen, 1937ko martxoaren 31n, populazio zuriaren kontra ezagutzen den bonbardaketarik izugarriena munduaren historian. |  » |

Gogoratu behar da ordurako italiarrek populazio beltzaren kontra Abisinian aire eraso eta sarraski gogorrak eginak zituztela. 1935eko abenduaren 22an, 8.000 soldadu etiopiarrek Adi Quala inguratu zutenean, italiarrek hegazkin-bonbardaketa latza egin zieten, iperita edo ziape-gasa jaurtiz. 1925-1927ean Espainiako abiazioak Rifeko populazio zibila bonbardatu zuen behin eta berriro Abd el-Krimen Rifeko errepublika eraisteko ofentsiban, kasu honetan ere ziape -gasa ere erabiliz.

Bando nazionalaren bozeramaile eta historiagileen joera nagusia gertaerak minimizatzea izan zen. Manuel Aznar, Juan Vigon, Jesus Salas Larrazabal eta halakoentzat Durangon ez zen ia ezer gertatu. Ezer egin bazuten, gune militarren kontrako erasoa izan zen, eta gainerako guztia propaganda gorria litzateke. Ricardo de la Ciervak, esate baterako, 1970. urtean esan zuen Gernikan 12 pertsona baizik ez zirela hil.

Nurenbergeko epaiketan, 1934az geroztik Alemaniako Aireko Indarraren ministro izandako Hermann Göringi Gernikakoa bezalako bonbardaketak zergatik egin ziren galdeturik, hiri bonbardaketa haiek *Luftwaffe*rentzat probaleku modukoak izan zirela erantzun zuen. Eta froga ariketa haien biktimak aipatu zitzaizkionean, honela erantzun omen zuen:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Tamalgarria da, baina ezin genuen besterik egin. Sasoi hartan ez genuen halako esperimentuak egiteko beste lekurik. |  » |

Espainian ez da inongo epaiketarik ez ikerketa ofizialik egin gertakari horiek argitu, zehaztu edota beren lekuan jartzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Rejado, Jon. «Durangoko bonbardaketa gogora, 76. urtemugan» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2019-11-26).
2. ↑   «1937ko martxoaren 31ko bonbardaketetako biktimei izen-abizenak jarri dizkiegu» *www.gerediaga.eus* (Noiz kontsultatua: 2024-04-01).
3. 1 2 3   Aranbarri, Marta.  (2012-04-01). «Nunca más se habló del bombardeo» *El Correo*.
4. 1 2   EiTB.  (2012-03-31). *Durangok duela 75 urteko bonbardaketako biktimak omendu ditu.* .[*Betiko hautsitako esteka*]
5. 1 2 3 4 5 6 7   Irazabal Agirre, Jon.  (2001). *1937 martxoak 31 Durango.*  Abadiño: Gerediaga Elkartea ISBN 2910007990854..
6. ↑   Gorriti, Iban.  (2011-03-27). «Fuimos tan niños de la guerra, o más, que los que exiliaron a otros países» *Deia*.
7. ↑   Hernández, Juan A..  (2007-03-26). «Memoria del 'otro' bombardeo» *El País*.
8. 1 2   Olano, Jon.  (2012-04-01). «Hiru minutu; 75 urteko samina» *Berria*.[*Betiko hautsitako esteka*]
9. ↑   EiTB.  (2017/03/30). *Durango bonbardatu zuten 45 pilotu eta militarren izenak ditugu.* .
10. ↑   Gorriti, Iban.  (2012-04-01). «Bombas por palabras» *Deia*.[*Betiko hautsitako esteka*]

Ikus, gainera
-------------

* Gerra Zibila Euskal Herrian
* Gernikako bonbardaketa
* Otxandioko bonbardaketa

Kanpo estekak
-------------

* Durangoko Bonbardaketa *Joseba Sarrionandia*[*Betiko hautsitako esteka*]
* Dokumentala. Bideoa Durango, isildutako bonbardaketa eitb nahieran

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2909603

 |

* Wd Datuak: Q2909603