recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Jennifer Salling** (Burnaby, Columbia Britainiarra, Kanada, 1987ko uztailaren 4a) Kanadako Softbol jokalari profesionala da, eta olinpiar dominaduna. Unibertsitateko softbolean jokatu zuen Oregon eta Washingtonen, eta txapelketa nazional bat irabazi zuen Washingtonen, 2009an. Profesionalki ere jokatu du National Pro Fastpitch-en USSSA Pride, Pennsylvania Rebellion eta, azkenaldian, Canadian Wild taldeetan. Kanada ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, non Olinpiar Joko batean txapelketako batez besteko errekorra ezarri zuen bateoan, eta brontzezko domina irabazi zuen.

Ibilbidea
---------

Sallingek 2007an hasi zuen bere unibertsitateko softbol ibilbidea, Oregonen, 2008an Washingtonera aldatu aurretik. Washingtonen, txapelketa nazional bat irabazi zuen 2009an. 2011ko NPF Draft-ean, USSSA Pride-k hirugarren sailkatu zuen Salling, eta haiekin jokatu zuen 2011-14 bitartean. Duela gutxi, Canadian Wild taldean jokatu zuen.

Kanadako selekzioa
------------------

Sallingek, 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan, Kanada ordezkatu zuen.

Salllingek, 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, berriro ordezkatu zuen Kanada. Txapelketan zehar, ,571 jo zuen (8-14) Lisa Fernandezen txapelketako errekorra hausteko. Mexiko taldearen aurka, brontzezko dominaren partidan, bere erantzunik gabeko kolpe batek ere balio izan zuen Kanadako taldearentzat 3-2 irabazteko. Hauek osatu zuten Kanadako taldea: Jenna Caira, Emma Entzminger, Larissa Franklin, Jennifer Gilbert, Sara Groenewegen, Kelsey Harshman, Victoria Hayward, Danielle Lawrie, Janet Leung, Joey Lye, Erika Polidori, Kaleigh Rafter, Lauren Bay-Regula, Jennifer Salling eta Natalie Wideman-ek.

Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
---------------------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia
  | 03 !3. postua, brontzezko domina | Softbolaemakumezkoa.
  |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Softball's Salling sailing into final days of stellar career, looks to take on Tokyo with no regrets» *The Province*.
2. ↑    *2007 NFCA Division I All-America Teams.* .
3. ↑    *2010 NFCA Division I All-America Teams.* .
4. ↑    *2011 NFCA Division I All-America Teams.* .
5. ↑    *WASH STATS.* .
6. ↑    *Jenn Salling.*  27 July 2021.
7. ↑   «Jennifer Salling» *Olympedia*.
8. ↑   «Jennifer Salling» *Canadian Olympic Committee*.
9. ↑    *MEX 2, CAN 3.*  26 July 2021.
10. ↑    *Salling.*  26 July 2021.
11. ↑  «Jennifer Salling» *olympedia.org* 2022-04-06an begiratua**(Ingelesez)**
12. ↑  «Jennifer Salling»[*Betiko hautsitako esteka*] Olympics.com 2022-04-06an begiratua **(Gaztelaniaz)**
13. ↑  "Softbola, emakumezkoa, emaitzak 2020" olympedia.org **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

* Jennifer Salling at the Canadian Olympic Committee

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107435165

 |

* Wd Datuak: Q107435165
**Jauregizarrea** Nafarroako Baztan udalerrian dagoen Arraioz herriko dorretxe edo jauregia da.

Historia
--------

XI. mendetik aipatua da jada. 1568an etxalde edo dorretxe honetako jauna Juan Ursua zen, 1641an Bartolome Ursua, eta 1723an Ana Larralde. Jauregi honetan Amaiurko gazteluaren atea dagoela uste da, 1522an gaztelarrek Nafarroako Erresumako azken kokapen independentea zen Amaiurko gaztelua hustu ostean Jauregizarreako jaun beaumontarrari laguntza emateagatik ordain gisa eman zioten.

Eraikina
--------

Jauregizarrea jauregia 1990eko hamarkadan zaharberritu zuten. Erdi Aroko euskal dorretxe baten adibide interesgarria da, gerora gehitutako elementuak ere badituelarik: goialdeko egurrezko oholak, Donamariako Jauregia dorretxearen antza handia ematen diote, teilatua lau aldeko usategi batean amaitzen zaiolarik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Ttipi-ttapa. «Bide-seinaletan Arraiozko Jauregizarrearen izena errespetatzea eskatu du Balleko Udalak - Baztan» *Erran.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-04-06).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Guerra, Pello.  (2020-03-29). «Mil años de historia nos contemplan» *7K igandeetako aldizkaria* (Baigorri SA): 6-13. (Noiz kontsultatua: 2020-04-06).

Kanpo estekak
-------------

* Arraiozko Jauregizarrea jauregia Baztango webgunean
* Arraiozko Jauregizarrea jauregia Auñamendi entziklopedian
* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260222

 |

* Wd Datuak: Q12260222
**Eduardo Mendoza Goiticoa** (1917ko ekainaren 9a - 2009ko abuztuaren 25a) Venezuelako ikerlari zientifiko eta agronomoa izan zen. 1945ean, Rómulo Betancourt buru zela Gobernu Iraultzaileko Juntak Nekazaritza eta Hazkuntza ministro izendatu zuen.

Venezuelako historiako ministro gazteena izan zen, 28 urte besterik ez zituela, eta Sailak izan zuen nekazaritza ingeniaritzako lehen profesionala. Betancourt-ek Ministerioaren saila zabaltzea erabaki zuen migrazio gai guztiak barne hartzeko. Mendoza Hilda Coburn Velutinirekin († 2006) ezkondu zen, eta harekin bi alaba izan zituen: Antonieta (Antonieta Mendoza de López) eta Hilda (Hilda Mendoza de Denham).

Biografia
---------

Caracasen jaioa, Argentinara joan zen 1935ean ikastera. 1941ean Mendoza Venezuelara itzuli zen La Platako Unibertsitate Nazionalean, Argentinan, agronomo gisa. Valles del Tuy-ko familia baserri batean kokatu zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5340694
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 311428114
* SUDOC: 183395891

 |

* Wd Datuak: Q5340694
**Jenny Marie Jones**, **Jenny Jones** izenez ezagunagoa (Bristolen, Erresuma Batuan, 1980ko uztailaren 3a) snowboardean lehiatu zen atleta britainiarra da, maldetan espezializatua. Sotxiko 2014ko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen eta brontzezko domina irabazi zuen malda estiloko proban.

Kirol ibilbidea
---------------

14 urterekin lortu zuen bere lehen babeslea, Rossignol. Bere lehen lehiaketa profesionala 16 urte zituen arte ez zen izan. 

18 urterekin Alpeetan lana lortu zuen eta horra joan zen lehen aldia , horri esker hasi zen snowboardarekiko obsesioa.

Snowboardean hasi zenean ez zekien gauza handiak egiten, baina udaberri hartan bertan txapelketa batean lehiatu eta irabazi egin zuen. Horren ostean, jendea esaten hasi zen: "Bakarrik daki backflips-ak egiten, gimnasta delako." Garai hartan txapelketak irabazteko egiteari utzi zion eta azkenean berriro egitea erabaki zuenean, jada ez zekien nola botatzen zituen. ,

Eskolan ez zen oso ikasle ona, baina kirolean ondo aritzen zen. Bere gurasoak oso zorrotzak ziren berarekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Jenny Jones - la fecha del nacimiento, la vida familiar, lugar de nacimiento, a las cosas gloria, junto con ...» *cumpleanosdefamosos.com* (Noiz kontsultatua: 2022-01-24).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Jenny Jones (snowboard).*  2020-12-01 (Noiz kontsultatua: 2022-01-24).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Cómo ser pro (cuando te llamas Jenny Jones)» *Red Bull* (Noiz kontsultatua: 2022-01-24).
4. ↑   Staff.  (2019-01-27). «Jenny Jones Boyfriend 2022: Dating History & Exes» *CelebsCouples* (Noiz kontsultatua: 2022-01-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6179343

 |

* Wd Datuak: Q6179343
**Eduardo Leopoldo Eskartzaga Solaun** (Gordexola, 1884ko azaroaren 30a - *ib.*, 1954ko urtarrilaren 4a) apaiz bizkaitarra izan zen.

Jaioterriko apaizgaitegian ikasi zuen eta Elizako postu aipagarrietara iritsi zen munduan zehar, kronologikoki, Segoviako (Espainia) Elizbarrutiko bikario nagusia, Portugaleteko Santa Maria elizako parrokoa eta Gasteizko apaiztegiko errektore 1932tik 1936ra. Espainiako Gerra Zibilean erbesteratu Parisera (Frantzia), gaixoekin ibiliz. Bigarren Mundu Gerran eta naziak Frantzian sartzean Ozeano Atlantikoa zeharkatu eta Habanako (Kuba) apaizgaitegiko erretore izatera iritsi zen. Azkenik, 1946an Euskal Herrira itzuli eta Areetako irlandarren kapilaua izan zen.

Gaur egun, jaioterriko ikastetxeak bere izena darama.

Liburuak
--------

Idatzi zituen liburuen artean *Descripción Histórica del Valle de Gordejuela*, *Avellaneda y las Juntas Generales de las Encartaciones* eta *La villa de Arceniega* ditugu.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Aipamena Gordexolako udal webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256488

 |

* Wd Datuak: Q12256488
**Enoshima Yate Kaia**, japonieraz 江の島ヨットハーバー, Japonia ekialdeko belaontzi kai handienetako bat da, Fujisawa hirian, Kanagawa prefekturan .

Ikuspegi orokorra
-----------------

Yate portu hau "Enoshima" uhartean dago Fujisawa hiriko (Kanagawa prefektura) kostaldearen aurrean. Yate portua 1964an amaitu zen 1961etik aurrera Enoshimako ipar-ekialdeko kostaldeko eremu harritsua berreskuratuz, 1964ko urrian ospatutako Tokioko Olinpiar Jokoetako belaontzien lehiaketarako egoitza gisa erabiltzeko.

Instalazioari dagokionez, gutxi gora-behera, berreskuratutako 3.300 metro koadroko lurzoruan, belaontzien amarratze-instalazioak, hiru solairuko klub-etxe sendo bat eraikiko dira, 500 kotxe inguru aparkatu ditzaketen aparkalekua barne. Horretarako, guztira 115 m-ko luzera izango duen kaia eraiki, eta, 2000 t mailako belaontziak iritsi eta irten ahal izateko, lekua 7 m-ko sakoneran induskatu zen.

Inaugurazio-ekitaldia 1964ko abuztuaren 18an goizeko 10:00etan egin zen, Olinpiar funtzionarioak eta Kanagawa Prefekturako gobernadoreak gonbidatuz. Olinpiar Jokoen ostean, publikoak, orokorren, erabil dezakeen instalazio gisa ireki zen.

Kluba 2015ean berritu zen.

2020rako antolatutako Tokioko Olinpiar Jokoetarako, 2015eko ekainean, NBOren Batzorde Exekutiboak bela-lehiaketaren egoitza gisa izendatu zuen.

2021ean, Tokio 2020ko Olinpiar Bela Lehiaketa bertan ospatu zen.

Instalazioen zehaztapenak
-------------------------

* Eraikuntzak 2.400 milioi yen inguru kostatu zen (garai hartan)
* Zabortegiaren azalera 117.300 m 2
* Gutxi gorabehera 96 amarra-ontzi

Erlazionatutako elementua
-------------------------

* Shonan Portua

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11550578

 |

* Wd Datuak: Q11550578
**Badaiotz Sokatira Taldea**| Herria | Euskal Herria Badaiotz, Araba |
| Sorrera | 1981 |
| Lehendakaria |  |
| Entrenatzailea | Euskal Herria Juan Lapazaran |
| Kolorea |      urdin iluna |
|  |

**Badaiotz Sokatira Taldea** Arabako Badaiotz eskualdean sorturiko sokatira taldea da.

Historia
--------

Badaiotz sokatira Kirol Elkartea 1981. urtean sortu zen Gasteizen, eta 1991n nesken taldea sortu zen. Hasieratik nesken taldea Euskal Herriko indartsuenetakoa izan da.

Denboraldian zehar Abetxukuko frontoian entrenatzen dute.

Lehenengo urrezko domina Abadiñon lortu zuten, Euskadiko txapelketan. Ordutik aurrera Euskal Herrian nagusi izan da.

Nazioarteko mailan ere, lortu ditu urrezko dominak, goma gaineko munduko txapelketan.

Taiwanen, bere inguruan baino ezagunagoak dira. Hemen, Abetxukuko frontoiko korridore txiki batean entrenatzen dute, eta, horregatik, alokairua ordaindu behar dute, lagun taldeek bezala, astean hirutan. Dirulaguntzek, urtero ekitaldietako domina-uzta baten ondoren, euren poltsikoetatik dirua jarri behar izan dute, lan eginez, eta nazioarteko hitzorduen amaieran itzuli behar dituzten ekipazio batzuekin.

2018ko Munduko Txapelketa Xuzhoun (Txina) izan zen, Europatik kanpo, lehen aldiz.

Klub gisa, 2018ra arte ez zuten euren palmareserako zazpigarren mundiala lortu, baina aurreko bostei beste azpitxapeldun postua gehitu zioten. Ez zuten zorterik izan 540 kg-ko kategorian, finalerdian penalizazioengatik deskalifikatu baitzituzten. Munduko Txapelketarako txartela irabazi zuten joan den 2018ko urtarrilaren 27an Euskal Herriko txapela eskuratuta.

Mundu mailan erreferente badira ere, oraindik Euskal Herrian ezezagunak dira.

Palmaresa
---------

* Munduko Sokatira Txapelketa, goma gainekoa:
	+ 520 kg: 2002, 2004
	+ 500 kg: 2012
	+ 480 kg: 2002, 2004, 2008

* Euskal Herriko Sokatira Txapelketa:
	+ 540 kg: 2010, 2012
	+ 520 kg: 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, 2008, 2009, 2011
	+ 500 kg: 2010, 2012
	+ 480 kg: 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2008, 2009
	+ 260 kg: 2002, 2003, 2004, 2005, 2006
	+ 250 kg: 2008, 2009
	+ 240 kg: 2002, 2003, 2004, 2005, 2006

Zinema
------

Badaiotzeko sokatiralariak *Step Back to Glory* filmean (2013, Taiwan) agertu ziren Euskal Herriko selekzioa ordezkatzen. Horretarako Taiwan bertara joan ziren tirakadak grabatzera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   MrEpii.  (2013-05-09). *thug war scene from Step Back to Glory (2013 movie).*  (Noiz kontsultatua: 2017-06-04).
2. ↑    «Sokatiralari euskaldunak, txinerazko film batean protagonista» *sustatu.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-05-30).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31188005

 |

* Wd Datuak: Q31188005
**Beorn**, Tolkienen legendariumean eta Hobbita eleberrian agertzen den pertsonaia bat da. Forma aldakorreko (edo, literalki, larru aldakorreko) gizaki bat da, hartz beltz handi baten itxura har zezakeena. Nahi zuenean hartz bihurtzeko ahalmenaz gain, Beornek, animaliekin hitz egiteko gaitasuna ere bazuen. Beornidarren kapitaina zen, eta Tolkienen legendariumean agertzen den arraza horretako pertsonaia bakarra.

Oihan Iluna eta Mendi Lainotsuen artean zegoen harizti batean bizi zen, Karrokatik gertu, zurezko etxe handi batean. Behiak, zaldiak eta erleak hazten zituen, eta ezti kremaz elikatzen zen. Berebizi gorrotatzen zituen orkoak, eta, orohar, ezezagun guztietaz mesfidati zen, baina, hala ere, bihotz onekoa zen, Hobbita eleberrian, Gandalfek, Bilbo Zorrozabal eta nanoak hartzea lortu baitzuen. Beornek, Thorin eta honen lagunak elikatu eta babestu zituen, hauek, arranoek, wargengandik salbatuak izan ondoren, Mendi Lainotsuen ekialdeko atetik irten ondoren. Bere etxean ostatu eman zien, baita armak eta janaria ere.

Beranduago, paper garrantzitsua izan zuen Bost Armaden guduan lortutako garaipenean. Gudu horretan, Beorn hartz bihurtuta agertu zen, Thorin salbatu zuen eta Bolgo hil zuen. Gudua amaitu zenean, Gandalfek eta Bilbok, denbora bat eman zuten bere etxean, Eskualdera itzuli aurretik. Mendi Lainotsuen eta Oihan Ilunaren artean zegoen eremu zabal bat gobernatu zuen. Seme bakarra izan zuen: Grimbeorn

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1750830

 |

* Wd Datuak: Q1750830
**Ebidentzian Oinarritutako Medikuntza** (EOM) ziurtasun zientifikoa bilatzen duen korronte medikoa da.

Laburbilduta, "Ebidentzian Oinarritutako Medikuntza eguneratutako nabaritasun hoberenaren erabilera da, nahita egindakoa, agerikoa eta zentzuzkoa da, beti ere gaixoak banaka zaintzeko erabakiak modu indibidualean hartzeko."

1972an Archie Cochrane mediku eskoziarrak *"Effectiveness and Efficiency: Random Reflections on Health Services"* liburua kaleratu zuen, gerorako planteamenduen hastapena izan zena.

Metodoak
--------

Estatistika eta zientziak emandako baliabideak erabiliz, argitaratutako ikerketak sistematikoki berrikustea metodo nagusia dute tratamendu medikoak aztertzeko. Meta-analisiak, arrisku-kalteen analisiak eta saio kontrolatu eta errandomizatuak dituzte teknikarik erabilien artean.

Honen guztiaren arabera, ebidentzia mailak deskribatu dituzte Atik Dra, lehenengoa nabaritasunik handiena daukana eta azkena txikiena.

Munduan
-------

Cochrane Collaboration izeneko erakundea 1993an sortu zuten mundu mailan 90 herrialde baino gehiagotan 10.000 bolondresek egindako lana nolabait koordinatzen du. Oxforden (Ingalaterra) dauka egoitza nagusia.

Euskal Herrian
--------------

Euskal Herrian, Donostia Ospitalean dago metodo hauen arabera dabilen talde aipagarriena, Barne medikuntzaren zerbitzuan.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** The Cochrane Collaboration[*Betiko hautsitako esteka*]
* **(Ingelesez)** What is evidence-based medicine? (pdf)[*Betiko hautsitako esteka*]
* EOM Gipuzkoan[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q691640
* Commonscat Multimedia: Evidence-based medicine

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 136087861 (data)
* GND: 4543414-1
* LCCN: sh97007984
* NKC: ph187985
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D019317

 |

* Wd Datuak: Q691640
* Commonscat Multimedia: Evidence-based medicine
**Jamgo minaretea** mendebaldeko Afganistanen eraikitako minarete bat da, ekialdeko arte islamiarraren adierazgarririk nabarmenetako bat dena; 2002an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen, inguruko aztarna arkeologikoekin batera. Hari ibaitik gertu dagoen Shahrak barruti urrun eta ia irisgaitzean dago.

Funtsean, 65 metroko altuera duen adreiluzko zutabe edo dorre eder bat da, 1163 eta 1202 urteen artean eraikia. Afganistanen bihotzean dago, 2500 metroko garaiera duen haran batean, isolatuta. Monara, 60 kilometro hegoaldera dagoena, hiri gertuena du eta Kabul Afganistango hiriburutik 599 kilometrora dago.

Jamgo minaretearen arkitektura eta dekorazio berritzaileak paper esanguratsua izan zuten arte eta arkitekturaren garapenean Indiako azpikontinentean eta bere inguruetan. Minaretea eta horri lotutako aztarna arkeologikoak, eskualde hau XII. eta XIII. mendeen artean domeinatu zuen ghuridar zibilizazioaren indar eta kalitatearen aparteko testigantza dira.

Labean egindako adreiluz guztiz eraikia, mosaiko esmaltatu, iztuku eta adreiluz eginiko bere apainketa trinkoagatik ospetsua da, kaligrafia kufiko eta naskhi txandakako bandaz, jarraibide geometrikoz eta Koranaren bertsoz osatua dagoena. 2002tik, minaretea arriskuan dagoen munduko ondarearen zerrendan dago, higadura arrisku larrian, eta ez dute aktiboki mantendu. 2014an, BBCk dorrea erortzeko zorian zegoela jakinarazi zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   NATO Channel. *Discover Afghanistan – The Minaret of Jam, August 2013.* .
2. ↑   Mohammad Qazizada & Daud Qarizadah.  (2014-8-28). *Afghan historic minaret of Jam 'in danger of collapse', although no efforts have yet been made to preserve it.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q192981
* Commonscat Multimedia: Minaret and archaeological remains of Jam

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 69144647640153754711
* BNF: 14612066c (data)
* SUDOC: 085647098
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 211-001

 |

* Wd Datuak: Q192981
* Commonscat Multimedia: Minaret and archaeological remains of Jam


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Afganistan | Gizateriaren Ondarea Afganistanen | Afganistan |
| Bamiyango Haraneko paisaia kulturala eta aztarnategi arkeologikoak  •  Jamgo minarete eta aztarnategi arkeologikoak |
Erreakzio nuklear baten irudikapena. Kasu honetan deuterioak eta tritioak erreakzionatzean alfa partikula bat (He-4) eta neutroi bat ematen du, eta gainera energia askatzen du.
**Erreakzio nuklearrak** bi nukleoren (edo gehiagoren) arteko edo nukleo baten eta nukleoaz kanpoko partikula azpiatomiko (protoi, neutroi, elektroi) baten arteko talkak eragindako erreakzioak dira, non produktu gisa hasierakoez bestelako nuklidoak ematen dituen, hau da, erreakzioan zehar gutxienez nuklido batek aldaketa jasan behar du.

Printzipioz erreakzio batean bi partikula baino gehiagoren talka gerta badaiteke ere, hori gertatzeko probabilitatea oso txikia da, oso zaila ba baita une eta leku berean hiru partikulak edo gehiagok talka egitea, eta horregatik ez dira oso ohikoak.

Erreakzio nuklearrak naturalki gerta daitezke (adibidez izarren barnean edo izpi kosmikoek atmosferako partikulekin talka egitean), edo artifizialki, erreaktore nuklearretan eta lehergailu nuklearretan.

Erreakzio nuklearra ez da nahastu behar desintegrazio nuklearrarekin. Erreakzio nuklear batean nuklidoaren aldaketa eragindakoa da, hau da, inguruko baldintzen araberakoa (erreakzioan parte hartzen duten beste partikulez gain tenperatura eta presio baldintza jakinak behar ditu erreakzioa gerta dadin), baina desintegrazio erradioakiboa kanpoko baldintzen menpekoa ez den berezko prozesua da.

Ikus, gainera
-------------

* Fisika nuklear
* Fusio nuklear
* Fisio nuklear

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q238323
* Commonscat Multimedia: Nuclear reactions

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX526437
* BNF: 119786586 (data)
* GND: 4030343-3
* LCCN: sh85093069
* NDL: 00562379
* NKC: ph135384
* NARA: 10642489
* AAT: 300225763
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q238323
* Commonscat Multimedia: Nuclear reactions
Altsasuko Iñigo Aritza ikastola
**Iñigo Aritza ikastola** 1969. urtean Olaztin (Nafarroa Garaia) sortutako ikastola da. Bi urte beranduago Altsasun gela bat ireki zuen, eta ordutik hona bertan du egoitza. Gaur egun, Iñigo Aritzak 335 ikasle ditu, Ziordiakoak, Olaztikoak, Altsasukoak eta Urdiaingoak.

Altsasuko Ikastola San Juan kaleko etxabe batzuetan abiatu zen. Hasiera hartan, 39 ikasle zituen, eta bi andereño: Olaztitik etorritako Mikele Aierdi, eta Alazne Mercero. Gero, San Juan kaletik Labadero eraikinera aldatu zen; eta azkenik, Altsasuko Udalak emandako lursailari esker, Iñigo Aritza ikastolaren gaur egungo eraikina inauguratu zuten 1979. urtean.

Nafarroa Oinez hiru aldiz egin da Altsasun, Iñigo Aritza ikastola inauguratu zenez geroztik.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Iñigo Aritza, paso a paso por el euskera. Noticias de Navarra» *Noticias de Navarra* (Noiz kontsultatua: 2019-05-29).
2. ↑   **(Ingelesez)** Berria.eus. «Iñigo Aritza ikastolak «bizipozez» hartu du Nafarroa Oinez-en lekukoa» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2019-05-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65216285

 |

* Wd Datuak: Q65216285
Koptoa, VIII. mendea, Varsoviako Museo Nazionala
**Isiltasuna** erabateko soinu eza da. Gizakiaren komunikazioari dagokionez, ez hitz egitea ere hitz honen bidez adierazten da. Kontuan hartu behar dugu, erabateko isiltasuna egonda ere gizakia gai izan daitekeela komunikatzeko. Isiltasuna oso onuragarria da hausnarketarako edo hainbat pentsamendu garatzeko. Isiltasuna soinua bezain garrantzitsua da, izan ere, soinurik ez balego isiltasunik ere ezingo zen egin. Adibidez, musikan, isiltasunik ez balego kantak azkarregiak izango ziren, hauek abesten ari denak ezingo lukeelako arnasa hartzeko unerik hartu. Hitz egiten ari garenean funtsezkoa da isiltasuna, honek jasotako informazioa edo mezua aztertzeko tartea ematen digulako eta beraz, erantzun egoki bat pentsatzeko denbora. Bestalde, isiltasuna asmo dramatikoekin ere erabili daiteke, soinu ezak aurretik egon diren soinuei indar gehiago ematen dielako. Bi isiltasun mota daude:

* Isiltasun objektiboa: soinurik ez egitean datza.
* Isiltasun subjektiboa: isiltasuna asmo dramtikoekin erabiltzean datza.

Ikus, gainera
-------------

* Soinua
* Komunikazioa
* Drama eta musika

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502261
* Commonscat Multimedia: Silence

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11936571t (data)
* GND: 4057571-8
* LCCN: sh85122464
* NKC: ph1002017

 |

* Wd Datuak: Q502261
* Commonscat Multimedia: Silence
Sebastian Brantek gertaerari buruzko poema idatzi zuen.
Dürer margolariak egin zuen bertsioa.
**Ensisheimgo meteoritoa** 1492ko azaroaren 7an Alsaziako Ensisheim eta Battenheim artean erori zen, egungo Frantzian. Beraz, meteorito historikoa da hau, Europan haren testigantza ezagutzen den zaharrena izanik. Hala ere, bostehun urte geroago, erdia gordetzen da.

Historia
--------

Meteoritoa eguerdi aldean erori zen, erorketan zarata handi bat sortuz. Egun horretan hirian Maximiliano I.a Habsburgokoa zegoen (Ensisheim Further Austria edo Vorderösterreich-en hiriburua baitzen). Kuriositateak eraginda, meteoritoaren bi zati eraman zituen oroimen gista. Beste pertsona ezagun batzuk ere gauza bera egin zuten. Jatorriz 127 kiloko meteoritoaren erdia godertzen da egun, Ensisheimgo Udal Museoan; beste zati batzuk beste museoetan aurki daitezke.

Metoritoa artean
----------------

Meteoritoak garaiko gizartean eragin handia izan zuen eta asko izan ziren ikusi edo ikustera bertaratu zirenak. Artista batzuek ere gertatutakoaren bertsioak zabaldu zituzten:

* Sebastian Brantek poema bat eta marrazki batzuk zabaldu zituen.
* Albrecht Dürer margolariak meteoritoa ikusi eta margotu zuen baina, ondoren, gainean, beste margo egin zuen: *San Jeronimo damuduna*.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1344365
* Commonscat Multimedia: Ensisheim meteorite

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1344365
* Commonscat Multimedia: Ensisheim meteorite
Herbehereetako neska gazte gotikoa.
**Azpikultura gotikoa** mundu osoan hedatutako azpikultura eta hiri tribu bat da.

Deskribapena
------------

Azpikultura honetako kide edo jarraitzaileei **gotikoak** esaten zaie eta ezaugarri estetiko nagusiak honakoak dira: arropa iluna (gehienetan beltza), ile iluna, aurpegi zurbila, makilajea, errimel beltzez margotutako begiondoak eta beltzez margotutako azkazalak, eztendun lepoko eta ezkumuturrekoak eta maiz heriotzarekin edo gai ilun eta melankolikoekun zerikusia duten apaingarriak. Beren estetika eta zaletasunak gehienbat beldurrezko literatura eta zinema, Pizkunde eta Viktoriar Aroko estetika eta erromantizismoaren pentsamoldearekin bat egiten du.

Historia
--------

1980ko hamarkadan eta 1990eko hamarkadaren hasieran Alemania eta AEBetan sortu zen azpikultura da. Musikalki garatu zen azpikultura ere bada, deathrock musika azpigeneroaren eragina izan eta bere berezko rock gotiko eta metal gotiko musika azpigeneroak garatu zituen. Siouxsie and the Banshees, The Cure edo Sisters of Mercy taldeak aintzidaritzat jo ohi dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Tribu Urbanoak eta Esteriotipoak • ZUZEU» *ZUZEU* 2017-04-02 (Noiz kontsultatua: 2023-01-30).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q212954
* Commonscat Multimedia: Gothic subculture

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 144360443 (data)
* GND: 4296101-4
* LCCN: sh00002006
* NKC: ph735502

 |

* Wd Datuak: Q212954
* Commonscat Multimedia: Gothic subculture
**Beckham konderria** (ingelesez: *Beckham County*) Oklahomako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Sayre da. 2010eko zentsuaren arabera 22.119 biztanle zituen, Beckham kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Beckham konderriak 2.341,19 kilometro koadro ditu. Horietatik 5,53 ura dira. Beste 2.335,67 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 9,45 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 22.119 pertsonetatik 20.078 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.619 dira. 842 beltzak edo afroamerikarrak. 565 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 173 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 21 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 438 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491646
* Commonscat Multimedia: Beckham County, Oklahoma

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148937294
* LCCN: n81124749
* **Lekuak**
* OSM: 1822191
* TGN: 2001627

 |

* Wd Datuak: Q491646
* Commonscat Multimedia: Beckham County, Oklahoma
**Ephel Duath**, Tolkienen legendariumean eta Eraztunen Jauna eleberrian, Mordorren hegoaldeko eta mendebaldeko muga adierazten zuen mendilerro bat zen, 1500 kilometro baino gehiagoko luzera zuena. Mordorren defentsa nagusia ziren perra erako mendi multzoen bi alde hartzen zituen.

Bere izena, sindarinezkoa da eta **Itzal Ilunaren Defentsa** bezala itzul daiteke. Gizakiek, **Itzalaren Mendiak** bezala ezagutzen zituzten.

Dirudienez, Ephel Duath mendiak, ia zeharkaezinak ziren, eta bertan, bi sarbide baino ez zeuden: Cirith Gorgor eta Cirith Ungol. Lehenak, Mordorreko beste mendikatea zen Ered Lithui edo Errautsaren Mendietatik banatzen zuen.

Bere ekialdeko magalak, modu malkartsuan erortzen ziren mendi artean sartutako haran batetarantz, Morgai barne mendilerrotik banatzen zuena, eta Cirith Ungoleko dorrearen inguruan, mendiarte hori beheko kateko haran garaietara, eta handik, Sauronen bidetik, Orodruin eta Barad-Dûrrera zeharkatzen zuen harrizko zubi batetarantz jaisten zen. Mendebaldeko magaletan, berriz, altu eta malda handikoak zirenak, baso bat jaisten zen bertatik eta amildegiz jositako gune batekin elkartzen zen; Haradeko Bideak, mendien bidea jarraitzen zuen. Hegoaldeko adarrak, Nurn herrialdea, Harad Hurbiletik eta ondoko Khandetik banatzen zuen.

Zenbait ibaik zuten euren iturburua mendikate honetan, eta, ezagunenetako batzuk, Ilunabarreko Eguzkiaren Leihoko Ibaia, Morgulduin eta Poros ibaia ziren, mendebaldeko magaletan jaiotzen zirenen artean. Hegoaldekoetan, Harnen jaiotzen zen, eta Nurnen Itsasoan itsasoratzen ziren izen gabeko bi ibai jaiotzen ziren iparraldekoetan.

Minas Morgul eta Cirith Ungoleko dorreak, Hortzen Dorreetako dorrerik mendebaldekoenaz gain, mendilerroaren mendebaldeko adarrean aurkitzen ziren.
| **Iñigo kalea** |
| --- |
|  Donostia, Parte Zaharra |
| HerrialdeaLurraldea |  Euskal Herria Gipuzkoa |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Iñigo kalea is located in Euskal HerriaIñigo kaleaIñigo kalea | Iñigo kalea is located in GipuzkoaIñigo kaleaIñigo kalea |
| Iñigo kalea is located in Donostiako Parte ZaharraIñigo kaleaIñigo kalea |

 |
| Koordenatuak: | 43°19′27″N 1°59′02″W﻿ / ﻿43.324028°N 1.983944°W﻿ / 43.324028; -1.983944
 |

**Iñigo kalea** Donostiako Parte Zaharreko kale txiki bat da. Konstituzio plazatik Aldamar kaleraino doa. Oso kale zaharra da nahiz eta haren trazaketa aldaketa handiak izan. 1813ko sutean erabat kiskalita gelditu zen. Izen honen jatorria ez da ezaguna.

Trazaketa historikoa
--------------------

1722 urtea baino lehen kale honen izena Iñigo eta Embeltran zen. Trazaketa Plaza Berria egiteko aldatu zen, 1722an. Plaza egin zenean, kalea bi zatitan banatu zen: Iñigo behea, espetxekoa, eta Iñigo garaia, azken hau gaur egun Portu kalea; erdian plaza gelditu zen. Embeltran izena, aldiz, beste kale bat izendatzeko erabili zen.  1813ko sutean erabat kizkalita gelditu zen eta berreraiki zenean Iñigo garaikoaren zatia kaiaraino eraman zen eta izen berria jarri zitzaion, Portu kalea, alegia, eta Iñigo kalea gaur egungo mugetan gelditu zen, Konstituzio plazatik Aldamar kaleraino.

Bai Baiua elkartea
------------------

Kale honetan 1980. urtean sortutako Bai Baiua elkarte polemikoaren lokala zegoen, gaur egun Eguzki (elkartea)rena. Elkarte horrek beste festa eredua sustatzearekin batera, ekologismo alorrean lan dezente egin zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Kalearen ezaugarriak Irutxulo webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25474345

 |

* Wd Datuak: Q25474345
**Jerome konderria** (ingelesez: *Jerome County*) Idahoko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Jerome da. 2010eko zentsuaren arabera 22.374 biztanle zituen, Jerome kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Jerome konderriak 1.559,57 kilometro koadro ditu. Horietatik 12,86 ura dira. Beste 1.546,7 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 14,35 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 22.374 pertsonetatik 21.887 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 6.929 dira. 39 beltzak edo afroamerikarrak. 156 amerikar natiboak ziren eta 12 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 62 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 21 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 197 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q494536
* Commonscat Multimedia: Jerome County, Idaho

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126676937
* LCCN: n81044845
* **Lekuak**
* OSM: 1742094
* TGN: 2000478

 |

* Wd Datuak: Q494536
* Commonscat Multimedia: Jerome County, Idaho
**Barren konderria** (ingelesez: *Barren County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Glasgow da. 2010eko zentsuaren arabera 42.173 biztanle zituen, Barren kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Barren konderriak 1.294,99 kilometro koadro ditu. Horietatik 32,27 ura dira. Beste 1.262,72 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 32,57 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 42.173 pertsonetatik 39.707 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.110 dira. 1.617 beltzak edo afroamerikarrak. 62 amerikar natiboak ziren eta 5 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 181 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 40 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 561 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486081
* Commonscat Multimedia: Barren County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 150101177
* ISNI: 0000 0004 0617 5100
* LCCN: n80161590
* NARA: 10039042
* **Lekuak**
* OSM: 1846498
* TGN: 2000768

 |

* Wd Datuak: Q486081
* Commonscat Multimedia: Barren County, Kentucky
**Eco basea** Star Warseko fikziozko unibertsoko planeta bat den Hoth planetan kokatua dagoen base errebelde bat da.

Eraikuntza
----------

Star Wars V. Atala: Inperioaren kontraerasoa filmean agertzen da. Errebeldeek Inperio Galaktikoaren etengabeko erasoen ondorioz zenbait planetetatik ihes egin ondoren eraikitzen duten basea da. Errebeldeek euren basea han egitea erabaki zuten Hoth gizakiengandik hain urruti zegoen planeta izanda mapetan ere agertzen ez zelako.

Arazoak
-------

Wampak garaitu ondoren, Hothen bizi zen Yetiaren antzeko espezie bat, errebeldeek Eco basea eraikitzeko, hotza eta elurra beste arazorik ez zuten izan.

Suntsipena (V. Atala)
---------------------

Eco basea Inperioak Darth Vaderren aurrean suntsitu zuen, buruzagi errebeldeek, horien artean Han Solo eta Luke Skywalker zeudelarik, tropa errebelde askorekin batera ihes egiteko haina denbora izateko puntuan. Eco baseak ezkutu sortzaile oso erresistente eta indartsu bat zuen, baina inperioko AT-ATen (orolurtar ibiltariak) tiroen ondorioz suntsitua izan zena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8243344

 |

* Wd Datuak: Q8243344
Estrategeionaren hondakinak
**Estrategeiona**, Atenasko agoran dagoen trapezoide formako eraikin bat da. Froga argigarririk gabe, strategosentzako biltzar leku bezala erabiltzen zela uste da.

Borrokarien omenezko zenbait idazkun aurkitu dira agoraren hegomendebaldean, Estrategeionak handik gertu egon behar zuela iradokitzen zuena.

Erabateko ziurtasunik ez dagoen arren, hain zuzen ere toki horretan dagoen K. a. V. mendeko eraikin baten hondakinak, Estrategeionarenak bezala identifikatuak izan daitezke.

Duela ia 2700 urte datatuak dauden bi antzinako hilobiren gainean eraikia izan zen, eta seinale arkeologikoek, Strategos izeneko heroiaren omenezko gurtza heroiko baten presentzia adierazten dute, beranduago, Strategos izena, atenastar jeneralentzako titulu bezala erabili zelarik.

Hamar strategoiek (Perikles, Aristides, Temistokles, Kleon, Altzibiades eta Nizias bezalako pertsonaia ezagunak), urte beterako aukeratuak zirenak, tribu bakoitzeko bana, hemen eztabaidatzen zuten, eta finantza eta barne eta kanpo politikari buruzko erabakiak hartzen zituzten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3082673
* Commonscat Multimedia: Strategeion

---

 |

* Wd Datuak: Q3082673
* Commonscat Multimedia: Strategeion
**Edurne Biritxinaga** **Gaztelurrutia** (Durango) zientzialari eta matematikaria da.

Matematika euskaraz landu zuen lehenengo zientzialarietako bat izan zen. Esate baterako, 1978an Udako Euskal Unibertsitatean hitzaldi bat eman zuen *Euskararen entropia* buruz. 1978an argitaratu zuen *Espazio topologikoak* liburua beste bost emakume matematikarirekin batera (Begoña Carrascal Platas, Mari Carmen Castillo Aranburu, Maria Jesus Esteban, Arantza Laborda Otadui, eta Mari Jose Zarate Azkuna). Hurrengo urtean *Dibisibilitatearen teoria* liburua argitaratu zuen. UEUrekin argitaratu zituen liburu horiek mugarrietako bat izan ziren unibertsitate mailako euskarazko matematikan. 

UZEIk 1982an bi liburukitan argitaratutako *Matematika hiztegia* osatu zuten 11 egile aitzindarietako bat izan zen.

Euskal komunitate zientifikoaren Inguma datu-basean, berak idatzitako 14 lan baino gehiago jaso dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Edurne Biritxinaga Gaztelurrutia :: Inguma - Euskal komunitate zientifikoaren datu-basea» *www.inguma.eus* (UEU) (Noiz kontsultatua: 2022-07-16).

Ikus, gainera
-------------

* Jesus Mari Larrazabal

* Karlos Santamaria
* Maria Jesus Esteban
* Begoña Carrascal

Kanpo estekak
-------------

* Edurne Biritxinaga Gaztelurrutia Inguma datu basean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107965766

 |

* Wd Datuak: Q107965766
**Estratotipoa** unitate edo muga estratigrafiko baten ezaugarriak ongien erakusten duen ebakia da, hau da, erreferentziazkoa edo ereduzkoa dena. Unitate estratigrafiko bat (lito-, bio-, krono- edo magnetoestratigrafiko) formalki definitzeko, urrats batzuk bete behar dira, horien artean, estratotipoa izendatzea eta ezaugarritzea. Horretaz gain, estratotipoak ere baldintza egokiak izan behar ditu aztertzeko, besteak beste, azaleramendua jarraitua eta hiato gabea izatea, bertaratzeko erraza eta azaleramendu babestua izatea

Kronoestratigrafiaren kasuan, estratotipoak (edo kronoestratotipoak) ez dira unitateenak izaten, unitateen mugenak (muga-estratotipoak) baizik. Horren arrazoia zera da: azaleramenduetako geruza-segidak askotan ez dira igarotako denbora ororen erregistroa, etenguneak edo hiatoak (erregistrorik gabeko denbora-tarteak) izaten baitituzte beren baitan. Azaleratutako geruza-segida baten barneko erregistro-gabezia posible horiek saihestearren, unitateen mugak definitzen dira. Era horretan, beraz, unitate kronoestratigrafiko bat dagozkion bi mugen artean dagoen arroka oroz osatuta dagoela jotzen da. Kanbriarraurrearen kasuan, aitzitik, ez dago muga-estratotiporik, hain zuzen ere, mugen irizpide markatzaileak adin absolutu zehatzak direlako eta, beraz, ez dagoelako erreferentziazko ebakirik. Proposaturiko muga-estratotipo bat onartua izan dadin, nazioarteko oniritzia behar du. Estratigrafiaren Nazioarteko Batzordeak (ICS) eman behar du oniritzia, eta, ondoren, erakundearen aldizkari ofizialetan (*Episodes* eta *Lethaia*) argitaratu behar dute.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-12-14).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2911158
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2911158
Erlama edo erregina —erdian— erle langileekin.
**Erlama** edo **erle erregina** hiru erle motako bat da (besteak erle langileak eta erlamandoak direlarik). Arrautzak jarri eta erruten dituen bakarra da, 50.000 inguru urtero. Ernaldutako arrautzetatik erle langileak jaiotzen dira; ernaldu gabekoetatik, aldiz, erlamandoak. Erle erregina, beraz, erlauntza batean dauden erle guztien ama izaten da.

Erle erregina ez da erlauntzetik ateratzen, kopula egiteko edo erlekume berri bat sortzeko izan ezik. Hiru urte inguru bizi ohi da.

Erlama erregina-jelez elikatutako erlea da. Erregina-jelea oso nutritiboa da, eta proteina bereziak ditu, erle arrunta erlama bihurtzen dutenak.

Erlauntzetik ateratzen denean, eztei-hegaldiak egiten ditu. Hegaldi horietan hainbat erlamandorekin kopulatzen du, eta horrek koloniaren aldakortasun genetikoa areagotzen du. Erlauntz baten erle langileek ama bera dute, baina ez aita. Ernaldu eta bost egunetara erle erregina arrautzak erruten hasten da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q816345
* Commonscat Multimedia: Apis mellifera queen

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2012001918

 |

* Wd Datuak: Q816345
* Commonscat Multimedia: Apis mellifera queen
**Barbara Nikomediakoa** (grezieraz: Αγία Βαρβάρα; Nikomedia, III. mendea) birjina eta martiri kristaua izan zen. Epaitegira eraman ondoan, aitak berak bete zuen epaileen erabakia, eta burua moztu zion alabari; hagiografiak dioenez tximista batek jo zuen aita eta zerraldo utzi berehala.

Santa Barbararen irudi eta erretaula, Donostiako Santa Maria basilikan.Santa Barbara eta Barbara Donea izenak eman dizkiote fededun katolikoek. Tximisten eta trumoien aurka babesten du. Artilleroen, meatzarien, harginen eta orokorrean lehergailuekin lan egiten dutenen zaindaria da, baita argiketaria ere. Aro Modernoko gotorlekuei Santa Barbara izena eman zitzaien maiz, bertatik kanoikadak igortzen zirelako.

Ikur-ezaugarriak
----------------

Ohikoa da hiru leihodun dorre batekin irudikatzea, dorre batean giltzapetua egon bitzen eta hiru leihoek Hirukotasun Santua irudikatzen dutelako. Hori ikono ohikoenak izanik ere, beste hauekin egin izan dira haren margolanak eta eskulturak: ezpata, kaliza, martirien palma, tunika, soineko edo kapa gorriz jantzita (Jesukristoren odola), eta noizbehinka, harrizko blokeak, harginen zaindaria baita.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2017/12/23 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Barbara Nikomediakoa*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q192816
* Commonscat Multimedia: Saint Barbara

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 35826107
* ISNI: 0000 0000 8892 2587
* BNC: 000392838
* GND: 118506471
* LCCN: n83059080
* NKC: jn20020903025
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00775/eu\_b\_0833/b0833
* GEA: 1906
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 27963

 |

* Wd Datuak: Q192816
* Commonscat Multimedia: Saint Barbara
Errotabirusak, mikroskopio elektronikoan ikusita
**Errotabirusak** *Rotavirus* generoan sailkatzen diren birusak dira, *Reoviridae* familiako partaideak direnak. Haien izena latinetik dator (*Rota*: gurpila); izan ere, mikroskopio elektronikoan ikusita gurpil baten antzeko itxura dute (*irudia*). Gaur egun (2010ean) 7 talde daude Rotavirus generoan, horietako 3 giza-patogenoak.

Errotabirusak 1973an isolatu zituen lehenengoz Ruth Bishop mikrobiologo australiarrak, gastroenteritis latza zuten haurren heste-ehunak aztertuz: ehun horietan, mikroskopio elektronikoan behatuz, gurpil itxura zuten birusak zeuden, errotabirusak.

Errotabirusek haur txiki asko infektatzen dituzte, gorakoak eta beherakoak eraginez. Beherakoak oso larriak dira batzuetan, eta deshidratazio bortitzaren ondorioz heriotzaraino eraman dezakete. Horren ondorioz mundu osoan 600.000 haur hiltzen dira urtero, garatze-bidean dauden herrialdeetan batez ere.

Egitura
-------

Errotabirusek harizpi bikoitzeko RNA dute material genetiko gisa, 11 pusketan zatituta. Kapside ikosaedrikoa dute, kanpoko bilgarririk ez duena.

Gripearen birusarekin gertatzen denaren antzera, RNAren zatiketak birusaren aldakortasun genetikoa areagotzen du, RNAren zatien arteko errekonbinaketa genetikoa errazten duelako.

Patogenia
---------

Errotabirus batzuek gastroenteritis akutua eragiten dute. Haur txikiak izan ohi dira kaltetuenak, baina infekzioak adin guztietan du eragina. Euskal Herrian kasu gehienak neguan gertatzen dira, eta kutsapen bidea gorozki-ahokoa da, hesteetako infekzio gehienen antzera. Gaitzaren inkubazio epea 2 egunetakoa da, eta gero beherako akutua dator, goragaleak, sukarra eta sabeleko minarekin batera. Sintomek astebete inguru irauten dute, eta gero berez desagertzen dira.

Azken urteotan ahalegin handiak egin dira gastroenteritisa sortzen duten errotabirusen aurkako txerto bat bilatzen; 2006an bi kaleratu ziren, *Rotarix* eta *Rotateq* izenekoak, birus motelduak dituztenak eta aho bidetik hartzen direnak. Emaitzak itxaropentsuak izan dira.

Kanpo estekak
-------------

  

* Beherakoen aurkako txertoa. Oraingoan bai?[*Betiko hautsitako esteka*]
**El Yeso** Andeetan dagoen urtegi bat da, Txileko Santiagoko metropolitar eskualdean. Yeso ibaiaren presetzeak eratu zuen, Maipo ibaiaren arroaren zati dena. Urtegiak 250.000 metro kubikoko edukiera du eta 1964an osatu zen.

El Yeso urtegia, gertuko Laguna Negra aintzirarekin batera, edateko uraren iturri garrantzitsua da Santiagorako.

Haren urak tonu turkesa du, eta egokia da arrantzarako eta windsurferako.

Presa
-----

Presa lurrezko presa bat da, 350 metroko luzera duen buztinezko nukleo inklinatua duena, eta 62 metroko altuera, 6 metroko zabalera bere gailurrean eta 560 000 metro kubikoko harresi bolumena. Uretara ematen duen ezponda 0,40 eta 1,0 metro arteko lodiera duen harkaitz-geruza batek babesten du, eta ibaian behera metro bateko lodiera duen harkaitz-geruza batek. Urtegi honek 250 milioi metro kubiko biltegiratzeko ahalmena du.

Hidrologia
----------

Urtegiaren arroak, batez beste, itsas mailatik 4.000 metroko altitudea du, eta 360 km²-ko azalera, eta bere altitude handiagatik, hidrologia elurtarra ematen zaio. Urtegira sartzeko batez besteko emaria 10 m³/s-koa da, eta magnitude handienak abendua eta urtarrila bitartean izaten ditu.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4563124
* Commonscat Multimedia: Embalse El Yeso

---

* **Lekuak**
* OSM: 10040550

 |

* Wd Datuak: Q4563124
* Commonscat Multimedia: Embalse El Yeso
**Errotaburuko dorreak** Gipuzkoako Donostia hiriburuan dauden bi bulego eraikin dira. Ibaetako Errotaburu auzunean daude, Errotaburu pasealekuko 1. eta 2. zenbakietan, eta Amerika plazako edo Errotaburuko biribilgunearen alboan.

1990eko hamarkadako hasieran Gipuzkoako Foru Aldundiak Gipuzkoako Ogasunaren egoitza izan zitezen eraikitzeari ekin zien. Blas Urbizu arkitektoak beste batzukin elkarlanean diseinatu zituen. 1992an amaitu ziren, baina Ogasun Sailak dorre bakar batekin moldatzen zenez (1. zenbakia), beste dorrea (2. zenbakikoa) FREMAP aseguruetxe baten egoitza da.

2005ean Gipuzkoako Ogasuna dagoen dorreak bere bi solairu erre zituen sutea jasan zuen.

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko eraikinik garaienen zerrenda
* Atotxako dorrea
* Anoetako dorrea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25474437
* Commonscat Multimedia: Errotaburuko dorreak

---

 |

* Wd Datuak: Q25474437
* Commonscat Multimedia: Errotaburuko dorreak

**Luanda errorea in Modulu:Navbar at line 58:Invalid title Donostiako leku interesgarriak.**
**Erronkariko monasterioa** edo *Done Martie monasterioa* Nafarroa Garaiko Erronkariko ibaxako Erronkari udalerrian dagoen monasterio zahar bat da.

Historia
--------

Done Martie monasterioa, X. mendearen amaieran dokumentatua (Aznar bere abadea dohaintza-akta bat sinatzen ageri da Leireko monasterioan). Monasterioa Nafarroako Erresumako garrantzitsuenetako bat zen orduan, bere abadea errege akta sinatzen agertzen baita Igariko, Burdaspariko eta Obelbakoarekin batera. 1085eko urtarrilaren 28an sartu zuen Antso V.a Ramiritz erregeak Leireko abadian, Zigozeko eta Baongo dekaniekin eta Añozeko, Erronkariko, Gardeko eta Nabarzatoko elizekin batera. Done Martie leirear Donejakue bide ezezagunaren mugarri garrantzitsuenetako bat da, Zaraitzu eta Erronkaribar ibarretan barrena; Gardeko eliza bera ere Done Jakue apostoluari eskainia dago. Leireren gainbeherarekin, bizitza monastikoa desagertzen da. Gaur egun, gazta-fabrikatik gertu geratzen dira hondakinak.Erreferentziak

*

Ikus, gainera
-------------

* Erronkari

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111056525

 |

* Wd Datuak: Q111056525