recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Xake tituluak**, xakelariei joko-maila edo kirol emaitzak aitortzeko asmoz xake-erakunde batek ematen ematen dizkien tituluak dira. Eskuarki, tituluak biziartekoak dira. Xake titulu garrantzitsuenak Nazioarteko Xake Federakuntzak (FIDE) ematen dituenak dira. Hainbat herrialdetan, bertako xake federazioek beren tituluak ere ematen dituzte (eskuarki *maisu nazional* izendapenarekin) baina FIDEk ez ditu aitortzen.

### FIDEren xake tituluak

FIDEk hainbat titulu mota ematen ditu, jokalarien elo sailkapenaren eta txapelketa ofizialetan lortutako emaitzen arabera. FIDEren tituluak nazioartekoak eta biziartekoak dira. Hauek dira titulu garrantzitsuenak:

#### *Maisu handia* edo *nazioarteko maisu handia*

Maisu Handia edo Nazioarteko Maisu Handia (ingelesezko laburdurak GM eta IGM dira), Munduko Xake Txapeldun titulua kenduta, xake jokalari batek eskura dezakeen titulu gorena da. Jokalariak gutxienez 2500 ELO puntu izan behar ditu, eta beste maisu handien aurka emaitza onak lortu gutxienez hiru txapelketatan.

#### *Nazioarteko maisua*

Nazioarteko maisua (ingelesezko laburdura IM da) nazioarteko maisu handiaren azpitik dagoen titulua da. Nazioarteko maisu handiaren antzeko baldintzak bete behar ditu, baina eskakizunak apalagoak dira. Gutxieneko ELO puntuazioa 2400 da.

#### *FIDE maisua*

FIDE maisu titulua (ingelesezko laburdura FM da) nazioarteko maisu titulua baino apalagoa da. FIDE maisu titulua lortzeko 2300 ELO puntu behar dira.

#### *Hautagai maisua*

Hautagai Maisu titulua (ingelesezko laburdura CM da) FIDE Maisuaren antzeko titulua da, baina zertxobait apalagoa: gutxieneko ELO puntuazioa 2200 da.

#### Emakumeentzako titulu bereziak

Titulu hauek guztiak gizon-emakumeek eskura ditzakete. Hauez gain, soilik emakumeentzako tituluak ere badira, adibidez *emakumezko maisu handia* (ingelesez: *Woman Grandmaster* edo *WGM*). Emakumezko nazioarteko maisu titulua 1950ean ezarri zen, eta emakumezko maisu handi titulua 1977an. Emakumezkoen tituluak eskuratzeko baldintzak apalagoak dira; horregatik, zenbait emakume xakelari titulu horiek erabiltzearen aurka agertu dira, bereizketa egiten dutela-eta. Judit Polgárrek, adibidez, horretarako maila eduki arren emakumezkoentzako titulurik ez jasotzea aukeratu zuen, eta gizon-emakumeen txapelketetan baino ez du parte hartzen. Nona Gaprindaxvili georgiarra izan zen maisu handi titulua (bereizketarik gabekoa) lortzen lehen emakumea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5093327
* Commonscat Multimedia: Chess titles / Q5093327

---

 |

* Wd Datuak: Q5093327
* Commonscat Multimedia: Chess titles / Q5093327
**María Dolores Aldama Alfonso** (Matanzas, 1819 edo 1821-1884) Monteloko markesa, idazlea eta azukre-lantegien eta esklaboen jabea.

Biografia
---------

Domingo Aldama eta Rosa Alfonso Soler-en alaba izan zen. 1835ean bere lehengusua zen Jose Luis Alfonsorekin ezkondu zuten, endogamia praktikatuz. Gutxienez alaba bat izan zuten, Cecilia Alfonso Aldama, Rivasko IV. markesarekin ezkondu zena. Habana, Paris eta Madril bitartean bizi omen zen eta literatura gustoko zuenez tertulia literario bat antolatu zuen bere etxean. Hainbat eleberri eta poema idatzi zituen ere, besteak beste, *El guante* eta *Dos cartas*.

Bere aita Kubako esklabista handienetako bat izan zen eta aberastasun horren erakusgarria da 1855ean Federico Madrazok alabari egindako erretratua, Parisen, egun Pradoko Museoaren esku dagoena. Margolari honek garaiko beste esklabista batzuk, zein haien senideak, margoztu zituen, Julián de Zulueta eta Manuel de Manzanedo adibide.

1870an La *Rosita* eta *San José* izeneko azukre-lantegiak jaso zituen aita eta anaiaren partetik. Senarraren partetik, *San Cayetano* izeneko azukre-lantegia jaso zuen, 1881ean. San Cayetano izeneko haziendak 196 bat esklabu zituen 1850ean eta 1877an 157 esklabu eta 93 *coolie* edo txinatarrak.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------



1. ↑   **(Gaztelaniaz)** ENRIQUE, Martha Elizabeth LAGUNA.  (2014-04-08). *El museo nacional de bellas artes de la habana y la colección de retratos de la pintura española del siglo XIX.*  Ediciones Universidad de Salamanca ISBN 978-84-9012-381-2. (Noiz kontsultatua: 2024-03-14).
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10   **(Gaztelaniaz)** Piqueras, José Antonio.  (2021). *Negreros. Españoles en el tráfico y en los capitales esclavistas.*  Catarata, 145-154 or. ISBN 978-84-1352-334-7..
3. 1 2   **(Gaztelaniaz)**  *María Dolores Aldama, marquesa de Montelo.*  Museo del Prado.
**Distantzia** bi objektu bata bestetik zer gertu edo zer urrun dauden jakinarazten duen zenbakizko adierazpena da. Metroetan adierazten da Nazioarteko Unitate Sisteman.

Matematikan, euklidear espazioko bi puntuen arteko distantzia haiek lotzen duen zuzenaren segmentuaren luzera da, zenbakiz adierazita. Espazio konplexuagoetan, ez-euklidear geometrian definitutakoak, esaterako, bi puntuen arteko «biderik laburrena» kurba-segmentu bat da.

Formalki, distantzia **X** multzo ez-huts batean definitzen den edozein **d (a,b)** funtzio ez-negatibo bitar da, **X2**-tik **R**-ra, baldintza hauek betetzen duena:

* d (a,b) = 0 ⇔ a = b.
* d (a,b) = d (b,a) (simetria).
* d (a,b) ≤ d (a,c) + d (c,b) (desberdintza triangeluarra).

Fisikan, distantzia magnitude eskalar bat da, luzera unitatetan edo denboran adierazten dena.

Distantziaren kalkulu geometrikoa
---------------------------------

Bi punturen arteko euklidear distantzia neurtzeko {\displaystyle A(x\_{1},y\_{1})} y {\displaystyle B(x\_{2},y\_{2})} {\displaystyle A} eta {\displaystyle B} puntuen artean dagoen zuzenkiaren tamaina da. Matematikoki honela adierazten da.:

{\displaystyle d={\sqrt {(x\_{2}-x\_{1})^{2}+(y\_{2}-y\_{1})^{2}}}}
{\displaystyle P} puntuaren eta {\displaystyle R} zuzenaren arteko distantzia {\displaystyle R:Ax+By+C=0} zuzenarekiko elkarzut den eta {\displaystyle P(x\_{1},y\_{1})} puntuarekin lotuta dagoen zuzen-segmentuaren luzera da. Honela kalkula daiteke:

{\displaystyle d={\frac {|Ax\_{1}+By\_{1}+C|}{\sqrt {A^{2}+B^{2}}}}}
non |·| balio absolutua den.

Bi zuzen paraleloren arteko distantzia bi zuzenekiko elkarzut den zuzen-segmentuaren luzera da.

{\displaystyle P} puntu baten eta {\displaystyle L} plano baten arteko distantzia {\displaystyle L:Ax+By+Cz+D=0} planoarekiko elkarzut den eta {\displaystyle P(x\_{1},y\_{1},z\_{1})} puntuarekin lotuta dagoen zuzen-segmentuaren luzera da. Honela kalkula daiteke:

{\displaystyle d={\frac {|Ax\_{1}+By\_{1}+Cz\_{1}+D|}{\sqrt {A^{2}+B^{2}+C^{2}}}}}

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q126017
* Commonscat Multimedia: Distance / Q126017

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4228463-6
* AAT: 300055625
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q126017
* Commonscat Multimedia: Distance / Q126017
**Anita-Pearl Mwinnabang Ankor** Ghanako margolari eta muralista da. *Emakume margolaria* deitu ohi zaio. 2019an, bideo bat argitaratu zuen bere instagram orrialdean: bera agertzen zen horma bat artistikoki pintatzen. Bideo hura birala bilakatu zen sare sozialetan.

Haurtzaroa eta hezkuntza
------------------------

Jatorriz Nandom-ekoa da Ankor, Ghanako mendebaldeko Ghana Garaikoa, baina Akkran hazi zen. Lehen mailako ikasketak unibertsitateko lehen hezkuntzan eta lizeoan egin zituen. Bigarren hezkuntza Mfantassiman Girls Senior High School ikastetxean ikasi zuen, eta han bukatu zituen bigarren mailako ikasketak. 2011n, Ghanako Unibertsitatean onartu zuten: nekazaritza-zientziak ikasi zituen, eta uzta ondoko teknologian espezializatu zen.

Ibilbidea
---------

Ghanako Unibertsitateko 400. mailan, Ankor arkatza eta pintura erabiltzen hasi zen, denbora-pasa gisa. Eskolatik graduatu ondoren, Swedrun lan egin zuen zerbitzu nazionaletako langile gisa. Pintore baten lanak ikusita inspiratu ondoren hasi zen bere ibilbidea pinturan 2015ean. NYTAZ Arts arte-erakundea sortu zuen, eta zuzentzen du. Bere espezialitatea horma-pinturak, arkatz-arteak, barruko eta kanpoko pintura egitea da. 2019an, bideo bat argitaratu zuen bere instagram orrian, horma batean lanean erakusten zuena. Bideo hura birala bihurtu zen sare sozialetan.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Ameyaw, Emmanuel.  (2017-06-15). «THE INCREDIBLE JOURNEY OF A YOUNG FEMALE PAINTER» *Medium*.
2. 1 2   122108447901948.  (2016-08-25). «Anita-Pearl: Painting not for lazy people» *Graphic Online*.
3. 1 2   «Meet the female Ghanaian muralist who paints for fun and cash» *Pulse Ghana* 2019-05-08.
4. ↑   Effah, K..  (2019-01-10). «Ghanaian female painter doing amazing things in the arts» *Yen.com.gh - Ghana news.*.
5. ↑   «Meet Ghanaian female painter who can turn any given space into an artistic paradise» *www.ghanaweb.com*.
6. ↑   Odutuyo, Adeyinka.  (2019-01-09). «Ghanaian lady painter is transforming spaces with her unique painting skills» *Legit.ng - Nigeria news.*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q79322979

 |

* Wd Datuak: Q79322979
**Tito Flavio Klemente** (grezieraz: Κλήμης ὁ Ἀλεξανδρεύς; c. 150 – c. 215), **Klemente Alexandriakoa** izenaz ezaguna, Alexandriako maisu garrantzitsuenetako bat izateaz gainera, Alexandriako Elizan ospea izan zuen lehen kidea izan zen. II. mendearen erdialdera jaio zen, eta 211 eta 216 urteen artean hil zela uste da.

Bizitza
-------

Klemente, Epifanio Eskolastiko historialariak kontatzen duenaren arabera, Atenasen jaio zen 150 urtearen inguruan. Greko klasikoan idazteko trebetasun handia zuela egiaztatzeak informazio hori indartu egiten du. Historialarien arabera, Klementeren gurasoak pagano dirudunak ziren, gizarte-klase altukoak.
Greziara, Italiara, Palestinara, eta, azkenik, Egiptora bidaia egin zuen, maisu kristauen bila betiere. Azkenik, Alexandriara iritsi zen, helenismoaren garaiko kultura desberdinen bidegurutzearen "hiri sinboloa" denera, hain zuzen ere.

Klemente Pantenoren ikaslea izan zen; Alexandriako katekesi-eskolaren administraria zen Panteno. Klemente izan zen Pantenoren ondorengoa, hau hil zenean, eta Klementek hartu zuen eskolaren agintea. Klementek hezi izan zuen ikasle ospetsuenetako bat Origenes izan zen. Hainbat iturriren arabera, presbitero ordenatu zuten. Septimio Severoren jazarpen-aldian, 202-203 urteetan, Klementek Alexandriatik joan eta Cesarean hartu zuen babesa, Alexandro apezpikuaren ondoan. Klemente hil aurreko urteetan Kapadozian bizi izan zen.

Klementek zuen kultura pagano handia ez zen bazter geratu kristautasuna aurkitzean. Haren ustez, filosofo jentilak, Platon bereziki, Jainkoa aurkitzeko zuzeneko bidean zeuden; hala ere, ezagutza bere osotasunean eta, ondorioz, salbazioa, Logosek, Jesukristok alegia, ekarriko zuen. Jesukristok guztiei hari jarraitzeko deia egin zien. Horixe da, hain zuzen ere, Klementeren lehen idazlanaren gaia.

Lanak
-----

Hauek dira geratzen zaizkigun haren lan garrantzitsuenak:

1. *Protrepticus* (edo "Grekoei erregua")

2. *Paedagogus* (edo "Maisua")

3. *Stromata* (edo "Saski-naskia")

Ez da konposizio sistematikoa; gai asko ukitzen ditu, Klementeren ohiko irakaskuntzen zuzeneko emaitza gisa.

Trilogiaz gain, osorik kontserbatu zen liburu bakarra hauxe da: *Quis dives salvetur* ("Zein da salbatuko den gizon aberatsa?").

Kanpo loturak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Klemente Alexandriakoa*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Klemente Alexandriakoa Lehen Kristauak
* Benedikto XVI.ak Klemente Alexandriakoa aurkezten du


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q188883
* Commonscat Multimedia: Clement of Alexandria / Q188883

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 100185827
* ISNI: 0000000121451167
* BNE: XX1126040
* BNF: 11897014x (data)
* CANTIC: a10066512
* GND: 118563122
* LCCN: n50066849
* NKC: jn19992000462
* NLA: 35758338
* CiNii: DA01017166
* SUDOC: 026791145
* BIBSYS: 90216073
* UB: a1262664
* ICCU: CFIV059324
* Open Library: OL70243A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03489/eu\_k\_1766/k1766
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 12304

 |

* Wd Datuak: Q188883
* Commonscat Multimedia: Clement of Alexandria / Q188883
**Virginia Elena Raggi** (Erroma, 1978ko uztailaren 18a) abokatu eta politikari italiarra da, Movimiento 5 Estrellas alderdiko kidea. 2016tik 2021era Erromako alkatea izan zen, Italiako hiriburuaren historian kargu hori hartu zuen lehen emakumea.

Ibilbidea
---------

San Giovanni-Appio Latino auzoan jaio zen, Isacco Newton arlo zientifikoan trebatu zen eta zuzenbidean

lizentziatu zen Erromako III Unibertsitatean, zuzenbide zibil, judizial eta estrajudizialean zentratuz.

Legelari gisa egile eskubideetan, jabetza intelektualean eta teknologia berrietan aditua da. 2011n 5 Izar Mugimenduan sartu zen eta XIV Udalerriko (Erroma) taldea osatu zuen.

2013tik 2015era, M5Eko zinegotzia eta bozeramailea izan zen Erromako Udalean, eta hezkuntza eta ingurumen gaietan espezializatu zen oposizioan. Hala izateari utzi zion, Alderdi Demokratikoko orduko alkate Ignazio Marino tartean izan zen ustelkeria-eskandaluaren ondoren Udala desegin baitzen.

2016an, Erromako Alkatetzarako 5 Izarren Mugimenduko hautagaia izan zen, bere alderdian (M5E) Internet bidezko primarioak irabazi ondoren, 1360 botorekin. Ekainaren 5ean egindako udal hauteskundeetako lehen itzulian, botoen % 35,29 lortu zuen, eta Roberto Giachettik, Matteo Renziren alderdiaren Alderdi Demokratikoko (PD) hautagaiak, berriz, botoen % 24,80. Ekainaren 19an egindako bigarren itzulian, botoen % 67,2 lortu zituen, eta Alderdi Demokratikoko (PD) hautagaiak, berriz, botoen % 32,8.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q23766020
* Commonscat Multimedia: Virginia Raggi / Q23766020

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 7652147270389835700006
* GND: 1242486402
* SUDOC: 255889682

 |

* Wd Datuak: Q23766020
* Commonscat Multimedia: Virginia Raggi / Q23766020
*Artikulu hau bertsolariari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Agirre».*

**Manex Agirre Arriolabengoa** (Aramaio, Araba, 1982ko martxoaren 19a-) bertsolaria da. Euskara teknikari lan egiteaz gain, Aramaio eta Legutioko bertso eskolako irakaslea da. Bi aldiz jantzi du Arabako txapela eta hirugarren bat badu Binakako Txapelketakoa.

Biografia
---------

Manex Agirre Arabako bertsolari izateaz (Ahotsak proiekturako)
2000an Arabako Eskolarteko txapelduna izan zen eta ordutik aurrera Arabako hainbat txapelketatan hartu du parte. Arabako Bertsolari Elkarteko zuzendaritzako kidea ere izan zen 2013 arte. 2013ko Bertsolari Txapelketa Nagusian ere hartu zuen parte, Oionen jokatu zen kanporaketan. Epaile lanetan ere aritu izan da Arabako Eskolarteko Txapelketan. Azkenik, Gasteizko Hala Bedi irrati libreko *Bertxoko* irratsaioan ere aritu zen.

Bertsolaritzaz aparteko beste jarduera ugari ere egin ditu. Esate baterako Eneko Barberenarekin Kulturisten Kofradia sortu zuen eta hainbat antzezlan egin zituzten Euskal Herrian. 2016tik aurrera Berria egunkarian ere iritzi artikuluak idazten ditu.

Lorpenak
--------

* Arabako Bertsolari Txapelketa:
	+ Txapelduna (2): 2011 eta 2015.
	+ Bigarren (5): 2002, 2008, 2013, 2019 eta 2022.
	+ Hirugarren (2): 2009 eta 2017.
	+ Laugarren (1): 2007.
* Arabako Binakako Txapelketa:
	+ Txapelduna (1): 2021 (Martin Abarrategirekin batera)
* Arabakoa Koadrila arteko Txapelketa:
	+ Txapelduna (2): 2010, 2018.
* Arabako Eskolarteko txapelketa (1): 2000.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

* Manex Agirre Bertsozale Elkartean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12262948
* Commonscat Multimedia: Manex Agirre / Q12262948

---

 |

* Wd Datuak: Q12262948
* Commonscat Multimedia: Manex Agirre / Q12262948
*No Nut November* kontzeptua klimaren inguruko pankarta batean.
**No Nut November** edo **NNN** (euskaraz: «Masturbaziorik Gabeko Azaro») abstinentzia sexualaren inguruko erronka da Interneten. Parte hartzaileak ez dira masturbatzen edo orgasmo bat izaten azaroan. No Nut November jatorrian satirikoa izateko pentsatua izan zen arren, parte-hartzaile batzuek isurtzerik ez izateak eta pornografiarik ez ikusteak osasunerako onurak dituela diote. 2011n sarrera bat argitaratu zen *Urban Dictionary*n No Nut November kontzeptuarentzat, eta 2017an mugimendua ospea hartzen hasi zen sare sozialetan. Redditeko *NoFap* komunitatearekin elkartuta dago, bere kideak ez masturbatzera animatzen dituena. Reddit/r/NoNutNovember tadeak 16.500 harpidedun zituen 2018ko azaroan, 52.000 harpidedun 2019ko azaroan eta 63.200 harpidedun 2020ko azaroan.

Zenbait figura publikok, Paul Joseph Watsonek kasu, kanpaina sustatu ostean, *Rolling Stone* aldizkariko EJ Dicksonek iradoki du mugimendua eskuin muturrak sustatu duela. Vice Mediak 2018ko erronka kritikatu zuen jarraitzaileek xHamsterren Twitter kontuari mehatxuak bidali ostean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Seriously: You failed No Nut November, what now? | The Rocky Mountain Collegian» *collegian.com* (Noiz kontsultatua: 2020-11-01).
2. ↑   **(Ingelesez)** Dickson, E. J.; Dickson, E. J..  (2019-11-08). «How a New Meme Exposes the Far-Right Roots of #NoNutNovember» *Rolling Stone* (Noiz kontsultatua: 2020-11-01).
3. ↑   **(Ingelesez)** «No Nut November: the insidious internet challenge encouraging men not to masturbate» *www.newstatesman.com* (Noiz kontsultatua: 2020-11-01).
4. ↑   **(Ingelesez)** Zane, Zachary.  (2019-11-05). «Guys Are Going a Month Without Masturbating for the Sake of 'Health'» *Men's Health* (Noiz kontsultatua: 2020-11-01).
5. ↑   **(Ingelesez)** «Thousands of men quit sex for 'No Nut November'» *NZ Herald* (Noiz kontsultatua: 2020-11-01).
6. ↑   **(Ingelesez)** «Let This Be the Last No Nut November» *www.vice.com* (Noiz kontsultatua: 2020-11-01).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q75669158
* Commonscat Multimedia: No Nut November / Q75669158

---

 |

* Wd Datuak: Q75669158
* Commonscat Multimedia: No Nut November / Q75669158
**Bai Euskal Herriari** ekimena 2000ko ekainaren 10ean aurkeztu zen. Aurkezpen adierazpena Euskal Herriko esparru eta aniztasun politiko anitzek sostengaturik plazaratu zen.

Abiapuntu gisa sinadura bilketa erraldoi bati ekin zion. Euskal herritarrok, munduaren aurrean garen bezala agertzeko dugun borondatea jaso asmoz. Horretarako herriz herri, auzoz auzo, milaka eta milaka sinadura jasotzeari ekin zioten.

125.000 Euskal herritarrek beren sinaduraren bitartez agerian utzi zuten beren izatea eta nortasuna munduaren aurrean. Horrekin batera, ariketa hori burutzeko bitarteko eza ere agerian utzi zuten, horregatik Euskal Herriko lehen instituzio jaioberri zen Udalbiltzari luzatu zizkioten eskaerak.

Urtebete beranduago, 2001eko martxoan, Udalbiltzak Euskal Herriko Naziotasun Aitormena (EHNA) bideratzea erabaki zuen. Honen bitartez, "euskal herritarrek, libre eta demokratikoki, euskal nazioaren partaide izan nahi dutela adierazteko eskubidea izango dute". Aipatutako eskubidea "norbanakoena eta kolektiboa da eta gure kasuan ukatua izan zaigu" adierazi zuen Udalbiltzak, hori bideratzeko konpromisoa berretsiz. Betiere herritarren borondatea izango dela Euskal Herriko Naziotasunaren Aitormenaren oinarria argi utzi zuen Udalbiltzak.

Behin, Euskal Herriko Naziotasun Aitormena (EHNA) eskuan izanik, Euskal Herri luze zabalean tresna horren garrantzia eta erabilgarritasuna zabaltzeari ekin zioten.

Euskal herritarron eskubide zibil eta politikoen aldeko iharduna areagotuz eta indartuz joan izan da urteetan barrena. Lurraldetasunetik hasi, hizkuntz eskubideak eta autodeterminaziotik jarraituz, EHNA bultzatzerainokoa izan da jarduna.

Azken urteetan Bai Euskal Herriari herri ekimenaren lana naziotasun esparruaren baitan kokatu zen. Nortasun ikurrak, selekzio nazionalak, euskal egutegia, EHNA edo eta *Geurea Ikurrina* bezalako arlo eta egitasmoak sortu, sustatu eta lantzea.

15 urte beranduago, 2015eko urriaren 14an plazaraturiko Azken adierazpen publikoan jakinarazi zuen Bai Euskal Herriari ekimenak bere jarduna eten eta eragile gisa bere jarduna amaitzeko erabakia hartu zutela Bai Euskal Herriari ekimena osatzen zuten kide guztiek aho-batez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  [*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑  [*Betiko hautsitako esteka*]
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254666

 |

* Wd Datuak: Q12254666

* Bai Euskal Herriari herri ekimenaren webgunea
*Artikulu hau Nafarroa Garaiko alderdi politikoari buruzkoa da;* batzar *izenaren esanahiez diharduena beste hau da: «Batzar (argipena)»*

**Batzarre** Nafarroa Garaiko alderdi politiko ezkertiar eta euskaltasunaren aldekoa da. Zutik alderdiarekin harreman estua zeukan. 1987an sortu zuten Euskadiko Mugimendu Komunistak eta Liga Komunista Iraultzaileak hauteskunde-koalizio gisa. Aurretik, LKIk arrakastarik izan ez zuen Auzolan koalizioa sortu zuten beste alderdi ezkertiar batzuekin. 1991n Batzarre alderdi politiko bilakatu zen.

1999an Euskal Herritarroken parte hartu zuen, nahiz eta handik gutxira koalizioa utzi zuen. 2004tik Nafarroa Bai (NaBai) koalizioko parte izan zen, 2010ean —2011ko hauteskundeetarako estrategiaren eztabaidaren testuinguruan— koalizioan ez jarraitzea eta Nafarroako Ezker Batuarekin harremanetan hastea erabaki zuen arte. 2011ko urtarrilean, bi alderdiek Izquierda-Ezkerra koalizioa aurkeztu zuten.

Batzarre alderdi txikia da; gehienbat Iruñerrian eta Tuteran du eragina. Alderdiaren aurpegi ezagunenak Milagros Rubio eta Ioseba Eceolaza dira. Lehena Euskal Herritarrokekin Nafarroako foru parlamentarioa izan zen, eta Tuterako zinegotzia izan da hainbat urtez. Bigarrena Batzarreren ordezkaria zen NaBain.

Batzarrek *Ezkerretik berrituz* aldizkaria plazaratzen du.

Hauteskundeetako emaitzak
-------------------------

Batzarre 1987an sortu zen eta 2003an aurkeztu zen azkenekoz Batzarre izenarekin hauteskundeetara. Nafarroako Parlamenturako hauteskundeetan ondoko emaitza hauek lortu ditu:

* 1987: 5.880 boto (%2,11), ordezkaririk ez.
* 1991: 6.543 boto (%2,41), ordezkaririk ez.
* 1995: 6.509 boto (%2,23), ordezkaririk ez.
* 1999: Euskal Herritarroken integraturik aurkeztu zen.
* 2003: 7.873 boto (%2,62), ordezkaririk ez.
* 2007: Nafarroa Bairen parte, parlamentario bat.
* 2011: Izquierda-Ezkerraren parte, parlamentario bat.

Udal hauteskundeei dagokienez, 2003an 8.449 boto (%2,8) eta 15 zinegotzi lortu zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Batzarrek ez du NaBain jarraituko, afiliatuen %75ek hala erabakita,[*Betiko hautsitako esteka*] *Berria*, 2010eko azaroaren 7a
2. ↑  Ezkerra koalizioa, "aldaketarako poloa"[*Betiko hautsitako esteka*], *Berria.info*, 2011ko urtarrilaren 29a
3. ↑  EH koalizioarekin hautsi ondoren, Batzarrek parlamentario bat aldarrikatu eta Milagros Rubiok Batzarreko parlamentario gisa jarraitu zuen.

Ikus, gainera
-------------

* Nafarroa Bai
* Zutik
* Hautsi
* Auzolan

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Batzarreren webgunea
* **(Gaztelaniaz)** «Batzarre», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q385005
* Commonscat Multimedia: Batzarre / Q385005

---

 |

* Wd Datuak: Q385005
* Commonscat Multimedia: Batzarre / Q385005
Gasteizko IKA euskaltegiaren logoa
**Gasteizko IKA** euskaltegia, **IKA Gasteiz** izenez ere ezaguna, 1989. urtean Gasteizen (Araba) sortutako euskaltegia da. Irabazi-asmorik gabeko kultur elkartea da.

Historia
--------

1989. urtean sortu zen, AEKko kide batzuen desadostasunak zirela medio. 2022. urtean 1900 ikasletik gora zeukan, Araban ikasle gehien dituen euskaltegia, eta Araba, Bizkai eta Gipuzkoan hiru handienenetakoa.

Kokalekua
---------

Gaur egun hiru egoitza dauzka: Aratz euskaltegia, Adriano VI.a kalean, Lovaina auzoan; Gasteiz euskaltegia, Errege-erregina Katolikoen kalean, Zaramaga auzoan; eta Amaritu euskaltegia, Pilar auzoan. Gainera, beste bi gelategi dauzka: Pitti gelategia, Aratz euskaltegiaren ondoan; eta Zaldiaran gelategia, Koroatze auzoan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *EHAA 2022/07/19 BESTELAKO XEDAPENAK KULTURA ETA HIZKUNTZA POLITIKA SAILA 3272.* , 9-10 or..

Ikus, gainera
-------------

* Euskaltegi

Kanpo estekak
-------------

* Gasteizko IKAren webgunea
**Piotr Lavrovich Lavrov** (izengoitia: *Mirtov* ; Melejovo, Pskov, 1823ko ekainaren 14greg./ekainaren 2ajul. - Paris, 1900eko otsailaren 6agreg./urtarrilaren 25ajul.) errusiar iraultzailea eta filosofoa izan zen. Militarra zen, eta ideia berriek erakarrita *Errusiar hiztegi entziklopedikoan* lan egin zuen (1861). *Lurra eta Askatasuna* mugimenduko kide izateagatik 1868an Vilogdara erbesteratu zuten, eta bertatik igorri zuen, *Mirtov* ezizenaz, "sozialismo ez marxistaren ebanjelioa" bataiatu zen *Gutun Historikoak* obra, *Astea* aldizkarira. 1870ean ihes egin zuen, Parisa iritsi zen, eta Komunan parte hartu zuen. 1873an *Aurrera* aldizkaria sortu zuen Genevan. Antropologiari buruzko aldizkari bateko erredakzio-batzordeko kide zen eta Feuerbachen teorien jarraitzaile. *Antropologismo* izenaz bataiatu den sistema filosofikoa sortu zuen.

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Piotr Lavrov*** |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
**Estoniako Herri Langilearen Komuna** (estonieraz: *Eesti Törahva Kommuun*) boltxebikeek 1918ko azaroaren 29an egungo Estoniako eskualdeetan aldarrikatutako Estatu bat izan zen, Estoniako Independentzia Gerraren hasiera markatu zuena. Hiriburua Narvan zuela, Armada Gorriak okupatu eta hurrengo egunean aldarrikatu zen. Abenduaren 7an Moskuko gobernuak onartu zuen. Bere erregimenean zehar, komunistek ehunka pertsona exekutatu zituzten, bereziki buruzagi erlijioso eta langile alemaniarrak, 1919ko urtarrilaren 9an Tartu-n izandako fusilamenduak ezagunak zirelarik. Hilabete batzuk lehenago, alemanek errusiarrek uzten zituzten lurraldeak okupatu ahala, estoniarrek beren independentzia aldarrikatu zuten 1918ko otsailaren 24an, eta Behin-behineko Gobernua eratu zuten Tallinnen, Narvakoaren aurka. 

Boltxebikeek Tallinnera jo zuten; abenduaren 18an Tartu eta abenduaren 25ean Tapa hartu zituzten. 1919ko urtarrilaren 7an Johan Laidonerrek Tallinen inguruan gelditu zituen, eta handik aurrera atzera egin behar izan zuten etengabe. Urtarrilaren 13 eta 14 artean Tartu galdu zuten. 19an Narva galtzen zuten, eta Komunako gobernuak Pskov, Luga eta azkenik Stáraya Rusara ihes egiten zuen, maiatzaren 17an. Komuna Ekainaren 5ean desegin zuten eta 1920ko urtarrilaren 3an su-etena aldarrikatu zen. Otsailaren 2an Tartuko Ituna sinatu zen, non agintaritza errusiarrak Estoniaren independentzia errekonozitu zuen.

Komunaren agintaritza gehiena Stalinen "Purga Handiaren" aldian exekutatu zuten, kasu esanguratsuena Jaan Anveltena izanik.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Engelstein, Laura.  (2018). *Russia in flames: war, revolution, civil war, 1914-1921.*  Oxford University Press ISBN 978-0-19-979421-8. (Noiz kontsultatua: 2024-03-05).
2. ↑   **(Estonieraz)** Kaljuvee, Ardo.  (2007ko irailak 22). *Hea kommunist on surnud kommunist.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2182946
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 124691894
* LCCN: no2004123295

 |

* Wd Datuak: Q2182946
Taldeko Dhikr kantua
**Dhikr**, baita ere Zikr edo Ziker, ("Jainkoaren oroimena", "inbokazioa") arabieraz: ذکر, Islameko otoitz-eginkizuna da oinarrian Jainkoaren izenen errepikapenean edo Koranetik hartutako esaldi eta eskaera batzuen errepikapenean oinarrituta. Dhik bakarka egiten da baina Sufi tradizioan ere zeremonia moduan egiten da baita.

Errepikatzen diren zenbait esaldi
---------------------------------

Asko dira Allah gogorarazteko errepikatzen diren esaldiak. Hona hemen batzuk:

* Allahu Akbar - الله أكبر, hau da, "Jainkoa handia da" edo "Jainkoa handiena da".
* Subhan Allah - سبحان الله, hau da "Loria Jainkoari" edo "Jainkoa edozein akats gainetik dago".
* Alhamdulillah - الحمد لله, hau da, "Jainkoa goraipatua izan dadin".
* La ilaha illa Allah - لا إله إلا الله, hau da,"jainkoa baino jainkoago ez dago inor".
* La hawla wa-la quwwata illa biAllah - لا حول ولاقوة إلا بالله, hau da, "Jainkoarena izan ezik ez dago ez botere ez indar".

Metodoak
--------

Musulman sunni gehienentzat Dhik bakarkako kultoa da, isilik egiten dena. Modu batez, sinesdunak Allahri jasotako faboreak eskertzen dizkio. Hau da Dhikrren bariante zabalduena. Afrikako iparraldean, bestetik, oso zabalduta dago gauza bera taldeka egiteko era; bigarren honek memorizazio behar handia eskatzen du.

Dhikr sufien artean
-------------------

Sufismoaren jarraitzaileek dhikr zeremonia desberdin bat ospatzen dute, eskolen arabera aldaketak erakusten dituena. Oinarrizko liturgian errezitazioarekin batera kantuak, musika, dantza, jantziak, intsentsua erabiltzen dira. Zeremonia oso hipnotikoak dira eta haren bitartez *muragaba* edo meditazioa lantzen dute, estasia eta trantzea lortuz. Horrelako formulak Turkiatik Txetxeniara aurki daitezke.

Bibliografia
------------

* L. Gardet: "Dhikr", *Encyclopaedia of Islam* , 2.arg. P. Bearman, Th. Bianquis, CE Bosworth, E. van Donzel y Heinrichs WP. Brill, 2009. Brill Online.
* Fermin Munarriz: "Shake y ziker", Gara, 2013ko martxoaren 16.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Complete Guide & Introduction to Zikr.
* **(Ingelesez)**:Scottish Naqshbandi Dhikr.
* **(Ingelesez)**:Sufi Live
* Txetxeniako Ziker zeremonia YouTuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q948437
* Commonscat Multimedia: Zikr / Q948437

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 135303435 (data)
* GND: 4226055-3
* LCCN: sh86007312
* SUDOC: 05044722X
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* DOI: 10.1163/9789004206106\_EIFO\_COM\_0162

 |

* Wd Datuak: Q948437
* Commonscat Multimedia: Zikr / Q948437
*Artikulu hau Zornotzako auzoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Berna (argipen)».*

**Berna** Zornotzako ekialdean dagoen auzoa da, Iurretako mugan kokatua eta itsasoaren mailatik 90 bat metrora dagoena.

Inguru naturala
---------------

Iparraldean Saratsubekoa auzunea, hego-ekialdean Arriandi\*, hegoaldean Orozketa\*, hego-mendebaldean Bernagoitia eta ipar-mendebaldean Euba mugakide ditu.

Ibaizabal herritik oso gertu igarotzen da, eta hegoalderago Mugarra (964 m) eta Gaintzorrotz (780 m) mendiak ditu zelatan.

(\* Iurreta)

Kultura
-------

### Dantzak

"Ariñ-Ariñ" dantza taldea 1969. urtean sortu zen bertan, Bernako jaiekin bat eginez. Gaur egun 46 kide ditu, gehienak andrazkoak, hala inguruko auzokoak nola beste udalerri batzuetakoak, eta hiru taldetan banatuta daude adinaren arabera.

Orain arte bost ikuskizun sortu dituzte.

### Jaiak

Abuztuaren lehenengo igandean ospatzen da jai nagusia auzoan, erromeria, dantzak eta bertsolariekin.

Ikus, gainera
-------------

* Durangaldea

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Zornotzako udal webgunean
* **(Gaztelaniaz)** Dantza taldearen urteurrenari buruzko albistea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255033

 |

* Wd Datuak: Q12255033


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Zornotza | Zornotzako auzoak | Zornotza |
| Aldana · Arazotza · Astepe · Autzagana · Berna · Bernagoitia · Boroa · Dudea · Elgezabal · Etxano · Euba · Larrea (Larra) · Leginetxe · Montorra · Oromiño |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
**Valsaín harana** edo **Eresma harana** Erdialdeko Sistemako zati den Guadarrama mendilerroaren iparraldeko zatian, Segoviako probintzian dagoen haran bat da. Real Sitio de San Ildefonso udalerrian dago eta Madrilgo erkidegoarekin muga egiten du.

Hegoaldetik iparraldera orientatua dago, 6 kilometroko bataz besteko zabalera du, eta 9ko luzera, Guadarrama mendilerroko haranik handienetako bat bihurtzen duena, Lozoya haranarekin batera. Ia erabat pinu gorrizko baso batek estaltzen du, Guadarrama mendilerroko handiena eta mendilerro honetako garrantzitsuenetako bat. 1200 metroko altueratik behera, haritz eta gaztainondoak ere badaude. 2000 metroko altueratik gora pinu gorriak desagertu eta alpetar larreak eta harkaiztiak agertzen dira.

Valsaín haranaren ikuspegi panoramikoa Loma del Noruegotik ikusia.
Haranaren behealdeko zatiak 1100 eta 1500 metro arteko altuera du. Haranaren barrenean Eresma ibaia igarotzen da bere ibilguaren goiko zatian. Haraneko bere ibilguan zehar putzu eta igerileku natural ugari dago. Putzu hauetatik gertu, aisialdi guneak daude merendero eta aparkalekuekin, "Los Asientos" eta "Boca del Asno" deritzenen kasuan bezala. Inguru hauetara CL-601 errepide autonomikotik iristen da, Segovia Collado Villalbarekin elkartzen duena.

Haranaren iparraldeko muturrean, eta beherenengoko tokian Valsaín herria dago (Real Sitio de San Ildefonso udalerriaren barnean dagoena), haranari izena ematen diona. Ekialdeko muturrean Peñalara mendigunea dago (2430 metro), hegoaldean Cotos mendatea, Bola del Mundo mendia, Navacerrada mendatea eta Siete Picos. Mendebaldeko zatian [[La Mujer Muerta mendigunea dago.

Irudi galeria
-------------

* Valsaín harana atzean Peñalara mendigunea duela.Valsaín harana atzean Peñalara mendigunea duela.
* Valsaín harana Siete Picos mendiaren tontorretik ikusia.Valsaín harana Siete Picos mendiaren tontorretik ikusia.
* Valsaín harana Siete Picos mendiarekin goizko ezkerreko muturrean eta Montón de Trigorekin erdian.Valsaín harana Siete Picos mendiarekin goizko ezkerreko muturrean eta Montón de Trigorekin erdian.
* Valsaín harana Peñalara atzean duela.Valsaín harana Peñalara atzean duela.
* Peñalara eta Cuerda Largaren iparraldeko aurpegia La Gallarzako begiratokitik ikusia.Peñalara eta Cuerda Largaren iparraldeko aurpegia La Gallarzako begiratokitik ikusia.

Ikus, gainera
-------------

* Valsaíngo mendiak

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Centro Montes y Aserradero de Valsaín

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9092451
* Commonscat Multimedia: Valle del Eresma (Segovia) / Q9092451

---

 |

* Wd Datuak: Q9092451
* Commonscat Multimedia: Valle del Eresma (Segovia) / Q9092451
**Euskaldun berria** lehenbiziko hizkuntza erdaraz ikasi eta haurtzaroa ondoren euskaraz ikasi duen euskalduna da, alegia, haurtzaroan familia ala eskola bidez ama hizkuntza gisa ikasi ez duen edo ikasi ahal izan ez duen euskalduna.

Alderantziz, euskaldun zaharra familia transmisio bidez edota erdaldun familia izan ez arren, eskolan haurtzaroan lehen hizkuntza gisa ikasitako euskalduna da, ondoren edota euskararekin batera beste erdal hizkuntzak ikasita.

Emendatzea
----------

Euskara[*Betiko hautsitako esteka*] ikasteko *Euskalduntzen* metodo berritzailea (1972).
1980ko hamarkadatik aurrera heldu asko eta askok euskara ikasi du, horiek dira euskaldun berriak. *Euskaltegi* izena esleitu zien helduak euskalduntzea helburu zuten ikastegiei. Ordu arte eskolak erdaraz izaten ziren maiz, eta oso ikuspuntu erabat gramatikalaz bideratuak. Harrezkero eskola guztiak euskaraz emateten dira, elkarrizketa eta komunikazioa sustatuz. *Euskalduntzen* eta *Hitz egin!* euskara ikasteko liburuek hobekuntza nabaria ekarri zuten. Euskaldunen kopuru handia osatzen dute gaur egun euskaldun berriek, nagusiki erdara nagusi den eremu eta hiriguneetan, *Euskaldun berriaren balada* abestiko Barakaldon bezala. XXI. mendearen hasieratik beste herrialdeetako etorkinen iritsierarekin berriro indartu da euskalduntzearen beharra.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | "Barakaldokoa naiz eta ez daukat paro obrero…". Testu bikaina, benetan. Hamar urtez aritu nintzen Barakaldon euskarazko eskolak ematen gau eskoletan, AEKn eta HABEn, eta banekien zer suposatzen zuen nere herriko erdaldun batentzat horrelako erronkari aurre egiteak. |  » |
| —Joseba Martin |

Euskaldun berrien seme-alabak, jada gurasoengandik euskararen transmisioa berreskuratu eta lehen hizkuntza dutenez, euskaldun zaharrak dira. Aldiz, euskaldun zaharren seme-alabak izan eta haiek irakatsi ez edota ikasi ahal izan ez izanaren ondorioz, euskararen familia transmisioa eten ondoren, euskaltegi edo ikastetxeetan bigarren hizkuntz gisa ikasitakoak euskaldun berriak dira.

Aitortza
--------

* Euskaldunberri plaza: Gasteizen euskaldun berrien omenezko plaza bat da.
* Euskaldun Berriaren Kioskoa: Oionen euskaldun berrien omenez plazako kioskoa izendatu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Euskarazko irakasmaterialaren idazkuntzaren garapena. Amaitu gabeko historia kolektiboaren atal baten bertsio pertsonala. (Jose Ramon Etxebarriaren hitzaldia) — Unibertsitatea.Net» *www.unibertsitatea.net* (Noiz kontsultatua: 2019-06-20).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Taldea, elkar. «Oskorriri zor dioguna - PostData» *postdata.elkar.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-08-11).

Ikus, gainera
-------------

* Euskaldun zahar

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61070664

 |

* Wd Datuak: Q61070664
**Hatfield eta McCoytarren arteko gatazkak** (1863 – 1891) Ameriketako Estatu Batuetako Mendebaldeko Virginia eta Kentucky arteko mugan bizi ziren bi familia nahasi zituen. Etsaitasun hori Estatu Batuetako folklorearen lexikoaren parte da, familien arteko edozein lehia odoltsurako sinbolo gisa. Justizia norberaren esku hartzearen arriskuen sinbolo bihurtu da, baita ere familiaren ohorearen defentsaren sinbolo. Bi familiak Ulsterretik (gaur egungo Ipar Irlanda) joandako migratzaileen lehen boladen parte izan ziren, eta Tug haranean (Grand Horse harana ere deitua) finkatu ziren. 1880 eta 1891 bitartean, gatazkak bi familietako gutxienez hamabi kide hil eta beste hamar zaurituta utzi zituen, herrialde osoko komunikabideetako titularrengana iritsi zen eta ordena berrezartzeko Kentucky eta Mendebaldeko Virginiako gobernadoreak tokiko miliziak mobilizatzera behartu zituen.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Hatfield - McCoy Feud Driving Tour information.
* **(Ingelesez)**:Hatfield–McCoy Feud, Mendebaldeko Virginiaren historia eta kultura.]
* **(Ingelesez)**:Hatfield–McCoy Feud; Roseanna: Juliet of the Mountains, *Blue Ridge Country*, 1996ko martxoa/apirila.
* **(Ingelesez)**:Matewan gaineko webgunea.
*Russula cutefracta*

Sinonimoak: *Russula cyanoxantha var. cutefracta*

Russula *cyanoxantha* (urretxa) delakoaren prestaketa berberak.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 6 eta 12 cm bitarteko diametrokoa, globo itxurakotik lau-deprimitura, ertza soberakinekin, pitzadura bereziak eta ikusgarriak ertzetara. Azal lehorra, matea, kolore aldakorrekoa, grisaxka, urdinxka eta baita morea ere, ilunagoa kapelaren erdian, ezkata gorri-purpura kolorekoekin.

**Orriak:** Itsatsiak, koipetsuak, oso estu, estuak, anastomosatuak, zuriak edo horixka arin kolorekoak.

**Hanka:** 10 cm arteko garaierakoa, oinarrian zertxobait mehetua, hauskorra (*Russula* guztiak bezala), zuri zikin kolorekoa.

**Haragia:** Solidoa, gogorra (harroa heldu ondoren), mehea, pikortsua, zuria. Zapore gozoa eta atsegina.

**Etimologia:** Latinetik dator *Russula* hitza, russus-etik, gorriaren txikigarritik: apur bat gorrixka, kolore gorria dutelako Russula generoko espezie askok. *Cutefracta* epitetoa ere latinetik dator, azala, esan nahi duen, "cutis" hitzetik eta hautsita esan nahi duen "fractus" hitzetik. Kapelaren ertzean hautzita duelako azala.

Jangarritasuna
--------------

Jangarri ona.

### Nahasketa arriskua

*Russula Cyanoxantha* delakoak ez du ertza pitzatua eta pagadietan ateratzen da.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Iparraldeko mendietako pinudietan, batez ere pinu gorrien azpian. Artelatzen eta ametzen azpian. Bakarrik edo taldeka.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 56 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Lotina, Roberto.  (1985). *Mil setas ibericas.*  Diputacion foral de vizcaya, 122 or. ISBN 84-505-1806-7..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 407 or. ISBN 84-282-0540-X (T. 1). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
|  |
| --- |
| **Morroko Hiru Errege Magoen gaztelua**1 **UNESCOren gizateriaren ondarea** |
| 
Morroko gaztelua. |
| **Mota** | Kulturala |
| **Irizpideak** | iv, v |
| **Erreferentzia** | 204 |
| **Kokalekua** |  Kuba |
| **Eskualdea2** | Latinoamerika/Karibe |
| **Koordenatuak** | 23°09′02″N 82°21′24″W﻿ / ﻿23.15056°N 82.35667°W﻿ / 23.15056; -82.35667 |
| **Izen ematea** | 1982 (VI. bilkura) |
| 1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) 2 UNESCOren sailkapena |

**Morroko Hiru Errege Magoen gaztelua** (gaztelaniaz: *castillo de los Tres Reyes Magos del Morro*) Habanako hiru gotorleku garrantzitsuenetariko bat zen, La Fuerza gaztelua eta San Salvador de la Punta gazteluarekin batera. Hirurak hiriaren defentsarako oinarria ziren eta horrela ageri zen hiriaren armarrian.

Historia
--------

1555ean Jacques de Sores kortsarioak Habana arpilatu zuen. Ondorioz, Filipe II.a Espainiakoak, hiria hobeto babesteko, gaztelu hau eraikitzeko agindua eman zuen. Lanak Battista Antonelli ingeniari militarrak zuzendu zituen. Gaztelu honen funtzioa San Salvador de la Punta gazteluaren osagarria zen, hau da, badiaren sarrera babestea; helburu horrekin, garai kolonialean, gaztelu batetik bestera gauero 250 metroko kate bat jartzen zuten, badiaren sarrera ixteko. Hasieratik eraikuntza polemikoa izan zen erabat eta altxatzeko prozesuan behin baino gehiagotan bertan behera gelditzeko arriskuan egon zen. Eraikinak bi baluarte ditu eta 1762an, ordea, 44 eguneko setioa jasan ondoren, gotorlekua erori zen Ingalaterrako armadaren aurrean.

1763an berreraikia, 1764an dorrea itsasargi bilakatu zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q635199
* Commonscat Multimedia: Castillo de los Tres Reyes del Morro / Q635199

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145863087
* LCCN: sh2016002255
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 204-002

 |

* Wd Datuak: Q635199
* Commonscat Multimedia: Castillo de los Tres Reyes del Morro / Q635199
***Emakumea ur-pitxer batekin*** (nederlanderaz: *Vrouw met waterkan*) Johannes Vermeer margolari herbeherearrak 1662 inguruan eginiko margoa da. Oihal gaineko olio-margolaritza teknika erabili zuen. Egun New Yorkeko Metropolitan Museum of Arten erakusten da.

Deskribapena
------------

Goizean emakume gazte batek esku batez leiho baten maratila heldu du bestearekin pitxer bat hartzen duen bitartean. Janzkeragatik, etxekoandrea dela pentsa daiteke, eta eguneko garbiketekin ari dela. Lehiotik eguzkia sartzen da, goizaren indarra erakutsiz.

Ezaugarriak
-----------

Oihalak 45,7zm x 40,6 zm-ko luze-zabala du. Vermeer heldu-aroko lan ohikoa da. Lanean margolariari lanetan ohiko koloreak ageri dira: limoi-horia, urdina eta magenta. Eszenan ikusten diren gauzakiak ere margolariaren lanetan askotan ikusten dira: aulkia, horman zintzilik dagoen mapa, mahaia lehen planoan. Deigarriak dira artistak lortutako tonalitateak, esaterako buruzapian: ematen du akuarela bat izango balitz. Deigarria da, baita ere, emakumeak eskuetan duen pitxerran islazen den isla. Horma zuri-horiak ere eguzkiaren indarra islatzen du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo-estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:

"Vermeer's Young Woman with a Water Jug and What Men and Women Are Hoping for in Marriage". Julie eta Robert Jensen-en artikulua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q386453
* Commonscat Multimedia: Young Woman with a Water Pitcher by Johannes Vermeer / Q386453

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q386453
* Commonscat Multimedia: Young Woman with a Water Pitcher by Johannes Vermeer / Q386453
Esperimentu honetan erabilitako bikearen biskositatea urarena baino 230 mila milioi bider handiagoa da.
**Bike**a distilazioz sorturiko polimero biskoelastiko eta likatsua da, oso sukoia. Trementina, mundruna eta zur erretxinatsuetatik hondakin moduan lortzen da.

Gai batzuk iragazkaitz bihurtzeko erabiltzen da: batez ere zura (itsasontzietan) eta larrua (adibidez zahatoetan). Zuziak egiteko ere erabiltzen da.

Ezaugarri biskoelastikoak
-------------------------

Bike minerala (mundrunetik eratorria) polimero biskoelastikoa da. Hau da, nahiz eta giro-tenperaturan solidoa izan eta pusketan hautsi daitekeen, berez likidoa da eta denboran zehar isuri egingo da, poliki-poliki.

Queenslandeko Unibertsitateko (Australian) esperimentu batek bikearen isuria denbora oso luzean neurtzen du. Hartarako, bikea beirazko inbutu batean ezarri zen, eta tantaka isurtzen utzi. Esperimentua 1930ean hasi zen eta harrezkero zortzi tanta bakarrik erori dira. Isuri horren arabera, bertan erabilitako bikearen biskositatea kalkulatu da: urarena baino 230 mila milioi (2.3×1011) aldiz handiagoa gutxi gorabehera. Zortzigarren tanta 2000ko azaroaren 28an erori zen, eta bederatzigarrena, 2013ko amaieran.

Historia
--------

Henrike III.a Nafarroakoaren hiltzaile Ravaillac torturatzeko bikea erabili zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  The Pitch Drop Experiment

Ikus, gainera
-------------

* Asfaltoa
* Mundruna

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q840692
* Commonscat Multimedia: Pitch / Q840692

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4132702-0
* LCCN: sh85102489
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Kimikako identifikadoreak**
* CAS erregistro zenbakia: 61789-60-4
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 61789-60-4

 |

* Wd Datuak: Q840692
* Commonscat Multimedia: Pitch / Q840692
Planetaren mugak, Rockström et al. 2009 eta Steffen et al. 2015.
**Planetaren mugak** edo **muga planetarioak** (ingelesez: *planetary boundaries*) marko kontzeptual bat da non Lurra sistemaren egonkortasunerako funtsezkoak diren 9 prozesuren egoera ebaluatzen diren; horietakoren bat gaindituz gero, arriskuan jar daitekeelako planetaren gaineko bizigarritasuna.

Planetako bederatzi mugak hauek dira: 

* Krisi klimatikoa.
* Ozeanoen azidifikazioa.
* Ozono-geruzaren zuloa.
* Nitrogenoaren eta fosforoaren zikloa.
* Uraren erabilera.
* Deforestazioa eta beste aldaketak lurzoruaren erabileran.
* Biodibertsitatea galtzea.
* Atmosferako partikulek eragindako kutsadura.
* Kutsadura kimikoa.

Kontzeptua nazioarteko 28 zientzialarik proposatu zuten 2009an Johan Rockström eta Will Steffen zientzialariak buru zirela. Zientzialari horien helburua "giza garapenerako jarduera-eremu segurua" definitzea, erabilia izan zedin esparru guztietako gobernuek, nazioarteko erakundeek, gizarteko eragileek, sektore pribatuak eta komunitate zientifikoak. Muga planetario kontzeptuak *Nature* edo Science bezalako zientzia-aldizkari entzutetsuetan maiz agertzen da, eta erreferentziazko marko kontzeptual bihurtu da, NBE edo Davoseko Munduko Ekonomia Foroa erakundeen erabilera horren adibidea izanik.

Hasieran 9 muga definitu bazituzten ere, 2015ean egindako lana berrikusi zuten eta beste hiru muga edo atalase gehitu zituzten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Cuáles son los 9 límites que mantienen a la Tierra en equilibrio (y qué riesgos corremos por haber pasado 4)» *BBC News Mundo* (Noiz kontsultatua: 2024-03-21).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Planetary boundaries» *www.stockholmresilience.org* 2012-09-19 (Noiz kontsultatua: 2023-04-28).
3. 1 2    Kaiera, Zientzia.  (2021-12-29). «Planetaren mugak gainditzen» *Zientzia Kaiera* (Noiz kontsultatua: 2023-04-28).

Kanpo estekak
-------------