recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Perla Ibaiaren Deltako Gune Ekonomikoa** (ingelesez: Pearl River Delta Economic Zone ; txinera sinplifikatuz: 珠江三角洲经济区; txinera tradizionalez: 珠江三角洲經濟區; pinyineraz: zhū sān jiǎojīng jìqū) (antzina 粤江平原 ere deitua) Guangzhou, Shenzhen, Dongguan, Foshan, Zhongshan, Zhuhai, Jiangmen, eta Huizhou eta Zhaoqingeko zati batek osatzen duten gune ekonomiko handia da. 1979an gobernuak hasitako aldaketa ekonomikoen ondorioz Txinako Herri Errepublikako gune ekonomikorik dinamikoena da.

2008-2020 plangintza
--------------------

Gobernuak 2008-2020 urteetarako kaleratutako plangintza berriaren arabera, gunea osatzen duten hirien arteko elkarkidetza sustatu nahi da eta horrekin batera, manufakturen eta industriaren sektoreei indarra eman. Perla ibaiaren delta "munduko merkataritza, logistika, salerosketa, konferentzia eta turismoaren erdigunea izatea da" agintarien helburu nagusia. Horrekin batera, bi edo hiru hiri berri eraikiko dira, nazioarte mailan produktuak saltzen arituko diren hamar enpresa multinazional, eta azpiegituren hedapena.

### Azpiegiturak

Guangdongeko gobernuak honako azpiegiturak eraiki nahi ditu 2020. urtera arte Perla ibaiaren deltan:

* Hong Kong-Zhuhai-Macau zubia, izen bereko hiriak batuko dituen 29 kilometroko zubia.
* Autobide berrien 3.000 kilometro berriren eraikitzea.
* Burdinbide sarea handitzea, horreterako 2012rako 1.100 kilometro eta 2020rako 2.200 kilometro eraikiz.
* Garraio publikoaren hobetzea, Guangzhou eta Shenzhengo metroen bat-egitea, eta eskualderako abiadura handiko trenbidea eraikitzea.

Ikus, gainera
-------------

* Perla ibaiaren delta

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Gune ekonomikoaren profila HKTDCren webgunean.
* Hong Kong eta Shenzhengo metroak bat eginik erakusten dituen mapa.[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7158154

 |

* Wd Datuak: Q7158154
**Polikondentsazioa,** etapa-polimerizazioa edo kondentsazio bidezko polimerizazioa polimerizazio-prozesu bat da eta, prozesu horretan, zenbait substantziek erreakzionatu egiten dute monomero bat edo gehiago sortzeko. Monomero horiek elkarrekin lotu eta beste monomero edo dimeroekin (edo trimeroekin, edo tetrameroekin...) erreakzionatzean, dagokion polimeroa sortuko dute.

Polikondentsazioa behar bezala burutzeko, eratutako monomeroek gutxienez 2 funtzionaltasun-maila izan behar dute; bestela, eratzen ari den monomero-katea ez litzateke haziko eta ez litzateke polimerorik sortuko. Bi monomeroren arteko elkartze bakoitzean molekula txiki bat galtzen da, adibidez, ura edo metanola. Hori dela eta, polimeroaren masa molekularra ez da nahitaez monomeroaren masa molekularraren multiplo zehatza.

Poliamidak
----------

Kondentsazio-polimero mota garrantzitsu bat poliamidak dira. Azido karboxiliko baten eta amina baten erreakziotik sortzen dira. Adibidez nylona eta proteinak horrela sintetizatzen dira.

n H2N-X-CO2H → [HN-X-C(O)]n + n H2O

Poliesterrak
------------

Kondentsazio-polimero mota garrantzitsu bat poliesterrak dira. Azido karboxiliko baten eta alkohol baten erreakziotik sortzen dira. Adibideetan poliesterrak daude, hala nola poli(etilen tereftalato)a.

n HO-X-OH + n HO2C-Y-CO2H → [O-X-O2C-Y-C(O)]n + (3n-2) H2O

Poli(etlien tereftalato)a

Biodegradagarritasuna
---------------------

Kondentsazio-polimeroak adizio-polimeroak baino biodegradagarriagoak dira. Monomeroen arteko peptido- edo ester-loturak hidroliza daitezke, batez ere katalizatzaileak edo bakterio-entzimak daudenean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-11-28).
2. ↑    Elortza, Jose Mari & Iruin,, J.J..  (1988). *Kimkia fisika makromolekularra.*  Udako Euskal Unibetsitatea ISBN 84-86967-01-5..
3. ↑    Irazabalbeitia, Inaki.  (1980). *Polimerizazio-prozesuak: zenbait kontsiderazio zinetiko (eta III).*  Elhuyar, 20 alea, 44-48 or..
4. ↑   «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-11-28).
5. ↑   «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-11-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2371697
* Commonscat Multimedia: Condensation polymerization

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 14408371p (data)
* GND: 4125304-8
* LCCN: sh2002004451
* NKC: ph134978
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2371697
* Commonscat Multimedia: Condensation polymerization
**Pascual Coña**, (1840ko hamarkadaren amaieran - 1927ko urriaren 28a ) Txileko Budi lakuaren inguruko gizon maputxe bat izan zen, bere bizitza eta garaiko maputxeen ohituren berri eman ziona mapudungunez Ernesto Wilhelm de Moesbach misiolari kaputxinoari. Moesbachek lau urtez hitz egin zuen Coñarekin, negu luzeak aprobetxatuz. Horretarako, bere etxera joan eta Coñaren diktaketa edo egiten ari ziren elkarrizketak idatzi zituen. Azken emaitza Vida y costumbres de los indígenas araucanos en la segunda mitad del siglo XIX liburu elebidunaren argitalpena izan zen, garrantzi handiko testua, bere bizitza kontatzeaz gain, maputxeen hainbat ohitura kontatzen baititu, eta, beraz, XIX. mendeko herria eta maputxeen hizkuntza aztertzeko iturri oso garrantzitsutzat hartzen da.

Kanpo estekak
-------------

* Txileko Memoriaren Orria

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6065418
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 14797570
* ISNI: 0000 0000 2825 2243
* BNF: 12092463s (data)
* LCCN: n85180400
* SUDOC: 029259525

 |

* Wd Datuak: Q6065418
**Port-Royal des Champs** moja-komentu zistertarra da, Frantzian XVII. mendean jansenismoaren gune izan zena. Logikaren alorrean eta hizkuntzalaritzarenean ere lan garrantzitsuak egin ziren han. 1204an eratu zuen Mathilde Garlandek beneditarren etxe gisa Chevreuseko ordokian, Versaillesko hegoaldean. Hango eliza 1230. urtekoa da.

1609an Jacqueline-Marie-Angélique Arnauld monasterioko buruak erreformak egiteari ekin zion. Parisen etxe berri bat eraiki zuen, eta hara eraman zituen mojak. 1638an eraikuntza huts haiek *bakartiek* hartu zituzten. Laikoak eta apaiz sekularrak ziren *bakarti* horiek, eta Saint Cyranen eta Cornelius Jansenen arauen mendean bizi ziren. Horien artean Arnauld familiako kide batzuk baziren, eta baita logikan eta hizkuntzalaritzan lan garrantzitsuak egin zituzten Pierre Nicole, C. Lancelot eta Blaise Pascal ere. Eskola txikiak sortu zituzten; haien irakasteko modua ez zetorren bat jesuitek erabiltzen zutenarekin. Antoine Arnauldek argitaratu zituen lanek (*Agustinus de Jansen* eta *Fréquence Communion*) doktrina agustindar zorrotza eta kristautasuna zentzu estuan hartzen zituzten eredutzat. Jesuitekin izandako gorabeherek Erromako Elizaren parte hartzea ekarri zuten. Aita Santuaren aginduz, jansenismoa baztertu nahi izan ez zutenez gero, jansenistak Port Royalgo komentuan egotera zigortuak izan ziren; askok ihes egin zuten. Klemente IX.aren garaian izan zituzten urte lasaiagoak (1669-1679), baina Klemente XI.ak berriro zigortu zituen. 1709an komentuko mojak sakabanatu egin ziren eta 1710-1712 bitarteko urteetan mojen etxeak desegin zituzten. Parisko Port Royal kartzela izan zen Frantziako Iraultzan, eta erietxea XIX. mendean.

Hizkuntzalaritza: *Port Royalgo Gramatika*
------------------------------------------

A. Arnauldek eta C. Lancelotek XVII. mendean egin zuten gramatika da. *Gramaire générale et raisonée* (1660, *Gramatika orotarikoa eta arrazoitua*). Zenbait gaitan bere garaian aurreratuak izan ziren gramatika honen egileak, eta besteak beste, hizkuntzaren arbitrariotasuna ikusi zuten, hots, fonetika osagai mugatuekin konbinaketa ugari egiten zirela hizkuntza guztietan.

Ikus, gainera
-------------

* Filosofia: *Port Royalgo Logika*

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q652981
* Commonscat Multimedia: Port-Royal-des-Champs

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131432692
* NKC: ge307695
* SUDOC: 027305015
* **Ondare historikoa**
* Mérimée: PA00087488

 |

* Wd Datuak: Q652981
* Commonscat Multimedia: Port-Royal-des-Champs
**Pralinea**, intxaur, hur edo almendraz eginiko eta koloreztaturiko almibar batez estalitako gozoki familia bat da. Modu ezberdinetan aromatizatzen da. Espainiako almendra garrapiñatuen antzerakoa da. Pralinea, Montargis herri frantziarreko jaki berezi bat da.

Izenarekin nahasketa
--------------------

Gozoki hau, Frantziako gastronomian asmatu zen. Pralineak, jatorrian, karamelizaturiko azukrez (almibar) estalitako almendrak ziren, nougat iluna ez bezala, txokolatez estalitako intxaur bat dena. Izena dela eta, ohikoa da pralin edo praliné deritzon gozogintzako prestaketarekin nahastea. Azken hau, antzera prestatzen da, azukrez estalitako intxaur bat birrinduz, eta pastel askotako osagaia da.

Praline hitza, herrialde gehienetan, birrindutako prestaketa hau bezala ulertzen da, edo baita txokolateen betezean erabilitako orea ere. Ondorioz, hitza, sinekdoke bezala erabiltzen da Herbehereak, Belgika, eta Alemanian, praline hitzari, orokorrean txokolatezko bonboien beteki bati erreferentzia eginez. Erresuma Batuan, beteki honi erreferentzia egiten dio, eta ez du zentzurik edo ia ez da ulertzen praline bezala, hau da, karamelututako intxaurra.

Historia
--------

Praline hitza (jatorrian prasline ahoskatzen da), esaten denez, Caesar, duc de Choiseul (1598-1675) soldadu eta diplomatikari frantziarraren omenez izendatua izan zen, uste denez, asmatzailea, honen sukaldaria izan zelarik. Sukaldariak, Clément Lasagne deitua, soldadutzatik erretiratu ondoren, esaten denez, *Maison de la Praline* izeneko lokala ireki zuen, Montargiseko kanpoaldean, gaur egun oraindik existitzen dena, Paristik 110 kilometro hegoaldera.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116150719

 |

* Wd Datuak: Q116150719
**Potentzia akustikoaren maila** potentzia akustikoa hautemateko modua neurtzen duen parametroa da, hau da, bolumena .

Jendeak ez du potentziaren aldaketa (igo/txikitu) modu linealean hautematen iturritik hurbildu/urruntzen direnean. Potentziaren pertzepzioa potentzia horren logaritmoarekiko proportzionala den sentsazioa da. Erlazio logaritmiko hori **potentzia akustikoaren maila** da:

{\displaystyle {L\_{W}}=10\cdot \log {\frac {W\_{1}}{W\_{0}}}}

non W1 aztertu beharreko potentzia den, eta W0 entzumenaren atalase-potentzia, SI unitateetan adierazita, honen baliokidea dena: {\displaystyle 10^{-12}} watt edo 1 pW, eta hori erreferentzia finko gisa hartzen da.

Soinua neurtzeko unitatea Bel (B) litzateke, baina oso unitate handia denez, normalean bere azpimultiploa erabiltzen da, dezibel (dB), beraz, emaitza zuzenean lortzeko formularen bigarren terminoa bider 10 egin beharko litzateke.

Soinuak batzeko ez da zuzena potentzia edo presio mailen balioak batzea: potentziak edo horiek sortzen dituzten presioak batu behar dira. Horrela, 21 dBko bi soinu-iturrik ez dute 42 dB ematen, 24 dB baizik.

Kasu honetan formula hau erabiltzen da:

{\displaystyle L\_{pres}=10\cdot \log \_{10}(10^{\frac {X\_{1}}{10}}+10^{\frac {X\_{2}}{10}}+...)} (dB)

Edo bestela esanda:

{\displaystyle L\_{pres}=10\cdot \log \_{10}\left(antilog\left({\frac {X\_{1}}{10}}\right)+antilog\left({\frac {X\_{2}}{10}}\right)+...\right)} (dB)

Zeinetan {\displaystyle L\_{pres}}, ondorioz sortzen den presio maila da eta {\displaystyle X\_{n}} batu beharreko presio mailen balioak dira, dezibeletan adierazita. Formulek adierazpen fisiko bihurtzen dituzte mailak (potentzia edo presioa), eta horiek batu ondoren, baturiko mailaren adierazpena kalkulatzen dute berriro.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2157873
* **Identifikadoreak**
* GND: 4125586-0

 |

* Wd Datuak: Q2157873
**Triki-poteoa**, Erandion, 2009.
**Poteoa** tabernaz taberna edariak edanez eta kuadrila, lagun edo adiskideekin solasean aritzeko ohitura da, txikiteoaren antzeko jarduera. Euskaraz *poteatzea* edo *pote bat hartzea* ere esan ohi zaio. Izena tabernetan edariak zerbitzatzeko erabiltzen diren poto antzeko edalontzietatik dator. Tabernaz taberna ibiltzearen ohitura tabernetan denbora luzez zutik egotearen deserosotasunetik datorrela aipatu da; horrela, eserleku erosoen ezean, edaleak tabernaz taberna higitu eta *poteak* edo edariak behin eta berriz kontsumitzen dituzte. XX. mendean zehar, txikiteoa nagusi baldin bazen ere, XX. mendearen bukaera aldera, txikiteoaren ohitura adineko jendeak soilik mantendu zuen. Egun, jende gaztearen eta helduaren artean poteoa da nagusi.

Ikus gainera
------------

* Pintxo
* Txikiteo
* Pintxo-poteo
* Tapa
* Txoko

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)** Etxeburua, Enrique: EL ALCOHOLISMO EN EL PAIS VASCO:ALGUNAS CLAVES SOCIOCULTURALES, *www.euskomedia.org*, 2012-06-22an kontsultatua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2000218

 |

* Wd Datuak: Q2000218
**Phan Bội Châu** (Nghe An probintzia, Vietnam, 1867ko abenduaren 26a - Hue, Vietnam, 1940ko urriaren 29a) Vietnamgo idazle eta politikaria izan zen.

Biografia
---------

Vietnamgo erresistentzia mugimenduetako kidea izan zen, eta Vietnamgo burujabetasunaren aitzindaria.

1903an *Luu cau huyet le tan thu* alegoria idatzi zuen; bertan japoniarrek Ryukyu uharteak galdu zituztenean izandako atsekabea vietnamdarrek independentzia galdu zutenean izandakoarekin parekatzen du. 1905ean Japoniara zabaldu zituen erresistentziaren aldeko ideiak. 1906an Sun Yat-sen txinatar iraultzailea ezagutu zuen. Txinan Viet Nam Quang Phuc Hoi (Vietnam eraberritzeko elkartea) eratu zuen. Taldeak Indotxinako frantses gobernaria hiltzeko asmoa izan zuen, baina huts egin zuen. Kartzelan egon zen 1914tik 1917ra bitartean. 1925ean berriz atxilotu zuten, baina vietnamdarrek haren aldeko protesta handiak egin zituzten, eta aske utzi zuten.

Autobiografia-liburu bat eta poesiak idatzi zituen. Lan ezagunena: *Viet Nam vong quoc su* (1906, *Vietnam galduaren historia*).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q714924
* Commonscat Multimedia: Phan Bội Châu

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 7408408
* ISNI: 0000 0003 6849 111X
* BNF: 12041568h (data)
* GND: 121489914
* LCCN: n82268395
* NDL: 00755971
* NKC: js20061201011
* NLA: 35286895
* CiNii: DA03137817
* SUDOC: 028616200
* Open Library: OL212912A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04848/eu\_p\_1657/p1657
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q714924
* Commonscat Multimedia: Phan Bội Châu
Bertsolaritzan **poto** esaten zaio errima aberatsa baina hitza errepikatuz, errazegi beraz, lortzen denean gertatzen den fenomenoari.

Bertsolariek poto egitea saihesteko kontua dela ikasten dute hasiera-hasieratik. Bertso txapelketetan poto egiteak puntuak eman baino puntuak kendu egiten ditu. Dena den ez da hain arraroa ere, nahi gabe, edo aukera hoberik bat-batean bururatu ez zaiolako, bertsolari batek poto egitea.

Errima lortzeko biderik errazena da hitz bat errepikatzea, eta errazkeria hori nahita egiten da, batzuetan, ironia edo umore punttu bat lortzeko.

Adibidea bat
------------

Ardoa edanda mozkortzen **naiz**,
pipa erreta zoratzen **naiz**,
kortejatzean lotsatzen **naiz**,
nola demontre biziko **naiz**?
(Abesti herrikoi honek errima aberatsa du baina hitza errepikatuz, errazegi lortutako errima; poto).

Beste adibide bat, Juan Zabaletarena:

Tresna bat ilargian
sartu omen **dute**.
Ez dakit egia den
hala esan **dute**.
Gezurra baldin bada
engainatu na**ute**.
Lanikan gogorrena
egin omen **dute**.
Hara joan nahi **dute**,
inola ahal ba**dute**,
bide txarra **dute**.
Sinisten al **dute**
han bizi daitekeenik?
Nik ez dut **u**s**te**.

Hitz homonimoak
---------------

Bertsolaritzan hitz homonimoak erabiltzea, ez da akastzat hartzen; hitz homonimoak erabiltzea ez da poto.

Bere unitate didaktikorako berariaz sortutako honako adibidea eman zuen Jon Eizmendik:

Bizkaiko herri batek izena du **Berriz**, (Bizkaiko herria)
atzo hara joan nintzen nire kotxe ***berriz***, (berriaz)
enteratu orduko han zebilen ***berriz***, (berriez, albisteez)
eta ni lotsatia naizelako, **berriz**, (lokailua)
dudatan nago ea joango naizen **berriz**. (aditzondoa)

Lexikalizatu diren hitz elkartuak
---------------------------------

Jon Eizmendik honako adibide hau ematen zuen:

GAB**ON**
**ON**
ZORI**ON**
GIZ**ON**
MUG**ON**
ESKERR**ON**
Jon Eizmendik, proposatu zuen unitate didaktikoan, lexikalizaturik edo erdi lexikalizaturik dauden hitz horiek adibidetzat jarri zituen; izenondo baten errepikatze kasu bat ote den (poto beraz), edo bukaera bera daukaten hainbat hitz ez ote diren galdetzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Jon Eizmendi Goiburu.  (2011-03-25). «Unitate didaktiko bat: bertsolaritzaz DBHrako (ikus 18. orrialdea)» *Bihar da berandu* (Noiz kontsultatua: 2021-05-12).
2. 1 2 3    Jon Eizmendi Goiburu.  (2011-03-25). «Unitate didaktiko bat: bertsolaritzaz DBHrako (ikus 19. orrialdea)» *Bihar da berandu* (Noiz kontsultatua: 2021-05-12).
***Nada*** Juanes kolonbiar kantagilearen debut bilduma den *Fíjate Bien*en abesti bat da. Abestia Latinoamerikan eta Europa guztian 2000n merkaturatu zen. Abestia laster iritsi zen lehen postura Mexiko, AEB, Kolonbia, Puerto Rico, Uruguai, Costa Rica eta Venezuelako irratietan, Latinoamerikako beste herrialde batzuen artean.

Abestia
-------

*Fíjate Bien* bilduma ilun bat da, non maitasun hautsiaz eta emakumeekin izan beharreko kontuari buruz hitz egiten den, eta hau, nagusiki, abesti honetan eta *Fíjate bien* abestian frogatzen da. Nada, merkaturatu eta bigarren egunera Espainia, Mexiko eta Kolonbiako 40 Nagusietako lehena bihurtu zen, honen konposaketa duten kantuen artean hain arrakasta azkarra izan duten abesti gutxietako bat izan delarik. *Podemos hacernos daño*, *Fíjate bien* eta *Nada* izan ziren bilduma honetako hiru abestirik arrakastatsuenak, eta hauek Latinoamerikan eta Europan milioi bat kopia baino gehiago saltzea ahalbidetu zuten, nagusiki Frantzian eta Alemanian bilduma lehen postura iritsi zen 200 mila kopia baino gehiagoko salmentak erregistratuz. *Nada*k *Fíjate Bien* bilduma maitasun hautsiez hitz egiten duten abesti ilunekin amaitzea ahalbidetu zuen, eta berehala bihurtu zen bilduma honetako abestirik entzunetako bat Latinoamerika zati handi batean 2001ean.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Podemos hacernos daño** | **Juanesen singleak**2001 | Ondorengoa**A Dios le pido** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3727219

 |

* Wd Datuak: Q3727219
**Propaganda beltza**, propagandak desakreditatzen duen aldeak sortu duenaren itxura eman nahi duen propaganda mota bat da. Etsaia gaizki edo lotsagarri utzi nahiz haren irudi txarra emateko erabiltzen da.

Propaganda beltzak berez ezkutuko jatorria izan beharra du, bere helburu, esanahi, iturri eta helburuak ere ezkutukoak direlako. Propaganda beltzaren ezaugarri nagusia berau jazotzen duen jendeak haiei eragin nahi zaiela ez ohartzean datza, eta norantza edo alde jakin batera bultzatuaraziak direla ez jabetzea.

Iturri ezezaguneko propaganda grisa eta beren jatorria edo asmoa ezkutatzen ez duen propaganda zuriarengandik ezberdintzen da.

Ikus, gainera
-------------

* Albiste faltsu
* Amen-omen
* Desinformazio
* Ad hominem argudioa
* Agente zirikatzaile
* Astroturfing
* Bandera faltsuko operazio
* Divide et impera
* Gerra psikologiko
* Gorroto-diskurtso

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q981205

 |

* Wd Datuak: Q981205
**Psametiko II.a** ANtzinako Egiptoko faraoia izan zen, XXVI. dinastiakoa. Nekao II.aren semea izan zen eta sei urte inguruz errege izan zen, K.a. 595etik K.a. 589 arte, Sexto Julio Afrikano eta Herodotok diotenaren arabera, Eusebio Zesareakoak, Psametikoren erregealdia 17 urtekoa izan zela dioen arren.

Faraoi honen aktibitatea, nagusiki, Kushen aurkako kanpainan oinarritu zen, non XXV. dinastiako erregeen ondorengoak errege ziren. Espedizioa K.a. 592an gertatu zen, Elefantinatik abiatuz, Nilo ibaiaren hirugarren urjauziraino barneratu zen, *Antalani* erregea edo bere anaia eta ondorengo izan zen *Aspelta*ren aurka borrokatuz. Egiptoar tropen garaipenaren ondoren, nagusiki libiar mertzenarioek osatzen zituztenak, lehen ur-jauziaren iparralderantz atzera egin zuen.

Papiro batek, idazkera demotikoduna, Psametikok Kanaanera egin beharreko bidaia baten atzerapena azaltzen du, beharbada, merkataritza itunen ezartzeak eta, zati batean behintzat, Nekao II.ak babiloniar armadaren aurka jasandako porrotaren ondoren galdutako eragina berreskuratzeko saiakerak justifikatua.

Bere garaiko lekukotzak
-----------------------

*Montecitorio*ko obeliskoa, Psametikoren garaian altxatua izan zen Heliopolisen. Erromatar Inperioaren lehen enperadore izan zen Augustok, Erromara eramatea agindu zuen, eguzki erloju handi bezala erabiltzeko Marteren Zelaian. X. mendean erori zen. Sixto V.a aita santuak, altxatzea agintzen du 1587an. Benedikto XIV.ak berriztu eta berriz altxatzen du XVIII. mendean. Gaur egun, Erromako *Piazza de Montecitorio*n dago.

Psametiko II.aren obeliskoa Montecitorion, Erroma (Italia). Giuseppe Vasiren irarlana.
* Bi obelisko altxatu zituen Heliopolisen (Arnold)
* Hibisen tenplua sortu zuen, El-Jargako oasia (Arnold)
* El-Mahalla el-Kubrako tenplua (Arnold)
* Saiseko Neiten tenpluari erantsitakoak (Arnold)

**Inskripzioak erregearen izenarekin**:

* UC14536 hilarria (Petrie Museoa)
* Filen aurkitutako zatiak (Arnold)
* Blokeak El-Naharyan, Saisetik 15 kilometro hegoaldera (Arnold)
* Abidos, Karnak eta Elefantinan aurkitutako tenpluen blokeak (Arnold)
* Konossos eta Elefantinatik gertu, arrokan grabaturiko inskripzioetan aipatua (Morgan)
* Brontzezko ate baten zatia Menfisen (Petrie/Mackay/Wainwright)

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Nekao II.a** | **faraoia**XXVI. dinastia | Ondorengoa**Apries** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q373521
* Commonscat Multimedia: Psammetichus II

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05024/eu\_p\_3413/p3413
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q373521
* Commonscat Multimedia: Psammetichus II
Pyu hiri-estatuak.
**Pyu hiri-estatuak** egungo Myanmaren erdialdean K.a. II.mendetik K.o. XI mende arte sortu ziren Hiri-estatu batzuk ziren. Estatu txiki horiek Pyuera hizkuntzen hiztunen herriek Tibetetik egindako migrazioek sortu zituzten. Pyu zibilizazioak 1200 inguruko urte iraun zuen. Pagan Erresumaren zabalkundeak 1050 urtearen inguruan *pyu milaurtea*rekin bukatu zuen, Birmaniako 
*erresuma klasikoen garaia* irekiz.

Hiriak
------

Orain arte induskatu diren 12 hiri harresituetatik, bost Pyu estatu handienen aztarnak dira: Beikthano, Maingmaw, Binnaka, Halin eta Sri Ksetra.

Indiaren eragina
----------------

Pyu hiri-estatuetako kulturetan eragin handia izan zuen Indiak. Indiar kultura Pyu hegoaldeko erreinuan izan zen ikusgai, zeinaren bidez Indiarekin merkataritza gehiena itsasoz egiten zen. Hegoaldeko hirien izenak Sri Ksetra (Thaye Khittaya) eta Vishnu (Beikthano) bezalako pali edo sanskritoz eratorritakoak ziren. Sri Ksetrako erregeek *Varmans* eta *Varma* izendatzen zituzten. Ez zen hegoaldeko fenomenoa soilik. Neurri ezberdinetan, Pyu iparraldeko hiriak eta herriak ere Indiako kulturaren menpe geratu ziren. Myanmarko kronikek diote Tagaungeko errege sortzaileak Budaren beraren Sakya klanaren ondorengoak zirela.

Gizateriaren ondarea
--------------------

2014ko ekaina, Unescok antzinako hiru hirien aztarnategiei Gizateriaren Ondarearen izendapena eman zien. Hiriak hauek ziren: Halin, Beikthano eta Sri Ksetra. Hiri-estatu horien aztarnategietan erorkinak, harresiak, babes erretenak ikus daitezke, guztiak Pyu erresumen oroimenak.

Iruditegia
----------

* Sri Ksetra.Sri Ksetra.
* Halin.Halin.
* Halinen aurkitutako idazkuna.Halinen aurkitutako idazkuna.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1627675
* Commonscat Multimedia: Pyu

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 122964246 (data)
* LCCN: sh92005727

 |

* Wd Datuak: Q1627675
* Commonscat Multimedia: Pyu
**Presidio konderria** (ingelesez: *Presidio County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Marfa da. 2010eko zentsuaren arabera 7.818 biztanle zituen, Presidio kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Presidio konderriak 9.986,79 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,77 ura dira. Beste 9.985,02 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,78 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 7.818 pertsonetatik 7.657 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 6.521 dira. 27 beltzak edo afroamerikarrak. 22 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 75 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 34 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113962
* Commonscat Multimedia: Presidio County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 130180252
* GND: 7655209-3
* LCCN: n80028120
* NARA: 10040165
* **Lekuak**
* OSM: 1812650
* TGN: 2002057

 |

* Wd Datuak: Q113962
* Commonscat Multimedia: Presidio County, Texas
***Propithecus tattersalli*** lemur ertain bat da. Gehienak azal zurikoak, belarri iletsuak eta urre-laranja koloreko koroa bat dute.

Sifaka txikienetako bat da (*Propithecus* generoa), 3,5 kg inguruko pisua du eta 90 cm inguru neurtzen du burutik isatseraino. Sifaka guztiak bezala, eskalatzaile eta jauzilari ona da, eta bere dieta nagusia haziak eta hostoak dira. Bere aurkitzailearen izena darama, Ian Tattersall, espeziea lehen aldiz 1974an ikusi zuena. Hala ere, ez zen formalki deskribatua izan 1988ra arte, Elwyn Simonsek zuzendutako ikerketa talde batek, gatibu zegoen hazkuntzarako ale batzuk ikusi eta harrapatu zituenera arte. *Propithecus verreauxi* espeziearekin antza handia du, baina bere kariotipoak, ekialdeko basoetako *Propithecus diadema* taldearekin harreman estuagoa iradokitzen du.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q775574
* Commonscat Multimedia: Propithecus tattersalli
* Wikispecies Espezieak: Propithecus tattersalli

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Propithecus\_tattersalli
* BOLD: 747535
* EOL: 326523
* GBIF: 5219528
* ITIS: 572884
* UICN: 18352
* MSW: 12100094
* NCBI: 30601
* Species+: 6482
* uBio: 109090

 |

* Wd Datuak: Q775574
* Commonscat Multimedia: Propithecus tattersalli
* Wikispecies Espezieak: Propithecus tattersalli
**Nacogdoches konderria** (ingelesez: *Nacogdoches County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Nacogdoches da. 2010eko zentsuaren arabera 64.524 biztanle zituen, Nacogdoches kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Nacogdoches konderriak 2.541,27 kilometro koadro ditu. Horietatik 89,75 ura dira. Beste 2.451,52 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 25,39 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 64.524 pertsonetatik 51.055 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 11.356 dira. 11.573 beltzak edo afroamerikarrak. 230 amerikar natiboak ziren eta 15 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 775 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 54 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 822 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156455
* Commonscat Multimedia: Nacogdoches County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 155922162
* ISNI: 0000 0004 0398 4260
* LCCN: n79007291
* NARA: 10036447
* **Lekuak**
* OSM: 1840913
* TGN: 1002703

 |

* Wd Datuak: Q156455
* Commonscat Multimedia: Nacogdoches County, Texas
**Profagoa** bakterioaren kromosoman integratzen den bakteriofago baten material genetikoa da. Material genetiko honen erreplikazioa kromosoma bakteriarrarekin batera gertatzen da.

Bakterio bat infektatzerakoan, bakteriofagoek bi ziklo hauetatik bat jarraitzen dute: ziklo litikoa ala ziklo lisogenikoa. Lehenengoan, fagoek haien buruen kopiak egin -bakterioaren material genetikoa erabiliz- eta bakterioak suntsitzen dituzte. Bigarrenean, aldiz, fagoek ez dituzte epe laburrean bakterioak hiltzen: haien DNA bakterioaren kromosoman txertatzen dute (profago moduan) eta DNA hori sor egoeran geratzen da, harik eta une jakin batean ziklo litikora pasatu arte.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1712327
* Commonscat Multimedia: Prophage

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4391386-6
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D039002

 |

* Wd Datuak: Q1712327
* Commonscat Multimedia: Prophage
**Peñafielgo gaztelua** da Espainiako Valladolid probintziako Peñafiel herrian kokaturiko gaztelu bat. Gaztelua muino estu eta luze baten tontorrean eraikia dago, eta, horren ondorioz, itsasontzi batenaren antzeko forma dauka. 1917ko ekainaren 1ean monumentu nazional deklaratua izan zen.

Kokaleku honetan gaztelu bat gutxienez ere X. mendeaz geroztik egon den arren (943. urteko agiri batean jasota agertzen da gazteluaren aipamena), XV. mendean baimendutako berreraikuntza baten emaitza da gaur egun ikus daitekeen eraikina.

Gotorleku honen oinplanoa oso estua eta luzatua da (35 metro inguru zabal, baina 210 metro luze).

Gaztelua bi harresi-lerroz defendatuta dago (bata bestearen barrenean).

Gaztelua Peñafielgo Udalaren jabetzakoa da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1013495
* Commonscat Multimedia: Castle of Peñafiel

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316732738
* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0000148
* Patrimonio Web JCyL: 15070

 |

* Wd Datuak: Q1013495
* Commonscat Multimedia: Castle of Peñafiel
*Artikulu hau Nafarroako herri hustuari buruzkoa da; Espainiako udalerria gaitzat duena beste hau da: «Peñalén (Guadalajara)»*

**Peñalen** Argako Erriberako Funes udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Erriberagoiena eskualdean.

XIV. mendean jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Azkoiengo Udalara pasa ziren.

Bertako biztanleak *peñalendarrak* ziren.

Izena
-----

Peñalen toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Peñalén*

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Penalene* (1154)
* *Peynnalen* (1266)
* *Peynalen* (1330)
* *Penaleni* (1638)
* *Peñalen* (1981)

Historia
--------

1076ko ekainaren 4an, bertan Antso IV.a ehizaldian zebilela, Ermesinda bere arrebaren laguntzari esker Raimundo bere anaiak erregea amildegitik bota zuen. Hilketaren ondorioz, Alfontso VI.a Gaztelakoak Errioxa okupatu zuen eta Antso Aragoiko kondea Iruñeko errege bihurtu zen. Ekintza honen ondorioz, Antsok "Peñalengoa" eta Raimundok "fratrizida" ezizenak hartu zituzten.

Bertan zegoen herrixka (agirien arabera behintzat 1084tik aurrera) Huescatik gertu dagoen Montearagongo monasteriorena izan zen. XII. mendean Gartzia V.ak hiribildua eratu eta Calahorrako forua eman zion. Egun ez dago antzinako hiribilduko aztarnarik baina Altadill historialariaren ustetan amildegipean kokatuta zegoen. Arga ibaiaren erriberan zegoen herriak ibai-portu ospetsua zuen, Zaragoza eta Tortosatik merkataritza zetorkiona.

XIV. mendean Peñalen Alesbesek ordezkatua izan zen, ziur asko ibaiaren ur-goraldi baten ondorioz herria hondaratua izan zelako edo Izurri Beltzak hustu zuelako. Ordezkapena adierazteko, Vianako Printzeak bere kronikan toponimo biak erabili zituen. Gero Alesbes eta Martzilla Azkoienen gotortu ziren, gaztelarren konkista saihesteko, edonola ere, Gaztelako Erresumak 1378an Funes menderatu zuen.

Oharrak
-------

1. ↑  /peɲalén/ ahoskatua (laguntza)  
Azentua: zorrotza hirugarren silaban

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindia: Euskal Onomastikaren Datutegia.
2. ↑   «Peñalen - Lekuak - EODA» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-08-30).
3. ↑   Minguez, José María.  (2000). *Alfonso VI.*  Hondarribia: Nerea ISBN 978-84-89569-47-8..
4. ↑  Julio Altadill, *Geografía Histórica de Navarra. Los despoblados*
5. ↑   Perales, José A..  (2005-12-24). «El barranco de Peñalén» *Diario de Navarra*.

Ikus, gainera
-------------

* Funes
* Argako Erribera
* Nafarroa Garaia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4987923
* Commonscat Multimedia: Peñalen (Navarre)

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 16536

 |

* Wd Datuak: Q4987923
* Commonscat Multimedia: Peñalen (Navarre)
**Peñakulu** Eskoriatzako Mendiola elizatean dagoen baserri bat da, 570 metro inguruko garaieran, Aranguren, Elorretako Haitza, Kurtzebarri eta inguruko beste mendi batzuetara joaten diren askok igarotzen dutena.

Beste izen batzuk
-----------------

Baserri honen benetako izena, berez, Uriaga da.

Inguruko tokiak
---------------

Baserri honetatik gertu, eskuinetara, pinudi bat zabaltzen da, mendiranzko bidearen ondoan dagoena.

Irispideak
----------

Baserri honen ingurura heltzeko biderik errazena, Mendiolako monumentuaren parean dagoen bidetik joatea da. Goraxeago, bidegurutze bat dago. Bide horietako bat, ezkerrera doa, bestea, berriz, eskuinera. Bi bide hauek, goraxeago bat egiten dute, baserria dagoen tokia baino gorago. Zuzenena, baina, bidegurutze hortan, ezkerrerantz doan bidea da. Gorantz jarraitu behar da denbora guztian. Azkenik, baserria bera, lautada labur baten amaieran dago. Askoz gorago aurkitzen diren mendietarantz jarraitu nahi duenak, baserri honen eskuinetara dagoen pinudia igaro behar du, egurrez eginiko pasabide estu batetatik.

Inguruko paisaiak
-----------------

Aipaturiko bidegurutze hortan, ezkerreko bidean gorantz joan ahala, ezkerretara, Urkuluko urtegia ikus daiteke, garbi-garbi.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265818

 |

* Wd Datuak: Q12265818
**Putzua eta pendulua** (ingelesez: *The Pit and the Pendulum*) Edgar Allan Poe estatubatuar idazlearen kontakizun labur bat da. *The Gift: A Christmas and New Year's Present for 1843* argitalpenean argitaratu zen 1842an.

2000an Koro Navarrok euskarazko itzulpena Poeren kontakizun laburrez osatutako *Kontakizunak* liburuan *Putzua eta pendulua* izenburupean argitaratu zuen.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Narratzailea badago Toledoko ziega ilun batean non Espainiako Inkisizioak zigortzen dituenak sartzen baizituzten. Tortura gogorrak jasotzen ditu: iluntasun osoa, erdian dagoen putzu batera erortzeko, nondik arratoiak ateratzen diren; jeisten ari den eta muturrean altzairu distiratsuzko ilargierdi bat zeukan pendulua; eta mugitzen ari diren paretak, ziegaren esparrua txikitzeko. Ziegan, putzuaz gain, lekurik ez zegoenean, Lasalle jeneralaren eskuak eusten zion. Izan ere, Napoleonen gerren garaian Toledon sartua zen jenerala eta Inkisizioaren biktimak salbatu zituen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q379449
* Commonscat Multimedia: The Pit and the Pendulum

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 174949184
* BNE: XX2135729
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q379449
* Commonscat Multimedia: The Pit and the Pendulum
**Profarmakoa** modu inaktiboan administratzen den substantzia farmakologikoa da. Lotura kobalentez lotuta dauden farmako eta talde garraiatzaile batek osatzen dute eta administratu ondoren, organismoan bioeraldakuntza prozesu baten bidez aktibo bihurtzen da.

Profarmakoa erabiltzearen arrazoiak
-----------------------------------

Profarmako baten administrazioa farmakoarekin edo farmakozinetikarekin lotutako arazoekin erlazionatuta dago: formulazioak zapore txarra duelako; farmako edo bere metabolitoek toxikotasun arazoak dituztelako; xurgapen, banaketa edo/eta iraizpena desegokiak direlako; inaktibazio metabolikoa efektua eman aurretik gertatzen delako edo farmakoak zelula mintzak zeharkatzeko arazoak dituelako.

Arazo guzti hauek ekiditeko bide bat farmakoaren egitura aldatzea da. Aldaketa txiki bat izaten da, behin organismoan sartu eta bere eragite lekura iritsi ondoren, erreakzio metaboliko baten bidez atzera itzultzen dena.

Farmakoari sintesi kimiko baten bidez talde bat lotzen zaio. Une honetatik aurrera profarmako izena hartzen du. Hau gaixoari eman eta organismoaren barnean beste erreakzio baten bidez, normalean hidrolisi bat, hasierako egoerara itzultzen da.

Profarmako ideala
-----------------

Profarmako bat ideala izan dadin hainbat berezitasun izan behar ditu:

* Inaktiboa
* Farmakoa eta talde garraiatzailea lotura kobalentez elkartuta
* Bioaktibazio azkarra
* Toxikotasunik gabea
* Lipofilia handikoa, mintzak zeharkatu ahal izateko

Zenbait adibide
---------------

* Kodeina desmetilatu egiten da gibelean morfina emateko
* Heroina esterasa batek desazetilizatzen du morfina emateko
* Lebodopa dopamina deskarboxilasak dopamina aktibo bihurtzen du
* Kloranfenikol sukzinato esterra kloranfenikolaren profarmakoa da

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q603741
* Commonscat Multimedia: Prodrugs

---

* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D011355

 |

* Wd Datuak: Q603741
* Commonscat Multimedia: Prodrugs
"**Puttin' On the Ritz**" Irving Berlin musikagile estatubatuarrak 1927ko maiatzan aurkeztu zuen abestia da. Izan ere, 1929ko abenduaren 2a arte ez zen argitaratu. 1930eko izenburu bereko filman agertu zen.

Izenburua
---------

"Puttin' On the Ritz" dotore janztea esan nahi du. Luxuzko Ritz hotelekin lotzen du. Abestiak triste ez egoteko modaz jazteaz aldarrikatzen du.

Historia
--------

Abestia oso ezaguna egin zen XX. mendeko 1930. hamarkadan, Fred Astairek egin zuen bertsioarekin. 1974an Mel Brooksek *Young Frankenstein* filmaren amaiera aldean erabili zuen, parodia bat eginez. 1980. hamarkadan Taco izeneko abeslariak berriro ere modan jarri zuen. 2004an American Film Institutek zinema estatubatuarraren ehun abesti garrantzitsuen zerrenda prestatu zuen eta horretan "Puttin' On the Ritz" 89. postuan zegoen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Kimball, Robert (2001). The Complete Lyrics of Irving Berlin. ISBN 0679419438.

Ikus, gainera
-------------

* *Puttin' On the Ritz*

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Fred Astaireren bertsioa.
* **(Ingelesez)**:Abesti honekin Moskun, 2021ko otsailaren 26an, egin zen flashmob.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q943316
* Commonscat Multimedia: Puttin' On the Ritz

---

 |

* Wd Datuak: Q943316
* Commonscat Multimedia: Puttin' On the Ritz
***Bulgar*** herrialdearen kokalekua 650. urtearen inguruan.
**Protobulgariarrak** edo ***bulgar*** izenarekin ezagututakoak (baita *huno-bulgarrak* ere) VII. mendean Estepa Pontikoan eta Volga ibaiaren arroan bizi zen herri erdi-nomada bat izan zen. Etnikoki Oghur hizkuntzako turkiarrak zirela uste da, jatorri eszitiar-sarmaziarreko eta alanoko zenbait elementu gehituta. Eztabaida dago ea protobulgariarren elementu sarmaziar horiek turkiar sarmaziartuen ondorio ala sarmaziar turkiartutako ondorio diren. Bestalde, talde honek Eurasiako estepan zehar mendebalderantz izan zuen migrazioan beste talde etniko batzuk integratu zituen bere baitan.

Jatorriz Asia erdialdeko nomadak ziren, baina VII. mendean sedentario bihurtu ziren, Estepa Pontikoan Bulgaria Handia sortuz. 668. urtean Khazar Inperioan sartu ziren. 680an Asparukh khanak Eszitia Txikia konkistatu zuen, Mesiarako bidea irekiz, eta Lehen Bulgariar Inperioa ezarri zuen. Hiru mende geroago, X. menderako, inperio hori eslaviartuta zegoen.

670. urtearen inguruan Volga ibaiaren arroan beste estatu bat sortu zuten protobulgariarrek, Volgako Bulgaria. Protobulgariar hauek XIII. mendera arte mantendu zuten haien nortasuna eta Mongolen Inperioaren lehen erasoari eutsi zioten 1223an. Hala ere, azkenean azpiratuak izan ziren eta haien hiriburua, Bolghar, mongolen Urrezko Hordaren hiri nagusietako bat bihurtu zen. Geroago, Volgako tatariar bihurtu ziren eta gaur egungo Tatarstan osatu zuten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110117
* Commonscat Multimedia: Bulgars

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85017922
* NKC: ph558982

 |

* Wd Datuak: Q110117
* Commonscat Multimedia: Bulgars


| * i
* e
* a
Turkiar herriak |
| --- |
| 
* Altaiak
* Abaroak
* Afshar
* Azerbaijandarrak
* Balkarrak
* Baxkirrak
* Protobulgariarrak
* Chulyms
* Txuvax
* Krimeako tartariarrak
* Kumandarrak
* Dolganak
* Dughlatak
* Gagauzak
* Irakeko turkomanoak
* Karatxaiak
* Krimeako karaimarrak
* Karakalpakarrak
* Karlukak
* Kazakhak
* Khakas
* Khalaj
* Khazarrak
* Khorasango turkiarrak
* Kızılbaş
* Kimek
* Kipchak
* Kirgizak
* Krymchak
* Kumandin
* Kumikak
* Meskhet
* Mishar Tatariarrak
* Nağaybäk
* Naimanoak
* Nogais
* Oğuz
* Qarapapaqs
* Qashqai
* Qizilbash
* Salar
* Sybyrrak
* Shatuo
* Shors
* Siriako turkiarrak
* Egiptoko turkiarrak
* Tatariarrak
* Telengits
* Teleuts
* Tofalar
* Turgesh
* Turkiako turkiarrak
* Turkomanoak
* Tuvarrak
* Uigur etnia
* Uzbekistandarrak
* Sakhak
* Yugur etnia

 |
Psikomotrizitatea garatzeko propio antolatutako gela bat.
Psikomotrizitatea uretan ere lantzen da.
**Psikomotrizitatea** heziketaren filosofia bat da. Mugimenduaren bidez pertsonaren garapen fisiko, psikiko eta soziala ahalbidetzen, errazten eta suspertzen duen gaitasun gisa definitu ohi da.

Psikomotrozitateak gizakia bere osotasunean ulertzen du. Haurraren afektibitate, adimen eta mugimendu esparruak bateratuta ulertzen dituzte.

Jarduera psikikoa eta portaera motorearen artean lotura estua dago. Ondorioz, psikomotrizitatea ez da mugimendua bera soilik aztertzera mugatzen; ezaugarri psikikoak ere kontuan hartzen ditu.
Psikomotrizitatea, azken batean, gizakiak gorputza komunikatzeko baliabie gisa erabiltzen du. Gorputzeko betebehar neuromotrizak eta psikikoak erabat elkarlotuta daude, haurraren hazkuntza eta garapena ulertzeko modua baldintzatzen du.

Bizi izandako esperientziek norberaren izaera eta nortasuna baldintzatzen dute. Hori dela eta, inguruarekiko harremana, parte hartzea, jarduera, ekintza ezinbesteko osagaiak izango dira heziketa antolaketa honetan.

Hezitzailearen eginkizuna hauxe da: haurraren izaera desberdin, helburu pedagogikoen aurrean ezarri; saiakera, esperimentazioa, proba, tanteoa eta bizipenaren bidez aurreratzeko aukera anitzak izan ditzan. Mugimendu aske eta ez zuzenduaz, bizipen eta barneraketaz, haurraren ahalmenak garatzen saiatuko dira (baita adimena ere).

Ikus, gainera
-------------

* Garapen psikomotorra

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2116083
* Commonscat Multimedia: Psychomotor education

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX526646
* BNF: 119474385 (data)
* GND: 4047719-8
* LCCN: sh85088014

 |

* Wd Datuak: Q2116083
* Commonscat Multimedia: Psychomotor education
**Pikete** bat.
Greba nahiz bestelako protesta batean, **piketea** protesta burutzen den lantokian, egoitzan nahiz kalean euren eskakizunak pankartak eta antzekoak baliatuz jende artean protestaren zioei buruzko informazioa zabaldu egiten duen taldea da, bertara inguratzen diren herritarrak protestaren bat etorri eta handik pasa edo sartzeko zuten asmoa bertan behera utz dezaten. Presio-ekintza bada ere, piketeen jarduna baketsua izaten da; batzuetan, ordea, piketeek indarkeriaz jokatu eta protesta-toki baterako sarrera guztiz eragotzi eta bideak mozten dituzte. Horrelakoetan, protestarako eskubidea eta lan eta zirkulazio-eskubidea kontrajartzen dira; ildo horretatik, poliziak zorrotz kontrolatu ohi ditu piketeak, gehienetan piketeen aurkako jarrera batez, istiluak sortuz batzuetan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1480879
* Commonscat Multimedia: Picketing

---

* **Identifikadoreak**
* NARA: 10644788
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1480879
* Commonscat Multimedia: Picketing
Egungo piktograma bat: Zakurrik ez!
**Piktograma**, eskematikoki, benetako objektu bat irudikatzen duen zeinu bat da.

Marrazki esanguratsuetan oinarritutako sistema alfabetikoetako zeinuei ematen zaien izena da. (Ohi, irudi geometrikoak erabiltzen dira). Adibidez, maien artean, piramideetan irudikatuta dauden marrazkiak, piktografikoak dira: artaburuak, ez du bakarrik bere burua irudikatzen, baizik eta baita ugalkortasuna ere.

Gainera, piktograma bat, zerrenden ordez, maiztasunaren araberako irudi bat erabiltzen duen grafiko mota bat da. Orohar, aldagarri kualitatiboak irudikatzeko erabiltzen da.

"Piktograma bat, erabat ulergarria izan beharko litzateke, soilik hiru aldiz begiratuz".

"Piktograma baten diseinuan, funtsezkoak ez diren xehetasun guztiak ezabatu beharko lirateke". (Arntz, Tschinkel eta Bernath, 1930eko hamarkada).

Gaur egun, hizkuntzaren oztopoa gaindituz eta informatu edo abisatzeko xedearekin, mezu bat laburbiltzen duen zeinu argi eta eskematiko bat bezala ulertzen da.

Geometriaren bidez eginiko piktograma linealak eta keinu marrazkien bidez eginiko keinu piktogramak ezberdin daitezke.

Ikus, gainera
-------------

* Hieroglifo

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q52827
* Commonscat Multimedia: Pictograms

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4174687-9
* NKC: ph115726
* AAT: 300124411
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q52827
* Commonscat Multimedia: Pictograms
**Pirinioetako Ibilbide Garaia** edo **HRP** (frantsesezko akronimoagatik: *Haute Randonnée Pyrénéenne*) Pirinioak mendebaldetik ekialdera zeharkatzen dituen ibilbide bat da, GR 10 eta GR 11 ibilbide ezagunen gisara. Azken horiek, ordea, erdi-mailako altutasunean ibiltzen dira eta HRPa, berriz, goi-mendian, gailurrik gailur. mendi hegian ahalik eta gehien ibiliz.

Ibilbidea balizatu gabe dago eta zailtasun une batzuk ere baditu, baina GR 10k eta 11k ez bezala ez du desnibel handirik egun bakoitzeko ibilian. Mendian zaildutakoentzakoa da. 45 etapa ditu.

1906tik aurrera hasi ziren ibilbide hau egiten. Jean Bepmale frantziarrak deskribatu zuen lehen aldiz 1907an, baina erabat berregin eta deskribatu zuen 1968an Georges Veron herrikideak. Geroztik, tarteka-tarteka eguneratzen da hark idatzitako gida (Rando-Editions argtaletxea, *Haute randonnée pyréenne* .

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)** La Haute route des Pyrénées (HRP)
* **(Frantsesez)** Jean Bepmale et la première traversée des Pyrénées en 1906
* **(Frantsesez)** Galerie des arrivées