Carolyn Porco Tenerifen, Kanariar irletan, 2016.06.28
Carolyn C. Porco (Bronx, New York, Estatu Batuak, 1953ko martxoaren 6a) astronomoa, planeta-zientzialaria da, eta ezaguna da NASA/ESA Cassini-Huygensek Saturno eta bere sateliteak esploratzeko misio bateratuan egindako lanagatik eta Voyager misioagatik, Eguzki Sistemaren kanpoaldea esploratzeko. Irudiei buruzko zientzialaria izan da bi misioetan, eta Cassini misioko irudi-taldearen buru izan da 2004tik 2017ra. Misio horretan, bere taldekideekin batera, Encéladon (Saturnoren satelitea) ur-ozenoak aurkitu zituen. Bere ibilbidean, espazioaren irudi ikonikoenetako batzuen ekoizpenean parte hartu du, hala nola Voyager 1ek hartutako "Puntu urdin margul bat" (*Pale Blue Dot*) Pluton eta Kuiperren gerrikoa esploratzeko "*New Horizons*" misioko kide ere izan da.

Graduatu-ikasle zen garaian, Porcok Voyager 1 zundak Saturnoren eraztunei buruz bidalitako informazioa aztertu zuen, eta horiei eta planetako eremu magnetikoari buruzko zenbait aurkikuntza adierazgarri egin zituen.

Astronomiarekin eta planeta-zientziarekin zerikusia duten gai askotan 125 argitalpen zientifiko baino gehiago idatzi ditu. Zientziaren, astronomiaren, planetaren esplorazioaren eta zientziaren eta erlijioaren arteko erlazioari buruzko iruzkingile publiko ohikoa bihurtu da. Bere artikuluak *London Sunday Times*, *The New York Times*, *The Wall Street Journal*, *The Guardian*, *Astronomy magazine*, *Arizona Daily Star*, *Sky* and Bbcope, *Scientific American*, *American Scientifist* eta PBS webguneetan agertu dira.

Zientzia-aholkulari lan egin zuen 1997an Contact filmean, besteak beste, Ellie Arroway filmeko fikziozko pertsonaia nagusiaren aholkulari gisa. 2008an, J. J. Abramsek, 2009ko Star Trek filmaren zuzendariak/ekoizleak, gonbidatu zuen produkzio-taldera planeta-irudiaren aholkulari izateko. Eugene Shoemaker geologo planetario ezaguna hil ondoren omentzeko proposamenaren arduraduna izan zen. Ondoren, *Ilargi Prospector* ontziko zientzialari jenialaren errautsen zati bat bidali zen Ilargira, eta krater baten gainazalaren kontra jotzeko programatu zen, haren konposizioa aztertzeko. Han lurpean dago, Carolynek idatzitako brontzezko xafla mehe batean grabatutako epitafio batekin.

2010ean, Planetaren Zientziaren Komunikazio Publikoaren Bikaintasunaren Carl Sagan Domina jaso zuen. 2012an, Time aldizkariak espazioan eragin handiena duten 25 pertsonetako bat izendatu zuen. 2015az geroztik, irakasle bisitari ospetsua izan da Kaliforniako Unibertsitatea, Berkeleyn, eta, 2017az geroztik, Kaliforniako Zientzia Akademiako kidea.

Biografia
---------

### Familia eta haurtzaroa

Carolyn guraso italiar etorkinen alaba da, familiako bost seme-alabetako emakumezko bakarra. Bere lau nebekin hazi zen Pelham Bayko Bronx Ekialdeko auzoan, New Yorken. Aitak ogia banatzeko kamioi batekin lan egiten zuen, eta amak etxeko lanetan. Bronxeko ikastetxe katoliko batera joaten zen, eta astronomiarekiko erakarpena ekialdeko filosofiarekiko, erlijioarekiko eta existentzialismoarekiko interesaren bidez etorri zitzaion. "Zer egiten dugu hemen?" bezalako galdera handien erantzunak bilatzen zituen etengabe. Zer dago han kanpoan?Zein da honen guztiaren helburua? Gogoeta horiek planetak eta galaxiak liluratzera eraman zuten. Zera esaten zuen, "adiera figuratibo eta literalean, barrutik kanporantz bilatzen ari zela". Horregatik, unibertsoaren sorreraz arduratzen hasi zen, eta astronomia, planetak eta galaxiak bezalako gaiak irakurtzen hasi zen.

Oso ikasle ona izan zen, eta gauza espiritualen bilatzailea, buruan 'bizitza' handia zuena. Geroago, New Yorkeko Estatuko Unibertsitatean, Stony Brooken, ikasle zela, bi urte eman zituen kantari budista gisa, eta Japoniara joan zen bi astez, non ibilaldi budistako banda baten *majorettea* izan zen, galtza deigarriak erabiliz. Haren arabera, "Horiexek izan ziren egunak".

1960ko hamarkadan hazi zen, AEBren espaziorako programak diru eta arreta publiko asko lortu zuenean, eta horrek, era berean, kanpo-espazioarekiko interesa areagotu zuenean. Interes hori esponentzialki hazi zen 13 urte zituela, lagun baten terrazan teleskopio batekin Saturno behatzen ari zela. Eguzkia orbitatzeko bigarren planetarik handiena zen, "eguzki-sistemaren altxorra" izenekoa, itxura deigarria eta eraztun-egitura konplexua zituelako. Ordutik, bere bizitzan zer egin nahi zuen jakin zuen: espazioa esploratu.

Bronxeko "*Catholic Cardinal Spellman*" ikastetxean sartzean, argi zuen astronomia ikasi nahi nuela. Marteren lehen irudiak ikusi zituen "Mariner" misioan 1960ko hamarkadaren hasieran, eta planetak esploratu nahi zituela jakin zuen.

Ikasketak
---------

Graduatu ondoren, New Yorkeko Estatuko Unibertsitatean matrikulatu zen, Stony Brooken, eta han, 1974an, Fisika eta Astronomiako lizentziatura lortu zuen. Ondoren, Kaliforniako Teknologia Institutuan (Caltech) hasi zen, eta 1983an Zientzia Geologikoetan eta Planetariumetan doktoretza lortu zuen.

Caltech-en, 1936an, NASAren Erreakziorako Propultsiorako Laborategia (*Jet Propulsion Laboratory*) edo JPL (tripulaziorik gabeko espazio-ontziak eraikitzeko eta operatzeko zentroa) jarri zen martxan. Caltech-en eta JPLren arteko harreman horri esker, Carolyn Caltech-en zegoen garaian, planeten esplorazioa bertatik bertara esperimentatzeko aukera izan zuen. Voyager zunda Saturnoren inguruan zebilen, Porco misio horretako irudi-taldeko kide batekin nahastuta zegoen, eta, horri esker, Saturnotik jasotako datuak lantzen hasi zen. Jasotzen ari ziren informazio guztiarekin, irudi-taldeak ez zuen behar adina esku ez zientzialaririk behar zen lan guztia egiteko, eta, beraz, laguntza guztia ondo jasotzen zen. Langile falta hori Carolynentzat opari bat bezalakoa izan zen; Saturnoren eraztun eszentrikoei eta B eraztuneko 'spokeei' buruzko informazioarekin lan egin zuen lehen pertsona izan zen (eraztunean zehar eratzen diren eta erabat ur-izotzez osatuta dauden egitura erradialak). Bi proiektu horiei buruzko doktorego-tesia egin zuen. Eraztunen eta "spokeen" inguruan lanean ari zela, haien eta planetaren eremu magnetikoaren arteko lotura aurkitu zuen. Harentzat "eureka" garaia izan zen, planetarentzat ezezaguna zen zerbait aurkitu zuen, naturaren sekretuetako bat.

1983an doktoretza jaso zuen, Kaliforniako Institutu Teknologikoko Zientzia Geologiko eta Planetarioen dibisioak emana. Saturnoren eraztunei buruzko aurkikuntzetan oinarritutako doktore-tesia osatu zuen, eta ilargi ñimiñoen grabitateak eraztunak nola osatzen zituen ikusi zuen. Peter Goldreichek, tesi-tutoreak, esaten zuen Carolynek gauza garrantzitsuak erabakitzeko eta hautatzeko gaitasuna zuela. 1983aren amaieran, Planeten Zientzien Departamentuan sartu zen Arizonako Unibertsitatean, Voyager misioko irudi-taldeko kide bihurtu zen urte berean. Ondoren, Uranori (1986) eta Neptunori (1989) buruzko Voyager-en aurkikuntzetan ere parte hartu zuen, eta zeregin horretako irudi-taldearen barruan eraztunentzako taldea zuzendu zuen.

Lasterketa: Lady of the Rings (Eraztunen andrea)
------------------------------------------------

### Voyager

1983an doktoretza lortu ondoren, Carolyn Voyager-eko irudi-taldeko kide bihurtu zen, eta Voyager II zundak 1986an Urano eta 1989an Neptunotik pasatzean bidalitako datuak aztertzeaz arduratu zen. Uranoren eraztunak aztertzeko behar zen ezagutza zuen, eta hori garrantzitsua izan zen taldean sartzea erabakitzeko orduan. Voyager misioan lanean ari ziren 178 zientzialarietatik zazpi baino ez ziren emakumeak. Pozik zegoen zientzian interesa zuten beste emakume eta neska batzuentzat eredu izan zitekeelako, nahiz eta kontu horri garrantzia kentzen saiatzen zen hura sortzen zenean. Boston Globeri azaldu zion zientziaren edertasuna, denok benetan bilatzen duguna egia dela; beraz, pertsona bat, gizona edo emakumea, egiten duen horretan ona eta eskuduna bada, bistan da gai dela, eta, azkenean, mundu guztiak lagunduko diola.

Urano eta Neptuno misio horren bigarren mailako helburuak ziren NASAko zientzialarientzat (helburu garrantzitsuenak Saturnoren eraztunak, bere globoa eta atmosfera, eta Titan, haren orbitako ilargirik handiena), baina garrantzitsua zen hura aztertzea. Lurreko teleskopio ahaltsuenekin ere, puntu lauso txikiak baino ezin izan ziren aurkitu, edo, gehienez ere, orban urdin txiki bat. Esploratu gabeko lurraldeetan murgiltzea zen, eta hori, Carolyn-en aburuz, misio 'handi' egiten zuen.

Misio horretan, Uranoren eta Neptunoren eraztunak aztertzen aritu zen, eta horren ardura zuen taldearen burua izan zen. Bi planeta horiek arrarotzat jotzen ziren, eta Porco pertsona bakarretakoa izan zen lan gogorra egiten zergatia ulertzeko, eta bere ilargi txikiek, batzuetan, eraztun osatugabeekin eta eraztun horietan ikusten ziren banaketetan zuten rola ulertzeko. Uranoren eraztunei eta Neptunoren eraztun-arkuei buruzko azalpenak eman ondoren, eta Saturnoren eraztunekin aurretik egindako aurkikuntzekin, argi zegoen planeten eraztun aditua bihurtu zela, eta, harrezkero, "Lady of the Rings" (Eraztunen andrea) deitzen zioten.

Carolyn-en aburuz, aurkikuntza hautemangarrietatik haratago doaz misio horren onurak. Adierazi zuenez:

> *"eguzki-sistemako gure azterketek, geure buruaren eta kosmoseko gure lekuaren ikuspegia emateaz gain, bidaiatu arte gure pentsamendua zein mugatua den erakusten digute.* *Nola edo hala, Voyager gizakia hilezkortasunetik hurbilen dagoena da. Jendeak berehala grabatu zuen hori. Mugitu egin zituen. Misio horrengatik sentimendu maitekorra garatu zuten. 2012ko abuztuan, Voyager 1 izarren arteko espazioan sartu zen, eta Voyager-ek definitu gintuen. 1980ko hamarkadan planeten arteko espezie gisa definitu gintuen, eta orain izarrarteko espezie gisa definitzen gaitu. Eta jarraituko du.*..
> 
> 

Voyager zundek gramofono-disko bat dute (Voyager-en urrezko diskoa), Lurreko biziaren eta kulturaren aniztasuna islatzen duten soinu eta irudiekin, gure planetako bizitzaren existentzia edozein bizi-motari ezagutarazteko. NASAk eta Carl Sagan buru zuen batzordeak hautatu zuten eduki hori. Horri esker, zundak inolako seinalerik bidaltzeko ahalmenik ez duenean, bere misioak betiko jarraituko du, gizateria desagertu arren. Carolynen hitzetan:

> "*Baliteke bilioi urte barru Voyager aurkitzea.* *Oraindik oso aurreratua ez dagoen zibilizazio batek aurkitu lezake gramofonoa. Eternitatearen atean jotzea bezalakoa da. Horixe egin du Voyager-ek gure alde"*.
> 
> 

Voyager-en diskoen estalkian idatzitako mezuaren diagrama. Erreproduzitzeko jarraibideak ditu, baita eguzki-sistemak 14 pultsarekiko duen posizio erlatiboa ere.
Voyager zunda, gramofono-diskoa barruan duela. Lurreko bizitzaren eta kulturaren aniztasuna islatzen duten soinuak eta irudiak biltzen ditu.
Voyager zundetan sartutako gramofono-diskoaren itxura

### Cassini-Huygens

1990ean, Cassini misioaren irudi-taldean sartu zen Saturnorantz, eta esperientzia handiagoko hautagaien aurretik hautatu zuten. Argi zegoen Eguzki Sistemaren etorkizun handiko eruditoa bihurtu zela. Stony Brookeko Michal Simon astronomoak zioenez, lizentziadun gisa bikaina, borrokalaria eta gogoz betea zen, eta horrexek egin zuen astronomo.

Anbizio handiko nazioarteko proiektua izan zen: ESA europar agentziak Huygens zunda eraiki eta kudeatu zuen, Cassini ontzitik askatuko zena Titanen lehorreratzeko; NASA eta JPL, berriz, Cassini orbitadorea eraiki eta kudeatzeaz eta, oro har, misioaz arduratu ziren.

Cassini misioak helburu asko zituen, besteak beste, Saturnoren magnetosfera izugarria aztertu eta neurtzea, haren eraztunen azterketa zehatzagoak egitea eta atmosferaren osaera aztertzea, bai planetarena, bai haren satelite handienarena, Titan. Jakina, Eguzki Sistemako planeta erakargarrienetako baten irudi zoragarriak lortu nahi ziren. Cassinik Lurrera bidali zituen lehen irudiak gure ilargikoak eta Masursky asteroidearenak izan ziren, eta, beraz, dena ondo zebilela frogatu zen. Cassinik ekarri zuen lehen irudi "erreala" Jupiterren irudi bat izan zen, hain zehatza, ezen Carolyni malkoak eragin zizkion begietan.

Eguzki Sistemaren eraketari edo bizitzaren hasierari buruzko datu berriak lortzea espero zuten zientzialariek. 1997an jaurtia, autobus-tamainako astro-ontziak zazpi urte inguru eta bi bilioi milia baino gehiago egn zituen Saturnoren orbitara 2004an iritsi baino lehen. 500.000 irudi inguru biltzea espero zen, eta, gainera, Europan eraikitako zunda bat espazio-ontzitik askatu eta Saturnoren ilargirik handienean, Titanen, biratzeko. Espazio-ontzia Saturnotik igarotzean hasi zen irudiak bidaltzen, eta zientzialariak arnasa hartzen hasi ziren, baina lana espero baino askoz gehiago izan zen. Ontziak Saturno orbitatzen zuenean, satelite eta fenomeno berriak aurkitu zituzten, eta irudi-taldea astro-ontzirako komando berriak idaztera behartu zuten. Aurkikuntza berri horiek erregistratu egin behar ziren, aurkitutako ilargi berriaren orbita zehaztu eta informazio hori erabili objektu hori aurrerago non egongo zen aurresateko, are gehiago hurbildu ahal izateko. Oso lan neketsua izan zen, eta gertatzen ari ziren gertakariek zuzendu zuten.

Cassinitik jasotako informazioa tratatzeaz gain, Carolyn Porcok sentitzen zuen jendeari bizi zuen esperientzia zoragarria eman behar zitzaiola, eta jendeari abentura-sentimendu bat irakatsi nahi zion, jendea ontzi horretan haiekin egotearen sentimendua.

Hauek izan ziren Carolynen irudi-taldearen aurkikuntza garrantzitsu batzuk: Titanen metano likidozko aintziren lehen begiradak; izotz-geyserrak, ilargi txikiaren hegoaldeko polotik erupzionatzen, eta horrek azpigainazal likido baten bilaketan zuen eragina; ying-yang Lapetus (edo Japeto) ilargiaren gailur ekuatorialaren 13 km-ko altuera; Saturnoko ilargi irauliaren, Hiperionaren, izaera "koral kosmikoa"; planeta horretako neguko hemisferioko zeru-urdina, eta haren handitasunaren ikuspegi zehatzak, izan duen ekaitz gogorrena, planetaren bilakaera eta erupzioa; zurrunbilo erraldoien bortizeak Saturnoren bi poloetan eta Titan hegoaldeko poloan; 100 metroko eskala duten ilargi txikiak, Saturnoren eraztunetan sartuak; izurtze leun baina zabal bat, Saturnoren eraztunen bidez, 1980ko hamarkadaren hasieran eraztun horietan izandako inpaktuagatik; ilargi berriak eta eraztun txikiegiak eta/edo ahulegiak, lehenago ikusi ahal izateko.

Irailaren 15ean, 11:55:46an, Cassiniren heriotzaren ordua izan zela esan daiteke. Saturnoren atmosferan sartu zen, airearen marruskaduraren ondorioz meteorito gisa desegin zen arte. Cassiniren "suizidio" hori erabaki zen, erregairik gabe geratzen ari zelako, eta kontrolik gabe zegoenez, Titan lakuak edo Encélado itsasoak kutsa zitzakeen, ontzi horrek geyserrak aurkitu dituen lekuak. Bizirik iraun zuten lurreko mikrobioak izan zitzakeen ontziak, eta ez zen arriskuan jarri nahi satelite horien izaera. Maniobrak 6 eguneko 22 orbita izan zituen planetaren inguruan, eta Saturnoren egunen iraupena, barne-egitura, nukleoaren biraketa-abiadura eta eraztunak noiz eratu ziren ulertzen lagunduko zuten datuak transmititzeko erabili zen. Carolynek tristeziaz deskribatu zuen amaiera hori, beraz, Saturnoren azterketa historikoaren amaiera zen, eta eskatu zuen "irudi hauek eta etortzekoak direnek gogorarazteko abentura handia bizi izan zutela eguzki-sistemako planetarik bikainenaren inguruan".

Carolynen hitzetan, harentzat eta bere taldearentzat, hiru hamarkada oso gogorrak izan ziren, dedikazio handiarekin, arnasarik gabeko uneak eta laneko maratoiak, arnasa hartu ere egin ezin zutenak. Baina saria jaso zuen, Eguzkitik harantzago agindutako lur horretan lan egin eta jolastera ohitu delako.

### New Horizon

Cassiniren misioa amaitu zenean, Plutonen egin zituen ahaleginak Carolynek. New Horizons misiorako irudi-taldeko kide zen, eta zientzialariei planeta horretara eta Kuiperren gerrikoko beste gorputz batzuetara lehen hurbilketa ematea zuen helburu. Plutonera 10 urtean iristeko programatuta zegoen, hau da, 2015erako. Misioaren helburua, inoiz hurbildu bako eguzki-sistemako objektuen irudiak lortzeaz gain, Plutonen atmosfera ahula behatzea eta haren izaera ulertzen saiatzea zen. Kuiperren gerrikoko objektuei erreparatuz gero (horien artean eguzki-sistemako objektu zaharrenetako batzuk daudela uste da), planetak nola sortu ziren jakin baitzitekeen. Porcoren aburuz, azterketa horrekin denboran atzera joatea zen, eguzki-sisteman ahalik eta urrutien.

 

Azkenik, zunda 2006ko urtarrilaren 19an abiatu zen, eta 2015eko uztailaren 14an iritsi zen planetara (lurrazaletik 12.500 km-ra). Egun horretan, Carolynek tuit bat idatzi zuen guztientzat: 

> "*Epa, munduko jendea.* *Arreta jartzen ari zarete? Plutonera iritsi gara. Eguzki-sistemaren ondorengo lurrak aztertzen ari gara ('Hinterlands'-etik itzulia). Gozatu!*" 
> 
> 

Oso misio garrantzitsua izan zen planeta hori, haren sateliteak eta Kuiperren gerrikoa ulertzeko, eta gero ere emaitzak ematen jarraitu du. Misio horrek berretsi egin zuen Pluton Kuiperren gerrikoaren erregea dela, eta planetaren neurri berriak lortu zituen: 2370 km-ko diametroa eta uste baino 80 km handiagoa. 2021ean Kuiperren gerrikoa miatzen jarraitzeko asmoa zegoen. Plutonera iritsi arte, planetatik zeuden irudi bakarrak Hubble teleskopioak lortutakoak ziren, baina, funtsean, argi-orbanak zituzten irudi pixelatuak ziren.

### Earth Smiled (Lurraren irribarrea)

"*The day the Earth Smiled*" (Lurrak irribarre egin zuen eguna) Carolynek sortutako proiektua da, Cassinik Saturnoren irudiak harrapatu zituelako. Hirugarren aldi horretan, orbitan zegoela, planetari argazkiak atera zizkion eguzki-eklipse batean. Ordukoan desberdina izango zen, irudiak koloretan lortuko ziren, eta gure planeta ikusi ahal izango zen Saturnorekin eta haren eraztunekin batera. Lurreko biztanleek beren planetaren argazkia ezagutzeko aukera izango zuten, bilioika kilometrotara hartuta. 2013ko uztailaren 19an eman zitzaion izen hori, eta egun horretan Saturnoren orbitatik iristen ziren irudiekin lotutako munduko jarduera guztiei. Web gune bat sortu zen proiekturako gune, eta ekitaldi horri lotutako gertaera eta azpiproiektu guztien informazio-iturri. Gune horretan, parte-hartzaileek informazioa jasotzeaz gain, informazioa, iruzkinak eta gogoa truka zitzaketen.

### Carl Sagan

Carolynek, bere ibilbidean, harreman profesional eta adiskidetasun berezia izan zuen Carl Sagan ezagun eta ospetsuarekin, gure historian erreferentzia izan den astronomo eta kosmologoarekin.

Gure Lurra, Saturnoren eraztunen arteko puntu urdin argi txiki hori
Hamahiru urte zituela hasi zen guztia. Carolyn Porcok Saturno planeta ikusi zuen bizilagun baten teleskopioaren bidez, eta ez zuen uste "*The Day the Earth Smiled*" (Lurrak irribarre egin zuen eguna) izeneko argazki ezagunaren egile nagusia izango zenik. 80ko hamarkadan, Voyager misioko irudi-taldean lan egiten zuenean, gure planetari espaziotik argazkia ateratzeko ideia bururatu zitzaion. Baina proposatu zuen lehen aldian inork ez zuen kontuan hartu bere proposamena; gainerako lankideentzat ez zen beharrezkoa Lurretik urruneko argazkia ateratzea, ez zuten aparteko eta alferrikako pausorik eman nahi hura zailduko zuen misioan. Urte batzuk geroago, 1988an Carl Sagan astronomo eta kosmologo ospetsuak ideia bera izan zuela jakin zuen, eta, ondorioz, NASA konbentzitzeko elkartu ziren. Lankidetza horretatik sortu zen "*Pale Blue Dot*" ("Puntu urdin argia"), Voyager 1ek distantzia errekorretik 1990eko otsailaren 14an hartutako irudia. Ez zen Lurraren irudirik ikusgarriena, baina erromantiko eta inspiratzaileenetako bat zen. Gure planeta ez da heltzen pixel batera ere, kosmosaren handitasunaren eta handitasunaren aurrean puntu ñimiño bat, puntu urdin argi bat. Saganek giza izaeraren metafora bihurtu zuen irudi hori, eta bere liburuetako baterako inspirazio hartu zuen.

Baina haien harremana lankidetza horretatik haratago joan zen. 1976ko martxoan, Carolynek Astronomia Elkarte Amerikarreko planeta-zientzien dibisiorako lehen hitzaldi/aurkezpen profesionala izan zuen. Oso emakume gutxi zegoen garai hartan planeta-zientzietan, 23 urte besterik ez zituen, eta han, hitzaldi-aretoan gizonez betetako itsaso batez inguratuta, hitzaldia eman zuen, beretzat bere bizitzako txarrena izan zen hitzaldia. Sagan ikusleen artean zegoen, aurreko lerroan (beti bezala), eta saioaren ondoren harengana hurbildu zen, eta bere izena gogoratuz esan zion: "Carolyn, hitzaldi polita eman duzu".

Lagun bat eta aliatu bat izan zen Carl, zeinek defendatu egin zuen behin, Voyager taldeko kide batzuk Carolyni barre egin ziotenean, ezkonduta ez egoteagatik. Saganen nobela batean oinarritutako "*Contact*" filmerako aholkulari kontratatu zuten. Eleberri hori Ellie Arroway fikziozko borrokalari astronomoari buruzkoa da, eta jatorri estralurtarreko seinale bat aurkitu zuen. Plan nagusia Jodie Foster aktorea (Ellie Arroway izan zena) ezagutzea zen, baina topaketa hori ezin izan zen egin, eta gidoiari buruzko tailer batean parte hartu zuen, gidoiari forma emateko. Lantegi horretan, Carolynek oposizio handia egin zion gidoiak Ellie Arrowayk bere aholkulariarekin lo egiteko proposatzen zuen ideari.

Haren eta Carlen arteko azken elkarrizketako batean, hura hil aurretik, gai pertsonalei buruz hitz egin zuten, haien maitasun-bizitzari buruz, besteak beste. Carolynek esan zion zorte handiagoa izan zuela alderdi horretan. Saganek esan zion berak alde batera utzi zuela bizitzaren alderdi hori, eta lanera erretiratu zela, zientzia zoragarria dela, baina ez dagoela maiteminduta egotea bezalakorik.

### Unibertsoan bizia bilatzen

Unibertsoa aztertzen eta astronomia planetarioko misio garrantzitsuenetan parte hartzen igarotako urte horien ondoren, Carolynek unibertsoan bizitzeko aukera duten tokiei buruzko hausnarketa egin zuen: Marte, Europa (Jupiterren satelitea), Titan (Saturnoren satelitea), Encédalo (Saturnoren satelitea). Ondorioak dira Martek, lehenago ur jario oparoa izan zuela, baina oraingo baldintzek oso kaltegarria egiten dutela bizitzarako; beraz, gaur egun, planetan iraganeko bizi zantzuak bilatzen saiatzen da. Europa sateliteak, gure Ilargiaren antzeko tamainarekin, ozeanoa du bere glaziazio-gainazalaren azpian, baina erradiazio biziaren mende dago. Hala ere, etorkizuneko misioek Europako izotzetik kanporatzen den materiala aztertzeko asmoa dago, bizi-zeinu kimikoak izan ditzakeelakoan. Titan atmosfera distiratsua metano organikoz beteta dago, eta haren gainazalak metano likidozko dunak eta lakuak ditu, baina oso giro hotza da, ia 149 °C zeropean; beraz, bizitzarako behar diren erreakzio kimikoak oso zailak izango lirateke. Encélado etorkizun handieneko tokia dirudi. Cassinik Titán ere pentsatzen zuen, eta hegoaldeko polotik geyserren bidez askatutako materialaren laginak hartu zituen. Material hori, itxuraz, gureak bezain gazia den ozeano baten barnetik dator, eta silikato-partikulek arnasbide hidrotermikoak ere adieraz ditzakete. Lurrean, gure ozeanoetako arnasbide hidrotermikoak bizi-oparoak dira. Carolynen ustez, Encéladok bizitzako osagai guztiak ditu, eta gertutik jarraitu behar da.

### Eugene M. Shoemaker - Carolynek Ilargira bidali zuen gizona

Caltecheko irakasle batek, Eugene Shoemaker geologoak, beti amestu izan zuen astronauta izatea. Eugene auto-istripu batean hil zen 1997an, eta, Carolynek erraustuko zutela jakin zuenean, errautsetako batzuk Ilargira Lunar Prospector espazio-zundan bidaltzea pentsatu zuen. Irakasleak, nolabait, astronauta izatea lortu zuen. Familiari eta programa espazialeko ofizialei deitu zien, baita Wesley Huntress doktoreari ere, eta, azkenik, NASAko administratzaile bati. Haren eraginari esker lortu zuen helburua, hau da, errautsak espazioratzea. Proposamen horrek Navajo tribuko presidentearen kexak eragin zituen, errautsek Ilargia profanatuko zutela adierazi baitzuen. Horrek, neurri batean, haserretu egin zuen Porco, eta, ondorioz, adierazi zuen azken urteetan bereizi egin zirela eliza eta bere herrialdeko estatua, eta Ilargiaren esplorazioa elizaz kanpoko jarduera dela, erlijio-nozioak ez liratekeena nagusitu behar. Beste erlijio batzuk aurrerapen zientifikoarekin bizitzeko gai izan zirela gogorarazi zuen, eta navajo delako tribukoek gauza bera egin zezaketela.

Eugene Shoemaker-en ondare zientifikoa ohoratzeko epigrafoa diseinatu zuen Carolynek. Eugene Shoemaker brontzezko xaflazko pieza txiki batean inskribatu zuten, errautsak gordeko zituen kapsulan, eta haren diseinuaz ere arduratu zen. Lehen gizakiak Ilargia zapaldu eta 30 urtera, 1999ko uztailaren 31n, Shoemaker doktorearen errautsak gure satelitera iritsi ziren, eta han egon zen lehen gizakia izan zen. Carolyn S. Shoemaker emaztearekin batera, zientzia eta gizateriarentzat gauza handiak lortu zituen gizon horrek, astronauta izateko ametsa inork baino gehiago merezi baitzuen. Kapsulari itsatsitako brontzezko xaflak Hale-Bopp kometaren (Shoemakertarrek elkarrekin ikusi zuten azken kometa) irudiak, Barringer meteorito-kraterraren irudiak eta William Shakespeareren Romeo eta Julietaren inskripzio hunkigarria zituen:

Eugene Shoemaker doktorea
> Eta, hiltzen denean, har ezazu,
> 
> 
> Eta egin itzazu oizar txiki-txikiak
> 
> 
> zeruaren aurpegia argitzeko,
> 
> 
> guztiok gauaz maitemintzeko
> 
> 
> 
> eta inork ez du gurtuko eguzkia.
> 
> 

### Emakumea lanbide zientifikoan

Carolyn Porcoren ustez, emakume batentzat karrera profesionaleko igoera ez da batere erraza izan zientzia espaziala bezalako gizonezko mundu lehiakorrean. Zientzialariak "eskolako 'matxoteak'" gisa deskribatzen ditu, eta gogoratu zuen alfa ar bat balitz bezala motibatu zela eraztun-taldean egindako bileren aurreko uneetan.

Carolyn-en aburuz, emakumeak zientzian duen egoera hobetzen ari da. Uste du bere taldeko emakumeek egonaldi hobea izan dutela Cassini misioan, Voyager misioan baino, eta hori ona dela. Baina horretan abantaila du, haurtzaroan borroka-mota hori gainditu baitzuen. New Yorken, neba-arrebarik gabe hazi zen, eta bere kabuz eztabaidatzen, borrokatzen eta defendatzen ikasi zuen. Nebak, benetan oldarkorrak ziren mutilak, etxe osoan segika ibiltzen ziren intsektu hilekin, armairuetan giltzaperatzen zuten eta oso goiz futbol amerikarrean eta beisbolean jokatzera behartu zuten. Garai zail horren ondorioz, Carolyn ez da deseroso sentitzen, gizonez betetako areto batean emakume bakarra izanik. Horixe gertatzen zitzaion neskatoa zenean, baina imajinatzen du zer gogorra izan behar duen hori bizi ez duen emakume batentzat.

Emakumezko profesionalen eguneroko bizitza hobetu egin da, Carolynen arabera, duela urte batzuk aukera-berdintasuna lortzeko gogor presionatu zuten emakumeen borrokari esker, baita emakumeei hezkuntzarako sarbidea ukatzea legez kontrakoa izateko lortu zen lege-azpiegitura ere.

Bere ibilbide profesionalean aurre egin behar izan zion arazoetako bat beste emakume batzuena izan da, eta aurka agertu ziren, bere arrakastak zapuztuta, jeloskor zeudelako. Gizonezkoen sektoretik ere heldu zen oposizioa, noski, baina oposizioa beste emakume batzuengandik etortzea ez zuen espero, aliatuak espero biaitzituen, ez etsaiak. Itxaropenen eta errealitatearen arteko gatazka hori maiz gertatzen zen. Uste du hori hobetu egin dela zientziaren belaunaldi berrietan, gaitasun kooperatiboagoak baitituzte gaur egun gizonezkoen portaeran oinarritutako kultura zientifikoa aldatzen laguntzeko.

### Dibulgazio-lana

Carolynek aktibo jarraitzen du zientzia jendeari zabaltzen, Cassini misioko irudi-taldearen buru den aldetik. CICLOPS taldearen web gunearen sortzailea eta editorea da, non Cassini misioaren irudiak argitaratzen diren. Cassinik publikoarentzako "Captain's Log" atala idazten du, misioaren gertaerei buruzko informazioa emateko eta guneko bisitariekin komunikazio-kanal bat ezartzeko. Gainera, oso hizlari publiko ezaguna da, eta Cassini misioari eta, oro har, planeten esplorazioari buruzko hitzaldiak ematen ditu maiz. Diziplina arteko zenbait hitzalditan erakutsi du, hala nola TED (2007 eta 2009) eta Po Tech (2005 eta 2006). Gainera, maiz agertzen da hedabideetan, eta, 2016. urteaz geroztik, "ΛTalk All Star" bat da. "ΛTalk All-Stars" podcast eta telebista-show bat da, eta zientzia eta espazioarekin lotutako gaiak jorratzen ditu. 

Bere dibulgazio-lanaren artean dago, halaber, CNNrako astronomia-analista eta -aholkularia izatea. Gainera, agerpen ugari egin ditu bai irratian bai telebistan, eta zientzia ez den jendeari zientzia azaldu dio, "MacNeil/Lehrer Newshour", "CBS' 60 minutes" eta "Cosmoyed Versture Journey" bezalako telebistako dokumentaletan.

Prentsari dagokionez, artikulu asko sortu ditu eta elkarrizketa ugari eman ditu aldizkari eta egunkarietarako. Horrez gain, idatzizko prentsan zortzi aldiz deskribatu da, 1989an hasi baitzen urriko Boston Globe-rekin, 1999ko abuztuan New York Times-ekin, 2001ean Tucson Citizen-ekin edo 2004ko ekainean Newsday-arekin jarraituz. Bere idatzi eta artikulu zientifiko ezagunak hedabideetan argitaratu dira, hala nola "London Sunday Times", "The Guardian", "Astronomy Magazine" edo "The Arizona Daily Star".

Zinema eta telebista
--------------------

Contact film txalotuan aipatutako lankidetzaz gain, Carolyn *Star Trek* filmerako (2008ko abenduan grabatuko zen, J.J. Abramsek zuzendua) kontratatu zuten planeten eta irudien zientzietako aholkulari gisa. Film horren ikusizko eszenatokia gure eguzki-sisteman oinarrituta zegoen, eta, horregatik, *Star Trek*-en taldeak filmeko eszena astronomikoen zehaztasun zientifikoa ziurtatuko zuen norbait izan nahi zuen, eta bera zen NASAko zientzialari planetarioa arloko onena. J.J. Abrams zuzendari eta produktoreak proposatu zuen taldean sartzeko, liluratuta zegoen Porcok eta bere taldeak hamarkada haietan egindako irudi-lanarekin, eta Porcok bezalako norbaitek ekoizpenean gidatzea nahi zuen, espazioaren benetako ikuspegia sortzeko.

Aholkulari zientifikoa eta animazio-zuzendaria ere izan zen, "A&E television" saio berezirako, Voyager, "Cosmos Studios" eta "Norman Star Media" lanen 25. urteurrenean.

Sariak eta aintzatespenak
-------------------------

* 1998an, 7231 asteroideari "Asteroid 7231 Porco" izena eman zioten bere izenean, eraztunen sistema planetarioak aztertzen ari zen eta kanpoko eguzki-sistemaren esplorazioan aitzindari izateagatik.
* Finalista izan zen 1998an "Five Star Ahalmena eta Teaching Award" (The Honors Centers, Arizonako Unibertsitatea) sarian, lizentziaturetarako irakaskuntza bikainagatik.
* 1999an, "London Sunday Times"ek "*The Brains Behind the 21st Century*" sarirako hautatutako 18 zientzialarietako bat izan zen, komunikazio zientifikoan aitzindari izateagatik.
* "*Industry Week*" enpresak 1999an "50 R&D Stars to Watch" sarirako bere eremuetan aitzindari izateagatik hautatutako 50 zientzialari eta ingeniarietako bat izan zen.
* 2008an "*Isaac Asimov Science Award*" saria jaso zuen American Humanist Association-en eskutik.
* 2008an, *Wired* aldizkariaren kanpaina baterako hautatu zuten. Kanpaina horren bidez, zenbait pertsonak klima-aldaketari, energiari, segurtasunari eta defentsari buruz dituzten ideiak helarazi nahi zitzaizkien presidenteari eta gobernadoreei. "*Smart List*" deitu zioten, eta Carolyn izan zen bere ideiak lehendakaritzara helarazteko hautatutako 15 pertsonetako bat. Hauek izan ziren haren proposamenak:

--- Kanpoko unibertsoa esploratzea Lurraren inguruan birak eman beharrean. Suziriak erabiltzea transbordadoreen ordez, transbordadoreek transbordadorearekin eraman dezaketen pisua halako sei baino gehiago eraman baitezakete. Gainera, aireratzeko gaitasun handiagoa dute, eta, ondorioz, distantzia handietara denbora gutxiagoan bidaiatzeko gaitasun handiagoa dute.

--- Robotak bidaltzea. Robotek gizakiak baino lehenago joan behar dute beti, ez dute zertan seguru egon, jan, arnasa hartu, ez dute itzuli beharrik. Adibidez, Cassini misioa baino 40 aldiz garestiagoa izan zen Ilargira tripulatutako misioa; Cassini misioak ez zuen inoiz bazkaltzerik eskatu, ezta Lurrera itzultzerik ere.

--- Robotak bidali ondoren, jakina, gizakiak sortzen diren lekuetara bidaltzen saiatu behar da.

* 2009an, Lenaart Nilsson saria eman zioten, Babak A. Tafreshi argazkilari eta kazetari irandarrarekin batera, bere lan fotografikoengatik, zeinek bere ikuspegian giza arrazak unibertsoan duen lekua azpimarratu zuten. Argazkilaritza zientifikoari eta medikoari dagokionez, sari entzutetsuenetako bat da.
* NewStatesman aldizkaria 2009ko "The 50 People Who Matter Today" sarirako aukeratu zuen. Lan horrekin mundua aldatzen ari ziren pertsonen zerrenda egin zen.
* New Yorkeko Stony Brook unibertsitatean, Carolynek Fisika eta Astronomiako lizentziatura lortu zuen, eta 2009an "Zientzien Ohorezko Doktoretza" eman zion. Maiatzaren 22an eman zioten saria ikasleei diplomak emateko ekitaldian, eta, besteak beste, Carolynek unibertsitate horretako ikasleentzat duen eredua izan zuen, batez ere ikasketa zientifikoetan interesa duten gazteentzat, eta Stony Brook-eko ikasle guztiek grinarik handiena duten arloetan helburuak lortzeko dituzten nahiak islatzen ditu. Ikasturte honetako banderetako bat da.
* 2009ko irailaren 29ko kongresuko erregistroan, Mark Udall Coloradoko senataria (Washington Hiria, AEBko hiriburua). Carolyn Porcoren pertsonarekiko, eta haren lana eta gizarteari egindako ekarpena eskertu zuen.
* 2010ean, "Carl Sagan" domina eman zioten, Amerikako Astronomia Elkarteko Planeta Zientzien Dibisioagatik, jendeari zientzia komunikatzeko orduan duen bikaintasunagatik. Carl Saganen Ann Druyan emaztearen hitzetan, "Carlen iragarpen arrakastatsu guztien artean, Carolynek zientzialari eta hezitzaile publiko gisa zuen etorkizunaz zuen ikuspegia izan zuen." Gainera, esan du Carolyn sariaren hartzaile dela eta haren homonimoak ere (sariaren izena duen berak) aukeratuko zuela. Haren mirespen eta afektu handia nabarmentu zen, eta horrek askoz garrantzitsuagoa egin zuen hautaketa hori.
* The Hungingtonek 2010ean saria eman zion Porcori, bere liburu-denda famaturako idazmahai zientifiko gisa beka emanda. Eskola-sektorerako eta sektore publiko orokorrerako ikerketaz eta hezkuntza-edukiaz arduratzen den erakundea da, eta liburu-denda handi batek, arte-bildumek eta lorategi botanikoek osatzen dute. Carolynek lortutako beka The Huntingtonekin elkartze bat izan zen, idazle zientifiko gisa, eta erakunde horretan aldizkako egoitza bat. Zentroan dagoen bitartean, Cassinik Saturnori misioari buruzko liburu batean lan egingo zuen. Gainera, zinemaren eta ikus-entzunezkoen industriako pertsonekin lan egiteko aukera zen, jendearen artean zientziaren kontzientzia eta ulermena handitzeko proiektuetan.
* Kaliforniako Institutu Teknologikoak, Caltech-ek, 1966az geroztik, ikasle gorenei ematen die saria, "Excelished Alumni Award", lorpen berezi bat, lorpen multzo bat edo balio handiko lorpenen lasterketa bat zenbait sektoretan, hala nola zientzietan, ingeniaritzan, negozioetan edo artean. 2011n, sarirako hautatutako bost pertsonetako bat izan zen Carolyn.
* 2012an, TIME aldizkariak espazioan eragin handiena duten 25 pertsonetako bat hautatu zuen, "The 25 Most Influential People in Space".
* Humanismoko Nazioarteko Akademian, Carolyn Porco saritutako pertsonen artean zegen, 2013an. Sari hori humanista ospetsuak aintzatesteko eta idealak eta sinesteak zabaltzeko ezarri zen. Akademiako kide izatera pasa diren hautatuak honako hauek diran: Giza jardueraren eremu guztietan ikerketa librean aritzen diren pertsonak. Ezagutza eskuratzeko metodo zientifikoa erabiltzeko konpromisoa duten pertsonak, ikuspegi zientifikoa dutenak. Balio humanistak eta printzipioak dituzten pertsonak.
* 2015. urtean, Arizonako Unibertsitateko Ohorezko Doktoretza jaso zuen (Temaurten).

Bizitza pertsonala
------------------

Carolyn C. Porco, 2021
Tucson-en inguruetan bizi den Porcok esan du oso denbora gutxi izan duela aire zabaleko jardueretarako, eta etxean ez dagoela arreta eta zainketa handia eskatzen duen objekturik, hala nola landareak, maskotak edo senarrak. Aldiz, Beatles taldearen artikulu gogoangarrien bilduma bat badu, bere grinetako bat. 11 urte nituenean, pentsatzen nuen nagusitan lau seme-alaba izango zituela, John, Paul, George eta Ringo.

The Beatles taldea beti izan da haien zaletasunetako bat, eta, zoritxarrez, ez du zuzenean ikusteko aukerarik izan, nahiz eta taldeak bere ibilbidean argitaratu dituen album guztiak dituen. Paul McCartney-ren 64. urtebetetzerako "When I'm Sixn-Four" izeneko ikus-entzunezko muntaia egin zuen, Saturnoren 64 irudirekin eta bandaren pista editatuarekin egina. Hasiera batean, ezin izan zuen muntaia hori on line jarri Sony-ren salaketa baten beldur zelako, baina kopia Pauli bidali zion, eta pentsatu zuen horrela ezagutuko zuela. Ziur ez zegoen, baina, ezin zekienjakin zer egin zezakeen, negarrik egin gabe egon zitekeen ala ez.

Cassiniren irudi-taldeko kideak (Carolyn, eskuinean), "Abbey´s Road"en azalean.
Gainera, Cassini misioaren koloretako lehen irudia Jupiterren irudi bat izan zen, zundak 81,3 milioi km-ra hartutako beste hiru irudiz osatua. Eta 2000ko urriaren 9an argitaratu zen, John Lennonen 60. urtebetetzearen ohoretan.

2001ean, muntaia bat egin zuen, Abbey Road diskoaren portada ezagunean Cassiniren eta beste irudi-taldeko kide batzuk sartuta.

Carolynen interesen artean, dantza eta musika nabarmendu dira. Azken atal honi dagokionez, "Titan Equatorial" gitarra eta kantua jo ditu, Saturnoren ilargirik handienean aurkikuntzak egin ondoren zientzialari- eta idazle-talde batek osatua, eta, aurrerago, "The Estrogens" izeneko Tucsonen talde batean, honela deskribatzen du: "Hiru emakume eta gizon oso ausarta".

Hainbat urtez, ekainean, txangoak egin ditu England's Lake barrutian. Lake da, bere ustez, gertutik aztertuko duen planeta bakarra, eta harekin konektatuta egoteko aukera izan nahi du.

Ikus, gainera
-------------

* Stony Brook-eko Unibertsitatea
* Kaliforniako Teknologia Institutua
* Voyager
* Cassini-Huygens
* New Horizon
* Sagan
* Puntu urdin argia
* Contact (filma)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Porco, C. C.; Helfenstein, P.; Thomas, P. C.; Ingersoll, A. P.; Wisdom, J.; West, R.; Neukum, G.; Denk, T. *et al*..  (10 de marzo de 2006). «Cassini Observes the Active South Pole of Enceladus» *Science* 311 (5766): 1393–1401. doi:10.1126/science.1123013. PMID 16527964. Bibcode: 2006Sci...311.1393P..
2. 1 2 3 4   «Carolyn Porco. The planetary scientist headed the imaging team for the Cassini mission to Saturn.» *Physics Today* 6 de marzo de 2018.
3. ↑   «Cassini Finds Global Ocean in Saturn's Moon Enceladus» *NASA/JPL*.
4. 1 2 3   «((( Carolyn Porco - Biography )))» *carolynporco.com*.
5. 1 2   [ «Carolyn Porco 
Captain's Log July 2015»] *2facts.com* 07/2015.
6. 1 2 3 4 5 6   «Carolyn Porco Biography - life, family, story, school, information, born, movie, time, Career, Sidelights, Sources - Newsmakers Cumulation» *www.notablebiographies.com*.
7. 1 2 3 4    *Carolyn Porco: Keeping an Eye in Saturn.* .
8. 1 2 3 4 5   Overbye, Dennis.  (21 de septiembre de 2009). *An Odyssey From the Bronx to Saturn’s Rings.*  ISSN 0362-4331..
9. ↑   «Lifeboat Foundation Bios: Dr. Carolyn C. Porco» *lifeboat.com*.
10. ↑   «Carolyn Porco : Target Health Global» *blog.targethealth.com*.
11. 1 2   Taylor, Adam Wernick, Christie. *'Knocking on eternity's door' — NASA's Voyager mission turns 40.* .
12. ↑   Taylor, Adam Wernick, Christie. *'Knocking on eternity's door' — NASA's Voyager mission turns 40.* .
13. ↑   «Ep. 362: Modern Women: Carolyn Porco | Astronomy Cast» *www.astronomycast.com*.
14. 1 2 3   «Dr. Carolyn Porco» *www.spacefest.info*.
15. 1 2 3    *Lady of the Rings: Chat With Saturn Surveyor Carolyn Porco.* .
16. 1 2    *Carolyn Porco: Keeping an Eye in Saturn.* .
17. ↑   Domínguez, Nuño.  (31 de diciembre de 2016). *2017: muerte en Saturno.*  ISSN 1134-6582..
18. ↑   Marín, Daniel. *Adiós, Cassini | Astronáutica | Eureka.* .
19. ↑    *La emotiva despedida de una científica a la nave Cassini.* .
20. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «9781633532434: New Horizons: Rediscovering Pluto - IberLibro - Associated Press; Dunn, Marcia: 1633532437» *www.iberlibro.com* (Noiz kontsultatua: 2022-09-22).
21. ↑   Porco, Carolyn. «The Day the Earth Smiled» *thedaytheearthsmiled.com*.
22. ↑    *La mujer detrás de las fotografías más bellas de la NASA.* .
23. 1 2   Porco, Carolyn.  (20 de noviembre de 1999). «First reach for the stars» *the Guardian*.
24. ↑   «Carolyn Porco: Searching for Life in the Solar System - The Long Now» *longnow.org*.
25. 1 2 3 4   «Scientist at Work: Yielding to the Seduction of Space» *archive.nytimes.com*.
26. ↑   «The Eugene M. Shoemaker Tribute» *ciclops.org* (Noiz kontsultatua: 2022-09-22).
27. ↑    *Chris. Impey, (2010). Talking about life : conversations on astrobiology. Cambridge University Press. p. 200. ISBN 0521514924. OCLC 668435162..* .
28. 1 2    *Interview with Madame Saturn: Planetary Scientist, Carolyn Porco.* .
29. ↑   **(Ingelesez)** «About StarTalk All-Stars» *StarTalk Radio Show by Neil deGrasse Tyson* (Noiz kontsultatua: 2022-09-22).
30. 1 2   **(Ingelesez)** «Carolyn Porco | Edge.org» *www.edge.org* (Noiz kontsultatua: 2022-09-22).
31. 1 2   **(Ingelesez)** published, Newsarama Staff.  (2008-02-11). «'Star Trek' Movie Gets Science Advice» *Space.com* (Noiz kontsultatua: 2022-09-22).
32. ↑   Chamberlin, Alan. «JPL Small-Body Database Browser» *ssd.jpl.nasa.gov*.
33. 1 2 3   «((( Carolyn Porco - Awards and Honors )))» *carolynporco.com*.
34. ↑    *50 R&D Stars To Watch.*  21 de diciembre de 2004.
35. ↑    *Humanists to Honor Lead Imaging Scientist on the Cassini Saturn Project - American Humanist Association.*  17 de enero de 2008.
36. ↑   **(Ingelesez)** Beiser, Vince. «Carolyn Porco: Use Big Robots — and Big Rockets» *Wired* ISSN 1059-1028. (Noiz kontsultatua: 2022-09-22).
37. ↑   «The beauty of the universe, from above and below» *ki.se*.
38. ↑   **(Ingelesez)** Blogger, Staff.  (2009-09-24). «The 50 people who matter today: 31-40» *New Statesman* (Noiz kontsultatua: 2022-09-22).
39. ↑   «CASSINI IMAGING LEADER AWARDED HONORARY DEGREE FROM STONY BROOK UNIVERSITY | CarolynPorco.com» *carolynporco.com* (Noiz kontsultatua: 2022-09-22).
40. ↑    *CONGRESSIONAL RECORD — SENATE September 29, 2009.* .
41. ↑   «CASSINI IMAGING LEADER HONORED WITH AMERICAN ASTRONOMICAL SOCIETY CARL SAGAN AWARD | CarolynPorco.com» *carolynporco.com* (Noiz kontsultatua: 2022-09-22).
42. ↑   «Press Release - Carolyn Porco Awarded Huntington Science Writer Fellowship» *web.archive.org* 2018-04-03 (Noiz kontsultatua: 2022-09-22).
43. ↑   «Caltech Names Five Distinguished Alumni | Caltech» *web.archive.org* 2018-04-03 (Noiz kontsultatua: 2022-09-22).
44. ↑   «International Academy of Humanism - Council for Secular Humanism» *web.archive.org* 2018-03-30 (Noiz kontsultatua: 2022-09-22).
45. ↑   «Carolyn Porco receives an honorary doctorate from Arizona State University.» *web.archive.org* 2018-04-03 (Noiz kontsultatua: 2022-09-22).
46. ↑   **(Ingelesez)** Justo, Patrick Di. «Meet Carolyn Porco, the Scientist Who Made Saturn a Rock Star» *Wired* ISSN 1059-1028. (Noiz kontsultatua: 2022-09-22).
47. ↑    *Sixty-Four Scenes From Saturn.* .
48. ↑   «Cassini Imaging Team Members» *ciclops.org* (Noiz kontsultatua: 2022-09-22).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Carolyn Porco*** Aldatu lotura Wikidatan |

* CarolynPorco.com - Sitio web oficial
* Ciclops - sitio web divulgativo dedicado a la misión Cassini
* Ciclops - epitafio del Dr. Eugene Shoemaker
* TED - página personal de Carolyn Porco
* Lottie.com - Biografía de Carolny Porco para niños.
* Twitter de Carolyn Porco

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q257420
* Commonscat Multimedia: Carolyn Porco

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 171659839
* ISNI: 0000 0001 2065 7198
* LCCN: no2011098659

 |

* Wd Datuak: Q257420
* Commonscat Multimedia: Carolyn Porco