recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Abukirko gudua** 1799an Abukirren egondako guda bat izan zen. Guda hau Napoleon Bonaparteren azken garaipen militarra izan zen Egipton, Frantziara bueltatu aurretik, Egipto berreskuratzeko saio-otomandarra zapuztuz.

Otomandar erasoa eta frantziar erantzuna
----------------------------------------

1799ko martxoan, Mustafa Paxaren agintean zeuden hemezortzi mila gizoneko armada turkiarra lehorreratu zuen Abukirren (Egipton). Napoleon ( c. 1769 - c. 1821), Acre setiatzen ari zena, honetaz jakin zuenean, setioa altxatu zuen Siriatik erretiratuz. Napoleon hegoalderantz abiatzen zen bitartean, otomandarrek Egiptoko itsasertzean zeuden Frantziako gudaroste txikiak garaitu zituzten.

Ekainaren 14an, Napoleon Bonaparte Kairora heldu zen, gutxi gorabehera zazpi mila soldaduekin. Jeneralak beste gudaroste batzuen unitateak bildu zituen eta iparralderantz abiatu zen. Hamar egun geroago, Abukirren bildutako otomandarrak aurkitu zituen, bere ontzidiaren ondoan, hiru borroka-lerrotan eta bi gotorlekutan zabalduta.

Frantziarrek erasoa burutu zuten. Turkiarrak esperientzia gabezia zela eta, turkiarrak ezin izan zieten aurre egin frantziarren hamar mila soldadu beteranoei. Egun haietako eguerdi batean, Joachim Murat (c. 1767 - c. 1815) jeneralaren zalditeria karga batek otomandarrak jarri zituen ihesean, gotorlekuetako bat hartu zuen eta Mustafa harrapatu zuen eta bertan harekin zeuden sei mila gizonek amore eman zuten.

Gudaren emaitza
---------------

Frantziarrek hirurehun eta laurogeita sei hildako izan zituzten. Otomandarrek beste bi mila gizon hildako izan zituzten borrokan, gehi itotako beste lau mila. Beste bi mila eta bostehun turkiar Abukirreko gazteluan giltzaperatu ziren, baina ez zeukaten edateko urik. Hurrengo astean zehar, haietako mila hil ziren, abuztuaren 2an, gainerako gudari turkiarrak bandera zuria altxatu zuten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q778800
* Commonscat Multimedia: Battle of Abukir (1799)

---

 |

* Wd Datuak: Q778800
* Commonscat Multimedia: Battle of Abukir (1799)
Koko chutneya
Mango chutneya
Tomate chutneya
**Chutneya** India mendebaldean jatorria duen espezia gozo barietate bat da. Beste plater batzuk laguntzeko oso erabilia da, eta antzeko zaporea duten beste saltsa batzuekin batera egoten da: pickleak, papadak eta raitak, adibidez.

Hindiko "chutneya egin" espresioaren baliokidea, "zanpatzea" izango litzateke. Izan ere, chutneya egiteko, osagai batzuk zanpatu behar dira.

Chutneya, Europa eta Ipar Amerikan, produktu ontziratu gisa ezagunagoa da. Honegatik, olioa, ozpina edo limoia gehitzen zaio, bere bertute kontserbagarriak mantendu ditzan.

Chutney motak
-------------

Barietate ezberdinez gain, chutneya egiteko erabiltzen diren ohiko espeziak, fenogrekoa, martorria, kuminoa eta *hing* edo asafoetida dira.

* Koko chutneya: koko birrindua, pipermin berdez eta zingiberrez lagundua. Guztia batera, beroa, zartagineko oliotan. Honi, ziape haziak gehitzen zaizkio, curry hostoekin batera, curryaren zuhaitza.
* Mango chutneya
* Tomate chutneya
* Sagar chutneya
* Martorri edo mendafin chutneya
* Tamarindo chutneya
* Lima chutneya
* Baratxuri chutneya
* Arbeletxeko chutneya
* Laranja chutneya

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q275650
* Commonscat Multimedia: Chutney

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph174637
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q275650
* Commonscat Multimedia: Chutney


1. ↑   «Harrapakin iberikoa Lukitxene chutneyarekin» *www.gastronomiavasca.net* (Noiz kontsultatua: 2023-06-01).
**Clay konderria** (ingelesez: *Clay County*) Nebraskako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Clay Center da. 2010eko zentsuaren arabera 6.542 biztanle zituen, Clay kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Clay konderriak 1.485,46 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,23 ura dira. Beste 1.482,22 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 4,4 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 6.542 pertsonetatik 6.443 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 502 dira. 21 beltzak edo afroamerikarrak. 21 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 10 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 46 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490740
* Commonscat Multimedia: Clay County, Nebraska

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133704250
* ISNI: 0000 0004 0400 9002
* LCCN: n81118492
* **Lekuak**
* OSM: 1425425
* TGN: 2001333

 |

* Wd Datuak: Q490740
* Commonscat Multimedia: Clay County, Nebraska
**Clay konderria** (ingelesez: *Clay County*) Floridako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Green Cove Springs da. 2010eko zentsuaren arabera 190.865 biztanle zituen, Clay kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Clay konderriak 1.666,78 kilometro koadro ditu. Horietatik 101,5 ura dira. Beste 1.565,29 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,01 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 190.865 pertsonetatik 161.866 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 14.609 dira. 18.085 beltzak edo afroamerikarrak. 734 amerikar natiboak ziren eta 179 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 5.429 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 306 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 4.266 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q488853
* Commonscat Multimedia: Clay County, Florida

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 154782350
* LCCN: n81108329
* **Lekuak**
* OSM: 1210715
* TGN: 2000261

 |

* Wd Datuak: Q488853
* Commonscat Multimedia: Clay County, Florida
**Clay konderria** (ingelesez: *Clay County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Celina da. 2010eko zentsuaren arabera 7.861 biztanle zituen, Clay kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Clay konderriak 671,7 kilometro koadro ditu. Horietatik 59,07 ura dira. Beste 612,63 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 11,7 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 7.861 pertsonetatik 7.650 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 126 dira. 100 beltzak edo afroamerikarrak. 16 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 7 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 84 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Clay County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q494818
* Commonscat Multimedia: Clay County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127939088
* LCCN: n87878524
* **Lekuak**
* OSM: 1847617
* TGN: 2001850

 |

* Wd Datuak: Q494818
* Commonscat Multimedia: Clay County, Tennessee
**Grabitoia** funtsezko partikula hipotetiko bat da, bosoi motakoa eta grabitate kuantikoaren eredu gehienetan grabitate indarraren bitartekaria izango litzatekeena.

Grabitate eremuen propietateen arabera, grabitoiak spin bikoiti bat (2 kasu honetan) izan behar duen bosoi bat izan behar du, bigarren ordeneko eremu klasiko tensorial bati lotua baitago. Grabitoiaren masari dagokionez, neurketa esperimentalek mg = 1,6 × 10−69 kgko gehienezko masa bat ematen dute emaitza bezala, zehazki zero ere izan daitekeen arren.

Grabitoia eta grabitate kuantikoaren ereduak
--------------------------------------------

Eremuen teoria kuantikoak naturako elkarreraginak gauge bosoien bitartekaritzaren bidez gertatzen direla dio, hau da, elkarreragin horiek ordezkatzen dituzten eremuei lotutako kuantoak. Materia partikulek indar eremuak ordezkatzen dituzten bosoi horiekin duten elkarreragina kuanto hauen igorpen edo xurgapen bezala interpretatzen dira. Honela, elektrodinamika fotoi edo eremu elektromagnetikoko kuantoen bidez azaltzen da: fotoiak karga elektrikoa duten partikula guztiek etengabe xurgatu eta igortzen dituzte, hala, fotoi hauen arteko elkarreraginek ezagutzen ditugun indar makroskopioak eragiten dituztelarik, elektromagnetismoa kasu. Elkarreragin nuklear ahula eta elkarreragin nuklear indartsua, era berean, W eta Z bosoi eta gluoi bezala uler daitezke hurrenez hurren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q103585
* **Identifikadoreak**
* GND: 4450121-3
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q103585
Gobo bidezko proiekzioa.
Gobo bidezko proiekzioa.
**Goboa** metalezko zein beirazko diskoa da. Hau forma desberdinekin dago zulaturik eta tenperatura altuak jasateko gai da. Pieza hau fokoetan jartzen da argia sartzen ez uzteko, eta horrela efektu bisualak sortu ahal izateko. Gobo terminoa ingelesetik dator eta "goes before optics" esaldiaren akronimotik dator; hau da, optika aurretik doana. Goboaren adibiderik esanguratsuena *Batman*en seinalea izango litzateke. Argi efektuak sortzeko metodo hau antzinetariko bat da.

Motak
-----

#### Altzairuzkoa

Gehien erabiltzen den gobo mota da. Iraunkorrenak dira eta bertan hitzak, irudiak eta abar eratzen dira altzairuzko xafla moztuz, nahi den forma eman arte. Fokoaren eta goboaren artean kolorezko gel-xafla jarriz kolorezko argia lortuko litzateke.

#### Beirazkoa

Gobo mota hau erabilgarria da oso mugitzen diren fokoetan erabiltzeko. Gainera, beirazkoa izanik goboan bertan jarri daiteke kolorea, beste xaflarik erabili gabe.

Lehenengo goboak
----------------

1881. urtean Sir Joseph Swanek denboran askoz gehiago irauten zuen argi elektrikoa lortu zuen eta *Savoy Theater* eraiki zen Westminsterren argi mota honekin. Argiztatzeko era hau azkar zabaldu zen, eta 1933. urterako mendebalde osotik zegoen. Momentu horretan kokatzen dira lehenengo goboak, argi efektuak sortu nahi baitziren eszenatokietan.

Goboen erabilera telebistan
---------------------------

Goboak gehienbat antzerkian erabili izan diren arren telebistan erabili izan da noizbait. Goboen erabilera gehienbat itzalak sortzeko izan da; halere *Batman* bezalako pelikuletan paper garrantzitsuagoa jokatu dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *¿Qué es un GOBO? | Gobos.*  (Noiz kontsultatua: 2020-04-25).
2. ↑   **(Ingelesez)** Sayer, Rob. *Gobos – A Guide To Choosing And Using A Gobo | - Stage Lighting Tutorials, Information and How To.*  (Noiz kontsultatua: 2020-04-25).
3. ↑   **(Ingelesez)** Walker, Matt.  (2014-08-20). «How to Use Gobos to Create a Unique Event Experience» *Endless Events* (Noiz kontsultatua: 2020-04-25).
4. ↑   «Glass Gobos - Stage Lighting Store» *www.stagelightingstore.com* (Noiz kontsultatua: 2020-04-25).
5. ↑    *The History of Gobo Lighting - Red Carpet Systems.*  (Noiz kontsultatua: 2020-04-25).
6. ↑   **(Ingelesez)** «5 Film Noir Photography Tips» *HowStuffWorks* 2012-02-28 (Noiz kontsultatua: 2020-04-25).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1533554
* Commonscat Multimedia: Gobo projectors

---

 |

* Wd Datuak: Q1533554
* Commonscat Multimedia: Gobo projectors
**Alfred Lewis Vail** (Morristown, New Jersey, Estatu Batuak, 1807ko irailaren 25a - 1859ko urtarrilaren 18a) telegrafo komertzialaren garapenerako oinarrizko asmatzaile estatubatuarra izan zen Samuel Morse, William Fothergill Cooke edo Charles Wheatstonerekin batera, besteak beste..

Vail funtsezko pertsonaia izan zen, Samuel Morserekin batera, 1837 eta 1844 artean Estatu Batuetan telegrafoa garatu eta merkaturatzeko. Vail eta Morse izan ziren Washington eta Baltimore arteko telegrafoa instalatu eta ustiatu zuten lehen biak, Estatu Batuetan eraikitako lehen telegrafo-linea, 1845eko Urte Berri egunean ireki zena. Vail 1845 eta 1848 artean hainbat telegrafo linea eraiki eta kudeatzeaz arduratu zen. Gainera, Morseren telegrafoaren aurrerapen tekniko asko bere lana izan ziren, batez ere grabazio sistema eta errele magnetikoen hobekuntza.

Vailek telegrafiaren industria utzi zuen 1848an, telegrafo-lineen operadoreak bere ekarpenak eta hobekuntzak gutxietsi zituela uste zuelako. Bere azken lanpostuan, "Washington eta New Orleans Telegraph Company"ko superintendente gisa, urtean 900 dolar baino ez zizkioten ordaintzen, beraz Vailek Morse-ri idatzi zion: *"Telegraph-ek bere buruaz arduratzen uztea erabaki dut, ezin nauelako zaindu. Ni, hilabete gutxiren buruan, Washingtonetik New Jerseyra joango naiz, [...] eta Telegrafoaren gaiari agur esango diot negozio errentagarriago batzuengatik."*

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Morse, Edward L. ed. Samuel F. B. Morse (1914): ‹His Letters and Journals›: "*I have made up my mind to leave the Telegraph to take care of itself, since it cannot take care of me. I shall, in a few months, leave Washington for New Jersey, ... and bid adieu to the subject of the Telegraph for some more profitable business.*"

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q454292
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 48205299
* ISNI: 0000 0000 6323 2571
* BNF: 102578609 (data)
* GND: 136932282
* LCCN: n85185997
* SNAC: w6tx3p1f
* SUDOC: 150306245
* Open Library: OL2400963A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q454292
**Alfredo Donnay Gómez** (Gasteiz, 1894ko urtarrilaren 21a - Gasteiz, 1986ko martxoaren 1a), poeta eta Arabako herri-abestien konpositorea.

Iparralden eta Belgikan zuen familia-jatorria aitaren aldetik; ama, ordea, Burgoseko Busto de Bureba herrikoa zen. Gaztetan, 17 urterekin, Argentinara joan zen bi urtez, haren arreba bat bizi baitzen bertan. Handik itzuli ondoren, 1915ean Águeda Monreal-ekin ezkondu eta zazpi ume izan zituzten, lau mutil eta hiru neska. Ogibidez altzarien distira-emailea zen, baina poesia eta musikarekiko zaletasunagatik nabarmendu zen beti.

Gaztea zelarik bere militantzia anarkistarengatik nabarmendu zen, 1920an CNT sindikatuaren Gasteizko atalaren sortzaileetako bat izanik. Garai horretan, Donnay aldi berean arotz moduan eta Bilboko *Solidaridad Obrera* egunkarian berri-emaile moduan zebilen, *Lacras Sociales* errubrika idatziz. Hala ere, bere militantzia libertarioaalde alde batera utzi eta arreta guztia musika eta poesia sortzean jarri zuen. Bizitzan zehar erritmo eta doinu sinplez betetako kantutegi bat sortu zuen, arabarren herri-kantutegia handiagotuz, Arabako paisaiari buruzko konposizio sinpleekin.

1978an Gasteizko Udalak haren izena ipini zion Arriaga auzoko kale bati; lehen aldia zen horrelako zerbait gertatzen zela gasteiztar bizi batekin. Gainera, oroigarri gisa, plaka bat jarri zioten haren jaiotetxean Errioxa kalean, eta Zurbao herrian busto bat, haren abestietako bat eskaini baition. 1986an hil zen. 1993an hiriaren seme kutun izendatu zuten.

1994an, Donnayren jaiotzaren mendeurrena zela eta, *El Correo*, *Radio COPE Vitoria* eta *Publicidad Masla* enpresen artean Alfredo Donnay Saria sortu zuten urteko arabar onenarentzat.

Lana
----

Arabako herri-kantutegia osatzen duten obra musikal askoren sortzailea da Donnay; horien artean Deportivo Alavés futbol talde arabarrearen ereserkia, haren lanik ezagunena. Gasteizen eta Araban oso ezagunak diren beste abesti batzuk honako hauek dira: *Del solar alavés*, *Los Chinos*, *Zurbano*, *Blancas como palomas*, *Viejo molino*, *Recordando*, *Marcha de los montañeros alaveses*, etab.

Liburuak
--------

Gehienbat kantutegiak argitaratu zituen:

* *Senderos de ilusión* (1930)
* *Nuevas y viejas canciones alavesas* (1942)
* *Nuevas canciones vitorianas* (1960)
* *Selección de canciones* (1971)
* *Senderos de ilusión (Prosa y verso)* (1974)
* *Mis canciones* (1977)
* *Del solar alavés* (1992)

Kanpo loturak
-------------

* 
* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8195354
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87017582
* ISNI: 0000 0000 5982 8743
* BNE: XX1252976
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q8195354
**George Merryweather** 1794ko apirilaren 10ean Burley in Wharfedale-n (Yorkshire, Ingalaterra) jaio zen medikua eta asmatzailea izan zen. Jane Anderson Loyekin ezkondu zen 1826an. Lau seme-alaba izan zituzten: Mary, Jane, John eta Emily. Hannah Baker-ekin ezkondu zen 1844an, 1832an bere lehen emaztea hil ondoren. Merryweather 1870eko azaroaren 4an hil egin zen Whitbyen, Yorkshiren, Ingalaterran. Whitby-ko Larpool hilerrian ehortzi zuten. Hala eta guztiz ere, 1871. urtean 10 Abbey Terrace West-n ikusi zuten, nahiz eta heriotza urtebete lehenago ofizialki erregistratu zen.

Asmakuntzak
-----------

1832. urtean, Georgeek bere lehen saiakera idatzi zuen: "Tenperatura uniformea mantentzeko eta sua babesteko bideak, egurra edo ikatza erabili gabe". "Platina Lanpara" deritzonaren asmatzailea izan zen, honela deskrabatu zuena: "hamabost egunetan erretzen mantentzea alkohola hutsa eta whiski nahasketa ekonomikoarekin, zortzi orduz zentimo bakarrarekin".

Baina bere asmakizunik nabarmenena "Ekaitz Iragarlea" eguraldia aurreikusteko ,"Izain-barometroa" izenekoa ere, gailua izan zen. Arrakasta handia izan zuen eta sentsazioa eragin zuen Erakusketa Handian erakusketan jarri zenean, 1850-1ean Merryweather-k 1851. urteko Erakusketa Handirako eguraldia aurreikusteko saiakera bat idatzi zuen. Une horretan Whitby Philosophical Society-eko ohorezko komisarioa izan zen. Erakusketa Handiko "Ekaitz Iragarlearen" arrakastaren ondoren, Merryweather britainiar gobernuak bere gailua britainiar kostaldeko portuetan instalatzeko ahalegindu zen. Hala eta guztiz ere, Gobernuak proposamenari ez zion asko erreparatu eta Meteorologia Sailak barometroak eta eguraldiaren grafikoak erabiltzen jarraitu zuen.

Zientzia modernoak Merryweather-ren "Ekaitz iragarlearen" azpiko metodoak fragatu gabetzat jotzen ditu.

Merryweatherek izainei "aholkulari filosofikoen epaimahaia" esaten zien, eta azaltzen zuen nola hamabi botilak zirkulu batean kokatu zituen, bere "kamarada txikiak" elkarren artean ikusi ahal izan zitezen eta "atxiloketa solitarioaren atsekabea jasan zitezen".

Medikuntzako karrera
--------------------

1835. urtean, Merryweatherk Edinburgheko Unibertsitatean medikuntza amaitu zuen. 1840an, Whitbyko familiako mediku gisa lan egin zuen, eta 1849. urtean zirujaua izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Katharine Anderson. *Predicting the Weather: Victorians and the Science of Meteorology.* University of Chicago Press, 2005.
ISBN 978-0-226-01968-0; pp. 172–174
2. ↑  *Slimy creatures start climbing as storms brew.* The Times, May 30, 2008. Accessed December 11, 2008
3. ↑  Andreas Michalsen, Manfred Roth and Gustav Dobos. *Medicinal Leech Therapy.* Thieme Medical Publishers, 2007.
ISBN 978-1-58890-563-5; p. 40

Kanpoko loturak
---------------

* Tempest Prognosticator

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16065658

 |

* Wd Datuak: Q16065658
**Abuko Parke Nazionala** Abuko herritik hegoaldean dagoen Gambiako erreserba natural bat da. Erakargarri turistiko ezaguna da eta herrialdeko lehen fauna erreserba izendatua izan zen.

Historia
--------

Eremua 1916an babestu zuten lehen aldiz, erreserbatik igarotzen den Lamin erreka hesitu zutenean ura biltzeko puntu bat osatzeko. Errekaren itxiturak basoko fauna eta flora ugaritu egin zuen.

1967an Eddie Brewer fauna ofiziala eta bere alaba Stella Marsden ingurua bisitatu zuten eta basoaren eta bertako faunaren kontserbazioaren garrantziaz jabetu ziren. Brewer-ek eremua babesteko eskaera egin zion gobernuari. 1968an Fauna Saila, gaur egun Gambiako Parkeen eta Fauna Kudeatzeko Departamentua ezarri zen erreserban.

Flora
-----

Flora sabana eta galeria basoko paisaia tipiko batez osatuta dago. Zuhaitz tipikoak, hogeita hamar metroko altuerarainokoak, hauek dira: olio-palmondoa, kaoba, irokoa eta anthocleista procera.

Fauna
-----

Hiru tximino-espezie daude: bervet tximinoak, colobus gorriak eta patas tximinoak. Beste ugaztun batzuk, besteak beste, antilopea, urtxintxa, arantzurdea, Afrikako palmondo zibetoa, mangosta, galagoak eta hainbat karraskari mota daude, kanabera-arratoiak barne.

Parkeko narrastien artean monitore-muskera, Niloko krokodiloa, krokodilo nanoa, kobra txupatzailea, kobra beltza, pitoia, puff bater eta mamba berdea daude. 270 hegazti espezie baino gehiago erregistratu dira basoan. Tximeleta eta sits ugari ere badaude.

Gunearen mutur batean animalia behartsuentzako umezurztegi gisa balio duten hainbat itxitura daude, hiena sorta bat barne.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Access Gambia website
2. ↑  Access Gambia website
3. ↑  FAO: Forest and Agriculture Organization of the United Nations
4. ↑  Access Gambia website
5. 1 2  Gambia Department of Parks and Wildlife Management[*Esteka hautsia*]
6. ↑  Access Gambia website
7. ↑  Gambia Department of Parks and Wildlife Management[*Esteka hautsia*]
8. ↑  Access Gambia website

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q335818
* Commonscat Multimedia: Abuko Nature Reserve

---

 |

* Wd Datuak: Q335818
* Commonscat Multimedia: Abuko Nature Reserve
***Akauzazte***, 1992an Matadeixen etxe okupatuan sorturiko Azkoitiar(Gipuzkoa) rock taldea da.

Historia
--------

1992an beraien lehen maketa (*Maite zaitut*) argitaratu zuten. Maketa hau, Matadeixe etxe okupatuan grabatua eta ekoiztua izan zen. 1995ean, beraien bigarren maketa grabatu zuten. Maketa honi *Enlatatua* izena jarri zioten eta kontserba lata baten barruan etortzen zen.

Nahiz eta autoekoizpenaren aldeko taldea izan,1998-an beraien lehen diska grabatu zuten Esan Ozenkiren bitartez. Hala ere disko hau bakarrik da beraien diskografia osotik, zigilu batekin atera dutena.

Beraien azken bi lanak, Compañia de Sueños Ilimitada zigilupean argitaratu dute. Zigilu hau, Akauzazte taldea bera eta Carlos Desastre lagunarekin batera sorturiko zigilua da. *Azalberritan* diska,2004-an kaleratu zuten eta *04-05-01, Beran*, 2005. urtean.

Beraien lanetaz aparte, Anari edo Lisabörekin batera ere lan egin dute beraien diskoetan. Honez gain, bilduma askotan ere parte hartu dute.

Taldekideak
-----------

Roge - gitarra eta ahotsa.   

Joxe - bajua eta ahotsa.   

Arra - batería.   

Oier - gitarra.

Diskografia
-----------

### Diskak

- Maite Zaitut (Autoekoizpena, 1992). Lehen maketa K7 formatuan.

- Enlatatua (Autoekoizpena, 1995). Bigarren maketa k7 formatuan. Kasetea kontserba lata baten barruan etortzen zen.

- Ur Gardenak (Esan Ozenki, 1998). CD.

- X (Autoekoizpena, 2002). Mini CD.

- Azalberritan (Compañía de Sueños Ilimitada, 2004). CD eta liburua.

- 04-5-1, Bera (Compañía de Sueños Ilimitada, 2005). Zuzeneko CD-a.

### Split-ak

- Gutural, Gutariko Bat eta Akauzazte (Arto Artian, 2006). Hiru [[CD]. Akauzazteren CD-a *Enlatatua* diskoaren remasterizazioa da. Honez gain , "Yonki" abestiaren bideoklip-a dakar.

### Bildumetako partehartzeak

- "Ariketa" abestia "Blasé" bilduman (Amanita Records, 1997). CD.

- "Arnasa falta denean" abestia "Museum" bilduman (Mer, 1999). CD.

- "Gorpuziega" abestia "Viajes" bilduman (Septiembre Recuerdos, 2002). CD.

- "Bat" abestia "Oztopo Guztien Gainetik Bonberenea" bilduman (Bomberenea, 2002). CD.

- "Armagedon" abestia "113. Pasaiako Sarraskia Crónica de la Emboscada de Pasajes" (2004). Liburua CD-arekin.

Kanpo estekak
-------------

- Akauzazteren web orria

- **(Gaztelaniaz)** Compañia de Sueños ilimitadosen web orria

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 

	* **Wikimedia proiektuak**
	* Wd Datuak: Q8192550
 |

	* Wd Datuak: Q8192550
**Akearrak** (antzinako grezieraz: Ἀχαιοί) Homeroko greziarrak kolektiboki izendatzeko erabilitako izenetako bat izan zen. Uste da terminoa hititako *Ahhiyawa* eta egiptoerako *Ekwesh* terminoetatik eratorri zela, Brontze Aroaren amaieran jada testuetan agertzen den hitza. Uste denez, aipamen honek Zibilizazio minoikoari, edo bere parteren bati, egiten dio erreferentzia. 

Garai hostirkoan, terminoa erabiltzeari utzi zitzaion greziarrak izendatzeko, eta batez ere Akaia eskualde historikoari buruz hitz egiteko hasi zen gordetzen, Peloponesoaren iparraldeko eskualdea. Bertako hiri estatuek, beranduago, Akaiar Liga sortu zuten, K.a. III. eta II. mendetan zehar garrantzitsua izan zena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Huxley, George Leonard.  (1960). *Achaeans and Hittites.*  Queen's University (Noiz kontsultatua: 2023-04-24).
2. ↑   **(Ingelesez)** Güterbock, Hans G..  (1983-04-01). «The Hittites and the Aegean World: Part 1. The Ahhiyawa Problem Reconsidered» *American Journal of Archaeology* **87** (2): 133–138. doi:10.2307/504928. ISSN 0002-9114. (Noiz kontsultatua: 2023-04-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3514911

 |

* Wd Datuak: Q3514911
**Akasha**, sanskritozko hitz bat da (आकाश, ākāśa), eter, espazioa, edo zerua esan nahi duena. Kintaesentzia edo soinu sakratu ere baderitzo.

Hinduismoan, "bost elementu handi"etatik bosgarrena da (pancha-mahā-bhūta)

* prthivi (lurra)
* apa (ura)
* agni (sua)
* vayu (airea)
* akash (eterra)

Wiccan
------

Wiccaren tradizio batzuetan, akasha, planetako izaki bizidun bakoitzean eta mundu naturala, ezagutzen dugun moduan osatzen duten beste lau elementuetan (airea, sua, ura eta lurra) berez dagoen energia bateratzaile bat da.

Erregistro akashikoak
---------------------

Teosofiaren arabera, erregistro akashikoa, arima bakoitzaren karma eta berraragitzeei buruzko informazioa metatzen den unibertsoko toki bat izango litzateke.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1994694
* Commonscat Multimedia: Akasha

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph353336
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1994694
* Commonscat Multimedia: Akasha
**Adelaida Saxonia-Meiningenekoa** (jaiotza izenez **Adelheid Louise Theresa Caroline Amelia**; Meiningen, Alemania, 1792ko abuztuaren 13a - Middlesex, Erresuma Batua, 1849ko abenduaren 2a) Erresuma Batuko erregina ezkontidea izan zen Gilen IV.a Erresuma Batukoaren emazte izanda. Jurgi I.a Federiko Saxonia-Meiningenekoaren eta Luisa Leonor Hohenlohe-Langenburgekoaren alaba izan zen. Aldi berean Hannoverko erregina izan zen.

1818ko uztailaren 13an Clarenceko dukearekin ezkondu zen (etorkizuneko Gilen IV.a erregea) Kew jauregian, Surreyn. Bere senarrak, bera baino hiru aldiz zaharragoa, 10 seme ez onartu zituen Dorothea Jordan aktorearekin, baina inoiz ez zen ezkondu lehenago. Gilen IV.aren aitona, Jurgi III.a Erresuma Batukoa, erotuta zegoen 1811rako eta bere seme Jurgi IV.a zen erregente. Jurgi IV.ak hamahiru seme-alaba izan zituen, eta tronua hartuko zuena Karlota Augusta Galeskoa izango zen, ez balitz erditze batean hil. Egoera horretan, hamabi semerekin baina biloba onarturik gabe, anaia guztiak ezkontzera behartu zituen, helduak izanda, eta bat-batean. Helburua ondorengo bat izatea zen, Erresuma Batuko errege izan zedin.

Ezkondu ondoren Adelaida lau aldiz egon zen haurdun, bikiak barne, baina 2 alaba baino ez ziren bizirik jaio: Karlota eta Elixabete. Bi alabak, hala ere, jaio eta gutxira hil ziren -Karlota jaio zen egunean bertan eta Elixabete 3 hilabete zituenean-, bikotea ondorengo bizirk gabe utziz.

Hala ere Clarenceko dukea ez zen, ezkondu zenean, tronoa jasoko zuena, anaia nagusiak baitzituen. Bere anaia, hala ere, 1827an hil zen ondorengorik utzi gabe eta, horrek, Gileni etorkizunean errege izateko aukera ireki zion.

Jurgi IV.a 1830ko ekaiaren 26an hil zen, eta Clarenceko dukeak hartu zuen erregetza, Gilen IV.a Erresuma Batukoa izenarekin. Adelaida erregina izendatu zuten Westminsterreko abadian 1831ko irailaren 8an. Bere bizitza lasaitasunez egin zuen, eskandalurik gabe, baina ondorengorik eman gabe.

1849ko abenduaren 2an hil zen Middlesexeko Bentleyko Prioratoan, 57 urte zituela. Australiako Adelaide hiriak bere izena darama.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q57645
* Commonscat Multimedia: Adelaide of Saxe-Meiningen

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 74283344
* ISNI: 0000 0000 5490 3230
* GND: 104173793
* LCCN: no2004122832
* SNAC: w6cw57v6
* ICCU: MUSV000370
* KulturNav: id

 |

* Wd Datuak: Q57645
* Commonscat Multimedia: Adelaide of Saxe-Meiningen
*Gita Govinda*ren XVI. mendeko eskuizkribua; bertan Krisna eta gopiak, behi-artzainak, ikus daitezke.
***Gita Govinda***, sanskritoz eta devanagari grafiaz गीतगोविन्द, Indiako XII. mendeko bigarren erdiko liburu erotiko eta erlijiosoa da. Egilea Orissako Jayadeva poeta izan zen.
Etimologikoki Gita Govindak zera esan nahi du: "Govinda kantatzen" edo kantuz laudatutako Govinda. Govinda, bestetik, "behiei plazerra ematen diena" edo "behiak zaintzen dituena". Govida, bestetik, Krishna jainkoaren beste izena da.

Argumentua
----------

Poema erlijoso-erotiko honetan Krishna nerabea eta Vrindavaneko gopi haurren arteko harremanak azaltzen dira. Gopien artean Radha izenekoa nabaria da. Radhak fedea galdu zuen baina, denboraz, sinesemenera itzuli zen. Sinbolikoki giza arimaren desbideratzea adierazten da baina hau, azkenik, Jainkoaren bidera itzuli egiten da. Lan honek hinduismo barruan eragin handia izan zuen, bereziki bhakti tradizioen zabaltze prozesuan.

Egitura
-------

Poema hau hamabi kapitulutan antolatua dago. Kapitulu bakoitzak 24 prabandhatan zaituta dago; hauek, aldi berean, zortzi ahapaldietan antolatzen dira, *ashta padis* izenekoak.

Itzulpenak
----------

William Jones (1746-1794) linguista britaniarra 1792an ingeleseko lehenengo itzulpena paratu zuen. Itzulpen horretan testuaren jatorri gisa Kalinga (Orissa estatu indiarraren izen zaharra) aipatu zen. Geroztik hizkuntza askotara itzuli egin da. Literarioki poesia sanskritoaren gailurreko adierazpen gisa onartua da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Richard Blurton: *Mitos bengalíes*. Madril: Akal, 2008.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**: Ignca.nic.in (*Gita Govinda*ren multimedia aurkezpena).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q389414
* Commonscat Multimedia: Gita Govinda

---

* **Identifikadoreak**
* Open Library: OL345902W
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q389414
* Commonscat Multimedia: Gita Govinda
**Cinfa** Esteribar udalerriko Olloki lekuko Ollokilanda industrialdean dagoen farmazia enpresa bat da. 1969an sortu zuten, bost urte aurrerago sortutako Infarco taldearen lehenengo enpresa izanda. Espainiako merkatuan sendagai generikoen ekoizpenean nabarmentzen da. 1969an bere lehen medikamentua merkaturatu zuen eta 1973an bere ortopedia-adarra. 1994tik aurrera, sendagai generikoak ekoizteari ekin eta 1998an lehen bi molekula ekoiztu zituen: erranitidina eta diklofenako hain zuzen ere. 2008an, Nafarroako laborategiak espezializazio handiko lehen sendagai generikoa merkaturatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Zabaleta, Sagrario.  (2008-8-27). «Cinfa, líder en genéricos» *Cinco Días*.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Echapare, Marilén.  (2016/01/22). «Los genéricos tienen un rey» *El País*.

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47164707

 |

* Wd Datuak: Q47164707
Devanagariz idatzitako XIX. mendeko testua.
**Abugidak**, halaber **alfasilabarioak** edo **alfabeto silabioak** izenez ezagunak, idazteko sistemak dira, Afrikan eta Asian bereziki erabiliak. Karakter kontsonantikoak eta bokalikoak dituzte, baina haien antolaketa ez da alfabetoena bezalakoa: kontsonante bakoitzak berezko bokal bat darama, normalean /a/; horrela, kontsonantearen grafia egina, aldi berean, bokala ere ulertzen da. Zeinu diakritikoak erabiliz, ohiko konbinaketak alda daitezke: era horretan, kontsonante berarekin beste bokal bat adierazten da edo kontsonantea bakarrik. Adibidez, devanagari idazkeran:

* *K* = /ka/ =  ;
* *Ki* = /ki/ =

Abugida hitza Peter T. Danielsek (New Jersey, 1951) sortu zuen. Hitza idazkera etiopiarretik jaso omen zuen, horretarako lehendabiziko lau karakterrak erabiliz.

Idazkera horien multzo nagusia familia braminikako hizkuntzetakoa da, Indian eta Asiako Hego-ekialdean; Etiopian ere halako idazkera darabilten hizkuntzak daude.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑   Ha, La, Ha or Hoi, Lawe, Haut: The Ethiopic letter names. In Fs. Wolf Leslau. Arrassowitz, 1991.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:  Alfabeto silabikoen web orria.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q335806
* Commonscat Multimedia: Abugida writing systems

---

 |

* Wd Datuak: Q335806
* Commonscat Multimedia: Abugida writing systems

Ikus, gainera
-------------

* Alfabeto
* Silabario
* Abjad
*Artikulu hau Bilboko auzoari buruzkoa da; jokabide okerra gaitzat duena beste hau da: «Tratu txar»*

**Abusu** Bilboko auzoa da. Bilboko bostgarren barrutian kokatuta dago, Ibaiondoko barrutian alegia. Bilboko Zamakola kalea eta Arrigorriagako Ollargan auzoaren artean. Auzoak 7.620 biztanle dauzka eta 46,57 hektareako azalera. Abusuren erderazko izena "La Peña" da, Erkiago neba-arrebak "Nuestra Señora de La Peña de Francia" ermita eraiki ostean hartu zuen izen hori. Ibaizabal ibaiaren harana estutzen den gune hontan, Zamakola kalea da auzoaren ardatza. Kale horren bi aldeetako etxebizitza blokeek otsatzen dute Abusu.
Historikoki meatzaritzarekin lotura izan du auzoak, uraren indarra baliatuz ola eta errotak izan baitira, tartean El Pontón errota, egungo Abusu Ikastolaren egoitza ondoan.

1983ko uholdeen ostean, eta auzoak jasan zituen kalteek eraginda, udalak uhartea auzoarekin batu zuen etorkizuneko uholdeek kalte gutxiago eragin zezaten. Horrela, auzoa eta uhartearen arteko eremua parke bihurtu zen, Ibaieder Parkea, auzoa itxuraldatuz, Abusuko argazki zaharretan ikus daitekenez.

Garraio publikoa
----------------

### Autobusa

Auzoa Bilbo erdigunearekin batzen duten bi autobus linea daude. Abusurainoko ibilbidea Zamakola kaletik egiten dute autobusek, eta Abandorako ibilbidea Martzana eta Urazurrutia kaietatik.

| Linea | Ibilbidea | Maiztasuna (min) |
| --- | --- | --- |
| **50** | Buia - Plaza Biribila | 15´ |
| **56** | Abusu - Plaza Biribila | 30´ |
|

### Trena

2005. urtean Renfeko Aldirien C-3 lineari dagokion La Peñako geltokia zabaldu zen auzoaren goikaldean. Ordura arte, Abusutik hurbilen zegoen geltokia Santa Isabelen zegoen. Trenak Abusu Abandoko tren geltokitik bost minutura dagoen arren, auzoko bizilagun gehienek autobusa erabiltzen jarraitzen dute.

Kale garrantzitsuenak
---------------------

* Zamakola Kalea

Iruditegia
----------

* Ibaieder Parkea.Ibaieder Parkea.
* Ibaizabal-Nerbioi ibaia Abusun eta atzean Miraflores zubia.Ibaizabal-Nerbioi ibaia Abusun eta atzean Miraflores zubia.
* Artzain Onaren eliza Abusun.Artzain Onaren eliza Abusun.
* Abusuko Zamakola kaleko etxeakAbusuko Zamakola kaleko etxeak
* Abusuko etxeak.Abusuko etxeak.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Bilbo** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2822128

 |

* Wd Datuak: Q2822128


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Bilbo | Bilboko auzoak | Bilbo |
| Abando • Abusu • Altamira • Ametzola • Arabella • Arangoiti • Atxuri • Basurtu • Begoña • Bilbo Zaharra • Bolueta • Deustuko Doneperiaga • Errekaldeberri • Gazteleku • Ibarrekolanda • Indautxu • Iralabarri • Iturrialde • Iturrigorri • Kastrexana • Larraskitu • Lorategi-hiria • Masustegi • Matiko • Miribilla • Olabeaga • Otxarkoaga • San Adrian • San Frantzisko • San Ignazio • Santa Ana • Santutxu • Solokoetxe • Txurdinaga • Uretamendi • Uribarri • Zabala • Zazpikaleak • Zorrotza • Zurbaran |
Gasteizko **Alaba Jeneralaren kalea** Zabalgunean dago. Gasteizko kale komertzial garrantzitsuenetariko bat da, arropa eta moda-osagarri denda asko daude.

Izena
-----

Gasteizko Guduan parte hartu zuen Alaba Jeneralaren omenez.

Kokapena
--------

Becerro de Bengoa kalean hasten da eta Independentzia kalean amaitzen da. Dato kalea zeharkatzen du.

Luzera
------

370 metro inguruko luzera du. Ezkerreko espaloian 25 zenbakiraino iristen da eta eskuinekoan 32raino.

Historia
--------

Henrike Knörr eta Elena Martínez de Madina Salazarrek idatzitako "Toponimia de Vitoria I – Gasteizko toponimia I" (Euskaltzaindia, 2009) liburuaren arabera, 1868 urtean jaio zen Loma Jeneralaren plaza eta Dato kaleen arteko kalexka kale izatera igaro zenean. 1959an Independentzia kaleraino luzatu zen.

Azpiegiturak
------------

### Garraioa

Gasteizko tranbiaren linea guztiak kale honetatik igarotzen dira. TUVISAren linea gehienak ere kale honetatik igarotzen dira, geltokirik ez dagoen arren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61365324
* Commonscat Multimedia: Calle del General Álava

---

 |

* Wd Datuak: Q61365324
* Commonscat Multimedia: Calle del General Álava
1500 inguruko alabarda suediarrak
Alabarda eta antzerako beste armak Suitzan
Eskoziar alabardero batzuen errekreazio historikoa
**Alabarda** arma zuri bat da. Egurrean jarritako metalezko zati bat du egurraren goiko muturrean. Bere garaiera, bi metro ingurukoa da. Metalezko zatiaren goialdean, lantza punta bat du. Metalezko zatian beherago, alde batean, aizkora itxura duen marraza bat, eta, honen kontrako aldean, katigatzeko beste zati txikiago bat.

Jatorriak
---------

Txina aldean, makildun arma batzuk milaka urte lehenagotik erabiltzen ziren, baina, Erdi Aroan zuen forma eskandinabiar eta alemaniarrek sartu zuten Europan, 1300. urte aldera. Baina, euren ospea, mertzenario suitzarrengandik etorri zen.

Alabarda historian
------------------

Erdi Aroaren amaieratik XVII. menderarte, arrakasta handiz erabilia izan zen infanteria arma bezala. Infanteriako guduetan arma honen erabilerak, zalduneria astunez osaturiko tropen aurka garaipenak lortuz, armaden konposaketa eraberritu zuen, eta infanteriari berebiziko garrantzia eman zion berriz.

Hain merezia zuen bere ospea ze, nobleziaren elitezko tropek, bertsio "arranditsu"an eramaten zuten. Oraindik ere, ekitaldi publikoetan eta armaden desfileetan zeremonia arma gisa erabiltzen duten armada gorputzak ere badaude. Egun Vatikanoko Goardia Suitzarrak, ez du bakarrik zeremonia arma gisa bakarrik erabiltzen. Izan ere, guda arma gisa erabiltzeko ere prestaturik daude goardia honetako soldaduak.

Alabarda batekin armaturik joaten zen soldadua, **alabardari** deitzen zen. Honela deitzen da, baita ere, Espainiako erregeei ohorezko goardia egiten dien soldadua.

Badaude beste makil arma batzuk, alabardaren garaikideak izan zirenak, eta honen familian sar daitezkenak, **partesana** bezala. Hau, oso burni handi eta zabala duen alabardaren baliokidea litzateke, ilargi erdi forman duena eta bi aldeak aho-zorrotz dituena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q185623
* Commonscat Multimedia: Halberds

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4564372-6
* AAT: 300037010
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q185623
* Commonscat Multimedia: Halberds
**Alec John Such** (New York, Estatu Batuak, 1951ko azaroaren 14a - Horry konderria, Hego Carolina, 2022ko ekainaren 5a) Bon Jovi musika taldeko hungariar jatorriko baxu-jolea izan zen taldearen sorreratik 1994 arte. Bertan baxua jotzeaz gain koruak ere abesten zituen abesti batzuetan. Berak taldea utzi eta gero, Hugh McDonaldek ordezkatu zuen modu ez ofizialean.

Jon Bon Jovi eta Richie Samboraren arabera, Alec John Suchek taldea uztearen arrazoia zuzeneko emanaldietan azken denboraldian izan zuen errendimendu txarra izan zen. Hala ere, zenbait zurumurruk diotenez, benetako arrazoia taldeko barne kontuak zabaltzen zituela izan zen.

Bon Jovi utzi eta gero, New Jerseyko hainbat talde eraman zituen.

Ikus, gainera
-------------

* Bon Jovi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q353007
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 6259165139009900560007
* LCCN: n2022021767
* NKC: ola2002150858
* **Bilduma digitalak**
* Billboard: alec-john-such

 |

* Wd Datuak: Q353007
**Agaramonteko Dukerria** dukerri txikia izan zen, Nafarroa Beherea, Lapurdi eta Gaskoniako zenbait elizatek osatutakoa, Bidaxune hiriburua zuena.

Dukerriaren sorrera
-------------------

Frantzia eta Nafarroako erregea zen Luis XIV.ak sortu zuen. Honek 1648ko azaroan argitaratu eta 1663ko abenduaren 15ean erregistratu zituen eskubide-estutitzen bitartez antzinako konderria dukerri bihurtu zuen, 1643ko abenduaren 31n Pare izendatu zuena.

Hamar elizateek osatuta zegoen: horietatik bost guztiz Frantzian zeudenak (Lapurdiko Ahurti, Bardoze eta Gixune eta Gaskoniako Léren eta Saint-Pé-de-Léren) eta beste bost Nafarroako Erresuman (Akamarre, Samatze, Burgue, Erreiti- egun Burgue-Erreiti sortu zutenak- eta Ezkoze).

Dukerria ezin da Bidaxuneko printzerria nahasi. Nahiz eta biek eskualde berean zeuden Agaramontar leinuaren lurraldeak izan, Agramondeko dukerria printzerriak banatutako lurralde biek osatuta dago.

Agaramonteko Jaurerria
----------------------

Dukerri bihurtu baino lehen, 1040tik aurrera jaurerria izan zen. Lurraldeari izena eman zion gaztelua ez da egungo Bidaxuneko Agaramontarren gaztelua baizik eta Erreitiko Mulari muinoan zegoena, Sarrikotaren mugan hain zuzen ere.

Gixuneko Konderria
------------------

Dukerria lortu baino lehen, agaramontarrak kondeak izan ziren, Gixuneko kondeak hain zuzen ere. Konderria 1563an Karlos IX.a Frantziakoak ezarri zuen Bardoze, Ahurti, Samatze, Akamarre, Saint-Pé-de-Léren eta Beskoitze elizateak emanez.

Agaramonteko Konderria
----------------------

Agénor de Gramontek 1874an argitaratutako *"Histoire et généalogie de la maison de Gramont"* liburuaren arabera, Karlos IX.a Frantziakoak Gixuneko konde izendatzearekin batera Agaramonteko konde izendatu zuen. Jean Jaurgainek ez du aintzat hartu datu hau, garai hartan, Agramont Nafarroako Erresumako lurraldea zelako ez Frantziakoa.

Armarriak
---------

* Agaramontar leinuaAgaramontar leinua
* Antonio II.a AgaramontarraAntonio II.a Agaramontarra
* Antonio III.a AgaramontarraAntonio III.a Agaramontarra
* Antonio IV.a Karlos AgaramontarraAntonio IV.a Karlos Agaramontarra
* Filiberto AgaramontarraFiliberto Agaramontarra

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3  Jean de Jaurgain eta Raymond Ritter, *"La maison de Gramont 1040-1967"*, Les amis du Musée Pyrénéen, Aturbe (Bi liburukiak)
2. ↑  Patente-eskutitzean agertzen zirenak
3. ↑  Jean de Jaurgain, *"Corisande d'Andoins, comtesse de Guiche et dame de Gramont"*, Eusko Ikaskuntza, 105-140. orr. Online[*Betiko hautsitako esteka*]
4. 1 2 3 4 5  www.heraldique-europeenne.org eta www.euraldic.com

Ikus, gainera
-------------

* Bidaxuneko printzerria
* Agaramontar leinua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2983368
* Commonscat Multimedia: Gramont family

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 2380

 |

* Wd Datuak: Q2983368
* Commonscat Multimedia: Gramont family
Los Borrachos txirigota, 1992an
**Chirigota** edo **txirigota** inauterietan kantatzen eta musika jotzen diharduen pertsona talde bat da. Abestien eta antzerkiaren arteko nahasketa egiten dute, umorea egiteko eta partaideek ondo pasatzeko helburuz. Nagusiki kaleetan zehar abesten da, kopla umoretsuak herriari eskaintzen. Era berean, **chirigota** edo **txirigota** deritze talde horiek antzeztu eta kantatutako abestiei. Jatorriz Andaluziakoak izanik, gaur egun Euskal Herrian ere zabaltzen ari dira (Gipuzkoako iparraldeko Errenteria eta Orio herrietan, adibidez); horregatik, gaztelaniazko jatorrizko *chirigota* idazkeraren ondoan, *txirigota* idazkera euskaratua ere zabaltzen ari da.

Chirigota taldeek kopla errezitatibo eta bakarrizketatuak abestu ohi dituzte. Forma musikal oso sinpleak dituzte: pasodoblea, runba, sevillana, tangotxoa, seguidilla, jota... Doinu eta tradizio horietako batzuk Kanariar Uharteetatik datoz. Hitzak asmatu eta musikarekin bateratu egiten dituzte. Hitzen gaiak askotarikoak izaten dira, gaurkotasunekoak gehienetan, bai politikako bai bihotz-aldizkarietako albisteak oinarri hartuta.

Munduko inauteri askotan txirigota lehiaketak egiten dituzte. Nagusiki hiru alderdi balioztatzen dira: jantziak (itxura), ahotsen kalitatea eta hitzen irudimena (umorea).

Chirigotaren helburu nagusia parte hartzaileek ondo pasatzea eta entzuleek barre egitea izaten da. Horretarako guztion erreferente diren kontuen kritika satiro-umoristikoak egin ohi dira.

Cadizko chirigotak
------------------

Cadizen (Andaluzia) garrantzi eta ospe berezia dute chirigotek. Hauek, Inauterietako Taldeen Lehiaketa Ofizialean (COAC) parte hartzen dute, Falla Antzoki Handian jokatzen dena, inauterietako koroak, konpartsak, eta aratuste laukoteekin batera. Talde bakoitzak modalitatearen arabera taldekide kopuru ezberdina izan ohi du. Antzezterakoan, gutxienez bi ahotsetan banatzen dira taldekideak.

Chirigota taldeetan gehien erabiltzen den ahotsa tenorrarena izan ohi da. Oro har, tenor bat izaten da melodia nagusiaren zama daramana. Ahots horrek bigarren ahots baten laguntza izaten du ia beti, eta batzuetan hirugarren edo laugarren batena ere bai. Ahots horiei laguntzeko musika tresnei dagokienez, ohikoak izaten dira bonboa, kaxoia, bi gitarra eta güiroa.

Txirigotan —konpartsetan eta inauterietako koruetan ez bezala— puntu gehien ematen dutenak bi cupletak eta errepika dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Erostarbe Leunda, Gorka. «'Manhâ de carnaval'» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2021-02-25).
2. ↑    Iriarte 'Bikila', Joxe. «Ongi etorri, Correscales» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2021-02-25).
3. ↑    Senar, Joxerra. «Polizien presentzia itogarria dela salatu dute Altsasuko PSN, Bildu eta NaBaik» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2021-02-25).
4. ↑  «Cadiztik datorren parranda», *Herri Bizia* Errenteriako udal komunikabidea, 2015-06-26.
5. ↑  «Gazte Festak antolatzeko bilera izango da Kultur Etxean», *Karkara*, 2012-07-16.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5101899

 |

* Wd Datuak: Q5101899
| Alaitz Abesbatza

 |
| --- |
| Datuak |
| **Jatorria** | Gasteizko Samaniego Eskolania |
| **Egoitza** | Gazteiz |
| **Zuzendaria** | Antton Lete  Basilio Astúlez |
| **Taldekideak** | 45 |
| **Urteak** | 1986tik |
| **Fundatzailea** | Antton Lete |

**Alaitz Abesbatza** Antton Leteren ekimenez, Gasteizko Samaniego Eskolaniako kideek hasitako lanari jarraipena emanaz, 1986. urtean Gasteizen sortu zen abesbatza da. Euskal Herrian nahiz Europan zehar eskaini dituzte emanaldiak, esate baterako, leku hauetan: Anguleman (Frantzia, 1989), Lisboan (Portugal, 1990), Tenerifen (Kanariak, 1992) eta Oudenaarden (Belgika, 1994). 45 lagunez osatutako abesbatza da eta 1996az geroztik Basilio Astúlezek zuzentzen du. Hainbat lehiaketatan parte hartu du, hala nola Gran Premio Nacional de Canto Coral izenekoan, Tolosako Nazioarteko Abesbatza Lehiaketan eta Bergarako Euskalherria Kantuz jaialdian.

Erreferentziak
--------------


* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2016-07-21 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31187705

 |

* Wd Datuak: Q31187705