recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Tegelko jauregia**, baita ere **Humboldt jauregia** bezala ezaguna, Berlingo Tegel barrutian dagoen pizkundetar jauregia da. Barrutiko monumentu nagusia da. Jauregiaren parkea Tegelko aintzirarekin mugatzen da.

Historia
--------

Jauregia 1558an eraiki zen. Friedrich Wilhelm I. Prusiakoa Printze hauteslek ehiza-jauregia bezala erabiltzeko moldatzea agindu zuen. 1766an jauregia Humboldt familaren eskuetara pasa zen eta familiaren egoitza bihurtu zen. Alexander von Humboldt eta Wilhelm von Humboldt urte asko bizi ziren hemen. Amaren heriotza izan ondoren Wilhelm von Humboldtek jauregia jaso zuen, 1797an. 1820tik 1824ra eraikina zaharberritu zuen; horretarako garaiko gustu klasizista erabili zuen. Lanen egilea Karl Friedrich Schinkel izan zen. Gaur egun jauregia Humboldtarren ondorengoa den Heinz familiakoa da eta egoitza bezala erabiltzen dute. Parkean Humboldt familiaren hilobiak daude, tartean Alexander eta Wilhelm von Humboldtenak; hilobiak Karl Friedrich Schinkelek egin zituen, 1829an. 1983an parkea monumentu babestua izendatu zen. Urtetan parkeak sarrera irekia izan du; gaur egun, aldiz, bisitak oso mugatuak daude.

Iruditegia
----------

* Jauregia 1883an.Jauregia 1883an.
* Jauregia posta-zigilu batean.Jauregia posta-zigilu batean.
* Atzekaldetik ikusita.Atzekaldetik ikusita.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .

Kanpo loturak
-------------

* **(Alemanez)**:Tegeli buruzko informazioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q651833
* Commonscat Multimedia: Schloss Tegel

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 172589647
* GND: 4635476-1
* LCCN: sh2002010528
* SUDOC: 111661838
* **Ondare historikoa**
* Berliner Kulturdenkmal: 09011641

 |

* Wd Datuak: Q651833
* Commonscat Multimedia: Schloss Tegel


|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Tegelko jauregia*** Aldatu lotura Wikidatan |
***Kardantxiloaren Ama Birjina***,  ***Madonna del cardellino*** italieraz, Rafael Berpizkundeko italiar margolariren olio margoa ohola gainean da. 1506 inguruan burutu zuen Florentzian. Gaur egun Uffizi Galerian ikus daiteke. Eszenan Ama Birjina, Jeus eta San Joan ikus daitezke. Haurrek kardantxilo bat dute eta harengan jarri dute haien arreta guztia.

Historia
--------

Rafael margolaria bolada batean Florentzian egon zen eta garai horretan egin zuen lan hau. Artistak ezkontza-opari moduan prestatu zuen Lorenzo Nasi lagunari emateko. 1548ko azaroaren 17an, zoritxarrez, lurrikara gogor batek hiria astindu zuen eta Nasiren etxea erabat hondatuta gelditu zen. Margolana ere 17 zatitan puskatu zen. Hondakinen artean berreskuratuta berehala saitu zen berreskuratzen baina kalteak nabarmenak dira. Berreskuratze lana Battista Nasik egin zuen, Lorenzoren semeak alegia. X izpien bidez hausturak ikus daitezke eta nola margoz bete diren sortutako arrakalak. Ezkerreko beheko alde osoa eta Jesusen hanka bat berreskuratu behar izan zuten. XXI. mendearen hasieran berriro ere berreskuratze lan berriak eraman dira aurrera; 2005ean margolana berritua aurkeztu zen.

Deskribapena
------------

Aipatu dugunez margolanean hiru pertsonaia agertzen dira triangelu bat sortuz: Birjina, Jesus eta San Joan. Jesus erabat biluzik dago eta Joan tunika batez sasijantzita, biak Mariaren babesean. San Joanek eskuetan kardantxiloa du; Jesus, aldiz, txoriaren burua laztantzen ari da. Birjinak ezkerreko eskuan liburu bat du baina bere arreta haurrengan dago, batez ere Joanengan. Liburu horrek Sedes Sapientiae («Jakinduriaren eserlekua») gaia adierazten du. Bitxia da, bestalde, Joanek buru gainean santutasunaren aura erakusten duela.

Atzean paisaia ederra, bukolikoa, ikus daiteke: ibaia zubi batekin, atzean herri bat eta muino gainean, gaztelua. Dirudienez hasierako proiektuan paisaia desberdina zen. Hori ezagutzeko azpigorrien erreflektografia erabili da eta horri esker margoen azpiko jatorrizko marrazkia ikusi izan da. Desberdintasun nagusia espazioan ikusten da: jatorrizko paisaia ez zen hain irekia eta zubiaren ordez dorre bat ikusten zen. Beste aldaketa nabarmena Birjinaren eskotean ikusi da, jatorrizkoan irekiagoa.

Txoriak balore sinboliko handia du. Nolabait, san Joanek ezagutuko duen heriotza bortitza adierazten du. Modu batez kardantxiloa Jesusi eskaintzen dio eta hori bere etorkizunari buruzko oharpen gisa uler daiteke.

Orokorrean, margolanak harmonia ematen du.

Leonardo da Vinciren eragina
----------------------------

Espezialisten margolan honetan Leonardo da Vinciren eragin zuzena ikusi dute:

* Piramide egitura
* Argi-ilunak
* Atmosferaren tratamenduan, batez ere hodeien presentzian
* Haurren aurpegiak

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .
3. ↑   .

Kanpo loturak
-------------

* **(Italieraz)**:Art on line webguneko komentarioa.
* **(Italieraz)**:Margolanaren fitxa Uffizi Galeriaren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2344505
* Commonscat Multimedia: Madonna del Cardellino

---

 |

* Wd Datuak: Q2344505
* Commonscat Multimedia: Madonna del Cardellino
26°12′13″S 28°2′43″E﻿ / ﻿26.20361°S 28.04528°E﻿ / -26.20361; 28.04528
Urjauzia, Witwatersrand National Botanical Gardens.
Witwatersrand National Botanical Gardens.
**Witwatersrand** (afrikaansez: *Witwatersrand*, "ur zurien mendia"), **Rand** ere deitua, Hegoafrikako ipar-ekialdeko mendilerroa da, Gauteng probintzia mendebalde-ekialde norabidean zeharkatzen duena. 100 kilometro luze da eta 20 kilometro zabal.

Geografia
---------

Batetik Ozeano Atlantikora isurtzen diren Vaal eta Orange, eta bestetik Indiako ozeanoan ahoa duen Limpopo ibaien banalerroa da.
Tokiko kliman eragin nabarmena du, haizealde-haizebe efektua sortzen baitu; hori dela eta, Johannesburgeko iparraldeko aldiriak hezeagoak dira hegoaldekoak baino.

*Witwatersrand* eta *Rand* izenekin ezagutzen da Johannesburg Handiko Metropoli Eremua ere, Randfontein eta Carletonvilletik Springseraino hedatzen dena. East Rand, West Rand eta Sowetoko eremu zabalak ere hartzen ditu.

Ekonomia
--------

Bertan daude munduko urre hobirik handienak. Izan ere, Witwatersrand izan da noizbait lurretik ateratako urre guztiaren  %40aren iturria. Halaber, uranio, platino, harrikatz eta fosfato hobiak ere oparoak dira. Mineral ugaritasun horregatik, Rand izena eman zitzaion Hegoafrikako txanponari 1961ean.

Johannesburg, Germiston, Benoni, Springs eta Roodepoort hirietan metalurgia sare zabala osatu zen mineralok lantzeko.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2022/1/22 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   University Of Arizona. *Scientists Discover That 40 Percent Of The World's Gold Is 3 Billion Years Old.*  sciencedaily.com (Noiz kontsultatua: 2022-1-22).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q587808
* Commonscat Multimedia: Witwatersrand

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 245029437
* GND: 4119145-6
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 1112220

 |

* Wd Datuak: Q587808
* Commonscat Multimedia: Witwatersrand
***Zuentzat. Aurrentzako ipui ta irakurgaiak*** Julene Azpeitia Gómezek 1974an argitaratu zuen liburua da. Liburuan beste modu horretan sinatu zuen: Eskauriatza´ren Azpeitia´tar Julene. Eskauriatza ordurako hilda zegoen senarraren abizena zen. Liburuak Edorta Kortadiren zenbait lamina jaso zituen. Liburuak Juliana de Albizuri y Goxencia de Armendariz-ek sinatutako hitzaurrea dakar.

Edukia
------

Liburuak haurrentzt 44 ipuin jaso zituen. Horietatik batzuek ("Dédalo eta Ikaro", "Ur beroetako menditarte estua") oinarri klasiko dute. Beste batzuek Zumaia inguruan kokatzen dira ("Gora Zumaya´ko arraunlariak!!!"), pertsonai ezagunen gertaerak ("Jean Adolphe Delannoy", "Alfred Nobel dinamitaren asmatzailea", "Margaret Chase Smith"). Badira ere zentzu erlijiosokoak ("Jaungoikoa", "Jesus eta umeak") eta ipuin tradizionalen itxura dutenak ("Txakur kontuak").

Helburua
--------

Julene Azpeitiaren asmoa liburu honekin haurren eskuetan irakurgai bilduma bat jartzea da. Ipuinok, askotan, asmo pedagogiko eta ideologikoa dute. Gehienak gipuzkeraz idatzita, bada baten bat bizkaieraz egina.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31188388

 |

* Wd Datuak: Q31188388
**Usarraga** Bidaniako leku bat da, Hernio, Urkobieta eta Illaun mendien artean. Gaur egun hiru baserri daude gunean, baina luzez Gipuzkoako Batzar Bereziak bertan elkartu ohi ziren. Hasiera batean bilerak Usarraga Zaharra baserrian egiten ziren, baina lekura iristea zaila zenez gero, beranduago Bidaniako elizara mugitu ziren.

Historia
--------

Usarraga izeneko lekuan Gipuzkoako Batzar Bereziak bildu ziren gutxienez 1457tik aurrera, Azkoitian dagoen Basarte lekuarekin batera. Gipuzkoako Batzar Nagusiak ados zeudenez bertan bilera bereziak egitearekin, Henrike IV.a Gaztelakoak baimena eman zuen 1461an bertan biltzarrak egiteko. 1463an emandako baimenaren arabera, batzarrak Bidaniako elizan edo balezta batekin bi edo hiru tirora zegoen beste edozein lekutan egin zitezkeen. Azken batzar berezia 1700eko otsailaren 9an egin zen bertan.

Bertan hartutako erabakien artean dago 1481eko urriaren 20an Gipuzkoaren eta Ingalaterraren arteko adiskidetza akordioa egitekoa.

Liburua
-------

'Usarraga' liburua 2000. urtean argitaratu zuten. Jose Luis Orella Unzue, Javier del Valle Goiri eta Agustin Beloki Iraolak egina da eta Usarraga baserriaren inguruko liburua da.

Datuak: I.S.B.N.: 84-7907-312-8; L.G.: SS-871/2000

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Usarraga» *Bidania-goiatz* (Noiz kontsultatua: 2021-09-08).
2. 1 2 3    «USARRAGA - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-09-08).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108456639
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 134631

 |

* Wd Datuak: Q108456639
*Artikulu hau Nafarroako Ezkurra eta Leitza udalerrien artean kokatzen den mendateari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ezkurra (argipena)».*

**Usategieta** Nafarroa Garaiko mendatea da, Ezkurra eta Leitza udalerrien artean dagoena. 720 metroko garaiera du, eta maiz izaten ditu elur-jasak neguan. Malerreka eta Leitzaldea eskualdeak lotzen ditu. Usategietaren inguruan Urumea ibaia jaiotzen da, Goizuetarantz abiatu baino lehen, eta baita Ezkurra eta Leitzaran ibaiak ere.

Deskribapena
------------

Leitza herria Usategietatik ikusia.
Mendate hau NA-170 errepideak zeharkatzen du, bestalde bertan Ezkurra eta Leitza arteko NA-170 errepideak eta Goizueta udalerritik datorren NA-4150 errepideak bat egiten dutelarik. Honenbestez Leitza eta Doneztebe udalerrien, nahiz Malerreka eta Leitzaldea eskualdeen arteko oinarrizko komunikabide garrantzitsua da. Mendate honetara igotzeko, Leitzatik (405 metroko garaiera itsas mailan eta Iruñetik 46,5 kilometrotara) 4 kilometro igo behar dira, aldiz Ezkurrara jaisteko (itsas mailatik 547 metroko garaieran eta Iruñetik 57,5 kilometrotara dagoen udalerria) 7 kilometro jaitsi behar dira.

Ingurunea
---------

Bertatik ateratzen den mendi-bide batetik joanez gero Zuperrori mendiaren gailurrera iritsi daiteke, bestalde Mandoegi eta Irakurri mendiak ere aldamenean ditu. Mendate honetako bi aldeetako igoerak landa paisaia ederraz gozatzeko aukera eskaintzen du. Beharbada bi igoeretatik ezezagunena Ezkurra eta Doneztebe aldekoa delarik, hots, Malerreka aldekoa.

Ezkurra ibaia (Malerreka) eta Leitzaran ibaiaren arteko bi ibarrak mugatzen ditu. Aipatzekoa da, mendate hau pagadi zabal eta handiz inguratuta dagoela. Eskualde osoan haize leku bikaina izatearen ospea du, aldameneko Zuperrori mendiaren gailurrean dauden aire-sorgailuak lekuko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Usategieta.*  Nafarroako Toponimia Ofiziala, toponimianavarra.tracasa.es (Noiz kontsultatua: 2019-3-24).[*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑    *Ezkurra.*  Estilo Liburua, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2019-3-24).
3. ↑   Ezkurra mendatea. Auñamendi Eusko Entziklopedia

Kanpo estekak
-------------

* Ezkurra mendatea. Auñamendi Eusko Entziklopedia **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257728

 |

* Wd Datuak: Q12257728
**Zam Wesell** Star Wars filme saileko pertsonaia bat da.

Clawdite (forma aldatzaileak) klaseko saribilatzailea da. Coruscanten eman zuen denbora gehienean emakume forma erabili zuen, baina, izatez, azal gris eta begi handiko izaki bat da. Jango Fettek kontratatu zuen Wesell Padmé Amidala senataria hil zezan.

Padmé Amidala hiltzen saiatu zen lehen aldian huts egin zuen senatariaren ontzian eztandagaiak jarri zituenean. Bigarrenean ere huts egin zuen, bere barnean kouhun pozoitsu batzuk zeramatzan ASN-121 androide bat bidali zuenean. Anakin Skywalkerrek eta Obi-Wan Kenobik heriotza ziur batetik salbatu zuten Amidala. Zam Wesellek ihes egin zuen eta jazarpen baten ondoren Coruscanteko gaueko klub baten ezkutatu zen. Bi jediek aurkitu eta kanpora atera zuten itaunketa egiteko, baina Jango Fettek azkon pozoitsu bat jaurti zion, clawditea akabatu zuena, bere benetako itxura agerian utziz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2737965

 |

* Wd Datuak: Q2737965
Cherokee indiarra zerbatana bat erabiltzen
**Zerbatana**, azkonak, gezi txikiak edo beste edozein elementu ziztakari sartzen den tutu bat da, aldeetako batetik putz eginez gero, barruan sartutakoa jaurtitzeko erabiltzen dena.

Tribu indigenek erabiltzen dituzte batipat. Batzuetan, eraginkortasuna handiagoa izan dadin, jaurtigailua pozoitu egiten da. Kultura asko izan dira arma hau erabili dutenak, baina Amerikako oihan tropikaleko eta Asiako hegoekialdeko tribuak dira tiratzailerik ezagunenak. Zerbatanak ez dira oso erabiliak benetako arma gisa tribu hauen aldetik. Ohi, tximinoak ehizatzeko erabiltzen dituzte. Horretarako, jaurtigailua, igel pozoitsuen larruazalarekin igurzten dute, igelei minik egin gabe. Honela, jaurtigailua pozoitua geratzen da eta prest dago animaliren bat hiltzeko.

Tutuak luzea izan behar du, jaurtigailuari potentzia emateko tututik irteten denean. Tutuaren tamaina, jaurtigailuarenaren araberakoa da. Azkonek ez dute 30 gramo baino gehiagoko pisurik izan behar, abiada handian irten daitezen. Gainera, tutuak, estua izan behar du, aireak oraindik potentzia gehiago eman diezaion.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q373543
* Commonscat Multimedia: Blowguns

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 7681633-3
* AAT: 300036997
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q373543
* Commonscat Multimedia: Blowguns
**Niemengo armada** (alemanez: *Njemen-Armee*) Lehen Mundu Gerran antolatutako armada Alemaniarra izan zen. Ekialdeko Frontean borrokatu zuen, nagusiki 1915ko erasoetan.

*Armee-Abteilung* Lauenstein
----------------------------

Kurlandian garatuko zen ofentsiba dibertimendu huts gisa prestatu zen hasieran, hegoaldean Alemaniako 11. armadak, Austria-Hungariako 4. armadarekin batera, Gorlice-Tarnów ofentsiban borrokatzen ari ziren bitartean.

*Armee-Abteilung Lauenstein* (Lauenstein Armada-Destakamendua) 1915ko apirilaren 22an osatu zen, 10. Armadako XXXIX erreserba-gorputza maila igotzean. Otto von Lauenstein komandantearen omenez izendatu zen, eta Ober Ost-aren («Ekialdeko Komando Goren») menpe zuzenean zegoen. Hainbeste garaipen jaso zituen, behin eta berriro indartu zutela Armada maila jaso arte. Armada berri honek "Niemengo Armada" izena jaso zuen eta agintaritza berria jaso zuen. Von Lauensteinek XXXIX erreserba-gorputzaren agintari jarraitu zuen.

Niemengo Armada
---------------

Niemengo Armada 1915eko maiatzaren 26an osatu zen, Kurlandiako tropen agintaritza sendotzeko. Otto von Below, 8. Armadaren infanteria jeneral ohiak, armada berriaren agintari bihurtu zen; von Böckmann jenerala haren Estatu Nagusiaren agintaria zen. Niemengo Armadak Riga-Šiauliai ofentsiban borrokatu zuen, garaipena lortuz.

8. Armadan Friedrich von Scholtzek postua lortu zuen denbora batez, 1915eko irailaren 29an armada deuseztatu zenera arte. Von Scholtzek XX armada-gorputzaren agintaria zen aldi berean.

1915eko abenduaren 30ean Niemengo Armadak "8. Armada" izena jaso zuen, Von Below agintari izaten jarraituz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Ellis, John; Cox, Michael.  (2001). *The World War I Databook: The Essential Facts and Figures for All the Combatants.*  Aurum ISBN 978-1-85410-766-4. (Noiz kontsultatua: 2023-08-01).
2. 1 2 3   **(Ingelesez)** Cron, Hermann; Rogers, Duncan.  (2006). *Imperial German Army 1914-18: Organisation, Structure, Orders of Battle.*  Helion & Company Limited ISBN 978-1-874622-29-1. (Noiz kontsultatua: 2023-08-01).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16208354

 |

* Wd Datuak: Q16208354
Zerbitzuen Kartak erakunde publikoek eskaintzen dituzten zerbitzuak kudeatzeko tresnak dira. Hauen bitartez, herritarrei eta oro har gizarteari kalitatezko zerbitzuak eskaintzeko konpromisoa hartzen dute eta zerbitzuen kalitatea neurtu, jarraitu eta hobetzeko erabiltzen dira.

Lehen aldiz Britainia Handian ezarri ziren, John Major lehen ministroaren Citizens Charter ekimenaren baitan, eta ordutik hona herrialde askotako erakundeetara zabaldu dira, batez ere udal arloan. Euskal Herrian batez ere Euskal Autonomia Erkidegoko eta Nafarroako herri erakundeetan ezarri dira, azken urteetan Zerbitzuen Kartak ezartzeko zenbait eredu sortu direlarik; esate baterako, EUDELek sortutakoa, edo Q-epea herri administrazioen kudeaketa aurreratuko sareak sustatzen duena.

Zerbitzuen Karta baten helburuak
--------------------------------

Ondorengoak dira:

* Zerbitzuei buruzko informazio argia eta osoa ematea
* Zerbitzuen kalitate mailaren inguruan konpromisoa hartzea
* Zerbitzuen etengabeko hobekuntzarako prozesu sistematikoa ezartzea
* Herritarrei zerbitzuen inguruan kontu ematea
* Herritarren partaidetza eta lankidetza bultzatzea

Zerbitzuen Karta baten edukiak
------------------------------

Hauek dira Zerbitzuen Karta batek izan beharko lituzkeen gutxieneko edukiak:

* Zerbitzuaren xedea
* Harremanetarako datuak: helbideak, ordutegiak, garraiobideak, web orriak, etab.
* Eskaintzen diren zerbitzuak
* Zerbitzuen kalitateari buruzko konpromisoak
* Konpromisoak neurtzeko bideak eta adierazleak
* Erabiltzaileen eskubideak eta betebeharrak
* Araudi aplikagarria
* Konpromisoak ez betetzean ezarriko diren neurri zuzentzaileak

Zerbitzuen Karten kudeaketa
---------------------------

Goian aipatu den bezala, Zerbitzuen Karta kudeaketarako tresna bat da. Hau da, azken produktua informazio eta konpromisozko liburuxka den arren, atzetik kudeaketa sistema oso bat ezartzea eskatzen du, zerbitzuen ezaugarriak aztertu, erabiltzaileen beharrak identifikatu, konpromisoak zehaztu, adierazleak neurtu eta jarraitu, aldian aldiro jarraipena egin eta hobekuntzak ezartzeko neurriak abian jarri ahal izateko. Kudeaketa sistemaren azken helburua zerbitzuaren etengabe hobekuntzarako zikloa ezartzea eta abian jartzea da. Baina honekin batera, helburuak izan daitezke zerbitzuak sustatzea, informazioa hobetzea edo erakundearen agerikotasuna areagotzea.
**Zeltikoak** (latinez: *Celtici*; portugesez: *Célticos*) Iberiar penintsularen hego-mendebaldean, Alentejon, Algarven, Badajozen eta Huelvako iparraldean Burdin Arotik aurrera bizi izan zen herri zelta izan zen.

Galeziar, zeltiberiar eta turdetaniarrekin lotura estua zuten.

Zeltiko hitzak berez, zelta herrien osotasunari aplikatzen zaion adjektiboa da: hizkuntza zeltikoak, herri zeltikoak, eta abar, eta zelta adjektiboaren sinonimoa da. Baina erromatarrek *Celtici* izen eman zietan Iberiar penintsulako hego mendebaldeko herri zelta hauei, eta horregatik, "zeltiko" izendapena eman zaie.

Jorge de Alarçãoren arabera, "*Celtici*" izendapena zenbait herri biltzen zituen talde bat izango litzateke, hala nola *Saefes-ak* eta *Cempsi-ak (Cempsii)*, eta agian lusitaniarrak. Izatez, jatorri zeltikoa proposatu da Cempsii etnonimorako, jatorrizkoaren izendapena izango zen *Cimbii* hitzaren egokitzapen grekoa litzatekeena, Algarbeko garaiko estela batean horrela jasota agertzen baita. Cimbii hori, irlandera zaharrean agertzen den *cimb* (zerga) eta *cimbid* (gatibu). \**kimbiatis*> zerga ordaintzen duena.

Zeltikoak Alentejoko lautadak partekatzen zituzten turdetaniarrekin, eta ospetsuak mendebaldekoak. Posidonio eta Artemidoro bezalako autore zaharragoetan oinarritua, Klaudio Ptolomeok (K.o. 90 - K.o. 168), II. mendean bi herrien artean ezberdindu zuen. Pliniok bere *Naturalis Historia* idazlanean, esaten du Andaluziako Huelvara arte lurraldea okupatu zuten, lusitaniarren taldeko herri armatu moduan. Halaber, Pliniok herri honen lege, kultu eta oppiden izenak lusitaniartzat zituen. Herri zeltikoek burdinaren metalurgia erakutsi zieten Mediterraneo aldeko biztanleei.

Oharrak
-------

1. ↑  Historikoki, baita Antzinaroan ere, garaitutako herriei zerga ezartzen zien garaileak, Erromak egin bezala.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2015-1-30). *174. araua: Antzinateko herriak. Ekialdeko eta Europako herriak.* , 3 or..
2. ↑   Berrocal-Rangel, Luis.  (1992). *Los pueblos célticos del soroeste de la Península Ibérica.*  Madril: Editorial Complutense ISBN 84-7491-447-7..
3. ↑   **(Frantsesez)** Perdicoyianni-Paleologou, Helene. «Analyse Linguistique des Anciennes Langues Celtiques» *Encyclopédie de l'Histoire du Monde* (Noiz kontsultatua: 2023-04-28).
4. ↑   Alarcao, Jorge de.  (1999). «Populi, Castella e Gentilitates» *Revista de Guimarães, Guimarães* **Liburuki berezia I**: 133-150..
5. ↑   **(Ingelesez)** Koch, John.  (2009). «A case for Tartessian as a Celtic Language"» *Palaeohispánica: Revista sobre lenguas y culturas de la Hispania antigua* **9**: 339-351. doi:https://doi.org/10.36707/palaeohispanica.v0i9.233..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11916395

 |

* Wd Datuak: Q11916395
**Waupaca konderria** (ingelesez: *Waupaca County*) Wisconsinko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Waupaca da. 2010eko zentsuaren arabera 52.410 biztanle zituen, Waupaca kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Waupaca konderriak 1.981,87 kilometro koadro ditu. Horietatik 45,3 ura dira. Beste 1.936,57 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 26,44 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 52.410 pertsonetatik 51.457 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.307 dira. 149 beltzak edo afroamerikarrak. 234 amerikar natiboak ziren eta 5 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 190 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 19 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 356 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q500854
* Commonscat Multimedia: Waupaca County, Wisconsin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143121811
* ISNI: 0000 0004 0451 9344
* LCCN: n84185047
* **Lekuak**
* OSM: 270643
* TGN: 2002361

 |

* Wd Datuak: Q500854
* Commonscat Multimedia: Waupaca County, Wisconsin
**Midsummer** edota **Donibane jaia** iparraldeko Europako zenbait herrialdetan - Danimarka, Estonia, Finlandia, Letonia, Lituania, Noruega eta Suedia - eta beste lekuetan urtero udako solstizio inguruan- ekainaren 21 eta 25 artean- ospatu ohi duten jaieguna da. Festa handia da Eskandinaviako eta Baltikoko kulturetan. Suedian, bere garrantzia hain da handia, non jai nazionala (ekainaren 6an ospatzen dena) *Midsommar* (suedierazko izena) ospakizunen aurreko egunean lekuz aldatzea ere pentsatu duten.

Historia
--------

Midsummerreko ospakizunak (San Joan Bataiatzailea kristauentzat) udako solstizioa ospatzea helburu duen tradizioa dira. Orduan, eguzkiak hegoalderantz jotzen zuenean noraezean ibiltzeko libre ziren izpiritu gaiztoengandik babesteko suak pizten zituzten.

Ikus, gainera
-------------

* Donibane jaia

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Morrill, Ann.  (2009). *Thanksgiving and Other Harvest Festivals.*  Infobase Publishing, 19 or. ISBN 978-1438127972..
2. ↑   Schueler, Gerald J..  (1989). *Independent assessment report of the Downsized Direct Support Section (DDSS) of the Topographic Support System (TSS).*  U.S. Army Test and Evaluation Command OCLC .34428845.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q154502
* Commonscat Multimedia: Midsummer

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2015000473
* AAT: 300379093
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q154502
* Commonscat Multimedia: Midsummer
**Zabalateko santutxoa** Arabako Zanbranako Zabalate herrian dagoen guruztoki ezaguna da. Guruztoki edo Santutxo honek Gurutzadura-Santutxo izena jasotzen du nerbiodun galga batez estalirik baitago. Herriaren sarreran dago, Miranda Ebrotik Zanbranara zihoan bide zaharrean.

Ezaugarriak
-----------

Joera pizkundekoa, oinplano karratua du, lau alboetatik irekita dago puntu erdiko arkuekin azkendutako kofadurekin. Gela guztiz zabaldua dago bere barnera sartzeko aukera emanez. Estaldurak nerbio diagonalak ditu eta bere zokoen mentsulak hegodun aingeruekin apainduta daude; kanpoaldera lauzak dituen isurialde triangeluarren itxura du. Mota honetako gurutzadurek, estaldutako gurutze batez osatuak eta harlanduzko harriekin eraikiak, Guruztoki edo Santutxo izena hartzen dute, non otoitz egitera eta penitentzian joaten zen. Zanbranako bizilagun batzuk Aste Santuan Guruztokira otoitz egitera joan izanaz oraindik oroitzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65945115

 |

* Wd Datuak: Q65945115
**Fa sostenitu minor** (Europako notazioan **Fa#m** ere, eta **F**# notazio amerikarrean) eskala minorrek fa sostenitu notatik abiatuta duen tonalitatea da. Hala, eskala osatzen duten notak hauek dira: fa#, sol#, la, si, do#, re eta mi. Armadurak hiru sostenitu ditu (fa, do, eta sol). Maiorren duen tonalitate erlatiboa la maior da. Tonalitate homonimoa, berriz, fa sostenitu maior da.

Oso sinfonia gutxi daude idatzita tonalitate honetan, eta Haydn-en *Agurren Sinfonia* adibide ezaguna da. George Frederick Bristow-k eta Dora Pejačević-ek ere sinfoniak konposatu dituzte tonalitate horretan.

Tonalitate horretan idatzitako kontzertu urrien artean hauek ere badira: Sergei Rakhmàninov-en Pianorako 1. kontzertua, Alexander Skriabinen lehena ere, Henryk Wieniawski-ren Biolinerako 1. kontzertua eta Henri Vieuxtemps-en *biolinerako* 2. kontzertua. Mozartek tonalitate horretan duen konposizio bakarra *Pianorako* la maiorreko 23. kontzertuko bigarren mugimendua da.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q283910
* Commonscat Multimedia: F-sharp minor

---

 |

* Wd Datuak: Q283910
* Commonscat Multimedia: F-sharp minor


| i • e • a Eskala diatonikoak eta tonalitateak  |
| --- |
| Bostunen zirkulua | 

|  | Bemolak | Sostenituak |
| --- | --- | --- |
| maior | minor | maior | minor |
| 0 | Do, la |
| 1 | Fa | re | Sol | mi |
| 2 | Si♭ | sol | Re | si |
| 3 | Mi♭ | do | La | fa♯ |
| 4 | La♭ | fa | Mi | do♯ |
| 5 | Re♭ | si♭ | Si | sol♯ |
| 6 | Sol♭ | mi♭ | Fa♯ | re♯ |
| 7 | Do♭ | la♭ | Do♯ | la♯ |

 |
| Ezkerreko zutabeko zenbakiak adierazten du eskalak zenbat sostenitu eta bemol dituen. |
1930eko hamarkadako Technicolor-kamera bat
**Technicolor** koloretako zinema-filmak egiteko sistema da, Estatu Batuetan 1914an sortua eta hainbat bertsio hobetu izan zituena.

Trikromiako edo hiru koloreko transferentzien bidez lortzen dira technicolorreko filmak; kameraren objektibotik sartzen den argia bi izpi-sortatan bereizten da ispilu dikroiko baten bidez; izpi-multzo bat kolore berdearekiko sentikorra den filmean jasotzen da, eta beste izpi-multzoa aurrealdetik urdinarekiko eta atzealdetik gorriarekiko sentikorra den film bikoitz batean. Ondoren, oinarrizko hiru koloreekiko sentikor diren hiru filmen negatiboak ateratzen dira eta substantzia gelatinakara baten bidez haien positiboak ateratzen dira erliebean. Irudi positiboak oinarrizko hiru koloreez tindatzen dira, eta gida gisa kolore grisa duen positibo arrunt batean inprimatzen dira bata bestearen gainean.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q674564
* Commonscat Multimedia: Technicolor

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q674564
* Commonscat Multimedia: Technicolor
**Temperley** Argentinako Buenos Aires Handiko barrutia da, Lomas de Zamorako udalerriaren hegoaldean dagoena.

Historia
--------

1854an George Temperley industria eta ehungintza merkatariak (1823an jaio zen Newcastle upon Tyne, Ingalaterran) Marenco anaiei 51 hektarea erosi zizkien Dorrego, Almirante Brown, Eva Perón eta Lavalle egungo kaleen artean, eta landetxea eraiki zuen bertan. 1870eko urriaren 16an, Temperley-k lursailak bere jabetza zabaletatik alde batera utzi zituen komunitate bat eratzeko, eta jatorrizko Lomas de Zamorako udaletxearen eta Temperley tren geltokiaren eraikuntzan parte hartu zuen, Buenos Aires Handiko handienetako bat.

1965ean Temperley herriari hiria estatusa eman zioten Probintzia Legealdiaren arabera.

Izenaren jatorria
-----------------

George Temperley izan zen Lomas de Zamora Alderdia sortzen lagundu zuena eta Temperley herriaren sorrera ahalbidetu zuena.

Leku garrantzitsuak
-------------------

1912ko azaroaren 1ean sortua, Club Atlético Temperley Temperley eta Turdera hirietako futbol kluba da.

Argazki-galeria
---------------

* Temperley geltokia, 1905 inguruanTemperley geltokia, 1905 inguruan
* Temperleyko Errukiaren Andre Maria ParrokiaTemperleyko Errukiaren Andre Maria Parrokia
* San Andres presbiteriano elizaSan Andres presbiteriano eliza
* Temperleyko Errusiako Eliza OrtodoxoaTemperleyko Errusiako Eliza Ortodoxoa
* Espora eta Avellaneda kaleen txokoa, TemperleyEspora eta Avellaneda kaleen txokoa, Temperley
* Temperleyko etxe zaharra (Villa Grampa)Temperleyko etxe zaharra (Villa Grampa)
* Villa GrampaVilla Grampa
* Mason & Hamlin organoa (Villa Grampa)Mason & Hamlin organoa (Villa Grampa)
* General Roca trenbideaGeneral Roca trenbidea
* General Roca trenbideko zama-trenaGeneral Roca trenbideko zama-trena

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q596012
* Commonscat Multimedia: Temperley

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139680552
* LCCN: n89611155

 |

* Wd Datuak: Q596012
* Commonscat Multimedia: Temperley
do-sol **bostun justua**
**Bostun**, musikan, eskala diatonikoko bost gradu edo nota dituen tartea da, diapente ere deitua. "Bostun" aipatzen denean, zehaztasun gehiagorik gabe, terminoa **bostun justuari** dagokio, hiru tonu eta tonuerdi bat dituena.

Musika-akustikari dagokionez, bostun hutsa da bi soinuren artean oinarrizko maiztasunek duten tartea, eta frekuentzia horien proportzioa hirutik bikoa da (hau da, 1,5 = 3 / 2). Maiztasun-erlazio hori ez da aldatzen Eskala pitagorikoan, eta eskala naturalak eraikitzeko ere balio du.

  

Harmonikoki, bostun justua kontsonantzia perfektutzat hartzen da, eta tarte horretatik aurrera instrumentu asko afinatzen dira. Bostun justuaren inbertsioa laudun justua da, bi tonu eta erditxo bat dituena. Harmonikoki ere kontsonantzia perfektutzat jotzen da. Bostun justuaz gain, **bostun murriztua** ere badago, 3 tonukoa, eta **bostun handitua**, 4 tonukoa. Bi tarte horiek disonantetzat hartzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Fundazioa, Elhuyar. «quinta» *Elhuyar Hiztegia* (Noiz kontsultatua: 2023-04-03).

Ikus, gainera
-------------

* Hirudun
* Laudun

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q224169
* Commonscat Multimedia: Fifths

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4128873-7
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q224169
* Commonscat Multimedia: Fifths
**Zab Txikia** —*Zab Txikia ibaia* bezala ere ezaguna— (arabieraz: الزاب الاسفل‎, *al-Zāb al-Asfal*; persieraz: زاب کوچک‎, *Zâb-e Kuchak*; kurdueraz: *Zêy Koya*; asirieraz: ܙܒܐ ܬܚܬܝܐ, *Zāba taḥtāya*) Mendebaldeko Asiako ibaia da, Tigrisen ezkerraldeko ibaiadarretako bat, Iran eta Iraken (Kurdistanen) dabilena. 402 km inguru luze da.

Geografia
---------

Ipar-mendebaldeko Iranen jaiotzen da, Zagros mendietan. Iraken sartu eta Baiji hiritik iparraldera Tigris ibaiari lotzen zaio. Bere ibilbidean, Dokan presa handia dago. Zab Handiarekin batera, Tigris ibaiaren ibaiadarrik garrantzitsuenetako bat da.

Zab Handia eta Zab Txikiaren artean dagoen lurraldea, Asiriar zibilizazioaren sorgunea izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia.* .
2. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q954645
* Commonscat Multimedia: Little Zab

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315145249
* **Lekuak**
* OSM: 367790

 |

* Wd Datuak: Q954645
* Commonscat Multimedia: Little Zab
**Zotz egiteko formulak** haur jolas batzuetan taldekideak aukeratu edo jolaseko pertsonaiaren bat edo bestea nor izango den zotz egiteko erabiltzen diren kanta, hitz-joko edo bestelako formulak dira.

Zotz egiteko kantak
-------------------

Zotz egiteko kantetan, jolasean aritu behar diren haurrak biribilean jartzen dira eta haur batek kanta abesten hasten da silabaz silaba, aldi berean biribileko haurrak banan banan seinalatuz erlojuko orratzen zentzuan edo alderantziz. Kantako azken silaba egokitzen zaion haurra izango da aukeratua.

Euskaraz, zotz egiteko hainbat kanta dago. Horietako bat hau da:

*Dona dona katona*
*sutondoan aitona*
*lepotik behera kuttuna*
*atera hadi kanpora*
*neska edo mutil tuntuna.*
Aldaerak ere baditu arestiko kantak. Oiartzunen esaterako hau jaso da:

*Dona-dona, katona,*
*kaka zaharra mantzona.*
*Kukulumera-kukulumera,*
*atsua goitik behera.*
*Nongo atsua?*
*Tarrapateko atsua;*
*eskaileran beheti eroita*
*hautsi du kaskua.*

Zotz egiteko beste formula batzuk
---------------------------------

Kantak alde batera, badira bestelako formulak jolasetan zotz egiteko. Esaterako, haur adina txotx biltzen dira, tartean motzagoa den bat. Batek esku batean gordeko ditu, txotxen zati bat erakutsiz. Bakoitzak txotx bat aukeratuko du. Motza aukeratzen duena hasiko da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q336822
* **Identifikadoreak**
* GND: 4141210-2
* LCCN: sh85033453
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q336822
**Pilotalekuko Zina** (frantsesez: *serment du jeu de paume*) Frantziako Iraultzako gertaera erabakigarri bat izan zen. Frantziako hirugarren estatuko 577 kideetako 576k, baita beste estamentuetako batzuek ere, bat egin zuten zinarekin 1789ko ekainaren 20an, Versaillesko jauregiaren ondoko pilotaleku batean, Estatu Orokorren bilera batean.

Ekainaren 20ko goizean, diputatuak txundituta geratu ziren bileretarako ganbarako ateak itxita eta soldaduek gordeta zeudela ikustean. Estatu-kolpe erregezalea gertatzear zegoelakoan, ondoko pilotaleku batean bildu ziren diputatuak. Hor, hotsandiz zin egin zuten erresumako konstituzioa ezarrita eta berretsita geratu arte ez zutela biltzarra desegingo.

Zina ekintza iraultzailea izan zen, indartu egin baitzen herriarengandik eta haien ordezkariengandik zetorren autoritate politikoa, eta ez erregearengandik zetorrena. Haien elkartasunaren ondorioz, Louis XVI.ak kleroari eta nobleziari Nazio Biltzarrean hirugarren estatuarekin bat egin zezaten agindu behar izan zien.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60022
* Commonscat Multimedia: Serment du Jeu de paume

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 15093223n (data)
* LCCN: sh85133905
* SUDOC: 10881257X
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q60022
* Commonscat Multimedia: Serment du Jeu de paume
Ylitornioko armarriaYlitornioko armarria
**Ylitornioko armarria** (finlandieraz, *Ylitornion vaakuna*) Finlandia ipar-mendebaldean dagoen Ylitornio udalerriaren ikur nagusia da.

Armarria 1953. urtean sortu zuen Jaakko Hänninen artistak, eta bere helburua, bertan agertzen diren irudiekin, udalerriko natura eta kultura adieraztea izan zen; urte bereko irailaren 28an udalbatzak Ylitornioko ikur ofizialtzat hartu zuen (Barne Ministerioak hurrengo urteko apirilaren 5ean onartu zuen). Zilarrezko atzealdearen gainean, gorri kolorekoak diren eguzkia eta hiru tontor daude. Irudiek Pierre Louis Maupertuis astronomo, matematikari eta filosofo frantsesaren ikerkuntza bidaia adierazten dute; izan ere, Lurraren neurri zehatza mugatzeko, zientzialariak Ylitorniora bidaia egin zuen 1736-1737 urte bitartean. Horrela, bere eginkizuna burutzeko, Maupertuis udalerriko Aavasaksa muinora igo zen eta, hain zuzen ere, hiru tontorrek Aavasaksa muinoko hiru gailurrak irudikatzen dituzte. Bestetik, eguzki gorria gauerdiko eguzkiaren irudia da, eta honek, era berean, udalerriaren kokalekua azaltzen du, Zirkulu Polar Artiko paraleloaren gainean .

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Suomen kunnallisvaakunat.*  Suomen Kunnallisliitto, 172 or. ISBN 951-773-085-3..

Ikus, gainera
-------------

* Ylitornio
* Lappiko armarriak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15149879

 |

* Wd Datuak: Q15149879


| * i
* e
* a
Lappiko armarriak |
| --- |
| Udalerriak | Enontekiö • Inari • **Kemi** • **Kemijärvi** • Keminmaa • Kittilä • Kolari • Muonio • Pelkosenniemi • Pello • Posio • Ranua • **Rovaniemi** • Salla • Savukoski • Simo • Sodankylä • Tervola • **Tornio** • Utsjoki • Ylitornio | Lappiko armarria |
| Aspaldikoak | Alatornio • Karunki • Kemijärvi (1960-1972) • Petsamo • Rovaniemi (1930-2005) |
| **Lappi** • **Laponia** • **Finlandia** |
**Ylitornioko eliza** edo **Andreen eliza** (finlandieraz: *Ylitornion kirkko* eta *Naisten kirkko*) Ylitornio udalerri tornetarreko eliza nagusia da. Torne ibarra azpieskualdeko eliza nagusi eta handiena da eta guztira, 550 fededunentzako eserlekua dauka. Eliza, Finlandiako Eliza Ebanjelio-luteranoa erakundeko kidea da eta Ylitornioko elizatearen izatea da.

Gaur egungo eraikina Bigarren Mundu Gerra bitartean eraiki zen. Dena den, Ylitornion eliza baten lehenbiziko testigantza 1482. urtekoa da, Suediar Finlandiaren garaikoa. 1809. urtean Finlandia Errusiar Inperioak bereganatu zuenean, finlandiar aldean eliza bat eraikitzea adostu zuten herritarrek. Honela, 1818tik 1939ra erabili zuten eliza eraiki zen. Hala ere, neguko hotzetik ylitornioarrak babestuko zituen beste eraikin bat eraikitzen hasi ziren. Hain zuzen, 1939. urtean eraikitzen hasi ziren, baina Neguko Gerrak eraikuntza-lan hauek eten egin zituen. Udalerriko gizonak finlandiar gudarosterakin bat egin zuten bitartean, emakumeak eliza eraikitzeaz arduratu ziren; ondorioz, **Naisten kirkko** izenaz ezaguna da eliza, gutxi gorabehera euskaraz *Andreen eliza* esan nahi duena .

Eliza zuria bi eraikinetan banatua dago, elizaren eraikina eta ezkilategia. Eraikin nagusi eta handienean dago eliza. Betoizko eraikin horren barruan, 550 eserleku eta Jean Hedman artistak margotutako erretaula edo oholtza ospetsua daude. Teilatu marroia lehenengo solairuraino jaisten da eta Lappiko elizek duten estiloaren adibide argia da. Ezkilategia edo kanpandorrea bestalde, elizaren sarreratik hamar bat metrora dago. Estilo desberdinekoa da, antzinako elizak zuen zurezko dorre gorria berreskuratzea erabiki baitzuten herritarrek; ondorioz, hau, udalerri osoko eraikin zaharrena da. Elizaren hilerrian, Bigarren Mundu Gerran hildako 222 ylitornioarren gorpuak daude .

Hauek izan dira elizako bikarioak 1820. urtetik :

|  |  |
| --- | --- |
| * **1820-49**: Karl Arvid Castren
* **1850-80**: Albert Heickel
* **1881-11**: Antti Holmström
* **1912-21**: Juho Kiviharju
* **1922-52**: L. P. Tapaninen
 | * **1953-65**: Hannes Leinonen
* **1966-72**: Timo Kökkö
* **1973-83**: Lauri Mustakallio
* **1983-99**: Heikki Koivisto
* **1999-** : Matti Salminen
 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Naisten kirkko
2. ↑  Seurakunnan historiaa
3. ↑  Ylitornion seurakunta

Ikus, gainera
-------------

* Finlandiako Eliza Ebanjelio-luteranoa
* Meltosjärviko eliza

Kanpo estekak
-------------

* Ylitornioko eliza[*Betiko hautsitako esteka*] **(Ingelesez)**
* Ylitornioko parrokia **(Finlandieraz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12269116
* Commonscat Multimedia: Ylitornio church

---

 |

* Wd Datuak: Q12269116
* Commonscat Multimedia: Ylitornio church
Greziar mitologian, **Ziklopeak** (antzinako grezieraz: Κύκλωφ *Kuklôps*, pluralean Κύκλωπες *Kyklôpes*. Jatorria : κύκλος *kuklos*, «gurpil», «biribil» eta ὤψ *ôps*, «begi») erraldoi begibakarren arraza bat ziren.

Bi belaunaldi zeuden:

Lehenak, Urano eta Gaiaren semeak ziren, artisau eta eraikitzaile onak eta erretxinak. Bere itsusitasunagatik, Uranok Tartaroan hertsi zituen. Gaiak askatu eta Kronosekin batera aita menperatu zuten. Gatazka amaitzean, Kronosek, beraien indarraren beldur, berriro espetxeratu zituen. Baina historia berriro errepikatu zen. Kronosen seme Zeusek askatuak, honi lagundu zioten Olinpoko tronua lortzen. Eskerrordain gisa, Zeusi tximistaz egindako lantza bat oparitu zioten, Poseidoni hiruortz bat eta Hadesi ikustezin egiten zuen kasko bat.

Bigarren belaunaldikoak Odiseok irla urrun batean topatu zituenak dira. Abeltzainak eta gizajaleak ziren. Erraldoi hauetako batek Odiseo eta bere gizonak bere kobazuloan espetxeratu zituen, pixkanaka jaten joateko, baina gau hartan bertan Odiseok itsu utzi zuen burdin gori batekin eta gero ihes egin zuten ardi larru batzuekin mozorroturik.

Arreta deitzen du Odiseako pasarte honek eta Euskal mitologiako Tartaloren historiak duten antzekotasunak. Toti Martinez de Lezea idazlearen arabera, posible da garai batean euskal eta greziar marinelek izandako hartu-emanagatik zabaldu izana historia hau.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q128430
* Commonscat Multimedia: Cyclops

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 193733486
* BNF: 12272961d (data)
* LCCN: sh86004352
* SUDOC: 03153273X
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q128430
* Commonscat Multimedia: Cyclops
**Urteak zonbat egun tu** (euskara batuaz *Urteak zenbat egun ditu*) Nafarroako Zaraitzu ibarreko Ezkarotze herrian jatorria duen euskal herri-kanta da, egile ezezagunekoa. Resurreccion Maria Azkuek Ezkarotzeko Jabiera Gorri andrearengandik jaso zuen. Ziurrenik galzoritik erreskatatu zuen.

Abestiaren gaia Iruñeko kartzelan preso sartutako Ezkarotzeko lau mutil gazteren gertakizuna da (ezizenez edo deituraz Bornas, Algarra, Atxiri eta Zandua, hauetako baten benetako izena ere ematen baita, Pedro Karlos Mendi), ziurrenik abestiaen amaieran aipatzen den Frandotzene etxeko nagusiaren testigantza edo gezur makurren ondorioz. Kantaren arabera, lau mutilak sei hilabeteko espetxealdiarekin eta berrogeina otxineko isunarekin zigortu zituzten.

2004ko irailean Hiru Truku taldeak Azkarateko estudioan grabatu eta urte bereko azaroan bere Nafarroako kantu zaharrak diskoan kaleratu zuen.

Hitzak
------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Urteak zonbat egun tu?
Sorak kainbat zinta tu:
erdiak ditu probidoreanak
beste erdiak Urttik emanak.
Ama edazu atorra,
benturaz sekulakoa:
bizi denak orit izanen du
Bazkoako oilaritea.
Pedro Karlos Mendi, haur gazte,
hogoi eta bi urte;
hirurgarrena bete gabe
Iruñara preso daramate. | Iruñako kartzela
Nafarroan den handiena,
Ezkarotzeko hirur mutil gaztek
onki gozatu dutena.
Gozatu bai, gozatu,
seira hilabete pasatu,
seira hilabete pasatu eta
berrogeira otxin pagatu.
Bornas eta Algarra,
Atxiri eta Zandua,
haiek laurak dirabilaie
Ezkarotzeko herria. | Orraxea ezpelez,
hortzak ditik hexurrez,
Frandontzeneko nausi makurrak
irakitzen du gezurrez. |

Kanpo estekak
-------------

* Hiru Trukuren "Urteak zenbat egun tu" abestiaren bertsio osoa hemen entzungai. 3:40 minutu.[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268736

 |

* Wd Datuak: Q12268736
**Zikuñagako paper-fabrika** 1941ean Hernanin, Urumea ibaiaren ertzean, *Papelera Guipuzcoana de Zicuñaga* (1935) elkarteak sortutako fabrika da.

Hasieran zelofana egiten bazuen ere 1978an idazteko eta inpresiorako papera egiten hasi zen. XXI. mendean zelulosa eta papera dira ekoizpen nagusiak .

1997an elkartearen aldaketa eman zen, Iberpapel sortuz eta Burtsara ateraz. Enpresa honek Hernaniko fabrika berritu eta handitzeko zenbait inbertsio egin ditu; 2003an zelulosa instalazioa % 90 handitu zuten, 2008an 45 milioi euro energia sortzeko instalaziora zuzendu zituzten eta 2017an 180 milioi inbertituko dituzte makina berri eta hobekuntza teknologikoen bidez ekoizpena handitzeko.

Emakumearen lana
----------------

XX. mendeko lehen erdian ohikoa zen emakumeek isilpeko lana egitea. Hauetako lan bat zelofanezko poltsatxoak etxean egitea zen, pintzel bat eta lekeda erabiliz goxoki, garrapiñatuak eta abar biltzeko prestatzen zituzten. Honen diru ordaina isilpekoa zen ere. Hala ere baziren fabrikan lan egiten zuten emakumeak, 1962 arte legeak hala aginduta ezkongabeak eta alargunak, beti ere kualifikazio eta estima gutxiko lanetan.

1967an emakume talde batek greba hasi zuen lan baldintzak bapatean aldatu eta soldata jeitsi zietelako. Manipulazio sektorean egiten zuten lan eta naiz eta kopuruz gutxi ziren (48 emakume) kalte handia egin zezaketen katean lan egiten zuten fabrikan. Greba debekaturik zegoen garai hartan, piskanaka kaleratu zituzten eta urteak behar izan zituzten kotizazio eta indemnizazio txiki batzu jasotzeko.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Ganbarako ahotsak. Hernaniko historian emakumeek eginiko ekarpenak
(1936-1970) Industrializazioa Hernanin, 65-72 o.
2. 1 2  Alterinver **(Gaztelaniaz)**
3. ↑  Diario Vasco *Iberpapel garantiza el futuro de Zikuñaga con una inversión millonaria* Pilar Araanguren **(Gaztelaniaz)**
4. ↑  El blog del búho *Recuerdos del celofán* Juan J. Iruin **(Gaztelaniaz)**
5. ↑  Argia *Zikuñagako paper lantegiko emakume langileen borrokak 50 urte*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q41833038

 |

* Wd Datuak: Q41833038