recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Bladen konderria** (ingelesez: *Bladen County*) Ipar Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Elizabethtown da. 2010eko zentsuaren arabera 35.190 biztanle zituen, Bladen kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Bladen konderriak 2.297,73 kilometro koadro ditu. Horietatik 33,23 ura dira. Beste 2.264,5 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 15,32 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 35.190 pertsonetatik 21.744 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.502 dira. 12.202 beltzak edo afroamerikarrak. 712 amerikar natiboak ziren eta 5 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 67 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 29 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 431 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q504403
* Commonscat Multimedia: Bladen County, North Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 123150248
* LCCN: n80025873
* NARA: 10039411
* **Lekuak**
* OSM: 2528676
* TGN: 2001471

 |

* Wd Datuak: Q504403
* Commonscat Multimedia: Bladen County, North Carolina
**Booktrailer**, (ingelesetik *book*, liburua, eta *trailer*, iragarki laburra), **liburu** bat laburtzeko, goraipatzeko, aurkezteko, promozionatzeko, erabiltzen den bideo labur bat da. Filmen aurkezpena eta promozioa egiteko erabiltzen diren film edo bideo laburren ereduari jarraiki sortu ziren booktrailerrak.

Hezkuntzan, irakurzaletasuna sustatzeko-eta, azken urteotan, asko erabili izan den teknika da.

Booktrailer lehiaketak
----------------------

Ikasleen irakurzaletasuna sustatzeko udalek, heziketa zentro batzuek eta hainbat erakundek antolatu egiten dituzte booktrailer lehiaketak. Ikasleei liburu bat edo batzuk irakurtzeko eskatzen zaie eta liburuari buruzko bideo labur bat ekoizteko, booktrailer bat egiteko. Gero ekoiztutako bideorik onenak-edo, argitaratu ohi dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *GETXOKO I.BOOK TRAILER LEHIAKETA.*  (Noiz kontsultatua: 2019-11-07).
2. ↑    «Booktrailer lehiaketa» *kanaldude.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-11-07).

Ikus, gainera
-------------

* Irakurketa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3642276

 |

* Wd Datuak: Q3642276
**Boone konderria** (ingelesez: *Boone County*) Arkansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Harrison da. 2010eko zentsuaren arabera 36.903 biztanle zituen, Boone kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Boone konderriak 1.558,74 kilometro koadro ditu. Horietatik 30,04 ura dira. Beste 1.528,69 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,04 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 36.903 pertsonetatik 35.813 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 674 dira. 64 beltzak edo afroamerikarrak. 247 amerikar natiboak ziren eta 21 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 153 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 17 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 588 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61010
* Commonscat Multimedia: Boone County, Arkansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152453474
* LCCN: n81065992
* **Lekuak**
* OSM: 1818401
* TGN: 2000109

 |

* Wd Datuak: Q61010
* Commonscat Multimedia: Boone County, Arkansas
**Bolibartar Iraultza** edota **Venezuelar Iraultza** (gaztelaniaz: *Revolución Bolivariana* edota *Revolución Venezolana*) 1998. urtean Venezuelan Hugo Chávez iraultzaileak ezarri zuenez geroztik dagoen prozesu politiko ezkertiarra da.

Izena Simon Bolivar venezuelar iraultzaile eta independentista zenarengandik datorkio, iraultzaren aldekoen arabera Bolivar eta Simón Rodríguez idazle eta pentsalariaren ideietan oinarritua baitago, azken honek Latinoamerikak bere berezko sistema politikoa sortzearen aldekoa zen, bai eta Ezequiel Zamora venezuelar jeneralaren ideia eta leloetan ere: "Lur eta Gizon Askeak" eta "Oligarkiarekiko Izua".

Iraultzaren helburuen artean hispanoamerikar abertzaletasuna bultzarazi eta sozialismo berri batera iristea daude, eta bere lehenbiziko neurrien artean 1999ko Venezuelako Konstituzioa onartzea izan zen, honen bidez herrialdeak Venezuelako Bolibartar Errepublika izendapen ofizial berria jaso zuen.

Iraultzaren aurkariek aldiz, iraultza ezartzeko metodoak salatzen dituzte.

Oharrak
-------

1. ↑  EIMAk bere zerrendetan argitaratu duenez, *bolibartar* hitzaren jatorri den pertsonaren (Simón Bolívar) deituraren euskarazko idazkera egokiena *Bolívar* da, *v*-z. Hala ere, Euskaltzaindiak, 38. arauan, *Venezuelako Bolibartar Errepublika* izena arautu du, *b*-z. Hortaz, hitz eratorria *b*-z idaztea dirudi egokiena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*.
2. ↑   Euskaltzaindia. (PDF) *38. arauaː Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q891367
* **Identifikadoreak**
* BNF: 14470015w (data)
* GND: 1156686342
* SUDOC: 079118518

 |

* Wd Datuak: Q891367
*Ez nahasi chavismorekin*.
**Bolibarianismoa** inperialismoaren, desberdintasun ekonomikoaren eta ustelkeriaren bidegabekerien aurka ezarritako ideal panamerikanista, sozialista eta abertzaleen pentsamendu politikoaren korronte bat da, Simón Bolívarren omenez izendatua. Simón Bolívar, XIX. mendeko jeneral venezuelarra eta espainiar monarkiaren askatzailea, Hego Amerikaren independentziaren alde borrokatu zuen.

Bolibarianismoa, ideologia gisa, São Pauloko Foroan elkartutako alderdi latinoamerikarrek garatu eta sustatu dute. Alderdi horiek abertzaletasun hispanoamerikarra, errepublikanismo zibiko-humanista eta sozialismoa batzen dituzte, 1823ko Monroe doktrinaren aldean. Hainbat buruzagi politikok, talde komunitariok eta gizarte mugimenduk Bolivarren idealen interpretazioetan oinarritzen dituzte beren proiektuak, hala nola Hugo Chávez Venezuelako presidente ohiak, Rafael Correa Ekuadorko presidente ohiak eta Evo Morales Boliviako presidente ohiak, XXI. mendeko sozialismoa deiturikoaren barruan.

Erreferentziak
--------------



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8813

 |

* Wd Datuak: Q8813
Agustin Montiano, Akademiaren lehen zuzendariak, ideia plazaratu zuen.
**Espainiar hiztegi biografikoa** (gaztelaniaz: *Diccionario biográfico español*) Historiako Errege Akademiak argitaratutako lana da.

Historia
--------

1735eko maiatzaren 23an Filipe V.a Espainiakoak Historiako Errege Akademia sorrarazteko agindua eman zuen. Instituzioaren lehenengo zuzendaria Agustín de Montiano y Luyando izan zen eta honek *Diccionario histórico-crítico de España* egitea proposatu zuen. Dena dela, errekurtsoen gabeziak proiektua atzeratu zuen. XX. mendeko azken urteetan Akademiak proiektua berreskuratu zuen. Gonzalo Anes -orduko zuzendaria-, Jaime Olmedo eta Quintín Aldea Vaquero lanak koordinatu zituzten. Hamar urtez bost mila inguruko historialariek prestatu zuten lehenengo edizioa. Lehenengo 25 liburuki 2011an plazaratu ziren. Obra osoak berrogeita hamar liburuki ditu, 45.000 orri eta 40.000 biografia. Biografia horiek Espainiako kontzeptua oso modu zabalean hartu dute zeren eta K.a. VII. mendetik gaur egun arte baitoaz. Lana 2013an bukatutzat eman zen. Lehenengo paperezko edizio hori kritikatua izan zen batez ere frankismo eta Francoren sarreretan diktadura eta diktadorea izan zirela aipatzen ez zelako.

2018an, Carmen Iglesias zuzendaria izanik, edizio digitala aurkeztu zen. Edizio horretan biografia batzuk zuzendu ziren, Francorena horien artean, eta bakarrik hildako pertsonaienak jaso ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Hiztegiaren webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q41705771
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX5167136

 |

* Wd Datuak: Q41705771
**Bolgo** Tolkienen legendarium ospetsuko pertsonaia bat da. Mendi Lainotsuetako orko handia, beharbada Uruk hai bat, Azogen semea. Bolgo *Iparraldekoa* bezala ezagutzen zen. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2941. urtean hil zen Beornen esku.

Orkoak haserretu egin ziren Thorinek eta bere kideek Orko Handia hil zutenean, eta Gundabad mendian bildu ziren berriz, nano guztiak hiltzeko asmoz. Bolgok Warg eta orkoen armadaren buru joan zen Mendi Lainotsuetatik Ereborrera, non Bost Armaden gudua gertatu zen.

Ereborren, Bolgoren armadak Esgarotheko gizakiei, Oihan Beltzeko elfoei eta Burdinazko Muinoetako nanoei aurre egin behar izan zien. Guduan zehar Thorin Haritzezko Ezkutua Bolgo hiltzen saiatu zen, baina honen goardia pertsonalak Thorin bera eta honen iloba ziren Fili eta Kili hil zituen. Beranduago, Beornek Bolgoren goardia pertsonala sakabanatu zuen eta orkoa zanpatu zuen, hau hilez.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3502914

 |

* Wd Datuak: Q3502914
***Espainolak eta euskaldunak*** Joxe Azurmendi zegamarrak idatzitako saiakera liburu arrakastatsua da.

Espainolen eta euskaldunen mitologia eta ideologia historiak osatzen du obraren muina, ernazimentuan oinarrituz batez ere, garai guztietako materialak biltzen baditu ere. Kritikak bi zentzutan egiten ditu Azurmendik: alde batetik euskaldunoi buruz espainiarren topikoak kritikatzen ditu; bestetik, euskaldunok gure kultura eta hizkuntzarekiko kontzientzia eza kritikatuko du. Idazle euskaldunei dagokienez, era berean, ez ditu kritikatu gabe utziko euskaldunon harrokeriak puztuz euskaldun erreala mespretxatu dituztenak. Hausnarketa horien bitartez gure lehenari, orainari eta geroari begi berriekin begiratzeko gonbidapena egiten digu Azurmendik.

Liburuaren proiektua eta lehen idazketa 1976an burutu zen, beroaldi batean eta erreakzio gisa, eta hala ere gaurkotasun izugarria du, gure arazo eta zauriak zahar-berriak diren seinale. Orduan argitaratu ezinda, ekarpaen eta hausnarketa gehiagoz horniturik argitaratu zen 1992an. Aurrerago espainolera itzuli zuten.

Testuaren atal interesgarrienetakoa «Batasunaren kontzeptu mito-patologiko bat» izenekoa da. Bertan estatu modernoen kontzeptuen jatorri eliztarra azaltzen da Agustin Hiponakoa eta historiaren filosofia kristaua aipatuz. Egungo Frantzia edo Espainia gisako estatu demokratiko eta ilustratuen oinarri katolikoak (Jainko bat, errege bat, lege bat, hizkuntza bat) agerian uzten dira:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Bakea, zuzenbidezko ordenua, oparotasuna, kultura, positibo guztia Erromak (haren oroipenak) inkarnatzen du. Eredu ideal bat [...] Inperioa berregin behar da. Baina probintziak berregin behar dira orobat horretarako. Europako Estatu modernoen sorreran, zergatik sortu diren —Espainia, Frantzia— horrelaxe, faktore desberdin asko sartu da. Baina guztiz garrantzizko bat, horixe izan da. |  » |

Ikus, gainera
-------------

* Euskarazko literatura idazlan nagusien zerrenda

Bibliografia
------------

* Agirre, L.: *Joxe Azurmendirekin solasaldia*, Jakingunea webgunean.
* Mendiguren, X. (2010): «Txango bat, Azurmendiren liburuetan barrena», *Hegats*, 45: 19-26.

erreferentziak
--------------

1. ↑  Azurmendi, J.: *Espainolak eta euskaldunak*, Donostia, Elkar, 1992. 132. or.

Kanpo estekak
-------------

* Liburuen kritikak
* Liburuaren aipamena EHUren webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257248

 |

* Wd Datuak: Q12257248
*Boogaloo boys* batzuk, Virginian, 2020ko urtarrilean.
**Boogaloo mugimendua** eskuin muturreko estatubatuar mugimendu bat da. Milizia armatu baten gisara agertzen diren gizonezkoz osatua dago gehienbat eta partaideei **boogaloo boys** edo **boogaloo bois** esan ohi zaie.

Ezaugarri nagusia dute armen jabetza publiko eta librearen alde agertzen direla eta oro har gobernua gorrotatzen durela. Batzuk talde zuri supremazistak edo neo-naziak dira, baina publikoki arrazismoa salatzen dutenak ere badira. Erabiltzen duten sinbologian, gehien nabarmentzen dena da Estatu Batuetako 2. gerra zibil baterako prestatzen ari direla, edo horixe bera piztu edo azeleratzeko lanean ari direla: *accelerationist* terminoa ere aplikatzen zaio horregatik ingelesez. 2019ko amaieratik egin dira nabarmenak batez ere AEBetako zenbait protesta eta agerraldi publikotan.

Izena eta gako estetikoak
-------------------------

Interneteko garaiko memeen izaera eta zabalkundearekin lotuta daude mugimenduaren ezaugarri estetiko batzuk, izena bera adibidez; eta Internet bera dute, gako konpartitu horien bidez, antolatzeko eta elkar errekonozitzeko kanala. 4chan foroan sortutako memeetan daude taldea identifikatzeko gakoetako batzuk. Izenaren jatorria bilatu behar da 1984ko film batean: *Breakin' 2: Electric Boogaloo. Breakin'* delako break-dance filmaren jarraipena izan zen, eta txar fama zuelarik, *electric boogaloo* gehitzea edozein terminori, haren jarraipena adierazteko modu bat. 2012tik aurrera, etiketa hori AEBetako Sezesio Gerraren kontestuan erabili izan da, "*Civil War 2: Electric Boogaloo"* aipatzen zelarik, gerra hori etorri badatorrela esan nahi izan da. Laburturik, *Boogaloo* bilakatu da 2. gerra horren sinonimoa.

Boogaloo bandera bat, beraien ikur batzuekin.
Eta *boogaloo* hitzetik, beste irudi asoziazio batzuk egin izan dira: *Big igloo* edo iglu handia, batetik (eta hortik igluak izatea ikono bat mugimenduarentzat), eta *Big luau* edo *Luau handia* (Luau bat Hawaiiko jai bat da), eta hortik hawaiar alkandorak erabiltzea talde-pertenentziaren ikur gisa.

Era berean, ikur eta termino ironiko hauek uzten diete partaideei distantzia bat gordetzen mezuen gordintasunetik, eta defentsa mekanismo gisa ere ikus daitezke: igluak eta hawaiar kamisetak ez dira esbastikak, noski, eta bide ematen dute adierazteko norberaren jarrera kalterik gabeko txantxen eremuan kokatzen dela, ez muturreko mugimendu armatu baten erradikaltasunean.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Greenspan, Benjamin Goggin, Rachel E.. «Far-right civil war accelerationists called the Boogaloo Bois are appearing at protests around the country with guns and Hawaiian shirts» *Insider* (Noiz kontsultatua: 2020-09-14).
2. ↑   **(Ingelesez)** «The Meme-Fueled Rise of a Dangerous, Far-Right Militia» *Wired* ISSN 1059-1028. (Noiz kontsultatua: 2020-09-14).
3. 1 2    «Alkandora hawaiarrak bai, Boogaloo mugimendua ez» *sustatu.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-09-14).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q95929157
* Commonscat Multimedia: Boogaloo movement

---

 |

* Wd Datuak: Q95929157
* Commonscat Multimedia: Boogaloo movement
**Boone konderria** (ingelesez: *Boone County*) Indianako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Lebanon da. 2010eko zentsuaren arabera 56.640 biztanle zituen, Boone kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Boone konderriak 1.096,22 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,88 ura dira. Beste 1.095,34 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 51,67 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 56.640 pertsonetatik 54.421 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.270 dira. 484 beltzak edo afroamerikarrak. 91 amerikar natiboak ziren eta 10 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 941 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 35 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 658 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q499547
* Commonscat Multimedia: Boone County, Indiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 140734294
* GND: 4601710-0
* LCCN: n81140201
* NARA: 10036638
* **Lekuak**
* OSM: 1812953
* TGN: 1002188

 |

* Wd Datuak: Q499547
* Commonscat Multimedia: Boone County, Indiana
**Espaloia Kafe Antzokia** Elgetan eta 2004ko ekainean sortutako musika aretoa eta kulturgunea da, Debagoienako eskualde osoan erreferentziazkoa dena.

Bere lan-esparrua Debagoienaz gain Eibar aldera (Debabarrena) eta Elorrio aldera (Bizkaia) zabaltzen da. Kultura programazio iraunkorra duen aretoa da eta musika estilo askotarikoez gain antzerkia da beste jardunbide garrantzitsu bat. Espaloia Kooperatiba enpresak independienteki kudeatzen du Espaloia Kafe Antzokia. Kooperatiba horren gehiengoa euskara eta kultura elkartearena da, **Goibeko** kultura elkartearena.

"Zenbat Gara" elkarteak Bilbon eta Ondarroan zabaldutakoen ostean zabaldu zen hirugarren kafe antzokia, Espaloia kafe antzokia. Gerora etorri zen Berbarok sustatutako Plateruena Kafe Antzokia edo Donostiako DOKA.

Ikus, gainera
-------------

* Bilboko Kafe Antzokia
* Ondarroako Kafe Antzokia
* Plateruena Kafe Antzokia
* Xaia (Urruña)

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Espaloiaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257249

 |

* Wd Datuak: Q12257249
Espainiako konkistatzaileek Mexikon bertako herritarrei egindako basakeriak Bartolomé de las Casasen arabera.
**Espainiar elezahar beltza** (gaztelaniaz: *leyenda negra española*) kontzeptuarekin Espainiako historiaren ikuspuntu negatiboa adierazten da. Horren arabera, Espainia intolerantzia, erlijio fanatismoa, krudelkeria eta obskurantismoaren lurraldea izango litzateke. Elezahar horren oinarrian absolutismoa, Europan zehar egindako protestanteen aurkako sarraskiak eta Amerikako espainiar kolonizazioan egindako izugarrikeriak egon daitezke; izan ere, elezahar hori sarritan era manikeistaz erabili izan da. Kontzeptua 1914an *La leyenda negra y la verdad histórica* liburuan Julián Juderías historiagile espainiarrak definitu zuen nahiz eta aurretik Emilia Pardo Bazán eta Vicente Blasco Ibáñez idazleek erabilia izana. Historikoki Filipe II.a Espainiakoa erregearen agintaldiaz hasiko litzateke. Espainian, haien aurkako gezurrezko kanpaina ideologiko eta propagandistikoa bezala ulertu izan da kontzeptu hau.

Bibliografia
------------

* Julián Juderías: *La leyenda negra y la verdad histórica: contribución al estudio del concepto de España en Europa, de las causas de este concepto y de la tolerancia política y religiosa en los países civilizados*. Madril: Tip. de la Revista de Archivos, 1914.
* Julián Juderías: *La leyenda negra: estudios acerca del concepto de España en el Extranjero*. Bigarren argitalpen berritua eta osatua. Bartzelona: Araluce, 1917.
* Joseph Pérez: *La légende noire de l'Espagne*. Fayard:2009. ISBN :9782213652917.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑   Ernesto Sabatoren iritzia.

Ikus, baita ere
---------------

* Inkisizioa
* Odol garbitasun
* Antisemitismo

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**: Elezahar beltza Encyclopaedia Britannican.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1501447
* Commonscat Multimedia: Spanish black legend

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX467023
* BNF: 13749265x (data)
* GND: 4167538-1
* LCCN: sh93007281
* NKC: ph1022113
* SUDOC: 06160738X
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1501447
* Commonscat Multimedia: Spanish black legend
**Erretratu literarioa** edo **potret literarioa** hitzen bidez behatzaile batek egindako pertsona edo pertsonaia baten deskripzioa da. Erretratuan pertsonalitatearen edo itxura fisikoaren elementuak aukeratzen ditu; horiei ezaugarriak lotzen ditu. Erretratuak pertsonaia erreala, ikusgarria, hurbila bihurtzen digu. Kontzeptua, antza, margolaritzatik hartua izan da. Lehenengo erretratuak literaturan antzinaroan agertzen dira, Tito Livio eta Kornelio Tazitoren eskutik. rosa zein bertsoz egin daiteke, pertsona errealei zein asmatutako pertsonaiei buruz. Egileak bere buruaren erretratua egiten duenean, autoerretratua da.

Erretratu motak
---------------

Erretratu desberdinak egin daitezke:

* gorputzaren atal batena
* gorputz osoarena
* gorputza jarrera zehatz batean
* deskriba daiteke janzkera
* itxura eta pertsonalitatearen arteko loturak azaldu daitezke
* pertsonaia inguruarekin lotu daiteke

Orokorrean, bi erretratu-modalitate bereizi egiten da:

* Prosopografia, kanpotik, ikusten denetik egiten den deskripzioa
* Etopeia, pertsona baten moraltasun eta nortasun-bereizgarriak deskribatzen ditu

Adibidez, "Zakur handia (prosopografia) eta leiala (etopeia) da".

Bi ikuspuntu
------------

* Objektiboa: deskribatzaileak bakarrik ikusten duena azaltzen du, emozioak edo iritziak azaldu gabe.
* Subjektiboa: deskribatzaileak berarengan pertsonaiak sortzen dituen inpresioak azaltzen ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .

Ikus, gainera
-------------

* Deskripzioa
* Prosopografia
* Etopeia

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Erretratuari buruzko txosten pedagogikoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q368359

 |

* Wd Datuak: Q368359
**Brenda Irene Isabelle Frances Theresa Dean Paul** (Kensington, 1907ko maiatzaren 8a - Londres, 1959ko uztailaren 26a), **Brenda Dean Paul** izen artistikoz ezaguna, ingeles aktorea eta socialitea izan zen. "Bright Young Thing" taldearen kideetako bat izateagatik ezaguna da.

Biografia
---------

Brenda Dean Paul Londresko familia aristokratiko batean jaio zen, 1907an. Gaztetatik aktore izan nahi zuen. Amets horren atzetik, Berlinera joan zen 20 urte zituela, baina hiriburuko gau giroak sorgindu zuen. 1920an, Parisen izan zen, eta, abortu baten eraginez, morfina hartu zuen ospitalean; haur galtzetik ez omen zen inoiz suspertu. Heroinaren eta kokainaren plazerak ere Parisen dastatu zituen estreinakoz.

Londresera itzuli zenean, "Bright Young People" mugimenduan militatu zuen. Haren janzteko estiloa klase guztietako emakumeek miresten zuten —Interneten historiako lehenengo it girl-a dela esaten da—. 1931. urtean, ama hil zitzaion, eta, ondorioz, gehiago hondoratu zen estupefazienteen zuloan. Bi urte geroago, kartzelatu egin zuten iruzur egiteagatik eta drogak edukitzeagatik. Espetxean nabarmen argaldu zen: bulimia zuen, eta 35 kilo baino ez.

Dean Paul garaiko hizki-mizkien kronisten jomugan izan zen: «goi klaseko drogazalea» izendatu zuten. Michael Wishart pintoreak esan zuen festa batean ikusi zuela xiringa bat garbitzen loreontzi bateko urarekin. Zurrumurruen albo kalteak. 52 urte zituela hil zen, gaindosiak jota.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   «Gazte dirdiratsuak» *Berria* 2021-03-14 CC BY-SA 4.0 lizentziapean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4960667
* Commonscat Multimedia: Brenda Dean Paul

---

 |

* Wd Datuak: Q4960667
* Commonscat Multimedia: Brenda Dean Paul
**Esteban Ezkurra Arraiza** (Etxauri, 1888ko azaroaren 21a-1964ko martxoaren 22a) Nafarroako erreketeen komandantea eta politikaria izan zen. Espainiako Gerra Zibila baino lehen estatu kolpearekin kolaboratu zuen eta, ondoren, Francoren alde altxatu zen.

Biografia
---------

Elkarte Tradizionalista edo Comunión Tradicionalista alderdiaren militantea, 1918ko abenduaren 30ean, Vicente Jauregirekin batera, Nafarroako Foru Aldundiak deitutako nafar udalen batzar nagusian hartu zuen parte Etxauriren ordezkari bezala; batzarraren helburua Espainiako Gobernuari Foruen erabateko berreskuratzea eskatzeko zen. 1930ean Julia Iñarra Legarraga baztandarrarekin ezkondu zen. Etxauriko alkatea izan zen eta Foru Kontseilu Administratiboaren partaidea izan zen. Espainiako Bigarren Errepublika aldarrikatuta, Ezcurra Euskal Herriarentzako Sortarauaren alde jarri zen baina, azkenik, 1932an aurkako botoa eman zuen. 1931ko irailaren 2an, Nafarroako Federazio Katoliko-Sozialaren lehendakaria izendatu zuten.

1936an, Etxauribarren erreketeen nagusia bezala, haren etxea Emilio Mola jeneralari karlismoaren beste buruekin biltzeko utzi zion. Bilera haietan 1936ko uztailaren 18ko estatu-kolpea prestatu zen. Gerra hasita, abuztuaren 7an Nafarroako erreketeen komandantea izendatu zuten. 1937ko apirilean Gerrako Batzorde Karlistako burua izan zen; bilera hartan Francori Falange Española eta erreketeen arteko batasunari oniritzia emateko telegrama bidali zioten. Hau zen telegramaren testua:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Al felicitar a V. E. por magnífica alocución radiada, reiteramos adhesión entusiasta a Generalísimo Ejércitos Nacionales que encarna virtudes de la raza, espíritu de la nueva España tradicionalista. Ezcurra. |  » |

Baina gerra aurrera joan ahala, Ezcurrak frankistekin arazoak izan zituen. Teruelgo guduan Nafarroako soldaduak lehen lerroko oste bezala erabiliak izaten ari ziren; horren aurrean protesta egiteko Nafarroako Dibisioak atzera egitea agindu zuen. Ondorioz, 1938ko otsailean erreketeen agintaritzatik kendu egin zuten.

Falangisten eta karlisten arteko batasuna, bestetik, ez zen aurrera atera. Erreketeentzat falangistak "gorriak" omen ziren, hau da, oso ezkertiarrak.

Fernando Mikelarenaren *Sin piedad. Limpieza política en Navarra, 1936. Responsables, colaboradores y ejecutores* (Pamiela, 2015) ikerketa lanean Ezkurra ezkertiarren aurka Nafarroan burutu zen errepresioaren arduradun nagusietariko bat bezala aipatua izan da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   .
2. ↑   .[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25858032
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 43566

 |

* Wd Datuak: Q25858032
**Esteban de Obray** (Saint-Thomas, Rouen, Frantziako Erresuma, XV. mendearen erdialdea – Tutera, Nafarroako Erresuma, 1556 inguru) frantses jatorriko eskultorea eta hargin-maisua izan zen, Nafarroako Pizkundeko eskulturaren aitzindaria. 1517. urtean Tuterara joan zen bizitzera, eta hango katedraleko koruko aulki gotikoak egin zuen (1517-1522). Zentronikoko elizako San Joanen erretaula nagusia egin zuen 1525. urtean eta Calatayudeko Santa Maria kolegiatako atea eta ataria (1525-1528, Juan de Talavera harginarekin). Tarazonan (Zaragoza), Burlatan eta Tafallan lan egin ondoren bukatu zuen bere maisu lana, hots, Iruñeko katedraleko koruko aulkiak. Azken honen neurrikoak dira, halaber, Sariñenako (Huesca) elizako San Franciscoren erretaula nagusia (1541) eta Zaragozako Pilar katedraleko korua (Juan de Moreto eta Nicolas Lobato harginekin batera, 1544).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011-12-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3753360
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 95937303
* ULAN: 500039882
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 97012
* Lur: 04468/eu\_o\_0092/o0092
* GEA: 9506

 |

* Wd Datuak: Q3753360
**Boone konderria** (ingelesez: *Boone County*) Iowako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Boone da. 2010eko zentsuaren arabera 26.306 biztanle zituen, Boone kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Boone konderriak 1.485,72 kilometro koadro ditu. Horietatik 5,36 ura dira. Beste 1.480,36 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 17,71 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 26.306 pertsonetatik 25.699 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 505 dira. 202 beltzak edo afroamerikarrak. 72 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 87 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 17 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 226 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111235
* Commonscat Multimedia: Boone County, Iowa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 129011337
* LCCN: n81022685
* NARA: 10039020
* **Lekuak**
* OSM: 1783157
* TGN: 2000568

 |

* Wd Datuak: Q111235
* Commonscat Multimedia: Boone County, Iowa
**Boone konderria** (ingelesez: *Boone County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Burlington da. 2010eko zentsuaren arabera 118.811 biztanle zituen, Boone kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Boone konderriak 664,24 kilometro koadro ditu. Horietatik 26,17 ura dira. Beste 638,07 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 178,87 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 118.811 pertsonetatik 111.160 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 4.205 dira. 2.928 beltzak edo afroamerikarrak. 192 amerikar natiboak ziren eta 76 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 2.514 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 146 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.795 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113185
* Commonscat Multimedia: Boone County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 150105946
* GND: 7610600-7
* LCCN: n81055731
* NARA: 10036639
* **Lekuak**
* OSM: 361563
* TGN: 1002189

 |

* Wd Datuak: Q113185
* Commonscat Multimedia: Boone County, Kentucky
**Boone konderria** (ingelesez: *Boone County*) Mendebaldeko Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Madison da. 2010eko zentsuaren arabera 24.629 biztanle zituen, Boone kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Boone konderriak 1.303,27 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,28 ura dira. Beste 1.298,99 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 18,9 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 24.629 pertsonetatik 24.317 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 97 dira. 122 beltzak edo afroamerikarrak. 33 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 21 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 5 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 130 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490925
* Commonscat Multimedia: Boone County, West Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153597012
* ISNI: 0000 0004 0424 2795
* LCCN: n79126822
* **Lekuak**
* OSM: 2535264
* TGN: 2002255

 |

* Wd Datuak: Q490925
* Commonscat Multimedia: Boone County, West Virginia
**Borroka armatua** armak eta indarkeria modu sistematikoan erabiliz talde edo erakunde armatuek darabilten biolentzia politiko motari deritzo. Historikoki, borroka espresio horren agerpena, sakonagoak diren gatazka politiko eta sozio-ekonomikoen ondorioz agertu izan da, betiere zapalkuntza edo eskubideen ukazioa bizi izan duten kolektiboen eskutik (langile klasea, nekazariak, nazio ukatuetako kideak...).

Borroka horren funtsa Estatuak zenbait erakunde armaturen bidez (poliziak eta ejertzitoak) biolentziaren gainean duen monopolioa ukatzean datza; horretarako, estatu-egitura horiexen aurkako ekintza militarrak egiten dira. Borroka armatua, alabaina, ez daiteke era isolatuan uler: normalean, praxi politiko-militarraren ataletako bat izan da eta, gauzak horrela, kolektibo borrokalariaren ekinbide politikoarekin uztarturik agertu izan da beti. Molde horrek, beraz, tokian tokiko aldarrikapen eta borroka politikoarekin harreman zuzena du beti, ez soilik bere garapenean, baita lortu nahi dituen helburuetan ere, osoki politikoak izan ohi direnak.

Ikus, gainera
-------------

* Insurjentzia
* Gerrilla
* Terrorismoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3267933

 |

* Wd Datuak: Q3267933
**Espainiar mexikarrak** (gaztelaniaz: *hispano-mexicanos*) batez ere XIX. eta XX. mendeetan Mexikora iritsitako espainiar migratzaileen ondorengoek osatutako gizataldea da. Egun, 80 milioiko talde handia osatzen dutela uste da, eta Mexikoko biztanleriaren % 50 inguru espainiar jatorrikoa dela. Lehendabizikoak, ostera, 1519ko otsailean ailegatu ziren Hernán Cortések zuzenduak Yucatan penintsularaino.

Halaber, Ipar Amerikako herrialde hartan 105.000 bat euskal deitura daudela estimatzen da eta bertako toponimian ere aztarnak ugari dira.

Toponimia
---------

Guadalajara, Puebla, Monterrey, Valladolid, Mérida, Veracruz, Zamora, Córdoba, Burgos, Linares, Villahermosa, León, Salamanca, Madrid, Compostela, Durango, Arteaga eta Medallín espainiar jatorrizko toponimoak dira.

Ikus, gainera
-------------

* Mexikoko demografia

Erreferentziak
--------------

1. ↑   INEGI.  (2011ko maiatza). *Los nacidos en otro país suman 961 121 personas.* .
2. ↑   Britannica.com. *Mexico – Britannica Online Encyclopedia.* .
3. ↑   Grunberg, Bernard.  (2007). «La folle aventure d'Hernán Cortés» *L'Histoire* (322).

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Lázaro Cárdenas y los científicos del exilio español en México

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q928333

 |

* Wd Datuak: Q928333
**Enlil-nadin-shumi** Babiloniako erregea izan zen.

Babiloniako tronuagatik lehiatu zen Tukulti-Ninurta I.a Asiriako erregeak Babilonia konkistatu eta zazpi urtera. Hegoalderen zeuden eskualdeak (Dilmun, Qatar edo Bahrein izan daitekeena) eta Al-Hasako kostaldea asiriarrek arpilatu zituzten, eta iparraldeko lurraldeak (Khana, Mari, Terqa eta Arapharekin) asiriarren domeinupean geratu ziren. Araphak, denbora bat pasa zuen utzia, Babiloniaren mende, baina asiriarrek euren eragin gunetzat hartzen zuten. Akhlamu ere, asiriarrek domeinatu zuten Babilonia domeinatu zuten garaian.

Handik zazpi urtera, Tukulti-Ninurtak herrialdetik alde egin zuen, eta errege basailu bat utzi zuen, Enlil-nadin-shumi, printze kasitar bat zena; honela abiarazi zuen Babiloniako hirugarren dinastia deritzona. Oso argi ez dauden arrazoi dinastikoengatik, Enlil-nadin-shumiren legitimitate dinastikoa ez baita ezagutzen, elamdar dinastiak ere Babiloniako tronurako eskubidea zuela uste zuen; honegatik, hasiera batean harremanak onak izan ziren arren, okerrera egin zuten. Igialkidar dinastiako azken errege elamdar zen Kidin-Hutran III.ak, azkenik, Enlil-nadin-shumiren aurkako espedizio bat zuzendu zuen, tronutik kendu eta bere ordez Kadashman-Harbe II.a jarri zuen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Kashtiliash IV.a** | **Babiloniako erregea**K. a. XIII. mendea | Ondorengoa**Kadashman-Harbe II.a** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2620220

 |

* Wd Datuak: Q2620220
Mitxel Elizanburu Errekart*, Frantziako bigarren eta hirugarren Errepublikaren ichtorio bitchia* (1891, Baiona)
**Epilogo** bat (grezierazko *ἐπίλογος*-etik, *epilogos* hitzaren bilakaera, "ondorioa", non ἐπί *epi* = "gainera, gainean" eta *λόγος* *logos* = "hitza") testu mota bat da literatura-lan baten amaieran, normalean lana ixteko erabiltzen dena. Euskaraz **azken hitza** ere erabili izan da. Istorioaren barruko ikuspegitik aurkezten da, testu nagusiari atxikita, testu nagusiaren parte bezala, gehigarri bezala. Gerta daiteke autorea irakurlearekin zuzenean komunikatzeko gogoa agertzea eta zuzenean irakurleari hitz egitea. Testu tipo honen ifrentzua hitzaurrea da: literatura- edo drama-lan baten hasieran agertu ohi den testu bat, istorioa irekitzeko eta interesa hasiera-hasieratik harrapatzeko erabili ohi dena. Genero batzuek, hala nola telebistako programa batzuek eta bideojoko batzuek, "sarrera"-ri "*intro*" esaten diote eta gero, epilogoari, ingelesezko hitz jokoa eginez, "***outro***" deitzen diote.

Oro har, epilogoak etorkizunean ezartzen dira, istorio nagusia osatu ondoren. Genero batzuen artean, hurrengo emanaldian lan batzuk iradokitzeko erabil daiteke. Irakurlearen jakin-mina asetzeko eta istorioaren edozein zati aske argitzeko ere erabiltzen da.

Moby Dicken Epilogoaren argazkia, Herman Melvilleren klasikoa

Terminoaren historia
--------------------

*Epilogo* hitzaren lehen erabilera ezaguna XV. mendean izan zen, eta atal erabakigarria izan zen literatura-lanetarako.

Ingeles ertain eta frantses ertainean "*epilogue*" hitza erabili zen. Latinez *epilogus* erabiltzen zen, greziar *epilogos* (ἐπίλογος) hitzetik zuzenean mailegatua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Definition and Examples of Literary Terms: Epilogue» *Literary Devices Website* 2014.
2. ↑   «Definition and Examples of Literary Terms: Prologue» *Literary Devices Website* 2014.
3. ↑   **(Ingelesez)** «Epilogue – Examples and Definition of Epilogue» *Literary Devices* 28 August 2013.
4. 1 2   Schmid, Rudolf; Hopkins, D. J.; Merriam-Webster.  (May 1998). «Merriam-Webster's Geographical Dictionary» *Taxon* 47 (2): 535. doi:10.2307/1223820. ISSN 0040-0262..

Ikus, gainera
-------------

* Hitzaurre

Kanpoko estekak
---------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1771692
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1771692
**Exosfera** atmosferaren geruza gorena da. Exosferan kanporantz mugitzen ari den molekula batek espaziora ihes egin dezake nahiko azkar mugitzen bada; bestela, berriro exosferara itzuliko da grabitatearen ondorioz. Edozein kasutan, molekulak ez du beste molekula batekin ia inoiz talka egingo, exosferaren dentsitatea oso baxua baita.

Lurraren exosferako gas nagusiak gas arinak dira, batez ere hidrogenoa. Exosferaren beheko aldea den exobasetik hurbil helioa, karbono dioxidoa eta oxigeno atomikoa ere badago. Exosfera Lurraren eta espazioaren arteko azken geruza da.

### Mugak

Exosferaren beheko mugari *termopausa* edo *exobase* deritzo, eta 500 eta 1.000 km artean dago. Goiko aldea, berriz, 10.000 km inguruan dauka.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q170332
* **Identifikadoreak**
* GND: 4153339-2
* NKC: ph597201
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q170332


| Eguratsa |
| --- |
| Troposfera • Estratosfera • Mesosfera • Termosfera • ExosferaTropopausa • Estratopausa • Mesopausa • TermopausaOzono geruza • Turbopausa • Ionosfera |
**Borgoinako Gerra** (1474–1477) Borgoinako Dukerriaren eta Suitzako Konfederazio Zaharraren arteko gatazka izan zen. Gerran, Borgoinako dukea zen Karlos Izukaitza hirutan garaitu zuten eta, azkenean, hil, Nancyko guduan 1477an. Borgoinako Dukerria eta haren menpeko beste lur asko Frantziaren menpera pasa ziren, eta Borgoinako Herbehereak eta Franche-Comté, berriz, Karlosen alaba zen Maria Borgoinakoak jaso zituen oinordetzan, eta, haren bidez, Habsburgo etxera pasa ziren, Maximiliano I.a enperadorearekin ezkondu baitzen.

Borgoinako dukeek, aurreko mendean, lortu zuten bere boterea nagusitzea Erromatar Germaniar Inperio Sainduaren eta Frantziaren artean. Haien menpean zituzten, jatorrizko Franche-Comtéaz eta Borgoinako Dukerriaz gain, Flandria, Brabante eta Luxenburgo eskualde aberatsak ere. Iparraldeko eta hegoaldeko lurraldeak lotu nahian, Borgoinako dukeek politika erasokorra eraman zuten Alsazia eta Lorrena bereganatzeko. Horrek eragin zuen gatazkak izatea Frantziarekin (Borgoinak Ingalaterraren alde egin zuen Ehun Urteko Gerran), eta, Karlosen garaian, Habsburgo etxearekin.

Gerra
-----

1469an, Austriako dukea zen Sigismundo Habsburgokoak Borgoinako Dukerriaren feudo gisa ezarri zituen bere Alsaziako lurraldeak, Suitzako Konfederazioaren hedatze nahitik babesteko. Karlosek enbargoa inposatu zuen Basilea, Estrasburgo eta Mulhouse hirien kontra, eta horiek, horren aurrean, laguntza eskatu zioten Bernari. Karlosek Neuss hiria setiatu zuen, baina arrakastarik gabe.

Geroago, Sigismundok bake hitzarmena sinatu zuen Suitzako konfederazioarekin eta saiatu zen Alsazia berreskuratzen, baina Karlosek uko egin zuen. Suitzarrak, Alsaziako hiriak eta Sigismundo Habsburgokoa batu ziren Borgoinaren kontra eta Jurako zati bat konkistatu zuten (Franche-Comté) Héricourt-eko guduan gailenduta (1474ko azaroa). Louis XI.a Frantziakoak bat egin zuen koalizioarekin abenduan.

1476an, Karlosek Grandsonera jo zuen, zeina, aliatutzat zuen Savoiaren menpekoa izan arren, Suitzak hartu baitzuen. Grandsongo guduan suitzarrek garaitu zuten Karlos berriz, eta horrek artilleria eta hornigai ugari galdu zituen. Karlosek armada bildu ondoren, konfederazioa berriz nagusitu zitzaion Morateko guduan, eta beste behin Nancykoan, 1477an.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q315342
* Commonscat Multimedia: Burgundian Wars

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4131899-7
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 008881
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q315342
* Commonscat Multimedia: Burgundian Wars
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Epikondilitis laterala** edo ***tenislariaren ukondoa*** gaixotasun muskular gogorra izan daiteke. Izenak berak adierazten duenez, oso lesio arrunta da tenislarien artean. Ukondoaren hezurren kanpoko aldeko tendoi eta giharretan gertatzen den lesio oso mingarria da. Muskulu eta lotailu hauen zenbait zuntz apurtzen dira, mugimendu jakin bat asko errepikatzen delako.

Tenislariaren ukondoaren bariante bat golfariaren ukondoa da; funtsean, bi lesioak berdinak dira, baina golfariarena ukondoaren barruko aldean gertatzen da, eta tenislariarena kanpoko aldean.

Kausak
------

Normalean lesio hau, besoak egunero eta gogortasun handiz erabili behar duten pertsonengan gertatzen da, arotzak, margolariak eta abarrengan.

Epikondilitis lateralaren kausarik normalena muskulu hauetan gainkarga bat da, hau da, epikondiloari lotuta agertzen diren muskuluak gehiegi erabiltzen ditugunean. Flexioa askotan egiten badugu tentsio puntu batzuk agertuko dira ukondoaren kanpoko aldean. Tira hauek indar handiz edo oso bortizki egin badira, zuntzen haustura gogorra eman daiteke. Hau gertatzeko probabilitate handiagoa dago, kasua erorkera edo tiroi gogor bat bada.

Medialari begira, egiten zailago eta arraroagoa dela esan behar da. Eskumuturraren pronazio eta flexio aldiberekoa ematen denean suertatzen da.

Orokorrean mugimendu bortitz baten ondorioz ematen da baian erreumatismoak, hezueriak eta artritisak zerikusia izan dezakete

Sintomak
--------

Orokorrean ukondoan hantura izango dugu eta honek min handia sor dezake. Honexegatik gauzak hartzeko eta eusteko zailtasun handiak izan ditzakegu eta besaurrean indarra galduko dugu.

Honez gain, zenbait mugimenduk mina sortuko digute, eskuaren flexioan adibidez.

Tratamendua
-----------

Tratamenduari begira nahiko logikoak dira guztiak. Batez ere zonalde gaixoaren inaktibitatea eskatzen da, bendak edo horrelako gauzak erabiliz. Zenbait mugimendu egitea ere komenigarria litzateke, batez ere hatzen eta eskumuturraren luzapena. Honez gain, zenbait masaje besaurrean eta zonalde lesionatuan oso lagungarriak izango dira.

Lesioa guztiz bukatuta dagoenean zenbait ariketa egin behar dira (besaurrearen luzapena, behatzen flexio eta luzapena eta abar) etorkizunean lesioak ekiditeko.

Mugimendu eta ariketez gain badago tratamendu kimikoa ere. Alde ukituan hanturaren aurkako botikak eta analgesikoak sartu daitezke.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q736776
* Commonscat Multimedia: Tennis elbow

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 146015549 (data)
* LCCN: sh85133907
* NKC: ph216741
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* ICPC-2: L93
* DiseasesDB: 12950
* MedlinePlus: 000449
* eMedicine: 1231903
* MeSH: D013716

 |

* Wd Datuak: Q736776
* Commonscat Multimedia: Tennis elbow
Semaforo-argia barruan duen bolardoa.
**Bolardoa** errepideak edo kaleetan oinezkoen eremuak bereizteko erabiltzen den metalezko zutoina da; metal ohikoenak aluminioa, altzairu herdoilgaitza edo burdina dira, baina beste material batzuk ere erabiltzen dira. Lurrera lotuta egoten dira, eta ibilgailuak igarotzea edo aparkatzea ekiditeko erabiltzen dira. Orobat, zenbait dendaren aurrean ere egon ohi dira, auto batekin erakusleihoko beira apurtuz lapurtzea ekiditeko.

Bolardo batzuk, finkoak izan beharrean, mugikorrak izaten dira; lurpera sar daitezke, ibilgailuen pasaera errazteko. Beste batzuetan, semaforoen argiak ere izaten dituzte, oinezko guneetako ibilgailuen eta oinezkoan pasaera erregulatzeko.

Bolardoak ala mutiloiak?
------------------------

Bestalde, bolardo hitza ere agertzen da itsas alorreko esanahi horrekin Elhuyar hiztegian eta Euskalterm datu-base terminologikoan, gaztelaniaz ere bi adierak dituelako, bai itsas alorrari lotutakoa eta baita kale edo errepideetako osagai horri dagokiona (eta, bide batez, ingelesezko bollard hitzaren bi adiera horietan oinarrituta, hitza ingelesetik hartutako mailegua baita.

Bolardo hitzak, dena den, lekukotasun ugari ditu euskaraz ere hirigintzan erabiltzen diren altuera txikiko zutoinak edo ibilgailuen pasaera oztopatzeko erabiltzen diren bestelako osagaiak adierazteko.
Estatistikan, **estandarizazioa** datu bat batez bestekotik zenbat aldentzen den adierazten duen balio bat da, **z balio** izenekoa. Datua, batez bestekoa eta desbideratzea {\displaystyle x,\ \mu ,\sigma \,} badira hurrenik hurren, estandarizazioa honela burutzen da:

{\displaystyle z={\frac {x-\mu }{\sigma }}}
Estandarizazioaren bitartez datu multzo ezberdinetako datuak aldera daitezke, z balioak dimentsio gabeak baitira. Adibidez, bi herrialde ezberdinetako familia banaren errentak alderatzeko, herrialde bakoitzean zein mailatan kokatzen diren zehazteko alegia, bi errentak estandarizatu behar dira, herrialde bakoitzeko batez besteko errenta eta desbideratzea harturik. Estandarizatu ondoren, z balio edo balio estandarizatu handiena duen errenta izango da handiena bietan, herrialdeko errenta maila orokorra kontuan harturik.

Estandarizazio estandarra ez den {\displaystyle N(\mu ,\sigma )\,} banaketa normal bateko balio batetik dagokion {\displaystyle N(0,1)\,} banaketa normal estandarreko baliora igarotzeko prozesua ere bada. Prozesu hau banaketa normal bateko probabilitateak taula baten bitartez kalkulatu behar direnean erabiltzen da, besteak beste:

{\displaystyle X\sim N(\mu ,\sigma )\rightarrow Z={\frac {X-\mu }{\sigma }}\sim N(0,1)}
Hipotesi-froga izenekoetan ere erabiltzen da, estatistiko moduan, hipotesi nulua onartu edo baztertzeko balio zehatz batekin alderatu ondoren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1050272

 |

* Wd Datuak: Q1050272