recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Artikulu hau politikariari buruzkoa da; XIX. mendeko idazleari buruzkoa beste hau da: «Eugenio Otxoa».*

**Eugenio Otsoa Ugalde** (Arrasate, Gipuzkoa, 1951 - Leintz Gatzaga, Gipuzkoa, 2023ko otsailaren 21a) euskal politikari abertzalea eta euskaltzalea izan zen. Leintz Gatzagako alkatea izan zen 1987tik 2003ra (2000 urtean kargua utzi zuen, lan kontuak zirela medio), 2011tik 2015era eta 2019tik 2023ra bitartean, beti Gatzagako Hautesle Elkartean aurkeztuta. Leintz-Gatzagak azpiegiturak berritu eta hirigintza-arazo larriak zituela eta, egitasmo bat abiatu zuen udalak, Jose Mª Idigoras Arregi "Malkorre" alkate zela (1983-1987), eta ondoko udalbatzek plan hori burutu zuten. Aspaldiko urteotan, hainbat proiektu egin ditu Leintz Gatzagako udalak: Udaletxea eta pilotalekua eraberritu, plaza egin, herri-guneko etxebizitza zaharrak eraberritu eta etxebitzita berriak egin. Horrekin guztiarekin batera, herriko lurrak egonkortzeko plana burutu zuen eta Gatz Museoa sortu.

Bizitza
-------

Arrasateko San Andres auzoko Asubeazpi baserrian jaio zen, eta 40 urte baino gehiagoz bizi izan zen Leintz Gatzagan. Tarteka Polonian eta Mexikon bizi izan zen, lan kontuak zirela-eta. Erdi mailako ikasketak egin zituen Arrasateko Eskola Politeknikoan, eta ingeniari teknikoa da.

Lana
----

Arrasateko Mondragon kooperatiba-taldean eta Antzuolako Elay enpresa-taldean egin zuen lan, fabrikazio-lanetan gehienbat, bai eta enpresako zuzendaritzan ere. Erretiroa hartu aurreko urteetan Elay enpresan aritu zen lanean, Mexikoko Celaya hirian.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Otsoa Ugalde, Eugenio - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-06-28).
2. ↑    «Eugenio Otsoa, Gatzagako Hautesle Elkarteko alkategaia: "Edozein gustura egongo den herri erakargarria gura dut izatea Gatzaga"»  (Noiz kontsultatua: 2018-06-29).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** 2015, Leniz. «Museo de la Sal de Leintz Gatzaga» *www.gatzmuseoa.com* (Noiz kontsultatua: 2018-06-29).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Eugenio Otsoa hablará sobre su experiencia profesional y comercial en México» *El Diario Vasco* 2016-06-21 (Noiz kontsultatua: 2018-06-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q14083870
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 113218

 |

* Wd Datuak: Q14083870
**José Alfonso Sánchez Urteaga**, **Camilo Blas** izenarekin ezaguna (Cajamarca , 1903ko martxoaren 19a - Lima, 1985eko uztailaren 26a), Peruko margolari indigenista izan zen.

Biografia
---------

Camilo Blasek Ana María Siles zuen emaztea eta bere alabak Elena, Hilda, Berta eta Gabriela dira. Txikitatik, bere espiritu artistikoa marrazki eta zirriborroen bidez erakutsi zuen. Osaba Mario Urteaga Cajamarcako artistaren laguntzari esker pinturako lehen urratsak eman zituen.

Trujilloko Unibertsitate Nazionalean Zuzenbidea ikastera sartu zen, eta amaitu zuen karrera. Limako Arte Ederretako Eskola Nazionalean egin zituen arte ikasketak Daniel Hernándezen zuzendaritzapean eta gero José Sabogalekin batera. Bere ikaskideak Ricardo Flórez, Camino Brent eta Julia Codesido izan ziren. 1933az geroztik, arte plastikoetako irakaslea izan zen urte askotan eta Limako Arte Ederretako Eskolako zuzendaria izan zen gero.

Estilo finduarekin, korronte indigenistaren barruan, bere marrazkiei berezko sotiltasun eta kolore ukitu bat gehitzen jakin zuen.

Bere lanek aurkezten dituzten Peruko ohitura-marrazki ugari direla eta, bai Cajamarcakoak eta baita Peru osokoak ere, "Pancho Fierro serrano" gisa hartzen da.

Kanpo estekak
-------------

* Camilo Blas

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5742068
* Commonscat Multimedia: Camilo Blas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 28729044
* ISNI: 0000 0000 3308 4192
* LCCN: n92073278
* SUDOC: 164268669
* ULAN: 500331707

 |

* Wd Datuak: Q5742068
* Commonscat Multimedia: Camilo Blas
**Lucio Aginagalde Aizpurua** (Itziar, Deba, Gipuzkoa, 1917 - Gasteiz, Araba, 2005) enpresaburua izan zen. 1986an ETAk bahitu zuen, eta 18 eguneko bahiketaren ondoren, Ertzaintzak askatu egin zuen erreskate operazio batean. Operazio berean ETAk tirokatuta hil zen Genaro Garcia de Andoain Ertzaintzako buruzagi nagusia.

Bizitza
-------

Itziarren jaio zen Lucio Aginagalde, eta familiako bederatzi senidetan nagusia zen. Bere aitak sortutako bisuteria negozioa, Indagui izenekoa, Gasteizera mugitu zuten 1940. urtean, eta haren ustiaketari ekin zion Aginagaldek. Harrezkero, gasteiztar zela esan daiteke. Gasteizko bizitza sozialean, bereziki pilotazale gisa nabarmendu zen, eta ohikoa zen Mendizorrotza frontoian. Nalda II.a pilotariaren botillero laguntzailea ere izan zen.

Militante jeltzalea izan zen, eta Arabako EAJko afiliatuen artean 6. zenbakia zuen bere karnetak. Eusko Alkartasuna sortu zeneko eszisioaren garaian, 1986an, Gasteizko EAJ berregiteko batzordean sartu zen, Gasteizko jeltzaleen gehiengoak Jose Angel Cuerdaren ildotik EAra jo zutenean.

Bahiketa
--------

1986ko urriaren 15ean, Mendizorrotza pilotalekutik irten zen batean, bahitu egin zuen ETAk. Leize batean prestaturiko zuloan eduki zuen gatibu ETAk, Zeanuriko basoetan, Eguzkiola izeneko parajean. Ertzain batek ikusi zuen leizeko atea harri batekin estalia, 1986ko azaroaren 1ean, eta horren berri emanik, operazioa antolatu zen Ertzaintzako buru Genaro Garcia de Andoainek pertsonalki zuzendua. Operazioan Aginagalde askatu zuten, baina tiroek joa hil zen Garcia de Andoain.

Epaiketan ebatzi zenez, Aginagalde hiru laguneko ETAko komando batek bahitu zuen, pertsona hauek osatua: Luis Enrique Garate Galarza, Patxi Cabello eta Juan María Gabirondo '*Txispas*'. Cabello eta Gabirondo bahiketa amaitu zuen operazioan atxilotu zituzten, baina Garate ez zuten atxilotu 2004. urtea arte. Frantziako poliziak atxilotu ondoren, Espainiara egotzi zuten eta 2011. urtean epaitu zuten Auzitegi Nazionalean Aginagalde bahitzeagatik eta Garcia de Andoain erailtzeagatik.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   «Lucio Aguinagalde Aizpurua, secuestrado por ETA en 1986 | elmundo.es» *www.elmundo.es* (Noiz kontsultatua: 2018-07-04).
2. 1 2   **(Gaztelaniaz)** País, Ediciones El.  (1986-11-02). «Vida desahogada, pero sin lujos» *El País* ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2018-07-04).
3. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Un secuestro que ha durado 25 años. Noticias de España» *El Confidencial* (Noiz kontsultatua: 2018-07-04).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q55372774

 |

* Wd Datuak: Q55372774
**Josu Esnal Arrizabalaga** (Donostia, 1966 – 2018ko maiatzaren 22a) euskaltzale donostiarra izan zen.

Herri Ametsa Ikastolan ikasi zuen eta lanbide ezberdinak izan zituen arren, komertzial lanetan ibili zen gehienbat. Zenbait komunikabidetan lan egin zuen: ETBko artxiboetan, Herri Irratia, Euskadi Irratia... Sagardo Gorenak taldearentzat ere lan egin zuen, komunikazioa kudeatzen.

Euskalgintzan, Donostiako Parte Zaharreko Arrano elkarte euskaltzalean parte hartu zuen, eta Egunkaria Sortzen taldean ere bai. Euskal Kulturaren Batzarreen sorreran eta koordinazioan lan egin zuen.

Bere azken urteetan Gure Esku Dago dinamikan ere parte hartu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Josu Esnali azken agurra» *irutxulo.hitza.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-08-28).
2. ↑    Berria.eus. «Josu Esnal euskaltzaleari azken agurra egingo diote gaur, Polloeko hilerrian» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2018-08-28).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56273322

 |

* Wd Datuak: Q56273322
**Eibhlín Dubh Ní Chonaill**, **Eileen O'Connell** izenez ere ezaguna (c. 1743 – c. 1800) Irlandako idazle eta olerkari gaelikoa izan zen, eta bertako lurjabe klasearen parte ere bai. *Caoineadh Airt Uí* *Laoghaire* izeneko hileta eresi bat konposatzeagatik da ezaguna, haren senarra hil zenean irlanderaz idatzitako lan luzea eta goraipatua.

Biografia
---------

Gurasoek 15 urterekin antolatu zioten lehen ezkontza. Baina senarra oso nagusia zen eta sei hilabeteren buruan hil zen.

1767an Art Ó Laoghaire kapitainarekin maitemindu zen. Eibhlín Dubhek 23 urte zituen, eta familiak ez zion harremana onartzen, horregaitk kapitainarekin ihes egin eta ezkondu zen. Bost seme-alaba izan zituzten, eta horietako hiru haurtzaroan hil ziren. Art hil zenean haurdun zegoen Eileen.

Eibhlín Dubh eta bere familia Irlandera nagusi zen eremu batean bizi ziren, eta hango klase agintari eta lurjabe gehienak bezala irlanderaz eta ingelesez hitz egiten zuten (gutunetan ingelesez). Klase aberats honetan ohitura zen seme-alabak tokiko nekazari familiek haztea prestakuntza-urteetan, eta haien etxeetan irlanderaz jabetzen ziren. Ohikoa zen irlandera lotzea adierazpen emozional sakonekin, eta doluarn hizkuntza ere hura izatea.

*Caoineadh* doluzko olerkia Eibhlín Dubhek senarraren aitaren eta arrebaren ekarpenekin idatzi zuen, eta ez zen idatziz jarri hamarkada batzuk geroago arte, ahozko tradizioan zenbait bertsiok iraun zutelarik. *Rosc* izeneko metrika tradizionalean osatu zen, ohikoa era honetako olerkietan, eta gai tradizionalak biltzen ditu: hildakoa goraipatua da, haren lorpenak goresten dira, haren etsaien aurkako mendeku mehatxatzen eta, eta bizitzara itzul bedi ere eskatzen zaio senar zenduari.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Eibhlín Dubh Ní Chonaill.* .
2. ↑  Op. cit. O'Connell, p. 238.
3. ↑  ibid. pp. 22-23.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3406424
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 261204348
* BNF: 16714875g (data)
* GND: 136569412
* LCCN: n85050241
* NKC: av20181005099
* SUDOC: 125657242

 |

* Wd Datuak: Q3406424
**Juliana Saratxaga** (Luiando, Aiara, Araba, 1911ko abuztuaren 17a - Maroño, Aiara, Araba, 2013ko azaroaren 27a) pandero jotzailea eta Maroñoko elizako atezaina izan zen.

Bizitza
-------

Irakurtzen Maroñoko eskolan ikasi zuen, aitak bestela egurra ematen zien eta. 4-5 pertsona joaten ziren, baina ez zegoen emakumerik. Denborarekin gauzak aldatzen joan ziren. Eskola berria, 1931n egindakoa, urtegiaren azpian geratu zen. Oso gutxi ikasi zuen eskolan. Gauzak eginez ikasi zituen, panderoa jotzen bezala.

### Pandero jotzaile

Gaztetan ikasi zuen pandero jotzen Julianak bere kaxa. Inguruan antolatzen zituzten jaietan beste musikazaleekin elkartu eta jotzen zuen. 9 seme-alaba izan ostean ez zuen jotzeko tarterik hartzen jaietara joateko eta panderoa gorde egin zuen, baina gerora, 102 urtera arte jarraitu zuen panderoa jotzen. 

> *Ni ez naiz zaharra, txikia naiz! Aitak ez zuen panderoa jotzea nahi, ganaduari kasu egitea baizik. Panderoa jotzen behiak zaintzen nengoela ikasi nuen. Makila batekin harria jotzen nuen, zarata egiten zuen arte. Gaztetan erromerietara joaten ginen. Lehen asko kantatu eta dantzatzen genuen denok.*
> 
> 

### Atezain

Maroñoko elizako atezaina izan zen. Giltzak berak izaten zituen, eliza garbitu ere egiten zuen eta. Apaizak eta irakasleak urrunetik heltzen ziren. Horregatik, batzuetan Julianaren etxean geratzen ziren lotan.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    «"Gerra garaian sustoak bakarrik izaten genituen. Ezkutatu egiten ginen. Ez dut gogoratu nahi" - Aiaraldea» *Aiaraldea.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-11-27).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115470527

 |

* Wd Datuak: Q115470527
**Juan Kruz Goienetxe Elorga** (Elbete, Baztan, 1857 - Amaiur, 1925eko apirilaren 29a) nafar apaiz eta idazlea izan zen. Eragin handiko pertsona izan zen 1936ko gerraren aurreko higikunde euskaltzalean.

Bizitza
-------

Amaiurko oroitarria
Elbeten sortu zen, 1857an. Iruñeko apezgaitegian ikasi, eta 1891n apaiztu zen. Lehenik Luzaiden egon zen apaiz, eta Amaiurrera igorri zuten urte batzuk geroago; bertako erretorea izan zen hil arte. Gaztetxoendako latin eskola paratu zuen herriko apaiz etxean. Aktiboki parte hartu zuen Nafarroan egin ziren euskararen aldeko ekitaldietan; errate baterako, euskarazko predikuak eta hitzaldiak eman zituen Auza (1908), Elizondo (1908) eta Lekunberriko (1910) lore jokoetan. Resurreccion Maria Azkueren laguntzaile izan zen Baztango kondaira eta ipuinen biltze lanean.

Nafarroako Monumentu Historikoen Batzordearen Baztango ordezkaria izan zen. Hori zela-eta, Batzordeak 1922an Amaiurren eraiki zuen oroitarriaren inguruko ekitaldi guztietan parte hartu zuen. Euskaltzaindiak 1923ko irailean Donezteben antolatu zituen Bigarren Euskalegunetan, Martin Azpilikuetari buruzko hitzaldia eman zuen. Mariano Izetaren arabera, Goienetxek argitaratu gabeko zenbait lan utzi zituen hil zelarik, besteak beste bederatzi ipuin hauek: *Artzain lapurra*, *Doministikun-doministiku*, *Errege zorria*, *Euna ta ongarria*, *Ikazkina ta erioa*, *Txerri usaina*, *Urtsuko ermitan*, *Zeruko berriak* eta *Landaberroko afaltiarra*. Ipuin horietako batzuk jasorik daude Azkueren *Euskalerriaren Yakintza* lanean.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Bidador, Joxemiel. *Baztango euskal idazleen berri laburra.*  Euskaldunon Egunkaria, 2000-1-21; 2000-1-28; 2000-2-4; 2000-2-11; 2000-2-18; 2000-2-25, zubitegia.armiarma.eus (Noiz kontsultatua: 2018-10-19).
2. ↑   Arriague, Xan. *Haur eta helduentzako ipuin liburua.*  paperekoa.berria.eus (Noiz kontsultatua: 2018-10-19).
3. ↑   Iñigo, Andres. *1923. urteko II. Euskalegunen omenez.*  Euskera - XLIII, 1998,2, euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2018-10-19).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q57496882

 |

* Wd Datuak: Q57496882
**Quentin Oliver Lee** (San Bernardino, Kalifornia, 1988ko urtarrilaren 28a - 2022ko abenduaren 1a)  aktore eta ekoizle estatubatuarra izan zen, *The Phantom of the Opera* eta *Caroline or Change* bezalako hainbat ekoizpen eszenikotan lan egin zuelako ezaguna.

Aktore karrera
--------------

2007an hasi zuen bere ibilbidea, antzezlan askotan agertuz. Karrerako lorpen handiak izan zituen, besteak beste, *Haendel's Messiah-*en bakarlari gisa aritu zen Flagstaff Master Chorale-rekin, Sedona Opera Saloons-en bakarlari gonbidatua, Jacksonville Beach-en (Florida) Martin Luther King Jr. Day ospakizunaren bakarlari gisa eta artista gisa Errumaniako enbaxadan, New Yorken. 

Tony sarietarako izendatutako *Caroline or Change* antzezlanean ere agertu zen.

Bizitza pertsonala
------------------

2010ean Angie Leerekin ezkondu zen, eta elkarrekin Samantha izeneko alaba bat izan zuten.

Heriotza
--------

2022ko abenduaren 1eko gauean zendu zen, 34 urte zituela, koloneko minbizi larriari aurre egin ostean.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *RIP Quentin Oliver Lee.*  *Daily Kos* 2022ko abenduaren 3a.
2. ↑   «Muere el actor Quentin Oliver Lee, tras luchar contra cáncer colorrectal» *Zocalo.com* 2022ko abenduaren 3a.
3. ↑    *Quentin Oliver Lee dead at 34: Broadway star dies from colon cancer while holding wife's hand.*  Mirror.com.uk 2022ko abenduaren 2a.
4. ↑    *Broadway actor Quentin Oliver Lee dies of cancer at 34.*  CNN 2022ko abenduaren 3a.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115581738

 |

* Wd Datuak: Q115581738
**Juan Oñate Salazar** (Pánuco, Zacatecas, Espainia Berriko Erregeorderria, 1550 – Guadalcanal, Sevilla, Espainia, 1626ko ekainaren 3a) konkistatzailea izan zen, Espainiar Inperioaren zerbitzura. Ameriketan —gaur egun Mexiko den lurraldean— jaioa, euskaldun jatorrikoa zen, Kristobal Oñate konskistatzailearen semea. Mexiko Berria konkistatzeko espedizioa antolatu zuen 1595ean. 1598an, hango aginpidearen jabe egin zen, eta, Ozeano Barerako bidea aurkitu nahian, espedizioak bidali zituen Kansasera 1601ean eta Kaliforniako golkora 1605ean. Santa Fe hiria sortu zuen 1605ean.

Gaur egun Juan Oñate ezaguna da 1599an egindako Acoma Sarraskiagatik. Lur batzuen jabetzaren harira sortutako tira-bira baten ondorioz, acoma etniako kideek 11 espainiar hil zituzten, Oñateren iloba Juan Zaldivar barne. Oñatek, orduan, acomen aurkako erantzun basatia agindu zuen. Acomen herria suntsitu zuten, eta 800-1000 acoma hil zituzten.

500 bat pertsona atera ziren bizirik Acomako Sarraskitik. Ohkay Owingeheko epaiketan, Oñatek gehienak 20 urteko mirabetza behartura zigortu zituen; eta, gainera, 25 urtetik gorako gizon guztiei oin bat mozteko agindu zuen. Espainiako Gobernuak epaitu zuen, Acomen aurka «gehiegizko indarkeria» erabiltzeagatik; zigortzat, Mexiko Berritik kanporatu zuen, eta Mexiko Hirira itzultzea debekatu zion, bost urtez.

Gaur egun Oñateren figura oso polemikoa da Mexiko Berriko historian: 1998an, Alcalde hirian zeukan estatuari ezkerreko oina moztu zion norbaitek, sarraskiaren aurka protesta egiteko. 2006an, eztabaida nabarmena piztu zen, Texasko El Paso hirian Oñateren zaldizko estatua handi bat egin zutenean. 2020an, Lander Arbelaitz kazetariak «euskal jatorriko konkistatzaile sadikoa» deituraz aipatu zuen Oñate.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.
2. 1 2   **(Ingelesez)** «The Last Conquistador» *POV* 2008-01-22 (Noiz kontsultatua: 2020-06-17).
3. 1 2   **(Ingelesez)** Trujillo, Michael L..  (2008). «Oñate's Foot: Remembering and Dismembering in Northern New Mexico» *Aztlan: A Journal of Chicano Studies* 332: 91–99..
4. ↑   «400 years later, Acoma protests Spanish cruelty - Timeline - Native Voices» *www.nlm.nih.gov* (Noiz kontsultatua: 2020-06-17).
5. ↑   TempleMidl, Georgia; Reporter-Telegram.  (2008-07-11). «Controversy surrounding 'The Last Conquistador' statue in El Paso topic of documentary» *Midland Reporter-Telegram* (Noiz kontsultatua: 2020-06-17).
6. ↑    Arbelaitz Mitxelena, Lander. «Juan Oñate euskal jatorriko konkistatzaile sadikoaren estatuaren aurkako protestan bi manifestari tirokatu dituzte milizia supremazistek» *Argia* 2020-06-17 (Noiz kontsultatua: 2020-06-17).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2040026
* Commonscat Multimedia: Juan de Oñate

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 64809060
* ISNI: 0000 0001 2281 0328
* BNF: 12450455j (data)
* GND: 119048477
* LCCN: n88207620
* SUDOC: 033660085
* ULAN: 500117654
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04569/eu\_o\_1107/o1107
* DBE: url
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 33332

 |

* Wd Datuak: Q2040026
* Commonscat Multimedia: Juan de Oñate
**Javier Etxeberria Nabarlatz** (Lintzoain, Erroibar, Nafarroa Garaia, 1811 - Iruñea, Nafarroa Garaia, 1911ko uztailaren 14a) −*Txuntxunero* deitua− Iruñeko erraldoi eta buruhandien konpartsako txuntxuneroa izan zen.

Biografia
---------

Berari buruz, XIX. mendearen bigarren erdian eta XX. mendearen hasieran, Nafarroan maite eta txalotutako musikari bat izan zela ezagutzen da, eta 70 urtez Iruñeko erraldoi eta buruhandien konpartsara joan zela bere txistu eta danbolinarekin.

Garai hartako kronikari batek honela deskribatu zuen: "ijito zintzoa, Javier, duela berrogei bat urteko bera, kobrezko kolore berarekin, txaleko berarekin, chulubit berarekin, eta danbolinean adabaki bera zuela uste dut".

1910eko Sanferminetan, 99 urterekin, bere egoera fisikoa nahiko txarra zela agertzen da, baina hala ere, Etxeberriak konpartsari laguntzen jarraitu zuen. Hori izango zen bere azken urtea, hurrengo urtean Nafarroako ospitalean sartu behar izan baitzuen, 1911ko uztailaren 14an hil zelarik.

Omenaldiak
----------

1908an, Iruñeko Udalak omenaldia egin zion Sanferminetan, jaiak laguntzen egindako ibilbide luzeagatik.

2018ko apirilaren 27an, omenaldi bat egin zitzaion Nafarroako Parlamentuan, Ijito Komunitatearen eguna zela eta. Horretarako, Toko-Toko eta Braulia erraldoiak hemiziklora sartu ziren bere omenez dantza bat dantzatzeko.

Erreferentziak
--------------

* **(Gaztelaniaz)** PAMPLONA, DIARIO DE NAVARRA.  (2018-04-28). «Iruñeko erraldoiei dantza egin zien ijitoari omenaldia» *diariodenavarra.es* (Noiz kontsultatua: 2021-09-03).
* **(Gaztelaniaz)** Noticias, Diario de. «Omenaldi erraldoia Chunchunerori, Ijito Komunitatearen Egunean» *www.noticiasdenavarra.com* (Noiz kontsultatua: 2021-09-03).
* **(Gaztelaniaz)** Navarra.com. «Sopresa Parlamentuan: Toko Toko eta Braulia erraldoiek Chunchunero gitanoari omenaldia egin diote» *Navarra.com* (Noiz kontsultatua: 2021-09-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108394326

 |

* Wd Datuak: Q108394326
**Robert Caplanne** (1949-Biarritz, Lapurdin, 1986ko urtarrilaren 4a) Ipar Euskal Herrian bizi zen langilea zen. GAL talde terroristak erail zuen.

Hilketa
-------

1986ko urtarrilaren 4an, Robert Caplanne elektrizista hil zen atentatu baten ondorioz. 11 egun lehenago, 1985eko abenduaren 24an, GAL talde parapolizialeko bi kidek lau tiro egin, horietatik hiruk jo eta larriki zauritu zuten Biarritzen. Robert Caplann kafe bat hartzera joan zen lanean hasi aurretik, ohi zuen bezala. 07:50ak aldera, Biarritzeko Royal tabernatik irten zen bere autoaren bila. Ibilgailurako bidean, gizon batek geldiarazi eta, hitzik esan gabe, tiro egin zion. Caplannek balen kolpea jaso zuen lepoan, toraxean eta sabelaldean.

Bera ez zen errefuxiatua, baina Enrique Errasti zelakoan egin zioten eraso. Caplanneren gurasoek La Croix taberna zuten Biarritzen, eta hara joan ohi zen errefuxiatu ugari.

GAL Espainiako zerbitzu sekretuek gerra zikinerako 1975etik 1982ra erabili zuten izenetako bat da, eskuin muturreko kidez osatua; eraso hau erreibindikatzeko CEDADE izena erabili zuten. Talde hauek gutxienez 70 pertsona hil zituzten Euskadin tarte horretan. Erasoaren egileak hauek izan ziren: Rovira Llor, hil zuena, José Luis Fariñas, Jorge Porta eta Carlos Pedemonte laguntzaileak izan ziren. Ismael Miquel Gutiérrezek krimenaren eragilea izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Robert Caplannaren alabaren testigantza.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q123273111

 |

* Wd Datuak: Q123273111
**Jean Clouet** (Brusela, 1485 - Paris, Frantzia, 1540), flandestar jatorriko Frantziako pintore eta marrazkilaria izan zen.

Biografia
---------

Frantzisko I.ak gorteko margolari izendatu zuen 1523an. Pastel margoez egindako erretratu txikiekin (Chantillyko kondearen museoko 125 marrazkiak, 1536 eta 1540 bitartean gorte frantseseko hainbat pertsonaiari egindako erretratuak hain zuzen) Frantzian arrakasta handia lortu zuen genero bat sortu zuen, baina azpimarratzekoak dira, halaber, olio pintura erabiliz egindako erretratuak (*Frantzisko I.a*, Louvre, Paris). Bere erretratu aipagarrienetakoa Guillaume Budé humanistarena da (1535 ing. Metropolitan Museum of Art, New York).

Oro har, lerro zehatzeko irudiak dira Jean Clouetenak, hiru tonutan egindakoak batez ere, eta flandriar artisten eragina eta Fontainebleauko eskolako artista manieristak gogorazten dituzten zenbait ñabardura ageri dira haren lanetan. Fisionomia azterketa bikainak egin zituen. Gorputz erdiko erretratuak egiten zituen gehienbat. Argi erregularrak argituak dira, eta eskuak aurrealdean agertzen dira gehienetan. Clouetek jarraitzaile asko izan zuen XVII. mendean.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Jean Clouet*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q378800
* Commonscat Multimedia: Jean Clouet

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 282493651
* ISNI: 0000 0000 9875 4652
* BNE: XX1716895
* BNF: 125251900 (data)
* GND: 118669575
* LCCN: no94001837
* CiNii: DA11911688
* SNAC: w60g7fhd
* SUDOC: 034501819
* ULAN: 500115370
* BIBSYS: 98047756
* BPN: 29770563
* RKD: 17315
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01299/eu\_c\_0696/c0696
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q378800
* Commonscat Multimedia: Jean Clouet
***Limones en invierno*** Izaro Andres kantariaren hirugarren diska luzea da, 2020. urteko urtarrilean argitaratutakoa.

Musikariak
----------

Honako musikari hauek hartu dute parte diskoan:

* Izaro Andres (ahotsa)
* Iker Lauroba (gitarra)
* Oriol Flores (bateria)
* Julen Barandiaran (baxua)
* Garazi Esnaola (teklatuak)

Grabaketa eta abestiak
----------------------

Izaroren kontzertua Iradier Arenan, 2021ean COVID-19 pandemiako murrizketa garaian.
Gaztain Estudioetan grabatu ziren kantak eta egin ziren nahasketak, Zestoan. Hainbat musika tresnaren soinuak Oihenart eta Solana estudioetan ere grabatu ziren. Aurreko lanetan bezala hiru hizkuntzatan egin ditu abestiak, euskaraz lau, gazteleraz bost eta ingelesez bat. Diskoa plazaratu aurretik bi abestiren bideoklipak atera zituen eta arrakasta handia izan zuten. Lehenengoa *Invierno a la vista* abestiarena izan zen Xoel López abeslari galiziarrarekin batera. Bertan dagoeneko finkatu zen diskoari zentzua ematen dion limoiaren kontzeptua. Bigarren singlea *Paris* izan zen eta hirugarrena *Libre*, kalitate handiko bideoklipak lagunduta. Genero indarkeriaren gaia jorratzen duenez 2020ko martxoaren 8aren inguruan asko zabaldu zen.

### Itxialdia

Diskoaren aurkezpen bira Mexiko Hirian abiatu zuen eta ondoren Euskal Herriko hiriburuetan abesteko asmoa bazuen ere  COVID-19 pandemiak dena atzeratu zuen. Itxialdia probestuz maiatza hasieran single berria atera zuen, *Tiempo ausente*, konfinamendua bera gaitzat hartuz*.*.

Azala
-----

Izaro bera ageri da azalean eta buru gainean hosto, lore eta fruituak ditu, zuhaitz bat irudikatuz. Markel Idigorasen diseinua izan da.

Kantuen zerrenda
----------------

1. *Invierno a la vista* - 3:45
2. *Aquí* - 3:29
3. *Libre* - 3:51
4. *Paris* - 3:50
5. *Mi canción para Elisa* - 4:52
6. *Ihintza* - 4:18
7. *You* - 3:21
8. *Patinar sobre el hielo* - 2:57
9. *Hainbeste* - 4:06
10. *Oso blanco* - 3:23

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Limones en invierno» *www.badok.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-01-31).
2. ↑    «Disko berria iragarri du Izarok 2020ko urtarrilerako, 'Limones en invierno' - Mallabia» *Anboto.org* (Noiz kontsultatua: 2020-01-31).
3. ↑    SL, TAI GABE DIGITALA.  (2019-11-05). «Izarok disko berriaren lehen abestia eta bira iragarri ditu» *naiz:* (Noiz kontsultatua: 2020-01-31).
4. ↑    «Izarok Parisi abesti bat idatzi dio» *www.eitb.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-01-31).
5. ↑    «Izarok ‘Libre’ kantuaren bideoklipa aurkeztu du» *KULTUR SHAREA* (Noiz kontsultatua: 2020-05-06).
6. ↑    «Izarok 'Limones en Invierno' diskoa aurkezteko bira iragarri du» *Euskal Irrati Telebista* 2019-10-25 (Noiz kontsultatua: 2020-01-31).
7. ↑   **(Gaztelaniaz)** Donostitik.  (2016-02-04). «Donostitik.com // Periódico digital de Donostia» *Donostitik* (Noiz kontsultatua: 2020-05-06).

Kanpo estekak
-------------

* www.izaromusic.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q84081467

 |

* Wd Datuak: Q84081467
**Carol Dunlop** (Massachusetts, AEB, 1946ko apirilaren 2a - Montparnasse, Frantzia, 1982ko azaroaren 2a) estatubatuar idazlea, itzultzailea, ekintzailea eta argazkilaria izan zen.

Biografia
---------

Quincy, Massachusetts, Estatu Batuaetan jaio zen. Gurasoak Jean Ayersen eta Daniel Dunlopizan ziren. François Hebert idazlearekin ezkondu zen, eta harekin seme bat izan zuen, Stephane (1968). Montrealen, Quebecen (Kanada) finkatu zen bikotea. 1970eko hamarkadan, Hebert eta Dunlop dibortziatu egin ziren, eta Dunlop Parisera joan zen.

1970aren amaieran, Dunlop Julio Cortázar idazlearekin ezkondu zen. Hainbat tokitara joan zen Cortazarri laguntzera eta, batzuetan, hura gabe ere bidaiatu zuen. Bere aktibismo politikoan Nikaragua eta Polonia izan ziren bisitatu zituen tokiak, eta Txilekiko elkartasunari buruzko kongresu batean parte hartu zuen. 

Cortazar baino bi urte lehenago hil zen eta Montparnasseko hilerrian lurperatuta dago.

Heriotza
--------

*Julio Cortázar* liburuan, Cristina Peri Rossi idazle uruguaitarrak, Cortazarren eta Dunlop-en laguna izan zenak, esan zuen biak HIESez hil zirela. Peri Rossiren arabera, Dunlop Cortazarrekin kutsatu zen, Frantziako hegoaldean urte batzuk lehenago egindako odol-transfusio baten ondorioz gaixotasuna harrapatu baitzuen. Hala ere, Cortazarren biografoak, Miguel Herráezek, idatzi zuen Dunlop muin-aplasiaz hil zela eta Cortazar leuzemiaz.

Lan aipagarriak
---------------

* 1976, Carol Dunlop, *La solitude inachevée: Roman*.
* 1982, Julio Cortázar, Carol Dunlop, *Los autonautas de la cosmopista*.
* 2009, Julio Cortázar, Carol Dunlop, Silvia Monrós-Stojakoviκ, *Korrespondentzia*, Alpha Decay, Bartzelona

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Pisani, Silvia.  (8 de junio de 2001). *Afirman que Julio Cortázar murió de sida y no de leucemia.* .
2. ↑  Herráez, Miguel. *Julio Cortázar, Una Biografía Revisada*. Alrevés, 2011 ISBN 9788415098034 pp. 314, 333

Kanpo estekak
-------------

* The road to Carol Dunlop
* Imágenes y memorias del último viaje de Cortázar

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2939830
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 64708692
* ISNI: 0000 0001 0858 1549
* BNE: XX985553
* BNF: 135238610 (data)
* GND: 119543141
* LCCN: n83311784
* CiNii: DA05313568
* SUDOC: 074591967
* BIBSYS: 90232015
* ICCU: PUVV236419

 |

* Wd Datuak: Q2939830
**Donosti Berri elkartea** Gipuzkoako Donostia hiriburuko elkarte bat da, hain zuzen ere Donostiako Amara Zaharrean dago. 1922an sortua, 2022an mendeurrena ospatu zuen. Lokal desberdinak ezagutu ditu.

Historia
--------

Amara auzoa XX. mendearen lehenengo urteetan lantegiz, negozioz eta, batez ere, langilez bete zen. 1922ko maiatzaren 1ean auzoa mugiarazteko elkarte hau sortu zuten, nolabait, elkarbizitza sustatzeko. Amara Donostia berria zenez garai hartan, Donosti Berri izena jarri zioten elkarteari.

Donosti Berriko lehenengo bazkide eta presidenteetako bat izan zen Marzelino Zeligueta, eta frankistek, Donostia euren mende hartu zutenean 36ko gerran fusilatu zuten. Hasieran, Ondarretako espetxean sartu zuten Celigueta, eta, ondoren, Hernanin fusilatu zuten. 2022an elkarteak oroigarri bat jarri zuen haren omenez.

Gerra ondoren Donosti Berri oso elkarte aktiboa izan zen. Franco hil ondoren, bestetik, Donostia osoko benetako erreferentea bihurtu zen. Emakumeen presentzia onartu zuen Donostiako lehen elkartea izan zen.

Aktibitateak
------------

* Auzoko jaiak
* Mendi irteerak
* Txirrindularitza eskola
* Olentzaroren etorrera
* Santa Agata jaia
* Ongintzarako ekitaldiak
* Elkarte gastronomikoa
* Kirol txapelketak

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Parra, 6.or.
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Beñat Parrak egindako erreportaia Hirutxuloko Hitzan, 2309.zk, 2022ko apirilaren 29an, 6-11 or.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111759043

 |

* Wd Datuak: Q111759043
**Koxinga** (txinera tradizionalez: 國姓爺; pinyinez: *Guóxìngyé*), jaiotze izenez **Zheng Chénggōng** (txinera tradizionalez: 鄭 成功; pinyinez: *Zhèng Chénggōng*; Wade–Giles: *Cheng Ch'eng-kung*; 1624, Hirado, Japonia - 1662, Taiwan), Ming dinastiako buruzagi militar bat izan zen. Berez, Koxinga mendebaldar edo europarrak ipinitako izena da.

1624-1662 artean Taiwanen nagusi ziren herbeheretarrek uharteko hoklo herriko kideen aurka gehiegikeriak egiten hasi zirenean, haien aurka armekin altxatu zen. Tamsuiko Haur Santuaren misioa eta Taipei hiriko Gaztelua eta Santo Domingo gotorlekuak suntsitu zituen. Uhartearen zati baten kontrola bereganatu eta Tungningo erresuma sortu zuen. Santiago Jilong hiriko biztanleak elikagairik gabe laga zituen, honela espainiarrak bertatik ihesi atera zitezen lortuz. Halere, 1656an herbeheretarrek Taiwan bereganatu zuten.

1661ean 1.000 gizoneko gudarostearekin Luermen hirian sartu zen, Fort Zeelanden suntsitu eta Frederick Coyett jeneralari errendizioa sinatzera beharrarazi zuen. Honela, herbeheretarrek Taiwandik alde egin zuten. Urte honetan malariaz gaixotu eta hurrengo urtean hil zen.

Zheng Jing semeak karguan ordezkatu zuen.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Koxinga*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q197615
* Commonscat Multimedia: Koxinga

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 5727768
* ISNI: 0000 0000 6674 7108
* BNF: 161440677 (data)
* GND: 11882225X
* LCCN: n83024080
* NDL: 00625618
* NKC: jo2009409316
* NLA: 36731042
* SNAC: w63f6998
* SUDOC: 086172573
* BIBSYS: 11042316
* UB: a1274502
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05775/eu\_t\_2458/t2458
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q197615
* Commonscat Multimedia: Koxinga
**Rosa Herminia Gómez,** **Sabina Olmos** izenez ezaguna (Buenos Aires, 1913ko otsailaren 4a -. Ib, 1999ko urtarrilaren 14a),  Argentinako aktorea eta tango abeslaria izan zen.

Irratian hasi zuen bere ibilbidea folklore eta tango emakume abeslari gisa.  Handik gutxira, zinema-ibilbide luzea garatu zuen Lumiton estudioekin, non Manuel Romerok eta Francisco Mugicak zuzendutako film sorta bat egin zuen, hala nola, *La rubia del camino*, *Mujeres que trabajan* eta *La vida es un tango*. *Así es la vida* (1939) filmean Feliciaren paperak ezagutarazi zuen Latinoamerikan. Argentinar zinemaren "la sufrida del cine argentino" ezizena egozten zitzaion, bere pertsonaia guztiek modu superlatiboan sufritzen zutela eta proportzio berdinean negar egiten zutelako.  1940ko hamarkadan, goi-mailako paper dramatikoak egin zituen  eta bereziki *Historia de una noche*, *La gata*, *Albéniz* eta *Tierra del Fuego* lanetan nabarmendu zen, bigarren mailako emakumezko aktore onenaren eta aktore protagonista onenaren kategorietan saritua izan baitzen. 

Iraultza Askatzailearen ostean debekatu ostean, Olmos-ek eta bere senarrak, Charlo abeslariak, Ameriketan eta Espainian birak egin zituzten, herrialdean jotzeko ezintasunagatik. 1960ko hamarkadan itzuli zenean, *Pesadilla* filmean parte hartu zuen, porrot itzela izan zena.   Handik aurrera, zineman eta telebistan figura txikiagoekin lan egin behar izan zuen. Bere dibortzioaren ostean arazo ekonomikoek eraginda, Canal 11n aholkulari artistiko gisa lan egin zuen eta administrazio funtzioak bete zituen. 1992an Rodolfo Grazianok deitua izan zen Teatro de la Ribera antzokian bere garaiko beste pertsonai batzuekin batera jotzeko eta zineman paper labur bat egiteko proposamena jaso zuen. Bere sintoma depresiboek eta lanik ezak bere buruaz beste eginarazi zioten 1999an, 86 urte bete baino aste batzuk lehenago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Rosa Herminia Gómez, "Brasil, Cartões de Imigração, 1900-1965"» Family Search. Consultado el 30 de abril de 2014.
2. 1 2   Pinsón, Néstor. *Sabina Olmos.* .
3. 1 2 3  Blanco Pazos y Clemente (2008), p. 184-85
4. 1 2   Martínez, Adolfo C.. *Murió Sabina Olmos, actriz de ley.* .

Kanpo estekak
-------------

* Ficha en cinenacional.com
* Ficha en Red Teatral

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6116524
* Commonscat Multimedia: Sabina Olmos

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 100931819
* ISNI: 0000 0000 7164 7822
* BNA: 000051015
* BNE: XX4832718
* GND: 125084925X
* LCCN: nr98038540
* SUDOC: 181625024

 |

* Wd Datuak: Q6116524
* Commonscat Multimedia: Sabina Olmos
**Joaquín Miguel de Aguirrezabala y Lasa** (Amezketa, Euskal Herria , 1860 - Gualeguay, Argentina, 1924) euskal jatorriko mediku argentinarra izan zen XIX. mendearen amaieran .

Biografia
---------

Joaquín Aguirrezabala Gipuzkoako Amezketan jaio zen 1860an, Miguel Antonio de Aguirrezabalaren semea. 

Oso gaztea zen arren, bere familia Gualeguay-n kokatu zen, Entre Ríosko probintzian.

Joaquín Aguirrezabalak Buenos Airesko Unibertsitateko Medikuntza Fakultateko doktoretza jaso zuen, eta lanbidea Gualeguay-n garatu zuen, bertako bizilagun nabarmenenetako bat bilakatuz. 

Ernestina Laurencenarekin ezkondu zen eta gutxienez seme bat izan zuten, Miguel Antonio, Gualeguayn jaioa, 1897ko ekainaren 20an.

Hirian Espainiako kontsul izendatu zuten eta kargu hori bete zuen 1914an. 

Bera adoptatutako hirian zendu zen. Gualeguayko plaza batek bere izena jaso zuen eta 1919an haren brontzezko estatua inauguratu zen bertan. Bere oinarrian «Dr. Joaquín Aguirrezabala. Zientzia - lanerako gogoa - Filantropia ».

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3  Aguirrezabala de Gualeguay
2. ↑  Guía de forasteros
3. ↑   José María Martínez Vivot. «Aguirrezabala en Gualeguay» *CEGER. Centro de Genealogía de Entre Ríos*.

Bibliografia
------------

* Vicente Osvaldo Cutolo, *Argentinako Hiztegi Biografiko Berria (1750-1930)*, Editorial Elche, 1968

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2882258

 |

* Wd Datuak: Q2882258
**John Michell** (1724ko abenduaren 25a, Eakring, Nottinghamshire - 1793ko apirilaren 21a, Thornhill, Yorkshire), ingeles naturaren filosofo eta geologo bat izan zen. Bere jarduera arlo ezberdinetara hedatu zuen, tartean astronomia, geologia, optika eta grabitazioa. Teorilaria izateaz gain esperimentatzailea ere bazen.

Michellek lehenbizikoz laborategian zeuden objektuen «grabitazio indarra» neurtzeko balantza diseinatu zuen. Michellen heriotzaren ondoren Henry Cavendishek esperimentua amaitu zuen. 1784an Michellek Cavendishi bidalitako gutun batean «izar ilunaren» (zulo beltzen newtondar bertsioa) kontzeptua sortu zuen.

Michellen ideia ihes-abiaduraren elukrubazio matematikotik ondorioztatu zen, Lurrean 40.000 kilometro ordukoa. Horretan oinarrituz, izar gero eta astun eta dentsoagoa irudikatu zuen, bere "ihes-abiadura" argiaren abiaduraren adina izateraino.

«Grabitazio eremuak» oso intentsoak direnean, Newtonen teoriak hust egiten du. Horregatik Karl Schwarzschilden ikuspegia izar dentso eta astunentzako gaur egungo interpretazioekin Michellena baina zehatzagoa da.

Ilargi Elkarteko kide izan zen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q373097
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 109281572
* ISNI: 0000 0000 8406 5725
* BNF: 17255490m (data)
* GND: 1022525581
* LCCN: n84805216
* CiNii: DA01834638
* SUDOC: 085102415
* Open Library: OL1172064A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q373097
***Gnorimus nobilis*** Scarabaeidae familiako kakalardoa da. Europan eta Turkian bizi da. Egur ustelaren inguruan aurkitzen da.

Azpiespezieak
-------------

Lau azpiespezie existitzen dira:

* *Gnorimus nobilis bolshakovi* (Gusakov, 2002)
* *Gnorimus nobilis macedonicus* (Baraud, 1992)
* *Gnorimus nobilis nobilis* (Linnaeus, 1758)
* *Gnorimus nobilis var. cuprifulgens* (Reitter, 1908)

Deskribapena
------------

Tamaina ertaineko kakalardoa da, 15-19 mm arteko luzera duena. Kolore berde metalikoa du baina iridizentzia urre edo brontze kolorekoa izan ohi da, batzuetan gorrindola ere bai. Elitroetan puntu txiki zuriak agertzen ditu. Sabelaldea kobre kolorekoa edo beltza izan daiteke eta iletsua da.

Beldarra zuria da eta buru marroia du. Aurreko segmentuetan hiru hanka pare ditu.

Habitata eta elikadura
----------------------

Lautadatan edo mendialdetan bizitzeko gaitasuna du, beti ere egur ustel ugari dagen baso hostoerorkorretan. Fruitarbola zaharretan ere aurkitzen da.

Bizi zikloa
-----------

Intsektu helduak maiatza eta abuztua artean ikusten dira, egun eguzkitsu epeletan bereziki. Loreetako nektarrez elikatzen dira. Emeek zuhaitz zaharren edo hilen enborretan jartzen dituzte arrautzak. 

Beldarrak enbor barruan bizi dira, sahats, makal, pago eta fruitarboletan. Bi urte pasa ondoren 48 mm inguruko luzera hartzen dute eta pupa eratzen dute. Handik kakalardo helduak jaioko dira.

Iruditegia
----------

* Intsektu heldua.Intsektu heldua.
* Kakalardoa lore gainean.Kakalardoa lore gainean.
* Beldarraren marrazkia.Beldarraren marrazkia.
* Arra eta emea kopulatzen.Arra eta emea kopulatzen.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
**Camilo Ortúzar Montt** (Santiago de Chile, 1848ko uztailaren 16a - Niza, 1895eko urtarrilaren 8a) apaiz salestarra eta lexikografo txiletarizan zen.

Biografia
---------

1872ko abenduaren 21ean apaiztu zen. Valparaíso Seminarioko irakaslea eta errektoreordea izan zen. 1879an gerraontzi batean sartu zen kapilau gisa, Iquiqueko itsas guduaren ostean. Txileko Armadan aritu zen, bai ontzian, bai Iquiquen; Hiri horretan gaur egun Iquiqueko katedrala dagoen tenplua eraiki zuen. Hiri horretako bikario apostolikoa izendatu zuten, kargu hori bete zuen 1882 eta 1887 artean. Europara abiatu zen, ordena erlijioso batean sartzeko asmoarekin, ahal dela Jesusen Lagundian. Turinen zehar zihoala San Joan Bosco-rekin elkartu zen, Valdocco Oratorioan. Bertan, Juan Boscok salestar eskaintza ospetsua esan zion:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Eta zergatik ez bihurtu salestar bat? Ez al duzu uste Jaunak berak ekarri zaituela hona? Lan egin nahi duzu; Salestarren artean, Ogia, Lana eta Paradisua aurkituko dituzu. |  » |

Hortaz, Ortúzar salestarrekin sartu zen, bere salestar jardunbidea eginez 1888ko abenduaren 8an. 

Italian, Frantzian eta Espainian txandaka bizi izan zen, bereziki Latinoamerikara bidaiatu behar izan zuten misiolari gaztelania irakastean eta Don Bosco-ren bizitzaren edizio bat frantsesetik itzultzean jardun zuen, gazteentzako eta, oro har, fededunentzako liburuak, eta  garrantzi handiko hiztegi preskribatzaile bat ere idatzi zituen, Txileko historian txilenismoen bigarren hiztegia baita.

Nizako Salesiar etxean hil zen, Frantzia hegoaldean, 46 urte zituela.  Bere aztarnak Txilera itzuli ziren eta Iquiqueko katedraleko gotzain-kriptan lurperatu zituzten.

Idazlanak
---------

1893. *Diccionario manual de locuciones viciosas y de correcciones de lenguaje: con indicación del valor de algunas palabras y ciertas nociones gramaticales*.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   «Don Camilo Ortúzar Montt, Primer Salesiano Chileno» *Salesianos de Macul, Chile*.
2. ↑    *Diccionario manual de locuciones viciosas y de correcciones de lenguaje: con indicación del valor de algunas palabras y ciertas nociones gramaticales.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6401119
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 107583424
* ISNI: 0000 0001 1779 1433
* BNE: XX882286
* LCCN: no2008027618
* ICCU: TO0V329120
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 112395

 |

* Wd Datuak: Q6401119
**Francesco Queirolo** (Genova, 1704 - Napoli, 1762) XVIII. mendeko italiar eskultore barrokoa izan zen.

Bizitza
-------

Bernardo Schiaffinorekin Genovan ikasketak egin ondoren Erromara joan zen 1720.eko hamarkadan Spinola kardinalaren babesean eta Giuseppe Rusconiren tailerrean hasi zen lanean. 1733an San Lucas akademiako lehen mailako eskultura txapelketan hirugarren saria jaso zuen.

Antonio Corradini eskultore veneziarraren jarraitzailea zen eta hura Napolin bizi zenez Queirolo ere hiri hartara bizitzera joan zen.

Lanak
-----

Aurreneko lanetako bat Klemente XII.a Aita Santuaren eskultura izan zen 1730. hamarkadan egin zuena. Florentziako Corsini galerian dago ikusgai.

Erroman bizi izan zen garaian Karlos Borromeoren eta San Bernardoren eskultura egin zituen Santa Maria Nagusiaren aurrealderako. Beste lan batzuk Kristina Suediakoaren bustoa (1740), Fontana di Treviko udazkenaren errepresentazioa (1749) eta Sant'Andrea delle Fratte basilikan Grillo dukesaren hilobia (1752) egin zituen.

1752an Napolira iritsi zenetik Sansevero kaperan egin zuen lan. *Il Disinganno* ("Desengainua") izan zen bere lanik aipagarriena. Arrantzale bat sareetatik askatzen laguntzen ari den aingeru bat ikusten da. Sare horrek akatsa irudikatzen du eta aigeruak jakintza. Marmol bloke bakarrarekin eginda dago eta zailtasun handiko elementuak ditu, sarea esate baterako. Italiako eskultore ugarik egin zioten uko lanari eta Queirolo izan zen ausartu zen bakarra. Zazpi urte behar izan zituen lana amaitzeko.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Italieraz)** «Queiròlo, Francesco nell'Enciclopedia Treccani» *www.treccani.it* (Noiz kontsultatua: 2021-12-06).
2. ↑    *Fontana de Trevi, Roma, Italia, 1732 — 1762.*  (Noiz kontsultatua: 2021-12-06).
3. ↑   «Release from Deception by QUEIROLO, Francesco» *www.wga.hu* (Noiz kontsultatua: 2021-12-06).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Francesco Queirolo*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3750515
* Commonscat Multimedia: Francesco Queirolo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 95737488
* ISNI: 0000 0000 7331 348X
* GND: 140109447
* ULAN: 500009248
* RKD: 343901
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3750515
* Commonscat Multimedia: Francesco Queirolo
**Martina Castells eta Ballespí** (Lleida, Katalunia, 1852ko uztailaren 23a - Reus, 1884ko urtarrilaren 21a) mediku katalana, eta Espainian medikuntzan doktoratu zen lehenengo emakumea.

Biografia
---------

Lleidan jaio zen 1852ko uztailaren 23an. Martín Castells Melcior medikuaren eta Luisa Ballespí Solanesen alaba. Espainiako medikua izan zen, Espainiako lehen hiru emakumeetako bat zelako ezaguna, María Elena Maseras eta Dolores Aleu Rierarekin batera, matrikulatzen (1877) eta medikuntzan lizentziatzen (1882, Bartzelonako Unibertsitatean). Lizentziatu ondoren, doktoretza lortu zuen lehen emakumea izan zen, 1882ko urriaren 4an, Dolores Aleu baino lau egun lehenago, eta María Isidra de Guzmán y de la Cerda baino mende bat geroago —Alcaláko Unibertsitateak Giza Arte eta Letren Fakultatean doktoratu zuen 1785ean—.

Martina Castells Ballespí doktorearen omenezko bustoa. Lleidako etorbidean dago.
Medikuen biloba eta alaba, Jose de Letamendik babestu zuen lizentziatzeko behar ziren baimenak lortzeko. Pediatrian espezializatu eta Reusera joan zen. Han Ospitale Militarrean eta Pere Mata Institutuan egin zuen lan.

Antonio Constantirekin, mediku militarrarekin, ezkondu zen. Martina Castells 1884ko urtarrilaren 21ean hil zen Reusen, hogeita hamaika urterekin, lehen haurdunaldian gertatutako nefritisaren biktima.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Martina Castells i Ballespí. Centre de Recursos per a l'Aprenentatge i la Investigació. Universidad de Barcelona. septiembre 2003.
2. ↑  Castells Ballespí, Martina. Galería de Científicos Catalanes. Consultado el 10/11/2012.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11691294
* Commonscat Multimedia: Martina Castells Ballespí

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 7167021485652871513
* ISNI: 0000 0000 1251 4560
* BNE: XX5021637
* GND: 121966852
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 40187

 |

* Wd Datuak: Q11691294
* Commonscat Multimedia: Martina Castells Ballespí
**Marcelina Zabala Aizpurua** (Deba, Gipuzkoa, 1923ko urriaren 9a - 2010eko martxoaren 5a) erraketista profesional izan zen. ***Iciar I*** izengoitiaz kantxaratu zen. Aurrelari postuan jokatu zuen Bartzelonako frontoietan.

Biografia
---------

Erraketistak mundu guztian zehar maila profesionalean pilotan aritu ziren emakumeak izan ziren, 1917 eta 1980 artean. Emakume horien artean aurkitzen da Marcelina Zabala. 

Marcelina, bere ahizpa Pilar bezala, erraketista profesionala izan zen. Sei urtez jardun zuen jokatzen Bartzelonako Sol y Sombra eta Principal Palace frontoietan.

Zabala ahizpez gain, beste hainbat erraketista sortu ziren Deban, hala nola: Nieves Cabanillas "Deva", María Teresa Egaña Urquiri "Maite", Mercedes Zubikaray Subinas "Mercedes" / "Merche" eta Josefa Egaña Urquiri "Pepita ".

2017ko abenduan "Raketistak lehen eta orain" erakusketa antolatu zuen Debako Udalak herriko erraketistak bistaratzeko eta haien ibilbidearen berri emateko asmoz. 

Erraketistak

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Marcelina Zabala Aizpurua Iciar» *datubasea.raketistak.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-04).
2. ↑   «Erakusketa: Raketistak» *www.deba.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-04).

Kanpo estekak
-------------

* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas
* Raketistak Lehen eta Orain. Dokumentala
* Emakume erraketistak. Erakusketa
* Erraketistak aitzindariak pilotaren munduan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116020803

 |

* Wd Datuak: Q116020803