recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Barry Town Football Club** Galesko futbol talde onenetakoa da, Barry hirikoa. Galesko 7 liga eta 6 Kopa irabazi ditu.

Historia
--------

Hiriko lehenengo futbol taldea 1892an sortu zen *Barry and Cadoxton District* izenarekin. Haren jarraipen gisa eratu zen 1912an *Barry AFC*, 1931 urtean "Town" gehitu zitzaiolarik.

Lehenengo titulu garrantzitsua 1955ean irabazi zuen, Galesko Kopa hain zuzen ere. 1992an Galesko Liga sortzea erabaki zenean herrialdeko hiru talde indartsuenek Ingalaterrako Ligan jarraitzea erabaki zuten eta Barry Town The New Saints-ekin batera Galesko talde nagusi bihurtu zen. Ordutik 7 Liga eta 5 kopa irabazi ditu.

2013ko maiatzean Stuart Lovering jabeak Barry Town ligatik atera zuen jokalari eta zaleen iritziaren aurka. Berak esana zen taldarentzako eroslerik aurkitzen ez bazuen horrela egingo zuela. Federazioak lizentziarik ez zion eman beraz. Zaleak saiatu ziren taldea *Barry Town United* izenarekin birfundatzen eta manifestazio publikoak egin zituzten baina federazioarekin izandako bi bilerek ez zuten emaitza onik izan eta honek lizentzia ukatu zien. Epaitegira jo zuten eta honek federazioaren aurkako epaia eman bazuen ere 3. mailara jeitsiarazi zuten. 2014an maila horretako txapelduna izan zen eta urtetik urtera mailaz igoz lehen mailara itzuli zen.

Irabazitako txapelketak
-----------------------

### Galesen: 18

* **Liga (7):** 1996, 1997, 1998, 1999, 2001, 2002, 2003
* **Kopa (6):** 1955, 1994, 1997, 2001, 2002, 2003
* **Ligako Kopa (4):** 1997, 1998, 1999, 2000
* **Federazioaren Kopa (1):** 1999

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q809114

 |

* Wd Datuak: Q809114
**Barry konderria** (ingelesez: *Barry County*) Michiganko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Hastings da. 2010eko zentsuaren arabera 59.173 biztanle zituen, Barry kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Barry konderriak 1.494,53 kilometro koadro ditu. Horietatik 62,03 ura dira. Beste 1.432,5 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 39,59 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 59.173 pertsonetatik 57.823 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.336 dira. 205 beltzak edo afroamerikarrak. 251 amerikar natiboak ziren eta 5 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 212 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 25 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 652 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q133854
* Commonscat Multimedia: Barry County, Michigan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 151281579
* LCCN: n81091921
* NARA: 10036595
* **Lekuak**
* OSM: 1907307
* TGN: 1002166

 |

* Wd Datuak: Q133854
* Commonscat Multimedia: Barry County, Michigan
Errepide bateko asfaltoa.

*Artikulu hau materialari buruzkoa da; filma gaitzat duena beste hau da: «Asfalto (filma)»*
**Asfaltoa** errepide, autobia eta autopisten eraikuntzetako nahasketa asfaltikoetan konglomeratzaile gisa erabili ohi den material lirdingatsu, itsaskor eta beltz bat da. Maiz iragazgaiztutzaile gisa ere erabiltzen da. Petrolio gordinean agertu ohi da eta ia osorik betunez osatua dago.

Bere izena Itsaso Hilan eta Jordan ibaiaren ibarrean dagoen Asfaltites aintziraren oroigarria da.

Aipatutako lekuaz gain, munduko hainbat petrolio eremuetako zingira eta aintziretan egoera naturalean eta zenbait hidrokarburo nahasketa konplexuetan topa liteke. Asfalto aintzirak ere badaude, non bere kontzentrazioa nabarmentzen den uraren gainetik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q202251
* Commonscat Multimedia: Asphalt

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119807620 (data)
* GND: 4003239-5
* LCCN: sh85008701
* NDL: 00560394
* NKC: ph273305
* AAT: 300012970
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 8052-42-4
* RTECS: CI9900000
* ChEBI: 82295
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 8052-42-4

 |

* Wd Datuak: Q202251
* Commonscat Multimedia: Asphalt
**Arantza San Sebastian** **Mateos** (Donostia, Gipuzkoa, 1958ko abuztuaren 30a) Irakaslea, feminista eta sare-sozialetako iritzi-emailea da. Hezkuntza-aholkularia ere izan da urte askotan, blogaria eta hedabideetako kolaboratzailea.

Biografia
---------

### Ikasketak

Elizbarrutiko Irakasle Eskolan, Donostiako apaiztegian egin zituen ikasketak. Enkarni Genua, Imanol Urbieta, Jesus Mari Goñi eta beste batzuk izan zituen irakasle. Bi urte egin zituen han, eta gero lanean hasi zen: Jakintza ikastolatik deitu zioten, haur hezkuntzan aritzeko. Unibertsitate ikasketen hirugarren ikasturtea EHUn egin zuen, Ategorrietan, lanarekin uztartuz. Arantzaren esanetan:

> *EHUkoa beste mundu bat zen; ez zegoen euskararik.*
> 
> 

### Euskara

Giro euskaltzalea izan zuen etxean, baina, etxeko hizkuntza gaztelania zen. Amak ez zuen lortu euskara ikastea hitz egiteko moduan; aitak bai, baina muga batzuekin. Familia abertzale batean hazi zen, eta txikitatik ikasi zituen kantuak, dantzak eta Euskal Herriarekiko maitasuna, baita independentziaren alde borrokatu behar zuela ere.

Antiguako Jakintza ikastolako gau eskolan ikasi zuen euskara. Aitak eta beste herritar batzuek sortu zuten Jakintza.

### Irakasle ibilbidea

1979-80 ikasturtean, Jakintza ikastolan irakasle hasi zen Eskolaurrean (Haur Hezkuntza) eta, handik gutxira, Oinarrizko hezkuntza orokorrean (Lehen Hezkuntzan) jardun zuen. 

Irakasle eta IKTen arduraduna izan da Jakintza ikastolan (Donostia) 1979tik 2011ra eta 2013-14an. 33 urtez. 

### Aholkulari

Lan ibilbideko azken urteetan, Lehen Hezkuntzako aholkulari jardun zuen Donostialdeko Berritzegunean. 2011tik 2013ra eta 2014tik 2021era. 

### Bestelakoak

* Blogaria ZuZeu orainkarian 2009tik apirilaren 2013ra arte.
* Berria egunkarian zutabe idazlea 2011ko irailetik 2012ko abuztura.
* 2011n *Eskola hiztun bila* jardunaldian parte hartu zuen, Gasteizko Udalak antolatuta.

### Erretiroa

2021ean hartu zuen erretiroa. Aurreratu egin zuen, lasaiago bizitzeko, kirola egiteko, irakurtzeko, idazteko, gitarra jotzen berriro ikasteko, etxekoei laguntzeko...

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Goikoetxea, Jakes. ««Gaur egun dena kontsumitzen dugu. Berdintsu gertatzen da hezkuntzarekin»» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-06-20).
2. ↑   San Sebastian, Arantza. *Zuzeu.* .
3. ↑    San Sebastian, Arantza. «Arantza San Sebastian» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-06-20).
4. ↑    *Eskola hiztun bila. Vitoria-Gasteiz.* .

Kanpo estekak
-------------

* Arantza San Sebastian, ikastetxeetako baliabide digitalez (2011-11-14) YouTube

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112653190

 |

* Wd Datuak: Q112653190
**Baath Alderdi Arabiar Sozialista** (arabieraz: حزب البعث العربي الاشتراكي *Hizb Al-Ba'ath Al-'Arabi Al-Ishtiraki*) arabiar alderdia izan zen, arabiar nazionalismo eta sozialismo uztartzen zituen baathismo bultzatzen zuena. Bere izenak pizkunde esan nahi du, mendebaldeko politikaren eraginatik aldetzearen aldekoak zirelako. Bere goiburua "Batasuna, Askatasuna, Sozialismoa" (*wahda, hurriya, ishtirakiya*) izan zen.

1947ko apirilaren 7an Michel Aflaq eta Salah al Din al Bitarrek zuzenduriko Arabiar Baath Mugimendua eta Zaki al Arsuzik zuzenduriko Arabiar Baath batu eta alderdia sortu zuten. Nahiz eta arabiar herrialde guztietan adarrak izan, Siria eta Iraken baino ez zuten botererik lortu. 1952an Akram al Hawranik zuzenduriko Alderdi Arabiar Sozialistarekin bat egin zuen.

1966an Aflaq eta Bitarren aurkako estatu-kolpe militarraren ondorioz, siriar eta irakiar adarrak banatu ziren, *Qotri* (edo erregionalista) siriar alderdia eta *Qawmi* (edo nazionalista) irakiar alderdia sortuz. Biek Baath izena mantendu arren, etsai bilakatu ziren, batez ere Siriak Iran-Irak gerran Iranen alde egin zuenean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Franzén, Johan.  (2011). *Red Star Over Iraq: Iraqi Communism Before Saddam.*  Columbia University Press ISBN 0-23170-230-2..
2. ↑   van Dam, Nikolaos.  (1979). *The Struggle for Power in Syria: Sectarianism, Regionalism and Tribalism in Politics.*  I B Tauris.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q179933
* Commonscat Multimedia: Baathism

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 2063730-5
* SUDOC: 027427137
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q179933
* Commonscat Multimedia: Baathism
Unibertsoaren espantsioaren azelerazioa. Denbora bertikalean azaltzen da, behetik gora.
**Azeleratutako unibertsoa** Unibertsoa geroz eta azkarrago zabaltzen denaren obserbaziotik jaiotako fenomenoa da. Termino formaletan honek esan nahi du eskala kosmiko batean {\displaystyle a(t)}k bigarren deribatu positibo bat duela eta, beraz, edozein ikuslerentzat urruneko galaxia batek duen urruntze abiadura geroz eta handiagoa dela.

1998an bi proiektu independientek, Supernova Cosmology Project eta High-Z Supernova Search Team, aldi berean jaso zituzten inola ere espero ez ziren datuak, urruneko Ia supernobak erabilita argi iturri gisa. Bi talde hauetako hiru kidek Fisikako Nobel Saria jaso zuten aurkikuntza honi esker. Barioien oszilazio akustikoan gertaera honen ebidentzia gehiago aurkitu dira, baita urruneko galaxia klusterreko datuak aztertuta.

Fenomeno hau azaltzeko eredu ezberdinak erabiltzen dira. Teoria batek dio energia iluna dela erantzulea eta beste batek dio mamu-energia bat existitzen dela. Beste teoria batzuek kintaesentzia izeneko indarra proposatu dute, edo antimateriaren grabitatearen ondorioa dela.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1049613

 |

* Wd Datuak: Q1049613
Ekonomian eta finantzetan, **balio eguneratua** (BE) edo **balio eguneratutako deskontua** data zehatz batean espero den diru-sarreraren balore-fluxua da.

Balio eguneratua etorkizuneko balioa baino gutxiago edo berdina izango da, izan ere, diruak potentziala du interesak sortzeko, karakteristika hau diruaren balore tenporalari dagokionez sortzen da, salbu interes motak negatiboak direnean, orduan, balore eguneratua etorkizuneko balorea baino handiagoa izango da.

Aldi baterako balioa esaldi honekin deskibatuko dugu: "Gaurko dolarrak gehiago balioko du biharkoak baino". Honako esanahia du; gaurko egunean gehiago balioko duela dolar batek biharkoak baino, arrazoia dolarra alderantzikatzen dala da. Horrela egun batez interesak lortuz, beraz, totala metatu egiten da balore altuagoa emanez biharko dolarrari. Interesa konparatu dezakegu alokairuekin.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1100466
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1100466
**Arantza Santesteban Pérez** (Iruñea, 1979) nafar historialari eta zinemagilea da, Zinema dokumentalean diplomatu zen 2012an Bartzelonan.

Ibilbidea
---------

Historia lizentziaduna Euskal Herriko Unibertsitatean. 2007ko urriaren 4an Batasunako Mahai Nazionaleko beste buruzagi batzuekin batera -garai hartan Alderdien Legearen ondorioz legez kanpo zegoena- bilera bat egiten ari zirela atxilotu zuten. Garzón epaileak talde terroristako kide izatea egotzi zion, eta ia hiru urte eman zituen prebentziozko espetxealdian.

2012an, hainbat dokumental zuzentzen hasi zen, eta, haien artean, nabarmentzekoa da *Passatgeres* izeneko lehen lana. 2017an, *Euritan* filma zuzendu zuen Irati Gorostidirekin batera, eta 2017ko Kimuak katalogorako hautatu zuten. 2021ean kartzelan izandako bizipenak eta ostean sortutako arrakalak azaltzeko *918 gau* dokumentala zuzendu zuen; Kartzelako gauek jarri diote izena jaialdietan aurkezten eta sariak lortzen dabilen dokumentalari.

Egun, kultur kudeaketan lan egiten du. Hiriartea egitasmoaren zuzendaria izan zen Iruñeako Udaleko egitasmoa, gerora gobernu aldaketarekin bertan behera geratu zen. Ondoren Arte Garaikideko Uharte Zentroan lan egin du eta baita Kontadores (Donostia) zentroko koordinatzaile gisa ere bai. Duela hiru urtetik, Pentsartean taldea koordinatzen du Tabakalera (Donostia) zentroan. 

### 918 gau

Argia aldizkarian esan zuenez, **filma** espetxealdiaren istorioa da, baina aurrekoarena, espetxealdiarena eta ondorengoarena. Lehen pertsonan kontatuta, haren barruko hausnarketak, pentsamenduak... azaltzen ditu, prozesu horretan guztian. Film esperimentala da, ez du ohiko narratibekin funtzionatzen; halere, denbora tarte hartan izandako sentsazio eta egoteko modu batzuen narrazioa egiten du.

#### Sariak

DocLisboan *filma onenaren saria*

Torino Film Festival *filma onenaren saria*

Pontevedrako Novos Cinemasen *Latexos saria*

Punto de Vista *ikuslegoaren saria eta epaimahaiaren aipamen berezia*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Arantza Santesteban: "Después de la cárcel entiendo que es necesaria una retirada"» *Diario de Navarra* 2022/03/17.
2. ↑  tabakalera.eus
3. ↑   «Aizu! AEKren aldizkaria - Arantza Santesteban: "Ikuslea gero eta akritikoagoa da"» *aizu.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-03-22).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Santesteban, Arantza.  (2020). «Hiriartea: crónica de un proyecto frustrado por una mala práctica en las políticas culturales» *Principe de Viana* (Iruña: Principe de Viana Aldizkaria) 276: 281-289. ISBN 0032-8472..
5. ↑    Gorostidi, Juan. «Arrozteak zabal ditzakeen bideetan barrena» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2023-03-22).
6. ↑    «Gutako bakoitzaren intimitatean intimitate komun bat dago» *Argia* 2770.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109527091
* **Identifikadoreak**
* Tabakalera ID: 102541
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 4864173

 |

* Wd Datuak: Q109527091
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Azazkal inkarnatua** edo **erpurukoa** larruazaleko inflamazio mingarria da, azazkal-ohearen alboaldean kokatua, azazkala inguruko ehunetan sartu eta sakontzen delako. Inflamazioaz gain zorne-jarioa ere ager daiteke. Normalean oineko behatz lodiaren azazkalean gertatzen da.

Etiologia
---------

Horien agerpenaren arrazoiak anitzak izan daitezke, besteak beste, azazkalak modu desegokian moztea, onikofagia, gehiegizko izerditzea (hiperhidrosia), oinetako desegokiak, traumatismoak, martxaren alterazio biomekanikoak, gehiegizko pisua, anomalia anatomikoak, adibidez oin luzeegiko hatz lodia. Batzuetan, badirudi gaitza agertu aurreko dispozisio genetikoa dagoela.

Klinika
-------

Edozein hatzetako azkazalari eragin diezaiokeen arren, bai eskuetan, bai oinetan, ohikoagoa da oineko hatz lodian. Nagusi da 20 urtetik beherako nerabeetan; ohikoagoa da gizonezkoetan ( % 62) emakumezkoetan baino ( % 38). Prozesuaren bilakaeran hiru fase bereizten dira: lehenengo edo hasierako fasean mina, tumefakzioa eta eritema dago; bigarren fasean, abzesu-fasea ere esaten zaio; sintomak areagotu egiten dira, eta, horren ondorioz, azazkal-tolesturak azazkal-xafla gainditzen du. Granuloma bat sortzen da, exudatua, hasiera batean serosoa dena, baina infektatzeko joera du, eta, horren ondorioz, exudatu egiten da pazientea, purulentuz, eta gaizki usaintzen da. Hirugarren fasean, hantura kronikoko prozesu bat gertatzen da, ungeo-ildoa estaltzen duen granulazio-ehuna eratuz. Azkenik, kasurik larrienetan, onikolisi partziala edo osoa gertatzen da, eta azpiko hezurra infektatu daiteke, osteomielitisa eta, salbuespen gisa, sepsia eraginez. Gaixotasuna, tratatzen ez bada, kronifikatzeko joera dago, ziklo-aldiekin hobetzen eta larriagotzen dena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Gaixotasunak Hiztegia] [2015]
2. ↑  Euskalterm: [Norbere Irudia, Ile-apaindegiak eta Estetika Hiztegia] [2009]
3. ↑  Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2009]
4. ↑   **(Ingelesez)** Alfonso Martínez-Nova, Raquel Sánchez-Rodríguez, David Alonso-Peña.  (2007ko iraila-urria). «A New Onychocryptosis Classification and Treatment Plan» *Journal of the American Podiatric Medical Association* **97** (5).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1060425
* Commonscat Multimedia: Ingrown nail

---

* **Medikuntzako identifikadoreak**
* ICPC-2: S94
* DiseasesDB: 29440
* MedlinePlus: 001237
* eMedicine: 828072
* MeSH: D009263

 |

* Wd Datuak: Q1060425
* Commonscat Multimedia: Ingrown nail
**Baliabide berriztaezina** edo **baliabide finitua** baliabide naturala mota bat da, ezin dena erraz ordezkatu modu natural batean, kontsumoaren abiadura bezain azkar. Adibidez, karbonoz egindako erregai fosilak baliabide berriztaezinak dira. Jatorrizko materia organikoa, beroaren eta presioaren laguntzaz, petrolioa edo gas naturala bezalako erregai bihurtzen da, baina ustiapen abiadura sorrera erritmo hori baino askoz azkarragoa da. Lurreko mineralak eta mineral metalikoak, erregai fosilak (ikatza, petrolioa, gas naturala) eta lurpeko ura baliabide ez-berriztagarritzat hartzen dira zenbait akuiferotan, nahiz eta elementu indibidualak beti kontserbatzen diren (erreakzio nuklearretan izan ezik).

Aitzitik, zura (modu iraunkorrean biltzen denean) eta haizea (energia bihurtzeko sistemak elikatzeko erabiltzen dena) bezalako baliabideak baliabide berriztagarritzat hartzen dira, hein handi batean, haien hornikuntza lokalizatua gizakientzat esanguratsuak diren denbora-esparruetan ere gerta daitekeelako.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Earth systems and environmental sciences..*  Elsevier 2013 ISBN 978-0-12-409548-9. PMC 846463785. (Noiz kontsultatua: 2023-04-18).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q936791
* **Identifikadoreak**
* NKC: ph115435

 |

* Wd Datuak: Q936791
**Atalo II.a *Filadelfo*** (antzinako grezieraz: Ἄτταλος Β΄ ὁ Φιλάδελφος, *Attalos II Philadelphos*, «Anaia maite duena») (K.a. 220-K.a. 138), Pergamoko errege bat izan zen. Atalo I.a *Soter* erregearen bigarren semea zen, eta, tronura, bere anaia Eumenes II.a K.a. 159an hil ondoren igo zen.

Karneade filosofoaren ikaslea izan zen eta bere izena daraman ataria jasoarazi zuen Atenasen.

Errege izan aurretik, Atalo, jeneral nabarmen bat izan zen. K.a. 190ean, seleukotarren inbasio bati aurre egin zion, arrakastarekin, eta, hurrengo urtean, bere indarrak, erromatarrekin batera, Gneo Manlio Vulsoren agindupean Galazian borrokatzera zuzendu zituen. K.a. 182an, berriz seleukotarren aurka borrokatu zuen, Farnatzes I.a Pontokoa erregearen armadarekin bilduz. Azkenik, berriz lagundu zien erromatarrei K.a. 171n, Publio Lizinio Krasorekin aliatua Grezian Hirugarren Mazedoniar Gerran.

Atalok, zenbait misio diplomatiko ere bete zituen Erroman eta erromatarren estimua lortu zuen. Halako une batean, hauek, bere anaia tronutik kentzeko laguntza eman zioten, baina Atalok ez zuen onartu. Errege bihurtu zenean, erromatarren laguntza jaso zuen Prusias II.a Bitiniakoaren aurka K.a. 156 eta K.a. 154 bitartean, eta bere alde jarri ziren, Alexandro Balas erregegaiari, seleukotar tronua Demetrio I.a Soterri kentzen laguntzeko K.a. 150ean, eta, hurrengo urtean, Nikomedes II.ari laguntzeko, bere aita Prusias II.a tronutik kentzeko.

Bere erresuma hedatu zuen bere laguna zen Areriarates V.a Kapadoziakoaren laguntzarekin, eta Filadelfia eta Ataleia hiriak sortu zituen. Arte eta zientzien patroi ospetsu bat izan zen, baita brodatu mota berri baten sortzailea ere. Aguretu zenean, bere gobernu lanetako batzuk, Filopoemen izeneko bere ministroari eman zizkion.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Atalo II.a*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q312431
* Commonscat Multimedia: Attalus II

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 13098237
* ISNI: 0000 0004 5438 4337
* BNF: 179477600 (data)
* GND: 118504908
* LCCN: n87867590
* ULAN: 500356585
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00583/eu\_a\_5831/a5831
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q312431
* Commonscat Multimedia: Attalus II
**Augusta Brunswick-Wolfenbüttelekoa** (**Augusta Karolina Frederika Luisa**; 1764ko abenduaren 3a - 1788ko irailaren 27a) Frederiko Württembergekoaren emaztea eta Gilen I.a Württembergekoaren ama izan zen. Bere ahizpa Karolina Brunswickekoak bezala bizitza pertsonal eskandalotsua izan zuen eta ezkontza bizitza desatsegina.

Ezkontza bizitza
----------------

Frederiko senarraren arreba nagusia, Sofia Dorotea Wurtembergekoa, Paulo tsarevitxarekin ezkonduta zegoen. 1782an Frederiko Sofiarekin batera Errusia ezagutzera joan zen. Bertan Katalina II.a Errusiakoak Finlandiako ekialdeko gobernadore izendatu zuen, eta Vyborgera bizitzera joan ziren. Dukeak, ordea, joera homosexualk zituen, eta beti zegoen mutil noble gazteen talde batez inguratuta. Augustak zioenez berarekin oso bortitza zen. Frederikok 2 metro eta 11 zentimetro neurtzen zituen eta 200 kilogramoko pisua zuen.

San Petersburgora 1786an egin zuten bisita batean Augustak Katalina II.ari esan zion babesa eman behar ziola. Katalinak babes hori eman eta Frederiko Errusiako gortetik kaleratu zuen. Sofiak bere anaiari ematen zitzaion tratua zela eta protesta egin zuen, baina Katalinak Frederikoren bizitza zigortu zuen.

Augustaren aitak, ordea, ez zuen babestu bere alabaren dibortzio eskaera. Katalinak Tallinnetik gertu (gaur egungo Estonia) dagoen Lohdeko gaztelua eskaini zion Augustari eta bertan Wilhelm von Pohlmann ehiza irakaslearekin bizi zen. Honek erlazio sexualak izan zituen Augustarekin, baina ez dago argi baimenik eman ote zion. Haurdun geratu zen, hala ere.

1788ko irailaren 27an, 23 urte zituela, erditzean izan zuen odol-hustea dela eta hil zen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q220823
* Commonscat Multimedia: Augusta of Brunswick-Wolfenbüttel

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 8455089
* ISNI: 0000 0000 2025 9942
* BNF: 16906207z (data)
* GND: 129059846

 |

* Wd Datuak: Q220823
* Commonscat Multimedia: Augusta of Brunswick-Wolfenbüttel
**Auguste Jean Baptiste Lechesne** (Caen, 1815-Fleury-sur-Orne (garaiko Alemanian), 1888) eskultore frantziarra izan zen. 1856an, Ernest-Eugène Hiollerekin batera, Erromako bigarren saria lortu zuen. Henri Lechesne eskultorearen aita zen.

Biografia
---------

Parisko Arte Ederren Eskola Nazionalean sartu ondoren, Auguste Jean-Baptiste Lechesne Pierre-Charles Simart eta Jean-Baptiste Joseph Debayren ikaslea izan zen. 1840an ospea hartu zuen Parisko Maison Doréeko fatxadako friso batekin, non adar eta animalien nahasketa nabaritzen dugu. Bere talentua aitortzeak Parisko jauregiak apaintzeko enkargu ugari irabazi zizkion. 1848ko Salonean domina lortu ondoren, 1851ko Erakusketa Unibertsalean lehen mailako bi domina jaso zituen, eta gero 1855eko Erakusketa Unibertsalean ohorezko gurutzea lortu zuten. 1856an, Prix de Rome lehiaketan parte hartu zuen, bigarren postuan berdinduta geldituz Ernest-Eugène Hiollerekin batera; lehen saria Henri-Charles Maniglierrentzat izan zen. 1858ko Salonean, bere "L'Amour domptant les bêtes féroces" taldea nabarmendu zen bereziki. Parisko Udalak Bois de Boulognen jartzeko asmoa zuen, baina ez zion jarraipenik eman ekimen horri. Azkenean, artistak Caeneko Udalari eman zion eta honek Jardin des Plantesen jarri zuen. Eguraldi txarrak pixkanaka hondatu eta azkenean suntsitu egin zen 1895ean. 1859an, Caengo udal administrazioak eskultura eskola baten zuzendaritza agindu zion. Ohorezko Legioko zaldun izendatu zuten 1855eko azaroaren 14an. Lechesne Alemanian (gaur egun Frantziako Fleury-sur-Orne) hil zen, 1888ko azaroaren 1ean.

Obra batzuk
-----------

* *Enfants dénicheurs* eta *Enfants dénicheurs mordus par des serpents* (1857), Caen. 1944ko bonbardaketek gogor kaltetu zituen.
* *La Pêche* Louvre jauregian.
* *La Chasse* Louvre jauregian.
* *La Marine* Louvre jauregian.
* *Dragons domptés par des enfants* Versaillesko jauregian.

Iruditegia
----------

* Œuvres de Jean Baptiste Lechesne
* L'Amour domptant les bêtes féroces (Maitasuna pizti amorratuak otzantzen), Caengo lorategi botanikoan Lechesneren lan galduaren marrazki anonimoa.*L'Amour domptant les bêtes féroces* (Maitasuna pizti amorratuak otzantzen), Caengo lorategi botanikoan Lechesneren lan galduaren marrazki anonimoa.
* Enfants dénicheurs, Caengo Errepublikaren plazan.*Enfants dénicheurs*, Caengo Errepublikaren plazan.
* Enfants dénicheurs mordus par des serpents,Caengo Errepublikaren plazan.*Enfants dénicheurs mordus par des serpents*,Caengo Errepublikaren plazan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  *Bulletin de la société des Beaux-arts de Caen*, 1859, 1. liburuki, 457. or.
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2871243
* Commonscat Multimedia: Auguste Jean Baptiste Lechesne

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316737750
* ISNI: 0000 0004 5097 8883
* BNF: 165764105 (data)
* Léonore: [LH//1528/3 LH//1528/3]

 |

* Wd Datuak: Q2871243
* Commonscat Multimedia: Auguste Jean Baptiste Lechesne
Azukrezko gozoki errusiarra
**Azukrezko gozokia** karamelu kristalino bat da, gutxi gora-behera, piruleten antzerakoa, pixkat bigunagoa, baina txiklea bezain leuna izan gabe. Gozoki mota bat da, karameluaren gogortasuna lortu arte, azukrea esnearekin irakiten jarriz egiten dena, ondoren, nahasketa irabiatuz, hoztu eta gogortasun leun eta krematsua lortzen duen arte.

Eraketa kristalinoa desiragarria da errezeta honetan. Mikro-kristal oso txikiak azukre gozokian, guztiek gozoki honetan nahi dutena da, bere elastikotasuna eta bere testura irmo baina lauaz gain. Gozoki honen sekretua, azukrearen kristalizazio azkarrean dago.

Historia
--------

Azukrezko gozokia AEBetan asmatua izan zen. Jatorri zehatza ez dago batere argi, baina badago Vassar Collegeko Emelyn B. Hartridgen errezeta bat, 1886an datatua dagoena. Uste denez, lehen azukrezko gozokia, porrot egindako karamelu sorta baten emaitza izan zen, 1886ko otsailaren 14an egina, hortik bere izena (ingelesez, azukrezko gozokiari "Fudge" deitzen zaio, hain zuzen ere, porrot egitea esan nahi duena).

Mackinac uhartea eta AEBetako Michigan estatuko iparraldeko beste hiri turistiko batzuk, azukrezko gozokia egiteagatik ospetsuak dira.

Ikus, gainera
-------------

* Toffee

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Jatorrizko errezeta: Fudge

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q379138
* Commonscat Multimedia: Fudge

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh89001723
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q379138
* Commonscat Multimedia: Fudge
**Bariograma**: 10 unitateko distantzia baterako (*x* ardatzean), distantzia horretara dauden puntuetako datuen diferentzia karratuen batezbestekoa 8 *y* ardatzean) txikia da, distantzia txiki horretara eremuko aldagaiak (mea baten edukia, adibidez) hartzen dituen balioak oso antzekoak direlako (korrelazio espaziala handia baita, alegia).
Geoestatistikan, **bariograma** *h* distantzia desberdinetara dauden ondoz ondoko puntuetan jasotako datuen diferentzia karratuaren batezbestekoen multzoa da, korrelazio espaziala aztertzeko baliatzen duena. *u* puntuetan jasotako {\displaystyle z(u)} datuetarako honela kalkulatzen da *h* distantzia baterako, non *N(h)* h distantzia batera dauden puntu kopurua den:

{\displaystyle {\hat {\gamma }}={\frac {\sum \_{N(h)}(z(u)-z(u+h))^{2}}{2N(h)}}}
*h* distantzia desberdinetarako bariogramak hartzen dituen balioak lur-eremu batean jasotako aldagai baten konfigurazio espazialaren berri ematen du. Oro har, *h* handitu ahala bariogramak goranzko joera azaltzen du, distantzia handi batera dauden balioek aldakortasun handiagoa izaten dutelako.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2269270
* Commonscat Multimedia: Variogram

---

 |

* Wd Datuak: Q2269270
* Commonscat Multimedia: Variogram
Baso bainua Kobe-ko *Futatabi parkean*, Japonia.
**Basoterapia** edo **baso bainua** (*Shinrin-yoku* japonieraz) ikuspegi naturopatiko bat da, hainbat patologiatan baso-egonaldiak sendatzeko ideian oinarritua. Hipotesi ugari ditu, batzuk frogatuta (adibidez terapia energikoa.), beste batzuk sasi-sendagaietara gehiago hurbiltzen dira (adibidez: energia-terapia). Basoterapia bidezko tratamenduetan, basoetan eriondoak edo gaixoak jartzen dira, bereziki biriketako gaixotasunak dituztenak.

Basoterapiaren printzipioa sendatzeko tratamendu bat izatean oinarritzen da, fitonzidak, zuhaitzek airean botatako mikrobioen aurkako konposatu lurrunkorrak (terpenoideak, pinenoak, borneola, linaloola, limonenoak) edo basoetako beste printzipio aktibo natural batzuk (fitoterapia, aromaterapia eta gemoterapia) arnastuz sendatzeko aukera ematen duena. Praktika hori baso-inguruneetan paseoak egiten dituzten pertsona osasuntsuetara zabaldu da, helburu ludiko eta lasaigarriarekin (meditazio-ariketen bidez) edo landare-kontsumoarekin (hosto gazteak, frutak, onddoak, azalak eta jateko haziak bilatzea).

Ikus, gainera
-------------

* Fitonzidak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q48645
* Commonscat Multimedia: Forest bathing

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 01007876
* NKC: ph1016204

 |

* Wd Datuak: Q48645
* Commonscat Multimedia: Forest bathing
**Basozabal jauregia** Gipuzkoako Azpeitia udalerrian dagoen XIV. edo XV. mendeko jauregia da. Herrigunean dago, Urola ibaiaren alboan. Azpeitiarren artean "Etxe-Zahar" bezala ezaguna da. Bere bereizitasuna nagusia erakusten duen fatxada da, erabat originala, nahiz eta gaur egun jauregia beste etxeen artean kokatuta egon. Atzealdea Urola ibaira ematen du. Hau da Azpeitiko eraikuntza zibilik zaharrena.

Historia
--------

Horrelako etxeak merkatari aberatsen edo bigarren mailako nobleenak izaten ziren, horrelakoek hiri guneetan eraikitzen baitzuten. Eraikuntza horien bidez hain boterea eta dirua erakusten zuten. Basozabalekoa horrelako gelditzen diren azkenetarikoa da Gipuzkoan Roke Aldabaldetrekuren ustez. Azpeitiako matxinada eman zenean Basozabal familia aipatzen ziren artekoan zegoen. Altuna etxean gertatu zen bezala, hemen ere zegoen armarria kendu zuten XIX. mendearen hasieran, frantsesen beldurrez; dirudienez, frantsesek armarriak zituzten etxean botatzen zituztela zurrumurrua zabaldu zen eta hori izan armarria kentzeko justifikazioa. Jauregia etxebizitzen etxea bihurtzearen ondorioz leiho berriak eta ibai aldean zeuden eguterak ixtea ekarri zuen. XX. mendearen 70. hamarkadan eraikinaren egoera tamalgarria zen eta berreskuratzeko proiektua Eduardo Manzano Monis arkitektoak egin zuen.

Deskribapena
------------

Azpeitiako erdigunean dago eraikia, Enparan kalean. Fatxada da bere elementu bereiziena, Gipuzkoan bakarrrenetarikoa. Fatxada nagusia harlanduez egina dago. Etxea hiru solairu ditu. Behekoan erdi puntuko arkua ziriharri edo dobela luzeez adabar batez apainduta ikus daiteke. Bigarren solairuan hiru leiho bikoitzak mainelez eta buru molduatuez dira elementu nagusiak.

Barruan erdiko patio bat dago literna batez errematuta; hortik barrura argia sartzen da. Solairu bakoitzean galeria bat dago.

Atzealdean, Urola ibaia aldetik, hirugarren solairuan, garai bateko eguterak ikus daitezke.

Babesa
------

1976ko azaroaren 26an Espainiako Ministro kontseiluaren onura publikoaren izendapena jaso zuen.

Galeria
-------

* Basozabal jauregia'Basozabal jauregia'
* Lehioaren xehetasuna.Lehioaren xehetasuna.
* Basozabal beste bi etxe artean.Basozabal beste bi etxe artean.

Bibliografia
------------

* Roke Aldabaldetreku: Casas solares de Guipúzcoa. Gipuzkoako Aurrezki Kutxa, 1979. ISBN:84-7231-501-0.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑  59.or. Antzeko bat Segura herrian aipatzen du, Gebara etxea alegia.
4. ↑  61. or.
5. ↑  59-60. or.
6. ↑  Roke Aldabaldetrecu, 62 or.

Ikus gainera
------------

* Gipuzkoako kultura ondasunak
* Gipuzkoako jauregi eta dorretxeen zerrenda

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Gipuzkoa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19681693
* Commonscat Multimedia: Basozabal Etxea

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0001474

 |

* Wd Datuak: Q19681693
* Commonscat Multimedia: Basozabal Etxea
**Basque Boys futbol taldea** gerratik ihes egindako haurrek sortu zuten Gales hegoaldeko Caerleonnen, 1938an.

Futbol taldea
-------------

1938ko azaroaren 26an, Espainiako Gerra Zibilatik ihes egindako haur euskaldun errefuxiatuz osatutako Basque Boys futbol taldeak lagun arteko lehen partida jokatu zuen Galesen. Haur errefuxiatu asko barnetegi batean zeuden Galesen, eta sarrerekin bildutako dirua barnetegia laguntzeko erabili zen. Taldeak gerora partida ugari jokatu zituen 1938 eta 1939 artean.

Cambria House
-------------

Izen horren etxean bizi izan ziren Euskal Herritik ihes egindako haurrak, 1937tik 1939ra. Haien egonaldia Erresuma Batuko administrazioak ez zuen ordaintzen eta, ondorioz, diru-bilketak egin behar zituzten. Horretarako aldizkari bat sortu zuten ere bai: *Cambria House Journal*. Errefuxiatuen kolonia gizarte-mugimenduek, kristau-taldeek, sindikatuek eta alderdi politikoren batek babesten zuten, bestetik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Cambria Houseko koloniari buruzko erreportaia.
* **(Gaztelaniaz)**: Futbol taldearen argazkia.
***Basoa neguko ilunabarrean*** (frantsesez: *La Forêt en hiver au coucher du soleil*) Théodore Rousseauren olio-pintura bat da, 1847 inguruan osatua. Gaur egun New Yorkeko Metropolitan Museum of Artean dago ikusgai. Gaiak argiaren desagerpena neguan irudikatzen du.

Théodore Rousseauk margotu zuen lan hau 1846 eta 1867 artean. Koadro handia (iturri batek "monumentaltzat" deskribatua) urteak behar izan zituen artistak osatzeko; lagunen eskutik bakarrik amaitu zuen Rousseauk eszena. Rousseau oso ezaguna da bere paisaia malenkoniatsuen margolanengatik, kolore paleta itzali bat erabiltzen zutenak. Ospe hori lan honetan islatzen da; Fontainebleauko basoan kokatuta neguko ilunabar batean, Rousseauren eszenak zeru zuri baten azpian hosto sastraka trinko bat erakusten du. Kolore sakonak erabiltzen dira koadroari sakontasuna emateko, zuhaitz handien lerro zehaztuak landare txikien masa amorfoagotik nabarmentzen diren bitartean. Eszena 1854ko abenduan kokatzen dela kontuan hartuta, adar guztiak biluzik daude, koadroaren izaera areagotuz. Margolanaren erdian bi nekazari ikus daitezke; goiko zuhaitz hutsek txikiak egiten dituzte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Rousseau, Pierre Étienne Théodore". *Encyclopædia Britannica* (11. ed.). Cambridge University Press.
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* *Fontainebleauko basoa: goizean*

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Margolanaren fitxa Metropolitan Museum of Arten webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19912312

 |

* Wd Datuak: Q19912312
*Artikulu hau 1040ko printzeari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Atenulfo».*
**Atenulfo** Pandulfo III.a Beneventokoaren semea izan zen. 1040an Beneventok oraindik bazuen Mezzogiornoan lombardiar printzipalitate independentea izatearen ospea. Arduino Lombardiarra, Melfiko *topoterites*a, eta bere normandiar mertzenarioak Bizantzioko autoritatearen aurka matxinatu zirenean, Pandulforen semea hautatu zuten euren nagusi, "Beneventoko printzea" deituz.

Nizeforo Dukiano katapanaren erailketaren ostean normandiarrek euren lider propioa hautatzea erabaki zuten, baina Gilen Apuliakoak dioenez Atenulfok "ziurenik zerbait eman zien, urrea edo zilarra, eta beraz euren aurreko ideia albo batera utzi zuten". Normandiarrek ere Atenulfo aukeratu zuten euren nagusi.

1041ko irailaren 3an matxinatuek Exaugusto Boioanes katapan berria garaitu zuten, eta berau atxilo hartu zuten Beneventon. Garai hartan Guaimar IV.a Salernokoak normandiarrak eurentzat lanean jarri zituen milaka promesa eginez. 1042ko otsailean, ziurenik bere burua bakarrik ikusita eta, agian, greziarrek diruarekin erosia, Atenulfok Exaugustoren erreskatea negoziatzen hasi zen eta diru horrekin Greziara ihes egin zuen. Ez dakigu noiz hil zen, baina ziurenik diruarekin egingo zuen. Bere ordezko lider berria Argiro izan zen.
Preto ibaiaren baso nazionala.
**Baso nazionala** (portugesez: *Floresta Nacional*) edo FLONA babestu behar diren inguruen Brasilgo izendapen ofizial maila bat da. Inguru horietan garapen iraunkorraren estrategiak ezartzen dira. Estatu osoan izendapen horrekin 67 leku daude. Badira ere estatu basoa eta udal basoaren babes irudiak.

Deskribapena
------------

Administrazio bereizketa honen lehen helburu nagusia basoak kontrolik gabeko suntsiketatik babestea da eta, halaber, muga kopuru jakin batekin ustiapen iraunkorra lortzea. Horrek esan nahi du, adibidez, jatorrizko basoaren% 50 gutxienez zaintzea, ibaien eta sakanen basoak kontserbatu eta mantentzea.

Amazoniako oihanaren% 10 baino gehiagok baso nazionalaren izendapena du. Maila federalean espazio horiek gestioa Instituto Chico Mendes de Conservação da Biodiversidade erakundearen eskuetan dago.

Baso nazional ospetsu batzuk
----------------------------

Esan dugunez 67 dira. Hona hemen batzuk:

* Jacundáko baso nazionala, Porto Velhon, Rondônian.
* Iratiko baso nazionala, Paranán.
* Humaitáko baso nazionala, Amazonian.
* Ipanemako baso nazionala, São Paulon.
* Lorenako baso nazionala, São Paulon.
* Mário Xavier, Rio de Janeiron.
* São Francisco de Paulako baso nazionala, Hegoaldeko Rio Granden.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24194884
* Commonscat Multimedia: National Forests of Brazil

---

 |

* Wd Datuak: Q24194884
* Commonscat Multimedia: National Forests of Brazil
***Balada Sentimentala*** Grant Wood artista amerikarraren 1940ko margolan bat da. Taberna batean abesten ari den gizon talde bat irudikatzen du.

Pintura Connecticuteko Britainia Berriko Arte Amerikarreko Museoan dago.

Sorrera
-------

Margolana Wooden arte merkatariari, Associated American Artists, eta Walter Wanger zinema ekoizleari zor zaie, azken honek, bederatzi artista herrikoiri, John Fordek zuzendutako *The Long Voyage Home* hurrengo filmaren motibo bat margotzeko eskatu baitzien. Beste artistak Thomas Benton, George Biddle, James Chapin, Ernest Fiene, Robert Philipp, Luis Quintanilla Isasi, Raphael Soyer eta Georges Schreiber izan ziren. 1940ko maiatzean, artistek filmaren set-a bisitatu zuten. John Qualen, John Wayne, Barry Fitzgerald, Thomas Mitchell, Joe Sawyer, David Hughes eta Jack Pennick aktoreek antzeztu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ArtHistoryReference - Grant Wood - Sentimental Ballad» *arthistoryreference.com* (Noiz kontsultatua: 2020-10-06).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28113336

 |

* Wd Datuak: Q28113336
**Balenidoak** (**Balaenidae**) Cetacea ordenako familia bat dira, eta bi genero: *Balaena* eta *Eubalaena* ditu; lau espezie besterik ez dira. Dena den, balea hitza modu zabalagoan erabiltzen da zetazeo handi guztiak izendatzeko.

Etimologia
----------

*Balea* hitza latinetik dator (*ballaena*) eta hura grekotik (φάλαινα, *phalaina*), eta familia honen forma zilindriko edo puztuari egiten dio erreferentzia.

Ezaugarriak
-----------

Ugaztun hauek burezur handia dute, gorputzaren luzera osoaren heren bat hartzen duena. Balenido helduen burezurrak 15-17 metroko luzera du, eta 50-89 tona inguruko pisua. Maxilar estua eta arku-formakoa dute. Forma berezi horretan kokatzen dira bizarrak.

Arrainak ez bezala, balenidoek isatsa plano horizontalean dute, eta, horri esker, itsas azalera errazago igo daitezke, arnas hartzera igo behar baitute, nahiz eta ordubete inguru igaro dezaketen urpean. Buruaren gainaldean bi espirakulu edo sudur-zulo dituzte, eta handik ur-lurruna kanporatzen dute.

30 urte inguru bizi dira. 12 hilabeteko kumealdiaren ondoren baleakume bakarra izaten dute. Migrazio handiak egiten dituzte, itsaso hotzetatik (elikatzeko erabiltzen dituzte) itsaso epeletara (ugaltzeko erabiltzen dituzte).

Krustazeo txikiak jaten dituzte, kopepodoak batez ere, eta espezie batzuek krilla ere jaten dute.

Taxonomia
---------

Balenidae familiak bi genero eta lau espezie ditu.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Generoa** | **Espeziea** (binomiala) | Irudia |
| *Balaena* | *Balaena mysticetus* |  |
| *Eubalaena* | *Eubalaena australis* | Fitxategi:Eubalaena australis3.jpg |
| *Eubalaena glacialis* |  |
|  *Eubalaena japonica* |  |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Berta, Annalisa.  (2006). *Marine Mammals: Evolutionary biology.*  Academic Press ISBN 0-12-088552-2..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q782603
* Commonscat Multimedia: Balaenidae
* Wikispecies Espezieak: Balaenidae

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12508584g (data)
* GND: 7691893-2
* LCCN: sh85011106
* NKC: ph205435
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Balaenidae
* BOLD: 1015
* BioLib: 20743
* Dyntaxa: 2002168
* EOL: 7661
* GBIF: 9682
* ITIS: 180531
* MSW: 14300003
* NCBI: 30558
* Paleobiology Database: 42978
* WoRMS: 136978
* uBio: 105949

 |

* Wd Datuak: Q782603
* Commonscat Multimedia: Balaenidae
* Wikispecies Espezieak: Balaenidae
**Balaitus** (okzitanieraz: *Vathleitosa*; gaztelaniaz: *Balaitus*; frantsesez: *Balaïtous*; aragoieraz: *Pico Os Moros*) Frantzia eta Espainiaren artean dagoen mendia da, Erdialdeko Piriniotan kokatutakoa eta 3.144 metroko altuera dituena.

Zehazki, Val d'Azun (Pirinio Garaiak) eta Tenako ibarra (Huesca) haranen artean dago.

Lehen igoerak
-------------

Lehen igoera erregistratua 1825eko abuztuaren 8an izan zen, Peytier eta Hossard teknikari geodesiko frantziarrek egindakoa. Tontorrera iritsi ziren, Pico Palasera nahastuta igo eta gero, behelainoa zela-eta.

1864an bigarren igoera egin zuen Charles Packe pirineistak, arrakastarik gabeko saiakerak egin ostean. Lehenengo pertsona hara igotzen izan zela pentsatu arren, ustekabez aurreko igoeraren aztarnak topatu zituen.

Ibilbideak
----------

1.500 metroko desnibela edo handiagoa dute ibilbideek. Iparraldetik, ohikoena da Las Neous glaziarra zeharkatzen duena, Larribet (2.060 m), Balaïtous (G. Ledormeur) (1.970 m) edo Arrémoulit (2.305 m) aterpetxeetatik. Arrens e Marçós (Argelès-Gazost) udalerririk gertuena da abiatzeko leku moduan.

Hegoaldetik, La Sarrako aparkalekua da abiapuntua, Sallent de Gállegon (Huesca). Gero, hala Arrieleko lakuetara Gran Diagonaletik, nola Respomusoko laku eta aterpetxera jo dezakegu. Igotzeko eskalada pausuren bat egin behar da (II+), eta jaisteko esperientzia eta material egokia. Latourreko bretxa da gainditu beharrekoa.

Badaude beste bide batzuk ere: Frondellako glaziarrekoa, Costerillouko bretxakoa eta Cresta del Diablokoa.

Ikus, gainera
-------------

* Zerrenda:Pirinioetako hirumilakoak

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *159. araua.*  Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2010-10-12).

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**"Mendikat" webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2298456
* Commonscat Multimedia: Massif du Balaïtous

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 1787

 |

* Wd Datuak: Q2298456
* Commonscat Multimedia: Massif du Balaïtous


| * i
* e
* a
3.000 - Balaitus / Infierno / Argualas |
| --- |
| Balaitus | BalaitusInfiernoArgualas | Algas  •  Algas I  •  Argualas  •  Arnales  •  Balaitus  •  Cadier Orratza  •  Costerillou Dorrea  •  Pondiellos Orratza  •  Ussel Orratza  •  Ekialdeko Infierno  •  Erdiko Infierno  •  Mendebaldeko Infierno  •  Erdiko Frondella  •  Frondella  •  Frondella HM  •  Frondella I  •  Garmo Negro  •  Gran Facha | mendia |
| Pirinioetako hirumilakoen zerrenda |
**Atenaseko agora**, Atenaseko antzinako hiriko aktibitate komertzial, sozial eta politikoaren gunea zen. Beste batzuen artean, atenastarrak euren legeak eztabaidatu eta hiriaren etorkizun politikoa erabakitzeko biltzen ziren tokia zen, hau, konbentzitzeko artea hobekien erabiltzen zekitenen eskuetan uzten zelarik. Sokratesen filosofia, edo, zehazkiago, Platondar elkarrizketek (eta zortzi mende baino gehiagoz irekita egon zen Platonen akademia), gure pentsamoldeari, oinarri ezabaezin batzuk eman zizkien, hiriaren etorkizuna hizlari finetan uzten zuen agorako demokraziaren aurka zegoen jakinduriaren lagun talde batean abiatutako oinarriak.

Bertan aurkitzen ziren Hefesto, Zeus eta Apolo olinpiar jainkoei eskainitako tenpluak. Epaiketak ospatzen ziren eta Sokrates, bere salatzaileen arabera, gazteak usteldu eta jainko berriak sartzeagatik hiltzera zigortu zuten gorteak ere bazeuden.

Atenasko agora, erromatar eta bizantziar okupazioen garaian, bizigune bihurtu zen. Hau, ezbairik gabe ikusi ahal izan zen eztabaidatzeko arteari dagozkion ezarritako forma berrietan.

Agora klasikoko eraikin eta egiturak
------------------------------------

K. a. V. mendean zen bezala, Atenasko agorako eraikin eta egitura garrantzitsuenak erakusten dituen planoa.
1. Peristilodun patio-eraikina
2. Txanpon etxea
3. *Eneakrunos*
4. Hegoaldeko estoa
5. *Heliea*
6. *Estrategeion*
7. *Kolonos Agoraios*
8. *Tholos*
9. Agora harria
10. Heroi eponimoen monumentua
11. *Metroon* (Buleterion zaharra)
12. *Buleuterion* (Buleterion berria)
13. *Hefestion* (Hefestoren tenplua)
14. Apolo Patroosen tenplua
15. Zeusen estoa
16. Hamabi jainkoen aldarea
17. *Stoa Basileios* (Errege estoa)
18. Afrodita Uraniaren tenplua
19. Hermesen estoa
20. *Stoa Poikile* (Estoa margotua)

Irudiak
-------

* Atenasen erromatar garaian eraikitako agoraren hondakinak (agora klasikoaren ekialdea)Atenasen erromatar garaian eraikitako agoraren hondakinak (agora klasikoaren ekialdea)
* Agoraren erromatar garaiko mendebaldeko atearen hondakinakAgoraren erromatar garaiko mendebaldeko atearen hondakinak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q395367
* Commonscat Multimedia: Ancient Agora of Athens

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 245880767
* GND: 7666779-0
* LCCN: sh85002246
* NKC: ge506495
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 23851

 |

* Wd Datuak: Q395367
* Commonscat Multimedia: Ancient Agora of Athens