recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Luis Enrique Graciano Palao Berastain** (Arequipa, Peru, 1943) Peruko margolaria da. Marrazketa eta pintura errealistan espezializatu da, batez ere ikatzarekin eta akuarelarekin lan egin du.

Biografia
---------

Mariano Palao Villegas (1905–1989) zirujau ospetsuaren eta Rosa Berastain Berastainen semea. Liese Ricketts Borchardt-ekin ezkondu zen 1973an, eta harekin bi seme ditu, Sebastián eta Francisco. 1994an bere alaba Cristina jaio zen Gabriela Lambarrirekin izandako harremanaren ondorioz.

Oso gaztetatik erakutsi zuen arteekiko sentsibilitate berezia. Bere jaioterriko Colegio La Sallen ikastetxean ikasi zuen. Bere egonezinak Argentinara eraman zuen eta La Platako Unibertsitate Nazionalean lau urtez arkitektura ikasi zuen, baina arte plastikoetara dedikatzeko karrerari utzi zion. Han herrialde horretako artista entzutetsuekin harremana izan zuen, eta hainbat erakusketa egin zituen, non kritika aitortza lortu zuen. Bere lehen erakusketa Saltako udalerrian inauguratu zen, 1965eko maiatzaren 25ean. Jujuyra joan zen bizitzera, bertako paisaiak erakarrita, eta handik aurrera bere artearen gai nagusia bihurtu zen.

Urte batzuen ondoren Perura itzuli zen (1966) eta Chinchero barrutira joan zen bizitzera, Urubamba probintziara, Cuzco eskualdera, eta han paisaiarekin eta Peru sakoneko jendearekin mimetizatu egin zuen. Andeetan zehar nekaezin bidaiatu zuen landa inguruko jende xumearen bizitza eta ingurunea birsortzen Teodoro eta Alejandro Núñez Ureta anaiek inspiratutako estilo errealistarekin eta Andrew Wyeth-en errealismo amerikarraren zenbait oroitzapenekin. Luis Palao maisuaren obrak marrazkiaren menpe dago eta itzalak orekatzeko eta gauzatzeko oso estilo berezia du, bere argi ilun sendoa eta pintzelkada espontaneoak eta ziurrak izanik.

Bere meritua da errealismo oso pertsonala baina erabatekoa sortu izana egungo akademikoetan eta ukaezina den estilo unibertsala erabili izana bere herrialdeko jendearen bizitza birsortzeko, horrela jarraituz eta Jorge Vinatea Reinoso eta Teodoro Núñezen arteari bizitza berria emanez, horregatik, hainbat nazio eta nazioarteko bereizketa eta sari eman dizkiote edukietan duen balio plastiko eta humanistikoagatik. Bereizketa horiek "Pintura Sari Nazionala"-tik hasi eta Peruko estatuaren Peruko artearen historiarako egindako ibilbideagatik eta ondareagatik aitortzera arte dira.

Palao adierazpen modu berrien betiko bilatzailea da, ez du inoiz errepikatzen. Jende xumeekiko maitasunak, batez ere indigena hutsekiko, bere herriaren borrokaren parte izatera eramaten du lurrera itzulera naturalaren amets utopikoan:

Duela urte batzuk arte Inken Haran Sakratuan, bizi izan zen, Calcan, artista eta gizon gisa bere herriaren errealitatearekiko elkartasunez lan egiten jarraituz. Osasun arazoengatik bere jaioterriko Arequipara joan behar izan zuen eta bere anaiengandik gertuago egonteko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5984132

 |

* Wd Datuak: Q5984132
Daniar koroako bitxietako lurbira
**Lurbira** edo **globus crucigerra**, Lurra irudikatzen duen bitxi bat da, gurutze batek koroatua. Lurbira, autoritatezko ikur kristau bat da, denboran zehar erabili izan dena eta gaur egun txanpon, ikonografian eta Austria, Bavaria, Danimarka, Suedia eta Errusia bezalako Koroako Bitxietan agertzen dena.

Orbeak munduaren gainean (lurbira) Kristoren domeinua (gurutzea) irudikatzen du, literalki, lurreko gobernari batek eutsia (edo, batzuetan, aingerua bezalako izaki zerutiar batek). Kristok berak eutsia denean, objektua, mendebaldeko ikonografian, *Salvator Mundi* (Munduaren Salbatzailea) bezala ezagutzen da.

Ezagutzen den lehen erabilera, V. mendekoa da, beharbada, 395 eta 408 urteen bitartean, non, Bizantziar Inperioaren lehen enperadorea izan zen Arkadioren txanponetan agertzen zen, baina askoz ziurragoa da bere ondorengo izan zen Teodosio II.aren txanponetan, 423an agertzea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q461585
* Commonscat Multimedia: Globus cruciger

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4177474-7
* AAT: 300211999
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q461585
* Commonscat Multimedia: Globus cruciger
**Batzorde paritarioa** sortu egin zen Hitzarmen Kolektiboetan sortutako gatazkak eta desadostasunak konpontzeko asmoz. 1973ko abenduaren 19an sortutako hitzarmen kolektiboko legearekin batera adostu zuten beharrezko gaia zela hitzarmen bat zehazteko, gainera gaur egungo gutxieneko edukien barnean dago.

Enpresa batek batzorde paritarioa edukiko du 25 pertsona baino gehiago bertan lan egiten badute. Batzorde hau langileen osasunaz eta segurtasunaz arduratzen da. Enpresaburuen eta langileen ordezkariak agertu behar dira, non bi aldeetako kideen kopurua 3 pertsonena izango da.

Bestalde, batzorde honek beste eginbehar batzuk ditu, ondoren ius ditzakegu:

* Langileei aholkuak beharrezko kontuetan
* Hitzarmen Kolektiboak betetzen diren ikertzen dute.
* Sustatzen dute langilei zuzendutako ikastaroak non prestakuntza profesionala lor dezaten.
* Enpresan gertatzen diren lan-istripuak eta gaixotasunen arrazoiak bilatzen dute.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25473081

 |

* Wd Datuak: Q25473081
**Lurdako gaztelua** (frantsesez: *Château fort de Lourdes*) Frantziako hegoaldeko Pirinio Garaiak departamenduan dagoen Lurda udalerrian kokatzen den gaztelu-gotorleku bat da, Okzitanian. Udalerria bere itzalpean du, bertako edozein lekutatik ikus daitekeelarik.

Leku estrategikoan dago, Lavedango zazpi haranen sarreran, Espainiako mugatik hurbil, Lurdako santutegiaren alboan eta Gizateriaren Ondare den Pirinioetako Parke Nazionalatik oso hurbil ere.

Historia
--------

Eraikin multzoa 778 baino aurreagokoa da, urte honetan Karlomagnoren gudarosteen setioa jasan baitzuen. XI. mendea eta XII. mendearen artean Bigorrako kondeen egoitza izan zen.

XIII. mendean gaztelua eta bere jabetzako lurraldeak Champagneko kondeen eskuetara igaro ziren, hauek era beran Nafarroako Erresumako erregeak ere bazirelarik, ondoren Filipe IV.a Frantziakoaren erregealdian Frantziako Erresumako zati izatera iragan zelarik. 1360ko Brétignyko Akordioaren ondorioz Ingalaterrako Erresumaren eskuetara igaro zen, XV. mendean Frantziako Erresumara itzuliz, aurretik bi setio pairatuz.

XVII. mendean gaztelua errege espetxe bilakatu zen, eta Frantziako Iraultzaren ondoren, Estatu espetxea, XX. mendea arte mantendu zuen funtzioa izan zelarik.

1921an bere instalakuntzak Musée Pyrénéen museoren egoitza izan ziren, eskualde guztiko handi eta garrantzitsuena, gaur egun arte bisitariei eskualdearen artea eta bizimoduaren inguruko ezaugarriak erakusgai dituelarik, okzitaniar sukaldaritzatik hasi eta janzkera arte. 1933an aurrera Frantziako Kultur Ministerioak Monumentu Nazional izendatu zuen.

Eraikina
--------

Gazteluaren antzinako egiturak mendeetan zehar handitze eta zaharberritze lan ugari izan ditu, bai harresi nahiz gotorlekuan.

Iruditegia
----------

* Aireko ikuspegia.Aireko ikuspegia.
* Gauez.Gauez.
* Dorrea.Dorrea.
* Gazteluaren kapera.Gazteluaren kapera.

Kanpo estekak
-------------

* Lurdako gaztelua. Lurdako udal webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2724447
* Commonscat Multimedia: Château fort de Lourdes

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 123537841
* LCCN: no2007148892
* **Ondare historikoa**
* Mérimée: PA00135708

 |

* Wd Datuak: Q2724447
* Commonscat Multimedia: Château fort de Lourdes
**Lyon konderria** (ingelesez: *Lyon County*) Iowako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Rock Rapids da. 2010eko zentsuaren arabera 11.581 biztanle zituen, Lyon kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Lyon konderriak 1.522,34 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,33 ura dira. Beste 1.522,01 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 7,61 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 11.581 pertsonetatik 11.479 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 212 dira. 9 beltzak edo afroamerikarrak. 8 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 25 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 57 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485791
* Commonscat Multimedia: Lyon County, Iowa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126656969
* LCCN: n79062956
* NARA: 10038980
* **Lekuak**
* OSM: 1646301
* TGN: 2000620

 |

* Wd Datuak: Q485791
* Commonscat Multimedia: Lyon County, Iowa
**Brego**, Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da, eta, bere istorioa, Eraztunen Jauna eleberriaren eranskinetan kontatzen da. Rohango bigarren erregea izan zen, [[Eorl] gaztearen seme eta oinordekoa, norengandik erresuma heredatu zuen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2545ean.

Bere erregealdian, Eotheoden Kalenardhonerako aldaketak jarraitu zuen. Gainera, Bregok, Rohango mugak bere etsaietatik babestu zituen, Ekialdeko gizakiak eta dunledinarrak, alegia.

Meduseldeko jauregia eraiki zuen eta Edoras Markako hiriburu bihurtu zuen.

Bere seme nagusia zen Baldor, harropuztuta, Hildakoen Bidezidorra zeharkatzera joan zen, eta sekula ez zuten aurkitu. Brego, penaz hil zen handik gutxira, eta bere oinordekoa, bere seme Aldor izan zen. Bregok, Eofor izeneko hirugarren seme bat izan zuen, Eomerren aita zen Eomunden arbasoa izango zena.

Egokitzeak
----------

Peter Jacksonen Eraztunen Jauna: Bi dorreak filmean, Aragorn, Brego izeneko zaldi baten gainean doan, dirudienez, izena, antzinako erregearen omenez zuena. Hau ebazten da, Aragorn eta zaldiak elkar ikusten duten lehen aldian, honek, errege izena duela esaten baitio. Zaldi hau, Theodredena zen, Theoden erregearen seme oinordekoa.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Eorl** | **Rohango erregea**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2545-2570 | Ondorengoa**Aldor** |
**Lyon konderria** (ingelesez: *Lyon County*) Minnesotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Marshall da. 2010eko zentsuaren arabera 25.857 biztanle zituen, Lyon kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Lyon konderriak 1.869,11 kilometro koadro ditu. Horietatik 18,41 ura dira. Beste 1.850,7 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 13,83 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 25.857 pertsonetatik 24.178 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.541 dira. 575 beltzak edo afroamerikarrak. 82 amerikar natiboak ziren eta 6 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 677 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 25 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 314 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491152
* Commonscat Multimedia: Lyon County, Minnesota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 136053222
* LCCN: n81093328
* NARA: 10039666
* **Lekuak**
* OSM: 1795851
* TGN: 2001040

 |

* Wd Datuak: Q491152
* Commonscat Multimedia: Lyon County, Minnesota
**Lyon konderria** (ingelesez: *Lyon County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Eddyville da. 2010eko zentsuaren arabera 8.314 biztanle zituen, Lyon kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Lyon konderriak 664,41 kilometro koadro ditu. Horietatik 110,56 ura dira. Beste 553,84 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 12,51 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 8.314 pertsonetatik 7.749 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 77 dira. 437 beltzak edo afroamerikarrak. 12 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 24 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 9 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 82 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q117917
* Commonscat Multimedia: Lyon County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153618506
* ISNI: 0000 0004 0618 0874
* LCCN: n81112536
* NARA: 10038975
* **Lekuak**
* OSM: 1846550
* TGN: 2000816

 |

* Wd Datuak: Q117917
* Commonscat Multimedia: Lyon County, Kentucky
**Leelanau konderria** (ingelesez: *Leelanau County*) Michiganko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Suttons Bay Township da. 2010eko zentsuaren arabera 21.708 biztanle zituen, Leelanau kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Leelanau konderriak 6.558,35 kilometro koadro ditu. Horietatik 5.659,18 ura dira. Beste 899,17 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 3,31 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 21.708 pertsonetatik 20.593 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 794 dira. 56 beltzak edo afroamerikarrak. 682 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 92 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 8 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 275 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502722
* Commonscat Multimedia: Leelanau County, Michigan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143072053
* LCCN: n81007348
* NARA: 10039639
* **Lekuak**
* OSM: 1586056
* TGN: 2000971

 |

* Wd Datuak: Q502722
* Commonscat Multimedia: Leelanau County, Michigan
Lurra goldatzen Queseran, Quebrada del Toro, Salta probintzian, Argentina.
**Lur-lantzea** edo **laborantza** nekazaritzaren oinarrizko eragiketa da, lurrean sakonera ertaineko ildoak marratzean datza, eskuko tresna batekin edo golde batekin. Golde baten bidez lurra lantzeko ekintzari goldatze deritzo. Laborantza hitza latinezko "*lan egin*" hitzetik dator.

Hauek dira, besteak beste, lur-lantzearen eginkizunak: uraren zirkulazioa erraztea behar bezala ureztatzeko, belar txarrak suntsitzea, lurra haustea nekazaritzako ereintzarako, lurzoruaren egitura eta egitura hobetzea, euri-prezipitazio handiek eragindako istiltzea saihestea eta kontrol biologiko gisa erabiltzea, intsektuak eta harrak gainazalean geratzen baitira eta harrapariak haietaz elikatzen baitira. Lurra behin baino gehiagotan goldatzea, landaketa-azalera osatzeko parekatuz, baldintza klimatikoek lurzorua aldez aurretik tenperatura baxu eta eurite gisa prestatzeko aukerarik ematen ez duten lekuetan.

Lur-lantzearen bilakaera historikoa
-----------------------------------

XX. mendeko nekazaritza-mekanizaziora arte iraun zuen erromatar goldearen erabilerak, normalean zurezkoak eta animalia-trakziokoak (idiak edo ekidoak). Handik aurrera, golde mekanikoei eta traktoreei esker, lurra sakonera handiagoan goldatu ahal izan zen, eta horrek lurzorua galtzeko higadura-prozesuak eragin ditzake.

Gaur egun, gutxiago lantzeko eta maldarekiko perpendikularki lantzeko joera dago, higadura murrizteko. Herbizidak edo sega-makinak erabiliz gero, gaur egun ez dago aitzurrik belar txarra kentzeko. Berriki egindako ikerketen arabera, aldi baterako bakarrik goldatzeak handitu egiten du uraren infiltrazioa, eta balantze hidrikoa hobea da lurra asaldatzen ez bada. Gainera, labore iraunkorrek lurrazaletik hurbilago sustraiak izatea ahalbidetzen du.

Lurra lantzea izan zen gizakiaren lehen kezketako bat, janaria lortzeko. Tresna primitiboak zurez, hezurrez eta harriz egin ziren, eta horiekin ildaska txiki bat mugitzen zen. Horrela, landu eta erein zitekeen eremua oso mugatua zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   ASALE, RAE. «labrar | Diccionario de la lengua española» *«Diccionario de la lengua española» - Edición del Tricentenario*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q878333
* Commonscat Multimedia: Tillage

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12003696p (data)
* GND: 4007353-1
* LCCN: sh85135363
* NKC: ph123780
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BDCYL: 20322

 |

* Wd Datuak: Q878333
* Commonscat Multimedia: Tillage
**Leerdammer** Herbehereetako gazta bat da, behi esnez egina eta erdi ondua. Testura krematsua du, eta emmental gaztaren antzeko itxura eta zaporea, ahogozoan suitzar jatorriko azken gazta hau baino *borobilagoa* den arren. Zapore gozo arin bat du, eta intxaur ñabardurekin, adinarekin biziagoa izatera iristen dena.

Leerdammer izena marka erregistratu bat da. Gazta hau, soilik Groupe Bel enpresak ekoizten du. Leerdammer gazta Schoonrewoerden egiten da, Leerdam udalerrian, gaztari bere izena eman dion udalerria.

Zerbitzaketa
------------

Gazta hau hotza zerbitza daiteke zizka-mizka bezala, mokau soil bat bezala, ogitartekoan edo gosariko gazta bezala haragiekin eta ogiarekin. Labean egosi eta parrilan erre ere egin daiteke, oso erraz urtzen bait da, eta honela plater ugariren laguntzaile bezala erabiltzen da.

Kanpo estekak
-------------

* Maasdam gazta

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1423094
* Commonscat Multimedia: Leerdammer kaas

---

 |

* Wd Datuak: Q1423094
* Commonscat Multimedia: Leerdammer kaas
**Lur Santua** izenekoa Jesukristo, aro berriko 1 eta 33 urteen artean, bizi izan zen lurraldeari dagokio, gaur egungo Israelek eta Palestinak osatuko luketena. Bertan eliza asko aurki daitezke, Jesukristoren bizitzako zati bakoitzarentzat.

Lurralde honetan Betleem, Nazaret eta Jerusalem hiriak nabarmentzen dira, non Jesus jaio, bizi eta hil zen.

Lur hau sinbolo bat da Kristautasunarentzat, gainera judutarren *Agindutako Lurra* da eta Islamaren arabera, *Harriaren Domoa* eta Mahoma ametsetan zaldi baten gainean zerura igo zeneko lekua bertan daude. Arrazoi hauegatik gatazka erlijioso eta kulturalen iturri izan izan da betidanik.

Tiberiades aintzira edo Galileko itsasoaren ikuspegia

Tiberiades aintzira edo Galileko itsasoaren ikuspegia

Historia
--------

X. mendean tribu turkiarrak Islamera aldatu ziren eta Lur Santuaren konkistari ekin zioten bertako musulmanei kenduz eta kristau erromesaldiak moztuz.

Urbano II.a Aita Santua berria entzutean sumindu egin zen. Lur Santua VII. mendetik egon zen *fedegabeen* eskuetan, baina orain gainera kristauek ezin zuten bisitatu ere egin. Urbanok Guda Santuaren deialdia egin zuen eta Clermonteko Gurutzada antolatu zen. Bertan bildutako zaldunak Urbanoren hitzekin hunkitu ziren eta *Deus Volt* ("Jainkoak nahi du") ohikutu zuten. Hilabete gutxitara, behartsu eta nekazari jendetza beraien arma xumeekin Lur Santuaren konkistara habiatu ziren, baina Europatik irten baino lehenago sarraskitu zituzten bizantziarrek eta balkandarrek.

Gurutzada herrikoi hau hondamendi bat izan zen, baina geroage noble feudalek osatutako beste bat antolatu zen. Europa zeharkatu eta 1099an Lur Santua konkistatu zuten, Turkiaren hegoaldetik Sinairainoko hiriak konkistatuz, beste beste Jerusalem, Antiokia, Donibane Akrekoa, Askalon, Tiberiades, Edesa eta Tiro. Bederatzi gurutzada gehiago izan ziren, kristauentzat hainbeste arrakasta izan ez zutenak.

Gaur egun Lurralde Santuak gatazka iturri izaten jarraitzen du, 1948an Israelgo estatua sortu zenetik bertako biztanlego palestinarra azpiratuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia.* .

Ikus, gainera
-------------

* Gurutzadak
* Israelgo historia
* Israelgo Lurraldea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q48175
* Commonscat Multimedia: Holy Land

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 253158790624938851576
* NDL: 01167510

 |

* Wd Datuak: Q48175
* Commonscat Multimedia: Holy Land
**Bruno Villarreal Kirol Elkartea** Gasteizko futbol taldea da. 1991an sortua, Arabako Erregional Preferentean ibili zen eta 2010an desegin zen taldea.

Historia
--------

*Sociedad Deportiva Bruno Villarreal* Errota-Coronacion auzoko futbol taldea da. Izena bertoko Bruno Villarreal kaletik hartua da, Bruno Villareal arabar jeneralaren omenezkoa.

Bruno Villarreal beti Erregional Mailan izan da, 2004an urte batez Hirugarren Mailara igo arte. 2010an desegin zen taldea diru arazoak zirela eta.

Uniforme
--------

* **Lehenengoa**: Zamarra txuri-gorria eta praka urdinak.

Futbol Zelaia
-------------

Bruno Villarrealek Arriaga-Lakuako Lakua futbol zelaian  jokatzen du, 104x64 metro dituena.

Datuak
------

* **Denboraldiak Lehenengo Mailan**: 0
* **Denboraldiak Bigarren Mailan**: 0
* **Denboraldiak Bigarren B Mailan**: 0
* **Denboraldiak Hirugarren Mailan**: 1
* **Emaitzarik onena**: 20. (Hirugarren Maila, IV. Multzo 04-05 denboraldia)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9078468

 |

* Wd Datuak: Q9078468
Brasil uhartea Irlandako kostaldearen aurrealdean, 1572an datatutako Abraham Orteliusen Europako mapan ikusgai.
**Brasil uhartea** edota **Hy-Brasil** ustez Ozeano Atlantikoko lekuren batean dagoen uharte mamu bat da, Irlandar mitologian aipatu zenetik izendapen ugariz ezagutua, haietako batzuetan San Brendanen uhartea. 1367ko Pizigani-ren mapan 'Braçir uhartea *izenez agertzen da, eta ondorengoetan* Braxil*,* Brazille*, Brasile, Bracie, Bresily, Bersil, Brazilæ, Bresilji, Braxilis, Branzilæ, O'Brasil edota O'Brassil izenez,* Hy Brasil*, eta beste aldaera batzuk XVIII. mendean marraztutako Jefferys-en maparaino ailegatuko dira. Vinlandeko mapa eztabaidatuan Frantziako kostaldearen aurrealdean kokatutako San Brendanen uhartearekin identifikatzen du: «Magnæ insulæ Beati Brandani Branziliæ dictæ».*

1498an Errege Katolikoen enbaxadorea zen Pedro de Ayala ingeles gortera zuzendu zen, ondoren ingeles ontziak azken urteetan uharteaten bila aritu zirela berri eman zuen.

Aipatutako itsas espedizio hauek 1480an hasiak litzatezke, bakailao arrantzaguneak topatzeko helburuz eginak. 1498an John Day ingeles merkatariak ziurrenik Kristobal Koloni zuzendutako gutunean Bristolgo itsasgizon batzuk uhartera iritsi zirela baieztatu zuen, Iparraldeko Ozeano Atlantikoan kokatuz, Ternuatik hurbil eta Joan Cabotoren espedizioekin lotuta.

Aipatutako *uharte mamu* hau Europa legoke, Irlandako kostaldearen aurrealdean, hortaz, 1500 inguruan portugaldar itsasgizonek topatutako Brasil herrialdearekin zerikusirik ez duela dirudi. Halaber, Brasil izenaren jatorria agertzen den erregistrorik ez da topatu ahal izan, baina uste denez, aipatutako uharte mamu honen hasierako izena Basil litzateke, ondoren Hi-Brasil edota Hy-Brasi izatera pasatzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Alexandre de Humboldt, *Examen critique de l'Histoire et Géographie du nouveau continent aux* Google Booksen siglos XV y XVI. Librairie de Gide, Paris, 1836.
2. ↑  Beuchat, Henri, *Manual de arqueología americana*, Madril, 1918, 41. orr.
3. ↑  *Historia General de España*, Editorial Rialp, 10. bilduma, 110. orr.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q899371
* Commonscat Multimedia: Brasil (mythical island)

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 1034092294

 |

* Wd Datuak: Q899371
* Commonscat Multimedia: Brasil (mythical island)
***Bridge*** (brɪdʒ ahoskatua) lau pertsonaren artean, bi biren kontra jokatu ohi den karta-jokoa da. 1880an Konstantinoplan asmatu edo jokatzen zen, eta gero Frantziara eta ingeles hizkuntzako herrialdeetara zabaldu zen. Karta-joko frantsesekin jokatzen da, 52 kartakoa, 13 banatuz jokalari bakoitzari. Sei eskualditik gora zenbat egingo enkantean jarriz hasten da. *Enkantea* irabazi duenak *arrasto* edo *triunfo* bat aukeratzen du, edo, puntu gehiago irabazi nahi izanez gero, ez du aukeratzen batere. Gero, lagunak kartak agerian ipintzen ditu, eta jokoari ekiten zaio. Eskualdi bakoitzean aurrena atera denak jarri duen koloreari jarraitu behar zaio, mota hartakorik izanez gero hark agintzen baitu.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q188966
* Commonscat Multimedia: Bridge (card game)

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119310790 (data)
* GND: 4008237-4
* LCCN: sh85031601
* NKC: ph118989
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q188966
* Commonscat Multimedia: Bridge (card game)
**Madalena Schwartz** (Budapest, 1923ko urriaren 9a - São Paulo, 1993ko martxoaren 25a) jatorri hungariarreko argazkilari brasildarra izan zen,  Foto Cine Club Bandeirante taldeko kidea,   eta bertan argazkilari gisa trebatu zen, eta Paulista Eskola deiturikoaren kidea ere, beste hainbat argazkilarirekin batera, hala nola Marcel Giró, José Yalenti  eta Gaspar Gasparian, beste askoren artean.

Biografia
---------

Magdalena Schwartzen familiak hamar urte inguru zituela emigratu zuen Hungariatik Buenos Airesera, eta 1960ra arte ez zuen Brasilen amaitu. Bertan, beste zeregin batzuetan lan bizitza hasi ondoren, bertan, 40 urte baino gehiago zituenean, argazkilaritza ikasten eta dedikatzen amaituko zuen. Ospe garrantzitsua lortu zuen, erretratuetarako joera handiarekin. Pedro Karp Vásquez argazkilari brasildarrak "gure herrialdeko erretratuaren dama handia" bezala bataiatu zuen. 

Brasilgo argitalpen garrantzitsuetarako lan egin zuen, Iris, Planeta edo Status, esaterako, beste askoren artean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20966484
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 49511053
* ISNI: 0000 0000 4405 6736
* BNF: 15055988t (data)
* GND: 1037426363
* LCCN: no95057337
* SUDOC: 11702726X
* ULAN: 500349549

 |

* Wd Datuak: Q20966484
Bruno Giorgiren eskultura (1970)
**Bruno Giorgi** (Mococa, São Paulo, 1905eko abuztuaren 13a - Rio de Janeiro, 1993ko irailaren 7a) brasildar eskultorea izan zen.

Erroman eta Parisen egin zituen ikasketak, eta 1939. urtean itzuli zen São Paulora. Han bizi izan zen hasieran, baina geroago Rio de Jainerora aldatu zen. Rio de Janeiron Arte Ederretako Batzorde Nazionaleko kide izan zen 1952-1954 bitartean. 1951 eta 1957 urteen artean São Pauloko I, II eta IV. Bi Urtekoetan parte hartu zuen Giorgik, eta 1953. urtean Eskulturako Sari Nazionala eman zioten. Hasierako lanetan errealismoaren kutsua nabarmentzen zaio, baina gerora molde estilizatuagoak erabili zituen. Barrokoak, eta batez ere, Henry Moore eskultorearen irudiek eragin handia izan zuten Giorgiren obran, eta haien eraginez hasi zen forma etzanak eta makurtuak irudikatzen. Oso lan sinple eta plastikoak egin zituen, oro har, eta bere estiloak eragin handia izan du Brasilgo eskultore gazteen belaunaldietan. Giorgiren obra nagusiak hauek dira: *Brasilgo gazteriaren monumentua*, Kultura ministerioko lorategietan, Rio de Janeiron; *Dois Guerreiros* brontzezko obra eta *Meteoa*, Brasilian biak; *Camponesa*, Rio de Janeiroko Arte Ederretako Museoan ikusgai dagoena, eta Tel Aviveko Weizmann Institutuko *Errituala,* marmolez egindako eskultura.

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Bruno Giorgi*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2377295
* Commonscat Multimedia: Bruno Giorgi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 94572786
* ISNI: 0000 0001 0606 5874
* GND: 124865836
* LCCN: n82096280
* SUDOC: 150231598
* ULAN: 500118097
* RKD: 282921
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02448/eu\_g\_1946/g1946

 |

* Wd Datuak: Q2377295
* Commonscat Multimedia: Bruno Giorgi
**Marcus Minucius Felix** (150 - 270) Erromako Inperioaren abokatua eta apologista izan zen. II. eta III.mendeetan bizi izan zen baina data zehatzak ez daude.

Minucius Felixek idatzitako apologia bat ezagutzen dugu, *Octavius* izenarekin ezaguna. Hiru pertsonen arteko elkarrizketa moduan idatzita dago. Pertsonak egilea, kristau bat, Octavius, eta pagano bat, Zezilio. Hirurak Ostia hiriaren bidean daude eta hitz egiten doaz. Orduan geraera txiki bat ematen da: Serapisen eskultura baten aurrean igarotzerakoan, paganoak muxua airez bidaltzen dio jainkoari. Horren ondorioz hirurak eztabaidatzen hasten dira. Zeziliok kristautasunaren aurka hitz egingo du, Octavius alde eta Minuciusek epaile papera beteko du. Eztabaidaren amaieran Zeziliok kristauen fedea onartuko du eta horregatik Minucius zoriontsu agertuko da.

Kristautasunaren aldeko apologia honetan datu bitxia ikusten da: apologiarako idazki kristauak ez dira erabiltzen. Dirudienez,
Tertulianoren *Apologeticum* liburuarekin lotura estua du eta, antza, bata bestearen gainean eragin zuzena izan du.

Ikus, gainera
-------------

* Tertuliano

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Internet Encyclopedia of Philosophy
* **(Latinez)** *Octavio*: latinez, Jatorrizko testua Perseus Proiektuan. Gerald Henry Rendall eta W.C.A. Kerr-en edizioa (1931).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q319423
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 61540251
* ISNI: 0000 0001 1904 8969
* BNE: XX875858
* BNF: 118869964 (data)
* CANTIC: a20100164
* GND: 118734121
* LCCN: n83165536
* NKC: jn19990005751
* NLA: 35355208
* CiNii: DA01502853
* SNAC: w64f29m3
* SUDOC: 026664518
* BIBSYS: 90645203
* UB: a1014161
* ICCU: BVEV009508
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 61279

 |

* Wd Datuak: Q319423
*Artikulu hau sukaldariari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Oteitza».*

**Bruno Oteiza** (Donostia, Gipuzkoa, 1970) euskal sukaldari bat da.

Biografia
---------

Hedabideetan sarritan agertu ohi den sukaldaria da (Teledonosti, Telecinco, La Sexta, Antena Nova, Canal Gourmet eta Hogar Útil), sukaldaritzan oso gazterik hasi zen. Bere heziketa ibilbideak hainbat jatetxetan lan egitera eraman zuen: *Mgescq* jatetxea, Le Cabanon (Landak), Juantxo Muguruzaren *Kokotxa* jatetxea,Trucha Sarasuarekin *Samarri* jatetxean lan egin zuen, eta Londres hotelan Antxon Aranetarekin natera ibili zen, azken hau bere heziketako zutabeetako bat izan zelarik. Ondoren Melillara joan zen, eta handik Pedro Subijanaren *Akelarre* jatetxera, Madrilgo *Café de Oriente* jatetxean Kenji Moritarekin batera sukaldatu zuen, azken honetan zaletu porrokatua den ekialdeko edo asiar sukaldaritza ikasi zuen, eta Badajozko Cristina hotelean Fregenal de la Sierrarekin lan egin zuen. Handik Mexiko Hirira joan zen, han *Faro de Belgrado* eta *La Barandilla* jatetxeetako sukaldetatik iragan zen, azken hamar urteak Juan Mari Arzak sukaldiaren eskutik *Tezka* jatetxean lan egin du, aipatutako sukaldari horrek jatetxe honen aholkularia delarik. Arzak munduko sukaldari onenen hartean ipini ohi du, gainera bere lagun onenetakoa izateaz gain bere maisu handia ere bada.

Gaur egun (2010) Oteiza, Pablo San Románekin batera, *Biko* jatetxearen jabea da, hau mundu osoko 50 jatetxe onenen artean kokatzen dutelarik, eta autore sukaldaritza lantzen duen Grand Velas hotelaren jabea ere bada, Playa Carmen (Riviera Maya), biak ere, Mexikon kokatzen direlarik.

Sariak
------

* 2010 *Biko* bere jatetxea "The World's 50 Best Restaurant Awards" zerrendan sartu zuten.

### Telebista

* *A tu lado*, Telecinco espainiar katea.
* *Cocina con Bruno Oteiza*, La Sexta eta Antena Nova espainiar kateak.

### Liburuak

* *Cocina para 2: Las recetas del programa de televisión*. Egileak: Enrique Fleischmann, Bruno Oteiza, Ramón Roteta. Argitaratzailea: Bainet Media. 2007. 198 orrialde. ISBN 84-96177-31-9, 9788496177314.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Bruno Oteizak arrakasta du, Diario vasco, 2009ko uztailaren 19a.
2. ↑  Bruno Oteiza «Arzak denean 9,5 bat da... Hots, munduko onena», ABC, 2010eko apirilaren 24a.
3. ↑  Bruno Oteiza, Sexta kateko sukaldaria, munduko 50 sukaldari onenen artean, Europapress, 2010 maiatzaren 30a.
4. ↑  *Cocina con Bruno*.
5. ↑  Ikus datuak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5850012

 |

* Wd Datuak: Q5850012
**Brantley konderria** (ingelesez: *Brantley County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Nahunta da. 2010eko zentsuaren arabera 18.411 biztanle zituen, Brantley kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Brantley konderriak 1.158,25 kilometro koadro ditu. Horietatik 12,54 ura dira. Beste 1.145,71 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,06 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 18.411 pertsonetatik 17.541 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 343 dira. 531 beltzak edo afroamerikarrak. 56 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 37 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 10 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 234 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156650
* Commonscat Multimedia: Brantley County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143078790
* LCCN: n81097998
* NARA: 10039225
* **Lekuak**
* OSM: 1028132
* TGN: 2000304

 |

* Wd Datuak: Q156650
* Commonscat Multimedia: Brantley County, Georgia
*Lycaena virgaureae*.
***Lycaena virgaureae*** Lycaenidae familiako tximeleta espezie bat da. Europan eta Asian aurkitzen da, Iberiar penintsulan hasi eta Siberian zehar Mongoliaraino.

Lineo naturalista suediarrak deskribatu zuen 1758. urtean.

Deskribapena
------------

Tximeleta txiki bat da, 26-34 hegal-zabalera duena. Sexu dimorfismoa azaltzen du. Arraren hegalak laranja biziak dira, ertz beltzak dituztenak. Aurreko hegaletan puntu beltz batzuk izaten ditu batzuetan. Azpialdean kolore horiagoa du aurreko hegaletan eta okreagoa atzeko hegaletan. Puntu beltz ugari izaten ditu.

Tximeleta emearen kolorea laranja-horixka izaten da eta puntu beltz ugari ditu. Aniztasun handia erakusten dute emeen hegalek.

Beldarrak berdeak dira eta puntu zuri batzuk izaten dituzte.

* Lycaena virgaureae ♂*Lycaena virgaureae* ♂
* Lycaena virgaureae ♂  △*Lycaena virgaureae* ♂ △

Bizi zikloa
-----------

Belaunaldi bakarra duen tximeleta da eta uztaila erdialdetik iraila erdialdera ikusten dira. Arrautza zuriak banan bana jartzen ditu landarearen zati lehorretan, batzuetan multzotan ere bai. Negua igaro ondoren jaiotzen dira beldarrak eta gauez elikatzen dira. Prezipitazio handiko eremuetara moldaturik daude eta ur azpian ere denbora luzez iraun dezakete.

Habitata
--------

Mendialdeko zelaietan ikusten da, 1.000 eta 2.000 altuera duten lurraldetan. Armenian 2.700 metrotako altueran ere aurkitzen da bertako azpiespeziea.

Azpiespezieak
-------------

* L. v. montanus (Alpeetan)
* L. v. miegii (Iberiar penintsulan)
* L. v. armeniaca (Armenian)

Iruditegia
----------

* Tximeleta arra.Tximeleta arra.
* Tximeleta emea.Tximeleta emea.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)** Valderrey, Juan Luis Menéndez. «Manto de oro. Lycaena virgaureae» *Naturaleza y turismo* (Noiz kontsultatua: 2022-11-05).
2. ↑    *Die Tagfalter Europas und Nordwestafrikas.*  1998 ISBN 978-3-440-07573-9. PMC 75813244. (Noiz kontsultatua: 2022-11-05).
3. 1 2   **(Ingelesez)** «Lycaena virgaurea» *Butterfly Conservation Armenia* (Noiz kontsultatua: 2022-11-05).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q520934
* Commonscat Multimedia: Lycaena virgaureae
* Wikispecies Espezieak: Lycaena virgaureae

---

* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 79495
* BioLib: 51374
* Dyntaxa: 201129
* EOL: 264143
* Fauna Europaea: 441193
* GBIF: 1929659
* NCBI: 282395

 |

* Wd Datuak: Q520934
* Commonscat Multimedia: Lycaena virgaureae
* Wikispecies Espezieak: Lycaena virgaureae
*Staphylococcus aureus*-en biogeruza kateter batean, mikroskopio elektronikoz ikusita.
**Biogeruzak** edo **biofilmak** azal batera atxikiturik dauden egitura biologikoak dira, mikrobio ugariz osatuak. Exopolimero baten bidez atxiki ohi dira mikrobioak azal horretara (bizidun baten azala edo bizigabeko azala izan daitekeena).

Biogeruza batean bi osagai bereiz daitezke: osagai biziduna (mikrobioz osatua) eta zelulaz kanpoko matrizea (mikrobioek ekoiztutako proteinaz eta polisakaridoz osatua). Biogeruza-masaren %85a matrizeari dagokio.

Biogeruza batean ingurugiro desberdinak daude. Bestalde, biogeruzak mikrobioak babesten ditu, egitura horretan zailagoa baita eragile antimikrobiarrak (antibiotikoak, desinfektagarriak...) mikrobio guztietara iristea.

Orokorrean, bakterioak bi modutan bizi daitezke: era librean edo planktonikoan, eta egitura baten barruan beste mikrobio gehiagorekin, azal batera itsatsiak (biogeruzan). Biogeruzetan hazten diren bakterioek berezko ezaugarri fisiologikoak dituzte, era librean bizi diren espezie bereko bakterioek ez dituztenak.

Arlo klinikoan biogeruzek infekzioen sendaketa zailtzen dute, eragile antimikrobiarren jarduera (antibiotikoak, immunitate-sistemaren fagozitoak...) oztopatzen dutelako. Organismoan, bakterioek larruazalean, mukosetan, hortz-haginetan eta jarritako protesietan, besteak beste, biofilmak eratu ahal izaten dituzte. Ez da arazo makala medikuntzan organismo barruko hainbat tokitan (mukosetan edo jarritako inplante medikoetan, adibidez) biogeruzak eratzea, bertan mikrobioak oso babestuta baitaude antibiotikoen aurrean. Era berean, haginetako bakterio-plaka patogenoak, txantxarra eragiten duena, biogeruzak ere eratzen ditu bertan.

Biofilmak ingurugiro likido batean dauden azal solidoen gainean eratzen dira beti. Ur-soluzioa behar dute agertzeko, edo hezetasun handiko ingurugiroak.

Merkataritzan eta industrian ere biogeruzek kalte handiak dakartzate. Egitura horiek mantsotu egin dezakete hodietan zeharreko ur edo olio-fluxua, azkartu dezakete hodien korrosioa eta abiarazi egin dezakete ur azpiko objektuen degradazioa (kostaldeko instalazioak edo itsasontzienak ditugu honen adibidea) 

Era berean, jakina da Legionella pneumophila bakterio beldurgarriak ur-hodietan biogeruzak sortzen dituela aldeko baldintza batzuk dituenean (zikintasuna, materia organikoa, ur epela, ur geldoaren eremuak, etab.)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Madigan M.T. Martinko J.M. Parker J. *Brock Mikroorganismoen biologia*, 2007 E.H.U.ak euskaratua 646-647 orr.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Gai honi buruzko informazio gehiago lor dezakezu **Scholia**n |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q467410
* Commonscat Multimedia: Biofilms

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 122662826 (data)
* LCCN: sh89001286
* NDL: 01168854
* NKC: ph255233
* AAT: 300379570
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D018441

 |

* Wd Datuak: Q467410
* Commonscat Multimedia: Biofilms
**Madalenaitz** Aralar mendilerroan dagoen mendi bat da, 860 metroko garaierakoa. Mendilerroaren hegoaldereneko zatian dago. Txikia da, baina txundigarria. Bere izenaren jatorria, dirudienez, bertan Santa Maria Magdalenaren omenezko ermita baten esistentzian dago, eta ez bere forman, madalena baten antzerakoa.

Izatez, mendi luzanga bat da, Aralar mendilerroan elementu tektoniko bat suposatzen duena. Bere magalak biziki malkartsuak dira eta landaredi ugariarekin, ezpela adibidez. Iparraldeko aurpegia, horma handi lau bat da, eta arinki eroritakoa. Tontorrean elkartzen diren kareharrizko ezproiek, itxuraz, ez dute behar tekniko askorik behar igarotzeko, lurrarekin zikintasunagatik izan ezik. Zehazki, mendebaldeko ezproiak ez du inongo zailtasunik. Dena dela, ohiko iritsiera, gailur somital luze eta zabal osoa igotzean datza, Olazabalgo lepotik mendebalderanzko norantzan. Burteko txamenie izeneko toponimo baten esistentziak, bide bat, zuzenean Irañetatik tontor honetara igotzen zela susmarazten du. Mendi honetatik gertu, Urrunzure ibaiaren iturburua dago.

Irispideak
----------

Olazabalgo lepora Hiriberritik iris daiteke. V formako labarrean sartu behar da, ekialdean, monolito harritsu bat uzten duena. Posible da, baita ere, haran honen eskumako ezproia igotzea igoera errazean. Ezproi honen oinarrian iturri bat dago eta, pìxkat goraxeago, utzitako txabola bat. Hemendik, zuzenean tontorrerantz abiatzen da, Olazabalgo pasabide gainean. Labarra alde batera ez uzteko erreferentzia bat, Beraztegiko ermita erromanikoaren ekialdean geratzen dela da, larre eder baten erdian.

Uharte Arakiletik Aralarko San Migeleranzko bidea hartuz Mikel Berriko ermitatik, Urrunzureko labarrean sar daiteke, tontorraren iparraldean, bere kareharrizko frontoia miresteko, Olazabal leporaino, nondik tontorrera iristen den.

Kanpo estekak
-------------

* euskal-herria.org webgunean

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12262813

 |

* Wd Datuak: Q12262813
**Ca' d'Oro** Veneziako eraikin garrantzitsua da. Veneziako Ubide Handiaren ertzean dago kokatuta. Izena hasieran zituen urrezko apaingarrietatik datorkio. Jatorriz jauregia bazen, gaur egun museo baten egoitza da, Galleria Franchetti alegia.

Historia
--------

Jauregi eder hau 1442tik aurrera eraiki zen. Arkitektoak Giovanni eta Bartolomeo Bon izan ziren; lanaren enkargua, bestetik, Marino Contarinik, San Marko basilikaren prokuradorea izan zen. 1894an Giorgio Franchetti baroiak erosi zuen; 1916an Franchettik estatuaren eskuetan utzi zuen jauregia. Gaur egun Franchettiren izena daraman museoa da.

Ezaugarriak
-----------

Jauregi honek oso ondo erakusten Venezian gotiko artetik pizkunde artera eman zen aldaketa. Lehen eta bigarren solairuko marmolezko trazeriak eta leihoen zein balkoien parapetoak gotiko berantiar baten adibideak dira. Ubide Handira ematen duten zutabeek eta eskuineko aldeko leiho txikiek, bestetik, pizkundeko gusturaren oihartzuna dute. Kornisa eta gandorreria Veneziako gustukoak dira; ondoren oso imitatuak izan ziren. Jauregia bukatu gabe gelditu zen. Ezkerreko aldea falta da eta horrek nolabaiteko asimetria ematen dio multzoari.

Obrak
-----

Jauregiak zaharberritze sakona ezagutu zuten. Agian, elementu garrantzitsuenak margolanak dira. Hona hemen adibide batzuk:

* Andrea Mantegnaren *San Sebastián*.
* Francesco Guardiren Veneziako paisaiak.
* Tiziano eta Giorgioneren laguntza egiteko izan zuten Fondaco dei Tedeschiren fresko batzuk.

Iruditegia
----------

* Ca' d'Oro jauregia Ubide Handian.Ca' d'Oro jauregia Ubide Handian.
* Ca' d'Oro jauregiaren zolu bat.Ca' d'Oro jauregiaren zolu bat.
* Ubidea jauregitik ikusita.Ubidea jauregitik ikusita.
* Ca' d'Oro gertutik ikusita.Ca' d'Oro gertutik ikusita.
* Barruko areto bat.Barruko areto bat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

* **(Italieraz)****(Frantsesez)**:Galleria Franchettiren webgune ofiziala.
* **(Gaztelaniaz)**:El palacio de Ca' d'Oro en Venecia.es Informazio turistikoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q820872
* Commonscat Multimedia: Ca' d'oro (Venice)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 220150765
* NKC: ko2017970630
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q820872
* Commonscat Multimedia: Ca' d'oro (Venice)
*Artikulu hau musika estiloari buruzkoa da; dantza gaitzat duena beste hau da: «Mambo (dantza)»*

  

**Mamboa** musika genero eta dantza estilo bat da, jatorriz Kuban 1940ko hamarkadan garatua. *Mambo* hitzak, beste afro-amerikar jatorriko musika izen batzuek bezala (conga, milonga, bomba, tumba, sanba, semba, bamba, bamboula, tambo, tango, cumbé, cumbia eta candombe) Afrikar jatorria adierazten du, batez ere Kongoko Niger-Kongo hizkuntzetan ohikoa den *mb*, *ng* eta *nd* soinu konbinazioa dela eta. Swahiliz "mambo" hitzak "gauzak" esan nahi du. *Oxford Online Dictionary* hiztegian jasota dagoenez, *mambo* hitzak Haitiko kreoleraz «vuduko apaiz emakumea» esan nahi du.

Antonio Arcañoren "Arcaño y sus Maravillas" orkestrak idatzi zuen lehen aldiz "mambo" hitza, Danzón baten sekzioa aipatzeko. 1910ean José Urfék montuno bat gehitu zion bere *El Bombín de Barretto* abestiari. Inprobisazio moduko bat zen, danzón bati sarrera emateko erabiltzen zena. 1930eko hamarkadan Arcañoren taldeko musikariek *vamos a mambear* («mambea dezagun») zioten montuno mota horren amaierako inprobisazioari buruz hitz egiteko. 1938an Arcañoren cellista zen Orestes Lópezek sortu zuen mambo izeneko lehen danzóna. Son estiloa eta flauta inprobisazioak nahasten zituen.

Antonio Arcañok adierazi zuenez, mamboak honako hau jasotzen zuen: «Mamboa montuno sinkopatu mota bat da, kubatar herriaren xarma, informalitatea eta hitz jarioa duena. Piano-jotzaileak mamboa erasotzen du, flautak hartzen du eta inprobisatzen du, biolinak akorde erritmikoak egiten ditu geldialdi bikoitzekin, baxuak tumbao bat sartzen du, timbaleroak behiaren zintzarria jotzen du, güiroak maraka baten erritmoa jotzen du, tumba beharrezkoa da, tumbao horren baxua ziurtatzen duelako, eta tinbalak indartzen duelako.»

Mambo musikariak
----------------

* Pupi Campo
* Cachao López
* Orestes López
* Benny Moré
* Pérez Prado
* Tito Puente
* Xavier Cugat
* Machito
* Tito Rodriguez
* Bebo Valdes

Ikus, gainera
-------------

* Mambo (dantza)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1646666
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh96007036

 |

* Wd Datuak: Q1646666
**Malloa** Ebroko harana eta Pirinioetako geologia eraketa mota bat da. Hauek orratz edo dorre itxurako harkaitz konglomeratuak dira eta karez elkarturiko buztin eta hondar harriez eginak daude, Eozeno eta ia Miozeno aro guztian Pirinioetatik Ebrora doazen ibaien alubioiek bertan pilatutako sedimentu dentrifikoen ondorioz. Higadurak itxuraldatu ondoren, mendilerroetako zatirik zaharrenen eta euren magaletan atxikituta agertu ohi diren hondakin muino gisara agertzen direlarik. Denbora igaro hala, eta izotza, haizea eta eguzkiaren eraginaren ondorioz biribildutako muinoetan bilakatzen dira.

Huescako Pirinioaurrean ematen diren mallo batzuen ikuspegia, Las Peñas de Riglos udalerrian dauden Riglosko mallorak kasu.
Aralarko Malloen ikuspegia Balerdi mendiaren gailurretik ikusita.
Geologia eraketa hauek Pirinioaurrean maiz ikus daitezke, eremu hura eta Somontano eskualdearen arteko muga ezartzen dutelarik, mallo hauen batez besteko garaiera 200 metrokoa delarik. Ziurrenik mallo guztien artean ezagunenak Riglos herrikoak dira.

Mallo hauek ikuspegi harrigarriak eskeini ohi dituzte eta sarritan eskaladan jarduteko leku ezinobeak dira.

Izena
-----

Ustez *mallo* izena latinezko *malleus* (euskaraz *mailu*) izenetik letorke, egitura hauek eta mailuen arteko antzekotasuna zela medio. *Mal-* edo *mala* aurreizkia Pinioetako leku ugaritan agertu ohi da: Maladeta, Gran Bachimala edota Vignemale.

Euskaraz, aragoieraz nahiz gaztelaniaz *mallo* deitu ohi zaiei, gaskoieraz *mahl*, katalanez *mall*.

Aragoi
------

Aragoien malloak ugari dira: Riglosko malloak, Agüeroko malloak, Raboserako malloak, Matarraña, Bezeit eta Peñarroya de Tastavins udalerrietako malloak, Moncayo mendian dauden malloak...

Euskal Herria
-------------

Euskal Herrian izenez deituak diren mendi bakarrak Aralarko Malloak dira.

Katalunia
---------

Kataluniako mallo ezagunenak Montserrat mendilerroa, Sant Llorenç del Munt eta Les Roques d'En Benet udalerrietakoak dira.

Ikus gainera
------------

* Aralarko Malloak
* Riglosko malloak