**Luzmila Chiricente Mahuanca** Asháninka Peruko buruzagia, Amazonasko herrietako giza eskubideen aldeko ekintzailea, Asháninkas, Nomatsiguengas eta Kakintes de la Selva Central (FREMANK) Emakume Indigenen Eskualdeko Federazioko lehendakaria, gatazka armatuaren biktimentzako Konponketa Kontseiluko kidea.

Biografia
---------

Luzmila Chiricente Mahuanca Cushiviani komunitatekoa da jatorriz, Río Negro barrutian, Satipo probintzian, Peruko Junín departamenduan jaiotakoa. 1972an bere komunitateko bizitza publikoan parte hartzen hasi zen, non tokiko eta gero eskualdeko eta nazioko buruzagi gisa aitortu eta onartua izan zen, beti ere Ashaninka, Nomatsiguenga eta Kankinte herrien eskubideak defendatuz, baita emakumeen eskubideak ere etengabe aldarrikatuz.

Luzmila Chiricentek aktiboki parte hartu zuen bere komunitateko jarduera publikoetan, Peruko barne gerra garaian, 1980 eta 2000 artean, gizonak Sendero Luminoso (PCP-SL) talde terroristako militarrek erailgo zituzten beldur zirenean. Bera ere hiltzeko mehatxupean egon zen, eta 1988an bere bost seme-alabetako bat bahitu egin zuten, Juan 14 urte zituena, baina orain arte (2021) ez da agertu.

Erakunde indigenetan posizio estrategikoetara iritsitako lehen emakumeetarikoa da, eta bere ereduarekin lortu du emakume eta gizon indigenei pizgarri bat eskaintzea eta haiek beren garapenaren eragile bihurtzea, euren eskubideak elkartasunez eta demokrazian defendatuz eta gauzatuz.

Ibilbidea
---------

### Jarduera sozial eta politikoak

1972tik, Cushivianiren (Satipo) bizitza publikoan parte hartzen hasi zenetik, Luzmila Chiricente Mahuanca bere ekintza-eremua zabaltzen hasi zen, Amazoniako herrien eta emakumeen eskubideak defendatzeko lanean. Bere komunitatean, Amen Club-ean lan egin zuen eta Komunitateko Zuzendaritza Batzordeko idazkaria izan zen, bertatik, lehen hezkuntza, mediku bulegoa eta komunitateko gela bat lortzeko borrokatu zuen, beharrezko espazioak eskaintzen zituzten Cushiviani familien laguntzarekin.

1983an, Río Tambo arroko emakumeen jarduera koordinatzen hasi zen, eta Campas-ashaninka (FECONACA) Komunitate Nazionalen Federazioko lehendakariorde hautatu zuten, herri indigenei eskualdeko eta tokiko garapenari buruz parte hartzeko eta kontsulta egiteko eskubidearen alde lan eginez eta emakume indigenen parte-hartzea sustatuz. Azpimarratzekoa da kultura arteko osasunak sortu duen interesa, Tambo ibaiaren arroko komunitateetako lider, buruzagi eta agintariak gaitzeko tailerren bidez. 

Bere herrialdean bakea lortzeko inplikatuta, pertsonalki eta tokiko eta eskualdeko buruzagi gisa, Luzmila Chiricente Mahuancak parte hartu zuen subertsioaren aurkako borrokan eta bakerako adierazpenak antolatzen Satipon, Estatuaren eta gizarte zibileko erakundeen ekintzekin batera, hala nola Tristuraren eta Aplikazio Praktikoaren Amazoniako Zentroan (CAIDAP),

1995ean, Francis Deng Nazio Batuen ordezkariari lagundu zion, oihan zentralera egin zuen bisitan. Ordutik aurrera, Luzmila Chiricente Estatuko erakundeen eta GKEen arteko bitartekaria izan zen, ashaninka eta nomatsiguako komunitateetan bultzatzeko. 

Peruko indarkeria handieneko aldian, Espainiako eta nazioarteko hainbat erakunderekin (CAAAP, IDL, Gurutze Gorria, PROMUDEH, CIPA, ACPC, ONEP, Misión de Francis Deng, NBEko ordezkaria, DED) lan egin zuen senderista-eremuetako gatibuak berreskuratzeko tailerrak eta hitzaldiak antolatuz.

1996an, Luzmila Chiricentek bisita batzuk hasi zituen Pangoako eta Tambo ibaiko komunitateetan, emakumeak beren eskubideei eta, orobat, haurren eskubideei buruzko prestakuntza eta trebakuntzan laguntzeko. Ibilbide horien beste helburu bat herri-lurraldeen babesari buruzko ezagutzak transmititzea izanzen. Satipoko Herri Defendatzailearen bulegoa sortzen ere lagundu zuen.

1999an Ashaninkas, Nomatsiguengas eta Kakintes (FREMANK)) izeneko Emakume Indigenen Eskualdeko Federazioa sortu zuen. Peruko oihan nagusiko bost barrutitako 44 komunitatetan eragina duena, eta etxeko indarkeriaren aurka, haurren desnutrizioaren aurka, kolonoen, zuraren eta petrolio-eskubideen inbasioen aurka egiten du lan.

2002tik 2003ra bitartean, Luzmilak Egia eta Adiskidetze Batzordearen (CVR) lanetan parte hartu zuen Satipo probintzian, inkestatzaileei lagunduz eta jasotako lekukotasunak itzuliz. 2012an Konponketen Kontseiluko kide izendatu zuten, eta milaka herritar eta kolono Erregistro Bakarrean inskribatzeko dokumentazioa prestatzen lagundu zuen.

"Tokiko Garapen Prozesua eta Oinarriak" tailerretan, "Indigenen erakundeak lurraldearen defentsarako dituen gaitasunak indartzea eta gatazkak konpontzeko oinarrizko gaitasunak sortzea" izeneko tailerretan, "Arahuac Selva Central Eskualdeko Foroa"-n, "Bakearen bila, ohiturazko eskubideak eta giza eskubideak sustatzeko tailerrak" izeneko tailerrean, "Herrientzako eta herrientzako itzulpen-tailerrak. Tailer horietako batzuk Munduko Bankuarekin batera antolatu eta finantzatu ziren.

### Nazioko eta nazioarteko kongresuetan parte hartzea

Hitzaldi, kongresu eta bileretan parte hartu du eskualde, nazio eta nazioarteko mailan, horietako batzuk:

* 2013ko azaroan Madrilera bidalitako Peruko ordezkaritzan parte hartu zuen, «Tokiko gobernagarritasun demokratikoa: Kultura arteko ikuspegia duen udal kudeaketa inklusiborako gaitasunak eta trebetasunak indartzea» proiektuaren esparruan.
* "Latinoamerikako eta Karibeko Emakume Landatarren II. Topaketa", Junin Departamenduko Oihan Zentraleko emakume indigenen ordezkaritzan, Tlaxcalan. Mexiko, 2005.
* Amazoniako Emakumeen Nazioarteko Topaketa, emakumea, ingurumena eta garapena, Río Blanco, Brasil, 1998ko ekaina
* Indigenen Kontsulta Instantziaren Bilera, Latinoamerikako eta Karibeko Herri Indigenen Garapenerako Funtsa, Nikaragua, 1998.
* Indigenen Osasun Tailerra, Villa María Winnipeg, Kanada, 1993.
* Herri indigenen medikuntza tradizionalari buruzko ezagutzak trukatzeko hitzaldia, Osasunaren Erakunde Panamerikarra - OPS, Kanada, 1992
* «Participación Política de los Pueblos Quechuas y Shuar», Quito, Ekuador, 1992
* «Narkotrafikoa eta Asháninka Autodefentsa Batzordeak» hitzaldia, Bogotá, Kolonbia, 1992
* «Herri indigenen giza eskubideei» buruzko hitzaldia, Espainia, 1990-1991.

Karguak
-------

* 2012tik, Gatazka Armatuko Biktimen Konponketen Kontseiluko kidea da.
* 2000. urtean Chantxamaio probintziako ONPEko herri indigenentzako hauteskunde-sustatzailea izan zen.
* Ashaninkas, Nomatsiguengas eta Kakintes de la Selva Central (FREMANK) Emakume Indigenen Eskualdeko Federazioko lehendakaria, 1999an sortu zenetik. FREMANKen ordezkari gisa, hainbat eskualdetan parte hartu du:
	+ Juningo Koordinaziorako Eskualdeko Kontzejuko kidea (CONCOREJ), emakume eta herri indigenen ordezkaritzan, 2005-2006 aldian.
	+ Emakumearen Kontseiluko kidea, fiskal gisa, eta Eskualdeko Gobernu Juninek kreditatua.
	+ Emakumearen Eskualde Kontseiluko lehendakaria, 2005-2006, Huancayo.
	+ Satipo Probintziako Emakumearen Elkarrizketa Mahaiaren koordinatzailea, Junin Eskualdeko Gobernuak egiaztatua.
	+ Satipo probintziako Ibai Beltzaren barrutiko Udaleko Asháninka Herria Garatzeko Bulegoko idazkariordea, 2003-2006.
* Baso Zentraleko Indigenen Batasun Kontseiluko (CONISEC) emakumeen gaietarako idazkaritza, 1995 eta 1998 bitartean.
* 2002tik, Indiako eta Afrikako bideratzaileen sareko kidea (REFIAP).
* Pangoako (CONOAP) Nomatsiguenga ordezkaria (CONOAP) 1993 eta 1995 bitartean.
* Campa-Ashaninka (FECONACA) Komunitate Natiboen Federazioko lehendakariordea, 1986-1993 bitartean

* Bere erkidegoko lehendakaria, 1988 eta 1995 bitartean
* Peruko Amazoniako Nazionalitateen Konfederazioko (CONAP) Emakumeen Aferetarako idazkaria, 1987an izendatua, 1995era arte karguan segituz.

Sariak eta ohoreak
------------------

Luzmila Chiricentek indigenen eskubide zibikoak eta giza eskubideen defentsan, haien bizi-baldintzak hobetzen eta pobreziatik irteten laguntzeagatik egindako lan humanitario eta desinteresatuagatik aitortza jaso du; eta baita barne gerran egindako gizarte-lan ausartagatik (IDL, Asociación Pro Derechos Humanos ( APRODEH ), Arartekoaren Bulegoa, Amnesty International, Peruko Emakumeen Ministerioa):

* 2014an Peruko Kultura Ministerioaren "Kulturaren Nortasun Ospetsua" saria jaso zuen, Ashaninka herriaren kultur eskubideen defentsagatik.

* 2007ko Bakearen Saria, emakume indigenen prestakuntza, sentsibilizazioa eta parte-hartze politikoa sustatzeko egindako lana aitortzeko, udal eta eskualdeko hauteskundeetan hiritar gisa dituzten eskubideen erabileran. Baita 1980 eta 2000 bitartean Perun izandako gatazka armatuan bere etnia babesteko lana ere.

* 2006an, Peruko Kultura Ministerioak emana, Emakumeen Nazioarteko Eguna ospatzeko ekintzen barruan, artean, hezkuntzan, ikerketan eta aktibismo kultural eta politikoan ekarpen nabarmena izan duten emakumeak bereizten dituen Nortasun Meritorio titulua jaso zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Día mundial de los Pueblos Indígenas : homenaje a la dirigente ashaninka Luzmila Chiricente Mahuanca\*.* .
2. ↑    *:. Consejo de Reparaciones, Registro Unico de Víctimas .:.* .
3. ↑    *LA VIOLENCIA SENDERISTA ENTRE LOS ASHANINKA DE LA SELVA CENTRAL.* .
4. ↑   HARO, GONZALO CARETTI / ISABEL DE. *Asháninka, treinta años de resistencia indígena en Perú por conservar la tierra.* .
5. ↑    *Visita Alcalá una delegación peruana que participa en España en unas jornadas sobre política municipal.* .
6. ↑    *Declaración final del II Encuentro de Mujeres Rurales de América Latina y del Caribe | Biodiversidad en América Latina.* .
7. ↑   *OPAS/OMS | Salud de los Pueblos Indígenas - Antecedentes.* .
8. ↑    *Red de Facilitadoras Indígenas y Afroperuanas.* .
9. ↑    *El Peruano. Normas Generales.* .
10. ↑    *Resolución Ministerial. N°085-2014-MC.* .
11. ↑    *Ministerio de Cultura reconocerá a mujeres que aportan a la cultura peruana por el Día Internacional de la Mujer.* .
12. ↑    *>GANADORES DEL PREMIO POR LA PAZ 2007.* .
13. ↑   PERÚ, Empresa Peruana de Servicios Editoriales S. A. EDITORA. *Distinguen a 21 mujeres que aportan a la cultura peruana.* .

Bibliografia
------------

* *Estudio de casos de Impunidad en el acceso a la Justicia de Mujeres Asháninkas afectadas por la violencia de Género.*
* Espinosa, Óscar (2014)*Los pueblos ashaninka, kakinte, nomatsigenga y yanesha.* (Lima: Ministerio de Cultura) Isbn 9786124126376.
* *La violencia política en la selva central del Perú: 1980-2000* (Human Rights Documents online)
* Chiricente Mahuanca, Luzmila *La violencia senderista entre los ashaninka de la Selva Central. Cronología de la guerra interna en la región de Satipo.* (Lima: Centro de Documentación e Investigación del Lugar de la Memoria)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106088251
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 121774868
* LCCN: no2005073186
* SUDOC: 243926030

 |

* Wd Datuak: Q106088251