**Latasa eta Luxiaren arteko aizkora apustua** aizkolari norgehiagoka handia izan zen, 1959ko apirilaren 26an Donostiako Txofreko zezen plazan jokatutakoa, Juan Jose Narbaiza *Luxia* eta Ramon Latasa aurrez aurre jarri zituena. 110 ontzako bi enbor eta 14 kanaerdiko ebaki zituzten, 500.000 pezeta jokatuta, eta 17.890 ikusle elkartu ziren. Ramon Latasak irabazi zuen, ordu bat, 55 minutu eta 53 segunduko denborarekin.

Aizkolariak
-----------

*Luxia* 1950eko hamarkadako aizkolaririk hoberena zen, erakustaldi eta lehiaketa gehienetan irabazten zuena. Esate baterako, bi aldiz gailendu zitzaion Martin Garziarena handiari, 1950ean eta 1952an. Oso gizon luzea eta sendoa zen, indar handikoa. Apustua jokatu zenean, ordea, bost urte zeramatzan desafiotan lehiatu gabe, eta 25 kilo mehetu behar izan zuen hilabete gutxitan.

Ramon Latasak 28 urte zituen, Luxiak baino bederatzi gutxiago, eta gorpuzkera askoz txikiagoa. Oihaneko lanetan zaildua, bizkorra zen eta oso trebea aizkorarekin. 1956an hasia zen aizkora apustuetan, eta Alberdi, Iurrebaso eta Zeberio mendean hartuak zituen. Sei hilabetez aritu zen apusturako prestatzen, Jaime Agirre Doneztebeko medikuaren laguntzarekin.

Apustua
-------

*Luxia* eta Latasaren arteko apustua 1958ko uztailean itxi zen, bederatzi hilabete geroago jokatzeko, 1959ko apirilaren 26an. Alde bakoitzak milioi erdi pezeta jarri zuen jokoan, eta egin beharreko lana 110 ontzako bi enbor eta 14 kanaerdiko moztea izan zen, kanaerdikoak laguntzaileekin eta enbor handiak laguntzailerik gabe. Kanaerdikoak Latasak eraman zituen, eta Luxiak 110 ontzakoak.

Apustuak ikusmin ikaragarria sortu zuen. Donostiako Txofreko zezen plaza lepo bete zen, 17.890 ikusle, sarrerak merkeak ez baziren ere: 125 pezeta aurreko jarlekuetan eta 25 pezeta harmailen goialdean. Dirua jokatu ere, inoiz ez bezala egin omen zen, bai aitzineko egunetan, bai plazan bertan.

Hasieran dirua *Luxia*-ren alde zegoen, 100/80. Izan ere, askoren ustea zen azkoitiarra sunbildarra baino hobekiago moldatuko zela enbor handietan. *Luxia*-k 110 ontzako batekin ekin zion lanari, eta kanaerdiko batekin Latasak. Aizkolari bakoitzak enbor handi bat eta hiru txiki ebaki ondoren, aurreikuspenak betetzen ari zirela zirudien, gipuzkoarrak 17 segunduko aldea kentzen baitzion nafarrari. Alde hori engainagarria zen, ordea, Latasak moztua zuen 110 ontzakoa askoz gogorragoa baitzen *Luxia*-k ebakitakoa baino.

Lan erdiak minutu bat eta 18 segundo lehenago egin zituen sunbildarrak azkoitiarrak baino. Eta abantaila handitu zen *Luxia* bigarren enbor handira pasatu zelarik. Arnasa estutu ere egin zitzaion, eta oxigenoa ematen aritu ziren laguntzaileak. Azkenean, ordu bat, 55 minutu eta 53 segundu behar izan zituen Latasak proba amaitzeko; *Luxia*-k, berriz, bi ordu eta 47 segundu; lehenbizikoak 3.830 aizkora-ukaldi jo zituen, eta 4.038 bigarrenak.

Lexotiren bertsoak
------------------

Jose Luis Lekuona *Lexoti* oiartzuar bertsolariak bertso-paperak atera zituen Latasa eta Luxiaren apustua gai harturik, eta Gipuzkoan eta Nafarroan ibili zen saltzen. Hauek dira hamabi bertsoak:

1  

Milla beatzireun berrogei eta  

emeretziko urtian,  

aizkora-joku bat izan degu  

euskaldunaren artian,  

Donostia-ko zezen-tokiya  

daukagun leku batian,  

bi mutill azkar alkarren aurka  

oso burruka fuertian,  

patxararikan ez dute izan  

alkar probatu artian.  

2  

Jorraillaren ogei ta seya   

lendikan zuten berexi,  
 
egun ortan an gertatu zana  
 
nai nuke adierazi,  
 
aixkolari pixkorragorik  
 
oraindik ez da ikusi,  
 
azken aldera Luxia egin zan  

pixkat bajatutzen asi,  
 
sayatu faltik etzuan baño  
 
biyak eziñ irabazi.  

3  

Joku-klase au gure artian  

askotan egiña baita,  

euskal erriyan bizi geranak  

nola ez genzake maita?  

au baña joku eskasaguak  

ikusten dira nunai ta,  

nik biyok berdiñ txalotu nitun  

geldirik egon ezinta,  

Luxia zarrak galdu zun baño  

lana galanki eginta.  

4  

Gipuzkoatarrak aruntz juan giñan  
 
gu kurajetsu eta bero,  
 
egi jator bat aitortu nai det  
 
ontara geran ezkero,  

damu izatia alperrik baita  
 
denbora juan eta gero,  
 
Luxia atzera gelditutzerik  

askok etzuten espero,  
 
motorra ere erre egiten da  
 
lan geyegi eman ezkero.

5  

Jokua orrek etzuen merezi  
 
ikusi gabe uztia,  
 
bi mutill aubek Donosti ortan  
 
egindako egur moztia,  
 
alkarri amur eman nai ez ta  
 
ura aiera tristia,  
 
nik biyok berdiñ txalotu nitun  
 
nola bat ala bestia,  
 
Gipuzkoarrak galdu zun baño  
 
biyok e txarrak eztia.  

6  

Naparra lanian ikusitako  
 
zenbaitek esan genduan:  
 
"gure Jainkuak len olakorik  
 
izan ote du munduan",  
 
orrek egurra ebakitzen du  
 
zerra makinan moduan,  
 
aundiyak txiki gelditzen dira  
 
Ramon Latasa'n onduan,  
 
odol beroko Azkoitiarra  
 
orra nola utzi duan.  

7  

Beatzi illabetez preparatutzen  
 
egin dute zenbait sayo,  
 
oraingu ontan Gípuzkoarrari  
 
eskasiyan irten zayo,  
 
ez gendun uste Latasa ori  
 
zegoenik orren yayo,  
 
ez det esan nai Luxia zala  
 
aixkolari txarra jayo,  
 
sasoi duenai bere garayan  
 
barkatu egin bear zayo.  

8  

Lenago inoiz ez bezela or  
 
bete zaigu zezen-plaza,  
 
ikustearren Gipuzkoa ta  
 
Napar aldeko jolasa,  
 
amalau enbor kana erdikuak,  
 
beste bi kanetik pasa,  
 
oyek moztuta Sunbilla-kuak  
 
lasaí zedukan arnasa,  
 
urte askuan sasoya orrekiñ  

izan zaitia, Latasa.

9  

Apustu ori etzala fiña  
 
zenbaitek esaten dute,  
 
nik ez det oso xinixten baño  
 
askok ala esan naute,  
 
tranpa aundirik izandu danik  
 
etzait iruritzen bate,  
 
Latasa orrek eun da amabost  
 
minutu zituan bete,  
 
baño lenago moztuko zitun  

beartu izan balute.  

10  

Denbora asko pasa dutela  
 
askok daukate ustia,  
 
hola esantako berriket'oyek  

arrazoikuak eztia  
 
lan zallak ziran ta orgatik dago  

ainbesteraño kostia,  
 
ezin leiteke amasei enbor  
 
denbora gutxiz austia,  
 
zer uste zuten, egur gogorra  
 
gazta bezela moztia?  

11  

Latasa orrek aixkorarako  
 
talentu berexa badu,  
 
oraiñ artian beti txapeldun  
 
egiten zaigu azaldu,  
 
plaza guzitan bera nagusi  
 
joko bat ez digu galdu,  
 
nere iritziz merezi du ta   

orgatik nai det goraldu,  
 
gure Jainkuak urte askuan  
 
emen edukiko al du.  

12  

Pozez txoratzen utzi dezu zuk  

an izandu dan jendia,  

zuri begira arriturikan  

egondakuak badia,  

Sunbilla-n degu aixkolari bat  

arronka askorik gabia,  

aunditasunik ez du azaltzen  

baizikan umildadia,  

obe genduke euskal erriyan  

Latasa asko balia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Zubeldia, Unai. *Antton Espelosin: «Sei enbor ebaki zituen eserita; ikaragarria izan zen».*  *Berria*, 2014ko martxoak 20, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2021-12-2).
2. ↑    «Luxia txapeldun handia, 1950eko hamarkadan» *GAUR8* 2018-11-01 (Noiz kontsultatua: 2021-12-2).
3. 1 2 3 4    *La juventud, el nervio y la clase de Latasa se impusieron a la veteranía de «Luxia».*  *El Diario Vasco*, 1959/04/28, Prensa Histórica Digital, gipuzkoa.net (Noiz kontsultatua: 2021-12-2).[*Betiko hautsitako esteka*]
4. ↑   Barandiaran, A. *Elizondon hil da Ramon Latasa Sunbillako aizkolari handia.*  *Euskaldunon Egunkaria*, 1991ko martxoak 1, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2021-12-2).
5. ↑   Telletxea. *Se cumplen 25 años de la muerte de Ramón Latasa.*  *El Diario Vasco*, 2016/02/25, diariovasco.com (Noiz kontsultatua: 2021-12-3).
6. 1 2 3   Espelosin, Antton. *Ramon Latasa. Basoko aizkolaria..*  Nabarreria argitalpen kudeaketa (Noiz kontsultatua: 2021-12-3).
7. ↑    *Lexoti bertsolaria.*  Auspoa Liburutegia, 1982, euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2021-12-2).
8. ↑    *Amar urteko bertso-paperak (1954-1963).*  Biltzailea A. Zavala, S. J. Auspoa Liburutegia, 1964, euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2021-12-2).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109841649

 |

* Wd Datuak: Q109841649