recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Gasteizko aireportuaren zarata gauez, QGIS aplikazioan.
**Geografia-informazioko sistemen (GIS)** helburua, erreferentzia geografikoa duen informazioa digitalizatzea, datu-baseetan gorde eta antolatzea, analisi geografikoak egitea eta emaitzak mapen bidez irudikatzea da. Hala ere, azken urteetan GISak ahalmen berriez hornitu dira, esaterako GPS datuen integrazioa, metadatuen sorrera, mundu birtualen sorrera, programazio-lengoaia estandarren bidezko pertsonalizazioa, etab.

Informazio geografikoa (lurraldearen informazioa) era antolatuan gorde, kudeatu eta analizatzeko sistema, software, hardware, datu eta teknikari espezializatuz osatua eta lurralde-arazoei konponbidea ematen laguntzeko erabiltzen dena.

GISak ondoko moduluez osaturik daude: informazioaren sarrera; datu-basearen gordetzea eta antolaketa; analisi geografikoa; eta emaitzen adierazpen grafikoa.

GISek maneiatzen duten informazioak formatu berean eta euskarri berean (era digitalean) egon eta erreferentzia-sistema komuna izan behar du erabilgarria izan dadin. GISak gordetzen duten informazioa hainbat iturritatik etor daiteke: teledetekzioa, kartografia, datu demografiko edo klimatikoak, lurraldearen eredu digitalak, etab.

Aplikazio-eremu zabala dute, hala nola arkeologia, lurraldearen antolakuntza, kartografia, edota soziologia.

Ikus, gainera
-------------

* Geografia

Kanpo estekak
-------------

* EAEko lurralde-informazioa ikusi eta jeisteko sistema
* NFEko lurralde-informazioa ikusi eta jeisteko sistema
* Gipuzkoak datu espazialen azpiegitura

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q483130
* Commonscat Multimedia: Geographic information systems

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX667435
* BNF: 121806943 (data)
* GND: 4261642-6
* LCCN: sh90001880
* NDL: 00933031
* NKC: ph114617
* AAT: 300263887
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D040362

 |

* Wd Datuak: Q483130
* Commonscat Multimedia: Geographic information systems
**Galesko Liberal Demokratak** (galesez: *Democratiaid Rhyddfrydol Cymru* eta ingelesez: *Welsh Liberal Democrats*) Galesko alderdi politiko liberal bat da, Erresuma Batuko Liberal Demokraten parte dena. Alderdia 1988an sortu zen, Galesko Alderdi Liberalak eta Alderdi Sozialdemokratak bat egin zutenean. XX. mendearen hasieran Alderdi Liberalak, batez beste, Galesko botoen erdia eskuratzen zuen Erresuma Batuko hauteskunde orokorretan, baina 1906ko hauteskundeetatik aurrera beheranzko joera jarraitu du, eta 2017ko hauteskundeetan, Alderdi Liberalaren sorreratik lehen aldiz, ez zuen ordezkaririk lortu Erresuma Batuko Komunen Ganberan. Galesko Biltzar Nazionalean bigarren hauteskundeetatik geroztik bozkak galduz joan da, eta inoiz ez du lortu hauteskunde batetik hurrengora ordezkaritza handitzea. 2016tik aurrera ordezkari bakar bat dauka Biltzar Nazionalean.

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala **(Ingelesez)** **(Galeseraz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7981939
* Commonscat Multimedia: Welsh Liberal Democrats

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157449169
* GND: 1041394357
* LCCN: no2003052042

 |

* Wd Datuak: Q7981939
* Commonscat Multimedia: Welsh Liberal Democrats
**Azadiya Welat** (*Herri askea* euskaraz) Turkian kurdueraz idatzitako egunkari bakarra izan zen. 1990ean sortu zuten astekari gisa eta, 2006ko abuztuaren 15etik, egunkari bihurtu zen. 2016ko abuztuaren 28an, debekatu egin zuten, eta itxiarazi, baita haren langileak atxilotu ere.

Zentsura eta jazarpena
----------------------

Egunkari honek Turkiako gobernuaren zentsura jasaten ari zen etengabe: aldi baterako itxierak eta kazetarien eta banatzaileen atxiloketak. 2006ko azaroaren 26an Diyarbakirreko laugarren auzitegiak (*Diyarbakir 4.Ağır Ceza Mahkemesi*) Hamdullah Yılmaz artikuluen buruari 4 urteko eta 3 hilabeteko espetxe-zigorraldia ezarri zion, esaterako.

Horrez gain, hainbat alditan itxi dute eta beste hainbestetan aldatu behar izan du izenez: *Dengê Welat*, *Azadiya Welat* eta abar.

Sorreratik 30 kazetari hil dira polizia turkiarren esku. 2016ko abuztuaren 28an, talde terroristako kide izatea egotzita, egunkaria gobernu dekretuz debekatu zen eta 27 kazetari atxilotu zituzten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Kurdueraz)** Azadiya Welat
* Arrisku kazetaritza: Azadiya Welat (ARGIA)
* Karlos Zurutuza: "Prentsa askearen martiriak", *Argia*, 2008ko abenduaren 28a.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q793469

 |

* Wd Datuak: Q793469
***Baleike*** Zumaiako (Gipuzkoa) herri aldizkaria da, euskara hutsez hilero-hilero banatzen dena. Horrez gain, interneteko webgunea ere bada. Aldizkaria eta bera argitaratzen duen Baleike Kultur Elkartea Topagunea Euskara Elkarteen Federazioko kideak dira.

Lehen alea 1994an eman zen argitara. 1998an hamabostekari bihurtzea erabaki zuten. Apustua sendoa izan zen, baina azkenean 100. zenbakian atzera bota eta hilabetekari bihurtu zen berriro aldizkaria.

2004an beste aldaketa nagusi bat gertatu zen: *Urola Kostako Hitza* sortu zen. Horrek aldizkariaren egituraketa berrikusteko aukera eman zuen. Horrez gain, gero eta indar handiagoa ari da hartzen interneteko webgunea.

2010ean aldizkariak Rikardo Arregi Kazetaritza Sari Nagusia eskuratu zuen.

Kanpo estekak
-------------

* *Baleike* aldizkariaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254720
* Commonscat Multimedia: Baleike

---

* **Identifikadoreak**
* ISSN: 1136-8594

 |

* Wd Datuak: Q12254720
* Commonscat Multimedia: Baleike
**Anzoategui** Argentinako La Pampa probintziako udalerri bat da, Caleu Caleu departamenduan dagoen Panpako hego-ekialdean. La Adela udalerriaren barruan dago.

Kokapena
--------

Ruta Nacional 22-n dago, La Adelatik 23 km ekialdera eta 148 km mendebaldera Bahía Blancatik. General Roca Trenbidearen bideetan dago.

Biztanleria
-----------

68 biztanle (2010) ditu, eta horrek %750eko igoera handia suposatzen du aurreko erroldako 8 biztalekiko (2001). Despopulazio horren kausa bat izan zen 1993an General Roca Trenbideak jasandako bidaiari-zerbitzuak bertan behera utzi izana, herri honetan geldialdia egiten baitzuen, Bahía Blanca eta Zapala arteko ibilbidean.

Bilakaera demografikoaren grafikoa
----------------------------------

|  |
| --- |
|  |
|

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Koordenatu geografikoak eta irudiak NASA, Google

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2882630
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 237384813
* LCCN: n82274124
* SUDOC: 027551822

 |

* Wd Datuak: Q2882630
Aparkaleku barruan gorde diren hilerrikoak ez ziren hormak.
**Iruñeko maqbara** edo hilerri musulmana 2002an aurkitu zuten Gazteluko plazan aparkaleku bat eraikitzeko egindako lanetan, baina ez dago erabat aztertuta. Iberiar penintsulan identifikatutako zaharrena da: VIII. mendean erabili zen, gerora dokumentatutako erabilerarik izan gabe; horren arabera pentsatzekoa da ondoren musulmanen presentzian gutxitu egin zela Iruñean. Iirekitako aztarnategiaren egitura aztertu ondoren udalak bota egin zuen.

Aurkitutako gorpuak
-------------------

Landutako eremuan 172 hilobi islamiko identifikatu ziren, eta horietan 177 hezurdura berreskuratu ziren kontserbazio-egoera desberdinetan. Pertsona helduak zein adin desberdinetako haurrak ziren, eta, beraz, baztertu egiten da gerra zehatz batekin lotutako hileta-espazioa izatea, baizik eta lurraldean finkatutako populazio musulman baten hilerria. Patxuka de Miguel eta Lara Fontecha ikerlariek egindako azterketen arabera, identifikatutako hileta-errituala argi eta garbi islamiarra zen. 

Gorputzek ez zuten ostilamendurik, eraztun bat, brontzezko plaka bat eta adar-zati bat aurkitu zituzten arren. Objektu falta hau ohikoa da maqbaraetan.

Gorpuzkinek batez beste 167 zentimetroko altuera zuten gizonen irudia uzten dute, eta emakumeen kasuan 156koa zen. Lurperatutako pertsonen artean, argi eta garbi, 1-4 urte bitarteko hezurdurak nagusi ziren, kopuruek behera egin zuten ondoz ondoko adinetan. Datu hori espero zitekeen, garaia kontuan hartuta. 

Azterketa genetikoak honako hau erakusten du: biztanleriaren konplexutasun handia zen, aztertutako gizonen bi herenek gurasoen markatzaile afrikarrak dituzte, emakumeen kasuan txikiagoa da. Beraz, genetika afrikarra, lokala eta mistoa zuten gizon eta emakumeak bizi ziren bertan; horrek Afrika iparraldetik Iruñean bizi izan ziren biztanleen lehen belaunaldia irudikatzen du. Datu horrek Iruñea «mairuen hiri» gisa aipatzen zuten iturri idatzietan jasotakoa baieztatuko luke, 714 edo 715 urteen inguruan penintsularen inbasio islamiarra baskoien hiriburura iritsi ondoren.

Datu bitxia da hildako batzuek hortz limatuak dituztela. Goiko hortzen limatze estetikoa, ordura arte penintsulako biztanlerian ezezaguna zena, batez ere emakumeetan ematen zen. Osteoarkeologiak erakusten du, bestetik, borrokara ohituta zeuden pertsonak zirela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Pello Guerraren erreportaia naiz.eus agerkari digitalean, 2023/08/27.
* **(Gaztelaniaz)**:José Antonio Faro Carballa, María García-Barberena Unzu eta Mercedes Unzu Urmeneta: *La presencia islámica en Pamplona* lana, Presses universitaires du Midi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q121911616

 |

* Wd Datuak: Q121911616
**Calar Altoko Behatokia** (gaztelaniaz: *Observatorio de Calar Alto*) Europa kontinental osoko behatoki astronomikorik handiena da. Filabres mendilerroko Calar Alto mendian dago, 2.168 metroko garaiera duen goi-ordokian. 2019tik, bere izen ofiziala **Andaluziako Zentro Astronomiko Hispanoa** (gaztelaniaz: *Centro Astronómico Hispano en Andalucía, CAHA*) da. 2018ra arte, Zentro Astronomiko Hispano-Alemaniarra (gaztelaniaz: *Centro Astronómico Hispano-Alemán*; alemanez: *Deutsch-Spanisches Astronomisches Zentrum*) zen. Alemaniako eta Espainiako gobernuen arteko akordio baten ondoren 1973an sortu zuten. 2005. urtera arte behatokia Max-Planck Astronomiarako Institutuarena zen esklusiboki, eta astronomo espainiarrek behaketa-denboraren % 10 baino ez zuten eskura. Urte hartan Andaluziako Astrofisika Institutuak (CSIC erakundekoa) eta Max-Planck Astronomiarako Institutuak behatokia batera jarduteko akordio bat sinatu zuten, bakoitzak % 50eko proportzioan. 2019tik, bazkide alemaniarra irten eta Andaluziako Juntak erakundean sartu zenetik, behatokia % 100 espainiarra da ( % 50 CSIC, % 50 Andaluziako Junta).

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Domínguez, Nuño.  (2019/06/17). «Un telescopio en Almería descubre un sistema solar cercano que puede tener agua líquida» *El País* ISSN 1134-6582..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1026264
* Commonscat Multimedia: Calar Alto Observatory

---

 |

* Wd Datuak: Q1026264
* Commonscat Multimedia: Calar Alto Observatory
**Gerra Punikoak** hiru gerra izan ziren, Kartagok eta Antzinako Erromak elkarren aurka eginak. *Puniko* izena dute, latinez «kartagotar» esateko *punicus* hitza erabiltzen zelako (lehenago, *poenicus*, kartagotarren feniziar jatorriaren oroigarri).

Gerraren kausa nagusia bien arteko interes gatazka izan zen. Erromatarrek Siziliatik hedatu nahi zuten bere menpeko lurraldea, baina Siziliako zati bat Kartagoren azpian zegoen jada. Lehenengo gerraren hasieran, Kartago Mediterraneoko botere nagusia zen, Erroma Italian gora zihoan boterea zen bitartean. Hirugarren gerraren amaierako, bi alderdietako milaka soldadu hil ondoren, Erromak Kartagoko inperioa bereganatu zuen, hiria arpilatuta. Mazedoniar Gerren bukaerarekin (K.a. 188an), Erroma Mediterraneoko hiririk boteretsuena bilakatu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*

Ikus, gainera
-------------

* Lehen Gerra Punikoa
* Bigarren Gerra Punikoa
* Hirugarren Gerra Punikoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q124988
* Commonscat Multimedia: Punic Wars

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11938578q (data)
* GND: 4176367-1
* LCCN: sh85109114
* NKC: ph124836

 |

* Wd Datuak: Q124988
* Commonscat Multimedia: Punic Wars
**Benjamín Irazábal**, Uruguaiko ingeniari zibila, enpresaburua eta Alderdi Nazionaleko politikaria da.

Biografia
---------

Ingeniaritza Zibilean lizentziatua, Egitura aukeran, Errepublikako Unibertsitateko Ingeniaritza Fakultatean, 1987ko apirilean. Harrezkero eraikuntzaren sektorean aritu da.

Arlo publikoan, Duraznoko Intendentzian eta Plangintza eta Aurrekontu Bulegoan teknikari gisa lan egin du.

*Por la Patria* sektorean hasi zuen bere aktibismo politikoa. Luis Hugo Apolo Duraznoko Intendentziara lagundu zuen.

Carmelo Vidalín Duraznoko intendentearen ordezkoa izan zen. 2009ko uztailean, nazio mailan hautazko karguetarako hautagai izateko dimisioa eman ondoren, Irazábalek bere gain hartu zuen Intendentziaren titulartasuna. 2010eko udal hauteskundeetan, karguetarako aurkeztu zen, eta 2010-2015 aldirako hautatua izan zen

Erreferentziak
--------------

1. ↑  .Asumen intendentes en 2010

Kanpo estekak
-------------

* Irazábal intendenteen Biltzar Nazionalaren gunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q817770

 |

* Wd Datuak: Q817770
**Gibraltarko lorategi botanikoa**, Gibraltar hirian dagoen 6 hektareako lorategi botanikoa da.

Kokapena
--------

Alameda, Red Sands Road, PO Box 843. Gibraltar

* Latitudea: 36 7' N
* Longitudea: 5 21'W
* Altuera: 35 m-tik 60 m-ra

Administrazio/Harrera Telefonoa +350 41235

Historia
--------

*Alameda lorategia* 1816an sortu zen, George Don jeneralaren gobernadorearen ekimenez, Gibraltarko hiritarrei aisialdirako eremu bat eskaintzeko.

Urte askotan helburu hori bete zuen baina 1970eko hamarkadan utzikeria egoeran erori zen. Gibraltar Gardens Botanic Project 1991ko ekainean hasi zen Gibraltarko Gobernuak Gibraltar Wilderness Environmental Managers enpresa batekin kontratatu zuenean lorategiak zaharberritzeko eta lorategi botaniko bihurtzeko. Urte horretan bertan, John Cortes doktorea erakundeko zuzendari izendatu zuten.

Bildumak
--------

Lorategietako landareak espezie autoktonoen eta atzerritik ekarritako beste espezie batzuen konbinazioa dira, askotan antzinako lurralde britainiarretatik ekarritakoak, Australia eta Hegoafrika kasu, zeinekin Gibraltarrek itsas harremanak zituen Britainiar Inperioaren garaian.

1991az geroztik espezie ugari sartu dira Gibraltarrera, kasu batzuetan lehen aldiz.

Aloe eta krasulaceae landareetan espezializatua dago, baita Gibraltarren eta inguruetan aurkitzen diren landare endemikoetan ere.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**Lorategi Botanikoaren orri ofiziala
* **(Gaztelaniaz)**Lorategi Botanikoaren orrialdea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24433
* Commonscat Multimedia: Gibraltar Botanic Gardens

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 140536414
* ISNI: 0000 0000 9531 7190
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 3333569

 |

* Wd Datuak: Q24433
* Commonscat Multimedia: Gibraltar Botanic Gardens
**Herens** izenarekin (alemanez *Eringer*) Suitzako Valaisko Val d'Hérens eskualdean hazten duten behi arraza bat da. Alpeetako abelgorri txiki eta adardun hauek beltz, marroi edo gorri ilun kolorekoak dira, askotan bizkarrezurrean marra argiago batekin. Behiak antolatutako behi-borroketan erabiltzen dira, erakargarri turistiko garrantzitsu bat dira Valaisen.

Ezaugarriak
-----------

Herens delakoa Europako ganadu arraza txikienetako bat da. Animaliak oso gihartsuak dira, bi sexuek adar sendoak dituzte. Alpeetako larre garaietara ondo moldatzen dira.

Zezenak normalean 125-134 cm-ko altuerara iristen dira, era 650-700 kg pisatu ohi dute. Behiak 118-128 cm-tara iristen dira eta 500-600 kg. pisuan. Behiak haragitarako hazten dira batez ere, baina hala ere 3.200 esne litro inguru ekoizten dituzte urtean.

Behi borrokak
-------------

Herens arraza ezaguna da bere emeen oldarkortasun handiagatik. Udaberrian, behiak eta eme gazteak elkarren aurka borrokatzeko bost pisu-klasetan antolatutako "behien borrokaren tradizioan. Irabazleak prezio altuetan saltzen dira. 21. mendean, behi borrokak erakargarri turistiko garrantzitsu bat dira Valaisen.

Herens behiak, borroka antolatuan.
Borroka hauetan inoiz nabarmendu den behi ospetsuenari Souris zeritzon izena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Herens Cattle - Oklahoma State University» *breeds.okstate.edu* 2021-04-22 (Noiz kontsultatua: 2023-08-29).
2. ↑   **(Frantsesez)** «La reine des vaches "Souris" a été euthanasiée» *rts.ch* 2006-09-15 (Noiz kontsultatua: 2023-08-29).

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, Ingelesezko Wikipediako «Hérens cattle» artikulutik itzuli da; zehazki, 2023-06-10eko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q465241
* Commonscat Multimedia: Eringer

---

 |

* Wd Datuak: Q465241
* Commonscat Multimedia: Eringer
**Souris**, 1990eko urriaren 15ean jaioa eta 2006ko irailaren 14an hila, Herens arrazako behien artean borrokarako erabilitako behi bikainena kontsideratzen da. 

Herens behi-borroketako txapeldun kantonala izan zen 1996, 1997 eta 1998an. Chablais valaisan eskuakldean jaioa, Uvrierren ustiategi batean bizi izan zen. Claude Pachoud albaitariaren arabera, Sourisek benetako borroka-taktika erakutsi zuen behi bat izan zen, indar fisiko soilean oinarritu ordez borrokan egiteko gai zena.

Erosketa eskaintza ugariri uko egin ostean, Marie-José Jacquod jabeak, behiaren erretiroa iragarri zuen 1998ko kantonamenduko finalean hirugarren garaipena jarraian lortu zuen arratsaldean.

Souris disekatu egin zuten hil ondoren eta Siongo historia naturalaren kantonamenduko museoan dago ikusgai  .

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, frantsesezko wikipediako «Souris (vache)» artikulutik itzulia izan da, 2021-09-29 data duen 186719302 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2021-09-29 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.

1. ↑
2. ↑    *La reine des vaches, la célèbre Souris, a été empaillée et est exposée au Musée d'histoire naturelle de Sion.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16677604

 |

* Wd Datuak: Q16677604
Kairos jainkoaren erliebera, Trogirren (Kroazian) aurkitutakoa. I. mendekoa da.
**Kairos** ("καιρός" grezierazko hitzetik) denborarekin lotutako kontzeptua da, baina ez hau kalkulatzeko, horretarako kρόνος (krónos) baitzegoen, haren kualitatea neurtzeko baizik. Literalki "une egokiena" adierazi nahi du. Greziako filosofian eta kristau teologian Jainkoaren denborarekin lotzen zen. Orokorrean, zerbait garrantzitsua gertatzen den denbora unea definitzen du. Kairos jainko hegodun bezala errepresentatzen zen, pasako dela adierazteko. Jainko bezala Kairos ia ezezaguna zen; Kronos, aldiz, Antzinako Greziako jainko garrantzitsua zen.

Kairos Greziako mitologian
--------------------------

Antzinako Greziako mitologian klimaren eta urtaroen jainkoa zen. Orokorrean Zeus eta Tycheren seme txikiena bezala da ezaguna. Horren arabera Kronosen biloba zen eta azken hau boterean ez zegoenean bizi izan zen.

Errepresentazioa
----------------

Kairos jainkoa burusoila, baina buruan ile mataza duen gazte bat bezala errepresentatu da; bi hegalak ditu eta ezkerreko eskuan desorekatuta dagoen balantza.

Gure aldetik igarotzen denean hiru aukera daude:

1. ez da ikusten
2. ikusten da, baina ez da ezer egiten
3. ondotik igarotzen den unean ile matazatik heltzen zaio, eta horrela aukera bat dugu.

Kairos-ek latinez *opportunitas* hitza eman du (hots, 'aukera', 'egoeraz baliatzea').

Kairos Francesco Salviati margolariaren arabera (1552).

Kairos beste kulturetan
-----------------------

Txinatarrek badute Kairos-en antzeko kontzeptu bat: Tse

Gaur egungo kontzeptua
----------------------

Gaur egun kontzeptua oso modu desberdinetan erabiltzen da, batzuetan denbora une batekin lotuta, bestetan denbora eta leku zehatzekin lotuta. Hona hemen adibide batzuk:

* Eric Charles White pentsalari estatubatuarrak honela definitu du: "lipar iheskor bat non, metaforikoki, bilatutako helburura heltzeko nahitaez zeharkatu behar den zirrikitu bat, hau da, leku zehatz bat."
* Gilles Deleuze filosofo frantziarrentzat hauxe daː "une-leku bakarra eta errepika ezina, orainaldian ez dena, beti heltzekotan dagoena eta beti igaro dena".

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  White, Eric Charles (1987). *Kaironomia: On the Will-To-Invent.* Ithaca, Nueva York: Cornell University Press. 13.or. ISBN 08-014-1993-X. OCLC 14411543. «a passing instant when an opening appears which must be driven through with force if success is to be achieved.»

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:José Antonio Martínez Conesa eta María Antonia Corbera: "Concepto de καιρός en la literatura hipocrática".

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q845756
* Commonscat Multimedia: Occasio

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4163014-2
* LCCN: sh85071301
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q845756
* Commonscat Multimedia: Occasio
**Dize**, **Dizea** edo **Diké** (antzinako grezieraz: Δίκη, *Díkê*, "justizia"), greziar mitologian, justiziaren pertsonifikazioa da. Hesiodoren arabera, Zeus eta Temisen alaba eta Eunomia eta Eireneren ahizpa. Horetako bat bezala hartzen zen. Erromatar mitologian, bere baliokidea, Iustitia zen.

Dizeak, gizakien ekintzak zaintzen zituen eta aienekoa hurbiltzen zen Zeusen tronura, epaile batek justizia egiten ez zuen bakoitzean. Faltsukeria guztiak gorroto zituen eta justiziaren administrazio jakintsuaren babeslea zen, eta Hesikia, izpirituaren lasaitasuna, bere alaba zen. Sarri, Zeusen laguntzaile ed kontseilari (πάρεδρος paredros edo ξύνεδρος) deitua zen.

Tragedietan, Dizea, bidegabekeria guztiak zorrotz zigortzen dituen jainkosa bat bezala agertzen da, justiziaren mantendua zaintzen du eta bidegabeen bihotzetan sartzen da, beretzat, Aisak eginiko ezpatarekin. Zeregin honetan, Eriniekin estuki lotua dago, bere eginbeharra, bidegabekeria zigortzea ezezik, bertutea saritzea ere baden arren. Dizearen ideia justiziaren pertsonifikazio bezala, perfekzio handiagoz garatzen da Sofokles eta Euripidesen drametan. Zipseloren kutxa gainean, jainkosa eder bat bezala irudikatua izan zen, Adiziagandik (bidegabekeria) esku batekin tiratzen, bestearekin, Adizia jotzeko erabiltzen zuen haga eusten zuen bitartean.

Sarri, Astrearekin nahasten da, hau ere Zeus eta Temisen alaba zena eta justiziaren aurreko jainkosa.

| * i
* e
* a
Titanak |
| --- |
| Hesiodoren titanak | 

|  |  |
| --- | --- |
| Titanak | Zeo • Krio • Kronos • Hiperion • Japeto • Ozeano |
| Titanideak | Mnemosina • Febe • Rea • Tetis • Teia • Temis |
| *Koionideak* | Asteria • Leto |
| *Krionideak* | Astreo • Palas • Perses |
| *Japetideak* | Atlas • Epimeteo • Eosforo • Menezio • Prometeo |

 |
| Beste titanak
(idazleen arabera) | Ankiale • Anito • Aristeo • Astrea/Dizea • Aura • Dione • Fosforo • Eurinome • Hekate • Lelanto • Fortzis • Ofion • Tifon |
| Ikus, gainera: Titanomakia |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q465875
* Commonscat Multimedia: Dikes

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 69730934
* BNF: 157267105 (data)
* GND: 119056089
* SUDOC: 24059181X

 |

* Wd Datuak: Q465875
* Commonscat Multimedia: Dikes
Greziar mitologian, **Altea** (antzinako grezieraz Ἀλθαία Althaia), Etoliako errege Testioren eta honen emazte Euritemisen alaba zen.

Oineo, Kaledoniako erregearekin ezkondu zen, honekin, Toxeo, Tireo, Klimeno, Meleagro, Gorge, Ageleo, Perifas, Eurimede, Melanipe eta Deianiraren ama izan zelarik. Apolodoro Atenasekoak dioenez, batzuen arabera, Meleagro, Aresekin izan zuen harremanetik jaio zen semea da, eta, Deianira, Dionisorekin izan zuela. Anzeo ere izan zuen Poseidonekin.

Meleagro jaio zenean, Moirek, familiaren etxean erretzen ari zen marka bat, suak erabat erre arte soilik biziko zela iragarri zuten. Alteak, mark hori berehala ezkutatu zuen. Meleagrok, borroka batean, bere amaren aldeko bi osabak hil zituen, eta Alteak marka jarri zuen sutan, Meleagro hilez. Orduan, Alteak, bere buruaz beste egin zuen, bertsioen arabera, itoz edo sastakai bat sartuz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q440440

 |

* Wd Datuak: Q440440
**Deukalion** (grezieraz Δευκαλίων) greziar mitologian, Ftiatik gertu dauden lurraldeetan errege dena da. Pirrarekin, Epimeteo eta Pandora, Zeusen giza ondorengoen alabarekin ezkontzen da.

Zeusek, Urrezko Aroa eurijasa handiarekin amaitzea erabaki zuenean, Deukalionek, Prometeo bere aitaren aholkuz, itsasontzi bat eraiki zuen, eta, barruan, behar zuen guztia sartu ondoren, Pirrarekin batera ontziratu zen. Zeusek, berebiziko eurijasa erorrarazi zuen zerutik, eta ia Helade osoa uraren azpian utzi zuen, honela, gizaki guztiak hiltzeko, gertuko mendien tontorretan babestu zirenak izan ezik.

Bederatzi egun eta beste hainbeste gau nabigatzen ibili ondoren, bikotea lur irmora itzuli zen, eta, Deukalionek, Temisen orakuluari, lurra nola birpopula zezaketen galdetzea erabaki zuen. Orakuluak, euren amaren hezurrak sorbalda gainetik botatzeko erantzun zion. Pirrak eta Deukalionek, euren ama Gea zela eta honen hezurrak arrokak zirela ulertu zuten. Eta, beraz, euren sorbalda gainetik arrokak bota zituzten, Deukalionek botatakoak gizon eta Pirrak botatakoak emakume bihurtuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *82. araua. Grezia eta Erromako pertsonaia mitologikoak.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q207715
* Commonscat Multimedia: Deucalion

---

* **Identifikadoreak**
* SUDOC: 028126858
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q207715
* Commonscat Multimedia: Deucalion
Greziako mitologian, **Kasandra** (grekoa: Κασσάνδρα) Troiako Priamo erregearen eta Hekuba erreginaren alaba zen. Apolok, haren edertasuna saritzeko, profeziaren dohaina eman zion, edo, beste bertsio baten arabera, Apolorekin gaua pasatzearen truke eskuratu zuen dohaina. Baina, profeziak egiteko gaitasuna bereganatu ondoren, Kasandrak baztertu egin zuen Apolo. Orduan, Apolok madarikatu egin zuen; aurrerantzean, Kasandrak jarraituko zuen etorkizuna iragartzeko dohaina izaten, baina inork ez zizkion inoiz sinetsiko iragarpenak.

Kasandrak Troiaren suntsipena iragarri zuen (troiarrei kontuz ibiltzeko esan zien, Troiako Zaldiaz ez fidatzeko esan zien, eta Agamenon hilko zutela ere iragarri zuen), baina, haren zoritxarrerako, alferrik izan zen, iragarpenek ez zuten balio izan tragediak saihesteko, inork ez baitzion sinetsi.

Troiako gerra amaitu ondoren, etsaiak hiria arpilatzen ari zirela, Ajax Gazteak (Oileoren semea) Kasandra aurkitu zuen, eta bahitu eta bortxatu egin zuen. Oso ederra zenez, konkubina gisa eman zioten Mizenasko errege Agamenoni. Erregeak ez zekien haren emazte Klitemnestrak Egistorekin maitasun-harreman bat zuenik. Agamenon eta Kasandra Mizenasera itzuli zirenean, Klitemnestrak eta Egistok biak hil zituzten, Agamenon eta Kasandra. Beste bertsio baten arabera, Agamenonek eta Kasandrak bikiak izan zituzten, Teledamo eta Pelope, eta biak hil zituen Egistok.

Historiak zenbait bertsio ditu. Beste bertsio baten arabera, Kasandrak, artean haurra zela, Apoloren tenpluan igaro zuen gau bat bere anaia bikiarekin, eta tenpluko sugeek xurgatu eta garbitu zituzten bi haurren belarriak; horregatik, aurrerantzean etorkizuna entzun zezaketen. Greziako mitologian behin baino gehiagotan agertzen da gai hori.

Kalkisko Likofron Alexandriako Liburutegiko poeta greko eta jakintsu bat izan zen, K.a. III. mendean bere loraldia izan zuena. "Alexandra" bere olerki kriptikoak Troiako Gerrako heroien istorioak kontatzen ditu Kasandra printzesa troiarraren hitz profetiko eta enigmatikoetan.

Moldapenak
----------

Literatura modernoan, Kasandra, maiz, tragediaren eta maitasunaldiaren eredutzat erabiltzen da, eta zoro iragarlea sinbolizatzen du, iragarpen ilunak egiten dituen pertsona, zeinaren iragarpenak betetzen diren arte ez baitira ulertzen.

Bestalde, «Kasandraren sindromea» kontzeptua erabiltzen da etorkizuna ikus dezakeen baina etorkizuna saihesteko ezer egiterik ez daukana deskribatzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Saila, Kultur.  (2011-07-18). «Priamo» *www.euskara.euskadi.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-04-29).
2. ↑   «LYCOPHRON, ALEXANDRA - Theoi Classical Texts Library» *www.theoi.com* (Noiz kontsultatua: 2020-05-07).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q170779
* Commonscat Multimedia: Cassandra

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 74644776
* GND: 118560484
* LCCN: no2014085064
* SUDOC: 027643530
* UB: a1188000
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q170779
* Commonscat Multimedia: Cassandra
*Artikulu hau greziar mitologiaren pertsonaiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ajax».*
**Ajax Oileo** edo **Ajax Txikia** (grezieraz Αίας) Lokridako errege zen Oileoren semea zen. Txikia ezizena Ajax Nagusiagandik bereizteko jasotzen du, Telamonen semea zena eta bere garaieragatik ezaguna zena.

Lokriko destakamendua zuzendu zuen Troiako Gerran zehar, non toki garrantzitsu bat izan zuen.

Hirian Troiako Zaldiaren barnean sartu zen gerlarietako bat izan zen. Eta azken gudu honetan, Akilesen seme zen Neoptolemorekin batera errege jauregian sartu zen, non lehenak Priamo erregea hil zuen, Ajaxek Kasandra printzesa Atenea jainkosari eskainitako aldare baten azpian babestuta topatu zuen bitartean. Eta honek errukia eskatu zuen arren jainkosaganako errespetuagatik, arpilaketaren ezinegonean, Ajaxek ez zuen entzun eta hantxe bertan bortxatu zuen.

Honek Atenearen haserrea piztu zuen, nork, Poseidonen laguntzarekin Ajaxen itsasontzia hondoratzen duen greziar flota euren aberrirako itzulera bidaian sakabanatzen duen zoritxarreko ekaitzean zehar.

Hortik bere heriotzari buruz bi istorio egotea. Hedatuena itota hil zela da bere itsasontzia Egeo itsasoko Gira Harriak izeneko haitz baten aurka jo ondoren bere itsasontzia hondoratu zenean. Besteak, urak harri hauetako baten gainean utzi zuela da konorterik gabe zegoen bitartean. Behin ekaitza amaitu eta Ajax esnatu zenean, ekaitza Poseidonek sortua zela jakinda bere bekatuengatik zigortzeko, jainkoaz trufatzen hasi zen, ahalak eta bi egin bazituen ere ez zuela hiltzea lortu esanez. Ajaxen zoritxarrerako, erantzun bat bailitzan, hiruhortz bat zeraman esku bat uretatik irten zen eta Ajaxi jaurti zion hiruhortza. Armak Ajaxen paparra zeharkatu zuen eta harkaitzean sartuta geratu zen, berehalako batean akabatuz. Esaten denez, bere arimak gorputza utzi bezain pronto, hiruhortza eta bere gorputza harri bihurtu eta han geratu ziren, Egeo itsasoaren uretatik gainirteten den harkaitz bat bezala betirako.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q242319
* Commonscat Multimedia: Ajax the Lesser

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 74646492
* GND: 118647482
* SUDOC: 240425030
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q242319
* Commonscat Multimedia: Ajax the Lesser

1. ↑  Euskaltzaindiaren 82. araua: Grezia eta Erromako pertsonaia mitologikoak
**Memnon**, greziar mitologian, Etiopiako errege bat izan zen, Titono eta Eos, auroraren jainkosaren semea. Troiako Gerran, Troiaren defentsarako armada bat prestatu zuen, eta Akiles gerlari greziarrak hil zuen, Antilokoren heriotzagatik mendeku bezala. Bere heriotzaren ondoren, bere amak bere anaiak bidali zituen, lau haizeak (iparraldekoa, ekialdekoa, hegoaldekoa eta mendebaldekoa), Memnonen gorpua jasotzera. Eosek, bere semearen heriotzagatik negar egiteari ez zion utzi gau osoan, eta bere malkoak oraindik ikus daitezke goiz hotzetan, ihintz bezala. Eosen minagatik hunkiturik, Zeusek, Memnoni, hilezkortasuna eman zion.

Memnonen heriotza, zabal kontatzen da Etiopida olerki epikoan, Iliadaren ondoren idatzia, K.a. VII. mende inguruan. Kinto Esmirnakoak ere hitz egiten du Memnonen heriotzari buruz bere Posthomeroarrak izeneko olerkian.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q506781
* Commonscat Multimedia: Memnon

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315182907
* BNF: 15054493s (data)
* GND: 1123048533
* LCCN: sh2002007534
* SUDOC: 229086306
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q506781
* Commonscat Multimedia: Memnon
**Ino**, greziar mitologian, Kadmo eta Harmoniaren alabetako bat zen, Beoziako Atamante erregearekin ezkondu zena. Beranduago, errege honek aurreko ezkontza batetatik izan zituen bi seme-alabak, Frixo eta Hele gainetik kentzen saiatu zen, baina, uste ez zuela, urrezko larrua zuen ahari bat etorri eta Atamanteren bi seme-alabak airean eraman zituen.

Beranduago, Inok, Dioniso hartu zuen, bere seme propioekin batera hazteko, honek Hera su bizian jarri zuelarik, Zeusen adulterioaren fruitua jasotzen zuela ikustean. Horregatik, jainkosak, Ino eta bere senarra erotu zituen, honen ondorioz, euren seme propioak hil zituztelarik.

Hala ere, itsasoko jainkoak, dirudienez, Inotaz errukitu ziren, nereida batean bihurtuz, Leukotoe izenarekin, Enbrunoaren jainkosa eta itsas gizonen babeslea. Ino eta Leukotoeren elezaharra, elkarnahasten da.

Ino artean
----------

Georg Philipp Telemann musikari eta konposatzaile alemaniarrak, 1765ean, *Ino* izeneko kantata dramatiko bat idatzi zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q223690
* Commonscat Multimedia: Ino

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 820054
* GND: 119362511
* SUDOC: 027844250

 |

* Wd Datuak: Q223690
* Commonscat Multimedia: Ino
**Giza Hegaldi Espazialaren Nazioarteko Eguna** Yuri Gagarinen (SESB) lehen hegaldi espazialaren urteurrena ospatzen du, apirilaren 12an. Nazio Batuen Batzar Nagusiaren 65. bilkura-aldian aldarrikatu zuen, 2011ko apirilaren 7an, hegaldiaren 50. urteurrena baino egun gutxi batzuk lehenago.

Sobietar Batasunean, apirilaren 12an, Kosmonauten Egun gisa ospatu zen 1963tik, eta oraindik ere Errusian eta Estatu postsobietarr batzuetan ikus daiteke. Yuriren Gaua, "World Space Party" ere esaten zaiona, Ameriketako Estatu Batuetan 2001ean hasi zen, Gagarinen hegaldiaren 40. urteurrenean.

Egun horretan, halaber, *Columbiako* LOG-1 transbordadore espazialaren lehen jaurtiketa ere ospatzen da, 1981eko apirilaren 12an, gizakiaren lehen hegaldi espaziala baino 20 urte geroago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *UN Resolution A/RES/65/271, The International Day of Human Space Flight (12 April).*  7 April 2011.

Ikus, gainera
-------------

* Espazioaren Konkistatzaileen Monumentua
* Espazioko lasterketa
* Espazioaren esplorazioa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4288416

 |

* Wd Datuak: Q4288416
***Wisdom*** munduko eraztundun hegazti zaharrena dela uste da, 21. mendeko lehen laurdenean ezagutzen direnen artean bederen. Laysan albatros eme bat da, gutxienez 70 urte dituena. Urtero itzultzen da Pazifikoko Midway uharteetako puntu batera, Papahānaumokuākea naturgunera.

Midway uharteetan 1956. urtean, Chandler Robbins ornitologo estatubatuarrak eraztundu zuen. Laysan albatrosak lehen aldiz 5 urterekin ugaltzen direnez, gutxienez 70 urteko adina (2021etik aurrera) kalkulatzen zaio txoriari. Bizi-itxaropen arrunta 50 urte ingurukoa dute.

Albatrosak monogamoak dira. *Akeakamai* bere bikote arrarekin, *Wisdom-ek* txita ugari hazi ditu 2012az geroztik, ziurrenik 30 eta 36 urte inguru bere bizitzan. Horren aurretik, ziurrenik, beste bikotekide batzuk izan zituen bizirik iraun zutenak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Sarasua, Asier.  (2016-02-15). «Munduko hegaztirik zaharrena, 65 urteko Wisdom albatrosa, ama izan da berriro» *sustatu.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-08-29).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Wisdom, the World’s Oldest Known Wild Bird, Returns to Midway Atoll | U.S. Fish & Wildlife Service» *FWS.gov* 2022-12-09 (Noiz kontsultatua: 2023-08-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21191331
* Commonscat Multimedia: Wisdom (albatross)

---

 |

* Wd Datuak: Q21191331
* Commonscat Multimedia: Wisdom (albatross)
**Lourdes Auzmendi Aierbe** (Ataun, Gipuzkoa, 1956) itzultzailea, interpretea eta politikaria da. Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako sailburuorde izan zen 2010eko martxotik 2012ko abendura.

Bizitza
-------

Hamabi senideren artean gazteena, Euskadiko Ezkerreko zuzendarietakoa izandako Martin Auzmendiren arreba da. Familia eta herri guztiz euskaldunean hazi zenez, txikitan gaztelaniaz ez zekien mintzatzen. Herriko eskolako maistrak gogor zigortzen zuen horregatik, eta hamaika urte zituela gurasoek Donostiako moja jesuiten kolegiora —Gipuzkoako burgesiaren alabak biltzen zituen ikastetxera— bidali zuten barneko ikasle, gaztelaniaz ikas zezan. Filosofia eta Itzulpengintza ikasiko zuen gero.

Frankismoaren garaian etakide izana, Perturren bikotekide zen, ETA (pm)-ko buruzagi hori desagertu zenean (1976); geroztik, Pertur hil izana leporatzen dio ETAri Auzmendik. 1970eko hamarkadaren bukaeran, *Zeruko Argia*ko kazetari izan zen. Gero Euskadi Irratian ere aritu zen kazetari. Yoyes adiskide mina zuen; ETAk hura hil zuenean (1986) Auzmendi jota geratu zen, eta, albistegietako aurkezle izatearen estresari aurre egin ezinda, Euskadi Irratia utzi eta itzulpengintzari heldu zion.

1987an, EIZIEren (Euskal Itzultzaile, Zuzentzaile eta Interpreteen Elkartea) sortzaileetako bat izan zen, eta elkarte horretako lehendakari ere bai aldi batez. 2001etik 2017. urtera bitartean Euskal Herriko Unibertsitatean irakasle aritu zen lanean, Itzulpengintzako lizentziaturan. Euskal komunitate zientifikoaren Inguma datu-basean, berak sorturiko 25 lan baino gehiago bildu dira.

2004an, Aldaketa, Cambio por Euskadi plataforma sortzeko manifestuaren sinatzaileetako bat izan zen Lourdes Auzmendi. 2009ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetan, plataforma horrek Patxi López hautagaiaren alde egin zuen; hautagai horrek hauteskundeak irabazita, Eusko Jaurlaritzak Euskara Sustatzeko zuzendari izendatu zuen Auzmendi, Ramon Etxezarretak zuzendutako Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzaren barruan. 2010eko martxoan, Etxezarretak dimisioa eman zuenean, Auzmendi izendatu zuten sailburuorde.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Nerea AZURMENDI: «Lourdes Auzmendi, una larga trayectoria como traductora», *Diario Vasco*, 2010-03-31.
2. 1 2 3  Xabier EUZKITZE eta beste: Lourdes Auzmendiri egindako elkarrizketa, ETB 1eko *Anitzele* telebista saioa, 2011-12-15.
3. ↑  David GUADILLA: «La ex compañera de 'Pertur' será la directora de Promoción del Euskera del Gobierno Vasco», *Diario Vasco*, 2009-06-03.
4. ↑  II Hiritar Digitalen Nazioarteko Kongresuko Hizlariak.
5. ↑  Lourdes Auzmendiren produkzioa Inguma datu-basearen arabera (>25 produktu).
6. ↑  Agurtzane SOLABERRIETA: «Lourdes Auzmendi izendatu du Jaurlaritzak Hizkuntza Politikarako sailburuorde»[*Betiko hautsitako esteka*], *Berria*, 2010-03-31.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12262637
* **Identifikadoreak**
* Tabakalera ID: 67859
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 1110

 |

* Wd Datuak: Q12262637
**Gaztainen oturuntza**, **Gaztainen balleta** edo **puten justa** 1501ko urriaren 30ean Vatikanoko Jauregi Apostolikoan ospatu zen orgia izan zen. Antolatzaileak Cesare Borgia eta haren aita Alexandro VI.a aita santua izan ziren. Gertatutakoaren narrazioa aita santuaren idazkaria izan zen Johann Burchardek idatzi zuen, *Liber Notarum* egunerokoan. Burchard zeremonia maisu izan zen.

Historia
--------

Jauregi Apostolikoan, Domu Santu Guztien egunaren bezperan, oturuntza handi bat antolatu zen mota askotako janariekin eta edariekin. Behin afaria bukatuta mahai guztiak altxatu ziren eta kortesanen dantzari ekin zitzaion. Horretarako gelan zehar, lurrean, argimutil edo kandelabro batzuk jarri ziren, eta haien artean, lurrean sakabanatuta, gaztain batzuk. Kortesanak, biluzik, lau hanketan, gaztainak ahoarekin jaso behar zituzten. Koreografia bukatuta orgia hasten zen. Horretarako, parte-hartzaileak, apaizak eta beste gonbidatuak, biluzi ziren kortesanekin sexua praktikatzeko. Burchardek azaltzen duen arabera, gizonak aktiboagoak izateko, sari desberdinak eman ziren: zapatak, sonbreiruak, jantziak... Morroiek gizon bakoitzaren orgasmoen kontua zeramaten. Bukaeran Aita santuak aldi gehiagotan eiakulatu zuten hiru gizonei sari bereziak eskaini zizkien, bitxiak eta luxuzko arropak.

Polemika
--------

Ikertzaile batzuek Burcharderen narrazioa kritikatu dute. Esaterako Peter de Rooren ustez (1839–1926) gertaera horiek Cesare Borgiaren ekimen bat izan zitekeen baina ez Aita santuarena. Roorrek dio Alexandro VI.ak ez zuela orgia hartan parte hartu; gehiago dio, Alexandro "oso Aitasantu ona izan zen eta moralki gizon zuzena".

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *La leyenda del Banquete de las Castañas, la mayor orgía vaticana.*  (Noiz kontsultatua: 2018-06-04).
2. ↑   **(Ingelesez)** Roo, Peter De.  (1924). *Material for a history of Pope Alexander VI: his relatives and his time.*  Desclée, De Brouwer and co. (Noiz kontsultatua: 2018-06-04).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2665649

 |

* Wd Datuak: Q2665649
Diamante baten egitura.
**Fisika molekularra** fisikaren adarra da, eta materiaren egitura atomikoarekin eta ingurunearekin, hau da, materiarekin edo argiarekin, duen elkarreraginarekin zerikusia duten arazoak aztertzen ditu.

Adibidez, dinamika eta erreakzioak, sakabanaketa, eremu elektromagnetiko estatiko eta dinamikoekiko interakzioak, atomoen hoztea eta harrapatzea, interferometria atomikoa, ioi- eta atomo-sorten elkarrekintzak gainazal eta solidoekin. Gainera, lotura ugari ditu biologiarekin, fisiko-kimikarekin, materialen zientziekin, optikarekin, atmosferaren fisikarekin, plasmaren fisikarekin eta astrofisikarekin, besteak beste. Funtsezko zeregina du atomoen eta molekulen azterketan ebatzi gabeko funtsezko galderak ebazteko.

Fisika molekularrak tratamendu klasikoak nahiz kuantikoak ditu, bere arazoak ikuspuntu mikroskopiko edo makroskopikoetatik trata ditzakeelako.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q489328
* Commonscat Multimedia: Molecular physics

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4039979-5
* NDL: 00561033
* NKC: ph115345

 |

* Wd Datuak: Q489328
* Commonscat Multimedia: Molecular physics
Samuel A. Cartwright (1793-1863) psikologo estatubatuarra.
**Drapetomania** XIX. mendean esklaboek ustez zuten buruko gaitza zen. Samuel A. Cartwrightek "ihesaren gaitza" moduan deskribatu zuen. Gaur egun, pseudozientziatzat hartzen da eta arrazismo zientifikoaren baitan kokatzen da.

Samuel A. Cartwright
--------------------

Ondo trebatutako sendagilea zen Cartwright. John Brewer doktorearen aprendiz gisa hasi zen lanbidea ikasten. Ondoren Filadelfiako Benjamin Rush medikuaren apopilo izan zen eta, azkenik, Pennsylvaniako Unibertsitateko Medikuntza Eskolan osatu zituen ikasketak. Gerora AEBetako presidente izango zen Andrew Jacksonen zirujau ere aritu zen. Bestetik, konfederatu porrokatua zen; beltzak zuriak baino gutxiago zirela uste zuen eta hori zientifikoki frogatzen ahalegindu zen, abolizionisten aurka egiteko.

Deskribapena
------------

1851ean, New Orleansen (AEB), Samuel A. Cartwright medikuak idatzitako *Diseases and Peculiarities of the Negro Race* (Arraza beltzaren gaixotasunak eta berezitasunak) artikulua argitaratu zen *New Orleans Medical and Surgical Journal* aldizkarian. Bertan, berak izendatutako gaixotasun baten berri jaso zuen: drapetomania edo gatibutzatik ihes egiteko gogoa. Ustezko gaitza esklabo beltzen artean oso zabalduta zegoela zioen, eta prebenitu eta sendatzeko aholkuak ematen zituen.

"*Gizon zuria*", zioen artikuluan, "*Jainkoaren borondatearen aurka, menpeko beltza bere mailara jasotzen saiatzen bada, edo Jainkoak beste gizakiarengan eman dion botereaz abusatzen badu [...] beltzak ihes egingo du; baina jabeak esklaboa Bibliak esaten digun tokian atxikitzen badu, hau da, mendekotasunean; eta jabea bihozbera eta errukitsua bada, haren nahietara egokitu gabe, eta haren behar fisikoak ase eta gehiegikerietatik babesten badu, beltza liluratuta geratzen da eta ezin du ihes egin*".

Beraz, errua ez zien esklaboei egozten, haiei "*tratu xumeegia ematen dieten eta berdintzat dituzten*" jabeei baizik. "*Haurrak bailiran jokatu behar da haiekin, iheserako grina prebenitzeko eta sendatzeko*". Esklaboren baten ihesa hurbil sumatuz gero, "*barruko deabrua zigorradez ateratzeko*" gomendatzen zuen "*prebentzio neurri*" gisa. Baina batzuetan prebentzioa ez zen nahikoa, eta behatz lodien anputazioa gomendatzen zuen kasu larrietan, esklaboa lasterka ihes egiteko gai izan ez zedin.

Esklaboen "*alferkeria*" ere patologia mentaltzat zuen Cartwrightek, eta izena jarri zion: Dysaesthesia aethiopica.

Erreakzioak
-----------

AEBetako hegoaldeko estatuetan zabalkunde handia izan arren, iparraldean barregarri utzi zituzten haren teoriak. Frederick Law Olmsted arkitektoak 1856an idatzi zuen langile zuriek ere iheserako joera zutela eta gaitza ziurrenik europar merkatariek eraman zutela Afrikara.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6   Irazustabarrena, Nagore.  (2016ko urriak 23). «Drapetomania, ihesaren gaitza» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2351339

 |

* Wd Datuak: Q2351339