recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Mayc** Bergaran sortu zen etxetresna elektrikoen enpresa industriala izan zen, Otsein marka sortu zuena (garbigailuak, nagusiki), eta 1992an Candy multinazional italiarrak erosi zuena. Candy-Hoover izenarekin jarraitu zuen enpresak 2014a arte, non Candyk lantegia itxi zuen.

Historia
--------

1941ean sortu zen Mayc enpresa, zenbait enpresabururen eskutik, zeintzuen artean Julio Azkargorta nagusitzen zen. Zulagailuak, barautsak, transformadoreak eta alternadoreak bezalako lanerako makina elektrikoak egiten hasi ziren baina, pixkanaka, etxetresna elektriko txikiak fabrikatzeari ekin zioten: kafe-errotak, irabiagailuak edota bizarra mozteko makina elektrikoak.

Horien arrakastaren ondotik etorri zen Otsein, 1951n: Euskal Herrian eta Espainian egin zen lehen garbigailu automatikoa. Goiko tapa batetik kargatzen ziren garbigailu sendoak ziren. Sukaldeak, berogailuak eta lehorgailuak ere egin zituzten 1950eko hamarkadatik aurrera.

1992an, merkatu globalizatuan ezin lehiatuz, Candy talde italiarrak erosi zuen Mayc. 700 langile zituen lantegiak une hartan. 2014an lantegiaren produkzioa eten zenean, 170 langile ziren, zeinetarik 150 kaleratu egin zituen Candyk.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Bergarako Candy-Hoover itxi egingo dutela komunikatuko zaiela espero dute langileek - Bergara» *Goiena.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-10-16).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Simancas, Un reportaje de P..  (2014-10-31). «Fin a 73 años de historia» *Noticias de Gipuzkoa* (Noiz kontsultatua: 2022-10-16).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q114699049

 |

* Wd Datuak: Q114699049
**Menifee konderria** (ingelesez: *Menifee County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Frenchburg da. 2010eko zentsuaren arabera 6.306 biztanle zituen, Menifee kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Menifee konderriak 533,37 kilometro koadro ditu. Horietatik 6,09 ura dira. Beste 527,28 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 11,82 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 6.306 pertsonetatik 6.107 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 51 dira. 112 beltzak edo afroamerikarrak. 6 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 7 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 5 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 69 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q498123
* Commonscat Multimedia: Menifee County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137394389
* ISNI: 0000 0004 0618 1471
* LCCN: n2001035614
* **Lekuak**
* OSM: 1846562
* TGN: 2000826

 |

* Wd Datuak: Q498123
* Commonscat Multimedia: Menifee County, Kentucky
**Marie-Thérèse-Louise de Savoie-Carignan** (Turin 1749 - Paris 1792) Frantziako aristrokrata bat izan zen, **Lamballeko printzesa**, **Mademoiselle de Carignan** edo **Madame de Lamballe** izenekin ezagun izan zena.

Biografia
---------

Savoiako Etxean jaiotako aristokrata, 17 urterekin, 1767an, Louis-Alexandre de Bourbon, Lamballeko printzearekin ezkondu zen. Senarraren Borboi etxeko adarra oso lotua zegoen Frantziako errege-etxearekin (Luis XIV.aren iloba bat zen).

Ezkondu eta gutxira alargundu zelarik, 19 urtekin, Lamballeko printzesa tituluari eutsiz, Versaillesko bizitza politikoan oso inplikatuta jarraitu zuen, eta Marie-Antoinette erreginaren faboritoa izan zen, harik eta jardun horretan Yolande de Polignac-ek ordezkatu zuen. Hala ere, Frantziako Iraultzaren garaian, Marie-Antoniette eta errege-familia arriskuan egon zirenean, oso estuki jarraitu zuen lotuta. Abuztuaren 19an, Lamballeko printzesa, Tourzeloko markesa eta haren alaba Pauline, familia errealetik banandu eta La Forceko kartzelara eraman zituzten han zelda bat partekatzeko.

Lamballeko printzesaren heriotza, panfleto monarkiko batean kontatua.
Atxilotu eta gutxira, Iraileko Sarraskia gertatu zen Parisko espetxeetan, non monarkiaren aldeko preso asko hil zituzten bizpahiru eguneko egoera anarkiko batean, 1792ko iraileko lehen astean. Biktimetako bat Lamballeko printzesa izan zen, zeina halamoduzko epaiketa batera behartu zuten. Atxilo hartu zutenek behartu nahi izan zuten "askatasun eta berdintasunaren alde eta errege-erreginari gorroto ziela zin egitera": lehen zatiari baietz esan zion Lamballek, ez ordea bigarrenari. Espetxetik kalera jaurti zuten, non pika eta metalezko beste arma batzuekin minutu gutxian sastakaturik hil zuten. Gorputzari burua moztu zioten, eta pika batean erakutsi zuten Parisko kaleetan. Gorputzaren beste zati batzuk ere (bihotza, ematokia...), biluztu ondoren, zatikatu eta erakutsi zituztela kontatu zuten beste kontaketa batzuek, ezin baieztatzeko modukoek.

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *Marie-Thérèse-Louise de Savoie-Carignan.*  2019-09-09 (Noiz kontsultatua: 2019-09-09).
2. ↑   Schama, Simon..  (1989). *Citizens : a chronicle of the French Revolution.*  Viking ISBN 0670810126. PMC 21036771. (Noiz kontsultatua: 2019-09-02).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q233210
* Commonscat Multimedia: Madame de Lamballe

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 24707843
* ISNI: 0000 0000 6155 928X
* BNE: XX1607716
* BNF: 12509187n (data)
* GND: 119502712
* LCCN: nr96003643
* SUDOC: 034325700
* Open Library: OL6632101A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Gutenberg proiektua: 33799

 |

* Wd Datuak: Q233210
* Commonscat Multimedia: Madame de Lamballe
Takula tofao bateko irudia.
**Takula Tofao** (**Tacula** **Tefao** ere bai) Nias uhaeteko (Indonesia) borroka-kasko tradizionala da.

Merkantziaren izendapena
------------------------

Takula Tofao normalean altzairuz eginda dago. Metalezko errematxeekin edo alanbrearekin lotzen diren altzairuzko tirek osatzen dute forma. Kasko arku estu bat eta bi orrazi ditu, luzeraren eta zabaleraren arabera ordenatuak, punta zorrotzekin. Bertsio batzuek belarriak babestekoak dituzte atxikita. Kaskoa, askotan, burdinaz edo adarrez egindako apaingarri handiz apainduta egoten da. Apaingarri horiek bizitzaren zuhaitz gisa edo fantasiazko irudi gisa egiten dira. Barnealdea ratan txirikordatuzko sokak eusten dio kaskoari.

Galeria
-------

* Gerrari indonesiarra Takula Tofao kaskoarekin.Gerrari indonesiarra Takula Tofao kaskoarekin.
* Niasko bizilagun bat, arropa militarrarekin.Niasko bizilagun bat, arropa militarrarekin.
* Bi gizon gerra-jantziekin, Hego Nias.Bi gizon gerra-jantziekin, Hego Nias.
* Gerlariz jantzitako gizon baten estudioko erretratua.Gerlariz jantzitako gizon baten estudioko erretratua.
* Gerlariez jantzitako gizonen talde-erretratua, Hego NiasGerlariez jantzitako gizonen talde-erretratua, Hego Nias

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Albert G. van Zonneveld: *Traditional weapons of the Indonesian archipelago.* C. Zwartenkot Art Books, Leiden 2001, ISBN 90-5450-004-2, S. 141.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q86915768

 |

* Wd Datuak: Q86915768
*Artikulu hau Tanzaniako mendiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Meru (argipena)».*

**Meru mendia** Kilimanjarotik mendebalderantz 70 kilometrotara sumendi aktiboa da, Tanzaniako Arusha eskualdean kokatuta. Orain 4.566 metro ditu baina duela 8.000 urteko erupzioan dezente galdu zituen. Meru geruza-sumendiaren azken erupzioa 1910ko urriaren 26tik abenduaren 22ra jazo zen.

Lehenengo igoera 1904an Fritz Jägerrek egin zuen.

Mendia zenbait izen izan ditu: ohikoa Meru mendia da; ofiziala, *Socialist Peak* Tanzania estatu sozialista zela jarria baina egun gutxi erabilia. *Black Mountain* eta *Ol Doinyo Orok* ezizenaz ere ezagutua da..

Ikus, gainera
-------------

* Afrikako geografia

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q309098
* Commonscat Multimedia: Mount Meru

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315150071
* GND: 4273377-7
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q309098
* Commonscat Multimedia: Mount Meru

1. ↑  **(Ingelesez)** Smithsonian Institutua
**Menguante** Alfredo Gómez Cerdák idatzitako fikziozko liburu bat da. Lorena eta Demetrio zapatalariaren istorioa kontatzen du. Benjamin Rocaseca eta Danterekin, basamortuan barrena ibiltzen da basamortuko Orakuluaren bila. Honek Benjamín Rocaseca idazlearen arazoa, txikiagotzen ari dela, konpontzen lagunduko die.

Liburuak Amaigabeko istorioa aipatzen du; bertan oinarritzen baita liburuaren zati bat: basamortuan sartzen direnean izenbururik gabeko liburuak hori diolako.

Pertsonaiak
-----------

### Lorena

Lorena bere jarrera "nerabezaroa" hitzarekin orokortzea gustatzen ez zaion neska da.

### Demetrio

Demetrio jauna Lorenaren herriko zapatalari bat da. Liburuaren amaieran, bere idazkerakiko maitasuna agerian uzten da. Mekanikoa da ere; auto bat eraiki zuen kaleko pieza solteekin.

### Benjamín Rocaseca

Helduentzako liburu idazle ospetsua, egun batean bere argitaletxearekin helburuz saltzea bakarrik zuen haurrentzako liburu bat idaztea itundu zuen. Hau idatzi izana txikitzen hastea eragiten du, Demetrioren zapata-dendara iritsi, eta handik Lorenaren eskuetara heldu arte.

### Dante

Dante Benjaminen semea da. Ez du inoiz gustuko izan bere aita; aita txarra diruditzen zaio. Halere, ez zuen ezta bi aldiz pentsatu bere aita hazten laguntzeko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60602789

 |

* Wd Datuak: Q60602789
**Maredsous abadia** Denée hirian dagoen monasterio beneditar bat da, Belgikako Namur probintzian.

Fundazioa
---------

1872ko urriaren 15ean fundatu zuen Hildebrand de Hemptine izeneko fraide belgikar batek, geroago, abadiako abadea izan zena. Bertako hirugarren abadea, Dom Columba Carmion ezaguna izan zen, 2000n, Joan Paulo II.ak beatifikatu zuena.

Eraikuntzaren finantziazioa, Desclée familiaren ardura izan zen, eraikin handi bat nahi zuena. Lanak, Jean-Baptiste Béthune arkitektoari eman zitzaizkion (1831-1894), Belgikan, neogotikoaren liderra zena. Multzoaren plana, Valoniako Brabanteko Villers-la-Ville herriko abadia zistertarrean oinarritua dago, XIII. mendekoa. 20 urte geroago amaitu zen, 1892an.

Maredsous San Benito eskola
---------------------------

Maredsous abadia gazta eta garagardoagatik da ezaguna. XX. mendean, bere Bibliaren itzulpenengatik nabarmendu da.

Ikus, gainera
-------------

* Maredsous garagardoa

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**Abadiako webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2719216
* Commonscat Multimedia: Abbaye de Maredsous

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143816266
* ISNI: 0000 0004 0612 3159
* BNF: 11872817j (data)
* GND: 25989-5
* LCCN: n82116286
* NKC: kn20020506002
* SUDOC: 029130964

 |

* Wd Datuak: Q2719216
* Commonscat Multimedia: Abbaye de Maredsous
Teddy boy estiloko zapatak.
**Teddy boy** edota **Ted**, Erresuma Batuko azpikultura edo hiri tribu bateko kidea da. Izena Eduardotar Aroko jauntxo eta jende dotorearen janzkera estiloa eramateagatik datorkio.

Historia
--------

Bigarren Mundu Gerra ondoren Savile Roweko jostunek Eduardotar Aroko janzkera estiloa berrezartzen saiatu ziren: orokorrean jazkera dotorea, jakak, kapela eta abar.

1950eko hamarkadan jada Londres hirian hiri tribua sortu zen eta berehala Erresuma Batura hedatu. Jatorriz *Cosh Boys* izendapenez deituak, 1953an Daily Express egunkariko izenburu batek ingelesezko Edward (Eduardo) izenaren *Ted* izendapen herrikoiera laburtu zuen.

Hasiera batean gazte aberatsak eta Goardiako kideek bere egin zuten estiloa izan zen, zuela 40 urte eskas beren aiton eta aitek erabilia izan baitzen. Teddy Boyak Erresuma Batuan gainontzeko gizartetik lehenbizikoz ezberdindutako nerabe hiri tribua izan zen.

Teddy Boyak istiluak eragin eta beste herri tribuetako taldeekin borrokatzeagatik ospe txarra bereganatu zuten, maiz hedabideek ere asko haizatutako ospea. Istilurik handienak 1958an Nottingham hiriko indiar komunitateari eraso egitean eragin zituzten.

1960ko hamarkadan Teddy Boyen arerio edo etsai nagusiak mod eta rockerrak izan ziren.

Zinema
------

Stanley Kubrickek zuzendutako *A Clockwork Orange* filmeko protagonistak Teddy Boyak dira eta filmak hiri tribu hau Erresuma Batutik kanpo ezagutaraztera eman zuen.

Ikus, gainera
-------------

* Mod eta rockerrak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1521353
* Commonscat Multimedia: Teddy Boy

---

 |

* Wd Datuak: Q1521353
* Commonscat Multimedia: Teddy Boy
Richard Swineshead, *Calculator*, 1520
Merton Collegeren kapera gaur egun.
**Merton Collegeren Kalkulatzaileak** Oxfordeko Unibertsitateko Merton Collegen aritu ziren matematikari talde bat izan ziren. XIV. mendearen lehen erdian lan egin zuten, Izurri Beltza baino lehen. Taldearen arrakasta nagusia Batezbesteko abiaduraren teorema izan zen.

Taldekideak
-----------

* Thomas Bradwardine
* William Heytesbury
* Richard Swineshead
* John Dumbleton, (aurreko ikerketetan Walter Burleyren eta Gerard Brusselakoaren laguntza izan zuen)

Historia
--------

Historialariek ez zituzten aintzat hartu Erdi Aroan gertatutako garapen zientifikoak XX. mendearen hasierara arte. Eskolastikaren urrezko aldi horretako ekoizpen filosofiko eta zientifikotik ia ezer ez zen hizkuntza modernoetara itzulia izan, dokumentuak latin zahar batean idatzita egoten baitziren, eta ulermena zailtzen zuten laburdura askorekin. Horretaz gain, Erdi Aroaren aurkako aurreiritziek ez zuten haren intelektualtasunari buruzko ikerketarako pizgarri askorik ematen.

Teorema
-------

Batezbesteko abiaduraren teoremak ezartzen du uniformeki azeleratutako higiduran dagoen gorputz batek, denbora-tarte jakin batean, espazio bera zeharkatzen duela, hots, abiadura konstantez eta lehenaren batez besteko abiaduraren berdinez mugituko litzatekeen gorputz batek zeharkatuko lukeen espazio bera. Geroago, teorema hau Galileoren "gorputzen erorketaren legearen" oinarria izango zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Truesdell, Clifford (1975). *Ensayos de Historia de la Mecánica*. Tecnos. ISBN 978-84-309-0597-3.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1591169

 |

* Wd Datuak: Q1591169
Ume gabetasuna azaltzen duen infografia, 30 urteko adinarekin.
**Ume gabe** izatea oinordekoak ez edukitzea da. Esanahi pertsonal, sozial zein politikoa izan dezake. 

Egoera honetan, aukeratua edo behartua izan daitekeena, ume gabetasun boluntarioa (haurrak ez izatea aukeratzen denean) eta antinatalismoa (sexurik ez izatea bultzatzen denean) desberdintzen dira.

Motak
-----

Hainbat kategoria desberdinetan sailka daiteke:

* *Esterilitate naturala* banakoei modu aleatorioan eragiten diena. Ume gabetasunaren kausa honek % 2 osatzen du, Huteritasen datuen arabera, 1950ko hamarkadan ezarritako estandar demografikoan.
* *Esterilitate soziala*, pobreziak edo esterilitate endogenoak bultzatutako ume gabetasuna litzateke. Bizi-kalitate txarragatik ugalkortasunean ondorio kaltegarriak izan dituzten emakume pobreen egoera deskribatzen du.
* Egoeragatik seme-alabak ez dituzten pertsonak. Pentsona hauek ezin dituzte umeak izan ez dutelako haurrak izatea gustatuko zitzaien bikote bat aurkitu, haurrak izateko adina ez dutelako dagoeneko, arazo medikoak dituztelako (endometriosia, obulutegi polikistikoa...) edota saiatu arren ez dutelako lortu.
* Haurrak ez izatea aukeratu duten pertsonak.

Lehenengo hiru kategoriak boluntarioak ez direla esan genezake eta, aldiz, azkeneko kategoria boluntarioa litzateke.

Antisorgailuak
--------------

Metodo antisorgailu guztiek paper garrantzitsua jokatu dute ume gabetasunean, baina bereziki, antisorgailu pilulak ideia eta arau sozialen iraultza suposatu zuen. Ume gabetasun boluntarioa, antisorgailuen ondorio gisa, emakumeen osasunean, lege eta politikan, pertsonen arteko harremanetan, arazo feministetan eta praktika sexualetan eragin du.

Margaret Sangerrek, 1910eko hamarkadako aktibistak, leku garrantzitsua bete zuen erreprodukzio eskubideen mugimenduan. "Jaiotze kontrol" terminoa sortu zuen eta lehenengo klinika ireki zuen Estatu Batuetan. Sangerrek beste jende askorekin kolaboratu zuen lehenengo ahozko antisorgailua posible egiteko, Gregory Pincus, John Rock, Frank Colton edota Katharine Dexter McCormik, adibidez. Pildora FDAk 1960an onartu zuen, kontrobersiaz beteta egon zen arren. 1967ra arte antisorgailu metodo ospetsuena izan zen, osasunean izan zitzakeen albo-ondorioen publizitatea egiten hasi ziren arte. Ondorioz, salmenta % 24 jaitsi zen. 1988an, dosi altuko pildora merkatutik baztertu zen eta dosi baxuko pildorak ordezkatu zuen, albo-ondorio gutxiago eta onura batzuk zituela ikusi zenean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Childlessness - IResearchNet» *Psychology* 2017-03-09 (Noiz kontsultatua: 2022-05-03).
2. ↑   **(Ingelesez)** Baudin, Thomas; Croix, David de la; Gobbi, Paula E..  (2015). «Fertility and Childlessness in the United States» *American Economic Review* 105 (6): 1852–1882. (Noiz kontsultatua: 2022-05-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1421842
* Commonscat Multimedia: Childlessness

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4137385-6
* LCCN: sh85023417
* NKC: ph118826

 |

* Wd Datuak: Q1421842
* Commonscat Multimedia: Childlessness
**Martinus Willem Beijerinck** (Amsterdam, 1851ko martxoaren 16a-1931ko urtarrilaren 1a) botanikari eta fitopatologo holandarra izan zen, mikrobiologiaren aitzindaria birusen ikerketan egindako ekarpenengatik. Dimitri Ivanovsky zientzialari errusiarrak birusekin hasitako ikerketei jarraipena eman zien Beijerinck-ek, eta 1898an landareek duten patologia bat (tabakoaren mosaikoarena) birus batek sortua zela frogatu zuen. Tabakoaren mosaikoaren birusa, hain zuzen, ikertutako lehenengo birus patogenoa izan zen.

Martinus Beijerinck bere laborategian
Beijerinck landareen patologiak aztertzen hurbildu zen mikrobiologiara. Hala ere, itzal handiko mikrobiologoa bihurtu zen, Louis Pasteur edo Robert Koch-en tamainakoa. Birusen arloan egindako lan aitzindariaz gain, nitrogenoaren finkapen biologikoa aurkitu eta aztertu zuen, landare lekadunekin lan eginez.

Hirugarren ekarpen bat zor dio mikrobiologiak Beijerinck-i: hazkuntza-inguruneen hobekuntza. Mikrobiologo holandarrak aberaste-medioak erabili zituen lehenengo aldiz bakterioak bakartzeko. Hazkuntza-inguru eta inkubatze-kondizio egokiak jarriz, Beijerinck-ek bakterioen kultura puruak lortu zituen lehenengo aldiz, laborategiko mikrobiologiaren oinarri teorikoak sendo finkatuz.

Nortasun hertsikoa, bizitza aszetikoa eraman zuen beti. Irakasle aritu zen Delft-eko unibertsitatean, eta bere nortasun zaila dela eta laguntzaile gutxi izan zuen inguruan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25539274
* Commonscat Multimedia: Martinus Beijerinck
* Wikispecies Espezieak: Martinus Beijerinck

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 19794581
* ISNI: 0000 0000 8098 9074
* BNF: 125601762 (data)
* GND: 117711829
* LCCN: n83189358
* CiNii: DA15836482
* SNAC: w628288v
* SUDOC: 100936113
* IPNI: 15885-1
* KNAW: PE00001421
* BPN: 11448397
* Open Library: OL122335A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00872/eu\_b\_1807/b1807
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q25539274
* Commonscat Multimedia: Martinus Beijerinck
* Wikispecies Espezieak: Martinus Beijerinck
**Umm Qais** (arabieraz: أم قيس, *Umm Qays*) iparraldeko Jordaniako udalerria da, non antzinako **Gadara** zegoen. Jordania, Israel eta Siria arteko mugan kokaturik, Galileako itsasoa, Golan muinoak eta Yarmuk ibaiaren haitza ditu inguruan. Umm Qais Irbid gobernazioan dago.

Gadara (hebreeraz: גדרה, *gad´a-ra* edo גדר, *ga-der*; antzinako grezieraz: Γάδαρα, *Gádara*) izeneko herri helenistiko-erromatarrak batzutan Antiokia, Antiokia Semiramis (antzinako grezieraz: Ἀντιόχεια Σεμίραμις) edo Seleuzia izan zuen izena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2006-1-27). *Antzinateko hirien euskarazko izenak.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q131955
* Commonscat Multimedia: Umm Qais

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131485943
* BNF: 16112384j (data)
* LCCN: n91072164
* NKC: ge131214
* SUDOC: 177419504

 |

* Wd Datuak: Q131955
* Commonscat Multimedia: Umm Qais
**Hemnechertepienamon-Menkheperra** edo soilik **Menkheperra**, Amonen Apaiz Goren izan zen Tebasen K.a. 1045etik K.a. 992 arte, Egiptoko XXI. dinastiaren garaian.

Pinediem I.a eta Henuitauyren seme bat da, bere kargua heredatu zuena bere anaiordearen apaizgotza laburraren ondoren. Oinordekotza, ondoren, bere ondorengoei pasako da. Isetemjeb III.a edo Isiemjeb III.arekin ezkondua, bere anaia Psusenes I.a faraoiaren alaba, lau seme-alaba ditu: Esmendes II.a edo Nesbanedied II.a, bere arreba Henuitauy II.arekin ezkonduko dena, eta Pinediem II.a, bere beste arreba Isetemjeb IV.a edo Isiemjeb IV.arekin ezkonduko dena.

Euren izena kartutxo batean idatzita duten Amonen Apaiz Gorenen zati da: Tronu izena: Hemnecher Tepieamon (Amonen Lehen Profeta), jaiotza izena: Menkheperra (Raren manifestazioa mantentzen da).

Amonen Apaiz Goren bezala, bere ondorengoa, bere seme Esmendes II.a izango da.

Titulatura
----------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| *Amonen Apaiz Gorena* |  | ḥm nṯr tpi n imn rˁ nsu nṯru ... mn ḫpr rˁ  (Hem Necher Tepi en Amón Ra Nesu Necheru ... Men Jeper Ra)  **Amon-Raren Apaiz Gorena ... Menkheperra** |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| *Jaiotza izena* |  | mn ḫpr rˁ  (Menkheperra)  **Menkheperra** |

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Diedkhonsuefankh** | **Amonen Apaiz Gorena**K.a. 1045-K.a. 992 | Ondorengoa**Esmendes II.a** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q705367
* Commonscat Multimedia: Menkheperre

---

 |

* Wd Datuak: Q705367
* Commonscat Multimedia: Menkheperre
**Urkixa Torre** (**Urkitza** edo **Urkiaga** izenekin ere aipatzen dena) Ispasterren dagoen landa-jauregia da.

Kokapena
--------

Urkixa Torre Artika auzoan dago, baina Kurtziaga auzora sartzeko bidearen hasieran; errepide nagusitik ikus daiteke.

Historia
--------

1704an jabea Clara Barroeta zen, eta etxea enkantera atera zen. 1746, 1796, 1814 eta 1823 urteetan Untzetatarrak agertzen ziren jabe legez. 1987an jabea Ignacio Ruiz de la Prada zen, eta Carmen eta Antonio Atxabalek zuten errentan hartua.

Ezaugarriak
-----------

Wikipediako editore bat etxeari begira.
Oro har Pizkundeko jauregien itxurarekin egina dago. Nabarmentzekoak dira punta zorrozdun sarrera, leiho eskartzano txikia eta garai bateko arma-patiorako sarbidea (ipar aldetik). Armarri bat ere badu fatxada nagusian.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  HIRITEK HIRIGINTZA TEKNIKARIAK SL. 2016. Ispasterko Udala. Ondare Katalogoa. Hiria Antolatzeko Plan Orokorra.
2. 1 2   1914-, Zubikarai, Augustin,.  (1987). *Ipazter.*  J. Fernandez Egiguren PMC 33157357. (Noiz kontsultatua: 2022-04-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111474471

 |

* Wd Datuak: Q111474471
**"Ume eder bat"** Jose Maria Iparragirreren abesti ezaguna da. Abestiak azpititulu bat du, "Nere maitiarentzat". Horrek garbi erakusten du maitasunezko abestia dela. Gertaerak Donostian ematen dira. Neska Euskal Herriaren irudi gisa interpretatu daiteke.

* Maitasunezko abestiaMaitasunezko abestia
* IparragirreIparragirre
* Euskal Herriaz?Euskal Herriaz?

Hitzak
------

Hau da gurera heldu den bertsioa: Doinuaren ikuspuntutik, aldiz, Iparragirreren arabera baina baita ere Jose Juan Santestebanen arabera abestu izan da. Jose Manterolaren iritziz hau da Iparragirreren abesti zainduena.  

1
Ume eder bat ikusi nuen   

Donostiako kalean,  

hitz erditxo bat hari esan gabe  

nola pasatu parean?  

Gorputza zuen liraina eta  

oinak zebiltzan aidean...   

Politagorik ez det ikusi   

nere begien aurrean.   

2
Aingeru zuri, paregabea,   

Euskal Herriko alaba,   

usterik gabe zugana beti   

nere bihotzak narama:   

Ikusi nahian beti hor nabil,   

nere maitea hau lana!...   

Zoraturikan hemen naukazu   

beti pentsatzen zugana...   

3
Galai gazteek galdetzen dute:  

"Aingeru hori non dago?"  

Nere maitea nola deitzen dan  

ez du inortxok jakingo.  

Ez berak ere, ez luke nahiko:  

konfiantza horretan nago   

amoriodun bihotz hoberik   

Euskal Herrian ez dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Ume eder bat - Wikiteka» *eu.wikisource.org* (Noiz kontsultatua: 2020-08-13).
2. ↑  Arozamena, 28-29 or.

Bibliografia
------------

* Jesus Maria Arozamena-Tomas Garbizu: *Viejas canciones donostiarra. Donostiko kantu zarrak*. Donostiako Aurrezki Kutxa, Donostia, 1971, 150-151 or.

Kanpo estekak
-------------

* Abestia Donostiako Orfeoiaren bertsioan.
* Abestia Gontzal Mendibilen bertsioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111427832

 |

* Wd Datuak: Q111427832
**Masataka Yoshida**,  japonieraz 吉田 正尚, (Fukui, 1993ko uztailaren 15a), beisbolean lehiatzen den kirolari japoniarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta urrezko domina lortu zuen Japoniako taldearekin, AEB eta Dominikar Errepublikaren aurretik. 

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Kōyō Aoyagi, Suguru Iwazaki, Masato Morishita, Hiromi Itoh, Yoshinobu Yamamoto, Masahiro Tanaka, Yasuaki Yamasaki, Ryoji Kuribayashi, Yūdai Ōno, Kodai Senga, Kaima Taira, Ryutaro Umeno, Takuya Kai, Tetsuto Yamada, Sōsuke Genda, Hideto Asamura, Ryosuke Kikuchi, Hayato Sakamoto, Munetaka Murakami, Kensuke Kondo, Yuki Yanagita, Ryoya Kurihara, Masataka Yoshida eta Seiya Suzuki-k.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 01 !1. postua, urrezko domina | Gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Masataka Yoshida *olympedia.org* **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22120815
* Commonscat Multimedia: Masataka Yoshida

---

 |

* Wd Datuak: Q22120815
* Commonscat Multimedia: Masataka Yoshida
**Veneziako Arkitektura Biurtekoa** 1980an sortutako Veneziako Biurtekoaren atal bat da, arkitektura garaikideko proposamenak erakusteko eta garatzeko misioarekin, baita nazioko eta nazioarteko hiri-testuinguruan praktika berritzailerako tresna eskaintzeko ere. Benetako eraikinik gabeko erakusketa da, baina bai arkitekto ospetsuen zein gazteen instalazio edo *performanceekin* .

Aurrekariak
-----------

Veneziako Arkitektura Biurtekoak 1975ean Vittorio Gregottik Arte Biurtekoaren barruan antolatutako erakusketan izan zituen aurrekariak. Erakusketa honen atzetik 1975 eta 1978 artean arkitekturari eskainitako beste batzuk etorri ziren. 1979 eta 1980 artean Aldo Rossik Teatro del Mondo egin zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «La Biennale di Venezia - The first exhibitions curated by Vittorio Gregotti» *www.labiennale.org*.

Kanpo estekak
-------------

* Biurtekoaren webgune ofiziala
* Biurtekoaren historia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2603698
* Commonscat Multimedia: Mostra Internazionale di Architettura (Venice)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 168544557
* BNF: 155309375 (data)
* GND: 16289033-3
* LCCN: n85057075
* CiNii: DA02184436
* SUDOC: 244418640

 |

* Wd Datuak: Q2603698
* Commonscat Multimedia: Mostra Internazionale di Architettura (Venice)
**Venezia jauregia** (italieraz: *Palazzo Venezia*) Erromako Venezia enparantzan kokatua dagoen jauregi bat da, Pigna *rionean*. Veneziako Errepublikaren enbaxada izan zen.

Historia
--------

Erdi Aroko dorretxe bat bazen San Marco Evangelista al Campidoglio basilikaren alboan eraikia. San Marko elizako kardinalen egoitza zen. 1451 urtean Pietro Barbo kardinalak (gerora Paulo II.a Aita Santua izan zenak) jauregia eraldatzea erabaki zuen Aita Santuen egoitza bihurtzeko. Koliseoko harriak erabili zituzten eraikina altxatzeko.

Leone Battista Alberti arkitektoak diseinatu zuela uste da baina pizkundetar itxura Giuliano da Maiano arkitektoarena da.

1564an Pio IV.ak Veneziako Errepublikari eman zion eraikinaren zati handiena, Erroman izango zuen enbaxada izan zedin. Campo Formioko Itunaren ondoren (1797) Austria-Hungariako Inperioak Veneziako Errepublika bereganatu zuen eta jauregia Austriak Vatikanoan zuen enbaxadorearen egoitza bihurtu zen.

1910 urtean Italiako Gobernuak Venezia jauregiaren antzekoa den adreilu horizko jauregi bat eraiki zuen Venezia enparantzaren beste aldean.

Bigarren Mundu Gerra garaian Benito Mussolinik bere bulegoa ezarri zuen bertan eta hitzaldi garrantzitsuenak Veneziako jauregiaren balkoian eman zituen. 2010 urtean Mussoliniren bunker sekretu bat aurkitu zuten jauregiaren sotoan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1123879
* Commonscat Multimedia: Palazzo Venezia (Rome)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 172755302
* ISNI: 0000 0001 2306 7249
* LCCN: n82031721
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1123879
* Commonscat Multimedia: Palazzo Venezia (Rome)
**Txuloko iturri** Idiazabalgo toponimoa da. Egun, etxe baten izena da, 1974-1975 urteen inguruan egina, Maugigoen zaharra zegoen lekuan. Garai hartan egindako beste askoren modukoa da, sei bizitzako etxe-blokea. Hazkunde handia izan zuen Idiazabalgo herri guneak 1960tik aurrera eta hainbat etxalde egin ziren orduan. Horien artean, etxe honekin batera, Zigor auzoa. Baserriko jende asko kalera jaitsi zen garai hartan eta baita kanpotik beste asko bertaratu ere. Oraintsu hor, inguru horretan, bota eta berria eraiku duten zubia izendatzeko, "Txuloko iturriko zubia" esaten zen (lehenago, Torrezaarreko zubia omen zen).

Errekaren beste aldean zegoen Txuloko iturria; harmaila batzuk jaitsi eta harrizko zubi zaharraren kontran, txulo-txuloan, jakina. 1980 aldean zubia bota eta inguru osoa eraberritu zen arte iraun zuen Txuloko iturriak. Harrezkero, etxe honek bakarrik gorde du izena nahiz eta kaleko etxeen izen gehienak bezala, guztiz ezezaguna eta ia ez den batere erabiltzen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268432

 |

* Wd Datuak: Q12268432
**Vermilion konderria** (ingelesez: *Vermilion County*) Illinoisko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Danville da. 2010eko zentsuaren arabera 81.625 biztanle zituen, Vermilion kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Vermilion konderriak 2.334,3 kilometro koadro ditu. Horietatik 7,53 ura dira. Beste 2.326,76 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 34,97 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 81.625 pertsonetatik 69.031 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3.441 dira. 10.394 beltzak edo afroamerikarrak. 138 amerikar natiboak ziren eta 12 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 559 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 52 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.439 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Vermilion County, Illinois age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q484273
* Commonscat Multimedia: Vermilion County, Illinois

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125502856
* ISNI: 0000 0004 1797 9112
* LCCN: n81119856
* NARA: 10037051
* **Lekuak**
* OSM: 1801537
* TGN: 1002974

 |

* Wd Datuak: Q484273
* Commonscat Multimedia: Vermilion County, Illinois
**Vermillion konderria** (ingelesez: *Vermillion County*) Indianako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Newport da. 2010eko zentsuaren arabera 16.212 biztanle zituen, Vermillion kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Vermillion konderriak 673,22 kilometro koadro ditu. Horietatik 7,9 ura dira. Beste 665,31 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 24,08 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 16.212 pertsonetatik 15.992 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 130 dira. 21 beltzak edo afroamerikarrak. 29 amerikar natiboak ziren eta 5 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 31 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 8 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 126 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502933
* Commonscat Multimedia: Vermillion County, Indiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 138392165
* LCCN: n82018471
* NARA: 10038977
* **Lekuak**
* OSM: 1804401
* TGN: 2000558

 |

* Wd Datuak: Q502933
* Commonscat Multimedia: Vermillion County, Indiana
Mary Walton ingeniari-asmatzaileak trenen soinu-kutsadura murriztea lortu zuen.(Argazkia: New York,1896)
**Mary Elizabeth Walton** (New York, 1827) Estatu Batuetako asmatzailea eta ingeniaria izan zen, ingurumenaren, poluzio atmosferikoaren eta kutsadura akustikoaren aldeko borrokan aitzindaria, eta hiri handietako kutsadura arintzeko hainbat sistema asmatu zituen.

Ibilbidea
---------

Walton New Yorken jaio zen 1827an. Han bizi izan zen eta pentsio baten jabea zen. Aitak zientzia eta ingeniaritzan hezi zuen. Batez ere gizonezkoen diziplina zen garaian bizi izan zen, eta, beraz, garai hartako emakume gutxik lortu zuten nolabaiteko onarpen soziala eta ekonomikoa eremu horretan, industria-iraultzaren ondorio kutsatzaileen aurkako borrokari esker.

1879ko azaroaren 18an, Waltonek industrietako kearen ondorio kutsagarriak minimizatzen zituen sistema bat patentatu zuen, isuri horiek partikula kutsatzaileak kea kanporatu aurretik eta, ondoren, estolderiara isurtzen ziren ur-biltegietara desbideratuz.

XIX. mendeko laurogeiko hamarkadan, terapeuta batzuek zioten Estatu Batuetako hirietan gertatzen ziren nerbio-krisiak trenbideak eragindako kutsadura akustikoaren ondorio zirela. Beraz, Waltonek asmakizun bat patentatu zuen 1891ko otsailean. Asmakizun horrek soinu-kutsadura murrizten zuen, errailak mundrunez eta kotoiz pintatutako egurrezko bilgarri batez estaltzen baitzituen, hareaz betetzen baitzen, eta horrek zarata eta bibrazioak xurgatzen laguntzen zuen. Waltonek asmakizun horren eskubideak saldu zizkion New Yorkeko Trenbide Metropolitarrari 10.000 dolarren truke, eta beste tren-konpainia batzuek ere hartu zuten sistema hori.

Bibliografia
------------

* Claramunt Vallespí, R. M. Portela Peñas, I. eta Claramunt Vallespí, T. (2003). *Las mujeres en las ciencia experimentales* (2. arg.).). Madril: Urrutiko Hezkuntzarako Unibertsitate Nazionala.
* 2020, *Damas de Manhattan*, Pilar Tejera, Casiopea argitaletxea. ISBN ά121020-9-3.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   «Mary Walton, la dama del silencio en la sociedad del ruido | Ciencia y más» *Mujeres con ciencia* 26 de enero de 2017.
2. 1 2   «Mujeres Inventoras - Museo Virtual - Oficina Española de Patentes y Marcas» *historico.oepm.es*.
3. 1 2 3 4 5   «Luchar contra la contaminación no es de ahora, Mary Walton ya lo hacía en el siglo XIX» *MAS: Mujeres a seguir* 16 de junio de 2020.
4. ↑   S, Author.  (30 de mayo de 2018). «Mary Walton: Female Inventor Who Succeeded Where Edison Failed» *WednesdaysWomen*.
5. ↑   Chaparro, Laura.  (6 de marzo de 2020). *El legado de las inventoras olvidadas.* .
6. ↑   «Mary Walton, la primera activista contra la contaminación» *Via empresa*.

Kanpo estekak
-------------

* Mary Walton-en profila ENGINE.com-en

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q54436

 |

* Wd Datuak: Q54436
Gorobelgo mendilerroaren aurrean dauden Badio, Eskorieta, Peregaina eta gorbeo mendi-oinaldeak.
Mendiaren inguruko eremu geografikoak.
1 Mendilerroa  

2 Mendi-hegala / Mendi-hegia  

3 Glaziarra  

4 Bidezidor / Ibilbidea  

5 Harkaitza  

6 Luizia / Harritza / Harri-jauzia  

7 Mendikatea  

8 Larre / Bazkalekua  

9 Soilgunea, Argigunea  

10 Ibai-adarra  

11 Oihana / Basoa  

12 Mendatea / Lepoa  

13 Aldapa / Malda  

14 Mendi-oinaldea, Mendi-oina / Kontrahorma  

15 Elur-muga  

16 Gailurreria, Gandorra, Gailur-lerroa  

17 Gailurra / Tontorra  

18 Mendia  

19 Baso-muga, Zuhaitz-muga  

20 Iturburua  

21 Horma (Eskalada)  

22 Amildegia  

23 Goi-ordokia  

24 Harana / Ibarra  

25 Aintzira  

26 Mendi zintzurra / Arroila, Haitzartea  

27 Ezproia, Mendi-adarra, Inguruko mendietan  

28 Mendigunea / Mazizoa (geologia)  

29 Malda gora / Malda-behera  

30 Mendi-bidea / Mendi-pista  

31 Ordokia, Lautada / Belardia, Belazea  

32 Ur-jauzia  

**Mendi-oinak**, **mendi-oinaldeak** edo **kontrahormak**, geografian, sistema orografiko handiago batetik datorren mendi baten edo mendilerro nagusi baten adarkatze sekundarioa dira. Mendi-oin bat, geografia fisikoan, mendigune, mendikate edo mendilerro altu batean zehar zabaltzen den mendilerro txikiagoaren, muinoen edo mendien multzo bat da.

Lurraren mendikateek gutxi gorabehera definitutako zuhaitz-egitura dute, eta zenbait adarkadurek ardatz nagusi bat dute. Adarkatzeak kontrahormek irudikatzen dituzten mendilerroak dira, eta ardatza mendikate nagusia da.

Adibideak
---------

Mendi-sistema gisa, Pirinioetako mendikatearen zati dira Pirinioaurreak, eta hortik sortzen dira kontrahormak.

Hego Amerikako geografian kontrahormen adibide nabarmenak Andeetako kontrahormak dira, edo, Katalunian, Alberako mendilerroa, Pirinioetako mendikatearen jarraipena.

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda
* Mendigunea, Mendilerroa, Mendikatea
* Mendia, Muinoa, Mendi-adarra

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1354045
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 11904
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1354045
*Artikulu hau poeta eta zaldunari buruzkoa da; bere kondairari buruzko opera gaitzat duena beste hau da: «Tannhäuser (opera)»*

**Tannhäuser** XIII. mendeko alemaniar poeta izan zen. Salzburgoko lurraldeko familia noble bateko semea zen. Bere poema liriko eta kantuengatik egin zen ezagun, eta urte askotan gortez-gorte ibili zen kantuan. Herri-kantuetako heroi bihurtu zen. XIII. mendeko maisu abeslarien herri-kantuen arabera, Tannhäuser Venusen mendian bizi izan zen fedetik urrun, baina erabat kezkatuta Erromara joan zen eta Urbano IV.a Aita Santuari bekatuen barkamena eskatu zion; hark ordea, ezezkoa eman zion, eta barkamena lortzea berak eskuan zeukan bakulua hostoz betetzea bezain zaila izango zitzaiola adierazi zion. Zalduna mendira itzuli zen, eta handik gutxira Aita Santuaren bakulua hostoz bete zen. Heinek eta batez ere Wagnerrek kondaira hori zabaltzen lagundu zuten Tannhäuser operaren bidez.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q810443
* Commonscat Multimedia: Tannhäuser

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 19872631
* ISNI: 0000 0000 0298 3195
* BNF: 13959191r (data)
* GND: 118620746
* LCCN: n85042938
* NKC: jn20010525067
* SUDOC: 027471632
* ICCU: CFIV242019
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q810443
* Commonscat Multimedia: Tannhäuser
**Mercer konderria** (ingelesez: *Mercer County*) Mendebaldeko Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Princeton da. 2010eko zentsuaren arabera 62.264 biztanle zituen, Mercer kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Mercer konderriak 1.089,67 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,48 ura dira. Beste 1.085,19 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 57,14 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 62.264 pertsonetatik 57.191 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 480 dira. 3.740 beltzak edo afroamerikarrak. 135 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 323 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 38 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 835 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q501823
* Commonscat Multimedia: Mercer County, West Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125524839
* LCCN: n83052386
* **Lekuak**
* OSM: 2535270
* TGN: 2002278

 |

* Wd Datuak: Q501823
* Commonscat Multimedia: Mercer County, West Virginia
**Mercer konderria** (ingelesez: *Mercer County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Princeton da. 2010eko zentsuaren arabera 3.785 biztanle zituen, Mercer kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Mercer konderriak 1.178,73 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,3 ura dira. Beste 1.175,43 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 3,21 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 3.785 pertsonetatik 3.711 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 28 dira. 6 beltzak edo afroamerikarrak. 17 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 19 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 32 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490140
* Commonscat Multimedia: Mercer County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144259740
* LCCN: n81119886
* **Lekuak**
* OSM: 1180469
* TGN: 2001218

 |

* Wd Datuak: Q490140
* Commonscat Multimedia: Mercer County, Missouri
**Mercer konderria** (ingelesez: *Mercer County*) Illinoisko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Aledo da. 2010eko zentsuaren arabera 16.434 biztanle zituen, Mercer kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Mercer konderriak 1.472,91 kilometro koadro ditu. Horietatik 19,4 ura dira. Beste 1.453,51 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 11,16 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 16.434 pertsonetatik 16.219 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 307 dira. 46 beltzak edo afroamerikarrak. 15 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 51 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 6 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 96 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Mercer County, Illinois age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491427
* Commonscat Multimedia: Mercer County, Illinois

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157117751
* LCCN: n81096312
* NARA: 10039249
* **Lekuak**
* OSM: 1790104
* TGN: 2000520

 |

* Wd Datuak: Q491427
* Commonscat Multimedia: Mercer County, Illinois
*Artikulu hau jeneralari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Marko (argipena)».*
**Marko Fulvio Nobilior** (latinez: *Marcus Fulvius Nobilior*), K.a. II. mendeko erromatar jeneral bat izan zen.

Pretorea izan zen Hispanian K.a. 193an. K.a. 189an, kontsul izendatua izan zen eta Greziara bidali zuten, non Etoliar Ligaren boterea suntsitu zuen. Kanpaina honetarako Ennio olerkaria eraman zuen berarekin, bere loriaren lekuko bihurtu nahi baitzuen. Anbrazia hiria setiatu eta hartu zuen; biztanleek arpilatzetik libratu zuten, urrezko koroa bat jasotzearen truke. Erromara itzuli zenean, erromatar garaipen bat ospatu zuen, erakutsitako garaikurren handitasunagatik nabarmen daitekeena.

Lehen aldiz, militar batek berarentzat aldarrikatzen ditu lehen Errepublikarentzako soilik ziren ohoreak, aipaturiko urrezko koroa kasu. Arrazoi honegatik, Katon Maiorrek aurka egin zion Nobiliorri, Anbrazia hartzean erromatar jeneral gisa zuen duintasuna konprometitzea leporatuz.

Marko Emilio Lepidorekin zentsore izendatua izan zen, eta Erroman lan publiko ugari abian jarri zituzten: plaza berriak, azokak, arkupeak eta akueduktu bat, besteak beste. Herkules Musarumen tenplua zaharberritu zuen Flaminio zirkuan. Foroko lehen basiliketako bat eraiki zuen, beranduago Emilia Basilika izenaz ezagutuko zena. Greziar kulturaren zale sutsu bezala, honen maisu lanetako asko sartu zituen Erroman.

Marko Fulvio Nobilior, K.a. 255ean kontsul izan zen Servio Fulvio Petino Nobiliorren biloba zen, eta kontsul kargua bete zuten bi seme izan zituen: Marko Fulvio Nobilior eta Kinto Fulvio Nobilior.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Luzio Kornelio Eszipion Asiarra eta Gaio Laelio** | **Erromatar kontsula Gneo Manlio Vulsorekin**K.a. 189 | Ondorengoa**Gaio Livio Salinator eta Marko Valerio Mesala** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q718125
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 107148703965636930010
* ISNI: 0000 0004 6021 8466
* BNF: 17122146s (data)
* GND: 1126466816
* LCCN: nb2017002593
* SUDOC: 234131284
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 5969
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q718125
Viktualienmarkt merkatua

**Viktualienmarkt** Munichko elikagai azoka da. 22.000m²-ko azalera du eta 140 saltzaile elkartzen dira bertan. Baserritaren merkatu bezala hasi zen tokian gaur egun turistentzako delicatessen postuak ere azaldu dira.

Etimologia
----------

Hasieran *grüner Markt* (azoka berdea) edo *Markplatz* (azoka plaza) deitu zen eta XIX. mendean "Viktualienmarkt" (elikagaien azoka) izen latinizatua eman zion hiriko burgesiak.

Historia
--------

Munichko azoka Marienplatzen izaten zen baina 1807an hau txiki gelditzean Maximiliano I.a Josef Bavariakoak hiritik kanpora atera zuen, Heiliggeist benefizentzia-etxea zegoen tokira. XIX mendean hainbat zabalkunde izan zituen eta arrain saltzaileak eta harakinak ere sartu ziren merkatuan.

Mundu Gerretako bonbardaketek asko kaltetu zuten. Azokaren tokian etxeak eraikitzeko planak azaldu zirenean munichtarrek plazaren alde egin zuten eta 1953an hiriko pertsona famatuen iturriak jarri zituzten. Gaur egun Europako elikagai azoka handienetakoa da. 1975etik aurrera oinezkoentzako eremua da.

Jaiak
-----

Jaialdi ugari ospatzen da bertan zuzeneko musika eta dantza tradizionalekin, hala nola, ihauterietan barazki-saltzaileen dantza, sardinzarraren eguna, garagardogileen eguna, lorezainen eguna, zainzurien eguna eta udako jaialdia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q686629
* Commonscat Multimedia: Viktualienmarkt

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 249018759
* GND: 4126072-7

 |

* Wd Datuak: Q686629
* Commonscat Multimedia: Viktualienmarkt

48°08′07″N 11°34′34″E﻿ / ﻿48.1353°N 11.5761°E﻿ / 48.1353; 11.5761