recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Indo-pazifikoa eskualde biogeografikoaren mapa
**Indo-Pazifikoa**, Lurreko itsasoen eskualde biogeografikoa da, **Indiako ozeanoko** ur tropikalak, Ozeano Bareko mendebaldea eta erdialdea eta bi ozeano horiek lotzen dituzten Indonesia inguruko itsasoak. Ez dira sartzen Indiako eta Ozeano Bareko eskualde epel eta polarrak, ez eta Ekialdeko Pazifiko Tropikala ere, Ameriketako Ozeano Bareko kostan, itsas-ekoeskualde edo itsas ekozona desberdina baita.

Izendapen hau ozeanografiaren eta geopolitikaren erabilera akademikoan agertu zen lehen. "Indo-Pazifikoa" kontzeptua Weimarko Alemanian erabili zen, eta Japoniara zabaldu zen gerra artean. 2010aren amaieraz geroztik, "Indo-Pazifiko" terminoa gero eta gehiago erabili da diskurtso geopolitikoan. Lau aldeko Segurtasun Elkarrizketa, taldearekin "lotura sinbiotikoa" ere badu. Talde edo foro hori Quad izenaz ezaguna egin da eta Australia, Japonia, India eta Estatu Batuen arteko talde informala da. Esan izan da kontzeptuak aldaketa ekar dezakeela mundua estrategikoki ulertzeko herritarrok dugun moduan; gure "mapa mentalean".

WWFren iritziz, hiru eskualdetan bana daiteke, Mendebaldekoa, Erdikoa eta Ekialdekoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Spalding, Mark D.; Fox, Helen E.; Allen, Gerald R.; Davidson, Nick; Ferdaña, Zach A.; Finlayson, Max; Halpern, Benjamin S.; Jorge, Miguel A. *et al*..  (2007-07-01). «Marine Ecoregions of the World: A Bioregionalization of Coastal and Shelf Areas» *BioScience* 57 (7): 573–583.  doi:10.1641/B570707. ISSN 1525-3244. (Noiz kontsultatua: 2022-01-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1547309
* Commonscat Multimedia: Indo-Pacific

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 237230851
* GND: 4026762-3
* NKC: ge974797

 |

* Wd Datuak: Q1547309
* Commonscat Multimedia: Indo-Pacific
Tyson-en marrazkiak orangutan eta txinpantze baten arteko anatomia alderatuz.
Edward Tyson (1650 - 1708ko abuztuaren 1a) anatomia konparatiboaren sortzaile izateagatik ezaguna den britainiar sendagile eta jakintzaria izan zen.

Oxford-eko unibertsitatean egin zituen lehen ikasketak (*bachelor of arts*) 1670 arte eta doktoretza-tesia (MD) 1677an eskuratu zuen Cambridgeko unibertsitatean. 1684ean Londresko Bethlem Ospitaleko sendagile eta buru izendatu zuten, Erresuma Batuko lehen ospitale psikiatrikoa. 1679an Royal Society-ko kide izendatu zuten.

1680an fozenidoak ugaztunak zirela argitu zuen eta 1698an txinpantze baten disekzioaren ostean *Orang-Outang, sive Homo Sylvestris: or, the Anatomy of a Pygmie Compared with that of a Monkey, an Ape, and a Man* argitaratu zuen. Bertan txinpantzeek gizakiekin tximuekin baino antza handiagoa zutela ondorioztatu zuen, bereziki burmuinen anatomia aztertzerakoan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1293932
* Commonscat Multimedia: Edward Tyson

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 15117589
* ISNI: 0000 0000 8359 4641
* GND: 100478565
* LCCN: n85143452
* NKC: nlk20000090127
* SNAC: w6sx7x20
* SUDOC: 156468379
* ICCU: PUVV438204
* Open Library: OL2030033A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Gutenberg proiektua: 4669

 |

* Wd Datuak: Q1293932
* Commonscat Multimedia: Edward Tyson
***Pyrochroa coccinea*** Pyrochroidae familiako kakalardoa da. Europan bizi da eta kolore gorri biziagatik da ezaguna.

Deskribapena
------------

Tamaina ertaineko kakalardoa da, 20 mm inguruko luzera duena. Burua beltza du baina pronotoa eta elitroak kolore gorri bizikoak dira. Hainbat hizkuntzatan "kardinala" esaten zaio. Buruan antena beltz luzeak ditu eta hortzakatuak dira. Gorputzaren itxura nahiko estua eta luzea da.

Beldarra marroia da. Isatsean bi arantza eta bi borobil beltz ditu, horrela ematen du benetako burua hor daukala eta uste baino handiagoa dela.

Habitata eta elikadura
----------------------

Zuhaitz enborretan eta loreetan aurkitzen dira eta haragijaleak dira. Intsektu txikiagoak harrapatzen dituzte. Kolore gorriak harrapariak uxatzen ditu, toxikoa dela adierazten baitu. Karantidina sustantzia jariatzen du.

Bizi zikloa
-----------

Helduak maiatza eta ekaina artean ikusten dira. Emeak enbor zaharretan jartzen ditu arrautzak eta beldarrak hartaz elikatzen dira. Udaberrirako nahikoa hazi denez pupa eratzen du enbor barruan eta apirileko egun epeletan hasten dira helduak ateratzen.

Iruditegia
----------

* Kakalardo heldua.Kakalardo heldua.
* Kakalardoak antena luze eta horzkatuak ditu.Kakalardoak antena luze eta horzkatuak ditu.
* Kakalardoa hatzean, tamaina ikusteko.Kakalardoa hatzean, tamaina ikusteko.
* Beldarra.Beldarra.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
**Anna Pavlyk** (Monastyrske, Kosiv, Ukraina, 1855eko urtarrilaren 26a - Lviv, 1928ko urriaren 13a) ukrainar idazle eta aktibista sozial eta kulturala izan zen, Galitzian emakumeen mugimenduan aktiboki parte hartu zuena.

Biografia
---------

Monastyrske herrian jaio zen, orain Kosiv hiriaren zati den herrian. Familiaren finantza-baldintza zailak zirela eta, ezin izan zuen sistematikoki eskolara joan. Ikasteko gogo handia zuen, baina bere kabuz bakarrik egin zezakeen, liburuak irakurriz. Mykhallo Pavlyk nebak bidali zizkion liburuak eta aldizkariak Kosiven artean banatu zituen, eta bertako agintariek jazarri egin zioten.

1877an, Pavlyk bi aldiz atxilotu eta kondenatu zuten: urtarrilean eta udan, Ivan Franko, Mykhailo Pavlyk, Ostap Terletsky eta beste batzuekin batera. Pavlyk 1879 eta 1880an ere atxilotu zuten. Kasu bakoitzean, auzitegiak espetxe-epaia eman zuen.

Lanak
-----

Artikuluak, saiakerak eta poemak idatzi zituen. Haren artikulua, *Nire bekatuak eta gizakiak, eta egia jaun eta papista* agintarien bidegabekeriari buruzkoa da. *Zaribnytsia* saiakera idatzi zuen (Almanaque "Lehen koroa", 1887). Autoritateen bidegabekeriaren aurka gogor hitz egiten zuten poemak ere idatzi zituen, apaizen estortsioa (*Desonestitatea, Aita Santuaren Kontzientzia, Tontoen* *epaiketa*), kazetaritza-artikuluak (*Kosiveko nekazari baten lagin bat*), eta grabatutako folklorea.

Mykhailo Drahomanoven arreba, Olga Drahomanova-Kosach (Olena Pchilka ezizen literarioa), Anna Pavlyk Ivan Franko idazlearen bidez ezagutu zuena, bere lanean interesatuta zegoen. 1887an, Nataliya Kobrynskarekin batera, Pavlyk Galitzia eta Naddnipro eskualdeko emakumeen lanen almanaka bat argitaratu zuen, *Lehen* *koroa,* non Pavlyken istorio labur bat argitaratu zen.

1920ko hamarkadan, Pavlyk, ezkongabe egon zenak, Monastyrske herriko umezurtzei lagundu zien eta umezurztegi bat eta etxe bat eraikitzeko asmoa zuen, bereziki erositako lursail batean, non gaiso zeuden ukrainar idazleek atseden hartzeko eta sormenez lan egiteko aukera izango zuten. Hala ere, bera ez zen horretaz konturatu bat-bateko heriotza baten ondorioz.

Anna Pavlyk 1928ko urriaren 13an hil zen Lviv hirian eta bertan lurperatu zuten.

Sariak eta aintzatespenak
-------------------------

* Kosiven, kale batek bere izena darama.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «П-Пал. Енциклопедія українознавства. Словникова частина. Том 5» *izbornyk.org.ua*.
2. ↑   «П-Пал. Енциклопедія українознавства. Словникова частина. Том 5» *izbornyk.org.ua* (Noiz kontsultatua: 2022-10-08).
3. 1 2   **(Ukraineraz)** «Анна, сестра Михайла» *Збруч* 2018-01-31 (Noiz kontsultatua: 2022-10-08).
4. ↑   **(Ukraineraz)**  *Газета «Гуцульський край» — Карта сайту.*  (Noiz kontsultatua: 2022-10-08).
5. ↑   «Анна Павлик» *web.archive.org* 2011-05-10 (Noiz kontsultatua: 2022-10-08).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12137290
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 55075001
* ISNI: 0000 0000 4152 8128
* GND: 124216153
* LCCN: no98021222

 |

* Wd Datuak: Q12137290
**Filippo Antonio Pasquale di Paoli**, frantsesez **Pascal Paol** (1725eko apirilaren 6a, Morosaglia, Korsika - 1807ko otsailaren 5a, Londres, Ingalaterra) korsikar politikari, filosofo eta militar bat izan zen. Sarritan korsikar nazionalismoaren aitatzat jo izan da eta korsikarrek "Aberriaren Aita" ezizenaz ezagutzen dute.

Korsikako Errepublikako agintari nagusi gisa hautatu zuten (1755-1769), kargu horretatik, Genovako Errepublikaren eta Korsikaren independentziaren aldeko borrokatu zen. Europako lehen agintarietako bat izan zen zen demokrazian oinarritutako konstituzio bat zuen eraentza bat ezarriz. 1768ko Parisko Itunaren ondorioz, Korsika Frantziaren jabego izatera iragan zen, gainera 1769an Pontenuovoko guduan frantziarrek Paoliren gudarostea ere garaitu zuten.

Paoli Erresuma Batuan erbesteratu zen, 1790. urtean Korsikara itzuli eta Konbentzioak Bastia hiriko jaurlari izendatu zuen. 1793an Paoli matxinatu eta 1794an independentzia aldarrikatzeko Britainia Handiaren babesa eskatu zuen. Halere, berehala frantziar gudarosteak egoeraz jabe egin eta Paoli bigarren eta azken aldiz Ingalaterrara erbesteratu zen. 1795. urtetik hil arte, Londresen bizi izan zen.

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Pasquale Paoli*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Pasquale Paoliren webgunea **(Frantsesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q152346
* Commonscat Multimedia: Pasquale Paoli

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 73879942
* ISNI: 0000 0001 2139 4174
* BNF: 120894669 (data)
* GND: 118789554
* LCCN: n79018818
* NKC: xx0091415
* CiNii: DA14164152
* SNAC: w6058246
* SUDOC: 029223660
* ICCU: UFIV021678
* Open Library: OL4926533A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04725/eu\_p\_0421/p0421
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q152346
* Commonscat Multimedia: Pasquale Paoli
Izotz dorre fumaroliko bat Erebus mendian.
**Izotz dorre fumaroliko** deritzo fumarolek uraren izozte puntuaren azpitik dagoen ingurune batean sortzen dituzten izotz dorreei. Maiz izotz kobazuloak dituzte azpian.

Erebus mendiak, munduan hegoalderantz gehien kokatuta dagoen sumendi aktiboa, izotz dorre fumarolikoak eratzen ditu. Bere inguruko tenperatura beti dago uraren izozte puntuaren azpitik, eta lurzoru lurruntsuan zehar gertatzen den karbono dioxidoaren desgasifikazioak izotza urtu, lurrundu eta azkenik berriro kondentsatzen du dorreak eraikiz.

Berlin mendiak, Antartikan kokatua baita ere, izotz dorre fumarolikoak sortzen ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Wardell, L. J.; Kyle, P. R.; Campbell, A. R. (2003). "Carbon dioxide emissions from fumarolic ice towers, Mount Erbus volcano, Antarctica". In Oppenheimer, C.; Pyle, D.M.; Barclay, J. (eds.). *Volcanic Degassing*. Geological Society of London. or. 231.  ISBN 978-1-86239-136-9..
2. ↑  Walton, D. W. H. (2013ko martxoak 28). *Antarctica: Global Science from a Frozen Continent*. Cambridge University Press. or. 61.  ISBN 978-1-107-00392-7..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3147604

 |

* Wd Datuak: Q3147604
**Rut** bere izeneko liburuan (Ruten Liburuan) agertzen den pertsonaia bibliko bat da. Bere izenak, laguna edo emaztea esan nahi du.

Mahlon berarekin ezkondu zen haren aita Elimelek hil ondoren. Mahlon, bere ama Noemi eta bere anaia Kilion Moaben bizi ziren. Gosete batek, familia, Judako Betleem uztera behartu zuen, euren jaioterria zena. Kilion, Ruten koinatua, Orparekin ezkondu zen, beste moabitar bat. Denborarekin, bi anaiak hil egin ziren, eta Rut eta Orpa alargun eta seme-alabarik izan gabe geratu ziren. Yahvehk Israelenganako bere mesedea agerrarazi zuela jakin zuenean, Noemik Judarako itzulerako bidaia abiatu zuen, bere bi errainekin batera. (Rut 1:1-7 4:9, 10)

Rut moabitarra zen, baina miseriatik ihes eginez erbesteratzen den israeldar batekin ezkondua.

Noemiren erraina da, jada alargun, biak daude miserian. Elkarrekin itzultzen dira Kanaanera. Rut, nekazariek uzta bildu ondoren botatzen dutenaren artean bilatzen du, eta Boozen zelaian amaitzen du, Betleemen. Bere amaginarrebak konbentziturik, Rut *Boozen oinetan etzaten da* eta honek, emaztetzat hartzen du eta Noemiren senarra izan zen Elimeleki buruzko guztia biltzen du.

Jesusen genealogian aipatzen da, Lukasen Ebanjelioaren arabera.

Erdi Aroan, Rut, Elizaren aurreirudikapen bezala ikusi zen, eta Booz, Jesusena bezala, eta, bien arteko elkartasuna, Jesus eta Elizaren arteko elkartasuna bezala.

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *177. Antzinateko pertsona-izenak eta izen mitologikoak (III). Bibliako pertsona-izenak.*  Gasteiz: Euskaltzaindia (argitaratze data: 2014-06-27), 9 or. (Noiz kontsultatua: 2023-08-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1774982
* Commonscat Multimedia: Ruth (Biblical figure)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 43239705
* BNA: 000023228
* GND: 118791680
* LCCN: n84094450
* NKC: jx20131213001
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1774982
* Commonscat Multimedia: Ruth (Biblical figure)
**Zacatecas** Mexikoko 31 estatu federaletako bat da, herrialdearen erdialdean dagoena. Iparraldean Coahuila de Zaragozarekin du muga, ipar-mendebaldean Durangorekin, mendebaldean Nayaritekin, ekialdean San Luis Potosírekin eta hegoaldean Jalisco eta Aguascalientesekin. 75.539 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2010ean 1.490.668 biztanle zituen. 58 udalerritan banaturik dago. Hiriburua Zacatecas da, eta udalerri jendetsuena Fresnillo.

Jarduera ekonomiko garrantzitsuenak meatzaritza, nekazaritza eta turismoa dira. Zacatecasi entzute handia eman diote bertako zilar-hobi handiek, arkitektura kolonialak eta baita Mexikoko Iraultzan izan zuen garrantziak ere.

Geografia
---------

Mexikoko erdialdeko goi-ordokian dago Zacatecas, Iparraldeko goi-ordokiaren hego muturrean, eremu zabal elkorrez eta hauek zeharkatzen dituzten mendi lerroez osatua. Hegoaldean 3.000 m. inguruko mendiek dituen Zacatecasko mendi lerroa nabarmentzen da. Mendi lerro gehienak sumendietako gaiz osatuak daude. Klima lehor eta euri gutxikoa du, eta 2-15 °C bitarteko hozberoa. '

Historia
--------

1540an Peralmides Chirinok hartu zuen eskualde hori, baina lurralde pobrea zela eta, berehala utzi zuen. Handik sei urtera, ordea, zilar meatzeak aurkitu ziren bertan, eta haien ustiaketa izan zen kolonizazio garaiko lanbide nagusia. Nueva Galicia lurraldearen barnean geratu zen XVI. mende erdialdetik aurrera. 1824an, Mexikoko Errepublikaren estatu bihurtu zen.

Ekonomia
--------

Klimaren ezaugarriak direla eta, nekazaritza gutxi izan da, baina ureztatze artifizialei esker laborea eta kanabera ustiatu da. Meatzeak daude Zacatecas mendi lerroan. Garrantzitsuak dira elikagaien industria (esnea, alkohola, azukrea, irina, olioa), ehungintza, larrugintza eta kimika industria.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. 1 2  Macmillan, Palgrave, The Statesman's Yearbook 2017: The Politics, Cultures and Economies of the World, 823. orrialdea, Macmillan Publishers, books.google.es

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q80269
* Commonscat Multimedia: Zacatecas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145419379
* BNF: 12243158x (data)
* GND: 4227663-9
* LCCN: n80150010
* NKC: ge602989
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2399704
* TGN: 7005601

 |

* Wd Datuak: Q80269
* Commonscat Multimedia: Zacatecas


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Mexiko | Mexikoko Estatuak | Mexiko |
| 31 estatuak: Aguascalientes · Campeche · Chiapas · Chihuahua · Coahuila de Zaragoza · Colima · Durango · Guanajuato · Guerrero · Hego Kalifornia Beherea · Hidalgo · Jalisco · Kalifornia Beherea · Mexiko · Michoacan · Morelos · Nayarit · Nuevo León · Oaxaca · Puebla · Queretaro Arteaga · Quintana Roo · San Luis Potosí · Sinaloa · Sonora · Tabasco · Tamaulipas · Tlaxcala · Veracruz · Yucatán · ZacatecasBarruti Federala: Mexiko Hiria |
**Ángela Alonso Martínez** (Lerin, Nafarroa Garaia, 1899ko martxoaren 3a – Iruñea, Nafarroa Garaia, 1986) maistra izan zen.

Biografia
---------

Teodora Martínez eta Valentín Alonsoren alaba izan zen. Ángela edo Angelitaren ama erditu eta laster gaixotu egin zen. Ángela txikia aitona-amonen etxean jaso zuten, Beran. Amado Alonso hizkuntzalari lerindarra osaba izan zuen.

Gurasoek 1914an sortutako artilea eta larruak inportatzeko negozioa zuten, halere Argentinara emigratu zuten eta ez zen haien berririk izan. Horrek Ángela betiko markatu zuen. Aitona-amonek erabaki zuten bere jatorriari zegokion formakuntza jaso behar zuela. Lehenengo ikasketak monjen frantses ikastetxean egin zituen eta horrek txikitatik frantses hizkuntza menperatzea ahalbidetu zion. Ondoren, 1913tik 1917ra Iruñeko Eskola Normalean magisteritza egin zuen. Ikasketak amaitzean sari berezia jaso zuen. 

Udak Beran igarotzen zituen. Carmen Baroja idazlearen lagun izan zen. Titulua eskuan zuela maistra oposaketetara aurkeztu zen, Zaragozan. Gainditu eta bigarren geratu zen zerrendan, 18 urte zituen. Orduan ezusteko bat gertatu zitzaion, aitaren anaia batek berarekin ezkontzea proposatu zion. Neskak ezezko borobila eman zion eta pretendienteak bengantza hartu zuen, Zaragozako Unibertsitateko errektorearen lagun mina zenez, Ángelak eskuratutako plaza herririk urrunenean izatea eskatu zion, horrela Teruelgo herri galdu batean eman zioten plaza. Herri hartara Angela eta aitona zaldiz heldu zirenean, harrera txarra egin zieten. Aitonak ez zuen zalantzarik izan eta ilobarentzat toki egokiago baten bila abiatu zen.

Irakasle ibilbidea
------------------

Calahorran izan zuen lehen eskola. Bi urtez jardun zuen bertan. Ondoren Berako monjek Bordeleko ikastetxe batean lan egitea proposatu zioten eta han lan egin zuen beste bi urtez. 1923an Angelitak 22 zituen eta aitonak bere seme Peperekin ezkontzea proposatu zion eta 1924ko urtarrilaren 9an ezkondu ziren eta lan egiteari utzi zion. Ezkondu eta urtebetera bere lehen alaba jaio zen eta handik sei urtera semea. Familiaren ekonomia ez zen ondo joan eta Angelita berriro itzuli zen lanera.

Lerinek hezitzaileak behar zituen analfabetismo maila oso altua baitzen, biztanleen %40k ez zekien ez irakurtzen ez idazten. 1930ean hasi zen Angelita Leringo eskolan. Atsedenik gabe lan egiten zuen familia aurrera ateratzeko. Alaba ere iraskasle izateko animatu zuen eta garai batean ama-alabek lan egin zuten Leringo eskolan, Angelita zuzendari eta alaba irakasle zirela.

Leringo herriak ohorezko maistra izendatu zuen 1969an, baina omenaldirik sentikorrena, urte berean, eskolak egin ziona izan zen.

1986an hil zen Angelita Iruñean.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   «TIERRA DE ESTRELLAS : GUÍA HISTÓRICA DE LAS MUJERES DE TIERRA ESTELLA | Katakrak» *katakrak.net*: 238-239-240-241 orr. (Noiz kontsultatua: 2022-10-26).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q114869958

 |

* Wd Datuak: Q114869958
**Anne M. Archibald** (Kanada, 1976) astronomo kanadarra da, pulsare-behaketengatik eta Python programazio-lengoaiarako programazio zientifikoko liburutegia den SciPyren garatzaileetako bat izateagatik ezaguna. Astronomia irakaslea da Erresuma Batuko Newcastle upon Tyne Unibertsitatean.

Ibilbidea
---------

Archibaldek matematikako ikasketak Waterlooko Unibertsitatean egin zituen, radarreko datuen irudien analisiarekin lotutako pasantiak barne. McGill Unibertsitatean matematika hutseko masterra egin ondoren, Victoria Kaspi astrofisikariaren doktoregoko ikasle bihurtu zen McGill-en, eta Cecilia Payne-Gaposchkin doktorego-tesiaren saria irabazi zuen Astrofisikan, Fisikako Elkarte Estatubatuarrarena, eta Kanadako Astronomia Elkartearen *J S Plaskett. domina*, 2013ko *The End of Accretion: The X-ray Binary/Millisecond Pulsar Transition Object PSR J1023 + 0038* doktorego-tesiagatik.

ASTRONen egindako doktoretza ondoko ikerketaren ondoren, eta geroago Anton Pannekoek Astronomia Institutuan, biak Herbehereetan, eta Herbehereetako Ikerketa Zientifikoen Erakundeko "Veni Fellowship"- ek lagunduta, hizlari senior bihurtu zen Newcastle Unibertsitatean 2019an.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)** «Prize Recipient» *www.aps.org* (Noiz kontsultatua: 2022-09-27).
2. ↑   **(Ingelesez)** President |. *2015 Plaskett Medal – CASCA.*  (Noiz kontsultatua: 2022-09-27).
3. ↑   «ORCID» *orcid.org* (Noiz kontsultatua: 2022-09-27).
4. ↑   **(Ingelesez)** «Veni fellowship for Anne Archibald - ASTRON»  (Noiz kontsultatua: 2022-09-27).

Kanpo Estekak
-------------

* Anne Archibald-en orria Newcastle upon Tyne Unibertsitateko web orrian
* Anne Archibald-en argitalpenak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q43875924
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 289150468379204171400
* ORCID: 0000-0003-0638-3340
* Google Scholar: NU61pIsAAAAJ

 |

* Wd Datuak: Q43875924
*Baeolophus inornatus* espezieko gurasoa bere txiotoen zirin-zakua habiatik kanporatzen.**Zirin-zakua** hegazti batzuen txitoek sortzen dituzten zaku zurixka eta lirdingatsuak dira, non euren zirina biltzen eta kanporatzen duten. Txitoak bere kaka habian bertan bota beharrean, zaku itxurako egitura horietan kanporatzen du, helduak batu eta habiatik kanpora eraman dezan. Gorotzak habiatik errazago kanporatzeko mekanismo bat da, beraz, batez ere paseriformeetan eta gertuko beste hegazti orden batzuetan agertzen dena. 

Eskuarki, gurasoak elikatu berri duen txitoak automatikoki sortzen eta kanporatzen du zirin-zakua, gurasoak hartu dezan. Zenbaitzutan, gurasoak zaku hori kanporatzea ere estimulatu dezake txitoaren kloaka ukituz . Espezie batzuetako txitoek habiaren ertzean uzten dituzte zakuak, gurasoek habiatik kendu ditzaten.

Estrategia etologiko honen helburua bikoitza da. Batetik, habia garbi mantentzea, infekzioak gutxituz; bestetik, habia inguruan zirin-usaina izatea saihesten du, harraparientzat zailago bilakatuz habia bera aurkitzea. Kasu batzuetan helduek poltsa horiek jan egiten dituzte; beste askotan, habiatik urrun botatzen. 

Espezie guztiek ez dute zaku fekalik sortzen. Gehienbat paseriformeak eta pizidoak dira estrategia hau erabiltzen dutenak. Habian denbora luzez irauten duten espezieekin ere lotuta dago. Normalean, hegazti gazteak lehenengo hegaldiak egiteko prest daudenerako, zirin-zakuak sortzeari uzten diote.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    ISBN 1-58017-554-6..
2. ↑    ISBN 0-85661-039-9..
3. ↑    ISBN 0-8117-1016-5..
4. ↑    ISBN 0-618-55871-3..
5. ↑    ISBN 0-19-858407-5..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3460812
* Commonscat Multimedia: Fecal sacs

---

 |

* Wd Datuak: Q3460812
* Commonscat Multimedia: Fecal sacs
**Jane Alice (Jenny) Morris** (1861eko urtarrilaren 17a – 1935eko uztailaren 11) brodatzaile ingelesa izan zen.

Bizitza
-------

Jenny Morris 1861ko urtarrilak 17an jaio zen Red House, Bexleyheath herriko Red House etxean jaio zen. 

William Morris eta Jane Morrisen alaba nagusia zen eta May Morrisen ahizpa hurrengo urtean jaio zen.

*Jenny Morris*, Dante Gabriel Rossetti, 1871.
Jenny Morris eta bere ahizpa etxean heziak izan ziren eta, epe motz batez, Notting Hill High School bigarren hezkuntzako eskolara joan ziren. 

Oso azkarra zen eta Cambridge-eko tokian tokiko azterketak gainditu zituen, Oxford edo Cabridgeko emakumeentzako *college* batera joan ahal izateko. Hala eta guztiz ere, 1867an epilepsia agertu zitzaion eta hasieran oso arina zen arren, urteek aurrera egin ahala, gero eta gogorragoak bihurtu ziren gaixotasunaren erasoaldiak.

Gurasoak bizirik izan zituen artean, Londresen bizi izan zen bere etxean edo kostaldean, zaindari batez lagunduta. Amaren heriotzaren ostean, bere ahizpa May Morris arduratu zen haren zaintzaz.

Brodatzaile oso trebea izan zen Jenny Morris, bere ahizpa eta ama bezala.

Bere lana Londresko *William Morris Gallery* galerian dago gordeta. Lan horiek bere trebetasun handia erakusten duten arren, familiarentzat egindako piezak ziren bakarrik.

British Library liburutegian daude gordeta Jenny Morris eta Sydney Cockerell bere aitaren legelariaren arteko gutunak (1897-1919).

Over Stowey-n (Somerset) hil zen 1935eko uztailaren 11n, 74 urterekin, diabetesaren konplikazioen eraginez.

Galeria
-------

* Jane eta Jenny Morris, 1864 inguruan, H. Smith-en argazkia.Jane eta Jenny Morris, 1864 inguruan, H. Smith-en argazkia.
* Morris eta Burne-Jones familiak, Jenny atzean eskuinean eserita, Frederick Hollyer-ren argazkiak, 1874.Morris eta Burne-Jones familiak, Jenny atzean eskuinean eserita, Frederick Hollyer-ren argazkiak, 1874.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Marsh, Jan (1986): Jane and May Morris: A Biographical Story, 1839-1938.
2. ↑   MacCarthy, Fiona.  (1995). *William Morris. A Life for our Time.*  Faber, 368 or..
3. ↑   Bain, Rowan.  (2017). *"A Tale of Two Sisters: May and Jenny Morris". In Hulse, Lynn (ed.). May Morris. New Perspectives..*  Londres: Friends of the William Morris Gallery, 42–55 or. ISBN 978-19108-85529..
4. ↑   Parry, Linda.  (2013-04-16). *William Morris Textiles.*  V&A, 29 or. ISBN 978-1 85177 732 7...
5. ↑   Davis, Celia.  (2018). «Jenny Morris in her Own Voice: Letters to Sydney Cockerell, 1897-99» *THE JOURNAL OF WILLIAM MORRIS STUDIES* XXII (4): 31-46..
6. ↑   Brown, Phillip.  (2016-05-11). *The Tragedy of Jenny Morris.* .

Kanpo estekak
-------------

* Jenny Morrisen argazkiak, The National Portrait Gallery, Londres.
* Jenny Morris William Morris Gallery.
* Jenny Morris, National Trust

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20069917
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 75823422
* LCCN: nb2002060161

 |

* Wd Datuak: Q20069917
**Joaquín Vallejo Arbeláez** (Rionegro, Antioquia, 1912ko urriak 4 - Medellín, Antioquia, 2005eko abenduak 31) kolonbiar ingeniari, ekonomista, idazle eta politikaria izan zen.

Bizitza
-------

Medellíngo Meategi Eskola Nazionalean egin zituen ingeniaritza-ikasketak. Bere garaiko beste ingeniari askok bezala, enpresa-zuzendaritzara bideratu zuen bere karrera, baina irakaskuntza eta zientziaren filosofiako ikasketak erabat baztertu gabe. *Cementos del Valle* (1939) enpresako superintendente gisa hasi zen lanean, eta *Droguerías Aliadas* enpresako kudeatzailea eta enpresaburua izatera iritsi zen. Garai hartako enpresa handienetako bat zen hura. Vallejoren zuzendaritzapean, enpresa beste alor batzuetara zabalduz joan zen, eta esportazio- eta urbanizazio-alorretan ere aritu zen. Vallejok arrakasta handia izan zuen, baita bere negozio partikularretan ere: *La Quinta* paper-fabrika sortu zuen Candelarian (Valle del Cauca), eta herrialdeko txerri-haztegi modernoena eraiki zuen.

Bolada batez politikan ere aritu zen, Medellíngo zinegotzi gisa, eta Antioquiako Biltzarreko diputatu. Fronte Nazionalaren garaian, Garapen, Finantza eta Gobernu Ministerioen ardura izan zuen zenbaitetan. Ekonomiaren alorrean, bere izenaz ezagutzen den plangintza ospetsu bat prestatu zuen, Vallejo plangintza, Kolonbiako esportazioak bultzatzeko.

Pentsalari eta idazle gisa, zenbait obra idatzi zituen: *ABC de la integración latinoamericana* (1960, *Latinoamerikar integrazioaren hastapenak*); *Modelos económicos de desarrollo* (1985, *Garapenerako ekonomia-ereduak*); *El misterio del tiempo* (1976, *Denboraren misterioa*); *Las fronteras de las libertades* (1980, *Askatasunen mugak*). Azkeneko urteetan teologia eta mistikaren gogoetaren alorretan barneratu zen, askatasuna, lege naturalen determinismoa eta jakintzaren erlatibitateak erakarrita.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3753495
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05949/eu\_v\_0077/v0077

 |

* Wd Datuak: Q3753495
**Max von der Grün** (Bayreuth, 1926 - Dortmund, 2005) alemaniar idazlea izan zen.

Biografia
---------

Langile-familia batean hazi zen. Bigarren Mundu Gerran, Estatu Batuetako gudarosteak preso hartu zuen. Aske utzi zutenean, igeltsero hasi zen, baina istripu larri bat izan zuen, eta langintza utzi behar izan zuen. 1950eko hamarkadan argitaratu zituen bere lehen poemak eta narrazio laburrak, sindikatuen argitalpenetan. 1961ean, Fritz Hüserrekin batera, 61eko Taldea sortu zuen. 1962an Dortmunden jarri zen bizitzen, eta literatura-lanetan murgildu zen. Alemaniar idazle ezagunenetako bat da Alemaniatik kanpo, bere langile-literatura soziokritikoarengatik. Dena dela, idazleak berak ez zituen bere testuak langile-literaturatzat hartzen, nahiz eta, lanaren mundua zen bere eleberrien eta kontakizunen gai nagusia eta gertalekua. Haren lehen eleberriak, *Männer in zweifacher Nacht* (1962, *Gizonak gau bikoitzean*), meatoki bateko larritasun-egoera deskribatzen du: nola bost meatzarik, luizi baten ondoren, bost egun eta bost gau igarotzen dituzten meategian barruan, askatzen dituzten arte. *Irrlicht und Feuer* (1963, *Argi-txakurrak eta sua*) eleberrian, protagonistak meatzariek dituzten lan-baldintza kaskarrak salatzen ditu, nagusien aurrean. Beste obra batzuetan ere —*Die Lawine* (1986, *Elurbizia*)—, pertsonaiak gizaki gisa behar duten askatasunaz gabetzen dituen espazioetan aurkitzen dira. Beti langile-gaiak landu zituen arren, Von der Grünek ez zuen joera politiko jakinik adierazi. Berak gizakiak eguneroko bizitza —eta beraz, lana ere bai— duintasunez bizitzeko duen eskubidea besterik ez zuen defendatu.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q77733
* Commonscat Multimedia: Max von der Grün

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 79735771
* ISNI: 0000 0001 0919 5551
* BNE: XX1721257
* BNF: 12096471c (data)
* GND: 118542818
* LCCN: n50044602
* NDL: 00441878
* NKC: jn20000602671
* NLA: 35935183
* CiNii: DA01045773
* SUDOC: 029311780
* BIBSYS: 90100094
* Open Library: OL5968768A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02573/eu\_g\_3196/g3196

 |

* Wd Datuak: Q77733
* Commonscat Multimedia: Max von der Grün
**Rosina Dafter** (jaiotzez Fitton) (Londres, Erresuma Batua,1875eko martxoaren 15a - Australia, 1959ko ekainaren 9a) astronomoa izan zen eta Royal Astronomical Societyko kide izan zen lehen emakume australiarra. Pons-Winnecke kometa 1927an berraurkitu zuen eta aurretik Carina konstelazioan ikusi ez ziren izar aldakorren aurkikuntzaren arduraduna izan zen.

Bizitza
-------

Dafter Londresen jaio zen, Margaret eta Richard Fittonen alaba. Londresko Holy Trinity Church School-en hezia izan zen eta arropa diseinatzaile bezala lanean hasi zen 1898ko azaroaren 20an John Albert Dafter-ekin ezkondu aurretik. Bikotea Australiara joan zen bizitzera 1910ean, eta Northgaten jarri zen bizitzen merkataritzako marinel izan ziren bi semeekin.

Haurtzarotik izarretan interesatuta zegoen arren eta denbora-pasa gisa matematika ikasten zuen arren, Australiara iritsi zen arte ez zen Dafter aholku bila hasi eta astronomia ikasten hasi.

1923an, Hegoaldeko Gales Berrian sukurtsala zuen Britainiar Astronomia Elkarteko kide izendatu zuten Dafter. Hegoaldeko behatzailea izan zen Elkartearentzat hiru hamarkadatan, eta Zeelanda Berriko Astronomia Elkarteko eta Izar Aldakorren Behatzaileen Estatu Batuetako Elkarteko kide ere izan zen.

Dafterrek Brisbaneren datuak bildu zituen Broken Hill eta Japoniak parte hartu zuten ikerketa-proiektu zabalago baten parte gisa, zeinaren helburua hiru guneetan aldi bereko datu fotometrikoak lortzea baitzen.

Astronomiari buruzko xehetasunak ere eman zizkien tokiko egunkariei, astronomiari buruzko hitzaldiak egin zituen eta aldizkari askotan argitaratu zuen.

Dafter 1959an hil zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «HOBBY BRINGS HONOUR» *Courier-Mail* 1937-02-16 (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).
2. ↑   Williams, Thomas R. (Thomas Roger); Saladyga, Michael.  (2011). *Advancing Variable Star Astronomy : The Centennial History of the American Association of Variable Star Observers.*  Cambridge ; New York : Cambridge University Press ISBN 978-0-521-51912-0. (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).
3. ↑   «1937MNRAS..97..155. Page 155» *adsabs.harvard.edu* (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).
4. ↑    *Church of England Parish Registers 1934-1906.*  London Metropolitan Archives.
5. ↑   «London Metropolitan Archives Collection Catalogue» *search.lma.gov.uk* (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).
6. 1 2   «At 79 she keeps an eve on 18 stars» *Courier-Mail* 1954-05-12 (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).
7. ↑   «WOMAN ASTRONOMER DISCOVERS NEW STAR» *Barrier Miner* 1929-05-30 (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).
8. ↑   «ROYAL SOCIETY RECOGNITION» *Courier-Mail* 1937-02-15 (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).
9. ↑   «1935PA.....43..223C Page 223» *adsabs.harvard.edu* (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).
10. ↑   «ASTRONOMY» *Queenslander* 1933-02-09 (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).
11. ↑   «TALK ON ASTRONOMY» *Courier-Mail* 1940-04-03 (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).
12. ↑    *Mt Thompson Memorial Gardens.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47468627

 |

* Wd Datuak: Q47468627
**André Bareau**, (Saint-Mandé, 1921ko abenduaren 31 - 1993ko martxoaren 2a), frantses filosofoa eta budismoaren ikertzailea izan zen.

Biografia
---------

Irakasle izateko ikasketak egiten hasi zen, baina filosofiak erakartzen zuen eta filosofiaren bideari ekin zion. Indiar pentsamenduari buruz zuen interesa zela-eta, sanskrito eta pali hizkuntzak ikasten hasi zen, eta ondoren, txinatarra eta Tibetera. Jean Filliozat eta Paul Demiéville izan zituen irakasle, eta haiekiko lotura nabarmen ikus daiteke bere lanetan. Hala ere, *Les Conciles bouddhiques* (1955) lanean zalantzan jartzen ditu haien iritzi batzuk. Bareauek sakon aztertu zituen budismo-eskola desberdinen arteko jarrerak. Ikerketa horren erakusgarri da *Les Sectes bouddhiques du Petit Véhicle* (1955). Bareauren metodo zorrotzari esker, Budaren biografiaren inguruan sortu diren elezaharrak argitu ahal izan dira. Idatzietara ez mugatzearren epigrafista eta arkeologo egin zen, Maisuaren erromesaldien arrastoa jarraitu, zuen eta budismoaren geografia bat osatzen saiatu zen. Baina gaixotasunak lan horretan aurrera jarraitzea eragotzi zion. Budismoaren alderdi guztiak ezagutzen zituen, eta dotrinetan ez ezik erlijioaren jarraitzaileengan ere jartzen zuen arreta. Bereziki aztertu zituen Asiako hegoaldeko gaur egungo komunitateak, bai zingaliarrak, bai kanbodiarrak. 1966an *Les Religions de l´Inde* (3. alea, *Indiako erlijioak*) idatzi zuen Payot Historia Liburutegirako, eta 1970ean, Pléiaderako *Histoire des religions* (1. alea, *Erlijioen historia*). Baina Bareauren gai gustukoena Buda bera da, eta hari bi lan eskaini dizkio: *Bouddha* (1962) eta *En suivant Bouddha* (1985, *Budaren atzetik*).

Obra
----

* *Les Sectes bouddhiques du petit véhicule*, Paris, 1955
* *Bouddha*, Seghers, 1962
* *Recherches sur la biographie du Buddha dans les Sutrapitaka et les Vinayapitaka anciens : de la quête de l'Éveil à la conversion de Sariputra et Maudgalyayana*, PEFEO, vol. LIII, Paris, 1963
* *En suivant Bouddha*, Éditions Philippe Lebaud, 1985
* *Le Bouddhisme indien*, coll. Les religions de l’Inde, Paris, Payot, 1985

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Charles S. Prebish: *The A to Z of Buddhism*. New Delhi, Vision Books,‎ 2003, 280. or. ISBN 978-81-7094-522-2

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**: André Bareau Jean-François Belzile ikusita.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2847212
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 32017401
* ISNI: 0000 0001 2126 6818
* BNF: 12058448h (data)
* GND: 1056974133
* LCCN: n85221768
* SUDOC: 028829573
* ICCU: CFIV061939
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00780/eu\_b\_0888/b0888
* **Bilduma digitalak**
* Persée: 8130

 |

* Wd Datuak: Q2847212
**Aitor Zulaika Aranguren** (Azpeitia, 1978ko martxoaren 26a -) euskal herritar futbol entrenatzailea da.

Ibilbidea
---------

Lagun Onak taldeari estu lotuta egon da Zulaika. Zazpi denboralditan entrenatu zuen Lagun Onak-eko lehen taldea. Gero, kirol zuzendari izatera pasa zen, eta 2011-2012 denboraldian Sestao Riverren aritu zen bigarren entrenatzaile lanetan, Jose Luis Riveraren gidaritzapean. 2012-2013 denboraldian berriz ere Lagun Onakera itzuli zen, kirol zuzendari moduan aritzeko.

2013-2014 denboraldian Sestao Riverren lehen entrenatzailea izan zen. Bizkaitarrekin bigarren B mailako II. taldeko txapelduna izan zen. Play-offetan bigarren mailara igotzea ez zuen lortu.

2014an Real Unioneko entrenatzaile berria bilakatu zen. Irundarrekin Espainiako Futbol Federazioaren Kopa irabazi zuen 2015ean eta igoera play-offetarako sailkatu zen. Bigarren mailara igotzea ez zuten lortu.

2016an, Sanseko teknikoen taldera gehituko zen, Imanol Alguacilen laguntzaile bezala.

Kanpo estekak
-------------

* Aitor Zulaika Real Unioneko entrenatzailea izango da datorren denboraldian

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Aitor Zulaika Sansera gehituko da eta Asier Santanak Real Union zuzenduko du Realsocieadad.com ; 2016ko ekainaren 8a

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492800

 |

* Wd Datuak: Q20492800
**Aranguren dorretxea** Bizkaiko Orozko udalerrian kokatzen den dorretxea da. Zubiaur eta Ibarra auzoen arteko bidean eta Arnauri ibaiaren ondoan dago.

Historia
--------

Aranguren dorretxea Aiarako jaunen agindupean zegoen Olarte sendiaren jabetza izan zen. XVI. mendearen hasieran eraiki zen. XVII. mendean Rotaetxe familiak eskuratu zuen, eraikinaren erreforma gauzatu eta gaur egungo itxura emanez.

Deskribapena
------------

Aranguren dorretxea izen hori izan arren ez da bandokide dorretxe ohikoa, babesleku izateko eraikitakoa alegia, dirudun kapare baten etxea baizik. Egia esan, bizileku izateko helburu argia duen landa jauregia da.

Estilo gotiko eta pizkudentarreko ezaugarriak konbinatzen ditu. Oinplano laukidunekoa da eta hiru solairu ditu. Lehen bi solairuetan harlangaitz-hormak ditu, harlandua izkinetan erabiltzen duelarik. Bertan zenbait bao eta leihatila eta gezileihoren bat dago. Kanpoaldean lehen solairura igotzeko eskailera bi daude, aurrealdekoa handiagoa delarik. Goiko solairuak aurrealde nagusian adreiluzko eta egurrezko bilbapena daramana eta gainontzekoetan bakarrik egurrezkoa. Solairu hau funtsezkoa da Aranguren dorretxearen irudian, bere ezaugarri bereizgarria baita. Behe solairuko sarrera nagusian Olarte sendiaren armarria ageri da.

Aranguren dorretxea 1953. urtean (Indalecio Ojanguren)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Torre de Aranguren (Orozko), Juan Manuel González Cembellín**(Gaztelaniaz)**
2. ↑  Torre de Aranguren**(Gaztelaniaz)**
3. ↑  Aranguren dorretxea
4. ↑  Paseos por Orozko**(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

* Aranguren dorretxearen jabe izandako Olarte eta Rotaetxe familien historia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18810223
* Commonscat Multimedia: Torre de Aranguren (Orozco)

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0005157

 |

* Wd Datuak: Q18810223
* Commonscat Multimedia: Torre de Aranguren (Orozco)
**María Vázquez Suárez (**Vilaescura, Sober, 1894ko abuztuaren 15a – Miño, Coruña, 1936ko abuztuaren 19a) maistra galiziarra izan zen. Miñoko hondartza batean fusilatu zuten.

Ibilbidea
---------

Joaquín Vázquez Fernándezen alaba. Coruñako Eskola Normalean ikasi zuen, eta 1913an graduatu zen. 1918an, plaza lortu zuen A Pobra do Caramiñaleko nesken eskolan, eta 12 urtez jardun zuen bertan. 1929an Miñoko 2. eskolan lortu zuen lanpostua. Garai hartan, giro errepublikanoetan ibili zen, eta Errepublika iristean, erreforma pedagogikoarekin bat egin zuen, Coruñan hobekuntza-ikastaroetara joan zen eta eskola-txangoak antolatu zituen lantegi eta monumentuetara.

Maruja ikasleekin, segur aski Caramiñaleko eskolan.
Jarduera politiko eta sindikala ere egin zuen, Miñoko talde sozialistan integratuz, eta lehen hitzaldia egin zuen 1932an mitin politiko batean. Hezkuntza-politiketan eta emakumeen eskubideen defentsan oinarritutako diskurtsoen kanpaina eta mitinetan parte hartuz. Emakume Iberiko eta Hispaniar Amerikarren Nazioarteko Ligan eta Emakumezkoen Talde Errepublikanoan parte hartu zuen. 1933an FETE-UGTen afiliatu zen eta 1935ean diruzainorde kargua hartu zuen.

1936ko uztailaren 18ko estatu-kolpearen ondorioz, Coruñan atxilotu zuten eskola laikoa eta maitasun librea defendatzeagatik. Pontedeumeko eraman zuten eta abuztuaren 19an Miñoko hondartza batean fusilatu zuten. Etxea arpilatu eta liburuak erre egin zituzten.

Bera eta Mercedes Romero Abeja dira errepresio faxistan exekutatutako bi maistra.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Ficha en Vermellas
2. ↑    12/7/2021.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20535952
* Commonscat Multimedia: Maruja Vázquez Suárez

---

 |

* Wd Datuak: Q20535952
* Commonscat Multimedia: Maruja Vázquez Suárez
San Ginés elizako atabaka apaindua, Madril.
**Atabaka** edo **atabaska** esaten zaio eliza batean limosnak biltzeko balio duen kaxari. Zurezko kutxa edo kaxa bat izan ohi da (edo beste material batzuetan), eta irekidura bat izaten du limosnak sartzeko, elizaren funtzionamenduaren alde edo ongintzazko helburuarekin. 

Formatu ohikoenean, hauteskundeetan erabiltzen diren hautetsontziek baino txikiagokoak diren boto-kutxen antza du. Giltzaz itxita egon ohi da, eta, sarritan, sistema bat izaten du elizetako paretan kokatzeko.

Euskal Herrian, arrantzaleen kofradien artean ere erabili izan dira, bozketak egiteko edo gauzaren batzuk goredetzeko. Pio Barojak eleberri batean arrantzale batek erabilitako atabaka bat aipatzen du, bi zirrikitu dituena, eta termino horrekin Yon Etxaidek itzulia (*Xanti andia itxas-gizonaren bizitza ta kezkak* - *Las Inquietudes de Shanti Andia)**.*

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Atabaka - Bilaketa - OEH» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-05-23).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3540305
* Commonscat Multimedia: Alms boxes

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4339306-8

 |

* Wd Datuak: Q3540305
* Commonscat Multimedia: Alms boxes
**Freddie Roman** (**Fred Kirschenbaum** jaio zen; Jamaica, 1937ko maiatzaren 28a - Boynton Beach (Florida), 2022ko azaroaren 26a)  estatubatuar umorista izan zen, Borscht Belt hoteletan maiz agertzeagatik ezaguna.

Biografia
---------

Roman Jamaikan (New York) hazi zen. Aita oinetako saltzailea zen. Osaba eta aitona Catskills-eko Crystal Spring hotelaren jabeak ziren. Bertan, Freddie-k hamabost urterekin udako gauetan zeremonialari lana egiteko aukera izan zuen. Turismo-gune txikietan komediante nerabe bihurtu zen, baina gero ikuskizunen negozioa utzi zuen aitarentzat lan egiteko. Emakumezkoen zapata-denda baten jabe bihurtu zen, baina laster konturatu zen bere benetako maitasuna "ez zegoela oinetakoen negozioan, ikuskizuneko negozioan baizik".

Karrera
-------

Romanek komediante gisa hasi zuen bere ibilbidea turismo-guneetan antzezten, besteak beste, Las Vegas Strip-eko Caesars Palace hotel-kateetan eta Atlantic City-ko Strip eta Harrah's-en. Antzezten jarraitu zuen, bere azken urteetan.

Fraideen Klubak bere bi agintaldiko estatutu maximoa aldatu zuen, Roman bere dekano gisa gera zedin. Azkenean, The Friars Clubeko hurrengo dekanoa izan zen Larry King-ek hartu zuen oinordekoa.

Romanek Broadwayko Catskills ikuskizun eszenikoan idatzi eta parte hartu zuen, baita hainbat filmetan parte hartu ere.

Bizitza pertsonala
------------------

Roman Boynton Beach-en bizi zen, Floridan.  Alan Kirschenbaum izeneko seme bat izan zuen, 2012an hil zena. Gaixotasun labur baten ondoren hil zen 2022ko azaroaren 26an.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Freddie Roman Dead at 85.*  TMZ 26 November 2022.
2. ↑  Strauss, Robert. "IN PERSON; In a Club Full of Comics, The King Is Also a Jester", *The New York Times*, November 26, 2022.
3. ↑   Haring, Bruce.  (November 26, 2022). *Freddie Roman Dies: Borscht Belt Comedian Who Appeared In Film And TV Was 85.*  Deadline.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5496788
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 56571238
* ISNI: 0000 0000 5175 6749
* LCCN: nr2006010038

 |

* Wd Datuak: Q5496788
**Esperanza Navarro**, jaiotzaz **María Esperanza Navarro Bassó** (1928 - Madril, 1978ko maiatzaren 8a), aktore espainiarra izan zen.

Biografia
---------

María Bassó eta Nicolás Navarro aktoreak ziren gurasoak. Félix Navarro aktorearen eta José Luis Navarro Bassó (1925-1997) gidoilariaren arreba zen. Interpretazioaren munduan neskatoa zela hasi zen gurasoen laguntzarekin.

### Antzerkian

Bere ibilbide profesionala antzerkian garatu zuen batez ere, eta bertan, lehen irudi gisa, Fernando de Rojasen *La Celestina*, *Los galeotes* (1946), *Las flores* (1948), *El genio alegre* (1953), denak Álvarez Quintero anaienak; Jacinto Benaventeren *El alfiler en boca* (1952), Jorge N. Michelen *Chispita la revoltosa* (1954), Adrián Ortegaren *Una viuda original* (1955), Esquiloren *La Orestíada* (1960) Méridako Antzerki klasikoen Jaialdian, Lope de Vegaren *La malcasada* (1962), Bertolt Brecht-en *Madre Coraje y sus hijos* (1969) Mary Carrillorekin, Alejandro Casonaren *La molinera de Arcos* (1970), Nuria Espert-en konpainiatik edo Zori eta Santosen ikuskizun batean agertokian egindako azken agerraldian.

### Zineman

Zinemagintzan egin zuen urratsa askoz apalagoa izan zen, hamar bat titulu izan baitzituen, besteak beste, Juan de Orduñaren *Tuvo la culpa Adán* (1944) nabarmendu zen, pantaila handian estreinatu baitzen, eta José Luis Sáenz de Herediaren *El destino se disculpa* (1945).

### Telebistan

Era berean, telebistan ere lan egin zuen eta zenbait saiotan parte hartu zuen: *Historias para no dormir*, *Estudio 1* edo *Compañera te doy*.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «María Esperanza Navarro - Biografía, mejores películas, series, imágenes y noticias» *La Vanguardia* 2022-11-01 (Noiz kontsultatua: 2022-12-08).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Las mejores películas de María Esperanza Navarro» *PeliculasAZ.com* (Noiz kontsultatua: 2022-12-08).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «María Esperanza Navarro, the Glossary» *es.unionpedia.org* (Noiz kontsultatua: 2022-12-08).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «🎬 María Esperanza Navarro : Películas y series, filmografía completa - Palomitacas» *www.palomitacas.com* (Noiz kontsultatua: 2022-12-08).
5. ↑    *https://www.milanuncios.com/otros-coleccionables/esperanza-navarro-autografo-433743436.htm.* .
6. 1 2 3   «Esperanza Navarro > Información, Biografia, Archivo, Historia.» *WIKIDAT* (Noiz kontsultatua: 2022-12-08).

Kanpo estekak
-------------

* Fitxa IMDb-n
* Obituarioa 1978ko maiatzaren 9ko *ABC egunkarian*
* Obituarioa *El País egunkarian*, 1978ko maiatzaren 9an

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6003746
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 165477307
* ISNI: 0000 0001 1883 4749
* BNE: XX1289755
* BNF: 165033937 (data)
* LCCN: no2010097414

 |

* Wd Datuak: Q6003746