recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Bearnoko foruak** (bearneraz: *Fòrs de Bearn*) Bearnoko bizkonderrian mendeetan zehar, XI. eta XIII. mendeen artean, sorturiko testu legalak (eskubideak, epaiak, dekretuak eta abar) izan ziren. XV. mendean lehendabizikoz bildu zituztenean Bearnoko konstituzioa osatu zuten.

*For* bearnerazko hitza da, euskaraz forua esan nahi duena. Latinezko *forum* hitzetik ekarria da, bisigodoen *Forum Iudicium* arautegian oinarrituta zeudelako. Testu hauek bearnerazko idazlanik antzinenak dira.

Lehenengo *for* 1080ean Zentulo V.ak ezarritako Iluro (Oloroe) birpopulatzeko hiri-gutuna zen. 1102an, Gaston IV.ak bere hiriburua zen Morlaasi eskubide bera eman zion. Azkenekoz, 1188an, Gaston VI.ak eskualde osora zabaldu zituen eskubide hauek.

XIII. mendeko lehendabiziko herenean, Gilen Erramun eta Gaston VII.a bizkondeek Pirinioetako zenbait harani *fors* ere eman zizkien, Baretosi 1220an, Ossauri 1221ean eta Asperi 1247an lehendabizikoz eta 1250ean bigarrenez.

XVI. mendean, Biarno Nafarroako erregeen zuzendaritzapean zeudela, Henrike II.ak eta Joana III.ak *Fors* berrantolatu eta hobetu zituzten. 1620an, Luis II.a Nafarroakoak "Frantziari Nafarroa eta Bearnoren batze agiria" ezarri zuenean, foruak mantendu zituen, 1789an Frantziar Iraultzak indargabetu arte eutsi zutenak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Omnes, Jean.  (2006). *Guide du curieux: Haut Béarn.*  Pyremonde ISBN 2-84618-3031..
2. ↑   Tucoo-Chala, Pierre.  (1994). *Quand l'Islam était aux portes des Pyrénées.*  Biarritz: J&D Editions ISBN 2-84127-022-X..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3077708

 |

* Wd Datuak: Q3077708
**Jesús Pardo de Santayana Díez** (Santander, Espainia, 1927ko maiatzaren 5a - Madril, Espainia, 2020ko maiatzaren 22a) espainiar idazle eta kazetaria izan zen.

Biografia
---------

Kazetari gisa, atzerriko berriemaile moduan lan egin du, Londresen lehenbizi, hogei urtez, eta Genevan eta Kopenhagen, gero.

Idazle gisa, zenbait eleberri idatzi zituen, autobiografia kutsu nabarmenekoak: *Ahora es preciso morir* (1982, *Orain ezinbestekoa da hiltzea*); *Ramas secas del pasado* (1984, *Antzinako adar lehorrak*); *Operación Barbarossa: historia ficción* (1988, *Barbarossa operazioa: historia fikzioa*); *Las últimas horas de Pincher Trumbo* (1988, *Pincher Trumboren azken orduak*); *Eclipses* (1993, *Eklipseak*). 1996an *Autorretrato sin retoques (Ukiturik gabeko autoerretratua)* argitaratu zuen, Espainiako Gerra Zibilaren ondorengo espainiar intelektualen deskribapen gupidagabea eta desmitifikatzailea.

Eleberriez gainera, era askotako liburuak idatzi zituen: poema-bildumak; gidak eta bidaia-liburuak *Bukarest* (1991), *Conversaciones con Transilvania* (1988, *Elkarrizketak Transilvaniarekin*); biografiak *Dante* (1984), *Galileo* (1984); eleberri gisako biografia-kontakizunak *Yo, Marco Ulpio Trajano* (1991). Itzultzaile gisa, Charles Dickens, Mark Twain, Isak Dinesen, Nadine Gordimer, Pier Paolo Pasolini, Noah Gordon eta herbehereetar eta eskandinaviar idazle askoren obrak itzuli zituen gaztelaniara. 1998an *Zapatos para el pie izquierdo (Ezker oinerako zapatak)* argitaratu zuen, historian zehar sortu izan diren asmakizun bitxiei buruzko liburua.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11684791
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 79078065
* ISNI: 0000 0000 8396 7663
* BNE: XX1052568
* BNF: 12208471b (data)
* GND: 119526980
* LCCN: n50054722
* SUDOC: 030726697
* UB: a1338793
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04741/eu\_p\_0586/p0586
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 21208

 |

* Wd Datuak: Q11684791
**Dubrovnikeko harresiak** (kroazieraz: *Dubrovačke gradske zidine*) Dubrovnik hiriaren alde historikoa erabat inguratzen duten babes egitura sendoak dira. 1979tik aurrera hiriaren alde historikoa UNESCOren Gizateriaren Ondarea da.

Historia
--------

VII. mendean Dubrovnik fundatu zenean harresiak eraiki zituen baina gaur egun dakusagun egitura XII. eta XVII. mendeen artean eraikitakoa da, batez ere 1319an Nicifor Ranjina arkitektoaren lanaren ondoren osatutakoa, aurreko harresiak egurrezkoak baitziren.

Egitura
-------

Europako harresi handi eta osoenetarikoa du Dubrovnikek. Etenik ez duten 1.940 metroko luzerako harresiak dira, 25 metrotako altuera ere hartzen dutenak. Harresia gotortzeko hiru dorre zirkular, hamalau lauangeluar eta bost bastoi ere baditu, eta kaia zaintzeko San Joan gotorleku sendoa. 120 kainoi ere izan zituen eta lurrari begira dagoen zatian zanga batek inguratzen zuen harresia.

Iruditegia
----------

* Dubrovnik.Dubrovnik.
* Lurreko harresiak.Lurreko harresiak.
* San Joan gotorlekua.San Joan gotorlekua.
* Minčeta dorrea.Minčeta dorrea.
* San Laurendi gotorlekua.San Laurendi gotorlekua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q931733
* Commonscat Multimedia: City walls of Dubrovnik

---

 |

* Wd Datuak: Q931733
* Commonscat Multimedia: City walls of Dubrovnik
**Iron konderria** (ingelesez: *Iron County*) Utahko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Parowan da. 2010eko zentsuaren arabera 46.163 biztanle zituen, Iron kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Iron konderriak 8.549,76 kilometro koadro ditu. Horietatik 11,39 ura dira. Beste 8.538,36 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 5,4 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 46.163 pertsonetatik 43.789 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3.563 dira. 204 beltzak edo afroamerikarrak. 907 amerikar natiboak ziren eta 137 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 333 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 49 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 744 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26723
* Commonscat Multimedia: Iron County, Utah

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 155946963
* LCCN: n81039783
* **Lekuak**
* OSM: 1744360
* TGN: 2002111

 |

* Wd Datuak: Q26723
* Commonscat Multimedia: Iron County, Utah
Greziar mitologian, **Erix** edo **Erize** (antzinako grezieraz Ἔρυξ Eryx), Butesen (edo Poseidon jainkoarena egilearen arabera) eta Afrodita jainkosaren semea, Siziliako elimoen erregea izan zen. Bere berebiziko indarraz eta boxealari bezala zuen ospeaz ziur, bere aurrean aurkezten zirenak desafiatzen zituen eta garaitutakoak hiltzen zituen. Heraklesen aurka indarrak neurtzen ere ausartu zen, une horretan Siziliatik zebilena Gerionen behiak eramaten, bere hamabi lanetako batean. Alde batetik, Zeusen semearen aldra, eta, bestetik, Erixen erresuma apustu egin zuten, nork hain ez pareko eskaintza onartu zuen, Heraklesek, behi eta idiekin batera, hilezkortasunaren itxaropena galduko zuela jakin zuenean, baina Erixek galdu egin zuen, eta bere ama Afroditari eskainitako tenpluan lurperatua izan zen, izena eman zion mendian (Erice herrian, Sizilian). Heraklesek, erresuma, bertako biztanleei utzi zien, bere ondorengoetako bat (heraklidak) berataz jabetzeko etorriko zela esanez.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q430157
* Commonscat Multimedia: Eryx

---

 |

* Wd Datuak: Q430157
* Commonscat Multimedia: Eryx
**Iron konderria** (ingelesez: *Iron County*) Wisconsinko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Hurley da. 2010eko zentsuaren arabera 5.916 biztanle zituen, Iron kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Iron konderriak 2.380,62 kilometro koadro ditu. Horietatik 416,96 ura dira. Beste 1.963,66 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2,49 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 5.916 pertsonetatik 5.807 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 35 dira. 3 beltzak edo afroamerikarrak. 33 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 18 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 55 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q52250
* Commonscat Multimedia: Iron County, Wisconsin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158289206
* LCCN: n81119843
* **Lekuak**
* OSM: 270799
* TGN: 2002327

 |

* Wd Datuak: Q52250
* Commonscat Multimedia: Iron County, Wisconsin
**Iñurritza biotopo babestua** Zarauzko (Gipuzkoa) ekialdean dagoen eremua da. Zarauzko hondartzaren zonalde bat, Iñurritza ibaia eta Talaimendi mendia osatzen dute. 1997ko otsailaren 25etik, biotopo babestuaren izendapena du.

Gerora egindako zabalpenean, Aiako kostaldeko beste zenbait lurrekin zabaldu zen biotopoa.

Ekosistema bat baino gehiago biltzen ditu, Padura, itsaslabarra eta duna, eta landare zein hegazti bereziak bizi dira bertan. Zarauzko Golfaren iparraldean, Hego Euskal Herriko duna bakanetako bat dago.

Inurritzako biotopo babestuak pairatzen duen eragin handienetako bat Zarauzko golf-kluba da, zeren hondarretako landaretza bere kabuz haztea galarazten baitu.

2014ko urtarril eta martxoko denboraleek kalte esanguratsuak laga zituzten zonaldean.

Fauna
-----

### Ugaztunak

Ugaztun aldetik ez dago dibertsitate handirik, padura ingurune batez osatuta dagoelako. Halere, ugaztun txikiak aurki daitezke, hauen artean satitsua, zenbait espezieetako saguak eta arratoi arrunta eta beltza.

### Hegaztiak

Hegazti aldetik dibertsitate handia dago **Iñurritzan**. Zerrenda handia lortu da egitea urteen zehar bertan geratutako espezie ugariekin. Zenbait espezie eskas ere ageri izan dira, horien artean marikoi isatsluzea, gailupa tronpetaria, antzara muturzuria, murgilari arrea, amiltxori txikia, basoilo txikia, etab.

Zarauzko hondartza eta Iñurritza biotopo babestuaren ikuspegi panoramikoa, atzealdean, urrutira, Getaria eta San Anton mendia edo *Getariko arratoia*.

Ikus, gainera
-------------

* Zerrenda:Zarauzko dunetako flora

Kanpo estekak
-------------

* Inurritza biotopoa, Inurritzako hegaztiei buruzko bloga, Zarauzko Arkamurka eta Donostiako Itsas Enara elkarteen eskutik.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11684232
* Commonscat Multimedia: Iñurritza

---

 |

* Wd Datuak: Q11684232
* Commonscat Multimedia: Iñurritza
**Dubrovnikeko katedrala** (kroazieraz: *Dubrovačka katedrala*) Dubrovnik hiriko katedrala da. 1979tik aurrera hiriaren alde historikoa UNESCOren Gizateriaren Ondarea da.

Historia
--------

Toki berean hainbat aldiz berreraiki da katedrala, VII, X, XI eta XII mendean, azken hau Rikardo I.a Ingalaterrakoak lagunduta, gurutzadatik bueltan itsasontzia urperatu baitzen ondoko Lokrum uhartearen parean. Eraikin hau 1667an lurrikara batek suntsitu zuen eta hurrego hiru hamarkadatan Italiako arkitekturik onenek katedral barroko berria eraiki zuten, habearte nagusi bat, alboetan beste bi txiki eta kupula bat eraikiz. 1713an bukatu zituzten lanak.

Ordutik kalte handirik ez du izan, 1991ko independentzia gerrako Dubrovnikeko setioan jasandakoak baizik, baina berehala konpondu zuten.

Deskribapena
------------

Aurrealdeko atariak lau zutabe korintiar ditu eta gainean frontoi triangeluarra. Honen gainean leiho barrokoa dauka. Nitxoetan San Blas (hiriko patroia) eta San Jose haurrarekin ageri dira.

Barnealdean habearte nagusia zutabe sendoek banatzen dute alboetako habearteetatik. Ondoren hiru abside ditu eta bidegurutzean kupula handia.

Aldare nagusian 1552ko Amabirjinaren jasokundearen irudi bikaina dago.

Altxorra
--------

Dubrovnikek Mediterraneoko itsasportu ugarirekin izan duen harremanen erakusgarri katedralaren altxorra dago. XI eta XVIII mende arteko 182 erlikario ditu, Bizantzio, Venezia eta Ekialde Hurbileko artisauek egindakoak direnak. Aipagarriena San Blasen urrezko eta zilarrezko besoa, hanka eta garezurra dira.

Iruditegia
----------

* Aurrealdea.Aurrealdea.
* Katedralaren ikuspegia albotik.Katedralaren ikuspegia albotik.
* San Blasen estatua.San Blasen estatua.
* Barnealdea.Barnealdea.
* Amabirjinaren jasokundearen irudia.Amabirjinaren jasokundearen irudia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q584428
* Commonscat Multimedia: Cathedral of Dubrovnik

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 234371535
* GND: 7605362-3

 |

* Wd Datuak: Q584428
* Commonscat Multimedia: Cathedral of Dubrovnik
**Ironia** hitza grezieratik dator (εἰρωνεία 'eirōneía': disimulu, itxurazko ezjakitea) eta literatura baliabide edo erretorikazko figura bat definitzen du. Dena dela, hitz hau asko erabili da eta gaur egun hitz polisemikoa dela esan daiteke. Gehien zabalduta dagoen esanahiaren arabera "hitzekin esaten denaren aurkakoa adierazteko erabili ohi den espresiobidea" bezala definitu daiteke. Zentzu orokorrago batean azaltzen dena esanahi zuzena baino gehiago adierazten duenean erabiltzen da. Hitz egiterakoan ironia intonazio berezi batekin markatu daiteke; horrekin esaten denaren aurkakoa adierazi nahi dela. Normalean, ironia umorearekin dago lotuta.

Idazterakoan ironia markatu daiteke modu desberdinez: harridura marka parentesi artean (!), kakotxak "".

Baldintzak
----------

Ironia gertatzeko hiru baldintza bete behar dira: 

* Literalki sinesgarria izan behar da.
* Kontraesana agerikoa izan behar da.
* Esaldia enuntziatzeko moduan, modu batean edo bestean, egia edo gezurra bezala, ulergarria izan behar da.

Jatorria
--------

Ironia erabiltzen Sokrates izan zen lehendabiziko maisu bat. Filosofo honek formula hau bere dialektika barruan kokatzen zuen, bereziki sofisten aurka aritzeko. Helburu horrekin ikasle xume bat izango balitz bezala sofistengana hurbiltzen zen teorikoki ondo ezagutzen zuten gai bati buruz galdetzen; poliki-poliki, egiten zituen galderen bidez hauen ezjakintasuna erakusten zuen.

Haurrengan, bospasei urterekin hasten da ironiko izateko joera. Aurrena umeak literalki hitz egiten dute, gero hasten dira gezurra erabiltzen, umorea pixkanaka sartzen, eta beranduago dator ironia.

Umorearekin dago lotua ironia, baina ez beti, edo behintzat izan ohi du talka edo kritika adierazpen bat ere berekin.

 Sokratesek bere dialektikan ironia erabili zuen.

Bertsolaritzan
--------------

Bertsolaritzan ironia oso ohikoa da. Hona hemen Indalezio Bizkarrondo "Bilintx" bertsolariaren adibide bat:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | 
Mando baten gañian 
Domingo Kanpaña, 
ez dijoa utsikan
asto orren gaña;
azpian dijoana
mandua da, baña,
gañekua ere bada
azpikua aña:
mando baten gañian
bestia, alajaina! |  » |

Bibliografia
------------

* Euskaltzaindia: *Literatura terminoen hiztegia*. Bilbo: 2008. 426-427 or. Jon Kortazarren artikulua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Jon Kortazar, 426 or.
2. ↑  Jon Kortazar, 427 or.
3. ↑    ««Komunikatzen dugu, hitzen bidez esaten duguna baino askoz gehiago»»  (Noiz kontsultatua: 2018-06-19).
4. ↑  *Bilintx. Bizitza eta bertsoak.*. Antonio Zavalaren edizioa. Donostia: Aurrezki Kutxa, 1978, 253.

Ikus, gainera
-------------

* Sarkasmoa.
* Satira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q131361
* Commonscat Multimedia: Irony

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11935382p (data)
* GND: 4027676-4
* LCCN: sh85068254
* NDL: 00560110
* NKC: ph121191
* AAT: 300055900
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q131361
* Commonscat Multimedia: Irony
**Iñurritza** edo **San Pelaio** Zarauzko (Gipuzkoa) ekialdean dagoen auzoa da. Iñurritza ibaia auzoa ekialdetik zeharkatzen du; inguruak Iñurritza biotopo babestua osatzen dute. Azken honen alboan, Zarauzko golf zelaia dago, Mendilauta auzoa aldean. Iparraldean beraz Mendilauta, hegoaldean Itxasmendi eta Zelai-Ondo ditu. Mendebalderantz Alde Zaharra dago, eta ekialderantz Orioko bidearen inguruan dauden eremuak.

Auzoko mugak nolabait edukiko ditu Nafarroa kalea iparraldean, hegoaldean Lapurdi kalea eta trenbidea, mendebaldean Etxebeste kalea eta ekialdean Iñurritza ibaia bera.

Auzoan, hainbat etxebizitza eta parke daude, eta oraindik antzinako txalet zaharren aztarnak badaude. Garai batean baratzak zabaltzen ziren villa zahar hauen inguruan.

Baseliza
--------

San Pelaio baseliza, Zarauzko zaindariaren omenez izendatua, XIX. mendekoa da. Aurretik tenplu zaharragoa egon zen, 1526an eta 1763an dokumentuta. Gaur egungo eraikina J.J. Belaunzak egin zuen 1850ean, estilo neoklasikoan. Albo batean, Bertsolarien enparantza kokatuta dago, erdian Oteizaren eskultura duelarik.

Ikastola
--------

Salbatore Mitxelena ikastola ere bertan dago, 1965ean martxan ipinitakoa eta 7 urte geroago legeztatua. 1987an, 2004an eta 2019an Kilometroak festa antolatu zuten, bigarren aldi hartan Orioko ikastola eta Oteitza Lizeoarekin batera.

Salbatore Mitxelena "Abendats" (1919-1965) fraide frantziskotarra eta poetaren izena darama zentroak.

Baserriak
---------

Santos Leunda Eizagirrek 1987an kontatutakoaren arabera, 25 baserri zeuden auzoan garai batean: Izpillak bi, Ploesak, Pikatza, Asierreniak, Benta edo Txotxapaindu (gaurko elkarte gastronomikoa), Landania, Alparketeronia, Hondartxak, Indineo zaharrenea (autopista egin zenean bota zuten), Zubiaurre berri, Zubiaurre zaharra, Etxebeltzia, Amillui, Etxaniz (gaur izen bereko taberna dago bertan), Etxe Txiki, Zauztiñania, Monterua, Pedro Lakumia eta Floresak.

Jaiak
-----

Ekainaren 26an auzoko festak ospatzen dira, San Pelaioak alegia, kronologikoki herriko lehenengoak direnak eta nagusiak.

Uztailean, bestela, Sociedad Carballeira elkarteak Galiziako eguna antolatzen du hainbat ekitaldi gastronomiko eta kulturalekin, bertan San Pelaioko belardian.

Garraioa
--------

San Pelaio-Zarautz geltokia da herriko bigarrena, Euskotrenek kudeatuta Donostia-Bilbo trenbidean. Halaber, autobus linea gehienek bertan geltoki txikia daukate, trenekotik oso hurbil.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑  "Zarauzko lehengo baserriak" ('Ahotsak' proiektua)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260103

 |

* Wd Datuak: Q12260103


| Zarauzko auzoak |
| --- |
| Herrigunean: Alde Zaharra • Aritzbatalde • Azken Portu • Itxasmendi • Hegoalde • Hiruerreketa • Iñurritza edo San Pelaio • Irita • Mendilauta • Salberdin • Salbide • Vista Alegra • Zelai-Ondo
Herrigunetik kanpo: Abendaño (industrialdea) • Aitze • Alkortiaga • Arbestain • Argoin • Asti • Elkano • Errotaberri • Santa Barbara • Sola • Talaimendi • Untzain • Urteta |
Ezkerreko irudian agertzen diren erroreak zuzentzeko, Goddard-eko zientzialariek CD eta DVDetan erabili ohi den Reed-Solomon teknika aplikatu zuten. Ohiko akatsak falta diren pixel ak (zuriak) eta seinale faltsuak (beltzak) dira. 
Matematikan, informatikan eta informazio-teorian, **erroreen detekzioa eta zuzenketa** teknika garrantzitsua da datuen integritatea ziurtatzeko. Hainbat prozedura eta gailu erabiltzen dira horretarako.

Hainbat ordenagailuren eta dispositiboren arteko komunikazio etengabea, askotan datu-komunikaziorako diseinatu gabeko kanalen bitartez (telefono-lineak esaterako), zarata sor dezake, eta horren ondorioz erroreak. 

Datuen integritatea ziurtatzeko lortu behar da erroreak hautematea, eta ahal den neurrian zuzentzea (edo komunikazioa errepikatzea). Erroreak detektatu eta zuzendu ahal izateko transmititutako datu-blokeetan erredundantzia txertatzen da, bit gehigarriak barneratuz.

Oinarrizko bi estrategia garatu dira erroreen detekzioari eta zuzenketari begira: 

* Datu-bloke bakoitzean informazio erredundante nahikoa sartzea bit okerrak detektatu eta zuzendu ahal izateko. **Erroreak** **zuzentzeko kodeak** erabiltzen dira kasu horretan.

* Datu-bloke bakoitzean erroreak detektatzeko behar den informazio erredundantea bakarrik sartzea. Kasu horretan, erredundantzia-biten kopurua txikiagoa da. **Akatsak detektatzeko kodeak** erabiltzen dira honetarako.

Kode detektatzaileak
--------------------

### Paritate sinplea (paritate horizontala)

Bidali nahi dugun datu-kateari bit gehigarri bat, paritate bita, eranstean datza. Bit gehigarri horren balioarekin ziurtatuko da 1 egoeran dauden biten kopurua bikoitia dela.

Hartzaileak datu-katea aztertzean ziurtatu beharko du, paritate-bita ere kontuan hartuta, bat egoerako biten kopurua bikoitia dela; eta hala ez bada errorea detektatzen da.

Teknika honen ahulezia da bit baten errorea detektatzen duela baina erroredun bitak bi badira (edo kopuru bikoitia) erroreak ez direla detektatuko. 

CRC kodeak eta checksum ahaltsuagoak dira alde horretatik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  G. J. Simmons, "A survey of Information Authentication". Contemporary Cryptology, The science of information integrity, ed. GJ Simmons, IEEE Press, New York, (1992)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1062839
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85044725

 |

* Wd Datuak: Q1062839
**Dublingo udaletxea**, antzinako **Royal Exchange** eraikina, (ingelesez *City Hall, Dublin*, irlanderaz *Halla na Cathrach, Baile Átha Cliath*) Irlandako Errepublikako Dublin hiriko udaletxea da. Dame Street kalean dago, Dublingo gaztelutik aldamenean. 1769-1779 bitartean Thomas Cooley arkitektoak eraiki zuen.

Historia
--------

Dublingo gazteluaren eta garai hartako Aduanaren ondoan eraiki zen Parliament Streeten goiko muturrean. Kalea bera 1753an sortu zen Liffey ibaiaren iparraldean zegoen Capel Streeten paralelo. Eraikin neoklasikoaren hasierako funtzioa negozio gizonei beren lanerako ganorazko toki bat eskaintzea izan zen, hortik *Royal Exchange* izena. 1815ean balaustrada metalikoa erori egin zen gehiegizko jendearen presioaren ondorioz eta bederatzipertsona hil ziren. Ordutik aurrera jendearen kopurua mugatzea erabaki zen.

1850. hamarkadan udalbatzak eraikina erosi zuen eta ordutik Dublingo Udaletxea izan da. XXI mendearen hasieran berriztatzen lanak egin ziren eta Udalbatzak kontserbazio sari nabarmenak jaso zituen egindako lanengatik.

Bisitak
-------

Ez dago aukerarik udaletxea ikusteko, baina hiriaren historia erakusten duen museo txiki bat dago barruan.

Iruditegia
----------

* XVIII. mendean.XVIII. mendean.
* Eraikinaren barnealdeko lurzoruan hiriaren armarria ikus daiteke.Eraikinaren barnealdeko lurzoruan hiriaren armarria ikus daiteke.

Kanpo estekak
-------------

* Dublingo udaletxearen webgunean eraikinaren historia eta argazkiak ikusgai. **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1101808
* Commonscat Multimedia: City Hall, Dublin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315686660

 |

* Wd Datuak: Q1101808
* Commonscat Multimedia: City Hall, Dublin
**Eritze** (lehen: *Erice de Isa*) Euskal Herriko Nafarroa Garaiko tren geraleku zahar bat da, Itza Zendeako Eritze herrian kokatuta dagoena.

Gaur egun, Plazaolako bide berdearen barruan dago.

Historia
--------

Iruña-Donostia burdinbideko Plazaola eta Iruña–Hiria geltokien arteko zatia 1914ko urtarrilaren 19an inauguratu zen.

1953ko urriaren 13 eta 14 artean eginiko euriteen ondorioz burdinbidearen azpiegitura oso kaltetuta geratu zen (euste-hormak, lubetak, zubiak...). Jabea zen enpresak hainbat saiakera egin zituen tokiko erakundeekin, azpiegitura konpontzeko asmoarekin. Baina, negoziazio hauek ez zuten emaitzarik eman eta zerbitzua geldi geratu zen, uholdeek eragindako kalteak ez zirelako konpondu.

Dena den, trenak jarraitu zuen zenbait zerbitzu lokal egiten zazpi urtez, esate baterako Elduain eta Andoain artean egurra garraiatzeko. Honetako bidaia batean, trenak Andoaingo parrokoa zen Rosendo Rekondo harrapatu zuen, 1957ko uztailean. Azkenean, konpainiak burdinbidea kentzeko eta burdinbidea behin betiko ixteko baimena jaso zuen 1958ko irailaren 5ean. Ondorioz, geraleku hori behin betiko itxi zen.

Egoera
------

Geralekua Iruña—Donostia burdinbidearen 16,6 kilometro-puntuan zegoen, 499 metroko altueran, Saratsa eta Saratsate geltokien artean. Tartea bide bakarra da eta ez zegoen elektrifikatuta.

Geralekua
---------

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Iruñetik Plazaolara, Andoainera eta Lasarterako burdinbidea» *web.archive.org* 2017-01-09 (Noiz kontsultatua: 2020-11-10).
2. ↑   Kabexoi, Xabier. «Plazaolako trenako historia» *www.plazaola.net* (Noiz kontsultatua: 2020-11-10).
3. ↑   «Geralekuko fitxa *Euroferroviarios* webgunean» *euroferroviarios.net* (Noiz kontsultatua: 2020-12-01).

Ikus, gainera
-------------

* Eritze
* Iruña-Donostia burdinbidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q103485206

 |

* Wd Datuak: Q103485206

| * i
* e
* a
   **Iruña — Donostia burdinbidea** |
| --- |
| ***Iruña–Hiria*** • **Iruña–Iparralde** • *Aitzoain • Berriogoiti • Oteitza • Saratsa • Eritze • Saratsate • Gulia • Aizkorbe • Irurtzun • Latasa • Mugiro • **Lekunberri** • **Leitza** • Areso • Plazaola • Bizkotx • Ameraun • Beiñes • Ollokiegi* • **Andoain** • **Lasarte** • Añorga • **Amara–Donostia** |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Saratsa | **Eritze** | Saratsate |  |  |  |
|  | Iruña–Hiria |  |  |  |  |  | Amara–Donostia |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |

 |
Matematikan, **errore funtzioa** honela definitzen den funtzioa da:

{\displaystyle \operatorname {erf} (x)={\frac {2}{\sqrt {\pi }}}\int \_{0}^{x}e^{-t^{2}}\,\mathrm {d} t.}
Taylorren garapenari esker, honela kalkula daiteke:

{\displaystyle \operatorname {erf} (z)={\frac {2}{\sqrt {\pi }}}\sum \_{n=0}^{\infty }{\frac {(-1)^{n}z^{2n+1}}{n!(2n+1)}}={\frac {2}{\sqrt {\pi }}}\left(z-{\frac {z^{3}}{3}}+{\frac {z^{5}}{10}}-{\frac {z^{7}}{42}}+{\frac {z^{9}}{216}}-\ \cdots \right)}
Besteak beste, errore funtzioa probabilitate teorian agertzen da, {\displaystyle \Phi (z)} banaketa normal estandarraren banaketa funtzioa errore funtzioaren bitartez adieraz baitaiteke:

{\displaystyle \Phi (z)={\frac {1}{2}}{\Bigl [}1+\operatorname {erf} {\Bigl (}{\frac {z}{\sqrt {2}}}{\Bigr )}{\Bigr ]},\quad x\in \mathbb {R} .}

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q579262
* Commonscat Multimedia: Error function

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4156112-0
* NDL: 00562553

 |

* Wd Datuak: Q579262
* Commonscat Multimedia: Error function
**Iron konderria** (ingelesez: *Iron County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Ironton da. 2010eko zentsuaren arabera 10.630 biztanle zituen, Iron kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Iron konderriak 1.429,84 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,68 ura dira. Beste 1.425,17 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 7,43 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 10.630 pertsonetatik 10.295 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 133 dira. 131 beltzak edo afroamerikarrak. 51 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 11 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 140 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490121
* Commonscat Multimedia: Iron County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145440711
* LCCN: n82103067
* **Lekuak**
* OSM: 1180466
* TGN: 2001207

 |

* Wd Datuak: Q490121
* Commonscat Multimedia: Iron County, Missouri
**Atzeko bokal arteko ez biribildua** ahozko hizkuntza batzuetan erabiltzen den bokal soinu mota da. Soinu hau irudikatzen duen Nazioarteko Alfabeto Fonetikoaren ikurra ⟨o⟩ da.

⟨Ʊ⟩ edo ⟨u⟩ sinboloarekin transkribatu ohi den atzealdeko bokal biribildu itxurako, ikus atzealdeko bokal biribildu hurbiletik hurbil. Ohiko ikurra ⟨o⟩ bada, bokala hemen agertzen da.

Atzeko bokal arteko ez biribildua
---------------------------------

Atzeko bokal arteko ez biribildua IPAn ⟨o⟩ gisa transkribatzen da normalean, eta hori da artikulu honetan erabilitako konbentzioa. IPAan irtengunerako diakritiko dedikaturik ez dagoenez, labealizaziorako diakritiko zaharreko bokal biribildu itxi-ertzaren ikurra ⟨̫⟩, backo̫⟩ ad hoc sinbolo gisa erabil daiteke atzeko erdialdeko itxi baterako irtendako bokala. Beste transkripzio posible bat ⟨oʷ⟩ edo ⟨ɤʷ⟩ da (endolabializazioaren bidez aldatutako atzeko bokal itxi bat), baina diptongo gisa gaizki irakur daiteke.

⟨Ʊ⟩ sinboloarekin transkribatu ohi den atzealde hurbileko erdi-hurbileko bokalerako, ikus atzealdeko hurbileko bokal iraunkorra. Ohiko ikurra ⟨o⟩ bada, bokala hemen agertzen da.

Ezaugarriak
-----------

Bokalen altuera hurbil-erdikoa da, goi-erdikoa ere deitua, hau da, mihia bokal hurbilaren (bokal altua) eta bokal ertainaren artean erdibidean kokatzen da.

Bokalen bizkarra atzera da, hau da, mihia ahoan kokatzen da kontsonantetzat sailkatuko litzatekeen estuturik sortu gabe.
Bere biribiltasuna irtena da, hau da, ezpainen izkinak elkarrekin marrazten dira eta barruko azalerak agerian geratzen dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3399386

 |

* Wd Datuak: Q3399386
**Erdialdeko Asia**| Erdialdeko Asia munduko eskualdea**Erdialdeko Asia** munduko eskualdea |
|   - Sobietar definizioa
  - Ohiko definizio modernoa
  - UNESCOren definizioa |

**Erdialdeko Asia** Asiako erdialdean dauden estatuak batzen dituen eskualdea da. Ez dago definizio zehatzik bere azalera adierazteko, baina esan dezake Kazakhstan, Kirgizistan, Tadjikistan, Turkmenistan, Uzbekistan, Mongolia eta Txinako Xinjiang barruan dituela.

Batzuetan Txinako Barne Mongolia eta Errusiako Kalmukia, Tartaristan, Bashkortostan, Altai, Tuva eta Buriatia errepublika osoak eta Sakhako Errepublikaren zati bat Erdialdeko Asian ere daudela esan da. Historikoki Afganistan, Irango zenbait eskualde, Pakistan, Siberia, Kaxmir, Tibet, Armenia, Azerbaijan eta Georgia ere definizioan sartu dira.

Geografia
---------

Geografikoki Txinatik Itsaso Beltzarantz doazen 6500 km mendilerroek bere Hego-ekialdeko Asia, Indiako azpikontinentea eta Ekialde Ertainarekin mugak sortzen dituzten. Ekialdetik mendebaldera, mendilerroak Nan Chan, Altyn Tahg, Karakorum, Hindu Kush, Paropamisus, Elburz eta Kaukaso dira.

Hegoaldean goi-ordoki bi ditu: Irango goi-ordokia eta goi-ordoki tibetarra, ekialdean Txinako Harresi Handia eta Mantxuriako basoak. Mendebaldeko muga zehazki non dagoen esatea zaila da: Erdialdeko Asiako estepa ia Errumania eta Hungariaraino doan estepa bera baita.

Ikus, gainera
-------------

* Asiako geografia

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27275
* Commonscat Multimedia: Central Asia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315125460
* GND: 4079487-8
* LCCN: sh85008625
* NDL: 00573918
* NKC: ge128685
* NARA: 10046274
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D001209

 |

* Wd Datuak: Q27275
* Commonscat Multimedia: Central Asia

1. ↑  Soucek, S. *A History of Inner Asia*. Cambridge: Cambridge University Press, 2000, ISBN 0-521-65704-0 (orr. xi)
**Isanti konderria** (ingelesez: *Isanti County*) Minnesotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Cambridge da. 2010eko zentsuaren arabera 37.816 biztanle zituen, Isanti kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Isanti konderriak 1.169,78 kilometro koadro ditu. Horietatik 41,08 ura dira. Beste 1.128,7 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 32,33 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 37.816 pertsonetatik 36.540 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 582 dira. 228 beltzak edo afroamerikarrak. 163 amerikar natiboak ziren eta 12 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 302 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 20 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 551 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486255
* Commonscat Multimedia: Isanti County, Minnesota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144257735
* LCCN: n81093322
* **Lekuak**
* OSM: 1795849
* TGN: 2001028

 |

* Wd Datuak: Q486255
* Commonscat Multimedia: Isanti County, Minnesota
Triangelu baten hiru **erdibidekoak** (gorriz) eta barizentroa
Geometrian, triangelu baten **erdibidekoa** zuzenki bat da, erpin bat eta aurkako aldearen erdiko puntua lotzen dituena. Trapezio batean, **erdibidekoa** bi alde ez-paraleloen erdiko puntuak lotzen dituen zuzenkia da.

Edozein triangeluk hiru erdibideko ditu: hiru erpinetatik aurkako aldera doazenak, eta barizentro, zentroide, grabitate-zentro edo masa-zentro —azken biak gehienbat Fisikan— deritzon puntuan ebakitzen dute elkar. triangelu isoszelearen eta triangelu aldekidearen kasuetan, erdibidekoak erdibitu egiten du luzera bereko alboko aldeak dituen angelua.

Nola kalkulatu erdibidekoaren luzera
------------------------------------

Triangelu baten elementuak

Triangelua
----------

Artikulu nagusia: «Apolonioren teorema»
Erdibidekoen luzerak Apolonioren teoremaren bidez kalkula daitezke; honela:

{\displaystyle m\_{a}={\sqrt {\frac {2b^{2}+2c^{2}-a^{2}}{4}}},}
{\displaystyle m\_{b}={\sqrt {\frac {2a^{2}+2c^{2}-b^{2}}{4}}},}
{\displaystyle m\_{c}={\sqrt {\frac {2a^{2}+2b^{2}-c^{2}}{4}}},}
non *a*, *b* eta *c* triangeluaren aldeak diren, eta *m**a*, *m**b*, eta *m**c* haien erdibidekoak, hurrenez hurren.

Trapezio baten **erdibidekoa**

Trapezioa
---------

* Trapezio baten erdibidekoaren (**x**) luzera oinarrien (**a** eta **c**) luzeren baturaerdia da.

{\displaystyle \ x={\frac {a+c}{2}}}

Ikus, gainera
-------------

* Erdikaria
* Garaiera (geometria)

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** The Medians (cut-the-knot)
* **(Ingelesez)** Medians of a triangle Animazio interaktiboarekin
* **(Ingelesez)** Constructing a median of a triangle with compass and straightedge Animazio interaktiboarekin
* **(Ingelesez)** Weisstein, Eric W.: "Triangle Median" MathWorld-en.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q235001
* Commonscat Multimedia: Median (geometry)

---

 |

* Wd Datuak: Q235001
* Commonscat Multimedia: Median (geometry)
**Erdialdeko Atlantikoko dortsala** Ozeano Atlantikoan, 87º Iparraldeko latitudetik (Ipar Polotik 333 kilometro inguru hegoaldera) Bouvet uharteraino (Antartikatik 1700 kilometro inguru iparraldera) hedatzen den ozeano dortsal bat da, Bouvet uhartean, Dortsal Atlantiko-Indikoa bihurtzen dena, handik ekialdera jarraitzen duelarik. Une horretan, mendebalderantz ere irekitzen da, Eskoziako dortsala eratzeko. Islandia iparraldean, dortsalak, Ozeano Artikoranzko bidea jarraitzen du. Ekuatorera iristen denean, mendilerroa, Fosa Romantxeak iparraldean eta hegoaldean banatzen du, estua bada ere, 7800 metroko sakoneraraino iristen da. Tokiren batzuetan, mendilerroko gailurrak itsasoaren mailatik gorago iristen dira, uharteak eratuz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q207313
* Commonscat Multimedia: Mid-Atlantic Ridge

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 242531964
* GND: 4039662-9
* LCCN: sh85084987
* SUDOC: 094198373
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q207313
* Commonscat Multimedia: Mid-Atlantic Ridge
**Jakako aragoiera** edota **jakera** (aragoieraz *Aragonés chaqués* edota *chaqués*) Jaka udalerria eta bere inguruan mintzatzen den aragoieraren dialekto bat da, mendebaldeko aragoieraren multzoan sailkatua dago. Jakaz gain, honako udalerri edo herrietan ere mintzatzen da: Aratorés, Castiello de Jaca, Caniás, Novés, Guasillo, Asieso, Banaguás, Abay, Atarés, Ipás, Badaguás, Baraguás, Guasa, Gracionépel, Barós, Orante, Ulle, Navasa, Navasilla, Castiello de Lerés, Espuendolas, Larrés, Borrés, Martillué, Pardinilla, Jarlata, Cartirana, Sasal, Sabiñánigo, Frauca, Villanúa eta Garcipollera.

1940ko hamarkadan Manuel Alvar hizkuntzalariak ikertu zuen. Gaur egun, oso jende gutxik mintzatzen du, gehienbat adinduek.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)** *"10/2009 Legea, abenduaren 22koa, Aragoiko berezko hizkuntzak erabili, babestu eta bultzatzeko.* Aragoiko Boletin Ofiziala, 252. zkia. 2009ko abenduaren 30a"
2. ↑  **(Aragoieraz)** Academia de l'Aragonés. Ortografia berria erabakitzeko prozedura

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3574017
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 7300

 |

* Wd Datuak: Q3574017
**Jaizko Gatzagak** Jaitz herrian (Nafarroan) dauden iturburu naturaleko gatza ekoizteko gatzaga batzuk dira. Jaitz herritik ipar-ekialdera, bi kilometro ingurura daude gatzagak. Iturburuak Riosalado ibaiara isurtzen du bere ur gazia, baina gizakiak desbideratua dauka hainbat koadro edo larrainetan ura banatu eta hura lurrinduz, gatza sortzeko.

Ezaugarriak
-----------

Iturburu naturalak lurrazpiko diapiro edo gatz poltsa batetik jasotzen du gatza. Gatz hori duela 220 milioi urte baino gehiago pilatu zen antzunako itsasoetan, Goi Triasikoan. Urak litroko 250 gramo gatz inguru ditu. Mineral portzentaia handiak ere baditu: iodoa, potasioa, kaltzioa, burdina eta manganesoa.

Gatzagek bi mila urteko historia dutela uste da, baina dokumentu zaharrena 1492ko aipu bat da.

21. mendean koadro eta eremu asko abandonatuta daude, baina familia enpresa pare batek esplotazio komertziala egiten dute, eta bisita antolatuak gidatu ere bai. 700 tona inguru gatz ekoizten da urtean oraindik. Uztail amaieran, Gatzaren Jaia ospatu ohi dute Jaitzen.

* Gatzagen ikuspegia.Gatzagen ikuspegia.
* Riosalado ibaia gatzagen ondoa. Ez dago zikina, gazitasunean bizi diren goroldioen eta mineralen kolorea da. Ura gardena da.Riosalado ibaia gatzagen ondoa. Ez dago zikina, gazitasunean bizi diren goroldioen eta mineralen kolorea da. Ura gardena da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Informazio panela.  (). *Jaizko Gatzagak.*  Jaizko Udala Udala (Noiz kontsultatua: 2020-06-30).
2. ↑   «Aizu!» *www.aizu.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-07-01).
3. ↑    Elaide. «Bisita gidatua: Jaizko gatzagak, ogibidea ezagutu» *elaide.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-07-01).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q96775119
* Commonscat Multimedia: Salinas de Oro / Jaitz salt evaporation ponds

---

 |

* Wd Datuak: Q96775119
* Commonscat Multimedia: Salinas de Oro / Jaitz salt evaporation ponds
Cañaveral Lurmuturra, AEBen jaurtigunea
Soiuz espaziontzia Baikonurretik espazioratu aurretik Pedro Duque barnean daramala
**Kosmodromo** edo **Jaurtigune** bat espaziontzi edota satelite artifizialak espaziora jaurtikitzeko gunea da. *Kosmodromo* hitza jatorriz errusiar-sobietarra da (errusieraz Космодром).

Historia
--------

Historiako lehena Baikonur izeneko Kazakhstanen dagoena da, bertatik espazioratu ziren lehen gizona (Juri Gagarin 1961) eta (Valentina Terexkova 1963) emakumea, baita lehen satelite artifiziala (Sputnik 1957).

Beste jaurtigune ezaguna Cañaveral Lurmuturrean dagoen AEBetako base espaziala dugu. NASAk zuzentzen ditu bertako ekintzak. Bertatik jaurti ziren lehen aldiz gizakia ilargira eraman duten (1969 Neil Armstrong) Apolo misioak ala nola Hubble teleskopio orbitala.

Azkenik ESAk (Europako Espazio Agentziak) bere jaurtiketak egiten dituen basea dugu, Kourou izenekoa Frantziar Guyanan dago kokatua, bertatik jaurti dira Ariane suziri seriea eta bertatik orbitaraziko dira Galileo satelite sareko tramankuluak.

Sobietar Batasunak izan zuen beste jaurtigunerik, gaur egun Errusiak erabiltzen dituenak, hala ere gehienek ez dute gaur egun ia aktibitaterik eta Baikonurrek soilik dirau lehen mailako jaurtigune izaten, besteen artean nagusia Kapustin Yar delako dugu. SESB-k urpekarietatik ere objektuak orbitaratu zituen bere garaian harrigarria badirudi ere.

Beste nazio zenbaitek ere jaurti du satelite edo espaziontzirik, besteak beste, Japoniak, Txinak Gobiko basamortuan dagoen Jiukan jaurtigunetik... India izan da bere sateliteak jaurtitzeko gaitasuna garatu duen azkenetarikoa.

Munduko jaurtiguneak
--------------------

Munduko jaurtigune nagusiak.
### Europa

* Esrange,  Suedia
* Dombarovski,  Errusia
* Kapustin Jar,  Errusia
* Plesetsk,  Errusia

### Asia

* Baikonur, Kazakhstan,  Errusia
* Svobodni,  Errusia
* Jiuquan,  Txina
* Taiyuan,  Txina
* XiChang,  Txina
* Tanegashima,  Japonia
* Uchinoura,  Japonia
* Christmas Island,  Australia (proposatua)
* Satish Dhawan,  India
* Singapur,  Singapur (proposatua)
* Ras el Khaimah,  Arabiar Emirerri Batuak (proposatua)
* Naro,  Hego Korea (eraikitzen)

### Ipar Amerika

* Cañaveral Lurmuturra, Ameriketako Estatu Batuak
* Vandenberg Air Force Base, Ameriketako Estatu Batuak
* Kodiak, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak
* Mojave, Ameriketako Estatu Batuak
* Oklahoma, Ameriketako Estatu Batuak
* Southwest Regional Spaceport, Ameriketako Estatu Batuak (eraikitzen)
* Wallops Island, Ameriketako Estatu Batuak

### Hego Amerika

* Alcântara,  Brasil
* Kourou, Frantziar Guyana,  Frantzia eta  Europako Espazio Agentzia
* Punta Lobos,  Peru

### Itsasoan

* Sea Launch (pribatua)
* San Marco plataforma, Ameriketako Estatu Batuak eta  Italia

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Munduko jaurtigune nagusiak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q194188
* Commonscat Multimedia: Spaceports

---

 |

* Wd Datuak: Q194188
* Commonscat Multimedia: Spaceports
Jaizkibelgo dorre bat
**Jaizkibelgo dorreak** Jaizkibelgo gandorrean kokatzen diren bost dorre dira.

Jatorria
--------

Dorreak XIX. mendean, 1874an, liberalek eraiki zituzten Bigarren Gerra Karlistan zaintza postu izateko. Jaizkibelgo mendilerroaren gailurrean sei dorre altxa ziren eta gaur egun bosten hondarrak daude. Bi gailurretik ekialdera, Hondarribiaraino: Erramutz eta Santa Barbara; eta beste hiru mendebaldera, Lezo eta Pasaia arteko mugan, lehen, bigarren eta hirugarren dorre gisa ezagunak.

Deskribapena
------------

Dorreen alde bakoitzak 3,3 m-tik 3,5 m-ra ditu eta oin planta hexagonalekoak. Salbuespena Guadalupetik hurbilen kokatutakoa da: horren oinplanoa laukia da. Guztiek bi solairu eta terraza zituzten. Egun, hareharrizko inguruko hormak bakarrik kontserbatzen dira, barrualdea erabat hutsa dago. Beheko solairuan zulo txiki angeluzuzenak irekitzen ziren, eta aireztatzeko nahiz behatzeko erabiltzen ziren. Kanpoaldean zapata ikus daiteke eta altuera aldakorra du, dorrea baino pixka bat zabalagoa. Lursailaren gainean zuen altuera lursailaren irregulartasunen araberakoa zen.

Soldaduak ez ziren beheko solairutik sartzen. Lehen solairua irekitzen zen eta bertara iristeko desagerraraz zitekeen eskailera erabiltzen zen. Hala, zailagoa zen eraikinean sartzea. Solairu berean alde bakoitzean bi edo hiru gezileiho irekitzen ziren. Terraza fatxada baino pixka bat aurrerago zegoen eta poligonoaren alde bakoitzean hiru ukondok eusten zuten. Gainera, erpin bakoitzean ukondo bana zegoen. Horien artean gutxi gorabehera zirkularra zen zuloa irekitzen zen eta euri-urak kanporatzeko erabiltzen zen.

Ikus, gainera
-------------

* Jaizkibel

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260148
* Commonscat Multimedia: Towers of Jaizkibel

---

 |

* Wd Datuak: Q12260148
* Commonscat Multimedia: Towers of Jaizkibel
***Atertu arte itxaron*** Katixa Agirrek idatziriko lehen eleberria da, 2015. urtean Elkar argitaletxearen eskutik argitaratua. Urte hartan bertan, 111 Akademia Saria literatura saria jaso zuen. Eleberriak Euskal Herrian barrena gertatzen den Road Movie antzeko bat du oinarrian. Trama nagusia bikotearen bidaia den arren, eleberriak baditu beste bi hari ere, eleberria irakurri ahala hari nagusiarekin korapilatzen direnak.

Argumentua
----------

Road Movie antzeko bat Euskal Herrian barrena. Uliak bere sorterria erakutsi nahi dio bikotekideari, eta ibilbide lasai bat prestatzen dute, udan zehar, bigarren mailako errepideetan, Gustavoren BMW berrian. Dena ez da horren lasaia, ordea. Uliak badu aitortu gabeko sekreturik, eta bidean topaturiko ezagunen batek ekaitza iragartzen du bikotearen harmonian, zeruko laino beltzen antzera. (ikus kontrazala) Eleberria zuhaitz bat balitz, enborra Uliaren eta Gustavoren bidaia litzateke. Enborrak bi adar lituzke: bata, Benjamin Britten konpositore britainiarraren bizitza; bestea, Uliaren gurasoen istorioa. Eleberriak historiatik eta istoriotik dauka.

Egitura eta estiloa
-------------------

Eleberria kapitulu motzetan egituratua dago, kapitulutik kapitulura, hainbatetan, denboran jauziak gertatzen direlarik. Narratzailea aldakorra da, bigarren pertsona eta hirugarrena nahastea gustatzen zaiolarik. Enborrean bigarren pertsona erabiltzen duen arren, adarretatik joatean hirugarren pertsonan kontatzen digu eleberria.

Pertsonaia nagusiak
-------------------

Honakoak dira eleberrian azaltzen diren pertsonaia nagusiak:

* **Ulia:** Bera da protagonista eta hainbatetan narratzailea. Gustavoren bikotea, musikaria eta Madrilen bizi arren Gasteiztarra da.
* **Gustavo:** Uliaren bikotea, unibertsitateko irakaslea eta Madrildarra da.
* **Sarah:** Istorioan zehar noizbehinka agerpenak egiten dituen kazetaria.
* **Mariluz:** Uliaren ama.
* **Jota:** Preso dagoen Uliaren aita.
* **Joseba:** Mariluzen bikote ohia.
* **Benjamin Britten:** Konpositore britainiar bakezalea.

Itzulpena
---------

Katixa Agirre idazleak berak Pre-Textos argitaletxearen bidez gaztelaniara itzuli zuen eleberria 2017. urtean. Izenburua ez zuen bere horretan itzuli; *Los Turistas Desganados* izenburupean argitaratua izan zen.

Kanpo estekak
-------------

* Amaia Alvarez Uriaren kritika, 2015 Argia
* Estibalitz Ezkerra, 2015 Gara
* Javier Rojo, 2015 El Correo
* Ibon Egaña, 2015 Deia
* Iraitz Urkulo, Berria 2015
*