recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Squamanita schreieri*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 6 eta 9 cm bitarteko diametrokoa, hemisferikoa, gero kamuts pulbinatua edo pixka bat konikoa, ertz zorrotzarekin, geruza horia edo hori-arre kolorekoa, errezel unibertsalaren hondakinez ildaskatua.

**Orriak:** Estu, meheak, sinuado-itsatsiak edo koska batez dekurrenteak, zurixkak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 9 cm inguruko garaierakoa eta 1,5 eta 3 cm bitarteko lodierakoa, arbiaren antzeko erraboil lodiarekin, horia edo hori-arrea, flokoso-ezkatatsua, burute itxuran; goialdean hori argi kolorekoa. Laster bereizten den eraztuna, hondakin hori flokosoak utziaz. Erraboila zuria du, eta goiko ertzean, ezten nabar tenteekin apaindua dago. Betea.

**Haragia:** Zurixka, nahiko solidoa, hasieran usaingabea, zahartzean arrain ustelaren usaina hartzen joaten da. Zapore gozoa.

**Etimologia:** *Schreieri* epitetoa, pertsona izenetik dator.

Jangarritasuna
--------------

Ezezaguna.

### Nahasketa arriskua

*Squamanita* generoa *Amanita* generoaren antzekoa da morfologikoki. Mikroskopioz da desberdina.

Sasoia eta lekua
----------------

Oso gutxitan, urak hartutako basoetan aurkitu izan da onddo hau. Batzuetan erraboil batetik sortzen diren taldeak eratzen dituzte. Urria.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 172 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 19 or. ISBN 84-282-0541-X (T. 3). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
**Domingo de Azcuénaga y Basavilbaso** Buenos Airesko merkataria, jurista eta poeta izan zen, Argentinako lehen alegialaritzat hartua.

Biografia
---------

Domingo de Azcuénaga Buenos Airesen jaio zen 1758ko irailaren 22an, Vicente de Azcuénaga merkatariaren eta Rosa de Basavilbaso y Urrubiaren semea. Bere anaia Miguel de Azcuénaga bezala, 1764an Espainiara bidali zuten eta Sevillan ikasi zuen, handik Limara zuzenbide ikasketak burutzera.

Buenos Airesen jardun zuen bere lanbidea, 1790ean Buenos Airesko Errege Auzitegiko dagokion erregistroan inskribatuz. *Sociedad Literaria del Plata* sortu zuen, bere garaiko olerkaririk emankorrenetako bat eta lehen alegialari argentinar gisa aitortua.

1801eko maiatzetik 1802ko urtarrilera hileroko alegia bat argitaratu zuen *Telégrafo Mercantil-*en, izaera ironiko, grotesko eta ziztakorrekoa. 1810eko Maiatzeko Iraultzan sartu zen bere anaia Migel bezala, Primera Juntako kide bihurtu zena. Garai hartatik, *Crítica a la prensa argentina* eta Sipe Sipeko guduko porrotaren ostean osatu zuen soneto bat nabarmentzen dira.

Clara Isabel Núñez y Chabarriarekin ezkondu zen 1790ean. Bere emaztea, Pedro Núñez y Alonso kabildoko idazkariaren eta Isabel de Chavarría y del Castilloren alaba, erregezale ezaguna zen eta bere baliabideez eta bere senarraren eta koinatuaren karguak ematen zion inpunitate erlatiboaz baliatuz, ezkutatu eta ehun ofizial eta soldadu espainiar baino gehiago Montevideora ihes egiten laguntzea lortu zuen, horietako asko preso erregezaleen Las Bruscas atxilotze zentrotik ihesi.

Ausardiaz gain, senarrak bezala, umore oso berezia zuen. Behin batean bere etxean festa *"sekretu"* bat antolatu zuen, eta bertan alboko etxe batean ezkutatuta zeuden politikari jazarriak bildu zituen. Alvearzaleak eta Rodriguezaleak, abertzaleak eta erregezaleak, portugaldarrak eta espainiarrak, Río de la Plata, Txile eta Peruko Probintzia Batuetako herritarrak bertaratu ziren, senidetasunaren etenaldi bat ziurrenik garai hartan bakarra.

Bere semeetako bat, Buenos Airesko Erregimentu Finkokoalfereza, José Benito de Azcuénaga, bere ama bezala alderdi erregezalean sartu zen eta Martín García uhartearen defentsa agindu zuen Guillermo Brownen indarrek erasoaldi arrakastatsuaren harira Martín Garcíaren guduan (1814).

Domingo de Azcuénaga Buenos Airesen hil zen 1821eko apirilaren 29an eta bere gorpuzkinak Santo Domingo tenpluko atrioan lurperatu zituzten.

Erreferentziak
--------------

Bibliografia
------------

* Puig, Juan de la Cruz, *Antología de poetas argentinos*, Buenos Aires, 1810
* Enrique Udaondo, *Diccionario biográfico argentino*, Institución Mitre, 1938.
* Ricardo Piccirilli, Francisco L. Romay, Leoncio Gianello, *Diccionario histórico argentino*, 1953.
* Vicente Osvaldo Cutolo, *Nuevo diccionario biográfico argentino (1750-1930)*, Editorial Elche, 1968.
* Yaben, Jacinto R. *Biografías argentinas y sudamericanas*, 1938', 1938

Kanpo estekak
-------------

* Domingo de Azcuénaga.
* Historia de las relaciones exteriores argentinas.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5812946
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q5812946
**1903ko meatzarien greba Bizkaian** eragin handia izan zuen gatazka izan zen. Gertakizunak urrian zehar izan ziren eta langileek Bilbo erabat kolapsatzea lortu zuten. Grebak arrakasta izan zuen eta langileek haien helburuak lortu zituzten.

Gertakariak
-----------

Grebaren arrazoiak
------------------

Langileen eskariak, itxuraz, xumeak ziren: soldata astero kobratzea eta elikagaiak nahi zuten tokietan erostea ziren eskari nagusiak. Funtsean, bi arrazoi ematen zituzten horretarako. Batetik, ugazabek beren janari-dendak zituzten instalatuak meatzarien barrakoietan, eta gauzak haietan erostera behartzen zituzten. Modu horretan, langileek Bilbon erosita baino garestiago eskuratu behar izaten zituzten elikagaiak. Bestetik, ugazabek ez zizkieten soldatak hilero ordaintzen, baizik eta ia berrogeita hamar egunen buruan.

### Lehen istiluak

1903ko urriaren 17an, Bizkaiko meatzariek greba historikoa abiatu zuten. Abuztuan, gutun bidez, nagusiak biak ukatu zizkien. Urriaren 11ko mitin sozialistan adoretu zituzten langileak grebara. Dinamita, elikagai-denden lapurretak eta sabotajeak izan ziren egun horretan.

### Gerra egoera

1903ko urriaren 28an, gobernadore zibilak gerra egoera deklaratu zuen Bizkaian. Meatzarien greba gero eta istilutsuagoa bilakatzen ari zen. Egun horretan langileek Bilbo hartu eta sekulako kaosa eragin zuten. Enfrentamendu armatuak ere izan ziren, hildako eta zaurituekin. Sozialistak ere ez ziren gai izan meatzari grebalariak kontrolatzeko, eta armada atera zuten kalera, hiria hartzera. Zappino eskualdeko kapitan nagusiak gatazkan bitartekari aritzeko hitza eman zuen. Bitartekaritza hark eman zuen fruitua. Hiru egunera, urriaren 31n, langileen garaipena iragarri zen eta urtarrilak 1etik aurrera egikarituko zizkieten beren eskaerak: soldata astero kobratzea eta erosketak nahi zuten lekuan egin ahal izatea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Daniel Ulaitz: "Bizkaiko meatzarien greba historiko arrakastatsua", *Argia*n, 2004ko urtarrilaren 11n.
**José Luis Fontenla Rodrígues** (Pontevedra, 1944ko otsailaren 9a) idazle, poeta eta margolari galiziarra da. Literaturan portuges hizkuntza erabiltzen du. 1992tik Galiziatik gertu bizi da, Valença do Minho eta Viana do Castelon. Izengoiti desberdinak erabili ditu: João Padrão, Luís Roïz, Antonio Eirinha, e.a. Bere lanak hizkuntza desberdinetara itzuli dira: hebraieraz, japonieraz, errusieraz, errumanieraz, ingelesez... 

Aktibitate handiko intelektuala da. Aldizkariak zuzendu ditu: *Lusofonía Nós*, *Cadernos do Povo* eta *Temas do ensino de lingüística, sociolingüística e literatura*. Erakunde desberdinetan hartzen du parte: "Irmandades da Fala da Galiza e Portugal", "Comissao Galega do Acordo Ortográfico da Língua portuguesa", "Conselho Internacional da Lusofonia" eta "Círculos Republicanos Lusófonos". "Sociedade da Língua portuguesa"ren delegatua da, Centro de Estudos Luso-Brasileiros erakundearen ikerlaria; azken hau San Petersburgoko Estatu-Unibertsitatearen partea da eta han eman diote Letren Fakultatearen Oroimenezko Domina. Beste elkarteen bazkidea da, esaterako "Associaçao Galega de Escritores", Círculo Cultural "Miguel Torga" eta "Associaçao de Divulgaçao da obra de Teixeira de Pascoaes Marânus" Convivio Saikera Saria Guimaraesen eman zioten.

Literatura lanak
----------------

### Poesia

* *Sememas (Antologia Poética)* (Braga, 1990), João Padrão izengoitiaz.
* *Tempo Terra khronos kai kairós (Antologia Poética)* (Braga, 1992), João Padrão izengoitiaz.
* *Poemas de Paris e Outros Poemas* (Braga,1985), José Luis Fontenla gisa.
* *A Mátria da Palavra (Antologia de Poetas Galego-Lusófonos* (Braga, 1990), José Luis Fontenla eta João Padrão gisa.
* "A ansiedade da influência-um poeta apresenta-se", en *Antologia de Poesía Lusófona* (Braga,1994), João Padrão gisa.
* *Poemas Lusófonos.Carpe litteraturam* (Braga,1997), João Padrão eta Luis Roïz gisa.
* *Poemas para Cynara.(Non sum qualis eram bonae sub regno Cynarae)* (Braga,2000), João Padrão gisa.
* *Sem título*, *Fragmentos sem nome* y *Metamorfose(s)* (Braga, 2005), João Padrão gisa. Trilogi da.
* *Cadernos de Poesía do Clube Pickwick*, João Padrão gisa, 2000tik 2005era plazaratutakoak.

### Antzerkia

* *Ítaca e outras peças de teatro* (Braga,1989), João Padrão gisa.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
**Giraldilla** Antonio Esquivias sevillarrak 1999an Sevillan ospatutako Atletismoko Munduko Txapelketarako diseinatutako maskota izan zen. Bertoko Giralda monumentoaren haize-orratzaren irudikapen umoretsu eta haurrentzakoa zen.

Historia
--------

Lau diseinuren artean aukeratu zen. Horretarako bozketa bat egin zen non 35.000 pertsonek parte hartu zuten; horietatik %41eko gehiengoak aukeratu zuen "Giraldilla" maskota. 1998ko otsailean Marrakexen (Maroko) bilduta aurkeztu zegoen Nazioarteko Atletismo Federazioaren (IAAF) Kontseiluari aurkeztu zitzaion. Azkenik, aurkezpen ofiziala 1998ko urriaren 25ean egin zen haur ikuskizun baten erdian.

Euskal Giraldillak
------------------

1999ko abuztuaren 20an, Giraldillaz mozorrotuta Sevillan ekintza egin zuten Munduko Atletismo Txapelketaren inaugurazio ekitaldian euskal presoak euskal herriratzeko eskatuz. Presoekin Solidarioak taldeko bi ekintzaile igo ziren agertokira eta musikarekin dantzan aritu ziren. Harmailetatik beste ekintzaile talde bat zintzilikatu zen, presoen aldeko pankartak erakutsiz, eta beste ekintzaile batzuk nazioarteko prentsari komunikatua banatzen aritu ziren. Milioika lagunek ikusi zuten ekintza telebistaz.

Poliziak bi giraldilla eta beste zazpi kide atxilotu zituen. Handik ia urtebetera, hamar solidario epaitu zituzten Sevillan. Absoluzioa defendatu zuten, protesta «irudimentsua eta atsegina» izan zela argudiatuta. Eta lortu zuten. Epaileak ulertu zuen ez zela desordena publikorik izan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Giralda

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Euskal Giraldillen ekintzaren bideoa.
* "Giraldillen txangoa mundu osoan barrena", *Argia*, 1999ko irailaren 05ean.
* **(Gaztelaniaz)**:Ekintzaren oroimena 20. urtemugan, naiz.eus agerkari digitalean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2836364

 |

* Wd Datuak: Q2836364
**Hiranya Peiris** (Sri Lanka, 1974) komunikatzaile zientifiko britainiarra da, Astrofisika ikertzailea eta hizlaria. Mikrouhin kosmikoen oinarrizko erradiazioa ikertzen du eta 2018an "unibertso goiztiarraren mapa zehatza" egin zuten 27 zientzialarien taldean izan zenez Breakthrough Prize in Fundamental Physics saria eskuratu zuen.

Biografia
---------

Sri Lankan jaio zen eta ikasketak Cambridgeko Unibertsitatean amaitu zituen 1998an. Doktoregotza Princetongo Unibertsitatean egin zuen eta WMAP zundarekin egin zuen lan. Ondoren Chicagoko Unibertsitatean Hubbleren bekadun gisa aritu zen.

2007an Cambridgeko Unibertsitatera itzuli zen eta 2009an kosmologiako Leverhulme Trust saria irabazi ondoren Londresko University Collegen lanpostu finkoa eskuratu zuen. Gaur egun bertan astrofisika irakaslea da eta Stockholmeko Oskar Klein fisika zentruko zuzendaria ere bada.

2012an WMAP taldearekin batera Big Bang leherketaren antzinako erradioazioaren anisotropiak ikertu zituen eta inflazio kosmikoaren ikerketan pausu garrantzitsua izan zen, Stephen Hawking beraren esanetan. 2018an 27 zientzialarik hasierako unibertsoaren energia eta materiaren mapa zehatza argitaratu zue eta talde horretan zen Hiranya Peiris ere.

Sariak eta aintzatespenak
-------------------------

* Kabil Mugen bazkidea, Ameriketako Estatu Batuetako Zientzien Akademia Nazionala (2007)
* Halliday saria, STFC (2007)
* Philip Leverhulme saria (2009)
* Fowler saria, Royal Astronomical Society (2012)
* Gruber saria (2012)
* Buchalter saria (2014)
* Breakthrough Prize in Fundamental Physics saria (2018)
* Fred Hoyle domina eta saria, Institute of Physics (2018)

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
**Biziaren jokoa** John Horton Conwayk britainiar matematikariak 1970ean diseinatutako automata zelular bat da. Zero jokalariko jokoa da, eta hasierako egoera batek zehazten du haren bilakaera, esku-hartze gehigarririk gabe. Turing sistema osoa da, eta beste edozein Turing makina simula dezake.

Argitaratu zenetik, interes handia piztu du, patroien bilakaeraren aldakortasun handia dela eta. Bizitzaren jolasa emergentzia- eta autoantolaketa-eredu ona dela uste da. Interesgarria da zientzialarientzat, matematikarientzat, ekonomialarientzat eta beste batzuentzat eredu konplexuak arau oso sinpleak ezartzearen ondorio izan daitezkeela ikustea.

Biziaren jokoak hasierako posizio jakin batzuetatik datozen patroi aitortuak ditu. Argitaratu eta gutxira, R pentaminoa, planeatzailea edo ibiltaria eta eztandatzailea (leherketa baten hedatze-uhina eratzen duten zelulak) aurkitu ziren, eta horrek interes handiagoa piztu zuen jokoarekiko. Haren ospeari lagundu zion miniordenagailu merkeen belaunaldi berri bat merkaturatzen ari zenean argitaratu zelako. Horrek esan nahi zuen orduak eman zitezkeela makina batzuetan, gauez ez baitziren erabiliko.

Zale askorentzat, programazio-erronka eta CPUko zikloak erabiltzeko modu dibertigarria baino ez zen biziaren jokoa. Beste batzuentzat, ordea, jokoak konnotazio filosofiko gehiago hartu zituen.

Kanpo estekak
-------------
*Artikulu hau Athleticeko presidente-ohiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Urkixo».*
**Ana Urkixo Elorriaga** (Bilbo, 1953ko abuztuaren 16a – ) abokatu eta Athletic Clubeko presidente ohia da. Bizkaiko Abokatuen Bazkunan sartu zen lehendabiziko emakumea izan zen.

Biografia
---------

Ana Urkijo Bizkaiko hiriburuan jaio zen 1953ko abuztuaren 16an. Abokatua ikasketak egin zituen. 1969tik da Athletic Clubeko bazkidea.

### Lan ibilbidea

#### Abokatu

Higiezinen jabetzako abokatu eta agentea ida, Bizkaiko Abokatuen Elkargoko Batzordean parte hartu zuen lehen emakumea.

#### Athletic Klub taldeko presidente

Athletic Klub Futbol Taldeko lehendakaria izan zen 2006 eta 2007 bitartean. Aurretik presidenteordea zen eta aurreko presidentea zen Fernando Lamikizek 2006ko irailaren 27an dimititu zuenean, presidente izendatu zuten.

Klub zuri-gorriaren lehendabiziko emakume presidentea bihurtu zen, bigarrena Espainiako futbol liga txapelketan izanik, aurretik Rayo Vallecanoren Teresa Riveroren atzetik.

Agintaldi laburrean, erabaki garrantzitsuak hartu zituen, hala nola Mané teknikaria kontratatzea, Ligako azken eguneko jaitsieratik salbatu zuena, edo San Mamesko estadio berria eraikitzeko proiektua bultzatzea. 2006an, bera karguan zela, Unai Alba fitxatu zen.

Hala ere, kargua modu iragankorrean hartu zuen, 2007ko uztailaren 12an hauteskundeak egin ziren, baina ez zen aurkeztu. 2007ko uztailaren 12an Fernando García Macua presidente berria bihurtu zen.

#### Hizlari, emakume erreferente

2024ko 8M-ren inguruan Isabel Iturbe Surne Bilbao Basketeko presidentearekin eta Mari Ayestaran Espainiako Hockey Federazioko presidenteorde ohiarekin batera jardun zuen *Mujeres directivas en el deporte. Salvando barreras/ Emakumeak kirolean. Oztopoak gainditzen* mahai-inguruan. Moderatzaile lanetan Virginia Berasategi triatloilaria eta Assumpta Guisasola aritu ziren.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   País, Ediciones El.  (28 de septiembre de 2006). *Reportaje | La pionera.*  ISSN 1134-6582..
2. ↑  www.athletic-club.net
3. ↑  www.elcorreodigital.com
4. ↑   «"Nunca se ha reconocido suficientemente lo que hizo Mané en el Athletic". Deia, Noticias de Bizkaia» *Deia*.
5. ↑   País, Ediciones El.  (21 de marzo de 2007). *Reportaje | San Mamés frente al Athletic.*  ISSN 1134-6582..
6. ↑   «El nuevo San Mamés será una "referencia mundial" - Marca.com» *archivo.marca.com*.
7. ↑   Agencias.  (26 de diciembre de 2006). «El Athletic ficha al portero del Barakaldo, Unai Alba, que trabajaba de pintor» *Cadena SER*.
8. ↑  www.elcorreodigital.com
9. ↑  www.lavanguardia.es
10. ↑  Ana Urquijo se despide del Athletic con elogios a la figura de Ercoreca
11. ↑    *Fernando García Macua, nuevo presidente del Athletic.* .
12. ↑   **(Gaztelaniaz)** Correo, El.  (2024-03-07). «"Mujeres directivas en el deporte. Salvando barreras"» *agenda.elcorreo.com* (Noiz kontsultatua: 2024-03-10).

Kanpo estekak
-------------

* Presidenteen zerrenda

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2265986

 |

* Wd Datuak: Q2265986
**Lekarozko ikastetxea**, izen osoa **Kontseilu Onaren Gure Amaren ikastetxea**, Baztango Lekaroz herrian kokatutako ikastetxea izan zen, 1888an fraide kaputxinoek sortua. Ikasle ohi batzuek Euskal Herriko gizartean izan zuten garrantzi handia zela-eta, ikastetxearen ospea handitu zen. Halaber, euskara eta bertako kultura irakasteko zentroa izan zen XX. mendeko lehenengo herenean.

2009an erakundeek eraisteko erabakia hartu zuten.

Historia
--------

Joaquín de Llevaneras, Espainiako kaputxinoen probintziala, ikastetxearen sortzailea izan zen. Lehenbiziko harria 1888ko apirilaren 22an jarri zen, eta aurreneko ikasleak 1890eko abenduan iritsi ziren. Mende amaieran eraikitako ur-indarretxeari esker, 1900ean X izpien gailua eta zinematografoa ezarri ziren. Ikasle batzuei eskolak euskaraz eman zizkieten Espainiako Gerra Zibilera arte. Izan ere, Euskaltzaindia eta Eusko Ikaskuntzarekin harremanetan ibili ziren fraideak garai hartan. Gerrateak jarduera moztu eta ordura arte egindako lana eten zuen. Urte haietan ikastetxea ospitale erabili zuten.

1962ko amaieran suak eraikinaren zati handi bat suntsitu zuen, eta arriskuan ipini zuen fraideen liburutegia, ondare hori salbatzea lortu bazuten ere. Bost urte geroago berriztatze-lanak amaitu zituzten.

Ikastetxea sorreratik 1980ko hamarkadaren amaierara arte kaputxinoen eskuetan egon zen. 1990ean Nafarroako Gobernuaren esku gelditu eta 2006an agintariek eraikina bera bereganatu zuten.

Azkenik 2009an lurrera botatzeko erabaki polemikoa hartu zuten, bertan beste ikastegi-mota bat eraikitzeko asmoz.

Ikasleak
--------

Ikastetxearen iraunaldian 10.000 ikasle baino gehiago ibili izan ziren, goi-nafarrak gehienak, eta haien artean Jesus Maria Leizaola, Jorge Oteiza, Eduardo Chillida, Nicanor Zabaleta, Aita Donostia, Patxi Ondarra, Damaso Intza, Andrés Espinosa, Antonio Arrue, Pedro Miguel Etxenike, Miguel Ángel Carreño "Micky" abeslaria eta Xabier Euzkitze bertsolaria. Horietako batzuk gerora irakasle ezagun bihurtu ziren.

Errugbia
--------

BRT Menditarrak errugbi-taldeak ikastetxe honetako zelaian jokatu ohi ditu etxeko partidak.

Bitxikeria
----------

2006an Pablo Malo donostiar zuzendariak *La sombra de nadie* bere bigarren filma ikastetxe honetan filmatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Fernando GARCÍA NIETO, Eulogio ZUDAIRE HUARTE: Colegio del Buen Consejo de Lecároz Auñamendi Eusko Entziklopedia. Euskomedia.org
2. ↑  Lekarozko ikastetxeko ikasle-ohiekin solasaldia. Blogseitb.com

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

* Lekaroz herriari eta bertako ikastetxeari buruzko web orria

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12262141
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 101265

 |

* Wd Datuak: Q12262141
Familiaren neska txikia da Wednesday.
**Wednesday Addams**, euskaraz Asteazken Addams eta Latinoamerikan Merlina Addams, Charles Addams marrazkilari estatubatuarrak The Addams Family komikian sortutako fikziozko pertsonaia da. Pertsonaia telebistan, zineman eta bideojokoetan ere agertu da, zuzeneko akzio-formatuan zein animatuan. *The New Yorker*en lehen aldiz agertu ziren Addamsen karikaturetan, Wednesdayk eta familiako beste kide batzuek ez zuten izenik.

Izenaren jatorrria
------------------

Pertsonaiak 1964ko telesailera egokitu zirenean, Charles Addamsek "Wednesday" izena eman zion, haurrentzako abesti ezagun batean oinarritua, "La niña Wednesday está llena de aflicción". Izenaren ideia marrazkilariaren ezaguna zen Joan Blake aktore eta poetak eman zion. Pugsley Addamsen arreba da (eta *Addams Family Values* filmean, baita Pubert Addamsen arreba ere), eta Gomez eta Morticia Addamsen alaba bakarra da.

Itxura
------

Jenna Ortega 2022an.
Wednesdayren ezaugarri nabarmenenak azal zurbila eta txirikorda luze ilunak dira. Oso gutxitan agertzen du emozioa, eta gehienetan mingotsa izaten da. Wednesdayk soineko beltza erabili ohi du, lepo zuriarekin, galtzerdi beltzekin eta zapata beltzekin. Chales Addamsek horrela deskribatu zuen: "Neska hau zurbila eta delikatua da... sentibera eta lasaia, picnic-ak eta lurpeko haitzuloetarako irteerak maite ditu... neska solemne bat, galaz jantzia eta, oro har, nahiko galdua... erreserbatua eta irudimentsua, poetikoa, behartsua dirudi eta noizbehinkako berrintxoei emana... sei hatz ditu oin batean".

Izakera, bestetik, euskarrien eta bertsioen arabera, aldakorra izan da.

Wednesday telesaila
-------------------

2022an Netflix konpainiak *Wednesday* telesaila plazaratu zuen, Tim Burton zuzendaritzapean. Addams familia oso agertzen bazen ere, erabateko protagonismoa Wednesday Addams gazteak zuen. Protagonistaren papera Jenna Ortega izan zen. Erabateko arrakasta izan zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Landaberri ikastetxeko ikasle talde bat Asteazken Addams gisa mozorrotu da» *Txintxarri* (Lasarte-Oria) 2023-02-17 (Noiz kontsultatua: 2023-10-17).
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Morticia Addams
* Gomez Addams
* Pugsley Addams
* Fester Addams
* Addams amona
* Cousin Itt
* Lurch
* Thing
* *Wednesday* telesaila

Kanpo estekak
-------------

* Wednesday Addamsen dantza Tim Burtonen zuzendaritzapean Netflixek egindako telesailan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2575084
* Commonscat Multimedia: Wednesday Addams / Q2575084

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: xx0313161

 |

* Wd Datuak: Q2575084
* Commonscat Multimedia: Wednesday Addams / Q2575084
**Espainiako VI. Eskualde Militarra**, baita ere **Burgosko Kapitaintza Orokorra** (gaztelaniaz: *Capitanía General de Burgos*) militarren ikuspuntutik estatua antolatuta daukaten eskualdea da. Estatu osoan bederatzi dira. VI. Eskualde horrek Hego Euskal Herriko lurralde guztiekin batera Santander, Burgos eta Errioxa hartzen ditu. Eskualdearen burua Burgos hirian dago. Antolaketa horren arabera banatzen ditu haien errekurtsoak Espainiako Armadak. Eskualde militarrak lurralde-defentsaren eredu historiko bati erantzuten dio; izan ere, 2002az geroztik, Espainiako indar armatuak unitate taktikoetan antolatu dira, esleitutako konpromisoetan eta misioetan oinarrituta.

Historia
--------

Espainia Kapitaintza Orokorretan banatu zen 1705ean, Monarkia Hispanikoa osatzen zuten antzinako erresumetara egokitu zirenean. Hamahiru eskualde ziren: Andaluzia, Aragoi, Burgos, Kanariak, Gaztela Zaharra, Katalunia, Extremadura, Galizia, Granadako Kosta, Gipuzkoa, Mallorca, Nafarroa eta Valentzia. Garai batean ere Soria eta Palentzia.

1898an, penintsulako lurraldea beste zazpi eskualde militarretan banatu zen, eta, aldi berean, Balear Uharteetako, Kanarietako, Ceutako eta Melillako Komandantzia Nagusiak eratu ziren. VI. Eskualde Militarra Burgosko Kapitaintza Nagusian sortu zen, Nafarroako Kapitaintza Orokorra eta Gipuzkoako Kapitaintza Orokorra gehituz; azken honek Hegoaldeko beste hiru euskal probintziak bateratzen zituen.

Bigarren Errepublika aldarrikatu ondoren, gobernu dekretu batek eskualde militarrak desegin eta Dibisio Organikoekin ordezkatu zituen. 1936ko uztailean, Domingo Batet Mestres jenerala VI. Dibisio Organikoaren buru zen. Espainiako Gerra Zibila hasi zenean, matxinatutako aldearen dekretu batek VI. Dibisio Organikoa desegin eta lehengo Seigarren Eskualde Militarra berrezarri zuen, José López-Pinto Berizo jeneralaren agindupean. VI. Eskualdeari VI. Armada Gorputza esleitzen zaio, bi dibisio zituena: 61.a (Burgos) eta 62.a (Iruña).

Eskualde militar honek bazuen halako goarnizio garrantzitsu bat, lurralde guztietan sakabanatuta. Hauen helbura defentsarako baino gehiago lurraldea kontrolatzeko zen, bereziki Hego Euskal Herria eta Pirinioak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑   Defentsa Ministerioaren dekretua, 1939ko uztailaren 21a.
5. ↑

Kanpo estekak
-------------
**Bay Viewko sarraskia** (**Bay Viewko tragedia** ere deitua) greba baten ondorio latza izan zen 1886ko maiatzaren 4an antolatu zena, eta eraikuntzako 7.000 langilek eta 5.000 langile poloniarrek Milwaukee-ko (Wisconsin) St. Stanislaus Catholic Church elizan bildu ziren haien ugazaben aurka, zortzi orduko lanaldia errespetatu zezaten. Egun batzuk lehenago, maiatzaren 1an, Chicagoko inguruneetan manifestazio baketsu bat antolatu zen, antzeko eskaerekin.

Astelehenerako, maiatzaren 3a, parte-hartzaileen kopurua 14.000 langilera hazi zen, eta Milwaukee Iron Company-ko ijezketa trenbide batean bildu ziren, Bay View-en. 250 guardia nazional bertaratu ziren, Jeremiah M. Rusk gobernadore errepublikanoaren agindupean. Grebalariek hiriaren komertzio guztiak itxi zituzten, North Chicago Rolling Mils-ekoak izan ezin, Bay View-en. Guardiek manifestariak tirokatzeko agindua zuten, hauek Mils-era sartzen ausartzen baziren. Baina kapitain batek aginduak jaso zituenean, beste esanahi desberdin bat ailegatu zitzaion: haren gozinei agindu zien gizon bat aukeratzeko, eta agindua ematean, bera tirokatzeko hil egin arte. Langileek zelai batzuetan kanpatu zuten, eta Kosciuszko Milizia maiatzaren 4an ailegatu zen. Hurrengo eguneko goizean, manifestariak, momentu horretan umeak zituztelarik, errotara hurbildu ziren, eta tirokatuak izan ziren. Zazpi pertsona galdu zuten bizitza, tartean hamahiru urteko ume bat. Protesta bitartean askok zaurituak izan ziren. Egunkariek kaleratutako kontaketa ezberdinek beste biktima posibleak aipatzen dituzte, baina hil ziren zazpiek izen eta abizena zuten (Frank Kunkel, Frank Nowarczyk, John Marsh, Robert Erdman, Johann Zazka, Martin Jankowiak eta Michael Ruchalski).

1986. urteaz geroztik, Bay Viewko Elkarte Historikoaren kideek, Wisconsingo Historia Laboralaren Elkarteak eta beste komunitate elkartek protestetan bizitza galdu zutenak omentzeko ekitaldiak antolatu izan dituzte. Ekitaldia maiatzaren lehenengo igandean izaten da, 15:00etan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *The History of Wisconsin.*  State Historical Society of Wisconsin 1973-1998 ISBN 0870201220. PMC 524187..
2. ↑   1889-1976. Korn, Bernhard C..  (1980). *The story of Bay View.*  Milwaukee County Historical Society ISBN 0938076051. PMC 7244085..
3. ↑
4. ↑   **(Ingelesez)** Nikolic, Nickolas. «The Bay View Massacre, 125 years later» *Urban Milwaukee* (Noiz kontsultatua: 2018-05-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4874155

 |

* Wd Datuak: Q4874155
**Boloniako sarraskia** atentatu terrorista izan zen, 1980ko abuztuaren 2an, Boloniako (Italia) tren geltokian burutua. 85 lagunek bizia galdu zuten eta zaurituak berrehundik gora izan ziren.

Lehen uneetan Francesco Cossigak zuzendutako Gobernuak eta poliziak istripua izan zela adierazi zuten arren, ondoren ardura Brigada Gorriei egotzi zieten. Hala ere, denborarekin atentatu hau talde faxista *beltzek* burutu zutela onartu zen. Hauek, Italiako Alderdi Komunista boterera irits zitekeela ikusirik, *tentsioaren estrategia* delakoa jarraitu zuten, desordena sortuz gizartean gobernu eskuindar autoritario baten beharra sortzeko helburuarekin.

Ekinbide judizial luzeen ondoren, 1995eko azaroaren 23an atentatuaren egileak bizi osorako zigortu zituzten: Valerio Fioravanti eta Francesca Mambro neofaxistak. Hauek bere burua beti errugabetzat jo zuten. Beste hainbat pertsona ere zigortu zituzten pista faltsuak emateagatik.

Hainbat taldek, atentatu honen atzean Italiako estatuko aparatuek eta NATOko egiturek osatutako Gladio egitura sekretua zegoela defendatzen dute .

Boloniako tren geltokian, hildakoen omenez, ondokoa jartzen du: *"vittime del terrorismo fascista"*.

Ikus, gainera
-------------

* Berunezko urteak

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Secret agents, freemasons, fascists... and a top-level campaign of political 'destabilisation', *The Guardian*, 1990ko abenduaren 5a

Kanpo estekak
-------------

* **(Italieraz)** Biolentzia politikoa eta terrorismoaren dokumentazio historikoaren zentroa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q569287
* Commonscat Multimedia: Neofascist bombing at Bologna (1980) / Q569287

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2007003295

 |

* Wd Datuak: Q569287
* Commonscat Multimedia: Neofascist bombing at Bologna (1980) / Q569287
Hargin marka Santa María de la Huerta monasterioan, Sorian.
Coimbrako katedral zaharraren hargin marka.
**Hargin markak** harginek harrietan egiten zituzten sinboloak edo alegoriak ziren. Marka hauek Antzinaro eta Erdi Arotik ezagutzen dira. Sinbolo horiek errealitateak edo ideia abstraktoak adierazten zituzten baina gaur egun askotan ez gara interpretatzeko gauza; batzutan haien esanahiak galdu dira, bestetan haien esanhi sinbolikoa aldatu egin dira. Marka hauek grafitietatik bereizi behar dira: grafitiak eraikina behin altxatuta egiten ziren, ez harriak lantzeko prozesuan.

Hargin markak ikertzen dituen zientzia edo diziplina gliptografia da.

Historia
--------

Egile batzuen ustez marka zaharrenak Egiptoren Mesopotamiaren eta Antzinako Greziaren eraikinetan ikus daitezke.

Erdi Aroan harginen taldeak eliza eta monasterio sendoak eraikitzen espezializatuak zeuden eta Kristandade osoan zehar mugitzen ziren haien aportazio teknikoak eginez, eraikinen kalitate arkitektonikoa hobetzeko. Beren markek, taldearen identitate-sinboloak, hormetako harlanduetan iraun dute. Erdi Arotik datozen markek informazio handia ematen dute. Haiei esker kronologiari eta egileei buruzko datu asko jaso daitezke. Bereziki XI. mendetik XIV. mendera jauregietan, elizetan, gazteluetan... ugariak ziren. Arkitektura prerromanikoan, aldiz, ez dira aurkitu.

Erdi Aroko hargin marketan esanahi desberdinak aztertu dira:

* Harria zein harrobitik atera zen
* Harlanduak nola kokatu behar ziren
* Egindako lana
* Maisua eta logia nagusia
* Beste kontzeptu batzuk

Aro Modernoan, bestetik, XVIII. mendetik ia desagertu ziren. XX. mendean berriro jarri ziren modan, batez ere eraikinen zaharberritzearekin batera.

XIX. mende arte ez zitzaien garrantzi handirik eman ikur hauei. Ez ziren ikertzen. Gehienetan esanahi iluna ematen zitzaien, astrologia eta magiarekin lotuta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Christian Montenat, Marie-Laure Guiho-Montenat, *Prières des murs. Graffiti anciens, XVIIe-XVIIIe siècles, aux murs extérieurs des églises : Picardie, Normandie, Ile-de-France*, GEMOB, 2003, 151 or.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Javier Alvarado: *Heráldica, simbolismo y usos tradicionales de las corporaciones de oficios: las marcas de canteros*, Hidalguía argitaletxea, Madril, 2009.
* **(Frantsesez)**:Hargin markeei buruzko bideoa Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2142686
* Commonscat Multimedia: Stonecutter marks / Q2142686

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX533981
* BNF: 119691298 (data)
* GND: 4183059-3
* LCCN: sh85011594
* NKC: ph574517
* AAT: 300264553
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 11762

 |

* Wd Datuak: Q2142686
* Commonscat Multimedia: Stonecutter marks / Q2142686
**Elbira Agirre** (gaztelaniaz: *Elvira de Aguirre*) (?-1546 – Barquisimeto (egungo Venezuela), 1561eko urriaren 27a) Lope Agirreren alaba zen eta, aitarekin batera, Pedro Urtsuaren espedizioan hartu zuen parte. Aitak berak hil zuen "bilauen koltxoia" ez izateko.

Biografia
---------

Elbiraren biografian hutsune handiak daude. Dirudienez, neska mestizoa zen. Egile batzuen ustez ñusta inka baten alaba zen, hau da, printsesa inka batena. El Dorado aurkitzeko espedizioan bi haur-hezitzaile izan zituen; La Torralba izengoitikoa eta Maria Arriola. Neska honen irudia asko idealizatu da; egile desberdinen arabera, neska ederra zen eta, agian, bere aitaren idazkaria zen Pedrarias de Almestorekin maiteminduta zegoen. Dirudienez, aitak asko maite zuen eta alaba zen haren amorru bizia geldi arazteko bakarrenetariko bat. Loperen matxinadak porrot egin zuenean eta haren gizonen traizioaren jabe egin zenean, nahiago izan zuen bere eskuz sastakadez hiltzea, haren sufrikarioa eta bortxaketa sahiesteko. Neskaren gorpua Barquisimetoren elizan lurperatua izan zen. Neska hil ondoren Lope Agirre tiroz hil egin zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑  *Lope de Aguirre descuartizado*, La Academia Errante. Auñamendi bilduma, 1-2 zenbakia.
5. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Joseba Aurkenerena: Elbira Agirre El Doradoko bideetan barna.

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107413716
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi:

 |

* Wd Datuak: Q107413716
Thaurac-eko harpea
**Harpea**, halaber **haizpea**, **harkaizpea**, **harpe-zuloa** edo **lurruspea**, harkaitz batean, askotan haren oinean, dagoen sakontasun txikiko haitzuloa da. Harpeak higadura diferentzialaz eratzen dira, geruza gogor (harearria, adibidez) baten azpian errazago higatzen den beste bat dagoenean. Oso ugariak dira kareharrizko mendigune karstifikatuetan, zeinetan milaka urtez, krioklastismoz (izotzaren eraginez) edota higadura kimikoaz (karbonato kaltzikoaren disoluzioaz), zabalduz joaten baitira. Bakanago bada ere, beste harri mota batzuetan ere izaten dira, batik bat bolkanikoetan (basaltoan adibidez).

Harpeak arkeologiaren aldetik garrantzi handikoak izan daitezke. Izan ere, Historiaurreko gizakiak maiz erabili zituen horrelako babeslekuak, bai era iraunkorrean (bizilekua, hilobia), bai aldi baterako (urtaro bateko kanpamentua, ehizaldietako geldigunea, lantegia).

* Harpeak eratzeko moduak
* Krioklastismoa (Izotzaren eragina).Krioklastismoa (Izotzaren eragina).
* Galeria karstiko baten ebaketa.Galeria karstiko baten ebaketa.
* Uraren higadura.Uraren higadura.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm Harpe: Babesa eskaintzen duen harkaizpeko aterpea
2. ↑  Francisco López Bermúdez: Geomorfologia de la Cueva Negra de Fortuna

Ikus, gainera
-------------

* Vatikanoko harpeak

Kanpo loturak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1149405
* Commonscat Multimedia: Rock shelters / Q1149405

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4294959-2
* AAT: 300007699
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1149405
* Commonscat Multimedia: Rock shelters / Q1149405
**Xabier Ormazabal Aristegi** (Urretxu, 1981eko martxoaren 26a - Cho Oyu, 2004ko urria) alpinista gipuzkoarra izan zen. Euskal Herriko beste hainbat mendizale moduan, lehenengo urratsak Pirinioetan eman zituen, hainbat eskalada bide egiten Peña Teleran, Riglosen eta Midi d'Ossaun besteak beste. Felipe Uriartek, neurri handi batean, bidea zabaldu zion.

Alpeak: 1999-2001
-----------------

Alpeetan, 20 urte bete baino lehen, hasi zen hango tontorretara igotzen: Mont Blanc, Monte Rosa, Castor, Pollux, Breithorn, Allainhorn, Cervino eta Eigerren.

Peru: 2001-08
-------------

Andeetan, Urus (5.420 m), Ishinca (5.530 m) eta Tocllaraju (6.032 m) igo zituen Jon Maroto eta Iñaki Alvarezekin. Huascaran (6.575 m), espedizioaren helburua, azkenean ezin izan zuten lortu.

Elurretako lehoinabarra: 2002-2004
----------------------------------

Hurrengo erronka nagusia, eta bere ibilbidearen arrakasta nagusia, SESB ohiko 5 zazpimilakoak igo zituen: Komunismo (7.495 m), altuena, bakarrik igo zuen ohiko bidetik 2002ko abuztuaren 15ean, eta harekin ekin zion proiektuari.

Bigarrena, Khan Tengri (7.010 m) ohiko bidetik eta Andoni anaiarekin egin zuen 2003ko abuztuaren 2an. Hirugarrena ia pare bat aste geroago, Poveda (7.439 m) izan zen, Dimitri Komarov errusiarrarekin batera, 2003ko abuztuaren 15ean.

Laugarrena, Lenin (7.134 m) egin zuen, Arkin bidetik 2004ko uztailaren 23an, Nuria Sutil katalanarekin batera. Bosgarrena eta azkena 2 aste geroago, Korgenewskaya (7.105 m), ohiko bidetik bakarrik igo zuena 2004ko abuztuaren 5ean. Aste eskas bat geroago, KGB (5.800 m) igo zuen ipar aurpegitik, bide berria zabalduz.

Bost tontor haiek lortuta, "Elurretako lehoinabarra" saria jaso zuen.

2004
----

Tajikistanetik bueltan, etxean 2 aste eskas egin eta gero, Himalaia aldera jo zuen. Shisha Pangma (8.046 m) irailean igo zuen ohiko bidetik eta bakarrik. Hortik Cho Oyura (8.021 m) joan zen, ohiko bidetik eta bakarrik igota berriro ere. Jaitsieran, baina, hil egin zen. 23 urte zituen.

Hurrengo urtean, bere omenez Andoni Ormazabal anaiak "Lehoinabarraren aztarna" dokumentala egin zuen.

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko alpinismoaren historia
* Dokumentalak Euskal Herrian

Bibliografia
------------

* "Mendiminez", Ramon Olasagasti (Elkar, 2007).

Kanpo estekak
-------------

* "Lehoinabar gaztea" (Berria, 2013).
* **(Gaztelaniaz)****(Ingelesez)**"Lehoinabarraren aztarna" (Mendi Film Festival 2019).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q89118481
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX1777298

 |

* Wd Datuak: Q89118481
***¡Ay, Carmela!***, ***El Ejército del Ebro*** eta ***Viva la XV Brigada*** izenez ere ezaguna, Espainiako Gerra Zibileko abestirik ezagunenetako bat da, Ebroko guduan konposatua.

Testuinguru historikoa
----------------------

Doinua Iberiar Penintsulako Gerran sortutako abesti batean oinarrituta dago. Ebroko guduan, abestiaren letra alda zitekeen borroken kokapenaren eta bilduta ikusten ziren unitateen arabera. Falangistek eta erreketeek «Por el río Nervión» letrarekin abesten zuten.

1990ean Carlos Saurak horrela ere izendatu zuen bere filmetako bat.

Hitzak
------

«***El Ejército del Ebro***»

El Ejército del Ebro
¡Rumba la rumba la rum bam bam!
Una noche el río cruzó,
¡Ay, Carmela, ay, Carmela!
Y a las tropas invasoras
¡Rumba la rumba la rum bam bam!
Buena paliza les dio,
¡Ay, Carmela, ay, Carmela!
Viva la quinta brigada
¡Rumba la rumba la rum bam bam!
Que se ha cubierto de gloria,
¡Ay, Carmela, ay, Carmela!

Luchamos contra los moros
¡Rumba la rumba la rum bam bam!
Mercenarios y fascistas,
¡Ay, Carmela, ay, Carmela!
El furor de los traidores
¡Rumba la rumba la rum bam bam!
Lo descarga su aviación,
¡Ay, Carmela, ay, Carmela!
Pero nada pueden bombas
¡Rumba la rumba la rum bam bam!
Donde sobra corazón,
¡Ay, Carmela, ay, Carmela!
Contrataques muy rabiosos
¡Rumba la rumba la rum bam bam!
Deberemos combatir,
¡Ay, Carmela, ay, Carmela!
Pero igual que combatimos
¡Rumba la rumba la rum bam bam!
Prometemos resistir,
¡Ay, Carmela, ay, Carmela!
«***Viva la Quince Brigada***»

Viva la Quince Brigada,
rumba la rumba la rumba la.
Que se ha cubierto de gloria,
¡Ay Manuela! ¡Ay Manuela!
Luchamos contra los moros,
rumba la rumba la rumba la.
Mercenarios y fascistas,
¡Ay Manuela! ¡Ay Manuela!
Solo es nuestro deseo,
rumba la rumba la rumba la.
Acabar con el fascismo,
¡Ay Manuela! ¡Ay Manuela!
En el frente de Jarama,
rumba la rumba la rumba la.
No tenemos ni aviones, ni tanques ni cañones,
¡Ay Manuela! ¡Ay Manuela!
Ya salimos de España,
rumba la rumba la rumba la.
A luchar en otros frentes,
¡Ay Manuela! ¡Ay Manuela!

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «"Ay Carmela": la motivación de los republicanos en la Guerra Civil Española» *El Espectador* 2018-8-6.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bertrand de Muñoz, Maryse.  (2009). *Si me quieres escribir. Canciones políticas y de combate de la Guerra de España.*  Calambur ISBN 9788483591123..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2490173
* Commonscat Multimedia: El paso del Ebro / Q2490173

---

 |

* Wd Datuak: Q2490173
* Commonscat Multimedia: El paso del Ebro / Q2490173
***24 orduak euskaraz*** 1976ko martxoaren 27an aurrera eraman zen ekimenaren izenburua zen. Donostia, Loiola, Iruñea eta Bilboko Herri Irratiek, Elizaren hegalpean, egun osoko euskarazko irratsaioa egin zuten. Jardunaldia burutzeko Donostiako Anoetako belodromoan une hartako euskal kantaren abeslari eta talde garrantzitsuenekin kontzertu erraldoia egin zen. Jose Luis Zumetak diseinatu zuen "24 orduak euskaraz"en kartela. "Ekitaldiaren izenari erreparatuz gero, bada azpimarratu beharreko ñabardura bat: "24 orduak euskaraz", ez "24 ordu euskaraz". Hogeita lau orduak, gaur, bihar eta etzi, beti eta jarraian, euskaraz. Aldarrikapena zen artean helburu hori."

Ekimen hau euskal komunikabideen historia kolektiboan mugarri izan zen.

Historia
--------

Ekimenaren atzean eskarmentu handiko ekipoa zegoen: Jose Mari Iriondo, Jose Mari Otermin, Jose Ramon Beloki, Karmelo Otaegi, Txaro Arteaga, Iñaki Zubizarreta, Nikolas Aldai... Ekimena aurrera eraman ahal izateko 1975an Espainiako Gobernuak kaleratutako «Hizkuntza Regionalen Dekretoaz» baliatu ziren.

Jorratu ziren gaiak ugari izan ziren. Guztira hamahiru mahai-inguru egin ziren: euskalduntze-alfabetatzea, poesia, folklorea, komunikabideak, ekonomia, Aranzadi eta ikerketa, margolariak eta eskulturagileak, liburu argitaldariak, antzerkia, nobela eta saiakera, bertsolariak eta kantari eta diskoetxeak... Egin zen baita ere mahai-inguru berezia euskal irakaskuntzaz, hogeita lau bailaratan euskal kulturaren egoera zer-nolakoa zen kontatuko zuten beste hainbat kronika, euskal kulturan izena duten zenbait gizon-emakumeri egindako hogeita bost elkarrizketa, Euskaltzaindiaren batzarra, bertsolariak...

Parte-hartzaile guztiek euskaraz egin zuten bi salbuespenekin: Julio Caro Baroja eta Jorge Oteiza.

Egun horretan udaberriko ordu aldaketa izan zen eta, ondorioz, azkenean, jardunaldiak bi izan ziren.

Kontzertua
----------

Kontzertua Anoetako belodromoan egin zen, uneko abeslari ospetsuenak bilduz: Jean Mixel Bedaxagar, Benito Lertxundi, Xabier Lete, Lurdes Iriondo, Peio Ospital, Pantxoa Carrere, Mikel Laboa, Gorka Knörr, Hibai Rekondo, Gontzal Mendibil, Lupe, Artze anaiak, Iturengo Ttuntturroak, Oskarbi, Baztango mutildantza, Laja-Iturbide, Sakabi-Egañazpi. Kontzertua benetako aldarrikapen politikoa bihurtu zen, ikurrinaz josita (ilegala zen oraindik), propaganda politikoaren banaketarekin, kontsigna desberdinekin... 13.000 lagun inguru bildu ziren ekimenean baina, hala ere, ez zen inongo istilurik gertatu. Jaialdia arratsaldeko 9:00etan hasi zen eta goizeko 2:30etan amaitu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Elixabete Garmendia, "Euskara irratian hedabide berri bat euskerarentzat", *1932-2002. Euskara hegaz: euskal irratiak 80 urte.*, 46 or.
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑    *Velodromoko jaialdia -kronika-.*  Zeruko Argia.

Kanpo estekak
-------------

* 
* Xabier Leteren ekitaldia Youtuben, irratitik grabatuta.
* Luis Villasanteren hitzaldia Foru Aldundiaren aurrean.
* Kartelaren irudia.
* **(Gaztelaniaz)**:*Triunfo* aldizkari espainiarreren garaiko kronika.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109330936

 |

* Wd Datuak: Q109330936
**Joint Direct Attack Munition** delakoa (ingelesezko siglak: **JDAM**) edo **Zuzeneko Eraso Bateraturako Munizioa** kostu txikiko kita da, Boeing-ek fabrikatutakoa, eta erorketa libreko bonbak doitasunezko bonba gidatu bihurtzen ditu, artikulu horrek nabigazio inertzialeko sistema bat baitu, GPS hargailu bati egokitua. Fabrikatzailearen arabera, sistema horrek 28 km-ko irismena du gehienez, 230 eta 910 kg bitarteko bonbetara doi daiteke eta +/- 13 m-ko doitasun zirkularra ematen die. 1998z gero dago operatibo sistema hau.

Mik 84 bonba GBU-31 JDAM kitaz hornituta
Ameriketako Estatu Batuek eta bere aliatuek parte hartutako azken gatazka armatuetan, bonba horiek oso fidagarriak eta zehatzak direla frogatu da, edozein egoera meteorologikotan eta helburutik oso urrun jaurti baitaitezke hegazkinetik. Israelgo armada 2023ko urrian hasitako Gazako erasoan baliatzen ari da JDAM sistema, baita egitura zibileei erasotzeko ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Joint Direct Attack Munition GBU- 31/32/38» *Air Force* (Noiz kontsultatua: 2023-12-06).[*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑   **(Ingelesez)** «Israel/OPT: US-made munitions killed 43 civilians in two documented Israeli air strikes in Gaza – new investigation» *Amnesty International* 2023-12-05 (Noiz kontsultatua: 2023-12-06).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q903190
* Commonscat Multimedia: Joint Direct Attack Munition / Q903190

---

 |

* Wd Datuak: Q903190
* Commonscat Multimedia: Joint Direct Attack Munition / Q903190
*Russula pelargonia*

Ez da jangarria.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 3 eta 9 cm bitarteko diametrokoa, mamitsua, baina hauskorra, hasieran ganbila, gero laua eta zertxobait deprimitua, nahiko irregularra. Ertz biribildua eta erregularra, ale zaharretan ia ildaskatu gabea. Kapelaren erradioaren erdiraino bereiz daitekeen azala, leuna eta distiratsua, zerbait likatsua eguraldi euritsuan, eguraldi lehorrarekin matea bihurtzen da eta pitzatu egiten da. Kolorea oso aldakorra da: more tonuekin, purpura-morea, gris-morexka, arre-morexka, malba morexka, arre-morexka edo arre-lila antzeko kolorekoa, koloregabeko eremu handiekin eta erdian oliba antzeko kolorearekin.

**Orriak:** Libreetatik itsatsira, nahiko estu, sabeldunak, elkarren arteko zain garbiekin eta pixka bat urkilatuak, zuriak edo zuri-grisaxkak, arrez zikindu daitezke.

**Hanka:** 3 et 8 cm bitarteko garaierakoa eta 1 eta 3 cm bitarteko lodierakoa, klabiformea eta mozkotea, oinarrirantz kurbatua, betea, baina laster leizetsua, zuria, iluntzeko joerarekin, eta batzuetan orban horixkekin.

**Haragia:** Lodia eta gogorra hasieran, gero hauskorra, zuria. Fruta usain garbiarekin eta geranio ñabardurarekin, lehortzean areagotu egiten da eta zapore garratz samarrarekin. Erreaktiboak; guayako: positiboa eta ertaina (G++); sulfato ferroso: izokin kolore indartsua.

**Etimologia:** Latinetik dator *Russula* hitza, russus-etik, gorriaren txikigarritik: apur bat gorrixka, kolore gorria dutelako *Russula* generoko espezie askok.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Russula clariana* eta *Russula violacea* delakoekin nahas daiteke, habitat eta usain bera baitute.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean. Batez ere *Quercus* zuhaitzen azpian, baina baita makalen azpian ere.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 72 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  AVM Asociacion Vallisoletana de Micologia 1986.