recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Margaret Clay Ferguson** (Orleans, New York, 1863 – San Diego, 1951) botanikari estatubatuarra izan zen, arlo horren hezkuntza zientifikoan egindako aurrerapenengatik ezaguna.

Biografia
---------

New Yorkeko Orleans-en jaio zen.
Ikasketak New Yorkeko Liman zegoen Genesee Wesleyan Seminary eskolan egin zituen eta ondoren Wellesley College unibertsitatean botanikan eta kimikan graduatu zen 1891n. Cornel Unibertsitatean egin zen botanikan doktore 1901ean.

Azken urteetan, Floridan lehenbizi eta gero San Diegon bizi izan zen. Bihotzekoak jota hil zen bertan, 1951ean.

Lana
----

Wellesley College unibertsitateko botanika irakaslea izan zen eta sailburua izatera iritsi zen 1930an.

Emakume botanikari asko bultzatu zituen unibertsitatean lan egin zuen urte haietan, non laborategiko lana izan zen batez ere irakatsi zuena.

Fergusonek ikerketa egin zuen, bai onddoei buruz, bai eta landareen kasuan Petunia eta koniferen artean Pinus generoez. Bere ikerketaren azken emaitzetako bat izan zen loreen koloreak eta patroiak ez dutela jarraitzen Mendelen legeak jarraitzen. Bestalde, Ipar Ameriketako pinuen historia ikertu zuen.

1932an erretiroa hartu zuen Wellesley Unibertsitatetik, baina ikerketan jarraitu zuen 1938 arte.

Taxonomian bere izena *M.C.Ferguson* moduan erabiltzen da.

Ohoreak eta sariak
------------------

Ameriketako Botanika Elkartearen lehen emakume presidentea izan zen 1929an.

Sasoiko Erakusketa Etxea Wellesleyko Unibertsitatetko Margaret C. Ferguson Greenhouses negutegietan.
Montar Holyoke Unibertsitateak honoris causa doktore izendatu zuen.

Wellesley College Unibertsitateko Lorategi Botanikoaren negutegiek bere izena daramate bere omenez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Carey, Jr, Charles W.  (2000-02). *Ferguson, Margaret Clay. In American National Biography Online.*  Oxford University Press (Noiz kontsultatua: 2021-08-30).
2. 1 2 3 4 5   Proffitt, Pamela, (ed.).  (1999). *Notable women scientists.*  Detroit [u.a.]: Gale Group ISBN 0787639001..
3. ↑   Shearer, Benjamin F. (ed.) (1996).  (1996). *Notable women in the life sciences: a biographical dictionary.*  Westport, Conn. [u.a.]: Greenwood Press, 128-131 or. ISBN 0313293023..
4. ↑    *M.C.Ferguson. In IPNI..* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15998069
* Commonscat Multimedia: Margaret Clay Ferguson
* Wikispecies Espezieak: Margaret Clay Ferguson

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 194053710
* ISNI: 0000 0003 5705 6948
* GND: 1145974058
* LCCN: no2015125575
* SNAC: w6hj0xwt
* SUDOC: 130924148
* IPNI: 2688-1
* Open Library: OL2514651A

 |

* Wd Datuak: Q15998069
* Commonscat Multimedia: Margaret Clay Ferguson
* Wikispecies Espezieak: Margaret Clay Ferguson
**Pukas** surfarekin lotutako marka komertzial euskalduna da. 1976an Zarautzen (Gipuzkoa) sortu zuen Iñigo Letamendiak. Pukas, hawaierazko *puka* (literalki *zulo* edo *olatuaren tuboa*) hitzetik dator. Gaur egun, mundo osoan ezaguna den marka da.

Arropa mota ezberdinak eta surf-taulen fabrikazioarengatik ezaguna, baditu ere, Donostia eta Zarautzen surf-eskola bana. Munduko Surf Zirkuituetan (WCT eta WQS) surflari-talde profesionala du, non besteak beste, Aritz Aranburu, Adriano de Souza, Tiago Pires eta Tim Boal dauden. 1990eko hamarkadan, Munduko txapelduna izan zen Sunny Garcia ere Pukas taldekoa izan zen hainbat urtetan. 1988tik 1999ra bitartean, Zarautzen egiten den Munduko Txapelketaren babesle nagusia izan zen Pukas, proba, Pukas Pro Zarautz deituz. Zarautzen irabazitakoen artean, Sunny Garcia eta Taj Burrow zeuden, munduko txapeldunak izandakoak.

Pukas Arropak
-------------

Mundu osoko surf dendetan salgai edukiz arren, denda propioak ditu Euskal Herrian, Espainia, Italia, Belgika, Portugal, Luxenburgo, Norvegia eta Herbeheretan. Lehendabiziko denda 1976an Zarautzen ireki zuen Letamendiak bere emazteak egindako bikiniekin.

Pukas Taulak
------------

1970eko hamarkadan Letamendia eta beste lagun batzuk batu egin ziren surf-taulak egiten hasteko asmoarekin. Hasiera batean baserri eta garajetan egiten hasi ziren. Lehen taula lantegia Zarautzen ireki zuten 1980ean eta beranduago, Oiartzunen beste bat irekiz. Pukas surf talde profesionaleko surflariez gain, 2004an Sunny Garciak irabazitako Munduko Txapelketa Pukas markako taulekin izan zen.

Pukas Surf Eskolak
------------------

Pukasek bi surf-eskola ditu Euskal Herrian, Zarautzen eta Donostian. Bietan ume zein helduentzat klaseak ematen dituzte.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12266348

 |

* Wd Datuak: Q12266348
**Pulaski konderria** (ingelesez: *Pulaski County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Hawkinsville da. 2010eko zentsuaren arabera 12.010 biztanle zituen, Pulaski kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Pulaski konderriak 650,62 kilometro koadro ditu. Horietatik 5,63 ura dira. Beste 644,99 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,05 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 12.010 pertsonetatik 7.959 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 465 dira. 3.808 beltzak edo afroamerikarrak. 30 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 103 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 18 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 90 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q498301
* Commonscat Multimedia: Pulaski County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146596399
* LCCN: n81149957
* NARA: 10039141
* **Lekuak**
* OSM: 1073773
* TGN: 2000407

 |

* Wd Datuak: Q498301
* Commonscat Multimedia: Pulaski County, Georgia
**Pulaski konderria** (ingelesez: *Pulaski County*) Arkansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Little Rock da. 2010eko zentsuaren arabera 382.748 biztanle zituen, Pulaski kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Pulaski konderriak 2.091,84 kilometro koadro ditu. Horietatik 124,06 ura dira. Beste 1.967,78 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,01 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 382.748 pertsonetatik 233.865 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 22.168 dira. 133.242 beltzak edo afroamerikarrak. 1.267 amerikar natiboak ziren eta 155 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 7.425 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 515 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 6.279 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61160
* Commonscat Multimedia: Pulaski County, Arkansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 129001279
* LCCN: n80050656
* NARA: 10038610
* **Lekuak**
* OSM: 1826727
* TGN: 2000164

 |

* Wd Datuak: Q61160
* Commonscat Multimedia: Pulaski County, Arkansas
*Artikulu hau Etiopiako aintzirari buruzkoa da; Norvegiako udalerriari gaitzat duena beste hau da: «Deatnu»*

**Tana** (amhareraz: ጣና ሐይቅ, *Ṭānā Hāyḳ*; ge'ez: ጻና) Etiopiako aintzirarik handiena da, eta Nilo Urdinaren sorburua. Etiopiar mendigunearen ipar-mendebaldean dago, Amhara eskualdean, 1.840 metroko garaieran. 84 km-ko luzera eta 66 km-ko zabalera du. Garai eta eurien arabera, 3.000 eta 3.500 kilometro arteko azalera izaten du. Gehienezko sakonera 15 metrokoa da. Abay txikia, Kilti, Magech, Reb eta Gumara ibaien ura hartzen du.

Aintziran 37 uharte inguru daude, handiena Tana Qirqos. Uharte batzuetan XIV. XV. eta XVI. mendeetan eraikitako monasterio koptoak daude (adierazgarrienak, Kebran Gabriel, Ura Kidane, Meret, Narga Sélassié, Déga Estifanos, Medhane Alem de Rema, Kota Maryam eta Mertola Maryam dira). Leku bakartu haietan eskuizkribu eta artelan erlijiosoak babestu zituzten. Santutegien kanpoko paretak pintura ederrez apaindurik daude. Etiopiar enperadore batzuk monasterio haietan lurperatu ziren .

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-03-30). *167. araua: Saharaz hegoaldeko Afrikako toponimia.* .
2. ↑  World Heritage Centre: Lake Tana - Churches and Monasteries

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**, **(Frantsesez)**, **(Ingelesez)** portal.unesco.org: Lago Tana

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116685
* Commonscat Multimedia: Lake Tana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 236803988
* BNF: 120033093 (data)
* GND: 4058974-2
* LCCN: sh85132233
* SUDOC: 028139127
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 34559

 |

* Wd Datuak: Q116685
* Commonscat Multimedia: Lake Tana
**María José "Majo" Granatto** (La Plata, Argentina, 1995eko apirilaren 21a) argentinar kirolaria da, belar hockeyan lehiatzen dena.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta zilarrezko domina eskuratu Argentinako taldearekin, Herbehereen atzetik eta Erresuma Batuaren aurretik.

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Agustina Albertario, Agostina Alonso, Noel Barrionuevo, Valentina Costa Biondi, Emilia Forcherio, Agustina Gorzelany, María José Granatto, Victoria Granatto, Julieta Jankunas, Sofía Maccari, Delfina Merino, Valentina Raposo, Rocío Sánchez Moccia, Micaela Retegui, Victoria Sauze, Belén Succi, Sofía Toccalino eta Eugenia Trinchinetti-k.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Emakumezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Majo Granatto» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Majo Granato» FIH **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26131294
* Commonscat Multimedia: María José Granatto

---

 |

* Wd Datuak: Q26131294
* Commonscat Multimedia: María José Granatto
**Tanja Poutiainen** (Rovaniemi, Finlandia, 1980ko apirilaren 6a - ) alpetar eskiatzailea da.

Biografia
---------

Hiru urterekin hasi zen eskiatzen eta 1997an, munduko txapeldun izan zen eslalomean Schladming herrian, Austrian, eta brontzea ere irabazi zuen super-G mailan. 1999ko junior mailako Munduko Txapelketan hirugarren sailkatu zen Pra-Loupen, Frantzian.

Poutienek Munduko Kopako lehen garaipena lortu zuen, lehenengoa alpinista finlandiar eskiatzaile batentzat. Kopa hori, 2004ko otsailaren 28an Levin (Finlandia), etxean elurragatik ospatu zen slalom batean irabazi zuen; alpinoen munduko Kopako lehen lasterketa izan zen herrialdean. 2005eko Munduko Kopan, Poutianenek denboraldiko tituluak irabazi zituen slalom eta slalom erraldoian, eta bosgarren jarri zen maila gorenean. Bidean, hiru slalom irabazi zituen, slalom erraldoi bat, eta hamar podium lortu zituen. 2005eko Munduko Txapelketan bigarren jarri zen Anja Pärson suediarraren atzetik eta bigarren slalomean, berriz, Janica Kostelić kroaziarraren atzetik, alpetar munduko lehen domina lortu zuen finlandiar emakume batentzat.

2009ko denboraldiak ikusi zuen Poutianenek Munduko Kopako beste diziplina titulu bat hartzen slalom erraldoian.

Poutiainen bere koherentziagatik nabarmendu zen, eta, 2007ko urtarrila eta 2011ko martxoa bitartean, arrakastaz burutu zituen Munduko Kopako lasterketa guztiak, guztira 67.

2014ko denboraldi amaieran, Poutiainenek 11 garaipen, 48 podium eta 3 Munduko Kopa diziplina titulu izan zituen. Michael Bontek entrenatu zuen eta kiroletik erretiratu zela iragarri zuen 2014ko martxoan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q52391
* Commonscat Multimedia: Tanja Poutiainen

---

 |

* Wd Datuak: Q52391
* Commonscat Multimedia: Tanja Poutiainen
**Tankredo Rohangoa** (1630-1649), Rohango dukerriaren dukegai bat zen. Enrike II.a Rohangoaren (1579-1638) usteko semea zen, eta honen emazte Margarita Béthune-Sullykoaren semea, eta, beharbada, honen maitale Candaleko dukearena. Parisen jaio zen Enrike dukea Venezian zegeoen garaian. Herbehereetan hazi eta hezia izan zen.

Biografia
---------

Enrike dukea hil zenean, Argovian gertatua Suitzarentzako zerbitzuan ari zela, bere amak, ahalegin guztiak egin zituen Tankredori Rohango Duke titulua eman ziezaioten, senar-emazteen alaba bakarrak, Enrikeren oinordekoa zena eta hau ere Margarita deitua Enrike Chabotekoa dukearekin ezkondu baitzen, Margarita Béthunekoak onartzen ez zuen ezkontza. Hala eta guztiz ere, 1646an, Parisko Parlamentuak Margarita Rohan-Chabotekoaren alde egin zuen.

Parlamentuaren Frondan Tankredo adin nagusitasunera heltzear zegoen, eta elegitea egiteko asmoa zuen, bere arreba Rohango dukesa bezala berretsi zuen epaiketaren aurka, baina Julio Mazarino kardinalaren ministerioaren aurka agertu zen, eta, handik denbora batera, Bois de Vincennesen segada batean erori zen, bertan tiro batez hil zutelarik.

Henri Griffetek, Liegeen, 1767an *Tankredo Rohangoaren historia* izenburu bezala zuen liburu bat argitaratu zuen. Henri Martin historialariaren *Gauerdi eta eguerdi* izeneko lana, 1832an idatzia, 1855ean berrargitaratua izan zen, oraingoan, *Tankredo Rohangoa* izenburuarekin.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3515003
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 232280003
* ISNI: 0000 0003 6769 1558
* GND: 1019752203
* SUDOC: 199240825

 |

* Wd Datuak: Q3515003
María Kodama (Buenos Aires, 1937ko martxoaren 10a - Vicente López, Buenos Airesko probintzia, 2023ko martxoaren 26a) argentinar idazle, itzultzaile eta literatura-irakaslea izan zen, Jorge Luis Borges idazlearekin izan zuen erlazioagatik ezaguna. Borges hiltzean, haren ondasun guztien jaraunslea izan zen, baita lan guztien eskubideen kudeatzailea ere.

Biografia
---------

María Kodama 2010ean.
Buenos Airesen jaio zen. Gurasoak María Antonia Schweizer argentinarra eta Yosaburo Kodama japoniarra izan ziren. Haren jaiotze urteaz eztabaida dago: ezkontza aktan 1941ean jaio zela esaten bada, jaiotze aktan 1937an jaio zela dokumentatzen da. 

Jorge Luis Borges ikasketa saio batzuetan ezagutu zuen, komuneko interesak zituzten eta elkarrekiko interesa ere bai. Kodamak 16 urte zituen eta Borgesek 54. Garai hartan, Borges islandieraz oso interesatuta zegoen eta biek ikasteari ekin zioten. Ikasketa kidea izan ondoren biek 1975an Ameriketako Estatu Batuetara joan ziren.

Ibilbidea
---------

Zenabit lanetan María Kodamak Borgesekin kolaboratu zuen, esaterako *Breve antología anglosajona* (1978), eta *Atlas* (1984), munduan zehar elkarrekin egin zituzten bidaien narrazioak. Bestetik, elkarrekin Snorri Sturlusonen Edda prosaikoaren lehenengo liburua gazteleratu zuten; liburua *La alucinación de Gylfi* izenburuarekin plazaratu zen. 

1978an Ricardo Wullicherek *Borges para millones* filma zuzendu zuen eta bertan Kodama agertu zen. 

1986an Borgesekin ezkondu zen. Handik hilabete gutxitara idazlea hil egin zen. Ezkontza ahalordez Paraguaiko Asunción hirian egin zen.

1988an Jorge Luis Borges Fundazioa sortu zuen Buenos Airesen. Fundazio burua izan zen.

Borgesen lanaren eskubideak
---------------------------

María Kodama Jorge Luis Borgesen (1899-1986) eskubideen administratzaile zorrotza izan zen. Baina idazle argentinarraren alarguna eta albacea martxoaren 26an hil zen, 86 urte zituela, testamenturik egin gabe. Kodama Borges idazlearen ondasun eta lan guztien eskubideen jaraunslea zen. Kodamaren oinordekorik agertu ezik, Buenos Airesko Gobernura pasatuko dira.

Lanak
-----

* *Homenaje a Borges*, Ed. Lumen. (2016).
* *Relatos*, Ed. Sudamericana. (2018).

Ereferentziak
-------------

1. 1 2 3 4 5   **(Gaztelaniaz)** «Los derechos de la obra de Borges, en el aire por la ausencia de testamento de María Kodama» *La Voz de Galicia* 2023-04-04 (Noiz kontsultatua: 2023-05-01).
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:María Kodamarekin elkarrizketa, 2018an.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q448233
* Commonscat Multimedia: María Kodama

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 76339876
* ISNI: 0000 0001 1071 4646
* BNA: 000039293
* BNE: XX968353
* BNF: 120725311 (data)
* GND: 1057230715
* LCCN: n85030920
* NKC: jo2008446750
* CiNii: DA09602614
* SUDOC: 029008956

 |

* Wd Datuak: Q448233
* Commonscat Multimedia: María Kodama
**Terheideko urrezko katiluak** Brontze-aroko urrezko bi ontzik osatutako aurkikuntza arkeologikoa da. Antzekotasun handia dute Eskoriatzan aurkitutako Axtrokiko ontziekin.

Errepide eraikuntzan ari zirela, 1872. urtean, Jacob Behrend Braams izeneko langileak aurkitu zituen bi piezak, Terheide izeneko herriaren ondoan, 21. mendean Velvet Holtriem komunitatearen parte den zonaldean, Ekialdeko Frisian (Alemania). Jatorrian buztinezko poto baten barruan zeuden bi katiluak, baina edukiontzi hori ez zen gorde.

Urrezko katiluak Hanoverko Saxonia Behereko Estatu Museoan ikus daitezke. Kopia bikoiztuak daude Ekialdeko Frisiako Estatu Museoan, Emden hirian.



|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Konparaketa, Terheideko katilu bat ezkerrean,  eta Axtrokiko baten detailea eskumatan. |  | Konparaketa, Terheideko katilu bat ezkerrean,  eta Axtrokiko baten detailea eskumatan. |
| Konparaketa, Terheideko katilu bat ezkerrean, eta Axtrokiko baten detailea eskumatan. |

Ikus, gainera
-------------

* Axtrokiko ontziak
* *Eberswaldeko altxorra*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1536029
* Commonscat Multimedia: Goldschalen von Terheide

---

 |

* Wd Datuak: Q1536029
* Commonscat Multimedia: Goldschalen von Terheide
Amerikako pertsona ospetsuen mosaiko bat (goitik behera eta ezkerretik eskuinera): Joseph Brant (Thayendanegea), Sequoyah, Pushmataha, Tecumseh, Susan La Flesche Piccotte, EastseBull (Tino Ocatáka), Josep-Mahymenth
**Susan la Flesche Piccotte** (Erreserba india Omaha, Nebraska, 1865eko ekainaren 17a – Walthill, 1915eko irailaren 18a) Omahako mediku eta erreformatzailea zen XIX. mendearen amaieran. Medikuntza gradua eskuratu zuen lehen indigena estatubatuarra izan zen. Osasun publiko eta Omaha herriaren legezko lurren banaketaren aldeko kanpaina egin zuen.

Biografia
---------

Haren ama, Waooo-Winchatcha (Mary Gale), frantziar-omaharra zen, eta haren aita, Joseph La Flesche, Iron Eye/Ojo de Hierro, erdi omaharra, azken omahar-burua izan zen. Susan lau alaben arteko gazteena zen: Susette (1854-1903), Rosalie (1861-1900), Marguerite (1862-1945) eta bera. Francis La Flesche antropologoaren arreba-erdia zen, eta Standing Bear ponka-buruaren iloba.

Erreserbako eskola amaitzean, Institut Hampton, Hamptonen (Virginia) eta Pensilvaniako Emakumearen Eskola Medikora joan zen ikastera. 1889ko martxoan lizentziatu zen eta erreserbara itzuli zen mediku gisa lan egiteko. Susan La Flesche Picotte Estatu Batuetako lehen mediku indigena izan zen, eta funtsezkoa izan zen bere herriari, Omahari, laguntza medikoa eta higiene hobea emateko. Haren ahizpa Margueritek erreserba-eskolaburu zuen. Charles eta Henry Picotte anaiekin ezkondu ziren.

Gainera, ekintzaile soziala izan zen indigenei saldutako lurren erosketa kontuetan, eta alkoholismoari edo tuberkulosiari aurre egiteko kanpainak sortu zituen.

1894ko ekainean ezkondu zen Henry Picotterekin, eta bi seme-alaba izan zituzten. Hezur-minbiziaz hil zen ziur aski.

Aintzatespenak
--------------

* Walthilleko ospitale batek bere izena darama bere omenez, Susan La Flesche Picotte Memorial Hospital.

Iruditegia
----------

* Susan La Flesche PicotteSusan La Flesche Picotte
* Susan La Flesche PicotteSusan La Flesche Picotte
* Susan La Flesche Picotte familiakoekinSusan La Flesche Picotte familiakoekin
* Susan LaFlesche Picotte Memorial Hospital doktorea, Walthillen, Nebraskan (1913koa)Susan LaFlesche Picotte Memorial Hospital doktorea, Walthillen, Nebraskan (1913koa)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Speroff (2003), 109.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Suzanne La Flesche Picotte, médica» *Mujeres con ciencia* 2015-06-17 (Noiz kontsultatua: 2022-06-17).
3. ↑   «Susan La Flesche Picotte First N.A. Female Physician» *www.nebraskastudies.org* (Noiz kontsultatua: 2022-06-17).
4. ↑    *«Changing the Face of Medicine | Susan La Flesche Picotte». cfmedicine.nlm.nih.gov..* .
5. ↑    *La primera doctora amerindia, Suzanne LaFlesche Picotte (1865-1915).*  (Noiz kontsultatua: 2022-06-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2009201
* Commonscat Multimedia: Susan La Flesche Picotte

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 77120359
* ISNI: 0000 0000 3451 0528
* BNF: 135453547 (data)
* GND: 119194708
* LCCN: n90726551
* SNAC: w6553bxg
* SUDOC: 058051910

 |

* Wd Datuak: Q2009201
* Commonscat Multimedia: Susan La Flesche Picotte
**Maria Txurruka Osoro** (Elgoibar, Gipuzkoa, 1923ko irailaren 26a - 2000ko azaroren 18a) erraketista profesionala izan zen 33 urtez, 1939tik 1972ra. Aurrelaria izan zen. *Churruca* izenaz jokatu zuen.

Erraketistak.

Biografia
---------

Erraketistak, 1938.
#### Erraketista ibilbidea

Maria Txurruka Elgoibarko Orraindi baserrian jaio zen eta "Churruca" izenaz kantxaratu zen Bartzelonan 15-16 urte zituela. Ondoren, Madrilgo, Valentziako, Castelló de la Planako, Santa Cruz Tenerifeko eta Mexikoko frontoietan jokatu zuen. Maria mexikar batekin ezkondu zen, eta ia 50 urte egin zituen Mexikon. Mariak erraketista jardun zuen garaian Elgoibarko beste hainbat emakume aritu ziren frontoietan: Angela Juaristi, Felisa Muguruza, Juana Arrillaga edota Maria Arrillaga, besteak beste.

#### Aitzindariak

Emakume kirolari aitzindariak izan ziren erraketistak. Arrakastaz beteriko hiru edo lau hamarkada bizi izan zituzten. 1940ko eta 1950eko hamarkadak izan ziren erraketisten urrezko aroa. Bartzelonan eta Madrilen zazpina frontoi zeuden orduan. Erraketisten historia, orain arte nahiko isilik egon bada ere, esanguratsua izan zen oso. Hego Euskal Herriko 47 herritako 237 erraketista profesional daude zenbatuta. Zenbaki garrantzitsua da eta gainera, 1940. hamarkadako estatistiken arabera, emakume lizentzia gehiago zeuden gizonenak baino. Garaiko emakume aurreratuak izan ziren, familia eta herria utzi eta lanera alde egin zutenak. Beren ibilbidearen berri, aitzitik, inork gutxik izan du oraintsu arte. Azken urteotan aldiz, hainbat erakusketa eta omenaldi ari dira antolatzen erraketisten jaioterrietan.

#### Dokumentala

* 2018an, "Raketistak" izeneko dokumentalaren bidez, herriko emakume erraketista profesionalen ibilbidea ikusteko aukera eskaini zuten Elgoibarko Udalak, Kirol Patronatuak eta Raketistak Lehen eta Orain Kultur eta Kirol elkarteak. Kirolari aitzindari haiei omenalditzat uler daitekeen urratsa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Emakume erraketistak - Aintzinako lanbideak» *ORAIN Gipuzkoa* (Noiz kontsultatua: 2020-03-05).
2. ↑   «Ahizpa, raketista; Elgoibarko raketistak - Ahotsak.eus» *ahotsak.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-03-04).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Pioneras en el frontón, a golpe de raqueta» *El Diario Vasco* 2018-03-11 (Noiz kontsultatua: 2020-03-04).

Kanpo estekak
-------------

* Erraketistak kopa Amerikako Zaldi lasterketako sariak banatzen.

* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas

* Erraketistak lehen eta orain. Dokumentala

* Emakume erraketistak. Erakusketa
* Erraketistak, aitzindariak pilotaren munduan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q86688581

 |

* Wd Datuak: Q86688581
**Maria Luisa Bilbao Uribarri** (Galdakao, Bizkaia, 1925eko martxoaren 24a - 2019ko irailaren 18a) bizkaitar emakumea izan zen.

Maria Luisa Galdakaon jaio zen 1925eko Martxoaren 24an eta bertan hil zen 2019ko Irailaren 18an. Zortzi seme-alaba ziren etxean: Casi (1909.01.03 - 1952.05.10), Amado (1910.12.08 - 2011.06.22), Esteban (1916.09.02 - 2008.09.15), Juli (1918.03.11 - 1981.12.05), Patxi (1920.03.24), Eulogi (1922.09.13 - 2016.03.03) eta Iñaki (1927.04.16 - 2020.04.04). Gurasoak Ignacio Bilbao aita eta Modesta Uribarri ama.

Gerra Zibila umetan bizi izan zuen eta orduko oroimenak oso ondo gordetzen ditu. Bereziki 37ko udaberrikoak, bera hamabi urte zituenean: Tximelarreko aterpean egon zen babestuta 1937ko maiatzaren 19an, Pilare Atutxa bere ilobatxuagaz. Plazakoetxeko aterpea bonbekin lehertu zenean, bizirik irtetea lortu zuen jendeak Tximelarrekora jo zuten aieneka: euren senitartekoak hil egin zirelako oihukatzen.

Kanpo estekak
-------------

* Maria Luisa errefugioan bere ilobatxuarekin egon zeneko kontakizuna Youtuben argitaratuta
* Galdakaoko Udalaren dokumentala Maiatzaren 19ko sarraskia gogoratzeko, Maria Luisaren partaidetzarekin

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q105760533

 |

* Wd Datuak: Q105760533
Belemgo Jeronimotarren monasterioa manueldar estiloaren adibide aparta da.
**Manueldar estiloa** (portugesez: *estilo manuelino*), **Portugalgo gotiko berantiarra** ere deitua, Portugalen XV. mendearen amaieran eta XVI. mendearen hasieran garatu zen arkitektura estiloa da. Manuel I.a Portugalgoaren omenez hartzen du izena, haren eregealdian (1495-1521) gorenera iritsi baitzen. Bere ezaugarri nagusiak, egituran baino areago, apaingarrien arloan nabaritzen dira. Aintzat hartzekoak dira, beren orijinaltasunagatik, itsasoarekin zerikusia duten apaindura gaiak: haizeak puztutako belak, kateak, koralak, madreporak, etab.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q751878
* Commonscat Multimedia: Manueline architecture

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300020935
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q751878
* Commonscat Multimedia: Manueline architecture
*Ez nahasi Margaret Cruikshankekin*.

**Margaret Barnett Cruickshank** (1873ko urtarrilaren 1a - 1918ko azaroaren 28a) Zeelanda Berrian erregistratutako lehenengo emakume medikua izan zen. 1918ko gripe pandemiaren ondorioz hil zen.

Biografia
---------

1873ko urtarrilaren 1ean jaio zen Palmerstonen, Zeelanda Berrian. Bere ahizpa Christinaren bikia zen. Ama txikiak zirenean hil zen eta etxekoen kargu geratu ziren. Bikietako bat eskolara joaten zen eta bestea etxean geratu, eta horrela elkarrekin ikasi eta lortu zuten Bigarren Hezkuntza egitea.

Margaret Unibertsitatera joan zen medikuntza ikastera. Emily Siedebergen ondoren ikasketa hori egiten zuen bigarren emakumezkoa izan zen Zeelanda Berrian, eta lehenengoa mediku gisa lan egiten. Europan zehar bidaiatu ostean Lehen Mundu Gerran Waimateko Gurutze Gorria antolatu zuen, eta gerrara joan zen medikuaren postua hartu zuen. 1918ko gripe pandemiak eztanda egin zuenean gaixoen kargu hartzeaz gain, euren umeen eta baita abereen ardura hartu zuen.

1918ko azaroaren 28an hil zen, bera ere gaixotuta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *The Book of New Zealand women = Ko kui ma te kaupapa.*  Bridget Williams Books 1991 ISBN 0-908912-04-8. PMC 28180678. (Noiz kontsultatua: 2020-04-01).
2. ↑   «Margaret Barnett Cruickshank, M.D. Waimate, N.Z.» *sites.rootsweb.com* (Noiz kontsultatua: 2020-04-01).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4793556
* Commonscat Multimedia: Margaret Cruickshank

---

 |

* Wd Datuak: Q4793556
* Commonscat Multimedia: Margaret Cruickshank
**Margaret Aka** (Guhi, Mendebaldeko Britainia Berria, Papua Ginea Berria, 1976) gineaberriar futbolaria eta futbol entrenatzailea da.

Bizitza
-------

Margaret Aka Mendebaldeko Britainia Berriko Guhi herrikoa. Txikitan ez zuen inoiz ere futbolean jokatu, futbola mutilentzako kiroltzat hartzen baizen. Gerora, futbolean aritzen hasi zen eta futbolari profesional eta futbol entrenatzaile bilakatu zen.

Akak aurrelari postuan jokatu zuen. 1996tik 2006ra Telikom FC klubean jokatu zuen, Port Moresbyko Futbol Elkartearen lehiaketako 7 final handi eta kluben arteko 9 txapelketa irabaziz. 2006tik 2008ra Australiako emakumezkoen futbol ligako lehen mailako Gap FC futbol taldean jokatu zuen, Brisbanen. 2011n Papua Ginea Berriko emakumezkoen futbol liga nazionala sortu zenean, sorterrira itzuli zen Bizprints Angels futbol taldean jokatzeko. 2011n ebakuntza egin behar izan ziotenean utzi zion futbolari izateari.

Bere futbolari ibilbidean zehar Papua Ginea Berriko emakumezkoen futbol selekzio nazionalarekin nazioarteko partidak jokatu zituen. 2003ko eta 2007ko Pazifikoko Jokoetan urrezko domina bana irabazi zituen emakumezkoen futbol selekzio nazionalarekin.

2013an hasi zen entrenatzaile boluntario Frederica Saketteren eskariz. 2014an Aka eta Harrison Kamake Ozeaniako Futbol Konfederazioaren entrenatzaile B lizentzia profesionala lortzeko bideari ekin zioten. Biak Ozeaniako Futbol Konfederazioaren akrediatzio lortu zuten herrialdeko lehen entrenatzaileak izan ziren.

Papua Ginea Berriko gizonezkoen futbol talde bat entrenatu duen lehen emakumezkoa da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Ingelesez)** Yafoi, Melisha.  (2019-03-11). «Aka takes out Moore Printing sports award» *Papua New Guinea Post-Courier* (Noiz kontsultatua: 2021-04-02).
2. ↑   **(Ingelesez)** OFC.  (2014-05-06). *Aka appointed U-15 women’s coach.*  (Noiz kontsultatua: 2021-04-02).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q105109634

 |

* Wd Datuak: Q105109634
Enpresa produktuen garapen prozesuen kalitate-etxea.
**Quality Function Deployment** (**QFD**) edo **Kalitate Funtzioaren Hedatzea**, bezeroaren ahotsa jasotzeko eta produktu edo zerbitzu baten diseinuaren eta garapenaren fase guztietan entzuteko prozesu egituratu eta metodiko gisa definitzen da. QFD Japonian hasi zen 60ko hamarkadan, eta jatorrian, arazoak antzemateko helburua zuen. Beranduago, produktuen diseinua bezalako aurreko faseetan erabiltzen hasi ziren.
  
  

QFDaren oinarria bezeroak dituen premiak aztertzea da, bezeroak dioena entzutea, *zer* nahi duen jakin eta, horren arabera, nahi duen hori kalitatezko produktu edo zerbitzu bihurtzea, hau da, nahi duen hori *nola* lor daitekeen zehaztea.
  
  

QFD **Kalitatearen Etxea** bezala ere ezagutzen da.

Erreferentziak
--------------

* Akao, Yoji (1994). "Development History of Quality Function Deployment". The Customer Driven Approach to Quality Planning and Deployment. Minato, Tokyo: Asian Productivity Organization. ISBN 92-833-1121-3.
* Euskalit, kudeaketa aurreratua. Erabateko Kalitatea - Bikaintasunaren printzipioak, ereduak eta metodologiak.
* Hauser, John R.; Clausing, Don. "The House of Quality". Harvard Business Review. No. May 1988.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q763591
* **Identifikadoreak**
* BNF: 12470916f (data)
* LCCN: sh93000403
* NKC: ph921171

 |

* Wd Datuak: Q763591
**Qaa** (edo **Qa'a**), Egiptoko I. dinastiako zortzigarren eta azken faraoia izan zen. K.a. 2853tik K.a. 2828 arte gobernatu zuen, Jürgen von Beckerathen arabera.

Manetonen arabera, 26 urteko erregealdia izan zuen, eta **Bienekes** deitzen du, Sexto Julio Afrikanoren arabera, **Ubientes** Eusebio Zesareakoaren arabera edo **Vibentis** Eusebioren bertsio armeniarraren arabera.

Abidoseko Errege Zerrendan **Qebeh** bezala agertzen da, eta Saqqarakoan, **Qebehu** bezala.

Turingo Errege Kanonak, **...beh**ren erregealdia 63 urtekoa izan zela dio (txatala)

Palermoko Harria zatitua dago garai honi dagokion idazkunean, eta Qaaren erregealdiaren lehen urtea baino ez da agertzen. Bi Heb Sed ospatu zituen, non, errege boterea, hogeita hamar urtetik behin berritzen zen.

Bere aurreko faraoia izan zen Semerkheten izena ezabatu zuen monumentuetatik, tronuaren usurpatzailetzat hartu baitzuen, Semerkhetek berak, Adyibekin egin zuen bezala.

Bere garaiko eraikuntzak
------------------------

* Saqqarako bere hil multzoa, egiptoar historian, hil tenplua duen lehena da, ondorengo faraoien hil multzoko ezinbesteko zatia izango zelarik.
* Bere lurperaketa gunea, Q hilobia, bere garairako nahiko zabala zena, Abidoseko Umm el-Qaaben dago.

Testigutza arkeologikoak
------------------------

Bere izena, honako toki hauetan idatzia aurkitu da:

* Abidoseko Umm el-Qaabeko Q hilobian (erregearen hilobia) (Petrie)
* Saqqarako 3120, 3121, 3500, 3504 eta 3505 hilobiak (Emery)
* Helwaneko harri txatal batean (Saad)
* Abidoseko Umm el-Qaabeko nekropolian (Dreyer)

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Semerkhet** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko I. dinastia (Dinastiako azken faraoia) | Ondorengoa**Hetepsekhemuy** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Qaa*** Aldatu lotura Wikidatan |
**Manuel de Mendiburu** (1805-1885) Liman jaiotako Peruko estatu-gizon eta historialaria izan zen.

San Markos Unibertsitatean ikasi zuen. Independentziaren aldeko mugimendua Perura iritsi zenean, armada abertzalean sartu zen koloreko sarjentu gisa 1821ean. Teniente gisa hainbat gudutan nabarmendu zen, eta espainiarrek harrapatu zuten. Gerra amaitu ondoren kapitain egin zuten (1830) eta 1851rako jeneral mailara iritsi zen. Hainbat rol bete zituen bere ibilbide politiko luze eta aktiboan. 1831n misio berezietara bidali zuten Brasilera eta Espainiara. 1834tik 1870era gobernu-zerbitzuan aritu zen, hainbat departamentutako prefet karguak segidan betez; Gobernu, Ogasuna,  Kanpo Harremanak eta Gerra eta Itsasoko sailak edukitzea; Kongresuan diputatu, Asanblada Konstituziogileko presidenteorde eta Peruko ministro Ingalaterran, Bolivian eta Txilen .

1870ean Limako Arte eta Lanbide Eskolako arduradun jarri zuten. Limako Artxibo Nazionala antolatu zuen, bere *Diccionario histórico-biográfico del Perú (1874-85)* obra monumentala gordetzen duena. Argitalpena ezinbestekoa da Peruko historia aztertzeko, batez ere garai kolonialean.

Miguel de Cervantes Liburutegi Birtualean digitalizatutako bi liburuki daude eskuragarri.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Ministerio de Economía y Finanzas - Histórico - Relación de Ministros» *www.mef.gob.pe*.
2. ↑   Mendiburu, Manuel de.  (1874). *Diccionario histórico-biográfico del Perú. Tomo 1.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6752988
* Commonscat Multimedia: Manuel de Mendiburu

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 53695993
* ISNI: 0000 0000 3877 7609
* BNE: XX1364061
* LCCN: no00050037
* SUDOC: 096902027
* Open Library: OL1830020A

 |

* Wd Datuak: Q6752988
* Commonscat Multimedia: Manuel de Mendiburu
Qaliubiyako probintzia (Egipto)
**Qaliubiya** Egiptoko gobernadore-herri edo probintzia bat da. Kairoko iparraldean dago, Niloren deltan. 1.001 km2 ditu, eta 4.237.003 biztanle (2006). Hiriburua: Banha.

Geografia
---------

Mugak: ipar-ekialdean ash-Sharqiyah gobernadore-herria; ipar-mendebalean Nilo ibaiaren Damietta adarra.

Nilo ibaiaren lau ubidek (al-Rayyah, at-Twfiqi, Tur´at eta al-Ismailiyah) ureztatzen dituzte probintziako lursailak.

Ekonomia
--------

Bost biztanletatik hiruk nekazaritzan lan egiten du. Artoa, kotoia, garia eta hirusta dira uzta nagusiak. Fosfato- eta basalto-meak ere baditu. Kimika-industria eta olio findegiak dira ekonomia jarduera nagusiak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011-12-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31075
* Commonscat Multimedia: Qalyubia Governorate

---

* **Lekuak**
* TGN: 1001092

 |

* Wd Datuak: Q31075
* Commonscat Multimedia: Qalyubia Governorate
**QSound**, QSound Labs-en hiru dimentsioko (3D) soinua prozesatzeko algoritmo baten jatorrizko izena da. Algoritmo horrek hainbat iturri monofonikotako 3Dko audio-efektuak sortzen ditu, eta irteerak batzen ditu bi kanaletara eramanaz, ohiko bozgorailu estereotan erreproduzitzeko.

QSoundi, geroago, *Q1* izena eman zioten, entzungailuetarako 3D posizio-algoritmo bat, *Q2*, jokoan sartu ondoren. Zenbait bozgorailuren sistema inguratzailearen euskarria geroago gehitu zitzaionean 3D posizio-prozesuari, QSounden 3Dko audio-prozesua *Q3D* bezala ezaguna egin zen.

Larry Ryckman (zuzendari nagusia), Danny Lowe eta John Leesek sortu zuten. Jimmy Iovine-ek musikako presidenteorde nagusi bezala jorratu zuen eta Shelly Yakusek, berriz, audio ingeniaritzako presidenteorde gisa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   ABC News. «Entertainment News, Celebrity and Pop Culture - ABC News» *ABC News*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1423053

 |

* Wd Datuak: Q1423053
*Artikulu hau Kaliforniako tokiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Marin (argipena)».*

**Marin konderria** (ingelesez: *Marin County*) Kaliforniako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua San Rafael da. 2010eko zentsuaren arabera 252.409 biztanle zituen, Marin kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Marin konderriak 2.145,01 kilometro koadro ditu. Horietatik 797,42 ura dira. Beste 1.347,59 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,01 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 252.409 pertsonetatik 222.899 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 39.069 dira. 6.621 beltzak edo afroamerikarrak. 531 amerikar natiboak ziren eta 436 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 13.577 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1.034 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 7.311 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108117
* Commonscat Multimedia: Marin County, California

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 136030473
* ISNI: 0000 0004 0600 2680
* GND: 7595306-7
* LCCN: n79089577
* NARA: 10046066
* **Lekuak**
* OSM: 396461
* TGN: 7014005

 |

* Wd Datuak: Q108117
* Commonscat Multimedia: Marin County, California
**Tau** partikula (batzuetan **tauoi** izena ere hartzen duena) leptoien taldeko oinarrizko partikula da, elektroiaren karga negatibo bera duena (−1), eta hura baino 3.000 aldiz astunagoa dena (1776,99 MeV/c²).

Eredu estandarreko sailkapena
-----------------------------

Tau partikula leptoien hirugarren generaziokoa da, bigarren generaziokoa den muoia eta lehenengo generaziokoa den elektroiarekin batera. Leptoi guztiak bezala, oinarrizko partikula dela dirudi, ez dute bera baino osagai txikiagoek osatzen. Partikula txikiagoz osatua badago, 10−18 metroko eskalaren azpitik egon behar du, 2006 urte arteko partikula-azeleragailuek eskala horretara arte soilik "beha" zezaketelako.

Tau partikula fermioia da, eta haren spina Plancken konstantearen erdiaren berdina da.

Desintegrazioa
--------------

Tau partikula da gehienetan hadroitan desintegratzeko adinako masa duen leptoi bakarra. % 18tan taua elektroi bat eta bi neutrinotan desintegratzen da, beste % 18tan muoi bat eta bi neutrinotan. Geratzen den % 64a hadroi eran eta neutrino bat emanez desintegratzen da.

Desintegrazio guztiak interakzio ahulari zor zaizkio (baita hadroienak ere) eta guztiek kontserbatzen dute tau-zenbakia.

Historia
--------

Tau partikula lehen aldiz Martin Lewis Perl-ek 1974-1977 bitartean zuzendutako esperimentu batzuen bidez detektatu zen. Beharrezko baliabideak zituen dezenteko zehaztasunarekin leptoiak, hadroiak eta fotoiak bereizteko.

Partikulen desintegrazioan hautemandako anomalia batzuetatik abiatuta aurkitu zen taua. Izan ere, gertaera hau aurkitu zuten:

{\displaystyle e^{+}+e^{-}\rightarrow e^{\pm }+\mu ^{\mp }+{\mbox{detektatu gabeko partikulak}}}
Hasierako egoeraren eta azken egoeraren arteko energia-balantzea egitean, azken energia gutxiago zela hauteman zuten. Kasu bakar batean ere ez zuten muoiek, hadroiek eta fotoiek hasierako energia berdintzeko adinako energia-kantitatea batzen. Orduan, hau proposatu zen: elektroiak eta positroiak talka eginarazteko behar zen energiarekin partikula-bikote berri bat sortzen zela, laster esandako partikulatan desintegratzen zena. Izan ere, hau da gertaera:

{\displaystyle e^{+}+e^{-}\rightarrow \tau ^{+}+\tau ^{-}\rightarrow e^{\pm }+\mu ^{\mp }+{\nu \_{e}}^{(si\;e^{+})}+{\overline {\nu \_{\mu }}}^{(si\;\mu ^{-})}+{\overline {\nu \_{\tau }}}+\nu \_{\tau }}
Proposamen hori egiaztatzea zaila izan zen, zeren tau-antitau bikotea sortzeko behar zen energia eta mesoi-bikote bat sortzeko behar zena antzekoa zen. Pixkanaka-pixkanaka, tauaren existentzia egiaztatu zen, eta haren masa eta spina ere ezarri ziren. Ondoren, Martin Lewis Perlek, bere aurkikuntza zela eta, Fisikako Nobel saria jaso zuen 1995ean Frederick Reinesekin batera.

Kanpo estekak
-------------

* Fisikako Nobel saria, 1995ean (ingelesez)
* Perlen oharrak tauaren aurkikuntzari buruzkoak (ingelesez)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q188392
* **Identifikadoreak**
* GND: 4233855-4
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Kimikako identifikadoreak**
* ChEBI: 36355

 |

* Wd Datuak: Q188392

Erreferentziak
--------------
Maritxu Teilatukoa orri berde baten gainean.
 Ahozko literaturak umeei ohiko galera bat hobeto eramaten laguntzen die.
**Maritxu Telletuko** abestia Maritxu Teilatuko izakiari egindako kantua da. Ahozko euskal tradizioan umeen esne hortzak batu eta ordainetan zerbait ematen dien izakia da Maritxu hori.

Besteak beste, kopla zaharretan jaso da, *Katuen testamentua* bilduman topa daiteke, eta izen bereko Oskorri taldearen diskoan. Mendebaldeko euskalkian jasotako koplatxoa da.

Abestiaren izenburuak Euskal Herriko baserrietan oso ezaguna zen zomorro bati egiten zion erreferentzia: marigorringoari (*Coccinella septempunctata* L. (Coccinellidae)).

Hitzak
------

| BEREZKO TESTUA (Mendebaldeko euskalkia) | Euskara batura ekarria: |
| --- | --- |
| Maritxu Telletuko
gona gorridune
eutsi agin zarra ta
ekarri barrixe." | Maritxu Teilatuko
gona gorriduna
eutsi hagin zaharra eta
ekarri berria." |

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Bilaketa - Euskal kantutegia - Eusko Ikaskuntza» *www.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-05-05).

Ikus, gainera
-------------

* Katuen testamentua (abestia)
* Maria Andresan korotza
* Kanuto (abestia)
* Lastozko zubixe
* Aitite ta amama

Kanpo estekak
-------------

* Badok.eus *Katuen testamendue* diskoaren fitxa.
* Badok.eus *Katuen testamendue* diskoaren hitzak, Oskorri taldearen hainbat kantu.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115984965

 |

* Wd Datuak: Q115984965
**Rebel Noise** Arrasaten 2019 an sortutako punk-rock! musika talde bat da.

Ibilbidea
---------

Aurreneko kontzertua Arrasateko Gaztetxean eman zuten "Gazte talent" ekitaldian, taldea bi aste lehenago bakarrik osatu zelarik. Izenik ere ez zuten oraindik eta "Musakolako musikariak" izenaz aurkeztu zituzten. Hiru abesti jo zituzten. Aurreneko kontzertu luzea Elkartasun Egunean eman zuten, DATen. Inguruko herrietan kontzertu ugari eman zituzten ondoren.

COVID-19 pandemiak hainbat kontzertu bertan behera uztea ekarri bazien ere, kanta berriak konposatzeko aprobetxatu zuten eta 2022an *Infernuko Atean* diskoa atera zuten. Bideoklip bat ere sareratu zuten, "Nor naiz ni?" abestiari dagokiona.

Diskografia
-----------

* *Infernuko Atean* (2022, autoekoizpena)

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Punk-rock estiloko kontzertua zapatuan gaztetxean, debut eta guzti - Arrasate» *Goiena.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-05-05).
2. ↑    Gontzal. *Rebel Noise: "Gure kantu berriekin bihar Txosnagunean kontzertua emango dugu" | Mondraberri Arrasateko Ataria.*  (Noiz kontsultatua: 2022-05-05).
3. ↑    «Rebel Noise taldeak 'Nor naiz ni?' abestiaren bideoklipa kaleratu du - Debagoiena» *Goiena.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-05-05).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111846721

 |

* Wd Datuak: Q111846721
**The Irish Washerwoman** (euskaraz *Irlandar emakume garbitzailea*) Irlandako giga herrikoi eta ezagun bat da. Ohikoena biolinarekin jotzea da, halere gaita eta banjo musika tresnekin ere jo ohi da.

Hitzak
------

When I was at home I was merry and frisky,  

My dad kept a pig and my mother sold whisky,  

My uncle was rich, but never would by aisey  

Till I was enlisted by Corporal Casey.  

Och! rub a dub, row de dow, Corporal Casey,  

My dear little Shelah, I thought would run crazy,  

When I trudged away with tough Corporal Casey.  
  

I marched from Kilkenny, and, as I was thinking  

On Shelah, my heart in my bosom was sinking,  

But soon I was forced to look fresh as a daisy,  

For fear of a drubbing from Corporal Casey.  

Och! rub a dub, row de dow, Corporal Casey!  

The devil go with him, I ne'er could be lazy,  

He struck my shirts so, ould Corporal Casey.  
  

We went into battle, I took the blows fairly  

That fell on my pate, but they bothered me rarely,  

And who should the first be that dropped, why, and please ye,  

It was my good friend, honest Corporal Casey.  

Och! rub a dub, row de dow, Corporal Casey!  

Thinks I you are quiet, and I shall be aisey,  

So eight years I fought without Corporal Casey.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  www.ireland-information.com **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

* *The Irish Washerwoman* abestia entzungai **(Ingelesez)**
* *The Irish Washerwoman* abestia banjoarekin joa entzungai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7742572

 |

* Wd Datuak: Q7742572