**Amina** edo **Aminatu** (Zazzau, 1533 - Zazzau, 1610) XVI. mendearen erdialdean Zazzau hiri-estatuko erregina izan zen (egun, Nigeriako ipar-mendebaldean dagoen Zaria hiria). Hausa herriaren pertsonai historikoa da.

Biografia
---------

Nikatau erregearen, Zazzauko 22. gobernaria, eta Bakwa Turunku erreginaren alaba. Karami eta Zaria izan zituen neba-arreba. David E. Jones antropologoak jasotako ahozko historiaren arabera, Amina aitonarekin hazi zen, bere gortean, eta berarengandik jaso zuen gai politiko eta militarrei lotutako irakaskuntza.

Hamasei urterekin *Magajiya* (itxuraz oinordekoa) izendatu zuten, eta berrogei emakume esklabo jaso zituen opari (*kuyanga*).

Gurasoak hil zirenean, 1566. urtearen inguruan, Karami errege bihurtu zen eta Amina haren zaldunen lidergotza hartu zuen, haren gaitasun mitilarrei esker ospe handia lortu zuen. Oraindik ere bere trebezia gogoratzen da "Amina, Nikatauren alaba, gizonak gerrara eramateko gizon bat bezain gai den emakumea" abesten da.

Zazzauko hedapena
-----------------

Aminaren konkistak
1576an Karami hil zenean Aminak erregetza hartu zuen. Zazzau, jatorrizko zazpi Hausa Estatuetako bat izan zen (Hausa Bakwai). Daura, Kano, Gobir, Katsina, Rano eta Garun Gabas izan ziren besteak. Zazzau estaturik handienetako bat zen eta esklaboen merkatua asetzen zuen. Izan ere, esklabo saltzaile arabiarrek Kano eta Katsinako esklaboen merkatuetan saltzen zituzten pertsonen iturri nagusia zen.

Koroatu eta hiru hilabetera, Zazzauko lurraldea zabaltzeko 34 urteko gerra hasi zuen Aminak. 20.000 soldadu eta 1.000 zaldunek osatzen zuten bere armada, zeina ondo entrenatuta zegoen eta beldurra pizten zuen. Herriari egindako lehenengo iragarkietako batean "armak birzorrozteko" deia egin zuen. Hurrun zeuden lur-eremu handiak konkistatu zituen, Kwararafa eta Nupe barne.

Lur berriak mugatu eta babesteko, lurrez egindako hormekin inguratu zituen. Horma hauek 1904ra arte mantendu ziren, hau da, britainiarrek Zazzau konkistatu zuten arte. Egun ere hainbat mantendu dira eta *ganuwar Amina* (Aminaren hormak) izenarekin ezagutzen dira.

Heriotza
--------

Aminaren heriotzaren inguruabar zehatzak ez dira ezagutzen. Dan Tafa, XIX. mendeko erudito musulmanak dioenez, "Attaagar izeneko leku batean hil zen" eta Sidney John Hogben arabera, leku hori Atagara litzatzeke, egungo Idah-tik gertu dagoena. Hala ere, iturriak kontraesankorrak dira, beste batzuk Vom Jos-en hil zela diote ere.

Erreferentziak
--------------

Amina aipatzeko lehen iturrietako bat Planisphere of Domingo Teixeira izeneko mapa da. 1573an egin zen eta Afrikan "Castelo Damina", Amina gaztelua, izendatu zuen. Amina aipatzeko lehen testu-iturrietako bat Muhammed Bello *Ifaq al-Maysur* da, 1836 inguruan konposatua. Haus-en artean gobernua ezarri zuen lehena izan zela dio, eta Katsina, Kano eta beste eskualde batzuk behartu zituen omenaldia egitera. Bellok ez zuen berari buruzko xehetasun kronologikorik eman. Hura ere aipatzen da Crónica Kanon, XIX. mendearen amaieran konposatutako Kano hiriko historia ondo aztertu eta zehaztua, baina aurreko material dokumentala erantsiz. Kronika horren arabera, Muhammad Dauda ren garaikidea zen, 1421etik 1438ra bitartean gobernatu zuena, eta Aminak Nupe eta Kwarafa hartu zituen, urrutitik eta zabaletik jaso zuen omenaldia eta 34 urtez gobernatu zuen. Zenbait ikerlarik informazio hori onartu eta XV. mendearen hasiera arteko erregealdia dute.

Zaria beraren kronika lokal bat ere badago, neurri handi batean XIX. mendean idatzia, baina 1902 arte luzatzen dena, 1910ean argitaratua, agintarien zerrenda eta erregealdien iraupena ematen dituena. Amina ez da aipatzen kronika honetan, baina ahozko tradizioa XX. mendearen hasieran Bakwa Turunkuren alaba izan zen, eta haren erregealdia 1492tik 1522ra bitarteko kronikak datatzen du. Hori oinarri hartuta, ikertzaile batzuk XVI. mendearen hasierako erregealdikoak dira. Hala ere, Abdullahi Smith historialariak bere erregealdia jarri zuen 1576tik aurrera.

Aitortzak
---------

* Lagos State-ko Arteen Antzoki Nazionalean Amina erreginaren estatua dago.
* J.S. Emuakpor-en *Queen of* Z*azzau* (2018) fantasia historikoko eleberriaren protagonista da.
* Roye Okuperen *Malika: Warrior Queen* (2017) komikiaren pertsonaia nagusia Aminaren inspirazioa du.
* Steve Mcqueenen *Small Axe* filmetako bosgarren atalean bere aipamena egiten da.
* Age of Empires bideojokoaren III. edizioan Hausa zibilizazioaren lider bezala agertzen da.
* Europa Universalis IV jokoan ageri da ere, Zazzauko gobernari gisa.
* Izu Ojukwuk zuzendutako *Amina* (2021) filmak tronua hartu zueneko momentua islatzen du.

Genealogia
----------

Ikus, gainera
-------------

* Afrikako historia
* Hausa Erresumak
* Nigeria

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Amina, Warrior Queen of Zaria.* .
2. ↑  PBS.org - Global Connections: Roles of Muslim Women
3. ↑  "Amina of Zaria," in UXL Encyclopedia of World Biography (2003),
4. 1 2
5. 1 2 3
6. 1 2
7. ↑  BnF : Planisphère de Domingos Teixeira 1573
8. ↑  Muhammad Bello, Infaq 'l-Maysuur, chapter 7, translated Muhammad Shareef, (Sennar, Sudan,2008)   *Archived copy.* .
9. ↑  H. R. Palmer, ed.
10. ↑  R. A. Adeleye, "Hausaland and Bornu,
11. ↑  Humphrey Fisher.
12. ↑  E. J. Arnett, "A Hausa Chronicle" *Journal of the Royal African Society* 9 (1910), p. 161-62; 165.
13. ↑  Abdullahi Smith,"Some Notes on the History of Zauzau under the Hausa Kings," in M. J. Mortimore, ed.
14. ↑  M Adamu, "The Hausa and their Neighbors in the Central Sudan," in D. T. Niane, ed.
15. ↑   «Queen of Zazzau by J.S. Emuakpor» *Goodreads*.
16. ↑   «YouNeek African Heroes - An All Ages Coloring & Activity Book» *youneekstudios.com*.
17. ↑   Ojukwu, Izu.  (2021-11-04). *Amina.*  BlackScreen Entertainment, Netflix, Videosonic Studios.