recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Rama Revealed*** (euskaraz *Rama Argitua*), 1993ko Arthur C. Clarke britainiar idazlearen zientzia fikziozko eleberri bat da.

Argumentua
----------

Rama espaziontzi misteriotsuak eguzki-sistema agertu zirenetik urteetara, Marteko orbitan giza habitat perfektua duen hirugarren espaziontzi bat agertu eta bi mila gizaki kolonoen bizilekua bilakatu da. Hasiera batez *Eden Berria* bezala izendatua, espazio kolonia hau denboraren poderioz degeneratu eta bertako biztanle baketsuak erail eta izutzen dituen diktadura basati batean bilakatu da.

Krimen eta jazarpen giro honetan, traizioa burutzeagatik heriotzera zigortua izan den Nicole Wakefieldek ihes egin eta Itsaso Zilindrikoa zeharkatu ostean gizakiek New York deritzoten etxeorratz handiez osatutako uharte batera iristea lortu du. Baina jazarpena ez da amaitu. Zinez, hasi besterik ez da egin.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2283166
* **Identifikadoreak**
* Open Library: OL17379W

 |

* Wd Datuak: Q2283166
**Ralph Steadman** (Wallasey, Merseyside, 1936ko maiatzaren 15a) britainiar marrazkilari eta komikilaria da. 1952an, hegazkinak eraikitzen zituen Havilland enpresan hasi zen ikasle. Gero, publizitate-etxe batean lan egin zuen, eta prentsa-talde batean ondoren. 1958an erakutsi zuen bere lehenengo marrazkia, *Punch* aldizkarian. Horren ondotik, *Private Eye* aldizkariko lankidea izan zen. 1970eko hamarraldian, Estatu Batuetara joan zen, eta han bi marrazki-sail argitaratu zituen, *Fear and Loathing in Las Vegas* eta *Steadman´s America*, hain zuzen ere. 1974an, Australiara joan zen *Radio Times Magazine*k eskatuta, cricket partidak jarraitzera. Hala ere, liburuetako irudietan erakutsi zuen Steadmanek hobekien maisutasuna: *Alizia mirarien munduan* eta *Ispiluan barrena* esperimentazio-lanak izan ziren. Gertaera politikoekin zerikusia zuten pertsonaien karikaturak ere egin zituen. 1978an, foken ehiza salatu zuen, eta, horretarako, emakume bat marraztu zuen odolez zipriztindutako larruzko beroki batekin. Urte horretan bertan, argazki-muntaiak erabili zituen *Plastic Surgery* saila osatzeko. 1978an, Sigmund Freuden bizitza kontatu zuen, eta, 1983an, *Ni, Leonardo da Vinci* argitaratu zuen. 2011n, prosa eta poesia idazten hasi zen *Kotori Magazine* aldizkarian.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Ralph Steadmanen web-orria

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1354212
* Commonscat Multimedia: Ralph Steadman

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 103610475
* ISNI: 0000 0001 2146 1605
* BNE: XX850610
* BNF: 119254504 (data)
* CANTIC: a10213260
* GND: 118834045
* LCCN: n79043488
* NDL: 00457505
* NKC: hka2009552182
* NLA: 36431530
* Tabakalera ID: 116272
* SNAC: w6fj4pbn
* SUDOC: 027147606
* ULAN: 500022057
* BIBSYS: 90117155
* UB: a1401082
* Open Library: OL293010A
* RKD: 232942
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05481/eu\_s\_3003/s3003
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1354212
* Commonscat Multimedia: Ralph Steadman
**Remus John Lupin**, Harry Potter liburuetako pertsonaietako bat da. Lupin, Harryren aitaren James Potter lagun minenetakoa zen.

Izaera oso bakegilea du, burruken ordez, diplomaziara edo zuhurtasunera jotzen.

Remus Lupin, seme bakarra da eta ziurrenik, bere gurasoak hilik daude.

Filmetan, David Thewlis aktore britainiarrak egiten du Lupinen papera.

Historia
--------

1960ko urriaren 10ean jaio zen, eta J.K. Rowling-en esanetan, honen odola nahastua da. Umea zenean Fenrir Greyback giza-otsoak hozkatu zuen.
1971n sartu zen Hogwarts magia eskolan eta Gryffindor etxera bidali. James Potter, Sirius Black eta Peter Pettigrewekin oso lagun egin zen.
Bostgarren mailan, prefektu izendatu zuten. Horrez gain, oso ikasle ona eta lasaia zen.

Potter, Blackekin, oso harreman ona zuen, baina bi lehenengo hauen artean erlazioa oso trinkoa zenez, Lupin beti izan zen hirugarrena. Pettigrewek, aldiz, ez zuen izan harreman nahikoa hirurekin, nahiz hauek miretsi.

Seigarren liburua kaleratu ostean, J. K. Rowling idazleak, Lupin Lily Evans maite zuela ziurtatu zuen.

Hogwarts utzi ondoren, Fenixaren Ordenan sartu zen. Geroago, 1993an, Hogwartsera itzuli zen Arte Iluneko Defentsako irakaslearen postua hartzeko. Dementoreengandik babesteko patronusa egiten erakutsi zion Harryri.

Azken liburuan, Nymphadora Tonks sorginarekin ezkontzen da eta seme bat edukitzen dute: Ted Lupin. Harry Potter bere aitabitxia izatea erabaki zuten.
Remus Lupin, Hogwartseko Bigarren Gudan hiltzen da bere emaztearekin batera. Ondorioz, Ted Lupin, Nymphadoraren amaren esku geratzen da: Andromeda Tonks. J.K. Rowling idazleak esan bezala, Antonin Dolohov-ek hiltzen du Lupin, eta Bellatrix Lestrangek Tonks.
**Ralph Wedgwood** (1766–1837) ingeles asmatzailea eta Wedgwood eltzegileen familiako kidea izan zen. Bere asmakizunik aipagarriena ikatz-paperaren formarik zaharrena izan zen, paperezko dokumentu bikoiztuak sortzeko metodoa, "grabagailu estilografikoa" edo Noktografoa deitu zuena. Asmakizunaren patentea lortu zuen 1806an. mm nn vv bb cc xxn cnnc hhd jjss kkaa 

Wedgwood Burslemen (Staffordshire) jaio zen. Thomas Wedgwood II.a ontzigilearen (1734–1788) eta bere emaztea Elizabeth Taylorren seme zaharrena izan zen. Hiru aldiz ezkondu zen eta bi aldiz alargundu zen. Bere lehen ezkontza Mary Yeomansekin izan zen 1790ean, eta bi seme-alaba izan zituzten, Mary eta Ralph, baina alargun geratu zen 1795ean. Berriro ezkondu zen Sarah Taylor; Samuel seme bat izan zuten (1800–1863), baina bera ere 1807an hil zen. 1808an, hirugarren aldiz ezkondu zen, Mary Anne Copelandekin, eta hiru seme-alaba izan zituzten: Trianne, Maria eta William. Hirugarren emaztea 1867an hil zen.

Ralph Josiah Wedgwooden lehengusua eta negozio bazkidea zen. Ralphen asmakizunetarako finantzaketa Josiahen seme zaharrenak, Josiah Wedgwood II.ak eman zuen.

Erreferentziak
--------------

* *Ralph Wedgwood: Pioneer of Office Copying.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7288248
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 96129358
* ULAN: 500065268

 |

* Wd Datuak: Q7288248
Kristo Leviatanaren ahotik infernura sartzen, San Martin Tourskoaren elizako margoetan (Gazeo, Iruraitz-Gauna, Araba)
Simon Marmionen *Infernuaren ahoa*, *Les Visions du chevalier Tondal* eskuizkribuan jasota, 1475ko ingurukoa.
**Infernuaren ahoa** infernuaren sarreraren errepresentazioa da. Normalean munstro baten ahoa bezala irudikatu izan da. Irudi honen jatorria arte anglosaxoaian egon omen zen eta, ondoren, Europa osoan zabaldu zen. Errepresentazio hau Erdi Aroan oso ohikoa izan zen, bereziki infernuaren tormentuak eta azken auzia erakusteko.

Sinbologia kristauan, Satanekin lotutako deabrutzat ere hartu izan da Leviatana. Bizantzioko tradizioan, bereziki, Leviatanaren aho irekia zen infernuaren ahoa. Ideia hau Europako mendebaldera ere etorri zen, 14. mendean, eta arte gotikoan agertzen da, baita Euskal Herrian ere, San Martin Tourskoaren elizako margoetan (Gazeo, Iruraitz-Gauna, Araba).

Berpizkundearekin batera irudi hau gutxiago agertu zen. Berriro ere indarra hartu zuen Erreforma protestantearekin batera. Erabilera berantiarra Grekoarena izan zen, 1578. urtearen inguruan.

Toponimian izen hau sarritan agertzen da leizeak izendatzeko. Esaterako, erromesek horrela zioten San Adriango tunelari (Zegama).

Literaturan eta zineman ohikoa da, bestetik, sarritan sinboloen bitartez azalduta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Tolosa, José Antonio. «Zaragoza (Monasterio del Santo Sepulcro)» *www.aragonmudejar.com* (Noiz kontsultatua: 2018-08-26).
2. ↑  *La adoración del nombre de Jesús* edo *El sueño de Felipe II*, Londresko The National Gallery.
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1644025
* Commonscat Multimedia: Hellmouth

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh94007248

 |

* Wd Datuak: Q1644025
* Commonscat Multimedia: Hellmouth
***Reel*** delakoa dantza doinu batez lagundurik doan dantza da. Irlanda eta Eskoziako musika herrokoiaren oinarrietako bat da, eta bapateko musika saio edo emanaldietan zehar (sessions) joenetako da, honez gain eta jada distantzia handira gigak, hornpipe, polka eta hainen maiz jotzen ez diren musika egiturak jarraitzen diote.

Reelak erritmo bizia dute eta abiadura arinean jo ohi dira. Lautar egitura eta orokorrean laueko konpasa dute, eta A eta B zatiez osatuta daude, bakoitzak zortzina konpas dituztelarik. Bi zati hauek reel bikoitzetan (AABB) errepikatu edota (ABAB) arruntetan beste abesti ezberdinez jarraiturik jo ohi dira. Konpasaren zati pare ahulak azentuatu edo nabarmenduarazi egiten dira, bere ezaugarri bilakatzen duen *swing* bat sortzen delarik. Eskualde edota musikarien araberako moldaketa eta jotzeko era ugari daude, apaindura gutxi edo askorekin, noten arteko lotura handiago edo txikiagoekin, *swing* delakoaren nabarmentze handiagoarekin, etab.

Kanpo estekak
-------------

* The Chieftains taldea "Dublin Reels" doinua jotzen ikusgai.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q118120
* Commonscat Multimedia: Reels (dance)

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 13611540p (data)
* LCCN: sh85112174
* SUDOC: 05582143X
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q118120
* Commonscat Multimedia: Reels (dance)
Rothschild familiaren armarria
**Rothschild familia** (ingelesez ˈrɒθs.tʃaɪld, alemanez ˈʁoːt.ʃɪlt, frantsesez ʁɔt.ʃild eta italieraz ˈrɔtʃild ahoskatua) edo **Rothschildarrak** alemaniar bankari-dinastia judua da, mende eta erdian zehar Europako ekonomiaren eta, zeharka bada ere, politikaren bilakaeran eragin handia izan zuena.

Meyer Amschel Rothschild izan zen dinastiaren sortzailea (1744-1812), eta gurasoengandik jaso zuen txanpon- eta bitxi-denda baten zuzendari-lanetan hasi zen Frankfurt am Mainen. Banketxe bat zabaldu zuen, eta Saxoniako Gilen IX.a printzeak gorteko kide egin zuen. Frantziako Iraultzak eta Napoleonen gerrek eman zioten, ordea, aberastasunak ugaltzeko parada.

Bere seme nagusi Amschel Mayerrekin (1773-1885) batean, Frankfurt am Maineko egoitzako zuzendari zen artean, egoitza berri bat zabaldu zuen Nathan semeak (1777-1836) Londresen 1804an, beste bat James semeak (1792-1855) Vienan eta hirugarren bat Carlek (1788-1855) Napolin. Europako monarkiei Napoleonen aurkako gerretan laguntzeagatik jaso zuen Rothschild familiak erregeen laguntza, eta bere egoitzen nazioarteko sareak eskaintzen zion ekonomia-egituraz baliatuta, parte zuzena izan zuen Industria Iraultzaren bilakaeran. Diru-inbertsio handiak egin zituen altzairugintzan, mea-ustiakuntzan eta ehungintzan.

XIX. mendearen bukaeran sortu ziren merkataritza-banketxeek eta nazioarteko partzuergoek, ordea, ahuldu zuten, neurri batean, familiaren ekonomia. Lehen Mundu Gerraren ondorioz, egoitza guztiak itxi behar izan zituzten, Pariskoa eta Londreskoa izan ezik. Hala eta guztiz ere, garrantzi handia izaten jarraitu du familiak nazioarteko finantzetan.

Ikus, gainera
-------------

* Estatu Batuetako Bigarren Bankua
* Ingalaterrako Bankua
* Sociedad Española Mercantil e Industrial
* Madriletik Zaragoza eta Alacanterako Burdinbide Konpainia
* Ignacio Bauer

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q159386
* Commonscat Multimedia: Rothschild family

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 42630560
* GND: 118603272
* NKC: jx20060329021
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05160/eu\_r\_0979/r0979
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q159386
* Commonscat Multimedia: Rothschild family
**Rothesayko gaztelua** (ingelesez: *Rothesay Castle*) Eskoziako Rothesay herrian dagoen gaztelu bat da. Stewart familiaren egoitza izan zen eta Eskoziako hainbat errege bizi izan ziren bertan. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

Historia
--------

Bute konderriko hiriburua izan zen, bertan Bute, Arran eta Cumbrae uharteak zeuden. Stewart familiaren domeinua zen eta hauek 1230 hamarkadan Rothesayko gaztelua eraiki zuten Norvegiarren erasoei aurre egiteko. 1263an Norvegiarrek eskuratu zuten baina utzi beharra izan zuten, Norvegiarren Eskoziako garaia bukatzear baitzen. Hasierako gaztelu hark 3 metro sendo zen 43 metro luzerako harresia zuen. XIII mendearen bukaeran gaztelua gotortu egin zuten lau dorre zirkular gehituz.

Eskoziako Independentzia Gerretan eragin handia izan zuen familiak eta Eskoziako koroa eskuratu zuten. Honen ondorioz Roberto II.a eta Roberto III.a erregeen egoitza bihurtu zen gaztelua.

XVI eta XVII mendeetan handitu eta sendotu egin zuten berriz. XVII mendean ingelesen alde jokatu zuen eta Oliver Cromwellen armada izan zen bertan. 1660an hauek alde egin zutenean gazteluaren zati handiak desegin zituzten. Orduan bertan behera utzia izan zen eta 1870 hamarkadararte ez zituzzten hondarrek egokitze lanak egin. XX mende hasieran berriztatze lan beriak egin zituzten. 1961ean Eskoziako gobernuak hartu zuen beregain eta gaur egun Historic Scotland erakundeak kudeatzen du.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Historic Scotlanden webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q866902
* Commonscat Multimedia: Rothesay Castle

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q866902
* Commonscat Multimedia: Rothesay Castle
**Reem Alsalem (**Kairo, 1976) Emakumeen kontrako indarkeriari buruzko Nazio Batuen Errelatorea, Espainiak gurasoen alienazio sindromea (SAP delakoa) aplikatzea deitoratu du.

Biografia
---------

Kairon jaioa den Jordaniarrak Kairoko American University eta Oxforden ikasia da. Nazio Batuen aholkularia da, besteak beste, generoa, errefuxiatuak eta trantsiziozko justizia ditu ardatz. Nazio Batuen agentzia desberdinetarako egin du lan, hala nola, ONUMUJERES, OHCHR, UNICEF eta IOM. 

2021eko uztailaren 21ean, Emakumeen kontrako indarkeriari buruzko Nazio Batuen Errelatorea izendatu zuten eta Melissa Upreti, Dorothy Estrada Tanck, Elizabeth Broderick, Ivana Radačić, Meskerem Geset Techane, Tlaleng Mofokeng eta Nils Melzeraditu adituekin batera Espainiak gurasoen alienazio sindromea aplikatu izana deitoratu zuen.

> Espainian, adingabeak indarkeria eta erasu sexualen aurrean babesgabe uzten ditu, epai sistemak ez baitutu guraso erasotzaileetatik babesten. (Reem Alsalem, El Pais, 2021eko abenduaren 14ean)
> 
> 

Espainiak 2014ean sinatu zuen Istanbuleko Konbenioa eta ordutik, herrialdeek berau betearazi dezaten *Emakumeen aurkako indarkeria eta indarkeria domestikoaren aurkako adituen taldearen* (GREVIO gaztelaniaz) gomendioak jasotzen ditu, lehenengoa 2019koa. 2019etik, Espainiak gurasoen alienazio sindromea aplikatu izanaren hogeita hamar salaketatik gora jaso ditu Nazio Batuak, haien artean Irune Costumero Estévez, Juana Rivas, Diana García M eta Ángela González Carreñoren kasuak, azken honek *CEDAW*ren kondena jaso zuen. Italia eta Hego Ameriketako kasuak jaso dituzten ere.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «ACNUDH | Relatora Especial sobre la violencia contra la mujer, sus causas y consecuencias» *www.ohchr.org* (Noiz kontsultatua: 2022-01-29).
2. ↑   «OHCHR | Reem Alsalem, Special Rapporteur on violence against women, its causes and consequences» *www.ohchr.org* (Noiz kontsultatua: 2022-01-29).
3. ↑   «ACNUDH | Los tribunales españoles deben proteger a los niños y niñas de la violencia doméstica y los abusos sexuales, dicen los expertos de la ONU» *www.ohchr.org* (Noiz kontsultatua: 2022-01-29).
4. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Álvarez, Pilar.  (2021-12-14). «"En los tribunales españoles se da un patrón: el testimonio de las madres tiene menos peso que el de los padres"» *El País* (Noiz kontsultatua: 2022-01-29).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** Álvarez, Pilar.  (2021-12-09). «La ONU advierte de que el sistema judicial español no protege a los menores "de los padres abusivos"» *El País* (Noiz kontsultatua: 2022-01-29).
6. ↑   **(Gaztelaniaz)** autoria. «Reem Alsalem: "En España los testimonios de padres presuntos abusadores tienen más credibilidad que los de las madres que denuncian los abusos"» *www.elsaltodiario.com* (Noiz kontsultatua: 2022-01-29).

Ikus, gainera
-------------

* Emakumeen aurkako indarkeria
* Gurasoen alienazio sindromea

Kanpo estekak
-------------

* GREVIOK Espainiari idatzitako lehenengo informea
* Istanbuleko Konbenioa
* CEDAW

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110733557

 |

* Wd Datuak: Q110733557
**Hirosakiko gaztelua** (japonieraz: 弘前城, *Hirosaki-jō*?)
 Japoniako Hirosaki hirian dagoen gaztelu japoniarra da.

Historia
--------

Ōura Tamenobuk Toyotomi Hideyoshiren eta Tokugawa Ieyasuren alde egin zuen eta hauek lurrak eman zizkioten. 1603an gaztelua eraikitzeari ekin zion baina lanak bertan behera gelditu ziren Tamenobu Kyoton hil zenean. Bere ondorengoa zen Tsugaru Nobuhirak 1609an lanari berrekin zion eta 1611ean bukatu zuen. Sei solairutako dorre nagusi ederra egin zuen baina 1627an tximista batek jo eta sotoan zegoen polboraren eraginez leherketa itzela izan zen. Ez zen 1810 arte ez zen berreraiki eta hiru solairutakoa egin zuten, egoera ekonomikoa oparoa ez baitzen. Gaztelu berriarekin izena aldatu zioten Hirosaki izena emanez.

Tsugaru leinuak gaztelua errenditu egin zuen Meiji enperadorearen aurrean eta honi esker ez zen eraitsia izan. 1871ean Japoniako armadaren base bihurtu zen eta 1873an hainbat harresi bota zituzten soldaduak arte martzialetan trebatzeko. 1906an bi *yagura* erre ziren. 1909an Tsugaru Tamenoburen lau metrotako brontzezko estatua ezarri zuten. 1944an ordea Bigarren Mundu Gerraren barnean brontzezko elementu guztiak erabili ziren gerran erabiltzeko, hala estatua nola teila ugari.

1950an mantentzen ziren egitura guztiak Kultur ondare izendatuak izan ziren babesteko eta 1953an Eremu historiko izendatu zuten.

1999 eta 2000 artean indusketa arkeologikoak egin ziren eta aurreko gaztelu baten oinarriak eta santutegi xintoista bat ere aurkitu zituzten.

Egitura
-------

Dorre nagusiak hiru solairu ditu eta 14 metrotako garaiera. Bere inguruan Edo Aroko hiru *yagura* mantentzen dira, bai eta bost ate ere. Harresiak inguratzen Hirosakiko parkea dago. 2.600 gereziondo daude bertan eta Japoniako hamani ikusgarrienetakoa izaten da.

Jaialdia
--------

Neguan urtero Hirosaki gazteluko Elurrezko lanparen jaialdia izaten da. 1999an esate baterako 310.000 bisitari izan ziren eta 165 lanpara eta 300 elur leize eraiki ziren parkean.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Japoniako gazteluen gida.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q328582
* Commonscat Multimedia: Hirosaki Castle

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 252150110

 |

* Wd Datuak: Q328582
* Commonscat Multimedia: Hirosaki Castle
**Heterodoxia**, (grezieratik: ἕτερος, heteros, "bestea") dogma edo erlijio batekin ez egotearen jokabidea da. Heterodoxia baita taldearen gehiengoak duen iritziarekin edo dotrinarekin bat ez datorrena da ere. Dogma edo *statu quo* ortodoxia izango litzateke. Hetedoxoa gehiengoaren aurrean heretiko, harrigarri bezala agertzen da eta, sarritan, baztertua izaten da.

Jatorria erlijioan
------------------

Kontzeptu honek erlijio monoteistetan hartzen du indarra baina beste erlijioetan ere ematen da, esaterako hinduismoan.

Heterodoxia izendatzeko badira beste terminoak. Heresia erlijioaren inguruan soilik ematen da. Disidentzia, bestetik, politika eta gizarte arloan erabiltzen da.

Heterodoxia politikan
---------------------

Erlijiotik beste arloetaran igaro dira kontzeptuok. Politikan, adibidez, heterodoxia ideologia nagusiarekin bat ez datozenak izendatzeko erabiltzen da; trotskismoa marxista ortodoxoentzat hetedodoxoa da.

Heterodoxia zientzian
---------------------

Antzeko egoera zientzia munduan azter dezakegu. Adibidez, teoria nagusiekin bat ez datozenak heterodoxoak dira. Dena den, ez dira sailkapen finkoak eta denborarekin alda ditzakete: garai batean heterodoxoa zena gaur ortodoxoa izan daiteke eta alderantziz. Garai batean, adibidez, arraza guztiak berdinak ez zirela pentsatzen zen eta aurkako iritzia zutenak heterodoxoak ziren. gaur egun, aldiz, azken horiek dira ortodoxoak.

Bazterketa motak
----------------

Gizarte intoleranteetan kontzientzia askatasun gutxiago dago eta ohikoa da jarrera heterodoxoak zigortuak edota baztertuak izatea.Zygmunt Bauman soziologo eta filosofoaren arabera hauek dira horretarako erabiltzen diren estrategiak:

* Estrategia emika: bestearengandik banantzea, gizartetik kanporatzea.
* Estrategia fagika: asimilatzea bestearen ezaugarriak ezabatuz.
* Ikusezintasunaren estrategia: bestea ez dago, ez da esistitzen.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1992247
* **Identifikadoreak**
* NKC: ph1144572

 |

* Wd Datuak: Q1992247
| **Renko** |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Renkoko armarria |

 |
| **Berezko izena** | Rengon kunta |
| **Herrialdea** |  - Finlandia |
| **Eskualdea** | Hegoaldeko Finlandia |
| **Lurraldea** | Kanta-Häme |
| **Alkatea** | Antti Leinikka |
|  |
| **Azalera** | 290,29 km² |
| **Biztanleria** | 2 378 |
| **Dentsitatea** | 3,8 bizt/km² |
| **Sorrera** | 1877 |
| Web gune ofiziala **(Ingelesez)** |

Museoa.
**Renko** Finlandiako munizipio bat da. Kanta-Hameko eskualdean dagoena, Hegoaldeko Finlandian. Herria, kondaira eta inguruko basoen misterioen nahasketa da.
Bikingoak ezarri ziren lehenbizi Finlandiako leku misteriotsu honetan eta beraien merkataritza-bidearen parte bihurtu zen berehala.

Zer ikusi
---------

### St. Jacob eliza

Renkoko erdiaroko eliza.
1487. urtean eraikitako eliza Donejakue Bidean parte da Finlandian, Turku gaztelua eta Häme gazteluaren erdian kokaturik. Uztailaren 25a da elizako patroiaren eguna.
1985. urtean berregiratua izan zen eliza.

### Oxen Tren museoa

Bertatik igarotzen zen antzinako trenaren erakusketa interesgarria. Trenak antzinean Finlandiako herrixkak batzeko balio izan zuen eta bere garrantzia kontuan hartuta, oso ohikoa da tren erakusketaren bat aurkitzea bertako herrietan, eta Renkokoan itxura honeko trena iraunarazia izan da gaurdaino.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1791957
* Commonscat Multimedia: Renko

---

 |

* Wd Datuak: Q1791957
* Commonscat Multimedia: Renko
**Henry Victor Dyson Dyson** (1896ko apirilaren 7a –1975eko ekainaren 6a), **Hugo Dyson** bezala ezagututa, *Inklings* taldeko partaidea eta Ingelesaren ikertzailea izan zen.

Biografia
---------

Bere lanak **H. V. D. Dyson** bezala sinatzen zuen. Kristaua, J. R. R. Tolkienekin batera, C.S. Lewisi konbentzitu zuten kristaua egiteko. Dyson 1924tik 1945ra Readingo Unibertsitatean ingelesa irakatsi zuen. Lau idazleen lanei buruzko ikerketak egin zituen batez ere: Shakespeare, Dryden, Pope eta Dickens. 1945ean Oxfordeko Merton Collegen *fellow*, akademiko antzeko postua lortu zuen. 1963an erretreta hartu zuen.

Obra
----

Dyson ezaguna da argitaratu zituen lan gutxiei esker; gutxi baina kalitate handikoak. Ohikoagoa zen hizlari moduan eman zituen hitzaldiak. Ezaguna zen bere elkarrizketa aberatsa. *Inklings* taldearen bileretan nahiko zuen elkarrizketa testuen irakurketa baino. A. N. Wilson idazleak C.S. Lewisen biografia horri buruzko pasadizua narratu zuen: behin J. R. R. Tolkien *Eraztunen Jauna* liburuaren pasartea irakurtzen ari zenean, bat-batean "Oh no! Not another fucking elf!" esaldia esanez moztu zion (O, ez, beste elfo madarikatua!). Geroztik Tolkienek bere lanak irakurtzen omen zituen bakarrik Dyson ez zegoenean.

Bere obran Alexander Poperen lanen edizioa aipa daiteke, *Poetry and Prose* (1933). Beste liburu bat *Augustans and Romantics, 1689–1830* (1940), idazle desberdineei egindako inkesta. Telebistarako 1960. hamarkadan Shakespeareren obren bertsio batzuk egin ziren eta Dixonek haien aurkezpenak egin zituen. Eta telebistatik zinemara igaro zuen: 1965ean John Schlesinger zuzendariaren *Darling* filman hartu zuen parte, Walter Southgate-ren paperean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2271933
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 60526337
* ISNI: 0000 0001 0978 521X
* GND: 123918557X
* LCCN: n85213589
* CiNii: DA05488175
* SUDOC: 137363281
* BIBSYS: 99048154
* ICCU: SBLV073887

 |

* Wd Datuak: Q2271933
Petter Solberg legar gainean gidatzen, 2006 Zipre Rally txapelketan.
**Rally** motor-txapelketa mota bat da, bide publiko edi pribatuetan jokatzen dena, eraldatuz edo bereziki eraikitako edo eraldatutako automobil arruntak erabiliz.

Historia
--------

Rally hitza lehen aldiz Montecarloko rallyan erabili zen, 1911an, baina hitza 1920 arte ez zen ia erabili. Rally hitzaren sorrera lehenengo *Zaldirik Gabeko Orgen Lasterketa* delakoan, lasterketa hura Pierre Giffartek antolatu zuen *Le Petit Journal* egunkariareni zenean. Paristik Erruanerainoko bidea egin zuten parte hartzaileek, 21 izan zirela denera 1894ko uztailaren 22an. Peugeot eta Panhard et Levassor izeneko eskuderiak izan ziren irabazle.

Baina hala eta guzti zere urte bat geroago egin zen munduko lehenengo rally lasterketa kronometratua. Paris-Bordele-Paris izan zen lasterketa hori 1895. Mila eta berrehun kilometro eduki zituen lasterketa hark eta zaldirik gabeko ibilgailuen eraginkortasuna probatzeko izan zen. Irabazlea, eta horregatik auto-lasterketen historian bere izena idazten lehenegoa Emile Levassor izan zen Panhard-et-Levassor auto batean. Urte berean, azaroko 12an Albert de Dion kondeak historiako lehen Elkarte Automobilistikoa sortu zuen, Frantziako Automobile Club-a.

Materiala
---------

Rallyan ibiltzeko beharrezkoa, auto bat besterik ez da. Baina hala ere, auto batek arau batzuk bete behar ditu rallyetan parte hartu ahal izateko. Normalean, "afizionatu maila "bezala T-1 maila deiturikoa dago, hor lehiatzen direnak ez dira normalean profesionalak izaten, eta T-2 maila deiturikoan berriz, profesionalak izaten dira lehiatzen direnak.

Ikus, gainera
-------------

* Dakar Rallya
* Rally Raid T1
* Rally Raid T2

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7856
* Commonscat Multimedia: Rally racing

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11941541w (data)
* GND: 4176908-9
* LCCN: sh85010189
* NKC: ph138265
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q7856
* Commonscat Multimedia: Rally racing
**Riañuko urtegia** (*Remolinako urtegia* ere deitzen zaio) Leongo probintziaren ekialdean dago, Gaztela eta Leongo Espainiako autonomia erkidegoan. Dueroko arro hidrografikoan dago eta Esla eta Yuso ibaien iturriek elikatzen dute.

Alboan, Gilbo tontorra mendi ikusgarria du.

Testuingurua
------------

650 hektometro kubiko baino gehiagoko edukiera du, Leóngo Tierra de Campos eremuko 84.000 hektarea ureztatzeko helburuarekin eraiki zuten. 1987ko abenduaren 31n amaitu zenetik, haranen antzinako bederatzi herrien azalera urez betetzen du. Hauek ziren herriak: Anciles, Salio, Huelde, Éscaro, La Puerta, Burón, Pedrosa del Rey, Riañu eta Vegacerneja

Historia
--------

Zingira XX. mendearen hasieran diseinatu zen eta geroago Errepublika garaian. Ibilbide politikoa 1963an hasi zen eta lanak 1965ean, presako hormigoizko horma altxatuz, diktadura frankistan zehar. Proiektuak oso poliki aurrera egin zuen 1970eko hamarkadan, eta mobilizazio batzuk egin ziren Riaño bailaran. 1978an sistema konstituzionala iritsi ondoren, proiektua izoztuta geratu zen. Sozialistak 1982an boterera iristearekin batera, proiektua berriro hasi zen, urtegiaren eraikuntza azkartuz. Hainbat protesta egin ondoren ibarrean, Leonen, Madrilen, Bilbon eta Valladoliden, eta hilabete batzuetan nazioko eta nazioarteko hedabide guztietan agertu ondoren, Felipe Gonzálezen gobernu sozialistak Madrilen, Javier Saenz de Cosculluela sustapen ministroarekin, haranaren derrigorrezko itxiera eta horren okupazio militarra dekretatu zuten, obren garapena bermatzeko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8775382
* Commonscat Multimedia: Riaño Reservoir

---

* **Lekuak**
* OSM: 254780
* SNCZI-IPE: 2032

 |

* Wd Datuak: Q8775382
* Commonscat Multimedia: Riaño Reservoir
Edmond (ezkerrean) eta Jules Goncourt (Félix Nadarren argazkia).
**Goncourt anaiak** Edmond de Goncourt (Nancy, Frantzia, 1822 - Champrosay, 1896) eta Jules Goncourt (Paris, Frantzia, 1830 – 1870) idazleak izan ziren, batera lan egin zutenak.

Biografia
---------

Bildumazale amorratuak ziren biak, eta XVIII. mendea aztertu zuten (*L´Art du XVIIIe siècle*, 1859-1875). XVIII. mendeko pintura japoniarra eman zuten ezagutzera (*Outamaro*, 1891). Iragana dokumentuetan oinarrituz kontatu zuten, eta oraina ere gisa berean kontatzen saiatu ziren: *Sœur Philomène* (1861), erietxeetako bizitzaz; *René Mauperin* (1864) burgesia gazteaz; *Germinie Lacerteux* (1865) neskame histeriko baten balentriez.

Eleberri naturalistaren teorialariak izan ziren. Goncourt anaien lanik garrantzitsuena *Journal* izeneko liburu saila da. Bertan, XIX. mendeko literatura kronika berezia egiten da, bederatzi liburukitan. Julesek lehen hiruretan parte hartu eta gero hil baitzen, Edmond anaiak jarraitu zuen argitaratze-lanetan. Harenak dira, besteak beste: *La Fille Élisa* (1877), *La Faustin* (1882) eta *Chérie* (1884). *Goncourt Akademia* delakoaren kideak izendatu zituen Edmondek, frantsesezko urteko fikziozko prosa libururik onena hautatzeko (*Goncourt saria*).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Ikus, gainera
-------------

* Goncourt (Parisko metroa)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q622283
* Commonscat Multimedia: Goncourt

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q622283
* Commonscat Multimedia: Goncourt
**Gondor** J. R. R. Tolkien idazleak sortutako kondairazko erresuma bat da, Erdialdeko Lurraldean. Numenorren erorketaren ondoren Elendilen semeak ziren Isildur eta Anarionek sortutako Dunedaineko erresumetako bat zen. Gondor erresuma Mordor erresumaren medebaldean dago, Belfalaseko badian. Bere izenak "Harrizko Lurraldea" esan nahi du, Sindarin hizkuntzatik eratorria da: **gond** (harri) + **(n)dor** (lur), ziurrenik Ered Nimrais mendiak edota beste mendikateak direla eta jarria. e outras cadeas montañosas da rexión. Gondor erresumak Quenyar hizkuntzan jasotzen zuen beste izen bat **Ondonórë** zen. Gondor eta Arnor *Dunedaingo Atzerriko Erresumak* bezala ere ezagunak ziren.

| * i
* e
* a
Ardako erresumak (J. R. R. Tolkienen legendariumen Bigarren Aroan) |
| --- |
| Gizakienak | Arnor  •  Gondor  •  Lond Daer  •  Numenor  •  Umbar |
| Elfoenak | Dorwinion  •  Edhellond  •  Eregion  •  Lindon  •  Lorinand  •  Baso berdea  •  Rivendel |
| Nanoenak | Belegost  •  Khazad-dûm |
| Entenak | Fangorn |
| Etsaiarenak | Cirith Ungol  •  Mordor |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q213586

 |

* Wd Datuak: Q213586
**Infinituaren Harribitxiak**, Marvel Comics argitaletxearen komikietan agertzen diren sei harribitxi dira. Sei harribitxiak honakoak dira: Gogoarena, Arimarena, Espazioarena, Boterearena, Denborarena eta Errealitatearena. Ondorengo istorio, gurutzaketa eta komikietan, zazpigarren harribitxi bat ere agertzen da. Harribitxi hauek Marvel Unibertsoko hainbat pertsonaiek erabiliak agertu dira. Harribitxi hauen eta Infinituaren Eskularruen jabe nagusiak Adam Warlock eta Thanos dira.

Harribitxi hauek berezko kontzientzia dute, eta iraganean beren jabea unibertsoaren jaun eta jabe eta ahalguztiduna bilakatzeko denak batera erabiliak izan ziren garai bat ere egon zen. Gaur egungo jarraipenean, Auzitegi Bizidunak harribitxiak batera erabiltzea unibertsoaren biziraupenerako arriskutsuegia zela erabaki eta aukera hori desegin zuen.

Marvelen unibertso zinematografikoaren lehenbiziko hiru fasetan berebiziko garrantzia dute, hauetan Infinituaren Harribitxiak bezala izendatuak dira.

Zinema
------

Film honetan agertu eta garrantzizko papera betetzen dute:

* *Guardians of the Galaxy* (2014)
* *Avengers: Infinity War* (2018)
* *Avengers: Endgame* (2019)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4405595

 |

* Wd Datuak: Q4405595
Tenerifeko mentzeierriak
**Icodeko mentzeierria**, Tenerife uhartea, Tinerfe Handia hil ondoren banatu zen bederatzi mentzeierrietako bat izan zen. Egungo El Tanque, La Guancha eta Icod de los Vinosen eremuen zati bat hartzen zuen. Garachico-ren zati bat ere barne hartu zuen. Bertako azken errege edo mentzeia, Pelikar izan zen.

Elezaharraren arabera, mentzeierri honetan bizi izan zen *Amarka*, dontzeila gazte bat, beste neska batzuek bekaitza ziotena eta mutil gazte askok emazte bezala nahi zutena. Asko izan ziren Amarkaz maitemindu zirenak, guziten artean, *Gariraiga* artzaia nabarmendu zelarik, nork, Amarkaren ezezkoa jaso ondoren, erotu eta bere burua amildegi batetik bota zuen, minaren minez. Gertakari tragiko honen berria, laster hedatu zen erresuma osoan, guztiek, Amarka, Gariraigaren heriotzaren erantzuletzat jo zutelarik. Erruaren erruz, Amarkak, beste hainbeste eginez eman zion amaiera bere biziari.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6816527

 |

* Wd Datuak: Q6816527
**Humboldt konderria** (ingelesez: *Humboldt County*) Kaliforniako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Eureka da. 2010eko zentsuaren arabera 134.623 biztanle zituen, Humboldt kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Humboldt konderriak 10.495,3 kilometro koadro ditu. Horietatik 1.254,26 ura dira. Beste 9.241,04 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,08 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 134.623 pertsonetatik 117.169 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 13.211 dira. 1.393 beltzak edo afroamerikarrak. 6.961 amerikar natiboak ziren eta 332 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 2.854 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 368 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 5.546 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109651
* Commonscat Multimedia: Humboldt County, California

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131359453
* ISNI: 0000 0004 0381 726X
* GND: 4437327-2
* LCCN: n81080544
* NARA: 10038462
* **Lekuak**
* OSM: 396458
* TGN: 2000181

 |

* Wd Datuak: Q109651
* Commonscat Multimedia: Humboldt County, California
**Humeroaren erdiko epikondiloa**, gizakiok besaurrean daukagun humero hezurraren epikondilo bat da. Hau Albo Epikondiloa baino handiagoa, ikusgarriagoa eta honekiko zuzeneko atzeraketa anatomiko txiki bat du.

Humeroaren erdiko epikondiloa Alboko Ulnar lotailuak, ukondoaren giltzadurara atzikitzen ditu. Ala baita Ahuspez Biribila eta besaurreko muskulu flexo-ahuspezak:

* Ahuspez Biribila
* Karpo Radial Flexore Luzea
* Palmar Luzea
* Ulnar Karpi Flexorea

Humeroaren Erdi Epikondiloa humeroaren distal amaieran aurkitzen da Olekranon fossa-tik ez oso urruti.

Epikondilo honek Ulnar nerbioa zaintzen du zeren eta bere ekimena epikondiloaren atzean dagoen sakonune batean bait dago.

Ulnar nerbioa ia azalaren pare, hezurraren atzeko partetik doanez ia babezik gabe gelditzen da. Ta orregatik Humeroaren Erdiko Epikondiloa zanpatzean ziztada zirrara eragiten du Ulnar nerbioan.

Patologiak
----------

* Albo Epikondilitisa (Tenista ukondoa)
* Erdiko Epikondilitisa (Golfista ukondoa)

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honek domeinu publikoko textua dauka. 20th edition of Gray's Anatomy-ko (1918) 212horrialdetik ateratakoa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q792532
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* TA: A02.4.04.027
* FMA: 23441

 |

* Wd Datuak: Q792532
**Humboldt konderria** (ingelesez: *Humboldt County*) Nevadako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Eureka da. 2010eko zentsuaren arabera 16.528 biztanle zituen, Humboldt kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Humboldt konderriak 25.013,64 kilometro koadro ditu. Horietatik 44,2 ura dira. Beste 24.969,44 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,66 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 16.528 pertsonetatik 15.433 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 4.038 dira. 78 beltzak edo afroamerikarrak. 628 amerikar natiboak ziren eta 18 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 108 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 12 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 251 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q495376
* Commonscat Multimedia: Humboldt County, Nevada

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139542821
* NARA: 10039339
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 166458
* TGN: 2001414

 |

* Wd Datuak: Q495376
* Commonscat Multimedia: Humboldt County, Nevada
**Humboldt konderria** (ingelesez: *Humboldt County*) Iowako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Dakota City da. 2010eko zentsuaren arabera 9.815 biztanle zituen, Humboldt kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Humboldt konderriak 1.128,37 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,41 ura dira. Beste 1.124,97 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 8,7 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 9.815 pertsonetatik 9.645 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 357 dira. 39 beltzak edo afroamerikarrak. 14 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 31 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 82 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485455
* Commonscat Multimedia: Humboldt County, Iowa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137220287
* LCCN: n81120661
* NARA: 10038922
* **Lekuak**
* OSM: 1789196
* TGN: 2000606

 |

* Wd Datuak: Q485455
* Commonscat Multimedia: Humboldt County, Iowa
**Inferentzia** deduktiboa egiazko aurrekarietatik egiazko ondorioak ateratzeko prozesua edo buru-eragiketa da. Jasotako informaziotik edo premisetatik, ontzat hartzen den edozein hatsarretan oinarriturik, ondorioak ateratzea. Gizakiok etengabe egiten dugun eragiketa logikoa da eta batzuetan behar diren ondorioak behar bezala dedukzioz ateratzen ditugu eta beste batzuetan ondorio okerrak ateratzen ditugu.

Irakurketa prozesuan inferentziak etengabe egiten dira. Idazleak badaki irakurleari ez zaiola informazio osoa eman behar. Irakurleak, hartzaileak oro har, kontu asko testuingurutik edota mezuaren igorlearekin aurretik partekatzen dituen ezagutzetatik, dedukzioz, aterako ditu. Kultura bera partekatzen duten igorleek kontu pilo bat komunikatzen diote hartzaileari aipamen zuzenak egin gabe ere. Horretarako hartzaileek zenbait dedukzio zuzen egin beharko: inferentzi logikoa edo inferentzia deduktiboak.

Adibide bat
-----------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | (***Berria***): **Nolako saioa atera zela uste duzu?**
(**Julio Soto**. Nafarroako Bertsolari txapelduna 2019): Oholtzatik, esango nuke final ona atera zela. Final askotan gertatzen da norbait bidean erortzea, eta uste dut lehengoan ez zela inor erori. Denok eman genuen gure onena momenturen batean ez bada bestean. |  » |
| —*Berria.eus*, 2019ko martxoak 26 |

### Inferentzia zuzenak

Berria egunkariko irakurleek hainbat inferentzia egingo dituzte: galderan aipatzen den *saioa* Nafarroako Bertsolaritza Txapelketako finala dela pentsatuko dute eta asmatuko dute. Inferentzia hori baieztatuta geratuko da geroago Julio Sotoren erantzunarekin. Irakurleak ulertuko du "bidean erortzea" horren atzetik zer dagoen, ez benetako bidea eta ez erorketa fisiko bat, jakina... Irakurleek, baita ere, ulertuko dute Julio Soto "gure onena" horrekin bertso saio jakin batzuei buruz besterik ez dela ari, ez bizitzari buruz oro har.

Erantzuneko *final* hitza irakurri eta Nafarroako Bertsolaritza Txapelketako finala ulertuko da, berriro ere, galderan *saioa* ulertu den bezala...

Edozein irakurlek, ondorioztatuko du, bide beretik, galdera egiten duen *Berria* hori ez dela Berria egunkaria bere osotasunean, ez dela erakunde osoa galdetzen ari, Berria egunkariko kazetari bat baizik.

### Inferentzia okerrak

Goiko ataleko inferentzia horiek guztiak zuzenak lirateke. Irakurle batek *final* hitza irakurri eta Julio Soto bere gustuko kiroleko final bati buruz ari dela pentsatuko balu: inferentzia okerra.

*Oholtzatik, esango nuke...* hitzen segida irakurri eta inferentzia okerra litzateke, esate baterako, pentsatzea Julio Sotok oholtza gainean dagoela galdera horri erantzuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Lur entziklopedia. *www.euskara.euskadi.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-04-04).

Ikus, gainera
-------------

* Komunikazioaren funtzioak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q408386
* **Identifikadoreak**
* BNF: 11935348h (data)
* GND: 4139983-3
* LCCN: sh85066082
* NDL: 00571577
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q408386
Prestidigitadore batek bere trebetasunak erabiltzen ditu karta-joko bat irabazteko.
**Prestidigitazioa** eszenako artistek entretenitzeko edo manipulatzeko erabiltzen dituzten mugimendu-trebetasun finak dira. Oso lotuta dago hurbileko magiarekin, kartomagiarekin eta ebasketarekin.

Magoek asko erabiltzen eta praktikatzen dutenez, askotan, magiaren adar batekin nahasten da prestidigitazioa. Baina, egia esan, entretenimendutik bereizitako generoa da, eta artista askok prestidigitazioa egiten dute trebetasun independente gisa.

Seneka gazteak, latinezko literaturaren zilarrezko Aroko filosofoak, erretorikaren eta ilusionismoaren teknikekin konparatzen zuen.

Nazioarteko prestidigitadore famatuak dira Dan and Dave, René Lavand, Derek DelGaudio, David Copperfield, Yann Frisch, Norbert Ferré, Dai Vernon, Cardini, Tony Slydini eta Helder Guimarães.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Whaley & Bell 1991.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q350834
* **Identifikadoreak**
* BNF: 119326358 (data)

 |

* Wd Datuak: Q350834
Guatemala-Mexiko arteko muga.
**Guatemala eta Mexiko arteko muga** 965 kilometro inguruko luzera duen nazioarteko muga bat da, Erdialdeko Amerikan kokatua. Guatemalako aldean San Marcos, Huehuetenango, Quiché eta Petén departamenduak daude; Mexikoko zatian Chiapas (654 km), Tabasco (108 km) eta Campeche (194 km) estatuak daude.

Historia
--------

Mexiko eta Guatemala arteko mugen arazoak izan dira historikoki. Berez, egungo Chiapasen bien herrialdeek erreklamatu zituzten XIX. mendean. 1881ean Justo Rufino Barriosek, Guatemalako presidentea, Soconusco eskualdea eta Chiapas erreklamatu zituen. 1882an, Justo Rufino eta Matías Romero politikari mexikarra Soconuscoren Hacienda de Barriosen bildu ziren. Han Estatu Batuetako mediazioa onartu zuten. Hasierako komenioa New Yorken 1882ko abuztuaren 12an sinatu zen. Urte bereko irailaren 27an behin-betiko Mugen Ituna sinatu zen Mexiko Hirian. Itun horren arabera Guatemalak Chiapas eta Soconusco Mexiko zela onartu zuen. Mugak zehazteko lanek 1902 arte iraun zuten; horretarako bi herrialdeen arteko mugak lerro zuzenez marraztu ziren eta, ondorioz, aldaketa txikiak eman ziren: Soconuscon Guatemalak Suchiate ibaiaraino heldu zen eta Mexikok Motozintla eskuratu zuen.

Hiriak eta mugako pasabideak
----------------------------

|  Mexiko |  |  Guatemala |
| --- | --- | --- |
| Estatu | Herria | Departamentu | Herria |
| Chiapas | Ciudad Hidalgo | San Marcos | Ciudad Tecún Umán |
| Chiapas | Talismán | San Marcos | El Carmen |
| Chiapas | Unión Juárez | San Marcos | Toquían Grande |
| Chiapas | Mazapa de Madero | San Marcos | Sibinal |
| Chiapas | Cuauhtémoc | Huehuetenango | La Mesilla |
| Chiapas | Carmen Xhán | Huehuetenango | Gracias a Dios |
| Chiapas | Nuevo Orizaba | Quiché | Ingenieros |
| Chiapas | Frontera Corozal | Petén | Bethel |
| Tabasco | El Ceibo | Petén | El Ceibo |
| Tabasco | El Martillo | Petén | El Naranjo |

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q390088
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2017000297

 |

* Wd Datuak: Q390088
**ITER** (**International Thermonuclear Experimental Reactor**; euskaraz: «Nazioarteko Erreaktore Termonuklear Esperimentala») nazioarteko proiektu zientifiko handi bat da, fusio nuklear bidez energia modu komertzialean ekoiz daitekeela frogatzeko sortua. Konplexutasun handiko proiektua da; proiektuaren ideia 1986an sortu zen, fusio nuklear bidezko erreaktore baten egingarritasun zientifikoa eta teknikoa frogatzeko asmoz. ITER Cadarachen (Rodanoren Ahoak, Frantzia) ari da eraikia izaten, eta 14000 milioi euro inguru kostako da, historiako bosgarren proiektu garestiena Apollo Programaren, Nazioarteko Espazio Estazioaren, Manhattan Proiektuaren eta GPS sistemaren ondoren.

ITER proiektuan zazpi herrialde eta erakundek hartzen dute parte: Europar Batasunak, Indiak, Japoniak, Txinako Herri Errepublikak, Errusiak, Hego Koreak eta AEBek. Europar Batasunak kostuaren % 45 inguru jarriko du, eta gainerakoek % 9 gutxi gorabehera.

ITER fusio-erreaktorea Tokamak motakoa da, 500 MW-eko potentzia sortzeko diseinatua. Fusio prozesua abiarazi eta iraunarazteko eman behar zaiona baino energia gehiago sortzen duela frogatzea du helburu nagusia, gaur artean inongo fusio-erreaktorek lortu ez duena. ITERaren instalazioen eraikuntza 2007an hasi zen, baina proiektuak atzerapen eta gainkostu handiak izan ditu. Ez da espero eraikuntza-fasea 2019a baino lehen amaituko denik. Erreaktorearen abiaraztea urte horretan bertan izatea espero da eta plasma-saiakuntzak 2020an hasiko dira, baina deuterio-tritio fusio osoa ez da 2027a baino lehen hasiko, eta hori aurretik izango dituen arazo teknikoak arrakastaz konponduko balitu.

Ikus, gainera
-------------

* Tokamak
* JET (Joint European Torus)
* Stellarator
* Fusio nuklear
* Erreaktore nuklear
* Fusion for Energy

Kanpo estekak
-------------

* ITERren web orri ofiziala

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Ingelesez)** Amos, Jonathan. (2010ko urriaren 14a) *Key component contract for ITER fusion reactor*. Bbc.co.uk.
2. ↑  **(Ingelesez)** "ITER – Our Contribution". Fusionforenergy.europa.eu.
3. ↑  **(Ingelesez)** "Lengthy ITER dispute concludes in favour of France". European Commission press release. Cordis.europa.eu (2005eko ekainaren 28a).
4. ↑  **(Ingelesez)**"Noiz egongo da ITER hori erabilbarri"