recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Eduardo** (ingelesez: *Lake Edward*) Ekialdeko Afrikako aintzira da, Afrikako Aintzira Handienetan txikiena. Rift Haran Handiaren mendebaldean dago, Albert aintziraren hegoaldean, Kongoko Errepublika Demokratikoa eta Uganda estatuen arteko mugan, ekuatoretik zenbait kilometro hegoaldera. Henry Morton Stanley esploratzaileak jarri zion izena Albert Edward, Galesko printzearen omenez.

Geografia
---------

Eduardo aintzira 920 metroko garaieran dago. 77 kilometroko luzera, 40 kilometroko zabalera, eta 2.325 kilometro koadroko eremua ditu. Afrikako aintzirarik handienetan hamabosgarrena da.

Nyamugasani, Ishasha, Rutshuru eta Rwindi ibaiak dira ur-emaile nagusiak. Hustubidea iparraldeko muturrean dagoen Semliki ibaia da, Albert lakura doana. Ipar-ekialdean dagoen George aintzira ere Eduardoren iturria da Kazinga ubidearen bidez.
Ruwenzori mendiak lakuaren iparraldean daude.

Historia
--------

Stanleyk 1875an ikusi zuen lakua lehendabizikoz baina, Albert aintziraren zati bat zelakoan, *Batritzeko golkoa* izena jarri zion. Bere bigarren bidaian, 1888 eta 1889an, bi laku ezberdin zirela konturatu zen eta gaur egungo izena jarri zion.

1970ko eta 1980ko hamarkadetan, Ugandak eta [Zaire]]k (egun Kongoko Errepublika Demokratikoa) *Idi Amin lakua* edo *Idi Amin Dada lakua* berrizendatu zuten, Idi Amin Ugandako diktadorearen omenez. 1979an, diktadorea bota zutenean, lehengo izena berreskuratu zuten.

Fauna
-----

*Oreochromis niloticus* eta *Oreochromis leucostictus* arrainak dira aintzirako ezagunenak, baina 5 espezietik gora deskribatu dira. 

Aintziraren inguruan ere ugaztun ugari gerturatzen da edatera, txinpantzeak, elefanteak, krokodiloak eta lehoiak besteak beste. 1970. hamarkadan 29.000 hipopotamo bizi ziren aintziran baina populazioak beherakada nabarmena izan du eta 2019an 1.500 ale baino ez zeuden. Hipopotamoak haragiagatik eta hortzetan duten boliagatik ehizatu izan dira eta horrek eragindu populazioaren jaitsiera handi hori.

Iruditegia
----------

* Arrantzaleak aintziran.Arrantzaleak aintziran.
* Eduardo aintziraren ertzeko herrixka.Eduardo aintziraren ertzeko herrixka.
* Aintzira ilunabarrean.Aintzira ilunabarrean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-03-30). *167. araua: Saharaz hegoaldeko Afrikako toponimia.* .
2. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.

Ikus, gainera
-------------

* Afrikako Aintzira Handiak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q125211
* Commonscat Multimedia: Lake Edward

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 940893

 |

* Wd Datuak: Q125211
* Commonscat Multimedia: Lake Edward

  


|  |  |
| --- | --- |
| 

|  |
| --- |
|  **Afrikako Aintzira Handiak**  |

 |
| Afrikako Aintzira Handien mapaAfrikako Aintzira Handien mapaAfrikako Aintzira Handiak | **Aintzirak:** A – Albert • E – Edward • K – Kivu • T – Tanganyika • Y – Kyoga • V – Victoria • M – Nyassa**Eskualdeko estatuak:** UG – Uganda • KE – Kenya • CD – Kongoko Errepublika Demokratikoa • RW – Ruanda • BI – Burundi • TZ – Tanzania • ZM – Zambia • MW – Malawi • MZ – Mozambike |
**Errusiako Federazioaren Defentsa Ministerioa** (errusieraz: Министерство обороны Российской Федерации edo Минобороны России), **MO**, **Minoboron** edo **MO РФ** bezala ere ezaguna, Errusiako Indar Armatuen gobernu-gorputza da.

Errusiako Presidentea Errusiako Federazioko Indar Armatuen komandanteburua da; ondorioz, Ministerioaren jarduera oro zuzentzen du. Bestalde, Defentsa Ministroak Indar Armatuen gaineko agintari administratibo eta operatiboa da, egunez eguneko jardueratan. Indar Armatuen Estatu Nagusiak Presidentearen eta Defentsa Ministroaren jarraibideak eta aginduak betearazten ditu.

Ministerioaren eraikin nagusia, 1940ko hamarkadan eraikia, Arbat kaletik gertu kokaturiko Arbatskaya plazan dago. Ministerioaren beste eraikin batzuk Moskuko hiri osoan zehar daude banaturik. Ministerioaren Indar Armatuen kudeaketaz eta ikuskapenaz arduratzen den organo gorena Defentsa Kudeatzeko Zentro Nazionala da, Frunzenskaya Dikean kokatua eta Indar Armatuen agintea zentralizatzearen arduraduna.

Egungo defentsa-ministroa Sergei Xoigu da, armadako jenerala.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1146492
* Commonscat Multimedia: Ministry of Defence of Russia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127508700
* ISNI: 0000 0004 0438 4056
* GND: 5175291-8
* LCCN: no93032701
* SUDOC: 136410219

 |

* Wd Datuak: Q1146492
* Commonscat Multimedia: Ministry of Defence of Russia
**Errol Walton Barrow** (Saint Lucy, Barbados, 1920ko, urtarrilaren 21a - Bridgetown, 1987ko ekainaren 1a) Barbadosko lehen ministroa izan zen 1966tik 1976ra eta 1986tik 1987ra.

1940ko abenduan Royal Air Forcen izena eman zuen Bigarren Mundu Gerran borrokatzeko. Gerraren ondoren London School of Economicsen ikasi zuen.

Barbadosko Alderdi Laboristako kidea izan zen. 1950ean uhartera itzuli zen eta parlamentuko kide hautatu zuten. 1955eko apirilean, Laneko Alderdi Demokratikoaren sortzaileetako bat izan zen, baina ez zuten aukeratu hurrengo urteko hauteskundeetan. 1958an aukeratu zuten, eta 1961ean berriro. Urte hurretan bere alderdiak hauteskundeak irabazi zituen eta Barrow lehen ministro bihurtu zen.

Herrialdea independentziara gidatu zuen 1966an, eta estatu independente lehenbiziko lehen ministroa izan zen. Herrialdeko industrializazioa bizkortu zuen eta turismoaren industria hedatu zuen azukre-kanaberaren laborantzaren mende ez egoteko eta Karibeko herrialdeekiko lankidetza areagotu zuen.

1971ko hauteskundeak irabazi ondoren, 1976koak galdu eta oposiziora pasatu zen. 1983ko Grenadako inbasio estatubatuarra gogor kritikatu zuen. 1986ko maiatzean boterera itzuli eta urtebete geroago hil zen. 1997an Legebiltzarrak Barbadoseko hamar heroi nazionaletako bat izendatu zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1361644
* Commonscat Multimedia: Errol Walton Barrow

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 53992993
* ISNI: 0000 0000 6330 6622
* GND: 138691363
* LCCN: nr89002591
* NKC: jo20201086456
* SNAC: w68k8zhh
* Open Library: OL6414062A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1361644
* Commonscat Multimedia: Errol Walton Barrow



| * i
* e
* a
Barbadosko lehen ministroak |
| --- |
| Kolonia (1953-1966) | 
* G. Adams\*
* H. Cummins\*
* E. Barrow\*

 | Barbados |
| Erresuma (1966-2021) | 
* E. Barrow
* J. Adams
* H. St. John
* E. Barrow
* L. Sandiford
* O.Arthur
* David Thompson
* F. Stuart
* M. Mottley

 |
| Errepublika (2021-) | 
* M. Mottley

 |
| \* Berez, Barbadosko *premier*rak ziren. |
***Vasa*** (edo ***Wasa***) 1626 eta 1628 bitartean Suediak eraikitako ontzi bat izan zen.

Historia
--------

XVII. mende hasieran, Suedia Baltikoko potentzia nagusia bihurtu zen, baina 1618an, Hogeita Hamar Urteko Gerra hasi zenean, itsasoaren kontrola arriskuan ikusi zuten suediarrek, eta Gustavo II.a Adolfo erregeak inoizko gerra makinarik beldurgarriena eraikitzeko agindu zuen.

1626an, mila haritzetik gora bota ondoren, *Vasa* eraikitzen hasi ziren. Eta 1628ko udan gerraontzi ikusgarria prest zegoen. 69 metroko luzera zuen, 1.275 metro koadro haize oihal, eta 64 kanoi. Tripulazioa 145 pertsonak osatzen zuten, baina beste 300 soldadurentzako tokia ere bazuen. Gainera 700dik gora eskultura zituen, egurrean zizelkatuta eta kolore biziz margotuta.

Abuztuaren 10ean festa giroak hartu zuen Stockholm. Herritarrak itsasertzean bildu ziren *Vasa* lehenengoz nola itsasoratzen zen ikusteko. Itsasoa bare zegoen eta brisa leuna besterik ez zebilen. Baina Suediako erregeak, kanoi lerro bat nahikoa ez, eta beste lerro bat egiteko agindu zuen. Ondorioz, ontziaren astuntasun zentroa igo behar izan zuten. Ontzia altuegia zen, zabalera kontuan hartuta. Horrenbestez, egun hartako haizekirria nahikoa izan zen itsasontzia makurtzeko. Ura beheko kanoi zuloetan sartzen hasi zen, eta ontzia berehala ondoratu zen.

*Vasa*ren estreinaldiarekin alderatuta, Titanicen lehen eta azken bidaia hura arrakastatzat jo daiteke. Titanicek lau egun egin zituen itsasoan; *Vasa* ez zen milia nautiko bakarra ere egiteko gai izan eta Stockholms strömen bukatu zen.

Baltikoko gatz kontzentrazio bereziak eta Stockholmgo portuko uren kutsadurak eraginda, egurra jaten duten mikroorganismoek ezin izan dute ingurune horretan biziraun. Hala, 333 urtez urpean egon ondoren, 1961ean *Vasa* egoera ezin hobean lehorreratu zuten, denboraren makina geratu bailitzan. Eta museo bat egin zuten arrasto ederrak erakusteko.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5  Nagore Irazustabarrena, «Vasa 1628: Titanic suediarra», *Argia*, 2012-04-08, CC-BY-SA lizentzia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q219821
* Commonscat Multimedia: Vasa (ship, 1627)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 294249099
* GND: 4127525-1
* LCCN: n79060822
* KulturNav: id

 |

* Wd Datuak: Q219821
* Commonscat Multimedia: Vasa (ship, 1627)

59°19′40″N 18°05′28″E﻿ / ﻿59.32778°N 18.09111°E﻿ / 59.32778; 18.09111
**Heriotzaren hegaldiak**, gaztelaniaz: *Vuelos de la muerte*, hainbat diktadurek jendea akatzeko erabilitako heriotz metodo baten izendatzen da, honetan pertsonak hegaldian doan hegazkin batetik itsasora botatzen dira. 1976-1983 artean, Argentinako diktadura militarrean, Berrantolaketa Prozesu Nazionala zeritzon aldian zehar, etengabe erabilia izan zen. Honela, aurrez bahitu eta diktadurarentzat desatseginak ziren milaka eta milaka pertsonak arrastorik utzi gabe desagertuaraziak izan ziren.

Militarrek metodo honi "garraiotze" kode izena ipini zioten. Aurrez fusilamenduei ere kode izen berberaz deituak, bahituei hegaldiak beste atxiloketa-esparruetara garraiatzeko zirela sinistarazten zietelako.

Bahituei txertoa zelako aitzakian pentotal sodiko injekzioa ipintzen zieten, honen eraginez hegazkinetan sartu eta hegaldietan zehar lozorroan edota erdi lokarturik Río de la Platara ala itsaso barrenera botatzen zituzten.

Argentina eta Uruguaiko kostaldeetan itsasoko olatuek itzulitako gorpuak agertzen hastean, eta gorpuak hauek militarren esku desagertutako jendearenak zirela egiaztatzean, estatu terrorismo guztia agerian gelditu zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2599494

 |

* Wd Datuak: Q2599494


|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Heriotzaren hegaldiak*** |
Harburuak.
Hilarrietako bat. Hilarrietako batzuk hormen beheko aldean daude eta nahiko egoera txarrean.
Elizpean dagoen informazio-panela (2022). Besteak bestee idazkunen transkripzioak erakusten ditu.
**Elizmendiko Andra Maria** deitzen da Kontrastako herrian dagoen baseliza erromanikoa (Harana, Araba), X-XI. mende ingurukoa. Elizaren barrualdean XVIII. mendeko erretaula barrokoa dago eta buruan Andra Mariaren XVI. mendeko eskultura dauka. Alboetako erretaulak San Adrianen eta San Juanen omenezkoak dira.

Ezaugarriak
-----------

Baseliza arabar honen ezaugarririk aipagarriena bere hormetan aurkituko dugu, II. mendeko hilarri erromatarrak aurkituko baititugu bertan, euren idatzi eta apaingarriekin. X-XI. gizaldietan, baseliza eraiki zutenean, inguruko nekropoli erromatar batetik ekarri zituzten hainbat harri elizaren hormak eraikitzeko, tartean 20 hilarri inguru. 1000 urte geroago hilarriek elizaren hormetan jarraitzen dute, baina nekropolia ez da aurkitu oraindik.

Hilarri edo estelak abside erdizirkularrean, eraikinaren alderik zaharrenean, aurki ditzakegu, eta baita nabean ere, Erdi Aro ostean berreraiki zen zatian. Hilarrietako asko apurturik daude eta ez daude egoera onean, aire zabalean baitaude eta hormen behealdean. Hala ere, zenbait hilarritan idazkunak daude eta nahiko ondo irakurri daitezke, eta apaingarriak dituztenak ere badira. Apaingarrien artean aurki ditzakegu, batez ere, mahatsondo hostoak eta zurtoinak (Arabako ekialdean eta Nafarroa mendebaldean ohikoak) eta disko erradiatuak. Horiez gain, gizaki figurak, ilgorak eta arku multzoak ere ikus ditzakegu.

Abside erromatarrean borobil formako hamar harburu daude. Horietako seik apaingarri geometrikoak dituzte, eta batzuek hilarri erromatarretan agertzen diren elementuak. Horiez gain, badira gurutziltzatu bat eta animalia bat, seguru asko otso bat. 

Absidearen eta baseliza osoaren bista orokorra, ekialdetik.

Idazkunak
---------

Idazkunak zenbait hilarritan agertzen dira eta latinez daude. Hauexek dira hilarri horietan dauden testuen transkripzio proposamenetako batzuk:

***Turaesamus Cantabri filius annorum L hic situs est.***

Hemen datza Turaesamun, Cantaber-en semea, berrogeita hamar urtekoa.

***Minicius Florus annorum LXX hix situs est. [a]anica Flori ancilla annorum V hic sita est.***

Hemen datza Minicius Florus, hirurogeita hamar urtekoa. Hemen datz []anica, Florus-en esklaboa, bost urtekoa.

Iruditegia
----------

* Hilarrien kokapena adierazten duen argazkia eta planoa.Hilarrien kokapena adierazten duen argazkia eta planoa.
* Transkripzioetako bat.Transkripzioetako bat.
* Hilarri ezagunena, egoera onean dago eta testu luzeena dauka.Hilarri ezagunena, egoera onean dago eta testu luzeena dauka.
* Detailea.Detailea.
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q117354670

 |

* Wd Datuak: Q117354670
*Le roman de la rose*, 1914
***Roman de la Rose*** XIII. mendeko kontakizun-poema, frantsesez idatzia, estilo alegorikoan maitasunaren gaia aztertzen duena. Erdi Aroko obra gailenetarikoa da; eragin handia izan zuen gerora, eta XIV. eta XV. mendeetan teologoen eta literatura-egileen arteko eztabaida luze bat sortu zuen.

Bi zatiz osaturik dago. Zortzi silabako 4.000 bertso inguru biltzen dituen lehena 1236 inguruan idatzi zuen Gilen Lorriskoak, eta lau aldiz luzeagoa den bigarrena 1275 eta 1280 artean egin zuen Jean de Meungek. Lehenengo zatia amodiozko konkista baten kontakizuna da; Ovidioren lanean inspiratua da; sinboloa arrosa: maitatzen den dama eta alegoria erabiltzen ditu etengabe. Bigarren zatia, guztiz desberdina, aurrekoaren jarraipen formal gisa aurkezten bada eta alegoria erabiltzen badu ere, bere garaiko zientzia eta filosofia ezagupenen bilduma da, eta emakumeen aurkako erasoak ere agertzen ditu bertan. Hala, lehen zatia aristokratikoa, feudala eta abstraktua da, eta burgesiak errealitateaz eta historiaz duen ikuspuntu berria agertzen du bigarrenak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q642211
* Commonscat Multimedia: Roman de la Rose

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 7464152140002811100009
* BNE: XX3383757
* BNF: 166125510 (data)
* LCCN: n79095628
* NLA: 35688756
* SUDOC: 028260198
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q642211
* Commonscat Multimedia: Roman de la Rose
**Isabel Olesti i Prats** (Reus, Tarragona, 1957ko apirilaren 12a) dantzari ohia, idazlea eta kazetaria da. 1988ko Andròmina saria jaso zuen *Desfici* lanarekin eta 1995ean Josep Pla saria *Dibuix de dona amb ocells blancs* ipuin bildumarekin*.*

Ibilbidea
---------

1995 arte profesionalki dantza garaikidean aritu zen. *Desfici-*k, bere lehen ipuin-liburuak, 1988ko Andròmina saria jaso zuen. Ondoren, *Dibuix de dona amb ocells blancs* argitaratu zuen, Josep Pla 1995 saria irabazi zuen ipuin-bilduma, eta *L'aire groc, El marit invisible, El festí de Nàpols, La muntanya dels secrets eta La pell de l'agua* eleberriak. Prentsan kolaboratu ohi du iritzi-artikuluekin eta kronikekin. El Temps, Diari de Tarragona, El Observador, Reus Diari, Diari de Barcelona, Presència, Avui, Interviú eta El Paíensen idatzi du. Germanes Quintana taldeko kidea zen. Gero literatura-proiektuak kudeatu ditu, hala nola Taca d'oli poesia-jaialdia, Reusen (eta, gero, Vila-secan), Racons de Poesia, Contes de nit (Dibuix de dona... liburuko ipuin-irakurketa, musikarekin batera), Una tarda amb Ferrater (Ferrater al Mas Picarany de l'Almosterren inguruko topaketa), Hotel Paris (Estellésen poema-errezitaldia BCNko Paris hotelean) edo La lluna de la Mussara (abuztuko lehen larunbatean poesia eta natura inguruan Baix Camp-eko Mussara izeneko herri abandonatuan), egun bat ... (egun bat idazle batekin Arts Santa Mónican, BCN). Kritika literarioa da Diari de Tarragonan.

Lanak
-----

### Narrazio laburra

* 1988 *Desfici*
* 1995 *Dibuix de dona amb ocells*
* 2003 *Tancat per vacances* (talde-lana Sebastià Alzamora, Lluís Calvo, Miquel de Palol, Gemma Lienas, Andreu Martín, Eva Piquer, Maria Mercè Roca, Care Santos eta Lluís Maria Todórekin talde-lanean).

36ko emakumeak
### Eleberria

* 1996 *L'aire groc*
* 1999 *Marit ikusezina*
* 2002 El festí de Nàpols
* 2005 *La muntanya dels secrets*
* 2012 La pell de l'aigua

### Biografia

* 2005 Nou dones i una guerra: les dones del 36

Sariak
------

* 1988: Andròmina narratiba-saria, Desfici lanarengatik
* 1995 Josep Pla saria, *Dibuix de dona amb ocells-*engatik
* 2012 Mallorca saria, *La pell de l'aigua lanarengatik*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Qui és qui. Cercador de les Lletres Catalanes. Fitxa de l'Autor Olesti Prats, Isabel» *web.archive.org* 2007-03-11 (Noiz kontsultatua: 2022-05-16).
2. ↑   «Diccionari de la literatura catalana | enciclopedia.cat» *www.enciclopedia.cat* (Noiz kontsultatua: 2022-05-16).

Kanpo estekak
-------------

* *Qui és qui de les lletres catalanes*, katalanez.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9009403
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 10126562
* ISNI: 0000 0001 1593 8120
* BNE: XX962015
* BNF: 15019071r (data)
* CANTIC: a10194101
* GND: 105671915X
* LCCN: n89622404
* SUDOC: 103227156
* UB: a1281875

 |

* Wd Datuak: Q9009403
**Tobolsk** Errusiako erdialdeko hiri bat da, ibai-portua, Tiumen oblastean (Mendebaleko Siberia) kokatua, Irtyx eta Tobol ibaien bilgunean. 92.880 biztanle zituen 2002an. Burdinbideen gune garrantzitsua da, eta industria (petrokimika, janaria, ontziolak, larrugintza) da ekonomia jarduera nagusia.

Historia
--------

1587. urtean sortu zuten hiria, eta Siberia konkistatzeko errusiarren abiapuntua izan zen hasieratik. 1708-1824. urteetan Siberiako hiriburua izan zen, eta tsarren garaietan deportaziorako gunea ere izan zen. Nikolas II.a tsarra eta haren familia hara erbesteratu zituzten.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011-12-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q168782
* Commonscat Multimedia: Tobolsk

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145455255
* BNF: 119753904 (data)
* GND: 4257746-9
* LCCN: n83140157
* NKC: ge187671
* SUDOC: 027786285
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 3348770
* OKATO: 71410000000

 |

* Wd Datuak: Q168782
* Commonscat Multimedia: Tobolsk
**Gizarte-ekintzailetza** negozio-teknika bat da, enpresek, startupek, irabazi-asmoa duten edo ez duten erakundeek eta gobernuek erabiltzen dutena, gizarte-, kultura- eta ingurumen-arazoei aurre egiteko irtenbideak finantzatzeko.

Definizioak
-----------

Gizarte-ekintzailetzak helburu sozial bat lortzeko merkatu-estrategiak aplikatzen dituzten erakundeak dira. Gizarte-ekintzailetzaren mugimenduak barne hartzen ditu, batetik, beren xedea lortzeko negozio-ereduak erabiltzen dituzten irabazi-asmorik gabeko erakundeak, eta, bestetik, helburu nagusi soziala duten irabazi-asmoko erakundeak. Haren helburua – Aldi berean gizarte-, ingurumen- eta finantza-helburuak betetzea – Sarritan "emaitza hirukoitz" gisa deskribatzen da: aldi berean gizarte-, ingurumen- eta onura ekonomikoko alderdian gauzatzea. Gizarte-ekintzailetzak merkataritza-ekintzailetzetatik bereizten dira; izan ere, beren gizarte- edo ingurumen-helburua beti dago beren eragiketen erdigunean.

Akziodunen partaidetzak maximizatu beharrean, gizarte-enpresen helburu nagusia etekinak sortzea da, beren gizarte- edo ingurumen-helburuak bultzatzeko. Helburu horiek hainbat modutan lor daitezke, gizarte-ekintzailetzaren egituraren arabera: negozio baten onura gizarte-helburu bati laguntzeko erabil daiteke, esate baterako, irabazi-asmorik gabeko erakunde baten jarduera finantzatzeko, edo ekintzailetzak bere gizarte-helburua bete dezake bere jardueraren bidez, baztertutako pertsonak erabiliz edo etekinak inbertitzaile arrunten maileguak eskuratzeko zailtasunak dituzten mikroekintzailetzei emanez.

Irabazi asmoa, bai ala ez
-------------------------

AEBetan 1980ko hamarkadan helburu sozialak zituzten ekintzailetza portaerak definizio asko jaso zituen, gehienbat "*nonprofit*" sektoretik: *nonprofit* enpresa, *nonprofit* ekintzailetza, helburu sozialeko iniziatiba, berrikuntza soziala, helburu sozialak dituen negozioa, komunitate ondasunaren enpresa, ekintzailetza publikoa, enpresa soziala… *Nonprofit* terminoa funtsezkoa izan zen definizio horietan, irabazi asmorik gabeko erakundea adierazi nahian, baina mende berriaren hasieratik, ikuspegi zabalago eta bikoitz bat garatu da:

* "Nonprofit ikuspegi komertziala": "nonprofit" organizazioetan zentratua dagoen bertsioa.
* "Misiora orientatua dagoen negozio ikuspegia": hau bertsio zabalago bat dugu, ekimen komertzial forma guztiak barneratzen dituelarik. Ikuspegi honek, helburu sozialak 6 dituen enpresa oro barneratzen ditu, (baita irabazi asmoko enpresak, beti here helburu soziala duten bitartean)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Etxezarreta Etxarri et al. Enekoitz.  (2018). «Gizarte ekintzailetza ezaugarritzen» *gezki.eus* (GEZKI - Gizarte Ekonomia eta Zuzenbide Kooperatiboaren Institutua) (Noiz kontsultatua: 2023-09-13).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1071015
* Commonscat Multimedia: Social enterprises

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 01124778
* NKC: ph459476

 |

* Wd Datuak: Q1071015
* Commonscat Multimedia: Social enterprises
Kontserbadoreen Jauregia
Kontserbadoreen Jauregia patioan..
**Palazzo dei Conservatori** (euskaraz *Kontserbadoreen Jauregia*) Erromako Campidoglio enparantzan dago, Jauregi Berriaren parean, eta honekin batera Kapitolioko Museoen erakusketa egoitza eratzen du. Campitelli *rionean* kokaturik dago.

Izena
-----

Bere izena, Goi Erdi Aroan, hiriko magistratura hauteslearen egoitza izanari zor dio, *Conservatori dell'Urbe* delakoak, Senatuarekin batera, hiria administratzen zutenak.

Historia
--------

Michelangelok, nori enparantza berrantolatzeko lana eman zitzaion, fatxada berri bat diseinatu zion, amaiturik ikusi ez zuena, fatxadaren birmoldatze lanetan zehar hil baitzen. Bere egitasmoak, jauregiaren erdi aroko fatxada berdiseinatzen zuen, arkupea, idulki handien gainean jarritako pilastrekin ordezkatuz, eta, leiho txikiak, leiho handi batzuekin, guztiak neurri berekoak. Horretarako Ordena erraldoia erabili zuen, korintoar ordena erraldoia joniar ordena txikiagoekin konbinatuz.

Lanek, Guido Guidettirekin jarraitu zuten, eta 1568an amaitu zituen Giacomo della Portak, ia erabat jarraitu zituena Michelangeloren diseinuak, bakarrik, lehen solairuan gela zabalago bat eraikitzeko aldatuz, eta, ondorioz, baita leiho handiago bat ere, jauregiko fatxadako gainontzeko leihoekiko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q64103
* Commonscat Multimedia: Palazzo dei Conservatori (Rome)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139779934
* ISNI: 0000 0001 2169 9656
* GND: 4224553-9
* LCCN: n85152050
* SUDOC: 095853928
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q64103
* Commonscat Multimedia: Palazzo dei Conservatori (Rome)
**Benjamin Nnamdi Azikiwe** (Zungeru, 1904ko azaroaren 16a - Enugu, 1996ko maiatzaren 11), izengoitiz '**Zik'**, nigeriar politikaria izan zen. Erresuma Batutik independentzia lortu ondorengo Nigeriako Errepublikako lehenbiziko presidentea izan zen, 1963ko urriaren 1etik 1966ko urtarrilaren 16ra arte.

Biografia
---------

1925etik 1934ra bitartean, Estatu Batuetan osatu zituen Nigerian hasitako ikasketak. 1937an sorterrira itzuli zenean, egunkari-kate bat sortu, eta herrialdeko politikagintzan murgildu zen, lehenik Nigeriako Gaztediaren Mugimenduan eta gero Nigeria eta Kamerungo Kontseilu Nazionala (NCNC) alderdiaren barruan lan eginez. Alderdi horretako kide gisa, Nigeriako Legegile Biltzarrerako hautatu zuten 1946an, eta 1953tik 1959ra bitartean, Ekialde Eskualdeko lehen ministro izan zen. 1959an, berriz, hauteskunde federalak irabazi, eta Abubakar Tafawa buru zuen Iparraldeko Herriaren Kontseilua alderdiarekin batera, koalizio-gobernua osatu zuen. Hitzarmen horren ondorioz, Nigeriako gobernari federala eta senatuko lehendakari izan zen, 1960tik 1963ra bitartean.

1963an, Nigeriako Errepublika aldarrikatu zenean, Azikiwe estatu berriko lehen lehendakaria izan zen, eta kargu horretan iraun zuen 1966ko estatu-kolpera arte. Hurrengo urtean, Ekialdeko Eskualdearen askatasunaren aldeko matxinadan esku hartu zuen, bere jarraitzaile igboekin batera. Azikiwe ahalegindu zen, baina ez zuen Afrikako beste herrialde batzuen laguntzarik lortu, eta 1970ean, independentziaren ondoren Biafra deitu zen herrialdeak amore eman behar izan zuen. Horren ondoren, oposizioko kide, eta 1972tik 1975era bitartean, Lagosko Unibertsitateko errektore izan zen. Konstituzio berria aldarrikatu ostean, 1984an legez kanpo utziko zuten Nigeriako Alderdi Popularraren lehendakarigai izan zen, ozta-ozta irabazi zituen 1979ko hauteskundeetan.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  Nnamdi Azikiwe Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc. 2012. Web. 2012ko apirilak 28

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q181782
* Commonscat Multimedia: Nnamdi Azikiwe

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 27891207
* ISNI: 0000 0000 8210 8154
* GND: 120008270
* LCCN: n50029827
* SNAC: w6ks732t
* Open Library: OL411545A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00671/eu\_a\_6718/a6718
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q181782
* Commonscat Multimedia: Nnamdi Azikiwe
**Palazzo Nuovo** (euskaraz *Jauregi Berria*) Erromako Campidoglio enparantzan dagoen jauregia da, Kontserbadoreen Jauregiaren parean, eta honekin batera Museo Kapitolinoen erakusketa egoitza eratzen du. Campitelli *rionean* kokaturik dago.

Historia
--------

Jauregi berria Michelangelok proiektatu zuen, baina soilik ondoren eraiki zen Girolamo Rainaldi eta honen seme Carlo Rainaldiren zuzendaritzapean, nork 1654an amaitu zuen.

Jauregia, Kontserbadoreen Jauregiaren parean eraiki zen, plazako Santa Maria in Aracoeli basilikaren ikuspegia itxiz, honengandik, pizkundeko fatxada eta orientazio arinki okertua hartzen duelarik, multzo harmoniko bat eratuz.

Barnealdeko zur eta urreztaturiko iztukuzko apaindurak, oraindik jatorrizkoak dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q283153
* Commonscat Multimedia: Palazzo Nuovo (Rome)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 241224667
* GND: 4687989-4
* LCCN: n97051851

 |

* Wd Datuak: Q283153
* Commonscat Multimedia: Palazzo Nuovo (Rome)
**Kosmonautikaren Eguna** errusieraz: День Космона́втики) Errusian eta beste estatu postsobietar batzuetan urtero apirilaren 12an ospatzen den eguna da. Polonian, esaterako, Hegazkintzaren eta Kosmonautikaren Nazioarteko Eguna (polonieraz: *Międzynarodowy Dzień Lotnictwa i Kosmonautyki*) delakoa ospatzen da egun berean. 2011n Nazio Batuen Batzar Nagusiaren 65. bilkuran ebatzi zen apirilaren 12a Giza Hegaldi Espazialaren Nazioarteko Eguna izan zedila Juri Gagarin erruso-sobietar kosmonautak egin zuen lehenengo giza hegaldi espaziala oroitzeko.

Historia
--------

Oroitegun hau Sobietar Errepublika Sozialisten Batasunean du jatorria eta 1962an ospatu zen aurrenekoz gizaki baten espazioratze aitzindariaren lehen urteurrena ospatzeko. Hala ezarri zuen Sobietar Batasuneko Sobiet Goreneko Presidiumak 1962ko apirilaren 9an, lehen urteurrena izateko 3 egunen faltan.

Filatelia eta numismatika
-------------------------

* SESBeko zigilua, Juri Gagarin, 1964SESBeko zigilua, Juri Gagarin, 1964
* SESBeko zigilua,  Aleksei Leonov, 1967SESBeko zigilua, Aleksei Leonov, 1967
* SESBeko zigilua, 1972SESBeko zigilua, 1972
* SESBeko zigilua, "Mir", 1990SESBeko zigilua, "Mir", 1990
* Kazakhstango zigilua, 1996Kazakhstango zigilua, 1996
* Ukrainako zigilua, 2011Ukrainako zigilua, 2011
* Errusiako oroitzapenezko txanpona lehen giza hegaldi espazialaren 50. urteurrena dela-eta, 2011Errusiako oroitzapenezko txanpona lehen giza hegaldi espazialaren 50. urteurrena dela-eta, 2011

Ikus, gainera
-------------

* Giza Hegaldi Espazialaren Nazioarteko Eguna
* Juriren Gaua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q673442
* Commonscat Multimedia: Cosmonautics Day

---

 |

* Wd Datuak: Q673442
* Commonscat Multimedia: Cosmonautics Day
**Roger Marie Bricoux** (1891ko ekainaren 1a - 1912ko apirilaren 15a) frantziar biolontxelo jotzailea izan zen *RMS Titanic*en bere hasierako bidaian. Musikari baten semea zen, eta familia Monakora mugitu zen haurra zenean. Italiako zenbait erakunde katolikotan hezia izan zen. Bere ikasketetan zehar, bere lehen orkestrara batu zen, eta lehen saria irabazi zuen Boloniako kontserbatorioan, bere trebetasun musikalagatik. Pariseko kontserbatorioan ikasi ondoren, 1910ean Ingalaterrara joan zen Leedseko Grand Central Hotelean orkestrarekin bat egiteko. 1911 amaieran, Lillera (Frantzia) joan zen bizitzera, 5 Place du Lion d'Or-en, eta hiriko hainbat tokitan jo zuen.

*Titanic*ean ontziratu aurretik aurretik, Bricouxek eta Theodore Ronald Brailey pianistak elkarrekin zerbitzatu zuten Cunard Linesen *RMS Carpathia* lurrunean, White Star Linesekin elkartu aurretik. 1912ko apirilaren 10ean *Titanic* ontzian sartu zen Southamptonen, Erresuma Batuan. Bere sarrera zenbakia 250654 zen, Wallace Hartleyko orkestrako kide guztien sarrera-zenbaki bera. Bere kamarotea bigarren mailakoa zen, eta *Titanic* itsasontzian zegoen frantziar musikari bakarra zen. Bricouxek 20 urte zituen hil zenean. Bere gorpua ez zen inoiz berreskuratu.

1913an, itxuraz desagertu ondoren, Frantziako armadak "desertore" izendatu zuen. 2000. urtera arte ez zen ofizialki Frantziarentzat hil, batez ere *Association Française du Titanic* elkartearen ahaleginengatik. 2000ko azaroaren 2an, elkarte berak Bricouxen plaka oroigarri bat eraiki zuen Cosne-Cours-sur-Loiren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Message Boards» *www.ancestry.co.uk* (Noiz kontsultatua: 2020-04-25).
2. ↑  Turner 2011, 50 orr. .
3. ↑  Turner 2011, 51 orr. .
4. ↑   **(Frantsesez)** «Roger Bricoux [violoncelliste»] *titanic.superforum.fr* (Noiz kontsultatua: 2020-04-25).
5. ↑  Turner 2011, 52 orr. .
6. 1 2 3   «The Valiant Musicians | World Military Bands» *archive.is* 2013-01-05 (Noiz kontsultatua: 2020-04-25).
7. ↑   **(Ingelesez)** «Roger Marie Bricoux : Titanic Victim» *Encyclopedia Titanica* (Noiz kontsultatua: 2020-04-25).
8. ↑   «Kit.net» *www.titanicsite.kit.net* (Noiz kontsultatua: 2020-04-25).
9. ↑   **(Ingelesez)** «Memorial to Roger Bricoux, Titanic cello player» *Encyclopedia Titanica* 2004-03-10 (Noiz kontsultatua: 2020-04-25).

Bibliografia
------------

* Turner, Steve.  (2011). *The band that played on : the extraordinary story of the 8 musicians who went down with the Titanic.*  Thomas Nelson ISBN 978-1-59555-219-8. PMC 668195999. (Noiz kontsultatua: 2020-04-25).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13411555
* Commonscat Multimedia: Roger Bricoux

---

 |

* Wd Datuak: Q13411555
* Commonscat Multimedia: Roger Bricoux
**Kapitain buruak** (italieraz: *capitani reggenti*) San Marinoko Errepublikako bi estatuburuak dira. Herrialdeko Kontseilu Handi eta Nagusi delako organo legegileak bi kapitain buru hautatzen ditu sei hilabetero. Kapitain buruen kargu-hartze ekitaldiak apirilaren 1ean eta urriaren 1ean egiten dira urtero. Ohitura hau 1243. urtekoa da, gutxienez.

Diarkia deritzon bi estatuburuko gobernua Erromako Errepublikaren garaitik dator, zeinean bi kontsul zeuden. Alabaina, San Marinoko kapitain buruak ez dira gobernuburuak, botere betearazlerik gabeko estatuburuak baizik. San Marinoren batasun nazionala irudikatzen eta errepublikaren organo politikoen jarduerak gainbegiratzen baitituzte.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q258045
* Commonscat Multimedia: Captains Regent of San Marino

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q258045
* Commonscat Multimedia: Captains Regent of San Marino
**Marlén Eguiguren Ebensperger** (1979ko urtarrilaren 5a) Txileko kazetaria da.

Biografia
---------

Karin Ebensperger kazetariaren alaba eta Marlene Ahrens atleta ohiaren biloba da.

Kazetaritza ikasi zuen Txileko Unibertsitate Katoliko Pontifikalean eta 2002an titulua lortu zuen. 

2002an ekin zion bere ibilbide profesionalari, Politika ataleko kazetari gisa, El Segundo egunkarian, eta Ekonomia ataleko berrikuntza-gaiak ere hartu zituen. 2008an, CNN Txile sartu zen talde fundatzailearen kide gisa; kanal horretan, Ekonomiako editore senior kargua bete zuen. Hortik sortu eta gidatu zuen Agenda Ekonomikoa programa. Saio honek aintzatespen garrantzitsuak jaso ditu Akademiaren, Gremialaren eta Enpresariaren mundutik, telebistako gai ekonomikoak eztabaidatzen laguntzeagatik. Txileko CNNn egin zituen jardueren artean, bertako eta nazioarteko ekonomialari, enpresaburu eta finantza-munduko aktore garrantzitsuei egin zien elkarrizketa. Hainbat Nobel sarik berarekin hitz egin zuten Agenda Ekonomikoa programarako. Besteak beste, Thomas Sargent, Paul Krugman eta Joseph Stiglitz parte hartu dute programa horretan, baita ekonomia-mundu globaleko aktore garrantzitsuek ere, hala nola Steve Forbes enpresaburuak, Richard Bransonek eta Rushir Sharma analista indiarrak.

Radio Dunaren, Informazio Pribilegiatuaren, burtsa-programa gidatu zuen 2008 eta 2014 bitartean. Gainera, Radio Dunan egon zen bitartean, Hitz egin dezagun Off-en elkarrizketa-programan eta iritzi-programan aktiboki parte hartu zuen. 2013. urtearen hasieran, Copesako telebista proiektuan parte hartzera gonbidatu zuten, 3TV izenekoan, eta goizeko albistegia gidatu zuen. 

Copesaren proiektuaren ondoren, Canal 13-ko prentsa-sailera gonbidatu zuten, eta Teletrece Noche eta *Teletrece* Central albistegiaren gidaritzaren ardura izan zuen. Canal 13 katean, 2013ko azaroaren eta 2014ko urriaren artean egon zen, eta hainbat estalduratan parte hartu behar izan zuen, hala nola Txileko iparraldeari eragin zion lurrikaran, urte horretan bertan Valparaísori eragin zioten sute bortitzetan eta Txile eta Peruren arteko itsas diferentziari buruzko Nazioarteko Justiziako Gortean (Hagan du egoitza). 

2014ko abendutik, Emol albiste-guneko zuzendaritzan dago, El Merkurio SAP komunikabide-taldekoa, eta bertatik gidatu du Txileko albisteen liderra izateko estrategia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5999677
* Commonscat Multimedia: Marlén Eguiguren

---

 |

* Wd Datuak: Q5999677
* Commonscat Multimedia: Marlén Eguiguren
Jaime Font Andreu Donostiako gotzaina, 1951ean.
**Kapa liturgikoa** (latinez *pluviale* 'euritakoa' edo *cappa* 'kapa' izenez ezagutzen dena) jantzi liturgikoa da, zehazkiago gainjantzi edo kapa luze bat, aurrealdean irekia eta bularrean banda batekin edo lokarri batekin lotua. Edozein kolore liturgiko izan dezake.

Kristautasunean, edozein mailatako elizigzon batek eraman dezake kapa bat. Gotzain batek janzten badu, normalean mitra batekin batera izaten da. Sarritan oso apainduta dagoen aletxa edo paparreko orratz berezi batekin eramaten da, kaparen bi mutur bular gainean lotzen duen orratz edo krokadura bat, *morsum* deitua. 

 Gabriel goiaingeruak kapa aberatsa darama Jan van Eycken *Deikundean* (1434-36)Artean, aingeruak maiz agertzen dira kapaz jantzita, batez ere flandriar primitiboen artean.

Ezaugarriak
-----------

Kapak kristautasunaren historian ezagutu duen aldaketa nabarmen bakarra txanoaren desagertzea izan da. Lehen adibide batzuetan txano triangeluarra ageri da, burua prozesioetan eta abarretan estaltzeko baliagarritasun praktikoa izan nahi zuena, baina denborarekin txanoa apaingarri hutsa bihurtu zen, eta brodatuzko ezkutu moduko batez irudikatzen da, batzuetan ertza borla batez apaindua. 

Kolore liturgikoei dagokienez, kapak egutegia liturgikoan egun horri esleitutako koloreari jarraitu ohi du, nahiz eta zuria beti erabili daitekeen izaera alaieko ospakizunetarako eta morea baita ere penitentzietarako. Urrezko oihala erabiliz gero urre-kolorea edozein koloreren ordez erabil daiteke morea edo beltza izan ezik,

Edozein material aberats eta moldagarriz egin daiteke. Bere dimentsio zabalak eta forma aldaezina direla eta, antzinako kapak beste jantzi batzuk baino kopuru handiagoan kontserbatu dira. Erdi Aroko brodatu alerik onenak kape liturgikoetan aurkitzen dira egun, adibidez. Bitxigintzako langintzako ale bikain batzuk ere kapetan erabili zirelako gorde dira. *morsum* edo lokarriak, bereziki, oso ederrak gorde dira. 

 Aita Santuaren kapa gorria, Benedikto XVI.a Aita Santuak mitra batekin jantzia

Aldaerak
--------

21. mendean aita santuek ere erabiltzen dituzte beste gotzainek bezalako kapak, baina 20. mendera arte mantum izeneko kapa luzeagoak jantzi ohi zituzten.

Cappa magna (literalki, "kapa handia"), izeneko kapa bat ere bada, atzealde oso luzeko jantzi handi bat da, kardinale, apezpiku eta ohorezko beste zenbait prelaturentzat propio eginikoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Morse» *www.newadvent.org* (Noiz kontsultatua: 2023-09-11).

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, Ingelesezko Wikipediako «Cope» artikulutik itzuli da; zehazki, 2023-07-05eko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q849829
* Commonscat Multimedia: Copes

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4289193-0
* AAT: 300210429
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 3111
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q849829
* Commonscat Multimedia: Copes
**Valpuestako kartulario**ak Santa Mariaren kolegiatan (Burgosko iparraldean) aurkitu diren Erdi Aroko kartulario bi dira. XII. mendeko agirien bildumaz gain, IX. mendeko zenbait agiriren kopiak dituzte. Testuen jatorria zalantzan jarri bada ere, ofizialki antzinako gaztelaniazko lehendabiziko hitzak dituztela onartzen da. Testu gehiena latinez dagoen arren, baditu zenbait erromantzezko hitz ere. Hitz horietan euskararen eragina nabaria da.

Bi kartularioek, idazkeraren arabera, Gotikoa (*Gótico*) eta Galiarra (*Galicano*) dute izena. Espainiako Agiritegi Nazionalean daude eta 1900. urtean *Revue hispanique* frantziar aldizkarian zati batzuk argitaratu zituzten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Vergaz, Miguel Ángel.  (2010-11-7). «La RAE avala que Burgos acoge las primeras palabras escritas en castellano» *El Mundo*.
2. ↑   Ramos Remedios, Emiliana.  (2000). *Los Cartularios de Santa María de Valpuesta.*  in: *Análisis Lingüístico*..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q732099

 |

* Wd Datuak: Q732099
**Aurelio González Puente** (Turtzioz, 1940ko uztailaren 26a -) euskal txirrindulari ohia da, 1964 eta 1970 artean profesionala izan zena. Bere ibilbidean hainbat garaipen lortu zituen.

Kirol ibilbidea
---------------

Txirrindulari profesionala izan zen 1964 eta 1970 artean, beti Kas euskal txirrindulari talde indartsuan. Dauphiné Libérén (1966), Italiako Giroan (1967), Frantziako Tourrean eta Suitzako Itzulian (1968) etapak irabazi zituen.

Batez ere, etapakako lasterketetan Mendiko Sarian espezialista izateagatik gogoratzen da. Mendiko maillota irabazi zuen Italiako Giroan (1967) eta Frantziako Tourrean (1968), besteak beste.

Itzuli handietan, 1967ko Espainiako Itzulian lortu zuen hirugarren postua nabarmentzekoa da, proba honetan debutatu zuen urtean, Jan Janssen herbeheretarrarengandik 1m45era. 1968an erretiratu egin zen, 1969an 25.a izan zen eta 1970ean 11.a.

1967ko Italiako Giroan parte hartu zuen, non etapa bat eta mendiko saria irabazteaz gain, sailkapen nagusian 11.a amaitu zen. Frantziako Tourreko hiru ediziotan parte hartu zuen, 24.a 1966an, 13.a 1968an eta 25.a 1970ean izan zelarik.

1969ko Frantziako Tourreko 5. etapan eroriko larri bat izan ostean, ezin izan zuen berriz ere aurreko sasoia berreskaratu eta 1971n utzi behar izan zion lehiatzeari.

Txirrindularitzatik erretiratu ostean, ez du kirol honekin harremanik izan .

Palmaresa
---------

|  |  |
| --- | --- |
| **1964*** 4. Nafarroako Itzulian

**1966*** 10. Dauphiné Libérén eta etapa 1
* Espainiako eskualdeen txapelketa (Bizkaia)
* 3. Ordiziako Klasikan
* 3. Clásica a los Puertos de Guadarraman
* 6. Mallorcako Itzulian eta Mendiko sailkapena
* 7. Setmana Catalanan eta Mendiko sailkapena

**1967*** Italiako Giroko etapa 1 eta Mendiko sailkapena
* Espainiako eskualdeen txapelketa (Bizkaia)
* 2. Suitzako Itzulian
* 3. Espainiako Vueltan
 | **1968*** 5. Suitzako Itzulian eta etapa 1
* Frantziako Tourra: etapa 1 eta Mendiko sailkapena
* 2. Euskal Bizikletan

**1969*** 2. Suitzako Itzulian eta Mendiko sailkapena
* 9. Dauphiné Libérén

**1970*** 10. Euskal Herriko Itzulian
 |

Sailkapen orokorra Itzuli Handietan
-----------------------------------

| Lasterketa | 1964 | 1965 | 1966 | 1967 | 1968 | 1969 | 1970 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Italiako Giroa | - | - | - | 11. | - | - | - |
| Frantziako Tourra | - | - | 24. | - | 13. | Err. | 25. |
| Espainiako Vuelta | - | - | - | **3.** | Err. | 25. | 11. |
| Txirrindularitzako Munduko Txapelketak  | - | - | - | - | - | - | - |

-: Ez zuen parte hartu  

Err.: Erretiratu zen

Taldeak
-------

* Kas (1964-1970)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Urtekaria

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2570389

 |

* Wd Datuak: Q2570389
**Irlandako Gazteria** (ingelesez *Young Ireland* eta irlanderaz *Éire Óg*) XIX. mendearen erdialdeko Irlandako politika, kultura eta gizarte mugimendu bat izan zen. Irlandar erakunde nazionalista honek 1848ko Irlandako matxinada antolatu eta bertan parte hartu zuen. Matxinada horretako buruzagiei sedizioa Van Diemengo lurraldera erbesteratu zituzten (gaur egungo Tasmania uhartea). 1830eko hamarkadaren amaieraldetik aurrera Irlandako Gaztedia erakundea hedatuz joan zen eta etorkizuneko irlandar nazionalisten belaunaldietan eragin handia izan zuen.

Erakunde honetako buruzagi eta kide nabarmenetakoen artean William Smith O'Brien, Thomas Davis, John Blake Dillon, Charles Gavan Duffy eta Michael Doheny izan ziren.

Iruditegia
----------

* William Smith O'Brien.William Smith O'Brien.
* Thomas Davies.Thomas Davies.
* Charles Gavan Duffy.Charles Gavan Duffy.

Ikus gainera
------------

* 1848ko Irlandako matxinada

Kanpo estekak
-------------

* Irlandako Gaztedia eta 1848ko Irlandako matxinada

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1450559
* Commonscat Multimedia: Young Ireland

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh87006485
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1450559
* Commonscat Multimedia: Young Ireland
**Tornioko gudua** Alemania Naziaren eta Finlandiaren arteko gudu garrantzitsuenetarikoa izan zen, Laponiako Gerraren barruan, eta 1944ko urriaren 1etik 8ra iraun zuen.

Alemaniarrek oraindik menpean zuten Norvegia, eta Jarraipenaren Gerratik Finlandian jarraitzen zuten soldaduak hara itzultzea nahi zuten. Tanne Ost Operazioaren ostean, finlandiarrak erretreta hura eragozten saiatu ziren, eta Tornio herrian erresistentzia egin zuten.

Tornioko defentsa ustekabe handia izan zen alemaniarrentzat. Suediarekiko mugaren ondoko herri hartan alemaniar soldadu asko preso hartu zituzten finlandiarrek.

Alemaniarrak Torniora iritsi ziren egun berean; baina, egunsentian, finlandiarrak portura iritsi ziren, eta herriaren defentsa antolatu zuten. Ondorioz, 6 egunean Tornio inguruko lurretan alemaniar indar guztiak suntsitu zituzten, eta nazien aurkako gudu garrantzitsua irabazi zuten.

Iparraldeko alemaniar indarren buru zen jeneralak, porrotaren berri jakitean, Laponiako ahalik eta ondasun gehien suntsitzeko agindu zien bere soldaduei.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3752815

 |

* Wd Datuak: Q3752815
**Marcelo Alejandro Arismendi Valenzuela** (Frutillar, 1977ko azaroaren 15a)   Txileko aktorea eta telebista-aurkezlea da, *Caiga quien caiga* programako albistegietako kazetaria izateagatik ezaguna.

Biografia
---------

### Telebista

2000. urtean Uniacc aktore gisa lizentziatu zen. Uda horretan eta 2001era arte, Chilevisión *Extra Jóvenes* programako gazteentzako animatzailea, panelista eta berriemailea izan zen.

2002an CQC Txileko bertsioaren taldean egon zen, 2004ra arte, La Red-eko *Pollo en Conserva* programan sartzeko. 

2005 eta 2009 artean *Wipeout, Hombre al Agua* eta *Pasiones* taldeko mahaikide eta berriemaile gisa aritu zen, biak TVNn .

2009an Puerto Montt- eko I-Net kateko goizeko programako ekoizle exekutibo eta mahaikide izan zen.

2010 eta 2012 artean, Chilevisión-en aritu zen *7 Días* (zuzendaria),  *Gente como tú* eta *La mañana de Chilevisión* programetan.  2016 eta 2018 bitartean Chilevisión *Espías del amor* programaren gidari izan zen, *Catfish: Mentiras en la Red*-en Txileko bertsioa. 

2018 eta 2019 bitartean *Muy buenos días* goizeko saioan eta *Acosados* ikerketa programako aurkezlea izan zen, biak TVNn.

2021az geroztik Chilevisión-en eta TV+-en emititzen den Parcelas TV programaren anfitrioi eta ekoizle orokorra da.

### Irratia

2005 eta 2006 artean Radio Bio Bíoko goizeko saioaren gidaria izan zen.

### Politika

2012an zehar, Frutillar udalerriko alkate izateko hautagai izan zen, eta hirugarren postua lortu zuen botoen %14,01arekin.   

### Zinema

2016an, José Zúñigak zuzendutako *Contra el demonio* filmean parte hartu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Marcelo Arismendi se emociona durante la celebración de su cumpleaños» *www.tvn.cl*.
2. ↑   El Repuertero..  (20 de septiembre de 2012). *Actor Marcelo Arismendi inicia su campaña electoral en Frutillar.* .
3. ↑   Soy Chile.  (20 de julio de 2012). *Marcelo Arismendi inscribió su candidatura a alcalde de Frutillar en el Servicio Electoral.* .
4. ↑   La Cuarta.  (28 de septiembre de 2004). *Marcelo Arismendi: "Este programa no es un riesgo, sino un desafío".* .
5. ↑    *Marcelo Arismendi asume la conducción de "7 días".*  Terra 5 de octubre de 2011.
6. ↑   La Tercera.  (20 de diciembre de 2012). «Matinal de CHV sufre la renuncia de Cristian Sánchez y Marcelo Arismendi» *Español*.
7. ↑    *Chilevisión prepara la versión local del exitoso programa Catfish de MTV.*  COPESA 12 de agosto de 2015.
8. ↑   EMOL - El Mercurio On Line.  (Domingo, 28 de octubre de 2012). «Sólo en Olmué se lograría imponer un famoso como alcalde» *Español*.
9. ↑   Servicio Electoral. *Comuna Frutillar Alcaldes 2012.* .
10. ↑   EMOL - El Mercurio On Line.  (29 de octubre de 2012). *Frutillar | Candidatos a alcalde.* .
11. ↑    *Marcelo Arismendi y su rol en película chilena de terror.*  Bio Bio Comunicaciones 12 de diciembre de 2016.

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5995717

 |

* Wd Datuak: Q5995717