recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Butler konderria** (ingelesez: *Butler County*) Pennsylvaniako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Butler da. 2010eko zentsuaren arabera 183.862 biztanle zituen, Butler kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Butler konderriak 2.058,4 kilometro koadro ditu. Horietatik 15,92 ura dira. Beste 2.042,48 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 89,32 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 183.862 pertsonetatik 178.200 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.941 dira. 1.954 beltzak edo afroamerikarrak. 166 amerikar natiboak ziren eta 47 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.826 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 102 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.567 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q488672
* Commonscat Multimedia: Butler County, Pennsylvania

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 140716699
* LCCN: n80060951
* NARA: 10036691
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2563475
* TGN: 1002217

 |

* Wd Datuak: Q488672
* Commonscat Multimedia: Butler County, Pennsylvania
**Fire Island** New Yorkeko uharte bat da, Suffolk konderrian kokatuta, Long Island uhartetik hegoaldera. 48 kilometroko luzera du, eta, gutxi gora-behera, kilometro 1eko zabalera. Uhartearen hedadura 22,5 kilometro karratu ingurukoa da, 491 biztanle dituelarik 2000ko erroldaren arabera.

Fire Island Long Islandetik zortzi kilometroko distantziara dago, uharte honetatik Great South Bayren bidez banandua. Uhartea, hala ere, Long Islandekin Robert Moses Causewayren bidez lotua dago, ur gaineko lur banku batean eginiko galtzada. Great South Baytik igarotzen diren transbordadore ugarien edo itsasontzi pribatuen bidez ere igaro daiteke.

Fire Island uhartea bertan geratzen diren pertsonaia ospetsuengatik ere ezagutzen da, batez ere udan. Hauen artean Truman Capote bezalako idazleak eta Ethan Hawke, David Duchovny, Harvey Keitel eta Uma Thurman bezalako aktoreak daude.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1418789
* Commonscat Multimedia: Fire Island

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85048503
* NARA: 10036896
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 4766700

 |

* Wd Datuak: Q1418789
* Commonscat Multimedia: Fire Island
***Carmilla***, 1872ko Joseph Sheridan Le Fanu irlandar idazlearen beldurrezko eleberri gotiko bat da, banpiroei buruzko lehenbiziko idazlanetako bat, Bram Stoker irlandar idazlearen *Drakula* (1897) eleberri ospetsua baina 26 urte lehenagotik argitaratu baitzen. Horretaz gain, lesbianismoaren gaia ere jorratzen du.

Sipnosia
--------

Austriar Inperioa, Estiria, bere aitaren gaztelu zahar eta zurrunean isolatua, Laurak konpainia eta lagunak izatea amesten du. Egun batez, bere aitak emakume bidaiari misteriotsu bati gazteluan ostatu emango dio, hain zuzen, Laurak behar duen laguna izan daiteke. Halere, neska gaztearen bihotzean emakumearen benetako aurpegia ikustean erakarpena eta beldurra elkar nahastuko dira: aurpegia, Laurak haurtzaroan sei urte zituela jazotako agerpen batekin bat egiten baitu.

Kanpo estekak
-------------

* *Carmilla* eleberria ingeles irakurgai, Guttemberg Proiektua **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1043792
* Commonscat Multimedia: Carmilla

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 181290524
* BNF: 121528110 (data)
* GND: 4810031-6
* LCCN: no2003088766
* NLA: 35039883
* SUDOC: 165523069

 |

* Wd Datuak: Q1043792
* Commonscat Multimedia: Carmilla
**Firmin Lambot** (Florennes, 1886ko martxoak 14-Borgerhout, 1964ko urtarrilak 19) XX. mendearen hasierako txirrindulari profesional belgiar bat izan zen. Frantziako Tourra 1919 eta 1922an irabazi zuen.

Bere karrera profesionala 1908an hasi zen, urte horretan Flandria eta Belgikako txapelketak irabazi zituelarik. Frantziako Tourrean 1911 eta 1913 artean parte hartu zuen. Lehen Mundu Gerraren ondorioz, 1914 eta 1918 artean ez zen Frantziako Tourra ospatu. 1919an oso baldintza kaxkarretan ospatu zen (txikitutako errepideak, antolakuntza ezin okerragoa, eta, gerraren ondorioz, formaz kanpo zeuden txirrindulariak). Proba 11 txirrindularik baino ez zuten amaitu. Lambot bigarren izan zen itzuliaren zati gehienean zehar, baina lehenengo postura iritsi zen ordurarte liderra zen Eugène Christophek lasterketa bere bizikletaren matxura bategatik utzi ondoren.

1919ko edizioan sortu zuen Henri Desgrangek gaur egun hain ospetsua den maillot horia, itzuliko liderra identifikatzen duena. Eugène Christophe izan zen maillot horia jantzi zuen lehena, podiumera maillot horrekin igo zen lehena Firmin Lambot izan zen arren.

1920 eta 1921eko edizioetan parte hartu ondoren, 1922koan berriz irabazi zuen lasterketa, oraingoan ere, arerio baten bizikletaren matxura baten ondorioz. Une horretan 36 urte zituen, oraindik, Itzuli Handi hau irabazi duen txirrindularirik zaharrena delarik.

Palmaresa
---------

**1908**

* 2. Flandriako txapelketan

**1913**

* 4. Tourrean eta etapa 1

**1914**

* 8. Tourrean eta etapa 1

**1919**

* FrantziakoTourra eta etapa 1

**1920**

* 3. Frantziako Tourrean eta 2 etapa
* 5. Lieja-Bastogne-Liejan
* 8. Paris-Bruselan

**1921**

* 9. Frantziako Tourrean eta etapa 1

**1922**

* FrantziakoTourra eta etapa 1

Sailkapen orokorra Itzuli Handietan
-----------------------------------

| Itzuli Handia | 1911 | 1912 | 1913 | 1914 | 1915 | 1916 | 1917 | 1918 | 1919 | 1920 | 1921 | 1922 | 1923 | 1924 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Yellow jersey **Frantziako Tourra** | 11. | 18. | **4.** | **8.** | X | X | X | X | **1.** | **3.** | **9.** | **1.** | UT | UT |

Legenda| — | Ez zuen parte hartu |
| DSK | Deskalifikatua |
| UT | Utzi |

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

Firmin Lambot - *ProCyclingStats*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q375340
* Commonscat Multimedia: Firmin Lambot

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316737142
* ISNI: 0000 0004 5093 9788
* BNF: 149766882 (data)

 |

* Wd Datuak: Q375340
* Commonscat Multimedia: Firmin Lambot

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Philippe Thys** | **Frantziako Tourraren irabazlea**1919 | Ondorengoa**Philippe Thys** |

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Léon Scieur** | **Frantziako Tourraren irabazlea**1922 | Ondorengoa**Henri Pélissier** |
**1755eko haragiaren matxinada** Deba Garaian haragiaren prezioa zela eta 1755an emandako errebolta izan zen. Ez zen izan 1766ko matxinada bezain garrantzitsua baina, horrek bezala, elikagaien garestitzearen ondorioz izan zen.

Gipuzkoako Batzar Nagusiek hainbat produktu probintziatik ateratzea debekatu zuten, tartean haragia. Helburua prezioak kontrolatzea zen, baina espekulazioa, estraperloa eta prezioen gorakada etengabea izan zen. 1718ko matxinada eman zen herri berdintsuetan hasi zen hau ere. Lehen paxkinak Bergaran agertu ziren, baina laster hedatu zen Gipuzkoan zehar, bereziki Araba eta Nafarroa Garaiarekin muga egiten zuten herrietara.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    Juan Madariaga Orbea.  (2011-07-13). *Gizarte gatazkak XVI-XVIII. mendeetan.*  Eusko Jaurlaritza (Noiz kontsultatua: 2019-04-02).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Matxinadas - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-04-02).

Ikus, gainera
-------------

* 1718ko matxinada
* 1766ko matxinada
* Antzinako Erregimenaren krisia Hego Euskal Herrian

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65216373

 |

* Wd Datuak: Q65216373
**Cawdorko gaztelua** (ingelesez: *Cawdor Castle*) Eskoziako Highland eskualdean kokatzen den gaztelua da, Cawdor herrian, Invernesstik 16 kilometro ekialdera eta Nairnetik 8 kilometro hego-mendebaldera. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

Historia
--------

Kondairak dio urrez zamaturiko asto bat bertan gelditu zela atseden hartzera eta toki hori ukeratu zutela gaztelua eraikitzeko.

Gazteluaren aipamenik zaharrena 1454ko agiri batean dago, baina dorre nagusia lehenago eraiki zela uste da, gorosti baten inguruan. Gorostiaren hondarrak bertan diraute eta ikerketa zientifikoek erakutsi dute zuhaitza 1372an hil zela.

Mendeetan zehar gazteluak hainbat zabalkuntza izan ditu, garrantzitsuena 1510an hasitakoa. 1635ean lorategiak gehitu zitzaizkion. 1720an lorategia harresitu egin zuten eta basoak landatu ziren inguruan. 1789an John Campbell of Cawdor (parlamentaria) Carlisleko kondearen alabarekin ezkondu zen eta 1796an Cawdorko baroi titulua eskuratu zuen. Bere semea Cawdorko lehen kondea bihurtu zen 1827an eta gaztelua kondeen udako egoitza bihurtu zen. Thomas Mackenzie eta Alexander Ross arkitektoek hegoaldeko eta ekialdeko hegalak gehitu zizkioten gazteluari.

Lorategiak
----------

Gaztelua ezagun bihurtu bada bere lorategiengatik izan da. Hiru ataletan banatzen da:

* Lorategi harresitua (XVII mendekoa)
* Loreen lorategia (XVIII mendekoa)
* Lorategi basatia (1960 hamarkadakoa)

Basoetan ere zuhaitz espezie ugari daude eta 100 liken espezietatik gora ere aurkitu dira.

Literatura
----------

William Shakespeareren antzezlan famatuko Macbeth erregearen gaztelua Cawdor dorrea da. Dena dela erabat fikziozkoa da, izan ere benetako Macbeth erregea XI mendekoa baita, gazteluaren aurrekoa beraz.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1051919
* Commonscat Multimedia: Cawdor Castle

---

 |

* Wd Datuak: Q1051919
* Commonscat Multimedia: Cawdor Castle
**Friedrich "Fritz" Thyssen** (Mülheim an der Ruhr, 1873ko azaroaren 9a - Buenos Aires, 1951ko otsailaren 8a) alemaniar enpresaburua izan zen.

Biografia
---------

August Thyssenen semea eta ondorengoa izan zen. Aitaren ildotik jarraitu zuen lanean eta alderdi nazional-sozialistaren finantzari nagusietako bat izan zen. 1933an Renania-Westfaliako estatu kontseilari egin zuten, baina harremanak 1939an hautsi zituen Hitlerrekin, naziek Bigarren Mundu Gerra hasi eta berehala. Suitzara jo zuen lehenik eta Frantziara ondoren. Vichyko gobernuko zaindariek atxilotu eta nazien esku utzi zuten. Preso egon zen gerra bukatu arte eta Argentinan kokatu zen ondoren. Bigarren Mundu Gerraren ondoren berriro antolatu zen Thyssenen enpresa eta, hurrengo urteetan, Europako mendebaleko lehen burdingintza enpresa bihurtu zen Thyssen-Oberhausen konpainia.

Nazien berregituratze ekonomikoari buruzko Thyssenen iritzia
------------------------------------------------------------

Thyssen Alemanian gartzelan zegoen bitartean, 1941ean, AEBn "I Paid Hitler" edo "Ni Hitlerri ordaindu nion" izenburuarekin,
Emery Reves kazetariak bere biografia idatzi zuen. Thyssenek esan zizkion gauzak eta memorietan oinarrituta egin zuen bere biografia. Berak idatzitako gauza asko idatzi ziren gerra denboran, behean idatzita dagoena, zati bat besterik ez da.

≪Hitlerrek eta buruzagi naziek harro adierazten dute alemaniar herria miseriatik atera dutela, bertako ekonomia berreraiki dutelako eta guztientzako enplegua sortu dutelako. Hitlerrek boterea hartu zuenean, Alemanian sei edo zazpi milioi langabe zeuden. Krisi ekonomikoa ikaragarria zen (...).

Baina erregimen naziaren berregituratze ekonomikoa itxura besterik ez da. Berez, Hitlerrek ez du aberastasunik sortu; Alemaniako baliabide guztiak agortu ditu. Zergak xahutu dira, eta herriak bere aurrezkiak galdu ditu. Gaur egun, erregimenaren egitura ekonomiko osoa gain behara dator, gerra dela-eta. Izan ere, Hitlerrek gerrara jo zuen, ohartu zelako denbora asko igaro baino lehen bere metodo ekonomikoek inflazioa sortuko zutela eta herrialdearen erabateko gainbehera gertatuko zela.≫

```
                                         Fritz Thyssen, "La Nación" egunkariak, 1941eko abenduak 8. 
```

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Fritz Thyssen*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2013/12/29 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q62696
* Commonscat Multimedia: Fritz Thyssen

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 805136
* ISNI: 0000 0001 0947 3961
* BNF: 16233616q (data)
* GND: 118622498
* LCCN: n85249771
* NDL: 00550230
* SNAC: w6qc2s1v
* SUDOC: 080245838
* Open Library: OL2159970A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q62696
* Commonscat Multimedia: Fritz Thyssen
**Calatrava la Nueva** Ciudad Realgo probintziako Aldea del Rey herrian kokaturiko gaztelua da. 1931tik aurrera babestuta dago, kultura ondasun moduan.

1191n Rodrigo Gutiérrez Girón palentziar handikiak eta bere bigarren emazteak, Jimenak, Calatravako Ordenari euren arimengatik Dueñasko gaztelu zahar honetan zituzten errenta eta herentzien erdia eman zioten, espresuki, emailearen lehen ezkontzako seme-alaben aldeko errenten erdia utziz. Hiru urte beranduago, hauek, Ordenari, gazteluan zituzten eskubideak saldu zizkioten, 1000 marabedirengatik.

1201n Alfontso VIII.ak Calatravakoei gazteluaren jabetza osoa berrestu zien. 1211n musulmanek Salvatierrako gaztelua berreskuratu zuten, 1226ra arte kristauen nagusitasunera itzuliko ez zena; honek Dueñaseko gaztelua zegoen muinoaren garrantzi estrategikoa indartu zuen.

Gazteluak XIX. mendera arte iraun zuen, bertan behera utzia izan zelarik Mendizábal ministroak 1835ean estatuko kontuak saneatzeko hasitako desamortizazio erlijiosoen ondoren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   O’Callaghan, Joseph F..  (1963). «Sobre los orígenes de Calatrava la Nueva» *Hispania: Revista española de historia* (92): 502-504. ISSN 0018-2141..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2933633
* Commonscat Multimedia: Castle of Calatrava la Nueva

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316736337
* BNE: XX96069
* GND: 7577127-5
* PARES: 105814
* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0000516
* Catálogo de Patrimonio Cultural de Castilla-La Mancha: castillo-de-calatrava-la-nueva

 |

* Wd Datuak: Q2933633
* Commonscat Multimedia: Castle of Calatrava la Nueva
**Friedrich Salomon Perls** ( Berlin, 1893ko uztailaren 8a - Chicago, 1970eko martxoaren 14a), **Fritz Perls** izenez ere ezaguna, alemaniar medikua eta psikiatra izan zen, Gestalt Terapiaren sortzailea.

'Gestalt Terapia' terminoa sortu zuen 1940ko hamarkadaz geroztik bere emazte Laura Perlsekin garatu zuen terapiarako. Perlsen arabera, terapia ez da zertan patologiarekin lotuta egon behar, gizakiaren garapena ahalbidetzen duen tresna izan behar du. Gestalt terapia "ez zuzentzailea" da: terapeutak ez du interpretatzen, baina pertsona hemen eta orain konturatzen lagundu nahi du. Hipotesian, traumen jatorria denboraren espazioaren pertzepzio txarra izango litzateke edo, hain zuzen ere, organismoaren eta inguruaren arteko pertzepzioan desoreka. Gestalt perspektiba lau hitzetan laburbiltzen da: ni, zu, orain eta hemen. Lau hitz horien pertzepzio argia dugunean sormenez bizi gara.

Gizakia gaixotu egiten da ikuspuntu psikologikotik, sortzailea ez delako, beste pertsonen nahiak eta mandatuak egiten bizi delako. Pertsona osasuntsua, ordea, aurreiritzietatik aldentzen da eta bere bizipenetan oinarritzen da, oraina bizitzen.

1964an Kaliforniako Esalen Institutuarekin elkartu zen. Bere ideiak hizkuntzaren prozesamenduaren software neurolinguistikoaren ikerketa garatzeko ere erabili ziren.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60750
* Commonscat Multimedia: Fritz Perls

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 51694251
* ISNI: 0000 0001 2132 6569
* BNE: XX1650168
* BNF: 11919164r (data)
* CANTIC: a11790714
* GND: 119155265
* LCCN: n50009705
* NDL: 00472933
* NKC: xx0014455
* SNAC: w6tt5wqm
* SUDOC: 027065456
* BIBSYS: 90131793
* UB: a1329187
* Open Library: OL3079108A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q60750
* Commonscat Multimedia: Fritz Perls
**Frixo**, greziar mitologiako pertsonaia bat da.

Frixo, Atamante erregearen eta honen lehen emaztearen semea da. Bere aita berriz ezkontzean, Inok, bere amaordeak, jelosiagatik, Frixo eta honen arreba zen Heleren aurka azpijoko bat pentsatzen du, biak sakrifikatuak izateko. Baina, orduan, urrezko larrua duen ahari batek, biak airean eramaten ditu, Kolkidarantz, nora soilik Frixo heltzen den, bere arreba Hele, bidean erortzen baita, itsasora, Mediterraneo itsasoa eta Itsaso Beltza banatzen dituen itsasartean, ondoren, greziar garaian, Helesponto (Heleren itsasoa) bezala ezagutuko zena, eta, gaur egun, Dardaneloetako itsasartea izena duena.

Kolkidara iristean, eskualde honetako errege zen Eetesek ondo hartzen du, bere alaba eman ziona emazte bezala. Bere abentura ondo amaitu zelako Zeusi eskerrak emanez, Frixok, jainkoaren omenez sakrifikatu zuen Kolkidaraino eraman zuen aharia, honen larru preziatua Eetes erregeari eskainiz, Ares jainkoari sagaratu ziona.

Urrezko ahari-larrua, Ares jainkoaren baso sakratuko haritz batean iltzatua izan zen, eta, horren zaintza, herensuge bati eman zitzaion. Larru hau da Jason eta gainontzeko argonautek bilatu eta lortu behar izan zutena, Pelias erregearen aginduz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q743482
* Commonscat Multimedia: Phrixos

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 60255144
* GND: 132889404
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q743482
* Commonscat Multimedia: Phrixos
**Friedrichshagener Dichterkreis** (euskaraz: «Friedrichshagener poetaren zirkulua») Alemanian XIX. mendearen amaieran sortutako idazleen elkartea izan zen. Lehen aldiz 1888-1889an bildu ziren Friedrichshagen am Müggelseen, egungo Berlingo Treptow-Köpenick barrutian.

Historia
--------

1888tik aurrera Wilhelm Bölsche eta Bruno Willeren etxeetan Naturalismo literarioaren jarraitzaileak hasi ziren biltzen. Hasierako ideia Berlinetik gertu dagoen Brandenburgon Bölsche eta Wille Gerhart Hauptmannekin batera Erkner hirira hurbildu ziren lasaitasunaren bila. Poliki-poliki idazle gehiago batu ziren eta elkartea sortu zen. Haren ospea Alemaniako mugak gainditu ziren eta Eskandinaviako idazle batzuk bat egin zuten ekimenarekin.

Elkartearen helburua, lasaitasunaz gozatzea aparte, bizimodu bohemio berreskuratzea zen. Ekimen honetatik beste proposamenak sortu ziren, esaterako Gründung der Obstbau-Genossenschaft Eden kooperatiba (Eden frutagintza kooperatiba) eta Neue Gemeinschaft (Komunitate Berria) ekimena, komunitate anarkista-komunista.

1962an, Johannes Bobrowski eta Manfred Bieler Neue Friedrichshagener Dichterkreis sortu zuten.

Taldeko partaideak
------------------

* Lou Andreas-Salomé
* Max Baginski
* Wilhelm Bölsche
* Paul Brock
* Anna Costenoble
* Max Dauthendey
* Ida Dehmel
* Paula Dehmel
* Richard Dehmel
* Hermann Friedmann
* Curt Grottewitz
* Max Halbe
* Knut Hamsun
* Ola Hansson
* Adalbert von Hanstein
* Maximilian Harden
* Julius Hart
* Heinrich Hart
* Otto Erich Hartleben
* Wilhelm Hegeler
* Peter Hille
* Hugo Höppener, Fidus
* Felix Hollaender
* Dagny Juel
* Bernhard Kampffmeyer
* Paul Kampffmeyer
* Wolfgang Kirchbach
* Hermann Krieger
* Hedwig Lachmann
* Gustav Landauer
* Else Lasker-Schüler
* Adalbert Luntowski
* John Henry Mackay
* Laura Marholm
* Erich Mühsam
* Willy Pastor
* Wilhelm von Polenz
* Stanisław Przybyszewski
* Wilhelm Spohr
* Rudolf Steiner
* Bertha von Suttner
* August Strindberg (denbora gutxi)
* Frank Wedekind
* Bruno Wille

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Alemanez)**:Museoari eskainitako museoa Berlinen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1464270
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 138538756
* LCCN: n96002754

 |

* Wd Datuak: Q1464270
**Fly Shit**, 90eko hamarkadan Bergaran (Gipuzkoa) sortutako Hardcore taldea da.

Historia
--------

Fly Shit taldea 1996. urtean sortu zuten 14-16 urteko 5 gaztek (Osto bajua, Seti ahotsa, Unai eta Ander gitarrak eta Heloi bateria). 1996ko otsailean eman zuten beraien lehen kontzertua Bergarako taberna batean.

Hasierako formazio honekin, Fly Shit izeneko lehen diska argitaratu zuten 2001ean, Gaztelupeko Hotsak zigiluaren laguntzaz.

2004an berriz, Bizitza ...baina nola bizi? bigarren lana kaleratu zuten. Kasu honetan ordea, ekoizpen eta banatze lanak taldearen eta Gratacels Records zigilu alternatiboaren bitartez egin zuten, salmenta puntu komertzialak alde batera utziz. Honez gain, diska hau Creative Commons lizentzien menpean kaleratu zuten.

Urte berean, Heloiek taldea utzi zuen denboraldi baterako eta bere ordez Dubi sartu zen bateria jotzera. 2005ean berriz, Unaiek taldea utzi zuen eta honela laukote izatera pasatu ziren.

2006. urtean Heloi itzuli zen taldera Dubiren ordez eta honela, gaur egun arte jarraitu dute. Hurrengo diskoak autoekoiztu egin dituzte.

Taldekideak
-----------

* Seti - Ahotsa
* Ander - Gitarra
* iker- Baxua
* Heloy - Bateria

### Lehenagoko taldekideak

* Unai - Gitarra
* Dubi - Bateria
* Txisko - Gitarra
* Osto - baxua

Diskografia
-----------

* *Fly Shit* (2001, Gaztelupeko Hotsak)
* *Bizitza ...baina nola bizi?* (2006, Gratacels Records)
* *Arnas bakoitzeko ernetzen!!* (2010, autoekoiztua)
* *Bidetxurrian* (2011, autoekoiztua)
* *Barneko ahotsaren bila* (2014, autoekoiztua)
* *20 urte bira, Zuzenean* (2017, autoekoiztua)
* *Gaztaroko erokeria bat gehiago* (2019, DDT Banaketak / In My Heart Empire) - Mänägäitz-ekin batera

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Barneko ahotsaren bila» *www.badok.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-10-26).
2. ↑   «20 urte bira, zuzenean» *www.badok.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-10-26).
3. ↑   «Gaztaroko erokeria bat baino gehiago» *www.badok.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-10-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257901

 |

* Wd Datuak: Q12257901
**1682ko Moskuko matxinada**, **1682ko Streltsien matxinada** bezala ere ezaguna (errusieraz Стрелецкий бунт), Moskuko streltsien erregimenduen matxinada bat izan zen, boterea, Sofia Alekseievna Romanovnari itzultzea ondorio bezala izan zuena. Matxinadaren ondoren, Alejo I.a Errusiakoa tsarraren bi emazteen artean lehia egon zen Moskoviako politikan eragin nagusia izateko.

Matxinada, urte horretako apirilak 27an prestatu zen Teodoro III.a Errusiakoa hiltzeko. Natalia Naryshkina tsarinaren anaiek, erregeartea bermatu zuten, eta Aitalehena, Nataliaren hamar urteko semea zen Petri I.a Errusiakoa Handia Errusiako tsar berri bezala aldarrikatzeko konbentzitu zuten. Bere aldetik, Miloslavsky alderdiak, azken tsarina izan zen Maria Miloslavskayaren senideak ulertu zituena, Mariaren semea eta Petriren anaia nagusia zen Ivan, Naryshkindarrek Moskuko Kremlinean ito zutela zioen zurrumurrua hedatu zuten.

Miloslavskytar konspiratzaileek, hiriburuko kaleetan istiluak sortu zituzten. Eurek, Moskuko erregimenduek euren ofizial nagusiekiko zuten atsekabea erabili zuten, eta, 1682ko maiatzak 11n, streltsi mordo batek Kremlina hartu eta ustelkeriagatik susmagarri ziren boiardo buruzagiak eta komandante militarrak lintxatu zituzten, Artamon Matveev, Mikhail Dolgorukov eta Grigory Romodanovsky, alegia.

Egun batzuk beranduagoa, maiatzak 17an, matxinatuek errege egoitza eraso zuten, eta Naryshkindarren aldeko jende ugari hil zuen, horien artean, Naryshkindar anai-arrebetako bi (Kirill eta Ivan), tsar gaztea zen Petriren aurrean, euren iloba. Streltsiak, jende txiroaren bidez elkartuak izan ziren, eta Moskuko kaleak arpilatu zituzten zenbait egunez. Maiatzeko matxinadak, Petriren anaiorde nagusia zen Ivan V.a Errusiakoa "lehen" tsar bezala izendatzera eraman zuen, Petri bera, bigarren postura atzeratuz, Sofia, bien erregeorde lanetan geratuz.

1682 amaieran, Ivan Andreyevich Khovansky (Taratui)k, Sofiaren gertuko kidea eta streltsi matxinatuen buruzagietako bat, Sofiaren tokia hartu zuen. Fededun Zaharren laguntzarekin, Khovansky, nor, ustez, bere burua erregeorde berri bezala jartzeagatik bilatu zena, Nikonen erreformen erabateko aldaketa eskatu zuen. Sofia eta bere gorteak, Moskuko Kremlinetik ihes egin zuten eta Troitse-Sergiyeva Lavran bilatu zuten babesa. Azkenean, Sofiak, Khovanshchina (Khovansky kontua) ezabatzeko lan egin zuen, Fyodor Shaklovityk lagunduta, nor Khovanskyren oinordekoa izan zen Moskuko armadaren buruzagi karguan.

Ikus, gainera
-------------

* 1698ko Streltsien Matxinada
* Kobrearen Matxinada
* Khovanschina, Modest Musorgskik matxinada honetan oinarrituz idatzitako opera

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1633167
* Commonscat Multimedia: Moscow Uprising of 1682

---

 |

* Wd Datuak: Q1633167
* Commonscat Multimedia: Moscow Uprising of 1682
**Cambusnethan House** edo **Cambusnethan prioratoa** Eskoziako Cambusnethan herrian dagoen jauregi historikoa da, Wishaw ondoan, Iparraldeko Lanarkshire eskualdean. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

Historia
--------

Aintzina normandiar dorretxe bat izan zen bertan XVII mendean jauregi batek ordezkatu zuena. Jauregi hau suak erabat erre zuen 1810an eta 1820an James Gillespie Graham arkitektoak diseinaturiko jauregi berria altxatu zen. Estilo neo-gotiko kuasi-elizkoian egina dagoenez priorato izena ere hartu zuen, baina berez hotel gisa funtzionatu izan zuen eta "ertaroko" jangela jatetxe bihurtu zuten.

Gaur egun eraikina hondarretan dago, 1984an erabiltzeari utzi zitzaionetik harpilatua eta errea ere izan baita.

Jauregia
--------

Bi eta hiru solairu dituen etxea da eta erpinetan dorretxo garaiak ditu. Aipagarria da sarrerako portxea ere. Egoera eskasean egonik, erortzear zeuden apaingarri ugari erretiratu egin dira.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1028380
* Commonscat Multimedia: Cambusnethan House

---

 |

* Wd Datuak: Q1028380
* Commonscat Multimedia: Cambusnethan House
**Cape Girardeau konderria** (ingelesez: *Cape Girardeau County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Jackson da. 2010eko zentsuaren arabera 75.674 biztanle zituen, Cape Girardeau kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Cape Girardeau konderriak 1.518,57 kilometro koadro ditu. Horietatik 20,17 ura dira. Beste 1.498,4 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 49,83 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 75.674 pertsonetatik 68.008 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.476 dira. 5.290 beltzak edo afroamerikarrak. 171 amerikar natiboak ziren eta 19 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 887 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 61 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.238 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q484740
* Commonscat Multimedia: Cape Girardeau County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 141909763
* LCCN: n82004297
* NARA: 10039378
* **Lekuak**
* OSM: 1180474
* TGN: 2001179

 |

* Wd Datuak: Q484740
* Commonscat Multimedia: Cape Girardeau County, Missouri
**Franklin konderria** (ingelesez: *Franklin County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Winchester da. 2010eko zentsuaren arabera 41.052 biztanle zituen, Franklin kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Franklin konderriak 1.491,15 kilometro koadro ditu. Horietatik 54,89 ura dira. Beste 1.436,26 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 27,53 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 41.052 pertsonetatik 37.868 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.029 dira. 2.086 beltzak edo afroamerikarrak. 137 amerikar natiboak ziren eta 19 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 299 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 26 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 617 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Franklin County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q494998
* Commonscat Multimedia: Franklin County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 151262591
* ISNI: 0000 0004 0442 3537
* LCCN: n79139697
* NARA: 10040033
* **Lekuak**
* OSM: 1848175
* TGN: 2001862

 |

* Wd Datuak: Q494998
* Commonscat Multimedia: Franklin County, Tennessee
**Franklin konderria** (ingelesez: *Franklin County*) Ohioko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Columbus da. 2010eko zentsuaren arabera 1.163.414 biztanle zituen, Franklin kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Franklin konderriak 1.407,68 kilometro koadro ditu. Horietatik 29,32 ura dira. Beste 1.378,36 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 826,48 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 1.163.414 pertsonetatik 838.766 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 55.718 dira. 244.200 beltzak edo afroamerikarrak. 2.280 amerikar natiboak ziren eta 676 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 44.723 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2.647 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 30.122 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113237
* Commonscat Multimedia: Franklin County, Ohio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125489949
* ISNI: 0000 0004 0383 764X
* LCCN: n80102174
* **Lekuak**
* OSM: 177915
* TGN: 1002386

 |

* Wd Datuak: Q113237
* Commonscat Multimedia: Franklin County, Ohio
**Franklin konderria** (ingelesez: *Franklin County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Mount Vernon da. 2010eko zentsuaren arabera 10.605 biztanle zituen, Franklin kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Franklin konderriak 763,45 kilometro koadro ditu. Horietatik 26,88 ura dira. Beste 736,57 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 13,89 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 10.605 pertsonetatik 9.934 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.333 dira. 411 beltzak edo afroamerikarrak. 65 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 49 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 9 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 137 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110624
* Commonscat Multimedia: Franklin County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152452328
* LCCN: n81048584
* **Lekuak**
* OSM: 1839286
* TGN: 1002388

 |

* Wd Datuak: Q110624
* Commonscat Multimedia: Franklin County, Texas
**Caparrosoko zubia** edo **Kaparrotsuko zubia** Aragoiko Erriberako Caparroso edo Kaparrotsu udalerrian Erdi Aroko harrizko zubi bat da, Aragoi ibaiaren gainean. 1700ean zituen 11 begietatik 9 baino ez zaizkio geratzen 1787ko uholde handira arte. Duela gutxi berritzen ari dira.

Gaur egun, Caparrosoko edo Kaparrotsuko zubia bera eta aduanako kabina herriko armarrian daude. Horrek ematen du aurreko mendeetan zubiak izan zuen garrantziaren berri. Aragoiko Erriberako beste herri batzuetan, Zarrakaztelu, Santakara edo Martzillan, esaterako, txalupak edo pontoiak zeuden batetik bestera gurutzatzeko, baina, askotan, erabili gabe geratzen ziren, ur-goraldien ondorioz. Horregatik zen hain garrantzitsua Caparrosoko zubia, bera baitzen, Tuterakoarekin batera, Mendialdea Erriberarekin lotzen zuen errege-bidean ibaia salbatzen zuen bakarra.

Historia
--------

Kaparrotsuko armarria, zubiarekin
XIX. mendean trenbidea ezarri zen arte, errege-bidetik zihoazen bidaiari, animalia eta merkantzia ia guztiek zeharkatzen zuten zubibide hori, eta bertatik igarotzen da Deustiatik Urbasa-Andiarako errege-abelbidea ere. Horrez gain, zubiaren pasabide zaharrak erabilera lokala izan du, Caparrosoko nekazariek ibaiaren beste aldeko lur ureztatuak landu baitituzte.

Azken sei mendeetan, Caparrosoko zubiak hainbat uholde garrantzitsu jasan ditu. Horien artean 1420 eta 1428koak nabarmentzen dira, eta batez ere 1787koa, harrizko arku batzuk eraman zituena. Mende bat geroago, 1889an gertatutako etorbide handiaren ondoren, Nafarroako Foru Aldundiak, Caparrosoko Udalak eskatuta, ehun urte iraun zuen burdinazko zati bat eraikitzeko agindu zuen.

Burdinazko zubi hura 1890ean eraiki zuen Willesbroek enpresa belgikarrak. 60,75 metroko luzera zuen, eta enpresa berak eraikitako Zangozako zubiaren antzekoa zen. Inauguratu baino lehentxeago, legarrez betetako hiru gurdi gurutzatzea onartu zen erresistentzia-froga gisa, eta horrek Caparrosoko zubia edozein pisutarako gai zela bermatzen zuen.

Burdinazko egitura zaharrak 1990era arte iraun zuen. Garai hartan, hamar urte baino iraun ez zuen beste batek ordezkatu zuen. 2000. urtean, arazo berriak antzeman ondoren, egungo hormigoizko zubia eraiki zen, burdinazkoa bezala harrizko bi begi zaharren gainean bermatuta.

Aldi berean, 1970eko hamarkadaren hasieran, hormigoizko zubi berri bat eraiki zen, egungotik bostehun bat metrora, zirkulazioa Iruñetik Zaragozara desbideratzeko. Beraz, Kaparrotsuk gaur egun hormigoizko bi zubi ditu, duela 34 urte eraikitako berriak Iruñetik Zaragozara doan errepide nagusiaren trafikoa jasaten du, eta zaharrak, gaur egun, tokiko erabilera du nagusiki.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | KAPARROTSUKO ZUBIA.*  (Noiz kontsultatua: 2021-10-28).

Ikus, gainera
-------------

* Caparroso/Kaparrotsu
* Aragoiko Erribera
* Aragoi ibaia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112144952

 |

* Wd Datuak: Q112144952
*Artikulu hau Gaskoniako biztanleei buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Gaskoi».*

**Gaskoiak** (gaskoiez "Gascons") edo, batzuetan **kaskoinak**, Okzitaniako Gaskoinia eskualde historikoko biztanleak dira. Usadioz, haien hizkuntza gaskoia izan da, nahiz eta gaur egun frantsesa lekua hartzen ari zaion.

Historikoki, gaskoiak akitaniar, baskoi eta Baskoniako Dukerriarekin lotura izan dute (Gaskoiniako Dukerria), hortaz, baita euskaldunekin ere. Gaskoi hizkuntza okzitanieraren barnean sailkatua dago, baina akitanieraren eta aitzineuskararen azpisubstratu garrantzitsu bat ere badu, bai eta katalanarekiko eta aragoierarekiko antzekotasunak ere; horrek bereziten du, nolabait, gainerako okzitaniar hizkuntzetatik.

Gaur egun, Euskal Herrian gaskoi-erkidegoak hainbat udalerrietan badiraute: Lapurdin (Baiona, Bokale, Angelu eta Biarritz) eta Nafarroa Beherean (Bidaxune eta Bastida). Horrelako herrietan hainbatetan euskaldunak eta gaskoiak elkarrekin ezkondu eta seme-alabak eduki dituzte; halakoei xarnegu izena eman zaie.

Historikoki, Gipuzkoar itsasertzean Erdi Arotik aurrera gaskoi merkatarien erkidegoak ezarri ziren: Donostia, Pasaia, Errenteria eta Hondarribia, eta haietako toponimian gaskoia igartzen da: Urgull, Gros, Morlans, Miramon, Aiete.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «kaskoin - OEH - Orotariko Euskal Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-06-29).
2. ↑   «xarnegu - OEH - Orotariko Euskal Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-06-29).

Ikus, gainera
-------------

* Gaskoi (hizkuntza)
* Baskoniako dukerria
* Baskoiak
* Okzitaniarrak
* Okzitania
* Akitaniak
* Xarneguak

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3098704
* **Identifikadoreak**
* BNF: 16927598k (data)
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3098704
Eguzki-sistemako lau gasezko planeta erraldoiak (eskalan) : Jupiter, Saturno, Urano eta Neptuno.
**Gasezko erraldoi** gasez egindako planetei deitzen zaie, nahiz eta beraien nukleoa izotzezkoa edo harrizkoa izan. Mota horretakoak dira, Eguzki-sisteman, Jupiter, Saturno, Urano eta Neptuno. Azken bi horietan, gas gehiena izoztuta dago, horregatik **izotzezko erraldoiak** deritze.

Ezaugarriak
-----------

Gasezko erraldoien atmosferak batez ere hidrogenoz eta helioz osatuta daude. Metano arrastoak ere badira Uranoren eta Neptunoren atmosferetan, planeta hauen kolore urdinaren arrazoia.


Osaera kimikoa, Lurrarekin alderatuta| Osagaia | Jupiter | Saturno | Urano | Neptuno | Lurra |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Hidrogenoa (H2) | 87 % | 93 % | 83 % | 80 % | 0,000055% |
| Helioa (He) | 13 % | 5 % | 15 % | 19 % | 0,000524% |
| Metanoa (CH4) | 0,1 % | 0,2 % | 2,3 % | 1,5 % | 0,0001745 |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q121750
* Commonscat Multimedia: Gas giants

---

 |

* Wd Datuak: Q121750
* Commonscat Multimedia: Gas giants
Burroughston Broch
**Burroughston Broch** Eskoziako Orkadetako Shapinsay uhartean dagoen *Broch*  bat da, hau da, Burdin Aroko gotorlekua. XIX mendean aurkitu zen eta egorea onean dago.

Egitura
-------

Gotorleku zirkular honek kanpo diametroa 18 metrotakoa du, eta barnekoa 10 metrotakoa, lau metroko sendera duten harrizko hormak ditu beraz. Sarbidea ekialdean du eta 1'2 metrotako zabalera eta 1'8 metrotako altuera ditu.

Broch-aren barnean putzu sakon bat dago.

Historia
--------

Ondoan dagoen Balfourreko gazteluaren lurretan egonik 1862an David Balfour koronelaren langileek egin zituzten indusketak George Petrie antikuarioaren gidaritzapean. Petrieren esanetan ez zuten ezer berezirik aurkitu, orein adarrak, idi eta erdien hezurrak eta harrizko zenbait ontzi baino ez.

Iruditegia
----------

* Zaintzailearen gela.Zaintzailearen gela.
* Barnealdea.Barnealdea.
* Sarrera.Sarrera.
* Sarrera.Sarrera.
* Hormak.Hormak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2603178
* Commonscat Multimedia: Burroughston Broch

---

 |

* Wd Datuak: Q2603178
* Commonscat Multimedia: Burroughston Broch

59°04′24″N 2°48′11″W﻿ / ﻿59.073456°N 2.803004°W﻿ / 59.073456; -2.803004
**Gas noble konposatu**ak konposatu kimikoak dira, eta konposatuaren elementuetako bat taula periodikoan 18. taldean dauden gas nobleetako bat denean sortzen dira. Gas nobleen ezaugarri elektrokimikoak direla eta, nahiko ezohikoak dira.

Historia
--------

Hasieran gas nobleekin konposatu kimikoak ez zirela sortzen sinesten zen, beren konfigurazio elektronikoa dela eta. Hau da, gas noble guztiek azken energia maila (balentzia geruza) elektroiez beteta daukate eta uste zen beste elementuekin ez zutela erreakzionatzen, eta azken batean guztiz egonkorrak zirela.

1933an, ordea, Linus Paulingek gas noble astunenek fluor eta oxigenoarekin konposatuak sor zitzaketela iragarri zuen. Zehazki kripton hexafluorido eta xenoi hexafluoridoaren (XeF6) izaera aurrikusi zuen, horrez gain XeF8 konposatu ezegonkoir bezala existitu litekeela espekulatu zuen eta baita azido xenikoak perxenato gatzak eratuko zituela ere. Aurreikuspen horiek nahiko zehatzak izan ziren, nahiz eta XeF8ren ondorengo iragarpenek frogatu duten ezegonkortasun termodinamikoaz gain ezegonkortasun zinematikoa ere baduela  eta oraindik ezin izan den konposatua sortu (2006ko datuak).

Gas noble astunenek arinenek baino elektroi geruza gehiago dituzte. Hori dela eta, nukleotik urrunen dauden elektroiak nukleoaren karga positibotik hurbilago dauden elektroiaz babestuta daude eta errazago ionizatzen dira. Ionizazio energia hori nahikoa izaten da gas nobleak elementu elektronegatibo handieneko elementuekin, fluor eta oxigenoarekin batik bat, konposatuak eratzeko.

1962 baino lehenagoko konposatuak
---------------------------------

1962 urtea baino lehenago, isolatutako gas noble konposatu bakarrak klatratoak ziren (klatrato hidratoak barne). Koordinazio bidezko hainbat konposatu, bestalde, espektroskopia bidez soilik izan ziren behatuak.

### Klatratoak

Klatratoetan gas nobleak hainbat substantzia organiko edo inorganikoen kristal-sareen arteko hutsunetan harrapatuta gelditzen dira. Hau dela eta, "kaiola konposatu" bezala ere ezagutzen dira. Klatratoak sortzeko funtsezko baldintza gas noble atomoen tamaina substantzia eramailearen hutsuneen berdina izatea da. Adibidez, Ar, Kr, eta Xe β-kinolarekin nahastu daitezke, baina He eta Ne txikiegiak dira egokiak izateko.

Klatratoak He eta Ne, Ar, Kr eta Xe-tik banatzeko erabiliak izan dira, bai eta Ar, Kr eta Xe garraiatzeko. Honetaz gain, 85Kr klatratoa beta partikulen sorburua da, 133Xe klatratoa gamma partikulen iturburua delarik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  
*The Formulas of Antimonic Acid and the Antimonates*, Linus Pauling, J. Am. Chem. Soc. 55.atala, 5 alea 1933ko Ekainean, 1895-1990 orrialdeak
2. 1 2  John Holloway, *Noble-Gas Chemistry*, Methuen, London
3. ↑   *Recent developments in the Chemistry of Some Electronegative Elements*, Konrad Seppelt, Accounts of Chemical Research, 12. atala, 1979ko Ekaina, 211 - 216 orrialdeak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q898452

 |

* Wd Datuak: Q898452
Fraka, tximeleta-begizta eta kapela luzedun gizonezkoa.
**Fraka** ekitaldi garrantzitsuetan eta gau-ospakizunetan jazten den gizonezko janzki formal bat da. Egunez, eta arratsaldeko 19:00ak arte, ekitaldi-mota hauetarako ohikoena jaka janztea da, jaka buztanluzea, alegia. Gau-ospakizunetan jantzi nazionalek baino ez dute fraken maila berbera. Jakaren antzera, fraka protokoloak hala eskatu edo ezarritako ekitaldietan janzten da. Frakarekin batera tximeleta-begizta janztea nahitaezkoa da. Bestalde, maiz gizonezko frakdunak kapela luzea ere janzten dute, eta noiz edo noiz baita makila batez ere lagundu ohi dira.

Musika-munduan orkestretako musikari eta zuzendariek ere fraka janzteko ohitura handia dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «frak» *Elhuyar Hiztegia* (Noiz kontsultatua: 2023-03-07).
2. ↑   «frak» *Euskaltzaindiaren Hiztegia* (Noiz kontsultatua: 2023-03-07).
3. ↑   «Frak» *Euskalterm* (Noiz kontsultatua: 2023-03-07).

Ikus, gainera
-------------

* Soingaineko luze

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q29235661
* Commonscat Multimedia: White tie

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300411731

 |

* Wd Datuak: Q29235661
* Commonscat Multimedia: White tie
**Gabriela Bravo Sanestanislao** (El Ráfol de Salem, Valentzia, 1963ko otsailaren 25a) valentziar fiskal eta politikoa da. Valentziako Generalitateko Justizia, Barne eta Administrazio Publikoko sailburua, 2015eko ekainetik. 2008tik 2013ra Botere Judizialaren Kontseilu Nagusiko (CGPJ) kide izan zen.

Biografia
---------

1963ko otsailaren 25ean jaio zen Rafol de Salemen, Valentziako probintzian. 1986an Zuzenbidean lizentziatu zen Valentziako Unibertsitatean,.

Lan ibilbidea
-------------

1989an sartu zen karrera fiskalean. Cádizen destinoa lortu ondoren, 1991n Valentziako Fiskaltza probintzialera bideratu zen, eta bere jarduera Zigor Jurisdikzio Arruntean (1991-2001), Adingabeen Fiskaltzan (2001-2008) eta Laneko Ezbeharren Atalean (2004-2008) egin zuen. 1991n Fiskalen Batasun Progresistan sartu zen, eta bertan elkarteko Idazkaritza Iraunkorreko kide izendatu zuten 2007an lehendakaritza hartu zuen arte. 2008ko irailean, aho batez eta Botere Judizialaren Kontseilu Nagusiaren bozeramaile izendatu zuten. 2013ko abenduan amaitu zen agintaldia, eta etapa berri bati ekin zion Estatuko Fiskaltza Nagusiko Idazkaritza Teknikoan.

2015eko ekainaren 29an, Justizia, Gobernazio eta Erreforma Demokratikoetako kontseilari izendatu zuten Valentziako Generalitatearen gobernuan, SPV, Compromís eta Podem-en koalizioan, eta Ximo Puig izan buru zuela.

2019an, genero-indarkerian espezializatutako salaketen bulegoa jarri zuen abian, Delituaren Biktimei Laguntzeko Bulegoen Sarearen barruan. Espainian bakarra zen proiektu pilotua izan zen, Conselleriak bultzatua. Gero, Justizia, Barne eta Administrazio Publikoaren eskumenak ditu, Barne Ministerioarekin batera.

Prostituzioa Abolitzeko Valentziako Foroa sortu zuen 2021ean, eta, ordutik, prostituzioaren mugimendu abolizionistaren buru izan da Espainiako erakundeetan.

Sariak eta aintzatespenak
-------------------------

* 2021ean, "Meritu profesionalaren domina" jaso zuen Gatazketarako Espainiako Bitartekaritza eta Konpontze Eskolak eta Bitartekaritza Egunkariak, Valentziako Erkidegoko bitartekaritza-erregelamenduaren dekretua onartu zuenetik, Kontselleriaren bitartekaritza-arloan egindako lanagatik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Democracia y justicia: del juez legal al juez constitucional.*  Club Información.
2. ↑   Levante-EMV. *La valenciana Gabriela Bravo deberá dejar la presidencia de la Unión Progresista de Fiscales.* .
3. ↑   Ferrandis, Joaquín.  (29 de junio de 2015). *Puig ficha para el Gobierno valenciano a Gabriela Bravo, exportavoz del CGPJ.*  ISSN 1134-6582..
4. ↑   «OAVD València - OAVD - Generalitat Valenciana» *OAVD*.[*Betiko hautsitako esteka*]
5. ↑   Vázquez, C..  (2021-03-02). «La Generalitat valenciana crea un foro que trabajará para abolir la prostitución» *El País*.
6. ↑    *Bravo dice que la mediación resolvería más de 5.000 asuntos pendientes en juzgados valencianos y ahorraría 6,4 millones.*  20 de abril de 2021.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20746655
* Commonscat Multimedia: Gabriela Bravo

---

 |

* Wd Datuak: Q20746655
* Commonscat Multimedia: Gabriela Bravo
**Gabriel Zuchtriegel** (Weingarten, 1981eko ekainaren 24a) arkeologo alemaniarra da, italiar nazionalitatea duena eta 2021eko otsailaren 20tik aurrera Ponpeiako aztarnategi arkeologikoko zuzendaria dena.

Biografia
---------

Arkeologia klasikoa, historiaurrea eta filologia grekoa ikasi zituen Berlingo Humboldt Unibertsitatean, 2001etik 2006ra bitartean.

2010ean Bonneko Unibertsitatean doktoratu zen Gabi hiri zaharreko aztarnategi arkeologikoari buruzko tesi batekin, bertan indusketa-kanpainak egin ondoren Alemaniar Arkeologia Institutuak emandako beka bati esker. Indusketak egin zituen Selinonte eta Basilicatako Heraklean ere, Basilicatako Unibertsitateko arkeologia greko eta erromatarreko katedrako irakasle laguntzailea izan zen ikasturte akademiko batean (2014-15).

2015ean, Paestumeko Arkeologia Parkeko eta Arkeologia Museo Nazionaleko zuzendari arduradun izendatu zuten. 2020ko uztailaren 15ean italiar nazionalitatea eman zioten.

2021eko otsailaren 20an Ponpeiako indusketa arkeologikoen zuzendari izendatu zuten, Massimo Osannaren ordez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Ponpeiako Arkeologia Parkeko weborri ofiziala (italieraz).*  (Noiz kontsultatua: 2022-08-07).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28146878
* Commonscat Multimedia: Gabriel Zuchtriegel

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 278997687
* ISNI: 0000 0003 8490 827X
* BNF: 16665674p (data)
* GND: 1113311975
* LCCN: no2012138183
* CiNii: DA19135661
* SUDOC: 165353082
* ICCU: BASV136164
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 2432159

 |

* Wd Datuak: Q28146878
* Commonscat Multimedia: Gabriel Zuchtriegel