recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Ghosting*** fenomenoa giza-harremanetan 21. mendean ohikoagoa bihurtzen ari den jokabide bat da. Ingelesezko *ghost* (mamua) hitzetik dator, eta halako jokabidea deskribatuko luke: pertsona batekiko kontaktua apurtzea, eta mamu bat bezala desagertzea, inolako azalpenik gabe.

Teknologiaren eragina
---------------------

*Ghosting*aren zabalkundean, eta hitzaren sorrera eta ospean ere, teknologiaren garapena eta sortzen diren komunikazio inpertsonalak funtsezkoak dira. Bai harremanak egiteko (ligatzeko aplikazioen bidez, edo txat aplikazioak eta sare sozialak horretarako baliatuz), eta bai gero elkarrizketari eusteko, birtualizazioa eta sareak erabiltzen direnez, harremanak birtualtasun horretan gera daitezkeelako itxura eman dezake, fikziotik hurbil dagoen egoera batean, eta, beraz, norberaren portaerak beste pertsona batzuengan izan dezakeen eragina minimizatzea eta arintzea.

Era berean, aurrez aurre harreman bat uzteko erabakia beldurgarria gerta dakioke bati, eta aldiz, sare sozialetan edo komunikatzeko tresnetan etena eragitea erosoagoa izanik, jende askok irtenbide gogor horren alde egiten du.

*Orbiting*
----------

*Ghosting* delakoaren aldagai bat da *orbiting* deitu izan dutena. Desagertutako mamuak tarteka agerpenak egiten dituenean da; harremana eten du, baina gogoko eman dio sare sozialetako post bati, muzin egin dion pertsonaren *orbita* sozialean berragertuz. *Orbiting* egiten duen pertsonak "elkarrengandik nahiko hurbil" mantentzen zaitu, eta era berean "hitz egin beharrik ez izateko bezain urrun".

Erreferentziak
--------------

1. 1 2     *Ghosting: zergatik desagertzen dira gizonak? |* Kaixomaitia.eus *| Bloga |Saltsa badago!.*  (Noiz kontsultatua: 2021-02-14).
2. ↑    Telleria Sarriegi, Enekoitz. ««Ligatzeko aplikazioei buruz ez dugu hausnartu»» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-12-27).
3. ↑   Alves, Glynda. «Breadcrumbing, orbiting and more: Update your dating dictionary with these new-age terms» *The Economic Times* (Noiz kontsultatua: 2021-02-15).
4. ↑     *"Orbiting"a: desamodio digitaleko azken joera | Kaixomaitia.eus | Bloga |Saltsa badago!.*  (Noiz kontsultatua: 2021-02-15).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21050182

 |

* Wd Datuak: Q21050182
***Plot twist*** edo **istorioko bira** bat, fikziozko literaturan edo oro har gidoigintza narratiboan erabiltzen den idazketako teknika da, non argumentuaren norabidean eraldaketa erradikal, harrigarri edo ustegabekoa gertatzen den.

Batzuetan amaierako argipenean pilatzen dira *plot twista*k, baina narrazioan zehar ere tartekatzen dira. Modu askotara gerta daitezke, beste teknika narratibo batzuekin nahasian sarri, hala nola flashback-arekin edo anagnorisiarekin. Lana ikusi edo irakurri duen ikusle edo irakurleak *plot twist* bat gertatuko dela abisatzen dionean beste bati, spoiler egiten duela esan ohi da.

Adibidea
--------

Gidoigintza modernoaren teknika bat den bezala, literatura zaharrenean ere aurkitzen dira adibideak. Euskarazko hagiografia edo santuen bizitza batetik aterata dago hurrengo adibidea: Joakin Lizarragak bere *Sanduen bizitzetan* kontatzen du San Bizente Zaragozakoaren martiritza, nola Daziano delako baten aginduz hainbat metodo ankerrekin torturatu zuten. Bizentek, ordea, amore eman barik, eskertu egiten zizkion Dazianori eragindako oinaze guztiak, Jainkoarengana hurbiltzen baitzuen martirioak:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Sinesta bez, Daziano, niork etzi dakela egin fabore andiago egiten didana baño orrek. |  » |

Amorratu egin zen Daziano erantzun harroagatik, eta jarraian zera egin zuen:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Itz ebeki Daziano arras koleratu ze, ta begiak turbaturik, abuña zeriola agotik, ta sua begietaik, marroas leon bat bekala, kendu azoteak berdugo bati, ta asi ze artas ematen, sanduai ez, baizik berdugoei, floxoak zirela, inutilak, funda gabeak. |  » |
| Joakin Lizarraga, 1793. |

Azken 10 hitz horiei erreparatu, hortxe da *plot twist* bikain hori.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Joakin Lizarraga: Sanduen bizitzak» *klasikoak.armiarma.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-05-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1321123

 |

* Wd Datuak: Q1321123
Gazteluberriko altxorra.
**Gazteluberri Altxorra** urrea, zilarra eta burdinazko, 52 txanponez osatutako multzoa da, XVI. mendearen amaieran edo XVII. mendearen hasieran zintzarri baten barruan lurperatua. Joana I, Felipe II eta Karlos V.aren txanponak biltzen ditu. Gaur egun Arkeologia Museo Nazionalean dago, Madrilen, 233. inbentario zenbakiarekin.

Aurkikuntza
-----------

Aurkikuntza Juan Berasategi Urkia eta Eugenio Martin Zazok egin zuten 1960an, Gazteluberri mendiaren ingururuan, Gipuzkoako Partzuergo Txikian.

Aurkikuntza egin zen lekua dela eta, badirudi altxorra ezegonkortasun une batean lurperatu zela seguru mantentzeko asmoarekin, horregatik uste da abeltzain edo kontrabandista batena izan zitekeela.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22060875
* Commonscat Multimedia: Treasure of Gazteluberri

---

 |

* Wd Datuak: Q22060875
* Commonscat Multimedia: Treasure of Gazteluberri
**Gina Ranjičić** (Serbia, ? - 1891ko maiatzaren 17an, Biskupec, Eslavonia), egungo Kroazia. Ezagutzera eman den lehenengo poeta eta idazle ijitoa. 250 liburu eta poematik gora idatzi zituen.

Biografia
---------

Ginari buruz jakin den gehiengoa Heinrich von Wlislocki-ri esker eman da ezagutzera, Ijitoen Ikerketari buruzko lana egin zuena eta *Aus dem inneren Leben der Zigeuner* (Ijitoen barruko biziaz) argiratu ere 1892an, kapitulu berezia eskaini zion Ginari "Eine zigeunerische Dichterin", eta bere poema batzuk ere sartu zituen liburuan romaní-z idatziak. Jakobcic Doktorearen laguntzarekin, Serbiako funtzionarioa, Wlislocki Essek-era joan zen Gina elkarrizketatzera eta harek bere amoranteekin egindako hainbat bidai kontatu zizkien, Balkanetara, Italiara, Afrika Iparraldera, Frantzira e.a. Argitaratzean aditu askok istorio asmatua ote zen zalantzan jarri zuten Ginaren abenturazko bidaia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «101 mujeres gitanas pa’ construir tu feminismo» *pikara magazine* 2021-04-21 (Noiz kontsultatua: 2022-02-09).
2. 1 2   Sol, Las Alhacenas Del.  (2019-09-12). «poesia encarnada: Gina Ranjicic, valiente madre de la poesía gitana en romanó –» *poesia encarnada* (Noiz kontsultatua: 2022-02-09).
3. 1 2   Marushiakova, Elena. *Beginning of Romani literature: The case of Alexander Germano.*  (Noiz kontsultatua: 2022-02-09).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q89041398

 |

* Wd Datuak: Q89041398
**Phelps konderria** (ingelesez: *Phelps County*) Nebraskako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Holdrege da. 2010eko zentsuaren arabera 9.188 biztanle zituen, Phelps kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Phelps konderriak 1.399,7 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,65 ura dira. Beste 1.398,05 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 6,56 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 9.188 pertsonetatik 9.067 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 373 dira. 12 beltzak edo afroamerikarrak. 21 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 21 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 64 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q496115
* Commonscat Multimedia: Phelps County, Nebraska

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 141899831
* LCCN: n81026588
* **Lekuak**
* OSM: 1425429
* TGN: 2001384

 |

* Wd Datuak: Q496115
* Commonscat Multimedia: Phelps County, Nebraska
**Pepa Pedroche** (Madril, 1967ko abuztuaren 18a) madrildar aktorea eta irakaslea da. 2009an Aktoreen Batasunak telebistako aktore onenaren saria eman zion *Amar en tiempos revueltos* telesaileko lanarengatik, Carmen Guerrero pertsonaiarengatik.

Biografia
---------

Pepa Pedroche aktore hasi zen Madrilgo RESADen, 1986an. Urte horretan bertan hasi zen lanean profesionalki, prestakuntza eta esperientzia eszenikoa uztartuz. Hainbat ikuskizunetan parte hartzen du konpainia askorekin 90eko hamarkadan. 

Pepa Pedrochek aktore gisa egin zuen debuta 1994an, telebistako telesailen munduan, *Farmacia de guardia* telesailean. Telesailekin lotutako bigarren lan gisa agertu zen *Hermanas* izenburukoan 1998an.

2001: Antzerki Klasikoko Konpainia Nazionalean sartu zen, eta "antzerkia bertsoan" espezializatu zen. Gero, CNTCrekiko lankidetza handitu du, argitalpenak, dramaturgiak, bertsioak, bertsoen aholkularitza eta zuzendaritzako laguntzaileak eginez. JCNTCko kideak hautatzeko eta prestatzeko prozesuan parte hartzen du, eta muntaia batzuk zuzendu ditu. 2013az geroztik, Nebrija Unibertsitatean (Arte Eszenikoen Goi Eskola SCAENA) egiten du lan, eta 18-19 ikasturte honetan ESADCYLko irakasle espezialista gisa kontratatu dute. Pepa Pedrocheren lanen artean, *Corazón de , Amar en tiempos revueltos, Aquí no hay quién viva* eta *La mandrágora* serieak daude.

Lanak
-----

Antzerki, zinema eta telebistarako lan egin du *Castillos de cartón/Kartoizko gazteluak, El laberinto del fauno/Faunoaren labirintoa, La mujer mas fea del mundo/ Munduko emakumerik itsusiena edo El otro barrio/Beste auzoa b*ezalako filmetan. Telebistan, *Amar en tiempos revueltos* telesailean egindako lanagatik nabarmendu da.

Sariak eta aintzatespenak
-------------------------

* 2009an Aktoreen Batasunak telebistako aktore onenaren saria eman zion *Amar en tiempos revueltos* telesaileko lanarengatik.

* 2002an Antzerkiko Max sarietarako izendatu zuten *Don* Juan o el festín de piedra lanarekin.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    *.*  ISSN https://www.academiadelasartesescenicas.es/pepa-pedroche/..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Parra, Eva.  (2020-04-04). «PEPA PEDROCHE, ACTRIZ Y DIRECTORA DE ESCENA · BALAUSTA» *BALAUSTA* (Noiz kontsultatua: 2023-05-08).
3. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «PEPA PEDROCHE» *Seriesweb* (Noiz kontsultatua: 2023-05-08).
4. ↑   CINeol.net. «Pepa Pedroche - Biografía, filmografía y fotos :: CINeol» *www.cineol.net*.
5. ↑   Internet, Unidad Editorial. «La Unión de Actores premia a los intérpretes de 'Gordos', Celda 211' y 'La Señora' | Cultura | elmundo.es» *www.elmundo.es*.
6. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Pepa Pedroche - Biografía, mejores películas, series, imágenes y noticias» *La Vanguardia* 2022-04-13 (Noiz kontsultatua: 2023-05-08).
7. ↑   www.introarte.net, Introarte S.L. -. «Introarte - introarte.net» *www.premiosmax.com*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q23675202
* Commonscat Multimedia: Pepa Pedroche

---

 |

* Wd Datuak: Q23675202
* Commonscat Multimedia: Pepa Pedroche
**Girsu** edo **Ngirsu** egungo Tel Telloh hirian dagoen aztarnategi arkeologikoa da, Dhi Qar probintzian, Iraken, eta izen hori zuen antzinako Sumerko hiria izan zen, Lagashtik 25 kilometro ipar-mendebaldera.

Historia
--------

Girsu seguru asko Obeid garaian gune populatua zen jadanik, Kristo aurreko bosgarren milurtekoan, baina garapen esanguratsua Sumerko lehen aldi dinastikoaren hasieran izan zuen (Kristo aurreko 25. eta 24. mendeen artean). Lagashko bigarren dinastian, Girsu Lagashko erresumako hiriburu bihurtu zen, eta bere erlijio-gune izaten jarraitu zuen, botere politikoa Lagash hirira aldatu ondoren.

Ur hiriko Hirugarren Dinastia sumertarrean, inperio haren garrantzizko administrazio-zentroa izan zen. Ur nagusitasunetik erori ondoren, Girsuk ere garrantzia galdu zuen, baina herri txikiago bezala iraun zuen.

Girsuk K.a. II. mendean berpizte bat ezagutu zuen, Mesopotamiako hegoaldeko mutur osoan bezala. Adadad-nadin-ahhe izeneko bertako jauntxo indartsu batek jauregi txiki bat eraiki zuen han, gure aroaren hasieran erabilia (Trajanoren espedizioen garairaino gutxienez), eta aramear alfabetoko inskripzioetan aipatua da.

Arkeologia
----------

Telloh izan zen modu estentsiboan induskatutako lehen sumertar tokia, lehenik Ernest de Sarzec Basorako kontsul frantsesak 1877tik 1900era, gero aurrekoaren ondorengo Gaston Crosek 1903tik 1909ra, eta Henri de Genouillac apaizak 1929tik 1931ra bitartean. 

Girsuko aurkikuntzen artean Putreen hilarria nabarmentzen da.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, gaztelaniazko wikipediako «Ngirsu» artikulutik itzulia izan da, 2020-12-05 data duen 131468804 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2020-12-05 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.

1. ↑  Découvertes en Chaldée, E. de Sarzec, Paris, Leroux, 1884–1893
2. ↑  Nouvelles fouilles de Tello, Gaston Cros, Paris, 1910
3. ↑  Fouilles de Telloh I: Epoques presargoniques, Abbé Henri de Genouillac, Paris, 1934
4. ↑  Fouilles de Telloh II: Epoques d'Ur III Dynastie et de Larsa, Abbé Henri de Genouillac, Paris, 1936
5. ↑  A. Parrot, *Tello: vingt campagnes de fouilles 1877–1933*, Paris, A. Michel ,1948

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q853946
* Commonscat Multimedia: Girsu

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 235140566
* BNF: 12232429q (data)
* GND: 4266149-3
* NKC: ge759204
* SUDOC: 031026907

 |

* Wd Datuak: Q853946
* Commonscat Multimedia: Girsu
*Artikulu hau Asiako uharteari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ginea (argipena)».*

**Ginea Berria** (tok pisinez: *Niugini*; nederlanderaz: *Nieuw-Guinea*; indonesieraz: *Papua* edo, historikoki, *Irian*) Malaysiar artxipelagoko uhartea da, munduko bigarren handiena Groenlandiaren ondoren. Asiako hego-ekialdeko muturrean dago, Australiaren iparraldean. 786.000 kilometro koadroko eremua dauka, eta 2000. urtean 6,4 milioi biztanle zituen.

Geografia
---------

Ginea Berria uhartean Australiaren iparraldean eta ekuatorearen hegoaldean dago. Iparraldean Ozeano Barea du, Salomon eta Bismarck itsasoak ekialdean, Koral itsasoa eta Torres itsasartea, eta Arafura itsasoa hego-mendebaldean.

Mendebaldetik ekialdera doan mendilerro batek, Ginea Berriko mendikateak, uhartearen bizkarrezurra eratzen du 1.600 kilometroan. Gailurrik gorenak uhartearen mendebaldean daude: Puncak Jaya (4.884 metro), Puncak Mandala (4.760 metro) eta Puncak Trikora (4.750 metro). Zuhaitz-muga 4.000 metrotan dago eta gailurretan glaziarrak daude, 1936tik aurrera atzerakada nabarmena izan duten arren.

Uharteak balio ekologiko itzela dauka biodibertsitateari dagokionez. Izan ere, planetako euri-oihan tropikal zabalenetako bat dauka, eta munduko espezieen % 5-10 (portzentaje hau AEB eta Australiakoen antzekoa da). Espezie asko endemikoak dira, hau da, bertan bakarrik daudela, eta milaka oraindik ezezagunak dira zientzialarientzat. Kalkuluen arabera, 300.000 intsektu, 15.000-20.000 landare, ur gezatako 200 arrain eta 760 hegazti espezie daude.

Banaketa administratiboa
------------------------

Mendebaldeko erdia Indonesiaren administraziopean dago, ekialdekoak Papua Ginea Berria herrialdea osatzen du.

Ikus, gainera
-------------

* Ginea Berriko oihana

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-03-30). *168. araua: Ozeaniako toponimia.* .
2. ↑    *New Guinea.*  global.britannica.com (Noiz kontsultatua: 2016-12-24).[*Betiko hautsitako esteka*]
3. ↑   Andrew G. Joni L.; Kinkaid, Klein. *Retreat of the Irian Jaya Glaciers from 2000 to 2002 as Measured from IKONOS Satellite Images.*  easternsnow.org (Noiz kontsultatua: 2016-12-24).
4. ↑    *Nueva Guinea.*  global.mongabay.com (Noiz kontsultatua: 2016-12-23).
5. ↑    *New Guinea animals and plants.*  wwf.panda.org (Noiz kontsultatua: 2016-12-23).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q40285
* Commonscat Multimedia: New Guinea

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 238365035
* GND: 4075319-0
* LCCN: sh85091290
* NDL: 00628885
* NKC: ge138744
* NARA: 10037003
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 3986076
* TGN: 1008324
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D009512

 |

* Wd Datuak: Q40285
* Commonscat Multimedia: New Guinea
**Garrotxako Sumendi-Lurraldearen Parke Naturala** (katalanez *Parc Natural de la Zona Volcànica de la Garrotxa*) Kataluniako Garrotxa eskualdean dagoen parke natural bat da.

Iberiar penintsulako sumendi eremu garrantzitsuenetako bat da. Denera berrogeiren bat sumendi kono ditu, hauek 100.000-700.000 urte dituztelarik, gainera bertan 10 krater, ongi kontserbatutako 23 kono eta basalto labaz osatutako 20 kolada ere badaude. Orografia, eguzki eta klimak bertako landaredi ugaritasunaren eragina izan dute, edertasun handiko karraskila, harizti eta pagadi ugari daudelarik.

Klima oso hezea du, sarritan klima atlantikoan ohikoak den landaredia duelarik. Bertan ugariena den zuhaitza artederra da. Denera 150 km²-ko azalera du, barnean 11 udalerri eta 28 erreserba natura ditu, naturaren kontserbazioa eta garapen ekonomiko jasangarria uztartu nahi dira, aurre egin behar dien bere arazo larrienak meatzeak, hiri hazkundea eta kontrolik gabeko hondakinak direlarik.

Parke natural honen barnean honako udalerri hauek daude: Castellfollit de la Roca, Mieres, Montagut i Oix, Olot, Les Planes d'Hostoles, Les Preses, Sant Aniol de Finestres, Sant Feliu de Pallerols, Sant Joan les Fonts, Santa Pau eta La Vall de Bianya.

Iruditegia
----------

* Croscat sumendia.Croscat sumendia.

Kanpo estekak
-------------

* Garrotxako Sumendi-Lurraldearen Parke Naturala **(Katalanez)** **(Gaztelaniaz)** **(Ingelesez)** **(Frantsesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1971559
* Commonscat Multimedia: Zona Volcànica de la Garrotxa Natural Park

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315163807

 |

* Wd Datuak: Q1971559
* Commonscat Multimedia: Zona Volcànica de la Garrotxa Natural Park
*Artikulu hau Klaudio Ptolomeoren idazlanari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Geografia (Estrabon)».*

***Geografia*** edo ***Munduko Atlasa*** (jatorrizko antzinako grezieraz: Γεωγραφικὴ ὑφήγησις) II. mendean Klaudio Ptolomeo greziar geografoaren idazlana da, II. mendeko geografia jakintza guztia azaltzen duena. Zortzi liburutan banatutako hiru zatiz osatua dago.

Lehenbiziko liburuko aurreneko zatian, hitzaurre edo sarrera modukoan, kartografia lanak eta proiekzioak burutzeko metodologia ezartzen da. Zazpigarren liburuko bigarren zatian, ekumene edo mundu ezaguneko 5000 inguru lekuren katalogatzea burutzen da. Latitudeak nahiko zehatzak diren bitartean, longitudeetan Ptolomeok akatsak egin zituen, kalkuluak gauzatzeko unean Lurraren benetako neurriak erabili beharrean, garai hartako ustezko neurri askoz ere txikiagoak erabili baitzituen; hots, benetako neurrietatik hurbilago zeuden eta bere maisu Eratostenesen datuetan oinarritu beharrean, Posidonio eta Marino Tirokoaren kalkuluetan oinarritu zen. Azken liburuaren amaierako zatian mundu ezaguneko 27 mapa gehitu zituen.

Ikus gainera
------------

* Geografia (Estrabon)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1194350
* Commonscat Multimedia: Cosmographia Claudii Ptolomaei Alexandrini

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 67152138590510981414
* BNE: XX3003319
* BNF: 121695561 (data)
* GND: 4219528-7
* LCCN: nr99030271
* NLA: 35871032
* SUDOC: 030236533
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1194350
* Commonscat Multimedia: Cosmographia Claudii Ptolomaei Alexandrini
*Artikulu hau jendea exekutatzeko gailuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Astamakila».*
Garrote bidezko exekuzioa Filipinetan, 1902.
**Garrotea** (katalanez eta gaztelaniaz *Garrote vil*) heriotza zigorra gauzatzeko gailu bat da.

Historia
--------

1820-1978 artean Espainian ofizialki legeztatua egon zen, bai eta Kuba, Puerto Rico eta Filipinetan espainiar koloniak izan ziren garaian. Dena den, jada aurrez Antzinako Erroman nahiz gerora Erdi Arotik aurrera Iberiar penintsulan jada erabilitako sistema da.

1974ko martxoaren 2an, Bartzelonako Model espetxean, Salvador Puig kataluniar preso anarkista Espainian garroteaz hildako azken pertsona izan zen.

Funtzionamendua
---------------

Garrotearen funtzinamendua honetan datza: burdinezko lepoko bat du, girgilu moduko bat,kirten batean amaitzen den torloju bat duena, borreroak kirten hori mugiarazten duen aldiro, burdinezko lepoa estutuz doa, zigortuari lepoa apurtu arte. Teorian, zigortuaren heriotza bizkarrezurreko atlas gaineko axis ornoaren apofisi odontoideen luxazioaren ondorioz dator, horrek garunaren koma egoera eta heriotza eragin behar luke, baina praktikan heriotza asko laringeko kalteen ondoriozko itoketarengatik datoz.

Heriotza zigor sistema horren eraginkortasuna batez ere borreroaren esku-besoen indar fisikoa eta zigortuaren lepoaren neurria eta erresistentziaren araberakoa da. Borreroa indar fisiko makaleko bada edo zigortuak lepo sendoa badu, zenbait kasutan zigorra gehiegi luzatu da eta tortura izatera ere iritsi da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q840649
* Commonscat Multimedia: Garrote

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 1075496691
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q840649
* Commonscat Multimedia: Garrote
Iberiar Penintsularen mapa K. a. 1500ean non Argartar kulturaren eragin eremua ikus daitekeen beti meatokien inguruan garatzen zen
El Argarreko kulturako zilarrezko diademadun burezur baten hondarrak, 62 hilobian aurkitua
**Galerako gizakia** edo **Galerako gizona** gizon momifikatu baten gorpua da, K. a. 1400 inguruan datatua dagoena eta El Argarreko kulturakoa zena, Brontze Aroan, eta Historiaurre osoko hobekien kontserbaturiko gorpuetakotzat hartua dena, Ötzirekin batera.

Aurkikuntza eta historia
------------------------

"Galerako gizakia" Granadako Unibertsitateko Historiaurre eta Arkeologia Saileko Katedraduna eta indusketaren zuzendarietako bat zen Fernando Molinak eta Jaengo Unibertsitateko Historiaurre irakaslea zen Maria Oliva Rodriguez-Arizak zuzendutako arkeologo talde batek aurkitu zuen 121 hilobian, arraultza formako kobazulo baten barnean, pertsonaren bizilekua izan zela uste den tokian lurperatua, 2002ko azaroan, Argartar kulturako El Castellón Alto nekropolian, Baza-Huescar goi ordokian kokatua, Andaluziako Granadako probintziako Galera herrian. Gorpuaren ondoan tresna eta zeramika ezberdinak eta bere semea izan zitekeen 4 urteko ume baten gorpua agertu ziren.

Lurperaketa lurrez estalitako pinuzko taulez babestu izana, harrizko harresi bat eraiki izana eta tokiko lehortasun baldintzek, mikro-organismoek euren lana egitea eragotzi zuten eta honela gorpua modu naturalean momifikatzea eta kontserbatzea lortu zen.

Ezaugarriak
-----------

* Momifikazio naturala
* Jatorrian gorpua bi aldetatik hermetikoki itxitako poltsa batekin estali zen.
* Gizon honek 28 urte inguru zituen hil zenean eta ondoan ume baten hezurdura aurkitu zen, bere semea izan zitekeela susmatzen dena.
* 1,60 metroko altuera zuen
* Ez ziren borroka zantzuak edo heriotza eragin zezaketen lesiorik aurkitu, eta beraz neumonia bategatik edo beste halako gaixotasun baten ondorioz hil zela uste da.
* Gorpuak bizarra zuen, hiru mototx, horietako bat hain luzea gerritik behera iristen zela, prakak zeramatzan, baita oihalezko kapela bat ere.
* Gainera zenbait tresna eta objektu aurkitu ziren:
	+ zeio bat
	+ sastakai bat
	+ lepoko baten hiru ale
	+ zilarrezko zenbait eraztun
	+ lau zeramika txatal
	+ kobrezko bi besoko

El Argarreko kulturako bigarren faseko pitxerrean eginiko lurperaketa tipikoa
Argartar kulturako lurperaketa baten grabatua, 1921ean N. Ábergek egina.

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Galerako udaletxearen webgunea.
* **(Gaztelaniaz)**Granadako Unibertsitatearen webgunea.
Pompeia Plotina txanpon batean. Atzealdean Fides jainkosari omen egiten dio.
**Pompeia Plotina Claudia Phoebe Piso** edo **Pompeia Plotina** (121. edo 122. urtean hila) andere erromatar bat izan zen, Trajano enperadorearen emaztea, eta beraz, enperatriz. Atenasko Epikureoen filosofia eskolarekin harremana izan zuen, filosofian eta letretan interes zuzen berezia izan baitzuen. Historialariaren arabera Erromako herriaren alde egin zuen, zerga bidezkoagoekin, hezkuntza hobetuz, pobreei lagunduz, eta tolerantzia sustatuz.

Bizitza
-------

Plotina jaio zen Neron enperadorearen agintaldian, batzuen arabera Hispanian, gaurko Andaluzian Escacena del Campo den herrian, eta beste batzuen arabera *Nemausus* izena zuen hirian, gaurko Proventzan Nimesen. Guraso aberatsak zituen, konexio askorekin, Luzio Pompeius eta Plotia, eta ezkondu zen Trajanorekin hau enperadore izan aurretik.

Plotinak eta Trajanok ez zuten seme-alabarik izan, baina nolabait adoptatu egin zituzten Hadriano eta bere arreba, gurasoak galdu zituztenean 10 edo 11 urte zeuzkatela. Ofizialki, dena den Trajano eta Publius Acilius Attianus (ofizial bat, Plotinaren maitale susmo batzuen arabera), izan ziren Hadrianoren tutore. Plotinak erraztu edo antolatu zuen geroago Hadrianoren ezkontza, Vibia Sabinarekin.

Trajano hil zenean Selinonte hirian (Sizilia), haren oinordeko Hadriano izango zela utzi zuen enperadore hilak gutun batean idatzia. Baina gutunak Plotinaren izenpea ere bazeraman, eta zurrumurrua zabaldu zen Attianus eta Plotina, maitaleak izanik ustez, Hadriano nahita jarri zutela oinordeko izateko postuan. Izatez, biak ziren Selinonten Trajanoren ohe ondoan enperadorea zendu zenean. Historiadore batzuek, dena dela, ez dute konspirazioetan sinesten eta oinordekotza Trajanoren nahia izan zela diote.

Plotina hil zenean jainkotua izan zen. Hadrianok tenplu bat eraikitzeko agindu zuen, nera ohoratzeko, Nîmesen, Proventzan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Simon Hornblower and Anthony Spawforth-E.A. (edd.), *Oxford Classical Dictionary,* Oxford University Press, 2003, p. 1214.
2. ↑  *Historia Augusta*, "Hadrian", 3; translated by Anthony Birley, *Lives of the Later Caesars* (Harmondsworth: Penguin, 1976), p. 59

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q239448
* Commonscat Multimedia: Pompeia Plotina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 292554806
* ISNI: 0000 0003 9920 7927
* GND: 118595172
* LCCN: n80082028
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q239448
* Commonscat Multimedia: Pompeia Plotina
**Filetero** (antzinako grezieraz: Φιλέταιρος, *Philetairos*; c. K.a. 343-K.a. 263), Pergamoko atalidar dinastiaren sortzailea izan zen, Anatolian.

Tieumen jaio zen, Itsaso Beltzeko anatoliar kostaldeko herrixka bat, mendebaldean Bitinia eta, ekialdean Paflagonia zituena. Bere aita, Atalo izan zen, beharbada Mazedoniatik etorria, eta bere ama, Boa, Paflagoniako emakume bat.

Alexandro Handia K.a. 323an hil ondoren, Filetero, boterea lortzeko borroketan murgildua geratu zen, Diadokoen gerrak bezala ezagutzen direnak, Alexandroren tokiko jeneralen artean: Antigono Monoftalmos Frigian, Lisimako Traziakoa Trazian eta Seleuko I.a Nikator Babilonian, beste batzuen artean. Filetero, hasiera batean, Antigonoren agindupean egon zen, baina, ondoren, Lisimakoren alderdira pasa zen, nork, Antigono Ipsoko guduan hil ondoren, Filetero, Pergamoko gobernari izendatu zuen, non, Lisimakok, 9.000 talentuko altxor bat gordetzen zuen.

Fileterok, Lisimakoren subirautza, K.a. 282ra arte onartu zuen, beharbada Arsinoe II.a Egiptokoa, Lisimakoren hirugarren emaztea zenaren gorteko azpijokoen emaitza bezala gertatu ziren gatazken ondorioz, Fileterok Lisimako utzi zuenean, eta, Pergamoko gotorleku garrantzitsuarekin eta bertako altxorrarekin batera, bere burua Seleukori eskainiz. Azken honek, Lisimako garaitu eta hil zuen Corupediumeko guduan, K.a. 281ean, baina, Seleuko bera, Ptolomeo Zeraunok hil zuen, Arsinoeren nebaordea zena, Lisimaquian, Trazian, hilabete batzuk beranduago.

Filetero, teorikoki, seleukotar inperioaren mende zegoen arren, batez zere Seleuko hil ondoren, autonomia handia izan zuen, eta, bere aberastasun ugariei esker, bere eragina, Pergamotik haratago hedatu ahal izan zuen. Fileterori buruzko berri ugari daude ondoko hiri eta tenpluren ongile bezala, Delfos eta Delosekoak bezala. Tropa, diru eta elikagaiekin ere lagundu zuen Ziziko hiria, galaziar inbaditzaileen aurkako defentsan. Guzti honi esker, Fileterok, berarentzako eta bere familiarentzako ospe handia lortu zuen.

Bere ia berrogei urteko erregealdian zehar, Pergamoko akropolian, Demeter eta Atena (Pergamoko jainkosa babeslea) jainkosen tenpluak eraiki zituen, baita hiriko lehen jauregia ere, eta neurri handi batean hobetu zituen gotorlekuak.

Filetero, eunukoa zen, eta, beraz, ez zen sekula ezkondu eta ez zuen seme-alabarik izan. Bere iloba Eumenes I.a (bere anaiaren semea, hau ere Eumenes deitua) adoptatu zuen, bere oinordekoa izan zena K.a. 263an Filetero hil zenean.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Filetero*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q312452
* Commonscat Multimedia: Philetaerus

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 54949446
* GND: 119046482
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q312452
* Commonscat Multimedia: Philetaerus
**Giskon I.a Kartagokoa** (Γίσκων) edo Giskon, Hannon III.a Kartagokoaren semea eta ziurrenik Hamilkar II.aren aita, Agatoklesi aurre egin zion jenerala zen. Diodoro Sikulok dio K.a. 339an erbesteratuta zegoela kartagotarrek Sizilian Krimiso ibaiaren porrot larria jasan zutenean, Polie Mazedoniakoaren arabera, erbesteratzea zigor bat izan zen bere anaia Hamilkarren boterea lortzeko planean parte hartu zuelako. Dirudienez, erbesteratua izan baino lehen, jeneral nabarmena zen. Horregatik, K.a. 339. urtearen ondoren, erbestetik deitu zuten mertzenarioen armada batekin Siziliara joateko borrokatzera. Nahiz eta Sirakusaren zerbitzura zeuden mertzenarioen bi armada garaitu, ezin izan zuen ekidin Mamerko Cataniakoaren eta Hizetas I.a Lentinikoaren (kartagotarren Siziliako aliatuak) bi buruzagien porrota, eta handik gutxira, Kartagotik bidalitako enbaxadore berezi batek bake akordioa sinatu zuen Sirakusako Timoleonekin. Ondorioren bat izan zen Halikos ibaian muga ezartzea (K.a. 338). Horren ostean, bere izena ez da gehiagorik aipatzen.

Bibliografia
------------

* HUSS, Werner (1985): *Geschichte der Karthager*, Munich: C.H. Beck, ISBN 9783406306549. {ale}(alemanez)

Ikus, gainera
-------------

* Kartagoko monarkak
* Kartagotarren hedapena Italian
* Siziliar gerrak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2525757

 |

* Wd Datuak: Q2525757


| Aurrekoa | Kartagoko errege | Ondorengoa |
| --- | --- | --- |
| Hannon IV.a Kartagokoa | K.a. 337-330 | Hamilkar II.a Kartagokoa |
Eugenie Carol Scott, Gish-en asapala edo Gish-en lauhazka eztabaida-teknikari izena eman zion antropologoa (Wisconsin, 1945- ).
**Gish-en lauhazka**, **Gishen galopa** edo **Gish-en asapala** (ingelesez: *Gish gallop*) edo **falazien metrailadorea** eztabaida-teknika bat da. Aurkariari ahalik eta argudio gehien ematea da helburua, haien zehaztasuna edo sendotasuna kontuan hartu gabe. Eugenie Scottek asmatu zuen terminoa, Duane Gish kreazionistak erabilitako teknika izendatzeko. Duane Gishek maiz erabiltzen zuen eboluzionismoaren aurkako eztabaidetan.

Erantzuteko teknika eta teknika honi aurre egiteko neurriak
-----------------------------------------------------------

Gishen lauhazka teknika erabiltzen denean, eztabaidaren helburua da ahalik eta argudio engainagarri, egia-erdia edo faktuen desitxuratzerik handiena egitea ahalik eta denbora laburrenean, ezinezko eginez aurkariak guztiei erantzutea txanda bakarrean (ikus Brandoliniren legea). Praktikan, debateetan lauhazka teknika erabiltzen ari denak planteatutako puntu bakoitzak askoz denbora gehiago eskatzen du gezurtatzeko edo egiaztatzeko, enuntziatzeko baino. Teknikak aurkariari denbora galarazten dio, eta zalantzan jar dezake teknikarekin ohituta ez dagoen publikoaren aurrean eztabaidatzeko duen gaitasuna, batez ere gertakarien egiaztapen independenterik ez badago edo ikusleek gaiak ez badituzte ondo ezagutzen.

Oro har, zailagoa da Gish-en asapalaren teknika erabiltzea eztabaida egituratu batean eztabaida libre batean baino. Zaila da teknika honi aurre egitea, baina tekniketako batzuk dira esandako gezur argi bat hartzea eta horretan zentratzea, ez jarraitzea beste gai batekin hori gezurra zela erakutsi arte eta, ahal bada, teknika hori erabiliko duela izenez ere esatea, falazien etengabeko erabilera horrek izen bat duela argi uzteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Scott, Eugenie.  (2004). «Confronting Creationism: When and How» *Reports of the National Center for Science Education* 24 (6): 23..
2. ↑   Scott, Eugenie.  (1994). «Debates and the Globetrotters» *The TalkOrigins Archive*.
3. ↑   Logan, Paul.  (25 de febrero de 2000). *Scientists Offer Creationist Defense.* , 4 or..
4. ↑   Sonleitner, Frank.  (2004). «Winning the Creation Debate» *Reports of the National Center for Science Education* 24 (6).
5. ↑   **(Ingelesez)** «Debating 101 (with Mehdi Hasan)» *CAFE* 2023-03-16 (Noiz kontsultatua: 2023-07-11).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1527564

 |

* Wd Datuak: Q1527564
Lurraren eremu magnetikoaren irudikapena eguzki partikulekin elkarreraginez.
**Geomagnetismoa** Lurraren eremu magnetikoa aztertzeaz arduratzen da, bere eraketaz zein bere aldaketaz espazioan eta denboran zehar.

Bere azterketan zehar, barnealdeko eremua eta kanpoaldeko eremuaren artean ezberdintzen du. Barne eremuan, eremu magnetiko propio bat eratu eta mantentzeko azalpen bat bilatzen saiatzen da, baita lurrazalean detektatutako espazio eta denbora aldaketentzat ere, dinamoaren teorian oinarrituz. Kanpoaldeko eremuan barnealdeko eremu magnetikoak eta eguzkiaren eremu magnetikoak ionosferan duten eragina aztertzen du.

Ikus, gainera
-------------

* Lurraren eremu magnetikoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q114591
* Commonscat Multimedia: Geomagnetism

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4308702-4
* NKC: ph120534
* NARA: 10645387
* AAT: 300191619

 |

* Wd Datuak: Q114591
* Commonscat Multimedia: Geomagnetism
Geofono elektromagnetikoa
**Geofono** lurrikaren edo gizakiak eragindako eztanden ondorioz lurpean hedatzen diren dardarak eta hots-uhinak atzematen eta pultsu elektriko neurgarri bihurtzen dituen tresna. Tresna honen barruan masa bat izaten da malguki-sistema batetik zintzilik; lurrikarek sortutako uhinek masa dardaratzen dutenean, pultsu elektriko bihurtzen ditu uhinok. Geofono gehienak elektromagnetikoak izaten dira, baina badira geofono kapazitiboak eta piezoelektrikoak ere. Prospekzio sismikoetan erabiltzen dira; adibidez, petrolio-prospekzioetan.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q361564
* Commonscat Multimedia: Geophones

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85054178
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q361564
* Commonscat Multimedia: Geophones
**Piatt konderria** (ingelesez: *Piatt County*) Illinoisko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Monticello da. 2010eko zentsuaren arabera 16.729 biztanle zituen, Piatt kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Piatt konderriak 1.138,2 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,67 ura dira. Beste 1.137,53 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 14,7 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 16.729 pertsonetatik 16.443 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 167 dira. 56 beltzak edo afroamerikarrak. 28 amerikar natiboak ziren eta 6 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 49 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 12 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 135 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Piatt County, Illinois age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q487322
* Commonscat Multimedia: Piatt County, Illinois

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 150108516
* ISNI: 0000 0004 0421 1091
* GND: 4323364-8
* LCCN: n81096316
* NARA: 10036580
* **Lekuak**
* OSM: 1801534
* TGN: 1002783

 |

* Wd Datuak: Q487322
* Commonscat Multimedia: Piatt County, Illinois
**Pioneer 11**, NASAren espazio esplorazioaren programako lehen zundetako bat izan zen. Cañaveral Lurmuturretik jaurtia izan zen, 1973ko apirilak 5ean. Asteroide gerrikoa arrakastaz igaro ondoren 1974ko apirilak 19an, bere abiadura, bere ibilbidea Jupiterretik gertu kokatzeko zehaztu zen. Jupiterretik igaro zenean, Orban Gorri Handiaren irudiak hartu zituen, polo guneetako lehen behaketak egin zituen eta Kalistoren masa zehaztu zuen.

1979ko irailak 1ean, Saturnora iritsi zen, planetaren hurbileko lehen argazkiak hartuz, non, bi ilargi berri eta eraztun gehigarriak aurkitu zituen. Saturno atzean utzi ondoren, Eguzki-sistematik kanporako bere ibilbidea jarraitu zuen, eguzki haizearen partikula energetikoak aztertuz.

Pioneer zundek, euren energia, isotopo erradioaktiboko iturri batetik (RTG) lortzen zuten. Sortzaile elektriko hauen eraginkortasun galtzeak, bere misioaren amaiera adierazi zuen 1995eko amaieran.

Pioneer 10arekin eta Voyager zundekin beranduago, egin zen bezala, zundak, bere egiturari buruzko plaka bat zuen, balizko estralurtar kultura bati, zundaren jatorria azalduko liokeen mezu batekin. Plakan, gizon baten irudia, emakume batena, hidrogeno atomoaren trantsizioak eta Eguzkiak eta Lurrak, galaxian duten kokapena, hau, batzuetan, Voyager 1 eta 2 zundei ematen zaielarik, mundu guztia nahas dezakeena, Voyager zundek beste plaka batzuk baitituzte, Voyager zundetako urrezko diska izenekoa. Plaka, Carl Sagan eta Frank Drakek diseinatu zuten, Linda Salzman Saganek marraztu zuen bitartean.

Kanpo estekak
-------------

* Pioneer anomalia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q59113
* Commonscat Multimedia: Pioneer 11

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153996339
* LCCN: no2008110649

 |

* Wd Datuak: Q59113
* Commonscat Multimedia: Pioneer 11
*Eüskaldünak Iraultzan* Jean Louis Davantek idatzitako lana da, 1993ko uztailaren 25ean Gotaine-Irabarnen lehen aldiz taularatuta. Jean-Pierre Recalt Errejenta eta Mixel Etxekopar kantarien eramailea izan ziren. Kartela Gonzalo Etxebarriaren eta Uztaro tailerraren lana izan zen. *Eüskaldünak Iraultzan* Gotaine-Irabarneko herriak XIX eta XX. mendeotan emandako bostgarren pastorala izan zen; 2013an, bestetik, seigarrena taularatu zuen, *Ederlezi* alegia.

Ezaugarriak
-----------

Antzezlanak hogeita bost jelkaldi ditu, 260 bertset eta hamabi abesti. 70 aktorek hartu zuten parte. Antzezlanean 180 jantzi erabili ziren.

Argumentua
----------

Pastoralak Frantziako Iraultza garaian Euskal Herriko gora-beherak jaso zituen. Pertsonaien artean bi dira aipagarrienak: Baionakoa zen Teresa Kabarrus eta Uztaritzeko semea zen Dominique Garat. Maddi Oihenartek Teresa Kabarrusen papera egin zuen eta Frantxoa Elixondorbordak, aldiz, Garatena egin zuen. Pastoralean agerturiko beste zenbait pertsonaia ospetsu honako hauek izan ziren: Maddalena Larralde, Robespierre, Napoleon, Jean Isidore Harizpe...

Pastoraleko abestiak
--------------------

* "Ama Nafarroari", Jean Louis Davant eta Mixel Etxekopar
* "Emazten fabore", Bernat Etxepare
* "Apezak eta nobleak", herrikoia
* "Lapurdi, Basa-Nafarre, Xiberoa gureki", herrikoia
* "Sarako ihesliarren kantua"
* "Eskualdun xasurretarik... Gure ontziaren izena... Fruitidorren hogei ta laugerrenian"
* "Artzainena", Jean Louis Davant eta Mixel Etxekopar
* "España hortan ote laiteke..."
* "Askatasuna". Hitzak Verdiren *Nabucco* operatik aterata.

Bibliografia
------------

* *Eüskaldünak Iraultzan*. Gotaine Irabarne: 1993. ISBN: 2-910276-00-7.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Ikus gainera
------------

* Pastoral
* Jean-Louis Davant

Kanpo estekak
-------------

* Pastoralaren bideoa.
* Pastoralaren antzezpena *Euskaldunon Egunkaria*n, 1993/07/25.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q85965867

 |

* Wd Datuak: Q85965867
Planeta-sistema baten irudikapen artistikoa.
**Planeta-sistema** orbita baten barnean edo orbitatik at izar bati grabitazionalki loturik dauden eta izarrak ez diren argizagien multzoa da. Hizkera xehean, planeta bat edo gehiago dituzten sistemek planeta-sistema bat eratzen dute, baina, horretaz gain, planeten ordez sistema horrek planeta nanoak, asteroideak, satelite naturalak, meteoroideak, kometak, planetesimalak edo disko zirkumestelarrak (edo aipatutakoen artetik zenbait) baldin baditu, planeta-sistematzat hartuko da sistema. Alabaina, Eguzkiak bere inguruan orbitatzen diharduten argizagiekin batera, Lurra barne, sortzen duen sistemari Eguzki-sistema deritzo. **Exoplaneta-sistema** terminoa ere baliatzen da planeta-sistema bati erreferentzia egiteko.

2019ko azaroaren 1ean 4.126 egiaztatutako exoplaneta ezagutzen ziren, 3.067 planeta-sistemetan banatuta eta 671 sistemetan planeta bat baino gehiago ezagutzen zirela. Hondakinen diskoak ere ohikotasunez aurkitu dira, baina bestelako gorputzak atzematea askoz zailagoa da, txikiak izateaz gain, argirik igortzen ez dutelako.

Astrobiologian planeta-sistema baten gune bizigarriari buruz sarritan hitz egiten da, eremu horretan kokaturik dauden planeta edo argizagietan ura bada, egoera likidoan egon daitekeelako eta beraz, Lurrean sortu den biziaren antzekoa eduki dezakeelako argizagiak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Darling, David J..  (2004). *The universal book of astronomy from the Andromeda Galaxy to the zone of avoidance.*  Wiley ISBN 0-471-26569-1. PMC 52509455. (Noiz kontsultatua: 2019-11-29).
2. ↑    *Collins dictionary of astronomy.*  ([5th] ed. argitaraldia) HarperCollins 2006 ISBN 978-1-84972-208-7. PMC 154726171. (Noiz kontsultatua: 2019-11-29).
3. ↑   «Euskaltzaindiaren Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-11-29).
4. ↑   «The Extrasolar Planet Encyclopaedia — Catalog Listing» *exoplanet.eu* (Noiz kontsultatua: 2019-11-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q206717
* Commonscat Multimedia: Planetary systems

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4126386-8
* LCCN: sh2015000439
* AAT: 300386945

 |

* Wd Datuak: Q206717
* Commonscat Multimedia: Planetary systems
**Gañeta** Aralarko mendilerroan dagoen mendi bat da. Izen bereko zirkua eratzen du inguruko beste hainbat mendirekin. Zirku hau, iparraldetik, Enirioko labarrari nagusitzen zaio.

Irispideak
----------

Larraitzetik, mendi honen tontorrera joateko, Alotzako larreetatik pasa behar da. Guardetxetik abiatuz gero, berriz, Irazustako leporantz abiatu behar da, Errenagako babeslekuetatik. Zaldibiatik, ur gordetegietatik Uidui izeneko bordara iristen da, Aralarren aurkitzen direnen artean, handienetako bat, bertan, bere antzinatasunaren lekuko diren trikuharriak daudelarik. Zearragoene izeneko trikuharria igaroz igotzen da. Iparralderantz hartuz, Uelogoena izeneko trikuharrietarantz heltzen da, lautadatxo batean. Gorago, lepotxo batetara iristen da, Gañeta eta Bustiako Punta artean dagoena. Hemendik, tontorrera berehala heltzen da.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258327

 |

* Wd Datuak: Q12258327
Adler Diplomat 3 GS automobil gasogenoduna, 1941ekoa
**Gasogenoa** edo **gasifikagailua** erregai solidoetan aireak edo urak duen eragin kimikoaz, ez destilazioz, gas erregaia sortzeko tresna da; hau da, erregai solido batetik (egurra, ikatza...), gasifikazio bidez, gas erregaia lortzeko tresna. Berokuntzan erabiltzeko balio du, eta, garai batean, ibilgailuetarako energia-iturri gisa ere erabili zen gasolinaren ordez. Gasogenoa upela batez osatua dago. Gasogeno batzuetan, erregaia goitik sartzen da, eta airea azpitik. Errekuntzan sortzen den gasari *aire-gasa* deritzo. Ikatza osorik erre ez dadin, batzuetan ur-lurruna nahasten zaio aireari. Urak, karbonoarekin erreakzioan, CO eta H2 ematen du; *ur-gasa* deritzo. Gasogeno baten errendimendua zein den jakiteko, lortutako gasak berotzeko duen indarra eta gas hori lortzeko behar izan den erregai-kantitatea hartu behar dira kontuan.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011-12-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q649134
* Commonscat Multimedia: Wood gas

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11952293r (data)
* LCCN: sh85053334

 |

* Wd Datuak: Q649134
* Commonscat Multimedia: Wood gas
Pioneer 10
**Pioneer anomalia** edo **Pioneer efektua**, eguzki-sistemaren kanpoaldea bisitatzen duten espazio zunda ezberdinen esperotako ibilbidean ikusitako desbideraketa da, nagusiki Pioneer 10 eta Pioneer 11n. Gaur egun, 2009 oraindik ez dago gertaera honentzako guztiek onartutako azalpenik.

Azaldu ezinezko desbideraketa
-----------------------------

Zunda hauek euren bateriak agortu zituztenean, eta, honela, horiekin kontaktua galdu zenean, NASAko zientzialariek, jada ikusi zuten euren orbitan jasandako desbideraketa.

Desbideraketa hau, azelerazio negatibo batek eragiten zuen (eguzkiranzko azelerazioa edo desazelerazioa) edo urdinerako korrimendu oso ahul batek, segundo karratuko nanometro batekoa [(8.74 ± 1.33) × 10−10 m/s2], baina, hala ere, jatorri ezezagunekoa.

Balizko arrazoiak
-----------------

Desazelerazio hau, honako fenomenoek eragindakoa izan daitekeela iradoki da:

* Eguzki haizea eta planetarteko plasma
* Atzeratze termikoa, zunden pila atomikoek sortutako beroagatik
* Materia ilunaren misterioa galaxian
* "Fisika berri" baten manifestazioak, Eskalako hedapen kosmikoa eta Aldatutako newtondar dinamikaren teorietan bezala
* Grabitateak, oraindik ulertzen ez ditugun moduetan funtzionatzen du
* Beste dimentsio ezezagun batzuk indar txikiak sortzen dituzte
* Egitura finaren konstantearen aldaketa

Baina guzti honek ez du askorik laguntzen, materia ilunari buruz eta egitura finaren alfa konstanteari buruz eta gainontzeko arrazoiei buruz ez baita ezer ezagutzen.

Ondorioak
---------

NASA, gure eguzki sistemaren kanpoko ertzean eguzki grabitateak dituen eraginak aztertzeko zunda bat prestatzen ari da. Gure eguzki sistemako tokirik urrunenak aztertzera joango litzatekeen edozein zundari erantsiko litzatekeen modulu batetaz osatuta legoke.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q569091

 |

* Wd Datuak: Q569091