recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Gauaren usaina*** Andrea Camilleri idazle italiarrak 2001ean Sellerio argitaletxearekin plazaratutako eleberri bat da, jatorrizko izenburua *L'odore della notte* duena. Euskaraz 2011n kaleratu zen itzulpena, Josu Zabaletak egina eta Ereinek argitaratua.

Beste liburu batzuetan bezala, hemen ere benetan izandako hilketa bat hartzen du abiapuntutzat. Eleberri honekin, Montalbano komisarioari buruzko telesailaren atal bat egin zuen RAIk, Luca Zingaretti aktorea izanik protagonista nagusia.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Vigàtan eta inguruko herrietan, iruzurgile batek jende askoren dirua eraman du: askotan gertatzen den bezala, jende inuzentea interes altuak eskainiz erakarri ondoren, haien diruarekin ihes egin du. Mirariak egiten omen zituen Emanuele Gargano izeneko kontulari eta finantza-adituaren biktima izandako jende asko, mota askotakoa, topatuko du Montalbanok bere ikerketetan. Ziur aski kontularia urrutiko hondartzaren batean eguzkia hartzen egongo den arren, badago pertsona bat, bakarra herri osoan, harengan ustea galdu ez duena: haren idazkari Cosentino andereñoa, harekin maiteminduta dagoena. Haren aita bihotzekoa hil ondoren bakarrik eta maitasun behar handian gelditu den emakume honek bere zuzendariaren zintzotasunean sinesten du oraindik, egunen batean itzuliko delakoan dago eta horregatik jarraitzen du bere kontura bulegoa irekitzen, dirua galdu dutenen haserreari aurre egin behar dion arren.
Garganorekin batera, ordea, haren laguntzaile Giacomo Pellegrino ere desagertu da, kontulariarekin negozioetan eta maitasun kontuetan sartuta egonagatik ihes egiteko arrazoirik ez bazuen ere; are gehiago, landetxe bat eraikitzen ari zen. Montalbano komisarioak ondo ezagutzen du landetxe hori; izan ere, bertara doan batean, asko miresten duen olibondo zahar handi bat ikustera, moztuta eta zatitan puskatuta aurkituko du, landetxeari lekua uzteko, hain zuzen. Montalbanok, orduan, etxeko kristalak hautsiko ditu, bai eta lorategiko Edurne Zuri eta zazpi ipotxen estatuatxoak ere, zuhaitz zaharraren heriotza mendekatzeko.
Bada uste duenik bi gizonen desagerpenen atzean mafia dagoela, iruzurraren biktima izan delakoan; 'dottor' Guarnotta, ikerketen arduradun ofiziala, esaterako; baina Montalbanok ez du horrela pentsatzen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3727576
* **Identifikadoreak**
* Open Library: OL26755392M

 |

* Wd Datuak: Q3727576
**Folo**, greziar mitologian, (antzinako grezieraz Φόλος Phólos), zentauro jakintsu bat eta Heraklesen laguna zen. Arkadiako Foloe mendiari izena ematen zion. Heraklesek, hau, bere lan ospetsuetako batean, Erimantoko basurdea ehizatu guran zebilela jaurtitako gezi galdu baten gezikadaren ondorioz hil zen.

Apolodoren arabera, bere Liburutegi mitologikoan, Folo, gorpu batetatik gezi bat ateratzen, hain arma txikiak hain izaki handiak nola hil zitzakeen harrituta geratu zen, baina, une horretan bertan, geziak eskutik irrist egin zion, bere oinera erori eta hil egin zuen. Folo, Sileno eta Melia ninfaren semea zela ere bazioen.

Jainkotiar komedian, Folo, gainontzeko zentauroekin agertzen da, Flegetonte ibaiaren ertzean patruilatzen, Infernuko zazpigarren zirkuluan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1135152
* Commonscat Multimedia: Pholus

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 304156009961149581195
* LCCN: sh2002012186
* SUDOC: 236187724

 |

* Wd Datuak: Q1135152
* Commonscat Multimedia: Pholus
**Gaueko danborraden debekua** Donostiako alkatea zen Jose Antonio Begiristainek ezarri zuen 1930eko urtarrilean. Ondorioz, hirian protestak eta atxiloketak bizi izan ziren.Debekua urte bakar bat eman zen; hurrengo urtean, behin diktadura eroria, festa normaltasunera itzuli zen.

Historia
--------

Primo de Riveraren diktadurak 1923tik 1930 arte iraundu zuen. Diktaduraren babesean Inmoralitate Publikoaren Aurkako Espainiako Liga sortu zen Espainian, muturreko erakundea; horren barruan Espainiako eta Hego Euskal Herriko lurraldetan delegazio probintzialak sortu ziren, bat Donostian. Erakunde horrek agiri bat prestatu zuen "gaueko danbor hotsak eta dantza lotuak debekatzeko", "moraltasun publikoaren kotrakoak zirelakoan". Testuak 400 donostiarren sinadurak bildu zituen eta, ondorioz, alkateak gauean danborradak debekatu zituen. Debekua bakarrik gauari eragin zion; eguneko danborradak arazorik gabe desfilatu ziren.

Istiluak
--------

Nahiz eta debekua izan, elkarte batzuk berdin-berdin jo zuten gau hartan, bai banderaren igoeran baita ere haien egoitzetan. Gaztelupe Elkarteak ere Alde-Zaharrean desfilatu zuen. Zabalgunean bestetik istiluak sortu ziren. 200 pertsona inguruk, mota askotako musika-tresnekin, kaleetan ibili ziren eta alkatearen etxera joan ziren, haren balkoi azpian danborrada jotzeko; oso danborrada berezia izan zen zeren eta zarata egiteko edozein objetu erabili baitzuten:latak, kaxak, danborrak... Ekimena debekatuta zegoen eta polizia atera zen, danborrada desegiteko. 18 lagun atxilotu zitzuten.

Diktadura urte bereko urtarrilaren 28an amaitu zen eta, 1931ean, danborrada normal jo zen, egunez eta gauez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Maite Reizabal Arregi: *Hirutxuloko Hitza*, 2021/01/15, 26 or.

Bibliografia
------------

* Javier Maria Sada-Mikel G. Gurpegi: Tamborrada-Danborrada, Donostia: Comunicación Creativa, 2013. ISBN-10 : 8461622308.

Kanpo estekak
-------------
**Gau Tristea** (gaztelaniaz: *La Noche Triste*) 1520an espainiarren Mexikoren konkistan gertatu zen ekintza garrantzitsu bat izan zen. Bertan, Hernán Cortés eta espainiar konkistatzaileak, bere amerindiar aliatuekin Azteken hiriburua zen Tenochtitlanen guda bat egon zen, Moctezuma II.a azteken enperadorea hil eta gutxira.

Hitzek esaten duten moduan, espainiarrentzat gau goibela izan zen. Aztekek espainiar asko hil baitzituzten eta baita ere, espainiarrek, beraiekin zeramatzaten altxorra izugarria galdu egin zutelako.

Gertaera
--------

1519tik aurrera, Hernán Cortésen espainiar tropek eta haien aliatu tlaxaltekek mendean zuten Tenochtitlan, azteken hiriburua.
1520an, Cortések hiria utzi zuen, eta Alvarado bere mendekoa jarri zuen buru. Alvaradok, ospakizun batean, 600 noble azteka hiltzeko agindua eman zuen. Horren ondorioz, hiriko biztanleek espainiarren aurka egin zuten.

Cortés itzuli zenean, bere tropak inguratuta eta gose aurkitu zituen. Gau batean, 1520ko ekainaren 20an, ihes egiten saiatu ziren; baina hala ere, aurkitu egin zituzten eta eraso egin zieten.

Gau osoan zehar, espainiarrak eta tlaxaltekak kanalak zeharkatu eta erasoei aurre egiten aritu ziren. Irtetea lortu zutenean, jarraitu egin zieten, egunsentira arte. Azkenean, ehunka espainiar eta milaka tlaxalteka hil ziren.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Weber, Gregorio.  (1855). *Compendio de la Historia Universal. Historia del Renacimiento.*  III Madril: Imprenta de Diaz y Compañía, 17 or..
2. ↑   Marley, David.  (2008). *Wars of the Americas: A Chronology of Armed Conflict in the Western Hemisphere, 1492 to the Present.*  Santa Barbara: ABC-CLIO, 30 or. ISBN 978-1-59884-101-5..
3. ↑  Marley, 2008: 27 & 29
4. ↑  Weber, 1855: 18
5. ↑  Marley, 2008: 27
6. 1 2   Barros Arana, Diego.  (1865). *Compendio de historia de América.*  II Santiago de Chile: Imprenta del Ferrocarril, 232 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1308854
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1308854
***Gau izartsua*** (nederlanderaz: *De sterrennacht*) Vincent Van Gogh margolariak 1889an egindako olio-pintura da, haren maisulanetakotzat hartzen dena. Egun New Yorkeko Museum of Modern Art delakoan dago.

Testuingurua
------------

Krisi baten ondoren Saint-Rémy-de-Provenceko erietxera eraman ondoren, haren gelaren gaueko ikuspegia islatzen da oihal honetan, egunean buruz margotua. Zeruaren zirimolen azpian, Alpillesetako muinoak urrunean agertzen dira, eskuinaldean. Ezkerraldeko nekosta erantsi zuen artistak. 1889an egindako olio-pintura dugu, haren maisulanetakotzat hartzen dena. Gaur egun New Yorkeko Arte Modernoaren Museoan dago. Margolan gutxitan adierazi izan du natura hain indartsu hemen bezala. Haren gelatik ikusten zuen guztia margotzen zuen. Gaua erakargarria izan zaio betidanik ertilariari, une horietan erabilitako argien aldean, argi ezberdina zelako. Margolan honetan gaueko ikuspegia islatzen da.

Iruzkina
--------

Margolan honetan ikus dezakegu pintzelada oso bihurria, kurbatua eta koloreko txaplataz osatua. Kolorea marrazkian inposatzen da. Ez ditu koloreak nahasten eta bere paleta horian eta urdinean oinarritzen da; hori bai, nahastu barik. Kolore garbiak eta sinbolikoak dira. Ikusten dugu autoreak lerro kurbatuak eta zorrotzak erabiltzen dituela zeru-gorputzen inguruan argia sortzeko.

Paisaia honetan hiru plano ezberdin ditzakegu. Lehenengo planoa nekostek osatzen dute. Gutun batean aipatu zuen bezalaxe, obelisko handi baten antza dute. Bigarren planoan, bestalde, Arles hiria dago. Bertan, herri frantsesaren elizaren hondoa oso erakargarria dugu. Hirugarren planoa, azkenik, lerro diagonal batek osatzen du. Hantxe mendiak aurkitzen ditugu. Planoez bestalde eta bukatzeko, zeru izartsua daukagu, eta margolanaren erdia estaltzen du. Izar argitsu askok betetzen dute, eta izar arrapal halako batek osatzen du, pintzelada motzak zein bihurriak lagun. Pintzelkada bakoitzak mugimendua erakusten du, eta, hala, haizeak hodeiak nola mugitzen dituen suma daiteke.

Obra horren harian, artearen diziplinan jantzitakoek adierazi dute Van Goghek margolan hau unean bertan jantzi zuela; hau da, kapela batean kandela batzuk ipini zituela argia sortze aldera eta hura margotu ahal izateko. Artistak zerumugako lerroa oinean bertan baliatzea arrunta da oso. Horrelaxe, espazio handia uzten du zeru elektrikoa zein ekaiztsua margotzeko. Pintorearen pintzeladaren dinamikak, nahasteak, makurdurak edota hauskortasunak izaeraren krisia adierazten dute; bestela esanda, zoramena, depresioa.

Kanpo-estekak
-------------

* New Yorkeko Museum of Modern Art

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q45585
* Commonscat Multimedia: The Starry Night by van Gogh

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 176354386
* BNF: 12152516w (data)
* GND: 4209985-7
* LCCN: n2005026038
* SUDOC: 030024366
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q45585
* Commonscat Multimedia: The Starry Night by van Gogh
Mikrobiologian, **fomiteak** mikroorganismoak dituzten objektuak dira, infekzioak hedatzen dituztenak gizabanakoen artean aipatutako mikroorganismoak garraiatzerakoan.

Fomitetzat jo daitezke mukizapiak, eskuoihalak, jostailuak, telefonoak, boligrafoak edo arkatzak, ordenagailuen teklatuak... Objektu horiek guztiek erabiltzaile gaixo batek askatzen dituen bakterioak eta birusak atxikitzen dituzte. Beste erabiltzaile osasuntsuak ikutzerakoan mikrobioen transmisioa suertatzen da.

Arizonako Unibertsitatean jarduten duen Charles Gerber irakaslearen arabera, bulego baten ordenagailuaren teklatuak komuna baten tapak edo estalkiak dituen adina birus eta bakterioak ditu. Beste ikerketa batek kafea hartzeko kikara batzuen kirtenen %41ek bakterio fekalak zituela frogatu zuen, eta telefonoen aurikularrek milaka bakterio/cm2-ko ukan ahal dituztela jakinarazi zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3075150
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D050456

 |

* Wd Datuak: Q3075150
Partikulen fisikan, **pioia** (*pi meson* grezierazko izenaren laburdura) 1947an aurkitu ziren hiru partikula subatomikoren izena da: π0, π+ eta π−. Pioia mesoirik arinena da.

Oinarrizko propietateak
-----------------------

Pioiek zero espina dute, eta lehen belaunaldiko quarkez osatuta daude. Goi quark batek eta behe antiquark batek osatzen dute π+ pioia, behe quark batek eta goi antiquark batek π− pioia osatzen duten bitartean, lehenaren antipartikula dena. Goi quark-antiquark eta behe quark-antiquark konbinaketak π0 pioia osatzen dute bere antipartikula propioa dena.

π± mesoiak 139,6  MeV/c2ko masa du eta 2,6 × 10−8  segundoko batez besteko iraupena. Nagusiki muoi bat eta neutrino bat sortuz desegiten da.

{\displaystyle {\begin{cases}\pi ^{+}\to \mu ^{+}+\nu \_{\mu }\\\pi ^{-}\to \mu ^{-}+{\bar {\nu }}\_{\mu }\end{cases}}}

π0 pioia apur bat arinagoa da, 135,0  MeV/c2eko masa eta batez besteko iraupen laburragoa duelarik, 8,4 × 10−17  segundokoa. Nagusiki bi fotoi sortuz desegiten da.

{\displaystyle \pi ^{0}\to 2\gamma }

Nukleoen egonkortasuna
----------------------

Masa atomiko zehatz batetik beherako masa duten eta neutroi eta protoi kopuruaren arteko (zenbaki atomikoa) oreka duten nukleo atomiko gehienak egonkorrak dira. Hala ere, isolatutako neutroiak eta neutroi edo protoi gehiegi dituzten nukleoak ezegonkorrak direla jakina da.

Nukleoen egonkortasun honen azalpena pioietan dago. Isolatuki, neutroiak, elkarreragin nuklear ahularen bidez honako desegite hau jasan dezakete:

{\displaystyle n^{0}\to p^{+}+e^{-}+{\bar {\nu }}\_{e}}

Baina nukleo atomikoaren barnean neutroi eta protoien arteko hurbiltasunak honako erreakzio hauek elkarreragin nuklear indartsuaren bidez askoz azkarragoak izatea eragiten du:

{\displaystyle {\begin{cases}n^{0}\rightleftarrows p^{+}+\pi ^{-}\\p^{+}\rightleftarrows n^{0}+\pi ^{+}\end{cases}}}

Honek nukleoko neutroiak uneoro protoi bihurtzea eragiten du, eta protoiren batzuk neutroi. Honek, (1) erreakzioa gertatzeko ia astirik ere ez du uzten, hala, nukleo atomikoetako neutroiak neutroi isolatuak baino egonkorragoak izatea azaltzen delarik. Protoi eta neutroien kopurua desorekatua badago, une bakoitzean neutroi gehiago egoteko aukera agertzen da, eta hala (1) erreakzioa gertatzea errezago izatea.

Ikus, gainera
-------------

* Partikulen fisika
* Mesoi
* Bosoi
* Fermioi
* Hadroi
* Leptoi
* Barioi
* Yukawaren potentziala

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4097
* Commonscat Multimedia: Pions

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4174718-5
* LCCN: sh85102318
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Kimikako identifikadoreak**
* ChEBI: 36348

 |

* Wd Datuak: Q4097
* Commonscat Multimedia: Pions
**Polk konderria** (ingelesez: *Polk County*) Ipar Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Columbus da. 2010eko zentsuaren arabera 20.510 biztanle zituen, Polk kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Polk konderriak 617,8 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,93 ura dira. Beste 615,87 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 33,2 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 20.510 pertsonetatik 19.248 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.122 dira. 911 beltzak edo afroamerikarrak. 41 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 60 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 14 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 235 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q507892
* Commonscat Multimedia: Polk County, North Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127863387
* LCCN: n82070891
* NARA: 10039399
* **Lekuak**
* OSM: 2528735
* TGN: 2001531

 |

* Wd Datuak: Q507892
* Commonscat Multimedia: Polk County, North Carolina
**Polk konderria** (ingelesez: *Polk County*) Arkansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Mena da. 2010eko zentsuaren arabera 20.662 biztanle zituen, Polk kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Polk konderriak 2.233,77 kilometro koadro ditu. Horietatik 12,39 ura dira. Beste 2.221,38 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,11 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 20.662 pertsonetatik 19.739 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.190 dira. 54 beltzak edo afroamerikarrak. 348 amerikar natiboak ziren eta 5 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 88 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 8 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 420 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61368
* Commonscat Multimedia: Polk County, Arkansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 138390115
* LCCN: n81141824
* NARA: 10038597
* **Lekuak**
* OSM: 373436
* TGN: 2000161

 |

* Wd Datuak: Q61368
* Commonscat Multimedia: Polk County, Arkansas
***Baxu jarraitua eta hiru biolinentzako kanona giga re maiorrean***; jatorrizko izena alemanez ***Kanon und Gigue in D-Dur für drei Violinen und Basso Continuo***, ***Kanona*** izenaz ere ezaguna, Johann Pachelbel musika barrokoko konposatzaile alemanaren lanik ezagunena da. Pachelbelek lan hori 1680. urte inguruan ondu zuen, hasieran ganbera musikako lan gisan konposatu zuen, hiru biolinentzat eta baxu jarraituarekin. Geroago, hainbat aldaketa eta konponketa egin zaizkio beste hainbat instrumenturekin eta konbinazioetan jo ahal izateko. Jatorrizko bertsioan, kanona tonu bereko (re maior) giga batek segitzen du, baina kanona maiztasun askoz gutxiagorekin jo edo grabatzen da. Haren berezitasunetako bat hari instrumentuen progresio harmonikoa da: horrek gaur egungo musikan eta musika akademikoan erabilera handia eman dio, baita rock musikan ere.

Kanonak, sarritan, barroko garaiko beste hainbat lanekin partekatzen du lekua bildumetan, hala nola, Tomaso Albinoniren *Adagio* (Remo Giazottok konponduta) eta Johann Sebastian Bachen *Re maiorreko Suite nº 3-ko re minorreko Aria* doinuarekin. Ezkontzetan ere askotan erabiltzen Kanona.

Kanonaren lehen bederatzi konpasak.

Entzun
------

Jarraian Kanonaren hainbat interpretazio, audio fitxategi moduan:

|  |  |
| --- | --- |
|  | 
Pachelbelen kanona (solo pianorako konponketa)

Lee Gallowayk interpretatua. Konponketa hau ez da zehazki jatorrizko lana.

---

 
Pachelbelen kanona

Jeffrey Hallk interpretatua, sintetizadore batekin.

---

 |
| *Arazoak fitxategi hauek entzuteko? Ikus multimedia laguntza.* |

Ikus, gainera
-------------

* Johann Pachelbel
* Musika
* Musika barrokoa
* Musika klasikoa

Kanpo estekak
-------------

* Kanonaren partitura.
* Partiturak doan.
* Zerrenda honetan Kanonaren 460 grabaziotik gora aurki daitezke.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q689519
* Commonscat Multimedia: Pachelbel's Canon

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 179829850
* BNE: XX2058605
* BNF: 13916790h (data)
* GND: 30011642X
* LCCN: n81073728
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q689519
* Commonscat Multimedia: Pachelbel's Canon
Lehen gol olinpikoa, 1924an Cesareo Onzari jokalari argentinarrak Uruguayko selekzioari sartu ziona Buenos Airesen.
Futbolaz ari garela, **gol olinpikoa** deritzo jokaldi bati, non baloia kornerretik zuzenean aurkariaren atera bidaltzen den. Oso bakanetan gertatzen da, eta jokalari gutxik lortu izan dute horrelakorik sartzea.

Izena hartzen du era horretan sartutako lehen goletik, zeina Cesareo Onzari jokalari argentinarrak sartu baitzuen, berau Club Atletico Huracán eta Argentinako selekzioko jokalaria. Balentria gertatu zen 1924ko urriaren 2an Sportivo Barracas taldearen zelaian, Buenos Airesen bertan, adiskidantzako partida batean, Argentinako eta Uruguayko selekzioen artean, azken hau Parisen jokatutako Olinpiar Jokoetako txapelduna. Partida etxekoek irabazi zuten, 2-1. Era horretako lehen tantoa izan zen, baliozkotua jokoaren arauak erreformatu ondoren. Famatu egin zen "Onzarik olinpikoei sartutako gola" moduan, baina aurrerago laburtu egin zen, "gol olinpikoa" izateraino. Harrezkero, horrela deitu zitzaien era horretako golei, aurrez araudiak ez baitzuen onartzen kornerretik zuzenean sartutak golik.

Gol olinpiko gehien futbolari turkiar batek sartu zituen, Şükrü Gülesin izenekoa, bere karreran 32 gol sartu baitzituen era horretan. XX. mendeko 50. hamarraldian Errekorren Guinnes liburuan agertu omen zen. Lehen gol olinpikoa Olinpiar Joko batzuetan Megan Rapinoe jokalari estatubatuarrak sartu zuen, 2012ko emakumeen arteko finalerdietan. Munduko Kopan sartutako lehen gol olinpikoa, berriz, Marco Coll jokalari kolonbiarrak sartu zion Lev Yashin atezain errusiar mitikoari, 1962an. 2019ko Emakumezkoen Munduko Kopan, aldiz, Elise Kellond-Knight jokalari australiarrak sartu zion gol olinpiko bat Norvegiari 83. minutuan. Hala ere, Norvegiak egin zuen aurrera, penaltietan.

Gol olinpiko bat sartzen denean, jeneralean atezainaren akats gisa hartzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Wayback Machine» *web.archive.org* 2011-06-10 (Noiz kontsultatua: 2019-06-28).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Algunas novedades sobre el gol olímpico | Cuadernos de Fútbol.*  (Noiz kontsultatua: 2019-06-28).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Cesáreo Onzari, el inventor del gol olímpico» *El Gráfico* (Noiz kontsultatua: 2019-06-28).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Jaimefutbol. «Fútbol con pelotas - Marcos Coll y Caimán Sánchez se emocionan con Chile-62 después de 50 años» *Fútbol con pelotas* (Noiz kontsultatua: 2019-06-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q906305
* Commonscat Multimedia: Corner kick

---

 |

* Wd Datuak: Q906305
* Commonscat Multimedia: Corner kick
**Polk konderria** (ingelesez: *Polk County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Bolivar da. 2010eko zentsuaren arabera 31.137 biztanle zituen, Polk kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Polk konderriak 1.663,84 kilometro koadro ditu. Horietatik 17,84 ura dira. Beste 1.646 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 18,71 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 31.137 pertsonetatik 30.180 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 615 dira. 226 beltzak edo afroamerikarrak. 190 amerikar natiboak ziren eta 9 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 104 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 9 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 419 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q489861
* Commonscat Multimedia: Polk County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134883176
* LCCN: n81143846
* **Lekuak**
* OSM: 1180479
* TGN: 2001232

 |

* Wd Datuak: Q489861
* Commonscat Multimedia: Polk County, Missouri
Planimetro bat.
**Planimetria** topografiaren zati bat da; haren helburuak azalera lau batean (geometria-planoa) lurraren xehetasun interesgarri guztiak eskalan irudikatzeko metodo eta prozeduren multzoa aztertzen zein hobetzea dira. Planimetriak erliebea azaltzen du eta proiekzio horizontal batean irudikatzen du. Planimetria planoaren neurriak aztertzean datza, angeluak, distantziak eta eremuak barne.

Planimetria neurtzeko planimetro tresna erabiltzen da. Teknologia analogiko nahiko aurreratu hau beste berriekin aldatzen ari da: irudiak neurtzeko software tresna sinpleek hartzen dute, hala nola, ImageJ, Adobe Acrobat, Google Earth Pro, Gimp, Photoshop eta KLONK Image Measurement, irudi digitalizatuetatik lan mota hau egiten lagun dezaketenak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1133157
* Commonscat Multimedia: Planimetrics

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph124091
* AAT: 300380548

 |

* Wd Datuak: Q1133157
* Commonscat Multimedia: Planimetrics
**Polk konderria** (ingelesez: *Polk County*) Oregonko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Dallas da. 2010eko zentsuaren arabera 75.403 biztanle zituen, Polk kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Polk konderriak 1.926,73 kilometro koadro ditu. Horietatik 8,1 ura dira. Beste 1.918,63 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 39,14 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 75.403 pertsonetatik 69.790 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 9.088 dira. 394 beltzak edo afroamerikarrak. 1.380 amerikar natiboak ziren eta 201 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.403 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 79 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.156 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Polk County, Oregon age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q495393
* Commonscat Multimedia: Polk County, Oregon

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144257393
* LCCN: n81087158
* **Lekuak**
* OSM: 1837127
* TGN: 1002794

 |

* Wd Datuak: Q495393
* Commonscat Multimedia: Polk County, Oregon
Antartikako izotz geruzaren azpian dagoen Vostok aintziraren irudikapena.
**Glaziarpeko aintzira** edo **glaziarpeko lakua** glaziar baten azpian dagoen aintzirari deritzo. Izotzaren eta harri amaren artean sortzen da, non grabitatearen presioak izotzaren presiopeko urtze-puntua zero gradu azpitik jaitsiarazten duen.

Antartikako Vostok aintzira munduko glaziarpeko aintzirarik handiena da.

Lurreko atmosferatik isolatutako ekosistemen sorburuetako bat da. Batez ere hotzera egokituta dauden, nutriente gutxiren beharra duten eta eguzki-energiaren beharrik ez duten mikrobioak bizilekua baita. Mota honetako aintzirak eta bertan bizi diren organismoak astrobiologoen interesgunetako bat da balizko bizi estralurtarraren ezaugarriak ulertzeko eta hura bilatzeko.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1140477
* Commonscat Multimedia: Subglacial lakes

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1140477
* Commonscat Multimedia: Subglacial lakes
**Polk konderria** (ingelesez: *Polk County*) Iowako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Des Moines da. 2010eko zentsuaren arabera 430.640 biztanle zituen, Polk kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Polk konderriak 1.532,07 kilometro koadro ditu. Horietatik 45,95 ura dira. Beste 1.486,12 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 281,08 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 430.640 pertsonetatik 380.357 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 32.647 dira. 25.344 beltzak edo afroamerikarrak. 894 amerikar natiboak ziren eta 228 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 15.118 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 605 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 8.094 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485808
* Commonscat Multimedia: Polk County, Iowa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131363128
* ISNI: 0000 0004 0625 8328
* LCCN: n81129559
* NARA: 10039040
* **Lekuak**
* OSM: 1783069
* TGN: 2000637

 |

* Wd Datuak: Q485808
* Commonscat Multimedia: Polk County, Iowa
**Georges Figon** (1926ko urriaren 21a - 1966ko urtarrilaren 17a), gaizkile ohi eta editore bat zen. Ezaguna egin zen Mehdi Ben Barka ekintzaile marokoarraren bahiketa antolatzeagatik, 1965eko urriaren 29an.

Familia burgeseko semea zen. Hiru urte iragan zituen ospitale psikiatriko batean, eta beste hamaika urte kartzelan. Iruzur ahalegin bategatik atxilotzera joan zitzaizkion polizietako bati tiro egiteagatik sartu zuten preso. 1961ean atera zen espetxetik, eta Parisko sare intelektualekin harremana egin zuen.

Sare haren bidetik, editore eta produktore lanetan hasi zen. Film bat egiten ari zelako aitzakian, Mehdi Ben Barkarekin harremanetan sartu zen, eta harekin Parisen finkatutako hitzordu batean bahitu zuten Ben Barka, 1965eko urriaren 29an.

1966ko urtarrilean hainbat adierazpen egin zizkion L’*Express* astekariari, eta zehazki Marokoko Ufqir jeneralari leporatu zion Ben Barkaren bahiketa eta hilketa.

Ben Barka bahitu zutenetik ezkutuan bizi zen. Poliziak haren etxea lokalizatu zuen, eta 1966ko urtarrilaren 17an joan zen atxilotzera. Baina hilda aurkitu zuten, hainbat balaz. Ez zuten argitu nork eta nola hil zuen, eta ikerketa ofizialak ondorioztatu zuen bere buruaz beste egin zuela.

Jean-Patrick Manchette idazleak L’Affaire N’Gustro eleberri beltza idatzi zuen 1971n. Fikzio gisa idatzitako eleberri hark Ben Barkaren bahiketa du gaia. Liburu hartako protagonista oinarritzen da Figonen bizitzan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12013782

 |

* Wd Datuak: Q12013782
**Gaskoiniako Konderria** erakunde feudala izan zen, Karlomagnok 781an sortutakoa, Ipar Euskal Herria eta Akitania hartzen zituena.

Historia
--------

Ludovico Pio Karlomagnoren semeak Baskoniako dukerriaren barruan zegoen Gaskoiniako konderria jaso eta arin hartu zituen bertako usadioak, baskoienak (latinez: *Uuasconum*) hain zuzen ere. Hori zela eta, 785ean, Paderborngo aitaren gortera joan zenean, bere adineko gazte talde batekin eta baskoi antzera jantzita agertu zen: kanpoko tunika biribila, alkandora mahuka-aske, galtzaluzeak, kaltza eztendunak eta eskuko lantza.

Konderria Aturriren haranean hedatu eta Baiona zuen hiriburua. Hego Euskal Herriarekin lotura estua omen zuen (latinez: *Spanoguasconia*).

830. urte inguru, Antso II.a Antsok Karlos Burusoilaren aurka borrokatu zuen, konderriarekiko bere eskubideak mantentzeko. Baina konde honek Baskonia duke bihurtua, dukerriarekin elkartu zuen lurraldea.

Aragoiko kondea zen Galindo Aznarez II.ak Azibela ezkondu zuen, Gartzia Antso kondearen arreba. Honen semea zen Gilen Antso Gaskoiniakoak Gartzia Antsoren alaba zen Urraka Gartzia ezkondu zuen eta Antso VI. Gilen Gaskoiniakoa zuten semea. Eudon Akitaniakoa, Gilen handia Akitaniako duke eta Poitierseko kondearen semea 1033an bihurtu zen konde berria. 1063an konderria Akitaniako dukerriari lotu zion, biek Gilen VIII.a Akitaniakoa kondea buruzagitzat baitzuten. Gero, Akitaniako dukerriarekin batera, Ingalaterrako erregearen lurraldeak bihurtu ziren.

Hala ere, jadanik 1020. urtean, konderriaren zati batek, Iruñeko Erresuma eta Baskoniako dukerriaren artean sinatutako Itunari ezker, banatu eta Lapurdiko konderria sortu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Astronomo, *Vita Hludowici imperatoris*,IIII. kap , 294 or.
2. ↑   Schulten 1927:240)
3. ↑  (Bazan 2006:247-249)

Bibliografia
------------

* Bazan, Iñaki *De los tiempos oscuros al esplendor foral (ss. V al XVI)*, 2006, Madril: La esfera de los libros ISBN 84-9734-570-3.
* Schulten, Adolf *Las referencias sobre los Vascones hasta el año 810 después de J.C.*, 1927, Eusko Ikaskuntza. RIEV, 18, 2.

Ikus, gainera
-------------

* Baskoniako dukerria
* Gaskoinia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3751870

 |

* Wd Datuak: Q3751870
Fixed: sinpletasuna eta minimalismoa 
**Piñoi finkoko bizikleta** (***fixie*** edo ***fixed*** ere deitua) abiadura bakarreko bizikleta bat da, piñoi askerik ez duena, eta horrek esan nahi du ez duela itopunturik; hau da, pedalak beti daude mugimenduan bizikleta martxan dagoenean. Horrek esan nahi du ezin zaiola pedalei eragiteari utzi; izan ere, atzeko gurpilak biratzen duen bitartean, kateak eta pedalek elkartasunez biratuko dute beti. Horregatik, frenatu egin daiteke, martxaren noranzkoaren alderantzizko indarra eginez, eta atzeraka ere joan daiteke.

Piñoi askeko abiadura bakarreko bizikleta fixie edo fixed ere deitzen dira, piñoi finkoetakoekin duten antzekotasun estetikoagatik, irizpide herrikoi hau oso erabilia delarik. Piñoia askea bada, ordea, erabili beharreko terminoa "abiadura bakarreko bizikleta" edo *single-speed* da.

Pistako bizikleta pistako txirrindularitzarako belodromoan erabilitako piñoi finkoko bizikleta mota da.

Piñoi finkoko bizikletetak lehiaketako txirrindulariek, zikloturistek, hiriko txirrindulariek eta bizikletan doazen mezulariek erabiltzen dituzte bereziki, arrazoi askorengatik; batez ere, arintasunagatik, sinpletasunagatik, mantentze baxuagatik edo irudiagatik. Gainera, bizikletan dabiltzaten mezulariek nahiago dute piñoi finkoa erabili, arinak direlako eta oso metro gutxitan abiadura handia har dezaketelako.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q873776
* Commonscat Multimedia: Fixed-gear bicycles

---

 |

* Wd Datuak: Q873776
* Commonscat Multimedia: Fixed-gear bicycles
**Gaspar Gasparian** (São Paulo, 1899-1966) jatorri armeniarreko brasildar argazkilaria izan zen. Jada heldua zenean argazkigintzan seriotasunez hasi zen 1942 inguruan, bere jaioterrian Foto Cine Club Bandeiranteren sorrerari esker. 

Lehenengo momentutik bere argazki praktika haren interes artistikoan oinarritu zen, hasieran piktorialismotik gertuago, natura hila irudikatuz, baina laster abangoardia eta heterogeneotasun handiago batera joanez, abstrakzioan murgiltze garrantzitsuarekin.  Paulista Eskolako ordezkarietako bat bihurtzen amaituko zuen , José Yalenti edo Marcel Giró kataluniarra bezalako artistekin batera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

kanpoko estekak
---------------

Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20016842
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 168024712
* ISNI: 0000 0001 1522 200X
* GND: 1071497685
* LCCN: no2011018208
* SUDOC: 183651219
* Open Library: OL6955079A

 |

* Wd Datuak: Q20016842
**Gilmer konderria** (ingelesez: *Gilmer County*) Mendebaldeko Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Glenville da. 2010eko zentsuaren arabera 8.693 biztanle zituen, Gilmer kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Gilmer konderriak 880,8 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,08 ura dira. Beste 876,72 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 9,87 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 8.693 pertsonetatik 7.445 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 493 dira. 1.048 beltzak edo afroamerikarrak. 28 amerikar natiboak ziren eta 11 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 34 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 5 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 122 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q504842
* Commonscat Multimedia: Gilmer County, West Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147763499
* LCCN: n82012459
* NARA: 10039938
* **Lekuak**
* OSM: 1913185
* TGN: 2002262

 |

* Wd Datuak: Q504842
* Commonscat Multimedia: Gilmer County, West Virginia
**Forest konderria** (ingelesez: *Forest County*) Wisconsinko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Crandon da. 2010eko zentsuaren arabera 9.304 biztanle zituen, Forest kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Forest konderriak 2.709,97 kilometro koadro ditu. Horietatik 83,55 ura dira. Beste 2.626,42 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 3,43 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 9.304 pertsonetatik 7.784 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 138 dira. 71 beltzak edo afroamerikarrak. 1.213 amerikar natiboak ziren eta 11 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 12 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 209 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502086
* Commonscat Multimedia: Forest County, Wisconsin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137220218
* ISNI: 0000 0004 0451 9133
* LCCN: n81119892
* **Lekuak**
* OSM: 270663
* TGN: 2002323

 |

* Wd Datuak: Q502086
* Commonscat Multimedia: Forest County, Wisconsin
**Glaziar aintzirak** goi mendietako lakuak dira. Aintzira hauek Kuaternarioko izotz-aroko glaziarrek eragindako higaduraren ondorioz sortu ziren. Garai haietan mendietan elur-kantitate handiak zamatu ziren eta haiek higatzeko ahalmen handia zuten

Aragoi aldean glaziar aintzirek iboi izena dute.

 Estatu Batuetako eta Kanadako Great Lakes edo "Laku Handiak" munduko jatorri glaziarreko aintzira handienak dira.

Euskal Herriko glaziar aintzira
-------------------------------

Mota honetako aintzira bakarra dugu, Ezkaurreko iboia. Dena dela, bere jatorria ez dago oso garbi eta egile batzuen ustez haren jatorria ere karstikoa izan daiteke, agian bi faktore horiek iboi horren sortzaileak izan daitezke.

Erreferentzia zerrenda
----------------------

1. ↑  Mikel Estonba, 61.or.

Bibliografia
------------

* Mikel Estonba: *Euskal Herriko hezeguneak*. Usurbil: Elhuyar, 2002. ISBN:84-95338-31-9.

Ikus, baita ere
---------------

* Iboi

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q211302
* Commonscat Multimedia: Glacial lakes

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q211302
* Commonscat Multimedia: Glacial lakes
**Foresteko udaletxea** Belgikako Brusela-Hiriburua eskualdeko Forest udalerriaren egoitza da. 1935 eta 1938 artean eraikia 

```
eta Bruselako Art Decoaren prototipo gisa sailkatua, eraikin honek gerrarteko garaian arkitektura publikoan izan zuen protagonismoa erakusten du. 
```

Historia
--------

### Sorrera eta eraikuntza

Lehen Mundu Gerraren ostean, Forest-eko udal agintariek Bruselako auzo oparo gisa duen estatusaren ordezkari den udaletxe bat eraiki nahi izan zuten. Hasiera batean, Duden Park auzoan dagoen Royale Union Saint-Gilloise Stadium dagoen tokian eraikitzea aurreikusi zen baina, eztabaida askoren ostean, aurreko udaletxeko lurretan altxatzea erabaki zen, 1734ko aurreko parroki baten lekuan, eta 1828tik aurreko datazio neoklasikoko eraikin batean. 

Egungo udaletxea Jean-Baptiste Dewin arkitektoak diseinatu zuen 1925ean, 

```
eta udalbatzak behin betiko planoak 1931n onartu zituen. Lehenengo harria 1935eko maiatzaren 19an jarri zen ofizialki eta eraikina 1938ko uztailaren 9an inauguratu zen. 
Eraikinak barneko eta kanpoko apaingarri garrantzitsuak ditu, Victor Rousseau, Georges Baltus, Canneel, Stoffyn eta Tricot artistek egindako apainketa garrantzitsuak. 
```

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Van Cauwelaert 2004.
2. 1 2  Aubry, Vandenbreeden & Vanlaethem 2006.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2834825
* Commonscat Multimedia: Vorst-Forest Town Hall

---

 |

* Wd Datuak: Q2834825
* Commonscat Multimedia: Vorst-Forest Town Hall
Mont Rainier Parke Nazionalaren glaziar ildoak
**Glaziar ildoak** harkaitz baten gainean glaziar batek igarotzean egindako marra paralelo eta luzangak dira. Zehazki, glaziar baten zati basaleko izotzetan harrapatutako harriek gainazal harritsuaren kontra egiten duten urraduraren ondorio dira glaziar ildoak. Glaziazioak pairatu dituzten sektore batzuetan (Fennoskandia, Alpeak eta Andeetako zenbait sektoretan) ildoak ohikoak badira ere, glaziarrek ez dituzte beti arroka ildaskatuak atzean uzten. Glaziar ildoek antzinako glaziarren aurrerapenaren nondik norakoa adierazten dute, nahiz eta egoera zaildu daitekeen zein norabidetan aurreratu ziren ikusteko zailtasunagatik (ildoen orientazioa norabidea baino askoz errazagoa baita irakurtzea) edo bi egoteagatik, edo ildoen norabide gehiago.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q625751
* Commonscat Multimedia: Glacial striation

---

 |

* Wd Datuak: Q625751
* Commonscat Multimedia: Glacial striation
**Georgios Kodinos** (grezieraz: Γεώργιος Κωδινός), **Pseudo-Codinos** bezala ere ezaguna, *kuropalates* (jauregiko arduraduna) kargua izan zuen greziar-bizantziar kronikaria izan zen. 1453an hil zen, Konstantinoplaren erorialdia ondoren.

Bi lan garrantzitsu burutu zituen: Inperioko lanbide publikoei buruzkoa bata eta hiriburuko antzintekoei buruzkoa bestea, hurrenez hurren: Περὶ τῶν ὀφφικιαλίων τοῦ Παλατίου Κωνσταντινουτόλεως καὶ τῶν ὀφφικίων τῆς μεγάλης Ἐκκλησίας o «*De Officialibus Palatii Constantinopolitani et de Officiis Magnae Ecclesiae*» (*Konstantinoplako estatu ofizioei eta elizako kargu handiei buruz)*, eta Παρεκβολαὶ ἐκ τῆς βίβλου τοῦ χρονίκου περὶ τῶν πατρίων Κωνσταντινουπόλεως o «*Excerpta ex Libro Chronico de Originibus Constantinopolitanis*» *(Konstantinoplarren jatorriei buruzko kronika liburuaren iruzkina)*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q302990
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 30151776781418011537
* ISNI: 0000 0001 1027 6164
* BNE: XX1240476
* BNF: 122319991 (data)
* GND: 100967949
* LCCN: n81124621
* NKC: jo2014804362
* CiNii: DA0412421X
* SUDOC: 03102145X
* BIBSYS: 95004260
* UB: a1093121
* ICCU: UFIV122730
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 62816

 |

* Wd Datuak: Q302990
**Gizon proba**, garai batean.
**Giza proba** herri kirol bat da, *probarri* izeneko harri astun bat denbora mugatu batean ahalik eta distantzia luzeenean garraiatzean datzana. Taldeka nahiz banaka jokatu daiteke eta harritik tiratzeko kirolaria kate batez harria lotzen duen gerriko bat jartzen du.

Atzerantz tiratuko da. Bidea plazan eta joan etorrian egiten da. Erreka harri biribilez egindako plazetan lehiatzen da normalean harriak ondo irrista daitezen. Gerria ahalik eta tinkoen mantentzea eta lan gehiena hankekin egitea ezinbestekoa da.

XXI. mendearen hasieran giza probaren modalitate berri bat garatu zen, sagar uzta jokoaren baitan, non kizkiaz bildutako sagarrak, zakuetan bildu ondoren, lera batera igo eta arrastaka eraman behar den tolareraino.

Ikus, gainera
-------------

* Giza-abere proba

Kanpo estekak
-------------

* Giza-abere probak H18K webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258542
* Commonscat Multimedia: Gizon proba

---

 |

* Wd Datuak: Q12258542
* Commonscat Multimedia: Gizon proba


| * i
* e
* a
Herri kirolak |
| --- |
| H18K saileko herri kirolak | Aizkora proba • Sega jokoa • Harri jasotzea • Sokatira • Giza-abere probak (giza proba - zaldi proba - idi-dema - asto proba) • Lasto altxatzea • Lasto botatzeaLokotx biltzea • Trontza • Zaku eramatea • Orga joko • Ingude altxatzea • Txinga eramatea • Ontzi eramatea • Harri zulaketa |
| Beste herri kirol eta jokoak | Ahari jokoa • Aker proba • Antzara-jokoa • Artzain-txakurren lehiaketak • Bola jokoa • Estropadak • Igel-toka • Oilar-jokoa • Palanka jaurtiketa • Sagar biltzea • Toka |
**Gizakia Helburu** irabazi‑asmorik gabeko erakunde pribatu bat da. Erakunde honek antolatzen eta kudeatzen du droga-menpekotasun problemak pairatzen duten pertsonen tratamendurako eta birgizarteratzeko programa. Programa horri ere, Gizakia Helburu programa esaten zaio. Programa integrala dela esaten dute, drogamenpekotasuna pairatzen dutenei eta beren hurbilenekoei, senideei-eta, zuzenduta dagoelako.

Araban, Gizakia Helburu deituriko programa terapeutiko-hezigarria, 1987ko irailean ekin zion bideari. Bizkaian bi urte lehenago.

Nori zuzenduta?
---------------

Drogen kontsumoari lotutako arazoak dituzten helduei, bere familia eta gizarte sareari.

Helburu nagusia
---------------

Tratamenduan dauden pertsonei laguntzea, garapen pertsonala eta soziala lortzeko prozesu bat egitera bultzatzea, drogetatik urrun eta bizitza autonomoa izan dezaten laguntzea.

Zer motatako zerbitzuak eskaintzen ditu?
----------------------------------------

Gizaki helbururen **programa tradizionala**k hiru fase eskaintzen ditu: harrera, komunitatea (Sendabide Elkartea) eta birgizarteratzea.

Horretarako hainbat baliabide dauzkate:

### Harrera Zentroak

Laguntza eskatzeko hasiera-hasierako harrera zentroak.

### Arreta anbulatorioa

**Balorazio fasea**: eskaeraren azterketa egiten den gunea, kasu bakoitza bertako zein kanpoko zerbitzu berezietara bideratuz.

**Motibazio fasea**: norberaren aldaketa prozesu bat aurrera eramateko, beharrak identifikatzeko laguntza, hasierako helburuak etab. sustatzeko gunea.

**Eguneko zentroa**. Egunero ordu batzuk zabalik.

### Komunitate terapeutikoa

Egoitza-egitura. Komunitatea, autolaguntza talde bat da. Talde-terapia. Musika-terapia. Pertsonak espazio eta denbora egoki batean bizi duen esperientziatzat hartzen dute, hazkuntza pertsonala eragiteko eta jarrera, afektibitate eta kognitibo orekak lortzeko.

### Birgizarteratze fasea

Arreta anbulatorioa. Tratamenduaren azken helburua, gizabanakoaren autonomia eta bere birgizarteratzea (familian, gizarte sarean, lan edo ikasketa eremuan).

Beste programa batzuk
---------------------

Programa tradizionalarekin batera, beste lau programa ere eskaintzen dituzte: programa intentsiboa, programa irekia, alkohol programa eta Eraiki programa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *Gizakia helburu Gipuzkoa - Nortzuk gara.*  (Noiz kontsultatua: 2018-01-27).
2. ↑     *Fundación JEIKI.*  (Noiz kontsultatua: 2018-01-27).
3. ↑     *Gizakia helburu Bizkaia - Historia.* .
4. ↑     *Gizakia helburu - programa tradizionala.*  (Noiz kontsultatua: 2018-01-27).
5. ↑     *Zer eskaintzen dugu?.*  (Noiz kontsultatua: 2018-01-27).

Kanpo estekak
-------------

* Gizakia helburu Araban.
* Gizakia helburu Bizkaian.
* Gizakia helburu Gipuzkoan.
* **(Gaztelaniaz)** Nafarroako Gizakia Helburu
* **(Gaztelaniaz)** Centros de Proyecto Hombre - País Vasco

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3392276

 |

* Wd Datuak: Q3392276
**Gizakunde**, **Emakunde** eta **Orakundea** Euskal Herriko zenbait tokitan inauterien aurreko jai-egunak ziren. **Gizakundea** inauterien aurreko hirugarren ostegunean ospatzen zuten gizonek; **Emakundea** hurrengo ostegunean ospatzen zuten emakumeek soilik eta azkenik, inauterien aurreko ostegunean, ostegun gizen ere deitzen den horretan alegia, **Orakundea** ospatzen zuten guztiek batera.

Arizkun eta Erratzuko gizakundea
--------------------------------

Jantziloren epaiketa, 2023an, eta ondorengo dantza. Gizakundean parte hartu duten pertsonaia nagusiak ikus daitezke.
Baztango Arizkunen eta Erratzun inauterien aurreko hirugarren larunbatean ospatzen da gizakundea, baina ez dago gizonezkoei mugatuta. Erratzuko Kultur Elkarteak eta Jo ala Jok antolatuta ospatzen da. Normalean Arizkunen biltzen dira eta bertan mozorrotzen dira, arratsaldez. Eguzkia sartze aldera, Erratzu aldera egiten dute kalejira. Sagar dantzariak, txistulariak, Gallartako joaldunak, Jantzilo, Hartza eta mozorro segizioa osatzen dute. Geldialdietan sagardantza eta mozorrodantzak egin ohi dira. Gaua heldu orduko, Erratzuko plazan Jantzilo epaitu eta erretzen dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    dantzancom. «Gizakundea» *dantzan.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-02-05).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258547

 |

* Wd Datuak: Q12258547

  


| * i
* e
* a
Inauteriak Euskal Herrian |
| --- |
| Gipuzkoa | Donostia  •  Oiartzun  •  Tolosa |
| Nafarroa | Agoitz  •  Altsasu  •  Bera  •  Goizueta  •  Ituren eta Zubieta  •  Lantz  •  Lesaka  •  Unanu  •  Urdiain •  Olazti |
| Lapurdi | Uztaritze |
| Zuberoa | Zuberoako maskarada |
| Bizkaia | Markina  •  Carrascoliendas  •  Mundaka |
| Araba | Zalduondo |
| Pertsonaiak | Artzainak eta inudeak  •  Joaldunak  •  Kaldereroak  •  Kaskarotak  •  Markitos  •  Miel Otxin  •  Momotxorro  •  Porretero  •  Trapujale  •  Zakuzarrak  •  Zaldiko  •  Zamalzain  •  Zanpantzar  •  Ziripot |
| Dantzak | Zahagi dantza  •  Sorgin-dantza |
| Beste errituak | Gizakunde, Emakunde eta Orakunde  •  Txitxi-burruntzi eguna  •  Eltze-itsu igandea |