recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mari Jose Zarate Azkuna zientzialari eta matematikaria da.

Matematika euskaraz landu zuen lehenengo zientzialarietako bat izan zen. Esate baterako, 1978an Udako Euskal Unibertsitatean hitzaldi bat eman zuen *Suzesioak espazio topologikoetan* izenburuarekin. Urte berean argitaratu zuen *Espazio topologikoak* liburua beste bost emakume matematikarirekin batera (Edurne Biritxinaga, Begoña Carrascal Platas, Mari Carmen Castillo Aranburu, Maria Jesus Esteban, eta Arantza Laborda Otadui). Bi urte geroago *Matematika orokorra I* liburuaren lehen partea argitaratu zuen. 1983an liburuaren bigarren partea argitaratu zuen eta lehen partearen 2. bertsioa. UEUrekin argitaratu zituen liburu horiek mugarrietako bat izan ziren unibertsitate mailako euskarazko matematikan.

UZEIk 1982an bi liburukitan argitaratutako *Matematika hiztegia* osatu zuten 11 egile aitzindarietako bat izan zen.

Nikolai Piskunov matematikari errusiarrak idatzi eta analisi matematikoan mundu osoan klasikoa den Kalkulu diferentziala eta integrala liburu mardula 1992an euskaratu zuen taldean parte hartu zuen honako hauekin: Jose Ramon Aizpurua Sarasola, Patxi Angulo Martin, Victoria Fernandez Gonzalez, Adela Moyua Pinillos, Juanjo Otxoa de Alda Etxebarria, Cecilia Sarasola Iurrita, eta Enrike Zuazua Iriondo.

1984an doktore-tesia defendatu zuen izenburu honekin: "Dirichlet-en L-funtzioen batezbesteko balioak eta L-funtzio orokortua".

2014an *Ekuazio diferentzialak* liburua argitaratu zuen Naiara Arrizabalaga Uriarte eta Mari Jose De Velasco Camara-rekin.

Euskal komunitate zientifikoaren Inguma datu-basean, berak idatzitako 20 lan baino gehiago jaso dira.

* Kalkulu diferentziala eta integrala
* Matematika Orokorra I (2. partea)
* Matematika Orokorra I (1. partea)

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Zarate Azkuna, Mari Jose.  (1984). *Dirichlet-en L-funtzioen batezbesteko balioak eta L-funtzio orokortua.*  UPV/EHU ISBN 978-84-8438-318-5. (Noiz kontsultatua: 2022-07-17).
2. ↑    Zarate Azkuna, Mari Jose.  (1984). *Dirichlet-en L funtzioen batezbesteko balioak eta L funtzio orokortua.*  TESIKER, Euskadi.eus/tesiak, UPV/EHU.
3. ↑    Arrizabalaga Uriarte, Naiara; Zarate Azkuna, Mari Jose; De Velasco Camara, Mari Jose.  (2014). *Ekuazio diferentzialak.*  UPV/EHU arg ISBN 978-84-9860-972-1. (Noiz kontsultatua: 2022-07-18).
4. ↑   «Mari Jose Zarate Azkuna :: Inguma - Euskal komunitate zientifikoaren datu-basea» *www.inguma.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-07-17).

Ikus, gainera
-------------

* Jesus Mari Larrazabal

* Karlos Santamaria
* Maria Jesus Esteban
* Begoña Carrascal

Kanpo estekak
-------------

* Mari Jose Zarate Azkuna Inguma datu basean
* Mari Jose Zarate Azkuna Zazpi liburu Buruxkak liburutegi digitalean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107901581

 |

* Wd Datuak: Q107901581
**Trihalometano** esaten zaie CHX3 formula duten metanoaren deribatu trihalogenatuei, hots, metanoaren lau hidrogeno atomoetako hiru halogeno batez ordezkatuta dituztenei. Hiru halogeno-atomoak klase berekoak badira ***haloformo*** esaten zaie; adibidez, HCI3 iodoformoa da, HCBr3 bromoformoa eta HCCl3 kloroformoa.

Disolbatzaile edo hozgarri gisa usatzen dira. Halaber ingurugiro-poluitzaileak dira eta asko kartzinogenotzat jotzen dira.

Trihalometaboak naturalki ere sor daitezke. Alga batzuk esaterako kloroformoa ekoizten dute. Ura edateko modukoa izateko kloratzen denean kloroak materia organikoarekin erreakzionatzen du triahalometanoak sortuaz. Kartzinogeno potentziala badira ere, Munduko Osasun Erakundeak ura tratatzeak ekar lezakeen kaltea tratatu gabea edatea ekarriko zukeena baino askoz txikiagoa dela kontsideratzen du eta ez du kaltegarritzat jotzen. MOEren arabera, ur tratatua 70 urtez jarrian kontsumitzearen ondorioz minbizia garatzeko aukera 100.000 biztanleko 1ekoa da.

Trihalomentanorik ohikoenak (pisu molekurraren arabera ordenatuta)
------------------------------------------------------------------

| Formula | Izen arrunta | IUPAC izena | Egitura |
| --- | --- | --- | --- |
| CHF3 | fluoroformo | trifluorometano |  |
| CHClF2 | klorodiflurometano | klorodiflurometano |  |
| CHCl3 | kloroformo | triklorometano |  |
| CHBrCl2 | bromodiklorometano | bromodiklorometano |  |
| CHBr2Cl | dibromoklorometano | dibromoklorometano |  |
| CHBr3 | bromoformo | tribromometano |  |
| CHI3 | iodoformo | triiodometano |  |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-03-05).
2. ↑   «Capítulo» *tierra.rediris.es* (Noiz kontsultatua: 2022-03-05).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q127488
* Commonscat Multimedia: Trihalomethanes

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph257840
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D022882

 |

* Wd Datuak: Q127488
* Commonscat Multimedia: Trihalomethanes
**Mars Observer** espazio zunda bat izan zen, 1992ko irailaren 28an jaurtia Cañaveral lurmuturretik (AEB), Marten ikerketak egiteko. Marteko lehenengo misioa izan zen NASA-rena, Viking jaurtiketaren ondoren, 1975-76 urteetan zehar.

Orbitan urtebetez egon behar zuen, baina kontaktua galdu egin zen, Marteko orbitan sartu baino hiru egun lehenago.

Beste izen batzuk
-----------------

* MGCO
* Mars Geoscience/Climatology Orbiter
* 22136

Misioaren akatsa
----------------

1993ko abuztuaren 21ean (orbitan sartu baino hiru egun lehenago), Mars Observer-ekin kontaktua galdu zen, arrazoi ezezagunegatik. Ez dakigu, espaziontzia kapazitatuta zegoen, programa jarraitzeko eta Marteko orbitan sartzeko edo ez. Hala ere, nahiz eta helburu nagusia ez lortu, hainbat datu eskuratu ziren kontaktua galdu baino lehen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q634772
* Commonscat Multimedia: Mars Observer

---

 |

* Wd Datuak: Q634772
* Commonscat Multimedia: Mars Observer
**Manitoulin uhartea** (ingelesez: *Manitoulin Island*, ,maeni-'tu:li-n ahoskatua, jatorriz **Ekaentouton**) Huron lakuko uhartea da, Kanadako Ontario probintzian. 2.766 km² area du, hau da Luxenburgo baino handiagoa da, eta ur gezako laku batean dagoen uharterik handiena. 2001ean 10.603 biztanle zituen, hau da, biztanle dentsitatea ia 4 bizt/km² da.

Uhartearen barruan 80 laku daude, batzuk bere uharte propio dutenak. Horien artean, Manitou lakua dago, ur gezako laku batean dagoen irla batean dagoen lakurik handiena delarik.

Manitowaning hiria, 1837an eratua, uhartean lehendabiziko europar herrixka zen.

Manitoulin ojibweraz espirituetako uhartea esan nahi du. Anishinaabe herriarentzat, hau da *Ojibwe*, *Odawa* eta *Potawatomi* tribuentzat uhartea leku sakratua zen.

Kanpo estekak
-------------

* Uhartearen Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q654405
* Commonscat Multimedia: Manitoulin Island

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 96144647639129848286
* GND: 4277788-4
* LCCN: sh85080572
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 4227580

 |

* Wd Datuak: Q654405
* Commonscat Multimedia: Manitoulin Island
**Mars 3** espazio zunda (**Marsnik 3** ere deitua) Mars 2a bezalako ontzi bat zen, bakoitza orbita modulu eta erantsitako jaitsiera modulu batekin, Marte planetaren esploziorako erabili ziren sobietar zunden Mars programaren barnean garatuak. Mars 3 orbitatzailearen xede nagusia Marteko lurrazalaren eta hodeien irudiak lortzea, tenperatura zehaztea, lurrazalaren topografia, konposaketa kimikoa eta propietate fisikoak aztertzea, atmosferaren propietateak neurtzea eta eguzki haizea eta Marteko eta planetarteko eremu magnetikoak neurtzea zen. Modulu lurreratzaileak igorritako seinaleen Lurreranzko errepikagailu bezala ere arituko zen.

Jeitsiera moduluaren xede zientifiko nagusia Marten lurreratze leun bat egitea, lurrazalaren argazkiak itzultzea eta baldintza meteorologikoen datuak bidaltzea zen, baita atmosferaren konposaketarena eta lurraren propietate mekaniko eta kimikoena ere. Mars 3 Marteren lurrazalean lurreratze leun bat egin zuen lehen zunda izan zen.

Zundak
------

Bi moduluen artean, orotara, 4.650 kiloko pisua zuten jaurtiketa unean, erregaia barne. Zundaren altuera 4,1 metrokoa zen eta 5,9 metroko zabalerara iristen zen eguzki panelak zabalik, oinarriaren diametroa bi metrokoa zen bitartean. Masa guztitik, 3440 kilo erregaiz betetako orbitatzaileari zegozkion, eta beste 1210 kiloak hau ere erregaiz beteta zegoen jaitsiera moduluari.

Propultsio sistema zundaren osagai nagusia zen gorputz zilindrikoaren behealdean zegoen. Erregaia eta oxidatzailea sartzeko konpartimendutan banatutako erregai gordailu zilindriko batez osatua zegoen. Motorra euskarri batean jarria zegoen gordailuaren behealdean, eta jaitsiera modulua orbitatzailearen busaren goialdean. Bi eguzki panelak zilindroaren alboetan zabaltzen ziren, eta alboan, erradiadoreen ondoan zegoen 2,5 metroko antena paraboliko batek maiztasun handiko komunikazioetarako balio zuen.

Ontziak telemetria 928,4 MHztan igortzen zuen. Tresnak eta nabigazio sistemak zundaren behealdean zeuden, eta lurreratzailearekin komunikaziorako antena eguzki panelei lotua zegoen. Gainera, ontziak antena parabolikoagandik gertu zeuden potentzia baxuko hiru antena direkzional zeramatzan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q718908
* Commonscat Multimedia: Mars 3

---

 |

* Wd Datuak: Q718908
* Commonscat Multimedia: Mars 3
Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da.Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu hemen klik eginez gero.Munduko zortzi leku muturreko: **Uyuniko gatzaga** da munduko lekurik lauena.
**Uyuniko gatzaga** (gaztelaniaz: *Salar de Uyuni*), **Tunupako gatzaga** ere deitua, gatzezko basamortua da, munduko handiena. Boliviako Altiplanoan dago, Potosíko departamenduan, 3.661 metroko garaieran. 10.582 kilometro koadroko eremua hartzen du.

Duela 40.000, urte aintzira handi bat zegoen han: haren ura lurrundutakoan, gatz-lautada sortu zen. Gatz geruzak 120 metroko sakonera du; guztira, hamar mila milioi tona gatz duela kalkulatzen da. Gatz hori ustiatu egiten da: urtero 25.000 bat tona gatz ateratzen dira, baita boro, potasio, magnesio eta litio ugari ere. Hain zuzen ere, munduko litio-erreserba handienetako bat da.

Turistentzako jomuga desiragarria ere bada, Boliviako lekurik bisitatuenetako bat baita, urtean 60.000 bisita baititu. Azaroa inguruan joaten da turista gehien, izan ere, garai horretako euriek ur-geruza fin batez estalita uzten dute gatz-lautadaren zati handi bat. Itxura magikoa hartzen du orduan. Gainera, sasoi horretan hiru flamenko-espezieren ugalketa-leku ere da. Bestalde, ikusgarriak dira halaber lautadaren erdiko Isla del Pescado uharteko kaktus erraldoiak, 10 metrorainokoak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-05-25). *170. araua: Amerikako toponimia.* .
2. ↑    *Uyuniko gatzaga, ia erabat laua.*  Elhuyar aldizkaria, 238. zenbakia, 2008/01/01, CC-BY-SA-3.0, aldizkaria.elhuyar.eus (Noiz kontsultatua: 2019-3-7).
3. ↑  *Encyclopædia Britannica - Uyuni Salt Flat*, britannica.com
4. 1 2    *Uyuni, gatzezko desertua.*  Elhuyar aldizkaria, 286. zenbakia, 2012/05/01, CC-BY-SA-3.0, aldizkaria.elhuyar.eus (Noiz kontsultatua: 2019-3-7).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q76122
* Commonscat Multimedia: Salar de Uyuni

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4583365-5
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q76122
* Commonscat Multimedia: Salar de Uyuni
**Turroia** almendrak eta beste zenbait fruitu lehor eztiarekin eta azukrearekin nahastuz eta egosiz egindako gozokia da, adreilu-forma ematen zaiona eta batez ere eguberrietan jaten dena. Egun, tradiziozkoak gain, hainbat mota eta zaporetakoak daude: txokolatea, gorringoa, etab.

Seguru aski jatorri arabiarrekoa da, baina, batez ere, Herrialde Katalanetan dira tipikoak.

Aldaera batzuk
--------------

* *Xixona turroia*: (edo *biguna*) almendra xehatua, arrautza zuringoa, azukrea eta eztia ditu osagai.
* *Alacant turroia*: (edo *gogorra*) almendra txigortua, arrautza zuringoa, azukrea eta eztia ditu osagai.
* *Xerta turroia:*  Hurra,azukrea, eztia eta arrautza zuringoa ditu osagai. Forma zirkularra du.
* *Agramunt turroia:* almendra edo hurra, azukrea, eztia eta arrautzaren zuringoa editu osagai. Gogorra eta ere oso arina da.
* *Perpinyà turroia:*  hurra, azukrea, eztia eta arrautzaren zuringoa ditu osagai.
* *Gorringo-turroi txigortua:* almendra, azukrea, arrautza gorringoa eta limoiaren azala ditu osagai. Kondaira gastronomikoak kontatzen duenez, gainerako turroiak egiteko erabiltzen ziren gorringoei probetxu ateratzeko asmatu zuten.

Historia
--------

Antzinako Grezian, Olinpiar jokoetan parte hartu behar zuten atletei fruitu lehor ( almendra nagusiki) eta eztiz egindako jaki energetikoa ematen zitzaien.

Al-Andalus garaian, almendra eta eztia oinarri zuten hainbat gozo egiten ziren.

Jakitun gehienek turroiaren jatorria Arabiar penintsulan kokatzen dute. Iritzi horren oinarrian, XI. gizaldian arabiar mediku batek idatzitako *De medicinis et cibis semplicibus* lanean *turum* zeritzona aipatzea. Teoria honen arabera, arabiarrek Mediterraneoko kostaldean zabaldu zuten postre hori. Egungo Espainia eta Italian errotu zen batez ere. Postrea egokitu egin zen bertako bertsioak sortuz.

XV. gizaldian Karlos V. garaian ezaguna zen Alacant-ekoa.

XVI. gizaldian Sexona-n (egungo Xixona) ezaguna zen.

Beste teoria batek dio leihaketa baten emaitzak dela. Dirudienez, luze eta hondatu gabe iraun zezan jakin baten bila zebiltzan, eta irabazle Turrons izeneko gozogile batek irabazi zuen, eta hortik bere izena. Felipe IV, edo Felipe V. errege aldian kokatzen dute. Batzuen ustez Felipe IV. erregealdian izan zen, 1651ko Bartzelonako setioan. Beste batzuen ustez, ordea, Felipe V. erregealdian izurrite garaian.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑    CONSUMER (.  (2013-12-01). «Turroia: Eguberrietako gozoa | Aldizkaria» *EROSKI CONSUMER* (Noiz kontsultatua: 2019-01-05).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Viveur, Bon. «El turrón: origen e historia» *www.bonviveur.es* (Noiz kontsultatua: 2019-01-05).

Ikus, gainera
-------------

* Nogat

Kanpo estekak
-------------

* Erregulatzaile kontseilua (Xixona eta Alacant) **(Gaztelaniaz)**
* Historia jatorria eta turroien aldaerak **(Katalanez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q159304
* Commonscat Multimedia: Turrón

---

 |

* Wd Datuak: Q159304
* Commonscat Multimedia: Turrón
**Uxue Ning Iturrate Elorza *Ningra*** (Bitoriano, Araba, 2001) rap abeslaria da. Raplaritzat darabilen *Ningra* goitizena bere txinerazko izenetik (Ning) eta *rap* hitzetik datorkio.

Bizitza
-------

Txinan jaioa, txikitatik bizi izan da Bitorianon, Arabako herri txiki batean. Donostian Psikologia ikasten ari da, Euskal Herriko Unibertsitatean. Egun, Gasteizen bizi da, ikastera garraio publikoan joateko aukera bakarra delako.

Raplaria
--------

Betidanik gustuko izan du poesia eta idaztea. Euskarazko rapa entzuten hasi zen eta ikusi zuen rapa eta poesiaren arteko lotura zegoela. Bere poemen letrei base bat jarri eta rapeatzen hasi zen. Aldi berean hip-hoparen kulturari buruz irakurtzen hasi eta Bronxeko talde marginatuek erresistitzeko tresna bezala sortu zutena ezagutzen hasi zen. Batxilergo ikasle zela, kultur astean bere lana jendaurrean aurkeztu zuen lehendabizi. Handik gutxira, *Hazia* kantua sortu eta kantuaren bideoklipa egin zuen Enbor taldekoekin batera, *Hala Bedi*-ren laguntzarekin. 2020an Internetera bideoa igo eta milaka bisita jaso ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «*Argia* aurrerapena: *Argia* 2020 amaieran; Uxue Iturrate "Ningra"; eta hilekoa Covid19 garaian» *Arrosa* 2020-11-26 (Noiz kontsultatua: 2020-11-30). Audio grabazioaren 6. minututik aurrera hasten da Uxue Iturrateri buruzkoa.
2. 1 2   «"Rapa euskaraz egitea euskara kalera itzultzea da"» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2020-11-30).
3. ↑    Imaz, Andoni. «Agertokiko hitzak eta ekintzak» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2020-12-19).

Kanpo estekak
-------------

* *Hazia* abestiaren bideoklipa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q102737052

 |

* Wd Datuak: Q102737052
Uxueko Andre Mariaren irudia, Uxueko Andre Mariaren elizan
**Uxueko Andre Maria** edo **Uxueko Ama Birjina** Erromatar Eliza Katolikoaren adbokazio marianoa da, eta haren irudi nagusia Uxueko Andre Mariaren elizan dago.

Nafarroako Erriberan eta Nafarroa osoan adbokazio handiena duen Ama Birjina da. Urtero, eskualdeko biztanleek, Eslabatik Tafallaraino eta Orbaibarretik Azkoieneraino, erromesaldian Uxuera joateko antolatzen dira, omenaldia egiteko. Uxuerako erromeriak izenez ezagutzen daude, eta udaberrian egiten dira.

Legenda
-------

Tradizioaren arabera, artzain batek uso bat ikusi zuen puntu horretan, haitzean, zegoen zulo batetik sartzen eta irteten. Langileak, usoaren ekintza setatsuak erakarrita, segundo bakar batez ere ez zuen zalantzarik izan bertara joateko, eta, azkenean, Ama Birjina baten tailu bat aurkitu zuen. Honek, harrituta, ez zuen zalantzarik izan Andre Maria Zuriari, hurbileko herriari, zer aurkitu zuen jakinarazteko.

Guztiek seinaletzat hartu zuten, eta puntu horretan bertan bizitzeko leku bat ezarri nahi izan zuten. Horrela sortu zen Uxue egungo hiribildua. Dena dela, badirudi elezahar hori XVII. mendearen bigarren erdialdetik dagoela jasota. Gertakari historikoek pentsarazten dute Uxueko Ama Birjinaren tailua XII. mendekoa dela.

Irudia
------

Uxueko Ama Birjinaren irudia egurrez egindako tailu bakarra da 1190 inguruan. Nafarroako erromanikoaren irudigintzako obra gailena, Evreux etxeko Karlos II.a Nafarroakoak, zilarrez forratzeko agindua eman zuen XIV. mendean, bai hiribildua bai Uxueko Ama Birjinaren gurtza zituen zaletasun bereziaren erakusgarri. Testamentuan bere bihotza irudiaren ondoan pausatzeko nahia utzi zuen idatzita, eta horrela ikus daiteke bere kutxan, Andre Mariaren oinetan.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | UXUE.*  (Noiz kontsultatua: 2022-05-08).

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Uxue: uso bati esker sortu zen Nafarroako herriaren historia?» *www.lasexta.com* 2021-08-17 (Noiz kontsultatua: 2022-05-08).

Ikus, gainera
-------------

* Uxue
* Uxueko Andre Mariaren eliza

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111975755

 |

* Wd Datuak: Q111975755
Basurde uxaldian parte hartutako ehiztariak eta txakurrak argazki zahar batean
Uxaldia ehiza mota bat da, bereziki ehiza larrian erabilitakoa. Taldetan burutzen da. Horretarako ehiztariak bi taldetan antolatzen dira. Talde batean zakurtzainek txakurren laguntzaz zonalde bat aztertzen dute ehizagaiak aurkitzen eta beste ehiztariak gordeta dauden lekuetara horrela eramaten. Horrela izututako animaliak beraien albora igarotzerakoan tirokatzen dituzte akabatzeko.

Uxaldia bereziki basurde eta oreinak ehizatzeko erabiltzen da, baina baita adarzabala, mufloia, orkatza, sarrioa eta otsoak harrapatzeko.

Euskal Herrian ohikoak dira ere azeriak harrapatzeko uxaldiak, eta beste lekuetan baino gehiago eginten dira orkatzen ehizarako.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3435795
* Commonscat Multimedia: Driven hunting

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4792295-3

 |

* Wd Datuak: Q3435795
* Commonscat Multimedia: Driven hunting
**Mayfair** Londresko West End inguruan dagoen auzoa da Hyde Park-en ekialdeko ertzera, Westminster hirian, Oxford Street, Regent Street, Piccadilly eta Park Lane artean. Londres eta munduko barruti garestienetako bat da. 

Ingurua Eiako jauretxearen zati zen eta landa eremuan egon zen neurri handi batean XVIII. medearen hasiera bitarte. Oso ezaguna bihurtu zen 1686tik 1764ra ospatzen zen urteko "Maiatzaren Azoka" egunarengatik, gaur egun Artzain Merkatua deitzen zaiona. Urteen poderioz, azoka gero eta merkeagoa eta desatseginagoa bilakatu zen eta publikoarentzako gogaikarria bihurtu zen. Grosvenor familiak ( Westminsterreko duke bihurtu zena) lurra ezkontzaren bidez eskuratu zuen eta haren garapena hasi zuen Thomas Barlowen zuzendaritzapean. Lanak Hanover Square, Berkeley Square eta Grosvenor Square hartzen zituen, kalitate handiko etxeez inguratuta, eta baita San Jorge Hanover Square eliza ere.

XVIII. mendearen amaieran, Mayfair gehiena goi mailako etxebizitzarekin osatu zen; Inguruko Londreseko zonalde batzuetan ez bezala, inoiz ez du estatus maila galdu. Mendearen hasieran britainiar aristokraziaren gainbeherak eremua komertzialago bihurtzea eragin zuen, etxe asko egoitza korporatiboetarako eta hainbat enbaxadako bulego bihurtu ziren. Mayfairek gama handiko erresidentzia etxebizitza, denda eta jatetxe bikainak eta luxuzko hotelak gordetzen ditu Piccadilly eta Park Lane zehar. London *Monopoly* paneleko jabetza eremu garestiena izateagatik ospetsu da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Cox, Hugo. «Mayfair: London’s most expensive ‘village’» *Financial Times*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q124184
* Commonscat Multimedia: Mayfair, London

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125493718
* LCCN: n80153125
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q124184
* Commonscat Multimedia: Mayfair, London
**Mayes konderria** (ingelesez: *Mayes County*) Oklahomako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Eufaula da. 2010eko zentsuaren arabera 41.259 biztanle zituen, Mayes kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Mayes konderriak 1.770,29 kilometro koadro ditu. Horietatik 72,85 ura dira. Beste 1.697,44 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 23,31 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 41.259 pertsonetatik 28.687 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.097 dira. 161 beltzak edo afroamerikarrak. 8.678 amerikar natiboak ziren eta 14 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 144 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 14 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 3.561 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q495937
* Commonscat Multimedia: Mayes County, Oklahoma

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146598379
* LCCN: n82024422
* **Lekuak**
* OSM: 1822225
* TGN: 2001671

 |

* Wd Datuak: Q495937
* Commonscat Multimedia: Mayes County, Oklahoma
**Valentziako ituna** 1488ko martxoan Valentzian Katalina I.a Nafarroakoa eta Joanes III.a Nafarroakoa Nafarroako errege-erreginak eta Fernando II.a Aragoikoa eta Elisabet I.a Gaztelakoa errege-erregina katolikoek sinatutako ituna izan zen.

Nafarroako konkistaren aurretikoa zen itun honen arabera Nafarroako erregeek erresumaren babesa laga zieten Gaztelako Erresumak inposaturiko blokeo ekonomikoa saihestea eta merkataritzaren mugak irekitzearen truke.

Errege-erregina katolikoek ez zituzten Nafarroako tronuarekiko Katalinaren eskubideak aintzat hartu, Fernando II.a Aragoikoak berarentzat nahi zituelako.

Nafarroan gudaroste gaztelarrak izatea ere inposatu zuten, Juan de Riberak zuzendutakoak. Beharrezkoa baldin bazuten, gaztelarrek jadanik bere armada Gipuzkoa, Araba eta Bizkaian zuten.

Gainera nafarrek Gurutzadaren bulda ordaindu behar zuten.

Bibliografia
------------

* Esarte, Pedro: *"Navarra, 1512-1530"* (2001) Iruñea: Pamiela, ISBN 84-7681-340-6

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11704716

 |

* Wd Datuak: Q11704716
**Madison konderria** (ingelesez: *Madison County*) Idahoko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Rexburg da. 2010eko zentsuaren arabera 37.536 biztanle zituen, Madison kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Madison konderriak 1.225,65 kilometro koadro ditu. Horietatik 10,41 ura dira. Beste 1.215,24 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 30,63 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 37.536 pertsonetatik 36.436 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.218 dira. 178 beltzak edo afroamerikarrak. 81 amerikar natiboak ziren eta 51 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 348 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 43 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 399 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491456
* Commonscat Multimedia: Madison County, Idaho

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 150109506
* **Lekuak**
* OSM: 1742099
* TGN: 2000484

 |

* Wd Datuak: Q491456
* Commonscat Multimedia: Madison County, Idaho
**Tseltal** edo tzeltal hizkuntza, hizkuntza maia da, batez ere Los Altos de Chiapasen hitz egiten dena.

445.856 hiztun ditu Estatistika eta Geografiako Instituto Nazionalaren (*Instituto Nacional de Estadística y Geografía,* INEGI) biztanleriaren eta etxebizitzaren erroldaren arabera (2010), eta, beraz, gaztelaniaren ondoren, Chiapas estatuan gehien hitz egiten den hizkuntza da, baita Mexiko osoan gehien hitz egiten den bosgarren hizkuntza indigena ere.

Dialektoak
----------

Tseltala gutxienez sei dialekto ezberdinez osatutako konplexu bat da eta hizkuntza ergatiboa da (euskara bezala) txolar-tzeltalar hizkuntzen familiako bere ahaideetako bat den txol hizkuntza ez bezala. Hauek dira dialekto aldaerarik onartuenak:

* Tenejapako tseltala
* Amatenangoko tseltala
* Aguacatenangoko tseltala
* Amatenangoko tseltala
* Oxchukeko tseltala
* *Bin* edo *Tut(\*)*

(\*) Teopiscatik Villa Las Rosaserako eskualdeetan tseltal hizkuntzaren aldaerarik arraroenetako bat dago, *bin* ("zein" edo "zer") bezalako oinarrizko hitz bat *tut* esaten da, aldaera batzuetan "txikia" esan nahi duena. Amatenago del Valle eta Aguacatenagon aldaera hau erabiltzen dute eta, hala ere, herri tseltal hauen artean desberdintasun asko daude, adibidez: Amatenagon, gaur egun, *ora to* "ordu hau" esateko, *orto* laburdura erabiltzen da. Aguacatengon, ordea, *orli* da laburdura, jatorrizkoa *ora ini* delarik (Tenejapa). Beste aldaera batzuetan: *ya'tik* (Tenejapa), *yo'tik* (Ocosingo).

Kokapena
--------

Tseltala, nagusiki, Chiapasen hitz egiten da, Ocosingo, Altamirano, Huixtán, Tenejapa, Yajalón, Chanal, Sitalá, Amatenango del Valle, Socoltenango, Villa las Rosas, Chilón, San Juan Cancuc, San Cristóbal de las Casas, Oxchuc, San Bartolomé de los Llanos eta Venustiano Carranza udalerrietan. Azken udalerri honetan Aguacatenango, Marcos E. Becerra, El Puerto eta Soyatitan komunitateetan hitz egiten da tseltala.

Tseltal hiztun kopuru handi bat ere badago Tuxtla Gutiérrez, Comitan eta Palenque hirietan.

Mexikon Quintana Rootik sakabanatuta daude hiztunak, komunitate osoak Tabascon eta lan kontuengatik etorkin kontzentrazioa dago Mexiko Hiriko La Merceden.

Deskribapen linguistikoa
------------------------

### Alfabetoa

Tseltal alfabetoak 26 grafia ditu. Hauek dira: a, b, ch, ch', e, i, j, k, k', l, m, n, o, p, p', r, s, t, t', ts, ts', u, w, x, y, ('). Batzuetan h letra gehitzen da, batez ere Bachajoneko dialektoan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Instituto Nacional de Estadística y Geografía (INEGI) (2010)  Noiz kontsultatua: 2020-09-24.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Bisita ezazu Tseltal hizkuntza*** Wikimedia Incubator proiektuan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q36808
* **Identifikadoreak**
* NKC: ph899262

 |

* Wd Datuak: Q36808
**Madison konderria** (ingelesez: *Madison County*) Illinoisko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Havana da. 2010eko zentsuaren arabera 269.282 biztanle zituen, Madison kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Madison konderriak 1.918,04 kilometro koadro ditu. Horietatik 64,7 ura dira. Beste 1.853,35 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 140,39 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 269.282 pertsonetatik 240.828 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 7.313 dira. 21.066 beltzak edo afroamerikarrak. 556 amerikar natiboak ziren eta 92 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 2.211 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 206 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 4.323 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Madison County, Illinois age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486448
* Commonscat Multimedia: Madison County, Illinois

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127839626
* GND: 4379360-5
* LCCN: n80072529
* NARA: 10036488
* **Lekuak**
* OSM: 1800761
* TGN: 1002622

 |

* Wd Datuak: Q486448
* Commonscat Multimedia: Madison County, Illinois
**Madison konderria** (ingelesez: *Madison County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Madisonville da. 2010eko zentsuaren arabera 13.664 biztanle zituen, Madison kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Madison konderriak 1.223,6 kilometro koadro ditu. Horietatik 16,49 ura dira. Beste 1.207,1 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 11,17 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 13.664 pertsonetatik 10.718 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.688 dira. 2.687 beltzak edo afroamerikarrak. 32 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 77 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 145 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113117
* Commonscat Multimedia: Madison County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 136051347
* LCCN: n81066298
* NARA: 10036501
* **Lekuak**
* OSM: 1839085
* TGN: 1002626

 |

* Wd Datuak: Q113117
* Commonscat Multimedia: Madison County, Texas
**Manuel Legris** (Paris, Frantzia, 1964ko urriaren 19a) frantses dantzaria da.

Biografia
---------

1976an Parisko Operako eskolan sartu zen. 1980an, ikasketak amaitzen ari zela, Parisko Operako balletean hartu zuten. Etorkizun izugarria iragarri zioten. John Neumeierrek bakarlari proposatu zion "Udako gau bateko ametsa" lanean. 1984an Osakako nazioarteko lehiaketan lehenengo saria irabazi zuen. 1983an bakarlari gisa lan egin zuen *Raymonda* lanean. 1985-1986 bitartean *Napoli*, Vladimir Bourmeisterren "Beltxargen aintzira", Rudolf Nureieven "Romeo eta Julieta", Balantxineren "Kristalezko jauregia" eta Anthony Tudorren "Lila loreen lorategia" lanetan dantzatu zuen.

1986an dantzari nagusia izan zen *Raymonda* lanean, eta arrakasta handia izan zuen New Yorkeko Metropolitan Operan. Maurice Béjarten *Arepo*, William Forsytheren *In the Middle Somewhat Elevated* (1987) eta John Neumeierren *Sylvia* (1997) lanetan ere paper nagusiak izan zituen. Andy Degroat eta Angelin Preljocaj koreografoek berekin lan egiteko eskatu zioten. Vienako Operak *Raymonda* (1985 eta 1989) eta "Loti ederra" (1989) lanetan aritzeko deitu zion; Milango Scalak "Don Kixote" (1982), "Loti ederra" (1989-1991) eta *Manon* (1995) lanetarako; Stuttgarteko Balletak "Loti ederra" (1989 eta 1991) lanean aritzeko; Londresko Covent Gardenen "Beltxargen aintzira" (1993) dantzatu zuen Sylvie Guillenekin.

2003. urtean bere errepertorioa beste bi lanekin osatu zuen: "Carmen de Roland Petiten bariazioak" eta *Phrases de Quatuor de Maurice Béjart*. 2004. urtean, Jiri Kylianek Manuel Legrisentzat *Il faut qu’une porte...* duoa sortu zuen, Aurélie Dupontekin dantzatu zuena. 2005. urtean, *Oneguin* laneko dantzari nagusia izan zen Stuttgarteko balletean.

Sariak
------

* 1984 - Concours international de ballet de Varnako urrezko domina (Bulgaria).
* 1985 - Prix du Cercle Carpeaux.
* 1988 - Prix Nijinski.
* 1993 - Orden de las Artes y las Letras.
* 1998 - Ordre des Arts et des Lettres.
* 2000 - Premio Nijinski (hamargarren aldiz).
* 2002 - Orden national du Mérite.

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Manuel Legris*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1860542
* Commonscat Multimedia: Manuel Legris

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 79198637
* ISNI: 0000 0003 5507 3234
* BNF: 14687901x (data)
* CANTIC: a10735690
* GND: 135507456
* LCCN: n97878371
* SNAC: w6t84vbc
* SUDOC: 143888013
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03783/eu\_l\_1269/l1269

 |

* Wd Datuak: Q1860542
* Commonscat Multimedia: Manuel Legris
**Tse-tse eulia** edo ***glossina*** Dipteraen barruan sailkatzen den Glossinidae familiaren barruko euli mota bat da. 23 espezie ezagutzen dira, eta hainbat azpiespezie. *Trypanosoma brucei* patogenoa garraiatzen dute, gizakiengan tripanosomiasis afrikarra ematen duen protozoo bat.

Espezieak
---------

* *morsitans* taldea (sabanako euliak)

*Glossina austeni* (Newstead, 1912)
*Glossina longipalpis* (Wiedemann, 1830)
*Glossina morsitans* (Wiedemann, 1850)
*Glossina morsitans morsitans* (Wiedemann, 1850)
*Glossina morsitans centralis* (Machado, 1970)
*Glossina morsitans submorsitans* (Newstead, 1911)
*Glossina pallidipes* (Austen, 1903)
*Glossina swynnertoni* (Austen, 1923)
* *fusca* taldea (bsoko euliak)

*Glossina brevipalpis* (Newstead, 1911)
*Glossina fusca* (Walker, 1849)
*Glossina fusca fusca* (Walker, 1849)
*Glossina fusca congolensis* (Newstead and Evans, 1921)
*Glossina fuscipleuris* (Austen, 1911)
*Glossina frezili* (Gouteux, 1987)
*Glossina haningtoni* (Newstead and Evans, 1922)
*Glossina longipennis* (Corti, 1895)
*Glossina medicorum* (Austen, 1911)
*Glossina nashi* (Potts,1955)
*Glossina nigrofusca* (Newstead, 1911)
*Glossina nigrofusca nigrofusca* (Newstead, 1911)
*Glossina nigrofusca hopkinsi* (Van Emden, 1944)
*Glossina severini* (Newstead, 1913)
*Glossina schwetzi* (Newstead and Evans, 1921)
*Glossina tabaniformis* (Westwood, 1850)
*Glossina vanhoofi* (Henrard, 1952)
* *palpalis* taldea (Ibai bazterreko euliak):

*Glossina caliginea* (Austen, 1911)
*Glossina fuscipes* (Newstead, 1911)
*Glossina fuscipes fuscipes* (Newstead, 1911)
*Glossina fuscipes martinii* (Zumpt, 1935)
*Glossina fuscipes quanzensis* (Pires, 1948)
*Glossina pallicera* (Bigot, 1891)
*Glossina pallicera pallicera* (Bigot, 1891)
*Glossina pallicera newsteadi* (Austen, 1929)
*Glossina palpalis* (Robineau-Desvoidy, 1830)
*Glossina palpalis palpalis* (Robineau-Desvoidy, 1830)
*Glossina palpalis gambiensis* (Vanderplank, 1911)
*Glossina tachinoides* (Westwood, 1850)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q205256
* Commonscat Multimedia: Glossina
* Wikispecies Espezieak: Glossina

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119373736 (data)
* LCCN: sh85138319
* NDL: 00573495
* NKC: ph114180
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Glossinidae
* BOLD: 103823
* BioLib: 116598
* EOL: 56214
* GBIF: 1456841
* NCBI: 7393
* Paleobiology Database: 139454
* uBio: 4178333
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D014370

 |

* Wd Datuak: Q205256
* Commonscat Multimedia: Glossina
* Wikispecies Espezieak: Glossina
**Lavinio** (latinez: *Lavinium*), Lazioko antzinako hiri erromatar bat izan zen.

Erromatar mitologiaren arabera, hiria, Eneas heroi troiarrak sortu zuen, bere emazte Laviniaren omenez, Latino izeneko latindarren erregearen eta honen emazte Amataren alaba zena. Eneas, Italiara, bere jaioterria izan zen Troiatik ihes egin ondoren iritsi zen, eta rutuliarren buruzagia zen Turnoren kontra borrokatu zuen. Bere garaipenaren ondoren, Lavinio sortu zuen, Latindar Ligaren gune nagusia, nondik, beranduago, Erroma sortuko zen. Eneasen irudiak, honela, Troiako errege etxea, Erromarekin lotzen du.

Lavinioren fundazioa eta rutuliarren aurkako gerra, Virgilioren lan ospetsua den Eneida erromatar epopeiako bi gai nagusi dira. Berrikiago, hiria, Claudio R. Salvucciren Laviniada izeneko olerki epiko modernoan aipatzen da.

Lavinio hirian, txanpon egile izan ziren zazpi familia erromatarrak agertu ziren, horien artean, Luzio Torio Balbo ezagutzen delarik, Zizeronek, "De Finibus bonorum et malorum" izeneko bere lanean eman zuen deskribapenagatik.

Hiri honetan gertatu zen K. a. 745ean Romulorekin diarkia osatzen zuen Tito Tazio erromatar erregearen heriotza mitikoa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1352586
* Commonscat Multimedia: Lavinium

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 243024149
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 21330

 |

* Wd Datuak: Q1352586
* Commonscat Multimedia: Lavinium
**Mandarina** garrazki espezietako fruitu bat da, mandarinondo zuhaitzekoa. Hesperidio familiako fruitua da, eta bere bulba zukudun lakain ugariz osatua dago, eta C bitamina, flabonoide eta koipe esentzialetan oparoa da. Laranja fruituaren antza gehien duen garrazkia da, nahiz bere mota gehienetan eta laranja baina txikiagoa, zaporetsuagoa eta mandarina-azala kentzeko errazagoa izan, gainera proportzioan laranjak baina pitin bat azidotasun gutxiago eta azukre sinple kopuru handiagoak ditu.

Asian jatorria du, eta bere izena antzinako Txinako mandarin funtzionarioen jantzi koloretsuei zor diola uste da. Gaur egun munduko mandarina ekoizle handienak Txina, Espainia, Brasil, Japonia eta Maroko dira.

Ikus gainera
------------

* Mandarinondo
* Laranja

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Hipermerkatuetako Produktuak Hiztegia] [2009]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q190024
* Commonscat Multimedia: Mandarins

---

 |

* Wd Datuak: Q190024
* Commonscat Multimedia: Mandarins
**Treponema** generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, *Spirochaetaceae* familia barnean sailkatuta izanik. Familia honetako genero guztiak espiroketak dira, hots, bakterio helikoidalak, finak eta luzeak, diametro txikikoak. Espiroketa guztiak mugikorrak dira, baina haien mugimendua berezia da, flageloak ez baitaude bakterioaren kanpoaldean, zelula horma eta kanpo mintzaren artean baizik. Horrek sugearen antzeko mugimendu bihurrikatzailea eragiten du, gainontzeko bakterioek ez dutena.

*Treponema* generoko bakterioak, espiroketa guztiak bezala, ondo ikusten dira "in vivo" eremu iluneko mikroskopioaren bitartez. Ostalari baten barruan bizi dira (gizakia ala animaliak), komentsal ala bizkarroi moduan. Espezie patogenoen artean *Treponema pallidum* -sifiliaren eragilea- eta *Treponema carateum* dira aipagarrienak. Ez-kaltegarrien artean, berriz, ahoan bizi diren komentsalak: *Treponema denticola* eta *Treponema oralis*.

Treponema guztiak anaerobioak dira edo, asko jota, mikroaerofiloak.

*Treponema* gehienek eskakizun nutritibo zorrotzak dituzte, laborategian hazteko hazkuntza-inguru aberatsak eskatuz. Espezie patogeno batzuk (*Treponema pallidum*, kasu) ezin dira laborategian kultibatu.

Espezieak
---------

* *Treponema pallidum*
	+ *Treponema pallidum pallidum*
	+ *Treponema pallidum pertenue*
	+ *Treponema pallidum endemicum*
* *Treponema carateum*
* *Treponema paraluiscuniculi*
* *Treponema denticola*
* *Treponema vincentii*
* *Treponema scoliodontum*
* *Treponema refringens*
* *Treponema minutum*
* *Treponema phagedenis*
* *Treponema succinifaciens*
* *Treponema bryantii*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q134745
* Commonscat Multimedia: Treponema
* Wikispecies Espezieak: Treponema

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 83190
* GBIF: 3228107
* ITIS: 958350
* NCBI: 157
* WoRMS: 571472
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D014208

 |

* Wd Datuak: Q134745
* Commonscat Multimedia: Treponema
* Wikispecies Espezieak: Treponema
**Uintah konderria** (ingelesez: *Uintah County*) Utahko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Vernal da. 2010eko zentsuaren arabera 32.588 biztanle zituen, Uintah kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Uintah konderriak 11.658,54 kilometro koadro ditu. Horietatik 56,19 ura dira. Beste 11.602,35 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2,8 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 32.588 pertsonetatik 29.329 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.330 dira. 96 beltzak edo afroamerikarrak. 2.375 amerikar natiboak ziren eta 71 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 159 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 10 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 548 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q484559
* Commonscat Multimedia: Uintah County, Utah

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158289795
* ISNI: 0000 0000 8963 5432
* **Lekuak**
* OSM: 1411399
* TGN: 2002124

 |

* Wd Datuak: Q484559
* Commonscat Multimedia: Uintah County, Utah
*Artikulu hau Txingudiko metropoli-eremuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Txingudi (argipena)».*
**Txingudiko metropoli eremua** Euskal Herriko metropoli eremu bat da; Hendaia, Irun eta Hondarribia udalerriek osatua. 90.000 biztanle inguru ditu. Metropoli-eremu hau bi lurralde (Irun eta Hondarribia Gipuzkoan daude eta Hendaia Lapurdin) eta bi estaturen artean, Espainia eta Frantziaren artean banaturik dago.

Hiru udalerri hauek lankidetza organoak dituzte, hala nola: Txingudiko Mankomunitatea, Txingudi Telebista, etab.

Ikus, gainera
-------------

* Hendaia
* Irun
* Hondarribia

Kanpo estekak
-------------

* Mugaz gaindiko Bidasoa-Txingudiko webgunea
* Txingudi Telebista

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2828366

 |

* Wd Datuak: Q2828366


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Euskal Herria | Euskal Herriko metropoli eremuak | Euskal Herria |
| Bilboko metropoli eremua • Donostiako metropoli eremua • Eibar-Durangoko metropoli eremua • Baionako metropoli eremua • Gasteizko metropoli eremua • Iruñerria • Txingudiko metropoli eremua |
*Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Mantxuria (argipena)»*
**Mantxuria** (mantxueraz: *Manju*; txinera tradizionalez: 滿洲; txinera sinplifikatuz: 满洲; pinyinez: *Mǎnzhōu*) Asiako ipar-ekialdeko lurraldea da. Siberiaren, Koreako penintsularen eta Itsaso Horiaren artean hedatzen da eta Txinaren barnean dago lurraldearen parte handi bat.

Hedadura
--------

Mantxuria izena honako lurraldeak izendatzeko erabiltzen da (txikienetik handienera):

* Ipar-ekialdeko Txina: Heilongjiang, Jilin eta Liaoning probintziak
* Barne Mantxuria: Aurrekoa gehi Barne Mongoliaren ipar-ekialdea (Hulunbuir, Hinggan, Tongliao eta Chifeng).
* Aurrekoak gehi Kanpoko Mantxuria (Errusiako Mantxuria).
* Aurrekoak gehi Sakhalin uhartea.

Geografia
---------

Lurralde menditsua da, Sungari eta Liao ibaiek zeharkatzen dutena. Klima kontinentala du, oso gogorra; udak beroak dira eta neguak, luzeak eta hotzak. Sortaldea sartaldea baino euritsuagoa da.

Demografia
----------

Artzainak bizi izan dira betidanik Mantxurian. XX. mendean, hala ere, asko ugaldu da biztanleria: 1910. urtean 15 milioi biztanle zituen eta 1982an, 91 miloi inguru, Txinatik emigrazio handia izan baita. Gaur egun, Mantxurian 60.000.000 txinatar inguru bizi dira.

Ekonomia
--------

Ekonomia nekazaritzan (laboreak) oinarritzen da. Meagintzak ere (burdin, zink, ikatz, berun, kobre, zilar eta urrea) garrantzi handia du. Industria, berriz, Mantxuria japoniarren mende egon zenean hasi zen indartzen eta Txinako industriagune nagusia da gaur egun.

Historia
--------

Txinako Inperioaren barruan egon zen Mantxu dinastiaren garaian (1644-1912). 1896. urtean Errusiako Inperioak Port Arthur eta Dairen lurraldeak menderatu zituen. Errusiar-japoniar gerra bukatu zenean, lurralde horiek Japoniaren mende gelditu ziren (1905). 1932. urtean japoniarrek Mantxuria osoa konkistatu zuten eta hurrengo urtean estatu sasi burujabe izendatu zuten, Mantxukuo izenaz: sasi estatu hori Bigarren Mundu Gerran Estatu Batuen parte hartzearen arrazoietako bat izan zen, beren interesen aurka baitzegoen. 1945ean Sobietar Batasuneko armada sartu zen Mantxurian. Haiek alde egin zutenean, Txinako lurralde bihurtu zen berriro (1950).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2013/04/10 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-06-29). *171. araua: Asiako toponimia.*  (Noiz kontsultatua: 2013-02-11).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q81126
* Commonscat Multimedia: Manchuria

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316429923
* GND: 4074528-4
* LCCN: sh85080399
* NDL: 00567459
* NKC: ge129953
* NARA: 10046224
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q81126
* Commonscat Multimedia: Manchuria
**Manu Muniategiandikoetxea** (Bergara, 1966) gipuzkoar margolaria da.

Arte Ederretan lizentzia eskuratu zuen Euskal Herriko Unibertsitatean (1990), eta Donostiako Artelekun osatu zuen prestaketa bertan eginiko hiru urteko egonaldian. Berehala hasi zen beka, sari eta laguntzak eskuratzen. 1991n, esaterako, Gipuzkoako Artista Hasiberriei eskainitako saria irabazi zuen, baita Bizkaiko Foru Aldundiak deituriko "Bizkaiko Artea" lehiaketako hirugarrena ere. 1995ean Gipuzkoako Foru Aldundiaren Sorkuntzarako laguntza eta beka jaso zituen, baita Greziako *Germination* beka ere, besteak beste. 1996an lehenengo sariak irabazi zituen Lizarrako Pintura Bi Urtekoan eta Valentzian ematen den Bancaja Sarian.

1995ean egin zituen bere aurreneko bakarkako erakusketak, eta orduz geroztik, Euskal Herrian ez ezik, Espainiako zein atzerriko hainbat hiritan aurkeztu du bere lana, bakarka zein talde-erakusketetan. 2000. urtean, adibidez, Valentzian, Berlingo Art-Forum azokan, Madrilgo Arco Arte Garaikidearen Azokan, Iruñean, Bilbon, Bartzelonan eta Ourensen egon ziren bere lanak ikusgai, eta artearen merkatuan proiekzio handia lortu zuen. Sari eta ezagutza aldetik ere garrantzitsua izan zuen 2000. urtea: Caja de Madridek deitutako Generación 2000 deialdian lehenengo saria eskuratu zuen *Espacio con espejos* lanagatik, eta Eusko Jaurlaritzak deitzen duen Gure Artean banatzen diren hiru sari nagusietako bat lortu zuen, *Palés* izeneko lanarekin. Harrezkero lanean eta erakusketak egiten jarraitu du.

Bere lanetan ez zaie gai zehatz batzuei lotzen, baina azken urteotakoetan asko nabarmentzen dira hainbat objekturi buruzko sailak (aulkiak, eraikinak, kutxak...), objektu horiek ikuspuntu askotatik birsortuz, gehienetan kolorearen erabilera indartsuez eta ironia puntu batez, neurri handi zein txikitan. Teknologia berriak ere erabiltzen ditu bere lanerako.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12262963
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 57760426
* ISNI: 0000 0000 7822 980X
* BNE: XX1091954
* GND: 131973002
* LCCN: n2004016912
* Tabakalera ID: 55338
* SUDOC: 084059567
* UB: a1276692
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 79513
* Lur: 04307/eu\_m\_3524/m3524
* **Bilduma digitalak**
* MNCARS: url

 |

* Wd Datuak: Q12262963