recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Amishak.
**Amish** edo **amishs**ak (Pennsylvaniako alemanaz *Amisch*, alemanez *Amische*) anabaptismo doktrinako kristau talde bat da. Gehienbat euren bizimodu xehe, usadiozko jazkera, eta gaur egungo erosotasun zein teknologia bereganatzeko jartzen duten erresistentziarengatik ezagunak dira. 378.000 pertsona inguru dira, batez ere Estatu Batuetako Pennsylvania eta Kanadako Ontario estatuetan.

Amishek estuki lorturiko kultura eta etnia talde bat osatzen dute, nagusiki Suitzatik joandako aleman hiztun emigranteen ondorengoak dira. Mugimendua Jacob Amman suitzarrak sortu zuen, XVII. mendearen amaieran, bere Elizaren lasaikeria moraltzat jotzen zuenari erantzunez. XVIII. mendean, amish askok Ameriketako Estatu Batuetara emigratu zuten. Itun Berrian oso modu literalean sinisten dute eta kanpoaldeko mundutik isolaturik bizitzen saiatzen dira. Bakezaletasuna eta bizimodu xehearen zaleak dira. XVI. eta XII. mendeko jazkeraz jazten dira. Gehienak aleman garaieraren dialekto batez mintzatzen dira: Pennsylvaniako alemana, nahiz eta euren buruei "suitzar amishak" deitzen dietenak "suitzeraz" (Swiss) mintzatzen diren. *Pennsylvania Dutch* talde ugarietako bat besterik ez da, orokorrean alemaniar jatorrikoak dira (*Dutch* hitza —"herbeheretarra" eta "nederlandera", ingelesez— behinolako *Deutsch* —"alemaniarra" eta "alemana"— hitzetik eratorria da).

Komunitateko arauak ez dira berak leku batzuetan eta besteetan; komunitate batean debekatuta dagoena baimenduta beste batean egon liteke baina, oro har, denek aurrerapen teknologikoak eta gizarte-garapena baztertzen dituzte eta gehienek, estatuaren laguntzak eta gizarte-zerbitzuak ere bai. Beachy Amish izenekoak "aurreratugoak" dira, bereziki 1960eko hamarkada ondoren jaiotakoak: adibidez, etxean ingelesez mintzatzen dira. Aipatzekoa da amishek gainontzeko estatubatuar ingeles hiztunei *English* ("ingeles") deitzen dietela.

Haien bizimodua, alderdi batzuetan, ez dator bat Estatu Batuetako legearekin, batez ere hezkuntzari eta haurren lanari dagokienez. Amish haurrak goiz hasten dira komunitatean lanean, eta hezkuntza beren eskoletan jasotzen dute. Gainera, oinarrizko hezkuntza amaitutakoan, eskola uzten dute.

Zinema
------

Nazioartean, Peter Weir zuzendariak zuzendutako *Witness* filmak amish jendea ezagun bilakatu zuen. Film horretan, Harrison Ford, Kelly McGillis, Lukas Haas, Danny Glover, Alexander Godunov, Josef Sommer eta Viggo Mortensen aktoreek parte hartu zuten.

Kanpo estekak
-------------

* Amish Studies - Amish Ikaskuntza **(Ingelesez)**


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104444
* Commonscat Multimedia: Amish

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4001720-5
* LCCN: sh85004511
* NKC: ph191881
* AAT: 300022019
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D061365

 |

* Wd Datuak: Q104444
* Commonscat Multimedia: Amish
Chiloéren kokapena Txilen.
**Chiloéko uharte handia** (gaztelaniaz: *Isla Grande de Chiloé*), batzuetan **Chiloéko uhartea** (gaztelaniaz: *Isla de Chiloé*), Txileko kostaldean dagoen uhartea da, Ozeano Barean. Uhartea Txileko hegoaldean kokatzen da, Los Lagos eskualdean, eta Chiloé uhartediaren uharte nagusia da.

Geografia
---------

Chiloéko uharte handia
Chiloé uharte handia (8.394 km²), Txileko bigarren uharterik handiena da, Suaren Lurraldeko uharte handiaren ondoren.

Uharteak Chacao itsasartea iparraldean; Ancudeko golkoa eta Corcovadoko golkoa ekialdean; Ozeano Barea mendebaldean eta Chonos uhartedia hegoaldean ditu. Uharteak 190 km luzera eta 55-65 km zabalera ditu.

Hiriburua Castro uhartearen ekialdean kokatzen da; Ancud herria iparraldean du eta ekialdean badaude beste herrixka batzuk ere, adibidez Quellón, Dalcahue edo Chonchi.

Patata
------

Adituen eta ADN ikerketeen arabera, munduan hedatuena den patata barietatea (*Solanum tuberosum tuberosum*) bertokoa da.

Historia
--------

Chiloéko lehendabiziko biztanle ezagunak chonos nomadak ziren. Gero huillitxeek (maputxe familiakoak) kontinentetik etorri eta uhartea okupatu zuten.

1567an espainiarrek uhartearen jabetza aldarrikatu zuten eta kokalekuak sortu zituzten (Castro 1567an, Ancud 1768an), Martin Ruiz de Gamboa bizkaitarraren agindupean.

1784 Chiloé uhartea Peruko azpierregeordetzaren dependentzia bihurtu zen.

Kontinentea ez bezala, Chiloé ez zen *Patria Vieja* (Aberri Zaharra)ren zati bat. 1817ko abenduan espainiar loialistek Txileko armadaren erasoa gelditu zuten. Txiletarrek ez zuten lortu loialisteen erresistentzia apurtu 1826ko urtarrilaren 15era arte (eta Espainiak ez zuen aintzat hartu 1844 arte).

Espainiako azken gobernadore militarrak honako hauek ziren:

* Mariano Osorio (1817ko abendua - 1818)
* Antonio de Quintanilla (1818 - 1826ko urtarrilaren 15)

Charles Darwinek Chiloé bisitatu zuen 1834 eta1835 udetan.

Txile eta Argentina Patagonia kolonizatu zutenean, txiloetar asko hara joan ziren lan egitera.

Demografia
----------

Eskualdeko hamar udalerrien biztanleria, 2002ko erroldaren arabera, 154.775koa zen. Chiloéko biztanle Chiloétar (gaztelaniaz *Chilotes*) dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Molecular description and similarity relationships among native germplasm potatoes (Solanum tuberosum ssp. tuberosum L.) using morphological data and AFLP markers, Jaime Solano Solis, *Electronic Journal of Biotechnology*, July 2007
2. ↑   **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q504449
* Commonscat Multimedia: Chiloé island

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315526981
* LCCN: sh86006379
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2711509

 |

* Wd Datuak: Q504449
* Commonscat Multimedia: Chiloé island

42°36′S 73°57′W﻿ / ﻿42.600°S 73.950°W﻿ / -42.600; -73.950
**U Geminorum** (U Gem/HD 64511/GCRV 59196) Geminis konstelazioko izar aldakor bat da. Noba nano deritzen izar aldakor kataklismiko mota baten eredua da. John Russell Hindek aurkitu zuen 1855ean eta ordutik etengabe behatua izan da.

U Geminorum izar bitar bat da. Bere izar nagusia nano zuri trinko eta bero bat da. Bestea sekuentzia nagusiko nano gorri hotz bat da. Nano zuriak 1,20 eguzki masako masa du, besteak 0,42koa duen bitartean. Bi izarrak elkarrengandik oso gertu daude eta abiadura handian orbitatzen dute. Bere orbit periodoa 4 ordu eta 11 minutukoa baino ez da.

Nano gorria hain dago gertu nano zuriagandik bere azaletik materia galtzen duela nano zuriaren mesedetan. Material honek azken izar honen inguruan akrezio disko bat sortzen du. 100 urte inguruko tarte ia periodikoetan, diskoa ezegonkortu egiten da eta materia asko erortzen da nano zurian, honen ondorioz eztanda bat jasaten duelarik. Eztanda hauek izarraren dizdira ehunkoiztea eragiten dute.

Eztandez gain, U Geminorumek maiz jasaten ditu eklipseak izar bat bestearen aurretik igarotzean, honen ondorioz, egoera normalean, bere itxurazko magnitudea +14,1 eta +15,0 bitartean aldatzen delarik. Eklipsearen iraupena 20 eta 25 minutu bitartekoa da. Eztandak jasaten dituenean bere dizdira +9,0raino igotzen da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3     doi:10.1086/518562. Bibcode: 2007AJ....134..262E..
2. ↑     doi:10.1111/j.1365-2966.2005.09262.x. Bibcode: 2005MNRAS.361.1091N..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1747586
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Astronomia**
* SIMBAD: V\* U Gem

 |

* Wd Datuak: Q1747586
**Ross 128** (baita GJ 447, HIP 57548 edo LHS 315 Virgo konstelazioko +11,16 itxurazko magnitudeko izar bat da, ekliptikatik gertu dagoena, Zavijava edo β Virginisgandik hegoaldera. 10,91 argi urteko distantziara, gure Eguzki-sistematik gertuen dauden izarren artean hamaikagarren postuan dago, baita gugandik hurbilen dagoena ere Virgo konstelazioa osatzen duten izarren artetik. 1925ean aurkitu zuen Frank Elmore Ross astronomoak eta bere *Mugimendu propiodun izar berrien bigarren zerrenda* lanean erantsi zuen.

Gure inguruko beste hainbat izar bezala, Ross 128 nano gorri ahul bat da, M4V espektro motakoa. 2.966 gradu kelvineko tenperatura efektiboa du eta gure eguzkiarenaren %16 eta %18 arteko masa du. Bere erradioa gure eguzkiarenaren %22koa da, eta bere proiektaturiko errotazio abiaduraren neurketak, 2 kilometro segundo edo gutxiagoko balio bat ematen du. Gure eguzkiarenaren %0,029ko argitasunarekin, izar ñirñirkari bat da bere izar aldagarri izena den FI Virginis bezala ere ezaguna. Izar mota honen barnean, Proxima Centauri baino eboluzionatuagotzat hartzen da, erupzioak azken honetan baino urriagoak direlarik. Era berean, hautsa aurkitu da Ross 128ren inguruan.

Ross 128 izarrak 500 milioi urteko adin estimatua du Hartz Nagusiko Izar Elkartearen izar korronteko zati da, gertuko beste nano gorri batzuk, EV Lacertae edo DS Leonis kasu, ere hartzen dituen talde zabala. Ross 128tik gertuen dauden izar sistemak Wolf 359 eta Wolf 424 dira, biak lau argi urteko distantziara.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q926610
* Commonscat Multimedia: Ross 128

---

* **Astronomia**
* SIMBAD: Ross 128

 |

* Wd Datuak: Q926610
* Commonscat Multimedia: Ross 128
*Artikulu hau edariari buruzkoa da; xakea gaitzat duena beste hau da: «Xake mate»*
Matea kalabaza edukiontzian.
**Matea** izen bereko landareko *(Ilex paraguariensis)* hosto lehorrekin eginiko infusioa da, landare honek Parana, Paraguai eta Uruguaiko goi parteko ibaietako arroa du jatorri. Landarea aurrez idortu, moztu eta ehotu egiten da, zapore mikatza lor dezan. Zenbaitek azukreaz, eztiaz edo steviaz gozatzen dute.

Hego Amerikan aro aurre-kolonbinotik kontsumitzen da eta kolonizatzaileek ohitura hori azkar bereganatu zutenez, Argentina, Uruguai, Paraguai, Brasilgo hegoalde, Boliviako ekialde eta Txileko hegoaldeko ikur bilakatu da. Jesusen Lagundia izan zen landare hau ekoizten lehenetarikoa, Perun, eta horregatik "jesuiten tea" izenez ere ezaguna egin zen. Egun, munduko puntu ezberdinetan kontsumitzen da, baina Siria da inportatzaile nagusiena, Argentinara joan eta jatorrira itzulitako siriarrek eramanda.

Tea, kafea edota txokolatearen antzera efektu bizigarria du; hau, duen kafeinaren ondorio da. Honetaz gain, diuretikoa ere bada, edaten den ur kantitate handiaren eraginez eta digestioan ere laguntzen du. Aipatutako beste infusioek bezalaxe, bihotzerrea sor dezake eta honi aurre egiteko, askok beste zenbait belar gehitzen dizkio infusio honi.

Ohikoa da edari hau mate ontzitik tenperatura beroan edatea (ura 80 graduko tenperaturan) *bombilla* deituriko metalezko lastotxo baten bidez. Mate ontzi bezala Edankuia (*Lagenaria siceraria*) fruitua erabiltzen da, nahiz eta, zilarrezko, metalezko, beirazko eta gaur egun, plastikozkoak ere erabili.

*Chimarrão* izena hartzen du Brasilen, eta *terere* infusioa hartzeko beste modu baten izena da, ur hotzarekin alegia.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Yerba Mate Association of the Americas

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q203540
* Commonscat Multimedia: Mate (beverage)

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX557827
* BNF: 12112404s (data)
* GND: 4235042-6
* LCCN: sh85082048
* NDL: 00567522
* NKC: ph865133
* SUDOC: 029511852
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q203540
* Commonscat Multimedia: Mate (beverage)



1. ↑   **(Ingelesez)** Wright, Jonathan.  (2005). *The Jesuits. Missions, Myths and Histories.*  California: Harper Collins ISBN 9780006532125..
Lambda, Identitario-mugimenduaren ikurra.
Identitarismoa Frantzian.
**Identitario-mugimendua** (baita ere **Identitarismo**) nazionalismo zuriaren mugimendua da. Frantzian agertu zen eta egun Europan zein Ipar-Amerikan dago zabalduta. Zurien nagusitasunaren aldekoak dira, eskuin muturreko eta neonazien taldeekin lotura izanik.

Historia
--------

Identitarioak hasieran Bloc Identitaire taldearen gazte aldea, ondoren, *Generación Identitaire* izenarekin Nouvelle Droite eta Unité Radicale barruan sortutako gazte mugimendu gisa sortu ziren, biak ala biak eskuin muturreko alderdiak. Mugimendu honen ustez mendebaldeko herrialdetan boterea eskuratzeko musulmanek bultzatutako konspirazioa gertatzen ari da. Zentzu horretan anti-yihad mugimendua da eta Genozidio zuriaren konspirazioaren teoria defenditzen dute. Denborarekin aipatutako talde horietatik bereizi egin da, bere izaera propioa izanik. Italian, bestetik, 2012an, "Generazione Identitaria" izenarekin antolatu ziren.

Haien artean ohikoak dira etorkinen aurkako martxen antolaketak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Nicht links, nicht rechts – nur national, Volker Weiß, *Die Zeit*.
2. ↑  Jon Henley *France's neo-Nazi breeding ground* *The Guardian*, 2002ko uztailak 20.

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Génération Identitaire Frantzian.
* **(Ingelesez)**:Generation Identity Erresuma Batuan eta Irlandan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q654863
* Commonscat Multimedia: Identitäre Bewegung

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 1072832755

 |

* Wd Datuak: Q654863
* Commonscat Multimedia: Identitäre Bewegung
**Kalabaza Nebulosa**| Kalabaza Nebulosa |
| Datuak |
| **Igoera zuzena** | {{{igoera zuzena}}} |
| **Deklinazioa** | {{{deklinazioa}}} |
| **Distantzia** | 5000 argi-urte |
| **Itxurazko magnitudea** |  |
| Itxurazko tamaina | {{{tamaina}}} |
| **Konstelazioa** | Puppis (konstelazioa) |
| Izen teknikoaNGC | NGC |
| Izen teknikoaM | M |

**Kalabaza nebulosa**, **arraultza ustel nebulosa** edo **OH 231.84 +4.22** bezala ere ezaguna, Puppis konstelazioan dagoen protonebulosa planetario bat da. Kalabaza nebulosa izena bere forma bitxiagatik jasotzen du. *Arraultza Ustel Nebulosa* ezizena bertan dauden sufrezko konposatu ugarien ondorioz jasotzen du, sekulako kiratsa eragingo lukeena bertan hori frogatzeko egoterik balego. 1,4 argi-urteko luzera du eta M46 kumulu irekian dago, gugandik 5000 argi urteko distantziara.

Nebulosa hau, nagusiki, erdian duen izarrak kanporatutako eta ondoren kontrako norantzetan azeleratutako gasez osatua dago. Gasak 1,5 milioi kilometro ordukoraino iritsi den abiadura hartu du. Izarraren masa gehiena orain gasezko egitura bipolar hauetan dago.

Espainiar eta amerikar astronomoek osatutako talde batek, Hubble espazio teleskopioa erabiliz, gas zurruztadak bere inguruan dagoen materialaren aurka (urdin kolorekoa irudian) nola jotzen duen aztertu du. Gasaren abiadura handiaren ondorioz, talkak gasa berotzen duten tupust fronteak eratzen ditu. Ordenagailuz eginiko kalkuluek fronte hauen existentzia eta egitura aspalditik aurresan zuten arren, aurreko behaketek ezin izan zuten teoria hori frogatu. Hori kolorez izarretik abiadura handian doan gasa agertzen da. Gas eta hautsezko zerrenda zabal batek erdiko izarra estaltzen du. Izar hau QX Puppis izendapena jasotzen duen Mira izar aldakor bat da.

Orain ikusten den gas gehiena bapatean duela 800 urte azeleratu zela dirudi. Astronomoen ustez, beste 1000 urtetan nebulosa hau erabat garatutako nebulosa planetario bihurtuko da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1194451
* Commonscat Multimedia: Calabash Nebula

---

 |

* Wd Datuak: Q1194451
* Commonscat Multimedia: Calabash Nebula
**Gudrun Wagner**, (jaiotza izenez, **Gudrun Armann;** Allenstein, Ekialdeko Prusia, 1944ko ekainaren 15a- Bayreuth, Alemania, 2007ko azaroaren 28a), Wolfgang Wagnerren emaztea izan zen, 1967tik Bayreutheko Jaialdiko zuzendaria. Eszenaren atzealdean izan zuen eragin handiaren ondorioz, jaialdiko zuzendarikide birtualtzat hartzen da.

Ekialdeko Prusian jaio zen 1944an, eta Bavarian hazi zen, jaio eta aste gutxira, sobietarrek Bigarren Mundu Gerraren amaieran aurrera egin zutelako. Idazkari eta itzultzaile ikasketak egin zituen eta Bayreutheko Jaialdiko administrazioak kontratatu zuen, 1960aren hasieran. 1970ean Dietrich Mack antzerkigilearekin ezkondu zen. Prentsarekiko harremanez arduratu zen, eta 1976an banandu zen Wolfgang Wagnerrekin ezkontzeko. Wolfgang Wagner, era berean, Ellen Drexelengandik dibortziatua zen, bere lehen emaztea.

Zinemaldiko «erregeorde birtualtzat» hartuta, bat-batean hil zen 2007an, kirurgia txiki baten ondorioz. 1978an jaio zen Katirin Wagner alaba, Bayreutheko zuzendaria da gaur egun.
**Alnitak** Orion konstelazioan dagoen izar-sistema hirukoitz bat da. **ζ Orionis** edo **Zeta Orionis** ere deitzen da, maiz **Zeta Ori** edo **ζ Ori** bezala laburtua, edo **50 Orionis**, **50 Ori** bezala laburtua. Eguzkitik ehunka parsecera dago eta Orionen Gerrikoaren hiru izarretako bat da, Alnilam eta Mintakarekin batera. 

Izar nagusia, Alnitak Aa, supererraldoi urdin bero bat da, -6.0ko magnitude absolutuarekin eta zeruko O motako izarrik distiratsuena da, +2.0ko magnitudearekin. Bi kide ditu, Ab eta B deituak. B izarra izan zen lehenengoa aurkitzen eta Ab orain gutxi aurkitu zen. Hiruek batera +1,77ko magnitudea dute. Izarrak Orino OB1 elkarteko eta Collinder 70 elkarteko kideak dira. Izarra NGC 2024 nebulosaren argiak bustitzen du, Lurretik ikusia.

Kanpo estekak
-------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Hummel, C. A.; White, N. M.; Ii, N. M. Elias; Hajian, A. R.; Nordgren, T. E..  (2000-08-30). «ζ Orionis A is a Double Star» *The Astrophysical Journal* 540 (2): L91.  doi:10.1086/312882. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2024-02-07).
*Artikulu hau mendiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ezkaba (argipena)».*

**Ezkaba** edo **San Kristobal** Iruñeko iparraldean dagoen mendia da, 895 metroko garaiera duena. Bere kokapena dela eta Iruñerriaren iparraldeko atea kontrolatu du.

Izena
-----

Mendiak bi izen ditu. Antzinena Ezkaba da, agirietan era hauetara ageri baita: 1291n *Ezquaba* 1294an *Escava*, 1321ean *Eçquava* eta 1340an *Ezcuaba* zena. Herrikoia, eta baita modernoagoa ere San Kristobal da, jadanik XIII. mendean bere tontorrean zegoen baseliza batetik datorkiona. Hagionimo honek denboraren poderioz indarra lortu eta XIX. menderako Ezkaba mendiaren hego-ekialdeko zatia besterik ez zen. XX. mendean aldiz, izen tradizionala berreskuratua izan zen.

Historia
--------

Mendiak Iruñeko historiarekin lotura estua izan du. Gutxienez XIII. mendean eraikitako San Kristobal baselizak zefalalgiaren aurkako ospea zuen. 1599an Nafarroan zehar zabaldu zen izurri epidemian ospitale moduan erabili zuten.

Bere kokapen estrategikoa zela eta, tontorrean zenbait gotorleku eraiki zituzten. Lehendabiziko gaztelua 1276an, Nabarreriako Gerran hain zuzen ere, Beaujeuko jauna hondoratu zuen.

1878an Alfontso XII.aren gotorlekua, San Kristobal gotorlekua izenaz ezagunagoa, eraiki zuten. Militarrentzako zaharkitu eta espetxe bilakatu zuten, non 1938an ihesa ospetsua izan zuten.

Bere hegaletan zenbait harrobi izan dira, batez ere hego-ekialdeko Ezkaba iruindar auzoan ustiatuak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Floristán Samanes, Alfredo.  (1995). *Geografía de Navarra.*  Iruñea: Diario de Navarra, 227-240 or. ISBN 84-89103-06-2..
2. ↑   Euskarabidea. *Toponimia Oficial de Navarra: Ezkaba.* .
3. ↑   Euskaltzaindia.  (1990). *Nafarroako herri izendegia.*  Iruñea: Nafarroako Gobernua ISBN 84-235-0959-1..
4. ↑   Idazle asko.  (1990). *Gran Enciclopedia Navarra.*  Iruñea: Nafarroako Kutxa, 124-125 or. ISBN 84-87120-02-4..

Kanpo estekak
-------------

* euskal-herria.org webgunean

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12993259

 |

* Wd Datuak: Q12993259
| Eguraldia |
| --- |
|  |
| Urtaroak
* **Klima epela**: Udaberria • Uda • Udazkena • Negua
* **Klima tropikala**: Urtaro lehorra • Urtaro hezea

 |
| Ekaitzak
* Enbata
* Trumoi-ekaitza
* Tornado
* Traganarrua
* Zikloi tropikala
* Zikloi ez tropikala
* Elur-ekaitza
* Bisutsa
* Izotz-ekaitza

 |
| Prezipitazioa
* Lainoa
* Zirimiria
* Euria
* Euri izoztua
* Elurbustia
* Ihintza
* Antzigarra
* Txingorra
* Elurra
* Virga

 |
| Artikuluak
* Hodeiak
* Haizea
* Presio atmosferikoa
* Klima
* Tenperatura
* Klimatologia
* Atmosfera
* Airearen kutsadura

 |
| * i
* e
* a
 |

**Klima epela** tropiko eta zirkulu polar artean izaten den klima mota da. Eskualde hauetako uda eta neguaren arteko tenperatura aldaerak geldoak dira oso. Hala ere, eskualdeko klima aldakorra da oso. Klima tropikalaren eskualde batzuetako klima ere epela da, garaiera dela eta (adibidez Andeetan).

Ipar Hemisferioan Kantzerko Tropikotik (23,27 gradu ipar latitudea) Zirkulu Polar Artikora (66,6 gradu ipar latitudea) doa. Hego Hemisferioan, berriz, Kaprikornioko Tropikotik (23,5 gradu hego latitudea) Zirkulu Polar Antartikora (66,5 gradu hego latitudea) doa.

Muga horietan klima mota asko ditu, nagusiak kontinentala eta ozeanikoa izanik. Lehenengoa kontinenteen barruan kokatzen da, bigarrena, aldiz, kostaldetan.

Munduko biztanleria gehiena klima honetako eskualdetan bizi da, batez ere Ipar Hemisferioan.

Beste klimak ez bezala, klima epela lau urtaro ditu: udaberria, uda, udazkena eta negua.

Eskualde epelak berdez.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q167466
* Commonscat Multimedia: Temperate climate

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph505534
* AAT: 300163894
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q167466
* Commonscat Multimedia: Temperate climate
**Enrique Ruano Casanova** (Madril, 1947ko uztailaren 7a - Ibidem, 1969ko urtarrilaren 20a) zuzenbideko ikasle eta frankismoaren aurkako militante espainiarra izan zen. Erregimen frankistaren polizia politiko sekretuaren zaintzapean zegoela erail zuten. Haren hilketak protesta mugimendu handia eragin zuen eta, ondorioz, frankistek 1969ko Espainiako salbuespen egoera ezarri zuten.

Enrique Ruanoren hilketa
------------------------

Enrique Ruano, Konplutentseko zuzenbideko ikaslea eta Frente de Liberación Popular alderdiko kidea, frankismoaren aurka Espainian borrokatu zuten talde politikoetako bat, 1969ko urtarrilaren 20an hil zuten, hiru egun lehenago atxilotu zuten Brigada Politiko Sozialeko (BPS) kideek Madrilen, orduko Mola Jeneralaren kaleko 60. zenbakiko (gaur egun Bergarako Printzearen kalea, 68) zazpigarren solairuko leihotik botata. Gertakarien unean, Francisco Luis Colino Hernández, Jesús Simón Cristóbal eta Celso Galván Abascal inspektoreekin zegoen. Segurtasuneko Zuzendaritza Nagusiaren bertsioaren arabera, Enrique Ruano 1969ko urtarrilaren 17an atxilotu zuten, kalean "Langileen Batzordeen" propaganda zabaltzeagatik, eta polizia-etxera eraman zuten. Hiru egun geroago, Madrilgo Bergarako Printzearen kaleko eraikin batera eraman zuten, etxebizitza miatzera, eta han, bertsio ofizialaren arabera, zazpigarren solairuko leiho batetik behera bota zuen bere burua. Gertaera suizidio gisa aurkeztu zuten frankistek ofizialki. José María Mohedano abokatuak adierazi zuenez, orain badakigu polizietako batek tiro egin ziola leihotik bota aurretik. Ondoren, lepauztaiaren hezurra zerratu zuten bala ager ez zedin, eta autopsia faltsutu zuten.

Mugimendu antifrankista osoak erailketatzat jo zuen Enrique Ruanoren heriotza, eta hainbat mobilizazio egin ziren gertakariak salatzeko. 1969ko otsailean, Ruano hil eta hilabetera, atxilotu zuten hiru poliziek "zorionak" jaso zituzten "egindako zerbitzuengatik".

Frankismoaren azken urteetako panoramaren barruan, gertaera horrek unibertsitate-giroetan eragin handia izan zuen. Erregimenak ez zuten ikerketa seriorik egin, baina hainbat abokatuk salaketa jarri zuten gertatutakoa ikertzeko, baina ez zuten lortu. Azkenik, familiak lortu zuen Auzitegi Gorenak 1994an kasua berriro irekitzea agintzea. 1996an, 27 urte geroago, Enrique Ruanorekin zeuden hiru poliziak auzipetu zituzten. Madrilgo Probintzia Auzitegiak baztertu egin zuen suizidioaren hipotesia, eta absolbitu egin zituen hiru agenteak, froga faltagatik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Lorenzo Rubio, César (2020). «La máquina represiva: la tortura en el franquismo». Pedro Oliver Olmo, ed. *La tortura en la España contemporánea*. Madril: Los Libros de la Catarata. 179.or. ISBN 978-84-1352-077-3.
3. ↑  Lorenzo Rubio, 180.or.
4. ↑
5. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q977884
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 215234090
* ISNI: 0000000359399530
* BNF: 16559200m (data)
* GND: 1026077826
* LCCN: nb2013023868
* SUDOC: 155012746
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q977884
**San Blas opilak** Blas Sebastekoaren egunaren inguruan (otsailaren 3a) egiten diren opilak dira. Debabarrenan sortua (Eibar, Ermua eta Soraluzen batez ere), gaur egun dezente zabaldu da, gozogintzan, batez ere Gipuzkoan. Osagai nagusiak arrautza, irina, azukrea eta gantza dira.

Nahiz eta jai kristauarekin erlazio zuzena izan, badu halako kutsu aurrekristaua, Kandelariarekin eta egunen luzatzearekin batera. Adibidez, Frantzian Kandelario (otsailaren 2a) krepeak han ohi dira, eta opilak bezala orez eginiko jaki biribilak dira.

Errezeta
--------

San Blasak nola egin, Arrate Kultur Elkarteko Leire Aranzabalegik azaldua.
Osagaiak hauek dira: arrautza, irina, azukre, gantz edo margarina, legamia. Osagai horiek anis-belarraren haziarekin edo esentziarekin oratu egiten da. Oreari itxura zapaldua ematen zaio, pikuekin ertzetan. Guztia arrautzaren zuringoa elur itxuran egindako merengekin eta azukre orez estatzen da; horrekin garaiko elurraren itxura imitatu omen nahi dute. Maiz, *San Blas* (edo *S Blas*) idatzi ohi da opilaren gainean, txokolatearekin.

Hona hemen kopuruak:

* Orea egiteko:
	+ Kilo bat gari-irin
	+ 6 arrautza
	+ 125 gr txerri-gantz edo gurin edo margarina
	+ Kilo erdi azukre
	+ Legami zorrotxo bat
	+ 15 tanta anis esentzia
* Glasatua egiteko:
	+ 2 arrautza zuringo
	+ 250 gr azukre-hauts
	+ 10 limoi-zuku tanta
	+ 10 tanta anis esentzia (aukerakoa)

Sinesmena
---------

San Blas opilak, tradizioaren arabera, elizan bedeinkatu behar dira. Ondoren, eztarriko minaren aurkako propietateak omen dauzka. San Blasen patronazgoa zera da: eztarri gaixoen (faringea) eta otorringolaringologoena Ziur aski, anis-belarrak ere bere eragina izango du zeren eta medikuntzan katarrorako espektorante gisa erabilia izan baita.

Irudiak
-------

* Opil biOpil bi

Errefererentziak
----------------

1. 1 2  Debabarreneko gastronomia: San Blas opila Debabarrena turismo webgunean (2020/01/29)
2. ↑  San Blas Tolosako patroia

Ikus, gainera
-------------

* Blas Sebastekoa
* San Blas jaia

Kanpo estekak
-------------

* Sanblasopilak egiteko bideoa.
* Errezeta zehaztasun guztiekin.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q105264416
* Commonscat Multimedia: San Blas (Basque dessert)

---

 |

* Wd Datuak: Q105264416
* Commonscat Multimedia: San Blas (Basque dessert)
**Mayon** Filipinetako Bicol eskualdeko Albay probintzian dagoen sumendi bat da. Gune turistiko garrantzitsua da, batez ere bere konoaren simetria ia-perfektuaren ondorioz. Filipinetako mitologian mendi sakratua da.

Sumendia eta bere inguruak parke nazional izendatu zuten 1938ko uztailaren 20an, bere herrialdeko lehena. Parke natural izendatu zuten 2000. urtean, Mayon Sumendiaren Parke Nazionala izenarekin. Bere inguruan Albayko Biosferaren Erreserba dago, UNESCOk sailkatutako lekua 2016an, eta gaur egun Gizateriaren Ondare izendatzeko bidean. 

Mayon da Filipinetako sumendirik aktiboena, eta gaur egun Filipinetako Bulkanologia eta Sismologia Institutuak behatzen du, gailurretik 12 kilometrora dagoen bulegotik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Clark, Jordan.  (2016-02-08). «Bicolano Pantheon of Deities and Creatures | Philippine Mythology • THE ASWANG PROJECT» *THE ASWANG PROJECT* (Noiz kontsultatua: 2024-02-11).
2. ↑   «Mayon Volcano» *web.archive.org* 2008-12-02 (Noiz kontsultatua: 2024-02-11).

Kanpo estekak
-------------
*Ez nahasi Txangurru izena ere duen krustazeoarekin (Cancer pagurus)*.
**Txangurrua** edo **langusta-karramarroa** (*Maja squinado*) Brachyura subordenako krustazeo bat da. Neurri handiko karramarro migratzailea da. Maiz, *Cancer pagurus* espeziekoei ere deritze txangurru.

Ezaugarriak
-----------

Oskola arantza eta konkor handiz beteta dago eta 20 zentimetroko diametroa izan dezake, 2.500-3.000 g inguru pisatzeraino.

7 edo 8 urte bizi dira naturan, Ozeano Atlantikoaren iparraldeko eremuetan eta Mediterraneo itsasoan. Organismo mota ugariz elikatzen da, hauen artean nagusienak honakoak direlarik: neguan algak eta moluskuak, udan berriz itsas trikuak eta itsas luzokerrak.

Emeak urteko lau aldiz ugaldu daitezke, eta 50.000-500.000 arrautza errun urtean.

Arrantza
--------

Arrantza otarrez edo sarez egiten da eta legezko tamaina minimoa 120 mm da.

Frantzia da ekoizle nagusia, urtean 5000 tona, ekoizpenaren %70. Erresuma Batuak %10, Anglo-normandar uharteak 6%, Espainiak %3, Irlandak %3, Kroaziak %2, Portugalek %1 ekoizten dute, eta gainontzekoa Montenegrok, Danimarkak eta Marokok,

Sukaldaritzan
-------------

Sakontzeko, irakurri: «Txangurru (gastronomia)»
Txangurrua Asturiasko El Rinconín Txoko edo Elkarte Gastronomikoan jateko prest.
Txangurrua oso estimatua da gastronomian, batez ere euskal sukaldaritzan. Aipatzekoa da *Txangurrua Donostiako eran*, mamia papurtu eta barazki saltsarekin nahastu ondoren oskola bete eta labean sartzean datzana.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindiaren Hiztegi Batua
2. ↑   Barrutia, Eneko.  (2003). «Arrainen izenak Bizkaian XX. mendean» (pdf) *Zainak* (Donostia: Eusko Ikaskuntza) (25) ISBN 8484198790. ISSN 1137-439X. Bibcode: 1137-439X..
3. ↑  Global Capture Production 1950–2004 (Elikadura eta Nekazaritza Erakundea, 2006-11-9)

Kanpo estekak
-------------

* Txangurrua Donostiako eran.
* Txangurrua papurtua maionesarekin.
* Pikilloko piperrak txangurruz beteta.
* Txangurru kroketak.
* Txangurrua egosteko era.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2233169
* Commonscat Multimedia: Maja squinado
* Wikispecies Espezieak: Maja squinado

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Maja\_squinado
* BOLD: 151530
* GBIF: 5178690
* OBIS: 107350
* ITIS: 199961
* NCBI: 99391
* Paleobiology Database: 235025
* WoRMS: 107350
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: Q0Y6VW3H38

 |

* Wd Datuak: Q2233169
* Commonscat Multimedia: Maja squinado
* Wikispecies Espezieak: Maja squinado
***People*** AEBtan astero argitaratu ohi den aldizkari bat da, jende ospetsuari buruzko albisteak eta interes orokorreko gaiak jorratzen dituelarik, Time Inc. argitaletxeak argitaratzen du. 2006an egunero 3.750.000 ale inguru saldu eta 1.500 milio dolarretako etekinak zituen. Egoitza nagusia New York hirian du.

1974an Dick Durrellek Time aldizkariaren «People» izeneko orrialdearen atal gisa sortu zuen, bere lehenbiziko argitaratzailea Richard Stolley izan zelarik. 1974ko martxoaren 4an aldizkari gisa argitaratzen hasi zen, bertan *The Great Gatsby* filma antzeztu berria zuen Mia Farrow aktoreari elkarrizketa egin zitzaion. Ale horretan Gloria Vanderbilt eta Aleksandr Solzhenitsynen istorioak aurkeztu, eta Vietnamgo Gerran "ekintzan eroritako" alargunei buruzko erreportaia ere argitaratu zen.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** *People* aldizkariaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q33659
* **Identifikadoreak**
* ISSN: 0093-7673
* ISNI: 0000000406057120
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q33659
***Gibberella zeae***, bere anamorfo ***Fusarium graminearum*** izenaz ere ezaguna, landareentzat patogenoa den onddoa, eta fusarium-buruaren isuria (FHB) eragiten du (gaixotasun suntsitzailea da garian eta garagarrean). Patogenoak milaka milioi dolarreko galera ekonomikoak eragiten ditu mundu osoan urtero. Infekzioak aldaketak eragiten ditu gariaren aminoazidoen konposizioan. Ale ildaskatuak sortzen dira, eta geratzen den alea mikotoxinekin kutsatzen da, batez ere desoxinibalenolarekin (DON), zeinak proteinen biosintesia inhibitzen baitu; eta zearalenonarekin (mikotoxina estrogeniko bat). Toxina horiek gibeleko kalteak eta abereen ugalketan akatsak eragiten dituzte, eta gizakientzat kaltegarriak dira elikagai kutsatuen bidez. *F. graminearum*-en aurkako erresistentzia-geneak aurkitzeko ahalegin handiak egin arren, gaur egun ez dago aldaera guztiz erresistenterik. *F. graminearum*-en biologiari buruzko ikerketaren helburua da infekzio-prozesuari buruzko informazio gehiago lortzea eta patogeno horren bizi-zikloko ahulguneak ezagutaraztea, garia zolduratik babestu dezaketen fungizidak garatzeko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q288349
* Commonscat Multimedia: Gibberella zeae

---

* **Datu taxonomikoak**
* Catalogue of Life: 140930
* EOL: 189378
* GBIF: 5251673
* Index Fungorum: 255496
* MycoBank: 255496
* uBio: 1221959
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: T9GHE8H4RX

 |

* Wd Datuak: Q288349
* Commonscat Multimedia: Gibberella zeae
**Talaverako gudua** (1809ko uztailaren 27tik 28ra) Talavera de la Reinako (Espainia) udalerritik kanpo borrokatu zen, Madriletik 120 km-ra (75 milia) hego-mendebaldera, Penintsulako gerran. Talaveran, Sir Arthur Wellesleyren agindupeko anglo-espainiar armada, Cuesta jeneral espainiarraren armadarekin konbinaturik, Madrilgo frantziar okupatuaren kontra egindako operazioetan. Frantziako armada gauez erretiratu zen, bere eraso batzuk bertan behera utzi ondoren.

Soult mariskalaren Frantziako armada Portugaletik erretiratu ondoren, Wellesley jeneraleko 20.000 soldadu britainiar Espainiara abiatu ziren 33.000 soldadu espainiarrekin elkartzeko. Tajoko bailaran gora Talaverara joan ziren, Madriletik hego-mendebaldera gutxi gorabehera 120 kilometrora. Bertan, 46.000 frantses Claude Victor mariskalaren eta Horace Sebastiani komandante jeneralaren agindupean ziren, Espainiako errege frantsesarekin, Josef Bonaparte komanadanteburua izanik.

Frantsesek Alberche zeharkatu zuten uztailaren 27ko arratsaldeko erdialdean. Ordu pare bat geroago, frantsesek espainiarren eskuin aldea eta britainiarren esker aldea erasotu zituzten. Mendixka estrategiko bat hartu eta galdu egin zuten, azkenik britainiarrek argi eta garbi eutzi zuten arte. Uztailaren 28an, goizaldean, frantsesak britainiarren ezker aldea berriro eraso zuten muinoa errekuperatzeko asmoz eta gailurraren atzean zeuden infanteriako 29.a eta 48.a altxatu ziren eta baionetekin karga bat egin zuten. Frantziar kanoi bat iraun zuen eguerdira arte bi orduko armistizioa negoziatu zenean. Arratsalde hartan, kanoi suzko truke astuna hasi zen hainbat infanteriako eta zalditeriako borrokatxoekin. Arratsaldean goizean, konpromiso garrantzitsu bat frantsesak gelditu zituen. Kanoi-duelua ilundu arte jarraitu zuen. Egunsentian, britainiarrek eta espainiarrek aurkitu zuten indar frantziarren zatirik handiena erretiratu zela, zaurituak eta bi artilleria brigogada gudu-zelaian utziz. Wellesley Talaverako eta Wellingtongo bizkondea nobletu zuten ekintzagatik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q169023
* Commonscat Multimedia: Battle of Talavera

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85132069
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q169023
* Commonscat Multimedia: Battle of Talavera
*San Antonio*, atzean txerria ikusten dela (1480-1490).
*Simonetta Vespucciren Erretratua*, 1480.
**Piero di Cosimo**, jaiotza-izenaz **Piero di Lorenzo** (Florentzia, 1462ko urtarrilaren 2a - Florentzia, 1521eko apirilaren 12a), italiar pintorea izan zen.

Biografia
---------

Haren bizitzari buruzko argibideak Giorgio Vasari pintoreak emanak dira. 1480an, Cosimok Roselliren lantegian lan egin zuen, eta harengandik hartu zuen izena. Erromara joan zen, maisuarekin Kapera Sixtinoko freskoak margotzera. Florentziara itzuli zen, eta han igaro zuen bizitza osoa.

Filippino Lippiren, Lorenzo di Crediren, Luca Signorelliren eta flandiar errealismoaren eragina izan zuen hasieran, eta Leonardo, Frai Bartolomeo eta Rafaelena azken garaian.

Pintore bitxia zen, garai hartako joerak aintzat hartzen ez zituena. Erretratuak eta mitologiazko eta izadiko gaiak pintatu zituen gehienbat. Cosimok, jainko paganoak espiritualizatu beharrean, lurrera jaisten ditu, eta hezur eta haragizko izaki bihurtzen ditu.

Berrogeita hamar bat margo egozten zaizkio Piero di Cosimori; horietatik, aldareetarako egin ziren hamar bat, eta bezero pribatuentzako deboziozko koadroak eta erretratuak dira gainerakoak.

Eklektizismoa leporatu izan zaio. Haren obretan beti antzematen da gertaera naturalen gustua, eta hortik dator argiaren azterketa xehea, eta eszena sakro nahiz profanoen interpretazio errealista, antiakademikoa. Margolan profanoetan batez ere, izpiritu fantastikoa, elegiakoa, bufoia edo patetikoa ageri du, bere garaitiko florentziar margolariengan ez dagoena: bereziki argia da hori *Scoperta del miele* (*Eztiaren aurkikuntza*) lanean.

Haren margolan batzuk: *Simonetta Vespucciren Erretratua*, *Giuliano da Sangallo*, *Animalien ikuspegia*, *Vulkano Ninfek aurkitua*, *Ehizako eszenak*, *Mitologiazko eszenak*.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Piero di Cosimo*** Aldatu lotura Wikidatan |

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
*Artikulu hau Toledoko zubiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Alcántarako zubia».*

**Alcántarako zubia** (arabieraz: القنطرة *al-qanţaratu*, "zubia"‎) Tajo ibaia gainean Espainiako Toledoko harrizko zubi historikoa da. Erromatarren garaian altxatu zen.

Historia
--------

Zubia erromatarren garaikoa da, Toletum sortu zenean. San Servando gazteluaren azpian eta Alcántarako atearen ondoan kokatuta. Kalte handiak pairatu zituen eta X. mendean berreraikia izan zen; egitura berriak aldaketa batzuk zituen, besteak beste, jatorrizko hiru arkuen ordez bi egin ziren eta hirugarrenaren ordez ferra arkua erakusten duen atetila bat egin zen.

Hirian sartzeko zubietariko bat zen eta, Erdi Aroan, derrigorrezkoa erromesenetzat. Alfontso X.a Gaztelakoaren garaian berriro ere kalte handiak izan zituen eta beharrezkoa izan zen berreraikitzea. Orduan egin zen ekialdeko dorre handia. Errege Katolikoek zubia apaindu zuten; horregatik orman beren armarria ikus daiteke; armarri horrek bitxikeri bat du: granada falta da zeren eta izen bereko erresuma oraindik independentea zen.

Zubiak beste aldaketak ezagutu zituen geroago. Ekialdeko dorre handia desagertu zen eta haren ordez barroko estiloko garaipen arkua egin zen 1721ean. 1921ean estatuko monumentua izendatua izan zen.

Iruditegia
----------

* Zubiaren ferra arkua.Zubiaren ferra arkua.
* Zubia gaueko argiekin..Zubia gaueko argiekin..
* Zubiaren zolua.Zubiaren zolua.
* Lehen planoan garaipen arku barrokoa.Lehen planoan garaipen arku barrokoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Alcántarako zubiaren historia, kondairak eta argazkiak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q581532
* Commonscat Multimedia: Puente de Alcántara, Toledo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315148580
* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0000214
* Catálogo de Patrimonio Cultural de Castilla-La Mancha: puente-de-alcantara

 |

* Wd Datuak: Q581532
* Commonscat Multimedia: Puente de Alcántara, Toledo
**Toledoko alkazarra** (gaztelaniaz: *Alcázar de Toledo*, alˈkaθar ðe toˈleðo ahoskatua) harkaitzen gainean eraikitako gotorleku bat da, behinola Espainiako hiriburu izan zen Toledo hiriko tokirik gorenean kokatuta dagoena.

Historia
--------

III. mendean jauregi erromatar bat izan zen. Alfontso VI.a Leon eta Gaztelakoaren eta Alfontso X.a Gaztela eta Leongoaren erregealdietan zaharberritua eta 1535ean Karlos I.a Espainiakoa eta Alemaniako V.aren erregealdian aldatua izan zen, alkazarra askotan erabili zuena Espainiako Erregeen egoitza ofizial bezala.

XIX. mendearen erdialdean Gobernazio Ministerioak Elisabet II.a Espainiakoaren erregealdian, hego-ekialdeko dorrean Madriletik Cadizera mezu kodetuak jaso eta igortzeko telegrafia mekanismo bat ezarri zuen, Andaluziako lerroko 10. dorre telegrafikoa zen, Mathé Brigadierrak sortua. Telegrafia optikoko dorre lerro honetako postuak Aranjuez, Toledo, Consuegra, Ciudad Real, Puertollano eta Fuencaliente bezalako hiri batzuetan egon ziren. Andaluziar zatian, beste toki batzuen artean, Cardeña, Montoro, Kordoba hiriburua, Carmona, Sevilla hiriburua, Las Cabezas de San Juan, Jerez de la Frontera, Cádiz hiriburua eta San Fernando zeharkatzen zituen. Telegrafo optiko bezala oso epe laburrean funtzionatu zuen, 1848 eta 1857 bitartean. Eraikinean Toledoko Infanteria Akademiak funtzionatu zuen.

1936 eta 1939 bitartean iraun zuen Espainiako Gerra Zibilean garai hartan matxinatutako koronela zen José Moscardók erabili zuen Guardia Zibilaren defentsa eta erresistentzia puntu bezala eta II. Errepublikari leial ziren tropek suntsitu zuten 70 egun iraun zuen setioan, 1936ko uztailak 22tik urte bereko irailak 28 arte. Azken egun honetan askatu zuen José Enrique Varelaren agindupean zegoen Afrikako Armadak eta hurrengo egunean bisitatu zuen alderdi nazionaleko jenerala zen Francisco Francok.

Ondoren berreraikia izan zen eta gaur egun, bertan, Gaztela-Mantxako Liburutegia dago eta Madrilgo antzinako Erresumen Gelatik etorriko den Armadaren Museoaren egoitza izango da.

Bibliografia
------------

* SÁNCHEZ RUIZ, Carlos, *La telegrafía óptica en Andalucía*, Consejería de Obras Públicas y Transportes, Andaluzia Junta, Sevilla, 2006.
* SÁNCHEZ RUIZ, Carlos, «Las torres telegráficas de Toledo y Ciudad Real», *Castillos de España* aldizkaria, 148. zkia, 2007ko abendua.

Ikus, gainera
-------------

* Toledoko alkazarraren setioa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1326589
* Commonscat Multimedia: Alcázar of Toledo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 305243040
* BNE: XX150561
* GND: 4443660-9
* LCCN: sh85003257
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0001095

 |

* Wd Datuak: Q1326589
* Commonscat Multimedia: Alcázar of Toledo
**Leonor Izquierdo Cuevas** (Almenar de Soria, 1894ko ekainaren 12a - Soria, 1912ko abzutuaren 1a) Antonio Machado poeta andaluziarraren emaztea izan zen. Bikotea 1909an ezkondu ziren baina neska, tuberkulosiak jota, hiru urte geroago hil zen. Leonorren heriotzak poeta erabat markatu zuen eta asko dira bere poesian aurki daitezkeen min horren aztarnak. Soriako Espino hilerrian dago lurperatuta.

Biografia
---------

Leonor Isabel Cuevas eta Ceferino Izquierdo Guardia Zibileko sarjentuaren seme-alaba nagusia zen. Arreba bat, Antonia, eta anaia bat izan zituen. Almenar gazteluko kuartel-etxean jaio zen, Almenar de Sorian. 1908ko urtarrilean Sorian zegoen, osaba-izeben pentsioan, eta han ezagutu zuen Antonio Machado, garai hartan Soriako hiriburura iritsi berria zen institutuko irakaslea. Laster maitemindu ziren. Urtebete pasatxo igaro zen, eta ezkongaiek beste baten zain egon behar izan zuten neskak ezkontzeko legezko adina lortu arte. Ezkontza 1909ko uztailaren 30ean egin zen, goizeko hamarretan, Santa María la Mayor elizan. Ondoren, ezkongaien bidaia egin zuten eta, beste hirien artean, Donostian eta Iruñean egon ziren.

  

Hilabete bat zen Leonorrek 15 urte zituela eta poetak 34 zituela (garai hartan ezkontzeko batez besteko adina 25 urtekoa zen emakumeentzat). Pronostiko guztien kontra, ezkontza ulermen eta zoriontasunaren eredua izan zen, hainbesteraino non emazte gazteak poetaren lana maite izan baitzuen. Hala adierazi dute Antonio Machadoren bizitzako pasarte horren lekuko guztiek.

1911ko uztailean, beka batekin ikasketak zabaltzen ari zen senarrari Parisen laguntzen ari zitzaiola odola botaka hasi. Zenbait astez erietxe batean sartu zuten. Diagnostikoa tuberkulosia zen, garai hartan gaixotasun hilgarria. Garai hartan, aire garbiaren sendaketak ziren gaixotasun izugarri horren aurkako 'erremedio' bakarra. Hori zela eta, Soriara itzuli ziren, eta etxe bat alokatu zuten Nuestra Señora del Mirón baselizaren ondoan. Hobekuntza labur eta engainagarri baten ondoren, Leonor 1912ko abuztuaren 1ean hil zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Gibson, Ian (2006). *Ligero de equipaje*. Madril: Santillana Editores G. 210.or. ISBN 8403096860.
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑  González, Ángel (1986). *Antonio Machado*. Madril: Ediciones Jucar. 30.or. ISBN 8433430181.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Leonor Izquierdo Cuevas. *antoniomachadoensoria* webgunean.
* **(Gaztelaniaz)**:Antonio Machado eta Leonor Izquierdoren ezkontza Youtubeko bideoa.
* **(Gaztelaniaz)**:[ Leonor Izquierdo. Antonio Machado liburutegi birtuala.
*Leucoagaricus sereno*

Sinonimoak: *Seriomyces serena*. *Pseudobaeospora serena*, *Lepiota serena*, *Agaricus sereno*, *Leucoagaricus serenus*, *Sericeomyces serenus*

Ez kontsumitzea gomendatzen da, generoko espezie gehienak bezala

Deskribapena
------------

**Kapela:** Kapelaren azala leuna, zetaduna, distiratsua, kolore zuri uniformea (titia beix kolorekoa).

**Orriak:** Libreak, trinkoak, zuriak (zahartzean hori-krema kolorekoak bihurtzen dira)

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak

**Hanka:** Liraina, zuntzezkoa, oinarria pixka bat erraboilduna, gaztetan betea eta zahartzean barnehutsa, zuri-beix kolorekoa. Eraztun zuria, goian, zabala, goranzkoa.

**Haragia:** Zuria. Usain fungiko ahula, zapore gozokoa. Espora-jalkina hori-zurbil kolorekoa.

**Etimologia:** *Leucoagaricus* terminoa grekotik dator, zuria, argia, esan nahi duen "leukós" hitzetik eta "agaricus" hitzetik. Perretxiko zuri bat.

Jangarritasuna
--------------

Zalantzazko jangarria, toxikoa izan daiteke.

### Nahasketa arriskua

*Leucoagaricus pudicus* edo *Leucoagaricus leucothites* dekakoekin nahas daiteke. Oina askoz erraboildunagoa.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Urria, bakartia bere habitatean. Ez da zuhaitzen azpian ateratzen. Bai ordea , sastrakadietan, orbeletan, sasietan, zuhaixketan. Hegal hezeetan, ibaiertzetan. Deforestatutako mendietan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 288 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Morales Pulido Juan, Carmona Perate José Julián.* .
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia..