recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Artikulu hau Euskal kostaldeko fenomenoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Taos (argipena)».*
Taosa, Zumaia
**Taos lainoa** edo **taosa** Euskal Herriko kostaldean gertatzen den fenomeno meteorologikoa da. Taosa Zumaiako euskarazko hitz espezifikoa da jatorriz, Gipuzkoako kostalde puntu horretan ohikoa delarik laino mota hau, eta beste toki batzuetan beste aldaera batzuekin deitzen zaio (Zarautzen jasoak, erreka-laino, laino-itsu, zerrazoi).

Itsasertzean barrualdean bainoa freskoago denean, laino bat altxatzen da itsasotik, eta lur barrurantz, hegoalderuntz, tapaki baten eran hedatzen da lainoa, mendilerro bat bada tartean, hura lurrazalari itsatsita gaindituz (hau da, mendigaina igarotakoan, taosak maldan behera datorrelako irudia eman dezake).

Euskalmet-eko adituen arabera, Foehn efektuaren aldaera bat da euskal kostaldean gertatu ohi dena, baina ez da Foehn zehatza normalean euririk ez duelako ekartzen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Zumaiako hitz bereziak: Taosa -» *Baleike.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-12-24).
2. 1 2    Olaizola 'Txiliku', Jesus Mari. «Laino-itsua -» *Zarauzkohitza.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-12-24).
3. ↑     *Gurean "Föhn Efektua".*  (Noiz kontsultatua: 2020-12-23).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104453729

 |

* Wd Datuak: Q104453729
**Maja Lidia Kossakowska** (Varsovia, 1972ko otsailaren 27a - Stare Załubice, 2022ko maiatzaren 23a)   fantasiazko idazle, arkeologo eta kazetari poloniarra izan zen.

1997an argitaratu zuen lehen aldiz. Bost liburu eta hainbat ipuinen egilea izan zen, non aingeruen gaiak erabili zituen. Janusz A. Zajdel sarirako zortzi aldiz izendatu zuten ipuin eta eleberriengatik, 2007an *Smok tańczy dla Chung Fonga ipuinagatik jaso zuen*. Beste hainbat sari ere jaso zituen.

Biografia
---------

Arte Ederren Bigarren Hezkuntzako Eskolan ikasi zuen. Varsoviako Unibertsitatean Mediterraneoko Arkeologian lizentziatua, sartu zenean idaztea pentsatua zuen jada: fantasia idazten lagunduko zion zerbait ikasi nahi zuen.  Haren poemek, J. Twardowski, J. Tuwim eta W. Szymborskaren lanekin batera, "Aingeruak" (Kopenhage, 2006) poloniar artisten erakusketarako iruzkin poetiko bat osatu zuten.

Idazle gisa ezaguna izan bazen ere, margolari eta Poloniako telebistan kazetari gisa ere aritu zen.  Kossakowski jauregiaren jabe titularretako bat izan zen. Jarosław Grzedowicz idazlearen emaztea izan zen. Hala ere, ez zuen berarekin idatzi, nahiz eta bere lehen irakurletzat hartzen zuen.

2020ko abuztuan, Poloniako beste fantasiazko egile askorekin batera (Ziemkiewicz, Andrzej Pilipiuk, Jacek Dukaj, Jarosław Grzędowicz, Jacek Piekara), Jacek Komuda eta adierazpen askatasunaren defentsarako gutun ireki bat sinatu zuen. Gutunak berak "Nowa Fantastykak" egindako autokritikaren erantzuna zen, hilabete horretan Komudaren lan homofoboen aurreko argitalpenarekin lotuta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Maja Lidia Kossakowska nie żyje. Pisarka zginęła w pożarze. Miała 50 lat» *gazetapl*.
2. ↑    *Kossakowska nie żyje.*  2022-05-23.
3. ↑    *Pyrkon mówi: wywiad z Mają Lidią Kossakowską - Kontra - Niezależne Media Studentów UAM.*  2015-04-26.
4. ↑   «Wywiad z Mają Lidią Kossakowską» *Horror*.
5. ↑    *Pisarze fantasy opublikowali list otwarty w obronie Komudy. Podpisali go m.in. Ziemkiewicz, Piekara i Dukaj.*  2020-08-05.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3847703
* Commonscat Multimedia: Maja Lidia Kossakowska

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 85800618
* ISNI: 0000 0001 0996 439X
* LCCN: n2004043652
* NKC: xx0076410

 |

* Wd Datuak: Q3847703
* Commonscat Multimedia: Maja Lidia Kossakowska
**Pulaski konderria** (ingelesez: *Pulaski County*) Illinoisko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Mound City da. 2010eko zentsuaren arabera 6.161 biztanle zituen, Pulaski kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Pulaski konderriak 526,36 kilometro koadro ditu. Horietatik 10,47 ura dira. Beste 515,89 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 11,7 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 6.161 pertsonetatik 4.034 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 97 dira. 1.976 beltzak edo afroamerikarrak. 25 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 13 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 14 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 96 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Pulaski County, Illinois age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q488475
* Commonscat Multimedia: Pulaski County, Illinois

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148935038
* LCCN: n81096332
* NARA: 10039265
* **Lekuak**
* OSM: 1800897
* TGN: 2000524

 |

* Wd Datuak: Q488475
* Commonscat Multimedia: Pulaski County, Illinois
**Riley konderria** (ingelesez: *Riley County*) Kansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Manhattan da. 2010eko zentsuaren arabera 71.115 biztanle zituen, Riley kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Riley konderriak 1.610,86 kilometro koadro ditu. Horietatik 31,56 ura dira. Beste 1.579,3 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 44,15 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 71.115 pertsonetatik 61.181 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 4.610 dira. 4.344 beltzak edo afroamerikarrak. 364 amerikar natiboak ziren eta 129 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 2.960 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 115 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.022 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q374890
* Commonscat Multimedia: Riley County, Kansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 138387894
* LCCN: n81117320
* **Lekuak**
* OSM: 1070359
* TGN: 2000740

 |

* Wd Datuak: Q374890
* Commonscat Multimedia: Riley County, Kansas
Behatutako **maiztasun metatuak** (puntu gorriz) eta horietara doitutako probabilitate-banaketa baten banaketa-funtzioa (lerro urdinez).
Estatistikan, **maiztasun metatuen analisiak** balio batetik behera edo balio horren berdinak diren datuen maiztasunak aztertzen dituen analisi mota da. Adibidez, uztaileko egun guztietatik %82.3etan tenperatura minimoa 21 °C edo txikiagoa dela esatean, 0.823 edo %82.3 portzentajea 21 balioari dagokion maiztasun metatua da. Maiztasun metatuen kalkulua aski sinplea da, datuak ordenatu ondoren, aski baita balio bakoitzeko azpitik zenbat datu geratzen diren zenbatezea. Horrela, maiztasun metatuek propietate hau betetzen dute: balio zenbat eta handiagoa izan, orduan eta handiagoa da maiztasun metatua, balioa gehitu ahala datuak biltzen baitira.

Maiztasun metatuen analisiaren bitartez, fenomeno baten magnitudeak balio batetik behera zenbatetan agertzen den adierazteaz gainera, datuetara probabilitate banaketak doitzeko tresna moduan erabil daiteke, banaketa funtzioaren bitartez; aldi berean, fenomeno bat noizero errepikatzen den adierazten duen itzulera-aldia ere zehazteko erabil daiteke.

Ikus, gainera
-------------

* Maiztasun-banaketa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q73129

 |

* Wd Datuak: Q73129
**Pulaski konderria** (ingelesez: *Pulaski County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Waynesville da. 2010eko zentsuaren arabera 52.274 biztanle zituen, Pulaski kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Pulaski konderriak 1.428,33 kilometro koadro ditu. Horietatik 11,35 ura dira. Beste 1.416,98 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 36,6 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 52.274 pertsonetatik 42.568 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 4.705 dira. 5.680 beltzak edo afroamerikarrak. 352 amerikar natiboak ziren eta 292 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.295 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 75 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.012 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q489980
* Commonscat Multimedia: Pulaski County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145446804
* LCCN: n82215832
* NARA: 10039421
* **Lekuak**
* OSM: 1180471
* TGN: 2001233

 |

* Wd Datuak: Q489980
* Commonscat Multimedia: Pulaski County, Missouri
**Rilda Paco Alvarado** (Oruro, Bolivia, 1986ko uztailaren 22a) artista plastikoa, diseinatzaile grafikoa eta kazetari boliviarra da.

Biografia
---------

Rilda Pacok 1992an hasi zituen ikasketak, eta 2003. urtean atera zuen batxilergoa. 

2004an, bere ikasketa profesionalekin jarraitu zuen, eta diseinatzaile grafiko graduatu zen. 2010ean, 24 urte zituela, Rilda "Hernando Siles" Arte Ederren Akademia Nazionalean sartu zen. Komunikazioaren arloan ere sartu zen 2014. urtean, eta 2019an graduatu zen kazetari.

2018ko otsailean, 31 urte zituela, Rildak Oruroko Socavoiko Ama Birjinaren pintura bat egin zuen, eta birjina barruko arropan erretratatu zuen. Pintura horrek zenbait erreakzio eragin zituen Boliviako iritzi publikoan, batzuk alde eta besteak kontra (batez ere pertsona erlijioso eta katolikoak). Aipatzekoa da, halaber, Rildak pintura-lan batzuk egin zituela *Mujeres Creando* erakunde feministarentzat, María Galindo ekintzailea buru zela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *¿Quién es Rilda Paco? Soy una mujer sencilla que aun aprende sobre el arte.*  urgentebo.com 28 de febrero de 2018.
2. ↑    *La artista plástica Rilda Paco denuncia que su madre e hija son amenazadas.*  lostiempos.com 23 de febrero de 2018.
3. ↑    *Rilda Paco pide protección para ella y su familia tras recibir amenazas.*  correodelsur.com 28 de febrero de 2018.

Ikus, gainera
-------------

* Maria Galindo
* Julieta Paredes
* Socavongo Ama Birjina

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q63284250

 |

* Wd Datuak: Q63284250
**Suez** (arabieraz ‫ال سوي س‬ *Al-Suways*, esseˈweːs ahoskatua), Afrika iparraldeko hiri bat da, Egipto ekialdean dagoena, izen bereko gobernazioaren hiriburua. Suezeko istmoan dago, Asia eta Afrika Sinairen bidez lotzen dituena, Suezeko Kanalaren irteeran, Itsaso Gorrian. Kairotik 134 kilometrora eta Ismailiatik 88ra dago.

Demografia
----------

Bere biztanleria, 2006ko erroldaren arabera, 417.610 biztanlekoa da, eta 600.926koa aglomerazioan.

Geografia
---------

* Altuera: 5 metro
* Latitudea: 29º58' I
* Longitudea:32º33' E

Klima
-----


|      Datu klimatikoak (Suez)      |
| --- |
|  Hila  |  Urt  |  Ots  |  Mar  |  Api  |  Mai  |  Eka  |  Uzt  |  Abu  |  Ira  |  Urr  |  Aza  |  Abe  |  Urtekoa  |
|
|
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 19.4 | 21.2 | 23.6 | 28.5 | 32.4 | 35.1 | 36.1 | 37.7 | 33.2 | 30.1 | 25.4 | 20.7 | **28.4** |
|
|
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 10.5 | 11.3 | 13.1 | 16.4 | 19.5 | 22.4 | 23.9 | 24.2 | 22.8 | 20.0 | 15.7 | 11.8 | **17.6** |
|
|
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 5 | 2 | 4 | 1 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 2 | 3 | **17** |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| *Iturria: Climate Charts*  |

Historia
--------

Suez itsas-portu garrantzitsu bat izan da, jada VII. mendetik. Espezien ibilbideak eta Mekarako erromesaldiek, Suez, toki oparo bihurtu zuten Erdi Aroan. Itsasontzi base garrantzitsu bihurtua izan zen XV. mendean.

Gaur egun, itsas-portu garrantzitsu bat da, Kanalean bertan duen kokapenagatik. 1967ko Sei Eguneko Gerra eta jarraian etorri zen Israelen Sinairen okupazioaren ondoren, kanaleraino bertaraino, kanala, israeldar armadak oztopatu zuen. Honela, hiria utzia izan zen, Kairoren neurriz kanpoko hazkuntza eraginez. 1973ko Yom Kippur Gerraren ondoren, Egiptok, kanalaren ekialdeko ibarra berreskuratu ahal izan zuen. Bake negoziazioek eta jarraian Israelek, Sinai Egiptora itzuli izanak, kanala 1975ean berriz ireki ondoren, hiri, pixkana-pixkana, birpopulatzea eragin zuen.

Herri eta hiri senidetuak
-------------------------

* Skopje (Mazedonia)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia.* .
2. ↑   Climate Charts. *El Suez, Egypt: Climate, Global Warming, and Daylight Charts and Data.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q134514
* Commonscat Multimedia: Suez

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152497685
* GND: 4747363-0
* LCCN: n84164232
* NARA: 10044583
* SUDOC: 153288078
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q134514
* Commonscat Multimedia: Suez
**Suffolk konderria** (ingelesez: *Suffolk County*) Massachusettsko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Boston da. 2010eko zentsuaren arabera 722.023 biztanle zituen, Suffolk kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Suffolk konderriak 311,37 kilometro koadro ditu. Horietatik 160,75 ura dira. Beste 150,62 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2318,86 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 722.023 pertsonetatik 490.434 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 143.455 dira. 142.980 beltzak edo afroamerikarrak. 1.367 amerikar natiboak ziren eta 196 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 58.963 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 11.426 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 16.657 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Suffolk County, Massachusetts age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q54072
* Commonscat Multimedia: Suffolk County, Massachusetts

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 167448500
* GND: 133012-3
* LCCN: n79096813
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2298154
* TGN: 1002923

 |

* Wd Datuak: Q54072
* Commonscat Multimedia: Suffolk County, Massachusetts
**Major konderria** (ingelesez: *Major County*) Oklahomako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Purcell da. 2010eko zentsuaren arabera 7.527 biztanle zituen, Major kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Major konderriak 2.481,06 kilometro koadro ditu. Horietatik 7,65 ura dira. Beste 2.473,41 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 3,03 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 7.527 pertsonetatik 7.194 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 565 dira. 32 beltzak edo afroamerikarrak. 130 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 25 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 142 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q495839
* Commonscat Multimedia: Major County, Oklahoma

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146598380
* LCCN: n82024431
* **Lekuak**
* OSM: 1822223
* TGN: 2001669

 |

* Wd Datuak: Q495839
* Commonscat Multimedia: Major County, Oklahoma
**Sullivan konderria** (ingelesez: *Sullivan County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Blountville da. 2010eko zentsuaren arabera 156.823 biztanle zituen, Sullivan kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Sullivan konderriak 1.112,94 kilometro koadro ditu. Horietatik 42,33 ura dira. Beste 1.070,61 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 140,91 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 156.823 pertsonetatik 150.354 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.321 dira. 3.272 beltzak edo afroamerikarrak. 379 amerikar natiboak ziren eta 28 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 881 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 110 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.799 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Sullivan County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q501918
* Commonscat Multimedia: Sullivan County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153598128
* LCCN: n79145814
* **Lekuak**
* OSM: 1847644
* TGN: 2001918

 |

* Wd Datuak: Q501918
* Commonscat Multimedia: Sullivan County, Tennessee
**Rafael Biteri Txabarri** (Bilbo, 1952ko uztailaren 11) bizkaitar futbolaria ohia da, aurrelari moduan aritu zena.

Biografia
---------

Athletic Clubeko harrobian hezi zen. 1970 eta 1973 artean Bilbao Athleticen parte izan zen, non 30 gol baino gehiago sartu zituen. Athletic Clubeko lehen taldearekin 1972ko azaroaren 19an egin zuen debuta Valentziaren aurka. Astebete geroago, etxekoen binakoa lortu zuen Real Oviedoren aurka. Denboraldia hartan hamalau partidatan jokatu zuen, horietatik hamar titular bezala.

1973an Burgos Club de Fútbol taldean sartu zen. 1975-76 denboraldian taldeko goleatzaile nagusia izan zen, horrela Lehen Mailara igotzen lagunduz. Hurrengo bi denboraldietan, jada Lehen Mailan, zortzi eta zazpi gol sartu zituen, hurrenez hurren. 1978-79 denboraldia bukatzean erretiratu zen, hiru partida jokatu ondoren. Guztira, Lehen Mailako 78 partida jokatu zituen, non 19 gol sartu zituen.

Ibilbidea
---------

| Kluba | Urtea(k) |
| --- | --- |
| Bilbao Athletic | 1970-72 |
| Athletic Club | 1972-73 |
| Burgos Club de Fútbol | 1973-79 |

Tituluak
--------

| Titulua | Kluba | Urtea |
| --- | --- | --- |
| Kopa | Athletic Club | 1973 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Athletic Club

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60828817

 |

* Wd Datuak: Q60828817
**Maria da Conceição** (Säo Paulo, Brasil, 1798an exekutatua), ustezko sorgin brasildarra izan zen.

Biografia
---------

Maria da Conceição emagina eta sendalari ezaguna zen, sendabelarrak oso ondo ezagutzen zituelako. Apaiz batekin, Aita Luisekin, gatazkan sartu zen, klase apalen artean sendabelarren bidezko herri-medikuntza aurka baitzegoen apaiza.

Aitak Luisek heresia eta sorginkeria leporatu zizkion. Maria da Conceição sorginkeriaren aurkako Portugalgo legearen arabera epaitu zuten. San Benito komentutik gertu, Sao Paulo erdian, 1798an epaitu eta sutan erre zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Luiz Henrique Lima. ANG 553 – *Mulheres bruxas*, 2 de abril de 2009. Lima 1. *The Witches in Brazil* (en inglés)
2. ↑  *História do assassinato de mulheres acusadas de bruxaria*. Conexão Mista. 2014. Consultado el 15 de enero de 2015.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20048212

 |

* Wd Datuak: Q20048212
*Artikulu hau eskualdeari buruzkoa da; ipar-ekialdeko Afrikako herrialdea gaitzat duena beste hau da: «Sudan»*
**Sudan** Saharako hegoaldean dagoen eskualde geografikoa da, mendebaldeko Afrikatik ekialdeko Afrikaraino zabaltzen dena. Izena arabierazko *bilād as-sūdān* (بلاد السودان) esalditik dator, euskaraz "beltzen eremua" esan nahi duena. Hala ere, esaldia gaur egun Sudan herrialdea izendatzeko besterik ez dugu erabiltzen, baina herrialde honen mendebaldeko eskualdea baino ez dago barnean.

Geografia
---------

* Mendebaldeko sudandar sabanaMendebaldeko sudandar sabana
* Ekialdeko sudandar sabanaEkialdeko sudandar sabana

Sudan 5.000 kilometroko luzera eta ehunka kilometroko zabalera dituen eskualdea da. Afrika guztiz zeharkatzen du: Senegalen hasi, hegoaldeko Mali, Burkina Faso, hegoaldeko Niger eta iparraldeko Nigeria zeharkatzen ditu, hegoaldeko Txad eta mendebaldeko Darfurreraino ailegatzen da.

Eskualdeko iparraldean Sahel dago, Sahararekin eta Etiopiar mendigunearekin mugak dituena (arabieraz *al-Ḥabašah* deitua). Hego mendebaldean mendebaldeko sudandar sabana dago, sabana tropikala dena. Erdialdean Txad aintzira du. Ekialdean ekialdeko sudandar sabana du, Nilo Zuriaren iturria den Suddekin muga duen sabana tropikala dena.

Biztanleria
-----------

Eskualdeak muga etniko eta linguistiko bat osatzen du, iparraldeko semitar etniak eta hegoaldeko beltzen artekoa. Guztira 60 milioi biztanle inguru ditu, 200 etniatan baino gehiago banaturik. Ekonomia abeltzaintzan oinarrituta dago, sorgo eta arroza ere landuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   International Association for the History of Religions.  (1959). *Numen.*  Leiden: EJ Brill, 131 or...
2. ↑   Readers Digest.  (1991). *Atlas of the World.*  Rand-McNally ISBN 0-276-42001-2..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q209703
* Commonscat Multimedia: Sudan (region)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315127978
* **Lekuak**
* TGN: 7001604

 |

* Wd Datuak: Q209703
* Commonscat Multimedia: Sudan (region)
**Maria Teresa Gutiérrez-Ahedo Txabarri de la Herrera** (Biañez auzoa, Karrantza, 1941eko maiatzaren 23a) bizkaitar margolaria da.

Ikasketak
---------

Batxilergo ikasketak Valladoliden egin zituen, frantsesa ikasi zuen Deustuko Unibertsitatean eta literatura frantsesean lizentziatu zen Montpellierren .

Erakusketak
-----------

Hainbat erakusketa egin ditu, hauetariko asko Euskal Herrian eta Espainian dira (Bilbo, Donostia, Gasteiz, Nafarroa, Bartzelona, Madril, Kantabria, Marbella, Jaen, Almeria, Salamanca, Valladolid, Zamora, Alacant, Asturias, Balearrak). Beste asko nazioartekoak dira, mundu osoan zehar, adibidez: Alemania, Suitza, Belgika, Holanda, Frantzia, Italia, Ingalaterra, Grezia, Danimarka, Suedia, Estatu Batuak, Kanada, Brasil, Australia, Japonia, Txina.

Haren erakusketa batzuk iraunkorrak dira eta leku hauetan ikus ditzakegu:

* Euskadi: Deustuko Unibertsitatean (Bilbo), Karrantzako Kultur Etxean.
* Espainian: Madrilen eta Huescan

•\* Nazioartean: Frantzian eta Estatu Batuetan

Egun, bi urte daramatza emakumearen kontrako indarkeria salatzen eta emakumeenganako bere jokabidea proiektatzen du gizartean bere margolanen bidez.

Ibilbidea
---------

* 1956-1970: Errealismoa (5 erakusketa)
* 1970-1982: Inpresionismoa (19 erakusketa)
* 1982-2012: Espresionismoa (49 erakusketa)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Auñamendi Eusko Entziklopedia. *Teresa Ahedo Chávarri.* .

Kanpo loturak
-------------

* Webgune ofiziala **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12267898
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87898173
* ISNI: 0000 0000 6114 2636
* BNE: XX939576
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 19358

 |

* Wd Datuak: Q12267898
**Sudd** (arabieraz: سد‎, *sad*, "harresia") Nilo Zuriak Sudango hegoaldean sortzen duen padura zabala da, urtaro hezean 130.000 km² izatera iristen ahal dena. Ibaia hainbat besotan adarkatzen da eta nabigazioa izugarri zaila da. Munduko hezegune handienetako bat da. Itsasoaren gainetik 400 metroko altueran dago eta 600 kilometroko luzera du. Lurruntze handia dela eta Sudden sartzen den uraren %55 galtzen da.

WWFk *Saharako larre urperagarrien ekoeskualdea* izena jarri dio eskualde honi. Niger-Baniko barne delta eta Chad lakuarekin batera *Sudd eta Saheleko sabana eta larre urperagarriak* izeneko eskualdea osatzen du.

Urperatze mailaren arabera bost landaredi mota daude. Espezie ugarienak papiroa, lezka arrunta, *Echinochloa pyramidalis*, *Oryza barthii*, *Echinochloa stagnina* eta *Vossia cuspidate* dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  worldwildlife.org: Saharan flooded grasslands (AT0905)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q654544
* Commonscat Multimedia: Sudd

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 240798900
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 1111879

 |

* Wd Datuak: Q654544
* Commonscat Multimedia: Sudd
**Rafael Carrera**, izen osoz **José Rafael Carrera y Turcios**, (Guatemalako Hiria, 1814ko urriaren 24a- 1865eko apirilaren 14a) Guatemalako lehen presidentea izan zen.

Biografia
---------

Indiarraren eta beltzaren semea zen (*zanboa*), 1830eko hamarkadan txerri-artzain lanbidea egin zuen . Analfabetoa, baina burutsua, bandako buru bihurtuko da eta Erdialdeko Amerikako Probintzia Batuetako federazioaren aurkako matxinada zuzentzen du soldadu federalek gurasoak hil ostean. Fakzio kontserbadoreek lagunduta, Guatemalako gehiengoaren kontrola hartu zuen 1838an. Francisco Morazán Federazioko presidenteak ezin izan zuen bere aurkaria harrapatu, eta aldarrikapen separatistak Nikaraguara, Hondurasera eta Costa Ricara hedatu ziren, gerra zibil orokorraren eta Federazioaren hausturaren aurrekari gisa.

Carrera bere herrialdeko presidente hautatu zuten 1844an. Diktatorialean gobernatu zuen, lurjabe handietan, kontserbadoreetan eta elizgizonetan oinarrituz. 1854an bizi osorako presidente izendatu zuten, boterea mantendu zuen 1865ean hil zen arte.

Gerardo Barrios El Salvadorreko presidentearekin izandako lehiak 1863an bi herrialdeen arteko gerra eragin zuen. Carrerak porrot gogorra jaso zuen Coatepequen. Ondoriozko su-etenak iraupen laburra du. Etsaiak zabaldu ziren, Honduras El Salvadorren alde jarri zen eta Nikaragua eta Costa Rica Guatemalaren alde. Azkenean Carrera gatazkatik garaile atera zen, El Salvador okupatu zuen, eta baita Honduras eta Nikaraguan ere bere nagusitasuna zabaldu zuen.

Hil arte, adiskidetasun harremanak mantenduko ditu Europako nazioekin. Haren oinordekoa Vicente Cerna Sandoval jenerala izango da, Carrerak berak gomendatu zuena desagertu aurretik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q365381
* Commonscat Multimedia: Rafael Carrera

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 47565564
* ISNI: 0000 0000 2502 523X
* BNE: XX1562438
* BNF: 124124289 (data)
* GND: 119166992
* LCCN: n80145788
* SNAC: w6f48wwp
* SUDOC: 077933699
* Open Library: OL1670976A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q365381
* Commonscat Multimedia: Rafael Carrera
| *Rafael Cantos* |
| --- |
|  Euskal Herria |
| **Mota:** | Lurrunontzi |
| **Uretaratze data:** | 1931 |
| **Zerbitzua:** | Eusko Itsas Gudarostea (1936-1937) |
| Ezaugarriak |
| **Desplazamendua:** | 74 t. tona |
| **Luzera:** | 18,60 m |
| **Zabalera:** | 5,33 m |
| **Sakonera:** | 3,16 m |
| **Abiadura:** | 8 korapilo |
| **Eskifaia:** | 9 marinel |

***Rafael Cantos*** lurrunezko eta zurezko oskoldun arrantzu binakakoa izan zen Bizi-Nai, S.L. donostiar enpresarena, 1931n eraikia. *Jaimin*en bikia izan zen. Bilbora joan zen Pasaiaren ebakuazioan. Minaketari lanetan aritu zen Bizkaiko Defentsa Batzarrak jarrita (1936ko iraila). Azaroan Eusko Itsas Gudarosteak beregain hartu eta lan berbetarako erabili zuen. Beranduago arrantzura itzuli zen (1937ko apirila). Eusko Itsas Gudarosteak bertako tripulaziotik gehiengoa beranduago *D-18*ra pasa zuen. Bilbo ebakuatzean Santanderrera pasa zen eta ondoren Frantziara. Bere armadoreei 1939an itzuli zitzaien. Lekeitioko sarreran hondoratu zen 1948an.

Erreferentziak
--------------

* Edukiaren zati bat Gipuzkoa Kultura webgunetik hartu da, webgune haren egile eskubideen jabe den Gipuzkoako Foru Aldundiak Creative Commons Aitortu-PartekatuBerdin 3.0 (CC-BY-SA 3.0) lizentziarekin argitaratu baitu (ikus webguneko oharra).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61362985

 |

* Wd Datuak: Q61362985
**Sudango tribuen arteko gatazkak** Sudango lurraldean eta, 2011tik, Hego Sudanen, tribu nomada aurkarien arteko gatazkak dira.  Sudango tribu nomaden arteko gatazka ohikoa da, eta baliabide urriengatik borrokak sortzen dira, besteak beste, larre lurrak, ganaduak eta edateko ura. Liskar hauetan parte hartu duten tribuetako batzuk Darfur eta Mendebaldeko Kordofan bizi diren Messiria, Maalia, Rizeigat eta Bani Hussein tribu arabiarrak eta Hego Sudanen bizi diren Dinka, Nuer eta Murle etnia afrikarrak izan dira. Gatazkak eskualde berean gertatzen ari diren beste gerra handi batzuek bultzatu dituzte, bereziki Sudango Bigarren Gerra Zibila, Darfurko Gerra eta Hego Kordofaneko eta Nilo Urdineko Sudango gatazkak .

Urteetan zehar, milizia etniko lehiakideen arteko liskarrek hildako ugari eragin dute eta ehunka milaka pertsona desplazatu dituzte.  Azken urteotan, 1993an liskar oso bortitzak sortu ziren Jikany Nuer eta Lou Nuer-en artean Goi Nilon, 2009-2012an Lou Nuer eta Murle-ren artean Jonglei-n eta 2013-2014an Maalia, Rizeigat, Messiria, Salamat eta Bani Hussein-en artean Darfuren eta Mendebaldeko Kordofan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *UCDP Conflict Encyclopedia: Sudan: Non-state conflicts.*  Uppsala Conflict Data Program.
2. ↑    *UCDP Non-State Conflict Dataset.*  Uppsala Conflict Data Program.
3. ↑    *Inter-communal Conflict in Sudan.*  Armed Conflict Location & Event Data Project 28 January 2015.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q875024

 |

* Wd Datuak: Q875024
**Maria Ximildegi** (1588 – ?) zugarramurdiar emakumea izan zen, herriko sorginkeria prozesua eragin zuena.

Iparraldeko gurasoen alaba zen eta Zugarramurdin hazi zen. 1604an, hamasei urte zituela, aitarekin Ziburura joan zen. Han, neskame bezala lan egiten zuen eta Kattalin izeneko beste emakume gazte bat ezagutu zuen, norekin sorginkerian hasi eta harreman estua zuena. Akelarretara joan ahal izateko, Ximildegik Jainkoa eta Ama Birjina uko egin behar izan zituen. Sorginkeriari buruzko ezagutzak urte eta erdiz garatu zituen, eta azkenean Zugarramurdira itzuli zen 1608an, hogei urte zituenean.

Ximildeguik Lapurdin igarotako denboran sorgin-maistra bihurtu zela kontatu zuen, erratzetan hegan eta deabruarentzat dantzan aritutakoa. Orduan, akelarretara joan zen, kobazuloetan edabeak eginez eta substantzia psikotropikoak hartuz. Hala ere, azkenean damutu egin zen eta beste sorgin batzuk salatu zituen Urdazubiko abadearen aurrean. Horrek Logroñoko inkisizioaren etorrera eragin zuen 1609ko abenduaren hasieran, Alonso Salazar Frías prozesuaren inkisidore nagusienetako bat izanik.

Ximildegik sorginkeriaz akusatu zituen pertsonen artean, 22 urteko Maria Jauretegia eta Estebania Nabarkorena daude, baita beste hamar lagun ere; guztira, lau emakume, sei gizon eta bi haur.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Aranzadi, Juan.  (2012-3-7). *Milenarismo vasco: Edad de Oro, etnia y nativismo.*  Penguin Random House Grupo Editorial España ISBN 9788430615810..
2. ↑   **(Ingelesez)** McAuliffe, Mary; Tiernan, Sonja.  (2009-3-26). *Tribades, Tommies and Transgressives; History of Sexualities.*  I Cambridge Scholars Publishing ISBN 9781443807883..
3. ↑   **(Ingelesez)** Henningsen, Gustav.  (2004). *The Salazar Documents: Insquisitor Alonso de Salazar Frías and Others on the Basque Witch Persecution.*  BRILL ISBN 9004131868..
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Sanz Lallana, Pedro. *El resplandor de las hogueras.* .
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Zugarramurdi, la última y fraudulenta matanza de brujas de la Inquisición Española» *ABC* 2016-11-02.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q42566832

 |

* Wd Datuak: Q42566832
**Teresa Atutxa Urtizberea** (Irun, 1913ko otsailaren 2a - 2000), **Sor Amparo** izenaz ezaguna, gipuzkoar erlijiosa izan zen.

Biografia
---------

Teresa Atutxa Irunen 1913an jaio zen. Bere sei anai-arrebak bezala, familiaren baitan hasi zituen musika ikasketak. 1933an erizaintza ikasi zuen Madrilgo San Carlos ospitalean. Gipuzkoako Psikiatriko Probintzialean erizain postua lortu zuen. 1940ko irailaren 20an Zumarragako Mesedetakoetan nobizia moduan sartzeko utzi zuen, eta Sor Amparo izena hartu zuen. Orduan, tuberkulosiaren aurkako hainbat klinika eta sendategitan lan egin zuen, eta hogeita lau urtez Donostiako Toraxeko Ospitalean bizi izan zen.

Mesedetakoaren Lagundian abesteko ohitura errotuak musika errepertorio zabala ezagutarazi zion, batez ere bokala. Bere komunitateko liturgia-ospakizunen beharrak bultzatuta, ahots-lanak konposatu zituen, eta, aldi berean, 1958-1963 aldian eskatzaileen irakasle aritu zen.

Lanak
-----

Bere obra ofizioetarako kantuetan zentratzen da, batzuk ahots zurientzat harmonizatuak eta beste batzuk ahots eta pianoarentzat. Oro har, tonalitatearekiko errespetua dute ezaugarri, harmonia leunak, askotan seigarren graduaren gaineko akordeen bidez, eta kadentzietako atzerapenekiko nolabaiteko gustua.

* *Gloria*, koro eta organorentzat. 1960
* *Redemptrix Captivorum*, kororentzat. 1960
* *Sanctus*, koro eta organorentzat. 1960.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q76464433
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 149385
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q76464433
**Lusitaniarrak** (latinez: *Lusitani*) Iberiar penintsularen mendebaldean, Duero eta Tajo ibai arroen artean, Burdin Arotik aurrera bizi izan ziren indoeuropar herriak izan ziren. Lusitaniera, indoeuropar hizkuntzan mintzo ziren. Gogor eutsi zioten erromatar inbasioari. K.a. 29an Lusitania erromatar probintzia eratu zen, gaur egungo Portugalgo zati gehiena, Extremadura eta Salamancako probintziako zati txiki bat hartzen zituena. Gaur egun, portugaldar herriaren arbaso etniatzat jotzen dira lusitaniar herriak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2013/05/01 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2015-1-30). *174. araua: Antzinateko herriak. Ekialdeko eta Europako herriak.* , 3 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q837549
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q837549
***Mala Stranako ipuinak*** (txekieraz: *Povídky malostranské*) Jan Neruda txekiar idazleak 1877an argitaratu zuen narrazio laburren bilduma bat da. Txekieraz egin den libururik ezagunenetako bat da, eta hizkuntza hau ikasi nahi dutenek askotan irakurtzen dute. Izenburuak dioen bezala, Malá Strana auzoan gertatzen diren ipuinak dira, Pragan. Garai horretako hiriko burgesia txikiaren eta herritar soilen xehetasun ugari biltzen ditu. *Mala Stranako ipuinak* dira, duda-izpirik gabe, egilearen obrarik ezagunen eta estimatuena.

Euskaraz Fernando Reyk itzuli zuen 2001ean eta Ibaizabalek argitaratu zuen.

Ezaugarriak
-----------

Liburu honek Nerudak idazle gisa izandako esperientziaren goi maila adierazten du: jendeen eta eguneroko bizitzaren xehetasunak begi zorrotzez ikusten dituenaren esperientzia, irribarre nola egin dakien poeta eta kazetari batena. Zalantzarik gabe, narraziook txekiar literaturan Jan Nerudaren aurretik idatzitako guztiaren gainetik daude. 

Kontalaria ikusten duena jasotzen duen beharzaile bat besterik ez da gehienetan. Biltzen dituen gertaerak anekdota hutsak izaten dira, eta normalean erro sakonak dituzten problemen kontaera laburrak. Ixtorioen axaleko anekdotikotasunaren eta atzealdean gelditzen diren bizitzen tragikotasunaren arteko tentsioa da Nerudak kontalari gisa duen artearen ezaugarri nagusietako bat.

Ipuinak
-------

* *Rysanek jauna eta Schlegl jauna*
* *Eskalea mixeria gorrira bidali zuen emakumea*
* *Ruska andrearen bihotz samurra*
* *Arratseko berriketak*
* *Doktore zaputza*
* *"Hastrman"*
* *"Hiru Liliak"*
* *San Wentzeslaoren meza*
* *Nolatan ez zen suntsitu Austria 1849. urteko abuztuaren 20.ean arratsaldeko 12,30etan*
* *Aurten Arimen Egunean idatzia*

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑   «Jan Neruda - Mala Stranako ipuinak» *www.armiarma.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-06-09).
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Fernando Reyren tzulpen osoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7235920

 |

* Wd Datuak: Q7235920
*Artikulu hau Sortaldeko kontzeptu filosofikoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Tao (argipena)».*
Taijitua: yinak eta yangak osatutako diagrama, taijia irudikatzen duena.
**Taoa** («bide zuzena») sortaldeko kontzeptu filosofikoa da, Txinako antzinako filosofia tradizio zaharraren oinarri nagusietako bat.

Konfuzioren ondorengo tradizioaren arabera, giza jokabide zuzena adierazten du; taoismoaren arabera, ordea, taoak giza ezagueratik kanpo geratzen den izaera transzendentala du, eta izadiko prozesu guztien sorburuan dagoen oinarri dinamiko nagusia adierazten du. Taoisten arabera, giza ezaguerak tao absolutuaren alderdi bat baizik ez dezake ezagutu.

Taoaren oinarria
----------------

Hitz honek «naturaren bidea»ren edo «zeruetarako bidea»ren zentzu espiritual eta filosofikoa du. Laozik zein Konfuziok gure bide propioa uzteko eskatzen zuten, «bide nagusia»ri jarraitzeko. Taoa horretan datza: errealizazio bidea aurkitzean.

Taoaren ezaugarriak
-------------------

Unibertsoan dena dago mugimenduan. Mugimendu hori taoa da. Taoa inoiz gelditu gabe baina poliki-poliki dabil. Izugarriko botere du, ordea, eta unibertsoaren gauzak bere tokian eta orekan mantentzen ditu. Urtaroak, bizi-zikloak, botere edo ordenaren aldaketak mugimendu horren adierazpenak dira. Taoa guztiaren legea da eta jarraitzen duena harekin bat egiten du. Aldi berean, *txi* kontzeptua ulertu behar da. Txia Txinako mandarinez "lurrin", "arnasa", "energia" da. Txia eta taoa eskutik doaz, batera doaz zeren eta Chi unibertsoan dabilen energia baita. Esan daiteke taoa txiaren fluxua dela.

Taoren kontzeptua unibertsoa uneoroko aldaketaz oinarritzen da. Hori da bere konstante bakarra. Horregatik, harekin harmoniaz bizi behar gara. Aldaketa izatetik ez izatera, ahal denetik ezin denera, femeninotik maskulinora doan fluxu konstantea da. Taoaren sinboloa taijitua da: yin eta yang, zirkulu batean bateratuta.

Taoaren sinograma.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011-12-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Taoari buruzko webgunea.
* **(Gaztelaniaz)** Laoziren *Dao De Jing* liburuaren gaztelaniazko itzulpena.
* **(Ingelesez)** Taoa, eguneroko bizimodua hobetzeko tresnatzat.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q190393
* Commonscat Multimedia: Taoism

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q190393
* Commonscat Multimedia: Taoism
*Artikulu hau ontziak estaltzekoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Tapa (argipena)».*

**Tapa** ontzi, kutxa eta kidekoak estaltzeko erabiltzen den gaineko zatia, kendu daitekeen elementu mugikorra. Batzuetan heldu eta kentzeko elementu bat du, heldulekua, botoia edo forma apaingarria (fruta, barazkia edo irudiren bat).

Erabilera
---------

Sukaldean, termino honek sukaldeko ontzi bat estaltzeko erabiltzen den sukaldeko tresnari egiten dio erreferentzia ( kazola, eltzea.. . ). Oro har, sukaldeko tresna gisa, tapak edukia azkarrago berotzen uzten du beroa kontzentratzen ; bero mantentzen du edo su motelean egosten uzten du.

Presio-eltzean taparen barrualdea gofratuta dago lurrun kondentsatuak egosketan laguntzeko, eta lurruna askatzeko edo xukatzeko estalki zulatuak ere daude. 

Potoetan, estalkiaren eginkizuna bi erabileraren artean edukia babestea da.

Tapa batzuek gontza edo banda daukate; adibidez, garbigailurako kartoizko kaxak edo metalezko te-kutxak, zeinean taparen ertz bat azpiko ontzira dagoen lotuta albo batetik.

Tapa batzuek klip efektua eginez ixten dira, material elastiko samar baten bidez, hala nola margotzeko potoak edo janari batzuenak, hala nola erositako gurin-ontziak.

Torlojuzko tapak daude daude, metalezko edo plastikozkoak, ontzien ahoak txikiak direnean tapoi deitzen direnak.

Iruditegia
----------

* Eltze bat bere tapa eta heldulekuarekin.Eltze bat bere tapa eta heldulekuarekin.
* Poto bat bere taparekin.Poto bat bere taparekin.
* Bataiarriaren tapa Etxarri-Aranazko elizan.Bataiarriaren tapa Etxarri-Aranazko elizan.
* Presio-eltze baten tapa (Magefesa, Euskal Herrian egina)Presio-eltze baten tapa (Magefesa, Euskal Herrian egina)
* Tupperware tapak, malgutasunarekin hermetikotasuna bermatzen dutenak.Tupperware tapak, malgutasunarekin hermetikotasuna bermatzen dutenak.
* Tupper hauetan tapek itxitura ertz gehigarriak dituzte.Tupper hauetan tapek itxitura ertz gehigarriak dituzte.
* Banda edo gontz bidezko tapa.Banda edo gontz bidezko tapa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia, Hiztegia. «EH - Bilaketa - Tapa» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-04-18).

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, frantsesezko Wikipediako «Couvercle» artikulutik itzuli da; zehazki, 2022-07-09ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2488579
* Commonscat Multimedia: Container covers

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4344172-5
* AAT: 300045712
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2488579
* Commonscat Multimedia: Container covers
**REMAR**, ofizialki, sustrai erlijiosoa duen nazioarteko garapenerako GKE bat da. Taldearen izena akronimoa da, gaztelaniazko *REhabilitación de MARginados* azalpena duena («Baztertuen Birgaitzea»). Erlijioaren ikuspuntutik ebanjelistatzat azaltzen dute beren burua; haien oinarri nagusia Biblia da, eta liburu hori hitzez hitz jartzen dute praktikan. Taldea 1982an Gasteizen Juan Miguel Díez Álvarezek sortu zuen, eta izaera legala Madrilen, 1990an hartu zuen. Gaur egun 70 herrialdetan daude zabalduta, benetako holding ekonomikoa izanik. Ikerlari eta erasandako askoren iritziz sekta bat da.

Ideologia
---------

Eskuin muturreko elkartea da, oso atzerakoia. Biblia hitzez hitz jarraituz sexuen arteko banaketa erabatekoa da; ezin dira nahasi, ez eta autobusetan ere. Seme-alabei zigor fisikoa ezartzea onartuta dute. Emakumea gizonaren azpian dago, etxeko funtzioak betetzen. Haien ustez gizartea degradatzen ari da batez ere sexuaren eta drogen eraginez. Sektakideak ez direnak Satani lotutzat jotzen dituzte.

Egitura
-------

Taldearen datuen arabera, azken urte hauetan Espainian 400.000 pertsonari lagundu diete. Bereziki jorratzen dituzten arloak hauexek dira: drogamenpekotasunak, adineko pertsonak, kaleko umeak, espetxeak... Bidezko merkataritza sartzeko ere ahaleginak ari dira egiten. Mundu osoan, haien 2011ko txostenaren arabera, hirurogeita hamar estatutan daude zabalduta, eta bi milioi lagun artatzen omen dituzte.

Haien diru iturriak ugariak dira:

* oinordetzak eta emaitzak
* instituzioen diru-laguntzak
* bigarren eskuko denda
* altzarien, liburuen, arroparen bilketa
* mota guztietako lanak: igeltseroak, iturginak, garbitzaileak
* garraio enpresak
* liburu denda erlijiosoak. Sare bat da: "LIbrería Los Olivos".
* moldiztegiak
* okindegiak
* hedabideen alorrean telebista bat, Solidaria TV, eta irrati bat RKM radio
* eliz propio bat: Iglesia Cuerpo de Cristo (Kristoren Gorputzaren Eliza).

REMARren oinarria bertan jasotako pertsonak dira. Haiekin erabiltzen den tratamendua "erlijiosoa" da, hau da, Jesusek dena sendatzen du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑  www.youtube.com/watch?feature=player\_embedded&v=GevU1sB1x\_0

Kanpo estekak
-------------

* REMAR elkartearen web ofiziala.
* Web ofiziala - Jesusen Gorputzaren Eliza.
* Homosexualak=Satanas.
* Lesbianei buruzko iritziak.
* Sektei buruzko weba.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6095717

 |

* Wd Datuak: Q6095717
Tania (erdian eserita) eta Roman Ghirshman (haren eskuinean) Tepe Sialken aztarnategiko indusketa taldearekin, 1934an.
**Tania Ghirshman**, jaiotzez **Antoinette Levienne**, (1900-1984), arkeologa eta zaharberritzaile frantsesa izan zen.

Biografia
---------

Lehenik lanbidez dentista] izan zen arren, Roman Ghirshmanekin ezkondu ondoren arkeologiari ekin zion. Iran]go eta Afganistango hirietan indusketa ugari zuzendu zituen, horietako garrantzitsuena, antzinako Susa hirian egindakoa. Odontologian erabiltzen zituen trebetasunak zaharberritze lanera egokitu zituen. Halaber, senarrarekin kolaboratu zuen, ilustrazioak eta erreprodukzioak pretatu zituen haren argitalpenetarako.

Obra
----

Haren memoriak idatzi zituen *Archéologue malgré moi* (Arkeologoa nire gogoz kontra) izenburuarekin. Liburuak 1971an Frantzaiko Akademiak ematen duen literatura Broquette-Gonin saria jaso zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:"" Laurianne Martinez-Sève, "Roman Ghirshman," *Encyclopædia Iranica*, X/6, 583-586 or. http://www.iranicaonline.org/articles/ghirshman.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28848698
* Commonscat Multimedia: Tania Ghirshman

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 94902897
* ISNI: 0000 0000 6632 1086
* BNF: 11904804d (data)
* LCCN: n84128515
* NLA: 36564853
* SUDOC: 026890054
* BIBSYS: 90962003
* **Bilduma digitalak**
* Persée: 168764

 |

* Wd Datuak: Q28848698
* Commonscat Multimedia: Tania Ghirshman
**Lycette Darsonval** (jaiotza-izena: **Alice Perron** ; Coutances, 1912ko otsailaren 12a - Saint-Lô, 1996ko azaroaren 1a) frantses dantzaria izan zen.

Gaztetatik erakutsi zuen dantzarako zaletasuna. Parisko Operaren Dantza Eskolan egin zituen lehen ikasketak, eta 1930ean, bertako dantza taldean sartu zen. Bere lehen emanaldia *Sylvia* izan zen. 1933an Varsoviako dantza-lehiaketa batean parte hartu zuen Lycette Darsonval izenarekin, eta lehen saria eraman zuen. Harrezkero, izen horrekin izan zen munduan ezaguna. Estatu Batuetan ibili zen Serge Lifar dantza zuzendariaren agindupean, eta errusiar talde batean sartu zen. Talde horretan Lioubov Egorova izan zuen irakasle, eta Europan eta Tunisian ibili zen errepertorio klasikoa dantzatzen. Hainbat lan interpretatu zituen: *Elvire* (1937, Albert Avelinerena), *Oriane eta maitasun printzea* (1938, Serge Lifarrena), *Sylvia* (1941), *Giselle,* *Joan de Zarissa* (1942), *Fedra* (1950), *Zinema* (1953), *Salomeren tragedia*. Dantzaren interpretazioa utzi ondoren, irakaskuntzan aritu zen hainbat urtez. 1979an igo zen berriro agertokira Garnier jauregian *Sylvia* antzeztera.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3268339
* Commonscat Multimedia: Lycette Darsonval

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 2502539
* ISNI: 0000 0000 2791 4938
* BNF: 121115233 (data)
* LCCN: n89624888
* SNAC: w6087c51
* SUDOC: 029501024
* BIBSYS: 90285995
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01410/eu\_d\_0228/d0228

 |

* Wd Datuak: Q3268339
* Commonscat Multimedia: Lycette Darsonval
Tolkienen Silmarillion izeneko lanean agertua, **Taniquetil** (*Mendi garai zuria* esan nahi duena), Pelori mendilerroko eta Ardako mendirik garaiena da, bere tontorrean, **Ilmarin**a dagoelarik, Manwë eta Vardaren jauregiak. Bertatik, Manwëk, bere oinpean hedatzen ziren Ardako lurralde guztiak ikus zitzakeen. Vanyar goi elfoak, mendi honen magalean bizi ziren.

Taniquetil mendia, mendilerroaren erdialdeko eta ekialdeko zatian zegoen, mendiak zeharkatzen zituen pasabide bakarretik ez oso urruti. Pasabide honek Kalaziria izena jasotzen zuen, "Argiaren pasabidea (edo haizpitartea)", Valinorreko Bi Zuhaitzen argia pasatzen uzten baitzuen.

"Mendi Zuria", "Mendi Sakratua" eta "Manwëren Mendia" ere deitzen zen. Baina, izenik erabiliena, quenyazko **Oiolossë** zen, "Betiereko Elurrak" esan nahi duena, sindarinera *Amor Uilos* bezala itzulia, baina, Valaquentaren arabera "Taniquetilen muturreko dorrea" zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2519065

 |

* Wd Datuak: Q2519065