**Lorenza Mazzetti** (1927ko uztailaren 26a – 2020ko urtarrilaren 4a) italiar zinema zuzendaria, eleberrigilea, argazkilaria eta pintorea izan zen.

Bizitza
-------

Mazzetti Florentzian jaio zen. Haren ama, Olga Liberati, Lorenzaz eta Paolaz, ahizpa bikiaz erditu eta gutxira hil zen. Haren aitak, Corrado Mazzettik, ez zen alabez zuzenean arduratu, Anticoli Corrado herriko erizain bat kontratatu zuen alabak zaintzeko, eta han igaro zituen Lorenzak bere bizitzako lehen hiru urteak, kontratupeko erizain baten zaintzapean. Corrado Mazzetti konturatu zen erizaina ez zuela bere lana oso txukun betetzen, eta aprobetxatzen zuela aita ez zegoenean haurrak bakarrik uzteko. Orduan, aitaren lagun batek, Ugo Giannattasio izeneko lagunak, margolari futurista bera, umeak aldi baterako arduratzeko bere burua eskaini zuen.

Lorenza Mazzetti eta haren ahizpa, azkenik, Cesarina (Nina) Mazzettik izebarekin joan ziren bizitzera, Rignano sull’Arno baserrira. Han bizi izan zen Robert Einstein senarrarekin (Alberten lehengusua) eta Anna Maria eta Luce alabekin. Horrela, Lorenza eta Paola familiaren zati bihurtu ziren eta zoriontsu eta arazorik gabe bizi izan omen ziren haurtzaroan.

Bigarren Mundu Gerran, Wehrmacht-eko sail batek hartu zuen landetxea, nazien armadako sail batek. Angloamerikako indarrek aurrera egin ahala, azken motor-kamioia joan ondoren, hiru ofizial alemaniar sartu ziren hirian eta Robert Einstein osabaz galdetu zuten. Ninak, izebak, erantzun zuen ez zegoela etxean. Ofizialek laster itzuliko zirela iragarri zuten. Arriskuan dagoen pertsona bakarra bere senarra zela pentsatuta, basoan ezkutatzeko eskatu zion Ninak. Hala ere, ofizialak 1944ko abuztuaren 3an itzuli zirenean eta Robert aurkitu ez zutenean, Robert Einsteini ia familia osoa hil zioten. Gertaera horri *Strage di Rignano* deitzen zaio. Lorenzak eta Paolak bizirik atera ziren sarraskitik, haien abizena ez zelako Einstein. Retrieved 27 March 2020.</ref> Hala ere, izebaren eta lehengusuen exekuzioak betiko kaltetu zituen haien bizitzak. Sarraskiaren ondoren, nekazari-talde batekin batera, indar armatu britainiarren bonbardaketaren babesleku bila sotoan ezkutatu ziren. Baserriak su hartu zuen. Robert basoan ezkutatuta zegoen, eta familia hil ziotela jakin zuenean minak jo zuen eta bere buruaz beste egin zuen 1945eko uztailaren 13an. Lorenza eta Paola osabak bere ondarearen administrazioarekin baimendu zuen konfiantzazko pertsona baten begirada pean geratu ziren.

Londresko bizitza 1950. hamarkadan, *K* eta *Together* filmak
-------------------------------------------------------------

Bigarren Hezkuntzako diploma lortu ondoren, eta oroimen latza bere subkontzientean lurperatzea erabaki ondoren, Lorenza Londresera joan zen bizitzera. Han, Paola ahizparen mezu bat jaso zuen: beren ondasunaren zaindariak aberastasun guztia xahutu zuela eta ahizpak zentimorik gabe utzi zituela. Londresen egoteko, Lorenzak zerbitzari gisa lan egin zuen Charing Crosseko jantoki batean. Ezin zuen alokairua ordaindu, baina, William Coldstream zuzendariaren enpatiari esker, Sladeko Arte Ederren Eskolan onartu zuten.

1952 eta 1953 artean, Mazzetti *K* bere lehen filmean lan egin zuen, *K*. Andrew Vicari ikasle Slade ikaskidearen lehen etapetako parte-hartzea (aitortu gabea) bien lagun batek deskribatu zuen. Filmaren gaia Franz Kafkaren metamorfosiaren historia da, eta Michael Andrews pintoreak interpretatu zuen. Uste da filmak etorkizuneko Zinema Librea aurreratu zuela. 1956an Mazzetti, Lindsay Anderson, Tony Richardson eta Karel Reiszek idatzi eta sinatu zuten.

*K* filmak alienazioaren gaia lantzen du. Daniele Parisek ekoitzi zuen soinu-banda, eta Mazzetti eta Andersonekin ere lan egin zuen ondorengo proiektuetan. Filmaren negatiboak errebelatzeko eta bere filmaren kopiak lortzeko, Lorenza prest zegoen adierazpen faltsu bat egiteko eta espetxera joateko arriskuak hartzeko. Zorionez, Coldstream salbatu zuen, bere talentuak konbentzitu baitzuen, eta Slade Eskolan film-erakustaldi bat antolatu zuen. British Film Institute-ko zuzendari Denis Forman-era gonbidatu zuen. Emanaldiaren amaieran, Formanek hau galdetu zion Mazzettiri: «Kartzelara joateko arriskurik gabe film bat egitea gustatuko litzaizuke?» BFIren Zinema Esperimentaleko Funtsak finantzatuko zuen proiektu zinematografiko berri batean parte hartzera gonbidatu zuen. *Together, (Elkarrekin*) filma izan zen emaitza.

*Together* filmeko protagonistak Eduardo Paolozzi eskultorea eta Michael Andrews dira, bi gormutu Londresko East End-en,eta K-en filmazio-talde berak ekoitzi zuen bigarren film hau. Hau ere Denis Hornek idatzi zuen, baina ekoizpena utzi egin zuen zuzendariarekin ados ez egoteagatik, zuzendariak ez baitzuen nahi izan grabazioan elkarrizketa hain luzeak sartzea.< Muntaia-lanak, Mazzettik gidatuak, Andersonen esku-hartzeari esker amaitu ziren. Daniele Parisera deitu zuen Erromatik soinu-banda idatzi eta zuzentzeko. *Together* filmak irabazi zuten 1956ko Canneseko Zinemaldian "Mention au film de recherche" aipamena irabazi zuen, Brassaï film batekin batera, *Tant qu'il y aura des bêtes* filmarekin batera.

Sellerio argitaletxeak 2014. urtean argitaratutako Lorenza Mazzettiren *Diario Londinese* liburuan, garai hartako abentura ausartak deskribatu zituen Mazzettik.

Italiara itzuli eta *Il cielo* *cade*ren arrakasta (*Zerua gainbehera dator*)
-----------------------------------------------------------------------------

Xabier Olarrak eta Fernando Reyk ekarri zuten euskarara *Il cielo cade* (1962) eleberria, *Zerua gainbehera dator*, Igela, 2012.
Cannesen zinema-saria jasotzeko Londrestik atera ondoren, Mazzetti Italiara itzuli zen denboraldi batez. Ahizpa bikia ikusi nahi zuen, bitartean alaba bat izan baitzuen. Italian, ordea, adopzio-familiaren hilketa tragikoagatik berriro ere tristetu, eta depresioak jota geratu zen. Depresio horrek eragin zuen hasieran uste baino denbora gehiago geratzea Italian.
Depresioaren kontrako tratamendu luze baten ondoren, eta Barrie Simmons psikoterapeutaren laguntzarekin, bere haurtzaroko oroimen magiko samurraren zatiak berreskuratzea ere lortu zuen, min handiarekin batera. Horrela hasi zen lanean *Il cielo cade* liburuan. (Xabier Olarrak eta Fernando Reyk euskaratua: *Zerua gainbehera dator*. Igela. 2012.).

Hainbat editorek baztertu egin zuten eskuizkribua, Mazzettik Cesare Zavattiniri neorrealismoaren gidoigile entzutetsuari bidali zion arte. Honek gogotsu erreakzionatu zuen eta Attilio Bertolucci Garzantiren editoreari aurkeztu zion. Bertolucci honek, aurreko editoreek ez bezala, liburua maisulan txiki bat zela pentsatu zuen. Argitaratzeaz gain: Viareggio saria irabazteko porposatu zuen, eta sari horretara bidali zuen Mazzettiren lana, eta 1962an *Il cielo cade* liburu txikiak lehen saria irabazi zuen.

*Il cielo cade* haur baten narrazio-estiloan idatzita dago, eta haur baten ikuspegitik deskribaturik geratuko da gerra. Liburu tragikoa da, baina baita komikoa ere. Bere historiaren tonuak Einstein familiaren oroimena iraindu zezakeela kezkaturik, Mazzettik protagonisten izenak aldatu zituen. Federico Fellinik *Il giornalino di Gian Burrasca* eleberriarekin alderatu zuen Mazzettiren eleberria, eta Henri Michaux idazle-margolariak, berriz, "un petit livre feroce" zela adierazi zuen publikoki.

Garzanti argitaletxeak testuaren gainean zituen eskubideak amaitu zirenean, *Il cielo cade* berriro argitaratu zuen Elvira Selleriok. Mazzettik aitortu zion argitaletxeari eleberri baten ordez liburua bere biografia zela. Horren ondorioz, Elvira Selleriok eskatu zion liburua Einstein familiari eskaintzeko eta Nina eta Robert Einsteinen argazkia eransteko. Eleberria, orain Selleriok argitaratua, literatura italiar garaikideko klasikotzat hartzen da. 2000. urtean, Andrea Frazzi eta Antonio Frazzi anaiek filmatu zuten *Il cielo cade*. Suso Cecchi D’Amicok antzeztu zuen eta Isabella Rossellinik jokatu zuen rol protagonista. Urte berean, Giffoni Film Festivaleko film onenaren saria irabazi zuen filmak.

Hurrengo eleberria, *Con rabbia* (*Amorruz*) eleberria 1963an argitaratu zuen Garzantik: "Pennyk ez ditu bakarrik bere familiakoak hil dituzten alemanak gorroto, baizik eta egunero behin eta berriro errudun diren filisteo hipokritak".

Bizitza Erroman, Txotxongilo antzerkia eta beste argitalpen batzuk
------------------------------------------------------------------

XX. mendeko hirurogeiko hamarkadan, Lorenza Mazzetti Bruno Grieco idazle eta kazetariarekin elkartu zen, Ruggero Griecoren semearekin; Ruggero Griecok —Bordiga, Gramsci eta Terracinirekin batera— sortu zuen Partito Comunista Italiarra. Cesare Zavattinik bultzatu zuen Bruno Grieco, Lorenzari "Cinema libero di Porretta Terme" nazioarteko erakusketan parte hartzeko. Giampaolo Testa eta Leonida Reismorekin batera, sortzaileek film onenaren saria irabazi nahi zuten han. Lorenzak eta Griecok harreman luze bati ekin zioten. Via Vittorian (Erroma) partekatutako apartamentuan artista eta intelektual asko joaten ziren. Zinema Libreko protagonistez gain (Lindsay Anderson, Reisz, Richardson, Richard Harris eta Tom Courtenay), beste hauek ere izan ziren: Daisy Lumini, Marguerite Duras, Max Frisch, Malcolm McDowell, Rod Steiger and Claire Bloom, Guillaume Chpaltine, Serge Reggiani, Agnès Varda, Anouk Aimée, Achille Perilli, Piero Dorazio, Renzo Vespignani, Francesco Trombadori eta, beste askoren artean, Gian Maria Volonté, eta Giovanni Berlinguer

Cesare Zavattinik zuzendari gazteen talde bati *Le italiane e l’amore* (1961) ataleko filmaren ekoizpena agindu zionean, Lorenza Mazzettiren esku utzi zuen haurrez arduratzen zen atal bat. Berak onartu egin zuen, baina tiroketaren ondoren, filmaren mundutik alde egitea erabaki zuen, "zinema verita" ez baitzitzaion interesatzen. 

Bere sariei eta Lorenza Mazzettik irabazitako aintzatespen publikoari esker, Partito Comunistaren laguntza eskaini zitzaion *Vie Nuove* aldizkariarekin (Pier Paolo Pasolini ere ari zen hor idazten). Lorenzak asteroko zutabe bat idatzi zuen aldizkarirako, eta irakurleari ametsak kontatzeko gonbita egin zion. Gero, amets horiek interpretatu zituen Vincenzo Loriga psikoanalista Jung-zalearekin batera. Horren bidez, subkontzientearen kontzeptua lehen aldiz sartu zen langile arrunten munduan. Zoritxarrez, alderdi komunistak arrisku handiegitzat jo zuen proiektu hori, eta horregatik Lorenzak uko egin behar izan zion RAI irrati italiarrarekin lan egiteko aukerari, nahiz eta han lankidetza txiki bat hasi.

Lorenza Mazzettiren *Vie Nuove*ko artikuluak "Il lato oscuroa. L’inconscio degli italiani", Tindalok 1969an argitaratu ziren.

Urte berean estreinatu zen *"Uccidi il padre e la madre"* (*Hil ama eta aita*) eleberria. Eleberri existentzialista da, eta geltoki batetik irteteko ezintasuna duen emakume gazte iraultzaile baten istorioa kontatzen du. 

Geroago, Campo de' Fiori inguruan, Lorenzak "Txotxongiloen antzerkia" hasi zuen, haurrentzako txotxongilo-antzerkia. Horrek txotxongilo ingeles ospetsu batzuk eraman zituen Erromara.

1974an, Lorenzak Luigi Galletti ezagutu zuen, Giovanni Pesce-ko Gruppi di Azione Patriotticaren alderdikidea. Harold Alexander marshallez jantzita zegoen Luigi Galletti. Bikotea geroago ezkondu zen. Luigi gizon liluragarria eta umore handikoa ei zen, eta mediku estimatua. Lorenzak txotxongiloen antzerkira eraman zuen, eta han erregearen, erraldoiaren eta otsoaren ahotsak egin zituen. 

Garai horretan, bestalde, Mazzettik haurren ametsak interpretatzen eta eskolan eszenaratzen aritu zen. Esperimentua Franco Enriquezek finantzatu zuen, "Teatro di Roma"-eko zuzendariak. Laborategien emaitzak Guaraldik argitaratu zituen 1975eko "Il teatro dell’io: l’onirodramma. I bambini drammatizzano a scuola i loro sogni".

Pinturak, *K* zaharberritzea eta banaketa
-----------------------------------------

Geroago, Mazzettik margolari gisa egin zuen karrera, eta bi erakusketatan parte hartu zuen: "The Album di famiglia", *Il* *Cielo cade* nobelan deskribatutako gertaerak erakusten dituzten 80 pinturekin, eta "A proposito del Free Cinema", 50eko eta 60ko hamarkadetan Free Cinema ingelesaren irudi garrantzitsuen erretratuak egin zituelarik. Erakusketa hainbat hiritan aurkeztu zen: Erroman, Complesso San Michelen, "Beni Culturaliren" egoitzan, hiru hilabetez eskola-umeek bisitatu zuten; Florentzian, Palazzo Mediciren, Porretta Termen (BO), eta Mantovan eta Dresden, non Italiako Kontsulatuak antolatu baitzuen. 

*K* filmaren jatorrizko alea autoreak jeloskor zaindu zuen, eta 2010ean berreraiki zuen, zaharberritu zuen *Assoziation Cinit Cineforum* Italiarrak. Marco Duse eta Marco Vanelliri esker, filma DVDra pasatu zen eta *Cabiria Studi di cinema* aldizkariaren 168. zenbakiari erantsi zitzaion. Londres, Venezia, Florentzia, Bolonia eta Erroman jendaurrean erakutsi zen kopia berreraikia.

Nolabait, Mazzettiren liburu guztiak *Il cielo cade* haren jarraipen gisa ikus daitezke. Gainera, *Diario* *Londinese* prekuela moduko bat da, non Mazzettik Zinema Librearen hastapenak eta Gazte Hasiberriak deskribatzen baititu. Kontzientzia-fluxutik iragana ezabatzea da, agian, Mazzettiren konpromiso guztiak eragin zituena, eta, seguru asko, baita arrakasta guztien arrazoia ere. *Diario* *Londinese* lehen aldiz aurkeztu zuten Erroman "Casa del Cinema di Roma", Irene Bignardik eta Antonio Gnolik.

Mazzettiren helburu nagusia *Il cielo cade* filma eskoletan erakustea izan zen. Berak gazteekin hitz egin nahi zuen Holokaustoaren oroimena bizirik mantentzeko, adibidez, Einstein familiaren tragedia, bere libururako isilpean urtetan gorde zuen sarraskia. 

2020ko urtarrilaren 4an, Lorenza Mazzetti Erroman hil zen 92 urterekin.

Herri-kulturan
--------------

Ali Smith-en 2020ko *Summer* eleberrian, Mazzettik kameo batean agertu zen, kameo baina paper garrantzitsua. Eleberri honetan Mazzettiren bizitzako historia eta lehen filmei buruzko aipamenak topa daitezke.

2020an, *Adrift in Soho* film britainiarrak, Pablo Behrensek zuzendua, omenaldia egin zion Lorenza Mazzettiri, Joren Mazzettiko pertsonaia inspiratuz. Free Cinemaren lehen film laburretako batzuk erreproduzitzen ditu filmak.

Filmografia
-----------

* *K* (1954), Michael Andrews protagonista,
* *Together* (1956)", Michael Andrews, Eduardo Paolozzi protagonista,
* *I cattivi vanno in Paradiso* (1959),
* *Latin lovers (Maitale latinoak*) (1961),
* *Mysteries of Rome (Erromako misterioak*) (1966).

Liburuak
--------

* *Il cielo cade* (1962) (Xabier Olarrak eta Fernando Reyk euskaratua: *Zerua gainbehera dator*. Igela. 2012. ISBN 978-84-939459-4-7.).
* *Con rabbia* (1963).
* *Uccidi il padre e la madre* (1969).
* *Il lato* *oscuro*, Tindalo (1969).
* *Il teatro dell'io: l'onirodramma. I bambini dramaturgano a scuola i loro sogni* (1975).
* *Diario londinese* (2014) (*Londresko egunkariak*).

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Mills, John, *Which Yet Survive. Impressions of Friends, Family and Encounters*, Quartet Books, London, 2017
2. ↑  Mazzetti, Lorenza, (Itzultzaileak: Fernando Rey Escalera (1961-), eta Xabier Olarra (1953-). *Zerua gainbehera dator: / Lorenza Mazzetti ; I(tzulpena, Xabier Olarra eta Fernando Rey*). Iruñea: : Igela, 2012. ISBN 978-84-939459-4-7.
3. ↑    *Australian actor Tom Long dies: report.*  Ansa 4 January 2020.
4. ↑   Anthony Cummins.  (18 July 2020). «Ali Smith's revelatory Summer captures a polarised Britain» *Prospect Magazine*.

* Giorgio Betti, *L'italiana* le inventil Free cinema inglese. Vita cinematografica di *Lorenza Mazzetti*, Ed. Vicolo del Pavone, 2002
* Marco Duse, "*Lorenza Mazzetti*. L'outsider del *Free Cinema*", Cabirian. Πdi Cinema, 168. zk. Le Mani editore, 2012
* Henry K. Miller, *Lorenza Mazzetti obituary*, Sight and Sound, 2020ko urtarrilaren 9a
* Massimiliano Scuriatti, "Una vita, mille vite: Conocimiento azione con Lorenza Mazzetti"; Matteo Scaramellaren hitz gakoak; Ed. Teseo ontzia, 2021

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Lorenza Mazzetti at IMDb. Lorenza Mazzetti *Internet Movie Database*an.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q509916
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 228063108
* ISNI: 0000 0003 7468 0582
* BNF: 15594485v (data)
* GND: 13259322X
* LCCN: no2007138471
* NKC: xx0164853
* Tabakalera ID: 118283
* SUDOC: 083586083
* BIBSYS: 90552303
* ICCU: RAVV084818
* Open Library: OL1743158A

 |

* Wd Datuak: Q509916