recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Itsasoari begira*** Benito Lertsundi eta Jon Maiak euskal abesti herrikoi bat da. ***Azken arnasa eman nahi nuke*** izena ere erabiltzen da batzuetan.

Oso bertso ezaguna da. Bertsolaritzan oso sarritan erabiltzen da. Bertsolaritzaren Datu-Basean bat-bateko saioetako grabazioetan 20tik gora erreferentzia agertzen dira.

Doinua hamarreko handiko bertsokeraren ohiko adibidea izaten da.

* Benito LertxundiBenito Lertxundi
* Jon MaiaJon Maia
* Itsasoari begiraItsasoari begira

Hitzak
------

Abestiak hamarreko handi neurrko bost bertso ditu:

  

Zazpi mendeko gauean gaude

Gure lore eta sasi

Irrintzi oihu,ele eta ulu

Marmario eta garrasi

Haize, enbata, brisa, galerna

Gaur garbi bihar nahasi

Xake taularen zuri beltzetan

Arrats gozo egun gazi

Ai itsasorik ez bageneuka

Zeri so negarrez hasi

  

Gure zuhaitza landatu dugu

Amildegi muturrean

Adarrak dauzka ertzetik haruntz

Sustraiak berriz lurrean

Bihotz hesteak estu helduaz

Esku baten ahurrean

Bertso berriak jartzera noa

Bere indar laburrean

Nola malko bat isuritzen den

Itsasoaren aurrean

Nola haizea ur azalean

  

Eguzkiaren irteeran

Nola kaioak zorabioan

Itsas enbata bezperan

Pentsatzen nago gure berdin

Ibiltzen ez ote geran

Susmoa daukat patua bera

Itsasoa ez ote dan

Libre ta zabal dugu aurrean

Eta ezin dugu edan

Heldu herria sustraietatik

Tira eta gora jaso

Jarri Kantauri aurrean eta

Mantendu zutik hari so

Ispilu hortan ikus gaitezen

Herriz herri auzoz auzo

Zauriak gatzez erre ditzagun

Malkoak urez eraso

  

Libre ta zabal irla txiki bat

Salbatuko da akaso

Azken arnasa eman nahi nuke

Eguna hiltzen ari da

Azken arnasa eman nahi nuke

Bertsoak entzuten dira

Azken arnasa eman nahi nuke

Kantari nator herrira

Azken arnasa ematen degu

Eguzkitik eguzkira

Azken arnasa eman nahi nuke

Itsasoari begira

Hamarreko handia
----------------

Hamarreko handiko neurria duten bertso guztiak doinu askorekin kantatu daitezke, esate baterako, hauekin:

* *Hil da Canovas fuera Canovas*
* *Amodioa gauza tristea*

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Azken arnasa eman nahi nuke» *bertsoa.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-12-20).
2. ↑    Xenpelar Dokumentazio Zentroa-Bertsozale Elkartea. «Maritxu nora zoaz. Bat-bateko saioen grabazioak.» *bdb.bertsozale.eus* (Bertsoa - BDB. Bertsolaritzaren datu-basea) (Noiz kontsultatua: 2022-01-28).
3. ↑   «Itsasoari begira» *www.badok.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-12-20).
4. ↑    «Hil da Canovas fuera Canovas III» *bertsoa.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-12-20).
5. ↑    «Amodioa gauza tristea» *bertsoa.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-12-20).

Kanpo estekak
-------------

* *Maritxu nora zoaz?* abestiaren bertsio klasikoa, Youtube webgunean.
* Drindots musika taldearen *Maritxu nora zoaz?* abestiaren bertsioa, Youtube webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13049215

 |

* Wd Datuak: Q13049215
**María Josefa Francisca González eta Suárez**, **Marica Andallón** izenez ezagunagoa (Oviedo, 1764 - *Ibidem*, 1848ko urtarrilaren 2a), Espainiako Independentzia Gerraren heroia izan zen.

Ibilbidea
---------

María Oviedon jaio zen, Las Regueras kontzejuko Andallóndik zetorren familia batean, eta hortik datorkio goitizena. Bere familiaren tabernetan lan egin zuen Jesus kalean eta Oviedoko Fontan plazan. Ezkongabe zegoela alaba bat izan zuen, eta Isabel Iglesias deitu zion. Oviedoko Errege Hospizioan hartu zuten. Andallón umezurtz geratu zen, eta Oviedon ondo kokatutako pertsona baten abusua jasan zuen. Azkenean, kondenatu egin zuten. Ondoren, Sierra familiak bere etxean hartu zuen, eta Madril, Andaluzia, Paris eta Bordelen beraien zerbitzari gisa lan egin zuen. Oviedora itzuli zen, eta Rosal kalean abazeria bat gobernatu zuen. Bere alaba Hospiziotik jaso zuen.

1808ko maiatzaren 9an, Madrilen maiatzaren 2ko altxamenduaren gertaeren berri izan ondoren, Juaca Bobelarekin eta aldekoen talde batekin, Joaquín Murat jeneral frantsesaren idazkariari bando bat argitaratzea eragotzi zion.

1808ko maiatzaren 25ean altxamenduan parte hartu zuen, eta haren prestaketetan lagundu zuen.

Independentzia-gerran, osasun-arloko talde baten sorreran parte hartu zuen, bi aldeetako borrokalari zaurituei laguntzeko. Osasun-produktuak lortzen zituen, eta Santa Klarako eta San Frantziskoko kanpaina-ospitaleetara eramaten zituen. 

1808ko ekainaren 19an, Oviedoko tropa herrikoiek eta Castropolgo erregimentukoek Meléndez Valdés, La Llave, Ladrón de Guevara eta Fitz-Gerald atxilotu zituzten, exekutatzeko frantziarren alde borrokatu zutelako. Andallonek, jakin zuenean, Oviedoko kabildoari jakinarazi zion Prozesio bat antolatuz, Cruz de la Victoria buru zuela, presoen bizitza salbatzeko. Azkenean, lortu egin zuen. 

1814an, Fernando VII. erregeak, harrera erreal baten ondoren, egunean 3 errealeko pentsioa bizi osorako eman zion gerrako merituengatik.

Aintzatespenak
--------------

* Oviedoko hiriak kale bat izendatu zuen Marica Andallón izenarekin.
* Hiri horretan bertan, Cimadevilla plazako izkinan Altamirano kalearekin bat egitean, plaka bat jarri zen 1808ko maiatzaren 9an Napoleon tropen kontra altxatzearen oroigarri. Bertan Andallón aipatzen da beste izen batzuen ondoan.

erreferentziak
--------------

1. ↑   SL, Información facilitada por EuroWeb Media. «Andallón, Marica» *www.biografiasasturias.es*.
2. 1 2 3 4 5   «María Josefa Francisca González y Suárez | Real Academia de la Historia» *dbe.rah.es*.
3. 1 2 3 4 5   «Andallón y Bobela, heroínas contra Napoleón» *La Nueva España* 2008-05-11.
4. 1 2   «Juaca Bobela y Marica Andallón: dos asturianas contra Napoleón» *Nortes | Centradas en la periferia* 2021-05-24.

 Kanpo estekak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5998088
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q5998088
Wellcome Liburutegian emakumezko birjintasunari buruzko XVII. mendeko liburua; Ludovic Bouland doktoreak giza larruazalean 1865 inguruan egindako liburua.
**Bibliopegia antropodermikoa** liburuak giza larruz koadernatzeko teknika da. Gaur egun oso praktika ezohikoa bada ere, XVII. mendean iritsi zen gailurrera. Dena dela, gordetzen direnak oso gutxi dira: 2022ko apirilean, The Anthropodermic Book Projectek 50 liburutatik 31 aztertu zituen erakunde publikoetan lotura antropodermikoak zituztela, eta horietatik 18 gizakiak zirela baieztatu zen eta 13 animalia-larruak zirela frogatu zen.

Etimologia
----------

'Bibliopegia' (/ˌbɪbliˈɒpɪdʒi/) 'koadernaketa'ren sinonimo arraroa da. Antzinako grezierazko βιβλίον (biblioa, "liburua") eta πηγία (pegia, pegnynai-tik, "lotu") konbinatzen ditu. Oxford English Dictionaryko erreferentziarik zaharrena 1876koa da; Merriam-Webster-ek lehen erabileraren data c. 1859 eta OEDk 1824ko 'bibliopegista'ren adibide bat erregistratzen du liburu-kuadernatzaile baterako.

'Antropodermiko' hitza, bestetik, (/θnθroʊpəˈdɜːrmɪk /), antzinako greziera θρωνθρωπος (anthropos, "gizakia" edo "gizakia") eta azala (derma, "azala") konbinatzen ditu.

Historia
--------

Teknika horrekin koadernatutako liburu ugari iritsi dira guregana; besteak beste, disekzionatutako gorpuaren larruarekin forratutako anatomiari buruzko tratatu batzuk, testamentu-egilearen larruarekin forratutako testamentuak eta kondenatuaren larruarekin forratutako prozesu judizialen kopiak, hala nola William Corderena (Red Barneko hiltzailea). Liburu horietako gehienak liburutegi, museo eta bilduma pribatuetan gordetzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3270204
* Commonscat Multimedia: Anthropodermic bibliopegy

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2020005898

 |

* Wd Datuak: Q3270204
* Commonscat Multimedia: Anthropodermic bibliopegy
*Castellum aquae* edo *Castellum Divisorium*, Uzèsetik zetorren akueduktuko ura jaso eta banatzen zuen hirian.
***Castellum aquae*** edo ***castellum divisorium,*** Erromatar garaian, akueduktu baten iriste-puntua zen, kasu honetan, Uzèseko Eure iturburuko ura, *Pont du Gard*etik pasatu ondoren, Nemaususeko kolonia erromatarrera (gaurko Nîmes) eramaten zuen akueduktuaren amaiera zen. Monumentu erromatar hau gaur eguneko Nîmesen dago, Gardeko departamenduan.

Historia
--------

*Castellum*aren eraikuntza, I. mendearen erdialdean datatzen da, 40-60 urteen artean. Garrigatik zehar akueduktuak 50 kilometro inguru egin ondoren, hiriko *castellum aquae*ra iristen zen eta, handik, ura hodi bidez hiri osora banatzen zen, eta horien irekidurak oraindik ere ikus daitezke. 

Lehorte-garaian La Fontaine iturriko azpiko urak osatzean, horniduraren segurtasuna bermatzen zuen eta hiriko ekialdeko hondakin-urak ebakuatzen laguntzen zuen. Hala, termak eraiki ahal izan ziren foroaren eta Augustoren atearen artean. *Castellum aquae* honek erakusten du hiriak hazten jarraitu zuela Augustoren garaiko bultzada handiaren ondoren.

*Castellum*a XVII. mendean oraindik ere ezaguna zen. Dirudienez, 1688an bota zuten gotorlekua eraikitzean, eta 1844. urtean berriro identifikatu zuten eta monumentu historikotzat sailkatu 1875. urteaz geroztik. Haren hondakinak Nîmes hiriaren erdian daude, Lampeze kalean.

Deskribapena
------------

Ia 6 m-ko diametroko arro zirkularra du, hasieran estalita zegoena, eta 40 cm-ko diametroko 10 irekidura. Ura sekzio angeluzuzeneko kanal batetik iristen zen eta Nemaususko auzoetara banatzen zen, 10 irekiduretatik zihoazen10 berunezko tuturi esker. Arroaren hondoan, beste hiru irekidurek ahalbidetzen zuten hustea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Frantsesez)** «Castellum divisorium de Nîmes (Nîmes, 60)» *Structurae* (Noiz kontsultatua: 2024-01-09).
2. ↑   «Ville de Nîmes - Le Castellum» *www.nimes.fr* (Noiz kontsultatua: 2024-01-09).
3. ↑   **(Frantsesez)** Pellet, Auguste.  (1845). ««Description du castelum découvert à Nîmes, en juillet 1944 »» *Gallica* (vol. 1845-1846,‎ Mémoires de l'Académie royale du Gard): 67-73. (Noiz kontsultatua: 2024-01-09).
4. ↑  Château d'eau romain ou Castellum Divisorium, POP (la plateforme ouverte du patrimoine), Ministère de la Culture
5. ↑   **(Frantsesez)** Joanne, Adolphe Laurent.  (1880). *Géographie du département du Gard.*  Hachette et Cie (Noiz kontsultatua: 2024-01-09).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2941395
* Commonscat Multimedia: Castellum Divisorium (Nîmes)

---

* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 39305
* **Ondare historikoa**
* Mérimée: PA00103093

 |

* Wd Datuak: Q2941395
* Commonscat Multimedia: Castellum Divisorium (Nîmes)
**Noemi** (hebreeraz: נָעֳמִי‎, *Noʻomī* edo *Nā‘omī*) Biblian ageri den pertsonaia da, Ruten Liburuko pertsonaietako bat, Ruten amaginarreba. Izenaren etimologia ez da ziurra, baina baliteke «on» edo «atsegin» esan nahi izatea. Elizen Arteko Bibliak dio «zorioneko» esan nahi duela. 

Noemi Elimelek izeneko gizon batekin ezkonduta zegoen. Gosetea zela eta, Israeletik Moab lurraldera joan ziren Mahlon eta Kilion semeekin. Elimelek hil zen, eta semeak ezkondu ziren emakume moabdarrekin, Orpa eta Rut izenak zituztenak. Ia behartuta, Noemi Belenera itzulti zen Rutekin, eta Orpa Moaben geratu zen.

Itzuli ondoren, honela esan zien belendarrei: «Ez deitu niri gehiago Noemi –zorioneko–, Mara –zoritxarreko– baizik, Jainko Ahaltsuak zoritxarrez bete bainau». Ruten Liburuak Noemi eta Ruten ingurune patriarkal batean bizirauteko borroka irudikatzen du.

Noemi eta Ruten etorrera garagarra igitaitzen hasteko garaiarekin bat etorri zen. Rut Boozen soroan ari zen bitartean, morroi batek Noemiren erraina zela esan zion. Gertatu zen Booz Noemiren senarra zenaren senidea zela.

Noemik Boozek Rutekiko arreta eta adeitasuna duela jakin zuenean, zuzenean hurbiltzeko aholkatu zion. Rut Boozekin ezkondu zen, eta Obed izeneko semea izan zuten, zeina Noemik zaindu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *177. Antzinateko pertsona-izenak eta izen mitologikoak (III). Bibliako pertsona-izenak.*  Gasteiz: Euskaltzaindia (argitaratze data: 2014-06-27), 9 or. (Noiz kontsultatua: 2023-08-17).
2. ↑   **(Ingelesez)** Saxegaard, Kristin Moen. *Character Complexity in the Book of Ruth.*  Mohr Siebeck, 76 or. ISBN 978-3-16-150385-6. (Noiz kontsultatua: 2023-08-17).
3. 1 2  Rt 1:20
4. ↑   **(Ingelesez)** Trible, Phyllis. «Naomi: Bible» *The Shalvi/Hyman Encyclopedia of Jewish Women* (Noiz kontsultatua: 2023-08-17).
5. ↑  Rt 4:13-17

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2596433
* Commonscat Multimedia: Naomi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 55677870
* GND: 119394014
* LCCN: n87879499

 |

* Wd Datuak: Q2596433
* Commonscat Multimedia: Naomi
**Sabako erregina**, (hebreeraz: מַלְכַּת־שְׁבָא‎, *malkat-šəḇā*; arabieraz: ملكة سبأ‎, *Malikat sabaʾ*; asiriera klasikoz: ܡܠܟܬ ܫܒܐ‎; etiopieraz: ንግሥተ፡ሳባእ፡) gaur egun arkeologo eta adituek Yemen, Eritrea eta Etiopia inguruan kokaturiko Sabako Erresumako agintaria izan zen k. a. X. mende inguruan ziurrenik. **Makeda**, **Belkees** eta **Nikaule** izenak ere egozten zaizkio.

Pertsonaia hau mitikoa ala erreala den ez dago argi, bere existentziaren lekuko nagusiak Bibliako *Erregeen liburuan*, *Itun Berrian* eta *Kroniketan* datza, hala nola Koranean baita Etiopiako historian. Biblian bere izena aipatzen ez den arren, Etiopiako kondairetan *Makeda* izena egozten zaio eta islamiar kontakizunetan *Belkees*. Beste iturri zenbaitek *Nikaule* izenaz aipatzen dute.

Bibliako aipamena
-----------------

Bibliako Itun Zaharrak dioenez, Sabako erreginak Israelgo Salomon erregearengana jo zuen haren paregabeko jakituriaren berri izan zuenean eta harri bitxi, espezia eta urre ugari opari gisa eskaini zizkion (*erregeen liburua* izenez ezagutzen den lehen liburuko 10:1-13, eta *kronikak* izenez ezagutzen den bigarren liburuko 9:1-12 pasartetan kontatzen dira hauek).

Koranak ere ematen digu honen berri, bietan erreginaren izena aipatzen ez delarik. Koranak dioenez Salomonen jakituria eta aberastasunaz liluraturik Sabako erregina monoteista bihurtu zen *Yahve* jainkoa gurtzen zuten esaldiak aldi berean esanez. Salomonek eskerrak ematearren opari anitz eman zion eta "desira zezakeen edozer" eskaini Israeldik joan zedin. Erregina berau oso aberatsa zela dirudi hala ere, erregeen liburuko 10:10 pasartean 4,5 tona urre Israelgo Salomoni eman zizkiola aipatzen baita.

Sabako erregina Itun Berriko ebanjelioetan ere azaltzen da, Mateo 12:42 eta Lukas 11:31 pasarteetan hain zuzen, non Jesusek, azken epaia heltzerakoan Sabako erregina eta Ninivetarrak lurretik jaiki eta juduak kondenatuko dituztela dioen, Israeldik bidaliak izan baitziren munduko azken bazterretik Salomonen jakituria gurtzera joan zirenean.

*Kantarik Ederrena* liburuan badira zenbait zantzu Sabako erregina eta Salomonen arteko erromantzean pentsarazten dutenak. Izan ere, 1:5 atalean neskatoak dio "Beltzarana naiz, baina ederra".

Irudi galeria
-------------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*
2. ↑   «Sabako erregina - Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa» *www1.euskadi.net* (Noiz kontsultatua: 2022-07-03).
3. ↑   «Bernard Larregi: Testamen zaharreko historioa» *klasikoak.armiarma.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-07-03).

Kanpo estekak
-------------

* [Olerkia] Sabako erregina. Omar Nabarro (2010)
* POEMA BAT KANTATU DIZUT: Sabako erregina (Omar Nabarro / Rafa Rueda)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q159888
* Commonscat Multimedia: Queen of Sheba

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 25394427
* GND: 118564404
* LCCN: n50022135
* NKC: jn19981002132
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q159888
* Commonscat Multimedia: Queen of Sheba
James Tissot. *Faraoia eta emaginak*
**Xifra** (hebreeraz: שִׁפְרָה‎, *Šīp̄ərā*) eta **Pua** (hebreeraz: פּוּעָה‎, *Pūʿā*) Itun Zaharreko pertsonaiak dira, israeldar haurren genozidioa aldi baterako saihestu zuten bi emaginak. Irteeraren liburuaren arabera, Egiptoko erregeak edo faraoiak agindu zien hebrear mutiko guztiak hiltzeko, baina uko egin zioten. Faraoiak galdetuta, israeldar emakumeak azkar erditzen zirela esan zioten, eta, beraz, haurrak jaio ziren emaginak iritsi baino lehen. Jainkoak lagundu egin zien ondorengoak emanez.

Talmudek dio Xifra Jokebed zela, Moisesen ama, eta Pua Miriam, Moisesen arreba. Beste bertsio baten arabera, Pua Elisabet zen, Aaronen emaztea. Nahiz eta testuak emagin hebrear gisa aipatzen dituen, iritzi batzuek diote ez zirela hebrearrak edo konbertitu egin zirela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Limmer, Seth M.; Pesner, Jonah Dov.  (2019). *Moral Resistance and Spiritual Authority: Our Jewish Obligation to Social Justice.*  CCAR Press ISBN 9780881233193. (Noiz kontsultatua: 2023-08-17).
2. ↑  Ir 1:18-19
3. ↑  Ir 1:20-21
4. ↑  Ir 1:15
5. ↑   **(Ingelesez)** «Were Shiphrah and Puah the First Righteous Gentiles?» *The Israel Bible* 2021-12-19 (Noiz kontsultatua: 2023-08-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1882353

 |

* Wd Datuak: Q1882353
Mourão-Ferreiraren estatua Oeirasko *Olerkarien parkean*
**David de Jesus Mourão-Ferreira** (Lisboa, 1927ko otsailaren 24a - Lisboa, 1996ko ekainaren 16a) portugaldar idazlea izan zen.

Biografia
---------

Filologia erromanikoan lizentziatu zen Lisboako Unibertsitatean, eta irakasle izan zen unibertsitate horretan bertan. Hainbat aldizkari espezializatutako zuzendari eta sortzaile izan zen (*Távola Redonda, a Capital, Colóquio/Letras, Graal*, etab.), eta hainbat kargu publiko izan zituen (Kulturako estatu-idazkaria, 1976-1979 urteen bitartean).

Literatura-lan ugari eta genero askotakoak idatzi bazituen ere, nabarmenak ditu poesia-lanak eta saiakerak. Mourão-Ferreiraren formazio klasikoa eta jantzia agerian gelditzen da bere lanetan, eta maitasunaren gaia da nagusia.

Obra
----

Poema-lan garrantzitsuenak hauek ditu: *A Secreta Viagem* (1950), *Tempestade de Verão* (1954), *Os quatro Cantos do Tempo* (1958), *In Memoriam Memoriae* (1962), *Infinito Pessoal* (1962), *Do Tempo ao Coração* 1966), *Cancioneiro de Natal* (1971), *Matura Idade* (1973), *Entre a Sombra e o Corpo* (1980), *Ode à Música* (1980), *Os Ramos e os Remos* (1985), *O Corpo Iluminado* (1987), *No Veio de Cristal* (1988). Saiakera lanei dagokionez, aipatzekoak dira: *Tópicos de Crítica e de História Literária* (1977), *Os Oficios do Escritor* (1989) eta *Terraço Aberto* (1992). Eleberrien artean nagusia *Um Amor Feliz* (1986) da. 1965ean antzerki-lan bat egin zuen, *O Irmão.*

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1175773
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 117695985
* ISNI: 0000 0001 0939 0103
* BNE: XX1054010
* BNF: 12024448x (data)
* GND: 11906782X
* LCCN: n80138861
* NKC: kup20000000067520
* NLA: 35244983
* CiNii: DA13562444
* SUDOC: 028402448
* BIBSYS: 90346510
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04284/eu\_m\_3291/m3291
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 1091

 |

* Wd Datuak: Q1175773
**Emmanuel Nunes** (Lisboa, 1941eko abuztuaren 31 – Paris, 2012ko irailaren 2a) 1964tik aurrera Parisen bizi izandako portugaldar musikagilea izan zen.

Musika-ikasketak Lisboako Kontserbatorioan egin zituen lehenbizi, eta Parisen eta Darmstadten aritu zen gero. Karlheinz Stockhausen eta Henri Pousseurrekin egin zuen lan Kolonian. Nunesen lehenengo lanetan, idazketa polifoniko konplexua nabarmentzen da, gerra ondoko Europako abangoardiako estetikari asko zor diona: *Graduak* (1965), harizko hirukoterako; *Purlieu* (1970), harizko orkestrarako; *Suaren eta itsasoaren letaniak II* (1971). Nunesek adierazkortasun zakarra landu zuen, kontraste gogorrak eginez. Gertaera akustiko finenak kontuan hartzen dituzten partiturak landu zituen, eta maiz jatorri elektroakustikora jotzen dutenak, besteak beste, hauek: *Ruf* (1975-1977), orkestra eta elektronikarako; *Wandlungen* (1986), bost biribilketa hogeita bost tresnetarako eta elektronikarako; *Quodlibet* (1990-1991), hiru tresna-multzorako; *Machina mundi* (1991-1992), abesbatza, lau tresna bakarlari, orkestra eta elektronikarako. Alemaniako Friburgoko Kontserbatorioko konposizio-irakaslea izan zen, eta Europako musika gaztearen ordezkari nagusietako bat. 1992tik 2006ra, Parisko Musika eta Dantza Kontserbatorio Nazionaleko musika-konposizioko irakasle izan zen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q965853
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 243784395
* ISNI: 0000000385921935
* BNE: XX1521400
* BNF: 139236467 (data)
* GND: 120891530
* LCCN: n82039530
* SNAC: w6g489f4
* SUDOC: 035684984
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04452/eu\_n\_1134/n1134

 |

* Wd Datuak: Q965853
La Renault ZOE, hiriko autoa, kargatzeko gune batera konektatuta.
Saheleko metroko (Tunisia) tren elektrikoa.
**Ibilgailu elektrikoa** motor elektriko batek edo gehiagok bultzatutako ibilgailua da. Ibilgailu elektrikoa energia elektrikoa hornitzen duen kanpoko iturri baten bidez elika daiteke, edo autonomoak izan daitezke bateriak, eguzki plakak edo erregaia elektrizitate bihurtzen duen sorgailu elektriko bat instalatuta edukita. Ibilgailu elektrikoak errepideko eta trenbideko ibilgailuak, lurrazaleko eta itsaspeko ontziak, hegazkin elektrikoak eta espazio-ontzi elektrikoak izan daitezte. Trakzioa motor birakariek bultzatutako gurpilek edo helizeek eman dezakete, edo beste kasu batzuetan birakariak ez diren beste motor mota batzuk erabiliz, hala nola motor linealak, edo elektromagnetismoaren ondoriozko beste edozein aplikazio, lebitazio magnetikoko trenekin gertatzen den bezala.

Ibilgailu elektrikoen agerpena XIX. mendearen erdialdetik dator, orduan elektrizitatea zen motordun ibilgailuak elikatzeko metodorik hobetsia, garai hartako gasolinadun autoek lortu ez zuten erosotasun eta gidatze erraztasun maila emanez. Barne-errekuntzako motor modernoak motordun ibilgailuen propultsio-metodo nagusi izan dira 100 urte baino gehiagoz, nahiz eta energia elektrikoa beste ibilgailu motetan propultsio-metodo nagusi izaten jarraitu den, hala nola trenetan eta ibilgailu handiagoetan.

XXI. mendean, ibilgailu elektrikoak itzultzen ari dira garapen teknologikoen eta energia berriztagarrien erabilera hedatuaren ondorioz. Ibilgailu elektrikoen eskaria areagotu denez, ingeniari komunitate bat ibilgailu elektrikoen bihurketarako xehetasun teknikoak partekatzen hasi da. Bestalde, Estatu Batuek eta Europar Batasunak gobernu-pizgarriak sortu dituzte ibilgailu elektrikoen hartzea areagotzeko.  

Ibilgailu elektrikoak 2016an % 2tik 2030ean % 22ra igoko direla aurreikusten da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Obama Administration Announces Federal and Private Sector Actions to Accelerate Electric Vehicle Adoption in the United States.* .
2. ↑    *EU policy-makers seek to make electric transport a priority.*  3 de febrero de 2015.
3. ↑   «Auto & Mobility Trends in 2019» *CB Insights Research*.

Kanpo estekak
-------------

* CREVE,(Ibilgailu Elektrikoen Baliabide Zentroa)
* DrivingElectric, ibilgailu elektrikoen gidariak.
* Vehículos eléctricos (Estatu Batuetako Ingurumena Babesteko Agentzia).
* Driving Electric, ibilgailu elektrikoen gidarien komunitatea
* eCarTec, Ibilgailu Elektrikoen Nazioarteko Azoka
* Regulación Eólica con Vehículos Eléctricos (REVE) (Haizearen Enpresa Elkartea).
* Mugikortasunaren kultura
* Ibilgailu Elektrikoaren Institutu Teknikoa
* Teknologia eta motorraren albisteak
* Ibilgailu elektriko berriak
* Nola funtzionatzen du ibilgailu elektriko batek?

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13629441
* Commonscat Multimedia: Electrically-powered vehicles

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119791044 (data)
* LCCN: sh85042036
* NARA: 10639433
* AAT: 300227911

 |

* Wd Datuak: Q13629441
* Commonscat Multimedia: Electrically-powered vehicles
**Jane Elizabeth Jones** (Vernon, 1813ko martxoaren 13a - 1896ko urtarrilaren 13a) estatubatuar sufragista,abolizionista eta feminismoaren lehen olatuaren aitzindaria izan zen.

Biografia
---------

Jane Elizabeth Hitchcock Vernonen jaio zen, New Yorken, 1813ko martxoaren 13an. Rubén Hitchcock eta Electra Hitchcock (Spaulding jaioa) zituen gurasoak.

Jones bere iritzi abolizionistengatik ezaguna zen eta Ingalaterra Berrian, Pensilvanian eta Ohion zehar bidaiatu zuen, William Lloyd Garrisonek defendatzen zuen abolizionismoaren aldeko hizlari gisa. 1845ean, Salemera (Ohio) joan zen, Abby Kelley irakasle abolizionistarekin. Etengabe esklabotzaren aurkako jarduerak antolatu zituzten. Hitchcock-ek *Bugle Anti-Slavery* koeditatu zuen Benjamin Jonesekin batera, gerora senar izan zena. 1850ean, hitzaldi bat eman zuen Ohioko Emakumeen Konbentzioa baino lehen Salemen (Ohio), non esklabotza egoeran zeuden pertsonak eta emakumeak nabarmendu zituen, "emakumearen eskubideak" terminoa erabiltzeari utzi eta guztiontzako giza eskubideetan zentratzea desiratuz. 1861ean, Jonesek arrakastaz presionatu zuen Frances Dana Barker Gage eta Hannah Tracy Cutlerrekin, Ohioko legeak emakume ezkonduei mugatutako jabetza eskubideak eman ziezazkien.

*The Young Abolitionist*-en edo *Esklabotzari buruzko elkarrizketetan*, Jonesek haurren liburuaren forma erabili zuen emakumeen ahots politikoei hitz egiteko. Bere seme-alabekin Amerikako historian esklabotza eztabaidatzen duen amaren pertsonaiaren bidez, istorio oso bat eskaintzen dio irakurleari .

1896ko urtarrilaren 13an hil zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *J. Elizabeth Jones' "The Wrongs of Woman".*  19 de abril de 1850.
2. ↑  Txantiloi:Cita web

Bibliografia
------------

* The young abolitionists, or, Elkarrizketak on Slavery. 1948.
* The Wrongs of Women: An Address Delivered Before the Ohio Women's Convention, at Salem, April 19th, 1850. 1850.
* *Address to the Women's Rights Committee of the Ohio Legislature*. 1861.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22957949
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 77866896
* ISNI: 0000000083964198
* LCCN: n88115669
* Open Library: OL647233A

 |

* Wd Datuak: Q22957949

Beste irakurketa batzuk
-----------------------

* Edward T. James, editorea ; Janet Wilson James, associate editor ; Paul S. Boyer, assistant (1974). Notable American Women, 1607–1950 : A Biographical Dictionary (3. print. edizioa). Cambridge, Mass.: Belknap Press of Harvard University Press. ISBN 9780674627345.
* Bansal, Sujata; Bail, Scharada (2004). Icons of social change. New Delhi: Puffin Books. ISBN 9780143334835.

Kanpo estekak
-------------
**Al Ahmadi** (arabieraz: الأحمدي‎) Kuwaiteko hiria da. 1946an sortua, izen bereko gobernazioko hiriburua da.

Al Ahmadi, herrialdearen hegoaldean dagoen barruti bat da. Kuwait National Petroleum Company (KNPC) eta Kuwait Oil Company (KOC) konpainien egoitza nagusia dago bertan.

Historia
--------

60 km2-ko azalera du. Al Ahmadi probintziak Ahmad Al-Jaber Al-Sabahen izena du, probintzia 1921etik 1956ra gobernatu zuena.

1946an eskualdean petrolioa aurkitu ondoren, britainiar eta indiar *pat* ohiak Al Ahmadin bizitzen hasi ziren. Herriak estatubatuar estiloko kaleak ditu eta britainiarren lehentasunak kontuan hartuta diseinatu zuten. Errepideak angelu zuzenetan gurutzatzen dira. Itsasotik gertu izanda, eraikinak mendi-mazeletan daude. Al Ahmadi hiria iparraldean, hegoaldean, ekialdean eta mendebaldean banatu zuten. Al Ahmadiko iparraldean bizitegi-eremua dago. Hubara izeneko jolas-klub bat aspimagarria da, non Kuwaiteko Golf Kluba dagoen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Arabieraz)** «سمو ولي العهد يحضر احتفال مدينة الاحمدي بالذكرى ال60 لتاسيسها» *Kuwait News Agency*.
2. ↑    *Kuwait 1975/76 - 2019.*  3 Leiden; Boston, MA: Brill Publishers, 338 or. ISBN 978-90-04-42381-7..

Kanpo estekak
-------------
**Kingstoneko Unibertsitatea** edo **Kingst n University London** ikerketa unibertsitate publikoa da, eta Kingston upon Thames barrutian dago, Londresko hego-mendebaldean, Ingalaterran. Bere sustraiak 1899an sortutako Kingstoneko Institutu Teknikoraino heltzen dira. 1992an jaso zuen unibertsitate-estatutua, eta, horren aurretik, erakundea **Kingston Polytechnic** izena zuen.

Kingstonek 17.000 ikasle inguru ditu eta 192 milioi liberako aurrekontua du. Kingston eta Roehampton-en lau campus ditu. Unibertsitatea arteetan, diseinuan, modan, zientzian, ingeniaritzan eta negozioetan espezializatzen da, eta lau fakultatetan antolatzen da: Kingston School of Art, Empresa eta Gizarte-zientzien Fakultatea (Kingston Business School eta School of Law, Social and Behavioural Sciences), Osasun, Zientzia, eta Hezkuntza Fakultatea, eta ingeniaritzam Informatika eta Ingurumen eko Fakultatea. Kingstoneko Enpresa Eskolako MBA gradua CNAA onartua da. 2017an, unibertsitateak *The Guardian* University saria irabazi zuen, irakasleen bikaintasunarengatik. Kingston Europako Unibertsitate Elkarteko, Commonwealth-eko Unibertsitate Elkarteko eta University Alliance taldeko kidea da.

Unibertsitateko Town House eraikinak, 2020ko urtarrilean inauguratuak, bi sari garrantzitsu jaso ditu: Erresuma Batuko eraikin berrienari emandako Royal Institute of British Architects (RIBA) 2021eko Stirling saria eta 2022an EBko eraikin onenari emandako Mies van der Rohe arkitektura-saria.

2021eko ekainean, Kingstonek Etorkizuneko Trebetasunen kanpaina jarri zuen abian, eta nabarmendu zituen berrikuntzarako trebetasunen garrantzia eta Erresuma Batuko ekonomia oparoa bultzatzeko duten garrantzia. 2021 eta 2022ko inkesten emaitzek, YouGov-en laguntzarekin eta 2.000 negozio eta 1.000 ikasle baino gehiagoren laginketek, erakutsi zuten enplegatzaileek gehien baloratzen dituzten oinarrizko trebetasunen artean daudela problemen ebazpena, pentsamendu kritikoa, komunikazioa, moldagarritasuna eta sormena.

Eraikin nagusia, Penrhyn Road campusa
Kingston Hilleko Campusa, Kingston Unibertsitatea

Ikasle aipagarriak
------------------

Ikus, gainera
-------------

* Erresuma Batuko unibertsitateen egitura
* Erresuma Batuko unibertsitateen zerrenda
* 1992 ondoko unibertsitateak

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Financial statements - Facts and figures - Kingston University London» *www.kingston.ac.uk*.
2. ↑   «Kingston University wins Guardian University Award for teaching excellence» *www.kingston.ac.uk*.
3. ↑   **(Ingelesez)** «Kingston University's Town House carries off highest accolade in European architecture, winning prestigious EU Mies van der Rohe Award» *www.kingston.ac.uk*.
4. ↑   **(Ingelesez)** «Future Skills» *www.kingston.ac.uk*.

Kanpo estekak
-------------

* Media related to Kingston University at Wikimedia Commons
* Official website
**António de la Cunha Telles** (Funchal, 1935eko otsailaren 26a – Lisboa, 2022ko azaroaren 23a)  portugaldar zinemagilea eta ekoizlea izan zen, Portugalgo *Novo Cinema-ren* hastapenetako bat, bai zuzendari eta bai ekoizle gisa.

Biografia
---------

Lisboako Unibertsitatean Medikuntza ikasketak egin zituen, nahiz eta azkenean zinemara dedikatuz. 1956 inguruan Parisen finkatu zen, eta Institut des Hautes Études Cinematographiques (IDHEC) zinemagintza ikasketak egin zituen.

Portugalera itzulita, Lehen Hezkuntzako Zuzendaritza Nagusiko Zinema Zerbitzuetan zuzendaritza lanak hartu zituen eta Mocidade Portuguesan zinema ikastaroak zuzendu zituen.

Lehen Hezkuntzako Zuzendaritza Nagusiaren enkarguz *Os Transportes* (1962) dokumentalarekin egin zuen debuta zuzendaritzan eta *Portugalgo Nuevo Cinema-ren (Zinema Berria)* mugimendutik bereizezina izango zen ekoizle gisa hasi zuen jarduera. Paulo Soares da Rocharen *Os Verdes Anos* (1963) eta Fernando Lopesen *Belarmino* (1964) ekoiztu zituen. 1967an, mugimendu berri horren filmen arrakasta komertzial eza zela eta, ekoizpena utzi zuen epe labur baterako eta *Cine-Almanaque* zuzendu zuen, zinema-albisteen egunkaria, non hamabi ale baino ez baitziren argitaratu.

Bere lehen film luzea 1970ekoa da, *O Cerco*. 1980ko eta 1990eko hamarkadetan, bere ekoizle-jarduerari ekin zion, ordutik berrogeita hamar film baino gehiago ekoiztu zituen, José Fonseca e Costa, Eduardo Geada, Joaquim Leitão, Edgar Pêra, António de Macedo, António Pedro Vasconcelos bezalako zuzendarien eskutik. hainbat telefilm eta nazioarteko koprodukzioen artean. *Kiss Me* (2004) egin zuen, Marisa Cruz aurkezlearen esperientzia zinematografikoa.

Filmografia (zuzendaria)
------------------------

* *Kiss Me* (2004)
* *Pandora* (1996)
* *Vidas* (1984)
* *Continuar a Viver* (1976)
* *Meus Amigos* (1974)
* *O Cerco* (1970)
* *Os Transportes* (1962)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Oliveira, Luís Miguel.  (2022-11-24). *Morreu António da Cunha Telles, instigador de múltiplas aventuras cinematográficas.* .

Kanpo estekak
-------------

* Cunha Telles Hamburgoko Unibertsitateko Camões Institutuko CPLPn .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q611544
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 311709756
* ISNI: 0000000443445579
* BNF: 177485830 (data)
* GND: 1062332407
* LCCN: no2010115445

 |

* Wd Datuak: Q611544
Miguel Torga
**Miguel Torga** (São Martinho de Anta, Trás-os-Montes, 1907ko abuztuaren 12a - Coimbra, 1995eko urtarrilaren 17a) portugaldar idazlea izan zen.

Medikuntzako ikasketak egin zituen. *Presença* literatura aldizkariaren inguruan sortu zen mugimenduan ibili zen hasieratik, baina gero mugimendu hartatik bereizi eta *Sinal* eta *Manifesto* aldizkarien zuzendari izan zen. Aurrerago, literatura-talde orotatik bereizita, oso ibilbide pertsonala ibili zuen poesian, narratiban eta antzerkian. Bere lehen liburua poema-bilduma bat izan zen: *Ansiedade* (1928, *Herstura*). Hurrengoak, *O Outro Livro de Job* (1936, *Joben beste liburua*) eta, batez ere, *Alguns Poemas Ibéricos* (1952, *Iberiar poema zenbait*) eta *Orfeu Rebelde* (1958, *Orfeo bihurria*) arrakasta handikoak gertatu ziren. 1937an *A Criação do Mundo. Os Dois Primeiros Dias* (*Munduaren sorrera. Lehenengo bi egunak*) idatzi zuen, bere haurtzaroan eta Brasilgo nerabezaroan oinarritutako autobiografia bateko zikloaren hasiera. 1941ean *Diário* argitaratu zuen, hitz neurtuz eta lauz idatzitako sail luze bateko aurrenekoa. Torgaren fikzioaren ezaugarri nagusietako batzuk izadi eta gizabanakoekiko harreman intimoa eta injustiziekiko eta gizakiaren sufrimenduarekiko sentiberatasuna dira, eta ezarritako ereduen aurkako protesta suharra ere nabarmentzen da. Torgaren fikzioetan gizakia bere indarraren bila abiatzen da, sustraituta dagoen izadian, bizitzaren eta heriotzaren arteko larrialdi iraunkorrean. Bere idazketan nonahi agertzen da, halaber, jainkozkoaren zentzua, dramatismo handi eta biziko jarrera batez, baina ez erlijioaren atxikimenduz, Sortzailearen aurkako matxinada gisa baizik. Maisutasunez erabiltzen du herri-adierazpenetatik sortutako hiztegia, bere jaioterriarekiko atxikimendu sakonaren lekukotasun gisa. Beste zenbait lan aipagarri: *Bichos* (1940, *Piztiak*, Bego Montoriok euskarara itzulia), *O Quinto Dia da Criação do Mundo* (1974, *Munduaren sorreraren bosgarren eguna*) eta *Fogo Preso* (1976).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q44851
* Commonscat Multimedia: Miguel Torga

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 111131361
* ISNI: 0000 0001 2103 8532
* BNE: XX918778
* BNF: 11926830v (data)
* CANTIC: a1016425x
* GND: 118802569
* LCCN: n83017664
* NDL: 00458947
* NKC: kup20000000102316
* NLA: 36524171
* CiNii: DA04511260
* SUDOC: 027515907
* BIBSYS: 90263149
* UB: a1036304
* ICCU: CFIV041412
* Open Library: OL195150A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01328/eu\_c\_0984/c0984
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 1117
* Persée: 249325
* Dialnet: 21504

 |

* Wd Datuak: Q44851
* Commonscat Multimedia: Miguel Torga
**Andrea Alberto Francesco de Chirico**, **Alberto Savinio** izengoitiaz (Atenas, 1891ko abuztuaren 29a – Erroma, 1952ko maiatzaren 5a) italiar idazle, margolari, musikari kazetari, saiakeragile eta musikagilea izan zen.

Atenasen jaio zen, Italiako trenbideetako ingeniari baten semea. Giorgio de Chiricoren anaia gaztea izan zen. Hamabi urterekin pianoan eta musika-konposizioan graduatu zen Atenasko Kontserbatorioan. Aita hil ondoren, familia Italiara joan zen, eta gero Munichera. Han Saviniok musika ikasketak zabaldu zituen Max Regerrekin. Arrakastaz hasi zen operak konposatzen eta 1911n Parisen kokatu zen eta abangoardia artistikoa ezagutu zuen. 1914an "Alberto Savinio" izengoitia aukeratu zuen bere anaia Giorgiorengandik bereizteko. Urte horretan "Sincerismo" izeneko musika mugimendua sortu zuen, disonantzia eta erritmoa ezaugarri zituena. Guztira bost opera konposatu zituen.

47 liburu ere argitaratu zituen, tartean nobelak, poemak, autobiografia eta memoriak.

Lehen Mundu Gerra hasi eta gutxira, Italiako armadan sartu zen. Bere anaiarekin batera Ferrarara bidali zuten eta han pintura metafisikoa sortu zuten Carlo Carràrekin batera. 1917an Salonikara bidali zuten armadako interprete gisa.

1919 eta 1922 artean La Ronda literatur aldizkariaren kolaboratzaileetako bat izan zen. Parisen, 1926tik, margolaritzan aritu zen. Surrealismoan eragin handia izan zuen eta, aldi berean, Guillaume Apollinaire, Picasso, Jean Cocteau, Max Jacob eta Fernand Légerren eragina jaso zuen.
StG 44 eraso fusila
**StG 44**a (*Sturmgewehr 44*) Bigarren Mundu Gerran Alemania naziak 7,92 x 33 Kurz kartutxoa tiratzeko diseinaturiko eraso fusil bat da. Kopuru handian produzitu eta erabili zen lehen eraso fusila izan zen, eta hau dela eta lehenengo eraso fusil bezala hartzen da. **MP 43** eta **MP 44** (*Maschinenpistole 43*, *Maschinenpistole 44* hurrenez hurren) izenez bezala ere ezaguna da. Hanel etxearentzat lanean zebilen bitartean prestatu zuen Hugo Schmeisser arma diseinatzaile alemaniarrak. 450.000 fusil inguru produzitu zirela kalkulatzen da, eta gerra amaieratik Alemania Ekialdeko poliziak eta Jugoslaviako paraxutariek erabili zituzten 70ko hamarkada arte. Nahiz eta Stg44 fusilen produkzioa 1945ean amaitu, eta 7,92 x 33 Kurz kartutxoa arma honek bakarrik erabili, oraindik ere Prvi Partizan etxe serbiarrak munizioa produzitzen jarraitzen du, Hezbollah eta beste indar irregular batzuek oraindik ere eraso fusil hau erabiltzen baitute.

Deskribapena
------------

MP 34, MP44 eta Stg 44 izenak, Alemania Naziko burokrazia pisutsuaren ondorioz, fusil berdinari eman zitzaizkion izen desberdinak izan ziren, nahiz eta aldaketa txiki batzuk izan zituzten. Mkb 42(H) karabina automatikoaren inguruan diseinatu zen eta StG 44ak, karabina, fusil eta subfusilaren ezaugarriak arma berean biltzen zituen.

Eraso fusila 7,92 x 33 Kurz kartutxoa erabiltzeko prestatuta dago, 7,92 x 57 Mauser bertsio motzago bat. Kartutxo honi esker fusila era automatikoan kontrolagarria zen eta aldi berean 400 metro arteko su potentzia zuen.

Erabiltzaileak
--------------

* Alemania Nazia
* Argentina
* Txekoslovakia
* Ekialdeko Alemania
* Jugoslavia
* Libia

Kanpo lotura
------------

* Modern Firearms
* MKb42(W)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q151877
* Commonscat Multimedia: StG 44

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 7641112-6
* LCCN: sh2013001579
* NKC: ph837314
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q151877
* Commonscat Multimedia: StG 44
**Amr ibn al-As ibn Wa'il al-Sahmi** ( arabieraz: عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ بْنِ وَائِل السَّهْمِي‎; c. 573 – 664) Egiptoko konkista musulmana gidatu zuen eta bertako gobernadore izan zen arabiar komandantea izan zen 640–646 eta 658–664 urteetan. Quraix aberats baten semea, Amrrek Islamari atxiki zitzaion c. 629an eta musulmanen komunitate jaioberrian rol garrantzitsuak esleitu zizkion Mahoma profeta islamiarrak. Lehen kalifa Abu Bakr ( r. 632–634 ) Amr izendatu zuen Siriako konkistaren komandante. Palestina gehiena konkistatu zuen, zeinaren gobernadore izendatu baitzuten, eta 634 eta 636an Ajnadayn eta Yarmuk-eko guduetan bizantziarreen aurkako garaipen erabakigarrietara eramaten lagundu zien arabiarrei.

Amrrek bere ekimenez abiatu zuen Egiptoren konkista 639. amaieran, eta bizantziarrak garaitu zituen 641 edo 642an Alexandria errenditzearekin amaitu zen garaipen sorta batean. Musulmanen lehen konkistaren artean azkarrena izan zen. Horren ostean Amr-ek mendebalderantz aurrera egin zuen gaur egungo Libiako Tripoliraino. Ziro Bizantziar gobernadorearekin sinatutako itun batean, Amrrek Egiptoko biztanleriaren segurtasuna bermatu zuen eta musulmanak ez ziren gizonezko helduei zerga ezarri zien. Koptoek menperatutako burokrazia eta harreman adeitsuak mantendu zituen Benjamin patriarka koptoarekin. Fustat sortu zuen probintziako hiriburu gisa, gero bere izenaz deituriko meskitarekin. Amrrek nahiko independenteki gobernatu zuen, aberastasun handiak eskuratu zituen eta Medinako agintari zentralekiko Fustaten goarnizioa osatu zuten arabiar konkistatzaileen interesak defendatu zituen. Amren agintea pixkanaka diluitu ondoren, Uthman kalifa ( r. 644–656 ) kargugabetu egin zuen 646an, bere oinordeko Abd Allah ibn Sa'dek gaitasun eza salatu ostean.

Egiptoko matxinoek Uthman erail zutenean, Amr euren kausatik urrundu zen, aurretik Uthmanen aurkako oposizioa bultzatu arren. Ondorengo Lehen Fitnan, Amr Mu'awiya ibn Abi Sufyan batu zen Ali Kalifaren aurka (r. 656–661) Egiptoko gobernariaren eta haren zerga-sarrerek egindako promesengatik. Amr Mu'awiyaren ordezkari gisa aritu zen gerra amaitzeko huts egindako elkarrizketetan. Gero, Egiptoko kontrola kendu zien Aliren leialei, Muhammad ibn Abi Bakr gobernadorea hil zuen, eta bere gain hartu zuen gobernuburua. Mu'awiyak bere postuan mantendu zuen 661ean Omeiatar Kalifa-herria ezarri ondoren eta Amrrek probintzia gobernatu zuen hil arte.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q314781
* Commonscat Multimedia: Amr Ibn al-Aas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 1106303
* ISNI: 0000000025844219
* GND: 129982091
* NKC: jn20040624001
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q314781
* Commonscat Multimedia: Amr Ibn al-Aas
**Quraix**ak (arabieraz: قريش‎‎, *Qurayš*; askotan **Quraysh** moduan idatzia eta beste transliterazio batzuen arabera *Qureish*, *Quraish*, *Quresh*, *Qurish*, *Kuraish*, eta *Coreish*) Meka eta Kaaba kontrolpean zuen arabiar leinu merkatari boteretsu bat izan zen, Ismaelen askzikoak euren tradizioaren arabera. Mahoma, islamaren profeta, Quraix leinuko Banu Hashim klanean jaio zen.

Mahomaren aurreko historia
--------------------------

Kuraixek euren arbasoak Adan, Abraham eta Ismaelekin lotzen dituzte, eta arabiar historia liburuen arabera Mudharren ondorengoak ziren Banh Kinanah leinuaren adar bat izan ziren. Belaunaldiz belaunaldi hainbat leinurekin batera bizi izan ziren, baina Mahoma baino bost belaunaldi lehenago egoera aldatu zen Qusai ibn Kilabekin. Gerra eta diplomazia erabilita Kaabako atearen giltzak eskuratu zituen, Mekara hainbat erromes erakartzen zituen tenplu pagano garrantzitsu bat. Bere leinukoak bildu eta Mekan ezarri ziren, Qusai errege izendatuz euren leinukoen artean. Beste inork ez zuen Mekako errege titulua izan ondoren. Leinuaren barruko klan ezberdinek lan ezberdinak zituzten Meka eta Kaabaren zaintzan, eta hauek bereziki garrantzitsuak izan ziren Mahomaren bizitzan.

Euren jainko nagusia Hubal zen. Beste jainko batzuk Manaf, Isaf eta Na'ila ziren.

Mahomaren garaia
----------------

Klan ezberdinetako hainbat liderrek ez zuten Mahomaren profeta izaera onartu eta berau isilarazten saiatu ziren, bere osabaren gainean presioa egiten, Abu Talib. Islamak zuen monoteismoaren ideia baztertu zuten: ados zeuden Jaungoiko handiago bat zegoenaren ideiarekin, baina beste jainko txikiago batzuk ere bitartekari gisa ezartzen zituzten. Mahomaren jarraitzaileek ere boikota jasan zuten garai honetan. Hasierako musulman horien arteko askok Abisiniako errege kristauaren babespean gorde ziren, eta Mahomak berak Medinara ihes egin zuen (garaian Yathrib gisa ezagutzen zen hiria). Quraixek hainbat gudu izan zituzten Mahomaren aurka, horietako bat Badreko gudua, 624. urtean, non Quraixek galdu zuten eta musulmanen garaitzarako lehen pausoa eman zen.

Islamaren egonkortze honekin boterea irabazi zuten eta kalifa-herria ezarri zuten.

Mahomaren heriotzaren ostean
----------------------------

Mahomaren heriotzaren ostean gatazka egon zen kalifaren ondorengotzaren inguruan. Sunitarren arabera Abu Bakr zen Mahomak aukeratutako ondorengoa eta xiismoaren arabera Ali ibn Abi Talib zen ondorengoa.

Quraix leinukoa zen al-Shāfi'ī (Abū ʿAbdillāh Muḥammad ibn Idrīs al-Shāfiʿī) teologo, idazle eta jakintsu arabiar musulmana, eta jurisprudentzia islamikoaren (Uṣūl al-fiqh) printzipioen lehen eragilea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485732
* Commonscat Multimedia: Quraish

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 20477966
* GND: 118860135
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q485732
* Commonscat Multimedia: Quraish