recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Alemania-Sobiet Batasuna Muga eta Laguntasun ituna** 1939ko abuztuaren 23ko Molotov–Ribbentrop Itunaren bigarren protokolo gehigarria izan zen. Ezkutuko klausula bat izan zen, 1939ko irailaren 28an Alemania naziak eta Sobietar Batasunak aldatua, Polonia subiranoa inbaditu eta batera okupatu ondoren. Joachim von Ribbentropek eta Viatxeslav Moltovek, Alemaniako eta Sobietar Batasuneko Kanpo Arazoetako ministroek sinatu zuten, hurrenez hurren, Iosif Stalinen aurrean. Protokoloaren zati txiki bat baino ez zen publikoki iragarri, lehenengo tratatua ordezkatzen zuena eta Alemania naziaren eta Sobietar Batasunaren eragin-eremuek sekretuak izaten jarraitu zuten. Itunaren hirugarren protokolo sekretua 1941eko urtarrilaren 10ean sinatu zuten Friedrich Werner von Schulenburg eta Molotovek. Alemaniak uko egin zien Lituaniako zati batzuen gainean egindako erreklamazioei, Barbarossa Operazio anti-sobietarra baino hilabete batzuk lehenago.

Artikulu sekretuak
------------------

Joachim von Ribbentrop Atzerri Arazoetako ministro alemanak 1939ko irailaren 28an sinatu zuen Alemaniar-Sobietar Ituna
Artikulu sekretu batzuk erantsi zitzaizkion tratatuari. Artikulu horiei esker, sobietar eta alemaniar herritarrak trukatu ahal izan ziren Poloniako bi eremu okupatuen artean, Molotov–Ribbentrop Itunak Europaren erdialderako agintzen dituen interes esferen zati batzuk kendu zituzten, eta, halaber, adierazi zuten tratatuaren alderdi bakar batek ere ez zuela utziko beste aldeari zuzendutako "agitazio poloniarrik" bere lurraldean.

Poloniako mendebaldeko inbasioan, Wehrmacht alemanak Lublingo voivoderriaren eta Varsoviako voivoderriaren ekialdeko kontrola hartu zuen, Sobietar Batasunari Molotov–Ribbentrop Itunak emandako lurraldeak. Sobietarrak "galera" horrengatik konpentsatzeko, itunaren artikulu sekretuak Lituania eragin sobietarraren eremura eraman zuen, lurralde bat izan ezik, lurralde horri "Lituaniako Zerrenda" deitutakoa, Šešupė ibaiaren ezkerraldea, Alemaniaren eragin-eremu izaten jarraitu zuen.

Ondorioak
---------

Sobietar Batasunak Estoniarekin 1939ko irailaren 28an, Letoniarekin urriaren 5ean eta Lituaniarekin urriaren 10ean sinatu zituen Elkarri Laguntzeko itunak. Itunek bi alderdiak behartu zituen besteen subiranotasuna eta independentzia errespetatzera, eta sobietar gobernuari aukera eman zioten base militarrak ezartzeko hiru herrialde baltikoen lurraldean. Behin ezarri ondoren, sobietar base militar horiek Baltikoko herrialdeen sobietarren inbasioa eta okupazioa erraztu zuten, 1940ko ekainean.

1939ko Itunean jasotako xedapenen arabera, Lituaniak ere Vilniusko eskualdearen bostena hartu zuen, Lituaniako hiriburu historikoa barne, Vilnius. Elkarri laguntzeko itunek Baltikoko Estatuen okupazio sobietarra ahalbidetu zuten 1940an, eta *New York Timesek* "independentziako sakrifizio birtual" gisa deskribatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Davies 2008, page 30 (ibidem).
2. ↑  Hiden & Salmon (1994). p. 110.
3. ↑   Gedye, G.E.R..  (1939-10-03). «Latvia Gets Delay on Moscow Terms; Lithuania Summoned as Finland Awaits Call to Round Out Baltic 'Peace Bloc'» *The New York Times*: 1, 6..

Kanpo estekak
-------------
**Cryptosporidium** protozooen genero bat da, gizakiaren heste-traktua kolonizatzen duena patologia gastrointestinalak sortuz (kriptosporidiosia izanik ohikoena). Gaitza protozoo honetaz kutsatutako ur edo janariak hartzean harrapatzen da.

*Cryptosporidium parvum* da kriptosporidiosien kasuen atzean egon ohi den protozoo patogenoa. Genero honetako espezie honek eta beste espezie batzuek beste ugaztun batzuk ere infektatzen dituzte.

Cryptosporidium generoko protozooek ugalketa sexuala eta asexuala txandakatzen dute gizakiaren heste meharreko mukosan. Patogenoaren ookisten bidez harrapatzen da kriptosporidiosia, giza zein animalia infektatuen gorozkiek ura edo janariak kutsatzen dituztenean. Ookisteak esporaren antzeko formak dira eta denbora luze iraun dezakete aske, ostalariarengandik kanpo eta ostalari berri bat infektatzeko prest.

*Cryptosporidium*aren bizi-zikloa.

  

Mikrobio hauek ez dira prozedura klasikoekin ondo tindatzen, eta behaketa mikroskopikoa ona izan dadin tindaketa berezia aplikatu behar da, azido-alkohol erresistente aldatua (Ziehl-Neelsen tindaketaren moldaketa bat).

Kriptosporidiosia ez da gaiz larria pertsona osasutsuengan, baina immunogutxituengan eta bereziki HIESa dutenengan konplikazio latzak dakartza, heriotza barne. 1993an Milwaukee hirian (Wisconsin, AEB) inoiz izan den kriptosporidiosiaren izurriterik handiena gertatu zen, 400.000 pertsona inguruk edateko uraren bidez Cryptosporidium patogenoa hartu zutenean. Protozoo hauek kloroarekiko erresistentzia handia dutenez,  ohiko ur arazketak ez zuen patogenoa deuseztatu, eta hiriaren ur-hornidura kutsatu egin zen. Harrezkero, araztegietan kloroaz gain Cryptosporidium akabatzen duten beste prozedura batzuk erabiltzen dira: iragazketa, ozonoa, erradiazio ultramorea....

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Basaran Miren eta Umaran, Adelaida *Mikrobiologia medikoa* E.H.U.ak argitaratuta, 336-337 orr.
2. ↑   Madigan M.T. Martinko J.M. Parker J. *Brock Mikroorganismoen biologia* (2007) E.H.U-ak euskaratua:979 orr.
3. ↑   Korich, D. G. J. R. Mead, et al. (1990). "Effects of ozone, chlorine dioxide, chlorine, and monochloramine on Cryptosporidium parvum oocyst viability." Appl Environ Microbiol 56(5): 1423-8

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:*Cryptosporidium* Nafarroan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q133078
* Commonscat Multimedia: Cryptosporidium
* Wikispecies Espezieak: Cryptosporidium

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh91004854
* NKC: ph1122011
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 72360
* GBIF: 8084396
* ITIS: 553104
* NCBI: 5806
* WoRMS: 391925
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D003458

 |

* Wd Datuak: Q133078
* Commonscat Multimedia: Cryptosporidium
* Wikispecies Espezieak: Cryptosporidium
**Fernanda Hurtado**, jaiotzaz **María Fernanda Hurtado Carrillo** (Madril, 1947ko uztailaren 17a), madrildar aktorea da, Mary Carrilloren alaba eta Paloma Hurtadoren eta Teresa Hurtadoren ahizpa. 

Hiru ahizpek, Hurtado ahizpak hirukote komikoa osatu zuen 1979tik 1999ra. Bere ahizpa zaharrena, Alicia, 1998an hil zen.

Biografia
---------

Fernanda Hurtado bi hilabete zituela hasi zen eszenan *Madre Alegría* lanean, eta oso gaztetatik hasi zen interpretazioaren munduan, familiaren sagaren tradizioari jarraituz. 

Antzerkian hainbat lanetan parte hartu zuen, hala nola *El sueño de una noche de verano*, Miguel Mihuraren*Melocotón en almíbar*, Juan José Alonso Millánen *Pecados conyugales* (1966), Alfonso Paso-ren *¡Cómo está el servicio!* (1968), Jaime Salom-en L*a casa de Las Chivas* (1969), Víctor Ruiz Iriarteren *La muchacha del sombrerito rosa* (1967), Alfonso Paso-ren *No somos ni Romeo ni Julieta*, edo Carlos Arnichesen *La venganza de la Petra*.

Oso ospetsua izan zen hirurogeiko hamarkadaren amaieran, Fernando García de la Vegaren *La casa de los Martínez* (1969-1971) seriean parte hartu zuenean, Teresa ahizpa bikiarekin batera.

Pantaila handian egindako lanak ez ziren bereziki nabarmenak izan, Mariano Ozoresen *La Graduada* (1971), Lina Morganekin, Antonio Droveren *Mi mujer es muy decente, entre lo que cabe* (1975), *La guerra de los niño*s (1980) edo *En busca del huevo perdido*, Paloma eta Teresarekin batera parte hartu zuen azken lana.

### Hurtado ahizpak hirukotea

1979an, Hurtado ahizpak umorezko hirukotea osatu zuen Paloma eta Fernanda ahizpekin. 1982 eta 1994 bitartean ospe handia lortu zuten, TVEren *Un, dos, tres... responda otra vez* lehiaketan parte hartu zutelako. Fernandak bizia eman zion takañonetako *Mari Puri* kandida eta puritano pertsonaiari.

1994an programa eten ondoren, jarduera artistikoa gutxitu egin zkitzaion.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Hemeroteca ABC
2. 1 2 3   «Teresa y Fernanda Hurtado: así es hoy la vida de las gemelas más simpáticas de TV» *Pronto* (Noiz kontsultatua: 2022-12-07).
3. ↑    *Cartel de "¡Cómo está el servicio!".*  25 de enero de 1968.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Celada, José Luis.  (2020-11-07). «Teresa y Fernanda Hurtado: "El que tiene fe nunca está solo"» *Vida Nueva - Revista y portal de noticias religiosas y de Iglesia* (Noiz kontsultatua: 2022-12-07).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5859081

 |

* Wd Datuak: Q5859081
**Gaztelako kanala** ingeniaritza hidraulikoko obrarik garrantzitsuenetako bat da, Espainian XVIII. mendearen erdialdetik XIX. mendearen lehen herenera bitartean egindakoen artean. Gaztela eta Leongo autonomia erkidegoko Burgos, Palentzia eta Valladolid probintzien zati bat zeharkatzen du eta Gaztelatik iparraldeko portuetara eta handik beste merkatuetara garia garraiatzea errazteko eraiki zen. Hala ere, trenbidea iristean, zaharkituta geratu zen.

Hasiera batean Segovia eta Reinosa lotuko zituen lau ubidez osatutako sare gisa pentsatua, bere zailtasun tekniko izugarriak eta baliabide izugarriak zirela eta, hiru adar baino ez ziren eraiki (Iparraldea, Hegoaldea eta Campos). 11 eta 22 metro arteko zabalerarekin, ubidea 207 kilometrotan zehar doa, 38 udalerri zeharkatuz, eta Alar del Reyko (Palentzia), non daukan sorburua, Valladolid eta Medina de Rioseco, hurrenez hurren Hegoaldeko eta Camposeko adarren amaieran kokatuta daudenekin (Kanalak Y alderantzikatu baten itxura du) herriak batzen dituena. Guztira 150 metroko desnibela du. 

Palentziako probintzia da ubidearen luzerarik handiena duena (iparraldeko adarra). Palentzia hiriburutik kilometro gutxira iparraldera, kanala bi adar handitan banatzen da, bata Medina de Riosecora (Camposeko adarra) eta bestea Valladolidera (Hegoaldeko adarra) doana.

Palentzia hiritik pasatzean, zamalanak errazteko dartsenan amaitzen den adar baten bidez, Gaztelako ubidea bere bi puntu enblematikoenetatik gertu dago: Calahorra de Ribas. Han, Carrión ibaiarekin gurutzatzen da, handik urak hartzen baititu, eta el Serrón, Grijotan, ubidea Campos eta Hegoaldeko adarretan banatzen den lekuan. Hain zuzen ere, Calahorra de Ribasen 1791ko abuztuan Carrión eta Pisuerga ibaien arteko lotura ospatzeko eraikitako mugarri izugarria irakur daiteke: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | En el Reinado del Señor Don Carlos IV y de su esposa Dña Luisa María (sic) a expensas del Real Erario, siendo Ministro de él el Excmo Señor Conde de Lerena, bajo cuyas órdenes dirigió la obra el Coronel Juan de Homar, Caballero de Calatrava. Era el Conde de Lerena, Don Pedro López de Lerena y Cuenca, Ministro de Hacienda en aquellos años. |  » |

* Gaztelako ubidea Grijotan
* Ibilbide osoa.Ibilbide osoa.
* Grijotako esklusa batGrijotako esklusa bat
* Gaztelako kanalaGaztelako kanala
* Iluntzea, "El Paramillo"Iluntzea, "El Paramillo"
*

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Plan Regional de Ámbito Territorial del Canal de Castilla
* Sitio web del Canal de Castilla
* Documental de Radio Nacional de España titulado El Canal de Castilla: navegantes de interior
* Serie documental de TVE El Canal de Castilla

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1032560
* Commonscat Multimedia: Canal de Castilla

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 243899738
* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-53-0000397
* Patrimonio Web JCyL: 5

 |

* Wd Datuak: Q1032560
* Commonscat Multimedia: Canal de Castilla
Europako estatu egitura gerrartean (1929-1939).
**Gerrarteko garaia** edo **Gerren Arteko Garaia** bezala, Lehen Mundu Gerraren amaiera eta Bigarren Mundu Gerraren hasieraren arteko garaia ezagutzen da. Nazioarteko indarren arteko harremanaren erabateko aldaketak, erregimen autoritarioen sendotzeak, aurrerapen teknikoek, eta kapitalismoaren garapen handiaren (1920ko hamarkada) eta bere krisirik gogorrenaren (1930eko hamarkada) arteko kontraste handiagatik bereizi ziren bi hamarkada izan ziren.

Mendebaldeko historiografiak, lau etapatan banatzen du: gerra ondorengo errekuperazioa (1919-1924), gorakada ekonomikoa (1925-1929), Depresio Handia (1929-1933/1936) eta Bigarren Mundu Gerraren sortzea (1933/1936-1939).

Gerrarteko garaia, hogei urte inguru iraun zuena, Lehen Mundu Gerraren amaiera, (1918) eta Bigarren Mundu Gerraren hasieraren artean (1939) luzatzen da. Lehen etapa batean, herrialde kapitalistek, horien buru, jada, argi eta garbi, Ameriketako Estatu Batuak zelarik, garapen ekonomiko handiko uneak bizi izan zituzten. Garai hau, 1920ko hamarkada zoriontsua bezala ere ezagutzen da.

Arteak
------


|  |
| --- |
| **Urteak:**
1919
1920 - 1921 - 1922 - 1923 - 1924
1925 - 1926 - 1927 - 1928 - 1929
1930 - 1931 - 1932 - 1933 - 1934
1935 - 1936 - 1937 - 1938 - 1939
1940 |
|

* Surrealismoa
* Dadaismoa
* Art déco
* Bauhaus
* Nazioarteko estiloa
* CIAM - *Congrès International d'Architecture Moderne*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q154611
* Commonscat Multimedia: Interwar period

---

 |

* Wd Datuak: Q154611
* Commonscat Multimedia: Interwar period
**Ernest Edward Mills Joyce** (Bognor Regis, c. 1875 - Londres, 1940ko maiatzaren 2a) Britainiar Errege Itsas Armadako (Royal Navy) marinel bat eta esploratzaile polar bat izan zen, Antartikako hiru espediziotan parte hartu zuen XX. mendearen hasieran.

Biografia
---------

Marinel umil baten semea, 1891. urtean itsasmutil gisa hasi zen bere lanbide ibilbidea. Hamar urte geroago Scott kapitainaren 1901-1904 urteen arteko Discovery espedizioan sartu zen lehen mailako marinel gisa. Espedizio horretan, Ernest Shackleton-i, Discovery-eko ofizialetako bat zenari inpresio on bat eragin zion. 1907an Shackleton-ek Joyce kontratatu zuen 1907-1909 Nimrod espedizioan Leren eta txakurren ardura hartzeko. Bere lanean ondo defendatu ostean, Australiako espedizio antartikoan egin zuen antzeko eginkizuna, Douglas Mawson-ek zuzendua 1911an, baina espedizioa utzi zuen, arrazoirik gabe, Tasmania utzi baino lehen.

1914an Shackletonek Joyce gonbidatu zuen 1914-1917ko Trans-Antartikako Espedizio Inperialean parte hartzeko, "Ross itsasoko taldea" izeneko laguntza taldeko kide gisa, leren eta txakurren arduraduna berriro ere. 1915 eta 1916 urteen artean Ross itsasoko taldeak pairatutako ezbehar batzuen ondoren, Joyce faktuan lider bihurtu zen, eta ondoren, Albert Domina irabazi zuen bere hiru lagunetako bizitza salbatzeagatik. Hala eta guztiz ere, espedizio horrek Joycen Antartikako esplorazioan parte hartzearen amaiera markatu zuen, nahiz eta beste espedizio batzuetara joateko saitu behin eta berriro. 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1356406
* Commonscat Multimedia: Ernest Joyce

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 11845713
* ISNI: 0000 0000 7907 8548
* LCCN: no00017954
* NLA: 35553315
* SNAC: w61h5rxd
* SUDOC: 064814041
* Open Library: OL2449871A

 |

* Wd Datuak: Q1356406
* Commonscat Multimedia: Ernest Joyce
| * i
* e
* a
Poloniaren inbasioa |
| --- |
| **Mugako gudua**
* Wieluń
* Chojnice
* Krojanty
* Lasy Królewskie
* Mokra
* Pszczyna
* Grudziądz
* Mława
* Jordanów
* Fraustadt
* Węgierska Górka
* Tuchola Forest
* Częstochowa
* Mikołów
* Katowice
* Bukowiec
* Eslovakiar inbasioa

**Kosta Baltikoa**
* Westerplatte
* Danzig
* Danzig Bay
* Worek Plana
* Gdynia
* Hel
* Kępa Oksywska

**Irailaren 4tik 10era**
* Tomaszów Mazowiecki
* Wizna
* Łódź
* Borowa Góra
* Piotrków
* Różan
* Pułtusk
* Radom
* Łomża
* Barak
* Wola Cyrusowa

**Iparraldeko Frontea**
* Varsovia
* Bzura
* Kałuszyn
* Węgrów
* Wilno
* Modlin
* Kobryń
* Brześć
* Tomaszów Lubelski II
* Wólka Węglowa
* Kampinos Forest
* Krasnystaw
* Łomianki
* Krasnobród
* Kock

**Hegoaldeko Frontea**
* Przemyśl
* Jarosław
* Tomaszów Lubelski I
* Jaworów
* Janów Basoa
* Cześniki
* Lwów

---

**Sobietar inbasioa Polonian** |

**Wieluńgo bonbardaketa** Bigarren Mundu Gerrako eta Poloniaren 1939ko alemaniar inbasioko lehen ekintza larritzat jotzen dute ikerlari askok. Bigarren Mundu Gerran Alemaniak egin zuen lehen gerra krimena gisa azaldu izan da bonbardaketa hau.

Gertakizunak
------------

Luftwaffeko Junkers Ju 87 hegazkinak irailaren 1eko goizaldean Poloniako aireko espaziora joan ondoren, 04:40 – 45ean iritsi ziren Wieluńgo hirira. Ordu horren inguruan, lehen aire-erasoak egin ziren hirian; 9 orduz jarraian guztira 46.000 kg bonba jaurti ziren helburu zibilen gainean. Aldi berean, Westerplatteko gudua eta Danzigeko Poloniako Posta Bulegoaren defentsa, gutxi gorabehera, aldi berean hasi ziren (04:45 h); horrek erakusten du Poloniaren inbasioa oso koordinatuta zegoela.

Alemaniako mugatik hurbil, Wieluń hiria erabat babesgabe zegoen, ez zuen airekoen kontrako ahalmenik, ezta armadaren goarniziorik ere. Wieluńek helburu militarrik ez zuen arren, aire erasoek jarraitu egin zuten. Alemaniako inteligentzia txostenen arabera, Poloniako Bigarren Errepublikako brigada bat zegoen hirian. Luftwaffek inguruko hiriak bonbardatu zituen baita ere, hala nola Działoszyn, Radomsko eta Sulejów, nahiz eta helburu militarrik ez izan.

Txostenen arabera, Luftwaffek "argi eta garbi seinaleztatutako" ospitale bat bonbardatu zuen, eta ihesi zihoazen zibilak metrailatu zituzten. Ondoren, 127 biktima zibilen berri eman zen, "ehunka batzuk" beharbada, baina kopuru zehatza ezezaguna da. Hiriaren % 70 (hiriaren erdialdearen % 90) erabat suntsituta geratu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑  Davies, Norman (2009ko abuztuaren 29a). «We must not forget the real causes of the war». *The Independent*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3846240
* Commonscat Multimedia: Bombing of Wieluń

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2006003984

 |

* Wd Datuak: Q3846240
* Commonscat Multimedia: Bombing of Wieluń
**Boiseko Ikastola** Haur Hezkuntzako eskola bat da, euskarazko murgiltze eredua erabiltzen duena. Boise hirian dago, Idahon, Ameriketako Estatu Batuetan. Euskal Herritik kanpo euskara irakasten duen ikastetxe bakarretakoa da.

Boiseko Ikastolak euskara eskuratzea eta irakurketaren, idazketaren eta matematikaren garapenean oinarritutako curriculuma du. Klaseak haur euskaldun eta amerikarrentzako pentsatuta daude, irakasgai guztiak euskaraz ematen dira eta horrek ikasle gazteen ikaskuntza errazten du. Ikerketek erakutsi dutenez, haurrak bigarren hizkuntza batera jartzeak abantaila ematen die gero bizitzan matematikari, hizkuntzari eta kultur kontzientziari dagokionez. Hainbat txango, dantza klase eta jarduera eginez, eskolak ikaskuntza kulturala eskaintzen du ikasgelatik kanpo.  

Eskola 1998ko urrian sortu zuten familia talde batek eta Boise State Unibertsitateko St. Paul's Catholic Student Center-en zegoen. 2015ean, Euskal Museoak eta Kultur Etxeak erositako Broadway etorbideko adreiluzko etxera mugitu zen. Eusko Jaurlaritzaren laguntzak ere jaso ditu.    Euskaraz murgiltzeko eskola bat da, haur hezkuntzakoen eskola eskolak zaintzea du helburu eta bi euskal etorkinen seme-alabei zerbitzua ematen die eta baita jatorri amerikarra duten jatorri amerikarretako haurrei ere.  

Ikastola Boiseko zenbait erakunde eta programa kulturaletako bat da, bertako euskal etorkin eta haien ondorengoen komunitate handiaren kultura gorde eta ospatzen dutenak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *Basque School of Boise.* .
2. ↑   **(Ingelesez)**  *Boiseko Ikastola Preschool.* .
3. ↑    «BOISEKO IKASTOLA - ABOUT US» *sites.google.com* (Noiz kontsultatua: 2020-11-29).
4. ↑   **(Ingelesez)** Harrison. *Boise Basque Preschool—America's Only—to Reopen Monday, July 20.* .
5. ↑   **(Ingelesez)**  *Boise's Basque Preschool thrives and expands into a new home.* .
6. ↑   **(Ingelesez)** Kathleen. *Basque preschool will teach kids culture Students will learn language of their European ancestors.*  Idaho Statesman.
7. ↑   **(Ingelesez)** Tara. *A Basque Tale.*  Boise Weekly.
8. 1 2   **(Ingelesez)** Jay. «IDAHO; Basking in its Basque heritage; Boise celebrates the ethnic culture with a museum, restaurants, games of pelota and even dancing» *Los Angeles Times*.
9. ↑   **(Ingelesez)** Tara. *Basque for Beginners.*  Boise Weekly.
10. ↑   **(Ingelesez)** Ryan. *'Ni Boisekoa naiz': Keeping Basque alive in Idaho.*  Al Jazeera America.

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala
* "Boiseko ikastola, euskarazko uharte bat AEBetan duela 25 urtetik", Urtzi Urrutikoetxea, Gara, 2023/09/28.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q55435903

 |

* Wd Datuak: Q55435903
*Artikulu hau batailoiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Amaiur (argipena)».*
Eusko Gudarosteko 19. Amaiur Batailoiko Goierri konpainiako gudari taldea. Bizkaia, 1937.
**19. Amaiur Batailoia** (garaiko grafian *19. Amayur Batailoia*) 1936tik 1937ra Eusko Gudarosteko bataloietako bat izan zen, hain zuren ere 19. batailoia. EAJ alderdiari atxikia zegoen, batailoi honen komandantea Rufino Rezola ordiziarra izan zen, Eusko Jaurlaritzako Defentsa Saileko idazkaria zen Joseba Rezolaren anaia.

Hasiera batailoi hau osatu zuten konpainiak hauek izan ziren:

* Arrasate konpainia (Gorroñagoitia kapitainaren agindupean).
* Arturo Kanpion konpainia (Francisco Prieto kapitainaren agindupean).
* Sukarrieta konpainia (Agapito Uriarte kapitainaren agindupean, bizkaitarrez osatua eta metrailadoreez hornitua).
* Goierri konpainia (Gabiriko herritarrez osatua).

Uriarte komandanteak bere azken egunetan bere batailoiak Berriztik Santoñarako izan zuen ibilbideaz istorio bat idatzi zuen. Kontakizun hura El Dueso espetxean idatzi zuen, eta 1956an argitaratu zen.

Ekintzak
--------

1936eko abenduan Urduñako frontean parte hartu zuen, San Pedro mendian galera ugari jasan zituelarik. Horien artean, batailoi honetako Arturo Kanpion konpainiako Francisco Prieto kapitainarena barne. Arabako frontean gudua amaiturik, Amaiur bataloiak guda-lerroan 533 gudari zituen, kuartel zerbitzuetan berriz 40. Beste 44 zauriturik zeuzkan, eta beste 8 gaixoturik.

Amayur Batailoiko zigilua.
1937ko otsailean Asturiasen Saseta Brigada osatu zuten beste hainbat batailoirekin batera parte hartu eta galera ugari jasan zituen, 30 hildako barne, hauetako gehienak Areces herritik atzerantz egiteko unean etsaiaren lur eremuan geldituak. Otsailaren 21tik 23ra Nalon ibaiaren zeharkatze unean pairatutako galerak zenbatu ezkero, 10 hildako, 23 desagertu, 85 zauritu eta 24 gaixo izan ziren. Erasoaldiaren porrotaren ostean Asturiasko frontean kokatua izan zen, martxo amaieran Bilbora itzuli zen arte. Zenbait galera gehiago ere jasan zituen, hortaz denera 42 hildako eta desagertutara ailegatu ziren, baita ehunen bat zauritutara ere.

Apirilaren hasieran Olaetan borrokatu zen. Gero Urkiolako eremua defendatu zuen, hurrengo hilabetean lehenbizi Sollubeko guduan eta ondoren Bizkargin parte hartu zuen. Ekainean Artxandako guduan nabarmendu zen, honetan Banderas mendiaren defentsan parte hartu zuelarik. Abuztuan Santanderren atzeman zuten. Denera gerra ekintzetan 125 hildako izan zituen, honela gerrak gehien zigortu zituzten batailoi abertzaleetako bat izan zelarik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskomedia.org
2. ↑  Erref. Andrés Mª de Irujo. "Boletín del Instituto Americano de Estudios Vascos" (1958-59).
3. 1 2   Batallón Amayur. Auñamendi Entziklopedia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253301

 |

* Wd Datuak: Q12253301
***Lucanus barbarossa*** lukanidoen familiako kakalardoa da. Iberiar penintsulan eta Afrika iparraldean hedaturik dago, baita Euskal Herriko basoetan ere.

Deskribapena
------------

Kakalardo handia da, 3-4'5 cm arteko luzera duena. Kolore beltz distiratsua du, gorputz zapal xamarra, buru handia eta begi beltzak buruaren ertzetan kokaturik ditu. Antena luzeak dira, amaieran orrazi itxura dutenak. Arkanbeletan gertatzen den bezala, espezie honek ere sexu dimorfismoa azaltzen du, arraren barailak emearenak baino askoz handiagoak baitira.

Beldarrak helduak baino handiagoak izatera iristen dira.

Bizi zikloa eta elikadura
-------------------------

Metamorfosi konplexua osatzen du. Beldarrak zuhaitz enbor usteletan bizi dira eta hartaz elikatzen dira. Edozein zuhaitzetako enborrak balia ditzakete, koniferoenak ez ordea. Hainbat urte bizi dira beldar itxuran pupatu eta imago heldua sortu aurretik. Helduek neguan hibernatu egiten dute zuhaitz azpian egindako zuloetan eta udan ateratzen dira. Arrak goiztiarragoak izaten dira emeak baino. Orokorrean ekaina amaieratik abuzturarte ikusten dira.

Iruditegia
----------

* Arra.Arra.
* Emea.Emea.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
**Teresa Toda Iglesia** (Porto Alegre, Brasil, 1950eko ekainaren 24a)
euskal herritar kazetari bat da.

Bizitza
-------

Aita Espainiako Erresumaren diplomazialaria zuen, lanbidez. Ondorioz, haurtzaroan eta gaztaroan Txilen, Brasilen, AEBetan (Los Angeles) eta Londresen bizi izan zen.

1968an kazetaritza ikasten hasi zen Iruñean, Opus Deiren Nafarroako Unibertsitatean.

Mugimendu ezkertiar eta abertzaleetan  aritzeagatik eta politika antifrankista egiteagatik unibertsitatetik egotzi zuten beste 40 ikaslerekin batera.

Londresa itzulita, *Law Society Gazette* aldizkarian eta Visnews albiste-agentziaren telebistan egin zuen lan. 1971n Madrilera itzuli zen ikasketak amaitzera eta bertan hasi zen lanean ABC egunkarian, non atzeman zuen zer nolako zailtasuna zuen kazetari batek Francoren gobernupean.

Madrildik Bartzelonara joan zen, eta CCOO sindikatuaren prentsa-bulegoan aritu zen, frankismoaren hondarrean Espainian Borboiak berrezarri zituzten garaian. Bartzelonan bizi zela, katalanezko astekari batean ere argitaratzen zituen kolaborazioak.

*Egin* egunkarirako lanean hasi zen Madrilen 1984an, korrespontsaltzat. 1989an, afaltzen ari zirela  parlamentari bi tirokatuak izan zirenean (horien artean Josu Muguruza, diputatua izateaz gain Todaren editorea ere bazena), alde egin behar izan zuen Madrildik Euskal Herrira. Hasiera batean Politika Saileko arduradun gisa aritu zen, eta 1992tik 1998ra *Egin*eko zuzendariordea izan zen. Espainiako Justiziak 1998ko uztailean itxi zuen *Egin*, eta 18/98+ auzia abiatu zuen.

*Egin* ixtearekin batera auzipetu zituzten egunkari haren zuzendaria, Administrazio Kontseiluko zortzi kide eta Teresa Toda, zuzendariordea alegia. Epaiketa burutu artean LAB sindikatuko aldizkarian egin
zuen lan. Urte haietan guztietan adierazpen askatasunaren aldeko mugimenduetan engaiatu zen, hainbat arlotan.

Epaiketa 2005ean hasi zen Madrilgo Auzitegi Nazionalean. Epaian oso zigor gogorrak ezarri zituen, eta Auzitegi Gorenak apur bat arindu zituen ondoren. Teresa Todari sei urteko espetxealdia ezarri zioten, eta sei urteak bete zituen etxetik oso urrun zeuden kartzeletan.

Kartzelaldian, Todak harremana mantendu zuen Euskal PEN idazle elkartearekin (zuzendaritza taldeko kidea da); eta, haren bidez, PEN International elkartearekin ere bai.

2013an askatu zuten, zigorra osorik bete ondoren, eta ordutik berriz engaiatu da Euskal PENeko jardueran eta adierazpen askatasunaren aldeko ekimenetan. Horretaz gain, Sare Elkarteko bozeramailetariko bat da: Sareren helburua da etxetik urrun kartzelaturik dauden euskal presoak etxeratzea.

Euskal Herriko gatazkari buruzko liburu batzuk itzuli ditu ingelesetik gaztelaniara.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21070626
* Commonscat Multimedia: Teresa Toda

---

 |

* Wd Datuak: Q21070626
* Commonscat Multimedia: Teresa Toda
**NA-170** erkidego-errepidea Donezteben hasi (N-121-A autobidetik irten edota NA-1210 eskualde-errepidean Donezteberako saihesbidea den zubian kokatuz gero) eta Areson amaitzen da, azken udalerri honetako lursailetan Gipuzkoako mugara doan NA-1320 eskualde-errepidea eta A-15 autobiarekin (Irurtzun eta Andoain lotzen dituen Leitzarango Autobidea) elkartzen delarik. NA-170 errepideak denera 32,3 kilometro inguruko luzera du eta gutxi gorabehera 36 minutuko denbora behar da batez besteko abiadura batean dena zeharkatzen.

NA-170 errepideak Doneztebe, Elgorriaga, Ituren, Zubieta, Beintza-Labaien (Lotzabian), Saldias udalerriko lursailak (herrigunera joateko NA-4029 herri-errepiderako saihesbidea hartu), Eratsun udalerriko lursailak (herrigunera joateko NA-4031 herri-errepiderako saihesbidea hartu), Ezkurra, Ezkurra mendatea, Leitza eta Areso (herrigunera joateko NA-4014 herri-errepiderako saihesbidea hartu) udalerriak zeharkatzen ditu.

Nafarroako herri errepideak
---------------------------

* Nafarroako herri errepideen zerrenda
* Nafarroako errepideak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12264035
* **Lekuak**
* OSM: 5460527

 |

* Wd Datuak: Q12264035
*Cortinarius speciosissimus*

Sininimoak: *Cortinarius rubellus*, *Cortinarius orellanoides*, *Cortinarius rainierensis*, *Dermocybe orellanoides*

Sindrome parafalodianoa, Orellanina pozoiak, geroago eragiten du (3-14 egun) eta giltzurrunen eta gibelaren nekrosi itzulezina sortzen du.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 3 eta 8 cm bitarteko diametrokoa. Hasieran konikoa gero baita zabaldua ere, baina beti erdian titi puntazorrotz batekin. Gorri-laranja edo gorri-arrexka kolorekoa, fibrila erradialekin edo ezkata txiki-txikiekin.

**Orriak:** Lodi samarrak, zabalak, zabal, hankara biribilduak. Arrexka-gorri kolorekoak, kapelaren kolorekoak.

**Hanka:** 5 eta 12 cm bitarteko garaierakoa eta 0,7 eta 1 cm bitarteko diametrokoa. Kapelaren kolore berekoa, pixka bat loditua oinarrirantz, kolore horiko zerrenda ezaugarriekin apaindua.

**Haragia:** Hori-gorri kolorekoa, ia usaingabea.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Speciosissimus* epitetoa latinetik dator, ederra, itxura ederrekoa, esan nahi duen "speciosus" hitzetik. Bere kolore ikusgarriagatik.

Toxikotasuna
------------

Toxikoa, *Cortinarius orellanus* bezala.

### Nahasketa arriskua

*Cortinarius preestans* delakoarekin nahas daiteke, hau handiagoa eta sendoagoa da. Habitata partekatzen duten beste *Cortinarius* batzuk: *sanguineus*, *semisanguineus*. Gorrixka, laranja, hori edo kanela koloreko *Cortinarius* espezierik ez da kontsumitu behar.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Mendiko basoetan, batez ere koniferoetan. Oso gutxitan hostozabaletan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 224 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 201 or. ISBN 84-282-0540-X (T.2). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia..
**Joanen Ebanjelioa** Jesu Kristoren bizitza eta egintzak kontatzen dituen lau ebanjelio kanonikoetakoa da. Beste hiru ebanjelioen desberdina da, besteek baino sakontasun handiagoz agertzen baitu Jesusen izateari buruzko teologia landuagoa. Ebanjelioan bertan agertzen denez (Jn 20, 30-31) liburu honen helburua honako hau da: irakurleak Jesus Mesias, Jainkoaren Semea dela kontura daitezela.

Tradizioaren arabera San Joan apostoluak idatzi zuen. Hala ere, zenbait adituk uste dute ebanjelio hau Jesusen bizitzaren lekuko zuzen izan ez zen idazle baten lana dela. Neurri handi batean apostoluengandik jasotako irakaspenak lantzen eta sakontzen joan zen komunitate bateko buruzagiak idatzi zuela esan ohi da.

Joanen ebanjelioa 4 ebanjelio kanonikoetatik berriena da eta argi ikusten da bere idazleak eta komunitateak beste ebanjelioak ezagutzen zituztela. K. o. 90 urte inguruan idatzi zen.

Kanpo estekak
-------------

* Joanen ebanjelioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q36766
* Commonscat Multimedia: Gospel of John
* Wikisource Jatorrizko testuak: Biblia/Joan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 57145910123927021804
* BNA: 000058955
* BNF: 12008265h (data)
* GND: 4028700-2
* LCCN: n79060414
* NKC: unn2006374689
* SUDOC: 028198875
* BIBSYS: 90659947
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q36766
* Commonscat Multimedia: Gospel of John
* Wikisource Jatorrizko testuak: Biblia/Joan
**Jesús María Cormán** (Pasaia, 1966ko urtarrilaren 6a) gipuzkoar margolari eta gaztelaniazko idazlea da.

Literaturgintzari dagokionez, gaztetan narratiba landu bazuen ere, geroago poesia idatzi du gehienbat. Bestalde, kanta-idazle gisa oso ezaguna da; berak sortuak dira Mikel Erentxun kantari donostiarrak bakarka argitara eman dituen ehun abesti baino gehiago, hamaika diskotan argitara emanak.

Margolari gisa, Jesús Mansé izengoitiarekin ere ezaguna da eta egin duen lanari dagokionez, paisaia landu du batez ere, kolore hotz eta ilunez hasieran eta berotasun handiagoaz ondoren. Haren paisaiak, ordea, ez dira figurazio hutsa, horien inguruan beti baitago artistak islatu nahi izan duen beste emozio edo kontzepturen bat. Puntu horretan uztartzen ditu egileak, hain zuzen ere, bere sormen-lanaren alde biak: pintura eta literatura. Berak dioenez, bere testu eta poemak piktorikoak diren neurrian dira literario bere paisaiak. 

Pintore gisa, hainbat erakusketa eta arte-azoka garrantzitsutan egona da, besteak beste, Madrilgo Arcon. 2000. urtean bi bakarkako erakusketa garrantzitsu egin zituen: Donostiako Altxerri galeriak Borgesen *El Aleph* ipuinean oinarritutako paisaiez osatutako erakusketa egin zuen, eta Irungo Amaia Kulturgunean azken lau urteetako lanak biltzen zituen *Avalache* erakusketa jarri zuen ikusgai.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

**(Gaztelaniaz)** Egilearen web orria: 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260377
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 16534292
* ISNI: 0000 0000 5919 7830
* BNE: XX1028450
* LCCN: n98001070
* Tabakalera ID: 52399
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 26817
* Lur: 01326/eu\_c\_0960/c0960

 |

* Wd Datuak: Q12260377
**Canarias klase**ko gurutzaontzi astunak, Espainiako Itsas Armadako itsasontzi batzuk ziren. Mr Wattsek diseinatuak, Britainia Handiko County klasean oinarrituak zeuden.

Historia
--------

Miguel Primo de Rivera jeneralaren gobernualdian eraikitzea agindua, ez ziren zerbitzuan sartu Gerra Zibilera arte, oraindik amaitu gabe zeudela.

Canarias klaseko gurutzaontziak, 1922ko Washingtoneko Itsas Itunak ezartzen zituen mugak osatzen zituzten itsasontziak ziren. Itun honek, gurutzaontzi astunek garraia zezaketen gehienezko zama, 10.000 tonakoa zela eta eraman zezakeen armamentuaren gehienezko neurria 203 mmkoa zela zioen. Klase honetako bi itsasontziak, bata 1931ko maiatzak 28an eta bestea 1932ko apirilak 20an itsasoratuak izan ziren, Itsas Eraikuntzen Espainiar Elkarteko ontzioletan (Vickers & Elswicken alboko moduko bat, langile espainiarrak erabiltzen zituena), Ferrolen.

Kanoiak, San Carloseko lantegitik zetozen, San Fernandotik, eta dorreak Reinosatik. Brankan bi dorre eta txopan beste hainbeste zituen.

*Baleares* gurutzaontziak ez zuen gerra zibila amaitu, *Lepanto* suntsitzaileak Palos lurmuturreko guduan jaurtitako torpedo baten ondorioz hondoratu baitzen.

*Canarias*ek, aldaketa anitz jasan zituen lanean jarraitzeko, lanean, 1975 arte jarraitu zuelarik, bere baliozko bizitza osoan, Espainiako Itsas Armadako itsasontzi ikurra izan zelarik.

Oso blindaturik ez zeuden itsasontziak ziren, baina su indar handia zuten, baita abiadura handia ere. Altxatutako armadaren itsasoko nagusitasunaren arduradunak izan ziren, kalitateari dagokionez, ez kopuruari dagokionez, gerra zibilean.

Canarias klaseko itsasontziak
-----------------------------

Kanpo estekak
-------------

| Izena | Zenbakia | Ontziola | Alta | Baja | Arrazoia |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *Canarias* | C-21
 | SECN-Ferrol
 | 1936
 | 1975
 | Desegina
 |
| *Baleares* | --
 | SECN-Ferrol
 | 1937
 | 1938
 | Palos lurmuturreko guduan hondoratua
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q525906
* Commonscat Multimedia: Canarias class cruiser

---

 |

* Wd Datuak: Q525906
* Commonscat Multimedia: Canarias class cruiser
Pelagonia.
Pelagoniako ikuspegia.
**Pelagonia** (antzinako grezieraz: Πελαγονíα edo *Pelagonía*; mazedonieraz: Пелагонија edo *Pelagonija*) Antzinako Greziako lurraldea zen. Ondoren, Mazedoniako Erresuman sartu zuten.

Mugak
-----

Ekialdean Dardania, iparraldean eta mendebaldean Iliria, ekialdean Peonia eta, hegolaldean, Lincestis zituen. Biztanleak pelagoniarrak, peoniarrak eta iliriarrak ziren. Geroago antzinako mazedoniarrek lurraldea kolonizatu zuten. Estrabonek Pelagoniari beste izen eman zion: *Tripolitis*, hau da, hiru hiri.

Egungo egoera
-------------

Gaur egun Pelagonia (edo *Pelagonija*) Mazedonia Errepublika eta Grezia artean zatituta dago. Hiri nagusiak hauek dira: Bitola eta Prilep Mazedoniako Errepublikan, eta Flórina Grezian. Bi aldeen arteko muga-pasadibea Medžitlija-Niki da.

Historia
--------

Lurralde honetan Pelagoniako guda eman zen, 1259an, Akaiako Printzerria eta Nizeako Inperioa artean.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
Koartza zuri bat (*Ardea alba*) gorteiatze-erakustaldi batean, kide bat aurkitu nahi duela adierazten.
**Animalien komunikazioa** da animalia baten edo animalia talde baten informazioa (bidaltzailea) animalia bati edo gehiagori (hartzailea) ematea, hartzaileek duten edo etorkizunean izango duten portaerari eragiten diotenak. Informazioa nahita bidal daiteke, hala nola gorteiatze-erakustaldi batean, edo nahi gabe, harrapariek euren usaina kairomona bidez harrapakinera transferitzean diotenean bezala. Informazioa hartzaile talde bati transferi dakioke. Animalien komunikazioa azkar hazten ari den ikerketa eremua da, animalien portaeran, soziologian, neurologian eta animalien kognizioan. Animalien portaeraren alderdi asko, hala nola izenen erabilera sinbolikoa, adierazpen emozionala, ikaskuntza eta portaera sexuala, modu berrietan aztertzen eta ulertzen ari dira.

Bidaltzailearen informazioak hartzaile baten portaera aldatzen duenean, informazioa "seinale" esaten zaio. Seinaleen teoriaren arabera, seinale bat populazioan mantentzeko, bai igorleak bai hartzaileak interakzioaren onuraren bat jaso behar dute normalean. Uste da igorleek seinaleak sortzea eta hartzaileek ondoren hautematea eta erantzutea koeboluzio bidez garatzen direla. Seinaleek, askotan, mekanismo ugari dituzte, e.g. ikusmenekoa zein entzumenekoa, eta seinale bat ulertzeko, igorlearen eta hartzailearen portaera koordinatuak azterketa arduratsua eskatzen du.


1. ↑   **(Ingelesez)** «Animal communication» *Encyclopedia Britannica*.
2. ↑   Shah, Sonia.  (20 September 2023). «The Animals Are Talking. What Does It Mean? - Language was long understood as a human-only affair. New research suggests that isn’t so. + comment» *The New York Times*.
3. ↑   Seyfarth, Robert M.; Cheney, Dorothy L..  (2003-02-01). «Signalers and Receivers in Animal Communication» *Annual Review of Psychology* 54 (1): 145–173.  doi:10.1146/annurev.psych.54.101601.145121. ISSN 0066-4308. PMID 12359915..
4. ↑  Maynard-Smith and Harper, 2003
**Lekamaña** (azentua bigarren silaban) Arabako herria da, Amurrioko udalerrikoa. 1976 arte Lezama udalerriaren zati izan zen. Aiarako Kuadrillakoa da eta N-625 errepidean dago Amurrio eta Urduña artean (bietatik 5 minutura). Lekamañako hirigintza bertatik igarotzen den eta herria bitan banatzen duen trenbidearen inguruan egituratzen da: goiko auzoa eta beheko auzoa.

Garaiera: 427 m.

Larre berde eta zabalez inguratuta, Lekamaña San Migel elizaren inguruan dago eta Gorobel mendilerroaren (Sierra Salvada) ikuspegi zoragarriez gozatzen du.

Arabako Amurrio udalerriaren mende dago administratiboki.

Lekamañara iristeko, desbideratze txiki bat egin dezakegu Amurrio eta Urduña lotzen dituen A-625 errepidean, Saratxo igaro eta gutxira. Era berean, herri txiki horretara iristeko, paseo atsegina eman dezakegu Arbieto eta herrixka hori lotzen zituen bide zaharrean barrena. Bide hori Urduñako La Muera aisialdi-guneko alde altutik igarotzen da.

Lekamañak irailean ospatzen ditu San Migelen omenezko jaiak.

Demografia eta biztanleria
--------------------------

Lekamañako biztanleria| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 28 | 27 | 27 | 28 | 28 | 29 | 33 | 32 |

  

2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 32 biztanle ditu.

2021eko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 40 biztanle ditu.

Garraioa
--------

Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |
| --- |
|  **Eskualdeko Garraioa** |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  **Zerbitzua**  |  **Hasiera**  |  **Ibilbidea**  |  **Amaiera** ⁠ |
| **3** | AmurrioUrduña | Tertanga • Delika • Artomaña • Aloria • Urduña (geltokia) • Lekamaña • Saratxo • Inoso • Ziorraga • Baranbio • Lezama • Larrinbe • Amurrio (gasolindegia) • Amurrio (geltokia)  | AmurrioUrduña |

 |

Ondasun nabarmenak
------------------

* San Migel eliza

Bibliografia
------------

* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

Kanpo estekak
-------------

* Lekamañari buruzko informazioa Amurrioko Udalaren webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q941473
* Commonscat Multimedia: Lekamaña

---

 |

* Wd Datuak: Q941473
* Commonscat Multimedia: Lekamaña


| Amurrioko herriak |
| --- |
| Aloria • Amurrio • Artomaña • Baranbio • Delika • Larrinbe • Lekamaña • Lezama • Saratxo • Tertanga |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
***Punto y Hora de Euskal Herria*** (1976-1990) euskal astekaria izan zen, ezker abertzalearekin lotuta.

Bi aro izan zituen, lehenengoa Iruñean eta bigarrenean Donostian argitaratua. Aldizkari elebiduna izan zen, nahiz eta gaztelania euskara baino gehiago erabili.

1976ko apirilean argitaratu zuten lehen alea Mirentxu Purroyk zuzenduta. Lankideen artean José María Sánchez Carrión hizkuntzalaria zegoen. Espainiako Gobernuak 10. alea bahitu zuen, editoriala amnistiari buruzkoa zelako. Abenduan zuzendaria atxilotu zuten.

1977ko urriaren 5ean Alianza Apostólica Anticomunistak bonba bat jarri zuen Iruñeko egoitzan. Egin eta Deiari esker hurrengo alea atera zuten.

1979ko urtarrilean itxi eta apirilean Donostian ireki zuten, Xabier Sánchez Erauskin zuzendari berria izanik.

1981eko otsailean, Joxe Arregi Izagirre eraila izan ondoren, astekaria berriro bahitu zuten. 1983ko ekainean, Felipe González eta José Barrionuevo laidoztatzeagatik salatua hirugarrenez bahitu zuten alea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   de la Granja, José Luis; de Pablo, Santiago.  (2002). *Historia del País Vasco y Navarra en el siglo XX.* , 264 or. ISBN 84-9742-077-2..
2. ↑   Auñamendi Eusko Entziklopedia. *Punto y Hora de Euskal Herria.* .
3. ↑   Carcedo, Diego. *Sáenz de Santa María. El general que cambió de bando.*  ISBN 84-8460-309-1..
4. ↑   «El informe forense reconoce que José Arregui fue torturado» *El País* 1981-2-17.
5. ↑    *Pello Zubiria entrevista a Sánchez Erauskin.*  Pedradas.

Kanpo estekak
-------------

* Punto y Hora aldizkaria, ale guztiak Sancho el Sabio Fundazioaren webgunea
* Punto y Hora 1976-1986 10 años en la calle Punto y Hora, ale monografikoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3726652
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 17170

 |

* Wd Datuak: Q3726652
**Isaac Israëls** ([[Amsterdam][, 1865eko otsailaren 3a - Haga, 1934ko urriaren 7a) herbeheretar margolaria izan zen, Amsterdamgo inpresionismoarekin lotua.

Judua zen jatorriz eta Jozef Israëls margolariaren seme izan zen. 1881 eta 1882 artean Hagako Errege Arte Akademian ikasle izan zen, bertan George Hendrik Breitner ezagutu zuen eta azkenera arte adiskidetasunari eutsi zioten.

1878tik, Frantziako Artisten Aretoa bisitatu zuen, eta 1882an, margolan bat erakutsi zuen. 1886tik Amsterdamen bizi izan zen eta Breitnerrekin Arte Bisualetako Errege Akademian izena eman zuen, baina bertan behera utzi zuten Tachtingerrekin harremanak izateko, artista eta idazle aurrerakoiagoekin.

Mende amaieran moda eta goi mailako joskintzaren mundua margotzen hasi zen.
1904an Parisen kokatu zen. Parkeak, kafetegiak, kabareak eta modaren mundua margotu zituen. Lehen Mundu Gerraren hasieran, Londresen bizi zen, dantzariak, boxeolariak eta zaldiak margotzen, eta Herbehereetara itzuli zen. Gerra amaitu ondoren, Paris, Stockholm, Kopenhage eta Londres bisitatu zituen, eta 1921 eta 1922an India eta Holandako Indietara bidaiatu zuen.
**Matteo Messina Denaro** (Castelvetrano, Sizilia, 1962ko apirilaren 26a - L'Aquila, 2023ko irailaren 25a) Siziliako mafiaren buruzagietako bat izan zen. Siziliako mafiaren ustezko buruzagi nagusitzat hartua zen, poliziak 2006ko apirilaren 11n Bernardo Provenzano eta 2007ko azaroan Salvatore Lo Piccolo buruzagiak atxilotu eta gero.

18 urterekin hasi zen gaizkintzan. Hasieran D'Ali familiaren bizkartzain gisa eta ondoren hiltzaile gisa. 1993an Italiako Barne Ministerioak argitaratzen duen iheslari bilatuenen zerrendan sartu zuen. Justiziak egozten baitzion 1992an Giovanni Falcone eta Paolo Borsellino italiar epaileen hilketetan eta 1993an zenbait bonba-atentatutan parte hartu izana. Ondorioz, 30 urte eman zituen ihesean. Siziliako mafiaren aurreko buruzagiak hil ondoren, Bernardo Provenzano 2016an eta Salvatore Lo Piccolo 2017an, gaizkile-erakundearen buruzagi guztien burutzat jo zuten. 2023ko urtarrilaren 16an atxilotu zuen Italiako poliziak Palermoko ospitale pribatu batean.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   O. Iribar, Mikel.  (2023-01-16). «Cosa Nostra mafiako ustezko burua atxilotu dute Italian» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2023-01-16).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q736402
* Commonscat Multimedia: Matteo Messina Denaro

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 78870802
* ISNI: 0000 0000 7883 5260
* GND: 137225555
* LCCN: n2009012356
* SUDOC: 17067701X

 |

* Wd Datuak: Q736402
* Commonscat Multimedia: Matteo Messina Denaro