**Caliko kartela** Drogak Kontrolatzeko Administrazioak (DEA) kokaina trafikoan aritzen den erakunde kriminalari emandako izena izan zen. Gilberto, Miguel Rodríguez Orejuela, José Santacruz Londoño eta Hélmer Herrera anaiak izan ziren kartel honen sortzaileak.

Bere izena Cali hiritik jasotzen du, han burutu zutelako operazio nagusia. Ez da lortu 1980ko eta 1990eko hamarkadetan mugitu zuten diruaren guztizkoa kalkulatzea, hasiera batean milaka milioi dolar izan zirela uste da, kantitate honen kokalekua ezezaguna da, agintariek gutxien ezagutzen duten kontularietako bat delarik. Ipar Amerikako justiziaren arabera, diru gehiena Suitzako bankuetan egongo da seguruenik. Bere finantza bazkideen artean Felipe Altes Fernández zegoen, espainiar nazionalitatekoa, Urdinola Grajales familiaren lagun pertsonala eta 1990eko hamarkadan bankuko bitartekari ezaguna. "Kartel" izena, nagusiki, Medellingo kartela izenekoaren aurka eman zitzaion, bere arerio nagusia izan zena, bi erakunde hauek 80ko hamarkadaren erdialdean izan zuten borroka armatuaren ondorioz.

Historia
--------

### Hasierak

1970eko hamarkadan Gilberto Rodríguez Orejuelak, bere anaia Miguel Rodríguez Orejuela eta José Santacruz Londoñorekin batera, "Los Chemas" delituzko talde bat sortu zuen, hasieran lurreko piraterian, estortsioan eta bahiketan aritu zena. Gero kokainaren negozioan sartzen hasiko ziren, koka-orea Boliviatik eta Perutik inportatuz.

Bazkideak bilatzen hasi ziren trafiko-sarea zabaltzeko. Horrela, Santacruzen bitartez, Hélmer Herrera alias Pacho Herrera, New Yorken kokatutako diru zuritzailearen bazkide egin ziren, eta honek, Narkotrafikatzaileek irabazten zuten eta Kolonbiara sartu ezin zuten dirua legez kanpo garraiatzen espezializatu zen. Horretarako, makina astunen inportazioa aitzaki bezala erabiliz, dirua kamuflatzen zuen.

Time aldizkariaren 1991ko uztaileko edizioan, Santacruzek munduko droga-trafikoko kateak diseinatu eta Rodriguezek Estatu Batuetara, Europara eta Japoniara bideratu zituela finantzak azaldu zuten. Artikuluak dioenez, une horretarako Drogen Kontrolerako Administrazioak (DEA) kalkulatzen zuen Santacruzek eta Pacho Herreraren erakundeak New Yorken zirkulatzen zen bost gramo kokainatik lau esportatzen zituztela. Gainera, aldizkariak adierazi zuen 1970eko hamarkadaren erdialdean, Medellingo Kartelak Miamiko droga salmentak monopolizatzen zituen bitartean, Santacruzek New York bereganatu zuela.

### Gerra Medellingo kartelarekin

Jhon Jairo Velasquez alias Popeye Medellingo Karteleko kidearen arabera, bi aldeen arteko eztabaida Pablo Escobarren eta Helmer Herreraren langileen arteko liskarren bidez hasi zen.

1988ko urtarrilaren 13an, hiru pertsona auto batean iritsi ziren El Poblado (Medellin) sektoreko Monako eraikinera, eta automobiletik jaitsi ondoren, honek eztanda egin zuen, gertu zeuden zenbait eraikinetan kalteak eraginez. Kaltetutako eraikin batean Maria Victoria Henao Escobarren emaztea, Manuela eta Juan Pablo semeak, zerbitzuko bi langile eta beste bi pertsona zeuden. Manuela entzumen-lesioekin geratu zen atentatuaren ondorioz, eta gainerako biktimak onik atera ziren.

Urte horretan espioitza eta kontraespioitza erasoaldiak hasi ziren; lehenik Escobarrek inteligentzia operazio bat antolatu zion Caliren kartelari; Rodríguez Orejuela, Santacruz eta Pacho Herrera anaiek, aldi berean, erretiratutako bost militar kontratatzea erabaki zuten Escobarren aurkako espioitza zerbitzu bat eratzeko, baina honek ofizialak eta errusiarrak deskubritzen zituen, orduan Caliren kartelak bake proposamen bat egin zion. Horri bi baldintza jartzen dizkio Escobarrek: 5 milioi dolarreko kalte-ordaina Monako eraikinaren aurkako atentatuagatik eta Pacho Herreraren entregagatik. Gilberto Rodriguezek uko egin zion Pacho Herrera entregatzeari eta bost militar ohiak handik egun gutxira hildak agertu ziren.

1989ko ekainak 22an, Caliren kartelak, mertzenario talde bat kontratatu zuen, eta Napoliko Ogasunera bidali zituen Escobarren aurka atentatua egiteko, baina operatiboak porrot egin zuen, mertzenarioak garraiatzen zituen helikoptero artikulatua, gainkarga arazoengatik lurrera erori zelako. Azaroan, Independiente Medellin eta America de Caliren arteko Kolonbiar Futbol Profesionaleko partidaren ondoren, Alvaro Ortega epailea hil zuten Escobarren aginduz, Popeye eta Fernando Rodríguez Mondragonen arabera Caliren kartelarekin zeuden legez kanpoko apustuen ondorioz.  

Hipotesi baten arabera, bi kartelek su-eten bat eta Luis Carlos Galan Sarmiento presidentegaia hiltzeko aliantza bat izan zuten.   

1990ean, Pacho Herreraren lursailetako batean, Candelaria inguruan (Valle del Cauca), futbol pribatuko partida batera joatekoa zela aprobetxatuz, armada nazionaleko arropa pribatiboz jantzitako zenbait sikariok, bertara sartu eta bertaratutakoen aurka tiro egin zuten, 17 hildako utziz; Hala ere, Herrera onik atera zen eta ihes egin zuen. Escobarrek agindu zuen atentatua, eta 1991ko uztailaren 27an beste eraso bat egin zuen Herreraren aurka Calitik Jamundirako autobidean kokatutako bainuetxe batean.

1991ko ekainean Escobar Kolonbiako agintariei entregatu ondoren, gerra lasaitu egin zen, baina Caliko Kartelak ez zuen goardia galdu, eta 1992an Medellingo Kartelaren buruzagiaren aurka atentatua egiteko plan bat egon zela jakin zen, hau Katedraleko kartzelan zegoelarik. Uztailean gerra areagotu egin zen Escobarrek espetxetik ihes egin zuenean, baina oraingoan Caliko Kartelak bere erasoa ireki zuen "Los Pepes" delakoen poltsikoak eskudirutan injektatuz. Hau Medellin eta Paramilitares karteleko kide ohiek osatutako erakunde kriminala zen, Escobar akabatzeko sortua.

Escobarren heriotzarekin, 1993an, Medellingo karteletik geratzen zena desegin zen, Caliko kartela, mundu mailako kokaina banaketaren %80arekin geratzea eragin zuena. Amado Carrillo Fuentes buru zuen Juarezko Kartelak bat egin zuen Caliko kartelarekin, Estatu Batuetako mendebaldeko kostaldera kokaina sartzeko, eta hegazkin komertzialen hegaldi bakar batean 14 tona kokaina astun garraiatzera iritsi zen, Drogak Kontrolatzeko Administrazioaren (DEA) datuen arabera.

### Kartelaren desegitea

Escobar hil eta Medellingo kartela desagertu zenean, agintariek, estatubatuarrek bereziki, Caliko kartelean zentratu ziren, zeina negozio aberatsaren buru geratu baitzen; espero izatekoa zen bere ahalegin guztiak Caucako haranaren antolaketarekin amaitzeko izango zirela. America de Cali futbol taldea ere "Clinton zerrendan" egon zen 1996 eta 2013 artean, aktiboen garbiketarekin lotuta zegoelako. 

Ernesto Samperrek 1994ko Kolonbiako hauteskunde presidentzialetan lortutako garaipenarekin narco-casetteen eskandalua hasi zen, non Samperren kanpaina Caliko kartelak babestu zuela adierazten zen. Presidenteak karteleko liderrak jazartzea agindu zuen, bere kanpainan legez kanpoko dirua sartzearekin zerikusirik ez zuelako eta, beraz, haiekin inolako akordiorik ez zuela erakutsi zuen.

Carteleko buruzagiak banan-banan erortzen joan ziren, lehena José Santacruz izan zen, Bogota iparraldeko jatetxe batean atxilotu zutena, bigarrena Gilberto Rodríguez Orejuela izan zen 1995eko ekainean bere jabetzako apartamentu batean, eta urte bereko abuztuan Miguel Rodríguez Orejuela harrapatu zuten. 1996ko urtarrilean, Santacruzek preso zegoen kartzelatik ihes egitea lortu zuen, haraneko Iparraldeko Kartelak hil zuen, poliziarekin eta paramilitarrekin batera. Urte bereko martxoan, bere heriotza Kolonbiar Poliziaren talde bat pasa ondoren gertatu zela irudikatuz. Bestalde, Pacho Herrerak Kolonbiako agintarien esku utzi zuen bere burua 1996ko irailean, eta Palmirako espetxean sartu zuten, Valle del Caucan. 1998ko azaroan, Wilber Alirio Varela Jabonek egindako operazio batean hil zuten, Caliko Kartelaren sikario ohia eta Haraneko Iparraldeko Kartelaren buruzagietako bat zena. Azkenean, Rodriguez Orejuela anaiak Estatu Batuetara estraditatu zituzten, eta 2030ean amaitzen den zigorra betetzen ari dira, kartzelatik droga trafikatzen jarraitu zutelako.

Rodriguez Orejuelak eta konpainiak, narko-kaseteen eskandaluaren aurretik, Kolonbiako justiziaren aurrean amore ematea negoziatu zuten gobernuarekin. Hainbat prebenda emango zitzaizkien, hala nola Kolonbiako kartzeletan gehienez ere 5 urteko espetxealdia eta beren ondasun handiak desjabetuko ez zituztela agintzea; kontra-prestazio gisa, Kolonbiako lurzoruko narkotrafikoa desagertu egin behar zen, eta horretarako bildu ziren beren mendeko eta bazkide adingabeekin negozioan, erabakiaren berri emateko. Hala ere, zenbaitek uko egin zioten bere aginduak betetzeari, horien artean Orlando Henao Montoya eta Efrain Hernandez, Haraneko Iparraldeko Kartelaren kide nagusi izatera pasa zirenak.

Estruktura
----------

Cartel de Caliren kupula Miguel Rodríguez Orejuelak eta Gilberto Rodríguez Orejuelak, José Santacruzek eta Pacho Herrerak osatzen zuten; Caliko droga-trafikoaren negozioaren jabeak. Kartelaren egituran hiru kide zeuden, bigarren agintean, kupulako kideen ondoren, eskualdeko hainbat tokitan; Victor Patiño, Kolonbiako eremu baketsu osoan kartelerako itsas garraioa maneiatzeaz arduratzen zena, Henry Loaiza, kartelaren laborategiei segurtasuna ematen ziena eta kokaina ekoizle handia zena, eta Phanor Arizabaleta, kartelerako kokaina prozesatzeko insumoen inportazioan laguntzen zuena.

Guillermo Pallomarik Drogak Kontrolatzeko Administrazioan (DEA) egindako adierazpenean adierazi zuenez, Mario del Bastok, Miguel Rodriguezen segurtasun-buruetako batek, ikuskatzen zuen segurtasun-batzorde bat sortu zen, eta batzordeko kideek ez zuten erabakirik hartzen, soilik gomendioak ematen zizkioten buruzagiari, droga-trafiko eraginkorra lortzen laguntzeko.

Funtzionamendua
---------------

DEAk kokainarekiko zuen jarrera lasaiak taldeak aurrera egitea ahalbidetu zuela uste da. Taldea "gelaxka" askotan garatu eta antolatu zen, modu independentean funtzionatzen zutela ziruditenak, baina zeleno bati ("gerentea") informazioa ematen ziotenak. Zelula-egitura independentea da Medellingo Kartela Caliko Kartelaz bereizten duena. Caliko kartela erakunde kriminal independentez osatutako talde estu bat zen, Medellingo buru zentralaren aurka egiten zuena, Pablo Escobarren aurka.

Orduan, Thomas Constantine Kartel de Cali "ezagutu dugun sindikatu kriminal handiena eta boteretsuena" bezala izendatu zuen.

Jarduerak
---------

### Trafikoa

Caliko kartela, bere sustrai laburrak marihuana trafikoan hasi zituena, laster aldatu zen kokainara, bere garraio erraztasunagatik eta onura marjina handiagoagatik. Kartela ezaguna izan da trafikoan eta ekoizpenean egin dituen berrikuntzagatik, bere operazioak Kolonbiatik Perura eta Boliviara eramateagatik, baita Panamako zirkulazio ibilbide berrietan aitzindaria izateagatik ere. Kartela ere, opiorantz dibertsifikatu zen, eta kimikari japoniar bat ekarri zuela jakinarazi zen, bere fintze operazioan laguntzeko.

Thomas Constantinek Estatu Batuetako Kongresuan egindako txostenaren arabera, "Cali Hego Amerikako heroina trafikoan nagusi izango da Kolonbiako opio-laborantzako eremuetara sartzeagatik". Kartelak heroinaren trafikoan duen parte-hartzeari buruzko eztabaida dago oraindik. Uste denez, karteleko liderrak ez ziren heroinaren merkatuan nahasita egon, oso gertukoak izan arren, Ivan Urdinola-Grajales kasua adibidez. Uste da bere harremanek heroinaren banaketa-zentroekin lankidetzan aritzera eraman zutela.

Caliko kartelaren erregealdia ezaguna izan zen, munduko kokaina merkatuaren %90aren kontrola eta Europako kokainaren merkatuaren hazkundearen erantzule zuzenak izateagatik, merkatuaren %90 kontrolatuz. 1990eko hamarkadaren erdialdean, Cartel de Caliko narkotrafikoaren inperioa milioi askoko enpresa bilakatu zen.

### Finantzak

Trafiko-operazioetatik ateratako dirua garbitzeko, Caliko kartelak bere funtsak merkataritza-enpresa legitimoetan inbertitu zituen, baita fatxadako konpainietan ere, dirua ezkutatzeko. 1996an kartela Estatu Batuetako diru-sarreretan soilik 7 mila milioi dolar biltzen ari zela uste zen. Eskudirua sartzearekin batera, funtsak garbitzeko beharra heldu zitzaien. Operazioen lehen instantzietako bat Gilberto Rodríguez Orejuelak Langileen Bankuko Batzordeko presidentearen postua ziurtatu ahal izan zuenean gertatu zen. Uste zenez, bankua, Caliren kartelerako funtsak garbitzeko erabili zen, baita Pablo Escobarren Medellingo kartela ere. Karteleko kideei, Gilbertorekin zuten afiliazioaren bidez, kontuak gainbegiratu eta dirua itzuli gabe maileguak ateratzeko baimena eman zitzaien.

Oinarri honen gainean kapitalizatuz, Gilbertok Panaman lan egiten duen Ameriketako Lehen Bankua sortu ahal izan zuen. Time-rekin egindako elkarrizketa batean, Gilbertok onartu egin zuen bankuaren bidez dirua garbitu izana; hala ere, lege-ekintzei bakarrik egotzi zien prozesua. Gilbertoren arabera, garbiketa "Panamako legearen araberakoa" izan zen, eta horrek eraman zituen AEBetako agintariak haren atzetik. Geroago, Gilbertok, 1979an, Kolonbiar Irrati Taldea hasi zuen, 30 irrati-estazio baino gehiagoko sare bat eta "Drogas la Rebaja" izeneko farmazia-kate bat, bere gorenean, 28 hiritan 400 denda baino gehiago pilatu zituena, 4.200 enplegatuz. Kate farmazeutikoaren balioa $216 milioitan estimatu zen. 1988ko urtarriletik 1990eko maiatzaren 4ra arte Caliko Kartelak katea jabetzan hartu zuenez, Pablo Escobarrek eta Medellingo Kartelak 85 bonbardaketa egin zituzten, eta guztira 27 pertsona hil ziren.

### Biolentzia

#### Diziplina

Caliko kartelak indarkeria politikoa baztertu zuen neurri handi batean, indarkeria mehatxua nahikoa baitzen askotan. Kartelaren antolaketa honela egituratu zen: Kolonbian familia zuten pertsonek bakarrik erabiliko zituzten Caliko eta Ameriketako Estatu Batuetako lekuak barne hartzen zituzten operazioak, familia kartelaren eskura mantenduz. Familiako kideak kartelaren aseguru bihurtu ziren, bertako kideek gobernuko funtzionarioei ez zietela lagunduko eta jasotako produktuen ordainketa ez zutela ukatuko adieraziz. Heriotza-mehatxua akatsak egin zituztenen gain ere bazegoen. Uste denez, kartelak askotan akats larriak egin zituzten adin txikiko kideak hiltzeagatik.

#### Garbiketa soziala

Milurtekoaren amaiera liburuan, Manuel Castellsek dio Caliko Kartelak eta beste hainbat kartel botatakoen ("baztergarriak") garbiketa sozialean parte hartu zuela. Besteak beste, prostitutak, kaleko haurrak, lapur txikiak, homosexualak eta etxerik gabeko pertsonak egon ziren garbiketa horren barne.

Bertako batzuekin batera, Caliko Kartelak bere burua garbitze sozialeko taldeak sortu zituen eta erabili eta botatzekoak hil zituzten, askotan "Cali garbia, Cali linda" ("garbi Cali, eder Cali") zioten kartelekin utziz. Eraildakoen gorpuak, sarri, Cauca ibaira bota ziren, beranduago, "Heriotzaren ibaia" bezala ezagutu zena. Azkenik, Risaraldako Marseilla udalerriak porrot egin zuen gorpuak berreskuratu eta autopsiak egiteagatik.

#### Errepresaliak

1980ko hamarkadan eta 1990eko hasieran, gerrilla komunistak droga kartelei eraso zieten. 1981ean, garai hartako Movimiento 19 de Abril talde gerrillariak Marta Nieves Ochoa, Ochoa del Cartel de Medellin anaien arreba, Jorge, Fabio eta Juan David bahitu zituen. M-19k 15 milioi dolarreko erreskatea eskatu zuen Martaren askapen seguruagatik, baina errefusatuak izan ziren. Bahiketari erantzunez, Medellin eta Caliren kartelek, baita lotutako trafikatzaileek ere, Heriotza Sekuestradoreei taldea osatu zuten. Trafikatzaileek funtsekin, sariekin, tresneriarekin eta eskulanarekin lagundu zuten masaren operazioetarako. Handik gutxira, foiletoak utzi ziren Caliko futbol zelai batean, taldearen sorrera iragartzen zutenak. Gehien bat M-19ko kideak harrapatzen eta torturatzen hasi zuten errepresaliak. 3 egunetan Marta Nieves askatu zuten. Hala ere, talde horrek operatzen jarraituko luke, ehunka hilketa leporatuta.

1992an, Kolonbiako Indar Armatu Iraultzaile gerrillariak (FARC) Christina Santa Cruz bahitu zuen, Jose Santacruz Londoño Caliko Kartelaren buruzagiaren alaba. FARCek, Christinaren itzulera seguruaren truke, 10 milioi dolarreko erreskatea eskatu zuen. Erantzun gisa, Caliko Kartelak Kolonbiar Alderdi Komunistako, Batasun Patriotikoko, Langileen Batasuneko eta Pablo Catatumbo, Simon Bolivar Guerrillako Koordinazio Batzordeko ordezkari baten arrebako 20 kide edo gehiago bahitu zituen. Azkenik, elkarrizketen ondoren, Christina eta Catatumboren arreba askatuak izan ziren. Ez dakigu zer gertatu zen karteletik hartutako beste bahituekin.

Pablo Escobarrek Kolonbiako gobernuan egindako naro-beldurrezko gerran, soldatapeko hiltzaile bat Herrera hiltzen saiatu zela uste da, kirol ekitaldi batera joaten ari zela. Pistoladunak sua ireki zuen Herrera eserita zegoen jendartean metrailadore bat erabiliz, eta 19 hil zituen; hala ere, ez zuen Herrera jo. Herrera Los Pepes taldearen sortzailea dela uste da, Pablo Escobar hil edo harrapatzeko asmoz agintariekin batera jarduten zuen taldea

Caliren kartelak, ondoren, Kolonbiako armadako kide bat kontratatu zuen, Jorge Salcedo izeneko ingeniari zibil bat. Pablo Escobarren hilketa bat prestatzen laguntzea nahi zuten. Salcedo lagun egin zela entzun zutelako kontratatu zuten, eta mertzenario talde bat kontratatu zuen ezkerreko gerrillarien aurkako gerra bat egiteko Kolonbiako armadak zigortutako operazio batean. Mertzenario taldea operazio berezietako 12 soldadu ohik osatzen zuten, Britainiar Aire Zerbitzu Berezia barne. Salcedok bere betebehar patriotikoa zela sentitu zuen eta Kolonbiara itzultzeko mertzenarioak ekartzeko eta Pablo Escobar hiltzeko operazioa planifikatzen laguntzeko akordioa onartu zuen.

Britainiar soldadu ohien taldeak eskaintza onartu zuen. Kartelak janaria, etxebizitza eta armak eman zizkien mertzenarioei. Plana Escobar erasotzea zen, Napoliko Ogasun konplexuan. Hilabete batzuetan entrenatu zuten Escobar multzoan geratuko zela jakin zuten arte, bere futbol taldeak txapelketa bat irabazi zuela ospatuz. Hughes 500 helikoptero armatu eta ustekabeko erasoaren bidez sartuko zituzten goizaldean. Helikopteroak margotu zituzten polizia-helikopteroak iduri zezaten, are gehiago nahasteko. Aireratu eta multzorantz abiatu ziren, baina helikopteroetako batek mendi baten hegala jo zuen azkenean, multzotik minutu batzuetara. Pilotua istripuan hil zen. Plana bertan behera utzi zuten eta erreskate misio bat egin behar izan zuten mendi magal trinkoan.

Azkenik, Escobar espetxera joan zen, non bere Medellingo Kartela zuzentzen eta bere arerioak bere ziegatik mehatxatzen jarraitu zuen. Escobar hiltzeko bigarren konspirazioa, jabetza pribatuko A-37 Dragonfly lurreko erasorako hegazkin bonbardatzaile bat erabiliz espetxea bonbardatzea izan zen. Caliko Kartelak lotura bat zuen El Salvadorren, El Salvadorko armadako jeneral bat, legez kanpo 500 liberako lau bonba saldu zizkiena milioi erdi dolarren truke.

Salcedok El Salvadorrera bidaiatu zuen bonbak jaso eta hegazkin zibil batek lur hartuko zuen aerodromo batera eramateko plana gainbegiratzeko eta Kolonbiara eramateko. Baina hegazkina aerodromoan lurreratu zenean, hegazkin exekutibo txiki bat zela ikusi zuten. Lau bonbak kargatzen saiatu ziren, eta aurreikusita zegoenaren arabera, 20 minutu baino gehiago behar izan zituzten. Ordurako, zibil ugari bildu zen aerodromoan gertatzen ari zenaz jakin-minez. Hiru bonba baino ez daude, bidaiarien kabina txikian pilatuta. Hegazkina aireratu zen eta Salcedok laugarren bonba utzi eta bere hotelera itzuli zen. Biharamun goizean, aurreko gaueko ekintzak albiste guztietan zeuden. Salcedok apenas egin zuen ihes El Salvadorretik eta kamioneta erakutsi aurretik atxilotu zuten. Poliziak bonba aurkitu zuen eta operazioan parte hartu zuten pertsona batzuk atxilotu egin zituzten, eta Escobar bonbekin hiltzeko konplotaren berri eman zieten agintariei. Caliren kartelak aireko bonbardaketaren konplota bertan behera uztea erabaki zuen.

Ez zen atzera bueltarik izan Salcedorentzat. Kolonbiako gobernuak orain Caliko kartelarentzat lan egiten duen kriminaltzat jo zuen, eta bere enplegatzaileek ez zioten joaten utziko. Salcedok, gero, Orejuela familiaren segurtasuna administratzea erabaki zuen, baina gero lau panamarren exekuzioa ikusi behar izan zuen eta Guillermo Pallomariren hilketa antolatzeaz arduratu zen, kartelaren kontagailua bera. Salcedok hautu bati aurre egin behar izan zion: hiltzea edo hiltzea arriskatzea bere familiarekin batera. Salcedok errepresaliak hartzea eta Pallomari eta bere burua salbatzea erabaki zuen, Estatu Batuetako Inteligentzia Agentzia Zentralarekin harremanetan jarriz eta informatzaile gisa lan eginez. Kaliko kartelari emandako kolpe hilgarria izan zen. Bere zerbitzuagatik, Salcedo eta bere familia hedatua, Estatu Batuetan birkokatuak izan ziren, eta 1.7 milioi dolarreko sariak jaso zituen.

Kontraespioitza
---------------

Caliko Kartelaren Kontrainteligentea Hezkuntza Zentroak askotan Drogak Kontrolatzeko Administrazioa (DEA) eta Kolonbiako funtzionarioak harritu zituen. 1995ean, Cali kartelaren bulegoetan egindako sarekada batean, kartela Bogota eta Cali barruan eta kanpoan egindako telefono-dei guztiak monitorizatzen aritu zela ikusi zen, baita Estatu Batuek Bogotan duten enbaxada eta Defentsa Ministerioa ere. Ordenagailu eramangarriari esker, Londoñok telefono-deiak zelatatu eta telefono-lineak aztertu ahal izan zituen telefono-entzuketen bila. Funtzionarioek ordenagailu eramangarriaren erabilera deskubritu ahal izan zuten arren, zifratze teknika sofistikatuen ondorioz artxibo asko ezin izan zituztela deszifratu jakinarazi zen. Halaber, Londoñok telefono-konpainian bertan pertsona bat zuela uste zen, eta funtzionarioak horretaz ohartu ziren telefono-ukitu bat ezagutu zuenean, telefono-konpainian zuzenean jarritako bat, bere egoitzan jarri beharrean. Londoñoren abokatuak laster bidali zuen abisu ofizial bat legezkotasuna eskatzeko eta agindua eskatzeko bat aurkeztu bazen.

Caliko Kartelaren nominan gobernuko funtzionario eta ofizialen zerrendan 5.000 taxilari sartu ziren. Taxilariek kartelari hirira nor iristen ari zen eta noiz iristen zen jakitea ahalbidetuko zioten, baita non hartzen zuten ostatu ere. Nominan taxi gidari ugari zeudenez, kartelak funtzionario eta dignatarioen mugimenduak monitorizatu ahal izan zituen. Time aldizkariaren arabera, 1991n, KDAko eta AEBetako Aduana Zerbitzuko agenteek AEB Ice Miamin deskargatzen zen bidalketa bat monitorizatzen ari zen, geroago DEAko agenteak aldi berean Caliren zaintzaren helburua zirela jakiteko.

Jorge Salcedo, Kolonbiako armadako kide bat, kartelaren inteligentziaren kargu utzi zuten, eta, ondoren, segurtasuna eman zion Migueli. Geroago, ironiaz, funtsezkoa izango zen kartela suntsitzen laguntzeko eta Migel non ezkutatzen zen adierazteko. Hiri osoan ezkutuko irrati sare handi bat diseinatu eta ezarri zuen, kideei, dauden tokian komunikatzea ahalbidetzen diena. Polizia barruan ere pertsona asko ari ziren beraientzat lanean, Bilaketa Blokeko (bilaketa blokea) goi mailako kide bat barne, Cali Kartelaren buruzagi nagusien bila zebilena. Poliziak azkenean Miguel apartamentu batean sartu zuenean, agente bikoitza han zegoen (beste indar batzuekin batera, baita KDAko bi agenterekin ere) Migel ezkutatuta zegoen konpartimentu sekretua aurkitu nahian. Poliziak ezin izan zuen garaiz aurkitu eta departamendua utzi behar izan zuten. Eraikinaren inguruan perimetro bat mantendu zuten, ihes egin ez zezaten. Agente bikoitza erabakigarria izan zen Migueli ihes egiten laguntzeko; izan ere, Miguel autoan ezkutatu zuen eta arazorik gabe urrundu zen.

Legeen gogorketa
----------------

### Neurriak

Caliko kartela hasieratik immunitate maila batekin jardun zuten, Medellingo kartela Kolonbiako gobernuaren aurkako narkotrafiko gerragatik, oraindik drogak konfiskatu behar zituzten. 1991n, legea betearazteko ardura zuten erakundeek 67 tona kokaina konfiskatu zituzten, %75 Cali karteletik. Guztira, Estatu Batuetako Aduana Zerbitzuak (USCS) 91.855 kasu eta 13 urte pasa zituen Cali kartelaren aurkako ikerketetan, 50 tona kokaina eta 15 milioi dolar aktiboetan konfiskatuz.

1991n, kokaina bidalketa bat geldiarazi zuten Miamiko portuan, droga usaintzen ari zen txakur baten laguntzarekin. 12,000 kilogramo kokaina (26,455 lb) eta hainbat atxiloketa konfiskatu zituen, Ameriketako Estatu Batuetako Aduana Zerbitzuak Operación Cornerstone (14 urte iraun zuen) izeneko operazioari hasiera emanez. Hurrengo urteko beste konfiskazio batean, USCSk Harold Ackermanen telefonoz egindako esku-hartze batean (1991ko konfiskazioaren ondorioz afiliatu zen) zazpi pertsona eta 6,000 kilogramo (13,228 lb) kokaina atxilotu zituzten brokoli karga batean ezkutatuta. Kontabilitate-erregistroak lotutako atxiloketetan konfiskatu ziren, eta horri esker, azulejuetan ezkutatuta Panamara bidalitako beste bidalketa bat identifikatu ahal izan zen. Informazio hori Panamako agintariei eman zitzaien eta 5.100 kilogramo (11.244 lb) konfiskatu zituzten.

1993an, Estatu Batuetako Aduana Zerbitzuak berriro eraso zion Caliko kartelari, oraingoan 5.600 kilogramo (12.346 libra) konfiskatuz RAUL Marti, Miamiko zelula desagertuaren gainontzeko kide bakarra, jazartzen zuen bitartean. Uste denez, segidako erasoaldi horien ondorioz, kartelak bere bidalketak Mexikon zehar bideratu behar izan zituen; hala ere, horrek ez zuen Estatu Batuetako Aduana Zerbitzua geldiarazi. Hiru itsas ontzi atzeman zituzten 1993an, guztira 17,000 kilogramorekin (37,479 lb).

### Atxiloketa nagusiak

Miguel Rodríguez Orejuela, KDAko eta IKEko agenteek eskoltatua 1995eko ekaina eta uztaila bitartean, karteleko gainerako zazpi buruzagietako sei atxilotu zituzten. Gilberto etxean atxilotu zuten, eta Henry Loaiza-Ceballos, Victor Patiño-Fomeque eta Phanor Arizabaleta-Arzayus agintariei entregatu zitzaizkien. Jose Santa Cruz Londoño jatetxe batean harrapatu zuten, eta hilabete geroago, Miguel Rodriguez sarekada batean atxilotu zuten. Uste denez, kartelak lanean eta trafiko operazioak zuzentzen jarraitu zuen espetxetik.

Rodriguez anaiak 2006an Estatu Batuetara estraditatu zituzten eta erruduntzat jo zituzten Miamin, Floridan, Estatu Batuetara kokaina inportatzeko konspirazio karguengatik. Aitortu ondoren, aktiboetan 2,1 mila milioi dolar galtzea adostu zuten. Hala ere, akordioak ez zuen beste ikerketa batzuetan parte hartzea eskatzen. Kokaina trafikotik eratorritako aktiboak identifikatzeko arduradun bakarrak ziren. Kolonbiako funtzionarioek Drogas la Rebaja farmazia katea bortxatu eta konfiskatu zuten, 4.200 langileetatik 50 ordezkatuz, "Caliko kartelaren interesak zerbitzatzen" ari zirela argudiatuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Los capos del cartel de Cali» *ELESPECTADOR.COM* 2012-08-24 (Noiz kontsultatua: 2020-04-30).
2. ↑   **(Ingelesez)** «TIME Magazine Cover: Inside the Cocaine Business - July 1, 1991» *TIME.com* (Noiz kontsultatua: 2020-04-30).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Álvaro Ortega, el árbitro asesinado por Pablo Escobar» *AS.com* 2016-11-15 (Noiz kontsultatua: 2020-04-30).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Balazos advertidos al fútbol colombiano» *ELESPECTADOR.COM* 2019-11-15 (Noiz kontsultatua: 2020-04-30).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** Tiempo, Casa Editorial El.  (2019-11-14). «A 30 años: cuando el fútbol se congeló por el asesinato de un árbitro» *El Tiempo* (Noiz kontsultatua: 2020-04-30).
6. ↑    *Familia de Galán pide investigar participación del cartel de Cali en el asesinato | Radio Red.*  (Noiz kontsultatua: 2020-04-30).
7. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Los hilos sueltos del Cartel de Cali y el caso Galán» *ELESPECTADOR.COM* 2009-08-19 (Noiz kontsultatua: 2020-04-30).
8. ↑   **(Gaztelaniaz)** «A Gilberto Rodríguez, la muerte de Galán "se le tiró la vida"» *www.eluniversal.com.co* 2015-06-02 (Noiz kontsultatua: 2020-04-30).
9. ↑   **(Gaztelaniaz)** Semana. «La condición para que los Rodríguez Orejuela testifiquen en el caso Galán» *Caso Galán la condición para que los Rodríguez Orejuela testifiquen* (Noiz kontsultatua: 2020-04-30).
10. ↑   **(Gaztelaniaz)** Mundo, Natalia Guerrero BBC. «Las revelaciones de William Rodríguez Abadía, el "heredero" del cartel de Cali» *BBC News Mundo* (Noiz kontsultatua: 2020-04-30).
11. ↑   **(Gaztelaniaz)** «América de Cali sale de la 'Lista Clinton'» *EL HERALDO* (Noiz kontsultatua: 2020-04-30).
12. ↑   Gray, James P..  (2001). *Why our drug laws have failed and what we can do about it : a judicial indictment of the War on Drugs.*  Philadelphia, [Pa.] : Temple University Press (Noiz kontsultatua: 2020-04-30).
13. ↑   **(Gaztelaniaz)** Tiempo, Casa Editorial El.  (1991-06-20). «PABLO ESCOBAR FUE DEJANDO A SU PASO UN ROSARIO DE MUERTE Y TERROR» *El Tiempo* (Noiz kontsultatua: 2020-04-30).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1026717
* Commonscat Multimedia: Cali Cartel

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 151497674
* GND: 1190395266
* LCCN: n2008036481

 |

* Wd Datuak: Q1026717
* Commonscat Multimedia: Cali Cartel