Iragana berrikusten saiatzean, **negazionismo historiko** ez-legitimoak diskurtso historiko egoki batean onartezinak diren teknikak erabil ditzake, hala nola benetakoak balira bezala ezagutzen diren dokumentu faltsuak aurkeztea, benetako dokumentuez ez fidatzeko arrazoi sinesgaitzak asmatzea, ondorioak aurkakoaren berri ematen duten liburu eta iturriei egoztea, emandako ikuspuntua babesteko serie estatistikoak manipulatzea eta testuak nahita gaizki itzultzea.

Herrialde batzuek, Alemaniak kasu, delitutzat tipifikatu dute gertaera historiko batzuen berrikuspen ukazionista; beste batzuek, berriz, jarrera zuhurragoa hartzen dute hainbat arrazoirengatik, hala nola adierazpen-askatasuna babesteagatik.

Negazionismoaren adibide nabarmen batzuk Holokaustoaren ukazioa, Armeniako genozidioaren ukazioa, Konfederazioaren Kausa Galdua, Wehrmacht mitoa, japoniar gerra krimenen ukapena eta sobietar krimenen ukapena dira.

Literaturan, ukazio historikoaren ondorioak modu irudimentsuan irudikatu dira fikziozko lan batzuetan, George Orwellen *1984* liburuan esaterako. Garai modernoetan, negazionismoa komunikabide berrien bidez zabaldu daiteke, internet esaterako.

Terminoaren jatorria
--------------------

Negazionismo hitza Henry Rousso historialari frantsesak sortu zuen lehen aldiz 1987ko *Vichyko sindromea* liburuan, Vichyko Frantziaren eta Frantziako Erresistentziaren memoria herrikoia aztertzen zuena. Roussok Holokaustoari buruzko azterlanetan errebisionismo historiko legitimoa eta arrazoi politikoengatik Holokaustoaren ukapena bereiztea beharrezkoa zela argudiatu zuen, berak negazionismoa deitu zuena.

Helburuak
---------

Oro har, ukapen historikoaren helburua helburu nazional eta politiko bat lortzea da, gerraren errua transferituz, etsai bat deabrutuz, garaipen ilusio bat emanez edo adiskidetasun bat mantenduz. Batzuetan, berrikusitako istorio baten helburua liburu gehiago saltzea edo prentsa-titular batekin arreta erakartzea da. James M. McPherson historialariak esan zuen ukatzaileek nahiko luketela historia errebisionista kontzienteki faltsututako edo desitxuratutako iraganaren interpretazio gisa ulertzea, oraingo helburu alderdikoi edo ideologikoen mesederako.

### Eragin ideologikoa

Historia negazionistaren funtzio nagusiak eragin ideologikoa eta eragin politikoa kontrolatzeko gaitasuna dira. *"History Men Battle over Britain 's Future"* lanean Michael d' Anconak zera esan zuen: "Badirudi ukatzaile historikoei [nazio] baten garapen kulturalean zeregin kolektibo bat agindu zaiela, eta horren esanahi osoa orain baino ez da azaleratzen ari: estatus [nazionala] birdefinitzea mundu aldakor batean". Historia identitate nazionala, kultura eta memoria publikoa osatzen laguntzen duen baliabide sozial bat da. Historia aztertuz, pertsonak nortasun kultural berezi batez blaitzen dira; beraz, historia modu negatiboan berrikustean, ukatzaileak identitate espezifiko eta ideologiko bat egin dezake. Historialariak egia erabakitasunez jazartzen duten pertsonatzat hartzen direnez, historialari negazionistak historialariaren sinesgarritasun profesionalaz baliatzen dira eta euren sasi-historia benetako erudizioa balitz bezala aurkezten dute, historia berrikusteko lanari sinesgarritasun-neurri bat gehituz, historialari negazionistaren ideiak errazago onartzen dira publikoaren baitan. Historialari profesionalek, ukazio historikoaren praktika errebisionista, erregistro historikoan euren testuinguru politiko, sozial eta ideologikoekin bat etor daitezen, egia ezberdinak aurkitzen dituzten "egiaren bilatzaileen" lan gisa onartzen dute.

### Eragin politikoa

Historiak iraganeko politiken eta ondorio politikoen ikuspegia ematen du, eta, beraz, jendeari laguntzen dio inplikazio politikoak gizarte garaikidearentzat estrapolatzen. Negazionismo historikoa mito politiko zehatz bat lantzeko aplikatzen da -batzuetan gobernuaren onespen ofizialarekin-, zeinaren bidez historialari akademiko autodidakta, zale eta disidenteek kontakizun historikoak manipulatzen edo desitxuratzen dituzten helburu politikoak lortzeko. Sobietar Errepublika Sozialisten Batasunean (1917-1991), Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren ideologiak eta historiografia sobietarrak alderdiaren errealitatea eta ildoa erakunde intelektual bera balira bezala tratatzen zuten; Sobietar Batasuneko ukazionismo historikoak Errusiari eta munduko historian izan zuen lekuari buruzko agenda espezifiko, politiko eta ideologiko bat sustatu zuen.

Teknikak
--------

Ukazio historikoak ikerketa-, hitzordu- eta aurkezpen-teknikak aplikatzen ditu irakurlea engainatzeko eta erregistro historikoa ukatzeko. "Historia berrikusiaren" ikuspegia babesteko, historialari negazionistak dokumentu faltsuak erabiltzen ditu benetako iturri gisa. Benetako dokumentuez ez fidatzeko arrazoi engainagarriak aurkezten, argitaratutako iritziak ustiatzen ditu testuinguru historikotik kanpo aipatuz, estatistikak manipulatzen eta testuak oker itzultzen ditu beste hizkuntza batzuetan. Ezeztapen historikoa berrikusteko teknikak eztabaida publikoaren espazio intelektualean jarduten dute, historiaren interpretazio kultural jakin baten aurrerapenerako. Dokumentu gisa, berrikusitako historia erregistro faktikoaren eta dokumentalaren baliozkotasuna ukatzeko erabiltzen da, eta, horrela, eztabaidatutako gertaera historikoaren azalpenak eta pertzepzioak birplanteatzeko, irakurlea, entzulea eta ikuslea engainatzeko. Beraz, ukazio historikoak propagandarako teknika gisa funtzionatzen du. Beren lanak parekoen ebaluazio metodoaren bidez egin beharrean, historialari ukatzaileek historia berridatzi eta gezur logikoak erabiltzen dituzte argumentuak eraikiz nahi dituzten emaitzak lortzeko. Historiografiaren praktikan, Richard J. Evans historialari britainiarrak historialari profesionalen eta historialari ukatzaileen arteko ezberdintasun teknikoak deskribatzen ditu:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | "Historialari ospetsu eta profesionalek ez dituzte beren argudioen aurka doazen aipamenen zatiak ezabatzen, baizik eta kontuan hartzen dituzte, eta, beharrezkoa bada, beren argudioak aldatzen dituzte. Ez dituzte faltsuak direla dakiten benetako dokumentu gisa aurkezten, faltsifikazio horiek esaten dutena babesten dutelako soilik. Ez dute arrazoi argirik asmatzen, baina sinesgaitzak eta inolako funtsik gabeak, benetako dokumentuez mesfidatzeko, dokumentu horiek beren argudioen aurka doazelako; berriro aldatzen dituzte beren argudioak, hala badagokio, edo, are gehiago, erabat abandonatzen dituzte. Beren ondorioak ez dizkiete kontzienteki egozten liburuei eta beste iturri batzuei; izan ere, arretaz aztertuz gero, kontrakoa esaten dute. Ez dituzte ahalik eta zifra handienak bilatzen estatistika batzuetan, haien fidagarritasuna alde batera utzita, edo beste modu batera, arrazoia edozein dela ere, delako zifra maximizatu nahi dutelako; aitzitik, eskuragarri dauden zifra guztiak ebaluatzen dituzte, ahalik eta inpartzialtasun handienarekin, besteen zenbaketa kritikoari aurre egiten dion zenbaki batera iristeko. Ez dituzte iturriak oker eta jakinaren gainean atzerriko hizkuntzetan itzultzen, berentzat erabilgarriagoak izan daitezen. Ez dituzte beren borondatez hitzak, esaldiak, aipuak, gertakariak eta gertaerak asmatzen, baldin eta froga historikorik ez badago horientzat, beren argudioak agerikoagoak izan daitezen. |  » |
| —" |

### Engainua

Sakontzeko, irakurri: «Desinformazio»
Iruzurrak barne hartzen du informazioa faltsutzea, egia ezkutatzea, berrikusitako historian jorratutako gertaera historikoari buruzko iritzi publikoa manipulatzeko. Historialari negazionistak engainuaren teknikak erabiltzen ditu helburu politiko eta ideologikoak lortzeko. Historiaren desziplinak, iturri sinesgarri eta egiaztagarrietan oinarritutako historia liburuak, argitaratu aurretik parte ezberdinek berrikusi zituztenak, eta iturri ez oso fidagarrietan oinarritutako historia liburu engainagarriak, parekoen ebaluazioa jasan ez zutenak, bereizten ditu. Historiako liburu moten ezberdintzea, historia idazteko teknika motetan oinarritzen da. Egiaztagarritasuna, zehaztasuna eta kritikarako irekitasuna erudizio historikoaren printzipio nagusiak dira. Teknika horiek saihesten direnean, aurkeztutako informazio historikoa nahita izan daiteke engainagarria.

### Ukapena

Sakontzeko, irakurri: «konspirazioaren teoria»
Ukapena, batetik, informazioa modu defentsiboan babestean datza beste historialari batzuekin partekatua izan ez dadin. Bestetik, gertaerak faltsuak direla baieztatzean, bereziki Bigarren Mundu Gerran (1939-45) eta Holokaustoan (1933-45) gertatutako gerra krimenen eta gizateriaren aurkako krimenen ukapena. Historialari negazionistak errebisionismo historikoaren proiektua babesten du erruen aldaketaren, zentsuraren, distrakzioaren eta komunikabideen manipulazioaren bidez.

### Erlatibizazioa eta arinkeria

Zenbait triskantza historiko beste krimen batzuekin alderatzea erlatibizazioaren praktika da, judizio moralen bidezko interpretazioa, lehen triskantza historikoaren pertzepzio publikoa aldatzeko. Konparazio horiek historia negazionistan maiz gertatzen diren arren, haien adierazpena ez da gertaera historikoei buruzko asmo errebisionisten parte izaten, judizio moralaren iritzi bat baizik.

Holokaustoa eta nazismoa: Deborah Lipstadt historialariak dioenez, "Aliatuen laido konparagarrien" kontzeptua, Bigarren Mundu Gerraren ondoren alemaniarrak naziek kolonizatutako lurretatik kanporatzea eta aliatuen gerra-krimen formalak kasu, erdian dago eta Holokaustoaren ukazio garaikidearen gai etengabe errepikatua da, eta erlatibizazio horrek "baliokideak" aurkezten ditu.

Konfederazioaren Galdutako Kausaren defendatzaileek merkataritzakoak ez diren esklabutzaren adibide historikoak erabili ohi dituzte zuriek beltzen esklabutza-baldintza berberei aurre egin behar zietela faltsuki baieztatzeko. Beste esklabotza mota batzuk higuingarriak diren arren, ez dakarte legean belaunaldien arteko esklabotza, ondasunen esklabotza kasu.

Adibideak
---------

### Estatu Batuen historia

#### Errebisionismo konfederatua

AEBetako Gerra Zibileko errebisionisten eta neokonfederatuen ukazio historikoak baieztatzen du Estatu Konfederatuak (1861-65) izan zirela Estatu Batuetako Gerra Zibilaren defendatzaileak eta ez bultzatzaileak, eta Konfederazioaren motibazioa, Estatu Batuen sezesiorako, Hegoaldeko estatuen eskubideak eta gobernu mugatua mantentzea izan zela, afroamerikarren esklabotza babestu eta hedatu beharrean. AEBetako Gerra Zibilaren errebisionismo neokonfederatuari dagokionez, Brooks D. Simpson historialariak zera dio:

> "Memoria historikoa birmoldatzeko ahalegin aktiboa da, hegoaldeko zuriek egungo ekintzetarako justifikazio historikoak aurkitzeko egiten duten ahalegina. Mugimendu neokonfederatuaren ideologoek ulertu dute jendeak iragana gogoratzeko duen modua kontrolatzen badute, jendeak orainari eta etorkizunari heltzeko duen modua kontrolatuko dutela. Azken finean, memoriaz eta ondareaz oso kontziente den gerra bat da. Legitimitatearen bilaketa bat da, justifikazioaren betiereko bilaketa".
> 
> 

XX. mendearen hasieran, Mildred Rutherford, Konfederazioaren Seme Batuen (KSB) historialari nagusia, Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibilaren historiako Kausa Galduaren bertsioa aurkezten ez zuten Estatu Batuetako testuliburuen aurkako erasoaren buru izan zen. Helburu pedagogiko horrekin, Rutherfordek Ku Klux Klanen loriari buruzko saiakera-lehiaketak eta esklabo leialei egindako omenaldi pertsonalak biltzen zituen dokumentuen "bilduma handia" bildu zuen. Konfederazioaren Seme Batuen ukazionismo historikoari buruz, David Blight historialariak zera dio:

> "KSBko kide eta buruzagi guztiak ez ziren Rutherford bezain arrazistak, baina guztiek, nazio adiskidetu baten izenean, Gerra Zibilaren memoriaren ikuspegi supremazista zurian eragin sakona izan zuen enpresa batean parte hartu zuten"
> 
> 

### Gerra krimenak

#### Japoniar gerra krimenak

Gerra osteko inperialismo japoniarraren gerra krimenen minimizazioa errebisionismo historiko "ez-legitimoaren" adibide bat da; errebisionista japoniar garaikide batzuek, Yde Iwanamik (Hideki Tojo jeneralaren biloba) kasu, Japoniak Txina inbaditu izana eta Bigarren Mundu Gerra bera, garaiko mendebaldeko inperialismo arrazistaren aurkako erreakzio justifikatuak izan zirela proposatzen dute. 2007ko martxoaren 2an, Shinzō Abe Japoniako lehen ministroak ukatu egin zuen militarrek emakumeak esklabutza sexualera behartu zituztela gerran, honako hau esanez: "Kontua da ez dagoela derrigortzea egon zela frogatzen duen frogarik". Berak hitz egin aurretik, Alderdi Liberal Demokratikoko legegile batzuk, Yōhei Kōnok, 1993an, antzinako emakume erosoei egindako barkamena berrikusten ere saiatu ziren; era berean, Nankingo sarraskiaren ukapen polemikoa gertatu zen, 1937-1938an sei asteko iraupena izan zuena.

Shinzō Abek, Historia Testu Liburuen Erreformarako Japoniar Elkartea zuzendu zuen, eta Nippon Kaigiren Dietaren antenaren buru izan zen, japoniarren gerra krimenak ukatzen dituzten bi talde erabat errebisionista.

Yomiuri Shimbun kontserbadorearen erredaktore buruak, Tsuneo Watanabek, Yasukuniko santutegia errebisionismoaren gotorleku bezala kritikatu zuen: "Yasukuniko santutegiak museo bat zuzentzen du, non militarismoa sustatzeko eta gurtzeko objektuak erakusten diren. Akatsa da lehen ministroak horrelako leku bat bisitatzea". Beste kritikari batzuek, gaur egun "korear" eta "txinatar" bezala hautemango liratekeen gizonak, japoniar Inperioaren mendeko bezala egin zituzten ekintza militarrengatik sagaratuak direla diote.

#### Hiroshima eta Nagasakiko bonbardaketak

Hiroshimako eta Nagasakiko *Hibakusha*-ek ("leherketek kaltetutako pertsonak") konpentsazio bat eskatu diote euren gobernuari, eta kritikatu egin dute, "Japoniaren porrota agerikoa izan eta gero, gerra oldarkor bat bultzatzeko eta luzatzeko erantzukizuna onartu ez izanagatik, horrek japoniar, asiar eta estatubatuar bizitza ugari ekarri zituelako". Hill eta Koshiro historialariek adierazi dutenez, Hiroshima eta Nagasakiko bonbardaketa atomikoen garrantzia gutxitzeko saiakerak historia errebisionista bat dira. EB Sledgek bere kezka adierazi zuen errebisionismo horrek, bere hitzetan "meloso", bonbardaketak ekarri zituen historiako gertakari gogorrak ahaztea ahalbidetu zuelako.

#### Serbiako gerra krimenak Bigarren Mundu Gerran

Eskuin muturreko taldeen eta talde nazionalisten artean, serbiar gerra-krimenen ukapena eta berrikusketa Milan Nedijeren eta Dimitrije Ljotis-en paperak minimizatuz gauzatzen dira. Serbiako juduak kontzentrazio-esparruetan, alemaniarrek okupatutako serbiar lurraldean, hainbat historialari serbiarrek okupatutako serbiar eta serbiar indar armatuek zuzenean parte hartu zutelarik. Gerra amaitu zenetik, Serbiaren Holokaustoko lankidetza errebisionismo historiko baten xede izan da buruzagi serbiarren aldetik. 1993an, Serbiako Zientzia eta Arteen Akademiak 100 serbiar nabarmenenen zerrendan sartu zuen Nedila. Halaber, Ardatzeko indarrekin txetnik lankidetza eta Bigarren Mundu Gerran egindako krimenak ukatu zituen. Adibidez, Jelena Djureinovic historialari serbiarrak bere *The Politics of Memory of the Second World War in Contemporary Serbia: Collaboration, Resistance and Retribution* liburuan dioenez, "Urte horietan, Bigarren Mundu Gerrako txetnik nazionalistak mugimendu antifaxista gisa bateginak izan dira, Titoren partisanoen parekoa, eta komunismoaren biktima gisa". Txetnik mugimenduaren loriatzea bihurtu da Serbiako Bigarren Mundu Gerrako memoria politikaren gai nagusia. Naziekin kolaboratzeagatik erregimen komunistan zigortutako txetnik liderrak birgaitu egin dituzte Serbiako auzitegiek, eta telebista saioek mugimenduaren irudi positiboa zabaltzen lagundu dute, Bigarren Mundu Gerran gertatu zenaren benetako irudia desitxuratuz.

#### Serbiako gerra-krimenak Jugoslaviako gerretan

Eskuin muturreko hainbat autore eta aktibista politiko eta nazionalista ez datoz bat publikoki 1991-1999ko Jugoslaviako gerretako serbiar gerra-krimenei buruzko gehiengoaren iritziekin. Musulman bosniarren aurka genozidiorik ez zela gertatu adierazi duten goi mailako funtzionario eta buruzagi politiko batzuk Tomislav Nikolila Serbiako presidente ohia, Milorad Dodik Serbiako buruzagi serbobosniarra, Aleksandar Vulin Serbiako Defentsa ministroa eta Vojislav Šešelj Serbiako eskuin muturreko burua dira. Eztabaida puntuen artean, Raakena eta Srebrenicarena bezalako sarraskien biktimak zibil armagabeak edo erresistentziaren armadun borrokalariak ote ziren, hildako eta bortxaketa kopurua puztu ote zen, eta Sremska Mitrovicarena bezalako preso eremuak gerra krimen masiboen lekuak izan ote ziren. Egile horiei "errebisionista" deitzen diete akademikoek eta TPIY bezalako erakundeek.

Darko Trifunovicen Srebrenica kasuari buruzko txostena, Bosniako Serbiar Errepublikako gobernuak enkargatua, Jugoslavia ohirako Nazioarteko Zigor Auzitegiak honela deskribatu zuen: "1995eko uztailean Srebrenican egindako musulman bosniarren exekuzio masiboei buruzko berrikuspen-adibide txarrenetako bat" Nazioarteko Errepublikaren alderdi batek eta horrek, azkenean, indargabetu egin zuten nazioarteko fraideen arteko haserrea eta kondena. 2017an, Srebrenicako genozidioa eta Sarajevoko setioa eskoletan irakastea debekatzen zuen legeria bat sartu zen Bosniako Serbiar Errepublikan, Milorad Dodik presidenteak eta bere alderdi SNSDk hasitakoa, "Hemen testuliburuak erabiltzea ezinezkoa" zela adierazi zuena. Hau ez da zuzena eta ez da hemen irakatsiko ". 2019an, Bosniako Serbiar Errepublikako agintariek Gideon Greif historialari israeldarra izendatu zuten, Yad Vashem-en hiru urtez baino gehiagoz lan egin duena, Srebrenicari buruzko egia zehaztu eta "bere batzorde errebisionista zuzentzeko".

### Historia sobietarra

Sobietar Batasuneko bandera.
Errusiako Sobietar Errepublika Sozialista Federatiboa (1917-1991) eta Sobietar Batasuna (1922-1991) existitu zirenean, Sobietar Batasuneko Alderdi Komunista (SBAK) historia akademiko eta herrikoiaren idazkera ideologikoki eta politikoki kontrolatzen saiatu zen. Saiakera hauek 1934-1952 denboraldian izan zuten arrakasta handiena. Klaus Mehnerten arabera, sobietarrak historiografia akademikoa (historialari akademikoek historia idaztea) kontrolatzen saiatu ziren errusiarren inperialismo ideologikoa eta etno-arraziala sustatzeko. 1928-1956 aldian zehar, historia moderno eta garaikidea, oro har, SBAKen nahien arabera osatzen zen, ez metodo historiografikoaren eskakizunen arabera.

Nikita Khrustxov gobernuaren garaian eta ondoren (1956-1964), praktika historiografiko sobietarra zailagoa izan zen. Erabat usteldu ez bazen ere, historialari marxista estalinisten eta antiestalinisten arteko lehia konplexua izan zen historiografia sobietarraren ezaugarri nagusia. Historia poliu profesionala saihesteko, historialari batzuek historia aurremodernoa, Erdi Arokoa edo klasikoa aukeratu zuten, non eskakizun ideologikoak erlatiboki lasaiak ziren eta sektoreko beste historialari batzuekin hitz egitea susta zitekeen. Hala ere, nahiz eta ideologia proskribatuak historialarien lana usteltzeko arrisku potentziala izan, sobietar historiografia guztia ez zegoen ustelduta.

Alderdiaren historiaren gaineko kontrolak eta alderdikide ohien estatus legalak zeregin garrantzitsua izan zuten aniztasun ideologikoa eta, beraz, SBAKren barruko boterearen fakzioa emateko orduan. Alderdi Komunistaren historia berrikusi zen alderdiko buruzagi purgatuei buruzko aipamenak ezabatzeko, bereziki Iosif Stalinen gobernuan (1922-1953).

Gerra Hotzaren Historiografian, errebisionismo historiko negazionistari buruzko eztabaida bat dago, non Mendebaldeko ikerlari errebisionista askori estalinismoaren krimenak zuritzea leporatu zaien, Polonian Katingo sarraskia alde batera uztea edo Venonaren mezuek Estatu Batuetan espioitza sobietarrarekin lotuta duten baliozkotasuna ez ezagutzea.

### Azerbaijan

#### Armeniari buruz

Ikus gainera: Julfako armeniar hilerria

Aditu askok, horien artean Victor Schnirelmann, Willem Floor, Robert Hewsen, George Bournoutian eta beste batzuek, 1960ko hamarkadaz geroztik, Azerbaijan sobietarrean eta sobietar ostekoan, Armeniako Kaukasoari buruzko lehen iturriak berrikusteko praktika bat dagoela diote, Armeniako edozein aipamenekin. Berrikusitako testuetan, adibidez, "Armeniar" hitza ezabatu egiten da, edo "albaniar" hitzarekin ordezkatzen da; faltsifikazio hauen beste adibide asko daude, guztiak ere, historikoki armeniarrak lurralde honetan ez zeudelako inpresioa sortzeko asmoz.

Willem M. Floor eta Hasan Javadik Abbasgulu Bakikhanoven *"The Heavenly Rose-Garden: a History of Shirvan & Daghestan"* liburuaren ingelesezko edizioan Ziya Bunyadovek liburu honen errusierazko itzulpenean egindako distortsio eta faltsutze kasuak zehazki aipatzen dituzte. Bournoutian eta Hewsenen arabera, distortsio hauek oso hedatuak daude lan hauetan, eta, beraz, irakurleei, oro har, Azerbaijanen sobietar eta postsobietar garaian ekoitzitako liburuak saihesteko aholkatzen diete, liburu hauek jatorrizko iturrien kopia faksimilerik ez badute.

Philip L. Kohlek, argi eta garbi faltsuak diren jatorri kulturaleko mitoen adibide bezala, Akhundov arkeologo azerbaiyarrak khachkarren jatorri albaniarrari buruz aurreratutako teoria jartzen du.

Julfako hilerri armeniarrak, Julfa hiritik gertu dagoen hilerri batek, Nakhitxevan (Azerbaijan), 10.000 hilobi monumentu inguru zituen. Hilarriak, nagusiki, milaka *khachkar-*ez osatuta zeuden, Erdi Aroko armeniar arte kristauaren ezaugarria zen apaindura bakar batekin gurutzatutako harriak. Hilerria zutik zegoen 1990eko hamarkadaren amaieran, Azerbaijango gobernuak monumentuak suntsitzeko kanpaina sistematiko bat hasi zuenean.

Armeniako genozidioaren memoriala.
Armeniako eta nazioarteko erakundeek hainbat helegite aurkeztu zituzten azerbaiyar gobernua kondenatuz eta jarduera horretan atzera egiteko eskatuz. 2006an, Azerbaijanek debekatu egin zien Europako Parlamentuko kideei erreklamazioak ikertzea, gaiaren "ikuspegi lerratua eta histerikoa" leporatuta, eta ordezkaritza bat Armeniak okupatutako lurraldea ere bisitatzen bazuen soilik onartuko zuela adierazi zuen. 2006ko udaberrian, eremua bisitatu zuen Gerra eta Bakearen Arretarako Institutuko kazetari batek hilerriko aztarna ikusgarririk ez zegoela jakinarazi zuen. Urte horretan bertan, Irandik ateratako argazki batzuek hilerria tiro-eremu militar bihurtu zela erakusten zuten. Hilerriaren suntsipena, asko deskribatu dute armeniar iturriek, eta, batzuk, ez armeniarrak, "genozidio kulturaleko" ekintza bat bezala.
2003an eta 2009an Julfaren sateliteko argazkiak aztertu eta alderatu ondoren, 2010eko abenduan Zientziaren Aurrerapenerako Amerikako Elkarteak hilerria eraitsia eta suntsitua izan zela ondorioztatu zuen.

Mikhail Piotrovsky Hermitage Museoko zuzendariak Julfan *khachkars* armeniarrak suntsitu izana salatu ondoren, azerbaiyarrek Azerbaijango historiaren eta kulturaren erabateko faltsutzea babestea leporatu zioten. Yagub Mahmudov Azerbaijango Zientzien Akademia Nazionaleko institutuko zuzendariaren arabera, 1918 baino lehen "inoiz ez zen armeniar estaturik egon Hego Kaukason". Mahmudoven arabera, Ilham Aliyevek esan zuen *"Irevan gure lurralde historikoa dela [Azerbaijanekoa], eta guk, azerbaiyarrok, lurralde historiko horietara itzuli behar dugula".* Horretarako "Gertaera historikoetan" eta "errealitate historikoan" oinarritzen zen. Mahmudovek, armeniarrak eskualdeko herririk antzinakoena direla dioen baieztapena, propagandan oinarritzen dela ere adierazi zuen, eta armeniarrak ez direla eskualdekoak, errusiarrek Iran eta Otomandar Inperioaren aurka XIX. mendearen lehen erdian lortutako garaipenen ondoren soilik iritsi baitziren eremura. Institutoaren arabera:

> Soldadu azerbaijandarrak jakin behar du armeniar probokatzaileen oinpeko lurra azerbaiyar lurra dela. Etsaiak ezin izango ditu inoiz azerbaiyarrak lur azerbaiyarrean garaitu. Gaur egun Armeniako Estatua gobernatzen dutenek, batez ere, beren norabide politikoa aldatu behar dute. Armeniarrek ezin gaituzte garaitu Irevan hiri historikoan eserita.
> 
> 

Azerbaijanen ofizialki ukatzen da armeniar genozidioa eta engainutzat hartzen da. Azerbaijango estatuaren ideologiaren arabera, 1813tik aurrera armeniar eta errusiarrek azerbaiyanoen genozidioa egin zuten. Mahmudovek adierazi duenez, armeniarrak 1828an agertu ziren lehen aldiz Karabajen. Atzerriko historialariek Azerbaijanen historia faltsutzen dutela esan dute akademiko eta politikari azerbaiyarrek, eta kritikak Karabakh eta Nakhchivan eskualdeei eta Armeniako presentzia historikoari buruzko dokumental errusiar batera zuzendu ziren.

### Ipar Korea eta Koreako Gerra

Koreako Gerra hasi zenetik (1950-53), Ipar Koreako gobernuak sistematikoki ukatu du Koreako Herri Errepublika Demokratikoak (KHED) Koreako bateratze komunistaren aldeko gerra hasi zuen erasoa egin zuela. KHEDren historiografiaren arabera, Hego Koreak eragin zuen gerra, Estatu Batuek eskatuta:

> Ekainaren 17an (1950), AEBetako orduko presidentea Trumanek Dulles bidali zuen Hego Koreara Ipar Korearen aurkako gerra aztertzeko eta erasoari ekiteko agindua emateko. Ekainaren 18an, Dullesek "ROK Army" ren 38. paraleloa eta gerra-prestaketa ikuskatu zituen. Egun horretan, Syngman Rheeri Ipar Korearen aurkako erasoa hasteko esan zion, Ipar Koreak hegoaldea "inbaditzen" zuelako kontrapropagandarekin
> 
> 

Indar armatu korearrak
Ipar Koreako beste adierazpen batzuen arabera, Estatu Batuek Koreako penintsula behar zuten "zubi-buru gisa, Asiako kontinentea inbaditzeko, eta oinarri estrategiko gisa, askapen nazionaleko mugimenduen eta sozialismoaren aurka borrokatzeko, eta, azken batean, munduko nagusitasuna lortzeko" Halaber, KHDEk ukatu egin zituen Ipar Koreako armadak gerran zehar egindako gerra-krimenak; hala ere, 1951-1952 aldian, Koreako Lanaren Alderdiak (KLA) modu pribatuan onartu zituen Ipar Koreako etsaiarekin elkarlanean aritu ziren herritarren aurkako aurreko kanpainako gehiegikeriak. Beranduago, KLA-k gerraren sarraski guztien errua militar estatubatuarrei egotzi zien, adibidez, Sinchongo sarraskia (1950eko urriak 17-1950eko abenduak 7), RPDko gobernua Hwanghae probintziatik erretiratzean gertatu zena, Ipar Koreako hego-mendebaldean.

"Kolaboratzaileen" aurkako kanpaina Estatu Batuetako manipulazio politiko eta ideologikoei egotzi zitzaien; Pak Chang-ok buruzagi gorenak esan zuenez, etsai estatubatuarra "metodo berri bat erabiltzen hasi zen, hau da, jantzi ezkertiar bat jantzi zuen, eta horrek eragin nabarmena izan zuen Alderdiaren eta gobernu-organoen margolan ez-adituetan" Kathryn Weathersby-k berretsi egin zuen Koreako Gerra Kim Il-sung (1912-1994) aginduz abiarazi zela, eta DPRKk Koreako gerra biologikoari buruz egindako alegazioak ere ezeztatu zituen. Koreako albiste agentziek "faltsifikazio hutsagatik" kaleratu zuten dokumentu sobietarren erregistro historikoa.

### Holokaustoa ukatzea

Holokaustoaren negazionistek Holokaustoaren negazionista terminoa arbuiatu ohi dute, bere ikuspuntu historikoaren deskribapena zehaztugabetzat jotzen dutelako, eta nahiago dute Holokaustoaren errebisionista terminoa; hala ere, akademikoek nahiago dute "Holokaustoaren negazionista", errebisionista historiko legitimoak eta errebisionista legitimoak bereizteko, zeinen helburua baita metodo jakin batzuekin froga historikoak zehaztasunez aztertzea. Alan Berger historialariaren arabera, Holokaustoaren ukatzaileek aurrez pentsatutako teoria baten alde argudiatzen dutela dio, Holokaustoa ez zela gertatu edo, gehienbat, engainu bat izan zela, kontrako zentzuan froga historiko zabalak baztertuz.

Naziek, juduak kontzentrazio esparruetara eramaten
David Irving autoreak Ingalaterran Deborah Lipstadten eta Penguin Books editorearen aurkako difamazio kasua galdu zuenean, eta, beraz, publikoki gaitzetsia eta Holokaustoaren ukatzaile gisa identifikatua izan zenean, epaiketako epaileak, Charles Gray epaileak, honako hau ondorioztatu zuen:

> Irvingek, bere arrazoi ideologikoengatik, froga historikoak etengabe eta nahita desitxuratu eta manipulatu ditu; arrazoi berberengatik, Hitler justifikaziorik gabeko argitan erretratatu du, batez ere juduen tratamenduarekiko duen jarrerari eta erantzukizunari dagokionez; Holokaustoaren ukatzaile aktiboa da; antisemita eta arrazista da, eta sustatzen duten eskuin muturrekoekin lotzen da.
> 
> 

2006ko otsailaren 20an, Irving erruduntzat jo zuten eta hiru urteko kartzela-zigorra ezarri zioten Holokaustoa ukatzeagatik, 1947ko Austriako legearen arabera. Lege horrek nazien errebibalismoa debekatzen du, eta delitu gisa tipifikatzen du krimen nazionalsozialistak publikoki ukatzea, gutxiestea edo justifikatzea. Austriaz gain, beste hamaika herrialdek (Alemania, Belgika, Frantzia, Lituania, Suitza...) ezarri dituzte kartzela eta bestelako zigorrak, Holokaustoa ukatzeagatik.

### Testuliburuetan

#### Japonia

Historiako testuliburuei buruzko eztabaida *Atarashii Rekishi Kyōkasho* ("historiako testuliburu berria") bigarren hezkuntzako historia liburuan zentratzen da, non esaten den japoniar militarismoaren izaera minimizatzen duela Lehen Txina-Japoniar Gerran (1894-95), Korearen anexioan 1910ean, Bigarren Txina-Japoniar Gerran (1937-1945) eta pazifikoan, bigarren mundu gerran (1941-45). Historia Liburuen Erreformarako Japoniar Elkarte kontserbadoreak *Atarashii Rekishi Kyōkasho* testuliburua enkargatu zuen, japoniar garai historiko horren ikuspegi nazionala emateko asmoz. Hezkuntza Ministerioak historiako testuliburu guztiak aztertzen ditu, eta gerra krimenak eta japoniar sarraskiak aipatzen ez dituztenak ez dira aztertzen; hala ere, *Atarashii Rekishi Kyōkashok* garrantzia kentzen die gerra garaian japoniar inperioak izan zuen jokabide oldarkorrari eta Txinako eta Koreako emakume bakartien gaiari.

Ukatu egin da, baita ere, Nankingo sarraskia (Japoniar armadak txinatar zibilen aurka Bigarren Txinar-Japoniar Gerran egindako hilketa eta bortxaketa batzuk) inoiz gertatu zenik. 2007an, Hezkuntza Ministerioa Okinawako guduari buruzko testuliburuak berrikusten saiatu zen, 132 militar japoniarren inplikazioa murriztuz.

#### Jugoslavia

Gerraostean zehar, Titok historiografian sentimendu nazionalistak salatu zituen arren, joera hauek jarraitu egin zuten, eta kroaziar eta serbiar akademikoek, batzuetan, bakoitzaren historia desitxuratzea leporatu zioten euren buruari, bereziki kroaziar eta nazien arteko aliantzari dagokionez. 1980ko hamarkadan historiografia komunista zalantzan jarri zen eta serbiar nazionalismoaren birgaitzeari ekin zioten historialari serbiarrek.

Serbiako Zientzia eta Arteen Akademiako (SZAA) eta Idazleen Elkarteko historialariek eta intelektualitateko beste kide batzuek paper garrantzitsua bete zuten narratiba historiko berriaren azalpenean. "Serbiako historia berria" idazteko prozesua serbiarren mobilizazio etnonazionalistarekin paraleloa izan zen, Jugoslaviako federazioa berrantolatzeko helburuarekin.

Holokaustoaren historiografiako ideiak eta kontzeptuak erabiliz, historialari serbiarrek, Elizako buruzagiekin batera, Bigarren Mundu Gerrako Jugoslaviari aplikatu zioten, eta serbiarrak juduekin eta kroaziarrak alemaniar naziekin parekatu zituzten.

Josip Broz Tito.
Jugoslaviako Titoren garaiko historiografiak Txetnikei eta Ustatxiei huts egin zien. 1980ko hamarkadan, historialari serbiarrek, Jugoslaviako Bigarren Mundu Gerrako narratiba berraztertzeko prozesua hasi zuten, eta, horiekin batera, Draza Mihailovic. Historialari gazteago batzuek, ideologikoki Mihailovic-etik hurbilago zeudenek, 1990eko hamarkadaren amaieran, Txetnik mugimenduari buruzko monografiak sortu zituzten. Historialari serbiarrak, garaiaz kezkatuta daudenez, Txetniken historia aldarrikatzen saiatu dira, nazien aurka borrokatzen ziren askatasunaren aldeko borrokalari zuzen bezala aurkeztuz, historia liburuetatik italiarrekin eta alemaniarrekin zituzten aliantza anbiguoak ezabatuz. Txetnikek kroaziarren eta musulmanen aurka Serbiako historiografian egindako krimenak, oro har, isiltasunez estalitak daude. Miloševic-ren garaian, serbiarren historia faltsutu egin zen serbiar kolaboratzaileek Serbiako komunitate juduaren garbiketan izan zuten papera ezkutatzeko, herrialdean bertan hilez edo Ekialdeko Europako kontzentrazio-esparruetara deportatuz.

1990eko hamarkadan, mendebaldeko komunikabideek Jugoslaviako gerra zibilaren estaldura masiboa eman ondoren, Jugoslavia zaharraren berrikuspen historikoaren gaia jorratzen zuten argitalpenak ugaritu egin ziren. Hamarkada berdinean, errebisionismo historikoaren alorrean, errepublika sortu berriak kontuan hartuta, Noel Malcolm eta bere "*Bosnia: a Short History"* (1994) eta "*Kosovo: a Short History"* (1998) idazlanen egilerik nabarmenetako bat izan zen, historialarien artean eztabaida bizia izan dutenak argitaratu ondoren; azken hau argitaratu ondoren, Afairigs liburuan liburuaren merezimenduak eztabaida luze baten xede izan ziren. Kritikariek liburua albaniar separatista etnikoekiko zuen begikotasunak, serbiarren aurkako joerak eta Balkanei buruzko ilusioak lausotuta zegoela esan zuten. 1999 amaieran, Minnesotako Gustavus Adolphus Collegen historia fakultateko Thomas Emmertek liburua aipatu zuen Journal of Southern Europe and the Balkans Online liburuan, eta, liburuaren alderdi batzuk goraipatu zituen arren, "Egileak serbiar mitoak zalantzan jartzeko izan zuen funtsezko erabakiaz moldatua" zegoela ere adierazi zuen. 2006an, Frederick Anscomberen ikerketa batek Kosovoren inguruko ikerketak aztertu zituen. Anscombek esan zuen Malcolmek "Kosovoko historiaren bertsio kontrajarrien kritika zehatza" eskaintzen zuela eta bere lanak "inbertsio nabarmena" egiten zuela mendebaldeko historialariek serbiarren migrazioari buruzko "serbiarren kontakizunaren" onarpenean. Malcolm serbiarrak bezalako "antiserbiarra" eta selektiboa izateagatik kritikatua izan da, beste kritikari komediatuago batzuek "bere argudioak sinesgarritasun gutxikoak" direla esaten duten bitartean. Anscombek adierazi zuen Malcolm, bere ondorioei jaramonik egin ez dieten historialari serbiar eta jugoslaviarrak bezala, ez daudela prest bertako probak aintzat hartzeko, hala nola, otomandar garaiko historia, komikoa, kontuan hartzea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   McGlynn, Moyna.  (2011-07-29). «23rd October: Proper 25» *The Expository Times* 122 (12): 601–602.  doi:10.1177/00145246111220120404. ISSN 0014-5246. (Noiz kontsultatua: 2021-03-08).
2. ↑   Dulong, Renaud.  (2002-02). [ «Richard J. Evans 
 Lying about Hitler. History, Holocaust, and the David Irving Trial 
 New York, Basic Book, 2001, 318 p.»] *Annales. Histoire, Sciences Sociales* 57 (1): 219–221.  doi:10.1017/s0395264900039214. ISSN 0395-2649. (Noiz kontsultatua: 2021-03-08).
3. ↑   Phillips, Michael.  (2009-02-09). *Southern Poverty Law Center.*  Oxford University Press ISBN 978-0-19-530173-1. (Noiz kontsultatua: 2021-03-08).
4. ↑   Blight, David W..  (2009-06-30). *Race and Reunion.*  Harvard University Press ISBN 978-0-674-02209-6. (Noiz kontsultatua: 2021-03-08).
5. ↑   *Ubiquity* 2006 (February) 2006-02-01  doi:10.1145/1279682. ISSN 1530-2180. (Noiz kontsultatua: 2021-03-08).
6. ↑   Cowie, Christopher.  (2019-10-23). «Against Internalism-Parity» *Morality and Epistemic Judgement* (Oxford University Press): 57–78. ISBN 978-0-19-884273-6. (Noiz kontsultatua: 2021-03-08).
7. ↑   Maček, Ivana.  (2017-12-14). «Transmission and Transformation: Memories of the Siege of Sarajevo» *Civilians Under Siege from Sarajevo to Troy* (Palgrave Macmillan UK): 15–35. ISBN 978-1-137-58531-8. (Noiz kontsultatua: 2021-03-08).
8. ↑   «Uncle Sam’s willing executioners? Indigenous genocide and representation in the United States» *Identity Politics in the Age of Genocide* (Routledge): 84–101. 2007-09-28 ISBN 978-0-203-93464-7. (Noiz kontsultatua: 2021-03-08).
9. ↑   Hille, C..  (2010-01-01). «Chapter Five. State Building In The South Caucasus Before 1917» *State Building and Conflict Resolution in the Caucasus* (BRILL) ISBN 978-90-474-4136-6. (Noiz kontsultatua: 2021-03-08).
10. ↑   Navarro Arantzegi, Mikel.  (2017-03-14). «Lehiakortasun, hazkunde eta garapeneko lurralde-estrategiak» *Uztaro. Giza eta gizarte-zientzien aldizkaria* (100plus): 83–98.  doi:10.26876/uztaro.100plus.2017.13. ISSN 1130-5738. (Noiz kontsultatua: 2021-03-08).
11. ↑   Ezin, Ezin.  (2012-12-31). «Gene expression and phenotypic characterization of flooding tolerance in tomato» *Journal of Evolutionary Biology Research* 4 (3): 59–65.  doi:10.5897/jebr12.009. ISSN 2141-6583. (Noiz kontsultatua: 2021-03-08).
12. ↑   Agency, Korean Central News.  (2009-11-30). «A Maritime Demarcation Dispute on the Yellow Sea - Democratic People's Republic of Korea» *Journal of East Asia and International Law* 2 (2): 9–9.  doi:10.14330/jeail.2009.2.2.09. ISSN 1976-9229. (Noiz kontsultatua: 2021-03-08).
13. ↑   «WHO STARTED THE KOREAN WAR?» *Past Forward* (Anthem Press): 101–103. 2019-01-16 ISBN 978-1-78308-880-5. (Noiz kontsultatua: 2021-03-08).
14. ↑   Kwak, Jun-Hyeok, ed. (2013-03-05). *Inherited Responsibility and Historical Reconciliation in East Asia.*  Routledge ISBN 978-0-203-59775-0. (Noiz kontsultatua: 2021-03-08).
15. ↑   «Free Speech Even If It Hurts» *Giving the Devil his Due* (Cambridge University Press): 38–43. 2020-03-31 ISBN 978-1-108-77939-5. (Noiz kontsultatua: 2021-03-08).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q574456

 |

* Wd Datuak: Q574456