recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Zenbaki erromatarrak** ulertzeko bideoa.

---

Bideo hau Jakindun elkarteak egin du. Gehiago dituzu eskuragarri euren gunean. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu **hemen**.
**Erromatar zenbakera** edo **erromatar zenbakikuntza** erromatarrek garatu zuten zenbaki-sistema da. Zenbakiak idazteko hainbat letra larri erabiltzen dira. Gaur egun mendeak idazteko erabiltzen ditugu erromatar zenbakiak, eta baita, erloju analogiko askotan ere.

Sinbologia
----------

Erromatarrek, zenbakiak adierazteko, ondorengo letra hauek zerabiltzaten:

| Erromatarra | Hamartarra | Oharra |
| --- | --- | --- |
| I | 1 | Unus |
| V | 5 | Quinque. V X-aren goiko erdia da; etruskoan Λ. |
| X | 10 | Decem |
| L | 50 | Quinquaginta |
| C | 100 | Centum-en lehen hizkia. |
| D | 500 | Quingenti. D, Digammaren erdia litzateke Φ. |
| M | 1.000 | De Mille. Hasiera batean Digamma letra erabiltzen zuten. |

  

Erromatarrek ez zuten 0 zenbakia ezagutzen, eta horretxegatik ez dago zenbaki hori adieraziko duen hizkirik.

Sinbolo ezarria ez duten zenbakiek, konposatuak sortzen dituzte. Hala nola, bi (2) esateko II edo ii zerabilten. Letra aglomerazio handiegiak ez sortzeko, honako jokoa egiten zuten, lau (4) IIII edo iiii izan beharrean, IV edo iv zerabilten. Balio gutxiagoko ikur bat, balio handiagoko baten aurrean jartzean, honen kenketa balitz moduan jokatzen da. Hala nola, IX bederatzi (9) da eta XL berrogei (40).

| Erromatarra (letra larriz) | Erromatarra (letra xehez) | Esangura |
| --- | --- | --- |
| II | ii | bi |
| III | iii | hiru |
| IV | iv | lau |
| VI | vi | sei |
| VII | vii | zazpi |
| VIII | viii | zortzi |
| IX | ix | bederatzi |
| XXXII | xxxii | hogeita hamabi |
| XLV | xlv | berrogeita bost |

  

4.000 edo balio handiagoko zenbakiak adierazteko, zenbakiaren gainean marra horizontal bat jartzen da. Horrela, zenbakiak milakoak adierazten dituela esan nahi da.

| Erromatarra | Hamartarra | Izendapena |
| --- | --- | --- |
| V | 5.000 | bost mila |
| X | 10.000 | hamar mila |
| L | 50.000 | berrogeita hamar mila |
| C | 100.000 | ehun mila |
| D | 500.000 | bostehun mila |
| M | 1.000.000 | milioia |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Numeración» *Labayru Hiztegia*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q38918
* Commonscat Multimedia: Roman numerals

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph1080890
* AAT: 300194308
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q38918
* Commonscat Multimedia: Roman numerals
| **Otxarkoaga-Txurdinaga (3)** |
| --- |
| Otxarkoaga auzoa eta Artxanda mendia. |
|  |
| HerrialdeaProbintziaUdalerria |  Euskal Herria Bizkaia Bilbo |
| Auzoak | Otxarkoaga eta Txurdinaga |
| Azalera | 38,994 km² |
| Biztanleria | 29.690 (2006) |
| Bilbo erdigunea

|  |  |
| --- | --- |
| Otxarkoaga-Txurdinaga (3) is located in Euskal HerriaOtxarkoaga-Txurdinaga (3)Otxarkoaga-Txurdinaga (3) | Otxarkoaga-Txurdinaga (3) is located in BizkaiaOtxarkoaga-Txurdinaga (3)Otxarkoaga-Txurdinaga (3) |
| Otxarkoaga-Txurdinaga (3) is located in BilboOtxarkoaga-Txurdinaga (3)Otxarkoaga-Txurdinaga (3) |

 |
| Koordenatuak: | 43°15′30″N 2°54′10″W﻿ / ﻿43.25833°N 2.90278°W﻿ / 43.25833; -2.90278
 |

**Otxarkoaga-Txurdinaga** Bilboko barrutia da. Ibaizabal ibaiaren ekialdera kokatzen da. Iparraldean Uribarriko barrutiarekin eta mendebaldean Begoñako barrutiarekin egiten du muga. Barrutiak guztira; 389,94 hektareako azalera dauka, eta 29.690 biztanle (2005).

Barrutiaren ezaugarriak
-----------------------

Distritua bi auzotan banatzen da, Txurdinaga eta Otxarkoaga. Bi auzo hauek, bi hirigintza eredu oso desberdinen adibide garbia dira. Txurdinagan espazio zabalak eta gune berdeak nagusi diren bitartean. Otxarkoagan pilaketa, kale estuak eta maldak nagusitzen dira.

Auzoen biztanleri egituran ere, desberdintasun handiak ikus daitezke. Otxarkoagan etxebizitza sozial eta udalak sustaturikoa nagusi da, horrek eraginda, biztanleriaren zati handi batek udalaren laguntzak jasotzen ditu. Txurdinagan ostera, etxebizitza soziala baldin badago ere, etxebizitza gehienak libreak dira.

Biztanleriaren adinari dagokionez, Otxarkoagako biztanleriaren batez besteko adina hiriaren batezbestekoaren gainetik dago, hau da, biztanleriaren zahartze prozesua arinagoa da. Txurdinagan bestalde, auzo "gazteagoa" izateagatik, zahartze hori astiroago gertatzen ari da.

Zerbitzuak
----------

Mikoleta auzunean dagoen Santa Marina ospitaleak zerbitzua ematen die barrutiko zein kanpoko biztanleei ere, arnas gaixotasunetan espezializatuta dagoelarik.

Biztanleria
-----------

| Biztanleria (1987-2004) |
| --- |
| **Erroldaurtea** | **Biztanleria** |  |
| 

---

 |
| 1987 | 26.696 |
| 1988 | 27.025 |
| 1989 | 27.180 |
| 1990 | 27.751 |
| 1991 | 27.741 |
| 1992 | 28.071 |
| 1993 | 28.341 |
| 1994 | 29.297 |
| 1995 | 29.215 |
| 1996 | 30.167 |
| 1997 | 30.356 |
| 1998 | 30.479 |
| 1999 | 30.275 |
| 2000 | 29.965 |
| 2001 | 29.771 |
| 2002 | 29.590 |
| 2003 | 29.770 |
| 2004 | 30.010 |
| 2005 | 29.690 |

Ikus, gainera
-------------

* Mahatserri

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2609018

 |

* Wd Datuak: Q2609018


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Bilbo** |
Espartza Nafar Pirinioetako herri bat da, Zaraitzu Ibarrean. Herri honek bi kanta ditu: "Eguberria" eta "Espartzakoa Eria". Abesti hauek, mendez mende, belaunaldiz belaunaldi pasatu dira, ahoz aho.

Eguberria
---------

Abesti hau, Eguberria, neguan abesten zen. Honi esker, "lurra esnatzen" zen eta horrela landa zezaketen. Abestia zaraitzueraz abesten da. Abesti hau neguan abesten zen eta nahiz eta elur asko egin, tradizio honek 200 urtez baino gehiago iraun du, urtez urte.

Abesti hau herrian zehar abesten zen eta herritar guztiak parte hartzen zuten. Etxeetan sartzen ziren eta abesti hau abesten zen. Lagunek makilak eramaten zituzten eta abesti osoan zehar, makilak elkartuz sehaska antzeko bat irudikatzen zuten.

Gero, abestiaren azkeneko estrofa baino lehen, "Jainkoak dezala Gaba On" lerroan, suspense mota bat egiten da eta hortik aurrera, sehaska egiteko makila erabilita, lurrean kolpeak emanez erritmoa markatzen (Lurra esnatzeko) eta erritmoa bizkortzen da. Azkeneko bi esaldiak bereiztuta egon arren, "dantzari... Argi, Argi" dena juntu abesten da, pausarik egin gabe. Kanta bukatzeko, azkeneko bi hitzetan, "mundu guziari!", erritmoa moteltzen da, doinua igotzen da, eta "guziari"-ren "a" luzatzen da.

Etxe bakoitzak janaria ematen zuen: txistorra, txulak, arrautzak, ogia (gehienak odolkiak), normalean, sukaldatzeko tresnak nork bere etxetik hartzen ditu. Herriko etxe guztietan kantatu eta gero, parte-hartzaile guztiek afari bat egiten zuten herriko elkartean, lortutako janariarekin.

Ohitura hau sortu zenean, gizonek bakarrik parte hartzen zuten (nekazariak gizonak bakarrik zirelako). Espaldero batekin joaten zen bakoitza, bere txapelarekin, garai hartako janzkerarekin eta bere makilarekin (ezpelez edo pagoz eginda). Hasi aurretik, saskia nork eramango zuen erabakitzen zuten. Orain, emakumeek ere parten hartzen dute. Normalean, herriko zubiaren ondoko lehenengo etxetik (Zubiri) hasten da eta gero, herriaren hegoaldeko etxeetara joan eta herriko iparraldeko etxeetan bukatzen da.

Gaur egun oraindik herriko gazteek ohitura honekin jarraitzen dute, nahiz eta jakin ez dutela lurra esnatuko. Pixkanaka-pixkanaka herri txiki hauetan despopulazioa geroz eta handiagoa denez, gaur egun, bakarrik 10 lagunek parte hartzen dute, gutxi gorabehera.

Espartzako Eria
---------------

Abesti hau Espartzako herrian abesten zen, beraz, zaraitzueraz idatzita dago. Abestiak ez zeukan helburu garrantzitsurik, dibertitzeko eta entretenitzeko zen.

Lehenengo paragrafoan Espartza deskribatzen da (bereziki teilatuak) eta bigarren paragrafoan San Tirso buruz hitz egiten du

Abesti honetan Espartzako leku bat izendatzen da: San Tirso Espartzako ermita berria (lehenik Santa Engracia zegoen).

Abesti hau bi paragrafoz osatuta dago, eta paragrafo bakoitzeko lehenengo bi lerroak errepikatzen dira.

Iturriak
--------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61365627

 |

* Wd Datuak: Q61365627
**Osmometro**a presio osmotikoa neurtzeko tresna da.

Osmometrorik xinpleenak (Henri Dutrochet-ek asmatua 1828an) zati hauek ditu: 1) kanpai txiki batez bukatzen den hodi bertikal bat; kanpaiaren mutur zabala mintz erdiiragazkor batez estaltzen da, eta kanpai horren barruan presio osmotikoa neurtu nahi zaion disoluzioa jartzen da; 2) disolbatzailea duen ontzia. Bere barnean disoluzioa duen kanpaia disolbatzailearen ontzian sartzen bada hodi bertikala gora begira dagoela —mintz erdiiragazkorrak alde batean disoluzioa eta beste aldean disolbatzailea dituela— , ikusten da kanpai barneko likidoa pixkanaka-pixkanaka hodi bertikalean gora igotzen dela eta garaiera jakin batean gelditu egiten dela. Disolbatzailearen gainazalarekin lortutako garaiera da disoluzioaren presio osmotikoa. Presio horrek, edo manometroaren irakurketak ematen dute disoluzioaren presio osmotikoaren balioa.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q905105
* Commonscat Multimedia: Osmometers

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q905105
* Commonscat Multimedia: Osmometers
**Osorkon** edo "Osorkon printzea" Amonen Apaiz Gorena izan zen Tebasen K.a. 840tik K.a. 785 arte zenbait alditan, Antzinako Egiptoko XXII. dinastiaren garaian.

Ziuraski, Takelot II.a eta Karoma III Meritmuten semeetako bat da (Kitchenen arabera).

Amonen Apaiz Goren izatera Nimlot II.ak bultzatua, tebastarren zati batek inpugnatzen dute, Taniseko errege bezala nahi dutenak bere anaia Sheshonq III.aren ordez. Etsaitasunek eztanda egiten dute eta matxinada indarrez menderatua da. Hamar edo hamabost bat urte irauten duen gerra zibil bat hasten da. Lehen su-eten baten ondoren bi urte igaro baino lehen, tebastarrek gerra berrabiarazten dute, eta Osorkonek Goi Egiptora ihes egiten du. Tanis berreskuratzeko unean, Takelot hil egiten da, eta, bere kargua, erregearen anaia gaztea zen Sheshonq III.ak bete zuen.

Amonen Apaiz Goren bezala, Nimlot II.aren ondorengoa izan zen, eta, Osorkon beraren ondorengoa, Horsiese II.a izan zen.

Beste hipotesi batzuk
---------------------

Historialari batzuk, D. A. Aston kasu, Usermaatra-Osorkon, Osorkon III.arekin lotzen dute, Takeloten erregealdiaren 11. urtean, Osorkonek, Tebasen gerra espedizio bat antolatu zuela argudiatuz, non Padibastet I.ak, bere burua gobernari bezala izendatu zuen, Takeloti aurre eginez. Garaipenez betetako kanpaina baten ondoren, Osorkonek zuzendu zituen Tebaseko kontuak (D. A. Astonen arabera).

Titulatura
----------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| *Amonen Apaiz Gorena:* |  | ḥm nṯr tpi n imn rˁ usir kn  (Hem Necher Tepi en Amón Ra Usirken)  **Amon-Raren Apaiz Gorena, Osorkon** |
Ortzadar larrosa baten adibide bat, kolore espektralekin koloreztatuta. 
Ortzadar larrosak salmentarako.
**Ortzadar Larrosa** petaloak artifizialki tintatuta dituen larrosa bat da. Prozesua, uraren kapilaritateari esker, propietate honekin baliatuz, tinteak zurtoinetik gora igotzea lortzen da.

Prozesua nahiko sinplea da: larrosa bat hartu, bere zurtoina hainbat zatitan zatitu eta zati bakoitza koloreztatutako ura duen ontzi baten sartzen da. Aldaketa hauek direla eta, larrosak ez du asko irauten, eta denbora gitxira igertu egiten da. Beste hainbat lorek ere, orkidea batzuk edo krisantemoak adibidez, prozesu honekin kolorezta daitezke.

Historia
--------

Prozesu hau duela mila urte baino gehiago ezagutzen da. Gaur egun hainbat empresak patenta nahian dabiltza. Badirudi momentuz lortu dutela egitea, baina epaitegiak erabakiko dute hau legala den edo ez.

 Kolore konbinazioak
--------------------

Ortzadar larrosa originalak ortzadarreko 7 koloreak ditu. Gaur egun badaude aldaera tropikalak (konbinazio larrosa/gorri eta horiak dituztenak) eta baita ozeanikoak ere berde eta urdin konbinazioekin.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6122854
* Commonscat Multimedia: Rainbow roses

---

 |

* Wd Datuak: Q6122854
* Commonscat Multimedia: Rainbow roses
| Byten multiploak |
| --- |
| SI | IEC 60027-2 |
| Izena (Ikurra) | SIEstandarra |  Erabilpenainformatikan | Izena (Ikurra) | Balioa |
| kilobyte (KB) | 103 | 210 | kibibyte (KiB) | 210 |
| megabyte (MB) | 106 | 220 | mebibyte (MiB) | 220 |
| gigabyte (GB) | 109 | 230 | gibibyte (GiB) | 230 |
| terabyte (TB) | 1012 | 240 | tebibyte (TiB) | 240 |
| petabyte (PB) | 1015 | 250 | pebibyte (PiB) | 250 |
| exabyte (EB) | 1018 | 260 | exbibyte (EiB) | 260 |
| zettabyte (ZB) | 1021 | 270 | zebibyte (ZiB) | 270 |
| yottabyte (YB) | 1024 | 280 | yobibyte (YiB) | 280 |

**Exbibyte** (**ex**a, **bi**tarra eta **by**te-ren kontrakzioa) konputagailuen biltegiratze ahalmenean 260) byte adierazten duen informazio unitatea da. Bere laburdura EiB da.
1 **Exbibyte** = 260 byte = 1.024 Pebibyte

**Exbibyte** eta exabyte
------------------------

**Exbibyte** exabyte-rekin zerikusia du, baina berdintzat hartzen diren arren, desberdinak dira. Exabyte batek 1018 byte da, berriz **Exbibytek** 260 byte.

Sistema internazionala (SI) eta byte terminoaren bilakaera
----------------------------------------------------------

Informatikaren testuinguruan kilobyteren terminoa hasieratik erabiltzen zen 2 10 balioarekin, 1000-ra hurbiltzen delako. Konputagailuen hedatzearekin batera, sistema internazionalak definitutako aurrizkiaren erabilera desegokia ere zabaldu zen, informatika adituetatik erabiltzaile arruntetaraino. Hau dela eta kilobyte bat 1024 byterekin lotzen da nahiz eta 1000 byte da.

Aurrizki bitarra eta hamartarra bereizteko IEC estandarizazio erakundeak IEC 60027-2 dokumentuan zehazten den bezala kibi terminoa asmatu zuen, 1024-ren balioa duen neurria sortuz **Kibibyte** ( 1 KiB=1024 byte ). Baina bere erabilera ez da zabaldu oraindino.

Multzo berdineko unitateak:

* Mebibyte (1 MiB = 220, megabyte-ren parekoa: 106 edo milioi)
* Gibibyte (1 GiB = 230, gigabyte-ren parekoa: 109)
* Eta ondorengoak: Tebibyte, pebibyte, exbibyte, zebibyte, yobibyte.

Biltegiratze produktuetan nahasmena
-----------------------------------

Gaur egun (2007), biltegiratze gailuetan eta euskarrietan biak nahasten dira askotan. Esate baterako, 80 GBko disko gogor batek 80.000.000.000 byte ditu, baina sistema eragileak 74 GB dituela esango du, 1.024ko multiploak erabiltzen dituelako. Beste adibide esanguratsuak:

* Disko gogor baten edukierak 100GB-tetakoa baldin bada 93GiB-tan bihurtzen da.
* 4,7 GB-tako DVD-5-arekin, 4,377 GiB-tan geratzen da.
* 8,5 GB-tako DVD-9-arekin, 7,92 GiB-tan geratzen da.

Ikus, gainera
-------------

* byte
* Kilobyte
* Megabyte segundoko
* Megabit segundoko

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q79777

 |

* Wd Datuak: Q79777
**Ekialdeko Mendikatea** Kolonbiako Andeetako hiru mendikate paraleloetako bat da. Hego-mendebalde ipar-ekialde norabidean Kolonbiako mendigunetik (Huila departamendua) Guajira penintsularaino luzatzen da. Iparraldean, Nudo de Santurbánen, bi mendikatetan banatzen da: Meridako mendikatea (Venezuela) eta Perijako mendikatea, Kolonbia eta Venezuelaren arteko muga egiten duena. 1.200 kmko luzera eta 130.000 km²-ko azalera du.

Mendikatearen mendebaldea Magdalena ibaiaren arrokoa da. Ekialdeko isurialdea, berriz, Amazonas, Orinoko eta Catatumbo ibaien arroen artean banatzen da.

Erliebean Altiplano cundiboyacense goi-ordokia, Sumapaz (4.560 m), Chingaza (3.950 m) eta Pisba (3.900 m) paramoak eta Sierra Nevada del Cocuy nabarmentzen dira. Azken honetan dago mendikate honetako gailurrik garaiena: Ritacuba Blanco (5.410 m).

Cauca, Caquetá, Huila, Tolima, Meta, Cundinamarca, Boyacá, Santander, Norte de Santander, Cesar eta La Guajira departamenduak zeharkatzen ditu. Hiri garrantzitsuenak Bogotá, Girardot, Cúcuta eta Bucaramanga dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-05-25). *170. araua: Amerikako toponimia.* .
2. ↑  Todacolombia.com: Cordillera Oriental

Ikus, gainera
-------------

* Mendebaldeko Mendikatea (Kolonbia)
* Erdialdeko Mendikatea (Kolonbia)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q143014
* Commonscat Multimedia: Cordillera Oriental

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q143014
* Commonscat Multimedia: Cordillera Oriental
**Eleberri biografikoa** nobela genero bat da non pertsona garaikide edo historiko baten bizitzaren kontakizun fikziozkoa edo erreala ematen den.

Ezaugarriak
-----------

Eleberri mota hau pertsona batek bere bizitzan izan zituen esperientzietan, ezagutu zituen pertsonetan eta gertatu ziren gertakarietan oinarritzen da. Fikzio biografikoaren beste forma batzuk bezala, detaileak askotan moztu edo berrasmatu egiten dira fikziozko generoaren, nobelaren, behar artistikoak asetzeko.

Berrasmatutako biografia horiei batzuetan nobela sasi biografikoak deitzen zaie, lanaren historikotasun erlatiboa beste nobela biografiko batzuetatik bereizteko. Nobela biografiko batzuek eleberri historikoen nolabaiteko antza dute edo beste genero batzuetako elementuak sartzen dituzte. Beraz, fikzio biografikoa fikzio historikoaren edo historia alternatiboaren generoetan ere sartzen da askotan. Eleberri batzuk fikzioagatik ezagutzen dira, baina, hala ere, informazio biografiko zabala dute.

Nobela biografikoak, sarritan, film biografikoaren genero filmografikoan egindako egokitzapen zinematografikoetarako oinarri dira.

Eleberri biografiko batzuk
--------------------------

* *The Moon and Sixpence* (1919), W. Somerset Maughamen eleberria Paul Gauguini buruz.
* *I, Claudius* (1934), Robert Gravesen eleberria Klaudiori buruz.
* *Lotte in Weimar: The Beloved Returns* (1939), Thomas Mannen eleberria Goetheri buruz.
* *The Agony and the Ecstasy* (1961), Irving Stoneren eleberria Michelangelori buruz.
* *Blonde* (2000), Joyce Carol Oatesen eleberria Marilyn Monroeri buruz.
* *Mémoires d'Hadrien* (1951), Marguerite Yourcenarren eleberria Hadrianori buruz.
* *Autobiografía del general Franco* (1992), Manuel Vázquez Montalbánek idatzitakoa.
* *Angela's Ashes* (1996), Frank McCourtek bere autobiografian oinarritutako eleberri hau idatzi zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4914883
* **Identifikadoreak**
* NKC: ph969574
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q4914883
**Espartza Zaraitzuko Armagintzako Kaporalgo jauregia** Zaraitzu ibaxako Espartza udalerrian Erdi Aroko jauregi bat da.

Eraikina
--------

Nafarroako Erresumako nomina ofizialean armagintzako kaporalgo gisa agertzen da, eta 1513ko Nafarroako diruzainaren roldean kuarteletatik bidalitako orube gisa. XVIII. mendean Besollako markesena zen, 1702an Filipe V.a Espainiakoak José de Elío y Ayanz jaunarekin sortutako titulua. XVI. mendean, Armagintza Liburuan agertzen denez, armarria zilarrezkoa zen, gulezko zerrenda batekin, hiru otso sablez lagundurik, armatuak eta gulez miazkatuak, bi buru eta bat puntan jarrita. Antzekoa, baina lau otsorekin, jada Remon Ezparzakoak erabiltzen zuen, Ointanoko gazteluko zaldun eta alkaideak, 1397an.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | ESPARTZA.*  (Noiz kontsultatua: 2021-09-07).

Ikus, gainera
-------------

* Espartza
* Zaraitzu

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110907307

 |

* Wd Datuak: Q110907307
*Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Euskalduna (argipena)»*

***Euskalduna*** 1896-1909 urteen artean Bilbon argitaraturatutako astekari politiko elebidun bat izan zen. Euskal-Erria elkarte foruzalearen baitan Ramon de la Sotak ordezkatzen zuen korrontearen agerkaria izan zen. 1898an Sotaren taldea Sabin Aranaren EAJrekin bateratu zenean astekariaren ideologia hasierako foruzaletasunetik euskal nazionalismorako jauzia egin zuen. Mugimendu politiko horren baitan joera moderatuaren alde egin zuen. Desagertu zenean Euzkadi egunkariak hartu zuen bere lekukoa. Elebiduna zen, baina gaztelaniak euskarak baino pisu handiagoa zuen.

Bibliografia
------------

* Estornés, Zubizarreta, Idoia: *Euskalduna*, Auñamendi Eusko Entziklopedia.
* Díaz Noci, Javier: *Euskalduna. Periódico Fuerista*, Bilbaopedia.

Ikus, gainera
-------------

* La Unión Vasco-Navarra
* Euzkadi (egunkaria)

Kanpo estekak
-------------

* «Euskalduna» aldizkariaren ale guztiak Bizkaiko Foru Liburutegiaren liburutegi digitalean irakurgai
***Nirekin** Jon Maia* bertsolariaren hitzak dituen euskal abesti famatu bat da. Ainhoa (Elkar, 1996) diskoan argitaratu zuen Orioko Gozategi taldeak 1995an.

Gozategiren unerik gorena, arrakastari dagokionez, Ainhoa bigarren disko honekin heldu zen. eta, zehazki, kantu honekin. 1996ko udako kantua izan zen, eta «emoixtaxux muxutxuek...» leloa ahoz aho ibili zen. Jon Maia bertsolariak bizkaieraz idatzitako hitzetan zetzan arrakastaren gakoetako bat.

Abestiaren maketarekin lortu zuten arrakasta, artean diskoa plazaratu gabe.

ETBko Tumatxak telebista-saioan Napoka Iriak abestiaren bertsio berri bat zabaldu zuen.

  

* Jon Maia bertsolaria, hitzen egilea.Jon Maia bertsolaria, hitzen egilea.
* Gozategi (2018)Gozategi (2018)
* Gozategi taldea 1983ko Nafarroa oinezen.Gozategi taldea 1983ko Nafarroa oinezen.

Hitzak
------

Lau bertsok osatzen dute maitasunezko abestia. Bizkaieraz idatzitako lau bertsoek maitasunezko abesti bat osatzen dute

Abestiaren hitz guztiak webean lortu daitezke. Hona hemen abestiaren hitz batzuk:

Emoiztaxux muxutxuek maitie
hartuixu guruxun guztixe
eroaixu bixotz tristie
zure bixotzarekin.
Emostazu porrutxue sorgiñe
ahatetxu baten berdiñe
begitxu gorrixen samiñe
sendatuixu nirekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Ainhoa» *www.badok.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-08-18).
2. ↑    «Gozategi taldeak maketarekin jada lortu zuen ospea» *www.eitb.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-08-18).
3. ↑    «Gozategiren 'Nirekin', Napoka Iriak abestuta» *www.eitb.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-08-18).
4. ↑   «Nirekin» *www.badok.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-08-18).
5. ↑   «KantuPoteo: Nirekin» *KantuPoteo* (Noiz kontsultatua: 2020-08-15).

Ikus, gainera
-------------

* *Kalanbreak*

Kanpo estekak
-------------

* GOZATEGI - NIREKIN - BIDEOKLIPA
* «Gozategi taldea» Tumatxa telebista saioa. (2013-09-23) *www.eitb.eus*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q98450596

 |

* Wd Datuak: Q98450596
**Nisa familia** (Polana edo Hertha familia bezala ere ezagutua) eguzkiaren inguruan 2,41 eta 2,5 unitate astronomiko bitarteko distantziara orbitatzen duten asteroide batzuk osatzen dute. Familia honetako asteroideek 0,12 eta 0,21 bitarteko eszentrikotasuna eta 1,4 eta 4,3 bitarteko okerdura dute. Familia honen izena familiako asteroiderik handiena den 44 Nisatik dator.

Azpitaldeak
-----------

Nisa familiako asteroideak, tipikoki, mineralogiari dagokionez, bi taldetan banatuta daude: Nisa eta Polana. Lehen taldean, masiboenak 44 Nisa eta 135 Herta dira, eta S motako asteroideak dira. Bigarrenean 142 Polana da masiboena eta F motako asteroideak dira.

Familia honetako asteroideak
----------------------------

| Izena | *a* | *e* | *o* |
| --- | --- | --- | --- |
| 44 Nisa | 2.423 | 0.149 | 3.703° |
| 135 Herta | 2.428 | 0.206 | 2.306° |
| 142 Polana | 2.418 | 0.136 | 2.238° |
| 750 Oskar | 2.444 | 0.130 | 3.952° |
| 2984 Chaucer | 2.470 | 0.135 | 3.054° |
| 2391 Tomita |
| 2509 Chukotka |
| 2710 Veverka |
| 3048 Guangzhou |
| 3069 Heyrovsky |
| 3172 Hirst |
| 3467 Bernheim | 2.409 | 0.149 | 4.112° |
| 3952 Russellmark |
| 4797 Ako |
| 5075 Goryachev |
| 5394 Jurgens |
| 7629 Foros |
| 9922 Catcheller |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2342796

 |

* Wd Datuak: Q2342796
**Espartxoko zubia** edo **Txomineneko zubia** Gipuzkoako Donostia hiriburuko Txominenea auzoan dagoen zubi bat da, Loiola eta Martutene auzoen artean. Loiolako koarteletik eta Loiolako geltokitik hurbil dago.

Izena
-----

Zubi honi aspaldidanik bertako baserritarrek *Espartxoko zubia* izenez deitu izan dute. Txominenea auzoa eratu zenetik *Txomineneko zubia* edota *Txomineko zubia* ere deitzen dute, hiritar jatorrikoek batez ere. Beste izen batzuk *Kuartelatzeko zubia* (Loiolako kuartelaren aurrealdeko Kuarteleko zubiari kontrajarria) eta *Puente de La Casera* («La Casera zubia») dira. Azken izen hori oso erabilia da gaztelania hiztunen artean, eta La Casera gaseosa enpresak ondoan zuen biltegitik datorkio.

Zubia
-----

Zubia izena ematen dion Espartxo baserriaren alboan dago (garai batean baserria nahiz zubia bera ere Altza udalerrian zeuden). Urumea ibaia zeharkatzen du, hain zuzen ere, Kristobaldegi bidea eta Uba bidearen artean (Ubako baselizara doan bidea).

Historia
--------

Zubia 1910an eraiki zen eta handik iragaten zen bidea Mesedetako Andre Mariaren eritetxera zihoan. Errepidea, hasieran, Urumea gainetik igarotzen da, hormigoizko habez eginiko zubi polit batetik. Eritetxearen kontura eraiki zuten. Gaur egun konponketa beharrean dago, ez baitago halako zirkulazio handiari eusteko egina.

1934an Altzako udalerria Donostia hirira auzo gisa gehitu zen, ondorioz udalerrien arteko muga berrien ezarketa burutu zen, zubi honen eskuinaldean udalerrien arteko 2. zenbakidun mugarria zela egiaztatu zelarik, hain zuzen ere Altza, Loiola eta Martutene auzoen arteko muga).

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Donostiako zubien izenak, Donostiako Udaleko Euskara Zerbitzuaren webgunean.
2. ↑  VI. Zubiak. Loiolan...
3. ↑  Puente de Espartxo. Donostiako Udala **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257252

 |

* Wd Datuak: Q12257252


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Donostia | Donostiako zubiak | Donostia |
| Zurriolako zubia • Santa Katalina zubia • Maria Kristina zubia • Mundaiz zubia • Gladys del Estal pasabideaJose Antonio Agirre zubia • Burdin zubia (eraitsia) • Realaren zubiaMikel Laboa pasabidea • Egiako zubia • Topoko zubia • Urdintzuko zubia • Espartxoko zubia27 Poligonoko zubia • Martuteneko zubia • Ergobiko zubia |
**Farida Bemba Nabourema** (Lome, 1990) Togoko Giza eskubideen aldeko ekintzaile eta idazlea da, nerabe zenetik Togo demokraziaren alde borrokatu dena. 20 urte zituela, Faure Must Go mugimendua sortu zuen, demokraziaren interesetan erresistentzia zibila eskatzeko. 2014an argitaratu zuen, *La Pression de l 'Oppression* (The Pressure of Oppress) saiakera: zapaltzaileengandik erresistentzia bultzatzen du. 2017an, Afrikako Gazteen Elkarteak Nabourema "Urteko abokatua (emakumeen saila)" saria eman zion.

Biografia
---------

1990eko apirilaren 19an Lome Unibertsitatean jaio zen, Farida Bemba Nabourema Batxilergoa eskola ikasketak amaitu zituen, ondoren historia ikasi zuen. Gnassingbé Eyadémaren erregimen zapaltzailearen pean hazi zen, azken hau 2005ean hil zen arte. Haren seme Faure Gnassingbé izan zen diktadorearen oinordekoa izan zen. Farida Nabouremaren aita, Bemba Nabourema disidentea, 2003an torturatu zuten, alabak 13 urte besterik ez zituela. Ondorioz, Farida ere disidente egin zen.

18 urte zituela Ameriketako Estatu Batuetara joan zen bizitzera. Washingtongo International University School of Washington, D.C. unibertsitatean nazioarteko harremanak ikasi zituen. Bi urte geroago Faure Must Go mugimendua sortu zuen, Faure Gnassingbéren aurkako oposizioa antolatzeko.

Geroztik, Togoko erresistentzia mugimenduaren ikur bihurtu da. Nabourema ezin izan da bere sorterrira itzuli, bere bizitza mehatxatuta dagoelako. Orain herriz herri mugitzen da, bere blog herrikoia mantentzen du eta Faureren erregimenaren aurka joateko deia egiten du. "Gure aitonaren belaunalditik aitarenera eta orain niregana hain urrun iristeko guretzat egin dituzten sakrifizio guztiak ikusten ditudanean, esker onez eta itxaropenez betetzen naiz". Edozein herritarrek lehendakaritzara beldurrik eta heriotz arriskurik gabe aurkezteko aukera izan dezaten aldarrikatu du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   CNN, Melissa Mahtani. «Faure must go: How one woman is risking her life to end 50-year dynasty in Togo» *CNN* (Noiz kontsultatua: 2021-04-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q54362908
* Commonscat Multimedia: Farida Nabourema

---

 |

* Wd Datuak: Q54362908
* Commonscat Multimedia: Farida Nabourema
***Nire arreba Pilarren erretratua*** (gaztelaniaz: *Retrato de mi hermana Pilar*) 1911 inguruan Ramon Zubiaurrek egindako margolan ezaguna da. Bilboko Arte Ederren Museoan erakusten da. Lan hau Leopoldo Gutiérrez de Zubiaurrek, Pilar Zubiaurreren semeak, 2007an Bilboko museoari egindako emaitza da.

Deskripzioa
-----------

Margolan honetan hiru emakume ikusten dira, elkarrekin hitz egiten egongo balira bezala eta gure presentziak haien intimitatea puskatuko balu bezala, baina hirurak margolariaren arreba da, Pilar Zubiaurre. Obrak esanahi sinbolikoa du. Hasiera batean konplexuagoa eta handiagoa zen: eskuinean mandolina jotzen beste emakume bat agertzen zen eta kamarera bat tea zebitzatzen. Zubiaurrek berak moztun zuen lana gaur egun ezagutzen dugun bezala utzirik.

Azterketa
---------

Esan dugun bezala, protagonista hiru aldiz agertzen da margotuta. Hiruretan soineko luzeak eta dotoreak daramatza. Ramon Zubiaurreren harremana haren arrebarekin handia izan zen; urtetan, Pilar Zubiaurrek bere bi anaien Valentinen eta Ramonen lanak, erakusketak eta salmentak gestionatu zituen eta, testuinguru horretan, margolan hau ez gaitu harritu behar. Halaber, Espainiako garaiko kultura munduan Pilar oso ezaguna izan zen eta, orokorrean, oso emakume esanguratsua izan zen.

Lan honetan gortina batzuk kenduta, ia ez da fondorik ikusten. Orokorrean, protagonismoa esan dezakegu emakumearen soinekoena dela. Simetria zaintzeko-edo, alboetako soinekoak zuriak diren bitartean, erdikoa, gehien ikusten dena, morea da eta kapela luzearen antza duen sonbreirua erakusten du. Sonbreiru horrek sinbolikoa da, bestetik: urte horietako margolan askotan Zubiaurrek herrixken agintariak eta intelektualak antzeko kapelekin margotzen zituen, haien autoritatea horrela adieraziz. Irudi horren begirada, bestetik, ikusleari zuzendua dago; gauza bera gertatzen da eskuinean dagoenarekin; ezkerrekoa, aldiz, ikusleari bizkarra emanez dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Margolanaren donazioa *El País* egunkarian, 2007/09/27.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31188004

 |

* Wd Datuak: Q31188004
**Eva María Garrido García** (Frankfurt am Main, 1970), ezagunagoa **Eva Yerbabuena** izengoitiz, espainiar flamenko-dantzari eta koreografoa da. Espainiako Dantza Sari Nazionala jaso zuen 2001ean, eta Arte Ederretako Merituaren Urrezko Domina 2017an.

Bizitza
-------

Espainiar etorkinen alaba, Eva María Garrido Frankfurten sortu zen, Alemanian, 1970ean. 15 egun geroago, ordea, Granadako Ogíjares herrira eraman zuten gurasoek, eta bertan bizi izan zen, aitona-amonekin, hamar urte bete arte. 11 urte zituela, akademia batean sartu zuten dantza flamenkoa ikas zezan. 12 urterekin, jendaurrean dantzatzen hasi zen Enrique "el Canastero", Angustillas "la Mona", Mariquilla eta Mario Maya artista handiekin. Dantzaz gain, arte dramatikoa eta koreografia ere ikasi zituen. Koreografia ikasketak La Habanan egin zituen Johannes Garciarekin.

1985an, Rafael Aguilar-en konpainian sartu zen, eta Paco Moyanorenean 1987an. 1990eko hamarkadan, Javier Latorre, Manolete, Merche Esmeralda eta Joaquín Cortésekin lan egin zuen. 1998an bere konpainia sortu zuen. *Eva* (1998), *5 Mujeres 5* (2000), *La Voz del Silencio* (2002), *A Cuatro Voces* (2004), *El Huso de la Memoria* (2006), *Santo y Seña* (2007), *Lluvia* (2009), *¡Ay!* (2013) eta *Apariencia* (2016) ikuskizunak sortu ditu bere konpainiarentzat. Hainbat bira egin ditu Espainian zehar eta, besteak beste, Wuppertalgo dantza jaialdian, Veneziako Biurtekoan, Royal Albert Hallen, Dusseldorfeko Operan eta Sydney Opera Housen dantza egin du.

1999an, Mike Figgis britainiar zuzendariaren *Flamenco Women* dokumentalean parte hartu zuen, eta 2001ean Figgisek berak zuzendutako *Hotel* fikziozko filmean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Real Decreto 1064/2017, de 22 de diciembre,.*  Boletín Oficial del Estado, boe.es (Noiz kontsultatua: 2018-8-11).
2. 1 2 3 4    *Dantzaldia 2009 - X. edizioa.*  bizkaia.eus (Noiz kontsultatua: 2018-8-11).
3. ↑   Petit, Quino. *Eva al desnudo.*  *El Pais* egunkaria, 2006-09-10, elpais.com (Noiz kontsultatua: 2018-8-11).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Eva Yerbabuena*** Aldatu lotura Wikidatan |

* **(Gaztelaniaz)** Webgune ofiziala, evayerbabuena.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5415208
* Commonscat Multimedia: Eva Yerbabuena

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 86144782937016168981
* ISNI: 0000 0004 5849 4189
* BNE: XX1343452
* GND: 1078808422
* LCCN: no2007056352

 |

* Wd Datuak: Q5415208
* Commonscat Multimedia: Eva Yerbabuena
**Erregentzia** (bahasa indonesiarrez *kabupaten*), Indonesiako probintzia baten banaketa administratibo bat da. *Kabupaten* izena, batzuetan, *barruti* edo *udalerri* bezala itzultzen da. Erregentziak, azpibarrutietan banatzen dira.

Historia
--------

"Erregentzia" izena, herbeheretarren aro kolonialean sortzen da, non, erregentziak, "regentschap" (pluralean "regentschappen") bezala ezagutuak nederlanderaz, erregenteek administratzen zituzten. Erregenteak, hau da bertako buruzagiek, nagusiki musulmandarrak, eta tribuetako buruzagiek, herbeheretarrek baino protokolo maila altuagoak izan zituzten, herbeheretarrek Herbehereen ordezkari edo kontseilari lanak baino ez baitzituzten egin. Baina, botere legal eta militarra, Gobernari Orokorraren esku geratu zen Batavian (ondoren Jakarta), Javan, eta horregatik domeinatu zuen gobernu herbeheretarrak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3191695
* Commonscat Multimedia: Regencies of Indonesia

---

 |

* Wd Datuak: Q3191695
* Commonscat Multimedia: Regencies of Indonesia
**Felix Likiniano Heriz** (Eskoriatza, Gipuzkoa, 1909ko urtarrilaren 14a - Biarritz, Lapurdi, 1982ko abenduaren 22a) Espainiako Gerrate Zibilean borrokatu zuen buruzagi anarkista izan zen.

Biografia
---------

Eskoriatzan jaio eta bere burua arrasateartzat zeukan. Parte hartze nabarmena izan zuen Donostia hasiera batean falangisten eskuetan ez erortzeko defentsan. 1936ko uztailaren 18an Francoren estatu kolpea gertatzean, Donostian politikari gehienek batzordeak antolatzen zituzten bitartean, anarkistek, Likinianok gidatuta, Urbierta kalean altxatuei aurre egin zieten uztailaren 19an. 

Amarako eskolak dauden inguru horretan barrikadak jarrita, anarkista haiek eutsi ahal izan zioten armada antolatu baten erasoari. Azkenean, Eibartik trenez etorritako langile gehiagoren laguntzaz Loiolako kuartelera bota zituzten atzera soldaduak. Loiolaren kontrako erasoan parte hartuz, garaitu egin zituzten altxatuak.

Ondoren, muga defendatzea izan zen helburua: Ia bakarrik, sozialista, komunista eta EAE-ANVko batzuen laguntzaz eutsi zioten denbora batez Soltxaga jeneralaren armadari Aiako Harriaren inguruan. Borroka horietan, bizitza osoan neskalagun izan zuen Kasilda Hernáezek parte hartu zuen ere. Azkenik, irailaren 13an, Alfonso Beorlegi koronelak gidatutako Mola jeneralaren nafar gudaroste kolpista Donostian sartu zen.

Likiniano, gerora, Katalunian eta Aragoin izan zen gerran. Frantzian ere erresistentzian parte hartu zuen nazien aurka. Azkenik, Miarritzera itzuli zen eta bertan ezagutu zituen hego euskal herritar iheslari gazte batzuk. Nahiz eta bera anarkista izan, berehala haien adiskide min egin zen. Likinianok asmatu omen zuen Euskadi Ta Askatasuna sorberriaren anagrama: sugea eta aizkora.

Bibliografia
------------

* Pilar Iparragirre: *Felix Likiniano. Ezina ekinez egina*. Tafalla: Txalaparta, 1994.

Bere omenez
-----------

Bilboko Erronda kalean zabaldu zen kultura gune libertarioari -egun *Gatazka* deitzen dena- ***Likiniano*** izena jarri zioten.

Ikus, gainera
-------------

* Kasilda Hernáez

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q717692
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 20489401
* ISNI: 0000 0000 3053 8961
* GND: 119377004
* LCCN: n95036450
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 88417

 |

* Wd Datuak: Q717692
**Errege Dekretu Legea**, lege maila duen arau juridikoa da, monarkia parlamentarioa duten herrialdeetan ohikoa, Espainian kasu; botere betearazleak onartzen du, eta ohiz kanpoko behar larriren baten ondorioz onartzen da. Botere betearazleak onartu ondoren onartu behar du botere legegileak, epe labur batean.

Antzeko arau bat dago Errepublika diren herrialdeetan: Dekretu Legea.

Espainia
--------

1978ko Espainiako Konstituzioan erregulatua dago arau mota hori. "Errege" du izendapenean, erregea delako araua onartzen eta argitaratzen eta betearaztea agintzen duena.

Nabarmendu behar da, Espainiaren kasuan, Diputatuen Kongresuak ez duela araua berresten. Egia esan, Kongresua mugatzen da, gobernuak somatutako larritasun egoera bideratzeko proposamena berrestera. Azken emaitza, lege arruntaren berbera da, baina tramitazioa askoz azkarragoa da eta, gainera, eztabaida parlamentarioak eragozten dira.

Errege Dekretu Legea Espainiar Konstituzio[*Betiko hautsitako esteka*]ko 86.1 artikuluan dago araututa, besteak beste, eta zera dio: *"Aparteko eta presazko beharrizana dagoenetan, Gobernuak behin-behineko lege-xedapenak eman ditzake, lege-dekretuen forma hartuz; horiek ezingo dute eraginik sortu estatuaren oinarriei buruzko antolamenduan, 1. tituluak arautzen dituen oinarrizko eskubide, eginbehar eta askatasunetan, autonomia-erkidegoen araubidean, ezta hauteskundeei buruzko zuzenbide orokorrean ere."*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9067055

 |

* Wd Datuak: Q9067055
***Errege Magoen gurtza*** Diego Velázquezen mihise gaineko olio-pintura da. "1619" data du Ama Birjinaren oinean dagoen harri batean, eta Prado Museoan gorde da 1819an inauguratu zutenetik. Irudiak Erregeen gurtza erakusten du, Jesus Nazaretekoaren jaiotzako pasartea, Errege Magoen gurtza jaso zuenekoa.

Koadroaren historia
-------------------

Ez dakigu ziur nondik datorren Velázquezek 20 urte zituenean margotutako koadro hau, 1619an, nahiz eta azken zifra nahasia izan eta Beruetek 1617 irakurri zuen. Ainaudek iradoki zuen akaso Sevillako San Luis de los Franceses eskola jesuitarentzat margotu zuela, eta halaxe onartu du kritikaren parte handi batek; izan ere, beheko eskuineko angeluan agertzen den elurrak, Kristoren Pasioa aipatzen duenak, Frantziako erregeak zuen arantza-koroaren erlikiari erreferentzia izan ltieke. Jesuitak 1767an kanporatu ondoren, koadroa Francisco Brunarena izango zen, haren jabetzan Richard Twiss bidaiari ingelesak ikusi zuelako. 1819an Prado Museoan sartu zen, bilduma errealetik. 

Agian margolana handiagoa zen, eta bere hiru aldetik moztu zen, 1832ko Cayetano Palmaroliren litografia baten arabera. Konposizio zabalagoa du, eta, Enriqueta Harris eta Jonathan Brownen ustez, atseginagoa. Hala ere, ez dago aztarnarik baieztatzeko koadroa moztu egin dela Museoan sartu ondoren, eta Carmen Garridok egindako azterketa teknikoak ez du erakutsi egungoak baino handiagoa zenik, nahiz eta paisaia gutxi ikusten den, eta hasiera batean zabalagoa izan zitekeen. Palmaroliren litografia, azken batean, ustez galdutako zatien irudikapen bat izan liteke, koadroa aurretik ezkerrean ebakita zegoela sinestean oinarritua.

Ikonografia
-----------

Cayetano Palmaroli, Diego Velázquezen pinturaren litografia: *Erregeen gurtza*. 1832-1837ko litografia, *Colección lithográphica de cuadros del rey de España el señor don Fernando VII* bildumakoa, Prado Museoko Marrazkien eta Estanpen Kabinetea.
Margolanak Errege Magoen Gurtza irudikatzen du, tradizio kristauaren arabera hiru zirenak, eta, XV. mendetik aurrera, Baltasar arraza beltzeko gisa irudikatzen duena. Haur Jesusi hiru opari eskaintzen dizkiote: urrea errege gisa, intsentsua Jainko gisa, eta mirra gizon gisa, sorterriko izarrari esker jaio zela jakin ondoren. Hiru magoekin, Ama Birjinarekin eta Haurrarekin, Velázquezek San Jose eta morroi bat margotu zituen, eta horiekin mihisearen ia azalera guztia betetzen du, eta irekidura txiki bat baino ez dio uzten goiko ezkerreko angeluan dagoen paisaia krepuskularrari. Mariaren oineko sastrakak bere meditazioaren edukia aipatzen du, aurpegi birzentratuan eta barean adierazia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2273943
* Commonscat Multimedia: Adoración de los Reyes (Velázquez)

---

 |

* Wd Datuak: Q2273943
* Commonscat Multimedia: Adoración de los Reyes (Velázquez)
**Espainiako Alderdi Komunista (berrosatua)** —gaztelaniaz *Partido Comunista de España-reconstituido*, **PCE (r)**— Espainiako alderdi politiko marxista-leninista bat da. Bere buruzagi historikoa egun Espainian espetxeraturik dagoen Manuel Pérez Martínez *Camarada Arenas* da. Gaur egun alderdi ilegala da Espainian, eta hainbat kide ditu espetxean. Hego Euskal Herrian ere egiturak ditu (Gasteizen eta Bizkaiko Ezkerraldean izan du historikoki presentzia); 1981ean Kepa Crespo PCE (r)-ko euskal presoak bizia galdu zuen gose greban.

Bere adierazpen organoak *Resistencia* eta *Antorcha* dira.

Historia
--------

1968an Espainiako Alderdi Komunistatik (PCE) ateratako militante batzuek OMLE erakundea (Espainiako Marxista-Leninisten Erakundea) sortu zuten, PCEren *nazio adiskidetze* politikarekin bat ez zetozelako. Era berean, garai hartan Sobietar Batasuneko ildoa *errebisionistatzat* jo zuten. 1975ean PCE (r)-ren Sortze Kongresua burutu zuten.

PCE (r) alderdiak ez du inoiz bere burua legeztatu, Espainiako erregimena "faxista" bezala definitzen duelako. PCE(r)-ko 3.000 bat kide atxilotu dituzte 1975etik, askotan GRAPOrekin zerikusia izatearen akusaziopean. Bere militante batzuk, era berean, indar polizialek hil zituzten, Juan Carlos Delgado de Codes eta Francisco Javier Eizagirre, esaterako. 2003ko apirilean Espainiako Auzitegi Nazionalak PCE(r)-ren jarduera bertan behera utzi zuen. Alderdien Legea erabiliz, GRAPOrekin batera *erakunde terrorista* bera osatzen zuela baieztatu zuen (*GRAPO-PCE(r)* delakoa).

Ideologia
---------

Bere helburua Espainian herri errepublika bat ezartzea da, bertan kapitalismoa gainditu, sozialismoari bideak ireki eta gizarte komunista eraiki ahal izateko. Honekin batera, Kanariar irlen independentzia eta Zeuta nahiz Melillak Marokorekin bat egitea (koloniatzat jotzen dituelako), eta Katalunia, Galizia eta Euskal Herriaren autodeterminazio eskubidea aldarrikatzen du.

Kanpo estekak
-------------

* PCE (r)-ren webgunea (itxita)
* PCE (r)-ko presoei buruzko albisteak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3175770
* Commonscat Multimedia: Partido Comunista de España (reconstituido)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 195889443
* BNE: XX132010
* BNF: 12366692s (data)
* LCCN: n2009015995
* SUDOC: 032684843

 |

* Wd Datuak: Q3175770
* Commonscat Multimedia: Partido Comunista de España (reconstituido)
**Parador Real** Hotela, Donostiako hotel bat izan zen da. Donostiako erdialdean sortuta, 1825. urtean. Indarrean egon zen 1863. urtera arte.

Kokapena
--------

**Parador Real** Hotela, Donostiako erdialdean zegoen. Kale Nagusia 1ean.

1813. urtean hiria berreraiki zenean bere bizilagunen kokapena eta banaketa, gizarte mailaren arabera, errespetatu zen.
Aristokrazia Kale Nagusitik gertu bizi zen eta hortik Bretxara mugitzen zen.
Horregatik Parador Real Mayor kalean eraiki zen, gaurko Kale Nagusian.

### Aurrekari historikoak

XIX. mendean bainu-etxeak zabaldu ziren, atseden eta aisialdeko aukera moduan. Osasuna zaintzeko, medikuaren aginduz egindako bidaiak modan jarri ziren eta bainu-etxeak ireki zieren Zestoan, Santa Ageda Arrasaten. Bisitariaren eredua: aristorkraziakoa edo goi-mailako burgesia.

Historia
--------

Fausto Corralek ireki zuen paradorea 1925. urtean. Lehenengo errege-bisitarien artean aipagarrienak:

* 1830. urtean: Francisco de Paula Antonio infantea Fernando VII erregearen anaia, bere emaztearekin, Luisa Antonia de Nápoles, semealabak eta familiaren jarraigoa. Santa Ageda bainu-etxetik pasa ondoren, hamabostaldi bat pasa zuten Donostian.

* 1833. urtean: berriro Francisco de Paula Antonio infantearen familia, jarraigo luzearekin.
* 1845 –urtean: medikuaren aginduz Isabel II erregina hasi zen Donostia bisitatzen itsasoko bainuak onuragarriak zirelako azaleko gaixotasunak sendatzeko, Aranjuezeko egonaldiak eteten

Urte horretan Udalak erregina-ohoreak egin zizkion ikuskizun ugari antolatuz: zezenak, erromeriak, txangoak, ibilaldi nautikoak. Nazioarteko prentsari esker Donostiako irudi turistikoa hedatu zen. 
Bi gertaera garrantzitsu izan ziren Donostia leku turistiko bezala ezagutzera emateko: 1954 urtean Donostiak berreskuratu zuen hiriburutasuna. 1963 harresiak eraisteko erabakia hartu zen 1963. urtetik 1968. urtera Isabel II erreginak jarraitu zuen Donostia bisitatzen.

Beste bisitarien artean: Berryko dukesa edo Napoleón III. bere emazte Eugenia de Montijorekin.

### Bibliografia

* Gómez Beldarrain, Laurentino (2012), Turismo y hoteles en la tarjeta postal: Donostia-San Sebastián, Gipuzkoa. Donostia, Idazti, 2012. p.15-16

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   .
2. 1 2   Gómez Beldarrain, Laurentino.  (2012). *Turismo y hoteles en la tarjeta postal: Donostia-San Sebastián, Gipuzkoa..* , 15 or..
3. ↑   «Había más turistas hace un siglo. Aingeru Munguía» *Diario Vasco (2017/09/ 04)*.
4. ↑   «Había más turistas hace un siglo. Aingeru Munguía» *Diario Vasco (2017/09/ 04)*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31188992

 |

* Wd Datuak: Q31188992
**Felix Izeta Txabarri**, (Zestoa, 1961eko abuztuaren 3a) euskal xake-jokalaria da, eta Nazioarteko Maisu Handia. 2012ko FIDEren zerrendan munduko 1450.a zen, 2459 puntu-Elorekin.

Donostiako Gros Xake Taldean dabil. Euskal sistemaren (bi partida aldi berean) sortzaile eta bultzatzailea da.

Euskal Herriko lau xake jokalarik lortu dute Nazioarteko Maisu Handia titulua: Txelu Fernandez bilbotarrak, 1986an; Felix Izeta zestoarrak, 1994an; Mario Gomez portugaletetarrak, 2004an; eta Mikel Huerga, 2021ean. Lehenengo hirurak lehia ofizialetatik erretiratuta daude, nahiz eta noizean behin Gomezek eta Fernandezek taldeka partidaren bat jokatzen duten. Izeta, berriz, Euskadiko eta Eskoziako selekzioen artekoan aritu zen 2014an. Baina, salbuespen horiek kenduta, esan daiteke 2010eko hamarkadan ez dela egon Euskal Herriko Maisu Handirik lehiaketa ofizialetan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  FIDE webgunea
2. ↑    Tornay, Josu. «Bidea, luzea bezain aberasgarria» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2021-10-16).

Ikus, gainera
-------------

* Txelu Fernandez
* Mario Gomez
* Mikel Huerga

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3752922

 |

* Wd Datuak: Q3752922