recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Manuel Villacampa del Castillo** (Betanzos, 1827ko otsailaren 17 - Melilla, 1889ko otsailaren 12) Galizian jaiotako familia aragoiarraren militar espainiarra, progresita eta errepublikaren aldekoa izan zen. 1886an Borboien berrezarkuntza aurkako matxinada prestatu zuen baina ez zuen arrakastarik izan.

Biografia
---------

Familia Aragoi Garaiakoa zen. Aita, José Villacampa y Periel, infanteriako teniente koronela zen. Bere osaba, Pedro Villacampa y Maza de Lizana (1776-1854), Iberiar Penintsulako Gerraren heroia izan zen. Bederatzi urte zituenean aita hil egin zen eta, orduan, ama, Rosa del Castillo, Eskola Militarrean sartu zuen.

Matilde Moránekin ezkondu zen. Manuelek 1868ko Iraultzan hartu zuen parte; bere lana garrantzitsua izan zen Granadan. Militar bezala karlisten aurkako borrokan hartu zuen parte, Matinerren Gerran (1846-1849) eta Bigarren Karlistaldian (1872-1876). Goardia Zibilaren ofizial bezala ere Andaluzian bidelapurreriaren aurka aritu zen. Espainiako Lehen Errepublikan, 1873an, jeneral izendatu zuten. 1874an Castellón de la Planaren gobernadore militarraren izendapena jaso zuen. 1877an, monarkiaren berrezarpenarekin, kargu guztiak kendu zizkioten eta Bellver gazteluan atxilotu zuten.

Berriro libre, errepublikaren aldeko matxinada hasi zen prestatzen. Gertaerak 1886ko irailaren 19an izan ziren. Zibilen aldeko burua Manuel Ruiz Zorrilla. Atxilotuta, epaitua eta zigor heriotz kondena ezarri zioten. Baina, ondoren, betiko espetxeraldiarekin Afrikan trukatu zuten kondena hori. Hasieran Fernando Poo kolonian izan zuten eta, 1887tik, Melillan. Urte horietan umuliazio ugari pairatu zuen. Berarekin, beti, bere alaba, Emilia Villacampa, egon zen. Espetxean hil zen, 1889an.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Biografia Historiaren Errege Akademiako webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1410559
* Commonscat Multimedia: Manuel Villacampa del Castillo

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX1528931
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q1410559
* Commonscat Multimedia: Manuel Villacampa del Castillo
**Eladia Blázquez** (Gerli, Buenos Aires probintzia, Argentina, 1931ko otsailaren 24a - Buenos Aires, 2005eko abuztuaren 31) Argentinako tango-abeslari eta konpositorea izan zen. Genero horren poetisatzat hartua, bere artearekin eta koherentziarekin jendearen maitasuna bereganatzen jakin zuen.

Historia
--------

Familia apal bateko alaba, Eladia 1931ko otsailaren 24an jaio zen Girlin (Buenos Aires). 1970ean tango-diskoa grabatu zuen, matxismo tangeroan sartuz, genero hori krisi betean zegoenean. Abeslari, konpositore eta egile izateaz gain, pianista eta gitarra-jotzaile ere izan zen.

  

Bi liburu idatzi zituen: *Mi ciudad y mi gente* eta *Buenos Aires* *cotidiana*. Ramona Galarza eta Los Fronterizos folkloristentzat ere hainbat letra egin zituen. 1988an, «Avellaneda hiriko alaba kutun» izendatu zuten, eta 1992an, berriz, «Buenos Airesko hiritar ilustre». «gonadunDiscépolo» esaten zioten, idazteko gaitasun handia zuelako. Hala ere, bere ibilbidean tanga puristek asko kritikatu zuten, beren musika piezen kalitatea irregularra zela leporatuz.

Hainbat estilotako gaiak konposatu zituen, beti lehen mailako interpreteak izan zituztenak. Lehenbizi Espainiako kanta izan zen, gero melodikoa eta hegoamerikarra; gero folklorea, eta azkenik tangoa eta balada.

Folklorearen barruan, *Al viejo Río Paraná* zamba konposatu zuen.

Haren kanta ezagunenen artean, hauek ditugu: «El corazón al sur», «Sueño de barrilete», «Mi ciudad y mi gente», «Honrar la vida», «Que vengan los bomberos», «Bien nosotros», «A un semejante», «Si te viera Garay», «Viejo Tortoni», «Con las alas del alma», «Si Buenos Aires no fuera así», «Somos como somos», «Sin piel», «Prohibido prohibir», «Si somos gente» eta «Convencernos». Astor Piazzollaren "Adiós Nonino" instrumentu-tango famatuari letra jarri zion. Victor Hugo Morales kontalariak "Domingo de Buenos Aires" abestia erabiltzen du kirol-transmisioak irekitzeko. Letraren zenbait aldaketa eginda kazetaria eta futbola gogorarazten dituzte. 

Platinoren Konex saria jaso zuen 1995ean eta 2005ean, Argentinako hamarkadako egile/konpositore onenaren saria.

Heriotza

2005eko abuztuaren 31n hil zen, Bazterrica klinikan, Buenos Airesen, 74 urte zituela, hainbat urtez jasandako minbizi terminal baten ondorioz.

Diskografia
-----------

* *Buenos Aires y yo* (RCA Victor, 1970)
* *Yo la escribo y yo la vendo* (Azur, 1973)
* *Somos o no somos?* (Phono Musical Argentina, S. A. 1974)
* *Si te viera Garay* (EMI Odeón, 1980)
* *Honrar la vida* (EMI Odeón, 1980)
* *Eladia* (EMI Odeón, 1981)
* *Eladia de Buenos Aires* (EMI Odeón, 1986)
* *Retratos sonoros* (urte ezezaguna)
* *Mercado* (1992)
* *Con las alas del alma* (Belgrano Norte banatzailea, 1995)
* *La mirada* (Belgrano Norte banatzailea, 1998)
* *Grandes Éxitos* (EMI Odeón, 2004)
* *Eladia Blázquez* (EMI Odeón, 12. orrialdea, 2005)

Kanpo estekak
-------------

* Eladia Blázquezen Gune Ez Ofiziala
* TodoTango.com
**Lesbia Soravilla** (Camagüey, 1907 - 1989) idazle, feminista eta ekintzaile kubatarra izan zen, 1920 eta 1930eko hamarkadetako abangoardiari atxikia. Prestakuntza autodidaktakoa, eduki feminista zuen ipuinean, poesian eta eleberrian sartu zen.

Aktibismoaren barruan, emakumeen eskubideen aldeko zenbait erakunderen fundazioan parte hartu zuen, hala nola Kubako Emakumeen Kluba eta Emakumeen Batasun Nazionala, beste idazle batzuekin batera, hala nola; Ofelia Rodríguez Acosta, Berta Arocena, Julieta Carreta eta Tete Casusorekin. Ofelia Rodríguez Acostarekin batera, *cuento carbibeño* (Karibeko ipuina) deritzonaren lehen adierazleetako bat izan zen. Emakumeek beren herrialdeetan dituzten eskubideen defentsa bilatzen zuten taldeetan parte hartu zuten.

Lanak
-----

* *El dolor de vivir* (novela, 1932).
* *Cuando liberan los esclavos* (novela, La Habana: Editorial Cultura, 1936).

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «About: Lesbia Soravilla» *es.dbpedia.org* (Noiz kontsultatua: 2021-12-20).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16590321

 |

* Wd Datuak: Q16590321
**Juana Manuela Irusta Egia** (Elgoibar, 1844ko maiatzak 27 - Tolosa, 1882ko urriak 24) bertsolari gipuzkoarra izan zen.

Bizitza
-------

Elgoibartarra zen Juana Manuela, 1844ko maiatzaren 27an jaioa. 1866an ezkondu zen, Elgoibarren, Asteasuko Pedro Mari Etxaburua Zelaiarekin (1839-1882) *Asteasuko itsuak* esaten zieten bi lehengusuetako batekin. Zazpi seme-alaba izan zituzten. Horietako bi, segituan hil ziren. Tolosan bizitu zen familia, Arostegieta kalean. Bizitza zaila eta motza izan zuten. Biriketakoak edo tuberkulosiak jota hil ziren: Juana Manuela 38 urterekin, 1882ko urriaren 24an; Pedro Mari zortzi hilabete lehenago, 42 urterekin. «Laugarren mailako» hiletak egin zitzaizkien, pobreenei egiten zitzaizkienak.

Obra
----

Diru iturria bertsoa zuten Juana Manuelak eta Pedro Marik. Plazaz plaza ibiltzen zirenean, elkarri sekulakoak esaten zizkieten. Espektakuluaren parte zela ematen du garai hartako beste itsu-bertsolarien kasuan bezala.

Antonio Zavalak atal bat eskaini zien Auspoa liburutegiko 68-70 zenbakietan, Altzoko Imaz bertsolariaz idatzitako liburuan, bukaeran, *Asteasuko itxuen bertsoak* atalean. Bost bertso-sail gorde dira eta sail horietako lauetan, Juana Manuelak ere kantatzen du. Batean, horrela esaten dio Pedro Marik: «Andria, bertsolari ederra zera zu». Juana Manuelak Pedro Mariri kantatutako bat, berriz, hauxe:

> 
> Desordenan zabiltza
> 
> 
> beti zurrutian
> 
> 
> osasuna galtzen da
> 
> 
> fameli kaltian
> 
> 
> pixkat eztezu biar
> 
> 
> txarruak betian
> 
> 
> itto egingo zera
> 
> 
> alakon batian.
> 
> 
>

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Agirre-Goia, Eñaut. «Hiru adibide berri, emakume bertsolariak beti plazan aritu diren adierazgarri.» (PDF) *Ikergazte 2019, Giza zientziak eta artea, 148-152* (Noiz kontsultatua: 2019-05-28).
2. ↑    Elkartea, Xenpelar Dokumentazio Zentroa-Bertsozale. «Pello Mari Etxaburua "Asteasuko Itsua" - Biografiak - BDB. Bertsolaritzaren datu-basea» *bdb.bertsozale.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-06-21).
3. ↑    Zavala, Antonio. (PDF) *Alzoko Imaz.*  (Noiz kontsultatua: 2019-05-28).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q64153266

 |

* Wd Datuak: Q64153266
**Norma Barbolini** (Sassuolo, 1922ko martxoaren 3a - Modena, 1993ko apirilaren 14a) italiar partisano garrantzitsua izan zen, Emilia Romagna eskualdeko erresistentzian aktiboa.

Biografia
---------

Sassuolo hirian lehen hezkuntzako eskolara joan zen eta, aita hiltzean, zeramikaren ekoizpen espezializatuan hasi zen langile gisa lanean. 1941ean, lan egiten zuen lantegiko (Ceramica *Marazzi*) greba batean parte hartu zuen, elikagai-anoa urrien aurka protesta egiteko. Ondorioz, fabrikatik bota egin zuten.

1943ko azaroaren 7an, Giuseppe Barbolini nebak Erresistentziarekin bat egin zuenean Apeninoetan, haren atzetik joan zen. Norma Barbolinik *staffetta* (mezulari) gisa parte hartu zuen lehenik Erresistentzian, eta gero partisano borrokalari gisa. 1944an, indar nazien eta faxisten aurkako borroka batean, Cerré Solognon, Giuseppe Barbolini zauritu egin zuten. Arrebak *Ciro Menotti* (Brigata *Barbolini*) dibisio partisanoaren komandoan ordezkatu zuen, eta borroka arrakastaz amaitu zuen. Garai hartan, 400.000 liraren ordainsaria zegoen, bai beragatik bai nebarengatik.

Gerra ostean, Norma Barbolini fabrikako langile izatera itzuli zen. Italiako armadako kapitain-maila jaso zuen, eta balio militarrari zilarrezko domina eman zion erresistentzian egindako borrokagatik. 1946an *assessore* (kontseilari) hautatu zuten Sassuolo hirian. Alderdi komunista italiarreko kidea izan zen.

Hurrengo urteetan, Modenara joan zen bizitzera, eta han ANPIko (*Associazione Nazionale Partigiani d'Italia*) probintzia-batzordeko kide izan zen, eta aktiboki parte hartu zuen Italiako Emakumeen Batasunean. *Sindacato* provinciale e nazionale ceramigi (Zeramisten sindikatu probintziala eta nazionala) erakundeko funtzionarioa izan zen, Cgil (Lanaren Konfederazio Italiarra) osatzen duena.

Norma Barboliniri egindako elkarrizketa bat Liliana Cavaniren (1965) *La donna nella Resistenza* dokumentalean dago.

Lanak
-----

* Barbolini araua, *Donne montanare*. *Racconti di antifaxsmo eta Resistenza. (Mendiko emakumeak.Antifassmoaren eta erresistentziaren kontakizunak)*, Modena, Ed. Cooptip, 1985.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Fondazione Argentina Bonetti Altobelli – Barbolini Norma (1922-1993).* .
2. ↑   Chiara Fragiacomo. «Donne: dalle repubbliche alla cittadinanza attiva» *Patria indipendente* (Numero speciale 70° liberazione).
3. 1 2 3    *Biografie.* .
4. 1 2    *Donne e uomini della Resistenza. Norma Barbolini..* .
5. ↑    *Le donne nella Resistenza.* .
6. ↑    *Milano- Rassegna Film La Donna nella Resistenza.* .
7. ↑    *Liliana Cavani, "La donna nella Resistenza". Memorie dal fronte per la Liberazione.* .

Kanpo estekak
-------------

* *Norma Barbolini.*  Associazione Nazionale Partigiani d'Italia.
* *Norma Barbolini.*  Fondazione Argentina Bonetti Altobelli.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3878436
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 110706938
* ISNI: 0000 0000 8300 8710
* LCCN: n86829785
* CiNii: DA03906988
* SUDOC: 056941757

 |

* Wd Datuak: Q3878436
**Isabel "Isa" Peralta Rubi** (Iruñea, 1921 - L'Alfàs del Pi, 2007) nafar margolaria izan zen.

Bizitza
-------

Isabel Peralta Iruñean jaio zen 1921ean. 1954an hasi zen pintatzen, eta Javier Ziga izan zuen lehenbiziko irakaslea. Ondoren, Gerardo Sacristánekin ikasi zuen Iruñeko Arte eta Lanbide Eskolan. Nafarroako Museoan egin zuen aurreneko erakusketa, 1962an. Nafarroatik kanpo, Donostian, Benidormen, La Vila Joiosan eta Zaragozan aurkeztu zituen bere lanak.

Talde erakusketa ugaritan parte hartu zuen, besteak beste Iruñean, Baionan, Bartzelonan, Madrilen, Toronton (Kanada), Caracasen, Frankfurten, New Yorken eta Parisen. Nafarroako Museoan, Miamiko Museum of Hispanic & Latin American Art-en eta Kōchiko Nakatosa Museum of Art-en ikusgai dago haren obra.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Isa Peralta: biografia.*  isaperalta.weebly.com (Noiz kontsultatua: 2023ko otsailak 3).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116620947
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 123764

 |

* Wd Datuak: Q116620947
**Clementina Albéniz Pascual** (Madril, 1853ko urtarrila - 1946ko azaroaren 5a) Emakumearen Irakaskuntzarako Elkarteko (MNE) ikasketa ikuskatzailea izan zen).

Ibilbidea
---------

Isaac Albéniz Pascual konpositorearen arreba zen. Elkarteko Institutu eta Merkataritza Eskoletan prestatu zen 1875 eta 1877 bitartean. Ikasketak amaitu ondoren, Puerto Ricora joan zen, Rafael María de Labra Cadranak gonbidatuta, eta han Mayagüez Instrukzio Elkarteko ikastetxe bat zuzendu zuen.

Bi seme-alaba izan zituen, Sara eta Víctor (MEAko presidente izatera iritsi zena), Víctor Ruiz Rojorekin izandako ezkontzaren ondorioz.

Senarra hil ondoren, Espainiara itzuli zen, eta 1881etik 1935era AEn eman zituen Lehen Hezkuntzako eskolak, Geografia, Frantsesa, Gramatika, Historia, etab.

Madrilen hil zen 1946an.

Aintzatespenak
--------------

Bere hezkuntza-lana aintzatesteko

* 1931n Laneko Domina eman zioten, Asunción Bela irakaslearekin eta Institutrices eta Merkataritza Eskoletako idazkariarekin batera.
* 1944an Alfontso X.aren Gurutzea jaso zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   «Fundación Fernando de Castro» *www.fernandodecastro.org*.
2. 1 2 3 4   «ABC (Madrid) - 06/11/1946, p. 20 - ABC.es Hemeroteca» *hemeroteca.abc.es*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28869544

 |

* Wd Datuak: Q28869544
**Jean-Marie Léyé Lenelgau** (Aneityum, 1932 – 2014ko abenduaren 9a) vanuatuar politikaria izan zen. Vanuatuko 3. presidentea izan zen 1994tik 1999ra.

Frankofono, Hebrida Berrien Komunitateen Batasuna alderdiaren sortzaileetako bat izan zen. Herrialdearen independentziaren ondoren, oposizioko alderdia izan zen.

1994tik 1999ra herrialdeko hirugarren presidentea izan zen. 1995ean Frantziako proba nuklearren aurka agertu zen Ozeano Barean. 1996ko urriaren 12an defentsa nazionaleko paramilitarrek bahitu egin zuten, soldatak ez ordaintzeagatik protesta eginez. 1997ko amaieran, parlamentua desegin zuen, Serge Vohor lehen ministroak eskatuta, zentsura-mozio bat saihesteko.

1999an amaitu zen bere agintaldia eta John Banik ordezkatu zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q339580

 |

* Wd Datuak: Q339580



| * i
* e
* a
Vanuatuko presidenteak |
| --- |
| 
* Sokomanu
* Timakata\*
* Sokomanu
* Tahi\*
* Timakata
* Maseng\*
* Lenelgau
* Natapei\*
* Bani
* Abiut\*
* Maseng^
* Moli\*
* Mataskelekele
* Korman\*
* Abil
* Boedoro\*
* Lonsdale
* Saimon\*
* Moses
* Simeon\*
* Vurobaravu

 |  |
| \* bitartekaria ^ hauteskundea bertan behera utzi zuten |
**Anna Canalias Maestro** (Magallón, Zaragoza, 1886 - Molins de Rey, Bartzelona, 1934), **Agna Canalias** izenez ere ezaguna, maistra, idazlea, pedagogoa eta feminista izan zen.

Biografia
---------

Aragoiko Magallon herrian jaio arren, haurtzaro osoa Molins de Reyn igaro zuen. 1905ean, irakasle-ikasketak amaitu ondoren, Bartzelonan jarri zen, eta gaueko eskolak eman zituen langile-ateneoan 1910era arte. Eskola horretara hurbiltzen ziren auzoko fabrika-langileak.

1910 eta 1913 artean, Annak Madrilgo Irakasleen Goi Mailako Ikasketen Eskolan formakuntza zabaldu zuen, Irakaskuntza Erakunde Askearen ildo pedagogikoan. Hala ere, gero eta katalanismo handiagoak espainolismo proportzional bat sortzen zuen Madrilgo Eskolako irakasleen sektore batzuetan, eta, beraz, katalanez egindako poesia-argitalpenek sektore haren eraso batzuk eragin zizkioten. 1921ean Palma de Mallorcakoan Eskola Normalean parte hartu zuen plaza lortzeko, eta beste ikaskide batzuekin batera giro kontserbadorean pizgarri bat izan zen. Bere artikulu feministetan, Mallorcako prentsan, esaten zuen bakezaletasuna eta emakumeek legeak egiteko esku hartzeko beharra zegoela, eta, beraz, emakumeen sufragioa lortzeko beharra. Hiri horretan elkarte feminista bat sortu zuen, ekitaldi kulturalak eta takigrafia, jantzigintza eta helduentzako lehen hezkuntzako eskolak antolatuz. 1931n, Espainiako Bigarren Errepublikaren ildo sozio-ideologikoarekin bat egin zuen, baina utzi egin behar izan zuen bere jarduera, 1933an bihotzeko gaixotasun bat zuela eta. 

1934an hil zen Molins de Reyn.

Bibliografia
------------

* Cabaleiro Manzanedo, Julia (1999). "Un diàleg amb l'escriptura d'Agna Canalias Mestres". *L'espai.* Molins de Rey: 2, or. 83-87.
* DDAA (1975). *Les cinc branques* (Poesia Femeninoa Katalana). Bartzelona: Romero Industria Grafikoa.
* Peñarrubia, Isabel (2008).*Moviment feminista i sufragi a Mallorca* (segle XX). Palma: Ediciones Documenta Balear.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5    *Diccionai Biogràfic de Dones. Anna Canalias Mestres.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19997763
* Commonscat Multimedia: Anna Canalias i Mestres

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 304356489
* ISNI: 0000 0004 1001 0480
* CANTIC: a10742074

 |

* Wd Datuak: Q19997763
* Commonscat Multimedia: Anna Canalias i Mestres
230 emakumeen konboiaren oroigarria, Romainvilleko Gaztelu presondegian: horien artean eraman zuten Lutx Auschwitzera. 49 bakarrik irten ziren bizirik.
**Higinia Luz Goñi Aiestaran** (Zirauki, Nafarroa Garaia, 1906ko urtarrilaren 11 - Auschwitz, 1943ko maiatzaren 1a), **Higinia Luz Martos** ezkontza-izenez eta **Lutx** goitizenez ere ezaguna, nazien kontrako Frantziako erresistentzian parte hartu zuen emakumezko nafarra izan zen. Atxilotu ondoren, Auschwitzeko kontzentrazio eremura eraman zuten, eta hantxe hil zen.

Biografia
---------

Ziraukin jaiotako emakumezko hau etxeko lanetan aritu zen Iruñean gaztetan, eta jardun berean jarraitu zuen Parisen 1932tik aurrera. Parisen José Martos algeriarra ezagutu zuen eta harekin ezkondu zen 1934an. Martos eta emaztea aktiboki inplikatu ziren Frantziako erresistentzian, alemanek Frantzia 1940an inbaditu ostean.

1941ean atxilotu zuten Montmartreko etxe batean, eta preso egon zen La Santen eta Romainville gazteluan. 1943ko urtarrilean eraman zuten Auschwitzera trenez, non 31696 preso zenbakia izan zuen. Erresistentzia politikoko 230 emakume eraman zituzten tren hartan, eta haien artean zen Charlotte Delbo idazleak kontatu zuen geroago Lutx esaten zioten Higinia Luz Martos baten berri. Alberto Barandiaran kazetariak berreskuratu zuen gero historia, bere benetako deiturak eta jatorria aurkitu arte, 1995ean Euskaldunon Egunkarian argitaratu zen erreportaia baterako.

Kontzentrazio eremuko baldintza beldurgarrietan, lau hilabete bakarrik iraun zuen, eta maiatzean hil zen, neumoniarekin. 230 emakumeen bere taldetik, 49 irten ziren bizirik Auschwitzetik, liberazioarekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Calvo, Juan M..  (2012-01-10). «Aragoneses: exilio, resistencia y deportación: FELICIANA PINTOS NAVAS: superviviente de Auschwitz, Ravensbruck y Mauthausen. [1»] *Aragoneses* (Noiz kontsultatua: 2019-07-26).
2. ↑   «Kazetaritzatik Literaturara | Alberto Barandiaran» *bbk.armiarma.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-07-26).
3. ↑    Barandiaran, Alberto.  (1995). «Lutx» *Euskaldunon Egunkaria* (Euskaldubon Egunkaria): 41-48. (Noiz kontsultatua: 2019-07-26).
4. ↑    Barandiaran, Alberto. «Auschwitz, 31.696. argazkia» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2019-07-26).

Bibliografia
------------

* *Postkronikak* (Alberto Barandiaran), Elkarlanean, Donostia, 2009. ISBN-978-84-9783-812-2.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65944386

 |

* Wd Datuak: Q65944386
**Ignazio Agirregoikoa Benito** (Soraluze, 1923 - Mustvee, Estonia, 1944ko martxoaren 9a), **Benito Agirre** gisa ere ezaguna, Bigarren Mundu Gerran Sobietar Batasuna defendatzen hil zen hegazkinlari euskalduna izan zen.

Biografia
---------

Ignazio Agirregoikoaren jaiotza leku gisa Eibar zein Soraluze aipatu izan da, baina erregistro zibiletan ez dago agiririk ez batean ez bestean. Agirregoikoa Benito anai-arrebak, ordea, bai ageri dira Soraluzeko agirietan, eta herri horretakoa zela pentsa daiteke. Familia, bai, Eibarrera aldatu zen. Espainiako Gerra Zibilak Euskal Herria astindu zuenean, ihesi ebakuatu zituzten gerrako umeen artean iritsi zen Errusiara Ignazio Agirregoikoa, lehenbizi Leningradora, gero Kievera.

Euskal Herritik Errusiara ebakuatu zituztenen artean, nagusienak nerabezarotik nagusi izateko adinean zeuden Alemania naziak Sobietar Batasuna inbaditu zuenean. Beste euskal gazte batzuekin batera, Aireko Indar Sobietarretako euskal hegazkinlarien taldean amaitu zuen Agirregoikoak.

Heriotza
--------

1944ko martxoaren 9an gertatu hil zen Agirregoikoa. Egun hartan, Tallinn (alemanen esku zela) bonbardatu zuten oso gogor Aireko Indar Sobietarrek. Bonbardaketaren misioan zela, edo haren babeseko beste batean, egun horretan hegan zela Agirregoikoaren hegazkina erori egin zen Tallinn-etik ekialdera, Mustvee herrian. Oraindik Estonia alemanek okupatzen zuten eta polizia lokalak (alemanen kolaboratzaileak) harrapatu zuen hegazkinlaria, eta Agirregoikoak, bere burua inguratua ikustean, tiro egin zion bere buruari.

Ondorengoak
-----------

1965ean, Mustveeko ikasle batek, historian arakatuz, hegazkinlariaren kasua berraurkitu zuen, eta udalean proposatu ondoren, kale-izena eman zioten. Agiri ofizialetan, hura *Benito Agirre* zela agertzen zen, eta izen hori eman zioten kaleari. Ignazio Agirregoikoa nola bihurtu zen Benito Agirre, baliteke hegazkinlariaren beraren erabakia izatea (bere izena errazago bihurtzearren bere borrokakide errusiarrei), eta 1943tik aurrera izen hori erabili zuen. Errusieraz ez dago bi deiturarik, eta euskal hegazkinlariaren bigarren deitura, Benito, oso izen ezaguna zen Bigarren Mundu Gerraren kontestuanː Benito Mussolinigatik, zeinak aitarengandik jaso zuen gaztelerazko izen hori (Benito Juarez iraultzaile mexikarraren omenez; izatez, italierazko aldaera Benedetto da).

Mustveeko kalearen izena, Sobietar Batasunean, zirilikoz idatzi zen, eta Estonia independente bihurtu zenean, estoniera hizkuntza ofizial bakarra bihurturik eta hau alfabeto latindarrean idatzirik, Estonian zalantza izan zuten ea izen hura Agirre edo *Aguirre* idatzi beharko ote zen. Kasuaren berrikusketan, azkenean, ikusi ahal izan zen izen benetakoa ez zela Benito Agirre, baizik eta Ignazio Agirregoikoa.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Ignacio Agirregoikoa (eu) - Sorapedia» *www.sorapedia.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-07-30).
2. 1 2    «Benito Agirre, existitu ez zen pilotua?» *sustatu.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-07-30).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65038299
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 21069

 |

* Wd Datuak: Q65038299
Koch elur-maluta. 
**Niels Fabian Helge von Koch** ( Stockholm, 1870eko urtarrilaren 25a - *ibid*, 1924ko martxoaren 11 ) suediar matematikaria izan zen, berak sorturiko Koch elur-maluta izeneko irudi fraktalagatik ezaguna.

Biografia
---------

Bere gurasoak Richert Vogt von Koch eta Agathe Henriette Wrede ziren, biak ere Suediako nobleziako kide. Bere aitona, Nils Samuel von Koch ( 1801 - 1881 ), Suediako prokuradore nagusia (*Justitiekansler*) izan zen. Bere aita, Richert Vogt von Koch (1838-1913) Suediako Errege Guardian teniente koronela izan zen. Oinarrizko ikasketak egin ondoren, Matematika klaseak hartu zituen Stockholmgo Unibertsitatean Magnus Gösta Mittag-Leffler matematikari suediar ospetsuarekin. Gerora, hura izango zen bere tutorea.

1905ean Stockholmeko Teknologia Institutuko matematika irakasle izendatu zuten, eta beranduago Stokholmoko Unibertsitatean matematika puruen irakasle bihurtu zuen 1911n.

Lanak
-----

Von Koch-ek artikulu ugari idatzi zituen zenbakien teoriaren inguruan. Bere lorpenetako bat Riemann-en hipotesia zenbaki lehenen teoremaren forma gogorraren baliokidea dela frogatzea izan zen, 1901ean.

Koch-ek bere izena daraman kurba 1904ko artikuluan deskribatu zuen*, tangenterik ez duen kurba jarraitu bati buruz, geometria elementalaren metodoen bidez lortua* (jatorrizko frantsesez: *Sur une courbe continue sans tangente, obtenue par une construction géométrique élémentaire*).

Bibliografia
------------

* *Plantagenet Blood of the Royal Royal* (Mortimer-Percy Bolumena) Ruvigny eta Raineval markesak (1911), 250-251 orrialdeak
* *Classics on Fractals*, Gerald Edgar, ed. (Addison-Wesley, 1993) "*Sur une courbe continue*... "artikuluaren ingelesezko itzulpena dago" .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q313872
* Commonscat Multimedia: Helge von Koch

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 5678064
* ISNI: 0000 0000 2217 5443
* BNF: 103589720 (data)
* GND: 116271760
* SUDOC: 083809503
* MGP: 20654
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q313872
* Commonscat Multimedia: Helge von Koch
**Roberto Fraile** (Barakaldo, 1974 - Burkina Faso, 2021eko apirilaren 27a) euskal kazetari, argazkilari eta kameralaria izan zen.

Barakaldon jaioa, Salamancara joan zen bizitzera hainbat komunikabidetarako lan egin zuen, askotan *freelance*. 1990eko hamarkadatik Salamancako telebistan ibili zen eta urte batzuetan Salamancako *La 8*ra joan zen. Bere ibilbidearen zati handi bat Gaztela eta Leongo Irrati Telebista publikoan eman zuen.

Lan hauek gatazka armatuetara hurbildu eta bertan grabaketak egitearekin uztartzen zituen. 2012an Alepon izandako leherketa baten ondorioz zauritu zen, matxinoen tropak grabatzen ari zela. Bere bizitzako azken urteetan dokumentalak egin zituen Kolonbian eta Brasilen.

Hilketa
-------

Sakontzeko, irakurri: «Bi euskal kazetariren hilketa Burkina Fason»
2021ean, David Beriainekin batera, eta beste ekintzaile batzuekin batera, bahitu eta hil egin zuten Burkina Fason ingurumena babesten zuen GKE baten ezkutuko ehizari buruzko dokumental bat grabatzen ari zela. David Beriain kazetariarekin batera dokumentala grabatzen ari zirela biak hil zituzten, eta haiekin batera, Burkina Fasoko herritar bat eta Irlandako beste ekintzaile bat ere bahitu eta hil zituzten, Kompienga probintziako Pama hiriari segada batean erori ondoren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «David Beriain eta Roberto Fraile Euskal Herriko kazetariak hil dituzte Burkina Fason» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2021-04-28).
2. ↑    Andoni Imaz, Gotzon Hermosilla. «David Beriain eta Roberto Fraile euskal kazetariak hil dituzte Burkina Fason izan den eraso batean» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2021-04-28).

Ikus, gainera
-------------

* Bi euskal kazetarien hilketa Burkina Fason

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106639846
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 168636568
* ISNI: 0000 0001 1547 1145
* BNE: XX5042613

 |

* Wd Datuak: Q106639846
**Yolanda Morazzo Lopes da Silva** (São Vicente, Cabo Verde, 1927ko abenduaren 16a - Lisboa, Portugal, 2009ko urtarrilaren 28a) cabverdetar poesia eta fikzio laburreko idazlea izan zen portugesez.

Biografia
---------

Urte askoan bizi izan zen Portugalen, eta Cabo Verdeko idazle eta idazleen Claridade mugimenduarekin lotuta egon zen. *Suplemento Cultural* izeneko literatura-aldizkariaren sortzaileetako bat izan zen. José Lopesen biloba zen, Cabo Verdeko poeta handienetako bat.

Frantsesez eta literatura frantses modernoan graduatu zen, Aliantza Frantsesean eta Institutu Britainiarrean. 1958an Angolara joan zen senarrarekin Portugalgo gerra kolonialaren garaian, eta klase partikularrak eman zituen. 1968an Jugoslaviako enbaxadan ere lan egin zuen.

Bere lana *Across the Atlantic: An Anthology of Cape Verdean Literature* lanean ageri da, María M. Ellenek argitaratua. "*Barcos*" izeneko poema, Afonso Diasen *Poesía de Cabo Verde* *y sete poemas de Sebastião da Gama* CDan aurki daiteke.

Lanak
-----

* *Cantico de ferro: Poesia de Intervenção* (Edições Petra, 1976).
* *Poesia completa: 1954-2004.* Imprensa Nacional-Casa da Moeda, 2006.

> *Eu filha de África*
> 
> 
> *mascarada de europeu*
> 
> 
> *águia bicéfala*
> 
> 
> *olhando a África de um lado*
> 
> 
> *e do outro a Europa*
> 
> 
> *para onde tombar a minha cabeça?*
> 
> 
> *Onde encontrar a minha origem?*
> 
> 
> *Onde construir a minha cabana?.*
> 
>

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Morreu Yolanda Morazzo, A Semana, 29 de gener de 2009
2. ↑  Gerald M. Moser, *Changing Africa: The First Literary Generation of Independent Cape Verde,* 24.
3. ↑  Yolanda Morazzo Lopes da SILVA
4. ↑  Maria M. Ellen, "Across the Atlantic: An Anthology of Cape Verdean Literature," 75.
5. ↑    *Lumiarte.com.* .
6. ↑   «Objectos do quotidiano de Cabo Verde mostram-se em Lisboa na "Casa Fernando Pessoa» *A Semana* 25 juny 2007.
7. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Cantico de ferro : poesia de intervenção | WorldCat.org» *www.worldcat.org* (Noiz kontsultatua: 2023-02-15).
8. ↑    *https://www.incm.pt/portal/bo/produtos/anexos/10034520100607150426697.pdf.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8054740
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 21919024
* ISNI: 0000 0001 1044 229X
* BNF: 169950327 (data)
* LCCN: no2007051835
* SUDOC: 166448907
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 964

 |

* Wd Datuak: Q8054740
**José María García de Paredes** espainiar arkitektoa izan zen (Sevilla, 1924 - Madril, 1990ko otsailaren 6a).

Sevillako Unibertsitatean zientzia zehatzetako ikasketak egin zituen, eta diru-laguntza bati esker, Ingalaterra, Irlanda eta Frantziara bidaiatu ondoren, arkitekto titulua atera zuen 1950ean. Hasieran Rafael de la Hozekin lan egin zuen: 1956an Arkitekturako Sari Nazionala irabazi zuten, Madrilgo Unibertsitateko Aquinas Goi Mailako Ikastetxearekin (1953). 1955ean lorturiko sari bati esker, Erroman bizi izan zen 1956tik 1958ra bitartean. 1964 arte Javier Carvajalekin lan egin zuen: Erromako espainiarren panteoia (1957), Espainiaren pabiloia (1957) eta abar.

Ikasketek eta elkarlanak ezaugarrituriko garai haren ondoren, bakarka lan egin zuen, baina bidaiatzen jarraitu zuen, ikasketak sakontzeko: Italia, Austria, Alemania, Danimarka, Suedia, Finlandia, Belgika, Frantzia, Erdialdeko Amerika eta Estatu Batuetara joan zen. 1959an irakasle sartu zen Madrilgo Arkitekturako Goi Mailako Eskola Teknikoan, eta orduan erakutsi zuen bere arkitekturaren heldutasuna. Arkitektura erlijiosoan murgildu zen Cuencako San Esteban Protomártir parrokiarekin (1960), eta haren ondorengoak dira bere lan nagusietako batzuk: Almendralesko eliza (1961-1964), Falla Erakusketa (1962), Teruelgo Arte eta Lanbideen Eskola (1964) eta Granadako Bankuaren bulegoak, Madrilen, (1964). Harrezkeroko obretan García de Paredesek gaitasun handia erakutsi zuen gai desberdinetara egokitzeko, eta gero eta gehiago nabarmendu zuen konkretutasuna, abstrakzioaren aurrean, ondoko obra hauetan, adibidez: Granadako kolegioak (1965-1967), Rodríguez Acostaren Karmena (1964-1967), Cubillasko urtegiko Uso Tiroko Errege Elkartea (1966-1967), Madrilgo Merced enparantzako bulego-etxea (1965-1967), Granadako Plaza de los Camposko etxebizitzak (1967-1969). 70eko hamarraldian egin zituen Manuel de Falla zentroa, Alhambran (Granada, 1974-1978), Banco de Granadaren egoitzak, Sevillan (1968-1970), Bilbon (1973-1976) eta Coruñan (1974-1979), Granadako Gómez Moreno Institutua (1978-1982) eta abar. 80ko hamarraldian seme-alabekin lan egin zuen, batez ere.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2012/1/9 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3753117
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 29768707
* ISNI: 0000 0000 7102 0966
* BNE: XX939696
* BNF: 145325649 (data)
* CANTIC: a1175462x
* GND: 1057441694
* LCCN: n93077924
* SUDOC: 14436221X
* ULAN: 500059258
* UB: a1327229
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02337/eu\_g\_0833/g0833
* DBE: url
* **Arkitektura**
* COAM: 1014

 |

* Wd Datuak: Q3753117
Lortutako dominak 2022ko Neguko Olinpiar Jokoetan.
  
**Legenda:**  

██  Urrezko domina lortu duten herrialdeak.  

██  Zilarrezko domina lortu duten herrialdeak (eta urrezkorik ez).  

██  Brontzezko domina lortu duten herrialdeak (eta urrezkorik edo zilarrezkorik ez)  

██  Dominarik irabazi ez duten herrialdeak.  

██  2020ko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu ez zuten herrialdeak
**2022ko Neguko Olinpiar Jokoetako domina taulak** olinpiar joko hauetan 2022ko otsailaren 4tik otsailaren 20ra bitarte lortutako domina olinpikoak laburbiltzen ditu.

Domina taula
------------

Honakoa da 2022ko Neguko Olinpiar Jokoetako domina taula, Nazioarteko Komite Olinpikoak egiten duen kontaketaren arabera. Urrezko dominen arabera sailkatua dago, ondoren zilarrezko dominen arabera eta, azkenik, brontzezko dominen arabera. Berdinketarik balego, alfabetikoki ordenatzen dira NKOren kodearen arabera. Erakunde honek ez du sailkapen ofizialik egiten.

  \*   Antolatzailea

2022ko Neguko Olinpiar Jokoetako domina taula| Rankinga | Herrialdea | Urrea | Zilarra | Brontzea | Guztira |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 |  Norvegia | 16 | 8 | 13 | 37 |
| 2 |  Alemania | 12 | 10 | 4 | 26 |
| 3 |  Txina\* | 9 | 4 | 2 | 15 |
| 4 |  Ameriketako Estatu Batuak | 8 | 10 | 7 | 25 |
| 5 |  Suedia | 8 | 5 | 5 | 18 |
| 6 |  Herbehereak | 8 | 5 | 4 | 17 |
| 7 |  Austria | 7 | 7 | 4 | 18 |
| 8 |  Suitza | 7 | 2 | 6 | 15 |
| 9 |  ROC | 6 | 12 | 14 | 32 |
| 10 |  Frantzia | 5 | 7 | 2 | 14 |
| 11 |  Kanada | 4 | 8 | 14 | 26 |
| 12 |  Japonia | 3 | 6 | 9 | 18 |
| 13 |  Italia | 2 | 7 | 8 | 17 |
| 14 |  Hego Korea | 2 | 5 | 2 | 9 |
| 15 |  Eslovenia | 2 | 3 | 2 | 7 |
| 16 |  Finlandia | 2 | 2 | 4 | 8 |
| 17 |  Zeelanda Berria | 2 | 1 | 0 | 3 |
| 18 |  Australia | 1 | 2 | 1 | 4 |
| 19 |  Britainia Handia | 1 | 1 | 0 | 2 |
| 20 |  Hungaria | 1 | 0 | 2 | 3 |
| 21 |  Belgika | 1 | 0 | 1 | 2 |
|  Eslovakia | 1 | 0 | 1 | 2 |
|  Txekiar Errepublika | 1 | 0 | 1 | 2 |
| 24 |  Bielorrusia | 0 | 2 | 0 | 2 |
| 25 |  Espainia | 0 | 1 | 0 | 1 |
|  Ukraina | 0 | 1 | 0 | 1 |
| 27 |  Estonia | 0 | 0 | 1 | 1 |
|  Letonia | 0 | 0 | 1 | 1 |
|  Polonia | 0 | 0 | 1 | 1 |
| Guztira (29 herrialdeak) | 109 | 109 | 109 | 327 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Olympic Medal Table.*  olympics.com.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110811739

 |

* Wd Datuak: Q110811739

Txantiloi:Neguko Olinpiar Jokoetako domina taula
Txantiloi:Neguko Olinpiar Jokoetan domina gehien lortu duen taldea
**Rosa Roig Soler** (Marçà, El Priorato, Tarragona, 1890 - Bartzelona, 1969) kataluniar maistra eta feminista izan zen.

Biografia
---------

Eskola-maistra ikasketak hasi zituen, eta 1910ean Madrilgo Irakasleen Goi Mailako Ikasketen Eskolako goi-mailako ikasketak osatu zituen, Irakaskuntza Erakunde Libreko Krausista eredu pedagogikoari jarraituz. 1914an, Palmako Maistren Eskola Normala inauguratu ondoren, ikastetxe laiko horretan hasi zen, hezkidetzaren esparruan.

Irakaskuntzaz gain, dibulgazio zientifikoko artikuluak eta gaurkotasun handiko gaiak argitaratu zituen Mallorcako prentsan, eta hitzaldiak eman zituen. Bakezaletasuna defendatu zuen emakumeek hezkuntzan eta politikan eman behar zuten balio femenino gisa. 1919ko maiatzean Emakumezkoen Nazioarteko Federazioa aurkeztu eta lagundu zuen Mallorcako prentsan, Celsia Regisek zuzendua.

Bigarren Errepublikako maisu-maistren multzoan lan egin zuen, gobernu golpistak sustatutako Espainiako Gerra Zibilean, bi gerra-kontseilu jasan zituen, eta, horren ondorioz, Arazketa-espedienteak Ebazteko Batzorde Nagusiak emandako arazketa, horren arabera, «lanbidean aritzeko edo konfiantzako eta zuzendaritza-karguetarako gaitasunik gabetzea eta jaso gabeko hartzekoen galera» izan zituen.Hala ere, Castellóko erbestean urte batzuk eman ondoren, Rosa Roigek eskolak ematen jarraitu zuen Bartzelonako emakumezkoen Eskola Normal batean, erretiroa hartu arte, 1960an.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4    *Diccionai Biogràfic de Dones. Rosa Roig i Soler.* .
2. ↑  Comas Rubí & Miró Montoliu 2009.

Bibliografia
------------

* «El Testimoni de Rosa Roig, un exemple de renovació pedagògica a les Escoles Normals del primer terç de segle XX = The Testimonial of Rosa Roig : An Example of Educational Renewal in Teacher Training Schools in the Early 20th Century» *Educació i Història: revista d'història de l'educació*: 197-227. 2009.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20876600
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 72328808
* ISNI: 0000 0000 3941 9723
* BNE: XX1555990
* GND: 124507875
* LCCN: n2003106753

 |

* Wd Datuak: Q20876600
**Elpidia Polo Ovejas**, (Valladolid, 1890eko azaroaren 16a - Madril, 1988ko abenduaren 23a) espainiar maistra errepublikanoa izan zen, frankismoak errepresaliatua, ideologia sozialistakoa, Irakaskuntzako Langileen Federazioko (FETE) eta Langileen Batasun Orokorreko (UGT) kidea.

Ibilbidea
---------

Valladoliden jaio zen, Liboria Ovejas eta Venancio Poloren alaba. Irakasle-eskola Normalean ikasi zuen, eta 1911n lortu zuen titulua. Irakasle lanetan aritu zen Villabaruz de Camposen, San Pantaleón de Losa, Luarca, Estremera eta Torrelagunan, Madrilera joan aurretik.

1922ko urtarrilean, katedra-askatasunaren aldeko manifestu bat sinatu zuen, «pertsekuzio eta sakrifizioen kontura konkistatua, zeinaren aurka alferrik egin nahi izan baita mende erdi batez geroztik», Josefa Úriz eta Pi Lleidako Eskola Normaleko Pedagogiako irakaslearen defentsan. Bartzelonako Unibertsitateko errektoreak espedientea ireki baitzion gotzainak bere ikasleei liburu batzuk gomendatzea leporatzen ziolako. Liburu horiek, erlijiosoaren arabera, doktrina «higuingarriak, disolbatzaileak, kaltegarriak» azaltzen zituzten. 1932an Madrilgo Inspektore-Lehen Hezkuntzako Maisu plazara aurkeztu zen. 1932-1934 urteetan Madrilgo Ateneoko bazkide osoa izan zen.

Chamberí auzoko 41. neskatoen Eskola Nazional Bateratuko maistra izan zen, postua jabetzan izanik. 1936ko uztaileko estatu-kolpea gertatu zenean, erizain gisa joan zen Extremadurako frentera. Don Benitoko Komandantzia Orokorrean (Badajoz) egon zen 1937ko urtarrilera arte, eta Madrilera itzuli zen Levanterako haurren ebakuazioan parte hartzeko. 1938an bere eskolara itzuli zen urte horretako azarora arte, eta ondoren Alacantera joan zen. 

### Atxiloketa

1939ko apirilean atxilotu zuten. Madrilera eraman zuten, eta 30 urteko kartzela-zigorra ezarri zioten 1939ko maiatzaren 30eko Gerra Kontseiluan. Epaia baliogabetu egin zuten eta hurrengo ekainaren 14an heriotza-zigorra ezarri zioten. Zigorra 1939ko urriaren 6an 30 urte baino gutxiago preso egoteagatik trukatu zioten, eta 1943ko ekainaren 1ean 12 urtera jaitsi zioten..

Zigorra honakoengatik jarri zioten: Pistolaz armatutako milizianoa izateagatik, Don Benitoren (Badajoz) Komandantzia Orokorrean zerbitzuak emateagatik, neska gazte bat salatzeagatik, armada nazionalaren aldeko espioitza-zerbitzuak egiteagatik eta bere ideiak ikasleei zabaltzeagatik.

1941eko uztailaren 19an Saturrarango (Gipuzkoa) kartzelan sartu zuten, eta baldintzapeko askatasunean atera zen 1943ko urriaren 7an etaSantanderrera joan zen bizitzera. 1945eko azaroan Madrilen bizi zen.

Ez dakigu noiz hil zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Revolución, Nueva.  (2018-06-16). «Esta bala va por Franco, maestra» *Nueva Revolución*.
2. ↑   «El magisterio español : Periódico de instrucción pública. 1932» *prensahistorica.mcu.es*.
3. 1 2   «Polo Ovejas, Elpidia» *Fundación Pablo Iglesias*.
4. ↑   MOYA ALCAÑIZ, FRANCISCA.  (2015). [ «REPUBLICANAS CONDENADAS A MUERTE: ANALOGÍAS Y
DIFERENCIAS TERRITORIALES Y DE GÉNERO (1936-1945)»] *Uned*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q100722184

 |

* Wd Datuak: Q100722184
**Arnaldo Barbazangoa** (okzitanieraz: *Arnalt de Barbadan*; Barbazan-Dessus, ? - Iruñea, 1355eko azaroaren 6a), okzitaniar elizgizona izan zen.

Biografia
---------

Bigorrako familia noble batean jaioa, 1319ko urtarrilean Joan XXII.ak Iruñeko apezpiku izendatu zuen

Erresumako politikan jarrera aktiboa izan zuen, koroarekin harreman onak izatea saiatuz. Kargua hartu bezain pronto Parisera joan zen akordio bat lortzeko asmotan. 1319an sinatu eta 1321an martxan ipini zuten: apezpikutzak jaurerriari uko, eta Oro eta Deioko gazteluak eta Andarreta, Azketa, Lukin, Urbiola eta Hiriberri herrien truke 500 libra eta hamabi elizen patronatua lortu zituen.

Nahiz eta Évreux leinua tronua lortzeko laguntza eman, Filipe III.arekin liskarrak izan zituen. Erregeak Foru Hobekuntza sinatu zuen non apezpikuak erregearen gudarosteari 100 zaldun eman behar izan zizkioten. 1344an Algecirasko setioarentzat eman ez zituenez, erregeek Arnaldo auzipetu eta bere ondareen jabetza kendu zioten. Klemente VII.ak berak bere alde egin behar izan zuen berriro Joana II.arekin harreman onak izan zitzan. Erregina hil zenean, Karlos II.ak bere ondasunak itzuli zizkion.

Arnaldok hainbat elizbarruti-sinodo ospatu zituen (1325, 1341, 1346, 1349, 1354) eta Zaragozan egindako eliz-probintziako kontzilio guztietan parte hartu zuen.

Iruñeko katedralaren arautegia ezartzeaz gain, klaustro berriaren lanak jarraitu eta Santa Mariaren kapera, *Barbazana* ezizena duena, eraiki zuen. Egun, bertan dago bere hilobia.

Kaleak
------

* Barbazan Apezpikuaren ingurubidea: Iruñeko harresietan bere omenez izena daraman ingurubide edo pasealekua.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   Idazle asko.  (1990). *Gran enciclopedia navarra.*  Nafarroako Aurrezki Kutxa, 30-39 or. ISBN ISBN 84-87120-10-5..

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Senen Gartzia Asiaingoa** | **Iruñeko apezpikua**1319 - 1355 | Ondorengoa**Pierre de Monteruc** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q428580
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 11147
* GEN: 3978
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q428580
**Jose Luis Aldecoa Echebarria** (Deustu, 1914 - Getxo, 1992) bizkaitar margolari, ingeniari, poeta eta abeslaria izan zen.

Biografia
---------

Deustun jaio zen 1914an (garai hartan ez zen oraindik Bilbo), itsasoari lotutako familia batean. Bere aita eta aitonak itsasontzien hornidura egiten zuen enpresa batean lan egiten zuen. Patroi eta itsas-mekanikari ikasketak egin zituen, eta barku propioetan lanean aritu zen. Ingeniari gisa olatuen energia erabiltzeko sistema bat diseinatu zuen.

Lan horretaz gain, ABAOko kide izan zen, eta Deustuko Erriberan margolaritza irakasle jardun zuen, ikasle askorekin. Bere ikasle izan ziren Momoitio, Fernando Vázquez, Garbiñe Orbea, Miguel Clavería, Marisa Ortega, Enrique Francés, Severo López, Arantxa Zabala, Teresa Garavilla eta Miguel Ángel Domingo.

Getxon bizitzera joan ostean, Deustun hil zen 1992an.

Margolari gisa
--------------

Bere fazetarik ezagunena margolariarena da. Federico Sáenzekin ikasi zuen. Paisaia landu zuen bereziki, eta koadro ertainak egitez gain Bilboko San Salvador eskolako muralak ere egin zituen. Euskal Herriko paisaiak eta paisaia lokalak margotu zituen batez ere. Bere lanak Buenos Aires, Mexiko, Venezuela, Kanada eta Hong Kongen ikus daitezke.

Anthony Loinaz arte kritikariak horrela deskribatu zuen bere lana:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Haren gaia, paisaia. Bere teknika garbia eta segurua da. Bere asmo guztiak lortzen ditu. Bere kromatika, bere lur aldakor eta aldagarria, bere sakontasunak, bere xarma ere ematen dion gris arin batez tindatua beti, eta... zergatik ez? Malenkonia ukitu arin eta saihestezin batez. Bere mihiseetan ez dago sakoneraren, perspektibaren eta lehen planoen arteko desorekarik txikiena ere. |  » |

Musikari gisa
-------------

Musikari gisa ABAOn aritu zen, tenor lanak egiten eta pianoa jotzen. *Romería de San Antolín* zarzuelaren protagonista izan zen, eta berak margotu zituen ere dekoratuak eta orkestrarako hainbat konponketa egin. 1940ko hamarkadatik aurrera hainbatetan eskenaratu zen obra hori, ahalik eta frankismoak bertan agertzen ziren "agur" eta "aita" hitzak "subertsioagatik" ezabatu zituen arte. Obra horren musika Juanito Urquizuk egin zuen.

1952an Ayala antzokian *Naste Borraste* obran parte hartu zuen. Alfredo Krausekin batera *Mannon* obran, Bilbon. 1976an Madrilgo zarzuelan *Mendi-mendiyan* opera interpretatu zuen. 1953an BBCn Bilboko Ganbera Koroarekin abestu zuen.

Oharrak
-------

1. ↑  Bere koadroak Aldecoa izenarekin sinatzen zuen, **c** letrarekin idatzia.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4    «Aldecoa Echebarria, José Luis de - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-01-14).
2. 1 2 3 4 5   Marrodán, Mario Angel. *ALDECOA, JOSE LUIS (1914-1992).* .
3. ↑   Bereciartúa, José María.  (1978). Retana ed. *Pintores y escultores vascos de ayer, hoy y mañana.*  19.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q82074150
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 1601

 |

* Wd Datuak: Q82074150
*Artikulu hau Araozko auzoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Agerre (argipena)».*

**Agerre** Oñatiko baserri-auzoa da, Araotz haranean kokatua, eta Araozko auzo ere kontsideratu daitekeena.

Deskribapena
------------

Elizondo eta Aizkorbetik gora dagoen auzunea da, Santa Krutzeko baselizaren bidean. Hiru etxek osatzen dute multzoa, Agarre etxea, Agirregoikoa eta Agirrebekoa baserriak. *Agarre/Agerre/Agirre* formen dantza argitugabea igartzen da toponimian, Euskaltzaindiak ez duelarik 2021 bitartean auzoaren izena arautu.

Lope de Agirreren jatorria Araotzen kokatzen duten istorio erdi-mitikoen artean, auzo honetakoa zela diote batzuek (izenagatik), baina beste batzuk Zubia auzoan kokatzen dute konkistadorearen jaiolekua, han badelako Zubia Lopena izeneko baserri bat.

Bada auzoko seme Frantzisko Antonio Elortza Agirre jenerala, 19. mendeko militar espainol ospetsu bat, Agarre etxean jaioa.

Agarre baserria 1962 inguruan, Elortza jeneralaren bustoarekin atarian. Indalezio Ojangurenen argazkia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Agerre - Bilaketa - EODA» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-08-06).
2. ↑    Urkia, Jose Angel; Fernandez, Luistxo. «Araotz eta Oñatiko beste auzo batzuetan» *Eibar.ORG | Eibarko peoria* (Noiz kontsultatua: 2021-08-06).
3. ↑    «Uraren bidea - Gipuzkoa Natura» *Gipuzkoa Natura* (Noiz kontsultatua: 2021-08-06).[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107970007
* Commonscat Multimedia: Agerre (Araotz)

---

 |

* Wd Datuak: Q107970007
* Commonscat Multimedia: Agerre (Araotz)