recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**William Brodie**, askoz ere ezagunagoa **Deacon Brodie** (euskaraz: «Brodie Diakonoa») titulu prestigiotsuaz (1741eko irailaren 28a, Edinburgh – 1788ko urriaren 1a, Edinburgh) eskoziar altzarigile bat izan zen, gaur egungo kutxa gotorgile edo sarrailagilearen parekoa, bai eta Edinburgheko Merkataritza Ganberako lehendakaria eta hiriko diakonoa ere. Halere, benetako ogibidez, egunez ofizialki zurgin zintzoa, eta gauez ezkutuko lapurra izan zen, alde batetik azken jarduera honek sorrarazten zion adrenalina zirrara zela eta, eta bestetik sekulako dirutza modu azkarrean bereganatzeko bidea baitzen.

Egunez bere sarrailagile lanbidearen bidez lortzen zuen bezeroen segurtasun mekanismoen informazioa gauez haiei lapurretak egiteko baliatzen zuen, bezeroen kutxa gotortuen giltzen argizarizko kopiak egiten baitzituen. Hiriko sarrailagile garrantzitsuena zenez, Edinburgheko kide aberatsenen jauregi eta etxebizitzetan lan egin zuen. Lapurtutako dirua bere bizimodu bikoitzak sortzen zizkion gastuak ordaintzeko erabiltzen zuen, tartean bost seme-alaba, elkarren artean berririk ez zuten bi maitale, bai eta bere jokorako eta apustuetarako zaletasuna ere.

1768an bere ibilbide kriminalari ofizialki ekin zion, banku bateko giltzen kopiak egin eta 800 libra esterlina hoztu zituenean. 1786an lapur talde txiki bat osatu zuen, bera eta beste hiru kideekin batera: John Brown (beregain zazpi urteko espetxe zigorra zuen lapurra), George Smith (lanbidez sarraigilea eta Cowgate kalean janari-denda bat zuen gizona) eta Andrew Ainslie (zapataria).

Halere, azkenean taldekideak atzemanak, epaituak eta heriotzara zigortuak izan ziren. 1788ko urriaren 1ean Brodie eta Smith hiriko Old Tolbooth eraikineko urkamendian zintzilikatuak izan ziren.

* Deacon Brodie's tabernako kartela, Royal MileDeacon Brodie's tabernako kartela, Royal Mile
* Deacon Brodieren gaueko alter egoaDeacon Brodieren gaueko alter egoa

Herri kulturan
--------------

Hil eta berehala, Deacon Brodie zena Edinburgheko kultura herrikoira igaro eta kondairazko pertsonaia bilakatu zen. Maiz aipatzen denez, Robert Louis Stevenson eskoziar idazleak bere *Jekyll doktorea eta Hyde jauna* eleberri ospetsua idazteko haren bizimodu bikoitzean oinarritu omen zen.

Gaur egun, Edinburgh hiriko Royal Mile hiribidean bere izena daraman taberna bat dago, Lawnmarket eta Bank Street kaleen izkinan, The Mound eremutik hurbil.

1997an BBC 1 katean bere bizitzan oinarritutako eta Billy Connolly eskoziar umorista eta aktore ospetsuak antzeztutako izenburu berdineko telesaila estreinatu zen.

Kanpo loturak
-------------

* Eskoziako historia – Deacon Brodie **(Ingelesez)**
* Eskoziar ospetsuak – Deacon William Brodie **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q709522
* Commonscat Multimedia: William Brodie (cabinet maker)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 61395804
* ISNI: 0000000047147406
* GND: 1036766101
* LCCN: nr90027751
* SNAC: w6w98gj0
* Open Library: OL2423629A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Gutenberg proiektua: 45257

 |

* Wd Datuak: Q709522
* Commonscat Multimedia: William Brodie (cabinet maker)
**Patsy O'Hara**, irlanderaz *Peatsaí Ó hEadhra* (1957ko uztailaren 11, Derry - 1981eko maiatzaren 21a, Maze espetxea) INLAko kidea izan zen. 1981eko Irlandako gose greban hil zen 10 errepublikar presoetako bat izan zen.

1971an Fianna Éireann gazte erakundeko kide egin zen. 1971an aurretiko epaiketarik egin gabe eta Sean anaiarekin batera Long Kesh espetxean preso sartu zuen. 1971ko amaieran barrikada bat jartzen ari zela britainiar soldadu batek tiroz zauritu zuen. Zaurien ondorioz ezin izan zuen eskubide zibilen aldeko 1972ko Igande Odoltsuko Martxan parte hartu izan. 1974ko urrian berriz ere Long Keshen preso sartu eta 1975eko apirilean aske utzi zuten, orduan Irlandako Alderdi Errepublikar Sozialistako eta INLAko kide egin zen. 1975eko ekainean Derryn atxilotua izan zen eta beste 6 hilabetez preso eduki zuten. 1976ko irailean berriz ere atxilotua eta 4 hilabetez espetxean egon zen.

1978ko maiatzaren 10ean eta Irlandako Errepublikako Estatu Segurtasunaren aurkako delituen legearen 30. artikuluaren arabera Dublingo O'Connell Street kalean atzemana izan eta 18 orduz atxilotua egon zen. 1979ko urtarrilean Derryra itzuli eta INLAko ekintzetan burubelarri sartu zen. 1979ko maiatzaren 14an atxilotua eta esku-granada baten jabetza izatea leporatu ondoren 1980ko urtarrilean 8 urteko espetxe zigorra ezarri zioten. Espetxean zela INLAko preso taldeen buruzagitza onartu zuen.

1981eko Irlandako gose grebara batu eta hartan parte hartu zuen errepublikar presoetako bat izan zen. 1981eko martxoaren 22an gose grebari ekin zion, hain zuzen ere, lehenbiziko gosegrebalaria izan zen Bobby Sands hasi eta bi astetara. Maiatzaren 21an eta Maze espetxean, gaueko 23:29etan 23 urte zituela zendu zen, 61 egunez gose-greban egon ondoren. Gurasoek bere azken borondatea errespetatuz bizia salbatzeko medikuen laguntzari uko egin zioten.

Ikus gainera
------------

* 1981eko Irlandako gose greba

| * i
* e
* a
1981eko Irlandako gose greba |
| --- |
| Hildako grebalariak | Bobby Sands (maiatzaren 5a)  •  Francis Hughes (maiatzaren 12a) Raymond McCreesh (maiatzaren 21a)Patsy O’Hara (maiatzaren 21a) Joe McDonnell (uztailaren 8a)  •  Martin Hurson (uztailaren 13a)Kevin Lynch (abuztuaren 1a)  •  Kieran Doherty (abuztuaren 21a)  •  Thomas McElwee (abuztuaren 8a)Michael Devine (abuztuaren 20a) |
| Biziraun zutenak | Brendan McLaughlin  •  Paddy Quinn  •  Laurence McKeown  •  Pat McGeown  •  Matt Devlin  •  Liam McCloskeyPatrick Sheehan  •  Jackie McMullan  •  Bernard Fox  •  Hugh Carville  •  John Pickering  •  Gerard HodgkinsJames Devine |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q733866
* Commonscat Multimedia: Patsy O'Hara

---

 |

* Wd Datuak: Q733866
* Commonscat Multimedia: Patsy O'Hara
**Larry Erburu** (izen osoa: **Lawrence Michael Erburu Sarzotti**; Ojal, Kalifornia, Ameriketako Estatu Batuak, 1922ko urriaren 3 – Saipan, Ipar Marianak, 1944ko uztailaren 4) Ameriketako Estatu Batuetako Marineen Gorputzean aritu zen eusko-estatubatuarra izan zen. Saipango guduan hil zen, alderdi bereko suaren ondorioz.

Biografia
---------

Lawrence Erbururen gurasoak Ameriketako Estatu Batuetan jaio ziren, baina bere aitaren aldeko aitona, Mariano Erburu, 1857an jaio zen Aurizberrin. Marianok 1874an hartu zuen Kaliforniarako bidea. Bertan Juana Antonia Orellarekin ezkondu zen, euskal jatorrikoa, bere aita Bruno Orella Mendizabal muskiztarra baitzen. 

Hegoaldeko Kaliforniako Unibertsitatean ikasi eta gero, Marineetan izena eman zuen Pearl Harborko erasoaren ostean, 20 urte zituela. Marineek 4. Dibisioko 24. Erregimentuko 3. Batailoiko L Konpainian aritu zen, lehenengo Kwajelaingo guduan, Marshall Uhartetan eta, ondoren, Saipango guduan. Bertan hil zen guduan, alderdi bereko suaren ondorioz, 21 urte zituela. Urrezko Izardun Bihotz Purpura jaso zuen, eta Honolulun lurperatu zuten, Hawaiin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Battle Narrative Saipan: D+19. July 4, 1944.» *1-24thmarines.com* (Noiz kontsultatua: 2023-10-30).
2. ↑   **(Ingelesez)** Asociación Sancho de Beurko.  (2021-10-18). «Fighting Basques: The Basques and Navarrese of the Other ‘D’ Day: Saipan and the Pacific Front» *Buber's Basque Page* (Noiz kontsultatua: 2023-10-30).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Lawrence M. Erburu, el tercero de los Marines de nuestro calendario, será nuestro héroe del mes de julio de 2018» *www.fightingbasques.net* (Noiz kontsultatua: 2023-10-30).

Kanpo estekak
-------------

 Biografia hau Sancho de Beurko Elkarteak egindako *Fighting Basques: Memoria de la Segunda Guerra Mundial* ikerketa proiektuaren parte da. Gehiago jakiteko: 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q122732117

 |

* Wd Datuak: Q122732117
***I Am Greta*** (jatorrizko izenburua: *Greta*) Greta Thunberg ekintzaile ekologista gazteari buruzko film dokumentala da, ekoizpen aleman eta suediarra. Nathan Grossmanek zuzendu zuen, eta 2020an estreinatu zen.

Sinopsia
--------

Greta Thunbergen 2018ko greba, bere ospearen hasiera, eta dokumentalarena ere.
Greta Thunbergen jarduerak urtebetez jarraitu zituen dokumentaleko taldeak, 2018ko abuztutik 2019ko irailera, filma egiteko. Eta hain zuzen ere Thunbergen lehen ekintza ospetsutik abiatzen da: 2018ko abuztuan, Greta Thunbergek Suediako parlamentuaren aurrean hasi zuen klimaren aldeko eskola grebatik. Geroago, belaunaldi gazteen ordezkari gisa, Katowiceko Nazio Batuen Klimaren konferentziara gonbidatu dute geroago. Bere hitzaldia Interneten emititzen da eta protesta mugimendu uhin bat gertatzen ari da munduan zehar.

Ekitaldi garrantzitsu batzuetan hitzaldiak ematen ditu eta Emmanuel Macron, Arnold Schwarzenegger, John Bercow eta Frantzisko Aita Santua ezagutzera gonbidatzen dute. Bruselan, Europako Parlamentuan, hitzaldi ospetsua ematen du. 

2019an Nazio Batuen Klimaren goi *bilerara joango* da New Yorkera, baina efektu gutxiago egiteko, belaontzian igarotzen du Atlantikoa, eta hori ere agertzen da flmean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    via Open Data Euskadi, cc-by-sa. «I Am Greta» *AZpiTituluak.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-09-15).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q98078619

 |

* Wd Datuak: Q98078619
**Blanca Lelia Irurzun** (La Banda, Santiago del Estero, 1910eko ekainaren 11 - Buenos Aires Hiri Autonomoa, 1999ko urtarrilaren 9a) argentinar idazlea, poeta, artista plastikoa eta irakaslea izan zen.

Bernardo Irurzun eta Mercedes Salaberri de Irurzun irakasleen alaba. Gurasoek La Bandako lehen hezkuntza-establezimenduetako bat sortu zuten, Escuela Libertad, 15 urte zituela Manuel Belgrano Eskola Normalean irakasle titulua lortu zuen.

Escuela Libertad-en irakasle lanetan aritu zen eta Eskola Nazionalen Inspektore bihurtu zen, eta kargu horretan erretiratu zen.

Bere eginkizunak betetzean, Santiagoko barnealdetik ibili zen, eta horrek jende xumeen bizitza hurbiletik ezagutzera eraman zuen, inpresioen eta lurrarekiko maitasunaren lekukotasuna utziz bere lanaren zati handi batean.

Bere kultura eta literatura lana oso zabala da. La Brasa kultura taldeko kidea izan zen, idazle eta artista plastikoen elkarteen sortzailea. Bere literatura lanak genero guztiak biltzen zituen: narrazioa, saiakera, poesia, antzerkia eta egunkarietako artikuluak. Hainbat egunkarirekin kolaboratu zuen, hala nola Rosarioko "La Capital", Saltako "El Independiente", Santiago del Esteroko "El Liberal" eta "Picada" aldizkariarekin. Jardunaldi ugaritan Santiagoko idazleen lana zabaldu zuen.

Sari ugari jaso zituen, besteak beste, Kultura Batzorde Nazionalaren Lehen Saria 1942an "Emoción y sentido de mis llanuras-gatik'' eta bere ibilbidearen aitorpen gisa, SADE - Santiago del Esteroren Ohorezko Sari Nagusia 1981ean. 1950eko hamarkadan Miguel Gabarainekin ezkondu zenean, Buenos Aires hirira joan zen eta handik argitaratutako azken lanak idatziko zituen, hala nola Luna Florecida en Blancos Astronautas eta Cuentos Demorados.

Haren "Los ojos de los niños" poema Horacio Banegasek musikatu zuen.

Lanak
-----

### Kontakizunak

* Changos, 1939.
* El racimo verde, 1946.
* Cuentos demorados, 1989.

### Poesia

* Horizontes, 1941.
* Sobre cántaro reseco agua fresca y clara, 1968.
* Luna florecida en blancos astronautas, 1981.

### Saiakerak

* Datos para la historia del pueblo que nombro y que amo, 1972.
* Emoción y sentido de mis llanuras, 1942.
* Geografía emocional de mi tierra, 1989

### Antzerkia

* Las manos al sol.
* Juan Francisco Borges.
* Es que algunos … están ciegos.
* Una mujer.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Blanca Irurzun [Cultura Santiagueña»] *bibliotecajwa.com.ar*.

Kanpo estekak
-------------

* 
* 
* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q30904812
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 6217156811381245390000
* BNA: 000041024

 |

* Wd Datuak: Q30904812
"I'll Tell Me Ma", Celtic Aire, United States Air Force Band, 2014
"**I'll Tell Me Ma**" (euskaraz *Nere Amari Esango Diot*, batzuetan "The Wind" edo "Haizea" ere deitzen zaio) umeentzako abesti ospetsua da. XIX. mendean Ingalaterrako zenbait eskualdetan abestu ohi zen eta XX. mendean berriz ere zenbait musika bildumetann agertu zen. Irlandan bisaren zatiak Belfast hiria agertzen da, halere beste hiri batzuk ere aipatzen dira, adibidez Dublin.

Hainbat eta hainbat musika talde eta abeslariek abestu izan ohi dute abesti hau, The Dublinersetik hasi eta Van Morrison arte.

* Orthodox Celts taldearen "I´ll Tell Me Ma" eta "Spanish Lady" abestiekin moldatutako bertsioa entzuteko sakatu hemen

Hitzak
------

**Irlandar bertsioa**

I'll tell me ma when I go home  

The boys won't leave the girls alone  

They pull my hair, they steal my comb  

But that's all right till I get home

(chorus):She is handsome, she is pretty  

She is the belle of Belfast city  

She is courting one, two, three  

Please, won't you tell me, who is she?  

Albert Mooney says he loves her  

All the boys are fighting for her  

Knock at the door and ring the bell  

Saying, oh my true love, are you well?  

Out she comes, white as snow  

Rings on her fingers and bells on her toes  

Old Jenny Murphy says she'll die  

If she doesn't get the fellow with the roving eye  

(Chorus)

Let the wind and the rain and the hail go high  

Snow come tumbling from the sky  

She's as nice as apple pie  

She'll get a fellow by and by  

When she gets a lad of her own  

She won't tell her ma when she gets home  

Let them all come as they will  

It's Albert Mooney she loves still

(Chorus)

**Gloucestershire Version**  

(Collected from Miss Matthews, Forest of Dean, 19th century)

The wind, the wind, the wind blows high,  

The rain comes pouring from the sky;  

Miss So-and-So says she'd die  

For the sake of the old man's eye.  

She is handsome, she is pretty,  

She is the lass of the golden city;  

She goes courting one, two, three,  

Please to tell me who they be.  

A. B. says he loves her,  

All the boys are fighting for her,  

Let the boys say what they will  

A. B. has got her still.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q826710
* Commonscat Multimedia: I'll Tell Me Ma

---

 |

* Wd Datuak: Q826710
* Commonscat Multimedia: I'll Tell Me Ma
Uragheko harrespila.
**Irlandako monumentu megalitikoak** uharte hartan zehar dauden aurrehistoriako aztarnak dira. 

Brú na Bóinne da multzo nagusia, Newgrange, Knowth eta Dowth guneetan banaturik. Meatheko konderrian kokatuta daude. Hortik hurbil, Tarako muinoa dago. Konderri berean, Loughcrew dago. Leinsterren ere, Brownshill trikuharria Carlowen dugu.

Connachten, bestela, Céide Fields daude Mayo konderrian, Dún Aonghasa eta Dún Dúchathair gotorlekuak Aran uharteetan (Galway konderria), Carrowkeel eta Carrowmore Sligon.

Munsterren, Uragheko harrien zirkulua dago Kerry konderrian, Poulnabrone trikuharria Claren, Grange harrespila Limericken eta Drombeg harrespila Corken.

Ulsterren, Grianan Aileachkoa Donegal konderrian, Beaghmoreko harrespilak Tyronen, Drumskinny Fermanaghen, Emain Macha Armaghen eta Giant's Ring Downen.

Ikus, gainera
-------------

* Megalito

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**Megalithuc Ireland.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15838559

 |

* Wd Datuak: Q15838559
**Isabel Aleman Irungarai** (Amaiur, Nafarroa Garaia, Euskal Herria, 1968ko azaroaren 12a) erizaina, emagina eta Amaiurko zinpeko alkatea da 2021eko urtarriletik.

Bizitza
-------

Mendialde etxean sortua da Isabel. Amaiurko Gazteluaren parez pare. 13-14 urte zituen Amaiurko Gaztelu elkartea 1978an sortu zenean, monumentua goratzeko asmoarekin. Egun hartaz amatxik esandakoa du gogoan:

> *Kasu egin ezazu. Politikariek-eta etorri behar dute eta igual follon-a izanen da. Kasu egin ezazue, kasu egin ezazue*
> 
> 

Erizaintza ikasia, emagin espezialitatea du. Iruñeko ospitalean eta Baztanen ari da lanean. El Salvadorren Askapenarekin egona da 1990ean. Amaiurko zinpeko alkate 2021eko Errege egunaz gerotik eta Gaztelua elkarteko kide.

*Amaiur* liburuaren aurkezpena

Ibilbidea
---------

Amaiurren egin du bizia. El Salvadorren izan zen 90eko hamarkadaren hasieran, sei hilabetez. Erizaintza ikasten ari zela, azken urteko praktika garaian Iruñeko ospitalean, mediku bat ezagutu zuen, Pello Goiatxe zen, Mugarik Gabeko Medikuetakoa. El Salvadorreko gerran zauritua zen, hura artatu zuen ia hilabetez eta buruan sartu zitzaion, berak ere egin beharko zukeela horrelako zerbait. Pelloren lagun egin zen eta, bera medio, Askapenarekin kontaktatu zuen. El Salvadorrera joan eta sei hilabetez, komunitate ttiki bateko klinikan egon zen, farmazia eta biltegia antolatzen laguntzen.

Isabel erizaina izateaz gain, emagina ere bada eta erditze fisiologikoaren alde egiten du, haurrak mundura ekartzeko modurik onena naturaren erritmoak errespetatzea dela sinesten duelako. Asaldatu egiten da ikustean gaur egun erditzearen une magikoa ahalik eta azkarren bete beharreko tramite huts ari dela bilakatzen, alde emozionala baztertuta.

Sariak
------

* Sabino Arana saria eman zioten 2022ko urtarrilean Amaiurko Gaztelu Elkarteari. Herriko zinpeko alkate eta elkarteko kide Isabel Alemanek jaso zuen garaikurra. 1982an, gazteluak ageri duen monumentua jaso zutenean, hantxe zen Isabel, jakile eta lekuko zuzen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «"Duela ehun urte Amaiurren egon ziren lau diputazioak, ez dakit aurten etorriko diren"» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2022-09-28).
2. ↑   «Isabel Aleman, nueva alcadesa jurado en Amaiur para el próximo bienio» *El Diario Vasco* 2021-01-07 (Noiz kontsultatua: 2022-09-28).
3. ↑    «Ixabel Aleman da Amaiurko alkate berria - Baztan» *Erran.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-09-28).
4. ↑   «Ixabel Aleman» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2022-09-28).
5. ↑   «Ixabel Aleman Irungarai: «Espero que nuestro trabajo sirva para que generaciones futuras sepan lo que pasó entre 1512 y 1522» | Orreaga Fundazioa» *www.orreagafundazioa.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-09-28).

Ikus gainera
------------

* Heptamerona

Kanpo estekak
-------------

* Isabel Aleman, Amaiur Gazteluaz EITBko Hitzekoi saioan 2022.09.14
* Isabel Alemani elkarrizketa: *Erditzea da merezi duen min bakarra* Argia, 2012.05.12

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q114275601

 |

* Wd Datuak: Q114275601
**Aniela Franciszka Wolberg** (Czestochowa, Polonia, 1907ko urriaren 14a - Varsovia, 1937ko urriaren 11) poloniar anarkista izan zen.

Biografía
---------

Aniela Wolberg Czestochowan jaio zen, Polonian, 1907ko urriaren 14an, familia judu batean. Unibertsitatean ikasten ari zela, ideia anarkistak zituzten kideekin harremanetan jarri zen. Poloniar Federazio Anarkistako (*Federacja Anarchistyczna*) kide izan zen 1926az geroztik. Bere jaioterrian hasi zituen ikasketak, baina Frantzian, Parisen eta Montpellierren jarraitu zuen ikasten. Frantzian, talde anarkista poloniarrekin lankidetzan jarraitu zuen urrunetik, baina harremanak izan zituen Frantziako erakunde libertarioekin ere, hala nola CGTrekin (Lanaren Konfederazio Orokorra - Sindikalista Iraultzailea) edo erbesteko talde anarkista espainiarrekin. Behin baino gehiagotan kolaboratu zuen prentsa libertarioarekin *Proletariat*, Walka (borroka) edo *Walka* Klas (klase-borroka) bezalako mugimendu poloniarreko aldizkarietan 

Frantziatik Poloniara erbesteratu zuten 1932an egindako anarkista jardueren ondorioz. Urte horretan bertan, Polonian, Federazio Anarkistako idazkari izendatu zuten. 1934an kartzelan sartu zuten denboraldi labur baterako. Espainian ere egon zen 1936an, gerra zibilean. 1937ko urriaren 11n hil zen Varsovian, ebakuntza kirurgiko batean arazoak izan ondoren.

Kanpo estekak
-------------

* Ohar biografikoa (ingelesez)
* Durruti taldeak 1938ko urtarrilean idatzitako obituarioa (ingelesez)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5677015

 |

* Wd Datuak: Q5677015
**José Joaquín Gregorio Madariaga** (Corrientes, Argentina, 1799ko azaroaren 27a - Porto Alegre, Brasil, 1848ko otsaila) argentinar militar eta politikaria izan zen, Corrientes probintziako gobernadorea, probintzia horretako erresistentziaren buruzagia Juan Manuel de Rosasen nazio-gobernuaren aurka.

Madariagatarren iraultza
------------------------

Joseph Luis Madariaga Respaldiza bilbotarraren eta María Ángeles Acosta Soto Corrienteskoaren semea. Gaztetatik soldadu izan zen, Buenos Aires hirian, eta "20. urteko anarkia" delakoaren ekitaldietan parte hartu zuen. 1824an Corrientesera itzuli zen, han izan gabe abokatu lanetan aritu zen eta probintziako hiriburuan epaile izan zen.

Urte batzuk geroago Curuzú Cuatiàn kokatu zen, probintziaren hegoaldean, eta bertan landa-zereginetara dedikatu zen. Legebiltzarrean diputatu izan zen Genaro Berón de Astrada gobernadorearen garaian eta hil ondoren Romero gobernadore federala bota zuen iraultzaren alde egin zuen. Pedro Ferrék bere anaia Juan Madariaga Mercedeseko komandante eta Curuzú Cuatiáko komandante izendatu zuen. Juan Lavalleri lagundu zion 1840an Entre Ríosko kanpaina egin zuen armada osatzen.

José María Paz jenerala Corrientesera iritsi zenean, Pascual Echagüe Entre Ríosko gobernadorearen lehen inbasioaren aurkako kanpainan parte hartu zuen. Bere anaia Juanekin batera Caaguazúko guduan borrokatu zuen, Pazen garaipen bikainenean. 1842. urtearen amaieran Fructuoso Riveraren armadan sartu ziren Entre Ríosen, eta Arroyo Grandeko guduan garaituak izan ziren. Azkar itzuli ziren Corrientesera, baina Ferréren gobernua salbatzeari uko egin zioten, euren ganadutegira itzuli ziren bere familia eta ondasunak salbatzera. Handik Brasilera ihes egin zuten, Alegreten egonda denbora batez.

1843ko apirilaren 1ean, Madariaga anaiek eta beste zenbait ofizialek Uruguaianatik gertu Uruguai ibaia zeharkatu zuten, gero "Paso de los Libres" izendatu zutena. Nicanor Cáceres eta Benjamín Virasoro bezalako buruzagi batzuen laguntzarekin, hamahiru egunetan probintzia osoa okupatu zuten, Pedro Cabral gobernadorea Entre Ríosera ihes egitera behartuz. Azken erresistentzia federala maiatzaren hasieran garaitua izan zen Laguna Bravako guduan.

Bibliografia
------------

* Castello, Antonio Emilio, *Corrientesko gizonak eta emakumeak*, Moglia ed. Corrientes, 2004.
* Beverina, Juan, *Armada askatzaileen kanpainak 1838-1852*, Bs. As. 1923.
* Bosch, Beatriz, *Urquiza eta haien garaia* .
* Castello, Antonio Emilio, *Corrientesen Historia*, Ed. Plus Ultra, Bs. As. 1991.
* Bosch, Beatriz, *Entre Ríos Historia*, Ed. Plus Ultra, Bs. As. 1991.
* Zinny, José Antonio, *Argentinako Probintzietako Gobernadoreen Historia*, Ed, Hyspamérica, 1987.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9012264

 |

* Wd Datuak: Q9012264
**Antonia Torre Yela** (Tetuán, Chamartín de la Rosa, 1922 – Madril, 1940ko otsailaren 19a) Gazteria Sozialista Bateratuetako (JSU) langilea izan zen, Gerra Zibila amaitu ondoren Almudenako hilerriko kanpoko hormetan fusilatua. "Hamalaugarren arrosa" esaten zaio.

Ibilbidea
---------

Gurasoak Burgosko probintziakoak ziren. Colmenar Viejoko finka bateko zaintzaz arduratu ondoren, Tetuanera joan ziren bizitzera, langile-auzo batera, Chamartín de la Rosako udal-mugartean, 1948an Madrilen sartua. Hamahiru Arrosetako Luisa Rodríguez de la Fuenteren bizilaguna eta laguna zen. Mantxako Tetuán kalean bizi ziren biak, eta atzaguardiako lanetan ere parte hartu zuten.

Antonia Torre Yelak gutun-azalen fabrika batean egiten zuen lan. 1936ko urrian JSUetan afiliatu zen eta gerra amaitzean Chamartín de la Rosaren sektorean sartu zen, klandestinitatean prestatzen ari baitzen. Luisa Rodríguez de la Fuenterekin batera atxilotu eta Las Ventas Emakumeen kartzelara eraman zuten 1936ko ekainaren 3an. Hamahiru Arrosekin batera epaitu zuten eta, urte horretako abuztuaren 13ko epaian, heriotza-zigorra ezarri zioten. Hala ere, Madrilgo Ordena Publikoko Zerbitzuko Burutzaren ofizio batek jakinarazi zuen abuztuaren 5ean, 4:30ean, ez zela egin Antonia Torres Yerari zegokiona. Akats burokratiko horrek otsailaren 19ra arte luzatu zuen, Concepción eta Fernanda Casado Malpica ahizpekin fusilatu zuten arte.

Torres hiltzera kondenatu zuten, "JSUen delituzko antolaketaren ezkutuko lanean nahaztua" izateagatik. Epaiak beste 57 auzipetu jasotzen zituen, JSUkoak eta Espainiako Alderdi Komunistakoak izateagatik. Guztiei leporatzen zitzaien matxinadari atxikitzeko delitu baten erantzukizuna izatea, Justizia Militarreko Kodearen 238. artikuluan aurreikusi eta zigortutakoa, eta horrek larriagotu egiten zuen "gertaeren garrantzia eta arriskua".

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Listado abierto víctimas mortales del franquismo en Madrid» *www.memoriaylibertad.org*.
2. 1 2   «Cárcel de ventas» *carceldeventas.madrid.es*.
3. ↑   lassinsombrerocastrourdiales.  (2020-06-11). «ANTONIA TORRE YELA, LA ROSA NÚMERO CATORCE-BIOGRAFÍA EXTENDIDA» *LAS SINSOMBRERO CASTRO URDIALES*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106192146

 |

* Wd Datuak: Q106192146
**La Malena**, jaiotzaz **Magdalena Seda Loreto** (Jerez de la Frontera, Cádiz, 1877 - Sevilla, 1956), cádiztar dantzaria izan zen.

Biografia
---------

Sevillan egin zuen ia arte-jarduera guztia, berrogeita hamar urtetik gora. La Chorrúa-ren iloba zen. Bere jaioterrian hasi zen, eta laster bere ospeak mugak gainditu zituen garai hartako abeslari-kafetegietara alde eginez. 1903an Sevillako Kafe Filarmonikoan egon zen, eta handik hiri bereko eta Andaluziako beste hiri batzuetara pasatu zen. 1911n Errusiara joan zen Realito maisuaren konpainiarekin, eta harekin Bartzelonan ere aritu zen 1930ean. 1933. eta 1934. urteetan La Argentinitak eratutako *Las calles de Cádiz* ikuskizunean parte hartu zuen eta bira luze bat egin zuen. Berriro ere Kursaalen egon zen 1934an; Variedades Aretoan, 1936an, biak Sevillakoak, eta Concha Piquer-en konpainiako kide izan zen 1940ko hamarkadan. Geroago, bere koadro flamenkoa zuzendu zuen, *Malena y sus gitanas* izenarekin, Sevillako Erakusketa Kasinoan. Sevillako Espainiako Jaialdietan egin zituen azken emanaldiak.

Juana Vargas edo ezagunagoa *La Macarrona* izenarekin herrikidearen arerio bakartzat hartu zuten, eta, harekin batera, kafe abeslarien garaiko dantza flamenkoaren distira irudikatu zuen. Bere garboa, estilo fina, konpasa itzelak ziren. Zoragarria zen, arima eta zentzumenak erabiliz. Ezagutu zuten guztiek besoetako filigranaz hitz egiten zuten, grazia erritmikoaz. Kordobako Arte Flamenkoko Lehiaketa Nazionalak tango-dantzaldian esan nahi du, oinarrizko dantza horren saria La *Malenak* ematen baitu. Oso keinu esanguratsua izan zen Antonio Ruiz Solerrek Espainiako Jaialdietan besarkatu zuenean, eta, hala, omenaldi hunkitua egin zion dantza-garai bati bere zahartzaroan eta irakasle-eskolan. Fernando Trianakoak zuzenean probatu zuen, bere unerik onenean ezagutu baitzuen:

> *Bere besoak jartzeko eragatik eta bere irudi harroputzaren mugimendu handiengatik, erritmoz eta ijito-saltsaz beterik, beti izan zuen jendearen mirespena, eta gogo biziz txalotu zuen artista bikain horren arte zoragarria.*
> 
>

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «LA MALENA - BAILAORES/AS - El Arte de Vivir el Flamenco» *elartedevivirelflamenco.com* (Noiz kontsultatua: 2023-01-31).
2. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Cruzado, Ángeles.  (2013-09-06). *La Malena, la elegancia de una bailaora de la vieja escuela (I) | Flamencas por derecho.*  (Noiz kontsultatua: 2023-01-31).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5964181
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 7689165060263232740004
* GND: 1255208902
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q5964181
**Fatima Sheikh** (1831ko urtarrilaren 9a - 1900eko urriaren 9ra) indiar hezitzaile eta gizarte-erreformatzaile izan zen, eta Jyotirao Phule eta Savitribai Phulegizarte-erreformisten kide izan zen. Indiako lehen maistra musulmantzat jotzen da.

Biografia
---------

Sheikh Mian Usman Sheikhen arreba zen Fatima, eta Jyotirao eta Savitribai Phule haren etxean bizi izan ziren. Fatima, India modernoko lehen irakasle musulmanetako bat, haurrak hezten hasi zen Phulesen eskolan. Jyotirao eta Savitribai Phule, Fatima Sheikh-ekin batera, komunitate zapalduen artean hezkuntza zabaltzeaz arduratu ziren.

Ftimak Savitribai Phule ezagutu zuen, biak Cynthia Farrar misiolari estatubatuarrak zuzendutako irakasleen prestakuntza-erakunde batean izena emanda zeuden bitartean. Bost eskoletan irakatsi zuen eta erlijio eta kasta guztietako haurrei irakatsi zien. Sheikh-ek bi eskola sortu zituen Mumbain (orduan, Bombay) 1851n.

Herri-kulturan
--------------

2022ko urtarrilaren 9an, Googlek Fatima Sheikh ohoratu zuen 191. urteurrenean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «The forgotten legacy of Fatima Sheikh, India’s first Muslim teacher» *The forgotten legacy of Fatima Sheikh, India’s first Muslim teacher* (Noiz kontsultatua: 2023-02-07).
2. ↑    *Who was Fatima Sheikh (1831-1900)? - Civilsdaily.*  (Noiz kontsultatua: 2023-02-07).
3. ↑   Khan, Aqsa.  (2017-06-21). «Remembering Fatima Sheikh: A Woman Lost In History | #IndianWomenInHistory» *Feminism in India* (Noiz kontsultatua: 2023-02-07).
4. ↑   **(Ingelesez)** «Fatima Sheikh's 191st Birthday» *Google*.

Kanpo estekak
-------------

* Zergatik ahaztu du Indiako historiak Fatima Sheikh, baina gogoan du Savitribai Phule

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28180093

 |

* Wd Datuak: Q28180093
**Jean de Valette**, ezaguna ere **Jean de La Valette** edo **Jean Parisot de La Valette** bezala (Parisot, Okzitania, 1494 - Malta, 1568) San Joan Jerusalemgo ordeneko 49. maisu handia izan zen. Ezaguna da batez ere turkiarren 1565ko Maltako Setio Handian eutsi ziolako eta herrialdearen gaur egungo hiriburuari bere izena eman ziolako, Valletta.

Maltako setioa
--------------

Bere agintaldian izan zuen krisirik larrienak Maltako setioa izan zen, Suleiman I.ak eragin zuena. Sultanak, ordeneko zaldunek turkiarren itsasontziei egindako erasoengatik haserre, 1565ean Malta erasotzea agindu zuen eta horretarako 159 itsasontzi eta 30.000 gizon jarri zituen Kara Mustafa jeneralaren agindupean. 1565eko maiatzaren 18an edo 24an turkiarrak San Elmeko fortearen setioarekin hasi ziren, 130 zaldunek gordetzen zutena, eta ekainaren 23an eroriko zena. Beste hainbat toki hartu ostean, irailaren 7an berriro itsasoratu ziren eta berriro uhartean lurreratu ziren. Kasu honetan garaituak izan ziren irailaren 13an Siziliako erresumatik (garai hartan Espainiako koroaren menpeko zena, hots, Filipe II.arena) laguntzera joan ziren tropen laguntzari esker.

Setioaren ostean, Valletta hiri berriaren eraikuntza agindu zuen 1566an eta berak jarri zuen lehen harria. Hiriak haren fundatzailearen izena hartu zuen (*Humilissima Civitas Vallettae*). Geroago, hiriaren fortifikazio bikaina zela eta, "Superbissima" (apartena) izenez ere ezaguna izan zen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q264097
* Commonscat Multimedia: Jean Parisot de la Valette

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 73844972
* ISNI: 0000 0000 6121 6981
* BNF: 107365313 (data)
* GND: 115791361
* LCCN: n83134094
* SUDOC: 150562721
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q264097
* Commonscat Multimedia: Jean Parisot de la Valette
**María Flores** edo **María Meca** (Eivissa,1775 - XVIII. mendea) Espainian esklabutza indargabetu aurretik bere askatasuna eta bere alabarena lortu zuen emakumea.

Biografía
---------

Mariaren gurasoak Oranen bahitu eta esklabu egin zituzten eta ondoren Eivissako Juan Tur-eri salduak izan ziren. Gurasoak bezala, Maria 1790. urtera arte Joan Tur Gotarredona abokatuaren esklabu izan zen. Hau hiltzean Bernat Guaschen jabetzara pasa zen, orduan Mariak 16 urte zituen eta jabez aldatzeaz gain izena ere aldatu zuen, María Meca izatetik María Flores izatera pasa zen.

### Askatasunaren aldeko borroka gorteetan

1820an bere askatasunaren alde borrokatzen hasi zen, 1821ko martxoaren 28an Gorteek bilkura berezia ospatu zuten bere kasua eztabaidatzeko. Erabakia hartu bitartean, bera eta bere alaba, Rita, Eivissako nagusi politikoaren babespean jartzea eskatu zuen.

Legegintza Batzordeak esklabutza gobernu liberal batekin bateraezina zela eta penintsulan zein ondoko irletan indargabetu zezan proposatu zuen eta kolonietako pertsonen esklabutza indargabetzea proposatu ez bazuen ere, espainiar lurraldea zapalduz gero bertako agintarien babespean gera zitzatela proposatu zuen. Zenbait diputatuk erabaki hori lege bidezkoa izan behar zuela ohartu zuten.

Mariaren arabera, bere jabeak beraragatik ordaindutakoa aski ondo zegoen pagatuta. Baina Bernat Guaschek horrekin konforme ez eta bere alabaren jabe ere izan nahi zuen. Maria bidezkoa ez zen herentzia horren kontra egin zuen eta 32 urtean jaso gabeko soldata eskatu zuen. 1824ko azaroaren 24an, Fernando VII. aren dekretu batek ama eta alaba aske utzi zituen. Hamairu urte geroago, 1837an esklabutza modu ofizialean indargabetu zen Espainian.

1928an *Estampa* izeneko aldizkarian gertaera bildu zuten eta Espainiako azken esklabu zuria izan zela baieztatzen zen, baina gerora hori zalantzan jarri da. Izan ere, hiru urte geroago Josep Selleresek bi emakume esklabu zituen Eivissan, María Teresa eta bere alaba, baina zuriak ziren edo ez, ezin da jakin.

Sariak eta aitortzak
--------------------

* Eivissako Udalak "esclava María Flores" izena jarri zion kale bati.

1. ↑   «Enciclopèdia d'Eivissa i Formentera» *www.eeif.es* (Noiz kontsultatua: 2023-02-09).
2. 1 2 3 4 5   **(Gaztelaniaz)** Jurado, Laura.  (2023-02-07). «La esclava que puso en jaque a la Corona española» *elDiario.es* (Noiz kontsultatua: 2023-02-09).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Calle Esclava Maria Flores, Eivissa Illes Balears | Trovimap» *www.trovimap.com* (Noiz kontsultatua: 2023-02-09).

Bibliografía
------------

* Joan Planells Ripoll (1991). *Els darrers esclaus d’Eivissa.*
* Antoni Ferrer (2011). *Captius o esclaus a Eivissa.*

ErreferentziakKanpo estekak
---------------------------



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116739082

 |

* Wd Datuak: Q116739082
**Carmen Muñoz Manzano** (Malpartida de Plasencia; Cáceres, 1906 - Coruña, 2002ko apirilaren 13a), **Beatriz Galindo** goitizenaz ere ezaguna, idazle espainiarra izan zen.

Biografia
---------

Lehenbizi Salamancan eta gero Madrilen egin zituen Irakasle-ikasketak. 1933an Lehen Hezkuntzako Ikuskaritzan sartzeko oposizioa egin zuen eta Lugoko probintzian plaza lortu zuen. Ondoren, Caceresera itzuli zen, Valencia de Alcántarara, eta han Rafael Dieste idazlea ezagutu zuen. 1934an ezkondu egin ziren, biak misio pedagogikoen proiektuan parte hartzen zuten bitartean.

Espainiako Gerra Zibilaren amaieran, 1939an, Espainiatik irten eta Frantziako Saint Cyprien kontzentrazio-esparruan sartu zituzten. Handik irten ondoren, Argentinan, Mexikon eta Ingalaterran hogei urte baino gehiago eman ondoren, 1961ean Galiziara itzuli ziren behin betiko. 

Rafael Dieste 1981ean hil zenean, Carmenek senarraren literatura- eta arte-ondarea antolatu eta sustatu zuen. Coruñan hil zen 2002ko apirilaren 13an, eta Rianxon lurperatu zuten.

Lanak
-----

* *Pirene. Introducción a la historia comparada de las literaturas portuguesa y española* (1935). Fidelino de Figueiredorena, Carmen Muñozen itzulpena portugesetik.
* *La Edad Media* (1945)
* *Epistolario* (2005)

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Fallece la viuda de Rafael Dieste.*  13 de abril de 2002.
2. ↑   culturagalega.org. *Carmen Muñoz Manzano.* .
3. ↑    *Pirene de Fidelino de Figueiredo, editorial Athenaica..* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27702547
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 68183828
* ISNI: 0000 0000 7878 247X
* BNE: XX1697418
* GND: 132405318
* LCCN: n95107501
* SUDOC: 127365397

 |

* Wd Datuak: Q27702547
**María Teresa Gavarró** **Castelltort** (Igualada, 1915eko abuztuaren 25a - Sabadell, 1986ko uztailaren 16a) pedagogo katalana izan zen.

Ibilbidea
---------

Igualadan lehen hezkuntza egin ondoren, M. Teresa Gavarró Bartzelonako Suitza Eskolan hasi zen ikasten, eta 17 urterekin lortu zuen Lehen Hezkuntzako Maistra titulua.

Localització_d'IgualadaLocalització\_d'Igualada
1940an, behin-behineko irakasle-plaza lortu zuen Sabadellen, eta urte asko eman zituen irakasle-lanetan Cruz Altako eskola publikoan, Carmen Tronchoni eskolan eta Sallarès eta Pla ikastetxean. Sabadell-Terrassako Gizarte Prestakuntzako Eskolako lehen ikaslea izan zen eta, graduatu zenean, berehala hasi zen irakasle.

Irakaskuntzaz gain, Gavarró Historia eta Geografian lizentziatu zen Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan, eta hiriko hainbat gizarte-jardueratan parte hartu zuen.

Hainbat kidetza izan zituen: Adingabeen Babeserako Ordezkaritzan, Udalaren Irakaskuntza Batzordean, Minbiziaren Aurkako Elkartean, Epione Erizaintza Eskolaan eta Gurutze Gorriaren tokiko ordezkaritzan. Gizarte Ekintzan batzordekide, Sabadelleko Caixaren Gizarte Ekintzako kontseilari eta Bosch eta Cardellach Fundazioko partaide ere izan zen.

Lanak
-----

* *Emakumezkoen aukera profesionalak Sabadellen* (1960).
* Erizain lanbidearen eta *Taldeko Gizarte* Zerbitzuaren historiari buruzko oharrak (1973).

Aintzatespenak
--------------

* 1983an, Sabadellgo Udalak hiriko adopziozko alaba izendatu zuen.
* 2006an Sabadellgo Udalak lanpostu bat eskaini zion.
* Haren izena 2016. urteko egutegi instituzionalean ageri da, "Sabadell eta emakumeak, ibilaldi bat historian zehar" izenburupean.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6   «Maria Teresa Gavarró, plaça de» *coneix.sabadell.cat*.
2. ↑   «Biblioteca Miquel Carreras» *opac.fbc.cat*.
3. ↑   «'Carrers amb història' (51): Maria Teresa Gavarró | iSabadell» *www.isabadell.cat*.
4. ↑   SABADELL, EL PERIÓDICO /.  (19 de enero de 2016). *El calendario institucional de Sabadell se viste de mujer.* .

Kanpo estekak
-------------

* María Teresa Gavarróri buruzko argitalpenak UABn

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19301097

 |

* Wd Datuak: Q19301097
**María Luz Navarro Mayor** (Soria, 1918ko apirilaren 8a - Madril, 2014) Museo Arkeologiko Nazionalaren kontserbadorea izan zen 1965etik 1985era, erretiroa hartu zuen arte. Lehenago, Gironako Museo Arkeologikoko zuzendaria izan zen, eta, denbora labur batez, Museo Etnologiko Nazionalean ere kontserbatzaile aritu zen. Latinezko irakasle agregatua ere izan zen Irakaskuntza Ertaineko zenbait ikastetxe publikotan.

Biografía
---------

Sorian jaio zen 1918ko apirilaren 8an. Haren gurasoak Higinio Navarro industrialaria eta ama, Ángela Mayor, irakaslea ziren. Soriako Institutuan matrikulatu zen eta 1933an batxilergoko titulua lortu zuen. Ondoren, Madrilera joan zen 1932an unibertsitate-ikasketak Madrilgo Unibertsitate Konplutentseko Filosofia eta Letren Fakultatean hasteko asmoz, Historia Zaharreko espezialitatean, eta Fortuny kaleko Jaurerrien Nazioarteko Egoitzan hartu zuen ostatu, María de Maeztu pedagogoak sortu eta zuzenduta, Irakaskuntza Erakunde Librearekin elkarlanean. baina unibertsitate-ikasketak eten egin behar izan zituen Gerra Zibila piztu zenean. Gerra Zibila amaituta lortu zuen izentziatura, 1940an.

1944an, Institutuko Irakasle Agregatuen Kidegoaren oposizioa gaindutu zuen, latinezko irakasle gisa, eta 1945ean, Artxiboen, Liburuzainen eta Arkeologoen Kidego Fakultatiboarena. Urte hartan, Gironako Museo Arkeologikoko kontserbatzaile eta zuzendari izan zen lehen aldiz, eta 1947. urtera arte egon zen postu horretan.

Urte horretatik 1960ra arte Museoetako Fakultatiboen Kidegoan borondatezko eszedentzian egon zen familia arrazoiengatik, nahiz eta Institutuko irakasle lanetan jarraitu zuen. 1965ean Museo Arkeologiko Nazionalean sartu zen berriro, eta bertan hainbat postu bete zituen kontserbatzaile gisa, azkena Numismatika Kabinetearen arduradun gisa.

1986an jubilatu eta Madrilen hil zen, 2014ko apirilaren 15ean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Ruiz, Clara; Izquierdo, Isabel.  (2007). «Entrevista a Mª Luz Navarro Mayor» *Revista museos* (3).
2. ↑   «Capítulo II. Mujeres españolas en un mundo en transformación: antigüedades y estrategias de género.» *Historia de la Arqueología. Estudios* 2002.
3. ↑   M.ª Luz García-Denche e Isabel Gargallo. «María Luz Navarro Mayor» *www.man.es*.

Bibliografía
------------

* Díaz-Andreu y otros, Margarita (2009). Diccionario Histórico de la Arqueología en España. Madrid: Marcial Pons. p. 481. ISBN 978-84-96467-45-3. Wikidata Q23781184.
* *Excavating women - A history of women in European archaeology..* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21982766
* Commonscat Multimedia: María Luz Navarro Mayor

---

* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 2115499

 |

* Wd Datuak: Q21982766
* Commonscat Multimedia: María Luz Navarro Mayor
**Pedro Sarsfield Waters** (Ceuta, 1779 – Iruñea, 1837ko abuztuaren 25a), Sarsfieldeko I. kondea, espainiar militarra izan zen.

Iberiar Penintsulako Gerran armadan karrera egin ondoren, erreginak 1833an Nafarroako erregeorde eta kapitain jeneral izendatu zuen. Gerraren hasieran, karlisten aurkako lehen borrokak zuzendu zituen. 1835ean Kataluniara bidali zuten. 1836an, Nafarroako erregeorde eta Nafarroako operazio-armadako komandante jeneral izendatu zuten berriz ere, eta gerraren jokabidean izandako ekimen eskasa izan zuen ezaugarri. Oriamendiko guduaren aurreko ekintzetan parte hartu ondoren, Iruñera itzuli zen agintzen zuen indarrarekin, bere ajeetatik indarberritzeko. Berriro ere, eta seguru asko bere osasun egoera eskasagatik, bere nagikeria nabarmena izan zen.

1837ko abuztuaren 25ean bere agindupean zeuden unitate batzuen matxinadak, ordainsarien kobrantzarik ezaren eta muturreko elementu liberalen asaldura politikoaren ondorioz, Iruñea matxinatuek hartzea ekarri zuen. Batzarraren ondoren, Sarsfield bere ostatura itzultzen saiatzen ari zela, jeneralari eraso egin zioten matxinoek, eta inguruko etxe batean babesten saiatu ondoren hil egin zuten, gorpua hiriko kaleetatik arrastaka zeramala. Esparterok bere heriotza mendekatu zuen, honek hiriaren kontrola berreskuratu ondoren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Galería militar contemporánea.*  I Sociedad tipográfica de Hortelano y Compañía, 214-215 or..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Sociedad de Ex-Milicianos de Madrid.  (1844). *Vida militar y política de Espartero.* .

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Manuel Llauder** | **Nafarroako erregeordea**1833 | Ondorengoa**Gerónimo Valdés** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4408786
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 259669139
* ISNI: 0000 0003 8060 4869
* BNE: XX5222950
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 107469
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q4408786
pia.
**Pedro Ugarte**, baita ere **Pedro Huarte**, (gaztelaniaz: *Pedro de Ugarte*) (Donostia, 1683 - 1729) Donostian lan egin zuen XVII eta XVIII. mendeko inprimatzailea izan zen. 

Bere anaia Bernardo ordezkatu zuen hau beste nonbaitera joan zenean; horrela agertu zen 1703ko Batzarren Erregistro Liburuan. Une hartan Donostiako inprimatzaile gisa agertu zen; 1707an, Zarautzen egin ziren Gipuzkoako Batzarrean, probintziako inprimatzailea izendatu zioten. Guarasoak Martin Huarte eta Maria Manterola, Martinen lehen emaztea, izan ziren.

Huartetarrak Gipuzkoan inprimagintzan lan egiten zuen familia bakarra zen. Pedroren aurretik, Martin Huarte, aita, honen alarguna, Maria Manterola, eta Bernardo Huarte, anaia, aritu ziren lanbide horretan. Huarte edo Ugartetarrak izan ziren Gipuzkoako lehen inprimatzaileak.
52 urtez inprimategia zutik eduki zuten, eta haien ahaleginari esker lurraldean lehenengo inprimakiak zabaldu ziren, horietako batzuk gureganaino iritsi direnak.

Argitaratutako liburuak
-----------------------

Hauek dira ezagunenank:

* 1683: *Consulado y casa de la contratación de la noble y leal ciudad de San Sebastián; y ordenanzas con que se debe gobernar, confirmadas por el Real y Supremo*

Consejo de Castilla*.*

* 1687, 1688: *Noticias principales y verdaderas*.
* 1698: Alonso del Pozo y Silva, *Historia de la milagrosa imagen de Nuestra Señora de las Caldas, y de su Convento*
* 1713: Joseph Otxoa de Arin, *Doktrina kristianaren explikazioa*.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Dolores Fernández de Casadevante: "Introducción a la historia de la imprenta en Guipúzcoa (1585-1850)", *Revista General de Información y Documentación*, 22 liburuki (2012) 67-92.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116810228

 |

* Wd Datuak: Q116810228
**Teresa Solà i Vilà** (Palafrugell, Katalunia, 1886ko azaroaren 6a - Sant Antoni de Vilamajor, 1979ko otsailaren 25a) maistra izan zen eta Kataluniako hainbat herritan aritu zen lanean.

Ibilbidea
---------

Irakasle-ikasketak egin zituen, gurasoen urratsei jarraituz. 21 urterekin lizentziatu zen eta irakasle-lanpostua lortu zuen Albiko eskolan, eta zazpi urtez jardun zuen bertan.

1917an Bredara aldatu zen, eta han Josep Aragayrekin ezkondu zen 1934an. Gerra zibilaren aurretik eta Aragayrekin izandako ezkontzaren ondorioz, intelektualtasun novecentistako pertsonaiekin harremandu ahal izan zen, hala nola; Carles Riba, Clementina Arderiu, Josep Obiols, Miquel Cardona, Xavier Nogués eta Isabel Escalada, Bartzelonako Montseny udalerrian denboraldika elkartzen zirenak.

Gerra Zibilaren ondoren, senar-emazteak errepresaliatu egin zituzten. Funtzionario Zibilen Arazketarako Epaitegi Militar Bereziak prozesatu zuen Solà, Kataluniako Gerra Ikuskaritzan, eta sei urte eta egun bateko kartzela-zigorra ezarri zioten, besteak beste, "jarrera txarra, ezkerreko ideologia eta sindikatua Irakaskuntzako Langileen Federazioan (*FETE*)" leporatuta.

Solà Bartzelonako Les Corts espetxean sartu zuten 1939ko abuztuaren 18an. 1941eko otsailaren 26an atera zen behin-behineko askatasunean, baina 1944ko apirilaren 5era arte ez zitzaion behin betiko askatasuna eman. Berriro ere Bredako irakasle-eskolan hasi zen eskola partikularrak ematen, baina diktadura frankistaren aldeko pertsona batzuek egindako presioagatik, bere jarduera bertan behera utzi behar izan zuen. Azkenik, Sant Antoni de Vilamajor-eko eskolan irakasle izatea lortu zuen, Bredatik 30 kilometro baino gehiagora, agintariek hala eskatuta, eta 1951tik 1957ra jardunean egon zen.

Erretiroa hartu ondoren, Bredako José Aragay Udal Museoa sortzen parte hartu zuen, eta bere senar zenaren obra-funts garrantzitsu bat eman zuen.

Aintzatespenak
--------------

Bredako biztanleek omenaldia egiten zioten Solàri, museoaren ondoan dauden lorategiei bere izena emanez. Lorategi horiek neskatoen eskolako patioaren zati bat hartzen dute.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Castanyer i Angelet, Xavier.  (01-01-2013). «Homenatge a Teresa» *Revista de Girona*: 32..

Kanpo estekak
-------------
**Gondioke** edo **Guntheuc** (495 - c. 532) frankoen erregina ezkontidea izan zen. Klodomer erregearekin ezkondu zen eta, alargundu ondoren, bere anaia gaztea zen Klotario I.arekin.

Bizitza
-------

Gondioke Burgundiar jatorrikoa izan liteke, akaso Godegisilo erregearen biloba. 517an Klodomerrekin ezkondu zen eta Orléansera joan zen bizitzera. Elkarrekin hiru seme izan zituzten: Guntario, Teodobaldo eta Klodoaldo. 

Klodomerrek espedizioa abiatu zuen burgundiarren aurka 524an. Espedizio horretan hil zen, urte bereko udan, Vézeronceko guduan. Espedizioaren ostean Klotario I.a anaia, Soissonsen errege zena, Gondiokerekin ezkondu zen. 

Klodomerren eta Gondiokeren hiru semeak amonari eman zizkioten, Klotilde erregina. Hala ere, Klotariok eta bere anaia Txildeberto I.ak Gondiokeren semeak zigortzea erabaki zuten, erailez edo ilea moztuz, euren errege estatusa kentzeko. Guntario eta Teodobaldo erail zituzten, baina hirugarren semeak, Klodoaldok, ihes egitea lortu zuen, ilea moztu eta monje sartuz. Beranduago Nogenteko abade bilakatu zen eta santu izendatu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Bouyer, Christian.  (1991). *Dictionnaire des reines de France.*  Perrin ISBN 978-2-262-00789-8. (Noiz kontsultatua: 2023-12-07).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1282453

 |

* Wd Datuak: Q1282453