recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Saint Christopher 2005ean.
**Hospizioa** (ingelesez *hospice*) medikuntza paliatiboak eskaintzen duen baliabide bat da, gaur egun bereziki herrialde anglofonoetan zabalduta dagoena. Historikoki, kontzeptua aldatzen joan da XI. mendetik: hasieran babesetxe moduan funtzionatzen zuten gaixo, zauritu eta hiltzear zeudenentzat, baina baita bidaiari eta erromesentzat ere. Kontzeptu modernoa ordea zainketa aringarriak edo paliatiboak barne hartzen ditu, hala ospitale berezi edo bestelako zentroetan nola gaixoen etxeetan ere, XVII. mendetik aurrera baina batik bat 1950eko hamarkadan garatu da Cicely Saundersen eskutik, Erresuma Batuan, Ameriketako Estatu Batuetan, Kanadan eta Australian baina baita munduko beste herrialde batzuetan ere.

Saint Christopher Hospizioa erreferentziazko zentroa Londresen zabaldu zuten 1967an.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)****(Gaztelaniaz)**National Hospice and Palliative Care Organization (USA)
* **(Ingelesez)**Saint Christopher

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q608152
* Commonscat Multimedia: Hospices

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4126713-8
* LCCN: sh85062231
* NDL: 00575709
* NKC: ph215911
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D006738

 |

* Wd Datuak: Q608152
* Commonscat Multimedia: Hospices
*Irugarrengo Prantziskotarra* aldizkariaren azaletako bat.
***Irugarrengo Prantziskotarra*** 1913ko uztailetik 1936ko uztailera arte Aita Kaputxinoek argitaratutako euskara hutsezko hilabetekaria izan zen. 

Ohiko formatua zortzi orrialdekoa zen, 210 bider 140 milimetroan, hasiera batean Elizbarrutiko Inprentan eta ondoren Iruñeko Harresiez kanpoko komentuko Ama Birjinaren Inprentan egina. Zuzendaritza eta administrazioa hiri honetan zeuden.
Zuzendari eta sortzailea Aita Damaso Intza izan zen, Aita Buenaventura Oieregikoaren laguntzarekin, nafar eta gipuzkoar kolaboratzaileak izan zituena, ia bere osotasunean kaputxinoak. Gehienbat prosan agertzen zen, bertso kolaborazio bakan batzuekin. 1915. urtearen amaieran jadanik hiru mila harpidedun baino gehiago zituen.

Frantziskotarren Hirugarren Ordenako kide (*Tertziario* edo *Hirugarrendar* izenekin ezagunak) euskaldunei zuzendua zegoen. Hitz idatziaren bidez, Frantziskotar Hirugarrendarren eginbeharrak ondo betetzen laguntzeko asmoarekin. Helburu hori lortzeko, agertzen zen dokumentazio guztia argitaratzen zuen, berezko legedia azaltzen zuen eta "Hirugarrendar" eredugarrien biografiak aurkezten zituen. Herrietako ermandadeen aipamenak eskaintzen zituen, oso ugariak, haien kontzentrazio eta erromesaldienak, eta anaien heriotzen berri ere ematen zuen.

Garrantzi berezia ematen zien erlijio-heziketari eta "Hirugarrendarren" prestakuntza moralari, betiere haien ama-hizkuntzan. 1936ko gerra zibilaren ondorioz, argitaratzeari utzi behar izan zion eta ez zuen berriro argia ikusi.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Armiarma: Larrekoren artikulu laburra
* Bibliotecas capuchinas:Irugarrengo Prantziskotarra
|  |
| --- |
| **Iruaritz** |
| **Kokalekua** |
| **Lurraldea** |  Araba |
| **Eskualdea** | Aiaraldea |
| **Udalerria** | Amurrio |
| **Auzoa** | Lezama |
| **Orientazioa** | Ekialdera |
| **Garaiera** | 333 m |
| Iruaritz baserria is located in ArabaIruaritz baserriaIruaritz baserriaIruaritz baserria (Araba) |
| **Ezaugarriak** |
| **Garaia** | XVII. mendea |
| **Oinplanoa** | angeluzuzen |
| **Katalogatua** |
| **Eusko Jaurlaritza** | 1996ko maiatzaren 2a |

**Iruaritz** Amurrioko Lezama herrian dagoen baserria da. Egun nekazaritza turismoko etxea da.

1996ko maiatzaren 2an, Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

Ezaugarriak
-----------

Etxe bakarra da, Lezamako "La Amargura" auzoko tontortxo batean dagoena.

XVII. mendeko lehenengo berrogeita hamar urteen barruan eraikitakoa da. Jatorrizko ezaugarri tipologikoei eusten die bai fatxada behinenean eta bai zurezko egitura-sisteman ere.

Oinplano angeluzuzena du baserriak eta hiru solairu. Bi isurialdeko estalkia du. Fatxa behinenarekiko perpendikularra da gailurra. Hegaldura handia duen teilatu hegalak jabaloiak ditu oinarritzat.

Fatxadarik behinenak ekialdera ematen du. Entramatuzko fabrika du eta etxearen hiru hormarteak mugatzen dituen poste osoak eta handiak. Zutiko ebakidura bertikaleko hormataletan zatitzen dira hiru hormarteok. Luzera, habe frontal sendoek adierazten dute altueren zatikuntza. Beheko solairuan harri-hormazkoa da entramatuaren itxiera; goiko solairuetan, ordea, adreilu trinkoa erabiltzen da.

Baoak ez daude era erregularrean banatuta. Sarrera bi ditu beheko solairuan: batetik kortetara sar daiteke, eta bestetik etxebizitzara. Eskuineko hormartean balkoi-hegalkina dago; balkoi-karela erdialdean; eta beste hegalkin bat ganbarako solairuan.

Petral-buruak eta gailurra boluta erdiekin apainduta daude. Jabaloi nagusian eta gapirio batzuetan irudi geometrikoak dituzte.

Harlanduzko etxola erantsia du baserriak eskuinaldean.

Erreferentziak
--------------

* Edukiaren zati bat monumentu hau *sailkatutako kultura-ondasun* izendatzen duen lege testutik hartu da. Izan ere, testua jabari publikokoa da eta ez du jabetza intelektualik, Espainiako Jabetza Intelektualaren Legeko 13. artikuluan xedatu denez (Espainiako Aldizkari Ofiziala, 97. zenbakia, 1996-04-22).

Kanpo estekak
-------------

* Kultura Ondasun izendapena EHAAn[*Betiko hautsitako esteka*]
* **(Gaztelaniaz)** Hotelaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8341970

 |

* Wd Datuak: Q8341970
**Luxenburgoko Jauregia** (frantsesez: *Palais du Luxembourg*) Parisen dagoen lorategidun jauregi bat da, 6. barrutian. Frantziako Senatuaren egoitza da.

Jauregiko lorategiek parke oso ezaguna osatzen dute.

Historia
--------

Henrike III.a Nafarroakoa eta
IV.a Frantziakoa hiltzerakoan bere alargun Maria Medici semearen erreginaordea bihurtu zen. Boterea ziurtatu nahian jauregi eder bat eraikitzea erabaki zuen Pineyko Dukearen (*François de Luxembourg*) Hôtel particulier jauregiaren ondoan. 1612an jauregia eta inguruko lurrak erosi zituen 1612an. Maria bera Florentziakoa izanik Palazzo Pitti-ren antzeko jauregia egin nahi zuen eta Métezeau anai arkitektoak Florentziara bidali zituen Pitti jauregiaren marrazki zehatzak egitera. 1615 urtean hasi ziren lanak eta 1645 arte luzatu baziren ere, Marie de Médicis 1625ean hasi zen bertan biitzen.

1715 urtean Filipe II.a Orleanskoaren alaba zen Berryko dukesak erosi zuen. 17 urte zituen arren jadanik alargundua zegoen eta bere jarduera promiskuoak "Frantziako Messalina" ezizena eman zion. Luxenburgoko jauregi eta lorategietan egiten zituen jaiak famatu bihurtu ziren eta gizartea eskandalizatu zuten. Petri Handia Errusiako Tsarra bera ere hartu zuen jauregian 1717 urtean. Hainbat haurdunaldi izan zituen baina behin da berriz abortatu zuen. 1719an hil zen 23 urte zituela.

1750an museo bihurtu zen, Louvre museoaren aurrekaria izan zena. Frantziako Iraultza garaian gartzela ere izan zen aldi labur batez baina 1799an Napoleon Bonapartek parlamentu bihurtzea erabaki zuen. Jean Chalgrin arkitektoak moldatu zuen 1799 eta 1805 artean.

Pineyko Dukearen Hôtel particulier jauregiari *Petit Louxenbourg* izena ematen zaio eta Frantziako Senatuko presidentearen egoitza da.

Lorategiak
----------

Sakontzeko, irakurri: «Luxenburgoko lorategiak»
1612an hasi zen eraikitzen. Gaur egun 23 hektareatako azalera du eta Frantziako Senatuaren jabetza da. Ezagunak dira zuhaitz-lerroen etorbideak, lore mosaikoak, putzu zirkularrean dauden itsasontzien modeloak eta batez ere Medici iturria (1620).

Iruditegia
----------

* Jauregia.Jauregia.
* Jauregia.Jauregia.
* Petit Luxembourg.Petit Luxembourg.
* Frantziako Senatua.Frantziako Senatua.
* Medici iturria.Medici iturria.
* Etorbidea.Etorbidea.

Informazio praktikoa
--------------------

* Helbidea: 15 Rue de Vaugirard, 75291 Paris, Frantzia
* Geltokia:  Luxembourg

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q329852
* Commonscat Multimedia: Luxembourg Palace

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 171768437
* GND: 4297008-8
* LCCN: n2018029010
* NKC: xx0136283
* SUDOC: 154826774
* ULAN: 500310024
* **Ondare historikoa**
* Mérimée: PA00088653

 |

* Wd Datuak: Q329852
* Commonscat Multimedia: Luxembourg Palace
**Inti** Eguzkiaren izen kitxua da, inken mitologian jainkotzat hartua.

Inka Inperioko kitxuek, Eguzkiaren jainkoa, zeruko mailaren lehen tokian zuten, **Inti** izen sakratuarekin, beranduago, izaera konplexuago eta unibertsalago batetara eboluzionatzen joan zen arren, sorrerako izengabeko jainkoa xurgatu eta Viracocha bihurtzeko, jainkoaren izen osoa zen Apu-Qun-Tiqsi-Wira-Qutra (Apu Kon Titi Wiracocha)ren laburdura, antonomasiagatik, bere erabateko boterearen definizio osoa zena, izen hau, Unibertsoaren sorrera oinarritu zen hiru elementuen gaineko bere botereen zerrenda baino ez baita (ura, lurra eta suaren izaki gailena).

Eguzkiaren jainko berri eta boteretsuago hau, ez zegoen bakarrik bere erresuman. Bere arreba eta emaztea zenak laguntzen zion, inka bati dagokion bezala, Ilargia, maila berean zeruko gortean, Mama Quilla izenarekin.

Eguzkia, urrezko elipsoide baten formarekin irudikatzen zen, non, bere boterearen beste ezaugarri bat bezala, izpiak ager zitezkeen. Ilargiak, zilarrezko diska baten forma errituala zuen.

Inti sortzailea, gurtua zen, baina, beragana, mesede eta laguntzaren bila ere joaten zen, arazoak konpondu eta beharrak asetzeko, berak bakarrik jaioarazi baitzitzakeen uztak, gaixotasunak sendatu eta gizakiak bilatzen duen segurtasuna eman.

Mama Quillari emakumeen grina erlijiosoa lotua zegoen, eta emakumeak ziren bere jarraitzaile leialen erdigunea eratzen zutenak, Quillak baino hobe inork ezin baitzituen ulertu bere nahi eta beldurrak eta bilatutako babesa eman.

Intiren gurtza
--------------

Intihuatana (*Eguzkia lotzeko lekua*) Machu Picchun.
Inti, inkek, eguzkiak euren lurrak elikatzen zituela zekitelako gurtua zen. Inkek, bizitzen laguntzen zieten edozer (natura) eta eguzkiak ematen ziena gurtzen zuten: patatak, artoa, arto morea, ollukoa, etab...

Ikus, gainera
-------------

* Sol Invictus
* Sól

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q213771
* Commonscat Multimedia: Inti

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q213771
* Commonscat Multimedia: Inti
Irie Revoltes. Zelt-Musik-Festival 2017 Freiburg, Alemania
**Irie Révoltés** musika talde alemaniarra da, Heidelbergen sortua. "Irie" hitzak positibo, zoriontsu, alai edo aske esan nahi du Jamaikako Patois hizkuntzan eta "révoltés" hitzak errebeldeak esan nahi du frantsesez. Taldeak alemanez eta frantsesez abesten du ("Carlito" eta "Mal Élevé" taldekideen aita korsikarra da), gai kritikatzaileak jorratuz. Bere musika Reggae, Dancehall, Ska, Punk eta Hip hop estiloen arteko nahasketa da.   
 Kontzertuetan ez ezik, manifestazioetan ere jotzen dute askotan.

Historia
--------

Taldea 2000n sortu zenean 16 eta 20 urte bitarteko 11 kidek osatzen zuten. Alemania, Suitza eta Txekiar Errepublikako musika jaialdien bidez egin ziren ezagun.   
 Orain arte 400 kontzertu baino gehiago eman dituzte, 10 herrialdetan, eta horrez gain hainbat manifestaziotan jo izan dute.

Engaiamendu soziala
-------------------

Irie Revoltés-ek aldaketak bultzatu nahi ditu bere musikarekin, dauden arazoak kritikatu eta aldi berean energia positiboa zabalduz. Halaber proiektu sozialetan eta protestetan engaiatzen dira. 2003an "Rollis für Afrika" (*Gurpildun aulkiak Afrikarentzat*) proiektua abiarazi zuen Mal élevé kideak eta "Viva con Agua de St. Pauli" eta "Respekt!" (aurreiritzi, arrazakeria, homofobia eta sexismoaren aurkako ekintza) egitasmoak ere sustatzen ditu taldeak. Horrez gain, askotan protestak sostengatzen dituzte, hala nola ikasleen greba 2009an.

Diskografia
-----------

### Diskoak

* Les deux côtés (2003)
* Voyage (2006)
* Mouvement mondial (2010)
* Irie Révoltés Live [DVD&CD] (2012)
* Allez (2013)
* Irie Révoltés (2015)

### Bestelako argitalpenak

* Perspectives (2006, Voices of Irie Révoltés & Chaoze One)
* G8 illegal (2007, Chaoze One feat. Mal Élevé)
* Viva con Agua (2007, freedownload Track Schmuf Hamburg-ekin feat. Toni-L)
* Bildungsstreik (2009, Voices of Irie Révoltés & Chaoze One)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q526259
* Commonscat Multimedia: Irie Révoltés

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 136834341
* ISNI: 0000 0000 9320 0204
* GND: 10339411-4
* NKC: osa2013776938

 |

* Wd Datuak: Q526259
* Commonscat Multimedia: Irie Révoltés
**Illuminati**, edo **Bavierako Argiztatuak**, Adam Weishaupt-ek 1776ean Bavieran, Alemanian, eratutako elkarte sekretua da. Kondairaren arabera, erakunde hau urte guzti hauetan zehar iraun du gaur arte, beste elkarte batzuekin nahastuz, batez ere masoneriarekin. Historian zehar hainbat pertsona garrantzitsu Illuminatiak izan omen dira, hauen artean Estatu Batuetako Independentzi Deklarazioa sinatu zuten asko, Goethe, Herder...

Illuminatiak 13 maila hierarkikoetan zatitzen dira, masoneriaren tankerakoak.

Gaur egun Illuminatien sinboloak hainbat eguneroko gauzetan aurki ditzakegu. Adibiderik garbiena, dolar estatubatuarrean agertzen den piramidea eta begia Illuminatien sinboloak dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q133957
* Commonscat Multimedia: Illuminati

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143615086
* GND: 5077537-6
* LCCN: n84193452
* NKC: ph395742
* SUDOC: 091992044
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q133957
* Commonscat Multimedia: Illuminati
Kosovo eta Serbia bereizten dituen XXI. mendeko mapa politiko bat.
**Mapa politiko**a mapa mota bat da. Garai jakin bateko antolaketa politikoaren berri ematen du. Mapa politiko batek antolaketa politikoaren berri ematen du, normalean kolore biziekin eta lekuen izenen etiketekin. Mapa politikoetan eskualdeak, probintziak, erkidegoak, Estatuak-eta irudikatzen dira.

Maroko eta Mendebaldeko Sahara erakusten dituzten XXI. mendeko 4 mapa politiko.
Mapa politikoak antolaketa politikoetan ematen diren aldaketen arabera aldatu ohi dira. Gerta daiteke ikuspegi politiko ezberdinetatik mapa politiko ezberdinak ekoiztea.

Mapa politikoen bilakaera historikoa jasotzen dira atlas historikoetan.

Ikus, gainera
-------------

* Mapa
* Burdinbide mapa
* Errepide mapa
* Hizkuntza mapa
* Mapa geologikoa
* Mapa fisikoa
* Mapa hidrografikoa
* Mapa plubiometrikoa
* Mapa turistikoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65217054

 |

* Wd Datuak: Q65217054
*Sunday roast* delakoa: idi-errekia patata erregosi, barazki eta *Yorkshire puddingarekin*.
**Idi-errekia**, **rosbifa** edo ***roastbeefa*** (ingelesez: *roast beef*) labean erregositako idi-okel xamurreko saiheski bat da. Jatorriz, Ingalaterrako sukaldaritzako usadiozko jakia izan arren, ingeles hiztun herrialde ugaritan ere oso hedatua dagoen jakia da, nagusiki Australian. Usadioz igandez zerbitzatzen da, hortik, *Sunday roast* deritzon eguna. Idi-errekia, barazki eta patatekin zerbitzatzen da (erregosiak, egosiak edo purean), eta Ingalaterra Iparraldean *Yorkshire pudding* deritzonarekin batera.

Idi-errekiaren soberakinak *hash* deritzona egiteko edota ogitartekoan jaten dira. Usadioz, Ingalaterran idi-errekia hotza eta *corned beef* jakiaren ondoren jatean da. Maiz, errefau mina gehitzen zaio.

Idi-errekia labean pixkanaka erregosten da, bere azalak urre kolorea izan arte, baina guztiz egosi gabe, barnealdea gutxiago erregosia egon behar da, eta batzuen gustuaren arabera gutxi egina ere bai.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «rosbif | frantses-euskara hiztegi elektronikoa | Nola Erran» *www.nolaerran.org* (Noiz kontsultatua: 2023-03-01).
2. ↑   «rosbif» *www.ehu.eus* (Zehazki - UPV/EHU) (Noiz kontsultatua: 2023-03-01).
3. ↑    «rosbif» *Elhuyar Hiztegia* (Noiz kontsultatua: 2023-03-01).
4. ↑   «rosbif» *Labayru Hiztegia* (Noiz kontsultatua: 2023-03-01).

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q860465
* Commonscat Multimedia: Roast beef

---

 |

* Wd Datuak: Q860465
* Commonscat Multimedia: Roast beef
**Indiolarraren Tronua** Mogol Inperioko enperadoreen eserlekua zen, bitxiz apaindutako tronu ospetsua. Shah Jahan enperadoreak agindu zuen tronua egitea XVII. mendearen hasieran, eta Delhiko Gotorleku Gorrian zegoen *Diwan-i-Khan* (Audientzia Pribatuen Aretoan edo Ministroen Aretoan) delakoan egon zen kokatuta. Apaingarri askoren artean, bi indioilar zituen atzealdean dantzan, eta hortik datorkio izena.

Historia
--------

Tronua 1635eko martxoaren 22an inauguratu zen, Shah Jahanen erregealdiaren zazpigarren urteurrenean. Tronu berriari "Bitxien tronua" edo "tronu apaindua" (*Takht-Murassa*) deitzen zitzaion hasieran, gerora gehitu zitzaion indioilarraren izena..

Nadir Xah agintari persiarrak Mogol inperioa erasotu zuen 1739an, eta bere tropek Delhin sartu eta hiria suntsitu zuten, sarraskia eraginez. Tropa persiarrek Delhi utzi zuten 1739ko maiatzaren hasieran, eta tronua gerra-trofeotzat eraman zuten berekin.

1747ko ekainaren 19an Nadir Xah bere goreko ofizialek hil zutenean, tronua desagertu egin zen, eta, seguruenik, haren objektu baliotsuak sakabanatu edo suntsitu egin ziren, estatu kolpearen kaosean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Mughal Throne Now Sits at Sri Darbar Sahib Complex.* .
2. ↑  Muhammad Baqir. *The Peacock Throne: Romance and Reality*. Journal of the Research Society of Pakistan, 3 (1966), pp. 27-32. The inauguration of the throne took place on 3 Shawwal 1044. See Lahori's *Padhshahnama* in Elliot and Dowson, *History of India*, vol. 6, pp. 45-6. Also Inayat Khan in Begley and Desai, *Shah Jahan Nama*, pg. 147.
3. ↑  James Fraser. *Narrative of a Journey into Khorasan in the years 1821 and 1822* (n.p. 1825), p. 43, cited in Baqir "Peacock Throne", 34-41

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q938332
* Commonscat Multimedia: Peacock Throne

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q938332
* Commonscat Multimedia: Peacock Throne
**Maria Antonia Azkue de Markina** Azkoitiako (Gipuzkoa) komentu zaharreko moja bat izan zen.

Biografia
---------

Txikitan komentuko mojek ate aurrean aurkitu zuten kaxa zahar batean sartuta. Mojek zaindu eta mantendu zuten. Eskuetako azazkalik gabe jaio zen ume hau.

Handitzean, mojen arabera *deabruak hartuta*, krimen larri ugari egiten hasi zen. Itxuraz, mojek ukatu arren , komentuko mojek esklabotzat hartu zuten, eta etxeko lanak egitera behartu zuten janari gutxiren truke. Abenduko gau batean, moja bat bere ohean hilik agertu zen, ezkerreko eskuko lehen azazkala faltan zuelarik. Hilketa horren errua Maria Antoniari leporatu zioten, baina ez zen delitu bakarra izan, hilketa ugari gertatu ziren. Hamargarren hilketan, Maria Antonia desagertu egin zen, komentuko atean azazkal markak utziz, inoiz ez zuten aurkitu.

Kondairaren arabera, gaur egun ere gauez azazkal zarata entzuten da orain berrituta dagoen *Kukuherri* izeneko aterpetxean dagoen komentu zaharrean eta bertako ate batzuetan azazkal markak daude.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Maria Antonia Azkue de Markina: | Biography, Facts, Information, Career, Wiki, Life» *peoplepill.com* (Noiz kontsultatua: 2023-01-20).
2. ↑    Fundazioa, Elhuyar. «deabruak hartu» *Elhuyar Hiztegia* (Noiz kontsultatua: 2023-03-08).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263043

 |

* Wd Datuak: Q12263043
**Maria Arnal Dimas** (Badalona, 1987) abeslari katalana da. Hiru disko argitaratu ditu Marcel Bagésekin (gitarra elektrikoa) batera.

Musika amateurrari lotutako familia bateko kidea da, eta hemezortzi urte zituela hasi zen abestiak idazten eta gitarra jotzen. Literatura eta Itzulpengintzako ikasketak egiten hasi zen unibertsitatean, eta aldi baterako hainbat lanekin uztartu zituen ikasketak; besteak beste, Teatre Lliureko aretozain lanetan aritu zen.

Aretozain lanetan ari zela, eskaileretan erori eta femurra hautsi zuen 2014an, eta lan hori utzi zuen. Errekuperazio luzea behar izan zuen, eta horrek eragin zion geldialdian sortu zitzaion abesteko eta musika ikasteko irrika. Ordukoa da, baita ere, artxiboetako musikak aztertzeko grina. Gerora kantua ikasten hasi zen, Badalonako Musika Modernoko Eskolan, eta emanaldiak emateaz gainera, Marc Sempereren eta Jasmin Martorellen eskutik prestakuntza jaso zuen. Sempere Compartir Dóna Gustet kolektiboaren sustatzailea da, eta Martorell, berriz, Montserrat Caballéren ikasle izandako musika lirikoko irakaslea.

Musikari dagokionez, Iberiar penintsulako ahozko tradizioko musikan du oinarria; artistak dioenez, tradiziora hurbildu nahi du, aro digitaleko kultura libretik.

Diskografia
-----------

Maria Arnal i Marcel Bagés taldearekin argitaratutako lanak:

* *Remescles, acoples i melismes* (EP, 2015)
* *Verbena* (EP, 2016)
* *45 cerebros y 1 corazón* (LP, 2017)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «MARIA ARNAL on Instagram: "Hace 8 años me rompí el fémur cayendo por las escaleras del @teatrelliure , donde trabajaba como acomodadora. También se cayó la vida que…"» *Instagram* (Noiz kontsultatua: 2020-10-25).
2. ↑   **(Katalanez)** «Maria Arnal i Marcel Bagés» *www.aphonica.banyoles.cat* (Noiz kontsultatua: 2020-10-25).
3. ↑   **(Katalanez)** «Maria Arnal, la veu del canvi» *Núvol* (Noiz kontsultatua: 2020-10-25).

Kanpo estekak
-------------

* Maria Arnali Dimasi *Argia* aldizkarian egindako elkarrizketa.
* Maria Arnal Dimasen Twitterreko kontua.
* Maria Arnal Dimasen Instagrameko kontua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26883986
* Commonscat Multimedia: Maria Arnal

---

 |

* Wd Datuak: Q26883986
* Commonscat Multimedia: Maria Arnal
**Luis Etxabarri Lozano** (Bilbo, Bizkaia, 1949ko apirilaren 17a) euskal ingeniaria da. Bilboko Industria Ingeniarien Goi Eskola Teknikoan eta Madrilgo Unibertsitate Konplutensearen Komunikazio Zientzien Fakultatean masterrak ditu. Horrez gain, Madrilgo Industria Antolakuntza Eskolan graduondokoa du kudeaketan.

1975ean Westinghouse Nuclear Española enpresan hasi zen lanean, Madrilen. Sayagoko, Almarazko eta Lemoizko zentral nuklearraren proiektuez arduratu zen. 1985ean Espainiako Segurtasun Nuklearrerako Batzordeko zuzendari tekniko izendatua izan zen eta 1987an komisionarioa. 1995etik 1997ra Espainiako Industria Nuklearraren Foroaren zuzendari nagusia izan zen.

1997az geroztik Nazioarteko Energia Erakundeko zuzendari nagusia da.

2009an Espainiako Gobernuak Luis Etxabarri Energia Atomikoaren Nazioarteko Agentziako zuzendari nagusi izateko aurkeztu zuen eta maiatzera arte, batzordeko herrialdeek ez dute Mohamed ElBaradei zuzendari ohiaren ondorengoa aukeratuko.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4356941
* Commonscat Multimedia: Luis Echavarri

---

* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 2647835

 |

* Wd Datuak: Q4356941
* Commonscat Multimedia: Luis Echavarri
**Luis Javier Telleria Orriols** (Antzuola, 1957), Euskal Herriko biologo, funtzionario eta Eusko Alderdi Jeltzaleko legebiltzarkide da, 2012. urtetik.

Ibilbidea
---------

Ekosistemen Biologian lizentziatua eta Biologian doktorea, Euskal Herriko Unibertsitatearen eskutik, AZTI-Tecnaliako zuzendari bihurtu zen 1988. urtean, urtebetez, Neiker-Tecnaliako zuzendari izatera pasa baino lehen (1988-1990).

1990. urtean alderdikidetua, hainbat kargu publiko ere bete ditu, aipatutako legebiltzarkide izateaz gain: Eusko Jaurlaritzako Ikerketa eta Ingurune Naturaleko Ordenazio-Zuzendaria (1990-1995), Arabako Foru Aldundiko Ingurune Natural eta Enologia-Zuzendaria (1995-1999), IKTko kontseilariaren ordezkari (1999-2002), Eusko Jaurlaritzako Nekazaritza, Arrantza eta Elikagaien Politika Sailburuaren Kabinete-Zuzendaria (2001-2007), Eusko Jaurlaritzako Nekazaritzako Elikagaien I+G Alorreko arduradun (2009-2012) eta Antzuolako Udaleko zinegotzi (2015-2020).

2002 eta 2009. urteen artean ere, AZTI-Tecnalia, Neiker-Tecnalia eta Eusko Jaurlaritzaren menpekoa den IKTaren zuzendari izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   «Parlamento Vasco - Parlamentarios y Órganos - Fichas personales» *www.legebiltzarra.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-07-13).
2. ↑   EAJ-PNV.  (2016-10-13). *Luis Javier Telleria.*  (Noiz kontsultatua: 2020-07-13).
3. 1 2 3 4 5 6
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q97445965

 |

* Wd Datuak: Q97445965
**Interpretatzailea** programa informatiko bat da eta maila altuko lengoaian idatzita dauden beste programa batzuk exekutatzeko erabiltzen da. Konpiladoreekin duten ezberdintasuna azaltzeko, esan, konpiladoreek programazio lengoaiatik makina kodera pasatzen dutela. Interpretatzaileek, bitartean, itzulpena behar duten neurrian egiten dute, instrukzioz instrukzio. Gainera, ez dute itzulitakoa gordetzen.

Interpretatutako programak motelagoak izaten dira normalean konpilatutakoak baino, programa exekutatzen ari den bitartean itzultzen duelako, bestalde malguagoak dira programazio eta arazketan.

Konpiladore eta interpretatzaile baten lana pertsona batekin alderatuz gero, itzultzaile profesional bati egingo lioke erreferentzia konpiladore batek testu batean dagoena independenteki beste hizkuntza batera itzuliz. Interpretatzaile batek, bitartean, ahoz itzuliko luke dena idatziz ezer egin beharrik izan gabe.

Gaur egun, internet da interpretatzailea erabiltzen den gune ezagunenetarikoa. Hauek aukera handiagoa baitute plataformatik independenteki exekutatzeko.

Adibideak:
----------

Normalean konpilatu ordez interpretatzen diren lengoaiak hauek dira:

* Lua

* Perl
* PHP
* Java
* Javascript
* Logo
* ASP
* Python
* C#
* J#
* ASP

Ikus, gainera
-------------

* Programazio lengoaia
* Konpiladorea
* Araztailea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q183065
* **Identifikadoreak**
* BNF: 11938287v (data)
* GND: 4162129-3
* LCCN: sh85067496
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q183065
**Mali Uzen** (errusieraz: Малый Узень; kazakheraz: Кіші Өзен, *Kishi Ózen*) Errusiako Saratov oblasta eta Kazakhstango Mendebaldeko Kazakhstan probintzia zeharkatzen dituen ibaia da. 638 kilometroko luzera du eta 18.250 km²-ko arroa. Ibaia, Obxtxi Sirt mendilerroan jaiotzen da, Jerxov hiritik iparraldera, eta, orokorrean, hegoalderantz doa, Kaspiar sakonuneko estepen zehar. Mendebaldeko Kazakhstanen amaitzen da Kamix-Samarkije izeneko laku eta zingira txikien sare batean. Mali Uzen Bolxoi Uzen ibaiaren paraleloan doa, 50 kilometro ekialdera.

Ibaiak daraman ur gehienen jatorria elurraren urtzearena da. Ur goraldien garaia apirilean izaten da, udan partzialki lehortuz. Batez besteko emaria 3,4 m³/s eta 782 m³/s artekoa da, eta izotzaren azpian egoten da normalean abendua eta martxoa eta apirila bitartean.

Ibaiko ura edateko urez hornitzeko eta ureztatzeko erabiltzen dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzandiaren errusieraren **transkripzio-taularen** arabera egindako itzulpena

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1577271
* Commonscat Multimedia: Maly Uzen

---

 |

* Wd Datuak: Q1577271
* Commonscat Multimedia: Maly Uzen
Maori subiranotasunaren aldeko mugimenduaren bandera
**Maori protesta-mugimendua** eskubideen aldeko mugimendu zabala da Zeelanda Berrian (Aotearoa). 1840an Waitangiko Ituna sinatu aurretik etorkin europarren eta maorien artean gatazka batzuk egon ziren arren, sinadurak lege-testuingurua ezarri zuen. Waitangiko Itunak Zeelanda Berria kolonia britainiar bihurtu zuen, legea eta gobernantza britainiarrak aplikatuz. Agintari britainiarrek Ituna idatzi zuten Zeelanda Berriko gobernadore britainiar bat ezartzeko asmoz, haien lurren, basoen eta beste jabetza batzuen jabetza maoriei aitortuz eta maoriei hiritar britaniarren eskubideak emanez. Hala ere, Itunaren ingelesezko eta maorierazko testuek ez zuten esanahi bera, bereziki subiranotasunaren aldetik. Desadostasun horiek, eta ondoren *Pakeha* (ez maori) kolonizatzaileek bultzatutako lur-jabetzeekin batera gatazka luze bat gertatu zen, tartean Zeelanda Berriko gerrak deitutakoak 1845 eta 1872 artean.

Garai modernoan, maiorien protesta-mugimendua 1970eko hamarkadako lehen urteetan sortu zen, errenazimentu zabalago baten barruan, eta arreta jarriz hainbat gaitan: Waitangiitunaren barneko desadostasunak, Maorien lur eskubideak, Maori hizkuntza eta kultura eta arrazakeria Zeelanda Berrian. Oro har, ezkerreko mugimendua da, nahiz eta ezkerreko korronte nagusiarekin ez datorren bat hainbat gaitan. Mugimenduko kide gehienak maori izan dira, baina erakarri egin du nolabait ere politika. Mugimenduaren arrakasta aipagarrien artean daude Waitangiko Auzitegia ezartzea 1975ean, zenbait lurberreskuratzea eta maoriera Zeelanda Berriko hizkuntza ofizial bihurtzea 1987an. Ekintza ikusgarrien artean *Bastion Point*en (Auckland) egin zuten okupazio luzea, 1977ko urtarriletik 1978 maiatzera, hotel baten eraikuntzaren aurka.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Waitangi Day 1970s - Waitangi Day | NZHistory, New Zealand history online» *nzhistory.govt.nz*.
2. ↑   **(Ingelesez)** «Bastion Point | NZHistory, New Zealand history online» *nzhistory.govt.nz* (Noiz kontsultatua: 2023-02-20).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1959425

 |

* Wd Datuak: Q1959425
*I quattro libri dell'architettura*, lehen orrialdea.
Villa Pisani, *I quattro libri dell'architettura* (II. liburuan)
***I quattro libri dell'architettura*** (euskaraz *Arkitekturaren lau liburuak*) 1570ean argitaratutako pizkundetar arkitektura tratatu bat da, Andrea Palladio arkitekto venetoarrak idatzia, *Palladianismo* estiloa piztu zuen. Irudidun lehen tratuetako bat da eta, izenak dioen bezala, lau liburukitan banatua dago.

Palladiok 22 urte baino ez zituela hasi zen liburua idazten eta handitzen jarraitu zuen lana egin ahala. Testuaz gain Palladiok berak marraztutako irudiz hornitua dago, arkitektura klasikoaren (greziar eta erromatar arkitekturaren) araztasun eta sinpletasun ideiak erraz adierazteko helburuarekin. *I quattro libri dell'architettura* liburuaren lehen argitalpena Venezian egin zen 1570ean. Honen ostean, hainbat argitalpen eta itzulpen egin ziren, garrantzitsuenak frantsesez, nederlanderaz eta ingelesez.

Liburuak arrakasta nabarmena izan zuen eta arkitekto ugariren lana eragin zuen XIX. mendea arte. Arkitektura palladiarrak Europa osoan onarpena izan zuen eta XVIII. mende amaieran Ipar Amerikaraino iritsi. Thomas Jefferson presidente estatubatuarra izan zen Palladioren miresle handienetakoa izan zen, eta *Arkitekturaren biblia* zela adierazi zuen behin. Haren egoitza, *Monticello*, estilo neopalladiarrean eraiki zuen.

Edukia
------

*Lau liburu* hauetan, eraikitzeko arau sistematikoak eta proiektuen adibideak agertzen dira batez ere, garai hartan ohikoa ez zena. Kopiatzeko ereduak baino, agertzen diren proiektuak tipologiak dira, nahi adina eraldatu daitezkeenak. Palladioren villa hauen estilo berezia adreilu-egiturari detaileak aplikatzean datza. Palladiok bi kanon aurkeztu zituen eraikinetan erabiltzeko: proiektatze arauak itxuran oinarrituak eta eraikitzeko arauak etxaldearen eraikuntza-logikan oinarrituak.

Tratatua lau liburutan banatua dago:

* *I. liburua*: materialen aukeraketa, eraikuntza teknikak eta ordena klasikoak ditu aztergai.
* *II. liburua'* : Palladiok egindako villa, jauregi eta eraikuntzak ditu erakusgai. Batzuetan, proiektu hauek eraiki zirenen idealizazioak dira, gerora garatu zituen ideiekin bat etorri ahal izateko.
* *III. liburua* : errepideak, zubiak, plazak eta basilikak eraikitzeko moduak ditu aztergai.
* *IV. liburua* : antzinako eraikin ugariren irudiak ditu erakusgai.

Bibliografia
------------

* Paola Marini, Licisco Magagnato, "*I quattro libri di architettura*" di Andrea Palladio, Il Polifilo Milano 1980.
* Palladio, "*I quattro libri di architettura*", (1570ko lehen argitalpenaren faksimilea), Hoepli 1990, ISBN 88-203-0613-1

Kanpo estekak
-------------

* lehen, Bigarren eta Hirugarren liburuak
* **(Italieraz)****(Frantsesez)** I quattro libri

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1191646
* Commonscat Multimedia: I quattro libri dell'architettura

---

 |

* Wd Datuak: Q1191646
* Commonscat Multimedia: I quattro libri dell'architettura
***I Will Survive*** (euskaraz *Biziraungo Dut*) Gloria Gaynor estatubatuar abeslariaren abesti bat da. Freddie Perren eta Dino Fekaris musikagileek konposatu eta idatzi zuten. 1978an *Love Tracks* diskoaren barnean argitaratua izan zen.

Abestiaren hitzak bikote banaketa edo maitasun harreman bat amaitu eta bizitzan aurrera egiteko bere baitan indarra topatzen duen norbaitek lehen pertsonan aipatutakoak dira, hortik izenburua.

Ziurrenik, Bee Gees ingeles taldearen *Stayin' Alive* eta *Night Fever* abestiekin batera 1970eko hamarkadaren bigarren erdialdean eta 1980ko hamarkadaren hasieran moda-modan egon zen disco musika generoko hiru abesti ospetsu eta dantzatuenak izango dira, orandik gaur egun ere parranda, jai eta ezkontza afari ugaritan jarri eta dantzatzen den abestia da. Maiz, jendearentzat abeslaria bera baino abestia ezagunagoa izan ohi da.

Kanpo estekak
-------------

* *I Will Survive* abestia entzungai. Youtube.com **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1067670

 |

* Wd Datuak: Q1067670
**Luzio Emilio Lepido Paulo** (latinez *Lucius Aemillius Lepidus Paullus*) (K.a. 13an hil zena), Erromatar Errepublikaren amaiera eta Erromatar Inperioaren hasierako politikari bat izan zen. Paulo, *Emilia* gensekoa zen. Paulo, Marko Emilio Lepido eta Apuleyaren biloba zen, azken hau, Luzio Apuleyo Saturninoren alaba, eta K.a. 50ean kontsul izan zen Luzio Emilio Lepidoren semea. Bere osaba, aitaren aldetik, Marko Emilio Lepido izan zen, Bigarren Triunbiratoko partaidea. Lepido Paulo, kontsul izan zen K.a. 34an, eta zentsore K.a. 22an, Luzio Munazio Plankorekin batera.

Lepido, Klaudia Martzela Minorrekin ezkondu zen, Gaio Klaudio Martzelo eta Oktabiaren alaba. Klaudiaren osaba, bere amaren aldetik, beraz, Augusto enperadorea zen. Paulok eta Klaudiak, Klaudia Pulker izeneko alaba bat izan zuten (K.a. 14-26). Paulo, ezagutzen ez diren arrazoiengatik, K.a. 13an hil zen.

Bere alarguna, Marko Valerio Mesala Mesalinorekin ezkondu zen, Marko Valerio Mesala Korbinoren semea. Marko Valerio Mesala Barbadoren gurasoak izan ziren. Euren alaba, Publio Kintilio Varoren bigarren emaztea izan zen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Luzio Kornifizio eta Sexto Ponpeio** | **Erromako kontsula Luzio Eskribonio Libo eta Marko Antoniorekin batera**K.a. 34 | Ondorengoa**Augusto eta Luzio Volkatio Tulo** |
**Consuelo Uranga**, ***Gorria*** ezizenez ezaguna (Rosales, 1903 - Mexiko Hiria, 1977ko azaroaren 10a), komunista sortzailea izan zen Mexikoko Alderdi Komunistan (PCM), eta aitzindaria emakumeen botoa aitortzeko borrokan.

Valentín Camparekin eta Hernán Laborderekin batera, Mexikoko Langileen Alderdi Nekazaria sortu zuen, PCMtik kanporatu ondoren, León Trotskiren hilketaren errua jaso ondoren. Consuelok Zumardia Zentraleko sarraskia ikusi zuen 1952an eta ikasleen mugimenduaren adierazpenetan parte hartu zuen.

Jesús Vargas historialariaren arabera, Consuelo Mexikoko feminista batzuek bakarrik ezagutzen dute, PCMtik kanporatzeko unean, epairen bat balitz bezala kanporatu baitzuten historiatik.

Monumento\_a\_los\_trabajadores\_de\_las\_minas,\_Nueva\_Rosita,\_Coahuila
1951n Consuelok Nueva Rositako meatzarien eta karabanen greban parte hartu zuen, baita Miguel Henríquez Guzmánen kanpainan eta hauteskunde-iruzurraren ondorengo protestetan ere. José Vasconcelosen hauteskunde-kanpainan ere parte hartu zuen.

Urangak Espainiako Gerra Zibilean laguntza eman zien herrialdean zehar elkartasuna eskatzen ibili ziren Espainiako brigada errepublikanoei .

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Revalora historiador y rescata del olvido a Consuelo Uranga -.*  11 de febrero de 2017.
2. ↑   «Consuelo Uranga Fernández» *El Heraldo de México*.
3. ↑   «A Contracorriente – Consuelo Uranga, "La roja", la comunista – 09/02/2017» *Rompeviento TV*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q62995705

 |

* Wd Datuak: Q62995705
Emakume bat *gigot* mahuka batekin.
**Mahuka harroa** edo **Gigot mahuka** mahuka oso lasaia eta zabala da sorbaldatik ukondoraino, eta estua ukondotik eskumuturreraino. Oihala tolestuz eta mahukari barruko geruza zurrun batekin eutsiz lortzen da goiko aldearen forma.

1820-1830ko hamarkadak
----------------------

Mahuka harroak emakumeen janzkeran ohikoak izanziren 1820ko hamarkadaren amaieran. 1830eko hamarkadan lortu zuten ospe handiena. Mahukak hain handiak izan zitezkeen, non emakume batek albotik jiratu behar izaten baitzuen atetik igarotzean. Mahukak bere lekuan mantentzeko, balea edo altzairuzko euskarriak edo lumaz betetako kuxinak erabiltzen ziren. 1820ko eta 1830eko hamarkadetako moda erromantikoa zen, mahuka handia sortzen zuen tolestura handi batekin. Soinekoen eskotea irekia eta V itxurakoa izaten zen, sorbaldaren azpian hasten ziren mauka bipilduekin.

1890ko hamarkada
----------------

Gigot mahukak berriro modan jarri ziren 1890eko hamarkadan, emakumezkoen janzkera gizonen neurrira egindako jantzi eta alkandoretan oinarritu zenean. Mahukak sorbaldan hasi eta gorantz igotzen ziren, bolante moduan. Gerriak kortse batekin estutzen jarraitzen zuen, eta gonak luzeak ziren. Moda hori emakumearentzako funtzio eta jarduera egokien pertzepzioa zabaltzen zen garaiarekin lotzen zen. Emakumeek kirolak egin zitzaketen eta bidaiatu, adibidez, tenisean jokatu eta bizikletan ibili.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm
2. ↑   **(Ingelesez)** Service, Islington Education Library.  (2003). «Leg-of-Mutton Sleeve Dress, Victorian, Replica | Object Lessons - Clothes & Accessories: Victorians» *Islington Education Library Service* (Noiz kontsultatua: 2023-05-13).
3. ↑   **(Ingelesez)**  *https://blog.modcloth.com/2010/08/31/take-it-or-sleeve-it-the-leg-o-mutton-sleeve/.*  (Noiz kontsultatua: 2023-05-13).
4. ↑   **(Ingelesez)** «Fashion Archives Archives» *Maryland Center for History and Culture* (Noiz kontsultatua: 2023-05-13).
5. ↑   «The Fashion Historian: Gigot Sleeves» *The Fashion Historian* (Noiz kontsultatua: 2023-05-13).
6. ↑   **(Ingelesez)** Victoria and Albert Museum.  (2013-07-11). «History of Fashion 1840 - 1900» *www.vam.ac.uk* (Noiz kontsultatua: 2023-05-13).
7. ↑   «- YouTube» *www.youtube.com* (Noiz kontsultatua: 2023-05-13).

Ikus, gainera
-------------

* Bonbatxoak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20732506
* Commonscat Multimedia: Category:Leg of mutton sleeves

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300253723

 |

* Wd Datuak: Q20732506
* Commonscat Multimedia: Category:Leg of mutton sleeves
Budaren irudia
**Mahāyāna** (sanskritoz: महायान *mahāyāna*, euskaraz: "Ibilgailu Handia") budismoak gaur egun dituen hiru adar nagusietako bat da, Txinan, Japonian, Korean eta Tibeten nagusi izatera iritsi dena.

Mahayana K. o. I. mendean sortu zen Budaren irakaspenen interpretazio berritzaile eta aske gisa. Mahayanaren jarraitzaileentzat Buda ez da egiaren irakasle soila, Betiereko Jaun Gorenaren azalpena baizik, eta beren helburu nagusia ez da, budismo zaharrean bezala, nork bere santutasun osoa erdiestea, *bodhisattva* bilakatzea baizik, hau da, *nirvana*-ri uko egin eta sufritzen dutenei maitasuna eta laguntza eskaintzen dien pertsona bilakatzea. Bestalde, zeru-infernuak badirela ere sinesten dute.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q48362
* Commonscat Multimedia: Mahayana

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119420303 (data)
* GND: 4125803-4
* LCCN: sh85079842
* NKC: ph122555
* AAT: 300022014
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q48362
* Commonscat Multimedia: Mahayana
**Mahoning konderria** (ingelesez: *Mahoning County*) Ohioko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Youngstown da. 2010eko zentsuaren arabera 238.823 biztanle zituen, Mahoning kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Mahoning konderriak 1.101,49 kilometro koadro ditu. Horietatik 35,39 ura dira. Beste 1.066,1 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 216,82 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 238.823 pertsonetatik 196.366 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 11.136 dira. 36.400 beltzak edo afroamerikarrak. 392 amerikar natiboak ziren eta 36 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.647 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 249 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 3.733 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485502
* Commonscat Multimedia: Mahoning County, Ohio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148915883
* GND: 4445917-8
* LCCN: n79145705
* NARA: 10036502
* **Lekuak**
* OSM: 911312
* TGN: 1002627

 |

* Wd Datuak: Q485502
* Commonscat Multimedia: Mahoning County, Ohio
*Artikulu hau tresnari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ingude (argipena)».*
Errementari bat gori-gori jarritako metalezko pieza bat lantzen.
**Ingudea** errementaritzako lanabesa da. Tenplatutako gainazala duen metalezko bloke bat da, finko ezartzen dena lurrean edo euskarriren batean tinkatuta, eta bere gainean beste metalezko elementu batzuk moldatzeko erabiltzen dena.

Etimologia
----------

Latinezko *incus/incude* hitzetik dator euskarazko terminoa, zeinak tokian tokiko aldaera asko dituen euskararen eremuan: *Enkude, inguda, txinburi, txingura, txungurre, ukude, ungide, unguru, ünküdü, jungura, xingudi, xinguri, zinguri...*

Motak eta erabilpena
--------------------

Ingude ohikoena pieza handi eta pisutsua da, burdina eta altzairua forjatzeko erabiltzen da. Gori-gori jarritako metala ingudearen gainean jartzen da eta mailu batekin kolpekatuz metalari itxura ematen zaio.

Beste ingude txikiago batzuk badaude. Barrikagileek erabilitakoa T formakoa izan ohi da, eta forma honetatik eratorritakoak dira ingude altxatzearen herri kirolean erabiltzen direnak. Sega-ingude edo sega pikatzeko ingudea berriz, are txikiagoa da, aldean eraman dezake segalariak, jotzeko duen goiko partea txikia da, eta sega zorroztu edo pikatzeko erabiltzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Orotariko Euskal Hiztegia, Euskaltzaindia. «OEH - Bilaketa - Ingude» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-03-14).

Ikus, gainera
-------------

* Ingude (hezurra)
* Ingude-altxatzea.
* Sega-ingudea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104363
* Commonscat Multimedia: Anvils

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4505452-6
* LCCN: sh99000968
* AAT: 300023119

 |

* Wd Datuak: Q104363
* Commonscat Multimedia: Anvils
Edith Meusnier, *Artefact*, Bois de Belle Rivière, Quebec, 2010
**Ingurumen-artea** 1960ko hamarkadan garatutako arte adierazpena da, bisitariak giroan integratutako dituen esperientziak sortzen dituena. Barruan, areto batean edo kanpoan egin daiteke.

Zibilizazio teknokratikoaren aurrean, ingurumen-arteak eta *happeningak* erritualaren eta magiaren balorazioa egiten dute, ezarritako arte-generoen mugekin hausten dira eta publikoarekin harreman zuzena proposatzen dute, ideien eta ekintzen artea, objektuen produkzioaren ordez. Horrek, era berean, objektu artistikoaren komertzializazioa, jabetza pribatua eta balio komertziala ukatzea dakar. Sorkuntza iragankorrak dira, eta zaila da haien jarraipena egitea, testuak, deskribapenak edo irudiren bat baino ez baitira geratzen.

Ekintza artistikoaren, gorputz-artearen eta arte kontzeptualaren adierazpen batzuen ondorengo garapena ingurumen-artearen eta *happeningen* lerrotik eratortzen da. John Cageren zirkulutik Robert Rauschenberg eta Jasper Johns pintoreak ere sortu ziren, pop artean aurreratu zutenak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Robert Cumming, *Arte*, editorial Espasa, 2006. ISBN 8467020970 **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q473743
* Commonscat Multimedia: Environmental art

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4128105-6
* LCCN: sh85044164
* NDL: 01159409
* AAT: 300121451

 |

* Wd Datuak: Q473743
* Commonscat Multimedia: Environmental art
**Maria Dolores Aiestaran Amunarriz** (Donostia, Gipuzkoa, 1948ko azaroaren 24a -) gipuzkoar belar hockeyko jokalari eta entrenatzailea da.

Biografia
---------

Jokalari bezala lehenik eta entrenatzaile moduan ondoren, hogeita hamar urte eman ditu Mari Aiestaranek Donostiako Real Sociedaden hockey-taldeari lotuta. Belar gaineko hockeyan "Alperrak" lagun arteko taldean hasi eta berehala sartu zen Real Sociedaden taldean.

1994. urtera arte jokalari izan zen, eta urte hartan jokatzeari utzi eta taldearen entrenatzaile eta ordezkari bilakatu zen. Espainiako hockey-selekzioan ere hamalau urtez aritu da, eta nazioarteko 89 partida jokatu ditu. 1971-1994 bitartean titulu ugari lortu zituen jokalari moduan nazioarteko lehiaketetan: sei Munduko Kopa, Europako Kopa bat, eta Nazioarteko Kopa bat eskuratu zituen.

Real Sociedad taldeko jokalari zela, berriz, Espainiako Txapelketa bat, hiru Liga, bi Erregina Kopa, eta Areto Hockeyko beste bi txapelketa lortu zituen. Real Sociedad taldearen entrenatzaile bezala hiru Liga Txapelketa, Europako Txapelketa bat eta Areto Hockeyko beste bat lortu izan ditu.

Horrez gainera, bera izan da urrezko domina olinpiarrak erdietsi zituzten Maider Telleria, Teresa Motos eta Nagore Gabellanes jokalarien prestatzailea.

Horrez gainera, Donostiako Santo Tomas Lizeoan 15 urtetik gora eman ditu haurrei hockeya erakusten, eta Euskadiko Selekzioaren entrenatzailea ere izan da. 1999-2000 denboraldia amaitu ondoren utzi zion Mari Aiestaranek bere betiko taldea entrenatzeari, nahiz eta ordezkari bezala jarraitu.

1998an Donostiako Udalak Hiritar Merituari eskainitako domina eman zion. 2000. urtean Euskal Herriko Hockey Federazioak ematen duen esker oneko saririk garrantzitsuena eskuratu zuen, Urrezko Sticka, baita Real Sociedad taldearen urre eta harribitxizko domina ere.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263032
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 143516
* Lur: 00138/eu\_a\_1383/a1383

 |

* Wd Datuak: Q12263032