recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**ABC uharteak** Aruba, Bonaire eta Curaçao uharteek sortzen duten talde fisikoa dira, Karibe itsasoko Haizebeteko uharteen artean mendebaldeenen dauden hiruak. Historia bateratua dute, hiruak baitira Herbehereetako Erresumaren parte, 1814ko Anglo-Herbeheretar itunak burujabetza herrialde horri eman zionetik. 1815tik Curaçao eta Dependentziak izenarekin gobernatu zen. Venezuelako Falcón estatuko uharteetatik oso gertu daude. Aruba eta Curaçao autonomoak dira, Herbehereetako Erresumako estatu osatzaileak dira, baina Bonaire Karibeko Herbehereak banaketaren barruko udalerri berezia dira. Hiruak Herbehereetako Erresumaren parte izanda ere, Europar Batasunaren kanpo daude. Hala ere, herritarrek herbeheretar nazionalitatea dute, eta itsasoz haraindiko kolonia ohi gisa eskubide bereziak mineralen eta natura-baliabideen eskubide eta salerosketan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Miller, Debra, ed. (2005). *Caribbean Islands.*  (4. rev. ed. argitaraldia) Lonely Planet Publ ISBN 978-1-74104-055-5. (Noiz kontsultatua: 2023-07-13).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19386
* Commonscat Multimedia: ABC Islands (Lesser Antilles)

---

 |

* Wd Datuak: Q19386
* Commonscat Multimedia: ABC Islands (Lesser Antilles)
**Elvira Iñurrieta Azkarraga** (Bartzelona, 1895eko abenduaren 7a - Elorrio, Bizkaia, 1980ko apirilaren 17a) emagina izan zen. Elorrion 2400 ume baino gehiagori lagundu zien jaiotzen.

Biografia
---------

Elvira Iñurrieta 1895ean Bartzelonan jaio zen, bere familia bertan bizi baitzen, lana dela-eta. 7 urte zituela bueltatu ziren Elorriora, bere amaren jaioterrira. Ogibide ugari izan zituen bere bizitzan zehar: errekadista, neskame, txurroak saltzen edo arraina saltzen besteak beste, baina emagin gisa egin zuen lanagatik da ospetsua.

Gaztetan Madrilera joan zen "dontzeila" gisa eta han ezagutu zuen Jose Agustin Pildain gero bere senarra izango zena. Hau soldadutza egitera joana zen bertara. Lezon ezkondu ziren denbora batera eta Donostian bizi izan ziren urte batzuez.

Hiri horretan emagin-bokazioa sortu zitzaion, mediku bati erditze batean lagundu zionean. Medikuak, gainera, Elviraren jarrera eta trebetasuna laudatu zituen. Lantzean behin, beste familia batzuek ere eskatzen zituzten bere zerbitzuak, medikuari laguntzeko. Horrela, bere "ogibidea" garatzeko ezinbestekoak ziren jakintzak bereganatu zituen.

Elvirak Donostian zeudela hiru seme-alaba izan zituen eta Elorriora bueltatu eta gero beste hiru.

Gerra Zibilaren hasieran, familia Elorriora joan zen, bere amaren jaioterrira, alegia. Elorrion, berehala jakin zuten emagin aditua zela, eta guztien esanetan eraginkorra bezain maitekorra zen zerbitzua eskaintzen hasi zen. Bere borondate guztiarekin erditze momentuan laguntzen zieten eta baita hurrengo egunetan ere, jaioberria janzteko "saskitxoa" arropaz hornituz, ama indarberritzeko zopa gozoak eginez…

Elorrion, gutxi gorabehera 2.400 umeri lagundu zien jaiotzen. Bitxikeria moduan aipatu behar dugu artatu zuen lehenengo erditzean jaiotako neskatoari Ignacia izena jarri ziotela; eta azken erditzean jaiotako mutilari, Ignacio.

1976ko ekainaren 27an, merezitako omenaldia eskaini zion Elorrioko herriak. Bertan parte hartu zuten berak jaiotzen lagundutako hainbat lagunek. "Emagina" hunkitu egin zen, eta malko bat edo beste bota zuen. Lau urte geroago hil zen, 85 urte zituela.

Bere lanaren aitortzak
----------------------

* Elorrioko herriak eskainitako omenaldia.
* Elorrioko herriak kale bati jarri zion Elbira Iñurrieta izena. Elorrion emakume-izena eduki zuen lehenengo kalea izan zen hau.

Iruditegia
----------

* Elbira Iñurrieta kaleaElbira Iñurrieta kalea
* Elvira Iñurrieta kaleaElvira Iñurrieta kalea

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    *Atzoko hitzak josten.*  Elorrioko udala ISBN 978-84-606-5296-0..
2. 1 2 3 4   **(Gaztelaniaz)** «Elorrio | Elvira Iñurrieta Azkarraga» *Elorrio* (Noiz kontsultatua: 2021-02-07).
3. 1 2    *Hurrengo geltokia, Elorrio.*  Lizarra ISBN 13-978-84-8181-227-5..
4. ↑    *La Gaceta del Norte egunkaria (1976-06-28).* .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q105359160

 |

* Wd Datuak: Q105359160
**ACT UP** (euskaraz: «gaizki portatu») ***AIDS Coalition to Unleash Power*** (Boterea askatzeko hiesaren koalizioa) taldearen akronimoa da. 1987an sortutako taldea da; ekintza zuzena darabil, hiesaren pandemiari eta hura pairatzen duen jendeari buruzko arreta erakartzeko, lege mesedegarriak lortzeko, ikerketa zientifikoa sustatzeko, gaixoei laguntzeko eta gaixotasunaren amaiera lortzeko behar diren politikak bultzatzeko. 

Egun, ACT UPek 70 sekzio baino gehiago ditu Ameriketako Estatu Batuetan. AEBetatik kanpo, 1989an ACT UP-Paris sortu zen.

Sorrera
-------

ACT UP 1987ko martxoan sortu zen, New Yorkeko komunitate lesbiko, gay, bisexual eta transgeneroarentzako zentroan. Bertan, hainbat hizlarirekin hitzaldi bat antolatu zen eta txanda izan zuenean, Larry Kramerek berea hiesaren aurka borrokatzeko ekintzetan zentratu zuen.

Gay Men 's Health Crisis (GMHC) erakundearen lanari kritika egin zion, politikoki eragingabea zela uste baitzuen. Haren sortzaileetako bat izan zen, baina 1983an administrazio-kontseilutik dimititu zuen. Douglas Crimpenek dioenez, Kramerrek galdera bat egin zien entzuleei: «Ekintza politikoan diharduen erakunde berri bat hasi nahi duzue?». Erantzuna baiezko ozena izan zen. 300 bat lagun bildu ziren, eta bi egun geroago, ACT UP sortu zuten.

Ekintzak
--------

### Stop the Church

1989ko abenduan, 4500 bat manifestarik protesta egin zuten New Yorkeko San Patrizio katedralean, meza ari zelarik, New Yorkeko Artxidiozesi Katolikoak hiesaren inguruko sexu hezkuntzaren, kondoiak banatzearen eta abortuaren aurka zuen jarrera publikoa salatu nahian.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  ACT/UP New York
2. ↑   «The ACT UP Historical Archive: ACT UP Capsule History Menu Page» *actupny.org* (Noiz kontsultatua: 2023-02-16).
3. ↑   **(Frantsesez)** Up-Paris, Act. «Un peu d’histoire» *Act Up-Paris* (Noiz kontsultatua: 2023-02-16).
4. ↑   **(Ingelesez)** Crimp, Douglas.  (1990). *AIDS Demographics;.*  Bay Press.
5. ↑   **(Ingelesez)**  *ACT UP NY, Stop the Church.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q343047
* Commonscat Multimedia: ACT UP

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125948024
* LCCN: n90640141
* ULAN: 500475294
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q343047
* Commonscat Multimedia: ACT UP
**ANZUS** (Australia, Zeelanda Berria eta Estatu Batuak siglen baturatik; izen osoa: *Australia, New Zealand, United States Security Treaty*) aliantza bat da, entente motakoa, Ameriketako Estatu Batuen, Australiaren eta Zeelanda Berriaren artean eratua, eta Erresuma Batuarekin aliatua, Ozeano Barearen hegoaldeko segurtasuna bermatzeko helburua duena.

1950eko hamarkadan Ozeano Barearen hegoaldean horrelako aliantza bat ezartzeak bipolaritate-dinamika bati erantzuten zion. Dinamika horretan, Estatu Batuek eragin-eremu bat bermatu nahi zuten, eragina izan dezakeen lurraldetik haratago, eta haren presentzia, Sobietar Batasunetik gertu hegoaldetik, eraso nuklear bat eragozteko helburua zuen.

Gerra Hotzean, mundu bipolarreko bi potentzia antagonikoak (AEB-SESB) ahal ziren eremurik handienak kontrolatzeko borrokatzen ziren, eta aliantzak eragineko eremuen hedapena bermatzeko modu ona ziren (eta dira gaur egun), eraginpeko lurralde "naturaletik" haratago.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q295875
* Commonscat Multimedia: ANZUS

---

* **Identifikadoreak**
* ISNI: 0000 0000 9341 5539
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q295875
* Commonscat Multimedia: ANZUS
***A contratiempo*** film espainiarra da, Óscar Ladoirek zuzendu zuen, Fernando Truebarekin batera, hau izan zen Galizia eta Madrilgo agertoki naturaletako zuzendari exekutiboa. Gizon heldu bat eta nerabe baten artean gertatzen den drama sentimentala da. 1982an estreinatu zen Espainian, koloretan.

Argumentua
----------

Madrilen *Cae la noche*, Félix Ortiz zuzendariaren azken filma estreinatu ostean, honek Galiziara bidaia bat hasiko du. Bere ohiko ingurunetik urrunduz, kontatzeko istorio berri bat aurkitzeko asmoa du. Ibilbideko geldiune batean helbururik gabe bidaiatzen ari den Clara nerabea ezagutuko du. Neskak bidaiaren zati batean harekin batera joateko konbentzitzen du. Félixek neska gainetik kentzeko hainbat ahaleginetan huts egin ondoren, Finisterrera harekin batera joango dela onartzen du azkenean. Adin alde handiak elkar ulertzea zailtzen du, baina ez du galarazten Felixek harengatik zerbait sentitzen hastea. Bere sentimenduez beldurtuta, Clararen aitari deitzen dio leku jakin batean har dezan. Clarak ez du bere famili bizitzara berriro itzultzea beste aukerarik izango, baina ez zuzendariari urte batzuen ondoren berarengana itzuliko dela agindu aurretik.

Filmaren fitxa
--------------

### Banaketa nagusia

* *Mercedes Resino* Clara paperean
* *Óscar Ladoire* Felix paperean
* *Fernando Vivanco* aktore paperean
* *Paco Lobo* detektibe paperean
* *Almudena Grandes* arkeologoa paperean
* *Juan Cueto* Clararen aitaren paperan
* *Gonzalo Suárez*, Finisterreko gizonaren paperean
* *Rafael García Martos*, Goyo paperean
* *Manuel Huete*, harreragilea paperean
* Antonio Resines agente paperan
* *Raul Palacios*, Felixen aitaren paperean
* *Carlos Boyero* kritikari paperean
* *Salvador Góme*z Calle, 2. harreragilea
* Beatriz Elorrieta Elena paparean
* *Lesley-Anne Down* aktoresa paperan
* Ana Huete, zerbitzari eta ekoizle delegatua gisa.

### Soinu-banda

"A Contratiempo" abestia, Chicho Sánchez Ferlosiok interpretatua. Letra: Agustín García Calvo. Musika: José Antonio Sánchez Ferlosio. A contriempo Chicho Sánchez Ferlosioren diskoa da, 1978an grabatua eta 2007an CDan berrargitaratua.

"Los Dominantes" orkestra. Mintegia

Musika: Arie Dzierlatka

### Kanpoko eszenatokiak

Finisterre, Noya, O Pindo, San Andrés de Teixido, Cervo, Lugo, Sargadelos, Viveiro, Toxa, Cambados, Samil, Santiago de Compostela, Madril.

### Eskaintza

Jonás Grouchito eta León Tristan

Bibliografia
------------

* Aguilar, Carlos (1986). Guía del Video - Cine. Madrid: Ediciones Cátedra. ISBN 84-376-0615-2. -Ver Carlos Aguilar

Kanpoko loturak
---------------

* A contratiempo MDb-n
* A Contratiempo Kontratatu Flixolen
* Zine kritika "El País" egunkarian, Madril, 1982ko martxoaren 14a

* 1982ko Zinemako Urtekaria, Kultura Ministerioa

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *A contratiempo (1982).*  (Noiz kontsultatua: 2023-07-30).
**Alexander Cambridge, Athloneko I. Kondea** (Alexander Augustus Frederick William Alfred George; **Alexander Teckeko Printzea** jaio zen; 1874ko apirilaren 14a - 1957ko urtarrilaren 16a), Britainia Handiko errege familiako kidea izan zen, Jurgi II.aren birbiloba gisa, Maria erreginaren anaia eta Alizia printzesaren, Athloneko kondesaren senarra. Britainia Handiko Armadako komandantea izan zen, Hegoafrikako Batasuneko Gobernadore Nagusia eta Kanadako Gobernadore Nagusia izan zena.

Alexander printzea Londresen jaio zen Teck-eko dukearen eta dukesarengandik eta Eton Collegen eta Sandhurst-eko Royal Military College-n ikasi zuen. 1904an, Albanyko Alice printzesarekin ezkondu zen eta Lehen Mundu Gerrako mendebaldeko frontean egin zuen zerbitzuaren bidez militar mailan igo zen, ohore eta kondekorazio ugari jasoz.

Jorge V.a erregearen lehengusua eta koinatua ere bai, Alexandrok bere alemaniar tituluak utzi zituen 1917an, Württembergeko Erresumako Teckeko printzea barne, eta Athloneko konde bezala parekide izatera iritsi zen. 1923an, erregeak Lord Athlone izendatu zuen Hegoafrikako gobernadore nagusi, Stanley Baldwin britainiar lehen ministroaren gomendioz, eta erregeorde kargua okupatu zuen 1930era arte. Athlone Londresko Unibertsitateko kantzilerra izan zen arte, 1940an, bere ilobak George VI.ak Kanadako gobernadore nagusi izendatu zuen arte,     Kanadako lehen ministro William Lyon Mackenzie King- en gomendioz. 1946ra arte jardun zuen kargua. Athlone-k Kanadako gerra-esfortzua bultzatzen lagundu zuen eta britainiar eta amerikar estatu-gizonen ostalari izan zen Bigarren Mundu Gerran .

Erresuma Batura itzuli ondoren, Athlone bere iloba Isabel II.a erreginaren koroaketaren antolakuntza-batzordean egon zen. Kensington jauregian hil zen 1957an eta Frogmoreko errege hilerrian lurperatu zuten.

  

**Ernest Day**, BSC (1927ko apirilaren 15a - 2006ko azaroaren 16a) britainiar argazki-zuzendaria eta zinema- eta telebista-zuzendaria izan zen, David Lean eta Lewis Gilbert- ekin egindako kolaborazioengatik ezaguna.  Kamera-operadore gisa eman zuen bere karreraren zatirik handiena, Lean-ek bere "begiak" bezala deitu zion sarritan, eta 70 mm-ko filma-kamera bat erabili zuen lehen kamerari britainiarra izan zen.  Oscar sarietarako eta BAFTA sarietarako izendatu zuten Lean-en *A Passage to India* (1984) azken filmagatik.   



1. ↑   Galbraith, William.  (1989). «Fiftieth Anniversary of the 1939 Royal Visit» *Canadian Parliamentary Review* (Ottawa: Commonwealth Parliamentary Association) 12 (3): 7–9..
2. ↑   Wayling, Thomas.  (22 May 1939). «George VI Becomes King of Canada» *The Leader-Post*.
3. ↑   «George IV, Dominion Will See First 'King of Canada'» *The Canadian Jewish Chronicle* 12 May 1939.
4. ↑   Tidridge, Nathan.  (5 February 2012). «This Jubilee day is also a sad anniversary» *The Hamilton Spectator*.
**Abū Manṣūr Muḥammad ibn Aḥmad al-Azharī** (arabieraz: أبومنصور محمد بن أحمد الأزهري‎ (Herat (Afganistan), 895- Ibidemn, 980) AD) **Abu Mansur al-Azhari** gisa (أبومنصور الأزهري) ezagunagoa, arabierazko lexikologo, filologo eta hizkuntzalari izan zen.

Biografia
---------

Al-Azhari Khorasaneko Herat hirian jaio zen, Samanida dinastiak kontrolatzen zuen unean. Al-Azhari izenez ezagutzen zen, Azhar izena zuen arbaso baten ondoren, eta ez dakigu ezer hari buruz. Gaztetan, Al-Azhari zientzia-zentrotzat jotzen zen Bagdad hirira joan zen. Bagdaden ikasita, Abu Ishaq al-Zajjaj Abbastar Kalifa-herriaren gorteko gramatikari garaikide ospetsua ezagutu zuen (922an hilda). Arabiera ikasteko bidaietan, Bagdad utzi eta Mekara joan zen. 924an, Al-Azhari Mekatik Bagdadera erromesaldiko karabana batean itzultzen ari zela, Karmatiarrek eraso egin zieten. Erromes asko sakrifikatuak izan ziren eta haien ondasunak lapurtuak. Al-Azhari preso hartu zuten bi urtez. Al-Azhari bere jaioterrian hil zen, Heraten, 980. urtean.

Lanak
-----

* *Tahdhib al-Lughat* (*Hizkuntzen gida zehatza*)
* *Gharib al-Alfaz* (*Hitz arraroak*)
* *Kitab al-Tafsir* (*Interpretazio liburua*)

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6820795
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 79122476
* ISNI: 0000 0001 1678 1815
* BNF: 12574070w (data)
* GND: 102411972
* LCCN: n80115656
* SUDOC: 070417458

 |

* Wd Datuak: Q6820795
**Postinpresionismoa** (ingelesez: *Post-Impressionism*) XIX. mendearen bukaerako margolaritza joera izan zen, inpresionismoaren eta neoinpresionismoaren erreakzio gisa sortu zena. Joera horren xede nagusia artearen kontzeptu formalago batera itzultzea zen, eta gaiaren garrantzia azpimarratzea. Paul Gauguin, Paul Cézanne eta Vincent Van Gogh izan ziren margolari postinpresionista nagusiak.

Roger Fry britainiar arte kritikariak 1910ean erabili zuen lehenbiziko aldiz "postinpresionismo" esapidea, Édouard Maneten ondorengo Frantziako margolaritzaren garapena deskribatzeko. Postinpresionistek inpresionismoa zabaldu zuten, zenbait muga baztertuz. Kolore biziak, antzeman daitezkeen pintzelkadak, lodiera handiko pintura, eta benetako bizitzako gaiak erabiltzen jarraitu zuten, baina koloreak aliritzian emateko eta forma geometrikoak nabarmentzeko joera zeukaten, adierazkortasuna areagotzeko, figuraren kaltetan suertatzen bazen ere.

Artista nagusien galeria
------------------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Irudi bat handitzeko, klika ezazu gainean.* |

* Paul Cézanne (1839–1906)Paul Cézanne (1839–1906)
* Odilon Redon (1840–1916)Odilon Redon (1840–1916)
* Henri Rousseau (1844-1910)Henri Rousseau (1844-1910)
* Paul Gauguin (1848-1903)Paul Gauguin (1848-1903)
* Vincent van Gogh (1853–1890)Vincent van Gogh (1853–1890)
* Charles Angrand (1854–1926)Charles Angrand (1854–1926)
* Henri Edmond Cross (1856–1910)Henri Edmond Cross (1856–1910)
* Georges Seurat (1859–1891)Georges Seurat (1859–1891)
* Theo van Rysselberghe (1862–1926)Theo van Rysselberghe (1862–1926)
* Paul Signac (1863–1935)Paul Signac (1863–1935)
* Henri de Toulouse-Lautrec (1864–1901)Henri de Toulouse-Lautrec (1864–1901)
* Paul Sérusier (1864–1927)Paul Sérusier (1864–1927)
* Paul Ranson (1864–1909)Paul Ranson (1864–1909)
* Félix Vallotton (1865–1925)Félix Vallotton (1865–1925)

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Postinpresionismo.*  Euskalterm, euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2023-01-18).
2. ↑    *Postinpresionismo.*  Lur Histegi Entziklopedikoa, euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2023-01-18).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q166713
* Commonscat Multimedia: Post-Impressionism

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX526459
* BNF: 11936751r (data)
* GND: 4220630-3
* LCCN: sh85105416
* NKC: ph206884
* AAT: 300021508
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q166713
* Commonscat Multimedia: Post-Impressionism
**Rose-Adélaïde Ducreux** (Paris, 1761 – Saint-Domingue, 1802ko uztailaren 26) musikari eta margolari frantziarra izan zen. Egin zituen erretratuei esker oso ezaguna izan zen.

Biografia
---------

Joseph Ducreux margolariaren alaba nagusia zen eta aitarekin ikasi zuen. 1791tik 1799ra bere lanak Louvre jauregia erakutsi zituen. 1791ean bere autoerretratua harpa jotzen margotu zuen; egun New Yorkeko Metropolitan Museum of Arten ikus daiteke. 1791n ere garai iraultzailearen lehen Parisko Saloia egin zen; lehen aldiz, akademikoak ez zirenek ere lana aurkezteko aukera zuten eta Ducrexen lana bertan egon zen. 1793, 1795, 1798 eta 1799ko Saloietan era parte hartu zuen.

Musikaren ikuspuntutik, Parisko zirkuluetan mugitu zen eta Ethienne-Nicolas Méhulekin batera, opera bat idatzi zuen: *LÍrato, ou l,Emporté*. Opera hau Parisko Salle Favarten aurkeztu zen, 1801an.

Jacques-Louis David Rose-Adélaïde Ducreuxen erretratua egin zuen.

Ducreux Frantziak Hispaniola uhartean zuen koloniako Saint-Domingueren prefetarekin ezkondu zen eta bizitzera hara joan zen. 1802ko uztailaren 26an, sukar horiren ondorioz hil zen.

Iruditegia
----------

* Autoerretratua.Autoerretratua.
* Diana de la Vaupalière, Langerongo kontesa.Diana de la Vaupalière, Langerongo kontesa.
* Autoerretratua.Autoerretratua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Caso, Angeles, 2016, *Ellas mismas : autorretratos de pintoras : desde la Prehistoria hasta las Vanguardias*. ISBN 978-84-945745-1-1.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3442328
* Commonscat Multimedia: Rose-Adélaïde Ducreux

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 95729054
* ULAN: 500007864
* RKD: 307769

 |

* Wd Datuak: Q3442328
* Commonscat Multimedia: Rose-Adélaïde Ducreux
Frankismo garaian askatasun oasia zen Pasaje Begoña kalexka.
**Pasaje Begoñako sarekada handia** Espainiako poliziak LGBT kolektiboen aurka egin zuen sarekada handia izan zen, 1971ko ekainaren 25ean eta 26an gertatua, Espainiako hegoaldeko Torremolinos hirian, Andaluziako hegoaldeko Malagako probintzian. 119 pertsona atxilotu zituzten. Sarekada une garrantzitsutzat erreibindikatu da Espainiako LGBT kolektiboen historian.

Sarekada
--------

Erasoaldian, polizia frankistak L formako kalexkan zeuden 300 pertsona identifikatu eta 119 inguru atxilotu zituen. Urte horietan, kalexkak *Pasaje Begoña* izena zuen —geroago, 1981eko martxoaren 1ean, *Pasaje Gil Vicente* izena jarri zioten—, eta gutxienez 50 taberna eta zuzeneko musika-lokal zeuden bertan. Horietako asko izan ziren herrialdeko LGBT publikoarentzako lehen establezimenduak.

Pasartean sarekadak izan ziren aurretik, baina Poliziaren esku-hartze txikiak izan ziren. Hala ere, Víctor Arroyo Malagako gobernadore zibilaren aginduak, pertsonak identifikatu eta atxilotzeaz gain, lokalei isunak eta itxiturak ezarri zizkien. Guztira, gaueko 23 lokal ixtea erabaki zen Torremolinosen. Sarekadaren aurreko egunean, «Caramela» jai-aretoa eta «Evans» eta «Noe» gaueko tabernak ixteko agindua eman zen. 1971ko sarekadaren lekukoetako bat Manolita Chen artista izan zen.

Sara Montiel, Massiel, John Lennon, Amanda Lear edo Coccinelle bezalako pertsona ospetsuak joaten ziren bertara. Francisco Franco jeneralaren diktadura betean askatasunen oasia izatearen ospea zuen pasarteak. Tabernarik ezagunenetako bat The Blue Note taberna izan zen, Pia Beck abeslari holandar eta jazz pianistak eta Marga Samsonowskik osatutako bikoteak sortua eta zuzendua.

Memoriaren lekua
----------------

2018an, Andaluziako Juntak eta Diputatuen Kongresuak Begoña Pasartea Memoria Historikoaren Leku eta LGTBI Eskubide eta Askatasunen Sorleku izendatu zuten.

2019ko ekainaren 1eko ONCE erakundearen loteria-zozketan, kupoietan Pasaje Begoñari egindako omenaldi bat egin zen. Estatuko Loteriak, bestetik, Begoña Pasaiari eskaini zioten urte bereko ekainaren 22ko loteria-zozketarako txartelen diseinua, bertan hasitako LGBT eskubideen aldeko sarekada eta borroka oroituz.

2020ko ekainaren 15ean, Espainiako Correosek Pasaje Begoñako sarekada oroitzeko posta-emisio bat egin zuen, LGBT banderaren koloreak erakusten zituen zigilu batekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Pasaje Begoña Elkartea.
* **(Gaztelaniaz)**:José María Valcuende irakaslearekin elkarrizketa.
* **(Gaztelaniaz)**:Gaiari buruzko dokumentala Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107353246

 |

* Wd Datuak: Q107353246
**Casimiro Fourmantin**, **Casimiro Biguá** ezizenez ezaguna (Carmen de Patagones inguruetan, 1819 - Toldería Bahia San Gregorio, 1874), aonikenk herriko kazike nagusi bat izan zen (edo mapudungunez tehueltxe herrikoa) 1840tik 1874 arte, María la Grande kazikeren ondoren. Bere lurraldea Magallaes itsasartetik Negro ibairaino hartzen zuen, bere bizilekua San Gregorioko badiako tolderia zelarik, itsasarte honen iparraldeko ertzean zegoena.

1864an, Luis Piedrabuena marinelaren bitartez, garai hartan Argentinako presidentea zen Bartolome Mitrek San Gregorioko kazike nagusi izendatu zuen. 1865eko uztailaren 5ean, Argentinako subiranotasuna onartu zuen, eta, hurrengo urtean, Biguá Argentinako Armadako teniente koronel izendatu zuten Buenos Airesen, Mitreren aginduz.

1869ko azaroaren 3an, Genoa haraneko tolderia batean, gaur egungo José de San Martín herritik gertu, Chubuteko probintzian, Casimiro Biguá eta klan ezberdinetako bost kazikek Argentinako Bandera altxatu zuten. Toki hori 1998an monumentu historiko nazional izendatu zuten, eta bertan estatua oroigarri bat dago.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5756207
* **Identifikadoreak**
* BNF: 17747724s (data)

 |

* Wd Datuak: Q5756207

*
**Cixi** (txineraz 慈禧, pinyin: Cíxǐ, Wade-Giles: **Tz'u-hsi**) (1835eko azaroaren 29a - 1908ko azaroaren 15a) enperatriz erregeordea edo enperatriz alargunak Txinan agindu zuen 1861etik 1908ra, hil zen urtea. Bere agintean Qing dinastia edo mantxuaren, azken dinastia inperial txinatarra, gainbehera eman zen.

Cixi Xianfeng (咸丰) enperadorearen amorantea izan zen eta berau hiltzean 1861ean Cixik eta Ci'anek (慈安) agindua hartu zuten 1861 eta 1973 artean enperadorearen seme Tongzhi (同治) adin nagusia izan arte. Enperadore gaztea ordea adinera heldu eta bi urtera hil zen. Cixik arauak apurtu eta bere hiru urteko hiloba izendatu zuen oinordeko gisa. Ci'an 1881an hil ondoren Cixik bakarrik eduki zuen boterea.

Bere iloba Guangxu enperadorea adin nagusia izan zenean, Cixi erretiratu egin zen, bere zerbitzura zegoen espia sare bat utziz. Japoniaren aurkako lehen gerra (1894-1895) galtzean eta Guangxu hainbat erreforma martxan jartzean, Cixik bere ilobaren aurka azpilanean hasi zen indar militar eta kontserbadoreekin bat eginda, agintea berreskuratu zuelarik.

Boterea eskuratu eta urtebetera, Cixik boxerren alde egin zuen hauen potentzia kolonial atzerritarren aurkako matxinadan. Ordainetan, indar atzerritarrak Hiri Debekatuan sartu eta Beijing konkistatu zuten, Cixi bake hitzarmen kaltegarri bat sinatzera behartu zelarik. Porrot honegatik karisma galdu zuen arren, hil arte mantendu zen boterean.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Cixi*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47842
* Commonscat Multimedia: Empress Dowager Cixi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 805170
* ISNI: 0000 0000 7372 1424
* BNF: 123108084 (data)
* BNC: 000037471
* CANTIC: a11154706
* GND: 118624407
* LCCN: n81039769
* NDL: 00624627
* NKC: jo20191039962
* NLA: 36604431
* NARA: 10568210
* SNAC: w6mk78zs
* SUDOC: 031995322
* BIBSYS: 90725516
* UB: a1359485
* KulturNav: id
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05735/eu\_t\_2055/t2055
* Britannica: url
* **Ondare historikoa**
* FMIS: SMVK-EM/name/2113222

 |

* Wd Datuak: Q47842
* Commonscat Multimedia: Empress Dowager Cixi
**Maria la Grande**, **Maria la Vieja** edo, besterik gabe, **la Reina** kazike tehueltxe bat izan zen XIX. mendearen hasieran. Bere botereak ia Patagonia osoa hartzen zuen, Punta Arenasetik Carmen de Patagones eta Negro ibairaino. "La Grande" izena Luis Vernetek jarri zion 1823an Valdés Penintsulan ezagutu zuenean, Katalina II.a Errusiakoari erreferentzia eginez.

Bizitza
-------

María kazikearen lehen erreferentziak 1792koak dira, Juan José Elizalde tenientea Santa Cruzen lehorreratu zenekoak, Vicente kazike tehueltxearekin topo egin zuenean, Cogocha emaztearekin (itzultzaile lanetan aritzen zena) eta Mariquita izeneko alabarekin.

1820an James Weddellek María ezagutu zuen fokak ehizatzen ari zela. María mestizoa zela uste izan zuen, eta bere gerlarien animoak baretzen zituen hizlari handi bat zela esan zuen, eta berehala identifikatu zuen tehueltxen buruzagi bezala.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115501

 |

* Wd Datuak: Q115501
**Laila bint Lukaiz** edo **Laila bint Lukaiz ibn Murra Inb Assad** (en árabe: لَيْلَى بنت لُكَيْز‎ ), **al-Affifa** ‘Laila zintzoa’ ezizenez ezagutua (heriotza 483. urtea), poeta arabiarra izan zen.

Biografia
---------

Rabi’a ibn Nizar klanaren buruzagiaren, Lukeyz, alaba gazteena zen. Islamaren aureko arabiar kristaua zen.

Oso ezaguna zen bere edertasun eta talentuagatik eta ezkontzeko eskaera garrantzitsu asko izan zituen.

Yemengo printze batekin ezkontzeko hitzemanda zegoen, nahiz eta bere lehengusu Barraq ibn Rawhan-ekin maiteminduta zegoen. Yemenen ezkontzera bidean zihoala, pertsa sasanida garrantzitsu batek bahitu zuen berarekin ezkontzera ukatu zelako. Bere lehengusu al-Burraq joan zen bera askatzera. Poema bat idatzi zuen ‘al-Burraq-ek ikusiko balu’ (árabe: ليت للبراق عيناً) kexatzeko eta berari laguntza ematera joan zitezen senideak eta nola erreskatatu zuten goratzeko.

Poesia lana
-----------

Arriskuan dagoen anderea salbatzen duen zaldunaren gaia asmatu zuen egilea da.

Era berean oso ezaguna da Tahridh edo mendekua gaia duen poemak egiteagatik.

Bere poema ezagunena, ‘al-Burraq-ek ikusiko balu’ (árabe: ليت للبراق عيناً) Mohamed El Qasabgi-k musikatu zuen XX. mendean eta Asmahan abeslariak ezagun egin zuen.

Bibliografia
------------

Moris Farhi (ed.) (1999): *Classical Poems by Arab Women* translated Abdullah al-Udhari, Saqi Books, 1999. ISBN 086356-096-2.

Abdul Hadi Sadoun (2021): Compañeras de Enheduana. Poetas clásicas árabes. Málaga: Poetícas Cedro, 57-59.
The Poetry of Arab Women: A Contemporary Anthology. Interlink Books. 2001. ISBN 9781566563741.
Classical Poems by Arab Women. Saqi Books. 1999. ISBN 9780863560477.
Esat Ayyıldız, "Leyla Bint Lukeyz (el-‘Afîfe): Beşinci Yüzyılda Kadın Bir Şair ve Epik Anlatısı", Uluslararası Sosyal Bilimlerde Kadın Çalışmaları Sempozyumu Bildiri Kitabı, ed. Ömer Subaşı vd. (Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2022), 477-485.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3  *Classical Poems by Arab Women: A Bilingual Anthology*, ed. and trans. by Abdullah al-Udhari (London: Saqi Books, 1999), pp. 26-27.
2. ↑  Heath, Jennifer (2003). *Scimitar the Veil*. Hidden Spring. ISBN 9781587680212.
3. 1 2 3  Esat Ayyıldız, "Leyla Bint Lukeyz (el-‘Afîfe): Beşinci Yüzyılda Kadın Bir Şair ve Epik Anlatısı", *Uluslararası Sosyal Bilimlerde Kadın Çalışmaları Sempozyumu Bildiri Kitabı*, ed. Ömer Subaşı vd. (Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2022), 477-485.
4. 1 2  Abdul Hadi Sadoun (2021): Compañeras de Enheduana. Poetas clásicas árabes. Málaga: Poetícas Cedro, 57
5. ↑  Kennedy, Hugh, ed. (2013). Warfare and Poetry in the Middle East. London: I.B. Tauris. pp. 215-240. ISBN 9781780763620.
6. ↑  Kamil, Mahmud (1971). Muhammad al-Qasabgi: Hayatuh wa-A'maluh. Cairo. 52–53.

Kanpo estekak
-------------

* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q33366584
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 71272398
* LCCN: nr94016005

 |

* Wd Datuak: Q33366584
**Margarita Siziliakoa** edo **Margarita Hohenstaufengoa** (Foggia, 1241eko abenduaren 1a - Frankfurt-am-Main, 1270eko abuztuaren 8a) Sizilia eta Alemaniako printzesa izan zen, eta Hohenstaufen dinastiako kidea. Frederiko II.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoaren alaba zen, Siziliako Erregea eta Alemaniakoa, bere hirugarren emaztearekin, Elisabet Ingalaterrakoa (1214-1241). Bere aitaren aldetik Henrike VI.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa eta Konstanza I.a Siziliakoaren biloba zen. Bere amaren aldetik Joan Lurgabea eta Elisabet Angulemakoaren biloba.

Urtebete zuenean Alberto II.a Meissengoa *Gizagalduarekin* ezkontzea adostu zuten, Henrike III.a Meissengoaren seme nagusi eta oinordekoa. Ezkontza 1255eko ekainean zegin zen, 13 urte zituenean. Margaritak Plessnerland jaso zuen dote gisa.

Echartsbergara joan ziren bizitzera eta, ondoren, Wartburgera. Bost seme-alaba izan zituzten. Bere bigarren semea Frederiko I.a Meissengoa izango zen, Saxoniako errege-hautesleen eta Margarita Anjoukoa eta Ana Cleveskoaren arbasoa. 1265ean Turingiako landgravesa izendatu zuten.

1268an bere lehengusu Konradino Hohenstaufengoa exekutatu zuten eta, horrela, Siziliako Erregina izendatu zuten. Hohenstaufen dinastiak beretzat eskatzen zituen Suabiako Dukerria eta Jerusalemgo Erresuma Latindarraren oinordetza ere Margaritak eskatu zuen. Denbora batez Frederiko semeak karguak bere gain ere hartu zituen.

Margaritak bere senarraren adulterio aurkitu zuen, Kunigunda Eisenbergekoarekin oheratzen baitzen. 1270eko ekainaren 24an Frankfurt-am-Mainera joan zen bizitzera eta bertan hil zen, sei aste beranduago.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q72589
* Commonscat Multimedia: Margaret of Sicily, Margravine of Meissen

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 81742884
* GND: 137568479

 |

* Wd Datuak: Q72589
* Commonscat Multimedia: Margaret of Sicily, Margravine of Meissen
**Idoia Azurmendi Arotzena** (Azpeitia, Gipuzkoa, 1971 - *ib.*, 2023ko urtarrilaren 26a) musikagilea, konpositorea, abeslaria eta koru zuzendaria izan zen.

16 urte zituen arte Zumarragan bizi izan zen. Ondoren, Azpeitira joan zen eta bertan bizi da gaur egun.

Ibilbide profesionala
---------------------

Zumarragako Musika Eskolan hasi zituen Solfeo eta pianoko ikasketak. 16 urterekin Azpeitira bizitzera joan eta, bertan jarraitu zuen musika ikasketekin. 

Gloria Larramendirekin eman zituen koru munduko lehenengo pausoak. Ondoren, Donostiako Goi Mailako Kontserbatorioan jarraitu zuen ikasten. Musika Pedagogia, Lengoaia Musikala, Musikologia, konposizioa eta Abesbatza Zuzendaritza espezialitateetako tituluak bereganatu zituen.

Zuzendari eta konpositore askorekin egin ditu ikastaroak, hala nola, Franz Brandl, John Poole, Vytautas Miskinis, Alexander Vatsek, Johann Van Der Sandt, Michael McGlynn eta Brady Allred.

Oiartzungo *Izotz* abesbatza eta Orioko *Salatxo* abesbatza zuendu ditu besteak beste.

Hainbat abesbatzetan aritu da era partaide moduan: Antxieta Gazteak, Amalda abesbatza, Gipuzkoako Gazte Abesbatza, eta, azkenik, Aquam Lauda korua. Azken bi talde hauetan erreferentzia nagusia eta bultzatzaile nabaria izan du Javier Busto handia. Bere bultzada ezinbestekoa izan da konposizioa munduan.

Lanak
-----

* *Txori sendalari (1999)*
* *Txori sendalari* (birmoldaketa)(2002)
* *Mendira goaz (2005)*
* *Jesus jaio da (2005)*
* *Mila txintxarri (Jesus jaio da) (birmoldaketa) (2021)*
* *Gabon miresgarriak (2005)*
* *Maiderren baserrian (2006)*
* *Esperantzari leiho bat (2006).* Lan hau Derrigorrezko lana izan zen Tolosako Abesbatzen lehiaketan 2017.urtean.
* Itsasoa ari zait (2006)
* *Hondartzan (2007)*
* *Dorremendi (2007)*
* *Esnatu Olentzero (2007)*
* *Safaria (2007)*
* *Gabonak iritsi dira (2008)*
* *Urazpian (2017).* Lan honek BBK 2. saria jaso zuen 2017. urtean.
* *Zorion tantak (2022)*
* *Beldurrik gabe (2022)*
* *Zure zain (2022).* Lan honek BBK 2. saria jaso zuen 2022. urtean.

Erreferentziak
--------------

 

 

 

 

1. 1 2     *ESPERANTZARI LEIHO BAT, Idoia Azurmendi - AURUM.*  (Noiz kontsultatua: 2023-01-15).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Idoia Azurmendi – CM Ediciones.*  (Noiz kontsultatua: 2023-01-15).
3. ↑    «https://twitter.com/arotzena» *Twitter* (Noiz kontsultatua: 2023-01-15).
4. ↑   User, Super. «AQUA LAUDA - JAVIER BUSTO» *www.federaciondecoros.com* (Noiz kontsultatua: 2023-01-15).

Kanpo estekak
-------------
**Marcos José dos Santos** (Lupionópolis, 1974ko martxoaren 2a) brasildar elizgizona da. 2022an Cornélio Procópioko apezpiku bihurtu zen.

Bizitza
-------

Marcos José dos Santos apezpikuaren armarriaLupionópolisen jaio zen 1974ko martxoaren 2an. 1993tik 1995era filosofia ikasi zuen Apucaranako Filosofiako Institutuan eta 1996tik 1999ra teologia Paulo VI. Teologiako Institutuan (Londrina). 2005ean masterra egin zuen Erromako Unibertsitate Gregorianoan. 

2000ko otsailaren 12an apaiztu zen Lupionópolisko Kristo Erregearen elizan.

2001ean Londrinako Bihotz Sakratuen parrokiako bikario izendatu zuten. 2002tik 2003ra eta 2007an Londrinako San Jose apaizgaitegi propedeutikoko errektorea izan zen.

Gainera, zuzendari espiritual gisa aritu zen Paulo VI. Apaizgaitegi Teologikoan, Londrinan (2006). 2008tik 2013ra Ekintza Ebanjelizatzaileko koordinatzailea izan zen, 2014tik 2016ra Londrinako San Joan Paulo II.a elizako parrokoa, eta 2015etik 2017ra Londrinako artxidiozesiako bikario nagusia. 2017an Centenário do Sulgo Graziako Andre Mariaren elizako parroko izendatu zuten.

2022ko ekainaren 22an, Frantzisko aita santuak Cornélio Procópioko apezpiku izendatu zuen.

*Eu vos escolhi* (euskaraz: «Neuk zintuztedan zuek aukeratu») leloa hautatu zuen. 2022ko abuztuaren 13an apezpiku ordenatu zuten Londrinako katedralean.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   **(Portugesez)** «Papa Francisco acolhe renúncia de dom Manoel João Francisco e nomeia novo bispo para Cornélio Procópio» *CNBB* 2022-06-22 (Noiz kontsultatua: 2023-12-09).
2. ↑   **(Italieraz)** «Rinuncia e nomina del Vescovo di Cornélio Procópio (Brasile)» *The Holy See* 2022-06-22 (Noiz kontsultatua: 2023-12-09).
3. ↑  Jn 15:16
4. ↑   **(Portugesez)** Mastelini Moyses, Juliana. «Padre Marcos José dos Santos é ordenado bispo para a Diocese de Cornélio Procópio (PR)» *Diocese Procopense* 2022-08-17 (Noiz kontsultatua: 2023-12-09).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112669262
* Commonscat Multimedia: Marcos José dos Santos

---

 |

* Wd Datuak: Q112669262
* Commonscat Multimedia: Marcos José dos Santos
**Alberto García Aspe Mena** (1967ko maiatzaren 11) Mexikoko futbolari profesional ohia da, erdilari gisa jokatu zuena. Mexikoko selekzioko itxura guztietako liderretako bat da. 109 partidatan parte hartu zuen, guztira 21 gol sartuz. Horrez gain, hiru Munduko Futbol Txapelketetan jokatu ditu.

Ibilbidea
---------

García Asperen karrera 1984an hasi zen UNAMekin, Pueblaren aurka 4-1 irabazita debutatu zuen. García Aspe UNAM Pumas, Necaxa, Argentinako River Plate, América eta Puebla taldeetan jokatu zuen. Profesional mailan hiru nazio txapelketa irabazi zituen, UNAM Pumas (1991) eta Necaxarekin (1995, 1996). Orotara, García Aspek 518 partida jokatu zituen, 142 gol sartu zituen eta 51 asistentzia eman zituen Mexikoko Lehen Mailan; lehiaketan bere azken agerraldia Moreliaren aurka 5-2 galdu zuen.

Nazioarteko ibilbidea
---------------------

García Asperen nazioarteko debuta 1989ko otsailaren 21ean izan zen, Guatemalaren aurka 2-1eko garaipen ikusgarrian. 109 partidatan parte hartu zuen, guztira 21 gol sartuz. Horrez gain, Munduko Futbol Txapelketako hiru txapelketatan jokatu zuen: 1994, 1998 eta 2002.  1994an behin sartu zuen Bulgariaren aurka eta beste behin 1998an Belgikaren aurka, biak penalti jaurtiketetatik. 2002ko Munduko Futbol Txapelketan, García Aspe partida bakarrean agertu zen, hamabi minutu jokatu zituen Estatu Batuen aurka final- zortzirenetako porrotean.

Karrera ostekoa
---------------

García Aspe UNAMeko exekutiboa zen. Gaur egun Fox Deportes-ko iruzkintzailea da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Alberto Garcia Aspe.* .

Kanpo estekak
-------------

* Beto García Aspe Webgunea
* Alberto García Aspe </img>
* Nazioarteko estatistikak rsssf-n

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q709415

 |

* Wd Datuak: Q709415
**Yaxchilán** maia hizkuntzaz: **Pa'Chan**) Maien zibilizazioaren antzinako hiria da, egungo Ocosingo udalerrian, Chiapas estatuan, Mexikon, Usumacinta ibaiaren ertzean, Guatemalako mugatik gertu. Aro Klasiko Berantiarrean, Yaxchilan, Usumacintaren ibilbidean zehar, Piedras Negras aurkari nagusi zituela, maien estatu boteretsuenetako bat izan zen. Estilo arkitektonikoek bi hiri horien arteko diferentziak oso ondo adierazten dituzte. Aztarna zaharrenak IV. mendekoak dira. Hiriaren objektu asko Ingalaterrara eraman zituzten.

Kokapena
--------

Yaxchilan Usumacinta ibaiaren hegoaldeko ertzean dago, meandro baten erpinean. Begizta honek setioa defendatzen du alde guztietan, lurra hegoaldetik hurbiltzea izan ezik. Aztarnategia Piedras Negras bere arerio nagusiaren hondakinetatik 40 kilometrora dago ibaian behera eta Bonampak hondakinetatik 21 kilometrora. Gune hau Ocosingo udalerrian dago, Chiapas estatuan, Guatemalako nazioarteko mugaren Mexikoko aldean, ibaiaren lerroari jarraitzen diona. Maya Altar de Sacrificios lekutik 80 kilometrora dago, ibaian behera.

Inguru arkeologikoa
-------------------

Tokiko eremu nuklearraren barruan, orain arte 120 eraikin identifikatu dira, mota eta funtzio askotakoak. Yaxchilan oso eskultura bikainak izateagatik da ezaguna, hala nola hilarri monolitiko zizelkatuak eta ateburuetan zizelkatutako harrizko erliebeak, tenpluko ateak zeharkatzen dituztenak. 50 eraikin inguru dira gaur egun bisita daitezkeenak, eta hiru multzo handitan banatuta daude: Plaza Handia, Akropoli Handia eta Akropoli Txikia. Hiru multzoak elkarren artean lotuta daude harmailadien, arrapalen eta terrazen bidez. Akropoli Txikia da tokiaren goikaldean dagoena.

Biodibertsitatea
----------------

Izadiaren ikuspuntutik, aztarnategia balore handiko ingurunean dago. Biodibertsitatea Ezagutzeko eta Erabiltzeko Batzorde Nazionalaren Biodibertsitateari buruzko Informazio Sistema Nazionalaren (CONABIO) arabera, Yaxchilan Monumentu Naturalean 1.435 landare eta animalia espezie baino gehiago bizi dira; horietatik 158 arrisku-kategoriaren baten barruan daude eta 15 exotikoak dira.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Proyecto "La pintura mural prehispánica en México" artikulua UNAMen webgunean.
* **(Gaztelaniaz)**:Arkeologiari buruzko informazioa, INAH erakundearen webgunean.
* **(Gaztelaniaz)**:Informazio turistikoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q662263
* Commonscat Multimedia: Yaxchilan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 237251807
* GND: 4067183-5

 |

* Wd Datuak: Q662263
* Commonscat Multimedia: Yaxchilan
**Tokugawa Ietsuna** (japonieraz: 徳川 家綱?, 1641eko irailaren 7a-1680ko ekainaren 4a)
 Tokugawa shogunerriko laugarren shoguna izan zen. Ietsuna, Tokugawa Iemitsuren seme nagusia, eta, beraz, shogunerriaren sortzailea izan zen Tokugawa Ieyasuren birbiloba zen.

Haurtzaroa (1641-1651)
----------------------

Tokugawa Ietsuna 1641ean jaio zen, Tokugawa Iemitsuren eta bere ohaideetako baten semea zelarik. Garai honetan, bere aita shogunak, kristauen aurkako neurri zorrotzak hartu zituen 1637ko Shimabara matxinadaren ondoren.

Shogunerriko erregeordetza (1651-1663)
--------------------------------------

Tokugawa Iemitsu 1651 hasieran hil zen, 47 urterekin, eta, beraz, Ietsuna, urte horretan bertan shogun izendatua izan zen. Adin nagusikoa izan arte, bost erregeordek gobernatu zuten bere tokian: Sakai Tadakatsu, Sakai Tadakiyo, Inaba Masanori eta Matsudaira Nobutsuna izan ziren garrantzitsuenak.

Bakufu Botereagatik borroka (1663-1671)
---------------------------------------

1663an amaitu zen erregeordetza ofizialki, baina, erregeordeek, oraindik, herriaren kontrola mantentzen zuten izatez, askotan, euren izenean lan eginez.

Ietsuna shoguna (1671-1680)
---------------------------

Bere agintaldian, Japoniako historian garrantzi askorik gabeko gertaerak izan ziren. 1679an, Ietsuna gaixotu egin zen, eta, beraz, bere oinordekoa zein izango zen eztabaidatzen hasi zen. Sakai Tadakiyok, Go-Sai Enperadorearen semea proposatu zuen hurrengo shogun bezala. Tokugawa klaneko kideek, berriz, Tokugawa Tsunayoshiren alde egin zuten, Iemitsu shogunaren semea eta Ietsunaren anaia txikia zena.

Ietsuna 1680an hil zen, eta hil ondorengo Genyūin izena jaso zuen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Tokugawa Iemitsu** | **Shoguna**1651-1680 | Ondorengoa**Tokugawa Tsunayoshi** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Tokugawa Ietsuna*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q323422
* Commonscat Multimedia: Tokugawa Ietsuna

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q323422
* Commonscat Multimedia: Tokugawa Ietsuna
|  |
| --- |
| **Japoniako historia** |
|  |
|  |
|  |
| * Jōmon Aroa (K. a. X. mendea-K. a. 300)
* Yayoi Aroa (K. a. 300-K. o. 250)
* Kofun Aroa (250-538)
* Asuka Aroa (538-710)
* Nara Aroa (710-794)
* Heian Aroa (794-1185)
* Kamakura Aroa (1185-1333)
	+ Kenmu Berrezartzea
* Muromachi Aroa (1336-1573)
	+ Nanboku-chō
	+ Sengoku (1478-1605)
* Azuchi–Momoyama Aroa (1568–1603)
	+ Nanban
* Edo Aroa (1603-1868)
	+ Bakumatsu
* Meiji Aroa (1868-1912)
	+ Meiji Berrezartzea
* Taishō Aroa (1912-1926)
* Shōwa Aroa (1926-1989)
* Heisei Aroa (1989-2019)
* Reiwa Aroa (2019-egun)
 |

**Kamakura Aroa** (1192-1333), herrialdean gobernu militarra izan zen lehen garaia izateagatik bereizi zen Japoniako historiako garai bat da.

Kamakura shogunerria Minamoto no Yoritomok ezarri zuen 1185ean, familia gerlari etsaia zen Tairatarren aurka porrota jasan ondoren, bere gune operatiboa Kamakuran zegoelarik. Bere autoritateari eusteko, Yoritomok jitōak (ordezkariak) eman zizkien estatu guztiei (shoen) lurraldean, zergak biltzeko eta shugo edo babesleak, probintzia bat edo gehiagorako izendatuak, gerra garaian laguntzeko.

Sistema, Hojo klanak hobetu zuen, zeinek shogunerriaren kontrola hartu zuen Yoritomo hil ondoren. Kamakura shogunerriaren sorrerak, Japoniaren Erdi Aroko edo garai feudalaren hasiera adierazten du, obligazio, leialtasun eta estoizismoko etika gerlari bategatik bereizten zena.

Mendebaldekoek, Japoniako kulturarekin lotzen dituzten elementu asko, seppukua, samuraiak, Zen budismoa edo tearen zeremonia adibidez, garai honetakoak dira.

Jodo Shinshu eta Nichiren sekta budistek, salbazioa, fede autonomoaren bidez lor daitekeela adierazten dutenek, jende masari kontsolamendua eman zioten, gesta ipuinek, entretenimendua eman zuten bitartean.

Ikus, gainera
-------------

* Taira no Kiyomori
* Bushido

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q236205
* Commonscat Multimedia: Kamakura period

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4322838-0
* LCCN: sh85069454
* NDL: 00568293
* AAT: 300018558
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q236205
* Commonscat Multimedia: Kamakura period
**Bedřich Hrozný** (Lysá nad Labem, 1879ko maiatzaren 6a - Praga, 1952ko abenduaren 12a) txekiar hizkuntzalaria izan zen, Ekialdeko Ikasketetan aditua.

Hititera deszifratzen lagundu zuen, hizkuntza indoeuropar gisa identifikatu zuen eta hititoligiaren oinarriak jarri zituen.

Kolonian hebreera eta arabiera ikasi zituen eta Vienako Unibertsitatean akadera, aramera, etiopiera, sumerrera eta sanskrito ikasketak egin zituen, Asia Txikian, Mesopotamian eta Persian erabilitako idazkera kuneiformeaz gain. Ekialdeko ikasketak ere egin zituen Berlingo Humboldt Unibertsitatean.

1905ean, Palestinan indusketa batzuk egin ondoren, irakasle postua lortu zuen Vienako Unibertsitatean. 1906an, alemaniar espedizio batek errege hititen artxiboak aurkitu zituen Hattusan. Kuneiformez idatzita zeuden, baina hizkera ezezagunean. 1917an, Lehen Mundu Gerran austriar-hungariar armadako kide zela, Hroznýk hititera hizkuntza indoeuroparra zela erakutsi zuen.

1925ean, Kültepen 1000 tableta kuneiforme aurkitu eta Kanesh hiri hitita induskatu zuen arkeologo talde bat zuzendu zuen. 1929an *Archiv Orientální* aldizkaria sortu zuen.
1919tik 1952ra irakasle izan zen Pragako Unibertsitate Karolinoan.
|  |
| --- |
| **Plaza hotela**1 **UNESCOren gizateriaren ondarea** |
| 
Hotela kanpotik ikusita. |
| **Mota** | Kulturala |
| **Irizpideak** | iv, v |
| **Erreferentzia** | 204 |
| **Kokalekua** |  Kuba |
| **Eskualdea2** | Latinoamerika/Karibe |
| **Koordenatuak** | 23°08′19″N 82°21′28.4″W﻿ / ﻿23.13861°N 82.357889°W﻿ / 23.13861; -82.357889 |
| **Izen ematea** | 1982 (VI. bilkura) |
| 1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) 2 UNESCOren sailkapena |

**Plaza hotela** Habanako hotel ospetsua da. Habana Zaharrean dago kokatuta, Zulueta kalean 267. zenbakian.

Historia
--------

XIX. mendearen amaieran, 1895ean, lehen *Las Murallas* auzoan zegoen inguruan, Pedroso familiak etxebizitzak bezala sortu zuen lehen eraikina. Ondoren, bertan, *Diario de la Marina*ren bulegoak egokitu ziren. XX. mendean, 1901an, Fletcher Smith-ek eraikina berritu eta handitu egin zuen eta hotela bezala hasi zen funtzionatzen. 1906an Leopoldo Carvajal espainiarrak erosi zuen eta 1909an Plaza Hotela inauguratu zen; beraz hotelak ehun urte baino gehiago ditu. Nahiz eta berritua izan, neurri handi batean jatorrizko eklektizismo gorde zuen bai orniduran baita fatxadan ere.

1987 eta 1991 urteen artean, uhartean eman zen *boom* turistikoarekin batera, berriro ere berritu zen, orduan Gladys Figueral Freire arkitektoaren agindupean. Urte horietan Gran Caribe hotel katean kokatzen da. Gaizki zeuden aldeak bota egin ziren egitura nagusia ikutu gabe. Orokorrean, instalazioak modernizatu ziren, esaterako, lobby-bar bat eginez.

Hotelaren lobby-bar.

Bisitari ilustreak
------------------

* Albert Einstein
* Anna Pavlova
* Isadora Duncan
* Babe Ruth
* Frank J. Marshall

Hotelaren informazioa
---------------------

* Helbidea: Ignacio Agramonte 267 zk. Habana Zaharra, Habana, Kuba.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Hotelaren webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5903421
* Commonscat Multimedia: Plaza Hotel (Havana)

---

 |

* Wd Datuak: Q5903421
* Commonscat Multimedia: Plaza Hotel (Havana)