recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Hancock konderria** (ingelesez: *Hancock County*) Iowako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Garner da. 2010eko zentsuaren arabera 11.341 biztanle zituen, Hancock kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Hancock konderriak 1.484,16 kilometro koadro ditu. Horietatik 5,27 ura dira. Beste 1.478,89 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 7,64 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 11.341 pertsonetatik 11.142 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 398 dira. 50 beltzak edo afroamerikarrak. 10 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 47 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 7 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 84 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485448
* Commonscat Multimedia: Hancock County, Iowa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153612008
* LCCN: n81022693
* NARA: 10038905
* **Lekuak**
* OSM: 1792947
* TGN: 2000601

 |

* Wd Datuak: Q485448
* Commonscat Multimedia: Hancock County, Iowa
**Hantabirus** mikroskopio elektronikoan ikusita
**Hantabirusak** *Bunyaviridae* familiako birusak dira. Familia honetako birusak artropodoetan eta karraskarietan bizi dira, eta animalia horietatik gizakia infektatzera pasatzen dira. Hantabirusek, zehazki, karraskarien bidez sortzen dituzte infekzioak.

1978an isolatu zuten laborategian talde honetako birus bat lehenbizikoz, eta giza patogenoa zela baieztatu. Hantabirus izena Hantaan ibaitik dator, Hego Koreatik, non XX. mendeko 50eko hamarkadan bere infekzioaren lehenengo kasuak agertu ziren.

Harizpi bakarreko RNA dute birus hauek, polaritate negatibokoa eta 3 zatitan banatua. Mikroskopio elektronikoan ikusita, biribilak dira eta 90-120 nm-etako diametroa dute. Material genetikoa kapside helikoidal baten barruan dago, eta horren gainetik fosfolipidoz osatutako bilgarria dute.

Patogenia
---------

Bi dira mikroorganismo hauek sortzen dituzten patologia garrantzitsuenak: hantabirusek sortutako birika-sindromea (HPS, ingelesez) eta giltzurrun-sindromedun sukar hemorragikoa (HFRS). Bi gaitz horiek zoonosiak dira, eta gizakia kutsatzen da karraskariekin (arratoiekin, esaterako) edo haien gernu edo gorotzekin harremanetan egon ondoren.

Birika-sindromea (HPS) birusak inhalatzerakoan sortzen da. Gaitz larria da, hilkortasun tasa handia duena. Edemak sortzen ditu biriketan.

Giltzurrun-sindromedun sukar hemorragikoak (HFRS) giltzurrun-gutxiegitasuna eragiten du, odoljarioekin batera. Urtero 200.000 kasu agertzen dira munduan, batez ere Asian .

Teknika immunologikoen bidez diagnostikatzen dira gaitz hauek, gaixoaren odolean birusaren aurkako antigorputzak antzematerakoan (serokonbertsioa). PCRaren bidez ere diagnostikatu daitezke, birus patogenoaren material genetikoa gaixoaren odolean detektatzerakoan.

Hantabirusen aurkako txertorik edo tratamendurik ez dago gaur egun.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Johnson KM (2001). "Hantaviruses: history and overview". Current topics in microbiology and immunology. 256 (256): 1–14 PMID
2. ↑   Basaras, Miren; Umaran, Adelaida. *Mikrobiologia medikoa.*  EHU ISBN 84-8373-658-6..
3. 1 2   Madigan M.T. Martinko J.M. Parker J. Brock *Mikroorganismoen biologia* (2007) E.H.U-ak euskaratua: 960 orr.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q29001073
* Commonscat Multimedia: Orthohantavirus
* Wikispecies Espezieak: Orthohantavirus

---

* **Datu taxonomikoak**
* GBIF: 10216207
* NCBI: 1980442

 |

* Wd Datuak: Q29001073
* Commonscat Multimedia: Orthohantavirus
* Wikispecies Espezieak: Orthohantavirus
**Hansford konderria** (ingelesez: *Hansford County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Spearman da. 2010eko zentsuaren arabera 5.613 biztanle zituen, Hansford kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Hansford konderriak 2.383,85 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,55 ura dira. Beste 2.382,3 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2,35 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 5.613 pertsonetatik 5.518 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.430 dira. 31 beltzak edo afroamerikarrak. 11 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 16 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 6 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 31 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109646
* Commonscat Multimedia: Hansford County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127850399
* LCCN: n81050292
* NARA: 10047106
* **Lekuak**
* OSM: 1807497
* TGN: 2001997

 |

* Wd Datuak: Q109646
* Commonscat Multimedia: Hansford County, Texas
**Grafton Street** Irlandako Errepublikaren hiriburua den Dublin hiriko erdigunean kokatzen da. Hiriko bizi eta herrikoienetakoa, irlandarren artean oso ezaguna da, batez ere bertan dauden denda kopuru handiarengatik.

Historia
--------

Inguru honen jabea zen Henry FitzRoy, Graftoneko I Dukearen izena darama. O'Connell zubia eraiki zenean arrakasta handia hartu zuen eta denda ugari ezarri ziren bertan. 1980an oinekoentzako izatera igaron zen kalearen zatirik handiena eta ordutik musikariak, poetak eta mimo antzezleak egoten dira bazterretan.

Aipatzekoak
-----------

Bereziki aipagarria da 1927an ireki zen Bewley's Oriental Café kafetegia. 2004an, itxiko zela iragarri zelarik, kanpaina handia hasi zuten dublindarrek, Catherine Byrne alkatea buru zela, hori gerta ez zedin; berriz irekitzea lortu zuten, azkenean.

Bestalde, Dublin osoko estatuarik famatuena ere kalearen hasieran dago: Molly Maloneren estatua, hain zuzen ere.

Iruditegia
----------

* Grafton kalea jendez lepo.Grafton kalea jendez lepo.

Kanpo estekak
-------------

* Grafton Streeteko eraikinak, Archiseek webgunea.[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q135501
* Commonscat Multimedia: Grafton Street, Dublin

---

 |

* Wd Datuak: Q135501
* Commonscat Multimedia: Grafton Street, Dublin
**Carajeas atea** Nafarroa Garaiko Zangoza udalerriko Alde Zaharran kokatuta da. Hiri zaharreko harresietako ate bat da, Sauserako bidekin komunikatzen.

Historia
--------

XIII. mendean, Aragoiko Erresumarekin bake-aldi bat izan ondoren, hiribildua hegoalderantz hedatu zen, eta, horren ondorioz, Zangoza Hiribildua burgu berria sortu zen. Hasiera batean harresiz kanpo zegoen, eta harresi-barrutia handitu egin zen, etsaitasun-aldi berrien ondoren. Horrela, hiribildura sartzeko ate berri bat ireki zen, «Carajeas» edo «Tajadera» izenez ezagutzen dena, arkua ixten zuen burdinazko eskuaretik, hiribilduan sartzea eragotziz.

Carajeas ateak Zangoza eta Aragoi lotzen zituen, eta bidesari eta pasabide garrantzitsua zen bidaiarientzat, merkatarientzat eta Sausetik iristen ziren erromes askorentzat.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | ZANGOZA.*  (Noiz kontsultatua: 2022-02-01).

Ikus gainera
------------

* Zangoza

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111318129

 |

* Wd Datuak: Q111318129
Grafenkrone, Graf baten koroa heraldikoa
**Graf** (gizonezkoa) edo **Gräfin** (emakumezkoa) alemaniar noblezia-titulu historikoa da, normalean euskaraz "konde" baliokidea duena.

Erabilpena
----------

Graf titulua alemanez egiten duten zenbait europar lurraldetan ohikoa da, tartean Austrian, Alemanian, Suitzan, Luxenburgon, Liechtensteinen, Alsazian, Herrialde Baltikoetan eta Habsburgotar monarkiaren antzinako lurraldeetan.

Graf batek gobernatzen zuen *Grafschaft* izeneko lurralde batean, literalki «konderria». Germaniako Erromatar Inperio Santuak esleitutako konde-tituluak sarritan jurisdikzioarekin edo erantzukizun-nagusitasunarekin erlazionatu ziren, eta autoritate- edo maila-kontzesio bereziak ordezkatu zituzten.

Graf duten noblezia-tituluak
----------------------------

Titulu desberdinak eratortzen dira *graf* terminotik. Titulurik garrantzitsuenak bakarrik erabili ziren garai modernoetara arte.

| Alemanez | Euskaraz | Etimologia |
| --- | --- | --- |
| Markgraf | *Margrave* edo *markes* | Mark = marka + Graf. |
| Landgraf | *Landgrave* | Land (herrialdea) + Graf. |
| Reichsgraf | *Konde inperial* | Reich (inperioa) + Graf |
| Gefürsteter Graf | *Printzerri-konde* | Reichsfürst + Graf. |
| Pfalzgraf | *Konde palatinatu* | Pfalz (palatinatu) + Graf |
| Rheingraf | *Rhinegrave* | Rhein (Rhin) + Graf |
| Burggraf | *Burgrave* | Burg (burgo) + Graf |
| Altgraf | *Altgrave* | Alt (antzinako) + Graf |
| Freigraf | *konde aske* | Frei (aske) + Graf |
| Waldgraf | *Basoko konde* | Wald (baso) + Graf |
| Raugraf | *Raugrave* | Rau (hustu) + Graf |
| Vizegraf | *Bizkonde* | Vize (ordezko) + Graf. |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28989
* Commonscat Multimedia: Counts

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4021778-4

 |

* Wd Datuak: Q28989
* Commonscat Multimedia: Counts



1. 1 2   Fidelissimus, Princeps.  (2009-08-28). «Noble y Real: Graf» *Noble y Real* (Noiz kontsultatua: 2022-01-19).
Mackenzie haraneko otsoa edo Mackenzieko otsoa (***Canis lupus occidentalis***) tamaina handiko otso azpiespezie bat da. Mackenzie ibaiko haranetan aurkitu zen, hortik datorkio izena. Artikotik Albertako iparralderaino hedatua dago.

Ezaugarriak
-----------

Sorbaldetaraino 80-85 cm garai da eta arren pisua 45-65 kilo artekoa da (Errekorra 1939. urtean Alaskan ehizatutako ar batek erdietsi zuen, 79 kilo pisatzen zuena).

Elikadura
---------

Otso hauek taldeetan ehizatzen dute eta bere harrapakinen artean bisontea, orein arrunta, elur-oreina, kanadar oreina eta idi musketaduna daude.

Mackenzieko otsoa Yellowstoneko parke nazionalean birsartua izan zen Amerikako lautadetako idien populazioak kontrolatzeko, Ipar Amerikako bobidorik ugariena eta hedatuena.

Jokaera
-------

Talderik handienetan bizi den otsoetariko bat da, normalean 10-12 alez osaturiko taldeetan baina 32 otsoetakoa ere izan daitezkeenetan. 900-1.500 km² artean estali dezakete beraien talde handiek.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  IUCN-ko mehatxaturiko espezieen zerrenda gorria **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3116028
* Commonscat Multimedia: Canis lupus occidentalis
* Wikispecies Espezieak: Canis lupus occidentalis

---

* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 1243298
* GBIF: 6164204
* ITIS: 726837
* MSW: 14000769

 |

* Wd Datuak: Q3116028
* Commonscat Multimedia: Canis lupus occidentalis
* Wikispecies Espezieak: Canis lupus occidentalis
**Carroll konderria** (ingelesez: *Carroll County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Carrollton da. 2010eko zentsuaren arabera 110.527 biztanle zituen, Carroll kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Carroll konderriak 1.304,93 kilometro koadro ditu. Horietatik 12,33 ura dira. Beste 1.292,6 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,01 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 110.527 pertsonetatik 87.331 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 6.800 dira. 19.862 beltzak edo afroamerikarrak. 296 amerikar natiboak ziren eta 19 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 836 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 249 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.934 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q493088
* Commonscat Multimedia: Carroll County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 138380675
* LCCN: n81018227
* NARA: 10039269
* **Lekuak**
* OSM: 1059834
* TGN: 2000313

 |

* Wd Datuak: Q493088
* Commonscat Multimedia: Carroll County, Georgia
Herculaneumgo caupona, ardoen zerrenda duena
***Cauponae*** edo ***Caupona*** bidaiarientzako ostatu bat zen Antzinako Erroman. Hitz hau, jada zerbitzatzeko prest zegoen janaria eta edaria zerbitzatzen ziren dendei erreferentzia egiteko edo aisialdi tokiendako erabiltzen zen. *Caupo* bat, *caupona* baten arduraduna zen.

Orokorrean, negozio hauek, diru gutxi zuten bidaiarientzat eskainiak zeuden, baina jende aberatsarendako ere existitzen ziren *caupona*-k

Grezian, *pandokeion* deitzen ziren, eta enbaxadore eta beste bisitari batzuentzat ostatu bezala balio zuten. Gainera, Greziako herri ezberdinetan zegoen jaialdi ugaritasunarekin, ezinbesteko bihurtzen zen azpiegiturez hornitzea jaialdi horiek ospatzen ziren herrietan, erabilera handiko bideetan aurkitzen ziren herrietan gauza bera egiteaz gain.

Erroman, *taberna, taberna diversoria, edo diversorium* hitzak ere erabiltzen ziren, edaria zerbitzatzen zen eta dibertsioa eta kalitate txarreko ostatua ematen ziren ostatuei erreferentzia egiteko. *Caupona* batzuk, azkenean, putetxe bihurtu ziren, eta, horregatik, erromatar autoritateak, arrakasta handirik gabe, horiek debekatu edo erregulatzen saiatu ziren.

Erromatar galtzadetan zehar zeuden beste geltoki mota batzuk
------------------------------------------------------------

* *Mansio*
* *Taberna*
* *Mutatio*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1051574
* **Identifikadoreak**
* AAT: 300005208

 |

* Wd Datuak: Q1051574
Gurutze greziarra
**Greziar gurutzea** edo *crux inmissa quadrata* neurri bereko lau besoz osatutako gurutze bat da, angelu zuzenean mozten direnak.

Arkitekturan
------------

Arkitekturan, nabea eta transeptuaren arteko mozketak, elizari, gurutze formako oinplano bat ematen dio. Gurutze greziarreko oinplanoa izaten du, nabeak eta transeptuak neurri berea dutenean eta luzeraren erdian mozten direnean. Hala ez denean, gurutze latindarreko oinplanoa duela esaten da.

Gurutze greziarreko oinplanoa, bizantziar arkitekturan ohikoa da: prototipo edo eredua, jada suntsitua dagoen Konstantinopoliseko Apostolu Santuen eliza da, ondoren Italian berregina Goi Erdi Aroan, baina ia erabat gurutze latindarragatik ordezkatua erromanikoa iritsi zenean. Bizantziar inspirazioko gurutze greziar oinplanoko eliza baten adibide ospetsu bat, Veneziako San Marko Basilika da.

Gurutze greziarreko oinplanoa, berriz hartu zen Italian Pizkunde garaian, oinplano zentraleko zenbait eraikin eraiki zirenean: Filippo Brunelleschik esperimentatu zuen San Lorenzo basilika (Florentzia)ren Sakristia Zaharrean eta Capilla dei Pazzin erabili zuen. Emaitzarekin sugestionatuak geratu ziren *da Sangallo* anaiak: lehenik, Giulianok, Santa Maria delle Carceri Basilika eraiki zuen Praton, ondoren, Antoniok, San Biagio eliza proiektatu zuen Montepulcianon; garai berekoak dira, baita ere, Todiko Kontsolazioaren Andre Mariaren Tenplua (zehazki norena den ezagutzen ez dena), eta Bramante eta Michelangelok Vatikanoko San Petri basilikarako egin zuten jatorrizko egitasmoa. Bramantek, mota hau, Italia iparraldean ere sartu zuen. Gurutze greziardun eliza baten beste eredu bat, Cellere herrian ikus daiteke, Viterbo probintzian, non Sant'Egidio eliza altxatzen den, Sangalloren eliza bezala ezagunago, berak proiektatu baitzuen.

Erromako Gesúren Elizarekin eta San Petriko egitasmoaren aldaketarekin, gurutze greziardun oinplanoko esperimentuak amaitu egin ziren, pizkundeko armonia bereizgarria, gurutze latindar formako oinplanoen bidez hobeto aplikatzeko. Baina, barroko garaian, Pietro da Cartonak, Luca eta Martina santuen eliza eraiki zuen Erroman, pixkat luzatutako gurutze greziar bat erabiliz. Gainera, gurutze greziar formako oinplano bezala har daitezke Erromako San Carlo ai Catinariko eliza eta Sorbonako kapera, Parisen.

Arte ortodoxoan eta Europa ekialdeko artean, gurutze greziarra, egundaino erabili da.

* Cappella dei Pazzi (Florentzia)Cappella dei Pazzi (Florentzia)
* Santa Maria delle Carceri (Prato)Santa Maria delle Carceri (Prato)
* San Biagio (Montepulciano)San Biagio (Montepulciano)
* Santa Maria della Consolazione (Todi)Santa Maria della Consolazione (Todi)

Ikus, gainera
-------------

* Latindar gurutzea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q612908
* Commonscat Multimedia: Greek cross

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q612908
* Commonscat Multimedia: Greek cross
**Candies** (japonieraz: キャンディーズ?)
 Japoniako musika taldea izan zen. 1977an, ospe handia izan arren, taldeak bat-batean iragarri zuen bere erretiroa. Japoniako azken kontzertua albiste handia izan zen.

Diskografia
-----------

1. Anata ni Muchū (1973)  

2. Soyokaze no Kuchizuke (1974)  

3. Abunai Doyōbi(1974)   

4. Namida no Kisetsu (1974)  

5. Toshishita no Otoko no Ko (1975)  

6. Uchiki na Aitsu (1975)  

7. Sono Ki ni Sasenaide (1975)  

8. Heart no Ace ga Detekonai (1975)  

9. Haru Ichiban (1976)  

10.Natsu ga Kita! (1976)  

11.Heart Dorobō (1976)  

12.Aishū no Symphony (1976)  

13.Yasashii Akuma (1977)  

14.Shochū Omimai Mōshiagemasu (1977)  

15.Un Deux Trois (1977)  

16.Wana (1977)  

17.Hohoemi Gaeshi (1978)  

18.Tsubasa (1978)

Kanpo estekak
-------------

* **(Japonieraz)** Webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1366214
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132140276
* GND: 10298207-7

 |

* Wd Datuak: Q1366214
**Candy** (XVII. mendea - ) Margaret Hawkes jabetzako esklabo afrokaribetarra zen Barbadosetako jatorria, eta sorginkeriaz salatu zuten Salemgo sorginkeria prozesuan eta askatu egin zuten.

### Sorginkeria prozesua

1692ko uztailaren 1ean, John Putnam, Jr. eta Thomas Putnamek Hawkes eta Candy salatu zituzten Ann Putnam, Jr. Mary Walcott eta Mary Warren oinazez 'lotzeagatik' edo aflijitzeagatik. Galdetzean, berak sorgina zela "onartu" zuen, baina jabearen aurka egin zuen, Hawkesek sorgin bihurtu zuela eta deabruaren liburua sinatzera behartu zuela alegatuz. Hala ere, errugabe aurkitu zuten eta aske utzi zuten. Atxilotu ondoren, ez dago Margaret Hawkesen erregistrorik. Beste emakume ezkondu asko ez bezala, "emazte ona" deitzen zitzaion, eta Margaret "Andrea" izenarekin zuzentzen ziren, eta horrek adierazten zuen gizarte-klase altuagoa zela.

Candyri galdetu zitzaionean berak eta bere nagusiak nola eragiten zieten neskei, erakusketa egin zuen prozedura frogatzeko. Panpina batzuekin itzuli zen, eta, haiek beroz eta urez pikatu zituenean, neskatila aflijituek panpinei emandako tratu txarra nabaritzen zuten.

Bere lekukotasuna ezohiko ingelesez edo beste hizkuntza batekin nahastuta erregistratu zen, eta horrek esan nahi du seguru asko ez zekiela hizkuntza hori ondo hitz egiten edo ez zekiela.

Candy hiru esklabotako bat izan zen, Tituba eta Mary Blackekin batera, 1692ko histerian salatu zituztenean. Hirurak askatu egin zituzten.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Staff. «Candy» *Salem Witch Trials Documentary Archive and Transcription Project* (University of Virginia).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20810593

 |

* Wd Datuak: Q20810593
**Leif Eriksson** (antzinako eskandinavieraz: *Leifr Eiríksson*; 970–1020) esploratzaile bikingoa izan zen, amerikar lurraldeetara iritsitako lehen europarren bat. Egungo Kanadara ailegatu zen, hain zuzen.

Bidaia.
970. urtean jaio zen Leif Islandian egun berreraikia dagoen Eiríksstaðir etxean**.** Erik Gorriaren (*Eiríkr rauði*) semea zen. Honek Groenlandian bi kolonia sortu zituen eta Ekialdeko eta Mendebaldeko Kolonia deitu zituen. Arlo pertsonalari dagokionez, Leifek arreba bat, Freydís Eiríksdóttir, eta bi anaia izan zituen. Bata Þorvaldr famatua izan zen eta *Thorgunna*, bere emaztearekin seme ezagun bakarra izan zuen Þorkell Leifsson.

Norvegian zegoelarik, Olaf Tryggvason, Norvegiako erregeari zerbitzatzen, Leig kristau bihurtu zen, orduko hainbat bikingo bezala. Groenlandiara itzuli zenean 15 gizoneko espedizio bat, bera barne, bidali zuen mendebaldera, izan ere Bjarni Herjólfsson itsas-gizonak lurra ikusi zuela esan zuen, gaur egungo Ternua (Kanada).

Iristerakoan arroka zapalak baino ez zuten ikusi eta beraz *Helluland* izena eman zion ("Harri leunaren lurraldea"). Gaur egungo Baffin uhartea aurkitu zuen eta ondoren Labrador lurraldera iritsi zen eta *Markland* izena eman zion ("Zuraren lurraldea").

Nahiz eta negu hotzak izan larre berdeak zituenez, esploratzaileak bertan etxe batzuk eraiki eta bertan geratu ziren.

Onik itzuli ondoren agure bikingo batek *Leif Zortedun* ezizena jarri zion.

1950 eta 1960ko hamarkadetan Helge Ingstad eta Anne Stine norvegiar arkeologoek egindako ikerketetan, Leifek egindako egonaldia egiaztatu zuten L'Anse aux Meadows aztarnategian.

Ikus, gainera
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Leif Eriksson*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Islandia
* Bikingoak
* Baffin uhartea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q42838
* Commonscat Multimedia: Leifur Eiríksson

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 198152140015411100005
* ISNI: 0000 0000 8637 0758
* BNE: XX1312678
* GND: 118994263
* LCCN: n80017783
* NDL: 00466179
* SNAC: w6128r56
* SUDOC: 203989392
* BIBSYS: 90306670
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01844/eu\_e\_2351/e2351
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q42838
* Commonscat Multimedia: Leifur Eiríksson
**Gustaf Komppa** (Viipuri, 1867ko uztailaren 28a - Helsinki, 1949ko urtarrilaren 20a) kimikari finlandiar bat izan zen, 1903an kanforraren sintesi osoa munduan komertzializatu zuen lehena izateagatik ezagunagoa dena.

Komppa Vyborgen jaio zen 1867an. Helsinkiko Unibertsitatean graduatu zen 1891n eta jarraian Suitzan lan egin zuen Filosofia doktoretza lortu baino lehen. Denbora laburrez Finlandiara itzuli ondoren kimika irakaslea izan zen Helsinkiko Teknologia Unibertsitatean. Zenbait finlandiar erkunde handitan kide zuzendaria ere izan zen, eta Zientzien Finlandiar Akademiaren kide sortzailea. Uppsalako Unibertsitateak, Kopenhageko Unibertsitateak eta Heidelbergeko Unibertsitateak ohorezko doktore bezala gonbidatu zuten.

Komppak estentsiboki lan egin zuen konposatu ugariren sintesi organikoarekin, batez ere kanforra eta terpenoideekin. Kanforraren sintesia aurrerapen handi bat izan zen, bereziki, pinu oliotik eratorritako pinenoaren erdisintesia komertzializatu zuelako. Gainera, turba fuela bihurtzeko metodoak garatu zituen. Bere karreran zehar Komppak 200 ikerketa artikulu baino gehiago argitaratu zituen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3750494
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 262886022
* ISNI: 0000 0003 9863 4070
* GND: 1024940977
* LCCN: n2019010132
* SUDOC: 192408666
* Leopoldina: 4127

 |

* Wd Datuak: Q3750494
**Cannon konderria** (ingelesez: *Cannon County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Woodbury da. 2010eko zentsuaren arabera 13.801 biztanle zituen, Cannon kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Cannon konderriak 688,15 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,16 ura dira. Beste 687,99 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 20,06 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 13.801 pertsonetatik 13.400 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 210 dira. 167 beltzak edo afroamerikarrak. 26 amerikar natiboak ziren eta 9 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 19 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 10 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 170 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Cannon County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q494810
* Commonscat Multimedia: Cannon County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127830474
* ISNI: 0000 0004 0442 0213
* LCCN: n79082971
* **Lekuak**
* OSM: 1848169
* TGN: 2001844

 |

* Wd Datuak: Q494810
* Commonscat Multimedia: Cannon County, Tennessee
***Canción andaluza*** Paco de Lucía gitarra-jotzaileak plazaratu zuen azken lana da; berez, bera hil ondoren atera zen: diskoa 2014ko apirilaren 29an atera zen eta artista urte bereko otsailaren 25ean hil zen. Diskoa Universal Music Spain S.L. zigiluak argitaratu zuen. Espezialisten artean benetako maisu-lan gisa katalogatuta dago. Lana koplari eskainitako omenaldia izan zen.

Ezaugarri batzuk
----------------

Lanean izen handiko artistak lagundu zioten, besteak beste, Oscar D'León, Estrella Morente eta Vicente de Castro "Parrita". ​Grabazioa Paco de Lucíak Mallorca (Espainian) zuen estudioan egin zen. Albuma prestatzeko prozesua Francisco Sánchez Varelak *La Búsqueda* dokumentalean jaso zuen.

Grammy Saria
------------

2014an, Latin Grammy Sarietan lanak Urteko Albumaren saria eskuratu zuen. Hori izan zen musika flamenkoaren disko batek sari hori eskuratzen zuen lehen aldia. Grammy Sarietan ere Musika Flamenkoaren Album Onenaren Saria lortu zuen. Paco de Lucía sari hori hirugarren aldiz lortu zuen *Canción andaluza*rekin; aurretik *Cositas Buenas* (2004) eta *En Vivo Conciertos España 2010* (2012) lortua zuen.

Abestiak
--------

* «Maria de la O». Egileak: Miguel Manuel López Quiroga, Rafael de León Arias de Saavedra, Salvador Federico Valverde. 3:56
* «Ojos Verdes». Egileak: M. López Quiroga, R. Arias de Saavedra, S. Federico Valverde. 4:46
* «Romance de Valentía». Egileak: Antonio Quintero, M. López Quiroga, R. Arias de Saavedra. 4:03
* «Te He de Querer Mientras Viva» (Estrella Morenterekin). Egileak: M. Lopez Quiroga, R. Arias de Saavedra. 3:36
* «La Chiquita Piconera». Egileak: M. López Quiroga, Nicolás Callejón López, R. Arias de Saavedra. 3:22
* «Zambra Gitana» (Parritarekin). Egileak: A. Quintero, M. López Quiroga, R. Arias de Saavedra. 4:06
* «Quiroga por Bulerías». Egileak: A. Quintero, M. López Quiroga, R. Arias de Saavedra. 6:10
* «Señorita» (Oscar D'Leónekin). Egileak: Juan Solano Pedrero, R. Arias de Saavedra. 5:52

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Album osoa Daily Motion webgunean.
* **(Ingelesez)**:Albuma Discogs webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108491351

 |

* Wd Datuak: Q108491351
**Hancock konderria** (ingelesez: *Hancock County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Hawesville da. 2010eko zentsuaren arabera 8.565 biztanle zituen, Hancock kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Hancock konderriak 515,11 kilometro koadro ditu. Horietatik 29,1 ura dira. Beste 486,02 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 16,63 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 8.565 pertsonetatik 8.376 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 94 dira. 70 beltzak edo afroamerikarrak. 15 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 19 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 83 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491991
* Commonscat Multimedia: Hancock County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148958673
* LCCN: n83045529
* NARA: 10038913
* **Lekuak**
* OSM: 1804395
* TGN: 2000795

 |

* Wd Datuak: Q491991
* Commonscat Multimedia: Hancock County, Kentucky
**Castro konderria** (ingelesez: *Castro County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Dimmitt da. 2010eko zentsuaren arabera 8.062 biztanle zituen, Castro kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Castro konderriak 2.329,16 kilometro koadro ditu. Horietatik 12,59 ura dira. Beste 2.316,57 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 3,46 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 8.062 pertsonetatik 7.832 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 4.828 dira. 149 beltzak edo afroamerikarrak. 29 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 30 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 5 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 17 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109830
* Commonscat Multimedia: Castro County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144255866
* LCCN: n81066304
* NARA: 10047005
* **Lekuak**
* OSM: 1810728
* TGN: 2001954

 |

* Wd Datuak: Q109830
* Commonscat Multimedia: Castro County, Texas
**Gunz glaziazioa** edo nebraskarra, duela 1,1 milioi urte hasi eta duela 750.000 urte amaitu zen. Laugarren Aroko lehen glaziaziotzat hartzen da.

*Glaziazioaren ondorioak*

Duela milioi bar urte Konstantzako aintziraren arroa muinoz jositako paisaia bat zen. Hasierako Konstantzako aintzira bertan sortu zen, ustez, Gunz glaziazioaren ondoren, duela 700.000 urte. Baina ibaiek berehala estali zuten harriekin era harearekin. Prozesu hau, arriaren sorrera era itxiera alegia, hurrengo glaziazioekin ere gertatu zen, horietatik azkena duela 12.000 urte amaitu zelarik. Glaziazio hau Zenozoikoan gertatu zen, Fanerozoiko eoian.

Glaziarrek glaziazioetan zehar aintziraren hondoa zulatu dute, tokiren batzuetan 1.000 metroko sakoneraraino. Aldi berean, glaziazio bakoitzaren ondoren, aintziraren ertzak gaur egungoen geroz eta antzerakoagoak ziren.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Donau glaziazioa** | **Glaziazioak**Duela 1,1 milioi urte-Duela 750.000 urte | Ondorengoa**Mindel glaziazioa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19844801
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q19844801
**Hanburgoko Estatu Opera** (alemanez: *Hamburgische Staatsoper*) Hanburgo hirian dagoen opera-antzokia da.

Historia
--------

Aurretik hiriak opera-konpainia bazuen ere, 1826ko maiatzaren 18an eraikin berri baten funtsezko harria jarri zuten, *«Stadt-Theater»* izenekoa, gaur egun Opera eraikitzen den lekuan egurrezko egitura zahar eta hondatua ordezkatzeko. Antzokia eraikitzen urtebete baino gutxiago eman ondoren inauguratu zuten, 2800 ikuslerentzako tokia izanda, eta Ludwig van Beethovenen *Egmont* lana estreinatuz. 1943ko abuztuaren 2ko gauean, aireko bonbardaketek eraikina partzialki suntsitu zuten: altuera baxuko aireontzi batek hainbat petrolio- eta fosforo-tanke isuri zituen sabaira, eta su eman zion. 1946ko urtarrilean, aurrekoaren hondakinei buruzko behin-behineko auditorio bat berreraiki zen, eta antzokiak ateak ireki zituen berriro, *Le nozze di Figaro*-ren ekoizpen berri batekin. Operak horrela funtzionatzen jarraitu zuen 1953ra arte, zati batean suntsitutako eraikina eraisteari ekin zioten arte.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q705453
* Commonscat Multimedia: Hamburgische Staatsoper

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 142988040
* ISNI: 0000 0001 1281 9046
* BNF: 124839589 (data)
* GND: 2013195-1
* LCCN: n50021963
* NKC: ko2008435062
* NLA: 35188491
* SUDOC: 034043292
* BIBSYS: 90736641
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q705453
* Commonscat Multimedia: Hamburgische Staatsoper
**Guoskatjávri** aintzira Enontekiö udalerri finlandiarrean dagoen aintzira bat da, Norvegiako Kautokeino udalerritik pare bat km-ra dagoena. Käsivarsi Eremu Basatiaren mugan dago, Lappi osoko hegazti-espezie ugarienak aurki daitezkeen eremu basatiaren mugan, hain zuzen; aliota txikiak, antzara nanoak, belatz handiak, elur-hontzak, eskandinaviako lagopodoak, ipar-belatzak, ipar-kaskabeltzak, laponiako kaskabeltzak, marikoi isats-luzeak, negu txontak eta papourdinak dira, esaterako, aintzira inguruan aurki daitezkeen hegazti-espezie batzuk. Inguruko baldintza latzei probetxu ateratzea lortu duten animalia ugari dago ere; hala nola, azeri zuri eta gorriak, elur-oreinak, erbinude zuriak, eskandinaviako lagopodo eta lursaguak, ipar-katamotzak, jatunak, mendi lemingak, lursagu txikiak eta tundrako satorrak .

Uda partean iristen diren beste ohiko biztanle batzuk hartz arreak eta otsoak dira.

Kalaton aintzira hegoaldean da **Guoskatjávri** aintziraren bizilagun nagusia. Inguruko muinoen gailurretatik erortzen den urak betetzen du aintzira; bestalde, ateratzeko orduan, urek, lur azpiko pasabideetatik Lätäseno ibaira isurtzea lortzen dute, azkenik, Botniako Golkoraino iristeko.

Aintzira oso ezaguna da arrantza munduan; izan ere, bertan, amuarrain marroi eta laponiako amuarrain artiko handienak arrantzatzera uda partean etorri ohi diren arrantzaleen kopurua handia da. Gutxi gorabehera, azarotik ekainera izoztua egon ohi da aintzira eta bertako hiru uharte nagusiak zuhaizti txiki bilakatzen dira lurzoru izoztuaren gainean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Käsivarren erämaa-alue

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258785

 |

* Wd Datuak: Q12258785


| Enontekiöko aintzira garrantzitsuenak |
| --- |
| Saana mendixkako ikuspegi urtsuakSaana mendixkako ikuspegi urtsuakMalla Erreserba Naturaleko Kilpisjärvi aintziraMalla Erreserba Naturaleko Kilpisjärvi aintziraAilakkajärvi • Guoskatjávri • Iso Salankijärvi • Iso Leveä • Kalaton • Kalatonjärvi • Kaura**Kelottijärvi** • Ketojärvi • **Kilpisjärvi** • Kivijarvi • Lijankijärvi • Marsujärvi • Marttajärvi • MelajärviMuotkajärvi • Näkkäläjärvi • **Ounasjärvi** • Palojärvi • Pasmajärvi • Peerajärvi • PeltojärviPeriläjärvi • Pitsusjärvi • **Pöyrisjärvi** • Riimmajávri • Salttijärvi • Seitavuopio • SomasjärviSotkajärvi • Termisjärvi • Tuolpajärvi • Tuorkottajärvi • Vuomajärvet • Vuontisjärvi • Ylimmäinen |
**Gurara ur-jauziak** Guraran daude, Nigeriako Niger estatuko tokiko gobernuaren eremuan, Abuja hiriburutik 60 km ipar-mendebaldera. Ur-jauziek 30 metroko altuera dute gutxi gorabehera, eta Gurara ibaian daude, Suleja-Minna errepidean zehar. Gurarako ur-jauzietatik gertu dagoen biztanleria-dentsitatea nahiko handia da, 54 biz./km². Gurara ur-jauziak Nigeriako leku turistiko nagusietako bat dira. Azken boladan planak egin dira gune turistiko bihurtzeko, inguruan aisialdirako zentro bat eta zazpi izarreko hotel bat dituela.

Mitoak
------

Ahozko istorioaren arabera, Gurara ur-jauziak Buba izeneko Gbari ehiztari batek aurkitu zituen, 1745ean, europar batzuek 1925ean aurkitu eta aisialdirako gune bihurtu aurretik. Europarrek ur-jauziak aurkitu baino lehen, inguruko komunitateetan bizi ziren pertsonek gurtzen zituzten Gurara ur-jauziak. Ahozko istorioaren arabera, Gurara ibaia eta Gurara ur-jauziei bi jainkoren izena eman zitzaien: Gura eta Rara.

Klima
-----

Klima sabanakoa da. Batez besteko tenperatura 24° C-koa da. Hilabeterik beroena apirila da, 28° C-rekin, eta hilabeterik hotzena iraila, 21° C-rekin. Urteko prezipitazioa 1.595 mm-koa da. Hilabeterik euritsuena iraila da, 295 mm eurirekin, eta hilabeterik lehorrena urtarrila da, 2 mm eurirekin.

Iruditegia
----------

* 
* 
* Gurara ibaia.Gurara ibaia.
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22673984
* Commonscat Multimedia: Gurara waterfalls

---

 |

* Wd Datuak: Q22673984
* Commonscat Multimedia: Gurara waterfalls
**Greene konderria** (ingelesez: *Greene County*) Arkansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Paragould da. 2010eko zentsuaren arabera 42.090 biztanle zituen, Greene kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Greene konderriak 1.501,06 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,83 ura dira. Beste 1.496,23 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,04 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 42.090 pertsonetatik 41.067 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 901 dira. 232 beltzak edo afroamerikarrak. 194 amerikar natiboak ziren eta 7 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 107 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 14 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 469 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61018
* Commonscat Multimedia: Greene County, Arkansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143058768
* LCCN: n79135321
* NARA: 10038516
* **Lekuak**
* OSM: 1818412
* TGN: 2000132

 |

* Wd Datuak: Q61018
* Commonscat Multimedia: Greene County, Arkansas
**Carrauntoohil**, **Carrantuohill** edo **Carrauntuohill** (irlanderaz *Corrán Tuathail*, euskaraz "Tuathalen igitaia" esan nahi duelarik) Irlanda osoko mendirik garaiena da (1.039 metro). Irlandako Errepublikako Kerry konderrian dagoen Iveragh penintsulan kokatzen da eta Macgillicuddy's Reeks mendilerroaren erdigunean kokatzen da, bere barnean dagoelarik. Carrauntoohil mendiarekin bat irlandar lurraldean nolabaiteko garaiera nabariko beste bi mendi ere badaude: Beenkeragh mendia (1.010 metro) eta Caher mendia (1.001 metro). Irlanda osoan mila metroko garaiera igarotzen duten beste bi mendi besterik ez daude: Dingle penintsulan kokatzen den Brandon mendia eta Tipperaryko konderrian kokatzen den Galtymore mendia.

Irlandako mendi garaienarako igoera turista eta mendizaleek burutzen duten ohiko jarduera bat da: gune erabiliena Hag's Glen kokalekuaren hegoaldea da, Devil's Ladder ("Deabruaren harmailak") izeneko igoera maldatsutik barna. Carrantuohill mendira igotzeko ez da ekipamendu berezirik behar, ibilbidea nahiko erraza baita, nahiz eta azkenaldi honetan harri erorketen arriskua eta bertaratzen diren pertsona kopuru gehiegizkoarengatik ibilbidea ez ziurra eta lursaila ezegonkorra bilakatzen hasi. Carrantuohill menditik mila metroak igarotzen dituzten beste bi mendietara doan bidezidorra ere abiatzen da (zaldiz ere egin daitekelarik).

Mendiaren baldintza metereologikoak betiere zeharo aldakorrak izan ohi dira eta maiz mendizaleen kezkak pizten dituzte: beharrezko ekipamendurik gabe doazen eskalatzaileen ondorioz heriotz ugari izan dira. Gailurrean 5 metroko garaiera duen gurutze bat kokatzen da.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**"Mountain Views" webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q503368
* Commonscat Multimedia: Carrauntoohil

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315164007
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 1104156

 |

* Wd Datuak: Q503368
* Commonscat Multimedia: Carrauntoohil

1. ↑  Carrauntoohil. Mountain Views. 2006ko azaroaren 3a.
**Greene konderria** (ingelesez: *Greene County*) Ohioko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Xenia da. 2010eko zentsuaren arabera 161.573 biztanle zituen, Greene kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Greene konderriak 1.078,1 kilometro koadro ditu. Horietatik 6,54 ura dira. Beste 1.071,55 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 149,87 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 161.573 pertsonetatik 140.879 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3.439 dira. 11.506 beltzak edo afroamerikarrak. 367 amerikar natiboak ziren eta 81 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 4.663 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 261 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 3.816 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q825807
* Commonscat Multimedia: Greene County, Ohio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125515345
* LCCN: n82133796
* **Lekuak**
* OSM: 104781
* TGN: 1002424

 |

* Wd Datuak: Q825807
* Commonscat Multimedia: Greene County, Ohio
**Lactobacillus** generoa bakterio Gram positiboz osatuta dago, bazilo itxura dutenak. Anaerobio fakultatiboak dira eta ez dira mugitzen. Batzuetan filamentuetan biltzen dira. Ez dute esporarik sortzen.

Lactobacillus generoak, Streptococcus-ekin batera, bakterio laktikoen taldea osatzen du. Talde honetako bakterioek metabolismo berezia dute, glukosa hartzitzen baitute azido laktiko sortuz. Hartzidura laktiko horrek garrantzia handia du zenbait industri-prozesutan, jogurtgintzan edo gaztagintzan, besteak beste.

Lactobacillus-en ezaugarri biokimiko nagusiak hauek dira:

* anaerobio fakultatiboak
* katalasa (-)
* oxidasa (-)
* glukosaren hartzidura (+) (azido laktikoa sortuz)
* gelatinaren hidrolisia (-)

Bizilekuari dagokionez, genero honetako bakterio batzuk saprofitoak dira, eta beste batzuk komentsalak; azken hauek giza gorputzean aurki daitezke (ahoan, hesteetan edo baginan), inongo kalterik egin gabe. Izan ere, *Lactobacillus* gehienak ez dira patogenoak.

Azido laktikoa sortzerakoan Lactobacillus-ek ingurumenaren pH jaisten du. Genero honetako bakterioak oso erresistenteak dira pH azidoekiko, eta gai dira hazteko pH oso bajua denean ere (adibidez, jogurt-ean).

Janari eskakizun zorrotzak dituztenez, hazkuntza-inguru aberatsak erabiltzen dira laborategian hazteko.

Erabilera industriala
---------------------

Laktobaziloek garrantzi handia dute esnekien industrian, Streptococcus-en antzera. Esnearen laktosa hartzitzen dute, azido laktikoa sortuz (horretarako, baina, lehen laktosa glukosan eta galaktosan hidrolizatzen dute). Horren ondorioz esnearen pH asko jaisten da, mamia eta jogurt bezalako produktuak agertuz. Gaztagintzan ere funtsezko zeregina betetzen dute mikrobio hauek, hasierako fasean zein gaztaren heltze prozesuan.

*Lactobacillus helveticus*, *Lactobacillus bulgaricus*, *Lactobacillus casei* eta *Lactobacillus acidophilus* dira bakterio erabilienak esnekien industrian.

Jogurt-aren sortze prozesuan, esaterako, bi mikrobiok parte hartzen dute: *Streptococcus thermophilus* eta *Lactobacillus bulgaricus*; azkenaren ordez *Lactobacillus casei* ere erabiltzen da sarritan.

Bestalde, Lactobacillus generoko espezie batzuk probiotiko moduan erabiltzen dira sarri, dituzten ustezko osasun-onurak direla-eta.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Lactobacillus*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1061596
* Commonscat Multimedia: Lactobacillus
* Wikispecies Espezieak: Lactobacillus

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00568761
* NKC: ph395739
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 83233
* GBIF: 3223445
* ITIS: 957444
* NCBI: 1578
* WoRMS: 567355
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D007778
* **Kimikako identifikadoreak**
* ATC: G01AX14

 |

* Wd Datuak: Q1061596
* Commonscat Multimedia: Lactobacillus
* Wikispecies Espezieak: Lactobacillus
**Hanson konderria** (ingelesez: *Hanson County*) Hego Dakotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Alexandria da. 2010eko zentsuaren arabera 3.331 biztanle zituen, Hanson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Hanson konderriak 1.127,62 kilometro koadro ditu. Horietatik 2,23 ura dira. Beste 1.125,38 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2,95 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 3.331 pertsonetatik 3.294 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 15 dira. 0 beltzak edo afroamerikarrak. 11 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 11 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 15 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q495667
* Commonscat Multimedia: Hanson County, South Dakota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 155922189
* LCCN: n79007332
* **Lekuak**
* OSM: 1739819
* TGN: 2001800

 |

* Wd Datuak: Q495667
* Commonscat Multimedia: Hanson County, South Dakota
***Hapalemur aureus*** Lemuridae familiako primate lemuriforme espezie bat da. Lemur guztiak bezala Madagaskarren baino ez da bizi, kasu honetan herrialdearen hegoaldean. Arriskuan dagoen espezieetako bat da, batez ere euren bizi-eremuaren galera dela eta. Populazioa gaur egun 1.000 aletik beherakoa dela kalkulatzen da. Batez ere *Cathariostachys madagascariensis* espezieko banbuaz elikatzen da. Egunero jaten duen kopuruak nahiko zianuro dauka pertsona bat hiltzeko, baina oraindik ezaguna ez den arrazoiren bat medio ez dira hiltzen.

Eguzkia sartzen edo ateratzen ari denean aktiboa da. 37-39,5 zentimetroko tamaina dute eta 37-41 zentimetro arteko isatsa. Kilogramo bat eta 1,5 arteko pisua dute.

Emeek kume bat dute bakoitzean eta urtero dituzte kumaldiak. 138 egun behar ditu kumea egiteko.

Erreferentziak
--------------

Ikus, gainera
-------------

* *Hapalemur*
* Lemuridae
* Lemuriformes

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q775192
* Commonscat Multimedia: Hapalemur aureus
* Wikispecies Espezieak: Hapalemur aureus

---

* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Hapalemur\_aureus
* BioLib: 32018
* EOL: 326530
* GBIF: 2436415
* ITIS: 572869
* UICN: 9672
* MSW: 12100050
* NCBI: 122222
* Species+: 8822

 |

* Wd Datuak: Q775192
* Commonscat Multimedia: Hapalemur aureus
* Wikispecies Espezieak: Hapalemur aureus
**Leidengo Unibertsitatea** (nederlanderaz: *Universiteit Leiden*), Herbehereetako unibertsitate zaharrena.

1575ean fundatu zuen Gilen I.a Orange-Nassaukoak, Laurogei Urteko Gerrako herbeheretar iraultzaileen buruak. Izan ere, Leiden hiriak zeregin erabakigarria izan zuen Laurogei Urteko Gerran. 1572an, Leidengo herritarrek espainiarren kontrako iraultzaileekin bat egitea erabaki zuten. 1574ko maiatzean, hiria setiatu egin zuen Herbehereetako gobernadore Luis de Requesensek. Urte hartako urriaren 3an, ordea, hiriko dikeak suntsitu zituzten, eta hala lortu zuten ur bidez herritarrak hornitu eta espainiarrei aurre egitea. Bada, setioaren kontra borrokatu izana eskertzeko eraikiarazi zuen Gilen I.ak 1575ean unibertsitatea. Orduz geroztik, hiriaren bereizgarri dira unibertsitatea, ikasleak eta ikasle-egoitzak.

Unibertsitate honetan, hainbat asmakizun egin dira. Aipatzekoa da, esaterako, Leyden botila, beirazko botila batekin egindako kondentsadorea. Pieter van Musschenbroekek asmatu zuen 1746an. Kriogenia-arloan eman zen beste aurrerapauso bat: Heike Kamerlingh Onnesek, 1913ko Fisikako Nobel saridunak, helioa likidotu zuen lehenbizikoz 1913an.

Leidengo Unibertsitateko beste hiru irakasleri eman diote Nobel saria: Hendrik Antoon Lorentzi eta Pieter Zeemani, fenomeno optiko eta elektronikoen arloan egindako lan aitzindariarengatik, eta Willem Einthoven fisiologoari, hari-galvanometroa asmatzeagatik. Unibertsitateari sona handia eman zioten nazioartean, halaber, Albert Einstein and Paul Ehrenfest fisikariek, Christiaan Snouck Hurgronje islam-adituak, Cornelis van Vollenhoven zuzenbide-adituak eta Johan Huizinga historialariak. 2005ean, teoria kuantikoari buruzko Albert Einsteinen eskuizkribu bat aurkitu zuten Leidengo Unibertsitateko liburutegietan.

Gaur egun, ikerketa-zentro garrantzitsua da Leidengo Unibertsitatea, eta nazioarteko nahiz Herbehereetako 40 ikerketa-institutu baino gehiago biltzen ditu. Zazpi fakultate hauek ditu: arkeologia, zuzenbidea, humanitateak, zientzia, gizarte- eta portaera-zientziak, LUMC medikuntza-fakultatea eta Campus The Hague.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Leidengo Unibertsitatearen webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156598
* Commonscat Multimedia: Leiden University

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 427145676400905170004
* ISNI: 0000 0001 2013 2535
* BNE: XX134820
* BNF: 118690185 (data)
* CANTIC: a1120607x
* GND: 1025656059
* LCCN: n79058414
* NKC: ko2002162130
* NLA: 36532304
* SUDOC: 027370208
* BIBSYS: 90329336
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q156598
* Commonscat Multimedia: Leiden University


  

* 
* 
* 
* 
*