recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Irlandako kolonizazioa** (irlanderaz *Plandálacha na hÉireann* eta ingelesez *Plantations of Ireland*) XVI. mendean eta XVII. mendean Ingalaterrako Erresumak burututako Irlandaren kolonizazioa izan zen. Hiberniar-normandiarrek gaeldar klanen lurraldeak okupatu eta bereganatu zituzten, nagusiki Munster eta Ulster probintziak.

Kolonizazio prozesua Henrike VIII.a Ingalaterrakoaren erregealdian hasi, Maria I.a Ingalaterrakoa eta Elisabet I.a Ingalaterrakoaren erregealditan zehar mantendu, Jakue I.a Ingalaterrakoa eta VI.a Eskoziakoa eta Karlos I.a Ingalaterrakoa eta Eskoziakoaren erregealditan bizkortu, eta Oliver Cromwellek amaitu zuen.

XVI. mendeko kolonizazioak kolonia txikia ezartzeko joera zuen. Ondorengo koloniazazioetan irlandar lurjabeen lursail handien desjabetze handiak burutu ziren, horrek Ingalaterra, Eskozia eta Galestik kolono kopuru handia erakarri zuen.

1650ean Oliver Cromwellen zuzendaritzapean azken kolonizazio handia gauzatu zen, haren eskutik Irlandan milaka eta milaka gerlari parlamentarista ezarri ziren. Kolonizazio hauetaz gain, XVIII. mendean Erresuma Batua eta Europatik Irlandara zihoan inmigrazio bat ere ezarri zen.

Kolonizazio honek orduko nahiz gaur egungo irlandar demografia eta gizartean eragin handi eta sakona izan zuen, izaera britainiar eta protestantea zuten komunitate handiak sortu baitziren. Komunitate hauek uhartean gehiengoa ziren jatorrizko irlandar katolikoen interesen aurka azaldu ziren. Bestalde, irlandar ekonomian ere eragina izan zuen, ordurarte herrialdean oso zabalduak ez zeuden jabetza, merkataritza eta kreditu kontzeptuak ere hedatu zituelako. Aldaketa guzti hauek Irlandan klase sozial berri baten agerpena eragin zuten, alegia, lurjabe protestanteena.

Ikus gainera
------------

* Ulsterko kolonizazioa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1262722
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1262722
**Asier Martínez Etxarte** (Zizur Nagusia, 2000ko apirilaren 22a - ) nafar atleta da, 110 metroko hesi-lasterketetan aditua. 2022ko Europak Atletismo Txapelketan urrezko domina eskuratu zuen.  Hori dela eta, irailaren 14an herriko bestetako txupinazoa botatzeko eskaintza onartu zuen.

### 2022

110 metroko hesidunetan Europako txapelketan urrea lortu du.

### 2021

2021ean Espainiako pista estaliko txapelduna izan zen, eta laugarren amaitu zuen 60 metroko hesi-lasterketan 2021eko Europako Atletismo Txapelketako finalean. Finalean 7''60 segundoko denbora pertsonal berri bat ezarri zuen.

2021eko maiatzaren 15ean Castelló hirian bere markarik onena zuen 110 metroko hesi-lasterketan 13''34 eginez, 2021eko Europako Atletismo Talde Txapelketako lasterketan 110 metroko hesi-lasterketa irabazi aurretik hain zuzen ere.

2021eko ekainean, lekua erdietsi zuen 2020ko Olinpiar Jokoetan parte hartzeko, Espainiako txapelketa nazionaletan bigarrena amaiturik eta eskatutako denbora lortu zuelarik. Gizonezkoen 110 metro hesien lehiaketan finalean parte hartu zuen eta 6. geratu zen. 

Proba honetan, final laurdenetan bere lasterketa irabazi zuen, finalerdietan egindako denboraz sailkatu (13"27), eta finalean diploma lortu zuen bere marka berriro ere hobetuz (13"22), historian Olimpiar Jokoetan horrela egin duen lehen nafarra izanik. Espainiako sub-23 lasterkarietan ere marka onena da final horretakoa.

2021ean, 2021eko Nafarroako Telebista Sarietarako izendatu zuten Kirol Baloreen kategorian.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Real Federación Española de Atletismo. *Asier Martínez Echarte.* .
2. ↑    Tubia, Iker. ««Lanari eta entrenamenduei esker iritsi naiz honaino»» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-10-17).
3. ↑    Berria. «Urrea kolkoratu diote Asier Martinezi» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-10-17).
4. ↑   «Asier Martínez y Sergio Fernández, en la lista oficial de atletas que van a los Juegos Olímpicos de Tokio» *Diario de Navarra* 2021/07/02.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106418921
* **Kirolariak**
* IAAF: 14734118

 |

* Wd Datuak: Q106418921
**Camila Inés Zuluaga Suárez** (Bogotá, 1985eko maiatzaren 18a) irrati eta telebistako kazetari eta aurkezle kolonbiarra da. 

Politika Zientzien ikasketak egin zituen eta oso txikitatik ezaguna egin zen aktore, telebista eta irratiko esatari gisa, gero ikerketa kazetaritzan lantzeko W Radio Colombia kateko La W albistegian Julio Sánchez Cristorekin batera.

2018ko abenduaz geroztik, Blu Radio lan-mahaiaren parte da Mañanas Blu-n 10:30ean eta Caracol Code-n Noticias Caracol-en aurkezten du 19:00etako emankizunean.

Karrera
-------

Colegio San Patricio-n ikasi zuen, gero Politika Zientziak Universidad de los Andes-en. Canal Uno-ko Padres e Hijos telesailean hasi zuen bere karrera antzezten, Andrea Cortésen paperean, 1999 eta 2000 artean. Canal 13-n emititutako Play Tv eta Súper Play programen aurkezlea izan zen. 2005ean, Caracol Radio-ko Los 40 Principales gazte kateko DJ-a izan zen, eta W Radio Colombia albistegiaren lan-mahaiaren parte izan zen Noticiero W-n eta asteburuetan. 2006an, MTV albistegietako taldean izan zen eta MTV Latinoamérican programa bat antolatu zuen lehen kolonbiarra izan zen.

2008an Julio Sánchez Cristorekin batera La W-n sartu zen ikerketen eta salaketen arloan. Telebistara itzuli zen Claro Televisión-eko Día TV kateko "Puntos Cardinales" programaren zuzendari eta aurkezle gisa. 2011n El Pueblo de Cali egunkarian eta Nuevo Liberal de Popayán egunkarian zutabe bat idazten hasi zen. El Espectador-en ere kolaboratu zuen asteartero argitaratzen zen elkarrizketa berezi batekin.

2012an, Círculo de Periodistas de Bogotá-ren (CPB) kazetaritza saria jaso zuen "Urteko errebelazio kazetaria" kategorian. 2013an, Álvaro García kazetariak deitu zion RED Más Noticias proiektuari hasiera emateko, Claro Televisión-eko Día telebista kateko albistegia, eta bertan egon zen hiru urtez. 2015eko urrian, Simón Bolívar Kazetaritza Sari Nazionala jaso zuen irratiko albiste onenaren kategorian "El robo público y privado de la UNP" lanagatik.

2016an, New Yorkera bidaiatu zuen Columbiako Unibertsitatean Administrazio Publikoko Masterra egitera, La W-ko korrespontsala izanik 

2018an, Blu Radio eta Noticias Caracol-en sartu zen Mesa Bluren aurkezle gisa, Mañanas Blu-n 10:30 AM-en Colombia está al aire izenpean eta Noticias Caracol-eko Código Caracol sailetik, María Lucía Fernández ordezkatuz.

Bizitza pertsonala
------------------

2006an, Antonio Casale kirol kazetariarekin ezkondu zen, baina 2015ean dibortziatu ziren La W-ko barne mahaian iskanbila handi baten ostean, kazetaria irrati bereko beste emakume lankide batekin lotuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Camila Zuluaga se va de La W… para estudiar una maestría en EE. UU.» *Pulzo*.

Kanpo estekak
-------------

* W Radio Colombia
* MTV Latinoamérica
* Los 40 Principales Colombia
* Canal 13: El Canal Joven de Colombia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8256218
* Commonscat Multimedia: Camila Zuluaga

---

 |

* Wd Datuak: Q8256218
* Commonscat Multimedia: Camila Zuluaga
**Grand Départ Copenhagen Denmark 2022** delakoa Frantziako Tourraren 2022ko edizioaren Grand Départ ekitaldia izan zen, osorik Danimarkan garatua, aurkezpen ofizialez gain hiru etapa bertan korritu baitziren. Ekitaldiarekin lotuta Danimarka osoan beste 700 inguru gertakari antolatu ziren. Hedabideen araberam antolakuntza lokalak 10 milioi euro ordaindu zizkion Tourraren erakundeari, eta horrek kritikak jaso zituen, baina hiru egunen buruan onarpena zabaldua zegoen Dabimarkan.

Ekitaldiaren izenak Grand Départ termino frantsesa herrialdeko eta hiriburuko izen ingelesekin batu zituen, kontraste eginez hurrengo urteko Grand Départ Pays Basque 2023koarekin, zeinean Euskal Herriaren izena frantsesez agertu zen. 

Ekitaldia arrakastatsutzat jo zuten Danimarkako antolatzaileek zein Tourrekoek. 1.66 milioi ikusle izan zirela hiru etapetan jakinarazi zen, horietarik 639.000 Kopenhageko kaleetan lehen eguneko erlojupekoan. Ekitaldiari lotutako bisita turistikoak 722.000 izan omen ziren, eta haien gastu kalkulatua, Grand Départ-eko egunetan, 757 milioi koroakoa izan zen (101 milioi euro inguru). Telebistako zuzeneko emanaldiek 190 herrialdetan erakutsi zuten Danimarka.

Grand Départ daniarrak utzitako zapore ona biribildu zuen Tourraren jarraipenak eta Jonas Vingegaard daniarraren azken garaipenak, lasterketa honetako bere lehena.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
*Panaeolus antillarum*

Sinonimoak: *Psilocybe antillarum,* *Panaeolus phalaenarum*

Jangarria, ez da psikoaktiboa. Baina normalean ez da kontsumitzen, bere habitata eta zapore mindu samarra kontuan hartuta.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 3 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, kanpai-itxurakotik ganbilera, lodia, leuna, batzuetan zimur finekin. Kapelaren azala leuna, zuri-gris argi kolorekoa edo baita horixka kolorekoa ere, zahartzean zilar kolorekoa edo zuri distiratsua bihurtzen da.

**Orriak:** Adnatuak, sabeldun samarrak, gaztetan grisak eta espora-jalkinaren ondoren, beltz tantoduna, ertza zuri-gris kolorekoa.

**Hanka:** 4 eta 20 cm bitarteko garaierakoa, zurixka, nahiko sendoa, gainazal leuna goian eta ildaskatua behean, batzuetan okerra eta zertxobait loditua oinarrian. Eraztun gabe.

**Haragia:** Zurixka, oso lodia, usain fungikoa eta mindu samarreko zaporea. Espora jalkina beltza.

**Etimologia:** *Panaeolus* terminoa, grezieratik dator, "panoiolos" hitzetik, "pas pasa pan" = dena, eta "aiólos" = habitat koloretakoak.

Jangarritasuna
--------------

Jangarri kaskarra.

### Nahasketa arriskua

*Psilocybe cyanenscens*, haluzinogenoa, meheagoa da, kapela deprimituagoa eta kolore grisaxkagoa du orban urdinxkekin. *Panaeolus semiovatus* delakoak eraztuna du.

Sasoia eta lekua
----------------

Udaberrian, udazkenean, euri sasoietan. Espezie arrunta eta kosmopolita, banaketa geografiko zabalekoa. Ganaduaren simaurretan (4 hankako hausnarkariak), Taldeka edo soropildu samar ateratzen da.

### Banaketa eremua

Galeria
-------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cuña Fernandez Avelino.  (2023). Avelinosetas.info 2023.
**KR Reykjavik** edo **KR** (islandieraz *Knattspyrnufélag Reykjavíkur*) Islandiako futbol talde zaharrena eta arrakastatsuena da, Reykjavik hiriburukoa. Islandiako 26 Liga eta 13 Kopa irabazi ditu.

Historia
--------

KR 1899ko otsailaren 16an fundatu zen *Fótboltafélag Reykjavíkur* izenarekin Reykjaviken. Ondoren izena islanderara pasa zuten gaur egungoa ezarriz, *Knattspyrnufélag Reykjavíkur* (*Knattspyrnufélag* izenak literalki "baloiari ostikoa eman" esan nahi du). XX mendearen hasieran Newcastle United FC talde ingelesa modan zegoenez,haren koloreak hartu zituzten.

Islandiako Ligako lehenengo ekitaldia irabazi zuen baina hurrengo seiretan hiriko beste taldea, Fram, nagusitu zitzaion. Hauek izan ziren hasierako garai haietan talderik onenak eta bien arteko lehia handia sortu zen.

Islandiako Kopa 1960an hasi zen jokatzen eta KR taldeak lehenengo zortzi ekitaldietatik zazpi irabazi zituen. 1964-65 urtean Europako Kopan aritu zen baina lehenengo kanporaketa Liverpool indartsuaren aurka joaktzea tokatu zitzaion eta etxean 0-5 galdu ondoren Ingalaterran 6-1 galdu zuen. 1968 urtean bere 20 liga irabazi zuen baina hurrengo urtean bigarren mailara jeisti zen. Hurrengo hamarkadetan bigarren mailan aritu zen batez ere baina 90. hamarkadan kopa batzuk irabazi ondoren 1999an liga berria eskuratu zuen, aurrekoa baino 31 urte beranduago. XXI mendean Islandiako talde indartsuenetakoa izatera itzuli da, 5 Liga eta 4 Kopa irabazi baititu.

Palmaresa
---------

### Islandian: 53

* Islandiako Liga (27): 1912, 1919, 1926, 1927, 1928, 1929, 1931, 1932, 1934, 1941, 1948, 1949, 1950, 1952, 1955, 1959, 1961, 1963, 1965, 1968, 1999, 2000, 2002, 2003, 2011, 2013, 2019.
* Islandiako Kopa (14): 1960, 1961, 1962, 1963, 1964, 1966, 1967, 1994, 1995, 1999, 2008, 2011, 2012, 2014.
* Islandiako Superkopa (4): 1969, 1996, 2003, 2012.
* Islandiako Ligako Kopa (7): 1998, 2001, 2005, 2010, 2012, 2016, 2017.
* Kopa Atlantiarra (Islandia-Faroeak) (1): 2003.

Kanpo estekak
-------------

* **(Islandieraz)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q221702
* Commonscat Multimedia: Knattspyrnufélag Reykjavíkur

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 3929149108456968780006

 |

* Wd Datuak: Q221702
* Commonscat Multimedia: Knattspyrnufélag Reykjavíkur
Deepfake teknologia aurpegiko *morphing* egiteko
***Deepfake*** ingelesezko akronimoa da, *fake* (euskaraz: «faltsu») eta *deep learning* (euskaraz: «ikaskuntza sakon») hitzekin osatua. Berez, adimen artifizialeko teknika bat da, itxuraz benetakoak diren pertsonen bideo faltsuak editatzeko aukera ematen duena. Horretarako, gainbegiratu gabeko ikaskuntza-algoritmoak (ingelesez: *generative adversarial network*) eta lehendik dauden bideoak edo irudiak erabiltzen dituzte. Teknika horren azken emaitza oso bideo errealista da, baina fikziozkoa. *Deepfake*aren teknikaren erabileraren adibide nabarmenen artean *Rogue One: A Star Wars Story* 2016ko filmaren bi eszena daude, non Leia printzesa pertsonaia Carrie Fisher aktorearen gaztea zeneko aurpegiarekin agertzen den. Benetan Ingvild Deila aktore norvegiarrak antzeztu zuen eszena horietan.

Teknika hau aktore edo *celebrity* bat bideo pornografiko batean parte hartzen sortzeagatik ezagun bilakatu zen. Bideo faltsuen modalitate honetan, bideo pornografiko bat (algoritmorako erreferente gisa erabiltzen dutena) eta aktore edo *celebrity*aren beste bideo edo irudi bat konbinatuz sortzen dituzte, gero, programa informatikoak *deepfake* teknikekin editatzen duena. Ez du axola aktoreak edo *celebrity*ak inoiz eszena edo bideo pornografikorik egin ez izana; hain zuzen ere, lortu nahi dena da horrelako zerbait gertatu izanaren efektua sortzea, ahalik eta errealistena. Interneten dagoen eduki pornografiko ugaria dela eta, *deepfake* pertsona ospetsuen bideo pornografikoak sortu ohi dituzte, baina albiste faltsuak eta asmo txarreko buluak sortzeko ere erabiltzen dituztela azpimarratu behar da. Teknologia emergente honek ikerketaren munduan izan zuen jatorria, zinema munduko teknika digital garestien alternatiba gisa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Horowitz, Brian T..  (2019-5-13). «AI and Machine Learning Exploit, Deepfakes, Now Harder to Detect Deepfake videos are enabled by machine learning and data analytics» *PC Magazine*.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** deep-fake.es.  (2019-12-19). *¿Qué es un deep fake?.* .
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Daus, Gisela.  (2019-9-27). «Deepfakes: chantajes y mentiras en el videoclub. Entrevista a Sam Gregory, experto y activista de DDHH internacional.» *Clarín*.
4. ↑   **(Ingelesez)** Oberoi, Gaurav.  (2018ko martxoa). «Exploring deepfakes» *KD Nuggets*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q49473179
* Commonscat Multimedia: Deepfake

---

 |

* Wd Datuak: Q49473179
* Commonscat Multimedia: Deepfake
**Tinian** Mariana uharteetan kokatutako uharte txikia da. 101 km2ko azalera du, eta San Jose da bertako herririk garrantzitsuena. Bertatik 8 kilometro ipar-mendebaldera Saipan uhartea dago, artxipelagoko hiriburua.

2000. urteko erroldak 3.540 biztanle zenbatzen zituen. Txamorroa eta ingelesa bertako hizkuntza ofizialak dira.

Historia
--------

Tinian, beste Mariana uharteak bezala, 1667an, Espainiaren soberaniapean geratu zen, 1899an Alemaniar Inperioari saldu arte.

Alemaniarrek uharteari erabilerarik ematen ez ziotela ikusirik, japoniarrek Lehen Mundu Gerraren ostean okupatu egin zuten, baina AEBk 1944. urtean konkistatu zuten. Estatubatuarrek irla hegazkin-base bihurtu zuten, eta bertatik aireratu ziren Hiroshima eta Nagasaki herrietan jaurti zituzten bonba atomikoak garraiatu zituzten Enola Gay eta Bockscar hegazkinak, hurrenez hurren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** *DBCity.com*.
2. ↑   Anonymous.  (2014-03-10). «Atomic Bomb» *HISTORY* (Noiz kontsultatua: 2016-12-13).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q325652
* Commonscat Multimedia: Tinian

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 241199332
* GND: 4446495-2
* LCCN: sh85135523
* NARA: 10044469
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 4107052
* TGN: 1009462

 |

* Wd Datuak: Q325652
* Commonscat Multimedia: Tinian
**Bearnesa** (bearnesez: *bearnés* edo *biarnés*), okzitaniera hizkuntzaren barruan, gaskoi dialektoaren azpidialekto bat da, Bearnon (Pirinio Atlantikoak, Frantzia) mintzatua. Zuberoako mugan ere hitz egin izan da, eta etxalde batzuetan oraindik ere badira bearnesaren hiztun gutxi batzuk. Bearnesak izan du okzitanieraren aldaera guztietatik atzerakada gutxien, eta nortasun handikoa da, historikoki Pirinioen testuinguruan Bearnok izandako garrantzi politikoarengatik.

Historia
--------

Bearnoko bandera.
Bearnesak, hizkuntza idatzi gisa, Bearnoko bizkonderria izan zen bitartean loraldia bizi izan zuen, XIV. mendetik 1620ra. Bearnesa, horrela, lege- eta administrazio-agirietan erabiltzen zen, beste okzitaniar aldaerak jada eremu horietatik at zeudenean. 1620tik aurrera, bearnesaren gainbehera hasi zen pixkanaka. Frantziar Iraultzaren ondoren, 1789tik aurrera, frantsesak ia osoki ordezkatu zuen agiri eta ekitaldi ofizialetan.

1982ko ikerketa baten arabera, Bearnoko biztanleen % 51 bearnesa hitz egiteko gai zen; % 70, ulertzeko gai; eta % 85, hizkuntza babestearen alde zeuden. Gaur egun, bearnesa gaskoiaren aldaerarik indartsuena da, nahiz eta egoera gutxitu argian egon eta hizkuntza-transmisioa gero eta urriagoa izan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «bearnes - Elhuyar hiztegiak» *hiztegiak.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-03-10).
2. ↑  "Euskara bidaide", *Nora aldizkaria*, 22. alea, 2009ko azaroa

Ikus, gainera
-------------

* Gaskoi (hizkuntza)
* Okzitaniera
* Bearno

Kanpo-estekak
-------------

* **(Frantsesez)** Bearnerari buruzko webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2736556
* Commonscat Multimedia: Béarnese dialect

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11943996r (data)

 |

* Wd Datuak: Q2736556
* Commonscat Multimedia: Béarnese dialect
*Faerberia carbonaria*

Sinonimoak: *Cantharellus carbonaria*, *Cantharellus umbonatus var. carbinarius*. *Cantharellus anthracophilus*, *Merulius carbonarius*, *Merulius leucophaeus*. *Lentinus* *carbonarius*

Jangarria, Beste *Cantharellus* batzuen kalitatea baino apalagokoa du.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 2 eta 6 cm bitarteko diametrokoa, inbutu forman erdian sakonune batekin, batzuetan titi txiki batekin, ertz biribildu-lobulatuarekin. Azal ezkatatsuarekin, haritsua, arre ilun kolorekoa lehorrean edo gris-marroia, ia beltza lehorrean.

**Orriak:** Ongi definituak, dekurrenteak, ugari, oso meharrak, anastomosatuak, irregularki adarkatuak, elkarren artean zeharkako zainen bidez lotuak, zuri zikin kolorekoak, gris-urdin tonuekin.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Beti betea, ia zilindrikoa, luzea, askotan eszentrikoa, grisaxka edo kapelaren kolorekoa.

**Haragia:** Zurixka, biguna, ez oso haritsua. Usain eta zapore gabea. Espora-jalkina zuria.

**Etimologia:** *Cantharellus* terminoa grekotik dator eta koparen txikigarria da, kopa txikia esan nahi du.

Jangarritasuna
--------------

Kalitate ertaineko jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Cantharellus cinereus* delakoarekin nahas daiteke, honek oin beltzaxkagoa eta motzagoa du, batzuetan barnehutsa, orriak ez hain dekurrenteak eta aran usaina.

Sasoia eta lekua
----------------

Urte osoan. Urria. Erretako lurretan, txondor-zuloetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 124 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
**Vikingur Reykjavik** (islandieraz *Knattspyrnufélagið Víkingur*) Islandiako futbol taldea da, Reykjavik hiriburukoa. Islandiako 5 Liga eta Kopa bat irabazi ditu.

Historia
--------

Taldea 1908an sortu zen eta lehenengo hamar urtetan ez zuen partida bakar bat galdu, baina titulurik ere ez zuen irabazi, ez baitzuen txapelketa ofizialik jokatu. 1918an txapelketetan parte hartzen hasi zen eta 1920 eta 1924ko Islandiako Ligak irabazi zituen.

Islandiako Kopa bakarra eskuratu du, 1971koa. 1981 eta 1982an Liga berriak irabazi zituen. 1982-83 denboraldiko Europako Kopan Errealaren aurka jokatu zuen eta kanporatua izan zen, dena dela Atotxan bi gol sartzeko gai izan zen. Lorturiko azkenengo titulua 1991ko Liga izan zen.

Azken hamarkadetan lehen eta bigarren maila arteko taldea izan da. 2014an Ligan laugarren egitea lortu zuen eta 2015-16ko UEFA Europa Leagueko lehen kanporaketa jokatu du baina FC Koper esloveniarrak kanporatu du. 2021ean Liga eta Kopa irabazi zituen.

Palmaresa
---------

### Islandian: 19

* Islandiako Liga (6): 1920, 1924, 1981, 1982, 1991, 2021.
* Islandiako Kopa (5): 1971, 2019, 2021, 2022, 2023.
* Islandiako Superkopa (3): 1982, 1983, 2022.
* Reykiavikeko Txapelketa (5): 1940, 1974, 1976, 1980, 1982.

Euskal taldeen aurkako partidak
-------------------------------

Vikingurrek kanporaketa bakarra jokatu du euskal taldeen aurka:

| Denboraldia | Txapelketa | Fasea | Etxekoa | Emaitza | Kanpokoa |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1982-83 | Europako Kopa | Final hamaseirenak | VikingurReal Sociedad | 0-13-2 | Real SociedadVikingur |

Kanpo estekak
-------------

* **(Islandieraz)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1140538
* Commonscat Multimedia: Knattspyrnufélagið Víkingur

---

 |

* Wd Datuak: Q1140538
* Commonscat Multimedia: Knattspyrnufélagið Víkingur
**María Asunción Mateo** (Valentzia, 1944) idazle eta irakasle espainiarra da, Rafael Alberti poetaren alarguna, eta harekin bizi izandakoaren memoria batzuen idazlea (Mi vida con Alberti: Para algo llegaste, Altair).

Biografia

Lehen ezkontza batean seme eta alaba bat izan zituen, eta 1983an Rafael Alberti ezagutu zuen Baeza hirian, Antonio Machadoren omenezko literatura ekitaldi batean. Orduan hasi zuen Albertirekin harremana, eta 1990an ezkondu ziren. 1999ean alargundu zen. Bikoteko kideen adin desberdintasuna (gizona 42 urte nagusiago) motibo izan zen zurrumurru eta esames maltzurretarako, zeintzuek isla izan zuten bereziki Impares, fila 13 eleberrian (Planeta, 1996; aurreko urteam Ateneo de Sevilla saria irabazitakoa), Luis García Montero eta Felipe Benítez Reyes idazleen elkarlaneko lanean. Idazle zahar batekin (Bertematti delako bat, baina dudarik ez da Alberti denik) interesagatik ezkondu den emakume gazte aprobetxategi baten erretratua da liburua, zeinean Mateorekin lotu daitekeen pertsonaia emagaldu lotsagabe gisa erretratatzen duten. Alargun beltz zurrupatzailearen estereotipoa, azken batean.

2023an, Mateok memoria liburua argitaratu zuen, *Mi vida con Alberti*. Maitasun istorio gisa deskribatzen du Albertirekin bizi izandakoa, eta jasandako jazarpen eta esamesak ere agertzen dira, Impares, fila 13 eleberrikoak eta beste batzuk. Eraso egin ziotenen artean barkamena eskatu zionik ere badela ageri da memorietan, hala nola Mario Muchnik editorearen kasua. Memoria hauen erreseina sinatu zuen Anna Caballé historialari eta genero kontuetan adituak El País egunkariko Babelia gehigarrian, Mateoren adorea eta prosa txalotuz, eta Albertiren bikote izateagatik pairatu behar izan zuena gogoratuz. Erreseina honen aurrean, Impares-en autoreetako batek, Luis García Monterok (une horretan Cervantes Institutuko zuzendari) beste iritzi erasotzailebat idatzu zuen Caballéren aurka, ezagutza falta eta feminismo oker bat ("feminismoaren balioak perbertitu", García Monteroren hitzetan) leporatuta. García Monterorena ere ez zen erantzun gabe geratu.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
1987ko Arabako Karta Arkeologikoaren azala
**Arkeologiarako Arabar Institutua**, (gaztelaniaz Instituto Alavés de Arqueología dena, eta bere siglak IAA-AAI dituenak), Arabako historiaurrea eta lehen mendetako historia aztertzen duen ikerketa eta hedapen arkeologikorako zentroa da. 1957an hasi zen Arabako Foru Aldundiko Kultura Kontseiluan, eta 1978an hartu zuen izen berria. Irabazi asmorik gabeko kultur elkarteen araubidearen barruan antolatu zen. Ondoren, Eusko Jaurlaritzak onura publikokotzat jo zuen.

*Estudios de Arqueología Alavesa* aldizkari zientifikoa argitaratzen du eta Arabako aztarnategi arkeologikoen informazioa biltzen duen Arabako Karta Arkeologikoa ere idazten du.

2014tik aurrera, Arkeologiarako Arabar Institutuak sari bat ematen du Enrique Egurenen lana gogora ekartzeko eta Arabako arkeologian ikerketak egin dituzten profesionalak saritzeko bi urtean behin. 2023 arte saritutakoak, Javier Fernández Eraso, Andoni Sáenz de Buruaga, Armando Llanos Landaluze, Paquita Sáenz de Urturi eta Nieves Urrutia Agorreta izan dira.

Arabako Arkeologia Institutuko indusketa Zuiako Oroko Haitzetako kastroan (1964-66 urteak)
La Hoyako aztarnategian AAI-ak parte hartu zuen.

Oharrak
-------

1. ↑  Lurralde jakin bateko karta arkeologikoak, lurralde horretan aurkitu diren aztarnategien katalogo zehatza da, ikertuak izan diren ala ez. Oso garrantzitsuak dira etorkizuneko ikerketak planifikatzeko eta guneak babesteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *IAA-AAI.*  (Noiz kontsultatua: 2021-11-07).
2. ↑   «IAA-AAI» *iaa-aai.org* (Noiz kontsultatua: 2021-11-07).
3. ↑   «IAA-AAI» *iaa-aai.org* (Noiz kontsultatua: 2023-10-31).

Kanpo estekak
-------------

* Inskripzioa eta estatutuak Eusko Jaurlaritzako elkarte-erregistroan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110112858

 |

* Wd Datuak: Q110112858
**Regia Marina** edo **Italiako Errege Itsas Armada**, 1861ean sortu zen. Italiako Erresumako itsas armada militarra izan zen 1946 arte. Italiako Itsas Armadan bihurtu zen errepublika aldarrikatu zenean.

Regia Marinaren lehen eginkizuna, 1866ko Lisako guduan izan zen, Italiaren bateraketaren testuinguruan.

Bigarren Mundu Gerran sartzean, Regia Marina, munduko bosgarren itsas armada zen, AEB, Erresuma Batua, Japonia eta Frantziakoaren ondoren. Aliatuekin, 1943an armistizioa sinatu zenean, itsas armada, tropa nazien aurkako erresistentziarako erabili zen.

Parte hartu zuen gerrak
-----------------------

* Italiar Independentziaren Hirugarren Gerra
* Austria-Prusia Gerra
* Italia-Turkia Gerra
* Lehen Mundu Gerra
* Espainiako Gerra Zibila
* Albaniaren Italiar Inbasioa
* Bigarren Mundu Gerra

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q855186
* Commonscat Multimedia: Regia Marina

---

 |

* Wd Datuak: Q855186
* Commonscat Multimedia: Regia Marina
**Musulman** (arabieraz مسلم, persieraz eta urduz مسلمان, turkieraz *Müslüman*, albanieraz *Mysliman*, bosnieraz *Musliman*) Islamaren jarraitzaile bat da. Literalki *Allahren menekoa dena* esan nahi du.

Musulman gehienek musulmantzat dute (hurrengo otoitza) esaten duen edonor: "Ez dago beste ahaltsurik Allah baino eta Mahoma da Bere Mezularia". Musulmanek Islamaren ardatzak Mahomaren aurretik bazirela uste dute eta eurentzat Adan, Noe (Nuh), Moises (Musa) eta Jesus (Isa) ere Jainkoak bidalitako profetak baziren.

Taldeak
-------

Talde nagusiak Sunniak, Xiiak eta Sufiak dira.

Hainbat erlijiotako sinestunek euren burua musulmantzat dute, baina musulman gehienek ez dituzte onartzen. Adibidez ez Sunni ez Xiiek ez dituzte Ahmadiak onartzen. Pakistanen hauek ez dira Musulmantzat legalki onartzen.

Eslaviar musulmanak
-------------------

Sakontzeko, irakurri: «Eslaviar musulman»
*Eslaviar musulmanak* nagusiki tradizio erlijioso islamikoa duten talde eta azpitalde eslaviarrak dira. Sailkapen honek batez ere Jugoslaviako erroldetan izan zuen garrantzia (*nazionalitate musulmana* bertako erroldetako aukera bat zen) eta estatu hau desagertuz joan zen neurrian talde batzuen definizioa aldatu egin da. Musulman hauetako talde ezagunena bosniakoak dira.

Ikus, gainera
-------------

* Islam
* Koran
* Ramadan
* Muhammad
* Islamismoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47740
* Commonscat Multimedia: Muslims

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 13318576v (data)
* GND: 4040921-1
* LCCN: sh85089077
* NDL: 00564597
* NKC: ph123046
* NARA: 10640913

 |

* Wd Datuak: Q47740
* Commonscat Multimedia: Muslims
| **Ezkurra I.a** |
| --- |
|  |
| **Izen osoa:** | Patrick Ezkurra |
| **Jaiotza data:** |  |
| **Jaioterria:** | Urruña (Lapurdi) |
| **Heriotza data:** | 2015eko uztailaren 19a(46 urte) |
| **Heriotza herria:** | Urruña (Lapurdi) |
| Pilotaria |  |
| **Modalitatea:** | esku huskako pilota |
| **Postua:** |  |

**Patrick Ezkurra**, ezizenez **Ezkurra I.a** (1970, Urruña, Lapurdi - Lapurdi 2015eko uztailaren 29a, Urruña) lapurtar pilotari profesional bat izan zen. Trinkete modalitatean jokatzen zuen.

2001an Frantziako eliteko esku-huskako txapelduna izan zen eta 1994ko Munduko Pilota Txapelketan Thierry Etxeto bikote zuela Urrezko Domina irabazi zuen. Ibilbide luzea izan zuen Ezkurra I.ak; hamazazpi urtez aritu zen berezkoekin, eta buruz buruko zein binakako txapeldun izan zen.

2011n pilota profesionaletik erretiroa hartu ondoren, Esku Pilota enpresan pilotaren ezagutza hedatzen eta pilota irakasle gisa jardun zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Fallece el trinquetista Patrick de Ezcurra. 2015eko uztailaren 22. Noticias de Gipuzkoa **(Gaztelaniaz)**
2. ↑  Suicide du pelotari Patrick de Ezcurra. 2015eko uztailaren 21a. FRance **(Frantsesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q33297657

 |

* Wd Datuak: Q33297657
**Perkūnas** (lituanieraz Perkūns, Perkūnas, letonieraz: Pērkons, Pērkonos, prusieraz: perkūns, perkunis, polonieraz: Perkun, Perun, Perkwunos, eslovenieraz: Parkelj), baltiar panteoiko jainkorik garrantzitsuenetako bat da. Lituaniar zein letoniar mitologian tximista, euria, mendien, haritzen eta zeruaren jainkoa bezala dokumentatua dago.

Etimologia
----------

Izena oraindik mantentzen da egungo baltikoan, lituanieraz perkūnas ("tximista") eta perkūnija ("tximista ekaitza"), eta letonieraz pērkons bezala ("tximista" zein "tximista ekaitza"). Honen beste izen alternatibo batzuk Pērkoniņš eta Pērkonītis (txikigarriak) eta Pērkona tēvs eta Vecais tēvs dira.

Perun eslabiar jainkoarekin (Perún edo Parom), Ukkoren (gizon zaharra) izenetako bat den Perkele finlandiar jainkoarekin, baltiar mitologiako mailegutzat hartua dena, eta Jörð edo Fjorgyn eskandinaviar jainkosarekin lotua dago.

Jainko honek, era berean, lituanieraz zenbait ezizen onomatopeiiko ditu, horien artean: Akmeninis, Blizgulis, Bruzdulis, Dievaitis, Dūdų senis, Dundulis, Dundusėlis, Dundutis, Kalvis, Karalius Perkūnėlis, Poškutis, Šarkutis, Tarškulis, Tarškutis, etab...

Pērkons letoniar rock taldeak bere izena jainko honen izenetik jasotzen du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q616848
* Commonscat Multimedia: Perkūnas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 30402831
* GND: 121815935

 |

* Wd Datuak: Q616848
* Commonscat Multimedia: Perkūnas
*Artikulu hau Poloniako eskualde historikoari buruzkoa da; Poloniako eskualde administratiboa gaitzat duena beste hau da: «Polonia Handiko voivoderria»*
Polonia Handiko mapa historikoa.
**Polonia Handia**  (polonieraz: *Wielkopolska*, alemanez: *Großpolen*, latinez: *Polonia Maior*) Poloniako erdi-mendebaldeko eskualde historikoa da.

Oder ibaiaren ekialdean dago, Pomeraniaren (iparraldean) eta Silesiaren (hegoaldean) artean. Warta ibaiak eta honen adarrek ureztatzen dute Polonia Handia. Hiri nagusia Poznan da.

1999tik gehiena Polonia Handiko voivoderriaren barnean dago, baina zati batzuk Lubusz, Kujavia-Pomerania eta Lodzeko voivoderrietan daude.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2012/8/3 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  Europako eskualde historiko-politiko nagusiak Euskaltzaindia.net

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q211371
* Commonscat Multimedia: Greater Poland

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85146625
* NKC: ge160067
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q211371
* Commonscat Multimedia: Greater Poland
**Samuha** hiri hitita baten izena da, bere kokapen zehatza ezagutzen ez delarik, eta Tudhalia II.aren erregealdian (K.a. 1385-K.a. 1360 gutxi gora-behera), garrantzi handia izan zuena.

Arnuanda I.aren erregealdiaren amaiera aldera, hititar inperioa, mendekoen matxinadek eta herri barbaroen inbasioek hondatu zuten, azken hauen artean, gasgas herriena nabarmendu behar da, Hattusa hiriburua hartzera heldu zirenak. Tudhalia II.ak, tronura igotzean, Samuhan behin behineko hiriburu bat ezartzea erabakitzen du, Hattusa birkonkistatu arte (handik gutxira gertatu zena), eta garai honetan lortzen du hiriak bere dizdirarik handiena, ordutik aurrera gainbehera etorri zelarik.

Samuha, hititar erlijioarentzako ere garrantzitsua zen, bi jainko garrantzitsuren gurtza gune bezala: ekaitz jainkoa, eta Sausga, Ishtarren baliokide hitita. Hain gurtua zen Sausga, ezen Hattusili III.a hititar erregeak, bere karrera, jainkosa honen apaiz bezala Samuhan hasi zuela.

Ez da ezagutzen Samuhari buruzko erreferentzia gehiagorik Hattusili III.aren erregealdiaren ondoren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q391065

 |

* Wd Datuak: Q391065

38°06′N 38°00′E﻿ / ﻿38.100°N 38.000°E﻿ / 38.100; 38.000
**Txoritokieta** San Marko-Txoritokieta mendiguneko mendi bat da. Donostia, Altza, Pasaia, Errenteria, eta Astigarragaren artean. 317 metroko garaiera du, eta alboan du San Marko mendia.

Mendigunetik Donostialdeko eta Bidaso Behereko eskualdeetako ikuspegi zabalak daude, Jaizkibel, Aiako harria, Adarra, Ernio eta Gipuzkoako beste zenbait mendiren ikuspegiekin batera. 

Gailurreko gotorlekua
Egoera pribilejiatu hori dela eta, gotorleku bat eraiki zen XIX. mendearen bukaeran, egun interes historiko handia dutenak eta aisialdirako eta bisita turistikoetarako erabiltzen direnak. 

Txoritokieta zutarria
Mendigunean megalitoen multzo garrantzitsu bat badago, trikuharri eta zutarriekin. Udaberrian, gainera, San Markoko erromeria tradizionala ospatzen da.

Inguruko mendiak
----------------

* Bizarain edo San Marko, 260 m
* Kutarro, 215 m
* Ametzagaina, 122 m
* Antoña, 120 m
* Ametzagainako kraterra, 114 m

* Panoramika Jaizkibeletik Txoritokietaraino, AltzakPikutzueta bidetik.Panoramika Jaizkibeletik Txoritokietaraino, AltzakPikutzueta bidetik.

Ikus, gainera
-------------

* Txoritokietako gotorlekua
* Txoritokietako Estazio Megalitikoa
* Txoritokieta monolitoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108525150

 |

* Wd Datuak: Q108525150
**SMS *Schleswig-Holstein*** (ⓘ) Alemaniako Kaiserliche Marinek eraikitako bost *Deutschland* klaseko akorazatuetatik azkena izan zen. Ontzia, Schleswig-Holstein probintziaren izenarekin bataiatua, Kielgo Germaniawerft ontzioletan eraiki zen 1905ean, eta ia hiru urte geroago jarri zen martxan. Bere klaseko ontziak zaharkituta zeuden lanean hasi zirenean, tamaina, blindajea, su-potentzia eta abiadura txikiagoak baitziren korazatuen belaunaldi berrikoak baino.

*Schleswig-Holstein* bi mundu-gerretan borrokatu zen. Lehen Mundu Gerran, lehen lerroan egon zen Itsas Garaiko Flotaren II. Eskuadroian, eta Jutlandiako guduan izan zen 1916ko maiatzaren 31tik ekainaren 1era. *Schleswig-Holstein* borrokaldian sartu zen eta tamaina handiko jaurtigai batek kaltetu zuen. Borrokaren ondoren, *Schleswig-Holstein* zaintza-lanetarako erabili zuten Elba ibaiaren bokalean, 1917. urtearen amaieran zerbitzutik kendu baino lehen. Versaillesko Itunak Alemaniari baimentzen zizkion korazatu urrietako bat izaki, 1920ko hamarkadan *Schleswig-Holstein* berriro jarri zen martxan. 1935ean, korazatu zaharra ontzi-kadeteentzako eskola-ontzi bihurtu zen.

*Schleswig-Holstein*ek Bigarren Mundu Gerrako lehen tiroak egin zituen Westerplatteko base poloniarra bonbardatu zuenean Danzigen, 1939ko irailaren 1ean. Ontzia eskola-ontzi gisa erabili zen gerraren zatirik handienean, eta britainiar bonbarderoek hondoratu zuten 1944ko abenduan, Gotenhafenen. Ondoren, *Schleswig-Holstein* erreskatatu eta lehorreratu egin zuten, sobietar armadak tiro-praktiketan erabiltzeko. 1990ean, ontziaren kanpaia Bundeswehreko Historia Militarreko Museoan (Dresde) zegoen ikusgai.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q170363
* Commonscat Multimedia: Schleswig-Holstein (ship, 1906)

---

 |

* Wd Datuak: Q170363
* Commonscat Multimedia: Schleswig-Holstein (ship, 1906)
Lactobacillus acidophilus mikroskopioan ikusita
**Probiotikoak** mikroorganismo biziak dira (bakterioak edo legamiak), hainbat elikagaitan daudenak, eta ostalariaren digestio-aparatuan eta gorputzean osasun onurak eragiten dituztenak. Elikagai hartzituak (jogurta, kefirra, Sauerkrauta, gazta batzuk...) dira batik bat holako mikroorganismoak dituztenak.

Azpimarratu behar da mikrobio horiek ez direla patogenoak.

MOEak honako definizio hau ematen du: "*Probiotikoak mikroorganismo biziak dira, kopuru egokietan erabilita organismo ostalariaren osasunean onurak eragiten dituztenak*".

Onura horien artean hiru dira aipagarrienak: immunitate-sistemaren jarduera modulatzen dute, hesteetako flora bakteriarraren homeostasia hobetzen dute (hainbat gaitz gastrointestinalen tratamenduan onuragarriak izanik), eta Helicobacter pylori bakterio kaltegarriaren aurka eraginkorrak omen dira. Hala ere, zientzialarien artean ez dago erabateko adostasunik onura horiek guztiak onartzeko orduan.

Gehien erabiltzen diren probiotikoak bakterio laktikoak dira (Lactobacillus generokoak), eta Bifidobacterium generoa; legamien artean, aldiz, Saccharomyces bat (*Saccharomyces boulardii*).

Ikus, gainera
-------------

Prebiotiko

Kanpo estekak
-------------

* Probiotikoak[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1816730
* Commonscat Multimedia: Probiotics

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX550996
* BNF: 12231769j (data)
* GND: 4338112-1
* LCCN: sh2006003499
* NDL: 01201136
* NKC: ph486111
* SUDOC: 050517147
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D019936

 |

* Wd Datuak: Q1816730
* Commonscat Multimedia: Probiotics

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Albero, Josu: Mikrobioen mundu liluragarria, EHUak argitaratuta (2019) 83-85 orr. ISBN: 978-84-1319-082-2
2. ↑  Los yogures con probióticos no consiguen el beneplácito científico
3. ↑  
 Didier Raoult irakasle eta mikrobiologoaren salaketa Nature aldizkarian.
**Latorrizko danborra** (alemanez *Die Blechtrommel*) Günter Grass alemaniar idazleak idatzitako eleberri bat da. 1959an argitaratu zen eta "Danzig trilogia"ren lehenbiziko eleberria da, "Katua eta sagua" eta "Zakur urteak" liburuek osatutakoa.

Errealismo magikoaren adibidea da estiloaren aldetik.

Argumentua
----------

Oskarrentzat bere hamahirugarren urtebetze eguna bizitzako une garrantzitsua izan zen. Ez haztea erabakitzeaz gain bere lehenbiziko latorrizko danborra jaso zuen eguna baita, hain zuzen ere, bere bizitza osorako bere alboan edukiko zuen objektua.

Zinema
------

1979an eleberrian oinarritutako izenburu berdineko filma estreinatu zuen Volker Schlöndorff zuzendari eta gidoigile alemaniarrak.

Ikus, gainera
-------------

* Literatura unibertsala
* Eleberri ospetsuen zerrenda

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**"Gunter Grass discusses The Tin Drum" (BBC)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q899334
* Commonscat Multimedia: Die Blechtrommel

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 175789102
* BNF: 119436033 (data)
* GND: 4099211-1
* NKC: aun2014805146
* Open Library: OL67334W
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q899334
* Commonscat Multimedia: Die Blechtrommel
***Le Redoutable*** izeneko itsaspekoak Armada Frantsesak erabili zituen Bigarren Mundu Gerran. Ofizialki *Sous-marins de grande patrouille* edo **1 500 tona klaseko itsaspekoak** izena eman zitzaien eta *1500 seriea* izenez ere ezagunak izan ziren, hiru azpiklasetan banatu zituztelarik. Serie hau bereziki arrakastatsua, fidagarria, nabigazio baldintza bikainekoa eta armamentu onekoa kontsideratua izan zen. Guztira 31 eraiki zituzten, itsas armada frantsesak eraikitako itsaspeko gehien zituen klasea, eta itsaspeko indarraren herena hartu zuen.

Historia
--------

**Le Redoutable klasea** Ozeano Atlantikoan esploratzaile izateko eta merkataritza trafikoari erasotzeko egin zuten; baita zerbitzu kolonialerako ere.

1922ko Washingtoneko Itsas Ituna edo 1930eko Londresko Konferentzia bezalako gerra arteko itunei jarraituz, bere eraikuntzak tamaina eta kopuru murrizketak jasan zituen. *Redoutable klasea* *Requin klasea*ren ordezko eta ondorengo gisa eraikia izan zen.

Lehenengo biak, *Le Redoutable* eta *Vengeur*, 1922an enkargatu zituzten, eta geroago, 1925ean, beste 7 eskatu zituzten, 1927an, 5 gehiago behar zirelarik. 1928an, 6 itsaspekoko bigarren serie bat ere eskatu zuten, diseinuan hainbat aldaketa eta motor indartsuagoak ezarriz. Honen ondoren, hirugarren seriekoak atera ziren, motore hobe eta abiadura handiagoa zutenak.

80 metroko sakonera arte egin dezake lan eta 3 mota zeuden:

* 1. tipoa- Ozeano itsaspekoa edo patruila luzekoa.
* 2. tipoa- Kostaldeko itsaspekoa.
* 3. tipoa- Itsaspeko mina-jartzailea.

Eraiki ziren klase honetako bukeak
----------------------------------

1.500 seriearen planoak.
Frantziako errepublikako presidentea, Gaston Doumergue, *Redoutable* botatzeko unean. Cherbourg, 1925eko uztailaren 17a.
Le *Redoutable*, lehenengoa
Ajax urpekontzia
Guztira 31 eraiki itsaspeko hauek eraiki zituzten:

### Lehenengo seriea

* Le Redoutable (Q136)
* Vengeur (Q137)
* Achéron (Q150)
* Achille (Q147)
* Actéon (Q149)
* Ajax (Q148)
* Archimède (Q142)
* Argo (Q151)
* Fresnel (Q143)
* Henri Poincaré (Q140)
* Monge (Q144)
* Pascal (Q138)
* Pasteur (Q139
* Pégase (Q156)
* Persée (Q154)
* Phénix (Q157)
* Poncelet (Q141)
* Prométhée (Q153)
* Protée (Q155)

### Bigarren seriea

* L'Espoire (Q167)
* Glorieux (Q168)
* Centaure (Q169)
* Héros (Q170)
* Conquérant (Q171)
* Tonnant (Q172)

### Hirugarren seriea

* Agosta (Q178)
* Sfax (Q182)
* Casabianca (Q183)
* Bévéziers (Q179)
* Ouessant (Q140)
* Sidi Ferruch (Q181)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Frantsesez)**
2. ↑  **(Frantsesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q923572
* Commonscat Multimedia: Redoutable class submarine (1931)

---

 |

* Wd Datuak: Q923572
* Commonscat Multimedia: Redoutable class submarine (1931)
**STEM** ingelesezko akronimoa da, zientzia, teknologia, ingeniaritza eta matematikaren diziplina akademikoak jasotzen dituena (*science, technology, engineering* & *ma­ths*). Batez ere hezkuntza arloan erabiltzen da, zientzia eta teknologia alorren sustapenerako. Gaur egun, artea eta giza-zientziak barne hartzen duen STEAM terminoa erabili ohi da .

Hezkuntza
---------

STEM mugimenduak, oro har, zientzia, teknologia, ingeniaritza eta matematikako ikasketen ezarpena eta sustapena du helburu nagusi. Ezagu­tza bereizietan oinarritu ordez, modu osatuan bost diziplinen irakaskun­tzan oinarritutako ikaskun­tza-eredua proposatzen du, diziplina arteko ikuspegiarekin eta modu aplikatuan.

Nabarmendu beharrekoa da STEM Hezkun­tzaren kon­tzeptuari eta praktikari buruzko ikuspegi desberdinak daudela. Eskualde edo herrialde bakoi­tzak bere esanahia zabal­tzen edo muga­tzen dubere testuinguru sozioekonomikoa aintzat hartuta.

Emakumezkoen presentzia STEM alorrean
-------------------------------------

STEM alor batzuetan gizonen eta emakumeen proportzioaren artean desoreka dago. UNESCOren (UIS) Estatistika Institutuak 89 herrialde ikertu zituen, eta ikerketa horien laurden bat (%29) emakumeak dira. Desoreka horri aurre egiteko hainbat egitasmo jarri dira abian .

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «STEM, STEAM... ¿pero eso qué es?» *ODITE: Observatorio de Innovación Tecnológica y Educativa* (Noiz kontsultatua: 2019-01-08).
2. ↑    «STEAM Euskadi» *steam.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-01-08).
3. ↑   «Women in Science» *uis.unesco.org* 2016-11-18 (Noiz kontsultatua: 2019-01-08).
4. ↑     *Inspira STEAM – #inspiraSTEAM.*  (Noiz kontsultatua: 2019-01-08).
5. ↑   Innobasque Agencia vasca de la Innovación.  (2018-11-21). *STEAM espazioa - Gomendioen gida.*  (Noiz kontsultatua: 2019-01-08).[*Betiko hautsitako esteka*]
6. ↑   «Zientzia-hezkuntza 2018-2019 - Zientzia-hezkuntza Programa» *sites.google.com* (Noiz kontsultatua: 2019-01-08).[*Betiko hautsitako esteka*]

Ikus, gainera
-------------

* STEAM (hezkuntza).

Kanpo estekak
-------------

* EAEko Hezkuntza Saileko ***STEAMgune.euskadi.eus*** horretako baliabideak
* EAEko Berritzegune Nagusiko STEAM webgunea.
* EAEko ***steam.eus*** (STEAM Sariak, etab.).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1881523
* Commonscat Multimedia: STEM

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1881523
* Commonscat Multimedia: STEM
**Bismarck korazatua**, Kriegsmarineko korazatu bat izan zen, Otto von Bismarck kantzilerra eta Alemaniaren bateratzearen bultzatzailearen omenezko izena zeramana. Tirpitz korazatuarekin batera, Alemaniak inoiz eraikitako korazatu handiena izan zen.

1936ko uztailaren 1an Hanburgoko Blohm + Voss ontziolan eraikitzen hasi eta 1939ko otsailaren 14an ureratu zen.

Bismarck korazatua zerbitzuan 8 hilabetez bakarrik egon zen, Ernst Lindemann kapitainaren agindupean, Rheinübung kode izendapeneko operazio bakar batean parte hartuz. Honetan, Prinz Eugen gurutzaontziarekin batera, Atlantikoan AEBen eta Erresuma Batuaren arteko nabigazio aliatua erasotzea eta oztopatzea helburu zuten. Halere, aliatuek alemaniar ontziak Eskandinavia parean somatu eta haiek atzemateko Erresuma Batuak hainbat gerraontzi bidali zituen. Topaketa Danimarkako itsasarteko guduan jazo zen, bertan Bismarck korazatua Royal Navyko ikur zen HMS Hood gurutzaontzia hondoratu eta HMS Prince of Wales korazatuari kalte larriak eragin zizkion, baina era berean britainiar gerraontzien hiru kanoi tiro latz jaso zituen. Halere, gudu hartatik osorik ateratzea lortu zuen, alemaniar korazatuak ospe handia bereganatuz.

Balentria horren ondorioz, Royal Navy edo Erresuma Batuko Itsas Armadak, Hood gurutzaontziaren hondoratzea mendakatzeko asmoz, Bismarck korazatua atzemateko berehalako bilaketa etengabe bati ekin zion, horretarako dozenaka gerraontzi itsasoratu zituen. Handik bi egunetara, Frantzia Okupatuaren kostaldean nabigatzen ari zela, Fairey Swordfish hegazkin torpederoak eta HMS Ark Royal hegazkinontziak atzeman eta hondoratu egin zuten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q150857
* Commonscat Multimedia: Bismarck (ship, 1939)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 170006463
* BNE: XX226460
* BNF: 119540523 (data)
* CANTIC: a11259954
* GND: 4126906-8
* LCCN: n80073653
* NKC: kn20040316001
* SNAC: w68m2h82
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q150857
* Commonscat Multimedia: Bismarck (ship, 1939)