recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Inurrien arteko **trofalaxi**a
**Trofalaxia** intsektuen arteko elikagaien transferentziari deritzo. Intsektu sozialetan batez ere ematen da (inurriak, termitak, erleak...).

Elikagaien elkartrukatze hori ahoz ahokoa izan ohi da, baina hainbat kasutan uzki-ahokoa ere.

Trofalaxiak kolonia bateko partaideen loturak nabarmen sendotzen ditu, funtsezkoa dena intsektu sozialetan . Adibidez, erle bat nektarrez hornitua erlauntzara iristen denean, trofalaxia egiten du erlauntzako beste erleekin, eta nektarra ahoz aho pasatzen da erleen artean. Elikagaiaren transferentzia horrek (eta baita feromonarenak ere) erlauntzako partaide guztiak usain berarekin blaitzen du. Horrek bereizten ditu partaide horiek eta beste komunitate edo erlauntza batekoak.

Termiten trofalaxiak (uzki-ahokoa denak), bere aldetik, egurra digeritzen duten bakterio eta protozooen transferentzia ahalbidetzen du. Kontuan hartu behar da termitek, muda sufritzen dutenean, mikrobio horiek galtzen dituztela, eta egurraren zelulosa digeritu ahal izateko ezinbestekoa dela berreskuratzea. Hori trofalaxiaren bidez lortzen dute

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Roubaud E (1916) Recherches biologiques sur les guepes solitaires et sociales d'Afrique. La genese de la vie sociale et l'evolution de l'instinct maternel chez les vespides. Ann Sci Nat 1:1-160
2. ↑   Sleigh, Charlotte (2002). "Brave new worlds: Trophallaxis and the origin of society in the early twentieth century". Journal of History of the Behavioral Sciences. 38 (2): 133–156
3. ↑   Klass, Klaus-Dieter; Nalepa, Christine; Lo, Nathan (March 2008). "Wood-feeding cockroaches as models for termite evolution (Insecta: Dictyoptera): Cryptocercus vs. Parasphaeria boleiriana". Molecular Phylogenetics and Evolution. 46 (3): 809–817

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q676036
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q676036
B-17 Flying Fortress motako *Miss Donna Mae II* hegazkina bonbak jaurtitzen ari den hegazkinaren azpian. Jasotako kalteen ondorioz hamaika tripulatzaileak hil ziren.
**Su adiskidetsua** edo **alderdi bereko sua** guda batean alderdi bateko erasoak alderdi bereko kideen aurka suertatzen denean esaten da, gehienetan errore batengatik. Ohikoa izan da bonbaketa-ekintzetan, jomuga aurrez gaizki zehaztu zein jaurtigailuak desbideratu direnean.

Arrazoiak
---------

Oro har, alderdi bereko suaren ondoriozko bajak aire-lur edo lur-aire ekintzetan gertatzen dira maiz, aireko espazioaren koordinazioa baita gerra ekintza baten arazo zailenetako bat. Horrela, bando bereko indarren aurkako erasoen kasu ohikoenetako batek aireko defentsa-unitateak eta aliatuen edo lagunen hegazkinak inplikatzen ditu. Altitudeak, eguzki-argiaren islek, airearen aurkako baterien zerbitzarien esperientziarik edo entrenamendurik ezak eta beste faktore askok su lagunaren gorabeherak eragiten dituzte.

Su lagunaren beste arrazoietako bat da "laguntza-suak" egiten direnean abangoardiako tropei laguntza emateko, haien aurrean su-hesi bat eratuz etsaiarengandik babesteko. Zenbat eta soldadu propioengandik hurbilago egon, orduan eta eraginkorragoa da, baina, ordainetan, bando barruan baja gehiago eragin ditzake, koordinazio falta txiki bat dagoenean eta abangoardiak estaldura-suak baino azkarrago egiten duenean aurrera.

Historia
--------

Lehen Mundu Gerra izan zen lehenengo gatazka non lagun sua arazo kezkagarria bihurtu zen. Horrelako gertaeren probabilitatea murrizteko, nazio parte-hartzaileen armadek hegazkin aliatuak eta etsaiak identifikatzeko txartelak eta diagramak banatu zituzten beren siluetaren arabera, eta nola lurreko tropek hautemango zuten.

Bigarren Mundu Gerran, txartelak, identifikazio-diagramak eta hegazkinak identifikatzeko erretxina-modeloak erabiltzen jarraitu zen, eta hegazkinei IFF (Identification Friend or Foe) edo "adiskidearen edo etsaiaren identifikazioa" izeneko gailu elektronikoak ematen hasi ziren. Horiek hegazkinetan instalatutako transmisore bat ziren, eta kodifikatutako seinale bat bidaltzen zuten, eta, teorian, gailu horiek hartzaile batek onartzen zituen. Gailu hori hobetu egin da urteetan zehar, baina ezin izan ditu % 100ean saihestu lurreko lagun batek alde bereko aireontzien aurka izandako suteak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Amicicide: the problem of friendly fire in modern war» *web.archive.org* 2009-03-30 (Noiz kontsultatua: 2022-02-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1303061
* Commonscat Multimedia: Friendly fire

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 16759049r (data)
* LCCN: sh85004460
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1303061
* Commonscat Multimedia: Friendly fire
**Estoniako Sobietar Errepublika Sozialista** (estonieraz: *Eesti Nõukogude Sotsialistlik Vabariik*), **Estoniar SES** (*Eesti NSV*) laburtua, Estoniari emandako izendapena izan zen, Armada Gorriak 1940ko ekainaren 17an okupatu zuenean. Estonia, Sobietar Batasunaren parte izatera pasatu zen, 1940ko abuztuaren 6an. Hala, SESBeko 16. errepublika izan zen.

1941ean, Bigarren Mundu Gerran, Alemaniak konkistatu zuen Estoniako SES. Alabaina, 1944an SESBk birkonkistatu egin zuen lurraldea berriro.

AEB, Erresuma Batua eta beste mendebaldeko hainbat estatuk, legez kanpokotzat jo zuten SESBk Estonia anexionatu izana. Hori dela eta, erbestean zegoen Estoniako gobernuarekin harremanak izaten jarraitu zuten, eta ez zuten onartu Estoniako Sobietar Errepublika Sozialista SESBren parte bezala.

1990eko maiatzaren 8an, Estoniar SESk izena aldatu zuen eta Estoniako Errepublika bezala ezagutzera eman zen. Estoniak 1991ko abuztuaren 20an berreskuratu zuen burujabetza, independentzia aldarrikatu zuenean. Hala, independentzia lortu eta zenbait astetara, Estoniaren estatu izaera onetsi zuten nazioarteko gainontzeko estatuek.

Estoniako ekonomia zen Sobietar Errepublika izandako herrien artean indartsuena, eta egun ere, Estonia da SESBeko errepublika ohien artean oparoenetakoa.

Gutxi gorabehera, biztanleriaren %65 estoniarra zen 1979an, nahiz eta gutxiengo handi bat ere bazegoen, errusiarrek osatua (%28). Gainontzeko hiritartasunen artean, ukrainarrak (%2,5), bielorrusiarrak (± 2%) eta finlandiarrak zeuden (±1,5%).

Ikus, gainera
-------------

* Estonia
* Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna
* Estoniako historia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q130280
* Commonscat Multimedia: Estonian Soviet Socialist Republic

---

 |

* Wd Datuak: Q130280
* Commonscat Multimedia: Estonian Soviet Socialist Republic


| * i
* e
* a
Sobietar Batasuneko errepublikak |
| --- |
| Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna |
| Nagusiak | Armenia • Azerbaijan • Bielorrusia • Estonia • Errusia • Georgia • Kazakhstan • Kirgizia • Letonia • Lituania • Moldavia • Tajikistan • Turkmenistan • Ukraina • Uzbekistan |  |
| Behin-behinekoak | Abkhazia • Bukhara • Kareliar-Finlandiarra • Khwarezm • Transkaukasia |
**Sherwoodeko sindromea** estrategia polizialeko kontzeptu bat da, David Piquék (Bartzelona, 1961 - Bartzelona 2016) sortu zuen Mossos d'Esquadra-ko lurralde koordinaziorako komisario nagusia zenean. Kataluniako Unibertsitate Irekiko "Segurtasuneko Politika Publikoak" masterrean egin zuen bere tesinan garatu zuen kontzeptu hau.

Ikerketak 90eko eta 2000ko hamarkadetan Bartzelonan izandako okupazio mugimendua aztertzen du, eta, zehazkiago, Gracia auzoko okupazioak eta aplika daitezkeen polizia-estrategiak, gerra eta borroka ikuspuntu batetik, taktika eta teoria militar klasikoei erreferentziak eginez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Press, Europa.  (2016-09-26). «Mor als 54 anys el comissari de Mossos David Piqué, número dos del cos» *www.aldia.cat* (Noiz kontsultatua: 2021-02-18).
2. ↑   **(Katalanez)** «Què llegeixen els Mossos d’Esquadra?» *Núvol* (Noiz kontsultatua: 2021-02-18).
3. ↑  Piqué i Batallé, David

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q71948399

 |

* Wd Datuak: Q71948399
**Tributuak** administrazio publikoak alde bakarrez eta derrigorrez ezartzen dituen diruzko prestazioak dira. Gastu publikoak sostengatzeko beharrezkoak diren diru-sarrerak dira ogasun publikoarentzat

Tributuak pertsona fisiko eta juridikoei ezartzerako orduan printzipio ezberdinak hartzen dira aintzat:

* **progresibotasuna**, hau da, zenbat eta erosteko ahalmen handiago izan, orduan eta portzentaia handiago ordaindu behar izatea;
* **iruzurra saihestea**, aitortzaile beraz gain enpresak eta bitartekarien jarduera ekonomikoa ogasunak kontrolatzen du (baliabide informatikoekin batik bat)
* **egoera pertsonalak** kontuan hartzea, banakoak edo familiak ezbeharrak edo zailtasunak pairatzean, zerga murriztea ahalbidetzea alegia.

Iruzurrari buruz, eragile askoren arteko autokontrola ezinbestekoa da alor honetan, hots, zergadun bati ekintza bat aitortzea komeni ez zaionean, harremana duen besteri komenigarria izatea bihurtzea. Adibidez, etxebizitza alogera baten ordaintzean, alokatzaileari diru-sarrera aitortzea komeni ez badakioke ere, maizterrari komenigarria suerta dakioke, zerga murrizketa bat lor dezakeelako. Iruzurra ekiditea zail samarra denean, isun eta zehapen ugari definitzen dituzte arautegiek, non iruzurra egitearen ondoriozko zerga aurreztea, isuna bera baino baxuagoa izan ohi den.

Tributu motak
-------------

Estatuetako zerga-sistema gehienetan hiru tributu-mota bereizten dira: zergak, tasak eta kontribuzio bereziak.

### Zergak

Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da.Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu hemen klik eginez gero.PFEZa ulertzeko bideoa.
Administrazio Publikoak zerbitzu bat prestatzea edo jarduera bat garatzea ez da beharrezkoa tributu bat zerga bat bezala definitzeko. Hau da, ez du inolako kontraprestaziorik edo eskubiderik ematen.Zergetako zerga egitatea, negozio, ekintza edo gertaerak zehazten du, zeinak zergadunaren kontribuzio-gaitasuna agerian uzten duen.

Tributu guztietatik garrantzitsuenak dira, izan ere, diru-bilketa publikoaren portzentaje handiena suposatzen dute. Hauen artean besteak beste, PFEZ, BEZ, Sozietate Zerga, Ondare Zerga, Dohaintza eta oinordetza zerga, Zerga bereziak (erregai, tabako eta alkoholaren gainean besteak beste)… ditugu eta hauek, aldi berean Zerga Zuzen eta Zeharkakoen artean bereizten dira.

### Tasak

Orokorrean, hurrengo gertaerengatik gauzatzen dira tasak eta prezio publikoak:

* jabego publikoaren aprobetxamendu berezia edo erabilera pribatiboarengatik;
* zerbitzu publikoen prestazioengatik,
* zuzenbide publikoko jarduerak burutzeagatik.

Adibide gisa, Hizkuntza Eskola Ofizialetako eta Administrazio Publikoetako argitalpenen prezio publikoak, edo estolderia, lizentzia eta tituluak lortzeko tasak daude.

### Kontribuzio bereziak

Obra publiko edo zerbitzu publikoak zabaltzeagatik, norbanako baten ondarearen balio handitzea edo etekina sortzen denean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q748289

 |

* Wd Datuak: Q748289
**Germán Busch Becerra** (San Javier; 1903ko martxoaren 23a - La Paz, Bolivia ; 1939ko abuztuaren 23a ) alemaniar eta italiar jatorriko soldadu eta politikari boliviarra izan zen, Chacoko gerran heroi militarra, Bolivia eta Paraguairen arteko gatazkan (1932-1935) eta geroago Boliviako presidentea 1937 eta 1939 artean, hasieran de facto gobernu gisa David Toro Ruilova boteretik kenduz, eta, ondoren, Konbentzio Nazionalak 1938an hautatua izan zen Errepublikako presidente konstituzional gisa; Bere burua diktadore izendatuko zuen 1939an. aa ss dd ff gg hh jj kk ll aa ss dd ff gg hh jj kk 

Bere bizitza gorabeheratsuan hiru estatu kolpetan parte hartu zuen (Siles, Salamanca eta Tororen aurka), Pando departamendua sortu, 1938ko Konstituzio Politikoa aldarrikatu, Chacoren behin betiko bakea sinatu eta Boliviari Ozeano Atlantikorako sarbidea bermatu zuen. Paraguai ibaia eta Andeetako Kondorra irabazi zuen 1930ean San Ignacio de Zamucoseko misioetara egindako espedizioagatik.

Oso pertsonaia enigmatikotzat hartzen da eta Santa Kruz eta Beniren artean eztabaidatua den jaioterriari buruz ere zalantzak egon direla dioen kondairaz inguratuta dago. Gaur egun, polemika dago haren heriotzaren inguruan: suizidioa edo hilketa, Errepublikako presidentea zen garaian.
Categoría:Mujeres
**Isabella Eklöf** (Östra Ryd, Suedia 1978ko otsailaren 10a) suediar zinema gidoilari eta zuzendaria da. 

Biografia

Eklöfek Danimarkako Zinema Eskola Nazionalean ikasi zuen. 2008ko *Låt den rätte komma in* film suediarrean agertu zen "lasterkari" gisa.

Eklöf co-k Suediako 2018 *Border* filma idatzi zuen Ali Abbasi zuzendariarekin; elkarrekin jatorrizko materiala hornitu zuten, John Ajvide Lindqvist-en historia laburra. *Border* lanagatik, Eklöf, Abbasi eta Lindqvist Gidoi Onenaren Guldbagge Sarirako izendatu zituzten; Gidoilari Onenaren Europako Zinemaren Sarirako ere izendatu zituzten. Holiday 2018 film daniarra idatzi eta zuzendu zuen, eta, haren bidez, New Wave Best Picture eta New Wave Best Director sariak irabazi zituen Austin-eko (Texas) Fantastic Fest-en; *Holidayk* lau Bodil sari irabazi zituen, Danimarkako film onenaren saria barne.

Sariak eta izendapenak
----------------------

| Película | Año | Premio | Resultado |
| --- | --- | --- | --- |
| *Border* | 2018 | Eurpako zinema saria gidoilari onenari | Txantiloi:Celda |
| 2019 | Guldbagge saria gidoi onenari. | Txantiloi:Celda |
| *Holiday* | 2018 | Fantastic Fest saria New Waveko filme onenari | Txantiloi:Celda |
| Fantastic Fest saria New Waveren zuzendari onenari | Txantiloi:Celda |
|

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Simon, Alissa.  (2 de marzo de 2019). «Film Review: ‘Border’» *Variety*.
2. ↑    *Let the Right One In (2008).*  Swedish Film Institute.
3. 1 2    *Nominerade 2018.*  Guldbaggen.se 10 de enero de 2019.
4. ↑    *The 31st European Film Awards.*  European Film Academy.
5. 1 2    *Fantastic Fest 2018 Announces The Fantastic Fest Awards.*  Fantastic Fest 25 de septiembre de 2018.
6. ↑   Wind-Friis, Lea.  (2 de marzo de 2019). «Voldtægtsfilm af debutant blev den store vinder til Bodil-festen» *Politiken*.
Categoría:Mujeres
**Annie Baker** (Cambridge, AEB,1981eko apirila) estatubatuar antzerkigilea, zinema-zuzendari eta irakaslea da, eta 2014. urtean Pulitzer saria irabazi zuen *The Flick* lanarekin.

Biografia
---------

Lehen urteak

  

Baker-en familia Cambridge-n bizi zen, Massachusetts-en, Baker jaio zenean, baina laster Amherst-era (Massachusetts) joan zen bizitzera. Hantxe hazi zen, eta haren aita, Conn Nugent, *Five Colleges* partzuergoaren administratzailea zen, eta haren amak, Linda Baker, psikologian doktoretza bat zuen. Bere neba Benjamin Baker Nugent idazlea da. Baker New Yorkeko Unibertsitateko Tisch Arte Eskolako Idazketa Dramatikoaren Departamentuan graduatu zen. Brooklyn College-ko Arte Ederretako Maisutza lortu zuen 2009an.

Lan ibilbidea

Lehen lanetako bat gonbidatuen antolatzaile lanak egin zituen telebistan, *The Bachelor* telerrealitate-saioan lehiakideak gainbegiratzen lagunduz.

Bizitza pertsonala

Nico Baumbachekin ezkonduta dago, eta harekin seme bat du. Haren koinatua Noah Baumbach da.

Filmografia
-----------

* *Janet Planet* (2023)

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Just Saying.* .
2. 1 2    *Childhood Is the Mother of the Play.* .
3. ↑    *Annie Baker '09 M.F.A. Receives Pulitzer Prize for 'The Flick'.*  Brooklyn College.
4. ↑   «Playwright Annie Baker on the Limits of Dramatic Memoir, Her Odd Jobs in Reality TV, and Why She Finds Hollywood More Appealing Than Broadway» *Vulture*.
5. ↑   «Greta Gerwig on the Twin Adventures of Filmmaking and Motherhood» *Vogue*.
6. ↑   «Annie Baker» *Interview Magazine*.
7. ↑   «Annie Baker: 'I like theatre because it's so unprofitable!'» *The Guardian*.

Kanpo estekak
-------------
**Montenegro eta Erresuma Batuaren arteko harremanak** (ingelesez: *Relations between Montenegro and the United Kingdom*; montenegroeraz: *односима Црне Горе и Уједињеног Краљевства*; *odnosima Crne Gore i Ujedinjenog Kraljevstva*), edo **britainiar-montenegroar harremanak** (ingelesez: *British-Montenegrin relations*; montenegroeraz: *Британско-црногорски односи*; *Britanisko-crnogorski odnosi*), Montenegro eta Erresuma Batuaren arteko kanpo-harremanak dira. Bi nazio horiek Europako Kontseiluko eta NATOko kideak dira, eta alde beretik borrokatu zuten Lehen Mundu Gerran eta Bigarren Mundu Gerran.

Nikolas I.a, Montenegroko erregea, eta Edmund Allenby, landa-mariskala

Historia
--------

### Montenegroko Printzerria eta Montenegroko Erresuma

1878an, Britainia Handiak, Montenegro, Berlingo Kongresuaren bidez, printzerri independente eta subirano bezala onartu zuen. Aldi horretan, Britainia Handiak enbaxada bat mantendu zuen errege hiriburuan, Cetinjen. Cetinjeko antzinako enbaxada britainiarrak zutik jarraitzen du eta gaur egun bere eraikina Montenegroko Unibertsitateko Musika Akademiaren egoitza bezala erabiltzen da.

Serbia eta Montenegro desegin ondoren, Erresuma Batuak Montenegro estatu independente gisa onartu zuen eta harreman diplomatikoak ezarri zituen 2006ko ekainaren 13an. Gero, Erresuma Batuak bere Bulego Britainiarra hobetu zuen Podgorican. Yorkeko Dukeak Montenegro bisitatu zuen 2009ko martxoan Podgoricako Enbaxada Britainiar berria ofizialki inauguratzeko.

Montenegrok enbaxada bat ireki zuen Londres-en 2007ko irailean (Serbia eta Montenegrok Londresen zuten enbaxada zaharra Serbiako Errepublikaren enbaxada bihurtu zen 2006ko ekainaren 5ean).

William Hague, Erresuma Batuko Kanpo Harremanetarako idazkaria, Igor Lukšić, Montenegroko lehen ministro ohiarekin, bildu zen Londres-en, 2013ko urrian.

Kultura-harremanak
------------------

*British Council* 1994tik egon da Podgorican lanean eta enbaxadaren ondoan dago. Montenegroko *British Council*-ek Erresuma Batuaren eta Montenegroren arteko harreman kulturalak sustatzen ditu hezkuntzaren, sormen-industrien, gobernantzaren eta ingelesaren arloetako proiektuetan egindako lanaren bidez, bai eta tokiko gobernuko, gobernuz kanpoko eta nazioarteko erakundeekin sareak mantenduz eta garatuz ere.

Erresuma Batuko 2001eko erroldak Serbia eta Montenegroko antzinako estatuan jaiotako 31.244 pertsona erregistratu zituen, gaur egun Serbia eta Montenegroko estatu independenteak direnak.

Cetinjeko britainiar enbaxada ohia

Politika
--------

Erresuma Batuak irmo babesten du Montenegroren izaera Europar Batasunean eta NATOn.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Entente Hirukoitza; Lehen Mundu Gerrako aliatuak
2. ↑  Montenegro herrialde independente gisa existitzen ez bazen ere, Jugoslaviarekin batera aliatuenak izan ziren.
3. ↑  Germano-italio-bulgariar Jugoslaviako inbasio ondoren, garai hartan Montenegro, Montenegroko Estatu Independentea zena, Ardatzaren parte izan zen italiar eta alemaniar txontxongilo estatu gisa.

Kanpo estekak
-------------
*Artikulu hau Balkanetako kapelari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Kapa (argipena)».*

Montenegroko *kapa* bat, barrutik .
**Kapa** edo **cappa** Mediterraneoko hainbat eskualdetako kapela tradizionala da, batez ere gizonezkoek erabiltzen dutena, Italiako eta Balkanetako eskualde batzuetan.

 Montenegroko erregetzaren *kapak.*
 Giuseppe Garibaldi *cappa* italiararekin jantzita .
*Kapa* kotoizko txapel biribil bordatua da, zilindro-formakoa, laua goialdean, perimetroan eta goialdean hainbat motiborekin apaindu daitekeena.

XIX. mendean, asko fabrikatu eta ohikoan janzten ziren. 21. mendean jaietan soilik erabili ohi dira.

Izena
-----

Hainbat etimologia proposatu dira : latinezko *caput* "burua" edo turkierazko *kapak-*etik: "burukoa". Ez du euskarazko zein erromantzeetako kapa edo gainjantziarekin loturarik.

Jatorri eta erabilpena
----------------------

Otomandar Inperioan, sultanaren menpeko gizonezkoek, beren leialtasuna adierazten zuen fez bat eraman behar zuten, zirela musulman, juduak edo kristau izan. Baina jatorri hartatik aurrera, Balkanetako txano tradizionalak dibertsifikatu ziren, batzuk kapa bilakatuz, farea greziarrak ere (phareas / φάρεα) oro har hasierako fezetik desberdinak, lauagoak. Azkenean, XIX . mendean, Balakentako herrien emantzipazioaren aldeko borrokaren elementu sinboliko bihurtu ziren, eta forma horretatik beretzat hartu zuten *Carbonari* italiarrek, Italiako bateratzaren militanteek, hala nola Garibaldik  .

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, frantsesezko wikipediako «Kapa (couvre-chef)» artikulutik itzulia izan da, 2023-08-18 data duen 207024176 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2023-08-18 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.

1. ↑  George Macaulay Trevelyan, *Garibaldi and the making of Italy, (June-November 1860)*, Longmans, Green, 1948

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17098348
* Commonscat Multimedia: Montenegrin caps

---

 |

* Wd Datuak: Q17098348
* Commonscat Multimedia: Montenegrin caps
***Egungo Euskararen Hiztegia*** (***EEH*** siglaz ere ezaguna) XXI. mendean idatzitako euskarazko testuetan oinarrituriko euskal hiztegia da. Pixkanaka-pixkanaka egiten ari diren lana da, Euskal Herriko Unibertsitateko Euskara Institutuaren webgunean argitaratua. Azpian duen corpusa modernoa da: Ereduzko Prosa Gaur (EPG), testu aukeratuetan oinarritzen dena, berdin liburuetan nola prentsa idatzian. Egileak Ibon Sarasola, Pello Salaburu, Josu Landa eta Josu Zabaleta dira.

*Egungo Euskararen Hiztegia*, metodologikoki, *Orotariko Euskal Hiztegia*ren (OEH) ildo beretik doa. Hala ere, *OEH*ren oinarrian 5 milioi hitzeko masa dago, 1970. urtea baino lehenagoko testuetatik hartua; EPG corpusarenean, berriz, bost aldiz gehiagoko testu masa dago (25 milioi hitz) eta 2000-2006 arteko epean idatzitako testuetan oinarritzen da, hau da, Euskaltzaindiak *Hiztegi Batua* atera ondoren idatzi diren testuetan.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Ibon Sarasola: «Sarrera: hiztegiez hitz pare bat», Sareko Euskal Gramatika.
2. ↑  Ereduzko Prosa Gaur corpusaren web orria.
3. ↑  «Hiztegi hau probetxuz erabiltzeko oharrak», *Egungo Euskararen Hiztegia*

Kanpo estekak
-------------

* *Egungo Euskararen Hiztegia*, Interneten kontsultagai.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256550

 |

* Wd Datuak: Q12256550
**Nilda Arrieta** zinema eta antzerki aktore argentinarra izan zen. Santiago Arrieta aktorearen alaba .

Biografia
---------

Nilda Arrieta bigarren mailako aktore gaztea izan zen hainbat antzezlanetan eta 1940ko hamarkadan izan zuen aktore gorena. Santiago Arrieta eta Isabel Figlioli uruguaiar aktoreen alaba, lanbide horretan inspirazio bat izan zuen oso gaztetatik antzerkigintzan.

Antzerkian, Miguel Faust Rocha, Luisa Vehil, Pablo Acciardi, Iris Marga, Gloria Ferrandiz eta Santiago Gómez Cou talde handi batek antzeztutako *Ollantey* antzezlanaren parte izan zen. 

Zineman agerpen filmografiko bakarra egin zuen, 1949ko *Con los mismos colores,* Carlos Torres Ríosen zuzendaritzapean eta Nelly Darén buru zuela.

filmografia
-----------

1949: *Con los mismos colores*.

Antzerkia
---------

* 1936: *Presencia*.
* 1939: *Ollantey*.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20968371

 |

* Wd Datuak: Q20968371
**GBU-43 MOAB**, **MOAB** edo **GBU-43 Massive Ordnance Air Blast bomb**, herri hizkeraz **Bonba Guztien Ama** (ingelesez: *The Mother Of All Bombs*) detonazio diametro erraldoiko bonba mota ez nuklearra da.

2003an Albert L. Weimorts, Jr. zientzialariak AEBetako Armadarentzat garatu zuen, inoiz ekoiztu den bonba ez nuklear boteretsuena izateko asmoz. Lockheed C-130 Hercules karga-hegazkin batetik jaurtikia izateko diseinatua dago.

2007an Errusiak *Bonba Guztien Aita* delako bonba termobarikoa jaurti zuen, herrialde honetako gobernuaren arabera, MOAB bonba baino lau aldiz boteretsuagoa zena.

2017ko apirilaren 13an Afganistanen jaurtia izan zen, ekintza honek gaurdaino gerra batean inoiz jaurti izan den bonba ez nuklear konbentzional boteretsuena bilakatu zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q863952
* Commonscat Multimedia: MOAB (bomb)

---

 |

* Wd Datuak: Q863952
* Commonscat Multimedia: MOAB (bomb)
**Nafarroa Garaiko euskarazko irratiak** 2007an batu ziren NIES izeneko elkartean (Nafarroako Irrati Euskaldunen Sarea), Topaguneak sustatua.

Aralar
------

Aralar Irratiak ekin zion emititzeari 1991n Lekunberri aldean.

Beleixe
-------

Beleixe Irratia lanean dago Sakanan 1999tik.

Esan erran
----------

Esan erran Irratia Ultzamaldean sortu zuten 1998an.

Euskalerria irratia
-------------------

Euskalerria irratiak hainbat urtez lan egin behar izan du Iruñetik Nafarroako Gobernuak eman behar zion lizentziarik gabe, 1988tik 2015era hain zuzen ere.

Irati
-----

Irati irratia Garraldan sortu zen 1993an.

Karrape
-------

Karrape Irratiak emititzen du Leitzaldean 1997tik.

Xorroxin
--------

Xorroxin Irratia guztien aitzindaria da, 1981ean hasi baitzen lanean Baztanen.Baztan, Urdazubi, Zugarramurdi, Bertizarana, Malerreka eta Bortzirietan entzuten da.

Kate elebidunak
---------------

* Eguzki Irratia

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko hedabideak

Kanpo estekak
-------------

* Nafarroako Irrati Euskaldunen Sarea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12264660

 |

* Wd Datuak: Q12264660
**Laranja**|   |
| Kolore koordenatuak |
| Uhin-luzera | ~585–620 nm |
| Hamaseitarra | #FF6600 |
| RGB | (r, g, b) | (255, 102, 0) |
| CMYK**N** | (c, m, y, k) | (0, 60, 100, 0) |
| HSV | (h, s, v) | (24°, 100%, 100%) |

**Laranja** espektro ikusgaiko horia eta gorriaren artean dagoen kolorea da, laranja izen bereko fruituaren bera. 620-585 nm inguruko uhin-luzera du.

Kolore osagarria urdin argia da. Margo eta tindagaiekin, %75 hori eta %25 magenta kolore kengarri primarioen nahasketan, laranja kolore sekundarioa lortzen da. Tindagai laranjak kadmioaren eta okrearen taldekoak dira eta gehien bat argi urdina xurgatzen dute. HSV kolore-sisteman gorriaren eta horiaren erdibidean dago.

Aspaldi, euskaraz eta beste hainbat hizkuntzetan ez zegoen *laranja* kolorea adierazten zuen hitzik. Horregatik, batzuetan gorriaren ñabarduratzat jotzen zen. Argi ikusten da arrautzek duten barneko gaiak duen izenean: *gorringoa*. Geroago, laranjak (fruituak) agertu zirenean, hauen izena erabiltzen hasi zen kolorea izendatzeko. Hala ere, oraindik ere erabiltzen den *hori-gorri* hitz elkartua erabiltzen zen kolore hau adierazteko.

RAL kolore sisteman laranjak 2001 eta 2099 artekoak dira.

Laranja kulturan
----------------

Laranja Euskaltel euskal enpresaren marketin kolorea da eta, hortaz, Euskaltel-Euskadi txirrindularitza taldearena.

Laranja Espainiako Alderdi Popularraren alderdi kolorea da 2004tik. Baita ere, Frantziako Mugimendu Demokratarena.

Laranja Herbehereetako kolore nazionala da, errege familiaren kolorea baita.

Laranja Ukrainako kale protestetan erabilitako banderen kolorea izan zen 2004 eta 2005ean. Horregatik *Iraultza Laranja* izena hartu zuen.

Laranja protestantismoarekin lotzen da Ipar Irlandan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q39338
* Commonscat Multimedia: Orange (colour)

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12499420w (data)
* LCCN: sh85095261
* AAT: 300311124

 |

* Wd Datuak: Q39338
* Commonscat Multimedia: Orange (colour)

  


|  |
| --- |
| **Espektro elektromagnetikoa**
 gamma izpiak • X izpiak • ultramoreak • argia • infragorriak • mikrouhinak • irrati uhinak **Koloreak** |
|   | ultramorea | morea | urdina | berdea | horia | laranja | gorria | infragorria |   |
**Sykes-Picot Hitzarmena**, ofizialki **Asia Txikiko Hitzarmena** (ingelesez *Sykes–Picot Agreement* edota *Asia Minor Agreement*, eta frantsesez *Accords Sykes-Picot*) Britainia Handia eta Irlandako Erresuma Batua eta Frantziako Hirugarren Errepublikaren arteko ezkutuko hitzarmen bat izan zen, Errusiar Inperioaren onarpena ere izan zuen. Hitzarmen honen helburua Lehen Mundu Gerran Entente Hirukoitzak Otomandar Inperioa garaitzearen kasua emanez gero Ekialde Ertaineko lurralde banaketa zehaztea zen. Hizarmena gauzatzeko negoziaketak 1915eko azarotik 1916ko martxora ezkutuan burutu ziren, eta 1917ko azaroaren 23an Izvestia eta Pravda errusiar egunkari boltxebikeek ezagutzera eman zuten, handik egun gutxira, azaroaren 26an, The Manchester Guardian britainiar egunkariak egiaztatu zuen.

Hitzarmen honek berebiziko garrantzia izan zuen, eskualde honi bere orduko eta etorkizuneko egitura eman baitzion. Irak eta Siriaren arteko muga zehaztu zuen, eta ondorengo Israel eta Palestinaren arteko gatazkan eragina ere izan zuen.

Aditu eta jende askok Mendebaldeko mundua eta Arabiar munduaren arteko harremanen giltzarri edo inflexio puntutzat jo ohi dute. Alde batetik, Lawrence Arabiakoak arabiarrei Otomandar Inperioaren aurka borrokatu eta Britainiar Inperioaren aldeko aliatu bilakatzearen truk Siria Handiaren eremuan aberri arabiar nazional bakar bat sortzeko egin zien zina hautsi zen, eta bestaldetik, Europako bi potentzia kolonialek eremuaren kontrolaren banaketa burutu zuten: Frantziaren esku Turkiaren hego-ekialdea, Iraken iparraldea, Siria eta Libano gelditu ziren, eta Erresuma Batuaren esku, Mediterraneoaren kostaldetik Jordan ibaira zihoan lurraldea, Jordania, Iraken hegoaldea, eta Haifa eta Akre hiri-portuen arteko lur eremu txiki bat ere bai, Mediterraneorako sarbidea izan zezan. Aldiz, Errusiar Inperioak trukean Istanbul, Turkiar itsasarteak eta Armenia bereganatuko zituen.

1918an jada Otomandar Inperioaren porrota aurreikusten zenez, hitzarmena gauzatzeari eta lur eremuak britainiar eta frantziarren artean banatzeari ekin zitzaion. Aldiz, Errusiar Iraultza jazo eta Errusiar Inperioare eta tsarren gobernuaren desegitea jazo zenez, Errusian boterera iritsi berri ziren boltxebikeek 1917ko azaroaren 23an ezkutuko hitzarmena jendaurrean ezagutzera eman zuten, ondorioz "britainiarrak lotsarazi, arabiarrak haserretu eta turkiarrak poztu egin ziren".

Kanpo estekak
-------------

* Sykes-Picot Hitzarmenaren jatorrizko testua ingelesez **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q211674
* Commonscat Multimedia: Sykes-Picot Agreement

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4184184-0
* WorldCat
* LCCN: n2017063033
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q211674
* Commonscat Multimedia: Sykes-Picot Agreement
***Guvernadur*** titulua ("gobernaria", italieraz *governatore*) Montenegroko printze-apezpikuak erabili zuen, hasieran Montenegro eta Veneziako Errepublikaren arteko bulego diplomatiko gisa, eta geroago Metropolitanoaren aurka garatu zen subirano gisa. Petri II.ak ezabatu zuen 1832an. Batzuk esaten dute Montenegroko lehenengo lehen ministroko kargua zela.

Titulu diplomalari veneziarra
-----------------------------

Danilo I.a kargua utzi nion "Veneziako Errepublika baretzeko" postuari, Montenegroko veneziar interesak babestea baitzuen eginkizun nagusia.

Iritzi kontrajarriak daude nor izan zen Montenegroko lehen *guvernadur*. Batzuen ustez, lehenengo guvernadur Jovan Anthony *guvernadur* Bolica izan zen, "*Gouvernatore del Monte Negro*" (1688 – 1692), Veneziako Errepublikako Cetinje uharteko militarren buruzagia. Montenegroko lehen guvernadur Djakan Vukotic izan zen, honen seme Vukajl-ek uko egin baitzion lehen *guvernadur* izateari, bere aitak veneziarrak pozoitzen zituen susmoagatik, bere lanarekin ez zeudelako pozik. Historialari batzuek uste dute Vukota Ozrinic izan zela lehena, Vukota Vukotic estatua, eta beste batzuek Vukajle Vukoticak 1711n guvernadur bihurtzea onartu zuela. Ondoren Stefan Kovacevic (Cuca) eta Vukadin Vukotic (Cevo) agertu ziren. *Guvernadur*-rak Veneziako Kučin ere ezarri zen.

Titulu *aristokratiko* montenegroarra
-------------------------------------

Stanislav Radonjic herentziazko lehen guvernadur izan zen. Radonjić familiako *guvernadur*-rak eragin politiko zehatz baten herentziazko egoera zen, eta Petrović-Njegoš dinastiako printze-apezpiku aurkakoak ziren.

### Oinordetzako *guvernadur*-ren zerrenda

* Stanislav Popov Radonjić (1756-1758)
* Vukale Stanišić Radonjić (1758-1764)
* Jovan Stanišić Radonjić (1764-1803)
* Vukolaj Jovanov Radonjić (1803-1832)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3443003

 |

* Wd Datuak: Q3443003
**San Joan Maria Muzeyi** (swahiliz: *Yohane Maria Muzei*; Kisomberwa – Mengo, 1887ko urtarrilaren 27a) katolizismora konbertitu zen ugandarra izan zen, Ugandako martirietako bat.

Bizitza
-------

Kisomberwan jaio zen 1852 eta 1857 artean. Aita Bunyaga zuen izena eta mbogo leinukoa zen, eta ama Kabejja Mukaatunzi Namalawo, nkima leinukoa. Ia ehun anai-arreba zituen aita poligamoa baitzen. Jaiotzez Musoke izena jarri zioten, baina bere zuhurtziagatik, epai-heldutasunagatik eta zaharragoa iruditzeagatik, adiskideen artean Muzeyi bigarren izena lortu zuen, swahiliz agurea esan nahi duena.

Bigomba funtzionarioak Mutesa I.a erregearen zerbitzura jarri zuen. Erregea hil ondoren, jauregiko zerbitzua uztea aukeratu zuen.

Aparteko debozio eta ezagutza zuen hainbat gaixotasunen sendagai tradizionalei buruz. Gaixo asko tratatu eta zaintzen zituen.

Lehenik eta behin, islama aldarrikatu zuen Jamari izenarekin, gero protestante egin eta azkenean katoliko bihurtu zen misiolari katolikoen etorreran. 1885eko azaroaren 1ean bataiatu zuen Mapeera apaizak.

1887ko urtarrilaren 27an, atxilotu, burua moztu eta gorpua Mengo eta Namirembe muinoen artean bota zuten. Bugandako martirien artean hil zuten azkena izan zen.

Kanonizazioa
------------

1920an, Benedikto XV.a aita santuak dohatsu bilakatu zuen eta 1964ko urriaren 18an Paulo VI.a aita santuak kanonizatu zuen. Ugandako martirien jaieguna ekainaren 3an ospatzen da eta Joan Maria Muzeyi eguna urtarrilaren 27an. Medikuen, erizainen, ospitaleen eta ikasleen zaindaritzat hartzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *66. Santutegiko izen ohikoenak.*  Gasteiz: Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2023-09-08).
2. 1 2 3 4 5   **(Ingelesez)** «St. John Mary Kiwanuka Muzeeyi» *Kampala Archdiocese* (Noiz kontsultatua: 2023-09-08).
3. 1 2 3   **(Ingelesez)** «St. Jean-Marie Muzeyi» *Uganda Martyrs Shrine* (Noiz kontsultatua: 2023-09-08).
4. ↑   **(Ingelesez)** «Saint John Maria Muzeyi» *Catholic Saints* (Noiz kontsultatua: 2023-09-08).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13125269

 |

* Wd Datuak: Q13125269
**3.** **Armada** (alemanez: *3. Armee*) Alemaniako lurreko-armada bat izan zen, II. Mundu Gerran borrokatu zena.

Borroka-kronika
---------------

3. Armada 1939ko irailaren 1ean aktibatu zen, Alemaniako indarrek Polonia inbaditu zuten egunean. Georg von Küchler artilleria-jeneralaren agindupean jarri zen. Küchler geroago Iparraldeko Armada Taldeko komandante bihurtu zen 1942an, eta geroago, Generalfeldmarschall. Poloniako kanpainaren hasieran, 3. Armada Feodor von Bock Ipar Armada Taldeko Generaloberstaren agindupean zen, Günther von Klugeren Generaloberstaren esku zegoen 4.arekin batera. 4. Armadak Poloniako korridorea konkistatu eta Ekialdeko Prusian sartu behar zuen, horrela bi eremuak lotuz. Hirugarren Armada bitan banatu eta Ekialdeko Prusiatik eraso behar zuen. 3. Armadaren hegoalderantz egin behar zuen Modlinerantz, Vistula eta Bug ibaien elkargunetik hurbil gurutzatu eta Varsoviaren aurkako erasoan parte hartu. 3. Armadaren beste zatia Armadak eraso egin behar zuen Narewtik hurbil, Bug ibaiaren ondoan, eta Brest-Litovskerantz jarraitu.

Poloniari eraso egin ziotenean, 3. Armadaren zati bat Poloniako korridorera joan zen eta 4.arekin egin zuen topo. 3. eta 4. Armadek ondo jarraitu zituzten beren planak, eta Poloniako kanpaina garaipen zuzena izan zen Alemaniako indar armatuentzat. Armada Gorriak milioi bat gizonekin egin zion eraso Poloniari ekialdetik, eta mendebalderantz egin zuen, tropa alemanekin topo egin arte, nahiz eta bajak espero baino handiagoak izan. Brest-Litovsken garaipen alemaniar eta sobietarraren desfilea egin zen.

1939ko azaroaren 5ean, Poloniako kanpaina amaitu eta bost bat astera, Hirugarren Armada desegin zen. Hirugarren Armada II. Mundu Gerran disolbatu zen lehen armadetako bat izan zen. Estatu nagusia Bad Bertrichera eraman zuten, 16. Armada izenarekin, mendebaldean erabiltzeko. Hirugarren Armada desegin eta berehala, Küchler sortu berria zen 18. Armadaren komandante bihurtu zen. Haren buru izan zen 1940ko Frantziako Guduan. Postu horretan egon zen 1942 arte, Iparraldeko Armadako komandante bihurtu zenean, Leningradeko setioaren buru izateko. Urte hartan Generalfeldmarschall bihurtu zen, baina 1944an ordeztu zuten, Iparraldeko Armada Taldearen aurkako sobietar aurrerakadaren ondoren.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Agresja niemiecka na Polskę w 1939 r..*  Kurier Poranny 2016-02-19.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q540974
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315525983
* GND: 5116826-1

 |

* Wd Datuak: Q540974
Categoría:Wikipedia:Artículos con ficha sin actualizar
**Vila Nova de Foz Côa** Portugalgo herri bat da, Guardako barrutian dagoena, Tras-os-Montes eskualde historikoan (iparraldean) eta Duero udal arteko komunitatean. 3.300 biztanle inguru ditu.

395,88 km2-ko azalera eta 6.305 biztanle (2021) dituen udalerriaren egoitza da, hamalau fregesietan banatua. Udalerriak muga hauek ditu: iparraldean, Carrazeda de Antsiães eta Torre de Moncorvo; ipar-ekialdean, Freixo de Espada à Cinta; hego-ekialdean, Figueira de Castelo Rodrigo eta Pinhel; hegoaldean, Mêda; eta, mendebaldean, Penedono eta São João da Pesquera.

Coa ibaiaren ibarra

Kultura
-------

Vila Nova de Foz Côa ezaguna da aire zabaleko labar-grabatuak agertu zirelako Coa ibaiaren ibarrean. Gaur egun, Europako labar-arteko zentro arkeologiko handienetako bat da. Gizateriaren Ondare izendatu zituzten, «Coa Harana eta Siega Verdeko labar-arte guneak» izenarekin.

Demografia
----------

|  |
| --- |
|  |
|

Lurralde-antolamendua
---------------------

**Vila Nova de Foz Côa** udalerria hamalau freguesiek osatzen dute:

2

### Herriak

* Pocinho
* Cortes da Veiga

Ikus gainera
------------

* Foz Côako presa

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Lei n.º 11-A/2013 de 28 de janeiro. Reorganização administrativa do território das freguesias» *Diário da República* 28 de enero de 2013.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Vila Nova de Foz Côa*** |

* Ayuntamiento de Vila Nova de Foz Côa **(Portugesez)**
* Parque Arqueológico do Vale do Côa
**Óbidos** Portugalgo Leiria barrutian dagoen kontzejua da. 2011ko erroldaren arabera udalerriak 11.772 biztanle ditu, baina herrian bertan 3.100 pertsona inguru bizi dira.

Etimologia
----------

Latinezko *oppidum* (zitadela) hitzetik eratorria dela uste da.

Historia
--------

Paleolito Aroko aztarnak ere aurkitu izan dira bertan. Zeltiar leinuek asentamendu bat eraiki zuten bertan eta feniziarrekin merkatal harremanak izan zituzten. Dena dela Erromatarrek sortu zuten *Eburobrittium* asentamendua da aintzinako asentamendu aipagarriena. *Civitas* kategoria zeukan eta garai hartako forua, bainuak eta beste zenbait egitura aurkitu dira.

V mendean, bisigodoen etorrerarekin *Eburobrittium* bertan behera utzia izan zen eta herri berria eraiki zen muinoaren gainean, toki babestuagoa baitzen. 713an mairuek eskuratu zuten eta gotorleku bat eraiki zuten. Mozarabe kristauen komunitate bat bizi izan zen bertan.

1148 urtean Afonso Henriquesek konkistatu zuen eta honekin Estremadura probintzia erabat eskuratu zuen Portugalgo erresumak. 1195ean hiri foruak jaso zituen eta 1210an Urraca erreginari eman zitzaizkion lurrak eta XVI mendera arte *Vila das Rainhas* ("Erreginen herria") titulua jaso zuen. XIII mendean gotorlekua berriztu egin zen eta dorretxea eraiki zen. Óbidos garrantzia hartzen hasi zen etahonen adierazgarri 1441ean Alfontso V.a Portugalgoa bertan ezkondu izana.

Banaketa administratiboa
------------------------

### Fregesiak

* A dos Negros
* Amoreira
* Gaeiras
* Olho Marinho
* Santa Maria, São Pedro e Sobral da Lagoa
* Usseira
* Vau

Turismoa
--------

Óbidoseko herri gotortua turismogune gerrantzitsua bihurtu da. Urtero uztailean Erdi Aroko feria egiten da, bi aste irauten dituena. Zaldunen arteko borrokak ere izaten dira.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Óbidosko gaztelua
* Óbidoseko akueduktoa
* Lagoa de Obidos hondartza

Iruditegia
----------

* Óbidos herria harresien barnean.Óbidos herria harresien barnean.
* Óbidosko gaztelua.Óbidosko gaztelua.
* Óbidosko gaztelua.Óbidosko gaztelua.
* Alde zaharra.Alde zaharra.
* Alde zaharra.Alde zaharra.
* Akueduktoa.Akueduktoa.
* Lagoa de Obidos hondartza.Lagoa de Obidos hondartza.

Kanpo estekak
-------------

* **(Portugesez)** Nazareko udalaren webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q275862
* Commonscat Multimedia: Óbidos

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 151262074
* GND: 4218354-6
* **Lekuak**
* OSM: 3991130
* INE: 1012

 |

* Wd Datuak: Q275862
* Commonscat Multimedia: Óbidos
**Operazio Urdina**, alemanez: *Fall Blau*, literalki "Kasu Urdina", Bigarren Mundu Gerran zehar eta Ekialdeko Frontearen testuinguruan, 1942ko udan Alemaniako Indar Armatuek Sobiertar Batasuneko hegoaldea erasotzeko operazio militarra izan zen. 1942ko ekainaren 28tik azaroaren 24ra luzatu zen.

Aurreko Bizargorri Operazioaren jarraipena izan zen, Hirugarren Reichak Sobietar Batasunaren gain erabateko garaipena lortzeko helburuz.

Oparazioa bi ataletan banatu zen: lehena nazien armadaren eskuineko hegala Edelweiss Operazioaren bidez Kaukaso mendikatea zeharkatu eta Bakuko petrolio-putzuak bereganatzea saiatu zen, eta bigarrena ezkerreko hegala Volga ibaian zehar Stalingrad hirira zuzendu zen, azken aurrerakada honek Stalingradeko gudu ospetsuan amaitu zuen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q158287
* Commonscat Multimedia: Battle of the Caucasus

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2011000805
* NKC: ph541859

 |

* Wd Datuak: Q158287
* Commonscat Multimedia: Battle of the Caucasus
*Artikulu hau Etxepareren olerkiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Sautrela».*

**Sautrela** Bernart Etxeparek konposaturiko bertso eta abestia da. Euskararen aldeko oda bat da. Ezaguna da Oskorri taldeak egin zion bertsioa. 

1545ean Bernart Etxeparek *Linguæ Vasconum Primitiæ* argitara eman zuenean, bere lanaren helmen historikoaz ongi jabeturik, bildumaren azken bi olerkiak gai horri zuzendu zizkion, euskara azkenik letra inprimatuetan zela, eta hori inportantea zela. Bi olerkiek dantza izena dute gainera (*Kontrapas* eta *Sautrela*), mezu baikor bat zabaltzeko. *Sautrela* da azken olerkia liburuan.

Sautrela izena garai hartako lirika frantsesean modan zegoen *Sauterelle* dantzatik dator. Doinu arin, jauzikari eta alaia izango zela pentsa daiteke etimologiatik (*sauturelle* frantsesez, matxinsaltoa da).

Izen honetan inspiratu zen Hasier Etxeberria ETBrako Sautrela literatura-saioa sortzeko. 

Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da.Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu hemen klik eginez gero.Linguae Vasconum Primitiae liburua eta Bernart Etxepare lantzen dituen bideoa.

Hitzak
------

Heuskara da kanpora, eta goazen oro danzara  

  

O heuskara lauda ezak garaziko herria  

Zeren hantik ukhen baituk behar duian thornuia  

Lehenago hi baitinzan lengoajetan azkena  

Orai aldiz izaneniz orotako lehena.  

  

Heuskaldunak mundu orotan preziatu ziraden  

Bana haien lengoajiaz bertze oro burlatzen  

Zeren ezein eskripturan erideiten ezpaitzen  

Orai dute ikasiren nola gauza hona zen.  

  

Heuskaldun den gizon orok alxa beza buruia  

Ezi huien lengoajia izanen da floria  

Prinze eta iaun handiek orok haren galdia  

Skribatus halbalute ikhasteko desira.  

  

Desir hura konplitu du garaziko naturak  

Eta haren adiskide orai bordelen denak  

Lehen inprimizalia heuskararen hura da  

Basko oro obligatu iagoitikoz hargana.  

  

Etai lelori bailelo leloa zarai leloa  

Heuskara da kanpora eta goazen oro danzara.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Gabi de la Mazak karaokerako prestatua.  (). *Sautrela (Oskorri).*  (Noiz kontsultatua: 2018-02-22).
2. ↑     *OSKORRI - HAUXE DA DESPEDIDIA - Kontzertua - Concierto.*  (Noiz kontsultatua: 2021-10-19).

Ikus, gainera
-------------

* *Linguae vasconum primitiae*.
* Kontrapas.

Kanpo estekak
-------------

* Sautrela OSKORRI - HAUXE DA DESPEDIDIA - Kontzertua. Oskorriren azken kontzertuan, Elkar argitaletxea, Youtube

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61363961

 |

* Wd Datuak: Q61363961
**University of Fort Hare  
  
Fort Hareko Unibertsitatea**|  |
| Goiburua | '**In lumine tuo videbimus lumen *("Zure argian ikusiko dugu argia")*** |
| Ezarpena | 1916 |
| Mota | publikoa |
| Errektorea | Thembile Skweyiya |
| Errektoreordea | Sakhela Buhlungu |
| Kantzilerra | Dumisa Buhle Ntsebeza |
| Kantzilerordea | Mvuyo Tom |
| Ikasleak | 13 331 (2015) |
| Campusa | Alice, Bhisho, East London, Estern Cape |
| Kokapena | Alice Hegoafrika |
| Webgunea |  |
|  |

**Fort Hareko Unibertsitatea** (ingelesa: ***University of Fort Hare***, afrikaansa:***Universiteit van Fort Hare)*** Hegoafrikako unibertsitate publiko bat da, Alice hirian dagoena. Bhisho eta East London aldean ere baditu egoitzak.

Unibertsitate honek lan oso garrantzitsua bete zuen Afrikako biztanle beltzen goimailako irakaskuntzan 1916tik hasi eta 1959.ra arte. Ikuspuntu akademikotik begiratuta mendebaldeko estilokoa zen irakaskuntza eskaintzen zien Saharaz hegoaldeko Afrika osoko ikasleei. Handik igarotako ikasle askok Afrikako herrialde batzuen independentziaren aldeko zenbait mugimendutan parte hartu zuten, eta batzuk herrialde berrietako gobernuen kide izatera ere iritsi ziren. Ikaslerik ospetsuenetako batzuk, Nelson Mandela, Oliver Tambo, Govan Mbeki, edo Mangosuthu Buthelezi izan ziren, besteak beste.

1959an, unibertsitateak apartheidaren eragina jasan zuen, baina, gaur egun apartheid osteko Hegoafrikako hezkuntza sisteman integratuta dago. Haren campus nagusia Alice (Dikeni, xhosa hizkuntzan) hirian dago, Tyhume ibaiaren ondoan dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   http://www.southafrica.info/about/education/universities.htm#.