recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Luzio Junio Bruto** (latinez: *Lucius Lunius Brutus*) Erromatar Errepublikako fundatzaile mitiko bat zen. 509an Erromako lehen kontsuletako bat ere bazen.

Hautaketa hori baino lehen, Erroma erregeek gobernatzen zuten. Azken erregea, Luzio Tarkinio Superbo, boteretik kentzeko matxinadaren burua izan zen Bruto, Tarkinioren semeak Brutoren arreba, Lukrezia, bortxatu zuelako. Tito Liviok ematen digu horren guztiaren berri. Nolanahi ere, galiarrek Erroma arpilatu (K.a. 390) baino lehenagoko kontuez ez zegoen inolako erregistrorik, Tito Livioren garairako ere ez. Hori zela eta, garai horretarako kontakizunak historian baino legendan oinarritzen dira.

Tito Liviok zioenez, Brutok bazeuzkan Tarkinio hiltzeko zioak. Izan ere, Tarkiniok Brutoren anaia baten hilketa agindu zuen, anaia hori Tarkinio errege bihurtzearen kontra agertu zelako.

Bruto Tarkinioaren familian mozorroturik sartu zen. Haren semeekin Delfosko orakulura joan zen, Erromako hurrengo erregea zein izanen zen jakitera. Orakuluak erantzun zien amari musu bat emanen zion lehenengoa izanen zela erregea. Brutok uste zuen Orakuluk lurraz ari zela. Horregatik, estropezu egindakoan musu bat eman zion lurrari.

Erromara itzulita, hiria alboko tribu baten kontra borrokatzen ari zen. Brutok orduantxe ezagutu zuen Lukrezia bortxatu zutela. Emakumeak, gainera, ohore galduta, bere buruaz beste egin zuen. Brutok erregearen kontrako matxinada abian jarri zuen. Tarkinio eta haren familia hiritik botata, Brutok boterea Erromako Senatuan geratzen zela aldarrikatu zuen.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Junio Bruto*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q223440
* Commonscat Multimedia: Lucius Junius Brutus

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 296192012
* ISNI: 0000 0004 4891 5955
* GND: 1032033371
* LCCN: n83206586
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q223440
* Commonscat Multimedia: Lucius Junius Brutus
**Michael Scott** (1945eko otsailaren 11) Apple Computerreko bigarren zuzendari exekutiboa izan zen 1976 eta 1981eko martxoa artean.

Mike Markkulak, eskulangintza zuzendaria zena ErdiEroale Nazionalean, Scott konbentzitu zuen Apple konpainian zuzendari exekutibo postua onar zezan, sortzaileak izan ziren Steve Jobs eta Steve Wozniak bezala, bat bera ere ez zen garai hartan posturako egokitzat ikusten.

Negozio guztietarako eredu bat jarri nahirik, 1979an Scottek Applen idazmakinarik ez zela egongo adierazi zuen. 1979 eta 1980an, Jef Raskinen Macintosh proiektua, Apple barnean garrantzitsutzat hartu ez zen lau pertsonek eginiko ikerketa ahalegin bat zen, eta ia baliogabetua geratu zen bi edo hiru aldiz. Applek beste berrantolaketa nagusi bat zuenean 1980ko udazkenean, kanporatu egin zuten, baina Jefek Scotti eta Markkulari erregutu zien denbora askoan eta beste hiru hilabete eman zizkioten zerbaitetan ona zela frogatzeko.

1981eko otsailak 25ean, Applen *Asteazken Beltza* bezala ezagutu zen eguna, Scottek pertsonalki bota zituen 40 langile, Apple II taldearen erdia barne, hauek errepikakorrak zirela pentsatuz. Arratsaldean gainontzeko langileak bildu zituen garagardo upel batekin eta honako hau esanez azaldu zituen kanporaketak: "*Applen presidente izaten dibertitzen ez banintzen joan egingo nintzela esaten nuen. Baina nire pentsaera aldatu dut, hau dibertigarria ez denean, jendea kanporatuko dut hau berriz dibertigarria izan arte.*"

1981ean, bapateko gertaera honen ondoren, presidenteorde kargura jeitsia izan zen, botere gutxiko kargua, eta Mike Markkulak, Scott kontratatu zuen gizona, ordezkatu zuen. Scottek Apple ofizialki 1981eko uztailak 10ean utzi zuen, bere dimisio gutunean honako hau adieraziz:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Estudio esperientzia berri bat dut, sekula aurretik egin ez dudana. Utzi egiten dut, ez dute dimititzen enpresa berri bat sortzeko edo arrazoi pertsonalengatik erretiratzeko... Hau ez dago nire estilo eta iritzien aurkakoentzat egina, baizik eta esperantza faltsuak eman ditzaketen leialentzat. Atseginez, Michael, hiritar anonimoa. |  » |

1983tik 1988 arte, Scottek Starstruck zuzendu zuen, basea itsasoan zuen satelite bidez kontrolatutako suziri jaurtigailu bat sortzen saiatu zen marka pribatu bat. Euren asmoa dirua lortzea ez zen erakundeei babesa ematen ere hasi zen, Seattlego Opera eta Kaliforniako Teknologia Institutua kasu, ordenagailu pertsonalak euren beharretara aplikatzeko ahaleginetan.

Scott, ordutik, koloreztaturiko harribitxietan aditu bihurtu da, hauei buruzko liburu bat idatzi du eta Santa Anako Bowers Museoan erakutsi den bilduma bat egin du. Rruff ere babestu du, ondo bereizturiko mineralen kalitate handiko espektro datuen set oso bat sortzen duen proiektu bat.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q926972

 |

* Wd Datuak: Q926972
Desiren putzua Los Angeleseko auzo txinatarrean. AEB.
**Desiren putzua**, Europako folkloreko izen bat da, bertan eskatutako edozein desira, betea izango dela pentsatzen den putzuendako. Desira bat betea izango zenaren ideia, uretan jainkoak zeudela zioen sinesmenetik, edo han, jainkoen opari bezala jarria izan zela uste izanagatik dator, ura, bizi iturria baita, eta, sarri, urria izaten da.

Urak, energia sendatzaileak zituela uste izan zen, eta, beraz, putzuak, bertan desirak eskatzen zituen, bainatzen zen edo bertatik ura edaten zuen jende askoren artean ospetsuak egin ziren. Jendeak, putzuko zaindari edo biztanleek, prezio bat ordainduta desira bat emango ziela uste zuen. Orohar, desira esan ondoren, batek, txanponak bota behar zituen putzura. Desira, orduan, putzuko zaindari edo biztanleek beteko zuten, txanpona erortzen zen moduaren arabera. Txanpona, aurpegia gorantz zuela iristen bazen putzu hondora, desira betea izango zen, baina, beste aldearekin gorantz iristen bazen, ez.

Putzu eta iturrietara (adibide ezagun bat Erromako Fontana di Trevi da) txanpon txikiak botatzearen ohitura, azaldutako honetatik dator. Txanponak, han jarriak izango ziren jainkoarentzat, esker on bezala.

Bitxikeriak
-----------

* Terence Trent D'Arby, Bob Mould eta Monte Montgomeryren abestien artean, desiren putzuak aipatzen dituztenak daude.
* Espainian, Valladolideko probintziako Zaratan herrian, apaingarri bezala, desiren putzu bat duen merkatalgune bat dago.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q573342
* Commonscat Multimedia: Wishing wells

---

 |

* Wd Datuak: Q573342
* Commonscat Multimedia: Wishing wells
**Deepika Kumari** (Ratu Chatti, Jharkhand, India, 1994ko ekainaren 13a) indiar arkularia da. Nazioarteko txapelketa batean urrezko domina irabazi duen lehen emakumezko indiar arkularia da.

Bizitza
-------

Baliabide ekonomiko gutxiko familian jaio zen Deepika Kumari. Bere gurasoak Shiv Narayan Mahato *tuk-tuk* gidaria eta Geeta Mahato erizaina dira eta Ratu Chatti herrian bizi dira, Ranchitik 15 kilometrora. Jaiotzerakoan gurasoen ez zuten ospitalera iristeko denborarik izan eta Deepika Kumari errepide alboan jaio zen.

2006an, hamabi urte zituenean arkularitza ezagutu zuen. Bere lehengusu batek Serakeilako eskolari buruz hitz egin zion. Arkularitza ikasteko doako eskola bat zen, eta, bertan bizitzeko aukera izateaz gain, otordu eta jantzietaz ere arduratzen ziren. Gurasoekin batera 130 kilometro egin zituen lehen aldiz eskolara joateko, bertan, B. Srinivas Rao zentroko entrenatzailearekin elkartu ziren. Honek, ordea, kirol horretarako ahulegia zela esan zion eta Deepikak hiru hilabeteko proba egiteko eskatu zion. Entrenatzaileak onartu egin zuen eta horrela hasi zen kirol honekiko harremana. Eskola honetara joateko arrazoia ez zen kirola bera izan, etxeko egoera gogorretik pixka bat aldentzea zen Deepikaren benetako asmoa.

2007an, Jamshedpur hiriko *TATA Archery* *Academy-k* aukeraketak antolatu zituen. Bere etorkizuneko entrenatzaileak ebaluatu zuen, Dharmendra Tiwari, indiar taldeko hautatzailea. Hautaketa probetan aukeratu zuten eta akademian onartua izan zen. Familiaren egoera ekonomikoa oso zaila zen arren, beharrezkoa zuen materiala eskuratzeko gai izan ziren.

Arkua erabiltzen hasi eta urtebetera, kadete mailako munduko txapeldun izan zen, honelako garaipen bat lortzen zuen lehen emakume indiarra bihurtu zen.

2012an, Arjuna Award saria jaso zuen, Pranab Mukherjee Indiako presidentearen eskutik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Tiro con arco KUMARI Deepika - Juegos Olímpicos de Tokio 2020» *..* (Noiz kontsultatua: 2021-08-13).
2. ↑   **(Ingelesez)**  *DEEPIKA KUMARI | Sportsbeatsindia.*  2017-11-02 (Noiz kontsultatua: 2021-07-24).
3. ↑     *How India’s top archer Deepika Kumari refused to give up | Shakti.*  (Noiz kontsultatua: 2021-07-24).
4. ↑   **(Ingelesez)**  *Ladies First (Short 2017) - IMDb.*  (Noiz kontsultatua: 2021-07-24).
5. ↑   **(Ingelesez)** «Archery KUMARI Deepika - Tokyo 2020 Olympics» *..* (Noiz kontsultatua: 2021-07-24).[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1756438
* Commonscat Multimedia: Deepika Kumari

---

* **Kirolariak**
* COI: deepika-kumari

 |

* Wd Datuak: Q1756438
* Commonscat Multimedia: Deepika Kumari
*Artikulu hau kazetaria buruzkoa da; idazlea gaitzat duena beste hau da: «Jon Mikel Arano Aramendi»*

**Mikel Aramendi** (Itsasondo, 1955) filologo eta kazetari euskalduna da. Hika aldizkariaren arduraduna da. Euskadi Irratiko eta Herri Irratiko tertulietan parte hartzen du, eta Gara eta Berria egunkarietako ohiko kolaboratzailea da. Nazioarteko politikan aditua da.

Joxe Luis Aramendi itzultzailea du anai, eta Jon Mikel Arano Aramendi idazlea lehengusu.

Jose Ramon de Miguelek idatzitako *Urdaneta eta bere garaia* liburua euskarara itzuli zuen 2008an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Urdaneta itsasgizonaren bizitza eta balentriak liburu batean jaso dituzte* berria Goierriko hitzan

Kanpo estekak
-------------

* Mikel Aramendiri buruzko artikulua gaur8.info webgunean[*Betiko hautsitako esteka*]
* Mikel Aramendiri egindako elkarrizketa Argia astekarian

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263598
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 1941

 |

* Wd Datuak: Q12263598
**McLeod konderria** (ingelesez: *McLeod County*) Minnesotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Glencoe da. 2010eko zentsuaren arabera 36.651 biztanle zituen, McLeod kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

McLeod konderriak 1.309,31 kilometro koadro ditu. Horietatik 36,41 ura dira. Beste 1.272,9 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 27,99 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 36.651 pertsonetatik 35.816 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.811 dira. 184 beltzak edo afroamerikarrak. 81 amerikar natiboak ziren eta 16 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 265 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 10 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 279 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q497984
* Commonscat Multimedia: McLeod County, Minnesota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126677636
* LCCN: n81054145
* NARA: 10039678
* **Lekuak**
* OSM: 1795852
* TGN: 2001041

 |

* Wd Datuak: Q497984
* Commonscat Multimedia: McLeod County, Minnesota
Estatistikan, **Mcnemar-en testa** hipotesi kontraste ez parametrikoa da, datu dependenteko 2\*2 kontigentzia tauletan bi aldagai koalitatiboetako bazter maiztasunak berdinak diren erabakitzeko. Quinn McNemar estatistikariak asmatu zuen 1947. urtean. Eskuarki, medikuntzan, psikologian eta biologian erabiltzen da, banako jakin batzuetarako tratamendu bat *aurretik* eta *ondoren* emaitza berdinak ematen ote dituen erabakitzeko.

Adibidez, auto gidari jakin batzuen gainean azken urtebetean istripuren bat izan duten edo ez jaso da. Segurtasunerako ikastaro bat jaso ondoren, gidari berdinei hurrengo urtean istripuren bat izan duten edo ez ere jaso da. Emaitzak kontingentzia taula honetan azaltzen dira:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Ondoren istripua bai** | **Ondoren istripua ez** |
| **Aurretik istripua bai** | a
  | b
  |
| **Aurretik istripua ez** | c
  | d |

Ikastaroak nolabaiteko eragina izan duen erabakitzeko, McNemar-en testak **b** eta **c** maiztasunetan oinarritzen da. Estatistiko hau kalkulatzen da:

{\displaystyle {\hat {\mathrm {X} }}^{2}={\frac {(\left|b-c\right|-0,5)^{2}}{b+c}}}
0.5eko faktorea jarraitasun zuzenketa egiteko sartzen da eta banako kopurua 30 baino txikiagoa denean erabiltzen da.

Erabilitako estatistikoa khi-karratu banaketaren arabera banatzen da, *aurretik* eta *ondoren* ezberdintasunik ez dagoela hipotesi nuluaren pean:

{\displaystyle {\hat {\mathrm {X} }}^{2}\sim \mathrm {X} \_{1}^{2}}
Hipotesi nulua **b** eta **c** nabarmen ezberdinak direnean baztertuko da. Zehatzago, aukeratu ohi den adierazgarritasun maila %5 izanik, hipotesi nulua ukatzen da hau betetzen denean:

{\displaystyle {\hat {\mathrm {X} }}^{2}>\mathrm {X} \_{1,0.05}^{2}}

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1434261

 |

* Wd Datuak: Q1434261
**Mikel Antero** (Oiartzun, 1980ko maiatzaren 2a - ) euskal aktorea da.

Biografia
---------

Gaztetik antzerkian ibili bada ere, *Hasiberriak* telesailarekin iritsi zitzaion aktore profesioan sartzeko aukera. Ondoren, kameren atzean eta musika munduan ibili da; Golden Apple Quartet eta Kanpingagsen eskutik *Galipotx* (2006) eta *Karabas* (2008) protagonizatzeko aukera suertatu zaion arte, biak antzerki musikalak izanik. Zinean *Bon Apettit* (2008) pelikulan parte hartu du Unax Ugalderekin, eta hainbat agerraldi egin ditu zenbait telebista saiotan: *Martin* (2008) edo *Trikitraka Trikitron* (2008).

Filmografia
-----------

* *Anitzele* (kolaboratzailea): (2011-2012)
* *Sabin* (2011)
* *Goenkale* (2010-2011)
* *Dragoi Ehiztaria* (2010)
* *Martin* (2008)
* *Trikitraka Trikitron* (2008)
* *Bon Apetit* (2008)
* *Karabas* (2008)
* *Galipotx* (2006)
* *6ª convocatoria* (2004)
* *Hasiberriak* (2001-2002)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263596
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 619152865641004940003

 |

* Wd Datuak: Q12263596
**McLean konderria** (ingelesez: *McLean County*) Illinoisko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Edwardsville da. 2010eko zentsuaren arabera 169.572 biztanle zituen, McLean kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

McLean konderriak 3.072,42 kilometro koadro ditu. Horietatik 7,49 ura dira. Beste 3.064,93 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 55,19 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 169.572 pertsonetatik 146.269 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 7.434 dira. 12.246 beltzak edo afroamerikarrak. 290 amerikar natiboak ziren eta 48 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 7.180 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 203 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 3.336 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA McLean County, Illinois age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111400
* Commonscat Multimedia: McLean County, Illinois

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157103580
* LCCN: n80067568
* NARA: 10046786
* **Lekuak**
* OSM: 1800377
* TGN: 7019015

 |

* Wd Datuak: Q111400
* Commonscat Multimedia: McLean County, Illinois
**McNairy konderria** (ingelesez: *McNairy County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Jackson da. 2010eko zentsuaren arabera 26.075 biztanle zituen, McNairy kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

McNairy konderriak 1.459,75 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,95 ura dira. Beste 1.457,8 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 17,86 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 26.075 pertsonetatik 24.112 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 396 dira. 1.541 beltzak edo afroamerikarrak. 47 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 49 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 16 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 309 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA McNairy County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q501982
* Commonscat Multimedia: McNairy County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127885470
* ISNI: 0000 0004 0442 584X
* LCCN: n83227856
* NARA: 10046834
* **Lekuak**
* OSM: 1847636
* TGN: 7022544

 |

* Wd Datuak: Q501982
* Commonscat Multimedia: McNairy County, Tennessee
Joseph Marie Jacquard
Jacquarden ehungailua
Frantses asmatzailea (Lyon, 1752 - Oullins, 1834), bere izena duen ehungailua asmatu zuena. Aldaketa handiak eragin zituen ehungintzan, eta ehungailu automatikoen oinarriak ere ezarri zituen. Lehenengo prestaketak 1790ean egin zituen, baina Frantziako Iraultza iritsi zenean bertan behera utzi zituen ahalegin haiek. 1805ean asmatu zuen bere izena izango zuen ehungailua; 1806an, tresna jabetza publikokoa izango zela deklaratu zuen gobernuak. Hasieran, lanpostuak galtzeko beldurrez, aurkakoak izan zituen Jacquarden asmaketa horrek, eta Lyongo ehuleek makinak erre zituzten. Dena den, 1812an mota honetako 11.000 ehungailu erabiltzen ziren Frantzian, eta 1820. urte inguruan Ingalaterrara zabaldu ziren.

*Jacquarden ehungailua* ehundegietako mekanismoa da, irazkiko hariei eragiteko eginkizuna duena, eta ehunean nahi diren marrazkiak egiteko aukera ematen duena.

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Joseph Marie Jacquard*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
**Juan Ignazio Etxano Basaldua** (Durango, Bizkaia, 1948 -) bizkaitar irakaslea da.

Biografia
---------

Zuzenbidean lizentziatu zen Deustuko Unibertsitatean (1974an); Saarbrückengo Unibertsitatean egonaldi bat egin zuen ikasketak zabaltzeko (1981), eta doktoregoa Madrilgo Unibertsitate Autonomoan egin zuen (1991). Bilboko Lurralde Auzitegian magistratu-ordezkoa izan da, 1985 eta 1987 urteen artean. Deustuko Unibertsitateko Zuzenbide Penaleko irakasle titularra da; 1997 eta 1999 urteen artean, Hirugarren Zikloko eta Graduondokoen zuzendari izan da Deustuko Unibertsitateko Zuzenbide Fakultatean, eta Fakultate bereko dekanoa da, 2003az geroztik.

Zuzenbide Penalaren inguruan idatzi ditu bere lan nagusiak, eta, besteak beste, ondorengo artikuluak idatzi ditu: *Falsedades* (1998) eta *Perspectiva jurídico-penal del perdón* (1999).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260994
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 46451409
* ISNI: 0000 0000 5931 0450
* BNE: XX1126973
* LCCN: no2003057044
* SUDOC: 077877659
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01623/eu\_e\_0143/e0143
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 562905

 |

* Wd Datuak: Q12260994
**Joseph Otxoa de Arin** (Ordizia, XVIII. mendea) gipuzkoar idazlea izan zen. Donostian, 1713. urtean, *Doctrina Christianaren Explicacioa Villa Franca Guipuzcoaco onetan euscaraz itz eguiten dan moduan* katixima eman zuen argitara. Hitzaurrea gazteleraz dator eta liburuaren zenbait zati latinez.

Luis Villasanteren ustez erdal lexikoaren mende agertzen da, baina baditu, aldiz, beste balore batzuk: **(Gaztelaniaz)** "Ochoa de Arín, al exponer la doctrina, echa constantemente mano de voces y vocablos castellanos hasta límites inverosímiles, y ésta es la única razón del veredicto condenatorio que hemos transcrito. (…) Pero una vez reconocido esto, también debemos decir que este libro, como en general todos los antiguos, tienen mucho que enseñarnos como maestros de lengua, sobre todo en el dominio de la gramática, conjugación, etc. El que para exponer el catecismo echen mano del argot o léxico románico usual en los libros castellanos, no obsta para que por otro lado manifiesten a cada momento el dominio y posesión perfecta que tenían de la lengua vasca, en que vivían inmersos sus autores" (1979, 121. or.).

Edward Spencer Dodgson euskalari ingelesak argitaratu zuen berriro Otxoa de Arinen obra 1910. urtean.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260784
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 98914
* Lur: 04472/eu\_o\_0133/o0133

 |

* Wd Datuak: Q12260784
**José Olivares Larrondo** (Izengoitiak: ***Tellagorri***, ***Kasia***) (Algorta, Getxo, 1892ko abuztuaren 22a - Buenos Aires, Argentina, 1960ko uztailaren 14a) bizkaitar idazlea eta kazetaria izan zen.

Biografia
---------

Sortu berri zen Euzkadi aldizkarian hasi zen kirolei buruzko artikuluak idazten. Getxoko Arenas futbol-talde ospetsuko aurrelaria izan zen. 1920 ondoko urteetan, Excelsior kirol-egunkariko zuzendaria izan zen. EAE-ANV alderdia sortzen parte hartu zuen (1930), eta gizarte- eta politika-gaiez artikulu ugari idatzi zituen alderdiko prentsa zen Tierra Vasca-Eusko Lurra aldizkarian. Antiklerikal itsua ez bazen ere, kristau-erakundeek eta EAJ alderdiak bultzatzen zuten sindikalismoaren aurkako agertu zen, hots, langile abertzaleek osaturiko sindikatuaren aldeko. Espainiako Gerra Zibilaren garaian, Bizkaiko frontea erori zenean, Baionara erbesteratu zen. Euskal Fronte Nazionala osatzeko elkarrizketetan parte hartu zuen erbestean (Lapurdin), 1938. urtean, baina ez ziren adostu. Parisen zen Bigarren Mundu Gerra hasi zenean, eta 1940. urtean, Argentinara ihes egin zuen. Argentina, Estatu Batuak, Venezuela, Mexiko eta Txileko ia euskal argitalpen gehienetan idatzi zuen, Ameriketan eman zituen 20 urteetan. Bertan Pello Irujo alderdikiderekin batera Eusko Lurra EAE-ANVren aldizkarian lanean aritu izan zen Frankoren Diktaduraren urtetan.

Lan nagusiak
------------

Obra nagusiak:

* *París abandonada* (1942)
* *Horas Joviales* (1950)
* *Antón Sukalde* (1978. urtean plazaratua)
* *Los gudaris de Gartxot*
* *Martiñene*
* *Txibeltza*.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Telagorriri buruzko artikulua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260870
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 48059521
* BNE: XX823958
* LCCN: n80057109
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 116998
* Lur: 04540/eu\_o\_0812/o0812

 |

* Wd Datuak: Q12260870
**Deutsche Mathematik** (alemaniar matematikariak) 1936an Ludwig Bieberbach eta Theodor Vahlen matematikariek sortu zuten aldizkaria izan zen. Vahlen Alemaniako Ikerketa Fundazioaren (DFG) izenean argitaratzailea izan zen, eta Bieberbach izan zen zuzendari nagusia. Beste editore batzuk ere izan ziren: Fritz Kubach, Erich Schönhardt, Werner Weber (liburuki guztiak), Ernst August Weiss (1-6 liburukiak), Karl Dörge, Wilhelm Süss (1-5 liburukiak), Günther Schulz, Erhard Tornier (1- 4 liburukiak), Georg Feigl, Gerhard Kowalewski (2-6 liburukiak), Maximilian Krafft, Willi Rinow, Max Zacharias (2-5 liburukiak), eta Oswald Teichmüller (3-7 liburukiak). 1936ko otsailean, *Reichsführerrek* Alemaniako Ikasleen Batasunaren (DSt) atal ofizial izendatu zuen aldizkaria, eta DSt-eko matematika sail guztiei eskatu zitzaien harpidetzea eta laguntza ematea. 1940ko hamarkadan, gaiak gero eta atzerago eta aparte agertu ziren; aldizkaria argitalpen hirukoitz batekin amaitu zen 1944ko ekainean. 

**Deutsche Mathematik** aldizkariarekin loturiko mugimenduaren izena ere bada, "alemaniar matematikariak" sustatzeko eta matematikatik "juduen eragina" desagerrarazteko, Deutsche Physik mugimenduaren antzekoa. Matematikari buruzko artikuluez gain, aldizkariak propaganda artikuluak ere argitaratu zituen matematika eta arraza arteko erlazioaren ingurukoak nazien ikuspegitik (artikulu politiko horiek, batez ere, bi liburukien ondoren desagertu ziren arren). Horren ondorioz, Alemaniatik kanpoko matematika liburutegi askok ez ziren harpidetu, beraz aldizkariaren kopiak zaila da aurkitzea. Horrek Teichmüller-en teorian arazo batzuk eragin zituen, Oswald Teichmüllerrek hainbat artikulu argitaratu baitzituen aldizkarian.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1203464
* Commonscat Multimedia: Deutsche Mathematik (journal)

---

 |

* Wd Datuak: Q1203464
* Commonscat Multimedia: Deutsche Mathematik (journal)
**Juan Ignacio Uria Epelde** (Azkoitia (Gipuzkoa), 1929ko ekainaren 30a-Ibidem, 2015eko maiatzaren 31a), abokatu, politikari, Azkoitiako alkate, erregeak izendutako senatari, Eusko Legebiltzarrak izendutako senatari, Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen eta Akademia Errariaren sustatzailea izan zen. Trantsizio urtetako politikan eragin handia izan zuen. Oso hizlari ona zen.

Biografia
---------

Oso giro ilustratuan jaio zen. Haren aita Trino Uria izan zen, Azkoitiako historialaria. Hiru seme-alaba ziren: Jose Antonio (apaiza) Pilar eta Libano. Maria Isabel Arizmendirekin ezkondu zen. Abokatua, euskal kultura ikertu zuen, bereziki historia eta literatura. Franco hil ondoren, Azkoitiko lehen alkatea izan zen (1976-1979). Bergaran sortutako alkateen mugimenduaren partaidea izan zen eta Autonomia Estatutuaren sortzeko prozesuan kolaboratu zuen. 1977 eta 1979 artean Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen Presidentea, 1977an Juan Carlos I.a Espainiakoak aurkeztutako Espainiako senatarien zerrendan jaso zuten. Ondoren ere senataria izan zen baina Eusko Legebiltzarrak izendatuta (1981-1987).

Kultura arloko ekintzailea, Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen eta Akademia Errariaren sustatzailea izan zen. Bietan kolaborazio ugari plazaratu zituen. Herrien Europa Euskal Fundazioaren lehendakari ordea izan zen. Eusko Ikaskuntzaren partaidea izan zen ere bai. 2000. urtean Cristobal Balentziaga Fundazioaren batzordekide izendatu zuten. 2001etik 2006ra SER katearen kontseilari izan zen, azkenik.

Azkoitiako Basarteko Gurutze Donearen Lekaimetxean hil zen, 85 urte zituelarik.

Obra
----

### Kolaborazioak liburutan

* "Peñaflorida y un canto a la edad de oro", *Los caballeritos de Azkoitia*, La Academia Errante bilduma, Donostia, Auñamendi, 1963.
* "Gentiles y leyendas: mitología vasca", *Homenaje a D. José Miguel de Barandiaran: una jornada cultural en compañia del maestro*, La Academia Errante bilduma, Auñamendi, 1963, 101-133 or.
* "Altuna y su biografía", argitaratu gabe. Akademia Errariaren liburu baten kolaborazioa izan behar zen baina ez zen argitaratu. Grabazio hemen entzun daiteke:
* *La Casa Torre de Emparan*, Elias Odriozola, Imanol Etxeberria eta Leopoldo Urkolarekin batera, Donostiako Aurrezki-Kutxa, 1977, 143 or.

### Liburuak

* *Herri lagunak*
* Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen historia

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Nerea Uranga: "Juan Ignacio Uria hil da, frankismoaren ondorengo Azkoitiko lehen alkatea", *Egan*, Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko Boletinaren Euskarazko Gehigarria, ISSN 0422-7328, 1-2 zk. 2015, 3-4 or.
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Biografia Espainiako Errege Akademiaren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109332013
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 130952
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q109332013
**Joseph Vrindts** (Lieja, 1855eko apirilaren 17a-Ibidem, 1940ko azaroaren 6a) valonieraz idatzi zuen Belgikako akademikoa eta idazlea izan zen. Liejako kale batek bere izena du.

Biografia
---------

Bere aita, meatzaria, lanean hil zen. Vrindtsek, ondorioz, ikazkin lanetan eta literatur karrera bat egitea eragotzi zioten beste eskulan batzuetan aritu behar izan zuen. Hala eta guztiz ere, Achille Millienen bilduma irakurri zuen, *La Moisson* (1860). Bere lehen abesti inprimatua 1873an izan zen. Oso gaztetan *Li Spirou* aldizkarian kolaboratu zuen du. 1895etik 1900era Liejan valonieraz ireki zen lehen kabareteko abestiak idatzi zituen. Bere pieza bat, *Li sièrmint d 'à Grétry* (1908), luzaroan mantendu zen errepertorioan. 1896an argitaratu zuen bere lehen eleberria, *Li pope d' Anvers* (Anberesko panpina, 1896). Era berean, idazki-sail ikaragarria argitaratu zuen, tartean *Poèmes dèl guére* aipagarria. 1940ko martxoan, Belgikako hizkuntza eta literatura frantsesaren Errege Akademiako (Académie royale de langue et de littérature françaises de Belgique) kide izendatu zuten, eta hilabete batzuk geroago hil zen.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3185766
* Commonscat Multimedia: Joseph Vrindts

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 78899618
* ISNI: 0000 0000 5498 259X
* LCCN: nb2009004888

 |

* Wd Datuak: Q3185766
* Commonscat Multimedia: Joseph Vrindts
**Menelik II.a** (ge'ezez ምኒልክ), **Sahle Maryam** bataiatua (Ankober, 1844ko abuztuaren 17a - Addis Abeba, 1913ko abenduaren 12a), Shewako negusa izan zen 1866–1889 bitartean, eta Etiopiako enperadorea 1889tik 1913an hil zen arte.

Bizitza
-------

Shevako negusaren oinordekoa zen. 12 urte zituela, gatibu hartu eta Magdalako gotorlekura eraman zuten. Hori dela-eta, Teodoro II.a enperadorearen gortean hazi zen. 1865ean, 21 urterekin, ihes egitea lortu zuen; ondoko urtean negus koroatu zuten. Europarren laguntzarekin, bere mendeko lurraldea handituz joan zen handik aurrera.

Tigray eta Amhara eskualdeak bereganatu ondoren, Etiopiako enperadore izendatu zuten 1889an. Berehala neurri berritzaileak hartu zituen: esklabotza galarazi, derrigorrezko hezkuntza ezarri, burdinbidea eraikitzen hasi... Eta ez zuen ahaztu konkistetan Italiako Erresumaren laguntza izan zuela. Italiarrei Itsaso Gorriko kostaldea eman zien eta, hala, Eritrea izan zen Afrikako lehen kolonia italiarra. Gainera, 1889ko maiatzaren 2an enperadoreak eta Pietro Antonelli kondeak, Hunberto I.a erregea ordezkatuz, adiskidetasun eta merkataritza libreko ituna sinatu zuten Wuchale hirian.

Itunaren lehen artikuluaren arabera, *"Italiako erregearen eta Etiopiako erregearen artean bakea eta adiskidetasuna egongo da, baita bien oinordeko, ondorengo eta mendeko guztien artean ere"*. 17. artikuluak, aldiz, honela zioen amhareraz idatzitako testuan: *"Etiopiako erregeak Italiako erregearen gobernua erabil dezake beste botere eta gobernuekiko harremanetan"*. Baina, italierazko itzulpenean, "dezake" hura "behar du" bihurtu zuten eta horrek praktikan Etiopia italiarren protektoratu izatea zekarren.

Menelikek "hutsegitea" salatu zuen, baina Hunberto I.ak, entzungor egiteaz gain, tropak mobilizatu zituen Etiopiako mugan. Eta bake itun hark, azkenean, gerra ekarri zuen. Gatazka 1894an piztu zen eta 1896an amaitu, etiopiarrek Aduako Gudua irabazi zutenean.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3  Irazustabarrena, Nagore, Baketik gerrara, itzulpena medio, *Argia*, 2016ko abenduak 18, CC-BY-SA lizentzia, argia.eus

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Menelik II.a*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q244748
* Commonscat Multimedia: Menelik II of Ethiopia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 62344773
* ISNI: 0000 0000 6634 9943
* BNF: 119921296 (data)
* GND: 118783246
* LCCN: n50053660
* SUDOC: 027996700
* BIBSYS: 90191084
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q244748
* Commonscat Multimedia: Menelik II of Ethiopia
**Juan José Saratsola Azkue** ***Lexo*** (Lezo, Gipuzkoa, 1867ko ekainaren 1a - Donostia, Gipuzkoa, 1952) Lezoko bertsolari ezaguna izan zen.

Bizitza
-------

Juan Jose Sarasola 1867an Lezoko (Gipuzkoa) Irurtzun baserrian jaio zen. Gaztetan Real Compañía Asturiana de Minasen Errenteriako labe garaietan lan egin zuen. 1894an ezkondu eta Donostiako Antigua auzorajoan zen bizitzera. Han lanbidez kale-garbitzaile izan zen eta **Lexo** ezizenez egin zen ezagun.

Garai haietan, bozgorailurik ez zegoenez, herrietako jaietan, plazetan eta toki zabaletan kantatzeko ahots indartsua izan behar zen. Lexok,ordea, ez zuen ahots indartsurik eta orduan, Sagardotegiko- bertsolari etiketa jarri zioten. Izan ere, gauero-gauero Antigua auzoko sagardotegi batera joaten zen bertsotan egitera. Baina, Bertso paper egile eta gai-jartzaile bezala ere oso ezaguna izan zen. Euskaraz argitaratu zituen bertso paperak asko izan ziren.

1935an Donostian jokatu zen Euskal Herriko Bertsolari Txapelketa Nagusian parte hartu zuen 19 bertsolarietako bat izan zen.
Txirrita eta bera izan ziren belaunaldi zaharreneko bertsolariak.

Lezoko herriak bere omenez kale bati *Lexo Bertsolaria kalea* izena jarri zion.

Lexoren bertsoa
---------------

*Gure Gipuzkoa'ko*

*kapital garbiyan*

*ekusgarri asko da*

*egun argiyan:*

*kristau edadekuak*

*umian neurriyan,*

*jayo ziran bezela*

*iya-iya jarriyan;*

*udaran erdiyan*

*Donosti'ko erriyan*

*itxura urriyan*

*zarpa bat gerriyan;*

*gañerako guziya*

*larru gorriyan.*

Erreferentziak
--------------

* Antonio Zavala: *Lexo Bertsolaria*. Auspoa Liburutegia, 1968. (Lexoren 50 bertso paper baino gehiago.)

Ikus, gainera
-------------

* Fernando Asuero

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5646555
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 107032

 |

* Wd Datuak: Q5646555
**Joseph Mortimer Granville** (1833-1900) ingeles medikua, egilea, asmatzailea eta enpresaburua izan zen. 1880ko hamarkadaren amaieran, Granvillek bibragailu elektrikoa asmatu zuen, giharretako minak arintzeko diseinatutako gailua. Jatorriz "*percusser* "(perkusionista) edo "Granville mailua" ere esaten zitzaion. Medikuei salduta batez ere, gaixoa «paroxismo histerikora» eramateko gaitasunagatik histeriarako tratamendu gisa erabiltzen hasi ziren.

Gailuaren "erabilera inmorala" ezagututa, bere asmatzaileak gailuaren "erabilera okerretik" bereizten saiatu zen. 1883ko bere ikerketari buruzko liburuan, "*Nerbios Vibration and Excitation as Agents in the Treatment of Functional Disorder and Organic Disease"*, idatzi zuen: "Inoiz ez nuen emakume gaixo bat perkusionatu.. . Emakumeak perkusioz tratatzea saihestu egin dut eta saihestu egingo dut, egoera histerikoaren edo gaixotasun mimetikoaren ezaugarri bereizgarrien fenomenoengatik engainatu edo besteei engainatzen lagundu nahi ez dudalako besterik gabe. "

Granville Hugh Dancy aktoreak antzeztu zuen 2011ko *Hysteria* filmean.

* Granville bibragailua (ezkerrean) bateriarekin (eskuinean)Granville bibragailua (ezkerrean) bateriarekin (eskuinean)
* Bibragailuaren osagarriak eta pieza osagarriakBibragailuaren osagarriak eta pieza osagarriak
* Esku "percuteur" malguki-mekanismoarekin.Esku "percuteur" malguki-mekanismoarekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Granville, J. M. (1883) *Nerve-Vibration and Excitation as Agents in the Treatment of Functional Disorder and Organic Disease.*  London: Churchill. p. 57.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1707660
* Commonscat Multimedia: Joseph Mortimer Granville

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 50730631
* ISNI: 0000 0000 8230 3793
* GND: 1055254455
* LCCN: n86872053
* NDL: 00653211
* NKC: xx0099896
* NLA: 35692977
* CiNii: DA13017072
* SUDOC: 099373793
* Open Library: OL2356737A

 |

* Wd Datuak: Q1707660
* Commonscat Multimedia: Joseph Mortimer Granville
**José Neira Jarabo** (c. 1906-1941ko irailaren 26a) espainiar anarkista izan zen, Espainiaren Bigarren Errepublikaren aldeko militarra Espainiako Gerra Zibilan.

Biografia
---------

Argiketaria lanbidez, CNT-FAI sindikatuan afiliatuta zegoen. Gerra Zibila piztu ondoren, milizia anarkistekin bat egin zuen, non postu ezberdinak bete zituen. 1937ko urtarrilean, 59. Brigada Mistoko komandante izendatua izan zen. Alfanbrako guduan parte hartu zuen; bere unitatea desegin egingo zen halako bajak jasan baitzituen. 1938ko abuztuan, 36. Dibisioko agintea jaso zuen, Extremadurako frontean. Frankistek harrapatu zuten gerraren amaieran, eta espetxeratu egin zuten. Madrildo Ekialdeko hilerrian frankistek hilarazi zuten, 1941eko irailaren 26an.

Bibliografía
------------

* Engel, Carlos (1999). *Historia de las Brigadas Mixtas del Ejército Popular de la República*. Madril, Almena. 84-922644-7-0.
* Martínez Bande, José Manuel (1981). *La batalla de Pozoblanco y el cierre de la bolsa de Mérida*. Madril: San Martín.
* Núñez, Mirta; Rojas, Antonio (1997). *Consejo de guerra: los fusilamientos en el Madrid de la posguerra (1939-1945)*. Madril: Compañía Literaria.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47495586

 |

* Wd Datuak: Q47495586
Edateko uraren tratamendurako instalakuntza bat.
**Edateko uraren hornidura-sarea**, kateatutako ingeniaritzako obra-sistema da. Honi esker, hiri, herri edo populazio-dentsitate altuko landa-espazioetako biztanleen etxebizitzetara, edateko ura eramaten da.

Uraren jatorria
---------------

Edateko uraren hornidura-sareak jatorritzat duten ur-iturriaren arabera sailka daitezke:

* Uharketan bildutako euri-urak.
* Lurrazpiko ura azaleratzen den iturburu naturaletatik eratorritako urak.
* Iragazteko putzu edo galerietatik jasotako lurrazpiko urak.
* Ibai, erreka, urtegi edo aintzira naturaletatik datozen azaleko urak (azaleko urek aurretiko tratamendua daukate).
* Itsasoko ura (gatzgabetu egin behar da derrigorrean).

Ura edangarri bihurtzeko bere jatorriaren arabera tratatu behar da. Tratamendu hauek oso desberdinak izan daitezke: desinfekzio eta filtrazio hutsak adibidez, baita gatzgabetze konplexuagoak ere.

Hornidura-sarearen osagaiak
---------------------------

Azaleko urak erabiltzen dituen sarea da edateko uraren hornidura-sarerik konplexuena. Bost atal nagusi ditu:

* 1. Ur-bilketa.
* 2. Ur gordin bilketa.
* 3. Tratamendua.
* 4. Tratatutako uraren biltegiratzea
* 5. Ur-hornidurarako sare irekia

Ur-bilketa
----------

Iturburu bateko ur-bilketa kontu handiz egin behar da. Horretarako, babes-ingurune itxi bat mugatu behar da, azaleratze-gunean gerta daitezkeen kutsadurengandik babesteko.
Lurrazaleko uren biltegiratzea ur-hartune bidez egiten da. Kasu batzuetan aurretiko iragaztea duten urak lortzeko, galería-iragazle erabiltzen dira. Galeriak ur-ibilguarekiko paraleloak edo perpendikularrak izan daitezke.
Azkenik, lurrazpiko uren bilketa, iragazteko putzu edo galerien bitartez egiten da.

Ur-gordinaren biltegiratzea
---------------------------

Ur-gordinaren bilketa, ur-iturburuaren emaria eskaerei aurre egiteko nahikoa ez denean gauzatzen da. Uneoro gutxieneko emaria ez duten erreka edo ibaien ura biltzeko urtegiak eraikitzen dira.
Lurrazpiko ura erabiltzen duten sareetan, akuiferoak biltegiratze-tanke moduan egiten du lan. Gehienetan ura naturalki jasotzen duen arren, batzuetan obra hidrauliko berezien bidez betetzen dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q625083
* **Identifikadoreak**
* NKC: ph220689
* AAT: 300008618
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 2128
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q625083
***Jon Mirande-ren idazlan hautatuak*** 1981ean Gero taldeak Jon Miranderen lanen antologia eta komentario bilduma bat da. Txomin Peillenek idatzitako biografia dakar.

Antologiaren ezaugarriak
------------------------

Ez da oso antologia arrunta Jon Miranderen hau. Gaika prestatuta, Miranderen elementuak, ideiak eta ezaugarriak aztertzen ditu. Testuak horren arabera antolatzen dira: Mirande eta euskara, euskal gizartea, literatura beltza, idazle ereduak, giza jakintza, eritasuna... Kasu bakoitzean gaia ipuinekin, gutunekin eta beste motatako testuekin ilustratzen dira.

Liburua idazle zuberotarrari eginiko omenaldia da, berarekin "zorraren zatitxo batzuk bedere ordaintzeko". Gero taldeak Mirande ikonoklasta bezala definitzen du, kontzeptua oso arlo desberdinetara eramana: erlijioa, sexua, politika, kultura, "politika eta literaturaren ikonografia epel eta etxezoko usaindunari astiñaldi galanta eman zion[a]".

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   .

Kanpo estekak
-------------

* Xabier Gereñoren komentarioa *Anaitasuna* aldizkarian, 1976/12/15.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61070083

 |

* Wd Datuak: Q61070083
*Artikulu hau Mexiko ipar-ekialdeko mendikateari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Sierra Madre (argipena)».*

**Ekialdeko Sierra Madre** (gaztelaniaz: *Sierra Madre Oriental*) Mexiko ekialdeko mendikatea da, Texasko hego-mendebaldetik Veracruzeko Cofre de Perote ingururaino luzatzen dena; bertan Zeharkako Sumendi-ardatzarekin bat egiten du. 1.300 kilometro da luze, ipar-mendebaldetik hego-ekialdera.

Geografia
---------

Ekialdeko Sierra Madre Rio Granderen hegoaldetik Veracruz estaturaino luzatzen da, Mexikoko golkoaren paraleloan, AEBetako Texas eta Mexikoko Coahuila, Nuevo León, Tamaulipas, San Luis Potosí, Hidalgo, Puebla eta Tlaxcala zeharkatuz. Veracruzen Zeharkako Sumendi-ardatzarekin elkartzen da. 1.300 kilometroko luzera dauka, eta batez besteko zabalera 50 kilometrokoa da.

Itsas jatorriko harkaitz sedimentarioen tolesduraren ondorioz sortu zen mendikate hau, eozenoko laramidar orogenian. Zutabe litologikoak 3.000 metroko sendoera hartzen du. Kretazeoko harkaitz sedimentarioak dira sendoenak, eta akuiferoak sortzen dituzte euren unitate karstifikatuetan. Cerro San Rafael, Cerro el Morro, Cerro el Potosí eta Sierra de la Marta dira tontorrik garaienak, guztiak 3.700 metro ingurukoak; Coahuila estatuan dagoen Cerro San Rafael da bakartuena eta prominentzia handiena daukana.

Landaretza eta fauna dibertsitate handia dago, eta espezie asko endemikoak dira. Texas hego-mendebaldeko Chisos Mountains eta Big Bend parke nazionaleko landare eta animaliak Mexikoko aldean daudenen oso antzekoak dira.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2017/11/12 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-05-25). *170. araua: Amerikako toponimia.* .
2. ↑  Velázquez Aguirre, Luis; Ordaz Ayala, Anselmo, Provincias Hidrogeológicas de México, boletinsgm.igeolcu.unam.mx

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q144040
* Commonscat Multimedia: Sierra Madre Oriental

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 240333211
* GND: 4054909-4
* LCCN: sh89003976
* SUDOC: 027706540
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q144040
* Commonscat Multimedia: Sierra Madre Oriental
XVIII. mendeko islandiar eskuizkribu batean agertzen den Edda prosaikoaren azal koloretsu honek, Odin, Heimdal, Sleipnir eta eskandinaviar mitologiako beste pertsonaia batzuk erakusten ditu.
**Edda prosaikoa**, **Edda txikia** edo **Snorriren Edda** bezala ere ezaguna, istorio mitologiko asko ere badituen islandiar olerkaritza gidaliburu bat da. Bere asmoa, islandiar irakurle eta olerkariei, hitz neurtu aliteratiboaren sotiltasuna ulertzea ahalbidetzea zen, eta olerkaritza eskaldikoan erabiltzen ziren kenningar ugarien esanahia ulertzea.

Edukia
------

Snorri Sturluson aditu eta historialari islandiarrak idatzi zuen 1220. urte inguruan. Zazpi eskuizkribu nagusitan mantendu zen, 1300 eta 1600 bitartean idatziak izan zirenak.

Edda prosaikoak, hiru zati ezberdin ditu: Gylfagginning, 20.000 hitzekin, Skaldskaparmal, 50.000kin eta Hattatal, beste 20.000kin. Gainera, Bragarœdur izeneko sarrera bat ere badu.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Lehena, (Bragarœdur), sarrera evemerista bat da, bigarrenak, (Gylfaginning), mitologia tratatu bat adierazten du, Gylfi izeneko fikziozko errege baten ikuspegitik, hirugarrena, (Skaldskaparmal), lanaren erdia osatzen duena, eta laugarrena, (Hattatal), metro eskaldikoen eta espresio baliabideen bilketak dira. Snorri Sturlusonek, Edda poetikoa ezezik, ezezagunak zaizkigun iturri batzuk ere erabili zituen, eta nahiko argi dirudi, elezahar baten bertsio ezberdinak ezagutzen zituela.* |  » |

```
Francisco Diez de Velasco *Europa erdialde, ekialde eta iparraldeko herrien erlijioak*
```

Egile berak, Diez de Velascok, hitz lauan idatzitako Eddaren bidez, Sturlusonek, gortetar olerkaritza eskaldikoa, olerkari garaikideen ezagutza falta edo balio ezagatik ez galtzea nahi zuela adierazten du. Olerkaritza eskaldikoaren zurruntasunaren ondorioz, mitologia sakonki ezagutu beharra zegoen, baina baliabide metrikoak eta espresiozkoak erabiltzen ere jakin behar zen.

Gylfaginningek zein Völuspak Edda poetikoan, eskandinaviar mitologiaren prozesu kosmogonikoari buruzko ikuspegi orokor bat ematen dute.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q205882
* Commonscat Multimedia: Prose Edda

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 183466141
* GND: 4243926-7
* LCCN: n79046503
* SUDOC: 154804177
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q205882
* Commonscat Multimedia: Prose Edda