recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Obulazioa** obulu heldua obulutegitik askatzeko prozesuari deitzen zaio.

Prozesua
--------

Obulua obulutegiko Graafen folikuluan dago, eta hau irekitzen denean, handik askatu eta emearen ernalketa hodietara iragaiten da, Fallopioren tronparen hodietan zehar umetokiraino. Emakumearengan 28 egunez behin askatzen da obulua, emakumeak 12-15 bat urte dituenetik 45-50 bat urterekin obulu egitetik gelditzen den arte. Ernalketarik ezean obulazioaren ondoren hilekoa izaten da, eta obulua kanpora botatzen da.

Obulazioaren jatorria
---------------------

Obulazioa hipofisiak isurtzen dituen hormona multzo baten eraginpean dago. Obulaziorik ez denean gonadotropinak, erradioterapia eta beste sendabide batzuk erabiltzen dira obulazioa eragiteko. Halaber, sexu hormonen bidez obulazioa eragotz daiteke.

Obulazioa animalietan
---------------------

Obulazioaren maiztasuna desberdina da animalia batzuetan eta besteetan. Hala, saguetan eta arratoietan, adibidez, 4-5 egunetik behin izaten da. Bestalde, animalia batzuetan urte osoan izaten den bitartean, beste batzuetan emea arreske den aldietara mugatzen da: zakur emeek adibidez urtean bi aldiz izaten dute. Beste animalia batzuek, untxi eta katemeek adibidez, kanpoko eragile baten beharra dute obulazioa izateko, sexu harremana bera adibidez.

Erreferentziak
--------------


* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2016-11-04 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q187082
* Commonscat Multimedia: Ovulation

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX532258
* BNF: 11932915g (data)
* LCCN: sh85096266
* NDL: 00575224
* NKC: ph228482
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D010060

 |

* Wd Datuak: Q187082
* Commonscat Multimedia: Ovulation
**Spanish Ladies** (euskaraz *Espainiar Andereak*) britainiar itsasgizonen abesti herrikoi bat da, halere herrialde anglosaxoi guztietako arrantza edo itsasgizonen giroan oso ezaguna da. Ingelesez *sea shanty* izenez deitu ohi den abesti mota bat da, hots, itsasgizonen abestia.

Abestia XVI-XVII. mendekoa dela uste da, bertan Espainiatik Ingalaterrako The Downs eskualderako Royal Navyko itsasgizonen bidaia deskribatzen delarik.

Hitzak
------

Farewell and adieu to you, Spanish Ladies,
Farewell and adieu to you, ladies of Spain;
For we've received orders for to sail for old England, (edo '...under orders...')
But we hope in a short time to see you again. (edo 'And we may never see you fair ladies again')
**Bis:**
We will rant and we'll roar like true British sailors,
We'll rant and we'll roar all on the salt seas. (or 'We'll range and we'll roam...')
Until we strike soundings in the channel of old England;
From Ushant to Scilly is thirty-five leagues.
We hove our ship to with the wind from sou'west, boys
We hove our ship to, deep soundings to take; (edo '...for to make soundings clear')
'Twas forty-five fathoms, with a white sandy bottom,
So we squared our main yard and up channel did make. (edo '...did steer')
**Bis**
The first land we sighted was call-ed the Dodman,
Next Rame Head off Plymouth, Start, Portland and Wight;
We sailed by Beachy, by Fairlight and Dover, (edo 'Dungeness')
And then we bore up for the South Foreland light. (edo 'until we brought to by the...')
**Bis**
Then the signal was made for the grand fleet to anchor,
And all in the Downs that night for to lie;
Let go your shank painter, let go your cat stopper (ainguratzea)
Haul up your clewgarnets, let tacks and sheets fly!
**Bis**
Now let ev'ry man drink off his full bumper,
And let ev'ry man drink off his full glass; (edo 'bowl')
We'll drink and be jolly and drown melancholy,
And here's to the health of each true-hearted lass. (edo 'soul')
**Bis**

Zinema
------

Bitxikeri gisa, 2003ko Peter Weir australiar zinema zuzendariaren  *Master and Commander: The Far Side of the World* filmako une batean abestua da (Patrick O'Brian idazlearen eleberrietan oinarritua). 2007ko *Pirates of the Caribbean: At World's End* filman Rolling Stones rock musika taldeko Keith Richards gitarra-jotzaileak gitarraz zati bat jo zuen. 1975eko Steven Spielberg estatubatuar zinema zuzendariaren *Jaws* filmako une batean ere Robert Shaw aktoreak antzeztutako pertsonaiak abestu zuen.

Kanpo estekak
-------------

* *Spanish Ladies* abestiaren bertsio klasikoa entzungai **(Ingelesez)**
* *Spanish Ladies* abestia abesbatza batek abestua entzungai **(Ingelesez)**
* *Spanish Ladies* abestia *Black Irish Band* musika taldeak abestua **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3752929

 |

* Wd Datuak: Q3752929
**Strömstad** Suediako hego-mendebaldeko hiria da, Västra Götaland konderrian kokaturik dagoena, kostaldean. Aldi berean, Bohuslän probintzian dago. 2016ko erroldaren arabera Strömstad udalerriak 12.917 biztanle ditu, hauetatik 6.288 herrigunean bertan.

Geografia
---------

Iparraldean eta Ekialdean, Ostfold konderri norvegiarreko herriarekin muga egiten du. Hegoaldean, Tanumekin, eta, mendebaldean, Skagerrak itsasoarekin. Tanum eta Dals-Ed herriekin batera, Västrä Götaland probintziak norvegiakin duen muga osatzen du.

Konderriko hiriburura, Göteborgera dagoen distantzia, 170 kilometrokoa da. Norvegiako hiriburura, Oslora dagoena, berriz, 154 kilometrokoa.

Historia
--------

Bohuslän probintzia Norvegiaren barnean egon zen harik eta Roskildeko Itunak 1658an Suediaren esku utzi zuen arte. Ordurako bazen *Strömmen* izeneko arrantzale herri bat eta Karlos IX.ak hiri agiria eman zion.

Nabiera merkantearen egoitza izendatu zuten eta hortik datorkio armarria. Puntu estrategikoa izanik sarritan konkistatu eta galdu zuten daniarrek eta norvegiarrek. XVIII mendean 300 biztanleko hiri txikia zen ordea baina arrantzaren loraldia etorri zen eta 1805erako 1.100 biztanle zituen. Hondartza eta bainuetxeak erakarrita bisitari ugari jaso zituen eta 1917rako populazioa ia hirukoiztu egin zuen, 2.949 izateraino.

Gaur egun norvegiarrak etortzen dira alkoholdu edariak erostera, beren herrialdean garestiagoa baita.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Kosterhavet Parke Nazionala: Strömstaden parean Koster uhartedia dago eta bertako itsasaldea Parke Nazional izendatu zuten 2009an.

Iruditegia
----------

* Strömstadeko eliza.Strömstadeko eliza.
* Tren geltokia.Tren geltokia.
* Udaletxea.Udaletxea.
* Kaialdea.Kaialdea.
* Kosterhavet Parke Nazionala.Kosterhavet Parke Nazionala.

Kanpo estekak
-------------

* **(Suedieraz)** Strömstadeko webgune turistikoa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q748559
* Commonscat Multimedia: Strömstad

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 129162291
* GND: 4314905-4
* LCCN: n94093315

 |

* Wd Datuak: Q748559
* Commonscat Multimedia: Strömstad
**Zsuzsa Polgár** edo **Susan Polgar**, jaiotzez **Zsuzsanna Polgár** (Budapest, Hungaria, 1969ko apirilaren 19a) hungariar xake-jokalaria da, Nazioarteko Maisu Handia eta emakumezkoen munduko xake txapeldun ohia. Bere bi ahizpak ere (Zsófia eta Judit) goi mailako xake jokalariak dira.

Biografia
---------

Laszlo Polgár bere aitak asmaturiko heziketa teoria bat saiatu zuen Zsuzsa eta bere bi ahizpa txikiekin. Teoria horren arabera erakutsi nahi zuen edonor dela edozein jardueretan bikain izateko gai, baldin eta behar den moduko heziketa jasotzen badu, eta teoria horri jarraituz xakean jolasten erakutsi eta horretarako hezi zituen bere hiru alabak, familia giroan. Emaitza ikusgarriak lortu zituen. Izan ere, ikasketetan emaitza paregabeak lortzeaz gainera, Zsuzsa Hungariako eskolako xake-txapeldun izan zen 4 urterekin, eta maisu handi bihurtu zen 18 urte zituenean; bera izan zen maila hori lortzen lehenengo emakumea. Lorpen horrekin, eta bere ahizpek izandakoekin, argi erakutsi dute xakean ez daukala zentzurik gizon eta emakume arteko bereizketa egiteak.

Hungariako xake taldearekin urrezko domina irabazi zuen 1988ko ete 1990eko emakumezkoen Xake Olinpiadetan. Bi kasuetan bere bi ahizpak (Zsófia eta Judit) zituen taldekide. 1998ko Xake Olinpiadetan izugarrizko harridura eragin zuten: Hungariako xake taldearen lehen hiru tauletan hiru ahizpa zeuden; are harrigarriago zena, hiru nesken batez besteko adina 15 urtekoa zen (19, 14 eta 12 urte) eta gainera urrezko domina irabazi zuten sobietar xake talde ahalguztidunari gailentzean. 1990ko Xake Olinpiadetan balentria errepikatu zuten.

Zsuzsak 1996an Emakumezkoen Munduko Xake Txapelketa irabazi zuen Xie Jun jokalari txinatarra garaitzean. Bere ahizpek ez zuten hainbat urtez emakumezkoen txapelketetan parte hartu nahi izan, gizon-emakumeen artean bereizketarik ez lukeela egon behar argudiatuta.

Zsuzsa AEBn bizi da, Lubbocken (Texas). New Yorken Polgar Chess Center eta Susan Polgar Fundazioa sortu zituen, haurrei (eta batez ere, neskatoei) xakean jolasten erakusteko. Zsuzsak 2008ko ELO sailkapenean 2.577 puntu zituen.

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Zsuzsa Polgár*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Chessgames
* **(Ingelesez)** Zsuzsa Polgárren webgune ofiziala

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Xie Jun** | **Emakumezkoen Munduko Xake Txapelduna**1996-1999 | Ondorengoa**Xie Jun** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12823
* Commonscat Multimedia: Zsuzsa Polgár

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 63180409
* ISNI: 0000 0000 7999 4781
* GND: 1028671792
* LCCN: n91012803
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04933/eu\_p\_2500/p2500
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q12823
* Commonscat Multimedia: Zsuzsa Polgár
**Oier Lakuntza Irigoien** (Iruñea, Nafarroa, 1985eko abenduaren 29a) kimikaria, ikerlaria eta bertsolaria da. 2007an Kimika ikasketak bukatu zituen Nafarroako Unibertsitatean, eta ondoren Euskal Herriko Unibertsitatean kimika kuantikoan doktoretza egin zuen Donostian.

Nahiz eta Wolfram sindromea duen (gaixotasun larria), bere kimika ikerketak amaitu zituen. Gaixotasunak diabetesa, entzumen eta ikusmen arazoak, eta beste arazo batzuk sortu dizkio.

2012ko urtarrilean, Espainiako Gizarte Segurantzarekin arazoak zituela eta, hainbat egunkarietan agertu zen. Ikasketetan lortutako espediente bikainaren ondorioz, ikerketa egiteko diru laguntza lortu zuen, Euskal Herriko Unibertsitatean doktoretza egin ahal izateko. Bi urte eta erdiren ondoren, Gizarte Segurantzak 11.500 euro eskatzen zizkion, laguntza hori jasotzen zuen minusbaliotasun laguntzarekin bateragarria ez zela eta. Azkenean Gizarte Segurantzak eman zion.

Gaur egun ikerlari moduan dago Gasteizeko enpresa batean. Oier Lakuntzari ordenagailuak hitz egiten dio. Guk pantailan ikusten duguna hitz bihurtzen dio. Ziztu bizian robot batena dirudien ahots mekanikoak hamaika letra eta ikur deskribatzen dizkio erretolika zibernetiko amaigabean. Goi mailako zientzia kontuetan, halere, ez omen da oso iaioa makina, eta kimika teorikoaren formulak deskribatzerakoan lan bikoitza ematen dio, ikerlanak egiterakoan. Hala ere, ezinbesteko laguna du eta elkarrekin gauza asko egiten ari dira.

Nafar euskaldun hau Ur handitan telebista saioan agertu zen otsailaren 27an Ilune Dufaurekin batera eta bertan, besteak beste, Wolfram sindromeari buruz hitz egin zuen.

Bertsolaritza
-------------

Paz Ziganda ikastolan hasi zen bertsoa lantzen, eta ondoren Iruñeko bertso eskolan trebatu zen. Euskal Herriko Eskolarteko Bertsolari txapelketako txapeldunorde izan zen 2002an.

2006an Mariano Izeta Sariketa irabazi zuen. 2004 urtean hartu zuen parte lehen aldiz Nafarroako Bertsolari Txapelketan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Tesiari buruzko elkarrizketa, *Unibertsitatea.net*, 2013-04-09.
2. ↑  Cuando las neuronas no se rinden[*Betiko hautsitako esteka*], *Diario de Navarra*, 2011-02-27.
3. ↑  Unos 42.000 navarros luchan con alguna de las 8.000 enfermedades raras que existen[*Betiko hautsitako esteka*], *Diario de Navarra*, 2011-02-27.
4. ↑  Muestras de apoyo y eco mediático para la historia de Oier, *Diario de Noticias*, 2011-02-26.
5. ↑  Joseba Santamaria: Absurda injusticia, *Diario de Noticias*, 2011-02-26.
6. ↑  ¿Discapacitado o estudiante brillante?[*Betiko hautsitako esteka*], Cadena Ser, 2011-02-26.
7. ↑
8. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Bertsozale.com: Oier Lakuntza
* Euskadi Irratian: Oier Lakuntza, tinko gaixotasunari eta erakundeei aurre egiten[*Betiko hautsitako esteka*]
* Elkarrizketa Argian: «Geure buruari jartzen diogunoztoporik handiena ezer egiterik ez dagoela pentsatzea da». 2012ko urriaren 21a.
* **(Gaztelaniaz)** Onda Vasca: Entrevista a Oier Lakuntza en Euskadi Hoy Magazine 25[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265025

 |

* Wd Datuak: Q12265025
1885eko planoa, ezkerrean goian dagoen uharte txikia zirkularra da.
Uharte osoa Strömsborg jauregiak hartzen du.
**Strömsborg** Suediako Stockholm hiriburuaren erdigunean dagoen uhartea da, Stadsholmen, Riddarholmen eta Helgeandsholmen uharteekin batera Gamla Stan alde zaharra osatzen duena.

Historia
--------

1733ko mapa batean azaltzen da lehen aldiz *Stenskär* izenarekin, "harrizko uharria", baina ziurrenik izen ofizialik gabekoa izango zen 1740 urtean Berge Olofson Ström merkatariak uhartea erosi eta jauregia eraiki zuen arte. *Strömsborg* izenak "Strömen gaztelua" esan nahi du.

XIX mendearen bukaeran gaur egun duen itxura zirkularra eman zitzaion eta 1895ean aurreko jauregia bota eta bi urtetan berria altxatu zuten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q924856
* Commonscat Multimedia: Strömsborg

---

 |

* Wd Datuak: Q924856
* Commonscat Multimedia: Strömsborg


| Stockholmeko uharteak |
| --- |
| Beckholmen  •  Djurgården  •  Helgeandsholmen  •  Kastellholmen  •  Kungsholmen  •  Långholmen  •  Lilla Essingen  •  Reimersholme  •  Riddarholmen  •  Skeppsholmen  •  Södermalm  •  Stadsholmen  •  Stora Essingen  •  Strömsborg |
**Oihulari Klown** 1984 urtean sortutako antzerki taldea da, Antzuolan egoitza duena.

Konpainia
---------

Virginia Imaz eta Jose Carmelo Muñozek sortu zuten eta *clown* antzerki eta ahozko narraziozko ikuskizunetan espezializatu izan dira. Nazioarteko maila duten 40 pedagogorengandik jaso zuten formazioa baina Frantziako Bataclown taldearen jarraitzaile bihurtu ziren gehienbat.

Bere ibilbidean praktika orijinala garatu dute, *clownclusiones* izena duena, clown inprobisazioa eta analisi instituzionala uztartzen dituena.

Antzezlanak
-----------

Antzezlan ezagunenak honako hauek dira:

* *Zai beti zai*
* *Mamu txikiak*
* *Encantadas*
* *Jaque-Xake*
* *Sex o no sex*
* *Alfonbra majikoa*
* *Divinas*
* *Pronostiko erreserbatua*
* *Filandika*
* *Molestias clownicas*
* *Desorientadas*
* *Trostan*

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko antzerki taldeen zerrenda

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Virginia Imazen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31187941

 |

* Wd Datuak: Q31187941
**Oier III.a** (? - 1318) Zuberoako azken bizkondea izan zen, 1257 eta 1307. urteen bitartean.

Biografia
---------

Raimundo Gilen V.aren semea izan zen. 1257an Liginagako jaunak Henrike III.a *Winchesterkoa* Ingalaterrako erregearen alde jarri eta Mauleko gaztelua setiatu zuen. Setioan aita hil zitzaion eta Oier III.a jazarri zen hurrena ingelesen aurka. Bakea sinatu zuen, baina urte beteren buruan Biarnoko bizkondearekin elkar hartu zuen ingelesei kontra egiteko. Biarnes eta Zuberotarrek ez zuten haiek garaitzea lortu, ordea. 1261ean izenpetu zuen hitzarmenaren arabera, uko egin behar izan zion Zuberoari, Landetako lurralde batzuen truke.

Urte asko itxaron zituen Oier III.ak Zuberoa ingelesengandik berreskuratzen saiatzeko. 1294an, ingelesen eta frantziarren arteko gatazka berriz hasi zenean, Oier Zuberoara itzuli, gerrari ekin eta seneskalari ihes eginarazi zion. Nafarroa eta Frantziako errege Filipe Ederrak Akizeko jaun izendatu eta Zuberoako lurrak berreskura zitzan lagundu zion. Zuberoako jaun izan zen 1294tik 1307ra. Gerora, ordea, Filipek Zuberoa Nafarroaren menpe jartzera bultzatu zuen Oier III.a, azken honen aita Nafarroako koroaren basailua baitzen. Luis I.a *Setatia*ri eman zion Zuberoako bizkonderria eta, ordainetan, erregeak Arradako gaztelua eta Nafarroako hainbat tokitako errentak eman zizkion (1307).

Nafarroak Ingalaterrari utzi zion Zuberoa 1307ko itunen arabera, eta Oier III.ak Zuberoako bizkondetzaren eskubideei uko egin behar izan zien. Horren ondoren nagusitu ziren Zuberoan bizkonde biarnesak.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    «Auger III de Mauleon - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-01-12).
2. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.
3. ↑   Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. *Maule1.* .
4. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.
5. ↑   Davant, Jean-Louis. *Historia de Euskal Herria desde el año 50 a.c hasta el 1980.* .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17453641

 |

* Wd Datuak: Q17453641
Su olinpikoa piztea 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.
**Su olinpikoa** (ingelesez: *Olympic flame*; frantsesez: *Flamme olympique*; gaztelaniaz: *Llama olímpica*) Olinpiar Jokoen ikurretako bat da.  Prometeok jainkoei sua lapurtu eta gero gizakiari ematea oroitzen du. Bere jatorria antzinako Greziakoa da, non Antzinaroko Olinpiar Jokoetako ospakizunen egoitzetan sua piztuta mantentzen baitzen. Sua 1928ko Amsterdamgo Olinpiar Jokoetan berriro sartu zen eta orduz geroztik Olinpiar Joko modernoen oinarrizko zati izan da.

Karta Olinpikoak honela definitzen du su olinpikoa: «NOBren agintaritzapean Olinpian pizten den sugarra», eta, ildo horretan, «zuzi olinpikoa NOBk onartutako zuzi eramangarria da, su olinpikoa erretzeko erabiltzen dena».. 

Berlinen 1936an errelebo-bidaia bat sartu zen lehen aldiz Olinpiatik sugarra eramateko Jokoen egoitzara. Zuzi olinpikoaren erreleboa Olinpiako garra piztearekin hasten da eta pebetero olinpikoa piztearekin amaitzen da hiri anfitroian egingo den inaugurazio ekitaldian. Sugarrak ez bezala, ibilaldiak ez du antzinako aurrekaririk.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Museo Olímpico.  (2007). *The Olympic Symbols.*  Comité Olímpico Internacional.
2. ↑    *Nazi olympics, Berlin 1936: Inauguration of the olympic torch relay.*  United States Holocaust Memorial Museum.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)****(Frantsesez)** Nazioarteko Olinpiar Batzordearen webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q170320
* Commonscat Multimedia: Olympic Flame

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q170320
* Commonscat Multimedia: Olympic Flame
**Suaren Lurraldea** (gaztelaniaz *Tierra del Fuego*) Hego Amerikako hegoalde muturreko uhartedia da, Magallaes itsasartearen hegoaldean dagoena. 73.753 km²ko eremua hartzen du. Administratiboki Argentina eta Txileko estatuen artean banaturik dago. Uhartediaren hegoaldeko muturra Hornos lurmuturra da.

Geografia
---------

Ushuaia hiria
Suaren Lurraldea Hego Amerikako hegoaldeko muturrean dago. Magallaes itsasarteak kontinentetik bereizten du. Uhartediko uharte nagusia 48.100 km²ko eremua duen Isla Grande de Tierra del Fuego (batzuetan *Tierra del Fuego* edo *Isla Grande* deritzona) da. Navarino, Hoste, Santa Ines, Desolacion eta Estados dira beste uharte aipagarriak.

Lurralde menditsua da (Bove, 2.400 m; Italia, 2.350 m; Darwin, 2.330 m), basoek eta glaziarrek estalia. Rio Grande edo Grande del Tierra del Fuego, Oro, Oscar, Side, Cullen eta Fuego dira ibai garrantzitsuenak. Klima hotza eta lainotsua da.

Argentinaren administraziopean dago uhartearen ekialdea, Suaren Lurraldea, Antartika eta Hego Atlantikoko Uharteak probintzia osatzen duena (21.363 km² eta 27.358 biztanle; hiriburua Ushuaia) eta Txilekoarenean mendebaldea, Magallanes probintziaren barnean.

Historia
--------

1520. urteko Fernão de Magalhãesen espedizioan deskubritu zuten europarrek. Izena bertako indiarrek pizten zituzten su ugariengatik eman zioten. Magalhaesek bertokoek piztutako suak ikusi zituenean, eraso egingo zietela uste izan zuen, baina Yagan tribuak sutzarren berotasuna baino ez zuen bilatzen.

1830ean Robert FitzRoyk *HMS Beagle* itsasontzian eskualdea esploratu zuen eta lau yagan Londresera eraman zituen. Hauetako hiru *Beagle* itsasontzian itzuli ziren etxera, Charles Darwinekin batera.

XIX. mendearen hasieratik Txilek eta Argentinak uhartediaren gaineko jabegoa aldarrikatzen hasi ziren, eta 1881. urtean bi estatuen artean banatu zen.

Ekonomia
--------

Arrantza (baleak, fokak), abere hazkuntza (ardi azienda) eta larrugintza dira ekonomia jarduera nagusiak. Petrolioa dago ekialdeko kostaldean eta barnealdean (petrolio findegiak Manantiales hirian, iparraldean), harrikatz hobiak Loreton, eta ustiatu gabeko lignito hobi garrantzitsuak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2015/08/24 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-05-25). *170. araua: Amerikako toponimia.* .

Kanpo Loturak
-------------

* Suaren Lurraldearen website ofiziala

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q82601
* Commonscat Multimedia: Tierra del Fuego

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144547294
* BNE: XX451779
* BNF: 118676995 (data)
* LCCN: n81136790
* NKC: ge130293
* SUDOC: 078630398
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 163703
* TGN: 7005113

 |

* Wd Datuak: Q82601
* Commonscat Multimedia: Tierra del Fuego
Krakoviako **Oihalen Merkatua** (polonieraz: *Sukiennice*) Polonia txikian, Errenazimentuaren garaikoa eta hiriko ikono ezagunenetako bat da. Krakoviako Alde Zaharreko plaza nagusiko eraikuntza nagusia (1978tik UNESCOren Gizateriaren Ondare izendatua).

Historia
--------

Nazioarteko merkataritzaren gune nagusia izan zen. Negozio bidaiariak elkartzen ziren negozioz eta trukeaz hitz egiteko. XV. mendeko urrezko garaian, aretoa ekialdeko inportazio exotiko ugarien sorlekua izan zen: espeziak, zetazkoak, larruak eta argizaria. Bitartean, Krakoviak berak Oihalak, beruna eta gatza esportatzen zituen Wieliczkako gatz meatzetik.

Merkatuaren inguruan, Pisatze Etxe Handia eta Pisatze Etxe Txikia XIX. mendera arte egon ziren. Beste antzeko oihal merkaturik baziren Poloniako zein Europako beste hiri batzuetan ere, hala nola Ypresen, Belgikan; Braunschweigen eta Leedsen, Ingalaterran.

Krakovia Poloniako hiriburua izan eta Europako hiri handienetakoa izan zen Pizkundearen garai baino lehen. Hala ere, bere beherakada XVI. mendearen bukaeran hasi zen hiriburua Varsoviara mugitu zutenean. Gudek eta Poloniako banaketara eraman zuten politikek hiriaren beherakada azkartu zuten XVIII. mendearen bukaeran. 1870. urtean Austriako gobernuaren menpean Oihalen Merkaturako proposatutako arkitektura zaharberritzearen garaian, hiri historikoaren zati handi bat hondatuta zegoen. Galitzia eta Lodomeriako erresumaren zorioneko aldaketa politiko eta ekonomikoak Legebiltzarreko Batzar berria edo Lur Sejm delakoaren eraginez susperraldia ekarri zuen. Talesz Prylińskiren diseinuan oinarritutako Oihalen Merkatuaren berritze arrakastatsua, eta Mikołaj Zyblikiewicz (Sejmeko mariskala) alkateak zuzendua, garai honetako lorpenik aipagarrienetako bat izan zen.

Aretoak mendeetan zehar apopilo ospetsu asko jaso egin ditu eta oraindik erabiltzen da erregeak eta dignatarioak entretenitzeko, hala nola Karlos Galesko Printzeari eta Japoniako Akihito enperadoreari 2002an ongi etorria eman zieten hemen. Lehen, hor dantzaldiak ospatu ziren, batez ere Józef Poniatowski printzeak Austriarrengandik 1809an hiria laburki askatu ondoren. Historiaren eta kulturaren balioaz gain, aretoa merkataritza-gune gisa ere erabiltzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1072350
* Commonscat Multimedia: Sukiennice

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 234358000
* GND: 4818692-2

 |

* Wd Datuak: Q1072350
* Commonscat Multimedia: Sukiennice
**Oier Mendizabal Huitzi**, pilota arloan **Mendizabal II.a** deituraz ezaguna (Añorga, Donostia, Gipuzkoa, 1983ko maiatzaren 21a) esku huskako pilotari profesional ohia da. Atzelari jokatzen zuen, Asegarce enpresarekin. Estatistika ofizialen arabera, 1,82 metro luze da, eta 85 kilo pisatzen du. Estreinako partida 2005eko ekainaren 18an jokatu zuen, Zarauzko Aritzbatalde pilotalekuan. 2014ko ekainean erretiratu zen, enpresak ez baitzion kontratua berritu.

Amateurretan zaildutako atzelaria, bi eskuekin ona eta segurua, estelarrak jokatuz hasi zen profesionaletan debutatu zuen urtetik bertatik. Joko mailarik eta lorpenik nabarmenenak 2008an eta 2009an izan zituen; urte horietan, Esku Huskako Binakako Pilota Txapelketa Nagusian txapeldun eta txapeldunorde izan zen, hurrenez hurren, Olaizola II.a aurrelaria lagun zuela. 2010ean ere Olaizola II.arekin jokatu zuen txapelketa hori, baina ez zuten finalera iristerik lortu. Mendizabalek joko aldetik behera egin zuen, eta 2011ko txapelketan ez zen sartu. 2011ren hasieran, eskuko minak jota lau hilabeteko geldialdia izan zuen, bere onera etorri ezinda; ordutik aurrera askoz maila apalagoan aritu zen, eta estelarrak jokatzeari utzi zion.

Kirol lorpenak
--------------

* Binakako txapelduna: 2008
	+ Binakako txapeldunordea: 2009

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)** «El donostiarra Oier Mendizabal no renueva con Asegarce»[*Betiko hautsitako esteka*], *Deia*, 2014-06-21.
2. ↑  Imanol MAGRO: «Gazteak dira, eta zer?»[*Betiko hautsitako esteka*], *Berria*, 2005-09-08.
3. ↑  Estitxu ZABALA: «Oier Mendizabal: "Aurtengo denboraldiak ez du iazkoarekin zer ikusirik izan; ahazteko urtea izan dela uste dut"», *Irutxuloko Hitza*, 2011-06-07.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4891251

 |

* Wd Datuak: Q4891251
**Nordaustlandet** (euskaraz *Ipar-ekialdeko Lurraldea*), Svalbard uharteetako uharte bat da, bertan inor bizi ez dena, eta, bere izenak dioen bezala, Spitsbergen uharte nagusitik ipar-ekialdera kokatua dagoena. Bi uharte hauek, Hinlopen itsasarteak banatzen ditu. Uhartea, Ozeano Artikoa eta Barentseko itsasoaren arteko mugetako batean kokatua dago.

Administratiboki, Svalbardena da, Norvegiaren mende dagoen lurraldea.

Geografia
---------

Uharte hau, uhartediko bigarren handiena da azalerari dagokionez, 14.443 kilometro karraturekin.

Nordaustlandet uhartearen zatirik handiena, izotz kasko handiek estaltzen dute, horietatik nagusienak, Austfonna (Europako bigarren glaziarrik handiena, Sørfonna izeneko bere hegoaldeko zatiarekin) eta Vestfonna direlarik. Gainontzekoa, elur-oreinak eta mortsak bizi diren tundra da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q207374
* Commonscat Multimedia: Nordaustlandet

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ge1143893
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 5856703

 |

* Wd Datuak: Q207374
* Commonscat Multimedia: Nordaustlandet
Su grekoaren erabilera, bizantziar idatzi baten arabera
**Su grekoa** delakoa Bizantziar Inperioak erabiltzen zuen itsas arma bat zen, 673 urtearen inguruan kristau errefuxiatu siriar batek, Kaliniziok, asmatua. Kaliniziok su grekoaren sekretua Alexandriako kimikoen eskutik jaso zuela uste da. Suzko jario indartsu bat jaurtikitzen zuen, eta nahiz eta itsasoan nahiz lurrean erabili zitekeen, itsasoan erabili zen batik bat.

Su grekoari esker, Inperioaren itsas armadak arabiarren itsas eraso handi bat saihestea lortu zuen, Islama Europan zehar zabaltzea eragotzi zuena.

Petrolioz, sufrez, karez, erretxinaz, koipez eta gatzez osatutako likido sukoi likatsu bat jaurtitzen zen tutu luze batzuetatik, ura ukitzen zuenean su hartzen zuena.

Arma hau sekretua zen Erdi Aroan, bizantziar itsas armadari Mediterraneoko jabea izatea ahalbidetu baitzion, horregatik ez dakigu bere osaketa zehatza.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q179537
* Commonscat Multimedia: Greek fire

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11983331b (data)
* GND: 4232012-4
* LCCN: sh85057149
* NKC: ph349438
* SUDOC: 027888185
* AAT: 300226956
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q179537
* Commonscat Multimedia: Greek fire
***Night School*** (Gaueko eskola) bost liburu osatzen dituen saga bat da, CJ Daugherty izeneko amerikar autorea idatzitakoak. CJ Daugherty honek bere karrera kazetaria bezala hasi zuen, aldizkari batzuetan idazten. Ondoren, nobelak idazten hasi zen 2010.urtean.

Serie honetako lehenengo liburua 2012an argitaratu zen, eta azkenengoa, *Endgame* (Xake-mate) 2015ean.

Night School (Sagako lehenengo liburua)
---------------------------------------

Allie-ren bizitzako unerik txarrenak dira: bere eskola gorrotatzen du, bere anaia desagertu egin da eta berriro arrastatu diote,

Ezinezkoa iruditzen zaio bere gurasoek barnetegi batera eramatea erabaki dutela. Dena den, Cimmeria ez da eskola arrunta; ez dute baimenik ordenagailuak edota mugikorrak erabiltzeko, eta ikaskide guztiak familia aberatsetatik datoz. Are gehiago, Allie konturatzen da Cimmeria sekretu iluna ezkutatzen duela, irakasle batzuk eta gaueko eskolan parte hartzen duten ikasleek baino ez dakiten sekretu bat.

Hala ere, Allie pozik dago, zeren eta lagun berriak egin dituen eta eskolako mutil erakargarriena bere atentzio osoa prestatzen dion. Baina,noski, Carter-ekin duen erlazioa ere kontuan hartzekoa da, lehen-lehenik berarekin konexio bat zuela sentitu zuelako.

Guztia ondo joaten duela iruditzen du, Cimmeria leku arriskutsua eta non inork ez dagoen salbu bihurtzen denera arte. Allie erabaki beharko du norengan fidatzea.

Night School: Legatua
---------------------

Allie Cimmeriara bueltatzen da uda pasa ostean. Bertan pozik dago, baina aldi berean harresi horietan arrisku handia dauka, eta bere inkorporazioa gaueko eskolarako klaseetara esan nahi du Allie bere burua defendatu izan beharko duela.

Oraingoan Allie bere emozioen kontran borrokatu beharko du, eta kontu handiz ibiliko da beraren edo bere lagunen bizitza hanka-sartze batengatik ez badu arriskuan jarri nahi.

Night School: Pertsekuzioa
--------------------------

Gauero Alliek amesgaiztoak ditu bere laguna Jo asasinatu zutenetik. Badaki hurbil dagoen edonor hurrengo biktima izan daitekeela. Allie konturatu egiten da soluzio bakarra dagoela bizirik irauteko eta bere lagunak babesteko; Cimmeriaren egia estalgabetzea eta honen gatazka arriskutsuak geldiaraztea.

  

Night School: *Erresistentzia* eta *Night School: Xake-mate* dira saga honetako azkenengo bi liburuak.

Pertsonaiak
-----------

Hona hemen pertsonaia nagusien izenak:

Allie Sheridan
Carter West
Sylvain Cassel
Jo
Rachel Patel
Isabelle
**Xabier Lapitz** (Hondarribia, Gipuzkoa, 1965eko abenduaren 9a) euskal herritar kazetari eta irrati esatari bat da, Nafarroako Unibertsitatean Informazio Zientzietan lizentziatua.

Bere ibilbide profesionala Donostiako SER irrati kateko erredaktore moduan hasi zuen, gerora irrati horretan bertan Euskadi guztiko Albistegien zuzendaritzara igaro zelarik. Colpisa eta Servimedia agentzien berriemailea ere izan zen.

1998ko irailean aurrera Deia egunkariko zuzendariordea izendatua izan zen. 2001eko irailean Radio Euskadin "El Altavoz" irratsaioa martxan jarri eta arratsaldero aurkeztu zuen. 2003ko irailean Radio Euskadin goizero "Boulevard" irratsaioa aurkezten hasi zen. 2009tik aurrera Onda Vasca irratian lan egitera pasa zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Xabier Lapitz eta Gorka Landaburu. Flickr.com **(Gaztelaniaz)**
2. ↑  "El Boulevard" irratsaioa bihar NUtik aireratuko da. Periodistasdenavarra.com[*Betiko hautsitako esteka*] **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492259
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 1209617

 |

* Wd Datuak: Q20492259
**Xuxenskoie** (errusieraz: Шу́шенское) hiri motako gune populatua da, Xuxenski barrutiko hiriburu administratiboa, Krasnoiarsk kraian, Errusian. Yenisei eta Xux Handia ibaiek bat egiten duten lekuan dago. 2010eko zentsuaren arabera 17.513 biztanle zituen.

Klima
-----

Klima epela da udan, eta meloi zein angurriak ekoizten dira. Negua, ordea, oso hotza da, −40 °C arte egin baititzake.

Historia
--------

Vladimir Lenin barne erbestean egon zen hemen 1897tik 1900. urtera arte. 1970ean Siberiako egonaldiari eskainitako museo bat inauguratu zen, herriko leku ospetsu eta ospetsu bihurtu zena. Errusiako eta nazioarteko bisitariak Leninen egonaldiaren historia eta XIX. mendeko nekazarien bizimodua ezagutzera joaten dira. Zonaldea erreserba naturalengatik ere ezaguna da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2143176
* Commonscat Multimedia: Shushenskoye

---

* **Lekuak**
* OKATO: 04259551000

 |

* Wd Datuak: Q2143176
* Commonscat Multimedia: Shushenskoye
***Nekronomikon*** (grezieraz: νεκρονομικόv) fikziozko grimorio (aztikeria liburu) bat da, beldurrezko eta zientzia-fikziozko literaturan maisu handienenetakoa izan zen Howard Phillips Lovecraft estatubatuarrak asmatu eta idatzia.

Deskribapena
------------

H.P. Lovecraft idazlearen arabera, *Nekronomikon* arkanoen jakintzaren, magia erritualaren eta aztikeriaren liburu bat da, eta irakurleari eromena eta heriotza ekar diezazkioke. Liburuan, ahaztutako formulak ageri dira, haien bidez botere izugarriko naturaz gaindiko izakiekin harremanetan jarri daiteke. Izaki horiei *antzinakoak* deritze, eta formulen bidez euren lozorrotik esnaraztea eta behin batean eurena izan zen munduaz birjabetzea eragin daiteke.

Liburua bera beste lau liburutan banatuta dagoela adierazten da:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Liburua | Kapituluak | **Deskribapena** |
| I | 42 | Antzinakoen eta haien legioen handitasuna eta balentriak agertzen dira; bai eta jainkoen gorentasuna ere. |
| II | 19 | Nyarlathotep beldurgarriaz eta heriotzaren urtean gertatukoaz mintzo da. |
| III | 36 | Aztikeriaz, haren erritualez eta sekretuez mintzo da. |
| IV |  | Patuaren Liburuan idatzitakoa deskribatzen da; horrek Orden Sakratuan gertatuko dena iragartzen du. |

Lovecraften narrazioan, *Nekronomikon*eko esaldirik ezagunena honako hau da, beharbada:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *That is not dead which can eternal lie. And with strange aeons even death may die.*
(euskaraz: «Behin betiko datzana ez dagoela hila. Eta eon arraroekin heriotza bera ere hil daiteke.») |  » |

*Nekronomikon* liburua Lovecraften idazki gehienetan agertzen da, eta ustezko beste aztikeria liburu batzuk ere aipatzen dira, esate baterako *De vermis mysteriis* (latinezko esaldia, "Harraren misterioez" esan nahi du) eta *Le culte des goules* (frantsesez, "Gulen gurtza"). Azken hori, ustez D'Erlette konteak idatzia (Lovecraft Zirkuluko kide zen August Derlethi eginiko keinua). Benetakoak edo fikziozkoak diren beste liburu batzuk, Lovecraften idazlanetan agertzen direnak, ondorengo hauek dira: *Pnakotikos eskuizkribuak*; Gauthier de Metzen *Image du Monde*; eta Arthur Machenen *Pan jainko handia*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2802
* Commonscat Multimedia: Necronomicon

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2001005788

 |

* Wd Datuak: Q2802
* Commonscat Multimedia: Necronomicon
Greziar mitologian, **Zerkafo** heliadetako bat zen, Helios eguzki jainkoa eta Rodo lamiaren semeetako bat.

Heliadek, Rodas uhartearen gobernua jaso zuten Telkinak kanporatuak izan ondoren, jainkoei, fenomeno atmosferikoak maneiatu eta Estigia lakuko ura euri bezala jaurtiz, erronka bota zieten zakur burudun daimon boteretsuak. Zeusek, telkinak desagertarazteko, urpean hartu zuen Rodas uhartea, baina telkinetako gehienek ihes egitea lortu zuten. Ondoren, Helios jainkoak, Rodas uhartearen gobernua suertatu zitzaiona, bere izpiekin, uhartea uretatik atera zuen berriz, bere maitearen izenarekin bataitu, eta gobernua, honekin izandako semeei eman zien.

Baina, Tenagesen trebezia zela eta, bere anaietako lauk, bekaizti, hil egin zuten. Krimena ezagutua izan zenean, hilketan parte hartu zuten laurak (Aktis, Makareo, Triopas eta Kandalo) Rodasetik erbesteratu ziren, eta, beraz, uhartean, hilketan parte hartu ez zuten biak geratu ziren, errege bakar bezala, hau da, Zerkafo eta Okimo.

Okimo zen bietan nagusiena, eta Rodaseko tronua bereganatu zuen. Hegetoriarekin, Zidipe edo Zirbia izeneko alaba bat izan zuen, azkenean, Zerkaforekin ezkondu zena, honela, bere anaiaren oinordeko bihurtu zena. Baina Zidipe, Okridionekin ezkon hitza emanda zegoen, baina honen heraldo baten traizioaren ondorioz, Zerkafori eman zion ezkontzeko. Arrazoi honegatik, ordutik, heraldo bakar bat bera ere ez zen saiatzen Okridionen tenplutxoan sartzen. Beste bertsio baten arabera, Okridionek Zidiperekin ezkontzea lortu zuen, baina Zerkafok, Zidipe maite zuenez, bahitu egin zuen, eta Okimo aguretu arte ez zen itzuli.

Zerkafo eta Zidipek, hiru seme izan zituzten, Kamiro, Lindo eta Ialiso izenekoak, Rodaseko hiru hiri nagusien eponimoak eta uhartea banatua izan zen barrutienak, baina Pindarok, hauek, Rodo beraren semeak zirela dio, eta, beraz, Zerkaforen anaiak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2471013

 |

* Wd Datuak: Q2471013
**Sunshine 60** (japonieraz: サンシャイン, *60 Sanshain rokujū*?)
, Tokio hiriko Ikebukuro barrutian dagoen dorrea da, 1978an eraiki zenetik 1991 arte Japoniako eraikin garaiena izan zena.

Historia
--------

Sugamo gartzela eraitsi zuten tokian eraiki zen Sunsgine 60. Sugamo gartzelan gerra kriminalak egon ohi ziren eta 1948an zazpi kerrenak urkatu zituzten, bai eta Richard Sorge espioi sobietarra ere. Horregatik gaur egun mamuak daudeneko zurrumurrua dago.

Erabilera
---------

Lehenengo 9 solairuak komertzialak dira erabat eta denda ugariz gain kafetegi, erakusketa areto, banku eta klinikak ere badaude. 10 eta 57 solairuen artean bulegoak daude eta azken solairuetan, 58 eta 59.etan jatetxeak. 60. solairuan ikuspegi itzelaz goza dezakete turistek, eta egun argietan 100 kilometrotako ikusgarritasuna dauka.

40 igogailu daude eta 600 metro minutuko (36 km/h) abiadura hartzen dute. Munduko azkarrenetakoak dira.

Kanpo estekak
-------------

* **(Japonieraz)** Sunshine 60ren webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q602942
* Commonscat Multimedia: Sunshine 60

---

 |

* Wd Datuak: Q602942
* Commonscat Multimedia: Sunshine 60

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Shinjuku Mitsui Building** | **Japoniako dorrerik garaiena**1978-1991 | Ondorengoa**Tokioko udaletxea** |
**Nancy Porsia** (Matera, Italia, 1981) kazetaria eta analista da. Afrika iparraldeko eta Ekialde Hurbileko gatazketan aditua, migrazio gaietan espezializatua..

Biografia
---------

Nancy Porsia kazetari eta ekoizle autonomoa da. Libian, Iraken, Sirian, Libanon eta Tunisian egindako lana RAI, SkyTG24, Il Fatto Quotidiano, L 'Espresso, arte, ard, The Guardian eta Al Jazeera irratiek argitaratu dute. Iraultza amaitu zenetik 2016ra arte gerra zibila estali zuen. Migrazioan espezializatua, migratzaileei eta trafikatzaileei buruz idatzi du. Libiako kostazainei buruzko ikerketaren egilea da, 2016ko abenduan argitaratua. 2017tik Afrikako adarraren migrazio-fluxua dokumentatzen du, Eritreari arreta berezia eskainiz. Unibertsitate eta institutu pribatuetarako migrazioari eta segurtasunari buruzko aholkulari eta ikertzaile gisa ere lan egiten du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Nancy Porsia - TRT World» *www.trtworld.com* (Noiz kontsultatua: 2021-02-03).
2. ↑    Egilegor, Arantxa Elizegi. ««Libian atzemandako migratzaileak desagertu egiten dira maiz»» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2021-02-03).
3. ↑   «Nancy Porsia» *Journalismfund* (Noiz kontsultatua: 2021-02-03).
4. ↑   «Nancy Porsia» *Festival Internazionale del Giornalismo* (Noiz kontsultatua: 2021-02-03).

Kanpo estekak
-------------

* Nancy Porsia. *Etica di un passatore di migrant*i

* Nancy Porsia. Twitter

* Nandy Porsia. Facebook

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q105271947

 |

* Wd Datuak: Q105271947
Eguneroko bizitza eta zentzu komunetik Descartesen aurka egin diren argumentu eszeptikoek bitxiak dirudite. Argi izan behar da Descartesek ez zituela sinesmen multzo eta uste ziurrak nahasten nahiz eta biak ikerketa filosofikorako ezinbestekoak izan. Hauen bereizketa egiten du Descartesek: metodoaren erregelak (3.diskurtsoa) eta behin-behineko erregela moralak (1.diskurtsoa).

Ikerketa bera jarduera praktiko bat da eta bizitzaren egunerokotasunean topatu daiteke. Ikerketa hau aurrera eramateko zentzu komuna zalantzan jarri behar da, nahiz eta ikerketa egin bitartean bizitza normalean maiz erabili beharko duen ikertzaileak ere zentzu komuna. Baina ikerketa egin ahal izateko ez dugu bizitza arrunta eta ikerketa bera ezberdindu behar ezta garai bateko pentsamendua ardatz gisa hartu (hezi garen gizartearen doktrina). Proiektu kartesiarraren funtsa balio filosofikoak beste ideiak aztertzea da.

Argumentu eszeptikoak, zalantzak sortzen dituztenak eta Descartesek Hausnarketa metafisikoetan azaltzen dituztenak, Platonetik eratorritakoak dira (Cratilo eta Teetetes). Argumentu hauek ikerketarako erreminta garrantzitsuak dira. Lehendabizi irakurgarriak diren aztertuko da, eta behin hau ikusirik eztabaidarako bideragarriak diren. Bi baldintza hauek betetzen ez badituzte ezin izango dira ikertu. Bi baldintza hauek betetzen badira, Descartesen aburuz, argumentu hauek baliagarriak izango dira filosofiarako (baita ikerketa erreminta gisa ere).

Zalantza metodikoa, Descartesek *Metodoaren diskurtsoa* liburuan (1637), egia bilatzeko bidean sorturiko metodoa izan zen, berak metodo ziur baten beharra zuelarik. Horretarako Deskartesek matematikak erabiltzen dituen tresnak erabili zituen, bere proposamena dena zalantzan jartzea izan zen egia benetakoa zein zen jakiteko asmoz. Hainbat ideia zalantzan jarri zituen:

Zer jarriko du zalantzan?
-------------------------

* Filosofoek esan dutena zalantzan jarriko du.
* Zentzumenetatik autemandako esperientziak zalantzan jarriko ditu. (Adibidez, eguzkia ez da ateratzen, gu gara bere inguruan biratzen dugunak)
* Sentitzen edo pentsatzen duguna zalantzan jarriko du. Baliteke esperientzia hauek ametsetan bizi izana beraz, ezin dugu ametsa eta errealitatea bereizi.
* Matematika bera ere zalantzan jarriko du. Nahiz eta matematika ametsetan egiazkoa izaten jarraitu, jainko maltzur batek sorturiko ideia izan daiteke.

Lorturiko lehen egia
--------------------

Zalantza metodikoaren ondorio nagusia egia bakarra niak pentsatzen duela da, hau argi eta ebidentea da, zalantza ezina. Bere premisa garrantzitsuena Pentsatzen dut beraz, banaiz (*Cogito ergo sum*) bertatik dator eta bertatik niaren existentzia frogatu daiteke.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q976088
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q976088
|  |
| --- |
| **Surtsey**1 **UNESCOren gizateriaren ondarea** |
| 
Surtsey, eztanda hasi eta 16 egunera |
| **Mota** | Naturala |
| **Irizpideak** | ix |
| **Erreferentzia** | 1267 |
| **Kokalekua** | Islandia |
| **Eskualdea2** | Europa eta Iparramerika |
| **Izen ematea** | 2008 (XXXII. bilkura) |
| 1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) 2 UNESCOren sailkapena |

Surtseyren kokapena Islandia ondoan.
**Surtsey** sumendi-uhartea da, Islandiako hegoaldeko kostaldetik 32 kilometro ingurura dagoena, Westman uharteetatik gertu (Vestmannaeyjar). Bere sorrera, oso berria da.

1963an, urpeko sumendi eztanda bortitz bat gertatu zen, 1967 arte luzatu zena, eta, eztanda honen ondorioz, hiru uharte berri sortu ziren. Horietako bi, handik gutxira desagertu ziren, baina batek biziraun zuen, Surtsey bezala bataiatua izan zelarik. Bere hedadura, 141 hektareakoa da.

1964an, lehen azterketa zientifikoak abiatu ziren uhartean, hau, benetako laborategi natural bat bihurtu zelarik, non bizi forma ezberdinek lur berri baten kolonizatze prozesua aztertu ahal izan zen. Ikertzaileek, itsaslasterrek eramandako haziak eta lizun, bakterio eta onddoen agerpena ikusi zuten, 1965ean, lehen landare baskularrak jarraiturik. 10 espezie zeuden uhartean hamarkada amaitu zenean. 2004an, espezie kopurua 160ra igo zen (75 briofito, 71 liken eta 24 onddo). Hauetaz gain, 89 hegazti espezie eta 335 ornogabe espezie erregistratu dira.

Surtseyko paisaia
Surtseyk, bere izena, eskandinaviar mitologiako Surturrengandik hartzen du. Bere izenak, islandieraz, "Surten uhartea" esan nahi du (Surt, Surturren antzinako islandierazko izena da.

UNESCOk, Surtsey uhartea, Gizateriaren Ondare izendatu zuen 2008an.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Uhartearen sorrerari buruzko bideoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q178124
* Commonscat Multimedia: Surtsey

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 244124587
* GND: 4118911-5
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 1267

 |

* Wd Datuak: Q178124
* Commonscat Multimedia: Surtsey
***Zaldia*** izeneko Andres Nagel-en eskultura, urte askotan jarri gabe egon eta gero, 1996tik dago kalean jarrita. Hiru hanketako zaldi erraldoia da, gainean orekari bat duela. Biribilgunearen urbanizazioak eskulturari inguru naturala eskaini dio, pinu batzuen artean.

Pinuen artean hiru hanketako zaldia dago.
Eskultura, bost metroko alturakoa, brontzez eginda dago eta artistari Donostiako Udalak egindako enkargua izan zen. Kutsu mitologikoa du eta, horregatik, horrelako paisaia egokitu zuten haren inguruan, zaldia pinazi-pinu baso baten erdian, graminea larre batez inguratuta, hau da, ekosistema bat egokituz. Lehenengo urteetan lainoa sortzeko sistema zuen baina, arriskutsua zela eta, kendu egin zen. Proiektua Iñigo Segurola eta Juan Iriarte arkitektoek egin zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑   «Eskulturen atlasa» *San Telmo museoa* (Noiz kontsultatua: 2016-11-1).
3. ↑

Biribilgunea gauez.

Kanpo estekak
-------------

* Donostiako eskulturei buruzko txostena.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25478969

 |

* Wd Datuak: Q25478969
**Nienna**, "hiletari" esan nahi duena, Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da. Pena eta errukiaren Valiëa da, eta, bere betebeharra, dolua da. Gainera, Aratarretako bat da. Mandosen geletatik gertu bizi da, Amanen mendebaldeko ertzean. Lorien eta Mandosen ahizpa-arreba da.

Forma fisikoa hartzen duenean, dolu kapa batean bildutako emakume bat da, baina ez desesperazioa bezala, pena bere domeinua den arren, malkoak etengabe erortzen zaizkio eta bere etxeak, Gaueko Harresietara eta itsasora begiratzen du. Gehiago da, itxaropen orotik haratago, jakinduria eta erresistentzia dakarten tristezia eta sufrimendua; bere malkoen uretik, espero gabeko gauza asko jaiotzen dira, askotan, bizitza bera eusten dutenak direnak.

| * i
* e
* a
J. R. R. Tolkienen legendariumen Ainurrak |
| --- |
| Ainulindalë (Ainurren musika)  •  Valaquenta (Valarren istorioa) |
| Valarren jaunak | Manwë  •  Ulmo  •  Aulë  •  Oromë  •  Mandos (Námo)  •  Lórien (Irmo)  •  Tulkas |
| Valarren erreginak | Varda  •  Yavanna  •  Nienna  •  Estë  •  Vairë  •  Vána  •  Nessa |
| Etsaia | Morgoth (Melkor) |
| Maiarrak | Eönwë  •  Ilmarë  •  Ossë  •  Uinen  •  Salmar  •  Sauron  •  Melian  •  Arien  •  Tilion  •  Istariak  •  Saruman (Curunir)  •  Gandalf (Olórin)  •  Radagast (Aiwendil)  •  Azti urdinak  •  Balrogak |