recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Heteropatriarkatua** gizonezkoen generoak eta heterosexualitateak beste genero eta sexu-orientazioekiko duen nagusitasuna da. Terminoak patriarkatuaren eta heterosexualen dominazioen konbinazioa egiten du, estatu-nazioetako klase dominantearen iritzi nagusia islatuz. Termino honek emakumeen zein LGBTI pertsonen gaineko diskriminazioak printzipio sozial matxista bera duela azpimarratzen du. Pertsona askok heteropatriarkatua eta kapitalismoa lotzen dute ere, sistema-beraren parte dela argudiatuz.

Terminoaren sorrera Monique Wittig idazle feministari zor zaio. Euskal pentsalari feministek ere eman hausnartu dute kontzeptuaren gainean. Jule Goikoetxearen arabera, heteropatriarkatua da "sexuaren arabera antolatzen den gizartea, hots, gizon-emakume kategoriaren arabera lana eta prestigioa zatitzen duena"; eta berez eta definizioz injustua eta zapaltzailea da egoera hau arrazaren arabera antolatzen den gizartea arrazista den bezalaxe: emakumeen menderakuntza soziopolitiko eta ekonomikoa da heteropatriarkatua, batzuek horri normalitate edo bake egoera deitu arren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   ...)., Falquet, Jules, (1968-.  (imp. 2006). *De la cama a la calle perspectivas teóricas lésbico-feministas.*  Brecha lésbica ISBN 9589307612. PMC 690657314..
2. ↑    Berria.eus. ««Patriarkatua biderkatzen du gerrak»» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2018-06-01).
3. ↑   «Espainar Zeinu Hizkuntza (EZH)» *glosario.pikaramagazine.com* (Noiz kontsultatua: 2018-06-01).
4. ↑    Unanue Irureta, Maialen. «Naturalizatua desnaturalizatzea» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2023-04-02).
5. ↑    Goikoetxea, Jule.  (2015-10-07). «Emakumeen mundu gatazka» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2023-04-02).

Ikus, gainera
-------------

* Androzentrismo
* Feminismo
* Genero-rol
* Homofobia
* Patriarkatu
* Queer teoriak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24451508
* Commonscat Multimedia: Heteropatriarchy

---

 |

* Wd Datuak: Q24451508
* Commonscat Multimedia: Heteropatriarchy
Himenioaren euskarri diren orriak.
**Himenioa** onddoen fruitu-gorputzean dagoen ehun emankorra da. Himenioko zelulen garapenaren ondorioz esporak ekoizten dituzten basidioak edo askoak eratzen dira. Zenbait espezietan himenioko zelula guztiak bilakatzen dira basidio edo asko, eta beste espezie batzuetan zeluletako batzuk emankortasuna galdu eta zistidioak eratzen dituzte (basidiomikotoetan) edo parafisiak (askomikotoetan).

Himenioaren forma perretxikoen sailkapen eta identifikazioan erabiltzen den lehen ezaugarrietakoa da. Ondoko zerrendan perretxiko zenbaitek daukaten himenio-mota adierazten da:

* Azpibeltzean himenioa orrien aurpegi bertikaletan kokaturik dago.
* Boletoetan belaki antzeko masa baten hodietan dago.
* Astaputzean barnekoa da.
* Zakilean barnean garatzen da eta gero kanpora irteten da gelatina kirastun gisa.
* Katilu laranjan katiluaren alde ahurrean dago.
* Tripaki argian hortz itxurako arantzen kanpoaldean hazten da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q914105
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q914105
**Amras** Tolkienen legendarium ospetsuko pertsonaia bat da, Noldor printze bat, Fëanor eta Nerdanelen semea eta Amroden anaia bikia. Bere aitarekin eta bere beste anaiekin Melkor Erdialdeko Lurraldera jazarriko zutela zin egin zuen, suntsitu eta silmarilak berreskuratzeko.

Bere aitak jarri zion izena quenyazko Telufinwë izan zen, "azken Finwë" esan nahi duena, Fëanorrek izan zuen azken semea izan baitzen, bere amak "Ambarussa" izena eman zion, "garaia eta gorrixka" esan nahi duena, bere ilearen forma eta kolorearen ondorioz, baina Fëanor ez zen ados agertu, eta bere amak Umbartogatik aldatu zuen, "aukeratua" esan nahi duena, baina bere aitak Ambarto deitu zuen.

Beleriandera iristean, bere anaia Amrodekin Gelion eta Aros ibaien arteko eskualdea okupatu zuen, honen zati bat, ondoren, gizakien hiru etxeei eman zitzaielarik. Baina Nirnaeth Arnoediad guduan Glaurungek gudalosteek lurralde hori kendu zioten, Ossiriandera kanporatua izan zelarik.

Bere bizitza alderraia Thingol hil ondoren silmarila bere seme Dior Eluchilen eskuetara pasa zenean utzi zuen, eta Celegormek honen berri izan zuenean bere anaiak bildu zituen eta Menegrothera joan ziren silmarila berreskuratzeko prest, Elfoen Arteko Bigarren Gudua izan zena.

Une horretan ezin izan zuten silmarila berreskuratu, Diorren alaba zen Elwingek bitxia salbatuz ihes egin baitzuen, baina hau Sirion ibaiaren itsasoratzean bizi zela jakin zutenean, biziraun zuten anaiak berriz batu ziren eta Fëanorren bitxia berreskuratzen saiatzera joan ziren; eta han anaien arteko hirugarren sarraskia gertatu zen, non Amras erori zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q431704

 |

* Wd Datuak: Q431704
**Datu-erreferentzia** bat edo **datum** bat objektu baten parte garrantzitsu bat da —hala nola puntu, lerro, plano, zulo, zulo-multzo edo azalera-pare bat—, objektuaren geometriaren definizioan erreferentzia gisa balio duena, eta, askotan, geometria erreala neurtzeko alderdietan, balio izendatuarekin estuki bat egiten duten ebaluatzeko; balio ideala, estandarra, ertaina edo desiragarria izan daitekeena. Adibidez, auto baten gurpilaren kasuan, torlojuen zuloek zirkulu bat definitzen dute, eta datu horretatik abiatuta zehaztu eta neur daiteke hagunaren kokapena. Horrek garrantzia du du gurpegia eta haguna elkarrengandik hurbil egon behar dutelako (edo bestela gurpila ez du leunki biratuko). Datum-en kontzeptua eremu askotan erabiltzen da, besteak beste, zurgintzan, metalugian, brodatze lanean, dimentsionamendu geometrikoan eta tolerantzian (GD&T), hegazkintzan, topografian eta beste batzuetan.

Erabilerak
----------

Zurgintzan, datumaren gisa erabiltzen diren bi marka egiten dira: bat "bertikalean" (alde estua) eta beste bat azal "horizontalean" (alde zabala). Bi markak, ertzean topo egiten dute. Artisauak bi ertz zuzen aukeratzen ditu pieza batean, "datuen ertzak" bezala, eta horren arabera markatuko ditu. Ohiukeo konbentzio baten arabera, datumaren lehen ertza lerro inklinatu bakar batekin (/) markatzen da, eta bigarrena lerro bikoitzarekin (//). Lan gehienetan, piezaren datum-erreferentziak karratuak izan behar dira. Beharrezkoa bada, moztu, eskuilatu edo bete egin daitezke hori lortzeko. Ondorengo markaketan, neurketa guztiak bi datum-erreferentzietatik abiatuta egiten dira.

  

Hegazkintzan, aireontzi bat pisu- eta oreka-tarte jakin baten barruan jarduteko diseinatuta dago; hegazkinlariak faktore horiek zehaztu behar ditu bere agindupeko hegaldi bakoitzerako. Horretarako, aireontziaren masa aldakor bakoitzerako unea kalkulatu behar da (erregaia, bidaiariak, karga, etab. ), hegazkinaren pisua distantziaz biderkatuz, datum-erreferentzia batetik abiatuta. Hegazkin arinen datuma motorraren suebakia edo arantzaren punta izan ohi da, baina kasu guztietan aireontziaren luzera-ardatzarekiko perpendikularra den plano finkoa da, eta bere eragiketen eskuliburuan zehazten da.

Geografian, geomatikan, topografian eta kartografian, datum bat, Koordenatu-sistema baten jatorriaren kokapena, eskala eta orientazioa definitzen dituen parametroa edo parametro-multzoa. Datum geodesikoa Lurraren azalaren gaineko kokapena edo azal horren gaineko zein azpiko altitudea kalkulatzeko erabiltzen den datuma, geoide-eredu batean oinarritzen dena. Datum geodesikoak horizontalak edo bertikalak izan daitezke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Geomatika eta Topografia Hiztegia. 2018. Euskalterm bidez.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1047519

 |

* Wd Datuak: Q1047519
Magnetostatikan. **Ampère-ren legeak**, eremu magnetikoa kalkulatzeko balio du, korronte elektriko sortzaileak ezagunak badira.

André-Marie Ampère-k enuntziatu zuen eta kontsidera daiteke elektrostatikako Gaussen legearen lege analogoa magnetostatikan.

Praktikan, erabilgarria izateko beharrezkoa da aztertu nahi den sistemaren simetria maila handikoa izatea.

Enuntziatua
-----------

"C lerro itxian barrena kalkulatutako eremu magnetikoaren zirkulazioa, aipaturiko lerroak inguratzen duen intentsitatearen proportzionala da"

1. irudia: Ampère-ren legearen esanahia

  

Adierazpen analitikoa: {\displaystyle \oint \_{c}{\overrightarrow {B}}\centerdot {\overrightarrow {dl}}=\mu \_{0}I\_{inguratua}}

{\displaystyle {\overrightarrow {B}}:Eremua\ magnetikoa}

{\displaystyle c:Edozein\ kurba\ itxi}

{\displaystyle {\overrightarrow {dl}}:c\ kurbaren\ luzerako\ elementu\ diferentziala}

{\displaystyle \mu \_{0}:hutsaren\ iragazkortasun\ magnetikoa}

*Iinguratua: C kurba itxiak "lotzen" duen intentsitatea da; hots, C kurba mugatzat duen edozein S gainazal zeharkatzen duen intentsitate netoa da.*

Intentsitate netoa S gainazala zeharkatzen dituen intentsitate guztien batura aljebraikoa da. Bakoitzak eskuineko eskuaren arauak emandako zeinua izan behar du.

  

Lerro-integralaren noranzkoa derrigorrez aukeratu eta adierazi behar da, irudietan agertzen den moduan.

Torloju arrunt bat  lerro-integralaren noranzko berberean biratzen bada,  bere aurrerapenaren noranzkoak S azalera zeharkatzen duen korronte positiboaren noranzkoa adierazten du.

2. irudia: Lerro-integralaren noranzkoa eta intentsitateen batura aljebraikorako irizpidea.

  

Adibideak:

3a irudia: Korronteen batura aljebraikoaren adibidea
3b irudia: Korronteen batura aljebraikoaren adibidea

  

  

Kasu orokorrean Iinguratua definitzeko; hots, C kurba itxiak "lotzen" duen intentsitatearen definizio zehatza idazteko, {\displaystyle {\vec {j}}} korronte-dentsitatearen kontzeptua erabili behar da:

4. irudia: Intentsitate inguratuaren kalkulua kasu orokorrean

  

{\displaystyle I\_{inguratua}=\iint \limits \_{S}{\vec {j}}\bullet {\vec {dS}}} non S delakoa C muga orientatua duen edozein gainazal orientatu den.(4. irudia ikusi)

  

  

Orduan, Ampèreren legearen adierazpen orokorra honela gelditzen da:{\displaystyle \oint \_{c}{\overrightarrow {B}}\centerdot {\overrightarrow {dl}}=\mu \_{0}\iint \limits \_{S}{\vec {j}}\bullet {\vec {dS}}} non S gainazal orientatuaren muga C lerro itxia delarik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Paul M. Fishbane, Stephen Gasiorowicz eta Stephen T. Thornton

**Fisika zientzialari eta ingeniarientzat**

ARGITALPEN ZERBITZUA. UPV/EHU (2008)
2. ↑  U.E.U.-ko Fisika Saila

**Fisika orokorra  eta ariketak**

U.E.U.-ko Fisika Saila (2003)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q51500
* Commonscat Multimedia: Ampere's law

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q51500
* Commonscat Multimedia: Ampere's law
**Herzeg-Bosniako Kroaziar Errepublika** edo **Herzeg Bosna** Bosnia-Herzegovinako onartu gabeko entitate politikoa izan zen, 1991 eta 1994 artean existitu zena, Bosniako gerran. 1991ko azaroaren 18an aldarrikatu zen, *Herzeg-Bosniako Komunitate Kroaziarra* izenarekin eta "osotasun politiko, kultural, ekonomiko eta lurraldeko" bereizia zela aldarrikatu zuen, Bosnia-Herzegovinako lurraldean. Jugoslavia ohierako Nazioarteko Epaitegi Kriminalak (ICTY) ondorioztatu zuen Herzeg-Bosnia sortu zela Bosnia-Herzegovinatik banatu eta Kroaziara batzeko.

Bosnia-Herzegovinako errepublikako epaitegi konstituzionalak Herzeg-Bosniako Kroaziar Komunitatea ilegala zela ondorioztatu zuen 1992ko irailaren 14ean.

Ez Herzeg-Bosniako Kroaziar Komunitatea ezta ondoren aldarrikaturiko Herzeg-Bosniako Kroaziar Errepublika izan ziren aintzat hartuak nazioartean. Herzeg-Bosnia 1994ean desagertu zen, Bosnia-Herzegovinako Federazioari batu zitzaionean, Kroazia eta Bosnia-Herzegovinako agintariek Washingtongo akordioa sinatu ondoren.

Herzeg-Bosniako hiriburu ofiziala mendebaldeko Mostar zen. Dena den, Mostar gerra gunea izanik, kontrolerako gune nagusia Gruden zegoen.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q334731
* Commonscat Multimedia: Croatian Republic of Herzeg-Bosnia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125697933
* GND: 4561223-7
* LCCN: n2005059340

 |

* Wd Datuak: Q334731
* Commonscat Multimedia: Croatian Republic of Herzeg-Bosnia

1. 1 2 3  ICTY - Mladen Naletilic eta Vinko Martinovic-en epaia
**Apirilak 25 zubia**k (portugesez: *Ponte 25 de Abril*) Tajo ibaiaren estuarioa zeharkatzen du, Lisboaren gune metropolitarrean. Hasieran, ofizialki, **Salazar zubia** deitua, António de Oliveira Salazarrek eraikitzea agindu zuelako 1960an, gaur egungo izenarekin, Portugalen demokrazia berrezarri zuen 1974ko apirilak 25eko Krabelinen Iraultzaren ondoren deitzen hasi zen.

Itxura txundigarrikoa, altzairuzko eraikina, ia 2 kilometroz hedatzen da. Behealdeko zatia, berriki berritua izan zen, trenbideak izateko. Sarri gertatzen ziren zubiaren auto ilarak, partzialki konpondu ziren Vasco da Gama zubiaren eraikuntzarekin, 17 kilometro neurtzen duena, Tajo ibaia Montijotik Sacavémera zeharkatzen duena, Parque das Nações deritzonaren iparraldean, eta 1998an amaitu zena.

Tajo ibaiaren gaineko zubian soinu hau (59 s) entzun daiteke etengabe, zubiaren luzeran zehar dauden metalezko saretxo batzuetatik autoak igarotzen direnean gertatzen dena (Abiadura handian ez joatea gomendatzen da, zubiak duen saredurak, autoa, 70 kilometro orduko abiaduratik gora, oso segurua ez izatea eragiten baitu).

Ikus gainera
------------

* Vasco da Gama zubia

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Apirilak 25eko zubiari buruzko informazio grafiko eta teknikoa Factoría Urbana

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q721152
* Commonscat Multimedia: Ponte 25 de Abril

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 665152381746501950005
* GND: 1155770307
* NKC: ge984482
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Ondare historikoa**
* IGESPAR: 18933276
* SIPA: 9862

 |

* Wd Datuak: Q721152
* Commonscat Multimedia: Ponte 25 de Abril
**Herta Freitag** (Viena, 1908ko abenduaren 6a - 2000ko urtarrilaren 25a), austriar-estatubatuar matematikaria izan zen, Fibonacciren zenbakiekin egindako lanengatik ezaguna.

Herta Freitag, Herta Taussig izena izan zuen txikitan, Austrian bizi zenean. Vienako Unibertsitatean ikasketak burutu eta bertan irakasle ibili zen 1934tik aurrera. Bere aita editorea zen, *Die Neue Freie Presse* hedabidean. nazismoaren kontrako argitalpenenetan aitak zituen ardurengatik, nazismotik ihesi, Hertak eta familiako beste batzuek Ingalaterrara ihes egin behar izan zuten 1938an. Ingalaterran neskame edo zerbitzari ibili zen. Legeak, urte horietan, ez zien etorkinei irakasle ibiltzea uzten.

1944an, aita hil eta urte betera, anaia eta amarekin batera, AEBetara alde egin zuen. Bertan berriro ere matematika ikasteko eta irakasteko aukera izan zuen. 1948an Columbia unibertsitatean matematika gradua lortu zuen eta bertan irakasle geratu zen. Handik bost urtetara, 1953an, doktore gradua eskuratu zuen.

1962an Mathematical Association of America erakundeko presidente izendatu zuten. Erakunde honetan lehen presidente emakumezkoa izan zen. 1971ean, irakaskuntzatik erretiroa hartu zuen. 1979an itzuli zen matematikaren irakaskuntzara bere senarra, Arthur Freitag hil ondoren.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11100458
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 51465253
* ISNI: 0000 0000 4678 1288
* GND: 1190711745
* LCCN: no2007048330
* SNAC: w6r54dnc

 |

* Wd Datuak: Q11100458
Dino-mobil izeneko montaia. Dinosauroak aita santuaren ideologia adierazten du.
**Antiklerikalismoa** Elizaren aurka edo horrek gizartean duen eskumenaren aurka azaltzen den jarrera da. Historiako zenbait arotan agertu izan da antiklerikalismoa. Errenazimentu aurretik antiklerikalismoa izan bazen ere, elizjendearen saldukeriak piztuta, garai horretatik aurrera hartu zuen batez ere indarra. Ilustrazio-garaian antiklerikalismoa hedatu egin zen bi arrazoi nagusi zirela medio: Eliza Katolikoaren eta aginpidearen egituraren interesen aurkako zenbait berrikuntza aldarrikatuz agertu ziren, burgesia liberala eta langileria batetik; eta Elizaren sektore asko, hierarkia bereziki, aristokraziarekin eta kontserbadoreekin lotu izana bestetik.

XIX. mendean, Elizaren eta Estatuaren aginpideen arteko bereizketa aldarrikatu zuten mugimendu politiko nagusiek (sozialismoak, anarkismoak, erradikalismoak eta abarrek).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Anticlericalismo en España del Siglo XIX al XX Antiklerikalismoa gaur egungo Espainian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q478004
* Commonscat Multimedia: Anticlericalism

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX525123
* BNF: 126480514 (data)
* LCCN: sh85005606
* NKC: ph137294
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 3376
* GEA: 893
* HDS: 030177

 |

* Wd Datuak: Q478004
* Commonscat Multimedia: Anticlericalism
**Haitzeko Birjinaren baseliza** Aniés (Huesca) inguruko mendietan dagoen santutegi katolikoa da. Aniés La Sotonera udalean integratuta dago. Baseliza Caballera mendilerroaren hegoaldean dago.

Ezaugarriak
-----------

Santutegiaren elementu zaharrenak erromatarren garaikoak dira. Beste aztarnak XIII. mendekoak dira, beraz, erromanikoak. Barrukoa geroago berritu zen, XVII. edo XVIII. mendeetan; ezaugarri barrokoak ditu. Santutegiaren ondoan, bestetik, ermitazainaren etxea dago.

Baseliza ikusgarria da, harkaitz gainean eraikia, harlanduzko hormekin garaiera aldea zuzentzeko. Bertara joateko oinez joan behar da, ez dago beste aukerarik; bertaratzeko bidexka bat erabili behar, basoen eta leize-zuloen artean.

Iruditegia
----------

* Virgen de la Peña baseliza, La Sotonera.Virgen de la Peña baseliza, La Sotonera.
* Baselizatik ikusten den paisaia.Baselizatik ikusten den paisaia.
* Santutegira igotzeko eskailera.Santutegira igotzeko eskailera.

Erreferentzia
-------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Ibilbidea Pateando Huesca webgunean.
* **(Gaztelaniaz)**:Argazkiak eta informazio turistikoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21402842
* Commonscat Multimedia: Ermita de la Virgen de la Peña, Aniés

---

 |

* Wd Datuak: Q21402842
* Commonscat Multimedia: Ermita de la Virgen de la Peña, Aniés
**Antilibano** —*Antilibano mendikatea* izenaz ere ezaguna— (arabieraz: جبال لبنان الشرقية‎) Siria, Libano eta Israelen artean dagoen mendikate bat da, hiru estatu horien arteko muga naturala dena.

Iparraldetik hegoaldera igarotzen da, Libano mendilerroarekiko eta Mediterraneoaren kostaldearekiko paraleloan. Eskualdeko mendirik garrantzitsuenetako bat Hermon mendia da, Siria, Libano eta Israelen arteko mugan dagoena.

Orokorrean, mendikatearen batez besteko altuera handiagoa da iparraldeko zatian, eta hegoalderantz doan heinean jaisten hasten da; hor, azkenik, Golango Gainekin elkartzen da. Azken eskualde hori gaur egun Israelek kontrolatzen du, baina haren zati gehiena Siriak aldarrikatzen du, eta, beste zati txiki bat (Shebaako Etxaldeak), Libanok.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q243276
* Commonscat Multimedia: Anti-Lebanon mountain range

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316747209
* GND: 4002292-4
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 41234

 |

* Wd Datuak: Q243276
* Commonscat Multimedia: Anti-Lebanon mountain range
Altitude handietan sortutako zirruak aireko ebakiduraren kausa erakusten du
**Haize ebakidura** da eguratsaren bi punturen arteko distantzia jakin batean haizeak duen abiaduraren edo norabidearen aldaketa-tasa. Ebakidura *bertikala* edo *horizontala* izan daiteke, bi puntu horien altitude desberdinen edo kokapenaren arabera.

Haizearen ebakiduran, hegazkin batek daraman abiadurari kalte eragin diezaioke, aireratzen eta lur hartzen duen bitartean. Halaber, ekaitzen indarra mugatzen duen eragile nagusi bat da. Ebakidurarekin sarritan lotutako mehatxu gehigarri bat turbulentziak dira. Era berean, zikloi tropikalen garapenean eragina du.

Ebakidura behatzeko egoera atmosferikoak, ondoko hauek dira:

* Fronteak eta fronte-sistemak. Frontean zehar tenperatura-diferentzia 5 °C-koa edo gehiago izaten denean ebakidura dezente hautematen da, eta 15 korapiloko abiaduran edo azkarrago mugitzen da. Frontea hiru dimentsiotako fenomeno bat izanik, tropopausaren eta lurrazalaren arteko edozein altueratan hauteman daiteke zizailadura frontala.

* Fluxurako oztopoak. Haizeak mendien aldetik jotzen duenean, ebakidura bertikala bereizten da mendi-mazelan.

* Alderantzikatzeak edo inbertsioak. Gaurdin lasai batean lurrazaletik gertu alderantzikatze-erradiazio bat sortzen denean, marruskadurak berak baino gehiago ez dio haizeari eragiten. Haizearen aldaketa 90 graduko norabidean eta 40 korapiloko abiaduran izan daiteke. Gauean, maila gutxiko haize laster bat ere hauteman daiteke. Dentsitate-diferentziek arazo gehigarriak sor ditzakete hegazkintzan.

Jakingarri
----------

Aire-segurantza: 1964 eta 1985 urte bitartean, AEBetan, haizearen ebakidurak garraio zibileko 26 aire-istripu zuzenean eragin edo sorrarazten lagundu zuen, eta 620 hildako eta 200 kaltetu izan ziren. Istripu horietatik, 15 aireratzen ziren bitartean gertatu ziren, 3 hegaldian zehar, eta 8 lur hartzen zuten bitartean. 1995etik aurrera, ebakidurak sortutako aire-istripuak 10 urtean behin inguru jaitsi egin dira, aireontzi berak egindako detekzioarengatik eta lurrazalean Doppler radarrengatik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1027878
* Commonscat Multimedia: Wind shear

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4189950-7
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1027878
* Commonscat Multimedia: Wind shear
**Cuicocha**, galdara bolkaniko batean dagoen laku bat da, baita krater bolkaniko bat ere, Cotacachi sumendiaren oinean, Ekuadorreko Andeen Erdialdeko Mendilerroan. Galdara, duela 3100 urte sortu zen erupzio freatiko masibo baten ondorioz, 5 kilometro kubikoko isuri piroklastikoa sortuz eta, ingurune guztia, 20 zentimetroko errauts bolkaniko geruza batekin estaliz. Sumendia, ez aktibo egon da ordutik. Cotacachi, Cayambe, Imbabura eta Mojanda sumendien erupzioek, lur emankor bat eratu dute Otavalo haranean.

Cuicocha lakuaren barnean, basoz estalitako bi uharte malkartsu eratzen dituzten bi kupula dazitiko daude: Yerovi, txikiena dena, eta Teodoro Wolf, handiena. Bertarako sarrera, bietan debekatua dago. Galdararen ertzak, malda gehiegi du, sedimentuen metaketa, landaretza hidrofitoarentzako haina ez izateko moduan. Antzinagokoa, pleistozenokoa den laba kretazeozko kupula bat, iparraldeko amildegiaren zati da.

Galdararen barneko uharteek, bizidun basatiak dituzte, bereziki, basamortu klimako hegaztiak, baina ez da askorik ezagutzen espezie hauei buruz. Cuicocha, Cotacachi-Cayapas erreserba biologikoaren hegoaldeko muturrean dago. Inti Raymiren (Eguzkiaren Jaialdia) bigarren egunean, udako solstizio bakoitzean, xamanek, Cuicocha, errituzko eta purifikaziozko bainuetarako erabiltzen dute.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1143300
* Commonscat Multimedia: Cuicocha

---

 |

* Wd Datuak: Q1143300
* Commonscat Multimedia: Cuicocha
Heterokromia partzialdun emakumea. Bere eskuineko begia marroia da eta ezkerrekoa marroia eta berdea.
**Heterokromia** (anatomian ***hetrochromia iridis*** edo ***heterochromia iridum*** bezala ezaguna) begien anomalia bat da non iris baten kolorea bestearekin ez datorren bat. Gehiegizko pigmentua izateagatik edota honen faltagatik gerta daiteke.

Alde batetik, iris baten kolorea bestearekin ez badator bat *heterokromia osoa* edo *heterocromia iridum* deritzo. Bestetik, iris baten kolorea partzialki ezberdina bada *heterokromia partziala* edo *heterokromia iridis* deritzo.

Heterokromia osoa oso gutxitan jazotzen da eta sortzetikoa edo gaixotasun batzuen ondorioz hartutakoa izan daiteke. Sortzetikoa askoz arraroagoa da, nahiz eta siberiar husky, bobtail, alemaniar dogo eta dalmata bezalako txakurrek eduki ohi duten. Halaber, katuek ere maiz edukitzen dute.

Heterokromia duten pertsonaiak
------------------------------

Heterokromia duten artistak:

* Elizabeth Berkley aktorea.
* Kate Bosworth aktorea.
* Bradford Dillman aktorea.
* Mila Kunis aktorea.
* Virginia Madsen aktorea.
* Tobey Maguire aktorea.
* Joe Pesci aktorea.
* Elena Anaya aktorea.
* Christopher Walken aktorea.
* Jane Seymour aktorea.
* Dan Aykroyd aktorea.
* Jason Mraz abeslaria.
* Tim McIlrath abeslaria.
* Josh Henderson aktorea.

Heterokromia izan zuten pertsonaia historikoak:

* Alejandro Magno
* Tiberio

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q461486
* Commonscat Multimedia: Heterochromia

---

* **Medikuntzako identifikadoreak**
* OMIM: 142500
* MedlinePlus: 003319
* MeSH: C538115

 |

* Wd Datuak: Q461486
* Commonscat Multimedia: Heterochromia
***Cymbidium iridioides*** Asia Hegoalde eta Hegoaekialdeko orkidea espeziea da.

Banaketa
--------

Espezie hau Himalaian (Txinan okupatutako aldean), Assamen, Indian, Nepal, Mendebaldeko Himalaian, Birmanian eta Vietnamn aurkitzen da, 1000-2400 metroko garaietan.

Deskribapena
------------

Tamainu handiko orkidea da. Nahiko ditu klima berotik hotzera. Epifito edo litofitoa da, sasierraboila erakutsiz. Infloreszentzia horizontala erakusten du, 90 zem luzerako, 4 eta 10 lore arteko tortoka eginda. Asko irauten dute eta usain ona dute. Loraketa udan eta udazkenean ematen da.

Taxonomia
---------

*Cymbidium iridioides* espeziea David Donek deskribatu zuen, *Prodromus Florae Nepalensis* aldizkarian (36. 1825) argitaratuta. Landare epifito edo litofitoa da.

Etimologia
Etimologia azaltzeko hipotesi desberdinak daude: batzuentzat grezieraren *kumbos* hitzatik dator, hau da, "zulo"; ezpainaren oinarrian erakusten duen forma adieraziko luke. Beste ikerlarien arabera, izena grezieratik etorriko litzateke ere bai, baina "Kimbe = itsasontzi" hitzatik, labelo duen itxuragatik. 

Sinonimia
* *Cymbidium giganteum* Wall. ex Lindl. 1833;
* *Cyperorchis gigantea* (Blume) Schltr. 1924;
* *Iridorchis gigantea* Lindl. Blume;
* *Limodorum longifolium* Buch.-Ham. ex Lindl. 1833.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Jay Pfahl. «Cymbidium iridioides». *Internet Orchid Species Photo Encyclopedia*.
2. ↑  Ibidem.
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Irudiak Googlen.
* **(Ingelesez)**:Indiako loreak: *Cymbidium iridioides*.
* **(Ingelesez)**:Bijaya Pant: Espeziaren mikropropagazioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q500608
* Commonscat Multimedia: Cymbidium iridioides
* Wikispecies Espezieak: Cymbidium iridioides

---

* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 1092731
* Fl. China: 242421731
* GBIF: 5305725
* IPNI: 625056-1
* NCBI: 160533
* PlantList: kew-53246
* Species+: 16188
* W3TROPICOS: 23513552

 |

* Wd Datuak: Q500608
* Commonscat Multimedia: Cymbidium iridioides
* Wikispecies Espezieak: Cymbidium iridioides
*Artikulu hau lehergailuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Amonal».*
**Amonal**, lehergai bat da, 67/22/11 erlazioan amonio nitratoa, TNT eta aluminio hautsa nahasten dituena. Gainera, lehergai horiek itsaspeko armak kargatzeko erabiltzen badira (torpedoak, minak, etab.), aluminioak leherketa-efektua indartzen du urarekin erreakzionatzean.

Amonio nitratoa oxidatzailea da eta aluminioa leherketaren indartzailea. Bigarren mailako efektu gisa, aluminioak lehergaia detonazioarekiko hain sentikorra ez izatea eragiten du. Nitrato amonikoa eta aluminioa bezalako osagai merke samarrak erabiltzeak TNT puruaren ordez erabiltzea eragiten du.

Nahasketa hezetasuna dagoenean kaltetu daiteke, amonio nitratoa oso higroskopikoa baita. Su hartzen du airean jartzen denean, eta detonatu egiten da konfinatuta dagoenean. Bere detonazio abiadura 4400 m/s-koa da.

Historia
--------

1916ko hasieratik, Lehen Mundu Gerran, britainiarrek amonala erabili zuten minetarako. Erabili zuten konposizioa ondokoa izan zen: amonio nitratoa %65, TNT nitratoa %15, aluminio purua %17 eta egur ikatza %3.

Espainian, Antonio Blanco artilleriako koronelak 1937an erregistratutako patente bat dago.

ETAk bi atentatutan erabili zuen 1987an: Hipercorreko atentatuan eta Zaragozako kuartel-etxearen aurkako atentatuan hain zuzen ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Tweedie, N..  (2004-01-12). «Farmer who is sitting on a bomb» *The Daily Telegraph*.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** García, Gema.  (2017-12-11). «32 años del atentado de la casa cuartel de Zaragoza» *El País*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q473367
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q473367
**Cumberland konderria** (ingelesez: *Cumberland County*) New Jerseyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Bridgeton da. 2010eko zentsuaren arabera 156.898 biztanle zituen, Cumberland kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Cumberland konderriak 1.755,03 kilometro koadro ditu. Horietatik 502,25 ura dira. Beste 1.252,78 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 89,4 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 156.898 pertsonetatik 121.388 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 42.457 dira. 29.376 beltzak edo afroamerikarrak. 1.102 amerikar natiboak ziren eta 31 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.854 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 216 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.931 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q497845
* Commonscat Multimedia: Cumberland County, New Jersey

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 141882308
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2417970
* TGN: 1002309

 |

* Wd Datuak: Q497845
* Commonscat Multimedia: Cumberland County, New Jersey
**David Rousset** (Roanne, Frantzia, 1912ko urtarrilaren 18a - Paris, Frantzia, 1997ko abenduaren 13a) frantses kazetaria, idazlea eta politikaria izan zen. Erresistentziako partaidea konzentrazio esparruei buruzko benetako erreferentziak diren bi liburu argitaratu zituen: *L'Univers concentrationnaire* eta *Les Jours de notre mort*. Union des Démocrates pour la République UDR alderdiko kidea izan zen. 1968tik 1973ra diputatua izan zen.

Biografia
---------

Langile metalurgiko baten seme, hamalau urtekin, istripu baten ondorioz, begi bat galdu zuen. Sorbonan filosofia eta literatura ikasi zuen. 1931tik 1936ra Alemanian eta Txekoslovakian ibili zen. 1931an Étudiants Socialistes elkarteko partaidea izan zen. 1935an Section Française de l'Internationale OuvrièreSFIO alderdiko partaidea izan zen eta urte bat geroxeago, Parisen, Parti Ouvrier Internationaliste (POI) alderdiaren sorreran hartu zuen parte. Une horretatik buru belarri Frantziak Marokon eta Aljerian aurrera zeraman kolonialismoaren aurka aritu zen. 1939an Elisabeth Elliot-ekin ezkondu zen eta hiru seme-alaba izan zituen.

1943-1945 bitartean Alemaniara deportatu zuten, eta han nazien hilketa sistema aztertu zuen, eta, oro har, kontzentrazio esparruetako unibertsoa. Azterketa horretatik sortu ziren *l´Univers concentrationnaire* (1946, "Kontzentrazio esparruetako unibertsoa"), *les Jours de notre mort* (1947, "Gure heriotza egunak"), *Pour la vérité sur les camps concentrationnaires* (1952, "Kontzentrazio esparruei buruzko egia") lanak.

Hainbat aldizkari eta egunkaritako lankide izan zen, hala nola *Preuves*, *Arguments*, *La Revue internationale*, *Le Monde*, *le Figaro*. Bestalde, 1955ean *Saturne* aldizkaria sortu zuen. Isèreko diputatu izan zen 1968-1971 eta 1971-1973 urteen bitartean.

Lan aipagarriak ditu, halaber, *Sur la guerre: sommes-nous tous en danger de guerre nucléaire?* (1987, "Gerrari buruz: gerra nuklearraren arriskuan al gaude guztiok?") saiakera geopolitikoa eta *Une vie dans le siècle* (1991, "Bizitza bat mendean") kontakizun autobiografikoa.

Obra
----

* *L'Univers concentrationnaire*, 1946, Paris, Éditions de Minuit, 1965.
* *Les Jours de notre mort*, 1947, Paris, Ramsay, 1988.
* *Le Pitre ne rit pas*, 1948, Paris, Éditions du Pavois.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q555147
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 22148210
* ISNI: 0000 0001 1439 4141
* BNF: 11922926x (data)
* GND: 119018586
* LCCN: n81107087
* NKC: mzk2011624810
* SNAC: w6cw83k3
* SUDOC: 027113027
* UB: a1127152
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05163/eu\_r\_1003/r1003

 |

* Wd Datuak: Q555147
**César Alzate Vargas** (Santa Rosa de Cabal, 1967) kolonbiar idazlea, kazetaria eta irakaslea da. Eleberri, ipuin, kazetaritza kronikak, zinema kritika eta ikerketa akademikoetako lanak argitaratu ditu.

Biografia
---------

Hainbat gorabeheraren ondorioz, Santa Rosa de Cabal udalerrian jaio zen, Risaraldan, eta ez Medellínen, bizitza gehien izan duen hirian. Hamarkada batez, 1985ean hasita, Manuel Mejía Vallejo idazleak Piloto Herri Liburutegian zuzendutako idazleen tailerrean parte hartu zuen. Gilberto Alzate Avendaño Lizeoan batxilergoa egin zuen. Gizarte Komunikazioa eta Kazetaritza ikasi zituen Antioquiako Unibertsitatean; Gero, Kolonbiako Literaturako Masterra egin zuen eta gaur egun Literaturako Doktoretza ikasten ari da. Unibertsitate horretan Kazetaritza programako irakaslea da.

2001ean, Medellingo Merkataritza Ganberaren Literatura Sari Nazionala irabazi zuen *La ciudad de todos los adioses* eleberriarekin, Universidad de Antioquia argitaletxeak argitaratu zuena. 2002an eta 2003an, Kolonbiako Kultura Ministerioaren eta Medellíngo Alkatetzaren sorkuntza bekak lortu zituen bere bigarren eleberria idazteko, 2007an *Mártires del deseo* izenburupean argitaratu zena.

2008an Medellíngo Alkatetzaren Sorkuntza-beka bat lortu zuen *Medellín* ipuinen liburukia idazteko, eta Kultura Ministerioaren ikerketa-beka bat Kolonbiako Literaturako Masterrean gradu-tesi gisa hasitako lanarekin jarraitzeko. eta 2012an argitaratu zen *Encuentros del cine y la literatura en Colombia. Recuento histórico y filmografía total de adaptaciones, 1899-2012* izenburuarekin. 2009an Antioquia Kazetaritza Zirkuluaren Saria eman zioten, bere kazetarien kronika eta zinema kritikaren antologiagatik: *Para agradar a las amigas de mamá.* *Periodismo, cine y otras futilidades*. 2013an, Medellíngo Alkatetzaren sorkuntza beka berri bat jaso zuen hurrengo urtean argitaratu zen *La familia perfecta* eleberria idazteko.

Lanak
-----

* *La ciudad de todos los adioses*. Editorial Antioquiako Unibertsitatea, 2001.
* *Mártires del deseo*. Medellíngo Udala, Ateneo Porfirio Barba Jacob Fondo Editoriala eta El Transeunte Editorea, 2007.
* *Para agradar a las amigas de mamá. Periodismo, cine y otras futilidades*. Borealia, Libros y Verdades, 2009. Bere lehen bi hamarkadetako lan profesionalari buruzko kazetaritza kronikak eta zinema kritika biltzen ditu. Las huellas bajo las sombras del ayer ipuina ere jasotzen du, César Alzate Botero idazlearen aitak 1966an idatzia.
* *Medellinenses*. Medellingo Alkatetza eta Ateneo Porfirio Barba Jacob Fondo Editoriala, 2009. Ipuinak.
* *Encuentros del cine y la literatura en Colombia. Recuento histórico y filmografía total de adaptaciones, 1899-2012*. Ministerio de Cultura y Borealia, Libros y Verdades, 2012.
* *La familia perfecta*: Planeta, 2014.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Cesar Alzate Vargasen bloga

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q64796896
* Commonscat Multimedia: César Alzate Vargas

---

 |

* Wd Datuak: Q64796896
* Commonscat Multimedia: César Alzate Vargas
Lovecraftek marraztutako Cthulhuren zirriborroa.
**Cthulhuren mitoa** edota **Cthulhuren mitoak** (ingelesez *Cthulhu Mythos*) H. P. Lovecraft estatubatuar idazleak sortutako fikziozko literatur ziklo bat da. Izendapena August Derleth idazle eta Lovercraften adiskideak sortu zuen. Lehenbizi, 1921-1935 artean Lovecraftek sortu, eta ondoren bere jarraitzaileak ziren Lovecraft Zirkuluaren kideek bere idazlanetan handitutako fikziozko mundua eta kondairak izendatzeko erabilia izan da. Azken jarraitzaileen artean Clark Ashton Smith, Robert E. Howard, Robert Bloch, Frank Belknap Long, Henry Kuttner, Henry S. Whitehead eta Fritz Leiber idazleak daude.

Cthulhu izena *Cthulhuren Deia* idazlan laburraren izenburutik datorkio, aurrenekoz 1928an *Weird Tales* aldizkarian argitaratua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q621596
* Commonscat Multimedia: Cthulhu Mythos

---

 |

* Wd Datuak: Q621596
* Commonscat Multimedia: Cthulhu Mythos
***Cumberland haitzarte***, ingelesez: *Cumberland Gap*, Apalatxeetan, Cumberland mendiak zeharkatzen dituen haitzarte bat da, AEBetako Kentucky, Virginia eta Tennessee estatuen elkargunetik hurbil. Haitzartea hegoalderuntz zihoan antzinako erreka batek sortu zuen.

Jada, amerindiarrek igarotzen zuten pasabidea da, bai eta emigratzen zuten animaliek ere. XVIII. mendetik aurrera garrantzi handia izan zuen pasabidea da, Hamahiru Kolonien garaian Kentucky eta Tennessee kolonizazioa burutzeko ezinbesteko igarolekua baitzen. Izena William Augustus Cumberlandekoaren omenez darama, Jurgi II.a Erresuma Batukoaren semea zena, eta Cullodengo guduaren ondoren jaso zuen.

1790eko hamarkadatik aurrera basomutilek Daniel Boone esploratzailea buru zutela gurdiak igaro zitezen bidea zabaldu zuten.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Cumberland haitzartea*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1143695
* Commonscat Multimedia: Cumberland Gap

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139579488
* LCCN: sh91002479
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 7017646

 |

* Wd Datuak: Q1143695
* Commonscat Multimedia: Cumberland Gap
*Artikulu hau Siriako antzinako hiriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Apamea (argipena)».*

**Apameia** (grezieraz : Απάμεια; arabieraz : آفاميا‎, *Afamia*) Siriako antzinako hiri bat da, gaur egungo Hamatik 50 kilometrora kokatua, Orontes ibaiaren ondoan. Gaur egungo Qal`at al-Madhīq hiritik gertu dago aztarnategi arkeologikoa.

Historia
--------

K.a. 300. urtean Seleuko I.a Nikator erregeak, seleukotarren lehenak, hiriari izen hau eman zion bere emazteari Apama zeritzolako (Artabazoren alaba). 

Kristau garaian filosofia eta ezagutzaren gune garrantzitsu bihurtu zen, 500.000 biztanletik gorako populaziora iritsiz.

Hiri honetan bake itun inportante bat egin 188an, Magnesiako gudua izan eta bi hurtura, erromatarren eta Antioko III.a Handiaren artean.

Kontserbatutako hondakin gehienak Bizantziar Inperioaren garaikoak dira.

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, portugesezko Wikipediako «Apameia» artikulutik itzuli da; zehazki, 2018-04-29ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q617550
* Commonscat Multimedia: Apamea

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139775666
* LCCN: n2007015925
* NKC: ge1140164
* **Lekuak**
* TGN: 7002255
* Atlas Digital del Imperio Romano: 21507

 |

* Wd Datuak: Q617550
* Commonscat Multimedia: Apamea
*Artikulu hau Frigiako hiriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Apamea».*
**Apamea**, Frigiako hiri helenistiko bat izan zen, egungo Turkiako Dinar barrutitik gertu.

Antioko I.a Soter seleuzidar erregeak eraikiarazi zuen K.a. III. mendean Menderes ibaiaren ertzean. Zelaenae gotortutako hiriaren ordezko bezala, Apamea, Seleuzidar Inperioko ekialde-mendebalde merkatal ibilbidearen puntu nabarmen batean kokatua izan zen.

K.a. II. mendean, Erromatar Inperioaren zati izatera pasa zen, eta merkatari mediterranear eta judutarren gune garrantzitsu bat bihurtu zen. Bere gainbehera, III. mendean gertatu zen, ondoren, turkiar inbaditzaileek hartu zuten 1070ean, eta, azkenik, lurrikara batek suntsitu zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q617518
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 236858993
* GND: 4140184-0
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 21281

 |

* Wd Datuak: Q617518

38°04′18″N 30°09′56″E﻿ / ﻿38.07167°N 30.16556°E﻿ / 38.07167; 30.16556
**Craig konderria** (ingelesez: *Craig County*) Oklahomako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Vinita da. 2010eko zentsuaren arabera 15.029 biztanle zituen, Craig kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Craig konderriak 1.975,6 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,7 ura dira. Beste 1.971,9 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 7,61 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 15.029 pertsonetatik 10.222 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 370 dira. 440 beltzak edo afroamerikarrak. 3.010 amerikar natiboak ziren eta 16 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 105 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.232 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490799
* Commonscat Multimedia: Craig County, Oklahoma

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157098531
* LCCN: n79145831
* **Lekuak**
* OSM: 1820057
* TGN: 2001640

 |

* Wd Datuak: Q490799
* Commonscat Multimedia: Craig County, Oklahoma
**Hizkuntza Eskubideen Deklarazio Unibertsala** (Bartzelonako Deklarazioa bezala ezaguna) 66 GKEk eta 41 PEN zentrok hizkuntza eskubideak eta bereziki hizkuntza gutxituak sustatzeko sinatutako adierazpena da. Dokumentua Nazioarteko PEN zentroek eta CIEMENek sustatuta Bartzelonan 1996aren ekainaren 6tik 9ra egindako Munduko Hizkuntza Eskubideen Konferentziaren amaieran onartu zen. UNESCOren Zuzendari Orokorrari aurkeztu zitzaion, baina ez zuen UNESCOren onarpen formala jaso.

Egitura eta edukiak
-------------------

Deklarazioak atariko testua eta 52 artikulu ditu, 3 ataletan banatuta:

* **Atariko titulua**: Kontzeptuen zehaztapena (definizioak zehazten ditu: hizkuntza komunitate, hizkuntza talde, integrazio harreman...)
* **Lehen titulua**: Printzipio orokorrak (bere burua antolatzeko hizkuntza komunitateen eskubidea, bere hizkuntza-sisteman sustatzeko eskubidea, hizkuntza komunitateen arteko eskubide berdintasuna... )
* **Hirugarren titulua**: Hizkuntza erregimen orokorra:
	+ **I Atala**: Administrazio publikoa eta erakunde ofizialak
	+ **II Atala**: Hezkuntza
	+ **III Atala**: Onomastika
	+ **IV Atala**: Komunikabideak eta teknologia berriak
	+ **V Atala**: Kultura
	+ **VI Atala**: Eremu sozioekonomikoa

Pertsona ospetsuen babesa
-------------------------

Deklarazioak ondorengo nazioarteko pertsona ospetsuen babesa jaso zuen: Nelson Mandela, Buthelezi Mangosuthu Gatsha, Ronald Harwood, Homero Aridjis, Noam Chomsky, José Ramos-Horta, Tenzin Gyatso (Dalai Lama), Dr. M. Aram, Desmond Tutu, László Tőkés, Ricardo María Carles Gordó, Adolfo Pérez Esquivel, José Carreras, Seamus Heaney, Ngũgĩ wa Thiong'o, Shimon Peres, Judit Mascó, Peter Gabriel eta Joan Oró.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  The World Conference on Linguistic Rights,"Universal Declaration of Linguistic Rights", Barcelona Spain, June 1996.
2. ↑   .
3. ↑   .

Ikus, gainera
-------------

* Hizkuntza gutxitu

Kanpo estekak
-------------

* Hizkuntza Eskubideen Nazioarteko Deklarazioa euskaraz Hizkuntz Eskubideen Behatokiaren webgunean
* Hizkuntza Eskubideen Nazioarteko Adierazpena gaztelaniaz
* Hizkuntza Eskubideen Nazioarteko Adierazpena ingelesez

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3042763

 |

* Wd Datuak: Q3042763
**Hizkuntza gatazka** gertatzen da elebidunak diren hainbat hizkuntza komunitateetan. Izan ere, bi talde linguistiko kontaktuan daudenean bi egoera gerta daitezke:

* Diglosia: egoera egonkorra da. Hizkuntza bakoitzak funtzio batzuk betetzen ditu eta batak ez du bestea ordezkatzen.
* Hizkuntza gatazka: hizkuntza komunitate bakoitzak bere interesak ditu eta horiek sarri askotan ez dira bateragarriak. Hori gertatzen denean, hizkuntza gatazka sortzen da. Gatazka hau gehienetan ordezkatze prozesu bati loturik doa.

Hizkuntza gatazkaren kontzeptua Kataluniako soziolinguistikak sortu zuen. Haren arabera, kontaktuan dauden bi hizkuntza komunitatek desoreka egoera sortzen dute. Izan ere, horietatik bat menperatzailea izango da eta bestea menperatua.

Baina hizkuntza gatazka ez da determinista, dinamikoa baizik. Horren arabera, hizkuntza gatazka baten ondorioz, hizkuntza komunitatea desager daiteke edo menperatutako hizkuntza euren estatusa berreskuratu dezake.

Eta hizkuntza gatazka ez da kontzeptu negatiboa. Gatazka beharrezkoa izango da egoera soziolinguistikoa iraultzen hasteko. Gatazka barik, normalizaziorik ez da egongo Kataluniako soziolinguistikaren arabera.

Ikus, gainera
-------------

* Diglosia
* Lovainako afera

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5195559

 |

* Wd Datuak: Q5195559
**Antonín Panenka** (1948ko abenduaren 2a, Praga) txekiar futbolari ohia eta gaur egungo Bohemians Praha taldeko presidentea da.

1976ko Europako Futbol Txapelketa finalan Txekoslovakiako futbol selekzio nazionalan jokatuz Alemania Federaleko futbol selekzio nazionalari irabazi eta alemaniar selekzioari sartu zion penaltiagatik mundu mailako ospea bereganatu zuen.

Panenkaren penaltia
-------------------

Sakontzeko, irakurri: «Panenka erako penaltia»
1976ko Europako Futbol Txapelketaren finala Belgrad hirian jokatu zen. Partidu osoa eta bere denbora gehigarria jokatu ostean berdinketako emaitzak jarraitzen zuen. Honela, penalti jaurtiketei ekin eta Panenkak sartutako penaltia guztiz erabakigarria izan zen.

Alemaniar atean FC Bayern München taldeko Sepp Maier atezain mitikoa zegoen, ezizenez *Katua* deitua. Panenka baloira hurbildu eta hura jo baino une bat lehenagotik Maier atezainak bere gorputza ezkerralderantz luzatzen hasi zela ohartu zen. Txekiar erdilariak bere oin puntarekin baloiaren barrenaldea jo eta baloia *baselina* eginez pare bat metroz altxatu zen. Baloiak atearen erdialdetik mantso sartuz amaitu zuen, jada lurrean zegoen alemaniar atezainak hura gelditzeko deus ere ezin egin ahal izan zuelarik.

Gol hau futbolaren historiara iragan zen, *Panenka erako penaltia* izenez. Nahiz eta honelako penalti jaurtiketa batek atezainak geldiarazteko arrisku handia izan, ordudanik nazioarteko futbol txapelketetan futbolari ugari saiatu dira jaurtiketa mota honekin penaltiak jaurtitzen.

Kanpo loturak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Antonín Panenka*** Aldatu lotura Wikidatan |

* 1976ko Europako Futbol Txapelketako Panenkaren penalti ospetsua ikusgai **(Alemanez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q204978
* Commonscat Multimedia: Antonín Panenka

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 156000135
* ISNI: 0000 0001 0427 3995
* LCCN: n85069720
* NKC: jn20000728478

 |

* Wd Datuak: Q204978
* Commonscat Multimedia: Antonín Panenka