recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Malpaís de Güimar Tenerifen, Espainia.
Geomorfologian, **malpais** bat (literalki, *lurralde txarra*) erliebe-mota bat da, gutxi higatutako arrokak ditu ezaugarri (hala ere, **malpais** zaharra higatuago dago, eta berria, gutxiago), jatorri bolkanikokoa, ingurune lehorrean. Munduan zehar eremu askotan deskribatu dira, baina Ameriketako Estatu Batuetako hego-mendebaldearekin lotuta dago, paisaia horri bere izena eman zioten kolono espainiarren presentziaren ondorioz (nazioartean gaztelaniatik datorren izena erabiltzen da). Inguru berean dauden arroka sedimentarioen higadurak sortzen dituen antza izan dezakeen arren, malpais bat eremu bolkaniko batean bakarrik sortzen da.

Malpaisetan erraz ikus daitezke laba-fluxuak, kono bolkanikoak eta kolapsatutako hodi bolkanikoak dituzte. Zeharkatzen zailak diren eremuak dira, eta nekazaritzarako ez dira erabilgarriak. Eremu horietan landaretza mugatua da, lur gutxi dagoelako.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Strahler, Arthur N..  (1970). *Introduction to physical geography.*  (Second edition. argitaraldia) ISBN 0-471-83168-9. PMC 53545. (Noiz kontsultatua: 2021-09-19).
2. ↑    *Glossary of geology.*  (5th ed. argitaraldia) American Geological Institute 2005 ISBN 0-922152-76-4. PMC 62276618. (Noiz kontsultatua: 2021-09-19).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3816668

 |

* Wd Datuak: Q3816668
**Masters eta Johnson** William Mastersek eta Virginia E. Johnsonek osatutako taldea, Estatu Batuetako ikertzaileak, giza sexualitatea ulertzeko garrantzi handiko aurkikuntzen egileak. Mastersek eta Johnsonek gizakiaren sexu-jokaera ikertu dute, eta arazo sexualen tratamenduari eta terapiari buruzko lanak ere egin dituzte. Bere ikerketak aurrera eramateko teknologia zabala erabili zuten, elektrokardiogramak, elektroentzefalogramak, kamerak eta baliabide biokimikoak eta abar, estimuluen aurrean gorputzak zein erantzun fisiologiko ematen zuen aztertzeko. Zenbait lan eman zituzten argitara elkarrekin, baina bat izan da bereziki garrantzitsua sexologiaren historian: *Human Sexual Response* (1966, *Gizakiaren sexu-erantzuna*). Liburu horretan hizkuntza teknikoa erabili zuten, ikertzaileei zegoen zuzenduta, baina best-seller izatera iritsi zen. Beste lan aipagarri batzuk ere argitaratu zituzten, adibidez, *Human Sexual Inadequacy* (1970, *Desegokitasun sexuala*), *Pleasure Bond* (1975, *Plazerraren lotura*), eta *Heterosexuality* (1994, *Heterosexualitatea*), Robert C. Kolodnyrekin elkarlanean azkena. Masters eta Johnson 1971. urtean ezkondu ziren, eta 1993an dibortziatu.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1758260
* Commonscat Multimedia: Masters and Johnson

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1758260
* Commonscat Multimedia: Masters and Johnson
**Txuri-Berri Izotz Taldea** (gaztelaniaz: *Club de Hielo Txuri-Berri*) Donostiako izotz irristaketa taldea da, curling taldeagatik ezaguna. Txuri Urdin izotz jauregian jokatzen ditu partidak.

Historia
--------

Txuri Urdin IHT 1972 urtean sortu zen eta bere barnean izotz pista erabiltzeko hainbat kirol sail sortu ziren. 1990 urtean Izotz gaineko irristaketak gorakada handia izan zuen eta talde propioa eratzea erabaki zuen, *Txuri-Berri Izotz Taldea* hain zuzen ere. 2004 urtean Txuri Berriko curling taldea osatu zen eta 2013 urtetik aurrera nagusi izan da Espainiako Txapelketan.

2018 urtean Kanadan jokaturiko Munduko Curling Txapelketan Txuri-Berriko lau kirolarik osatutako taldeak zilarrezko domina eskuratu zuen talde mixtoen kategorian. Espainiako selekzioarekin jokatu zuten Kanadaren aurkako finala. Jokalariak Sergio Vez, Oihane Otaegi, Mikel Unanue eta Leire Otaegi izan ziren.

Palmaresa
---------

* Espainiako Txapelketa
	+ Gizonezkoak (5): 2013, 2015, 2017, 2018, 2019
	+ Emakumezkoak (6): 2011, 2014, 2016, 2017, 2018, 2019
	+ Bikote mixtoak (1): 2019
	+ Mixtoak (5): 2012, 2015, 2017, 2018, 2019

Erreferentzia
-------------

1. ↑    Biurrun, Borja. *Munduko Curling misto txapelketan, Txuri Berriko kideak zilarrezko domina irabazi dute.*  (Noiz kontsultatua: 2018-10-22).

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61070523

 |

* Wd Datuak: Q61070523
**Txurruka auzoa** Soraluzeko (Gipuzkoa) mendi auzo bat da, Karakate mendiaren hego-mendebaldeko malda malkartsuan kokatua. Soraluzeko mendi auzoetan txikiena da hedaduraz eta baserri kopuruan. Mendebaldetik, Bergarako Osintxu auzoarekin egiten du muga; Edurdungo, Egotza eta Egotz-Etxetxo baserrien lurretan. Iparraldetik, berriz, Irukurutzetako mendi tontorreraino heltzen dira Txurrukako lurrak, eta bertan Elgoibarko eta Azkoitiako lurrekin egiten du muga. Ekialdetik, Agirrebeiztegi baserritik harantzago joanez gero, San Andres auzoa dago eta hegoaldetik Deba ibaia, Artea-pea eta Zuloaga baserrien ondo-ondoan.

Gainerako auzoetan bezala, 1970eko hamarkadan egindako bide berriak izugarrizko iraultza ekarri zuen garraio eta komunikazio alorrean auzoko baserritarrentzat. Oritturrira ezik, gainontzeko baserri guztietara heltzen da bide nagusia, eta Txurruka baserrirainoko bide zatia asfaltatua dago.

Txurruka auzoko lurrak oso aldapatsuak dira, eta ez oso egokiak nekazaritzarako ez eta abeltzaintzarako ere. Azken urteotan baserri askok utzi diote nekazal eta abeltzaintzako produkzioari. Lehen soro izan ziren eta azken urteotan zelai bihurturik zeuden hainbat lur eremutan pinua landatu da.

San Inazio baseliza
-------------------

Txurruka auzoan dagoen baseliza bakarra San Ignazio Santuaren omenez auzolanean eraikitakoa da. Herriko baselizarik berriena da, 1957an egina. Baseliza honek gainera, frontoi txiki bat du atxikia.

Ikus, gainera
-------------

* Debabarrena

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Txurruka auzoa udal webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268434

 |

* Wd Datuak: Q12268434

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Soraluzeko auzoak |  |
| Ezozi • Irure • San Andres • Txurruka |
Txuktxien penintsularen kokapena Siberian
**Txukotka penintsula** edo **Txuktxien penintsula** (errusieraz: Чукотский полуостров), Siberia, Errusia eta Asiako ipar-ekialderengo lurraldea da. Geografikoki, Ipar Amerikako Seward penintsularen aurrean dago, eta bien artean Bering itsasartea dago. Administrazioari dagokionez, Txukotka barrutikoa da Txuktxien penintsula.

Geografia
---------

Txuktxien penintsularen kokapena
Txuktxi penintsularen iparraldera Txuktxien itsasoa dago; hegoaldera, Bering itsasoa eta ekialdera, Beringeko itsasartea. Gehieneko luzera, hego-ekialdetik ipar-mendebaldera, 960 km-koa da; istmoa 500 km zabal da.

Penintsulako ekialdeko muturrean Dezhniov lurmuturra dago, Uelen ondoan: Asiako ekialdeko muturra da.

Biztanleria
-----------

Bertako txuktxi herria bizi da penintsulan, beste etnia batzuekin batera: Siberiako yupik-ak, sireniki eskimalak, koryak-ak, txuvanoak, even-ak (lamutak), yukaghir-ak eta kolono errusiarrak.

Ekonomia
--------

Jarduera ekonomiko nagusia meatzaritza da: zinka, urrea eta ikatza ustiatzen dute. Ehiza (elur-oreinak bereziki), arrantza eta turismoa ere garrantzitsuak dira.

Historia
--------

1648. urtean Semion Dezhniov eta Fedot Alekseiev Popov buru ziren espedizio bat joan zen lurralde hartara: hamar aste behar izan zituzten penintsula osoa ontziz inguratzeko. Orduan aurkitu zuten Asia eta Alaska ez daudela lurrez lotuta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *159. araua.*  Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2013-7-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1002
* Commonscat Multimedia: Chukotka

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 239890778
* GND: 4061114-0
* LCCN: sh85025482
* NKC: ge407653

 |

* Wd Datuak: Q1002
* Commonscat Multimedia: Chukotka
**Martiartuko San Antonio Baseliza** Bizkaiko Erandio udalerrian dagoen baseliza katoliko bat da. Goierri auzoan dago, Martiartu dorretxearen alboan, eta Bolue, Martusarri, Gallorta eta Etxebarri baserrietatik hurbil. San Antonio Paduakoari sagaratua dago.

Eraikina
--------

Alboko 3,70 metroko abside trapezoidala ez beste, 9,15 x 8,70 metroko oinplano laukizuzena du. Hormak harlanduzkoak dira, izkinarriak berriz harginlanezkoak. Teilatua bi uretakoa da, absidea aldiz hirutakoa, eta ipar-mendebaldeko atearen aurrean ataria du. Ipar-ekialdeko atea itsutua dago. Hego-mendebaldean bi bao ditu. Kanpai-hormak kanpai batentzako baoa du eta gainaldean burdinezko gurutzetxo bat du.

Fatxada nagusian koartelatutako armarri bat du (lehenbiziko koartelean, otsoa eta azpian sotuer eran bost panel eta erdikoa gezi batez zeharkatua daude, hau Asuako armen modalitate bat da; bigarrenean, urratutako zuhaitza eta hari katez loturiko otsoa daude, hauek Getxoko armak dira; hirugarrenean, zuhaitz bati kate batzuz zintzilikatutako bi pertza daude, haren oinean ur-olatuak, hauek Martiartuko armak dira; eta azkenik, laugarrenean, burua biraturik duen otsoa dado, bizkar gainean duen bildots batez elikatua, oinean ur-olatuak dituela. Armarriaren azpialdean honako idazkina dago:

Fatxadako armarria eta idazkia.
«*ESTA HERMITA HIZO HACER POR SU DEBOCION*
*D. DIgo DE ASVA GVECHO I MARTTU DVEÑO I Sr. DE LAS MIS*
*MAS CASAS SIENDO DIPUDO DE VIZA. EL AÑO DE 1658*».
«*Baseliza Hau, On Asva, Guecho eta Martiartu Txit. Goren.-ak Eraikitzea Agindu Zuen, Etxe Horien Jabea, P. Zuz. Gl. De Vic.ª Izanik. 1658 Urtean*»

Lurzorua lur-egosizko harlauzez egina dago.

Jaieguna
--------

Martiartuko Dorrea eta Baseliza.
Urtero ekainaren 13an, San Antonio Paduakoaren Egunez, bertan meza eta erromeria ospatu ohi dira.

Ikus gainera
------------

* Martiartu dorretxea

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Martiartu: Heraldika*, Auñamendi Entziklopedia, Euskomedia.org.
2. ↑  En mayúsculas según Gurutzi Arregi Azpeitia (op. cit. *Ermitas de Bizkaia*). La Enciclopedia Auñamendi la transcribe con ligeras diferencias:
«*Baseliza Hau, On Asva, Getxo eta Martiartu Txit. Goren.-ak Eraikitzea Agindu Zuen, Etxe Horien Jabea, P. Zuz. Gl. De Vic.ª Izanik. 1658 Urtean*».

Bibliografia
------------

* Gurutzi Arregi Azpeitia (1987), *Ermitas de Bizkaia*, II. bilduma, ISBN 84-398-9631-X, 115. orr. Bizkaiko Foru Aldundia eta Labayru Institutua. Bilbo.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18560212
* Commonscat Multimedia: Saint Anthony's hermitage in Martiartu

---

 |

* Wd Datuak: Q18560212
* Commonscat Multimedia: Saint Anthony's hermitage in Martiartu
**Martha M. Place** (New Jersey, 1849ko irailaren 18-Sing Sing, 1899ko martxoaren 20) Ameriketako Estatu Batuetan aulki elektrikoan hilarazi zuten lehen emakumea izan zen. Ondoren beste 26 emakume hil zituzten, tartean adin txikiko bat. Heriotza zigorra 1899ko martxoaren 20an ezarri zioten, Sing Sing espetxean. Akusazioa Ida Place bere alabaordearen hilketa zen.

Biografia
---------

Martha M. Place **Martha "Mattie" Garretson** izenarekin jaio, 23 urte zituelarik lera batek jo egin zuen; istripu horretatik inoiz ez zela ondo osatu eta psikolikoki desorekatuta gelditu zen, bere nebaren esanetan. 1893an Martha William Place alargunarekin ezkondu zen. Familia New Yorkeko Brooklynen bizi ziren. Williamek aurreko ezkontza batetik alaba bat zuen, Ida, hamar urtekoa; ezkontzerakoan Wiliamek alaba aurrera ateratzeko laguntza nahi zuen. Laster Martha alabaordeaz jeloskorra zegoela zabaldu zen. Gutxienez behin Martha alabaordea mehatxatzeagatik Williamek poliziari deitu zion.

1899ko otsailaren 7an, William Place etxera heldu zenean, Marthak aizkora batez eraso egin zion. Placek laguntza eskatu zuen eta polizia heldu zenean, ohe baten azpian Idaren gorpua aurki zuten. Dirudienez, gazteak ahoa azidoz errea zuen eta, antza, itota hil zen. Idak 17 urte zituen.

Marthak errugabe zela aldarrikatu zuen. Dena dela, garaiko prentsak haren aurkako kanpaina gogorra egin zuen. Epaituta, Ida gaztearen hilketaren erruduna deklaratua izan zen eta heriotza zigorraz hiltzera kondenatua izan zen. Senarra haren aurkako testigu izan zen.

Hilaraztea
----------

Lehen aldiz zen emakume bat aulki elektrikoan hilarazten zela eta horrek arazo desberdinak ekarri zituen. Garaian emakumeek soineko luzea zeramaten eta, elektrodoak jartzeko, jantzia puskatu zioten, azkenik txorkatilan jartzeko. Aurretik ilea moztu zioten erabat. New York estatuko gobernadorea Theodore Roosevelt zen eta berari emakumearentzako barkamena eskatu zioten baina berak ez zuen onartu. Borreroa Edwin Davis izan zen. Hil ondoren, Martha New Jerseyko East Millstone-ko hilerrian lurperatu zuten, inongo hiletarik gabe.

Kondenatutako beste emakume
---------------------------

Place aulki elektrikoan hil arazia lehenengoa izan zen baina ez zigor hori jaso zuen lehena. Aurretik, Lizzie Halliday, saileko hiltzailea, 1894an kondenatu zuten baina sententzia aldatuta izan zen, bizitza osoa ospitale psikiatrikoan igarotzeko. 1895an Maria Barbellak jaso zuen sententzia bera, eta honi ere zigorra aldatu zitzaion.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q288027
* Commonscat Multimedia: Martha M. Place

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q288027
* Commonscat Multimedia: Martha M. Place
**Manjača esparrua** (*Mainatxa* ahoskatua) izen bereko mendian zegoen kontzentrazio esparrua izan zen, Banja Lukatik hurbil, Bosnia-Herzegovina iparraldean, Kroaziako eta Bosniako gerretan erabili zena, 1991etik 1995era. Esparrua Armada Nazional Jugoslaviarrak (JNA) eta Bosniako Serbiar Errepublikako agintariek sortu zuten eta milaka gizonezko kroaziar eta bosniako preso izateko erabili zen.

Esparrua, 1993 bukaeran itxi zen nazioarteko presioa dela eta, baina berriz zabaldu zuten 1995eko urrian. Uste da garai artan 4.500 eta 6.000 ez-serbiar artean pasa zirela esparrutik, gehienak Sanski Most eta Banja Lukatik zetozenak. 1995ean agintari bosniarrek esparrua hartu zutenean 85 gorpu aurkitu zituzten, esparruan jazotako hilketekin lotura zutenak. Esparrura eraman zituzten Sanski Mosteko 1.000 pertsona inguru oraindik desagerturik daude.

Manjača ez zen inoiz gerra garaian hartua izan eta gaur egun oraindik Republika Srpskan dago. 1996 hasieran, kontzentrazio esparru ohia eta ondoko armadaren kanpalekua zabaldu zituzten IFOReko (Nazio Batuetako misioa) langileek beha zitzaten, Daytongo akordioei jarraiki.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Michael Anthony Sells *The bridge betrayed: religion and genocide in Bosnia*, 16. orr.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1800275

 |

* Wd Datuak: Q1800275
**Leslie konderria** (ingelesez: *Leslie County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Hyden da. 2010eko zentsuaren arabera 11.310 biztanle zituen, Leslie kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Leslie konderriak 1.047,51 kilometro koadro ditu. Horietatik 9,33 ura dira. Beste 1.038,18 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 10,8 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 11.310 pertsonetatik 11.192 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 40 dira. 22 beltzak edo afroamerikarrak. 11 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 15 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 65 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Leslie County, Kentucky age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q503501
* Commonscat Multimedia: Leslie County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 129029037
* ISNI: 0000 0004 0618 0532
* LCCN: n82104487
* **Lekuak**
* OSM: 1846545
* TGN: 2000811

 |

* Wd Datuak: Q503501
* Commonscat Multimedia: Leslie County, Kentucky
**Vija Celmins** (Riga, Letonia, 1938ko urriaren 25a -) letoniar artista da.

Biografia
---------

1944an Rigatik ihes egin behar izan zuen bere familiarekin, eta Alemania Mendebalde eta Ekialdeko lurraldeetan bizi izan zen iheslari gisa, harik eta elizaren laguntzarekin Estatu Batuetara aldatu zen arte. Familiarekin batera Indianapolisen finkatu zen.

Arte-eskola batean ikasi ondoren uda bat igaro zuen Yalen, eta UCLAn graduatu zen; 1965ean lortu zuen arte ederretako master-titulua. Ondoren irakasle gisa hasi zen lanean Kaliforniako Unibertsitatean.

Bere karreraren hasieran ikasle-garaietako abstrakzio-espresionismo estiloa alde batera utzi zuen eta bere estudioan berezko neurrian egindako zenbait irudi margotzen hasi zen, berriro modelo bat harturik margotzen ikasten, alegia. Ondoren, estudioa utzi eta kanpoko irudiak egiten hasi zen, Bigarren Mundu Gerra ondoreneko irudien nahasmena eta gogortasuna gogoan zuela. Ikuspegi apokaliptiko horiek ahulduz joan ziren gero, eta argazkiak oinarri harturik margotzeari ekin zion, eta orobat ekin zion zurezko eskultura margotuak egiteari. Garaitsu hartan, 1970 inguruan, egin zituen paper gaineko arkatzezko marrazkiak, heldutasuneko bere obraren aitzindari izan zirenak. Hamarraldi hartan zehar alde batera utzita eduki zuen margolaritza, baina 1980an berriro hasi zen margotzen, argazkiak oinarri harturik betiere.

Zenbait kritikariren ustez bere obretan fintasunez margotzen ditu, ez gauzak, baizik eta formak eta energia-moldeak, adibidez grabitatea, lurruntzea, higadura, etab.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q465777
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 96242347
* ISNI: 0000 0001 1935 3074
* BNE: XX5302858
* BNF: 13183255z (data)
* GND: 119282828
* LCCN: n79141538
* NDL: 001178985
* NLA: 35970023
* Tabakalera ID: 52229
* CiNii: DA16871875
* SNAC: w6vh6nct
* SUDOC: 077615549
* ULAN: 500078777
* BIBSYS: 11042738
* RKD: 105363
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01283/eu\_c\_0538/c0538

 |

* Wd Datuak: Q465777
**Matagorda konderria** (ingelesez: *Matagorda County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Bay City da. 2010eko zentsuaren arabera 36.702 biztanle zituen, Matagorda kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Matagorda konderriak 4.176,38 kilometro koadro ditu. Horietatik 1.326,68 ura dira. Beste 2.849,7 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 8,79 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 36.702 pertsonetatik 31.474 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 14.074 dira. 4.060 beltzak edo afroamerikarrak. 104 amerikar natiboak ziren eta 7 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 693 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 33 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 331 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485910
* Commonscat Multimedia: Matagorda County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148932710
* LCCN: n81066296
* NKC: ge1153322
* NARA: 10036547
* **Lekuak**
* OSM: 1837779
* TGN: 1002646

 |

* Wd Datuak: Q485910
* Commonscat Multimedia: Matagorda County, Texas
**Valdeón gazta** Espainiako Leongo probintzian egiten den gazta urdin bat da. Picos de Europa mendilerroaren bihotzean egiten da, Valdeón haranean. Antzina, antzerako gazta bat egiten zen, "picón de Valdeón" izenekoa, bertako abereen esnearekin egiten zena.

Ezaugarriak
-----------

Ahuntz esnearekin, behi esnearekin edo bien arteko nahasketa batekin egiten da, eta kobazuloetan heltzen uzten da denbora epe luze batez. Zapore nahiko fuertea duen eta koipe askoko gazta bat da, orea arinki horia eta testura bigunekoa da. Ezaugarri hauek, bustitzeko edo haragi edo perretxikoentzako saltsa laguntzaileak prestatzeko oso egokia bihurtzen dute. Urte osoan zehar egiten da.

Gazta hau aurkezteko beste era bat aluminiozko paperean bildutako era tradizionalean da, bere kontserbazioa eta hezetasun maila mantentzea ahalbidetzen baitu, gazta urdinetan ohikoa den bezala.

Berriki Leongo Unibertsitateak eginiko ikerketa batzuek, gazta honetan Andrastina izeneko minbiziaren aurkako substantziaren presentzia frogatu dute. Substantzia honek minbiziak eragozten ditu, eta, beraz, Valdeón gazta jatea osasungarria da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1246813

 |

* Wd Datuak: Q1246813
Mendebaldeko hemisferioa
Mendebaldeko hemisferioa
**Mendebaldeko hemisferioa** adierazpena Lurraren Greenwich meridianotik mendebaldera geratzen den esfera-erdia izendatzeko erabiltzen da.

Hemisferio hitzak literalki esfera-erdia esanahia du, eta adierazpen hori erabiltzen da geografian Lurraren (orohar edozein planetaren) bi esfera-erdi zatiak izendatzeko. Banaketa Ekuatoreak mugatzen duenean, geratzen diren bi esfera-erdiak Hego hemisferioa eta Ipar hemisferioa dira. Baina, aldiz, banaketaren muga meridiano bat denean, Mendebaldeko hemisferioaz eta Ekialdeko hemisferioaz hitz egiten da. Banaketa hau egiteko erabiltzen den meridianoa, normalean, Greenwich meridianoa da. Esan daiteke, ordea, banaketa hau ikuspegi eurozentrista batetik eginda dagoela.

Askotan, erabiltzen da mendebaldea Europa eta Amerika izendatzeko. Hauek baitira antzinako Europako kulturaren oinordekoak eta Europa mapetan Asiaren ezkerraldean agertzen zenez horrela izendatu zen.

Ikus, gainera
-------------

* Ekialdeko hemisferioa
* Nazioarteko egun aldaketa lerroa
* Greenwich meridianoa
* Mendebaldea

Erreferentziak
--------------
**Venice**, AEBetako Los Angeles hiriko barruti bat da, Kalifornia estatuan. Bere kanal eta hondartzengatik ospetsua izan arren, bertako nahiko giro bohemioa duen etxebizitza gunea eta itsas aurreko 4 kilometro luzeko pasealeku koloretsuarengatik ere ezaguna da.

Barrutia
--------

1905ean Abbot Kinney tabako enpresaburu aberatsak "Venice of America" ("Amerikako Venezia") izenaz sortu zuen, garaiko Los Angeles hiritik 25 kilometro mendebaldera, kostaldeko hondartza aisialdi-leku izateko.

Gaur egun Venice hiriko gune bizi eta eklektikoenetako bat da. Autoak nagusi diren hirian ez ohikoa den arren, Venice oinezkoentzako gunea da, eta etxebizitza askok beren atari eta sarrera nagusiak oinezko kaleetan dituzte, gainera zenbakiz adieraziak daude. Autoen sarbideak kalexken aldean daude, etxebizitzen atzealdean. Halere, gainerako hirian bezala, Venice bere trafiko pilaketengatik ezaguna da. Hurbileneko bidesaririk gabeko autobidetik 2 miliatara dago, eta bere kale estuz osaturiko sarea ez zen gaur egungo trafikoaren beharrak asetzeko egina izan.

Venice Beach
------------

Venice Beach edota Venice Hondartza deritzon guneak hondartzaren pareko pasealekua, Muscle Beach pasealekua, saskibaloi eta hondartzako boleibol y jokalekuak, Skate Dancing plaza, bidegorriak eta beren helbideak atarietan zenbakiz adieraziak dituzten denda era etxebizitzak barne hartzen ditu.

Barruti eklektikoa izateagatik ezaguna da, baita kontrakulturaren aldeko giro izateagatik ere.

Film eta telesail askoren eszenen kokalekua izan da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q773853
* Commonscat Multimedia: Venice, Los Angeles

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139092408
* BNF: 12241598s (data)
* GND: 4229500-2
* LCCN: n80026020
* NARA: 10046354

 |

* Wd Datuak: Q773853
* Commonscat Multimedia: Venice, Los Angeles
**Maria Alfonso Coronel** (1267-1330), Alonso Pérez de Guzmán I.a Sanlucar de Barramedako jauna, Medina-Sidoniako etxearen sortzailearen emaztea zen. Fernán Alfonso Coronelen eta Sancha Vázquez de Acuñaren alaba, eta, ezkontzara, ezkon sari garrantzitsu bat eman zuen emakume aberatsa zen. Ezkon sari hori, Sevillako San Miguel auzoan zeuden etxeez, Torrijoseko olibadiz (gaur Valencina de la Concepciónen dagoen hazienda), La Robaínako olibadiak (Pilasen), Bollullos de la Mitación herria, Guadalete ibaian, Jerez de la Frontera ondoan zeuden irin errotak, La Inako mahastiaz (gaur egun Jerezeko landa auzoa), eta El Barrosoko mahastiaz (gaur egun Jerezen dagoen kortijo bat dena)

Alonso eta Mariaren seme-alabak, honako hauek izan ziren:

* Juan Alonso Pérez de Guzmán, Sanlucarreko bigarren jauna
* Pedro Alonso Pérez de Guzmán, Tarifan sakrifikatua
* Leonor Pérez de Guzmán
* Isabel Pérez de Guzmán

Maria Alfonso Coronel eta Guzman Onaren hilobiak, Juan Martínez Montañések eginak, Santiponceko San Isidoro del Campoko Monasterioko elizan daude.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9029924
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q9029924
**Tanedyemy** Egiptoko XIX. dinastiaren hasiera aldeko printzesa eta erregina egiptoar bat izan zen, K. a. 1290 inguruan.

Erabat ezezaguna zen Erreginen Haranean QV33 izeneko bere hilobi txikia aurkitu zen arte: ez zen emakume honi buruzko dokumentu edo irudikapen bakar bat bera ere existitzen, eta datazioarekin ere arazoren batzuk egon ziren. Hasiera batean Egiptoko XX. dinastiaren garaikidea izan behar zuela pentsatu zen, baina orain mende bat lehenago bizi izan zela uste da, XIX. dinastiaren hasiera inguruan.

Bere izenak, Tanedyemet bezala ere transkribatu daitekeena, Egiptoko XVIII. dinastiako azken faraoia izan zen Horemheben eta honen Errege Emazte Handia zen Mutnedyemet erreginaren alaba zela adierazten duela dirudi. Hala izan bazen, Tanedyemyk berebiziko garrantzidun papera beteko zuen dinastia aldaketan, hurrengo dinastiako faraoi batekin ezkonduz.

Jakina den bezala, Horemhebek ez zuen semerik izan, eta tronura bere chaty agurea elkartu zuen, ondoren Ramses I.a izenarekin Egiptoko faraoi izango zena. Erabaki hau erabat legitimoa zen arren, ohikoena faraoi baten eta bere oinordekoaren artean senidetasun harreman bat egotea zen, eta oso zuzenekoa ez bazen, errege berria gutxienez errege printzesa batekin ezkondua egotea. Tanedyemy Horemheben alaba izan balitz, halako trantsizio baketsua azal ahal izango litzateke.

Bere hilobiak dioen bezala Errege Emazte Handi titulua izan zuela ezagutzen da, baina bere senarrari buruzko datuak ez datoz bat. Ramses I.ak Errege Emate Handi bihurtu zuen bere betiko emaztea zen Sitra dama, eta gainera oso edadetua izatea arazoa izan zitekeen Tanedyemyrekin seme-alabarik izateko. Beraz, litekeenagoa da printzesa Ramses I.aren seme zen Setirekin ezkondu izana, Seti I.a izenarekin faraoi izango zena. Horrek Seti I.aren emazteak, Tuyak, Errege Emazte Handi titulua soilik bere senarra hil ondoren eta bere semea errege zenean zergatik izan zuen azalduko luke.

Dena dela, guzti hauek suposaketa hutsak baino ez dira. Tanedyemy Seti I.aren erregina izatea nahiko logikoa dirudien arren, ez da ezer gehiago ezagutzen misterioz inguraturiko pertsonaia honi buruz. Baina bere kasua ez da bakarra: Ziuraski Seti I.ak Tanedyemyrekin egin zuen bezala, bere seme Ramses II.a bere bi emazte nagusiak izan ziren Nefertari eta Isis-Neferten familia historia guztia ezabatzeaz arduratu zen. Dirudienez, XIX. dinastiako erregeak euren emazteen balizko errege jatorria ezkutatzeaz asko arduratu ziren. Tanedyemy, Mutnedyemet erreginaren alaba izan bazen, zuzenean *Amarnako krisi*ko herejeekin senidetua egongo litzateke (Nefertitiren iloba eta Aÿren biloba izango litzateke, biak betiereko ahanztera zigortuak).

Tanedyemyk Seti I.arekin edo beste erregeren batekin izandako seme-alabei buruz, seme bati buruz hitzegiten da, Ramses II.a tronura heltzea eragozten saiatu zen anaiorde bat, baina bere aita baino lehen hil zena. Nefertariren balizko amatasunari buruz ere hitzegiten da, honi buruz Ay faraoiarekin senidetua zegoela uste delarik.
**Mary Welsh Hemingway** (1908ko apirilaren 5a - 1986ko azaroaren 26a) kazetari amerikarra izan zen, eta Ernest Hemingwayen laugarren emazte eta alarguna.

Minnesotan jaio zen, egurgile baten alaba zelarik. 32 urte zituela, Lawrence Miller Cook, Ohioko drama ikasle batekin ezkondu zen. Ez zuten luze iraun elkarrekin eta banatu egin ziren. Banaketaren ostean, Mary Chicagora joan zen Chicago Daily News egunkarira lanera, eta bertan ezagutu zuen Will Lang Jr. Oporretan Londresera joan zen eta London Daily Express egunkarian lanean bukatu zuen. Paris-era bidali zuten Bigarren Mundu Gerra hastear zegoela berri ematera.

Gerra garaian ezagutu zuen Noel Monks kazetari Australiarra, bere senarra izango zena. 1944an Ernest Hemingway ezagutu zuen Londresen eta lagun minak bihurtu ziren. 1945ean, Mary Wels dibortziatu egin zen Noel Monksengatik, eta 1946ko martxoan Ernest Hemingwayekin ezkondu zen Kuban. Harrezgeroztik elkarrekin bizi izan ziren Kuban, Key West (Florida) eta azkenik Ketchum (Idaho)n.

1976an, *How It Was* deituriko autobiografia idatzi zuen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3296265
* Commonscat Multimedia: Mary Welsh Hemingway

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 76443222
* ISNI: 0000 0001 2028 7991
* BNE: XX1714123
* BNF: 128432169 (data)
* GND: 118549049
* LCCN: n88625969
* NKC: xx0185010
* NARA: 10679498
* SNAC: w66q2r51
* BIBSYS: 90167771

 |

* Wd Datuak: Q3296265
* Commonscat Multimedia: Mary Welsh Hemingway
|  |  |
| --- | --- |
|  | **Hemengo testu batzuk txineraz daude.**Euskarri eleaniztun egokirik gabe, galderaikurrak ikusiko dituzu txinera ikurren ordez. |

**Mandarinera** edo **mandarin txinera** (txinera tradizionalez: 北方話; txinera sinplifikatuz: 北方话; pinyinez: *běifānghuà*, eusk: "iparraldeko hizkera") Txina ipar, erdi eta hego-mendebaldean hitz egiten diren txineraren dialekto (hizkuntza) taldea da. Orokorrean, txinera erabiltzean mandarin txinerari buruz ari gara. 836 milioi hiztun baino gehiago ditu.

**Mandarin estandarra**, Txinako Herri Errepublika, Taiwan, Singapur eta Nazio Batuetan ofiziala dena, Pekingo dialektoan oinarritzen da: hiri hartan hitz egiten den mandarineraren aldaera da. Txinerazko aldaera guztien hiztunek komunikaziorako mintzaira komun gisan erabil dezaten ari da saiatzen gobernua; beraz, herri erakundeetan, hedabideetan eta eskoletan erabiltzen da.

Mandarinera estandarraren izenak
--------------------------------

Hizkuntza estandarrak hiru izen ofizial ditu:

* Txinako Herri Errepublikan, **Pǔtōnghuà** (tradizionala 普通話, sinplifikatua 普通话, "*ohiko hizkuntza*", hitzez hitz)
* Txinako Errepublikan (Taiwan), **Guóyǔ** (tradizionala 國語, sinplifikatua 国语, "*nazio hizkuntza*", hitzez hitz)
* Malaysia eta Singapurren, **Huáyǔ** (tradizionala 華語, sinplifikatua 华语, "*Han [etnia edo kulturaren] hizkuntza*", hitzez hitz).

Hiru izenak erabiltzen dituzte mundu osoko txinatar diasporako kideek.

Diglosia
--------

Txinan eta Taiwanen, diglosia ezaugarri arrunta da: ohikoa da txinatar batentzat bi edo hiru dialektotan hitz egiteko gai izatea, mandarinera estandarrarekin batera. Adibidez, *pǔtonghuà*-z gain, Shanghai hiriko biztanle batek shanghaieraz ere bide daki eta, jaiotzez hangoa ez baldin bada, bere jaioterriko aldaera ere bai. Guangzhou-ko natibo batek kantonera estandarra eta *pǔtonghuà* bide dakizki, eta Taiwango biztanle batek ziur aski taiwanera eta *guóyǔ* mintzaira. Taiwanen bizi denak normalean mandarinera estandarreko eta taiwanerako ahoskera, esaldiak eta hitzak nahasten ditu: askotan, nahasketa hori sozialki zuzena da. Hong Kongen, mandarinera estandarra toki hartzen ari zaie kantonera estandar eta ingeles ofizialei.

Ikus gainera
------------

* Mandarin (funtzionarioa)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9192
* Commonscat Multimedia: Mandarin Chinese language

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4303978-9
* LCCN: sh85080423
* NKC: ph903813
* AAT: 300388127
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q9192
* Commonscat Multimedia: Mandarin Chinese language


|  |  |
| --- | --- |
|  | Hizkuntza honek bere Wikipedia du: Bisita ezazu. |
**Unió Catalanista** (euskaraz *Batasun Katalanista*) Kataluniako sindikatu eta erakunde katalanisten batuz sortutako alderdi politikoa izan zen. 1891an Bartzelonan sortu zen, Kataluniar Zuzenbide Zibilaren aurka zihoan Espainiako Kode Zibilaren 15. artikuluari erantzun asmoz.

Historia
--------

1892an Manresako Oinarriak onartu ziren biltzarra bultzarazi zuten. 189an Reusen batzarra ospatu zuten, ondoren baita 1894an Balaguer eta 1895ean Olot udalerrietan ere. 1897an bere estatutuako eraldatu eta erakundeari beste hainbat talde, elkarte, egunkari eta partikularrak batu zitzaizkion. Zuzendaritza bitan banatzen zen, bata gutxi politizatua eta *La Renaixença* ("Berpizkundea") egunkariaren inguruan bildu ohi zena, bestea aldiz, Enric Prat de la Riba politikaria buru zuena zen. Azken alde hau 1899an Uniótik banandu eta Narcís Verdagueren presidentziapean Centre Nacional Català ("Kataluniar Zentru Nazionala") delakoa sortu zuen. 1901eko Hauteskundeetan Centre alderdia Unió Regionalista alderdiarekin batera aurkeztu eta arrakasta handia izan zuen. Orduan Unió Catalanistak Terrassan biltzarra burutu, politikan sartu eta kontzertu ekonomikoa eskatu zuen. 1903an Domènec Martík presidentzia lortu eta alderdiak ezkerrera bira egin zuen. 1906an Martík presidentzia laga eta 1914an kargu berriz ere kargu horretan egon zen. 1916an Martík taldearen desagertzea proposatu zuen, baina kideek ez zuten onartu eta Martík taldea laga zuen. Ordutik aurrera Unió desagertzear egon zen. 1932ko Hauteskundeetan Kataluniako Parlamentuan eserleku bakarra bereganatu zuen. Espainiako Gerra Zibila piztearekin bat behin-betiko desagertu zen.

Iruditegia
----------

* Unió Catalanistaren zigilua.Unió Catalanistaren zigilua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3132511
* Commonscat Multimedia: Unió Catalanista

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 140640216
* ISNI: 0000 0000 9536 718X
* BNE: XX129313
* BNF: 131731424 (data)
* GND: 1088979718
* LCCN: n93035262
* SUDOC: 061237507

 |

* Wd Datuak: Q3132511
* Commonscat Multimedia: Unió Catalanista
*Artikulu hau kontsulari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Marko»*

**Marko Pupio Pison Frugi Kalpurniano**, jatorriz, *Kalpurnia* gensekoa zen, Marko Pupiok semetzat hartu zuen hau jada agurea zela. Semetzat hartze hau gora-behera, *Pison* familia izena mantendu zuen.

Pison laster bihurtu zen garrantzitsu Erromatar Errepublikako Lehen Gerra Zibilean. Luzio Kornelio Zina K.a. 84an hil ondoren, honen alarguna zen Anniarekin ezkondu zen, eta, hurrengo urtean, K.a. 83an, Luzio Kornelio Eszipion kontsularen kuestore izendatua izan zen. Baina laster aldegin zuen kontsularen aldetik (Popularrak), eta Luzio Kornelio Sila Felixekin elkartu zen, honek, bere emazteagandik banatzera behartu zuelarik, Annia, aurretik, Zinarekin ezkonduta egon baitzen.

Ez zuen ediltza lortu, eta gutxi ezagutzen da bere pretoretza urteari buruz. Pretoretzaren ondoren, Hispaniaren gobernua jaso zuen, propretore tituluarekin, Erromara itzuli zenean, K.a. 69an garaipen bat ospatu zuen, Pisonek nabarmentze hau eskatu ez zuen arren.

Pison, Hirugarren Gerra Mitridatikoan, legatu bezala aritu zen Ponpeioren agintaritzapean, honek, K.a. 62an Erromara bidali zuelarik, kontsul izateko hautagaitza presta zezan. Ponpeio, Asiako bere ekintzen berrestea jasotzeko irrikitan zegoen, eta beraz, bere aldekoetako bat, Estatuaren buruzagi bezala izan nahi zuen. Pison, ondorioz, hurrengo urtean, K.a. 61ean kontsul aukeratua izan zen, Marko Valerio Mesala Nigerrekin batera. Bere kontsulaldian, oso modu larrian iraindu zuen Marko Tulio Zizeron, Senatuaren lehen bilkuran bere iritzia galdetu ez ziolako, eta are gehiago haserrarazi zuen Publio Klodio Pulkro bere babespean hartu zuenean, honek, Bona Dearen misterioak bortxatu ondoren. Zizeron, Pisonetaz, Siriako gobernua lortuz mendekatu zen, Pisoni berari promes egin zitzaiona.

Pison, ziuraski, Erromatar Errepublikako Bigarren Gerra Zibila K.a. 47an hasi aurretik hil zen. Hil zenean, Marko Antonio bizi izan zen Pisonen Erromako etxean.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Dezimo Junio Silano eta Luzio Lizinio Murena** | **Erromatar Errepublikako kontsula Marko Valerio Mesala Nigerrekin**K.a. 61 | Ondorengoa**Kinto Zezilio Metelo Zeler eta Luzio Afranio** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q510243

 |

* Wd Datuak: Q510243
**Telekinesia** (grezieratik τῆλε, *tele*, *"urrun"* + κίνησις, *kinesis*, *"mugitu"*) edo **psikokinesia** parapsikologiako fenomeno mota bat da. Gizakiak pentsamenduaz materian eragitea edo mugitzearen teoria da, ez da orain arte frogatu. Historian eta ipuinetan telekinesia izan dutenak sorgintzat hartu dira, edo, espirituekin lotutako harremana.

Teoria batzuen arabera, burmuinetik ateratako indar edo energia ezezagun bat da, materian eragitea daukana.

Telekinesia-motak
-----------------

* Aerokinesia: Telekinesia honek aire masak eta eguraldia kontrolatzen du.
* Pirokinesia: Sua sortu edo kontrolatzeko telekinesia da.
* Elektrokinesia: Energia edo elektrizitatea askatzea da tximista moduan.

Ikus, gainera
-------------

* Nina Kulagina

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q186446
* **Identifikadoreak**
* BNF: 11953298q (data)
* GND: 4047699-6
* LCCN: sh85108431
* NKC: ph124801
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q186446
**Telegonia** troiar zikloko olerki galdu baten izena da. Egiletza Eugamon Zirenekoari eman zaio eta K. a. VI. mendean datatua izan da. Olerki hau idazteko erabili zen iturri nagusietako bat, hau ere galduta dagoen Tesprotida izan zela uste da. Laneko argumentua, berari buruz Proklok bere *Crestomatía* lanean egin zuen laburpenagatik ezagutzen da. Apolodoro Atenasekoak ere egin zuen galdutako lan honetan inspiratuta egon litekeen laburpen bat.

Argumentua
----------

Lanak Peneloperen ezkongaiak hil ondoren gertatu zena kontatzen zuen. Odiseok bidaia bat egin zuen Elidera. Ondoren Tiresiasek Odiseako XI. kantuan adierazitako sakrifizioak ospatu zituen. Honen ondoren, Tesprotiarako beste bidaia bat egin zuen, non Kalidika erreginarekin ezkondu zen. Han Odiseok tesprotoe eta brigoen arteko gerra batean parte hartu zuen, non olinpiar jainko batzuk ere parte hartu zuten.

Kalidika hil ondoren Odiseoren seme zen Polipetesek oinordetu zuen erresuma, eta Odiseo Itakara itzuli zen. Telegonok, Odiseok Zirtze edo Kalipsorekin izan zuen semea zena, Itakara bidaiatu zuen bere aitaren bila eta uhartea arpilatu zuen. Odiseok beraren aurka borrokatu zuen eta hil egin zen. Telegono izan zuen akatsaz konturatu zen eta bere aitaren gorpua, Telemako eta Peneloperekin batera bere amarengana eraman zuen. Azkenik Telegono Peneloperekin ezkondu zen eta Telemako Zirtzerekin.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1520934

 |

* Wd Datuak: Q1520934
**Veronako Unibertsitatea** (Università degli *Studi di* *Verona* italieraz) Veronan (Italia) dagoen unibertsitate publikoa da.

Historia
--------

### Erdi Aroko Studiuma

Badirudi zuzenbide-scuole bat zegoela Veronan Erdi Aroaren hasieran, IX. mendean eta ia seguru asko X. mendean, Raterio gotzainaren garaian. 1339ko irailaren 22an, Benedicto XII.a aita santuak Avignonen bula bat eman zuen, Veronari *Studium generale* bat ematen ziona. Aita Santuak ezarritako ahalmenak lau ziren, horietako bi legezkoak, zuzenbide zibileko ahalmena eta zuzenbide kanonikoa. Beste biak Medikuntza eta Letrak izan ziren. Scaligeri familiaren gainbeherak, Viscontitarren parentesiaren ondoren, Verona Veneziako Errepublikaren mende jartzera eraman zuen; Veneziako Errepublikak unibertsitate bakarra izatea nahi zuen, Paduakoa, eta Veronan unibertsitate-ikasketak izateko edozein asmo bertan behera utzi zuen, arlo juridikoan ikasketa horien interesa jaitsi ez bazuen ere.

### Egungo unibertsitatea

1950ean, historialari katolikozko talde batek Zientzia Historikoen Eskola Librea sortu zuen eta Veronatarrentzako unibertsitate publiko bat sortzeko proiektua bultzatu zuen. 1959an, hiriko gobernuak Negozioen eta Ekonomiaren Eskola Librea eta Ikasleentzako Partzuergoa sortu zituen, eta urte horretako azaroaren 1ean inauguratu ziren. 1963an erakundea Paduako Unibertsitatearen mende jarri zen bere Ekonomia Fakultatearen egoitza gisa, eta handik gutxira Zuzenbidea, Medikuntza eta Kirurgia, Artea eta Filosofia fakultateak ireki zituen. Azkenik, 1982an baimena jaso zuen, Paduako Unibertsitatetik bereizi eta Veronako Unibertsitate bihurtu zen.

Erakundea
---------

Egidio Meneghetti liburutegia eta Arturo Frinzi liburutegia ditu; azken hori Veronako handiena da, herritar guztiei irekita dago (ikasleak izan ala ez) eta 180.000 obra baino gehiago ditu. Gainera, beste 36 liburutegi dira, unibertsitate-karrera bakoitzerako bat.

Kirol-taldea Italiako Sportivo Unibertsitate Zentroak antolatutako unibertsitate-lehiaketetan parte hartzen duen CUS Verona da. Kirol batzuek txapelketa nazionalak irabazi zituzten eta, gainera, CUS Verona Rugby talde profesionala du, Lehen Mailan lehiatzen dena.

### Fakultateak

Unibertsitateak fakultate hauek ditu:

|  |  |
| --- | --- |
| 
* Bioteknologia
* Medikuntza
* Administrazioa eta negozioak
* Informatika
 | 
* Ekonomia
* Atzerriko hizkuntzak eta literatura
* Giza zientziak
* Zuzenbidea

 |

Graduatu famatuenak Mr. Lui artista eta Luca Azzolini eta Aldo Busi idazleak dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Datos obtenidos de la página oficial de la Universidad

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2531629
* Commonscat Multimedia: University of Verona

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146261018
* ISNI: 0000 0004 1763 1124
* BNF: 120624844 (data)
* GND: 9520-5
* LCCN: n84205517
* NKC: ko2003182729
* CiNii: DA00621507
* SUDOC: 028881168

 |

* Wd Datuak: Q2531629
* Commonscat Multimedia: University of Verona
Urrezko bitik Txotara doan txintxona.
**Txintxon**, 2 eta 12 jokalari arteko kopuruak joka dezakeen karta joko bat da. Nagusiki Euskal Herria, Espainia, Uruguai, Argentina, Cabo Verde eta beste zenbait lekutan jokatzen da.

Arauak
------

### Helburua

Jokoaren helburua txintxon delakoa osatzea da (alegia, jarraieko urrezko zazpi karten eskilara lortzea). Konbinazio hori lortuz gero, automatikoki irabaziko luke jokalari horrek.

Hala ere, hori lortzea nahiko zaila da, eta gehienetan beste konbinazio batzuk egin eta aurkariei puntuak esleitzea izaten da helburua. Izan ere, gainontzeko jokalariak puntuen bidez kanporatuz ere irabaz daiteke, hots, gainontzeko jokalariek 100 puntuak gainditzea lortu behar da (hori ezarritako muga baldin bada). Zentzu horretan, helburua ahalik eta puntu gutxien biltzea da.

### Jokoaren mekanika

Jokalarien artean zazpina karta banatzen dira, eta mahai gainean mazoaren soberakina eta guztien bistara den karta bat ezarri. Txandaro, jokalariak karta bat hartu eta beste bat botako du bistan diren karta pilara. Karta mazotik har dezake (karta ezezagun bat, beraz) edo bistan den pilatik (piloaren gainean dena, ezaguna).

Karta berriak hartu eta gustuko ez dituztenak botaz, jokalariek eskuko 6 edo 7 karta konbinatu behar dituzte, hirukote edo eskilarak eginez. Konbinazio hori lortzen delarik, txanda heldu zaion jokalariak karta berria hartu beharrean jokoa "itxi" egingo du, konbinazioa guztien bistan ezarriz.

### Puntuaketa eta jokoaren amaiera

Jokalari batek "itxi" duenean, beste jokalariak bistan ezarri diren konbinazioetan haien kartak gehitzeko eskubidea dute, ez ordea konbinazio berriak egitekoa. Ezarri ezin dituzten karten puntuak zenbatuko dituzte jarraian, eta paper zati batean idatzi, lehenago zituztenei batuz. Jokoa itxi duenak 6 karta erabiliz itxi badu zazpigarren karta horren puntuak kontatuko zaizkio. Zenbait tokitan 7. karta horrek gehienezko balio bat izan behar du. 7 karta erabiliz itxiz gero, -10 puntu lituzke jokalari horrek.

Jokalariren batek 100 puntu baino gehiago bilduko balitu, bere puntuazioa 100 puntu baino gutxiago duen eta puntu gehien dituen jokalariaren puntuazioaz ordeztuko da. Jokalari guztiek, batek izan ezik, 100 puntuko langa gainditzen duten momentuan bukatuko da jokoa, langa hori gainditu ez duen jokalaria izango delarik jokoaren irabazlea.

Salbuespen moduan, txintxon deritzon konbinazioa lortzen duen jokalariak automatikoki irabazten du jokoa.

Kartak
------

Espainiar 40ko karta-sortarekin jokatzen da, urrezko batekoa komodin gisa erabiliz, baina 48 kartekin (zortziak eta bederatziak gehituz gero) edota 50 kartekin (2 komodin gehituz) ere joka daiteke. Ingeles karta-sortarekin ere joka daiteke.

### Karten balioa

* Erregea: 10 puntu, zenbait aldaeratan 12
* Zalduna: 10 puntu, zenbait aldaeratan 11
* Txota: 10 puntu
* Gainontzeko kartak: beren berezko balioa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4357295

 |

* Wd Datuak: Q4357295
**Mengako trikuharria** (gaztelaniaz: *Dolmen de Menga*) monumentu megalitiko erraldoia da, Andaluziako Antequera udalerrian. Galeria estalia eta oinplano angeluzuzena dituen trikuharria da. Hilobiko ganberaren alboan zazpi ortostato (horma osatzen duten harriak) daude eta beste bat hondoan. Bost bizkar-teilak (sabaia osatzen duten harriak) estaltzen dute monumentua. Tumulu batek babesturik dago.

Europa osoko trikuharri multzorik handiena da, baita Stonehenge baino handiagoa ere. 25 metro luze da, 5 metro zabal eta 4 metroko altuera du. Litekeena da Kobre Aroan eraikia izatea, k. a. 2500 inguruan.

Vierako trikuharria gertu (70 metrora) du eta baita El Romeralgo trikuharria (4 kilometrora) ere.

Egitura
-------

Korridore-hilobia da, estalitako galeriako trikuharriaren tradizio atlantikoaren araberakoa. Harri bertikal (ortostato) eta horizontal (estalpea) handiez eginda dago. Oinplanoan, atari bat, korridore bat eta 6 metroko zabalera eta 3,5 metroko altuera duen hileta-ganbera handi bat bereizten dira. Erraldoiak dira, kontuan hartuta multzoaren luzera, guztira, 27,5 metrokoa dela, hondoko ganberak 3,5 metroko altuera eta 6 metroko zabalera duela: horrek esan nahi du azken aterpea ehun eta laurogei tona inguruko pisura iristen dela eta tarteko pilareak daudela, Europako megalitismoan oso arraroa den eraikuntza-baliabidea. Europan erreferenterik aurkitzen ez duen beste berezitasun bat kameraren hondoan putzu sakon eta estu bat egotea da. Korridorearen lehen ortostatoan gurutze eta izar formako grabatu antropomorfoak daude. Trikuharriaren egitura 50 metroko diametroa duen tumulu batek estaltzen du, Vierako trikuharriak bezala.

Irudiak
-------

* SarreraSarrera
* Barrualdea sarreratik ikusten da.Barrualdea sarreratik ikusten da.
* Gelaren atzealdea, putzuarekin.Gelaren atzealdea, putzuarekin.
* Putzuaren barruko ikuspegiaPutzuaren barruko ikuspegia
* Ikuspegi panoramikoaIkuspegi panoramikoa

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Dólmenes de Antequera, nuevaacropolismalaga.org
2. ↑  Conjunto Arqueológico Dólmenes de Antequera, Andaluziako Junta

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1143218
* Commonscat Multimedia: Dolmen de Menga

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 170868629
* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0000253
* IAPH: i22244

 |

* Wd Datuak: Q1143218
* Commonscat Multimedia: Dolmen de Menga