recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Les Wampas** 1983an sortutako Frantziako punk musika taldea da.

BMG diskoetxerekiko kontratua bukatutakoan, 1998an, ibilbide independientea berreskuratu zuten. 2003an, *Never trust a guy who after having been a punk, is now playing electro* (Ez zaitez inoiz fida lehen punkak izanda, orain elektroa jotzen dutenez) albumarekin eta *Manu Chao* izeneko kantarekin Manu Chao artistaz iseka egiten zuten. Izan ere, Les Wampasen ustetan, Mano Negraren abeslari punk ohiak "sistema onartu zuen", eta sistemaz profitatuta, ezin da sistema kritikatu, "bestela bota egingo zaituzte".

Hautsa harrotu duen beste kanta bat *Chirac en prison* izenekoa da, 2006ko urtarrilean plazaratua. Honako hau dio:

*Elle ne pense qu'à ça, elle n'en dort plus la nuit* [...]  

*La seule chose qui lui ferait plaisir*  

*Ce serait de voir Chirac en prison.*

"Neskak horretan baino ez du pentsatzen, gauean lo egin ezinik [...]  

Plazerra eman ahal zion gauza bakarra  

Chirac espetxean ikustea izango litzateke."

Hala ere, Didier Wampas abeslarien esanetan, "Jacques Chiracen kontrako benetako kanta ez zen (...) Adierazpen askatasuna noraino heltzen zen ikustea besterik ez nuen".". Frantziako telebistetan eta irratietan zentsuratua izan da. Kanta promozionatzen zuten hainbat telebista-iragarkik bip-ak eta zituzten Errepublikako presidenteaz ari zela ezkutatzeko. *Ouï FM* eta *Le Mouv'* irrati-kateek eman zuten kanta. Nolanahi ere, abestiari ospe gehien eman diona *Les Guignols de l'info* telesaioa izan da, kantaren bideoa egin nahi zutenean.

Diskografia
-----------

* *Tutti frutti* (1986)
* *Chauds, sales et humides* (1988) *(kaleratu gabeko kantak zituen zuzeneko albuma)*
* *Les Wampas vous aiment* (1990)
* *Simple et tendre* (1993)
* *Trop précieux* (1996)
* *Toutafonlive* (1997) *(zuzeneko albuma)*
* *Chicoutimi* (1998)
* *Kiss* (2000)
* *Never trust a guy who after having been a punk, is now playing electro* (2003)
* *Never trust a live!* (2004) *(zuzeneko albuma, DVDa ere kaleratua)*
* *Rock'n'Roll Part 9* (2006)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Artikulua *Le Monde* egunkarian, 2006ko urtarrilaren 14an

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1820618
* Commonscat Multimedia: Les Wampas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139419645
* ISNI: 0000 0001 1370 0741
* GND: 6520821-3
* SNAC: w68q0qf2

 |

* Wd Datuak: Q1820618
* Commonscat Multimedia: Les Wampas
**Pickaway konderria** (ingelesez: *Pickaway County*) Ohioko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Circleville da. 2010eko zentsuaren arabera 55.698 biztanle zituen, Pickaway kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Pickaway konderriak 1.311,97 kilometro koadro ditu. Horietatik 13,55 ura dira. Beste 1.298,41 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 42,45 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 55.698 pertsonetatik 52.847 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 588 dira. 1.876 beltzak edo afroamerikarrak. 96 amerikar natiboak ziren eta 11 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 206 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 43 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 619 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q386271
* Commonscat Multimedia: Pickaway County, Ohio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146581187
* GND: 7863309-6
* LCCN: n80106904
* **Lekuak**
* OSM: 178392
* TGN: 1002784

 |

* Wd Datuak: Q386271
* Commonscat Multimedia: Pickaway County, Ohio
Konjugazioaren irudia, piliek prozesu horretan burutzen duten funtzioa azaltzen duena
Mikrobiologian, **pilusa** (pluralean *pili*) bakterio Gram negatiboetan -batez ere- agertzen den egitura da, flageloen antzekoa, baina motzagoa. Bakterioaren azalean pilatzen dira eta flageloak baino ugariagoak dira.

Piliak oso motzak direnean finbria izeneko egituraz hitz egiten da. Finbriek bakterioa azal desberdinei atxikitzen laguntzen dute (esaterako, bakterio patogenoen kasuan animaliaren ehunei finkatzen funtsezko zeregina burutzen dute finbriek).

Pilina izeneko proteinaz osaturik daude piliak.

Pilien funtzio nagusia sexu-funtzioa da: enterobakterioen artean, adibidez, konjugazioa burutzeko ezinbestekoak dira piliak. "Ile" txiki horiek bi bakterioen arteko lotura osatzen dute, zubi moduan jardunez. Lotura horri esker bakterioek informazio genetikoa trukatzen dute, konjugazio izenez ezagutzen den prozesuan.

Bakterio guztiek ez dute pilirik. Gene batek kontrolatzen du pilien sorrera. Gene hori duten bakterioek emaile moduan jardungo dute konjugazioan, pilien bitarteko lotura ezarri eta haien DNA emango baitiote bakterio hartzaileari.

Arau orokorra ez bada ere, ematen du hainbat kasutan piliek zerikusia dutela bakterioaren higidurarekin, lokomozio-funtzioa burutuz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q934786
* Commonscat Multimedia: Pili

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q934786
* Commonscat Multimedia: Pili
**Lauriston Sale Taylor** (Brooklyn, New York, AEB, 1902ko ekainaren 1a - Mitchellville, Maryland, AEB, 2004ko azaroaren 26a) estatubatuar ikertzailea izan zen.

Biografia
---------

1928an Estatu Batuetako ordezkari izan zen Erradiologiaren Nazioarteko Bigarren Batzarrean, eta Babes Erradiologikorako Nazioarteko Batzordea sortzearen aldeko aitzindari nagusietako bat. Hain zuzen ere, erakunde horretako idazkari izan zen Lauriston hamahiru urtez. Urte haietan aipagarria da, orobat, Unitate eta Neurri Erradioaktiboen Nazioarteko Batzordean egin zuen lana. 1929an Neurri eta Babes Erradioaktiboen Batzorde Nazionaleko presidente hautatu zuten. Neurrien Bulego Nazionalean X izpien intentsitateak neurtzeko lehen tresna eraiki zuen, eta kableak babesteko erabili ohi den ganbera bat. Tresna eta ganbera hauen erabilera gertakari handia izan zen, beren neurri eta pisu txikien bitartez oso eremu elektriko uniformea sortzea lortzen baitzen. 1930ean lehen ioi-ganbera presurizatua eraiki zuen, urte askotan munduko bakarra. Babes erradiologikoaren eremuan modu eraginkorrenean lan egin zuen ikertzaileetako bat izan zen Lauriston.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17403717
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 111482222
* ISNI: 0000 0000 8304 8229
* GND: 1089125119
* LCCN: n79089358
* NKC: nlk20000089414
* SUDOC: 082071802
* BIBSYS: 90314287
* Open Library: OL6990318A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03758/eu\_l\_1017/l1017

 |

* Wd Datuak: Q17403717
**Lalaith** Tolkienen legendarium ospetsuko fikziozko pertsonaia bat da.

Lalaith, jatorrizko izena Urwen zuena, Húrinen eta Morwenen bigarren alaba izan zen, eta Túrin Turambarren arreba txikia. Bere ezizena, sindarinez "ile"a esan nahi duena, bere bizitza laburrean ezagutu zuten guztiek eman zioten honako honegatik: "*Bere ilea zelaietan izan zituen belarretako lili horiak bezalakoa zen, eta bere barrea bere aitaren etxe atzeko muinoetatik kantuka igarotzen ziren errekazto alaien soinua bezalakoa zen. Nen Lalaith izena jaso zuen, eta gero, etxeko pertsona guztiek Lalaith haurra deitu zuten*".

Hurinek elfoen alaba bat zirudiela zioen, hain baitzen ederra. Baina, hiru urte zituela, Hats Beltzaren ondorioz, Melkorrek haize kirastunak jeitsiarazi zituen herrialde hartan, eta Lalaith hil egin zen, Hadorren etxeko beste gazte asko bezala. Lalaithen heriotzak bere anaiagan ezinegon handia sorrarazi zuen, dolumin kantu bat sortzeko saiakeran harpa hautsi izateraino. Ondorioz, eskua iparralderantz altxa zuen, zuzenean Melkor desafiatuz.
**Phillips konderria** (ingelesez: *Phillips County*) Coloradoko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Holyoke da. 2010eko zentsuaren arabera 4.442 biztanle zituen, Phillips kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Phillips konderriak 1.782,03 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,3 ura dira. Beste 1.781,72 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,4 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 4.442 pertsonetatik 4.356 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 830 dira. 14 beltzak edo afroamerikarrak. 13 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 26 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 25 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q312451
* Commonscat Multimedia: Phillips County, Colorado

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134968907
* LCCN: n82013182
* **Lekuak**
* OSM: 1411322
* TGN: 2000239

 |

* Wd Datuak: Q312451
* Commonscat Multimedia: Phillips County, Colorado
**Pazzi kapera** (italieraz: *Cappella dei Pazzi*) Gurutze Santua basilikako lorategian dagoen kapera da, Filippo Brunelleschi arkitektoaren azken lana. Pazzi familiak 1441ean eman zion eraikitzeko enkargua.

Ezaugarriak
-----------

Neurri txikiko eraikina da, petxinen bidez, aterki erako ganga bat eratzen duen oinplano zirkularreko ganga batekin estalitako arkupearekin, Pazzitarren hil barruti bezala eraiki zena. Brunelleschik, urrezko zenbakiaren proportzioa erabili zuen (aurretik, greziarrek euren tenpluetan jada erabili zutena, bere oinplano eta fatxadaren diseinuan.

Laukiluze formako oinplanoa, erdian kupula duena eta arkupearekin. Bere fatxada, bost zatiko arkupe bat da, ordena konposatuko sei zutaberen artean, lau muturrak ateburutuak dituena eta, erdikoa, garaipen arku erdizirkular eran, oso garaia eta zabalera bikoitzekoa, kanoi ganga batekin estaltzen dena. Arkupe horren gainean, pilastra korintiarrekin apaindutako eta erdiko arku handiak zatituriko teilatupe bat altxatzen da, erlaitz oso apainduan amaitzen dena. Ateburutu greziarra, erdiko arku erromatarrarekin uztartzen ditu, eta argia leuntzeko balioko zuen. Goian, kupula bere linternarekin nabarmentzen da. Arkupearen antolaketa honek, non, arrakastarekin, ateburutua erdiko arkuarekin uztartzen den, arkitekto ugarirentzat, inspirazio iturri edo eredu izango den berrikuntza bat da.

Aldarea kokatzen den kapera bat, ildokatzeekin itsatsitako pilastrekin eta kasetoiak dituen kanoi gangekin apaindua.

Arkupeak, erdiko arkua, bao ateburutuekin eta tondo eta estrigilozko frisoekin uztartzen du. Barnealdea, Michelangelorentzat eredu izan zen, Florentziako San Lorenzoren basilikako sakristia berrirako, 1421ean, Brunelleschik berak erreformatu zuena, bere lehen kapera, Sakristia Zaharra edo Sacrestia Vecchia erantsiz.

Ikus, gainera
-------------

* Pizkundetar arkitektura

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q600355
* Commonscat Multimedia: Pazzi Chapel

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q600355
* Commonscat Multimedia: Pazzi Chapel
XX. mende hasierako kirol-lera
Lera. 2012
**Lera** gurpilen ordez, eskiak edo marrazak dituen ibilgailu bat da. Izotza edo elurra bezalako marruskadura maila txikiko lurretan erabiltzen da, baina edozein lur irristakorrek balio dezake lerarentzat, lur hori lehorregi ez badago behintzat. Kasuren batzuetan, errekako harriak edo bustitako hondarra, lerak irristatzeko lur egokiak izan daitezke.

Euskarazko izendapena
---------------------

Neurri handi batean lera eta narra sinonimoak edo oso hurbilekoak dira euskaraz. Larramendiren Hiztegi Hirukoitzaren arabera, narrak forma laukikoak ziren, eta lerak hirukiak. Euskal hiztegi modernoetan, lerari izotz eta elur irristatzearen adiera ematen zaio, baina lehor edo lur gaineko tresnentzat ere balio du, eta adiera horretan *narra* ikusteko gomendatzen du Euskaltzaindiaren hiztegiak. Azkenean, 21. mendeko erabilerara elur eta kiroletakoak iritsi dira, lerak; eta narrak etnografia museoetan geratu dira, nahiz eta oso erabiliak izan diren Euskal Herrian zelai zein larretan 20. mendera arte, esate baterako belar jornadak garraiatzeko.

Lerak animaliek tiratutakoak izan daitezke, orokorrean, zaldiak, mandoak, idiak edo zakurrak. Pertsonek ere tira dezakete. Umeek euren jolasetan edo euren umeekin jolasten ari diren gurasoak. Gizakiek tiratutako lerak, XIX. mende amaieran eta XX. mende hasieran Artiko eta Antartikara britainiarrek egin zituzten esplorazio espedizioetan, oso ohiko ibilgailuak izan ziren. Beste batzuek, Roald Amundsen kasu, zakur taldeak erabili zituzten. Gaur egun, bidaiari batzuek kometak erabiltzen dituzte, latitude horietan lerak bultzatzeko.

Troika bat, hiru zaldik tiratutako lera bat da. Santa Klaus edo Bizarzuriren fikziozko lera elurrorein hegalariek tiratutakoa da. Eski txiki batzuk ditu, beharbada, aireratzeko eta lur hartzeko.

Grabitatea propultsio indar bakar gisa, lera muinotik behera ere irrista daiteke, dibertsio soil gisa.

Lerak kirol gisa
----------------

Sakontzeko, irakurri: «Lera-jaitsiera»
Lerak, Neguko Olinpiar jokoetan parte hartzen duten bi kiroletan erabiltzen dira: bobsleighean eta lugean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «OEH - Bilaketa - OEH» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-06-26).
2. ↑   «lera - Elhuyar hiztegiak» *hiztegiak.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-06-27).
3. ↑   «Euskaltzaindiaren Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-06-27).

Ikus, gainera
-------------

* Narra.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q181388
* Commonscat Multimedia: Sleds

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119410587 (data)
* GND: 4052737-2
* LCCN: sh85038827
* NARA: 10664598
* AAT: 300216402
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q181388
* Commonscat Multimedia: Sleds
**Phillips konderria** (ingelesez: *Phillips County*) Arkansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Helena da. 2010eko zentsuaren arabera 21.757 biztanle zituen, Phillips kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Phillips konderriak 1.883,81 kilometro koadro ditu. Horietatik 82,06 ura dira. Beste 1.801,76 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,09 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 21.757 pertsonetatik 7.822 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 287 dira. 13.652 beltzak edo afroamerikarrak. 39 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 64 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 177 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61470
* Commonscat Multimedia: Phillips County, Arkansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 155955758
* NARA: 10038594
* **Lekuak**
* OSM: 1818425
* TGN: 2000158

 |

* Wd Datuak: Q61470
* Commonscat Multimedia: Phillips County, Arkansas
**Leo Baker** (Covina, Kalifornia, 1991eko azaroaren 24a - ) skateboarder profesional bat da. Gaur egun New Yorken bizi da.

Biografia
---------

5 urterekin hasi zen skateboardean, baina 11 urte zituen arte ez zen horretan zentratu. 2007ko *Skateboard Mag* aldizkarian 360 flip bat eta hardflip bat zortzi eskaileratan behera ziholaa egiten agertu zen. 2006an Torontoko Kanadak Openean eta Calgaryko Slam City Janean lehenengo postua lortu zuen. 2016an Street League Skateboarding Super Crown World Championship irabazi zuen. 2017an EPSY sarian emakumezko akzio-kirolaririk onenaren sarirako izendatu zuten, hori lortzen zuen lehenengo skateboarderra. 2020an hainbat babesle lortu zituen, tartean Nike, Glue Skateboards, Spitfire Wheels, Independent Trucks, Bronson Speed, Mob Grip eta Pawnshop Skate Co. 

2021ean 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu behar zuen, Tokion. Baina emakumezkoen taldean parte-hartzea eskatzen ziotenez, uko egin zion.

Bizitza pertsonala
------------------

Marshall Rohner gitarra-jotzailearen umea da. Gaur egun ez-binario gisa izendatzen du bere burua eta LGBT kolektiboaren eskubideen defendatzailea da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *Skate Review | A premium skateboarding blog.*  (Noiz kontsultatua: 2021-07-26).
2. ↑   *www.espn.com* (Noiz kontsultatua: 2021-07-26).
3. ↑   **(Ingelesez)**  *Skateboarder Leo Baker quit Olympics team to transition.*  (Noiz kontsultatua: 2021-07-26).
4. ↑   **(Ingelesez)** «Why Leo Baker is the skate hero we've all been waiting for» *Huck Magazine* 2018-09-18 (Noiz kontsultatua: 2021-07-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6468244
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 6802162368011025790005
* LCCN: no2021069055

 |

* Wd Datuak: Q6468244
**Semenkara Nebnun**, Egiptoko XIII. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 1739 edo K.a. 1738 inguruan gobernatu zuena, Krauss eta Frankeren arabera.

Bere izena, Semenkara, Turineko Errege Kanoneko txatal batean idatzia dago, VI,11 erregistroan, 22 eguneko erregealdia izan zuela adieraziz.

Bere tronu izenak, Semenkara, "Raren ka sendotzen duena" esan nahi du. Ryholten arabera, urte bete eta 2 arteko erregealdia izan zuen.

Deltako bere bizilagunak ziren hiksoen mende zegoen dinastia ahul batetakoa, bere erregealdian zehar, Itsaso Gorrira espedizioak egin ziren, eta Siria eta Palestinarekin merkatal harremanak izan ziren.

Bere garaiko testigutzak
------------------------

Faraoi honi buruz, bere garaiko objektu bakarra ezagutzen da: 1984an, Gebel Zeiten aurkitu zen faienzazko hilarri bat, non bere jaiotza izena den Nebnun aurki daitekeen, eta gobernari honek, Ekialdeko Mendietako galena meatzeetan lan egitea agindu zuela adierazten da. Hilarri honek, faraoia, alde batean Ptah jainkoaren aurrean, eta, bestean, Horusen aurrean erakusten du.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Amenemhat VI.a** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko XIII. dinastia | Ondorengoa**Sehetepibra** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q225517
* Commonscat Multimedia: Nebnuni Semenkare

---

 |

* Wd Datuak: Q225517
* Commonscat Multimedia: Nebnuni Semenkare
**Shebaako etxaldeak** (arabieraz: مزارع شبعا‎, *Mazāri‘ Šib‘ā*; hebreeraz: חוות שבעא‎, *Havot Sheba‘a* edo הר דוב, *Har Dov*) Libano, Siria eta Israel arteko mugetan dagoen zerrenda txikia da. Herrialde hauek zerrendaren jabetza aldarrikatzen dute. 1957ko irailean Siriak bereganatu eta 1967an, Sei Eguneko Gerran zehar, Israelek Golango gainekin batera konkistatu zuen. Harrezkero Israelen eskuetan dago. Libanok bere jabetza aldarrikatzen du eta Israelek siriar jabetzat mantendu arren disputaturiko eremu bat dela onartzen du. 2006ko Libanoko gerran zehar Libanok berriro aldarrikatu zuen bere jabetza.

Geografia
---------

Shebaa libanoar herrixka Hermon mendiaren mendebaldean dago. Bere inguruan 14 etxalde daude, non egun Israelek *checkpoint* edo muga-postu militarrak dituen. Hezbolak askotan muga-postu hauen kontra erasoak egin ditu. Guztira, herrixkak eta inguruko etxaldeek ez dute 10 kilometro koadro baino gehiago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Kaufman, Asher.  (2004). «Understanding the Sheeba Farms dispute» *Palestine-Israel Journal* 11 (1).
2. ↑   Sarasola, Juanma.  (2011-07-24). «Urruneko Begirada» *Berria*.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Aita, Judy.  (2006). *ONU analiza propuestas para Oriente Medio.* .
4. ↑   **(Ingelesez)** Reuters.  (2005-4-9). «Report: Hezbollah to drop arms if Israel quits Shebaa» *Haaretz*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1133272

 |

* Wd Datuak: Q1133272
**Sirte** (arabieraz: سرت‎, *Surt*; italieraz: *Sirte*) Libiako basamortuko hiri bat da, Sirte barrutikoa. Herrialdeko Gobernuaren instituzio garrantzitsu batzuk egoitza dute Sirte hirian. Sirteko golkoko hegoaldeko kostaldean dago. Tripoli hiriburuaren eta Bengazi hiriaren erdibidean dago Sirte. Muammar al Kadafi agintaria Sirten jaio (1942) eta hil (2011) zen.

Sirten sinatu zuten Afrikar Batasuna sortzeko ituna 1999. urtean. Kongoko Bigarren Gerrari amaiera emateko ituna ere Sirten sinatu zuten urte horretan bertan, 1999an.

Hiriaren antzinako izena *Syrtis Maior* (antzinako grezieraz: Σύρτις) zen. *Syrtis Minor* izeneko hiria, ostera, Gabesko golkoan dago.

Libiako gerra zibilean, Kadafi babesten zuten tropen eta matxinatutako gerrarien arteko azkenengo borrokaldia Sirten izan zen. Hiria suntsituta geratu zen, eta Kadafi menperatu egin zuten.

Historia
--------

Erromatarrek *Syrtis Maior* esaten zioten hiriari, baita *Colluba* eta *Barbaras Syrtes* ere.

### Darfurko elkarrizketak

2007. urteko urrian Sudango gobernuaren eta Darfurko talde matxinatu batzuen arteko elkarrizketak Sirten izan ziren.

### Libiako hiriburua

Kadafik ahaleginak egin zituen Libiako hiriburua Sirtera aldatzeko, besteak beste estrategia-arrazoiengatik. Egon ere, Libiako gobernuko hainbat egoitza nagusi Sirten daude, hala nola Kongresuaren Jauregia, Afrika iparraldeko handienetarikoa.

### 2011ko Sirteko bataila

Kadafiren diktaduraren amaiera aldarrikatuta zegoen arren, diktadorearen aldekoek eta kontrakoek Sirte hiriarengatik borrokan jarraitu zuten. Azkenean, matxinatuek NATOren laguntzaz 2011. urteko urriaren 20an Kadafi eta bere jarraitzaileak menperatu egin zituzten, eta diktadorea hil ere egin zuten.

Klima
-----

|      Datu klimatikoak (Sirte)      |
| --- |
|  Hila  |  Urt  |  Ots  |  Mar  |  Api  |  Mai  |  Eka  |  Uzt  |  Abu  |  Ira  |  Urr  |  Aza  |  Abe  |  Urtekoa  |
|
|
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 17 | 18 | 20 | 22 | 24 | 27 | 28 | 29 | 29 | 27 | 22 | 18 | **23** |
|
|
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 11 | 11 | 13 | 16 | 18 | 21 | 23 | 24 | 23 | 21 | 16 | 12 | **17** |
|
|
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 38 | 23 | 13 | 5 | 3 | 0 | 0 | 0 | 10 | 23 | 25 | 43 | **185** |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| *Iturria: Weatherbase*  |

Kultura eta Hezkuntza
---------------------

Sirten Al Tahadi Unibertsitatea dago; hamahiru fakultate ditu, Zuzenbidea eta Medikuntza barne.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia.* .
2. ↑  
 **(Ingelesez)** Weatherbase.  (2011). *Historical Weather for Surt, Libya.* .

Kanpo estekak
-------------

* MSN mapa[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q162413
* Commonscat Multimedia: Sirte

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148108761
* GND: 7757490-4
* LCCN: no2005088189
* SUDOC: 121076733
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 23618
* **Ondare historikoa**
* Heritage Gazetteer of Libya: 869

 |

* Wd Datuak: Q162413
* Commonscat Multimedia: Sirte
**Pierre Tisserand** ( Maisons-Alfort, 1936ko otsailaren 17a ) abeslari frantsesa da. Abesti antimilitaristen egilea da. Egun Arcachonen bizi da.

Ibilbidea
---------

Abeslari atipikoa, Pierre Tisserandek arrakasta laburra izan zuen *Dis madame s'il vous plait* lanarekin, baita *La femme aumirroir* idatzi, konposatu eta abesten ere. *L'Homme fossile* ere konposatu eta abestu zuen; Serge Reggianik arrakastaz hartu zuen abestia ondoren. Gainera, *Avoir vingt ans dans les Aurès* filmaren kredituetarako abestia idatzi eta konposatu zuen, *Nous aussi, nous marchions* izenburupean.

Pierre Tisserand The Muppet Show abestien moldatzailea ere bada (letrarako), kredituak barne. Testuinguru horretan, arrakasta anglosaxoien itzulpenak egin zituen, adibidez, Jim Croceren *Time in a bottle*, *Le temps dans une Bouteille* bihurtu zena, frantsesez beste hainbat izenburu bezala interpretatzen zuena.

Obra
----

Singleak
--------

* *Dis madame s'il vous plait - Les yeux de chien battu* - AZ SG 310 diskoa
* *Moi qui ne rêve - Carthage* - AZ SG 359 diskoa
* *Même - L'indien* - AZ SG 384 diskoa
* *L'amour manque - C'est bien fait* - AZ SG 418 diskoa

Albums
------

* *À bout portant*, 1973
* *Comme le temps file,* 1974
* *Si l'on vivait comme autrefois*, 1975 (*La femme au miroir*)
* *Poings et pieds liés*, 1976
* *Je*, 1977
* *Pierre Tisserand*, 1978
* *Douceur*, 1979
* *Prince charmant*, 1980
* *Barbarie*, 1982
* *Pierre Tisserand* (CDn jasotako bilduma), 2000
* *Les Mammifères*, 2003

Eleberria
---------

* *L’Arbre au pendu* (2007)

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Pierre Tisseranden lanak Discogs webgunean.
* **(Frantsesez)**:"A cause des habits" Aljeriako gerraren aurkako abestia Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3387120

 |

* Wd Datuak: Q3387120
***Listeria monocytogenes*** *Listeria* generoko bakterio patogeno bakarra da, listeriosi izeneko gaitzaren eragilea. Listeriosia janarien bitartez hartutako infekzioa da, bakterioz kutsatuta dauden janariak jatean harrapatzen dena, alegia. Mikroorganismo hau psikrofiloa da, hots, gai da tenperatura bajuetan (5 °C) hazteko.

Gaixo immunogutxituak izan ohi dira listeriosia harrapatzen dutenak. Horiengan, meningitisa da ohiko konplikazioa, gaixoaren bizitza kinka larrian jartzen duena. Haurdun dauden emakumeek umekia galtzen dute gaitzaren erruz.

Listeria monocytogenes bazilo txikia da, Gram positiboa eta anaerobio fakultatiboa. Flageloak ditu, baina bere mugikortasuna tenperaturaren arabekoa da: 30º C-tan edo beherako tenperaturetan mugikorra da, baina 37º C-tan bere flageloak inaktibatu egiten dira eta ez-mugikorra bihurtzen da.

Berezko ezaugarria dauka bakterio honek, bere birulentzia areagotzen duena: zelula barneko parasitoa da, hots, makrofago eta fagozito barnean hazi daiteke. Horregatik, zelula bidezko immunitatea da bide bakarra patogenoari aurre egiteko.

Listeriosia gaixotasun arraroa bada ere, azken urteotan agerraldi batzuk azaldu dira Europan, gazta izanik agerraldi gehienetan inplikatutako janaria. Penizilina da listeriosia tratatzeko erabiltzen den botika.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Listeria monocytogenes*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q292015
* Commonscat Multimedia: Listeria monocytogenes
* Wikispecies Espezieak: Listeria monocytogenes

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4203141-2
* LCCN: sh88023278
* NKC: ph903850
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* Catalogue of Life: 110256
* EOL: 974245
* GBIF: 5428162
* ITIS: 963001
* NCBI: 1639
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D008089
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 3O44K14A86

 |

* Wd Datuak: Q292015
* Commonscat Multimedia: Listeria monocytogenes
* Wikispecies Espezieak: Listeria monocytogenes
**Peru Magdalena Arriaga** (Durango, Bizkaia, 1980 - ) euskarazko idazle, bertsolari eta margolari bizkaitarra da.

Hainbat komunikabideetan parte hartzen du, hala nola, Ostiela!, Linterna Gorria, Putz eta beste aldizkari literario batzuetan ere. Honez gain, Euskadi Irratiko "Ipurtargia" irratsaioko "Little Arratia Klub irrati-nobela"n egon zen urte betez. Halaber, Durangaldeko Anboto astekarian zutabegile egon da bi urtetan.

Bi pintura erakusketa egin ditu: "Hara begire" eta "Samuraiaren hegaldia". Gainera, hainbat ekitaldi desberdinetako gidoilaria eta aurkezlea izan da. Shakespearen "The Tempest" antzerkia egin du. Anboto Irratiko "Plus eta minus" irratsaioa zuzendu zuen.

2005ean akzesita lortu zuen Igartza Sarian, *Lile* izeneko eleberriaren proiektuagatik.

Bibliografia
------------

### Narratiba

* *Lile* (Elkar, 2006). Igartza Sarian akzesita.
* *Egia esan* (Elkar, 2013).
* *Ametsondoa* (Elkar, 2017).

### Poesia

* *Hutsik* (Elkar-Poesia, 2008)
* *Argia* (Elkar-Poesia, 2016).

Beste esparru batzuk
--------------------

Pello Salaberriarekin batera "Hemen eta han" (2017) dokumentala egin zuen Euskal Herrian eta Kuban, Joseba Sarrionandia idazle herrikidearen biografiari buruzkoa. Bertan, elkarrizketatu dituzte Bernardo Atxaga, Ruper Ordorika, txikitako lagunak eta senideak eta kubatar euskara ikasleak, besteak beste.

Ikus, gainera
-------------

* Bizkaiko idazleen zerrenda
* Dokumentalak Euskal Herrian

Kanpo loturak
-------------

* Peru Magdalena "Literaturaren Zubitegia"n
* Peru Magdalena Euskal Idazleen Elkarteko webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265774
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 38903805
* ISNI: 0000 0000 6302 0341
* Literaturaren Zubitegia: 747
* BNE: XX1756648
* LCCN: nb2007020154
* SUDOC: 145454193

 |

* Wd Datuak: Q12265774
Okinawa prefekturako Camp Foster-en Ameriketako Estatu Batuetako Marine batzuek pliometriako ariketak egiten. 
 Pliometriak biltzen dituen entrenamendu zirkuitua egiten duen Hawaiiko marinea. 
**Pliometria** entrenamendu fisiko mota bat da, desnibeldun jauziak praktikatzean datzana, beheko trenaren indarra hobetzeko.

Ezaugarriak
-----------

Pliometria entrenamendu mota bat da, mugimendu bizkorrak eta indartsuak egiteko diseinatutakoa, gihar zuntzen errekrutamendua hobetu nahian. Ariketetan borondatezko giharretako uzkurdurak eta nahigabeko giharretako uzkurdurak uztartu nahi dira. Kirolariek normalean kirol teknika hobetzeko erabiltzen dute, batez ere abiadura, azkartasuna eta indarra dakartena.

Pliometria sasoi arloan ere erabiltzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Why is brazos.* .

Bibliografia
------------

* Brooks, GA; Fahey, TD & White, TP (1996). *Exercise Physiology: Human Bioenergetics and Its Applications*. 2. edizioa Mountain View, Kalifornia: Mayfield Publishing Co. **(Ingelesez)**.

Ikus, gainera
-------------

* Intentsitate handiko tarteen entrenamendua
* Entrenamendu zirkuitua
* Crossfit
* Fartlek

Kanpo estekak
-------------

* Pliometriari buruzko Google-ko irudiak.
* Pliometriari buruzko Flickr-ko irudiak.
* Pliometriari buruzko Youtube-ko bideoak.
* Pliometriaren onurak lasterkarientzat.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1425021
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D059385

 |

* Wd Datuak: Q1425021
**Pikutara** Euskal Herriko musika talde bat da. Ska, Reggaea edota rockaren bidezko protesta letrak ditu. Naturaren defentsan, soldaduskaren kontra, euskal preso politiko eta Gudarien alde, edota maitasuna dira Pikutararen letretako gaiak, besteak beste. 1988 inguruan eratu zen talde hau eta maketa bat kaleratu zuten: *88-91 maketa*. Taldekideak, Oiartzungoak, Hondarribiakoak, Goizuetakoak eta Astigarragakoak dira.

Behin abeslaria, Unai, lanean ari zela, ezbehar bat gertatu zitzaion, andamio bat jausi omen zitzaion alegia. Ondorioz, oroimena galdu zuen eta taldea bertan behera geratu zen. Harrezkeroztik, oroimena berreskuratzen aritu da, eta 2006an kontzertuak eskaintzeari ekin zuen taldeak, nahiz eta musikaren kalitatea ez izan garai batekoa. 2007an maketaren abesti batzuk aldatu ondoren lehenengo diska kaleratu zuten, *Agur eta Ohore*.

Taldearen berezitasuna txalaparta da, aski ezaguna Gudarien eguna abestian.

Taldekideak
-----------

* Unai: ahotsa
* Gorka: gitarra eta ahotsa
* Iker: gitarra
* Txefo: baxua
* Eneko: bateria
* Miren: teklatua
* Haritz eta Ekain: txalaparta

Diskografia
-----------

* *88-91 maketa*
* *Agur eta Ohore*

Kanpo estekak
-------------

* Pikutararen abesti batzuen letrak
* Argia.com-en elkarrizketa bat

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265976

 |

* Wd Datuak: Q12265976
**Lee konderria** (ingelesez: *Lee County*) Floridako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Fort Myers da. 2010eko zentsuaren arabera 618.754 biztanle zituen, Lee kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Lee konderriak 3.140,26 kilometro koadro ditu. Horietatik 1.108,38 ura dira. Beste 2.031,88 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,01 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 618.754 pertsonetatik 552.356 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 113.308 dira. 47.751 beltzak edo afroamerikarrak. 1.292 amerikar natiboak ziren eta 197 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 8.252 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1.581 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 7.325 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q494616
* Commonscat Multimedia: Lee County, Florida

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 141861916
* GND: 119420306X
* LCCN: n50050019
* NARA: 10036399
* **Lekuak**
* OSM: 1210725
* TGN: 1002582

 |

* Wd Datuak: Q494616
* Commonscat Multimedia: Lee County, Florida
**Pilar Bueno Ibáñez** 1939ko abuztuaren 5ean Madrilen erregimen frankistak fusilatutako emakumeetako bat izan zen. Une hartan jostuna zen, eta 27 urte zituen. Errepresaliatutako emakume talde hori Hamahiru Arrosak izenaz da ezaguna.

Bizitza
-------

Pilar Bueno Sausen jaio zen, Zaragozako probintzian. Jostun lan egiten zuen, eta gerra hastean PCEra afiliatu zen. Hala, gerra bitartean "casas-cuna" delakoetan lan egin zuen bolondreski, bertan haur umezurtzak eta gerrara zihoazen milizianoen seme-alabak zaintzen zituen.

Alderdiaren Kuadro Eskolako buru bezala aritzeko formazioa jasotzeko aukeratua izan zen eta Radio Norte erakundearen idazkari izendatu zuten. Gerra amaitzean Federico Bascuñanak deitu zuen komunistak berrantolatzen laguntzeko eta kapitalean zortzi sektore sortzea enkargatu zion: Iparraldekoa, Hegoaldekoa, Ekialdekoa, Mendebaldekoa, Chamartin de la Rosakoa, Guindalerakoa, Prosperidadekoa eta Vallekasekoa.

1939ko abuztuaren 5ean fusilatu zuten Madrilgo Ekialdeko Hilerriaren hilarrietan.

Murala. Gandian

Memoria
-------

Urtero, Abuztuaren 5ean emakume talde honi eta Madrilgo Ekialdeko Hilerrian fusilatu zituzten JSUko beste 43 gazteei omenaldia egiten zaie. Era berean, Espainiako hainbat herritan Hamairu Arrosei eskeinitako kaleak daude. Halaber, beraien historiari buruzko obrak idatzi dira: liburuak, dokumentalak eta pelikulak.

2019ko apirilaren 13an Ekialdeko Hilerrian Madrilgo frankismoaren biktimei omenaldia egin zitzaien, Memoria eta Askatasuna kolektiboak 2007tik urtero antolatua. Izan ere, Madrilgo Udalak Fernando Hernandez Holgado historialriari eskatutako ikerketan azaleratzen da Madrilen gerra kontseiluagatik exekutatuko pertsonak 2.936 izan zirela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Madrilgo frankismoaren biktimen zerrenda. Memoria y Libertad-en
2. ↑  NÚÑEZ DÍAZ-BALART, Mirta eta ROJAS FRIEND, Antonio (1997): *Consejo de Guerra. Los fusilamientos en el Madrid de la posguerra (1939-1945)*. Compañía Literaria, Madrid. ISBN 9788482130590. (Dialnet)
3. ↑  Fusilados por el franquismo en el Cementerio del Este de Madrid
4. ↑  «Taller de historia del PCE "Marusia" [Tetuán, Madrid: Memorial Madrid. Represión franquista y lucha por la libertad»] *Taller de historia del PCE "Marusia" [Tetuán, Madrid]*. Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
5. ↑   «En Zona Feminista: LAS TRECE ROSAS» *En Zona Feminista* (Noiz kontsultatua: 2020-06-01).
6. ↑  Madrid homenajea a las Trece Rosas en el 74 aniversario de su ejecución.
7. ↑  Listado de personas ejecutadas durante la posguerra (1939-1944) en la ciudad de Madrid(Internet Archiven artxibatua)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q90405653

 |

* Wd Datuak: Q90405653
**Sehetepibra Hornedyheritef sa Kemau** edo **Sehetepibra II.a**, "Raren bihotza asetzen duena", Egiptoko XIII. dinastiako faraoi bat izan zen. Bi urte inguruz gobernatu zuen, K. a. 1738 inguruan.

*Sehetepibra* bezala agertzen da Turineko Errege Kanonean, VI,12 erregistroan.

Gobernari hau, ziuraski, jatorri asiarrekoa zen, bere izenak, Hornedyheritef sa Kemau "Horusek bere aita babesten du, asiarraren semea" esan nahi baitu.

Litekeena da Hetepibra deritzon faraoi bera izatea, eta S hasierako zeinurik ez duen idazkuna akats bat izatea (Kim Ryholt).

Amenemhat I.ak ere, tronu izen bezala, Sehetepibra zeraman, eta, ondorioz, batzuetan, Sehetepibra izeneko faraoi hau, Sehetepibra II.a bezala deitua da.

Bere garaiko testigutzak
------------------------

Tell el-Dabako bere jauregiaren hondar gutxi batzuk baino ez dira geratzen.

Errege honi, gainera, Jerikon aurkitutako eskarabeo bat ere ematen zaio.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Semenkara** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko XIII. dinastia | Ondorengoa**Suadyekara** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q879264
* Commonscat Multimedia: Hotepibre

---

 |

* Wd Datuak: Q879264
* Commonscat Multimedia: Hotepibre
**Lee konderria** (ingelesez: *Lee County*) Hego Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Bishopville da. 2010eko zentsuaren arabera 19.220 biztanle zituen, Lee kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Lee konderriak 1.065,09 kilometro koadro ditu. Horietatik 2,72 ura dira. Beste 1.062,37 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 18,05 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 19.220 pertsonetatik 6.656 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 334 dira. 12.315 beltzak edo afroamerikarrak. 49 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 58 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 6 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 133 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q304065
* Commonscat Multimedia: Lee County, South Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137226558
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2532513
* TGN: 2001755

 |

* Wd Datuak: Q304065
* Commonscat Multimedia: Lee County, South Carolina
**Lee konderria** (ingelesez: *Lee County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Beattyville da. 2010eko zentsuaren arabera 7.887 biztanle zituen, Lee kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Lee konderriak 547,15 kilometro koadro ditu. Horietatik 6,22 ura dira. Beste 540,94 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 14,41 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 7.887 pertsonetatik 7.622 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 58 dira. 185 beltzak edo afroamerikarrak. 20 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 11 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 48 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491136
* Commonscat Multimedia: Lee County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 142003874
* LCCN: n88168085
* **Lekuak**
* OSM: 1846544
* TGN: 2000810

 |

* Wd Datuak: Q491136
* Commonscat Multimedia: Lee County, Kentucky
**Pikuntxe** ("iparraldeko herria" esan nahi duen mapudungun hitza), espainiarrek pikon bezala ere ezagutzen dutena, maputxe hitz egiten duen txiletar herri bat zen, maputxe edo araukanoetatik iparraldera bizi zena (Itata eta Toltén ibaien artean bizi ziren maputxeei emandako izen bat) eta Choapa ibaiaren eta Diagiten hegoaldean. Txile konkistatu arte, Itata maputxeen (hegoaldean) eta Pikuntxeen (iparraldean) arteko muga naturala zen. Txile konkistatzeko inken saiakeran, haiei arrakastaz aurre egin zieten hegoaldeko herri pikuntxeek, geroago Promaukak bezala ezagutuak izan ziren.

Promauken iparraldean bizi ziren Pikuntxei K*ilotanak* (Aconcagua ibaiaren haranean iparraldean Choaparantz) eta *Mapotxoak* (Maipo ibaiaren arroan bizi zirenak) deitzen zieten espainiarrek, eta Inka Inperioaren parte ziren, lehen espainiarrak Txilera iritsi ziren garaian.

Ez ziren gaur egun arte banandutako gizarte gisa biziraun, populazioaren beherakada orokor baten ondorioz eta Txileko populazio orokorrak aldi kolonialean xurgatu zituelako.

Pikuntxe indigenak mestizaje prozesu baten ondorioz desagertu ziren, pixkanaka euren herrixkak (indioen herria) utzi eta inguruko espainiar ogasunetan ezarri zirenean. Han, Pikuntxearrak Araucaniatik (Mapuche), Chiloé-tik (Huilliche, Cunco, Chono, Poyas) eta Cuyo-tik (Huarpe) ekarritako herri indigenekin nahastu ziren. Gutxi batzuk, euren antzinako lurretatik deskonektatuak eta mestizajeak diluituak, pikuntxeek eta euren ondorengoek euren nortasun indigena galdu zuten.

Txileko herri prehispanikoen banaketa.

Nekazaritza
-----------

Pikuntxeen oinarrizko uztak artoa eta patatak ziren eta teilatutako adobezko etxeetan bizi ziren.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q955728
* **Identifikadoreak**
* AAT: 300017948
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q955728
**Seroterapia** odol-serumaren erabilera terapeutikoari deritzo. Jakina denez odol-serumek antigorputzak dauzka, immunitate pasiboaren bidez seroterapiaren hartzaileari transferitzen zaizkionak, gaixotasun bati aurre egiteko. Tratamendu honek emaitza azkarrak ematen ditu, baina iraupen motzekoa da. Erabilitako odol-seruma animalia batengandik eskuratu daiteke (zaldiarengandik, batez ere) edo gizaki batengandik (giza-seruma).

Immunitate aktiboaren aldean (txertoak) immunitate pasiboa terapeutikoa da, ez da prebentiboa: gaixotasuna agertu denean erabiltzen da, ez baitago astirik immunitate aktiboa garatzeko.

Odol-serumaren erabilera da gaur egun Ebola birusak sortzen duen sukar hemorragikoa tratatzeko dagoen tresna bakarra: gaitz honetatik bizirik irten direnen odolak birusaren aurkako antigorputzak baititu. Hala ere, gaurkoz tratamendu horrek arrakasta-maila apala du. Tetanos eta botulismoaren aurka, difteria eta amorruaren aurka, eta sugeek eragindako pozoitzearen aurka ere erabiltzen da seroterapia egun.

Albaitaritzan ere animalien hainbat gaixotasuni aurre egiteko odol-serum immunologikoa erabiltzen da.

Odol-serum immunologikoa (seroterapian erabiltzen dena) lortzeko prozedura klasikoa honetan datza: zaldi bati antigeno bat injektatzen zaio (mikrobio ala toxina), bere serumean antigeno horren aurkako antigorputz ugari ekoiz zitzan. Zaldiaren hiper-immunizazioa burutzen da, hots, antigenoaren dosi handiak aste batzuetan zehar ematen zaizkio antigorputzen ekoizpena oparoa izan dadin. Gero, animalia horrengandik odola ateratzen da, odol-seruma eskuratzeko zentrifugatu eta koagulatu egiten dena. Zaldiaren odol-seruma erabili aurretik, azkenik, seruma purifikatu egin behar da, zaldiaren berezko proteinak kenduz odol-serum honetatik hartzailearengan errefusa-fenomenoak gerta ez daitezen.

Animalien odol-serumaren erabilera motelduz joan zen XX. mendea aurrera egin ahala. Giza odol-serumak ordezkatu zuen. Gaixotasuna pasatu duten gizakiengandik eskuratzen da serum hau, gaitzaren aurkako antigorputzak dituena. Giza odol-seruma ez da osorik erabiltzen, bere frakzio gamma-globulinikoa soilik baizik. Horregatik esaten da, adibidez, gamma globulina anti-tetanikoa aplikatzen dela, hots, odol-serum anti-tetaniko batetik datozen gamma-globulinak.

Antigorputz monoklonalen aurkikuntzak hautsak harrotu zituen immunologoen artean. Geroztik, immunitate pasiboaren arloan gero eta gutxiago erabiltzen da seroterapia, antigorputz monoklonalen mesederako.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q420496
* **Identifikadoreak**
* GND: 4142741-5
* LCCN: sh85064539
* NDL: 00567588
* NKC: ph118518
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D007106
* **Kimikako identifikadoreak**
* ATC: J06AA

 |

* Wd Datuak: Q420496

1. ↑  Mupapa K, Massamba M, Kibadi K, Kuvula K, Bwaka A, Kipasa M, Colebunders R, Muyembe-Tamfum JJ. 1999. Treatment of Ebola Hemorrhagic Fever with Blood Transfusions from Convalescent Patients. The Journal of Infectious Diseases 179(suppl 1):S18-23.
**Sei Sigma** (ingelesez: *Six Sigma*) erakundeen prozesuen hobekuntzarako metodologia bat da, erakundearen helburuak oinarritzat hartzen dituena. 1985 urtean abiarazitako metodologia izan zen, Motorola enpresan eta horren ondoren arrakastaz abiarazi da hainbat erakundetan, hala nola General Electric, Sony eta Allied Signal enpresetan. Izenak kontzeptu estatistiko bait egiten dio erreferentzia: *sigma*, σ alegia, desbideratze estandarra adierazten duen ikurra da, eta sei sigma esamoldeak batezbestekotik banakuntza normal batean gutxienez sei desbideratzeko distantzia batera, hots oso probabilitate txiki batekin, gertatu behar diren akatsei egiten die erreferentzia, akatsak maiztasun txiki horrekin gehienez gertatzeko helburua bereganatuz horrela. Hain zuzen, kuantifikazioa eta datuen analisia sei sigma metodologiaren oinarrietako bat da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Ingelesez)**  «Six Sigma» *pqa.net*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q236908
* Commonscat Multimedia: Six Sigma

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph341318

 |

* Wd Datuak: Q236908
* Commonscat Multimedia: Six Sigma
Piroxenoa
Piroxenoen egitura orokorra
**Piroxeno**ak burdin, magnesio eta kaltziozko silikato monoklinikoak dira. Inosilikatoen taldekoak dira. Distira bitreoa dute eta azido klorhidrikoan aldaezinak dira. Burdina duten piroxenoak ilunak izaten dira eta ez dutenak txuriskak, grisak edo berde argiak. Arroka igneo askoren osagaiak dira. Kimikoki anfibolen antza dute, baina euren esfoliazio planoa 90ºkoa da eta tetraedro errenkada bakarra dute lotuta. Formula orokorra XY(Si,Al)2O6 da, non X eta Yk burdina, magnesioa eta kaltzioa izan ohi diren.

Pirixeno erronbikoek sistema ortorronbikoan kristalizatzen dute eta ez dute aluminiorik. Euren artean brontzita, enstatita eta hiperstena daude. Beste piroxenoak, edo klinopiroxenoak, sistema monoklinikoak kristaltzen dute eta aluminioa izan dezakete. Hauen adibideak augita, diopsidoa eta espodumenoa dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q192880
* Commonscat Multimedia: Pyroxene

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 120038200 (data)
* LCCN: sh85109358
* NKC: ph124841
* AAT: 300386789
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q192880
* Commonscat Multimedia: Pyroxene
**Poggle Txikia** Star Wars film sagako pertsonaia bat da.

Geonosiarrak Klon Gerren garaian gobernatzen zituen Artxidukea zen. Geonosis planetako erlauntza hiriburua zen Stalgasinen agintaritza hartu zuen *Hadiss the Vaulted* garaitu ondoren, Nabooko gudua gertatu baino urte batzuk lehenago bere aurrekoa izan zena.

Geonosiseko Harean eginiko exekuzioan zehar Poggle oso deseroso sentitu zen Nute Gunrayren etengabeko kritiken ondorioz. Horretaz gain, erregeordearekin sekula ez zuen harreman onik izan.

San Hillen laguna eta kide handia izateaz gain, elkarrekin pentsatu eta moldatu zuten Sistema Independenteen Konfederakuntzako armaden komandante gorena izango zen droide baten sorrera: Grievous jenerala.

Poggle Txikia artxidukeak gudu droide eta gudu superdroideen armada handien eraikuntza antolatu zuen Nute Gunrayrekin eta Merkataritza Federazioarekin batera. Bere planeta eta bertako jendea eman zituen Konfederakuntzaren base bat ezartzeko, eta honela, bere herkideetako mordo bat hiltzen ikusi zituen.

Mustafar planetan hil zen, Darth Vaderren esku, hiru zatitan moztu zuena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7714506

 |

* Wd Datuak: Q7714506