recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Patata-zomorroa** edo **patata-kokoa** (*Leptinotarsa decemlineata*) Chrysomelidae familiako koleopteroa da. Coloradon (Ipar Amerikan) jatorria duen intsektu hau mundu osora hedatu da eta patataren izurri nagusienetariko bat da.

Deskribapena
------------

10-12 mm luzea da, burua beltz gorrixka, bularraldea laranja kolorekoa eta orban beltzekoa eta elitroak (hegal gogorrak) kolorez horiak dira eta marra beltzak ditu, elitro bakoitzeko bost marra beltz.

Bizi zikloa
-----------

Ziklo holometaboloa du, hau da, metamorfosian zehar lau fase bereziten dira. Emeak 800 arrautza inguru jartzen ditu. Arrautzak horixka-laranjak dira, 1'5mm-ko diametroa dutenak. 30 arrautzatako multzoak jartzen ditu hostoen azpialdean. 4-15 egunetara beldar gorrixka jaiotzen da puntu marroizko bi lerrok zeharkatzen dute aurretik atzera. 8 mm-ko luzera hartzera iristen da eta denborak aurrera egin ahala kolorea argitu egiten zaio.

Lur barnen sartzen da pupa sortzeko eta ondoren intsektu heldua sortzen da. Baldintza egokiak dituen urteetan hiru belaunaldi edo gehiago izan ditzake.

Elikadura
---------

Patataren hostoa, lorea nahiz zurtoina janez elikatzen dira intsektua eta bere harrak, eta kalte handiak egiten dituzte patata sailetan.

Historia eta elikadura
----------------------

1824an aurkitu zuen Thomas Sayk Mendi Harritsuetan. Patatarekin zuen harremana 1859an ikusi zen Omahako patata sailetan egindako kalteetan. 1871ean Charles Valentine Riley entomologo estatubatuarrak europarrak ohartarazi zituen patata-zomorroak eragin ditzakeen kalteen inguruan. 1875ean Europa mendebaldeko hainbat herrialdek neurriakj hartu bazituzten ere 1877an Liverpoolen aurkitu zuten. Bigarren Mundu Gerran sovietarrek Alemania hartu zutenean patata sailen erdiak patata-zomorro izurria zutela ikusi zuten. Ekialdeko Alemaniako gobernuak estatubatuarrak salatu zituen hegazkinetatik jaurti zituztelakoan. Gaur egun Siberian zehar Ozeano Bareraino iritsi da.

Iruditegia
----------

* Patata-zomorroa.Patata-zomorroa.
* Larba gorriak.Larba gorriak.
* Patata-zomorroaren tamaina adierazten duen argazkia.Patata-zomorroaren tamaina adierazten duen argazkia.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156954
* Commonscat Multimedia: Leptinotarsa decemlineata
* Wikispecies Espezieak: Leptinotarsa decemlineata

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4255832-3
* LCCN: sh85028686
* NKC: ph158511
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04768/eu\_p\_0855/p0855
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 18155
* BioLib: 11674
* CONABIO: 175579ARTROB501212
* Dyntaxa: 106021
* EOL: 1171959
* Fauna Europaea: 242261
* GBIF: 1047536
* ITIS: 720110
* NCBI: 7539
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 5G7820U646

 |

* Wd Datuak: Q156954
* Commonscat Multimedia: Leptinotarsa decemlineata
* Wikispecies Espezieak: Leptinotarsa decemlineata
**Urtubiako anderea**, izenez *Aimee Urtubiakoa* omen, Espainiako Errege Felipe II.aren aldeko espiotza-lanak egin zituen 1597-98 bitartean gutxienez. Urte horietan euskaraz idatziriko 19 gutun ezagutzen zaizkio eta Frantziako atzen erlijio-gerraren (1594-98) bukaerako urteetako gertaeren notizia ematen da. Gogoan izan Frantziako erregea Nafarroako Henrike III.a zela 1589z gero eta fede protestantea izan zuela bizitzako parte inportante batean. Aimee Lapurdiko familia noble katoliko batean jaiotakoa omen zen, 1574an Urtubiako jaun Juan Altzatekoarekin esposatu zena.

Gaztelako Simancasko artxibategian Urtubiako andereak Hondarribiko alkate eta Gipuzkoako Kapitain Jeneral zen Juan Velazquez de Velascori helarazitako 19 gutun daude non euskaraz Frantziako notiziak ematen dizkion. Velazquez de Velascok gutunak Martin Idiakez Iparralderako Idazkari Nagusiari igotzen zizkion, inoiz oharren bat gaztelaniaz erantsita.

Floristan Imicoz-en arabera ezagutzen diren Urtubiaren gutunen artean lehena 1597ko maiatzekoa da eta atzena 1598ko martxokoa.

Hona horietako lehenaren testua:

> *Jauna: eztout faltatou nai izan zure senoriary / parte emaitere nere osasounas eta etoraras. Zure / senoriaren carta emen batou zaita contentou asco / eman baitit, ascotant el dadila nire merchede egitera. / Parte ounetaco berriric nic gastiga al dezaquedana da / erege jauna Amiansen setio dagoela eta jente / asco digoala socorrira, Paris eta Arouan tradizioz / arzer ditouela esagac, baina goustiac descoubritou / direla eta gente asco presounero dagoela eta / joustizia egiten douela chait andiro. Inglesas den / bezenbatean emengo asmouac dire armada partitou / zela. Parte ounetaco ounzi bat oran etorri da eta / esan didate estela deus memorioric Londresen esan den / armada orresas. Ni izandou naizen parte artan / esta deus propositoric asegin darzunecoric, baizen / Agramonteco jaunaren lotinenta Mousieur de / Sansac egoun gousties ouste doue cortetic. Berry / segouroric ordouan jaquingo dougou eta estout / faltatouco zure senoriary parte emaitera eta / arte ounetan agin biezat zertan zerby al dezaquedan.*
> 
>

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Floristan Imizcoz, Jose Manuel.  (1993). *Conflictos fronterizos, espionaje y vascuence a finales del siglo XVI: 20 documentos inéditos.*  Fontes Linguae Vasconum, 63, 177-219 or..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Espías. Servicios secretos y escritura cifrada en la Monarquía Hispánica - Ministerio de Cultura y Deporte» *www.libreria.culturaydeporte.gob.es* (Noiz kontsultatua: 2022-08-18).
3. ↑    «XVI. mendeko espioitza gutunak — Wikiteka» *eu.wikisource.org* (Noiz kontsultatua: 2022-08-18).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q118313124

 |

* Wd Datuak: Q118313124
Ofizier pardoa, XVIII. mendea
***Pardo*** Ameriketako portugaldar eta espainiar kolonia ohietan hego europarren, amerindiarren eta mendebaldeko afrikarren ondorengo hiru arrazakoak izendatzeko erabiltzen den terminoa da. Zenbait tokitan ez ziren mestizoak (Amerindiar-Hego Europako jatorria), ez mulatoak (Mendebaldeko Afrikar-Hego Europako jatorria), ez zanboak (Amerindiar-Mendebaldeko Afrikako jatorria) definituak. Mexiko kolonialean, *pardo* "*mulatoaren* ia sinonimo bihurtu zen, eta horrela bere erreferentzia indigen zati handi bat galdu zuen". XVIII. mendean, *pardo* izan zitekeen belztasunaren etiketa hobetsiena. *Negro-k* ez bezala, *pardok* ez zuen esklabotzarekin loturarik.  XVIII. mendeko Mexikoko Arraza margolanek *negro hitza erabiltzen dute*, inoiz ez dute *pardo* etiketa erabiltzen, espainiarrekin eta afrikarrekin osatutako bikote mistoak identifikatzeko. 

Brasilen, *pardo* hitzak adiera orokorra izan du kolonizazioaren hasieratik. Pêro Vaz de Caminharen gutun ospetsuan, adibidez, Brasil portugaldarrek lehen aldiz deskribatu zutenean, amerikar indigenei "pardo" deitzen zieten: "Pardo, biluzik, jantzirik gabe". Harrezkero hitza nahasketa hauek izendatzeko erabiltzen da: Afrikako/Hego Europako nahasketak, Hego Asiako/Hego Europako nahasketak, Amerikako indigenak/Hego Europako/Hego Asiako/Afrikako nahasketak eta Amerikako indigenak beraiek.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Vinson, Ben III. *Before Mestizaje: The Frontiers of Race and Caste in Colonial Mexico*. New York: Cambridge University Press 2018, pp. 45, 88-89.
2. ↑  Katzew, Ilona. *Casta Painting*. New Haven: Yale University Press 2004.
3. ↑   «A Carta, de Pero Vaz de Caminha» *Culturabrasil.org*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28130244
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q28130244
Marokon egindako teontzia, alpakaz egina. Tradizioz, te berdea mendabeltzarekin (*Mentha* *spicata*) zerbitzatzeko erabiltzen da.
 Viktoriar teontziak
 Japoniako teontzia
**Teontzi**a tea (edo beste infusio batzuk) irakiteko ontzia da, bero-iturri bat zuzenean aplikatuz. Ondoren, katilu edo edalontzietan zerbitzatzeko erabiltzen den ontzia ere bada. Metalezko, portzelanazko, lozazko edo buztinezko ontzi bat izan ohi da, estalkiz eta barruko edo kanpoko iragazkia duen moko batez hornitua. Ontzi mota horretan, tearen hostoak zuzenean edo te-poltsa baten bidez gehi daitezke; jarraian ura bota eta ura berotu edo irakin arte itxaroten da, te edo infusio motaren arabera.

Motak
-----

Erabili den materialaren arabera, hainbat motatan sailka daitezke, bakoitza bere ezaugarriekin.

### Metalezkoak

Metalezko teontziak denbora luzez irauteko eta oso erabilera jarraia emateko eginak daude. hala ere, tea metalaren zaporea hartzen duen arazoarekin topo egin dezakezu.

### Portzelanazkoak

Denbora luzean tea bero mantentzen dute. Oso diseinu tradizionalekoak izan ohi dira eta kontu handiz ibili behar da, oso hauskorrak direlako.

### Zeramikazkoak

Zeramikak, beste material mota batzuek ez bezala, ez du uzten teontziak zuzenean sutan jartzen. Horregatik, mota hori erabiltzen da tea jalkitze uzteko, sutan berotu ondoren. Oso kontuz ibili behar da haiekin, oso material hauskorra baita.

### Beirazkoak

Beirazkoek te prozesua uneoro behatzeko aukera ematen dute.

### Altzairu herdoilgaitzezko eltzeak

Altzairua gogorra izanik, teontzia erori edota kolpe asko hartu arren, ez da hondatzen. Diseinua guztiz desberdina da: ez dute teontzi tradizionalen antzik.

### Buztinezkoak

Haien materiala berezi samarra da. buztina oso porotsua denez, usainak eta zaporeak bertan geratzen dira. Hori zale askorentzat gauza ona da, zapore bakoitzerako buztinezko teontzia erabiltzen baitute.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q245005
* Commonscat Multimedia: Tea pots

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11978356p (data)
* GND: 4226545-9
* LCCN: sh85133078
* AAT: 300043022

 |

* Wd Datuak: Q245005
* Commonscat Multimedia: Tea pots
Kimikan eta teoria atomikoan, atomoa osatzen duten elektroiak "geruzatan" edo energia-mailatan banatuta egoten dira. Elektroi batek hartzen duen geruzaren arabera, energia handiagoa edo txikiagoa izan ahal du, eta horregatik esaten da energia-maila jakin bateko geruza bat betetzen duela.

Energia-mailak modelo atomikoaren arabera
-----------------------------------------

Energia-mailaren kontzeptua atomoaren espektroaren analisian oinarritutako eredu atomikoaren barruan dago. Atomo batean elektroi bakoitzak balio energetiko espezifiko bat du.

Elektroi batek energia-mailak alda ditzake, kanpo-energia handia ematen badiogu atomoari. Energia-maila baten energia handituz joango da nukleotik geroz eta hurrunago badago, aldiz nukeotik gertu badago, bere energia gutxituko da. Energia maila nagusien kopurua txikiagoa da, elektroiak nukleorantz erakarrita daudelako. 

Elektroiak orbitaletan mugitzen dira:

* Zirkularrak: *S orbitala*
* Eliptikoak: *P, D eta F orbitalak*

Orbitaletik distantzia berera ez daudenez, mailakatuta daudela esaten da. 1.mailakoak nukleotik hurbilen daudenak dira, ondoren 2, 3, 4, ... mailak datoz. Zenbat eta nukleotik hurrunago egon energia areagotuz joango da.

Elektroiak orden jakin batean kokatzen dira orbitaletan, lehenengo, 1.mailakoak betetzen dituzten eta bertan leku gehiago ez dagoenean hurrengo mailara pasatzen dira.

Maila bakoitzean orbital hauek daude:

Maila bakoitzean dauden orbitalak ikus daitezke irudi honetan
* 1.maila: *S* orbital bakarra (zirkularra), guztira orbital 1
* 2.maila: *S* orbital bat + hiru *P* orbital (eliptikoa), guztira 4 orbital
* 3.maila: *S* orbital bat + hiru *P* orbital + bost *D* orbital (eliptikoa), guztira 9 orbital

Orbital bakoitzean 2 elektroi sartzen dira gehienez

Kanpo estekak
-------------

*
**Severo Matías Moto Nsá** (Río Muni, Ekuatore Ginea, 1943ko azaroaren 6a -) Ekuatore Gineako kazetaria eta politikaria da.

Biografia
---------

Erregimen autonomikoaren azken urteetan (1964-1967), artikulu iraultzaileak idatzi zituen *Poto-poto* aldizkarian. Artikulu horietako batzuk Batako irratiko saio baterako erabili zituzten. Irrati horretan kultura- eta folklore-saio bat zuzendu zuen, eta gaztelaniazko saioen esatari izan zen aldi berean.

1967an beka bat eman zioten Madrilgo Leon XIII.a Fundazioan Kazetaritza ikasteko. Kazetaritza-ikasketak amaitu zituenean, *Ebano* aldizkarian hasi zen lanean Ekuatore Ginean. Aldizkari horretako zuzendari eta lehendakaritzako prentsa kabineteko nagusi zela, sei urtez Macías Nguemaren kontra aritu zen. Gineako beste hainbat intelektual bezala, esetsi egin zuten eta 1975ean Malaboko poliziak espetxera eraman zuen.

1979an, estatu-kolpearen ondoren, espetxetik atera zuten eta garrantzizko lekua izan zuen informazio- eta turismo-munduan. 1981ean Obiang Nguema presidenteak herrialdetik irtetera behartu zuen, eta Espainiara joan zen. Handik bost urtera Espainiako gobernuak babes politikoa eman zion.

Moto Ekuatore Gineako Garapenaren Alderdi demokristauaren sortzaile eta presidente da (1983). 1993. urtean bilera politiko bat egitea lortu zuen 3.000 lagunen aurrean; hala ere, Motoren alderdia ez dute legeztatzen. 1995ean espetxeratu egin zuten berriz ere presidentearen kontra hitz egiteagatik. Baina 1996an aske utzi zuten salaketa bera zuten beste hamalau ginearrekin batera. Gaur egun, Espainian bizi da.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3754104
* Commonscat Multimedia: Severo Moto Nsá

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 2420156374128407710008
* GND: 1190746239
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04280/eu\_m\_3259/m3259

 |

* Wd Datuak: Q3754104
* Commonscat Multimedia: Severo Moto Nsá
**Adolph Kolping** (Kerpen, Rhingo Konfederazioa, 1813ko abenduaren 8a - Kolonia, Ipar Renania-Westfalia, 1865eko abenduaren 4a) alemaniar apaiz katolikoa izan zen. Gizarte-aferetan inplikatua, Kolpingwerk elkartea sortu zuen. Joan Paulo II.ak dohatsu aitortu zuen 1991n.

Bizitza
-------

Peter Kolping artzainaren eta Anna Maria Zurheydenen bost umeetatik laugarrena izan zen. Familia apalekoa izaki, 12 urterekin utzi zituen ikasketak zapatari-mutil hasteko. 23 urte zituela, hamar urtez zapatari jardun ostean, bigarren hezkuntzari ekin zion. Apaiz izatera deliberaturik, 1841eko udan teologia ikasten hasi zen Municheko Unibertsitatean. 1845eko apirilaren 13an apaiztu zen, Koloniako Minoritenkirchen (St. Mariä Empfängnis eliza); bezperan, aita hila zitzaion.

1845 eta 1849 bitartean, Elberfelden (gaur egun Wuppertalen barnean) egon zen apaiz. Langileen lan baldintza deitoragarriak hobetu nahian, Gragor Breuerrek sortutako Gesellenverein edo Langileen Elkarteko presidente bilakatu zen 1847an. 1849an, Koloniako katedraleko bikario izendatu zuten. Handik aurrera, Gesellenverein gehiago sortzen aritu zen buru-belarri; 1865rako 400 talde baino gehiago ziren, Europan eta Amerikan. 1862an, Minoritenkirchengo erretore izendatu zuten. 1865ean hil zen, birikako minbiziak jota. Minoritenkirchenen ehortzi zuten.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Blessed Adolph Kolping, franciscanmedia.org
2. ↑  About the Founder, kolping.org

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Adolph Kolping*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60619
* Commonscat Multimedia: Adolph Kolping

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 19716606
* ISNI: 0000 0001 0876 3449
* BNF: 12157738z (data)
* BNC: 000090845
* GND: 118564978
* LCCN: n82013272
* NKC: jn20000700938
* SUDOC: 067037933
* Open Library: OL1633509A

 |

* Wd Datuak: Q60619
* Commonscat Multimedia: Adolph Kolping
**Autoantigorputzak** gaixotasun autoimmuneekin zerikusia duten antigorputzak dira, sortu dituen organismo beraren antigenoen aurka jarduten dutenak. Ondorioz, autoantigorputzek gorputzaren ehunak eta organoak kaltetzen dituzte.

Gizabanako osasuntsu batean, B linfozitoek sortzen dituzten antigorputzek kanpoko antigenoen aurka (mikrobio patogenoen aurka, alegia) edo zelula tumoralen aurka soilik jarduten dute. Gaixotasun autoimmunea duten gizabanakoengan, aldiz, autoantigorputzak daude, organismoaren zelulak kaltetzen dituztenak. Artritis erreumatoidea edo lupus eritematoso bezalako gaitzak, besteak beste, autoantigorputzek eragindakoak dira.

Autoantigorputzen sorrera eragiten duten kausak ezezagunak dira. Antza, joera genetikoak pisu handia dauka autoantigorputzen ekoizpenean eta gaixotasun autoimmuneen agerpenean, gaitza piztuko lukeen ingurugiroko faktore ezezagun batekin konbinatuta.

Autoantigorputzak dira, besteak beste, hainbat gaitz autoimmuneen atzean dauden molekula hauek: faktore erreumatoidea, antigorputz antimitokondrialak, antigorputz antinuklearrak, antigorputz antimuskulu leuna, etab.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q785022
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D001323

 |

* Wd Datuak: Q785022
**Atondo** Nafarroa Garaiko kontzejua da, Itza udalerrikoa. Gulibarrekin batu baino lehen, Itza zendeako kontzejua zen. 31 biztanle zituen 2020an..

Demografia
----------

Atondoko biztanleria| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 30 | 30 | 32 | 33 | 30 | 31 | 31 | 30 |

Historia
--------

Erromatar garaiko Antoninoren ibilbidean aipatzen den "Alantone" mansio-arekin identifikatu izan da. Alantone Bordeletik Astorgara doan erromatar bidean kokatzen zen, bordeletik etorrita, Iruñeatik aurrerago.

Dagoeneko dokumentatuta dago, *vicus* eta *villa* gisa aipatua, eta "Ataondo" grafiaz, 1024ko testuetan. garai hartan (1087), lokatibo moduan agertzen da ere.

Errege-jaurerri gisa aipatzen da 1280. urtean. Orreagako Santa Maria ospitalearen jabetzapean egongo zen, ospitale horrek besterendu egin baitzuen, 1366an, Karlos II.ari Anizlarreako mendien trukean. badirudi Carlos III.a erregeak bere sasiko semea zen Godofreri utzi zizkiola Atondoko mozkinak jasotzeko eskubidea. Blanca erreginak (1441) Inés Claverri esleitu zizkion mozkin horiek Carlos de Mauleonekin ezkontzeko. Gero (1453) Joan Beaumontek erosi zuen Atondoko jaurerria, eta hark trukean eman zion bere anaia zen Luis Beaumont kondestableari.

1802an esaten da Oskiako mendia Albako dukearena zela.

Argazki galeria
---------------

* Atondo 20-10-22Atondo 20-10-22
* Frontoia-ElizaFrontoia-Eliza

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Toponimia: Itza.*  euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2019-05-11).
2. ↑    *Atondo: datos de la entidad.*  navarra.es (Noiz kontsultatua: 2021-7-9).
3. ↑    «ATONDO - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
4. ↑    *Gran Enciclopedia de Navarra | ATONDO.*  (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254430
* Commonscat Multimedia: Atondo (Navarra)

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00598/eu\_a\_5980/a5980
* GEN: 4507
* **Lekuak**
* INE: 31131000500

 |

* Wd Datuak: Q12254430
* Commonscat Multimedia: Atondo (Navarra)


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Itzako kontzejuak |  |
| Aginaga • Aldaba • Aldatz • Aritz • Atondo • Eritze • Gulia • Itza • Larunbe • Lete • Orderitz • Otxobi • Saratsa • Saratsate • Zia • Zuasti |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Nafarroa** |
**James Braid** (Portmoak, Eskozia, 1795eko ekainaren 19a - Manchester, 1860ko martxoaren 25a) neurozirujau eskoziarra izan zen, hipnotismoa modu zientifikoan lehenbizikoz ikertu zuena. "Hipnosi" hitza bera ere Braidek asmatu zuen, 1843an.

Biografia
---------

Kirurgia ikasi zuen Edinburgoko Unibertsitatean eta bere titulua bertan lortu zuen 1815ean. Zirujau bezala, bere bizitza profesional ia osoa Manchester hirian burutu zuen, arrakasta handiz.

Baina Braid-i ospe handia eman ziona ez zen bere jarduera zirujau gisa, hipnosiari buruz egin zituen ikerketak baizik. Izan ere, Braid izan zen hipnosia modu zientifikoan ikertu zuen lehenengo ikerlaria, eta "hipnosi" hitza bera asmatu zuena. Braid baino lehenago, fenomeno hipnotikoak "*mesmerismo*" edo "*giza magnetismo*" izenekin ezagutzen ziren, eta kutsu magiko nabarmena zuten.

1841ean, Braid Charles Lafontaine magnetizatzailearen saio batera joan zen, eta bertan zuzenean ikusi zuen nola magnetizatzaile horrek gizabanako batzuk "*sonambulismo magnetiko*" batean sartzen zituen, lo sakonaren antzeko egoera batean. Ustezko "*magnetismo*" horretan sinisten ez zuenez, Braidek ikerketa sakonak egin zituen sonambulismoaren antzeko egoera horretaz. Ikerketa horien emaitza 1843ko liburu bat izan zen: *Neurypnology, or the Rationale of Nervous Sleep*. Bertan, hipnosi hitza erabili zuen estreinakoz, "*magnetismo*"aren ordez. Bere iritziz, fenomeno hipnotikoen jatorria ez zegoen ustezko "*giza magnetismo*" batean, nerbio-sistemaren egoera berezi batean baizik. Bera konturatu zen pertsona batek arreta osoa objektu distiratsu batean jartzen baldin bazuen, horrek begien nekea eta kontzientziaren nolabaiteko ahultze iragankor bat eragiten zuela. Bere hitzetan: "*Begiradaren finkapen iraunkorrak objektu batean begien nerbio-zentroak eta haien inguruko guneak geldiarazten ditu, nerbio-sistemaren oreka suntsituz, fenomenoa (egoera hipnotikoa) eragiten duena*" .

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Clásicos de la hipnosis hipnosisclinica.org
2. ↑   Rager, G.R.: Hipnosis, Sofrología y Medicina, Ed. Scientia (1973) 16-17 orr. ISBN: 84-85019-22-9

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q675789
* Commonscat Multimedia: James Braid

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 84816611
* ISNI: 0000 0001 1680 7544
* BNF: 12563083s (data)
* GND: 117623792
* LCCN: nr2002005871
* NKC: nlk20010092573
* SUDOC: 034930337
* Open Library: OL2003805A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q675789
* Commonscat Multimedia: James Braid
**Breñako kanpaina** edo **Sierrako kanpaina** 1881eko urtarrilean Lima okupatu zenetik Txileko okupazio tropak Sama ibaiaren hegoaldean 1884ko ekainean erretiratu ziren arte Ozeano Bareko Gerraren azken fasea da.

Lima erori ondoren, Peruko indar politikoetako batek ere ez zuen onartu Tarapacáren lagapena Txileko armada espedizionarioa erretiratzeko baldintza gisa; aitzitik, Peruko armadaren gainerakoak berrantolatzen hasi ziren okupatu gabeko eskualdeetan. Nekazari eta indigena ugari, gaizki armatuak eta prestakuntza militarrik gabekoak, ohikoen muinen inguruan bildu ziren, baina okupazio tropen gehiegikerien aurka euren lurrak, bizibideak eta familiak defendatzen zituztenak. Andrés Avelino Cáceres buruzagia    izan zen haren antolatzaile eta buruzagi militar nagusia.

Okupazio-gobernuak Limatik hainbat espedizio bidali zituen Peruko mendilerroetara, Limako armadaren eta gerrillaren gainerakoen aurka borrokatzeko. Indar hauek populazio zibilari «gerra-ekarpenak» eskatu eta konfiskatzen zizkieten, eta horrek gero eta gehiago haserretzen zituen eta erresistentziaren maila handitzen zuen.

Azkenik, kanpainako hondamendiek hirugarren alde bat sortu zuten: gerrari amaiera eman nahi zioten Peruko zibil eta militarrak, baita lurralde-zesioaren prezioan ere; horietako lehena Miguel Iglesias izan zen, 1882an Txilek aitortutako Peruko presidente izendatu zutena.

1883ko uztailaren 10ean, Huamachucoko guduan Caceresen tropen porrotak eta ondorengo errepasuak Andrés Avelino Cáceresen jarraitzaileak ia suntsitzea ekarri zuen eta Iglesiasen gobernua sendotu zuen; Hala ere, Txileko azken kanpaina militarra Arequipakoa izan zen, hegoaldean, eta horrek defendatzen zuen 4.000 gizonez osatutako armada inprobisatua desegitea, Lizardo Montero buruzagiak Boliviara ihes egitea eta hiri hori okupatzea ekarri zituen.

Cáceresek armada berri bat armatzea eta Lima setiatzea lortu bazuen ere, Miguel Iglesiasen indarrei aurre egitea lortu zuen Txileko tropak erretiratu ondoren Anconeko Ituna sinatzearen ondorioz, gatazka Peruko lurralde eztabaidagarriaren errendizio saihestezinarekin amaitu zuena. eta Iglesias Cáceresen aurka jarri zuen 1884-1885eko Peruko Gerra Zibilaren hasiera izan zen .

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Andrés A. Cáceres y la figura del caudillo en la historia del Perú.*  camp.ucss.edu.pe.
2. ↑  J. Basadre, *Historia de la Republica*, Producciones Cantabria-El Comercio, pag. 263, 279, 294, 299,...
3. ↑  El mariscal Cáceres: ¿un héroe militar o popular? Reflexiones sobre un héroe patrio peruano1

Kanpo estekak
-------------

* *Anbrosio Salazarren memoriak*
* *Breña Kanpainaren narrazio laburra*, Hugo Pereyra Plasenciarena, Pontificia Universidad Católica del Perú, Humanitate Saila, Historia Atala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8256513

 |

* Wd Datuak: Q8256513
**Oliver Gallego Sarmiento**, ***Mucho Muchacho*** izenez ere ezaguna, El Prat de Llobregaten (Bartzelona) 1976an jaiotako raperoa da.

Ibilbidea
---------

### Taldean

Bere ibilbidea "7 notas 7 colores" rap taldean hasi zuen, Dive Divossok (musika ekoizlea), Dj Neasek eta Mucho Muchachok konposatu zuten, baina bere *Hecho* diskoaren ondoren Dj Neasek taldea utzi zuen eta, beraz, Dj Vadim sartu zen, Eddy la Sombrak bigarren abeslari gisa taldearekin bat egiteaz aparte. Taldea bereizi ondoren, eztabaida bat izan zuten beren diskoetxearekin, beraz diskoetxearekin zuen akordioa hautsi eta *La Mami internacional* zigilua sortzea erabaki zuten, izen bereko diskoa kaleratzeko. 

Talde osoarekin *Hecho* diskoarekin hasi ziren ospea lortzen, *Buah!* abestiarekin, hain zuzen ere.

### Bakarka

Beraz, Mucho Muchachok 2003an hasi izan zuen bere bakarkako ibilbidea C.R.E.A.M diskoetxearekin, Chuleria izeneko bere disko bakarra argitaratu zuena, zeinarekin denbora batez musikatik erretiratu zen.

2006 urtean Dj Skinni Banana Cap izen berriarekin agertu zen, oraingoan Dj bakartia izanik, gutxi iraun zuena, 2007an *7 notas 7 colores* taldearen itzulera iragarri baitzuen kide berriekin. Itzuleraren ondorengo lehen abestia *Tenemos Droga* abesti oso eztabaidatu eta polemikoa izan zen.

Gaur egun, taldea ez dago aktibo, eta **Mucho Muchacho** ere ez; izan ere, 2021eko ekainaren 7an, Bejorekin batera, Guaguagua izeneko azken kantua atera zuen.

Diskografia
-----------

***7 notas 7 colores*** **taldean**

* *La Comunidad Del Guisante* (Maketa, 1993)
* *Floriver Neas* (Maketa, 1994)
* *Con esos ojitos/Puercos* (Yo Gano, 1997)
* *Hecho, es simple* (La Madre-Superego, 1997)
* *La Medicina* (La Madre-Superego, 1998)
* *77* (La Madre-Superego, 1999)
* *Gorilas y Bananas* (La Madre-Superego, 1999)
* *La Mami Internacional* (La Madre, 2000)

**Bakarka**

* *Será mejor feat. Tony Touch* (Maxi sencillo) (C.R.E.A.M. 2002)
* *Amor y plata* (maxi sencillo) (CREAM, 2002)
* *Chulería* (LP) (CREAM, 2003)
* *Chulería instrumental*(maxi sencillo) (2003)

***Cookin Soul*ekin**

* *Cookin Bananas* (2013)

KANPO ESTEKAK
-------------
Bide seinaleak.
**Via Francigena** antzinako erromes bidearen izena da, Frantziatik Italia zeharkatzen zuena Erroma eta Apuliako portuetaraino. Handik, itsasoz joaten ziren Lur Santura. Erdi Aroan, bide garrantzitsua izan zen, bereziki erromesentzat San Petri eta San Pauloren hilobiak bisitatzeko. Iparraldetik Erromara joateko bide nagusia zen erromesentzat, eta *"Iter Francorum"* izena eman zioten *"Itinerarium sancti Willibaldi"* liburuan, 725. urtean.

Aditu batzuen ustez, bidea Canterbury hirian hasten zen, Ingalaterrako hego-ekialdean. Handik Mantxako kanala zeharkatu eta Frantziatik Suitzara eta hortik Italiara iristen zen. Hain zuzen ere, izenak "Frantziatik datorren bidea" esan nahi du, eta *"Via Romea Francigena"*-k "Erromarako bidea Frantziatik datorrena".

Ibilbidea
---------

Ibilbideko puntu nagusiak.
Iparraldetik hegoaldera, hauek dira bideak zeharkatzen dituen hiri edo herri nagusiak:

* **Ingalaterra**: Canterbury eta Dover.
* **Frantzia**:
	+ Calais (Frantzia Garaia)
	+ Arras (H-de-F)
	+ Laon (H-de-F)
	+ Reims (Ekialde Handia)
	+ Châlons-en-Champagne (G.E.)
	+ Bar-sur-Aube (G.E.)
	+ Langres (Champagne-Ardenne)
	+ Besançon (Borgoina-Franche-Comté)
	+ Pontarlier (B-F-C)
* **Suitza**:
	+ Lausana (Vaud
	+ Saint-Maurice (Valais)
	+ Gran San Bernardo (Val.)
* **Italia**:
	+ Aosta (Aostako Harana)
	+ Vercelli (Piemonte)
	+ Pavia (Lombardia)
	+ Piacenza (Emilia-Romagna)
	+ Fidenza (E-R)
	+ Pontremoli (Toscana)
	+ Lucca (T)
	+ Siena (T)
	+ Radicofani (T)
	+ Viterbo (Lazio)
	+ Erroma (L)

Erromarako erromesak Fidenzako katedraleko erliebe batean (XII. mendekoa).

Argazki galeria
---------------

* Grande Randonnée GR-145 Champagne aldean.Grande Randonnée GR-145 Champagne aldean.
* Gran San Bernardoko mendatearen lakua.Gran San Bernardoko mendatearen lakua.
* Settimo Vittone, Piamonten.Settimo Vittone, Piamonten.
* Ariano Irpinotik gertu, Campanian.Ariano Irpinotik gertu, Campanian.

Ikus, gainera
-------------

* Donejakue bidea

Kanpo estekak
-------------

* **(Italieraz)****(Ingelesez)**Bidezidorraren webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q542830
* Commonscat Multimedia: Via Francigena

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315144416
* BNF: 121336040 (data)
* GND: 4127696-6
* LCCN: sh85128447
* SUDOC: 029785286

 |

* Wd Datuak: Q542830
* Commonscat Multimedia: Via Francigena
***La Violencia*** (gaztelaniazko ahozkera: [la βjoˈlensja], **Bortizkeria**) 1948tik 1958ra Kolonbian izandako hamar urteko gerra zibila izan zen, Kolonbiako Alderdi Kontserbadorearen eta Kolonbiako Alderdi Liberalaren artekoa, batez ere landa eremuan borrokatu zena.  

*La Violencia* 1948ko apirilaren 9an Jorge Eliécer Gaitán, Alderdi Liberalaren presidentetzarako hautagaia eta 1949ko azaroko hauteskundeetarako aitzindaria zenaren hilketarekin hasi zela uste da. Haren hilketak *Bogotazoko* matxinada eragin zuen, hamar ordu iraun zuen eta 5.000 hildako inguru eragin zituen. Historiografia alternatibo batek 1946ko hauteskundeen ostean Alderdi Kontserbadorearen boterera itzultzea proposatzen du kausa. Landa-herrietako poliziek eta buruzagi politikoek kontserbadoreen aldeko nekazariak liberalen aldeko nekazarien nekazaritza lurrak hartzera animatu zituzten, eta horrek nekazarien arteko indarkeria eragin zuen Kolonbia osoan.

*La Violenciak* gutxienez 200.000 pertsonaren bizitza kostatu zuela kalkulatzen da, garai hartan herrialdeko biztanleriaren ia % 2a.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Gutierrez, Pedro Ruz.  (31 October 1999). «Bullets, Bloodshed And Ballots» *Orlando Sentinel*.
2. ↑   Bergquist, Charles; Robinson, David J..  (2005). «Colombia» *Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2005* (Microsoft Corporation).[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q185407
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q185407
Wuaren lanetan Inpresionismoaren eragina nabaria da.
**Wu Guanzhong** (txineraz idatzita: 吴冠中) (Jiangsu probintzia, 1919ko abuztuaren 29a-2010eko ekainaren 25a), Txinako XX. mendeko margolari ospetsuenetariko bat da. 
Wuk Txinako hainbat alderdi margotu zituen, bere arkitektura, landareak, animaliak, pertsonak, baita bere paisaia eta ur-ibilgu asko ere, XX. mende hasierako margolari inpresionistetan inspiratutako estiloan. Idazle eta arte txinatar garaikidearen kritikari gisa ere nabarmendu zen.

Biografia
---------

Wu Yixing-en jaio zen, Jiangsu probintzian, 1919an. 1935ean, ingeniaritza ikasi zuen Zhejiang Unibertsitatean (浙江 公立 工业 专门 学校, unibertsitateko eskola tekniko batean) Hangzhoun. 1936an Hangzouren Arte Akademia Nazionalean hasi zen; han Txinako eta mendebaldeko margolaritza ikasi zuen, Pan Tianshou (1897-1971) eta Lin Fengmianen (1900-1991) zuzendaritzapean. 1942an graduatu zen. 1947 Parisera joan zen, bertako École nationale supérieure des beaux-arts erakundeak ikasteko; horretarako gobernuaren beka bat izan zuen. Ondoren, Wuk, 1950tik 1953ra, ikasitakoa Beijingo Arte Akademia Nagusian irakatsi zuen. 1953tik 1964ra, Beijingo Tsinghua Unibertsitatean irakatsi zuen. Geroago ere hiri bereko Collegedeko Arte Ederren Eskolan irakatsi zuen. 2008an, Wuk Singapurreko Arte Museoari 133 lan eman zion.

Erakusketak
-----------

Wu Guangzhong bakarko erakusketak mundu osoko lekuetan egin ditu: Txina, Hong Kong, Singapur, Tokio, Taipei, Korea, Ingalaterra, Ameriketako Estatu Batuak. Haren lanak garrantzi handiko museoetan erakutsi dira, esaterako, Londresko British Museumen, New Yorkeko Metropolitan Museum of Artean, Hong Kong Museum of Artean...

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Baidu.com: Wu Guanzhongen biografia

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**: Wu Guanzhong Artnet webgunean.
* **(Gaztelaniaz)**: Wu Guanzhong margolariaren lanak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q712390
* Commonscat Multimedia: Wu Guanzhong

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 96608528
* ISNI: 0000 0001 1452 7071
* BNF: 15558974q (data)
* GND: 118939106
* LCCN: n80062230
* NDL: 00311482
* NKC: jx20060321014
* NLA: 36600580
* CiNii: DA0998760X
* SUDOC: 073612146
* ULAN: 500125704
* RKD: 274692
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q712390
* Commonscat Multimedia: Wu Guanzhong
***Gabonetako ikuskizuna*** (gaztelaniaz, *Acto para la Nochebuena*) Pedro Ignazio Barrutia arabarrak 1750 inguruan idatzitako antzezlana da.

1897an argitaratu zuen lehenengo aldiz Resurreccion Maria Azkuek, *Euskalzale* aldizkarian, Juan Carlos Guerrak haren eskuetan eskuizkribuaren kopia bat ipini ondoren. Ia mende bat geroago Gabriel Arestik antzezlan honen literatur balioa aldarrikatu zuen, eta urte batzuk igarota Arabako Foru Aldundiak berriro argitara eman zuen 1983an. Gaur egun ere modu irekian irakur daiteke.interneten

Forma
-----

Itxurari dagokionez, ekitaldi bakarreko antzezlan honetan elkarrizketak mendebaleko euskaraz idatzita daude eta tarteka hika erabiliz, egilea Aramaion jaio eta Arrasaten bizi izan baitzen. Hala ere, zatien arteko azalpenak emateko gaztelaniaz erabili zituen egileak, bai eta pertsonaia batzuei izenak emateko ere.

Bestela, bertsotan antolatuta dago, neurri bat baino gehiago erabiliz.

Edukia
------

Ekintza Jesukristoren garaiko Betleemen eta XVIII. mendeko Arrasaten gertatzen da, tartekatuz, pertsonaiak alde batetik *Virgen*, *San José*, *Angel*, *Luzifer*, *Asmodeo* eta *Berzebu* izanda, eta bestetik *Ministro*, *Gracioso*, *Tomás*, *Chato*, *Mari Gabon*, *Lorenzo*, *Beltrán*, *Aricha*, *Aseginzoro* eta *Gabriel*.

Hain zuzen ere kritikoen ustez, bikoiztasun-joko hau da obrari originaltasun eta berezitasuna ematen diona.

Azkenik, ekitaldi bakar honetan hiru zate bereiz daitezke:

* Lehenean, planteamendua adierazten da.
* Bigarrenean, bekatuaz eta bekatariez gogoeta egiten da.
* Hirugarrenean, bekatariaren konbertitzea erakusten da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*.
2. ↑  Klasikoen Gordailua.

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko antzerkia
* Euskarazko liburu ezagunen zerrenda

Kanpo estekak
-------------

* Gabonetarako ikuskizuna. Klasikoen Gordailua

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258072
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 154252

 |

* Wd Datuak: Q12258072
*Artikulu hau mitologiari buruzkoa buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Eliseoko Zelaiak (argipena)».*
*Goethe, Eliseo Zelaietara iristen*, XIX. mendeko grabatua, Franz Nadorpek egina.
**Eliseo Zelaiak** edo **Eliseoko Zelaiak** (grezieraz Ἠλύσια πεδία), greziar mitologian, Infernuetako lurrazpiko sekzio sakratu bat ziren (Eliseo, *Elisyon* grezierazko hitzetik dator). Eliseo Zelaiak toki sakratu bat ziren, non, gizaki bertutetsu eta gerlari heroikoek, existentzia zoriontsua eta gauza onez betea zeramaten, paisaia berde eta loretsuen artean. Tartaroaren antitesia zen eta, sarri, kristautasunaren zeruarekin lotzen zen.

Hala eta guztiz ere, Eliseo Zelaietan zeuden pertsonek, bizien mundura itzultzeko aukera zuten, baina ez ziren asko izaten halakorik egiten zutenak.

*Hilen Elkarrizketak* garatzen diren esparrua dira, Antzinatetik XVIII. menderaino garapen handia izan zuen literatura generoa. Adibide bat, Luziano Samosatakoa izan zen II. mendean.

Etimologia
----------

*Elision* izen ilun eta misteriotsu bat da, tximistak jotako pertsona edo toki baten izendapenetik eboluzionatu zuena: *Enelisios*a. Adituek, *Elision* hitz greziarra, *laru* edo *lalu* hitz egiptoarretik eratorria izan daitekeela proposatu dute, "kanaberak" esanahiarekin, paradisu egiptoarra osatzen zuen kanaberadiari erreferentzia eginez, ugaritasunezko lurralde bat, non, hildakoak, betirako atseden hartzen duen. Bibliaren adituek, Elision, *Elisha*tik eratorria izan daitekeela proposatu dute. Elisha, Genesiaren arabera, Iouanen seme bat zen, joniar eta greziarren arbasoa.

Zientzian
---------

*Elysium*, Marteko lurralde sumenditsu bati eta bere sumendietako bati emandako izena ere bada.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*.

Ikus, gainera
-------------

* Eliseo Zelaien hiribidea (Paris)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q157128
* Commonscat Multimedia: Elysium

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 249017768
* GND: 4122592-2
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q157128
* Commonscat Multimedia: Elysium
*Artikulu hau Napoleonen zaldiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Marengo (argipena)».*

**Marengo** (1793–1831) Napoleon Bonaparteren zaldietako bat izan zen, ezagunena garaian eta artelanetan. arabiar zaldi gris txiki samar bat zen, 1,45 metro garai zen soin gurutzean. Marengo izena eman zioten Marengoko guduaren omenez, Napoleonek gidatu zuen garaipenagatik.

Ezaugarriak
-----------

Marengo azkarra, bizkorra eta balen aurka ausart gisa deskribatua izan da. Gudan zortzi aldiz zauritu zuten. Valladolidetik Burgosera arteko 129 kilometroko distantzia bost ordutan egin ahal izan omen zuen. Napoleon gaonean eraman zuen Austerlitz, Jena eta Wagrameko guduetan. Errusiako kanpainatik bizirik atera zen, baina handik erretiratu zirelarik indar inperialak, behin irrist egin zuen eta Enperadorea lurrera bota zuen orduan. Harrezkero, Napoleonek ez zuen luzaroan ibili eta ez zuen Elbara eraman bere lehen desterruan.

Hala ere, Elbatik Ehun Egunetan itzultzean, berriz Marengo erabili zuen Napoleonek.

Waterlooko guduan, Napoleonek Marengo aukeratu zuen berriro zaldi zaldi gisa, baina gerrialdeko zauri bat izan zuen borrokaren hastapenetan, eta ondoren Enperadoreak zaldiak aldatu zituen. Napoleonen azken gudu eta derrota izan zen hura, eta Marengo soldadu ingelesek harrapatu zuten. Lord Petrek Ingalaterrara eraman zuen, non azkar sendatu zen zaurietatik. Angerstein jeneralak erosi zuen, eta bere jabegoan hil zen

Marengo 38 urte zituela. Hezurdura Londresko Armadaren Museo Nazionalean dago ikusgai orain .

Jacques Louis Daviden erretratu ezagun honetan, Marengo da zaldia.

Napoleonen beste zaldi batzuk
-----------------------------

* Coco. Napoleonen desfiletarako zaldi gogokoena, normandiar jatorrikoa zen. Elbara eraman zuen baina han jada zaharra zen.
* Marie. Napoleonek behor hau hautatu zuen Waterlooko guduan Marengo zauritu ostean.
* Roitelet. Seguruenik ingeles eta frantses hazleen arteko gurutzaketa izan zen.
* Tauris. Behor zuri hau tsarraren oparia zen. Napoleonek berarekin eraman zuen Errusiako kanpainan, baina gutxitan erabili zuen guduan, edertasunagatik apreziatzen omen zuen.
* Vizir, beste gerra zaldi bat
* Wagram. Zaldi arabiar grisa, Marengo bezala.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Marengo Arabian» *www.allbreedpedigree.com* (Noiz kontsultatua: 2023-08-01).

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, alemanezko Wikipediako «Marengo (Pferd)» artikulutik itzuli da; zehazki, 2023-01-30eko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q176271
* Commonscat Multimedia: Marengo (horse)

---

 |

* Wd Datuak: Q176271
* Commonscat Multimedia: Marengo (horse)
Emagin elkartea: formazioa eta ikerketa feminista
**Emagin elkartea**, pentsamendu kritiko feminista sustatzen duen elkartea da. 2003 urtean sortu zen, kapitalismoa, inperialismoa eta heteropatriarkatua errotik aldatzeko premiatik abiatuta. Hasieratik, ikerketa eta dokumentazio zentro feminista izateko sortu bazuten ere, bidean esperientzia berriak metatzen joan ziren eta gaur egun ezagutza feminista kolektiboki bultzatu nahi duen bitartekoa ere bada. 

Hori horrela, teoria feministak eta hausnarketarako gune eta uneak saretu eta aliantzak sortzeko elkartea izan nahi du, ezagutza feminista herrigintzaren mesedera jarriaz, teoria eta praktikaren arteko amildegia murrizteko.

Lan eremuak
-----------

Gizarte heteropatriarkalaren eraldaketa helburu, prozedura feministak erabiltzen ditu oinarrizko lan esparru hauetan:

* Formazioa
* Ikerketa
* Ekoizpena
* Dokumentazioa.

### Formazioa

Herri feminista bat eraikitzeko eraldaketa pertsonalak eta kolektiboak bultzatzeko formazioa eskaintzen dute. Emakume talde, talde feminista, herri mugimendu eta erakunde publiko zein elkarte pribatuetan ikastaroak, tailerrak, lan saioak eta aholkularitzak ematen dituzte. Hauek dira eskaintzen dituzten gaiak:

Genero botere harremanak; arrazakeriaren aurkako kontzientzia; ahalduntze feminista; elkar zainduz, zaintza eskubide kolektiborantz; maskulinitateak feminismotik; genealogia feministak; autodefentsa feminista; genero rolak festetan; ekonomia feministaren oinarriak; politika feministak.

### Ikerketa eta esku-hartze komunitarioa

Ikerketak garatzen dituzte metodologia feministetan eta parte-hartzaileetan oinarrituz. Era berean, horiei lotutako esku-hartzeak egiten dituzte ikerketek tokiko eragina izateko eta errealitatea aldatzeko. Ezagutza feminista sustatzeaz gain, aholkularitza, interbentzio iraunkor eta aldizkakoak eta intzidentzia politikoa helburu duten ikerketa lanak ere egiten dituzte. Hauek dira ikerketa ildoak:

Prozedura eta metodologia feministak; genealogia feministak; analisia eta eraldaketa feminista; indarkeria matxisten prebentzioa; bizitza duinak erdigunean.

### Ekoizpena eta hedapena

Aipatutako ildo eta gaien inguruan sortutako materialak (azterketak, hausnarketak, narrazioak, gidak, protokoloak...) denen eskura dituzte jarrita webgunean.

### Dokumentazioa eta artxiboa

Artxibo feministan izaera askotariko dokumentuak jaso dituzte, hala nola, argitalpenak, argitaratu gabe dauden dokumentuak, paperezko argitalpenak, ikus-entzunezkoak… Bereziki, azken urteotan, Euskal Herriko Mugimendu feministaren dokumentazio jaso dute eta argitaratu gabe dauden txosten, pegatina, eskuorri, kartel eta abar gorde dituzte Emagineko bulegoan. Elkarte gisa dokumentazio baliagarri hori ondo mantentzeko mugak kontuan hartuta, Nafarroako Artxibo Garaikidearekin hitzarmena sinatu eta funts fondo guztia bertara eraman dute. Han daude original guztiak, eta dokumentazio gehiena digitalizatuta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *Emagin elkartearen dokumentazio funtsa.* .

Kanpo estekak
-------------

* Emagin elkartearen webgunea
**Euskal Jai Gaztetxea** Iruñeko hiriko Alde Zaharrean kokatutako Euskal Jai pilotalekuan egokitutako gaztetxe bat zen, Iruñeko Gazte Asanbladak (IGA) kudeatzen zuena.

Historia
--------

1993an Iruñeko Gazte Asanblada sortu zen gazteek autogestionatutako eremuak falta zirelako. 1994ko maiatzaren 7a, 1.000 pertsona bildu zituen manifestazio baten ondoren, IGAk abandonaturik zegoen Euskal Jai pilotalekua okupatu zuen.

Ondorengo egunetan, poliziak okupazioari erantzuten saiatu zen. Hainbat desalojaketa saiakera izan baitziren. Lehenengo saiakera, maiatzaren 10eko gauean izan zen, poliziak atea hautsi eta 15 pertsona kanporatu zituen, baina 18 pertsonek eta txakur batek teilatura igo eta poliziari aurka egin ahal izan zioten. Kalean istiluak egon ziren, hainbat zauritu eta 3 atxilotu utzi zituztenak. Bigarren saiakera, margolariz mozorratutako bi poliziek eraman zuten aurrera. Poliziek gaztetxearen alboko eraikin batera eskailera bat eraman zuten eta eskailerara igo ziren. Gaztetxeko teilatura pasatu ziren, baina teilatuko tranpa irekitzen saiatzen ari zirela harrapatu zituzten eta ez zieten sartzen utzi. Hirugarren saiakera 1994ko ekainaren 15eko gauerdian izan zen, operazio honetan 3 puntu ezberdinetatik sartu ziren segurtasun indarrak eta indarkeria erabiliz pertsona guztiak kanporatu zituzten 5 pertsona izan ezik eta 3 egunetan zehar iraun zutenak. Poliziaren kargek hainbat atxilotu eta zauritu utzi zituzten, haien artean 16 urteko Juantxo Molina, begi bat galdu zuena. Hurrengo egunean, ekainaren 16an manifestazioak eta mobilizazio ugari eraman zituzten aurrera, haien artean kazeroladak. Bizilagun eta dendari ugarik poliziaren aurkako salaketak egin zituzten. Operazioaren hirugarren egunean, ekainaren 17an, poliziak hustea bertan behera utzi behar izan zuen. Operazio honek gaztetxearen hormak eta zorua zulatuak utzi zituen.

Juantxo Molinak poliziaren aurka jarri zuen salaketa artxibatu zuten, eta bizilagunek eta dendariek jarritakoa berriz, ez zuen erantzunik jaso. Atxilotutako batek salatu zuen Goardia Zibilak Gaztetxeari eta beste hainbat herri-mugimenduei buruzko informazioa lortzeko torturatu zuela. Beste atxilotutako bati, 20 hilabeteko kartzela-zigorra eskatu zioten.

Gaztetxeari argindarra kendu zioten eta poliziek gaztetxekoei argazkiak atera eta jarraitzen zieten. Gainera, Goardia Zibilak, gaztetxearen aurrean lokal bat alokatu zuen.

2004an, Iruñako udaletxeak, Yolanda Barcina alkatea zela, gaztetxea eraisteko plana prestatu zuen bere ordez zentro hidrotermal bat eraikitzeko. 2004ko abuztuaren 16an segurtasun indarrak gaztetxera sartu eta gaztetxea husten hasi ziren. Gazte batzuk teilatura igotzea eta han geratzea lortu zuten. Nahiz eta gazte horiek teilatuan egon gaztetxea eraisten jarraitu zuten.

Abuztuaren 21ean 15.000 lagun manifestatu ziren gertakari hauen kontra.

Ikus, gainera
-------------

* Gaztetxea
* Euskal Jai pilotalekua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257560

 |

* Wd Datuak: Q12257560