**Atala Apodaca Anaya** (Tapalpa, Jalisco, Mexiko, 1884ko apirilaren 9a - Guadalajara, Mexiko, 1977ko abuztuaren 31 ) irakasle, feminista eta iraultzaile mexikarra izan zen. Aitzindari feminista gisa aitortua, emakumeak gizartean, politikan eta jendearen hezkuntzan duen rol aktiboaren alde apustu egin zuelako, emantzipaziorako eta gizarte eraldaketarako tresna gisa.

Biografia
---------

Gurasoak Julia Anaya eta Praxedis Apodaca izan ziren eta lau anai-arreba izan zituen. Bere familia landa langile klasekoa zen. Jalisco Estatuko Nesken Lizeoan ikasi zuen 1900 arte. Ondoren, Batxilergoa eta irakasleen prestakuntza jaso zuen Neskentzako Eskola Normalean, eta 1903ko urriaren 28an titulua eskuratu zuen. Irakasle gisa lan egin zuen Mexikoko hainbat ikastetxetan 1903 eta 1912 artean, besteak beste, Guadalajarako Nesken Eskolan (1905-1913)

Irakasle jardun zuen lehen urte hauetan, Apodacak hurbiletik ikusi ahal izan zuen landa eta hiriko pobrezia eta esplotazioa, eta irakasleen lan baldintza duinik eza jasan zuen.

Egoera honek, Aurelia Guevara, Abel Anaya eta Aurelio Ortega bezalako maisu liberalengana hurbiltzearekin batera, mugimendu antirreelekzionistan eta Francisco I. Maderoren presidentetza-kanpainan parte hartzeagatik erradikalizatu egin zen politizazio-prozesu bat sortu zuen Apodaca irakaslearengan. Maderoren ideia politikoen alde bazegoen ere, ez zuen bat egiten Maderok berak eta garaiko beste politikari iraultzaile batzuen iritziarekin, zeren eta gizon politikarien ustez emakumeen zeregina gizonen eginbeharra betetzera mugatu behar zen, eta ez zituzten ikusten emakumeak botere politikoaren parte aktibo gisa. Emakumeen parte-hartze aktiboak zalantzan jartzen baitzituen genero-rol tradizionalak.

Atala 1912 eta 1913 bitartean Herriaren Adiskideen Ligan (LAP) sartu zen, hau da, Luis Alatorre buru zen intelektual liberalen taldean, 1912an Jaliscoko gobernadorea izateko eta antzezlanen, poesiaren eta oratoriaren bidez. langile klasea instruitu eta garaiko fanatismoari aurre egin nahi izan zioten. LAPen bidez ezagutu zuen Apodacak *Zentro Bohemioa* José Guadalupe Zuno buru zuen talde kultural, politiko, aurrerakoi eta antiklerikala. Han Florencio Luna eta J. Concepción Cortésekin lotu zen, eta Manuel M. Diéguez jeneral iraultzaileari aurkeztu zioten, handik aurrera mugimendu iraultzaile eta antiklerikalaren funtsezko aliatutzat jo zuena.

Victoriano Huerta gobernuan zegoen garaian, Apodacak Huertaren aurkako kanpainak egin zituen eta bertan diskurtsoak eman zituen, Belisario Domínguez senatariak Huerta jeneralaren gehiegikeriei buruz egin zuen diskurtsoa leku publikoetan banatu eta argitaratu zuen.

Huertaren gobernua erori ondoren, orduko behin-behineko gobernadore Manuel M. Diéguezekin elkarlanean hasi zen, irakasle eta hizlari ospetsu gisa aitortu eta ikastetxeetako ikuskatzaile izendatu baitzuen. 1914an hasita, bere aktibismoa areagotu egin zen herrialde osoko ideal iraultzaile eta konstituzionalen bozeramaile gisa Belén de Sárragarekin batera. 1914ko abuztuan, Jalisco- ko Círculo Josefa Ortiz de Domínguez sortu eta zuzendu zuen bere ahizpa Laura Apodacarekin eta irakasle talde garrantzitsu batekin, Degollado Antzokian astero, irakasleei eta Goi Maila Normaleko ikasleei zuzendutako hitzaldiak emateaz arduratzen ziren,konstituzionalismoan emakume gehiago integratzeko helburuarekin.

Mexikoko Iraultzan parte hartze aktiboa izan zuen, borroka armatuan, bereziki Manuel M. Diéguez jeneralak Villisten aurka agindutako Sayula Jalisco isurialdeko batailan (1915eko otsailean).

Antiklerikal argi eta garbia, Manuel M. Dieguezen gobernuaren barnean hezkuntza, lan eta gizarte izaerako erreforma batzuen sustatzailea izan zen, biek ala biek Eliza Katolikoa jotzen baitzuten Jaliskoko herritarren bizitza prekarioaren erantzuletzat. Pertsonaia funtsezkoa eta indartsua izan zen Mexikoko gizartea modernizatu eta sekularizatzeko prozesuan.

1917ko azaroaren 26an, Atala Apodaca elizaz ezkondu zen El Vate Samuel Ruiz Cabañas Bustamante-rekin.

1918an, beste irakasle eta langile batzuekin batera, Centro Radical Femenino (CRF) sortu zuten, jarrera antiklerikal iraultzailea babesten zuena. *El Iconoclasta* egunkaria eta igande eskola ikonoklasta sortu zituzten, Casa del Obrero Mundialaren babesean, non justizia sozialaren, elkartasunaren eta askatasunaren printzipioak irakatsi zizkieten haurrei. Guadalajarako testuinguru kontserbadoretik, bere jarrera antiklerikalak kritika, iseka eta iraultzaren eta hezkuntzaren alde egindako lanaren ikusezintasuna ekarri zion.

1916tik 1917ra Venustiano Carranzak sortutako Ikerketa eta Propaganda Batzorde Nazionalistako presidentea izan zen. Batzorde honen helburua Iraultzaren idealak eta printzipioak herrialde osoan sustatzea zen Argos aldizkari ilustratuaren bidez.

Mexiko Hirian bizi izan zen 1920 eta 1940 artean, eta irakasle, zuzendari eta hezkuntza ikuskatzaile gisa aritu zen. 1940ko erdialdean Jalisco Guadalajara itzuli zenean, José Clemente Orozco ikastetxeko zuzendari izateaz gain, Jalisco Hezkuntza Ministerioko Pedagogia aholkularia izan zen. 1962tik erretiroa hartu arte hezkuntza eremuko ikuskatzailea izan zen. Bere bizitzako zati handi bat borroka eta eraldaketa soziala sustatzera eskaini zion.

Heriotza
--------

93 urte zituela hil zen urdaileko minbiziaren ondorioz, 1977ko abuztuaren 31n.

Aitortzak
---------

* 1946an Defentsa Nazionaleko Idazkaritzak "Iraultzaren beteranotza" aitortu zion. Jaliscoko gobernuak irakaskuntzan egindako lana ere aitortu zion eta 1946an eta 1957an "Mtro. Manuel López Cotilla "domina eman zion.
* 1963an, Defentsa Nazionaleko idazkariak Mexikoko Ohorezko Legioan sartzea onartu zion.

* 2013ko azaroaren 20an, Guadalajara Jaliscoko Udaleko bilkura aretoan, bere izena urrezko letretan azaldu zen, bere lana aintzatesteko. Ohorezko zerrendan parte hartzen duen 22 pertsonaietako laugarren emakumea da.

Lan Feminista
-------------

Atala Apodaca emakume irudikorra izan zen bere garairako. Iraultzaile eta Feministak hedapen publikoko Argos Aldizkaria erabili zuen ideia hau sustatzeko: emakumeak askatasunean, balioan eta ekimen indibidualean hezteak gizonei berdin gisa ikustea eragingo lieke: "*Bera izango da ikasteko eta ekiteko, berarentzat eta gizateriarentzat hezteko jabe, eta ez bere burua jabe gisa aurkezten duen gizon batentzat*".Emakume mexikarraren arketipo berri bat irudikatu zuen: argia, politikoki aktiboa eta antiklerikala, eta, horregatik, kontserbadoreek "*ez emakumetzat*" jo zuten. Mugimendu liberalaren barruan ere emakume katoliko pasiboaren estereotipoa hautsi egiten zuen.

Emakumeen hezkuntza atzerapenaren erantzule jotzen zuen Eliza Katolikoa; Emakumeek ama eta emazte gisa duten papera zalantzan jartzen ez zuen arren, eginkizun hori hezkuntzarako sarbidearen eta sekularizazioaren bidez zabaldu behar zela uste zuen, emakumeen ideala txertatzeko borrokatu zuen, bizitza publikoko partaide berri, moderno, laiko eta aktibo gisa. Honela zioen:

*Emakume aske eta ikasia, orain salbuespena dena, etorkizunean arau orokorra izan dadila; orduan, emakumeek giza aurrerapenaren zerbitzura jarriko dituzten beren ezaugarriak*.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *El caso de Atala Apodaca.* .
2. ↑    *Tiempo y memoria de Atala Apodaca.* .
3. ↑    *Iraultza mexikarreko emakumeak.* .
4. ↑    *Rostros de Rebeldía.* .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q50747987

 |

* Wd Datuak: Q50747987