recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Darfur osatzen duten Sudango hiru estatuak: Shamal Darfur (Iparraldeko Darfur), Gharb Darfur(Mendebaldeko Darfur) eta Janub Darfur (Hegoaldeko Darfur)
**Darfurko gatazka** Darfur Sudango mendebaldeko eskualdean gertatu zen, nagusiki 2003 eta 2013 urteen artean, gerora egonkortasuna zalantzazkoa izan den arren. Izatez, giza krisi betean jarraitzen zuen eskualdeak 2023an, non, Munduko Elikagai Programaren arabera, eskualdeko herritarren %65 daude goseak.

Gatazkaren eboluzioa
--------------------

Janjaweed milizia arabiarren eta Abbala leinuetakoen eta fur, zaghawa eta masalit herrien artean sortu zen, batik bat, eta 2003an hasi zen. Orduko presidente eta diktadore Omar al-Bashir janjaweedi uidei lagundu zien armaz eta horniduraz, eta haiekin batera parte hartu zuen hainbat erasotan, nahiz jendaurrean hori gezurtatzen duen. Sudan multietnikoa izan arren, Khartumeko agintea beti oso arabiar azaldu izan da.

Sudango Bigarren Gerra Zibilean ez bezala, ez da musulmanen eta musulman ez direnen arteko gerra, Darfurreko biztanle gehienak musulmanak baitira. Gerra horrek 300.000 mila hildako eragin ditu, eta ia 2.5 milioi lagunek handik ihes egin behar izan dute. Gerrako biktima zuzenez gainera, goseteak ere biktima-kopuru handia eragin du. 

2007ko udan, NBEk Darfurrera 26.000 soldadu bidaltzea erabaki zuen, Afrikako Batasunarekin batera sustaturiko operazioan, eskualdea egonkortu eta herritarren segurtasuna bermatzeko. UNAMID zeritzon misio honi. 2013ko egonkortzearen ondoren, jam jarraitu zuen indar honek, 2020a arte, non erretiratu ziren.

2008an, Hagako Nazioarteko Zigor Auzitegiak Sudango lehendakari Omar al-Bashir atxilotzea eskatu zuen genozidioagatik eta gizadiaren aurkako krimenengatik, baina bai Sudango gobernuak, bai Arabiar Ligak eta bai Afrikar Batasunak gaitzetsi eskari hori egin zuten.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑    Iztueta Olano, Maddi.  (2023-04-19). «Darfur, sarraskiz beteriko hogei urte» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2023-06-02).
2. ↑    Berasategi Otamendi, Gorka.  (2020-12-26). «Darfur, iraganeko infernuaren beldur» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2023-06-02).

Kanpo estekak
-------------

* Darfur Relief and Documentation Centre

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q190758
* Commonscat Multimedia: Darfur conflict

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 15560402r (data)
* GND: 7739406-9
* LCCN: sh2006006133
* NKC: ph603485

 |

* Wd Datuak: Q190758
* Commonscat Multimedia: Darfur conflict
**Javier "Javi" Puado Díaz**, (Bartzelona, 1998ko maiatzaren 25a), futbolean aritzen den kirolari espainiarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu, eta zilarrezko domina eskuratu zuen futbolean Espainia ordezkatuz; Brasilgo taldearen (urrezko domina) atzetik, eta Mexikoko taldearen (brontzezko domina) aurretik sailkatu zen Espainiako taldea. 

Tokion, honako hauek osatzen zuten Espainiako taldea: Unai Simón, Óscar Mingueza, Marc Cucurella, Pau Torres, Jesús Vallejo, Martín Zubimendi, Marco Asensio, Mikel Merino, Rafa Mir, Dani Ceballos, Mikel Oyarzabal, Eric García, Álvaro Fernández, Carlos Soler Jon Moncayola, Pedri, Javi Puado, Óscar Gil, Dani Olmo, Juan Miranda, Bryan Gil eta Iván Villarrek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Futbola, gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Javi Puado» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Javi Puado» *olympics.com* **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56198582

 |

* Wd Datuak: Q56198582
**David Rodríguez Sánchez** (Talavera de la Reina, Toledo, Espainia, 1986ko otsailaren 14a) futbolaria da. Aurrelari jokatzen du, Osasuna taldean. Haren anaia Sergio Rodríguez Sánchez ere futbolaria da.Transfermarkt.com orrialdearen arabera 700.000 euro balio ditu.

Bere ibilbidea 8 urterekin Atletico de Madrid-eko futbol eskolan hasi zen eta 2004rarte, adinez nagusi izan arte, beheko kategoria guztietatik pasa zen.Urte horretan, Atletico de Madriden bigarren taldean debutatu zuen 2004tik 2007ra 68 partidutan 20 gol sartu zituen.Denbora tarte horretan, 2005 eta 2006ko zati batzuk Ciudad Murcian(2 partidu, golik ez) eta Las Palmasen(21 partidu, gol bat) eman zituen.2007an, bere azken urte txarra kontuan hartuta, Atleticok kontratua libre utzi zion eta Salamancak kontratatu zuen.2007-2008 denboraldian Salamancan 38 partidu jokatu zituen eta 14 gol sartu.Bere denboraldi onagatik, talde hobeagoen interesa piztu zuen eta Almeriarekin sinatu zuen 2010eko ekainerarte.Lehenengo denboraldia Celtan utzita eman zuen, esperientzia hartzeko eta 36 partidutan 8 gol sartu zituen.2009ko udan, aurredenboraldian, aukera bat ematea erabaki zen eta denboraldi horretan 9 partidu bakarrik jokatu zituen, gol bat erdietsiz. Almerian ez zuen mailarik eman baina Celtan bai. Arrazoi honengatik, Celtak fitxatu zuen eta 2010 eta 2014 bitartean hemen egon zen 71 partidutan 26 gol sartuz. Etapa horren barruan, utzita ere egon zen, Xixongo Sportingen(37 partidu, 13 gol) eta 2014ean Ingalaterrako Liga probatzera joan zen, Brighton & Hove Albion-era.Denboraldi erdian, urtarriletik ekainera, 10 partidu jokatuz zituen, gol bat bakarrik sartu zuen eta Espainiako 2. mailako Alcorcon taldeak fitxatu zuen. Talde honetara 28 urterekin iritsi zen eta hiru urte eta gero joan zen Osasunara, 123 partidu jokatu eta 51 gol sartuta. 2017an Osasunarekin kontratua sinatu zuen 3 urterako eta lehen denboraldian 36 partidu jokatu eta 7 gol sartu zituen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2117608

 |

* Wd Datuak: Q2117608
*Rostren* hondakinak Erromatar foroan
**Rostra** *rostrum*, *-i* hitz latindarraren plurala da, literalki "karraskatzeko balio duena" esan nahi duena, ia beti, animalien aurpegi, moko edo ahoei erreferentzia eginez. Hedapenez, *rostrum*, moko formako objektu oro deitua izan zen.

* ontzi baten ezproia
* golde baten nabarra
* lanpara baten muturra
* mailu baten burua.

Nautikari dagokionez, *rostrum*a, gerra itsasontzien branka indartzen zuen brontzezko ezproi bat zen, ontzi etsaiak erasotzen zituena hondoratzeko, oso emaitza onak eman zituen arma.

K.a. 338an, Errepublika garaian, Gaio Menio kontsula, volskoen ontzidiaren aurkako gudu batean sartua geratu zen, Antiumeko portuan, non garaipen handi eta erabakigarri bat lortu zuen. Kontsulak, etsaien ontzietako rostrak erauziarazi zituen, Erromara eraman eta Erromatar Foroko hizlari tribunaren harresian jartzeko. Ordutik, hau, Rostra bezala ezagutu zen, eta, hedapenez, izen hori eman zitzaien tribuna horiei. Jatorrian, tribuna honek, errepublikar garaiko foroa eta *comitium*aren artean egon behar zuen, orduan banatuak aurkitzen zirenak, eta, beraz, hizlariak, bi albo horietatik entzunak izan zitezkeen.

K.a. 44an, Julio Zesarrek, gaur egun foroan duen kokapenera eraman zuen. Tribunaren ondoan, Augustok eraikitako *miliarium aureum*a, inperioko galtzada guztien ustezko abiapuntua zena, Saturnoren tenpluarekin muga egiten duen aldetik dagoena, eta *umbilicus urbis*a, tribunaren iparraldeko muturrean, beranduagokoa.

Foroaren beste muturrean eta Zesarren Tenpluaren podioko zati delarik, bigarren tribuna bat zegoen, *rostra divi Iuli*ak, Aktiumeko guduan preso hartutako egiptoar itsasontzien ezproiekin apainduak.

Hirugarren tribuna bat, uste denez, Kastor eta Polluxen tenpluaren aurrean zegoen, iturriek, *Rostra tria*k aipatzen baitituzte.

Hitz honetatik datozen lokuzioak
--------------------------------

* *In rostra ascendere* tribunara igotzea
* *Aliquem pro rostris laudere* pertsona bat jende aurrean laudoriotzea
* *Rostra movere* herria astindu herri asanbladako tribunatik edo forokotik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q426372
* Commonscat Multimedia: Rostra (Rome)

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q426372
* Commonscat Multimedia: Rostra (Rome)
Categoría:Mujeres
**Irmgard Möller** edo **Irmgard Moeller** (Bielefeld, Alemania, 1947ko maiatzaren 13a) alemaniar aktibista politikoa, Armada Gorriaren Frakzioko lehen belaunaldiko kidea izan zen.

RAF taldeko kide
----------------

1972ko maiatzaren 24an, Möllerrek eta Angela Lutherrek leherkariz betetako ibilgailuak eraman zituzten Ameriketako Estatu Batuetako Base Militarrera, Heidelbergeko Campbell kuarteletara. Eraso horren ondorioz, hiru militar iparramerikar hil ziren: Ronald Woodward eta Charles Peck soldaduak eta Clyde Bonner kapitaina, eta beste bost lagun zauritu.

Möller Hans-Peter Konieczny RAFeko kidearekin batera atzeman zuten eta 1972ko uztailaren 2an atxilotu zuten, eta, ondoren, kartzela-zigor luzea ezarri zioten. Bertsio ofizialaren arabera, taldeko beste kide batzuekin batera (Andreas Baader, Gudrun Ensslin eta Jan-Carl Raspe), bere buruaz beste egiten saiatu zen bularrean hainbat zauri eraginez sukaldeko labana batekin, 1977ko urriaren 18kan, Alemaniako Udazkenaren garaieran zehar. 

Möller izan zen bizirik iraun zuen taldeko kide bakarra, eta, ondoren, adierazi zuen Alemaniako gobernuak antolatutako exekuzio estrajudizialak izan zirela, Armada Gorriaren Frakzioaren eskakizunei erantzunez. Möller 1994an askatu zuten espetxetik, osasun-arrazoiengatik. Gero modu anonimoan bizi da bere bikotekidearekin Alemaniako hegoaldean. 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q62058
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 37727432
* GND: 119478293

 |

* Wd Datuak: Q62058

[[Kategoria:1947} jaiotzak]]
Categoría:Mujeres
Categoría:Nacidos en 1947
Categoría:Personas vivas
**San Joan Bataiatzailea eliza** eliza barrokoa da, Nafarroa Garaiko Arizkun herrian dagoena. San Joan Bataiatzaileari sagaratua dago.

Kokalekua
---------

Arizkungo herrigunean dago, Aingeruen Andre Maria monasteriotik hurbil.

Eraikina
--------

Eraikin barroko soila da, 1568an eraikitzen hasi zena. Zenbait eragozpen zirela-eta, obrak XVIII. mendera arte ez ziren amaitu. XVII. mendean, sakristia, aldare nagusiaren aldea eta bertako kaperak, eta gurutzadura eraiki ziren, eta habeartea, gangak, ezkila-dorrea eta korua, 1722-1724 bitartean.

Latindar gurutzearen oinplanoa du eta lau tarteko habearte bakarra, luneta-gangez estalirik dagoena, gurutzaduraren besoak bezala. Gurutzadura, berriz, ertz ganga batek estaltzen du. Aldare nagusiaren aldea zuzena da. Korua elizaren oinaldean dago, arku apaldu batean gainean. Koruaren azpialdea luneta-gangez estalirik dago. Sakristia ere barrokoa da, eta elizaren burualdeari atxikirik dago epistolaren aldetik.

Kanpoaldean, harlanduz eta harlanduxkoz egindako murruak dauzka, eta arkupe ireki zabal bat, erdi-puntuko zortzi arku dituena ekialdeko saihetsean, eta beste bost hegoaldean. Tenplura sartzeko bi ate zuzen daude, bata hegoaldean eta bestea ekialdean. Hegoaldekoaren gainean nitxo bat dago, eta San Joan Bataiatzailearen harrizko irudi txiki bat haren barnean. Ekialdeko atariaren gainean, habeartearen hirugarren tarteari atxikia, ezkila-dorrea dago, oinplano karratukoa eta hiru gorputzez osatua; ezkilak hirugarren gorputzean daude, eta dorrea piramide-enbor formako beste bi gorputzez erremataturik dago.

Erretaula nagusia barrokoa da, XVII. mendearen amaierakoa. Haren eraikuntza 1693an kontratatu zen Joan Oierena elizondar maisu eskultorearekin. Behealdeko bankuaren gainean, zutabe salomonikoen bidez banaturik dauden bi pisuko hiru kale ditu, eta atikoa goialdean. Lehenbiziko pisuaren erdian Arrosarioko Ama Birjinaren irudi eder bat dago, XVIII. mendekoa, ezker-eskuin San Frantzisko Xabierkoa eta San Fermin dituena. Bigarren pisuan, San Joan Bataiatzailearen (erdian) San Luis Gonzagaren eta San Isidro Nekazariaren imajinak daude. San Joanen irudia Madrildik ekarri zuten 1700 aldean. Ebangelioaren aldean Andre Mariaren sortze garbiari eskainitako erretaula neobarrokoa dago, eta epistolaren aldean beste bat, simetrikoa, Jesusen bihotzarena; biak XX. mendekoak dira.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4    *Iglesia San Juan Bautista - Arizkun.*  Atlas del patrimonio histórico cultural navarro, lebrelblanco.com (Noiz kontsultatua: 2020-10-15).
2. ↑   Estornés Zubizarreta, Idoia, García Nieto, Fernando. *Arizkun.*  Auñamendi Entziklopedia [on line], 2020, aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2020-10-16).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25479657

 |

* Wd Datuak: Q25479657
**Tabarkino** mintzaira (jatorriz, *tabarchin; italieraz, tabarchino*) Sulcis artxipelagoko uharteetan hitz egiten den ligurieraren hizkuntzaren bat da; zehazki, Carloforte (Uno Pàize) —San Pietro uhartean— eta Calasetta (Câdesédda) nukleoetan —Decerio uhartean— hitz egtiten da. Hizkuntza galo-italikoen taldekoa da tabarkinoa.

Tabarkinoa hitz egiten zen antzina Tabarca uhartean (Herri Katalanetan, Alacanten) —non biztanleek oraindik ere jatorri liguriarreko deiturak gordetzen baitituzte (adibidez, Russo edo Parodi)—, eta Tunisiako Tabarka uhartean ere hitz egiten zen, handik datorkiolarik izena.

2018an, Sardiniako gobernuak Sardiniako hizkuntza propioen artean izendatu zuen tabarkinoa, Alguerreko katalanarekin, sardinierarekin eta aldaera kortsikar diren gallurera eta sassarierarekin.

Historia
--------

1540an, Liguriako Pegli herriko koral-arrantzaleen talde bat Tabarkako uhartean (Tunisia) ezarri zen, Gaztela eta Aragoiko Karlos V.ak Lomellini familiari emaniko lurraldean. Komunitate horrek aurrera egin zuen kostako herriekin merkataritzan, 17. mendearen hasiera arte. 

18. mendeko lehen erdian, baldintza politikoak aldatu egin ziren, eta 1741ean Tunisiako beyak uhartea bereganatu zuen. Orduan esklabo bihurtu ziren biztanleak, Sardiniako Karlos Emanuel III.ak biztanle horien parte bat erreskatatu eta San Pietro uhartera eraman zituen arte. Beste esklabo multzo bat Aljerreko beyari laga zizkioten, eta hauek EspainiakoKarlos III.ak erreskatatu zituen ordainketa bidez, eta ezarri zituen Tabarca Nueva izendatutako uhartean, iberiar penintsulako ekialdeko kostaldean dagoen egungo Tabarkan. Populazioaren beste zati bat Tunisian finkatu zen, 1770. urtean Carloforteko Giovanni Porcilek Santo'Antioco uhartera joatera gonbidatu zituen arte. Etorkin horiek bertan sortu zuten Calasetta. Tunisian tabarkinoaren erabilera XX. mendearen hasiera arte mantendu zen, Frantziaren kolonizazioa ezarri zenean, tabarkino gehienek frantses bilakatzea erabaki zuten eta haien ondorengoak Frantzian bizi dira 21. mendean.

1. ↑    *Anno 2018 - Regione Autonoma della Sardegna.* .
Florako jokalaria.
A. Le Coq Arena estadioa.
**FC Flora Tallinn** Estoniako futbol taldea da, Tallinn hiriburukoa. 10 aldiz irabazi du Estoniako futbol liga eta 6 aldiz Kopa. FC Levadiarekin batera herrialdeko talderik onena da.

Historia
--------

Desagerturiko *Tallinna Lõvid* taldeko jokalariekin sortu zen FC Flora 1990ko martxoaren 10ean. Lehenengo liga 1994ean irabazi zuen, baina garaipen polemikoa izan zen, izan ere Tevalte Tallinn izan zen txapelduna baina partidak erosteagatik deskalifikatu egin zuten eta bigarren zeuden Norma eta Flora puntutan berdinduta zeuden. Txapelduna erabakitzeko elkarren arteko partida jokatu zen, baina Normak protesta egin zuen deskalifikazioa ez zitzaiola bidezkoa iruditzen argudiatuz eta gazte mailako taldea aurkeztu zuen. Florak 5-2 irabazi zuen partida. 2003 artean 7 liga eta 2 kopa irabazi zituen. 2008an kopa berria irabazi zuen eta berriz ere puntako taldea bihurtu zen.

Irabazi duen nazio arteko txapelketa bakarra Livoniako Kopa izan da, 2011 urtean hain zuzen ere. Letonia eta Estoniako ligako txapeldunek elkarren artean jokatzen duten futbol txapelketa da. Hiru aldiz jokatu du eta lehenengo biak penalti jaurtuiketatan galdu zituen Skonto Rigaren aurka. Bereziki aipagarria izan zen lehen ekitaldia, 2003koa, izan ere 2-2 egin ondoren Skontok 12-11 penaltiko emaitzaz irabazi baitzion.

2020an Estoniako Liga, Kopa eta Superkopa irabazi zituen.

Palmaresa
---------

### Estonian: 29

* Liga (14): 1993–94, 1994–95, 1997–98, 1998, 2001, 2002, 2003, 2010, 2011, 2015, 2017, 2019, 2020, 2022.
* Kopa (8): 1995, 1998, 2008, 2009, 2011, 2013, 2016, 2020.
* Estoniako Superkopa (10): 1998, 2002, 2003, 2004, 2009, 2011, 2012, 2014, 2015, 2020.

### Nazio artean: 1

* Livoniako Kopa (1): 2011.

Kanpo estekak
-------------

* **(Estonieraz)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q222861
* Commonscat Multimedia: FC Flora

---

 |

* Wd Datuak: Q222861
* Commonscat Multimedia: FC Flora
Saruboboak.
Kolore desberdinetako saruboboak.
**Saruboboa** (japonieraz: さるぼぼ?)
 kutun japoniarra da, bereziki Takayama hiriarekin lotuta, Gifu Prefekturan. Panpin hauek gorriak izaten dira, gizaki itxurakoak, baina aurpegiaren ezaugarririk gabe. Azken datu horren zergatia ez dago oso garbi baina, esaten da, horrela jabeak nahi duena irudikatu dezakeela. Tamainuak oso desberdinak izan daitezke. Tradizionalki saruboboak amonek bilobientzako papinak bezala egiten zituzten, eta alabeentzako ezkontzarako eta familiarako sorgingarri gisa.

Etimologia
----------

Sarubobo "haurtxo tximinoa" gisa itzultzen da. Japonieraz tximua "saru" da, baita "en" ere. "Bobo" hitzarekin kontuz ibili behar da zeren eta Kyushun "bobo" alua edo koito baita. Arrazoi desberdinak daude kutun honi izen hori emateko. Saruboboak hiru nahiekin lotuta baitaude:

* Elementu negatiboen aurkako babesa.
* Bikote eta etxe zoriontsua.
* Erditze errazarekin.

Saruboboen aurpegia tradizionalki gorria da, tximuen kumeena bezala.

Egungo saruboboak
-----------------

Gaur egun saruboboak Takayamako oroigarri gisa bertako denda guztietan saltzen dira. Tamainuak, koloreak eta formak egun oso aldakorrak dira. Badago baita ere Hello Kittyren bertsio bat sarubobo bezala jantzita.

Saruboboen koloreak gogo desberdinekin lotzen dira:

* Sarubobo urdin - ikasketetan eta lanean zorte izateko.
* Sarubobo arrosa - maitasunean zorte izateko.
* Sarubobo berde - osasunean zorte izateko.
* Sarubobo hori - diruarekin zorte izateko.
* Sarubobo beltz - zorte txarra uxatzeko.
* Sarubobo laranja - haurrei zorte emateko.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1697067
* Commonscat Multimedia: Sarubobo

---

 |

* Wd Datuak: Q1697067
* Commonscat Multimedia: Sarubobo
**Afinitate elektronikoa** (Eea) gas egoera neutroan eta energia maila baxuenean dagoen atomo orok elektroi bat bereganatzean askatzen duen energia da. Bestela esanda, afinitate elektronikoak atomo batek elektroiak bereganatzeko duen joera eta ahalmena adierazten digu. Elektroia bereganatzean, noski, ioi mononegatibo bihurtzen da. Jarraian azalpen matematikoa:

{\displaystyle \mathrm {X(g)+e^{-}} \longrightarrow \mathrm {X^{-}(g)} +E\_{\rm {ea}}\,\!}
Erradio atomikoan eta ionizazio-potentzialean ez bezala, afinitate elektronikoak ez du patroi zehatzik elementuek taulan duten kokapenari dagokionean. Hala ere, orokorrean, elementuek taulan duten kokapenaren arabera, joera jakin bat dute.

Periodo bereko elementuen afinitate elektronikoari buruz mintzatuz gero, hauek zenbat eta eskuinalderago eta gorago kokatu, orduan eta afinitate elektroniko altuagoa izan ohi dute. Honek badu logikarik; periodo bereko elementuen artean, eskuinalderago daudenek zenbaki atomiko altuagoa dute, baina geruza kopuru (energia maila) berdina, beraz, protoiek indar handiagoz erakarriko dituzte atomoaren mende ez dagoen kanpoaldeko elektroi oro.

Goialdean kokatuta daudenek behealdekoek baino afinitate elektroniko altuagoa dutela azaltzeko, aurrekoaren antzeko argudioa baliatu dezakegu; goialdeko elementuek protoi kopuru gutxiago dute bai, baina geruza gutxiago dituzte, beraz, elektroi berria menderatzerakoan elkarrekintza handiagoa edukiko luke honek nukleoarekin. Azken finean, geruzak nukleotik hurbilago egonik, kanpo elektroia hurbileko orbital batean atxikiko da, nukleoarekin elkarrekintza handiagoa izango du erradio atomiko handia duten atomoetan baino, energia gehiago askatuz menperatua izatean.

Ikus, gainera
-------------

* Ionizazio-potentziala
* Erradio atomikoa
* Elektronegatibotasuna
* Fisika eta kimika

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q271580
* Commonscat Multimedia: Electron affinity

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4151860-3
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q271580
* Commonscat Multimedia: Electron affinity
*Artikulu hau jolas eta kirolerako gauzaki biribilari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Uztai (argipena)».*

**Uztaia** biribilean itxitako lerro baten forma duen gauzakia da. Euskaraz uztai hitzak erabili da objektu desberdinak izendatzeko, hala nola, esate baterako, abeltzaintzan zintzarriekin lotzen diren lepokoak, edo erabilpen desberdineko eraztunak (zezenketa molde bateko uztaiak, edo laborategietako erabilpen desberdinetakoak). Baina oro har, antzinatetik jolasetarako erabili ohi den objektu ludikoekin lotzen da uztai hitza.

Antzinaroan jada, Antzinako Egipto eta Antzinako Grezian haurrak eta helduak metal eta egurrezko eraztunekin jolasten ziren. 

20. mendeko aldaera bat dira hula hoop izenekoak, gorputzean biraka erabiltzekoak jolasean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Euskaltzaindiaren Hiztegia - Uztai» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-14).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16383004
* Commonscat Multimedia: Hoops

---

 |

* Wd Datuak: Q16383004
* Commonscat Multimedia: Hoops
***Hypholoma myosotis*** *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Hemipholiota myosotis*, *Flammula myosotis*, *Naematoloma myosotis*, *Naucoria myosotis*, *Naucoria renax*, *Pholiota myosotis*, *Phaeonematoloma myositis*.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 4 eta 6 cm bitarteko diametrokoa, kanpai-itxurakoa edo ganbila, titiarekin, likatsua, hori-gorrixka zurbil koloretik oliba antzekora doan kolorekoa.

**Orriak:** Antzeko kolorekoak hasieran, gero gris-purpura zikin kolorez tindatuak.

**Hanka:** 8 cm arteko garaierakoa eta 0,5 cm arteko diametrokoa, hondo zurbilagoan bistre-oliba koloreko zainekin, oinarrian gorrixkagoa.

**Haragia:** Zurbiletik gorrixkara doan kolorekoa, usain arin batekin edo xaboi usainarekin eta zapore melekarekin.

**Etimologia:** *Hypholoma* terminoa grekozko, harizpia esan nahi duen "ùpos" hitzetik dator eta ertza esan nahi duen "loma" hitzetik. Ertzari dagokio, batzuetan gortinaren hondarrak izaten dituelako. *Myosotis* grezieratik dator, sagua, esan nahi duen "mys mayós" hitzetik eta belarria, esan nahi duen "oús, otós" hitzetik. Saguaren belarri forma duten ondoak.

Jangarritasuna
--------------

Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua

Sasoia eta lekua
----------------

Zohikaztegietan, lokaztutako bideetan eta haltz eta sahats azpian, toki lohitsuetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Euskal Herriko perretxiko eta onddoak*, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza  •   *Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak*, A.D.E.V.E. 2012  •   Euskalnatura  •   *Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos*, Luis García Bona, Kriselv, 1987  •   *Catálogo micológico del País Vasco*, Aeranzadi, 1973  •   *Mendizalearen Hiztegia [mikologia]*, Ostadar Mendi Taldea.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 254 or. ISBN 84-282-0865-4..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)**  AsoJaen, Asociación Botánica y Micológica de Jaén.
Txantiloi:Infotaula geografia política**Jalqamus** —arabieraz: جلقموس, Jalqamūs‎— Jeningo Gobernazioko palestinar hiria da, Zisjordanian. Palestinako Estatistika Bulego Zentralaren (PCBS) arabera, Jalqamusek 1.867 biztanle zituen 2007an.

Historia
--------

1882an, Palestine Exploration Fund-eko *Survey of Western Palestine txostenak* honela deskribatu zuen Jelkamus: «Herri txiki bat muino baten gailurrean, lur goldatuaz inguratua, olibondo batzuekin, harriz eta lokatzez eraikia, euri-urezko zisternekin». 1922ko Palestinako zentsuan, britainiar agintariek egina, biztanleak 124 muslman ziren, Geroago 1931an 150 musulman ziren 31 etxetan.

1944/5ean, Jalqamus-eko biztanleak 220 musulman ziren, eta 4,437 *dunam* lur zituen, lurraren eta populazioaren errolda ofizial baten arabera. Horietatik 180 dunam erabiltzen zituzten landaketek eta ureztalurrek, 2.422 zerealek, eta 6 *dunam*, berriz, lurzoru eraikigarriak ziren.

1948ko arabiar eta israeldar gerraren ondorioz, eta 1949ko arabiar eta israeldarren armistizio-akordioen ondoren, Jordanian sartu zuten Jalqamus, eta 1967ko Sei Egunetako Gerraz geroztik, israeldarren mende egon da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Table 26 (Cont.): Localities in the West Bank by Selected Indicators, 2007.*  Palestinian Central Bureau of Statistics.
2. ↑  Conder and Kitchener, 1882, SWP II, p. 85
3. ↑  Barron, 1923, Table IX, Sub-district of Jenin, p. 29
4. ↑  Mills, 1932, p. 68
5. ↑  Department of Statistics, 1945, p. 16
6. ↑  Government of Palestine, Department of Statistics. *Village Statistics, April, 1945.* Quoted in Hadawi, 1970, p. 54
7. ↑  Government of Palestine, Department of Statistics. *Village Statistics, April, 1945.* Quoted in Hadawi, 1970, p. 98
8. ↑  Government of Palestine, Department of Statistics. *Village Statistics, April, 1945.* Quoted in Hadawi, 1970, p. 148

Bibliografia
------------

* Txantiloi:Ref-llibre
* Txantiloi:Ref-llibre
* Txantiloi:Ref-llibre
* Txantiloi:Ref-llibre
* Txantiloi:Ref-llibre

Kanpo estekak
-------------

* Welcome To Jalqamus
* Jalqamus, Welcome to Palestine
* Survey of Western Palestine, Map 9: IAA, Wikimedia commons
*Hohenbuehelia geogenia*

Sinonimoak: *Acanthocystis geogenia*, *Pleurotus geogenius*, *Agaricus geogenius*

Erdipurdiko jangarria, balio gastronomiko gutxikoa.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 5 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, mamitsua, tronpeta forman edo belarri lobulatua bi zatitan. Azal leuna, distiratsua, oso gelatinakara, zuri-gris kolorez hautseztatua. Kolore aldakorra: gris-horixka, larru-arrosa edo arre-grisa.

**Orriak:** Zurixkak, oso dekurrenteak, estu, meharrak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Kapelaren behealdearen luzapen bat da, motza, trinkoa, kolore zurbilekoa.

**Haragia:** Zuria, lodia. Irin usain eta zaporekoa. Espora-jalkina zuria.

**Etimologia:**

Jangarritasuna
--------------

Kalitate ertaineko jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Pleurotus* generoak kapela ez du gelatinakara. *Lentinellus cochleatus* delakoak, anis usaina du. *Hohenbuehelia petaloides* espezieak, kapela ez du hain mamitsua, espatula formakoa eta kolore hori zurbilekoa.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean, oso urria. Hostozabalen eta koniferoen basoetan. Itxuraz lurrean hazten dela ematen du, baina zuhaitzen sustraiekin mikorrizatzen du.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 122 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia..
Categoría:Mujeres
**Manuela Burló Moreno** (Cieza, Murtzia, 1978) murtziar zinema-zuzendaria eta gidoilari da.

Ibilbidea
---------

Ibilbide luzea egin du film laburren munduan, eta beres ei lanek ehun sari baino gehiago jaso dituzte mundu osoan. Horietako bat Oscar sarietarako ere hautatu zuten. *PIPAS* izeneko film laburrak gidoi eta zuzendaritza hoberenaren sariak irabazi zituen Notodofilmfest-en, eta Goya sarien XXVIII. edizioan izendatu zuten film labur onenaren sarirako.

Filmak
------

2015ean, Nostromo Pictures produkzio-etxearen eskutik egin zuen film luzerako jauzia, *Cómo sobrevivir a una despedida* komedia zuzentzeko agindu zion eta. Natalia de Molina, Úrsula Corberó, Brays Efe, Celia de Molina eta María Hervás dira filmeko protagonistak. Atresmediak ekoitzi eta DeaPlanetak banatu zuen filma.

2016. urtean *Rumbos* izeneko bigarren film luzea estreinatu zuen, gidoi pertsonal batekin. Pilar López de Ayala, Karra Elejarde, Carmen Machi, Miki Esparbé, Nora Navas, Fernando Albizu, Ernesto Alterio, Rafa Ordorika, Emilio Palacios eta Christofer Torres izan ziren filmeko protagonistak. Arcadia Motion Pictures eta Atresmediak ekoitzi zuen eta Sny Picturesek banatu zuen.

2020an estreinatu zuen *Por H edo B* izeneko seriea HBOrako. *Pipas* film laburraren spin-off-a. 2022an bigarren denboraldia berritu zen.

Zuzendari eta gidoilari egin zituen lehen lanetan Manuela Moreno, bere bigarren deitura izenarekin sinatu zuen, bere lehen deitura, Burló, aktore lanetarako erabilita. Bere filmik pertsonalenarekin, *Rumbos* lanarekin, hasi zen Manuela Burló Moreno izenaz sinatzen.

Zuzendari egindako ibilbidea
----------------------------

### Film luzeak

| Pelikula | Urtea |
| --- | --- |
| *Cómo sobrevivir a una despedida*  | 2015 |
| *Rumbos*  | 2016 |

### Serieak

| Urtea | Seriea | Katea | Oharra |
| --- | --- | --- | --- |
| 2020 | *Por H o por B* | HBO España | Zuzendaria |

### Film laburrak

| Film laburra | Urtea |
| --- | --- |
| *Dolores*  | 2008 |
| *Quiero estar el resto de mi vida contigo*  | 2009 |
| *Camas*  | 2010 |
| *Cloe*  | 2011 |
| *Lo sé*  | 2013 |
| *Pipas*  | 2013 |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q30900879
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 3145243770774441217
* BNE: XX5554548
* CANTIC: a12243437
* SUDOC: 196730740

 |

* Wd Datuak: Q30900879

[[Kategoria:1978} jaiotzak]]
Categoría:Mujeres
Categoría:Nacidos en 1978
Categoría:Personas vivas
Follas novas
**Follas novas** (euskaraz «Orri berriak») 1880an Rosalia de Castrok (1837-1885) argitaratutako poema-liburua da. Valladolideko Simancas herrian idatzi zen, une hartan bere senarrarekin bizi zen herrian, Espainiako Erresumako Artxibo Nagusiko zuzendari izendatua.

Rosaliak, hasiera batean, *Cantares gallegos*en jarraipen gisa sortu zuen poema-liburu hau: *Follas novas*en poemen %40k kidetasuna dute 1863an argitaratutako testuarekin; gainerako konposizioek, berriz, espiritu poetiko ezberdina dute, emigrazioak, familiako zoritxarrek eta gaitz fisiko eta moralek eraginda. Beraz, sentimenduetan, saudadean sakontzen duen poetika baten aurrean gaude, zerumugatzat norberaren izatearen muga maiz daukana:

*En todo estás e ti es todo*
*pra min e en min mesma moras,*
*nin me abandonarás nunca,*
*sombra que sempre me asombras.*

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3310994
* Commonscat Multimedia: Follas novas

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3310994
* Commonscat Multimedia: Follas novas
**Alphonso Boyle Davies** (Buduburam, Ghana, 2000ko azaroaren 2a) Ghanan jaiotako futbol jokalari kanadiarra da. Gaur egun Alemaniako Bundesligako Bayern Munichen eta Kanadako selekzioan jokatzen du, hegaleko jokalari edo ezker atzelari gisa. Futbol jokalarien merkatuko balioak aztertzen espezializatua den Transfermarkt orrialdeak 45 milioi eurotan baloratzen du. 2025. urterarteko kontratua du, eta bere altuera 1,81m-koa da.

Oso jokalari bizkorra da, espazioa erasotzen izugarri ona, eta hegala ziztu bizian zeharka dezakeena.

Haurtzaro zaila
---------------

Bere gurasoak Liberiakoak dira, eta jaiotzean Ghanako kanpamendu batean utzi zuten, Liberiako bigarren gerra zibila zela eta. Bost urte zituenean, familiarekin Kanadara bizitzera joan zen, Edmonton hirira. 2017an, ofizialki Kanadatar herritartasuna eskuratu zuen.

Ibilbidea
---------

5 urte zituenetik, Kanadan bizi izan da, eta bertan hasi zen futbolean jokatzen. Formakuntzaz hegaleko jokalaria, bere bizilekuko bi taldetan jokatu zuen 2015ean Whitecaps FC Resindency-ra iritsi zen, eta denboraldi baten buruan, 15-16 urterekin, klub horren nagusien beste klubera joan zen, Whitecaps FC-en bigarren taldera. Taldea aldatzearekin batera herrialdez ere aldatu zen, Estatu Batuetara. Denboraldi erdi eskasean lehen taldera igo zuten, oraindik 16 urte bete gabe zituela. Ia 100 partidu jokatu zituen, eta 2019. urtea hastearekin batera, Bayern Munichek fitxatu zuen, bere taldeari 10 milioi euro ordainduz.

Lehen denboraldi erdian bigarren taldearekin jokatzen hasi zen, baina 2019-2020 taldean hainbat jokalariren lesioetik probetxua atera zuen, hamaikakoan leku bat eginez. Hala ere, lehen taldearekin hastearekin batera, hegaleko jokalaria izatetik ezker atzelaria izatera pasa behar izan zen, eta David Alaba erdi-atzelarien postura. Covid-19 gaixotasunaren ondorioz egon zen geldialdian, Bayernek bere kontratua 2025. urterarte luzatzeko aprobetxatu zuen.

#### Kanadako selekzioa

Selekzioan, behe kategoria guztietatik pasa zen Alphonso, eta 2017an, 16 urte eskasekin absulutuarekin debuta egin zuen. Geroztik Ipar-Amerikako bi urrezko kopa jokatu ditu, eta 17 partidu jokatu guztira.

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q23540953
* Commonscat Multimedia: Alphonso Davies

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 1074167025434953390003
* LCCN: no2022142933

 |

* Wd Datuak: Q23540953
* Commonscat Multimedia: Alphonso Davies
**Juan Arbelaez** (1990eko urriaren 31) erretiratutako futbolari kolonbiarra da.

Karrera
-------

### Institutua

West Hall High School-en bere lehen urteaz geroztik unibertsitatekoa izan zen. 2009an, kapitaina izan zen eta bere taldea eraman zuen 3-0 galdu zuten estatuko finaletara.

### Unibertsitatea

Arbelaezek Georgia Perimeter Collegen jokatu zuen bere junior urtea Virginia Commonwealth Unibertsitatera pasatu aurretik. GPCn jokatzen ari zela zortzi gol eta hamaika asistentzia eman zituen bere lehen denboraldian. VCU Rams-ekin egin zuen lehen denboraldian, Arbelaezek 17 partida jokatu zituen, guztiak ordezko gisa. Gol bat sartu zuen, eta asistentzia bat izan zuen 2011ko denboraldian. 2012an, Arbelaez ohiko titular bihurtu zen VCU Rams-en, denboraldi bikaina izan zuena, VCU Rams-ekin 21 partidetatik 20 hasi baitzituen. Denboraldi hartan, VCU Rams-ak 2012ko Atlantic 10 Gizonezkoen Futbol Txapelketako finalera iritsi ziren, eta 2012ko NCAA I. Mailako Gizonezkoen Futbol Txapelketa jokatu zuten.

### Profesionala

Arbelaez Major League Soccer-eko Montreal Impact-ek hautatu zuen 2013ko MLS Supplemental Draft -eko hirugarren txandan. Hala ere, ez zuen Impact-ekin sinatu, eta, ondoren, USL Pro-ko Richmond Kickersekin sinatu zuen. 

Arbelaezek Richmondekin debutatu zuen 2013ko apirilaren 20an, 4-1 irabazita.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Kickers Sign VCU's Arbelaez» *USLsoccer.com* (United Soccer Leagues) 15 March 2013.

Kanpo estekak
-------------

* VCU Rams biografia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16149800

 |

* Wd Datuak: Q16149800
***Hygrocybe insipida*** *Hygrophoraceae* familiako onddo espezie bat da. Ez du interes gastronomikorik.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 2 eta 4 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, irristakorra edo pixka bat likatsua, gorria, baina ertza laranja kolorekoa edo horia.

**Orriak:** Pixka bat okertuak eta antzeko kolorekoak.

**Hanka:** 4 cm inguruko garaierakoa eta 0,3 inguruko lodierakoa, kapelaren kolorekoa edo zurbilagoa zahartzean, lehorra 

**Haragia:** Laranja-hori kolorekoa. Esne zaporekoa.

**Etimologia:** *Hygrocybe* terminoa grekotik dator eta kapela bustiarekin, esan nahi du. *Insipida* epitetoa latin berantiarretik dator, zaporerik gabe, esan nahi duen "insipidua" hitzetik.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria 

### Nahasketa arriskua

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean eta neguaren hasieran. Abonatu gabeko zelai eta larreetan, basoetako soilguneetan. Ez da oso ohikoa.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Euskal Herriko perretxiko eta onddoak*, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza  •   *Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak*, A.D.E.V.E. 2012  •   Euskalnatura  •   *Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos*, Luis García Bona, Kriselv, 1987  •   *Catálogo micológico del País Vasco*, Aeranzadi, 1973  •   *Mendizalearen Hiztegia [mikologia]*, Ostadar Mendi Taldea.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 108 or. ISBN 84-282-0865-4..
***Hygrocybe tristis*** *Hygrophoraceae* familiako onddo espezie bat da. *Hygrocybe conica* eta *Hygrocybe nigrescens* hurbileko senideek bezala, toxikoa izan daiteke, eta arazo toxikoak eragin ditzake.

Sinonimoa: *Hygrocybe conica var. tristis*.

Deskribapena
------------

**Kapela:** Txikia. 2 eta 4 cm bitarteko diametrokoa, koniko-kanpai itxurakotik koniko-ganbilera doan formakoa, titi puntazorrotzarekin, ertza soberakinekin eta uhindua. Azal leuna, zetaduna, fibrilosoa, laranja zinabrio kolorekoa edo hori-limoi kolorekoa, iluntzeko joerarekin (hortik dator "tristea").

**Orriak:** Hori zurbil kolorekoak, grisera eta beltzaxkara biratuz.

**Haragia:** Nahiko garaia, zilindrikoa, hauskorra, horia edo laranja mate kolorekoa, ukitzean belztu egiten da.

**Haragia:** Zuria, urtsua, urria, ebakitzean grisa. Usaingabea eta zaporegabea.

**Etimologia:** *Hygrocybe* terminoa grekotik dator eta kapela bustiarekin esan nahi du. *Tristis* epitetoa latinetik dator, tristea, esan nahi duen "tristis" hitzetik. Belztu egiten delako.

Jangarritasuna
--------------

Zalantzazkoa da jangarritasuna, toxikoa izan daiteke.

### Nahasketa arriskua

*Hygrocybe conica* (zurixka edo hori zurbila) eta *Hygrocybe pseudoconica* oso antzekoak dira.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean, bakartia edo talde txikitan. Sastrakadi baxuko eremu belartsuetan, belardietan, bide bazterretan, lorategietan. Pinudietako soilguneetan. Arraroa eta urria.

### Banaketa eremua

Erreferentzia
-------------

1. ↑  *Euskal Herriko perretxiko eta onddoak*, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza  •   *Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak*, A.D.E.V.E. 2012  •   Euskalnatura  •   *Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos*, Luis García Bona, Kriselv, 1987  •   *Catálogo micológico del País Vasco*, Aeranzadi, 1973  •   *Mendizalearen Hiztegia [mikologia]*, Ostadar Mendi Taldea.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 104 or. ISBN 84-282-0865-4..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 403 or. ISBN 84-282-0541-X (T. 3). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** Morales Pulido Juan, Carmona Perate José Julián.  (1981). Sociedad Micologica Extremeña, Medalla de Extremadura 2019.
**Nitriloak** ulertzeko bideoa.

---

Bideo hau Jakindun elkarteak egin du. Gehiago dituzu eskuragarri euren gunean. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu **hemen**.
**Nitriloa** egituran -C≡N taldea (nitrilo taldea) duen konposatu organikoa da. Pelouzek aurkitu zituen nitriloak 1834an.

Azido karboxilikoen deribatuak dira. Uretan ez dira urtzen, eta usain berezia dute. Besteak beste, amidak deshidratatuz eta metalen zianuroak alkil halogenuroekin erreakzionaraziz lortzen dira. Nitrilo garrantzitsuenen artean akrilonitriloa (H2C=CH-C≡N) eta azetonitriloa (CH3-C≡N) daude. Biak sukoiak dira, eta polimeroen eta kopolimeroen ekoizpenean nahiko garrantzi handia dute, lehenengoak bereziki. Kautxu sintetiko bat (kautxu nitriloa) akrilonitriloaren eta butadienoaren kopolimerizazioz lortzen da. Nitriloak toxikoak izaten dira gehienetan.

 Ariketak
---------

* Nitriloak
* **Nitriloak** lantzeko ariketa.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q333936
* Commonscat Multimedia: Nitriles

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4171932-3
* NKC: ph163881
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D009570
* **Kimikako identifikadoreak**
* ChEBI: 18379
* KEGG: C00726
* SMILES: [\*C#N&zoom=2.0&annotate=cip ID]

 |

* Wd Datuak: Q333936
* Commonscat Multimedia: Nitriles
Katu beltz.
**Katu beltza** antzinatik magikoa bezala hartuta izan da. Dena dela, animaliaren balorazio ez da beti berdina izan: Antzinako Egipton orokorrean animalia sakratutzat hartzen zen bitartean, gaur egun, mendebaldeko herrietan zorteko txarreko eramailetzat ezagutzen da.

Antzinako Egiptoan
------------------

Katuak Bastet jainkosaren gurtzarekin lotzen zen. Sakratuak ziren.

Kaleko katu beltz bat.

Erdi Aroan
----------

Erdi Aroan katu beltzak sorginekin lotzen ziren. Kondaira askotan katu beltzak, berez, sorginak ziren, magiaren bidez animaliak bihurtuta. Horregatik, katuak orrokorrean eta beltzak bereziki, ehizatzen ziren eta akabatzen ziren, sarritan modu krudeletaz, bizirik erreak, buruak moztuta...

Ingalaterrako Viktoriar Aroa
----------------------------

Garai horretan katu beltza ikustea zantzu ona izan zitekeen, bereziki ezkonberrien kasuan. Katu beltzak prosperitatea zekarren. Arrantzaleen eta marineleen artean, bestetik, itsasontzian katu bat eramatea gauza ona zen, zorte ona erakartzen zuelako. Eta haien etxeetan ere ohikoa zen katu beltza izatea gizonen buelta ziurtatzeko.

Anarkosindikalismoaren ikurra
-----------------------------

Katu honek agresibitatea adierazi nahi zuen.
Orokorrean anarkismo eta bereziki anarkosindikalismoa katu beltza sinbolotzat hartu du. Katu hau ileak puntan erakusten ditu. Industrial Workers of the World (IWW) sindikatuaren Ralph Chaplinek katu horren irudiarekin greba basatiak, sabotajeak eta muturreko sindikalismoa adierazi nahi zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Katu beltzen inguruko kondairak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1327677
* Commonscat Multimedia: Black cats

---

 |

* Wd Datuak: Q1327677
* Commonscat Multimedia: Black cats
**Jahir Alejandro Barraza Flores** (1990eko irailaren 17a -) Mexikoko futbolari profesionala da, Santa Tecla Salvadorreko Primera Division taldean aurrelari gisa jokatzen duena.

Biografia
---------

Delicias-en (Chihuahua) jaioa, Barraza Mexikoko Hirugarren Mailako Dorados Fuerzas Basicasen hasi zuen bere ibilbidea. 2008-09 denboraldian Atlas-ek fitxatu zuen eta Académicos talde filialak fitxatu zuen, Ascenso Ligan, Atlas B Team Bigarren Mailan eta C taldean Hirugarren Mailan. Primera A-n debutatu zuen, 2009ko urtarrilaren 17an Albinegros de Orizabarekin 1-1 berdinduta.

Académicos taldearen zatiaren ondoren, 2009-10 denboraldian Atlas B taldean jokatu zuen Bigarren Mailan eta Fuerzas Basicas U20 Team taldean Fuerzas Basicas U20 Ligan (Atlasek 2. mailatik 7. mailara jokatu zuen). 2013ko Copa MX Aperturan, Barraza izan zen goleatzailerik onena.

2019ko urtarrilaren 15ean, Barraza USL Txapelketako San Antonio FC-k fitxatu zuen.  Hala ere, San Antoniok eta Barrazak elkarren artean adostu zuten mailegua bertan behera uztea klubean hilabete bakarra igaro ondoren.  Finlandiako FF Jaro-n proba baten ostean, urtebeteko mailegu-kontratua sinatu zuen 2019ko apirilaren 10ean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «SAN ANTONIO FC ADDS FORWARD JAHIR BARRAZA ON LOAN FROM FC ATLAS» *SanAntonioFC.com* 15 January 2019.
2. ↑    *San Antonio Fc Adds Forward Bradford Jamieson Iv on Loan from la Galaxy.*  20 February 2019.
3. ↑  FF Jaro har gjort klart med rutinerad mexikan: "Jag vill göra så många mål som möjligt och hjälpa laget att vinna serien", svenska.yle.fi, 10 April 2019

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Jahir Barraza, *Soccerway* webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1149036

 |

* Wd Datuak: Q1149036
**Rosa Estiarte Duocastella** (Manresa, Bartzelona, Katalunia, 1959 apirilaren 26a- ibidem, 1985eko apirilaren 8a) kataluniar igerilari olinpikoa izan zen. 

Kataluniako eta Espainiako txapelketa asko irabazi zituen. Espainiako errekorra bi aldiz gainditu zuen. Nazioarteko igerilaria izan zen.

Biografia
---------

Aita Manel Estiarte Prat zen, CN Manresaren presidentea. Waterpoloan aritu ziren nebak, Albert eta Manel Estiarte. Azken hori waterpoloko txapeldun olinpiko eta mundiala izan zen. 

### Kirol-ibilbidea

Club Natació Manresan egin zuen bere kirol-ibilbidea. Bular-igeriketa probetan espezialista zen. Hamabi txapelketa nazional irabazi zituen: 100 metroko proban hiru titulu (1973ko uda eta 1974ko eta 1976ko negua), 200 metroko bular-igeriketa bat (1975eko negua) eta zortzi errelebu-probetan. Bi aldiz gainditu zuen Espainiako errekorra: 100 metroko lasterketa 25 metroko igerilekuan. Bere palmaresean Kataluniako hamahiru txapelketa lortu zituen.

Nazioartekoa

Hamabi aldiz nazioartekoa izan zen Espainiako taldearekin. 1975ean, Caliko Munduko Txapelketan eta Aljerreko Mediterraneoko Jokoetan parte hartu zuen, eta diploma bat lortu zuen. Urtebete geroago, Montrealgo 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan, 4 × 100 m estiloko bular-igeriketa errelebuan jardun zuen, baina lehen kanporaketa gainditu barik. 1978an erretiratu zen.

### Bizitza pertsonala

Albert eta Manel Estiarte nebak waterpolisten ziren. Bi seme-alaba izan zituen. 1985ean bere buruaz beste egin zuen, etxeko leiho batetik botata. Manel nebak gertaera horri buruzko liburu bat idatzi zuen (*Todos mis hermanos*, 1999) .

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4    *Rosa Estiarte: el último canto de la sirena.* .
2. ↑    *Rosa Estiarte.*  SR/Olympics.
3. ↑    *Estiarte, apellido olímpico.* .
4. ↑    *Comiat a Montserrat Duocastella, mare dels germans Manel i Albert Estiarte.* .
5. 1 2    *El deportista que plantó cara al dolor.* .

Bibliografia
------------

* Enciclopèdia de l'esport català. Enciclopèdia Catalana. 2014.

Kanpo estekak
-------------

* Ficha en el COE.
* Rosa Estiarte en Olympedia.org (en inglés)
**Larrialdia** (ingelesez *The Emergency* eta irlanderaz *Ré na Práinne*) 1940ko hamarkadan eta bereziki Bigarren Mundu Gerran Irlandako Errepublikak hartutako jarrera deskribatzeko Irlandako Gobernuak erabili zuen eufemismo edo izendapeen ofiziala izan zen. Gerrak iraun zuen denbora guztian Irlandar Estatua ofizialki neutrala izan zen, baina 1939ko irailaren 2an larrialdi egoera aldarrikatu eta biharamunean *Larrialdi Botereen Akta* berretsi zuen. Guzti honek Gobernuari "Larrialdia" zeritzonak iraun zuen denbora guztian erabiltzeko botere bereziak eman zizkion, tartean jendearen barneratzea, prentsa eta posta zentsura, bai eta gobernuak ekonomiaren kontrola izatea ere. Izenadapena oraindik erabiltzen da, adibidez, liburuetako kultura eta historia testuinguruan. 1946ko irailaren 2an Akta desegin zen. Nahiz eta larrialdi egoera bera 1976ko irailaren 1a arte erabat desegin ez izan, 1946. urtea ez gero normaltasun eza ohi desegiteko legedirik ez baitzen onartu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2337549

 |

* Wd Datuak: Q2337549