recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Anatolijs Gorbunovs** (errusieraz: Анато́лий Валериа́нович Горбуно́в; Ludza, Letonia, 1942 -) letoniar politikaria da.

Biografia
---------

Rigako Institutu Politeknikoan egin zituen ikasketak, eta eraikuntza-industrian eta estatuaren landetxe batean lan egin zuen karrera politikoa hasi aurretik.

1966an Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistako (PCUS) kide egin zen eta 1974. urtean eskuratu zuen alderdi barruko lehenengo kargua. Harrezkero, zenbait kargu izan zituen bere esku, besteak beste Kiroveko barrutiko idazkari nagusiarena eta Letoniako Batzorde Zentraleko Ideologia Idazkariarena.

1988an Letoniako Errepublika Sozialista Sobietarreko Presidiumeko lehendakari izendatu zuten (RSSL), eta horrela eskuratu zuen Errepublika hartako kargu politiko gorena. 1991n Letoniak burujabetasuna eskuratu zuenean aldatu egin zen kargu haren izena (Kontseilu Goreneko lehendakaria), baina Gorbunovsek jarraitu zuen Letoniako lehendakari izaten 1993. urtea arte.

Burujabetasuna eskuratu aurretik Errusiaren aldeko jarrera moderatua erakutsi zuen, eta kritikak jaso zituen horregatik, baina burujabetasunaren ondoren Errusiako gobernuaren politikaren arerio nagusietako bat izan zen. Besteak beste 1994. urtea ezarri zuen Letoniatik gudaroste atzerritarrak ateratzeko data gisa, eta ez errusiar gudarostea erretiratzen hastekoa, Errusiak nahi zuen bezala, eta nazioarteko ikuskatzaileak eskatu zituen 1993ko Letoniaren eta Errusiaren arteko negoziazioetarako. 1993. urtean Guntis Ulmanisek hartu zuen errepublikako lehendakari kargua, eta Gorbunovs Letoniako legebiltzarreko lehendakari izendatu zuten. 2002. urtera arte izen zen legebiltzarreko kide.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q449618
* Commonscat Multimedia: Anatolijs Gorbunovs

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 305130653
* ISNI: 0000 0004 1727 3515
* GND: 1078973741
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02520/eu\_g\_2662/g2662

 |

* Wd Datuak: Q449618
* Commonscat Multimedia: Anatolijs Gorbunovs
Rabindranath Tagore, Nobel saria eman zioten Asiako lehen idazlea
**Asiako literatura** kontinente hartan egindakoa da. Nagusiki, aztertuko dugu arabieraz, hebreeraz, hindiz, japonieraz, turkieraz eta txineraz idatzitakoa. Aipatu behar ditugu, halaber, beste hizkuntza batzuetan idatzi duten Asian jaiotako egileak, Rudyard Kipling (India, ingelesez, 1865-1936) edo Marguerite Duras (Vietnam, frantsesez, 1914-1996) kasu.

Asiako zortzi idazlek eskuratu dute **Literaturako Nobel Saria** 2018 arte: Rabindranath Tagore (India, 1913), Shmuel Yosef Agnon (Israel, 1966), Yasunari Kawabata (Japonia, 1968), Kenzaburo Oe (Japonia, 1994), Gao Xingjian (Txina, 2000), Orhan Pamuk (2006), Mo Yan (2012) eta Kazuo Ishiguro (2017).

Beste idazle ezagun batzuk hauexek dira: Sun Tzu (Txina, k.a. 544-496), Sima Qian (Txina, k.a. 145-90), Li Bai (Txina, 701-762), Du Fu (Txina, 712-770), Murasaki Shikibu (Japonia, 973-1014?), Matsuo Basho (Japonia, 1644-1694), Yasar Kemal (Turkia, 1923-), Subhash Kak (India, 1947-), eta Takeshi Kitano (Japonia, 1947-).

Hizkuntzakako literatura
------------------------

* Arabierazko literatura
* Hebreerazko literatura
* Hindizko literatura
* Japonierazko literatura
* Persierazko literatura
* Turkierazko literatura
* Txinerazko literatura

Liburuak
--------

* Kama Sutra: Indian idatzitakoa IV. mende inguruan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q149512
* **Identifikadoreak**
* BNF: 11968623b (data)
* LCCN: sh85095618
* NKC: ph191905

 |

* Wd Datuak: Q149512
Txakur momia egipziarrak
**Arkeozoologia** inguru arkeologikoetan agertzen diren animalien aztarnak ikertzen dituen zientzia da. Arkeozoologiak gizakiak animaliekin harremanetan egon diren historiako garai guztiak ikertzen ditu. Zientzia hau arkeologiaren laguntzailea da eta **paleoetnozoologia**, **osteoarkeologia**, edo **zooarkeologia** deitzen da ere. Arkeozoologiaren kontzeptua duela hogei-hogeitamar urte hasi zen erabiltzen eta bereziki arkeologia aztarnategietan topatutako animalien aztarneen ikerketari zuzenduta dago.

Harremanek zer ikusirik izan dezakete animaliak elikagagai bezala erabiltzearekin edo animalien gorputz hainbat atalen erabilerarekin tresnak egiteko. Hezurrak, adarrak, maskorrak... Animalien etxekotzea lan aberere zein maskota gisa. Baita animali espezie ezberdinen esanahi erligioso edota sinbolikoa.

Arkeozoologiarekin lotuta dauden beste zientziak
------------------------------------------------

Arkeozoologia jakintza-alorrarteko zientzia da beste hainbat alorrekin lotuta:

* Antropologia
* Arkeologia
* Biologia
* Ekologia
* Etnografia
* Geologia
* Etnobiologia
* Paleontologia
* Paleozoologia
* Zoologia
* Mitologia

Bibliografia
------------

* **(Gaztelaniaz)** Chaix, L. Méniel, P. (2005). Manual de arqueozoología. Editorial Ariel.
* **(Gaztelaniaz)** Davis, S. (1989). La arqueología de los animales. Ediciones Bellaterra.

Erreferentzien zerrenda
-----------------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q318668
* Commonscat Multimedia: Archaeozoology

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11976056c (data)
* GND: 4211482-2
* LCCN: sh85005230
* AAT: 300251929

 |

* Wd Datuak: Q318668
* Commonscat Multimedia: Archaeozoology


1. ↑
**Ariarates II.a** (?-K.a. 280), Kapadoziako erregea, Orofernes I.aren semea eta bere osaba Ariarates I.a erregearen seme adoptiboa zen. Armeniara ihes egin zuen bere aitaordea exekutatua izan ondoren, eta han jarraitu zuen Eumenes Kardiakoa hil zen arte.

K.a. 301ean gertatu zen Ipsoseko guduaren ondoren, Ariarates II.a, Seleuko I.a Nikatorrek Kapadoziako gobernari erdi independente bezala onartu zuen.

Urte batzuk beranduago, K.a. 280an, Orontes III.a Armeniakoaren laguntzarekin, Ariaratesek Amintas garaitu zuen, Antioko I.a Soter erregearen jenerala, Kapadoziaren independentziaren garaia abiaraziz.

Bere hiru semeetatik nagusiena zen Ariamnes II.a izan zen bere oinordekotza

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Orofernes I.a** | **Kapadoziako erregea**?-K.a. 280 | Ondorengoa**Ariamnes II.a** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q469746
* Commonscat Multimedia: Ariarathes II

---

 |

* Wd Datuak: Q469746
* Commonscat Multimedia: Ariarathes II
**Kanoa Igarashi** (1997ko urriaren 1a) surflari japoniar-amerikarra da, eta 2012az geroztik mundu mailan profesionalki lehiatu da. 2016an, Munduko Surf Ligako (WSL) Championship Tourreko (CT) rookie gazteena izan zen, eta beste edozein surflari baino lehen errondako garaipen gehiago bildu zituen, Pipeline proban 2. postua lortu zuen eta urteko sailkapenean 20. postua lortu zuen. Bere ibilbide profesionaleko konpetizio onena 2019ko WSL CT-n izan zen, non Corona Bali Protected proba irabazi zuen eta urte horretako sailkapenean 6. postua lortu zuen.

Ibilbide profesionala
---------------------

2016an WSL CTrako debutante gazteena eta Japoniako lehen surflari ordezkari gisa sartu zen WSL-n. Vans US Open WSL txapelketa irabazi zuen Huntington Beach-en bi urte jarraian 2017an eta 2018an, baina hurrengo urtean kanporatua izan zen. Igarashik WSL CT txapelketa batean lehen postua lortu zuen 2019an Indonesiako Corona Bali Protected ekitaldian; urte horretan 6. postuan sailkatu zen sailkapen orokorrean.

2019ko WSL CT-an lehenengo sailkatu gisa, Igarashik 2020ko Tokiko Udako Olinpiar Jokoetan lehiatzeko sailkapena lortu zuen Japoniako ordezkari gisa. Jokoak 2021eko uztailaren 23ra atzeratu ziren 2019ko Coronavirus agerraldia zela eta. Hautatutako hondartza lehiaketaTsurigasaki hondartza zen Ichinomiya, Chiban. Aukeratutako hondartzak esanahi berezia zuen Igarashirentzat, Tsutomuk, bere aitak, bere lagunekin "Dojo" deitzen zuen hondartza bera baitzen. Igarashik zilarrezko domina irabazi zuen lehiaketan.

WSL World Championship Tour| Txapelketa | 2019 |
| --- | --- |
| Corona Bali Babestua | **1** |
| Sailkapen Orokorra | 6.a |
| Irabaziak | 253.900 $ |

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea | Lekua | Domina | Kategoria |
| 2020 | Tokio Japonia  Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Taula motza |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Men's Championship Tour Rankings 2016» *World Surf League* (Noiz kontsultatua: 2021-08-10).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Men's Championship Tour Rankings 2019» *World Surf League* (Noiz kontsultatua: 2021-08-10).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Surfing - Olympic Schedule & Results | Tokyo 2020» *..* (Noiz kontsultatua: 2021-08-10).[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27757444
* Commonscat Multimedia: Kanoa Igarashi

---

 |

* Wd Datuak: Q27757444
* Commonscat Multimedia: Kanoa Igarashi
**Arkhimedes** (Fisika eta Matematika aldizkaria) 1948tik argitaratua, Finlandiako Fisika Elkarteak eta Finlandiako Matematika Elkarteak argitaratua da.

Aldizkariak egungo ikerketa gaiei buruzko artikuluak, liburuen iritziak, albisteak eta gaurkotasuneko gaiei eta kideei buruzko ekitaldiei buruzko eztabaidak biltzen ditu.

Historia
--------

Arkimedes 1948an sortutako fisika eta matematika aldizkaria da. Aldizkariaren ideia nagusietako bat gaiari buruzko artikuluak hizkuntza nazionaletan argitaratzea da eta horregatik hiztegiaren garapenari ere arreta jartzen dio. Aldizkariaren helburua klubeko kideentzat eta beste industria zaleentzat fisikako eta matematikako albisteen aldizkaria izatea da, eta artikulu zientifikoak zentzu arruntean argitaratzea, adibidez, ikastetxeko matematika eta fisikako irakasleen beharretarako.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Arkhimedes – Journal of Physics and Mathematics Welcome!» *www.arkhimedes.fi* (Noiz kontsultatua: 2022-11-20).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Arkhimedes (Journal)» *University of Helsinki* (Noiz kontsultatua: 2022-11-20).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115311369

 |

* Wd Datuak: Q115311369
**Joutsijärvi aintzira** Finlandiako Kemijärvi udalerriko Joutsijärvi herrixkako aintzira bat da, Kemijärvi eta Kummunjärvi aintziretatik eta Salla udalerritik hurbil. Kemijärvi aintziraren bihotzetik ateratzen diren aintzira txikitxoetako bat dugu hau, bizilagun dituen aintzirekin batera. Arrainen oparotasunagatik eta ur gardenengatik da ezaguna; izan ere, arrantzaren paradisua da eta hala nola, izokin eta perka antzeko arrain-mota ugari aurkitu daiteke bertan. Aintzara Salla udalerriko mendixketatik sortzen den Käsmänjoki ibaiak betetzen du.

Inguruko landaredia basoen Lappi lurraldean aurkitzen diren landare ohikoak da; hala nola, azaleak, azeri-mahatsak eta urki zilarkarak.

Faunari dagokionez, igarabak edo urtxakurrak dira nagusi bertako uretan eta lehen aipaturiko izokin eta perka antzeko arrainez elikatzen dira. Altzeak, elur-oreinak eta hartz arreak dira inguruetan agertu daitezkeen ugaztun handi eta esanguratsuenak. Hegaztiei dagokienez, eskinoso abeslariak eta zapelatzak dira nagusi .

Ez du uharterik.

Ikus, gainera
-------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Joutsijärvi herrixka
* Käsmänjoki ibaia
 | * Kemijärvi
* Kemijärvi aintzira
 | * Kummunjärvi aintzira
* Salla
 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Pyhä-Luoston kansallispuisto

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24331044

 |

* Wd Datuak: Q24331044


| Kemijärviko aintzira garrantzitsuenak |
| --- |
| Ala-Askanjärvi • **Enijärvi** • Irnijärvi • Javarusjärvi • JoutsijärviKalkiaisjärvi • Kalliojärvi • Katisko-Saarijärvi • **Kemijärvi**Kummunjärvi • **Kyröjärvi** • Lapalionjärvi • Misijärvi • OutijärviSaarijärvi • Saarijärvi • Siikajärvi • Suopankijärvi |
**José Sanchis Sinisterra** (Valentzia, Espainia, 1940ko ekainaren 28a) antzerkigilea da.

Bizitza
-------

Filosofia eta letrak ikasi zituen Valentziako Unibertsitatean, eta unibertsitate horretako Antzerki Gela eta Seminarioa sortu zuen. Sanchisek ohiko antzerki-arauak eta kodeak hausten ditu; ez du inoiz arrakasta erraza bilatzen: ikusgarritasunetik aldendurik mamira jotzen du. Brecht, Beckett eta Latin Amerikako antzerkiaren eraginak nabarmenak dira haren lanetan. Sanchisen lan asko inguru baztertu eta arriskutsuetan girotuta daude; gaur egun Espainia eta Kolonbian aritzen da aldi berean. Sanchisek antzerki independentearen barruan egindako lana garrantzi handikoa izan zen.

1977an Bartzelonan *Teatro Fronterizo* sortu zuen eta, 1989an, Beckett aretoa. Berriemailea izan da *1er Acto* aldizkarian, Cadizko Iberoamerikar Jaialdiko zuzendaria 1993an, eta Bartzelonako Antzerki Institutuko irakaslea. Espainiako Antzerki Sari Nazionala eman zioten 1990ean.

Sanchisen lan ugarien artean aipatzekoak dira: *Tú, no importa quién* (1962, *Zu, berdin dio zein*), *La leyenda de Gilgamesh* (1977, *Gilgamesheko elezaharra*), *La noche de Molly Bloom* (1980, *Molly Bloomen gaua*), *El gran teatro natural de Oklahoma* (1980-82, *Oklahomako antzerki natural handia*), *Informe para ciegos* (1980-82, *Txostena itsuentzat*), *Conquistador o el retablo de El Dorado* (1984, *Konkistatzailea edo El Doradoko erretaula*) eta *¡Ay, Carmela!* (1986, Carlos Saurak zinemara eramana). 2000 eta 2005. urteetan Max Saria irabazi zuen *El lector por horas* eta *El cerco de Leningrado* antzezlanengatik, hurrenez hurren.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3087280
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 22228464
* ISNI: 0000 0001 2123 7654
* BNE: XX819420
* BNF: 12410127n (data)
* CANTIC: a10152933
* GND: 119172976
* LCCN: no90016636
* NKC: mub2013765177
* CiNii: DA08642216
* SUDOC: 033212120
* BIBSYS: 90770901
* UB: a1234400
* ICCU: MILV120489
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05258/eu\_s\_0776/s0776
* GEA: 20296
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 37338

 |

* Wd Datuak: Q3087280
**Kanoi-bazka** pertsona edo pertsona-talde bati buruzko esaera da. Normalean, oso gizarte-maila baxukoak izaten dira, eta inolako begirunerik gabe jasaten dituzte kalteak, heriotza barne. Hasiera batean, esaera hiltzeko arriskuan zeuden soldaduak edo tropak izendatzeko erabiltzen zuten.

Kanoi-bazka metaforaren sorrerak behe-mailako soldaduei egiten die erreferentzia – bazka –, etsaien kanoien suaren elikagai baitira.

Erabilera militarra
-------------------

Erdeinuzko terminoa militarrei buruzkoa da -normalean indar gutxikoak-, begirunerik gabe etsaien suaren aurrean jartzen baitzaie, argi eta garbi eta nahita, heriotza kopuru oso handia gertatuko dela jakinik. Erabaki horrek helburu estrategiko nahikoa eskatzen zuen. Historikoki, hierarkia militar tradizionalak nobleek eta jaunek betetzen zituzten, eta horrek tropa utilitaristatzat hartzea ahalbidetzen zien. Terminoa, gutxiespenez, infanteriari eta beste indar militarrei -artilleria, aireko eta itsasoko indarrak- zein maila baxuko soldaduei -normalean hasiberriak eta esperientziarik gabekoak- izendatzeko ere erabili izan da, beteranoen aurrean, eskarmentu handiagokoak eta berrabiatuak.

Jean-Paul Kauffmannen esanetan, lehendabizikoz  François-René de Chateaubriandek erabili zuen 1814an,"De Bonaparte et des Bourbons" panfletoan hain zuzen ere:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *On en était venu à ce point de mépris pour la vie des hommes et pour la France, d'appeler les conscrits la matière première et la chair à canon*,
Giza bizitzarekiko eta Frantziarekiko mespretxu puntu honetara iritsiak ginen, erreklutei lehengaia eta kanoi-bazka deituz. |  » |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Elhuyar Hiztegia
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Salanova, Juan. *Carne de cañón, frase hecha o dicho.*  in: *Dicionario de Dichos y Frases Hechas*..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1570324

 |

* Wd Datuak: Q1570324
Upel bobeda Balanzac herriko Sainte-Madeleine elizan.
**Kanoi ganga**, baita ere **Upel bobeda** eta **Zirkulu erdiko ganga**, eliza erromanikoetan ohikoa zen elementu arkitektonikoa da. Erdi puntuko arkuen lerrokatzeaz sortzen zen. Batez ere espazio luzeak estaltzeko erabili izan da, hala nola elizetako nabeak. Erromatar arkitekturan eta erromanikoan erruz erabili da.

Historia
--------

Erdi Aroan ohikoa izan bazen ere, ganga honen jatorria askoz zaharragoa da. Antzinako Egipton eta Mesopotamian erabiltzen zen. Herri horietan adobez eginiko eraikuntzetan aurkitzen zen, bereziki eraikuntza osagarrietan; biltegiak, lantegiak... Dirudienez, teknika hau egur gutxi zegoen tokietan sortu zen, eraikutzak estaltzeko sistema moduan. Ezagutzen den upel bobeda zaharrena Mesopotamiako zigurat sumeriar batean aurkitu da, Nippuren, K.a. XLI. mendekoa. Egipton, aldiz, zaharrenak Requagnahen eta Denderan aurkitu dira eta K.a. XXXVI. mendeakoak dira. Azken kasu hauetan upel bobeda lur azpiko eraikuntzetan erabili izan zen. Hortik aurrera, teknika beste zibilizazioetan ere aurki izan da, adibidez, Siziliako Morgantina arkeologia aztarnategian, Greziako garai helenistikoan, K.a. III. mendean. Etruriarrek ere ezagutu zuten eta ziur aski erromatarrek haiengandik ikasi zuten teknika hau.

Kataluniako Sant Pere de Rodes monasterioa.

Ezaugarriak
-----------

Gainazal zilindroerdiko ganga da, geometrikoki sortzaile zirkuluerdiak eta zuzentzaile zuzenak sortua. Batez ere espazio luzeak estaltzeko erabili izan da, hala nola elizetako nabeak. Erromatar arkitekturan eta erromanikoan erruz erabili da.

Oinarrian kanoi ganga bat arku bat da eta, ondorioz, pisu guztia alboetara eta bobedari heltzen dizkiote ormetara doa. Horregatik, horrelako eraikuntzetan, beharrezkoak dira orma handiak eta lodiak. Hori nahikoa ez balitz sendotze-arkuak eta, kanpoan, hormabularrak erabiltzen ziren. Ondorioz, barrutik, oso eraikuntza ilunak eta astunak izaten ziren.

Kanoi gangaren zuzentzailea zuzena izan beharrean zirkularra bada, *eraztun ganga* izena hartzen du eta deanbulatorioetan erabili izan da.

Upel bobeda baten eskema.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Dietrich Wildung, *Egypt, From Prehistory to the Romans*, Taschen, 2001.
2. ↑  Auguste Choisy (1995). *El arte de construir en Bizancio*. Madril: Reverte ed. 19-22.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Kanoi ganga*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q917098
* Commonscat Multimedia: Barrel vaults

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12502346x (data)
* GND: 4185689-2
* AAT: 300001363
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q917098
* Commonscat Multimedia: Barrel vaults
Karta-sorta espainola.
**Karta espainola** karta jokoetan jokatzeko karta-sorta mota bat da. 40 kartez osatua dago, eta lau multzo edo *palotan* banatzen da: urreak, kopak, ezpatak eta bastoiak.

Hego Euskal Herrian gehien erabiltzen diren kartak dira, baina Ipar Euskal Herrian ere ezagunak dira, batez ere musean erabili ohi direnak direlako.

Izenak
------

Multzo bakoitza 1etik 9ra doa (zenbakidun kartak) —halere 1etik 7ra bakarrik doazen bertsio murriztuagoak ere badaude— eta 10etik 12ra (figurak). Figurak, hurrenkeran, 10 "txota", 11 "zalduna" eta 12 "erregea" dira. Zenbait jokotan multzo laburretan (urreak eta kopak) eta luzeetan (bastoiak eta ezpatak) banatzen dira.

Kartak izendatzeko orduan, gazteleraz "*tres de bastos*" esaten duten tokian, alderantzizko joera du euskarazko tradizioak: "hiruko bastoia" esan ohi da. Zenbakidun kartak, beraz, -ko atzizkiarekin izendatzen dira euskaraz. Figuren kasuan, "errege ezpata" esan ohi da, ez "erregeko", baina forma mistoak izan daitezke beste bi figuren kasuan, "txota ezpata" edo "txoteko ezpata" erabili izan da, eta berdintsu "zaldi kopa" eta "zaldizko kopa".

| Figurak
  | Kartak
  | Beste izen batzuk |
| --- | --- | --- |
| Erregeak
  |  |  |
| Zaldiak
  |  | Zaldunak, zaldizkoak. |
| Txotak
  |  | Txankak, txotekoak.
  |

Zenbait karta-sortak bi komodin ere badituzte. Horregatik karta-sortak jokoen arabera 40, 48 edota 50 karta izan ditzakete.

Diseinua
--------

48 kartako multzo espainol librea.
Gaur egun karta-sorta mota honetako bertsiorik ezagun eta hedatuena Gasteizko Heraclio Fournierrek ekoitzia da. Irudi horiek copyright eskubideek babestuta egoten dira.

Wikimedia Commons biltegian badago karta espainol multzo bat, irudi librez osatua, baina 10ekoak eta komodinak falta ditu.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Tute - Jokoaren arauak» *www.ludoteka.com* (Noiz kontsultatua: 2019-10-11).
2. ↑   Basquetteur.  (2014-05-18). *English: Complete layout of Spanish playing cards 40/48 setEspañol: Baraja española. Completo, de 40/48 cartas..*  (Noiz kontsultatua: 2019-10-11).

Kanpo estekak
-------------

* Joseba Aurkenerena: Karta jokoak euskaraz.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2535048
* Commonscat Multimedia: Spanish playing cards

---

 |

* Wd Datuak: Q2535048
* Commonscat Multimedia: Spanish playing cards
**Kate Hornsey** (Hobart, Australia, 1981eko urriaren 19a) munduko txapelketa hiru aldiz irabazitako Autraliar txapeldun ohia da. Dual erako olinpiadak irabazi zituen eta zilarreko domina irabazi zuen olinpiadetan.

Kluba eta arraunketa nazionala
------------------------------

Hornseyk 12 urte zituela hasi zen arraunean New Norfolken, Tasmanian. Bere arraunketa nagusiak New Norfolk klub-ean eta Mercile Rowing klub-ean izan ziren Melbournen.

Hornsey Australiako Arraun Txapelketan, Erregina Kopan parte hartu zuen. Tasmania VIIIs-ren ordezkari bezela zazpi aldiz hautatu zuten 2003 eta 2008 bitartean, baita 2014ean. 2004 eta 2014 bitartean Estatuen arteko Estropadetan lehiatzen zuten Tasmania VIIIs-eko sei emakumeei irabazi zien.

Nazioarteko arraun txapelketak
------------------------------

### Munduko txapelketak

Urte olinpiko baten ondoren, aldaketak gertatu ziren arraunketaren plantilan, 2004ko Atenasen ondoren, Hornseyk haien aukerak aprobetxatu zituen bertan sartzeko. 2005eko Munduko Arraun Txapelketarako (Gifu Japonia) hautatu zuten, bai W4n bai W8+-en. Bi tripulazioek urrea lortu zuten Hornseyrekin, eta Munduko Txapelketako lehen titulua eman zieten laurei. Hurrengo urtean, Eton Dorney-n (2006), zortziak eta laurak laztandu zituen Horsney-k. W8+-ek brontzea hartu zuen AEBeren atzetik. Alemaniak, berriz, W4-k irabazi zuen, eta Hornseyri eta Robyn Selby Smithi lortu zuten Munduko Txapelketaren bigarren titulua eskuratzea hurrengo urteetan.

Horsney Australiako emakumezko zortziko kategorian ibili zen 2007ko Munduko Txapelketan, eta laugarren postuan geratu zen. Ez zuen 2009an lehiatu, baina Karapiro lakuan, 2010eko Munduko Arraun Txapelketan, Australiako W4-an zilarrezko domina eskuratu zuen. Gertaera hori errepikatu egin zuen Bled 2011n, Pauline Frascarekin batera, munduko txapelketan bigarren aldiz zilarra irabazi baitzuen. 2011ko txapelketa horietan, brontzezko domina irabazi zuen W2-n, Sarah Tait-ekin parekatuta.

### Olinpiadak

Hornseyk Australiako selekzio olinpikoan Pekineko 2008an izan zen, eta seigarren postuan geratu zen Australiako emakumezkoen zortzikoetan arraun egin zuenean. 2012ko martxoan Sarah Tait -ekin koxless bikotean hautatu zuten eta bikoteak zilarrezko domina lortu zuen Londresko 2012ko Olinpiar Jokoetan .

Hornseyk 2014ko urriaren 24ean arraun lehiaketatik erretiratuko zela iragarri zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *2005 World C'ships at Guerin Foster.* .
2. ↑    *2006 World C'ships at Guerin Foster.* .
3. ↑    *2011 World C'ships at Guerin Foster.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3079007
* Commonscat Multimedia: Kate Hornsey

---

* **Kirolariak**
* COI: kate-hornsey

 |

* Wd Datuak: Q3079007
* Commonscat Multimedia: Kate Hornsey
**Kartel** hitzak enpresen arteko aldi baterako akordioa deritzo.

Sektore bereko enpresen arteko hitzarmen informal honetan, helburua merkatu jakin bateko konpetentzia murriztu edo erabat deuseztatzea den. Kartelak produkzio eta banaketaren gainean kontrola ezartzea dute helburu, kartela sortzen duten enpresen kolusioaren bitartez, hauek merkatu monopolistiko egitura dutelarik, merkatuaren gain boterea lortuz horrela mozkinak maximizatuz eta kontsumitzaileak kaltetuz. Horregatik, kartelentzako ondorioak monopolistek dituztenen berdinak dira. Diferentzia nagusia mozkin totalak ekoizleen artean banatuak direla da. Hauen aktibitate nagusiak prezioak ezartzea, eskaintza eskuragarria mugatzea, merkatua banatzea eta mozkinak partekatzea dira. Gaur egun, termino hau merkataritza internazionalaren konpetentzia arautzen duten akordioetarako erabiltzen da.

Garrantzi berezia izan zuten Alemanian XIX. mendearen bukaeran Depresio Handiaren inguruan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q179216
* Commonscat Multimedia: Cartels

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 122545632 (data)
* GND: 4029785-8
* LCCN: sh85020496
* NDL: 00565074
* NKC: ph134661
* NARA: 10639649
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q179216
* Commonscat Multimedia: Cartels
Kartilagoa mikroskopio fotonikoan behatuta.
**Kartilago-ehuna** ehun lotzaile mota espezializatu bat da. Kondrozito izeneko zelulek eta oso espezializatuta dagoen matrize estrazelularrak osatzen dute. Matrize estrazelular hau da hain zuzen ere kartilagoaren ezaugarri berezien erantzulea, hau da, zurruntasuna eta malgutasunarena. Beste ehun lotzaileak ez bezala abaskularra da, hots, kartilago-ehunaren barnean ez da odol hodirik sartzen, ezta linfa edo kiriorik ere.

Kartilagoari **kirrikirri**, **kurruska** edo **kirrizka** ere deitzen zaio.

Ezaugarriak
-----------

Ebakin freskoetan gai formagabe baten antzeko itxura du, zulo txiki ugarirekin. Gai hau kondrozitoek sintetizatu eta metatzen dute.

Kondrozitoek jariatutako makromolekulek ematen dizkiote kartilagoari kimika- eta egitura-ezaugarriak, esaterako, trakzioaren aurkako erresistentzia, pisua banatzeko gaitasuna eta apurketa ekiditea. Erresistentzia ezaugarri hau kolagenoan datza gehienbat.

Elastikotasuna presio mekaniko baten ondoren oinarrizko itxura eta ehundura berreskuratzeko gaitasuna da. Honen erantzuleak elastina eta proteoglukanoak dira.

Kartilagoak oso laster hazteko gaitasuna du, eta, halaber, sendotasun handiko ehuna da. Bi ezaugarri horiek umekiaren hezurdura eratzeko ehun egokia egiten dute. Hezurdura gehiena kartilago moduan eratzen da hasieran, eta, ondoren, hezur-ehunak ordezkatzen du. Beraz, kartilago-ehunak hezur-ehuna eratzeko molde gisa jokatzen du. Gainera, hezur luzeen hazkuntza beti kartilagoaren presentziaren menpe dago organismoaren hazkuntzan zehar.

Kartilago-motak
---------------

Hiru kartilago-ehun mota daude:

* **Kartilago hialinoa**. Ugariena da eta kartilago-ehunaren eredu gisa azaltzen da. Zintzur-hesteko kartilagozko eraztunetan, sudur, laringe, bronkio, saihets mutur eta giltzaduren gainazaletan dago. Hezur-ehunaren eraketan molde gisa jokatzen duena da.
* **Kartilago elastikoa**. Kartilago hialinoak baino malgutasun handiagoa du. Histologikoki aurrekoaren antzekoa da baina matrize estrazelularrak zuntz elastiko finen sare dentso bat azaltzen du. Eustakioren tronpan, laringean, epiglotisan eta kanpo-belarrian aurki daiteke.
* **Kartilago haritsua**. Fibrokartilagoa ere deitzen zaio. Ehun lotzaile trinko eta kartilago hialinoaren arteko ehuna da. Matrizean kolageno-zuntz asko ditu, ehunari itxura haritsua ematen diotenak. Zenbait giltzaduratan aurki daiteke: orno arteko diskoetan, meniskoan...

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «cartílago» *Labayru Hiztegia* (Labayru Hiztegia) (Noiz kontsultatua: 2023-02-24).
2. ↑   «ADOREZ Bilaketa: cartilago» *www.bostakbat.org* (Noiz kontsultatua: 2023-02-24).

Ikus, gainera
-------------

* Ehun
* Ehun konektiboa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502730
* Commonscat Multimedia: Cartilage

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11977164h (data)
* GND: 4031355-4
* LCCN: sh85020509
* NKC: ph198721
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D002356
* TA: A02.0.00.005

 |

* Wd Datuak: Q502730
* Commonscat Multimedia: Cartilage
Karta-sortek atzealdean apaingarriak dituzte.
**Kartak** ala **karta-sorta**, karta jokoetan jokatzeko karta sorta bat da. Kartoiez eginda, laukizuzen itxura eta alde batetan irudiak, zenbakiak eta hizkiak dituzte, bestaldean berriz apaingarriak.

Karta-sorta mota ezberdinak daude, ezagunenak: ingeles kartak, frantziar kartak, espainiar kartak, alemaniar kartak ala Tarota.

Historia
--------

Oso aspalditik jokatzen du gizakiak kartak erabiliz, eta ez da argi non sortu ziren lehendabizikoz. Ziuraski fitxekin jokatzen ziren jokoen aldaera direla uste da.

Iritzi zabalduenaren arabera, kartak XII. mendean sortu ziren Txinan, eta berantago (agian beren kabuz) beste tokietan ere agertu ziren. Egipton ere agertu ziren, eta erdi aroan zehar Persia eta Indian ageri dira jadanik karta jokoak.

Europara espainiarren edo gurutzatuen eskutik sartu ziren kartak, XIV. mendean. Agertu ziren lehen karta-sortak arabiar karta-sorten antzekoak ziren (Tarotean oinarrituak ziren eta lau makil zituzten: zimitarrak, kopak, eskumakilak eta txanponak). Hauetatik garatu zituzten, hain zuzen, gaur egun espainiar kartak deritzotenak, baita italiar karta sortak ere (biak ere ezpata, kopa, urre eta makilekin).

Argi ez bada ere, badirudi lehen aldaketa handia alemaniarrek italiako kartak hartu eta garatu zituztenean gertatu zela, alemaniar kartak deiturikoak sortuz (azken honek ezkurrak, ezkilak, bihotzak eta hostoak ditu). Frantziar kartak ere garatu ziren (bihotz, erronbo, pika eta hirustekin), ingelesak erabiltzen hasi zirenak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47883
* Commonscat Multimedia: Playing cards

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX525679
* BNF: 11931120m (data)
* GND: 4056228-1
* LCCN: sh90004763
* NDL: 00573296
* NKC: ph194665
* NARA: 10645055
* AAT: 300211294
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q47883
* Commonscat Multimedia: Playing cards
**Argiaren teoria korpuskularra** Isaac Newtonek 1704an argitaraturiko Opticks liburuan azaltzen den teoria da, non argia korpuskuluz (elementu oso oso txikiak) eratuta dagoela asumitzen den. Newtonen ustetan materia arrunta korpuskulu haundiagoz eratuta dago, eta hortik bere espekulaketa: "Are not gross bodies and light convertible into one another; and may not bodies receive much of their activity from the particles of light which enter into their composition? The changing of bodies into light, and light into bodies, is very conformable to the course of Nature, which seems delighted with transmutations."  "Ez al dira gorputz osoak eta argia bata bestean trukakor; eta ez dute ba gorputzek bere aktibitatearen asko beraietan sartzen diren argiaren partikuletatik jasotzen? Gorputzen argiatan aldaketa, eta argia gorputzetan, naturaren ibilbidearekin bat dator, poz-pozik baitago transmutazioekin".

Teoria honek argiaren ezaugarri asko azaltzen ditu, batez ere efektu fotoelektrikoa. Hala ere, beste efektu asko ezin ditu azaldu, esaterako difrakzioa eta interferentziak. Argiaren uhin teoriak ordezkatu zuen, elektromagnetismoaren atal bat, azkenean mekanika kuantikoak biak ordezkatu arte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Helge Kragh, "Fin-de-Siècle Physics: A World Picture in Flux" in *Quantum Generations: A History of Physics in the Twentieth Century* (Princeton, NJ: Princeton University Press, 1999.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q456954
* **Identifikadoreak**
* GND: 4338253-8
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q456954
**Arrazionalizazioa** azaltzen duen bideoa.

---

Bideo hau Jakindun elkarteak egin du. Gehiago dituzu eskuragarri euren gunean. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu **hemen**.Matematikan, **arrazionalizazioa** prozesu bat da zatiki baten izendatzaileko erroketak kentzeko.

Matematikako hitzarmen baten arabera, egokiagoa da adieraztea zatikiak erroketarik gabe izendatzailean. Eta izendatzailean erroketaren bat daukan zatiki batekin topo egiten dugunean, beste zatiki baliokide bat, erroketarik gabekoa, bilatzen dugu.

Abididez:

{\displaystyle {\frac {5}{\sqrt {7}}}={\frac {5{\sqrt {7}}}{7}}}

Arrazionalizatzeko metodoa
--------------------------

Zatiki bat arrazionalizatzeko, honako propietate hauek erabiltzen dira:

{\displaystyle {\sqrt {n}}\cdot {\sqrt {n}}=n}
{\displaystyle {\frac {a}{b}}={\frac {a\cdot n}{b\cdot n}}}
Beraz, izendatzailean erroketa bakar bat badago, arrazionalizatzeko aski da erroketa hori biderkatzea zenbakitzailean eta izendatzailean:

{\displaystyle {\frac {2}{\sqrt {8}}}={\frac {2\cdot {\sqrt {8}}}{{\sqrt {8}}\cdot {\sqrt {8}}}}={\frac {2{\sqrt {8}}}{8}}}
Izendatzailean batuketa bat badago, honako propietate hau erabiltzen da:

{\displaystyle (a+b)\cdot (a-b)=a^{2}-b^{2}\ }
{\displaystyle {\frac {2}{5+{\sqrt {8}}}}={\frac {2\cdot (5-{\sqrt {8}})}{(5+{\sqrt {8}})\cdot (5-{\sqrt {8}})}}={\frac {10-2{\sqrt {8}}}{5^{2}-{\sqrt {8}}^{2}}}={\frac {10-2{\sqrt {8}}}{25-8}}={\frac {10-2{\sqrt {8}}}{17}}}

 Ariketak
---------

* Arrazionalizazioa
* **Arrazionalizazioan** batuketak eta kenketak lantzeko ariketa.
* **Arrazionalizazio** ariketak.
* **Biderketa** baten erroa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q544886

 |

* Wd Datuak: Q544886
**Astiñeneko zubia** (*Loiolako zubia*, *Sarasola zubia* eta *Egiako zubia* ere deitua) Gipuzkoako Donostia hiriburuko oinezkoentzako zubi bat da, Egia kalean. Urumea ibaia zeharkatuz, Egia, Loiola eta Loiolako Erriberak auzoak elkarlotuz. Mikel Laboa pasabidea eta Topoko zubiaren artean kokatzen da, aldamenean eta bere goikaldean AP-8 autobidea edo sahiesbidearen biaduktua kokatzen da.

1815ean jada kokapen hartan zubi bat bada dokumentatua. Izena oraindik zubiaren oinan bertan dagoen Astiñene baserritik dator.

Egungo zubia
------------

«2017ko udan adierazi zuten zubi zaharra erabiltzea arriskutsua zela, eta itxi egin zuten. Hilabete ugari eman zituen itxita, eta jendea haserretu zen. Orduan, bazirudien, azkenean, zubi berria berehala egingo zutela. 2017ko irailean, udalak lau haizetara zabaldu zuen hemezortzi hilabetean zubi berria eraikita egongo zela. Hau da, 2019ko martxorako». Horrela zioen Karlos Trenor Egia Bizirik auzo elkarteko kideak. Azkenean, Donostiako Udalak 2018an adjudikatu zituen zubi berriaren lanak, eta 2019ko apirilean hasi zuten obra. Azaroaren 24an inaugurazio ekitaldirik gabe zabaldu zuten Astiñeneko zubi berria. 

Ireki dute, baina bukatu gabe. Azaroaren 24an inaugurazio ekitaldirik gabe zabaldu zuten Astiñeneko zubi berria. Eguraldi petralarekin, euripean, gurutzatu eta estreinatu zuten pasabidea ibilgailuek, oinezkoek eta bizikletek. Donostiako Udalak 2018an adjudikatu zituen zubi berriaren lanak, eta 2019ko apirilean hasi zuten obra. Ordutik aurrerakoa, ibilbide sigi-sagatsu bat izan da, pasabidearen egituraren parekoa. Egiako, Loiolako eta Loiolako Erriberako auzo elkarteen iritziz azpiegitura berriaren prozesua «gehiegi» atzeratu zen. Udalak lau urte behar izan zituen Egia eta Loiola lotzen dituen azpiegitura egiteko.. Bujaerako aurrekontua 3,3 milioi eurokoa izan da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   VI. Zubiak. Loiolan...
2. ↑
3. ↑

Ikus,gainera
------------

* Astiñene baserria

Kanpo estekak
-------------

* Loiola auzoko zubiei buruzko artikulua. VI. zubiak. Loiolan...  **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47002480

 |

* Wd Datuak: Q47002480


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Donostia | Donostiako zubiak | Donostia |
| Zurriolako zubia • Santa Katalina zubia • Maria Kristina zubia • Mundaiz zubia • Gladys del Estal pasabideaJose Antonio Agirre zubia • Burdin zubia (eraitsia) • Realaren zubiaMikel Laboa pasabidea • Egiako zubia • Topoko zubia • Urdintzuko zubia • Espartxoko zubia27 Poligonoko zubia • Martuteneko zubia • Ergobiko zubia |
Amiloidosia kaltzifikazio distrofikoarekin
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

Kaltzifikazio patologikoa kaltzio, burdin, magnesio eta beste gatz mineralen metaketa ez normalari deritzogu.
Bi kaltzifikazio patologiko mota bereizten dira:

Kaltzifikazio distrofikoa
-------------------------

Kaltzio-gatzen metaketa da ehun endekatu edo hiletan odoleko kaltzio mailak normalak izanik, eta kaltzio metabolismoan aldaketak ez daudelarik.

* **Morfologiari** dagokionez, makroskopikoki, pikor zuri eta txikiak ikus daitezke.

* **Mikroskopokoki**, berriz, eta Hematoxilina Eosinarekin tindatuta pikor amorfo basofiloak bereiz daitezke, zelula barnean zein zelula kanpoan.

Kaltzifikazio mota honetan egitura berezi batzuk agertu ohi dira **Psamoma gorputzak** izenekoak. Psamoma gorputzak epitelio edo konektibo-ehunaren tumore zelular onbera zein gaizto batzuetan aurkitzen diren karez osatutako geruza anitzeko egiturak dira. Kaltzio metaketa laminarrak dira, minbizi papilarretan ager ohi direnak. Mikroskopikoki, eraztun zentrokide gogortuen antza dute. Kaltzifikazio distrofikoen ondorengo giza hezur heterotopikoa ager daiteke, denborarekin kaltzifikazio-fokua hezur bihurtzen denean.

Kaltzifikazio metastatikoa
--------------------------

Hiperkaltzemia dela eta ehun normaletan ematen den kaltzio-gatzen metaketari deritzo. Ehun bizietan ageri da beraz, hiperkaltzenia eta kaltzio-metabolismo asalduretan.

Hainbat arrazoi etiologiko daude bere agerpenerako: hiperparatiroidismo primarioa, hezur-ehunaren suntsipena, D bitaminaren asaldurak eta giltzurrun gutxiegitasuna. Organismo osoan ager daitezke, baina bereziki urdail-mukosaren interstizioan, giltzurrunetan, biriketan, arteria sistemikoetan eta birika zainetan aurkitzen dira. Ehun hauek azido galera dela eta alkalinizatzen dira eta hau arrisku faktorea da kaltzifikazio metastatikoaren agerpenerako.

Bere morfologia kaltzifikazio distrofikoaren antzekoa da. Bi mota bereizten dira:

* Metaketa amorfo ez kristalinoa

* Hidroxiapatita kristalak, kaltzio fostatoz osatutako mineralaren kristalak alegia.

Gehienetan ez dute disfuntzio klinikorik eragiten, baina batzuetan birikan gehiegi agertzean birikaren asaldura erradiografikoak eta arnas gutxiegitasuna eragin ditzakete edota giltzurrun gutxiegitasuna giltzurrunean denbora pasa ahala.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261219

 |

* Wd Datuak: Q12261219
**Ardi merinoa** (gaztelaniaz: *oveja merina*) Espainiako ardi arraza endemikoa da.

Historia
--------

Bere jatorria zalantzazkoa da, litekeena da Leongo Erresumako merio (gaztelaniaz: *merino*) edo zerga kobratzaileengandik etortzea. Ideia honen arabera, ardi merinoa iparraldeko Afrikan sortu eta Iberiar penintsulara pasa zen, non Mestaren Kontseilu Zintzoa boteretsuak azkar bereganatu zuen, mende batzuetan zehar bere monopolioa izatera iritsiz, ordura arte nonahi agertzen zen Mantxako ardiaren kaltetan. Dena den, litekeena da arraza penintsulako hegoaldean sortzea garai horretan edo pixka bat lehenago.

XVIII. mendean sartu zen lehen aldiz Frantzian. Borboiko lehen errege Filipe V.aren ekimenez, Luis XIV.a Frantziako erregeari arraza kotizatu honetako bikote bat oparitu zizkion. Ordura arte oso delitu larria izan zen arraza hori Espainiatik kanpora ateratzea. Izan ere, Mestako Kontseilua arduratzen zen horrelakorik gerta ez zedin. Espainiak bere artile kotizatua monopolioan esportatzen zuen Europako gainerako tokietara.

Gaur egun buru gehienak AEBetan, Argentinan, Hegoafrikan, Zeelanda Berrian eta, batez ere, Australian biltzen dira.

Ezaugarriak
-----------

Arraza trinkoa da, lepo eta hanka motzekoa, artile luze, fin eta kizkurra duena. Hau giro eguzkitsu eta hondartsuetan hazten diren espeziemenetan kalitate hobekoa da. Mantuaren kolorea zurixka da, orbanik gabea, eta oso kasu bakanetan soilik arrek adar batzuk dituzte kiribilean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q651765
* Commonscat Multimedia: Merino (breed)

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 120075088 (data)
* GND: 4204129-6
* LCCN: sh85083839
* NKC: ph1007224
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q651765
* Commonscat Multimedia: Merino (breed)
**Ariobarzanes III.a Eusebio Filorromano** (grezieraz Ἀριοϐαρζάνης Εὐσεϐής Φιλορώμαιος, Ariobarzánēs Eusebḗs Philorṓmaios, *Pious, Erroma maite duena*), Kapadoziako erregea izan zen K.a. 51 eta K.a. 42 bitartean. Ariobarzanes II.a Filopatorren semea zen.

Erromako Senatuak bere aita Ariobarzanes II.a Filopatorren oinordekotza eman zion. Zizeronen esker ona lortu zuen Ziliziako bere prokontsulaldian. Zizeronek, gortean etsaiz inguratua zegoela azpimarratu zuen, bere ama barne.

Ponpeiori laguntza eman zion Erromako Errepublikako Bigarren Gerra Zibilean, baina Julio Zesarrek bere postuan mantendu zuen, baita bere lurraldea handitu ere Armenia txikiarekin.

Brutok eta Kasiok, traidoretzat jo zuten K.a. 42an, bere erresuman Erromaren partehartze berrienganako zuen oposizioagatik. Honen ondoren, Kapadozia inbaditu eta hiltzera zigortu zuten. Kasio Longino kontsulak exekutatu zuen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Ariobarzanes II.a Filopator** | **Kapadoziako erregea**K.a. 51-K.a. 42 | Ondorengoa**Ariarates X.a Eusebio Filadelfo** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q662267
* Commonscat Multimedia: Ariobarzanes III

---

 |

* Wd Datuak: Q662267
* Commonscat Multimedia: Ariobarzanes III
Aspendoseko erromatar antzokia
Aspendoseko erromatar antzokia.
**Aspendos** (grezieraz Ἄσπενδος), greziar tradizioaren arabera, ziuraski jatorria Argosen zuten kolonoek garai aurrehelenikoan Panfilian sortutako hiri bat izan zen. Egungo Antalyatik 45 kilometro ekialdera dago. Bere sortzaileak, Mopsosek, anatoliar jatorriko izen bat darama, eta hiriaren izena, K.a. V. mendean eta K.a. IV. mendean, Estwediya da (zalantzarik gabe, tokiko erregetxo hititaren baten izenetik eratorria). Horrek, izatez, eskualdeko herri asiarren eragin handia adierazten du.

K.a. V. mendean, Aspendos, Deloseko Ligaren zati izan zen. K.a. 334. urtearen amaieran, hiria, Alexandro Handiaren mende geratu zen. Konkistatzailea hiltzean, berehala integratua izan zen Pergamoko erresuman, eta, ondoren, erromatar garaian, Asia erromatar probintziari erantsia izan zen. V. mendean, Primopolis izena zuen.

Erromatar garaian herria garrantzitsua zen arren, ez da askorik esploratu. Posible da, baina, erromatar garaiko hoberen kontserbaturiko antzokietako bat mirestea, Marko Aurelio erromatar enperadorearen garaian eraikia, Zenon arkitektoaren agindupean. Hiriko akueduktuak, ondo kontserbaturiko sifoi bat du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q633757
* Commonscat Multimedia: Aspendos

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 235994996
* BNF: 151002415 (data)
* GND: 4234526-1
* SUDOC: 130870803
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 7690407
* Atlas Digital del Imperio Romano: 21448

 |

* Wd Datuak: Q633757
* Commonscat Multimedia: Aspendos
**Jose Manuel Alaba Sáenz de Navarrete** (Gasteiz, 1743ko urtarrilaren 19a - Guanajuato (Mexiko), 1795eko ekainaren 3a) Espainiako armadan militarra, esploratzailea eta intelektual ilustratua izan zen. Ignazio Maria Alabaren anaia eta Miguel Ricardo Alabaren osaba izan zen. Bergarako Errege Mintegian ikasi zuen.

Biografia
---------

Guraosak Gaspar Alaba Aranguren eta Joaquina Sáenz Navarrete ziren. Gasteizen jaioa, Bergarako Errege Mintegian ikasi zuen. Ondoren, Espainiako armadan kadete gisa sartu zen. Sevillara bidalita, armadan igotzen hasi zen: subteniente (1762), teniente (1767), kapitain eta laguntzaile nagusia (1771) eta koronela. Kapitain gisa porrot egin zuen Gibraltarreko Setioan parte hartu zuen. Urte horietan Espainiako Ilustrazioak Andaluzia eta Sierra Morenaren Populazio Berriak ekimenari ekin zion eta La Luisiana eta Punto Mochalesen zuzendaria izendatu zuten. Proiektu honen helburua lurralde berriak aseguratzea eta birpopulatzea zen. 1776an Amerikara joan zen eta Mexikon Granadarien kapitain izendatu zuten. Amerikan maila zerrendan igotzen jarraitu zuen. 1771n Euskalerriaren Adiskideen Elkartean bazkide gisa onartu zuten; 17953an, Done Jakueren Ordenan. 

1790ean Acapulco hiriaren behin-behineko gobernadore izendatu zuten. Postu horretan zegoela eta, Alcalá Galiano eta Cayetano Valdésen Ipar Ozeano Barean dagoen Juan de Fuca itsasartea esploratzeko espedizioaren prestaketan lagundu zuen. 1794an Arte Ederren San Carlos Errege Akademiaren partaidea izendatu zuten. 1794ko urtarrilaren 11an Alabak Nootkako gatazkaren konponbidean komisionatu gisa hartu zuen parte. 1795eko martxoaren 28an zeremonia ofiziala egin zen eta Espainiaren izenean Alaban egon zen; Erresuma Batuaren izenean, bestetik, Thomas Pearce tenientea egon zen. Nootka uhartean zuen lana amaituta eta osasunez oso ondo ez zegoela, Alabak Guanajuaton, Mexikon, atseden hartzeko baimena eskatu zuen. Hiri horretan hilko zen 1795eko ekainaren 3an.

Alava lurmuturra
----------------

Washington estatuaren Clallam konderrian dagoen lurmutur batek bere izena du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Phillips, James W. (1971). University of Washington Press, ed. *Washington State Place Names*. 5 or. ISBN 0-295-95158-3.
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Biografia Espainiako Historiaren Errege Akademiaren webgunean.
* **(Gaztelaniaz)**:Jose Manuel Alaba Auñamendi Entziklopedian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56322073
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 23456
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q56322073
**Juan Manuel Urbina** (Gasteiz, Araba, 1715eko ekainaren 25a - ?, 1774ko martxoaren 26a) militarra izan zen.

1731. urtean Espainiako Armadan sartu zen, eta urtebete geroago Orango birkonkistan borrokatu zen. 1734. urtean Italiara joan zen eta Napoli eta Siziliako gerretan jardun zuen Karlos erregegaiaren alde (Karlos III.a erregea izan zenaren alde). 1742. urtean berriro ere itsasoratu zen Italiarantz napolitarrekin, espainiarrekin eta frantsesekin bat eginik, austriarren eta ingelesen aurka borrokatzera. Santiagoko ordenako kide egin zuen Espainiako erregeak eta 1745. urtean koronel izendatu zuten. 1747. urtean Iruñeko plazako erregearen teniente izendatu zuten eta Iruñeko eta Nafarroako erresumako gobernari eta komandante nagusi izan zen. 1759. urtean Karlos III.aren gobernuak Erregearen gudarosteetako brigadier egin zuen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011-12-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261035
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 136348
* Lur: 05876/eu\_u\_0573/u0573

 |

* Wd Datuak: Q12261035