recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Siberiar huskya** txakur arraza bat da, berez lanerakoa eta jatorriz mendebaldeko Siberiakoa.

Jatorriz, Siberiaren iparraldekoa da. Hango txuktxi indigenek hezi zuten egun siberiar husky deritzon arraza. Hainbat lan egiten zuten: karga handiak lera bidez garraiatzen zituzten distantzia luzeetan eta kondizio gogorretan, Txuktxien basahuntzak zaintzen zituzten, eta haurrak berotzeko ere balio zuten.

Deskribapena
------------

Tamaina ertaina du siberiar huskyak: 16-29 kilo eta 51-60 cm garai. Otsoaren antz handia du; izan ere, otsotik hurbilen dagoen txakur-arraza da; zaunka egiteko modua eta kideak babesteko jarrera ere otsoen antzekoa du. Ile trinko eta lodia du, eta bi ile-geruza. Ile gris, beltz, gorrixka edo marroixka gailentzen zaio, baina kolore zuriko ilea izan ohi du hanketan, sabelaldean eta muturrean. Begiak marroiak, berdeak edo urdinak izan ohi dira.

Izaerari dagokionez, txeratsua eta lagunkoia da, lotura estuak izaten ditu zaintzaileekin, eta bereziki gustuko ditu haurrak. Izan ere, bere saldoa babesteko beharra du, otsoek bezala; hori dela eta, larderiaz zainduko du bere familia. Beste txakurrekin dagoenean, nagusi nor den adieraziko dute beti.

Oso aktiboa eta bizia da, eta korrika ibiltzea eta ariketa fisikoa egitea eskatzen dio senak. Zenbait kirol egiten dira siberiar huskyarekin; lera-lasterketak dira ezagunenak.

Osasuna
-------

Osasun oneko txakurra da. 12 edo 14 urte bizi ahal dira. Baina batzuk iraun dira 25 urte eta errekorra 29 urterekin dago.

Kirola
------

Huskyekin kirol asko egiten dira. Ezagunenak hauek: lera lasterketak eta eskiekin. Batzuk kirol olinpikoak dira.

Historia
--------

### Alaskan

Alaskara eraman zituzten 1908an. Meategietako urrea eramateko lerekin, posta eta pertsonen erreskaterako ere erabiltzen zituzten.

XX. mendearen hasieran, siberiar huskya Alaskara eraman zuten, urrearen sukarra piztu zenean. Meategietako urrea leretan garraiatzeko, posta leku batetik bestera eramateko eta pertsonak salbatzeko erabiltzen zituzten. Berebiziko zeregina izan zuten bazter hotz eta gogor haietan gizon-emakumeei bizirauten laguntzeko. Robert Peary AEBko almiranteak, adibidez, siberiar huskyak hartu zituen lagun, Ipar Polora egindako espedizioetarako. Handik, Kanadara eta Estatu Batuetara zabaldu ziren geroago. Hasieran lerak bultzatzeko baliatu bazituzten ere, etxeko animalia bihurtu ziren gero.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q39295
* Commonscat Multimedia: Siberian Husky

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph161690
* NARA: 10648546
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q39295
* Commonscat Multimedia: Siberian Husky
*Artikulu hau Potentzia unitateari buruz buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Zaldi (argipena)».*
**Zaldi-potentzia** (**ZP**) edo **Zaldi-indarra** potentzia neurtzeko erabiltzen den unitatea da, Nazioarteko Unitate Sistemakoa ez dena.

**P = m.g.v**

Sistema metrikoan
-----------------

Definizioz 75 kilopondio pisatzen duen zerbait m/s 1eko abiaduraz bertikalki igotzeko behar den potentzia da:

* **m** = 75 kg
* **v** = 3,6 km.h-1 = 1 m.s-1
* **g** = 9,806 65 m.s-2

Honela:

**P = m.g.v = 735,498 75 watt = 1 ZP**

*Horsepower*
------------

*Horsepower* (HP) potentzia unitate anglosaxoia da. Horse Power bat bertikalki 33.000 Librako masa duen objektu bat oin/minutuko abiaduran altxatzeko behar den potentzia da. Honela kalkulatzen da:

* **m** = 55 libra (1 libra = 0,453 592 37 kg)
* **v** = 10 oin segundoko (1 oin = 0,3048 m)
* **g** = 9,806 65 m.s-2

**P = m.g.v = 745,699 8 watt = 1 hp**
Laburdura « hp » da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q160857
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q160857
*Eagle and Child* pub, *Inklings* taldea biltzen zen tokia.
Eagle and Clild pub. Izkina horretan biltzen zen taldea, The Rabbit Room deitzen zioten.
***Inklings*** talde literario britaniarra izan zen. Partaide gehienak Oxfordeko Unibertsitatearekin lotuta zeuden eta sinismen kristauak zituzten. Taldearen bilkurak 1930eko hamarkada hasieran hasi zen hirurogeiko hamarkada arte; izan ere, taldearen urte aberatsenak 1949 arte iraun zuen. Literatura zale porrokatuak ziren eta narratibari eta fikzioari balore berezia ematen zieten. Fantasiazko literatura bultzatu zuten.

### Taldearen partaideak

Garaian ohikoa zen moduan, guztiak gizonak ziren. Emakume bakarra hurbildu zen bileretara: Dorothy L. Sayers. Literatura hizketaldiaren partaide nagusiak hauek ziren:

* Owen Barfield
* J. A. W. Bennett
* Lord David Cecil
* Nevill Coghill
* Hugo Dyson
* Adam Fox
* Roger Lancelyn Green
* Robert Havard (*Humphrey*)
* C. S. Lewis (*Jack*)
* Warren Lewis (*Warnie*, C. S. Lewisen anaia nagusia)
* J. R. R. Tolkien (*Tollers*)
* Christopher Tolkien, aurrekoaren semea
* Charles Williams

Ohiturak eta bilerak
--------------------

Zurezko plaka batek gogorazten du taldea esertzen zen tokia.
Taldea toki desberdinetan joan zen biltzen. 1949 arte, ostegunetan, afaldu ondoren Lewisen geletan biltzen zen, Oxfordeko Unibertsitatearen *Magdalen College*n. Bilkura horietan filosofia eta literaturari buruz hitz egiten zuten edo norberak egindako testuak irakurtzen zuten. Bilera horietan, esaterako, Tolkienen *Eraztunen Jauna* edo Charles Williamsen *All Hallows' Eve* lehen aldiz aurkeztu ziren. Dena dela, bilerak ez ziren oso formalak eta bazegoen txantetarako lekua. Denborarekin beste lokaletan ere bildu ziren: astearteetan, eguerdian, Oxfordeko *Eagle and Child* pubean. Geroago ere kale bereko beste pub batera hasi ziren joaten, *Lamb & Flag*.

Taldea oso informala zen: ez zegoen ez araurik ezta estatuturik ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Kilby, Clyde S. and Mead, Marjorie Lamp, eds. (1982) *Brothers and Friends: the diaries of Major Warren Hamilton Lewis*, 230 or. San Frantzisko: Harper and Row.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:C. S. Lewis & The Inklings Resource Site.
* **(Ingelesez)**:C. S. Lewis Foundationen webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q81984
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q81984
*Mollisia cinerea*

Ez du sukalderako balio.

Deskribapena
------------

**Fruktifikazioa:** Espezie sesil txiki bat, 0,5 eta 2 mm bitarteko diametrokoa, hasieran kopa formatik azetabulo formara doa, eta gero forma irregular inguratua eta tolesduna hartzen du. Himenioa, gris koloretik gris-okre antzekoraino doa. Ertza askotan zurixka izaten da perretxikoa gaztea denean. Kanpoko azalera fin-fin iletsua da eta gris-arrexka kolorekoa eta oinarrian hifa hialianarrez inguratua. Espezie hau taldekoia da eta soropildua hazten da, eta elkarren ondoan ale asko estututa garatzen dira.

**Etimologia:** *Cinerea* epitetoa koloreagatik du.

Jangarritasuna
--------------

Ez du sukaldaritzarako balio.

### Nahasketa arriskua

*Tapezia fusca* eta *Mollisia ligni* delakoekin nahas daiteke.

Sasoia eta lekua
----------------

Urte osoan zehar ugaria, batez ere haritzetan (*Quercus*) eta pagoetan (*Fagus*), deskonposatzen ari diren egur hezeetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo.  (1987). *Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color.*  Iberduero, 804 or. ISBN 84-404-0530-8..
Douglas A-26 C Invader estatubatuar hegazkina 1961eko apirilean Kubako Aire Armadaren kolorez margotu zuten Cochinos badiako inbasioan parte hartzeko.
**Bandera faltsuko operazioak** gobernuek, korporazioek eta beste erakunde batzuek egindako ezkutuko operazioak dira, beste erakunde batzuek egingo balituzte bezala agertzeko diseinatuak. Konspirazioaren teorien aldekoek askotan erabiltzen dute terminoa isilpeko operazioak deskribatzeko.

Historian zehar hainbatetan erabili izan den bandera faltsuko operazioa, gaztaka politiko-militar bateko momentu zehatz batean programatu eta burutzen den operazio mediatikoa da.

Izena kolore faltsuak jasotzearen kontzeptu militarretik dator; hau da, norberarena ez den beste herrialde bateko banderatik. Eraso terroristak, batzuetan, bandera faltsuko operazioak izaten dira. Adibidez, Italiako tentsio-estrategia kasu (Europa mailan, Gladio operazioaren barruan kokatu zena), 1970eko hamarkadan ezker muturreko erakundeei, anarkistei eta komunistei leherketa batzuk egotzi zitzaizkien, eta, egitaz, eskuin muturreko erakundeek egin zituzten, Italiako zerbitzu sekretuekin lankidetzan, mugimendu sozialak gaitzesteko eta errepresioa justifikatzeko.

Espioitza arloan, askotan erabiltzen dituzte bandera faltsuko teknikak, espioitzarako agenteak biltzeko edo dokumentu sentikorrak lapurtzeko. Hauek gobernu lagunentzat edo gobernu propioarentzat lan egiten dutela sinetsita daude.

Itsas gerretan, praktika hau onargarritzat jotzen dute, borroka aurretik bandera faltsu erriatu eta bandera nazional egokia altxatzen baldin bada. Gurutzaontziek horrela jardun zuten bi Mundu Gerretan. Britainiar q-boatak nabarmenak izan ziren teknika hau erabiltzean. Alemaniak itsaspekoak erabili zituen erantzun gisa. Adibide nabarmenenean, 1941ean *Kormoran* gurutze-ontzi laguntzaile alemaniarrak *HMAS Sydney* gurutze-ontzi laguntzailea ezustean harrapatu eta hondoratu zuen, Australiako gerraontzi batean inoizko bizi galera handiena eraginez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Usckinski, Joseph.  (2018/10/27). «Five things to know about ‘false flag’ conspiracy theories» *The Washington Post*.
2. ↑   Trebiño, Ibai.  (2015/02/12). «Laugarren belaunaldiko gerra (II): Kramatorsk-eko sarraskia eta Poroxenkoren bake faltsua» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Albiac, Gabriel.  (2002/07/11). «Valpreda muere» *El Mundo*.
4. ↑   **(Ingelesez)** ABC TV.  (2004-9-19). *Searching for HMAS Sydney.* .

Ikus, gainera
-------------

* Ad hominem argudioa
* Agente zirikatzaile
* Astroturfing
* Divide et impera
* Gerra psikologiko
* Gorroto-diskurtso
* Propaganda beltz

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q420474

 |

* Wd Datuak: Q420474
**Falklandetako Gerra** edo **Malvinetako Gerra**, **Hego Atlantikoko Gerra** izenarekin ere ezaguna, Argentina eta Erresuma Batuaren arteko gatazka armatua izan zen, Hegoaldeko Georgiak, Hegoaldeko Sandwichak eta batez ere Falkland uharteetan jazo zena. Gerrak hiru hilabete iraun zuen, 1982ko apirilaren 2tik (Argentinak uharteak okupatu zituen) 1982ko ekainaren 14ra (argentinarrak errenditu egin ziren).

Gerra operazioen mapa.
Gatazkaren iturburua uharteen gaineko subiranotasunean datza. 1833. urtean, Erresuma Batuak indarrez eskuratu zituen Argentinaren eskuetan zeuden hiru uharte multzoak. Ordutik, Argentinak ez du sekula aitortu uharteon gaineko kontrol britainiarra, eta eskubide osoko lurralde argentinartzat ditu, administratiboki Tierra del Fuego, Antartida eta Hego Atlantikoko Uharteak deritzon probintzian kokatzen dituelarik. Era berean, Argentinako konstituzioaren begietara, ofizialki britainiarrak diren Falkland uharteetako biztanleak argentinar herritarrak dira.

Gatazka 1982ko apirilaren 2an hasi zen, argentinar soldaduak uharteetan sartu zirenean. Aise berenganatu zituzten Falklandak, inor hil gabe. Britaniarren erantzunaren zain, asteak eman zituzten defentsak prestatzen. Diplomazia saioek huts egin zuten, eta Erresuma Batuak bere erantzun militarra abiatu zuen maiatzaren 27an, Corporate Operazioa, uharteak berreskuratzeko asmoz. Hildako ugari eragin zuten borrokaldi latzen ostean, argentinarrek errendizioa eskatu behar izan zuten ekainaren 14an, britainiarren nagusitasun militarrari aurre egin ezinik. Argentinarentzat berealdiko porrota izan zen, eta gertakari hark erregimen militarraren amaiera bizkartu zuen.

Militar argentinarrak preso ekainaren 15ean, Port Stanleyn.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q48249
* Commonscat Multimedia: Falklands War

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX527833
* BNF: 11967947x (data)
* GND: 4016362-3
* LCCN: sh85046967
* NKC: ph120128
* NARA: 10639187
* SUDOC: 027691403
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q48249
* Commonscat Multimedia: Falklands War
**Potsdamgo Aldarrikapena** edota **Japoniaren Errendizioaren Baldintzak Zehazteko Aldarrikapena**, 1945eko uztailaren 26an, jada Bigarren Mundu Gerraren amaieraldera, Harry S. Truman, AEBetako presidenteak, Winston Churchill, Erresuma Batuko lehen ministroak, eta Chiang Kai-shek, Txinako Errepublikako presidenteak, Potsdamgo Batzarran adostutakoaren arabera, Japoniaren errendizioaren baldintzak zehazten zituen aldarrikapen bat izan zen, bestelakoan, Japoniar Inperioak "berehalako eta erabateko suntsiketari" aurre egin beharko ziolaren mehatxua iragarriz, alegia, Hiroshima eta Nagasakiko bonbardaketa nuklearrak.

Potsdamgo Batzarreko ekitaldi bateko partaideak, tartean Clement Attlee, Ernest Bevin, Viatxeslav Molotov, Iosif Stalin (uniforme zuriz), William D. Leahy, Joseph E. Davies, James F. Byrnes eta Harry S. Truman (eskuinean).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q163244
* **Identifikadoreak**
* NDL: 00569176
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q163244
**Osasunaren ereserkia** Nafarroako Osasuna futbol taldearen ereserki ofiziala da. Manuel Turrillas musikagileak konposatu zuen eta Los Iruña'ko taldeak grabatu zuen bere bertsiorik ezagunena, Osasunaren etxeko partidetan bozgorailuetatik entzuten dena, hain zuzen.

Historia
--------

Turrillas maisuak ereserkia konposatu zuen eta 1960ko hamarkadan *Los Iruñako* musika taldeak grabaketa burutu zuen.

Hitzak
------

El "once" de Osasuna, valiente y luchador defiende  

sus colores con brío arrollador  

y por eso los hinchas le gritan sin cesar: Osasuna  

¡aúpa! que tú sabes triunfar.

De tu blusa y tu bandera, fuerte y rojo es el color de  

tu blusa y tu bandera,  

como el roble montañés y el vino de la ribera vibra  

en ti Navarra entera  

en donde quiera que estés.

Artistas en el juego, dominan el balón derrochan  

valentía y luchan con tesón  

y el público entusiasta así suele gritar: Osasuna  

¡aúpa! que tú sabes triunfar.

De tu blusa y tu bandera, fuerte y rojo es el color de  

tu blusa y tu bandera,  

como el roble montañés y el vino de la ribera vibra  

en ti Navarra entera  

en donde quiera que estés.

Osasuna valiente, no dejes de luchar que Navarra te  

admira porque sabes jugar.  

Osasuna valiente, juega con ilusión que jugando y  

venciendo tú serás campeón.

Kanpo estekak
-------------

* Osasunaren ereserkia Osasunaren webgunea entzungai **(Gaztelaniaz)**
* Osasunaren ereserkia entzungai. Youtube.com **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265325

 |

* Wd Datuak: Q12265325

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Osasuna |  |
| **Kideak:** Futbolariak  •  Entrenatzaileak  •  Presidenteak**Taldeak:** Osasuna B  •  Osasuna Femenino  •  **Instalazioak:** Sadar  •  Taxoare**Antzinakoak:** Zabalguneko zelaia  •  Zalditegiko zelaia  •  Donibane estadioa**Historia**: Osasunaren historia  •  Osasunaren ibilbidea EuropanOsasunaren sailkapenen zerrenda**Ereserkiak**: Osasunaren ereserkia |
**Victoria Claflin Woodhull**, beranduago **Victoria Woodhull Martin** bezala ezaguna (1838ko irailaren 23a - 1927ko ekainaren 9a), emakumeek bozkatzeko eskubideraren aldeko lider bat izan zen Ameriketako Estatu Batuetan.

Biografia
---------

1872an Ameriketako Estatu Batuetako presidentetzarako hautagai moduan aurkeztu zuen bere burua, hori egiten zuen lehen emakumea bihurtuz. Hauteskunde horietan emakumeek ez zuten botorik emateko eskubiderik ere izan. Oso ideia aurrerakoiak zituen bere garairako, eta adibidez, munduko langileria antolatu asmo zuen Langileen Lehen Internazionalarekin bat egin zuen.

Lan erreformen eta emakumeen eskubideen aldeko aktibista izateaz gain, Woodhullek maitasun askea babesten zuen, gobernuaren eskuhartzerik gabe ezkondu, banandu edo seme-alabak edukitzeko askatasuna izatea.

Woodhull bi aldiz pasa zen pobreziatik aberastasunera: lehen aldian, terapia magnetikoarekin egindako lanari esker lortu zuen arrakasta; bigarren aldia mugimendu espiritualistara batu zenean izan zen, 1870eko hamarkadan. Bere hainbat artikuluren autoretza eztabaidagai den arren (zenbait idatzi eta hitzartze bere laguntzaile eta bigarren senarraren elkarlanarekin egindakoak izan ziren), emakumeen bozka eskubidearen aldeko mugimenduetan eta bestelako sektore kaltetuen aldeko lanean oso paper garrantzitsua izan zuen. Bere ahizparekin batera Wall Streeten finantza-artekaritza bat zuzentzen lehen emakumea izan zen eta AEBetan egunkari bat martxan jarri zuten lehen emakumeak ere izan ziren, egunkaria 1870ean hasi zen publikatzen, *Woodhull & Claflin's Weekly* izenarekin.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «PressReader.com - Connecting People Through News» *www.pressreader.com* (Noiz kontsultatua: 2018-03-08).
2. ↑
3. ↑   **(Ingelesez)** History, Bill Kemp Archivist/Historian McLean County Museum of. «‘Free love’ advocate Victoria Woodhull excited Bloomington» *pantagraph.com* (Noiz kontsultatua: 2018-03-08).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q260378
* Commonscat Multimedia: Victoria Woodhull

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 40187572
* ISNI: 0000 0000 8222 8682
* BNF: 11942779c (data)
* GND: 119403382
* LCCN: n80109891
* SNAC: w6xm94pf
* SUDOC: 027371697
* Open Library: OL350689A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Gutenberg proiektua: 53120

 |

* Wd Datuak: Q260378
* Commonscat Multimedia: Victoria Woodhull
Tristan Taormino 2007ko *Feminist Porn Awards* sari-banaketa ekitaldian, Toronton.
**Pornografia feminista** emakumeek sortutako edota emakumeei zuzendutako pornografia generoa da. Emakumeek sexu-berdintasuna eta gozamenaren bidez askatasuna lortzea bultzatzeko jaio zen. Feminismoaren hirugarren olatuan, emakumeak prest zeuden askatasuna eta sexu-berdintasunaren eskubideak aldarrikatzeko helduentzako entretenimenduaren industrian sartuz.

Zuzendariak
-----------

Porno feminista zuzendari nabarmenenak Courtney Trouble, Candida Royalle, Tristan Taormino, Madison Young, Shine Louise Houston, Jincey Lumpkin, Ovidie eta Erika Lust dira.

Sariak
------

2006az geroztik, urtero Feminist Porn Awards sariak banatzen dira urtero Toronton, sexu-jostailu feministak saltzen dituen saltoki batek antolaturik. Sariak honako irizpideak jarraituz ematen dira:

1. Emakume batek parte hartu du lanaren ekoizketan, idazketan, zuzendaritzan, etab.
2. Emakumearen egiazko sexu-gozamena erakusten du.
3. Film batean irudikatutako sexu-mugak hedatzen ditu eta porno konbentzionalean aurki daitezkeen estereotipoei aurre egiten die.

Europari dagokionez, 2009az geroztik film onenak PorYes sarietarako hautatzen dira urtez urte.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1862177

 |

* Wd Datuak: Q1862177
|  |
| --- |
| **Kabuki antzerkia**1 **UNESCOren gizateriaren ondarea** |
| 
Ginzako kabukiza, Tokioko kabuki antzoki garrantzitsuenetakoa |
| **Mota** | Kultura Ondare Immateriala |
| **Erreferentzia** | 00163 |
| **Kokalekua** |  Japonia |
| **Eskualdea2** | Asia eta Pazifikoa |
| **Izen ematea** | 2008 (XXXII. bilkura) |
| 1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) 2 UNESCOren sailkapena |

**Kabukia** (japonieraz: 歌舞伎, *kabuki*?)
 japoniar antzerki tradizionalaren forma bat da. Musika, dantza, eta mimoa biltzen ditu kabuki antzezpenak eta antzezleek, apaintzeko, margoak eta jantzi ikusgarriak erabiltzen dituzte, eta nabarmengarria da obra dramatikoen estilizazioa. 2008an UNESCOk Gizateriaren Kultura Ondare Immaterial izendatu zuen.

Etimologia
----------

Hitzaren karaktereek «kantatu» (*ka*), «dantzatu» (*bu*) eta «trebetasun», «antzea» (*ki*) esan nahi dute. «Kantatzearen eta dantzatzearen artea» itzuli ohi izan da.

Historia
--------

Tradizioaren arabera kabuki antzerkia Okuni dantzariak sortu zuen XVI. mendean. Gero, XVII. mendearen amaieran eta XVIII.aren hasieran beheraldia izan bazuen ere, kabuki antzerkiak arrakasta handia izan du beti Japoniako publikoaren aurrean. Antzerki molde tradizional hori landu duten idazlerik ezagunenak ditugu Sakata Tojuro (1645-1709), Ichikawa Danjuro (1660-1704), Yoshizawa Ayame (1673-1729), Tsuruya Nanboku IV.a (1755-1829) eta Kawateke Mokuami (1816-1893).

Kabukiaren osagaiak
-------------------

Aspaldiko denboretan ohikoa zen kabukiko aktoresa eta publikoko gizonen artean fabore trukean sexu harremanak izatea.
Historiatik edo kondaira zaharretatik harturiko gertakariak eta egitandiak izaten dira gai nagusiak, nahiz eta hirietan giroturikoak ere agertzen diren. Gehienetan bost ekitaldi luzek osatzen dute saioa eta agertoki handietan antzeztu ohi dira. Gizonezko antzezleak izaten dira guztiak; horiek maiz, obraren haria etenda, publikoari hitz egiten diote eta formula jakinen arabera erantzuten die hark.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑    *Kabuki theatre.*  unesco.org (Noiz kontsultatua: 2016-12-31).

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Kabuki Web, kabuki-bito.jp
* **(Ingelesez)** Kabuki 21, kabuki21.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q199701
* Commonscat Multimedia: Kabuki

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12650539x (data)
* GND: 4138350-3
* LCCN: sh85071227
* NDL: 00564368
* NKC: ph121385
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q199701
* Commonscat Multimedia: Kabuki
**Etiopiako Herri Errepublika Demokratikoa** (EHED, ingelerako siglak: PDRE; amhareraz: የኢትዮጵያ ሕዝባዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ) Etiopiaren izen ofiziala izan zen 1987tik 1991ra, Mengistu Haile Mariamen Etiopiako Langileen Alderdiak gobernu komunista ezarri ondoren. Sorrerak Dergaren deuseztea ekarri zuen eta berarekin batera aurretik zegoen diktadura militarra. Alderdi bakarreko gobernua osatu zen, orduan, nahiz eta lehengo Derg horretako 6 ministrok euren postuak mantendu zituzten.

EHED ofizialki 1987ko otsailaren 22an sortu zen, 1987ko konstituzioa onartu eta hiru astetara, nahiz eta Derga boterean mantendu zen irailerarte, ekainaren 14an *Shengo*ko kideak bozkatzeko hauteskundeak baino denbora nahiko gehiago.

EHEDaren bizitza motza izan zen, baina denbora horretan Eritreako independentisten erasoak jaso zituen, baita Tigrayren Askapenerako Herri Frontearenak ere.

1991ko maiatzean desagertu zen, Mengistuk alde egin eta Etiopiako Herritar Fronte Demokratiko Iraultzailea Addis Abebara sartu zenean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q940821
* Commonscat Multimedia: People's Democratic Republic of Ethiopia

---

 |

* Wd Datuak: Q940821
* Commonscat Multimedia: People's Democratic Republic of Ethiopia
Tokugawa shogunen ikurra Nikkō Tōshō-gū kaperako 
**Mon** (紋, mon), **monshō** (紋章), **mondokoro** (紋所) edo **kamon** (家紋), Japoniako aro feudalean existitu ziren klan ezberdinek erabili zituzten intsignia edo ikurrei deritze.

Gehienak, ikur biribilak dira, lore, txori, landare, naturako fenomeno edo gezien diseinu lirainduekin, familia baten "marka erregistratua" irudikatzen dutena. Diseinu hauek, estuki lotuta daude arbasoen historia eta filosofiarekin. Uste denez, gaur egun, 20 mila kamon ezberdin baino gehiago daude.

Heraldika edo ikur japoniar honen jatorria, Heian aroan dago (794-1192), garai horretan, soilik nobleen idi karrozak ezberdintzeko erabiltzen zelarik. Handik gutxira, ikurra, jabetza ezberdinetan erabilia izan zen.

Beranduago, Kamakura aroan (1192-1333), samuraiek, masan borrokatzen zutenean zeramatzaten zutoihal eta banderetan agertu zen, eta zaldi gainean jarriak agertzen ziren. Gudu zelaian, ikur ezberdinek, alde ezberdinak ezberdintzeko balio zuten. Gerrako ikurrak, etxekoekin alderatuta sinpleagoak ziren, urrutitik ezagutu behar bait ziren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q600964
* Commonscat Multimedia: Mon (emblem)

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q600964
* Commonscat Multimedia: Mon (emblem)
**Befana** Italiako folkloreko pertsonaia da, emakume zahar bat haurrei opariak ematen dizkiena on Epifaniaren jai bezperan (urtarrilaren 5eko gauean) hala nola Olentzerok Euskal Herriko eguberrietan. Izenaren beraren jatorria Epifania terminoan bertan egon daiteke, batzuen ustez.

Befana irudikatzen ohi dute erratz baten gainean hegan, xal beltz batekin estalia, eta normalean, Olentzero bezalatsu, kedarrez edo ikatzez zikina, etxeetara tximiniatik jaisten omen denez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Illes, Judika. *Encyclopedia of Spirits: The Ultimate Guide to the Magic of Fairies, Genies, Demons, Ghosts, Gods & Goddesses* (2009) p. 269.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q814168
* Commonscat Multimedia: La Befana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 203293662
* BNF: 160714196 (data)
* GND: 4437201-2
* LCCN: sh85012877
* SUDOC: 118770101
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q814168
* Commonscat Multimedia: La Befana
Roujiamo Pekingo jatetxe batean.
**Roujiamo**, batzuetan **rou jia mo**, Txinan, batez ere Shaanxi probintzian, asko kontsumitzen den kale-bazkaria da. Txerri haragi erregosiarekin, 20 espezia eta gozagarri mota dituen zopa batean egin daiteke. Espezia gutxi batzuk bakarrik erabil daitezkeen arren (saltzaile askok egiten dute), ateratzen den platera ez da hain zaporetsua. Roujiamo munduko ogitarteko edo hanburgerrik zaharrena dela esan daiteke. Kaleko postu askotan edo meskitetatik gertu aurki daiteke salgai.

Xi'ango inguru musulmanetan, txerrikirik ez erabiltzeko, txahal-haragia erabili ohi da (kebab estiloan prestatua, kumino eta piperbeltzarekin), eta Gansun, sarritan, arkumea.

Historia
--------

Bere historia Qin dinastiarekin hasten da (k. a. 221–k. a. 206) eta haragiarena Zhou dinastiarekin (K. a. 1046-K. a. 256). Gaur egun musulmanen komunitatean oso ezaguna den arren, Han etniako txinatarrek asmatu zuten, eta musulmanak txerriaren ordez txahala edo arkumea jartzera mugatu dira.

Errezeta
--------

Haragia mehe mozten da, martorri eta piperbeltz leunarekin nahasten da eta *mo* batean, hau da, ogi lau mota batean, sartzen da. Benetako *moa* gari-irinarekin egiten da. Behin eta berriz mugitzen da denbora luzez, eta buztinezko labe batean egiten da. Gaur egun Txinako alde askotan zartagin batean edo presio-eltze batean egiten da; halaber, batzuek, *mo*aren ordez lurrun-opil bat ere erabiltzen dute. Horrelakoetan bertsio tradizionalarekiko zaporea nabarmen aldatzen da. Haragia prestatzeko erabiltzen diren espezien eta ogia egiteko moduaren arabera, roujiamoaren zaporea izugarri aldatzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Kraig, Bruce; Taylor Sen, Colleen (2013). *Street food around the world: an encyclopedia of food and culture*. Santa Barbara, California: ABC-CLIO. 280.or. ISBN 9781598849554.
2. ↑  Spiegel, Alison (2015eko apirilaren 8a). «What Are Chinese Hamburgers And Why Aren't You Eating Them?». *The Huffington Post*.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**: Julia Moskin (2008ko uztailaren 30a); «Let the Meals Begin: Finding Beijing in Flushing». *The New York Times*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5690018
* Commonscat Multimedia: Roujiamo

---

 |

* Wd Datuak: Q5690018
* Commonscat Multimedia: Roujiamo
**X hil da** Alaine Agirrek 2015ean Elkar Argitaletxearekin argitaraturiko eleberria da, berak idatziriko bigarrena izanik. Zilarrezko Euskadi Saria irabazi zuen liburu honek 2016an.

Argumentua
----------

Liburu honen protagonistak ez du izenik ezta ere bere maitaleak. Bere maitalea X da. Joko honen bitartez eta modu bizian Alaine Agirrek. kontakizun motz ezberdinen bidez, egunerokotasunena pairatzen den mina, sufrimendua eta maitasuna jartzen ditu erdian, eta gauza guztien gainetik heriotza eta galera sentimendua. Ohikoak ez diren gaiak plazaretzeaz, gain hauen inguruko apaindurarik gabeko hausnarketa sakon bezain errealista egiten du. Testuinguruari erreparatu gabe muinera doan eleberria da honako hau, galeraren obsesioak liburu guztian zehar jarraitzen duelarik irakurlea.

Bibliografia
------------

* https://www.berria.eus/paperekoa/1781/023/001/2016-03-31/nik-idazten-dudana-bizi-izan-banu-bezala-sentitzen-dut.htm
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q32998769

 |

* Wd Datuak: Q32998769
"Emakumea", Baltasar Loboren eskultura.
**Baltasar Lobo** (Zamora, Espainia, 1910eko otsailaren 22a - Paris, Frantzia, 1993ko irailaren 4a) espainiar margolari eta eskultorea izan zen.

Biografia
---------

Valladolideko irudigintza lantegi batean hasi zen txikitan lanean, eta bertan jaso zuen lehen arte-heziketa. 1927an Madrilgo San Fernando Arte Ederretako Eskolan ikasteko beka bat lortu zuen. Espainiako Gerra Zibilaren ondoren, Parisera joan zen bizitzera, eta hango arte giroan murgilduta, Picasso pintorea eta Henri Laurens eskultorea ezagutu zituen. Sormen-lanari ekin zion bete-betean, eta 1958an lehen erakusketa banakakoa egin zuen. Horren ondoren, Europako hainbat hiritan erakutsi zituen bere lanak, eta munta handiko enkarguak jaso zituen, hala nola Annecyko Savoiar Monumentua (erresistentziaren alde borrokatu ziren espainiarren oroimenez) eta Caracasko unibertsitate hirian dagoen "Amaetxe" ospetsua.

1960an Espainiarekiko harremana berritu zuen, Madrilgo Arte Garaikidearen Museoak 1940. urtetik aurrera egindako lanari buruzko erakusketa antolatu zionean. 1984an, León Felipe poetaren jaiotzaren mendeurrenean, haren omenezko monumentua egiteko enkargua jaso zuen. Bere eskulturetan bi gai nagusi errepikatu izan dira: amatasuna eta emakumearen irudia. 1984an Arte Plastikoetako sari nazionala jaso zuen.

Baltasar Lobo museoa
--------------------

Baltasar Lobo Museoa Zamora hirian dago. 2007an inauguratu zen eta bere obrari bakarrik eskaini zitzaion. Bisita doakoa da. Museoa 'Erraldoien Etxea' delakoan dago, eta bertan egilearen eskultura ugari, marrazkiak eta bestelako dokumentazioa ikus daitezke. Gaztelu berean eta lorategietan, Baltasar Loboren brontzezko formatu handiko eskultura batzuk daude.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Baltasar Lobo Fundazioa - Baltasar Lobo Museoa.
* **(Gaztelaniaz)**:Baltasar Lobo, 2018
* Baltasar Lobo - Esculturas de libertad, Huffingtonpost, David Felipe Arranz, 2018
* Baltasar Lobo Venezuelan, 2021.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q733885
* Commonscat Multimedia: Baltasar Lobo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 115974194
* ISNI: 0000 0000 8412 8773
* BNE: XX1100464
* BNF: 119600301 (data)
* CANTIC: a11664514
* GND: 119224844
* LCCN: n50050748
* NKC: ola2014838528
* NLA: 35309789
* CiNii: DA11267206
* SNAC: w6w6747d
* SUDOC: 027593940
* ULAN: 500008184
* UB: a1317735
* RKD: 50490
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03881/eu\_l\_2245/l2245
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q733885
* Commonscat Multimedia: Baltasar Lobo
Nazioarteko Trenbide Zubia edo Madril–Paris trenbidearen zubia 1862 eta 1863 artean eraiki zen. Euskal Herriko Gipuzkoako Irun eta Lapurdiko Hendaia udalerriak elkarlotzen dituen zubi bat da, Bidasoa ibaiaren gainean. Ipar eta Hego Euskal Herria ere elkarlotzen ditu, baita Frantzia eta Espainia ere. Trenez bakarrik igaro daiteke.

Historia
--------

Inguru berean lau zubi daude, horietako lehenengo hiruak Gipuzkoan Bidasoako zubien multzoa Santiago gunea barruan daude. Ibaian gora joaten aurkitzen den lehen zubia da Trenbide Zubia. Multzoan dauden hiru zubietatik zaharrena eta artistikoena da. 1862-63 urteetan eraiki zuten, Frantziaren laguntzarekin, eta Kalixto Santa Cruz Ojanguren ingeniariak egin zuen lehen proiektua. Zubi honi esker Espainiako eta Frantziako trenbideak lehen aldiz batu ziren, Madril eta Paris lotuz. Hala, bidaia laburragoa eta erosoagoa egin zen, hain zuzen kostaldera zein beste hiri batzuetara eliteko turismoa uda pasatzera etortzen hasi zen garaian.

Ezaugarriak
-----------

Zubiak kareharrizko harlanduak ditu horma-bularretan, gangetan eta zutarrietan, eta harroinak eta piloteak masa-hormigoiz eta hormigoi hidraulikoz beteak daude barrutik. 132 m neurtzen ditu eta 20 m-ko luzerako 5 arkuz osatzen da. Zutabeek 2,67 m dituzte, eta piloteek 7 m-ko sakonera dute. Zubi-brankak erdizirkularrak dira eta dekoratuta daude: Espainiako eta Frantziako armarrien harrizko taila landuak dituzte, bai eta bi estatuetako garai hartako errege-erregina Isabel II.aren eta Napoleon III.aren alegoriak ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Etorbidearen zubia
* Santiago Zubia
* Behobiako nazioarteko zubia

Kanpo estekak
-------------

* Amaia Jiménez Larrea: "Mugaren loturak", *Berria*, 2023ko irailaren 1a.
**Federazioaren Jaia** edota **Federazioaren Festa** (frantsesez: *Fête de la Fédération*) 1789ko Bastillaren Hartzearen lehen urteurrena ospatzen duen jaieguna da, gertakari hau Frantziako Iraultzaren hastapena izan zelarik. Hortaz, lehenbiziko aldiz 1790eko uztailaren 14an Frantziako hiriburua den Paris hiriko Marteren Zelaietan ospatu zen.

1791an Frantziako Nazio Biltzarrak 1790eko uztailaren 14ko lehenbiziko ospakizun hau frantziarren arteko adiskidetze eta batasun festa izan zedila erabaki zuen.

1880ean Benjamin Raspail diputatuak hala eskatuta ofizialki Frantziako Jaiegun Nazionala izendatu zen. Hortaz, uztailaren 14an Frantzian urtero Bastillaren Hartzea eta Federazioaren Jaia ospatu ohi dira.

Ikus gainera
------------

* Frantziako Jaiegun Nazionala

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q143866
* Commonscat Multimedia: Fête de la Fédération

---

 |

* Wd Datuak: Q143866
* Commonscat Multimedia: Fête de la Fédération
**Bildmuseet** (euskaraz: «Margolanen museoa»), Suediako Umeå hirian dagoen Arte garaikidearen museoa da.

Historia
--------

1981ean sortu zuen Umeåko Unibertsitateak, Suediako eta Nazioarteko arte garaikidea, kultura bisuala, diseinua eta arkitektura erakusteko.

2012an Umeåko Arte Kanpusean altxatutako zazpi solairutako eraikinean *Bildmuseet berria* ezarri zen. Lehenengo hiru solairuetan erakusketak egiten dira eta gainerakoetan tailerrak. Henning Larsen arkitekto konpainia izan zen egilea.

2014an Umeå izan zen Europako kultura-hiriburua eta Bildmuseet bihurtu zen egoitza nagusia.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

* **(Suedieraz)****(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4907651
* Commonscat Multimedia: Bildmuseet

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 261663138
* BNF: 13741588g (data)
* LCCN: n93034449
* NKC: ko2017938626
* SUDOC: 161559816
* BIBSYS: 97054440

 |

* Wd Datuak: Q4907651
* Commonscat Multimedia: Bildmuseet
*Ez nahasi kiasma optikoarekin*.
**Kiasma** Helsinkiko arte garaikidearen museoa da. Mannerheimintie hiribidean dago, Carl Gustaf Emil Mannerheim-en estatuaren eta Postitalo eraikinaren artean. Finlandiako Galeria Nazionalaren arte garaikidearen bilduma dago bertan erakusgai. Kiasmaren helburu nagusiak arte garaikidea herritarrei hurbiltzea eta haren estatusa indartzea dira.

Kiasmak bost solairu ditu. Erakusketa-aretoez gain, museoan kafetegia, denda, liburutegia, seminario-gela eta antzokia daude. Bertan, arte erakusketez gain, antzerki emanaldiak, seminarioak eta hitzaldiak antolatzen dira.

Historia
--------

Kiasma eraiki aurretik, arte garaikidearen museoa Ateneumen zegoen. Kiasma museoa Steven Holl arkitekto estatubatuarrak diseinatu zuen. 1992an lehiaketa bat antolatu zuten, arte garaikidearen museoa diseinatzeko. 1993an Steven Hollen obra aukeratu zuten, *Chiasma* izenekoa, aurkeztutako 516 proposamenen artetik. Museoa 1996 eta 1998 bitartean eraiki zen. 1998ko maiatzaren 30ean ireki zituzten museoko ateak. 2014ko irailean itxi egin zuten konponketa batzuk egiteko, eta berriz zabaldu zuten 2015eko udaberrian. Kiasma Carl Gustaf Emil Mannerheimen estatuaren ondoan eraikitzea gai polemikoa izan zen 1990ean. 2015eko udaberritik aurrera Leevi Haapala Arte Ederretako Akademiako katedratikoa izan da Kiasmako zuzendaria.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1633361
* Commonscat Multimedia: Kiasma

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 201283908
* ISNI: 0000 0001 2359 5359
* BNF: 137723116 (data)
* GND: 5083965-2

 |

* Wd Datuak: Q1633361
* Commonscat Multimedia: Kiasma
**León Gualberto Duarte Luján** (Montevideo, 1928ko apirilaren 25a) Uruguaiko sindikalista eta PVPko buruzagia izan zen, Buenos Airesen 1976ko uztailaren 13an desagertu zena

Jarduera politikoa eta sindikala
--------------------------------

1957an FUNSA sindikatuko idazkari nagusi hautatu zuten, sortu zenetik CNT langileen sindikatuaren eraketan parte hartuz. Ikuspegi politikotik, kidetasun anarkistakoa zen, eta Washington Pérezekin batera Ikasle Langileen Erresistentzia (ROE) sorrerarekin batera izan zen.  Uruguaiko Federazio Anarkistako kide ere izan zen.

Atxiloketa
----------

1976ko uztailaren 13an Buenos Airesen desagertu zen, San Juan kalean zegoen taberna batean atxilotuta, Sergio López eta Ana Quadrosekin batera. Handik, Ikasle Langileen Erresistentzia Automotores Orletti atxilotze zentro klandestinora eraman zuten, eta bertan atxilotutako kide batzuek ikusi zutela diote.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Homenaje a León Duarte.*  Consultado el 7 de agosto de 2014.
2. 1 2   «[Ficha técnica de León Duarte»] *Secretaría de Derechos Humanos para el Pasado Reciente*.
3. 1 2    *Homenaje al sindicalista León Duarte. Diario La República.*  Consultado el 7 de agosto de 2014.

Kanpo estekak
-------------

* Diktadura zibiko-militarra garaian atxilotutako desagertuei eskainitako Erresistentziaren Memoria Proiektua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17619836

 |

* Wd Datuak: Q17619836
**Amaranta Gómez Regalado ikastetxea** edo **Amaranta ikastetxea** 6 eta 17 urte bitarteko ikasle transgeneroentzako Santiagoko ikastetxe pribatua da. Amaranta Gómez Regalado gizarte-antropologo eta ekintzaile mexikarraren izena du. Pertsona transgeneroentzako lehen ikastetxea da Latinoamerikan, baliteke mundu osoan ere bai.

2017ko abenduan sortu zen ikastetxe bat irekitzeko ideia. 2018ko apirilean ireki zuten Ximena Matura koordinatzaileak eta Evelyn Silva *Selenna Fundazio*-ko presidenteak Ñuñoa komunan. 2019ko maiatzean, 38 ikasle zeuden ikastetxean, horietatik 22 edo 23 pertsona transak ziren eta gainerakoak haien lagunak edo senideak. Aurretik, ikasle askok jazarpena jasan zuten eta gehienek eskola utzi zuten. Estatuak finantzatutako ikastetxeetan «genero ideologia» irakastea edo eztabaidatzea debekatuta dago Txilen, baina herrialdeak genero-identitatearen legea onartu zuen, 14 urtetik gorakoei nortasun dokumentuetan generoa aldatzeko aukera ematen diena (18 urtetik beherakoentzat gurasoen baimenarekin).

Bi gela ditu ikastetxeak, bata 12 urtetik beherakoentzat eta bestea 12 eta 17 urte bitartekoentzat. 2019an hasitako udako programak 20 partaide izan zituen. Ikasleek Hezkuntza Ministerioak emandako probak egin behar dituzte gainditutako maila egiaztatzeko.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Ingelesez)** Jenner, Frances.  (2019). «Chile is the home to Latin America’s first transgender school» *Chile Herald*.
2. 1 2 3 4   **(Ingelesez)** Mohan, Megha; Eldin, Yousef.  (2019). «Inside Chile's Amaranta school for transgender children» *BBC News*.
3. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Amaranta Gómez, la primera escuela transgénero de Chile» *Notimérica*.
4. 1 2   **(Ingelesez)** «Latin America's first transgender school helps kids cope with bullying, discrimination» *NBC News*.
5. ↑   **(Ingelesez)** Montalbano, Mara.  (2019). «Transgender Students Find Safe Haven From Bullying at School in Chile» *Inside Edition*.
6. ↑   **(Ingelesez)** «Chilean children find hope at Latin America’s first transgender school» *The Santiago Times*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65072759

 |

* Wd Datuak: Q65072759
**Kaledoniako ubidea** (ingelesez: *Caledonian Canal*, Eskoziako gaeleraz: *Canàl Cailleanach*) Eskoziako Highland eskualdea ipar-ekialdetik hego-mendebaldera zeharkatzen duen ubidea da, Invernessetik Fort Williamera

Historia
--------

Thomas Telford ingeniari eskoziarrak eraiki zuen XIX mendean eta berak Suedian eraikitako Göta ubidearen bikia da. Highland Clearances ekarritako despopulazioari aurre egiteko lana sortzea zuen helburu ubidearen eraikuntzak. Bide batez egurrezko untziek Highland eremua zeharkatzeko ibilbide segurua lortu zen.

James Watt fisikariak egin zuen lehen ikerketa 1773an baina ez zen aurrera eraman egitasmoa. 1803an Telford eta Jessopi eman zioten enkargua. 1814an Jessop hil zen arte diseinatzen aritu ziren eta ondoren eraikuntza hasi zuten. Toki urruna izanik, eta beraz azkar bukatu nahian, bi muturretatik hasi ziren lanean eta 1822rako amaitu zen. 1843an Corpach parean itxitura bat hautsi zen eta ubidea ixtekotan egon ziren, baina 1847an James Walkerrek konpondu zuen.

Ibilbidea
---------

* Beaulyko fiordoa (Inverness ondoan)
* Ness ibaia
* Ness aintzira
* Oich ibaia
* Oich aintzira
* Lochy aintzira
* Lochy ibaia
* Corpach (Fort William ondoan)
* Linnhe aintzira

Iruditegia
----------

* Lord of Glens ferria.*Lord of Glens* ferria.
* Ness ibaia (Inverness).Ness ibaia (Inverness).
* Ness aintzira.Ness aintzira.
* Belauntzia ubidean.Belauntzia ubidean.
* Lochy aintzira.Lochy aintzira.
* Corpach.Corpach.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Scottish canals[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q909073
* Commonscat Multimedia: Caledonian Canal

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4434060-6
* LCCN: sh97005609
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q909073
* Commonscat Multimedia: Caledonian Canal
**Lurraren Eguna** apirilaren 22an ospatzen da mundu osoan Lurraren natura-ingurunearen aldeko kontzientzia sustatzeko. Proposatzailea Estatu Batuetako Gaylord Nelson senataria izan zen, egun hori proposatu baitzuen superpopulazioaren, kutsaduraren, biodibertsitatearen eta Lurra babesteko beste ingurumen-kezka batzuei buruzko kontzientzia piztearren.

Lehen agerraldia 1970eko apirilaren 22an egin zen, Estatu Batuetako Gaylord Nelson ingurumenaren aktibista eta senatariak sustatua, ingurumen-agentzia bat sortzea eskatzeko. Gizarte-presioaren ondorioz, Estatu Batuetako gobernuak *Environmental Protection Agency* (EPA) agentzia sortu zuen, eta ingurumena babesteko lege batzuk eman zituen.

Nazio Batuek ere Lurraren Eguna ospatzen dute martxoko ekinokzioan (martxoaren 21aren inguruan). Ekimen hori John McConnell pazifismoaren ekintzaileak proposatu zion UNESCOri 1969an, «Lurraren bandera» diseinatu zen urte berean. Nazio Batuen Erakundeko idazkari nagusiak oniritzia eman zion egun hori ospatzeari, eta 1971n ospatu zen lehen aldiz.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** **(Frantsesez)** **(Gaztelaniaz)**Nazio Batuen webgune ofiziala.
* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q124473
* Commonscat Multimedia: Earth Day

---

* **Identifikadoreak**
* NARA: 10637788
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q124473
* Commonscat Multimedia: Earth Day
Hezur-ziza (*Onygena equina*) 

Sinonimoa: *Lycoperdon equinum*

Ez du ia haragirik, ez du balio sukalderako.

Deskribapena
------------

**Karpoforoa:** Buru eta oin banatan banatutako fruktifikazioak. Burua biribila du, 2 eta 4 mm bitarteko diametrokoa; hasieran zurixka edo krema kolorekoa, garatxodun gainazalarekin, ondoren marroia, gainazal lauarekin.

**Himenioa :** Askaz osatua dago, buruaren erdian, helduaroan ireki egiten dira esporak jariatzeko.

**Hanka:** Oso txikia, 3 eta 6 mm bitarteko garaierakoa eta 2 mm-ko lodierakoa, leuna, zilindrikoa, edo pixka bat mehetua oinarrirantz, zurixka edo marroi-zurixka.

**Etimologia:**

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Onygena corvina* delakoarekin nahas daiteke, hau hegaztien lumetan eta animalien ileetan edo artileetan agertzen da.

Sasoia eta lekua
----------------

Urte osoan zehar, deskonposatzen ari diren behien adarretan eta zaldien apatxetan, hezurretan eta abar.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo.  (1987). *Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color.*  Iberduero, 826 or. ISBN 84-404-0530-8..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 696 or. ISBN 84-282-540-X (T. 2). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Morales Pulido Juan, Carmona Perate José Julián.  (1981). Sociedad Micologica Extremeña, Medalla de Extremadura 2019.
**Mulier FCN** (izen osoa *Mulier Fútbol Club Navarra*) hainbat nafar taldek eraturiko emakumezkoen futbol taldea da.

Historia
--------

2014an Osasunaren emakumezkoen taldea desagertu zen, Lagunak jeitsi eta Donibanek bere tokiari uko egin zionean Nafarroako emakumezkoen futbolaren amaiera izango zela uste izan zen baina 2014an bertan taldeak elkartu eta **Mulier FCN** sortu zuten. Osasunarekin Tajonarreko instalazioak erabiltzeko ituna egin zuen eta **Mulier Osasuna** izena hartu zuen.

2016an ordea Osasunak berriz ere emakumezkoen talde propioa eratzea erabaki zuen eta Fundación Osasuna Femenino eratu zuten. Mulier FCN-k bere bideari jarraitu dio Aranguren ibarrera itzuliz.

Azken denboraldiak
------------------

| Denboraldia | # | Maila | Emaitza |
| --- | --- | --- | --- |
| 2014-15 | 3 | Nafarroako Liga | **1.a** (igo) |
| 2015-16 | 2 | 2. maila | 2.a |
| 2016-17 | 2 | 2. maila | 4.a |
| 2017-18 | 2 | 2. maila | 8.a |
| 2018-19 | 2 | 2. maila | 12.a |
| 2019-20 | 3 | Lehen Nazionala | 11.a |
| 2020-21 | 3 | Lehen Nazionala | 5.a |
| 2021-22 | 3 | Lehen Nazionala |  ? |
| 2022-23 | 4 | Lehen Nazionala | 8.a |

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Mulier FCN» *www.mulierfcn.com* (Noiz kontsultatua: 2019-05-05).

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61069299

 |

* Wd Datuak: Q61069299