recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Categoría:Mujeres
**Maria Dolors Bargalló i Serra** (Bartzelona, Katalunia, 1902ko abuztuaren 31 – Mexiko Hiria, 1980ko abuztuaren 2a) Kataluniako politika eta feminista izan zen.

Biografia
---------

Gurasoak Gelidako Josep Bargalló i Cruces eta Vilacolumeko Dolors Serra i Basas izan ziren. «Institut de la Dona que Treballa»n ikasi zuen, eta lehenbizi jostun jardun zuen eta ondoren Bartzelonako Udaleko funtzionario postua lortu zuen.

Primo de Riveraren diktaduran Estat Català alderdian militatu zuen. Gai feministei buruzko artikuluak idazten lagundu zuen La Humanitat eta L'Opcionen, eta 1931n Esquerra Republicana de Catalunyan sartu zen. 1932an, «Joventut Nacionalista La Falç»ko emakumeen saileko idazkari izendatu zuten, orduan ERCri atxikia.

Urte horretan bertan, ERCko emakumeen antolaketa sustatu zuen Kataluniako Emakumeen Fronte Bakarreko Batzorde Nagusiko idazkari izendatu zuten. Modu oso aktiboan hartu zuen parte Kataluniako Autonomia Estatutuaren aldeko sinadura-bilketan eta emakumeen botoaren alde 1932ko Kataluniako Parlamenturako hauteskundeetan, Anna Murià eta Nuria Montserrat Oromírekin batera. 1934. urtean ere parte hartu zuen Gerraren eta Faxismoaren aurkako Emakumeen Mundu Biltzarrean.

Kataluniako Emakumeen Batasuneko presidente hautatu zuten 1937ko Emakumearen Lehen Kongresu Nazionalaren esparruan, eta urte bereko Emakume Antifaxistaren Nazioarteko Egunaren mitinean hizlari dohainak erakutsi zituen. Emakumeen Batasunak emakumeen lan-berdintasunaren alde, prostituzioa kentzearen alde, amen eta haurren osasuna babestearen alde, eta hezkuntza, lanbide-heziketa eta emakumeen gizarte-laguntza hobetzearen alde borrokatzea proposatu zuen. 1938an, Sobietar Batasuna bisitatu zuen batzorde bateko kide izan zen. 

Espainiako gerra zibila amaitzean, Frantzian erbesteratu zen eta gero Mexikon. Han mekanografo lana aurkitu zuen «La Alpina» ehun-fabrikan, eta gero salmenta-agente lan egin zuen Pueblako «La Hormiga» irute-fabrikan. Mexikoko Kataluniar Komunitateko kide aktibo eta Mexikoko Kataluniako Orfeoiko kide izan zen 1945etik, eta La hora catalana en la radio pública mexicana irratsaioaren arduraduna izan zen, eta 1962 arte XESM irratian. 1953ko irailean, Mexikoko Kataluniar Konferentzia Nazionalaren batzorde antolatzaileko idazkaritzako kide izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Fundació Josep Irla. *Maria Dolors Bargalló i Serra.* .
2. ↑    *Diccionari Biogràfic de Dones. M. Dolors Bargalló Serra.* .
3. ↑   DonesLID.org. *Maria Dolors Bargalló i Serra (1902 – 1980).* .
4. ↑  Riera i Llorca 1994, 231 orr. .

Bibliografia
------------
**Avro 679 Manchester** motor bikiko bonbaketari astun britainiarra izan zen, Avro hegazkin-konpainiak Erresuma Batuan garatua eta fabrikatua. Kopuru handitan eraiki ez zen arren, Avro Lancaster ospetsuaren eta askoz arrakastatsuenaren aitzindaria izan zen, Bigarren Mundu Gerrako bonbaketari estrategikorik onenetako bat.

Britainia Handiko Aire Ministerioaren P.13/36 zehaztapenean ezarritako baldintzen arabera diseinatu zuen Avrok Manchesterra. Erregearen Aireko Indarra (RAF) ekipatzeko gai zen bonbaketari ertain baten bila zebilen, aurretik zituzten motor bikiko bonbaketariak (Armstrong Whitworth Whitley, Handley Page Hampden eta Vickers Wellington) ordezkatzeko helburuarekin. Inaugurazio-hegaldia 1939ko uztailaren 25ean egin zuen, eta Manchesterra eskuadroi zerbitzuan hasi zen 1940ko azaroan, gerra piztu eta hamabi hilabete eskasera.

RAFek eta Royal Canadian Air Forcek (RCAF) erabili zuten, Manchester hegazkinak operatiboki porrota izan ziren, batez ere Rolls-Royce Vulture motorren ondorioz, oraindik oso garatuta ez zeudenak eta, beraz, ez zirelako oso fidagarriak. 1941ean utzi zioten ekoizteari. Hala ere, Manchester berriro diseinatu zuten lau motorreko bonbaketari astuna izateko, Rolls-Royce Merlin motorrekin, eta Avro Lancaster deitu zioten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q672994
* Commonscat Multimedia: Avro Manchester

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2005008418

 |

* Wd Datuak: Q672994
* Commonscat Multimedia: Avro Manchester
**Juan Migel Orkolaga Legarra** (Hernani, Gipuzkoa, 1863ko urriaren 13a - Igeldo, Gipuzkoa, 1914ko irailaren 22a) meteorologoa eta apaiz jesuita izan zen, Igeldoko behatokia sortzeagatik ospetsua. Meteorologo gisa, barometroari eman zion garrantzia bereziki, eta beste gailuen beharrik ez zela aldeztu zuen. Batzuek bere metodoa zientifiko-intuitiboa dela kritikatu izan dute.

Bizitza
-------

Hernanin jaioa, osasun makala izan zuen haurtzaroan. Gaztetan Buenos Airesa joan zen bere osasunerako klima hobe baten bila, eta han hasi zituen apaiz-ikasketak. 1880 urtean Euskal Herrira itzuli eta Gasteizko apaiztegian jarraitu zituen ikasketak. Apaiztuta, Beizamako parrokiara bidali zuten.

1893. urteaz geroztik, Zarautzen jardun zuen apaiz, eta han egingo zituen bere lehenengo behaketa meteorologiko zorrotzak. Behatoki txiki bat eratu zuen, eta horri esker 1900 urteko azaroaren 15eko enbata aurreikusi ahal izan zuen; horri esker, bizitza asko salbatu ahal izan ziren.

1901. urtean, Gipuzkoan behatokia sortzearen aldeko txostena prestatu eta Gipuzkoako Foru Aldundian aurkeztu zuen. Azkenean, 1905. urtean eratu zen Igeldoko behatokia. 1912ko abuztuko enbata izugarria ere aurreikusi, ohartarazi eta horri esker Gipuzkoan arrantzale askoren bizitzak salbatu ziren.

Ikus, gainera
-------------

* Igeldoko behatokia

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Aitor Anduaga Egaña (2008): «Juan Miguel Orcolaga Legarra», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.
* Joseba Aurkenerena: Joan Migel Orkolaga eta Igeldoko Behatokia.

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16517885
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 111214

 |

* Wd Datuak: Q16517885
Mosaiko bat osatzeko erabiltzen ziren *tessera*-k (teselak)
*Tessera* bat, zentimo bateko txanponarekin alderatua.
Abegi oneko ituna idatzita duen tesera, Soriako Burgo de Osman, Uxama hiria zegoen aztarnategian, aurkitua.
**Tesera edo tessera** (latinez: *tessera* eta hizkuntza gehienetan bi ss-z idatzita eta pluralez *tesserae*), antzinate erromatarrean, pieza txiki eta laua zen. Token moduko bat izan zitekeen, besteak beste ikuskizunetarako erabiltzen zena.

token edo identifikatzaile moduan erabiltzen ziren piezatxoak zurez, hezurrez, edo boliz, baina orokorrean metalez (burdinez edo brontzez) egindako piezak izan ziren. Askotariko itxura eta erabilerak izaten zituzten: sarrera-txartela, egungo ticket moduko zerbait, markatzailea, kupoia, identifikatzailea, etab. 

Dadoak izendatzeko ere erabili zen hitz hau, eta hortik, dadoekin jokatzen zen jokoa, Tesserae esaten zitzaion. 

Mosaikoetan erabiltzen zen pieza txiki bakoitza ere *tessera* bat zen, eta hainbat hizkuntzatan izen hori gorde da antzeko formarekin. Euskaraz, tesela erabiltzen da, frantsesez *tesselle* edo *abecule***,** gaztelaniaz *tesela* eta ingelesez *tessera*.

Eraikin publikoetan
-------------------

Ikuskizun publikoak ematen ziren eraikinetan, buztinezko puska batean, sarrera-zenbaki bat eta errenkada bat zeuden estanpatua. Horrelakoak anfiteatro edo bestelako eraikin publiko batean egon zitezkeen, ekitaldira joaten ziren ikusleentzat. Adibidez, Erromako Koliseoko ateen gainean eskegita zeuden.

*Tesserae frumentariae* edota *nummariae*
-----------------------------------------

Magistratu erromatarrek *Tesserae frumentariae* eta *nummariae* fitxak ematen zizkieten batzuetan herritarrei, gari edo kopuru finko baten truke alda zezaketenak. *Tessera* mota hauek, askotan, joko publikoetan banatzen ziren, eta propaganda politikoaren parte zirela esaten da.

Abegi oneko teserak
-------------------

Abegi oneko teserak *Hispanian* erabiltzen ziren, Erromatarren garaian. Pasahitza, ohorezko bereizgarri, abegi onaren seinale, itun baten froga edo zirkulazio libreko baimen izateko eginak zeuden.

Ikus, gainera
-------------

* Tesserae (jokoa)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Frantsesez)** Martínez Chico, David.  (2019). «Tesserae frumentariae, nummariae et ‘Spintriae’ Hispaniae. Hallazgos y nuevas perspectivas» *Revue numismatique* 6 (176): 107–138.  doi:10.3406/numi.2019.3450. ISSN 0484-8942. (Noiz kontsultatua: 2022-11-15).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «tésera» *Glosario ilustrado de arte arquitectónico* 2017-12-09 (Noiz kontsultatua: 2022-11-15).

Kanpo estekak
-------------

* Teseras. Museo Arqueológico nacional (MAN) (Bilaketan, tesera hitza sartuta)
* Ref. 857 - Tésera de Hospitalidad de Monte Cildá (Palencia). Bronces romanos en España

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9137136
* Commonscat Multimedia: Tessera (coin)

---

 |

* Wd Datuak: Q9137136
* Commonscat Multimedia: Tessera (coin)
**Tamesisen estuarioa**, Tamesis ibaia Ipar Itsasorarekin bat egiten duenean sortzen den estuarioa da.

Ez da erraza estuarioaren mugak definitzea. Nahiz eta fisikoki *Sea Reach* itsasmuturra edo *Kent/Essex Itsasartea*, Canvey uhartearen hegoaldean,  iparraldeko (Essex) kostaldean, mendebaldeko muga adierazten duen, itsasgoraren marka osoa ere estuarioaren barruan har daiteke; hego-mendebaldeko Londresen hasten da,  Teddington/Ham-en. 1882-9ko Ikerketa Hidrologikoaren arabera, estuarioaren ekialdeko muga Noth Foreland-en (Margate, Kent) hasi eta *Kentish Knock itsasargi*an (Harwich, Essex) amaitzen den lerro imajinarioan dago, izatez, lerro honetatik aurrera hasten baitira estuarioetan ohikoak diren hareatzak. 

Estuarioa Britainia Handiko handienetakoa da eta itsas-trafiko gehien duen itsas-bideetako bat da. Urtean zehar izaten diren milaka mugimenduen artean, petrolio-ontzi handiak, edukiontziak garraiatzeko itsasontziak, solteko gaien itsasontziak eta ro-ro ontziak aurkitzen dira, estuarioan sartu eta Londresko portura eta Medwayko Sheerness, Chatham eta Thamesport  portuetara joaten direnak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3059075
* Commonscat Multimedia: Thames Estuary

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315131467

 |

* Wd Datuak: Q3059075
* Commonscat Multimedia: Thames Estuary
Mendebaldeko ikuspegiak
**Mendebaldeko Hurbilketak** (ingelesez: *Western Approaches*) Ozeano Atlantikoko eremu gutxi gorabehera angeluzuzena dira, Irlandako eta Britainia Handiko mendebaldean. Iparraldeko eta hegoaldeko mugak Britainia Handiko gorputz-adarrek zehazten dituzte. Kosta kontinentalak ekialdea osatzen du eta mendebaldeko muga 30 graduko meridianoa da, Islandiatik igarotzen dena. Eskualdea bereziki garrantzitsua da Erresuma Batuarentzat, haren itsas portu handi asko eremu horren barruan baitaude.

Terminoa maizago erabiltzen da itsasoko gerraz hitz egiten denean, batez ere Napoleondar Gerretan, Lehen Mundu Gerran eta Atlantikoko Batailan, Bigarren Mundu Gerran, non Alemania naziko *Kriegsmarina* Erresuma Batua blokeatzen saiatu baitzen eremu horretan diharduten itsaspekoak (U-boatak) erabiliz. Erresuma Batutik eta Erresuma Baturako bidalketa gehienak inguru horretatik igaro zirenez, gerra-eremu nabarmena izan zen, eta gogor defendatu behar izan zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1251385

 |

* Wd Datuak: Q1251385
**Guruzne Carrasson Torrontegi** (Sopela, Bizkaia, 1981) ingurumen hezitzailea, feminista, euskaltzalea eta politikaria da. 

2023ko ekainaren 17an Sopelako alkate bilakatu zen, 2023ko udal hauteskundeetan, Euskal Herria Bildu koalizioaren hautagaitza gailentzearen ondorioz eta Sopelako Auzo Alternatibaren (AVS) eta Elkarrekin Sopelaren babesarekin.

Biografia
---------

Ingurumen zientzietan lizentziaduna da Guruzne Euskal Herriko Unibertsitatean (UPV/EHU) eta irakasleen prestakuntzako masterra burutua du Mondragon Unibertsitatean. Profesionalki ingurumen-hezitzaile gisa hainbat erakundetan aritu izan da: EAEko produktu sektorialaren lehen ingurumen-adierazpena ere egin zuen, zuraren sektoreari buruzkoa.

Euskararen eta euskal kulturaren alde aritu da Sopelan aktiboki, herriko hainbat elkartetan parte hartzen, bi esparru horiek merezi eta behar duten bultzada emateko asmoarekin (Sopelako Jai Batzordean, Kuadrilen Koordinakundean, Korrika Batzordean, Euskaraldian, Ikastolako euskara taldean...). 

Feminismoan zein berdintasun-politiketan jantzia, 2019ko urritik aurrera, EH Bilduko zinegotzi liberatua izan da, eta 2021eko otsailetik, udal talde horren bozeramailea. Uribe Kostako Mankomunitatean Sopelako ordezkaria da eta 2019-2023 legegintzaldian, eskualdeko EH Bilduren koordinatzailea. Irakurzaletasuna, bidaiatzea, zinema, antzerkia, natura... zaletasun ugari dituen sopeloztar inplikatua eta hurbila.

2022 abenduaren 6an EH Bilduko oinarri sozialak hala erabakita, Guruzne Carrasson Torrontegi Sopelako Udalaren alkatetzarako EH Bilduren hautagaia izango zela iragarri zuten, hots, 2023ko udal hauteskundeetarako EH Bilduren zerrendaburua.

2023ko maiatzaren 28ko hauteskundeetan EAJk zinegotzi bat galdu zuen eta EH Bilduk bi irabazi; horrenbestez, jeltzaleek sei zinegotzi eskuratu zituzten eta koalizio abertzaleak zortzi. Ondorioz, 2023ko ekainaren 17an Guruzne Carrason Torrontegik alkatetza lortu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Guruzne Carrasson, Sopelako alkatea: "Elkarrekin Sopelarekin gobernu-talde sendoa eta egonkorra sortu dugu" - Sopela» *Hiruka.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-07-03).
2. ↑   Zárate, C..  (2023-06-18). «Elkarrekin e independientes apoyan a EH Bildu en Sopela» *Deia* (Noiz kontsultatua: 2023-07-03).
3. ↑    «Hego Euskal Herriko alkatetzen mapa, herriz herri eta alderdiz alderdi» *EITB* 2023-06-18 (Noiz kontsultatua: 2023-07-03).
4. ↑    Bildu, Berangoko EH.  (2022-12-08). «Berangon | SOPELA. Guruzne Carrasson, alkatetzarako hautagaia» *Berangon* (Noiz kontsultatua: 2023-07-03).
5. ↑   «10 GALDERA GURUZNE CARRASSONI, EH BILDUREN SOPELAKO ALKATETZARAKO HAUTAGAIA» *ehbildu.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-07-03).
6. ↑   «GURUZNE CARRASSON, SOPELAKO ALKATETZARAKO HAUTAGAIA» *ehbildu.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-07-03).
7. ↑    «Sopelan EH Bilduk EAJ gainditu du eta gehiengotik zinegotzi batera geratu da - Sopela» *Hiruka.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-07-03).

Kanpo estekak
-------------

* Elkarrizketa: Gure ardatze Sopelako arazo nagusienekin bat egiten dute. Hiruka, 2023.05.18

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q120262150

 |

* Wd Datuak: Q120262150
**Imanol Alvarez Gartzia** (Bilbo, Bizkaia, 1956) sexu askapenaren aldeko militante aktibista da.

Ibilbidea
---------

Euskal Herri mailan, gay mugimenduaren lehen abiarazleetako bat izan zen. EHGAM en sortzaileetako bat izan zen, Antonio Kintanarekin batera, 1970eko hamarkadaren amaieran. Elkarteko lehendakari izan da urte luzez.

Ibilbide luzea izan du Euskal Herriko LGTBI+ aktibismoaren munduan. 

Hitzaldi asko eman ditu mota guztietako forotan: irakas-zentruetan, elkarteetan, sexologia-jardunaldietan... Komunikabe askotan agertu izan da, elkarrizketatu gisa, kolboratzaile gisa (ETB1eko "Sorginen Laratza"n, Euskadi Irratian...), baita artikulista gisa ere (Argia, Anaitasuna, Egin...).

Ikasketaz, Deustuko Unibertsitateko Informatikako lizentziaduna da, eta lanbidez Iraleko irakaslea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Aperribai, Julen. «Antonio Kintana hil da, EHGAMen sortzaileetako bat» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2023-01-28).
2. ↑    «Imanol Álvarez (EHGAM) - LGTB+ eta Komunikazio Jardunaldia - UPV/EHU» *LGTB+ eta Komunikazio Jardunaldia* (Noiz kontsultatua: 2023-01-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116457922

 |

* Wd Datuak: Q116457922
**Iskolat** ( errusieraz: Исколат ) Letoniako Langileen, Soldaduen eta Lurgabeen Sobieta izan zen 1917tik 1918ra.

Historia
--------

Iskolat-a Rigan ezarri zen 1917ko uztailaren 29-30an lehen aldiz (Abuztuaren 11-12 kalendario berrian) Letoniako Alderdi Komunistaren iniziatiba eta gero. Aurrerago Boltxebikek urriko iraultzaren ideiak Letoniara ekartzen saiatzeko erabili zen.

Alemaniarrek Riga okupatu zutenean Cēsisera mugitu ziren eta azkenik Valkara, non Errusiako Behin-behineko Gobernuaren delegatuak kanporatuak izan ziren.

1917ko abenduaren 17an, Letoniako Sobieten Kongresua Valmieran Fricis Roziņš aukeratu zuten Iskolat-aren agintari berria bezala.

Iskolat-a Moskura ihes egin zuen Alemaniako indarrak 1918ko otsailean Letonia okupatu ondoren eta 1918ko martxoan desegin zen.

Historiografia
--------------

Sobietar historiografiak Iskolat-a Letoniako lehen gobernu sozialista bezala errekonozitu zuen 1917ko abenduan eta 1918ko otsailaren artean, baina Andrew Ezergailisek "Iskolat Errepublikaren" independentzia edo autonomia objektibo bat ez zela Letoniako Boltxebikeentzat frogatu du. Azken hauen agintari nagusia Pēteris Stučka federalista izan zen. (Swain 1999: 668–9)

Erreferentziak
--------------

* "Iskolat", *Sobietar Entziklopedia Handia*
* doi:10.1080/01629777700000191..
* Ezergailis, Andrew (1983). Boltxeviko Iraultzaren eragin letoniarra: lehen fasea: 1917 eta 1918ko iraila. Ekialdeko Europako Monografiak ez. 144. Boulder: East European Monographs. ISBN    978-0-88033-035-0 . Ludowej   61541087 .
* doi:10.1080/09668139998840..

Ikus, gainera
-------------

* Letoniako Behin-behineko Kontseilu Nazionala
* Letoniako Errepublika Sozialista Sobietikoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2502503

 |

* Wd Datuak: Q2502503
**Badalab** Hizkuntza eta Gizarte Berrikuntzarako Laborategia da. Proiektu hau Gipuzkoako Foru Aldundiak Etorkizuna Eraikiz kanpainaren barruan sortu du euskararen munduko eragileekin batera lan eginez 2021ean. Errenteriako Torrekua eraikinean ireki zuen egoitza 2022ko uztailean.

Bere helburua da erreferentzia gune bihurtzea euskara biziberritzeko eta hiztunen arteko berdintasuna sustatzeko garaian. Bere xede nagusia, aldiz, euskararen biziberritze prozesuan berrikuntza eta esperimentazioaren aldagaiak txertatzea da, eta, modu berean, baita euskararentzat aukera berriak identifikatu eta horietan eragitea ere. Baita ere, garrantzia izango du hizkuntza teknologiarekin esperimentatzeak.

Horrela, hiru emaitza nagusi lortu nahi dira proiektu honekin:

1. Euskara indartuko duen ekosistema bat sortzea
2. Prototipo eta gizarte proposamen ausartak gauzatzea
3. Narratiba berriak eta euskarazko bizipen berriak sorraraztea formatu eta testuinguru anitz eta digitaletan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Abian da BADALAB hizkuntza eta berrikuntzarako» *gipuzkoa* (Noiz kontsultatua: 2023-07-11).
2. ↑    «Abian da BADALAB hizkuntza eta berrikuntzarako» *gipuzkoa* (Noiz kontsultatua: 2023-07-11).

Ikus, gainera
-------------

* Euskalgintza

* Etorkizuna Eraikiz

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q120538122

 |

* Wd Datuak: Q120538122
| * i
* e
* a
Poloniaren inbasioa |
| --- |
| **Mugako gudua**
* Wieluń
* Chojnice
* Krojanty
* Lasy Królewskie
* Mokra
* Pszczyna
* Grudziądz
* Mława
* Jordanów
* Fraustadt
* Węgierska Górka
* Tuchola Forest
* Częstochowa
* Mikołów
* Katowice
* Bukowiec
* Eslovakiar inbasioa

**Kosta Baltikoa**
* Westerplatte
* Danzig
* Danzig Bay
* Worek Plana
* Gdynia
* Hel
* Kępa Oksywska

**Irailaren 4tik 10era**
* Tomaszów Mazowiecki
* Wizna
* Łódź
* Borowa Góra
* Piotrków
* Różan
* Pułtusk
* Radom
* Łomża
* Barak
* Wola Cyrusowa

**Iparraldeko Frontea**
* Varsovia
* Bzura
* Kałuszyn
* Węgrów
* Wilno
* Modlin
* Kobryń
* Brześć
* Tomaszów Lubelski II
* Wólka Węglowa
* Kampinos Forest
* Krasnystaw
* Łomianki
* Krasnobród
* Kock

**Hegoaldeko Frontea**
* Przemyśl
* Jarosław
* Tomaszów Lubelski I
* Jaworów
* Janów Basoa
* Cześniki
* Lwów

---

**Sobietar inbasioa Polonian** |

**Poloniaren inbasioa** (polonieraz: *Kampania wrześniowa* edo Iraileko kanpaina; alemanez: *Polenfeldzug* edo Poloniako kanpaina) 1939. urtean gertatu zen: batez ere Alemania naziak eta Sobietar Batasunak Polonia hartzeko egin zituzten ekintza militarrak, 1939. urteko irailaren 1etik urriaren 6ra bitartean, poloniar armada garaitu arte.

Bigarren Mundu Gerra leherrarazi zuen lehenengo gertakaria izan zen, Hitlerrek, erasorik ez egitekotan Molotov-Ribbentrop ituna sobietarrekin sinatu eta astebetera, «Fall Weiss» operazioarekin antolatutako inbasioari ekin zionez: Poloniako iparraldetik, hegoaldetik eta mendebaldetik sartu ziren alemanak, *Blitzkrieg* zeritzon eraso azkar eta bortitzen teknika erabiliz poloniarrak erraz garaituz, batez ere Bzurako guduaren ostean. Frantziak eta Erresuma Batuak, itunak eginda izan arren, ez zuten parte handirik hartu Poloniari laguntzen, eta horrek bide eman zuen Poloniak hain 'erraz' etsi behar izatera.

Sobietarrek, euren aldetik, irailaren 17an hasi ziren Polonia inbaditzen: Armada Gorria Polonia ekialdetik sartzen hasi zen. Poloniarrek defentsarako zituzten indarrak nahiko ez zirelakoan, tropa guztiak Errumaniako lurralde neutralera bidaltzea erabaki zuten.

Urriaren 2-5 bitartean Kockeko guduan poloniarrei garaituta, inbasio-kanpaina 1939. urteko urriaren 6an amaitu zen: Alemaniak eta Sobietar Batasunak Poloniako lur guztiak banatu eta eskuratu zituzten, Poloniako Bigarren Errepublikari amaiera emanez, nahiz eta Polonia formalki sekula errenditu ez. Urriaren 8rako, Alemaniak Poloniako mendebaldea eta Danzig Hiri Askearen (gaur egungo Gdańsk) administrazioa erabakita zeukan. Bestalde, Sobietar Batasunak poloniar lurrak Bielorrusiako eta Ukrainako Sobietar Errepublika Sozialistetan sartu zituen, sobietartze-kanpainari ekinez.

Poloniarrek, euren aldetik, erresistentzia-mugimenduak abiarazi zituzten. Biztanleriaren %20a hil zen inbasioan, batez ere juduak.

Kanpo estekak
-------------

* Poloniako industria-guneen mapa
* Poloniarren posizioak
* Alemanen posizioen mapa
* Poloniarren erresistentziakoak
* Poloniako banaketa
* Alemanak Polonian aurreratzen
**Hubert Loutsch** (Mondercange, 1878ko azaroaren 18a - Brusela, 1944ko ekainaren 24a) luxenburgoar politikaria izan zen. Luxenburgoko lehen ministroa izan zen 1915etk 1916ra.

Abokatua izan zen lanbidez. 1915eko azaroan lehen ministro eta Kanpo Arazoetako ministro izendatu zuten. Bere gobernua Eskuineko Alderdiko kideek soilik osatzen zuten, nahiz eta ezkerrak gehiengoa izan Diputatuen Ganberan. Maria-Adelaida dukesa handiak kongresua desegin eta hauteskundeak deitu zituen abenduan, baina eskuinak ere ez zuen gehiengoa lortu. Loutschek konfiantza mozio bat galdu zuen 1916ko urtarrilean eta otsailean Victor Thorn bihurtu zen lehen ministro berria.

1920tik 1934ra *La Luxembourgeoise* aseguru-etxeko presidentea izan zen eta 1925etik 1934ra Batasun Nazional Independentearen ordezkari Diputatuen Ganberan izan zen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q730154
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315524188
* GND: 1069405892

 |

* Wd Datuak: Q730154
"**It girl**" emakume gazte erakargarri bat da, ospetsua gehienetan, *sex appeal* eta nortasun bereziki erakargarria dituena. Esamoldea XX. mendeko hasieran sortu zen britainiar goi-mailako klasean. 1927an, Clara Bow protagonista zuen Paramount Studiosen *"It"* filmari esker esamoldea zabaldu zen. Hasieran, emakume bat *it girl*tzat hartzen zuten, ospetsu izateko bere erakargarritasun sexualez baliatzen ez zenean. Gaur egun, ospea, glamour eta edertasuna adierazteko erabiltzen dugu. "It girl" esamoldearen gizonezkoen bertsioa "it boy" da.

### Galeria

* Evelyn NesbitEvelyn Nesbit
* Tara Palmer-TomkinsonTara Palmer-Tomkinson
* Chloë SevignyChloë Sevigny
* Sara SchätzlSara Schätzl

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *It girl.*  in: *Dictionary.com unabridged*..
2. ↑   Etherington-Smith, Meredith; Pilcher, Jeremy.  (1986). *The 'It' Girls.* , 241 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1674997

 |

* Wd Datuak: Q1674997
**Eguzki erradiazioa** eguzkiak igorritako erradiazio elektromagnetikoen multzoa da. Erradiazio hau, gehienbat izpi infragorriz, argi kusgaiz eta izpi ultramorez osatua dago, eta, intentsitate askoz apalagoan gamma izpiz, X izpiz, mikrouhinez eta irrati uhinez. Lurrazalera ez da erradiazio osoa heltzen, askotan atmosferan dauden gasek izpi ultramoreak xurgatzen baitituzte. Eguzkian segundoko 20 milioi Kelvin gradutan 600.000.000 tona hidrogeno fusionatzen dira eta 3,7x1023 kW-ren baliokide den energia igortzen du, hau da, eguzkiaren gainazaleko metro karratu bakoitzeko 64.070 kW igortzen ditu.

Eguzki erradiazioaren efektuak atmosferako gasengan
---------------------------------------------------

Egunsentiko eguzki-izpiak.
Lurraren atmosfera diatermikoa da, hau da, ez da eguzki erradiazioarekin soilik berotzen.

Fotoiak beraien energia eta edo uhin-luzeraren arabera hau egiteko gai dira:

* Atomoen kanpoko geruza fotonizatu.

* Atomo baten elektroien kanpoko geruza fotonizatu

* Geruza batetik beste geruza nagusi batera elektroiak bizitu.

* Molekula bat disoziatu.

* Molekula bat dardaratu.

* Molekula bat biratu.

Eguzki erradiazioa energia iturri gisa
--------------------------------------

Sakontzeko, irakurri: «Eguzki-energia»
Bi modu daude eguzki-erradiazioaz baliatzeko: pasiboa, hau da, eguzki-erradiazioa ahal den gehien aprobetxatzeko eraikinak orientatuz (faktore hau arkitektura bioklimatikoan erabiltzen da) edo modu aktiboa, eguzki-erradiazioa aprobetxatzeko gai diren elementu teknikoak erabiliz.

Eguzki-aprobetxamendu aktiboaren bidez elektrizitatea sortzen ahal da (eguzki-energia fotovoltaikoa) edo beroa lortu (eguzki-energia termikoa).

Eguzkiarena energia iturri berriztagarrien artean etorkizun handien duenetakoa da, hiri-ingurumenean integratzeko dituen aukerengatik. Proposatzen den energia-eredu aldaketan, energia iturri berriztagarrien artean herritarrek eta toki erakundeek eguzki energian dute, hain zuzen, protagonismorik handiena.

Ikus, gainera
-------------

* Eguzki-argitasuna
* Eguzki argi

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17996169
* **Identifikadoreak**
* GND: 4139254-1
* NKC: ph221956
* NARA: 10642566
* AAT: 300056055
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q17996169


|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Eguzki-erradiazio*** |
**Elisa Aguirre Robertson** (Santiago, 1954ko azaroaren 19a) Txileko eskultorea da, eta hainbat lan artistikotan parte hartu du, bai Txilen bai atzerrian, bere lanak hainbat museotan daude eta baita bilduma pribatuetan ere.

Ikasketak eta prestakuntza artistikoa.
--------------------------------------

Eskultore honen prestakuntza akademikoa arte ikasketekin hasi zituen. 1979 eta 1982 artean Arte Lizentzia ikasi zuen Txileko Unibertsitatean Eskulturako aipamenarekin. 1993 eta 1994 urteetan Ingalaterrako Londresko Royal College of Art- en Eskulturako Graduondokoa egin zuen eta 1995ean Txileko Unibertsitatean Arte Bisualetan Masterra egin zuen. Ikasketetan Juan Egenau, Gonzalo Díaz eta Federico Asslerrekin ere izan zituen eskolak. 

1986tik 1993ra Santiagoko Arte Garaikideko Institutuko Eskultura irakaslea izan zen. Valparaísoko Playa Ancha Unibertsitateko Arteen Fakultatean Eskultura irakaslea ere izan zen eta 1995ean espezialitate bereko irakaslea ere izan zen, Arte lizentziaturako karreran, Santiagoko Finis Terrae Unibertsitatean. 

1995, 2000 eta 2002 bitartean, FONDARTen laguntza jaso zuen hiru sorkuntza-proiektu egiteko, izenburupean:

* *"Altzairua, oinarrizko materiala"*
* *"Hutsunearen inguruan"*
* *"Isiltasuna eta hutsunea"*

2005ean Codelco metro Plaza de Armas eskultura lehiaketan lehen postua lortu zuen. 2005 eta 2006 urteetan kobrezko horma-irudi eskultural bat egin eta instalatu zuen Santiagoko Arma Plazako Metro Geltokian.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Elisa Aguirre - Artistas Visuales Chilenos, AVCh, MNBA» *www.artistasvisualeschilenos.cl*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q58980289
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 310594799
* GND: 1057719609

 |

* Wd Datuak: Q58980289
**Rebmann glaziarra** Tanzaniako Kilimanjaro mendiaren gailurrean dagoen izotz-kapa bat da. Glaziarra atzera egiten ari da.

Historia
--------

Glaziarraren izena Johannes Rebmann esploratzaile eta misiolari alemanarengandik dator. Rebmannek Kilimanjaro gailurrean zegoen elurraz eta izotzaz informatu zuen lehen esploratzaile zuria izan zen, 1848an. Glaziar honek atzera egin du geroztik, batez ere XX. mendearen azken urteetan. Egun izotz gutxi gelditzen da: 1912 eta 2000 urte artean mendiaren %82a desagertu da. Atzerapen horren atzean aldaketa klimatikoa egon daiteke. Ameriketako Estatu Batuetako espezialiste desberdinen ustez glaziarra hogei urtetan erabat desager daiteke.

2004ko NASAren argazki honetan glaziarraren egoera ikus daiteke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Rebmann glaziarraren egoera.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1580310
* Commonscat Multimedia: Rebmann Glacier

---

 |

* Wd Datuak: Q1580310
* Commonscat Multimedia: Rebmann Glacier
**Jose Iribarren Zugasti**, baita ere **Aita Damián Agoizkoa** edo **Damián Iribarren** (Agoitz, 1927ko apirilaren 22a- Iruñea, 2000ko uztailaren 14a), apaiza, idazle, margolari eta poeta nafarra izan zen.

Biografia
---------

Agoitzen jaioa bere eliza ikasketak Kaputxinoen Ordenaren apaiztegi desberdinetan ikasi zuen: Altsasuan, Hondarribian, Lizarran eta Iruñean. 1950eko abenduan apaiztu egin zen. Gizarte Zientzietan Madrilgo Leon XIII.a Institutuan espezializatu zen. 1957an Zaragozara joan zen, HOAC (Hermandad Obrera de Acción Católica) erakundearen partaide gisa. Langileen mundua hobeto ezagutzeko hiru hilabete Bizkaiko Labe Garaietan lanean egon zen. Berriro ere Zaragozan, Ijitoen Mundu Batzarrean hartu zuen parte. Etnia horren pertsoenei laguntzeko Zaragozako Torrero barrutiko Las Graveras ijitoen herrian bertaratu zen eta 1968 han bere txabola egin zuen; herrian eskola bat altxatzen eta komunitatearen arazo desberdinei konponketak bilatzen lagundu zuen. 1979ko urtarrilaren 11an, Zaragozako Udalak *Ciudad Cesaraugusta* eman zion lan hori guztia eskertzeko. Ondoren ordenaren komentu desberdinetan egon zen: Donostian, Jacan, Zangozan eta Iruñean. Iruñean hil zen, 2000ko uztailaren 14an, 73 urte zituelarik.

Obra
----

* *Rosa viva. Romancero Franciscano*. Verdad y Caridad. Iruñea 1956).
* *Esperanza nuestra*. Verdad y Caridad. Iruñea 1961).
* *Érase una vez fray Antonio*. II Romancero Franciscano (Zaragoza, 1963).
* *Poemas de un mendicante*. (Zaragoza 1973).
* *Presencia enamorada*. San Lesmes Erlijio-poesiaren Nazioarteko Saria, Burgosko udala, 1988.
* *Desde mi nada, A Ti clamo Y estás aquí*. Medialuna, Iruñea, 1992).
* *Romance y Oraciones a San Antonio de Padua*. El Mensajero de San Antonio de Padua. Zaragoza, 1995.
* *Desde la luz y el tiempo* Sahats, Iruñea, 2005. Hil ondorengo liburu honetan argitaratu gabe zegoen bere obra plazaratu zen.
* *Risa y ternura de unos papeles*. Sahats, Iruñea, 2006. Socorro Latasaren edizioa.

Bibligrafia
-----------

* *Aproximación a la obra literaria de Damián Iribarren*. Sahats. Iruñea, 2007. Socorro Latasaren edizioa, Carlos Mataren hitzaurrea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .

Kanpo loturak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q50624438
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87702954
* BNE: XX860074

 |

* Wd Datuak: Q50624438
***Aingura*** eskultura Donostiako Bidebieta eta Trintxerpe auzoen artean *Nor-nai* plazan (Trintxerpeko ainguraren biribilgunean) dagoen eskultura da. Pasaiako portuak 2008ko uztailean jarri zuen burdinazko egitura handi hau. Egilea den Rikardo Ugarte eskultorea 1942an jaio zen Pasai San Pedron eta gehien eskulturan nabarmendu bada ere orotariko lanak egin ditu bere ibilbide oparoan (argazkilaritza, poesia, grabatuak…).

Plazaren izena (Nor-nai) Ignacia Zabalo Ballarin ilustratzaile eta marrazkilari aitzindaria izan zen. Bera eta bere anaia (John Zabalo *Txiki*) prentsako ilustratzaile lehenengoetarikoak izan baitziren.

Historia
--------

*Aingura* Budapesteko nazioarteko erakusketan egon zen, eta gero, 1991. urtean, Pasaiako portuak obra bat eskatu zionean berrartu zuen lana Ugartek: "Kaiko aurreratze batean jartzeko lan bat eskatu zidaten, zati horretatik abiatu, eta han jarri zen". Gerora, itsasontzien joan-etorria aldatu zela-eta, aingura kendu egin zuten. Urte asko eman zituen lurrean botata: "Bolumen txikiagoko eskultura bat erraz koka dezakezu; baina tamaina horretakoa, ez". Ez ditu eta alferrik aingurak 20 metro. Urteak igarota, 2008an, portuko lehendakaria zenak bi espazio eskaini zizkion Ugarteri. Horietako bat izan zen, hain zuzen, Gomistegiko biribilgunea eta hori aukeratu zuen eskultoreak, Donostia eta Pasaiaren mugan. Hasiera batean, lehen lekuan, eskultura gorri kolorekoa zen; gaur egun, aldiz, eskultorearen beste lanen moduan, burni herdoildua da bere ezaugarri nagusia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Ricardo Ugarte, etxera bueltan.*  2016-10-11 (Noiz kontsultatua: 2017-03-18).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «TXIKI ZABALO» *www.txikizabalo.com* (Noiz kontsultatua: 2018-10-27).
3. ↑
* Aingura eskultura eta txirringaAingura eskultura eta txirringa
* 
* Aingura eskultura DonostianAingura eskultura Donostian
* Trintxerpeko Nor-nai plaza aingurarekinTrintxerpeko Nor-nai plaza aingurarekin

Kanpo estekak
-------------

* *Hirutxulo Hitza*, 2327.zk. 2022ko abenduaren 2an, 22-23 or.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31189102

 |

* Wd Datuak: Q31189102
Karaktere errenkada honek irribarrea irudikatzen du. Testu batean, poza adierazteko erabiltzen den sentikurra da.
**Sentikur**ra edo **emotikono**a oinarrizko ASCII karaktere errenkada (edo irudi txikia) da, hala nola :-), ;o), ^\_^ edo :-(, giza aurpegiera edo sentimendu bat irudikatzeko balio duena. Horregatik **aurpegiera** izena ere hartzen dute. Emotikonoak interneten erabiltzen den para-hizkuntzaren zati da; e-posta mezuetan, internet foruetan, berehalako mezuetan (*txat* edo *mezuketak*) erabiltzen dira, esaldi motz eta bakunak erabiltzen direnez gaizki-ulertuak saihesteko. Hainbat lekutan **irribarretxo**a ere erabiltzen da.

Emotikonoak ulertu edo irudikatzen duten sentimendua ikusteko, burua ezker aldera okertu behar da. Horrela, emotikonorik oinarrizkoena :-) da, non : begiak diren, - sudurra eta ) ahoa. Sarri begi-aho bikotea bakarrik agertzen da, hau da :) ikurra.

**Zutikur**rak edo **bertikono**ak Asia ekialdeko emotikonoak izendatzeko erabiltzen dira, burua ez baita ezker aldera okertu behar irudia ulertzeko.

Oinarrizko sentikurrak
----------------------

```
 :-)     pozik
 :-(     goibel
 ;-)     begi keinua
 :-D     algaraka
 :-P     mihia kanpoan
```

Ez hain klasikoak:

```
 :-X     mutu
 :-*     muxu
 :-O     garrasika
 |-O     aho zabalka
 :-o     harrituta
 :-°     txistuka 
 :'(     negarrez
 8-)     betaurrekoduna
 :-\     zalantzan
 =:-/    punky
 +:-|    Aita Santua
 :-E     oldarkor (haginak erakusten)
 :-€     banpiro
```

Sarri, sudur gabe idazten dira:

```
 :)     pozik
 :(     goibel
 :D     algaraka
 XD     barrez lehertzen
```

Zutikur edo bertikonoak
-----------------------

Zutikurrak (*zut* edo *zutik* + *ikur*) edo bertikonoak (*bertikal* + *ikono*) Japonian erabiltzen diren sentikurrak dira. Izenak dioen bezala, irudia zutik agertzen da eta ez da zertan burua alboratu behar. *Kao Maaku* izena ere hartzen dute. Irudi horiek manga marrazkien antza handia dute.

```
 (^_^)   edo   (^^)   edo  ^^     pozik
 
 (^-^)    barrez
 
 (;_;)    negarrez
 
 (@_@)    edo   O.o   edo  O_ô   edo   =.=    harridura
 
 =^.^=    edo   >^.^<    katua, (eta horrenbestez politta edo pottokoa)
 
 :3       tximua (eta horrenbestez, bihurria)
 
 d^o^b    pozik (erpuruak goruntz)
 
 ' edo " gehitzen dira lotsa-edo adierazteko
          adibidez: ^^' edo ^^" edo -_-' edo -_-"  (manga marrazkietako izerdi tanta handia)
```

Garapena: ASCII karaktereetatik aurpegi horietara
-------------------------------------------------

ASCII karaktereekin egiten ziren emotikonoek aurpegi horiekin egiten ziren irudiak ekarri zituzten. Emozioak modu grafikoan erakusteko sortutako irudiak.

**Emotikonoak**  
Puntuazio markekin egiten ziren emotikonoen bilakaera dira egun hainbat aplikaziok eskaintzen dituzten aurpegi horiak, irribarretxoak eta beste hainbat emozio transmititzeko sortutako ikurrak dira.

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31963
* Commonscat Multimedia: Smilies

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4366346-1
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q31963
* Commonscat Multimedia: Smilies
**Barking Creekeko gudua** Ingalaterrako zeru gainean alderdi bereko su gertakaria izan zen, 1939ko irailaren 6an. Bigarren Mundu Gerran borroka-pilotu britainiar baten lehen heriotza eragin zuen.

Gudua
-----

1939ko irailaren 6ko goizeko 6:15ean, radar-faila batek alarma faltsu bat eragin zuen: identifikatu gabeko hegazkinak ekialdetik West Merseara hurbiltzen ari ziren altuera handian. RAFek aldi berean bidali zituen, komunikazio eskasak zirela eta, 56. eskuadroiko Hawker Hurricane hegazkinak North Wealdetik eta 151 eskuadroiko Hurricaneak eta 54, 65 eta 74 eskuadroietako Supermarine Spitfires hegazkinak. Alemaniar hegazkinak nolakoak ziren jakin gabe, eta lagunak edo etsaiak detektatzeko modurik gabe hegazkin guztietan, 74 eskuadroiko bi hegazkinek 151 eskuadroiaren aurka tiro egin zuen, eta bi hegazkin bota zituzten. Ekintzaren ondorioz Montague Hulton-Harrop pilotoa hil zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q378227

 |

* Wd Datuak: Q378227
**HMS** ***Triton*** Erresuma Batuko Itsas Armadako itsaspekoa zen, Poseidon eta Anfitriteren semearen omenez izendatua. T klaseko (edo *Triton*-klaseko) itsaspeko diesel-elektrikoen artean nagusia zen. Vickers Armstrongek gila ezarri zuen 1936ko abuztuaren 28an. 1937ko urriaren 5ean jaurti zuten eta 1938ko azaroaren 9an hasi zen funtzionamenduan.

Bigarren Mundu Gerraren hasieran, *Triton* 2. Itsaspeko Flotillako kidea zen. 1939ko abuztuaren 26tik 29ra, flotillak bere baseetara zabaldu zuen Dundee eta Blythen. 1939ko abuztuaren 24ean Obrestad patruilatzeko agindua jaso zuen, Norvegia aurrean. Irailaren 10, itsaspeko alemaniar bat zela pentsatuz, HMS *Oxley* hondoratu zuten, patruila berean zegoen beste itsaspeko bat, lekuz kanpo zegoena.

*Tritonek* gerrako patruilekin jarraitu zuen, lehenbizi Baltikoko uretan. Apirilaren 8an, Norvegiaren inbasio alemanaren bezperan, hamar torpedo bota zituen *Blücher*, *Lützow* eta *Emden* itsasontzien aurka Skagenen aurrean, baina ez zuen bat ere asmatu. 1940ko apirilaren 10ean *Friedenau*, *Wigbert*, eta *Rau 6* ontziak hondoratu zituen Kattegaten.

1940ko azaroaren 28an, *Tritonek* Malta utzi zuen patruilatzeko Itsaso Adriatikoaren hegoaldean. Abenduaren 6an, inguru hartako itsaspeko britainiar batek *Olimpia* merkatari italiarra torpedoz eraso zuen. Bere sorospen-mezua Royal Navyk jaso zuen, erasoa *Tritonek* egin zuela suposatuz. Itsaspekoa ez zen berriro inoiz ere entzun, eta galdutzat jo zen abenduaren 18an. Italiako eskolta-unitateek *Olimpia* atoian eraman zuten arrakastaz. Italiako Itsas Armadak alegatu zuen torpedo-ontziek hondoratu zutela, *Confienza*k ziurrenik, baina emandako data kontaktua galdu eta egun batzuetara izan zen. Britainiar iturriek adierazi zuten Otrantoko itsasartean hondoratu zutela itsas minek.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Rohwer, p.1
2. ↑  HMS *Triton*, Uboat.net

Erreferentziak
--------------

* 
* 
*
**Santa Zoe Erromakoa** Diokleziano enperadorearen garaian exekutatu zuten martiri kristaua izan zen. 

Nikostrato izeneko erromatar gorteko goi funtzionario batekin ezkonduta zegoen. Sei urte omen zeramatzan hitz egin ezinik. San Sebastianek aitaren egin zion, eta Zoek berehala hasi zen hitz egiten eta Jesus goraipatzen. Senar-emazteak bataioa eskatu zuten.

Litekeena da 286an hil zela. San Petriren hilobian otoitzean aurkitu ostean, atxilotu zuten krustau izateagatik. Keak itota hil zen, su baten gainean zintzilik zegoela. Orduan gorpua Tiber ibaira bota zuten. Hurrengo gauean, San Sebastianeri agertu omen zitzaion, bere gorpua non aurki daitekeen erakusteko.

Erromatar Eliza Katolikoak eta Eliza Ortodoxoak santutzat hartzen dute. Santu-eguna uztailaren 5ean ospatzen da Eliza Katolikoan eta abenduaren 18an Eliza Ortodoxoan. Erlikiak Erroman daude, Santa Prassede basilikan.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   **(Italieraz)** Luzi, Luigi. «Santa Zoe» *Santi e Beati* 2022-08-17 (Noiz kontsultatua: 2023-10-10).
2. 1 2 3   **(Ingelesez)** «Martyr Sebastian at Rome, and his companions» *Orthodox Church in America* (Noiz kontsultatua: 2023-10-10).
3. ↑   **(Ingelesez)** «St. Zoe at Rome» *Antiochian Orthodox Christian Archdiocese of North America* (Noiz kontsultatua: 2023-10-10).

Kanpo estekak
-------------
*Contact* dantza baten "jam" edo inprobisazioa
**Inprobisazioa** une-uneko asmamenari zor zaion interpretazioa da, musika edo beste arte-adierazpen bateko paperetatik askea. Garrantzi handiko elementua izan da mendeetan zehar, musika lan guztien oinarrian baitago. Herri kantuan sormen indibidual edo kolektiboaren alderdi funtsezkoa da. Jazz-ean bakarlarien inprobisazioak berebiziko garrantzia du, musika estilo horren oinarri nagusia baita aurrez asmatzerik ez dagoen molde eta itzulien erabilera eta bilakaera. 

Inprobisazioak bere legeak ditu halere, eta aski arautuak egon ohi dira estilo bakoitzean, aldaezinak ez badira ere. Inprobisatzeko prestakuntza handia behar izaten da, arau horiek ezagutu, harmonia bezalako kontzeptuak ondo menperatu eta erritmoa eramaten jakitea. Hala ere, zentzu hertsian, edonork inprobisatu dezake musikan, inongo ezagutzarik izan gabe, ez baitu aurrez ezarritako partitura edo gidoi bat jarraitzen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2018-1-12 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   «Wayback Machine» *web.archive.org* (Noiz kontsultatua: 2021-12-28).
2. ↑   Hemsy de Gainza, Violeta.  (1983 imp). *La improvisación musical.*  Ricordi ISBN 950-22-0266-X. PMC 642292727. (Noiz kontsultatua: 2021-12-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q214961
* Commonscat Multimedia: Improvisation

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 14497299d (data)
* GND: 4127993-1
* LCCN: sh97005561
* NARA: 10664122
* SUDOC: 07708862X

 |

* Wd Datuak: Q214961
* Commonscat Multimedia: Improvisation
Du Furen eskuizkribua.
**Du Fu** edo *杜甫*, (712-770) Tang dinastiako poeta eta politikari txinatarra izan zen. Li Bai (Li Po) bere garaikide eta lagun zaharrarekin batera, Txinako poetarik handiena deitzen zaio.

Biografia
---------

Bere anbiziorik handiena bere herrialdea funtzionario arrakastatsu gisa zerbitzatzea zen, baina ez zen beharrezko egokitzapenak egiteko gai izan. Bere bizitza, herrialde osoarena bezala, 755ko An Lushanen matxinadak suntsitu zuen, eta bere azken 15 urteak kezka garai ia etengabea izan ziren.

Bere bizitzan zehar eta hil eta berehala, Du Fu ez zen oso estimatua izan. Neurri batean, hori bere berrikuntza estilistiko eta formalei egotz dakieke, horietako batzuk oraindik ere "Txinako kritikariek oso ausartak eta arraroak direla uste baitute". Berari buruzko erreferentzia garaikide gutxi daude — sei idazleren hamaika poema besterik ez —, eta horiek afektu moduan deskribatzen dute, baina ez ideal poetiko edo moralen eredu gisa. Du Furen presentzia ere pobrea zen poesia garaikideko antologietan.

Hasieran beste idazle batzuek gutxi ezagutu bazuten ere, bere lanek eragin handia izan zuten Txinako eta Japoniako literatura-kulturan. Bere idatzi poetikoetatik, mila eta bostehun poema inguru gorde dira denboran zehar. Kritikari txinatarrek "poeta-historialaria" eta "poeta-jakintsua" deitu diote, eta bere lanaren zabaltasunak mendebaldeko irakurleei aurkezteko aukera eman die, hala nola "Virgilio, Horazio, Ovidio, Shakespeare, Milton, Burns, Wordsworth, Beranger, Hugo edo Baudelaire txinatarra".

Du Furen garrantzia
-------------------

*Encyclopædia Britannica*ren arabera, literatur kritikari askok uste dute Du Furen poemak garai guztietako handienen artean daudela, eta honako hau dio aipatutako entziklopediak: "Bere hizkuntza trinko eta konprimituak esaldi baten ñabardura konnotatibo guztiak eta hitz indibidualaren intonazional potentzialak erabiltzen ditu, ezein itzulpenek inoiz erakutsi ezin dituen ezaugarriak".

Bibliografia euskaraz
---------------------

* *Mandarin dotore* liburuan (2003) Rafa Egigurenek itzulita Du Furen poema batzuk jaso ziren.

Tang dinastiaren poetak
-----------------------

* Bai Juyi
* Li Po
* Wang Wei
* Du Fu
* Liu Zongyuan
* Xue Tao
* Yu Xuanji
* Meng Jiao
* He Zhizhang
* Meng Haoran

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Literatura asiarra.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q33772
* Commonscat Multimedia: Du Fu

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 108727755
* ISNI: 0000 0001 2147 1002
* BNE: XX4833147
* BNF: 120864715 (data)
* BNC: 000810304
* CANTIC: a11249213
* GND: 118928619
* LCCN: n50013327
* NDL: 00317827
* NKC: jn20030819008
* NLA: 36592709
* Tabakalera ID: 113654
* CiNii: DA01062375
* SNAC: w6f76rck
* SUDOC: 029185289
* BIBSYS: 96002250
* Open Library: OL1824A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q33772
* Commonscat Multimedia: Du Fu
Lajeseko hegazkin-basea, Azoreetan (Portugal) 
**Hegazkin-basea** edo **aire-basea** (ingelesez: *Airbase, air force base* edo *military Airfield, military airport* eta *air force station*) aireontzi militarrak artatzeko balio duen aerodromoa da, hegazkintza militarrari laguntzeko instalazio guztiak dituena.

Instalazioak
------------

Hegazkin-base batek aireportuko instalazio zibilak ere baditu, esaterako, aireko trafikoa kontrolatzeko, erreskateetarako eta suteak itzaltzeko zerbitzuak. Hegazkin-base batzuek hegazkinak mantentzeko zerbitzuak, babestutako hangarrak edo lurpeko hangarrak ere badituzte, hegazkinak etsaiaren erasoetatik babesteko. Ehiza-hegazkinek beren lehergailuak biltegiratu behar dituzte. Hegazkin-basea arma antiaereoek eta tropen babes indarrek defenda dezakete.

Normalean, Hegazkin-baseek aireontziak esleituta izaten dituzte, baina aparkatzeko base deiturikoak ere badaude, "Aireontzirik esleituta ez dutenak eta beste base batzuetako aireontziak hedatzeko erabiltzen direnak. Horrela, hegazkinak lehorrean suntsitzeko aukerak murrizten dira, eta haien irismena eta estaldura-eremua handitzen dira.

Aireportu zibilek ez bezala, Hegazkin-baseek kutsadura akustiko eta atmosferiko maila txikiak sortzen dituzte (hegazkin gutxi daudelako). Segurtasun arrazoiak direla medio, Hegazkin-base gehienak biztanle gutxiko eremuetan daude, eta hirigune handietatik urrun.

Hegazkin-base txiki baten adibidea hegazkin-ontzia da.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q695850
* Commonscat Multimedia: Military airports

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph349160
* AAT: 300000456
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q695850
* Commonscat Multimedia: Military airports