recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Artikulu hau Zaraiako mendiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Aranguren (argipena)».*

**Aranguren mendia**, Zaraiako mendilerroan dagoen mendi bat da, mendilerroko garaiena, 1.158 metroko garaierarekin. Deguria edo Degurixa haranaren ipar-mendebaldeko muturrean kokatua dago, Arlutz mendiarekin batera, U itxurako haran txikitxoago bat eratzen duelarik. Elorretako Haitza eta Arangurenen artean, Kargaleku lepoa zabaltzen da, oso lepo zabala. Inguruko beste mendiak bezala, tontorretik gertu, zuhaitzez josita dago, tontorra bera, izatez, harrizkoa den arren.

Irispideak
----------

Mendiolatik abiatuta, harrizko monumentuaren eskuinetara dagoen bidetik, aurrera segitu behar da, bidegurutze batetara heldu arte. Hemen, eskuinetara doan bidea hartu, eta aurrera jarraitu behar da. Ondoren, ezkerretara doan bidea hartu, eta norantza hortan jarraitu behar da pixkatean, Peñakulu inguruan, eskuinetara hartzen den bihurgune batetara heldu eta berau hartuz. Hemendik, aurrera jarraitu baino ez dago. Handik denbora batera, behean San Juan Portaletaña eta Elixabarriko iturria utziz, aurrera segitu behar da, Kargaleku mendatea Apotza ere deitua dena, begi bistan izan arte. Hona heldu ondoren, Elorretako Haitza eta Aranguren artean dagoen zelaia gurutzatu behar da, bidea jarraituz. Bide honek, Degurixara daraman bideko gas hodiaren bidearekin bat egiten du. Bideak, eskuinetarantz bira egiten du, eta Bistakoatxa edo Apotzakarta mendatean amaitzen da. Toki honetatik, eta lur garbitik, errez hel daiteke mendiaren tontorrera

Beste bide bat, Bolibartik doana da. Aitzorrotzetik gertu dagoen Urizar edo Uxarko bidegurutzetik hain zuzen. Toki honetan, Alabitarako bidea hartu behar da, eta zuzen jarraitu denbora guztian, Lizargarateko lepoa adierazita dagoen tokira heldu arte. Hemen, ezkerretara doan bidea hartu behar da, berau baita gas hodiaren bidea. Eta aurrera jarraitu behar da. Arlutz begi bistan agertzen da bide honen amaierara heldu ondoren. Azkenik, Deguriara jaisten den bidea eskuinetara utziz, Arlutz mendiaren tontorra igaro behar da. Handik gutxira, Aranguren mendia begi bistan agertzen da. Hemendik aurrera, tontorrera igotzea baino ez da geratzen.

Kanpo estekak
-------------

* "Mendikat" webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253832

 |

* Wd Datuak: Q12253832


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
Aralarko Malloak, Balerditik ikusita
**Aralarko Malloak** Aralarko mendilerroaren ekialdean, Nafarroako aldean, Araitz haranaren gainean dauden malloak dira, Leitzaldean. Han daude mendilerroko mendietako asko; besteak beste, Aralarko bi mendirik altuenak: Intzako dorrea (1431 m) eta Aldaon (1411 m). Malloetako zati bat Gipuzkoan dago, Tolosaldean (Amezketako meategiak eta Bedaio).

Malloak ederki ikus daitezke, Araitz haranean barrena Lekunberri eta Tolosa lotzen dituen bidetik, Araxes ibaiaren ibilbideari jarraikiz.

Guardetxea, Baraibar aldetik , beste abiapuntu bat da.

Mendi nagusiak
--------------

Hona hemen Aralarko Malloetako mendiak: Iparraldeko multzoan, **Balerdi** edo Mallozar (1.165 m), Artubi (1.263 m) eta Uakorri (1.306 m) ditugu, Azkarate herri nafarra eta Bedaio gipuzkoarra aldera. Artubi eta Uakorri artean, Astunalde ataka dago.

Erdialdean, Beoin (1.350 m), Egurbide (1.317 m), Urkute (1.328 m), Aldaon (1.411 m), **Intzako dorrea** edo Hirumugarrieta (1.431 m) eta Kurutzeaga (1.308 m) tontorrak daude, Gaintza eta Intza herrien gainean. Aldaon eta Intzako dorrearen artean, Elekomuts ataka dago.

Hego-ekialdean, Errazkin herritik gertu, Ttutturregi edo Pallardi (1.290 m), **Ttutturre** (1.282 m), Aitzear (1.286 m), Subizelaigaine edo Surbizelai (1.209 m) eta Alborta (1.220 m) daude. Pallardi eta Kurutzeaga artean Illobi mendatea, eta Ttutturre eta Alborta artean Abategaña lepoa daude.

Aralarko Malloen panoramika Elosta menditik

Belar kableak
-------------

Belar kable bat malloetako aldapetan
Goiko larreetatik belarra baserrietara jaisteko ohitura antzinakoa zen, hango belarrak haranekoak baino kalitate hobea zuela eta. Malden gogortasunagatik, nekazariek bizkarrean edo abereen gainean jaisten zituzten 30-50 kiloko fardoak. 1920. urte aldetik hasi eta 1970eko hamarkada arte, Malloetako belarra haranera jaisteko kable sistema bat erabili zuten. "Burusiak" edo belar fardoak txirriketan (poleak) zintzilik jaurtitzen zituzten kableetan bera. Kable luzeenak 1.900 metro zituen (Txarragain-Errazkin), eta 550-575 metroko koska jaistera ere iritsi ziren (Asteasu-Bengoetxea). Oraindik garai hartako harlanduzko zutabeak eta altzairuzko kableak badira Malloetako aldapetan.

Hidrografia
-----------

Gorospeaga eta Largoako iturriak daude Azkarate aldean, eta Larraun ibaiaren iturburua bestela Iribas herrian, Larraun udalerrian. Bestela, Unagako larreetan "Unako putzua" dugu. Erreka ugari daude, nafar aldean azkenik, Araxes ibaiaren ezkerraldean.

Gipuzkoa aldean, Arritzagaerreka sortzen da Pardeluts aldean eta borda batzuetatik eta Buruntzuzineko antzinako meategietatik igarotzen da Amezketan amaitzeko.

Ikus, gainera
-------------

* Riglosko malloak

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Mariano ESTORNÉS LASA: «Malloas de Aralar», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**"Malloas de Aralar" (Auñamendi).
* **(Gaztelaniaz)**Intzako Dorrea eta Malloetako beste tontorrak (Mendikat).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253806

 |

* Wd Datuak: Q12253806
**Artagan antzokia** (gaztelaniaz: *Teatro Artagan*) Bilbon 1969 eta 1970 hamarkadan irekita egon zen zinema zen. 1300 pertsonentzako tokia zuen eta batez ere zinema gisa funtzionatu zuen.

Kokapena
--------

Zinema Zabalbide kalea 31ren patioan zegoen.

Historia
--------

Zinema 1957ko irailaren 7an ireki zen, *Desirée* filmarekin. Jabea Alejandro Larraona enpresaria zen. Larraonak beste bi zinema zituen Bizkaian: Barakaldoko Guridi eta Basauriko Arizgain. Normalean zinema gisa funtzionatu bazuen ere, batzutan beste motatako ekintzak antolatzen ziren; horrela, 1970eko ekainan *El huesped del sevillano* zarzuela antzeztu zen eta, sarritan varieté ikuskizunen konpainiak aritu ziren eszenatokian. Antzokia 1984ko urriaren 31n itxi egin zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Alberto López Echevarrietaren "Teatro Artaga, cine y variedades" artikulua *Bilbao* aldizkarian, 2021eko abuztuan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109331889

 |

* Wd Datuak: Q109331889
**Arostegi Dorrea** Iruñean eraikitzekotan den dorrea da. Hiriaren mendebaldean kokaturiko gune batean, Barañaingo udalerriaren hegoaldean, Abiadura Handiko Trenaren etorrerarekin batera eraikiko den geltoki berriaren proiektuaren barnean. Dorreak izango dituen erabilerak ez daude argi oraindik, baina 100 bat metroko altuera izango duela baieztatu dute. Hasierako proiektuak 100 metroko hiru dorre eraikitzea aurreikusten zuen, baina 2006ko azaroan, behin betiko proiektua aurkeztean, dorre bakarrera mugatu zuten.

Guztira 8.100 etxebizitza eraikiko dira, hainbat eraikin desberdinetan banaturik. Proiektua eraikitzen hasteko datarik ez badago ere, erakundeek "berehala hasteko konpromisoa" erakutsi zuten 2006. urtean zehar. Higiezinen burbuilaren leherketak eragindako krisialdi ekonomikoak proiektuak sekulako atzerapena jasatea eragin du, Nafarroako AHTren proiektuak bezala. Ofizialki hirigintza plana garatzeko lanak hasi ez diren arren, 2019an auzoko lantegi zahar batzuen eraispen lanak hasi ziren.

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko eraikinik altuenen zerrenda

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254051

 |

* Wd Datuak: Q12254051
**Arantxa Arregi** (Doneztebe, Nafarroa Garaia) gizarte garapenerako agentea eta politikaria da.

2023ko ekainaren 17an Doneztebeko alkate bilakatu zen 2023ko udal hauteskundeetan, Euskal Herria Bildu koalizioaren hautagaitza gailentzearen ondorioz.

Biografia
---------

2023ko apirilaren 27an Doneztebeko EH Bilduk aurkeztu zuen bere taldea maiatzaren 28an eginen diren udal hauteskundeetarako. Zerrenda eraberritua Arantxa Arregi izanik zerrendaburua. 2019ko hauteskundeak irabazi zituen EH Bilduk Donezteben eta alkatetza eta sei zinegotzi lortu zituen.

Bi seme-alaba eta Elgorriagako senarra duen Oteiza auzoko doneztebarra» da Arantxa Arregi. 23 urtez Malerrekan Bortzirietan eta Bertizaranan garapen agentea izan da, eta Lursarean lurralde garapen iraunkorreko atalaren arduraduna da orain. «Saltsa aunitzetako perrexila» da, «herriarentzat lan egiteko eta jendea aditzeko prest dagoena», eta Doneztebeko alkatea izanen da hurrengo lau urteetan.

Arantxaren adierazpena:

> *Prest gaude bide berri hau hasteko eta gure konpromisoak betetzeko*
> 
> 

2023ko ekainaren 17an Doneztebeko alkate bilakatu zen Arantxa Arregi. EH Bilduk bederatzi zinegotzietatik zortzi eskuratu zituen maiatzaren 28ko udal hauteskundetan eta zortzien boza lortu zuen kargu-hartze ekitaldian. Hasieratik zerrendaburu eta alkategai izan den lehen emakumea da Arantxa Arregi. Halere, lehendik bi emakume izan dira alkate: azken agintaldian Xanti Utergaren lekukoa hartu zuen Leire Ortuoste eta lehenago, Joxe Irigoienen ordez sartu zen Teresa Gaspar, epe labur batez. Donezteberen alde lan egiteko erronkari «ilusioz eta gogoz» lotuko zaiola adierazi zuen Arregik. UPNko zerrendako bi lehenbizikoek uko egin ziotenez, zerrendan hirugarren zen Iñaki Iriartek bere buruari eman zion botoa.

Leire Ortuoste EH Bilduko aurreko alkateak pasatu zion aginte makila Arantxa Arregiri.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   NOTICIAS, DIARIO DE.  (2023-06-17). «Arantxa Arregi (EH Bildu) se estrena en Doneztebe - Santesteban» *Diario de Noticias de Navarra* (Noiz kontsultatua: 2023-06-26).
2. ↑    «Arantxa Arregi da Doneztebeko EH Bilduren alkategaia - Malerreka» *Erran.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-06-26).
3. ↑    ««Prest gaude bide berri hau hasteko eta gure konpromisoak betetzeko» - Malerreka» *Erran.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-06-26).
4. ↑    «Arantxa Arregi da Doneztebeko alkate berria - Malerreka» *Erran.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-06-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q119976246

 |

* Wd Datuak: Q119976246
**Aragoiko Koroaren aurkako Gurutzada**, Siziliar Bezperen Gerraren kanpainia izan zen. Martin IV.a aita santuak aldarrikatu zuen Petri Nagusiak Sizilian aitasantutzaren lurralde batzuk konkistatu zituelako. Petri II.a bere aitonak bere erresuma Egoitza Santuaren feudo bilakatu zuenez, Martinek Filipe III.a Frantziakoaren semea zen Karlos Valoiskoari eman zion.

Eztabaida laster gerra zibil bihurtu zen, Petriren anaia zen Jakue II.a Mallorcakoak frantziarrekin bat egin zuelako. 1284an, 16,000 zaldun, 17,000 arkulari, 100,000 oinezko eta 100 itsasontzik osaturiko frantziar armada Rossellón sartu zen. Hala ere, katalanek ez zuten atzerritar armada onartu eta matxinotu ziren. Elne hiriak, *Bâtard de Roussillon* izeneko nobleak zuzenduta, gogor eutsi zion etsaiari eta armada frantziarrak okupatu zuenean sarraski handia jasan zuen.

1285ean Filipek berak saiatu zuen Girona setiatzea. Hiria lortzean, Karlos koroatua izan zen. Baina aurrerapenak Roger de Lauria almiranteak geldiarazi zituen. Les Formigueseko itsas-guduan menderatuak izan ondoren, disenteriak gurutzatuak sarraskitu zituen. Filipek gaixotasuna ere pairatu zuen eta Filipe oinordekoak ituna sinatu zuen erret-familiak Pirinioak zeharka zitzatela. Armadak, ordea, ez zuen eskubide hori lortu eta Col de Panissarsen hildako asko izan zituen. Frantziako erregea Perpignanen hil eta Narbonnen lurperatu zuten.

Kapetoentzat zorigaitza bazen ere, Mallorcako erresumarentzat izugarrizko hondamendia izan zen. Hurrengo urteetan zehar, Petriren semea zen Alfontso III.ak Mallorca, Eivissa eta Menorca konkistatu zituen. 1295ean, Anagniko ituna sinatu zuten alde guztiek: Jakuek bere uharteak berreskuratu zituen eta aita sainduak Alfontsori bere erresuma itzuli zion.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Jordan, William Chester: *Europe in the High Middle Ages*. Londres: Viking, 2003
2. ↑  Joan-F. Cabestany i Enric Bagué, *Història de Catalunya* ISBN 84-390-0125-8
3. ↑  F. Xavier Hernández, *Història militar de Catalunya* ISBN 84-232-0638-6
4. ↑  Chaytor, H. J. *A History of Aragon and Catalonia*. Londres: Methuen, 1933

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q625133
* Commonscat Multimedia: Aragonese Crusade

---

 |

* Wd Datuak: Q625133
* Commonscat Multimedia: Aragonese Crusade
Gasteizko **Astronomoen kalea** Santa Luzia auzoan dago.

Kokapena
--------

Santa Luzia auzoan dago, Salburua auzoarekin muga-mugan. Done Jakue kalean hasten da eta Florida kaleraino luzatzen da.

Luzera
------

700 metro inguruko luzera du.

Historia
--------

Henrike Knörr eta Elena Martínez de Madina Salazarrek idatzitako "Toponimia de Vitoria I – Gasteizko toponimia I" (Euskaltzaindia, 2009) liburuaren arabera, aurretik Astronomoen muinoa deitzen zitzaion inguruari, 1977an kalea hiritartu zen eta izena eman zitzaion kaleari.

### Izenaren zergatia

1860ko uztailaren 18an izandako eguzki eklipse osoa ikusteko astronomo asko elkartu ziren bertan. Monolito bat jarri zuten honako testuarekin: "*En este terreno se situaron las misiones científicas enviadas por diferentes naciones para estudiar el eclipse total de sol que tuvo lugar el día 18 de julio de 1860*".

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q55841426
* Commonscat Multimedia: Calle de los Astrónomos, Vitoria-Gasteiz

---

 |

* Wd Datuak: Q55841426
* Commonscat Multimedia: Calle de los Astrónomos, Vitoria-Gasteiz

1. ↑   .
**Aravorn**, Tolkienen legendarium ospetsuan eta Eraztunen Jauna eleberriaren eranskinetan, dunadan bat da, Aragosten semea.

Eriadorreko tokiren batean jaioa Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2497. urtean. Bere izena sindarinezkoa da, eta "errege ilun" bezala itzul daiteke. Bere aita Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2588. urtean hil ondoren, Aravorn, Iparraldeko Dunedainen bederatzigarren kapitaina bihurtu zen.

Bere agintaldian, ez zen gertaera esanguratsurik izan Eriadorren, gertaera politiko eta militar nagusienak, Gondorren eta Rohanen gertatu baitziren. Aravornek, 66 urteko agintaldia izan zuen, eta Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2654. urtean hil zen, 157 urte zituela. Bere oinordekoa, bere seme Arahad II.a izan zen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Aragost** | **Iparraldeko Dunedainen Kapitaina**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2588-2654 | Ondorengoa**Arahad II.a** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2543659

 |

* Wd Datuak: Q2543659
**Aragoiko Erresuma** 1035ean sortu zen, Ramiro I.ak Aragoi, Sobrarbe eta Ribagortza konderriak elkartu zituenean. 1707an bukatu zen, Filipe V.a Espainiakoak "*Decretos de Nueva Planta*" izeneko dekretuak promulgatu zituenean. Errege-dekretu honen bitartez Espainiako Erresuman sartu zen.

Historia
--------

### Aragoiko konderria

Sakontzeko, irakurri: «Aragoiko konderria»
Andregoto Galindo II.a Aragoikoaren alabak Gartzia Antso Nafarroako erregea ezkondu zuenean estatu biak elkartu ziren. Hala ere Aragoiko konderriak bere izaera propioa mantendu zuen.

1035ean Ramiro Antso III.a Nagusiaren semeak Aragoi, Sobrarbe eta Ribagorza konderriak batu zituen, Aragoiko lehendabiziko errege bihurtuz.

Baina benetako legezkotasun Antso Ramirez eta Piarres I.a erregeek lortu zuten erresuma Aulki Santuren babespean kokatuz.

### XI-XII. mendearen hedapena

Ramiro I.ak zuen errekonkista grina bere oinordekoek hobetu zuten.

1076an anaiak Antso IV.a Nafarroakoa hil zuenean, nafarrek Antso Ramirez orduko Aragoiko erregea izendatu zuten Nafarroako errege. Era horretan erresuma biak batu ziren berriro.

Piarres I.a erregeak (1070 - †1104) Huesca konkistatu zuen (1095), Zaragozako Al-Musta'in II.a Alcorazeko Batailan irabazi ondoren. 1101ean Barbastro eta Sariñena eta 1104an Tamarite de Litera okupatu zituen. Erreinaldi honetan infantzoien forua ere argitaratu zen.

Alfontso I.a *Borrokalaria* erregeak (1104 - †1134), Gaskoniako nobleteriaren laguntzaz, Tutera, Tarazona, Calatayud, Daroca eta Zaragoza konkistatu zituen. Zaragozarekin taifa osoa erori zen eta orduko mendi-erresumak zeharo aldatu zuen.

Erregeak ez zuen seme-alabarik izan eta bere testamentuan erresuma zenbait Militar Ordenentzat utzi zuen. Hala ere, bere testamentua ez zen errespetatua eta Aragoiko nobleek, Jakan bilduak, Ramiro bere anaiari errege berri izendatu zioten. Bestetik, nafarrek Gartzia V.a Nafarroakoa aukeratu zuten.

### Aragoiko koroa

Sakontzeko, irakurri: «Aragoiko koroa»
1150ean Petronila Aragoikoa Ramiro II.a Aragoikoaren alaba bakarrak Ramon Berenguer IV.a Bartzelonako kondea ezkondu zuen. Bion semea Alfontso II.a lehendabiziko *Aragoiko errege* eta *Bartzelonako kondea* zen.

Fernando II.ak (1479 - 1516) Elisabet I.a Gaztelakoa ezkondu zuen. Bion iloba zen Karlos I.a erresuma bietako errege zen, baina erresuma bakoitzak bere usadio eta legeak zituen.

1700an Karlos II.a hil eta oinordekoa nor izateko guda hasi zen. Alde batetik, Filipe Anjoukoa zegoen eta bestetik, Karlos Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadorea. Aragoiko erresumak azkenaren alde egin eta, Filipe Anjoukoak guda irabazi zuenean *Decretos de Nueva Planta* izeneko dekretuak promulgatu zituen. Dekretu hauen bitartez Aragoik zituen erakunde guztiak desagertu ziren eta Espainiak zentralizatu zuen boterea.

Ikus, gainera
-------------

* Aragoiko erregeen zerrenda

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q199442
* Commonscat Multimedia: Kingdom of Aragon

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134417237
* BNE: XX451043
* GND: 1086322584
* LCCN: n79034965

 |

* Wd Datuak: Q199442
* Commonscat Multimedia: Kingdom of Aragon
Aragoiko armarriaren diseinu ofiziala.
**Aragoiko armarria**, bere bertsiorik ezagunenean 1499an lekukotua, adoptatutako antolaketan beste antolaketa heraldiko batzuen gainetik hedatu ziren lau kuartelez osatua dago, Aro Modernotik aurrera sendotzen hasiz, benetan XIX. mendean errotuz, eta, pretzeptu baten arabera, 1921ean Historiaren Errege Akademiak onartuak geratuz.

Aragoiko armarriaren lehen lekukotza.Primer testimonio del escudo de Aragón. Fabricio Vagad, *Aragoiko kronika*. Zaragozan 1499an Pablo Hurusek inprimatutako inkunablea.
Deskribapen heraldikoa honakoa da:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Gurutzean kuartelatutako armarria: Lehen kuartelean, urrezko zelaian deserrotutako arte bat, zazpi errorekin euren kolore naturaletan, ebakitako gorri koloreko gurutze latindar batekin koroatua. Bigarrenean, urdin koloreko zelaian zilarrezko gurutze patatua, beheko besoan zorroztua eta buruzagiaren kantoian jarria. Hirugarrenean, zilarrezko zelaian, gorri koloreko San Jurgiren gurutzea, alboetan mairu buruak dituela, beltzak eta zilarrezko zintadunak. Laugarrenean, urrezko zelaian, gorri koloreko lau makila, elkarren artean eta zelaiko tarteekiko berdinak. Guztia zortzi loreko errege koroa batekin tinbratua, lore horietako lau ikusgai, perlekin, eta zortzi zitori-orirekin, horietako bost ikusgai, errubi eta esmeraldekin uztaian, armarriarekin bi t'erdi eta seiko proportzioan. |  » |

Aragoiko armarriaren diseinu heraldikoa.
Kontserbatutako eredurik antzinakoena jarraituz, 1499ko Pablo Hurus inprimagilearen inkunable baten azalean, Gualberto Fabricio Vagaden *Aragoiko Kronika*, lehen kuartelak Sobrarbeko erresuma mitikoa gogoratzen du, bigarren kuartelean Eneko Aristaren gurutzea bezala ezagutzen dena agertzen da, XIV. mendetik antzinako Aragoiren armarritzat hartua, hirugarren kuartelean alboetan mairu buruak dituen San Jurgiren gurutzea agertzen da (Alcorazko gurutzea deritzona), eta, tradizioaren arabera, santuaren laguntza gogoratuko zuena XI. mendean Huescaren kristau konkistako guduan, eta lehen aldiz Petri III.a Aragoikoaren 1281eko berunezko bulda baten zigiluaren atzealdean dokumentatzen da, eta, XV. mendetik aurrera Aragoiko Erresumaren enblema pribatutzat hartua izan zen, Aritzaren Gurutzea eta Errege Seinalea berarekin batera, eta laugarrenean heraldista batzuen arabera Aragoi modernoa ordezkatzen duen enblema dago (iturri historikoetan Aragoi modernoaren enblema hori sekula egon ez zen arren), "Aragoiko barrak" deituak, Aragoiko Errege Seinalea zirenak.

Aragoiko armarria polemikagai izan zen, erkidegoko presidentea zen Marcelino Iglesiasek, armarriko hirugarren kuartelak, moztutako lau mairu buru dituena, Petri I.a Aragoikoak 1096an Alcorazko guduan Huescaren konkista gogoratuz, Zaragozako biztanleria musulmana asalda zezakeela iradoki baitzuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2304688
* Commonscat Multimedia: Coats of arms of Aragon

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 5079

 |

* Wd Datuak: Q2304688
* Commonscat Multimedia: Coats of arms of Aragon
**Aragoierazko literatura** hizkuntza oso gutxituen tamainakoa da. Hala ere, aragoieraz idazten dute gaur egun hainbat idazlek, eta esan dezakegu hiztun horien literatura inoizko osasuntsuen dabilela azken urteotan.

Historia
--------

X. mendekoa da aragoierazko lehen testu ezaguna, *Glosas Emilianenses* delakoak. XII. eta XIII. mendeetan lekukotza idatziak ugaritu ziren, eta XIV.enean lehen idazle azpimarratzekoa bizi izan zen, Juan Fernández de Heredia alegia.

XVII. mendean Ana Abarca de Bolea lekaimeak testu batzuk utzi zituen, baina XX. mende arte ez dute hiztunek eduki hainbeste aukera euren hizkuntzaz irakurtzeko. 1977an Francho Nagorek lehen gramatika liburua kaleratu zuen, bai eta zenbait fikziozko liburu idatzi ere.

Idazleak
--------

* Juan Fernández de Heredia (1310?-1396).
* Ana Abarca de Bolea (1602-1685).
* Pablo Recio (1914- 1998).
* Nieus Luzía Dueso Lascorz (1930- 2010).
* Chusé María Satué (1941-).
* Anchel Conte (1942-).
* Chusé Antón Santamaría Loriente (1950-).
* Francho Nagore (1951-).
* Carmen Castán Saura (1954-).
* Chuse Inazio Nabarro (1962-).
* María Pilar Benítez Marco (1964-).
* Ana Tena Puy (1966-).
* Óscar Latas Alegre (1968-).
* Roberto Cortés Alonso (1972-2015).

Ikus, gainera
-------------

* Aragoiko literatura
* Literatura europarra

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3292136

 |

* Wd Datuak: Q3292136
Zodiakoko hamaikagarren zeinua

*Artikulu hau zodiakoaren zeinuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Aquarius».*
**Aquarius**, halaber **Akuarioa**, astrologian, zodiakoko hamaikagarren zeinua da. Taurus (Zezena), Leo, Scorpius (Eskorpioia) eta Aquariusek iraultza sinbolizatzen dute, eta zeinu honen irudiak ura irudikatzen du. Gemini (Bikiak) eta Librarekin (Balantza) batera, airea elementuari dagokio. Aurrez aurreko zeinua Leo du.

Urtarrilaren 20a eta otsailaren 17a bitartean jaiotzen direnak izaten dira zeinu honetakoak.

Akuarioaren alegoria
Urano planeta aurkitu zuten arte Saturno planetak zuzentzen zuen Aquarius. Gaur egun, prezesioaren eraginez, zeinua ez dago konstelazioarekin lerrokatuta. Oro har, ekinozio bat ere ez dago izena ematen dion konstelazioan.

Jatorria
--------

Aquarius zeinua Uholde Handiarekin lotzen da. Ramman ekaitzen jainkoaren omenez sortu zen. Batzuek esaten dute olatuak edo uhinak irudikatzen dituela. Beste batzuek, berriz, uhin elektromagnetikoak eta, oro har, ura irudikatzen duela.

Mitologia
---------

Mitologian, Odiseo pertsonaia mitologikoarekin, Itakako erregearekin, lotzen da. Istorioa Homero autore klasikoaren Odisea poema epikoan biltzen da, Troiako gerra mitikoa kontatzen duenean.

Aquarius, Urano jainko greko-erromatarrari eta aldizka Kronos jainkoari ere lotzen zaio. Mitologia grekoan, Aquarius konstelazioa Ganimedesi lotu izan zaio noizbait.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q162119
* Commonscat Multimedia: Aquarius (astrology)

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph118189

 |

* Wd Datuak: Q162119
* Commonscat Multimedia: Aquarius (astrology)

  


| * i
* e
* a
Mendebaldeko Zodiakoa |
| --- |
| 

| * i
* e
* a
Astrologia • Zodiakoaren zeinuak |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 
Aries  
 | 
Taurus  
 | 
Gemini  
 | 
Cancer  
 | 
Leo  
 | 
Virgo  
 | 
Libra  
 | 
Scorpius  
 | 
Sagittarius  
 | 
Capricornus  
 | 
Aquarius  
 | 
Pisces  
 |

 |

 |
| 

| * i
* e
* a

* Astronomia
* Ekliptikaren konstelazioak

 |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 
Aries
 | 
Taurus
 | 
Gemini
 | 
Cancer
 | 
Leo
 | 
Virgo
 | 
Libra
 | 
Scorpius
 | 
Ophiuchus
 | 
Sagittarius
 | 
Capricornus
 | 
Aquarius
 | 
Pisces
 |

 |

 |
| *Ikus, gainera*: Koordenatu ekliptiko • Ekinozioen prezesio • Zodiakoko argia |
***Cyaniris semiargus*** Lycaenidae familiako tximeleta espezie bat da. Europan eta Asian aurkitzen da, Iberiar penintsulatik Siberiako ekialdeko muturreraino. Marokon ere bizi da, Atlas mendilerroan.

S. A. von Rottemburg entomologo alemaniarrak deskribatu zuen 1775. urtean.

Deskribapena
------------

Tximeleta ertaina da, 32-38 mm arteko hegal-zabalera duena. Sexu dimorfismo nabarmena du, arrak urdin biziko hegalak ditu, ertzean lerro beltzak dituztenak eta ertza bera zuria. Zain ilunak ere oso nabarmenak ditu. Emearen hegalak marroiak dira eta ertz zuria dute. Hegalen azpialdea antzekoa da sexu bietan, gris-marroi argia eta puntu beltzak sakabanatuta.

Beldarra hori-berdea da eta lerro ilunagoak ditu gorputzean. Iletsua da eta espirakulu marroi ilunak ditu. Pupa oliba kolorekoa da.

Bizi zikloa
-----------

Tximeletak belaunaldi bakarra izaten du eta apirila eta ekaina artean ikusten da hegan. Ondoren arrautzak hirusta gorrian (*Trifolium pratense*) jartzen ditu eta beldarra landare horretaz elikatzen da. Beldar egoeran hibernatzen du eta udaberrian pupa eratzen du hosto bati zetaz itsatsita. Hibernatzen ari den beldarra eta pupa bera *Lasius* generoko inurriek zaintzen dute.

Habitata
--------

2.200 metroko altuera arteko zelai eta larretan aurkitzen da. Ongarritu gabeko eremuak hobesten ditu. Askotan ikusten da lokatzetan edo behien gorotzetan gatz eta nektar bila.

Iruditegia
----------

* Arra.Arra.
* Emea.Emea.
* Arra eta emea elkarturik.Arra eta emea elkarturik.
* Tximeleta emea hirusta gorrian arrautzak jartzen.Tximeleta emea hirusta gorrian arrautzak jartzen.
* Taldetxo bat lurrean gatz bila.Taldetxo bat lurrean gatz bila.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «TheInsectCollector» *www.theinsectcollector.com* (Noiz kontsultatua: 2022-11-07).
2. 1 2   «Mazarine blue - Cyaniris semiargus» *web.archive.org* 2019-07-22 (Noiz kontsultatua: 2022-11-07).
3. ↑   «Cyaniris semiargus on euroButterflies by Matt Rowlings» *www.eurobutterflies.com* (Noiz kontsultatua: 2022-11-07).
4. ↑   «Cyaniris semiargus» *www.kolumbus.fi* (Noiz kontsultatua: 2022-11-07).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q774218
* Commonscat Multimedia: Cyaniris semiargus
* Wikispecies Espezieak: Cyaniris semiargus

---

* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 28334
* BioLib: 51489
* Dyntaxa: 201143
* EOL: 261249
* Fauna Europaea: 440997
* GBIF: 5139156
* NCBI: 268702

 |

* Wd Datuak: Q774218
* Commonscat Multimedia: Cyaniris semiargus
* Wikispecies Espezieak: Cyaniris semiargus
**Daniel Spoerri** (Galați, Errumania, 1930) errumaniar artista da.

Biografia
---------

Bernako Operako lehenengo dantzaria izan zen, abangoardiako antzerki-zuzendaria Eugène Ionescoren *La Cantatrice chauve* lanean 1955ean, Picassoren *Désir attrapé par la queue* lanarena 1956an, eta Tristan Tzararen *CSur à gaz* lanean 1972an. Aita judua zuen, eta naziek hil zuten; ama, berriz, suitzarra zuen eta 1942an Suitzara joan zen bizitzera bere familiarekin. 1957an Landestheaterreko laguntzaile izan zen Darmstadten, eta urte horretan bertan *Material* aldizkaria sortu zuen. Tinguely eskultorearekin batera, Anbereseko Hessenhuisen *autoteatroa* sortu zuen. Lan horretan ikusleari eskatzen zion antzezle eta, aldi berean, ikusle izatea. Era horretan, Estatu Batuetan Allan Kaprowen happeningekin bat egin zuen. 1959an Parisen *MAT (Multiplication d´art transformable)* sortu zuen. Spoerri lehenengoetakoa izan zen egile ospetsuen lanak argitaratzen, eta horrela artelan bakar eta paregabearen kontzeptua indargabetu zuen. 1960. urteaz geroztik errealista berrien taldeko kide izan zen eta *Tableaux-Pièges* ospetsuak egin zituen: hainbat kontsumoko objektu ordenarik gabe erantsiak. 1968an Düsseldorfen jatetxe-galeria bat sortu zuen eta bertako sukaldari izan zen. Spoerrik ez zituen berezitu nahi jarduera artistikoa eta elikadura-ardurak, eta kontsumitzailearen kontzientzia zabaldu nahi zuen zentzumen guztiak erabiliaz. 1980ko hamarraldian brontzearen gainean giza gorputzaren inguruko objektuak erantsi zituen: *Gorputza zatika* (Berlin, 1991) eta *Anatomia kabinetea* (Paris, 1994). Spoerriren lanen bilduma bat erakutsi zen Parisen 1990ean.

Erakusketak
-----------

* 1992: Expo '92, Suitzako pabiloia, Sevilla.
* 2001: Museum Jean Tinguely, Basilea
* 2009: Ludwig Museum, Koblentza (Alemania)

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Daniel Spoerri*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q123487
* Commonscat Multimedia: Daniel Spoerri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 95873909
* ISNI: 0000 0001 2096 6863
* BNF: 12153175j (data)
* GND: 118752197
* LCCN: n82000968
* NKC: ola2003192366
* NLA: 35517392
* Tabakalera ID: 86682
* CiNii: DA11953575
* SNAC: w6gt5tns
* SUDOC: 030033209
* ULAN: 500031201
* BIBSYS: 99018727
* UB: a1008632
* ICCU: RAVV040146
* SIKART: 4001639
* RKD: 74389
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05477/eu\_s\_2963/s2963
* HDS: 044907
* TLS: Daniel\_Spoerri
* **Bilduma digitalak**
* MNCARS: url

 |

* Wd Datuak: Q123487
* Commonscat Multimedia: Daniel Spoerri
Pedro Nadal y Auré abeslari mitikoa, "el Royo del Rabal", 1881eko erretratuan.
**Aragoiko jota** lurralde horretako adierazpen folklorikoa da, beste iberiar lurralde batzuetan garatutako musika genero berekoa hain zuzen ere. XIX. mendearen erdialdean garatzen hasi zen, gaur egun ezagutzen dugun moduan.

Erakusten da dantza (*bailadores*), kantu (*cantadores*) eta musika tresnen bidez, funtsean gitarra, laute eta bandurria. Musikariek osatzen dute *rondalla* izeneko taldea.

Nahiz eta jota izan Aragoiko musika tradizionalik ezagunena, beste estilo batzuk eta garatu izan dira bertan (*mazurcas*, *paloteados*, *villanos*, boleroak edo baltseak).

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *En Aragón ha surgido, aproximadamente desde la mitad del siglo XIX, una forma muy especialísima de cantar la jota en estilo adornado y a ritmo muy lento, y con un repertorio y ejecución también muy característicos de acompañamiento de rondalla. Esta especie de jota es la única que puede denominarse con toda propiedad jota aragonesa, porque es creación personal y exclusiva del pueblo aragonés, que además lo ha conservado, fomentado, y desarrollado con un empeño muy especial y continuado.* |  » |
| —Miguel Manzano Alonso, *"La jota como género musical"*, 1995. |

Historia
--------

### Urrezko Aroa

Miguel Assok eta Cecilio Navarrok protagonizatu zuten 1910 eta 1927 artean, biak ala biak Zaragozako San Pablo auzokoak. Beste abeslari ezagun batzuk izan ziren Felipe Colmán, Emilio Arana, Justo Royo «el Cebadero», Joaquín Numancia, Luisico Gracia, Jesús Monreal, Domingo Martínez, Pilar Gascón, Pascuala Perié, María Asensio «la Burina», Pilar Munárriz, Pilar Albero, Encarnación García eta Pilar Lasierra.

### 1927tik aurrera

José Oto, Aragoiko abeslaririk handientzat jota, 1927ko belaunaldiaren burua izan zen, Bigarren Errepublikan eta Gerra Zibilaren garaian. Aro honetan emakumeak nabarmendu ziren gizonen gainetik: Camila Gracia, Gregoria Ciprés, Felisa Galé y Jacinta Bartolomé. Tras la guerra destacan Celia Palacián, Pilarín Pascual, Pilar de las Heras, Pilar Abad, Pilar Francés, Angelita Zapata, Irene Izárbez, María Virto, Victoria Morales eta Piedad Gil. Gioznen berriz Bienvenido Orga, Celestino Ballarín, Francisco Rodríguez, «Redondo de Épila», Francisco Caballero, Antonio Royo «el Chato de Casablanca», Lucio Cáncer, Ángel Galé, Matías Maluenda eta Tomás Marco.

José Iranzo Bielsa "El Pastor de Andorra" eta Jesús Gracia aipatzekoak dira XX. mendeko bigarren erdialdean, bi estilo desberdinekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Aragón, Heraldo de. «Un encuentro con Aragón y con la jota en el siglo XXI» *heraldo.es* (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).

Ikus, gainera
-------------

* Jota de Saura filma

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**"La Jota" (Gran Enciclopedia Aragonesa").

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9014988
* Commonscat Multimedia: Jota aragonesa

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 13400

 |

* Wd Datuak: Q9014988
* Commonscat Multimedia: Jota aragonesa
Hititen leku garrantzitsuenen geografia Anatolian.
**Arzawa** mendebaldeko Anatoliako ondo definitu gabeko eskualde bati erreferentzia egiten dion hitz hitita bat da, eta, batzuetan, hedapenez, baita eskualdeko erresumen konfederakuntzari ere (horietatik handiena *Arzawa txikia* deitzen delarik). Arzawako kulturari buruz, ezer gutxi ezagutzen da, gorteko hizkuntza luvitera zela izan ezik, hititerarekin lotutako hizkuntza.

Arzawako erresuma konfederakuntzak etengabeko arazoa izan ziren hititentzat, euren lurralde propioa inbaditzen ari zirenak kanporatzeko edo bere basailuak eskualdetik kanporatuak ez izateko sartu behar izan zutenak. Arzawaren une gailena, Tarhundaradu erregearen erregealdian etorri zen, K.a. XIV. mendearen lehen erdialdean, Arnuanda I.a eta Tudhalia II.a errege hititen garaikidea: Arnuanda I.aren erregealdiaren amaieran Hititar Inperioaren ahultasunak, Tarhundaradu, Anatoliako nagusitasuna aldarrikatzeko posizio batean jarri zuen, garai horretan Egiptoko faraoia zen Amenofis III.ak, berarekin itun bat sinatzeraino, baina Tudhalia II.ak hititen nagusitasuna berreskuratzea lortu zuen, eta bere ondorengo erregeak izan ziren Shubiluliuma I.a eta Mursili II.ak, euren kontrola ezarri zuten Arzawa osoan.

Etengabeko matxinadak gora-behera, Arzawa, Hititar Inperioaren barnean mantendu zen inperio hau desagertu zen arte, K.a. 1200 inguruan, une honetan, Arzawan, hititar kulturako monarkia ezberdinak agertzen direlarik, beranduago, Lidia erresuma sorraraziko zutena.

Kronología
----------

* K.a. 1450an: Arzawak mendebaldeko Anatoliaren barrualdea kontrolatzen zuen, Kizil-Irmak ibaitik, Lucca hegoaldea izan ezik.
* K.a. 1430an: Zippasla erresumak, hititen aliatua, Arzawa konkistatu zuen.
* K.a. 1370 hamarkadan: Arzawak Anatoliaren medebaldea okupatu zuen eta haren menpe 20 urte izan zuen; azkenik hititek berreskuratu zuten.
* K.a. 1350an: Erresuma lau zatitan banandu zen: Mira, Marsa, Seha ibaiaren lurraldea eta Hapalla.
* K.a. 1335-1325an: Uhha-Ziti erregeak batasauna berreskuratu zuen. Izan ere, hititek konkistatu zuen eta erresumak haien mendekoak moduan gelditu ziren.

Erregeak
--------

* Kupanta-Kurunta (K.a. 1400)
* Madduwatta of Zippasla
* Tarhoudaradou (K.a. 1350)
* Anzapattadou
* Uhha-Ziti (K.a. 1322aren inguruan hilda)

 Niff mendian dagoen borrokalari baten grabatua. Egin den interpretazioa hauxe da: "Tarkasnawa, Mirako erregea", beraz Arzawa erresumaren alde bat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Bibliografia
------------

* **(Ingelesez)** C. Melchert (dir.): *The Luwians*, Leyde, 2003
* **(Ingelesez)** T. Bryce: *The Kingdom of the Hittites*, Oxford, 2005
* **(Ingelesez)** G. Beckman: *Hittite Diplomatic Texts*, Atlanta, 1996
* **(Ingelesez)** J. D. Hawkins: «Tarkasnawa King of Mira 'Tarkondemos', Boğazköy Sealings and Karabel», *Anatolian Studies* 48, 1998, 1-31 or.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Arzawaren historia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q649262

 |

* Wd Datuak: Q649262
2006ko ekainak 3an Idaho estatubatuar estatuko Coeur d'Alene herrian argazkia hartutako arku zirkunhorizontala
2007ko ekainak 30ean Ohio estatubatuar estatuko Hocking Hills herrian argazkia hartutako arku zirkunhorizontala
**Arku zirkunhorizontala** (ingelesez **CHA** siglekin laburtua), **suzko ostadar** bezala ere ezagutua, itxuraz, ostadar baten antzeko halo edo fenomeno optiko bat da, baina, ostadarretik, zirru hodeietan dauden izotz kristaletan argia errefraktatzen delako ezberdintzen da.

Eguzkia zeruan altu dagoenean gertatzen da, gutxienez, 58º ostertzaren gainetik, eta zirro hodeien presentzian bakarrik gerta daiteke. Honela, iparralde latitudeko 55ºtik iparralderago dauden tokietan ezin da ikusi, noiz behinka mendietatik izan ezik.

Gertaera hau, nahiko ez ohikoa da, izotz kristalek, horizontalki lerrokatuak egon behar baitute altu dagoen eguzkiaren argia errefraktatzeko. Arkua, eguzki izpiak, horizontalki orientatutako kristal hexagonal lauetan, alde bertikaleko aurpegi batetik sartu eta behealdeko aurpegitik irtetzen diren heinean eratzen da. 90ºko okerdura da ondo banatutako koloreak ostadar bezala eragiten dituena, eta, kristalen lerrokadura zuzena baldin bada, zirro hodeiak ostadar gar bat balitz bezala dizdira egitea eragiten du.

Arku zirkunhorizontal bat, behealboko arku batekin nahastu daiteke eguzkia zeruan altu dagoenean; lehena, beti horizontalki orientatua dago, bigarrena, berriz, ostadar sekzio bat bezala, adibidez, ostertzetik gora luzatzen den arku bat bezala.

Bereziki ona den adibide bat, AEBetko Idaho estatuko iparmendebaldean 2006ko ekainak 3an argazkia atera zitzaion bat da, eta New Scientist eta Daily Mailen argitaratua izan zen (azken kasu honetan "ostadarra sutan" azpizenburupean). Gertaera, sarri erakutsi zenez National Geographic Newsen, berriak berehala zabaldu ziren Interneten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q205897
* Commonscat Multimedia: Circumhorizontal arcs

---

 |

* Wd Datuak: Q205897
* Commonscat Multimedia: Circumhorizontal arcs
**Arkumea txilindron eran** euskal gastronomiako ohiko plateretako bat da (Aragoin eta Errioxan ere ohikoa da). Arkume zatiak, txilindron (barazkiak eta tomate) saltsaz osatutako erregosi bat da. Bero zerbitzatzen dute, eta nahiz eta ohikoena udaberrian jatea izan, gaur egun urte osoz jan liteke.

Ezaugarriak
-----------

Plater honen usain nagusiena bertan erabiltzen diren piper eta txorixo piperrek ematen diote. Errezetaren arabera, arkume hanka erabili ohi da. Txilindronaren prestaketak sukalde adituen artean eztabaida pizten du, batez ere tomate saltsa erabili behar den ala ez erabakitzeko unean. Dena dela, tomate, piper eta tipula daraman gisatu bat da. Patataz lagundurik doa eta buztin-ontzi batean oso bero zerbitzatu ohi da.

Iku gainera
-----------

* Arkume errea
* Amuarraina nafar erara

Bitxikeriak
-----------

* Euskal Herria eta Iruñean egon zen denboraldietan zehar, Ernest Hemingway idazlearen plater gustukoenetako bat izan zen..

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Pérez Gutiérrez, Dionisio.  (1929). *Cocina de Aragón.*  in: *Guia del buen comer español*. Madril.
2. ↑  José María Iribarren, (1984), *Hemingway y los Sanfermines*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2826923
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 7871

 |

* Wd Datuak: Q2826923
Arkuarteak  Arkuarte apainduak. Marciana Liburutegia, Venezia. 
 Zaragozako Aljaferia Jauregian apaindutako **arkuarte** baten xehetasuna. 
**Arkuartea** (Latinez: *exuctus*) arku baten estrados eta alfizaren artean dagoen azalera da. Hedaduraz, arku baten eta arku hori inguratzen duen irudizko laukiaren arteko azalera da. Era berean, kupula bat eusten duten arkuen arteko hiruki itxurako gune lerromakurra da, nahiz eta kasu honetan petxina terminoa egokiagoa izan.

Italiako arkitekturako jauregietan, arkuarteak klipeoz apainduta daude.

Arabiar arkitekturan alfiza eta arkuaren arteko tarte honi **albanega** esaten zaio.

Ikusi ere
---------

* Petxina

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q244556
* Commonscat Multimedia: Spandrels

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2020005567
* AAT: 300002665
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q244556
* Commonscat Multimedia: Spandrels
*Artikulu hau 1836ko maiatzean eginiko gudua buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Arlabango gudua».*

**Arlabango bigarren gudua** 1836ko maiatzaren 22 eta 26 artean Leintz Gatzagan dagoen Arlaban mendate inguruan gertatu zen gudua izan zen.

Gudua
-----

Arlabango lehen gudua irabazle barik bukatu ondoren, maiatzean Córdovak berriro Arlabango gainak bereganatzeko ahaleginari ekin zion. Lau egunez luzatu ziren borrokak oraingoan. Liberalek karlisten arma fabrika erre zuten Araian. Aurrera eta atzera ibili ziren Leintz Gatzaga batzuen eta besteen eskutatik igaroz. Espartero izan zen , oraingoan ere, liberalen artean nabarmendu zena, Villarreal karlisten artean. Maiatzaren 26an liberalak Gasteiza erretiratu ziren, bide batez menpean izan zuten Legutio eta inguruko zenbait baserri errez.

Galerak orekatuak izan ziren, 600 soldadu alde bakoitzeko. Era berean bi aldeek garaipentzat izan zuten borroka hau, baina, baten batek irabaztekotan karlistak izan zirela esan behar, Arlabango posizioak galdu ondoren beraien menpe geratu baitziren azkenean. Narváez koronela, urte batzuk beranduago Esparteroren etsai politikoa izango zena, borroka honetan zauritua izan zen.

Erreferentziak
--------------

* Edukiaren zati bat Gipuzkoa Kultura webgunetik hartu da, webgune haren egile eskubideen jabe den Gipuzkoako Foru Aldundiak Creative Commons Aitortu-PartekatuBerdin 3.0 (CC-BY-SA 3.0) lizentziarekin argitaratu baitu (ikus webguneko oharra).

Kanpo estekak
-------------

* XIX. mendeko historia militarra Euskal Herrian. Arlaban. Gipuzkoakultura.[*Betiko hautsitako esteka*] CC-BY-SA lizentziapean eginiko lana.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254015

 |

* Wd Datuak: Q12254015
**Arkupea** Gasteizko Alde Zaharra eta Zabalgunea lotzen dituen eraikin bat da, XVIII. mendean Justo Antonio Olagibel eta Eustaquio Díez de Güemes arkitektoek diseinatua eta balio arkitektoniko handia duena. Eraikin horrek, hegoaldean, **Arkupeko ibilbidea** du, eta arkupe horretatik datorkio izena.

Gasteizko Alde Zaharra mendixka baten gainean dagoenez, Zabalgunea diseinatzerakoan arazo bat izan zen leku horretan zegoen malda handia nola gainditu; horrela, aipatutako arkitektoek lau mailatan banatutako irtenbide arkitektoniko bat asmatu zuten: lehenengoa, Landatxo eta San Bizente elizaren mailakoa da; bigarrena Aihotz plazakoa; hirugarrena Arkupea deitzen den etxebizitzen azpiko ibilbidea eta San Migel elizaren pareko balkoia, eskailera batzuen bitartez Andre Maria Zuriaren plazara ematen duena; eta azkena Mateo Benigno Moraza kalekoa. San Frantzisko kalean, aldiz, Arkupearen mutur batetik jaisten den aldaparen bitartez erdi aroko kaleak Olagibelek berak diseinatutako Plaza Berrira irits daiteke.

Eraikuntza lanek hamar urte iraun zuten, baina 1787. urtean jarri ohi da Arkupearen eraikuntza-data.

Arkupeko pasabidea.

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Gasteiz** |

1. ↑  Euskaltzaindiaren oniritzia duen Gasteizko kale izendegian, *Arkupeko ibilbidea* deritzo eraikin horretako kaleari, eta hortik *Arkupea* izena ateratzen da. Argitalpen ugaritan aipatzen da izen horrekin, nahiz eta beste askotan *Arkupeak* izenarekin agertu, gaztelaniazko izenak (*Los Arquillos*) duen pluralaren eraginez beharbada.

Kanpo estekak
-------------

* «Gasteizko ibilbide neoklasikoa», COAVN arkitekto elkargoa.
* Jaione SANZ: «El Ayuntamiento da el primer paso hacia la rehabilitación de Los Arquillos»[*Betiko hautsitako esteka*], *Noticias de Álava*, 2008-07-30.
* Arkupeko ibilbidearen planoa, Gasteizko Udala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q596464
* Commonscat Multimedia: Los Arquillos

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0005113

 |

* Wd Datuak: Q596464
* Commonscat Multimedia: Los Arquillos
**Arbëreshë** (singularra: *arbëresh*) Italiako hegoaldean bizi diren eta albanieraz mintzatzen direnen komunitatea da. Arbëreshera da haien albaniera-dialektoaren izena. XV. eta XVI. mendeetan Italiako hegoaldean kokatu ziren albaniarren ondorengoak dira.

Siziliako Piana degli Albanesi udalerrietan (arbëresheraz, *Hora e Arbëreshëvet*) arbëreshek gehiengoa osatzen dute. Halaber, Calabrian ere badira hainbat arberesh talde.

Erlijioaz den bezainbatean, katolizismoari jarraitzen diote: Italiar-Greziar Eliza Katolikokoak (Erromatar Eliza Katolikoaren barruan autonomia duen eliza bat) dira gehienak, eta Latindar Elizakoak (Erromatar Eliza Katolikoaren barruko eliza autonomorik handiena, Euskal Herrian ere azken mendeotan nagusi dena) gutxiengo bat.

Ikus, gainera
-------------

Arbëreshera

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)****(Albanieraz)** Arberesh.net

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56975
* Commonscat Multimedia: Arbëreshë

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph201907

 |

* Wd Datuak: Q56975
* Commonscat Multimedia: Arbëreshë
San Juan eliza (Malapartida de Plasencia). 
 Ely-ko katedrala. 
**Arku tertzeletea** gurutze-ganga konplexu bateko nerbioak sortzen duen arku mota bat da. Gurutze-ganga baten nerbio nagusitik, bigarren mailako giltzarri batera doan nerbio edo arkua hain zuzen ere eta, arkitektura gotiko berantiarrean erabiltzen hasi zen.

Apaingarri funtzioa izateaz gain, plementeriako tinpanoak eusteko balio dute; izan ere, ganga hauetan plementeria tarteak luzera handikoak izan daitezke. 

* Le Mesnil-Aubryko Ama Birjinaren jaiotza eliza.Le Mesnil-Aubryko *Ama Birjinaren jaiotza* eliza.
* Le Mesnil-Aubryko 4. eta 5. ganga tarteak.Le Mesnil-Aubryko 4. eta 5. ganga tarteak.
* Sortzailearen kapera, Batalhako monasterioan.Sortzailearen kapera, Batalhako monasterioan.
* Amiensko katedralaAmiensko katedrala
* San Vulfran eliza (Abbeville)San Vulfran eliza (Abbeville)
* San Martin katedrala (Utrecht) .San Martin katedrala (Utrecht) .
* Santiago eliza (Orihuela)Santiago eliza (Orihuela)
* Valentziako Katedraleko Sant Calze kapera (" Kaliz Santua")Valentziako Katedraleko *Sant Calze* kapera (" *Kaliz* Santua")
* Hokovce eliza (Eslovakia).Hokovce eliza (Eslovakia).
* Saints Ulrico eta Afra basilika (Augsburg).Saints Ulrico eta Afra basilika (Augsburg).
* Hinter elizaHinter eliza

  

**Tertzelete-gangak** erdi mailako konplexutasun gangak dira. Hasierako gotikoko gangak baino konplexuagoak baina palma-gangaren konplexutasunaren arteko ganga da. 

* San Migel eliza (Jerez de la Frontera) .San Migel eliza (Jerez de la Frontera) .
* Chesterko katedralaChesterko katedrala

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Tercelete* y *Bóveda estrellada* en Sevillapedia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11906390

 |

* Wd Datuak: Q11906390