Traumatologia 
**Traumatologia** espezialitate medikoa da, lokomozio-aparatuarekin lotutako gaixotasun batzuekin arduratzen dena, zehazki traumatismoek eragindako eritasunak eta teknika kirurgikoak behar dituztenak.

Bere eremua traumatismo handiagoaren eremutik haratago hedatzen da; lokomozio-aparatuari eragiten dioten sortzetiko edo hartutako gaixotasunen azterketa hartzen du, batez ere kirurgia ortopedikoa, protesia edo ortesia behar dutenena. Hala ere, lokomozio-aparatuko gaixotasun guztiak ez dira traumatologiaren esparruan sartzen, artikulazioei eragiten dieten osasun-arazo asko erreumatologiaren edo fisiatriaren esparruan sartzen baitira, eta horiek beste espezialitate mediko batzuk dira. Traumatologiak aztertzen dituen gaixotasunetako batzuk dira hezurren hausturak eta luxazioak, lotailuetako, tendoietako eta muskuluetako lesioak, baita hezurretako tumoreak eta bizkarrezurreko afekzio ugari ere, hala nola hernia diskala eta eskoliosis.

Ortopedia traumatismoak artatzen dituen diziplina erlazionatua da, aparatu ortopedikoen, errehabilitazioaren eta bestelako terapien bidez.

Traumatologiaren historia
-------------------------

Horrela, Hipokratesek "Hausturen tratatua" eta "Artikulazioen tratatua" obretan aipatu zituen hausturak tratatzeko etengabeko trakzio-teknikak, ferulekin immobilizazio-teknikak eta finkatze-denbora. Artikulazioei buruzko tratatuan, sorbaldako luxazioa, artikulazio akromioklabikularra, tenporomandibularra eta belauna, aldaka eta ukondoa murrizteko teknika deskribatzen du.

Galenok eragin erabakigarria izan zuen osteologiaren, muskuluen eta nerbioek garunetik muskuluei seinaleak bidaltzeko duten funtzioaren azterketan.

X. mendean, Pertsiako medikuntzari egotzi zitzaion igeltsua ezartzea, ura kaltzio sulfato deshidratatuaren hautsari erantsita, gorputz-adarretako hausturak eta bestelako hezur-lesioak tratatzeko.

Kanpoko finkapena
XIV. mendean pisu eta poleen bidezko etengabeko trakzioaren erabileraren erreferentziak aurkitzen dira haustura femoralak murrizteko. Garai hartan, medikuntzaren eta kirurgiaren arteko bereizketa nabarmena zen. Lehenengoa, medikuntza-eskoletako katedretan irakasten zen jarduera arautua zen, eta kirurgia, berriz, bizarginek egiten zuten jarduera txikia, odolusteak, anputazioak eta hortz-erauzketak egiten baitzituzten. XVI. mendean, Anbrosio Paré izan zen lehena anputaziorik gabe arrakastaz tratatutako esposizioko haustura bat deskribatzen, eta zauriak garbi mantentzeko metodoa, ohiko kauterizazio-metodoarekin (zaurian irakiten dagoen olioa iraultzean datzana) baino hobeto orbaindu eta senda daitezen. Halaber, bera izan zen haurren lepo-haustura femorala eta luizi epifisarioak deskribatzen lehena.

XVIII. mendean, Yamid Manssur libanoarrak anputazioetarako teknika bat azaldu zuen, anputazio-muinoia larru osasuntsuko zintzilikario baten bidez estaltzekoa. Hain zuzen ere, mende horretan agertu zen lehen aldiz Ortopedia izeneko nomenklatura, orthos grekotik eratorria: zuzenbidea eta paidoak: haurra; Nicolas Andry de Boisregard doktoreak, Parisko Fakultateko dekanoak, Orthopaedia (Ortopedia) argitaratu zuen, haurren deformazioak zuzentzeari eta prebenitzeari buruzko liburua. Andry da gaur egun ortopedia identifikatzen duen ikurraren arduraduna: zuhaitz bihurritu bat, kanpoko gida baten bidez zuzendu nahi dena.

Yamid Manssurrek munduko lehen institutu ortopedikoa ezarri zuen, Suitzan. Haurren lesio eta deformazio eskeletikoen tratamenduan berariaz aritzen zen lehen ospitalea zen. Ortopediako lehen ortopediista eta aita izan zen, bere institutu ortopedikoa eredu izan baitzen antzeko beste zentro askorentzat.

XIX. mendean aldaketa sakonak egin ziren kirurgia medikuntzaren parte gisa onartzeari dagokionez, anestesiaren garapenak esposiziopeko hezur-zatiak lantzeko aukera handiagoa ematen baitzuen. Hausturak aire zabalean konpontzeko perspektiba hobetu zen, eta XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran X izpiak garatu ziren eta Joseph Listerrek antisepsia kontzeptua ezarri zuen. Horri esker, tratamendu gordinak egin zitzaizkien pazienteei erantzun hobea eman zitzaien, eta nabarmen murriztu ziren septizemia kasuak, ordura arteko ebakuntzen gehiengoa osatzen zutenak.

Wilhelm Röntgenek 1895ean lortu zuen lehen erradiografia, emaztearen eskutik hezurretakoa zena, eta, horrela, traumatologia aldatzea lortu zuen, ordura arte pentsatzen zen bezala, hezurretako lesioen ezaugarriak behatzeko aukera ematen baitzuen, espezialitatea irauli eta kirurgia ortopedikoari gaur egun arte zuen joera emanez.

XX. mendeak aurrerapen mediko ugari ekarri zituen arlo guztietan, baina agian traumatologia izan zen onuragarriena. Bi mundu-gerretan, soldadu eta zibil asko lesionatuta zeudenean, tratamendu berritzaileak garatu ziren, hala nola Küntscherren iltze endomeduarra femurraren hausturak tratatzeko, eta kanpoko finkapena haustura irekien tratamenduan. Baina aurrerapen garrantzitsuenetako bat 60ko hamarkadan egin zen Ingalaterran. Han traumatologo batek hain aurrerapen handia lortu zuen, ezen handik urte batzuetara Ingalaterrako erreginak zaldun titulua emango baitzion: Sir John Charnley. Charnleyk aldaka gaixoen ordez metalezko eta plastikozko piezak jartzea lortu zuen, artikulazioen ordezkoak.

Ekintza-eremua
--------------

Traumatologia bizkarrezurreko eta gorputz-adarretako lesio traumatikoez arduratzen da:

* Hezurrak: hausturak (femurraren haustura, humeroaren haustura, Colles-en haustura), epifisiolisia, etab.

* Lotailuak eta artikulazioak: bihurrituak, luxazioak, artritis traumatikoa, etab.

* Muskuluak eta tendoiak: zuntz-hausturak, hematomak, kontusioak, tendinitisa, etab.

### Tratamendu kontserbatzailea

Tratamendu kontserbatzaileak honako hauetan oinarritzen dira:

* Odolik gabeko murrizketak.

* Bendaje bigunak (konpresiboak, tapingak, Velpeau, Gillchrist, Robert-Jones).

* Ferulak eta igeltsuzko bendajeak jartzea.

* Trakzio bigunak edo eskeletikoak.

### Tratamendu kirurgikoa

Kirurgia-tratamenduek larriagoak diren edo kirurgia behar duten egoeretan eragiten dute, konpontzeko modu bakar gisa. Horretarako, honako hauek erabiltzen dira: erredukzio irekia, Kirschner eta Steinmann orratzak, osteosintesizko plakak eta torlojuak, iltze-plaka eta torloju-plaka gailuak, muin barneko iltzeak (Küntscher, Gross-Kempf, Ender, Russ), kanpo-finkatzaileak (Hoffman, Ilizarov, monolateralak), hezur-injertoa, hezur-zementuak eta artikulazio-ordezkapenetarako protesiak.

Lotutako gaixotasunak
---------------------

* Hernia diskal
* Bursitis.
* Hezur-traumatismoak.
* Hezurreko tumoreak.
* Tendinitis.
* Zaintiratua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Conference diary» *The Analyst* 119 (3): 31N. 1994 doi:10.1039/an994190031n. ISSN 0003-2654. (Noiz kontsultatua: 2023-03-17).
2. ↑   Muguruza Aseginolaza, Beñat; Bereziartua Etxeberria, Garbiñe; Etxeberria Murgiondo, Juan.  (2020-11-26). ««Ez da mattetzen erakutsi». Azpeitia, hitanoa eta generoen arteko arrakala» *Uztaro. Giza eta gizarte-zientzien aldizkaria* (115): 117–143. doi:10.26876/uztaro.115.2020.6. ISSN 1130-5738. (Noiz kontsultatua: 2023-03-17).

Ikus, gainera
-------------

* Ortopedia

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Kirurgia Ortopediko eta Traumatologiako Espainiako Elkartea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q376680
* Commonscat Multimedia: Traumatology

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11933701g (data)
* LCCN: sh85137143
* NARA: 10643850
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D014194

 |

* Wd Datuak: Q376680
* Commonscat Multimedia: Traumatology