recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Iberiaren 610 hegaldiaren istripua** 1985eko otsailaren 19an Oiz mendian istripua izan zuen Iberia hegazkin konpainiaren 610. hegaldiak izandako istripua izan zen. Hegazkinean zihoazen 148 pertsonak hil ziren.

Istripua
--------

"Alhambra de Granada" hegazkinak Bilbo eta Madril arteko ohiko hegaldia egiten zuen, eta Madrildik goizeko zortziak aldera atera zen. Goizeko 9:25etan Durangaldetik Txorierrira sartzera zihoan, Sondikako aireportura heltzeko asmoarekin. Hegazkina Boeing 727 bat zen eta komandantea Jose Luis Patiño Arrospide zen.

Goizeko 9:27tan aireportuko kontrol dorrearen eta hegazkinaren arteko komunikazioa eten egin zen. Dorrean zeuden kontrolatzaileen artean kezka sortu zen, hegazkina goizeko 9:35etan lurrartzekoa zela eta. Ihauteri astearte hartan, laino itxiak Oiz mendiaren hegoaldea estaltzen zuen eta istripuaren ondoren egindako ikerketak erakutsi zuenez, hegazkina lainopean galdu eta mendiaren puntan dagoen Euskal Irrati Telebistako antena jo zuen, ondoren su hartu eta mendian behera eroriz. Lekukoek esandakoaren arabera, hegazkina su-bola batek inguratzen zuen eta pinuen gainean hegan egin zuen, azkenik Iru Erreka izeneko amildegian erortzeko.

148 pertsona hil ziren, 141 bidaiari eta hegazkineko zazpi langile.

### Ondorengoa

Istripua gertatu zela ohartuta, gorpuen berreskuratze lanak hasi ziren, baina inguruaren erliebe malkartsua dela eta oso zaila izan zen. Horrez gain, istripuaren bortizkeriak, hainbat gorpu erabat puskatu zituen, eta osorik gorpu bat baino ez zen aurkitu.

Hildakoen gorpuak Garellanoko koartelera eraman zituzten.

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko gertakarien zerrenda
* Oiz mendia

Kanpo estekak
-------------

* Comisión de Investigación de Accidentes e Incidentes de Aviación Civil
	+ Final accident report() **(Gaztelaniaz)**
	+ Final accident report() **(Ingelesez)**
* **(Gaztelaniaz)** Deia egunkarian istripuaren 20. urteurrenean argitaraturiko albistea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1334888

 |

* Wd Datuak: Q1334888
**Etxekoandre** genero-rola bereganatu duen emakume bat.
**Etxekoandrea** —edo, bizkaieraz, **ugazabandrea**— familia batean etxeko lanen eta familiako kideen elikadura, hezkuntza eta zaintzaren ardura duen emakumea eta berari dagokion genero-rola da. Euskal matriarkatua izeneko teoriaren aldekoen iritziz, ordea, Euskal Herrian etxekoandreak rol berezia izan du historian, etxearen antolaketa eta erabaki boterea bereganatu duela baiteritzote.

Ekonomia
--------

Ekonomista feminista batzuek diote, etxekoandreen lana ez dela behar bezain beste kontutan hartzen,. Etxekoandreek ordu asko egiten dituzte lan astean, soldatarik gabe.

Gizarte tradizionala
--------------------

Milaka urteetan zehar gizonen lana ehiza eta nekazaritza izan dira; hau da, elikagaiak edota dirua etxera ekartzea izan da, eta emakumeen lana berriz, umeak zaintzea, janaria prestatzea, garbiketa eta horrelakoak izan dira.

Gizarte garaikidea
------------------

XIX.mendean, industrializazioa hasi zen herrialdeetan, geroz eta emakume gehiagok utzi zioten etxekoandre izateari eta gizonek egin ohi zituzten lanak egiten hasi ziren. Baina hala ere, arau soziala gizonen lana etxera dirua eramatea eta emakumeak etxen geratzea zen.

XX.mendeetan, bi Mundu Gerretan, emakumeak etxean eta etxetik kanpo lana egiten hasi ziren aldi berean (fabrika, enpresa eta landan), gizonak gerran zeuden bitartean. Honi esker emakumeak lana egiteko gai zirela erakutsi zuten eta lanean segi zuten.

1960ko hamarkadan, herrialde okzidentaletan, emakume batek lana egin eta ikasketak izan zitzakeela, geroz eta onartuago zegoen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Luxton, Meg.  (1986). *Through the kitchen window : the politics of home and family.*  Garamond Press ISBN 0-920059-30-9. PMC 16781849. (Noiz kontsultatua: 2022-04-11).
2. ↑   Luxton, Meg.  (1980). *More than a labour of love : three generations of women's work in the home.*  Women's Press ISBN 0-88961-062-2. PMC 7440703. (Noiz kontsultatua: 2022-04-11).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q38126150
* Commonscat Multimedia: Housewives / Q38126150

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph864873

 |

* Wd Datuak: Q38126150
* Commonscat Multimedia: Housewives / Q38126150
Saldropoko ibilbidea eta mapa.
Inguruko basoak.
**Saldropo** Zeanuriko hezegune bat da. Atxuriko atxen mendiaren magalean, Gorbeiako mendigunean. Barazarreko portutik hurbil dagoen hezegunea Gorbeiako natura parkearen barruan txertatzen da.

Ezaugarriak
-----------

Saldropoko lautadetan zehar zelai hezeak eta putzuak nagusiki izan arren, hezeguneak berez hiru hektarea inguru ditu. Leku honetan, fauna, flora eta hezegunearen iraganeko interpretazio-gunea daude. Otzarretako pagadia bere guneetako bat da.

Antzinako zohikaztegi baten gainean dago, XX. mendearen bigarren erdian ia desagertu zen arte ustiatua.

Balio ekologikoa
----------------

Zeanuriko hezegune horrek balio ekologiko handia du, eta landaredi askotarikoa eta bereizgarria aurki dezakegu han: landare intsektoroak edo esfagoak. Gainera, daukan berezitasunetako bat, zohikaztegi zahar baten gainean aurkitzen dela da​.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Asier Aranzabal: "Saldropo hezegunearen altxorrak", *Berria*, 2014/01/14.
Willem Barentsen heriotzaren errepresentazioa
**Willem Barents** (nederlanderaz Barentsz; Terschelling, Frisiar irlak (Herbehereak) 1550 – Zembla Berria, (Errusia, 1597ko ekainaren 20a) esploratzaile eta itsasgizon holandar bat izan zen, iparraldeko lurretara egin ziren lehen espedizioetako bateko buru.

1594ean Willemek Amsterdam utzi zuen bi itsasontzirekin iparraldeko itsas ibilbidea aurkitzeko Siberiaren iparraldetik eta Asiaren ekialdetik pasaz. Zembla Berriko ekialdeko kostara ailegatu zen eta iparraldera jarraitu zuen, ipar muturrera heldu zenean itzuli zen arte.

Hurrengo urtean, Willemek beste 7 itsasontziko flota bat gidatu zuen Siberiako kosten eta Vaigatx uhartearen artetik nabigatuz, baina gehiegi atzeratu zen itsaso irekia aurkitzen eta espedizio porrot bat izan zen. Hirugarren bidaiak ere porrot egin zuen eta berak bizia galdu zuen. Azken saiakera honetan bi itsasontzi eraman zituen Jan Rijp eta Jacob van Heemskerk kapitain zirelarik. Atera ziren egunean Bjørnøya eta Svalbard ikusi zituzten eta hemen bi itsasuntziak banandu egin ziren. Barentsena, Heemskerk buru zuena, izotzetan katiaturik geratu zen Zenbla Berriko iparraldea inguratzen hari zirela, tripulazioak negua irlan igaro behar izan zuelarik, non azkenean Barents bera hil zen.

Barentseko itsasoak, Barentsburg kokalekuak eta Barentsen Eskualdeak bere omenez daramate izena.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q133060
* Commonscat Multimedia: Willem Barentsz / Q133060

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 5038801
* ISNI: 0000000098072707
* BNF: 153278418 (data)
* GND: 119350599
* LCCN: n50065898
* NKC: jn20000700119
* NLA: 40437693
* SNAC: w6pn9b3g
* SUDOC: 034405577
* BIBSYS: 90982174
* BPN: 61023551
* Open Library: OL4519800A
* KulturNav: id
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 18491

 |

* Wd Datuak: Q133060
* Commonscat Multimedia: Willem Barentsz / Q133060
**Bakarka**, Ruper Ordorikaren hogeigarren diska da, 2018an plazaratutakoa. Izenburuak berak adierazten duenez, disko akustikoa da, gitarraz beste laguntzarik gabekoa, musikari laguntzaile barik ateratzen duen bigarrena. Bertan kantu zaharrak berrartu eta eremurik intimoenera eraman ditu. Bere anaia Jonanekin grabatu du azken lan hau. LP bikoitzaren formatuan ere plazaratu du lan hau eta aurreko *Bakarka*. Nolabait, 2018an publikatutako *Bakarka* diskoaren jarraipena da. Diseinua Lutxo Neirarena da.

Ezaugarriak
-----------

Diskoa, bere ibilbidean mugarriak izan diren hainbat kanta eta bazterretan gelditu diren beste asko biltzen ditu. Ihintza Orbegozo kazetariaren hitzetan "Altxor txiki horietako bat" da.

Abestiak
--------

Hamabi kantu jaso ditu disko honetan:

* "Erruduna" (R. Ordorika)
* "Alberto Caeiroren bisita" (Joseba Sarrionandia/R. Ordorika)
* "Zaldiak negarrez" (R. Ordorika)
* "Artista baten istorioa" (Daniel Johnston)
* "Mila gau (eta bat gehiago)" (R. Ordorika)
* "Zaindu maite duzun hori" (R. Ordorika)
* "Haize goxoarena" (R. Ordorika)
* "Egin kontu" (R. Ordorika)
* "Zure ate ondoan" (R. Ordorika)
* "Aingeru Guardakoa" (R. Ordorika)
* "Izen zaharrak" (J. Sarrionandia / R. Ordorika)
* "Done ezer ezdaezinezko" (R. Ordorika)

Ikus, gainera
-------------

* Ruper Ordorika

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Abesti guztiak Youtuben.
**Fennoskandia** Eskandinaviar penintsulak, Kola penintsulak, Kareliak eta Finlandiak osatutako penintsula da, geografian. Beraz, lau estaturen lurrak barne hartzen ditu: Norvegia, Suedia, Finlandia eta Errusia. Latinezko *Fennia* («Finlandia») eta *Scandia* («eskandinaviar») hitzetatik sortutako izena da. Fennoskandiako geografiaren bereizgarri dira aintzira eta fiordo ugariak eta Norvegiako itsasoarekiko paraleloan doan higatutako mendikate bat. Errusian, Itsaso Zuria-Baltikoa kanalak banatzen ditu Fennoskandia eta gainerako errusiar lurraldea.

Geologian, Fennoskandiar ezkutua (Ezkutu Baltikoa izenaz ezagunagoa) ere izendatzen du; ezkutu horretan sartuta daude, Fennoskandiako penintsulaz gain, Baltikoa, Errusiaren ipar-mendebaldeko beste zati bat eta Danimarkaren iparraldea ere. Fennoskandiar ezkutuak 3.100 milioitik gora urte ditu.

Kulturaren arloan, Fennoskandiak, historikoki, sami, finlandiar, suediar eta norvegiar herri eta kulturen arteko harreman estua adierazten du. Hala ere, ez ditu barne hartzen penintsula horretatik kanpoko eskandinaviar kulturako lurraldeak (Danimarka, Islandia, Faroeak eta —neurri batean, inuit kulturarekin batera— Groenlandia).

Ikus, gainera
-------------

* Laponia

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Europako toponimia fisikoa.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q604496
* Commonscat Multimedia: Fennoscandia / Q604496

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 234568816
* NKC: ge685739

 |

* Wd Datuak: Q604496
* Commonscat Multimedia: Fennoscandia / Q604496
**San Juan Xar** ("San Joan Zaharra") Nafarroako Igantzi herrian dagoen eremu naturala, erlijiosoa eta, aldi berean, turistikoa da. Inguru hori, nahiz eta ez oso handia izan, balore oso bereziak ditu. Igantzi eta Arantzaren arteko galtzada zaharrean dago.

Toki erlijioso eta mitologikoa
------------------------------

Ikuspuntu erlijiosotik bertako kobazuloan kapera kristau bat dago non Joxe Ulibarrenaren Joan Bataiatzailearen imagina, mirespen haundikoa zonalde honetan, ikus daitekeen. Izan ere, Joan txiki bat dago bertan, San Juan Txiki, eta horrek handia baino debozio gehiago erakartzen omen du. Debozio kristaua izan arren inguru honen debozio paganoaren aztarnak oso nabariak dira. Leizearen beheko partean indar magiko eta sendagarria omen duten hiru iturri azalarazten dira. Tradizioaren arabera azaleko arazoen aurrean propietate berezia du iturri horien urak; erabilera Pirinioetako beste inguru magikoetan moduan, beharrezkoa da zapi bat uretan buzti eta azala horrekin garbitzea. Ondoren, zapia bertan utzi behar da ondo lehortu arte; behin lehortuez gero erre egin behar da eta lan hori, antza, Igantziko sakristauak egiten du. Inguru honen festa nagusia San Juan egunekoa da: egun horretan eta hurrengo hiru igandetan kaperan meza egiten da eta inguruko jende asko erritua betetzeko bertara hurbiltzen da. Ohikoa da baita ura edatea edo etxera eramatea. Jose Miguel Barandiaranen arabera tradizioak zioen kobazulo honetan Basajaun bizi izan zela.

San Juan Xar leizea.

Ondare naturala
---------------

Parke natural honen balore nagusia basoan dago; inguru honetan zuhaitz espezie mota asko dago (lizarrak, hurritzak, haritzak...) baina zalantzarik gabe garrantzitsuena xarma (*Carpinus betulus*) da, *pagolizarra* eta *bagaxarra* ere deitua; espezie hau oso urria da Iberiar penintsulan eta toki hau da zuhaitz hau berez, modu naturalean, sortzen den Euskal Herriko naturgune gutxienetariko bat. Azal zurixka duen zuhaitz txiki hau pagoaren antzeko hostoa du, baina lizarraren moduko orri konposatua osatzen du.

Parke naturaletik bertatik, gainera, Latsa erreka pasatzen da. Parkearen deklarazioa 1987koa da.

  

* San Juan Xarreko hiru iturriak. Gainean lehortzeko utzitako zapiak.San Juan Xarreko hiru iturriak. Gainean lehortzeko utzitako zapiak.
* Joan Bataiatzailearen irudia.Joan Bataiatzailearen irudia.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3
2. ↑

Bibliografia
------------

* Jose Dueso: *Navarra encantada*. Guías singulares, 2003. 84-95846-44-6.

Ikus, gainera
-------------

* Harpeko Saindua, Bidarrai

* *Bidasoan gora* liburua

Kanpo estekak
-------------

* San Juan Xarraren ikuspegi panoramikoa.
* Informazio turistikoa[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12266879
* Commonscat Multimedia: San Juan Xar / Q12266879

---

 |

* Wd Datuak: Q12266879
* Commonscat Multimedia: San Juan Xar / Q12266879
**Alejandro Mallona Iza** (1878ko otsailaren 2, Mundaka, Bizkaia - 1937ko irailaren 5, Derio, Bizkaia) EAJko politikaria zen, ideologiaz demokrata, katolikoa eta abertzalea. Mundakako alkatea izan zen.

1933ko irailean Alejandro Mallona eta berarekin zegoen Juan Maria Salaberri gaztea tiroz zauritu zituzten autobus batetik egindako erasoan.

1936an Espainiako Gerra Zibila piztu zen eta kolpe militarra eman zuten hainbat faxista bilbotarren bizitzak salbatu zituen, horien artean Ybarra familiako bi kide. Gerra garaian, Alejandrok Euzkadiko Errepublika federatua sortzeko ahaleginetan parte hartu zuen. 1937an faxistek atxilotu eta irailaren 5ean fusilatu zuten Derioko hilerrian.

Edorta Jimenez idazle mundakarrak Alejandro Mallonaren fusilamentuaren inguruko *Kilkerren hotsak* nobela idatzi zuen, fikzioa eta benetako gertakizunak eta pertsonaiak tartekatuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Bataio data
2. ↑  *La Vanguardia* egunkaria 1933-09-26
3. ↑  *Diario Vasco*, 2007-05-30
4. 1 2  *ARGIA astekaria*, 2003-10-26, 1917. zenbakia, Edorta Jimenez idazleari elkarrizketa.

Ikus, gainera
-------------

* *Kilkerren hotsak*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253148
* Commonscat Multimedia: Alejandro Mallona Iza / Q12253148

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 91474

 |

* Wd Datuak: Q12253148
* Commonscat Multimedia: Alejandro Mallona Iza / Q12253148
**Abd ar-Rahman ibn Hixam** ((arabieraz: عبد الرحمن بن هشام‎; Fez, 1778ko otsailaren 19a - Meknes, 1859ko abuztuaren 28a) Marokoko sultana izen 1822 eta 1859 artean. Alaui leinukoa zen.

Biografia
---------

1822ko azaroaren 30ean bere osaba Sulaimanen oinordekoa izan zen tronuan. Bere erregealdia Europako potentziekin izandako etengabeko gatazkengatik nabarmendu zen, zeinekin, merkataritza itun ugari sinatu arren, aurre egin behar izan zion, Marokoko politika ekonomiko tradizionalaren ondorioz, pirateriaren eta kortsoaren sektorea bere kostaldeetan Europako eta Amerikako itsasontzien aurka sustatzeko.

1829an, pirata berbereekin bat egiteagatik, Erresuma Batuak Tanger blokeatu zuen. Gainera, *Veloce*ko bahiketaren ondorioz, Austria-Hungariako Inperioak 1829an Larache, Asilah eta Tetuan bonbardatu zituen.

1844an Abdelkader El Djezairi matxinatuari Aljeriako frantziar domeinuaren aurka babesa eman zionean frantziarren haserrea piztu zien. 1844ko abuztuan, Frantzisko Orleansekoaren agindupean zegoen frantziar itsas-armada batek Tanger eta Essauira bonbardatu zituen, eta, horren ondorioz, frantziarrek Islyko gudua irabazi zuten. Porrotaren ondoren, irailaren 10ean, Tangerko Ituna sinatu zuen, Aljeriako frantziar subiranotasuna aitortuz eta Abdelkader harrapatzeko konpromisoa hartuz, 1847an Agueddingo guduaren ondoren gertatuko zena.

Gibraltar-Rabat bidean 11.000 liberatik gorako balioa zuen merkantzia-ontzi baten zama arpilatzeagatik Frantzia ez konpentsatu ondoren, 1851ko azaroaren 26 eta 27an Frantziako Itsas Armada Nazionaleko eskuadra batek Sale bonbardatu zuen. Bide diplomatikoa agortu ondoren, baina emaitzarik gabe, bonbardaketak kalte handiak eragin zizkion Marokoko pirateriaren base historikoari, eta Marokok Frantziari kalte-ordain ekonomiko handia ordaindu zion.

1859ko abuztuaren 10ean ezin zuen Ceutako gotorlekuen aurkako erasoak eragoztea lortu, eta Espainiako Lurreko Armada Marokon sartu zen, Afrikako gerra sortuz. Ez zuen bere amaiera ezagutu, 1859ko abuztuaren 24an hil baitzen, bere seme Mohammed IV.a oinordeko zuela. Wad-Raseko guduan espainiarrek garaipena lortu eta Wad-Raseko itunaren sinaduran (1860), Espainiari gerragatik eta Ceutaren aurkako erasoagatik kalte-ordainak eman zizkion. Gainera, sultanaren heriotza aprobetxatuz, 1859ko abenduan Frantziak Ujda okupatu zuen.

Kanpo estekak
-------------



1. ↑   **(Frantsesez)** Julien, Charles-André.  (1994). *Histoire de l'afrique du nord: Des origines à 1830.*  Payot ISBN 9782228887892..
***Barbenheimer*** Interneteko fenomeno eta memea izan zen 2023an, *Barbie* eta *Oppenheimer* filmak aldi berean estreinatzean gertatu baitzen: terminoa bien arteko *portmanteau*a da.

Bi ekoizpenen arteko kontraprogramazio asmoak egon ziren ekoiztetxeen artean, baina azkenean, lehia posiblearen gainetik, bi filmen arteko lotura kulturalak asmatu zituzten zinezaleek modu ludikoan.

Ustez gai eta publiko antagonikoak dituzte Greta Gerwigek zuzendutako *Barbie* komedia fantastikoak (modako panpina homonimoari buruzkoa) eta Christopher Nolanek idatzi eta zuzendutako *Oppenheimer* thriller biografikoak (J. Robert Oppenheimer fisikariari buruzkoa da: Manhattan proiektuaren zuzendaria izan zen, lehen bonba atomikoa sortzeko ahaleginean).

Hala ere, umore beltzak eta memeen logikak loturak erraz aurkitu zizkien: "Bi filmotako batek begirada zorrotza zuzentzen dio mundua betiko aldatu zuen asmakizun polemiko bati. Beste filma *Oppenheimer* da", idatzi zuten Mashable agerkarian, eta meme askotan ere antzekoak errepikatu ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Jaworski, Michelle.  (2023-06-29). «Barbenheimer is the cinematic meme of the summer» *The Daily Dot*.
2. ↑   **(Ingelesez)** Puchko, Kristy.  (2023-07-21). «Barbenheimer shocker: What 'Barbie' and 'Oppenheimer' have in common» *Mashable* (Noiz kontsultatua: 2023-09-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q120188610
* Commonscat Multimedia: Barbenheimer / Q120188610

---

 |

* Wd Datuak: Q120188610
* Commonscat Multimedia: Barbenheimer / Q120188610
*Artikulu hau salerosketak bideratzen dituen erakundeari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Burtsa (argipena)».*
Frankfurteko burtsako areto bat. Arbela elektronikoetan baloreen uneko kotizazioak. Lanean dauden batzuk burtsako agenteak edo artekariak dira.
**Balore-burtsa** baloreen salerosketarako negoziazioak bideratu egiten dituen erakundea da. Baloreak honako hauek izan daitezke: sozietateen akzioak, bonu publikoak eta pribatuak, ziurtagiriak, partaidetza-tituluak, eta abar. Balore-burtsako salerosketetarako, agente guztien artean erabaki eta adostutako prezioak hartzen dira oinarri. Horretarako, balore-burtsak inbertsoreentzako ingurune seguru, garden eta doituta eskaintzen du transakzioak burutzeko. Balore-burtsak kapital-merkatua indartzen du eta garapen ekonomikoa eta finantzarioa bultzatzen du.

Lehenengo erakundeak Anberesen funtzionatu zuen 1531n. Espainian, balore-merkatuaren (edo balore-burtsaren) aurrekari historikoa Bartzelonako lonja izan zen, XIV. mendean; han, salgaiekin eragiketak egiten zituzten merkatariek. Burtsa gisa aitortu zuten lehenengoa Madrilgoa izan zen, 1831n; geroago Bilbokoa, Bartzelonakoa eta Valentziakoa sortu ziren.
[erreferentzia behar]

Baloreen Merkatuko legearen 2. eta 3. artikuluen arabera, negoziagarri diren baloreak hauek litzateke:

* Sozietatek jaulkitako akzio edo akzioak lortzeko eskubidea igortzen duten bestelako balore negoziagarri baliokideak.
* Aurrezki kutxen partizipazio kuotak eta Espainiako Aurrezki Kutxen Konfederazioak igorritako partizipazio kuotak.
* Bonuak, obligazioak eta beste balore baliokideak.
* Hipoteka-zedula, hipoteka-bonu eta hipoteka-partizipazioak.
* Titulazio-bonuak.
* Inbertsio kolektiboen partizipazio edo akzioak.
* Merkatu monetariorako tresnak (Altxorraren Letrak, depositu zertifikazioak eta ordaindukoak)
* Partizipazio preferenteak
* Zedula territorialak
* *Warrant*ak
* Bestelako disposizio legal edo arauzkoak balio negoziagarri bezala egotzi daitezkeenak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Banka eta Aurrezkia Hiztegia ] [2019]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11691
* Commonscat Multimedia: Stock exchanges / Q11691

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119500555 (data)
* GND: 4079188-9
* LCCN: sh85128191
* NDL: 00572100
* NKC: ph134669
* AAT: 300005229
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q11691
* Commonscat Multimedia: Stock exchanges / Q11691
**Manu Robles-Arangiz fundazioa** Baionan 2004an sortutako fundazioa da eta Ipar Euskal Herriko dinamikak laguntzen ditu.

Historia
--------

Manu Robles Arangiz fundazioa 1991n jaio zen Hego Euskal Herrian. Ipar Euskal Herriko diagnostiko bat ondoren, ELA sindikatuak Ipar Euskal Herrian zabaltzeko nahia azaldu zuen. LAB jada bazegoen eta zatiketa ez eragiteko sortu zuten fundazioa.

Funtzionamendua
---------------

Ipar Euskal Herrian ahal duen «autonomia eta ekimen handinarekin» jardutea eta gizarte aurrerabideak eta euskaldunen borondatea kontuan hartzen dituzten pertsona eta mugimendutzat elkar eragiteko erreferentzia izatea da.

Bultzatu dituzten proiektuak
----------------------------

### Euskoa

Euskoa sortu aurretik fundazioko batzuk AEKko eta beste mugimendu batzuetako kideekin batera tresna alternatibo batean pentsatzen hasi ziren eta horrela euskoa sortu zen.

### Euskal Herriko Laborantza Ganbera

Sakontzeko, irakurri: «Euskal Herriko Laborantza Ganbera»
ELBko laborariek laborantza ganbera bat eskatu zuten eta Frantziaru urte batzuetara laborantza ganberarik egoten ez bazen eurek sortuko zutela azaldu zuten. ELB ELA sindikatuarekin elkartu eta Ipar Euskal Herriko Manu Robles fundazioak laborariek behar zuten laborantza ganbera lortzen laguntza eman zien.

Ainhize-Monjolosen etxe bat aurkitu eta erosteko tramiteekin hasi ziren baina gatazka egon zen Frantziarekin erosketa egiteko dirua atzerritik zetorrela esaten baitzuten. Erostea lortzen eta obrak egiten ere lagundu zuen fundazioak.

### Enbatarekin hitzarmena

*Enbata* aldizkariarekin hitzarmen bat egin zuten *Alda* izeneko gehigarri bat eurek idazteko. Bertan erregularki gai sozialen eta ekologikoen inguruko irakurketa argitaratzen dituzte eta egun *Enbata* aldizkariaren Interneteko ataria kudeatzen laguntzen dute.

### Bizi! mugimendua

Fundazioa ingurumenaren inguruan militatu nahi zuten pertsona batzuekin bildu eta Bizi! mugimendua sortu zuten. Euskal Herriko Laborantza Ganberaren gatazkak bere sortzea atzeratu eta 2009ko ekainean sortu zen.

### *Alda* taldea

2014an, geroa aurreratzeko eta erreleboa ziurtatzeko talde hau sortu zuen fundazioak.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Itxaso Cuevas, «Hamar urtez erreferentzia», *Berria*, 2014-12-10

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492385
* **Identifikadoreak**
* SUDOC: 128280255

 |

* Wd Datuak: Q20492385
**Maribi Unamuno Garate** (Aulesti, Bizkaia, 1957) bizkaitar filologoa da.

EHUko Ekonomia eta Enpresa fakultatean euskara irakasle ohia. Lea Artibaiko Jeurt! aldizkariaren sustatzailea. Bizkaiera sustatzeko Mendebalde Kultura Alkarteko kidea. Euskararen inguruko ikerketa ugariren egilea. Euskaldunon Egunkarian zutabegile izandakoa.

Biografia
---------

### Lehen urratsak

Aulestin jaio zen, beti zabalik egoten zen kale-etxe batean. Kalean ordu asko ematen zituen, baina baserriko jendea ezagutzeko aukera ere izan zuen. XX. mende erdian jaio, XIX. mendekoak ezagutu, eta XXI.ean bizi.
Gaztea zela joan zen kanpora ikastera, Miranda de Ebroko ikastegira, garai hartan herri txikietako haurrek ikasten jarraitzeko aukera bakarretarikoa barnetegiak baitziren. Giro erabat erdalduna zen Mirandakoa. Halere, beranduago, betiko hizkuntzekiko bere jakin-minak eraginda Euskal filologia ikasten hasi zen Deustuan.

Lanean ere hizkuntzarekin lotuta aritu izan da beti. Ikasketak amaitu ostean Aulestiko Udalean hasi zen lanean, ondoren, Begoñako Andra Mari ikastegira joan zen euskara irakastera eta gero Euskal Herriko Unibertsitatera.

Argitalpenak
------------

* Gutiziak bilduman ipuin bat (Txalaparta 2000).
* Euskalkien lekua literaturan (1999).
* Mendebaldeko berbetearen formalizazinoa (2000).
* Euskalkia eta administrazioa (2002)
* Ahozkotasuna aztergai (2003).
* Antzorrilleta" ahozko transmisioaren lekuko. Artikulua (2015) Literatur kritika, Folklorea, Euskara.
* Haurrentzako kantak bilduma. Alaia diskoan a capella (2017)
* Beste hainbat artikulu eta lan ere argitaratu ditu.

Bestelakoak
-----------

### Mendebalde Kultura Alkartea

Maribik Bizkaiera sustatzaile dihardu Mendebalde Kultura Alkartean. Euskalkiak
eta euron erabilera indartzea helburutzat duen irabazi asmo gabeko
elkarte akademikoan. Hainbat jardunaldi eta argitalpen egin ditu urte hauetan.  

2012an Urrezko Luma emon zion Mendebalde elkarteari, Bizkaiko Foru Aldundiak, Bilboko Udalak
eta Euskal Editoreen Elkarteak antolatzen duen Bilboko
Liburu Azokak.

### Jeurt aldizkaria

1990. urte inguruan Jeurt aldizkariaren sortzaileetariko bat izan zen Maribi. Bailara mailako aldizkaria atera zuten inguruko kontuak jendeari jakinarazteko baina benetako helburua jendea euskeraz irakurtzen jartzea zen. Aldizkariak 10 urte inguru iraun zuen.

### Zemendia emakume elkartea

1994. urtean beste hainbat emakumerekin batzar edegi baten bildu eta Zemendia taldea sortzen jardun zuen. Harrezkero taldea herrian erreferente bihurtu zen. Emakumeen independentzia bideratzeko, besteak beste, andrazkoak kotxeko karneta aterateko ikastaroak antolatzea izan zen egitekoetariko bat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Maribi Unamuno Auñamendi Eusko Entziklopedian

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q76812175
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 137473
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 3842733

 |

* Wd Datuak: Q76812175
***Navarre Shall Be the Wonder of the World*** (euskaraz: «Nafarroa munduaren lilura izango da»), jatorrizko idazkeran ***Navar Shall Be the Wonder of the World,*** William Shakespeareren esaldi bat da, *Love's Labour's Lost* antzezlanean, fikziozko Fernando Nafarroakoa erregearen ahotan jarria. *Love's Labour's Lost* antzezlana 1590eko hamarkadan idatzi zen eta 1598an argitaratu. Umorezko lana da, non Nafarroako Erregeak (une honetan Nafarroa Beherea eta Biarnok osatzen dutena) eta bere hiru kidek uko egiten dioten emakumeen konpainiari hiru urtez, ikasketetan zentratu ahal izateko. Adierazpen horrek Shakespeareren Néraceko egonaldia eta bertako ingurunea hartzen ditu inspirazio iturritzat.

Testua
------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Our late edict shall strongly stand in force:
 **Navarre shall be the wonder of the world**; 
 Our court shall be a little academe,
 Still and contemplative in living art.
 You three, Berowne, Dumaine, and Longaville,
 Have sworn for three years' term to live with me, 
 My fellow-scholars, and to keep those statutes
 That are recorded in this schedule here:
 Your oaths are pass'd; and now subscribe your names,
 That his own hand may strike his honour down 
 That violates the smallest branch herein. |  » |
| —William Shakespeare
 |

Erabilera
---------

Rafael López Velascok Pamiela argitaletxearekin *Navarre Shall Be...* saiakera argitaratu zuen, euskaldunen eta beste herri batzuen harremanen inguruan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Shakespeare, William. *Love's Labour's Lost.*  (Noiz kontsultatua: 2022-02-03).
2. ↑   «Ensayo y Testimonio: Navarre shall be... La Tierra del Euskera y las Islas Británicas» *www.pamiela.com* (Noiz kontsultatua: 2022-02-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110806187

 |

* Wd Datuak: Q110806187
**Mirakruz kalea 19** eraikina, baita ere **Olatua etxea**, Espainaiko itsusiena omen da Fernando Caballero Mendizabal arkitektoaren arabera. Eraikina Donostiako Gros auzoan dago eta 2018an altxatu zuen Ansa Zabaleta Arquitectos S.L.P bulegoak. Aurretik, eremu berean, Adolfo Morales de los Ríos arkitektoak 1888an frantses estiloko etxea zegoen; bizilagunek borroka luzea eraman zuten aurrera Moralesen eraikina babesteko lortu gabe. Eraikinaren jabea Donostiako Apezpikutza zen.

Historia
--------

Mirakruz 19ko eraikina Adolfo Morales de los Ríos arkitekto ospetsuak diseinatu zuen hasieran, eta 1888an eraiki zuten. *SOS Mirakruz 19* auzo-plataformak hainbat hilabetez borrokatu zuen eraistea geldiarazteko, baina, azkenean, 2017an egin zen, eta hurrengo urtean eraikita zegoen eraikin berria; ez du topaketa askorik eragin, eta eraikin itsusienen zerrendan sartu da. Eraikin berriak 'Olatua' izena du olatu baten itxura duelako, eta Ansa Zabaleta Arquitectos S.L.P.-k eraiki zuen.

Eraikin itsusiena
-----------------

Fernando Caballero Mendizabal arkitektoak 2024an zabaldu zuen haren ustez "Espainiako eraikin itsusienak" jasotzen zituen zerrenda. Beran, lehenengo postuan, hau zegoen. Euskal Herriko bakarra da aipatutako zerrendan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------
**Hubert von Herkomer** (Waal, 1849ko maiatzaren 26a – Budleigh Salterton, 1914ko martxoaren 31) Bavarian jaiotako ingeles margolari, zinemagile eta musikagilea izan zen.

Bere familia pobrea zen eta 1851n Estatu Batuetara emigratu zuten, eta Clevelanden kokatu ziren, 1857an Europara itzuli ziren arren. Hamazazpi urte eman zituzten Southamptonen Watfordera joan aurretik. Hubert artea ikasten hasi zen eta aitarekin Munichera joan zen ikasketak hobetzera.

1869an egin zuen lehen erakusketa Arteen Errege Akademian, eta ilustratzaile lanetan hasi zen *The Graphic* aldizkarian. 22 urterekin britainiar nazionalitatea jaso zuen.

1870eko hamarkadan arrakasta lortu zuen eta 1879an Royal Academyko kide aukeratu zuten. Oxfordeko Unibertsitateko irakaslea izan zen eta arte eskola bat ireki zuen Bushyn. 1899an Bavariako erregearen noblezia titulua jaso zuen.

Erretratuak eta paisaiak margotu zituen, olioz eta akuarelaz. Hala ere, bere lehen lanengatik hobeto gogoratzen da, non pobreen bizi-baldintzen hurbilketa errealista egin zuen. Grabatzailea, ilustratzailea eta marrazkilaria ere izan zen. Zinegile aitzindaria izan zen, nahiz eta bere lanak gorde ez.

Harreman estua izan zuen Galesekin, bigarren eta hirugarren emakumeak ziren.
**Joseba Arregi Erostarbe** "Fitipaldi" (Oñati, 1946ko martxoaren 27a) ETA erakundearen militante historikoa izan zen. Taldearen zuzendaritzaren parte, 1992an Bidarteko operazioan atxilotua izan zen. 2018an bere ekintzen ondorioz izandako biktimeei barkamena eskatu zien. 2023an, nahiz eta Martuteneko espetxean zegoenean hirugarren gradua bi aldiz eman, Espainiako Auzitegi Nazionalaren aginduz, Arregi 77 urte zituelarik, berriro ere espetxeratu zuten. Une horretan 31 urte espetxeratua zeraman. Azken urtetan idazle lanetan aritu da.

Biografia
---------

Fitipaldi izena automobilak gidatzeko zuen abileziari esker eman zioten. Dirudienez, 1970ean ETA erakundean sartu zen. 1976an Iparraldera ihes egin zuen. 1987ko abenduan Frantziako poliziak kontrol batean atzeman zuen, Senperen, automobilean 1.500 amonal kilo zeramanean baina ihes egitea lortu zuen. 

Espainako poliziaren arabera, 1986 eta 1992 artean, ETAren zuzendaritza zen Artapalo kolektiboaren parte izan zen. Kolektibo horretan beste militante hauek omen zeuden: Francisco Mujika Garmendia Pakito, José Luis Álvarez Santacristina Txelis eta Joseba Arregi Erostarbe bera. Kolektiboa 1992ko martxoaren 29n Bidarten atxilotua izan zen. Polizien ustez, Arregi lehergailuen aditua zen. Hori zela eta, Arregiri lehergailuez egindako atentatu askoren ardura ezarri zioten: Hipercorreko atentatua, 1987ko ekainaren 19an, Zaragozako kuartel-etxearen aurkako atentatua, 1987ko abenduaren 11an...

Zortzi urteko espetxe-zigorra bete zuen Frantzian, eta 2000ko azaroaren 20an Espainiaratu zuten. Auzitegi Nazionalak 2354 urteko espetxe-zigorra ezarri zion, eta Villenako espetxean sartu zuten. ETAko preso zaharrenetako bat da. 2018an barkamena eskatu zien biktimei, 2019an Villabonako espetxera (Asturias) lekualdatzeko aurretiazko urrats gisa. 2020an, indarkeria erabiltzearen aurka agertu ondoren, Martuteneko espetxera (Donostian) eramatea onartu zen. Lakuako Gobernuko Justizia Sailak hirugarren graduan sailkatzea onartu zuen, baina Auzitegi Nazionaleko Fiskaltzak, sistematikoki egiten ari zen bezala, helegitea jarri zuen erabaki horren aurka eta epaitegi bereziak onartu egin zuen. Ondorioz, hirugarren gradua eten eta espetxera itzuli behar izan zuen 77 urteko oñatiarrak. Gaur egun Martutenen jarraitzen du espetxeratuta nahiz eta 2019an zigorraren hiru laurden bete izana.

Etxeraten kritikak
------------------

Etxeratek ohartarazi zuenez, hainbeste urteko espetxealdiaren ondorioz «multipatologia» asko ditu. Zigorraren hiru laurdenak 2019ko ekainean bete zituen eta frantziar Estatuan preso egin zituen 10 urteak aintzat hartu izan balizkiote «badira urte batzuk aske egon beharko zuela». 

Margolaria, erakusketa bat egin zuen Oñatin, bere jaioterrian, eta baita ere, Frantzian preso zegoelarik.

Obra
----

* *Kartzelako Leihotik* (2005), Ataramiñe argitaletxa, 154 or. ISBN 978-79-99007-71-5.
* *Burdin elorri arantzetan* (2015), Ataramiñe argitaletxea, 208 orri.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. 1 2
5. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q101496411

 |

* Wd Datuak: Q101496411
**Elizaveta Ivanovna Bykova** (errusieraz: Елизаве́та Ива́новна Бы́кова) (Bogolyubovo, 1913ko azaroaren 4a - Mosku, 1989ko martxoaren 8a) errusiar xake jokalaria eta Emakumezkoen Munduko Xake Txapelduna izan zen.

1938an emakumezkoen Moskuko txapelketa irabazi zuen eta Bigarren Mundu Gerraren ostean hiru bider irabazi zuen emakumezkoen Sobietar Txapelketa, 1946, 1947 eta 1950ean.

1952ko emakumezkoen Hautagaien Txapelketa irabazi ondoren, 1953ko Emakumezkoen Munduko Xake Txapelketan Liudmila Rudenko, orduko txapelduna, hartu zuen menpean (6-8; +7 -5 =2). Txapeldun titulua 1956an galdu zuen, eta Olga Rubtsova bihurtu zen txapeldun berria, baina bi urte geroago titulua berreskuratu zuen Olga Rubtsova beraren aurka 8½ eta 5½ irabazita.

1960an Kira Zvorykinaren aurka arrakastaz defendatu zuen titulua (+6 -2 =5), baina 1962an Nona Gaprindaxvili 21 urteko georgiarraren aurka galdu zuen (+0 -7 =4).

Ingeniari gisa lan egin zuen Moskuko inprenta batean, eta xakeari buruzko artikuluak eta liburuak idatzi zituen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Jelizaveta Bykova*** |

* **(Ingelesez)** Chessgames

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Liudmila Rudenko** | **Emakumezkoen Munduko Xake Txapelduna**1953-1956 | Ondorengoa**Olga Rubtsova** |
| Aurrekoa**Olga Rubtsova** | **Emakumezkoen Munduko Xake Txapelduna**1958-1962 | Ondorengoa**Nona Gaprindaxvili** |
**Singularitate teknologikoa** adimen artifizial orokorraren etorrera hipotetikoa da. Singularitate teknologikoak konputagailu, sare informatiko edota robot batek bere burua etengabe hobetzea ekarriko luke. Hipotesi honen arabera, hobetze ziklo honen errepikapenek kontrolik gabeko efektua eragingo luke, inteligentzia leherketa, honetan makina adimenduek gero eta makina belaunaldi boteretsuagoak diseinatuko lituzkete, azkenean gizakia bera baino intelektualki adimenduagoak bihurtuz.

"Singularitate" izendapena testuinguru honetan lehenbizikoz 1958an John von Neumann hungariar matematikari eta fisikariak erabili zuen. 1958an Con Neumannekin izandako solasaldi baten laburpen baten aipamenean, Stanislaw Ulam poloniar matematikariak honela deskribatu zuen: *"gero eta azkarragoa den bilakaera teknologikoak eta gizakion bizimoduaren aldaketek, giza arrazaren historian nolabaiteko funtsezko singularitate baten etorrera ekarriko dutela dirudi, eorain arte ezagutzen ditugun gizakion ohiko gaietatik haratago doana"*. Vernor Vinge estatubatuar matematikari, informatikari eta zientzia-fikziozko idazleak izendapena hedatu eta ospetsu egin zuen, bere arabera adimen artifiziala, gizakien hobekuntza biologikoa, edota burmuin-ordenagailu interfazek singularitatearen kausak izan litezke. Raymond Kurzweil estatubatuar asmatzaile, zientzialari eta idazleak *The Computer and the Brain* idazlan klasikoaren hitzaurrean Von Neumannek izendapena erabili zuela aipatu du.

Kurzweilek singularitatea 2045an jazoko dela aurreikusi du, aldiz Vingek 2030ean. 2012ko *Singularitatearen Biltzarrean* Stuart Armstrongek adituen adimen artifizial indartsuaren aurreikuspenei buruzko ikerketa burutu zuen, honetan aurreikuspen data ugari topatu zituen, bataz besteko data 2040 inguruan ipiniz. 2012an Amstrongek AGIren kalkuluetako ziurgabetasun mailaz eztabaidatzean, «Ez dago guztiz formalizatua, baina nire gaur egungo kalkuluen %80aren arabera 100 urtetara jazoko litzateke».

Oxfordeko Future of Humanity Instituten kalkulatu dutenez, litekeena da 2075 eta 2090 artean gizakiak bezain adimentsuak izango diren makinak egotea, hau da, singularitatea gertatzea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Adi adime artifizialarekin. 2016ko otsailaren 24a. Berria.eus

Kanpo estekak
-------------

* Adi adime artifizialarekin. 2016ko otsailaren 24a. Berria.eus

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q237525
* Commonscat Multimedia: Technological singularity / Q237525

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2017004997

 |

* Wd Datuak: Q237525
* Commonscat Multimedia: Technological singularity / Q237525
**Mohammed bin Abd ar-Rahman** (arabieraz: محمد بن عبد الرحمن‎), **Mohammed IV.a** (arabieraz: محمد الرابع‎) izenaz ezaguna, Marokoko sultana izen 1859 eta 1873 artean. Alaui leinukoa zen.

Biografia
---------

1859ko abuztuaren 24an Abd ar-Rahman haren aita hil zenean, Mohammed tronura igo zen. Haren aitaren politikarekin jarraitu zuen, besteak beste, itsasertzean itsaslapurreta indartzen eta, Maroko erdi aldean, Espainiako armadaren aurkako erasoak eragiten. Politika horren ondorioz Espainiako Gobernuaren burua zen Leopoldo O'Donnellek gerra adierazpena egin zion. Deklarazio hori nahiko ezustean heldu zen eta ziur aski estatu barruan zituen arazoak ezkutatzeko asmoz erabili zuen O'Donnellek.

Gerraren testuinguruan behin eta berriro espainiarrek Markoko armada garaitu zuen: Los Castillejos guduan, Tetuango guduan eta, azkenik, Wad-Ras guduan. Azken porrot horren ondorioz Marokok bakea sinatzea eskatu zuen; horrela egin zen Tetuan hirian, 1860ko apirilaren 26an. Wad-Raseko ituna izena eman zitzaion. Horren arabera Elisabet II.a Espainiakoa garailea aldarrikatu zen eta Espainiak ekonomia eta politika alorretan konpentsazio batzuk jaso zituen.
Mohammed IV.a hil zenean Hassan I.ak ordezkatu zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q962860
* Commonscat Multimedia: Muhammad IV of Morocco / Q962860

---

* **Ondare historikoa**
* FMIS: LSH/agents/20539

 |

* Wd Datuak: Q962860
* Commonscat Multimedia: Muhammad IV of Morocco / Q962860
**Kosko-ziza zetatsua**  (*Volvariella bombycina*, sinonimoa: *Volvaria bombycina*) *Pluteaceae* familiako onddo espezie bat da. Balio gutxiko jangarria. Erraz ezagutu daiteke, bere habitatagatik, kapelaren kolore zuriagatik, orrien kolore arrosagatik eta bolba oso altua duelako.

Makalen edo antzeko zuhaitzen egurretan tenperatura altuan landatu egiten da, batez ere ekialde ertainean. Jangarritasuna bikaina edo erdipurdikoa den zalantzan jartzen da.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 7 eta 20 cm arteko diametrokoa. Hasieran oboidea edo kanpai itxurakoa, gero ganbila zabalduagoa edo itxiagoa. Haragitsua, biguna, leun-iletsua, fibrilosoa, askotan metxa txiki zuriz edo horixkaz estalita.

**Orriak:** Estu, sabeldunak, libreak, ertzean koskekin, lehenengo zuriak, gero arrosa-gorrixkak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Zuria, betea, sendoa, ilegabea, irmoa. Bolba zabala, lodia, sendoa, altua, zaku formakoa, zurixka, okrez zikindua.

**Haragia:** Samurra, zuria, lodia erdian, mehea ertzean, zapore atseginekoa eta usain sendokoa, eta ez oso atsegina perretxikoa heltzen denean.

**Etimologia:** Volvariella terminoa Volvaria generoaren txikigarria da. Oinean bolba dutelako. Bombycina epitetoa latinetik dator, zeta-harra esan nahi duen "bombix" hitzetik. Bere apainduragatik.

Jangarritasuna
--------------

Jangarria.

### Nahasketa arriskua

Zaila da nahastea.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean enbor zaharretan, motzondoetan, hostozabalen zuloguneetan: pagoak, haritzak, astigarrak, zumarrak. Zerrautsaren gainean. Urria.

### Banaketa eremua

Ipar Amerika, Ipar Afrika, Afrika, Erdialdeko Amerika, Asia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Kutxa Fundazioa Sozial eta Kulturala.  (1992). *Euskal Herriko perretxikoak.*  Litografía Danona s. coop.ltda. 270 or. ISBN 84-7173-211-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo.  (1987). *Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color.*  Iberduero,, 296 or. ISBN 84-404-0530-8..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Palacios Quintano Daniel..  (2014). *Disfrutando con las setas.*  Leitzaran, Grafikak S.L. Andoain, Gipuzkoa, 284 or. ISBN 978-84-617-0196-4..
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 133 or. ISBN 84-282-0253-6 (T.I). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1654979
* Commonscat Multimedia: Volvariella bombycina / Q1654979
* Wikispecies Espezieak: Volvariella bombycina

---

* **Datu taxonomikoak**
* BioLib: 60535
* Dyntaxa: 1668
* EOL: 191497
* GBIF: 5241399
* Index Fungorum: 307781
* MycoBank: 307781
* NCBI: 445424
* uBio: 1311885

 |

* Wd Datuak: Q1654979
* Commonscat Multimedia: Volvariella bombycina / Q1654979
* Wikispecies Espezieak: Volvariella bombycina
**Garonako ubidea** (frantsesez: *Canal de Garonne*), izen ofiziala Garona alboko ubidea (frantsesez: *Canal Latéral à la Garonne*), alboko ubidea bezala ere ezaguna, Frantziako ubide nabigagarri txiki bat da, sakonera gutxikoa eta 193 kilometroko luzera duena, Tolosa hiria eta Castèths Andòrta lotzen dituena, Bordeletik gertu. XIX. mendean eraiki zen Hegoaldeko ubidearen luzapen bezala, eta **bi itsasoen ubidea** (*canal des Deux-Mers*) bezala ezagutzen da eta Mediterraneo itsasoa eta Ozeano Atlantikoaren arteko lotura gisa balio du. 1838an eraikitzen hasi eta 1856an amaitu zen.

Ezaugarriak
-----------

### Deskribapena

Ubidea Garona ibaiaren bide-ertzean dago txandaka, eskuinetik hasi (Tolosatik irteten denean) eta ezkerretara igarotzen da Ageneko (Lot eta Garonako hiriburua) ur zubi batetik. Tolosako (Garona Garaia) Port de l'Embouchure-tik ateratzen da. non Brienne eta Hegoaldeko ubideekin elkartzen den eta Garonan isurtzen ditu urak Castèths Andòrta parean, Girondan, Bordeletik 54 km hego-ekialdera. ibaia itsasaldiei esker nabigagarria den lekutik.

Ubidea Garonako urek elikatzen dute bi harguneren bidez:

* Tolosako Brienneko ubidea,
* eta Laboulbèneko erretena, Agenen (lurpean)

Ur-malda homonimoak okertuta (1974) Montech-eko bost esklusak izan ezik, esklusa guztiek 40,50 m luze eta 6 m zabal dituzte. Montecheko esklusek 30 m-ko lehengo sakonera mantentzen dute.

Ubidearen ibilbidea zubi ugarik zeharkatzen dute, 83 arte, guztiak 1933an berreraiki zituzten zirkulazio modernora egokitzeko.

Kanpo estekak
-------------

* canaldegaronne.com : Garona ubidearen Interneteko ataria
* Canal du Midi - Garona alboko ubidea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1032707
* Commonscat Multimedia: Canal latéral à la Garonne / Q1032707

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 241885474
* GND: 4761638-6
* SUDOC: 027769224
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1032707
* Commonscat Multimedia: Canal latéral à la Garonne / Q1032707
**Malpasko tunela** 1679an eraikitako tunel bat da, Ausserunako muinoaren azpian, Hérault departamenduan, Canal du Midi pasarazteko. Pierre-Paul Riquet kanaleko ideologoaren ahaleginaren ikurra da. Kanal bat pasatzeko sortutako lehen tunela da.

Deskribapena
------------

Malpas tunela Canal du Midin.
Canal du Midi eraikitzen ari zirela, Ausserunako muinoarekin egin zuten topo, eta hori eragozpen handia zen. Oso lurzoru gogorraren azpian, gres oso biguneko mendi bat zegoen, higaduraren menpe zegoena. Colbert lehen ministroak berehala ohartarazi zuen egoera hori, eta obra geldiarazi zuen. Riqueten aurkakoek beren helburua lortu zutela zirudien, proiektu osoa muino baten bidez mehatxatzen baitzen. Riquetek nahiago zuen trazadura hori Aude ibaira lotu ordez, Luis XIV.aren arkitekto Clervillek proposatu bezala. Ibaia zeharkatzea oztopo handiagoa zen, obra garestiagoa baitzen, eta ontzien zirkulazioa eten egin zitekeen ur-goraldiengatik edo lehorteengatik.

Hala ere, Riquetek Pascal de Nissan obrako maisuari lan horiek ezkutuan jarraitzeko eskatu zion, hondoratzeko arriskua izan arren. Zortzi egun baino gutxiagoan, puntuz puntu zementatutako ganga batek zulatu eta eutsi zion tunelari. Riquetek Daguesseau intendentea tunelean gidatu besterik ez zuen egin, eta harrituta geratu zen. Tunelak 165 metroko luzera du, ibilbidean esklusa osagarri bat saihesten du eta gizon batek aurkarien aurrean zuen ahaleginaren erakusgarri da. Horregatik du tunelak Malpas izena.

Malpasko tunelaren azpian beste bi tunel daude, trazaduran gurutzatzen direnak (baina maila desberdinetan). Lehenengoa Montadyko XIII. mendeko urmaela eta Béziers-Narbona lineako trenbideko tunela drainatzeko aukera ematen duen galeria bat da.
**General Rafael Urdaneta zubia** Maracaibo lakuak itsasorantz duen irteeran dago, Venezuela mendebaldean. Zubiak Maracaibo lotzen du errepidez herrialdeko gainerako eskualdearekin. Rafael Urdaneta jeneralaren izena dauka, herrialdeko independentzia gerrako heroi venezuelarraren izena.

1958an hasi zen eraikitzen eta 1962ko abuztuaren 24an inauguratu zuen Rómulo Betancourt Venezuelako presidenteak. 1964an istripu larria izan zen bertan, Esso Maracaibo petroliuntziak jo zuen zubiaren kontra, Avelino Gonzalez de Zulaika kapitain eta eskifaiako euskal herritar gehiago zirela ontzia gobernatzen, eta 235 metroko zati bat goitik behera erori zen. Ontziaren oker elektriko bategatik izan zen eta zazpi lagun hil ziren.

Hormigoi armatu eta aurretensatuaz egina, kabledun zubia 8.678 metro luze da. Bost tarte nagusiek 235 metroko luzera dute.  92 metroko altuera duten dorreetatik eusten dira eta 46 metroko espazio garbia ematen diote beheko urari.  Zubitik ibligailuak bakarrik igarotzen dira.

1. ↑  Virlogeux, p.61
2. ↑  Dupré, p. 91
ARIA 2023an Donostian sortutako musika taldea da. Euskarazko pop kantak egiten ditu giro intimista bati ukitu elektronikoa gehituz. Proiektuaren atzean Marina Landa kantautorea dago. Bere abestiei doinu eta forma berriak eman nahian, teklatuetan Iñaki Ortego Lauroba taldeko pianista ohia, baterian Ion Larrañaga, gitarra elektrikoan Iñaki Olaskoaga (Badmintones, Aphaxia) eta baxuan Maialen Urretabizkaia (Alargun Beltzak) batu zaizkio.

Italierazko hitza da ARIA, aire euskaraz. Naturarekin harremana, lasaitasuna eta beste dimentsio batean murgiltzeko aukera aldarrikatzen ditu taldeak pop melodia atseginen bidez. Airean hegan egin eta kezkak alde batera utzita, abestea nolabait badelako barnea askatu eta besterik gabe flotatzea bezalakoa.

Bakarlari nahiz talde gisa, Ormaiztegin, Hondarribian, Ordizian, Donostian, Tolosako Haragi Fest-en eta Errenteriako Atlantikaldian ibiliak dira, besteak beste.

2023ko abenduan kaleratuko du taldeak bere lehenengo diskoa, Urdin izenekoa. Aurrerapen bezala, "Anime perdute" kanta aurkeztu dute, Mediterraneoko krisiaz mintzo dena.