recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
1976ko antzepenaren une bat.
*Santa Engrazi pastorala* Junes Casenaveek idatzitako lana da, 1976ko uztailaren 27an Santa Grazin lehen aldiz taularatuta. Pastoral honetan lehen aldiz emakumeek abesbatzan parte hartu zuten. Santa Engrazi berriro ere 2006an antzeztu zen, berriro ere Santa Grazi herrian.

Argumentua
----------

Pastorala Santa Engraziren historian oinarritzen da, herriari izena eman dion santuarena, alegia. Gratie izeneko emakume hau egungo Portugalen jaio zen, IV. mendearen hasieran. Ezkontzera bere familiarekin batera Narbonara zihoanean, erromatarrek Zaragozan preso hartu zuten, torturatu eta hil egin zuten. Bere sufrikarioa erromatarrek kopetan iltze bat sartu ziotenean amaitu zen.

Kondairak dio X. mendean lapurrek santuaren bitxiez kargatutako beso bat lapurtu zutela eta Zuberoara ihes egin zutela. Zuberoan haritz baten zuloan ezkutatu behar izan zuten, iturri baten ondoan. Egunero, zezen bat enborraren aurrean belaunikatzen zen eta haren adarrak sutan jartzen ziren. Erlijioso batzuek orduan begiratu zuten eta santuaren besoa aurkitu zuten. XI mendean Sainte-Engraceko eliza erromanikoa eraiki zuten haritz hori zegoen tokian. Santutegi hau erromesen leku ospetsua bihurtu zen. 1841ean, Santa Graziko eliza Monumentu Historiko gisa sailkatu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Ikus gainera
------------

* Pastoral
* Junes Casenave

Kanpo estekak
-------------

* Pastoralaren testu osoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q85965878

 |

* Wd Datuak: Q85965878
**Stoke City Football Club** Ingalaterrako futbol taldea da, Stoke-on-Trent hirian egoitza eta zelaia (Britannia Stadium) dituena. Gaur egun Premier Leaguen jokatzen du eta garaipenik handiena 1972ko Ingalaterrako Ligako Kopa izan zuen.

Historia
--------

Talde zaharra da benetan, izan ere Stoke-on-Trent hirian 1863 urtean sortu zuten "North Staffordshire Railway" trenbide enpresako ikasleek *Stoke Ramblers* (Stokeko ibiltariak) izenarekin. Hala ere lehenengo partida dokumentatua 1868koa dute. Taldearen sortzailea izan zen Hernry Almond izan zen taldearen lehen gola sartu zuen jokalaria. 1878an *Stoke Victoria Cricket Club* taldearekin batu eta **Stoke Football Club** eratu zen. 1888an Ingalaterrako Liga sortu zuen taldeetako bat izan zen baina lehen bi urteetan azkenak gelditu ziren. Urte haietan izan zuen emaitza onena 1899ko Kopako finalerdiak baino ez ziren izan. 1925 urtean Stoke-upon-Trent "hiri" bihurtu zen eta taldeak ere izena aldatu zuen, **Stoke City Football Club** bihurtuz.

1946ko martxoaren 9an Bolton Wanderers taldearen aurkako Kopako partidan jendeolde batean 33 hildako eta 520 zauritu izan ziren, "Burnden Park Disaster "izenaz ezagutzen da gertaera hau. Denboraldi horretan liga irabaztear egon zen Stoke City. 1952 urtean maila galdu zuen.

1960an Tony Waddington etxeko gizona bihurtu zen taldearen entrenatzaile. Taldea lehen mailara itzuli eta 1964ko Ingalaterrako Ligako Koparen finalean sartu zuen. Joaneko partidan 1-1 egin ondoren itzulerakoan Leicester Cityk 3-2 irabazi zion. 1972an aldiz irabazle atera zen Chelseari 2-1 gailenduta. Hau da momentuz lortu duen titulu bakarra. Tony Waddington 1977an erretiratu zen.

80. hamarkada eskasa izan zen, berehala bigarren mailara jeitsi baitzen eta 1990an hirugarren mailara ere jeitsi zen. 90. hamarkadan entrenatzaile ugari izan zituen, emaitzak ez ziren onak izan eta.

119 urtetan zehar Victoria Ground zelaian jokatu ondoren 1997an zelai berria estreinatu zuen, Britannia Stadium. 2008 urtean lortu zuen berriz ere Premier Leaguera igotzea eta ordutik bertan aritu da. Emaitzak ez dira bikainak izan, bederatzigarren egin zuen 2014 eta 2016 artean, larritasunik gabe beraz. 2012an UEFA Europa Leagueko final 32renetan Valentziak kanporatu zuen. 2018an maila galdu du.

Palmaresa
---------

### Txapelketa nazionalak

* Lehen Maila (0): laugarren 1935-36 eta 1946-47an.
* Ingalaterrako Kopa (0): finalista 2010-11 urtean.
* Ingalaterrako Ligako Kopa (1): 1971-72

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18736
* Commonscat Multimedia: Stoke City FC

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 129258273
* LCCN: nb2005011437
* NKC: kn20060511023

 |

* Wd Datuak: Q18736
* Commonscat Multimedia: Stoke City FC
**Tuonela** lurrazpiko mundua edo hildakoen mundua da finlandiar mitologian, greziar mitologiako Hadesaren antzekoa. Tuonela, Tuoni, Manala eta Mana, sarritan, sinonimo bezala erabiltzen dira.

Akseli Gallen-Kallela: Lemminkainenen ama bere semearekin Tuonelan.
Tuonela Finlandiako olerki epiko nazionala den Kalevalak bere itxurari buruz egiten duen aipamenagatik da ezaguna. Epopeia honen hamaseigarren koplan, Väinämöinenek, heroi rapsoda dena, Tuonelara bidaiatzen du heriotzari buruzko zentzuzko jakintza lortzeko. Bidaian, gidaria ezagutuko du (Hadeseko Karonteren antzekoa), baina, kasu honetan, neskatxa gazte bat da, Tuonelaren Neskatxa (Tuonen Tyttö) bezala ezaguna, nork, Tuoni ibaian zehar inframunduko bidaia honetan gidatuko duen.

Alabaina, Tuoni uhartean Väinämöinenek ez du bila zebilen sorginkeria lortzen, eta ilunpetako pertsonaia nagusiek bertan gera dadin jartzen dizkioten proba eta traba mordo baten ondoren, berak horiengandik aldentzea eta handik ihes egitea lortzen du. Bizien mundura itzultzean, bera prest dago heriotzaren munduan bizirik sartzen saiatzen den pertsona oro madarikatzeko.

Itun Zaharreko testu erlijiosoetako Aδης (Hades) greziar hitza Tuonela bezala itzuli da Bibliaren finlandiar bertsioetan. Kristautasunak, sarritan, Tuonela hildakoen atseden toki bezala interpretatu du, Azken Epaiaren aurretik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q304291
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q304291
**Tuolumne konderria** (ingelesez: *Tuolumne County*) Kaliforniako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Sonora da. 2010eko zentsuaren arabera 55.365 biztanle zituen, Tuolumne kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Tuolumne konderriak 5.890,75 kilometro koadro ditu. Horietatik 138,68 ura dira. Beste 5.752,06 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,11 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 55.365 pertsonetatik 51.243 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 5.918 dira. 1.114 beltzak edo afroamerikarrak. 830 amerikar natiboak ziren eta 62 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 530 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 230 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.356 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156346
* Commonscat Multimedia: Tuolumne County, California

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 150110311
* ISNI: 0000 0004 0638 931X
* GND: 4527144-6
* LCCN: n81118388
* NARA: 10037012
* **Lekuak**
* OSM: 396471
* TGN: 1002957

 |

* Wd Datuak: Q156346
* Commonscat Multimedia: Tuolumne County, California
***Sugerren Arranoa*** porfirozko ontzi bat da, hegoak zabalduta dituen arrano baten itxura duen zilarra urreztuaren muntai batez apainduta. Objektuaren armazoia 1130-1140 urteetan egin zen, Suger abadearen agindupean. Egileak Parisko edo Lotaringiako artisauak izan ziren. Oinarrian antzinako ontzi bat hartu zuten. Arranoa Saint-Denisko basilikaren altxorraren partea zen. Egun Louvreko museoan ikus daiteke.

Historia
--------

Sugerrek, Saint-Deniseko abadeak, bere administrazio-lanari (*De administratione*) liburuari amaiera ematen dio altxortegian jarri zituen ontzi liturgikoei eskainitako pasarte batekin; horietatik beste bi Louvren ere ikus daitezke. Idazten du nola, kutxa batean gordeta zegoen porfido eder lontzi hau, arrano bihurtzeko ideia izan zuen, horretarako zilar urreztuaz egindako armazoi bat aginduz. Harrapariaren lepoaren oinarrian idatzita zituen latinezko bi bertsoek ("versiculi") bere pentsamenduak laburbiltzen dituzte: "Includi gem(m)is lapis iste meretur et auro / Marmor erat, sed in his marmore carior est"; euskaratuta "Harri hau urre eta harribitxiz betea izatea merezi du. Marmola zen, baina marmola baino ederragoa da orain".

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Ibidem.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2827841
* Commonscat Multimedia: Suger's Eagle

---

 |

* Wd Datuak: Q2827841
* Commonscat Multimedia: Suger's Eagle
"*Henri de La Rochejacquelein Choleteko borrokan, 1793ko urriaren 13an*"  
Paul-Émile Boutigny (XIX. mendea)
**Vendéeko gerra** edo **Vendéeko matxinada** Frantziako Iraultzaren aldekoek eta kontrakoek elkarren kontra egin zuten gerra zibila izan zen, Frantziako Lehen Errepublikan (1793-1796) izandako barne gatazka bortitzena.

Loiraren hegoaldeko eskualde honetan ere, Frantzia osoan bezala, nekazariek beren nahigabea erakutsi zuten Iraultzaren lehenengo pausoetan, batez ere iraultzaileek Eliza Katolikoaren aurka egin ahala. Dena dela, kanpoko etsaiengandik defendatzeko 1793an burututako errekrutatze masiboak zirela kausa piztu zen matxinada Vendéen. Hastapenean, nekazarien matxinada klasikoa (irizpide politiko garbirik gabekoa) besterik ez bazen ere, geroago mugimendu kontra-iraultzaile bilakatu zen.

Gerran epe desberdinak gertatu ziren. 1795eko udaberrian bakea ere lortu zen. Hala ere, benetako amaiera 1796an baino ez zen iritsi, borroka latz, heriotza eta suntsipen ugariren ostean. Hainbat aditu modernoren ustetan, Vendéen pairatutako errepresioa genozidiotzat jo daiteke.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8628
* Commonscat Multimedia: War in the Vendée and Chouannerie

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85142608
* NDL: 00577619
* NKC: ph316329
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q8628
* Commonscat Multimedia: War in the Vendée and Chouannerie
**Traineru bizkaitarren Liga** 1997an eta 1999an arraun elkarte bizkaitarrek jokatu zuten ligaren bi edizioen izena da. Ondarroak irabazi zuen aurrenekoa eta Urdaibaik bigarrena.

1997 denboraldia
----------------

### Sorrera

Gipuzkoarrekin haserreturik elkarte bizkaitarrek Liga propioa sortzea erabaki zuten jadanik eratuta zegoen Euskal Ligari boikota egin asmoz. Hala ere hiru klubek bi ligatan hartu zuten parte: Raspasek, Arkotek eta San Nikolasek. Hamabi taldek hartu zuten parte eta hamaika estropada izan ziren puntuagarriak. Estropadetan talde gipuzkoar eta kantabriarrak ere aritu izan ziren gonbidatu gisa lehian.

Bestalde aipatu behar da Kaikuk 69 puntu lortu zituen, baina arraunlari baten fitxa arauzkoa ez zenez, honek parte harturiko estropadetako puntuak kendu zitzaizkiola.

### Sailkapena

| Postua | Elkartea | Puntuak |
| --- | --- | --- |
| 1 |      Ondarroa | 94 |
| 2 |      Raspas | 87 |
| 3 |      Arkote | 86 |
| 4 |      Santurtzi | 75 |
| 5 |      Isuntza | 72 |
| 6 |      San Nikolas | 65 |
| 7 |      Zierbena | 57 |
| 8 |      Lutxana | 51 |
| 9 |      Elantxobe | 45 |
| 10 |      Algorta | 31 |
| 11 |      Iberia | 25 |
| 12 |      Kaiku | 17 |

1999 denboraldia
----------------

Urtebeteko adiskidetzearen ondoren berriz sortu ziren gipuzkoarren eta bizkaitarren arteko liskarrak eta oraingoan Bizkaitarren Liga birrantolatzeaz gain, estropada hauek bizkaitarrenak bakarrik izan ziren, traineru guztiak Lekeition, Kontxan eta Nerbioiko bukaerako bi banderetan baino elkartu ez zirelarik. Euskadiko Txapelketa ere elkarrekin egitekoak ziren baina talde bizkaitar gehienek uko egin zioten parte hartzeari. 11 traineruk osatu zuten liga eta 13 estropada jokatu ziren. Urte hontako irabazlea Urdaibai izan zen, eta ondoren izugarrizko sorpresa eman zuen Kontxako Banderan hirugarren gelditzean. Isuntza ere sartu zen Kontxan, Liga honen maila ona zela erakutsiz. Ondarroak ez zuen ordea bere probintziako taldeen ildoa jarraitu eta gipuzkoarrekin lehiatu zen Euskal B Ligan.

### Estropadak

1. Urdaibaik 8 garaipen
2. Isuntzak 3 garaipen
3. Kaikuk garaipen bat
4. Santurtzik garaipen bat

### Sailkapena

| Postua | Elkartea | Puntuak |
| --- | --- | --- |
| 1 |      Urdaibai | 117 |
| 2 |      Isuntza | 110 |
| 3 |      Santurtzi | 98 |
| 4 |      Kaiku | 86 |
| 5 |      Arkote | 79 |
| 6 |      Lutxana | 76 |
| 7 |      Algorta | 74 |
| 8 |      Zierbena | 59 |
| 9 |      San Nikolas | 33 |
| 10 |      Santurtzi B | 32 |
| 11 |      Urdaibai B | 22 |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268147

 |

* Wd Datuak: Q12268147
**Venera 13 eta 14** (errusieraz: Венера-13, Венера-14, Sobietar Batasunak, Venera Programaren barnean, Artizar planeta esploratzeko jaurtitako bi espazio zunda izan ziren.

Bi zundak, 1981ean Artizarrera jaurtitzeko aukera probesteko eraikiak, eta, bata bestearekiko, bost eguneko tartearekin jaurti ziren: Venera 13a 1981eko urriak 30ean, 06:04:00 UTC orduan eta, Venera 14a, urte bereko azaroak 4an, 05:31:00 UTC orduan, biak ala biak, 760 kiloko masa orbital osoarekin.

Misioaren garapena
------------------

Zundak, Artizar planetara, jaurti eta lau hilabetera iritsi ziren, eta planetara, lurreratze modulu edo lander bat bidali zuten 1982ko martxoak 1ean. Misio bakoitza, ontzi erremolkatzaile batean, eta honi lotuta zihoan lurreratze zunda edo lander batez osatua zegoen. Lurreratze modulua, hermetikoki itxia izan zen presiopean. Honek, tresneria eta elektronika guztia zeramatzan, eta antena batek koroatutako eraztun erako plataforma batean muntatua zihoan. Diseinua, Venera 9tik 12rarteko ontzien antzerakoa zen. Neurketa kimiko eta isotopikoak hartzeko, eguzki argiaren barreiatzea neurtzeko, eta planetaren atmosfera trinkoan zehar jaisten ari zen bitartean deskarga elektrikoak erregistratzeko tresneria zeraman. Ontziak, kamera sistema bat, espektrometria fluoreszente sistema bat, harizko zulagailu bat eta azalera frogatzailea, penetrometro dinamikoa eta sismometro bat, azaleko ikerketak egiteko erabili zituen. Lurreratze moduluek, planetaren azaleran 32 minutu irauteko diseinatuak izan zirenak, 127 minutu iraun zuten (90 atmosferako presioan eta ia 500 °Cko tenperaturan), eta Lurrera igorritako datuak, arrakastarekin iritsi ziren, Artizarraren azaleraren lehen kolorezko argazkiak igorriz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47536222

 |

* Wd Datuak: Q47536222
**Santa Maria eliza** Lezamako Aretxalde auzoan dagoen XVI. mendeko eliza bat da.

Ezaugarriak
-----------

Santa Maria parrokia-eliza XVI. mendean eraikitako nukleo gotiko batetik aurrerako eraldaketa eta handitzeen emaitza da. Barruan, gangak, bost aldare eta atari luze eder bat daude, eliza handitu arte lurperatzeko erabili zena. Eraikinaren nortasuna definitzen duten ezaugarriak gotikoa eta barrokoa dira.

Elizpearen barruan elizateko mahaia dago, Lezamako udal-komunitatearen bilera-gune gisa zuen antzinako funtzioa gogoratuz. Elizaren barrualdea hiru habeartetan banatuta dago eta, oinaldean, arku karpanelaren gainean dagoen korua nabarmentzen da. Kapera nagusiak guztiz osatzen du bere irudia, erretaula barroko batekin. Urre-koloreko erretaula honek hiru kale eta teilatupea ditu, eta bere zutabe konposatuek, fusteetan, girlanden dekorazio berezia jasotzen dute.

Erdiko kalean, horma-hobi batean, Mariaren Jasokundearen irudia nabarmentzen da. Horma-hobiaren goialdetik irteten diren bi aingerutxok, apurtutako adarkadura batean bermatuta, gure begirada Birjinaren irudira erakartzen laguntzen dute. Alboetako kaleetan San Pedro eta San Pauloren irudiak daude.

Eliza honetan dauden elizateko bi Erregeordeen eserlekuak, garai baten testigantza bezala duten balioagatik dira nabarmengarriak. Zur polikromatuzkoak dira, eta XVIII. mendearen amaierako urteetakoak dirudite. Sakristian bi pieza interesgarri daude. Bata, San Bartolomeren irudia da, San Antolin ermitatik ekarria izan ondoren, bestea, bizkarralde zabala duen eserleku formako arkua da.

Ondarea
-------

Eusko Jaurlaritzak izendatutako ondarea da.

Argazki galeria
---------------

* 
* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Lezamako Udala - Andra Mari eliza» *www.lezama.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-09-27).[*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑   «Santa Maria eliza. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» *www.euskadi.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-09-27).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65562022
* Commonscat Multimedia: Church of Santa María, Lezama

---

 |

* Wd Datuak: Q65562022
* Commonscat Multimedia: Church of Santa María, Lezama
**Sunflower konderria** (ingelesez: *Sunflower County*) Mississippiko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Indianola da. 2010eko zentsuaren arabera 29.450 biztanle zituen, Sunflower kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Sunflower konderriak 1.830,93 kilometro koadro ditu. Horietatik 23,76 ura dira. Beste 1.807,18 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 16,08 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 29.450 pertsonetatik 7.814 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 404 dira. 21.362 beltzak edo afroamerikarrak. 47 amerikar natiboak ziren eta 10 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 82 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 8 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 127 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q484659
* Commonscat Multimedia: Sunflower County, Mississippi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148932591
* BNF: 15080722r (data)
* LCCN: n81063097
* NARA: 10039535
* **Lekuak**
* OSM: 1833656
* TGN: 2001152

 |

* Wd Datuak: Q484659
* Commonscat Multimedia: Sunflower County, Mississippi
**Urtebete itsasargian** (2006, Elkar), Miren Agur Meabe euskal idazleak 1936ko gerrari buruz idatzitako liburu historiko nahiz fikziozkoa da.

Argumentua
----------

Jon 13 urteko gaztetxo bilbotar bat da eta gerraren ondorioz, Garraitzeta izeneko herrira bidaliko dute Alejandro izeneko bere osaba farozainarekin bizitzera. 

Urtebetez egongo da Jon bere osabarekin bizitzen, eta bitarte horretan gerran jazotzen ari denaren inguruko gertaera nagusiak ezagutuko ditu irakurleak bere ikuspegitik. Gertaera hauek, modu ezberdinetan jasoko ditu Jonek, batzuk irakurri edo entzunak izango ditugu eta beste batzuk berak biziko ditu... Gerraren gertaera nagusiak ezagutzeaz gain, euskal kulturan garrantzitsuak izan diren gertaera eta pertsona batzuen izenak ere agertzen dira: Lauaxeta, Erkiaga, Zubikarai, Aitzol...  Hau guztiaz gain, Jonek bizipen berriak ere biziko ditu; lehen maitasuna izango da horietako bat, Mirra izeneko neska ijito baten eskuetatik.

Egitura
-------

Liburua bi zatitan banatua dago. Lehen zatian Garraitzetara iritsi ondorenekoa da, bertara iritsi eta gurasoengandik banatuta egotean sentitzen duena eta pertsonaia berrien aurkezpena egiten du: Paulo, Mirra, Katalin... Bigarren zatian, gertaerak hilabeteka kontatzen dira; lehen zatian bezala, Jon eta Mirraren artekoa kontatzen jarraitzen du eta gerra modu hurbilago batean kontatzen hasten zaigu. Izan ere, denbora aurrera joan ahala gero eta gertuago dago gerra euren herritik eta euskaldunen guztientzat garai gogorrak izango dira.

Sariak
------

Liburu honekin, Miren Agur Meabek 2007ko Euskadi Literatura Saria irabazi zuen.  Honez gain, Galtzagorri elkarteak ematen duen Liburu Gaztea saria ere irabazi zuen hurrengo urtean.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3     *Urtebete itsasargian.* .
2. ↑     *Aiaraldea.eus.* .
3. ↑     *irale.hezkuntza.net.* .
4. ↑     *Literatur Solasaldia/Zubi-Zahar ikastetxea (Ondarroa).* .
5. ↑     *Liburu Gaztea Saria.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25476186

 |

* Wd Datuak: Q25476186
*Artikulu hau Urtubiako gazteluan sinatutako itunari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Urtubia».*
**Urtubiako bakea** itun bat izan zen, 1513ko apirilaren 1ean Urtubiako gazteluan sinatua. Bertan, Nafarroa konkistatu berritan, Fernando II.a Aragoikoa, Gaztela eta Aragoiko erregea, eta Luis XII.a Frantziakoa erregea izan ziren sinatzaileak.

Ituna
-----

Itun honen arabera, Fernando Katolikoak uko egin zien Foix eta Bearno konderriekiko zituen gurariei. Egun batzuk aurrerago, Parisko Parlamentuak Fernandoren emazte Germana Foixkoa eta Lautreceko bizkondea Nafarroako erregegaitzat onartu zituen.

Frantziako erregeak, trukean, Napolin Espainiaren jabetza onartu eta laguntza ere kendu zien Katalina I.a Nafarroakoa eta Joanes III.a Nafarroakoa Nafarroako errege-erreginei.

Ondorioak
---------

Frantziako erregina Anne Bretainiakoa ituna sendotzen saiatu zen, errege bien seme-alabak elkarrekin ezkonduz. Baina 1514ko urtarrilean hil zenez, proiektua ahaztu egin zen.

1514ko martxoan, errege biek Orleansen berriro beste itun bat sinatu zuten bakea berresteko. Urtubiako bakearen ituna bukatzear zegoela, Nafarroako erregeari erresuma berreskuratzeko laguntzarik ez ematea onartu zuten, ez finantzen bitartez, ezta militarki ere.

Bibliografia
------------

* Esarte, Pedro: *"Navarra, 1512-1530"* (2001) Iruñea: Pamiela, ISBN 84-7681-340-6

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9054071

 |

* Wd Datuak: Q9054071
**Urtubia leinua** Lapurdiko etxe noblea izan zen. XI-XII. mendeetan Lapurdiko bizkonderriko baroi nagusietako bat zen Urtubiako jauna. XIV. mendean ondasunak eskuratu zituen etxe honek Nafarroa Garaian (Irurita, Gorriti, Leitza) eta 1341ean eraiki zuten Urruñako gaztelua Ingalaterrako erregearen aginduz, garai hartan Ingalaterrako koroaren mende baitzegoen Lapurdi. Urruñako herrian kokatu zen handik aurrera Urtubiako etxe noblea. XIV. mendean, Gipuzkoako Lazkano leinuarekin elkartu zen ezkontza bidez, eta oinaztarrekin batean gudukatu ziren Urtubiakoak ganboatarren aurka. XV. mendetik aurrera Nafarroako Juan Ibañez de Monrealen eraginpean geratu zen Urtubiako etxea. Agaramontarren eta beaumontarren alde eta kontra, txandaka, borrokatu ondoren, Hazparneko Zalduako eta Armendaritzeko etxeekin elkartu zen ezkontzaz.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268744

 |

* Wd Datuak: Q12268744
**Santi Cosma e Damiano basilika** (euskaraz: «Kosme eta Damian deunena») Erromako foroen gune zaharrean kokatutako eliza kristaua da.

Vespasianoren foroko Campitelli rionian barruan kokatutako eliza katolikoa da, *Bakearen Foroa* izenaz ere ezaguna den ingurunean kokatua. Erroma klasikoko tenplu eta eraikin zahar izandako batzuk ditu oinarrian, eraldatua berreraikuntzetan. Eraikin zirkularra da, *Via dei Fori Imperiali* kaletik duelarik sarbidea. Gaur egun *tituli* kategoria duen Erromako elizetako bat da, diakono kardinal baten egoitza.

Historia
--------

Eraikinaren oinarria IV. mendearen hasieran eraiki zen tenplu erromatar gisa. Ustez Valerio Romulo Maxentzio Enperadorearen seme eta ko-kontsulari eskaini zitzaion, 309an hil ondoren jainkotua izan zenari. Maxentziok inguruan egindako berreraikuntza programa baten parte izan zen, 306an sute negargarri bat izan ondoren. Romuloren tenplu horren aurretik beste batzuk ere egon zitezkeen inguruan: Jupiter Estator-en tenpluaren oinarriak (K. a. VIII. Mendea) edo Penateei eskainitako beste bat.

Tenplua kristautasunerako berrerabili zen 527. urtean. Ostrogodoen errege Teodoriko Handiak eta bere alaba Amalasuntak dohaintzan bi eraikin eman zizkioten Felix IV.a Aita Santuari, Bakearen Foroko liburutegia zeritzona *(Bibliotheca Pacis)* eta Romuloren tenplua. Bi eraikinen baturatik sortu zuen Felix IV.ak basilika berria, eta dedikatu zen Kosme eta Damian santuen izenean. Greziako martiriak ziren hauek, osagileak eta anaiak. Kastor eta Polux bi anaien antzinako kultu paganoarekin alderatzen zuen gurtza zen hura, eta izatez hantxe zen inguruan Erromako Kastor eta Poluxen tenplua.

Mosaikoak
---------

Basilikan VI eta VII mendeetako bizantziar estiloko mosaiko garrantzitsuak daude, absidean. Mosaikoak garai hartako maisulanak dira. Erdian Kristo dago, zeruetatik jaisten Parusiaren unean, San Petrik Kosme eta Teodoro santuak aurkezten dituela (eskuinean), eta San Paulok Damian eta Felix IV.a aita santua aurkezten dituelarik; bigarren honek elizaren maketa darama eskuan (ezkerrean).

Parusiaren mosaikoa, absidean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q675513
* Commonscat Multimedia: Santi Cosma e Damiano (Rome)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 313029054
* GND: 4505889-1
* LCCN: nr98037644

 |

* Wd Datuak: Q675513
* Commonscat Multimedia: Santi Cosma e Damiano (Rome)
El Turcoren grabatua (1783).
**Turkiar mekanikoa** xakean jokatzen zuen automata ospetsua izan zen. Wolfgang von Kempelen-ek (1734-1803) 1769an eraiki eta ezagutzera eman zuen. Gainean turbante eta tunika zeramatzan maniki bat zen 1,20 cm × 60 cm × 90 cm-ko egurrezko kutxa bat zen. Kutxak ateak zituen, eta, irekitzerakoan, erloju-mekanismo bat erakusten zuten, eta, aktibatuta zeudenean, xake-partida bat joka zezakeen goi-mailako giza jokalari baten aurka. Zaldiaren arazoa erraz egin zezakeen. Hala ere, kabina ondo planteatutako ilusio optiko bat zela uste da, eta, horri esker, garaiera txikiko xakeko maisu batek bere barnean ezkutatu eta manikiak jardun ahal izan zuen, manikiaren begiek xakeko maisuari ispiluen bidez taulako piezen posizioak bidaltzen baitzizkioten. Planteamendu hori uste bat da, inoiz ez baitzen argitu haren benetako izaera; gainera, kutxako espazio fisikoa txikiegia zen, pertsona arrunt batentzat.

Beranduago, automaten bidez Turkiar mekanikoa erreproduzitzen saiatu ziren, baina ez zituzten emaitza berak lortu.

Napoleonen aurkako partida
--------------------------

1809an, Turkiar mekanikoak Napoleon Bonaparteri irabazi zion Schönbrunnen, Wagrameko batailaren kanpainan (1809ko uztailaren 5etik 6ra).

Hona hemen zuriekin Napoleon Bonaparteren eta beltzekin Turkiarraren arteko partida baitzuen gaztelerazko xake-notazio aljebraikoan:

1. e4 e5
2. F3 Cc6
3. Ac4 Cf6
4. Ei2 Ac5
5. 3 d6
6. O-O Ag4
7. D3 Ch5
8. h3 Txikiagoa
9. Dxe2 Cf4
10. De1 Cd4
11. Ab3 Cxh3+
12. Rh2 Dh4
13. g3 Cf3+
14. Rg2 Cxe1+
15. 1 Dg4
16. d3 Axf2
17. Th1 Dxg3+
18. Rf1 Ad4
19. Re2 Dg2+
20. 1 Dxh1+
21. 2 E2 E2+
22. Re1 Cg 1
23. Cc3 Axc3+
24. bxc3 De2# 0–1

Automataren mekanismoa.

Sekretua
--------

Turkiarraren sekretua kutxaren barnean zeuden konpartimentuen izaera tolesgarrian zegoen. Agerian zeuden mekanismoak eta kutxako tiradera ez ziren atzealderaino luzatzen, non bigarren mailako xake-taula baitzegoen, operadoreak jokoa jarraitzeko erabiltzen zuena. Taula nagusiaren hondoak malguki bat zuen, laukitxo bakoitzaren azpian, eta pieza bakoitzak iman bat zuen. Sistema horrek aukera ematen zion operadoreari jakiteko zein pieza mugitu zen eta nora. Operadoreak bere mugimendua egiten zuen bigarren taulan, manikiari nora mugitu behar zuen adieraziz. 

Automatari buruzko legenda asko daude. Kempelen ez zen inoiz baroia izan. Inoiz ez zuen Federiko Handiaren aurka jokatu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q275924
* Commonscat Multimedia: The Turk

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q275924
* Commonscat Multimedia: The Turk
Ismail Enver, Turkiar Gazteen liderretako bat.
**Turkiar Gazteak** (egungo turkieraz: *Jön Türkler* edo *Genç Türkler*) XX. mendearen hasierako Turkiako alderdi politiko nazionalista eta erreformista baten ezizena da, ofizialki **Elkartasun eta Aurrerapenerako Batzordea** izenekoa (turkieraz: *Ittihad ve Terakki Cemiyeti*). Alderdi hartako liderrek Abdulhamid II.a (ofizialki 1909an tronutik kendua eta erbesteratua) sultanaren aurkako matxinada egin zuten. Otomandar Inperioa gobernatu zuten 1908tik 1918ko azaroan Lehen Mundu Gerra amaitu zen arte. Turkiar Gazteen gobernupean gertatu zen Armeniar genozidioa. Turkiar Gazteen jatorria unibertsitateko ikasleen elkarte sekretuak eta kadete militar progresistak izan ziren, disidentzia politikoak maltzurki zuzenduak Abdulhamid II.a sultanak konstituzioa baliogabetu ondoren.

Abdulhamid II.a sultana
1912an, otomandar sultanaren gobernuak Balkanetako Lehen Gerra galdu zuenean, BPBk boterea hartu zuen. Turkiar Gazteek zuzendutako gobernuaren buru Talat Pasha (1874-1921) Bisir Handiaren ministroa izan zen. Berarekin buruz buru lan egiten Gerrako Ministroa zen Ismail Enver (1881-1922) eta Itsas Armadako ministroa zen Ahmed Cemal (1872-1922) zeuden. Alemaniar artxibategiak publikoarentzat ireki ziren arte, historialariek BPBren gobernua triunbiratu diktatorialtzat hartu zuten; orain, eta azken ikerketa historikoen arabera, alderdia barne desadostasunaren ondorioz banatua eta alderdiko batzorde nagusiaren antolaketa direktibo zabal batek zuzendua zegoela ezagutzen da.

Ikus, gainera
-------------

* Otomandar Gazteak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q83896
* Commonscat Multimedia: Young Turks movement

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316420977
* GND: 4162918-8
* NKC: kn20140212003
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q83896
* Commonscat Multimedia: Young Turks movement
Zeruko mekanikan, **Tisseranden parametroa** hiru gorputzen probleman erabiltzen den balio bat da. François Félix Tisserand astronomo frantsesetik datorkio bere izena eta horrela adierazten da:

{\displaystyle T={\frac {a\_{2}}{a\_{3}}}+2\cdot {\sqrt {{\frac {a\_{3}}{a\_{2}}}(1-{e\_{3}}^{2})}}\cos {i\_{3}}}

Parametro horretako {\displaystyle {a\_{2}}}-a bigarren gorputzaren orbitaren ardatzerdi handia da, {\displaystyle a\_{3}},{\displaystyle {e\_{3}}}eta {\displaystyle {i\_{3}}}-k ordea, hirugarren gorputzaren ardatzerdi handia, eszentrikotasuna eta makurdura adierazten dute, hurrenez hurren.

Tisseranden irizpidea bigarren gorputzak orbita biribila duela eta hirugarren gorputzak beste gorputzekiko masa infinitesimal bat duela adierazten digun hipotesiarekin loturik dago. Esan ditugun baldintzak betetzen badira, parametroa konstante mantentzen da bigarren gorputzak hirugarrenari perturbazioak eragiten badizkio.

Aplikazioei dagokienez, parametroa konstante mantentzen ez bada erabilera oso mugatua du. Asteroide, kometa edo planeten inguruan orbitatzen duten satelite artifizialei eragiten dieten asalduretan aplikatzen da.

Aplikazio praktikoak
--------------------

* Jupiter bigarren objektu gisa hartuta, bere inguruan orbitatzen duten asteroideak kometengandik desberdindu daitezke.
* Parametro honen beste erabilera nagusi bat, bi behaketa desberdin gorputz berdinari egindakoak diren ebaluatzea da.
* TN (Neptuno bigarren objektu gisa hartuta Tisseranden parametro kalkulatua) transneptunotar objektuak disko sakabanatutik desberdintzeko erabiltzea proposatu da.
* Parametroaren errespetua, asistentzia grabitazionalaren bitartez ezarri daitezkeen orbitak mugatzeko erabiltzen da.

Ikus, gainera
-------------

* Mekanika zelestea
* Astrodinamika
* Astronomia
* Transneptunotar objektuak

Kanpo estekak
-------------

* Tisseranden parametroa azaltzen duen artikulua *(Ingelesez)*
* Asistentzia grabitazionalaren kalkuluaren adibidea *(Ingelesez)*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1806612
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1806612
Sulfurozko lanpara
**Sulfurozko lanpara** espektro osoko elektrodorik gabeko argiztapen sistema oso eraginkorra da, zeinaren argia mikrouhinen erradiazioek kitzikatu duen sufre plasmak sortzen du. Plasma lanpara mota jakin bat dira, modernoenetako bat. Teknologia 1990eko hamarkadaren hasieran garatu zen, baina hasieran oso itxaropentsua bazirudien ere, sufre argiztapena porrot komertziala izan zen 1990eko hamarkadaren amaieran. 2005etik, lanparak erabilera komertzialerako fabrikatzen dira berriro.

Historia
--------

Teknologia Michael Ury ingeniariak, Charles Wood fisikariak eta haien lankideek sortu zuten 1990ean. Estatu Batuetako Energia Sailaren laguntzarekin, 1994an garatu zuen *Fusion Lighting*-ek Rockville-n (Maryland), *Fusion Systems Corporation*-en dibisio batek. Bere jatorria erdieroaleen eta inprimaketa industrietan erabiltzen diren mikrouhin-deskargako argi iturrietan dago. Dibisioa *Spectris plc*-i saldu zitzaion, eta Fusion Systems-en gainerakoa *Eaton Corporation*-ek eskuratu zuen.

Bi produkzio-eredu bakarrik garatu ziren, biak antzeko zehaztapenekin: Solar 1000 1994an eta Light Drive 1000 1997an, aurreko ereduaren hobekuntza izan zena.

Lanpara hauen ekoizpena 1998an amaitu zen.  *Fusion Lighting*-ek Rockvilleko kokapena itxi zuen 2003ko otsailean, arrisku-kapitalean 90 milioi dolar gutxi gorabehera kontsumitu ondoren. Bere patenteak LG Taldeari eman zizkion. Haren lanparak mundu osoko ehun instalazio baino gehiagotan instalatu dituzte, baina horietako asko dagoeneko erretiratu dira.

2001ean, *Ningbo Youhe New Lighting Source Co. Ltd*, Ningbo-n, Txinan, sulfurozko lanpararen berezko bertsioa egin zuen.

2006an, LG Electronics-ek bere sulfurozko lanparak ekoizten hasi zen, *Plasma Lighting System (PLS)* deitu ziona.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *IAEEL Newsletter 2/98.*  Iaeel.org.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1753208

 |

* Wd Datuak: Q1753208
**Stella van Gils**,  (Herbehereak, 1999ko abuztuaren 4a), belar-hockeyan lehiatzen den kirolari herbeheretarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta urrezko domina eskuratu zuen belar-hockeyan Herbehereetako taldearekin, Argentinaren eta Erresuma Batuaren aurretik.

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Felice Albers, Eva de Goede, Xan de Waard, Marloes Keetels, Josine Koning, Sanne Koolen, Laurien Leurink, Frédérique Matla, Freeke Moes, Laura Nunnink, Malou Pheninckx, Pien Sanders, Lauren Stam, Margot van Geffen, Stella van Gils, Caia van Maasakker, Maria Verschoor eta Lidewij Welten-ek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 01 !1. postua, urrezko domina | Emakumezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Stella van Gils» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Stella van Gils» FIH **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107177410

 |

* Wd Datuak: Q107177410
**Tlingit jendea** edo **Tlingitak** amerindiar tribu bat dira, Kolosh taldekoak. Izena "tlingi" hitzetik dator, *Lingít* hizkuntzan herri esan nahi duena.

Demografia
----------

Errusiarrak heldu zirenean 1740. urtean, *Lingít* hizkuntzaren 14 dialekto hitz egiten ziren. Eta 10.000 banako inguru ziren. 1985. urtean 10.000 ziren Alaskan (batzuk |*Lingít* [ɬìnkít]n) eta 500 Kanadan. Haietatik guztietatik, soilik 2.000 hitz egiten zuten sorterriko hizkuntza.

Ohiturak
--------

Makil totemikoz inguratuak zeuden hiribildu luzeetan bizi izaten ziren. Makil haiek, haien arbaso eta biztanleen giza ezaugarriak irudikatzen zituzten. Etxeak 3,6 metro ingurukoak ziren. Gainera 20 metro luzeko piraguak ere egiten zituzten. Gudurako, zein arrantza egiteko balio zutenak.

Klan bakoitzak buruzagi bat zuen. Eta hango kideak arbaso komun bat zuten, betiere ama-lerroko.

Arpoi, tranpa eta sareekin arrantzatzen zuten. Gainera ugaztunak ehizatzen zituzten, hala nola, hartzak ala oreinak. Eta itsas-txakurra edo igarabak bezalako itsas ugaztunak. Halaber baiak eta sustraiak biltzen zituzten.

Beste kostaldeko tribu amerindiar askoren modura potlatch erritua praktikatzen zuten kide bat hiltzen zenean. Orrits bat egiten zuten eta opariak aldatzea zuen oinarri, izenaren truke.

Erlijio aldetik, belea haien herriari su eman eta eguzkia eta ilargia abian ipini zuela uste zuten. Ulises bezalako heroi mitologiko batean sinesten zuten, Kaax’achgóok. Errituetan, zurezko maskarak erabiltzen zituzten, arbaso eta heroiak irudikatzen zituztenak. Xaman bat hil egiten zenean, burua moztu eta kutxa batean gordetzen zuten haren tresna magiko guztiekin batera. Gero, kutxa, kobazulo ilun batean gordetzen zuten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q536129
* Commonscat Multimedia: Tlingit

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12204090j (data)
* LCCN: sh85135689
* NKC: ph685700
* NARA: 10676096
* AAT: 300017629

 |

* Wd Datuak: Q536129
* Commonscat Multimedia: Tlingit
**Torakozentesia** pleuren arteko barrunbetik likidoa edo haizea ateratzeko egiten den proba osagarria da, beti ere pleurako isuria dagoenean.

Prozedura hau 1852n lehen aldiz deskribatu zuten.

Diagnostikoak
-------------

Pleurako likidoaren azterketa hiru arlotan egiten da: Biokimika, Mikrobiologia eta Anatomia patologikoa.

Honek guztiak arnas gaixotasun batzuen diagnostikoa ahalbidetu dezake, hala nola:

* Bihotz-gutxiegitasuna.
* Tuberkulosia.
* Minbizia: Biriketakoa edo pleurakoa.
* Neumoniak.
* Neumotorax (Haizea pleura artean).
* Hemotorax (Odola pleura artean).

Teknika
-------

Torakozentesia saihetsen arteko espazioan ziztada egitean datza, toraxen. Horren bidez pleurako likidoa ateratzea da xedea, bi helbururekin: Azterketa egitea (diagnostikoa) edota toraxa likidoz hustu (tratamendua).

Neumotoraxen kasuan, haizea kanporatzea da helburua.

Azterketa biokimikoa
--------------------

Proteinak eta LDH bai pleurako likidoan (Prot-p eta LDH-p) bai odolean (Prot-s eta LDH-s) aztertzean bi aukera topa dezakegu: Exudatua edo transudatua.

### Exudatua

Hiru irizpide hauetatik bat gutxienez bete behar du:

* + LDH-p >200.
	+ Prot-p/prot-s >0.5.
	+ LDH-p/LDH-s >0.6.

Tuberkulosia, Minbizia eta Neumonia dagoenean agertzen da.

### Transudatua

Aurreko irizpideak betetzen ez dituenean. Bihotz-gutxiegitasunean ikusten da.

Azterketa mikrobiologikoa
-------------------------

Gaixotasun infekziosoak diagnostikatu ditzakegu honen bidez, bereziki tuberkulosia.

Azterketa anatomo-patologikoa
-----------------------------

Minbiziaren bila gabiltzanean oso baliagarria da.

Tratamendua
-----------

Torakozentesia bera izan daiteke sendabidea kasu batzuetan, baina beti ere jatorrizko gaixotasuna tratatu egin behar da, diagnostikoaren arabera.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1778213
* Commonscat Multimedia: Thoracentesis

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MedlinePlus: 003420
* eMedicine: 80640
* MeSH: D000069258

 |

* Wd Datuak: Q1778213
* Commonscat Multimedia: Thoracentesis
**Sumner konderria** (ingelesez: *Sumner County*) Kansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Wellington da. 2010eko zentsuaren arabera 24.132 biztanle zituen, Sumner kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Sumner konderriak 3.069,02 kilometro koadro ditu. Horietatik 7,81 ura dira. Beste 3.061,21 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 7,86 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 24.132 pertsonetatik 23.141 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.097 dira. 211 beltzak edo afroamerikarrak. 255 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 50 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 12 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 459 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q375125
* Commonscat Multimedia: Sumner County, Kansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147735942
* LCCN: n79099283
* **Lekuak**
* OSM: 1070414
* TGN: 2000755

 |

* Wd Datuak: Q375125
* Commonscat Multimedia: Sumner County, Kansas
2003tik erabiltzen den Turkmenistango armarria
1992 eta 2003 bitartean erabili zen Turkmenistango armarria
**Turkmenistango armarria** edo **estatu ikurra**, urre koloreko ertzdun zortzi puntako izar berde batek osatzen du.

Ikurraren erdian, urdin koloreko zirkulu baten barnean, zirkulu hau, gorri koloreko beste baten barnean dagoelarik, akhaltekin zaldi bat irudikatua dago, turkmeniarrentzako harrotasun arrazoia dena.

Berde eta gorri koloreak, armarri honetan, turkmeniarrek historikoki gurtu izan dituztelako agertzen dira.

Zirkulu gorrian, herrialdeko balore erlijioso eta tradizionalak irudikatzen dituzten tapiz estanpatuak daude.

Aurreko elementuak, lau galburuk inguratzen dituzte, gonbidatuei, gatza eta ogia emanez ongietorria emateko ohiturari erreferentzia egiten diotenak.

Galburuen eta zirkulu gorriaren gainean, zuri koloreko ilgora bat eta kolore bereko bost puntako bost izar agertzen dira. Ilgorak, herrialdeak, bere etorkizuna distiratsua izango denaren esperantza irudikatzen du, eta, izarrek, Turkmenistaneko bost probintziak irudikatzen dituzte, turkmenieraz *welayatlar*: Ahal, Balkan, Daşoguz, Lebap eta Mary.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q201128
* Commonscat Multimedia: Coats of arms of Turkmenistan

---

 |

* Wd Datuak: Q201128
* Commonscat Multimedia: Coats of arms of Turkmenistan
**Sumter konderria** (ingelesez: *Sumter County*) Floridako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Bushnell da. 2010eko zentsuaren arabera 93.420 biztanle zituen, Sumter kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Sumter konderriak 1.501,74 kilometro koadro ditu. Horietatik 85,19 ura dira. Beste 1.416,55 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,02 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 93.420 pertsonetatik 82.920 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 5.582 dira. 8.736 beltzak edo afroamerikarrak. 294 amerikar natiboak ziren eta 28 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 609 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 77 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 756 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q503889
* Commonscat Multimedia: Sumter County, Florida

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 13145424483986830561
* LCCN: n79018508
* **Lekuak**
* OSM: 1210752
* TGN: 1002929

 |

* Wd Datuak: Q503889
* Commonscat Multimedia: Sumter County, Florida
**Tomas Garbizu Salaberria** (Lezo, Gipuzkoa, 1901eko irailaren 12a - Donostia, Gipuzkoa, 1989ko azaroaren 27a) organojole, txistulari eta musika-konpositore gipuzkoarra izan zen.

Organorako, abesbatzarako edota orkestrarako konposizioak idatzi zituen, besteren artean. Herri-musikaren eragina nabarmena da bere lan askotan. Gerraren ostean Ipar Euskal Herrira alde egin behar izan zuen.

Donostiako Kontserbatorioko katedraduna izan zen. Gaztaroan euskarazko idazkiak ere landu eta argitaratu zituen garai hartako hainbat aldizkaritan (*Euskal Esnalea*, *Txistulari*, *El Día*...).

Biografia
---------

Danielen eta Juanen anaia zen. Donostian, Madrilen eta Parisen egin zituen piano, musika laguntza, konposizio eta organo ikasketak. Guztien artean organo-jotzaile eta musikagile lanetan nabarmendu zen Garbizu. Sari ugari jaso zituen. Ondarretako espetxean preso eduki zuten 1941ean.

Hauek izan ziren bere lan nagusiak: *Danos la paz* (1941), *Tríptico al buen pastor* (Espainiako Sari Nazionala eta maisu obra, 1954), *Missa Benedicta* (Espainiako Sari Nazionala, 1960), *Baso-Jaun* eta *Babiloniko* (1964-1965), *Garbiñe* (1967), *Dos canciones populares* (Espainiako Sari Nazionala, 1966), *Herriko meza* (1965), *Gure meza* (1967), *Aloña* pastorala (1979), *Lezoko erria* eta *Lur berri* (1981).

*Alas de Paz* eta *Diez fusiles esperan* filmen musika ere idatzi zuen Tomas Garbizuk.

Liburua
-------

Jesus Maria Arozamenarekin batera, 1971n, *Viejas canciones donostiarra. Donostiko kantu zarrak* (Donostiako Udal Aurrezki-Kutxa) liburua plazaratu zuen. Liburuan Donostiako tradizioaren abesti asko bildu ziren, haien partiturekin batera.

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko musika klasikoa
* Joseba Aurkenerena: Tomas Garbizu musikagile handiaren gorazarrez

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7820464
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 32181717
* ISNI: 0000 0000 5930 0244
* BNE: XX1183117
* BNF: 13796148c (data)
* GND: 132392267
* LCCN: n2005093559
* SUDOC: 077655958
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 61104
* Lur: 02334/eu\_g\_0806/g0806
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q7820464
**Tolosako kapitolioa** (okzitanieraz: *Capitòli de Tolosa*; frantsesez: *Capitole de Toulouse*) Tolosa Okzitaniako udala eta hiriko administrazioaren egoitza da.

Tolosako *Capitouls*ak (agintariak) 1190an eraikiarazi zuten jatorrizko eraikina, gero eta aberatsago eta garrantzitsuagoa zen probintzia bateko gobernuaren egoitza modura. Kapitolio hitzak ez zion bakarrik erreferentzia egiten Erromako Kapitolioari, baita agintarien kapitulua zen *capitulum*ari.

XX. mendean, Kapitolioko plaza handiaren (2 hektarea) inguruan zeuden eraikinak berriro diseinatu ziren. Kapitolioaren barnearen zati zaharrenak XVI. mendera artekoak dira, baina gaur eguneko fatxada, 135 metro luze dena eta estilo neoklasikoko arrosa kolore bereizgarriko adreiluz eraikitakoa, 1750ekoa da, Gillaume Cammas-ek diseinatu zuen. Zortzi zutabeek, jatorrizko zortzi *capitouls*ak irudikatzen ditu. 1873an, Eugène Viollet-le-Duc-ek ezkila-dorrea eraiki zuen, Frantzia iparraldeko estiloari jarraiki, eraikinaren puntako dorrean.

Gaur egun, Henrike IV.aren patioa da jatorrizko Erdi Aroko eraikinetik geratzen dena. Patio horretan moztu zioten burua Montmorency-ko dukeari, Richelieu kardinalaren aurkako matxinadaren ostean.

* Atzeko estalkiaAtzeko estalkia
* Theater sarreranTheater sarreran

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2351013
* Commonscat Multimedia: Capitole de Toulouse

---

* **Ondare historikoa**
* Mérimée: PA00094497

 |

* Wd Datuak: Q2351013
* Commonscat Multimedia: Capitole de Toulouse