recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Johann Christoph Gottsched** (Juditten, 1700eko otsailaren 2a - Leipzig, 1766ko abenduaren 12a) alemaniar filosofo, egile eta kritikaria izan zen.

Bizitza
-------

Filosofia eta historia ikasi zituen Königsbergeko Unibertsitatean eta ikasketak amaitu ondoren Leipzigera ihes egin zuen armada prusiarrean izena ematea saihesteko. 

"Die Vernünftigen Tadlerinnen" (1725-26) eta "Der Biedermann" (1727) astekarien editorea izan zen, non egin zuen lan kritikoa. Konposizio poetikorako arau zorrotzak ezarri zituen eta klasizismo frantsesaren arauak literatura alemanean aplikatzeari ekin zion. Bere emazte Carolinek lagundu zion Alemaniako antzerkia eraberritzeko ahaleginetan.

1730ean olergikintza irakasle eta 1734an logika eta metafisika irakasle izendatu zuten Leipzigeko Unibertsitatean. Geroago bere kritikak gogorragoak bihurtu ziren eta Friedrich Gottlieb Klopstocken eta Gotthold Ephraim Lessingen lana balotzeari uko egin zion. 1740an Johann Jakob Bodmer eta Johann Jakob Breitinger idazle suitzarrekin gatazkan sartu zen. Biak arau literarioen zurruntasunaren aurka agertu ziren eta irudimen poetikoaren askatasuna proposatu zuten. Azkenik, Gottschedek eztabaida galdu zuen eta bere eraginak behera egin zuen.

Lana
----

Bere lan nagusia "Versuch einer kritischen Dichtkunst für die Deutschen" (1730) izan zen, alemanezko arte poetikoaren lehen tratatu sistematikoa. "Ausführliche Redekunst" (1728) eta "Grundlegung einer deutschen Sprachkunst" (1748) lanak garrantzitsuak izan ziren alemanezko estiloaren garapenean eta hizkuntzaren garbiketan. "Deutsche Schaubühne" (6 liburuki, 1740 – 1745) frantsesaren itzulpenak ditu, baina baita bere eta emaztearen lanak ere. Lan honek errepertorio klasiko bat eman zion Alemaniako antzerkiari. "Nötiger Vorrat zur Geschichte der deutschen dramatischen Dichtkunst" (1757 – 1765) Alemaniako antzezlanen bibliografia da.

Johann Sebastian Bachen bi kantataren testuaren egilea ere izan zen: *Laß, Fürstin, laß noch einen Strahl* (BWV 198) eta *Willkommen! Ihr herrschenden Götter der Erden* (BWV Anh. 13)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q76442
* Commonscat Multimedia: Johann Christoph Gottsched

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 27078865
* ISNI: 0000 0001 2125 1739
* BNF: 12024640q (data)
* BNC: 000187456
* GND: 118541013
* LCCN: n81063128
* NDL: 00745356
* NKC: ola2003193675
* NLA: 35690277
* CiNii: DA01220851
* SNAC: w60z8h89
* SUDOC: 027593118
* ULAN: 500318657
* BIBSYS: 90271604
* UB: a1394252
* ICCU: CFIV067751
* Open Library: OL1221848A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 1622

 |

* Wd Datuak: Q76442
* Commonscat Multimedia: Johann Christoph Gottsched
**Joan Manuel Gisbert** (Bartzelona, 1949ko urriaren 16a) idazle kataluniarra da. Bereziki ezaguna haur literaturaren alorrean da. Haur eta Gazte Literaturaren Sari Nazionala eskuratu zuen 1985ean.

Biografia
---------

Gaztetatik izan zuen musikarako, antzerkirako eta literaturarako zaletasuna. Gaztetan hil zitzaion aita, eta gazterik hasi behar izan zuen lanean familiari laguntzeko. Horrek zenbait argitaletxerekin lanean jarduteko aukera eman zion, eta horrela hasi zen liburugintzaren mundua ezagutzen.

Parisera alde egin zuen ikastera, eta handik Bartzelonara itzuli zenean argitaratu zuen lehenengo liburua, *Escenarios fantásticos* (1979, *Gertaleku fantastikoak*), izenburuak iragartzen duen bezala bere ikuskizun fantastikoak biltzen dituena. Hurrengo urtean Lazarillo saria irabazi zuen *El misterio de la isla de Tókland* (1982, *Tókland uharteko misterioa*) obrarekin, eta hari esker lortu zuen Gisbertek Espainiako haur-literaturako joera fantastikoaren aitzindari-ospea; kritikak Tolkien eta C. S. Lewisekin alderatu zuen. Hurrengo lan garrantzitsuak *Leyendas del planeta Thamyris* (1982, *Thamyris planetako elezaharrak*) eta *El museo de los sueños* (1984, *Ametsen museoa*) izan ziren, eta Haur eta Gazte Literaturako Sari Nazionala eskuratu zuen haiei esker 1985ean. Gisbertek oso obra originalak osatu ditu, eta abentura bitxiak eta misteriotsuak idatzi ditu eguneroko bizitzatik abiatuta. Aipagarriak ditu orobat: *El mago de Esmirna* (1969, *Esmirnako aztia*); *El Arquitecto y el Emperador de Arabia* (1988, *Arkitektoa eta Arabiako enperadorea*); *El talismán del Adriático* (1988, *Adriatikoko bitxia*); *Misterio de la Mujer Autómata* (1991, *Emakume automataren misterioa*); *Los armarios negros* (1996, *Armairu beltzak*). Literaturaren alorrean egindako lanaz gainera, Joan Manuel Gisbertek irudimenaren garapenari buruzko eskolak ematen ditu, argitaletxe bateko aholkularia da eta hainbat jardunalditan parte hartu du.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Joan Manuel Gisberten web-orria

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Joan Manuel Gisbert*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2843592
* Commonscat Multimedia: Joan Manuel Gisbert

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 103625434
* ISNI: 0000 0001 0929 9449
* BNE: XX925596
* BNF: 12239692q (data)
* GND: 124404340
* LCCN: n79070569
* NDL: 00513471
* NKC: xx0109476
* SUDOC: 031119913
* UB: a1312380
* Open Library: OL80309A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02453/eu\_g\_1998/g1998
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 1972419

 |

* Wd Datuak: Q2843592
* Commonscat Multimedia: Joan Manuel Gisbert
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Arnasestua**, **disnea** edo **itolarria** arnas gaixotasunen sintomarik garrantzitsu eta tipikoena da, bihotzaren eta ORLren eremuko eritasun batzuetan ere agertzen den arren. Bestela, psikiatrian ere ikus daiteke arnasestua eri batzuengan.

Gaixoek sentitutako sintoma hau haize falta edo itoaldia da, oxigenoaren gabeziaren ondorioz.

Beste sinonimo batzuk: arnasbehar, itobehar, itodura, hatsanka, itomen, itoaldi, hatsantura, hats-bahitura, alba, txurrun edo hatsantzea.

Lotutako gaixotasun ohikoak
---------------------------

### Arnas gaixotasun akutuak

* Bronkitis akutua
* BTE
* Pneumonia
* Tuberkulosia

### Arnas gaixotasun kronikoak

* Apnea sindromea
* Asma
* BGBK
* Biriketako fibrosia
* Birikako minbizia
* Bronkitis kronikoa
* Enfisema
* Sarkoidosia

### Bihotz-gaixotasunak

* Arritmiak.
* Bihotz-gutxiegitasuna.
* Kardiopatia iskemikoa.
* Miokardiopatiak.
* Sortzetiko kardiopatiak.
* Perikardioaren gaixotasunak.

Tratamendua
-----------

Oro har sintoma bronkogenikoa izanez gero, arnas aparatuan sortua alegia, bronkozabaltzaileak eta kortikoideak lehenengo aukerakoak dira. Kardiogenikoa baldin bada, ordea, diuretikoak izango dira eraginkorrenak. Kasu mistoetan bi arloetako sendagaiak erabili behar dira, eta edozein modutan arnas gutxiegitasuna egonez gero (pO2 <60 mmHg) oxigenoterapia gehitu.

ORLkoetan oztopo fisikoa izanez gero kendu, hantura sendatzeko kortikoideak eta kasu larrietan esku hartze kirurgiko azkarrak behar izaten dira, trakeotomia batzuetan.

Gaixotasun terminaletan, onkologikoak izan ala ez, opioideak mesedegarriak izan daitezke hainbat kasutan.

Jatorri psikikoa edukiz gero, antsiolitikoak eta bestelako terapiak aplikatu beharko ziren.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**"What is dyspnea?"

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q188008
* Commonscat Multimedia: Dyspnea

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4334384-3
* LCCN: sh85040344
* NDL: 00566507
* NKC: ph903095
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* CIE-9: 786.09
* ICPC-2: R02
* DiseasesDB: 15892
* MedlinePlus: 003075
* MeSH: D004417

 |

* Wd Datuak: Q188008
* Commonscat Multimedia: Dyspnea
***Kafea hartzea Iruñean*** bezala euskaratuta, bere jatorrizko izenburua ingelesez ***A Cup of Tea in Pamplona***, Robert Laxalt (1923-2001) idazle estatubatuarrak 1985an argitaratutako eleberri laburra da. 1985eko Pulitzer Sarirako proposatua izan zen, fikzio atalean.

Argumentua
----------

Gaia, Jon Kortazarren arabera, kontrabanduaren inguruan moldatua, infernurantzako bidaia bat da, gizon baten hondoratzea. "Eta jakinmina pizteko erne ibili bazaigu idazlea, ez da bare geratu bukaera harrigarria asmatzerakoan. Amaiera eszeptikoa, ezkorra, naturalista, irakurlearen buruan gera zitezkeen folklore oihartzunak betirako ezabatzen dituena".

*Kafea hartzea Iruñean* eleberriak Euskal Herria zatitzen duen mugaren bi aldeetan kokatzen da, kontrabandoaren munduan. Gregoriok, kontrabandista ezaguna, Iruñean geldiune bat dago, kafe bat hartzeko eta hortik abiatzen da argumentua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Jon Kortazarren komentario kritikoa.
* Elkar argitaletxearen webguneko komentarioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61069536

 |

* Wd Datuak: Q61069536
**Julieta Jankunas** (Córdoba, Argentina, 1999ko urtarrilaren 20a) argentinar kirolaria da, belar hockeyan lehiatzen dena.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta zilarrezko domina eskuratu Argentinako taldearekin, Herbehereen atzetik eta Erresuma Batuaren aurretik.

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Agustina Albertario, Agostina Alonso, Noel Barrionuevo, Valentina Costa Biondi, Emilia Forcherio, Agustina Gorzelany, María José Granatto, Victoria Granatto, Julieta Jankunas, Sofía Maccari, Delfina Merino, Valentina Raposo, Rocío Sánchez Moccia, Micaela Retegui, Victoria Sauze, Belén Succi, Sofía Toccalino eta Eugenia Trinchinetti-k.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Emakumezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Julieta Jankunas» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Julieta Jankunas» FIH **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26131321
* Commonscat Multimedia: Julieta Jankunas

---

 |

* Wd Datuak: Q26131321
* Commonscat Multimedia: Julieta Jankunas
**Almeriako eskualdea** (gaztelaniaz: *Comarca Metropolitana de Almería*) Almeriako probintziaren (Espainia) 7 eskualdetako, Almeriako eskualde metropolitar bat da. 8 udalerrik osatzen dute eskualdea: Almeria, Benahadux, Gador, Huercal de Almeria, Nijar, Pechina, Rioja, Santa Fe de Mondujar eta Viator, eta guztira 218.426 biztanle zituen 2005eko datuen arabera.

  

Almeriako probintzia Andaluzian
Almeriako Eskualdea Almeriako probintzian

Udalerri nagusiak
-----------------

| Udalerri | Biztanleria | Azalera | Dentsitatea |
| --- | --- | --- | --- |
|  |
| Almeria | 185.309 | 295 | 628,17 |
| Benahadux | 3.396 | 16 | 212,25 |
| Gador | 2.959 | 88 | 33,63 |
| Huercal de Almeria | 11.816 | 21 | 592,67 |
| Nijar | 26.070 | 601 | 43,38 |
| Pechina | 3.463 | 46 | 75,28 |
| Rioja | 1.363 | 36 | 37,86 |
| Santa Fe de Mondujar | 468 | 35 | 13,37 |
| Viator | 4.288 | 21 | 204,19 |
| **Erabatekoak** | **239.132** | **1.159** | **206,33** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1116295
* Commonscat Multimedia: Metropolitan region of Almería

---

 |

* Wd Datuak: Q1116295
* Commonscat Multimedia: Metropolitan region of Almería
**Argazki-oin**tzat jo daitezkeen testu batzuk. Irudiaren azpian eskuz egindako argazki-oin klasikoa eta irudian bertan, eskuz egindako oharrak. (Gezi batekin tontor bati buruzko oharrak-eta).
**Argazki oina** edo **argazki-oin**a testu mota bat da. Gehienetan irudi edo argazki baten azpian agertu ohi da eta irudiari buruzko informazioa edo iritzia ematen du. Helburu nagusia argazkian ikusten denari buruzko informazioa gehitzea izan ohi da baina batzuetan argazki-oinak iritzi artikulu laburrak izaten dira.

Gaur egun, argazki oin gisa erabiltzen ziren testu batzuk irudiaren azpian kokatu beharrean irudian bertan txertatuta ikus daitezke argazki editore aurreratuei esker. Dena den, oraindik ere argazki-oinak argazkiaren azpian kokatzea izaten da ohikoena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18585177
* Commonscat Multimedia: Captioning

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300191074

 |

* Wd Datuak: Q18585177
* Commonscat Multimedia: Captioning
Gazteluberri, Erdi Aroan almirantio bat eta geroago Nabaskozekoan sartuta
Nafarroa Garaian, **almiradioa** edo **almiranterria** ohorezko titulu bat da, Nafarroako Erresumaren antzinako mugape-erakunde bati dagokiona, eta gaur egun izen pertsonifikatua geratzen da Nabaskoze almiradioan. Erregeak izendatutako almiranteek jaurtzen zituztenak, beste herrialde batzuetako almirantekin zerikusi barik. Almiranteak, oro har garrantzi hierarkikoan, merioen azpitik zeuden. Batzuetan bazuten eginkizun militarra, almiradioko gizonak errekrutatzekoa Erresumaren zerbitzurako, baina beste ezer baino gehiago administrazio-kargua zen, biziartekoa.

Izenak izan lezake jatorria Iruñeko San Zernin burguaren historian. Iruñeko burgu frankoa zen hau, Frantzian jatorri zuten bizilagunek bizi ziren (okzitaniarrak izango ziren gehienak, dena dela), eta hango buruzagiaren kargu-izena zen almirantearena. Xanpainako leinua Nafarroako erregetzako leinu nagusia izan zen urteetan, San Zernindik beste eremu batzuetara zabaldu zen hitza: Nabaskoze, Erronkaribar, Zaraitzu, Aezkoa, Agoitz, Irunberri, Zangoza, Urrotz, Elo, Eugi, Larrasoaña, Atarrabia eta San Zernin eta San Nikolas Iruñean almiradioak ziren izenez Erdi Aroaren amaieran, besteak beste.

Almiradioaren izen eta izanak iraun zuen Nafarroako konkistaren ondotik, baita XXI. mendera arte, Nabaskoze almiradioaren kasuan, baina almirante-kargua desagertu zen aspaldi. Antzina ere berezia zen Nabaskoze almiradioa berau beste almiradio batzuez osatua baitzegoen (Nabaskoze bera, Aizpurgi, Ustaize eta Gazteluberri), eta, horregatik, *Almiradioen almiradioa* edo *Almiranterrien almiranterria* esaten zitzaion.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Nafarroako Entziklopedia Handia | ALMIRANTERRI.*  (Noiz kontsultatua: 2021-03-12).
2. ↑   «Aurreikuspena - Nabaskozeko Almiranterria» *www.ayuntamientodenavascues.net* (Noiz kontsultatua: 2019-09-15).

Ikus, gainera
-------------

* Almirante
* Nabaskoze almiradioa

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60828568
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 2919

 |

* Wd Datuak: Q60828568
Karta ingelesak.
**Karta ingelesa** karta jokoetan jokatzeko karta-sorta mota bat da. Lau sailetan banatutako 52 kartez osatua dago. Maiz bi komodin gehitzen dira, denera 54 karta osatuz.

Karta frantsesean oinarritua dago, eta mundu osoan hedatuen dagoen karta-sorta da. Bridge, canasta eta pokerrean jokatzeko erabiltzen da.

Ezaugarriak
-----------

Karta ingelesa lau sailetan banatua dago (ingelesez: *suit*), bi gorri eta bi beltz:

* **Pikak** **♠**,
* **Bihotzak** **♥**,
* **Diamanteak** **♦**,
* **Hirustak** **♣**

Multzo bakoitza 13 kartez osatua dago, horietatik 9 zenbakidunak dira eta lau hizkidunak. Txikitik handirako mailan ordenatuak daude, honelaxe: **A**, **2**, **3**, **4**, **5**, **6**, **7**, **8**, **9**, **10**, **J**, **Q** eta **K**. Hizkidun kartak figurak dira, ingelesez *jack*, *queen* (*erregina*), *king* (*erregea*) eta *ace* (*batekoa*). Komodinek ingelesez *joker* izena jasotzen dute.

Erabilera Euskal Herrian
------------------------

Ipar Euskal Herrian karta frantsesa bezainbeste erabiltzen da karta ingeles hau, ez baitago desberdintasunik haien artean ez bada batekoek (**A** edo **1**) eta figurek duten hizki adierazgarrian ( **J**, **Q** eta **K**; edo **V**, **D** eta **R**).

Izendatzeko orduan, zenbakidunak izendatzen dira, zenbakia, -ko atzizkia eta saila esanez (hala nola *bederatziko pika*). Figurentzat, erregea, anderea eta xangoa (honen aldaerekin: xota, jota, txanka...); sail batekin elkartuz gero, honela: *xango pika*, *andere pika* eta *errege pika*.

Batekoa esateko beste modu bat ere bada: *astoa*. Hala nola, *bateko pika* edo *asto pika*.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Pika. Euskaltzaindiaren Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-10-11).
2. ↑   «pique | frantses-euskara hiztegi elektronikoa | Nola Erran» *nolaerran.org* (Noiz kontsultatua: 2019-10-11).
3. ↑   «H.C. Andersen - Hemeretzi ipuin» *www.armiarma.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-10-11).
4. ↑   «Asto - OEH» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-10-11).

Ikus gainera
------------

* Karta frantses

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3419503

 |

* Wd Datuak: Q3419503
**Arripuia**, Nafarroa probintzian topa dezakegun euskal mendia da. 
Urbasako goi-lautadaren Hegoaldeko ertzeko amildegian nabarmentzen den irtengune batek osatzen du mendi honen gain aldea, han-hemenka azaleratutako karaitz muturrak, pagadia eta zakartutako larreak osatutako paisaiaz.
Amildegiak ebakitzen du ia bere inguru guztia; IE basoan barrena datorren bidea, ordea, zailtasunik gabe heltzen da tontorrera.
Ez da hori halere aukera onena seguraski, izan ere Urbasako errepidea urruti gelditzen da handik, Lizarragakoa bezain urruti.
Errazago helduko zarete Urrako etxaldetik edo Artazatik abiatuta, mendiaren Mendebaldean zabaldutako zirkoan gora, pagadi azpia zeharkatzen duten pista ugarien arrastoari jarraituz.
Ertzari Mendebaldera jarrituz gero, berriz, Urederrako amildegietara helduko zarete ordubete inguruko bidea eginez, eta Ekialdera joz gero, Kerezmendira, karaitza eta pagadiak osatutako ingurune ikusgarrian barrena.
Ertzetik aldenduz gero berriz, Urbasako baso eremu amaigabe hori besterik ez dago.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

Arripuia, .
**Kartografiaren historia** historiaurreko ehiza edo arrantza lekuen irudikatze soilarekin abiatu zen.

Antzinateko kulturak
--------------------

Antzinateko kultura handietan (Mesopotamia, Antzinako Egipto, Antzinako Txina) ezaguna zen baina Greziako zibilizazioak goratu zuen zientzia jardunen mailara. Filosofo pitagorikoek Lurraren forma esferikoa aurkitu eta Eratostenesek (K.a. 275-195) meridianoaren arkua neurtu ondoren, Ptolomeok (100-178) orduan ezagutzen zen munduko mapa egin ahal izan zuen. Meridianoen eta paraleloen sarea esferatik planora eramatea izan zen Ptolomeok bere irudikatze kartografikoan ebatzi behar izan zuen arazo nagusia; proiekzio konikoa erabili zuen eta emaitza aski zuzena izan zen.

Erdi Aroa
---------

Erromatarren garaian eta Goiz erdi aroan greziarren zientzia ezagupenak ahaztu ziren eta kartografiak atzerakada handia izan zuen. Berant Erdi Aroan itsasketa aurreratu zen eta, aurrerapen horren ondorioz, orduko itsas mapek garai haietan ezaguna zen munduaren ikuspen aski zehatza ematen dute.

Arabiarrek greziarren teknika kartografikoak hartu zituzten eta astrolabioari esker ezagupen haiek gainditu zituzten. Ipar orratza aurkitzeak (XII. mendea) aurrerapen handia ekarri zuen eta marinelek egindako itsas mapak etengabe hobetuz joan ziren hiru mendetan zehar.

Errenazimentua
--------------

Alabaina, Errenazimentuko aurkikunde geografikoek eta itsas handietako bidaiek aurrerapen erabakigarria ekarri zuten; izan ere, kostako erreferentzia puntuak ikusten ez zirelarik, karta fidagarriak premiazkoak bihurtu ziren. Hala, nabarmentzekoak dira garai hartako zenbait kartografok egindako mapak: Juan de La Cosa (1500) Pedro eta Jorge Reinel (1506), Sebastian Caboto (1546), eta beste batzuenak.

Mercator holandarrak behin betiko hobetu zuen meridianoen eta paraleloen bidezko irudikatze hura proiekzio zilindriko isogonoa erabiliz bere 1569ko mundu-mapan. Garai hartan Abraham Orteliusek atlas bat argitaratu zuen: *Theatrum orbis terrarum*.

Harrezkero, ezagupenak sakonduz eta hedatuz jarraitu ziren, batez ere bi arrazoirengatik: longitudeak eta latitudeak neurtzeko tresnen hobekuntzarengatik, eta lurralde ezezagunetako kartografia egiten zuten espedizio geografikoengatik. Hala, itsas mapei Lur osoko mapak jarraitu zitzaizkien.

Gaur egun
---------

Gaur egungo irizpideen arabera, lehen mapa modernoa Frantzian egin zuten Cassani kartografoek 1744-1815 bitartean. Gure mendean, ordea, hegazkinen eta fotografiaren aurrerapenak bultzada ikusgarria eman dio kartografiari, eskulana izatetik industria jarduera izatera iragan baita.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2014/08/29 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1293621
* Commonscat Multimedia: History of cartography

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph484332

 |

* Wd Datuak: Q1293621
* Commonscat Multimedia: History of cartography
**Kartoizko kaxaren abentura**, jatorrizko ingelesezko izenburua *The Adventure of the Cardboard Box*, Arthur Conan Doyle eskoziar idazleak argitaratutako Sherlock Holmes detektibe ospetsuari buruzko kontakizun laburra da. 1893an kontakizun labur eta solte modura *The Strand Magazine* aldizkarian argitaratu zen. Ondoren eta urte berean, aldizkari horretan argitaratutako Sherlock Holmesi buruzko beste hainbat kontakizun laburrekin batera, *Sherlock Holmesen Oroitzapenak* liburuan argitaratu zen.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Londresko Croydon barrutian bizi den Susan Cushing andreak posta bidez gatzetan kontserbaturiko bi giza belarri ebaki dituen kaxa bat jaso berri du. Lestrade inspektoreak medikuntza ikasle batzuen txantxaren bat izan ote denaren susmoa du, baina halere Sherlock Holmesek krimen garrantzitsu baten froga direnaz ziur dago, eta beti bezala bere azalpenen argumentuek denek arrazoi duela onartaztera bultzaraziko ditu. Hainbat galdeketa eta behaketen ondoren, Holmesek zer gertatu den badakiela uste du, eta Watson doktorearekin batera frogarazteari ekingo dio.

Ikus gainera
------------

* *Sherlock Holmesen Oroitzapenak* (1893)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q499059
* Commonscat Multimedia: The Adventure of the Cardboard Box

---

 |

* Wd Datuak: Q499059
* Commonscat Multimedia: The Adventure of the Cardboard Box
**Jhan Carlos Mariñez Fuente**, (Santo Domingo, Dominikar Errepublika, 1988ko abuztuaren 12a), beisbolean lehiatzen den kirolari dominikarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta brontzezko domina lortu zuen Dominikar Errepublikaren taldearekin, Japoniaren eta AEBko taldeen atzetik.

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Darío Álvarez, Gabriel Arias, Jairo Asencio, Luis Felipe Castillo, Jumbo Díaz, Junior García, Jhan Mariñez, Cristopher Mercedes, Denyi Reyes, Ramón Rosso, Ángel Sánchez, Raúl Valdés, Roldani Baldwin, Charlie Valerio, José Bautista, Juan Francisco, Jeison Guzmán, Erick Mejia, Gustavo Nuñez, Emilio Bonifácio, Melky Cabrera, Johan Mieses, Yefri Pérez eta Julio Rodriguez-ek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 03 !3. postua, brontzezko domina | Gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Jhan Mariñez» *olympedia.org* **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q548426

 |

* Wd Datuak: Q548426
**Kable pantailatua** deritzo tutu metaliko batez edo maila batez estalita dagoen kable motari. Estalki honek Faraday kaiolak egiten duen lana egiten du, kableen arteko bateratzeak, soinuak eta bestelako interferentziak saihestuz, bai barnean eta kablearen inguruan.

Kableak duen pantailatuak ez du zertan bakarra izan; kable bakar batek izan ditzake bere barnean hainbat eroale pantailatu, beraien artean diafonia saihesteko.

Ez da kable pantailatua kable koaxialarekin nahastu behar, azken hau transmisio-linea bat delako, bere inpedantzia, hedapen-koefizientea eta beste hainbat gauzak desberdintzen dutelako.

Pantailak eragina izan dezan, kablearen mutur bat soilik konektatu behar da masara; bestela korrontea pasako litzake bertatik, seinaledun hariekin elkartuko litzake eta ondorioz, efektu kaltegarri bat sortuko luke. Koaxialean berriz, bi muturrak konektatu behar dira masara; hau beste desberdintasun bat da.

Mikrofonoetako konexio-kableak audio-ekipoetan kable pantailatuak dira, zeintzuek inguruko zarata elektrikoak anplifikadorearen sarrerara akoplatzea saihesten duten.

Autoetako parasitoen kontrako kableak ere mota honetakoak dira, baina pizgailuaren harilaren korronte altuko pultsuek sortzen dituzten erradiazioak saihesteko dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3506009

 |

* Wd Datuak: Q3506009
**John Thomas Trunley** (1898ko urriaren 14a - 1944ko irailaren 30a) britainiar music Halleko artista eta azoka fenomenoa famatua izan zen bere obesitateagatik eta *The Fat Boy of Peckham* bezala aurkeztu zuten. Pisua azkar irabazi zuen, zazpi hilabeterekin 13 kg izatera iritsiz. Lau urterekin 76 kilo pisatu zituen eta Sir Frederick Treves mediku ospetsuak aztertu zuen. Sei urterekin eskolan hasi zenean 1.100 mm-ko soina eta 1.200 mm-ko gerria zituen. Nazioarteko protagonismoa lortu zuen Lord Northcliffe-k Londresko Konderriko Kontseiluak 370 metro tranbia linean zabaltzeko erabakiaren inguruko istorio kritikoa argitaratu zuenean, Trunley-k ezin zuelako gehiago oinez Reddins eskolara joan.

Handik gutxira, Ingalaterran bira egiten hasi zen Fred Karno bezalako sustatzaileen administraziopean. Trunley musika aretoko aretoetan agertu zen ikusleen aurrean abesten "I want to be a jockey ". Lehen Mundu Gerraren ondoren , hainbat kontratu negoziatu zituen rol txikietan filmetan agertzeko. Florence Weeden alargunarekin ezkondu zen, seme bat zuena, eta beste bat izan zuten elkarrekin Trunley tuberkulosiak jota hil aurretik 1944an. Camberwell-eko Hilerri Berrian lurperatuta dago.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6261333

 |

* Wd Datuak: Q6261333
| **Juan de Bilbao kalea** |
| --- |
|  Donostia, Parte Zaharra |
|  |
| HerrialdeaLurraldea |  Euskal Herria Gipuzkoa |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Juan de Bilbao kalea is located in Euskal HerriaJuan de Bilbao kaleaJuan de Bilbao kalea | Juan de Bilbao kalea is located in GipuzkoaJuan de Bilbao kaleaJuan de Bilbao kalea |
| Juan de Bilbao kalea is located in Donostiako Parte ZaharraJuan de Bilbao kaleaJuan de Bilbao kalea |

 |
| Koordenatuak: | **Coordinates: Missing latitude**Invalid arguments have been passed to the {{#coordinates:}} function
 |

**Juan de Bilbao kalea** Donostiako Parte Zaharreko kale txiki bat da. Narrika kaletik San Jeronimo kaleraino doa. Lehen **"Ikatz kalea"** bezala ezaguna zen eta oraindik zenbait taldek horrela esaten diote. Lehen kale honetan ikatz denda batzuk zeuden eta hortik zetorkion izena. Juan de Bilbao izen bat bada Bilbon, eta Gasteizko pertsonaia bat da. XX. mendeko hasieran kale honen balkoietatik bertsolari lehiaketak egiten ziren.

Kale honetan Eugenio Imatz idazlea eta filosofoa jaio zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25474330

 |

* Wd Datuak: Q25474330
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Amaxofobia**, edozein ibilgailu mota gidatzeari beldur izatea da. Gaixotasun honen jatorria desberdina da pertsonaren arabera, esaterako, norberaren segurtasun faltak edo ezagun edo familiar baten istripu batek eragindakoa izan daiteke. Etimologikoki, "amaxofobia" hitza grekotik dator αμαχος (gurdi) eta φοβία (beldur). Sarritan itzelezko ikara-krisiak izaten dituzte, eta amaxofobia gaixo asko kexatzen dira antsietate eta astindu arazoak izaten baitituzte ibilgailu bat gidatzerako orduan.

Maila desberdinak aurkitu daitezke, punturik gorenean gaixoaren eguneroko bizitzan eragin dezake; adibidez, bidaiatzea saihestuz ez badago beste aukerarik. Arazo honek eragina izan dezake ekintza profesionaletan, bidaiatzeko gaitasuna ez izatearen ondorioz. Espainian 15.000 pertsona pertsona jasaten dutela (horietatik %87,5 neska eta %12,5 mutil) estima dezakegu.

Medikuntza ikuspuntutik fobiatzat hartzen da, hau da, objektu eta egoera zehatzen aurrean jasandako beldur irrazionala.

Ezin da nahastatu duela gutxi gidatzen ikasi duen pertsona baten beldurrarekin, beldur hori praktikarekin galtzen baita.

Amaxofobia gainditu daiteke zenbait terapia psikologiko eginez eta honako etapa hauek betez:

* Kontzienteki lan egitea, non ezarrita dagoen eta nola mantentzen den jakiteko.
* Aurre egiteko teknikak garatzea: beldurra ekiditzeko erlaxazio metodoak bilatzea.
* Aurrez aurre jarri: Pixkanaka-pixkanaka beldurrari aurre egiten hastea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1131359

 |

* Wd Datuak: Q1131359
Bømlo (Norvegia), txanponekin dabilen kable bidezko ferria.
**Kable bidezko ferria** (edo **kate-bidezkoa**) ibai, itsasadar, laku eta fiordoetan erabiltzen den anezka, ferri edo pontoi mota bat da.

Kafue ibaiko pontoi bat, kableak gidatua (Zambia).
Ur tartearen bi ertzetara konektatutako kable bidezko loturak gidatzen du anezka. Indarra ertzetan jarritako motoreek egin dezakete, edo ontzian bertan motoreak tira egin kabletik, edo kasu batzuetan, aski da ibaiaren korrontearen indarrarekin ontzia kablearen norabidean mugitzeko.

Kable bidezko lehenengo anezkek sokak edo altzairu-kateak erabiltzen zituzten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1287097
* Commonscat Multimedia: Cable ferries

---

 |

* Wd Datuak: Q1287097
* Commonscat Multimedia: Cable ferries

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, ingelesezko Wikipediako «Cable ferry» artikulutik itzuli da; zehazki, 2022-02-14ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.
**Juan de Juanes** (Fuente la Higuera edo Valentzia, c. 1507 edo 1523-Bocairente, 1579ko abenduak 21), Bere benetako izena Vicente Juan Macip (MaÇip) Navarro margolari Espainiar bat izan zen. Espainiako errenazimenduaren ikonografia erlijiosoko sortzaile garrantzitsuenetako bat da.

Bizitza eta Obrak
-----------------

Juan de Juanesen lehenengo obrak bere aitarekin (Vicente Macip) egin zituen. Justo horregatik arazo serioak  izan dituzte 1550 urtea baino beraien lehenagoko obren egiletasuna egiaztatzeko. Norena den jakiteko arazo gehien dituen obra *Segorbeko Katedraleko Erretaulako taulak* da .

Bere aitaren lantegian eratuta, 1534an San Eloyen erretaulaz arduratu zen jada bakarrik, Santa Catalinaren elizan, 1584ko sute batean kaltetu eta Francisco Ribaltak kopiatutakoa. Juanek Italiar influentzia izan zuen bere margolanetan ,batez ere Sebastiano del Piomborena,   baina ez dakite Italian ikasi egin zuen edo Valentziako erresuma heltzen ziren atzerriko obren eragina izan zen (bere aitak bezala),eta Piomboren obara asko heltzen ziren Valentziako erresuma.

Jeronima Comesekin ezkonduta egon zen, eta honekin hiru seme-alaba izan zituen. Mutil bat, Vicente Joanes ,ere margolari ospetsu bat izan zena eta bi neska, ere margolariak; Dorotea eta Margarita Joanes.

Garaiko Valentzian Juan de Juanes  oso ospetsua izan zen, eta hiriko giro humanistikoekin harremanetan, bere izen propioa latinizatu egin zuen.

Batez  ere ikonografia erlijiosoan zentratu egin zen ez zuen lan profanorik egin; Bere lanik ospetsuenak*, La Santa Cena , Donostia Sinagogan, La Sagrada Familia, Iturri-Elizako erretaula Pikondoa, Asunción de Nuestra Señora, Agnesio Venerablearen Ezkontza mistikoak* (errenazimentuaren adibide ona), *Venerable emailearen erretratua* eta *La Inmaculada Concepción*. Azken hori Juan de Juanesen maisulan bezala konsideratuta dago .

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Gran Enciclopedia Temática de la Comunidad Valenciana.*  Geografía Editorial Prensa Valenciana.
2. ↑  Voz «Juan de Juanes», Museo del Prado. Enciclopedia en línea.
3. ↑  Así lo afirma Ángel Dotor, *op. cit.*, p. 30. Los libros de bautismos de Fuente la Higuera comienzan en 1535, por lo que no ha podido encontrarse su partida de bautismo, si bien es tradición local muy asentada que Juan de Juanes nació en dicha localidad.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11287651
* Commonscat Multimedia: Joan de Joanes

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 61819855
* ISNI: 0000 0000 5955 8536
* BNE: XX974183
* BNF: 14965931g (data)
* GND: 122649109
* LCCN: n85202765
* SUDOC: 069153256
* ULAN: 500026763
* Open Library: OL1555282A
* KulturNav: id
* RKD: 53092
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* Museo del Prado: 54316d5a-3170-46bf-9469-aae30c9fbedd

 |

* Wd Datuak: Q11287651
* Commonscat Multimedia: Joan de Joanes
*Artikulu hau koloreari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Arre (argipena)».*

**Arrea / Marroia**|   |
| Kolore koordenatuak |
| Uhin-luzera | nm |
| Hamaseitarra | #964B00 |
| RGB | (r, g, b) | (150, 75, 0) |
| CMYK**N** | (c, m, y, k) | (0, 50, 100, 41) |
| HSV | (h, s, v) | (30°, 100%, 59%) |

**Arrea** edo **marroia** zuraren edo lurraren antzeko kolorea da. RAL kolore sisteman arreak 8001 eta 8099 artekoak dira.

Ezaugarriak
-----------

Kolore osagarriak nahastuz lortzen da, adibidez:

* Gorria eta berdea
* Laranja eta urdina
* Horia eta morea

Nahasturiko pigmentuen izaerak eta kopuruak hainbat arre kolore desberdin sortaraz ditzake: marroia, arrea, kafe kolorea, gaztaina kolorea, kanela kolorea, txokolate kolorea, beigea... Azal kolorearen tono ia guztiak ere marroi kontsideratzen dira.

Erabilera
---------

Baso hostoerorkorreko ugaztun asko arreak izaten dira basoetako koloreen artean ezkutatzeko, hala nola: azeria, otsoa, katagorria, hartz arrea, erbinubea...

Udazkenetan orbelaren kolorea gorrixka eta arrea izaten da. Fruitu lehorrak ere marroiak izaten dira, esate baterako, gaztainak, hurrak, arbendolak...

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47071
* Commonscat Multimedia: Brown

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85017244
* AAT: 300127490

 |

* Wd Datuak: Q47071
* Commonscat Multimedia: Brown

  


|  |
| --- |
| **Espektro elektromagnetikoa**
 gamma izpiak • X izpiak • ultramoreak • argia • infragorriak • mikrouhinak • irrati uhinak **Koloreak** |
|   | ultramorea | morea | urdina | berdea | horia | laranja | gorria | infragorria |   |
Iturburu erretaulagilea zen. Argazkian San Nikolas elizakoa, Bilbon.
**Juan de Iturburu** (Lekeitio, 1724ko urtarrilaren 3a - Bilbo, 1796ko martxoaren 16a) euskal arkitekto ezaguna izan zen. Bere lanak Rokoko estilokoak dira baina denborarekin Akademizismo estilora hurbildu zen.

Biografia
---------

Gurasoak Ispasterko Juan de Iturburu eta Maria de Mendasona ziren. Artista bezala zura eta harria landu zuen. 1752an Bilbon dago eta hiri horretan biziko da hil arte. 1763an Dimako Maria Manuela de Gojenolarekin ezkondu zen. Hil zenean hiru alaba utzi zituen, bat Bilboko Gizakundea Komentuan.

Obra
----

Batez ere erretaula egile bezala ezagutu zitzaion. Gutxienez hiru erretaula nagusi eta hamar albokoak egin zituen; beste batzuen ideiak prestatu zituen ere bai. Bereak dira, esaterako, San Nikolas elizako Urrikalmenduarena eta San Krispin-Krispinianoaren erretaulak, 1752tik 1756ra Juan de Agirrerekin batera eginak. Eliza berean, bera bakarrik, San Blas eta San Nikolasena egin zituen, 1756tik 1758ra. Erretaula horien eskulturak Juan Pascual de Menak egin zituen.

Beste motatako lanak ere egin zituen.

Erreferentziak
--------------

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Historiaren Errege Akademiaren webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5953231
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q5953231
**Amazasp I.a Iberiakoa** (georgieraz: ამაზასპი), Iberiako errege bat izan zen (Kartli, egungo Georgiaren ekialdea), Georgiako Erdi Aroko kroniken arabera, bere erregealdia, II. mendean gertatzen delarik. Cyril Toumanoffek, Amazaspen erregealdiak, 106tik 116 arte iraun zuela dio, eta Mitridates I.a Iberiakoaren seme eta oinordekotzat hartzen du, Erromaren aliatu bezala ezagutzen dena.

Georgiar kroniken arabera, Amazaspek, hamar urteko erregealdia izan zuela diote, Derokekin batera gobernatuz, eta Armazi bihurtu zuen bere hiriburu eta egoitza (Deroken hiriburu zen Miskhetaren aurka). Egungo ikasle askok, Iberiar diarkia hau, legenda hutsa bezala hartzen dute, eta Amazaspek, errege bakar bezala gobernatu zuela argudiatzen dute.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Mitridates I.a Iberiakoa** | **Iberiako erregea**106-116 | Ondorengoa**Farasmanes II.a Iberiakoa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2710168

 |

* Wd Datuak: Q2710168
Jonas, Michelangelok Kapera Sixtinoaren sabaian egina.
**Jonas** (hebreeraz: יוֹנָה‎, *Yônā*, eusk. uso; arabieraz: يونس‎ *Yūnus, Yūnis* edo يونان *Yūnān*; latinez: *Ionas*) Biblian aipatzen den profeta txiki bat da, bosgarrena Itun Zaharrean (*Erregeen II. liburua* XIV, 25).

Bibliak dioenez, K.a. VIII. mendearen inguruan bizi izan zen. Nazaret herritik hurbil jaio zen, eta Amittayren semea zen, Zabulonen leinukoa. Jeroboam Israelgo erregearen eta Osias Judaren erreinuko erregearen garaikoa zen. Mirarigile gisa aurkezten du tradizioak, haren izena daraman liburuaren ildoan.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2468262
* Commonscat Multimedia: Jonah

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 2147905176379092423
* ISNI: 0000 0000 9789 7336
* GND: 118639951
* LCCN: n79026841
* NKC: ola2002113709
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2468262
* Commonscat Multimedia: Jonah

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
Jonas, Michelangelok irudikatua Kapera Sixtinoan
**Jonasen Liburua**, Bibliako liburu bat da, Itun Zaharrean eta Tanajen agertzen dena.

Liburuak, Jonas profetari buruz hitz egiten du, eta ondo ezagutzen den istorio bati buruz, non Jainkoak, Jonasi, Niniveko herriari predikatzea agintzen dion, damutzera konbentzitzeko edo, halakorik gertatu ezean, suntsituak izateko. Jonas, hasiera batean, beste norantza batean ihes egiten saiatu zen, beste ontzi batean igo, eta, handik gutxira, ekaitz bat hasi zen. Ontzian zegoen jendeak, bakoitzak bere jainkoari erregutu zion, baina ekaitzak jarraitu egin zuen; orduan, Jonasen bila joan ziren, lotan zegoena, eta bere jainkoari erregutzeko eskatu zioten. Jonasek, Jainkoaren presentziatik ihesi zebilela aitortzen die, eta, uretara botatzen bazuten, ekaitza amaituko zela. Hala egin zuten, eta, berehala, ekaitza baretu egin zen. Jehovák, Jonas irentsiko zuen arrain handi bat prestatu zuen, benetan, balea bat zena. Balearen barnean hiru egun eman ondoren, Jonasek otoitz egin zuen eta Jainkoak erantzun egin zion, baleak, orduan, Jonask lurrerantz bota zuelarik.

Ondoren, Ninivera predikatzera joan zen. Bertako jendeak, hitza jaso zuen, eta barau egin eta damutu egin ziren. Jonas, jainkoak, herria, damutu ondoren ez zuela zigortu ikustean, haserre bizian jarri zen, eta hiritik irten zen. Baina Jainkoak, azkenean, erakutsi beharrekoa erakusten dio.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Abdiasen Liburua** | **Bibliako liburuak** | Ondorengoa**Mikeasen Liburua** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q178819
* Commonscat Multimedia: Book of Jonah
* Wikisource Jatorrizko testuak: Biblia/Jonas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 213145294
* BNF: 120106249 (data)
* GND: 4073064-5
* LCCN: n79142708
* NKC: unn2006374733
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q178819
* Commonscat Multimedia: Book of Jonah
* Wikisource Jatorrizko testuak: Biblia/Jonas
**Kalitaterako oinarrizko zazpi lanabesak** Kaoru Ishikawa japoniar irakasleak eta kalitate-adituak 1950eko hamarkadan ezarri zuen datu-diagrama eta tresna grafikoen multzo bat da, enpresako langile arrunt guztiek ikas ditzaketenak kalitatearen hobekuntzarako. Ishikawaren ustez, enpresako kalitate arazoen %90ak tresna hauen bitartez hauteman eta konpondu daitezke.

Historia
--------

1950 urtean William Edwards Deming estatistikariak Japoniara joan zen hango ingeniari, irakasle eta enpresariak kalitate arloan trebatzeko. Haren ikasleetako bat Tokyoko unibertsitateko Kaoru Ishikawa irakaslea zen. Demingek emandako eskolek inspiraturik, kalitaterako zazpi lanabesak izeneko tresna multzoa garatu zuen. Izena Japoniako Erdi Aroko Benkei monje-gudariak beti eskura zituen zazpi armetatik dator.

Kalitaterako oinarriko zazpi lanabesak
--------------------------------------

1. Kausa-efektu diagrama
2. Kontrol-orria
3. Kontrol-diagrama
4. Histograma
5. Pareto diagrama
6. Sakabanatze-diagrama
7. Fluxu-diagrama

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Ingelesez)**  Knapp, Donna. *The ITSM Process Design Guide: Developing, Reengineering, and Improving IT Service Management.* , 102-109 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1381819

 |

* Wd Datuak: Q1381819
**Anthony Comstock** (New Canaan, Connecticut, 1844ko martxoaren 7a - Summit, New Jersey, 1915ko irailaren 21a), eskuin muturreko aktibista puritano Ameriketako Estatu Batuetako Posta inspektorea, haren ustez bizioak eta ohitura txarrak ziren gauza guztien aurkako gurutzada eraman zuen aurrera, bereziki liburuen aurka. New Yorken Society for the Suppression of Vice erakundea sortu zuen. Haren kalkuluen arabera, bizitza osoan, 160 liburu-tona erre egin zuen eta ia lau mila pertsona espetxeratuak izan ziren haren ekimenen ondorioz.

Biografia
---------

Comstock New Canaan herrian jaio zen, Estatu Batuetako Connecticut estatuan. Oso kultura eskasako gizona zen: familia puritano pobre baten semea, haren ikasketa bakarra elizan jasotakoa izan zen baina haren ustez Bibliarekin nahikoa zuen, "Adanek paradisuan ez zuen besterik behar izan". Gerra Zibilan Iparraldearen alde borrokatu zuen (1863-1865). Urte haietan, soldaduen artean, biraoen aurkako borrokan nabarmendu zen. Behin gerra bukatuez gero New Yorkera joan zen eta han Young Men's Christian Association elkartearen partaidea egin zen. Hiri berean, 1873an Society for the Suppression of Vice erakundea sortu zuen. Elkarte honen helburu nagusia bizioen aurka eta moral publikoaren alde aritzea zen. Urte berean haren lehenengo lorpena izan zuen: Estatu Batuetako Kongresua "Comstock Legea" bezala ezagutu den ekimena onartu zuen; horren arabera, postaz ezin zen ez material lizuna ezta ere kontrazepzio metodoak zabaldu. Ekimen horren ondorioz postan zentsura antzeko sistema ezarri zen ezen Postak horrelako materialen zabaltzearen kontrako sistemak ezarri izan baitzituen. Iritzi publikoan nahiz eta bere formazio falta nabarmena, eragin handia lortu zuen eta horri esker garaipen politiko asko lortu zuen. Bere biktimak izan ziren, besteak beste, George Bernard Shaw, Victoria Woodhull, Tennessee Claflin. Posta zerbitzu barruan benetako poliziaren statusa zuen, pistola eramateko eskubidea barne. Comstock 1892tik Summit herrian bizi izan zen, Nueva Jerseyn, eta bertan hil zen, 1915an.

Society for the Suppresion of Vice-ren zigilua.

Obra
----

* *Frauds Exposed* (1880)
* *Traps for the Young* (1883)
* *Gambling Outrages* (1887)
* *Morals Versus Art* (1887)

Liburu hauekin batera prentsan oso aktiboa izan zen eta artikulu zein gutun ugari idatzi zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Fuld, 115.or.
2. ↑  Fuld, 112.or.

Bibliografia
------------

* Werner Fuld: *Das Buch Der Verotenem Bücher*. Berlin: Galiani, 1912.

Kanpo loturak
-------------

* Comstock eta antisorgailuen debekua Estatu batuetan.

Ikus, baita ere
---------------

* Fundamentalismo

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q573043
* Commonscat Multimedia: Anthony Comstock

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 18032271
* ISNI: 0000 0000 4024 0106
* GND: 119456079
* LCCN: no93029061
* SNAC: w6p27wp3
* SUDOC: 076033708
* Open Library: OL2140956A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q573043
* Commonscat Multimedia: Anthony Comstock
**Antonio Paredes Candia Arte Museoa** (gaztelaniaz: *Museo de Arte Antonio Paredes Candia*) Boliviako El Alto hirian dagoen kultura erakundea da. Antonio Paredes Candia idazlearen proiektu kulturala izan zen.

Historia
--------

Hamabi urte borrokatu izan behar zuen idazleak bere proiektuak agia ikus zezan. Inaugurazioa 2002ko maiatzaren 29an izan zen. Museo honetan Paredes Candiaren margolaritza eta eskultura bilduma pribatua erakusten da. Halaber, bere liburutegia zein hemeroteka ere bertan dago jasota. Guztira 300 artelan eta 11.000 liburu daude.

Bildumako artistak
------------------

Bildutako lanak egile garaikide handienak dira, besteak beste, Ricardo Pérez Alcalá, Darío Antezana, Gil Imaná, Alfredo La Placa, Marina Núñez del Prado, Cecilio Guzmán de Rojas, Alfredo Domínguez, Arturo Borda, Víctor Zapana, Gonzalo Condarco... Lan horiekin batera ere arkeologiako elementuak ikus daitezke, bereziki Mollo eta Tiahuanaco.

Museoan ere idazlearen bulegoa eta hilobia ikus daiteke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6940534
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 141137777
* LCCN: no2010118739

 |

* Wd Datuak: Q6940534