recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Mira Murati** (1988, Albania) adimen artifizialaren arloko datuen ikertzaile eta zientifikoa da. Gaur egun, OpenAIn lan egiten du, eta adimen artifizialeko sistemen eraginkortasuna hobetu dezaketen ikaskuntza automatikoko algoritmoak garatzen ditu. Adimen artifiziala ikertzen eta industrian aplikatzen egindako ekarpenengatik da ezaguna Murati.

ChatGPT adimen artifizialeko txatbot-a ikuskatzen duen OpenAIko teknologia-zuzendaria da. Adimen artifizialaren erregulazioaren defendatzailea da.

Bizitza
-------

Murati 1988an jaio zen Albanian, eta Columbia Britainiarrera joan zen 16 urte zituela, Pearson United World Collegera. Ingeniaritza mekanikoko lizentziatura lortu zuen Dartmouth College-ko *Thayer School of Engineering*-en, 2012an.

Lana
----

Murati bekaduna izan zen Goldman Sachsen 2011n, gero Zodiac Aerospacen hasi zen lanean 2012 eta 2013 bitartean, hiru urte eman zituen Teslan, Salto Motionekin bat egin aurretik, eta gero OpenAIn 2018an sartu zen. Bertako teknologia-zuzendari bihurtu zen, ChatGPT gainbegiratuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Mira Murati, CTO of ChatGPT company OpenAI has a 'warning'» *The Times of India* 2023-02-10 ISSN 0971-8257..
2. ↑  *How OpenAI CTO Mira Murati became one of Tech's most influential innovators*, Fast Company, March 1, 2023, Ainsley Harris
3. ↑   **(Ingelesez)** «ChatGPT Gets Dartmouth Talking | Dartmouth» *Dartmouth College*.
4. ↑  SIMONS, J. Keeping Ai in Check.

Kanpo estekak
-------------

* Mira Murati - Twitter

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116706551

 |

* Wd Datuak: Q116706551
Mira izarra, Mira aldakorren prototipoa
**Mira izar aldakorrak** gorri bizi kolorea, 100 urte baino gehiagoko pultsaketa periodoa eta irudizko magnitude bat baino gehiagoko zabaltasuna duten izar aldakor pultsatzaileak dira. Euren eboluzioan oso aurreratuda dauden eta Hertzsprung-Russell diagraman adar asintotiko erraldoian dauden erraldoi gorriak dira. Milioika urte batzuen buruan euren kanpoaldeko geruzak kanporatuko dituzte nebulosa planetario bat sortuz, nukleoa nano zuri bezala geratuko den bitartean.

Uste denez, Mira izar aldakorrek bi eguzki masa baino gutxiagoko masa dute, baina euren kanpoaldeko geruzak hain askeak izanik, euren argitasuna gure eguzkiarena baino milaka aldiz handiagoa izan daiteke. Uste denez, aipaturiko pultsaketa horiek izar osoaren hedapen eta uzkurduraren ondoriozkoak izan daitezke: Honek, euren temperatura eta tamaina aldarazten ditu, euren dizdiran ikusitako aldaketak eragiten dituena. Azken behaketek diotenez, Mira aldakorren batzuk ez dute esfera formarik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q744691
* Commonscat Multimedia: Mira variables

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4277476-7

 |

* Wd Datuak: Q744691
* Commonscat Multimedia: Mira variables
**San Pelaio** edo **Doneperai baseliza** Bakioko (Bizkaia) ermita erromanikoa da, Bermeoko Gaztelugatxeko Donienetik gertu dena, historikoki harreman handikoak elkarrekin. Harriz eraikia XII. mendean seguru aski. Abrisketako San Pedro (Arrigorriaga) eta Zumetxagako San Migelgo (Mungia) elizekin batera, Bizkaian kontserbatzen diren elizarik zaharrenetarikoak dira.

Eraikuntzak jatorrizko oinplanoa mantentzen du, nahiz eta mendeetan zehar hainbat zaharberritze burutu diren. Baselizak zati bakarreko nabea dauka, oinplano laukizuzenekoa. Absideak oinarri karratua dauka, baina nabearen tamaina baino txikiagoa.

1995eko, maiatzaren 23an, Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

Ezaugarriak
-----------

Igarotako denbora eta egin zaizkion interbentzioak gorabehera, oso-osorik eta ukitu gabe gordetzen du jatorrizko oinplanoa. Eraikin txikia da, harlangaitzezko horma eta harlanduzko eskantzuekin. Dorrearen goialdea, aldatu egin zena, morteroz zarpeatuta dago. Bakioko San Pelaiok zati bakarreko nabea eta oinplano laukizuzena du; absidea, berriz, oin karratukoa eta nabea baino txikiagoa. Nabetik absiderako pasagunea garaipen-arku batek osatzen du, zorrotz samarra, bihurkin bikoitzekoa eta dobeladuna. Estalkia bi isurialdekoa da. Horren oinetik dorrea goratzen da, hiru aldeko isurkiez estalia. Absidearen ondoan, elizpearen estalkia aprobetxatuz, sakristia dago. Bai sakristia bai aipatutako estalkia tenplua bera baino berriagoak dira.

Elizak dituen baoetatik bi dira bereziki interesgarri: sarrera eta absideko leihoa. Lehenengoa arku batek osatzen du, zorrotz samarra, txaranbeldua eta hiru arkiboltakoa. Arkua ertzari atxikitako zutabeetan oinarritutako inposten gainean dago eraikita. Zutabe horiek harroin kubikoak, ebaketa zirkularreko fusteak eta piramide-enbor itxurako ginbelak ditu. Absideko leihoa, berriz, erdi puntuko arku batek osatzen du eta txaranbeldua da oso. Arku horrek, alboetan, apaindutako fustedun bi zutabetxo ditu, ertzari atxikiak.

* Baseliza.Baseliza.
* Barnealdea.Barnealdea.

Erreferentziak
--------------

* Edukiaren zati bat monumentu hau *sailkatutako kultura-ondasun* izendatzen duen lege testutik hartu da. Izan ere, testua jabari publikokoa da eta ez du jabetza intelektualik, Espainiako Jabetza Intelektualaren Legeko 13. artikuluan xedatu denez (Espainiako Aldizkari Ofiziala, 97. zenbakia, 1996-04-22).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

* Kultura Ondasun izendapena EHAAn[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8777118
* Commonscat Multimedia: Hermitage of Saint Pelagius of Cordoba, Bakio

---

 |

* Wd Datuak: Q8777118
* Commonscat Multimedia: Hermitage of Saint Pelagius of Cordoba, Bakio
**San Pelaio baseliza** Gipuzkoako Urola Kosta eskualdeko Zarautz udalerrian dagoen XIX mendeko baseliza bat da.

Historia
--------

Eraikin primitibo bat egon zen, dokumentu-erreferentzia zaharrena 1526an eta modernoena 1763an zuena. XIX. mendearen erdialdean erorita geratu zen, eta eliza zaharraren ondoko lursail batean bigarren tenplu bat eraikitzea erabaki zuten. Lanak 1844an hasi ziren, baina proiektua geldituta geratu zen 1950 arte, Narrosko markesak behar zen dirua eman zuen arte. Alboko kaperetako bat Markesari eskainia izan zen.

Ezaugarriak
-----------

J.J. Belaunzaranek 1850ean eraikitako eraikina gurutze latindar formako oinplanokoa eta nabe bakarrekoa da. Sarrera mendebaldera begira dago eta estilo neoklasikoa du, frontoia eusten duten lau zutabe dorikoekin.

1979an berritu zuten. Xabier Egañak margo piktoriko-eskultoriko batekin berrapaindu zuen barrualdea, eta eskultura nagusia Tomas Murua artistari dagokio. Barruan, gainera, XVII. mendeko irudiak daude, bata santuarena eta bestea Aingeru Guardakoarena, biak Hilario Zabaletaren lanak. Bi zinopari marinel ere egon ziren, erretiratu egin zituztenak.

San Fernando egunean (maiatzaren 30ean), San Joan bezperan (ekainaren 23an) eta San Pelaion (ekainaren 26an) prozesioan bisitatzen zen baseliza. San Pelaio eguna ospatzen da gaur egun.

Ondarea
-------

Eusko Jaurlaritzak izendatutako ondarea da.

Erreferentzia
-------------

1. ↑   «Zarautz Historikoa ~ San Pelaio [Baseliza | Zarautz - Gipuzkoa»] *www.gurezarautz.net* (Noiz kontsultatua: 2019-09-26).
2. ↑   «San Pelaio baseliza. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» *www.euskadi.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-09-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65684066
* Commonscat Multimedia: San Pelaio, Zarautz

---

 |

* Wd Datuak: Q65684066
* Commonscat Multimedia: San Pelaio, Zarautz
**San Petrike dantza**, **Xan Petrike dantza** edo **Ipurdi dantza** euskal dantza herrikoi bat da.

Jatorria
--------

Jatorria Iparraldean eta Baztan ibarrean du. Biarnon *Lepetike dans* izenez ere dantzatzen da. Batzuen ustez, frantsesezko *Jean Petit Qui dance* ("Joan Txiki dantzaria") izenetik eratorria omen du.

1991an Oskorri euskal folk taldeak *Hi ere dantzari* diskoaren barnean kaleratu zuen.

Koreografia
-----------

*Ipurdi dantza* izenez dantzatu ohi da Baztanen. Dantza-jolas modukoa da, sarritan umeek dantzatua, halere dantza herrikoi gisa hartua izan ohi da.

Joko klasiko antzekoa da, bertan mugimenduak edo dantza moldeak errepikatuz doazen einean berriak gehitzen zaizkio, azkenean mugimendu guztiak elkartzean amaitzen delarik.

Koreografia bitan banatzen da: lehenbiziko zatia dantzatua da, aldiz bigarrena gorputzaren atal ezberdinekin lurzorua ukitzen den jolas modukoa da (oinak, hatzak, belaunak, ukalondoak, belarriak, ipurdia...), azkenean dantza itzulipurdi batez bukatzen delarik.

Dantzariek dantzatuz doazen einean euskaraz honako hau abesten dute:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Oin punta batez, beste nor batez
Sortik (Zutik) eta ingura
Oin punta batez, beste nor batez
Erion batez, beste noiz batez
Sortik eta ingura
Oin punta batez, beste nor batez
Erion batez, beste noiz batez
belaunon batez, beste non batez
Sortik eta ingura
Oin punta batez, beste nor batez
Erion batez, beste noiz batez
belaunon batez, beste non batez
Ukondo batez, beste non batez
Sortik eta ingura
Oin punta batez, beste nor batez
Erion batez, beste noiz batez
belaunon batez, beste non batez
Ukondo batez, beste non batez
Ipurdi batez, beste non batez
Sortik eta ingura
Oin punta batez, beste nor batez
Erion batez, beste noiz batez
belaunon batez, beste non batez
Ukondo batez, beste non batez
Ipurdi batez, beste non batez
Zein buru batez, beste non batez
ez da itzuli ipurdi |  » |

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo loturak
-------------

* Oskorri musika taldearen *San Petrike dantzaren* bertsioa entzungai
* San Petrike dantza haurrek kalean dantzatua
* San Petrike dantza Lezaun eta Abartzuzako haurrek dantzatua

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12266935

 |

* Wd Datuak: Q12266935
**Uzkuiti** Aralar mendilerroan dagoen mendi bat da. Aoki mendiarekin batera, Muitzeko zirkua mugatzen du hegoaldetik. Lizeozko ordeka, jaitsiera txiki bat da Aoki eta Uzkuiti banatzen dituen larrean. Mendi honen aurpegiak oso ezberdinak dira, iparraldean eta ekialdean, malda belartsu gogorrak baititu, eta, mendebaldean eta hegoaldean, berriz, oso goitiera txikia.

Mendiaren hegoaldean dagoen sakonunea Katxine deitzen da. Sakonune hau, honako mendi hauek inguratzen dute: Ganboa, Ganbo Txiki, Arrubigaña, Uzkuiti eta Aoki.

Irispideak
----------

Larraitzetik edo Amezketatik, Muitzeko labar ederra igo daiteke, Txindoki menditik ekialdera geratzen dena, tontor hau Larraonetik banatzen duena. Zirkua bere bururantz jarraituz, Uzkuitira heltzen da. Tontor hau ondo nagusitzen da Arritzagako labarraren lehen zatian. Amezketatik, posible da labarra Ondarreko langaraino igotzea. Hemendik, Etitzegira igo daiteke, tontorraren iparraldean, eta, hemendik, tontor belartsura.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268794

 |

* Wd Datuak: Q12268794
San Petersburgoko Gobernatura Orokorraren 1900eko mapa
**San Petersburgoko Gobernatura Orokorra** (errusieraz Санкт-Петербургская губерния eta ingelesez Saint Petersburg guberniya), Errusiar Inperioko gobernatura edo guberniya bat izan zen. **Ingermanlandeko Gobernatura Orokorra** (Ингерманландская губерния) bezala sortua izan zen, 1708ko abenduak 18an, Iparraldeko Gerra Handian Suediar Inperioari konkistatutako lurraldeekin.

1710eko ekainak 3an, berrizendatua izan zen, San Petersburgo hiria sortu ondoren. Petri I.a Errusiakoaren ukazy batek berrizendatu zuen, eta 1721ean, Ingria suediarreko domeinuak, Errusiari emanak izan ziren, Nystadeko bakea edo hitzarmenaren ondorioz. 1924ko urtarrilak 26tik abuztuak 18rarte, **Petrogradoko Gobernatura** deitua izan zen.

Gobernatura honek hartzen zuen eremua, gaur egun, Leningradoko Oblastaren barnean dago.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q49512
* Commonscat Multimedia: Saint Petersburg Governorate

---

 |

* Wd Datuak: Q49512
* Commonscat Multimedia: Saint Petersburg Governorate
Piet Mondrianen lana, estilo neoplastizista erabiliz egina
**Minimalismoa** 1960ko hamarkadaren hasieran, espresionismo abstraktuaren erreakzioz, Estatu Batuetan sortutako mugimendua da. 1965ean, Donald Judd teorialari eta artistak artikulu bat idatzi zuen *Specific Objects* aldizkarian, bere objektibotasun erabatekoaren idealak adierazteko euskarri gisa pintura utzi eta haren ordez eskultura lantzen hasi izana argudiatuz. Urte hartan bertan, Richard Wollheimek "minimal" hitza erabili zuen lehen aldiz printzipio horien arabera sortutako obrak aipatzeko. Joera horren sorburua infinituaren kontzeptua adierazteko errepikapenaren ideia erabiltzen zuten Constantin Brancusi, Alexander Rodtxenko eta Vladimir Tatlinen obra batzuetan zegoen.

Minimalistak arte-objektuan bertan kokatzen ditu bere sormenaren erreferentziak, kanpoko munduaren interferentzietatik erabat aldenduz. 1960ko hamarraldiaren hasieran, beren ideiak adierazteko eskultura baliatu zuten artista erradikalen belaunaldi bat sortu zen: Judd bera, Robert Morris, Carl Andre, Dan Flavin, Sol LeWitt eta Richard Serra, besteak beste. Egitura edo sistema gisa definitzen zituzten obra sail bat sortu zuten, oinarrizko materialak eta forma geometrikoak erabiliz.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q173436
* Commonscat Multimedia: Minimalism

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX543252
* BNF: 11961416t (data)
* GND: 4228187-8
* LCCN: sh85085702
* NKC: ph115325
* AAT: 300065758
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q173436
* Commonscat Multimedia: Minimalism
**Santo Domingoko aldapa** Iruñeko Alde Zaharreko kale aski ezagun bat da.

Kokapena
--------

Santo Domingoko aldapa berez Arrotxapea zubian hasten da, handik Arga ibaia eta Iruñeko harresiak albo banata dituen malda zuzen batean goruntz doa, eskuinera bihurgune bat egin (Zezendegiak, Nafarroako Museoa eta Nafarroako errege-erreginen jauregiaren artean) eta jada zuzenean Iruñeko Alde Zaharrean barneratzen delarik, Iruñeko udaletxearen plazan amaituz. Santo Domingoko aldapak denera 270 metroko luzera du.

Aldapa honen hasiera Iruñeko harresietako igogailua dago, bere bidez Arrotxapea auzoa eta Iruñeko Alde Zaharraren arteko malda nahiz Santo Domingoko aldapa saiesten delarik.

San Ferminak
------------

Sakontzeko, irakurri: «Iruñeko entzierroa»
Mundu guztian Iruñeko entzierroaren abiapuntua izateagatik ospetsu bilakatu da, San Fermin jaietan bertako zezendegitik goizaldeko 8:00ak puntu-puntuan zezenak nahiz lasterkariak abiatzen direlarik.

Egunero-egunero uztailaren 7tik 14ra arte Iruñeko entzierroak hasi aurretik lasterkariek Santo Domingoko aldapako San Fermin santuaren irudi aurrean honako usadiozko gaztelaniazko abesti hau hiru aldiz abestu ohi dute:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | A San Fermin pedimospor ser nuestro patrón,nos guie en el encierrodándonos su bendición¡Viva San Fermín! Gora San Fermin! |  » |

2009. urtetik aurrera bertan urtero-urtero ohikoak diren lasterketari talde baten ekimenez eta San Fermin jaietako une garrantzitsuenetako bat den honetan euskarak ere bere tokia izan dezan, abestia bi hizkuntzetan abesten da. Euskarazko bertsioa honako hau da, akatsak eta guzti:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Entzun arren San Ferminzu zaitugu patroi,zuzendu gure oinakentzierro hontan otoi.¡Viva San Fermín! Gora San Fermin! |  » |

Ondarea
-------

Honako eraikin hauek Santo Domingoko aldapan daude:

* Nafarroako museoa
* Nafarroako errege-erreginen jauregia eta aparkalekua
* Nafarroako Gobernuaren Hezkuntza Departamentuaren eraikina
* Santo Domingoko eliza
* Santo Domingoko merkatua
* Iruñeko udaletxea
* Iruñeko harresietako igogailua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   el-cantico-del-encierro-en-euskara-y-castellano. 2009. Sanfermin.com

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Iruñea** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16518880

 |

* Wd Datuak: Q16518880


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Iruñeko entzierroa |  |
| Gasaren eskortak • Santo Domingoko aldapa • Iruñeko Udal plaza • Merkatarien kalea • Merkatarien edo Estafetako bihurguneaEstafeta kalea • Telefonicako bihurgunea • Kailejoia • Iruñeko zezen plaza |
**Ventura konderria** (ingelesez: *Ventura County*) Kaliforniako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Ventura da. 2010eko zentsuaren arabera 823.318 biztanle zituen, Ventura kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Ventura konderriak 5.719,68 kilometro koadro ditu. Horietatik 945,99 ura dira. Beste 4.773,69 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,01 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 823.318 pertsonetatik 732.435 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 331.567 dira. 13.082 beltzak edo afroamerikarrak. 2.389 amerikar natiboak ziren eta 1.353 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 54.099 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1.371 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 18.589 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108127
* Commonscat Multimedia: Ventura County, California

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147736716
* GND: 4218467-8
* LCCN: n79109784
* NARA: 10037050
* **Lekuak**
* OSM: 396505
* TGN: 1002972

 |

* Wd Datuak: Q108127
* Commonscat Multimedia: Ventura County, California
**Moskova ibaia** (errusieraz Москва-река, *Moskva-reka*) Oka ibaiaren ibaiadar bat da, Errusiaren Europar zatian. 502 kilometroko luzera du, eta, bere arroak, 17.600 kilometro karratuko azalera hartzen du (gutxi gora-behera Nafarroa eta Euskal Autonomia Erkidegoa batera).

Administratiboki, ibaia Moskuko oblastetik eta Smolenskeko oblastetik igarotzen da, Errusian.

Ibilbidea
---------

Ibaia, Volgaren arro hidrografikoaren barnean dagoena, Smolenskeko mendietan jaiotzen da, 311 metroko altueran, eta Mosku eta Smolenskeko oblastetatik igarotzen da, non Mosku bera zeharkatzen duen, Oka ibaian bere urak isuriz.

Ibaiak, Mosku hiria (izena ematen diona), ipar-mendebaldetik hego-ekialderako norabidean zeharkatzen du, bere ibilbidean, meandro ugari eratuz. Uharteren batzuk ere badaude bere ibilbidean, Kremlinekoa kasu. Ibaiaren ertzak, parke interesgarri askoz josiak daude (Gorki Parkea kasu). Bere meandroetako batetan dago Luzhniki Estadio Olinpikoa, 1980ko Moskuko Udako Olinpiar Jokoetako egoitza izan zena. Moskutik 120 kilometro hego-ekialdean, Oka ibaian isurtzen ditu bere urak, Kolomnatik gertu.

Hidrologia
----------

Bere hasierako zatian, Moskova, nahiko ibai garbia da. Mozhaiskeko urtegitik aurrera, etengabe gehitzen da industrietako eta hiri drainatzeetako hondakinen karga. Moskura iristen denean, ibaia hain kutsatua doa, ezen, bertako ura, ez dagoela edaterik, eta, hiriburuko biztanleentzako bertan bainatzea debekatuta dagoela.

Nabigazioa
----------

Moskova ibaia, oso-osorik da nabigagarria. Soilik neguko hilabeteetan, bere ura izozten denean eteten da itsasontzien trafikoa. 1937tik, Volga ibaiarekin lotua dago, 126 kilometroko luzera duen Moskova-Volga kanalaren bidez.

Kanal honi esker, bost itsasora iristen da: Itsaso Zuria, Itsaso Baltikoa, Kaspiar Itsasoa, Azov itsasoa eta Itsaso Beltza. Horregatik, Moskuri, batzuetan, "bost itsasoen portua" (порт пяти морей) deitzen zaio.

Moskun, garrantzi ertaineko zenbait portu daude.

* Andreievski zubia Gorki Parkean, MoskuAndreievski zubia Gorki Parkean, Mosku
* Kremlina, itsasontzi batetik ikusiaKremlina, itsasontzi batetik ikusia
* Moskova ibaiaren kanala hiriaren erdianMoskova ibaiaren kanala hiriaren erdian
* Ukraina hotelaren ikuspegia, itsasontzi batetatikUkraina hotelaren ikuspegia, itsasontzi batetatik
* Moscova ibaia Kolomnatik gertuMoscova ibaia Kolomnatik gertu

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q175117
* Commonscat Multimedia: Moskva River

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 245733823
* GND: 4241772-7
* LCCN: sh85087461
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 389341

 |

* Wd Datuak: Q175117
* Commonscat Multimedia: Moskva River
San Petersburgoko bandera| San Petersburgoko bandera |
| **Erabilera** |  |
| **Proportzioa** | 2:3 |
| **Erabakia** | 1991 |
| **Koloreak** | 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Gorria |
|  | Horia |
|  | Zuria |
|  | Beltza |

 |

**San Petersburgo hiriko bandera**, Errusiako Federazioa, 1991ko irailaren 6an onartu zen.

Ezaugarriak
-----------

Haien proportzioak 2:3 dira. Bandera heraldikoa da, hiri horretako armarriaren elementuek osatzen baitute (kanpoko apaingarririk gabe). Horma-atal gorri bat da, erdian gurutze formako bi aingura dituena. Aingura bat itsasokoa da, bi besokoa, eta bestea ibaikoa, lautakoa. Bi ainguren gainean, bertikalean, urrezko zetro bat ageri da, armarri errusiarrarekin errematatua.

Aingurek hiri horretako ibai- eta itsas-portuaren ezaugarri bikoitza irudikatzen dute.

Zetroa edo errege-makila Errusiako Inperioko hiriburua izan zela adierazten du. Oihalaren kolore nagusiak, gorria, errusiar odola irudikatzen du, herriak iraun dezan gerretan isuria.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2086033
* Commonscat Multimedia: Flags of Saint Petersburg

---

 |

* Wd Datuak: Q2086033
* Commonscat Multimedia: Flags of Saint Petersburg
Tungus gizona Siberian (1914)
**Tungusak** tungus hizkuntzak hitz egiten dituzten herrien multzoa dira. Siberiako ekialdean eta Mantxurian bizi dira. Tungus talde desberdin asko daude, bakoitza bere izena eta ezaugarriak dituena: evenk, even, mantxu, negidal, nanai, lamut, orotx, oroqen, udegei, ulk, xibe ...

Tungus biztanle-multzo handi bat Mongolian eta Txinan bizi da egun; evenk deitzen dira. Tungusen hizkuntza tunguskera da, altai-multzoko hizkuntza-taldea, iparraldean evenkera eta lamutera, eta hegoaldean mantxuera eta nanai hizkuntza biltzen dituena. Odol bereko klan exogamikoetan antolatua dute gizartea. Hasieran elur-oreinak hazten zituzten, gero ehizan eta larru salerosketan aritzen ziren. Xamanismoa dute erlijioaren oinarria, baina XVII. mendean Errusiar Inperioak kristautu egin zituen. Sobietarrek eragindako kolektibizazioak errotik aldatu zuen herri hauen bizimodua. Ahozko literatura aberatsa dute.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia. (PDF) *190. arauaː Munduko herriak eta etniak.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q868179
* Commonscat Multimedia: Tungusic people

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119715138 (data)
* GND: 4061208-9
* LCCN: sh2006008680
* AAT: 300386953

 |

* Wd Datuak: Q868179
* Commonscat Multimedia: Tungusic people
**Moskoforoa** (antzinako grezieraz: Μοσχοφόρος; eusk. 'txahal garraiatzailea'), K.a. 570ean eginiko eskultura da eta Atikako, Antzinako Grezia, tailerreko eskulturgileren batek zizelkatua. Greziar garai arkaikoko maisulantzat hartzen da.

Aurkikuntza
-----------

Eskultura Atenasko Akropoliaren hondakinen artean topatua izan zen.

Sinbologia
----------

Artelanak gizon bat erakusten du txahal bat daramalarik sorbalda gainean, ezker hanka aurreratua duelarik eskuinarekiko, Kuros (Arkaiko garaiko gizon gazteen eskulturen moduan) deiturikoek bezala. , baina hauek ez bezala, besoen posizioa desberdina da, bizarra eta kapa eramateaz gain.Horretaz gain, eskultura hauen ezaugarri den irribarre arkaikoa erakusten du.

Eskultura Rombosek, Palesen aitak, Atena jainkosari eskainitako opari bat zen. Eskultura hau Hermes krifororen irudikapen ikonografikoarekin lotu da eta krotonako Miloni,, erreferentzia egiten diola ere iradoki da. Krootngnako Milon arkume batekin hiritik korrika entrenatzen zuen atleta bat zen, eta denbora joan ahala arkumea handitzen zihoan , beraz entrenamendua ere. Gainera garai hartan, ohikoak ziren jokoetako irabezleen edo ateta ezagunak eirudikatzen zituzten estatuak.

Ezaugarriak
-----------

* Egilea: Ezezaguna, (Atikako tailerrak).
* Estiloa: Greziako garai arkaikoa
* Materiala:Himeto mendiko marmola, begietan harri inkrustazioak dituelarik.
* Altuera: 1,65 metro(urutik belaunetaraino).
* Oinarrian idatzi bat du non aipatzen den Rombok, Palesen semeak, eskaintzen duela.

Kontserbazioa
-------------

Artelana modu iraunkorrean Atenasko Akropoliaren Museoan (Grezia) erakusten da, non inbentarioko 624 zenbakia duen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Martin Robertson, *El arte griego*, p.61, Madrid: Alianza Editorial, (2003).ISBN 84-206-7050-2.

Kanpo estekak
-------------

* Moskoforoa Atenasko akropoliaren museoko webgunean
* Moskoforoaren orria Artehistoria webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1722117
* Commonscat Multimedia: Moscophoros

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 7845297-1

 |

* Wd Datuak: Q1722117
* Commonscat Multimedia: Moscophoros
**San Petersburgo paradoxa** erabaki teorian agertzen den paradoxa bat da, zori-joko batean probabilitate ezberdinekin gertatzen diren irabaziei buruzkoa. Kalkulu matematiko batek itxarondako irabazia infinitua dela erakusten du, baina aldi berean inork ez luke diru kopuru handirik emango jokoan parte hartzeagatik. Paradoxaren azaltzeko pertsonek kopuruak baino utilitateak baloratzen dituztela baieztatu da. Daniel Bernoulli matematikaria izan zen ebazkizunaren soluzioa eta paradoxaren azalpena eman zituena 1738 urtean, San Petersburgo hiriko zientzia-akademian eta hortik dator paradoxaren izena. Paradoxaren soluzioa Daniel Bernoulliri zor bazaio ere, Nicolas Bernoulli izan zen ebazkizuna asmatu zuena urte batzuk lehenago, probabilitateak ikertzen zituen Pierre Raymond de Montmort pertsonaiari bidaliko gutun batean.

Jokoa
-----

Txanpon bat airera bota eta aurpegiko suertatzen bada, 1/2 probabilitateaz, 2 dukat irabazten da. Gurutzeko suertatzen bada, txanpona berriz ere bota eta bigarrenean aurpegiko suertatzen bada, (1/2)×(1/2)=1/4 probabilitateaz, 4 dukat irabazten da. Bigarren honetan, gurutzekoa suertatzen bada, hirugarren aldiz bota behar da txanpona eta aurpegiko suertatzen bada, (1/2)×(1/2)×(1/2)=1/8 probabilitateaz, 8 dukat irabazten da. Jokoa era horretan garatzen harik eta *n*-garren aldian aurpegikoa ateratzen den arte, (1/2)n probabilitateaz, eta 2n dukat irabaziz.

Aldi bakoitzean irabaziz gero, itxaron behar den irabazia dukat bakar batekoa da. Adibidez, bigarren aldian irabazita 4 dukat irabazten dira baina 4 dukat irabazteko probabilitatea 1/4 da eta, beraz, batez bestez aldi horretan 1 dukat irabaziko dela espero behar da. Jokoa infinituraino luza daitekeenez, jokoaren batez besteko irabazia hau da:

{\displaystyle I={\frac {1}{2}}\times 2+{\frac {1}{4}}\times 4+{\frac {1}{8}}\times 8+\cdots +{\frac {1}{2^{n}}}\times 2^{n}+\cdots =1+1+1+\cdots =\infty }

Paradoxa
--------

Jokoak batez besteko irabazi infinitua izan arren, inork ez luke diru kopuru handirik ordainduko horretan jokatzeagatik.

Azalpen moduan, probabilitate txikiz gertatzen diren irabazi handiak baztertu egiten direla aipatu da. Izan ere, pertsonek diru-kopuruak baino, utilitateak baloratzen dituzte eta utilitatea beheraka doa probabilitatea zenbat eta txikiagoa den. Irabazien utilitate-funtzio moduan, logaritmoa erabili da. Horrela, aldi bakoitzean irabazien 10 oinarriko logaritmoa erabiltzen bada, batez besteko utilitatea 4 dukat ingurukoa litzateke. Beraz, jokalari batek gehienez 4 dukat ordainduko lituzkete jokoan parte hartzeagatik.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** The St. Petersburg Paradox, *Stanford Encyclopedia of Philosophy* webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q874375
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q874375
*Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Sareta (argipena)»*
Zurezko sareta edo zursarea.
**Sareta** burdinazko edo zurezko sare modukoa da, gehienetan leihoetan jartzen dena. Mugikorra bada, "pertsiana" ere deitu ohi zaio. Finkoa eta zurezkoa bada, **zursare** deitu ahal zaio.

Sareta funtzionala izan daiteke, adibidez, aire korrontea pasarazteko; egiturazkoa, habe handiagoak eta arinagoak egiteko; pribatutasuna hobetzeko, kanpotik ikusia izan gabe barnetik kanpoa ikusteko balio duena, latoizko pantaila baten bidez bezala; apaingarria; edo hauen konbinazioren bat.

Arkitektura
-----------

Harrizko sareta Amber gotorlekuko leiho batean.
Harrizko saretak ohikoak ziren arkitektura bisigotiko eta asturiarrean. Motibo zelta eta germaniarrekin zizelkatuak zeuden, soka formako apaingarriekin eta arrosa-leiho txikiekin.

Iztuku, zur eta harrizko saretak asko erabili ziren arte hispanomusulmanean, fantasia geometrikoak edo kaligrafiak dituzten patroiei jarraituz. Islamdar arkitekturan, sareta artistiko mota honek "mašrabiya" (مشربية) edo "šanāšīl" (شناشيل) izenak jasotzen ditu.

Indiako baliokidea "jali" edo "jaali" da (gujaratiz જાળી), hargintzaren eta artisautzaren bitarteko artea, non harlauzak zulaketekin landutzen diren.

Lorezaintzan maiz erabiltzen da landare igokarien euskarri gisa. Hormen gainean, itxituretan (hesietan), kioskoetan eta abarretan instalatzen da.

Egitura
-------

Ormaiztegiko bidezubia
Lehioetako saretarekin duen antzagatik, egitura mota bati ere sareta deritzo. Egitura hori erretikularra da, korapiloetan lotuz eta triangeluak eratuz atal zuzenez osatua. Atal zuzen konektatu hauek trakzioan edo konpresioan daude, egitura barneko esfortzuen transmisioaren arabera.

Hormigoizkoa edo zurezkoa izan badaitezke ere, ohikoena arima arindua duen altzairuzko habe aurrefabrikatua da. Makurdura ebakitze-esfortzua baino garrantzitsuagoa denean erabiltzen da, hau da, argi handiak eta karga ez oso handiak daudenean.

XIX. mendean ohikoa izan zen zubi saretadunak egitea, batez ere altzairuaren ingenieritza garatzean. Euskal Herrian Ormaiztegiko bidezubia (1863) eta Zangozako burdinazkoa (1891) dira mota honen adierazgarri.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Sareta sarrera Euskaltzaindiaren hiztegian.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1368562
* Commonscat Multimedia: Latticework

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 1070953202
* AAT: 300163920

 |

* Wd Datuak: Q1368562
* Commonscat Multimedia: Latticework
*Artikulu hau Ordiziako kaleari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Urdaneta kalea».*
**Urdaneta kalea**, Gipuzkoako Ordizia udalerrian dagoen kale bat da. Herriko kale ezagun eta herrikoienetako bat da, eta izena Andres Urdaneta ordiziar esploratzailearen omenez darama.

Kokalekua
---------

Ordiziako Alde Zaharra eta Malkasko auzoaren artean maldan behera hedatzen da, Beasain eta Lazkaora doan bidean.

Historia
--------

Ordiziako mendebalderako lehen zabalgune bezala sortu zen, XIX. mendearen erdialdera harresietatik kanpo hedatu zen aurreneko auzoa.

1866an jada kale berri hau Urdaneta bezala izendatzen zen. 1875ean hiru etxebizitaza besterik ez zituen galtzadaren eskuinean. Horiez gain, Lazkaibarreko zubiaren aldamenean Benta zuri kokatzen zen, eta Gurutze baserria apur bat gorago. Donostia izan zen "gerriko" harresitua alde batera uztea erabaki zuen Gipuzkoako lehen hiribildua, 1864. urtean. Beranduago gauza bera egin zuten beste batzuek, esate baterako, Ordiziak. Urdaneta kalea mendebalderako zabalgune handi modura sortu zen. Zati handi bat bizkortasun handiz sortu zen S.E.C.M. sozietateak ekarritako oparotasun industrialaren babesean. Herriko lehen argiteria publikoa (ez elektrikoa) 1826ko abenduaren 3koa da. Argiteria publikorako lehen zerbitzu elektrikoa 1894ko martxoaren 1ean jarri zen martxan. Eskuineko geziak Ordizia kaletik Garagartza "Plazatxorako" sarbidea adierazten du. Sarbide hura Tomas Zubizarreta jaunak 1907. urtean "cercas" modura ezagutzen zen zonaldea 10.000 pezetaren truke saldu ostean hasi ziren egiten.

XXI. mendearen hasieratik kale honetan bertako betiko biztanleez gain, munduko herrialde askotatik etorritako etorkinak ere bizi dira.

Eraikin eta eskultura interesgarriak
------------------------------------

Urdaneta kalean honako eraikin nabarmenak daude:

* Torresol eraikinaren iparraldeak Urdaneta kalera ematen du.
* Urdaneta kaleko zenbait eraikinek balio historiko handia dute herriaren momentu historiko baten isla direlako, lehen zabalkundearena. Tamalez eraikin hauek desagertzen ari dira. Udalaren jarrera ez da esku hartzekoa beraz kalearen etorkizuna zoriaren baitan dago. Balio handikoak ziren Urdaneta kaleko 3-5a, 4a, 8a,13a, 20a edo 26a. Guztiak hondeamakinak suntsituak. Hala ere balio historiko-arkitektonikoko eraikinik badago, esaterako Urdaneta kaleko 2a, 28a edo 50a.

* Torresol eraikina.Torresol eraikina.

Iruditegia
----------

* Urdaneta kalea.Urdaneta kalea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Ordiziako Album familiarra. Iturria: Marti Garcia Garmendia "Bagoi fabrika eta haren eragina Beasainen eta Ordizian (1910/1925)" liburuan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q84993131

 |

* Wd Datuak: Q84993131


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Gipuzkoa** |
**Mollie O'Callaghan** (Queensland (Australia), 2004ko apirilaren 2a) igeriketan aritzen den kirolari australiarra da.

Olinpiar Jokoak
---------------

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), hiru domina eskuratu zituen:   
*4x100 m errelebo libre*an, urrezko domina eskuratu zuen Australiako taldeak 3.29,69 minutuko denborarekin, eta Munduko errekorra **(ME)**) ezarri, Kanadako taldea (zilarrezkoa, 3.32,78koarekin) eta AEBkoa gaindituz (brontzezkoa, 3.32,81ekoarekin). Hauek osatzen zuten Australiako taldea: Bronte Campbell, Meg Harris, Emma McKeon eta Cate Campbell-ek. Mollie O'Callaghan eta Madison Wilson ere taldeko partaide ziren, baina ez zuten finaleko lasterketan parte hartu.  
*4x200 m estilo libre*an, brontzezkoa eskuratu zuen Australiako taldeak 7.41,29ko denborarekin), Txinako taldearen (urrezkoa 7.40,33koarekin **ME**) eta AEBkoaren atzetik geratuz (zilarrezkoa 7.40,73koarekin). Taldea hauek osatzen zuten: Madison Wilson, Ariarne Titmus, Emma McKeon, Leah Neale, Tamsin Cook, Mollie O'Callaghan, Brianna Throssell eta Meg Harris-ek.  
*4x100 m lau-estiloko errelebo*an, urrezkoa eskuratu, eta Olinpiar Jokoetako errekorra **(OE)** ezarri zuen Australiako taldeak 3.51,60 denborarekin, AEBko (zilarrezkoa, 3.51,73ko denboarekin) eta Kanadako taldeak gaindituz (brontzezkoa, 3:52.60koarekin). Hauek osatu zuten taldea: Kaylee McKeown, Chelsea Hodges, Emma McKeon, Cate Campbell, Emily Seebohm, Brianna Throssell eta Mollie O'Callaghan-ek.

Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
---------------------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia 
  | 01 !1. postua, urrezko domina | *4x100 m errelebo libre*a **ME**,emakumezkoa |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia 
  | 03 !3. postua, brontzezko domina | *4x200 m errelebo libre*a,emakumezkoa |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia 
  | 01 !1. postua, urrezko domina | *4x100 m errelebo lau-estilo*ak **OE**,emakumezkoa |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Mollie O'Callaghan» *olympedia.org* 2021-10-11n begiratua. **(Ingelesez)**
2. ↑  «Mollie O'Callaghan» *olympics.com* 2021-10-11an begiratua. {{Es}
3. ↑  Igeriketa, 4x100 m errelebo libre*a, emaitzak 2020* olympedia.org **(Ingelesez)**
4. ↑  Igeriketa, 4x200 m errelebo libre*a, emaitzak 2020* olympedia.org **(Ingelesez)**
5. ↑  Igeriketa, 4x100 m errelebo lau-estilo*ak, emaitzak 2020* olympedia.org **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107634149

 |

* Wd Datuak: Q107634149
Urtxintxa kaiola motako errotorea.
**Urtxintxa-kaiola motako errotorea** urtxintxa-kaiolazko motor asinkronoen atal birakaria da. Altzairuzko xaflak dituen zilindro bat da, gainazalean kobrezko edo aluminiozko eroaleak dituena. Motorra jardunean dagoenean, bira egiten ez duen estatorearen harilketa korronte alternoko elikatze iturri batera konektatzen da. Estatoreko korronte alternoak eremu magnetiko birakaria sorrarazten du eta ondorioz, korrontea induzitzen du errotorean. Induzitutako korronteak ere eremu magnetikoa sorrarazten du errotorean. Bi eremu magnetikoon elkarrekintzak biraketa momentua sorrarazten du errotorean.

Errotorearen xaflen forma doituz, motorraren abiadura-biraketa momentua profila alda daiteke, adibidez abioko korrontea txikiagotzeko edo abiadura txikiko biraketa momentua handiagotzeko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1231796
* Commonscat Multimedia: Squirrel-cage motors

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1231796
* Commonscat Multimedia: Squirrel-cage motors
**Tulga** (gotikoz: *Tulga*; ?-642) Hispaniako bisigodoen 28. erregea izan zen, 639 edo 640 eta 642 artean. Bere aita Txintilaren oinordekoa izan zen.

Bere aita hil ondoren gotzain eta noble biltzar batek errege izendatu zuen, alabaina, oinordekotzaren herentziako izaerak noblezia bisigodoan desadostasuna sortu zuen.

Tulga nahiko inozo eta ahultzat hartzen da. Dirudienez, *refugae*ek erasoren bat egin zuten, gerra aktibitate nagusiena baskoiengandik etorri zen arren. Edonola ere, matxinada bakar batek ere ez dirudi balizkoa Txindasvintorenaren aurretik, hain erraz erori baitzen, ez dirudiela batere posible aurreko matxinada bat jasan ahal izango zuelarik.

Txindasvintoren matxinada
-------------------------

Txindasvinto jada agurea zen, 79 urte ingurukoa, bere matxinada hasi zuenean. Aginte militar edo kargu garrantzitsuren bat izan behar zuen baskoiekin zuen mugan, hauek mendebaldeko Pirinioetan nagusi zirelarik. Koroaren ahuldadea nabarituko zuen eta arriskatzea erabaki zuen (bere adinean ez zuen ezer galtzeko) nobleak (lurjabe godoak) eta "herria" (ziur asko inguruko biztanle godoak) deituz. Bere burua errege izendarazi zuen, gotzainen onarpenik lortu ez zuen arren. Biltzarra *Pampalica*n egin zen, uste denez Pampliega izan daitekeelarik, Burgosetik gertu, eta ez Iruñea.

Gertaera hauen ondoren, historialariak ez dira ados agertzen gertatutakoan, oso ziurrak ez diren iturriez fidatzea esan nahi baitu.

Sigiberto Glembacensen oinarritzen direnek, uste dute, matxinatua, indartsua lortutako babesagatik eta beste noble batzuk batuta, Toledon aurkeztu zela, Tulga tronutik kendu eta tontsuratu egin zuela, 642ko apirilak 16 inguruan, kontzilioetako kanonen arabera errege izateko baliogabetuz. Hortik aurrera Tulgarekin zer gertatu zen ez da ezagutzen, denbora batez monasterio baten fraide bezala egon zen arren.

Monasterioan sartu aurretik, ezkondu egin zen eta seme-alabak izan zituen.

* Giszila, Razeseko Kondea zen Bera II.arekin ezkondua, nortzuk alaba bat izan zuten.
* Ariberga, ezkondua eta Egikaren ama
* Wamba

Baina, San Ildefonson oinarrituz, egoera ezberdina da. Txindasvintoren matxinadak nolabaiteko babesa izan zuen noblezian, baina kleroaren onarpenik ez zuenez, ez zuen arrakastarik izan. Tulgak tronua mantendu zuen eta Txindasvinto matxinatutzat hartua izan zen, erregearen heriotz egokiaren ondorioz, gaixotasun baten ondorioz, erregegaia handikiek eta kleroak onartua izatea ahalbidetu zuen arte.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Txintila** | **Bisigodoen erregea**639/640-642 | Ondorengoa**Txindasvinto** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Tulga*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q378364
* Commonscat Multimedia: Tulga

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 100418962
* BNE: XX1528608
* GND: 139111794
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q378364
* Commonscat Multimedia: Tulga
**Santa Zita baseliza** Nafarroa Garaiko Erdialdea eskualdeko San Martin Unx edo Donamartiri Untz udalerrian kokatutako XIII. mendeko kristiau baseliza bat da. Gotiko estiloa ditu.

Eraikina
--------

Santa Zita baseliza herritik oso urrun dago, ibar bitxi baten magalean. XIII. mendean eraiki zuten, eta garai horretakoa da nabe protogotikoa, modu irregularrean antolatua. Kanoi-erdi zorrotzeko bi ganga-zati zabalek estaltzen dute, eta fajoi-arku sendo bat bereizten du; haren azpian, oraindik ere, biribilkizko mentsulak daude. Burualdea, ertz-gangaduna, barroko garaian zaharberritu zen, erretaula nagusiaren eraikuntzarekin batera. Dokumentu-berrien arabera, Juan Eguilazekin kontratatu zen 1677an. Elizaren barnealdean horma-pintura errenazentistak ageri dira, Betiereko Aitaren eta Ebanjelarien irudiekin, estilo herrikoikoak. Interesgarriagoa da burualdearen ahoan dagoen roleo dekorazio bat, XIII. mendeko jatorrizko apainduraren hondar bakarra.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | DONAMARTIRI UNTZ.*  (Noiz kontsultatua: 2022-02-01).

Ikus gainera
------------

* San Martin Unx/Donamartiri Untz
* Erdialdea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111893945

 |

* Wd Datuak: Q111893945
Txinpantzea
Txinpantzea
**Tximino Handia Proiektuak** (ingelesez *The Great Ape Project*), 1993an sortua, berdintasun moralaren hedapena aldarrikatzen du tximino handi guztietan eragina izan dezan (txinpantzeak, gorilak, bonoboak eta orangutanak).

Helburuak
---------

Tximino Handia Proiektua bultzatzen duen nazioarteko elkartea primatologoek, psikologoek, filosofoek eta beste aditu batzuek osatzen dute eta hauek Nazio Batuen Tximino Handien Eskubideen Adierazpena sustatzen dute. Honen bitartez tximino handiei zenbait eskubide moral eta legal ematen zaie, horien artean bizitzeko eskubidea, norberaren askatasunaren babesa eta torturaren debekua. Elkarteak Estatu Batuetan tximino handien norberaren ekintza arautzen du errolda programa baten bidez. Eskubideak finkatu ondoren, Tximino Handien Proiektuak itxian hazitako tximino handien askapena eskatuko du (gaur egun Estatu Batuetan 3100 daude, 1280 ikerkuntza biomedikoan).

Proiektu honek aldarrikatzen duenez, tximino handien eta gizakien artean antzekotasun handia dago. Izaki bizidun sentikorrak dira eta emozionalki garatuak. Familietan edo klanetan bizi dira, zeinetan gizarte, komunikazio eta hezkuntza eremu bat bermatzen duten. Gainera, azkarrak dira eta arazo konplexuak ebazteko gai dira, tresnen erabileraren bidez. Ohiturak klaneko partaideek helarazten dituzte eta lekuaren arabera bereiz ditzakegun kulturak sor ditzakete: adibidez, mendiko gorilek eta lur baxuetako gorilek oso ohitura ezberdinak dituzte.

Proiektuaren helburua ez da txinpantzeak, gorilak, orangutanak eta bonoboak gizakitzat hartzea, ez baitira gizakiak, baizik eta hominidotzat hartzea, hominidoak baitira. Tximino handi hauek Neanderthalgo gizakiak, *Homo habilis* eta *Homo erectus* bezain hominidoak direnez, hauek bezala tratatzea eskatzen dute, oinarrizko eskubideak onartuz aurreko espezie desagertu ez balira egingo litzakeen moduan.

Oinarriak
---------

Proiektu honek oinarritzat ondoko aurkikuntzak ditu:

* Genetika:

Tximino handiek gizakiarekin duten ahaidetasuna izugarri handia da. Txinpantzeekin geneen %99.4a elkarbanatzen ditugu, gorilekin %97,7a eta %96,4a orangutanekin. Ezberdintasun genetikoa genero eta familia berdineko espezieen arteko baino txikiagoa da.

* Komunikazioa:

Gardner, Roger eta Deborah Foutsek txinpantzeekin; H. Lyn Whitek orangutanekin eta Francine Patterson eta Wendy Gordonek gorilekin egindako ikerkuntzetan gormutuen keinu bidezko hizkuntza erakutsi zitzaien. Ikerketan geneetan ez ezik, jokaeran eta gaitasunetan antza dugula erakutsi zen. Aurkikuntza harrigarriak egin dira; belaunaldi berriei helarazten dieten kultura dutela, euren artean hitz egiten dutela, pentsamendu pribatuak dituztela, imajinazioa, aldiuneko oroitzapenak, autokontzientzia, enpatia, engainatzeko gaitasuna, umorea, denboraren zentzua, heriotzaren kontzientzia eta bizitza osoko lagunak mantendu ditzakete.

Ikus, gainera
-------------

* Animalien eskubideak

Kanpo estekak
-------------

* Tximino Handia Proiektua

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1329386
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153831253
* LCCN: n2007206647

 |

* Wd Datuak: Q1329386
Tximeleta-begizta
**Tximeleta-begizta** (Ipar Euskal Herrian **ttattarra**) gizonezkoentzako jazkera osagai formal bat da, normalki fraka edota esmokinarekin jantzita eraman ohi da. Lepoaren inguruan simetrikoki lotutako oihal zinta edo xingola bat da.

Jatorriz, gorbata XVIII. mendean Prusiar gerretan parte hartu zuten kroaziar mertzenarien jazkera osagai gisa sortua izan zen, kroaziarrek hotzetik babesteko lepoko gisa lepoaren inguruan lotzen zuten. Laister, garai hartan moda kontuetan nagusi zen Frantziako goi eliteko kideek osagai hau bere egin zuten, eta XVIII. eta XIX. mendean zehar hedatuz joan zen.

Gorbata tximeleta-begizta ala tximeleta-begizta gorbata noiz bilakatu zen ezezaguna da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q14125
* Commonscat Multimedia: Bow ties

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh98001146
* NKC: ph169367
* AAT: 300210057

 |

* Wd Datuak: Q14125
* Commonscat Multimedia: Bow ties
**Txina kontinentala** (txinera tradizionalez: 中國大陸; txinera sinplifikatuz: 中国大陆; pinyinez: *Zhōnggúo Dàlù*, hitzez hitz 'txinatar kontinente') Txinako Herri Errepublikaren burujabetzapean dagoen Txinako lurraldea da, hau da, Hong Kong eta Macao eskualde bereziak eta Taiwan uhartea kontuan hartu barik. Azken honek Penghu, Kinmen, Matsu uharteak eta beste uhartediak ere ditu kontrolpean.

Txinako Herri Errepublikak Hong Kong eta Macao berreskuratu zituen arte, "Txina kontinentala" terminoak Taiwan baino ez zuen kanpoan uzten. Harrezkero, Hong Kong eta Macao ere kanpoan uzten ditu, bateratzea eta "herrialde bat, bi sistema" ideia izanda ere.

Berez, "Txina kontinentala" terminoa geografikoa baino geopolitikoa da. Hainan uhartea, adibidez, Txina kontinentalaren barnean dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   So, Alvin Y. Lin, Nan. Poston, Dudley L. Contributor Professor, So, Alvin Y..  (2001). *The Chinese Triangle of mainland China, Taiwan and Hong Kong.*  Greenwood Publishing ISBN 0-313-30869-1..
2. ↑   Jeshurun, Chandran.  (1993). *China, India, Japan and the Security of Southeast Asia.*  Institute of Southeast Asian Studies, 146 or. ISBN 981-3016-61-2..
3. ↑  LegCo. "Legislative council HK." *Mainland Judgments (Reciprocal Enforcement) Bill.* Retrieved on 2008-03-10.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19188

 |

* Wd Datuak: Q19188