recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Materia-balantza** edo **masa-balantza** materiaren iraupenaren legearen ezarpenetako bat da, sistema fisikoen azterketak egiteko erabiltzen dena. Sistemara sartu eta sistematik irteten den materia-kopurua aintzat hartuz, aurrez ezezagunak ziren materia-jarioak aurkitu daitezke. Hau egiteko materiaren iraupenaren legearen (materia ez da berez sortu edo desagertzen) hainbat forma erabil daitezke.

Erabilera
---------

Materia-balantzak ingeniaritza kimikoan eta ingurumen-jakintzetan erabiltzen dira, hala nola erreaktore kimikoen diseinuan edo aireko kutsaduraren barreiapen-ereduak egitean. Sistema fisikoaren mugak zehaztu egin behar dira, sistemara eta sistematiko sarrerak eta irteerak erraz identifikatzeko. Sistema fisiko oso baterako ezarriz gero, bere formetan orokorrena hurrengoa da:

{\displaystyle {\text{Sarrera}}-{\text{Irteera}}={\text{Metaketa}}\,}
Sistemako espezie kimiko bakoitzarentzat ere aplika daiteke:

{\displaystyle {\text{Sarrera}}+{\text{Sorrera}}-{\text{Irteera}}-{\text{Desagerpena}}={\text{Metaketa}}\,}
* Sarrera: Sistema fisikora sartzen den materia-kopurua.
* Sorrera edo agerpena: Erreakzio kimiko bidez sistema fisikoaren barruan sortzen den espezie kimiko horren materia-kopurua.
* Irteera: Sistema fisikoa uzten duen materia-kopurua.
* Metaketa: Sistema fisikoaren barruan metatuz edo bilduz doan materia-kopurua.
* Desagerpena: Erreakzio kimiko bidez sistema fisikoaren barruan desegiten den espezie kimiko horren materia-kopurua.

Erreakzio nuklearrik egon ezean sistemako guztirako atomo-kopuru totala iraunkor atxikitzen da, erreakzio kimikoa egon arren. Gainera, sistema egoera egonkorrean dagoela kontu eginez, "metaketa" terminoa huts bihurtzen da, materia-balantza sinplifikatuz.

Higidura-kantitatearen balantza, energia-balantza eta exergia-balantzekin batera ingeniaritza kimikoaren diseinuaren oinarria da materia-balantza.

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3276889
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3276889
***Mateo Falcone*** Prosper Mériméeren *novelle* edo ipuina da, 1829ean argitaratua.

Historia
--------

Prosper Mérimée *nouvelle* 1829ko otsailaren 14an burutu zuen. Testua, Mœurs de la Corse azpitituluaz, *Revue de Paris* aldizkarian agertu zen, 1829ko maiatzaren 3an; aldizkari hori urte bereko apirilean sortua zen. Nahiz eta Korsikaren deskribapena oso bizia izan, Mériéek oraindik lur hori ez zuen ezagutzen; 1839 arte ez zen joan.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Narrazio tragikoa da. Mateo Falcone Porto-Vecchiotik gertu, mendian bizi da, Korsikan. Egun batean, emaztearekin bere artalde bat ikustera joatea erabakizuen. Fortunato, bere seme oinordeko bakarra, bakarrik geldituta, Gianetto izeneko gizona iristen dela ikusten du. Gianettok gazteari ezkutatzeko eskatzen dio, bost frankoren truke. Geroago, sei gizon armatu agertzen dira Mateo Falconeren etxean eta Fortunatori galdetzen diote nora joan zen ihesean zebilen gizona. Eztabaidaren ondoren, Fortunato bidelapurraren ezkutalekua azalduko du, erloju eder baten truke. Mateo Falcone iritsi zen orduan eta Gianetto harrapatuta ikusten du. Presoak Mateo eta bere familia traizioz salatzen ditu. Sei gizonek eta Gianettok alde egin zutenean, emazteak, senarraren ideia asmatuz, gelditzeko eskatu zion baina entzun gabe, semearekin basora joan zen eta gazteak otoitz egin ondoren eta erreguak egin arren, tiro bat bota zion. Mateok traizioa onartzen ez zuelako.

Moldaketak
----------

Adaptations
-----------

* César Cuik 1906-1907an izenburu bera opera bati eman zion.
* Katsuhiro Ōtomo 1973an manga estiloko moldaketa plazaratu zuen.
* Éric Vuillard zinemarako moldaketa aurkeztu zuen 2008an.
* Frédéric Bertocchini eta Sandrok komikien moldaketa egin zuten 2016an.

Euskarazko bertsioak
--------------------

Lehen itzulpena Nemesio Etxanizek argitaratu zuen, 1955eko Egan aldizkaria. Lehenengo aldiz Mériméeren lan bat euskaratzen zela. Itzulpen hau Itxaropena argitaletxearen Kuliska Sortan Antzerkiak/Kontu-Kontari liburuan plazaratu zuen Etxanizek 1958an. Koldo Izagirrek ere Mateo Falcone eman zuen argitara, 1995ean Elkar argitaletxearekin kaleratutako *Mateo Falcone eta beste zenbait istorio* liburuan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Nemesio Etxanizen bertsioa.
* Koldo Izagirreren bertsioa.
* **(Frantsesez)**:Mériméeren jatorrizko testua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q653141
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q653141
**Sanjkara Mentuhotep** edo **Mentuhotep III.a**, Egiptoko XI. dinastiako seigarren faraoia izan zen. Hamabi urte inguruz gobernatu zuen, K.a. 1995etik K.a. 1983 arte, Jürgen von Beckerathen arabera, Egiptoko Inperio Ertaina deritzon garaian.

"Erregearen seme-alaben artean nagusiena" izan zen, bere aita Mentuhotep II.aren mausoleoan dagoen idazkun batek dioenez, eta honen oinordeko izan zen, jada edadetua, bere aitaren erregealdi luzearen ondorioz. Erresumako hiriburu izan zen Tebasen bizi izan zen.

Garai dizdiratsu bat bizitzen ari zen herrialde bat heredatu zuen, eta bere aitaren eraikuntza programa zabalarekin jarraitu zuen, Amon eta Monturentzako tenpluak eraikiz, Egiptoko lehen tarteko aroan ospetsu egin ziren tokiko jainkoak.

Erresumako mugak sendotu zituen, Egiptoko iparrekialdeko mugan, Niloren harana, asiar herrien erasoetatik babesteko balioko zuten gotorleku batzuk eraikitzea aginduz.

Mentuhotep III.ak, Punterako itsas espedizio bat antolatu zuen, salgai exotikoak lortzeko, Koptosetik abiatu zena, 3000 soldadu armaturen zaintzapean. Uadi Hammamaterako espedizioak ere bidali zituen, Henenuren zuzendaritzapean.

Bere hilobia Deir el-Baharin eraikitzen hasi zen, bere aitarenarengandik gertu, baina sekula ez zen amaitu. Ziuraski, Tebasen lurperatua izan zen.

Bere garaiko testigutzak
------------------------

### Eraikinak

Bere aitaren erregealdian, Tebasen, El Kaben, Hermontisen, Toden eta Elefantinan hasitako eraikinak jarraitu zituen.

### Erregearen izena aurki daitekeen tokiak

* Amonen Tenplua, Tebasen.
* Monturen tenpluko eraikina, Toden
* Uadi Hammamateko harkaizak
* Jatanan erositako estatua baten ofrenda formula baten zati bezala, UC15516 (Petrie Museoa)

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Mentuhotep II.a** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko XI. dinastia | Ondorengoa**Mentuhotep IV.a** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q310278
* Commonscat Multimedia: Mentuhotep III

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 18095413
* GND: 122049071
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q310278
* Commonscat Multimedia: Mentuhotep III
**Chelan konderria** (ingelesez: *Chelan County*) Washingtonko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Wenatchee da. 2010eko zentsuaren arabera 72.453 biztanle zituen, Chelan kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Chelan konderriak 7.754,12 kilometro koadro ditu. Horietatik 189,99 ura dira. Beste 7.564,12 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 9,34 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 72.453 pertsonetatik 69.915 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 18.713 dira. 177 beltzak edo afroamerikarrak. 514 amerikar natiboak ziren eta 89 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 570 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 76 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.112 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q493236
* Commonscat Multimedia: Chelan County, Washington

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 124355151
* **Lekuak**
* OSM: 1153517
* TGN: 1002260

 |

* Wd Datuak: Q493236
* Commonscat Multimedia: Chelan County, Washington
**Churchill konderria** (ingelesez: *Churchill County*) Nevadako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua (Nevada) da. 2010eko zentsuaren arabera 24.877 biztanle zituen, Churchill kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Churchill konderriak 13.012,25 kilometro koadro ditu. Horietatik 242,42 ura dira. Beste 12.769,83 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,91 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 24.877 pertsonetatik 22.039 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3.009 dira. 366 beltzak edo afroamerikarrak. 991 amerikar natiboak ziren eta 41 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 633 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 25 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 782 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111220
* Commonscat Multimedia: Churchill County, Nevada

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137223340
* ISNI: 0000 0004 0429 2194
* GND: 4566957-0
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 166464
* TGN: 2001409

 |

* Wd Datuak: Q111220
* Commonscat Multimedia: Churchill County, Nevada
**Metropolis** fikziozko hiri bat da. Superman bizi den lekua da DC Comics komiki argitaletxearen komikietan. Metropolisen lehen agerpena, Action Comicsen 16. alean izan zen, 1939. urtean.

Jatorria
--------

Joe Shusterrek, Supermanen bi sortzaileetako batek, Metropolis sortzeko, Toronto, bere jaiolekua eta Cleveland nahastu zituen. Azken hiri hontan, beranduago, bizitzen jarriko zen, eta Jerry Siegel, Supermanen beste sortzailea ezagutuko zuen. Honen ondoren, baina, New Yorken analogia bihurtuko zen.

Benetako Metropolis
-------------------

Amerikako Estatu Batuetan, hainbat herri eta hiri daude izen hau dutena, baina, bere burua, "Supermanen bizilekua" bezala hartzen duena, Illinoiseko estatuan dago, eta euren herriko heroia, ahal duten moduan ospatzen dute. Modu horietako bat, Supermanen estatua erraldoi bat, superheroi honen museo bat, Supermani buruzko urteroko jaialdi bat eta herriko egunkarian datza, Metropolis Planet izenekoa, fikziozko Metropoliseko Daily Planet egunkarian oinarritua.

Kokapena
--------

DCren beste hainbat fikziozko hiriena bezalaxe, Metropolisen kokapena ere aldatzen joan da urteen poderioz. Ohi, ordea, Amerikako Estatu Batuetako ekialdeko kostaldeko hiri handi bat bezala azaldu izan da.

Metropolis, New York egunez eta Gotham City, Batman bizi den hiria, New York gauez dela esan izan da. Alderaketa hau egin izana, Frank Millerri eman izan zaio.

Krisia Amaigabeko Lurretan izeneko istorioaren aurretik gertatu izan ziren istorioetan, Smallville, autoa gidatzen joateko moduko distantzian agertzen da, baina kokapen zehatzik gabe. 1986. urtetik aurrera, bere kokapena Kansasen aipatu izan da.

Smallville telesailean, Metropolis Kansasen edo inguruko estaturen batean dagoela dirudi. Elkarrizketa batean, Smallville telesailaren sortzaileek, Metropolis Smallvilletik 160 kilometrora dagoela esan zuten. Atal batean, gutun bat "Metropolis KA" helbidearekin agertzen da, hiria Kansasen dagoela idorokiz, baina Kansas estatuaren posta laburdura KS da, eta ez KA.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1474926
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh94001830

 |

* Wd Datuak: Q1474926
**Camas konderria** (ingelesez: *Camas County*) Idahoko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Fairfield da. 2010eko zentsuaren arabera 1.117 biztanle zituen, Camas kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Camas konderriak 2.794,46 kilometro koadro ditu. Horietatik 11,54 ura dira. Beste 2.782,93 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,4 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 1.117 pertsonetatik 1.083 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 75 dira. 2 beltzak edo afroamerikarrak. 6 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 25 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486054
* Commonscat Multimedia: Camas County, Idaho

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 130197242
* ISNI: 0000 0004 0408 6825
* **Lekuak**
* OSM: 1742081
* TGN: 2000464

 |

* Wd Datuak: Q486054
* Commonscat Multimedia: Camas County, Idaho
**Mendiaundi II** Nafarroako erdialdeko Pirinioetan dagoen mendi bat da, Mendiaundi mendilerroan, Auritz eta Urepele herrietatik gertu, Nafarroa eta Behe Nafarroa arteko mugan. Mendiaundi mendilerroa osatzen duten bi mendietako bat da, eta mendilerro honetako garaiena ere bada, 1232 metroko garaierarekin. Izen bereko beste mendi bat dago Aralar mendilerroan eta ez da azken honekin nahastu behar. Aralarrekoa, Pirinioetako hau baino 75 metro altuagoa da.

Irispideak
----------

830 metroko garaieran aurkitzen diren Sorogaingo etxeetatik, igoera nahiko zuzena da ekialderantz lur garbitik Txasperroko aurretontorrera, berehalako batean, Mendiaundi II mendiaren tontorrera daroana. Ohiko beste ibilbide bat Ibañetako mendatean hasten da, 1057 metroko garaieran, lehenik Lindusera igoz, 1222 metrora dagoena, eta Atallosti lepo zabalera jaitsiz, Bi Zubien lepoa izeneko lepora irtetzeko, tontorrera gailurretik hegoalderantz iritsiz. 880 metroko garaieran dagoen Auritzetik, posible da Atallosti edo Bi Zubien lepoa izeneko lepora iristea Xuringoa izeneko labarretik.

Azkenik, ibilbiderik luzeena, Urepeletik abiatzen da, 432 metroko garaieran. Ibilbideak, bere osotasunean igarotzen du Beurreta zintzurra, eta 980 metroko garaieran dagoen Txasperro leporantz irtetzen da, Mendiaundi II menditik iparraldera. Gailurra jarraituz, tontorrera iristen da.

Kanpo estekak
-------------

* euskal-herria.org webgunean

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263394

 |

* Wd Datuak: Q12263394
*Escherichia coli* bakterioa mikroorganismo bat da.
**Mikrobioak** edo **mikroorganismoak** mikroskopioarekin soilik ikus daitezkeen izaki bizidunak dira. Unizelularrak dira. 2017an aurkitu ziren orain arteko mikrobio fosilik zaharrenak, orain dela 3.450 milioi urteko Australiako arrokatan.

Mikrobioen ezaugarri nagusia haien tamaina da: oso txikiak dira (adibidez, bakterio bat arkakusoa baino mila aldiz txikiagoa da) eta, ondorioz, ez dira begi hutsez ikusgarriak.

Lehenengo mikrobioak Anton van Leeuwenhoek-ek ikusi zituen XVII. mendean. Berak lehenengo mikroskopio modernoa asmatu zuen. Egun batean, ur-putzu bateko tanta bat mikroskopio azpian jarri zuen eta ehunka mikrobio txiki ikusi zituen tanta horretan. "*Animakuluak*" deitu zien.

Mikrobio nagusiak birusak, bakterioak, protozooak eta onddo batzuk (legamiak) dira. Nahiz eta pertsona askoren ustez gaiztoak izan, mikrobio gehienak ez dira kaltegarriak, eta askok laguntzen dizkigute maila askotan (industrian, osasungintzan, ingurugiroa hobetzen, etab.). Gaixotasunak sortzen dituzten mikrobioak, portzentaietan, oso gutxi dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Oldest fossils ever found show life on Earth began before 3.5 billion years ago» *news.wisc.edu* (Noiz kontsultatua: 2018-07-02).
2. ↑   Schopf, J. William; Kitajima, Kouki; Spicuzza, Michael J.; Kudryavtsev, Anatoliy B.; Valley, John W..  (2018-01-02). «SIMS analyses of the oldest known assemblage of microfossils document their taxon-correlated carbon isotope compositions» *Proceedings of the National Academy of Sciences* **115** (1): 53–58. doi:10.1073/pnas.1718063115. PMID 29255053. PMC PMC5776830. (Noiz kontsultatua: 2018-07-02).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q39833
* Commonscat Multimedia: Microorganisms

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11965359s (data)
* GND: 4039226-0
* LCCN: sh85084725
* NDL: 00560686
* NKC: ph115309
* AAT: 300252166
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q39833
* Commonscat Multimedia: Microorganisms
**Mikrofinantza** pobrezia egoeran dauden pertsonei, mikroenpresei edo diru-sarrera txikiko bezeroei finantza-zerbitzuak ematea da, kontsumitzaileak eta autoenplegatuak barne. Zerbitzu horiek modu iraunkorrean eskaintzeari ere esaten zaio.

Mikrofinantzak vs mikrokredituak
--------------------------------

Bi terminoak nahastu ohi dira, mikrokreditua (edo mikroenpresentzako maileguak) gehiago zabaltzen baita garapenerako tresna gisa. Mikrofinantzak osatzen dituzten produktu ugarietako bat da, eta aurrezki, inbertsio, aseguru eta mikrokredituetatik bertatik egin daiteke.

Beraz, Mikrofinantzaketa mikrokreditu soil bat baino gehiago da, hau da, edozein arrazoirengatik kreditua, aurrezki-kontuak edo merkatu konbentzionaleko aseguruak eskuratu ezin dituzten biztanle-taldeei zuzendutako finantza-zerbitzuen multzoa, ez dituztelako betetzen zenbait baldintza, hala nola abalak ez izatea, ez ordaintzearen aurrean bermeak betearaztea bermatzen duten jabetza-eskriturak.

Finantza-zerbitzu horiek aurrezki-mekanismoak, inbertsio-mekanismoak edo maileguak izan daitezke, eta kasu horretan mikrokredituaz hitz egingo litzateke.

Mikrofinantzak vs Finantza inklusiboak
--------------------------------------

Finantzaketa inklusiboa mikrofinantzen kontzeptu orokorra da, eta, beraz, baita mikrokredituarena ere. Helburua pobreei finantza-sistemarako sarbidea ematea da. Finantzaketa inklusiboa eskuragarri dago bai enpresari txikientzat, bai enpresa txiki eta ertainentzat. Finantza inklusiboen helburua, ekintzaileen eta haien familien bizi-maila hobetzeaz gain, enpresa txiki eta ertainen ekonomia eta merkataritza-jarduerak sustatzea da.

Mikrofinantzako interes-tasa
----------------------------

Mikrofinantzako interes-tasak eztabaida eta eztabaida handiak eragiten ditu, azken kontsumitzaileari finantza-produktuen prezioan eragiten dion azken kostua dela eta, batez ere maileguetan. Muhammad Yunus espezialistak dio kostu horrek ez duela interes-tasaren %10 gainditu behar kostuak bete ondoren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Ledgerwood, Joanna. Microfinance Handbook: an Institutional and Financial Perspective. Washington DC: The World Bank, 2000.
2. ↑  Ferrer, Javier (2010). Experiencias internacionales sobre microfinanzas. Manual del microcredito. Fundación ICO.
3. ↑  Murillo, J. J.(2010) Las microfinanzas y su aporte socio/económico en países en vías de desarrollo. Monografía. (p. 10)

Ikus, gainera
-------------

* Grameen bankua
* Mikrokréditu
* Jacques Attali
* Oikocredit

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q926217
* Commonscat Multimedia: Microfinance

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 13175383r (data)
* LCCN: sh97007705
* NDL: 01222679
* NKC: ph621615
* AAT: 300386824

 |

* Wd Datuak: Q926217
* Commonscat Multimedia: Microfinance
*Pyrrhocoris apterus* (Hemiptera), ninfak eta helduak.
**Metamorfosi bakuna** edo **ez-osoa**, **heterometabolismoa** edo **hemimetabolismoa** ere deitua, zenbait intsekturen garapen postenbrionarioa da, zeinetan hiru fase hauek bereizten diren: arrautza, ninfa eta imagoa.

Garapen postenbrionarioa mailaz mailakoa izaten da eta ez da pupa-aldirik. Askotan ninfek helduen antza dute, baina ugal aparatua ez da garaturik izaten.

Metamorfosi mota hau burutzen duten intsektuak Exopterygota superordenaren barnean biltzen dira:

* Thysanoptera
* Hemiptera
* Ortoptera
* Mantodea
* Blattodea
* Dermaptera
* Odonata
* Phasmatodea
* Mantophasmatodea
* Ephemeroptera
* Phthiraptera
* Psocoptera
* Isoptera
* Zoraptera
* Plecoptera
* Grylloblattodea

Ikus gainera
------------

* Holometabolismo

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Metamorfosi bakun Euskalterm. Euskara.euskadi.net

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1800474

 |

* Wd Datuak: Q1800474
**Mambrino Roseo** XV. mendearen amaieran Anconako markako Fabriano herrian jaio eta 1573 eta 1580 bitartean hil zen idazle italiar bat izan zen.

Notarioa izan zen bere jaioterrian eta Perugian eta setio batean parte hartu zuen Florentzian Malatesta Baglioniren zerbitzura. Oinarri honekin olerki epiko bat idatzi zuen, *Florentziako setioa eta enpresa* izenekoa, 1530ean inprimatu zena.

Ondoren, toskaneraz gaztelaniatik eginiko itzulpen batzuk argitaratu zituen. Horien artean:

* Marko Aurelioren bizitza, Antonio de Guevararena (1542)
* Palmerín de Inglaterra, Francisco de Moraesena (1555)
* Las sergas de Esplandián, Garci Rodriguez de Montalvorena (1557)

Esferamundi de Grecia idatzi zuen, Amadis de Gaularen zikloko hamairugarrena, sei zatitan argitaratu zena 1558 eta 1565 artean, baita Palmerín de Inglaterraren jarraipen bat ere 1558an.

Amadistar zikloko, laugarren, bosgarren, zazpigarren, bederatzigarren, hamargarren, hamaikagarren eta hamabigarren liburuei eginiko gehigarri edo eranskinen egilea ere izan zen, 1563 eta 1568 artean inprimatua, baita Palmerinen zikloko lau libururi eginikoena ere, Giovanni Tarcagnotaren *Historia Unibertsala*ren eguneratze eranskin batenaz gain, hil ondoren argitaratu zena 1581ean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q919480
* Commonscat Multimedia: Mambrino Roseo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 52744577
* ISNI: 0000 0001 0901 6189
* BNE: XX1748713
* BNF: 14336692f (data)
* GND: 128566302
* LCCN: n88085375
* SUDOC: 128874961
* ICCU: SBLV310948

 |

* Wd Datuak: Q919480
* Commonscat Multimedia: Mambrino Roseo
**Matías Escalzo Acedo** (Sesma, 1690eko ekainaren 9a - Columbrianos, 1749ko azaroaren 11) nafar apaiz katolikoa izan zen, Astorgako apezpikua izandakoa.

Biografia
---------

Iratxen eta Valladoliden egin zituen ikasketak. Ziortzako kolegiatako abade bezala, Mallorcako auzitegiko fiskal eta inkisidore bezala eta azken erresuma honetako kantziler nagusi bezala aritu zen. 1729ko uztailaren 29an Kordobako inkisidore eta, ondoren, Gorteko Auzitegiko kide izatera pasa zen. Bere kudeaketari esker, hamarkada hasieran hasi zen judu aurkako prozesuekin amaitu zen.

1745eko apirilaren 6an Inkisizioaren Kontseiluko fiskal izendatua izan zen, eta 1746ko maiatzean erakunde bereko kontseilari, Manuel Isidro Orozco inkisidore nagusiak proposatua izan zelarik. 1748an Astorgako gotzain izendatu zuten. Columbrianosen hil zen, gaur egungo Leongo probintziaren ipar-mendebaldean, 1749an.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q57497383
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 40897
* GEN: 9066
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q57497383
Eskualdea Aragoiren barruan eta udalerrien konapena.
**Cinca Beherea** (**Bajo Cinca/Baix Cinca** ofizialki) Huescako probintziaren hego-ekialdean dagoen eskualde mugakidea da, Aragoiko autonomia erkidegoaren barruan (Espainia) eta Lleidako probintziaren ondoan (Katalunia). Zaragozako probintziaren barruan dago Mequinensa udalerria, bakarra dagoena Huescatik kanpo.

1419,60 km²-ko azalera dauka eta 2012an ia 25.000 biztanle, 11 udalerritan banatuta. Fraga herriburua da.

Udalerriak
----------

1. **Fraga**: 14.655 biztanle (2012).
2. Mequinenza-Mequinensa: 2.449 biz.
3. Zaidín-Saidí: 1.750 biz.
4. Belver de Cinca: 1.375 biz.
5. Torrente de Cinca-Torrent de Cinca: 1.321 biz.
6. Ballobar: 940 biz.
7. Osso de Cinca: 806 biz.
8. Ontiñena: 584 biz.
9. Velilla de Cinca-Villella de Cinca: 452 biz.
10. Candasnos: 381 biz.
11. Chalamera: 115 biz.

Kultura
-------

### Hizkuntzak

Eskualde elebiduna da, Mequinensa, Torrent de Cinca, Villella de Cinca eta Saidí hiztun gehienak katalanezkoak dira, Fraga herriburuan erdi eta erdi diren bitartean. Udalerri hauek guztiak Sartaldeko Zerrendan kokatuta daude.

Bestela, Ballobar, Belver de Cinca, Candasnos, Chalamera, Ontiñena eta Osso de Cinca-n hiztun gehienak gaztelerazkoak dira.

### Arkitektura ondarea

Fragan San Pedro eliza eta Villa Fortunatos aztarna erromatarrak, Santa María de Chalamera, San Valero de Velilla, Ballobar eta Ontiñenako eliza erromanikoak eta Mequinenzako gaztelua aipatzekoak dira.

### Literatura

Hemen jaiotako idazleen artean Ramón J. Sénder eta Jesús Moncada nabarmentzeko modukoak ditugu.

Ikus, gainera
-------------

* Franja de Ponent

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Eskualdearen webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q804160
* Commonscat Multimedia: Bajo Cinca

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 240564463
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 1775
* **Lekuak**
* OSM: 6488361

 |

* Wd Datuak: Q804160
* Commonscat Multimedia: Bajo Cinca
**Camille Cabral** (Cabaceiras, Brasil, 1944ko maiatzaren 31) franko-brasildar politikari eta dermatologoa da. PASTT – *Prévention, Action, Santé, Travail pour les Transgenres* (Prebentzioa, Ekintza, Osasuna eta Lana Transgeneroentzat) gobernuz kanpoko erakundearen sortzailea da.

Recifeko unibertsitate pribatu batean ikasi zuen medikuntza zientziak. Ondoren, São Pauloko *Hospital das Clínicas* ospitalera joan zen mediku egoiliar praktikak egitera. Bertan hasi zen bere burua emakumetzat aurkezten.

1980ean Frantziara joan zen eta dermatologian espezialitu zen Parisko Saint-Louis ospitalean lan eginez. Frantziar eta brasildar herritartasun bikoitza lortu zuen.

Frantziako Errepublikaren historian ordezkari politiko hautatutako lehenengo emakumezko transexuala izan zen. Izan ere, 2001etik 2007ra Parisko 17. barrutiko zinegotzi egon zen Berdeak alderdiaren ordezkaritzan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q578097
* Commonscat Multimedia: Camille Cabral

---

 |

* Wd Datuak: Q578097
* Commonscat Multimedia: Camille Cabral
**Metodologia** diziplina bat arautu edo helburu zehatz baterako burutu beharreko prozesuko urrats eta jarduera sistematikoen multzoa, **metodoa** alegia, nola definitzen diren aztertzen duen arloa da. Adibidez, metodologia edo metodo zientifikoa aipatzen da, zientzia egiteko ikerketan bete beharreko printzipio eta arauak adierazteko.

Metodoaren arazoa Francis Baconek adierazi zuen indukzioaren alde agertu zenean; Descartesek, berriz, zalantza metodikoa eta frogaren irizpidea aztertu zituenean, eta Galileok, izadiaren behaketa zehaztasunez egiteko neurketak erabiltzen hasi zenean.

Zientzian erabiltzen diren metodo orokorrak hauek dira:

* Indukzioa, edo orokorra ez denetik orokorragoa denera iristen saiatzen den metodoa, *a posteriori* gisa ere ezaguna.
* Dedukzioa, edo unibertsaletik partikularrera doan metodoa, *a priori* gisa ere ezagutua.
* Analisia, edo konplexua dena bere osagaietan banatzen duen metodoa.
* Sintesia, edo konplexua dena berriro egituratzen duen metodoa.
* Definizioa.
* Zatiketa.

XVIII. mendearen bigarren erdialdetik aurrera zientzia berriak sortu eta garatu zirenez, zientzia bakoitzari bere metodo arazo bereziak sortu zitzaizkion. Ondorioz, zientzia bakoitzak bere metodoa gauzatu eta zehaztu du.

Erreferentziak
--------------

Ikus, gainera
-------------

* Metodo zientifikoa.
* Metodologia (hezkuntza).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1799072
* **Identifikadoreak**
* NKC: ph137623

 |

* Wd Datuak: Q1799072

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
**Burtsa indizea** burtsa batean kotizatzen duten akzio eta beste tituluen prezioen bilakaera historiko orokorra zehazten duen zenbaki indize bat da. Adibidez, egunez egun indizearen bilakaera 8756-8892-9102-9202 izan bada, burtsa indizean barnehartzen diren tituluen prezioak igotzen ari direla esan nahi du. Indizearen balio jakin zehatz batek ez du esanahi argirik, eta egunez eguneko igoera-portzentajea da adierazgarria; horrela bi egunetan zehar indizearen itxierako edo amaierako balioa 8756 eta 8892 izan badira, baloreen prezioak oro har 8892/8756=1.026=%2.6 igo direla esan nahi du. Burtsako saioetan zehar ere, indizea igo edo jaitsi egiten da, une bakoitzean baloreengatik ordaintzen ari diren prezioaren eta kontratatutako titulu kopuruen arabera, inbertsoreei merkatuen gorabeherei buruz berehalako informazioa emateko. Burtsako indizeen bilakaeraren analisia interesgarria izaten da, gainera, titulu jakin baten bilakaera indizearen bilakaera orokorrarekin alderatu eta bilakaera orokorrari buruzko aurresanak egiteko, besteak beste.

Burtsa indize bat eratzeko ez dira titulu guztietako prezioak kontuan hartzen, haietako batzuk soilik baizik. Hartzen diren tituluak aukeratzeko irizpideak burtsa kapitalizazio (maiz, enpresa handienak biltzen dira burtsa indizeetan) eta sektore ekonomikoa izaten dira. Indizeak kalkulatzerakoan, normalean balorerik garrantzitsuenek izaten dute pisurik handiena indizearen bilakaeran. Hau da, balore batzuek besteek baino balio handiagoa daukate batez besteko estatistikoan.

Historia
--------

Egungo estatubatuar burtsa indize antzinakoena Dow Jones Industrial Average da, soilik Dow Jones bezala ezagunagoa. Hau Charles Henry Dowk sortu zuen Wall Street Journalekin batera, XIX. mendearen amaieran AEBetako aktibitate ekonomiko eta finantzarioa neurtzeko. Hasieran soilik 12 konpainiak osatzen zuten, horien artean General Electric, North America Company eta American Tobacco Company, gaur egun 30 konpainiak osatzen duten bitartean.

Burtsa indizeak munduan zehar
-----------------------------

Munduko burtsa indizerik garrantzitsuenak honakoak dira:

* **Europa**
	+ Ibex 35 (Espainia)
	+ FTSE 100 (Erresuma Batua)
	+ CAC 40 (Frantzia)
	+ DAX 30 (Alemania)

* **Asia**
	+ Nikkei 225 (Japonia)
	+ Hang Seng (Hong Kong)
	+ KOSPI (Hego Korea)

* **Amerika**
* Dow Jones (AEB)
* Nasdaq 100 (AEB)
* S&P 500 (AEB)
* Asuncióneko Balio eta Produktuen Burtsa (BVPASA) (Paraguay)
* Bovespa (Brasil)
* Merval (Argentina)
* IGBC (Kolonbia)
* IPSA (Txile)
* ISBVL (Peru)
* IPC (Mexiko)
* IBC (Venezuela)

**Antzinako indizeak**

* + MIB 30 (Italia)

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q223371
* Commonscat Multimedia: Stock market indexes

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX552089
* BNF: 121077723 (data)
* LCCN: sh86007076

 |

* Wd Datuak: Q223371
* Commonscat Multimedia: Stock market indexes
Neuer Portikus erakusketa-etxea (Frankfurt), Christoph Mäcklerrek diseinatua.
Christoph Mäckler (Frankfurt, Alemania, 1951ko apirilaren 17a) arkitektoa da.

Bizitza
-------

Darmstadteko eta Aachengo unibertsitateetan ikasi zuen arkitektura. 1976tik 1978ra, O.M. Ungersekin eta Gottfried Böhmekin lan egin zuen. Berlinen, Schinkel sari ospetsua lortu zuen 1979an. Behin titulu hori lortu zuenean, lehenengo estudioa zabaldu zuen jaioterrian, arkitektura- eta hirigintza-lanetan aritzeko. Handik hiru urtera, hiri horretako udalean lan egin zuen. 1987an, Frankfurterako proiektua erakutsi zuen Berlingo Arkitektura Museoan. 1988an, Berlingo Kunsthallen erakutsi zuen bere lana, eta, handik urtebetera, Parisen. 1991n, Veneziako Biurtekoan parte hartzeko hautatu zuten. Irakasle gisa aritu da Kasselen, Braunschweigen eta Napolin.

Egin dituen lanen artean, aipagarriak dira Sossenheim haurtzaindegia eta Arte Institutuaren eraikinaren zabaltze-lanak Frankfurten, Konstantzako aintzirako etxebizitzak, Berlingo Kulturagunea, Negoziogunea Lindencorson (1993) eta Kantziler Federalaren kabinetea (1994).

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Christoph Mäckler*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q124719
* Commonscat Multimedia: Christoph Mäckler

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 115507895
* ISNI: 0000 0000 8412 4705
* BNF: 145960973 (data)
* GND: 118821512
* LCCN: no2002059942
* SUDOC: 132357879
* ULAN: 500081041
* UB: a1368834
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03958/eu\_m\_0039/m0039

 |

* Wd Datuak: Q124719
* Commonscat Multimedia: Christoph Mäckler
**Connah's Quay Nomads Football Club** Galesko futbol taldea da, Connah's Quay hirikoa.

Historia
--------

Hiriko aurreneko taldeak *Connah's Quay FC* (1890) eta *Connah's Quay & Shotton* (1920) izan ziren eta bigarren honek Galesko kopa irabazi zuen 1929an. Oraingo taldea 1946an sortu zen *Connah's Quay Juniors* izenarekin, 1951ean hartu zuen gaur egungo izena.

2018an hirugarrena izan zen ligan eta Galesko kopa irabazi zuen, taldearen lehenengo titulua. 2019-2020 denboraldian Liga titulua lortu zuen. COVID-19 pandemiaren erruz liga gelditu egin zen eta une horretako sailkapenean aurreneko postuan zegoenez txapeldun izendatu zuten. Hurrengo urtean berriz izan zen Ligako txapelduna.

Irabazitako txapelketak
-----------------------

### Galesen: 3

* **Liga (2):** 2019-20, 2020-21
* **Kopa (1):** 2018

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1526049

 |

* Wd Datuak: Q1526049
Mapa honetan Shakaren eraginez eman ziren mugimenduak azaltzen dira (1816–1828).
**Mfecane** (zulueraz, 'zanpatzea'), baita ere **Difaqane** edo **Lifaqane** (sothoeraz) bezala ezagututa, esapide afrikarra da 1818tik 1840 ingurura Hegoaldeko Afrikan gertatu ziren gerrak eta bortxazko migrazioen garaia definitzeko. Urte haietan populazio multzo handiak zonaldeko puntu urrunetara eramanak izan ziren.

Historia
--------

Shaka, herri zuluen aintzindaria.
Mfecane Zulu Inperioaren agerpen eta zabalpenak definitu zuen, Shaka aintzindari militar zuluaren eskutik. 1818an, gaur egungo Hegoafrikako KwaZulu-Natal probintzian, Shakak, herri zuluak bildurik, mendeko lurraldeak zabaltzeko operazioak hasi zituen. Herri desberdinak menperatu zituen, nguni herria esaterako, Tugela eta Pongola ibaien artean. Ondorioz, erresuma militarra sortu zuen.

Politika horren ondorioz herri asko bere lurretatik kanporatu zituzten; joaten ez zirenak basailutza onartu behar izan zuten. Beste ondorioa populazioaren mugimendu handiak izan ziren, azkenik, beste erresumen antolaketa behartuz; horrela gertatu zen gaur egungo Lesothorekin, Moshoeshoe I.aren agindupean, edo Swazilandiarekin, Sobhuza I.aren agindupean. Migrazioak, bestetik, lurralde desberdinetara zabaldu ziren: Botswana, Malawi, Mozambike, Zambia, Zimbabwe.

Mfecanerekin lotuta ere, zuluen artean diferentziak sortu ziren eta aintzindari militar batzuek Shakarekin puskatu behar izan zuten, erbesteko bidea hartuz. Mugimendu horiei esker gutxi iraunduko zuten beste estatuak sortu ziren. Ezagunena Gazako Inperioa izan zitekeen, 1819an sortua, Mozanbikeko hegoaldean, Zambezi eta Maputo ibaien artean, Soshangane militar zuluren gidaritzapean. Beste militar erbesteratu bat Mzilikazi izan zen; 1823an gaur egungo Zinbawen kokatu zen, geroago Matabeleland izena jasoko zuen lurraldean.

Mfecaneren kausa nagusia Shakaren konkista direla esaten den arren, portugaldarren eragina eta Ndwandwe tribuaren harrapaketak ere aipatu ohi dira arrazoien artean.

Mzilikazi buruzagiak ihes egin zuen beste erresuma sortzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Carolyn Hamilton, *The Mfecane Aftermath: Reconstructive Debates in Southern African History*, Indiana University Press, 1995: ISBN 1-86814-252-3
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**: Mfecane gerrak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q865081
* Commonscat Multimedia: Mfecane

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh88001790
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q865081
* Commonscat Multimedia: Mfecane
***Mi marido tiene familia*** Juan Osoriok Televisarako ekoiztutako telenovela mexikarra da. Lehenengo denboraldia Park Ji-eun-ek sortutako *My Husband Got a Family* Hego Koreako telesailean oinarrituta dago. 2 Bigarren denboraldia telenovelaren spin-off gisa izan zen bitartean *Una familia con suerte*, istorioa jarraituz by Pancho López (Arath de la Torre). 2017ko ekainaren 5ean estreinatu zen Las Estrellas, eta 2019ko otsailaren 24an amaitu zen.

Zuria Vega eta Daniel Arenas izan ziren protagonista, Laura Vignatti, José Pablo Minor, Arath de la Torre eta Susana González aktoreekin batera, Lola Merino, Juan Vidal eta Germán Bracco rol antagonikoetan. Gabriel Soto, Carla Carrillo, Regina Orozco, Gabriela Platas, René Casados, Jessica Coch, Yahir, Olivia Bucio, Ignacio Casano, Jade Fraser, Gonzalo Vega Jr. Luz María Jerez, Marco Muñoz eta Diana Bracho lehen aktoreak lagun dituzte. Rafael Inclán, Silvia Pinal, Carlos Bracho, Carmen Salinas eta Patricio Castillo.

Aktoreak
--------

* Zuria Vega: Julieta Aguilar Rivera
* Daniel Arenas: Robert Cooper / Juan Pablo Córcega
* Diana Bracho: Blanca Gómez de Córcega
* Silvia Pinal: Imelda Sierra de Córcega
* Arath de la Torre: Francisco "Pancho" López (2. denboraldia)
* Susana González: Susana Córcega (2. denboraldia)
* Carmen Salinas: Crisanta Díaz de Córcega (2. denboraldia)
* Gabriel Soto: Ernesto "Neto" Rey (2. denboraldia)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .
3. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q29017257

 |

* Wd Datuak: Q29017257
**Tepia Mentuhotep** edo **Mentuhotep I.a**, Tebaseko nomoko gobernaria, Jürgen von Beckerathen arabera, K.a. 2119tik K.a. 2103 arte gobernatu zuena, Egiptoko XI. dinastiako lehen faraoitzat hartzen da.

Karnakeko arbasoen gelan, Mentuhotep I.a, Intefen oinordekoa eta Intef I.aren aurreko bezala agertzen da.

Todeko Monturen tenpluan, Mentuhotep, Intef II.a eta Intef III.arekin batera, Montu jainkoari ofrendak eskaintzen irudikatzen duen erliebe bat dago.

Faraoi bezala agertzen den lehen Tebastar agintaria da.

Egiptoko X. dinastiako Herakleopolis Magnako agintarien aurka borrokatu zuen. Bere agintepean berbateratu zuen Tebaseko eskualdea, eta, bere lurraldea, Tebasetik Denderara hedatu zuen, Goi Egiptoko IV. nomotik VI.erarte nagusi zelarik.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Intef, Ikuren semea** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko XI. dinastia | Ondorengoa**Intef I.a** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q316271
* Commonscat Multimedia: Mentuhotep I

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 20475582
* GND: 11873296X

 |

* Wd Datuak: Q316271
* Commonscat Multimedia: Mentuhotep I
**Ciencia Nueva argitaletxea** (gaztelaniaz: *Editorial Ciencia Nueva*) 1965ean sortutako argitaletxe txiki bat izan zen. Sortzaileen artean Espainiako Alderdi Komunistaren militante ugari zegoen. Helburua saiakerak argitaratzea zen: historia, filosofia... baina baita ere literatuta. Frankistek 1970ean itxi egin zuten.

Historia
--------

Madrilen 1965eko urrian erantzukizun mugatuko sozietatearen merkataritza elkarte gisa sortu zen. Proiektuaren asmoa kultura espainiarra aldatzeko benetako palanka izatea zen. Sortzaileen artean hamabi gazte unibertsitari zeuden, batzuk Alderdi Komunistarekin oso lotuta: María Teresa Bort León, José Esteban Gonzalo, Valentina Fernández Vargas, Javier Gallifa Olive, Rosario de la Iglesia Ceballos, Alberto Méndez Borra, Luis Lorenzo Navarro, María Rosa de Madariaga Álvarez Prida, Jesús Munárriz, Lourdes Ortiz, Carlos Piera y Rafael Sarró Iparraguirre. Geroago
Jaime Ballesteros, militante komunista historikoa, gehitu zen.

Lehen zuzendaria Jesus Munárriz donostiarra izan zen. Ondoren beste izen aldatu ziren: Valeriano Bozal, Antonio Elorza, Domingo Plácido, Manuel Sacristán, Roberto Mesa, José Antonio Méndez eta Rosario de la Iglesia. Diseinua Alberto Corazónen ardura zen.

Argitaletxeak lan handia egin zuen. Bakarrik 1968 arte 48 liburu plazaratu zuen. 1969an, ordea, estatu osoan egoera oso gatazkatsua zen eta Francok Salbuespen-egoera ezarri zuen. Egoera horrek ondorio asko izan zituen, tartean Ciencia Nueva ixtea. Itxiera Carlos Robles Piquer, garaiko kultura zuzendari orokor frankistaren eskutik heldu zien. Ez zen bakarra izan; beste hiru ere itxi zituzten: Ricardo Aguilera, Halcón edizioak eta Donostiako Equipo argitaletxea. Halaber ZYX eta Edicusa gaineko presioa handitu zen.

1970an argitaletxeak berriro irekitzeko saiakera egun zuen. Zuzendari berria Celso Fernández-Mayo zen. Baina gobernuaren zentsurak ezinezko bihurtu zituen inbertsioak berreskuratzeko lanak.

Izenburu batzuk
---------------

Hona hemen argitaletxearen titulu batzuk:

* 1967:Roman Jakobson eta Morris Halle: *Fundamentos del lenguaje*.
* 1967:Miguel Labordeta: *Punto y aparte*.
* 1967:Llorente: *La Inquisición y los españoles*.
* 1968:Carlos Bousoño: *Oda en la ceniza*.
* 1968:Robespierre: *Discursos e informes en la convención*.
* 1968:Maximo Gorki: *La madre*.
* 1969: Egile Batzuk: *La Universidad*.
* 1970:Gustavo Bueno: *El papel de la filosofía en el conjunto del saber*.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Javier Cerezo Röll: *Politicus interruptus*, 82 or.
2. ↑  Rojas Claros, Francisco, *Dirigismo cultural y disidencia editorial en España (1962-1973)*. Alicante, Universidad de Alicante, 2013.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Francisco Rojas Clarosen artikulua argitaletxeari buruz.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19949900
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 305047639
* LCCN: no2013085117

 |

* Wd Datuak: Q19949900
**Monongalia konderria** (ingelesez: *Monongalia County*) Mendebaldeko Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Morgantown da. 2010eko zentsuaren arabera 96.189 biztanle zituen, Monongalia kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Monongalia konderriak 947,62 kilometro koadro ditu. Horietatik 15,07 ura dira. Beste 932,56 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 101,51 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 96.189 pertsonetatik 87.990 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.692 dira. 3.436 beltzak edo afroamerikarrak. 132 amerikar natiboak ziren eta 42 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 2.929 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 93 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.567 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q488649
* Commonscat Multimedia: Monongalia County, West Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137213266
* LCCN: n81024914
* NARA: 10039766
* **Lekuak**
* OSM: 1913126
* TGN: 2002281

 |

* Wd Datuak: Q488649
* Commonscat Multimedia: Monongalia County, West Virginia
**Clayton konderria** (ingelesez: *Clayton County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Jonesboro da. 2010eko zentsuaren arabera 259.424 biztanle zituen, Clayton kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Clayton konderriak 373,82 kilometro koadro ditu. Horietatik 7,15 ura dira. Beste 366,66 lurra dira.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 259.424 pertsonetatik 72.057 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 35.447 dira. 169.020 beltzak edo afroamerikarrak. 562 amerikar natiboak ziren eta 103 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 12.839 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 467 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 4.376 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486150
* Commonscat Multimedia: Clayton County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131349327
* LCCN: n80102171
* **Lekuak**
* OSM: 975369
* TGN: 2000322

 |

* Wd Datuak: Q486150
* Commonscat Multimedia: Clayton County, Georgia
| **Mielina** |
| --- |
| 
Dendrita
Soma
Axoia
Nukleoa
Axoi terminala
Schwannen zelula
Ranvierren nodoak
Mielina zorroa |

**Mielina** axoiaren inguruko estaldura babeslea (**mielina geruza**) eratzen duen substantzia dielektrikoa (isolatzaile elektrikoa) da. Mielina geruzak nerbio-bulkadak modu egokian hedatzea eragiten du. Rudolf Virchowek 1854an deskribatu zuen aurrenekoz.

Lipido fosforodunez (%70-85) eta proteinez (%15-30) osaturik dago. Lipido nagusiak zerebrosidoa (glukolipido mota bat) eta esfingomielina dira. Azken hau esfingolipido mota bat da, osagai hauek dituena: alkohol bat -esfingosina-, gantz-azido bat, fosfatoa eta kolina.

Mielina, berez, kolore zurikoa izaten da. Horregatik, mielinizaturiko zatiari materia zuria esaten zaio. Neuronen gorputz ez mielinizatuari, berriz, materia grisa esaten zaio, kolore hori baitu. Axoiaren zati batzuk, Ranvierren nodoak deituak, mielinizatu gabe daude. Nerbio-sistema periferikoan mielina geruza Schwannen zelulek sortzen dute. Zelula hauen mintzean dago mielina hori. Nerbio-sistema zentralean, berriz, mielinaren sortzaileak oligodendrozitoak dira, gliaren beste zelula batzuk.

Mielinaren gutxitzeak, edo deuseztatzeak, hainbat gaixotasun ezberdin ekar ditzake. Horien artean, ezagunena, beharbada, esklerosi anizkoitza izango litzateke.

Ikus, gainera
-------------

* Esklerosi anizkoitza

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q105790271
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MedlinePlus: 002261
* FMA: 62977

 |

* Wd Datuak: Q105790271
**Mbaipy** (guaranierazko ahoskera: [ᵐbaipɨ]) delakoa Paraguaiko eta Argentinako ipar-ekialdeko jaki tipikoa da. Morokilaren antza badu ere, jaki honen jatorria bestelakoa da. Mbaipya morokila baino antzinagokoa da. Izan ere, artoa Amerikako jatorrizko landarea da. Gainera, bertako biztanleek arto-irina erabiltzen baitzuten janaria prestatzeko lehen europar kolonizatzaileak Amerikara iritsi aurretik.

Orokorrean ehoketa fineko arto-irin horia erabiltzen da. Hala ere, hainbat aldaera ditu prestatzeko erabiltzen den irinaren arabera (arto horia, arto zuria edo manioka-irina).

Artoa, manioka eta batata bezalako elikagaiak guaranien dietan oinarrizkoak zirenez, mbaipya jaten zuten espainiar kolonizatzaileak heldu aurretik. Hala ere, gaur egungo mbaipya baino osagai gutxiagoarekin jaten zuten.

Ezaugarriak
-----------

Mbaipyaren oinarrizko osagaia arto-irin horia da; hala ere, aldaera batzuek arto-irin zuria, manioka-irina edo gari-irin zuria erabiltzen dute. Horiei gehitzen zaizkie tipula bezalako barazkiak, gazta eta okela zatiren bat: oilaskoa, charkia edo txorizo gorrixka (gaztelaniaz: *chorizo colorado*). Landaguneetan oilaskoarekin eta charkiarekin jan ohi da. Hiriguneetan, berriz, txorizo gorrixkarekin.

Ikus, gainera
-------------

* Morokil.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5851361

 |

* Wd Datuak: Q5851361
**Clearwater konderria** (ingelesez: *Clearwater County*) Idahoko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Orofino da. 2010eko zentsuaren arabera 8.761 biztanle zituen, Clearwater kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Clearwater konderriak 6.443,85 kilometro koadro ditu. Horietatik 79,54 ura dira. Beste 6.364,31 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,36 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 8.761 pertsonetatik 8.331 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 268 dira. 16 beltzak edo afroamerikarrak. 184 amerikar natiboak ziren eta 9 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 61 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 5 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 155 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q175799
* Commonscat Multimedia: Clearwater County, Idaho

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 130199569
* NARA: 10039322
* **Lekuak**
* OSM: 1742085
* TGN: 2000469

 |

* Wd Datuak: Q175799
* Commonscat Multimedia: Clearwater County, Idaho