recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Marabutaren hilobia, Marokoko hegoaldean
**Marabut** (arabieratik, *مُرابِط murābiṭ*, "babestuta dagoena") kontzeptuak bi esanahi desberdin izan ditzake: batetik, bereziki santua den pertsona batena, herriak goraipatzen dituen pertsonak; bestetik, marabut bat bizi den edo bizi izan den tokia (baseliza antzekoa). Marabutei eskainitako kultuak marabutismo izena du.

Marabut, erlijiosoa
-------------------

Marabutak gizon santuak dira. Jainkoarekin lotura zuzena dute eta haien presentzia ona da herrirako. Zentzu askotan anakoreta kristauekin antza handia dute. Marabutetan sarritan santua lurperatuta dago eta jarraitzaileek bertan lurperatuta izateko aukera izaten dute. Horregatik ez da arraroa marabutaren ondoan hilerri txiki bat izatea.

Marabut, eraikuntza
-------------------

Normalean marabutak jende gutxi bizi den tokietan aurkirtzen dira. Kasu guztietan inguruko begetazioa eta basoa errespetatua izaten da eta eraikuntzak ahalik eta arazo gutxien sortzen du paisaian. Modu batez, marabutaren zentzu sakratua inguruko paisaina islatu egiten da. Etxetxo hauek geografikoki bereziak diren tokietan aurkitzen dira: putzu, iturri baten ondoan, leku garaietan. Goian aipatutako hilerriaz aparte, ohikoa da baita ere eraikuntza ondoan zuhaitz sakratu bat izatea; bere adarretatik fededunek egiten diztuten dohainak zinzilikatu egiten dira. Urtean behin santuaren eguna ospatu egiten da, *mawsim* edo *musem* (الموسم), eta fededunak hurrutitik bertaratzen dira.

 Marabut bat XIX. mendeko grabatu batean.

Marabuten jatorria
------------------

Goian ikusitako datuen arabera marabutak Islam aurrekoak direla ikus daiteke. Berez, islamista erradikalak horrelako tokien aurka daude eta ez da arraroa haien aurkako erasoak burutzea. Islamek ez du onartzen Ala eta fededunen arteko bitartekaririk. Antza, marabutek Jainkoaren bedeinkapena erakartzen dute herrietara eta tradizio hori kristautasunatik eta paganismotik hurbilago dago. Ikerlari asko morbaitoak amazig kulturarekin lotu dute, herri hori, Islam baino lehen politeista baitzen. Amazigeraz marabutak "santua" esan nahi du.
Marabutak Magreb herrialdetan dago zabalduta: Tunisian, Aljerian eta, batez ere, Marokon, marabutismoaren gune nagusia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Merja Zerga (Maroko): oso zonalde txikian zazpi marabut daude.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Marabutei buruzko informazioa:

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q80866
* Commonscat Multimedia: Marabouts (Islam)

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12653866c (data)
* GND: 4318762-6
* SUDOC: 050625101
* AAT: 300260332
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q80866
* Commonscat Multimedia: Marabouts (Islam)
Gazteluaren dorre bat.
**San Servando gaztelua** Toledon dago, Espainian, Tajo ibaiaren ibaiertzaren gainean eta Infanteriako Akademiaren ondoan. Gaur egun aterpea eta unibertsitate aretoa da.

Historia
--------

Kokapen estrategikoagatik, kokaleku hori laster gotortu behar izan zen, zubi-buru gisa edo galtzada eta ubide erromatarra kontrolatzeko. Geroago monasterio bisigodoa eta gotorleku arabiarra egon behar ziren. 1024an, Alfontso VI.aren garaian, hasi ziren Servandori eta Germano santuei eskainitako monasterio gisa eraikitzen. Monasterioak urte oparoak bizi izan zituen erregeek ematen zizkioten jabetza etengabeekin, 1099an almorabideen lehen erasoa jasan zuen arte.

Eraso berriek monasterio izateari utzi zion. Navas de Tolosako batailaren (1212) ondoren, bestetik, garrantzi estrategikoa galdu zuen. Petri I.a Gaztelakoa eta Henrike II.a Gaztelakoaren arteko borrokekin (XIV. mendea), berriz ere garrantzi militarra hartu zuen eta Tenorioko Artzapezpikuak berreraikitzea agindu zuen. Lanak 1386an amaitu ziren, eta garai horretakoak dira iritsi zaigun eraikina. 1857an bolborategi bihurtu zen. 1873an enkantean jarri zen eta, eraisteko arriskua zegoenez, 1874an Monumentu Historiko Artistiko Nazional izendatu zuten, izendapen hori izan zuen lehen gaztelua izan zelarik. XXI. mendean, gaztelua erabat zaharberrituta dago, eta, hurrenez hurren, Gaztela-Mantxako Gorteen egoitza eta unibertsitate-egoitza izan ondoren, orain aterpetxe eta ikastaroak eta hitzaldiak egiteko leku gisa erabiltzen da.

Gaztelutik, Toledo hiriaren eta Tajo ibaiaren ikuspegi panoramikoa ikus daiteke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Gazteluaren inguruko hamar bitxikeri.
* **(Gaztelaniaz)**:Gazteluaren ezaugarriak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2993456
* Commonscat Multimedia: Castillo de San Servando

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0000012
* Catálogo de Patrimonio Cultural de Castilla-La Mancha: castillo-de-san-servando-de-toledo

 |

* Wd Datuak: Q2993456
* Commonscat Multimedia: Castillo de San Servando
Cambrón ataria Toledon. María Pachecok hortik ihes egin zuen.
**Komuneroen 1522ko otsailaren matxinada** Toledoko barrualdean otsailaren 2ko gauean hasi zen. Komuneroak eta errege aldekoak aurrez aurre jarri ziren, azkenik lehenengoak galduz. Otsailaren 03an, Gaztelako Komuneroen Iraultza amaitu zen matxinada honen porrotarekin. María Pacheco hiritik ihes egitea lortu zuen.

Aurrekariak
-----------

1519an, Gaztelako burgesia ekoizlearen, artisauen, behe-nobleziaren, kleroaren eta nekazarien artean ezinegona hazi zen tronura igo berri zen Karlos I.a enperadorearekiko, honek bere burua Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadore izendatzeko dirua biltzeko asmoa baitzuen Gaztelan, besteren artean. Gaztelako hiriek, enperadorea desobeditu eta Erreinuko Gorte eta Batzar Nagusiak eratu zituzten, hiriak bertako botere iraultzaileen esku utziz. Matxinadak urtebete izan zuenean, enperadorearen jarraitzaileak (goi noblezia eta Andaluzia bezalako kanpoaldean zeuden lurraldeak) berrantolatu eta bere armadak 1521eko apirilaren 23an Villalarreko guduan komuneroak menderatu zituen. Bertan, hurrengo egunean, komuneroen buruzagiak (Juan de Padilla, Juan Bravo eta Francisco Maldonado) burua moztu eta armada matxinoa desegin zuten. Toledok, ostera, matxinada mantendu zuen 1522ko otsailean behin betiko errenditu arte.

Aro Modernoko lehen iraultzatzat hartzen da.

Gertakariak
-----------

Otsailaren 2ko gauean hasi zen dena, armatutako gizon ugari María Pachecoren etxe ondoan elkartu zirenean. Agintariek ustezko asaldatzaile bat atxilotu eta urkamendian hiltzera kondenatu zuten. Hurrengo egunean, bi aldeetako buruzagien arteko negoziazioak gorabehera, komuneroak erruduna kartzelatik ateratzen saiatu ziren, eta, horrela, enperadorearen indarrekin izandako lehen liskarrak hasi ziren. Borrokak beste ordu batzuetan jarraitu zuen, iluntzean Monteagudoko kondesak komuneroen behin betiko porrota ekarri zuen su-etena ezarri zuen arte. Izan ere, Maria Pachecok aprobetxatu zuena Portugalera ihes egiteko, non 1531n hil zen arte erbesteratu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Díaz Medina, Ana.  (2006). «Héroes de Castilla: Los Comuneros» *National Geographic* (27): 92-103..
2. ↑   López Álvarez, Luis.  (1979). *Los Comuneros.*  Laia ISBN 84-7222-341-8..

Ikus, gainera
-------------

* María Pacheco
* Gaztelako Komunitateen Gerra

Kanpo estekak
-------------
*Artikulu hau apaiz eta soziologoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Azkona (argipena)».*

**Francisco Azkona San Martín** (Adios, Nafarroa, 1934ko urtarrilaren 29a -) Euskal Herriko apaiz eta soziologoa da.

Biografia
---------

Iruñeko Seminarioan ikasi eta bertan apaiz bihurtu zen 1957an. Gasteizen Gizarte zientziak eta Erroman Teologia ikasketak egin zituen. Beranduago Valentzian Filosofia eta Letrak eta Madrilen Informatika diplomak ere atera zituen.

Eliza katolikoan mota askotako postuak okupatu ditu, Nafarroako parrokietan, Venezuelan, Iruñeko artxidiozesiko Estatistika sailean edota Madrilen CEErentzat. 1998tik Vatikanoan dago.

Lanak
-----

Bere liburuen artean hauexek daude, beti ere erlijio katolikoaren gainekoak eta espainieraz:

* *La vida cristiana ante el desafío de los tiempos nuevos. Estudio socio-religioso de Navarra*, Iruñeko artxidiozesia, 1973.
* *Llegar a viejo. Estudio sociológico de la tercera edad en Navarra*, Vianako Printzea Institutua, Iruñea, 1980.
* *La sociedad y la Iglesia en España*, *Hijos de la Caridad* argitaletxea, Madril, 1982.
* *Seguidores de Jesús en el umbral del 2000*, Edibesa, 1997.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Azkona Euskomedian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257944
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 19085

 |

* Wd Datuak: Q12257944
**Natalia Khusainovna Estemirova** (errusieraz: Наталья Хусаиновна Эстемирова; Kamyxlov, Sverdlovsk oblasta, 1958ko otsailaren 28a - Gazi-Yurt, Inguxetia, 2009ko uztailaren 15a), giza eskubideen alde borrokatu zen kazetari errusiarra izan zen. Hainbat sari jaso zituen, eta Txetxenian egindako tortura eta tratu txarrak hainbat aldiz salatu zituen.

Biografia
---------

Kamyxlov hirian (Sverdlovsk oblasta) jaio zen, aita errusiarra eta ama txetxeniarra zituela. Groznyko unibertsitatean historia ikasketak egin ondoren, eskola irakasle lanetan aritu zen Groznyn 1998 urtera arte.

Orduan, giza eskubideen aldeko borroka hasi zuen, 1999an hasitako Txetxeniako bigarren gerran burututako tortura eta tratu txarren salaketengatik. 2004ean Suediako parlamentuak saria eman zion, eta 2005ean Europako parlamentuak emandako Robert Schumann domina jaso zuen. Giza eskubideen aldeko borrokan, Anna Politkovskaia kazetari errusiarrarekin lanean aritu zen.

### Hilketa

2009ko uztailaren 15ean, goizeko 8:30etan, Natalia bere etxetik ateratzera zihoala ezezagun talde batek bahitu eta kotxe batean sartu zuten. Hainbat lekukoren arabera, emakumea indarrez hartu eta behartuta sartu zuten kotxean. Egun berean, arratsaldeko 16:30etan buruan eta bularrean tiro bana zituela hilik aurkitu zuten Kavkaz errepide federaletik ehun metrora, Ingushetian dagoen Gazi-Yurt izeneko herrixkatik gertu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Europako Alderdi Popularraren webguneko artikulua.

Ikus, gainera
-------------

* Anna Politkovskaia

Kanpo estekak
-------------

* **(Errusieraz)** Natalia Estemirovaren biografia errusieraz.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q237533
* Commonscat Multimedia: Natalya Estemirova

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 122148214
* ISNI: 0000 0000 8061 2904
* GND: 14156816X

 |

* Wd Datuak: Q237533
* Commonscat Multimedia: Natalya Estemirova
Loess
**Loessa** (Suitzako alemanieratik *lösch*) material geologiko sedimentario eolikoa da. 10 eta 50 mikrometro arteko tamaina duten partikula metaketen lupetz metaketek osatzen dute. Milaka urtean zehar, hauts erauntsiek garraiaturikoak dira. Hori kolorekoa da, labaingarria eta ez du estratifikaziorik. Batik bat silizioz, kaltzio karbonatoz (kareharria), detritu organiko finez eta buztinez eratuta dago. Nekazaritzarako, lurzoru sakon eta emankorra osatzen dute.

Klima idorreko lurraldeetan, loessaren metaketak eratzen dira landarediak, eskasa izan arren, bere finkatzea errazten duen tokietan. Klima hotzeko lurraldeetan, hautsa, lupetz ibai glaziareen bankuetatik erauzia izan da, eta, ondoren, glaziare inguruko lurraldeen elur geruza gainean utzia. Fenomeno honek, laugarren aroko glaziazio garaietan jarraitu duenez, 300 metrora arteko sendoera duten metaketa handiak sortu ditu europar lautada handian. Lurralde horretako tokirik emankorrena, hain zuzen ere, loessak eratuta dagoelako da hain emankorra.

Loess lurraldeetako hainbat tokitan, urak, metaketa hauen goiko geruzako karea disolbatu eta tarrasean eraman du denboran zehar, deskarbonatatu eta lehm bihurtuz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22723
* Commonscat Multimedia: Loess

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00566105
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q22723
* Commonscat Multimedia: Loess
**Olga Alexandrovna Ladyzhenskaya** (errusieraz: Óльга Алекса́ндровна Лады́женская; Kologriv, Kostroma oblasta, SESB, 1922ko martxoaren 7a - San Petersburgo, 2004ko urtarrilaren 12a) sobietar matematikaria izan zen.

Bizitza
-------

Olgaren aitak eragin handia izan zuen alabaren matematikazaletasunaren garapenean. Familiako gorabeherak zirela medio, Moskuko Unibertsitatean graduatu zen urte berean, 1947an, Leningradora —gaur egungo San Petersburgora— joan zen bizitzera, eta geroztik hantxe lan egin zuen. 1949an filosofian doktoratu zen Leningradoko Unibertsitatean, eta 1953an, berriz, matematika eta zientzia fisikoetan Moskuko Unibertsitatean.

1955az geroztik matematika-irakasle izan zen San Petersburgoko Unibertsitateko Fisika Fakultatean, eta 1961az geroztik fisika matematikoaren laborategiko buru Errusiako Zientzia Akademiaren Steklov Matematika Institutuak San Petersburgon zuen egoitzan. 1981ean Errusiako Zientzia Akademiako urgazle aukeratu zuten eta 1990ean kide oso. Ekuazio diferentzial partzialetan lan egin zuen, funtsezko ekarpenak eginez ekuazio eliptiko, paraboliko nahiz hiperbolikoen esparruetan. Besteak beste, Ladyzhenskayaren *Isuri likatsu konprimiezinei buruzko teoria matematikoa* lana eskura izan ohi dute hidrodinamika-teorian lan egiten duten aditu guztiek.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
**Arabar Errioxako Korrika** edo **Vianako eta Arabako Errioxako Korrika**, Arabako Errioxako kuadrillan antolaturiko ekitaldia da, Korrika bertatik pasatzen ez denean burutzen dena. 2013an izan zuen lehenengo ekitaldia, 2017an bigarrena eta 2022an berriz egin zen.

Historia
--------

AEK-k Korrikaren ibilbidean Arabar Errioxa bazterrean utzi zueneko suminduratik hasi zen egiten protesta gisa eta 2013ko eta 2017ko ekitaldiak oso arrakastatsuak izan ziren. Ildo honetan, adierazgarria da 2017ko Arabar Errioxako Korrikaren leloa; ***Denok***. Eta esaldi gehigarri bat ere bazuen;*Txikien artean txikiak baina...izan bagara*. Hirugarren ediziorako harremanak hobeak izan ziren eta Korrikaren sustengua izan zuen Arabar Errioxako Korrikak.

Ibilbidea
---------

Eskualdeko bi muturretatik hasten da, mendebaldean Bastidatik eta ekialdean Viana herri nafarretik (Arabar Errioxarekin mugan). Adar biek Guardian egiten dute bat eta hegoalderantz jotzen dute batera. 2013an Ziekon amaitu zen eta 2017an Lapuebla de Labarcan. Hirugarren edizioak Guardian izango zuen amaiera. 

Arabar Errioxako Korrikak eskualdeko herri guztiak zeharkatzen ditu eta Korrika ofiziala ospatzen den aldi berean izaten da, lehenengo asteburuko larunbatean.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)** Komunitatea, Arabarerrioxa.  (2022-02-08). «📌 Rioja Alavesa correrá su propia Korrika a favor del euskera uniendo Viana y Labastida con un final de fiesta en Laguardia» *Arabar Errioxa* (Noiz kontsultatua: 2022-03-19).
2. ↑    «Apirilaren 9an bizi izandakoen printzak - Arabako errioxa» *Alea.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-04-22).
3. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Estibaliz. «Arabar Errioxako Korrika, heldu eta nagusitu» *arabakoerrioxa.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-03-19).
4. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Álava, Diario de Noticias de. «La Arabar Errioxako Korrika anima a dos mil participantes» *www.noticiasdealava.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-03-19).
5. ↑   «Errioxako korrika 2022» *korrika.errioxa.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-03-19).
6. ↑    «Arabako Errioxan Korrika alternatiboa egin dute» *EITB Euskal Irrati Telebista* (Noiz kontsultatua: 2022-03-19).

Kanpo estekak
-------------

* Korrika Errioxa webgunea[*Betiko hautsitako esteka*]
**Skittles** Mars konpainiak merkaturatu eta ekoitzitako karameluen marka da. Hauek, azukrezko estalki gogorrak dituzte "S" ikurrarekin markatuta karamelu bakoitzaren gainaldean (beste gozokietatik desberdintzeko). Barnealdea azukrez, artozko jarabez eta landare olio hidrogenatuz osaturik dute.

1973an sortu zuten enpresa ingeles baten eskutik eta 1982an, AEBn hasi ziren ekoizten.

Zaporeak
--------

Skittles barietate asko existitzen dira:

*Skittles Ice Cream*:

* Txokolatea
* Karamelua
* Bainilla
* Mailukia
* Laranja

*Skittles Wild Berry*:

* Gerezia
* Mahatsa
* Mailukia
* Masusta

*Skittles Carnival*:

* Karameluzko sagarra
* Azukrezko kotoia
* Txiklea
* Anis-belarra
* Izotz edari berdea

*Skittles Sour*:

* Magurdi urdina
* Sagarra
* Mailuki garratza
* Limoi garratza
* Sandia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q868612
* Commonscat Multimedia: Skittles

---

 |

* Wd Datuak: Q868612
* Commonscat Multimedia: Skittles
*Artikulu hau azukrea berotuz prestatzen den janariari buruzkoa da; litxarreria gaitzat duena beste hau da: «Gozoki»*
**Karamelu** likidoa.
**Karamelua** azukrea egosiz prestatzen den janaria da, beste janariei zapore gozoa emateko erabiltzen dena. Egosketa 170 °C graduko teneperaturan egiten da; horrela, azukrea urtu eta likido marroi bat eskuratzen da. Hozten denean, gogortu egiten da.

Almibar eta karamelu puntuak
----------------------------

Almibarra
Hari puntua
Bola puntua
Karemelu rubioa
Karamelu iluna
### Jarabe arin puntua

Azukrea: 500 g. Ura: 100 ml.

Jarri horiek denak batera egosten 10 minutu inguruan, 100ºC edo 22-24ºBé gradu lortu arte.

### Ispilu edo jarabe puntua

Azukrea: 600 g. Ura: 400 ml.

Jarri batera irakiten minutu batzuetan 102ºC edo 28-30ºBé lortu arte.

### Hari ahul puntua

Azukrea: 700 g. Ura: 300 ml.

Batera egosi 104-105ºC edo 32-34ºBé lortu arte. Puntu honetan dagoela jakiteko beste modu bat. Hatz erakusle eta lodiaren artean almibar pittin bat jarri eta estutu, ondoren behatzak ireki eta itxi egingo dira azkar. Almibarra puntu horretan dagoela esateko puskatuko den hari fin bat sortu beharko du.

### Hari puntua

Azukrea: 800 g. Ura: 200 ml.

Batera egosi 110-112 ºC edo 36-38 ºBé lortu arte. Puntu honetan dagoela jakiteko, hatz erakusle eta lodiaren artean almibar pittin bat jarri eta estutu, ondoren behatzak ireki eta itxi egingo dira azkar. Almibarra puntu horretan dagoela esateko puskatuko ez den hari fin bat sortu beharko du.

### Bola ahul puntua

Azukrea: 820 g. Ura: 180 ml.

Batera egosi 115-118ºc edo 39ºBé lortu arte. Puntu honetan dagoela jakiteko, almibar tanta bat utzi ur hotzetan erortzen, behatz erakusle eta lodiarekin hartu eta bola bat egiten saiatu. Bola bigun bat egin beharko da. Beste aukera bat bitsadera almibarrean busti, eta bere zuloetatik putz egitea izango da. Globo txikiak egin beharko dira.

### Bola puntua

Azukrea: 920 g. Ura: 80 ml.

Batera egosi 122- 124 ºC lortu arte. Puntu honetan dagoela jakiteko, almibar tanta bat utzi ur hotzetan erortzen, behatz erakusle eta lodiarekin hartu eta bola bat egiten saiatu. Bola gogor bat egin beharko du.

### Karamelu argi puntua

Azukrea: 950 g. Ura: 50 ml.

Batera egosi 128-135 ºC lortu arte.

### Karamelu ilun puntua

Azukrea: 960-975 g. Ura: 25-40 ml.

Batera egosi 140-155ºC lortu arte.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q183440
* Commonscat Multimedia: Caramel

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4163302-7
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 8028-89-5
* UNII: T9D99G2B1R
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 8028-89-5

 |

* Wd Datuak: Q183440
* Commonscat Multimedia: Caramel
Urretxindor bat abesten.
"Aldapeko" abestia edo **Aldapeko sagarraren adarraren puntan** abestia, garai modernoetan bertsio asko jaso dituen abesti herrikoia da.

Sagardogintzan, kirikoketa jotzearekin batera abesten zen doinu batean izan lezake jatorria.

Bertsiorik ezagunenak, agian Oskorri taldearenak (*The Pub Ibiltaria 1*) eta Kalakan taldearenak. Azken hauek bere kabuz eta Madonnarekin grabatu eta zuzenean ere jo egin dute, "Sagarra jo" izena emanda.

Hitzak
------

Aldapeko sagarraren
adarraren puntan,
puntaren puntan,
txoria zegoen kantari.
Xiru-liruli,
xiru-liruri,
nork dantzatuko ote du
soinutxo hori?
Zubiburu zelaieko
oihanaren zolan,
zolaren zolan,
lili bat bada beilari.
Xiru-liruli,
xiru-liruri,
nork bilduko ote du
lili xarmant hori?
Mende huntan
jasan dudan
bihotzeko pena,
penaren pena,
nola behar dut ekarri?
Xiru-liruli,
xiru-liruri,
zuk maitea har ezazu
ene pena hori!

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Orzaiz, Ion. «Sagar jotzearen erritmoan» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2021-02-02).
2. ↑     *Madonna eta Kalakan: Sagarra jo.*  (Noiz kontsultatua: 2021-02-02).
3. ↑   «Euskaltzaindiaren Hiztegia: Bilaketa - Ikus **beilari**» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-10-25).
4. ↑   «OEH - Bilaketa - OEH - Ikus **beilari**» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-10-25).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104884092

 |

* Wd Datuak: Q104884092
*Ez nahasi Petri II.a Lopez Aiarakoarekin*.
**Petri Lopez Aiarakoa** (Gasteiz?, XV. mendea – Burgos, 1524ko maiatzaren 16a) arabar aitoren seme eta politikaria izan zen. Aguraingo konde, Ampudiako mariskal eta Aiara, Laudio, Artziniega, Urkabustaiz, Kuartango, Orozko, Gaubea, Morillas eta Urduñako jauna izan zen.

Biografia
---------

Sakontzeko, irakurri: «Aguraingo kondearen altxamendua»
XVI. mendearen hasieran gatazka gogorrak izan zituen Arabako Ermandadearekin, probintziako ahaldun nagusiarekin — Diego Martinez de Alaba — eta Aguraingo hiribilduarekin. Lehen bi hauen boterea ahultzeko, bere feudoan jauntxoen aurkako jarrerekin amaitzeko eta, aldi berean, gainontzeko tokiko nobleziarekiko posizioa irabazteko interesak, 1520ko irailean, Gaztelako komuneroen lerroekin elkartzera eraman zuen, hauetatik kapitain jeneral titulua jaso zuelarik. 1521eko apirilean Miñaoko guduan menderatua izan ondoren, Portugalen erbesteratu zen. 1524an Burgosen agertu zen, errege-barkamena lortzeko itxaropenez, baina agintari judizialek espetxeratu eta gogor tratatu zuten. Odolustuta hil zen 1524ko maiatzaren 16an, justiziaren aurrean errukirik izan gabe.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Espainiako Historiaren Errege Akademia. *Diego Martínez de Álava.* .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q48455701
* Commonscat Multimedia: Pedro López de Ayala, Count of Salvatierra

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q48455701
* Commonscat Multimedia: Pedro López de Ayala, Count of Salvatierra
***Presoen Txanda*** (F669), Vincent van Gogh herbeheretar margolariaren olio-pintura bat da. 1890ean Saint-Rémy-de-Provence udalerriko Saint-Paul babes-etxean zela margotutako sailaren lanetako bat izan zen.

Gaur egun Moskuko Puxkin Museoan ikusgai dago.

Historia
--------

Margolana herbeheretarra jada depresioak jota eta erabateko gainbeheran zegoela margotu zuen. Zaintzapean dauden gizonen mugimendu zirkularrak artista beraren egoera mentala islatzen du, harrapatua eta isolatua sentitzen baitzen.

1872ko Gustave Doré frantziar margolariaren *Londres: erromesaldia* margolanean oinarritua dago, Van Goghen margolari gogokoenetakoa baitzen.

Margolana
---------

Dorén zuri-beltzeko grabatuak itzalpeko gizonak eguzkiaren argi zuria beren buru gainean dutela itxuraz etengabeak diruditen hormez osatutako ondoetan barneratzen dituen bitartean, Van Goghen bertsioan, urdin eta urre koloreek distiratsu agertzen dira.

Van Goghen ilegorri berbera duen erdiko gizonak gainontzeko gizon buru-makurrek ez bezala burua goratu eta aurpegi zurbil eta berdeztatua erakusten du, ondoezak jota balego bezala.

* Londres: erromesaldia (1872, Gustave Doré).*Londres: erromesaldia* (1872, Gustave Doré).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1132723
* Commonscat Multimedia: Prisoners Exercising by Vincent van Gogh

---

 |

* Wd Datuak: Q1132723
* Commonscat Multimedia: Prisoners Exercising by Vincent van Gogh
**Pablo Amancio Borges Delgado** (Baracoa, 1955eko otsailaren 10a) kubatar margolaria da.

Ibilbidea
---------

1968tik 1970era arte ikasi zuen San Alejandro Arte Ederren Akademia Nazionalean eta Artearen Goi Institutuan (ISA), Habanan.

80ko hamarkadan La Habanako "Versiones del Paisaje" taldeko kidea izan zen.

### Erakusketa pertsonalak

1986an bere erakusketa pertsonala aurkeztu zuen, *"Grabados de Pequeño Formato"*. Kapitain Nagusien Museoa, La Habana.

1993an *"Uno más uno. Pablo Borges. Roger Aguilar. Encuentro de Grabado’93"* erakutsi zuen. Arte Galeria, Galiano eta Concordia, La Habana.

1997an Eduardo Roca (CHOCO)/Pablo Borges/Carlos del Toro-rekin batera egin zuen La Casonan, Fondo Cubano de Bienes Culturales, La Habana, Kuba.

### Talde erakusketak

1975az geroztik *, "International Print Biennale Varna 81"* bezalako talde-erakusketetan parte hartu du. Varna, Bulgaria.

1983-1984 urteetan 7 Artistas Cubanos Contemporáneos-en agertu zen. Espainiako Arte Garaikideko Museoa, Madril, Espainia.

1984an 1. Habanako Bienalean parte hartu zuen. Arte Ederren Museo Nazionala, La Habana, baita 1986an Latinoamerikako eta Karibeko Grabatuaren San Juaneko VII. Bienalean ere. Armadaren Arsenala, San Juan, Puerto Rico eta *"I Bienal Iberoamericana de Arte Seriado"*-en. Arte Garaikideko Museoa, Sevilla, Espainia.

1988an Gráfica Cubana Contemporánea-rekin batera, Tokioko Metropolitan Museum-en ikusi zen eta 1991n *"Grabado Contemporáneo Cubano"* -n erakutsi zuen. Laugarren Habanako Bienalean.

1. Kubako Arte Garaikideko Aretoa. Arte Ederren Museo Nazionala, La Habana eta 1999an La Huella Múltiple 1999an parte hartu zuen. Ikusmen Arteen Garapenerako Zentroa/Centro de Conservación, Restauración y Museología (CENCREM), La Habana, Kuba.

Bildumak
--------

Bere lanak Habanako Casa de las Américas-en bildumetan daude, Formatu Txikiko Grafikoen Museoan, Lodz, Polonian, La Habanako Arte Ederren Museo Nazionalean, La Habanako Revista Revolución y Culturan, Taller Experimental de Gráfica-n (TEG), La Habana, Kuba.

Sariak
------

* 1976 - Aipamena Grabatua Gazteriaren VI. Salon Nazionala, Arte Ederren Museo Nazionala, La Habana, Kuba.
* 1990 - Eskuratze Saria, *Erretratu, Marrazki eta Grafikoen Nazioarteko 6. Bienal Tuzla 90* ; Jugoslaviako Erretratu Galeria, Tuzla, Bosnia eta Herzegovina .
* 1990 - Lehen Saria, *UNEAC '90 Arte Plastikoen Aretoa*, Arte Ederren Museo Nazionala, La Habana, Kuba.
* 1995 - *-Ex-aequo- Pilar Juncosa saria*, *Talleres Miro*, Pilar eta Joan Miró Fundazioa, Mallorca, Espainia .
* 1995 - Ohorezko Aipamena, *Latinoamerikako eta Karibeko Grabatuaren Lehen Bienalea*, Arte Ederren Fakultatea, Atlantikoko Unibertsitatea, Barranquilla, Kolonbia .
* 1998 - Lehen Saria, *Nazioarteko Mini-Print Triennial*, Tokio, Japonia.
* 1999 - *Kultura Nazionalaren* Saripena, Kubako Kultura Ministerioa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Pablo Amancio Borges Delgado.* .
*Lactarius mitissimus*

Sinonimoak: *Lactarius aurantiofulvus*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 3 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, hemisferikotik deprimitu-inbutu formarakora, erdian titia mantenduaz, azal leuna, distiratsua, likatsua hezetasunean, banaezina, pixka bat belusduna, laranja bizi kolorekoa (ertzean argitu egiten da).

**Orriak:** Adnatuak edo dekurrente samarrak, estu, okertuak, lamelulekin, laranja argi kolorekoak edo krema kolorekoak. Latex ugari, zuria eta kolorez aldatzen ez dena.

**Orri dekurrenteak:** Hanka ukitzeaz gain beherantz jarraitzen dutenak.

**Hanka:** Liraina. 8 cm arteko garaierakoa, estua, zilindrikoa, barnehutsa, laranja argi kolorekoa, zurixka eta estutua goialdera.

**Haragia:** Sendoa baina gutxi, zuria (gris arrosarako joerarekin). Lizun usain ahulekoa, hasieran zapore gozoa, baina berehala mikatza bihurtzen da, baita pikantea ere.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac" "lactis", esnetik dator, esneari dagokio. Latexa jariatzen duelako ebakitzean edo haustean.

Jangarritasuna
--------------

Ez du sukaldaritzarako balio.

### Nahasketa arriskua

Laranja kolore distiratsu eta bereizgarriagatik bereizten da. Antzeko *Lactarius* batzuk: *Lactarius lacunarum* (latexa hori bihurtzen da). *Lactarius fulvissimus* (sendoagoa, ertz izurtua). *Lactarius aurantiacus* (hostozabaletan). *Lactarius* *lapponicus*, *Lactarius aurantiofulvus* etab.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean. Mendiko pinudietako iratze eta sastrakadien artean 

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 90 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia..
**Kronstadteko matxinada** (errusieraz: Кронштадтское восстание, *Kronshtadtskoye vosstaniye*) sobietar itsasgizonek Errusiako Sobietar Errepublika Sozialista Federatiboaren gobernuaren aurka egindako altxamendua izan zen. Errusiar lurretan boltxebikeen aginteraren aurka eginiko azken matxinada handia izan zen. Errebolta 1921eko martxoko lehen asteetan hasi zen Kronstadt hirian, Kotlin uharteko (Finlandiako golkoa) ontzi gotorlekuan. Historikoki, Kronstadt Errusiako gerra ontzidiaren basea izan da, San Petersburgotik 58kmra baino ez dagoelako.

Historia
--------

Gerra Zibila amaitzean, Errusia lur jota zegoen. 1920 eta 1921eko lehorteek, eta azken urteetako goseteak herrialdea hondamendira eraman zuten. Urriko Iraultzaren osteko urteetan, izurriteek, goseteek, borrokek eta exekuzioek izugarrizko krisi ekonomiko eta soziala eragin zuten, 20 milioi lagun baino gehiago hil baitziren. Beste milioi batek Wrangel jeneralaren agindupeko Armada Zuriarekin bat egin zuen, modu honetan gerraren hondamenditik ala jazarpenetik ihes egiteko.

Egoera honek altxamendu (Tambov-eko matxinada) eta grebak sorrarazi zituen. Hirietan bat-bateko hainbat greba sortu ziren, eta otsaila bukaerarako Petrogrado (San Petersburgo) greba orokorraren ateetan aurkitzen zen. Horiek horrela, otsailaren 26an, Petrogradon gertatutako ekintzei erantzunez, Petropavlovsk eta Sebastopol itsasontzietako tripulazioak larrialdiko bilera bat egin eta hirira ordezkaritza bat bidaltzea adostu zuen, grebaren inguruko mugimenduei buruzko informazioa lortzeko. Bi egun beranduago, ordezkaritza itzultzean, gainontzekoei grebari buruzko informazioa eman zieten, eta itsasgizon guztiak mugimenduaren alde azaldu ziren, gobernuak grebalarien aurka agertutako errepresio bortitza zela eta.

Martxoaren 17ra arte gobernuaren indarrek ezin izan zuten Kronstadt mendean hartu. 8.000 bat lagunek (marinelek zein zibilek) Kronstadtetik alde egin eta Finlandian babes hartu zuten. Iturri ofizialen arabera, 527 pertsona hil eta 4.127 zauritu ziren. Historialariek, ordea, askoz biktima gehiago izan zirela uste dute. Victor Sergeren arabera, matxinadan parte hartu zuten 500 marinel baino gehiago hilarazi zituzten.

Kronshtadteko marinelen deklarazioa
-----------------------------------

"Langile-klaseak Urriko Iraultzaren bidez emantzipazioa lortuko zuela uste zuen. Emaitza, ordea, aurrekoa baino esklabotza handiagoa izan da (...)
(...) Nekazarien protestei (...) aurre egiteko, exekuzio masiboak egin dituzte. Odol asko isuri da, tsarraren jeneralak isurarazitakoa baino gehiago. Langileen Errusia (...) odolez bustita dago.

1921eko martxoak 8

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Simkin, John. *Kronstadt Uprising.*  Spartacus.schoolnet.co.uk.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q208300
* Commonscat Multimedia: Kronstadt rebellion

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119549339 (data)
* GND: 4165809-7
* LCCN: sh2004006517
* NKC: ph161992
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q208300
* Commonscat Multimedia: Kronstadt rebellion
"Grezia Handiaren" mapa, Eleftherías Venizelosek 1919ko Parisko Bake Konferentzian proposatua.
**Ideia Handia** (greziera modernoan: ΜνγάληΙδέα, *Megáli Idéa*) XIX. eta XX. mendeetako nazionalismo greziarraren sentimendu nazionalaren adierazpena zen. Greziar guztiak nazio-estatu bakar batean elkartu nahi zituen Konstantinoplan ezarritako hiriburuarekin. Batez ere irredentismoaren forma hartu zuen. Termino hori Ioannis Kolettis Oto Erregearen lehen ministroak asmatu zuen 1844an. Ideia Handiak menderatu zuen kanpo-politika osoa, eta, beraz, Greziaren barne-politika: 1820ko independentzia-gerratik, 1970eko hamarkadako Zipreko arazora, XX. mendearen hasierako gerra balkanikoetatik igarota. Greziaren aurkari nagusia Ideia Handia garatzeko Otomandar Inperioa izan zen, eta, ondoren, Turkia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q335081
* Commonscat Multimedia: Megali Idea

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q335081
* Commonscat Multimedia: Megali Idea
Zamorako (Espainia) ogi biribila.
**Ogi biribil**, baita **Olata**, **Panpot**, **Ogi-panpot** ere, bi libra (900 gramo) baino gehiago pisatzen duen ogia da; beraz, ogi handiena da. Lau librakoa baldin bada, **Laukoa** esaten zaio. Normalean forma biribila izaten du, baina badira laukizuzenak ere (molde egokia erabiliz gero), edo forma irregularrak labean orea zabaltzen delako. Oro ogi hauek azal lodi eta txigortua izaten dute, eta mami harroa. Baserriarekin eta nekazal munduarekin lotura handia duen ogi mota bat da.

Motaren arabera, hartzidura eta oratzea alda daitezke.

Jatorria
--------

Antzina, ogi biribila zen ogiaren formarik ohikoena; izan ere, ogi-mota hori bakoitzak bere etxean ekoizten zuen, eta gero herriko labera eramaten zituzten, han bukatzeko. Piezak oso handiak egiten ziren asteak iraun zezaten, beste masa bat egiten zen arte. Horrela egin izan da herri ogia antzina-antzinatik. Gaur egun, ogi-kontsumitzaileek nahiago dituzte ogi txikiagoak eta maneiagarriagoak, eta etxe-tradizioa galtzen ari da.

Ikus, gainera
-------------

* Arabako Otana.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1765919

 |

* Wd Datuak: Q1765919
**Don't ask, don't tell**, euskaraz: «Ez galdetu, ez aipatu», 1993ko abenduaren 21etik 2011ko irailaren 20ra Ameriketako Estatu Batuetako Indar Armatuetan homosexualitateari buruz indarrean egondako politikak jasotako izendapena da. Legedi Federalak (10 U.S.C. § 654) ezarri eta 2010eko abenduaren 16ean Ameriketako Estatu Batuetako Ordezkarien Etxeak eta 2010eko abenduaren 18an Ameriketako Estatu Batuetako Senatuak atzera bota ondoren, abenduaren 22an Barack Obama presidenteak indargabetu zuen.

Legeak AEBetako Indar Armatuetako homosexual edo bisexual orori Armadako kidea zen artean bere sexu-joera ezagutzera ematea edo homosexualitateari buruz mintzatzen debekatzen zien, 10 U.S.C. § 654 (b) atalean adierazitako salbuespen egoeretan bakarrik. Bestalde, "ez galdetzeak", debekatutako jokaerarik ez balegoke, goi karguek bere zerbitzupeko kideen sexu-joerei buruzko galdeketa edo ikerketa burutzeko debekua ezartzen zuen. Legeak "bere sexu-joera jakitera eman edo jarduera homosexualak izaten saiatzen den" edonori Estatu Batuetako Indar Armatuetan zerbitzatzea debekatzen zion, horrek "goi estandar morala, orden ona eta disziplina, eta gaitasun militarraren funtsa den unitatearen irmotasunarentzat onartezina den arrisku nabarmengaitza sortu dezakelako".

Armadaren gida ofiziala

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q135475
* Commonscat Multimedia: Don't ask, don't tell

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 1044674695
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q135475
* Commonscat Multimedia: Don't ask, don't tell
**Abkhaziako Gerra** *de facto* errepublika independente bat den eskualde horretako georgiar eta abkhaziarren arteko gatazka etnikoa izan zen. Gerra, batez ere, Georgiako gobernuaren indarren eta Abkhaziako indar separatisten, gobernu errusiarraren indar armatuen eta iparraldeko Kaukasiako militanteen artean gertatu zen. Abkhazian bizi ziren georgiar etniko gehienak georgiar gobernuaren alde borrokatu ziren. Armeniarrek eta errusiarrek, Abkhaziako biztanleriaren barruan, abkhaziarrei lagundu zieten neurri handi batean, eta asko haien alde borrokatu ziren. Separatistek Ipar Kaukasoko milaka militanteren, kosakoen eta bertan edo inguruan zeuden Errusiar Federazioko indarren babesa jaso zuten.

Georgiako gatazka zibilak (Zviad Gamsakhurdia boteretik kendutako Georgiako presidentearen aldekoen eta Eduard Xevardnadze buru zuen estatu kolpearen osteko gobernuaren artean) eta 1989ko Georgia-Osetiako gatazkak abkhaziar gatazka areagotu egin zuten.

Giza eskubideen hainbat urraketa eta ankerkeriak izan ziren bi aldeetan, eta 1993ko irailaren 27an, Sujumiko guduaren ondoren, gerra puntu gorenera iritsi zen. Borroka hori (Europako Segurtasun eta Lankidetzako Erakundearen arabera) Georgiako populazio etnikoaren aurkako eskala handikogarbiketa etnikoko kanpaina batek jarraitu zuen. NBEko idazkari nagusiak 1993ko urrian bidalitako ikerketa-misio batek abkhaziarrek eta georgiarrek egindako giza eskubideen urraketa ugari eta larrien berri eman zuen. Georgiar etniako 13.000 eta 20.000 pertsona artean eta 3.000 abkhaziar inguru hil zituzten, 250.000 pertsona baino gehiago desplazatu edo errefuxiatu bihurtu ziren eta 2.000 desagertutzat jo ziren.

Gerrak kalte larriak eragin zizkion sobietar osteko Georgiari, kalte ekonomiko, humano eta psikologiko handiak jasan baitzituen. Borrokak eta liskarrek Abkhazia suntsitu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Helen Krag and Lars Funch. The North Caucasus: Minorities at a Crossroads. (Manchester, December 1994)
2. ↑  The Security of the Caspian Sea Region pg 286 by Alexander Kyrlov edited by Genadi Chufrin
3. ↑   **(Ingelesez)** «General Assembly Adopts Resolution Recognizing Right Of Return By Refugees, Internally Displaced Persons To Abkhazia, Georgia» *un.org*.
4. ↑   **(Ingelesez)** «S/26795 - E» *www.un.org*.

Kanpo estekak
-------------
*Artikulu hau Vietnamgo alderdi politikoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Nazio Askapenerako Frontea».*
**Hego Vietnamgo Askapenerako Nazio Fronte**a edo **FNL** (vietnameraz: *Mặt Trận Giải Phóng Miền Nam Việt Nam*; frantsesez: FNL *Front national pour la libération du Sud Viêt Nam* edo *Front de liération nationale du Sud Viêt Nam*), Hego Vietnamgo fronte komunista armatua izan zen. Hego Vietnamgo erregimenak erakundea *Việt Cộng* ("komunista vietnamdarrak") terminoarekin izendatzen zuen; estatubatuarrek, aldiz, *Charlie* hitza erabiltzen zuten FNLari erreferentzia egiteko, *Victor Charlie* hitzen (VC hizkiak NATOren alfabeto fonetikoan) laburdura gisa.

Nazio askapenerako Viet Minh erakunde komunista bere baitan hartzen zuen fronte horretan, hegoaldean indarrean zegoen erregimenaren aurkako sektoreak antolatu ziren, pisu nabarmenena komunistek izanik. FNLak Ipar Vietnamen babes politiko eta militarra zeukan, eta 1962rako, Hego Vietnamgo landa munduaren zati handi bat kontrolatzen zuen. Egitate horrek, hain zuzen, Estatu Batuen interbentzio erabakian eragin zuzena izan zuen. Vietnamgo Gerran, indar armatu hego vietnamdar eta batez ere estatubatuarren aurka aritu zen Ipar Vietnamekin batera, eta gerrila gerren estrategiaz baliaturik, AEBen erretiratzea eta, geroago, garaipen militar osoa lortu zituen hegoaldean.

1975ean, mendebaldearen aldeko Hego Vietnameko erregimena deusezturik, FNLak 1969an sortutako Hego Vietnamgo Errepublika ezarri zuen behin behinean, 1976an iparraldearekin batu eta Vietnamgo Errepublika Sozialista eratu zuten arte.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q174423
* Commonscat Multimedia: Vietcong

---

* **Identifikadoreak**
* ISNI: 0000000121710755
* BNF: 11960375t (data)
* GND: 2036190-7
* WorldCat
* LCCN: n83171695
* NKC: kn20020322412
* SUDOC: 02759811X
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q174423
* Commonscat Multimedia: Vietcong
Botadiniak (*Wotādīniak*, *Votādīni*ak edo *Otadiniak* ere deituak) zeltiar herri bat izan ziren, burdin aroan zehar Eskoziako hego-ekialdean bizi zirenak. Gaur egungo Edimburgotik Northumberlandera zihoazen lurretan bizi ziren. Haien lurraldeek selgobaeekin eta brigantiarrekin egiten zuten muga. Klaudio Ptolomeok haiei buruz hitz egin zuen.

Historia
--------

Briganteak bezala, Botadiniak herrixka txikiz osatuta zeuden, eta mendi txikien tontorretan sortzen zituzten. Gaur egun hiru ezagutzen dira: Yeavering Bell, Eildon Seat eta Traprain Law, Lothian herrian.

138 eta 162 urteen artean erromatarrek okupatu zuten lurraldea, Antoninoren harresia eraikitzean. Urteak pasa eta gero erromatarrek Hadrianoren harresira atzera egin zutenean Botadiniak berriro independiente bihurtu ziren, nahiz eta Erromatarrekin etsaitasunik ez izan.

Erromatarrak behin betiko britainiatik alde egitean, botadinien inguruko lurrei Yr Hen Ogledd izena eman zitzaien (iparralde zaharra, galesez). Bertan hainbat tribu eta erreinu txiki sortu ziren. 470an inguruan Botadiniek Gododdin erreinua sortu zuten, hegoaldean Brynaich sortzen zen bitartean. Erreinu biak Deira eta Berniciako angloek konkistatu zituzten, beranduago.

* Britainia, K.a. 54. urtean, Zesarren inbasioaren hasieran.Britainia, K.a. 54. urtean, Zesarren inbasioaren hasieran.
* Britiania, bigarren erromatar inbasioan zeharBritiania, bigarren erromatar inbasioan zehar
* Britannia, K.o. 79. urteanBritannia, K.o. 79. urtean
* Britainia, II. MendeanBritainia, II. Mendean
* Britainia, Konstantinoren berrantolaketaren ondorenBritainia, Konstantinoren berrantolaketaren ondoren

Bibliografia
------------

* Stuart Piggott, *Scotland Before History*, Edinburgh University Press, 1982, ISBN 0-85224-348-0

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Historia Britannia (*Britannia Historia*) en *britannia.com*
* Kronologia eskualde batean *remilitari.com*
* **(Ingelesez)** Tribu Britannia on *bbc.co.erresuma batua*
* **(Ingelesez)** Erresuma Goutodin batean *historyfiles.co.erresuma batua*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q534149
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q534149
**Börte** (ᠪᠥᠷᠲᠡ ᠦᠵᠢᠨ; c. 1161 - 1230) Mongolen Inperioa sortu zuen Gengis Khanen lehen emaztea eta nagusia izan zen. Gengis Khanen lehen Gorteko burua izan zen eta Inperioko Enperatriz Handia. 

Ezer gutxi dakigu lehen urteei buruz, baina Gengisi adin goiztiarrean agindu zioten, hamazazpi urterekin ezkondu zen eta gero tribu lehiakide batek bahitu zuen. Bere senarraren erreskate ausarta izan zitekeen konkistatzaile izatera eraman zuen gertaera garrantzitsuenetako bat. Lau seme-alaba izan zituen, eta, beren ondorengoekin batera, Mongol Inperioa are gehiago zabaldu zuen odol-lerro nagusia osatu zuten.

Genghis Khanek emazte gehiago zituen arren, mongolen artean normala zen bezala, Börteren nagusitasuna eztabaidaezina zen, eta haren seme-alabek gobernatzen zuten Genghis hil ondoren sortu zen inperio erraldoia. Yochi lehen semearen zilegitasunari buruzko zalantzak zeuden, baina haren seme Batu Urrezko Hordako lehen khan zen, eta bigarrena, Chagatai, Indiako Mogol Inperioaren jatorria zen. Bere hirugarren seme Ogedeik eta haren seme Güyükek Khan Handia titulua jaso zuten, eta, azkenik, Tolui semearen seme-alabak dira Möngke bezalako beste Khan handi bat, Kublai Khan Txinako enperadorea eta Persiako Ilkhanerriaren sortzailea, Hulegu.

Genealogia
----------


| ⛭Zuhaitz genealogikoa |
| --- |
| 

Не задан идентификатор сущности entityId (страница не связана с Викиданными)

 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Waetherford, Jack.  (2006-06-06). *Genghis Khan y el inicio del mundo moderno.*  Grupo Planeta (GBS) ISBN 978-84-8432-743-1. (Noiz kontsultatua: 2024-01-31).

Kanpo estekak
-------------
**Laurel Blair Salton Clark** (née **Salton**; Ames, Iowa; 1961eko martxoaren 10a – Texas, 2003ko otsailaren 1a) zirujau aeronautiko estatubatuarra izan zen, Ameriketako Estatu Batuetako Itsas Armadako kapitaina, NASAko astronauta eta transbordadore espazialeko misioetan aditua. "Ekintza fisikoen metodoa", "Stanislavski sistema" gisa ezagunagoa, aktoreak antzezten duen pertsonaiak jasaten dituen sentipen berberak jasatean datza; horretarako irudimena, inprobisazioa, gihar erlaxazioa, bat-nateko gertakari baten aurrean ematen den erantzuna, lehenaldian jasandako sentipenen berbizitzea eta hizkeraren argitasuna kitzikatzeko ariketak landu ohi dira. Clark Columbia transbordadore espazialaren istripuan hil zen, tripulazioko sei lagunekin batera. Hil ondoren, Kongresuaren Ohorezko Domina jaso zuen.

Biografia
---------

Laurel Clark 1961eko martxoaren 10ean jaio zen Amesen, Iowan, baina Racine, Wisconsin, jaioterritzat zuen. Clark *Columbiako* tragedian hil zen 2003ko otsailaren 1ean, Estatu Batuetako hegoaldean, lurreratu baino 16 minutu lehenago. Jonathan Clark doktorearekin ezkonduta zegoen, NASAko itsas armadako kapitain ohia eta hegaldi-zirujaua. Hondamendiari buruzko 400 orrialdeko azken txostena prestatu zuen panel ofizialean parte hartu zuen, eta Ian Clark seme bakarra 1996an jaio zen.
**Sahaba** edo **aṣ-ṣaḥābah** (arabieraz: الصحابة‎‎, "laguntzaileak", صَحِبَ aditzatik, "lagundu", "norbaitekin egon", "norbaitekin elkartu") Mahoma profetak izan zituen lagun, diszipulo, idazkari eta familiari buruz hitz egiteko erabiltzen da. Forma plural mugatua da; forma singular mugagabea maskulinoa *sahabi* (ṣaḥābī) da, eta femeninoa *sahabia* (ṣaḥābīyah).

Garrantzi berezia dute euren idazki eta hitzek musulmanentzat, Mahomaren hitzen lekuko izan zirelako, Koranaren errebelazioaren iturri direlako eta Islamaren historia eta praktiketan hainbat pasarte garrantzitsu eskaintzen dituztelako. Testigantza horiek konfidantzazko narratzaileen eskutik (*isnads*) igaro dira eta Islamaren tradizioaren garapena ekarri zuten. Mahomaren bizitzaren tradizioa (hadith) eta bere jarraitzaileek egindako kontakizunetik Musulanen bizi-eredua garatu zen (sunnah) hala nola lege eta bizimodu kodetzea (sharia), baita musulmanen komunikateak erregulatzeko jurisprudentzia (fiqh). Sunismo eta xiismoaren arteko alderik handiena *sahaba* hauen kontakizunaren balioaren pisuan datza, *hadith* ezberdinak biltzen baitituzte eta, beraz, Sahabahren inguruko eraikuntza ezberdinak dituzte.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q188711
* Commonscat Multimedia: Sahabah

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4178922-2
* LCCN: sh85088280
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q188711
* Commonscat Multimedia: Sahabah
**Ondo gidatutako kalifak** (arabieraz **الخلفاء الراشدون**, *al-julafā' ar-rāshidūn*) sunitar musulmandar tradizioan, Mahoma 632an hil ondoren egon ziren lau lehen kalifei emandako izena da. Zenbait europar hizkuntzetan, **kalifa ortodoxo** bezala ere ezagutzen dira. Urdu hizkuntzako sunitek, batzuetan, **lau lagunak** deitzen dituzte (چار یار, chaar yaar).

Laurak, profetaren oso hurbileko lagunak ziren, eta Ummak aho batez aukeratuak izan ziren, ondoren etorri ziren omeiar eta abasidarrak ez bezala.

* Abu Bakr
* Umar ibn al-Jattab
* Uthman ibn Affan
* Ali ibn Abi Talib

Batzuk Hasan ibn Ali bosgarren *rāshid* kalifa bezala jartzen dute.

Xiien arabera, lehen kalifa Ali izan zen, xiitar imanek jarraitua, argudiatzen dutenez, oinordekotza hau Mahomak berak erabaki baitzuen.

Abadientzako bi **ondo gidatutako kalifa** baino ez ziren egon, euren iritziz, Uthman eta Aliren kalifaldien zatiak baino ez baitziren *ondo gidatuak* izan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q180465
* Commonscat Multimedia: Rashidun caliphs

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q180465
* Commonscat Multimedia: Rashidun caliphs