recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Tricholoma myomyces*

Sinonimoa: *Tricholoma terreum var. cystidiotum*

Jateko ona, baina ondo garbitzea komeni da, harea kentzeko, *Tricholom terreum-*ak bezala.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 6 cm arteko diametrokoa, kanpai itxuratik ganbilera eta zabaldura, erdiko titiarekin. Azal lehorra, zuntz txiki erradialekin, gris ilun kolorekoa (*Myomyces* grekoan, sator ilearen kolorea esan nahi du).

**Orriak:** Eskotatuak, estu, lamelulekin, zuriak.

Orri eskotatuak: Oinera iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.

**Hanka:** Zilindrikoa, okertua, haritsua, zuria edo zuri-grisaxka, ale oso gazteek errezel diskretu bat izaten dute.

**Haragia:** Gutxi, zuria, hauskorra, usain fungikoa eta zapore gozoa.

**Etimologia:** *Tricholoma* hitza grekotik dator, ilea, txirikorda, lumatxarekin tolesturan zehar, nahiz eta espezie gutxi batzuek baino ez dituzten iledun kapelak.

Jangarritasuna
--------------

Jangarri ona.

### Nahasketa arriskua

*Tricholoma terreum* ia berdina da, baina kolore gris argiagoa du, orriak ez oso estu eta gortina ez hain iragankorra. *Tricholoma scalpturatum* eta *Tricholoma* *portentosum* delakoek ere badute antza, baita *Tricholoma pardinum* eta *Tricholoma* *virgatum* toxikoak ere.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenaren amaieran eta neguaren hasieran, lehenengo izozteak ondo jasoz. Ugaria, taldeka ateratzen da. Nahiago ditu pinuen basoak, nahiz eta batzuetan arteen edo artelatzen basoetan ateratzen den.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 154 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Morales Pulido Juan, Carmona Perate José Julián.  (1981). Sociedad Micologica Extremeña, Medalla de Extremadura 2019.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
Nagasakin estatubatuarrek bota zuten bonba atomikoa.
**Hirugarren Mundu Gerra** kontzeptua Bigarren Mundu Gerra ondorengo balizko mundu mailako gatazka militar bat definitzeko erabili den terminoa da. Bigarren Mundu Gerra amaieran txikizio handiak sortzen dituzten lehergailu atomikoak erabili ziren; ondorengo urteetan arma atomikoen erabilera zabaldu egin zen: Ameriketako Estatuomg omg there will be no war lol Batuak izan baziren lehenengoak, laster ere Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna, Frantzia, Israel, Txina, Erresuma Batua eta beste herri batzuk herri-nuklearren taldean sartu ziren. Gaur egun biltegi nuklearretan gordetzen diren armek mundua birrintzeko eta gehiago egin zezaketeen.

Izenaren erabilera
------------------

Gatazka desberdinetan erabili izan da. Egile batzuek gertaera historiko hauetan erabili dute:

* Gerra Hotza (1945-1991)
* Koreako Gerra (1950-1953)
* Suezko krisialdia (1956)
* Kubako Krisialdia (1962)
* Terrorismoaren aurkako gerra (2001 ondoren)

Kasu hauetan guztietan mundua kolapsotik gertu egon zen, hau da, misil atomikoen jaurtiketaren puntuan.

Kontzeptua artean
-----------------

Hirugarren Mundu Gerraren kontzeptua zientzia-fikzioan oso erabilia izan da: eleberrietan, komikietan, zineman... Adibide batzuk jasoko ditugu:

### Literaturan

* H.G. Wells: *The War of the Worlds*, (1953)

### Zineman

* *The Day the Earth Stood Still*, Robert Wiseren filma (1951)
* *On the Beach*, Stanley Kramerren filma (1959)

Erreferentziak
--------------

Kanpo loturak
-------------

* Luis Fernándezen komentarioa.

Ikus, baita ere
---------------

* Lehen Mundu Gerra
* Bigarren Mundu Gerra
* Gerra nuklear
* Gerra Hotz Berria

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q363
* Commonscat Multimedia: World War III / Q363

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4189592-7
* LCCN: sh85148541

 |

* Wd Datuak: Q363
* Commonscat Multimedia: World War III / Q363
**Quibi** Los Angelesen, Kalifornian, egoitza duen forma laburreko bideo streaming-eko plataforma da, bereziki telefono mugikorretan ikusteko pentsatua, bai teknikoki, baita ekoiztu dituen eduki propioen egikeran. 2020ko apirilean jarri zen martxan mundu mailan, baita Euskal Herrian ere. Hedabide eta kazetari batzuek honela definitu dute: sakelakoetako Netflix edo *Netflix txikia*.

Harpidetza bidez funtzionatzen du, eta ohiko prezioa 8,99 euro hilean da Europan.

*Quick* *bites* hitzen hasierekin osatu dute izena, eta euskaraz *hozkada azkarrak* edo *mokadu azkarrak* gisa itzul daiteke.

Edukiak
-------

Ikus-entzunezko pilulak eskaintzen ditu, ekoizpen propioak eta esklusiboak oro jar, hamar minutu baino gutxiagokoak. Edukiak ingelesez dira, eta azpidatzietan ez dago euskarazko aukerarik. Irudia berez moldatzen da ikuskatze bertikaletik horizontalera, eta alderantziz: akzioa eta diseinua prestatua dago bideo bakoitzean bi moduetan ikusi ahal izateko.

Entretenimendua da plataformaren oinarria. Haren eskaintzak hiru oinarri ditu: ataletan banatutako telesailak eta dokumentalak; eta egunean jakin beharrekoak. Azken horien artean daude albisteak eta bizimoduari buruzko bideoak.

Enpresa
-------

Enpresa 2018an eratu zen eta bi urtez jardun zuen aplikazioa lantzen, edukiak ekoizten, eta akordioak erdiesten partaide eta inbertsoreekin. Sortzaile nagusia da Jeffrey Katzenberg, Dreamworks ekoiztetxearen fundatzaileetako bat (Steven Spielbergekin eta David Geffenekin batera) eta Disneyko goi kargudun izandakoa; eta bestetik, Meg Whitman, eBay eta Hewlett-Packard erraldoi teknologikoetako nagusi izandakoa.

Inbertitzaileek mila milioi dolar inbertitu zuten enpresaren lehen bi urteetan.ç

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    Goikoetxea, Jakes. «Mokaduen plataforma iritsi da» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2020-04-23).[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65073105

 |

* Wd Datuak: Q65073105
***Sherlock Holmesen abenturak*** (ingelesez: *The Adventures of Sherlock Holmes*) Arthur Conan Doylek idatzitako hamabi ipuinen bilduma da. Pertsonaia nagusia Sherlock Holmes fikziozko detektibea da. Ipuinak 1892. urteko urriaren 14an lehenengo aldiz argitaratu ziren; banaka argitaratu ziren *The Strand Magazine* aldizkarian 1891ko ekaina eta 1892ko uztaila bitartean. Liburuan istorioak ez dira hurrenkera kronologikoan aurkezten, eta guztietan agertzen diren pertsonaia bakarrak Holmes eta Watson doktorea dira, istorioak lehenengo pertsonan kontatzen dituena.

Istorioetan orokorrean bidegabekeri sozialekin solidarizatzen dira eta hauek zuzentzen saiatzen dira. Holmes zuzentasunari beste zentzu bat ematen dion pertsona gisa aurkezten da. Istorioek harrera on bat izan zuten eta *The Strand Magazine*ren harpidetzak handiagotu zirenez, Doylek hurrengo istorio-bildumaren truke diru gehiago eskatu zuen. Lehenengo ipuinean, «Eskandalua Bohemian», Irene Adler pertsonaia agertzen da, Sherlock Holmesen egokitzapen modernotan garrantzitsua dena, detektibearen amodiozko interesa delako, nahiz eta bakarrik ipuin honetan agertu. Doyleren Sherlock Holmesen hamabi istorio gogokoen artean, hamabi ipuinetako bilduma honetako lau aipatu zituen, eta «Banda Pinttoduna» bere gogokoena zen.

1997an Fernando Reyk burututako euskarazko itzulpena Igela argitaletxeak argitaratu zuen. 2014ean Maria Asensiok itzuli eta Fernando Aznarek ilustratutako euskarazko itzulpena Susaeta argitaletxeak argitaratu zuen. 2020an Fernando Reyk eguneratutako euskarazko itzulpena Igela argitaletxeak argitaratu zuen.

Kontakizunak
------------

1. Eskandalua Bohemian
2. Ilegorrien ligaren abentura edo Ilegorrien elkartea
3. Nortasun kasua
4. Boscombe Valleyko misterioa
5. Bost laranja-haziak
6. Gizon ezpain-okerra
7. Errubi urdina
8. Banda pinttoduna
9. Ingeniariaren behatz lodia
10. Aristokrata mutilzaharra
11. Beriloen koroa
12. Copper Beecheseko misterioa

Ikus gainera
------------

* *Eskandalua Bohemian* kontakizun laburra euskaraz irakurgai. Maite Gamarra, 1983

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q392147
* Commonscat Multimedia: The Adventures of Sherlock Holmes / Q392147

---

 |

* Wd Datuak: Q392147
* Commonscat Multimedia: The Adventures of Sherlock Holmes / Q392147
**Raman Dzmitryevitx Pratasevitx** (bielorrusieraz: Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч) edo **Roman Dmitrievitx Protasevitx** (errusieraz: Роман Дмитриевич Протасевич) (Minsk, Bielorrusia, 1995eko maiatzaren 5a) bielorrusiar kazetaria eta Aliaksandr Lukaxenkaren gobernuaren aurkako ekintzailea da.

Bizitza
-------

Aliaksandr Lukaxenka Bielorrusiako presidentearen gobernuaren aurkako ekintzailea da gaztetik. 2010eko hamarkadan Lukaxenkaren aurkako protestetan parte hartu zuen. VKontakte sare sozialean Lukaxenkaren aurkako talde baten administratzaileetako bat izan zen 2012ra arte, agintaritzak taldea hackeatu zuen arte. Bielorrusiako Estatu Unibertsitatean Kazetaritza ikastera joan zen, baina hasi eta gutxira kanporatu zuten. 2017an Kurapatyn egin zen baimenik gabeko ekitaldi batean parte hartu izanaz akusatu zuten, baina epaiketan zurigarria zuela frogatu ahal izan zuen.

Nahiz eta kazetari ikasketak ez eduki, *Euroradio.fm* hedabiderako argazkilari lanetan aritu zen. Horrez gain, *Radio Free Europe/Radio Liberty* hedabidearen Bielorrusiako edizioan ere egin zuen lan. 2019an Poloniara erbesteratu egin zen. 2020ko urtarrilaren 22an jakinarazi zuen Poloniari asilo politikoa eskatu ziola.

2020az geroztik *Nexta* Telegrameko informazio kanala kudeatzen zuen Sciapan Pucila sortzailekidearekin batera. 2020ko abuztuan, Bielorrusiako presidentetzarako hauteskundeetan zehar, herrialdeko agintaritzak Interneterako sarbidea eteten saiatu zen. Orduantxe kanala Bielorrusiako gobernuaren aurkako protesten informazio-iturri nagusietako bat bilakatu zen eta protestak koordinatzen hasi zen. 2020ko azaroaren 5ean Pucila eta biak istilu masiboak antolatu izanaz akusatu zituzten. 2020ko azaroaren 19an Bielorrusiako KGBak bien izenak terroristen-zerrendan jarri zituen.

2021eko maiatzaren 23an atxilotu zuen Bielorrusiako poliziak hura zihoan hegazkina desbiderarazi eta Minsken lurrerarazi eta gero.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Euskaltzaindia. (PDF) *156. arauaː Alfabeto zirilikoz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema (errusiera, bielorrusiera, ukrainera eta bulgariera).* .
2. ↑   Ostolaza, Paulo.  (2021-05-23). «Bielorrusiak hegazkin bat lur hartzera behartu du, kazetari bat atxilotzeko» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2021-05-24).[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106949139
* Commonscat Multimedia: Roman Protasevich / Q106949139

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 86162238558813810008
* GND: 1234190966

 |

* Wd Datuak: Q106949139
* Commonscat Multimedia: Roman Protasevich / Q106949139
|  |
| --- |
| **San Salvador de la Punta gaztelua**1 **UNESCOren gizateriaren ondarea** |
| 
Puntako gaztelua. |
| **Mota** | Kulturala |
| **Irizpideak** | iv, v |
| **Erreferentzia** | 204 |
| **Kokalekua** |  Kuba |
| **Eskualdea2** | Latinoamerika/Karibe |
| **Koordenatuak** | 23°08′47″N 82°21′28″W﻿ / ﻿23.14639°N 82.35778°W﻿ / 23.14639; -82.35778 |
| **Izen ematea** | 1982 (VI. bilkura) |
| 1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) 2 UNESCOren sailkapena |

**San Salvador de La Punta gaztelua** (1587–1600) Habanako hiru gotorleku garrantzitsuenetariko bat zen, La Fuerza gaztelua eta El Morro gazteluarekin batera. Hirurak hiriaren defentsarako oinarria ziren eta horrela ageri zen hiriaren armarrian.

Habanako armarrian hiru dorre ikusten dira.

Historia
--------

1555an Jacques de Sores kortsarioak Habana arpilatu zuen. Ondorioz, Filipe II.a Espainiakoak, hiria hobeto babesteko, gaztelu hau eraikitzeko agindua eman zuen. Lanak Battista Antonelli ingeniari militarrak zuzendu zituen. Gaztelu honen funtzioa Morroaren gazteluaren konplementarioa zen, hau da, badiaren sarrera babestea; helburu horrekin, garai kolonialean, gaztelu batetik bestera gauero 250 metroko kate bat jartzen zen, badiaren sarrera ixteko. Hasieratik eraikuntza polemikoa izan zen erabat eta altxatzeko prozesuan behin baino gehiagotan bertan behera gelditzeko arriskuan egon zen. Eraikina lau baluarte ditu eta horietako bat 1601an suntsitua izan zen. Eraikuntza harriz egindako poligonoa da eta ez ditu apaingarri handirik.

Ehun urtetan gazteluak bere funtzioa ondo bete zuen. 1762an, ordea, 44 eguneko setioa jasan ondoren, gotorlekua erori zen Ingalaterrako ejerzitoaren aurrean.

Gaztelu honetan 1851ko irailaren 1an, traizioaz akusatuta, Narciso López, Venezuelako heroia garrotez hilarazi zuten.

Museoa
------

2002an gazteluan biziberritzeko lan sakonak egin ziren. Gaur egun, gaztelua bisitatu daiteke eta barruan urperatutako galeoietatik ateratako materialak eta armak erakusten dira. Halaber, inguruko parkean, San Antonio korbeta ikus daiteke; itsasontzi hau gazteluaren aurrean urperatu zen, 1909an.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2

Kanpo loturak
-------------

**(Ingelesez)**:Puntako gazteluari buruzko informazioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2920340
* Commonscat Multimedia: Castillo de San Salvador de la Punta / Q2920340

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144696288
* LCCN: nr96029793
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2920340
* Commonscat Multimedia: Castillo de San Salvador de la Punta / Q2920340
**Mazedoniar frontea**, **Salonikako frontea** ere deitua (Tesalonika hiriaren izenean), Lehen Mundu Gerrako fronte militar bat izan zen. Frontea 1915ean ireki zen, Serbiako kanpainiaren porrota Aliatuaren ondoren. 1915ko urrian, austria-hungariar, alemaniar eta bulgariar aldi bereko erasoen ondorioz Serbiako Erresumaren unitateek kolapsatzeko zorian geratu ziren. Aliatuek (nagusiki Frantzia eta Britainia Handia), egoera larria ikusita, tropak bidali zituzten Tesalonikako portuaren bitartez, Greziako Erresuma neutrala bazen ere. Tropak beranduegi iritsi ziren, serbiar armada jada atzerakadan zegoenean guztiz, eta lerroa soilik Struma ibaian egonkortzea lortu zuten, Serbiako hegoaldeko mugan. Honekin, Montenegro eta Albaniaren zati oso bat Austria-Hungaria eta Bulgariaren eskuetan geratu zen. Frontea aldaketa nagusirik gabe jarraitu zuen 1918ra arte. Vardar ofentsibaren bitartez, irailak 15 eta 29 artean eman zena, frontea apurtzea lortu zen, eta handik gutxira Bulgariako Erresumaren armadak etsiturik errenditu ziren. Salonikako armistizioaren bitartez, 1918ko irailak 30ean sinatu zena, frontea desegin zen. Otomandarrak urriak 30ean kapitulatu zuten, eta handik iparrerantz bidea irekita geratu zen, Serbia, Albania eta Montenegro askatzeko.

Mazedoniar frontearen osaketa Greziako Zisma Nazionala areagotu zuen, errege eta presidentearen artean botere lehia zena, eta 1917an erregearen kanporaketarekin amaituko zen. Eleuterios Venizelosen agintaritzapean Grezia gerran sartu zen Aliatuen alde. Gertakizun honek Greko-Turkiar gerraren oinarriak finkatuko zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Collinson, Owen.  (2012). *Salonica and After, the Sideshow That Ended the War.*  Forgotten Books ISBN B008VGLK3Q..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1262377
* Commonscat Multimedia: Macedonian Front / Q1262377

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 1210940531

 |

* Wd Datuak: Q1262377
* Commonscat Multimedia: Macedonian Front / Q1262377
**Magdalena de Ulloa** (Toro, Zamora, 1525 – Valladolid, 1598ko ekainaren 11) zamorar noblea izan zen, Valladoliden San Felipe de la Penitentziaren komentua sortu zuena. Joan Austriakoaren hezkuntzaz arduratu zen, eta arteak, letrak eta erlijioa irakatsi zizkion.

Biografia

Juan de Ulloaren, Mota de San Cebriángo eta Vegas del Condadoko jaunaren eta María de Toledoren, Condes de Luna etxekoen, alaba izan zen.

1549an Luis de Quijarekin ezkondu zen; hurrengo urtean Karlos I.aren lizentzia jaso zuten Villagarcía de Camposen, bere jaurerriko buruan, bizitzeko. Bikoteak enperadorearen semea hazi zuten bere semea izan balitz bezala. Jeromin izenez deitzen zioten. 1573an, Valladoliden, prostituta damutuentzako babesleku bat sortu zuen, Santa Maria Magdalenaren Pia Etxea, eta erlijioso domingotarrek gidatu zuten; urte batzuetan, San Jeronimoko Madalena izan zen buru. Oviedon, 1578an jesuiten eskola bat sustatu eta sortu zuen. XIX. mendera arte iraun zuena. Julio Somozak *Registro asturiano* (1927) lanean idatzi zuen P. Juan de Villafañe SJk Ulloa andrearen biografia argitaratu zuela 1773an: *Relación histórica de la vida y virtudes de la Excma. Sra. Dª Magdalena de Ulloa, Toledo, Ossorio y Quiñones*.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Press, Europa.  (2020-03-04). «Ayuntamiento coloca 13 placas para señalar las huellas de mujeres ilustres en la historia de Valladolid» *www.europapress.es*.
2. ↑   «Magdalena de Ulloa | Real Academia de la Historia» *dbe.rah.es*.
3. ↑   «Persona - Ulloa, Magdalena de (1525-1598)» *PARES*.
4. ↑    *Don Luis Méndez de Quijada y Doña Magdalena de Ulloa at Don Juan de Austria.* .
5. ↑   «Ulloa, Magdalena» *biografiasasturias.es*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111166679
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 317121147
* ISNI: 0000000452213315
* LCCN: no2015117132
* PARES: 140695
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q111166679
**Sada Abe** (japonieraz: 阿部 定, *Abe Sada*?, Kanda (Tokio), 1905eko maiatzaren 28 – 1970 pasa ondoren)
 Japoniako geisha izan zen. 1936an bere amorantea ito egin zuen, eta ondoren genitalak moztu zizkion.

Biografia
---------

Sada Abe erdi mailako familia baten zazpigarren seme-alaba zen; guztira zortzi ume izan ziren baina bakarrik lau iritsi ziren helduarora. Familiak Kanda tatamiak egiteko lantegia zuen. Osakan prostituzio munduan sartu zen eta 1930. hamarkadan Tokion. Han ospe txarra lortu zuen: iskanbila ugari sortu zituen, bezeroei dirua lapurtzen zien, prostituzioa legala zen lokal bat utzi zuen zerbitzari bezala aritzeko. Prostituzio ilegalean ere aritu zen baina behin baino gehiagotan uzten saiatu zen.

Sada Aberen ospea amorante hil zuenean zabaldu zen. 1936ko maiatzaren 18an, sexu harremanetan ari zirela, Saba Abek Kichizo Ishida amorantea ito egin zuen, ondoren, zakila eta barrabilak mozteko. Ondoren atxilotu zuten, eta Bigarren Mundu Gerra bukatu arte egon zen preso. 1948an bere autobiografia idatzi zuen, *Memoirs of Abe Sada: Half a Lifetime of Love*, japonieraz. 1970. hamarkadan desagertu zen eta pentsatzekoa da gaur egun hilda dagoela.

1976an Nagisa Oshima zinema zuzendariak *Ai no korīda* (*Zentzumenen inperioa*) filma egin zuen bere ospea mundu osoan zabalduz.

Bibliografia
------------

* Abe, Sada (1948). *Memoirs of Abe Sada: Half a Lifetime of Love* (阿部定手記―愛の半生 Abe Sada shuki – Ai no hansei), 1998, Tokyo: Chuokoron sha. ISBN 978-4-12-203072-5.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Donald Richie. *Retratos japoneses: crônicas da vida pública e privada*. São Paulo: Editora Escrituras, 2000. pp. 42-47.
2. ↑  Schreiber, Mark (2001). «O-Sada Serves a Grateful Nation». *The Dark Side: Infamous Japanese Crimes and Criminals*. Tokio: Kodansha. 184-190 or. ISBN 4-7700-2806-7.
3. ↑   Johnston, William (2005). *Geisha, Harlot, Strangler, Star: A Woman, Sex, and Morality in Modern Japan*. New York: Columbia University Press. ISBN 0-231-13052-X.

Ikus, gainera
-------------

* *Ai no korīda* (Zentzumen inperioa)

Kanpo estekak
-------------

* **(Portugesez)**: Sada Abe

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q264924
* Commonscat Multimedia: Abe Sada / Q264924

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 130149196258274790600
* ISNI: 0000000026371812
* GND: 1079183086
* LCCN: n82068995
* NDL: 00120477
* Tabakalera ID: 128669

 |

* Wd Datuak: Q264924
* Commonscat Multimedia: Abe Sada / Q264924
Mejillon Tigre kolektiboa, Hitz Esana ikuskizunarekin generoari euskarazko izena eman zietenak.
Anonyme Popular proiektuan bertso jarriaren eta hitz esanaren arteko lotura ikusi da.
**Hitz esana** edo **Spoken word** delakoa ahozko usadio bat da, *performance* poetikoaren molde bat, poesiarekin batera, musikaren eta antzerkiaren osagaiak erabili ohi dituena.

Ezaugarriak
-----------

Ingelesez, ahozko tradizio artistiko zahar baten jarraipena da, XX. mendean berritua. Errezitazioaren estetikan eta hitz-jokoan jartzen du arreta, hala nola artistaren zuzeneko intonazioan eta ahotsaren inflexioan. Hitz esanean ozen errezitaturiko edozein poesia mota biltzen da, jazza, pianoz lagundutako hizketaldiak, irakurketa musikatuak, hip-hopa, eta sar daitezke baita komedia-errutinak eta prosazko bakarrizketak.

Euskaraz
--------

Euskaraz Ane Garciak eta Eider Perezek sortutako Mejillon Tigre kolektiboak egin ditu hitz esaneko ikuskizunak, izen euskaratua bera proposatuz. Patxo Telleriak "*esaniko hitza*" terminoaz definitu bere ikuskizun bat, 2024ko 'Ai, gure juaneteak', Mikel Laboari buruzkoa. Gailu taldeak hitz esaneko moldean egindako kantuak sartu izan ditu 'Autosuntsipena hasi da 3, 2, 1... znort!!!' diskoan.

Bertso jarrien eta hitz esanaren arteko konberjentzia ere gertatu dela idatzi izan du Andoni Tolosak, Rafa Ruedaren musikaz eta Igor Elortzaren hitzekin sortutako Anonyme Popular proiektua dela eta. Manex Agirre bertsolariak ere ikusi du bi moldeen arteko lotura hori.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    Sarasola, Ainhoa.  (2022). «Oholtzan gorpuztutako hitzak» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2024-03-26).
2. ↑   Elortza, Igor.  (2024). «Mejillonekoek 'Hitz esana' erabiltzen dute» *X (Twitter)* (Noiz kontsultatua: 2024-03-26).
3. ↑    Astiz, Iñigo.  (2024). «Laboaren kantak oinarri dituen emanaldia estreinatuko du Patxo Telleriak gaur, Loraldia jaialdian» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2024-03-26).
4. ↑    Ubeda, Garbiñe.  (2024). «Bizi filosofia eta umorea uztartzen dituen esperimentazio gailua» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2024-03-26).
5. ↑    Agirre, Manex.  (2022-02-15). «Hum, bomb» *Bertsolari Aldizkaria* (Noiz kontsultatua: 2024-03-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1428637
* Commonscat Multimedia: Spoken word / Q1428637

---

 |

* Wd Datuak: Q1428637
* Commonscat Multimedia: Spoken word / Q1428637

¡
Eskizoglosia hizkuntza-segurtasun ezari edo hizkuntza-konplexuari dagokio, pertsonak beren ama-hizkuntzaren aldaera baten baino gehiagoren eraginpean daudenean. Einar Haugenek asmatu zuen terminoa 1962an.

Deskribapena
------------

Eskizoglosia terminoa Haugenek erabili zuen Hizkuntzalari Estatubatuarren Mahai Inguru, Washingtonen, 1962an.

Hizkuntzen segurtasunik eza ohikoa da bi hizkera mota dauden gizarteetan: bata "akastuna" eta bestea hizkuntza estandar entzutetsua. Hori da, adibidez, frantses estandarraren kasua, kreollo haitiarraren edo ingeles amerikar estandarraren kontra, ingeles afroamerikarraren kontra. Kasu horietan, barietate bat "txarra" da, eta hiztunak zenbait erabilera "zuzendu" nahi izan ditzake, horien ordez alternatiba entzutetsuagoak erabiltzeko. Jarrera negatibo horiek direla eta, hiztunak lotsatuta sentitzen dira prestigioa transmititzen ez duten hizkuntzak erabiltzeaz, dela modu irekian, dela zeharka, hizkuntza-ezaugarriak erabiliz, hala nola ahoskera, beste hizkuntza-mota batekoa.

Frantzian eskualdeetako hizkuntzak hitz egiten dituzten pertsonei ere aplika dakieke hori. Magrebeko herrialdeetan, arabieraren aldaera herrikoiei buruz hitz egiten duten populazioek ere garatu dezakete sentimendu hori, arabiera literarioren aurrean.

Ikus gainera
------------

* Hizkuntza-diskriminazioa - Pertsona baten hizkuntzan oinarritutako diskriminazioa.
* Hizkuntza estandarraren ideologia - Ideologia batek duen hizkuntzaren kontzeptua.
* Atzerriko hizkuntzarekin lotutako antsietatea – Egonezina atzerriko hizkuntza bat erabiltzean

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Einar Haugen (1962) *Schizoglossia and the Linguistic Norm* Monograph Series on Languages and Linguistics Georgetown University. Number 15-1962
2. ↑   **(Frantsesez)** Matthey, Marinette; Elmiger, Daniel.  (2020). «Introduction» *Langage et société* 171 (3): 9–32.  doi:10.3917/ls.171.0009. ISSN 0181-4095. (Noiz kontsultatua: 2024-04-05).
3. ↑   BUCCI, WILMA; BAXTER, MILTON.  (1984-12). «Problems of Linguistic Insecurity in Multicultural Speech Contexts» *Annals of the New York Academy of Sciences* 433 (1): 185–200.  doi:10.1111/j.1749-6632.1984.tb14767.x. ISSN 0077-8923..
4. ↑    *L'occitan, une langue - La scolarisation.* .
5. ↑   CALVET, Louis-Jean. *Quelles langues pour l'Algérie?.* .

Erlazionatutako irakurketa
--------------------------

* Einar Haugen (1972) The Ecology of Language (Stanford University Press)
* Diglossie et interlecte [article], sem-link Lambert Félix Prudent Langages Año 1981 61 or. 13tik 38ra
**Elisabeth Guttenberger** (Alemania, 1926ko otsailaren 6an -?) Auschwitz-Birkenau-tik bizirik atera zen emakume ijitoa.

Biografia
---------

Elisabeth Guttenberger Stuttgart-en hazi zen sinti familia batean. Bere aitak instrumentuak saltzen zituen eta 1936an Munich-era mugitu ziren. 1935koko Nurembergeko Lege arrazialek familiaren bizimodua hankaz gora jarri zuen, Elisabeth-i eskolara joatea galarazi zioten, ondoren bortxazko lana ezarri zioten arma fabrika batean.

1943an atxilotua eta Auschwitz-Birkenau-era eramana bere familiarekin. Han egon eta sei hilabetera atxilotuen kudeaketarako ofizinan jarri zuten lanean, non "liburu nagusia" eraman behar zuen, hau da, espetxeratutako gizon ijito guztien erregistroa. Ravensbrück-era aldatu zuten, 1944ko abuztuaren 1ean, ijitoen kanpua itxi eta egun bat arinago. 

Fráncforten egin ziren Auschwitz-eko epaiketetan testigantza eman zuen eta naziak kondenatzeko balio izan zuen, epaiketan ezinbestekoak izan ziren atxilotutako gizon sinti eta romani-en erregistro liburuak. Alemaniak lehenengoz onartu zuen Samudaripen-en (Porraimos).erantzukizuna zuela.

Elisabeth Guttenberger Bigarren Mundu Gerratik bizirik atera zen, baina Auschwitz-Birkenau kanpuan 30 senidetik gora galdu zituen.

Aitortzak
---------

Silvia Agüerok Resistencias Gitanas (2020) liburuan Elisabeth Guttenberger-en istorioa kontatzen du.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   **(Ingelesez)** «German Resistance Memorial Center - Biographie» *www.gdw-berlin.de* (Noiz kontsultatua: 2022-02-09).
2. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)** «101 mujeres gitanas pa’ construir tu feminismo» *pikara magazine* 2021-04-21 (Noiz kontsultatua: 2022-02-09).
3. 1 2   «Las valientes mujeres que condenaron a los nazis responsables del genocidio gitano» *www.publico.es* (Noiz kontsultatua: 2022-02-09).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Pueblo gitano: una historia de resistencia» *ElDiario.es* 2021-04-07 (Noiz kontsultatua: 2022-02-09).

Ikus, gainera
-------------

* Auschwitz
* Porraimos

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19959705
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 254754917
* ISNI: 0000000377467138
* GND: 1242946764
* NDL: 00467726

 |

* Wd Datuak: Q19959705
Antezko jaka botoiduna.
**Antea** (Heg.), halaber **dama** (Ipar.), larru onduaren ifrentzua da, bereziki altzearen larruarena. Haragiaren aldea kanpotik ikusgai egoteko landu den larru-mota da. Haragiaren aldea lixatu egiten da, belus-itxurako gainazala izan dadin.

Antea beroki, osagarri eta oinetakoentzako erabiltzen da, baina, zaiketa berezi bat eskatzen duenez, ezin daiteke edonon erabili. Lehorrean garbitzea dago, edo mekanikoki latexez. Dena dela, damazko oinetakoak eskuz txorrotako urez garbi daitezke horretarako sortutako ekoizkinez. Hori dela-eta, antezko oinetakoak neguko oinetako gisa oso egokiak dira, larru arruntezko oinetakoei distira emateak itzulizkoak garbitzea baino askoz luzeago jotzen duelako.

Izena
-----

Hegoaldean *ante* izena erabiltzen da, espainieraz bezala, eta Iparraldean *dama*, frantsesezko *daim* hitzetik.

Euskaltzaindiaren hitzez gain, hiztegi batzuek euskaraz beste formak proposatzen dituzte: **larru itzuli**, **larru-ifrentzu** eta, Zuberoan, **larru-kinber**.

Ingelesez eta frantsesez anteari *suede* izena ematen zaio, frantsesezko *gants de Suède* izendapenetik dator, hitzez hitz "Suediako eskularruak" esan nahi duena. Suedierazko izena *mocka* da, moka-kafea bezala, Yemengo Moka herrikoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «ante». *Euskaltzaindiaren Hiztegia*. (Noiz kontsultatua: 2021-11-07.)
2. ↑  «dama». *Euskaltzaindiaren Hiztegia*. (Noiz kontsultatua: 2021-11-07.)
3. ↑   «suède | frantses-euskara hiztegi elektronikoa | Nola Erran» *www.nolaerran.org* (Noiz kontsultatua: 2021-11-07).
4. 1 2   «daim | frantses-euskara hiztegi elektronikoa | Nola Erran» *www.nolaerran.org* (Noiz kontsultatua: 2021-11-07).
5. ↑   **(Ingelesez)** «SUEDE | Meaning & Definition for UK English | Lexico.com» *Lexico Dictionaries | English* (Noiz kontsultatua: 2021-11-07).
6. ↑   **(Suedieraz)**  *Artikel | SAOB.*  (Noiz kontsultatua: 2021-11-07).

Ikus, gainera
-------------

* Larru
* Larru bernizdun
* Belus

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1071417
* Commonscat Multimedia: Suede / Q1071417

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300193368

 |

* Wd Datuak: Q1071417
* Commonscat Multimedia: Suede / Q1071417
*Artikulu hau Boliviako dibisari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Peso (argipen)».*
**Peso boliviarra** (gaztelaniaz: *Peso boliviano*), Boliviako Errepublikan 1963tik 1986ra zirkulazioan egon zen dibisa da. Bere ISO 4217 kodea **BOP** zen eta bere sinboloa $b.. Peso boliviar banako baten ehunena zentabo deitzen zen eta peso boliviar bakoitza 100 zentaboz osatuta zegoen. *Peso boliviano* hitzek, pisu boliviar esan nahi dute gaztelaniaz.

Historia
--------

1963ko urtarrilak 1ean peso boliviarrak lehen bolivianoa ordezkatu zuen, hurrengo truke tasarekin: 1.000 lehen boliviano = 1 peso boliviar. 1987ko urtarrilak 1ean berriz, bigarren bolivianoak peso boliviarra ordezkatu zuen, hurrengo truke tasarekin: 1.000.000 peso boliviar = 1 bigarren boliviano.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *Coins of CIS and Baltic countries.*  (Noiz kontsultatua: 2018-05-10).
2. ↑   **(Ingelesez)**  *Coins of CIS and Baltic countries.*  (Noiz kontsultatua: 2018-05-06).

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Boliviako Banku Zentralaren webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2414435

 |

* Wd Datuak: Q2414435
**Carmen Gisasola Solozabal** (Markina-Xemein, España, 1958ko otsailaren 16a) Euskadi Ta Askatasuna erakundeko kide ohia eta idazlea da.

Ibilbidea
---------

Gaztea zela ETAn sartu zen, Espainiako trantsizioaren garaian. Denbora gutxira klandestinitatera pasa zen, eta ETA erakundearen barruan ardura postuak bete zituen. 1990 urtean Frantzian atxilotu zuten, eta hainbat hilketa egin izana egotzita kartzelatu zuten.

1998 urtean, kartzelan zela, ETAk erakundetik kaleratu zuen, erakundearen jardunaren kritika egiteagatik.

2008an, presoak gizarteratzearren Espainiako Gobernuak abiarazitako Langraiz bidea deiturikoan sartu zen lehen kideetakoa izan zen. Kolektibo horretako aurpegi ezaguna izan zen.

2014an irten zen kartzelatik, 24 urte preso eman ondoren.

Argitalpenak
------------

2012 urtean, *Gaur Zortzi* izenburuko eleberria kaleratu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «'Presoen auzian pauso sendoagoak behar dira'» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2020-07-22).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Aizpeolea, Luis R..  (2015-11-02). «Carmen Gisasola: "Siento no poder reparar lo irreparable"» *El País* ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2020-07-22).
3. ↑   Gisasola, Carmen..  (2012). *Gaur zortzi.*  (1. argit. argitaraldia) Alberdania ISBN 978-84-9868-371-4. PMC 863220156. (Noiz kontsultatua: 2020-07-22).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q97602075

 |

* Wd Datuak: Q97602075
**Prefektura** (txinera sinplifikatuz: 地区级, pinyineraz: dìqū), Txinako Herri Errepublikako banaketa administratiboetako bat da, probintziaren azpitik, eta konderri edo barrutiaren gainetik dagoena. Prefekturen maila berdinean prefektura mailako hiriak, prefektura autonomoak eta ligak daude (azken hauek Barne Mongolian baino ez.

Prefekturek gaur egun Txinako Herri Errepublikan duten esanahia nahiko berria da, eta antzina konderrien banaketa administratiboarekin nahasten zen.

Prefektura motak
----------------

### Prefektura mailako hiria

Sakontzeko, irakurri: «Prefektura mailako hiri»
Prefektura mailako hiriak ((地级市; pinyineraz: dìjíshì) inguruko konderri eta barrutiak gobernatzeko boterea ematen zaien hiriak dira. Tamaina desberdineko hiriak daude, 1.000 kilometro koadrotik 50.000 kilometro koadrorainoko azalerara arte.

### Prefektura autonomoa

Sakontzeko, irakurri: «Prefektura autonomo»
Prefektura autonomoa (Txinera sinplifikatuz: 自治州; pinyineraz: Zìzhìzhōu), Txinako talde etnikoak gehiengo diren prefekturek duten egitura berezia da. Prefekturen maila berdinean daude. Normalean gune horretan bizi diren talde etniko garrantzitsuenen izena eraman ohi dute. Askotan Han etnia biztanlegoaren %60 baino gehiago izan arren, prefektura autonomoak antolatzen dira.

### Liga

Sakontzeko, irakurri: «Liga (Barne Mongolia)»
Ligak (mongolieraz: ; Txinera sinplifikatuz: 盟; pinyineraz: méng) Barne Mongoliak dituen berezko egitura administratiboak dira. Txinako Herri Errepublikaren antolaketa administratiboaren barnean bigarren mailan daude probintzien azpiko mailan alegia.

Prefekturen arteko desberdintasunak
-----------------------------------

Prefektura mailako hirien maila berdinean egon arren, normalean prefekturako gobernuak prefektura mailako hiri batek baino eskumen gutxiago dauzka, eta tamaina txikiagoko hiriak izaten dira. Horrez gain, Prefektura soilak direnak, hiriak baino nekazal gune gehiago izan ohi dituzte eta hiriak baino hiri garapen apalagoa izan dute.

Ikus, gainera
-------------

* Txinaren banaketa administratiboa
* Prefektura mailako hiria

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1045608

 |

* Wd Datuak: Q1045608
**Saroe Jauregia** Gipuzkoako Usurbil udalerrian dagoen jauregi historikoa da. Kale Nagusian dago, Salbatore elizaren parean eta Elizalde auzoan. Gipuzkoako kultura ondasuna izendatua dago.

Historia
--------

**Saroe**, **Sarobe** edota **Soroa** izenez -izen honez esaten baitzaio etxe honi- ezagutzen den leinua oso aspaldikoa da. Soroatarrak aipatuak dira Navas de Tolosa eta Saladoko batailetan XIII. eta XIV. mendetan.

Oinetxe honetako pertsona baten lehenengo aipamena Joanes de Saroe da, XV. mendean.

Hala ere, eraikin hau XVII. mendean eraiki zuen Ignazio Soroa kapitainak, aurreko etxea erre zenean. Barrokoa da. Itxurak berak erakusten duen bezala oso etxe aberatsa izan da; bereak zituen, besteak beste, baserri asko Urdaiaga, Kalezar eta Kaleberrin, eta ontziolak Aginagan.

XX. mendearen hasiera aldean berritu zuen Joaquin Irizar arkitektoak.

Eraikina
--------

Eraikin bakartua da, solairu eta bi pisukoa. Oinplano karratukoa eta lau isuriko teilatua. Harearrizko harlanduzkoa.

Aurrealdea oso landua da: ezker-eskuin simetrikoak, seina balkoi pisuko, eta oinean bi ate arku karpanelekin. Ateak burdinazkoak. Leiho eta balkoietan ertzek kuxindurak dituzte erliebean. Honek guztiak oso itxura ederra ematen dio. Goiko pisuaren erdian Saroetarren armarri handi eta eder bat dago. Beste aldeak ez daude horren landuak.

Eraikinaren atzeko aldean lorategi handi bat dago. Guztiz hesitua dago.

Monumentu izendatua dago.

Bibliografia
------------

* MURUGARREN, Luis, *Usurbil. Aguinaga, Urdayaga y Zubieta.*, Caja de Ahorros Municipal de San Sebastián, 1974.
* Tellabide Azkolain, Josu, *Usurbilgo baserriak eta baserritarrak. Usurbil. Noaua kultur elkartea, 2004.*

Ikus gainera
------------

* Gipuzkoako kultura ondasunak

Kanpo estekak
-------------

* Saroe jauregia in Hiru.com
* Saroe jauregia in Usurbilgo baserriak eta baserritarrak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19979217
* Commonscat Multimedia: Saroe palace / Q19979217

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0001572

 |

* Wd Datuak: Q19979217
* Commonscat Multimedia: Saroe palace / Q19979217
Stereum rugosum

Sinonimoa: *Haematostereum rugosum*

Deskribapena
------------

**Karpoforoa:** Biribila, zirkularra, kopa formakoa edo hedatua, bat egiten duten hainbat ale; goiko ertza flexuosoa, estu erreflexua, zurixka; lehenengo iletsua gero glabro samarra eta arre kolorekoa ildaska sakonekin; zurruna, gogorra, lodia, estratifikatua.

**Himenioa:** Uhindua, belusatua edo pruinaduna, krema kolorekoa, hur kolorekoa edo haragi kolorekoa, ukitzean zikindu egiten da, azkenik arre-sepia kolorekoa.

**Haragia:** Urria, egur kolorekoa.

**Etimologia:** *Stereum* hitza grekotik dator, solidoa, sendoa, zurruna, esan nahi duen "stereós" hitzetik. Bere loditasunagatik. *Rugosum* epitetoa berriz latinetik dator, zakarra, zimurtua, esan nahi duen "rugosus" hitzetik. Bere itxuragatik.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

Sasoia eta lekua
----------------

Motzondoetan edo eroritako hostozabaletan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 310 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 575 or. ISBN 84-282-0540-X (T. 2). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Velazquez Vergara José Ignacio, Suarez Gil Angela.  (2009). *Banco de setas.*  Catalogo micológico.
**Jose Agustin Alberdi Astarloa** (Iurreta, Bizkaia, 1922ko abuztuaren 2a - Iurreta, Bizkaia, 2014ko abenduaren 15a) bertsolari bizkaitarra izan zen.

Biografia
---------

1922ko abuztuaren 2an, Iurretako Ertzilurruti baserrian sortu zen Jose Agustin Alberdi Astarloa *Txo*.

Ama Mallabiako zuen eta Mañariara ezkondu zen. Lehen ikasketak Iurretako eskolan egin zituen. 1948an ezkondu eta 3 seme-alaba izan zituen. Iurretan ta Mañarian bizi ondoren Durangora joan zen. Ogibidez, tuerkagintzan ibili zen 41 urtez. Fabrikaren porrotaren ondoren, Kurutziaga Ikastolan zaintzaile izan zen jubilatu arte.

Martxoaren 19an, egin zuen aurreneko bertsolari gisa lehen aldiz agertu zen plaza batean, 36ko gerra osteko urte batean. Eibarren txapelketa bat zegoen eta Felix Bikandirekin joan zen bertara parte hartzeko. Gai-jartzaileak Basarri eta Uztapide ziren, eta irabazlea Joxe Lizaso izan zen.

Bizkaiko Bertsolari Txapelketan zazpi aldiz egon zen eta lehenengo lauetan, 1958an, 1959an, 1960ean eta 1961ean, finalista izan zen. Balendin Enbeita txapelduna izan zen 1958an, Juan Ormaetxe "Taket", Asentsio Bidaurrazaga, Eusebio Zubiaga, Pedro Kastrejana eta Florentzio Zarragari aurre hartuta eta Jose Agustin Alberdi *Txo* ere garaituta. 1959an, finalista izan zen berriz *Txo*, lehenago Urkiolako kanporaketan irabazi ondoren baina final hartan Balendin Enbeita izan zen berriz garailea. Hurrengo bi urteotan Juan Mugartegi eta Jon Azpillaga gailendu ziren. 1962, 1964 eta 1966ko txapelketetan ere ibili zen baina Jon Lopategi izan zen Bizkaiko Bertsolari Txapelketako garailea.

Bizkaiko Bertsolari Txapelketez gain, Inazio Eizmendi *Basarri*rekin bi aldiz abestu zuen, Iurretako plazan, 1949an eta 1951n.

1990ko Bertsolari Egunean, Basilio Pujanarekin batera omendu zuten, Donostiako Victoria Eugenia antzokian egindako ekitaldian. Omenaldiaren aurretik liburu bat argitaratu zuen: Bertsolari Eguna 1990 (Bertsozale Elkartea, 1989).

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Jose Agustin Alberdi Astarloa», *Ahotsak.com*, CC-BY-SA lizentzia
2. 1 2 3 4  Juan Luis Zabala, «Bertsolaritzari garai zailean arnasa emana», *Berria*, 2014-12-16

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492338

 |

* Wd Datuak: Q20492338
Evangelista Torricelli
**Torricelliren esperimentua** saiakuntza bat izan zen, Evangelista Torricelli italiar fisikariak 1643an Pisan egin zuena. Haren bitartez frogatu zen lehenbiziko aldiz hutsaren existentzia eta aireak pisua duela.

Prozedura
---------

Metro bateko luzera inguruko beirazko hodi bat, ertz batean itxita zegoena, erabat bete zuen merkurioz, eta merkurioa zuen kupeltxo batean sartu zuen. Merkurioak hodian eta kupeltxoan zuen maila desberdintasuna neurtuz eguratsaren presioa neurtu zuen. Egurats presioa handitzean maila desberdintasun hori handiagoa egiten zen eta gutxitzean txikiagotu. Itsasoaren mailan egurats presioaren batez besteko balioa, merkuriozko 76 zentimetroko zutabe batena zela frogatu zuen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2018/2/24 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Williams, Richard. *October, 1644: Torricelli Demonstrates the Existence of a Vacuum.*  American Physical Society, aps.org (Noiz kontsultatua: 2018-2-24).

Kanpo estekak
-------------

* Tomé López, César, *Hutsaz*, zientziakaiera.eus

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9210537

 |

* Wd Datuak: Q9210537
**Olhain** mendia, Saran, Lapurdin kokatzen da. Bere 397 m ko tontorrean Santa Gurutzeko kapera hondatua atzematen ahal da.

### Erreduta

Kapera hondatuaren inguruan Olhaingo kaperaren gotorlekua edo erreduta kokatzen da. 1813ko Urdazuriko Gudurako baliatua izan zen frantsesentzat.Erredutak pentagono forma du eta beren alde handienek 25 metro neurtzen ditu. 1813ko urriaren 7 eta 8ko borroketan frantziarrak erredutatik leku aldatu zituzten.

### Toponimia

Olhain izena Olharen gaina esan nahi du, beraz esan nahi du olha edo burdinola bat bazela mendiaren beherean.

### Kapera

Kapera Sarako hiru kapera hondatuetan sarten da ( Santa Barbara eta Larrungo Ermita). Deia 1771 ako Cassini Mapan Olhainen tokian erlijoso lekuetako sinboloa bada. Saratar batzuen ustez ermita baten aterpea zen 1793 eta 1813 urteen artean. Saratarrak aitzin, ahien prosesioak kapera huntan iragaiten zuten, prosesioa suposizio egunean egiten zen. Gaur mendizale ainitz hor pasatzen dira.

### Izena

Gaur Sarako ikastola mendiaren izena du baita ere Sarako gela bat.

### Ikus gainera

* Fage
* Zuhalmendi
* Sara
* Xareta

### Iturriak

1. ↑   **(Frantsesez)** Antz, Jacques.  (2005). *Autrefois Sare.*  Atlantica.
2. ↑   **(Frantsesez)** Antz, Jacques.  (2013). *Sare l' industrieuse.*  Jakintza.
**San Cristobal gotorlekua** Badajoz hiriko gune gotortuaren barruan dagoen XVII. mendeko eraikina da. 1985tik Kultura ondasuna bezala katalogatuta dago.

Historia
--------

Orinazako Dukeen jauregia zegoen tokian egin zen. Portugalgo Errestaurazio Gerra garaian altxatua, Erdi Aroko Badajozko harresiak indartzea zen helburua; Portugalgo mugaren defentsari begira lehen lana izan zen. Obrak 1642an hasi ziren. Haren inguruan 1811ko otsailaren 9an Gévorako guda gertatu zen. 1932tik monumentu nazionala da. Lista Roja del Patrimonio elkartearen arabera, arriskuan dago.

Deskribapena
------------

Laukizuzen forma du. Bi baluarte ditu eta beste bi sasi-baluarte, *Gezileihoko gola* batez lotuta. Bi baluarte biltzen diren puntuan ravelin batekin babestuta zegoen. Harresiek lubanarro estali bat dute. 300 fusilari eta 12 kainoi jartzeko espazioa zuen.

Gotorleku barruan, gaur egun, *Centro de Interpretación de Fortificaciones de la Frontera* (Mugako Gotorlekuak Interpretatzeko Zentroa) delako museoa dago.

Ikus, gainera
-------------

* Badajozko alkazaba

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Badajozko informazio turistikoa.
* **(Gaztelaniaz)**:San Cristobal gotorlekuari buruzko informazioa.[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47766912
* Commonscat Multimedia: Fuerte de San Cristobal / Q47766912

---

* **Ondare historikoa**
* Hispania Nostraren zerrenda gorria: url

 |

* Wd Datuak: Q47766912
* Commonscat Multimedia: Fuerte de San Cristobal / Q47766912


|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***San Cristobal gotorlekua (Badajoz)*** Aldatu lotura Wikidatan |
**San Juan de Berbío** eliza Santianes herrian, Infieston dago, Piloña udalerrian, Espainiako Asturiasen. Sortu zen urtea ez da ezagutzen baina 1005 inguruan izan zitekeen. Elementu erromanikoak erakusten ditu. 1936ko gerran ia suntsituta gelditu zen.

Historia
--------

Ziurrenik, abside karratu zuen erromaniko aurreko eraikin baten gainean eraiki zen; azken zaharberritzean egindako indusketa arkeologikoan ikusi zen hau. XI. mendean, Alfontso V.a Leongoaren arreba Urraca infantak Leongo San Pedro de Eslonza monasterioari dohaintzan eman zion, 1099. urtean. Patronatu horrek XIX. mendera arte iraun zuen.

Antzinako eliza erromanikotik aztarna batzuk baino ez dira geratzen, XVIII. mendean erreforma handia jasan zuelako eta 1936an Gerra Zibilean ia erabat suntsitu zelako. Azken urte horretan, zituen XVIII. mendeko erretaulak ere desagertu ziren. Utzita egon zen 1993. urtera arte, eta une horretan egin zen berreraikuntza, gaur egungo itxura eman diona. Jatorrizko elizatik harrizko erlikien arasa, oinplanoaren konfigurazioa, arkibolta bikoitzeko mendebaldeko portada eta ezer gutxi gehiago kontserbatzen dira.

Infiestoko parrokia-eliza izan zen XX. mendearen hasiera arte, non hiribildua parrokia independente gisa eratu zen. 1993an, monumentu kategoriako kultura-intereseko ondasun deklaratu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5117108
* Commonscat Multimedia: Church of San Juan de Berbío / Q5117108

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0008661

 |

* Wd Datuak: Q5117108
* Commonscat Multimedia: Church of San Juan de Berbío / Q5117108
Ohar-liburua.
**Ohar-liburu**, **koaderno** (Heg.) edo **kaier** (Ipar.) bat oharrak hartzeko erabiltzen den tamaina txikiko liburua da. Kartoi mehe bati elkartutako hutsik dauden orrialdeak dira.

Gaur egun, ordenagailuek eta beste euskarri elektronikoek koadernoen erabilera murriztu dute.

Koaderno digitala
-----------------

Oharrak hartzeko ordenagailuak erabil daitezke gaur egun eta ohar horiek internet sarean karga daitezke. Gaur egun badaude hainbat baliabide, wikiak, esate baterako, oharrak sarean eskegitzeko, bai bakarka edo bai elkar lanean. Koaderno digitalak pertsona batenak zein talde batenak izan daitezke.

Zenbait ikastetxetan garai bateko koadernoetan idazteko erabiltzen ziren moduko gaur egungo wiki batzuei **koaderno digitalak** deitzen diete. Adibide bat.

Koadernoa hezkuntzan
--------------------

Waldorf pedagogian, koadernoa funtsezko elementu didaktikoa da. Bere koadernoan, haurrak egindako lana eta eskuratzen doan ezagutza jasotzen du, irakaskuntza tradizionaleko testuliburuetako eduki inpertsonalen ordez. Pedagogia sistema horretatik, koadernoa tresna didaktiko garrantzitsua bilakatu da beste pedagogietan ere.

Ikus, gainera
-------------

* Agenda

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q43013
* Commonscat Multimedia: Notebooks / Q43013

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85092792
* NKC: ph1016590
* NARA: 10637161
* AAT: 300264354

 |

* Wd Datuak: Q43013
* Commonscat Multimedia: Notebooks / Q43013