recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Polyommatus coridon*** edo ***Lysandra coridon*** Lycaenidae familiako tximeleta espezie bat da. Europan aurkitzen da, latutude ertainetan batez ere.

Nikolaus Poda entomologo austriarrak deskribatu zuen 1761. urtean.

Deskribapena
------------

Tximeleta ertaina da, hegal zabalera 30-36 mm-koa baino ez da. Sexu dimorfismo nabarmena du koloreari dagokionean. Arraren hegalen gainaldeak urdin argiak dira, kanpoaldera puntu beltzak agertzen dituzte, atzeko hegaletan nabarmenagoak direnak, eta hegalen ertzak zuriak dira. Azpialdean kolore marroi zurixka dute eta eraztun zuriko puntu beltz ugari hegaletan sakabanatuta.

Emearen hegalak marroi argiak dira gainaldean, puntu ilunak dituzte kanpoaldera eta hegalen ertzak ere zuriak dira. Azpialdeko kolorea marroi-laranja da eta emeek ere eraztun zuriko puntu beltz ugari dituzte hegaletan barreiatuta.

Bizi zikloa
-----------

Urtero belaunaldi bakarra ateratzen dute. Beldarra *Hippocrepis comosa* landarearen hostoetaz elikatzen da soilik eta gautarra da. Beldarrak sustantzia gozo bat jariatzen du, inurriek elikagai gisa erabiltzen dutena, eta horren trukean zaindu egiten dute. Horrela igarotzen du negua, inurritegian hibernatzen. Udaberria iristerakoan pupa osatzen du eta tximeleta helduak ekainetik urrira ikusi ohi dira.

Habitata
--------

Kareharrizko lurzoruetako belardiak atsegin dituzte eta 100-2.000 metrotako altueran ikusten dira. Belar laburra eta lore asko dauden zelaiak dituzte gogokoen. Ez dute migrazio aipagarririk egiten, bizi diren eremuarekiko nahiko sedentarioak dira izatez.

Iruditegia
----------

* Arra.Arra.
* Emea.Emea.
* Arra (zuria) eta emea (marroia) elkarturik.Arra (zuria) eta emea (marroia) elkarturik.
* Arrautzak.Arrautzak.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** yukuk.  (2020-07-01). «Polyommatus coridon o Lysandra coridon – Niña coridon» *Vive la Naturaleza* (Noiz kontsultatua: 2022-11-06).
2. 1 2   «A-Z of butterflies - Butterfly Conservation» *web.archive.org* 2012-08-17 (Noiz kontsultatua: 2022-11-06).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15768393
* Commonscat Multimedia: Lysandra coridon
* Wikispecies Espezieak: Lysandra coridon

---

* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 28329
* EOL: 258993
* GBIF: 1925221
* UICN: 173211
* NCBI: 268709

 |

* Wd Datuak: Q15768393
* Commonscat Multimedia: Lysandra coridon
* Wikispecies Espezieak: Lysandra coridon
Vasa dinastiaren armarria
**Vasa dinastia** edo **Vasa etxea** Suediako (1523-1654) eta Poloniako (1587-1668) aginpidea izan zuen dinastia izan zen.

Jatorriz Upplandekoa zen. Bi adar bereizten dira, Suediakoa bata eta Poloniakoa bestea. Suedia Danimarkatik bereizi zenean Suediako errege bihurtu zen Gustavo I.a izan zen Vasako dinastiaren sortzailea. Haren hiru seme ere, Erik XIV.a, Joan III.a eta Karlos IX.a, Suediako errege izan ziren. Suediako adarreko azken kidea Kristina erregina izan zen, Karlos IX.aren iloba eta Gustavo II.a Adolforen alaba, 1654an bere lehengusu Karlos X.aren alde abdikatu zuena.

Poloniako aginpidea Suediako Gustabo I.aren iloba eta Joan III.aren seme Sigismundo III.a errege bihurtu zenean eskuratu zuen Vasa dinastiak. Sigismundo III.a Suediako errege ere izan zen 1592 arte. Haren ondorengoak Ladislao IV.a (edo VII.a) eta Kasimiro V.a izan ziren.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q210601
* Commonscat Multimedia: House of Vasa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 305077471
* NKC: osd2017952502
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05960/eu\_v\_0183/v0183
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q210601
* Commonscat Multimedia: House of Vasa
**Playa del Carmen** Mexikoko hiria da, Karibeko kostaldean kokatuta, Quintana Roo estatuaren ipar-ekialdean.

Historia
--------

Bere lehengo izena *Xaman-Ha da* eta *iparraldeko urak jaiotzen diren lekua* esan nahi *du*. Hemendik, maiek, Ixchel ugalkortasunaren jainkosari omenaldia egiteko itsasoratu ziren, Cozumel uhartean. Solidaridad udalerriko hiriburua da.

Gizartea
--------

### Bilakaera demografikoa

Biztanleria hazkunde tasa handiena izan duen munduko lekuetako bat izanik, oso interesgarria da bere garapena behatzea. 2003an 49.000 biztanle inguru ziren, baina 2005ean jada 100.000. Urtean % 20tik gorako hazkunde-tasa izanik, 200.000 biztanle ditu orain, eta herrialde osoko mexikarrek eta munduko 40 herrialde baino gehiagoko atzerritarrek osatzen dute, eta horien artean italiar askok, ugarienak, mexikarren ondoren. Ez da harritzekoa, Il Sole d'Italia aldizkariaren erredaktoreak, Mexikon inprimatu eta argitaratu den italierazko aldizkari bakarra (gaur egun desagertutakoa), Playa del Carmen-en zegoen.

Ekonomia
--------

### Turismoa

Lan aukerek eta klima atsegina urte osoan zehar, Karibe itsasoaren edertasunaz gain, arrantzale herri hau munduan paregabeko turismo garapenaren epizentro bihurtu dute. Honekin batera azpiegitura, osasun laguntza, saltoki handiak eta bizitegi eraikuntza mota bat maiz luxuzkoak heldu ziren, batez ere *Playacar* eremuan. Hotel handi eta oso handi asko badaude ere (askotan entretenimenduarekin), dena barne deiturikoak, Playa del Carmeneko dozenaka hotel txiki eta karismatikoek herri txikiaren xarma transmititzen diote bisitariari, Bosgarren Etorbideko (oinezkoen arteria) taberna, jatetxe eta klub sorta amaigabe bat, taxi merkeetan erraz sar daitezkeen ohiko jatetxe eta takoen saltokien alternatiba moderno gisa eskaintzen den bitartean.Cancunen ez bezala, turista iparramerikarrentzako helmuga kutuna, 65 kilometro iparraldera dagoena, Playa del Carmenen ezin da 13.5 metro baino gehiagoko altuera duten eraikinak eraiki. 1994an indarrean sartu zen Merkataritza Libreko Itunak atzerritarrei erosteko edo eraikitzeko aukera ematen die.

Horregatik, Playa del Carmen da gaur egun Rivera Maya deiturikoan arrakastatsuena. Cancun Miami txiki bat eta Tulum turismo ekologikorako leku atseginagoa bada eta baliabide ekonomiko gutxiago baditu, Playa erabat konektatuta dago edozein leku arkeologikorekin edo Penintsulan barrena egindako ibilbide ekologikoarekin, eta bere gauetako estilo informalak egonaldia atseginagoa izatea eragiten du. Jakina, jada ez da iraganeko herri arrantzalea, baina ekimen kulturalen gune izaten jarraitzen du, laborategi multietnikoa, non etorkizun handiko hobekuntza iragarpen bakoitza beti gainditzen den urtetik urtera.

Azpiegiturak eta garraioak
--------------------------

Playa del Carmenetik, ferrya Cozumelerantz abiatzen da, Mexikoko uharterik handiena.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q989988
* Commonscat Multimedia: Playa del Carmen

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125309799
* GND: 4337529-7
* LCCN: n84054248

 |

* Wd Datuak: Q989988
* Commonscat Multimedia: Playa del Carmen
**Plaza de la Cebada** Madrilgo plazarik zaharrenetako bat da. Bertan izen bereko merkatua egoteagatik da ezaguna. La Latina auzoan dago, Toledo, Cebada eta Humilladero kaleen eta Plaza de Puerta de Moros plazaren artean. XIX. mendean hiltzera zigortuak zeuden presoak exekutatzeko erabili zen.

Historia
--------

Plazaren izenaren etimologia gertuko izen bereko kaleagatik du, non garagarra banatzen zen, erregearen zaldientzako bazka bezala erabiliko zena eta zaldieria erregimenduak hornitzen zituena bananduz. Alea plazara Madrilgo probintziatik gertuko nekazariak ekartzen zuten saltzera. Lehen erakundeetako bat La Latinako Ospitalea izan zen, Beatriz Galindok Elisabet I.a Gaztelakoa Katolikoak Puerta de Morosen zituen beste lur batzuekin trukatu zituen lurretan eraiki zena. Plaza, plaza bezala XVI. mendetik aurrera eratu zen, eta barazki, labore eta zerrikien azoka bezala erabiltzen zen. Gunea Moratalazeko enkomiendari ematen zaio, Calatravako Ordenarena zena, 1536an Rodrigo de Coallak emandako idazteunaren arabera ikus daitekeen bezala. XVII. mendean iturri bat jarri zen plazan.

*Madrilgo Feria Plaza de la Cebadan*, Manuel de la Cruz Vázquez, 1770 — 1780, Pradoko Museoa.
Plaza Madrilen Teixeiraren planoan agertzen da, eta Madrilgo Plaza Nagusiak hainako eremua hartzen du. 1622ko ekainak 19an lorategi publiko bezala egokitu zen San Isidro Nekazariaren Jaien ospakizunagatik. Plazan XVIII. mendean Madrilgo Feriak deritzenak ospatu ziren. 1823ko azaroak 7an Hirurteko Liberalaren pronuntziamenduaren ondoren Rafael del Riego hiltzera zigortua eta exekutatua izan zen plaza honetan, gutxi lehenago goratu egin zuen madrildar publiko beraren irainen artean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9060972
* Commonscat Multimedia: Plaza de la Cebada

---

* **Identifikadoreak**
* SUCA: 07906897

 |

* Wd Datuak: Q9060972
* Commonscat Multimedia: Plaza de la Cebada
Münsterreko Itunaren berrespena (Gerard ter Borch, Münster, 1648)
**Westfaliako Bakea** Osnabrücken eta Münsterren 1648ko maiatza eta urriaren artean sinaturiko bake itun multzoa da. Itun hauen bitartez, Germaniako Erromatar Inperio Santuko Hogeita Hamar Urteko Gerra (1618–1648) eta Espainiar Inperioa eta Zazpi Herbehere Batuen Errepublikaren arteko Laurogei Urteko Gerra (1568–1648) amaitu ziren.

Fernando III.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoak, Espainia, Frantzia eta Suediako erresumek, Herbeheretar Errepublikak, Germaniako Erromatar Inperio Santuko printzeek eta hiri inperial askeen buruzagiek sinaturiko itun hauek bi zatitan banatu daitezke.

* 1648ko urtarrilaren 30ean Espainiako Erresumak eta Herbeheretar Errepublikak sinaturiko Münsterreko bakea, ofizialki maiatzaren 15ean berretsia.
* 1648ko urriaren 24ko itun osagarri bien sinadura:
	+ Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadoreak eta Frantzia eta bere aliatuek sinaturiko Münsterreko ituna (*Instrumentum Pacis Monasteriensis*, IPM),.
	+ Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadoreak eta Suedia eta bere aliatuek sinaturiko Osnabrückeko ituna (*Instrumentum Pacis Osnabrugensis*, IPO),.

Itun hauen sinadurak lehenengo batzar diplomatikotzat jotzen dute, erdialdeko Europako sistema politiko berria (gero Westfaliar soberania izendatuko zutena) ezarriz. Subirano batek gobernaturiko estatu subiranoaren printzipioan oinarrituak, Germaniako Erromatar Inperio Santuko konstituzio bilakatu ziren.

Hala ere, itunek ez zuten Europa osorako bakea ekarri, Frantziak eta Espainiak hurrengo hamaika urteen zehar gerra mantendu zutelako. Herrialde bien arteko bakea 1659ko Pirinioetako Hitzarmenean sinatu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Herbeheretar Artxibategi Nazionala: Münsterreko bakea.*  beeldbank.nationaalarchief.nl.
2. ↑    *Münsterreko itunaren alemanezko kopia.*  lwl.org.
3. ↑    *Osnabrückeko itunaren alemanezko kopia.*  lwl.org.
4. ↑  Principles of the State System

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q150995
* Commonscat Multimedia: Peace of Westphalia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 180619198
* GND: 4065777-2
* LCCN: n85350483
* NDL: 01166520
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 008908
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q150995
* Commonscat Multimedia: Peace of Westphalia
**Westerwald** Alemaniako mendilerro bat da Ipar Renania-Westfalia, Renania-Palatinatua eta Hessen estatuen artean zabaltzen dena. Eskualdeak oinarri bolkanikoa du eta ez du garaiera handirik, mendi altuena Fuchskaute (657m) baita.

Etimologia
----------

Alemanez *Wester* "mendebaldekoa" da eta *wald* "basoa", beraz Westerwal mendebaldeko basoa da. Izen honen lehenengo aipamena 1048 urtekoa da, baina XIX menderarte ez zen ohiko izena bihurtu.

Mendiak
-------

Tontor handienak Renania-Palatinatuan daude eta honako hauek dira:

* Fuchskaute (657 m)
* Stegskopf (654m)
* Salzburger Kopf (653m)

Hessengo mendi altuenak:

* Höllberg (643m)
* Auf der Baar (618)

Ipar Renania-Westfaliako mendi altuena:

* Die Höh (598m)

Ibaiak
------

Ibai nagusia mendialdea hego-mendebaldetik inguratzen duen Rhina da. hego-ekialdetik berriz Lahn ibaia pasatzen da.

Historia
--------

Burdin Aroan zeltak bizi ziren inguru hauetan. La Tène kulturako aztarnak aurkitu dira Dornburg (394 m) mendian. K.a. 380 urtean germaniarrak iritsi ziren eta ondoren erromatarrekin ere borrokatu behar izan zuten zeltek, erromatarren asmo bakarra Rhinaren eskuin aldeko segurtasun lur zati bat eratzea baino ez bazen ere. III mendean Katoak (germaniarrak) izan ziren erromatarrak Limesetatik haratago bidali zituztenak. VI mendean azkenik frankoak nagusitu ziren inguruaz.

X eta XIII mendeen artean Karolingiar Inperioaren barnean herrixka ugari sortu ziren eta Treveris eta Koloniatik misiolariak etorri ziren bertako biztanleak kristautzera. XVI mendean lau lurraldek borrokatu zuten mendilerroaren kontrola lortzeko, hala nola, Maguntzia, Kolonia, Treveris eta Hessen. Napoleondar Gerren ondoren Prusia nagusitu zen. Gaur egun hiru estatutan banaturik dago eskualdea.

Iruditegia
----------

* HöllbergHöllberg
* Westerwald Knoten herritik ikusitaWesterwald Knoten herritik ikusita
* HummelsbergHummelsberg
* MalbergMalberg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q640966
* Commonscat Multimedia: Westerwald

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 248082513
* GND: 4065773-5
* LCCN: sh85146296
* NKC: ge327523
* **Lekuak**
* OSM: 3273435

 |

* Wd Datuak: Q640966
* Commonscat Multimedia: Westerwald
**Walworth konderria** (ingelesez: *Walworth County*) Wisconsinko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Elkhorn da. 2010eko zentsuaren arabera 102.228 biztanle zituen, Walworth kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Walworth konderriak 1.493,28 kilometro koadro ditu. Horietatik 55,51 ura dira. Beste 1.437,77 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 68,46 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 102.228 pertsonetatik 99.268 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 10.578 dira. 904 beltzak edo afroamerikarrak. 196 amerikar natiboak ziren eta 33 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 819 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 67 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 941 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q202454
* Commonscat Multimedia: Walworth County, Wisconsin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132536171
* LCCN: n81110754
* **Lekuak**
* OSM: 1799457
* TGN: 1002982

 |

* Wd Datuak: Q202454
* Commonscat Multimedia: Walworth County, Wisconsin
**Victoria Muñoz García** (Madril, 1921 - *ibidem* 1939ko abuztuaren 5a) 1939ko abuztuaren 5ean Madrilen erregimen frankistak fusilatutako emakumeetako bat izan zen, momentu horretan aktibista zen eta 18 urte besterik ez zituen. Errepresaliatutako emakume talde hori Hamahiru Arrosak izenaz ezagutzen da.

Biografia
---------

Victoria 1921ean Madrilen jaio zen eta bertan bizi zen. 1936an JSUren militantziara batu zen eta Chamartín de la Rosako taldearen parte izan zen. Izan ere, gerra amaitzean bere laguna Julián Muñoz Tárregarekin elkartu zen eta honek Sergio Ortizen zuzentzen zuen Chamartín de la Rosako sektorera batzeko eskaini zion.

1939an bere anaia, Juan, komisaldegian jasandako torturengatik hil zen eta beste anaia, Gregorio, maiatzaren 18an fusilatu zuten

1939ko ekainaren 6an atxilotu zuten eta Las Ventas emakumeen kartzelan sartu zuten. Urte berean 9. Gerra Kontseilu Egonkorrak 30.426. kausa ebatzi zuen, 13 Arrosak heriotza zigorrera kondenatuz. Hala, hogeita lau ordu beranduago, 13 emakume eta 43 gizon 1939Ko abuztuaren 5ean fusilatu zituzten Madrilgo Ekialdeko Hilerriaren (gaur egungo Almudena hilerria) hilarrietan.

Memoria
-------

Urtero, Abuztuaren 5ean emakume talde honi eta Madrilgo Ekialdeko Hilerrian fusilatu zituzten JSUko beste 43 gazteei omenaldia egiten zaie. Era berean, Espainiako hainbat herritan Hamairu Arrosei eskainitako kaleak daude. Halaber, beraien historiari buruzko obrak idatzi dira: liburuak, dokumentalak eta pelikulak

2019ko apirilaren 13an Ekialdeko Hilerrian Madrilgo frankismoaren biktimei omenaldia egin zitzaien, Memoria eta Askatasuna kolektiboak 2007tik urtero antolatua. Izan ere, Madrilgo Udalak Fernando Hernandez Holgado historialariari eskatutako ikerketan azaleratzen da Madrilen gerra kontseiluagatik exekutatuko pertsonak 2.936 izan zirela .

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Madrilgo frankismoaren biktimen zerrenda. Memoria y Libertad-en
2. ↑  NÚÑEZ DÍAZ-BALART, Mirta eta ROJAS FRIEND, Antonio (1997): *Consejo de Guerra. Los fusilamientos en el Madrid de la posguerra (1939-1945)*. Compañía Literaria, Madrid. ISBN 9788482130590. (Dialnet)
3. ↑  Fusilados por el franquismo en el Cementerio del Este de Madrid
4. ↑  «Taller de historia del PCE "Marusia" [Tetuán, Madrid: Memorial Madrid. Represión franquista y lucha por la libertad»] *Taller de historia del PCE "Marusia" [Tetuán, Madrid]*. Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
5. ↑   «En Zona Feminista: LAS TRECE ROSAS» *En Zona Feminista* (Noiz kontsultatua: 2020-06-01).
6. ↑  Madrid homenajea a las Trece Rosas en el 74 aniversario de su ejecución.
7. ↑  Listado de personas ejecutadas durante la posguerra (1939-1944) en la ciudad de Madrid(Internet Archiven artxibatua)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q90408026

 |

* Wd Datuak: Q90408026
Belgika eta Frantziaren arteko muga linguistikoa
**Westhoek** (*Vest'huk* ahoskatuta), *mendebaldeko izkina* nederlanderaz, Frantziako ipar-mendebaldean dagoen lurraldea da, jatorrizko hizkuntza nederlandera duena. Nord departamenduan dago, Nord-Pas-de-Calais eskualdean. Flandriaren zati historikoa da, Frantziak XVII. mendean bereganatu zuena. Dunkerque (*Duin*, duna eta *kerke*, eliza) da hiri nagusia.

Zentzu zabalean, Westhoek Flandriako eskualde bat da, Frantzia eta Belgikako lurraldeak hartzen dituena (mugaz gaindiko eskualdea). Artikulu honetan Frantziako lurretan dagoen eta flandestar kultura duen lurraldeaz bakarrik jardungo dugu.

Geografia
---------

Belgikako Flandriarekin egiten du muga iparraldetik, eta Lys eta Aa ibaiekin ekialde eta hegoaldetik, hurrenez hurren. 1900 km karratuetako azalera du, eta 350.000 biztanle inguru. Dunkerque (91.000 biztanle) eta Hazebrouck (20.000 biztanle) dira hiri nagusiak.

Paisaia guztiz laua da, eta mendixkarik altuena ez da 200 metroetara iristen.

Hizkuntza eta kultura
---------------------

Lurralde horren biztanleriaren %18 inguruk (60.000 lagun) oraindik ere flandrieraz hitz egiten du.  Hala ere, hiztun gehienak oso zaharrak dira (1984an egindako inkesta baten arabera, aiton-amonen %38ak flandrieraz hitz egiten du, baina gurasoen %25ak eta gazteen %2ak besterik ez). Hizkuntza horren hiztun-kopurua asko jaitsi da azken ehun urteetan: 1930ean herritarren %60 hizkuntza horretan hitz egiten baitzuen.

Belgikako flamenkoek aspalditik batu zuten haien hizkuntza idatzia nederlanderarekin. Frantziako flamenkoek, aldiz, haien dialektoari eutsi zioten eta ez zuten flandriera batua garatu. Dialektismo horren ondorioz Westhoeken biztanle gehienak ez dira inoiz jatorrizko hizkuntzan alfabetatu, eta horrek iparraldeko etniakideengandik aldendu ditu.

1882an agintari frantziarrek frantsesa ez den hizkuntza oro eskolan debekatu zutenetik, flandesera urte askotan desagertu zen irakaskuntzatik. XX. mendeko 90eko hamarkadan flandesera hasi zen Westhoekeko eskoletan sartzen, ikasgai gisa eta zenbait eskoletan bakarrik. 2003an aukerako ikasgai gisa 18 ikastetxeetan irakasten zen bertako hizkuntza (12 ikastetxe publikotan eta 6 ikastetxe pribatutan) *Tegaere Toegaen* elkarteak bultzatu zuen hizkuntzaren aldeko borroka hezkuntza mailan. Urte hartan 1.200 ikasle inguru zeuden Westhoeken nederlandera ikasten, ikasle guztien %4, alegia. Horietatik 700 inguru eskoletan eta 500 kolegioetan. 

Komitee Voor Frans-Vlaanderen (KFV, Frantses Flandriarren Batzordea) erakundeak flandestar kulturaren aldeko ekitaldiak antolatzen ditu eskualdean.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   *Egalitérik ez eskolan* J. Albero ARGIA aldizkariaren 1882 zenbakian (2003-10-12an)
2. ↑   Le flamand en France Research Centre of Multilingualism. Euromosaic

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q955543
* Commonscat Multimedia: Westhoek (region)

---

 |

* Wd Datuak: Q955543
* Commonscat Multimedia: Westhoek (region)
**Wurtzen erreakzioaren** bidez bi alkil halurok sodio metalikoaren presentzian eta eterrezko disoluzio lehor batean errakzionarazten dira alkano luzeago bat eratzeko. Charles Adolphe Wurtz kimikariak garatu zuen

Beste metal batzuk ere baliatu izan dira Wurtzen erreakzioa bideratzeko hala nola zilarra, zinka, indioa eta burdina.

Erabilgarritasuna
-----------------

Wurtz-en erreakzioa gutxi baliatzen da albo-erreakzioak dituelako. Ia-ia alkano simetrikoen sintesira mugatzen da erabilgarritasuna. Izan ere, bi alkil haluro diferente baliatzen badira, produktua nahaste bat da nondik zaila izaten den bereiztea osagai bakoitza. Halaber, erreakziobidea erradikal askeen bidez doanez, alkenoak sor daitezke albo-erreakzio gisa. Alkil haluro tertziarioen kasuan erreakzioa ez dabil.

Hala ere, hiru kasutan egokia da:

- Kate luzeko eta pisu molekular handiko alkanoak lortzeko. Adibidez,

{\displaystyle {\ce {2 CH3(CH2)15I + 2 Na -> CH3(CH2)30CH3 + 2 NaI}}}

- Zikloalkano txikienak eratzeko.

- Silanoa kate karbonatu batean txertatzeko.

{\displaystyle {\ce {SiH3Cl + CH3Cl + 2 Na -> SiH3CH3 + 2 NaCl}}}

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Smith, Michael, October 17-.  (2013). *March's advanced organic chemistry : reactions, mechanisms, and structure..*  (7th edition. argitaraldia) ISBN 978-1-118-47221-7. PMC 808990407. (Noiz kontsultatua: 2021-04-07).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q898901
* Commonscat Multimedia: Wurtz reaction

---

 |

* Wd Datuak: Q898901
* Commonscat Multimedia: Wurtz reaction
**Yvonne Fay Minton** (Sydney, Australia, 1938 -) australiar opera-abeslaria da, mezzosopranoa.

Biografia
---------

Kantuko ikasketak Sydneyn egin ondoren, Londresa joan zen. 1961ean, Kathleen-Ferrier saria irabazi zuen. Urte horretan bertan, Londresko Covent Gardenen egin zuen debuta Mussorgskiren *Boris Goudunov* lanarekin.

1965ean, Pietro Mascagniren *Cavalleria rusticana* laneko emakumezko protagonistaren papera egin zuen antzoki horretan bertan. Londresko Covent Gardenen, hainbat lanetan parte hartu du, Gluck, Mozart, Wagner eta Debussyren obrekin, batez ere. Horretaz gainera, munduko antzoki nagusietan aritu da, New York, Bayreuth, Salzburgo eta Parisen.

Bere errepertorioa opera barrokotik hasi (Henry Purcell) eta XX. mendeko musikaraino iristen da. Michael Tippetten opera bat sortzen parte hartu zuen 1970ean —*The Knot Garden*—, eta Alban Bergen *Lulu* lanaren bertsio osoa egin zuen, Pierre Boulezen zuzendaritzapean, Parisko Operan, 1979an. Operaz gainera, berdin-berdin kantatu ditu Maurice Ravel, Arnold Schönberg eta Pierre Boulezen lanak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q437381
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 114697291
* ISNI: 0000 0001 2103 9420
* BNE: XX871093
* BNF: 13897551s (data)
* GND: 129419508
* LCCN: n81120324
* NKC: xx0138748
* NLA: 36550103
* CiNii: DA09546808
* SUDOC: 070197369
* BIBSYS: 3073602
* UB: a1104571
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04208/eu\_m\_2539/m2539

 |

* Wd Datuak: Q437381
**Port Glasgow** (Eskoziako gaeleraz: *Port Ghlaschu*, eskozieraz: *Port Glesga*), Eskozia mendebaldeko udalerria da, Inverclyde eskualdeko bigarrena, hiriburua den Greenock udalerriarekin ekialdetik mugakide dena. 2011ko erroldaren arabera 15.414 biztanle ditu.

Historia
--------

Sir George Maxwellek 1450 eta 1477 artean New Werke of Finlastoun gaztelua eraiki zuen, gaur egun Newark gaztelua izenaz ezagutzen dena. Gazteluaren babesean 4 kilometro mendebaldera Greenock arrantzale herria sortuz joan zen eta merkatu herria bihurtu zen. Glasgowko tabako merkatariek bertara ekartzen zituzten itsasuntziak baina Greenocktarrekin negoziazioetan zailtasunak izan ondoren 1668an Newark gazteluaren ondorko lurrak erosi eta beren kaia eraiki zuten. *Port Glasgow* izena eman zioten inguruan eratuz joan zen herriari.

Herria azkar hazi zen eta 1710rako aduana bazuen. Itsasontzietan tabakoaz gain, azukrea, rona eta kotoia ekartzen zuten Ameriketatik. 1780an ontziolak ireki zituzten eta XIX mendean jarduera ekonomiko nagusia bihurtu zen. 1812an Europako lehen lurrun bidezko itsasontzi zerbitzua ezarri zen, *PS Comet* untziak Glasgow, Greenock eta Helensburgh lotu zituen. 1828an dagoeneko Belfast, Derry, Liverpool, Inverness, Campbeltown eta Hebridak ere lotzen zituzten lurrun bidezko itsasontziek.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Newark gaztelua.Newark gaztelua.
* Pot Glasgowko itsasertza.Pot Glasgowko itsasertza.
* Perch itsasargia.Perch itsasargia.
* PS Comet untziaren erreplika.PS Comet untziaren erreplika.
* Fergusons ontziola.Fergusons ontziola.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1786145
* Commonscat Multimedia: Port Glasgow

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143179685
* LCCN: n88238262

 |

* Wd Datuak: Q1786145
* Commonscat Multimedia: Port Glasgow


| * i
* e
* a
Inverclyde konderriko udalerriak |
| --- |
| Udalerri nagusiak | 
* Gourock
* Greenock‎
* Port Glasgow

 |  |
| Udalerriak | 
* Bogston
* Inverkip
* Kilmacolm
* Quarrier's Village
* Wemyss Bay
* Woodhall

 |
**Walthall konderria** (ingelesez: *Walthall County*) Mississippiko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Tylertown da. 2010eko zentsuaren arabera 15.443 biztanle zituen, Walthall kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Walthall konderriak 1.047,41 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,2 ura dira. Beste 1.046,21 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 14,74 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 15.443 pertsonetatik 8.383 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 238 dira. 6.837 beltzak edo afroamerikarrak. 49 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 24 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 11 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 136 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115419
* Commonscat Multimedia: Walthall County, Mississippi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133689305
* LCCN: n80082655
* **Lekuak**
* OSM: 1833661
* TGN: 2001159

 |

* Wd Datuak: Q115419
* Commonscat Multimedia: Walthall County, Mississippi
Avril Lavigne gitarra jotzen.
**Pop Rocka** genero musikala da rock & roll doinu eztiekin. Abestiak ezagutzen dira estruktura sinpleagatik, doinu harrapagailuagatik eta abesbatzaren edo errepikaren errepikapenagatik eta gitarra elektrikoa edo teklatua erabiltzeagatik base instrumental bezala. "Herriko rock-a" ebokatzen du guztizko eremuko publikoari.

Termino hau lehenengo aldiz erabili zen The Beatlesen abestiak deskribatzeko. Ere termino honen barruan sartu ziren The Grass Roots, Gary Pucket & The Union Gap eta The Buckinghams.

Batzuetan pop rock etiketa erabiltzen da musika modernoa designatzeko

Eremu latinoan artista ezagunenak genero honetan hauek dira: Juanes, Laura Pausini, Melendi, Shakira, Alejandro Sanz eta Gustabo Cerati ; eta talde ezagunenak: Estopa eta El Canto Del Loco.

Jatorria
--------

1960an sortu zen Britainia Handian. musika-jatorria: Pop eta rock and rolletik dator. Instrumentu orokorrak: gitarra, baxua, bateria, ahotsa (abeslaria), teklatua eta sintetizagailua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q484641
* Commonscat Multimedia: Pop rock

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph627051
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 10338

 |

* Wd Datuak: Q484641
* Commonscat Multimedia: Pop rock
Oinetako fetitxismoaren adibidea: Eve Casini modeloa plataforma orpoa miazkatzen.
**Zapaten fetitxismo** edo **Erretifismo** oinetakoen erakarpen fetitxistak definitzen duen parafilia da. Terminoa Nicolas Edme Restif de La Bretonne idazle frantsesaren abizenetik dator, parafilia horren sintomak deskribatzen lehenetarikoa izan baitzen.

Ezaugarriak
-----------

Jokabide hori, zapatak ikustea edo janzten duen pertsona behatzea gustatzen zaienean, gizonezkoengan gehiago izaten da, eta, zenbait kasutan, behaketaren objektua gizona edo emakumea den kontuan hartu gabe. Jokabide hori duena nolabait oinetakoa eta oina emakumezkoen sexu-organoekin lotzen dituela esaten da.

Fetitxista ospetsuak
--------------------

* Jerry Brudos: 1960. hamarkadan saileko hiltzaile honek biktimen oinak mozten zituen, etxeko garajean, Salemen (Oregon), gordetzeko.
* James Lloyd 2006an atxilotu zuten. Bortzatzailea zen eta biktimen zapatak gordetzen zituen. Etxean berrehun zapata pare inguru zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Antonio M. Rey González,Lorenzo Livianos Aldana, (2003), *La psiquiatría y sus nombres: diccionario de epónimos*, Médica Panamericana argitaletxea, Madril.
2. ↑   Berarda Del Vecchio, (2006), *L'adorazione del piede*, Erroma, Castelvecchi, ISBN 8876151397.
3. ↑
4. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Fetitxismo
* Oinen fetitxismo
* Zangolan

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1651685
* Commonscat Multimedia: Shoe fetishism

---

 |

* Wd Datuak: Q1651685
* Commonscat Multimedia: Shoe fetishism
**Puttarri** Aralar mendilerroan dagoen mendi bat da, 1299 metroko garaiera duena. Mendi hau, Aralarreko mendirik garrantzitsuenetako bat bezala hartzen da. Beti egon da hortxe artzainen elezaharretan Mari euskal jainkosaren bizilekuetako bat bezala. Burundatik edo Arakildik begiratzen denean, pagadiak estalitako mendi honek ez du erakarpen handirik sortzen mendizaleen artean. Baina **Puttarri** hortxe dago, beste mendi batzuetatik banandua, Lizarrustitik Kalelantegi lepora igotzen den bidea zaintzen.

Irispideak
----------

Lizarrustitik, Elkorriko bihurgunetik abiatuta, beherago, Etxarriranzko norantzan, Kalelantegira daroan bide on bat abiatzen da, tontorraren azpian dagoen lepoa, hemendik laster iristen dena, bere kareharrizko piramidera igoz. Kalelantegitik dagoen igoeretako batean, marka horiekin adierazitako bidezidorrak, kobazulo bitxi bat zeharkatzen du. Beste aukera bat, oraingoan, Lizarrustiko mendatetik, Kalelantegira igotzen da Iraioko Zelaitik, Alleko mendia inguratuz. Hau da Lizarrusti eta Lekunberri arteko G. R.a igarotzeko hautatutako aukera

Tontorrera Lakuntzatik ere iris daiteke, Algorriko pasabidetik mendilerrora igotzen diren geroz eta galduago dauden bideetatik. Azken aukera Guardetxetik igotzea da, Intzazelaiko lautadetatik eta Mandarrateko lepotik Errenagara doan bidetik, nondik mendebalderantz jarraitu behar den lehenik Kalelantegi lepora eta ondoren Putxerriren tontorrera iristeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Toponimo hau hobesten du Euskaltzaindiak; **Putxerri** izenez ere ezaguna.

Kanpo estekak
-------------

* euskal-herria.org webgunean

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12266361
* Commonscat Multimedia: Puttarri

---

 |

* Wd Datuak: Q12266361
* Commonscat Multimedia: Puttarri
**Vuvuzela** (hitzak zuluerazko jatorria du, Tswana hizkuntzaz **lepatata Mambu** deitua) luzez metro bat inguru duen turuta mota bat da, Hego Afrikako kirol ospakizunetan oso erabilia izan ohi da. Bere ezaugarri nagusia, sekulako soinua izatean datza (mendebaldeko pertsona askoren belarrientzat jasanezina izan daiteke, batez ere taldean jotzen baldin bada).

Izena
-----

Vuvuzela izenaren jatorria eztabaidan dago. Batzuen ustez zulueraz *zarata egin* edo *soinua egin* esan nahiko luke, aldiz, beste batzuen ustez hegoafrikar hitz herrikoi batetik eratorria legoke, honek *bainua* esan nahiko luke, hortik vuvuzela hitzaren jatorria *soinuzko bainua* litzateke.

Historia
--------

Jatorriz eztainuzkoak izan ohi ziren, Hego Afrikan 1990eko hamarkadan hedatu ziren, jada 2001. urtean enpresa batek vuvuzelak plastikoz ekoizten hasi zen.

2010eko Munduko Futbol Txapelketan mundu mailako ospea lortu zuen, baita polemika piztu ere, batez ere futbol partidu guztietan zehar sortzen zuten zarata monotonoa zela eta. Hainbat kirol esatari, entrenatzaile eta futbolariek futbol partiduetan zehar vuvuzela jotzearen debekua eskatu zuten.

Soinua
------

Adibide gisa, martxan dagoen hegazkin baten motorrak 120 dezibeleko (dB) soinua sortzen du, aireratzeko unean 130 dB. Aldiz, vuvuzela bakar batek 127 dB-ko soinua sor dezake.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q83266
* Commonscat Multimedia: Vuvuzelas

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 1204495424

 |

* Wd Datuak: Q83266
* Commonscat Multimedia: Vuvuzelas
***Westminsterreko laurdenak*** *(*ingelesez *Westminster* *Guarters)* Karilloidun erlojuen sintoniarik ohikoena dira, ordu laurden bakoitza eta ordu puntuak seinalatzeko. Guztira, letradun 4 ahapaldik osatzen dute, laurden bakoitzeko bat, eta, tradizioaren arabera, erlojuak bere sintonia jotzen duen bakoitzean abesten da. **Westminsterreko kanpai-hotsak** (*Westminster Chimes*) edo Cambridgeko laurdenak (*Cambridge Quarters*) bezala ere ezagutzen dira, antzinako kokapenagatik, St. Mary the Great, Cambridge.

Sintonia
--------

Sintonia 4 laurdenek osatzen dute eta kanpai baten behe-soinua, Big Ben izenekoa, ordu bakoitzeko behin jotzen duena, beraz, 5etan 5 aldiz joko du eta 12etan 12 aldiz. Sintonia aldatu egiten da laurdenen kopuruaren arabera, hau da, 12: 00ak badira sintonia osoa entzungo da eta hamabi kanpai-hots, 12: 15ak badira lehen laurdenaren sintonia entzungo da, 12: 30ak badira bi laurden joko dira eta 12: 45ak badira, berriz, 3 laurden. Jarraian, partiturak ikus ditzakezu notekin:

|  |  |
| --- | --- |
| Ordu eta laurdena: | (1) |
|  |  \relative c'' {\time 5/4 \key e \major gis4 fis e b2 |}Audio playback is not supported in your browser. You can download the audio file. |
| Ordu eta erdia: | (2) (3) |
|  |  \relative c' {\time 5/4 \key e \major e4 gis fis b,2 | e4 fis gis e2 |}Audio playback is not supported in your browser. You can download the audio file. |
| Ordu laurden gutxiagoa: | (4) (5) eta (1) |
|  |  \relative c'' {\time 5/4 \key e \major gis4 e fis b,2 | b4 fis' gis e2 | gis4 fis e b2 |}Audio playback is not supported in your browser. You can download the audio file. |
| Ordua puntuan: | (2) (3) (4) (5) eta "Big Ben" kanpai-hotsa |
|  |  \relative c' { \time 5/4 \key e \major e4 gis fis b,2 | e4 fis gis e2 | gis4 e fis b,2 | b4 fis' gis e2 \clef bass || \time 4/4 e,1^"Big Ben" | e1 | e1 } Audio playback is not supported in your browser. You can download the audio file. |

Kanpo estekak
-------------

* *Westminsterreko laurdenen audioa*
* *Westminsterreko laurdenak* *Big Ben* kanpai-hotsetan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2032728
* Commonscat Multimedia: Westminster Quarters

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2032728
* Commonscat Multimedia: Westminster Quarters
**Vuontisjärvi** edo **Vuottesjávri** aintzira Finlandiako Enontekiö udalerrian dagoen aintzira bat da. Pöyrisjärvi Eremu Basatiaren eta Vuontisjärvi herriaren ertzean dago, Ounasjärvi aintziratik eta Hetta hiriburutik hurbil. Nahiz eta aintzira ez dagoen babestutako eremu batean, bertan, hegazti babestu asko aurki daiteke; hala nola, borrokalariak, istingor arruntak, kuliska pikartak, mendebal-txori mokomeheak, laponiako berdantzak, elur-berdantzak, elur-hontzak, eper zuriak, txirri lepokodunak, zapelatz galtzadunak, larre-buztanikarak, mendi-txontak, negu-txirtak, papourdinak, txirritxo handiak, txoka gorriztak, urre txirri arruntak, ahate gorriztak, ahatebeltzak, beltxarga oihulariak, zerra txikiak eta antzara hankagorriztak, hankahoriak, muturzuriak eta nanoak.

Beste ohiko biztanle batzuk azeri zuri eta gorriak, bisoi amerikarrak, elur-orein etxekotuak, erbinude arrunt eta zuriak, hartz arreak, ipar-katamotzak, jatunak eta otsoak dira .

Aldameneko aintzira nagusiak Tuolpajärvi, iparraldean, eta Ounasjärvi, mendebaldean, dira. Pöyrisjoki ibaitik datorren urak betetzen du aintzira; bestalde, ateratzeko orduan, ura Vuontisjoki ibaiaren bidez, Ounasjokira isurtzen da, azkenik, Botniako Golkoraino iristeko. Gutxi gorabehera, azarotik ekainera izoztua egon ohi da aintzira.

Aintzira oso ezaguna da arrantza munduan; izan ere, bertan, amuarrain marroi eta laponiako amuarrain artiko handienak arrantzatzera uda partean etorri ohi diren arrantzaleen kopurua handia da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Pöyrisjärven erämaa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7362284

 |

* Wd Datuak: Q7362284


| Enontekiöko aintzira garrantzitsuenak |
| --- |
| Saana mendixkako ikuspegi urtsuakSaana mendixkako ikuspegi urtsuakMalla Erreserba Naturaleko Kilpisjärvi aintziraMalla Erreserba Naturaleko Kilpisjärvi aintziraAilakkajärvi • Guoskatjávri • Iso Salankijärvi • Iso Leveä • Kalaton • Kalatonjärvi • Kaura**Kelottijärvi** • Ketojärvi • **Kilpisjärvi** • Kivijarvi • Lijankijärvi • Marsujärvi • Marttajärvi • MelajärviMuotkajärvi • Näkkäläjärvi • **Ounasjärvi** • Palojärvi • Pasmajärvi • Peerajärvi • PeltojärviPeriläjärvi • Pitsusjärvi • **Pöyrisjärvi** • Riimmajávri • Salttijärvi • Seitavuopio • SomasjärviSotkajärvi • Termisjärvi • Tuolpajärvi • Tuorkottajärvi • Vuomajärvet • Vuontisjärvi • Ylimmäinen |
**Warren konderria** (ingelesez: *Warren County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Bowling Green da. 2010eko zentsuaren arabera 113.792 biztanle zituen, Warren kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Warren konderriak 1.418,19 kilometro koadro ditu. Horietatik 15,45 ura dira. Beste 1.402,74 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 80,24 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 113.792 pertsonetatik 97.981 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 5.174 dira. 10.204 beltzak edo afroamerikarrak. 273 amerikar natiboak ziren eta 113 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 3.151 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 162 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.908 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q506357
* Commonscat Multimedia: Warren County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 136044836
* LCCN: n80145299
* NARA: 10038857
* **Lekuak**
* OSM: 1846589
* TGN: 2000848

 |

* Wd Datuak: Q506357
* Commonscat Multimedia: Warren County, Kentucky
***Pseudocerastes urarachnoides*** (antzinako grezieraz: οὐρά isatsa + ἀράχνη armiarma + οειδής antzekoa) *Pseudocerastes* generoko animalia da. Narrastien barruko Viperidae familian sailkatuta dago. 2006an deskribatu zen lehen aldiz, eta Irango mendebaldean baino ez da bizi. Burua beste *Pseudocerastes*en antzekoa da, baina bere isatsa bakarra da: bulbo baten itxura du, ezkata handiekin, armiarma baten itxura ematen diotenak. Isatsa mugitzen du hegazti intsektiboroak deitzeko eta, ondoren, jateko.

Deskribapena
------------

Bere familiako beste genero batzuetan bezala, *Pseudocerastes*eko begien gaineko ezkatek gorantz egiten dute, eta adarren antza hartzen dute. *P. urarachnoides*en aleak 1968an jaso ziren lehen aldiz Chicagoko Historia Naturaleko museoak Iranera egindako espedizio batean, eta *Pseudocerastes persicus* gisa identifikatu zituzten. 2006an beste espezie bat zela ondorioztatu zen eta izen berria eman. Hainbat ezaugarri ditu bakan egiten dutenak: bi adarren artean 16 edo 17 ezkata dituzte, eta bere generoan dauden beste espezie guztietan baino gogorragoak dira. Isatsaren bukaerako ezkatan 15 pare dira eta artropodo baten apendizeak ematen dute. Isatsaren puntak bulbo baten itxura du, puztua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  The Reptile Database
2. ↑   **(Ingelesez)** «A new species of Pseudocerastes with elaborate tail ornamentation from Western Iran (Squamata: Viperidae)» *Proc. Cal. Acad. Sci.* 57 (14) 2006 ISSN 0068-547X. (Noiz kontsultatua: 2017-08-04).
3. ↑   **(Ingelesez)** Fathinia, Behzad; Rastegar-Pouyani, Nasrullah.  (2011-09-29). «On the Species of Pseudocerastes (Ophidia: Viperidae) in Iran» *Russian Journal of Herpetology* 17 (4): 275–279. ISSN 1026-2296. (Noiz kontsultatua: 2017-08-04).

Ikus, gainera
-------------

* Viperidae

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3012109
* Commonscat Multimedia: Pseudocerastes urarachnoides
* Wikispecies Espezieak: Pseudocerastes urarachnoides

---

* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 13825088
* GBIF: 5789490
* ITIS: 1058451
* UICN: 164664
* NCBI: 1353790

 |

* Wd Datuak: Q3012109
* Commonscat Multimedia: Pseudocerastes urarachnoides
* Wikispecies Espezieak: Pseudocerastes urarachnoides
**Userra Pasherienmut** edo **Psamutis**, Egiptoko XXIX. dinastiako faraoi bat izan zen.

Manetonek, Sexto Julio Afrikano eta Eusebio Zesareakoaren arabera, **Psamuttis** deitu zuen, eta urte beteko erregealdia izan zuela dio; Eusebioren bertsio armeniarrean, **Psammutes** bezala aipatzen dute.

Oinordekotza krisi labur bat egon zen Neferites I.a hil ondoren: Akoris izan zen bere oinordekoa, honen erregealdia, Psamutisek eten zuelarik, matxinatuz, matxinada honen arrazoia ezagutzen ez den arren. Biak ziren aurreko erregearen senideak. Baina, urte bete igaro ondoren, Psamutis tronutik bota zuten, eta Akorisek jarraitu zuen errege bezala.

Bere erregealdiaren ebidentziak, Tebasen aurkitu dira, non, berak, Karnakeko Amonen tenpluan, Neferites I.ak hasitako babes harresi bat eraikitzen jarraitzea agindu zuen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Neferites I.a** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko XXIX. dinastia | Ondorengoa**Akoris** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q879122
* Commonscat Multimedia: Psammuthis

---

 |

* Wd Datuak: Q879122
* Commonscat Multimedia: Psammuthis
Putreen estelaren txatal baten xehetasuna, Louvre. Dokumentatua dagoen lehen falangearen antolaera erakusten du.
**Putreen estela** Mesopotamiako Aro Dinastiko Zaharreko monumentu bat da. K.a. 2450 aldean egin zen, Lagasheko errege Eannatumek Ummaren aurka lortutako garaipenaren oroitzapena egiteko. Egun Parisko Louvre museoan dago.

Historia
--------

Kisheko errege Meslimen epaiaren bidez konpondu zen Lagash eta Ummaren arteko lehen gatazka. Handik urte batzuetara, Ummako errege Akurgalek, tenplu eta kanalen eraikuntzan nabarmendu zenak, gerra berrabiarazi zuen. Orduan, estelak dioenaren arabera, Lagasheko erregearen seme Eannatumek Ummako erregea garaitu zuen. Horren ondorioz, Lagash Sumerko hiri nagusi bilakatu zen.

Kontserbatu diren txataletan Lagasheko soldaduak ilaran desfilatzen ageri dira; lurra hilotzez josirik dago, eta haien inguruan zakurrak eta putreak daude.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Stèle des vautours.*  louvre.fr (Noiz kontsultatua: 2018-6-7).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1088425
* Commonscat Multimedia: Stele of the Vultures

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1088425
* Commonscat Multimedia: Stele of the Vultures
Erromatar galtzadarik garrantzitsuenetako batzuk erakusten dituen Italiaren mapa: Via Emilia, urdin ilunez agertzen da.
**Via Emilia** (latinez *Via Aemilia*), Marko Emilio Lepidok eraikiarazi zuen erromatar galtzada bat da, lerro zuzenean, Piacenza eta Rimini lotzen zituena, eta izena eman zion Emilia eskualdeko hiri asko ere zeharkatzen zituena. Zeharkatzen dituen erromatar jatorriko edo erromatarrek birsortutako hiriak, Piacenza, Fidenza, Parma, Reggio Emilia, Modena, Bolonia, Imola eta Rimini dira. Gaur egun, *Strada Statale nº9-via Emilia* bezala identifikatzen da.

Historia
--------

Bide hau, K.a. 189 eta K.a. 187 bitartean eraiki zen. Garai hartan, Placentia (Piacenza) kolonia, boioen tribu galiarrak inguratzen zuen, kanporatuak izan ziren arren, erromatarrekin bakerik sinatzerik nahi izan ez zutenak. Matxinada baten arriskuaren ondorioz, Erromatar Errepublikako autoritateek, irmotu gabeko kolonian amaituko zen bide bat eraikitzea erabaki zuten, euren tropei behar bezala laguntzeko boioak, noizbait matxinatuko balira ere.

Zenbait hamarkada beranduago, galtzada, Piacenzatik Milanera luzatua izan zen, erromatar garaian, Mediolanum izena zuena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q732597
* Commonscat Multimedia: Via Aemilia

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q732597
* Commonscat Multimedia: Via Aemilia
Mendizaleak Italiako Alpeetako Burrone Giovanelli via ferratan.
**Via ferrata** (italieraz *burdinezko bidea* esan nahi du, pluralez *vie ferrate*) harkaitzean irekitako eta hainbat materialez prestatutako bide horizontal edo bertikala da: iltzeak, grapak, heldulekuak, kateak, zubi esekiak eta tirolinek, eskaladan zaildu gabeko txangolari eta mendizaleei gune arriskutsu edo zailak segurtasunez igarotzea ahalbideratzen dute. Segurtasun orokorra ibilbide osoan zehar ezarria dagoen altzairuzko soka baten eta uhalaren bidez ezartzen da, bai eta ibilbide honetarako bereziki prestatuak eta erorketen aurkako *k* hizkiarekin adieraziak dauden mosketoien bidez ere.

Via ferrata eremu klasikoak Dolomitetan eta Italiako Alpeetan daude, nahiz eta gaur egun Frantzia, Suitza, Austria eta Alemaniako mendietan ere ohikoak izan. Euskal Herrian ere piskanaka hedatuz doaz.

Euskal Herrian
--------------

* Sobróngo via ferrata, Sobrón, Araba
* Beartzungo via ferrata, Beartzun, Baztan, Nafarroa Garaia
* Larragoako via ferrata, Larragoa, Nafarroa Garaia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q648116
* Commonscat Multimedia: Via ferrata

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 135080053 (data)
* GND: 4134492-3
* NKC: ph292614

 |

* Wd Datuak: Q648116
* Commonscat Multimedia: Via ferrata
**Putnam konderria** (ingelesez: *Putnam County*) Illinoisko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Hennepin da. 2010eko zentsuaren arabera 6.006 biztanle zituen, Putnam kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Putnam konderriak 446,06 kilometro koadro ditu. Horietatik 31,24 ura dira. Beste 414,81 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 13,46 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 6.006 pertsonetatik 5.906 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 252 dira. 31 beltzak edo afroamerikarrak. 5 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 13 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 49 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Putnam County, Illinois age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q494579
* Commonscat Multimedia: Putnam County, Illinois

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152487634
* GND: 4493779-9
* LCCN: n83227529
* NARA: 10039266
* **Lekuak**
* OSM: 1800727
* TGN: 2000525

 |

* Wd Datuak: Q494579
* Commonscat Multimedia: Putnam County, Illinois