recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Marjorie Rice** (St. Petersburg (Florida), AEB, 1923ko otsailaren 16a - Kalifornia, 2017ko uztailaren 2a) AEBetako matematikari amateur bat izan zen, planoko lau teseladun pentagonal mota aurkitu zituelako ezaguna.

Geometria
---------

1995eko abenduan, Ricek *Scientific American* aldizkariaren teseladunei buruzko artikulu bat irakurri zuen. Bigarren hezkuntza bakarrik izan arren, bere denbora librea teseladun pentagonal berriak aurkitzera bideratzen hasi zen, forma pentagonalak erabiliz planoa estaltzeko modu ezberdinak. Notazio matematikoko bere sistema propioa garatu zuen poligonoen aldeen eta angeluen arteko murrizketak eta erlazioak irudikatzeko, eta lau teseladun pentagonal mota berri eta hirurogei teseladun baino gehiago aurkitzeko erabili zuen, pentagono-mota desberdinak erabiliz 1977an. Riceren lana, azkenik, Doris Schattschneider matematikako irakasleak aztertu zuen, eta ohiz kanpoko notazioa deszifratu ondoren, formalki iragarri zizkion bere aurkikuntzak matematikarien komunitateari. Schattschneiderrek Riceren lana goraipatu du, amateur matematikari baten aurkikuntza zirraragarri gisa.

Marjorie Ricek aurkitutako teseladun pentagonalen lau mota adierazgarri| 9. mota | 11. mota | 12. mota | 13. mota |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
| b = c = d = e
2A + C = D + 2E = 360° | 2a + c = d = e
A = 90°, 2B + C = 360° 
C + E = 180° | 2a = d = c + e
A = 90°, 2B + C = 360° 
C + E = 180° | d = 2a = 2e 
B = E = 90°, 
2A + D = 360° |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Wolchover, Natalie.  (2017-07-11). «Marjorie Rice’s Secret Pentagons» *Quanta Magazine* (Noiz kontsultatua: 2023-02-17).
2. 1 2   «Perplexing Pentagons» *web.archive.org* 2016-08-13 (Noiz kontsultatua: 2023-02-17).
3. ↑  Doris Schattschneider. "In praise of amateurs." In David A. Klarner, editor, *The Mathematical Gardner*, pages 140–166. Prindle, Weber & Schmidt, Boston, 1981
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Schattschneider in Praise of Amateurs | PDF | Convex Geometry | Elementary Geometry» *Scribd* (Noiz kontsultatua: 2023-02-17).

Kanpo estekak
-------------

* Marjorie Rice
* Teseladun pentagonalen erakustaldia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3710503

 |

* Wd Datuak: Q3710503
**Belita Palma**, jaiotzaz **Isabel Salomé Benedito de Palma** (Luanda, Angola, 1932ko urriaren 15a – 1988) angolar abeslaria izan zen, Angolako herri-kulturan mugarritzat hartua. Lourdes Van-Dúnemekin batera, Angolako arte antikolonialistaren aitzindaritzat hartzen da, batez ere N'gola Ritmos taldean bokalista gisa izan zuen parte-

Biografia
---------

Luandan jaio zen, Rosa da Silva Guimarães eta Domingo Benedito Palmaren alaba. Bederatzi neba-arreba izan zituen. Aita musikaria zen eta Luandako musikari garrantzitsuekin aritu zen, bereziki Liceu Vieira Diasekin. Testuinguru horretan, Belita Palma eta haren ahizpa, Rosita Palma, konposatzen eta abesten hasi ziren, eta Angolako herri-musikako klasikoak ekoizten hasi ziren, hala nola «Nguxi», «Apolo 12», «Manazinha» eta «Susana».

Haren ahotsa «enblematikotzat» hartu zuten, eta, N'gola Ritmosen parte hartu ondoren, bakarlari gisa hasi zen.\*

Sariak eta aintzatespenak
-------------------------

* 2007 Musikak duen garrantziagatik, Angolako (RNA)Irrati Nazionalak hil ondoren aintzatetsi zuen.

* 2009. urtean hil ondorengo omenaldia egi zioten Kulturaren eta Arteen Sari Nazionalean.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Frazão, Aline.  (3 de abril de 2014). *Manazinha.*  Rede Angola.
2. ↑    *Morreu cantora angolana Lourdes Van-Dúnem.*  Agência Pan-Africana de Notícias 4 de janeiro de 2006.
3. 1 2 3    *A solenidade da voz e a poética do canto.*  11 de janeiro de 2010.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q50928622

 |

* Wd Datuak: Q50928622
**Isabel Esteban Nieto** (Villajimena, Palentzia, 1893ko uztailaren 8a - Quintana del Puente, 1936ko irailaren 7a) espainiar maistra errepublikanoa izan zen, ideologia sozialistakoa, eta pelotoi faxista batek hil zuen Gerra Zibilaren hasieran.

Biografia
---------

Ildefonso Esteban Abad Udaleko idazkariaren eta Vidala Nieto Pérezen alaba izan zen, Villajiman jaio zen, El Cerrato eskualdeko herri txiki batean, Palentzia probintzian. Hiru anai-arrebetatik bigarrena zen eta 15 urte zituela irakasle-ikasketak hasi zituen; Lehen Hezkuntzako irakasle titulua lortu zuen Guadalajaran 1913ko urriaren 23an.

1914tik 1925era bitartean, Valladolid eta Palentziako probintzietako hainbat herritan egin zituen bitarteko eta ordezko lanak. 1919an, Aldeayuson zegoela, Guillermo Rodríguez Matabuenarekin ezkondu zen eta zazpi seme-alaba izan zituzten.

1925ean, lehen postua lortu zuen jabetzan Becerril de Camposen, eta eskolak eman zituen, harik eta 1934ko irailean Brañosera eraman zuten arte, non senarrak okindegi bat ireki zuen. Isabelek ideario sozialistarekin egiten zuen bat, Langileen Batasun Orokorrean (UGT) afiliatuta zegoen eta Herriko Etxeko kide zen.

Errepresioa eta heriotza
------------------------

1936ko uztailaren 19an, Francisco Franco jeneralaren estatu-kolpeak erabateko arrakasta izan zuen Palentziako probintzian. Berehala, JONSen Espainiako Falangearen jarraitzaleek, Guardia Zibilak eta erreketeek brigada mistoa osatu zuten, eta eskualdeko herrietan zehar ibili ziren herritarrak beldurtzen eta edozein erresistentzia errepublikar ezabatzen. Maisu-maistrena izan zen talderik kaltetuenetako bat.

Abuztuaren amaieran, Isabel atxilotu eta kartzelaratu egin zuten. Sofía Polo Giménez irakaslea hil ondoren izango zuen destinoaz jabetuta, agur gutun bat bidali zion familiari. Irailaren 6an, epaiketarik gabe, espetxetik atera eta kamioi batean kargatu zuten, beste hainbat pertsonarekin batera; besteak beste, Palentziako Modesto Lafuente ikastetxeko zuzendaria zen Cirila Ubaldina García Díaz eta Consuelo Rodríguez Baranda maistra gaztea, Sofía Polo Giménez-en laguntzaile izan zena udalekuetan. Talde osoa fusilatu zuten Quintana del Puente udalerrian.

Gorpuak hobi komun batean lurperatu zituzten eta ez dira berreskuratu. Estebanen heriotzaren akta, 1942an semeak eskatuta emana, 1936ko irailaren 7an egin zen, nahiz eta 6an fusilatu zuten, eta jasota dago Quintana del Puente udalerriko Monte Ramírez finkan lurperatu zutela, Palentziatik Burgoserako errepidearen ertzean.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Esteban Nieto, Isabel.* .
2. ↑   Peyrot Marcos, Beatriz.  (2013-03-07). *Maestras republicanas: Isabel Esteban Nieto.* .
3. 1 2 3    *ISABEL ESTEBAN NIETO, maestra REPUBLICANA Y SOCIALISTA, elementos franquistas la asesinaron en Quintana del Puente (Palencia) en 1936.*  2020-04-17.
4. ↑    *la "caza de brujas" de la guerra civil española.* .
5. ↑    *La Memoria Histórica desiste de la búsqueda de la maestra de Brañosera.*  2019-04-22.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q96999711

 |

* Wd Datuak: Q96999711
**Maria "Maritxu" Arriaga Olalde** (Berriz, Bizkaia, 1922ko martxoaren 20a - Ondarroa, Bizkaia, 2014ko martxoaren 11) erraketista profesionala izan zen. Salamanca, Bartzelona, Madril, Valentziako eta Mexikoko frontoietan jokatu zuen. 

Erraketistak

Biografia
---------

Maritxu Arriaga Berrizen jaio zen, Zallobente auzoko Atxa (etxeko eran) edo Aretxaga baserrian. Aita Placido Arriaga izan zen eta ama Severiana Olalde. Eibarko frontoian ikasi zuen pilotan eta Salamancako Tormes frontoian egin zuen debuta. Estatuko hainbat frontoitan jokatu ondoren Mexikora joateko aukera izan zuen hango frontoian jokatzera. 

Martin Barinaga-Rementeriarekin ezkondu zen Mexikon eta alaba bat izan zuten, Maribi. Alaba jaio ondoren ere Maritxuk jokatzen jarraitu zuen, 7 bat urtez. Partidak irauten zuen bitartean alaba lagun erraketistek zaintzen zuten. 1961-1962 urtean itzuli zen Euskal Herrira eta erraketari agur esan zion. 

Purita Arriaga ahizpa gazteagoa ere erraketista profesionala izan zen; Bartzelona Madril, Valentzia eta Mexikon jokatu zuen.

Aitzindariak
------------

Emakume kirolari antzindariak izan ziren erraketistak. Arrakastaz beteriko hiru edo lau hamarkada bizi izan zituzten. 1940ko eta 1950eko hamarkadak izan ziren erraketisten urrezko aroa. Bartzelonan eta Madrilen zazpina frontoi zeuden orduan. Erraketisten historia, orain arte nahiko isilik egon bada ere, esanguratsua izan zen oso. Hego Euskal Herriko 47 herritako 237 erraketista profesional daude zenbatuta. Zenbaki garrantzitsua da eta gainera, 1940. hamarkadako estatistiken arabera, emakume lizentzia gehiago zeuden gizonenak baino. Garaiko emakume aurreratuak izan ziren, familia eta herria utzi eta lanera alde egin zutenak. Beren ibilbidearen berri, aitzitik, inork gutxik izan du oraintsu arte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Garmendia, Lander Muñagorri. «Ahaztutako erraketistak» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2023-03-01).

Kanpo estekak
-------------

* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas
* Erraketistak lehen eta orain. Dokumentala
* Emakume erraketistak. Erakusketa
* Erraketistak, aitzindariak pilotaren munduan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116949600

 |

* Wd Datuak: Q116949600
**Aurora Correa Hidalgo** (Bartzelona, Katalunia, 1930eko otsailaren 10a - Mexiko, 2008ko azaroaren 20a) mexikar irakasle eta idazlea izan zen, Espainiako Gerra Zibilean Mexikora iritsi zen *Moreliako Haurrak* izeneko erbesteratuen taldeko kidea. *Cerezas* (2008) liburuan, bidaian eta erbestean izandako esperientziak kontatzen ditu.

Biografia
---------

Aurora Correa 1930eko otsailaren 10ean jaio zen Bartzelonan. 1937an iritsi zen Mexikora, 7 urte zituela, Espainiako Gerra Zibilean erbesteratutako Moreliako Haurrak izeneko taldearen partaide gisa. Haur horietako beste asko bezala ez zen inoiz jaioterrira itzuli eta Mexikon nazionalizatu zen 1963an.

Bere lan profesionala beti egon zen hezkuntzarekin, literaturarekin eta kulturaren hedapenarekin lotua. Gaztelaniazko eskolak eman zituen Bigarren Hezkuntzan, gidoilari gisa lan egin zuen, hainbat argitaletxetan idatzi zuen eta zuzendu ere egin zituen, irratiko aktore ere jardun zuen. Horrez gain, hainbat komunikabide inprimatutan kolaborazioak egin zituen: *El Día, El Nacional, Excélsior, Novedades eta Siempre*!. *Nobedadeen* atalean argitaratutako testu bat nabarmentzen da, haurtzaroan bizi izan zen barnetegiko esperientziak kontatzen dituena.

Sei liburu argitaratu zituen, besteak beste, *La muerte de* *James Dean* (1991) eta *Ha* (1992). Hurrenez hurren, Planeta Eleberriaren Lehiaketako eta Diana Eleberriaren Lehiaketako finalistak izan zirenak.*Cerezas* (2008), bere azken liburuan, *Morelia haur* gisa izandako esperientzien berri ematen du. Bere liburuetako bat bakarrik dago poesiari eskainia, *Odas* (1976), eta genero horretako bere lana ez da oso ezaguna.

2008ko azaroaren 20an hil zen Leonen, Guanajuaton.

Lanak
-----

Besteak beste, obra hauek egin zituen:

* *Agustina Ramírez* (1964)
* *Odas* (1976)
* *La muerte de James Dean* (1991)
* *Ha* (1992)
* *Te beso buenas noches* (1997)
* *Cerezas* (2008)

Ikus gainera
------------

* Dolores Pla Brugat

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Cortés Delgado, Brenda.  (2022). «Aurora Correa Hidalgo, una inadvertida escritora del exilio y la Guerra Civil de España: El cante jondo antes y después de la Guerra Civil Española.» *Sansueña* (Editorial Renacimiento) (4): 24. ISBN 9788419617774..
2. 1 2 3   «Correa, Aurora (1930-2008)» *Catálogo Biobibliográfico de la Literatura en México* (INBA).
3. 1 2 3    *Fallece Aurora Correa, destacada escritora e intelectual, hispanomexicana radicada en Aguascalientes.*  CONACULTA 21 de noviembre de 2008.
4. 1 2   «Identidad(es) literaria(s): el exilio en las poetas hispanomexicanas» *Valenciana* (20): 113-136. julio-diciembre de 2017.
5. ↑   «Obra publicada de Aurora Correa» *Enciclopedia de la Literatura en México* (Fundación para las Letras Mexicanas A.C.).

Kanpo estekak
-------------

* Jesus F. Contreras ganga. Aurora Correa hondoa.
* Dokumentala: Aurora Correa, artxibo-dohaintza.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47512928
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 24512147
* ISNI: 0000 0000 5268 2913
* LCCN: nr98004757

 |

* Wd Datuak: Q47512928
**Maritxu Errazkin Artetxe** (Azkoitia, Gipuzkoa, ? - ?, 2023ko apirilaren 11) autobus-gidari aitzindaria eta enpresaburua izan zen, 60 urtez jardun zuen txofertzan eta autobus enpresa kudeatzen.

Biografia
---------

Aldalur autobus enpresa sortu zuen Roke Aldalur senarrarekin batera Azkoitian. Zazpi seme-alabak hazi, enpresako administrazioko kontuak egin eta gidatu egin behar izaten zuen Errazkinek: Etxeko komodina izan zela aipatzen zuen. Seme-alabak heztea eta lana uztartzea egokitu zitzaion enpresaren lehen urteetan:

> *Lan oso zaila izan zen. Nire beldurrik handiena izaten zen iluntzean etxera iristea, umeei afaltzen ematea, eta haiek bainatzea nahiz lotaratzea. Sekulako lana zen, baina gaztea nintzen, eta egin egiten nuen.*
> 
> 

Emakumeek gidatzen ez zuten garaian, Maritxuk urrats garrantzitsua eman zuen 60. hamarkadan. Motorraren mundua gustuko zutelako jarri zuten martxan Aldalur enpresa. Harrezkero, Errazkinek 60 urte inguru egin zituen autobus-gidari lanetan. Autobusak gidatzen hasi zenean, bere inguruan autobusak gidatzen zituen emakume bakarrenetakoa zen Errazkin.Senarrak eta biak egin zuten lan, baina autobus enpresari Aldalur jarri zioten izena, senarraren abizena, hain zuzen. Seme-alabek hartu zuten gerora lekukoa.

Maritxu Errazkin autobusa gidatzen
Maritxu Errazkin ETBn

Txofer ibilbidea
----------------

Maritxuk hainbat bidaia egin zituen txofertza lanetan. Eskola-ume ugari garraiatu zituen. Urola Kostatik Extremadurara hainbat bidaia egin zituen garai batean, harik eta konpainia handi batek lizentzia lortu eta joateari utzi behar izan zion arte. Europara ere sarritan joan zen; Frantzia, Belgika zein Holandara. Autobusean jende ezaguna eramatea ere suertatu zitzaion, Juan Pablo II.a Aita Santuaren sekitoa, besteak beste. Beste hiru Aita Santu ere ezagutu zituen Pio XII.a (Erroman 12 urte zituenean) baita Frantzisko Aita Santua ere.

Emakume fededun eta alai gisa gogoratzen dute garraiatu zituen hainbat bidaiarik.

Sariak eta aipamenak
--------------------

* 2003an Lan onari egindako saria jaso zuen txofer lanagatik, Laneko Merezimenduaren Domina eman zion Espainiako Gobernuak.
* 2022an Joxe Mari Korta saria jaso zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Maritxu Errazkin, 60 urtez autobus gidari» *EITB Euskal Irrati Telebista* 2020-12-22 (Noiz kontsultatua: 2021-04-07).
2. ↑    «Maritxu Errazkin: "Eskolara eraman nituen lehen neska-mutilak aiton-amonak dira orain"» *EITB Euskal Irrati Telebista* 2021-04-07 (Noiz kontsultatua: 2021-04-07).
3. 1 2    «Bizitzeko poza eman dio bidaiatzeak - Azkoitia» *Maxixatzen.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-10-05).
4. ↑    «Maritxu Errazkin elkarrizketatu dute ETB1eko 'Biba zuek!' saioan -» *Maxixatzen.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-04-07).
5. ↑    «2022ko Joxe Mari Korta sariak: Gonzalo Antón, María Josefa Errazkin, Ana Belén Juaristi eta Mariano Ucar» *www.euskadi.eus* 2022-10-31 (Noiz kontsultatua: 2022-11-02).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106459901

 |

* Wd Datuak: Q106459901
**Metonimia** hitza grezieratik dator, μετ-ονομαζειν, euskaraz "izen aldaketa". Erretorikan tropo bat da, hau da, objektu baten izena beste batenarekin aldatu egiten da. Metonimiaren kasuan bi hitzen artean badago erlazio edo lotura bat. Adibidez, "Errioxako ardoa erosi dut" esan beharrean, "Errioxa bat erosi dut" esatea; kasu honetan ekoizte tokia ekoizpenaren ordez erabili dugu. Bi kontzeptuen artean dagoen erlazioa mota askotarikoa izan daiteke: kausa-ondorioa, elkarrekiko mendetasuna, aldiberekotasuna, nolabaiteko antza…
Tropo hau literaturan asko erabiltzen da. Hona hemen pare bat adibide:
  

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Eguna iritsi zenean oso urduri nengoen, guztiz sinetsita bainengoen Floraren ama azkenean konturatuko zela **zinegotziaren hezurrak** -zehatz esateko, zinegotziak emandakoak- ez zirela Benitorenak. |  » |
| —Ramon Saizarbitoriaren *Bi bihotz, hilobi bat*.
 |

Honetan egileak metonimia erabili du, "zinegotziaren hezurrak" adierazpena erabili du "zinegotziak emandako hezurrak" adierazteko.
  

  

Horra beste adibide bat:

Metonimiaren adibidea: "La Vache qui Rit bere bi ikatz haiekin begira gelditu zitzaidan..." Bernardo Atxagaren *Behi euskaldun baten memoriak*.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | La Vache qui Rit bere **bi ikatz** haiekin begira gelditu zitzaidan... |  » |
| —Bernardo Atxagaren *Behi euskaldun baten memoriak*.
 |

Metonimia mota desberdinak
--------------------------

* Kausa eraginagatik:

"Ez dute ogirik" (ez dute lanik). Arazoa ez da ogia, lana baizik; ogiarena ondorio bat da.

* Eragina kausagatik:

"Haurrak etxeko poztasuna dira" (berez poztasuna sortzen dute).

* Ontzia edukiaren truke:

"Kopa bat hartuko dugu" (koparen edukia hartuko dute).

* Sinboloa sinbolizatuaren truke:

"Ikurrina agurtu dute" (Euskal Herria agurtu dute).

* Ekoiztutako produktuaren ordez tokiaren izena:

"Champagne bat hartu dugu" (Champagneko ardoa hartu dugu).

* Egilea lanaren truke:

"Miró bat erosi dut" (Joan Miróren artelan bat erosi dut).

* Objektua erabiltzailearen truke:

"Trikornio bat errepidean zegoen."

* Zatia guztiaren truke:

"Baloia sarean sartu da" (Ateko sarean).

* Guztiaren truke zatia:

"Automobila garbitu dut" (Karrozeria bakarrik).

* Lehengaia objektuaren truke:

"Esne bat erosi du" (Botil bat esne).

* Objektu bat ondoko kontzeptu batez esan:

"Berokiaren lepoa".

* Tresna artistaren truke:

"Bernardo Atxaga gure luma onena da".

Erreferentziak
--------------

1. ↑  In *Gorde nazazu lurpean*. Donostian: Erein, 2000.325.or.

Bibliografia
------------

* Euskaltzaindia: *Literatura terminoen hiztegia*. Bilbo: 2008. 563-564.or. Xabier Altzibarren artikulua.
* Angelo Marchese eta Joaquín Forradellas: *Diccionario de retórica, crítica y terminología literaria*. Bartzelona: Ariel, 1982. 262-265.or.

Kanpo estekak
-------------

* Euskaltzaindiaren Literatura Terminoen Hiztegia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q41966
* **Identifikadoreak**
* BNF: 12004048d (data)
* GND: 4169738-8
* LCCN: sh85084434
* NKC: ph874846
* AAT: 300055902
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q41966
Moherreko Amildegiak
**Moherreko Amildegiak** (ingelesez: *Cliffs of Moher*; irlanderaz: *Aillte an Mhothair*, literalki "hondamendiaren amildegiak") The Burren eskualdeko hego-mendebaldeko mugan daude, Irlandako Errepublikako Clareko konderriko Liscannor, Doolin eta Lahinch udalerrietatik hurbil.

Amildegiak, *Hag's Head* deritzon tokian, Ozeano Atlantikoaren gainetik 120 metrora altxatzen dira eta zortzi kilometro luzez hedatzen dira, 214 metroko altuerara iritsi arte.

O'Brienen Dorrea (*O'Briens Tower*), gutxi gora-behera, amildegien erdian dagoen harrizko dorre zirkular bat da. 1835ean Sir Cornellius O'Brienek eraiki zuen, garai hartan ere, toki hartara joaten ziren ehundaka turistentzako behatoki izan zedin. Talaiaren tontorretik itsasorantz so eginda, Aran Uharteak eta Galway badia daude, eta egun garbiz, atzean, Connemara eskualdea eta Maumturk mendiak ere ikus daitezke.

Amildegiak, atrakzio turistiko azpimarragarriak dira, horren ondorioz, bertan bisitagunea eta geltokigunea daude. Amildegiak kostaldean barna eta euren luzera osoan zeharkatzen dituen bidezidor bat ere badago.

1987ko *The Princess Bride* (*Printzesa Emaztegaia*) filmean "Erokeriaren Amildegiak" (*Cliffs of Insanity*) izenez agertzen dira.

Iruditegia
----------

* O'Brienen dorrea.O'Brienen dorrea.
* 200 metroko amildegia.200 metroko amildegia.
* Amildegiak itsasotik ikusitaAmildegiak itsasotik ikusita
* Eskualdeko arrazako Bilberry akerrak.Eskualdeko arrazako Bilberry akerrak.
* Branaunmore itsas harkaitza*Branaunmore* itsas harkaitza
* O'Brienen dorreaz gain dagoen ikuspegi panoramikoa.O'Brienen dorreaz gain dagoen ikuspegi panoramikoa.

Kanpo estekak
-------------

* Moherreko Amildegien webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q239477
* Commonscat Multimedia: Cliffs of Moher

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 201144782744909037901

 |

* Wd Datuak: Q239477
* Commonscat Multimedia: Cliffs of Moher
Norberaren pertzepzioa eta kontzientzia duen subjektu baten irudikapen alegorikoa.
**Ni** da lehen pertsona singularraren euskal izenordaina, hiztuna norbera dela adierazten duena. Izenordain forma indargarriak ditu euskaraz, **neu**, **nihaur** eta **nerau**, hiruak euskara batukoak, ergatiboarekin *neuk, nihaurk* eta *nihaurrek* (biak zuzen), *neronek* liraketeenak.

Era berean, **nia**, ohikoan artikuluarekin erabilia euskaraz, kontzeptu filosofiko eta psikologikoa da, norberaren pertzepzioa eta kontzientzia duen subjektuaren adierazpena.

Filosofia
---------

Sakontzeko, irakurri: «Ni filosofiko»
Kontzeptu filosofikoak hainbat adiera izan ditu historian zehar:

1. Pertzepzio, gogo-irudi, pentsamendu, sentimen eta egintza guztien subjektua (teoria subjektiboa, San Agustin, Kant).
2. Gai ez-materiala (substantziaren teoria, Berkeley, Descartes, J.S. Mill).
3. Pertzepzioen eta ideien bilduma edo konbinazioa (konplexutasunaren teoria, Hume, Husserl).

Psikologia
----------

Gizabanakoaren batasunaren eta identitatearen kontzientzia; giza gogoaren ahalmenen euskarria, pertzepzioaren eta kontzientziaren zentroa eta esperientzia afektiboaren eta intelektualaren gune subjektiboa. Ni-ak bai kontzientzia egoera askotarikoen aldiberekotasuna eta jarraitasuna eta bai fenomeno afektibo, intelektual eta aktiboak biltzen ditu multzo batean.

Freuden teoria psikoanalitikoan, ni-a psikearen egitura hirukoitzaren sistema funtzionaletako bat da, zera inkontzientearekin eta super ni etikoarekin batera. Ni-ari kanpoko mundua eta barneko mundua, bai eta super ni-a eta zera harremanetan jartzea dagokio. Ni-a, beraz, kanpoko munduaren, libidoaren (zera) eta zorroztasunaren (super ni-a) eragin eta arriskupean dago eta gizakiari dagokio, azken batean, mendetasun horietatik askatzea eta gainditzea eta bere buruaren jabe egitea.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3236990
* Commonscat Multimedia: Self

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4121653-2
* NKC: ph653602
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3236990
* Commonscat Multimedia: Self


1. ↑   «pertsona-izenordain arruntak / pertsona-izenordain indartuak - Euskara Batuaren Eskuliburua» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-05-31).
*Artikulu hau astronomiako krater formari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Patera (argipena)».*
Tupan Patera, Io satelitean.
Orcus Patera, Marten.
Sachs Patera, Artizarrean.
**Patera**, planeten nomenklaturan, krater irregularra da, edo krater konplexua, uhin formako ertzekin. Paterek jatorri desberdinak izan ditzakete (bolkanikoa, talka bidezkoa edo beste batzuk), nahiz eta gehienak bulkanismoak sortuak izan. Terminoa latinetik dator, Antzinako Erroman erabilitako patera plateretatik dator.

Terminoa astronomiako nazioarteko izenen parte izan ohi da, izen propioaren ondoren, hala nola Io satelitearen gainazalean izendatu den Ekhi Patera delakoa, euskal izena duena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Planetary Names: Feature Types» *planetarynames.wr.usgs.gov* (Noiz kontsultatua: 2021-11-04).
2. ↑    *Mars.*  University of Arizona Press 1992, 367 or. ISBN 0-8165-1257-4. PMC 25713423. (Noiz kontsultatua: 2021-11-04).
3. ↑    Madariaga, Leire.  (2018-04-19). *Euskaldunak Eguzki sisteman, zerrenda irekia.*  About Basque Country (Noiz kontsultatua: 2021-11-04).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5259261

 |

* Wd Datuak: Q5259261
Nafarroako Skolae berdin bidean hezkidetza programa,Logoa
Hezkidetza planaren liburu-azala
**Sagrario Ruiz Elizalde** (Iruñea, 1946 - Ibidem, 2019ko abenduaren 25a) irakaslea izan zen, erreferentea izan zen hezkidetzan eta hizkuntza ez-sexistaren erabileraren ezagutzagatik.

Biografia
---------

Hizkuntza eta Literaturako Bigarren Hezkuntzako irakaslea izan zen Nafarroako zenbait institututan. 2000. urtetik 2006. urtera Brasilen gaztelania irakasteko irakasle izan zen, erretiroa hartu baino urtebete lehenago, 2007an. Steilas sindikatuko kidea zen, eta oso aktiboki hartu zuen parte.

Liga Komunista Iraultzaileko (LKI) kide izan zen, eta 1979ko lehen hauteskundeetan Barañaingo zinegotzia eta Zendea Udaleko zinegotzia izan zen lehen legegintzaldi demokratikoan, Zendea Unida hautagaitza bateratua zela eta.

Hizkuntzaren eta hezkidetzaren erabilera ez-sexistaren aitzindari izan zen Nafarroan. Emakume Internazionalisten sortzailea izan zen eta urte askoan Zabaldi-Elkartasunaren etxeko lehendakaria, topaketarako, borrokarako eta antolaketarako txokoa.

  

*"Ancianizadas"* hitza sortu zuen Euskal Herriko V. Jardunaldi Feministetan , 2019ko azaroaren 1etik eta 3ra eginak.

*‘Viento Sur’* aldizkariko erredaktore lan egin zuen eta frantsesaren eta, batez ere, portugesaren itzulpen ugari egin zituen.

Lanak
-----

* *Airbnb: La ciudad uberizada* (Autor: Ian Brossat, 2019) frantsesetik gaztelaniara itzulia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Navarra, Diario de. «Ser docente es algo más que un trabajo | Cartas al director participación en Diario de Navarra» *diariodenavarra.es*.
2. ↑   SA, Baigorri Argitaletxea.  (4 de enero de 2020). «Ancianizadas» *GARA*.
3. ↑   Diario de Noticias de Navarra.  (2009). [ *Biblioteca de Barañáin, 25 años construyendo*
pueblo. *]**.*
4. ↑   «La escuela mixta no es suficiente - Coordinadora Feminista» *Coordinadora Feminista - Federación Estatal de Organizaciones Feministas*.
5. ↑   «Zabaldi Elkartasunaren Etxea - Último adiós a nuestra compañera Sagrario» *www.zabaldi.org*.
6. ↑   Noticias, Diario de. «‘Ancianizadas’» *www.noticiasdenavarra.com*.
7. ↑   «Sagrario Ruiz Elizalde» *Viento Sur*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q87834295

 |

* Wd Datuak: Q87834295
**Adele Goldstine** (ezkongabean **Katz**, New York, 1920ko abenduaren 21a - 1964ko azaroa) AEBetako matematikaria eta konputagailu programatzailea izan zen.

Lehen urteak eta ikasketak
--------------------------

New Yorkeko Hunter College High School-en ikasi zuen, gero Hunter Collegen gradu ikasketak egin zituen matematikaren arloan, eta ondoren Michigango Unibertsitatean Matematikako masterra egin zuen. Michiganen Herman Goldstine ezagutu zuen, eta harekin lan egingo zuen ENIAC eraikitzen. 1941ean ezkondu ziren.

Karrera profesionala
--------------------

Matematikako irakasle hasi zen *Moore School of Electrical Engineering*-eko emakume konputatzaileentzat.

### *ENIAC*

Kalkulagailuen lana ezinbestekoa zen gerra garaian, eta emakumeak gizonak baino azkarrago eta zehatzago lana egiteko gai zirela ikusten zen. Horregatik Bigarren Mundu Gerran ia giza kalkulagailu guztiak emakumeak ziren, baita haien arduradunak ere.

Goldstin *ENIAC*eko lehen programatzailea izan zen, eta, ondoren, gaur egun *ENIAC emakumeak* izenez ezagutzen diren programatzaile aitzindarien taldea gidatu eta osatu zuen. Sei emakumek osatzen zuten talde hau, Jean Jennings Bartik, Betty Snyder Holberton, Ruth Lichterman Teitelbaum, Kathleen McNulty Mauchly Antonelli, Frances Bilas Spence eta Marlyn Wescoff Meltzerrek. Makina-lengoaian benetako programatzaile espezialista bihurtu zen, eta *ENIAC*erako konputazio-eskuliburu tekniko bat dokumentatzen lehena izan zen.

1946an, Goldstinek programazio saioetan parte hartu zuen Bartik eta Dick Clippingerrekin, eta *ENIAC*en *Clippinger's stored program* ezartzen laguntzeko kontratatu zuten.

### Gerraostean

Gerraren ondoren, Goldstinek von Neumannekin jarraitu zuen programazio lana Los Alamosko Laborategi Nazionalean. ENIAC-ek prozesatzeko problemak asmatu zituen.

Bizitza pertsonala
------------------

1952 eta 1959an jaiotako bi seme-alaba izan zituen. 1962an minbizia diagnostikatu zioten, eta bi urte geroago hil zen, 43 urterekin.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   **(Ingelesez)** Kathuria, Charvi. «Tech Women: Meet Adele Goldstine, The Woman Behind ENIAC» *www.shethepeople.tv* (Noiz kontsultatua: 2024-01-11).
2. 1 2 3    «Adele Katz Goldstine» *ETHW* 2023-04-03 (Noiz kontsultatua: 2024-01-11).
3. ↑   «The Women of ENIAC - IEEE Annals of the History of Computing» *archive.wikiwix.com* (Noiz kontsultatua: 2024-01-11).
4. ↑   Fritz, W. Barkley.  (1996). *"The Women of ENIAC".*  IEEE Annals of the History of Computing. 18 (3): 13–28..

Kanpo estekak
-------------

* "Women in Computer science"

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q40289
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 305236882
* ISNI: 000000041854839X
* GND: 1057932280
* LCCN: no2013096188

 |

* Wd Datuak: Q40289
**Ozias Humphry** —edo **Humphrey—** (Honilton, Ingalaterra, 1742ko irailaren 8a - Londres, Ingalaterra, 1810eko martxoaren 9a) XVIII. mendeko miniaturazko erretratuen margolari ingeles garrantzitsu bat izan zen bere hasierako garaietan eta, ondoren, olio-pinturan eta pastel-pinturan. 1791n Errege Akademiako hautatua izan zen eta 1792an erregearen pastel erretratua egin zuen.

 Humphreyren *Rice Portrai-a*. Argazkian Jane Austen omen da.

Biografia
---------

Ozias Humphrey Honiton, Devon, Ingalaterran jaio eta hezi zen. Laster Richmond-eko dukeak irekitako molden galeriak erakarri zuen eta Londresera joan zen Shipley's School-en artea ikastera. Artea ere ikasi zuen Bath-en –1762an egin zituen praktikak–, han Thomas Linley ezagutu zuen. Bere dohainak Thomas Gainsborough eta Sir Joshua Reynoldsek sustatu zituzten, besteak beste. Bere ikusmen arazoak, azkenean itsutasuna ekarri zizkiotenak, 1760ko hamarkadan hasi ziren, eta obra handiak olioz edo pastelez margotzera behartu zituen. 

### Italia

Humphrey Italiara bidaiatu zuen 1773an bere lagun onarekin, George Romneyrekin. Bidean Knole Etxean gelditu ziren eta bertan Dorset-eko Dukeak hainbat lan enkargatu zizkion. Italian egon zen 1777ra arte.

Bere itzuleran, bere gai askoren artean hainbat erretratu egin zitue: George Stubbs-ena (1777), Dominic Serres akademikoarena, Joseph Priestley kimikariarena eta Jane Austen nerabezaroan irudikatuko zukeena, *Rice Portrait* deritzona, eta 1790 inguruan margotua egon zitekeena —nahiz eta erretratatuaren inperio estiloko jantziek argi eta garbi iradokitzen duten beranduago izan daitekeela—. Lan hori 2007ko apirilean enkantean jarri zen Christie's-en, baina ezin izan zen saldu gutxieneko preziora iritsi ez zelako. Bere ikasleen artean John Opie dago.

### India

 Hyder Beg Khanen erretratua Humphreyk egina Indian 1786an.
1785etik 1787ra Humphrey Indiara bidaiatu zuen eta bertan hainbat miniatura eta zirriborro egin zituen. Errege Akademiako kide hautatu zuten 1791n. 1792an erregearen arkatzez erretratua egiteko enkargatu zioten; bere errege-familiaren erretratu gehienak errege bilduman daude oraindik. 

Azkenean, ikusmena erabat galdu zuen 1797an, eta 1810ean hil zen Hampstead-en, Londres iparraldean. Bere ondasun gehienak William Upcott bere seme naturalari eman zizkion, liburu-biltzaile bati. Orduan britainiar museoak Humphreyri buruzko dokumentu ugari erosi zizkion.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «George Macartney, 1st Earl Macartney (1737-1806) diplomat and colonial governor; 1st British Ambassador to China» *Government Art Collection*.[*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑   «Ozias Humphry, Portrait Painter» *Royal Collection*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1413495
* Commonscat Multimedia: Ozias Humphrey

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 18878493
* ISNI: 0000 0001 1602 9228
* CANTIC: a11180729
* GND: 143849964
* LCCN: n92073421
* NLA: 36039949
* SNAC: w69k4w9s
* SUDOC: 24834210X
* ULAN: 500002209
* KulturNav: id
* RKD: 339135

 |

* Wd Datuak: Q1413495
* Commonscat Multimedia: Ozias Humphrey
**Thomas (Tom) Linley** (Londres, 1756ko maiatzaren 7a - Lincolnshire, 1778ko abuztuaren 5a) ingeles abeslari, biolin-jotzaile eta konpositore ospetsua izan zen, "Mozart ingelesa" izenez ezaguna.

Biografia
---------

Thomas Linley 1756an jaio zen, Thomas Linley konpositorearen eta bere emaztearen Mary Johnsonen seme zaharrena. Bere gaitasunak txikitatik nabari ziren, zazpi urterekin Bristolen egindako kontzertuan biolina jotzen eta handik gutxira konposatzen hasi zen. William Boyce *Erregearen Musika Maisuaren* aprendiz izan zen, eta Italiara bidaia bat egin zuen 1768 eta 1771 artean Florentzian Pietro Nardiniren eskutik biolina eta konposizioa ikasteko. Charles Burney musikologoak hauxe idatzi zuen Italiara egindako bidaiari buruz: "'Tommasino', hala deitzen zioten, eta Wolfgang Amadeus Mozart gaztea Italia osoan izendatzen dira garai honetako jeinurik itxaropentsuenak bezala". Biek 14 urte zituzten 1770ean eta elkartu eta lagun minak egin ziren, elkarrekin jolasten eta konposatzen.

Erresuma Batura itzultzean bere aitak zuzendutako kontzertu sorta bat egin zuen Bath-en eta oratorioak Drury Lane Antzokian. Biolin kontzertuak eta sonatak konposatu zituen, baita musika korala ere, eta bere koinatuaren Richard Brinsley Sheridanen *The Duenna* ( 1775 ) izeneko balada operarako eman zuen musikaren zati handi bat. Bere odak *Ode on the Spirits of Shakespeare* oda barne hartzen zuen. Aitaren laguntzailea zen eta bere lanak (madrigalak eta abestiak nagusiki) batera argitaratu ziren bi liburukitan.

Tom bere arreba Elizabeth eta "Mr. Olivarez, Italiako maisua", ziurrenik Juan Oliver y Astorga biolin-jole eta konpositore espainiarrarekin jotzen ari zen Ancasterko dukearentzat, 1778an ustekabean hil zenean 22 urte zituela Grimsthorpeko lakuan. Gaztelua, Lincolnshiren, txalupa batetik erori eta itota. Bere hileta Edenham parrokian egin zen eta gero bere gorpua Bath-en hilobiratzeko eraman zuten.  Bere heriotza tragiko eta goiztiarra ingeles musikarentzat ezbehartzat hartu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Peter Holman.  (1995). *Thomas Linley, the younger.* .

Kanpo estekak
-------------

* Thomas Linley Jr.ren biografia laburra.
* Thomas Linley Jr. Biografia zabaldua
* **(Ingelesez)**Thomas Linley Jr.-ren laburpen biografikoa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1387164
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 79799945
* ISNI: 0000 0001 0784 4394
* BNE: XX1774829
* BNF: 13953420m (data)
* GND: 103860312
* LCCN: n86130322
* NKC: xx0064458
* NLA: 50625479
* SNAC: w6bp18cf
* SUDOC: 121727769
* BIBSYS: 48242
* Open Library: OL7007558A

 |

* Wd Datuak: Q1387164
**William Boyce** (Londres, 1711ko irailaren 11 - 1779ko otsailaren 7) ingeles musikagilea izan zen.

Boyce San Paulo katedraleko abesbatzako umea izan zen, Maurice Greenerekin musika ikasi aurretik, ahotsa aldatu ostean. Bere lehen emanaldi profesionala 1734an izan zen, Oxfordeko kaperan organo-jole lana hartu zuenean. Antzeko kargu asko izan zituen 1755ean "Erregearen Musikaren Maisu" izan baino lehen, eta 1758an Errege Kaperako organo-jole izan zen.

Boycek entzumen arazoak zituen; bere gortasuna hain larria bihurtu zenean, non gehiago ezin izan zuen bere organista postuetan jarraitu, erretiroa hartu eta Greene bere irakasleak heriotzan osatu gabe utzi zuen *Cathedral Music* bilduma osatzen lan egin zuen. Horri esker, Boyce William Byrd eta Henry Purcell-en lanak editatu zituen. Bere bildumako pieza asko gaur egun oraindik erabiltzen dira zerbitzu anglikanoetan.

Boyce bere zortzi sinfonia, bere antifonak ("ereserkiak") eta odengatik da ezaguna. Gainera, *Peleus eta Thetis* maskarada eta *Secular Masquerako* abestiak (John Drydenena) idatzi zituen, William Shakespeareren lanen musika intzidentala —*The Tempest (antzerkia)*, *Cymbeline*, *Romeo eta Juliet* eta *The Winter's Tale*— eta asko. ganbera-musika asko, hamabi Hiruko sonataz osatutako sorta barne.

Boyce erabat ahaztuta geratu zen bere heriotzaren ondoren eta gaur egun oraindik gutxi jotako konpositorea da, 1930eko hamarkadan bere obra ugari aurkitu ziren arren eta Constant Lambertek bere lanak editatu eta batzuetan interpretatu zituen arren.

Erreferentziak
--------------

* Bartlett, Ian. 2003. "Lambert, Finzi eta Boyce Berpizkundearen anatomia". *Musical Times* 144, zk. 1884: 54–59.
* Bartlett, Ian eta Robert J. Bruce. 2001. Boyce, William. *The New Grove Dictionary of Music and Musicians*, Stanley Sadie eta John Tyrrellek zuzendua. Londres: Macmillan Publishers.
* Kenyon, Nikolas. 1978–79. "William Boyce (1711–1779)" *Musika eta musikariak* 27, zk. 6:24–27.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q313152
* Commonscat Multimedia: William Boyce

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 59348653
* ISNI: 0000 0000 8138 8254
* BNE: XX1567265
* BNF: 147910559 (data)
* GND: 123289491
* LCCN: n81022393
* NDL: 01065024
* NKC: ola2002153122
* NLA: 35370348
* CiNii: DA10081698
* SNAC: w686320b
* SUDOC: 121484637
* ICCU: LO1V166995
* Open Library: OL4400544A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q313152
* Commonscat Multimedia: William Boyce
**Casilda Manrique de Luiando Hurtado de Mendoza** (Urduña, 1597 - Madril, 1670eko abuztuaren 26a) Espainiako nobleziarekin harremana izan zuen dama bizkaitar bat izan zen, Madrilgo Austriatarren gortean karguak izan zituena, lehenbizi Elisabet erreginaren dama gisa, eta Mariana Austriakoa erreginarena, biak ala biak Felipe IV.a erregearen emazteak. Hain zuzen ere berak seme ez-legitimoa izan zuen Filipe IV.a erregearekin: Karlos Fernando Austriakoa (Madril 1639 – Guadix 1696).

Biografia
---------

Bizkaiko 16. mendeko noblezia boteretsuan zituen arbasoak Casildak. Aitaren aldetiko aitona Otsoa Luiandokoa izan zuen, karguak izan zituena Karlos V.aren eta Filipe II.aren gortean, eta Mendoza familiako Casilda Hurtado de Mendozarekin ezkondu zena.

Nerabe zelarik ezkondu zen, 13 urterekin Juan Ortiz de Luiando alargunarekin. Hiru haur izan zituen Juanekin, Diego, Frantziska eta Josef; baina Juan senarra 1623an hil zen. 26 urterekin hiru seme horien eta Alfontso semeordearekin geratu zen alargun, eta 1633 bitartean Urduña eta Gasteiz artean bizi izan zen. 

1634an Madrilera bizitzera joan zen, gortera, Madrilgo Errege-Alkazarrean bizi izan zen, Filipe IV.ak Elisabet erreginaren Zaindari eta Ohorezko Andere izendatu zuelarik, eta bere alaba Frantziska *dama menina* tituluaz hornitu zuten. Alfontso semeordea eta Diego semea ere Elisabeten *menino* izendatu zituzten. 1639an Casilda ume batez erditu zen eta ez zen dudarik izan Filipe IV.a zuela aita. Haurra, Karlos Fernando, urrutira bidali zuten haz zezaten, Flandriara. Baina 1641ean gortera itzuli zen eta mendean zehar karrera egin zuen gorteko noblezian.

1642 eta 1649 urteen artean Casilda eta Frantziska alaba gortearen bidaliak izan ziren Austrian, non Filipe erregearen arreba Maria Ana enperatriza zen. Enperatriza hil zelarik haren alaba Mariana Austriakoaren zaindari bilakatu zen. Hau Baltasar Karlos Espainiako oinordekoarekin ezkontzekotan zegoela ematen zuen, baina Baltasar gazterik hil zen, eta aldiz, Mariana Austriakoari beste ezkontza bat antolatu zioten: bere osaba Filipe IV.arekin, Baltasarren aitarekin. Vienatiko bidaia handi bat antolatu zen Madrilera 1648-1649, eta hartan Marianaren zaindari gisa joan zen Casilda. Mariana erregina bihurturik, bere dama nagusi gisako karguaz jarraitu zuen Madrilen Casildak. Urte gutxiren buruan, 1653an, hil zen Casilda gaixotasunez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «7 hijos ilegítimos de Felipe IV» *el barroquista* 2015-01-31 (Noiz kontsultatua: 2023-05-31).

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, gaztelerazko Wikipediako «Casilda Manrique de Luyando y Hurtado de Mendoza» artikulutik itzuli da; zehazki, 2022-07-14ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16544399
* **Identifikadoreak**
* GND: 1229838643

 |

* Wd Datuak: Q16544399
Categoría:Mujeres
**Marlyn Wescoff Meltzer** (1922- 2008ko abenduaren 4a) ENIACen, erabilera orokorreko lehen ordenagailu digital elektronikoa, jatorrizko sei programatzaileetako bat izan zen.

Beste bost kideak Kathleen McNulty Mauchly Antonell, Jean Jennings Bartik, Betty Snyder Holberton, Frances Bilas Spence eta Ruth Teitelbaum izan ziren.

Biografia
---------

Marlyn Filadelfian jaio zen, eta Templeko Unibertsitatean graduatu zen 1942an. Geroago, urte horretan bertan, Pennsylvaniako Unibertsitateko Moore ingeniaritza elektrikoko eskolak kontratatu zuen kalkulu meteorologikoak egiteko, batez ere batuketa-makinekin jarduten bazekielako. 1943an, balistikako ibilbideak kalkulatzeko kontratatu zuten, eta garai hartan mahaigaineko eskuzko kalkulagailu mekanikoak erabiliz lortu zen. 1945ean aukeratu zuten ENIAC taldeko lehen programatzaileetako bat izateko. Beste bost kideak Kathleen McNulty Mauchly Antonelli, Jean Jennings Bartik, Betty Snyder Holberton, Frances Bilas Spence eta Ruth Lichterman Teitelbaum izan ziren.

ENIAC
-----

Marlyn eta bere kideak historiatik ia desagertu egin ziren hasiera batean; izan ere, ENIACeko Emakume (*Woman of the ENIAC*) bezala aipatu ziren arren, garai hartan emakumeek ez zuten aintzatespen handirik konputazio-lanari buruz, eta makina eraiki zuten gizon ingeniariak, berriz, ospetsu bihurtu ziren, ENIAC makina oso garrantzitsua bihurtu baitzen garai hartan. 1947an uko egin zion taldeko kide izateari ezkontzeko, ENIAC Marylandeko Aberdeen Proving Grounden sartu aurretik.

Boluntariotza
-------------

Marlyn boluntario gisa aritu zen Shir Ami liburutegian eta igandeko eskolako ipuin-orduan. Era berean, Greenwood Houseko (New Jersey) *Meals on Wheels*-en programan parte hartu zuen hamar urtez. Programa horrek janaria etxez etxe eskaintzen zien beren janaria erosi edo prestatu ezin zutenei. Trenton/Lawrencevilleko diruzaina izan zen Hadassah sailean eta emakume-kide aktibo bat Greenwood Housen.

Heriotza
--------

Marlyn 2008ko abenduaren 7an hil zen Yardleyn, Bucks konderrian, Pensilvanian, Estatu Batuetan.

Legatua
-------

Bere izena, jatorrizko beste programatzaileenarekin batera, *Women in Technology International Hall of Fame*-n sartu zen 1997an, ENIACen programazioan egindako lanagatik.

  

Sari hori 1996an sortu zuen Women in Technology Internationalek (WITI), gure gizartea hobetzen eta garatzen duten komunitate zientifiko eta teknologikoetan emakumeek egiten dituzten ekarpen nabarmenak aitortu, ohoratu eta sustatzeko. 

ENIACen eta Pennsylvaniako Unibertsitatean egindako lana 2010eko *Top Secret Rosies: The Female 'Computers' of WWII* dokumentalean aitortu zen.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Women Proto-Programmers Get Their Just Reward
* The World's First Programmers, the Women of the ENIAC, come to NYC
* ENIAC Programmers Project - Honoring Computer Pioneers and Presering Their Stories artxibatua .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q49245
* Commonscat Multimedia: Marlyn Meltzer

---

 |

* Wd Datuak: Q49245
* Commonscat Multimedia: Marlyn Meltzer

[[Kategoria:1922} jaiotzak]][[Kategoria:2008} heriotzak]]
**George Montague** (1923ko ekainaren 5 - 2022ko martxoaren 18) gay eskubideen aktibista britainiarra zen, "Herriko Gayrik Zaharrena" ezizenez ezaguna.

Bizitza eta ondarea
-------------------

Montague Hackneyn jaio zen, Londresen, 1923ko ekainaren 5ean, George Montagueren eta Nellie Newen seme gisa. Hitchamen hazi zen, Buckinghamshiren.

1974an, Montague kondenatu egin zuten gizon batekin egindako "indezentzia larriagatik", 2004an indargabetu zen zigorra. Hala ere, gobernuari barkamena eskatzea exijitu zuen, eta irabazi egin zuen; azkenean, Barne Ministerioaren barkamena jaso zuen 2017an.

Hala ere, oso ezaguna izan zen Brighton Priden izan zituen agerraldi ikonikoengatik. Han, bere mugikortasun-scooterrean agertu ohi zen, ostadar banderarekin bilduta, eta 'I'm the oldest gay in the village' zioen kartel bati eusten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Woods, Ian.  (13 April 2022). «George Montague obituary» *The Guardian*.
2. ↑   **(Ingelesez)** «Decriminalising homosexuality: An apology at last» *BBC News*.
3. ↑   **(Ingelesez)** ChrisJ. «George Montague – The Oldest Gay In The Village» *Brighton & Hove Pride*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111589523
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 76259501
* ISNI: 0000 0000 5018 358X
* LCCN: nr2003019616

 |

* Wd Datuak: Q111589523
**Norberto Xantengoa** edo **Norberto Gennep** (Gennep, c. 1085 - Magdeburg, 1134ko ekainaren 6a) alemaniar artzapezpiku katoliko eta santua, Prémontréko Erregelapeko Kalonjeen Ordenaren sortzailea.

Predikari ibiltaria izan zen Alemanian, Belgikan, Herbehereetan eta Frantziako iparraldean. Parisen, etorkizuneko lanean eragin zioten zistertarren erreformen lekuko izan zen. 1119ko Reimseko Kontzilioan, Kalisto II.a Aita Santuak Frantzian ordena erlijioso bat sortzea eskatu zion Norbertori. 1120ko Eguberri egunean jaio zen Prémontréko Erregelapeko Kalonjeen Ordena. Norbertok San Agustinen erregela zistertarren arau batzuekin aukeratu zuen. Monasterioa Laonetik gertu ezarri zen eta Europa osoko monjeak bertaratu ziren, eta ordena Europako beste herrialde batzuetara zabaldu zen.

1126an Honorio II.ak Norberto Magdeburgoko artzapezpiku izendatu zuen. Han, indar handiz defendatu zituen elizak botere zibilaren aurrean zituen eskubideak, Inbestiduren auzian.

1130eko zisman Inozentzio II.a aita santuaren alde egin zuen Anakleto II.a antipaparen aurka. Bere azken urteetan, Lotario II.aren kantziler eta aholkulari izan zen, eta 1133an Erromara armada bat gidatzeko konbentzitu zuen, Inozentzio berrezartzeko.

Gregorio XIII.ak kanonizatu zuen 1582an.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q160374
* Commonscat Multimedia: Norbert of Xanten

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 75264960
* ISNI: 0000 0000 8732 9394
* BNF: 119448376 (data)
* BNC: 000344346
* GND: 118588567
* LCCN: n84200021
* NKC: jn20000701325
* SUDOC: 027397300
* BIBSYS: 90934625
* PARES: 67313
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q160374
* Commonscat Multimedia: Norbert of Xanten