recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Patrice Dumora *Watson*** (Akize, Landak, 1956ko urtarrilaren 8a) euskal abeslaria da.

Pierre, Pierrot eta Watson taldearekin parte hartu zuen kantaldi handi batean lehen aldiz (1975ean Tarben), Paco Ibañez, Isabel Parra edo Patricio Castillo bezalako kantarien ondoan. Euskal kantuaren oihartzuna Watsonen belarrietara heldu zen.

Euskaraz kantatzen hasi zen, Juan Paquito taldearekin. 1980. urtea zen eta lau urtez aritu zen.
Gero, zortzi urtez Gazteok taldearekin jo zuen, nagusiki Ipar Euskal Herrian. 1992an utzi zuen taldea.

Hurrengo urtean talde mitiko batean sartu zen Watson, Akelarre Taldean. Zortzi urtez ahotsa eta akordeak eskaini zizkion taldeari eta bost CDtan parte hartu zuen. Akelarre taldean jotzen hasi zelarik, AEKn ziharduen euskara ikasten.
Gaur egun euskarazko kantuak egiteaz gain, kantuen hitzak ere euskaraz sortzen ditu. Pop-rock akustikoa egiten du batez ere.

Kantua du bizimodua egunerokoan. Kantu irakaslea da eta kantu tradizionala zein kantu teknikak erakasten ditu. Bere lehen diskoa kaleratu zuen 2008ko abenduan (Durangoko Azokan): "Patrice Dumora *Watson*" diskoa hain zuzen ere. Horretaz gain beste hainbat taldetan kantatzen du: "Nat eta Wats", "Doinua", "Disco Balls"... Horrela, ia astebururo, Patrice Dumoraren ahotsa entzuteko aukera dugu Euskal Herriko txokoren batean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)****(Gaztelaniaz)** Patrice Dumoraren webgunea
* Patrice Dumoraren myspace gunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265590

 |

* Wd Datuak: Q12265590
**Nicolás Suescún Peña** (Bogotá, 1937ko maiatzaren 5a - 2017ko apirilaren 14a ), kolonbiar idazlea eta artista izan zen, bere poesia, narratiba eta collage sarkastikoengatik ezaguna. Itzultzailea, irakaslea, kazetaria eta diseinatzaile grafikoa ere bai.

Biografia
---------

DBH eta unibertsitateko ikasketak egin zituen Estatu Batuetan eta Frantzian. Hainbat urtez *Eco* aldizkaria zuzendu zuen, Kolonbiako poesiaren zabalkundean eragin handiko argitalpenetako bat. *Cromos* aldizkariko erredaktore-buru eta kolaboratzailea izan zen, non nazioarteko politikari buruz idatzi zuen, nazioarteko politikaren kronista El Espectador-en, eta Diners aldizkariko literatur kritika orrialdearen arduraduna izan zen.  Aldizkarietan bere lana ilustratzen zuen collageak, gizarte-errealitateari buruzko eduki sarkastiko handia dutenak, hainbat erakusketatan jarri dituzte ikusgai (Berlinen, 1976an, adibidez). Ambrose Bierce, Anne Marie Garat, Arthur Rimbaud, Christopher Isherwood, Gustave Flaubert, Honore de Balzac, Jaime Manrique, Robert Louis Stevenson, Stephen Crane, Wade Davis, William Blake, William Butler Yeats, William Shakespeare eta William idazleen liburuak gaztelerara itzuli zituen. Somerset Maugham humanitateei eta negozioei buruzko beste lan askoren artean. Mario Riveroren eta Raúl Gómez Jattinen poemak ere itzuli ditu ingelesera. Bere *Los Cuadernos de N* (1994)  1990eko hamarkadako Kolonbiako gazteen kontrakulturaren sektore batek oso estimatutako eleberriaren aurkako moduko bat da

Argitaratutako lanak
--------------------

**Ipuinak**

* *El retorno a casa*, 1971
* *El último escalón*, 1974
* *El extraño y otros cuentos*, 1980
* *Oniromanía*, 1996
* Cuentos semicompletos 2019

**Poesia**

* *La vida es*, 1986
* *Tres a.m.*, 1986
* *La voz de nadie*, 2000
* *Bag bag*, 2003
* *Este realmente no es el momento*, 2007
* *Empezar en cero*, 2007
* *Jamás tantos muertos y otros poemas*, 2008

**Eleberriak**

* *Los cuadernos de N*, 1994
* *Opiana*, 2015

Sariak eta ohoreak
------------------

* Bizitza eta Lana Saria, 2010

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Falleció el poeta y escritor Nicolás Suescún
2. ↑   «Revista Diners | Revista Colombiana de Cultura y Estilo de Vida - RevistaDiners.com.co» *Revista Diners | Revista Colombiana de Cultura y Estilo de Vida*.
3. ↑   «Los cuadernos de N: una antinovela · Colecciones digitales - Repositorio de BibloRed» *coleccionesdigitales.biblored.gov.co*.
4. ↑    *Revista Prometeo 71-72.* .
5. ↑  Nicolás suescún premiado
6. ↑    *Por si quiere leer el libro sobre el poeta.* .

Kanpo estekak
-------------

* *N-ren koadernoak*
* Nicolás Suescún-ekin bilera. ?
* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1987212
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 27146497
* ISNI: 0000 0000 6646 6672
* BNF: 12377501t (data)
* GND: 1056620927
* LCCN: n81002702
* NKC: xx0307592
* SUDOC: 032819730

 |

* Wd Datuak: Q1987212
**Lisa Çalan** (Diyarbakir, Kurdistan) aktorea, gidoilaria, zinema-zuzendaria eta arte-zuzendaria da, Ekialde Hurbileko Zinema Akademiako kidea.

Ibilbidea
---------

LIsa Calan
Bere ibilbidean film labur bat egin du eta hainbat film luze, dokumental eta telesailen proiektutan parte hartu du. Artistak bi hankak galdu zituen Amed-en 2015eko atentatuan, non estatu islamiarrari lotutako pertsona batek bonba bat leherrarazi baitzuen ekainaren 5ean Amed hirian egindako Herriko Alderdi Demokratikoaren (*HDP*) ekitaldi politiko batean, eta 5 hildako eta 100 zauritu baino gehiago eragin zituen. Hori dela eta, bi urtez bizi izan zen Ankaran, tratamendua jaso zuen Alemanian eta Australian.  Amedeko Aram Tigran Zinema Akademian graduatu zen. 2016. urtean Amedeko Udalarentzat lan egin zuen, udalerriko Kultura eta Gizarte Gaietako Sailarekin egindako kontratu baten ondorioz,harik eta Udalak kontratua deuseztatu zion arte. Amedeko Ekialde Ertaineko Zinema Akademian ere lan egin zuen, eta zenbait zinema-jaialditan parte hartu zuen gidoilari gisa. 2014. urtean *Zimana Çîya* filma (Mendien hizkuntza) zuzendu zuen, bertan hizkuntza kurduaren asimilazioa eta debekuak azpimarratzen ditu. *Vesarti* (Konfidentziala) filmaren aktore ere izan zen 2015. urtean, baita zuzendari artistikoa ere.

> *Agian, isilik geratuko banintz, errazago izango litzateke; baina ez da horrela izango.*
> 
>

Filmografia
-----------

* *Zimana Çîya* (Mendien hizkuntza), gidoilari eta zinema-zuzendari
* *Veşarti* (Konfidentziala), aktore eta zuzendari artistiko gisa
* *Bermay’* (Gainerakoa), aktore eta zuzendari artistiko gisa
* *Defet* (Cuaderno), zuzendari artistiko gisa
* *Nisêbîna Colorîn* (El color de Nusaybin), zuzendaritzako laguntzaile gisa
* Dengê-Kolanan (Voz de la calle), edizio-zuzendaria

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Lisa film çekmeye devam edecek.* .
2. ↑    *HDP saldırısında bacaklarını kaybeden Lisa: Direnen halkın çocuğuyum.* .
3. ↑   Choahan, Neelima.  (18 desembre 2017). *Islamic State bomb survivor hopes to walk again after surgery in Australia.* .
4. ↑    *Boşluk ağrıyor.* .
5. ↑    *Lisa’nın eli ayağı olmak.* .
6. 1 2 3   Kamer, Hatice.  (8 gener 2020). *Lisa Çalan: 2015'teki HDP mitingine bombalı saldırıda iki bacağını kaybeden Lisa Çalan'ın Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi'ndeki işine son verildi.* .

Kanpo estekak
-------------

* Elkarrizketa: *Munduari gure borroka kontatzeko betebeharra sentizen dut* Berria, 2021.10.26
* Lisa Calan Instagram

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q23920721

 |

* Wd Datuak: Q23920721
Deierriko bide bateko gurutzea, Nafarroan.
**Bideo gurutzea** gurutze monumentala izan ohi da, gehienetan harrizkoa, herri edo monasterioen sarreratik edo bideen ertzetik hurbil kokatua. Guruztoki funtzioa betetzen dutenak ere badira, otoitzerako tokiak.

Gurutziltzearekin edo heraldikako motiboekin apaindu ohi da, eta ohikoan idulki edo oinarri poligonal baten gainean altxatzen da. Gurutzeko bideak hainbat motatakoak izan daitezke: landuak, altuagoak edo txikiagoak... Bereziki inportanteak gurutze estaliak izan daitezke.

Euskal Herriko adibideak
------------------------

* Armentiako gurutzea.Armentiako gurutzea.
* Zubizabal, Zalduondon, guruztoki bat.Zubizabal, Zalduondon, guruztoki bat.
* Kurutziaga, Durangon, 20. mendean originala museoan dago, ordezko bat kalean.Kurutziaga, Durangon, 20. mendean originala museoan dago, ordezko bat kalean.
* Iruñeko gurutze bat.Iruñeko gurutze bat.
* Aintzilako bide-gurutzea.Aintzilako bide-gurutzea.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Katalanez)** «creu de terme» *L'Enciclopèdia.cat.*  Bartzelona: Grup Enciclopèdia Catalana .
Bizkar-zorro moderno bat.
**Bizkar-zorroa**, halaber **motxila** (Heg.), bizkarrean eramaten den zakua da, eusteko sorbalden inguruan kokatzen diren bi uhal dituena. Uhal bakarreko bizkar-zorro arinak ere badaude. Zorro arrunten ordez erabiltzen dira, zama astunak, tresnak eta objektu handiagoak garraiatzeko, edukiera handiagoa baitute eta pisu astunak eta handiak denbora luzeagoz eraman baitaitezke.

Hamar kilotik gorako zamak eramateko erabiltzen diren bizkar-zorro handienek gerrikoa izaten dute, pisuaren zati bat (batzuetan % 90era irits daiteke) gerrian eta aldaketan zamatzeko eta sorbaldetako uhalak gehienbat zama orekatzeko utzirik.

Historia
--------

Lehen Mundu Gerrako frantses soldadua, bizkar-zorroa duela (1914ko abenduan).
Betidanik, gizakiak historiarretik garraiatu behar izan ditu ura edo elikagaiak, edo Antzinatekik tresnak eta armak. Hainbat prozesu garatu dira, buztinezko ontziak eta zahagiak esaterako. Animaliak etxekotu ondoren, elikagaien garraioak garrantzia galdu zuen. XI. mende inguruan zumezko bizkar-saskia agertu zen. XVII. mendean zurezko egiturekin zurruntzen hasi ziren, larruzko uhalekin sorbaldei lotuta.

Europan, mendeetan zehar, motxila batez ere helburu militarretarako erabili zen. XX. mendearen bigarren erdian erabilera hedatu zen, estilo alpinoaren garaipenarekin.

Bizkar-zorroak eguneroko bizitzara hedatu ziren XX. mendearen hasieran, aire zabaleko kirol batzuen gorakadarekin, horien artean mendizaletasuna eta eskautismoa nabarmentzen direlarik.

Ezaugarriak
-----------

### Egitura

Batez ere olanaz egina, gehienetan nylonezkoa edo antzeko materialekoa, metalezko hagatxoekin indartu daiteke, askotan aluminiozkoak direnak. Motxilek uhal doigarriak eta betegarri bigunezkoak dituzte, zama sorbaldan ezartzeko. Mendiko motxilek sabelpeko uhal bat ere izaten dute, motxila kulunka ez dadin. Oro har, begizta bat jartzen da goiko aldean bi uhalen artean, kako batean zintzilikatu ahal izateko. Poltsiko, luzapen eta irekidura ugari izaten dira motxilaren alboetan, atzean edo azpian, baita konpartimentu ugari ere, modularitatea hobetzeko.

### Edukiera eta tamaina

Modeloak edukieragatik bereizten dira, litrotan adierazten baitira. Bolumen nagusia nabarmen aldatzen da, litro gutxi batzuk eta ehun litro baino gehiagokoen artean. Azken hauek, armada batzuetan erabiliak, 30 kilotik gorako zama erabilgarria ahalbidetzen dute.

### Osagarriak

Helburuaren arabera, bizkar-zorroak kanpoko uhalez hornitua egon daiteke, hainbat gauza garraiatu hala izateko: piolet bat edo bi, eskalada kasko bat, eski pare bat, kranpoi pare bat, kanpadenda bat, etab.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Bizkar-zorro». *Euskaltzaindiaren Hiztegia*. (Noiz kontsultatua: 2023-05-25.)
2. ↑  «Motxila». *Euskaltzaindiaren Hiztegia*. (Noiz kontsultatua: 2023-05-25.)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5843
* Commonscat Multimedia: Backpacks

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4697371-0
* AAT: 300046216
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q5843
* Commonscat Multimedia: Backpacks
**Osvaldo Hiriart Corvalán** (Talca, 1895eko otsailaren 18a - Santiago, 1982ko azaroaren 2a) txiletar abokatu eta politikaria izan zen, Alderdi Erradikaleko kidea.

Familia eta ikasketak
---------------------

Euskal jatorriko Luciano Hiriarten eta Luisa Herminia Corvalán Ramírezen semea.  Talcako lizeo batean ikasi zuen, ondoren Santiagoko Barros Arana Barnetegi Nazionalean, eta handik 1913an Humanitate Zientzietako seigarren mailan graduatu zen. Goi mailako ikasketak Txileko Unibertsitatean jarraitu zituen, non abokatu gisa lizentziatu zen 1920ko abuztuaren 6an, bere memoriak ekonomiari lotuta zeuden. 

Lucía Rodríguez Audarekin ezkondu zen,  abokatu aberats baten alaba zenarekin. Berarekin bi alaba eta bi seme izan zituen: Lucía Hiriart, Txileko diktadura militarreko buruzagiarekin, Augusto Pinochet Ugarte jeneralarekin ezkondua; Tatiana, Vladimir Luksic, Luksic familiako kidearekin eta Sergio eta Osvaldo Hiriart gizonezkoak.

Bizitza publikoa
----------------

Alderdi Erradikaleko (PR)  Masonerian hasi zen Txileko Logia Handian. 

Antofagastan jardun zuen bere lanbidea, eta meatzaritza arloan espezializatu zen. Sociedad Industrial Pesquera de Tarapacá SAko zuzendaria izan zen, eta gero Produkzioa Sustatzeko Korporazioko (Corfo) fiskala, gero Endesako zuzendaria izango zen. 

1937ko Legebiltzarrerako hauteskundeetan, Tarapacá eta Antofagastako lehen talde probintzialeko senatari hautatu zuten, 1937-1945 legealdirako. Konstituzio, Legegintza eta Justizia Batzorde Iraunkorreko kidea izan zen. Horrez gain, Meatze eta Industria Garapeneko Batzorde Iraunkorrean ordezko senatari izan zen eta bere lanaren bigarren fasean, hura integratu eta bere presidente izan zen; ordezko senataria ere, Lan eta Gizarte Segurantza Batzorde Iraunkorrean. 

1943ko irailaren 1ean, Juan Antonio Ríos presidente erradikalak Barne ministro izendatu zuen, Senatua utzi behar izan zuen eta hurrengo azaroaren 2an, Leonardo Guzmán Cortés bere ordezkoa sartu zen goi ganberan.  1944ko urriaren 6ra arte iraun zuen ministro kargurako zerbitzua.  Aldi berean, Barne ministro zenean, Ordezko Lan ministroa izan zen, 1944ko apirilaren 3an izendatua urte horretako ekainaren 23ra arte. 

Santiagon hil zen 1982ko azaroaren 2an, 87 urte zituela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Geni
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9   «Reseñas parlamentarias BCN; Osvaldo Hiriart Corvalán» *Biblioteca del Congreso Nacional de Chile* s/d.
3. ↑   Tejeda, Juan Guillermo.  (18 de mayo de 2015). *Chile, la oligarquía familiar.*  El Mostrador.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6054246
* **Identifikadoreak**
* Biografías BCN: url

 |

* Wd Datuak: Q6054246
**Concha Monrás Casas** (Bartzelona, 1898ko abenduaren 8a - Huesca, 1936ko abuztuaren 23a) pianista izan zen. Ideologia anarkistakoa, Espainiako Gerra Zibilaren hasieran matxinatutako bandoaren errepresioaren biktima izan zen. Huescako Martirien hilerriko horman fusilatu zuten.

Ibilbidea
---------

Monrás Bartzelonan jaio zen 1898an. María Casasen eta Joaquín Monrás Casanova literatura-katedradunaren alaba izan zen. Bi neba-arreba izan zituen: María Pilar eta Joaquín. Hiru umeak oso txikiak zirela, familia Huescara joan zen. Conchak Santa Rosa Ikastetxean ikasketak egin ondoren, kultura- eta gizarte-kezka handiak zituen, pianoa eta esperantoa ikasi zituen.

1923ko urtarrilaren 6an, Ramón Acín Aquilué artista eta kazetariarekin ezkondu zen. Eskola Normaletan marrazketako irakasle gisa lan egiten zuenarekin. Bi alaba izan zituen, Katia eta Sol. Ideologia anarkistakoa, Acín Lanaren Konfederazio Nazionalaren (CNT) ordezkaria zen. Biek ematen zizkieten eskolak gizon eta emakume langileei, doan. Biek ideologia eta kezkak partekatzen zituzten.

1936ko abuztuaren 6an atxilotu zituzten, Bigarren Errepublikaren aurka Francisco Franco jenerala buru zuen estatu-kolpea gertatu eta aste batzuk geroago. Atxiloketaren gau horretan bertan, Ramón Acín urte batzuk lehenago, Fermín Galán militarra, familiaren laguna, fusilatu zuten horma berean erail zuten**.** Concha torturatu egin zuten senarra entregatu zedin, eta kartzelan sartu zuten argirik eta urik gabe.

Azkenik, Huescako Martirien hilerriko horman fusilatu zuten, 1936ko abuztuaren 23an, 94 lagunekin batera. Espediente prozesalak adierazten du askatu egin zutela.

Aintzatespenak
--------------

2004ko abenduaren 12an, plaka bat jarri zuten Monrás eta Acín bizi ziren etxebizitzan, CNTk, Huescako Manolín Abadeko Zirkulu Errepublikanoak, sustatutako omenaldi gisa. Plakan hau irakur daiteke: 

> *"Etxe horretan bizi izan ziren Concha Monrás Casas eta Ramón Acín Aquilué artista anarkosindialista eta pedagogoa. 1936ko abuztuaren 6an, etxetik atera eta fusilatu egin zituzten. Haren delitua: askatasuna maitatzea eta haren alde borrokatzea."*
> 
>

Bibliografia
------------

* 2001 – Emakume aragonesak. Lola Campos. Arg. Ibercaja. Aragoiko Kultur Liburutegia. Zaragoza.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «VIDA DE CONCHA MONRÁS | Antón Castro» *antoncastro.blogia.com*.
2. ↑   «23 de agosto de 1936. Asesinato de Conchita Monrás» *Fundación Acin* 2021-08-22.
3. ↑   «Ramón Acín» *Fundación Acin*.
4. ↑   «Recordamos a CONCHA MONRÁS, FUSILADA por los franquistas en 1936 junto a otros REPUBLICANOS oscenses. Su marido RAMÓN ACÍN había sido EJECUTADO 2 semanas antes» *RecueRda RepúBlica, documento memoria* 2017-09-09.
5. ↑   «Reconocimiento popular y homenaje a Ramón Acín y a su esposa Concha Monrás - Foro por la Memoria» *www.foroporlamemoria.info*.
6. ↑   «CRMAHU.- Círculo Republicano "Manolín Abad" de Huesca» *republicahuesca.blogspot.com*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111994775
* Commonscat Multimedia: Concha Monrás

---

 |

* Wd Datuak: Q111994775
* Commonscat Multimedia: Concha Monrás
**María Luisa Gómez de la Torre Páez** (Quito, 1887ko maiatzaren 28a - 1976) Ekuadorko hezitzaile, feminista eta ekintzailea izan zen, bere herrialdean indigenen eta nekazarien eskubideen aldeko borrokan aitzindaria. Gizonezkoentzako eskola batean irakasle lanetan aritu zen lehen emakumea izan zen Quiton.

Joaquín Gómez de la Torre Álvarez eta Francisca Páez Rodríguezen alaba, 1944an, Ekuadorreko lehen erakunde indigenaren sorreran parte hartu zuen. Erakunde horri Ekuadorren Indiarren Federazio Ekuadortarra (FEI) izena eman zioten. Bestalde, Dolores Cacuango Quilo indigenistari laguntza aktiboa eman zion hainbat eskola elebidunen sorreran (kitxua-gaztelania) nekazariak eta indigenak alfabetatzeko.

Esparru politikoan, bere herrialdeko ezkerreko mugimenduaren aitzindaritzat hartzen da, Aurora López, Isabel Herrera, Ana Moreno eta Nela Martínez eta Laura Almeida batera; testuinguru horretan, 1926an Ekuadorreko Alderdi Sozialistaren sorreran parte hartu zuen. 1930ean Mejiako Irakasleen Kluba osatu zuen; 1937an, beste lankide batzuekin batera, Mejiako Irakasleen Sindikatua sortu zuen, eta geroago —1946an— Hezitzaileen Batasun Nazional bihurtu zena.

Aktibista feminista gisa, Ekuadorko Emakumeen Aliantzaren sortzaileetako bat izan zen 1938an, Virginia Larenas, Raquel Verdesoto, Matilde Hidalgo de Prócel eta Nela Martinezekin batera. Gainera, Ekuadorreko Emakumeen Aliantzaren sortzaileetako bat izan zen.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16594915

 |

* Wd Datuak: Q16594915
Plastiko pelletak izadian. Kutsadura mota bat dira.
**Plastiko pelletak** (ingelesez: *nurdle*) plastikozko bolatxoak dira, polietilenoarekin, polipropilenoarekin, poliestirenoarekin edo bestelako plastiko konposatuekin egiten dituzte, lehengai gisa erabiltzeko. Tamainua 5 mm-tik beherakoa da.

Kutsadura
---------

Plastiko hauek mundu osoko ibai, hondartza eta aintziretako ertzetan ikus daitezke.

1970eko hamarkada inguruan erregistratu zen lehen aldiz hondartzetan, kutsadura gisa, baina erabilera lehenago erregistratu da, 1940ko eta 1950eko hamarkaden inguruan. Bolatxoak modu askotara iristen dira ozeanora, baita garraioko ustekabeko isuriak ere, eta azkar mugitzen dira, haizeak eramateko bezain txikiak baitira eta uretan ere flotatzen baitute. Ingurunean geratu ahala, deskonposatzen eta are txikiago bihurtzen jarraitzen dute, mikroplastikoak sortuz.<ref name=Nurdiepatrol>

Plastiko horiek ekosistema asko alda ditzakete, hegazti eta arrain batzuek beren janariarekin nahas baititzakete, eta gosez hil daitezke jan dituzten kantitateen ondorioz. Gainera, toxinak eta beste produktu kimiko kaltegarri batzuk (kutsatzaile organiko iraunkorrak) xurgatu ditzakete, eta arrainek irentsi ditzakete, pozoituz horrela; ondoren, giza kontsumorako harrapatuak baldin badira, pertsonengan bukatu daitezke. Gainera, haien azalean biofilmak sor daitezke, gizakientzat kaltegarriak diren patogenoekin.<ref name=Nurdiepatrol>

Talde ekologistek-eta salatu dutenez, plastikozko bolatxo horiek ez dira sailkatzen merkantzia arriskutsuen artean. Hala sailkatuko balira, garraiatzerakoan segurtasun neurri zorrotzagoak hartu beharko lirateke.

Urtero material horren 230.000 tona inguru isurtzen dira itsasora, eta itsasoetako kutsaduraren arrazoi nagusietako bat dira. Hamarkadak behar dituzte desegiteko. Kostaldera iristen direnean, berriz, biltzeko zailtasun handiak sortzen dituzte, oso txikiak baitira —bost bat milimetroko diametroa izan ohi dute—, eta kontuz ibili ezean hondarretan barrena sar bailitezke.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Bolatxo forman garraiatzen dituzte. Plastikozko produktu ugari sortzeko erabiltzen ditu industriak: urtu, eta forma ematen zaie. Nolabait ere, plastikozko produktuak sortzeko lehengai gisako bat dira, beraz. Plastiko guztiek bezala, petrolioan dute jatorria, eta, beraz, kutsagarriak dira, eta erregai fosiltzat hartzen dira. Dentsitatearen eta materialaren arabera, uraren gainean geldi daitezke, edo, bestela, urperatu.<ref name=P. Ansa>Mikel Ansa: «Galiziako kostaldera iritsitako milaka plastiko bolak biltzeko antolatzen hasi dira herritarrak», *Berria*, 2024-01-09.
2. ↑
3. 1 2

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Nurdie Patrol wegunean. Kutsadura mota honi eskainitako webgunea.
Meskita Urdina
**Sultan Ahmed meskita** (turkieraz: *Sultanahmed Camii*) edo **Meskita Urdina** Istanbulgo meskita nazionala da. 1609 eta 1616 artean eraiki zuen Mehmet Ağa arkitektoak, Sinan ezagunaren ikasle batek, Ahmed I.aren garaian. Beste meskita askok bezala, fundatzailearen hilobia, madrasa bat eta ospitale bat dauzka.

Ezaugarriak
-----------

Hagia Sofia antzinako elizaren parean dago: biak lorategi bihurtutako espazio eder batez bananduta daude eta, Istanbuleko meskiten artean, 6 minarete dituen bakarra da.

Bere kanpoalde bikainak ez dio barnealde handiari itzalik egiten: hor, Izmirreko mosaiko eder talde batek tokiari giro berezia ematen dio.

Sinan Ibn Abdulmennan edo Mimar Sinan (turkierazko "*Sinan Arkitektoa*") edo, soilik, Koca Sinan ("Sinan Handia") otomandar gorteko arkitekto inperialen buruzagia izan zen (*mimarbashi*), eta hiru sultanen agindutara egon zen berrogeita hamar urtean, 1538 eta 1588 bitartean. Haren lanak otomandar inperioaren artearen bilketa bat dira (garai hartan gailenean zegoen) eta haren lorpen artistikoek Islamaren kontzeptu estetikoa irauli zuten.

21.043 azuleju jauregiko lantegietan egin ziren; bestetik, ehunka metro karratuko tapizak ehundegi inperialetan ehundu ziren eta oliozko lanparen kristalak atzerritik eraman ziren.

Bitxikeriak
-----------

Eraikina *Age of Empires* 2 joko ezagunaren mirarietako bat da.

Kanpo estekak
-------------

* Meskita barneko bisita birtuala (3D panoramak)
* Sultan Ahmet meskita
* Meskitako argazkiak azalpenekin
* Meskita Urdina
* Bereizmen Handiko argazkiak (Sultan Ahmed Camii)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q80541
* Commonscat Multimedia: Sultan Ahmed I Mosque

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132669049
* GND: 4252715-6
* LCCN: n92046853
* NKC: kn20140923020
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q80541
* Commonscat Multimedia: Sultan Ahmed I Mosque
Txinako abiadura handiko gaur egungo lineen mapa:     MaglevOhiko abiadura handiko trenak:     300-350 km/h
     200–250 km/h (Linea berriak)      200–250 km/h (Berrizturiko tarteak)      Abiadura handikoak ez diren bestelako lineak
**China Railway High-speed** edo **CRH** (txinera sinplifikatuz: 中国铁路高速; txinera tradizionalez: 中國鐵路高速; pinyineraz: Zhongguo Tielu Gaosu), Txinako Herri Errepublikako abiadura handiko tren sistema izendatzeko erabilitako izena da.

Burdinbidearen zabalera 1.435mm-koa da.

Ezaugarriak
-----------

Abiadura handiko trenak Bombardier, Kawasaki Heavy Industries, Siemens eta Alstomen trenen azpiegitura dute eta atzerriko enpresa hauek Txinako enpresekin sortutako elkarteen bidez eraiki zituzten trenak.

2000ko hamarkadan zehar abiadura handiko hainbat linea zabaldu dira batez beste 250 eta 300 kilometro orduko abiadurekin. 2009ko abenduaren 26an Guangzhou eta Wuhan hirien arteko linea zabaltzean momentu hartara arte munduan eraikitako linearik azkarrena jarri zen martxan, batez beste 350 kilometro orduko abiaduran bi hiriak elkartuz.

Nahiz eta tren moten artean aldaketak dauden, normalean tren batek zortzi bagoi eramaten ditu, bakoitzean 550 eta 650 pertsonentzako tokia dagoelarik.

Tren motak
----------

Tianjin CRH Station
* CRH1CRH1
* CRH2CRH2
* CRH3CRH3
* CRH5CRH5

Ikus, gainera
-------------

* Shanghai Maglev trena

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Txinako abiadura handiko tren sarearen eraikitzeari buruzko webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q765855
* Commonscat Multimedia: China Railway High-speed trains

---

 |

* Wd Datuak: Q765855
* Commonscat Multimedia: China Railway High-speed trains


| * i
* e
* a
   Abiadura handiko trenak |
| --- |
| *Abiadura handiko trena* • *Abiadura handiko burdinbidea* |
| Euskal Herrian | Euskal Y-a • Zaragoza-Iruña-Euskal Y burdinbideaTrain à Grand Vitesse • Automotrice à grande vitesse |
| Munduan | Acela Express • Alfa Pendular • Allegro • AVE • Arlanda Express • CRH • Eurostar • Express Intercity Premium • Flytoget • Frecciarossa • InterCityExpress • InterCity 125 • Intercity Direct • JR-Maglev • KTX • Lyria • Pendolino • Sapsan • Shanghai Maglev • Shinkansen • THSR • Thalys • Transrapid • X 2000 • YHT |
**Eduardo García de Zúñiga**, (Montevideo, 1867ko irailaren 30a – Progreso, 1951ko apirilaren 2a) ingeniari zibil etairakasle uruguaitarra da, zubi eta errepideetan espezializatua.

Jarduera akademikoa
-------------------

Ingeniari gisa lizentziatu zen Errepublikako Unibertsitatean 1892an. Europara bidaiatu zuen eta hainbat herrialde bisitatu zituen, goi-mailako matematikan, portuen eraikuntzan eta materialen saiakuntzan espezializatuta, Charlottenburgeko ( Berlin 1904-1905) Goi Eskola Teknikoan dagozkien ikastaroak jarraituz.

Ingeniaritza Fakultatean Goi Aljebra, Analisia eta Kalkulu Infinitesimaleko ikastaroak eman zituen. Ingeniaritza Fakultatean, Dekano izan zen hiru alditan eta funtsezko zutabea izan zen liburutegiaren bildumaren eraketan. Errepublikako Unibertsitateak Honoris Causa doktorea izendatu zuen 1941ean eta Ingeniaritza Fakultateak, ad-Honorem irakaslea.

Lanbide-jarduera
----------------

Jarduera tekniko luze eta emankorra izan zuen Herri Administrazioan, Ingeniarien Sail Nazionalean, Trenbideen Ikuskapen Orokorrean, Errepideen Administrazio Orokorrean, Portuen Administrazio Nazionalean, etab. Juan Storm ingeniariaren proiektuan parte hartu zuen, Rosario iaiaren gainean kokatua, Colonia departamenduko Villa La Paz-en (Uruguai), herrialdeko lehen altzairuzko autobide-zubia eraikitzeko. Ameriketako Estatu Batuetatik egitura metalikoa ekarria eta Monumentu Historiko Nazional izendatu zuten 2002an, aipatutako zubiaren ehungarren urteurrenean. Uruguaiko Ingeniarien Elkartearen sortzailea eta Uruguaiko Institutu Historiko eta Geografikoko kidea izan zen .

Lanak
-----

* Supresión de pasajes a nivel. Ingeniaritza Biltzar Nazionalean argitaratua: Centennial 1930 (Montevideo: 1931ko martxoaren 14-21).
* Leibniz, matemático. Fac. aldizkarian argitaratua. Gizakia. eta Zientziak, liburukia. 1, ez. 1947ko apirilaren 1a.
* Sobre coordinación de transportes.. Ingeniaritza aldizkarian argitaratua, liburukian. 32, zk. 1938ko 2a.
* Lección inaugural del curso de cálculo de probabilidades. Fak Buletinean argitaratua. Ingeniaritza, liburukia. 3, ez. 1938ko 5a.
* Newton. Unibertsitateko Batzar Aretoan 1940ko irailaren 18an irakurritako Biltzarrean argitaratua.
* Montevideoko Portuaren historia. José M. Fernández Saldañarekin elkarlanean. Ingeniaritza Fakultateko Liburutegiaren Katalogoa.
* Montevideoko Portuaren handitze proiektua. Uruguaiko Ingeniari eta Arkitektoen Elkargoaren aldizkarian argitaratua, liburukia. 6, ez. 47, 1912.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5819251
* Commonscat Multimedia: Eduardo García de Zúñiga

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 206164714
* SUDOC: 131860240
* autores.uy: 5429

 |

* Wd Datuak: Q5819251
* Commonscat Multimedia: Eduardo García de Zúñiga
|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  **Cincinnati Bearcats** |  |

 |
| **Maila** | NCAAko lehen maila |
| **Azpimaila futbol amerikarrean** | Football Bowl Subdivision (FBS) |
| **Konferentzia** | American Athletic Conference |
| **Apodo** | *Bearcats* |
| **Maskota** | *The Bearcat* |
| **Futbol amerikarreko estadioa** | Nippert Stadium(35.000 ikusle) |
| **Saskibailoi pabilioia** | Fifth Third Arena(13.176 ikusle) |
|  |

Bearcatsen hasierako logoa.
**Cincinnati Bearcats** (euskaraz: *Cincinnatiko Binturongak*) Ohioko Cincinnatiko Unibertsitateko kirol taldea da. Bearcatsen kirol talde ezberdinek NCAAk antolatutako lehiaketa unibertsitatarioetan parte hartzen dute eta American Athletic Conference konferentziako kide dira 2013etik.

Bearcatsen saskibaloi taldea bere historian zehar nahiko ezegonkorra izan da. Garairik oparoena 1950eko hamarkadaren amaieran eta 1960ko hamarkadaren hasieran izan zen, Bearcatsak jarraian bost Final Four jokatu zituztenean. Oscar Robertson baseak nazioa lideratu zuen saskiratzeetan 1957-1958, 1958-1959 eta 1959-1960 denboraldietan, eta batez beste 33,8 puntu lortu zituen partiduko bere karrera unibertsitarioan zehar.

Alabaina, Cincinnatik soilik 1961 eta 1962ko NCAAko lehiaketak irabazi zituen, biak Ohio State Buckeyesen aurka, Robertson graduatu ondoren. 1970eko hamarkadan taldea birsortu egin zen, baina hurrengo hamarkadan berriz erori zen eta 1990eko hamarkadan berriz bizitu zen, 1992ko Final Fourrera iritsiz, Michigan Wolverines taldearen aurka kanporatua geratuz. Unibertsitate honetatik saskibaloi jokalari bikainak irten dira, jada aipatutako Robertson eta Kenyon Martin kasu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2892868
* Commonscat Multimedia: University of Cincinnati athletics

---

 |

* Wd Datuak: Q2892868
* Commonscat Multimedia: University of Cincinnati athletics
NASAko Nazioarteko Espazio Estazioko Harmony modulua eraikitzea.
 NASAko AIM satelite artifiziala .
**Industria aeroespaziala** aireontzieak (hegazkinak, helikopteroak, tripulaziorik gabeko aire-ibilgailuak, misilak, etab.), espazio-ontziak eta suzirieak, baita lotutako ekipamendu espezifikoak ere (propultsioa, nabigazio-sistemenak, etab.) diseinuaz, fabrikazioaz, merkaturatzeaz eta mantentzeaz arduratzen den industria da. Aeronautika, automobilgintza eta espazio industriaren sektore ekonomikoaren jardueretako bat da. Sektore hauek oso lotuta daude material militarra hornitzeko jarduerekin, eta horren ondorioz helburu suntsitzaileetarako erabiltzearekin. Industria aeroespaziala aeronautika jarduerak kanpo-espaziorako hegaldietan aplikatzea da, zeinen defentsarako aplikazioak helburu militarrak dituen.

Europar Batasunean, Airbus, BAE Systems, Thales, Dassault, Saab eta Leonardo enpresek industria aeroespazialen eta ikerketaren ahaleginaren zati handi bat ordezkatzen dute, Europako Espazio Agentzia teknologia aeroespazialen eta produktuen kontsumitzaile handienetako bat baita. Errusian, konpainia aeroespazial handienak Oboronprom eta United Aircraft Corporation dira, Mikoyan, Sukhoi, Iliushin, Tupolev, Iakovlev eta Beriev.

Estatu Batuetan, Defentsa Saila eta NASA dira teknologia eta produktu aeroespazialen kontsumitzaile handienak. Boeing, United Technologies Corporation, Arkab Inc, Lockheed Martin eta SpaceX enpresak ahalmen eta aurrerapen aeroespazialen fabrikatzaileen artean daude.

Mundu osoko industria aeroespazial zibilerako toki garrantzitsuak hauek dira: Seattle (Boeing), Hawthorne (SpaceX) eta Kent (Blue Origin) Estatu Batuetan, Kalifornia, Montreal Kanadan (Bombardier), Tolosa Frantzian eta Hanburgo Alemanian (biak Airbus/EADS), Ingalaterrako ipar-mendebaldea eta Erresuma Batuko Bristol (BAE Systems, Airbus eta AgustaWestland), baita Brasilgo São José dos Campos ere, Embraerren egoitza dagoen tokian, Perun SEMAN kokatuta dago.

kanpoko estekak
---------------

* Industria Aeroespazialeko Elkartea
* industria aeroespazialen ekarpenak
**Hanna Neumann**, ezkongabetan **Hanna von Caemmerer** (Lankwitz, 1914ko otsailaren 12a - Otawa, 1971ko azaroaren 14a), matematikari alemaniarra izan zen, HNN luzapena deritzonaren eta bere izena daraman aieru baten egilea.

Biografia
---------

Lankwitzen jaio zen, gaur egun Berlinen (Alemania) dagoen herrixka batean. 1932an, Berlingo Unibertsitatean matrikulatu zen matematika ikasteko, eta lehen urtean senarra izango zena ezagutuko zuen, Bernhard Neumann matematikaria. Hala ere, haien arteko harremana hautsi egin zen nazismoaren gorakadarekinbatera. Bernhard judua zen eta Alemaniatik alde egin zuen Cambridgeko Unibertsitatean ikasten jarraitzeko (Erresuma Batua). Hanna, orduan, juduen lan akademikoaren suntsipenaren aurka borrokatzen ziren taldeetan sartu zen, eta horrek lan- eta ekonomia-arazoak ekarri zizkion.

Bere ikasketan 1931 urtean amaitu zituen eta Gotingako Unibertsitatean hasi zuen tesia, baina bi urte geroago, Ingalaterrara joan zen Bernhardekin elkartzeko, eta harekin harremanetan egon zen epistolar bidez. Urtebete geroago ezkondu ziren Cardiffen (1938).

Senar-emazte matematikariok Oxfordera joan ziren. Han, Hannak talde-teorian jarraitu zuen tesia, Olga Taussky-Todd algebristaren zuzendaritzapean, doktoregoa 1944an lortuz. 1940an, nazionalitate britainiarra eskuratzen dute eta unibertsitatean eskolak eman ditzake. 1963an, senar-emazteak Australiara joan ziren, eta Australiako Unibertsitate Nazionalean lortu zuten plaza irakasle titular gisa.

1957 urtean Hanna Neumannek taldeen teorian bere aierua esan zuen, eta Joel Friedmanek eta Igor Mineyevek modu independentean egiaztatu zuten 2011n.

Otawan hil zen garuneko aneurisma batetik, 1973an, hiri horretara hitzaldu batzuk ematera joan zelako.

10 doktoretza-tesi zuzendu zituen; baita Peter Michael Neumann matematikariaren ama izan zen.

Bere lanik ezagunena 1967an argitaratu zen Varieties of *Groups* da. Ohorezko oroimen australiar ugari jaso zituen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2
2. ↑    *Copia archivada.* .
3. ↑    *Copia archivada.* .

Kanpo estekak
-------------

* Australian Dictionary of biography

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q71633
* Commonscat Multimedia: Hanna Neumann

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 24675291
* ISNI: 0000 0001 0879 742X
* BNF: 12343640d (data)
* GND: 117716871
* LCCN: no2003110764
* NLA: 35380769
* CiNii: DA10044002
* SNAC: w6708c68
* SUDOC: 032399480
* BIBSYS: 1065998
* MGP: 53256
* Open Library: OL5122512A

 |

* Wd Datuak: Q71633
* Commonscat Multimedia: Hanna Neumann
Umeak oinbusean (Praga)
Oinbus panela Italian
**Oinbusa** eskola garraio mota bat da, non ikasle talde bat (haurrak) autobus baten antzera elkarrekin oinez doazen, helduen laguntzarekin. Normalean, bi helduk lagunduta ("gidari" batek gidatzen du eta "laguntzaile" batek jarraitzen du), aurretiaz finkatutako ibilbide batean zehar ibiltzen dira eskolara, eskola-autobusaren ibilbidearekin antzekotasun batzuk dituztela. Benetako autobus batek bezala, oinbusek ibilbide finkoa dute, "autobus-geralekuak" dituztenak.

Hauek dira helburu nagusiak:

* Ibilgailu motordunen erabilera mugatzea
* Ikasleen osasuna, oreka fisikoa eta mentala sustatzea
* Ingurumena zaintzen aktiboki parte hartzen ari direla kontzientziatzea
* Egunero jarduera fisikoa egiteko ohitura ematea, neke-arriskurik gabe.

Beraz, ekonomia-, hezkuntza-, ingurumen- eta osasun-arloak aldi berean biltzen ditu.

Ikasleak urrutiegi badaude, beste garraiobide iraunkorrago batzuekin konbina daitezke, hala nola garraio publikoarekin edo bizikletarekin. Azken kasu horretan, **bizibus** izeneko ekimenak jarri dira martxan.

Eskola bideak
-------------

*Eskola bideak* ikasleen ibilbide nagusiak dira, eta herri askotan ondo definituak daude, haurren eguneroko joan-etorriak ahalik eta seguruenak izan daitezen. Oinbusa ez bezala, ez da garraio sistema, baizik-eta ikuspegi orokor bat. Horretarako, beharrezkoa da biztanleriaren zenbait sektore koordinatzea toki-mailan (irakasleak, ikasleak, elkarteak, familiak, merkatariak, udala eta abar), sektoreen arteko lana eginez.

Leku askotan, eskola-bideei buruz hainbat egitasmo daude. Hauei esker, haurrek etxetik eskolarako bidea oinez, patinetearekin, bizikletaz edo garraio publikoan eta modu autonomoan egitea erraztu nahi da. Halaber, kaleetan segurtasunez eta autonomiaz mugitu ahal izatea eta espazio publikoaren erabilera eta gozamena berreskuratzea.

Eskola bideen helburuak hauek dira, besteak beste:

* ikasleek bizimodu aktiboagoa izatea, eta ez hain sedentarioa, osasuna hobetzeko.
* haien autonomia areagotzea eta seguruago sentitzea kalean, kalea ezagutzen eta zaintzen ikasiko baitute.
* mugikortasun iraunkorreko ereduak eskuratzea, batez ere ibilgarritasuna.
* heldu-erreferentzia gehiago izatea, eta gizarte-sarea indartzea.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Alex.  (2014-10-22). *Oinbusa: eskolara oinez joateko ekimenak.*  Consumer (Noiz kontsultatua: 2022-O6-16).
2. ↑   Xalba Ramirez.  (22-06-10). *Haurrek eskolara "modu seguruan" joateko eskubidea aldarrikatu dute Zuhaiztin.*  Irutxuloko Hitza (Noiz kontsultatua: 22-06-19).
3. 1 2   Osasun Sustapena, Osasun Saila: Beatriz Nuin, Aitziber Benito eta Yon Sorarrain..  (2016). (pdf) *Eskola-bideak.*  Eusko Jaurlaritza (Noiz kontsultatua: 2022-06-18).
4. ↑  Eskola bideak, Eusko Jaurlaritza (noiz kontsultatua: 2022-06-18)

Ikus, gainera
-------------

* Ibilgarritasun

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q631012
* Commonscat Multimedia: Walking bus

---

 |

* Wd Datuak: Q631012
* Commonscat Multimedia: Walking bus
**Didaktika** ikasketa-prozesuan erabiltzen diren praktiken multzoa da. Irudian, haur batzuek geometria ikasteko darabilten jostailu didaktikoak agertzen dira.
**Didaktika** hezkuntzaren teknikak eta praktikak aztertu eta garatu egiten dituen pedagogiaren arlo aplikatua da, pedagogiak emandako teoria eta helburuei jarraiki. **Didaktiko** izenondoak ikaskuntzarako egokia den prozedura edo materialari egiten dio erreferentzia. Pedagogiak hezkuntza sistema osotu moduan aztertzen duen arlo teorikoa izanik, didaktikak zehaztu egiten ditu ikasketa- eta irakaskuntza-prozesurako egokienak diren metodoak eta baliabideak.

Didaktikak bi ikuspegietatik azter daiteke: ikuspegi estatiko eta deskribatzaile batetik, aztertu soilik egiten ditu ikasketa-irakaskuntza praktika zehatzak; ikuspegi dinamiko, aktibo eta eragile batetik, berriz, didaktikak garatu egiten ditu praktika horiek, ikasketa-prozesurako proposamenak eginez eta erabakiak hartuz, pedagogia-sistemak ezarritakoari jarraiki.

Bere baitan hainbat arlo biltzen ditu didaktikak, ikaslea nor den eta irakatsi beharrekoa zer den. Horrela, didaktika orokorrak ikasketa- irakaskuntza-prozesu orotan jarraitu beharreko metodoak biltzen ditu. Didaktika diferentzialak ikasleen ezaugarriei eta egoerei buruz aztertzen du hezkuntzaren praktika. Didaktika bereziak ikasi beharreko gaiari buruz ikertzen ditu praktika zehatzak (matematikaren didaktika, esaterako). Azkenik, didaktika teknologikoak ikasketan erabilitako baliabide teknologikoak aztertzen ditu.

Didaktikaren historia
---------------------

Irakasle eta ikaslearen arteko elkarrizketa, hezkuntza praktika klasiko bat.
Pedagogiatik teknika didaktikoetara
Sokrates filosofoak didaktika asmatu zuen lehena izan zela esan daiteke. Galdera eta erantzunen bitartez burutzen zuen metodo dialektikoaz ikasleak berak heldu beharreko ondorioetara heltzen zen. Sokratesentzat solasaldi hauen helburua guztiz didaktikoa bazen ere, historian zehar filosofian maiz erabilitako metodoa izan da. Platonek ere metodo bera erabili zuen *Errepublika* lanean.
Erdi Aroan zehar, monasterioek, gremioek eta unibertsitateek euren metodo didaktikoak garatu zituzten. Comeniusi zor zaio, ordea, didaktikaren lehenengo lan sistematikoa 1657 urtean plazaratu zuen *Opera didactica omnia* ("Ikasketa-prozesu orori buruzko idazlana") lanarekin.

Ikus, gainera
-------------

* Curriculum.
* Eskola.
* Etxeko lan (eskola).
* Gaitasun (hezkuntza).
* Hezkuntza.
* Hezkuntza sistema.
* Ikaskuntza dialogiko.
* Ikuspegi komunikatibo.
* Konstruktibismo.
* Pedagogoen zerrenda.
* Problemetan oinarritutako ikaskuntza.
* Proiektuetan oinarritutako ikaskuntza.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7921
* Commonscat Multimedia: Didactic method

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX4576355
* BNF: 12331675c (data)
* GND: 4070463-4
* NKC: ph114316

 |

* Wd Datuak: Q7921
* Commonscat Multimedia: Didactic method
**Frank Aranguren** (izen osoa, **Frank Dominic Aranguren Mayo**; La Puente, Kalifornia, 1927ko urtarrilaren 13 - Chico, Kalifornia, 2013ko maiatzaren 27) Ameriketako Estatu Batuetako Marineen Gorputzean aritu zen eusko-estatubatuarra izan zen.

Biografia
---------

Kaliforniako La Puente hirian jaio zen. Aita Severiano Aranguren Tabar zen, Erromantzatuko Domeñu herrian jaioa eta ama María Mayo Baliza, San Juan Capistranon jaioa baina Izaban jaiotako aita zuena. 

17 urte zituela, administrazioak jarritako traba guztiak gainditu zituen eta boluntario gisa eman zuen izena Ameriketako Estatu Batuetako Marineen Gorputzean, bere hiru anaia handiagoen (Angelo, Joe eta John) pausoak jarraituz. Horiek ere Bigarren Mundu Gerran aritu ziren, eta jada etxean ziren, beterano gisa. Hala ere, gerra amaitu zen jada izena eman zuenerako. Kaliforniako Barstow kuartelean aritu zen, eta laster lizentziatu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Frank Aranguren in the 1940 Census | Ancestry®» *Ancestry.com* (Noiz kontsultatua: 2023-10-30).

Kanpo estekak
-------------

 Biografia hau Sancho de Beurko Elkarteak egindako *Fighting Basques: Memoria de la Segunda Guerra Mundial* ikerketa proiektuaren parte da. Gehiago jakiteko: 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q122732106

 |

* Wd Datuak: Q122732106
**Tankredo** (Lecce, 1138 - Palermo, 1194ko otsailaren 20a) Siziliako erregea izan zen 1189tik 1194ra.

Roger III.a Apuliakoaren eta bere maitale Emmaren seme bastardo izan zen. Amaren aldeko aitonarengandik Lecceko konde titulua jaso zuen. 1161eko martxoaren 9an bere osaba Simon Tarantoko Printzearekin elkartu zen eta Errege Jauregia inbaditu zuten, Gilen I.a erregea eta Margarita erregina eta haien semeak atxilotu zituzten eta musulmanen hilketa bultzatu zuten. Matxinadak porrot egin zuen eta Tankredo Konstantinoplara erbesteratu zen. 1166an itzuli zen Siziliara, Gilen II.a lehengusua errege berria koroatu zutenean.

1174an flota bat zuzendu zuen Egiptoren aurka, baina Siziliara itzuli zen Saladino agertu ondoren. Hurrengo urteetan flotak zuzendu zituen Bizantziar Inperioaren eta Zipreren aurka, eta Lecceko gobernadore izendatu zuten.

119an Gilen II hil ondoren Tankredo matxinatu egin zen eta bere burua errege aldarrikatu zuen. Hurrengo urtean koroatu zuten. 1190ean, Siziliara gurutzatuen armada batekin iritsitako Rikardo I.a Ingalaterrakoarekin akordio bat sinatu zuen.

Rikardorengandik libratu ondoren, bere izeba Konstanzari aurre egin behar izan zion, Siziliako tronua eskatzen baitzuen, eta harekin borroka luze bat izan zuen, Konstanza harrapatzearekin amaitu zena.

Sibila Acerrakoarekin ezkondu zen eta Roger III.aren eta Gilen III.aren gurasoak izan ziren.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q468653
* Commonscat Multimedia: Tancred of Sicily

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 237051735
* ISNI: 0000 0003 7040 365X
* GND: 118620703
* LCCN: n83012602
* SUDOC: 028515927
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q468653
* Commonscat Multimedia: Tancred of Sicily
St Peter's Church, Marlow: hemen gordetzen da erlikia.
**Done Jakue apostoluaren eskua** XII. mendean Matilda enperatrizak Ingalaterrara eramandako erlikia kristau bat da, ezker esku bat, egoera momifikatuan gordea, ustez Jakue apostoluarena.

Historia
--------

Veneziako 8. mendeko testu batzuetan aipatua omen da, eta geroago, Sakro Inperioko enperadoreen jabetza izan zen. Horietako batek, Henrike V.ak, alabaren dotearen parte gisa bidali zuen Matildarekin Ingalaterrara erregina bihurtzeko bidali zuenean. Matildak Ingalaterrako Readingeko Abadiaren esku utzi zuen erlikia; ondoren, bere semearengandik hasita, Plantagenet dinastiaren agintea hasi zen.

1539an, Ingalaterrako erreforma protestante eta anglikanoarekin, monasterioen disoluzioa gertatu zen (eta era berean, santuen erlikien gurtza katolizismoaren estigma gisa markatua geratu zen), eta Readingeko monje ingelesek eskua ezkutatu egin zuten burdinazko kutxa batean, Abadiaren paretetan. Langile batzuek indusketa batean aurkitu zuten 1786an eta Readingeko Museora eraman zuten. 1840an J. Scott Murrayri saldu zioten, eta Danesfieldeko bere etxean jarri zuen kapera pribatuan. 1882an hil ondoren, Marloweko San Pedro eliza katolikora eraman zuen, gaur bertan han gordetzen delarik.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, ingelesezko wikipediako «Hand of St James the Apostle» artikulutik itzulia izan da, 2022-12-10 data duen 1126716835 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2022-12-10 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.

1. ↑   **(Ingelesez)** «Mummified hand of St James is returned» *Reading Chronicle* 2011-07-31 (Noiz kontsultatua: 2023-05-21).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Mummified hand of St James is returned» *Reading Chronicle* 2011-07-31 (Noiz kontsultatua: 2023-05-21).
3. ↑   Jones, Dan.  (2012). «Hunt for a heir» *The Plantagenets: the kings who made England.*  HarperPress ISBN 978-0-00-747973-3. (Noiz kontsultatua: 2023-05-21).
4. ↑  Living the History: Empress Matilda and the Hand of St. James, accessed September 2017

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18348206

 |

* Wd Datuak: Q18348206