recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Irrati-astronomian, **irrati eztanda azkarra** (ingelesez: *Fast radio burst* edo *FRB*) oso energia handiko fenomeno astrofisiko bat da. Berez batez beste milisegundo batzuk dirauen irrati-pultsua da, jatorri ezezagunekoa. Lehen irrati eztanda azkarra Duncan Lorimerrek eta bere ikaslea zen David Narkevicek aurkitu zuten 2007an, pulsaren ikerketen datu-historian arakatzen ari zirenean.

Izendapena
----------

Nazioartean seinale hauek izendatzeko erabiltzen den irizpidea ondorengoa da: "FRB UUHHEE". Hau da, izenok ingelesezko "FRB" siglez hasten dira. Jarraian seinalea grabatu zeneko data eransten zaio "UUHHEE" formatuarekin, siglen eta dataren artean hutsune bat utziz. Esaterako, aurkitu zen lehenengo irrati eztanda azkarrari FRB 010724 izena eman zitzaion; aurkikuntza 2007koa izan arren, Parkesko Behatokiak 2001ko uztailaren 24an grabatutako datuei esker aurkitu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** McKee, Maggie.  (2007ko irailaren 27a). «Extragalactic radio burst puzzles astronomers» *New Scientist* (Noiz kontsultatua: 2018ko urriaren 14a).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15809070
* Commonscat Multimedia: Fast radio bursts

---

 |

* Wd Datuak: Q15809070
* Commonscat Multimedia: Fast radio bursts
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Irradiazio akutuaren sindromea**, antzina **izpien gaixotasuna**, gorputz atal baten ehun biologikoak erradiazio ionizatzaile dosi indartsu baten eraginpean egotearen ondorioz agertutako eta oso hilgarriak diren sintoma multzo bat da.

Ezaugarriak
-----------

Orokorrean, irradiazio jaso eta minutu edo orduetara agertzen da. Orduak ala egunak igaro ditzake, eta maiz honako ezaugarriak ditu: beherakoa, goragalea, botaka egin, anorexia (gose falta) eta eritema (larruazaleko orbainak). Itxurazko osaketa denboraldi batek jarraitzen dio, irradiazio kopuruaren arabera laburragoa izan daitekeena; zenbait ordu edo asteak iraun ditzake. Azkenean, bigarren fasea hasten da, oso hilkorra dena, sintoma askorekin, gehienak arazo hematopoietikoak (odol zelulen ekoizpena), urdail-hesteetakoak, larruazalekoak, arnas aparatukoak eta garunekoak.

Naturan berezkoak diren erradiazio iturriak, oro har, ez dira erradiotoxemia sorrarazteko bezain indartsuak. Hortaz, gizakien jardueren ondorioz sortzen dira: laborategi edo zentral nuklear batean jazotako istripu larria, iturri erradioaktibo indartsu baten erreakzioa (meategi, instrumentazio edo isurketa batean, adib. kritikotasun istripu batean), edo leherketa atomikoa.

Ikus gainera
------------

* Erradiazio bidezko pozoitze

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q275459
* Commonscat Multimedia: Acute radiation syndrome

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4183506-2
* LCCN: sh86007210
* NKC: ph696717
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MedlinePlus: 000026
* eMedicine: 834015
* MeSH: D054508
* Orphanet: 454831

 |

* Wd Datuak: Q275459
* Commonscat Multimedia: Acute radiation syndrome
**Indonesiako Museo Nazionala** Jakartako Jalan Medan Merdeka Barat-en, Merdeka plazaren mendebaldean dagoen museo arkeologiko, historiko, etnologiko eta geografikoa da. Herrian Elefante Eraikuntza bezala ezaguna da (Gedung Gajah), 1871ean Thailandiako Chulalongkorn erregearen oparia; izen hori atzealdeko patioan erakusten duen brontzezko elefante bate estatuatik datorkio. Museoan jasotako bildumak ugariak dira; haien helburua Indonesiako osoko lurraldeak hartzea eta haien historia. Halaber, Indonesiako ondarea babesteko asmoa du.

Historia
--------

1778ko apirilaren 24an Holandako intelektual talde batek erakunde zientifiko bat, Bataviaasch Genotschap van Kunsten du Wetenschappen ere, (Bataviako Arteen eta Zientzien Elkartea) sortu zuen. Beren helburua ikerketa sustatzea zen, batez ere historia, arkeologia, antropologia eta fisika alorrean. Sortzaileetako batek, JCM Radermacher, eraikin bat eta oinarria izango zen objektu eta liburuen bilduma bat eman zuen. Hori museoaren hasiera izan zen. Proiektua aurrera joan ahala, espazioa gehiagoaren beharra ikusi zen. Thomas Stamford Raffles jeneralak XIX. mendearen hasieran eraikin berri bat egiteko bidea ireki zuen. 1862an Ekialdeko Indietako Gobernuak bildumak babesteko museo berri bat eraiki zuen. Berria 1868an inauguratu zen. 1950eko otsailaren 29an Kebudayaan Lembaga Indonesia (Indonesian kulturaren Kontseilua) izena hartu zuen instituzioak. 1962ko irailaren 17an Indonesiako gobernuak Museo Nagusia bihurtu zuen. 1979ko maiatzaren 28ko dekretuaren bidez, Museoa Museo Nazionala izendatu zuten.

Budismoaren Prajnaparamita jainkosa, Javan aurkitutakoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

**(Ingelesez)**:Webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1467125
* Commonscat Multimedia: National Museum (Indonesia)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133674153
* ISNI: 0000 0004 0480 5738
* GND: 5050615-8
* LCCN: n84161434
* CiNii: DA08290050
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1467125
* Commonscat Multimedia: National Museum (Indonesia)
**Montserrateko Leize Santua** (katalanez: *Santa Cova de Montserrat*) 880an Ama Birjinaren irudia aurkitu zen tokia da, bere gurtzaren eta Kataluniako zaindari bezala sagaratzearen jatorria. Bere aurkikuntzak, tokia, erromesaldi gune bihurtu zuen, eta Montserrateko monasterioa eraikitzea eragin zuen.

Kondaira
--------

Kondairak dioenez, 880. urtean, larunbat ilunabar batean, artzain-ume batzuek argi handi bat ikusi zuten zerutik jaisten, mendiaren erdi parean pausatzen zen melodia eder batek lagunduta. Hurrengo astean gurasoekin itzuli ziren eta ikusmena errepikatu egin zen. Hurrengo asteetan Olesa de Montserrateko erretorearekin ere gertatu zen. Gertaeraren berri izan zutenean, Manresako apezpikua agertu zen; orduan kobazulo bat aurkitu zuten eta bertan Santa Mariaren irudia aurkitu zuten. Prozesioan Manresara eramaten saiatu ziren, baina saiakera ez zen batere erraza izan, jainkozko borondatea ulertaraztea eragin ziena: irudi hura Montserrat mendian gurtua izan behar zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Katalanez)** Rovira i Gómez, Salvador-J..  (1996). «Els Montserrat tarragonins dels segles XVI i XVII» *Quaderns d'història tarraconense* XIV: 221..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2917535
* Commonscat Multimedia: Santa Cova de Montserrat

---

* **Ondare historikoa**
* IPAC: 18345

 |

* Wd Datuak: Q2917535
* Commonscat Multimedia: Santa Cova de Montserrat
**Itziar Murua Uria** (Zarautz, Gipuzkoa, 1968ko abenduaren 26a) irakaslea eta politikaria da. EH Bildu alderdiko kidea.

Bizitza
-------

1968ko abenduaren 26an jaio zen, Zarautzen, eta bertan bizi izan da beti. Bere aita, Imanol Murua Arregi (1935-2008), era berean politikaria izan zen, EAJ eta Eusko Alkartasuna alderdietakoa; Imanol Zarauzko alkate izan zen (1977-1985 eta 1995-1999), eta Gipuzkoako ahaldun nagusi (1985-1991).

Itziar Zarauzko Antoniano ikastetxeko zuzendaria izan zen zortzi urtez (2008-2016), eta hango irakaslea da gaur egun (2019). Euskaraldiaren antolaketa lanetan aritu zen 2017 eta 2018an, Zarauzko batzordeko kide gisa.

Zarauzko ikastolan eta institutuan egin zituen oinarrizko ikasketak, eta Euskal Herriko Unibertsitateko Gasteizko Irakasle Eskolan, Irakasletza ikasketak. Ordizian eta Altsasun ikasturte banatan irakasle aritu ondoren, Zarauzko Antoniano ikastetxean hasi zen lanean; 2018. urtean 25 urte bete zituen bertan lanean. Antoniano eskolan zuzendari izan aurretik, bertako langile batzordeko kide ere izan zen, baita Euskara Normalkuntzako arduraduna ere. Ezkondua dago eta bi seme-alaba ditu.

EH Bilduren Zarauzko alkategaia izan zen 2019ko maiatzaren 26ko udal hauteskundeetan. 2019ko otsailaren 2an egindako batzarrean berretsi zuen bere hautagaitza Zarauzko EH Bilduk, eta batzarraren ostean egindako agerraldian aurkeztu zuen bere hautagaitza jendaurrean. Martxoaren bukaeran bideo baten bidez azaldu zituen hautagaitza aurkeztearen zergatiak. Apirilaren 3an, Urola-Kostako Udal Elkarterako EHBilduren proposamenen berri eman zuen, eskualdeko gainerako alkategaiekin batera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Telebista, Erlo. «Altxor Txokoa Itziar Murua» *Erlo Telebista* (Noiz kontsultatua: 2019-01-30).
2. ↑    «Itziar Murua izango da Zarauzko EH Bilduren alkategaia aurtengo udal hauteskundeetan - zarauzkohitza.eus» *zarauzkohitza.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-02-03).
3. ↑    Telebista, Erlo. «Itziar Murua izango da EH Bilduren alkategaia datozen udal hauteskundeetan» *Erlo Telebista* (Noiz kontsultatua: 2019-02-03).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Itziar Murua izango da Zarauzko EH Bilduren alkategaia. Noticias de Gipuzkoa» *Noticias de Gipuzkoa* (Noiz kontsultatua: 2019-02-04).
5. ↑   Zarautz Hauteskundeak 2019.  (2019-04-04). *Itziar Murua Uria, EH Bilduren Zarauzko alkategaia.*  (Noiz kontsultatua: 2019-04-04).
6. ↑    «Kostako EH Bilduren bost alkategaiak, bat eginda» *Urola Kostako Hitza* 2019-04-04 (Noiz kontsultatua: 2019-04-04).

Kanpo estekak
-------------

* Zarauzko herri galdeketaren aldeko bideoa (Zarahitz, Gure Esku Dago)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61678009

 |

* Wd Datuak: Q61678009
**Itzizuloko monasterioa** edo **Itzaltzuko monasterioa** (izen osoa: *Itzizuloko Done Salbatzaile eta Mikel Zeinduen monasterioa*) Nafarroa Garaiko Zaraitzu ibaxako Itzaltzu udalerrian dagoen monasterio zahar bat da.

Kokapena
--------

San Jose baseliza zaharra, eraikuntza xumekoa, Erdi Aroko monasterio zahar honekin identifikatu dute egile batzuek. Herriaren mutur batean zegoen, baina silarrixkako hormaren zati txiki bat baino ez da ikusten. Landa-eremuko eraikina zen, nabe angeluzuzeneko oinplanoa, luzitutako harlanduxkako hormak eta izkinak eta baoak harlanduzkoak zituen, eta lauzazko bi isurkiko estalkia zuen. Atea zirkuluerdiko arku xume bat zen, seguruenik XVI. mendekoa. Ermita honetako erretaula Funesko San Migel baselizara eraman zuten.

Historia
--------

Itzaltzu herria Bratzko Aznarrek Leireko abadiari 1034an emandako Itzizuloko Done Salbatzailea eta Mikel monasterioaren inguruan eratu zen. 1507ra arte ez zen agertu Zaraitzuko Ibaxako Unibertsitateko batzarrean epaimahaiak zituztenen artean. XI. eta XIII. mendeetan, lekua dokumentatuta dago, *Itzuzuloa* izenpean.

Itzaltzu herria monasterio hauen inguruan sortu zen, non familia batzuk ezarri ziren. Gaur egungo Itzaltzu udalerria Itzizuloko monasterioen jabetzetakoa da. Mendeetan zehar, Itzaltzuko biztanleak Leireko monjeen petxeroak izan ziren, eta monasterio horren mende zegoen Itzaltzukoa; hau da, Itzaltzuko bizilagunek zergak ordaindu behar zizkieten lurren jabe ziren monjeei. XVI. mendean, Done Salbatzailea eta Mikel monasterioko fraideak desagertuta, Itzaltzu herri bihurtu zen eta Zaraitzuko Ibaxako Unibertsitatean sartu zen; hala ere, Leireko monasterioak oraindik bere boterepean mantendu zuen Itzaltzuko jasokundeko Andre Mariaren eliza, XIX. mendean Mendizabalean desamortizatu zen arte.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | ITZALTZU.*  (Noiz kontsultatua: 2021-12-16).

Ikus, gainera
-------------

* Itzaltzu
* Zaraitzu

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110725984

 |

* Wd Datuak: Q110725984
**Ishi** (c. 1861 - 1916ko martxoaren 25a) AEBko Kaliforniako Yahi herriko (Yana herriko zati bat) azkenengo gizakia izan zen. Yahitarren kulturan, norberaren izena bakarrik hildakoei esan ahal zitzaien. Honen ondorioz, Alfred Kroeber antropologoak Ishi izena jarri zion, gizona Yahieraz. Ishi izen honekin ados egon zen. Haren biografia (*Ishi in Two Worlds)* idatzi zuen Theodora Kroeber antropologoak.

Historia
--------

1911. urtean Orovillen (Kalifornia) janaria lapurtzen atxilotu zuten. Ingelesez eta bertakoen hizkuntzak (Wintuera eta Maiduera) ezagutzen ez zituenez, "Ameriketako azken basatia" ezizena jarri eta horrela egin zen ezagun.

T.T. Waterman etnologoa yahi herrikoa zela ohartu zen. Herri honek hainbeste sarraski jazo eta gero, azkena 1865ean, desagertutzat eman zen. XIX. mendearen bigarren erdialdean, hiritar armatuak bazter guztietan ibili ziren herri hauetako emazteak, gizonak eta haurrak erailtzen. Hala ere, yahi talde txiki batek (hogeiren bat) ihes egin zuen mendietara eta geroztik ezkutuan bizi izan ziren.

1908an lau baizik ez ziren gelditzen eta hauek, gizon zuri bat ikusi orduko, ihesean ateratzen ziren. Halako batean bereizita gelditu ziren eta hiru hil zirelarik, azkena, Ishi, bakarrik ibili zen Orovillen egoera tamalgarrian harrapatua izan arte.

Watermanek San Franciscoko unibertsitateko museora eraman zuen eta han, ikerlarien informatzaile bihurturik, Yahiera hizkuntza erakutsi zien. Horretaz gainera bere tribukoen gauza asko erakutsi zien. Besteak beste sua egiten, azkonak egiten... berari esker antropologiako ikerkuntza asko egin zituzten.

Unibertsitateko jendearekin bakarrik mantendu zituen harremanak; hala ere, ikusle pilo bat "azken basatia" ezagutzera joaten ziren museora. Lehen hilabetetan 24.000 hurbildu ziren, Ishik azkonak eta sua nola egiten zituen ikustera. Bost urteren buruan hil zen tuberkulosiak jota.

Ishiren istorioa 2000. urtera arte ez zen bukatu, bere garuna ikerketa institutu batean gordeta atxiki zutela orduan jakin zelako. Kaliforniako jatorrizko nazioek bere burmuina eskatu zuten duinki ehorzteko eta, hortik gutxira, Kaliforniako amerindiarrei itzuli zieten.

Ikus, gainera
-------------

* Zerrenda:Hilda edo hilzorian dauden hizkuntzen azken hiztun ezagunak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q982102
* Commonscat Multimedia: Ishi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 266332302
* ISNI: 0000 0003 5540 8743
* GND: 119080907
* LCCN: n79077431
* NKC: jx20120104010
* SNAC: w6hq42nk
* SUDOC: 050597701
* KulturNav: id

 |

* Wd Datuak: Q982102
* Commonscat Multimedia: Ishi
**Randolph konderria** (ingelesez: *Randolph County*) Mendebaldeko Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Elkins da. 2010eko zentsuaren arabera 29.405 biztanle zituen, Randolph kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Randolph konderriak 2.693,45 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,69 ura dira. Beste 2.692,76 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 10,92 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 29.405 pertsonetatik 28.666 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 192 dira. 343 beltzak edo afroamerikarrak. 63 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 99 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 14 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 220 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q501819
* Commonscat Multimedia: Randolph County, West Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131370377
* LCCN: n82067445
* **Lekuak**
* OSM: 1913195
* TGN: 2002291

 |

* Wd Datuak: Q501819
* Commonscat Multimedia: Randolph County, West Virginia
**Randolph konderria** (ingelesez: *Randolph County*) Ipar Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Asheboro da. 2010eko zentsuaren arabera 141.752 biztanle zituen, Randolph kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Randolph konderriak 2.044,41 kilometro koadro ditu. Horietatik 17,7 ura dira. Beste 2.026,71 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 69,34 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 141.752 pertsonetatik 129.903 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 14.698 dira. 7.979 beltzak edo afroamerikarrak. 674 amerikar natiboak ziren eta 20 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.406 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 140 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.630 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q507943
* Commonscat Multimedia: Randolph County, North Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148924289
* LCCN: n80112954
* NKC: ge394578
* NARA: 10039400
* **Lekuak**
* OSM: 2528736
* TGN: 2001532

 |

* Wd Datuak: Q507943
* Commonscat Multimedia: Randolph County, North Carolina
**Randolph konderria** (ingelesez: *Randolph County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Huntsville da. 2010eko zentsuaren arabera 25.414 biztanle zituen, Randolph kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Randolph konderriak 1.263,46 kilometro koadro ditu. Horietatik 13,32 ura dira. Beste 1.250,15 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 20,11 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 25.414 pertsonetatik 23.278 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 413 dira. 1.477 beltzak edo afroamerikarrak. 66 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 105 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 10 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 475 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q489625
* Commonscat Multimedia: Randolph County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152458583
* LCCN: n81131943
* **Lekuak**
* OSM: 1180544
* TGN: 1002819

 |

* Wd Datuak: Q489625
* Commonscat Multimedia: Randolph County, Missouri
**Randolph konderria** (ingelesez: *Randolph County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Cuthbert da. 2010eko zentsuaren arabera 7.719 biztanle zituen, Randolph kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Randolph konderriak 1.115,96 kilometro koadro ditu. Horietatik 6,83 ura dira. Beste 1.109,13 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,14 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 7.719 pertsonetatik 2.900 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 119 dira. 4.747 beltzak edo afroamerikarrak. 5 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 22 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 41 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q498307
* Commonscat Multimedia: Randolph County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158291228
* LCCN: n81147196
* NARA: 10039155
* **Lekuak**
* OSM: 1028133
* TGN: 2000411

 |

* Wd Datuak: Q498307
* Commonscat Multimedia: Randolph County, Georgia
**Iruñeko Udal Plaza** Iruñeko Alde Zaharraren bihotzean dagoen plaza bat da. Bere izenak ongi adierazten duen moduan bertan Iruñeko udaletxea kokatua dago. Bestalde, plaza honetan Santo Domingoko aldapa eta Merkatarien kaleak bat egiten dute.

Historia
--------

Sakontzeko, irakurri: «Iruñeko burguak», «Batasun Pribilegioa» eta «Nabarreriako gerra»
Plaza honek jatorria Erdi Aroan du: Karlos III.ak, Iruñeko burguen arteko ika-mikak amaiarazi nahian (Nabarreria, San Nikolas eta San Zernin), 1423an Batasuneko Pribilegioa plazaratu zuen. Horren bidez, hiri jurisdikzio horiek udal batean bildu ziren, armarri eta zerga bakarren azpian. Agindu horrek, aldi berean, hiruren arteko oztopo eta muga fisikoak suntsitzeko esan zuen, nahiz eta harresiak luze arte ez ziren desagertu.

Denboraren poderioz gatazka latz horiek ahaztu ziren. Hiru burguen arteko eremuan, hots, gaur egun plaza hau dagoen gunean, Iruñeko udaletxea eraiki zen. 1585an San Nikolas eta San Zerninen artekoan, berriz, Kale Berria sortu zen.

Sanferminak
-----------

Sakontzeko, irakurri: «Sanferminak» eta «Iruñeko entzierroa»
Plaza hau mundu osoan ospetsua baldin bada, Sanfermin jaiei hasiera ematen dien txupinazoaren kokalekua izateagatik da, uztailaren 6eko eguerdiko 12:00etan jende eta festazaleez lepo egoten delarik, bai eta jai horietako azken egunean *Pobre de Mi* abestia abestu ohi den uztailaren 14ko gauean ere. Bestalde, Iruñeko entzierroaren ibilbide ere bertatik pasatu ohi da.

Azpiegiturak eta garraioa
-------------------------

Iruñeko udaletxearen atzealdean eta hortaz plaza honetatik oso hurbil dagoen Merkatuaren kaleko Done Jakue plazan Iruñerriko Eskualdeko Hiri Garraioak honako autobus-linea hauek eskaintzen ditu:

| Línea | Ibilbidea | Ordutegia | Maiztasuna | Oharrak |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Udaletxea - Arrotxapea - Artika | 06:40 - 22:20 | 21 zerbitzu eguneko |  |
|

Iruditegia
----------

* Iruñeko udaletxearen balkoia txupinazoaren unean plazatik ikusita.Iruñeko udaletxearen balkoia txupinazoaren unean plazatik ikusita.
* Plaza eta udaletxearen ikuspegi orokorra lan egun batez.Plaza eta udaletxearen ikuspegi orokorra lan egun batez.
* Gauez.Gauez.
* Erraldoiak.Erraldoiak.
* Iruñeko udal plazaren zoruan dagoen irudia, hiru burguen kokapena eta mugak adierazten dituelarik.Iruñeko udal plazaren zoruan dagoen irudia, hiru burguen kokapena eta mugak adierazten dituelarik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Ikus, gainera
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Iruñea** |

* Iruñeko udaletxea
* Iruñeko Udala

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16517719
* Commonscat Multimedia: Plaza Consistorial, Pamplona

---

 |

* Wd Datuak: Q16517719
* Commonscat Multimedia: Plaza Consistorial, Pamplona


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Iruñeko entzierroa |  |
| Gasaren eskortak • Santo Domingoko aldapa • Iruñeko Udal plaza • Merkatarien kalea • Merkatarien edo Estafetako bihurguneaEstafeta kalea • Telefonicako bihurgunea • Kailejoia • Iruñeko zezen plaza |
Santiago Matamorosen erliebea.
**Indianoaren etxea** edo **Peciña Samaniego jauregia** Arabako Villabuena herrian dagoen eraikina da. 1608 eta 1610 urte artean eraiki zen.

Historia
--------

Andres de Bençak eraiki zuen, 1608 eta 1610. urteen artean, Pedro Peciña Samaniegok aginduta. Pedro Peciña Samaniego Santiago de Compostelako arkediano eta kanonigoa zen. Indianoaren etxean, bestetik, bizi izan ziren Villabuenako zenbait pertsonaia karlista garrantzitsu, Francisco de Paula Rivas kasu.

Ezaugarriak
-----------

Jauregia barroko estilokoa da, eta Santiago Matamorosen erliebe batez hornituta dago. Barruko egitura eta dekorazioa ondo gorde egin da. Harmarria, beste nonbaitetik eramana, XVIII. mendean jarri zen egungo tokian.

Mamua
-----

Herrian esaten den arabera etxean mamu baten pausuak entzuten omen dira. Tradizioaren arabera militar karlista baten espiritua da etxean dabilena. Frantzian hil zen eta haren gorpuzkinak Baionan lurperatu zituzten baina haren uniformea Villabuenara eraman zuten. Antza, haren mamua bere jantziaren bila dabil eta hau erakusteko dagoen tokiraino doa. Agerpen honen ezaugarria da gauez eta egunez entzuten zaiola.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Arquitectura civil» *villabuenadealava.org* (Villabuenako Udala) (Noiz kontsultatua: 2020-04-04).
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Etxearen mamuaren inguruko informazioa Radio Euskadin.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110979347

 |

* Wd Datuak: Q110979347
Ramses V.arentzako hilobia, ondoren, bere osaba Ramses VI.ak usurpatu zuena.
**Usermaatra-Sejeperenra Ramses-Amonhirkhopshef** edo **Ramses V.a**, Egiptoko XX. dinastiako laugarren faraoia izan zen, K.a. 1147 eta K.a. 1143 bitartean.

Erregealdia
-----------

Ramses III.aren biloba, Ramses IV.aren semea eta bere oinordeko izango den Ramses VI.aren iloba zen.

Bere erregealdiko bereizgarria, Amonen Apaiz Gorenen botere gehitzea izan zen, herrialdeko lur eremu handiak eta estatuaren finantzak kontrolatzen zituena faraoiaren mende.

Bere gobernualdian *Wilbour papiroa* idatzi zen, bere erregealdiko 4. urtean datatua dagoena, kontu ekonomiko orokorren eta fiskalitate dokumentu garrantzitsua, argi adieraziz Amonen Apaiz Gorena zen Ramsesnakhten botere hazkuntza.

*2044 Turingo Papiroa*k, Deir el-Medinako langileek, sarri, Ramses V.aren hilobia den KV9an lanean aritzeari uzten ziotela, erregealdiaren lehen urteetan, "etsaia"ri zioten beldurragatik, Jamahiriyak *Per-Nebyt* hiria "erretzen" egiten zituen ustezko erasoak. Honek, faraoiak berak, bere hilobi propioaren segurtasuna mantentzen berebiziko zailtasunak zituela adierazten du, baita langileen elitea ere, eta, ziuraski, baita bere herria babesteko arazo handiak ere.

*1887 Turingo Papiroa*k, Elefantinako apaizak tartean sartuta egon ziren istilu finantzaria kontatzen du.

### Ramses V.aren hilobia

Ramses V.a hiltzen denean, gaitz infekzioso baten ondorioz (baztanga) bere KV9 hilobiaren eraikuntza hasi zen, Erregeen Haranean, baina bere osaba eta oinordeko Ramses VI.a izango da hilobia amaituko duena, garai nahaspilatsu batean, usurpatuz. Litekeena da bere osabak tronutik kendu izana.

Biban el-Moluken beste hilobi bat hasi zuela iradoki da, baina amaitu gabe geratu zen.

Bere momia, KV35 hilobiko errege gordelekuan aurkitu zuten, eta, gaur egun, Kairoko Egiptoar Museoan zainduta dago. Bere momiaren azterketak, 35 urte inguru zituela, nafarreriak jota hil zela adierazi zuen.

### Bere garaiko testigutzak

Zenbait hiritan, bere izena idatzia duten objektu batzuk aurkitu dira:

* Estela bat Karnaken
* Estela bat Gebel el-Silsilan
* Harrizko blokea Heliopolisen
* Bere izena duten objektu txiki batzuk Sinai eta mendebaldeko Asian.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Ramses IV.a** | **Egiptoko faraoia**K.a. 1147-K.a. 1143 | Ondorengoa**Ramses VI.a** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Ramses V.a*** Aldatu lotura Wikidatan |
**Ipar Yemengo gerra zibila** Ipar Yemenen borrokatu zen Mutawakkilite erresumako erregezaleen eta arabiar errepublikaren aldeko bandoen artean, 1962 eta 1970 artean. Gerra Abdullah al-Sallal buruzagi errepublikanoak emandako estatu kolpearekin hasi zen, Muhammad al-Badr iman koroatu berria kendu, eta Yemengo errepublika aldarrikatu zuen bere presidentetzapean. Imanak Saudi Arabiako mugara ihes egin zuen, non herri laguntza lortu zuen.

Gerra Hotzaren garaiko aliantzen eredu klasikoari jarraituz, erregezaleek Saudi Arabiaren laguntza jaso zuten, eta errepublikazalek, berriz, Egipto eta Sobietar Batasunarena, indar erregular eta irregularrak bidaltzen inplikatuz. Gamal Abdel Nasser Egiptoko presidenteak, errepublikanoen alde eginda, 70.000 soldadu bidali zituen. Hainbat mugimendu militar eta bake-konferentzia izan arren, gerra geldiunean amaitu zen. Badirudi, Egiptori, gerra horretan parte hartzea kaltegarri izan zitzaiola 1967ko ekaineko Sei Eguneko Gerran izan zuen jardunarentzat. Nasser-ek bere armada inplikatuta mantentzea gero eta zailagoa zela ikusiz, bere tropak Yemenetik ateratzen hasi zen.

1970ean, Saudi Arabiako Faisal erregeak errepublika aitortu, eta tregua sinatu zuen. Historialari militarrek Yemengo gerrari Egiptoko Vietnam bezala aitortzen dute, eta Michael Oren historialariak (garaian Israelek AEBn zuen enbaxadorea) idatzi zuen Egiptok Yemenen izandako abentura militarra hain negargarria izan zela, ezen hur-hurreko Vietnamgo gerrari Amerikako Yemen dei zekiokeen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Oren, Michael B. (2002). *Six Days of War: June 1967 and the Making of the Modern Middle East*. U.S.: Oxford University Press. pp. 7. ISBN 0-19-515174-7

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q521199
* Commonscat Multimedia: North Yemen Civil War

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2006000518
* NKC: ph1045097

 |

* Wd Datuak: Q521199
* Commonscat Multimedia: North Yemen Civil War
**Iga Ueno gaztelua** (japonieraz: 伊賀上野城, *iga ueno-jō*?)
, **Ueno gaztelua** eta **Hakuho gaztelua** izenez ere ezaguna, Japoniako Mie prefekturako Iga hirian kokatutako gaztelu japoniar bat da.

Historia
--------

Iga Ueno gazteluaren eraikuntza, 1585ean hasi zen, Takigawa Katsutoshiren aginduz, baina *honmaru*a eta *tenshu*a, bere oinordekoak, Tsutsui Sadatsuguk eraiki zituen. Sadatsuguren oinordekoa izan zen Todo Takatorak, 30 metroko altuerako harresiak eraikitzea agindu zuen, hauek, Japonia guztiko garaienak zirenak, eta oraindik ere hala dira. Behin matxinaden mehatxua igaro ondoren, jada ez zen gotorleku garrantzitsu bat bezala ikusi, eta, beraz, ez zen berreraiki, baizik eta tenshua ere erori zela haize indartsuen ondorioz 1612an.

1935ean, gazteluko tenshua, zurez berreraiki zen. Guneak, gaur egun, tokiko historiarekin lotutako tresna bilduma bat duen museo bat du.

Gaztelua, Toki Historiko Nazionaltzat hartua da, eta, gaur egun, Ueno parkearen barnean dago.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1333693
* Commonscat Multimedia: Iga Ueno Castle

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 253933662

 |

* Wd Datuak: Q1333693
* Commonscat Multimedia: Iga Ueno Castle
**Ramón Areces Fundazioa** Ramón Arecesek sortutako kultura fundazio espainiarra da.

Historia
--------

Ramón Areces Fundazioa El Corte Inglés enpresaren burua zen Ramón Arecesek sortutako fundazio pribatua da. 1976ko martxoan aurkeztu zen. Erakundearen gizarte helburuak hezkuntza, kultura eta ikerketak dira. Sortzailea 1989an hil zen eta Fundazioak bere ondare guztia jaso zuen. Fundazioaren Patronatuaren buru gisa Isidoro Álvarez izendatu zuten, El Corte Inglésen presidente berria, alegia. Álvarez 2014an hil zen eta, ondoren, kargua Florencio Lasaga Munárriz-ek hartu zuen; Munarriz 1976tik da erakundearen partaidea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Fundazioaren webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5871449
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 154638144
* ISNI: 0000 0001 0348 0853
* BNE: XX123129
* CANTIC: a10088647
* GND: 5049876-9
* LCCN: n88024813
* NLA: 35439984
* SUDOC: 117927449

 |

* Wd Datuak: Q5871449
**Ramón Artagaveytia** (Montevideo, Uruguai, 1840ko uztaila - Ozeano Atlantikoa, 1912ko apirilaren 15a) RMS Titanic itsasontzian hildako euskal jatorriko uruguaiarra izan zen. Ontzian hildako euskal jatorriko bi pertsonetako bat izan zen.

Biografia laburra
-----------------

Bere aita, Ramón Bernardo 1796an jaio zen Santurtzin, bere aita (Ramónen aitona) hil eta gero. Hamazazpi urte beranduago bere ama ere hil zen. 1814an Bizkaia utzi eta Uruguaira joan zen. Bertan, arraunlari lanetan aritu zen Montevideoko portuan, eta urteetako lanaren ondoren Montevideo eta Buenos Aires hirien arteko lehen itsas garraio enpresa sortu zuen.

1826an María Josefa Gómezekin ezkondu eta hamar seme-alaba izan zituzten. Ramón Artagaveytia, 1840an jaioa, euren bosgarren semea izan zen. Ramón, Uruguaiko Partido Blanco alderdi politikoko kide ezaguna izan zen eta diputatu izateaz gain, Oribe presidentearen aholkulari izatera heldu zen.

1871eko abenduaren 24an, Ramón Artagaveytia Uruguaiko Punta Espinillotik gertu zegoen America itsasontzian zegoen. Ontzian lehen mailan bidaiatzen zuten 114 pertsona, bigarren mailako 20 eta hirugarren mailako 30 pertsona zihoazen. Ontziak su hartu eta 99 pertsona bertan hil ziren. Artagaveytiak Americatik ihes egitea lortu zuen uretara jausi eta kostaldera arte igeri eginez.

1905ean abeletxe bat erosi zuen Argentinako Garamini herrian. Ordurako Artagaveytia Argentina bizi zen. Bidaiatzea oso gustoko zuen eta 1912an Europara bidaiatu zuen Parisen zuen Matilde bere arreba eta bere semea Aurelio Arocena Artagaveytia Berlinen zegoen Uruguaiko kontsula bisitatzeko. Horrez gain, Bilbo eta Madril ere bisitatu zituen.

1912ko apirilaren 10ean ordu batzuk lehenago Southamptoneko portutik atera zen RMS Titanic ontzira igo zen Frantziako Cherbourg-Octeville portuan. Lau egun beranduago, ontziak iceberg bat jo eta Ozeano Atlantikoan hondoratu zen. Artagaveytia bertan hil zen. Montevideoko Hilerri Zentralean lurperatu zuten 1912ko ekainaren 18an.

Liburua
-------

2010ean, Josu Hormaetxea historialariak Artagaveytiari buruzko liburua argitaratu zuen *Pasajeros del Titanic, el último viaje de Ramón Artagaveytia* delakoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Liburuaren argitalpenari buruzko albistea Deia egunkarian.

Ikus, gainera
-------------

* Manuel Urruchurtu

Kanpo loturak
-------------

* **(Ingelesez)** Ramón Artagaveytiaren biografia laburra.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12266474
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 169962006
* BNE: XX4991018
* LCCN: n2011028818

 |

* Wd Datuak: Q12266474
**Heqamaatra-Setepenamon Ramses-Heqamaatra-Meriamon** edo **Ramses IV.a**, Egiptoko Inperio Berriko XX. dinastiako faraoia izan zen K.a. 1153 eta K.a. 1147 bitartean.

Bere tronu izenak, Heqamaatrak, "Ra bezalako Justiziazko Gobernaria" esan nahi du.

Ramses III.aren bosgarren semea zen, baina tronura, berrogei urte inguru zituela igo zen, bere lau anaiak aurretik hil baitziren. Bere emazterik garrantzitsuena, Tentopet erregina izan zen.

Eraikuntza egitasmoak
---------------------

Eraikuntza kanpaina handi bat diseinatu zuen, Ramses II.aren eskalan, Deir el-Medinako langile kopurua bikoiztuz, 120 gizonerarte, zenbait espedizio handi bidali zituen Wadi Hammamat eta Sinaiko harrobietara.

Hala ere, ez zen bere helburu guztiak bete ahal izateko adina bizi izan. Bere programan, Karnakeko Khonsu jainkoaren tenpluaren hedapen handi bat sartu zuen, bere aitak zaharberritu zuena, baita *Hil Tenplu* handi baten eraikuntza ere, Hatshepsuten tenplutik gertu.

Bere garaiko dokumentuak
------------------------

Turingo Papiroak: 1879-1899-1969, Wadi Hammamatekoak. Ezagutzen den mapa geologiko-topografikorik zaharrena
Ramses IV.aren erregealdiari buruz geratzen diren dokumenturik garrantzitsuenak, Harris Papiroa I, bere aita Ramses III.aren oroitzapena, eta baita bere aitona Sethnakhtena ohoratuz, bere lorpenak eta Egiptoko tenpluei egindako opari ugariei buruz hitzegiten duena, eta *1879-1899-1969 Turingo Papiroak* dira, azken hau, ezagutzen den lehen mapa geologikoa.

Errege hilobiak
---------------

Sei urteko erregealdi labur baten ondoren, Ramses IV.a hil egin zen, eta Erregeen Haraneko KV2 hilobian lurperatua izan zen. Bere emazte garrantzitsuena izan zen Tentopet, QV74an lurperatua izan zen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Ramses III.a** | **Egiptoko faraoia**K.a. 1153-K.a. 1147 XX. dinastia | Ondorengoa**Ramses V.a** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Ramses IV.a*** Aldatu lotura Wikidatan |
***Mr. Wonderful*** Fleetwood Mac rock talde britainiarraren bigarren diskoa da, 1968an Blue Horizonek argitaratua. Albumean ez bezala, hau blues rockean zentratzen da eta saxofoi jotzaile talde bat gehitu zen musikari gonbidatu bezala, Chicken Shackeko Christine Perfect pianoa eta teklatuak jotzen ere agertzen da, ondoren taldeko kide ofiziala izango zena.

Erresuma Batuko UK Albums Chart zerrendan hamargarren postua lortu zuen, 11 astez jarraian.

Allmusic guneko Richie Unterberger kritikariak dezepzio handitzat jo zuen, eta, aldi berean, Elmore James musikariaren soinuaren kopia bezala tratatu zuen, honen "*Coming Home*" eta "*Dust My Broom*" abestiak bertsionatu zirelarik. Buster Brown blues abeslariaren "Doctor Brown" cover originala ere badu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ChartArchive - Fleetwood Mac» *web.archive.org* 2013-12-03 (Noiz kontsultatua: 2021-05-11).
2. ↑   **(Ingelesez)**  *Mr. Wonderful - Fleetwood Mac | Songs, Reviews, Credits | AllMusic.*  (Noiz kontsultatua: 2021-05-11).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2551004

 |

* Wd Datuak: Q2551004
**Usermaatra-Akhenamon Ramses-Setherkhepshef-Meriamon** edo **Ramses VIII.a**, Egiptoko XX. dinastiako zazpigarren faraoia izan zen. Bere erregealdia, K.a. 1129tik K.a. 1126 arte hedatu zen.

Ramesidar garaiko ostrakona

Erregealdia
-----------

Ziuraski, Ramses III.aren semea. Bere erregealdiak urte bete baino gutxiago iraun zuen, ziuraski, hiru hilabete eta 19 egun soilik, dinastia honetako faraoirik ezezagunena delarik. Bere erregealdiko data bakarra baino ez da ezagutzen, 1. urteko Peret hilabeteko 2. eguna, *Kienebu*ren hilobian grabatua, Tebasen.

Bere garaiko testigutzak
------------------------

Bere erregealdiari buruzko erreferentziak, honako toki hauetan daude:

* Erregearen aipamen bat *Hori*ren estelan, Abidosen, *2081 Berlingo estela*.
* Kieneburen hilobian idazkun bat, Tebasen.
* Erregearen izena, Ramses III.aren tenpluan idatzi zen, Medinet Habun.

Bere hilobia, XX. dinastiako faraoi guztienetatik, oraindik identifikatu ez den bakarra da. Bere momia ez da aurkitua izan. Adituren batzuk, Ramses IX.aren seme zen Mentuherkhepeshef printzearen hilobia, KV19a, Ramses VIII.arentzat eraikitzen hasi zela iradoki dute, baina ezegoki bihurtu zen errege bihurtu zenean.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Ramses VII.a** | **Egiptoko faraoia**K.a. 1129-K.a. 1126 XX. dinastia | Ondorengoa**Ramses IX.a** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Ramses VIII.a*** Aldatu lotura Wikidatan |
**Morgan konderria** (ingelesez: *Morgan County*) Utahko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Morgan da. 2010eko zentsuaren arabera 9.469 biztanle zituen, Morgan kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Morgan konderriak 1.582,24 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,43 ura dira. Beste 1.577,81 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 5,98 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 9.469 pertsonetatik 9.324 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 226 dira. 15 beltzak edo afroamerikarrak. 14 amerikar natiboak ziren eta 10 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 33 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 5 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 68 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26880
* Commonscat Multimedia: Morgan County, Utah

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152452005
* **Lekuak**
* OSM: 1744364
* TGN: 2002115

 |

* Wd Datuak: Q26880
* Commonscat Multimedia: Morgan County, Utah
**Hōryū-ji** (japonieraz: 法隆寺?)
 Ikaruga hirian dagoen tenplu bat da, Naratik gertu. 1993an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen Hōryū-ji eremuko monumentu budistak multzoaren barnean.

Eraikin zaharrenak (Kondō-a, 5 solairuko pagoda eta erdiko atea) Asuka arokoak izanez, munduko zurezko eraikinik zaharrentzat hartzen dituzte.

Tenpluaren historia
-------------------

Kondō-a eta 5 solairuko pagoda
Antzinako testuen arabera, Yōmei enperadoreak, gaixotasunak jota, sendaketa lortzeko asmoz tenplu bat eraikitzeko eta han Budaren estatua bat ipintzeko botoa egin zuen. Bera hil zen apur bat geroago, bere botoa ezin burutuz, baina enperatrizak eta Shōtoku printze oinordekoak 607an Ikagura (hortik aurrera lekuaren izena) edo Hōryū-ji (literalki *Loratzen ari den Legearen Tenplua*) izeneko tenplua eraikiarazi zuten, enperadorearen nahien arabera.

Nahiz eta sute garrantzitsu batek 670n eraikinen bilduma suntsitu zuen, tenplua etengabe 14 mendeko tradizioari eusteaz harrotu daiteke.

1993an tenplua Gizateriaren Ondare izendatutako lehen toki japoniarra bilakatu zen.

Artelanak
---------

Tenpluak balio handiko artelanen kopuru handia du, freskoak, estatuak eta beste motako hainbat artelan, txinatar, korear eta indiarren eraginekoak. Altxor garrantzitsuenetako bat 2 mirabe alboan duen Shaka-ren (Buda historikoa) hirukuna da.

Iruditegia
----------

* Jainkotasun zaindariaJainkotasun zaindaria
* Ametsen pabiloiaAmetsen pabiloia
* Ate nagusiaAte nagusia
* Kondō-a eta 5 solairuko pagodaKondō-a eta 5 solairuko pagoda

Ikus, gainera
-------------

* Hōryū-ji eremuko monumentu budistak

Kanpo estekak
-------------

* **(Japonieraz)****(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q261932
* Commonscat Multimedia: Hōryū-ji

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 308697500
* GND: 4681633-1
* LCCN: n80079830
* NDL: 00346130
* CiNii: DA01928301
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q261932
* Commonscat Multimedia: Hōryū-ji
**Hunden araua**, Friedrich Hundek igortze espektro atomikoen azterketan lortutako arau enpiriko bat da, eta honako hau dio:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Energia bereko orbitalak betetzean (hiru p orbitalak, bost dak eta zazpi fak), elektroiak, posible baldin bada, euren espin paraleloekin banatzen dira, hau da, ez direla gurutzatzen. Partikula mini atomikoa egonkorragoa da (energia gutxiago du) parekatu gabeko elektroiak dituenean (espin paraleloak), elektroi horiek parekatuta daudenean baino (kontrako espinak edo antiparaleloak). |  » |

Izen hau, Hunden **gehienezeko aniztasunaren araua**ri ere ematen zaio.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Zenbait elektroi, endekatutako orbitalen bidez deskribatuak daudenean, egonkortasun energetiko handiena, espin elektronikoak parekaturik gabe dauden hura da (espinen korrelazioa). |  » |

Hunden araua ulertzeko, azpigeruza batetako orbital guztietan, gutxienez elektroi bat egon behar duela jakin behar da, bigarren bat eman aurretik. Hau da, orbital guztiek beteak egon behar dute, eta elektroi guztiak paraleloan, orbital batek bigarren elektroi bat lortu aurretik. Eta, orbital batek, bigarren elektroi bat lortzen duenean, honek, lehenengoarekin parekatu gabe egon behar du (kontrako espinak edo antiparaleloak). Adibidez:

3 elektroi 2p orbitalean; px1 py1 pz1 (vs) px2 py1 pz0
(px2 py1 pz0 = px0 py1 pz2 = px1 py0 pz2= px2 py0 pz1=....)
Honela, elektroiak atomo batean, progresiboki emanak dira, konfigurazio ordenatu bat erabiliz, baldintza energetiko egonkorrenak hartzeko. Aufbauren printzipioak, orbitalak, Hunden araua betez betetzeko arauak azaltzen ditu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q462477

 |

* Wd Datuak: Q462477
**Morguleko Sastakaia**, Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den arma bat da.

Magikoki pozoitutako arma hau, ohi, Nazgûlen Jaunak zeraman, eta, gainera, berau izan zen, Frodo Zorrozabal Amon Sûl edo Haizeen tontorrean sastakatu zuena. Erabili ondoren suntsitzen zela zen bere ezaugarria, soilik eskutokia utziz, zaurituak, Nazgûlen antzerako espektroetan, baina ahulagoak eta manipulagarriagoak bihurtzeaz gain.

Hobbit eta Aragornen bidaian, Frodo arma honekin sastakatua izan zen, eta armaren txataltxo bat mantendu zen zauriaren barnean, haragiaren artean igaroz. Aragornen zaintzek eta honek emandako Athelasak, ez ziren zauria gainditzeko nahikoa izan, eta elfoen medikuntza beharrezko izan zen, Elrondek Rivendelen emandakoa, honek, Arwenen aita zenak, txatala atera eta Frodo salbatu zuelarik, hamazazpi egun hil zorian eman ondoren. Zauriaren urtemuga bakoitzean, Frodo gaixo jartzen zen, eta soilik Valinorrera bidaiatu zuenean sendatu zen erabat. Bere erresistentzia, ohiz kanpokoa izan zela ezagutzen da, baita, gizon indartsu eta osasuntsu bat zaurituz gero, hil arte ordu gutxi batzuk baino ez zirela igarotzen ere.

Morguleko sastakaien beste kaltetu bat, Boromir I.a izan zen, Gondorreko hamaikagaren seneskal erregeordea. Hil egin zen, baina ez zen eraztunaren espektro bihurtu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2890129

 |

* Wd Datuak: Q2890129
*Isaaken sakrifizioa* Moria mendian izan zen Itun Zaharraren arabera (Caravaggio, 1590-1610
**Moria** (hebreeraz מוריה, *Mōriyyā*, *"ikuskaria*") Abraham bere seme Isaakekin igo zen mendia da, azken hau, Jainkoari sakrifikatzeko. Abramek (Jainkoak gero Abrahamgatik aldatu zion izena, *Nazioen aita*) mendiaren tontorreraino joan zen egurrarekin. Azken unean, aingeru batek gelditu zuen Abraham, bere semea hiltzeko prest zegoena, eta ahari baten existentzia adierazi zion, bere adarrak sastraka artean nahastuta zituena. Ahari hau, Isaaken ordez sakrifikatua izan zen, Moria mendia, Sion mendiaren aurrean dago. Biek ala biek, Jerusalemeko Tenpluaren zelaigunea osatu zuten, bien artean zegoen lepoa behar zen bezala lautu ondoren. Moria mendiaren magaletako batean, Golgota dago, Jesus gurutziltzatua eta sakrifikatua izan zen tokia.

Ikus, gainera
-------------

* Mezkiten Zelaigunea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20978866

 |

* Wd Datuak: Q20978866
Neuronaren atalak:  

1 Dendrita  

2 Axoia  

3 Ranvier nodoak  

4 Axoi bukaera  

5 Schwan zelula (Mielina zorroa)  

6 Soma (Zelula gorputza)  

7 Nukleoa
**Ranvierren nodoak** neuronaren axoian mielinarik ez duten zatiak dira. Mielina "leken" artean daude. Bere neurria, mikrometro batekoa da, hau da, metro baten milioigarren zatia. Axoiaren mintza, zelulaz kanpoko likidoaren eraginpean jartzen du. Louis Antoine Ranvier patologo eta anatomista frantziarrak aurkitu zituen

Funtzioa
--------

Nerbio-bulkada azkarrago joan dadin balio dute, modu jauzkarian eta akatserako aukera txikiagoarekin. Schwannen zelulek ematen duten intsulazioak posible egiten du ekintza potentzialak nodo batetik hurrengora jauzi egitea. Mielina geruzarik ez balego, gutxinaka gehitzen joan beharko luke axoiaren luzera osoan. Nodo hauek, sodio eta potasiozko kanalez horniturik daude, neuronen beste zatietan gertatzen ez den bezala. Kanal horiek ahalbidetzen dute jauzi hori.

Gaixotasunak
------------

Guillain-Barré Sindromea gaixotasun autoimmunea da, bere jatorria, gorputzeko babes sistemak nerbio ehunaren aurka eramandako erasoetan izan dezakeena, Ranvierren nodoak barne.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q924483
* Commonscat Multimedia: Nodes of Ranvier

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85092164
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D011901

 |

* Wd Datuak: Q924483
* Commonscat Multimedia: Nodes of Ranvier
**Irabiako uharka** Iratiko oihanaren erdialdean dagoen urtegia da, Orbaizeta eta Otsagabia udalerrien lurretan kokatuta (Aezkoa eta Zaraitzuko mugan, beraz). Irati ibaiaren emaria udan kontrolatzeko erabiltzen da, ibai horrek duen zentral hidroelektriko kopuru handia dela-eta (8 zentral, 40 kilometroko luzeran).

1922an eraiki eta 1940-1942 tartean berriztu zuten, 40 metroko horma eraikiz.

Urtegiak 14 hektometro kubikoko edukiera du eta erabilera hidroelektriko soilerako da, ez ureztatzeko.

Itzulia
-------

9 kilometro baino pixka bat gehiagoko ibilbidea da urtegiari buelta osoa emanda joaten dena, gora-behera txikiak dituena (ia 50 metro eskaseko desnibelarekin). Bide gehiena pistatik doa, eta 2.5 ordu inguruko iraupena du. Abiapuntura iristeko, urtegiaren parkinera alegia, Orbaizetatik 3 kilometrotara ateratzen den pista batetik joan behar da, beste 8 km direla aparkalekuraino.

Beste bidezidor bat abiatzen da leku beretik, "Los Paraísos" izena dauka eta 4.6 kilometroko luzera dauka (110 metroko desnibela).

Ikus, gainera
-------------

* Iratiko Oihana

Kanpo estekak
-------------

* Irabiako itzuliaz.
* "Los Paraísos" / Erlan bidezidorra.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12259698
* Commonscat Multimedia: Irabia Reservoir

---

 |

* Wd Datuak: Q12259698
* Commonscat Multimedia: Irabia Reservoir


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Urtegiak | Euskal Herriko urtegi eta aintzirak | Urtegiak |
| Allotz • Aixola • Albina • Añarbe • Araotz • Arriaran • Arritzulegi (Mendaur) • Arrokes • Artaxoa • Artikutza • Barañain • Barrendiola • Domiko • Elo • Endara • Esa • Eugi • Ezkoritz • Ibai-Eder • Ibiur • Irabia • Itoitz • Lareo • Leurtza • Lor • Mairaga • Marion • Maroño • Muriskot • Oleta • Ordunte • Pitillas • Mendillorri • Salburua • Sarriguren • Senpere • Sobron • Urdalur • Uribarri Ganboa • Urkulu • Urrunaga • Urtatza • Xiberta • Xoldokogaina |