**Lady Anne Clifford, Dorseteko kondesa alarguna, Pembroke eta Montgomery**, suo jure **14va Cliffordeko baronesa** (1590-1676ko urtarrilak 30)  aristokrata ingelesa izan zen. 1605ean, bere aitaren baronia zaharra idatziz heredatu zuen, eta Cliffordeko baronesa suo jure bihurtu zen. Literatura-arteen mezenas zen, eta bere egunerokoan erakusten duen bezala, gutun ugari literatura-pertsonaiatzat hartu zen bere zuzenbidean. Westmorlandeko sheriff handiaren oinordeko kargua bete zuen, 1653tik 1676ra.

Jatorriak
---------

Lady Anne 1590eko urtarrilaren 30ean jaio zen eta hurrengo otsailaren 22an bataiatu zuten Yorkshireko Skipton elizan. George Clifforden, Cumberlandeko 3. kondearen (1558 - 1605), Westmorlandeko Appleby gazteluaren eta Yorkshireko Skipton gazteluaren oinordeko bakarra zen, bere emazte Margarita Russell de Clifforden, Cumberlandeko kondesaren, Francis Russell Bedfordeko II. kondearen alabaren eskutik.

Oinordekotza
------------

1605eko urriaren 30ean bere aita hil zenean, Cliffordeko Baroiaren titulu zaharraren "suo jure" oinordekoa izan zen, 1299an agintez sortutako baronia bat, baina bere aitaren konderria (sortzeko erabili zen patentearen arabera), ohi bezala, bere oinordeko maskulinoari pasatu zitzaion, kasu honetan, berak izendatutako oinordekoa bere anaia txikia zen Francis Clifford, Cumberlandeko 4. Kondea, izan zen (1559-1641), eta £15,000 diru-kopuru handia utzi zion Anneri. Bere gaztaro helduan, familiaren finkak lortzeko lege borroka luze eta konplexu bati ekin zion, Ingalaterrako Eduardo II.ak (1307-1327) emandakoa, oinordekotza araudia erabateko primogenitura kognatikoa zela argudiatuz, berarentzat nahi zituen £15,000 ordez, eta une horretan 15 urte besterik ez zituela. 1643an Henry Clifford, Cumberlandeko 5. kondea, kondearen seme bakarra hil zen arte, Annek familiaren jabetzak berreskuratzea lortu zuena, 1649ra arte lurren jabetza osoa lortu ez zuen arren.

Lehen urteak
------------

Gurasoen ezkontza krisi-garaian zegoen, Anneren bi anai-arreba zaharrenak 5 urte bete baino lehen hil zirelako. Ondorioz, gurasoak bananduta bizi izan ziren haurtzaro gehienean. Emilia Lanierrek Cookehamen deskribapenean gogora ekarri zuen ia erabat emakumezkoa zen etxe batean hezi zuten, eta bere tutore Samuel Danielen heziketa bikaina jaso zuen. Neska zela ere, Ingalaterrako Isabel I.a erreginaren kutunetako bat zen. Maskaradan dantzatu zuen Danimarkako Ana erreginarekin, Ingalaterrako James I.a erregearen ezkontidearekin, eta Aireko Ninfa bezala aritu zen *Tethys's Festival* jaialdian, zeinaren antolakuntza bere tutoreak zuzendu baitzuen. Ben Jonsonek antolatutako hainbat maskarada kortesanotan ere parte hartu zuen, tartean *The Masque of Beauty* (1608) eta *The Masque of Queens* (1609).

Ezkontzak eta seme-alabak
-------------------------

Lady Anne bi aldiz ezkondu zen:

* Cliffordeko egunkarien lehen orrialdea, 1923ko edizioaLehenik, 1609ko otsailaren 27an, [[Richard Sackville, Dorseteko 3. kondea]] (d.1624). Bi ezkontza horiek zailtzat jo ziren; Garaikideek Lady Anneren nortasun zurruna aipatu zuten kausatzat, eta bere lehengusu Edward Russellek, Bedfordeko 3. kondeak, Rio Rodanorekin alderatu zuen.  Bere lehen senarrarekin bost seme-alaba izan zituen, hiru seme-alaba helduarora iritsi aurretik hil ziren eta bere bi alabak oinordeko izan ziren azkenean:

* Lady Margaret Sackville (1614-1676), alaba zaharrena, Juan Tuftonen, Thaneteko 2. kondea, emaztea (1609-1664), zeinekin hamaika haur izan zituen. Cliffordeko baroia titulua Tuftonen familiako kide bihurtu zen.
* Lady Isabella Sackville (1622-1661), alaba gazteena, [James Compton, Northamptongo 3. kondea] ren emaztea (1622-1681). Haien seme-alabak ondorengorik gabe hil ziren, eta, beraz, Cliffordtarren amaren herentziaren zati bat Thaneteko Kondeetara igaro zen, bere arrebaren familiara.Brougham Castle

* 1630ean, bigarren aldiz ezkondu zen Philip Herbertekin, Pembroke KG-ko IV. kondearekin (1584-1650). Bere lehen emaztea, Susan de Vere, Montgomeryko kondesa, aurreko urtean hil zen. Bigarren senarrarekin izan zuen gatazkarik handiena alaba gazteenari senar-emazte izateko aukera ematen zion erabakia hartu zezan.

Mezenasgoa
----------

Literatura-arteen mezenas garrantzitsua izan zen, eta bere gutun itxurako idazkiak eta 1603 eta 1616 urteen artean mantendu zuen egunkaria bere merituaren araberako literatura-figuratzat hartzen zen. John Donnek esan zion berari buruz "Predestinazioari eta zetari buruzko gauza guztien diskurtsoa" eman zezakeela. Jan van Belcamp-ek Anne Clifforden erretratu triptiko handi bat margotu zuen, bere diseinu eta zehaztapenei jarraituz.  "Irudi Handia" izenburua du, eta Lady Anne bere bizitzako hiru puntutan erretratatzen du: 56 urterekin (eskuinean), 15 urterekin (ezkerrean) eta jaio aurretik amaren sabelean zegoela (erdian). Pinturari dagokionez, Anne Cliffordek 1589ko maiatzaren 1ean datatu zuen bere ikuskera, bere garaiko doitasuneko ezohiko egintza.

Arkitektura-lanak
-----------------

Appleby CastleKatherine Briçonnet eta Bess de Harwick-ekin batera, historian erregistratutako lehen arkitektoetako bat da.

1649an bere jabetzak berreskuratu ondoren, Ingalaterrako Gerra Zibilean abandonatutako edo kaltetutako eraikinak diseinatu eta berreraikitzen lan egin zuen. Gainera, horiei zerbitzua emateko eraikinak eraiki zituen – errotak, biltegiak, elizak, asiloak – eta bide eta zubien azpiegitura. Bere familia eta hurbilekoentzako hilobi-monumentuak zuzendu zituen, edo Kondesaren Zutabea – Countess Pillar – bezalako oroitzapen-elementuetan, bere amaren omenez. Gainera, bizitza osoan zehar, The Diary of Lady Anne Clifford izeneko egunkari zehatz bat eraman zuen, inguruabar pertsonal eta historikoak zehatz-mehatz jasotzen dituena, besteak beste, Isabel I.aren hileta 1603an edo Londresko sutea 1666an. 

Barden TowerBeamsleyeko ospitaleaLady Anne Cliffordek jarraibideak eman zizkien eskultore eta artisauei horietako bakoitzaren mota, formatua, heraldika, inskripzioak eta xehetasunak.  Oroitzapenezko lan horien diseinatzaile gisa duen profila argia da, nahiz eta beste testu batzuetan, normalean, Arteen Mezenas gisa bakarrik izendatzen den, eta ez arkitekto, diseinatzaile edo eraikitzaile gisa (Nikolaus Pevsnerren kasuan bezala, arkitektura britainiarreko bildumetan, Elizabeth Wilbrahamekin bezala).

Cliffordeko egunkarietan, berak laburtuak eta Julius P. Gilsonek 1916an argitaratuak, argi eta garbi adierazten da hileta-monumentuetako, berreraikuntzetako edo eraikin berrietako obrak "by my directions" egiten direla beti, hau da, "nire jarraibideen arabera". 

Lady Anne Clifforden (arkitektoa) jardun zabala dokumentuetan jasota geratu da, eta eraikin ugaritan ikus daiteke, besteak beste, gazteluak eta elizak berreraiki, egokitu eta hobetzea; emakume alargunentzako eta haien seme-alabentzako asiloak eraikitzea; errotak, biltegiak eta azpiegiturak eraikitzea, haien lurraldeak emankorragoak izan zitezen, eta, jakina, oroimenezko elementuak edo monumentuak. Eraikin eta monumentu horietako asko Britainia Handiko ondarearen legeek zerrendatu eta babesten dituzte. Eta azpimarratzekoa da, gainera, eraikin horiei, haien inguruabarrei eta gertaerei buruzko datuak, xehetasunak eta zehaztasunak idatziz ematea, obra horien testuingurua hobeto kokatzeko. 

Eraikin azpimarragarrienak Skipton eta Penrith arteko 100 miliako ibilbidean daude, ibilbidea osatzen dutenak, Lady Anne's Way  – horien artean Skiptongo gaztelua, Pendragongo gaztelua, Brougheko gaztelua, Brougheko eliza, Applebyko gaztelua, Applebyko asiloa eta Broughameko gaztelua nabarmentzen dira. 

Skipton CastleLady Anne Clifforden esku-hartzea ez zen eraikuntzan bakarrik zentratu, hau arazo edo premia baten konponbidetzat bakarrik hartuta. Helen C. Gladstonen testuan – Building an Identity –, bere interes formalak eta kulturalak deskribatzen ditu, eta, gainera, kontserbadoretzat eta Londresko gortearen gainbeheraren aurkakotzat jotzen ditu, eta horrek are gehiago hurbiltzen du arkitekto batek arkitekturaren teoriko gisa duen egungo egoerara.

English Heritage-k ondare historiko gisa katalogatzen dituen Anne Clifforden lanak honako hauek dira: 

* Appleby Castle zaharberritzea 1651-3, I gradua.
* Ukuiluak, Appleby Castle 1652 I. maila.
* St Michael, Appleby 1659 II gradua.
* Almshousak, Appleby 1651 I. maila.

*The Great Picture* triptiko handi bat da, 2,56 metroko altuera eta 4,92 metroko zabalera dituena. 1646an Anne Cliffordek enkargatu zuen eta Jan van Belcampi (1610-1653) egotzi zioten. Lehen Appleby Castlen zegoen ikusgai, eta gaur egun Abbot Hall Art Gallery-n (Kendal, Cumbria) bizi da. Anne neska bat bezala irudikatzen du ezkerrean eta emakume heldu bat bezala eskuinean. Erdiko panelak gurasoak eta anai-arreba adingabeak erakusten ditu. Pintura bere bizitzari eta aitaren oinordetzari dagozkion elementu esanguratsuz beteta dago, legezko eztabaida luze baten ondoren irabazia.

Ondorengo bizitza eta heriotza
------------------------------

Iparraldera aldatu ondoren, bertako hainbat gaztelutan bizi izan zen, eta hainbat hilabetetatik urtebetera txandakatu zuen bizilekua. 86 urte zituela hil zen Broughamgo gazteluan, aita jaio eta ama hil zitzaion gelan. Hil zenean, Dorset, Pembroke eta Montgomeryren alargun kondesa titulua zuen. Bere hilobia eta monumentua San Lorentzo elizan daude, Appleby-in-Westmorlanden.

Ikusi ere
---------

* Emakumeak arkitekturan

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)**  *Anne Clifford.*  2024-01-04 (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).
2. ↑    (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).
3. ↑   «Person Page» *thepeerage.com* (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).
4. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)**  *Anne Clifford.*  2024-01-04 (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).
5. ↑   **(Ingelesez)**  *Abbot Hall – Lakeland Arts.*  (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).
6. ↑   **(Ingelesez)** Archives, The National. «The Discovery Service» *discovery.nationalarchives.gov.uk* (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).
7. ↑    *Open Research Online.* .
8. ↑   **(Gaztelaniaz)** gomez+alvarez.  (2016-12-21). «LADY ANNE CLIFFORD 1590-1676» *UN DIA | UNA ARQUITECTA 2* (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).
9. ↑   **(Ingelesez)** «Home» *lady-annes-way* (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).
10. ↑    *Woman Architects.* .
11. ↑   «Appleby Castle» *www.castlexplorer.co.uk* (Noiz kontsultatua: 2024-02-26).

Bibliografia gehigarria
-----------------------

* Clifford, Lady Anne. *The Diaries of Lady Anne Clifford.* Ed. D. J. H. Clifford. Gloucestershire: The History Press, 2009.
* Demers, Patricia A. *Women's Writing in English: Early Modern England.* Toronto, University of Toronto Press, 2005.
* Richardson, Jerusha D. *Famous Ladies of the English Court.* H. Stone, 1899.
* Snook, Edith. *Women, Reading, and the Cultural Politics of Early Modern England.* London, Ashgate, 2005.
* Williamson, George. *Lady Anne Clifford Countess of Dorset, Pembroke and Montgomery 1590-1676: Her Life, Letters, and Work.* 2nd edition, East Ardley, S.R. Publishers, 1967.

Kanpo estekak
-------------

* Wikimedia Commons-ek Anne Cliffordi buruzko multimedia kategoria bat du.