recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Atenasko Arkeologia Museo Nazionalean kontserbatutako knemida
**Knemidak** (antzinako grezieraz knêmis), Antzinaroan Grezian erabilitako tibiak babesteko elementu bat zen.

Mailukatutako brontze orriez eginak, eta, batzuetan, apainduak, berna babesle hauek, anatomikoki gerlari bakoitzarentzat eskuz eginak ziren. Gerlari bakoitzaren morfologiari egokituak, metalaren elastikotasunak, euren tokian mantentzen zituen bernen inguruan, eta ez zen lokarririk behar finkatzeko. Hoplitak bezalako infanteria astuneko soldaduak aurrez aurreko borroketan babesteko erabiltzen ziren, eta hanken behealde osoa babesten zuten, orkatilatik belaunaren azpialderaino, eta aspisak, korazak eta kaskoak eratutako armamentu defentsiboa osatzen zuen, horrela, euren gorputz zati bakar bat bera ere arerioaren aurka agerian uzten ez zutelarik.

Hoplitek, Atenasko lehen hiru errolda klaseetako hiritarrak zirenak, knemidak, gainontzeko ekipamendua bezala, euren poltsikotik ordaindu behar zuten.

Erdi Aroan, knemiden oinordekoak zango-babesak izango dira.

Gerlaria knemida bat janzten. Zeramikoaren Arkeologia Museoa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q814824
* Commonscat Multimedia: Greaves

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300036788
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q814824
* Commonscat Multimedia: Greaves
Lancaster leinuaren larrosa gorria.
**Lancaster etxea** Ingalaterrako errege leinu bat izan zen. XV. mendean Ingalaterrako Gerra Zibilan York etxearen aurka borrokatu zen. Lancaster etxeko ikurra larrosa gorria zen. Familiak Lancaster izena Lancasterreko Dukea zen Joanes Gantekoa arbasoarengandik jaso zuen, hau Eduardo III.a Ingalaterrakoaren hirugarren semea izan zelarik.

Ingalaterrako Gerra Zibilan zehar Lancaster etxekoak euren senitartekoak ziren York etxekoei aurre egin zieten. Bi familia hauen arteko ezin ikusia 1399ean Joanes Lancasterkoaren semea zen Henrikek, bere lehengusua Rikardo II.a Ingalaterrakoa erregetzatik kanporatu zuenean hasi zen. Berez Henrike, Eduardo III.a Ingalaterrakoaren biloba zenez, berehala errege gisa onartua izan eta Henrike IV.a Ingalaterrakoa izenez koroatu zuten. Hasiera batean York etxekoek ere onartu zuten, baina gerora euren familia emakumeen bidez Rikardo II.aren bigarren semea izan zen Lionel de Clarence zenaren ondorengoa zela aldarrikatu eta eurak erregetza bereganatzeko eskubide handiagoa zutela aldarrikatu zuten.

Tudor etxea ere Lancaster etxearen ondorengoa zen, Tudor etxeko Margaret Beaufort zena Joanes Lancasterrekoaren birbiloba baitzen. Margaret Beaufort andrea Richmondeko kondea zen Edmundo Tudorrekin ezkondu zen, ondoren Henrike VII.a Ingalaterrakoaren ama izan zelarik.

Lancaster etxeko erregeak
-------------------------

* Henrike IV.a Ingalaterrakoa (1399-1413 bitartean)
* Henrike V.a Ingalaterrakoa (1413–1422)
* Henrike VI.a Ingalaterrakoa (1422–1461 eta 1470–1471)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q105278
* Commonscat Multimedia: House of Lancaster

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 65153530953448701930
* LCCN: sh85074278
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q105278
* Commonscat Multimedia: House of Lancaster
Gaztelua inguratzen duen lubanarroa.
**Betiko Urrea gaztelua** (**(Txineraz)**), baita ere **Erkunshen Bateria** (**(Txineraz)**), defentsarako 1874 eta 1876 artean eraikitako gaztelua da, Qing dinastiaren garaian. Shen Baozhen eraiki zuen, Anping barrutian, Tainanen, Taiwanen.

Historia
--------

Gaztelua 1874an eraiki eta 1876an amaitu zuen Shen Baozhen Qing ofizial ospetsuak, kostaldea babesteko eta uhartea japoniar inbasioen aurka defendatzeko. Instalazio militar honek 1884ko Txina-Frantziko gerran izan zuen bere lehen paper garrantzitsua. 1895ean Qing dinastiak Taiwan Japoniako Inperioari utzi ziotenean, Taiwango jendeak Formosako Errepublikaren banderapean borrokatu zuen gotorleku honetatik japoniar inbaditzaileen aurka. Behin Japoniako kontrolpean, instalazio militar honek balioa galdu zuen. Bere balioa guztiz galtzen zen Errusia-Japonia Gerran, Japoniako gobernu inperialak gotorlekuko kanoi batzuk saldu zituenean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Bender, Andrew et al. (2004). *Taiwan*. San Frantzisko: Lonely Planet.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q697518
* Commonscat Multimedia: Eternal Golden Castle

---

* **Lekuak**
* OSM: 2138696

 |

* Wd Datuak: Q697518
* Commonscat Multimedia: Eternal Golden Castle
**Betizu Kluba** EITBk martxan jarritako haur eta gazteentzako proiektu bat izan zen, Betizu saiotik eratorria.

2001eko irailaren 25ean jarri zen martxan. Haurrek kluban ematen zuten izena eta txartel pertsonalizatua eskuratzen zuten, gorri koloreduna. Horrekin hainbat gonbidapen, jaialdi eta jardueran parte hartzeko aukera zegoen eta urtebetetze egunean zoriontze pertsonalizatua jasotzen zuen kide bakoitzak.

Klubak haurrak zituen helburu eta baita euskararen normalizazioa. Euskal katearen arduradun zen Itziar Epalzak honakoa adirazi zuen: "*su misión es fidelizar a los niños a través de un club que desarrolla valores positivos en la infancia y adolescencia y realiza su actividad en un marco de apoyo continuo a la normalización lingüística*".

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Redacción.  (2002-02-11). «"BETIZU KLUBA", MARKETING Y TELEVISIÓN PARA FIDELIZAR A LOS NIÑOS» *Marketing Directo* (Noiz kontsultatua: 2023-01-14).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116163533

 |

* Wd Datuak: Q116163533
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Latirismoa** aixkolen edo horien deribatuen gehiegizko kontsumoak eragindako intoxikazio kronikoa da, leguminoso horretan substantzia toxiko batzuk – zenbait aminoazido – daudelako, batez ere nerbio-sistemari eragiten diotenak.

Sintomak
--------

Intoxikazioa aixkolak (*lathyrus sativus*) maiz kontsumitzearen ondorio da (batzuetan ia bakarrik); izan ere, landare horien haziek efektu toxikoa duten aminoazido batzuk dituzte gizakiengan eta beste animalia batzuengan (azken horien artean bereziki ekidoengan).

Gaur egun, latirismo hitzarekin bi sindrome ezberdin deskribatzen dira: bata, nerbio-sistema zentralaren alterazioetatik eratortzen diren efektuak dituena eta neurolatirismoa deitzen dena, eta bestea, hezurrak eta beste ehun konektibo batzuk berariaz inplikatzen dituena, osteolatirismoa izenekoa.

Neurolatirismoa aixkolean beta-N-oxalyl-L-alpha-beta-diaminoproponikoa (ODAP siglengatik ere ezaguna), kimikoki glutamatoaren antzekoa, egoteak eragiten du.

Epidemiologia
-------------

Bangladesh, Etiopia, India eta Nepalen gaixotasun tradizionala da. Emakumeak baino gizonak dira kaltetuenak, batez ere 25 eta 40 urte artekoak.

Espainiako Gerra Zibilaren osteko gose-garaian gaixotasun hedatua izan zen. Espainian, 1940 eta 1941ean Ley eta Oliver de la Riva medikuek aixkol-ahi kontsumoaren eta latirismoaren arteko harremana ezarri zuten arren, bere kontsumo-debekua ez zen 1967ra arte iritsi, frankismo betean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Spencer P. S.; Ludolph A. C.; Kisby G. E..  (1993ko uztaila). «Neurologic diseases associated with use of plant components with toxic potential» *Environmental Research* 62 (1): 106–113. doi:10.1006/enrs.1993.1095. PMID 8325256..
2. ↑   **(Ingelesez)** patient.co.uk. *Lathyrism.* .
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Azcoytia, Carlos. *Historia de la almorta, o el veneno que llegó con el hambre tras la guerra civil española..*  in: *Historiadores de la cocina. Organización no gubernamental "Grupo Gastronautas"*..
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Harina de almorta: un producto prohibido que se vende con trampa» *eldiario.es* 2018-9-23.
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** López-Busto, Carlos.  (1947). «La almorta y el latirismo» (pdf) *Cuadernos de estudios manchegos* (1): 37-47. ISSN 0526-2623..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1239242
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* DiseasesDB: 32679
* MeSH: D007842

 |

* Wd Datuak: Q1239242
**Berio** Donostiako (Gipuzkoa) auzune bat da, Ibaetatik gora zabaltzen dena, izen bereko pasealekuan eta zeharkako kaleetan zehar, 1980 eta 1990eko hamarkadetan eraikitako etxebizitzek osatua.

Inguruan ikastetxe zenbait ere badaude, hala nola CEBANC lanbide heziketarako zentroa eta Santo Tomas Lizeoa. Goiko partean ASPACE, Goienetxe Fundazioa eta Gureak Tailerrak daude. Auzoan futbol-zelai konplexu bat eta autokarabanentzako aparkalekua ere badaude.

Auzunearen izena aspaldian desagertu zen Berio baserritik dator.

Berio auzoaren igoera.
Goienetxe Fundazioaren Garagunea.

Eraikinak
---------

* Carlos Santamaria zentroa
* Manuel Agud Querol egoitza

Kaleak
------

* Berio pasealekua

Kirola
------

* Berio Futbol Taldea

Ikus, gainera
-------------

* ASPACE
* Santo Tomas Lizeoa
* Goienetxe Fundazioa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255020
* Commonscat Multimedia: Berio

---

 |

* Wd Datuak: Q12255020
* Commonscat Multimedia: Berio


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Donostia** |
**Lancaster konderria** (ingelesez: *Lancaster County*) Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Lancaster da. 2010eko zentsuaren arabera 11.391 biztanle zituen, Lancaster kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Lancaster konderriak 599,32 kilometro koadro ditu. Horietatik 254,2 ura dira. Beste 345,12 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 19,01 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 11.391 pertsonetatik 8.043 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 118 dira. 3.166 beltzak edo afroamerikarrak. 16 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 65 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 5 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 96 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q505941
* Commonscat Multimedia: Lancaster County, Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144245877
* LCCN: n80094199
* NARA: 10036370
* **Lekuak**
* OSM: 2534187
* TGN: 1002575

 |

* Wd Datuak: Q505941
* Commonscat Multimedia: Lancaster County, Virginia
**Knarrarós itsasargia** (islandieraz: *Knarrarósviti* {{Islandia]]ko itsasertzean, Ipar Ozeano Atlantikoan dagoen eraikina da. Islandiako Suðurland eskualdean dago.

Ezaugarriak
-----------

Eraikina bi mailetan egina dago, itsasargi dorre batekin. 1938-1939 urtean eraiki zen eta hormigoi armatuz egindako Islandiako lehen itsasargia izan zen. Egitura Axel Sveinssonek diseinatu zuen, Islandiako arkitekto estatala zen Guðjón Samuelssonen ideien eraginez.

Dorrea 26,2 metro ditu eta margotu gabe dago. Panel beltzak daude leihoen artean bertikalki jarrita, dorreak alde bakoitzean zerrenda bertikal beltz bat duela ematen dutenak. Diseinua Funtzionalismoaren eta Art nouveau estiloen nahasketa da.
Argiztapenaren ezaugarria 3 segundoko distira da 30 segundotik behin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Ibidem.
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3378281
* Commonscat Multimedia: Knarrarósviti

---

* **Itsasargiak**
* ARHLS: ICE012
* NGA: 115-18116
* UKHO: L4804
* MarineTraffic: 1000008160

 |

* Wd Datuak: Q3378281
* Commonscat Multimedia: Knarrarósviti
**Beriloen koroa**, *The Adventure of the Beryl Coronet* ingelesez, Arthur Conan Doyle eskoziar idazleak argitaratutako Sherlock Holmes detektibe ospetsuari buruzko kontakizun laburra da. 1892ko maiatzean kontakizun labur eta solte modura *The Strand Magazine* aldizkarian argitaratu zen. Ondoren, 1892an urte berean, *Sherlock Holmesen Abenturak* liburu bilduman argitaratu zen, aldizkari horretan argitaratutako Sherlock Holmesi buruzko beste hainbat kontakizun laburrekin batera .

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Argumentua errege etxeko 39 beriloko diadema baten lapurretan oinarritzen da. Errege altxorreko bitxirik ospetsuenetako bat zen, baita Inperioko ondasun preziatuenetako bat ere. Alexander Holder, Holder & Stevensonen bazkide nagusia, garai hartako Londresko banku erakunderik sendoenetakoa eta ospe handienetakoa zuena, Sherlock Holmesen etxera bertaratu zen. Bere kontakizunari jarraiki, errege familiako kide batek, Holderri, egun batzuetan, berrogeita hamar mila liberako mailegu bat eskatu zion, eta, berme bezala, beriloen diadema ospetsua eskaini zion.

Transakzioa egin zen, eta bankariak, segurtasun handiagoa izateko, bere etxera eraman zuen bitxia, non, gorabehera baten ondoren, hiru berilo zituen diademaren zati bat desagertu zen. Bankariaren seme arduragabea espetxeratua da. Baina beriloak ez ziren agertzen eta bankaria, etsita, Sherlock Holmesen etxera joan zen. Ikerketa sakon baten ondoren, Sherlock Holmesek buruhausgarriaren piezak batu zituen, benetako errudunak aurkitu zituen (bere iloba eta bere mutil-laguna) eta berilo ospetsuak berreskuratu zituen.

Ikus, gainera
-------------

* *Sherlock Holmesen Abenturak* (1892)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1201796
* Commonscat Multimedia: The Adventure of the Beryl Coronet

---

 |

* Wd Datuak: Q1201796
* Commonscat Multimedia: The Adventure of the Beryl Coronet
**Berkeley konderria** (ingelesez: *Berkeley County*) Hego Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Moncks Corner da. 2010eko zentsuaren arabera 177.843 biztanle zituen, Berkeley kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Berkeley konderriak 3.183,71 kilometro koadro ditu. Horietatik 337,68 ura dira. Beste 2.846,03 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 55,86 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 177.843 pertsonetatik 124.308 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 10.755 dira. 44.023 beltzak edo afroamerikarrak. 910 amerikar natiboak ziren eta 146 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 3.981 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 536 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 3.939 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q495105
* Commonscat Multimedia: Berkeley County, South Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 155938904
* NARA: 10040028
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 1856999
* TGN: 2001732

 |

* Wd Datuak: Q495105
* Commonscat Multimedia: Berkeley County, South Carolina
**Berio** Gipuzkoako Donostia hiriburuko, Antigua auzoko futbol zelai bat da. Bertan hainbat klub eta ikastetxek entrenatzen eta jokatzen duten arren, zelaiaren jabetza Donostiako Udalarena da. Berioko kirol instalazioek bi futbol zelai, hainbat aldagela, estalitako harmailak eta taberna bat eskaintzen ditu, ikuslearen gozamenerako. Futbol zelaia, 80. hamarkadan sortu zen Berio Futbol Taldearen sorrerarekin.

Berio[*Betiko hautsitako esteka*] Futbol zelaia (Futbol 11) harmailetatik.

Kokapena
--------

Berio Futbol zelaia, Donostiako Antigua auzoko Berio Pasealekuko 26. zenbakian dago, bere postakutxa zenbakia 20018 delarik.

Ezaugarriak
-----------

Berio Futbol zelaiak 100 pertsona ingururentzako estalitako harmailak eskaintzen ditu. Instalazioak bi futbol zelaiek osatzen dituzte, lehenengoa Futbol 7-koa eta bestea Futbol 11-koa. Futbol 11-ko zelaiak 60 metro neurtzen ditu zabalean eta 100 metro luzetara. Horrez gain, 10 aldagelak eta taberna batek osatzen du kirol gune hau.

Berio[*Betiko hautsitako esteka*] Futbol zelaia(Futbol 11).

Taldeak
-------

Berioko[*Betiko hautsitako esteka*] Futbol 7 zelaia.
Berio Futbol zelaian bost taldek jokatzen dute:

### Antiguoko KE

* Ohorezko jubenil maila
* Jubenilen euskal liga
* Kadeteen euskal liga
* Kadeteen ohorezko liga
* Infantilen ohorezko liga
* Infantil txikien liga
* Alebinen errendimendu
* Antiguoko eskola

### Ekintza KE

Berio[*Betiko hautsitako esteka*] Futbol 7 zelaia.
* Jubenilen 1ª liga
* Kadeteen 1ª liga
* Infantilen 1ª liga

### Antigua-Luberri KE

* Jubenilen 1ª maila
* Kadeteen 1ª maila
* Infantilen 1ª maila
* Infantil txikien liga
* Emakumezkoen erregionala
* Emakumezkoen ohorezko kadete maila
* Emakumezkoen infantil liga

### Munibe KT

* Erregional 1ª liga

### Santo Tomas Lizeoa KE

* Erregional 1ª liga
* Jubenilen ohorezko liga
* Kadeteen 1ª liga
* Infantilen 1ª liga
* Infantil txikien
* Emakumezkoen kadeteen ohorezko maila
* Emakumezkoen infantil liga

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Federación Guipuzcoana de Fútbol - Gipuzkoako Futbol Federazioa» *www.fgf-gff.org* (Noiz kontsultatua: 2018-05-02).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «El Club – Instalaciones «  ANTIGUOKO KE» *antiguoko.org* (Noiz kontsultatua: 2018-05-02).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61364765

 |

* Wd Datuak: Q61364765
**Lancia** Italiako automobil-fabrikatzailea da. Lantegia Vincenzo Lanciak sortu zuen 1906. urtean, Turinen, Claudio Fogolinekin batera.

Hasiera batean sortzaile biak Fiat enpresako langileak ziren (baita pilotuak ere), eta euren lantegia sortu ostean ere Fiaten jarraitu zuten lanean aldi batez. Lehenengo Lancia automobila 1908. urtean aurkeztu zuten: Lancia Alfa 12 HP. Hurrengo hamarkadan serie-fabrikazioari ekin zioten.

1969. urtetik hona Fiat S.p.A. taldean sartuta dago: luxuzko automobilak egiten tradizioa zutenez, Lancia modeloak dira Fiateko maila gorenekoak.

Lehiaketak
----------

1 Formulako automobilak egiten hasi ziren 1954. urtean, baina urte gutxitan izan zuten euren taldea, garaipenak lortu arren; izan ere, Ferrari eskuderiara joan zen Lanciako taldea: 1956. urtean Juan Manuel Fangiok 1 Formulako garaipena lortu zuen Lancia-Ferrari autoarekin.

Rallyetan ere emaitza onak izan dituzte Lanciakoek, garaipen handiak lortuta 1970 eta 1980 hamarkadetan; hala ere, 1993. urtean lehiaketak utzi zituzten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q35896
* Commonscat Multimedia: Lancia

---

 |

* Wd Datuak: Q35896
* Commonscat Multimedia: Lancia
**Bey** edo **bei** (turkieraz ***bey***, antzinako turkieraz ***beg***) turkiar jatorriko titulua da. Otomandar Inperio zaharraren lurraldean hainbat gobernari-motak hartzen zuten, eta Tunisiako monarken titulua ere izan zen. Turkiar jatorriko beste titulu batzuk bezala, izenaren ondoren adierazten zen, hala nola Hasan bey Aghayev izenean.

Historia
--------

Jatorrian, Turkiako tribuek erabiltzen zuten titulu bat, buruzagiak izendatzeko. Orkhon inguruko inskripzio zaharretan agertzen da, non nobleak izendatzen dituen, Khan nagusiari loturako pertsonaiak, honen anairen edo koinatuaren bidez. Ilkhanerriko turkiarren artean emakume titulua ere bazen *begum* forman, eta titulu Indiara eramana izan zen.

Otomandar monarkek *bey* izendapena erabili zuten 1394 arte, non Bayezid I.ak titulu garaiagoa hartu zuen beretzat, sultanarena. Bey titulua probintzietako gobernadoreak izendatzen hasi zen orduan, eta batzuetan Istanbulekiko ia independenteak izatera iritsi ziren, adibidez, Bursa eta Edirnekoak 1453 baino lehen. Beyek, sarritan, beren banderak izaten zituzten.

1705ean, Tunisiako subiranoa izendatzeko *bey* edo *dey* terminoa erabiltzen hasi zen.

Leku batzuetan, hala nola Albanian, herrietako alkateei *beg* esaten zitzaien.

Bey titulua ohorezkoa ere bazen. Otomandar garaian, ingelesen *sir* hitzaren antzeko tratamendu gisa erabiltzen zen batzuetan. Turkiako Errepublika aldarrikatu ondoren, demokratizatu egiten da erabilera, eta 'jauna' esanahia har dezakeelarik testuinguru formal batean, edozein gizoni aplika dakioke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Hiztegi Entziklopedikoa, Lur. «bey» *www.euskadi.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-08-03).
2. ↑   «Bey de Túnez | KripKit» *kripkit.com* (Noiz kontsultatua: 2021-08-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q181217
* Commonscat Multimedia: Beys

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 7515780-9
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q181217
* Commonscat Multimedia: Beys
**Bevis Marks sinagoga** (ingelesez: *Bevis Marks Synagogue*, ofizialki **Qahal Kadosh Sha'ar ha-Shamayim** (hebreeraz: קָהָל קָדוֹשׁ שַׁעַר הַשָׁמַיִם‎, "Kongregazio Santuaren Zeruko Atea") Erresuma Batuko sinagoga zaharrena da. City of Londongo Aldgaten dago.

Historia
--------

Sinagoga 1701ko irailean inauguratu zen eta Londresko sefardi komunitatearekin lotuta dago. 1738an, teilatua suteak suntsitu zuen. 1749an berreraiki zen. 1992an apirilaren 10ean Londresen izandako IRAren Baltic Exchange aurkako atentatuaren ondorioz alboko kalteak izan zituen eta 1993an berriro ere Bishopsgateren aurkako atentatuarekin. Leheneratu egin zuten. XVIII. mendeko jatorrizko egitura gehienak gaur egun gordetzen dira. Hau 300 urtetan funtzionamenduan egon den Europako sinagoga bakarra da. I. graduko monumentu gisa sailkatua dago.

Iruditegia
----------

* Sarrera nagusia.Sarrera nagusia.
* Barruko ikuspegi orokorra.Barruko ikuspegi orokorra.
* Goiko solairua.Goiko solairua.
* Iturria.Iturria.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Webgune ofiziala.
* **(Ingelesez)**:Sefardi musika Londresen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q851924
* Commonscat Multimedia: Bevis Marks Synagogue

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 151274661
* ISNI: 0000 0001 1942 3394
* LCCN: n50045604
* **Ondare historikoa**
* NHLE: 1064745

 |

* Wd Datuak: Q851924
* Commonscat Multimedia: Bevis Marks Synagogue
**Bexar konderria** (ingelesez: *Bexar County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua San Antonio da. 2010eko zentsuaren arabera 1.714.773 biztanle zituen, Bexar kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Bexar konderriak 3.253,25 kilometro koadro ditu. Horietatik 42,13 ura dira. Beste 3.211,12 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 527,1 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 1.714.773 pertsonetatik 1.526.081 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.006.958 dira. 118.460 beltzak edo afroamerikarrak. 3.809 amerikar natiboak ziren eta 1.806 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 39.561 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2.881 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 22.175 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16861
* Commonscat Multimedia: Bexar County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143060671
* ISNI: 0000 0004 0467 8871
* NARA: 10040191
* **Lekuak**
* OSM: 92026
* TGN: 2001941

 |

* Wd Datuak: Q16861
* Commonscat Multimedia: Bexar County, Texas
**Bisk** (errusieraz Бийск) Errusiako Altai Kraiko hiria da. 1989ko erroldaren arabera, 233.238 biztanle zituen; 2002an, 218.562; eta 2010ean, 210.115 ziren. Horrek adierazten du bere biztanleriaren % 10 galdu duela, gutxi gorabehera, Berlingo harresia erori zenetik, nahiz eta kraiko bigarren hiririk populatuena izaten jarraitzen duen, Barnaul hiriburuaren ondoren, hain justu. Bisken, Biya eta Katun ibaiek bat egiten dute, Ob ibai handia osatuz, Errusiako bigarren luzeena (Jenisei ibaiaren ondoren) eta munduko zazpigarren luzeena.

Geografia
---------

Bisk Siberiako hego-mendebaldean dago, Biya ibaian, Katun ibaiarekin bat egiten duen lekutik oso gertu. Hiria Altai mendilerroen ate bezala hartzen da bere posizio geografikoa dela eta, mendi horietatik ez oso urrun. Txuiski trakt errepidea, Mongoliako mugatik oso gertu pasatzen dena, Bisken hasten da.

Historia
--------

Hiria 1709an sortu zen gotorleku gisa, Pedro I. Handia Errusiako enperadorearen aginduz, baina urtebete inguru geroago, tribu nomada batek erre zuen, eta, 1718an, berreraiki behar izan zuten. Pixkanaka-pixkanaka, base militar gisa zuen eginkizuna galduz, merkataritza gune garrantzitsu bihurtu zen 1782an.

Ekonomia
--------

Hiriko industria azkar hazi zen, batez ere Bigarren Mundu Gerran mendebaldeko Sobietar Batasunetik lantegi batzuk lekuz aldatu ondoren. Geroago, hiria armamentua garatzeko eta ekoizteko gune garrantzitsua izan zen, eta, oraindik ere, industriagune garrantzitsua da.

Biztanleria
-----------

| Rameskoeren bilakaera demografikoa. |
| --- |
| 1897 | 1926 | 1939 | 1959 | 1967 | 1970 | 1989 | 1996 | 2002 | 2008 |
| 17.200 | 73.000 | 80.300 | 146.000 | 181.000 | 186.000 | 233.200 | 239.400 | 218.562 | 222.900 |

Garraioa
--------

Biskek tren geltokia du; Biya ibaian, portua, eta Bisk-eko aireportuak zerbitzatzen du. Novosibirsk-Bisk-Taxanta autobide federalak hiria zeharkatzen du.

Hezkuntza eta kultura
---------------------

Bisk hezkuntza eta kultura zentroa da; irakasleen unibertsitatea, institutu teknikoa eta beste hainbat hezkuntza erakunde ditu, besteak beste, antzerki eskola bat (1943an sortua), tokiko tradizioen museoa, etab.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindia, alfabeto zirilikoz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema. 156. araua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q102667
* Commonscat Multimedia: Biysk

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 141971328
* GND: 4470081-7
* LCCN: n85339408
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OKATO: 01405000000

 |

* Wd Datuak: Q102667
* Commonscat Multimedia: Biysk
**Big Horn konderria** (ingelesez: *Big Horn County*) Montanako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Hardin da. 2010eko zentsuaren arabera 12.865 biztanle zituen, Big Horn kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Big Horn konderriak 12.987,78 kilometro koadro ditu. Horietatik 49,59 ura dira. Beste 12.938,19 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,99 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 12.865 pertsonetatik 4.418 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 510 dira. 30 beltzak edo afroamerikarrak. 8.053 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 59 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 7 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 295 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109503
* Commonscat Multimedia: Big Horn County, Montana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146598403
* GND: 4080406-9
* LCCN: n82024589
* **Lekuak**
* OSM: 288661
* TGN: 2001261

 |

* Wd Datuak: Q109503
* Commonscat Multimedia: Big Horn County, Montana
**Lanbide-sekretua** edo **sekretu profesionala** lanbide batzuetan dagoen beharra da, bezeroek emandako informazioa sekretuan gorde behar da nahitaez. Epaiketa batean ere gorde behar da sekretu profesional hau.
Kasu tipikoena medikuena, abokatuena edota kazetariena da. 3 kasu hauetan nahitaez gorde behar da bezeroak emandako informazioa, betidanik egin den bezala.

Sekretu profesionalaren justifikazioa
-------------------------------------

Sekretu honen justifikazioa hurrengoa da: bere beharrak dituen eta langilearen arteko konfidantza absolutoa, hau da, bezeroaren eta profesionalaren arteko akordio bat. Abokatu bat ezin da lekuko bezala atera eta bere bezeroak esandako guztia kontatu, sekretu profesionala hautsiko bailitzateke horrela.

Arazo etikoa
------------

Badira kasu batzuk non ezin den kontatu sekretu profesional hau nahiz eta zure bizitza jokoan egon, adibide argiena apaizarena da. Apaizak konfesio bat jasotzen duenean konfesio hori berarentzat eta inor gehiagorentzat da. Ez lekuko bezala egonda ezta bere bizia arriskuan egonda ezin du sekretu hau kontatu, eta hemen dator arazo etikoa, eginkizun honen obligazioa guztiz morala da, eta ez juridikoa, eta ondorioz sekretu profesionala baino askoz gehiago abarkatzen du.
*Artikulu hau erlijio-terminoari buruzkoa da; zuzenbide-terminoa gaitzat duena beste hau da: «luditze»*
**Berrerospena**, **erredentzioa** edo **erospena** erlijio askoren kontzeptu nagusia da, tartean kristautasunean, judaismoan edota islamean.

Kristautasuna
-------------

Berrerospena kristautasunaren dogma nagusietako bat da, Jesukristo "berreroslea" bezala aitortzen duena, gizateria heriotzatik salbatzeko eta Jainkoaren erregetzaren ateak irekitzeko gurutzean hil baitzen, gizateriarekiko maitasunagatik egindako sakrifizio batean.

Itun Berrian honela azaltzen dute:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Gero, kopa hartu eta, esker oneko otoitza egin ondoren, eman egin zien, esanez: «Edan guztiok honetatik, hau nire odola baita, Jainkoarekiko ituna berrituko duena, bekatuak barkatzeko guztien alde isuria» |  » |
| —Mt 26:27-28 |

Hinduismo
---------

Indiako erlijioetan antzeko kontzeptu bat dute: prāyaścitta izenekoa. Berez ez du zentsu teologiko bat baizik eta bekatu baten askapen pertsonala da.

Islama
------

Islamean, berrerospena musulmana izatean lortzen da, eta Islamarekiko identifikazioa galduko duen ekintzarik ez egitean, zintzoa (iman) izatean eta ekintza bertutetsuak egitean.

Judaismoa
---------

Judaismoan, berrerospenak (hebreeraz *ge'ulah*) Jainkoari erreferentzia egiten dio, Israelgo herria bere erbestaldietan askatuz, Egiptokoan hasiz. Hasidismoan antzekotasunak proposatzen dituzte erbestealdiaren eta pertsona batek bere izaera ezaugarriak birfintzen dituenean lortutako berrerospen pertsonalaren artean, Talmudean honetarako iturririk ez dagoen arren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2006]
2. ↑   Morris, Leon.  (1993). *'Redemption' Dictionary of Paul and his Letters.*  Downers Grove: InterVarsity Press, 784 or..
3. ↑   **(Ingelesez)** Bhikkhu Nyanatusita.  (2014). *Analysis of the Bhikkhu Patimokkha.*  Buddhist Publication Society, 86 or. ISBN 978-955-24-0405-4..
4. ↑   **(Ingelesez)** Yahiya Emerick.  (2011-11-1). *The Complete Idiot's Guide to Islam.*  (3. argitaraldia) Penguin ISBN 9781101558812..
5. ↑  Babylonian Talmud, Tractate Shabbat, 118b

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q935362
* **Identifikadoreak**
* BNF: 12652120w (data)
* GND: 4015317-4
* LCCN: sh85112112
* NKC: ph127271
* AAT: 300379085

 |

* Wd Datuak: Q935362
**Berrien konderria** (ingelesez: *Berrien County*) Michiganko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua St. Joseph da. 2010eko zentsuaren arabera 156.813 biztanle zituen, Berrien kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Berrien konderriak 4.095,99 kilometro koadro ditu. Horietatik 2.625,54 ura dira. Beste 1.470,46 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 38,28 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 156.813 pertsonetatik 126.443 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 7.054 dira. 23.766 beltzak edo afroamerikarrak. 765 amerikar natiboak ziren eta 115 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 2.410 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 152 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 3.162 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q167656
* Commonscat Multimedia: Berrien County, Michigan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139528236
* LCCN: n50078712
* NARA: 10036623
* **Lekuak**
* OSM: 407519
* TGN: 1002182

 |

* Wd Datuak: Q167656
* Commonscat Multimedia: Berrien County, Michigan
*«Lancelot» orriak hona dakar. Arturiar zikloko zaldunari buruzko artikulua hau da: «Lantzelot»*
Telenn Du garagardo botilak.
**Lancelot Garagardotegia** (frantsesez: *Brasserie Lancelot*; bretainieraz: *Breserezh Lancelot*) 1990. urtean Bernard Lancelotek sortutako garagardotegia da. Frantziako Bretainiako Morbihan departamentuko Le Roc-Saint-André udalerrian dago.

Garagardotegi honek fermentazio handiko zazpi garagardo ekoizten ditu, legami, filtrazio eta pasteurizazio gabeak. Artisau garagardotegi da, osagaiak erabat naturalak direlarik.

Ekoizten dituen garagardo markak
--------------------------------

* La Blanche Hermine
* La Duchesse Anne
* Cervoise Lancelot
* Les Bonnets Rouges
* Telenn Du
* XI.I
* Pays de Cocagne

Bere beste produktu batzuk
--------------------------

* Breizh Cola
* Le Chouchen Lancelot
* Morgane

Kanpo estekak
-------------

* Lancelot Garagardotegiaren Webgune Ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2924020
* Commonscat Multimedia: Brasserie Lancelot

---

 |

* Wd Datuak: Q2924020
* Commonscat Multimedia: Brasserie Lancelot
**Knez**, **kniaz** edo **knyaz**, eslaviar hizkuntzetako hitz bat da, noblezia titulu bati erreferentzia egiten diona. Oro har, printze edo duke bezala itzultzen da, baina, edonola ere, itzulpen hau ez da zehatza.

Etimologia
----------

Etimologia, zuzenean, ingelesezko *king* (erregea) hitzarekin lotua dago, alemanez *König* eta, Eskandinavia aldean *konung* dena.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * polonieraz: *kniaź*
* txekieraz: *kňaz*
* eslovakieraz: *kňaz*
* sorbieraz: *knjez*
 | * errusieraz: князь
* ukraineraz: князь
* bielorrusieraz: князь
* rusinieraz: князь
 | * serbieraz: кнез
* kroazieraz: *knez*
* bulgarieraz: княз
* mazedonieraz:
* eslovenieraz: *knez*
 |

Esanahi osagarriak
------------------

Eslaviar hizkuntza batzuetan, hitz honek eta erlazionatutako hitzek esanahi osagarriak dituzte: bulgarieraz *кнез* — adindun (*княз* — knez), txekieraz, eslovakieraz eta polonieraz *knez* edo *ksiąz* — apaiz (literalki, knezaren seme), rutenieraz *князь* hitzak historikoki herriko buruzagi esan nahi du, sorbieraz *knjez* gizon bati helbide adeitsua da, *knjeni* ezkondutako emakume bati eta *knježna* emakume ezkongabe bati.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Errusieraz)** Керча, Игорь.  (2007). «Князь» *Русинско-русский словарь.*  1 Ужгород: ПолiПрiнт, 416 or. ISBN 978-966-7966-50-8..

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q273613
* Commonscat Multimedia: Knyaz

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q273613
* Commonscat Multimedia: Knyaz
**Berriogoiti** (lehen: *Berriosuso*) Euskal Herriko Nafarroa Garaiko tren geraleku zahar bat da, Berriobeiti udalerriko Berriogoiti herrian kokatuta dagoena.

Gaur egun, Plazaolako bide berdearen barruan dago.

Historia
--------

Iruña-Donostia burdinbideko Plazaola eta Iruña–Hiria geltokien arteko zatia 1914ko urtarrilaren 19an inauguratu zen.

1953ko urriaren 13 eta 14 artean eginiko euriteen ondorioz burdinbidearen azpiegitura oso kaltetuta geratu zen (euste-hormak, lubetak, zubiak...). Jabea zen enpresak hainbat saiakera egin zituen tokiko erakundeekin, azpiegitura konpontzeko asmoarekin. Baina, negoziazio hauek ez zuten emaitzarik eman eta zerbitzua geldi geratu zen, uholdeek eragindako kalteak ez zirelako konpondu.

Dena den, trenak jarraitu zuen zenbait zerbitzu lokal egiten zazpi urtez, esate baterako Elduain eta Andoain artean egurra garraiatzeko. Honetako bidaia batean, trenak Andoaingo parrokoa zen Rosendo Rekondo harrapatu zuen, 1957ko uztailean. Azkenean, konpainiak burdinbidea kentzeko eta burdinbidea behin betiko ixteko baimena jaso zuen 1958ko irailaren 5ean. Ondorioz, geraleku hori behin betiko itxi zen.

Egoera
------

Geralekua Iruña—Donostia burdinbidearen 9,9 kilometro-puntuan zegoen, 457 metroko altueran, Aitzoain eta Oteitza geltokien artean. Tartea bide bakarra da eta ez zegoen elektrifikatuta.

Geralekua
---------

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Iruñetik Plazaolara, Andoainera eta Lasarterako burdinbidea» *web.archive.org* 2017-01-09 (Noiz kontsultatua: 2020-11-10).
2. ↑   Kabexoi, Xabier. «Plazaolako trenako historia» *www.plazaola.net* (Noiz kontsultatua: 2020-11-10).
3. ↑   «Geralekuko fitxa *Euroferroviarios* webgunean» *euroferroviarios.net* (Noiz kontsultatua: 2020-12-01).

Ikus, gainera
-------------

* Berriogoiti
* Iruña-Donostia burdinbidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q103205575

 |

* Wd Datuak: Q103205575

| * i
* e
* a
   **Iruña — Donostia burdinbidea** |
| --- |
| ***Iruña–Hiria*** • **Iruña–Iparralde** • *Aitzoain • Berriogoiti • Oteitza • Saratsa • Eritze • Saratsate • Gulia • Aizkorbe • Irurtzun • Latasa • Mugiro • **Lekunberri** • **Leitza** • Areso • Plazaola • Bizkotx • Ameraun • Beiñes • Ollokiegi* • **Andoain** • **Lasarte** • Añorga • **Amara–Donostia** |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Aitzoain | **Berriogoiti** | Oteitza |  |  |  |
|  | Iruña–Hiria |  |  |  |  |  | Amara–Donostia |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |

 |
**Leflore konderria** (ingelesez: *Leflore County*) Mississippiko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Greenwood da. 2010eko zentsuaren arabera 32.317 biztanle zituen, Leflore kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Leflore konderriak 1.570,52 kilometro koadro ditu. Horietatik 35,85 ura dira. Beste 1.534,67 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 20,58 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 32.317 pertsonetatik 8.673 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 743 dira. 23.246 beltzak edo afroamerikarrak. 39 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 183 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 11 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 163 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Leflore County, Mississippi age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q497607
* Commonscat Multimedia: Leflore County, Mississippi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158263908
* LCCN: n79062960
* NARA: 10039571
* **Lekuak**
* OSM: 1833635
* TGN: 2001127

 |

* Wd Datuak: Q497607
* Commonscat Multimedia: Leflore County, Mississippi
**Bikuña jauregia** Gipuzkoako Legazpi udalerrian dagon etxe bat da. Legazpiko herrigunean dago, Legazpiko gaztetxearen alboan.

Eraikina
--------

XVII. mendearen bukaeran eraikitako jaunetxea. Oin karratua du, harlanduzko eta adreiluzko aurrekaldea, lau balkoi, hamarri bikaina eta hareharrizko losaz osaturiko sarrera plazatxoa ditu. Alde batean egurrezko barrenbide zabal bat du. Beste guztia harrihorma eta adreilua da. Bikuñatarrek 1212.urtean Tolosako Navasetan eta 1227-an Baezako harketan hartu zuten parte.

Beren Harmarria lekuko: Miramamolingo kataiak, ilgora batzuk eta Ander Deunaren gurutzeak.

Itxura berezia du, erdi jauregia, erdi baserria. Lau uretako teilatua du, harlandu eta adreiluzko aurrealdea, egurrezko beste aldea eta gainontzekoa harginlanez egina.

Eraikin honetan Aszensio Bikuña itsas eta lurreko almirantea eta Tomas Bikuña itsas intendente nagusia jaio ziren, biak ere XVIII. mendean bizi izan ziren.

1992an Lantegi eskola batek berregin zuen eta gaur egun LENBUR Fundazioaren egoitza da.

Ikus gainera
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Gipuzkoa** |

* Gipuzkoako jauregi eta dorretxeen zerrenda

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492849

 |

* Wd Datuak: Q20492849
Legionarioak (irudikapena, Legio XIV Gemina, Biskupin, Polonia.
**Legionarioa** (latinez: *legionarius*), erromatar legioko partaidea zen. Hau, orohar, 15 urtetik gorako erromatar hiritarrek osatuta zegoen. Legionario baten soldadutzaren iraupena, Errepublika goiztiar garaian, kanpaina militarrarena zen. K. a. II. mendean, gehienezko zerbitzua 16 kanpainatakoa izan behar zela ezarri zen. Marioren aldaketen ondoren, zerbitzuaren iraupena, 25 urtean ezarria geratu zen, eta 20ra laburtu zen Augustoren agintaldian. Bere zerbitzuengatik soldata bat jasotzen zuen, eta, bere soldadutza amaitu ondoren, lurrak, edo, Augustogandik hasita, Aerarium Militarisak ordaindutako diru kopuru bat.

Legionarioa bi xabalinekin armatuta egon ohi zen (bata astuna, *pilum*, pluralez *pila*, eta bestea arina), ezpata bat (gladiusa), eta, Tiberioren agintaldi arte, sastakai bat (pugio). Bere babeserako kasko bat (galae), eraztun bat (lorica hamata), armajantzi xafladun bat (*lorica segmentata*) edo armajantzi ezkatadun bat (lorica squamata), eta laukizuzen formako ezkutu bat (scutum) zeramatzan. Azken honek babes metaliko bat zeraman eskuaren posiziorako. Euren ekipamendua sandalia pare batek (*caligae*) eta bizkar zorro batek (*sarcina*) osatzen zuten.

Euren ezaugarri garrantzitsu bat, askotan handiagoak eta hobeto ekipatuak zeuden armaden aurka borroka egin behar izaten baitzuten, gorputz oso diziplinatu baten zati osatzea zen (*exercitum*), bai mugimendu militarrak modu zehatzean egiteko, bai dortokarako eta bai ingeniaritza militarreko lanean aritzeko ere (kanpamentu, harresi eta gotorleku eraikitzea) eta lan publikoetan (bideak, zubiak, akueduktuak).

Geroztik, legionario deitu dira historiako hainbat gorputz militarretako kideak. Adibidez: Frantziako Atzerritar Legioa, Espainiar Legioa eta Poloniar Legioa osatzen duten militarrak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17346959
* Commonscat Multimedia: Legionarius

---

 |

* Wd Datuak: Q17346959
* Commonscat Multimedia: Legionarius
**Birsorkuntza tasa** edo **R zenbakia** epidemiologian, infekzio baten birsorte edo ugaltze-zenbakia da. Kutsatutako pertsona jakin batek beste zenbat kutsatu eragin ditzakeen edo eragiten dituen faktorea edo tasa da. R letrak adierazi ohi du nazioarteko osasungintza publikoan (R, ingelesezko *Reproduction* hitzetik, ugalketa edo birsorkuntza).

Bi eratakoa izan daiteke, **Oinarrizko birsorkuntza tasa**, *R0, R zero* edo *R0 zenbakia* subindizearekin idatzia, gaitzaren berezko kutsagarritasunagatik espero daitekeen infekzio tasa, edo **Birsorkuntza eraginkorraren tasa**, edo **R** soilik (batzuetan Re), balio aldakor bat da (zenbaki batekin adierazten den balioa), epidemia baten bilakaeran hartutako neurriengatik ikus daitekeen eboluzioa.

Adibideak
---------

Esate baterako, *R0* zenbakia 2 duen gaitz batean, epidemia kontrolik gabe hedatuz gero, azkar hedatuko da. Urruntze soziala eta beste neurri batzuk aplikatuz gero, agintariek ikusten badute birsorkuntza tasa 1.5 jaitsi dela, eta areago eraginez, 0.9ra jaisten bada, gaitzaren zabalkundea kontrolatzeko bidean dagoela kalkulatu daiteke. R 1.5ek esan nahi du kutsatutako pertsona bakoitzeko beste 1 eta erdi kutsatzen ari dela, une jakin batean. R 0.9 tasarekin, hazkundearen kurba apaltzen ari delako seinalea genuke, kutsatu bakoitzeko ez da doi-doi beste bat sortzen ari populazioan.

COVID-19 pandemiaren garaian Angela Merkel Alemaniako kantzelariak prentsaurreko batean R zenbakiaren azalpen matematiko zuzen eta argi bat eman zuen 2020ko apirilaren erdialdean. Merkelek emandako datuen arabera, Alemanian R zenbakia 1 neurrian zebilen garai horretan (apirilean); baina 1.1 mailara iritiz gero, urrian Alemaniako osasun zerbitzuek gainezka egingo lukete, 1.2koa izanik uztailean gertatuko litzateke larrialdia osasungintzan, eta 1.3ko R zenbakiarekin, ekainean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *Koronabirusaren oinarrizko lexikoa.*  Euskaltzaindia (argitaratze data: 2020-04-15).
2. ↑    *Handbook of infectious disease data analysis.* , 347 or. ISBN 1-315-22291-4. PMC 1127232171. (Noiz kontsultatua: 2020-04-19).
3. ↑   **(Ingelesez)** hermesauto.  (2020-04-16). «Merkel's Covid-19 maths resonates, thanks to simple explanation» *The Straits Times* (Noiz kontsultatua: 2020-04-19).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q97204337

 |

* Wd Datuak: Q97204337
**BioTech Foods** Espainiako bioteknologia enpresa da, animaliengandik ateratako muskulu-zelulak laborantzatik egindako laborategiko haragia sortzeko garapenari emanda. BioTech Foods lantegiaren atzean Brasilgo JBS enpresa multinazionala dago. Konpainia Donostian sortu zuten 2017an Mercedes Vilak eta Iñigo Charolak.

Enpresaren helburua
-------------------

Proiektu hau animalia-zelulen ugaritasun naturalaren ehunen sortzean oinarritzen da, hezetasun eta tenperatura kontrolatu batean, aldaketa genetikorik edo antibiotikorik gabe. Ehunen ingeniaritzan oinarritutako haragi sintetikoak hiru arazo arintzen laguntzen omen du helburu: animalia-proteinen eskari globalaren gorakada handia, nekazaritza industrialaren ingurumen-inpaktua, berotegi-efektuko gasen ekoizpenarekin eta baso-soiltzearekin eta animalien ongizatearekin lotuta.

Donostiako lantegia
-------------------

Zubietako Eskusaitzeta industrialdean, JBS enpresa brasildarraren eskutik, BioTech Foods, eraikiko da munduko fabrikarik handienetako bat: 11.000 m2 eta 150 langile, urtean 4.000 tona haragi sintetiko egiteko gai, aurreikusten denez. Munduko laugarren laborategia izango da.

BioTech Foods atzean dagoen multinazionala, JBS enpresa, ustelkeriari eta Amazoniaren suntsiketari lotuta dago.

Diru laguntza handiak
---------------------

2017an sortu zuten Iñigo Charolak eta Mercedes Vilak BioTech Foods start-up-a, eta denbora gutxian diru laguntza eta inbertsio ugari jaso ditu. Euskal Herriko Nekazarien Elkarteak (EHNE) sindikatuak jakitera eman zuenez, Donostiako haragi laborategia egiteko proiektuak 5,2 milioi jaso zituen Espainiako Gobernuaren eskutik 2021ean, eta beste 753.000 euro ICEX Espainia Esportazioa eta Inbertsioak erakunde publikoaren eskutik. Bestetik, Eusko Jaurlaritzaren *Handitu* programak 18 milioi euroko diru laguntza aurreikusi du BioTech Foodsentzat.

*El Salto* aldizkarian xeheago jaso dituzte diru laguntzok: Handitu programatik 250.000 euro jaso zituen 2022an BioTech Foodsek eta 1.442.505, 2023an. Bilakatu programaren esparruan, 1.000.000 euro jaso zituen 2022an; Sumeat proiekturako 170.000 jaso zituen 2021ean, 65.636 2019an, eta 35.130 2020an. Hazitek programatik, 137.600 izan dira 2022an, eta 87.400 2023an.

Espainiako Zientzia Ministerioko Teknologia eta Industria Garapenerako Zentroaren eskutik 3,7 milioi euro jaso dituzten nekazaritzako elikagaien eta teknologiaren sektoreko zortzi enpresetako bat da BioTech Foods, haragi sintetikoaren fabrikazioa sustatzeko, *Culturedmeat* programaren esparruan. Europako Batzordetik ere jaso du dirua, zehazki 2,7 milioi euroko diru laguntza *Meat 4 All* programaren barruan (haragia guztiontzat). Donostiako Udalak iaz eman zion enpresa berritzaileen saria eta errekonozimendua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. 1 2 3  Salba Ramirez: , 2023-07-04.
5. 1 2 3  Salba Ramirez: , Urtean 4.000 tona laborategiko haragi, Donostiatik mundura, 2023-06-30.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104845570

 |

* Wd Datuak: Q104845570