recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Beatriz de** **Bobadilla** (Medina del Campo, 1460ko hamarkada - Medina del Campo, 1504ko urria) Gaztelako dama bat izan zen Errege Katolikoen gortean. Hernán Perazarekin ezkontzeanGomera eta Hierro uharteetako andrea bihurtu zen. Kanarietako historiako pertsonaia garrantzitsuenetako bat izan zen. [3][4]

Bere izebatik bereizteko, Moyako markesak ere izen bera zuen, ezizena jaso zuen, *ehiztaria,* bere aitaren karguari erreferentzia eginez.

Biografia
---------

  

1482an Hernán de Perazarekin ezkondu eta errege-erreginen gortea utzi zuen San Sebastián de la Gomerara joateko.

*Torre del Conde* edo *Torre de San Sebastián*, San Sebastián de La Gomeran.
Gomeroen matxinadan gomeroek Peraza hil zuten, Bobadilla San Sebastianeko dorrean gorde eta Pedro de Veraren, Kanaria Handiko gobernadorearen laguntza eskatu zuen. Honek laurehun soldadurekin lehorreratu eta gomero matxinoak uharteko gailurretara ihes egin zuten. Bobadilla eta Vera haien aurkako sarraskari ekin zioten. Lehenengo, *Ipalan eta Mulagua t*aldeko kideak urkatu zituzten eta ondoren, Orone eta Agana taldeko kideak erbesteratu edota esklabo bezala saldu zituzten. Fray Miguel López de la Sernak, Kanarietako gotzainak, egoera errege-erreginen aurrean salatu zuen eta ordainetan, Bobadilla eta Verak haien poltsikotik ordaindu behar izan zuten esklabo bezala saldutako gomero kristauen prezioa. [13][14][15]

Bobadillak Gomeraren gobernua hartu zuen bere semearen, Guillénen, izenean. Besteak beste, Kristobal Kolonen 1492, 1493 eta 1498ko bidaiak hornitu zituen.

Bobadillak Tenerifeko konkistan parte hartu zuen ere. Lehenengo espedizioa diruz lagundu zuen eta ondoren, Alonso Fernández de Lugo kapitain konkistatzailea lagundu zuen, guancheen aurka Acentejoko lehenengo gudan galdu zuenean.

1498an Tenerifeko San Cristóbal de La Lagunako herri sortu berrira joan zen bizitzera, Alonso Fernández de Lugo gobernadore berriarekin ezkondu baitzen. Han, ordezko gobernadore aritu zen senarra ez zegoenean.

Genealogia
----------

Tenerifeko gobernadore ordezko lanetan hil zen 1504ean, Medina del Campon.

1. ↑  Rumeu de Armas 1985, 431 orr. .
2. ↑  Rumeu de Armas 1986, 24-30 orr. .
3. ↑  Rumeu de Armas 1975, 146; 208; 217 orr. .
4. ↑  Rosa Olivera & Serra Ràfols 1949.
5. ↑  Rumeu de Armas 1985, 432 orr. .

Fikzioan
--------

Beatriz de Bobadilla fikzio historikoko hainbat eleberriren protagonista izan da:

* Manuel de Ossuna y Saviñónen *Doña Beatriz de Bobadilla: Drama histórico en cuatro actos* (1840).
* Anton Giulio Barriliren *Le due Beatrici* (1892).
* Carlos Álvarezen *La Señora Beatriz de Bobadilla, señora de Gomera y Fierro* (2012).
* Balbina Riveroren *La dama sangrienta* (2016).
* Pepe Tejeroren *Guanches: tiempos de guerra* (2017).
* Mario Escobarren *La Gobernadora* (2022).

Halaber, *Isabel* telesailean Bobadillaren pertsonaia Beatriz de Osorio izenarekin agertzen da, Sara Rivero aktoreak antzeztua.

Ikus, gainera
-------------

* Inés Peraza
* Kanariar uharteen konkista

2

2
**Marcelino Ugalde ikastetxeko hondamendia** Ortuellako Marcelino Ugalde ikastetxean 1980ko urriaren 23an egondako gas-leherketa da. Leherketa hark, 52 hildako eragin zituen, 49 haur, bi irakasle eta ikastetxeko sukaldari bat.

Gertakaria
----------

Marcelino Ugalde ikastetxea 1972. urtean eraiki zen eta 1.300 haurrentzako lekua zeukan. Ortuellako Ganguren auzoan dago, herritik aldendutako gune garai batean alegia. 1980eko urriaren 23an gas-leherketa gertatzean, eskola barruan 800 eta 900 haur inguru zeuden, 28 gelatan banaturik. Goizeko hamabiak hamar gutxiagotan, leherketa izan zen, sotoan zegoen gas azpiegituran. Momentuan, eskolako beheko solairua behera erori zen, eta hondakinen artean, 80 edo 90 ume inguru harrapaturik geratu ziren.

Leherketa gertatu eta berehala, inguruan bizi ziren bizilagunak eta ortuellar guztiek, eskolara jo zuten, zer gertatu zen jakin eta hondakinen artean umeak salbatu ahal izateko. Izan ere, herritar gehienek, eskolan ikasten zuten umeak zituzten.

Urteurrena
----------

2005ean, leherketa gertatu eta hogeitabost urtera, Ortuellako udalak, ekitaldi berezia egin zuen, hildakoak gogoratzeko.

Telebista
---------

2008an ETB 2ko "La Caja Negra" saioak, gas-leherketari buruzko programa bat egin zuen, gertatukoaren zergaitiak ikertu eta azalpen bat bilatzeko.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Albistea El Pais egunkarian 1980ko urriaren 24ean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263015

 |

* Wd Datuak: Q12263015
***Animalien historia***, baita ere ***Animalien inguruko ikerketak*** (grezieraz: Τῶν περὶ τὰ ζῷα ἱστοριῶν, latinez: *Historia animalium*) Aristotelesek K.a. 343 urtean idatzitako zoologiari buruzko lana da.

Ezaugarriak
-----------

Animalien gaineko historia naturalaren tratatu honek bederatzi liburu ditu. Hamargarren liburua ezagutzen da baina apokrifo bezala katalogatua izan da. Liburua mendebaldean Kitāb al-hayawān intelektual arabiarrek egin zuen itzulpenari esker ezagutu zen; itzulpenean Aristotelesen zoologiari buruzko beste bi liburu zeuden: *Partibus animalium* eta *Generatione animalium*.

Animalien historiak hainbat lekukoren behaketa zehatzak jaso zituen, batez ere, Lesbos uhartearen itsas biologiaren ingurukoak. Hala nola olagarroek kolore aldatzeko gaitasuna dutela eta tentakulu bat esperma transferitzeko dutela moduko bitxikeriak azaltzen ditu. Horrelako informazio asko gezurrezkoa bezala onartu zen XIX. mende arte. Aristoteli akatsak egotzi egin dizkiote baina batzuk testuen interpretazio okerrak ziren. Informazio asko benetako behaketetan oinarritzen ziren, ordea. Dena dela, egia da batzuen baieztapen zentzugabeak, bidaiarienak eta erlezainak, era ezkritiko batez erabili zituela.

Aristoteles eta izadia
----------------------

Aristoteles zoologiaren aintzindaria izan zen. Aristotelesek interes handia erakutsi zuen naturako fenomenoekin. Horrela, zoologia, botanika, meteorologia eta astronomiako informazio-biltzaile handia izan zen. Biologia arloan nabarmendu zen, izaki bizidunen sailkapen taxonomikoa asmatu baitzuen. Zoologiari dagokionez animalia odoldunak eta odolgabeak bereizi zituen, eta botanikari dagokionez landare loredunak eta loregabeak. Berezko sorreraren ideia okerra ere garatu zuen, intsektuak ihintz, hezetasun eta izerditik berez sortzen zirela esanez. Astronomian ere ekarpenak egin zituen, zortzi esferadun teoria geozentrikoa planteatuz, indarrean iraun zuena Nicolaus Copernicusen teoria heliozentrikoa iritsi arte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Testu elebiduna.
* **(Ingelesez)**:Aristoteles eta zoologia.
* **(Ingelesez)**:Aristotelesen biologia
* **(Gaztelaniaz)**:Aristotelesen biologiari buruzko testuak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1620799
* Commonscat Multimedia: History of animals (Aristotle)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 312385833
* BNE: XX2135241
* BNF: 120476191 (data)
* GND: 4344076-9
* LCCN: nr97034839
* SUDOC: 032002157
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1620799
* Commonscat Multimedia: History of animals (Aristotle)
***Biluzia diban batean eserita*** (italieraz: *Nudo seduto su un divano*) edo ***Erromatar emakume ederra*** Amedeo Modigliani artistaren margolan ezaguna da. 1919an oihalaren gaineko olioaz margotuta gaur egun bilduma pribatu batean gordea da. Modiglianik 1916tik 1919ra emakume biluzien sail bat margotu zuen, tartean hau. Lanak bere laguna zen Léopold Zborowskiren enkargua izan zen. Zborowskik margotzeko materialak, modeloak, dirua eta apartamentu bat utzi zion lanak burutzeko.

Historia
--------

Modiglianik behin bakarrik erakutsi zituen bere lanak jendaurrean, Parisen, 1917an, eta pentsatzekoa da margolan hau bertan zegoela. Erakusketa hori, jendaurreko eskandalua zela-eta, ireki zen egun berean poliziak itxi egin zuen. 1999an margolana Sotheby's galeriak saldu zuen, 16,7 milioi dolarretan. 2010an prezio hori gainditu zuen New Yorken, 68,9 milioi dolarretan.

Deskribapena
------------

Margolanean emakume erdi-biluzia ikusten dugu. Hankak gurutzatuak ditu. Atzealdea, gorria da. Lanak elementu abstraktuak ditu baina, aldi berean, Pizkundeko kutsu nabaria.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Bibliografia
------------

* Klein, Mason, et al. *Modigliani: Beyond the Myth*. New York, 2004. The Jewish Museum. ISBN 0-300-10573-8

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3879285
* Commonscat Multimedia: Nude Sitting on a Divan by Amedeo Modigliani (private collection)

---

 |

* Wd Datuak: Q3879285
* Commonscat Multimedia: Nude Sitting on a Divan by Amedeo Modigliani (private collection)
**Jehan Petit**, **Jean Petit** edo **Johannes Parvus** Parisko inprimatzaile, argitaratzaile eta liburu-saltzailea izan zen. 1493tik 1530 arte liburu asko plazaratu zuen, hamar mila baino gehiago. Parisen egiten ziren ehun liburuetatik hamar Petitek egiten zituen. Petit inprimatzailearen adibide arrakastatsua izan zen inprentaren hasieran.

Parisko Unibertsitateko lau liburu-saltzaile garrantzitsuenetako bat izan zen Petit, eta Pizkunde Goiztiarreko Humanismoa zabaltzen lagundu zuen Parisen.

Jatorrizko edizio ugari argitaratu zituen. Bere kolaboratzaileen artean Robert Estienne eta Josse Bade zeuden; azken hau Parisera joan zenean hartu zuen eta bere kabuz bizitzen jarri arte lagundu zuen.

Argitaratutako liburuak
-----------------------

* *Euangelia Cum Commentariis Reverendissimi Domini Domini Thomae de Vio*.
* Pierre Gringor, *Heures de Nostre Dame*, c 1527.
* Filippo Beroaldo, *On the Symbols of Pythagorus*.
* Deguilville. *Le romant de trois pelerinaiges*.

Haren liburuek balio handia dute eta museoetan zein bildumetan gordetzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑  Barbier, Frédéric (2005). *Historia del libro*. Madril: Alianza Editorial. ISBN 84-206-7755-8. 136.or.

Kanpo estekak
-------------
Alemanieraren garapenaren hedapena 700-1950 bitartean.
**Alemaniarren ekialderako hedapena** (alemanez: *Ostsiedlung*) Erdi Aroan alemaniarrek egindako migrazioa izan zen, egungo mendebaldeko eta erdialdeko Alemaniatik Baltikora eta egungo Poloniara joanez, non baltiarrak eta eslaviarrak zeuden finkaturik.

Nahiz eta lehendabiziko bavarien eta frankoen mugimenduak IX. mendean hasi, avararrak garaitu ostean, ekialderako hedapen jarraituaren estreinako pausoak XII. mendearen inguruan datatzen dira, batik bat, Saxoniako autoritatea sorbiar eta wendiar zonaldeetan nagusitzean. Prusiar zaharreko konkista babesteko 1220ko hamarkadan gonbidaturik, Teutondar Ordenaren etorrerak Itsaso Baltikoko kokapenak areagotu zituen.

Goi Erdi Aroan, Europa osoan populazioa bizkor hazi zen. Oihanak eta padurak soro bihurtzeak, nahiz eta era masiboan gertatu, ezin izan zuen elikagai aski hornitu. *Ostsiedlung* prozesuan, alemaniarrak Elba eta Saale ibaiez bestaldean kokatu ziren, non eslaboak bizi ziren. Estirian eta Karintian esloveniarrek okupaturiko lurraldeak finkatu ziren alemaniarrak.

XIV. mendearen erdian hedapen prozesua moteldu zen Izurri Beltzaren ondorioz. Gainera, lurralde emankorrenak eta aberatsenak jadanik okupaturik zeuden. Pomeranian eta Silesian, tokian tokiko buru eslaboek, halaber, euren lurretan kokatzera alemaniar kolonoak gonbidatzen zituzten Erdi Aroaren amaieran. XVIII. mendean ere, Hogeita Hamar Urteko Gerrak Alemaniako populazioa heren batean murriztu arren, alemaniar batzuk Volga ibaiko ertzetan ere finkatzeko gonbidapenari jarraitu zioten.

XIX. mendean, prozesu konplexu honetaz ohartzeak Alemaniako nazionalismoaren aupadarekin egin zuen bat. Horrek pan-germanismoa eta *Drang nach Osten* (Ekialderako mugimendua) kontzeptuak sorrarazi zituen, zeinek, hein batean, Hitlerren *Lebensraum* kontzeptura eraman zuten.

Bigarren Mundu Gerran, alemaniarrak Oder-Neisse ibaiez haratago lurraldeetatik kanporatu zituzten. Hori dela eta, egungo alemanierazko mugak X. mendekoak baino txikiagoak dira. Populazio aldaketa horiek Ekialderako Hedapenak sortutako germanizazioa irauli zuten.

Ikus gainera
------------

* Drang nach Osten
* Lebensraum

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q170346
* Commonscat Multimedia: Ostsiedlung

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4130328-3
* LCCN: sh85039388

 |

* Wd Datuak: Q170346
* Commonscat Multimedia: Ostsiedlung
**Adriano Irala** (San José de los Arroyos, Paraguay, 1894ko uztailaren 21a) paraguaiar intelektuala, irakaslea eta kazetaria izan zen.

Biografia
---------

San José de los Arroyos herriko naturala. 1894ko uztailaren 21ean jaio zen.

1911n, bigarren mailako ikasketak urrezko domina batekin amaitu zituen, eta Zuzenbide eta Gizarte Zientzien Fakultatean sartu zen eta bertan doktoretza lortu zuen "El Ejecutivo Colegiado" tesiarekin.

Doña Zoraida Burgosekin ezkondua, bi seme-alaba izan zituzten, Adriano eta Gerónimo Irala Burgos, biak ala biak maila handiko intelektualak eta letren egile bikainak.

Oso gaztetatik nabarmendu zen kazetari eta irakasle gisa zuen talentuagatik. Gustu findu eta prestakuntza politiko eta profesional sendoko gizona, bere belaunaldiko izpiritu garbi eta orekatuenetakoa, bere buruari buruz adierazten du Carlos Zubizarreta idazleak.

Bizitza profesionala
--------------------

Logika eta Psikologia irakatsi zituen Hiriburuko Kolegio Nazionalean eta Irakasle Eskola Normalean. Unibertsitateko irakaslea izan zen Nazioarteko Zuzenbide Publikoko katedraren titular gisa. "La Nación" egunkariko zuzendaria Hiritar egitura handiko buruzagi eta buruzagi, beste politikari batzuekin batera Liga Nacional Independiente sortu zuen, 1928an sortutako oposizioko alderdia.

Ayacuchoko guduaren mendeurrenaren ospakizunetarako Perura bidaiatu zuen Paraguaiko ordezkaritzaren parte izan zen, non 1965eko gerran Peruko elkartasuna eskertzeko hitzaldia eman zuen, oratoriako benetako maisulana.

Gobernuaren kontrako konbentzimendu politikoak zirela eta, erbestearen mingotsa jasan zuen, baina Eusebio Ayala mediku agintariaren boterea hartu zuenean bere sorterrira itzuli ahal izan zen.

Chacoko Gerran parte hartzea eta azken urteak
---------------------------------------------

Berehala eskaini zuen nazioa armaz zerbitzatzea. Armadan sartu zen Major graduarekin, operazioen komandoan gerrako auditore gisa jarduteko. Gerra garaian gaitz larri bat hartu zuen. Hiriburura eramanda, horren ondorioz hil zen, 1933ko abuztuaren 18an, berrogei urte zituela.

Kanpo estekak
-------------

* Cerro Porteño Klubaren gunea. Archivado
* Adriano Iralari omenaldia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4685589

 |

* Wd Datuak: Q4685589
**Fernando Urkia** (Arbizu, Nafarroa Garaia, 1896ko apirilaren 16a – Erroma, Italia, 1959ko martxoaren 19a) elizgizona, euskal idazlea eta musikagilea izan zen. Erromatar Eliza Katolikoan, Argentinako Salta hiriko apezpiku izatera heldu zen.

Biografia
---------

Altsasun eta Oñatin ikasi ondoren apaiztu zen. Hasieratik musikan interesaturik, konpositorea eta organo-jotzailea izan zen. Euskaltzalea, *Euskal Esnalea* aldizkarian idatzi zuen. Gerrarekin batera Argentinara bidali zuten. Han, Salta hiriko apezpikua izan zen. Europara bueltatuta, Erroman hil zen, 1959an.

Obra
----

Musika konposizio asko utzi digu eta baita ere euskaraz idatzitako artikulu ugari. Lau antzerki lan idatzi zituen:

* *Ilargi bete* (1928)
* *Aralar mendian*, 1934ko martxoan *Antzerti* aldizkarian argitaratuta.
* *Iñauteriaren eriotza*, eta
* *Uribarriko sorgiña*.

Kanpo estekak
-------------

Fernando Urkiaren lau antzerkiak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257859
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 169392699
* ISNI: 0000 0001 1832 540X
* BNE: XX4696740
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 152029

 |

* Wd Datuak: Q12257859
Hawker Hurricane hegazkina.
**Hawker Hurricane**, 1930eko hamarkadaren bigarren erdialdea eta 1940ko hamarkadaren lehen erdiko britainiar ehiza-hegazkin bat izan da. Hawker Siddeley hegazkinlaritza enpresak eraiki eta RAFek Bigarren Mundu Gerran erabili zuen. Lehen britainiar ehiza-hegazkin monoplanoa izan zen, bai eta zerbitzuan sartzen lehenbizikoa ere, handik urte batera Supermarine Spitfire ehiza-hegazkinak jarraituz. 1930eko hamarkadan Sydney Camm britainiar ingeniari airenautikoak diseinatu zuen.

Bigarren Mundu Gerran Britainiar Errege Aire Armadak parte hartutako gerraleku ia guztietan zerbitzatu zuen, Ingalaterrako guduan bereziki ospea begereganatuz, ordurarte garaitezina zirudien Luftwaffe alemaniar aire armadako hegazkinei bikain aurre egin baitzien, beren aire nagusitasuna apurtu eta geldiezina zirudien alemaniarren inbasioa etenez. Bigarren Mundu Gerraren amaierako denera 14.231 hegazkin ekoiztu ziren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q194251
* Commonscat Multimedia: Hawker Hurricane

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4305277-0
* LCCN: sh85063191
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q194251
* Commonscat Multimedia: Hawker Hurricane
Ponpeioren Antzokiaren kabea isladatzen den Forma Urbisaren zatia
**Forma Urbis Romae** edo **Forma Urbis Severiana** Erromaren haitzurdinezko mapa bat da, 203 eta 211 artean egina Septimio Severoren agintealdian.

Deskribapena
------------

Jatorrian, bere tamaina, 60x13,50 metrokoa zen, Bakearen Tenpluaren harresi batean jarriak izan ziren haitzurdinezko 150 plakatan zizelkatua izan zelarik. Planoaren eskala, gutxi gora-behera, 1:240koa da, iparraldea beherantz duelarik, xehetasun maila handiarekin, III. mendeko Erromako tenplu, terma, insulae eta beste eraikin batzuen solairuak erakutsiz. Eraikinetako askok, euren izena grabatua ere badaramate, mapa, dokumentu bikain bat bihurtuz.

Planoa, baina, Erdi Aroan zehar suntsitzen joan zen, haitzurdinezko plakak, eraikuntza material bezala edo karea egiteko berrerabiliak izan zirelarik, eta, ondorioz, gaur egun, maparen zati txikiak baino ez dira mantentzen, behinola izan zenaren % 10 inguru, 1562tik, toki hartatik berreskuratuak izan diren 1000 puska baino gehiagotan hautsia. Urte horretan, Giovanni Antonio Dosio izeneko eskultore batek, Forma Urbisaren txatalen batzuk aurkitu zituen, Kosme eta Damian santuen Elizatik gertu.

Aurkitutako Forma Urbisaren txatalak, Kapitolioko Museoetako Kontserbadoreen Jauregian daude. Zoritxarrez, kontserbatutako 1000 txatal baino gehiago horietatik, dagokien tokian, 160 baino gutxiago jarri ahal izan dira. 1999tik, Stanford Unibertsitateak, kontserbatutako txatal guztiekin datu base bat sortu du, ataletako batzuk, teknika informatiko ezberdinen bitartez euren jatorrizko tokian jartzeko asmoz. Laguntza bezala, zenbaitatu gehigarri dituzte, ertzen forma, haitzurdinaren kolorea, harrien berezitasunak eta plaka horiek itsatsita zeuden hormetako zuloak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1437391
* Commonscat Multimedia: Forma Urbis

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 208718053
* GND: 4675275-4

 |

* Wd Datuak: Q1437391
* Commonscat Multimedia: Forma Urbis
Lukas bere ebanjelioa idazten X. mendeko ikono bizantziar batean.
**Lukasen Ebanjelioa** Jesu Kristoren bizitza eta eginak kontatzen dituzten lau ebanjelio kanonikoetakoa da, tradizioaren arabera Lukas Ebanjelariak (San Lukasek) idatzia. Jesusen bizitza kontatzen du, haren jaiotza, irakaspena, heriotza eta piztuera bereziki. Azkenez Jesusen Zeruetara Igokundearekin amaitzen da.

Lukasen ebanjelioak justizia sozialari garrantzia berezia ematen dio. Zentzu horretan Jesusengandik gertu agertuko dira garai hartako agintarien begietan bekatari zirenak (diruzaleak, gaixoak, emakumeak...). Ebanjelio honetan, gainera, besteetan ez dauden istorio bereziak jartzen dira Jesusen ahoan; besteak beste, bertan agertzen dira Samariar Onaren eta Seme Galduaren parabolak. Hala ere, Espiritu Santuaren egintza argi erakusten du, Andre Mariaren historian esaterako.

Ebanjelio honen idazlea ez zen judua izan, baina hala ere Itun Zaharra ondo ezagutzen zuen. Hala ere, liburu honetan argi agertzen da Jesusek dakarren salbamen mezua ez dela israeldarrentzat soilik, munduko herri guztientzat baizik. Beste ebanjelioak ez bezala, hau pertsona zehatz bati eskainita dago, Teofilo deituriko bere adiskide bati hain zuzen.

Adituen arabera, Lukasen oinarriak Markoren Ebanjelioa eta galdutako beste dokumentu bat dira. Gutxi gorabehera Kristo ondorengo 70 urte inguruan idatzi zela uste da. Liburu honetako idazleak berak idatzi zuen, gainera, Apostoluen Eginak deituriko liburua ere.

Kanpo estekak
-------------

* Lukasen ebanjelioa.

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Wikiteka**n badira testuak, gai hau dutenak:***Lukasen Ebanjelioa, Londres, 1887*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q39939
* Commonscat Multimedia: Gospel of Luke
* Wikisource Jatorrizko testuak: Biblia/Lukas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 175769882
* GND: 4036616-9
* NKC: unn2006374698
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q39939
* Commonscat Multimedia: Gospel of Luke
* Wikisource Jatorrizko testuak: Biblia/Lukas
San Mateo Ebanjelioa idazten
**Mateoren Ebanjelioa** Jesu Kristoren bizitza eta eginak kontatzen dituzten lau ebanjelio kanonikoetakoa da. Jesusen zuhaitz genealogikoa, jaiotza harrigarria, haurtzaroa, bataioa, tentaldia, irakaspenak, heriotza eta biztuera kontatzen ditu. Ebanjelioaren amaieran azaltzen da Jesusek apostolu eta bere ikasleei emandako agindua: *Zoazte eta egin itzazue ikasleak herrialde guztietan.*

San Agustinen tradizioaren arabera, ebanjelio hau kanoniko guztietatik zaharrena da eta Jesusen ikasle eta apostolu Mateok idatzi zuen. Horregatik Biblia gehienetan lehenengo agertzen da. Hala ere, aditu gehienen iritziz Mateoren ebanjelioa Markorenaren ondoren idatzi zen, neurri batean azken hau oinarri hartuz.

Mateoren ebanjelioa hasieran arameoz idatzi zela diote adituek, baina aurkitu izan den bertsiorik zaharrena grekoz idatzia da. Mateok, gehienbat, bere ebanjelioa judaismotik zetozen kristauengan pentsatuz idatzi zuen. Izan ere, ugariak dira idazle honek darabiltzan Itun Zaharreko pasarteak profetek Israelgo herriari esandakoak Jesusengan bete direla eta hau benetako Mesias dela adierazteko.

Zinema
------

* *Il Vangelo secondo Matteo* (Pier Paolo Pasolini, 1964)

Kanpo estekak
-------------

* Mateoren ebanjelioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q392302
* Commonscat Multimedia: Gospel of Matthew
* Wikisource Jatorrizko testuak: Biblia/Mateo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 188427863
* BNF: 12008322h (data)
* GND: 4038001-4
* NKC: unn2006374700
* SUDOC: 069913218
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q392302
* Commonscat Multimedia: Gospel of Matthew
* Wikisource Jatorrizko testuak: Biblia/Mateo
**Alan Smith** Ulsterreko Unibertsitateko Coleraineko atalean egoitza duen UNESCOren "Bakerako Heziketa" katedraduna da. 2010eko martxoan Euskal Herriak bizi duen gatazkari buruz publiko egin zen Bruselako Adierazpenaren sinatzaileen artean dago.

Biografia
---------

Ikasketen alorrean orain irakasle den unibertsitate berean Zientzia eta Filosofia ikasi zituen. Hezkuntza eta giza eskubideen arloetan elkarte askotako kide edo aholkularia da Irlanda, Erresuma Batua eta AEBetan; UNESCO edo Munduko Bankuaren gai horiei buruzko zenbait batzorderekin ere kolaboratzen du eta INCOREren bultzatzaileetakoa da.

Aipatu erakundeek eta Ipar Irlandako Hezkuntza Sailak enkargatutako hamabost lanen arduraduna da eta hezkuntza, berdintasuna edota gatazkak bezalako gaiei buruzko artikulu eta lan ugariren egilea da. Irakasle lanak Irlandan eta Zimbabwen egin ditu.

### Euskal Herriaz

**Smith** 2006an Euskal Herrira bisitaldia egiteko Juan José Ibarretxek gonbidatu zuen bakegintzaren alorreko adituen taldean egon zen; taldean Bruselako Adierazpena sinatu duen Andrea Bartoli zegoen, besteak beste. "Bakea eta Elkarbizitzarako Plana" deitu zen egitasmoaren erredakzioan kolaboratzeko eskatu zioten eta Smith, Pamela Aall (AEBetako USIPeko presidenteordea) eta Ipar Irlandako Giza eskubideen Batzordeko Ann Hoperekin batera berradiskidetzean giza eskubideek eta hezkuntza duten egitekoa jorratzen duen planaren atala aztertu zuten .

Euskal Herria, Bosnia-Herzegovina eta Ipar Irlandako gatazken ondorioen eta hezkuntzaren arteko harremanei buruz Europar Batasunak babestu duen ikerketa proiektu batean ere murgilduta dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Ez konfunditu bere homonimo batzuekin.
2. ↑  INCORE (*International Conflict Research*) NBEko Unibertsitateak eta Ulsterrekoak azken honetako Derryko campusean 1993an elkarrekin sortutako gatazken ikerketarako zentroa da; ikus bere webgunea..
3. ↑  Smithi buruzko informazio orokorra.
4. ↑  Smithen ikerketa lanen zerrenda Unibertsitateko webgunean.
5. ↑  Ikus Sheryl Brown.
6. ↑  Albistea Ulsterreko Unibertsitateko UNESCO atalaren webgunean.

Ikus, gainera
-------------

* UNESCO
* Bruselako Adierazpena
* Andrea Bartoli

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Smith Ulsterreko Unibertsitateko webgunean.
* Smith Bruselako Adierazpenaren sinatzaileen artean.
* **(Ingelesez)** Smith hizlari[*Betiko hautsitako esteka*] *CampusEngage* webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253062

 |

* Wd Datuak: Q12253062
Alexine Tinne Henri Auguste d'Ainecy Montpezat margolariaren lan batean.
**Alexandrine 'Alexine' Pieternella Françoise Tinne** (Haga, 1835eko urriaren 17a - Mursuk, Erdialdeko Afrika, 1869ko abuztuaren 1a) emakume argazkilaria eta esploratzailea Saharako basamortua gurutzatzen saiatu zen lehenengo emakumea izan zen.

Familiako aurrekariak
---------------------

Alexine Philippe Frédéric Tinneren (1772-1844) alaba zen. Ama, bestetik, Henriette van Capellen baronesa zen. Philip Tinne merkatari herbeheretar aberatsa zen; Napoleondar Gerrak bitartean Ingalaterran bizi zen baina ondoren haren herrira itzuli zen. Bigarren aldiz Henriette van Capellen-ekin ezkondu zen, hau Theodorus Frederik van Capellen amiralorde ospetsuaren alaba. Alexine aita hirurogeita hiru urte zituelarik jaio zen. Neska hamar urte zituenean hil egin zen eta Herbehereetako emakume aberatsena egin zuen. Etxean hezia izan zen eta piano menperatzen zuen.

Afrikarako bidaia
-----------------

Alexine Europatik 1861ko udan atera zen. Haren asmoa Nilo Zuriaren lurraldea ezagutzea zen. 1862ko urtarrilaren 9an, bere amarekin eta izeba batekin atera zen. Khartumen denboraldi bat egin zuten eta handik Nilo Zuria igo zuten Gondokoroaino; haraino heldu ziren lehendabiziko emakume europearrak izan ziren. Baina Alexine gaixotu zen eta azaroaren 20an Khartumera itzuli behar izan ziren. 1863an, Theodor von Heuglin eta Hermann Steudnerrekin batera, lurraldean zeharreko bigarren espedizioa egin zuten; horren bitartean Alexineren ama eta Steudner hil ziren. Heiotz horien kontura ezin izan zuen Europara itzuli, familiak errua aurpegiratzen baitzion.

Sahararako espedizioa eta heriotza
----------------------------------

1869ko urtarrilean tuareg tribuak ezagutzeko saiakera egin zuen. Helburu horrekin karabana batekin Tripolitik atera zen, Txad aintziraino heltzeko asmoz. Murzuken Gustav Nachtigal esploratzaile alemaniarrarekin topo egin zuen. Biak batera basamortua gurutzatzen saiatu ziren. Zoritxarrez, abuztuaren 1an, goizaldean, Murzuketik Ghat-eko bidean, beste bi laguntzailekin batera hil egin zuten. Antza, eskoltako batzuekin adostuta, tuareg batzuek hil zituzten.

Ideologia
---------

Alexine Tinne esklabotzaren aurka zegoen eta jarrera hau sarritan azaldu zuen. Aljerian ihes egindako esklabuentzak babes-etxea egin zuen. Azpimarratu behar da, bestetik, espedizioen helburua ez zela baidaiatzea besterik gabe. Alexandinerekin batera zientzialariak eta espezialistak zihiazten, inguru ezezagun horien informazioa biltzeko asmoz. Zoritxarrez, bildutako objetu eta elementu asko, Hagan zein Liverpoolen, Bigarren Mundu Gerran galdu ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Alexine Tinneren biografia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q255347
* Commonscat Multimedia: Alexine Tinne

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 76618395
* ISNI: 0000 0000 8065 3968
* BNF: 15366402v (data)
* GND: 119180626
* LCCN: n80060633
* ULAN: 500092189
* BPN: 66874917
* RKD: 103024
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q255347
* Commonscat Multimedia: Alexine Tinne
Categoría:Wikipedia:Artículos con coordenadas en Wikidata
Andorrako Encamp parrokia-eliza da **Santa Eulàlia de Encamp**. Jatorri erromanikoa du, eta garai barrokoan (XVI.-XVII. mendeak) eta garai garaikidean (1925 eta 1989) zabaldu eta aldatu da.

Deskribapena
------------

Oso goiz hartu zuen parrokia. Urgell katedraleko sagaratze-aktan aipatzen da.

Oinplano angeluzuzeneko nabea XVII. mendean handitu zen. Abside erromanikoa 1925ean bota zuten. Hego-mendebaldeko muturrean, oinplano angeluzuzena eta lau haizetara leihoak dituen zomorro bat dago. Ekaitzak exorzizatzeko erabiltzen zen. Jatorrizko sarrera-atea handia da eta zirkuluerdiko arku batean amaitzen da.

Ezaugarri nagusien artean, Andorrako kanpandorre erromaniko altuena dago (23 m). Kanpandorre horrek 50 cm-ko malda du hegoalderantz. Oinplanoa karratua da eta hiru solairu ditu. Horietan leiho bikiak daude, lonbardiar motako arku itsuen gainean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Andorra Turisme. *Iglesia de Santa Eulàlia d'Encamp.* .
2. ↑   «Església i Comunidor de Santa Eulàlia» *Base de dades. Inventari general del Patrimoni Cultural d'Andorra*.

Kanpoko loturak
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Encampeko Santa Eulalia eliza*** |
Beriev A-40 itsasontzi hegalaria.
**Itsasontzi hegalari** edo **hidrokanoa** kroskoa duen hego finkoko aireontzi mota bat da, uretan lur-hartzea baimentzen diona. Ez da flotagailudun hidrohegazkin bat, bere fuselajea flotatzeko diseinatuta baitago, hidrohegazkin mota horiek euren azpian jarritako flotagailuak behar dituzten bitartean flotagarritasuna eskuratzeko. Ez da aireontzi anfibio bat, ez duelako gurpil, eski edo bestelako gailurik lehorrean ibili ahal izateko. 

Lehen Mundu Gerran erabili zen, eta azkar hazi ziren, bai eskalan, bai edukieran, gerra arteko garaian. Denbora horretan, operadore askok aurkitu zuten mota horretako arrakasta komertziala. Hidrokanoak izan ziren XX. mendearen lehen erdiko hegazkin handienetako batzuk, Bigarren Mundu Gerraren ondoren garatutako bonbaketariek bakarrik gainditu zituztenak. Lurreratzeko pista garestien ordez ura erabiltzea zuten abantaila, eta horrek gerra arteko garaiko nazioarteko aireko lineen oinarri bihurtu zituen. Itsas patruilako eta itsas salbamenduko hegazkin gisa ere erabili ziren, batez ere gatazka-garaietan. Hidrokanoak, PBY Catalina eta Short Sunderland esaterako, funtsezkoak izan ziren Pazifikoko eremuan eta Atlantikoan, Bigarren Mundu Gerran.

Bigarren Mundu Gerraren ondoren, gero eta gutxiago erabili zen, batez ere gerran zehar aireportuak sortzeko egindako inbertsioengatik. Inbertsio horiek lurreko hegazkin handiagoak eta azkarragoak sartzea erraztu zuten. Hein handi batean bazterturik geratu ziren arren, operadore batzuek modu mugatuan erabili zituzten hidrokarburoak, hala nola Shin Meiwa US-1A eta Martin JRM Mars. XXI. mendean, basoetako suteen aurkako ura jaurtitzeko, artxipelagoetako aireko garraiorako eta azpiegiturarik ez duten eremuetarako erabiltzen dira. Gaur egungo hidrohegazkin asko, dela hidrokanoa motakoak, dela flotagailudunak, lurreratze-tren erretraktilak dituzten hegazkin anfibioak dira, eta lurreratzeko pistak lurrean ere erabil ditzakete.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Johnson, E. R..  (2010). *American flying boats and amphibious aircraft: an illustrated history.*  McFarland & Co ISBN 978-0-7864-3974-4. (Noiz kontsultatua: 2023-07-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1153376
* Commonscat Multimedia: Flying boats

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4154747-0
* AAT: 300226542
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1153376
* Commonscat Multimedia: Flying boats
**Aida Benítez Folch** (Reus, Tarragona, 1986ko azaroak 24) kataluniar aktorea da.

Biografia
---------

Aida Folch Tarragonako probintziako Reus hirian jaio zen 1986ko azaroak 24an. Txikitatik ikasi zuen antzerkia *Llop's teatre* izeneko konpainia batean eskolaz kanpoko aktibitate bezala. Larunbatetan ere antzezpena ikasten zuen Reusko *El Centre de Lectura*n. Han jakin zuen bere pasioa antzeztea zela. 1998an publizitate agentzia batean izena eman zuen, non Reusetik Bartzelonara bidaiatzen zuen telebistako iragarkietarako castingak egiten, baina bere lehen aukera 2000n iritsi zitzaion estatu guztiko 3000 neskatxaren artean Fernando Trueba oscar sarituaren *El embrujo de Shanghai* filma protagonizatzeko aukeratua izan zen. Aidak 14 urte baino ez zituen une horretan. Hilabete batzuk beranduago, bere lehen filma amaitu ondoren, Fernando León de Aranoak (*Familia*, *Barrio*) honek ere sari ugari jaso zituen *Los lunes al sol* filmerako aukeratu zuen, non protagonismoa Javier Bardemekin konpartitu zuen beste batzuen artean. Bere lehen bi filmak izan ziren 2001eko Goya Sarietako filmerik sarituenak. Ondoren *Aquitania*, *La mirada violeta*, *Fin de curso*, *Salvador*, '*Las vidas de Celia*, *25 kilates*, *Henri 4* eta *Mi universo en minúsculas* iritsi ziren. *Con el 10 en la espalda*, *Inocentes*, *No estás sola*, *Morir en 3 actes* edo *Volveremos* bezalako telefilmeetan ere lan egin zuen.

Baina *Cuéntame cómo pasó* telesail arrakastatsuan eman zen ezagutzera, Françoisen papera eginez.

Atzerrian ere lan egin du, *Henri 4* superprodukzio historikoan, Jo Baierren alemaniar filma dena, eta *Mi universo en minúsculas* mexikar ekoizpenean.

2012an *El artista y la modelo* protagonizatu zuen, Fernando Truebarena, osorik frantsesez filmatutakoa et non Jean Rochefort eta Claudia Cardinalerekin lan egiten duen.

Filmografia
-----------

* *El embrujo de Shanghai* (2002)
* *Los lunes al sol* (2002)
* *La mirada violeta* (2004)
* *Fin de curso* (2005)
* *Aquitania* (2005)
* *Salvador (Puig Antich)* (2006)
* *Las vidas de Celia* (2006)
* *25 kilates* (2009)
* *Henri 4* (2010)
* *Mi universo en minúsculas* (2011)
* *El artista y la modelo* (2012)
* *El amor no es lo que era* (2013)
* *Fuego* (2014)
* *Incidencias* (2015)
* *La reina de España* (2016)

Kanpo estekak
-------------

**(Katalanez)****(Gaztelaniaz)**Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3448721
* Commonscat Multimedia: Aida Folch

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 102364361
* ISNI: 0000 0000 7827 0597
* BNE: XX4873546
* BNF: 167379678 (data)
* GND: 1053688229
* LCCN: no2003096908
* SUDOC: 175261121
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 3132508

 |

* Wd Datuak: Q3448721
* Commonscat Multimedia: Aida Folch
***Deutschland*** gurutzaontzi astun alemaniarra izan zen, poltsikoko korazatu gisa ere ezagutzen diren ontzi-klase baten burua. Bigarren Mundu Gerran, Alemania Naziko Kriegsmarinerekin lanean aritu. Weimarko Errepublikako gobernuak eraikitzeko agindua eman ondoren, gila jarri zuten Kielgo *Deutsche Werke* ontziolan 1929ko otsailean, eta 1933ko apirilean osatu zuten. Jatorriz, Reichsmarinek korazatutako ontzi —*panzerschiff*— gisa sailkatua, 1940ko otsailean, Alemaniako itsas armadak klasetik bizirik atera ziren bi unitateak gurutzaontzi astun gisa birsailkatu zituen. 1940an izena aldatu zioten, Admiral Hipper klaseko ***Lützow*** gurutzaontzi astuna Sobietar Batasunari eman ondoren. Alemaniarrek *Lützow* izena jarri zioten *Deutschland*i, eta sobietarrek *Petropavlovsk* izena *Lützow*i. 

Gurutzaontzia Kriegsmarinerekin askotan hartu zuen parte, Espainiako gerra zibilean interbentzio-eza ziurtatzeko hainbat patruila barne. 1937ean Espainiako Errepublikak bonbaketariz eraso zuen. Bigarren Mundu Gerra hasi zenean, Ipar Atlantikoan nabigatzen ari zen, Aliatuen merkataritza-trafikoari aurre egiteko prest. Eguraldi txarrak bere misioa oztopatu zuen, eta Alemaniara itzuli aurretik ontzi batzuk bakarrik hondoratu edo harrapatu zituen. Orduan, Weserübung Operazioan parte hartu zuen, Norvegiaren inbasioan. Drøbak itsasarteko guduan kaltetua, Alemaniara itzuli zen konpontzera. Bidean zegoela, britainiar itsaspeko batek torpedeatu eta kalte handia egin zion. 

Konponketak 1941eko martxoan amaitu ziren, eta, ondoren, *Lützow* Norvegiara itzuli zen Sobietar Batasunerantz zihoazen konboi aliatuen aurka hedatutako indarrekin elkartzeko. PQ 17 konboiari egin zion erasoan hondoa jo zuen, eta Alemaniara itzuli zen konpontzera. Hurrengo ekintza Barents itsasoko gudua izan zen, *Admiral Hipper* gurutzaontzi astunaren ondoan, JW 51B konboia suntsitu gabe amaitu zena. Motorren arazoak zirela eta, konponketa batzuk egin behar izan zituzten, eta, azkenean, berrikuspen osoa egin zuten 1943an. Ondoren, ontzia Baltiko itsasoan egon zen. Szczecin badia eta Baltikoa lotzen dituen *Kaiserfahrt* kanalean, 1945eko apirilean, RAFeko bonbardaketariek hondoratu zuten *Lützow*, artilleria-bateria gisa erabili zuten sobietarren aurka borrokatzen ziren alemaniar tropei euskarria emateko 1945eko maiatzaren 4ra arte. Egun horretan, tripulazioak desgaitu egin zuen. Sobietar Armadak berriro atera zuen itsas-hondotik 1947an, eta hurrengo bi urteetan desegin zuten.
Argentinako mesopotamiaren kokapena
**Mesopotamia** (antzinako grezieratik *meso*:erdian eta *potamós*:ibaia) Misiones, Corrientes eta Entre Ríosko probintziak hartzen dituen Argentinako eskualde geografikoa da. Iparraldean Iguazu ibaiarekin du muga, mendebalde eta hegoaldean Paranárekin eta ekialdean Uruguai ibaiarekin.

Nekazaritza eta abeltzaintza dira ekonomiaren oinarriak. Besteak beste, artoa, arroza, babarrunak, mandioka, zitrikoak, kotoi-landarea, azukre kanabera, tabakoa eta, bereziki, tea matea egiten dira. Abelazkuntzan behi, zaldi eta txerri aziendan dira aipagarrienak. Industria garrantzitsuenak zurgintza eta Misionesko siderurgia dira. Zentral hidroelektriko handiak daude. Turismo-gune nagusiak Iguazuko ur-jauziak, San Ignacioko misioaren hondakinak eta El Palmar parke nazionala dira.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Regiones geográficas de Argentina: Mesopotamia.*  barrameda.com.ar (Noiz kontsultatua: 2015-08-13).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1056116
* Commonscat Multimedia: Mesopotamia, Argentina

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1056116
* Commonscat Multimedia: Mesopotamia, Argentina
*Artikulu hau Itsaso Beltzeko uharteari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Suge (argipena)».*

**Suge uhartea** edo **Zmiinii uhartea** (errumanieraz: *Insula Șerpilor*; ukrainieraz: О́стрів Змії́ний, *Ostriv Zmiinii*; errusieraz: Змеиный, *Zmeinii)*, 205 km²-ko uharte txiki bat da Itsaso Beltzean, bere subirautza Errumania eta Ukrainaren artean eztabaidan dago, nahiz eta Ukrainak administratu Odesa eskualdearen parte izanik. Uhartea gutxi gorabehera 35 km-ra dago. Itsaso Beltzeko kostaldetik. Uhartea Ukrainak administratu zuen, 2022ko otsailaren 24an eraso baten ondoren, Errusiak okupatu zuen arte.

Historia
--------

Antzina, Suge uhartea **Leuké** izenez ezagutzen zen ( antzinako grezieraz Λεύκη, *leukos* "zuria"). Pausaniasek aipatzen du, Akilesi eskaini zitzaiola. Geroago beste izen greko batekin ezagutua izan da, Fidonisi, eta Fidonisiko gudua delakoa ezagun da bertan izan zela 1788ko uztailaren 14an: itsas gudu bat Errusiar-Turkiar Gerran (1787–1792), zeinean Errusiako Itsaso Beltzeko Flotak, Voinovitx almirantearen agindupean, bertan garaitu zuen turkiar arerio handiagoa.

1843ko udaz geroztik, 12 metroko altuera duen itsasargi bat eraikia dago uhartean, uharteko punturik altuenean kokatua eta ur mailatik 41 metrora. Itsasontzientzako kai txiki bat eta helikopteroak lehorreratzeko heliportua eraiki dira geroago uhartean.

Uhartea 1877an Otomandar Inperioak okupatu zuen, eta honen desagerpenaren ondoren, 1947ra bitartean Errumaniako parte izan zen, Bigarren Mundu Gerraren ostean Gheorghe Gheorghiu-Dej Errumaniako buruzagi komunistak Sobietar Batasunari eman zion 1948an.

Ukrainak uhartea bere lurretan gorde zuen Sobietar Batasuna erori ostean. Errumania subirautza Hagako auzitegiaren aurrean eskatzen ari da, orain arte arrakastarik gabe (2009an Hagako Nazioarteko Justizia Auzitegiak Ukrainaren alde egin zuen).

2022ko otsailaren 24an, uhartea okupatu zuen Errusiako armadak Ukrainako 2022ko errusiar inbasioaren baitan. Hasiera batean informatu zen ekintzan Ukrainako armadako 13 mugazain hil zirela, eta beren azken komunikazio ahozkoak zabaldu ziren hedabideetan, non haien ordezkari batek zioen ez zutela amore emateko asmorik. Geroago informatu zen ordea, gerrako preso gisa hartu zituztela defendatzaileak, bizirik zeudela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Frantsesez)** «L’île des Serpents : Kiev et Bucarest se disputent plus qu’un caillou» *REGARD SUR L'EST* 2014-12-01 (Noiz kontsultatua: 2022-02-26).
2. ↑   **(Frantsesez)** «Sur la stratégique île des Serpents, les derniers instants de ces soldats ukrainiens émeuvent» *Le HuffPost* 2022-02-25 (Noiz kontsultatua: 2022-02-26).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Snake Island: Ukraine says troops who swore at Russian warship are alive» *BBC News* 2022-02-28 (Noiz kontsultatua: 2022-03-02).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q155868
* Commonscat Multimedia: Snake Island (Black Sea)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 243212446
* GND: 4815053-8
* LCCN: sh00002393

 |

* Wd Datuak: Q155868
* Commonscat Multimedia: Snake Island (Black Sea)
Offaren harresiaren aztarnak.
**Offaren harresia** (ingelesez *Offa's Dyke*, galeseraz *Clawdd Offa*) Britainia Handia uharteko antzinako defentsa eraikuntza bat da, 777. urtean Merciako Offa erregeak eraiki zuen, uharte honetako iparraldean kokatzen diren Hadrianoren Harresia eta Antoninoren Harresiaren antzekoa da.

240 km inguruko luzera du, adobez egina da, basoen dentsitateak igaroezinak bilakatzen zituzten lur eremuetatik at, Gales eta Ingalaterraren arteko muga adierazten zuen. Anglosaxoien lur eremuak mugaz bestaldeko galestarren erasoaldietatik babesteko helburuarekin eraiki zen. Garai batean Gales eta Ingalaterraren arteko muga zen.

Ikus gainera
------------

* Gales-Ingalaterra muga
* Galesko markak

Gales eta Ingalaterra artean kokatzen den Offaren harresia lerro gorriz adierazita. Waten harresia berriz lerro marroiz agertzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1127343
* Commonscat Multimedia: Offa's Dyke

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 233918349
* SUDOC: 146169328
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1127343
* Commonscat Multimedia: Offa's Dyke
Danevirke Itsas mapan marraztua
**Danevirke** edo **Danavirki**, **Dannevirke** edo **Danewerk** bezala ere ezaguna, daniar harresi defentsibo baten izena da, Jutlandiako mendebaldeko mugatik Schleswig herriraino doana, Slienen kokatua, Itsaso Baltikoan, Hedebyko merkatalgune bikingotik gertu.

Idatzizko iturrien arabera, Danevirkearen eraikuntza Godfredo errege daniarrarekin hasi zen, 808an. Frankoen inbasio baten beldurraren ondorioz, Jutlandiako bere erresuma Karlomagnoren Inperioaren iparraldeko mugetatik banatzeko haina.

1969tik 1975 arte, indusketen bidez, Danevirkearen egituraren hiru fase agertu ziren, datatze dendrokronologiko bidez. Fase hauek 737tik 968 arte datatu ziren. Egiturak, orotara, 30 kilometroko luzera eta 3,6 eta 6 metro bitarteko altuera zuen. Erdi Aroan zehar, egitura, horma eta oholesiekin indartua izan zen, eta daniar erregeek erabili zuten, eraso militar eta Gurutzada Baltikoetarako abiapuntu gisa, batez ere, daniarrek eslabiarren aurka egindako erasoetan.

Danevirkea, gudu batean egitura defentsibo gisa, azken aldiz, Daniar-Prusiar gerran erabili zen, 1864an, baina arrakasta handirik gabe. Bigarren Mundu Gerran, naziek, harresi hau barneratu zuten defentsa baliabide bezala, ustez, Ipar itsasotik aliatuek egingo zuten erasoaren aurka.

Alemaniarekiko autonomiaren daniar ikur bezala, Danevirke, zenbaitaniar egunkariren izen bezala erabilia izan zen XIX. mendean.

Ikus, gainera
-------------

* Harresi

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q689454
* Commonscat Multimedia: Danewerk

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 28144647637855647001
* BNF: 12183822h (data)
* LCCN: sh91006381
* SUDOC: 030421349
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q689454
* Commonscat Multimedia: Danewerk
Melillako hesiaren inguruko parodia kritikoa, Europa gotorlekua.
**Europa gotorlekua** (ingelesez: *Fortress Europe*; alemanez: *Festung Europa*) kazetaritzaren metafora edo irudia da. Honen bidez kanpo munduari itxita dagoen Europar Batasuna azaldu nahi da. Irudi horren bidez zera adierazten da: Europa barrura begira liberalizatua bezala, kanpora begira itxia, protekzionista.

Irudia kazetaritzan zentzu kritikoaz erabili izan da. Europa itxi hori bereziki nekazal politikaren, babes politikoaren eta immigrazioaren aurrean adierazten da.

Dena dela, kontzeptua Bigarren Mundu Gerran sortu zen, gerra propagandaren testuinguruan. Britainiarrek zein alemaniarrek haiek defenditzen zuten aldea gotorleku moduan irudikatu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Zandonella, Bruno.  (2005). *Pocket Europa. EU-Begriffe und Länderdaten.*  Bonn:: Bundeszentrale für politische Bildung.

Ikus, baita ere
---------------

* Immigrazio

Bibliografia
------------

* Corinna Milborn: *Gestürmte Festung Europa*, 2006.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1408874

 |

* Wd Datuak: Q1408874
**Bolivia eta Txilen arteko itsas negoziazioari buruzko eztabaida** Boliviako Estatu Plurinazionalak Txileko Errepublikari planteatutako eskaria izan zen, Ozeano Bareari irtenbide subiranoa emateko negoziazioari buruzkoa. vv bb nn mm ss dd ff gg hh jj kk

Nazioarteko Justizia Gorteak 2018ko urriaren 1ean jakinarazi zuen Bolivia eta Txile arteko itsas eztabaidari buruzko epaia. Epaia irakurtzean, Nazioarteko Justizia Gorteak gaitzetsi egin zuen, aldeko 12 boto eta aurkako 3 emanda, Boliviak aurkeztutako hamaika argudioak, eta epai bat eman zuen, «apelaezina eta nahitaezkoa», eta adierazi zuen Gorteak «ezin duela ondorioztatu Txilek Boliviarako Ozeano Bareko sarbide osoa negoziatzeko betebeharra duenik».

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Minuto a minuto: Felipe Bulnes entregará el jueves la memoria boliviana a Bachelet» *latercera.com* 15 de abril de 2014.
2. ↑    *El fallo de La Haya por la demanda marítima se conocerá el 1 de octubre.* .
3. ↑    *Obligation to Negotiate Access to the Pacific Ocean (Bolivia v. Chile).*  1 de octubre de 2018, 1-6 or..
4. ↑    *La Haya desestima demanda de Bolivia y dice que Chile no está obligado a negociar el acceso al mar.*  CNN Español.

Kanpo loturak
-------------