recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Urhi-Teshub** errege hitita bat izan zen (Mursili III.a ere deitua), K.a. 1272tik K.a. 1265 arte gobernatu zuena, ospetsua, batez ere, bere oinordeko eta osaba zen Hattusili III.arekin izan zuen ezinikusizko harremanagatik.

Urhi-Teshub, Muwatallis II.aren semea zen, baina bigarren mailako emazte baten bidez. Hau, gobernatzea galerazten ez bazion ere, tronura igo zenean, basailu batzuk bere aurka altxatzeko aitzakia izan zen. Hattusili III.aren laguntza eskergabeari esker, nor Urhik erresumaren iparraldeko gobernari bezala berretsi zuen, egoera salbatu ahal izan zuen.

Behin tronuan seguru zegoelarik, Urhi-Teshubek, gortea Hattusasera eraman zuen berriz, antzinako hiriburua, erresuman zuen posizio altuan zaharberrituz, Muwatallisen hiriburu izan zen Tarhuntassa bertan behera utzia geratu ez zen arren (hiri hitita garrantzitsu bat izaten jarraitu zuen, Urhiren anaia zen Kuruntaren egoitza.

Kanpo politikari dagokionez, Urhi-Teshubek, Egiptoren aurkako gerra bat jaso zuen Siria eta Kanaanen, eta Asiriaren mehatxua ere bazuen, erresumaren ekialdeko muturrean zeuden Mitanniren hondarrak konkistatu zituena. Bere aitaren garaian, egiptoarrak, Kadeshko guduan ahuldurik geratu zirenez, Urhi-Teshubek, bere arreta Mitannin jarri zuen, non basailu hitita bat jartzen saiatu zen, Wasashatta matxinatua, baina bere ekimenak huts egin zuen, eta Mitannik Asiriaren mende jarraitu zuen.

Urhi-Teshubek Mitannin porrot egiten zuen bitartean, bere osaba Hattusilik, Nerik konkistatu zuen, hititen hiri santuetako bat, Hantil II.aren garaian galdua izan zena. Honek, Urhi-Teshub, bere osabaren matxinadaren beldur izatea eragin zuen, eta, beraz, bere kargu guztiak kendu zizkion. Bere burua derrigortutako egoera batean ikusi zuenez, Hattusili bere ilobaren aurka matxinatu zen, eta laster kendu zuen tronutik.

Urhi-Teshubek, Ramses II.aren gortera ihes egin zuen, Egiptora, ordutik aurrera, Urhiri buruz, berri gehiago ez dagoelarik.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Muwatallis II.a** | **Errege hitita**K.a. 1272-K.a. 1265 | Ondorengoa**Hattusili III.a** |
**Ulysses Guimarães biltzar-jauregia**  (portugesez: *Centro de Convenções Ulysses Guimarães*) erabilera anitzeko konplexua da (konbentzioak, ekitaldiak, kontzertuak) SDC - Kultura Dibulgazio Sektorea- Brasiliako Ardatz Monumentalean kokatua, Hego Amerikako Brasil herrialdeko hiriburuan. Barruti Federaleko Gobernuarena da eta Turismo Idazkaritzari lotuta dago. Sérgio Bernardes arkitektoak diseinatu zuen, 2005ean berritu, zabaldu eta partzialki inauguratu zen, herrialdeko hirugarren biltzar-zentro gisa, Anhembi Pabilioiaren eta Riocentroren atzetik, eta aldi berean 9.400 pertsona eserita har ditzake.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Información sobre la Sala de conciertos.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18267895
* Commonscat Multimedia: Centro de Convenções Ulysses Guimarães

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159668900
* LCCN: n2007205236

 |

* Wd Datuak: Q18267895
* Commonscat Multimedia: Centro de Convenções Ulysses Guimarães
***Vireo approximans*** *Vireo* generoko animalia da. Hegaztien barruko Vireonidae familian sailkatua dago. Mendebaldeko Indiak, Bahamak, Turks eta Caicos Uharteetan, Haiti eta Kuban aurki daiteke, kostaldetik urrun dauden uharte txikietan. Ameriketako Estatu Batuetako Floridan ere ikus daitezke gutxi batzuetan.

Sastraka eta zuhaixketan bizi da, ingurune tropikaletan. Belarrez osatzen du habia, kopa baten itxurarekin, zuhaitz edo zuhaixka baten adarraren hasieran. 2-3 arraultz erruten ditu bakoitzean, puntutxo belzdunak eta txikiak. Ar eta emeak hartzen dute parte errutean.

Bere tamainari dagokionez 14 bat zentimetro neurtzen ditu. Bere burua eta bizkarra oliba-grisa dira eta sabelaldea zuria. Hego eta buztana ilunak dituzte eta bi ildo zuri dituzte hego bakoitzean. Begiek iris iluna dute. Bi sexuak antzekoak dira. Mokoaren gainean zulo hori txiki bat izan ohi dute.

Bere abestia aldakorra da, sei edo zazpi nota azkarrekin, beti *txik* batekin hasi eta bukatuz.

Bere dieta ia osoa intsektuak dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Ingelesez)** IOC Master List

Ikus, gainera
-------------

* Vireo
* Vireonidae

Kanpo estekak
-------------

* World Bird Names

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16070723
* Commonscat Multimedia: Vireo approximans
* Wikispecies Espezieak: Vireo approximans

---

* **Datu taxonomikoak**
* GBIF: 6100766
* ITIS: 916182
* Xeno-canto: Vireo-approximans

 |

* Wd Datuak: Q16070723
* Commonscat Multimedia: Vireo approximans
* Wikispecies Espezieak: Vireo approximans
Tearen japoniar zeremonia irudikatzen duen margolana.
**Tearen japoniar zeremonia** edota **Tearen bidea** (japonieraz *chanoyu*, 茶の湯, edota *sadō*, *chadō* 茶道) Japoniako kulturan Matcha te berdearen inguruan burutzen den ohikunea da, zen budismoaren eragina du eta Asiako zenbait herrialdeetan oikoa den tearen zeremoniaren japoniar eratorria da.

Gonbidatu talde txiki batean eta giro lasaian burutzen da. Tearen zeremonia burutzeak abegikortasuna esan nahi du.

Japoniar unibertsitateetan tearen zeremoniaren irakaspena helburu hauekin eskaintzen da:

* Eguneroko bizitza atseginagoa egitea.
* Urtaroen aldaketekin harmonian bizitzea.
* Gustu fineko pertsona bat izatera iristea.
* Pertsona zintzo eta beldurrik gabekoa izatera iristea.
* Giza harreman hobeak sortzea.
* Portaera onak izatea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q202298
* Commonscat Multimedia: Chadō

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX555425
* BNF: 119600708 (data)
* GND: 4199821-2
* LCCN: sh85069725
* NDL: 00573566
* SUDOC: 027594440

 |

* Wd Datuak: Q202298
* Commonscat Multimedia: Chadō
Denbora serieen azterketan, urtarokotasuna urtean zehar gertatzen diren aldiroko aldaketa eta gorabehera sistematikoak biltzen ditu. Adibidez, izozkiei buruz udan gertatzen den salmenta gehikuntza edo neguan izaten diren salmenta urriak urtarokotasun izeneko denbora osagaiaren ondorio dira.

Urtarokotasuna denbora serie bateko beste osagai batzuekin batera bateratzen da. Horrela, joerak denbora serie bateko norabide nagusia adierazten du eta zikloak urtebetetik gorako aldiroko aldaketak jasotzen ditu, urtarokotasunak urtebetea baino aldi laburragoetan gertatzen direnak neurtzen dituen bitartean.

Kasu batzuetan, baliteke erreferentziazko aldia urtebetea ez izatea eta urtarokotasuna epe laburragoetan gertatzen diren aldaketei buruzkoa izatea. Adibidez, astean zehar, astearteetan salmenta txikiagoak eta larunbatetan salmenta handiagoak izaten dira; astean zehar gertatzen diren gorabehera hauek ere urtarokotasunez azter daitezke.

Urtarokotasunaren azterketan burutzen den eragiketa bat urtarokotasunaren ezabaketa izaten da. Urtarokotasuna nabarmena denean, urtean zehar gertatzen diren kopuruak ezin dira zuzenean alderatu, urtarokotasunak eragindako aldaketaren mendean daudelako. Adibidez, urte jakin batean neguan udan baino izozki gutxiago saldu badira ere, ezin da baieztatu neguan salmentak okerragoak izan direnik, neguan izateagatik berez jeisten baitira salmentak; udako eta neguko kopuruak behar bezala alderatzeko urtarokotasunak eragindako aldaketa desegin behar da, urtarokotasuna ezabatu alegia. Horretarako, denbora serieen zatiketa burutu behar da aurretik, urtarokotasunaren efektua bakanduz.

Urtarokotasunaren mendean izaten diren fenomenoak asko dira. Adibidez,

* aldagai meteorologikoak urtean zehar (euria, tenperatura);
* arropa salmentak (merkealdietan askoz gehiago saltzen baita);
* ostalaritza-gastuak (jatetxe eta hoteletan gehiago xahutzen da udan).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Wikiztegian** orri bat dago honi buruz: ***urtarokotasun***. |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2111082
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85119376
* AAT: 300221266

 |

* Wd Datuak: Q2111082
Koldo Mitxelena
***Textos arcaicos vascos*** (euskaraz: «Euskal testu arkaikoak») euskarazko hainbat testu zaharri buruzko liburu bat da, Koldo Mitxelena hizkuntzalariarena, lehenengoz 1964an argitaratua. Mitxelenak Antzinaroko, Erdi Aroko eta XVI.-XVII. mendeetako euskararen lekukotza batzuen bilduma osatu, editatu eta iruzkinez hornitu zuen. 1990. urtean, Gipuzkoako Foru Aldundiaren babesean, *TAV* testu hau berriro argitaratu zuten, Ibon Sarasolaren *Contribución al estudio y edición de textos antiguos vascos* idazlanarekin batera.

Antzinaroko testuak eta iruzkinak
---------------------------------

Sakontzeko, irakurri: «Akitaniera»
Mitxelenak erromatarren garaietako testu batzuen euskal kutsua ikusi zuen: ILVRBERRIXO, ANDEREXO, ASTOILVN...

Erdi Aroko testuak eta iruzkinak
--------------------------------

Toponimo eta antroponimoen bildumak, Donemiliagako goldea, Donemiliagako glosak, zenbait esaldi, eta abar.

XVI. eta XVII. mendeetako testuak eta iruzkinak
-----------------------------------------------

Mitxelenak bere garaian ezagutzen ziren XVI. eta XVII. mendeko hainbat testuren edizio kritikoa egin zuen, transkripziorik txukunena ematen saiatu zen eta testuen gainean iruzkinak egin zituen. Komentatu zituen: ahozko tradiziotik idatzizkora igarotako zenbait balada zahar, poema zahar batzuk, eskutitz zaharrak, atsotitz bilduma zaharrak, erlijio kristauari loturiko testu zaharrak, eta abar.

Mitxelenak bere garaian ezagutzen ziren testu arkaiko interesgarrienak batzen saiatu zen; urtetan euskara arkaikoa ezagutzeko ezinbesteko erreferentzia izan da *TAV*. Geroago, Ibon Sarasolaren *Contribución al estudio y edición de textos antiguos vascos* agertuko zen, edo José María Satrustegiren *Euskal testu zaharrak (I)*. (1987, Euskaltzaindia).

Mitxelenak, *TAV* honetan, geroago ezagunagoak izango ziren testu batzuk aipatu zituen, esate baterako, Ibarguen-Cachopin kronika aipatzen zuen, 1996. urtean Julen Arriolabengoak hobeto ezagutu eta plazaratuko zuen testu zaharra; eta Lazarraga aipatzen zuen, baina *TAV* argitaratu zen garaian oraindik ez zen Lazarragaren eskuizkribua ezagutzen. Izan ere, 2004. urtean aurkituko zuten eskuizkribu hori, Madrilgo zaharki-salerosle bateneean... Mitxelenak ez zuen aipatu 2020. urtean, Oñatin dagoen Gipuzkoako Probintziako Artxibo Historikoan Notario funtsetan ikerlari batek, Rosa Aierbe doktoreak , aurkitu zuen XXI. mendean topatu den bigarren euskal testu arkaikoa: XVI. mendearen hasierako maitasun poema.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «'Ene laztan gozo ederra...', euskaraz idatzitako antzinako dokumentu bat argitara» *oinati.gipuzkoakultura.net* (Noiz kontsultatua: 2020-12-04).
2. ↑    Uranga, Amagoia Gurrutxaga. «Duela 500 urteko maitasun poema baten zirriborroa aurkitu dute» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2020-12-04).
3. ↑    Uranga, Amagoia Gurrutxaga. «Duela 500 urteko maitasun hitzak» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2020-12-04).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12267915

 |

* Wd Datuak: Q12267915
**Texmaker** LaTeX editore bat da, kode irekikoa, GPL lizentziapean banatzen dena eta doakoa. Plataforma-anitza da eta eskuragarri dago Linux-erako, Macintosh-erako eta Microsoft Windows-erako. LaTeX dokumentuak garatzeko erabilgarriak diren hainbat tresna ditu txertatuta: zuzentzaile ortografikoa, PDF dokumentuak bertatik ikusteko aukera, etab. Unicode kodeketa onartzen du.

Texmaker erabili ahal izateko, aldez aurretik LaTeX instalatzea ezinbestekoa da: TeX Live, MiKTeX edo proTeXt, adibidez.

Ezaugarriak
-----------

Editoreak Unicode kodeketa onartzen du. Gainera, testuen edizioan oso erabilgarriak diren hainbat ezaugarri eskaintzen ditu: zuzentzaile ortografikoa dauka, aginduak idazten hasi orduko haiek osatzen laguntzen du eta testu zatiak ezkutatzeko aukera ematen du (*Code folding* edo *Text folding*). Adierazpen erregularrak erabil daitezke testu editoreetan ohikoak diren *bilatu eta ordeztu* moduko funtzioetarako.

Texmaker-ek laguntza eskaintzen du honako zereginetan:

1. Dokumentu berriak, eskutitzak eta taulak sortzeko.
2. Taula-inguruneak, irudi-inguruneak eta antzekoak sortzeko.
3. Latex dokumentu bat TeX4th bidez esporta daiteke (HTML edo ODT formatuak)

Hainbat LaTeX etiketa eta sinbolo matematiko klik bakarrean txerta daitezke eta erabiltzaileak nahi adina funtzio defini ditzake teklatuko teklen bidez.

Konpilatu ondoren sortutako *log* fitxategitik abiatuz, Texmaker-ek erroreak eta arrisku-oharrak automatikoki detektatzeko gaitasuna du.

Aplikazioak txertatuta dakarren PDF bisoreak aukera ematen du dokumentua modu jarraian, errotazio moduan edo aurkezpen moduan ikusteko. SyncTeX-i esker jatorrizko TeX fitxategiaren eta sortzen den PDF dokumentuaren arteko sinkronizazioa lortzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «TeX Live» *www.tug.org* (Noiz kontsultatua: 2018-12-27).
2. ↑   «MiKTeX.org» *miktex.org* (Noiz kontsultatua: 2018-12-27).
3. ↑   «proTeXt - a TeX distribution for Windows» *www.tug.org* (Noiz kontsultatua: 2018-12-27).
4. ↑   «TeX4th: LaTeX and TeX for Hypertext» *www.tug.org* (Noiz kontsultatua: 2018-12-27).
5. ↑   «SyncTeX» *help.gnome.org* (Noiz kontsultatua: 2018-12-27).

Ikus, gainera
-------------

* TeX editoreen konparaketa

Kanpo estekak
-------------

* Texmakerren webgunea
* Media "Texmaker" kategorian, Wikimedia Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1616139
* Commonscat Multimedia: Texmaker

---

 |

* Wd Datuak: Q1616139
* Commonscat Multimedia: Texmaker
**Tropela.net** 2005ean *Tropela Elkartea*k sortutako euskara hutsezko txirrindularitza webgunea da. Bertan, txirrindularitzaren inguruko albisteez informatzeaz gain, azken urteotan doako lehiaketak antolatzen ditu itzuli handientzako. Egitasmo honen helburu nagusia teknologia berrietan euskararen erabilera sustatzea da.

Lehiaketak
----------

Itzuli handientzako lehiaketak prestatzen dituzte *Tropela.net* webgunean. Bertan edonork parte har dezake doan. Itzuli bakoitzean metodologia ezberdinak erabiltzen diren arren, orokorrean hamabost txirrindulari aukeratu beharra dago, egunez egun puntuak jasotzen doazenak. Azken egunean puntu gehien duena izaten da irabazle nagusia, eguneroko etapetan puntu gehien jasotzen dituzten irabazleak ere izaten diren arren.

Txirrindularitza munduko probarik garrantzitsuena den Frantziako Tourrerako prestatzen duten lehiaketan, gainera, zenbait erakunderen babesari esker sariak ere izaten dira.

Kanpo estekak
-------------

* Tropela.net

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268225

 |

* Wd Datuak: Q12268225
**Sintaxia** (grezieratik συν- *syn-*, *batera*, eta τάξις *táxis*, *antolaketa*) edo **joskera** hizkuntzalaritzako atal bat da, esaldien egitura finkatzen duten arauak aztertzen dituena. Sintaxia arau horiek izendatzeko ere erabiltzen da, *hizkuntzaren sintaxia* esapidean adibidez.

Esan daiteke morfologiak hitz baten zatiak (morfemak), hauen funtzioa eta hitz osoari ematen dioten zentzua aztertzen dituela, gauza bera egiten duela sintaxiak esaldi osoarekin, haren zatiak (sintagmak) aztertu eta esaldian duten jokaera ulertuz. Sintaxian hitzak esaldiaren testuinguruan aztertzen dira, beste hitzekin duten harremana eta esaldian duten funtzioa zehazten da.

Gramatika arduratzen da sintaxiaz.

Historia
--------

Sintaxia da, perpausa osatzean, hitzen artean dauden harremanen zientzia. Apolonio Diskolok (II. mendea) eman zion izena, baina bere jatorria lehenago ere koka dezakegu, subjektu eta predikatuaren arteko desberdintasunean (Aristoteles) edo greziar morfologian, hitzak perpausaren ataletan sailkatzeak eramaten baikaitu funtzio sintaktikoak mugatzera. Horrela agertzen da bere jaiotzetik bi kontzeptu ezberdintzeko zailtasuna: logikako sintaxia eta analisi morfologikokoa. Nahiz eta haien arteko mugak ezeztatu, haien arteko lotura izendatzeko *morfosintaxi* terminoa erabiltzen da.

Logikari dagokionez, esan behar da Erdi Aroan zehar, analisi sintaktikoari lotuta egon dela, XVII. mendeko Arrazionalismoarekin eta *Grammaire générale et raisonée* delakoarekin amaitzen den tendentzia bat, Port-Royalekoa deitua (1660), konfiguratuz. Joera hau konparatismoaren hasieran krisian hasten da, eta, nola gure egunetan oraindik mantentzen da eskolako gramatiketan, linguisten kezka desagertzen da, datuak batzearekin batera kezkatuta.

Aurkikuntza fonologikoaren zabalkuntza ez doa jarrera honen aurka eta hizkuntza familiarren ikasketak indartzen du. Ordea, irizpide metodikoak hartzen dira, enpirismo orokorra dela eta, zeren deskripzio sintaktikoa gutxitzen uzten du.

Hortik, fonologiak arnastuta, berehalako osagai difusioa sortzen da. Testu eta esaldien analisia egin behar da, mailaka, eta unitateei izena jarri behar zaie, esaldi edo perpausaren barruan betetzen duten paperaren arabera, honela, deskripzio fonematiko batera iritsi arte. Metodo hori hartu dute *gramatika sortzaile* gisa, hau da, hizkuntzaren ekoizpena arauen bidez.

Kanpo estekak
-------------

* Euskararen sintaxiarekin erlazionatutako arauak Euskaltzaindiaren web gunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q37437
* Commonscat Multimedia: Syntax

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX536064
* BNF: 120427011 (data)
* GND: 4058779-4
* LCCN: sh85131652
* NKC: ph117044
* AAT: 300054269
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q37437
* Commonscat Multimedia: Syntax
**Sintra-Cascaes Parke Naturala** Portugalgo naturagune babestua da. Sintra aldean dago, Guinchoko hondartzan eta Rocako lurmuturrean. Bi alde desberdinak bereizi dira: nekazaritza-lurrak, non ardoa eta frutak ekoizten diren, eta itsasertzeko aldea (hondartzak, dunak eta itsaslabarrak.

Balioak
-------

Inguru honean baso primario bat ikus daiteke; bertan ohiko zuhaitz espeziak daude, gehienak Quercus familiakoak: haritza, astigarra, ametza... Dena dela, kanpoko espezieak ere sartu dira: eukaliptoa, sahatsa, itsas pinua, akazia...

Faunaren ikuspuntutik, espezie garrantzitsuenak hegaztiak dira: belatz handia, hontza, belatza, aztore-arranoa. Itsas hegaztien presentzia ere garrantzitsua da.

Iruditegia
----------

* Boca do Inferno.Boca do Inferno.
* Basoa.Basoa.
* 
* Encantos aintzira.Encantos aintzira.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Portugesez)**:Raso lurmuturra.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7525142
* Commonscat Multimedia: Parque Natural de Sintra-Cascais

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 135433975
* GND: 7698330-4
* **Lekuak**
* OSM: 6267731
* Natura 2000: PTCON0008

 |

* Wd Datuak: Q7525142
* Commonscat Multimedia: Parque Natural de Sintra-Cascais
**Txabi Basterretxea** edo **Francisco Javier Basterretxea Irurtzun** (Madril, 1954ko martxoaren 3a - Hondarribia, 2010eko urriaren 21a), euskal zinemagile bat izan zen.

Nestor Basterretxea eta María Isabel Irurzuren semea. Bartzelonan argazkilaritza ikasketak egin zituen. Joxean Muñoz bere lankidearekin proiektu asko landu zituen kultura arloan, *Tipula*, kultura kudeaketarako enpresatik. *Atarian* erakusketa izan zen esanguratsuena. Erakusketa hartan Donostiako historiaren eta nortasunaren begirada zabal bat ematen zuten. Espainiako zinemaren Goya saria eskuratu zuen 2001. urtean, Joxean Muñozekin batera, *Karramarro uhartea* animaziozko filmagatik.

Lanak eta sariak
----------------

* 1985.-*Sarri-sarri* Bideoklipak Gasteizko Lehenengo Bideo Festibala irabazi zuen Gasteiz
* 1998.-*Tortolika eta tronbon*
* 2001.-*Karramarro Uhartea*.- Animazio film onenaren Goya Saria

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268307
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 124651610
* ISNI: 0000 0000 8614 809X
* BNE: XX1598244
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 22118

 |

* Wd Datuak: Q12268307
*Ez nahasi Uli herri hustuarekin, Erronkaribarran kokatuta*.

**Ull** Zangozaldeko Zangoza udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Zangozerria eskualdean.

XIV. mendean jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Zangozako Udalara pasa ziren.

Bertako biztanleak *ulldarrak* ziren.

Izena
-----

Ull toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Ull* ("úll" ahoskatua)
* nafar erromantzez edo aragoieraz: *Ull* ("úll" ahoskatua)

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Ulle* (1121)
* *Ulli* (1134)
* *Ul* (1554)
* *El Puyo Dul* (1578)
* *Puyodul* (1649)
* *Puidul* (1733)
* *Puyoul* (1897)
* *Puidul* (1931)
* *Ull* (1998)

### Etimologia

Herriaren jatorrizko izena *Ull* da. Uli (Burgi), Ulibeiti (Longida) eta Uliberri (Artzibar) herriekin harremana du. Despopulatu ondoren, *Puydul* ("Ullgo puiua" edo "Ullgo lepoa") izena hartu zuen.

Historia
--------

Bere oinarrian, sigillata bernizatuzko zeramikazko aztarna erromatarrak aurkitu dira, zirkulu eta gezi-puntetan apaindurak dituztenak, hurrengoen artean datagarriak. Gure aroko II eta IV. Muinoaren goialdean, Erdi Aroko zeramikek segurtasunik gabeko garaietan populazioa lekualdatu izanaren lekuko dira, eta Zangozako Foruan *Ul juxta Sangossa* eta *Ul prop Sangossa* gisa agertzen dira.

San Bartolomeri eskainitako elizari dagokionez, 1052an Semeno Galindezek berreraiki zuen; 1085ean, Antso V.a Ramiritz erregeak Leireko monasterioari eman zion. 1117an Alfontso I.a Nafarroakoak Ull eta Peña herrietako larreak eman zizkien Zangozako birpopulatzaileei.

XIV. mendean jenderik gabe geratu zen, eta Zangozara eraman zuten jendea. Zangoza udalerriko baseliza gisa iraun zuen elizak. Ull eta Filera (Sause, Aragoiko Erresuma) ordezkatzeko, Jakue II.a Aragoikoak 1301ean Sauseko O Reyal herria sortu zuen Sause udalerrian; hamaika urte geroago Ull eliza Leirerena zela baieztatu zen.

Oharrak
-------

1. ↑  /úʎ/ ahoskatua (laguntza)  
Azentua: zorrotza lehengo silaban

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindia: Euskal Onomastikaren Datutegia.
2. ↑   «Ull - Lekuak - EODA» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-08-30).
3. ↑    «ULL - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-03-20).

Ikus, gainera
-------------

* Zangoza
* Zangozerria

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111306244

 |

* Wd Datuak: Q111306244

| * i
* e
* a
  Zangoza |
| --- |
| ***Zangoza*** |
| Auzoak | Alde Zaharra (Zangoza Berria • Zangoza Hiribildua • Oltra • *Castillon*) • Cantolagua • Irigoien • San Babil |
| Kontzejuak | Gabarderal • Rocaforte |
| Herri hustuak | Añoze • Boieral • Casales Lerda • Laiazeta • Lerda • Pastoritza • Santa Olaia • Ull • Vadoluengo |
***Varecia rubra*** Lemuridae familiako Strepsirrhini primate espezie bat da. Lemur guztiek bezala bakarrik Madagaskarren bizi dira. Arrisku egoeran daude. Masoala basoan bizi dira bakarrik, uharteko ipar-ekialdean.

Madagaskarko primaterik handienetariko bat da, 53 zentimetroko tamainarekin eta 60 zentimetroko isatsarekin. 3,5 eta 4 kilogramo arteko pisua dute. Bere ilea leuna da, baina lodia, gorri edo beltz kolorekoa. Batzuk badira txuriago edo larrosa dutenk ere.

15 eta 20 urte artean bizi dira naturan, baina itxirik daudenean baliteke 25 urterarte iristea eta kasu bat egon da 33 urte bizi izan dena. Egunez bizi da eta aktibitate gehien goizean eta iluntzean du. 2 eta 16 ale inguruko talde matriarkaletan bizi da, nahiz eta 32ko taldeak ere ikusi izan diren. Batez ere fruta, nektarra eta polena jaten du.

Ikus, gainera
-------------

* Lemurinae
* Lemuriformes

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q516703
* Commonscat Multimedia: Varecia rubra
* Wikispecies Espezieak: Varecia rubra

---

* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Varecia\_rubra
* EOL: 7024090
* GBIF: 4266945
* ITIS: 944080
* UICN: 22920
* MSW: 12100060
* NCBI: 554167
* Species+: 7921
* uBio: 112226

 |

* Wd Datuak: Q516703
* Commonscat Multimedia: Varecia rubra
* Wikispecies Espezieak: Varecia rubra
**Woodward konderria** (ingelesez: *Woodward County*) Oklahomako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Woodward da. 2010eko zentsuaren arabera 20.081 biztanle zituen, Woodward kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Woodward konderriak 3.227,49 kilometro koadro ditu. Horietatik 9,69 ura dira. Beste 3.217,8 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 6,22 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 20.081 pertsonetatik 18.760 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.128 dira. 308 beltzak edo afroamerikarrak. 522 amerikar natiboak ziren eta 8 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 115 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 20 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 348 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q489447
* Commonscat Multimedia: Woodward County, Oklahoma

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 154787411
* LCCN: n82020680
* **Lekuak**
* OSM: 1822248
* TGN: 2001699

 |

* Wd Datuak: Q489447
* Commonscat Multimedia: Woodward County, Oklahoma
Wooren zirkulu infinituetako bi.
Geometrian, **Wooren zirkuluak**, Arkimedesen zirkuluen multzo infinitu bat dira. Peter Y. Wookek aurkitu zituen.

Eraikuntza
----------

Arbelos batetik abiatzen da, {\displaystyle c} puntuan bi barne-zirkuluerdi tangenteekin, {\displaystyle m} izan dadila edozein zenbaki erreal ez negatibo. Bi arku egiten dira, arbelos txikienen bi zirkuluerdien erradioak {\displaystyle m} bider erradioarekin, arbelosaren oinarrizko lerroan erdigunea dutenak, {\displaystyle c} puntuan euren artean tangenteak direnak eta dagokion arbelos txikiaren arkuaren erradioa {\displaystyle m} bider erradioarekin. Schoch zuzenean erdigunea eta bi arkuen kanpoaldean tangentea duen edozein zirkulu, Wooren zirkulu bat da. Zirkulu hauek, Arkimedesen zirkulu izaera dutenez, dagozkien Arkimedesen zirkuluen erradioa dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Arbelos — The Woo Circles» *web.archive.org* 2014-08-14 (Noiz kontsultatua: 2021-10-06).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8032133

 |

* Wd Datuak: Q8032133
**Varda** (euskaraz: «goratua» esan nahi duena), Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da, bere hil ondorengo lana den Silmarillionean agertzen dena. Valierrik garrantzitsuena da, eta Aratarren taldean dago. Bere boterea eta edertasuna, argian dago, Ilmarineko gela gangatuen barnean, Manwëk Taniquetil gainean eraiki zuen *Aire altuen Mansioa*n, Valarren erregina eta Manwëren emaztea dena ere bizi da. *Izarretako Dama* bezala ezagutua, Valarrik ederrena da, beragan, oraindik, Iluvatarren argiak dizdira egiten baitu. Vardak izarrak sortu zituen, eta, horregatik Elfoek, Elentari eta Elbereth deitzen dute, *Izarren erregina*.

Valaquentaren arabera, Varda, denboraren hasieran Manwëri laguntzera joan zen, Melkor ondo ezagutzen baitzuen, Ardako botere guztia nahi zuena, eta beti arbuiatu zuen. Aldi berean, Melkorrek beti gorrotatu izan zuen eta beldur izan zion, Iluvatarrek sortutako gainontzeko izakien gainetik.

Elfoek, Varda, beste edozein Vala baino gehiago maite dute, honen izarrek deitu baitzituzten mundura, eta bere lehen argiaren zati bat, elfoen begietan geratu da betirako. Gertaera honengatik, elfoek, olerkiak eta kantak kantatzen dizkiote, eta Tintallë deitzen dute (quenyaz *Argiztatzailea*), baita Elbereth (sindarinez "Izarren Erregina") edo Gilthoniel ere (*Izarren Argiztatzailea*): A Elbereth Gilthoniel.

Vardarekin, Ilmarë dago, konpainiako dama bezala lan egiten duen maiar bat. Tolkienek utzitako idazki batzuetan, Arien, Anar edo eguzkia eramateaz arduratzen den maiarra ere, bere zerbitzaria da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1166729
* Commonscat Multimedia: Ainur

---

 |

* Wd Datuak: Q1166729
* Commonscat Multimedia: Ainur


| * i
* e
* a
J. R. R. Tolkienen legendariumen Ainurrak |
| --- |
| Ainulindalë (Ainurren musika)  •  Valaquenta (Valarren istorioa) |
| Valarren jaunak | Manwë  •  Ulmo  •  Aulë  •  Oromë  •  Mandos (Námo)  •  Lórien (Irmo)  •  Tulkas |
| Valarren erreginak | Varda  •  Yavanna  •  Nienna  •  Estë  •  Vairë  •  Vána  •  Nessa |
| Etsaia | Morgoth (Melkor) |
| Maiarrak | Eönwë  •  Ilmarë  •  Ossë  •  Uinen  •  Salmar  •  Sauron  •  Melian  •  Arien  •  Tilion  •  Istariak  •  Saruman (Curunir)  •  Gandalf (Olórin)  •  Radagast (Aiwendil)  •  Azti urdinak  •  Balrogak |
**Trolebu** Aulestiko euskara elkartea da. 1989an sortu zen eta bi garai ezberdindu ahal dira bere ibilbidean: 1989-1995 eta 1995-gaur egun.

Lehen sei urteetan elkartearen dinamika erreibindikatiboa eta kulturala izan zen. Alde batetik, Aulestirako zerbitzuak eskatzen zituzten: mediku euskalduna, UEMAn sartzea, UEMAn sartu eta gero ohiturak sortzen joatea (irakurri eta idazteko), … Horiekin batera, beste zerbitzu batzuk ere eskatzen zituzten: herrirako autobusa, azpiegitura minimoak, … Izan ere, euren ustez, Aulesti euskararen erreserba moduan tratatu beharko litzateke eta euskararekin harremana duten gauzez gain, bestelako
zerbitzu eta eskakizunak ere bideratu behar zituen euskara elkarteak.

1995ean elkartea euren helburuak eta ibilbidea berdefinitu zituen. Eskari gehienak ase zeuden, eta beste bide batetik abiatzea erabaki zuten: kulturgintzan. Euren helburua, Aulestin kultura bizi-kalitate duina izatea da. Orain arte, ematean jarri dute indarra, baina iaztik aurrera produkzioari ere garrantzia ematen hasi dira: musika eskola sortu dute eta hurrengo urteetan antzerki eskola eta film laburren eskola eratzea dute helburu. Hilero 6 ekitaldi inguru antolatzen dituzte (3 umeentzat, 2 helduentzat eta 1 gazteentzat). Horrez gain, Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitzan ere hartzen dute parte, diru-bilketan eta banatzean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268224

 |

* Wd Datuak: Q12268224
**Vendsyssel-Thy** Danimarkako iparraldean dagoen uhartea da, herrialdeko bigarrena Groenlandia kontutan hartzen ez bada, 4.685 km²-ko azalera baitu. Populazioari dagokionez hirugarrena da, 302.546 biztanlerekin. Limfjord fiordoak banatzen du kontinentetik, nahiz eta askotan Jutlandia penintsularen parte kontsideratzen den. Izan ere 1825ean gertaturiko uholde batek bihurtu baitzuen uharte.

Izena
-----

Uhartea eratu zenean hiru barruti ezarri ziren, ekialdean *Vendsyssel*, mendebaldean *Thy* eta bi aldeak batzen *Hanherrederne*. 2007ko banaketa administratibo berriarekin ordea Thisted, Jammerbugt, Hjørring, Brønderslev eta Frederikshavn udalerriak sortu dira eta uharteari **Ipar Jutlandiako Uhartea** (danieraz *Nørrejyske Ø*) deitu zaio, jendeak aurrekoa erabiltzen badu ere.

Geografia
---------

Iparraldeko Jutlandiako eskualdean sarturik dago. 4.865 km²-ko azalera du eta 302.546 biztanle (2010) bizi dira bertan. Herri handienak Hjørring eta Frederikshavn dira eta iparralderen dagoen herria Skagen.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Skagen lurmuturra.
* Limfjord.
* Thy Parke Nazionala.
* Aggersborg gotorleku bikingoa.
* Lindholm Høje hilerri bikingoa.

Iruditegia
----------

* Skagen lurmuturra.Skagen lurmuturra.
* Limfjord.Limfjord.
* Thy Parke Nazionala.Thy Parke Nazionala.
* Aggersborg gotorleku bikingoa.Aggersborg gotorleku bikingoa.
* Lindholm Høje hilerri bikingoa.Lindholm Høje hilerri bikingoa.

Ikus, gainera
-------------

* Danimarkako uharte nagusiak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21158
* Commonscat Multimedia: Nørrejyske Ø

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127892800
* GND: 4491483-0
* LCCN: n84119558
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 5176048

 |

* Wd Datuak: Q21158
* Commonscat Multimedia: Nørrejyske Ø
**Trollhättan** (trɔlhɛtan ahoskatua) Suedia hegoaldeko hiria da, Västra Götaland probintziako hirugarren handiena. 2016ko erroldaren arabera Trollhättan udalerriak 57.255 biztanle ditu udalerriak, hauetatik 46.457 herrigunean bertan. Göteborgetik 75 kilometro iparraldera dago.

Etimologia
----------

*Trollhättan* izenak "trollaren txapela" edo "trollaren muinoa" esan nahi du.

Historia
--------

Göta ibaiaren ertzean Trollhättan urjauziak dauden puntuan sortu zen hiria. Lehenengo aipamena 1413 urteko agiri batean du.

Urjauzi hauek ordea oztopo handia ziren nabigaziorako eta XIX mendean dike sistema bat ezarri zuten. Garai horretakoa da zentrale hidroelektrikoa ere. Trollhättanek 1916an jaso zituen hiri eskubideak.

Ekonomia
--------

Saab Automobile auto konpainiaren egoitza nagusia dago bertan.

Suediako zinegintza ere bertan kokaturik dago eta *Trollywood* izenaz ezagutzen da. Lars von Trier zuzendariaren hainbat filme bertan ekoiztu dira, besteak beste *Dancer in the Dark* (2000) eta *Dogville* (2003).

Ondasun nabarmenak
------------------

* Trollhättango eliza.Trollhättango eliza.
* Zentral hidroeektriko zaharra.Zentral hidroeektriko zaharra.
* Uraren dorrea.Uraren dorrea.
* Trollhättan urjauziak.Trollhättan urjauziak.
* Trenbide zubi garaia.Trenbide zubi garaia.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q54339
* Commonscat Multimedia: Trollhättan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 136436753
* ISNI: 0000 0001 1536 9677
* GND: 4290176-5
* NKC: ge632059

 |

* Wd Datuak: Q54339
* Commonscat Multimedia: Trollhättan
Urtebetetzeko tarta berezia.
**Urtebetetzeko tarta** edo **pastela** urtebetetze baten ospakizunean kontsumitzen den gozopil bat da. Urtebetetze tarta asko kanpoan glaseatua duten geruza-tartak izaten dira. Normalki, urtebetetzearen adina adierazten duten kandelak jartzen dira gainean, gero putz egiteko. Batzuetan tarta txikiak ere izaten dira, pertsona batentzako cupcakeak kasu. Dekorazio gisa "Zorionak" edo pertsonaren izena ere jarri ohi da.

Historia
--------

Urtebetetzeko tartak urtebetetze ospakizunen parte izan dira XIX. mendearen erdialdeaz geroztik Mendebaldeko Europako herrialdeetan. Hala ere, pastelen eta urtebetetze-ospakizunen arteko lotura erromatar garaietara eraman daiteke.

Erromatar kultura klasikoan, pastelak, noizean behin, jaiegun berezietan eta ezkontzetan zerbitzatzen ziren. Irin eta intxaurrekin egindako zirkulu lauak ziren, legamiarekin haziak eta eztiz gozatuak.

XV. mendean, Alemaniako okindegiek geruza-tartak merkaturatzen hasi ziren bezeroen urtebetetze egunetarako, ezkontza-tartez gain. XVII. mendeko pastel landu haiek urtebetetze garaikidearen alderdi asko zituzten, hala nola geruzak, glaseatua eta dekorazioa. Hala ere, opil hauek aberatsen esku zeuden. Urtebetetze tartak eskuragarri bihurtu ziren behe-klasearentzat, industria iraultzaren eta material eta ondasun gehiagoren hedapenaren ondorioz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Birthday Cake» *www.newenglandrecipes.org* (Noiz kontsultatua: 2021-01-15).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1195276
* Commonscat Multimedia: Birthday cakes

---

* **Identifikadoreak**
* NARA: 10648355

 |

* Wd Datuak: Q1195276
* Commonscat Multimedia: Birthday cakes
**The Elders** (euskaraz: «Adinekoak»), mundu mailan nabarmenak diren adineko estatugizon, bakezale eta giza eskubideen aldeko abokatu eta ekintzaileez osatutako nazioarteko eta gobernuz kanpoko erakunde bat da. Beren buruak "elkarrekin batera bakea eta giza eskubideen alde lan egiten duten lider independiente globalak/ deskribatzen dituzte. 2007ko uztailaren 18an Nelson Mandelak elkartu zituen.

Erakunde honen helburua mundu mailako arazoak eta nazioarteko gatazkak konpontzen laguntzea da, "pilatutako 1000 urte baina gehiagoko eskarmentuaren" bidez itxuraz konponezinak diruditen arazoei erantzun asmoz. Arzo horien artean, berotze globala, HIESa, gosea eta pobrezia daude, bai eta "beren independentzia politikoa munduko gatazka zailenak konpontzen laguntzeko erabiltzea".

Kideak
------

### *The Elders*

1. Martti Ahtisaari
2. Kofi Annan (Lehendakaria)
3. Lakhdar Brahimi
4. Gro Harlem Brundtland (Lehendakari ordea)
5. Hina Jilani
6. Graça Machel
7. Mary Robinson
8. Ernesto Zedillo
9. Ricardo Lagos
10. Ban Ki-moon

### *Elders* emerituak

1. Desmond Tutu
2. Jimmy Carter
3. Fernando Henrique Cardoso
4. Ela Bhatt

### Iraganeko kideak

* Nelson Mandela
* Muhammad Yunus
* Aung San Suu Kyi
* Li Zhaoxing

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1517662
* Commonscat Multimedia: The Elders (organisation)

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1517662
* Commonscat Multimedia: The Elders (organisation)
V3 kanoiaren prototipoa Zalesian, Alemania (gaur egun, Polonia).
**V-3 kanoia**, alemanez: *Kanone V3*, ofizialki *Vergeltungswaffe 3*, literalki "Zigor Arma 3", Bigarren Mundu Gerran zehar, Hirugarren Reichak Frantziako ipar-ekialdeko Pas-de-Calais departamenduan eta Mantxako kanaletik hurbil zeuden bi bunkerretan ipini zituen bi kanoi erraldoi izan ziren. Karga anitzean oinarrituz funtzionatzen zuen, alegia, jaurtigaia abiadura handian jaurtitzen zuen, horretarako bigarren mailako kargen leherketek jaurtigai nagusia bultzarazi eta berezko abiadurari abiadura gehigarria ematen zioten.

Jaurtigaiek 15000 metro/segunduko abiadura izatera iris zitezkeen, eta kanoiak berak orduko 300 jaurtigai jaurti zitzazkeen. Baina ezaugarririk nabarmenen eta baliotsuena kanoiak jaurtigaiak 160 kilometroko distantziara jaurti zitzazkela zela zen.

Kanoi honen helburua argia zen: aurrez, Ingalaterrako Guduan Luftwaffek hegazkinekin Britainia Handiaren aire nagusitasuna bereganatzen hutsegitean, oraingoan Frantzia bertatik, inongo inbasioaren beharrik gabe, urrutitik eta mendeku gisa, Ingalaterra bonbardatu nahi zen, eta bereziki Londres hiriburua zigortu.

Dena den, Aliatuen bonbardeketen ondorioz kanoiak kaltetuak eta bailogabetuak izan ziren. 1944. urtearen amaieraldetik 1945eko otsailerarte, alemaniarrek Luxenburgon antzeko ezaugarrietako beste bi kanoi erabili zituzten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q640665
* Commonscat Multimedia: V-3 cannons

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131535600
* BNF: 13990106b (data)
* GND: 4590390-6
* LCCN: n2004067150

 |

* Wd Datuak: Q640665
* Commonscat Multimedia: V-3 cannons

50°51′15″N 1°45′30″E﻿ / ﻿50.8542°N 1.7583°E﻿ / 50.8542; 1.7583
Akupunturaren meridianoak erakusten dituen antzinako txinatar irudia.
**Txinatar medikuntza tradizionala** medikuntza tradizionalaren estilo bat da, Txinan 2.500 urtez garatu dena eta Txinako sendabelarrak, akupuntura, tui na masajeak, qigong ariketa eta dieta uztartzen dituena. Berriki Mendebaldeko medikuntza modernoaren kontzeptuak integratzen hasi da. Medikuntza mota hori Txinaren eragin esparruan oso erabilia da eta historia luzea du, eta berriki munduko beste eskualde batzuetan ere onartzen hasi da.

Txinatar medikuntza tradizionalaren oinarrizko kontzeptuetako bat gorputzaren *qi* deitzen duten bizi energia da. Energia horrek *meridiano* deitutako kanaletatik zirkulatzen du eta gorputzeko organo eta funtzioak lotzen ditu. Medikuntza horretan gorputzari eta gaixotasunari buruz erabiltzen diren kontzeptuek bere jatorri zaharra adierazten dute eta prozesu dinamikoetan jartzen dute arreta, egitura materialak bigarren mailan utzita. Beraz, Europan antzina erabiltzen zen humorismoa edo humoreen teoria dakar gogora. Txinatar medikuntza tradizionalean, osasuna entitate bakoitzaren eta kanpoko munduaren arteko elkarrekintza harmoniatsua da, eta gaixotasuna, harmonia falta. Diagnostikoa egitean, sintomen azpian egon litekeen harmonia falta hori antzematen saiatzen dira medikuak: pultsua neurtzen dute, mingaina, azala eta begiak aztertzen dituzte eta jateko eta lo egiteko ohiturei kasu egiten diete, besteak beste.

Ikerketa zientifikoek ez dute *qi*aren, meridianoen eta akupuntura puntuen inguruko frgarik aurkitu. Txinatar medikuntza tradizionalaren teoria eta praktika ez daude ezagutza zientifikoan oinarrituta, eta desadostasunak gerta daitezke medikuntza mota hori praktikatzen duten medikuen artean diagnostikoen eta tratamenduen inguruan. Txinatar sendabelarren eraginkortasuna oraindik ez da asko ikertu eta froga gutxi ditu. Zenbait kasutan kezkak sortu dira, zenbait landare, animalia atal eta mineralen toxikotasunaren inguruan. Horren inguruko beste kezka bat arriskuan dauden espezieen legez kanpoko merkataritzarena da, esaterako tigreen eta errinozeroen kasuan. Ikerketa farmakologikoak egin dira sendabelar tradizional horietatik botika berriak sortzeko, baina oraindik arrakasta gutxi lortu da.

Txinatar medikuntzaren funtsezko idazkiak *Huangdi Neijing* eta *Shanghan lun* dira, eta baita nozio kosmologikoak ere, adibidez yin eta yang kontzeptua eta bost faseak.

1950eko hamarkadatik aurrera, Txinako gobernuak estandarizazio prozesu bati ekin zion kontzeptu horietarako eta anatomia eta patologiako nozio modernoak integratzen saiatu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q200253
* Commonscat Multimedia: Traditional Chinese medicine

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11932451z (data)
* LCCN: sh85083125
* NKC: ph128213
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D008516

 |

* Wd Datuak: Q200253
* Commonscat Multimedia: Traditional Chinese medicine
**Union parrokia** (ingelesez: *Union Parish*) Louisianako parrokia bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Farmerville da. 2010eko zentsuaren arabera 22.721 biztanle zituen, Union Parish kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Union parrokiak 2.344,98 kilometro koadro ditu. Horietatik 73,59 ura dira. Beste 2.271,39 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 9,69 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 22.721 pertsonetatik 16.341 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 943 dira. 6.153 beltzak edo afroamerikarrak. 53 amerikar natiboak ziren eta 16 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 31 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 125 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Union Parish, Louisiana age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q512832
* Commonscat Multimedia: Union Parish, Louisiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137236973
* BNF: 135510430 (data)
* LCCN: n82227136
* NARA: 10039674
* SUDOC: 057687943
* **Lekuak**
* OSM: 1826829
* TGN: 2000909

 |

* Wd Datuak: Q512832
* Commonscat Multimedia: Union Parish, Louisiana
|  |  |
| --- | --- |
|  | **Hemengo testu batzuk txineraz daude.**Euskarri eleaniztun egokirik gabe, galderaikurrak ikusiko dituzu txinera ikurren ordez. |

**Txinera sinplifikatua** (简体中文 / 簡體中文 *jiǎntǐ zhōngwén*) karaktere sinplifikatuez idatzitako txinera da.

Txinako Herri Errepublikako gobernuak XX. mendearen erdialdean txineraren idazkeran eginiko erreformaren ondoren, bi estandar idatzi daude: Txinako Herri Errepublikan eta Singapurren, sinplifikatua darabilte; Taiwan, Hong Kong eta Macaon, tradizionala.

Karaktere sinplifikatuak *jiǎntǐzì* (简体字 / 簡體字, hots, 'karaktere sinpleak') izenaz ezagutzen dira. Horrekin batera, *jiǎnhuàzì* (简化字 / 簡化字 , 'karaktere sinplifikatuak') ere esaten zaie, baina izendapen hori ez dago hain hedatuta.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q185614
* Commonscat Multimedia: Simplified Chinese characters

---

 |

* Wd Datuak: Q185614
* Commonscat Multimedia: Simplified Chinese characters
**Union konderria** (ingelesez: *Union County*) Floridako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Lake Butler da. 2010eko zentsuaren arabera 15.535 biztanle zituen, Union kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Union konderriak 646,86 kilometro koadro ditu. Horietatik 16,05 ura dira. Beste 630,81 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,04 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 15.535 pertsonetatik 11.866 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 743 dira. 3.391 beltzak edo afroamerikarrak. 52 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 32 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 188 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q501078
* Commonscat Multimedia: Union County, Florida

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 141911313
* LCCN: n82024066
* **Lekuak**
* OSM: 1210745
* TGN: 2000288

 |

* Wd Datuak: Q501078
* Commonscat Multimedia: Union County, Florida
|  |  |
| --- | --- |
|  | **Hemengo testu batzuk txineraz daude.**Euskarri eleaniztun egokirik gabe, galderaikurrak ikusiko dituzu txinera ikurren ordez. |

**Txinera tradizionala** (繁體中文 / 繁体中文, fántǐ zhōngwén) karaktere tradizionalez idatzitako txinera da.

Txinako Herri Errepublikak XX. mendeko erdialdean txineraren idazkeraren inguruan eginiko erreformatik aurrera, bi estandar idatzi daude: Txinako Herri Errepublikan, sinplifikatua darabilte, baina Taiwan, Hong Kong eta Macaon, tradizionala.

Karaktere tradizionalak *fántǐzì* (繁體字 / 繁体字, "forma konplexuko karaktereak") izenaz ezagutzen dira. Taiwanen, *zhèngtǐzì* (正體字, 正体字, "forma egokiko karaktereak") izena erabili nahiago dute, taiwandarrek ez baitute uste karaktere horiek konplexuak direnik, egoki eta ortodoxoak baizik. Mendebaldean erabiltzen den "karaktere tradizional" izena egokia da, ez duelako ez konnotazio positiborik, ez negatiborik.

Kanpo estekak
-------------

* Txinera tradizionala ikasi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q178528
* Commonscat Multimedia: Traditional Chinese characters

---

 |

* Wd Datuak: Q178528
* Commonscat Multimedia: Traditional Chinese characters
**Union konderria** (ingelesez: *Union County*) Hego Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Union da. 2010eko zentsuaren arabera 28.961 biztanle zituen, Union kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Union konderriak 1.336,5 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,81 ura dira. Beste 1.331,7 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 21,67 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 28.961 pertsonetatik 19.428 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 282 dira. 9.022 beltzak edo afroamerikarrak. 63 amerikar natiboak ziren eta 11 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 79 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 23 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 335 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502447
* Commonscat Multimedia: Union County, South Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159433194
* NARA: 10040144
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2532522
* TGN: 2001768

 |

* Wd Datuak: Q502447
* Commonscat Multimedia: Union County, South Carolina