**Georgiako 1991-1992ko estatu-kolpea** edo **Tbilisiko gerra** barne-gatazka militarra izan zen, Sobietar Batasuna erori ondoren Georgiako errepublika independente berrian, 1991ko abenduaren 22tik 1992ko urtarrilaren 6ra. Kolpea, 1990eko hamarkadaren hasieran Kaukasoa inguratu zuen kaosaren irudikapen bortitza izan zen. Zviad Gamsakhurdia presidenteari leial zitzaizkion Guardia Nazionaleko kideak, Tengiz Kitovani, Jaba Ioseliani eta Tengiz Sigua gerrako jaunen zuzendaritzapean 1991aren amaieran bateratutako zenbait erakunde paramilitarren aurka aritu ziren.

Tbilisiko gerra amaitu zen demokratikoki aukeratutako Georgiako lehen presidentearen erbestealdian, bi astez Rustaveli etorbidearen erdian istilu bortitzak izan ondoren, Tbilisiko bide nagusia, Georgiako Parlamentuko eraikinean zegoen Gamsakhurdia bunker batean isolatuta zegoen bitartean.

Gatazkan atzerritarren parte hartzea, batez ere, Errusiako babes pasiboek eman zuten, oposizioko ekintzen alde, eta, aldi berean, gerraren bi aldeak armatuz. Gamsakhurdia erori ondoren, Kitovani eta Ioselianik zuzendutako Kontseilu Militar batek boterea hartu zuen Tbilisin, eta Eduard Shevardnadze, Sobietar Batasuneko Kanpo Arazoetako azken ministroari eman zioten boterea, hau itzuli zenean.

Aurrekari historikoak
---------------------

### Sobietar Batasuna erortzea

Armada Gorriak 1921ean inbaditu eta Boltxebikeak herrialdiez jabetu zenetik, Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuneko 12 errepubliketako bat izan zen Georgia.  Georgiako Errepublika Sozialista Sobietarreko nazio subirano gisa *de iure* egoera izan arren, independentzia eskatzen zuten sentimendu nazionalistak 1970ko hamarkadatik aurrera garatu ziren, sobietar eremu osoan hedatu zen sentimendua. Arazo ekonomiko eta sozial nagusiek eta mugimendu nazionalisten errepresioak hainbat protesta eragin zituzten Georgian, eta 1989ko apirilaren 9ko tragediarekin amaitu zen, agintariek Tbilisiko protesta baten aurka oldartu zirenean. Horren ondorioz, 21 pertsona hil ziren eta oposizioko buruzagi nagusiak atxilotu ziren, Zviad Gamsakhurdia barne. 

Tbilisko tragediak, Afganistanen porrot militarrak eta mendebaldeko mundua Ekialdeko Bloketik bereizi zuen altzairuzko oihalaren kolapsoak kate-erreakzio bat eragin zuten, eta Baltikoko Estatuek independentzia aldarrikatu zuten 1990ean. Laster, sobietar agintariek, matxinada masiboen presiopean, hauteskunde multipartidistak onartu zituzten 1990eko urrian, eta Zviad Gamsakhurdia buru zuen aliantza, Kontseilu Goreneko aulki gehienak irabazi zituen, Alderdi Komunistaren 69 urteko agintaldiarekin bukatuta. 

### Gatazka etnikoak

SESB desegitean, Batasuneko errepubliketan talde etniko batzuen arteko tentsioak berpiztu ziren, eta Georgia ez zen salbuespena izan. *Adamon Nikhas*, Hego Osetiako mugimendu komunista, 1980ko hamarkadan Tbilisiren autonomia handiagoa eskatzen hasi zen, gobernu zentralak 1989ko azaroan ukatutako eskaera bat.  Tbilisiren eta Tskhinvaliren arteko tentsioak areagotu egin ziren Hego Osetiaren subiranotasun-adierazpen bateraino, Sobietar Batasunaren barruan, 1990eko irailean. Horren ondoren, Tbilisik Hegoaldeko Osetiako Oblast Autonomoa erabat ezeztatuz erantzun zuen, eta ekintza militar bat bidali zuen eskualdea baketzeko. 

1991ko urtarrilean, gatazkaren militarizazioak bitan zatitu zuen Tskhinvali, eta, hala, 1992ko ekainera arte iraun zuen gerra zibila piztu zuen, Hego Osetiako Errepublika separatista sortzera eraman zuena.

Bitartean, Abkhazia gatazka etniko batean erori zen. 1989an, nazionalista georgiarren eta abkhaziarren arteko gatazka bortitzek nolabaiteko zatiketa eragin zuten, eta zatiketa hori "lege-gerrara" zabaldu zen Tbilisikoko eta Abkhaziako Errepublika Sozialista Sobietarreko legebiltzarren artean.

Preludioa
---------

### Independentzia-adierazpena

Georgiako independentzia berreskuratzeko legea, 1991ko apirilaren 9an sinatua.
1991ko apirilaren 9an, Tbilisiko tragedia gertatu eta bi urtera, eta independentziari erreferendum bat egin eta hamar egun geroago, Georgiako Kontseilu Gorenak herrialdearen independentzia aldarrikatu zuen, eta Zviad Gamsakhurdia izendatu zuen behin-behineko presidente, nazionalismo georgiarraren disidente eta bozeramaile ezaguna.  Azkenean, azken hori hautatu zuten lehendakari, botoaren %86arekin, eta % 83ko partaidetza-tasa izan zuen maiatzaren 26an. Gamsakhurdia Legebiltzarrak presidentetzarako potentzia handiak eman zituen, besteak beste:

* Beto-eskubidea Legebiltzarrean onartutako edozein legeren gainean;
* Gerra-adierazpenak eta gerra-legea deklaratzeko boterea;
* Lehen ministroa, Auzitegi Goreneko magistratua, fiskal nagusia eta indar armatuetako buru den komandantea izendatzeko ahalmenak;
* Immunitate totala

1990eko urrian, Gamsakhurdiren mugimenduak Tbilisin agintzen zuen bitartean Sobietar Batasuneko *de iure* jurisdikziopean, gobernu berriak Alderdi Komunistaren aldeko egunkari gehienak itxi zituen. *Molodyozh Gruzii*, Tbilisin egoitza zuen gazteentzako aldizkaria, 1991ko apirilaren 3an ere itxi zen, Gamsakhurdiak KGBrekin lankidetzan aritzen zirela leporatuta. Telebista publikoak bertan behera utzi zituen Gamsakhurdiaren plataformaren alde egiten ez zuen programazio guztiak, eta 1990eko abenduan, Mkhedrioni miliziako 60 kidek gose-greba bat egin zuten. *Iberia* egunkari independentea bortizki bota zuten euren egoitzatik 1991ko maiatzean. Kazetariak ohikotasunez baztertu zituzten prentsa-hitzaldietatik eta telebista publikotik; askotan, Moskuren zerbitzura egotea leporatu zien, heriotza-mehatxuak eta ikerketa kriminal faltsuak, berriz, Tbilisik albisteen titularren kontra erabili zituen. Nazioarteko prentsa ere erreprimitu egin zen.

Gamsakhurdiaren lehendakaritza oposizio serio batekin hasi zen, batez ere Kontseilu Nazionalak ordezkatutako liberazio nazionaleko mugimenduaren erabateko fakzioarekin. 

### Kitovanik alde egin zuen

Kitovani Rkoni Gorge-n, mutinaren ondoren.
1991ko urtarrilean, Zviad Gamsakhurdiak dekretu betearazle bat sinatu zuen Georgiako Guardia Nazionala sortzeko, Georgiako etorkizuneko armadaren preludioa, Barne Ministerio berriaren jurisdikziopean. Tengiz Kitovani izendatu zuen buru. Duela gutxi hautatu zuten Georgiako Kontseilu Gorenerako alderdikidea; bere lana 20.000 soldadu errekrutatzea zen. Otsailean, Barne Ministerioak, herrialde osoan diharduten erakunde paramilitarrak ixten saiatzen zen bitartean, Alderdi Demokratiko Nazionaleko (NDP) hamar kide eta Mkhedrioni miliziako 56 kide atxilotu zituen, baita haien buruzagia ere, Jaba Ioseliani kriminal bilakatutako antzerki-kritikari zaharra, Kakhetin legez kanpoko armak zituelako.

Kitovanik laguntza handia eman zion Gamsakhurdiari Hego Osetiako gerran, eta zenbait eraso egin zituen Tbilisiko kontroletik kanpoko eskualdeen kontra, 1991ko otsaila eta ekaina bitartean. Hala ere, egoera goitik behera aldatu zen urte hartako udan.

Abuztuaren 18an, hiru ministrok, Tengiz Sigua lehen ministroa barne, oposizioari babesa eman zioten eta kargutik kendu zuten, presidenteari "demagogo totalitario" bihurtzea leporatuta. Gamsakhurdiak hartu zuen Kanpo Harremanetako eta Justiziako Ministerioaren ardura. Hurrengo egunean, Moskun kolpe-saiakera batek beste eztabaida bat ekarri zuen, Gamsakhurdiak kolpearen aldekoak babesten zituela esan baitzen, eta Kitovanik kargua utzi zuen. Laster, *Interfax* errusiar albiste-agentziak artikulu bat argitaratu zuen, esanez Georgiako lehendakaria prest zegoela Guardia Nazionala armagabetzeko, Sobietar Armadan sartzeko. Tiflisek berehala ukatu zuen adierazpen hori. Abuztuaren 23an, Gamsakhurdiak Guardia Nazionaleko komandante-postua kendu, Kitovani kargutik kendu eta tropak Barne Ministerioaren jurisdikziora eraman zituen.

Tengiz Kitovanik, erabaki horren aurka, Tbilisi utzi zuen 15.000 gizon armaturen indarrarekin, eta kanpaleku bat jarri zuen Rkoni Arroilan, hiriburutik 40 bat kilometrora. Tengiz Sigua eta Giorgi Khoshtaria Kanpo Harremanetarako ministro ohia elkartu zitzaizkion.  Errepresalia gisa, Gamsakhurdiak Alderdi Komunista debekatu zuen, une hartan Legebiltzarreko 60 kide zituena. 

Egoera hobetzeko asmoz, Tbilisik Segurtasun Nazionaleko Sail bihurtu zuen KGBko tokiko bulegoa, eta aste batzuk geroago Ministerio bihurtu zen. Segurtasun Kontseilu Nazionala ere sortu zen, Gamsakhurdiak Moskuko azpiegitura militar independente bat ikusi nahi zuela erakusteko. Hala ere, erreforma horietako bakar batek ere ez zituen lasaitu Kitovani eta haren aliatuak.

### Salbuespen-egoera

Tbilisiko KGBko zuzendari nagusi ohia; hainbat preso politiko espetxeratu zituen Gamsakhurdiak.
Irailaren 2an, egoera bortitz bihurtu zen Georgiako Fronte Popularrak eta Jaba Ioselianiren askatasuna eskatzeko NDPk antolatutako manifestazioak MIAren indarrek erasotzen dituztenean. Human Rights Watch gobernuz kanpoko erakundearen arabera, manifestariak, Rustaveli etorbidean bildurik, borraz kolpatu zituzten, eta soldaduek, berriz, jendetzaren aurka tiro egiten dute, hiru zibil zaurituz.

Giorgi Chanturia, NDPko burua, atxilotu zuen poliziak, eta horrek tentsioak baino ez zituen areagotu. Parlamentuko oposizioko kideak, ikasle-taldeak eta Tbilisi osoko beste ekintzaile batzuk egunero manifestatu ziren irailean.  Irailaren 11n, 27 alderdi politikok Gamsakhurdiaren dimisio-eskaera sinatu zuten bitartean, Gamsakhurdiak Legebiltzarra desegiteko eta Rustaveli etorbidean barrikadak eraikitzeko mehatxua egin zuen. Stephen F. Jones historialariak gero idatzi zuen probokazio horiek gerra zibilerako mehatxu zuzenak direla. 

Irailaren 22an, dozena bat manifestarik gose-grebari ekin zioten Parlamentuaren aurrean, baina indarkeriaz sakabanatu zituzten 250 guardia presidentzialek eta Gamhursakdiaren aldeko 200 emakume partisanoek. Irailaren 22tik 23rako gauean, egoera are gehiago okertu zen, Gamsakhurdiako 5.000 jarraitzaile inguru, Avtandil Rtskhiladze diputatua buru zutela, NDPren egoitzan sartu baitziren, oposizioko 800 bat kideri aurre egiteko. 

Irailaren 24an, Zviad Gamsakhurdiak larrialdi-egoera aldarrikatu zuen.  Gobernuak, orduan, prentsaren aurkako beste eraso-saio bat hasi zuen, batez ere Albert Kochetkov kazetari errusiarraren apartamentuan lapurreta egin zutenean 15 soldaduk. Tengiz Kitovanik, bien bitartean, Gamsakhurdiari oposizio politikoa egin zuela esan zuen, eta NDPko kideei laguntzeko mezu bat bidali die Zurab Kodalashvili kazetariaren bidez. Zurab Kodalashviliri bere kazetaritza-tresnak kendu zizkioten.

Gero eta preso politiko gehiago zeuden: Giorgi Khaindrava, Georgiako Kongresu Nazionaleko alderdi politikoko kidea, irailaren 17an atxilotu zuten; Valery Kvaratskhelia telebistako produktorea, urriaren 2an; eta Goga Khindasheli, Samtrediako NDPko eskualde-idazkaria, laster elkar zitzaien. Urriaren 21etik 22rako gauean, NDPko hamaika kide ere atxilotu zituzten; Temur Zhorzholiani, Alderdi Monarkikoko burua, azaroaren 15ean atxilotu zuten. Guztiak daude kartzelan Ortachaleko espetxean, Tbilisiko hegoaldean. 

Oposizioko buruzagien arabera, gatazka politikoak Ortachala espetxean jarraitu zuen.  NDPko liderrek alegatu zuten hainbat istilu antolatu zirela preso horien erailketa planeatzeko. Urriaren 25ean, espetxeko gela batzuetako ateak zabalik geratu ziren, eta istilu berriak sortu ziren. Azkenean, indar sobietarrek parte hartu zuten eta hildako kopuru ezezaguna eragin zuten kartzelatan. 

Tbilisiko larrialdi-egoerak alderdi politiko guztien ekintzak gelditu zituen. Hala, NDPk eta Independentziaren Alderdi Nazionalak, oposizioko azken alderdi aktiboetako bik, urriaren 3ko eta 5eko manifestazioak baino lehentxeago eten zituzten euren. 

### Oposizio armatua iristea

Mkhedrioniren bandera
1991ko irailaren amaieratik, Tbilisi hiri zatitua zen. Gldani, Nadzaladevi eta Didube auzoak, bai eta Rustaveli etorbidearen hegoaldea eta erdialdea ere (etxebizitzaren gobernuaren eraikinak), Zviad Gamhursakdiaren kontrol militarraren pean daude, Legebiltzarreko eraikinaren barruan isolatu zena. Marx-Engel-Lenin Institutuaren (29 Rustaveli Ave.) eta Tbilisiko Estatuko Unibertsitatearen (1 Chavadze Ave.) arteko auzoak oposizioari leialak zitzaizkion; Mkhedrioni miliziak, berriz, Chavadze Etorbideko gainerakoak erabiltzen zituen entrenamendu-eremu gisa. Bitartean, Vake eta Saburtalo auzoak, Sobietar Batasuneko intelektualeko kideen bizilekua, neutralak izaten jarraitu zuten.

Irailaren amaieran, Tbilisira itzuli zen Tengiz Kitovani, bere tropetako batzuekin, baina Georgiako landa-eremuetako Gamsakhurdiaren milaka jarraitzaile ekarri zituen administrazioak.  Irailaren 25ean, Independentziaren Aldeko Alderdi Nazionaleko buru zen Irakli Tseretelik gerra zibila hasiko dela iragarri zuen, "edo galtzen dugu, edo Gamsakhurdiak galduko du."

Alde bakoitzean 1.000-3.000 soldadurekin, lehen borroka militarrak urrian izan ziren, telebista publikoaren egoitzaren inguruan. Oposizioa, berriz, eraikina kontrolatzen saiatu zen, Gamsakhurdiaren erregimenaren amaiera iragarriko zuen mezua emititzeko.  Sobietar agintariak, oraindik Tbilisi inguruan zeudenak, barne-kaosa erabili zuten bi aldeei armak saltzeko, egoera okertzeko. 

Georgiako parlamentu-eraikina Rustaveli etorbidean
Aurkari politikoen atxiloketa handien ondoren, gobernu zentralak garaipen arinak izan zituen, eta Kitovani eta bere tropak hiriburutik alde egin zuten. Hiriaren inguruan geratu ziren abendura arte. Bakea behin behinean itzuli zenez, Gamsakhurdiak alderdi politiko guztiak debekatu zituen azaroaren 5ean, *Sakartvelo-Sakinphorm* egunkaria itxi aurretik.  Hilabete berean, Tedo Paatashvili eta Gela Txorgolashvili oposizioko liderren autoak lehertu ziren, Helsinki Watchek ekintza terrorista deitzen duen gertakaria.

Abenduaren 19an, Tengiz Kitovanik ultimatuma eskaini zion Zviad Gamsakhurdiari, eta berehala dimisioa eskatu zion. Baina azken horrek ezetz esan zuen, Murman Omanidze Kanpo Arazoetako ministroak berak kritikatu zuena

1991ko abenduaren 20an, Tbilisira itzuli zen Tengiz Kitovani. Han, tropak Mkhedrioniarrekin eta Merabilera Kostava elkarteko miliziarekin bateratu zituen.  Hurrengo egunean, Sobietar Batasuna ofizialki desegin zen, eta Georgiak ez zuen Estatu Independenteen Erkidegoarekin bat egin nahi. Zviad Gamsakhurdia Parlamentuko eraikinaren sotoan zegoen.

Hiriburura iritsi ondoren, Kitovanik hau iragarri zuen: "Ez dugu aktiboki borrokatzen [Gamsakhurdia], diktadura pertsonalaren izaera autoritarioari buruzko nazioarteko iritzia argi ez zegoen bitartean. Orain egiten ari garena ez da kolpe militar bat, diktadura bat botatzea baizik, ordena demokratiko bat ezartzeko".

Gatazka
-------

### Lehen eguna

Kitovani Tbilisira iritsi bezain laster, borroka-planak jarri ziren martxan.' Guardia Nazionala eta gobernu-agintariak Legebiltzarraren eraikinaren barruan sendotzen ziren bitartean, Tengiz Sigua Tbilisi hotelaren kargu hartu zuen, Rustaveli etorbidean, Parlamentutik 250 metro baino gutxiagora, eta eraikina izendatu zuten oposizioaren egoitza militar. Abenduaren 21ean, Mkhedrioniko komandante Otar Litanishvilik hiriburuaren mapa zehatza aurkeztu zuen, eta buruzagi militarrek hurrengo erasoak planifikatu zituzten. Tengiz Kitovani izango zen Parlamentuko hurrengo erasoaren buru, eta eraikineko azpiegitura ondoen ezagutzen zuena, Guardia Nazionaleko buru izan zenetik. 

Oposizioa abenduaren 21etik 22rako gauean prestatu zen, neurri handi batean. Giorgi Arveladze, Mkhedrioniko (eta etorkizuneko Ekonomia Ministroa) ofiziala, Legebiltzarraren inguruak ikuskatzera bidali zuten, gobernuaren tropen kokapena baieztatzeko. Laster, Rustaveli etorbidea blokeatuta zegoen jendearengandik, eta bi aldeek autobusak eta ibilgailu armatuak erabilti zituzten Tbilisiko kale ezagunena isolatzeko.  01:00ak aldera, Gia Karashvilik, Tetri Artsivi ("White Eagle") izeneko 80 bat gizoneko milizia zuzentzen zuenak, Tskhinvalin utzi zuen bere postua, Hegoaldeko Osetiako gatazkan hiriko auzo georgiarrak defendatzen dituen lekuan, eta barrikadak ezarri iztuen Toriara doan autobide nagusian. 

Abenduaren 22ko goizean, Sandro Bregadze diputatu ohiaren lekukoen testigantzaren arabera, Siguak agindu zuen bere guardia pertsonala, Murtaz Shaluahsvili zerbitzu sekretu sobietarreko ofizial ohia buru zena, Alexandrov parkean (gaur egun apirilaren 9ko parkea deitzen zaio) jar zedila, Parlamentura joateko. Kashveti Eliza bi kanpalekuen arteko indargetzailetzat hartuta, gobernu-agintariek Tamaz Vashadze Tblisiko alkatea eta Avtandil Rtskhiladze diputatua bidali zituzten azken aldiz liskarrak hasi baino lehen negoziazio-misio batean, baina biak bahitu zituzten Siguaren indarrek. 

07:30 inguruan, Murtaz Shualashvilik Legebiltzarraren aurkako lehen sutea antolatu zuen eta Karkarashvilik lau kohete jaurti zituen Legebiltzarraren eraikinean, bi asteko indarkeria inauguratuz. *New York Times* egunkariaren albiste baten arabera, oposizioak ez zuenonartzen lehen erasoaren erantzukizuna. Abenduaren 22an, bi aldeek koheteak, granadak eta arma automatikoak erabili zituzten beren artean borrokatzeko. Kashveti Eliza, oposizioko soldaduak zituena, gobernu-indarren jomuga bihurtu zen. Gamsakhurdiaren etxea, "Colchis Bell" ezizenaz ezaguna, su hartu zuen, baina familia, kolpea eman bitartean, gobernuaren babespean zegoen.

Tbilisi hotela oposizio armatuaren kuartel nagusi bihurtu zen 1991ko abenduan.
Legebiltzarraren eraikina erabat isolatuta zegoen, batez ere Gamsakhurdiren bunkerrera daramaten komunikazio-kable guztiak moztu zirelako, eta, handik, presidenteak hilabete batzuk lehenago agindu zuen murrizketa, Otar Khatiashvili Segurtasun Nazionaleko aholkulariaren aholkupean. Khatiashvili oposizioarekin elkartu zen borrokaren lehen egunean; Phelix Tkebutxava Komunikazio Ministroa, berriz, formalki zegoena gobernuaren barruan, baina buruzagi kolpistekin ari zen lanean, Parlamentuko telefono-lineak moztean. 

Egunean zehar, matxinatuek bitan lortu zuten Parlamentuan sartzea, baina gobernu-indarrek atzera eginarazi zieten bi aldiz, negoziazioa eskatu aurretik. Azken horrek huts egin zuen, eta borroka berriro hasi zen; Sigua, berriz, Gamsakhurdiarekin jarri zen harremanetan, eta esan zion:" "Zure akatsak ez dira gehiago gertatuko. Aspaldi dimititu behar zenuen. Hobe bandera zuriarekin ateratzea edo denak zaintzea".

Besik Kutateladze defentsa-ministroa Zviad Gamsakhurdiak bidali zuen berriro oposizioarekin negoziatzeko, baina presidenteari traizio egin zion, oposizioarekin bat egin zuen eta telebistaz zuzenean aitortu zuen Gamsakhurdiari dimititzeko eta indarkeriaren atzean errudun guztiak zigortzeko eskatuz. Kutateladze gero helikoptero bat hartu zuen eta Siguak eta Tengiz Kitovanik Zugdidira bidali zuten, Georgiako mendebaldean, Gamsakhurdiaren aldeko indarrak sor ez daitezen. Tamaz Ninua, Kanpo Gaietako ministrordea, oposizioarekin ere bat egin zuen.

Arratsaldean, Ilia II.ak, Georgiako Eliza Ortodoxoaren Patriarkak, Rustaveli etorbidean agertu zen, eta bi aldeei bakea agintzeko eskatu zien, eta, aldi berean, gatazkan neutrala zela adieraziz. Jarrera hori gogor kritikatuko zuten Gamsakhurdiaren jarraitzaile batzuek. Gauean, Gamsakhurdia, bere bunkerrean familiarekin egon ondoren, nazioari zuzendu zitzaion, bere indarrek oposizioko tropak garaitu zituztela sinetsaraziz eta uko egingo ez ziola hitz emanez. Zazpi eta 17 lagun artean hil ziren borrokaren lehen egunean.

### Eskalada eta nazioarteko erreakzioak

Kashveti Eliza, kolpean erasoak jasan zituen.
Gatazka areagotu egin zen abenduaren 23an, Parlamentuaren aurkako eraso zuzen berri batean. Eraso hori goizean antolatu zen, baina Guardia Nazionalak atzerarazi zuen. Egunez, Tbilisiko Novo Alexeyevka aireportuaren alde batetik bestera mugitu zen presidentearen hegazkina, eta horrek zurrumurruak sorrarazi zituen Gamsakhurdiatik irteteari buruz. Gobernuak, ordea, ukatu egin zituen zurrumurru horiek, mugimendua segurtasun-xedeekin egiten zela ziurtatuz, eta, aldi berean, oposizioko soldaduekiko zalantzazko abantaila iragartzen zuen. Aireportua eta irrati eta telebista kate guztiak itxita zeuden. Bien bitartean, Errusiako telebistak ibilgailu armatuen irudiak eman zituen, suziri-jaurtitzaileekin, Parlamentuaren eraikinera apuntatuta, egituraren aurkako bigarren erasoa hasi aurretik. Tengiz Siguak berak zuzentzen zuen, eta berehalako garaipena iragarri zuen.

Abenduaren 23ko bigarren erasoaren ondorioz, presidentetza-indarrek aldi baterako garaipena lortu zuten, baina Georgiako Arte Museoak, Parlamentuko kalearen beste aldean, su hartu zuen. Errusiako *TASS* prentsa-agentziak gertaerari buruz idatzi zuen pertsona batzuk museoan harrapatuta zeudela esanez, eta suhiltzaileek, berriz, ez zutela sarbiderik kalea blokeatuta zegoelako. Gamsakhurdiak Tbilisiko Guardia Nazionala berriro deitu zuen, oposizioko barrikadetan barrena hiritik kanpo hausten saiatzeko, eta, hartara, Hegoaldeko Osetian militarren presentziarekin amaitu zuen.

*New York Times*en arabera, indarkeria areagotu egin zen abenduaren 24an, eta Parlamentuaren eta Tbilisiko Telebista Dorrearen (Rustaveli etorbidetik bi kilometro mendebaldera) aurkako misilen hotsak hiriburuaren erdigunean entzun ziren bitartean, egoerak okerrera egin zuen eta Amerietako Estatu Batuetako Estatu Departamentuak bere lehen oharra argiratatu zuen gaiari buruz.

Hain zuzen, Ameriketako Estatu Batuek, Kanadak eta Iranek Georgiaren independentzia onartu zuten abenduaren 25ean, eta, ondoren, Brasil, Kuba, Thailandia eta India abenduaren 26an, Vietnam, Bielorrusia, Egipto, Aljeria eta Txina abenduaren 27an, Jordania eta Kroazia abenduaren 30ean, eta Pakistan abenduaren 31n.  Denboraldi horretan, Omanidze Moskun dago, Boris Jeltsin errusiar presidentearen laguntza negoziatzeko, baina Jeltsinek uko egin zion Georgiako funtzionarioarekin biltzeari, Hegoaldeko Osetian giza eskubideen urraketak aipatuz.

Tbilisiren inguruko blokeoa handitu ahala, Tengiz Siguak eta Tengiz Kitovanik bake-proposamena egin zioten Gamsakhurdiari abenduaren 24an. Planak gobernu kideak jarrera seguruan tratatzea proposatzen zuen, lehendakariak berehala dimisioa ematearen truke. Estatuko buruak eskaintza hori baztertu zuen. Egunaren amaieran, nazioarteko txosten batzuen arabera, 23 eta 50 hildako eta 168 eta 200 zauritu bitarte zeuden. Errusiako telebistak biktimen gorpuak erakutsi zituen. Abenduaren 25ean, hildako kopurua 30-80 inguru igo zen, Ameriketako Estatu Batuetako komunikabideen arabera.

### Urte berria

Estatu-kolpearen gudu larriena abenduaren 27an gertatu zen, Tengiz Kitovaniren tropak Parlamentuan sartu eta gasolinaz eraikineko lehen solairuari su eman ziotenean. Osasun Ministerioak, gero, *The New York Times*ekin egindako elkarrizketa batean, jakinarazi zuen "ez dakigula zer gertatzen ari den, Legebiltzarraren inguruan tiroketak daudelako izan ezik". Hala ere, horrek ez zuen galarazten Human Rights Watch-ek, egoitza AEBn duen GKEak, egun berean txosten ofizial bat argitaratzea, Zviad Gamsakhurdiaren gobernua formalki akusatuz giza eskubideen urraketengatik.

18 orrialdeko txostena Gamsakhurdiko Lehendakaritzari buruzko informazio-iturri bakarra zen Mendebaldeko zirkulu askoren artean. Argitalpenak gaitzetsi egiten zituen Gobernuak oposizioaren aurka egindako jazarpen politikoak, Mkhedrioni kideen atxiloketak, Hego Osetian izandako borroka etnikoa, eta haren narratiba gelditu zuen 1991ko azaroaren 22an. Prentsaurreko batean, HRWko ordezkariek jakinarazi zuten "ez zeudela prest oposizio desantolatuaren giza eskubideekiko konpromisoa ebaluatzeko". Rachel Denber txostenaren egile nagusiak oposizioaren militarizazioa onartu zuen AEBn egindako elkarrizketa batean, eta azpimarratu zuen "oposizioaren zati handi batek oinarrizko eskubideak errespetatzen dituela".

Abenduaren 28an, argi geratu zen gobernu-indarrek kontrol guztia galdu zutela lehendakaritzako bunkerretik kanpo, eta Tengiz Kitovanik, Mkhedrioni destakamendu baten ondoren, KGBk Gldani auzoan zuen sobietar bulego zaharra hartu zuen, non oposizioko zenbait buru kartzelan baitzeuden. Zortzi preso askatu eta Rustaveli etorbidera eraman zituzten borrokalariak adoretzeko; besteak beste, Giorgi Txanturia, Giorgi Khaindrava eta Jaba Ioseliani Mkhedrioniko burua. Azken horrek miliziaren kontrola berreskuratu zuen eta Txanturiak gerra zibilak Gamsakhurdia dimisiora arte jarraitu behar zuela jakinarazi zuen. Bidean, Kitovani tropek garrantzi estrategikoko zenbait eraikin erre zituzten, besteak beste, Georgiako Banku Nazionala eta Barne Ministerioa. Horren ondorioz, sobietar garaiko gobernu-artxiboen ia 210.000 dokumentu (edo guztizkoaren %80) suntsitu zituzten.

Abenduaren 28aren amaieran, hilak 42 eta 260 zauritu ziren gutxienez. Abenduaren 31n, Nodar Giorgadze defentsa-ministrorde eta Afganistango gerrako beteranoek osatutako milizia bateko buruak publikoki eskatu zuen Gamsakhurdiaren dimisioa, atxilotzera eraman zuena. Laster elkartu zitzaion Murman Omanidze, Kanpo Arazoetako ministroa, eta Gamsakhurdiako aholkulari hurbilenetako bat, Errusiara negoziazio-bidaia egin ondoren.

### Kontseilu Militarra

1992ko urtarrilaren 1ean, oposizioko indarrek Tbilisiko Irrati-difusioko Dorrea hartu zuten, telebistako mezuak kontrolatzeko aukera eman ziena. 1992ko urtarrilaren 2an, oposizioko buruzagiek, Zientzia Akademian bildurik, Kontseilu Militar baten sorrera iragarri zuten. Kontseilua oposizioko kideek onartutako gobernu bakarra zen, eta Zviad Gamsakhurdia usurpatzaile bihurtu zen askorentzat. Kontseiluko administrazioaren osaera ez zen inoiz publiko egin; Tengiz Kitovani eta Jaba Ioseliani, berriz, Kontseiluko buru izendatu zituzten; Tengiz Sigua izendatu zuten gobernuburu eta lehen ministro, eta Parlamentua desegin zen. Aleksandre Txikvaidze, Herbehereetako enbaxadore errusiarra, Kanpo Arazoetarako ministro izendatu zuten, Levan Sharashenidze komisario militar sobietar ohia Defentsa ministro izendatu zuten eta Vakhtang Razmadze fiskal nagusi bihurtu zen. Teorian, Gamsakhurdiaren gobernua zen oraindik ere atzerriko potentzia nagusiek aintzatesten zuten erakunde legitimo bakarra, baina ez zegoen argi Laosek, Etiopiak eta Irakek zer gobernu aitortzen zuten, Kontseilua sortu zen egunean independentzia georgiarra aitortu baitzuten.

Kitovanik eta Ioselianik batzordearen dekretu guztiak sinatu zituzten, Gamsakhurdiaren kabinetea deusezten zuen dekretua barne, Konstituzioa bigarren dekretu batean indargabetu aurretik. Mugimendu horiek antolatzean, oposizioko buruzagiek esan zuten 1921eko Georgiako Errepublika Demokratikoaren Konstituzio zaharra berrezarri nahi zutela, baina berrezarkuntza hori otsailaren amaieran baino ez zen egingo, eta herrialdeak hilabeteko aldebakarreko kontrola izan zuen. Biztanleria zibila oposizioaren asmo demokratikoez konbentzitzeko, Kontseilu Militarrak kontsulta-batzar bat egingo zuela iragarri zuen, alderdi politikoak, gutxiengo etnikoak eta intelektualak ordezkatzeko ("guztientzat irekiak, Zviad Gamsakhurdiarentzat izan ezik").

Egun horretan etxeratze agindua ezarri zen, 23:00etatik 06:00etara. Zviad Gamsakhurdiak, bere tropek ehunka guardia gutxi batzuk baino ez zituenak, bere bunkerretik, Kontseilu Militarraren dekretuei kasurik ez egiteko eskatu zion georgiar herriari, eta "Konstituzioari, Errepublikaren legeei eta demokratikoki aukeratutako gobernuari" bakarrik jarraitzeko, gose-greba bat eskatu eta dimititzeari uko egiten zion bitartean.

Urtarrilaren 2ko borroka nagusia gauez izan zen, 18:00ak inguruan, gobernu-tropek Iveria hotelari eraso egiten ziotenean. Hotel hori oposizioak kontrolatzen zuen eta kilometro bat baino gutxiagora zegoen Parlamentuko eraikinaren iparraldean. Oposizioak errepresaliak hartu zituen Arte Akademiaren eraikinetik, Rustaveli etorbidean 22:00ak arte borroka gogorra eginez. Urtarrilaren 2aren amaieran, Gamsakhurdiko Osasun Ministerioak 73 hildako eta 400 zauritu zituen gatazka hasi zenetik. Gia Karkarashvili Tbilisiko gobernadore militar izendatu zuen Kontseilu Militarrak.

### Tbilisitik kanpoko gertakariak

Tbilisi kaosean erortzen zen bitartean, Georgiako gainerakoak (Hego Osetia izan ezik) gutxi-asko lasai zeuden gatazkaren lehen astean. Hala ere, gertaerek eragina izan zuten zenbait landa-eremutan 1992ko urtarrilean. Hala, Georgiako telebista oposizioaren kontrolpean egon zen urtarrilaren 1ean, eta programazio guztia geratu zen Georgiako mendebaldean, Gamsakhurdiari leiala baitzen, zviadistek Kutaisiko irrati-difusioko dorrea harrapatu zutelako. Era berean, herrialde gehienek Tbilisiko inprimagailuak itxi ondoren egunkariak jasotzeari uzten dioten bitartean, Mendebaldeko Georgiak Kutaisiren inprimagailuei esker mantentzen zituen Gamsakhurdiaren aldeko egunkariak.

Erantzun gisa, Kontseilu Militarrak tokiko gobernuen abolizioa iragarri eta oposizioari tokiko gobernadore leialak izendatzeko asmoa adierazi zuen. Kontseiluaren iragarki baten arabera, tokiko gobernu zentro gehienak batzarraren kontrolpean geratu ziren urtarrilaren 4ko 18:30ean. Hala ere, herrialdeak oraindik ere bazituen Presidenteari leial zaizkion hiri batzuk; urtarrilaren 5ean, borroka armatua izan zen Rustaviko udaletxean, hiriburutik 25 kilometrora, tokiko gobernuaren eta Kontseilu Militarraren tropen artean. Bataila honetan ez zen zauriturik izan.

### Manifestazioen errepresioa

Urtarrilaren 3an Kontseilu Militarraren erasoaren ondoren ihes egin zuten manifestariak. Bi bat-batean hil ziren eta dozenaka zauritu ziren.
Urtarrilaren 3an argi geratu zen Gamsakhurdiaren Gobernuak ez zuela behar adinako indarrik oposizioa gainditzeko. Hala ere, mendebaldeko prentsak zalantzan jartzen zuen oposizioaren indarra, batez ere bunkerrak abantailaz jokatzen zuelako, baina baita bi aldeek indar erabakigarririk ez zutelako ere. Ashot Manucharyan, Levon Ter-Petrosian Armeniako Presidentearen Segurtasun Nazionaleko aholkularia, egun berean iritsi zen Tbilisira, aurkarien arteko bakea lortzeko eta bake-akordioa sinatzeko konbentzitzeko. Hala ere, Gamsakhurdia haserre zegoen Armeniako ordezkaritzaren eta oposizioaren arteko bileran.

Zviad Gamsakhurdiak bunkerretik azken hitzaldia egin zuen:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Errepublikaren eta haren onarpenaren eta munduko potentzien benetako independentzia ia lortu dugun arren, gure aberriaren traidore batzuk gure independentzia mehatxatzen saiatzen ari dira, Kontseilu Militar bat sortuz, 1921eko otsaileko batzorde iraultzailearen izaera berean. Gaur, gure nazioaren etorkizuna erabaki behar da. Guztiei eskatzen diet altxatzeko aberria defendatzeko, gure seme-alaben etorkizuna defendatzeko. Gure errepublikako herritar guztiek beren gobernu legitimoa eta demokratikoki hautatutakoa defendatu behar dute. Gobernuak egoera kontrolatzen du eta errepublikaren azpiegitura zuzentzen jarraitzen du. Independentziarako bidean oztopo asko gainditu ditugu. Uste dugu orain herri georgiarrak ere ohorez gaindituko duela egungo egoera. Defentsa-batzordeak osatzeko eta Kontseilu Militarraren erabakiei aurre egiteko eskatzen dizuet. Manifestazio handiak, greba asko eta desobedientzia zibileko beste ekintza batzuk antolatzeko eskatzen dizuet. |  » |

Kontseilu Militarrak protesta guztiak debekatzen zituen dekretu berri bat eman zuen bitartean, Gamsakhurdiren 3.000 eta 4.000 jarraitzaileren arteko batzar batek manifestazio bat antolatu zuen 12:00ak inguruan urtarrilaren 3an, tren-geltoki batetik hasi eta borroka-eremutik zenbait kilometrora. Manifestariek, batez ere adin ertaineko gizonek eta emakumeek, presidentearen erretratua zeramaten, haren izena kantatzen zuten bitartean ("Zviadi!") eta Rustaveli etorbidera bidean. Hamabost minutu igaro ondoren, Mkhedrionitarren maskaradun gizonak garraiatzen zituen auto batek ke-bonbak bota zituen jendetzaren aurka. Jendetza, hala ere, hazi baino ez zen egin, eta zibilen txaloak sustatzen zituen balkoietan. Baina nortasunak ezkutatzeko eguzkitako betaurrekoak erabiltzen zituzten 8-10 gizon maskaratuek lerro bat osatu zuten manifestarien aurrean, eta tirola hasi ziren airera manifestazioa apurtzeko. Handik gutxira, benetako balak jaurti ziren manifestarien aurka, eta bortizki sakabanatu ziren batzuk autoen atzean babesten ziren bitartean. Bi manifestari berehala hil ziren eta beste batzuk zauritu egin ziren, beste bi barne, egun batzuk geroago hilko zirenak.

Urtarrilaren 3ko gertaerek erretorika handitu zuten bi aldeen artean. Jaba Ioselianik prentsaurreko batean jakinarazi zuen manifestazioa bortizki sakabanatzeko erabakia zuzenean Kontseilu Militarretik etorri zela, batzordeak manifestazio guztiak baztertu zituelako. Sarraskia "normal" deitu zuen eta aginduak errepikatzeko mehatxua egin zuen, Tblisiko bizilagunek Kontseiluaren dekretuak urratzen jarraitzen bazuten. Ioselianik Gamsakhurdiren OMO eliteko indarrei leporatu zien Mkhedrioni soldaduak xaxatu izana.

Zviad Gamsakhurdiak, *Sky News* telebista britainiarrarekin egindako elkarrizketa batean, Kontseilu Militarra "terroristekin eta kriminalekin" alderatu zuen urtarrilaren 4an. Elkarrizketa horretan bertan, eskaintza berri bat baztertu zuen oposizioarekin bere dimisioa negoziatzeko, eta tiroketa Lituaniako 1991ko urtarrileko gertaerekin alderatu zuen, sobietar tropek hainbat manifestari independentisten aurka tiro egin eta hil zituztenean.

18:00etan, Siguak ultimatuma jakinaraziko zion Presidenteari, eta hurrengo goizeko 08:00ak arte eman zion dimititzeko. Kontseilu Militarrak aldi baterako su-etena jarri zuen martxan, eta Parlamentuko eraikinerako sarbide guztia blokeatu zuen, eraikinaren atzeko kaletik izan ezik, Gamsakhurdiren soldaduek borroka-eremua utz dezaten. Presidenteak uko egin zion ultimatumari, eta, aldi berean, konpromiso bat eman zuen: botere betearazleen muga, presidentearen postuaren inguruko erreferendum bat, Hegoaldeko Osetiaren autonomia berrezartzea, Erdialdeko Asian erbesteratutako turkiar meskaniarrak 1940tik itzultzea, preso politikoak askatzea eta Estatu Independenteen Komunitatera atxikitzea. Oposizioak baztertu egin zuen eskaintza hori, eta, ondoren, Gamsakhurdiak hau adierazi zuen: 

> Sarraskia amaitzen saiatu naiz behin baino gehiagotan, baina ezinezkoa dirudi oposizioarekin hitz egitea, kriminal-talde bat besterik ez baita. Borrokatzea, borrokatzea eta berriro borrokatzea besterik ez dago egiteke. Jakina, ez da erraza lortzea, baina irtenbide baketsua lor daiteke soilik gizarte georgiarra bere burua mobilizatzen bada, eta azken hori pasiboa da une honetan ere. Badakit matxinada gure indar militarrarekin gainditu dezakegula, baina denbora beharko du.
> 
> 

Gamsakhurdiaren jarrerak bunkerrean tentsioak sortu zituen, eta areagotu egin ziren bi alderdik indarkeria erabili zutenean, jarraitu beharreko estrategia gorabehera. Tiroka hasi ondoren, militar asko Parlamentuko eraikinetik atera ziren, eta 20:00etan, 500 guardiak bakarrik babesten zuten gobernua. Nodar Giorgadze eta Jemal Kotelianiren exekuzioei buruzko zurrumurru faltsuen ondoren, Gamsakhurdiak bunkerrean preso hartutako Gobernuko bi kide, Kontseilu Militarrak Parlamentuaren aurkako eraso berri bat egiteko planak egin zituen.

### Azken gudua

Oposizioko soldaduek behin baino gehiagotan hartu zuten indarrez Parlamentua.
Urtarrilaren 4an, Jaba Ioselianik Lehendakaritza deuseztatzeko eta Georgian parlamentu-sistema bat ezartzeko plana iragarri zuen bitartean, Barne Ministerioak eta Fiskal Nagusiaren Bulegoak Kontseilu Militarrari leialtasuna hitz eman zioten. Erantzun gisa, gobernu-indarrek fiskalaren bulegoari eraso zioten, bi zauritu eraginez, baina eraikina okupatu gabe. Beste borroka bat gauez gertatu zen, Gamsakhurdiaren aldeko tropak telebistako irrati-difusioko dorrearen ardura hartzen saiatu zirenean, granada-jaurtitzaileekin, baina borroka hori ere ez zuten irabazi. Hala ere, borrokaldi hauek egiten ziren oposizioak bunkerretik zetozen irrati-transmisio guztiak blokeatzen ziren bitartean, eta Parlamentuko eraikinari tiro egiteari utzi zioten, tropek bunkerretik ihes egin zezaten.

Gamsakhurdiaren aldeko beste manifestazio bat, 2.000 pertsona ingurukoa, urtarrilaren 5ean izan zen. Manifestariek presidentearen aldeko diskurtsoak entzun zituzten kalean aurrera egin aurretik. Autoetan hurbiltzen ziren gizon maskaratuen zurrumurruek tentsioak sortu zituzten taldearen barruan; manifestazioa, berriz, modu baketsuan garatu zen, eta ordu gutxi batzuetan sakabanatu zen berez.

Egun berean, Kontseilu Militarraren eta Gamsakhurdiaren indarren arteko azken borrokak izan ziren. Egoiliarrek Tbilisiko zentrotik masiboki ihes egiten zuten bitartean, Tengiz Kitovanik beste borroka bat irabazi zuen Zulabashvili Anaien kalean, Legebiltzarraren eraikinaren atzean, eta gobernuaren azken bastioiaren inguruekin amaitu zuten. Tengiz Siguak, bien bitartean, jendaurrean iragarri zuen Gamsakhurdiari egiten zion kritika handienetako bat Errusiarekiko etsaitasuna zela, eta iragarri zuen Georgia Estatu Independenteen Komunitatearekin elkartuko zela Gamsakhurdia desagertu ondoren. Urtarrilaren 5ean, *Postfactum* egunkari errusiarrak elkarrizketa bat argitaratu zuen presidentziako guardia anonimo batekin. Presidenteak bere tropei ihes egitea debekatu izana leporatu zion, eta ihes egiten saiatzen den edozein soldadu exekuzioarekin mehatxatu zuen.

Tropa leialak Tbilisiko irrati-difusioko dorrea bereganatzen saiatu ziren azken aldiz. 20:12an, Kontseilu Militarrak azken eraso bortitza egin zuen Parlamentuko eraikinaren aurka, Zviad Gamsakhurdia isolatuz. Orduan, Armeniako presidentearen asilo-eskaintza jaso zuen telegrama bidez. Richard Hovannisian UCLAko historia kaukasikoko irakasleak dioenez, "puntu honetan, ez dakigu non dauden boto-emaile georgiarrak".

Urtarrilaren 5aren amaieran, Osasun Ministerioak gutxienez 90 hildako eta 700 zauritu erregistratu zituen; Kontseilu Militarrak, berriz, azpimarratu zuen 200 hildako eta 900 zauritu daudela.

### Gamsakhurdiren irteera

Urtarrilaren 6ko goizean, 05:00ak inguruan, Zviad Gamsakhurdia familiak eta 60 agintari eta bizkartzain zituen guardia pertsonalak Legebiltzarra utzi zuen eraikinaren atzeko errepidetik. Oposizioko tropek irekita uzten zuten irteera bakarra zen, hiriburu osoan Gamsakhurdiren jarraitzaile armatuen ihesa kontrolatzeko eta sakabanatzea saihesteko. Presidentea eta haren familia presidentearen autoan joan ziren, Mercedes-Benz bat, eta, haren atzetik, segizio bat.. Oposizioko indarrak, orduan, Parlamentuan sartu ziren, oso kaltetuta zegoen eraikina. Euste-zutabe batzuk erabat suntsituta zeuden, Gamsakhurdiaren gobernuaren aurkako garaipena aldarrikatu zuten eta bunkerrean geratzen ziren 40 presoak askatu zituzten (horietako bi tokiko ospitale batera eramaten zituzten tortura-seinaleak erakutsi ondoren).)

Oposizioko indarren arabera, Zviad Gamsakhurdiak Tbilisi utzi zuen Altxor Publikoko 700 milioi errublorekin.

Autobus batzuek soldadu leialekin alde egin zuten Parlamentutik, lehendakaria atera eta gutxira, baina ez zuten hiria garaiz utzi, eta Leselidze kaleko segada batean harrapatu zituzten. Han, sei soldadu leial Karkarashviliren aginduz exekutatu zituzten. Legebiltzarreko behin-behineko presidenteak, Nemo Burchuladze, zuzendutako Parlamentuko eraikinaren barruan geratu zirenak atxilotu zituzten. Azken borroka Tbilisiko mendebaldean izan zen, Murkhatberdaniko hilerritik gertu, arratsaldean. Lasaitasuna berrezarri ondoren, bunkerrari eskuadroi bat bidali zen ingurua garbitzeko.

Erbestean, Zviad Gamsakhurdiak Azerbaijango muga gurutzatu ziem 09:20an, 12 ibilgailuk lagunduta, 12:15ean iritsi zen Gəncəra. Kontseilu Militarrak helikopteroak aireratu zituen ihes egiten zuen presidentearen bila; Tengiz Kitovanik, berriz, zurrumurru faltsuak zabaldu zituen Azerbaijango agintariek Gamsakhurdia harrapatzeari buruz, Kontseilu Militarreko Defentsa Ministerioak ukatu zituen zurrumurruak. Zenbait txostenek erakusten dutenez, erbesteratutako georgiarrak Bakura iristen saiatzen ari ziren Dagestanera Errusiako muga zeharkatu aurretik, baina Gamsakhurdia Idzhevanen (Armeniako iparraldean) amaitu zuen, 150 bat jarraitzailerekin. Kitovanik eta Siguak, orduan, adierazpen bat sinatu zuten "diktaduraren" erorketaren berri emateko, eta hainbat soldadu Parlamentutik eroritako urratsak egiten ikusi dituzte.

Eduard Shevardnadze, Georgiako lider komunista ohia eta Sobietar Batasuneko Kanpo Harremanetarako azken ministroa, Georgiara itzultzeko asmoa iragarri zuen, Kontseilu Militarrari laguntzeko, eta, Thomas L. Friedman analista geopolitiko estatubatuarraren arabera, "George H.W. Bush administrazioak ez zekien zer esan, eta ez zuten ezer esan". Gatazkaren amaieran, kalkulu ofizialek 90 hildako eta ehunka zauritu izan zirela diote, baina MIAren iturri garaikideek erakusten dute 113 georgiar hil zirela guztira.

Kolpearen ondoren
-----------------

### Borrokaren jarraipena

Jokhar Dudaiev Ixkeriako lehendakariak ongietorria eman zion Gamsakhurdiari Groznyn.
Urtarrilaren 7an, Zviad Gamsakhurdiak esan zuen bere gobernua erbesteratuta zegoela, eta behin eta berriz zioen berea zela gobernu legezkoa eta nazioarteko komunitateak ezin zuela estatu-kolpea onartu. Hala ere, Kontseilu Militarrak laster gaitzetsi zuen baieztapen hori, eta haren aholkulari juridikoak, Ron Migraulik, iritzi-artikulu bat idatzi zuen, esanez nazioarteko zuzenbidean legitimoa dela diktadura baten aurkako iraultza armatua, nahiz eta nazioarteko komunitateak hautatu eta onartu.

Kargutik kendutako presidenteari bere babesa erakusteko, ehunka manifestari egun berean agertu ziren Tbilisiko kaleetan, Kontseilu Militarraren dekretuei kasurik egin gabe. Jaba Ioselianik jendetza beldurtzeko agindu zien bere tropei, airera tiro eginez, manifestazioa sakabanatuz eta bi zaurituz. Tbilisiko eta Mingreliako (Gamsakhurdiaren jaioterria) hainbat boluntario laguntza armatuak antolatzen eta biltzen hasi ziren kontraerasoa antolatzeko.

Vakhtang Razmadze, Juntak izendatutako fiskalak, Alexandre Kasvadze, Giorgi Shengelia, Revaz Kipiani fiskal albokoa, eta Givi Kvantaliani Barne Gaietako ministrordeak Armeniara bidali zituzten, Georgiara erbesteratutako presidentearen itzulera baketsua negoziatzera. Urtarrilaren 13an, bigarren ordezkaritza batek, Eldar Shengelia buru zuela, Chabua Amirejibi, Grigol Lortkipanidze, Giorgi Khaindrava, Vakhtang Kikabadze eta Rivaz Kipianik osatua, Erevaran-era bidaiatuko zuen Armeniako presidentearekin elkartzeko.

Egun berean, Zviad Gamsakhurdiak eta haren familiak hegazkin pribatu bat hartu zuten pilotu georgiar batekin, eta Armeniatik atera ziren Groznyra, Ixkeriako hiriburua. Hango presidenteak, Jokhar Dudayevek, oraindik onartzen zuen gobernuak erbestean zuen zilegitasuna. Kontseilu Militarrak bidalitako bi borroka-hegazkinek hegazkina eraitsi nahi zuten, baina porrot egin zuten. 

### Ondorioak

#### Botere-aldaketa

Eduard Shevardnadze Estatu georgiarreko buru bihurtu zen 1992ko martxoan.
Tbilisiko barruti zentrala aldi baterako suntsitzeaz eta ehun georgiar baino gehiago hiltzeaz gain, 1991ko abendutik 1992ko urtarrilera bitarteko gatazka zibilaren ondorioak 1990eko hamarraldian zehar nabarituko dira. Kontseilu Militarrak, Tbilisiko boterean beste bi hilabetez, erregimen autoritario eta militarra sortu zuen herrialde osoan, Eduard Shevardnadze martxoan iritsi arte. Azken hori, oposizioari babesa eman ziona eta Georgiaren laguntzara urtarrilaren 5etik joateko eskaintza egina zuena, estatuburu berria zen, eta hainbat urte igaro behar izan zituen bere botere zentrala ezartzeko, Tengiz Kitovani eta Jaba Ioselianiren asmo militaristen aurrean. 1995ean egin ziren hurrengo lehendakaritza-hauteskundeak, eta Shevardnadzeren lidergoa formalizatu zen. 

#### Gerra Zibila

Gamsakhurdiaren ihesak Georgia 1994ra arte kaosean murgilduko zuen gerra zibilaren hasiera besterik ez zuen markatu. Hilabete batzuen ondoren, Gamsakhurdia Georgiara itzuli zen Abkhaziatik, eta kanpamentu bat jarri zuen Zugdidin, Mingreliako hiriburuan. Gobernu zentral berriaren indarrak kanporatu ondoren, Gamsakhurdiak eta haren aldekoek, "zviadista" izenekoek, kontrako gobernua ezarri zuten Mendebaldeko Georgian, eta Mingrelia gerra zibilera bultzatu zuten, 1993ko abenduaren 31n hil zen arte. 1990eko hamarkadan, Mkhedrioniren miliziak antolatutako jazarpen politiko bortitzen jomuga bihurtu zen Mingrelia, gainerako zviadisten aurka borrokatzeko.

#### Hegoaldeko Osetian porrota

Are ondorio zuzenagoa da gatazkan Hegoaldeko Osetian gertatu zen egoera. Eskualdea osetiar gutxiengoaren aurkako gerra separatista baten erdian zegoen bitartean, kolpeak bere posizioa indartzeko aukera eman zien matxinatuei. Gamsakhurdiak eta haren oposizioak bata bestearen atzetik deitu zituztene Hegoaldeko Osetian destakatuta zeuden milizia georgiarrak, osetiar soldaduei abantaila nabarmena emanez. Urtarrilaren 4an, Tengiz Epitashvili, Hegoaldeko Osetiako gatazkako lehendakaritzako ordezkaria, Kontseilu Militarrarekin elkartu zen eta Guardia Nazionalaren azken bastioiei eusteko konpromisoa hartu zuen, lurralde georgiarrak babesteko; baina, egun berean, oposizioko buruzagiek su-etena eta bake-proposamena eskaini zieten separatistei. Fede onaren erakusgarri, Kitovanik eta Ioselianik askatu zuten Torez Kulumbegov, Hegoaldeko Osetiako Oblast Autonomoaren lider sobietar ohia, Osetiako matxinada hastean Gamsakurdiak espetxeratu zuena, urtarrilaren 5ean.

Hala ere, osetioek ez zuten aukera hori onartu, eta Hegoaldeko Osetiako Soviet Gorenak iragarri zuen 18 eta 60 urte bitarteko gizon guztiak mobilizatuko zirela, Georgiako egoera euren onurarako erabiltzeko. Urtarrilaren 5ean, hamar unitate mugikorrez osatutako defentsa-batzorde bat sortu zen, Tskhinvali defendatzeko eta jarrera georgiarrei aurre egiteko. Znaur Gassievek, Kulumbegov ez zegoen bitartean Hego Osetiako buruak esan zuenez: "Gamsakhurdia maltzur honek irabazten badu, gure herriak amaieraraino borrokatu beharko du Errusiak onartzen ez bagaitu. Eta galdu egin beharko dugu, ez baititugu utziko gure lurrak eta Gamsakhurdiak ez digu utziko hemen bizitzen".

Negu horretan, osetiarrek Tskhinvali osoa eta hainbat herrixka harrapatu zituzten. Separatisten garaipena Shevardnadzek 1992ko ekainean sinatutako su-etenaldi batean berretsiko zen. Gaur egun, Hegoaldeko Osetia separatisten kontrolpean dago.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Asatiani & Janelidze 2009.
2. 1 2 3   Cvetkovski, Nikola. «Chronicle of Events of the Conflict» *Danish Association for Research on the Caucasus*.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  Helsinki Watch 1991.
4. 1 2  Wheatley 2005.
5. ↑   Berry, Robert.  (21 August 1991). «Georgian fears coup 'deal', urges West to aid republics» *The Atlanta Journal*.
6. 1 2   «Georgia Forces Settle Into Mountain Impasse» *The Chicago Tribune* 13 September 1991.
7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Jones 2013.
8. 1 2  Demetriou 2002.
9. ↑   «Omanidze: President 'Doomed'» *Interfax* 4 January 1992.
10. ↑   «Presidium Demands Asatiani Appear» *TASS International* 3 January 1992.
11. ↑   Kochetkov, Albert.  (4 January 1992). «Leaders Deny Coup» *TASS International*.
12. ↑   *Zviad Gamsakhurdia Blog* 2016-10-24.
13. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Tsomaia 2018.
14. 1 2 3 4 5 6 7 8   Clines, Francis X..  (23 December 1991). «The End of the Soviet Union: At Least 7 Killed as Clashes Fare in Georgian Republic» *The New York Times*.
15. ↑   «The Current Digest of the Post-Soviet Press» *American Association for the Advancement of Slavic Studies* 56 (2004) (1–13): 3..
16. 1 2   Dvali, Zurab.  (4 January 1992). «Tbilisi Commandant on Events» *Radio Rossii Network*.
17. 1 2 3 4 5 6   Schmemann, Serge.  (24 December 1991). «End of the Soviet Union: Rival Factions in Georgia Raise Level of Clashes» *The New York Times*.
18. ↑   Tyler, Patrick E..  (24 December 1991). «End of the Soviet Union: Yeltsin Asks Bush to Grant Russians Recognition by US» *The New York Times*.
19. 1 2   Clines, Francis X..  (25 December 1991). «End of the Soviet Union: Gorbachev Plans to Give Up Power to Yeltsin Today» *The New York Times*.
20. 1 2   Schmemann, Serge.  (27 December 1991). «After the Soviet Union: Union Put to Rest, Kremlin's Arsenal Is Now in Dispute» *The New York Times*.
21. 1 2 3 4 5 6 7   Pace, Eric.  (8 January 1992). «Experts Call Georgia's Future Unclear» *The New York Times*.
22. 1 2 3 4 5   «After the Soviet Union: Rebels in Georgia Free 8 Political Prisoners» *The New York Times* 28 December 1991.
23. ↑   «MIA Archive» *Official Website of the Ministry of Internal Affairs of Georgia*.
24. ↑   Chazan, Guy.  (31 December 1991). «Georgia Shooting Shatters Holiday» *UPI*.
25. 1 2 3 4   Pons, Sophie.  (5 January 1992). «President Offers Referendum» *AFP*.
26. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15   «Rebels Kill Two at Rally» *The New York Times* 4 January 1992.
27. 1 2 3   «Ultimatum Extended to 4 Jan» *Interfax* 3 January 1992.
28. ↑   «Ex-Ministers of Foreign Affairs» *Official Website of the Ministry of Foreign Affairs of Georgia*.
29. 1 2   Dahlburg, John-Thor.  (7 January 1992). «Georgia Rebels Oust President : Upheaval: Azerbaijan and Armenia refuse asylum to Gamsakhurdia. Tbilisi opposition proclaims authority in former Soviet republic and vows elections in April» *Los Angeles Times*.
30. ↑   «Decree Issued by the Military Council of the Republic of Georgia - on Action of Legislation in the Republic of Georgia» *Official Website of the Parliament of Georgia* 1992-02-24.
31. 1 2   «Declaration of the Military Council of the Republic of Georgia» *Official Website of the Parliament of Georgia* 1992-02-21.
32. 1 2   Urigashvili, Besik.  (4 January 1992). «Compromise Impossible» *Izvestiya*.
33. 1 2   «Council Holds News Conference» *Postfactum* 5 January 1992.
34. 1 2   Kochetkov, Albert.  (4 January 1992). «Council Abolishes Prefectures» *TASS International*.
35. 1 2   «Prefect's Office Seized in Rustavi» *Interfax* 5 January 1992.
36. 1 2   «President Appeals to People» *TASS* 3 January 1992.
37. 1 2 3 4 5   «Georgia's Military Council Rules with Gunfire» *News & Record* 7 January 1992.
38. ↑   «Rally Results in 4 Dead» *Agence France-Presse* 4 January 1992.
39. 1 2 3 4 5   «Supporters of Georgia's President Stage a Protest Without Incident» *The New York Times* 5 January 1992.
40. 1 2 3 4 5 6 7   «Georgia's Democracy, Hijacked Again» *The New York Times* 8 January 1992.
41. 1 2 3   «Storming of Building Considered» *Interfax* 3 January 1992.
42. ↑   «Supporters 'Biding Their Time'» *Interfax* 3 January 1992.
43. 1 2   «President Agrees to Referendum» *Teleradiokompanii Ostankino* 3 January 1992.
44. ↑   Golyaev, Aleksey.  (3 January 1992). «President on Peaceful Solution» *TASS*.
45. ↑   «Deadline Reached» *Interfax* 4 January 1992.
46. 1 2 3 4   «Situation 'Tense'» *Interfax* 5 January 1992.
47. 1 2   «Military Council Recognized» *Radio Moscow World* 4 January 1992.
48. ↑   Kochetkov, Albert.  (5 January 1992). «5 Jan 'Relatively' Peaceful» *TASS International*.
49. ↑   «President Said to Order Shootings» *Postfactum* 5 January 1992.
50. ↑   «Armenia Offers Asylum» *AFP* 5 January 1992.
51. 1 2 3 4 5 6   «President's Escape Detailed» *Mayak Radio Network* 6 January 1992.
52. ↑   «Building Seized, President Flees» *Mayak Radio Network* 6 January 1992.
53. ↑   Kochetkov, Albert.  (6 January 1992). «'Peaceful Silence' in Tbilisi» *TASS International*.
54. ↑   «President Said in Azerbaijan» *Deutsche Presse-Agentur* 6 January 1992.
55. ↑   «Helicopter Sent to Find President» *Interfax* 6 January 1992.
56. 1 2   «Arrest Denied; Said Near Baku» *Radio Rossii Network* 6 January 1992.
57. 1 2   Schmemann, Serge.  (10 January 1992). «Stunned, Georgians Reckon the Cost of Independence» *The New York Times*.
58. ↑   Friedman, Thomas L..  (12 January 1992). «A New US Problem: Freely Elected Tyrants» *The New York Times*.
59. ↑   «Restoration of independence» *CommunistCrimes.org*.
60. ↑   Bohlen, Celestine.  (7 January 1992). «Embattled Georgian Leader Flees, Opposition Council Claims Power» *The New York Times*.
61. ↑   «Shevardnadze Calls for Resignation» *Radio Rossii Network* 6 January 1992.
62. ↑   «Death of the Prince» *Civil Georgia* 5 March 2003.
63. ↑   Rotar, Igor.  (17 April 1998). «Mingrelia: Georgia's New 'Hot Spot'?» *The Jamestown Foundation*.
64. ↑   «Trial Possible for President» *Mayak Radio Network* 5 January 1992.
65. ↑   Shanayev, Valeriy.  (5 January 1992). «Situation Still Stable» *TASS International*.
66. ↑   Shanayev, Valeriy.  (4 January 1992). «'Fragile Lull' Holds» *TASS*.
67. ↑   Ovcharenko, Georgiy.  (6 January 1992). «Gassiyev on Implications» *Pravda*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60820213

 |

* Wd Datuak: Q60820213