**Mugatzailea** determinatzaile mota bat da. Perpausean agertzen diren izen-sintagmek erreferentzia behar dute, eta, horretarako, determinatzailea nahitaezkoa da. Hau da arau orokorra:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Kontrako arrazoirik ez den bitartean, izen-sintagmek mugatzailea behar dute. |  » |

Horrenbestez, izen-sintagma batek mugatzailerik ez badu, arrazoiren bat izango da, mugatzaileari nolabait bidea ixten dion zenbatzaileren bat izatea sintagman edo horrelako zerbait. Baina horrelako arrazoirik ez bada, sintagma mugatzailez hornitua agertu ohi da.
Artikuluak eta erakusleek osatzen dute mugatzaileen multzoa.

Mugatzailearen kokagunea
------------------------

Bai artikulua, bai erakuslea, izen-sintagmaren azken muturrean kokatzen dira:

* *gizon + a*
* *etxe + hauxe*
* *txakurr + ok*

Bizkaieraz, hala ere, erakusleak badu joera ezkerrean kokatzeko, baina orduan, izen-sintagman, erakusleaz gainera, artikulua edo beste erakusle bat ere ezarri behar da eskuinaldean:

* *Hau gizona / honeek gizonok*, etab.

Singularra eta plurala
----------------------

Mugatzailea singularra edo plurala izan daiteke. Pluraltasuna *-k* markaz adierazten da. Sintagma deklinatzen denean, berriz, *-e-* da plural-marka.

Hurbiltasun-mailak
------------------

Erakusleetan, hiru hurbiltasun-maila bereizten dira: 

* Batetik, hau*, hauek, hauxe, hauexek, berau, berauek*, lehen mailakoak dira. Maila hori kasuan kasuko hiztunari dagokio, niri, alegia. Hots: hiztunarengandik hurbilen dagoen zerbait edo norbait seinalatzeko erabiltzen dira.
* Bestetik, bigarren hurbiltasun-maila bigarren pertsonari dagokio, edo solaskideari. Solaskidearengandik hurbil daudenak aipatzeko erabiltzen dira.
* Azkenik, hirugarren maila: ez dagokiena ez hiztunari, ezta solaskideari ere, hots: biengandik nolabait urrun dagoena seinalatzen du.

Artikuluan ere badago hurbiltasuna seinalatzeko bidea. Baina pluralean bakarrik da erabilgarri. Pluralean, *irakasle**ak*** eta *irakasle**ok*** bikotea dago. Bigarren horretan, esan ohi da artikulu hurbila erabiltzen dela. Plural hurbil delako hori hiztuna nahiz solaskidea, edo biak, «besarkatzen» dituenean erabiltzen da:

* *Irakasleok ez ditugu zenbait gauza ulertzen*. (guk, irakasleok, alegia)
* *Ikasleok ez dituzue bide guztiak ezagutzen*. (zuek, ikasleok)

*berau, berori, bera*
---------------------

Horiek ere erakusleak dira. Egia esateko, *ber* adjektiboari erakusle arruntak erantsiz osatuak dira. *Hau*-ren eta *berau*-ren artean dagokeen diferentzia da *berau*-k aurretik aipatua izan den norbaiti edo zerbaiti erreferentzia egiteko balio duela. Horregatik, gorago esan bezala, «anaforiko» dei dakieke. *Gizon bera etorri da* esanda, aurretik aipatua den gizona eta ez beste norbait aipatzen ari dela ematen da aditzera. *Gizon hura etorri da* esanda, berriz, espazioan edo testuinguruan seinalatzen den gizon bat aipatzen da. Erakusle berezi horietan, esan bezala, *ber* adjektiboa ageri da. Hain zuzen, ekialdeko euskalkietan *ber* eta erakuslea bereizirik eman daitezke:

* *Ber denboran, gauza asko ikus daiteke* = *Denbora berean, gauza asko ikus daiteke.*

*bera, berdin*
--------------

*Berdin* adjektibo bat da. Maiz *bera*-rekin nahasturik ikusten da, nahiz eta erabat gauza diferenteak diren. Gorago esan da *bera* lehenago aipatua izan delako-edo ezaguna den zerbaiti erreferentzia egiteko erabiltzen dela. *Berdin-*ek, ostera, bi gauzaren arteko kidetasuna markatzen du: egituraz, itxuraz, tankeraz, edo nahi denaz, bi gauza edo gehiago kidekotzat jotzen direnean erabiltzen da *berdin*. *Elefante bera* eta *elefante berdina* ez dira gauza bera:

* *Elefante bera ekarri dute aurten zirkukoek.*
* *Elefante berdina ekarri dute aurten zirkukoek.*

Lehenbiziko kasuan, elefante bakarra aipatzen da: nolabait ezaguna den edo aipatutzat ematen den animalia. Izaki bakarra da, hortaz. Bigarrenean, bi elefante aipatzen dira. Adibidez, joan den urtean elefante bat ekarri zuten zirkukoek, eta aurten beste bat ekarri dute, baina berdina: kolorez, tamainaz, erakusten duen trebeziaz, edo nahi denaz.

Mugatzaileen forma-aldaketa
---------------------------

Izen-sintagmaren eskuin muturrean kokatzen da mugatzailea. Hari, gero, izen-sintagmari dagozkion kasu-markak eta postposizioak eransten zaizkio. Eransketa horren ondorioz, zenbait hots-aldaketa gertatzen da, eta, hala, mugatzailea —artikulua nahiz erakuslea— formaz aldatua ager daiteke. Artikuluaren kasuan, adibidez, pluralean, *-ak* izan beharrean, *-e-* agertzen da: *gizon**ak*** baina *gizon**e**i*, adibidez. Kasu-markak edo atzizki-postposizioak mugatzailearekin osatzen duten multzoari hondarkia edo desinentzia deritzo. Erakusleen forma ere apur bat aldatua agertzen da deklinabide-marken arabera. Horrela, *hon*-, *hor*- eta *ha(r)*- erroak agertzen dira zenbait kasutan:

* *Jertse **honekin** etorri naiz.*
* *Etxe **horri** argazki bat atera nahi diot.*
* *Mendi **hartan** ibili ginen atzo.*

Forma egokia zein den jakiteko, deklinabide-tauletan begiratu behar da.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011-12-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263866

 |

* Wd Datuak: Q12263866