**Untzeko gaztelua** Nafarroa Garaiko Erdialdea eskualdeko Donamartiri Untz edo San Martin Unx udalerrian kokatutako gaztelu zahar bat da. Hiribilduaren goiko aldean, San Martin elizatik gertu, Erdi Aroan gaztelu bat zegoen, *Ferrate* izenekoa. 1516an, Cisneros kardinalaren aginduz, eraisteko agindua eman zioten, Nafarroaren independentzia saihesteko Gaztelako estrategiaren zati gisa, nahiz eta harresien zati bat zutik geratu.

Historia
--------

Tibalt II.a Nafarroakoaren erregealdian, 1256an, Martin Ximenez Oibarkoaren ardurapean zegoen. 1276an, Antso Lopitz Ollokik Joana I.a Nafarroakoa erreginari omenaldia egin zion gotorleku honengatik, Frantziako Imbert de Belpuc kondestablearen aurrean. Geroago, 1295ean, Roi Peritz Etxalatz alkaidea izan zen, 12 libera eta 60 kahitzeko atxikipenarekin.

1320 inguruan, Joan Arrosa alkaide zela, 8 libera eta 40 kahitze besterik ez ziren esleitu. Ia gaztelu guztiek bezala, presondegi gisa ere erabiltzen zuten; 1340an Piarres Lekunberri zegoen han giltzapetuta, txanpona faltsutzeagatik. 1355etik aurrera, Karlos II.a Nafarroakoaren erregealdian, Eneko Peritz Artetak zuen alkatetza. Orduan, kontzejuak konponketak egin zituen gotorlekuan, harrera-lekua ordainduz. Urte horietan (1362) bost gizoneko zaintza bat zegoen, ustekabekoa, antza. Halaber, hornidura indartu egin zen 1363an, Aragoiko gerraren ondorioz. 1366an, Konpainia Handien beldur, kontzejura bidali zuten janariak eta gainerako ondasunak gaztelura eramateko, eta kortijoa gotortzeko, konfiskatzeko zigorrarekin mehatxatuz, baita desobeditzekotan hiribilduari su ematearekin ere. Orduan setio zaharra gotortu zen, gazteluaren azpian, eta etxeak egokitu ziren bere barrutiaren barruan bizilagunen babeserako, hauek beharturik egon gabe beren pobrezia ikusita laguntzera. 1370ean Joan Peritz Nobarte alkaide gisa agertzen da.

Joana II.a Nafarroakoa erreginak, Karlos II.aren emazteak, 1372an eman zion gotorlekua Martin Santzitz Erespuru ezkutariari, 1388an Karlos III.a Nafarroakoak postua berretsiko ziona. Hurrengo urtean, erregeak berak Semeno Martinitz Erespururi, aurrekoaren semeari, eman zion zaintza. 1391n, biziarteko dohaintza egin zion Karlos Beaumontekoari, erresumako alferezari, Untzeko gaztelutik, herriko errentekin. Lehenago, 1378an, Karlos II.ak gazteluko bizkonde Roger Bernart Foixkoari eman zion jaurerria. 1413an, Benaventeko kondea preso gisa iritsi zenean, egokitze-lanak egin ziren gazteluko zenbait tokitan.

Joan II.ak Remoi Agaramont izendatu zuen alkaide 1450ean; urte horietan, gainera, Antso Erbiti agertu zen herriko kapitain, eta 1452an herritar ospetsu batzuk bota zituen bertatik, liskar zibilak zirela eta. 1457an erregeak hiribilduaren eta gazteluaren dohaintza egin zion, bere jurisdikzioarekin, Mosen Bernart Ezpeletakoari, Erriberriko merinoari, bere bizitza arriskuan jarri baitzuen koroaren defentsan. Leonor I.a Nafarroakoak 1475ean berretsi zuen dohaintza. Nafarroako konkistaren urteetan, 1512an, gaztelua Petri Nafarra mariskalaren esku zegoen, eta handik gutxira itzuli zen koroara. 1516an eraisteko agindua eman zuten, baina harresien zati bat zutik geratu zen. 1783an, oraindik ere, Ondarea herriaren aurka margotu zuen, harria aprobetxa ez zezaten.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | DONAMARTIRI UNTZ.*  (Noiz kontsultatua: 2022-01-09).

Ikus, gainera
-------------

* Donamartiri Untz/San Martin Unx
* Erdialdea
* Nafarroako Erresuma

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111894358

 |

* Wd Datuak: Q111894358

| * i
* e
* a
 Euskal Herriko gazteluen aurkibidea |
| --- |
| **Araba** | Baronatarren dorretxea • Buradongo gaztelua • Gebara gaztelua • Labrazako gaztelua • Lanosko gaztelua • Marutegiko gaztelua • Mendoza dorretxea • Otxanda Andrearen dorrea • Zabalateko gaztelua |
| **Bizkaia** | Avellanedako Batzarretxea • Butroeko gaztelua • Eugenia de Montijo enperatrizaren gaztelua • Galeako fortea • Likona dorretxea • Malmasingo gotorlekua • Malpika dorretxea • Martiartu dorretxea • Muñatoizko San Martin gaztelua • Serantesko gotorlekuak • Untzuetako gaztelua • Urrutia dorretxea |
| **Gipuzkoa** | Aitzorrotzeko gaztelua • Arkale • Gaztelu Zahar gaztelua • Hondarribiko gaztelua • Legazpi dorrea • San Marko gotorlekua • San Telmo gaztelua • Santa Barbara gotorlekua • Santa Isabel gaztelua • Urgullgo gaztelua |
| **Lapurdi** | Abadia jauregia • Ezpeletako gaztelua • Garroko jauregia • Gaztelu Berria • Gaztelu Zaharra • Gixuneko gaztelua • Haitze gaztelua • Haltia gaztelua • Urtubia gaztelua |
| **Nafarroa Beherea** | Ahatsako gaztelua • Apat gaztelua • Bidaxuneko gaztelua • Etxautz gaztelua • Gamueko gaztelua • Lakarrako jauregia • Latsaga gaztelua • Mendiguren gaztelua • Oltzeko jauregia • Rokabruna gaztelua • Rokafort gaztelua • Uhartehiriko gaztelua |
| **Nafarroa Garaia** | Ablitasko gaztelua • Aixitako gaztelua • *Alesbesko gaztelua* • Amaiurko gaztelua • *Añorbeko gaztelua* • Aratzuriko gaztelua • Arlekiko gaztelua • Arradako gaztelua • Artaxoako Zerkoa • *Azagrako gaztelua* • *Azkoiengo gaztelua* • *Burgiko gaztelua* • *Cadreitako gaztelua* • Cortesko gaztelua • Deioko gaztelua • *Eloko gaztelua* • Erriberriko Errege Jauregia • Erriberriko Jauregi Zaharra • *Eslabako gaztelua* • *Faltzesko gaztelua* • *Funesko gaztelua* • *Galipentzuko gaztelua* • Garañoko gaztelua • *Gazteluberriko gaztelua* • *Gergako gaztelua* • Gorraizko gaztelua • Kabregako gaztelua • *Kaparrotsuko gaztelua* • Iruñeko zitadela‎ • *Izabako gaztelua* • *Larragako gaztelua* • Legingo gaztelua • Martzillako gaztelua • *Melidako gaztelua* • *Milagroko gaztelua* • *Mirandako gaztelua* • *Murelu Hautsiko gaztelua* • Nafarroako errege-erreginen jauregia • *Oibarko gaztelua* • Orzorrotzeko gaztelua • *Peñako gaztelua* • *Petillako gaztelua* • Punicastroko gaztelua • *Rocaforteko gaztelua* • San Kristobal gotorlekua • Santakarako gaztelua • Santxikorrota • *Tafallako gaztelua* • Tebasko gaztelua • Tudejen gaztelua • Tuterako gaztelua • *Untzeko gaztelua* • Uxueko Andre Mariaren eliza-gotorlekua • Xabierko gaztelua • Zalatanbor gaztelua • *Zarrakazteluko gaztelua* • Zilegietako dorrea |
| **Zuberoa** | Andurain gaztelua • Mauleko gaztelua • Urrutia gaztelua |