recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Margaret Ruth Kidder** edo **Margot Kidder** (1948ko urriaren 17a, Yellowknife, Kanada – Livingston (Montana), 2018ko maiatzaren 13a) zinema aktorea izan zen. Nagusiki, Superman filmean Lois Lanen papera egiteagatik da ezaguna.

Margotek, umetatik izan nahi zuen aktore, hori, bere egunerokoan argi eta garbi adieraziz, non, zehatz-mehatz, zine izar bat izan nahi zuela eta hori noizbait gertatuko zela idatziko zuen.

Margotek, oso gaztetatik, desoreka bipolar deritzon gaixotasuna zuen, askoz geroago arte diagnostikatu ez zioten arren. Arazo honek, zenbait alditan, bere buruaz beste egiten saiatzera eraman zuen. Zentzu honetan, bere aitaren konpromezu ugariek oso modu negatiboan eragin zuten, etengabe etxez aldatzen ari baitziren. Hamaika eskolatan egon zen hamabi urtetan. Azkenik, bere gurasoek, lagundu nahian, barnetegi batean sartu zuten, non eskolako antzezlanetan lan egiten hasi ahal izan zuen.

Los Angelesera bizitzera joan zen graduatu ondoren, bere karrera artistikoa hasteko. Nahiko zaila suertatu zitzaion "Chicagoko urte eroak" ("Gaily, Gaily", 1969) lanean bere lehen aktore lana lortu zion agente artistiko kanadar bat ezagutu zuen arte. Film honek, bere lehen paper protagonistara eraman zuen "Quackser" (Quackser Fortune Has a Cousin in the Bronx, 1970) lanean. Film honen ondoren, New Yorkera joan zen interpretazioa ikastera. Han, telebistan lortu zituen lanei esker, ikasketak ordaindu ahal izan zituen.

Geroago, Hollywoodera itzuliko zen, non, oraingoan, garai honetan oraindik ezezagunak ziren Martin Scorsese, Brian de Palma, Steven Spielberg eta Susan Sarandonen lagun egingo zen, beste batzuen artean. Honi esker, Brian de Palmak paper protagonista bat eman zion "Ahizpak" (Sisters, 1973) lanean.

1979an *The Amityville Horror* beldurrezko film ospetsua antzeztu zuen.

Bere ezkontzagatik egin zuen etenaldi baten ondoren, Margotek, lanera itzultzea erabaki zuen. Oraingo honetan, bere lehen lana, 1978ko Richard Donnerren *Superman* filmean izan zen. Film honen arrakastaren ondoren, lan ugari lortu zituen 1980ko hamarkada osoan zehar, lan horien artean, Supermanen beste hiru filmak zeudelarik.

1996an, bere autobiografia idaztear zegoela, paranoiko bihurtzen hasi zen, bere senarrak hil nahi zuela pentsatzera iritsiz. Honek, ihes egin eta bere heriotza inkariotzera eraman zuen. Geroagoago, guzti honetaz bere onera etorri eta lanean jarraitu zuen.

2005ean, AEBetako hiritartasuna lortu zuen. Estatubatuar hiritartasuna eskatu zuen, herrialde honetako hauteskundeetan bozkatu eta Irakeko gerraren aurka modu aktiboagoan aurka egiteko.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Margot Kidder*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q234471
* Commonscat Multimedia: Margot Kidder

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 107781385
* ISNI: 0000000078242262
* BNE: XX1266421
* BNF: 139553366 (data)
* GND: 140795561
* LCCN: n85376639
* SNAC: w64f2dns
* SUDOC: 090410106
* BIBSYS: 7047291

 |

* Wd Datuak: Q234471
* Commonscat Multimedia: Margot Kidder
**Maria Amélia Gomes Barros da Lomba do Amaral**, **Amélia da Lomba** edo **Amélia Dalomba** gisa ezaguna (Kabinda, 1961eko azaroaren 23a) Angolako idazlea, kazetari eta poeta da.

Biografia
---------

Psikologian graduatu zen Moskun. Angolan itzuli zenean, kazetari gisa lan egin zuen Cabindako Emissora Probintzialean, Angolako Irrati Nazionalean eta Luandako *A Célula Jornal de Angola* egunkarian. Sao Tome eta Principera joan zen Angolako Nazioarteko Misioaren idazkaria izan zen. 

Bere lanen artean *Ânsia* (1995), *Sacrosanto Refúgio* (1995) eta *Noites ditas à chuva* (2005) daude. Bere poesia Antología da Poesia Feminina dos Palop (1998), *Antología do Mar na Poesia Africana de Língua Portuguesa do Século XX* (2000) eta *Antología O Amor tem Asas de Ouro* bezalako antologietan jasotata dago. Da Lomba Angolako Idazleen Batasuneko kidea da (União dos Escritores Angolanos; UEA). 

Argitaratutako poema eta artikuluez gain, Angolako letren eta musikaren CDa grabatu du. Angolako misio internazionalistaren idazkari ere izan zen. 2005ean Cabo Verdeko Presidenteak Medalha da Ordem do Vulcão (Vulcanoren Ordena) saria eman zion; kaboverdiarra ez den domeina hori jaso duen pertsona bakarra da.

Luís Kandjimboren arabera, Angolako idazle garaikideen talde bateko kidea da, hala nola Lisa Castel, Ana Paula Tavares eta Ana de Santana. Horiei «ziurtasunik ezaren belaunaldia» (Geração das Incertezas) deitzen zaie. Idazle horiek beren lanetan estutasuna eta malenkonia erakutsi ohi dute, eta herrialdeko baldintza politiko eta sozialekin etsipena adierazten dute.

Obra
----

### Literatura

* *Ânsia, Poesia* (1995), UEA
* *Sacrossanto Refúgio* (1996), Edipress
* *Espigas do Sahel* (2004), Kilomlombe Publishers
* *Noites Ditas à Chuva* (2005), UEA
* *Sinal de Mãe nas Estrelas* (2007), Zian Editora (Publishers)
* *Aos Teus Pés Quanto Baloiça o Vento* (2008), Zian
* *Cacimbo 2000* (2000), Patrick Houdin-Alliance Française de Luanda
* *Nsinga - O Mar no Signo do Laço* (2012),
* *Uma mulher ao relento* (2011), Nandyala Publishers

### CD

* *Verso Prece e Canto (2008), N’Gola Música.*

Antologietan
------------

Bere lanak antologia hauetan jaso egin da:

* *Antologia da Poesia Feminina dos Palop* (1998, org. Xosé Lois Garcia)
* *Antologia do Mar na Poesia Africana de Língua Portuguesa do Século XX Angola* (2000, koordinatzailea: Cármen Lúcia Tindó)
* *O Amor tem Asas de Ouro* (2006, UEA).
* *Antologia da Moderna Poesia Angolana* (2006, UEA, koordinatzailea: Botelho de Vasconcelos)
* *Meu Céu, Céu de todos, Céu de Cada Um* (2006, Editora Zian, Koordinatzailea: Renan Medeiros)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  James, W. Martin (2018). *Historical Dictionary of Angola*. Rowman & Littlefield. ISBN 978-1-538-1112-39.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Portugesez)**:Amélia da Lombaren poema batzuk.
* **(Portugesez)**:Elkarrizketa Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9611595
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 53752519
* ISNI: 0000 0000 4145 6785
* LCCN: no97021998

 |

* Wd Datuak: Q9611595
*Printzearen* ehorzketa ikaragarri aberatsa.
**Arene Candide** Finale Ligure udalerriko ( Savona probintzia ) aztarnategi arkeologiko bat da, Italiako Liguria eskualdean. K.a. 26.000 urteko Paleolitotik Bizantziar arorainoko aztarnak arte aurkitu dira leizeko estratoetan. Haitzuloaren bosten bat baino ez da induskatu eta maila baxuenetan Neandertalen garaiko artefaktuak daudela uste da.

Aurkikuntza nabarmenak
----------------------

Paleolitoko 19 ehorzketa dira aztarnategiko aurkintza nabarmenena, horietako batzuk hilobi-ondasun aberatsekin. Bereziki, duela 23.000 urte inguru lurperatu zuten *Il Principe* (printzea edo printze gaztea) izenez ezagutzen den gizona nabarmentzen da: 400 urtxintxa-larruz egindako larruzko kapa bat jarri zioten, eta hari josiak  423 urtxintxa isats-hezur jarri zizkioten.  Gorpua okre gorrizko geruza baten gainean zegoen jarrita, eta eskuetan suharrizko zetro edo arma moduko bat zeraman. Molusko oskolezko piezak, orein hortzak, suharri pieza bitxiak eta elur-oreinen adarrak ere bazeuden *printzearen* hilobian.

Apainduraren aberastasunak paleolito garaiko estraitifikazio sozialaren falta zalantzan jartzen duen Europako hilobietako bat da Arene Candidekoa. Alde horretatik, eta Sungirren, Errusia iparraldean, aurkitutako ehorzketekin eta Okzitaniako Saint-Germain-de-la-Rivièreko damarekin lotzen da aurkikuntza hau.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Art. *Mantel*, in: Reallexikon der Germanischen Altertumskunde, Band 19, hier: S. 239.
2. ↑  Catherine Panter-Brick: *Hunter-Gatherers. An Interdisciplinary Perspective*, Cambridge University Press 2001, S. 52.
3. ↑   «Mapa de yacimientos con evidencias de enterramientos o rituales funerarios durante el periodo Gravetiense.» *Mapa de yacimientos con evidencias de enterramientos o rituales funerarios durante el periodo Gravetiense.* (Noiz kontsultatua: 2022-01-31).
4. ↑   **(Ingelesez)** Graeber, David.  (2021). «3. Unfreezing the Ice Age» *The dawn of everything : a new history of humanity.*  ISBN 978-0-374-72110-7. PMC 1284998482. (Noiz kontsultatua: 2022-01-31).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q642002
* Commonscat Multimedia: Caverna delle Arene Candide

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 233883765
* BNF: 13340795c (data)
* GND: 4608560-9
* SUDOC: 050185853

 |

* Wd Datuak: Q642002
* Commonscat Multimedia: Caverna delle Arene Candide
**Paddington Hartza** Erresuma Batuko haur literaturako fikziozko pertsonaia bat da. Lehenengo aldiz, 1958. urtean agertu zen *A Bear called Paddington* (Paddington izeneko hartza) izeneko liburuan, hau Michael Bond idazle ingelesak idatzia eta Peggy Fortnum ilustratzaileak ilustratua izan zen. Liburua, 30 hizkuntzetara itzulia izan da eta munduan zehar 30 milioi kopia baino gehiago saldu dira.

Historia
--------

Pertsonaia hau sortzeko, Bond 1956.urteko Gabonetan Londreseko tren geltokitik hurbil dagoen denda batean ikusi zuen pelutxezko hartz batean oinarritu zen. Hartz hori, bere emazteari opari modura erosi zion. Panpina beraz, Bonden inspirazio izan zen eta historia idazten hasi zen. Hamar egun geroago, lehen liburua idatzia zuen: *A Bear called Paddington*, eta 1958ko urriaren 13an argitaratua izan zen.

Pertsonaia
----------

Paddington Hartza Perutik datorren etorkina da. Brown familiak Londreseko Paddington geltokian aurkitu zuen, izena hortik datorkiolarik. Pertsonaia hau, haur literatura ingeleseko pertsonai klasiko bihurtu da. 2014ko azaroaren 28an Erresuma Batuan Paddington filma estreinatu zen, Paul King-ek zuzendua, Ben Whishaw-ek protagonizatua (hartzari ahotsa jarriz), Nicole Kidman, Hugh Bonneville eta Sally Hawking-ekin batera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *How It All Started.*  2008-05-09 (Noiz kontsultatua: 2018-10-24).
2. ↑    *Paddington Bear.*  2008-10-17 (Noiz kontsultatua: 2018-10-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q632908
* Commonscat Multimedia: Paddington Bear

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* LCCN: nb2016005931

 |

* Wd Datuak: Q632908
* Commonscat Multimedia: Paddington Bear
Hartzatxoen eredu desberdinak.
**Peluxezko hartz-kumea** (edo **Felpazko hartzatxoa**) jostailuzko hartz betea da. Jostailu mota tradizional bat da, hartz bat irudikatzen duena, askotan haurrak entretenitzeko erabiltzen direnak. Azken urteotan, peluxezko hartz batzuk bildumako artikulu oso garestiak bihurtu dira. Maitasun-harremana duten pertsonen artean opari tipikoa da, nahiz eta lagunen artean ere oparitzen diren.

Teddy Bear
----------

Ameriketako Estatu Batuetan Teddy Bear izan dute. Izenaren jatorria Theodore Roosevelt pasadizu batean oinarritzen da. Roosevelt 1901 eta 1909 artean Estatu Batuetako Presidentea izan zen. Behin, ber ekipoak haren irudia promozionatzeko ehisaldi antolatu zuen; helburua hartz bat zen baina Rooseveltek animaliari tiro egitea ez zuen onartu.

Peluxe ospetsuak
----------------

* Paddington hartza, 1958.
* Winnie the Pooh, 1926.
* Duffy Disney Hatza, 2002.
* «Ted», *Ted* filma, 2012an Seth MacFarlane sortua.
* Kamiltxo, 2001ean sortua eta Camille hartzaren izena duena.

Iruditegia
----------

* Steiff enpresaren museoan ikus daitekeen 'Ours PB 55 erreplika.Steiff enpresaren museoan ikus daitekeen '*Ours PB 55* erreplika.
* Erakusleiho batean hartz-kumen piramide bat.Erakusleiho batean hartz-kumen piramide bat.
* 1991ko peluxezko hartz-kume.1991ko peluxezko hartz-kume.
* Martine Sagaert irudikatutako pertsonaia.Martine Sagaert irudikatutako pertsonaia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Peluxe

Kanpo estekak
-------------
**Jerusalemgo San Joan, Rodas eta Maltako Ordena Subirano Militar eta Ospitalarioa** (italieraz: *Sovrano Militare Ordine Ospedaliero di San Giovanni di Gerusalemme di Rodi e di Malta*), ezagunagoa **Maltako Ordena** izenaz, ordena militar katolikoa da, XI. mendearen bukaera aldera sortu zena, Lur Santura erromes joaten ziren kristauak babesteko.. Gaur egun, nazioarteko zuzenbidean, erakunde burujabetzat hartzen da eta lurraldez kanpotasun egoera du.. 2000ko hamarkadaren hasieran, 13.500 kide, 80.000 boluntario eta 42.000 mediku, erizain eta laguntzaile zituen. Erroman du egoitza nagusia.

Historia
--------

1050 aldean, Amalfiko merkatariek ospitale bat eraiki zuten Jerusalemen, Lur Santura joaten ziren erromes txiro eta gaixoak zaintzeko. Anaia Gerardo, ospitaleko nagusia, hartzen da Maltako Ordenako sortzailetzat. Lehenengo Gurutzadaren garaian (1096-1099), Europan eta Sirian zituen ongileek dirua eta lur sail asko harentzat eman zituztenean hartu zuen indarra, artean Anaia Gerardo buru zela. Horren ondoren buru egon zen Raimundo Proventzakoak idatzi zuen ordenaren erregela, XII. mendearen hasieran Aita Santuak onartu zuena. Erregela horrek hamarrenak ordaintzetik eta Aita Santua ez zen beste agintari guztien mendetik libre uzten zuen Maltako Ordena. Lur Santuak defenditzeko eginkizuna ezarri zien trukean.

Musulmanek Lur Santua berreskuratu zutenean, Ordena hasieran Rodasera (1310–1523) eta gero Maltara (1530–1798) joan zen, non burujabe bilakatu zen. 1798. urtean, Napoleon Bonapartek uhartea okupatu zuenean, bere estatua amaitu zen. Hala ere, Ordenak bizirik iraun zuen. 1961ean Erromak estatutu berriak onartu zituen, eta gaur egun behartsuei eta gaixoei laguntzea da Ordenaren eginbehar nagusia. Bere burujabetza onartzeaz gain, Nazio Batuen Erakundeak begirale estatusa eman dio Batzar Nagusian.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    *Malta.*  in: *Lur Hiztegi Entziklopedikoa, Creative Commons Aitortu 3.0 Espainia lizentzia*. euskara.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2016-06-06).
2. ↑  Riley-Smith, Jonathan, *The Atlas of the Crusades*. Facts On File, Oxford (1991), 170
3. ↑
4. ↑    *Maltako Ordena.*  in: *Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa*. euskara.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2016-06-06).
5. ↑  Permanent Observer Mission of the Order of Malta to the United Nations in New York

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala
* Palazzo Malta

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q190353
* Commonscat Multimedia: Sovereign Military Order of Malta

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125677859
* ISNI: 0000 0001 2216 3036
* BNE: XX144828
* BNF: 118777640 (data)
* GND: 43583-1
* LCCN: n79114238
* NKC: kn20010711430
* NLA: 35276777
* CiNii: DA06075793
* SUDOC: 084016213
* ULAN: 500271811
* BIBSYS: 90305740
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q190353
* Commonscat Multimedia: Sovereign Military Order of Malta
*Lyophyllum connatum*

Sinonimoak: *Clitocybe connata*, *Tricholoma connatum*, *Agaricus connatus*

Espeziea jateko ona da, baina *Clitocybe* zuri toxikoekin nahasteko arriskua du.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 2 eta 7 cm bitarteko diametrokoa. Leuna, lehorra, ganbila eta gero lau-ganbila. Ertz izurtua, zuria edo zertxobait grisaxka.

**Orriak:** Estu, apur bat dekurrenteak, hasieran zuriak, zahartzean beix-horira biratuz.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 4 eta 10 cm bitarteko garaierakoa eta 1 eta 2 cm bitarteko lodierakoa. Barnehutsa, zuria. Beste ale batzuen oinetara itsatsita hazten da, eta horiek ere txikiak izan daitezke.

**Haragia:** Zuria. Irin berriaren usain arinarekin. Urdin-more erreakzioa sulfato de hierro-rekin.

**Etimologia:** *Lyophyllum* terminoa grekotik dator eta anastomosi gabe, esan nahi du. *Connatum* epitetoa berriz latinetik dator, beste batzuekin batera hazten dena, esan nahi duen "connatus" hitzetik. Oinetik beste ale batzuekin elkartuta agertzen delako..

Jangarritasuna
--------------

Neurririk hartu gabe jan daiteke.

### Nahasketa arriskua

Sulfato ferroso-rekin morera erreakzionatzen du, eta hori ez da gertatzen *Clitocybe* generoko espezie arriskutsuekin; beraz, nahastea saihesteko balio du.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Egur ustelen ondoan, zerrautsetan, basoetan eta leku hezeetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 166 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 327 or. ISBN 84-282-0253-6 (T.I). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
***Udazkena Hudson ibaian*** (ingelesez: *Autumn-on the Hudson River, 1860*) Hudson Ibaiaren Eskolaren partaidea zen Jasper Francis Cropsey paisaia-margolari estatubatuarraren lana da. Olio mihise gaineko teknika erabilia egin zuen, 1860an. Egun Washingtongo Arte Galeria Nazionalean gordetzen da. Jasper F. Cropseyk Estatu Batuetako udazkenetako paisaien margolaririk onena izatearen ospea izan zuen bere garaian, bai publikoaren aldetik, bai kritikaren aldetik.

Historia
--------

Margolan hau Jasper F. Cropseyk Britainia Handian 1856 eta 1863 urteen artean egindako bigarren egonaldian egin zen. Cropsey *plein air* pinturaren aldekoa izan arren, argi dago mihise hori buruz margotu zuela Londresko bere estudioan. Mihisea erakusteko prest egon zen 1860ko udan. Cropseyk liburuxkak banatu zituen, koadroak urri hilabetea irudikatzen zuela azalduz, arratsaldeko hiruretan gutxi gorabehera, egun bero batean.

Gainera, margolariak Hudson ibaiaren haraneko zuhaitz autoktonoen hostoekin egindako muntaia bat jarri zuen erakusketa-aretoan, mihisean erakutsitako kolorea gehiegikeria ez zela erakusteko, udazkeneko koloreak udazken ingelesekoak baino askoz biziagoak baitira Estatu Batuetako alde hartan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Wilton, Andrew, Barringer, Tim; *American Sublime, Landscape Painting in the U.S.*; Princeton University Press; Princeton-2002; ISBN 0-691-09670-8, 137. or.
2. ↑  Novak, Barbara et al.; *Explorar el Edén. Paisaje americano del siglo XIX*; Madril-2000: Fundación Colección Thyssen-Bornemisza; ISBN 84-88474-71-7, 114.or.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Margolanaren fitxa Portlango museoan.
*Artikulu hau musika piezari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Aria (argipena)».*
*Txirula Magikoan*, Gaueko Erreginak *Der Hoelle Rache* aria kantatzen du.
*Der Hoelle Rache*, Mozartek idatzitako aria: audioa ez dagokio goiko irudiko saioari.
**Aria** forma musikal trinkoa da, funtsea, kantari batek abestutako melodia adierazkor baten esanahia duena. Garai berriagoetan, osotasun baten pieza partzial bat deskribatzeko erabiltzen da, ahots bakarlari batek kantatzeko, eskuarki orkestra baten laguntzarekin eta ahozko lan baten zati gisa (opera, oratorioa, kantata, etab.). Hala ere, konpositoreek batzuetan «kontzertuko ariak» idatzi izan dituzte, direnak obra handiago baten parte.

Operan, aria bat pieza bokala bakarra da, luze samarra, non pertsonaia batek bere sentimenduak edo ikuspuntuak adieraz baititzake. Arian zehar ez dago ekintzarik. Izaeraren arabera, aria motela eta lirikoa izan daiteke (*cantabile*), arintasunez betea (*di bravura*), edo musika oso landuarekin lagundua (*concertata*).

Historia
--------

Aria XIV. mendean agertu zen Europako musika jasoan, eta mendeetan zehar kantatutako melodia batetik forma egituratuago batera eboluzionatu zuen. XVII. mendean zehar, garai barrokoan, forma hirutar (A-B-A) batean finkatu zen modu tipikoena, eta horri *aria da capo* esaten zaio, zeinean lehen zatia ariaren amaieran errepikatzen den. 

Ondoren, indar handiz sartu zen opera-errepertorioan zenbait aldaera erabiliz italieraz izendatuak: *aria cantabile, aria agitata, aria di bravura, aria di coloratura,* etab. 

XIX. mendearen erdialdean, operak aria-sekuentzia bihurtu ziren neurri handi batean, errezitaturiko zatien espazioa murriztuz. Beste opera batzuek,Wagnerren gehienek adibidez, aldiz egitura guztiz jarraitua dute, eta ezin da erraz identifikatu zati bat aria independente gisa.

Aria famatuak
-------------

La Donna e mobile
* *Casta Diva* - *Norma* operakoa, Vincenzo Bellinirena.
* *Der Hoelle Rache*, Gaueko Erreginaren aria Mozarten *Txirula magikoa* operan.
* *Nessun dorma* - *Turandot*, Giacomo Puccini.
* *La donna è mobile* - *Rigoletto*, Giuseppe Verdi.
* *L'amour est un oiseau rebelle -* *Carmen*, Georges Bizet.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q178122
* **Identifikadoreak**
* GND: 4143006-2
* LCCN: sh85007139
* NKC: ph291747

 |

* Wd Datuak: Q178122
K.a. II. mendeko eskuizkribua, Han dinastiakoa.
***Dao De Jing***, ***Daodejing***, ***Tao Te Txing*** edo ***Tao Te King*** (txinera tradizionalez: 道德經; txinera sinplifikatuz: 道德经; pinyinez: *Dàodéjīng*; Wade–Giles: *Tao⁴te²ching¹*, ⓘ; 道 *dào* "bidea"; 德 *dé* "birtutea"; 經 *jīng* "klasikoa" edo "testua"), batzuetan Laoziren liburu gisa ezaguna, Txinako testu klasiko bat da. Tradizioak dio Laozik idatzi zuela ("Irakasle Zaharra") K.a. VI. mendean, Zhou dinastiako eskribaua. Testuaren benetako egiletza eta data edo biltze-lana oraindik eztabaidagai dago, nahiz eta ezaguna den bertsiorik zaharrena K.a. IV. mendekoa den. (Laozi mende bat lehenago-edo bizi izan zela kalkulatzen da).

Testua oinarrizkoa da Taoismoaren (*Daojia*, txinera tradizionalez: 道家; pinyinez: *Dàojiā* edo *Daojiao*, txinera tradizionalez: 道教; pinyinez: *Dàojiào*) filosofian eta ezagutza erlijiosoan eta beste eskola batzuetan eragin handia izan du, hala nola Legalismoan, Konfuzianismoan eta Txinako Budismoan, herrialdera sartu zenean Taoismoaren hitzak eta kontzeptuak hartu baitzituen gauzak azaltzeko. Txinako artista ugari, poetak, margolariak, kaligrafistak edo lorazainak izan Tao Te Txing liburua erabiltzen dute inspirazio iturri gisa. Bere influentzia handia da Asiako Ekialdean eta munduko liburu itzulienen artean dago.

Oharrak
-------

1. ↑  Hau da Ibaizabal-Edelvives argitaletxeak *Erlijioen Jakinduria* sailan erabilitako izena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Wikiteka**n badira testuak, gai hau dutenak:***Dao De Jing*** |

* Liburuaren fitxa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q134425
* Commonscat Multimedia: Tao Te Ching

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 953149068437265730004
* BNF: 12231883c (data)
* LCCN: n83171856
* NDL: 00648033
* SUDOC: 031020178
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q134425
* Commonscat Multimedia: Tao Te Ching
Greziar mitologian, **Hiperborea**, oraindik ezezagunak ziren iparraldeko lurretan, Trazia iparraldean zegoen eskualde bat zen. Bere izena (Boreasetik haratago), Boreas haize jainkoa Trazian bizi zela, eta, bere semeak, erresuma honetatik haratago, **Hiperborea**n bizi zirela uste izatetik dator. Ohitura primitiboak ematen zitzaizkien: Silenok, bere fabuletako batean, aurkitu zutenagatik izututa, euren herrialdera itzuli eta sekula gehiago etorri ez ziren ozeanotik haratagoko beste kontinente batetako biztanleek bisitatutako lehen gizakiak izan zirela esaten zuen.

Hiperborei buruz, hilezkorrak zirela esaten da, *erraldoi* bezala deskribatuak izateaz gain. Apolo jainkoak, udazkenero, bere gurdia, bere neguko egoitza zen toki honetarantz gidatzen zuen.

Egungo erreferentziak
---------------------

* Friedrich Nietzschek, bere hiperboreo izaera aldarrikatzen du, ezagutzen diren mugetatik haratago, kontu moral eta fisikoetan garai hartan zegoen pentsamendu homogeneoari aurre eginez.

* Hiperboreoei buruzko beste erreferentzia literario bat, James Joyce idazlearen Ulisesen ematen da, laneko protagonistetako batek, bere hiperboreo izaera aipatzen duenean, bere lagunarekin moralki berdintzen denean, belaunikatu eta bere amagatik otoitz egin ez zuena, honen herio lekuan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q243333
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q243333
Konstantino liburu arianoak errez, c. 825.
**Arianismoa** Ariori egozten zaion ikasbide teologikoa da. Ario Alexandriako presbitero kristaua izan zen, Egipton. Bere irakaspenak Hirutasun Santua eta Jaungoikoaren Semearen izaeraren inguruan izan ziren. Horren arabera, Jesukristo Jainkoak sortu zuen, eta, beraz, bere azpian zegoen. Hori Joan Bataiatzailearen izkribuetan omen dago oinarritua. Nizeako Lehenengo Kontzilioan heretiko izendatu zuten, 325an, baina Tiroko Lehen Sinodoan barkamena lortu zuen, 335ean. Hil ondoren berriro ere heretiko izendatu zuten, Konstantinoplako Lehen Kontzilioan, 381an. Konstantino II.a, Erromako Enperadorea eta Valente (364-378) bere jarraitzaile izan ziren.

Beraz, arianismoa kristautasun ez trinitarioa dela esaten da, hau da, ez duela hirutasunean sinesten gaur egungo kristau eliza gehienek egiten duten bezala. Bere arabera, Jesus ez zen Jainkoa, gizaki berezi bat baizik. Jainkoak Jesus aukeratu zuen misio berezi bat aurrera eramateko, eta horregatik dei ziezaiokeen Jainko Seme. Hala ere, bai gorputzez, baita arimaz ere, Jesus gizaki arrunta zen. Jainkoak sortua zenez, ez zen betierekoa, Jainkoa izan behar den bezalakoa.

Ikus, gainera
-------------

* Monofisismo

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Euskaltzaindiaren hiztegia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q83922
* Commonscat Multimedia: Arianism

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4132601-5
* LCCN: sh85007137
* NDL: 00560324
* NKC: ph118601
* AAT: 300264312
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 011446

 |

* Wd Datuak: Q83922
* Commonscat Multimedia: Arianism
Berde ilunez, idazkera modu honen aztarnen hedapena.
**Ipar-ekialdeko idazkera iberikoa**, hizkuntza iberikoaren adierazpide nagusietako bat izan zen. Idazketa sistema zabalago batean ezagutzen den aldaera bat da, zeinaren aztarnak aurkitu diren Iberiar Penintsulako ipar-ekialdean, batez ere egungo Kataluniaren espazioan, Valentzia eta Castello probintzietan, eta Ebro ibaiaren arroan.

Arro horretako mugetan, idazkearen beste aldaera bat ezagutzen da, zeltiberikoa, hizkuntza zeltiko desberdin bat idazteko erabili zena. Euskal Herriko idazkunetan ere ezagutzen da idazkera hau, txanpon eta idazkun batzuetan. Nafarroa Garaiko idazkun batzuetan berezitasun gehigarri bat ere agertzen da, T formako ikur bat, eta hori bereziki baskonikoa dela proposatu izan da. Irulegiko Eskuan, hain zuzen, idazkera hau agertzen da, T baskonikoa barne.

Ezaugarriak
-----------

Idazkera honen jatorria lehenagokoa den hego-ekialdeko idazkera iberikoan dagoela uste da, Gainerako Idazkera paleohispanikoen kasuan bezala, idazkera honek konbinatzen ditu zeinu alfabetiko argiak balio silabikoa duten ikurrekin. Zeinu silabikoak kontsonante leherkarien kasuan gertatzen dira. Alfabeto baino signario deitzea zuzenagoa da ondorioz,

Signario oinarrizko 28 ikurrek osatzen dute: 5 bokal, 15 zeinu silabiko eta 8 kontsonante (albokari bat, bi txistukari, bi dardarkari eta hiru sudurkari). Manuel Gomez-Morenok 1922an proposatu zuen deszifratzeko modua, harrezkero onartua. Deszifratze horren iturria txanponetan dago nagusiki, toponimiarekin lotutako izenetan sarri. Ipar-ekialdeko idazkera iberikoa ezkerretik eskuinera idazten zen gehienbat,

Era berean, idazkeraren eboluzioan bi fase bereizi ahal izan dira, K.a. V. eta III. mendeen artean kontsonante ahostun eta ahoskabeak ez zirelarik bereizten, eta geroago bai.

Ipar-ekialdeko iberiko ez duala|   | g/k | b | d/t |   |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| a | a201 | ka1 | ba1 | ta1 | **s** | s102 | **ś** | ś1 |
| e | e1 | ke1 | be1 | te15 | **ŕ** | ŕ3 | **r** | r1 |
| i | i2 | ki1 |  | ti4 | **m** | [m1] | **n** | n2 |
| o | o1 | ko1 | bo2 | to2 | **ḿ** | ḿ1 | **?** | ḿ5 |
| u | u3 | ku1 | bu1 | tu1 | **l** | l1 |   |

Oharrak
-------

1. ↑  [ ] Parentesi karraturen arteko zeinuak oso gutxitan dokumentatu dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Álvarez de Eulate, Josu.  (2022-11-15). «Un ‘sorioneku’ y una T "sin duda vascónica"» *Noticias de Gipuzkoa* (Noiz kontsultatua: 2022-12-19).
2. ↑   **(Ingelesez)** Ferrer i Jané, Joan; Moncunill, Noemí.  (2019). «Palaeohispanic writing systems: classification, origin, and development» *Palaeohispanic Languages and Epigraphies* (Oxford University Press): 78-108. ISBN 9780198790822..

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, katalanezko Wikipediako «Escriptura ibèrica nord-oriental» artikulutik itzuli da; zehazki, 2021-11-19ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1113155

 |

* Wd Datuak: Q1113155
**Zanzibarko iraultza** 1964an gertatu zen eta elite arabiarraren 200 urteko dominazioaren amaiera suposatu zuen. Jamshid ben Abdullah sultana kendua izan zen eta haren tokia populazioaren multzorik txiroenak hartu zuen, hizkuntzaren aldetik Bantutik gertu zegoena. Gertakari honen ondorioz, Tanzania sortu zen, Tanganyikaren eta Zanzibarren arteko elkarketatik.

Zanzibar etnia askotako uhartedia da, Tanganyikako ekialdeko kostaldean zegoena. Nahiz eta Erresuma Batuak independentzia 1963an eman, herrialdea arabiar gutxiengo baten esku egoten jarraitzen zuen. Arabiarren dominazio hori aspaldikoa zen, Maskate eta Oman sultanerrien garaitik zetorrena.. Hauteskundeak bozen %54arekin irabazi arren parlamentuan pareko ordezkaritza ez izateagatik frustraturik, Afroshirazi alderdiak (ASP), muinean afrikarra zena, Umma ezkerreko alderdiarekin bat egin zuen.

1964ko urtarrilaren 12ko goizean, John Okellok, ASP alderdiko kideak, iraultzaren aldeko 600 eta 800 partisano mobilizatu zituen Unguja uharte nagusian. Poliziaren indarren gainetik pasa ondoren eta haien armak hartu ondoren, matxinatuok Zanzibar Cityra joan ziren eta sultana eta haren gobernu arabiarra boteretik kendu zuten. Errepresalia gogorrak gertatu ziren zibil arabiar eta asiarren aurka. Azken hauek, Persia eta India aldekoak ziren gehien bat. Hildakoen kopurua zalantza jartzen da baina estimazioek 20.000 inguru izan zirela diote. Afro-shirazi alderdiko burua, Abeid Karume, Zanzibarko gobernu iraultzailearen presidente bilakatu zen eta joera marxita-leninistako junta bat sortu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Parsons, Timothy.  (2003). *The 1964 Army Mutinies and the Making of Modern East Africa.*  Greenwood Publishing Group ISBN 0325070687..
2. ↑   **(Ingelesez)** Speller, Ian.  (2007). «An African Cuba? Britain and the Zanzibar Revolution, 1964.» *Journal of Imperial and Commonwealth History* 352.
3. ↑  Robert Conley, « Regime Banishes Sultan », New York Times,‎ 1964-1-14, 4. or. (online irakurri fitxategi)
4. ↑   **(Ingelesez)** Plekhanov, Sergey.  (2004). *A Reformer on the Throne: Sultan Qaboos Bin Said Al Said.*  Trident Press Ltd. ISBN 1900724707..
5. ↑   **(Ingelesez)** Okoth, Assa.  (2006). *A History of Africa: African nationalism and the de-colonisation process.*  Nairobi: East African Educational éditeurs Ltd. ISBN 9966-25-358-0..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q75844
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85149651

 |

* Wd Datuak: Q75844
**Juan Bautista Zengotita Bengoa** (Berriz, 1735eko irailaren 13a - Puerto Rico, 1802ko azaroaren 1a) bizkaitar mesedetako elizgizona izan zen, 1795 eta 1802 artean San Juango gotzaina izandakoa.

Biografia
---------

Mesedetako Gure Ama Errege Ordena Militarreko fraide militarra, 1795eko ekainaren 1ean Karlos IV.a erregeak Puerto Ricoko apezpiku hautatu eta Pio VI.a aita santuak berretsi zuen.

Madrilen, abuztuaren 14an, erregearen eskribau eta notario publiko apostolikoaren aurrean, Pedro Barrero jaunaren aurrean, Nicolás Quiñones doktorearen alde emandako ahalaren indarrez, urriaren 13an jabetu zen apezpikutzaz, eta Madrilen sagaratu zuten Mesedetako Oinetakodunen komentuko elizan, azaroaren 8an, 1796ko martxoaren 30ean Puerto Ricora helduz.

1797an britainiarren inbasioa bizi izan zuen, eta bere eskuetan izan zuen laguntza guztia eskaini zuen, dirua zein pertsonala (*in sacris* ordenatu gabeko elizgizonak), hari aurre egiteko. Elizbarruti osoa zeharkatu zuen, garraioa oso txarra zen garaian. Herriak eta ospitaleak sortzen lagundu zuen. Kontzilio-apaiztegia eraikitzeko dirua biltzen hasi zen.

Coll eta Toste elezahar baten arabera, 1797ko apirilaren 30eko gauean, Ralph Abercromby jeneralaren agindupeko indar britainiarrak Puerto Rico uhartea erasotzen ari zitzaizkionean, gotzainak prozesio-erregute bat zuzendu zuen, emakumeek eta haurrek osatua, Jainkoaren Ama Santuari hiru aldiz otoitz eginez eta kantatuz harresien inguruan. Ingelesek prozesioa etengabean ikusi zuten, eta harresitutako hirira sartzen ziren errefortzuzko tropak zirela pentsatuz, alde egitea erabaki zuten. Horrela, erreguteek Puerto Rico salbatu zuten egun horretan.

1802ko azaroaren lehenean hil zen, eta San Joan katedralean lurperatu zuten, Ebanjelioaren ondoko presbiterioan dagoen apezpiku-hilobian. 1810eko azaroaren 3an, Arizmendi gotzainak bere gorpuzkiak San Pedro Nolascoren kaperara eraman zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Txantiloi:Erreferebtzua

Kanpo estekak
-------------
Karmengo Ama Birjina emaileekin, Tupac Amaru II bezala ere ezaguna, eta familia.
**Micaela Bastidas Pumacahua** (Pampamarca, 1744ko ekainaren 23a - Cuzco, 1781eko maiatzak 18) independentzia hispanoamerikarraren heroia izan zen, eta paper garrantzitsua jokatu zuen Peruko historian. Tupac Amaru II.aren emaztea eta aholkularia, bere jarduerak berebiziko garrantzia izan zuen Tintako matxinadan. Espainiarren esku hil zen arte justizia eta askatasun idealak defendatzean erakutsi zuen adore eta determinazio ereduak zapalkuntza eta esplotazio kolonialaren aurkako borroka amerikarraren ikur eta elezahar bihurtu zuen.

Biografia
---------

Josefa Puyucahua eta Manuel Bastidasen alaba. Bere sustrai afrikar eta amerindiarrengatik zamba bezala ezagutua izan zen.

1760ko maiatzaren 25ean ezkondu zen, 16 urte bete baino pixka bat lehenago, Túpac Amarurekin — José Gabriel Condorcanqui —, Surimanako Garbikundeko Andre Mariaren elizan. Hiru seme-alaba izan zituzten: Hipolito (Surimana, 1761), Mariano (Tungasuca, 1762ko irailaren 17a) eta Fernando (Tungasuca, 1768).

Condorcanqui, aitaren aldetik, Tupac Amaru I.aren ondorengoa zen 1764an, herentziaz zegozkion lurraldeetako kazikea izendatua izan zen: Pampamarca, Tungasuca eta Surimana, eta bere bizilekua Tintan ezarri zuten, Cuscon.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3826495
* Commonscat Multimedia: Micaela Bastidas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 43168704
* ISNI: 0000000087936952
* LCCN: n81125935

 |

* Wd Datuak: Q3826495
* Commonscat Multimedia: Micaela Bastidas
**Exmoor Parke Nazionala** (ingelesez *Exmoor National Park*) Ingalaterrako Somerset eta Devon konderrien artean banatua dagoen parke nazional bat da, Hego-mendebaldeko Ingalaterra eskualdean. Berez muino ugariz osatutako eremu basati bat da. Izena barruti hura zeharkatzen duen Exe ibaia eta *moor* (ingelesez *mortu* edo *eremu*) hitzen elkarketatik dator.

Parkeak 692 km²-ko azalera du, bai eta 55 kilometro luzerako kostaldea. Exmorr Erresuma Batuko parke zaharrenetekoa da, 1954an sortu zen, eta naturare dagokionez intereseko kokapena izendatua dago.

Parke nazionala izan aurretik Errege Parkea eta Ehiza Barrutia izana da. 1818an saldu egin zuten, bere jabe berria Sir Richard Acland izan zelarik, hain zuzen ere Exmoorreko azken jabe eta zaindaria, honek 30 poniekin gaur egun oso ospetsua zen Anchor arraza sortu zuen. Parke nazionala Exmoor ponien bizilekua ere bada. Poni arraza hau parke nazionalaren ikurra da gainera.

Sakontzeko, irakurri: «Exmoor poni»

Iruditegia
----------

* Itsaslabarrak.Itsaslabarrak.
* Exmoor poniak.Exmoor poniak.
* Landa paisaia eta baserria.Landa paisaia eta baserria.
* Porlock eremua.Porlock eremua.

Ikus gainera
------------

* Dartmoor Parke Nazionala
* Exmoor ponia

Kanpo estekak
-------------

* Exmoor Parke Nazionalaren webgunea **(Ingelesez)**
* Exmoor bisitatzeko alhokuak eta argibidea (eleanitza)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24643111
* Commonscat Multimedia: Exmoor

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 235230564
* GND: 4646064-0
* LCCN: sh86005461
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 1101514

 |

* Wd Datuak: Q24643111
* Commonscat Multimedia: Exmoor

51°06′N 3°36′W﻿ / ﻿51.100°N 3.600°W﻿ / 51.100; -3.600

[[]Kategoria:Somerset konderriko geografia]
**Khorasan** (pehlevieraz: Xwarāsān‎; persieraz: خراسان‎, xoɾɒːˈsɒːn ahoskatua), batzuetan **Khorasan Handia** deitua, eskualde historiko bat da, Iran Handiko ipar-ekialdeko probintzia zena. Bere izenak "Eguzkiaren Lurraldea" edo "Sortaldeko Probintzia" esan nahi du.

Khorasan egungo ipar-ekialdeko Iranez, Afganistango eskualde batzuez eta erdialdeko Asiaz osaturik zegoen. Askotan, lau barrutitan banaturik zegoen: Nixapur (egungo Iran), Marv (egungo Turkmenistan), Herat eta Balkh (egungo Afganistan). Iparraldean, bere helmuga Oxus ibaian zegoen eta, aditu batzuen esanetan, bere barnean Transoxiana (Bukhara eta Samarkanda) hartzen zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-06-29). *171. araua: Asiako toponimia.*  (Noiz kontsultatua: 2013-02-11).
2. ↑   Sykes, M..  (1914). «Khorasan: the eastern province of Persia» *Journal of the Royal Society of Arts* 62 (3196): 279-286..
3. 1 2   Minorsky, V..  (1938). *Geographical Factors in Persian Art. Bulletin of the School of Oriental Studies.*  9 University of London, 621-652 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2352322
* Commonscat Multimedia: Khorasan

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2352322
* Commonscat Multimedia: Khorasan
**Transbaikal**, **Transbaikalia** edo ***Zabaikal*** (errusieraz: Забайкалье, *Zabaikalie*), **Dauria** izenez ere deitua, Baikal aintziraren ekialdean dagoen erregioa da Errusian (izena ematen dio), Errusian. Dauria izena daur herriaeren jatorrizko lurraldea delako da. Emakume batek animalia berezi batzuei ematen die izena. Erregioak hartzen ditu Buriatiako errepublika, Zabaikal krai administratiboa eta Irkutsk probintziaren zati bat.

1.000 km inguru ditu iparraldetik hegoaldera, Patomeko mesetatik eta Iparraldeko Baikaleko mesetatik Errusia eta Mongolia arteko mugaraino. Eta, halaber, 1.000 km mendebaldetik (Baikal lakutik) ekialdera, Xilka ibaiaren eta Argun ibaiaren arteko elkargunera, Amur ibaia osatzen dutelarik puntu horretan. Transbaikaleko estepak eta hezeguneak Dauriako Erreserba Naturalak babesten ditu. Erreserba hori «Dauriako paisaiak» izeneko lekuaren parte delarik halaber, UNESCOk Gizateriaren Ondare gisa inskribatua 2017an.

Historia
--------

Tsarren garaian, Nertxinsk (lehenbizi) eta Txita geroago hiriburua zituen oblast eskualde bat izan zen.

Iraultza sobietarra gertatu ondoren, Errusiako Gerra Zibilaren kontestuan, 1918ko maiatzean, ataman kosako batek, Grigori Semenovek (1890-1946) Transbaikalko behin-behineko gobernu bat osatu zuen, buriatiarrek sorturiko Buriat Ulus izeneko entitatearekin batera. Estatu Batuen, Frantziaren eta Japoniaren laguntzarekin, sobietar komunisten kontrako kontrabotere pseudo-independente bat (japoniarren babes militarrarekin) izan zen 1920ko apirilera arte, non sobietar kontrolpean geratu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «World Heritage Committee inscribes three natural sites and one extension on UNESCO’s World Heritage List» *News* (UNESCO).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q644111
* Commonscat Multimedia: Transbaikal

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85136875
* NKC: ge1131650
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q644111
* Commonscat Multimedia: Transbaikal
Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da.Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu hemen klik eginez gero.**Inflazioa** zer den, zergatik gertatzen den eta zer ondorio dituen azaltzen dituen bideoa.
**Azpiko inflazioa** prezioen aldiroko aldakortasun nabarmena duten gaiak baztertuz kalkulatzen den prezioen igoera da, prozesu ekonomikoari benetan dagokion inflazioaren neurri fidagarriagoa eskuratu nahian. Adibidez, azpiko inflazioaren kalkuluan ez dira elikagai freskoen prezioak kontuan hartzen, urtarokotasun nabarmena izaten dutelako; energiaren prezioa ere baztertu ohi da azpiko inflaziotik, nazioartean petrolioa eta beste energia iturriek gorabehera handiak izaten baitituzte, espekulazioarekin loturik askotan eta prozesu ekonomiko arruntetatik at.

Ikus, gainera
-------------

* Inflazioa
* Estanflazioa
* Hiperinflazioa
* Deflaktatzailea

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Gedar. «Azpiko inflazioak gora eginda amaitu da 2022. urtea» *Gedar: Langile kazeta* (Noiz kontsultatua: 2023-01-11).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1739354

 |

* Wd Datuak: Q1739354
Claudio Rodríguez
**Claudio Rodríguez García** (Zamora, 1934ko urtarrilaren 30a - Madril, 1999ko uztailaren 22a) espainiar idazlea izan zen.

Biografia
---------

Filologia Erromanikoko lizentziaduna zen, eta gaztelaniako irakasle gisa lan egin zuen Ingalaterrako zenbait unibertsitatetan. 1953an, *Don de la ebriedad* eman zuen argitara, eta Adonáis Olerki Saria eman zioten. Obra hori da, hain zuzen ere, Claudio Rodríguezen lan nagusietako bat. Aipagarriak ditu, orobat, *Conjuros* (1958), *Alianza y condena* (1965) eta *El vuelo de la celebración* (1976) olerki-liburuak, zeinak eman baitzioten Espainiako XX. mendearen bigarren erdialdeko olerkari onenaren izena. Rodríguez izan zen Luis Cernudaren eraginpean sorturiko eta hasieran batez ere konpromiso sozial nabarmena erakutsi zuen 50eko Belaunaldiko olerkari gailenetako bat, esaldien originaltasunagatik eta mundu mitiko bereziagatik. 1983an argitaratu zuen *Desde mi palabra*, bere obra osoa biltzen duena, eta Espainiako Literaturako Sari Nazionala eskuratu zuen hari esker. Sariei dagokienez, aipagarriak ditu Espainiako Poesia Sari Nazionala (1983) eta Letretako Asturiasko Printzearen saria (1993). 1987an, Real Academia Españolako kide hautatu zuten. 1991n, *Casi una leyenda* olerki-liburua eman zuen argitara.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Claudio Rodríguezen web-orria

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3753452
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 93638911
* ISNI: 0000 0001 0926 0368
* BNA: 000054165
* BNE: XX1039935
* BNF: 12174936h (data)
* CANTIC: a10458049
* GND: 119096226
* LCCN: n85221682
* NKC: jo2004220426
* SUDOC: 030306116
* BIBSYS: 90757647
* UB: a1384661
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05141/eu\_r\_0787/r0787
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 7532

 |

* Wd Datuak: Q3753452
**Dilmun** (sumereraz: , gero 𒉌𒌇(𒆠), ni.tukki = DILMUNki; arabieraz: دلمون‎) Bahraingo uharteetan, Persiar Golkoan kokatutako antzinako merkataritzaguneei emandako izena da. Mesopotamia eta Indoko Harana lotzen zituen merkataritza itsasbideetan zuen kokapenagatik, antzinateko merkataritzagune garrantzitsu bat bezala garatu zen.

Badago ebidentzia literario eta arkeologikorik Mesopotamia eta Indoko Haranaren arteko merkataritzarako (beharbada, akadieraz Meluhha bezala ezagutzen den lurraldea). Indoren Haraneko Harappa hiriko buztinezko zigiluek egineko inprimaketak, salgai paketeak zigilatzeko erabili izan ziren. Inprimaketa hauetako batzuk, Ur eta beste mesopotamiar hiri batzuetan aurkituak izan dira.

Mitologia
---------

Sumertar mitologian, **Dilmuna**, batzuetan, "Eguzkia irtetzen den tokia" edo "Bizitzaren lurra" bezala deskribatua da, eta bere patroia Ninsikil da. Enki eta Ninhursagen mitoaren taulatxo batek, *Lur birjin eta garbi bat, non lehoiek ez duten hiltzen, otsoek ez dituzten arkumeak eramaten, zerriek ez dakiten aleak jateko direla* bezala deskribatzen du. Dirudienez, Enuma Elishen kontatzen den Enki, Ninhursag eta Nammu protagonista izan ziren sorreraren istorio epikoa gertatzen den tokia da. Dilmunera bidalia izan zen Ziusudra (Utnapishtim), euri-jasa edo uholdearen ondoren, betirako bizitzeko. Gainera, bertan zegoen airearen jainkosa zen Ninlilen etxea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q748846
* Commonscat Multimedia: Dilmun

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300107582
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q748846
* Commonscat Multimedia: Dilmun
**Dorleta Kortazar Alkoz** (Eskoriatza, Gipuzkoa, 1974ko abuztuaren 21a) ipuin kontalaria, feminista, sindikalista eta Arrasateko Gazte Bulegoko dinamizatzailea da.

Biografia
---------

### Ikasketak

Gizarte integrazio ikasketak egin zituen, Iruñean, 1995ean. Ondoren, gizarte eta kultur suspertzaile formazioa jaso zuen, Eskoriatzako Almen ikastolan, 1996an.

Ibilbidea
---------

### Ipuin kontalari

Ipuinak kontatzen dihardu 2014 urtetik. Helduei, haurrei eta nerabeei zuzendutako saioak ditu, eta bertan, berak sortutako ipuinak, tradizionalak eta egile berrienak kontatzen ditu. Euskal Herriko Ipuin Jaialdi garrantzitsuenetan parte hartu dut, etaErrioxan, Catalunyan, Tenerifen eta Gaztela eta Leonen ere eman ditu saioak. Eta Euskal Herriko txoko anitzetan izan da kontari, kultur etxe eta antzokietan, elkarteetan, ikastetxeetan zein liburutegietan.

Ipuinak kontatzea bezainbeste maite du entzutea, irakurtzea eta batez ere ikastea; Estatuko eta Nazioarteko ipuin kontalari erreferenteen eskutik jaso du formazioa. Irakasle izan ditu, besteak beste; Virginia Imaz, Pep Bruno, Estrella Ortiz, Mariasun Landa, Amancay Gaztañaga, Ander Lipus, Marina Suarez, Maika Etxekopar edota Ximun Fuchs.

Ipuin saioak
------------

Dorleta Kortazar Arrasateko gazte bulegoan
#### Helduentzako saioak:

* 80 Amandre
* Hitzen lapurra
* Ezpain gorriak
* Berba kateatuak
* Muxutruk
* Ispiluak (2023). "Heldu da kontua". Helduentzako Kontalaritza Sarien II. edizioaren irabazleetako bat izan zen kontakizuna.

#### Haurrentzako saioak

* Egin putz
* Ipuinari tiraka
* Zu eta ni
* Udazken koloretan
* Saharako ipuinak
* Afrikako ipuinak

Ikastaroak
----------

Ikastaroak eskaintzen ditu ipuinak kontatzen ikasteko, *Bazen Behin* hasiberrientzat eta *Atsoen errana da* genero ikuskera lantzeko. Formazio saioak ere gidatzen ditu guraso eta hezitzaileei zuzenduta, irakurzaletasuna sustatzeko.

Aurkezle lanetan ere aritzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Dorleta Kortazar: "Luxua da herritarrek egindako bidaietako informazioa eskaintzea" - Arrasate» *Goiena.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-08-02).
2. ↑    «Ipuin saioak» *Dorleta Kortazar* (Noiz kontsultatua: 2021-08-02).
3. ↑    «Nitaz» *Dorleta Kortazar* (Noiz kontsultatua: 2023-12-20).
4. ↑    «Nitaz» *Dorleta Kortazar* (Noiz kontsultatua: 2021-08-02).
5. ↑    «Dorleta Kortazarren 'Ispiluak' lana 'Heldu da kontua' zirkuituko sarituetako bat da - Eskoriatza» *Goiena.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-12-12).
6. ↑    «Beste proiektuak» *Dorleta Kortazar* (Noiz kontsultatua: 2021-08-02).

Kanpo estekak
-------------

* Dorleta KortazarTwitter
* Dorleta KortazarFacebook
* Dorleta KortazarKontaktua
* Dorleta KortazarInstagram
* Elkarrizkea EITBn: Oso istorio politak ateratzen dira izenaren jatorriaz galdetzean
* Elkarrizketa: *Nire amamei buruz egiten dut, baina bereak ikusten ditu norberak* Berria, 2021.11.10

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107599232

 |

* Wd Datuak: Q107599232