recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Greziar mitologian, **Ilirio** (antzinako grezieraz Ιλλύριος), Kadmo eta Harmoniaren seme bat zen, Iliria gobernatzen amaitu zuena. Beste bertsio batzuen arabera, Polifemo ziklopearen eta honen emazte Galatearen semea eta Zelto eta Galataren anaia izango litzateke. Polifemoren seme-alaba hauek, Siziliatik migratu eta euren omenez izendaturiko herrietan gobernatuko zuten (zeltak, galaziarrak eta iliriarrak).

Iliriok, sei seme izan zituen: Enkeleo, Autario, Dardano, Medo, Taulas eta Perrebo. Alabaren batzuk ere izan zituen: Parto, Daorto, Dasaro, etab... Ilirioren seme alabek, honako herri hauek sortu zituzten: taulantiarrak, perrebiarrak, enkelearrak, autariarrak, dardaniarrak, parteniarrak, dasaretiarrak eta daorsiarrak. Autariok, Panonio izeneko seme bat izan zuen, hau, aldi berean, Eskordisko eta Tribaloren semea izan zelarik, euren omenez deituriko herriak sortu zituztenak, eskordiskoak eta tribaliarrak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1258941

 |

* Wd Datuak: Q1258941
**Sabine parrokia** (ingelesez: *Sabine Parish*) Louisianako parrokia bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Many da. 2010eko zentsuaren arabera 24.233 biztanle zituen, Sabine Parish kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Sabine parrokiak 2.620,08 kilometro koadro ditu. Horietatik 375,45 ura dira. Beste 2.244,64 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 9,25 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 24.233 pertsonetatik 17.596 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 820 dira. 4.009 beltzak edo afroamerikarrak. 1.877 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 53 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 698 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Sabine Parish, Louisiana age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q507000
* Commonscat Multimedia: Sabine Parish, Louisiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159463531
* LCCN: n82010768
* NARA: 10039634
* **Lekuak**
* OSM: 1838160
* TGN: 2000896

 |

* Wd Datuak: Q507000
* Commonscat Multimedia: Sabine Parish, Louisiana
**Ilea mozteko makina** giza ilea mozteko tresna espezializatua da. Ez nahastu ilea burutik eta gorputzetik kentzeko erabiltzen den bizar-aitzur elektrikoarekin.

Nikola Bizumićek bizargin serbiarrak ilea eskuz mozteko makina 1850 eta 1890 artean asmatu zuen. Iraganean oso erabiliak izan ziren arren, ilea mozteko makina elektrikoen iritsierak eta kostuaren murrizketak ordezkatzera eraman zuten gehienetan.

1921. urtearen hasieran, Mathew Andi etxeko sotoan hasi zen ile elektrikoa mozteko makina baten lehen eredu operatiboa ekoizten.

Denborarekin, ile elektrikoa mozteko makinak eskuzko makinatxoak pixkanaka ordezkatu ditu. Gaur egun, makina elektrikoak asko erabiltzen dituzte bizarginek eta ile-apaintzaileek herrialde industrializatu gehienetan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Norbere Irudia, Ile-apaindegiak eta Estetika Hiztegia] [2009]
2. ↑   Scali-Sheahan, Maura; Roste, Leslie; Linquest, Linnea; Burness, Amy; Mitchell, Dennis.  (2017). *Milady Standard Barbering.*  (6th. argitaraldia) New York City: Cenage Learning, 20 or. ISBN 978-1-3051-0055-8..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q925577
* Commonscat Multimedia: Hair clippers

---

 |

* Wd Datuak: Q925577
* Commonscat Multimedia: Hair clippers
**Jaso** markako ileapaindegiko aulkia, Daniel Acha enpresak Eibarren egina, Armagintzaren Museoan.
**Ile-apaindegiko aulkiak** bezeroak ileapaindegian eroso egoteko aulki berezi batzuk dira, laguntza mekaniko eta hidraulikoak dituztenak. Biizargin edo ile-apaintzaileak eskuz edo oinez darabiltza aulkiaren kontrolak, bezeroaren posizioa aldatuz, lana hobeto egin ahal izateko,

Historia
--------

Ameriketako Estatu Batuetako bizarginen lehen aulki mekanikoak 1850. urtearen ingurukoak dira. Lehen patentea Archer Company delako batek erregistratu zuen AEBetan, oinentzako plataforma bat zeukan eta etzangarria zen. Altuera mekanikoki alda ziezaiokeen beste modelo bat patentatu zuen Archerrek handik gutxira, eta Eugene Berninghaus batek aldi berean etzangarria eta birakaria zen aulkia patentatu zuen. Berrikuntza guztiak bateratuz, Theodore Koch fabrikatzaileak negozio handia egin zuen AEBetan, eta 35.000 aulki salduak zituen 1885rako. 1900. urtean, Ernest Koken etorkin alemanak beste patente bat aurkeztu zuen AEBetan, gora eta behera hidraulikoki mugitzen zen aulkia.

### Euskal Herriko 'Jaso' aulkiak

20. mendearen 1. erdian, Eibarko enpresa batek, Daniel Acha delakoak, patente amerikar bat eskuratu eta Espainiako ekoizle handiena bihurtu zen. Jaso izeneko modeloa ekoitzi izan zuen nagusiki, eta 21. mendean ere erabiltzen dira ileapaindegi batzuetan aulki zahar hauek.

Oinak ezartzeko plataforman *Jaso* logotipo eliptikoa erakusten zuten aulki hauek. Geroago Goierrin sortutako Jaso garabi enpresak izenean eta logotipoan aulkien markaren jarraipena egiten duela dirudi, baina batetik besterako lotura ez dago garbi.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  *Do bald men get half-price haircuts?: in search of Americas' great barbershops*, Vince Staten, Simon & Schuster, 2001, p. 95, 176pp, ISBN 978-0-684-86745-8 (retrieved 16 August 2010 from Google Books)
2. ↑  1873 according to patent #D6648, DESIGN FOR BARBERS AND DENTISTS CHAIRS, George W. and Robert W. Archer, issued 13 May 1873 (retrieved 17 August 2010 at Google Patents)
3. 1 2    Amatiño. «Made in Eibar — Eibar.ORG | Eibarko peoria» *eibar.org* (Noiz kontsultatua: 2018-10-02).
4. ↑   Buendía, Aitor.  (2016-08-13). «Aitor Buendía: Una silla de barbero "D.Acha Jaso" de Eibar en Priego de Córdoba. El arte perdura y no tiene fronteras... si es de calidad» *Aitor Buendía* (Noiz kontsultatua: 2018-10-02).
5. ↑    «Luistxo Fernandez on Twitter» *Twitter* (Noiz kontsultatua: 2018-10-02).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2947719
* Commonscat Multimedia: Barber chairs

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300038132

 |

* Wd Datuak: Q2947719
* Commonscat Multimedia: Barber chairs
Apollo 16 ontziaren LM Ilargian pausatuta
**Ilargiratze-modulua**ren betebeharra gure satelitean ilargiratzea eta ilargiaren orbitara berriro itzultzea zen. Ontzian bi zati nagusi desberdintzen ziren: jaitsiera-modulua eta igoera-modulua. Ontzia hegaldi espazialetarako bideratuta zegoen espreski. Moduluak bizitzeko-sostenguaz lau edo bost egunez hornitzen zituen bi astronautak. *Grumman Aircraft Company*k eraiki zuen Apollo ontziaren zati hau.

Jaitsiera-moduluak lurreratzeko ekipamendua, radarraren antena, jaitsierarako motorra eta bere erregaia zeraman. Horrez gain, zenbait konpartimentu zituen Apolo programaren esperimentuetarako tresnak (ASLEP ingelesez), aginte-moduluarekin bateratzeko eskotila, PGNCS deituriko kontrol sistemak, radar eta komunikaziorako antenak, suziria eta ilargiaren orbitara itzultzeko eta aginte- eta zerbitzu-moduluarekin bat egiteko maniobrak ondo atera zitezen erregai adina eramaten zituen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q208382
* Commonscat Multimedia: Apollo Lunar Modules

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85078854
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q208382
* Commonscat Multimedia: Apollo Lunar Modules
Italiako satelitearen bidezko argazkia.
**Italiako geografia** izen bereko penintsulak osatzen du zati handienean, txikiena uharteek (Sardinia eta Sizilia) hartuz.

Itsasoa
-------

Mediterraneoak inguratzen du lurralde osoaua. Iparraldeko zatiak Liguriako itsasoa izena hartzen du eta mendebaldekoak Tirreno. Bertan daude bi uharte nagusiak: Sardinia eta Sizilia. Ekialdean, Itsaso Adriatikoa dago eta hego-ekialdean, Itsaso Jonikoa.

Mendiak
-------

Iparraldean Alpeak daude: ekialdeko muturrean, Dolomitak haren partea dira.

Monte Bianco edo Mont Blanc (4.808 metro) da mendirik altuena. Haren ondoren, Cervino edo Matterhorn (4.478 m), Gran Paradiso (4.061 m), Ortler (3.905 m), Monte Viso (3.841 m), Presanella (3.558 m) eta Marmolada (3.343 m) dira garaienak. Gainera, bi sumendi ezagun daude bertan: Napoli ondoko Vesuvio eta Siziliako Etna.

Ibaiak eta lakuak
-----------------

Bestela, Po ibaia herrialdeko luzeena da (652 km). Eta lakuei dagokienez, Gardakoa, Maggiore eta Comokoa handienak dira eta Alpeetako eskualdean kokatuta daude.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q216989
* Commonscat Multimedia: Geography of Italy

---

 |

* Wd Datuak: Q216989
* Commonscat Multimedia: Geography of Italy
**Inetd** (**I**nter**NET** services **D**aemon) Unix sistema eragiletan dagoen demonioa (programa egoiliarra) da. Sare eskariak jasotzen dituen demonio espezializatu bat da.

Unix-en, sare zerbitzua bakoitza, dagokion demonioak hornitzen du. Horrela, TELNET, FTP, SMTP, bezalako zerbitzu bakoitzak demonio bat du. Hala ere, baliabideen kontsumoa dela eta, programa hauek ez daude martxan etengabean, Unix makina batek eskaini ditzakeen sare zerbitzuak asko baitira. Etengabean egikaritzen da, sare eskariei erantzuna emateko.

Funtzionamendua
---------------

Eskaera bat jasotzen denean, Inetd-k eskatutako zerbitzua hornitzen duen demonioa deituko du, dagokion atakan lotuko du eta ondoren "entzuten" jarraituko du. Honela, jasotako eskariak erantzuteko zerbitzariak bakarrik egikarituko dira.

Konfigurazioa
-------------

Unix-en, Inetd-ren funtzionamentua konfigurazio fitxategi baten bitartez parametrizatzen da. Fitxategi hau, orokorrean, /etc/inetd.conf da, eta formatu hau dauka:

Zerbitzua Socket Protok. Itxaron Erabiltz. Progr. Argument.

non, beste datu batzuen artean:

* Zerbitzuaren izena
* Socket mota (normalean, stream edo dgram –datagrama-)
* Erabilitako protokoloa (normalean TCP edo UDP)
* Erabiltzailea (zein pribilegioekin egikarituko den zerbitzaria)

Ondoren zerbitzu hau hornitzeko egikaritu behar den programa eta bere argumentuak agertzen diren.

Konfigurazio fitxaregiko lerro bat hau izan daiteke:
pop-3 stream tcp nowait root /usr/sbin/tcpd ipop3d
ftp stream tcp nowait root /etc/ftpd ftpd

1. imap stream tcp nowait root /usr/sbin/tcpd imapd

Inetd.conf konfigurazio fitxategi hau da, hornitu behar ez ditugun zerbitzuak desgaitzeko tokia; hau segurtasun politika ona da, behar ez diren sistemako sarbideak izten dituelakoko. Egin behar den gauza bakarra, lerroak irazkintzea da (# bat aurrean ezarriz), eta berriro inetd abiatu.

Ikus,Gainera
------------

* Xinetd
* Web zerbitzu
* Sare ataka

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q976171

 |

* Wd Datuak: Q976171
*Artikulu hau Biarrizko erakustazokari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Irati (argipena)».*

**Irati Erakustazoka** (frantsesez *Halle d'Iraty*) Biarrizko (Lapurdi) erakusketa gunea da.

Datuak
------

Biarrizko hego-ekialdean kokatuta dago, Pitchot karrikan, Biarritz-Angelu-Baionako aireportua eta Harausta auzoaren artean eta Angeluko Brindos auzoaren ondoan. Izena Irati industrialdearen ondoan egoteagatik ipini zitzaion.

2010eko urtarrilean zabaldu zen urte bi iraun zuten lanak amaitu eta gero. Biarrizko Herriko Etxeak eta Euskal Kosta-Aturrik (orduan CABAB) deitzen zenak) bultzatutako ekimena da. Ipar Euskal Herrian eraiki den lehen erakustazoka da; 8000 m²ko azalera du eta hiru eremutan banatzen dira: bat azoketarako, bigarrena 1500 lagunentzako kongresuak egiteko eta hirugarrena 4500 lagunentzako ikuskizunetarako.

Aparkaleku handia izateaz gain, bere kokapena oso egokia da aipatu ekimenetarako, Biarritz-Angelu-Baionako aireportuaren ondoan eta Biarrizko geltokitik zein A-63 autobideko Haraustako ordainlekutik hurbil dagoelako. Bere inguruan merkataritza eta industria gune handia garatu nahi dute.

Azokak
------

Zabaldu zenetik hauexek dira bertan antolatu diren zenbait azoka:

* Éco'vie: lehena izan zen.
* Ardo eta Gastronomiaren Saloia.
* Camping carren Saloia.
* Zaharkizaleen Saloia.
* Vivrexpo.
* Nagusien Saloia.
* *Solutions Maison* azoka.
* Innobat.
* Lurrama: 2011n Baionatik erakustazoka honetara lekualdatua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Frantsesez *Zone d’Activités d’Iraty*.
2. ↑  *La Halle d'Iraty ouvre ses portes*, Biarrizko Herriko Etxearen webgunea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12259719

 |

* Wd Datuak: Q12259719


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Euskal Herria | Euskal Herriko biltzar jauregiak | Euskal Herria |
| Baluarte • Bilbao Exhibition Centre • Europa • Euskalduna • Ficoba • Kursaal • Irati • Refena |
**Heard konderria** (ingelesez: *Heard County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Franklin da. 2010eko zentsuaren arabera 11.834 biztanle zituen, Heard kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Heard konderriak 779,83 kilometro koadro ditu. Horietatik 13,12 ura dira. Beste 766,71 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,07 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 11.834 pertsonetatik 10.413 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 223 dira. 1.152 beltzak edo afroamerikarrak. 32 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 56 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 175 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486348
* Commonscat Multimedia: Heard County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132536163
* ISNI: 0000 0004 0408 1207
* LCCN: n81110743
* NARA: 10039226
* **Lekuak**
* OSM: 1073869
* TGN: 2000365

 |

* Wd Datuak: Q486348
* Commonscat Multimedia: Heard County, Georgia
**Heather Jane McDermid** (Calgary, Kanada, 1968ko urriaren 17a) arraunlari kanadiarra da. 1996an zilarrezko domina irabazi zuen eta 2000an brontzezkoa.

Bizitza
-------

Heather McDermid kanadarrak pista eta zelaiko atleta bezala hasi zuen bere kirol ibilbidea, 800 metrotan espezializatuz eta Estatu Batuetako Rice Unibertsitatean kirol beka bat lortuz. 1989 eta 1990ean, All-American ohoreak jaso zituen, baina etapa honi handik pixka batera orkatilan egindako lesio batek eman zion amaiera. Ez zuen etsi nahi eta horretxegatik hasi zen arraunean. 1994an Kanadako talde nazionaleko kide izan zen.

### Ibilbidea

Nazioarteko bere lehen txapelketa nagusia 1996ko udan izan zen, Atlantako Olinpiar Jokoetan. Bertan, zilarrezko domina irabazi zuen emakumeentzako zortzikoetan lemazainarekin, [Tosha Tsang], [Maria Maunder], [Alison Korn], [Emma Robinson], [Anna Van der Kamp], [Jessica Monroe], [Theresa Luke] eta [Lesley Thompson-Willie] -ekin batera.

Handik hiru urtera, 1999an, Munduko Txapeketan agertu zen, Korn, Luke, Robinson, Thompson-Willie, [Buffy Alexander-Williams], [Laryssa Biesenthal], [Dorota Urbaniak] eta Kubet Weston ez-olinpikoarekin, zortzikoetan brontzezko domina bat irabazi zuten. [Heather Davis]-ekin Weston ordezkatuz, brontzea irabazi zuten errumaniarren eta holandarren atzetik 2000ko Sydneyko Udako Olinpiar Jokoetan.

Jokoen ondoren, erretiratu egin zen eta 2009.urtean Albertako Kirolaren Ospearen Aretoan sartu zen.

Kanpo estekak
-------------

* «Heather McDermid Bio, Stats, and Results | Olympics at Sports-Reference.com» *web.archive.org* 2020-04-18 (Noiz kontsultatua: 2022-02-10).</ref>

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3129088
* **Kirolariak**
* COI: heather-mcdermid

 |

* Wd Datuak: Q3129088
**Mersekhemra Ined**, **Mersekhemra Neferhotep** edo **Ined**, Egiptoko XIII. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 1651tik K.a. 1648 arte gobernatu zuena, Kraussen arabera.

Bere izena, **Mersekhemra Ined**, Turineko Errege Kanonaren txatal batean idatzia dago, VII.6 erregistroan, hiru urteko erregealdia izan zuela adieraziz.

*Ined* hitza, bere izenaren ondoan agertzen dena Errege Kanonean, epiteto bat edo ezizen bat izango litzateke, "pobrea" esan nahi duena.

Errege honi eman ahal zaizkion objektuak, Goi Egiptotik datoz, eta XIII. dinastiako azken erregeek, soilik Tebasetik gertuko eskualdeetan gobernatzen zutela dioen teoria berresten dute.

Mersekhemraren garai inguruan, ohi hiksoak bezala identifikatzen diren erregeek, Behe Egipton nagusi zirenak, Menfis konkistatuko zuten zuzenean kontrolatuz, eta zergaordaintzaile bihurtu zuten ia Egipto osoa, honela, Egiptoko XV. dinastia abiaraziz.

Bere garaiko testigutzak
------------------------

Mersekhemra, Turineko Errege Kanonean eta Karnakeko Errege Zerrendan aipatzen da

Errege honi dagozkion bi estatua aurkitu ziren, artelan bikainak direnak, eta, gaur egun, Kairoko Egiptoar Museoan kontserbatzen direnak.

Estatuan, tronu izena den Mersekhemra izena grabatua dago, Jürgen von Beckerath eta D. Frankek, jaiotza izena den Neferhotepekin lotzen dutena.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Suadyetu** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko XIII. dinastia | Ondorengoa**Hor II.a** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q879200
* Commonscat Multimedia: Neferhotep Mersekhemre

---

 |

* Wd Datuak: Q879200
* Commonscat Multimedia: Neferhotep Mersekhemre
***Inesaren balada*** Abenturazko nobela bat da, XVIII. mendeko kortsario lapurtarren mundura garamatzana, neskato bat da bertako protagonista.
Liburu honek Apirila saria irabazi zuen 2001. urtean, bere egilea Hasier Etxeberria euskal idazle, kazetari eta blogaria da.

  

Inesa Indazubikoak ihes egingo du gurasoen ostatutik, sortetxeari loturik iraun beste aukerarik ez baitzuen han. Pellot kapitainaren bila joango da, hareikin itsasoratzeko asmoz. Hark bezala ibili nahi ditu istasoak eta ezagutu munduak. Tartean, hala ere, hamaika ibilera eta katramaila pasatu beharko ditu: Ia itota aurkituko du Pellot kapitainaren emazteak, eta bere etxean geratzen utziko dio, Pellot kapitaina inglesen gazteluan atxilotuta zegoen bitartean Inesa mutiko batetaz pasatzen da "Nikolas" izenekoa, Hendaiako medikuaren laguntzaile bihurtzen da, Martiz izeneko mutiko bat ezagutzen du eta maitale egiten dira... Azkenean, Pellot kapitainak ihes egitea lortzen du eta Hendaiara bueltatzen da, Inesak Pellot kapitainarekin itsasoratzeko bidea ikusi zuenean aprobetxatu, eta azkenean lortu egin zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12259608

 |

* Wd Datuak: Q12259608
**Titjeperura Setepenra Pasebajaenniut** edo **Psusenes II.a**, Egiptoko XXI. dinastiako azken faraoia izan zen, Egipto, K.a. 959tik K.a. 945 arte gobernatu zuena, Egiptoko hirugarren tarteko aroaren garaian.

Tebaseko Amonen Apaiz Goren zen Pinediem II.a eta Isetemkheb IV.aren semea eta, beraz. Psusenes I.aren iloba, biloba eta birbiloba. Bi alaba izan zituen: Maatkara, XXII. dinastiako faraoia izan zen Osorkon I.arekin ezkondu zena, eta Tanetsepeh, Menfiseko Ptahren apaiz gorena zen Shedsunefertumekin ezkondu zena.

Manetonek, Psusenesen (Ψουσέννης) erregealdia hamalau urtekoa izan zela idatzi zuen, Julio Sexto Afrikanoren arabera Sinzelo fraidearen bertsioan. Eusebio Zesareakoarentzako, Psusenes II.ak 35 urteko erregealdia izan zuen (Sinzeloren bertsioa eta bertsio armeniarraren arabera). Adituek, 15 urte inguruko erregealdia izan zuela uste dute.

Bere garaiko testigutzak
------------------------

Bere erregealdiko garaiko testigutza urrien artean, Abidoseko Seti I.aren tenpluan dagoen erliebe bat, Umm el-Qaabekoan ostrakon bat, afiliazio bat Karnaken eta bere ustezko lurperaketa, urrezko sarkofago bat eta uraeusa daraman momia batean datzana, Tanisen, Psusenes I.aren hilobiaren aurreganbera batean aurkitua.

Bere berehalako aurreko eta ondorengoak ez bezala, Siamon eta Sheshonq I.a, alegia, gutxi dokumentatua dago garaiko erregistro historikoetan. Litekeena da Psusenes III.a izenarekin ezagutzen den Amonen Apaiz Gorena eta Psusenes II.a pertsona bera izatea.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Siamon** | **Egiptoko faraoia**XXII. dinastia K.a. 959-K.a. 945 | Ondorengoa**Sheshonq I.a** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q165989
* Commonscat Multimedia: Psusennes II

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q165989
* Commonscat Multimedia: Psusennes II
**Hakuna Music Group** (Ez dago musika taldea) kristauen musika talde ezaguna da. 2020 arte Opus Deiko partaidea izan zen José Pedro Manglanok sortu zuen eta arrakasta itzela lortu du batez ere sare sozialetan eragindako promozioei esker.

Historia
--------

Opus Deiko partaidea izan zen José Pedro Manglanok sortu zuen 2013an. Taldea Manglano eta 15 bat gaztek 2013an Rio de Janeiron ospatu zen Gazteen Munduko Eguna egindako bidaia batetik sortu zen. Bidaia Madrilgo Aravacako San Jose María Escrivá de Balaguer elizak antolatu zuen. Taldearen izena swahili hizkuntzatik dator; Opus Dei beti lotura berezia izan du hasieratik Kenya herrialdearekin. Katolizismo barruan Hakuna Fundazioa sortu dute. 2022an Madrilgo Vista Alegren 8.000 gazteen aurrean kontzertua eman zuten. Taldearen abestiek Spotify webgunean miloika erreproduzioak lortu dituzte.

Estiloa
-------

Abestiak pop-rock estilokoak badira, hitzak katolizismo tradizionalekin lotutako kontzeptuak adierazten ditu (eukaristia, sakramentuaak, errukia) nahiz eta batzutan ere Frantzizko aita santuaren ideiak jaso. Nolabait, Estatu Batuetako Rock kristauaren tradizioan kokatzen da. Taldean gizon-emakumeak daude baina normalean ez dira nahasten. Neskak batez ere ahotsak dira eta musika tresnak gizonen eskuetan daude. Eukaristia gurtzea taldearen *leiv motiv* bat da. Taldeak askotan erlijio-topaketak egiten ditu.

Diskografia
-----------

Orain arte bost album argitaratu dituzte:

* *Libertad*
* *Pasión*
* *Mi pobre loco*
* *Sencillamente*
* *Qaos*

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Webgune ofiziala.
* **(Gaztelaniaz)**:"Noche" abestiaren bideoklip ofiziala.
* **(Gaztelaniaz)**:*El Confidencial* egunkari digitalaren artikulu kritikoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q114379746

 |

* Wd Datuak: Q114379746
**Hannon** (punikoeraz: 𐤇𐤍𐤀, ḤNʾ) Hanibalen semea izan zen eta kartagotar jenerala Lehen Gerra Punikoan (K.a. 264 eta 241 bitartean).

Historiografia
--------------

K.a. I. mendean idatzitakoan, Diodoro Sikulok, Hannon aipatzen du bere Lehen Gerra Punikoari buruzko kontakizunean eta *Hannon, Hanibalen semea* dela esaten dio, izen horretako beste kartagotarrengandik bereizteko.

Agrigentoko gudua
-----------------

*Artikulu nagusia: Agrigentoko gudua*

Borrokaren aurretik, Hanibal Giskon Agrigento hirian zegoen, erromatarrek setiatuta, eta Hannon txandakatze ematera bidali zuten. Hannonek bere tropak Heraklea Minoan kontzentratu zituen eta Herbesoko hornidura erromatarra harrapatu zuen. Bere zalditeria numidiarrekin erromatar zalditeria eraso egin ondoren, erretiroa simulatu zuen. Erromatarrek numidiarrak jazarri zituztenean, kartagotarren zutabe nagusira eramanak izan ziren, eta han, galera ugari izan zituzten. Setioak hilabete batzuk iraun zuen erromatarrek kartagotarrak garaitu aurretik eta Hannon atzera egitera behartu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  HUSS (1985): 565. or.
2. ↑  Diodoro Sikulo: , Biblioteka Historikoa, 23.1.2
3. ↑  LAZENBY, John (2016): *The First Punic War*. Routledge. 45–46 or. {{ISBN|978-1-134-21422-8}}.
4. ↑  LAZENBY, John Francis (1996): *The First Punic War: a military history,* Stanford University Press, 58 or. {{ISBN|978-0-8047-2673-3}}. 2020.10.22an kontsultaturik.
5. ↑  GOLDSWORTHY, Adrian (2007-04-01): *The fall of Carthage: the Punic Wars, 265-146 BC.* Cassell, 79 or. {{ISBN|978-0-304-36642-2}}. 2020.10.22an kontsultaturik

Bibliografia
------------

* HUSS, Werner (1985): *Geschichte der Karthager*, Munich: C.H. Beck, ISBN 9783406306549. (alemanez)

Ikus, gainera
-------------

* Beste Hannon batzuk

Kanpo estekak
-------------

* William Smith (lexicographer)
* Greziako eta Erromako Biografia eta Mitologiako Hiztegia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2919014

 |

* Wd Datuak: Q2919014
**Roane konderria** (ingelesez: *Roane County*) Mendebaldeko Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Spencer da. 2010eko zentsuaren arabera 14.926 biztanle zituen, Roane kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Roane konderriak 1.252,83 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,4 ura dira. Beste 1.252,42 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 11,91 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 14.926 pertsonetatik 14.716 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 103 dira. 19 beltzak edo afroamerikarrak. 25 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 38 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 124 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q501835
* Commonscat Multimedia: Roane County, West Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 154824302
* LCCN: n84172376
* NARA: 10039795
* **Lekuak**
* OSM: 1913197
* TGN: 2002293

 |

* Wd Datuak: Q501835
* Commonscat Multimedia: Roane County, West Virginia
San Quentin espetxeko injekzio hilgarri bidezko exekuzio aretoa, Kalifornia, AEB, 2010.
**Injekzio hilgarria** eragin azkarreko barbituriko kopuru hilgarria eta produktu kimiko paralizatzailea elkar konbinatzen dituen zain barneko injekzio batean oinarritzen den exekuzio mota bat da. Prozedura ospitaletan anestesia orokorra jartzeko erabiltzen dutenaren antzekoa da, baina honakoan produktuak kopuru hilgarrietan injektatzen dira.

AEBetan garatu zen eta erabilia den exekuzio mota izan arren, gaur egun Txina, Tailandia eta Vietnamen ere erabiltzen da. Aldiz, 2006ean Filipinetan heriotz zigorra kentzearekin batera erabiltzeaz utzi zen.

Gaur egun oraindik ere, AEBetan 19 estatuk erabiltzen dute, horietako bat Texas da, honetan injekzio hilgarriaren exekuzioa hiru substantzia batera erabiliz gauzatzen da:

* Tiopentato sodioa: Presoari konortea berehala galduarazten dion eragin oso azkarreko barbiturikoa da.
* Pankorunio bromuroa: Mioneural plakaren blokeatzaile ez polarizatzaile bat da, bihotzeko diafragma geldiarazi eta arnasketa galerazten du.
* Lloruro potasioa: Bihotz giharrea despolarizatu eta bihotzekoa eragiten du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q210035
* Commonscat Multimedia: Lethal injection

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh00003149
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q210035
* Commonscat Multimedia: Lethal injection
Sukuboa.
**Inkuboa** (latinez *Incubus*, *in* "-gain" atzizkia eta *cubare* aditza "etzan, ohatzeratu, oheratu") Europako Erdi Aroko mitologiaren arabera harreman sexualak izateko asmoz lokartuak edo etzanak dauden euren biktimen gainean ezartzen diren gizonezko deabruak omen ziren, biktima hauek bereziki emakumezkoak izan ohi dira. Deabru hauen emakumezko bertsioa sukuboa da.

Inkubo batek haur baten aita izateko asmoz biktimarekin harreman sexualak izan ditzake, zeltiar mitologiako kondairen arabera hau izan omen zen Merlin aztiaren jaiotzaren arrazoia. Kondaira hauetako batzuek diotenez, inkuboa bere naturazgaindiko zakil hotzarengatik soma liteke. Erlijio kondairaren arabera, biktimari inkubo batekin harreman sexualak izateak ahuleria, osasun galtzea eta heriotza bera ekar diezaizkioke. Alegia, biktimek bizipen hau amets baten gisara bizi dezakete, betiere hartatik esnatzeko gai ez direlarik.

Ikus gainera
------------

* Sukubo

Erreferentzia
-------------

1. ↑  Merlin's father was said to be an incubus in Geoffrey of Monmouth's *Historia Regum Britanniae* and many later tales. See Lacy, Norris J. (1991). "Merlin". In Norris J. Lacy, *The New Arthurian Encyclopedia*, 322. orr. (New York: Garland, 1991). ISBN 0-8240-4377-4.
2. ↑  Russel, Jeffrey Burton (1972), *Witchcraft in The Middle Ages*, 239. orr. 235 Cornell University Press, Ithaca and London, ISBN 0-8014-0697-8
3. ↑  Stephens, Walter (2002), *Demon Lovers*, p. 23, The University of Chicago Press, ISBN 0-266-77261-6

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q378070
* Commonscat Multimedia: Incubus

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85064809
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q378070
* Commonscat Multimedia: Incubus
**Puʻu ʻŌʻō** (askotan **Puu Ōō** edo **Puu Oo** idatzia, gutxi gorabehera "Poo-oo Ohh-ohh" (ingelesez) edo [puʔu ʔoːʔoː]) Hawaii uharteetako Kīlauearen eremuan ekialdean dagoen zepa/zipriztin-sumendia da. uharteko sumendiaren pitzaduren eremuan dago. Puʻu ʻŌʻō 1983ko urtarrilaren 3az geroztik ari da lehertzen, azken 2 mendeetako erupzio gunerik luzeena sortu baitu. 1983tik 1998ra Puu Ōō-ko labak 97 km² baino gehiago estali zituen.

1998an, beraz, erupzioak 181 etxe aurrean eraman zituen, baita eliza, denda, Waha-ko Bisitarien Gunea eta hawaiiarren antzinako gune ugari ere. Kostaldeko errepidea itxita zegoen 1987an, eta labak 13 km-ko luzera eta 25 m-ko zabalera zituen. Erupzioak 2,2 km² lur gehitu zituen Hawaii uhartean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1372968
* Commonscat Multimedia: Puʻu ʻŌʻō

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 6769151837995920520001
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1372968
* Commonscat Multimedia: Puʻu ʻŌʻō
Alecia Beth Moore, P!Nk izenez ezagunagoa, *Reservoir Dogs* filmean Steve Buscemi aktoreak (Mr. Pink) antzeztutako pertsonaiarengatik aukeratu zuen bere izen artistikoa. 
**Izen artistikoa** edo **arte-izena** artista eta pertsonaiek erabiltzen duten izengoitia da, batez ere musikariek, aktoreek, idazleek eta, oro har, pertsona ospetsuek erabiltzen dutena, norberaren nortasuna babesteko, kontzeptu jakin bat ezizenarekin adierazteko edo jaiotza-deitura edo -izen desegoki bat ordezteko.
Artista interpretatzaileek izen artistikoa izan ohi dute, haien benetako izena ez delako oso erakargarria edo ahoskatzeko eta idazteko zaila delako. Baita beste pertsona batek erabili duelako ere. Batzuetan, artista batek ohiz kanpoko edo zentzugabeko arte-izena hartzen du arreta erakartzeko.

Erabat asmatua izan daiteke, edo izen errealaren bertsio motzagoa edo gogoraerrazagoa.

Ikus gainera
------------

* Ezizena.
* Goitizena.
* Epitetoa.
* Heteronimoa.
* Hipokoristikoa.
* Izengoitia.
* Gainizena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Rice, Nicholas. *Pink Describes the Awkward Moment When She Met Steve Buscemi, Jokes 'That Guy Hates Me'.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1055303

 |

* Wd Datuak: Q1055303
**Saint-Jean ospitalea** (frantsesez: *l'hôpital Saint-Jean*) Frantziako Erdi Aroko antzinako ospitalea da. Angersen dago (Maine eta Loira). Monumentuaren estiloa gotikoa da, Plantagenet gotikoaren motatakoa. 1870ean bertan Hôtel-Dieu de Angers egokitu zen, Frantziako ospitale zaharrenetariko bat une hartan. San Juan ospitalea 1840tik Frantziako monumentu historiko bezala dago sailkatuta.

Historia
--------

1175an, Étienne de Marsayk, Anjouko seneskala, Angersen ospitalea sortu zuen. Horrekin Henrike II.a Ingalaterrakoaren agindua bete zuen; agindu horrekin, antza, Ingalaterrako erregeak Thomas Becketen hilketa zuritu nahi zuen.

Hasiera-hasieratik ospitalea klerigoen menpe egon zen. XVII. mendean, ordea, haren egoera asko okertu zen eta, ondorioz, Angerseko herriak haren menpe hartzea erabaki zuen. XIX. mende arte 500 gaixo jasotzeko aukera zuen baina gertu Sainte-Margueriteren ospitalea ireki zenean, haren funtzioa ospitale bezala galdu zen. Ondoren biltegi moduan erabili zen. 1874tik museo arkeologiko bezala ireki zen. Urte batzuetan eraikinaren erabilera bertan-behera gelditu zen. 1967an, ordea, *Chant du monde* tapiza egokitu zen bertan eta Jean-Lurçat museoa bihurtu zen.

Eraikinak
---------

Oraindik Erdi Aroko eraikin batzuk gordetzen dira:

* Antzinako ospitalaren gaixoen gela handia. 60m x 22,5 metro ditu. Hiru habeartetan antolatuta dago. Galgal eusten dituzten ogibak gotikoaren gustukoak dira.
* Botika, XVII. mendekoa.
* Klaustroa.
* Kapera.
* Sotoak
* Bihitegiak.

Iruditegia
----------

* Saint-Jean ospitalea
* Aldameneko lorategia.Aldameneko lorategia.
* Botika zaharra.Botika zaharra.
* Klaustroa.Klaustroa.
* Saint-Jeanen bihitegia. Gaur egun erakusketak eta espektakuluak erakusteko erabiltzen da.Saint-Jeanen bihitegia. Gaur egun erakusketak eta espektakuluak erakusteko erabiltzen da.

Jean Lurçat museoa
------------------

Jean Lurçat Tapizeria Garaikidearen museoa 1967an sortu zen. 1966an Jean Lurçat (1892 -1966) hil zen eta Angers herriak Simone Lurçat emazteari haren tapiz nagusia erosi zion, *Chant du monde* izenburukoa. Lana ospitalean egokitu zuten eta museoaren ibilbideari hasiera eman zion.

Jean Lurçaten Chant du monde tapiza.Jean Lurçaten *Chant du monde* tapiza.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Eugène Viollet-le-Duc, *[[Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle - 6. liburuki, Hôtel-Dieu|]]*.

Kanpo loturak
-------------

**(Frantsesez)****(Gaztelaniaz)**:Jean Lurçat Museoa Angerseko udalaren webgune ofizialean.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Saint-Jean ospitalea (Angers)*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3145210
* Commonscat Multimedia: Hôpital Saint-Jean d'Angers

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 122620402
* LCCN: n81139962
* SUDOC: 029537851
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Ondare historikoa**
* Mérimée: PA00108887

 |

* Wd Datuak: Q3145210
* Commonscat Multimedia: Hôpital Saint-Jean d'Angers
Hibernia uhartea (Irlanda) satelite batetik ikusia.
**Hibernia**, egungo Irlandako uharteari latinez eman zitzaion izena da.

Izenaren etimologia
-------------------

Literalki, "Neguaren lurraldea" esan nahi du.

Esaten da, baita ere, izena, Ivernii izenaren latinizazio baten ondorio izan daitekeela, erromatarren garaian Irlandan bizi zen tribuetako bat zena.

Hibernia eta Erroma
-------------------

Hibernia, sekula ez zen Erromatar Inperiora erantsia izan.

Ohiko sinesmena, erromatarrek, Irlanda sekula ez zela inbaditu eta ez zutela eragin esanguratsurik izan da, irlandar tribuen espedizioak, Britainia eta Galia erromatar probintzietara iritsi zirela ezagutzen den arren.

Idatzizko lekukotzak urriak dira, baina erakargarriak: Ez da erromatar galtzadarik aurkitu, ezta inbasio bakar baten ere frogarik. Hala eta guztiz ere, Irlanda hego-ekialdean, erromatar estiloko hilerriak eta erromatar jatorriko aurkikuntza ugari agertu dira.

Orokorrean, Julio Zesarrek Britainia inbaditu zuela onartzen da. Bere armadak, aurkitzeke froga gutxi utzi zituen arren, han, bi urte baino ez zituen eman, eta Hibernia Erromatar Inperiora eransteko saiakeran huts egin zuen. Hiberniaren erromatar inbasioaren froga bakarra, Zesarrek idatzitako liburu ospetsua den *De Bello Gallico* da, K. a. 54koa.

Arkeologiarekin batera, kontserbatzen diren garaiko beste testu urriek, nolabaiteko elkarreragina iradokitzen dute Britainia erromatartua eta Irlandaren artean. Aurkikuntza arkeologiko berririk edo galdutako testuren baten agerpenik gabe, elkarreragin horren xehetasunak, oraindik, eztabaidatu baino ezin daitezke egin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2004/XII/16). *142. araua: Antzinateko eskualdeen euskarazko izenak.*  Bilbo.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q302980

 |

* Wd Datuak: Q302980
**Helikon** Tespias eskualdean dagoen mendi bat da, Beozian, 1748 metroko garaiera duena, Parnaso menditik gertu dagoena, Kopaide aintzira eta Korintoko golkoaren artean. Greziar mitologia, Apolo jainkoari eta Musei (Helikonideei) sagaraturik dago, bertan dagoen Hipokrene izeneko iturria bezala.

Ekialdeko zatia, bereziki Musei sagaraturik zegoen, eta Musen leizezulo sakratua barnean zuen (Konstantino I.a Handia enperadore erromatarrak Konstantinoplara eraman zituen estatua askorekin, non suak deuseztu zituen 404an) baita Aganipe iturria, bertatik edaten zutenak inspiratzen zituena, eta Hipokrene iturria ere (egungo Makarioitissa beharbada). Bi iturri hauek, Olmeios eta Permesos errekaztoak sortu zituzten, eta, hauen bateratzeak, Haliartoa eratzen zuen, Kopaide aintziran itsasoratzen zena.
Musen omenezko joko batzuk leizezuloaren inguruan egiten ziren, gaur egun San Nikolas izena daramana, Marandali mendi beraren oinean eraikita komentu eta eliza bategatik. Askran (egungo Pyrguáki) finkoturiko greziar olerkari eskola bat ezarri zen, mendiaren oinean, eskola honetako olerkaririk ospetsuena zen Hesiodoren bizitokia izan zena.

Zerraren zati batek, hau ere Musei eskeinitakoa, Leibethrion Mendia izena zeraman (latinez Leibethrium), eta, gaur egungo Zagara edo Granitzarekin bat etorriko litzateke (azken hau, ziuraskiago, Lafistion izan zitekeen, latinez *Laphystium*, non, baita ere, bazeuden musen eta lamien estatua batzuk, Leibethrias eta Petrako iturriak eta leibetriar lamiei eskainitako leizezulo bat.

Mendizerrako mendirik garaiena gaur egungo Palevouni da (1524 metroko garaieraduna).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q215516
* Commonscat Multimedia: Mount Helicon

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 236446086
* BNF: 14430685w (data)
* GND: 4239402-8
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 41401

 |

* Wd Datuak: Q215516
* Commonscat Multimedia: Mount Helicon
Breguet-Richet no 1 (1907)Pescara 2R helikoptero baten hegaldi probak, 1922an
Aérospatiale SA360 modeloko helikopteroa.
HH-43 Huskie.
**Helikopteroa** helize horizontal bat edo bik jasotako eta higiaraziko aireontzi mota da. Izena frantsesezko *hélicoptère* hitzetik datorkio, Gustave de Ponton d'Amecourtek lehen aldiz erabilia 1861ean.

Leonardo da Vinci antzeko ibilgailua asmatu zuen Pizkunde garaian, baina XX. mendearen hasiera arte ez zituzten lehenengo hegaldiak egin. Izan ere, Jacques eta Louis Breguet anaia frantziarrek 1907 burutu zuten lehendabizikoa, *"Gyroplane No.1"* izeneko ibilgailuarekin. Urte batzuk geroago, Juan de la Cierva espainiarrak, 1923an, *"autogiro"* izena zuen ibilgailua asmatu zuen.

Helizeari mugimendua errotore bertikal batek ematen dio, eta hori mugitzeko bi era dira: mekanikoki, barne-errekuntzako motor baten energia engranaje batzuen bidez helizera igorriz, eta helizean finko dituen erreakzio turbinen eraginez. Lehenengo moduan, eta erreakzio efektuaren eraginez, helikopteroaren fuselajeak errotorearen aurkako norabidean biratzeko joera du; arazo hori konpontzeko motor nagusiak bultzatutako helize horizontal orekatzaile bat du helikopteroak isatsean. Bigarren moduan, erreakzioko helikopteroetan, fuselajea eta errotorearen artean transmisio mekanikorik ez dagoenez gero, ez da halakorik gertatzen.

Helikopteroaren mugimendu horizontala errotorea okertuz eta helizeko pala bakoitzaren makurtze angelua aldatuz egiten da. Bigarren Mundu Gerratik aurrera helikopteroak aurreramendu handia izan du hegazkintza zibilean (soroetan intsektu-hiltzaileak botatzeko, salbamenduak egiteko, trafiko gidaritzarako, etab.) nahiz militarrean. Tamaina askotako helikopteroak dira: lagun bakar bat hartzen dutenak eta baita 100 bidaiari sartzeko adinakoak ere.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Helikopteroaren historiazko webgunea
* **(Ingelesez)** Helikopteroen argazkiak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q34486
* Commonscat Multimedia: Helicopters

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119320092 (data)
* GND: 4025993-6
* LCCN: sh85060007
* NKC: ph127253
* AAT: 300212771
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q34486
* Commonscat Multimedia: Helicopters
**Itsukushima uhartea** (japonieraz: 厳島?)
 edo **Miyajima uhartea** (japonieraz: 宮島?)
 Setoko Barne Itsasoaren mendebaldean dagoen uhartea da eta Hiroshima prefeturari dagokio. Bereziki ezaguna da UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen Itsukushima santutegiarengatik. Honetaz gain **Japoniako hiru ikuspegi ederrenen** artean dago Amanohashidate eta Matsushimarekin batera.

Geografia
---------

Hiroshimako Badian dagoen uharte txikia da, 30'39 km² baino ez du azaleraz, eta 2005 arte Miyajima herriari bazegokion ere (hortik bere izen popularra) gaur egun Hatsukaichi hiriaren parte da. 2.000 biztanle inguru ditu eta uharte sakratua denez ezin da zuhaitzik moztu, eta bertan jaio edo hiltzea ere debekaturik dago. Hegaztientzat paradisua da eta oreinak libre dabiltza Mijayima herrian.

Horrela beraz basoak estaltzen du uhartea, zuhaitz gehienak astigarrak dira, eta punturik altuena 535 metroko garaiera duen Misen mendia da. Oinez igo daiteke baina teleferikoa ere badago.

Historia
--------

Itsukushima santutegia VI mendekoa dela uste da baina gaur egungo itxura Taira no Kiyomori gerlariak eman zion 1168an. Bestalde IX mendean Kōbō Daishi (弘法大師) monje budistak hainbat tenplu eraiki zituen bertan, denen artean aipagarriena bere izena daraman Daishō-in tenplua da dudarik gabe.

1555 urtean Mōri Motonari jauntxoak Miyajimako borroka irabazi zuen eta Toyotomi Hideyoshik Senjō-kaku tenplua eraiki zuen santutegiaren ondoan.

Ondasun nabarmenak
------------------

* **Itsukushima santutegia**
* Daishō-in tenplua
* Senjō-kaku tenplua
* Miyajimako historia eta folklore museoa.
* Misen mendia
* Lorategi Botanikoak.

Iruditegia
----------

* Itsukushima santutegia.**Itsukushima santutegia**.
* Daishō-in.Daishō-in.
* Senjō-kaku tenpluko pagoda.Senjō-kaku tenpluko pagoda.
* Misen mendiaren gailurra.Misen mendiaren gailurra.
* Oreinak.Oreinak.
* Lorategi Botanikoak.Lorategi Botanikoak.

Ikus, gainera
-------------

* Setonaikai Parke Nazionala

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Turismo bulegoaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q875301
* Commonscat Multimedia: Miyajima

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 252684433
* NDL: 00632307
* NKC: ge587118
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q875301
* Commonscat Multimedia: Miyajima

  


| Japoniako hiru ikuspegiak |
| --- |
|
|
| Amanohashidate | Itsukushima | Matsushima |
|
***Itsuei buruzko gutuna ikusleek erabil dezaten*** (frantsesez: *Lettre sur les aveugles à l'usage de ceux qui voient*) Denis Dideroten saiakera bat da, 1749an Londresen argitaratu zena. Gutun formatuko idazki filosofiko bat da, non autoreak, lehen aldiz, jarrera materialista eta ateoa erakusten baititu.

Eskutitza jasoko duen emakumearen izena agertzen ez bada ere, suposatzen da Madeleine de Puisieux idazle feminista dela, Diderot-ek 1745 eta 1750 artean maitasun-harremana izan zuena, eta ondoren adiskidetasun eta korrespondentzia luzea, 1768tik aurrera.

Gaia eta edukia
---------------

Itsutasunaren gaia, zeinaren inguruan eraikitzen baita saiakera honetan garatutako argudio filosofikoa, ez da inola ere jatorrizkoa Diderotentzat, eta «argien mendean» behin eta berriz landu zen.

Gutunaren testuak hiru zati ditu. Diderot Puisauxeko itsua bisitatzen hasten da. Jaiotzez itsua da Puisaux. Gutunaren bigarren zatian, Nicholas Saunderson matematikariaren kasua aztertuko da, Oxfordeko irakasle ezaguna eta asmatzaile itsua. Hirugarren eta azken zatian, Molyneuxen arazoari buruzko eztabaidari buruzko bere posizioa azaltzen du. 

Bere eduki filosofikoan eta fisikaren, moralaren eta itsutasunaren metafisikaren alderdiei buruzko proposamen zentzudunez betetako gutuna izateaz gain, Diderot-ek Molyneuxen arazo famatuari buruzko irtenbide zehatzagoa, eta, aldi berean, orokorragoa lortzen du saiakera horretan, Hobbes eta Condillac-ek adierazi zituenak baino. Hala ere, zentsura erlijiosoa eskandalizatu zuena zera izan zen: Saunderson, jaiotzez itsua, apaizak heriotzaren aurrean zituen hitzak entzuteari uko egin ziola, bere pertzepzioetatik kanpoko zerbait zela uste baitzuen.

Horrekin batera, saiakera osoan aldeztutako jarrera materialistarekin batera, idatzia Dideroten jarrera eskandalagarri eta agerikotzat hartu zen, eta haren kontra atxilotzeko agindua eman zen ondorioz. Bastillara eraman zuten, eta hiru hilabete eta hamar egun eman zituen kartzelan. 29 egunez komunikatu gabe eduki zuten, libururik, irakurketarik eta argirik gabe, eta itaundu ugari egin zituen. Azkenik, eta Gobernuak *Encyclopédie* argitaratzea onartu zuenez, eta Diderot atxilotzeagatik haren inpresioa atzeratzen ari zenez, aske utzi zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    texto en wikisource
2. ↑    Kra. *Laborde Alice M. Diderot et Madame de Puisieux.* .
3. ↑   Markovits. *Una figura paradójica del siglo de las Luces: el ciego.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3236989
* Commonscat Multimedia: Lettre sur les aveugles

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 135412242 (data)
* NKC: aun2012720171

 |

* Wd Datuak: Q3236989
* Commonscat Multimedia: Lettre sur les aveugles
|  |
| --- |
| **Sammallahdenmäki**1 **UNESCOren gizateriaren ondarea** |
| 
36 tumulu dira. |
| **Mota** | Kulturala |
| **Irizpideak** | ii, iv, vi |
| **Erreferentzia** | 579 |
| **Kokalekua** | 

|  |
| --- |
|   Finlandia |

 |
| **Eskualdea2** | Europa / Ipar Amerika |
| **Koordenatuak** | 61°07′10″N 21°46′30″E﻿ / ﻿61.11944°N 21.77500°E﻿ / 61.11944; 21.77500 |
| **Izen ematea** | 1999 (XXIII. bilkura) |
| 1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) 2 UNESCOren sailkapena |

**Sammallahdenmäki** Lappi herrian, Satakunta lurradean, Finlandiako hegomendebaldean dagoen ehortze-lekua da. Bertan, granitoz altxatutako 36 ehortze-multzoak aurkitu dira Kronologikoki Brontze Arokoa da, K.a. 1500 eta K.a. 500 urtekoak dira. 1999ko abenduaren 1an Unescok Gizateriaren ondarearen zerrendan sartu zuen Sammallahdenmäki, horretan Finladiako lehenengo aztarnategi arkeologikoa izanik. Tumulo hauek sortu zituzten kultureei buruz oso informazio gutxi dago; Sammallahdenmäkikoa garrantzitsuenetariko bat da.

Kokapena
--------

Lurperatzeak egin ziren garaietan lekua itsasotik oso gertu zegoen. Mugimendu isostatikoek Botniako golkoaren urak atzera eraman dute eta gaur egun itsasoa 15 kilometrotan dago.

Aurkikuntza
-----------

Garai modernoetan tumulu horien lehenengo aipamen 1878koa da. Horietako lau 1891an Volter Högman arkeologoak aztertu zituen, tartean Kirkonlaattia elizaren lurra, 16m.X 19m.ko angeluzuzeneko itxurakoa.

Sammallahdenmäki.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Aztarnategiari buruzko informazioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q239748
* Commonscat Multimedia: Sammallahdenmäki

---

* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 579

 |

* Wd Datuak: Q239748
* Commonscat Multimedia: Sammallahdenmäki


| * i
* e
* a
Gizateriaren Ondarea Finlandian |
| --- |
| Sammallahdenmäkiko Brontze Aroko hilobi-aztarnategia  •  Suomenlinnako gotorlekua  •  Kostalde Garaia / Kvarken uhartedia (Suediarekin batera)  •  Antzinako Rauma  •  Petäjävesiko antzinako eliza  •  Verla zur eta kartoi-lantegia  •  Struveren arku geodesikoa (beste bederatzi herrialdekin batera) | Finlandia |