**Murga** Espainia eta Latinoamerikako herrialde batzuetako (Argentina, Uruguai...) genero musikal herrikoia da, bereziki inauteriekin loturikoa. Euskal Herriko zenbait herritan ere egiten dira, esaterako Nafarroako Vianan. Antzerki osagai nabarmena ere badu.

Historia
--------

Murga deritzen musika-multzo mota batzuek Espainian dute jatorria; hain zuzen ere, Cadizen, Badajoz, Argentina eta Uruguain, hain zuzen ere. Hala ere, "Centro Murga" izeneko murga porteña motak, ia ez da abesten, eta ezer baino gehiago dantzatzen da eta kaleetatik jotzen da, kolonien garaiko eta XIX. mendeko konpartsa beltzen antzera, baina ez du jatorria Espainiako murgan edo txirigotan. Nahiz eta "Centro Murga" motako murgek ez zuten jatorri musikala eta dantza-jatorria Espainiako txirigotan izan; aitzitik, lotura handiagoa zuten XIX. mendeko konpartsa afroporteñoekin, agian "murga" deitzen zaie. Horrela, "murga" hitza musika eta dantza mota oso desberdinei aplikatzen zaie, hasi Uruguaiko murgatik eta "Murguera Elkartea" motako porteñatik (biak agertoki baten goitik eginak), "Centro Murga" motako porteako murgatik igaro eta Txilen, Kolonbian, Panaman eta Espainiako hegoaldean garatutako inauteriekin lotutako beste musika batzuetaraino, besteak beste.

1906 inguruan, Espainiatik La Plata ibaira lekualdatu zen Hegoamerikako lurretan lehen murrutzat hartuko zena: zarzuela konpainia bat zen, Montevideo hirian zituen coplla satiriko eta pikareskoekin ustekabean harrapatu zuena (hala ere, Casino hotelean ikus-entzulerik ez zegoenez, kideak kalera atera ziren jardutera, eta han izan zuten azkenean arrakasta). Gaditana moduan, Montevideanako murga bakoitza oholtzetan agertzen da. Agertoki txiki horiek auzoko klubetan altxatzen dira, eta gau bakoitzean ehunka pertsona biltzen dituzte. Platertxoek, dunbalek eta tolesgarriak markatzen dute ordurako idatzitako letren erritmoa, amaitutako urtean gertatutakoak gogoratzen dituztenak. Aurkezpenak, kupleak, salpikoiak eta erretiratzeak dira inauterietako irudikapen horrek hartzen dituen forma musikalak. Baina, murgez gain – 40 egunez hiria inbaditzen dute –, Montevideanaren jaiak badu benetakotasun adierazkorreko zeremonia bat: kandombearen kadentziapean auzo beltzetako biztanleak jaisten diren eta haien artean izena hartzen duten adierazpenak, hiriko sektore jakin batzuetan elkartuz eta desfilatuz. Otsail bakoitzeko lehen ostiralean izaten da ekitaldia, gaueko orduetan. Dei horietan beltzez margotutako Sozietate Beltzek eta Lubolo zuriek hartzen dute parte.

Murga Uruguain
--------------

Uruguaiko murga, adierazpen dramatiko-musikal polifonikoa eta tradizioz maskulinoa izan dena, Montevideoko inauterian sortu zen XIX. mendearen amaieran, hainbat ekarpen hispanikoren bidez, batez ere Cadizko murgen bidez. Gaur egun, inauteriak dira Uruguaiko festa herrikoi handiena, eta bertan, murgak eta candombek osatzen dituzte adierazpen kultural adierazgarrienak.

Mundakako inauteriak nortasun nazional gisa erakusten, islatzen eta ospatzen den kultura definitzen du. "Inauterien garaia" urtarrilaren amaieratik martxora arte luzatzen da, baina bere jarduerak urte osoan zehar "praktikatzen" dira tailer, ekitaldi ofizial, jaialdi eta, berez, auzoetan.

Montevideoko lehen biztanleek Espainiatik inportatu zituzten Erdi Aroko jarduerak, hala nola arrautza freskoekin edo urez hustu eta beteekin botatzea, eta horrek inauterietako jaiak ekarri zituen. Praktika horiek "arrazionalizatzeko" ondoz ondoko saiakera ofizialak XVIII. mendearen amaieran hasi ziren, ospakizun orokortu horiei amaiera eman zitzaienean, garai hartan Montevideoko jendearen arreta-gunea ziren arte-emanaldiei lehentasuna emanez.

XX. mendearen amaieran, Karabanako biztanleriak bi ezaugarri nagusi zituen, forma kulturaletan zuzenean eragiten zutenak: "urbanizatze goiztiarra eta immigrazioaren bidez ohiturak eta pentsamoldeak europartzea". Horregatik daude Europako inauterietako jaien ereduak.

Murga hitzak Espainian du jatorria, Cadizko inauterietan. 1906an iritsi zen Uruguaira, "La gaditana" izeneko abeslari eta antzerki-aktore talde batekin, batez ere andaluziarrak. Historiak kontatzen duenez, antzerki-talde hori, bere funtzioetan behar adina jenderik deitu ezin zuenez, Montevideako kaleetatik irten zen, alde eginez eta txirigotak eginez. Hurrengo urtean, Uruguaiko inauterietako talde batek "Murga La gaditana que se va" izena hartu zuen, Espainiako artistekin gertatutakoa parodiatzeko. Ondoren, beste talde batzuk sortu ziren, izen oso atseginak hartu zituztenak, hala nola Don Bochinche y Compañía, Formale el cuento a la vieja, Tírame la punta del naso, Domadores de suegras, Salimos por no quedan en casa, Los peludos terribles, Amante al salamin, Escuela de Tiburones y Asaltantes con Patente, besteak beste. Lehenengo talde horiek, sei edo zazpi kidez osatuak, kontrafactumaren baliabidea hartzen dute, herri-sustraiko erlijio-musikaren berezkoa, Espainiako musika-historian eta, bereziki, gaditar inauterien ereduan oso presente dagoena, hau da, jada existitzen den musika jakin bat hautatzea, hartatik abiatuta jatorrizkoez bestelako testuak sortzeko. Letrak tonu pikareskoan aldatzen dira eta kartoiz egindako haize-tresnak erabiltzen dira. Osagaiak poliki-poliki hazten joan ziren, eta dunboa, platertxoa eta tolesgarria erabiltzen hasi ziren. Berrikuntza hori José Pepinok, Ministeriak, egin zuen, eta zuzendariaren janzkera ere ezarri zuen, fak, lebita eta zapatilak erabiliz.

Une horretatik aurrera, murga hitza erabiltzen hasi ziren, "maskaratuak" hitza erabili beharrean, eta 1917an kategoria berri gisa aitortu zen. Gaditako murga bezala, hiru zatitan egituratzen da: aurkezpena edo agurra, kuplea – abestutako antzerki-pieza txiki bat – eta erretiratzea. Aurkezpenen eta erretiratutakoen zatiak kultura-ondare nazionalaren zati dira gaur egun, eta "arroró" edo ereserki nazionala bezain sozializatuta daude.

Aldatu ezin den egitura horri, ondoren, candombeko elementuak gehituko zaizkio, bai eta askotariko erritmoak ere, afroamerikarrak funtsean, murgaren bateriara egokituta (dunboa, tolesgarria eta gurutzatzeko platertxoak), sonoritate berria hartzen dutenak. Uruguaiko murgaren ezaugarri bereizgarri bat da ez dagoela desfilatzeko bakarrik pentsatuta, baizik eta, batez ere, agertoki baten gainean jarduteko.

Era berean, Uruguaiko inauteriak eta munduko gainerako kale-desfile arruntak desberdinak dira; izan ere, aire zabaleko antzerki-jaialdi erraldoia da, milaka eta milaka lagunentzako deialdia egiten duena. Uztailaren 18an egiten den desfileak markatzen du jaiaren hasiera, hau da, Montevideo etorbide nagusiak. Gaur egun, bi kilometrotan zehar, hiru mila artistak baino gehiagok ikusle askoren aurrean desfilatzen dute, eta ikusle horiek ibilalditik bizi dituzte, eta ehunka mila artistak, berriz, beren etxeetako telebisten bitartez. Kortsua ohiko karnabal multzoek osatzen dute, hala nola, murgak, beltzak eta luboloak, parodistak, umoristak eta musika-maskaradak, bai eta Inauterietako erreginetara garraiatzen duten orga alegorikoak ere, eta, ondoren, buruburuak (bi metroko altuera duten buruak, prentsatutako paperez eginak eta kolore deigarriz margotuak). Desfile hori hasiera baino ez da. Handik egun gutxira, Hego eta Palermo auzo tradizionaletako kaleetan, Las Llamadas desfilea izan zen, Uruguaiko kolektibitate beltzaren festa gorena. Han, bi mila artista inguruk, gero eta jende zuri gehiago biltzen dutenak, Afrikan errotutako festa bat gaitzesten dute, Koloniatik egiten dena.

Uruguaiko inauteriak bereizi egiten dira; izan ere, Afrikako jaiak eta beltzak eta luboloak sartzeaz gain, kaleetan desfilatu ondoren, auzoetako agertokietara joaten da, ia bi hilabetez. Carnavaleras elkarteek, halaber, Ramón Collazo Udako Antzokian Montevideoko Udal Intendentziak babestutako lehiaketa ofizial batean parte hartzen dute.

Gaur egungo murgak 13 abeslarik, zuzendari batek eta dunbo batez, platertxo batez eta tolesgarri batez osatutako murga-bateria batek osatzen dituzte. Tresna horiek bakarrik daude baimenduta, eta ez dute notarik. Fintzeko tonuak, bere ahotsarekin, taldeko zuzendariak ematen du, eta uste du entzumen pribilegiatua duela. Duela urte asko, talde horiek profesionalizatu egin dira, eta musikari bikainak ere badituzte, horietako batzuk abeslari lirikoak. Abenduan hasi ziren beren errepertorioa prestatzen, eta izen hauek dituzte: Las Cabreros, Araca La Cana, Falta y Demás, La Reina de la Teja edo patentea duten erasotzaileak.

Harresi-errepertorioaren ezaugarriak honako hauek dira: gai kontestatarioak, urtean nabarmentzen diren nazioko eta nazioarteko pertsonaiei buruzko satira politikoa, moda eta ohituren barregarri uztea, futbola eta haren gorabeherak, txandakako gobernuari kritika egitearekin lotutako eguneroko bizitza, bizitzaren kostua, enplegua, gaurkotasuneko gaiak, eta abar, eta inauteriak berak, pertsonaiak, izaera ziklikoa, eta abar. Inauteriak, gai gisa, murgatzarren pribatiboa da, eta hasieratik arakatu daiteke. Orain ez da oso ohikoa Espainiako eta Italiako etorkinen irudi estereotipatuak sartzea, baina presentzia oso handia izan zen mendearen lehen erdian – sainete kreolean bezala –, baina horren ondorioak lunfardoan daude oraindik. Askotariko baliabide literarioak eskatzen ditu. Kontrafakten erabilera intentsiboarekin batera, Cadizeko jatorria duten beste batzuk ere agertzen dira, hala nola, aho-korapiloak, esdrujula erabiltzea, zerrenda bitxia, etab.

Musikaren ikuspegitik, Uruguaiko murgaren ezaugarriak koru-adierazpen polifonikoa, laguntza instrumentala eta "murgaren erritmo" berezia dira. Korua tradizionalki maskulinoa izan da, esan bezala, baina azken bi urteetan emakumeak sartzen hasi dira. Platertxoa, tolesgarria eta dunboa erabiltzen dira, gadita-multzoek erabiltzen dituztenekin bat datozenak. Zuzendariak (tradizionalki orkestra-zuzendari gisa jantzita, baina modu burlonagoan) gainerako kideak izendatzen ditu, batzuetan gitarra batekin batera. Kontrafaktarako erabiltzen diren melodia ezagunenak eramaten diren "murgaren erritmoari" dagokionez, funtsean "kamioi-martxa" da, tempo erritmikoaren oszilazioan eta ahots-harmonizazioan oinarritutako tresna espezifikoek egina. Erritmo hori laharraren, sainetearen, candombearen eta abarren aztarnak dituzten musika-generoen sinkretismoaren adierazpena da, baina oso berezia da, definizio onena bezala, melodia ezagunak "murgeatzea" esaten denean.

Aurpegi margotua, jantzi ikusgarriak eta gorputz-keinuak dira Uruguaiko murgaren nortasun-zigiluaren beste osagaiak. Aurpegi-adierazpenek, beso-mugimenduek eta gorputz-posizioek osatutako murgia-keinu bat dago, eta M.Fornarok (2002) egindako ikerketan Cadizko kale-txiriolen antzekotasun argiak aurkitu ziren. Keinuak rolen arabera bereizten badira ere, beti daude presente besoak irekitzea, bular gainean ixtea eta "tokiko pasabidea", murga ekintza estetiko integral gisa definitzen dutenak.

Murga Argentinan
----------------

Argentinan, halaber, murga deitzen zaie musikari perkusionistez, dantzariz eta fantasiaz osatutako multzoei (hala deitzen zaie bandera, panpina, itzal eta abar daramatenei), desfile murguero guztia apaintzen baitute. Multzo batzuek lanzallamak, malabaristak, bizkarrezurreko dantzariak edo zankoak, bedetteak, estandarteak eta beste artista batzuk gehitzen dituzte. Talde ugarienei Porteñako murga esaten zaie. Multzo horiek inauterietako desfiletan parte hartzen dute, korso izenez ezagutzen direnetan, inauterietako asteburu guztietan, hau da, errauts-asteazkena baino hilabete lehenago. Hala ere, turismo- eta antolaketa-helburuetarako, oro har, Buenos Airesko Hiri Autonomoko gobernua kortsoak antolatzen saiatzen da otsailean, inauterien datarekin egon daitekeen desfasajea alde batera utzita.

Buenos Aires Hiri Autonomoko murgen eta Argentinako beste eskualde batzuetakoen arteko alderik nabarmenenak, erabiltzen diren erritmo eta orkestra edo konponketengatik ez ezik, talde horiek kortsoan duten kokapenagatik ere gertatzen dira. Probintzietako murgek beti erakusten dute ikuskizuna korrika eta dantzan, abestu gabe, eta zatirik onena agertokirako uzten dute, non, askotan, tokiko agintari antolatzaileak eta estatukoak dauden. Murga eta konpartsaren erritmoak desberdinak dira probintzien artean, jatorriaren, tempoaren eta konponketen arabera. Aldiz, Buenos Airesko Hiri Autonomoan ere toki finko bat dago, oro har agertoki edo palko baten gainean. Bertan, sarrera batean beren murga aurkezten duten zuzendari edo glosistak igotzen dira, eta murgako abesti batzuk intonatzen dituzte (sarrerako abestia, kritika eta erretiratzea, eta, aukeran, abesti omenaldia edo murga abestia). Janzkeraren ezaugarriak ere badira: galeria eta levita koloreak, herri-sektoreek XIX. mende amaierako goi-klaseei egiten zieten parodiaren oinordetza. Porteña murgaren beste ezaugarri bat dantza akrobatikoa da. Hala eta guztiz ere, azpimarratu behar da Porteñako murgaren egitura hartzen duten taldekatzeen kopurua gero eta handiagoa dela, eta, beraz, eszenatokian egiten den aurkezpena, herrialdearen barruan. Hori urteroko topaketa nazionalen bidez sustatzen da, eta garrantzitsuena Suardin (Santa Fe) egiten dena da, urriaren 12aren inguruan.

Buenos Aires hiriko murgak bi estilo nagusitakoak dira: Centro Murga eta Agrupación Murguera.

* Murga Zentroa: Porteña murgaren formatu "ortodoxoa" da. Bertan, musika eta dantza platertxodun bonboen erritmoan nabarmentzen dira. Azken hamarkadetan, berriz, tolesgarria gehitu zaio, eta, azken 15 urteetan, hainbat tresna, hala nola surdoak eta errepikapenak. Ez da abesten, eta abestuz gero, "koru" modura egiten da, deslerrokatu bitartean. Desfileari dagokionez, Murga Zentroak "maskoten" (hau da, haurren) lehen atala du, gero emakumeak, eta, amaieran, perkusiotik gertu, gizonak. Tradizioagatik edo estiloagatik ospetsuak diren Murga zentroak honako hauek izan daitezke: Los Mos de Devoto, Los Cometas de Boedo, Los Chiflados de Boedo, Los Chiflados de Almagro, Los Viciosos de Almagro, besteak beste.

* Murguera multzoak: Porteña murga formatua da, non berrikuntzei leku gehien uzten zaien. Kantua musika bezain garrantzitsua da, dantza (baldin badago) osagarri gisa utzita. Beti agertoki baten goitik egiten da (inoiz ez desfilatzen, "erdiguneek murga" bezala). Bestalde, oinarri musikala platertxodun dunbalez osatuta dago (hori inoiz ezin da falta porta-generoko tipikotzat jotzen delako) eta noizean behin beste instrumenturen bat gehitzen zaio, hala nola gitarra kriolla. Gizonek eta emakumeek ez dute maskotarik eduki beharrik, ezta desfilatu beharrik ere. Hauek izan daitezke, besteak beste, Murru Multzo ezagun batzuk: Palermoko Ohituragatik ausartak, Konstituzioko Calaveras, Patrizio Parkeko Zarabanda Arrabalera, Almagroko Inkontzienteak eta Palermoko El Rechifle.

Murgaren jatorriari dagokionez, oso gutxi dakigu egiazki iturri idatzi fidagarrietan oinarrituta, garai kolonialetik eta aborgenoen eta beltzen esklaboen nahasketatik eratorritakotik haratago. Hiri-kondaira baten arabera, Porteñako murruaren erritmo bereizgarriek sinbolizazio bat dute esklabotzari dagokionez (zurrumurruaren erritmoarekin, nagusiki makurtuta dantzatzen dena), askapena hiru jauziekin (hiru ostiko irudikatzen ditu) eta askatasuna (hilketa-erritmoa (dantza "saltatuagoa" eta beso-mugimendu handiagoarekin). Erritmo bereizgarrien jatorri hori egiazkoa den ala ez alde batera utzita, egia esan, hori da arte-adierazpen horri gaur egun ematen zaion esanahiaren zati handi bat, bertan artikulatzen baitira artea bera eta soziala.

Argentinako inauteririk zoragarrienak eta ospetsuenak Gualeguaychu hirian garatzen dira, Buenos Aires hiritik 210 km-ra. 50eko eta 60ko hamarkadetako murgak *konpartsekin* aldatu ziren, Rio de Janeirokoen antzekoak, eta Tren Geltokia zen lursailean eraikitako korsodromoan ospatzen dira. Hala ere, bertan desfilatzen diren taldeek konpartsa izena hartzen dute, haien jatorria eta murgena oso desberdinak baitira musikari, jantziei eta dantza motari dagokienez.

Murga batzuek, argentinarrak izan arren, murga uruguaiaren estiloa lantzen dute. Estilo horretako talde asko sortu dira, neurri batean, genero horrek Argentinan zabalkunde handia izan duelako Uruguaiko taldeak iritsi direnetik, hala nola Falta eta Gainerakoa eta Agarrate Catalina, besteak beste. Talde horietako batzuk hauek dira: La Miseria Ilegal, Mar del Plata, La Rara Ira, Buenos Aires, La Tandilera, Tandil, La Buena Moza, Mendoza, Puntuales pa la tardanza, Concepción del Uruguai, La Cotorra, Rosario, Rezonga La Ronca, Santa Fe eta La Tunga de Barrio Güemes, Kordoban.

Murga Txilen
------------

Txileko murgaren adierazle nagusiak kaleetatik harizko, perkusiozko eta, batzuetan, haizezko instrumentuekin ateratzen diren multzoak dira. Txileko murga-talde horietatik, ikastetxe eta parrokietako kideak daude, baita talde independenteak ere. Gizonek, emakumeek eta mistoek osatzen dituzte, baita haurrek eta antzerki-taldeek ere. Murga deitzen zaie, halaber, ikasleek edo ikasleek osatzen dituzten musika-multzoei, unibertsitateko ikasleen tradizio zaharra imitatzen saiatzen direnak, tuna gisa ezagunagoak direnak, mespretxuz haiengana zuzentzen direnak, hala nola Murga (Tunaren Imitatzaileak).

2006. urtean *La Urdemal* murga sortu zen Edu "Pitufo" Lombardo uruguaiarrak emandako tailerrei esker. Tailer horietatik gazte talde bat atera zen, gaur egun murga uruguaia generoan aritzen dena. Urtero muntaia berri bat sortu zen, egungo jantzi, kolore eta gaiekin, eta, horrela, mezu kolektibo eta sozial bat eman zen musikaren, satira politikoaren eta komediaren bitartez. Gaur egun (2013), "Inauterietako oroitzapenak" izeneko laugarren muntaian ari dira lanean, herrialdea bizi den une historikoa argi eta garbi aipatuz, kolpe militarra eta ondorengo diktadura gogora ekarri eta 40 urtera. Ondoren, 2011. urtean, eta La Urdemal murgako kide eta kide ohien ekimenari esker, Uruguaia murgaren lehen eskola sortu zen Txilen. Eskola horren azken emaitza Txileko Murga "Zamba y Canuta" uruguai-estiloko bigarren murga osatzea izan zen, baina, aldi berean, emakumeek soilik osatutako lehen murga da, Uruguaiko antañoko murgen egitura, forma (sokak) eta hondoa errespetatuz, 2 ikuskizun dituzte: "El Inicio de los Tiempos" (2014) eta "Hecho en Chile" (2017). 2013an, "AntiBurga" murga sortu zen, hainbat unibertsitatetako Musika Arteen Pedagogiako ikasleek osatua. Gai artistiko eta lirikoa erabili da, gizarte-arazoen kontingentziarekin bat datorrena, eta Txileko artisten musika-motiboak sartu dira, hala nola Violeta Parra edo Víctor Jara. 2014an, "Konspirazioa" murga jaio zen Santiagon, eta bere 4 urteetan diskurtso sozial handia izan zuen. Murga La Urdemaleseko kideek emandako tailerretan ere iritsi zen generoa Valparaísorengana 2014an. Murga horretatik, hasiera batean, "La dispersa" izeneko murga handi bat sortu zen, eta, denborarekin, bi multzotan banatu zen: "Kiltra" eta "La Klandestina". 2015ean, emakumezkoen bigarren koru-murga sortuko zen, "La corre y vuela" izenekoa, eta 2016an, berriz, emakumezkoen hirugarren koru-murga bat, "Flor de Juanas" izenekoa, kuioa eta murga nahastuko zituena. 2016an ere "Udare del Olmo" izeneko murga sortu zen Santiagon, eta beste multzoek baino testu-diskurtso ausartagoa izango zuen. Gaur egun, badakigu beste talde batzuk ere badaudela, hala nola "Chicharra jaio zen", "La Chusma", "Canto ereitea", "De canto y alarido" eta "La villana", besteak beste.

Murgak egiten diren inauteriarik garrantzitsuenetako bat Talcahuanoko inauteriak dira, 120 urteko tradizioa baitu.

Murga Kolonbian
---------------

### Uruguaiko estiloa

2014an, generoari buruzko ikaskuntza-prozesu bati ekin zioten bogotar ikasleek, eta Kolonbiako beste irudi enblematiko batekin nahastea erabaki zuten: Las Cuadrillas riosuceñas. Horrela sortu zen Murguera Bogotana kuadrilla, Uruguaiko lehen murga estilokoa Kolonbian.

Koadrilak – Murguera Bogotana kuadrillak – eta Gozabosak, Bogota hirikoak, uruguai-estiloko murga hartu dute funtsezko sostengu gisa (tradizio gisa eta sormenezko, artezko eta gizarte-eraldaketako tresna gisa onartua), eta talde independente gisa finkatu dira Bogotakoaren kultura-eremuan; sare sozialen bidez, estilo bereko beste murru batzuekin lotu dira kontinenteko beste herrialde batzuetan, eta hedapen eta onarpen handia lortu dute bertako publikoaren eta publiko birtualaren artean.

### Musika-ardatza: Andino hego-mendebaldea

Murgen fenomenoa kontinentearen hegoaldetik iritsi zen Kolonbiara. Gaur egun, hainbat musika-talde edo murguero daude Kolonbian. Horien artean, Murgak Inauterietan Negros y Blancos de Pasto herrialdearen hegoaldean.

Azkenaldian, musika-taldeak eta murgak sartu dira, jaialdiak edo inauteriak, oro har. Herrialde horretako futbol-barretan murgak daudela ere aitortzen da.

### Musika-ardatza: Andino muga/Amazonikoa

Murga amazoikoak Andino de Frontera/Amazonica musika-ardatzeko eskualdeko edo tokiko gaiak interpretatzen dituzten musika-multzoak dira. Tresnak: kanpaia, guakharaka, dultzaina edo harmonikoa, gitarra eta danborrak.

Murga Espainian
---------------

### Badajoz

Badajozeko inauterian, gutxienez 10 pertsonak eta gehienez 15ek osatzen dituzte murgak, gehi bost figurante. Inauteriak baino aste batzuk lehenago, murgak López de Ayala antzokian lehiatzen dira, gizartearen kritikarik azidoena nork duen ikusteko eta antzerkia betetzen duen publikoa gehiago dibertitzeko. Musika, letra, jantziak eta eszenaratzea baloratzen dira. Beren musika-errepertorioa interpretatzen dute, Espainiako gitarrak, kutxa eta dunboa erabiliz, eta aurkezpenean edozein instrumentu soilik erabil dezakete. Errepertorioan, urtean zehar gertatutakoa errepasatu ohi dute, modu satiriko eta komikoan, motaren arabera eta kritika eta salaketa soziala erabiliz. Gainera, murga batzuek jarraitzaile ugari dituzte. Izan ere, lehiaketaren fase bakoitzaren aurreko egunetan ilara luzeak sortzen dira, lehiaketaren sarrerak lortzeko. Horiek funtsezkoak dira hiri honetako inauterietan, eta ezin dira bereizi. Lehiaketa horretara probintziako hainbat tokitatik datozen murgak ere biltzen dira. Murgen kopuruak gora egiten jarraitzen du urtez urte. Badajozeko inauterietako murgen lehiaketa ofiziala demokraziaren ondorengo inauteriak baimendu zirenetik egiten da.

2007an, guztira, hogeita hamabi murga zeuden. Lehiaketaren irabazlea La Caidita izan zen, ondoren Jarana eta Agüitas, eta hirugarrena.

2008an, guztira, 35 murgak parte hartu zuten lehiaketan, eta honela sailkatu ziren: 1. Los Niños, 2. Jarana eta Marwan (berdinketa), 4. Los Murallitas, 5. La Caidita, 6. Ad Libitum, 7. Hori da espiritua eta 8. Dakipakasa.

2009an 41 murgak parte hartu zuten guztira, eta honela geratu zen sailkapena: 1. Marwan, 2. Los Niños (Ninjas Pacenses Eskola), 3. Dakipakasa, 4. Jarana, 5. La Caidita, 6. Las Chimixurris, 7. Titirimundi, 8. La Mascarada, 9. Pa 'Cuatro Días eta 10. Los 3W.

2010ean, 35 murgak parte hartu zuten berriro, eta azken ordena honakoa izan zen: 1. Los Niños, 2. Los 3W, 3. Al-Maridi, 4. Jarana, 5. Los Water Closet (WASA), 6. Los Murallitas, 7. Titirimundi, 8. Llerena (Sáez jauna), 9. Marwan, 10. Pa 'Cuatro Días.

### Cadiz

1909an, "La Gaditana" izeneko Cadizko antzerki-konpainia apal batek Uruguaira bidaiatu zuen eta, hiriburuan, Diego Muñozek zuzendutako antzerki-lan bat antzeztu zuen. Lanak porrot egin zuen, eta aktoreak dirurik gabe geratu ziren bueltako bidaiariak ordaintzeko. Bururatu zitzaien, zerbait biltzeko, Montevideoko kale eta plazetan kantatzea, Cadizko "Murgas" -ak, Andaluziako egungo txirigota eta konpartsen eta Uruguaiko murgen aitzindariak. Itzultzeko behar zuten guztia lortzeaz gain, Inauterietako koploen zaletasuna sortu zuten. Konpainia batek porrot egin zuenez, arrakastaz esportatu ziren Cadizko inauterietako murgak.

Uruguaia Araca la Cana murgak Araka la Kana gaditanarekin ahizpa egin zuen Cadiz eta Montevideoko inauterietako 100 festak ospatzeko. Gaur egun, Cadizeko konpartsak eta Uruguaiko murgak Andaluziako, Kanarietako eta Uruguaiko folklorearen parte dira.

### Santa Cruz Tenerifekoa

Tenerifeko murgek gaditar txirigotetan dute jatorria. 1917an, haietako batek Tenerifeko inauterietan parte hartu zuen, eta horrek, segur aski, irletako inauterietan murgak agertzea eragin zuen.

Murga ugari daude Tenerifeko Santa Cruzen, eta urtero egiten dira lehiaketak inauterietan, kategoria desberdinetan. Hasieran gizonezkoen taldeak baino ez zeuden arren, duela hamarkada batzuetatik hona, gainera, emakumezkoen eta haurren murgak daude inauterietan.

Murgen dekanoa *NiFu-NiFá afilarmonikoa* da, 50 urte baino gehiago dituena.

### Malaga

Praktikan, kainu-txirigoten multzo ia berdinak dira, osagai kopuruagatik izan ezik; izan ere, Lehiaketa Ofizialean 15 kide arte jardun daitezke (Gaditanako hiriburuan baino 3 gehiago).

Malagarako murgilari ospetsuena Pepe León ezaguna da, zalantzarik gabe. Laurogeita hamarreko hamarkadan, urtetik urtera, bere palmaresa "La murga del Chino" eta tankerako murgekin lehiatzen ikusi zuen, batez ere. 2003an erretiratu baino lehen, gaur egun "Murga de la Peña Er Dito" deiturikoari lehia gogorra egiten zion, David Santiago konparsistak zuzendu eta idatziz. XXI. mendean, Pedro Veraren, Miguel Ángel Merchánen eta, batez ere, Alberto Zumaqueroren eta Manu Roblesen taldeak nabarmentzen dira. Talde horiek inflexio-puntu bat dira askorentzat, listoiak nabarmen egin baitu gora, bai letren aldetik, bai interpretazioaren eta afinazioaren aldetik. Zenbait murguistak, hala nola Ángel Valderrama, Carlos Pariente, Kike Rosado, Manuel Gómez, Jorge Real, Sergio Lanzas, Paco Susi, José Manuel Rengel, "Chema" edo Benjamín Pastor "Benyi", "Fili" edo Félix Godoy, aipamena merezi dute Esteponako murgarekin batera (bi aldiz finalista).

Murga Panaman
-------------

Murga musika-genero bat da, Panamako erdialdeko probintzietako inauterietako orkestra kale-bildumek egina. Manuel Consuegra Gómezek asmatu zuen, 12k, XX. mendearen erdialdean, non Las Tablas eta Chitréko (danboritoa) inauterietako erritmo folklorikoa orkestrara garraiatzen duen.

Nazioarteko aintzatespena lortu zuen "La murga de Panamá" saltsaren gaiarekin. Héctor Lavoe eta Willie Colónek egin zuten, eta saltsako beste abeslari batzuek abestu zuten, hala nola Rubén Bladesek eta Oscar D 'Leonek.

Genero honen ezaugarria da danboritozko musika-pieza jarraituak egitea, panameña kumbikoa eta tipikoa, modu askean dantzatzeko erritmo alai gisa.

Panaman exekutatzen eta dantzatzen diren beste musika-estilo batzuetan ez bezala, murga musika instrumentala baino ez da jaietan exekutatzen denean. Baina Inauterietako tunetan, musika horrekin batera, letra kantatua dago, akorde musikalekin harmonian.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Chirigota
* Konpartsa

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Vianako murga 2012an.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1452181
* Commonscat Multimedia: Murga / Q1452181

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2004014985

 |

* Wd Datuak: Q1452181
* Commonscat Multimedia: Murga / Q1452181