recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Orlando, ma biographie politique*** (frantsesez: *Orlando, nire biografia politikoa*) Paul B. Preciadoren dokumental esperimentala da, 2023an egina eta Berlingo Nazioarteko Zinemaldian estreinatua, non hiru sari eskuratu zituen.

Sinopsia
--------

Filmak errealitatearen eta fikzioaren arteko mugak lausotzen ditu. Zuzendariak Virginia Woolfen *Orlando* eleberria hartzen du ardatz hisa, non pertsonaia nagusiak sexua aldatzen duen istorioaren erdian 36 urteko emakume bat izateko. Preciadok casting zabal antolatu zuen filmerako eta 8 eta 70 urte bitarteko 26 pertsona trans eta ez-bitar elkartu zituen Orlando antzezteko. Preciadok bere eraldaketa pertsonalaren etapak berreraikitzen ditu benetako ahots, idatzi, teori eta irudien bitartez, egiaren bila.

Sariak
------

Berlinale 2023 jaialdian estreinatu zelarik Encounters ataleko epaimahaiaren sari berezia jaso zuen (*Samsara* filmarekin batera). Aipu berezia jaso zuen halaber dokumental onenaren kategorian, eta Teddy saria, zinemaldiko LGTB gaiko film onenari.

Paul B. Preciado epaimahaiaren sariarekin, Berlinalen (2023).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, frantsesezko wikipediako «Orlando, ma biographie politique» artikulutik itzulia izan da, 2023-08-29 data duen 207364023 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2023-08-29 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.

1. ↑
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Carro, Patricia.  (2023-02-26). «El burgalés Paul B. Preciado triunfa en la Berlinale con tres galardones para 'Orlando'» *BURGOSconecta* (Noiz kontsultatua: 2023-09-16).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116741022

 |

* Wd Datuak: Q116741022
**Ameriketako Estatu Batuen eta Errusiaren arteko itsas mugak** Alaskako estatu iparramerikarra eta Siberiako ekialdeko muturra bereizten ditu, bi herrialdeen arteko hitzarmenez marraztutako lerro batean; lerro hori iparretik hegora doa Ozeano Artikotik hegoaldera, Txuktxien itsasoan, Bering itsasartean eta Bering itsasoan zehar.

1867ko martxoaren 30ean Washingtonen sinatutako itunean ezarri zen haren bidea. Itun horren bidez, Errusiako Inperioak Alaska saldu zien Ameriketako Estatu Batuei. Ondoren, Sobietar Batasuna eta AEBk muga ezartzuen zuen ituna berritu zuten, "Itsas muga errusiar-estatubatuarrari buruzko akordioa"ren bidez, hiri berean 1990eko ekainaren 1ean sinatua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Tratado de 30 de marzo de 1867 (18 de marzo según el calendario juliano, todavía en vigor en Rusia en esa fecha).
2. ↑  Acuerdo del 1 de junio de 1990.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3081870

 |

* Wd Datuak: Q3081870
**Espazio-ontzien hilerria**, formalki **Hego Ozeano Bareko eremu huts** gisa formalki ezaguna, Ozeano Barearen hegoaldean dago, Zeelanda Berriaren hego-ekialdean. Han, erabilgarritasunaren amaierara iritsi diren espazio-ontziak orbitatik kendu eta desegin ohi dira. Eremu hori, gutxi gorabehera, "Nemo puntua" -edozein lurretatik urrunen dagoen lekua - Pazko uhartearen, Pitcairn uhartearen eta Antartikaren artean dago, hiru lekuetatik 2.800 bat kilometrora. Urruntasun horregatik, bertako itsas trafikoa oso txikia delako, eta inor bizi ez delako, espazioko hondakinak bertara botatzen saiatzen dira.

Desagertutako Mir espazio-estazioa eta Saliuten sei estazio han daude, ur-azpian. Errutinaz eskualdean hondoratu diren beste espazio-ontzi batzuek Nazioarteko Espazio Estaziora tripulaziorik gabe berhornitzeko espazio-ontzi batzuk dituzte, Progress karga-nabe errusiarra, H-II japoniar transferentzia-ibilgailua eta Europako Espazio Agentziaren transferentzia automatizatuko ibilgailua barne. Guztira 263 espazio-ontzi baino gehiago bota dira eremu horretan 1971 eta 2016 bitartean.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   Smith-Strickland, Kiona. «This Watery Graveyard is the Resting Place for 161 Sunken Spaceships» *Gizmodo*.
2. ↑   «Making sure ATV reentry is safe» *Orion blog* 30 de octubre de 2013.
3. ↑    *NZ spacecraft cemetery gets another skip from orbit.* .
4. ↑    *MIR Space Station is now reentered – March 23, 2001 – 06:45 UTC.*  22 de marzo de 2001.
5. ↑    *Progress M-18M Mission Updates – Progress Ship Returns to Earth with Trash and No Longer Needed Stuff.* .
6. ↑   John Love.  (21 de septiembre de 2012). *Lead Increment Scientist's Highlights For Week of Sept. 10, 2012.*  NASA.
7. ↑    *Image of the Day Gallery.*  NASA 6 de octubre de 2008.
8. ↑  
European Space Agency ATV page. Retrieved 21 June 2011.
9. ↑  
 «Mission accomplished for ATV Edoardo Amaldi» *Space-Travel.com* 4 de octubre de 2012.
10. ↑   Stirone, Shannon.  (13 de junio de 2016). «This Is Where the International Space Station Will Go to Die» *Popular Science*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2031530

 |

* Wd Datuak: Q2031530
**Abertzale Ikasle Batza** (AIB) Euzkadi Mendigoxale Batzari atxikitako ikasle-erakundea izan zen.

Erakundeak askatasuna, aberria, justizia soziala, euskal kultura eta defentsa profesionala defendatzen zituen.

Sorrera
-------

1937ko otsailean ospatu zuten lehen bilera, eta martxoaren 6an Batzorde Nazionalaren Behin-behineko Zuzendaritza Batzordea aukeratu zen. Honako kide hauek osatzen zuten: Jose Maria Gaztañaga, Jon Etxegoyen, J.A.G. Miren Gorostiaga, Joseba Mirena Zabala eta Jesusa Bosque Errazti.

Martxo amaieran bazkideak zeuden Institutuan, Merkataritza Eskolan, Kontserbatorioan, Oinarrizko Lan Eskolan, eta Zuzenbideko, Farmaziako eta abarretako ikasleen artean, baina afiliatu gehienak irakaskuntza ertainei zegozkien. Apirilaren hasierarako ordezkariak izendatuta zeuden ikastetxeetan.

Helburuak
---------

AIBren helburuak Eskola Federazio Unibertsitarioaren monopolioa indargabetzea eta hark dituen eskubide berberak lortzea ziren, ikasle abertzaleen jarduerak euskal askatasunera bideratzeaz gain, abertzaletasun sabiniar perfektuko bizitza praktikatzea.

AIB programak honako puntu hauek izan zituen ardatz:

* Independentzia nazionalaren aldeko borroka, Irlanda bezalako beste herrialde batzuetan gertatu den bezala.
* Euskal kulturaren garapena.
* Euskararen hedapena eta nagusitasuna.
* Gizarte-jarduera bidezko eta kristau egituraketa berria.
* Harremanak zapaldutako nazioetako ikasleekin, haiekin lankidetzan aritzeko eta bakoitzaren arazoen propaganda zabaltzeko.
* Ikasleen eskubide profesionalen defentsa

Batzorde Nazionalak asteroko bilerak egiten zituen eta bertan afiliatuek Euskal Geografia eta Historia, Foru Zuzenbidea, Kultura eta abertzaletasuna lantzen zituzten. Haur eta gazteentzako eskolak ere prestatu ziren. Azken hauentzat, solfeoa, kantua eta euskal dantzak egiten zituzten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Lorenzo, Sebastián García,.  (2008-10-03). *"Euzkadi Mendigoxale Batza" durante la Guerra Civil española (1936-1939).*  Eusko Ikaskuntza PMC 823240123. (Noiz kontsultatua: 2023-03-10).

Ikus, gainera
-------------

* Euzko Ikasle Batza
* Lugorri Ikasle Elkartea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q117051093

 |

* Wd Datuak: Q117051093
Julia Basilikaren zutabe bat.
**Julia Basilika** (latinez *Basilica Iulia*) Erromatar foroaren hegoaldean dagoen tenplua da. Mendebaldean *Vicus lugarius*arekin muga egiten du, Saturnoren tenplutik banandurik, eta ekialdean *Vicus Tuscus*ekin, Kastor eta Polluxen tenplutik banantzen duena.

Julio Zesar hasi zen eraikitzen K.a. 54an, eta beragandik hartu zuen izena, lehenago K.a. 169an eraikitako Senproniar Basilikak zuen tokian: hau Gaio eta Tiberio plebearen tribunoen aita Tiberio Grakok eraikia izan zen, bere aldetik basilika eraikitzeko Publio Kornelio Eszipion Afrikarraren etxea eta *Tabernae Veteres* direlakoen denda batzuk boteaz. Tokia garbitzeko, Zesarrek, gainera, hizlarien tribuna, Erromatar foroaren mendebaldeko muturrera eraman behar izan zuen. Julia Basilika Augustok amaitu zuen, baina su hartu zuen K.a. 14an, eta enperadore berak berreraiki zuen, bere seme adoptiboak ziren Gaio eta Luziori eskainirik 12an. Karino enperadorearen garaian, 283an, beste sute batek hartu eta honen ondorengoa izan zen Dioklezianok berreraiki zuen. Beste suntsipen partzial bat izan zuen Alarikoren arpilaketaren garaian, 410ean, eta oraingo honetan Gabino Vetio Probiano hiri prefektuak berreraiki zuen.

Zentunbiroen epaimahaiaren egoitza gisa funtzionatzen zuen,180 epaile, lau epaimahaiak batuta zeuden epaile kopurua zena.

Neurri handikoa zen (109x48 metro), erdialdeko nabeak 82x18 metro zituen eta honen inguruan lau nabe txikiago zeuden, bi solairutan gangatuak eta zutaberdiz inguratutako arkuekin. Erdialdeko nabea lau zatitan banatzen zen, gortinadi edo behar zenean, tokia hutsik uzteko ken zitezkeen zurezko egituren bidez.

Arkupeko harmailadian, haitzurdin zurian grabatutako jokoak daude, dama txinatar antzeko batzuk, edo sekziotan banatutako zirkulu bat.

Ikus, gainera
-------------

* Emilia Basilika

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q616271
* Commonscat Multimedia: Basilica Julia (Rome)

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 103375904X
* NKC: ko20231188602

 |

* Wd Datuak: Q616271
* Commonscat Multimedia: Basilica Julia (Rome)

41°53′31″N 12°29′06″E﻿ / ﻿41.891979°N 12.484884°E﻿ / 41.891979; 12.484884
**Sometenta** edo **somantena** (katalanez: *Sometent*, *so emetent*etik eratorria, "soinua sortzen"; gaztelaniaz, katalanetik eratorria: *somatén*) izaera parapolizialeko erakunde katalan bat zen. Armadatik bananduriko autobabes militarrerako erakundea zen, batez ere gerra garaietarako sortua. 1978an Espainiako Senatuak deuseztu zuen, baina erakunde legala da Andorran.

Historia
--------

Sometentaren aurrekariak *Sagramental* izeneko Erdi Aroko autobabesterako taldeetan aurki daitezke, *Princeps namque* izeneko Kataluniako usadioetan aipatzen direnak. Hala ere, Sometenta Jakue I.aren erregealdian instituzionalizatu zen, XIII. mendean.

1714an Karlos artxidukearen jarraitzaileek Espainiako Ondorengotzaren Gerra galdu ostean, Felipe V.ak Nueva Plantako dekretuak aldarrikatu zituen, horren ondorioz Gerran zehar Josep Moraguesek gidaturiko Sometenta deseginez. Hala ere, 1794an berriz ere antolatu zen Rosellóko Gerran (1793-1795) jarduteko. Iberiar Penintsulako Gerran (1808-1814) berriz ere antolatu zen Sometenta Roses, Bartzelona eta Tarragonan, frantsesen aurka egiteko.

1855ean lur-jabe handiek berriz eratu zuten *Sometent Armat de la Muntanya de Catalunya* izenarekin eta *Pau, pau i sempre pau* ("Bakea, bakea eta beti bakea") leloarekin. Lehen Errepublikarekin berriz ere deuseztu zuten, baina handik gutxira berriz antolatu zuten, Hirugarren Gerra Karlistan karlisten aurka egiteko. Handik aurrera, hainbatetan agintarien eta ultra-eskuineko taldeekin elkarlanean jardun zuten, esaterako hainbat grebaren aurka ekinez. 1931n, Bigarren Errepublikarekin, berriz ere deuseztu zuten, indar kontserbadoreekin lotura estua baitzuen, baina 1936an berriro ere eratu zuten; 1939an, Gerra Zibilaren amaierarekin, desegin zen.

1945ean Francoren erregimenak berriz ere antolatu zuen *Somatén Armado* izenarekin, orduan Kataluniara mugatu beharrean Espainiako Estatu osora zabalduz, nagusiki gerrilla antifrankista edo makiaren aurka borrokatzeko.

1978an Espainiako Senatuak Sometenta deuseztu eta armak jasotzeko agindu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Los somatenes o la represión camuflada» *Cosas de Andalucía* Abuztuaren 21a, 2008.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Recogida de armas a los somatenes» *El País* Urtarrilaren 10a, 1978.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2748117
* Commonscat Multimedia: Somatén

---

 |

* Wd Datuak: Q2748117
* Commonscat Multimedia: Somatén
***Nimona*** ND Stevenson marrazkilari estatubatuarraren zientzia-fikziozko web komikia da, bere pertsonaia nagusiaren izenak izendatua. Istorioak Nimona pertsonaia jarraitzen du, forma-aldaketa egiten duten gizakia, Ballister Blackheart soldaduarekin bat egiten duelarik, Institutua deritzon erakunde agintariaren gehiegizko botere kontrolatzailea suntsitzeko. Blackheart-ek bere kode etikoen arabera jardun nahi duelarik, Nimonaren gogo inpultsiboarekin kontrajartzen da hori.

Lanaren sorrera eta ibilbidea
-----------------------------

Stevenson *Nimonarekin* lan egiten hasi zen Maryland Institute College of Art-era joaten zen bitartean, institutuan sortu zuen pertsonaia bat berreskuratuz. Stevensonek *Nimona* argitaratu zuen 2012tik 2014ra web-komiki gisa, hasiera batean Tumblr-en bitartez, denborak aurrera egin ahala istorioa eta arte estiloa garatuz. Amaitutako lana azkenean bere master-tesiaren gai bihurtu zen. Agente bat Stevensonekin harremanetan jarri ondoren, HarperCollinsek *Nimona* argitaratu zuen paperezko liburuan 2015ean. Gutxienez beste hamasei hizkuntzatara itzuli da eta audio-liburu batera egokitu da.

Egilea, ND Stevenson, aleak sinatzen.
*Nimonak* jaso dituen sarien artean, Eisner Award bat, Cybils Award bat eta Cartoonist Studio Prize bat daude. Kritikariek eta analisi akademikoek nabarmendu dute komikiaren eta pertsonairen queer izaera eta identitate malgu/aldakorrak; nola horirek nola kontrajartzen eta iraultzen dituzten aurrekontrol eta bazterketa sistema tradizionalak.

2023an film luzeko bertsioa estreinatu zuen Netflixek, euskarazko bikoizketa eta azpidatziekin aukeran.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Nimona» *Zer Non Ikusi* (Noiz kontsultatua: 2023-09-18).

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, italierazko Wikipediako «Nimona (fumetto)» artikulutik itzuli da; zehazki, 2023-08-31ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7037733

 |

* Wd Datuak: Q7037733
Kecak dantzan gizonezkoek hartzen dute parte.
Kecak dantza Uluwatun.
***Kecak*** (ahoskatuta /'ke.tʃak/), baita ere ***ketjak***, ***ketjack*** edo ***ketiak***, Baliko dantza da. Orain arte gizonezkoek dantzatzen zuten baina 2006an emakumezko talde bat sortu zen ere bai.

Historia
--------

1930. hamarkadan, Ramayana testu klasikoan oinarrituta, dantza hauek sortu ziren. Wayan Limbak, bertako dantzaria, Walter Spies margolari alemaniarrari dantza hauen mugimenduak sortzen lagundu zion. Horretako Ramaiana narrazioetan eta arao egiteko sanghyang dantzan oinarritu zen. Gaur egun tradizionala den dantza hau sortu zen. Turismoarentzako ere erakargarria da. Limbak dantzariak mundu osoan zabaldu zuen Kecak dantza.

Ezaugarriak
-----------

Ehun gizon inguruko talde bat zirkuluan edo zirkuluerdian jartzen dira. Guztiak liderraren inguruan eserita daude. Janzkera bera eramaten dute: gerrikotik gora biluzik, gerriko inguruan laukiez apaindutako arropak eta, batzutan, buruan, loreak janzten dituzte. Dantzaren oinarria besoen eta gorputz enborren mugimenenduan datza; aldi berean, abestiak interpretatzen dira. Zeremonian liderrak mugimenduak eta kantuak zuzentzen ditu.

Esanahia
--------

Dantza honek gudu bat antzezten du. Ramayanaren arabera guda horretan Janumanek Rama printzeari lagundu zion Ravana errege gaiztoaren aurka.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Michel Picard (April 1990). "'Cultural Tourism' in Bali: Cultural Performances as Tourist Attraction, Indonesia". Southeast Asia Program Publications, Cornell University: 37–74.
3. ↑  Shinji Yamashita. "Review: Michel Picard, Bali: Cultural Tourism and Touristic Culture", Indonesia, 67, (1999), 177–182 or. Southeast Asia Program Publications, Cornell University.

Kanpo estekak
-------------

* Kecak dantza Youtuben.
* **(Ingelesez)**:Argazki galeria.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1737691
* Commonscat Multimedia: Kecak

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1737691
* Commonscat Multimedia: Kecak
**Arrosa Zuria** (alemanez *Die weiße Rose*) Alemania nazian, Bigarren Mundu Gerraren garaian, Municheko unibertsitateko ikasle batzuen artean eratutako erresistentzia mugimendu baketsua izan zen. Hitlerismoaren izaera kriminala salatzeko eskuorri banaketari ekin zioten, Arrosa Zuria izena erabiliz sinadura gisa. Kontzientzia pizteko mezuak izaten ziren, hala nola:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Guretzat eslogan bakarra dago: borroka dezagun alderdiaren aurka! Atera zaitezte zuen ahoa itxi nahi duten erakunde guztietatik! Atera zaitezte SS kide eta sarjentu eta alderdikide zurien hitzaldi aretoetatik! Bilatzen duguna benetako ikasketa eta iritzi askatasuna da. Ez dago beldur gaitzakeen mehatxurik, ezta gure goi mailako ikaskuntza erakundeen itxiera ere. Hau da gutako bakoitzaren etorkizunerako borroka, gure askatasuna, eta gure ohorea bere erantzukizunaz jabetzen den erregimen batean. |  » |

Arrosa Zuria taldearen omenezko monumentua, Munich hirian
**Hans Scholl** eta **Alexander Schmorell** ikasleak izan ziren taldean antolatzen lehenak, eta gero bildu zitzaizkien Hansen arreba gaztea **Sophie Scholl**, eta beste batzuk. 1943ko otsailaren 18an, Hans eta Sophie Scholl eskuorriak zabaldu zituzten unibertsitateko atrioan, eta harrapatu egin zituzten. Otsailaren 22an epaitu zituzten Scholl anai-arrebak, eta beren kide **Christoph Probst**, eta egun berean gillotinatu zituzten Stadelheim espetxean (Munich). Ondorengo epaiketa batzuen ondoren, **Kurt Huber**, Alexander Schmorell eta **Willi Graf** hil zituzten burua moztuta.

Gerra ondorengo Alemanian kontzientzia zibikoaren eredutzat jo izan dituzte Arrosa Zurikoak. Gaur egunean, Arrosa Zuriaren Fundazioak lanean jarraitzen du, gazte haien oroimena gordetzeko. Arrazakeriaren eta edozein motatako intolerantziaren aurka borrokatzeko helburua du fundazioak.

Ikus, gainera
-------------

* Nazismoa
* Stadelheim espetxea

Kanpo estekak
-------------

* **(Alemanez)** Arrosa Zuriaren Fundazioa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q153364
* Commonscat Multimedia: The White Rose

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131008281
* BNE: XX4442327
* BNF: 119716037 (data)
* GND: 4065234-8
* LCCN: n83010975
* NKC: kn20040130011
* NLA: 35642711
* SUDOC: 027737071
* BIBSYS: 90702823
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q153364
* Commonscat Multimedia: The White Rose

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Larrosa Zuria, Ana Malagon *Pravda Txikia* blogean, 2007-11-18.
**Maze espetxeko ihesa** (ingelesez: *Maze Prison escape*) irlandar errepublikarren artean **Ihesaldi Handia** (*Great Escape*) izendapenaz ezaguna, 1983ko irailaren 25ean, Ipar Irlandako segurtasun goreneko Maze espetxean jazotako irlandar preso errepublikarren ihesa izan zen.

Honetan, Behin-behineko IRAko 38 presok 7 H-Bloketik ihes egitea lortu zuten. Hilabetetan ihesaldia prestatzen aritu ziren, barrura arma batzuk sartuz. Momentua heldu zenean, segurtasun handiko H7 blokearen kontrola eskuratu zuten, funtzionarioak bahituta, eta janaria zeraman furgonetan egin zuten ihes. Espetxe zaindarietako bat bihotzeko baten ondorioz hil zen eta beste 20 zaurituak izan ziren, horietako bi tiroz, presoek espetxean kontrabando bidez lortutako pistolekin. Erresuma Batuko ihesaldirik handiena izan zen, baita II. Mundu Gerraz geroztik, Europako handiena ere, Margaret Thatcherren gobernuaren lotsakizun.

Zinema
------

* *Maze* (2017): Ihesaldi honi buruzko filma.

Ikus gainera
------------

* Segoviako ihesa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6798401
* Commonscat Multimedia: Maze Prison escape

---

 |

* Wd Datuak: Q6798401
* Commonscat Multimedia: Maze Prison escape



1. ↑
**Nafarroa Arenako frontoia** erabilera anitzeko Nafarroa Arena pabiloaren part frontoia da. Eraikina Iruñeko kanpoaldean dago, eta 3.000 lagunentzako lekua du. 2.000 besaulki bilkor ditu, erdiko pistara eta frontoira bideratutako harmaila teleskopikoei esker. Harmaila hori sotoan ezkuta daiteke, lehen aipatutako pabiloiko bi pistak bateratuta. Harmailen banaketak jokotik hurbil egotea eta kantxaren ikuspen ona ahalbidetzen du.

Ekipamendua eta zerbitzuak
--------------------------

Nafarroa Arenak eraikin osoan emititzeko aukera ematen duen soinu-sistema bat dauka, eremuka doitzeko aukerarekin. Frontoiak 6x4 m-ko bi LED pantaila ditu, ikus-entzunezko edukia eta markatzailea transmititzeko gaitasuna dutenak. Gainera, frontoiak pilotari eta epaileentzako aldagela osoak, pilotarientzako beroketa gunea, armairuak, erizaintza, kafetegia eta barra, prentsa aretoa eta prentsa aulkiak baditu. Gainera, sistema geotermikoei eta biomasarekin beroa sortzeko sistemei esker azpiegitura jasangarria da.

Inaugurazioa
------------

Nafarroa Arenako frontoiaren inaugurazioa irailaren 29an izan zen, Masters Codere Finalarekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «El Pabellón» *Navarra Arena*.
2. ↑   «Un frontón de altura. Noticias de Gipuzkoa» *Noticias de Gipuzkoa*.[*Betiko hautsitako esteka*]
3. ↑   «El frontón de Navarra Arena supera la prueba» *NAVARRA INFORMACIÓN* 17 de julio de 2018.

Ikus, gainera
-------------

* Nafarroa Arena
* Labrit pilotalekua
* Euskal pilota

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q63967954

 |

* Wd Datuak: Q63967954
**San Martin Tourskoaren eliza** Aranoko parrokia-eliza da, XIX. mendeko eraikina da, lehenagoko elizen gaineko tokian eraikia, parte zahar batzuk aprobetxatuz. Gaur egungo egitura gurutze latindarreko oinarridun eraikina da, kanoi erdiko ganga estaldurarekin.

Deskribapena
------------

Argi-iturri asko ditu, nabarmenena gurutzaduraren kaperetako batean dagoen arrosa-leihoa. Erdiko nabearen bi aldetara, hartako tarteko atalean, bi sarrera daude, sarbidea artikulatuz. Garrantzitsuena, Epistolaren aldekoa, dobela marduleko erdi-puntuko sarrera da, arkupe baten barnean paratua. Haren gainean udalerriko ezkutua eta azken eraberritzea egin zen urtea adierazten duen 1829 zenbakia ageri dira.

Aldarean erretaula nagusia gailentzen da. Lan barrokoa da, XVII. mendearen bigarren erdialdekoa. Bada bigarren erretaula txikiago bat Ebanjelioren aldean, Arrosarioko Andre Mariarena, hori ere barrokoa, baina apur bat zaharragoa denboran. Beste zenbait irudi ere gordetzen dira barruan, barrokoak salbu eta San Sebastian gotiko bat, azken hori ermita batetik ekarria. Bataiarri errenazentista ere badago, egitura angeluzuzena duena, halako lanetan oso ohikoa ez zen forma.

Elizako leiho itsu batean, buru bat eta gurutzea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Gran Enciclopedia de Navarra | ARANO.*  (Noiz kontsultatua: 2023-09-19).
2. ↑    «San Martin eliza. Arano - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-09-19).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q122585863
* Commonscat Multimedia: San Martin eliza (Arano)

---

 |

* Wd Datuak: Q122585863
* Commonscat Multimedia: San Martin eliza (Arano)
**Florence Ethel Johnson** (Melbourne, Australia, 1884ko martxoaren 26a - Malvern, Victoria, Australia, 1934ko azaroaren 6a) australiar feminista, sindikalista eta hezitzailea izan zen.

Biografia
---------

Florence Ethel Johnson, 1924
1900ean South Preston State Schoolen *pupil-teacher* zen, hau da, gaur egun ikasgela batean gainbegiratuta maistra praktikak egiten ari den maistragaia. 1906an, Arcadia South estatuko eskolako zuzendaria izan zen. Victoriako estatu-eskoletan 18 urtean irakasle-lanean jardun ondoren, 1919an Victoria Estatuko Zerbitzu Federazioko Emakumeen Ataleko idazkari kargua hartu zuen.

Victoriako zerbitzu publikoan emakumezko eta irakasleen soldatak aldarrikatzen eta hobetzen lagundu zuen, baita erizain eta idazkarien kasuan ere. Bere ahaleginari esker, gizonezkoek kobratzen zuten soldataren erdia (1/2) kobratu beharrean, bostetik lau (4/5) izatera pasatu zen. 1918an Maisu-maistren Legea onartu zenean, promoziorako sexua zela eta, emakumeak generoarengatik ez zirela baztertuak izango ziurtatu zen.

Johnson St Kildak 1927ko estatu-hauteskundeetan Victoriaren Batzar Legegilean zuen aulkiaren aurkako lan-munduko hautagai independente aurkeztu zen, eta urte hartako hauteskundeetan parte hartu zuen. Emakume hautagai bakarra izan zen. Lehen botazioan botoen %20 jaso zuen. Hauteskundeetan galdu eta irakaskuntzara itzuli zen.

Emakume Viktoriarren Maistren Elkarteko presidentea izan zen eta 1932an jubilatu zen.

Bizitza pertsonala
------------------

1932an Frederick Arthur Ingram itsas ingeniariarekin ezkondu zen Perthen. 1934ko azaroaren 6an hil zen St Benedict, Malvern, Victoria ospitale pribatuan, balbula mitraleko gaixotasun baten ondorioz. Gorpuzkiak erraustu egin zituzten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *The Woman's World.*  Victoria, Australia 1932-12-09, 16 or..
2. 1 2 3 4   «Johnson, Florence Ethel (1884–1934)» *Australian Dictionary of Biography* (Canberra: National Centre of Biography, Australian National University).
3. ↑    *Champion of Her Sex.*  Victoria, Australia 1919-12-23, 9 or..
4. ↑   «For Young Australia The Lone Hand School of Writers. Prizes for School Children» *The Lone hand* (W. McLeod) ((1 June 1920)) 1920-06-01.
5. ↑    *State Election.*  Victoria, Australia 1927-04-11, 17 or..
6. ↑   Carr, Adam. «Results of Victorian 1927 Election» *Psephos*.
7. ↑   «Florence Ethel Johnson | Darebin Libraries» *library*.
8. 1 2    *Feminist Surprises Her Friends.*  Victoria, Australia 9 de enero de 1933, 14 or..
9. ↑    *Family Notices.*  Western Australia 1932-12-27, 1 or..
10. ↑    *Family Notices.*  Victoria, Australia 1934-11-07, 1 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24218321
* Commonscat Multimedia: Florence Ethel Johnson

---

 |

* Wd Datuak: Q24218321
* Commonscat Multimedia: Florence Ethel Johnson
**María del Carmen Vila Migueloa**, **Marika** izenez ezagunagoa (Bartzelona, Katalunia, 1949ko uztailaren 16a), ilustratzailea eta komikigilea da.

Biografia
---------

Massana Eskolan Soziologia eta Marrazketa ikasi ondoren, kanpo-merkaturako ilustrazioak egiten hasi zen *Selección Ilustradas* agentziarako eta *Norma* Editorialean. 1973an, Miguel Fusterrek gomendatuta, komiki erromantikoak marrazten hasi zen.

1977az geroztik, autore-komikia lantzen du *Troya*, *Rambla*, *Butifarra*!, *El Papus* eta beste aldizkari batzuetan, eta haietan zuzendaritza-lanak ere egiten ditu.

80ko hamarkadaren erdialdeaz geroztik, argitalpen-teknikari gisa lan egin du Planeta-DeAgostinin, eta marrazki bizidunetako produkzioetan parte hartu du, besteak beste, *Molfi el último koala*-n 

2000. urtean *Iconikas* proiektua zuzendu zuen, ilustrazioan oinarritua.2009an Humanitateetan lizentziatu zen (Pentsamendua, Gizarte eta Kultura Ikasketak eta Artea), eta 2017an doktore-tesia defendatu zuen: "El cos okupat: iconografies del cos femení com a espai de la transgressió maculina en el còmic". 2019an "Mata Hari" eleberri grafikoa argitaratu zuen. Erakusketa-komisarioa da (CCCB: FEMINISMES. El cos com a conflicte (2019)/ Museu del Cómic de Sabt Cugat: Amb veu propia: dones a cos (2020), eta irakaskuntzan, aktibismo feministan eta artikulu teoriko zabalkundean eta hitzaldiak ematen aritzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «María Del Carmen Vila Migueloa - Ficha de autor en Tebeosfera» *www.tebeosfera.com*.
2. 1 2   «JAVIER MORA BORDEL, MANUEL BARRERO (2009): "ENCUENTROS Y DESENCUENTROS. ENTREVISTA CON MARIKA", Documento en Tebeosfera» *www.tebeosfera.com*.
3. ↑  ECHEVARRÍA, Paula (11/04/2010). *[*Esteka hautsia*]*, Noticias de Navarra.

Kanpo estekak
-------------

* Iconikas, egilearen webgunea
* Comic creator: Marika (Mari Carmen Vila Migueloa) Lambiak-en Comiclopedian

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5998241
* Commonscat Multimedia: Marika Vila

---

* **Identifikadoreak**
* Tebeosfera: vila\_migueloa\_maria\_del\_carmen

 |

* Wd Datuak: Q5998241
* Commonscat Multimedia: Marika Vila
**Albert Victor Erkiaga** (Boise, 1935eko abuztuaren 21a - *ibidem*, 2022ko irailaren 10a) euskal emigranteen semea, euskaltzalea eta euskal dantzen bultzatzailea Ameriketako Estatu Batuetan izan zen. North American Basque Organizations erakundearen lehen lehendakaria izan zen, 1973an. Oinkari dantza taldearen eta Biotzetik abesbatzaren kide sortzailea izan zen. Jaialdi bost urtetan behin ospatzen den festa erraldoiaren bultzatzailea izan zen.

Biografia
---------

Al Erquiaga 1935ean jaio zen Boisen. Aita Tomas Erquiaga ispastertarra, ama Anita Echevarria mallabiatarra ziren. Arreba Alice Erkiagakin batera euskal komunitateko parte hazi zen, Boisen eta Meridianen familia arrantxoan. Txikitandik ikasi zituen euskal dantza, kantu eta ohiturak. Adina heldutakoan, Erkiagak Juanita "Jay" Hormaechearen euskal dantza klaseetara joan zen. Geroago, 1960an, Euskal Herrira joan zen eta, ostean, berriro ere Boisen, Oinkari taldeko fundatzaileetako bat izan zen. 1973an, NABOren sorreran parte hartu eta federazioko lehenengo lehendakari hautatu zuten. 1986an, Biotzetik koralaren sortzaileetako bat izan zen. 1987an lehenengo Jaialdiren txanda heldu zen, 1990etik Diaspora osoan eta Estatu Batuetan barrena bost urtero euskal festa handi eta euskal kulturaren festagune eta erakuslehio nagusi izaten amaitu duen hitzordua. 87 urtez hil egin zen.

Center for Basque Studiesko kide zen Al Erkiaga.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Al Erkiagaren heriotzaren berri Euskalkultura webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q114245192

 |

* Wd Datuak: Q114245192
Kornites, Seranteseko gailurrera bidean, 2010eko ekainaren 9an
**Kornites** (edo antzinako grafian **Cornites**) Santurtziko Serantes mendian Pazko astelehenetan ospatzen den erromeria da.

Historia
--------

Kornitesen Erromeria oso zaharra da eta bere izena "el cornite" ogiarekin lotuta dago, egun honetan mendian jaten zena eta ogi zorrotz ritxi bat zena, bere barnean txorizoa edo arrautza edo bi gauzak eraman zitzakeena, ogi barruan egosten zena. Elezahar askok azaltzen dute erromeriaren jatorria, baina ez dago horietako bat bera ere egiazta dezakeen dokumentaziorik, eta jatorria gure adinekoen oroimenean galtzen da. Izan ere, Santurtzin ospatzen omen da festa hori, "Betidanik", nahiz eta batzuk XVIII. mendekoa dela esan.

Santurtzik Pazko astelehenetan ospatzen du Erromeria hau. Garai batean, egun hori festa ez zenean, ohikoa zen haur santurtziarrak, bakarrik edo amekin batera, Serantes mendira igotzea, arratsaldea jolasean, dantzan eta kornite opila jatera.

Partehartzaileak
----------------

Oso berezia da ezkerraldeko espazio urbanizatuan landa-inguruneen berezko tradizio hori gordetzea; izan ere, Santurtziko biztanleez gain, ezkerraldeko eta meatzaritzako pertsona askok parte hartzen dute. Serantes mendian ume, gazte zein zaharrak batzen dira, Santa Agata jaian, Barakaldoko Santa Ageda baselizan egiten duten antzera.

Erromeriaren indarra
--------------------

Azken urteotan, Santurtziko Udalak tradizioa mantentzen eta indartzen lagundu du, eta jai tradizionalari musika-emanaldi batzuk, puzgarriak eta abar gehitu dizkio. Bolada batean, Santurtziko Udalak korniteak banatu zituen, kontsumitzeko tradizioa galdu baitzen. Gaur egun, udalerriko okindegiek beraiek ematen dute kornitea, eta jendeak ohiko saltokietan edo mendian bertan eros dezake.

Aste Santuko oporrak direla-eta urtero egiten den exodo masiboa gorabehera, milaka pertsona igotzen dira Serantes mendira, era askotara: oinez, bizikletaz, zaldiz, etab. Batzuek egun osoa igarotzen dute, eta jende askok goizean igotzea edo arratsaldean igotzea aukeratzen du.

Kornitearen prestaketa
----------------------

Osagaiak 5 korniteentzakoː
3 txorizo fresko, 2 arrautza egosi, txorizo fresko bat, 500 gr. indarreko irin, 180 gr. esne epel, 50 gr. gurin, 50 gr. oliba-olio, arrautza 1, 7 gr. gatz eta 25 gr. legamia fresko.

### Prestaketa

Irina eta legamia batuko ditugu ia desagerrarazi arte birrin bihurtuta. Gatza botako diogu. Beste alde batetik, esnea, arrautza apur bat irabiatuta eta oliba-olioa nahastuko ditugu, eta nahasketa irinarekin batuko dugu. Gurina zatitan botako diogu ore distiratsu, elastiko eta laua lortu arte. Orea estali eta toki epel batean jalkitzen utziko dugu bolumena bikoiztu arte.
Orea 150 gramoko zatitan banatuko dugu, kornite bakoitzeko bat, eta bakoitzari laukizuzen baten forma emango. Alde batean txorizoa sartuko dugu, eta bestean arrautza egosia, eta gainetik aldez aurretik oretik kendu ditugun 2 tira jarriko dizkiogu. Labean sartu baino lehen, orea arrautzaren zuringoarekin bernizatuko dugu. Labean sartuko dugu 30 minutuz 190 gradutan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
***Oso latza izan da*** (Elkar argitaletxea, 2023) Xabier Mendiguren Elizegik idatzitako eleberri historikoa da, benetako gertaerak eta pertsonaiak dokumentatzen dituena. Mendigurenek adierazi zuenez, "fikziorik gabeko nobela bat da, Rodolfo Walshen eta Truman Capoteren estiloan. Kronika bat, baina modu literarioan idatzita".

Sinopsia
--------

Eleberriak kontatzen duena da Joxe Arregi Izagirre ETAko kidearen heriotza. 1981eko otsailean hil zen, torturaren ondorioz, Carabanchelgo espetxean. Gertaera hori eta garaiko beste batzuk ageri dira eleberrian, hala nola José María Ryan ingeniariaren bahiketa eta hilketa, baina kontakizuna zentratzen da Agirreren gorpu torturatuari egin zizkioten argazkiak. Bere garaian ez zen argitu nola egin ziren haiek, baina Amagoia Gurrutxaga kazetariaren 2009ko erreportaje batek argitu zuen: Zizurkilgo hilerriko deposituan gauez zegoela hilkutxa, Juan Kruz Unzurrunzaga ETA pm-ko kide ohia eta Bixente Ameztoi margolaria joan ziren hara, gorpua kutxatik atera, bertan egin argazkiak, eta itzuli katabutera.

Izenburua eta azala
-------------------

Izenburua Arregik berak torturak jasan ondoren espetxeko ziegako kideei esan ziena da, labur baina gogor, zer jasan zuen ("Oso latza izan da"). Beste liburu baten izenburuan ere agertzen da: *Oso latza izan da: La tortura en Euskal Herria* (Julen Arzuaga, 2012), tortura kasuen bilduma dokumentatua gazteleraz.

Mendigurenek azpititulua ere eman zion eleberriari, lehen edizioko azalean agertzen ez zena, baina bai izenburuaren orrian: «Joxe Arregiren pasioa, herioa eta berpiztea». Ideia honekin bat egiten zuen ilustrazioa aukeratu zuen Mendigurenek euskarazko lehen edizio horretarako, Andrea Mantegnaren *Kristo hila*.

Mantegnaren *Kristo hila.*

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    Ugarte Irizar, Itziar.  (2023-09-18). «'Oso latza izan da' plazaratu du Xabier Mendigurenek» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2023-09-18).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Oso latza izan da - Julen Arzuaga Gumuzio» *www.txalaparta.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-09-18).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q122675260

 |

* Wd Datuak: Q122675260
***Marearen errainetan*** (Alberdania, 2006) Jose Inazio Basterretxearen bigarren eleberria da, aurrenekotik hemezortzi urte igaro ondoren. Gaiaren aldetik ez dauka aurrekoarekin lotura handirik. Egileak egunerokotasunari lotutako narrazioa aurkezten digu, haren hitzetan "fikzio gauzagarria".

Argumentua
----------

Hiru emakume (Irune, Lore eta Madalen) eta gizon bat (Paulo) dira protagonistak. Bizitzak hurbildu, eta bizitzak berak urrundu ditu. Gizakiaren metamorfosi animikoaren lekukotasuna azaltzen du egileak lan honetan. Iragana, oraina eta etorkizuna nahasten dira lerro artean, bizitza eta heriotza nola. Bilbon eta Bartzelonan kokatu ditu autoreak pertsonaiak.

Bibliografia
------------

* *Marearen errainetan*. Irun: Alberdania, 2006. ISBN:84-96643-25-5

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Liburuaren pasartea, Euskal Idazleen Elkartearen webgunean.[*Betiko hautsitako esteka*]
* Mikel Asurmendiren kritika *Irunero* aldizkarian, 2007-05.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263023

 |

* Wd Datuak: Q12263023
**Alosko Usoa** Debako emakume bat izan zen, **Alos-Usoa, Usue** eta **Uxue** izenekin ere ezaguna. Bere aita Beltranen heriotzan eresia bat kantatzeagatik ezagutzen dugu.

Historia edo alegia
-------------------

Alosko Usoa historikoki nor zehazki ez badakigu ere, bere bertsoak belaunaldiz belaunaldi igaro dira ahozko euskal literaturan. *Alostorrea* edo *Etxe eder leyo bage onetan* deitzen den olerkiak bertso ia guztia jasotzen du, beste eduki batzuekin batera. 

Beltran Perez Aloskoa Debako Alostorrea etxeko jauna zen. Lehen emazte batekin alaba izan zuen, Usoa hau. Alargundu ondoren, berriz ezkondu zen, eta beste bi haur izan zituen emazte berriarekin. Gero, mairuen kontrako gerrara joan zen, eta zazpi urte egin zituen kanpoan. Itzultzear zela, emaztearen gutuna jaso zuen, esaten ziona Usoak sasiko umea izan zuela tartean. 

Atsekabetuta Debara itzuli zelarik, lehen gauan etxera ez sartzea erabaki zuen, minduta. Ostatu batean, ondoko mahaiko berriketa entzun zuen, nola Alosko jaunak sorpresa handia hartu behar zuen etxera itzulitakoan, bi ume beharrean, hiru topatuta. Hau esan zutenek ez zekiten, noski, alboko mahaian Beltran jauna zegoela entzuten, aurpegia erdi estalita baitzegoen. Ostatukoek gehiago ere esan zuten, hirugarren umea Usoarena zela esan arren, emaztearen antz gehiagokoa zela. 

Alegia, gutunean emazteak kontatua amarrua zela bere infideltasuna ezkutatzeko. Orduan erabaki zuen Beltranek beste amarru bat, hil balitz bezala ezkutari batzuek eraman zezatela Alostorrera, eta hila balego bezala, jakingo zuen, etxekoen erreakzioetatik, zer gertatuko zen.

Eresia
------

Aitaren gorpu hilaren aurrean ohikoa zen bezala, hortxe izan zen Usoaren eresia, Alostorrearen kanta, aita ustez hilaren aurrean kantatua. Eresian nabarmentzen dira, besteak beste, azken hitz hauek:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Aita jauna neria
Gaztelan zanian
Ixil askorik jaio zan
Alostorrian semia

Eta ala ere ixilagorik
dago bakian
Azitzen Zarautz aldian
gure jatorriaren loitukerian.

Ai, au mindura beltza
ai, nere lotsa
Alabak negarra eta
aitak lur hotza! |  » |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Euskal emakume idazleen lekua literaturaren historian. Dorrearen arrakalak agerian uzten - Jakin.eus» *www.jakin.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-01-23).
2. ↑   «BERTSO / OLERKIen orrialdea» *urkiza.armiarma.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-01-23).

Kanpo estekak
-------------

* Fitxa BDBn

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q85967416

 |

* Wd Datuak: Q85967416
**Euskaltzaleak** Azpeitian (Gipuzkoa) 1931 eta 1936 urteen artean euskara eta euskal kultura indartzen eta zabaltzen lan egin zuen elkarte bat izan zen.

Elkartea 1931. urtearen hasieran sortuko zen, urte hartako otsailaren 2an onartu baitzuen Azpeitiko Udalak bere araudia. Hilabete geroago, martxoaren 8an hain zuzen, Udalak bere egin zuen Galo Barrena elkarteko lehendakariak aurkezturiko proposamena: herriko ikastetxeei eskatzea "ikasleei euskara irakurri eta idazteko ikasgaiak emateko".

Azpeitiko Euskaltzaleak elkarteak "Euskara Eguna, Euskaldun Umearen Eguna, Olerki Eguna eta abar" antolatzeko asmoa erakutsi zuen eta Udalak 1932ko otsailaren 29an erabaki zuen urtero 750 pezetako diru laguntza ematea zeregin horietan laguntzeko.

Azpeitiko Udalaren aktetan Euskaltzaleak elkarteari buruz agertzen den hurrengo (eta azken) erreferentzia 1935. urtearen hondarreko bat da. Abenduaren 19an Ildefonso Gurrutxagak azaldu zion Udalari elkartearen proiektua, "euskal kultura indartzeko", eta esplikatu zuen otsailean Bertsolari Eguna ospatuko zutela Donostian, aurrez antolatzen zirela zenbait herritan bertsolarien arteko kanporaketak, eta horietako bat Azpeitian izanen zela, 1936ko urtarrilaren 1ean, "meza nagusiaren ondoren". Gurrutxagak eskatu zuen kanporaketa horretarako Azoka plaza erabiltzea, bai eta bertsolari eta epaileentzako oholtza bat eskatu ere. Udalak erabaki zuen oholtza jartzea, elkarteari sarrera txiki bat kobratzeko baimena ematea, eta jaialdiei ezartzen zieten zerga ez kobratzea.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   Elias, Imanol.  (2003). *Azpeitiko efemerideak. Herria historian zehar.*  Azpeitia: Uztarria.
Delfosko Auriga, K. a. 478 edo K. a. 474 inguruan, Delfosko Arkeologia Museoa
Delfosko Auriga,Delfosko Arkeologia Museoan
**Delfosko Auriga** brontzez eginiko greziar eskultura bat da, 1896an Delfosko Apoloren santutegian aurkitua izan zena. Gaur egun, Delfosko Arkeologia Museoan erakusten da.

Alde teknikoak
--------------

K. a. 474. urtean egina izan zen, Polizelo Gelako tiranoak oparitutakoa Pitiar Jokoetan auriga edo gurdi gidari baten garaipena oroitarazteko. Irudia talde zabalago baten zati zen, non gurdia eta lau edo sei zaldi egongo ziren. Tamaina naturalekoa, irudiak 1,80 metroko garaiera du. Oraindik mantentzen den greziar munduko jatorrizko brontzezko eskultura urrietako bat da. Taldea, ziur aski, kuadrigaren uhalak eusten dituen aurigak, lau edo sei animaliak, bere atzean zegoen gerlari batek eta, gainera, ukuilu mutil batek osatuko zuten. Eskultura, atal banandu ezberdinetan egina dago, ondoren soldatuak izan zirenak, irudi kopuru handi bat zuten irudikapenetan ohikoa zen bezala.

Delfosko Auriga, berau, zaldi baten zatiak eta auriga gurdian laguntzen zuen esklabo txiki bat bakarrik mantentzen diren talde batetakoa zen. Modu bananduko ikuspenagatik, estatuak, taldean izan behar zuen itxuraren itxura ezberdin bat aurkezten duen arren, posible da ezaugarri garrantzitsu batzuk adieraztea. Lehen begiratu batean, zutikako irudiak, tunika luzearekin eta jarrera sorgorrarekin, eskultura arkaikoak asko oroitarazten ditu. Dena dela, eskultura arkaikoen ezaugarri izan zen aurretikakoa, bereziki lehen denboretan, hemen desagertzen doa, irudiari hiru dimentsiotako itxura gehiago ematen dioten xehetasunak sartuz: oinak, gorputzarekiko, zeiharki daude, alboko okertzea pixka bat nabarmentzen duena, burua eta besoei dagokienez, okerdura hau, tunikaren tolesduretan agertzen da, gerrian estutua eta papar aldean askeak, antzinako garaietako hieratismoarekin apurtzen duten bolumen bat eratzen dute. Mugimendu hau, baina, oso txikia da, auriga batek gurdi baten gainean adieraziko lukeenetik oso urruti dagoena, ez da lan errealista, naturalista edo irudikapenezko bat. Aurpegia gorputzaren kokapenarekin bat dator, keinu lasai bat mantentzen du, non irribarrea galdu duen (aro arkaikoko beste ezaugarri bat irribarrea izatearena), adierazpen zentratu bati tokia uzteko bisaia geometrizatuetan nabarmentzen dena, baina «haragitasun» indartsu batekin aurpegiko elementuetan. Garaiko beste eskultura batzuetan bezala, brontzeaz gain beste material noble batzuk erabili dira, bai begietan kolorezko harriak sartuz eginikoak, bai diademan, zilar arrastoak dituena. Kobrea da ezpainetan erabilitako materiala, aberastasun kromatiko handiagoa emanez.

Ikus, gainera
-------------

* Delfosko orakulua

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Delfosko auriga, Erreprodukzio Artistikoen Museo Nazionalean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1230882
* Commonscat Multimedia: Charioteer of Delphi

---

 |

* Wd Datuak: Q1230882
* Commonscat Multimedia: Charioteer of Delphi
**Agnes Torres Hernández** (Tehuacán, 1983ko martxoaren 23a - Atlixco, 2012ko martxoaren 9a), **Agnes Torres Sulca** izenez ere ezaguna, mexikar psikologoa, ikerlaria, hizlaria eta pertsona transgeneroen aldeko ekintzailea izan zen.

Agnesek Mexikok pertsona transgeneroen genero-nortasuna legez aitor zezan etenik gabe egin zuen borroka. 2012ko martxoan Atlixcon erail zuten, 28 urte zituela. Bere erailketak Pueblako Kongresuak Gizarte Defentsarako Kodean «gorroto krimen» terminoa sartzea ekarri zuen, hau genero edo sexu-joeragatiko erailketa batean larrigarritzat hartzeko.

Bizitza
-------

1983ko martxoaren 23an sortu zen Tehuacánen. Abraham Torres Hernández jaiotza-izenez, jaiotzean bere genero nortasunarekin bat ez zetorren gizonezko sexua esleitu zioten.

Veracruzko Unibertsitatean psikologia ikasi zuen, 2001ean ohoreekin graduatuz. Hala ere, Agnesek ez zuen inoiz bere unibertsitate-titulua hartu. Honek titulua ez hartzea erabaki zuen unibertsitateak bere izena Agnes agertzen zen titulurik eman ez, eta horren ordez bere jaiotza-izena agertzen zen titulua eskaintzen ziolako.

2012ko martxoan Atlixcon erail zuten, 28 urte zituela.

2014ko maiatzean Veracruzko Unibertsitateak hilondoko esker ona eman zion bere ibilbide akademikoa eta gizarte aktibismoa goraipatuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Asesinan a Agnes Torres, activista transgénero» *Proceso* 2012ko martxoaren 12 (Noiz kontsultatua: 2018ko abuztuaren 10).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Piden a la UV otorgue el título a Agnes Torres» *Lado B* 2012ko martxoaren 12 (Noiz kontsultatua: 2018ko abuztuaren 10).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Veracruzko Unibertsitatea.  (2014ko maiatzaren 22). *UV reconoció trayectoria académica y de lucha social de Agnes Torres.*  (Noiz kontsultatua: 2018ko abuztuaren 10).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20747092

 |

* Wd Datuak: Q20747092
***Geotrupes stercorarius*** kakalardo espezie bat da, Geotrupidae familiakoa, zientziarako Lineok 1758an deskribatu zuena. Europan eta Ekialde Hurbilean hedaturik dago. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

Etimologia
----------

Grekerazko γῆς (*geo*, lurra) eta τρῦπα (trỹpa, "zuloa") hitzen elkarketan sortzen da generoaren izena eta "lurraren zulatzailea" esan nahi du. Latinezko *stercŏrārĭus* izenak "simaur zalea" esan nahi du.

Deskribapena
------------

Geotrupesak 2 eta 2'5 cm arteko luzera hartzen du eta itxura borobiltsu eta trinkoa du. Gorputzak kolore beltza du eta iridiszentzia urdin edo berdeak izan ohi ditu. Elitroek lerro zuzen markatuak dituzte, bakoitzak zazpi. Hanka beltzak ditu, arantzatsuak eta iletsuak, eta lurrean zuloak egiteko erabiltzen dituenez oso indartsuak dira. Antena oso motzak ditu.

Habitata eta elikadura
----------------------

Zelaietan eta basoetan aurkitzen da, animalien gorotzak aurki ditzakeen tokietan hain zuzen ere. *Geotrupes stercorarius* koprofagoa da eta behien gorotzak atsegin dituzte bereziki. Deskonposatzen ari diren onddo eta landaretaz ere elikatzen da.

Bizi zikloa
-----------

*Geotrupes stercorarius* simaur artean.
Udazkenean arrak eta emeak gorotzaren azpian 50 cm inguruko tunela egiten dute, eta hainbat albo galeria ere egiten dituzte. Galeria bakoitzaren muturrean ganbera bat eraikitzen du emeak eta arrautza bat jartzen du. Bukatzeko galerien irteerak simaurrarekin ixten dituzte.

Arrautza haietatik jaioko diren beldarrak inguruan duten simaurraz elikatuko dira. Urtebete igaro ondoren pupa sortuko dute eta helduak jaioko dira.

Ekologia
--------

Garrantzia ekologiko handia dute, animalien gorotzak deskonposatzen baitituzte. Horrekin lurra ongarritu egiten da eta patogenoei bazka kentzen zaie. Estatu Batuetan geotrupesak sartu dituzte funtzio hori bete dezaten.

Iruditegia
----------

* Geotrupes heldua.Geotrupes heldua.
* Geotrupes heldua.Geotrupes heldua.
* Geotrupesaren tamaina.Geotrupesaren tamaina.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «EHAEko Coleoptera Catalogoa|Heteropterus» *www.heteropterus.org* (Noiz kontsultatua: 2023-09-09).
2. ↑   «Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Τ , τρύγιος: , τρῦπα» *www.perseus.tufts.edu* (Noiz kontsultatua: 2023-09-10).
3. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)** ecosostenibile.  (2023-01-09). «Geotrupes stercorarius: Sistemática, Hábitat, Ciclo de vida...» *Un mundo ecosostenible* (Noiz kontsultatua: 2023-09-10).
4. ↑   «Escarabajo estercolero zumbador | Animalandia.» *animalandia.educa.madrid.org* (Noiz kontsultatua: 2023-09-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21190
* Commonscat Multimedia: Geotrupes stercorarius
* Wikispecies Espezieak: Geotrupes stercorarius

---

* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Geotrupes\_stercorarius
* BOLD: 173480
* BioLib: 7883
* Dyntaxa: 105028
* EOL: 232554
* Fauna Europaea: 188497
* GBIF: 4994132
* ITIS: 929865
* NCBI: 166345
* uBio: 2396730

 |

* Wd Datuak: Q21190
* Commonscat Multimedia: Geotrupes stercorarius
* Wikispecies Espezieak: Geotrupes stercorarius