*Artikulu hau frutari buruzkoa da; koloreari gaitzat duena beste hau da: «Laranja kolore»*

Laranja
**Laranja** jatorriz Asiakoa den laranjondoak ematen duen fruta zitriko jangarria da. Izatez, azal gogor eta lodiko hesperidio bat da. Bere mamia zukuz betetako hainbat atalez osaturik dago. Aberatsa da C bitaminan, flabonoideetan eta esentzia-olioetan.

Laranja aspaldian sortutako hibridoa da, seguru asko arabisagarraren eta mandarinaren nahastea. Munduan gehien kontsumitzen den frutetako bat da. Klima epel eta hezea duten eskualdeetan lantzen da.

Etimologia
----------

Laranja hitza sanskritoko "laranjondo" hitzetik eratorria da, (sanskritoz: नारङ्ग, *nāraṅga*), baina ziur asko jatorri drabidikoa duen hitza da. Tamilez *narandam* (நரந்தம்) esaten zaion "laranja mingotsa"ri eta *nagarukam* (நாகருகம்) "laranja gozoa"ri,*nari* (நாரி) "fragantzia" esateko. Indiako beste hizkuntza batzuetan antzeko izenak aurki daitezke: teluguz: నారంగము, *nāraṃgamu*; malabareraz: നാരങ്ങ, *nāraṅṅa*; edo kannadaz: ನಾರಂಗಿ, *nāraṃgi*.

Sanskritora persieratik iritsi zen Europako hizkuntzetara (persieraz: نارنگ‎, *nārang*), lehenago arabieratik pasatuz (arabieraz: نارنج‎, *nāranj* zuhaitzerako eta نرنجة *naranjah* fuiturako).

Europara iristerakoan hainbat aldaketa izan zituen hitzak. Horrela portugesez hasierako *n* soinua *l* batez aldatu zen, *laranja* hitza emanez. Italieraz *l* hori "la" artikulua izan daitekeenez kendu egin zuten, eta *arancia* deitzen dute. Arabierazko *nāranj* hitzetik abiatuz antzinako okzitanierara igaro zen, *auranja* moduan, eta hortik antzinako frantsessera, *orenge* gisa. Ipar Euskal Herrian erabiltzen den *liranja* hitza (euskara baturako aproposa ez dena) Okzitaniatik iritsi dela proposatu dute, *l'irange* hitz-elkarketatik. Ingelera ertainera frantsesetik pasa zen, hori baitzen hizkuntza landua Ingalaterran, *orange* gisa (zehazki *pomme d'orenge* hitzetik). Latinez frantsesezko *orange* horretako *or* hasiera urrearekin lotu zen, eta hortik dator *aurantium* hitza. Garai hartan ezagutzen zen laranja bakarra mingotsa zenez, barietate honek *Citrus × aurantium* izena du gaur egun.

Kolorearen izendapena fruituaren ostean sartu zen hizkuntzara, lehen aldiz ingeleraz 1512an.

Europako beste hizkuntza batzuetan, ordea, ez da bide horretatik iritsi. Gaur egun ezagutzen dugun laranja barietate nagusia "gozoa" da, (*Citrus × sinensis*) eta Europara Portugalgo merkatariek ekarri zuten. Horregatik munduko hainbat hizkuntzatan Portugalen izena darama fruitu honek. Albanieraz, *portokall* deitzen da, bulgariera портокал (*portokal*), grezieraz πορτοκάλι (*portokali*), mazedonieraz *portokal*, persieraz پرتقال (*poerteghal*), turkieraz *portakal* eta errumaniera *portocală*. Izen antzekoak aurki daitezke beste hizkuntza batzuetan, adibidez arabiera البرتقال (*bourtouqal*), georgiera ფორთოხალი (*p'ort'oxali*) eta amhareraz ብርቱካን *birtukan*. Italian *arancia* esaten bada ere, napolieraz *portogallo* edo *purtuallo* esaten da.

Era berean portugaldarrek barietate hau Txinatik ekarri zutenez erreferentzia batzuetan geratu da. Gazteleraz "*naranjas de la China*" esamoldea erabiltzen da (literalki, "Txinako laranjak") eta "*naranja mandarina*". Xabier Letek egindako Leonard Cohenen *Suzanne* abestiaren itzulpenean ere *Txinako laranjak* erabiltzen du. Beste Indoeuropear hizkuntza batzuetan ere eraikuntza hau egiten da. *Txinako sagarra* gisako itzulpenak agertzen dira Behe alemanez (*Apfelsine*), nederlanderaz (*appelsien* eod *sinaasappel*), suedieraz (*apelsin*) eta norvegieraz (*appelsin*). Errusieraz ere Апельсин esaten da (*Apel'sin*). Hortik igaro zen Sobietar Batasuna osatzen zuten herrialde askotan hizkuntzatera. Gazteleraz *china* esaten da Puerto Ricon. 

Lehen aipatu dugun Antzinako frantsesezko *pomme d'orenge* hitzetik (literalki *laranja-sagarra*) hitzetik eslovakierazko *pomaranč*, txekierako *pomeranč*, eslovenierazko *pomaranča* eta polonierazko *pomarańcza* hitzak eratorri dira.

Jatorria
--------

Laranjondoa Valentzia hiriko merkatu nagusiaren ondoan, kasu honetan kaleko apaingarri, ez nekazaritzarako aprobetxatua.
Laranjondoa antzinatik landatzen den espezie hibridoa da, seguru asko arabisagar arbolaren (*Citrus maxima*) eta mandarinondoaren (*Citrus reticulata*) arteko nahastea. Zuhaitz loredun txikia da, 10 metro baino gutxiago hazten dena. Arrautza-formako hosto betiberde iraunkorrak ditu, 4 eta 10 cm artekoak, modu txandakatuan kokatuak eta ertz krenulatudunak. Bere fruitua den laranja hesperidio bat da, hau da, baia mota bat.

Sailkapen tradizionaletan, laranjondoa *Citrus* generoko *Citrus sinensis* espezie gisa sailkatu izan da. Genero honetako beste partaide batzuk limoiondoa, limondoa eta laranjondo mingotsa dira. Berriki egindako ikerketa genetikoek erakutsi dutenez, fruta-arbola hauek guztiak, izatez, arabisagar arbolatik, mandarinondotik eta zidrondotik eratorritako barietate hibridoak dira.

Laranjondoaren laborantza duela milaka urte hasi zen Txinako hegoaldean. Handik, Asiako hego-ekialde osoan hedatu zen eta, geroago, Ekialde Hurbil osoan eta handik Europara lehenik Alexandro Handiarekin edo bere aro helenistikoarekin eta, geroago, Zetaren Bidean eta Gurutzadetan zehar ere.

Gaur egun, laranjondoa oso ondo moldatzen da klima mediterraneora.

Barietateak
-----------

* Persiar laranja (Indiakoa)
* Navel laranja (Brasilgoa)
* Navel-Late laranja
* Navelina laranja
* Valencia-Late laranja (Valentziako probintziakoa)
* Vernia laranja
* Destrio laranja
* Salustiana laranja
* Sangina laranja

Laranja mingotsa.
Aparteko fruitu kontsideratzen da laranja mingotsa (*Citrus aurantium*). Aldaera hau arabiarrek Europara sartu zuten Iberiar penintsulako hegoaldetik X. mendean. Genetikoki, arabisagar arbolaren eta mandarinondoaren hibrido bat da. Laranja mingotsetik lurringintzan asko erabiltzen den esentzia ateratzen da eta marmelada ere egiten dute.

Fruitu jangarria
----------------

Fruitu zitriko jangarria da. Izatez, azal gogor eta lodikoa da. Bere mamia zukuz betetako hainbat atalez osaturik dago. Aberatsa da C bitaminan bereziki. Munduan gehien kontsumitzen den frutetako bat da. Mota ugarikoak daude: gozoak, garratzak, laranjak, gorriak...Klima epel eta hezea duten eskualdeetan lantzen da. Negua eta udaberri hasiera izaten dira jateko urtarorik onenak. Bere horretan jateko, zuku moduan, konfitaturik azkenburuetarako lagungarri moduan edo bere azalarekin marmelada egiteko erabil daiteke.

Kontsumorako munduko laranja esportatzaile herrialde nagusiena Brasil da, ondoren AEBek (nagusiki Florida) jarraitzen diote. 

### Laranja-zukua

Laranja-zuku egin berria saltzen, Mexikon.
Laranja-zukua ere edari freskagarri eta nutritiboa da. Etxean norberak egin dezakeen zukua da, baina irauteko freskagarri gisa ere ekoizten dute marka askok. Laranja zitrikoa denez C bitamina asko du. Hainbat markak beste osagai batzuk gehitzen dizkiote, kaltzioa edo D bitamina esate baterako.

Laranja-zukuarekin egin daitezkeen errezeten artean, angurri, marrubi edo masustekin ondo konbinatzen du.

Elikagai azidoa da eta, hainbat saltsa eta ozpin egiteko erabiltzen da, zebitxe edo entsaladari botatzen zaizkienak. Hainbat koktelen osagaia ere bada. Ohiko nahasketa bat da laranja sorbetea txanpainarekin, funtsean zukua eta oso txanpain hotzarekin egina, baina aldagaiak jaso ditzakeena: Esnegain urtua ere nahasten dute batzuek, edo laranja edari freskagarri gasdun izoztua eransten diote beste batzuek, laranja azal birrindua edo azukrea ere gehitu daiteke.

### Informazio nutrizionala

|  |
| --- |
| **Laranja** 100 gramoko balio nutrizionala |
| ura: 86,75 g | errautsa: 0,44 g | zuntz: 2,4 g | balio energetikoa: 47 kcal |
| karbono hidratos: 11,75 g | azukrea: 9,35 g | proteina: 940 mg | lipido: 120 mg |
| Oligoelementuak |
| potasio: 181 mg | kaltzio: 40 mg | fosforo: 14 mg | magnesio: 10 mg |
| burdina: 100 µg | zink: 70 µg | kobre: 45 µg | sodio: 0 mg |
| Bitaminak |
| C bitamina: 53,2 mg | B1 bitamina: 87 µg | B2 bitamina: 40 µg | B3 bitamina: 282 µg |
| B5 bitamina: 250 µg | B6 bitamina: 60 µg | B9 bitamina: 0 µg | B12 bitamina: 0 µg |
| A bitamina: 225 UI | erretinol: 0 µg | E bitamina: 0,18 µg | K bitamina: 0 µg |
| Gantz-azidoak |
| gantz-azido saturatuak: 15 mg | gantz-azido monoinsaturatuak: 23 mg | gantz-azido poliinsaturatuak: 25 mg | kolesterol: 0 mg |

Ekoizpena
---------

FAOren arabera, hauek dira munduko ekoizlerik handienak (2005ean, tonatan):

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 1. |  Brasil | 17.804.600 |
| 2. |  AEB | 8.393.276 |
| 3. |  Mexiko | 4.112.711 |
| 4. |  India | 3.100.000 |
| 5. |  Txina | 2.412.000 |
| 6. |  Espainia | 2.294.600 |
| 7. |  Italia | 2.201.025 |
| 8. |  Iran | 1.900.000 |
| 9. |  Egipto | 1.789.000 |
| 10. |  Pakistan | 1.579.900 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *Orange definition and meaning | Collins English Dictionary.*  (Noiz kontsultatua: 2017-02-18).
2. ↑   **(Ingelesez)** Katzer, Gernot. *Spice Pages: Orange (Citrus sinensis/aurantium).*  (Noiz kontsultatua: 2017-02-18).
3. ↑   Anders, Valentin. *NARANJA.*  (Noiz kontsultatua: 2017-02-18).
4. ↑     *Euskaltzaindia.*  (Noiz kontsultatua: 2017-02-18).
5. ↑     *A propos du mot "liranja" :: Liburu eta aldizkariak :: Euskomedia.*  (Noiz kontsultatua: 2017-02-18).
6. ↑    *orange - definition of orange in English | Oxford Dictionaries.*  (Noiz kontsultatua: 2017-02-18).
7. ↑   **(Ingelesez)** Paterson, Ian.  (2004-01-01). *A dictionary of colour: a lexicon of the language of colour.*  Thorogood ISBN 1417595981. (Noiz kontsultatua: 2017-02-18).
8. ↑   **(Ingelesez)**  *Sign IN - Open University.*  (Noiz kontsultatua: 2017-02-18).
9. ↑   **(Ingelesez)** Maerz, A; Paul, M. Rea.  (1930-01-01). *A dictionary of color.*  McGraw-Hill Book Co. (Noiz kontsultatua: 2017-02-18).
10. ↑    *Citrus.*  (Noiz kontsultatua: 2017-02-18).
11. ↑   **(Ingelesez)** Ostergren, Robert Clifford; Boss?, Mathias Le.  (2011-01-01). *The Europeans: A Geography of People, Culture, and Environment.*  Guilford Press ISBN 9781609181406. (Noiz kontsultatua: 2017-02-18).
12. ↑    Xabier, Lete Bergaretxe.  (2015-12-29). *Xabier Lete. Abestitzak eta poema kantatuak.*  Elkarlanean, S.L. ISBN 9788490274989. (Noiz kontsultatua: 2017-02-18).
13. ↑   **(Ingelesez)**  *Blog.*  (Noiz kontsultatua: 2017-02-18).
14. ↑   **(Gaztelaniaz)** Duff, Charles.  (1971-01-01). *SPANISH FOR BEGINNER.*  Harper Collins ISBN 9780064632713. (Noiz kontsultatua: 2017-02-18).
15. ↑   **(Ingelesez)**  *What is the meaning of the Slovak word pomaranč?.*  (Noiz kontsultatua: 2017-02-18).
16. ↑   **(Ingelesez)**  *Orange (France) facts, information, pictures | Encyclopedia.com articles about Orange (France).*  (Noiz kontsultatua: 2017-02-18).
17. ↑   Rao, Muhammad Junaid; Zuo, Hao; Xu, Qiang.  (2021-01-11). «Genomic insights into citrus domestication and its important agronomic traits» *Plant Communications* 2 (1): 100138.  doi:10.1016/j.xplc.2020.100138. ISSN 2590-3462. PMID 33511347. PMC 7816076. (Noiz kontsultatua: 2023-09-20).
18. ↑   **(Ingelesez)** Lim, Lisa.  (2023-02-07). «Opinion | The orange’s origins: its journey from East to West and how its name evolved» *South China Morning Post* (Noiz kontsultatua: 2023-09-20).
19. ↑   «Errezetak | Sukaldean» *sukaldean.com* (Noiz kontsultatua: 2023-09-20).
20. ↑    «LARANJA SORBETEA CHAMPAGNEAREN KUTSUAN» *sukaldean.com* (Noiz kontsultatua: 2023-09-20).
21. ↑  Iturria: USDA Nutrient Database

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Wikiztegian** orri bat dago honi buruz: ***laranja***. |

Ikus, gainera
-------------

* Laranjondo
* Mandarina

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13191
* Commonscat Multimedia: Oranges

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX524785
* BNF: 11976495c (data)
* GND: 4172698-4
* LCCN: sh85095257
* NKC: ph527103
* NARA: 10645350
* AAT: 300266271
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 5EVU04N5QU

 |

* Wd Datuak: Q13191
* Commonscat Multimedia: Oranges