recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Lactarius citriolens*

Sinonimoa: *Lactarius cilicioides*

Kolikoak eta digestio arazoak eragin ditzake.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 6 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, zuri-okre-horixka kolorekoa, kolore bereko irtengune ezkatatsu batekin apaindua ertzerantz, baina gero okre ilungora, okrera edo gorri-okre kolorera pasatzen da, zabaldua, erdian hondoratua, ertza beherantz biribildua, batzuetan eremu zirkularrekin.

**Orriak:** Zurixka-horixkak, itsatsita, pixka bat dekurrenteak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 3 eta 4 cm bitarteko garaierakoa eta 1 eta 2 cm bitarteko lodierakoa, zilindrikoa, labur samarra, zurixka, ia betik zulotxoekin, *Lactarius scrobiculatus* delakoak izaten dituen bezalakoekin.

**Haragia:** Zurixka, limoi-azalaren usaina izaten du. 

**Latexa:** pixka bat krema itxurakoa, zuria, nahiko azkar herdoiltzen da eta kolore horia hartzen du. Akre samarreko zaporea 

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac" "lactis" esnetik dator, esneari dagokio. Latexa jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean. *Citriolens* epitetoa latinetik dator, zedro, esan nahi duen "citreus" hitzetik eta usaintsua, esan nahi duen "olens" hitzetik. Bere usainagatik.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Lactarius resinus* delakoarekin nahas daiteke, honek, azala, orban horixkekin zuri kolore bakarrekoa du, eta latexak portaera bera du. *Lactarius pubescens* txikiagoa da. *Lactarius intermedius*, ile gutxiagokoa da, ez du eremu zirkularrik, azala laranja-horixka kolorekoa, orri adnatuak ditu eta hanka eskrobikulatua, izeien azpian ateratzen da. *Lactarius escrobiculatus* espezieak zulo gehiago ditu oinean.

Sasoia eta lekua
----------------

Uda amaieran eta udazkenean. Pinuen azpian. Lurzoru karedunetan. Urria.

Banaketa eremua
---------------

### Erreferentziak

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 82 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 310 or. ISBN 84-282-0541-X (T.3). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
**Sebastian Gabriel Borboikoa** (Rio de Janeiro, 1811ko azaroaren 4a – Paue, 1875eko urtarrilaren 13a), jatorrizko izena *Sebastião Gabriel Maria Carlos João José Francisco Xavier de Paula Miguel Bartolomeu de S. Geminiano Rafael Gonzaga*, Espainia eta Portugalgo infantea izan zen.

Biografia
---------

Sebastian Gabriel Borboi‑Bragantzakoa Brasilen jaio zen 1811n. Bere ama Beirako printzesa zen eta umea jaio eta bi urtera alargun gelditu zen. Espainiako gortean ohi zenerako oso heziketa zabala izan zuen. Amarekin eta izebarekin (Don Karlos infantearen lehen emaztea) iritsi zen Espainiara.

Jakin min kultural handia zuen eta alor askotan aritu zen: idazkuntzan, pinturan eta litografian, esate baterako. Liburutegi bikaina bildu zuen, fisika kabinete handi bat sortu zuen eta margolan bilduma zabala osatu zuen. Bere inprimategian bi egunkari plazaratu zituen: *El Lagarto* eta *La Mariposa*.

Erraz moldatzen zen bost hizkuntzatan, intelektualen tertuliatxo bat bildu zuen bere inguruan eta Madrilgo artista askoren mezenasa izan zen.

Fernando VII.a hiltzean Erromara joan eta 1835 urte amaieran Don Karlosen tropekin bat egin zuen. Bilboko bigarren setioan parte hartu zuen, eta Lutxanako porrotaren ondoren, erregegaiak Iparraldeko armadako buru izendatu zuen. Espartero eta Sarsfield jeneral liberalen aurka borrokatu zen.

Armada berrantolatu eta gero, garrantzi handia izan zuen Oriamendiko garaipenean, martxa izugarri gogor baten ondoren bere tropak garaiz iritsi baitziren Britainiar Legio Laguntzailea Donostiako aldirietan suntsitzeko.

1837 urte hartako maiatzean, Erregearen Espedizioko buruzagi militar izendatu zuen Don Karlosek. Aragoin, Maestrazgon eta Gaztelan barrena ibili zen, Madril inguruetara iritsi ondoren. Espedizio hark porrot egin zuen, baina arrazoi politikoengatik, ez militarrengatik, alegia, ez zela infantearen errua izan, baina, halere, porrot hura eta gero, armada karlistako buruzagitzatik kendu zuten.

Erregegaiaren ondoan jarraitu zuen, Bergarako Ituna sinatu eta penintsulatik joan ziren arte. Napoliko Gortean finkatu zen, eta hantxe bizi izan zen harik eta handik hogei urtera Elisabet II.ak karlistei amnistia eman eta Espainiara itzuli zen arte.

1868ko Iraultzaren ondorioz erregina erbeste aldera zihoanean, infanteak bere burua eskaini zion Donostian, Elio eta Férula militar karlistekin batera, iraultzaileen aurka borrokatzeko. Erbestera itzuli zen eta bere azken urteetan bi dinastiak, karlistak eta Elisabet II.a tronutik kendu berria, adiskidetzeko ahaleginetan ibili zen. Biriketakoak jota hil zen Pauen 1875ean, Bigarren Karlistadaren erdi erdian.

Erreferentziak
--------------

* Edukiaren zati bat Gipuzkoa Kultura webgunetik hartu da, webgune haren egile eskubideen jabe den Gipuzkoako Foru Aldundiak Creative Commons Aitortu-PartekatuBerdin 3.0 (CC-BY-SA 3.0) lizentziarekin argitaratu baitu (ikus webguneko oharra).

Kanpo estekak
-------------

* XIX. mendeko historia militarra Euskal Herrian. ON SEBASTIAN INFANTEA. Gipuzkoakultura.[*Betiko hautsitako esteka*] CC-BY-SA lizentziapean eginiko lana.
**Parabellum** Barakaldon sortutako Punk-Rock taldea da eta Juan Carlos Lera, Lino Prieto, Josu Korkostegi eta Txetxu Martínezek osatzen dute.

Ibilbidea
---------

Beren lehen kontzertua, Barakaldon eman zuten 1985ean eta bi urte geroago, 1987an, beren lehen diskoa kaleratu zuten, "*No hay opcion*" izenekoa. Geroago, Suitzatik kontzertuak ematen ari zirela, haien bigarren diskoa grabatu zuten, "*Bronka en el bar*" izenekoa. Honekin arrakasta handia izan zuten eta ezagunak izaten hasi ziren. Taldearen momenturik onenak izan ziren eta hori aprobetxatzeko, "*Envenenado*" izeneko bideoa grabatu zuten 1992an.

Geroago, beste disko bat atera zuten kalera, "*Hace falta?*" izenekoa. Haien unerik handiena zen eta abesti batzuek fama itzela lortu zuten, adibidez "*La locura*" izenekoak, hau, Euskadi Gazteako Top Gaztean lehenengo postuan egon zen 6 astez. 1994ean, "*Txarriboda*" izeneko diskoa argitaratu zuten. Honek ez zuen aurrekoak bezain harrera hona izan baina hala ere taldeak arrakastarekin jarraitu zuen.

3 urte geroago, taldeak, Espainia osora jauzia eman nahi izan zuen eta horretarako, "*Zero records*"ek fitxatu zuen. Diskoetxe berri honekin, "*Adelante sin cabeza*" izeneko diskoa kaleratu zuten eta oso kritika onak jaso zituen. Hala ere, egoera politikoa ez zen batere ona eta bolada txarra ari zen pasatzen. Espainiako komunikabideek, boikotarekin jarraitzen dute eta nahiz eta kontzertu nahiko arrakastatsuak ematen jarraitu, taldearen promozioa gero eta zailagoa egiten da. Horrek, Txetxu eta Lerak taldea uztea ekarri zuen 1998an.

Orduan taldean eten unea egin eta Josu eta Lino, beste talde batzuetan hasi ziren, hala nola, "*Serie Z", "MCD", "Segismundo Toxicomano*"...

Bost urte geroago, Josuk, Linok eta Lerak, berriro elkartzea proposatu zuten garai zaharrak gogoratzeko. Nahiz eta Txetxuren falta izan, Pedrok hartu zuen bere lekua eta horrela zuzeneko bat eskaini zuten lehenago ikusi zutenek gaztetzeko eta ikusi ez dutenek aukera izan zezaten.

Diskografia
-----------

* *No hay opción* (1987, Discos Suicidas)
* *Bronka en el bar* (1991, Gor)
* *Hace falta...?* (1993, Gor)
* *Txarriboda* (1994, Gor)
* *Adelante sin cabeza* (1998, Zero Records)
* *Envenenado* (2002, Gor), abesti onenen bilduma
* *Un día cualquiera* (2003, Fundación Tortuga), zuzenekoa

Tributoa
--------

2006an Santo Grial disketxeak *Tributo a Parabellum* diska kaleratu zuen. Bertan 17 taldek Parabellumen kanten bertsioak egin zituzten eta Parabellum berak abesti berri bat atera zuen, *Barakaldo*. CD-az gain DVD bat ere bazekarren Parabellumen historiako argazkiak, bideoklipak, elkarrizketak eta abar zituena.

Kanpo, loturak
--------------

* Taldearen webgune ez-ofiziala

Ikus, gainera
-------------

Frantzian ere bada *Parabellum* izenako musika taldea, punk-rock musika egiten dutena. Talde hau 1983an sortu zen eta 1991an banandu, nahiz eta 1998an berriz elkartu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9055280
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157310432

 |

* Wd Datuak: Q9055280
**Berritzegunea**k ikastetxeei eta irakasleei Prestakuntza eta Hezkuntzaren Berrikuntzan laguntzeko Euskal Autonomia Erkidegoko zentroak dira. 2001. urtean sortu ziren EAEko 6ko 15/2001 Dekretuaren bidez. Hezkuntza sistemaren beharkizunetara eta berarekiko giza eskakizun berrietara moldatzen laguntzeko sortu dira. Berritzeguneak eskualdeka eta lurraldeka eratzen dira, eta unibertsitatez kanpoko irakaskuntza-mailetara zuzentzen dira.

2009. urtean Berritzegune Nagusia sortu zen, (ikus EAEko 40/2009 Dekretua).

Funtzioak
---------

* Aholkularitza.
* Prestakuntza.
* Esperimentazioa eta ikerketa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «15/2001 DEKRETUA, otsailaren 6koa, Prestakuntzan eta Hezkuntzaren Berrikuntzan Laguntzeko Zentroak (Berritzeguneak) sortzen dituena, Hezkuntzarako Laguntza Zerbitzu gisa.» *www.legegunea.euskadi.eus* (EHAA) 2012-07-27 (Noiz kontsultatua: 2020-02-21).
2. ↑    *40/2009 Dekretua.*  EHAA.

Kanpo estekak
-------------

* Berritzeguneen webgunea
* Gasteizko Berritzeguneen webgunea
* Hezkuntza, Hizkuntza Politika eta Kultura Saila

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255066

 |

* Wd Datuak: Q12255066
**Rosana Arbelo Gopar** ( Arrecife, Lanzarote, Kanariar Uharteak , 1963ko urriaren 24a ), **Rosana** izenarekin artistikoki ezaguna, espainiar kantautorea da. *Lunas rotas* albumetik *El talisman* bere abestiarekin egin zen ezaguna. Hainbat sari jaso ditu, album berri onenaren saria, emakumezko bakarlari onenaren saria eta emakumenzko artista latina onenaren saria. Mundu osoan 10 milioi ale baino gehiago saldu ditu.

Biografia
---------

Rosana Lanzaroten jaio zen eta Kanariar Uharteetan bizi zen. Zortzi anaien familiako gazteena da.

5 urterekin aitak lehen gitarra eman zion eta 8 urterekin bere lehen abestia konposatu zuen.

20 urte zituela Madrilera joan zen eta han harmonia eta gitarra ikasi zituen.

Azúcar Moreno espainiar bikoteak Rosanak konposatutako "Ladrón de Amores" abestia grabatu zuen. 1994an, Esmeralda Graok abestu zuen Rosanak sortutako "Fuego y Miel" kantua. Abesti honek lehen postua lortu zuen. Benidormeko Zine jaialdian. Ordutik aurrera bere konposizioak artista asko interesatzen hasi zen.

1996 urtearen hasieran, lagunek bultzatuta, bere konposizioak berak kantatzea erabaki zuen. MCAra, demo bat bidali eta bere lehen grabazio kontratua lortu zuen.

Diskografia
-----------

### *Estudioko albumak*

**Estudioko albumak**| Urte | album | Kopiak saltzen dira |
| --- | --- | --- |
| 1996 | *Lunas rotas* | 3000000 |
| 1998 | Luna nueva | 1600000 |
| 2001 | *Rosana* | 900 000 |
| 2005 | *Magia* | 100 000 |
| 2009 | A las buenas y a las malas | Ez zegoen ziurtatuta |
| 2011 | *Buenos días, mundo!* | Ez zegoen ziurtatuta |
| 2013an | *8 lunas* | Ez zegoen ziurtatuta |
| 2016an | *En la memoria de la piel* | Ez zegoen ziurtatuta |

### *Zuzeneko albumak*

* 2003: *Marca registrada*

### *Konpilazioak eta edizio bereziak*

* 2005: *Grandes éxitos*
* 2005: Más Magia

### *Kutxa multzoa* eta *Digipacka*

* 2007: De casa a Las Ventas
* 2009: ***Todas Rosana***

Liburuak
--------

* **Rosana** : *Material sensible*. Abestiak eta olerkiak

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

* Canal de Youtube Rosana Oficial
* Rosana erabiltzailearen profila, Twitter zerbitzuan
* Rosana erabiltzailearen orria, Facebook zerbitzuan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q450901
* Commonscat Multimedia: Rosana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87099237
* ISNI: 0000 0001 0815 3595
* BNE: XX1320370
* BNF: 140072019 (data)
* GND: 135072239
* LCCN: n2004070545

 |

* Wd Datuak: Q450901
* Commonscat Multimedia: Rosana
Fraisoro etxea, 20. mendea, Zizurkil.
**Haur abandonatuen etxeak** edo **inklusak** (Hego Euskal Herriko hitza) haurdunaldi desiratu gabeen ondorioz abandonatutako haur jaioberriak utzi eta hezteko erakundeak ziren, elizarekin lotuak kasu batzuetan, eta 18. eta 19. mendeetatik aurrera, erakunde publikoen ardura zirenak. Etxe hauek eta beste askok jaioberrientzako tornuak izaten zituzten, umeak bertan utzi ahal izateko. 

Esate baterako, Gipuzkoan, 1804tik aurrera, erakundeek antolatu zuten zen utzitako haurren bilketa, eta horretarako lau inklusa prestatu ziren, Donostian, Tolosan, Bergaran eta Azpeitian. 100 urteren buruan, sistema hori erakunde bakar zentralizatu batekin ordezkatu zen Gipuzkoan, Fraisoroko Sehaska Etxea sortu zenean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Aldizkaria, Hik Hasi. «Historiako zertzeladak: Gipuzkoako Fraisoro sehaska etxea» *www.hikhasi.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-09-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5474633
* Commonscat Multimedia: Foundling Hospital

---

 |

* Wd Datuak: Q5474633
* Commonscat Multimedia: Foundling Hospital
**Federico Montaner Canet** (Iruñea, 1874 - Donostia, 1938) topografoa eta militarra, Francoren estatu kolpearen alde eta errepublikaren aurka jarri zen 1936an. Defentsa Batzorde Nazionala erakundearen partaidea izan zen.

Biografia
---------

Espainiako armadaren topografo garrantzitsuena izan zen. 1904an Espainia eta Frantzia arteko mugak zedarriztatzen ibili zen. 1922a, armada teniente-koronela bezala, Iruñean zegoen Pirinioetako Batzorde Geografikoaren burua izan zen. Eusko Ikaskuntzarako, bestetik, 1922an argitaratu zen Euskal Herriko mapa kartografikoa egin zuen, 1:200.000 eskalan; 1926an, eskala berean, Nafarroakoa prestatu zuen.

1927ko uztailean Marokora bidali zuten, Marokoko Protektoratu Espainiarraren txosten topografikoa egiteko. Lan horretan beste militar-topografo ospetsuekin aritu zen: Joaquín de Ysasi-Ysasmendi, Rafael Alfonso de Villagómez, Manuel García-Baquero eta Luis de Lamo Peris. Lan garrantzitsu honek 20.000 km² zabalerako lurraldea aztertu zuen. Batzordearen burua bezala, Afrikan 1935arte egon zen.

Armadaren zati handi batek Espainiako Bigarren Errepublikaren aurkako estatu kolpean parte hartu zuen. Uztailaren 18an Montaner Iruñean zegoen, 5. Dibisioaren estatu nagusiaren burua bezala. Bera, Emilio Mola jeneralaren agindupean aritu zen. Uztailaren 24ean Burgosen faxistek Defentsa Batzorde Nazionala sortu zutenean Montanerrek idazkari moduan lan egin zuen, koronel graduarekin. Batzordea urrian desegin zen eta Francok Muntaner Gerra Idazkaritzaren nagusia eta Donostiako gobernadore militarra izendatu zuen. Gipuzkoako hiriburuan hil zen 1938ko urtarrilaren 5ean.

Gerra krimenetan inputatuta
---------------------------

2008an, Baltasar Garzón epailak frankismoaren hogeita hamabost goi-karguen aurkako sumarioa ireki zuen, tartean Montanerren aurka. Inputazioak bi ziren: atxiloketa ilegala eta gizadiaren krontako krimenak frankismoaren lehenengo urtetan. Epailak akitutatzat eman zuen Montanerren ardura 1938an hil zela jakin zuenean.

Obra
----

* *Perfil principal de Ceuta y Melilla Madrid 1930 de Federico Montaner Canet a Agustin Muñoz Grandes*, Madril: Talleres del Depósito Geográfico e Histórico del Ejército, 1930.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5857748
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 81459

 |

* Wd Datuak: Q5857748
**César Alierta Izuel** (Zaragoza, Espainia, 1945eko - *ibidem*, 2024ko urtarrilaren 10a) espainiar enpresaburu eta abokatua izan zen.

Bizitza
-------

Bere aita, Césareo Alierta, Zaragozako alkatea izan zen 1960ko hamarkadan, baita Real Zaragoza futbol taldeko lehendakaria ere. Bere anaia, Mariano Alierta, Espainiako Alderdi Popularreko senataria eta Zentro Demokratikoaren Batasuneko diputatua izan zen Espainiako Kongresuan.

César Zuzenbidean lizentziatu zen Zaragozako Unibertsitatean 1967an. Hiru urte geroago, Enpresen Kudeaketan master titulua lortu zuen New Yorkeko Columbiako Negozio Eskolan.

2000n José María Aznar Espainiako presidentearen gobernuaren ekimenez *Telefónica* telekomunikazio-enpresako lehendakari izendatu zuten, Juan Villalongaren lekukoa hartuz. Ia 16 urtez egon zen lehendakaritzan, 2000ko uztaila eta 2016ko apirila bitartean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Martin, Xabier.  (2016-03-30). «Soslaia: César Alierta. José María Aznarren lagun zaharra» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2024-01-10).
*Lactarius mairei*

Ez da jangarria. Esteetako arazoak eragin ditzake.

Deskribapena
------------

**Kapela:** *Lactarius torminosus* delakoaren antzekoa, baina arre-gorrixkagoa, ez arrosa, pixka bat eremu zirkular garbiagoekin *zonatus* aldaeran; ertz oso bizartsuarekin, batzuetan sapaztoa.

**Orriak:** Nahiko inklinatuak, zuritik krema kolorera doazenak.

**Hanka:** 5 cm inguruko garaierakoa eta cm 1 inguruko lodierakoa, ia leuna edo pixka bat ildaskatua, eskrobikulatu gabea, krema zikin koloretik okre antzeko kolorera.

**Haragia:** Zurbila, pixka bat arrosaz edo grisez tindatua, eskrobikulatu gabea, batzuetan oliba antzekoa lehortzen denean; pelargonioen usaina eta zapore akrea batez ere latexak.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac" "lactis" esnetik dator, esneari dagokio. Latexa jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenaren hasieran. Zuhaitz hostozabalen azpian. *Quercus* zuhaitzen azpian. Lurzoru karetsuetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 82 or. ISBN 84-282-0865-4..
**Miguel dos Anjos da Cunha Lisboa Trovoada** (Sao Tome, 1936ko abenduaren 27a) saotometar politikari eta legelaria da. Sao Tome eta Principeko lehendakaria izan zen 1991-2001 urte-bitartean.

Biografia
---------

Sao Tome Portugalen mendean izan zen garaian, erregimenaren esetsaldia pairatu zuen burujabetzaren alde egiteagatik. 1972an Sao Tome eta Principeren Askapenerako Mugimendua sortu zuen, Manuel Pinto da Costarekin batera. 1975ean, Sao Tomek burujabetza lortu zuenean, Da Costak hainbat kargu eman zizkion: lehen ministro, Defentsako eta Kanpo Arazoetako ministro, Ekonomiako eta Turismoko ministro (1975-1978), eta Merkataritzako, Industriako eta Arrantzako ministro (1978-1979). 1979an, atxilo hartu eta kartzelan sartu zuten, Da Costaren aurka estatu-kolpea egiten saiatzeaz akusaturik. Babes politikoa eskatu zuen Portugalen, baina ez zioten eman, eta Nazio Batuen egoitzan babestu zen, Sao Tomeko hiriburuan. Gudarosteak Nazio Batuen egoitzan bertan atxilotu zuen. 1981. urtea arte izan zen kartzelan, eta 1991. urtea arte, Sao Tomeko lehenengo hauteskunde demokratikoak egin ziren arte, ez zuen berriro kargu politikorik izan. Hautagai independente gisa aurkeztu zuen bere burua hauteskundeetara, eta berak irabazi zituen, bere lehiakideak erretiratu egin zirelako, Trovoadak iruzur egin zuelakoan.

1994an, Sao Tomeko krisi politiko eta ekonomiko larria zela eta, Trovoadak gobernu osoa kargua uztera behartu zuen, Parlamentua desegin zuen eta legegintzarako hauteskundeak deitu zituen. Bien bitartean beste gobernu bat eratu zuen, oposizioko alderdiek *antidemokratikotzat* jo zutena. Hauteskundeetan, Alderdi Sozialdemokrata atera zen garaile. Alderdi horrek beste lehen ministro bat izendatu zuen, eta presidentearekiko harreman gaiztoak (Trovoadak beste alderdi baten alde egin baitzuen hauteskundeetan) krisi sakona ireki zuen buruzagi politikoen artean. Horrek, eta militarren eta polizien arteko arazoek, langabeziak, eta prezioen gorakadak estatu-kolpea ematera bultzatu zituen militar gazte batzuk 1995eko abuztuan. Presidentea armadaren kuartel nagusiko espetxean eduki zuten, harik eta handik egun gutxira ordena konstituzionala berriro ezartzea onartu zuten arte, Trovoada presidente zela, kolpe militarraren egileak aske uzteko baldintzarekin.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q504522
* Commonscat Multimedia: Miguel Trovoada

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316040328
* SUDOC: 185733263
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05730/eu\_t\_2004/t2004
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q504522
* Commonscat Multimedia: Miguel Trovoada
**Antero de Quental** (Ponta Delgada, Azoreak, Portugal, 1842ko apirilaren 18a - Ponta Delgada, 1891ko irailaren 11a) portugesezko olerkaria da.

Bizitza
-------

Zuzenbideko ikasketak egin zituen Coimbrako Unibertsitatean. Gaztetan sozialismoaren eragin handia izan zuen, Proudhonen sozialismo utopikoarena, batez ere. Hala, sozialismoaren bultzatzaile nagusietako bat izan zen Portugalen. Questão Coimbra deitutako eztabaidetan parte hartu zuen; eztabaida haietan idazle gazteek, Antero de Quental, Teófilo Braga eta Eça de Queiroz buru zirela, Portugalgo idazle eta pentsamolde zaharkituen aurka jardun zuten.

Gero, Quental Lisboara bizitzera joan zen, eta Lisboako Kasinoko Jardunaldi Demokratikoetan parte hartu zuen (1871); jardunaldi edo hitzaldi haien helburua literatura eta gizartea modernizatzea eta Europako kultura Portugalen sartzea zen; hori izan zen, hain zuzen, Antero de Quentalen gaztetako ahaleginen xede nagusia.

Bere bizitzaren azken aldian tuberkulosiak jo zuen; hala, bizitzaz etsita, budisten mistika panteistaren eta alemaniar pentsalari ezkorren eragina (Schopenhauerrena eta Hartmannena, bereziki) bere eginik, atsekabearen metafisika sortu zuen. Gizonak aske izateko zuen bide bakarra heriotza zela etsita zegoen, eta 1891n bere buruaz beste egin zuen.

Haren obra aipagarriak: *Primaveras Românticas* (1872), *Odes modernes* (1864), *Sonetos Completos* (1885), *Carta autobiógrafica, Hino da manhã* eta *Elogio da morte*.

Antonio Tabucchiren "Porto Pimeko dama" liburuan agertzen den "Antero de Quental, bizitza bat" kontakizunean de Quentalen bizitzaren pasarte batzuk agertzen dira..

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q467494
* Commonscat Multimedia: Antero de Quental

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 100254861
* ISNI: 0000 0001 0928 7376
* BNE: XX875492
* BNF: 12019709v (data)
* CANTIC: a10880823
* GND: 118743120
* LCCN: n82215922
* NKC: jn20000604539
* NLA: 35437696
* CiNii: DA17795885
* SUDOC: 027608891
* BIBSYS: 90730008
* UB: a1006345
* ICCU: CFIV112529
* Open Library: OL121920A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05056/eu\_q\_0036/q0036
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 1102
* Gutenberg proiektua: 34296

 |

* Wd Datuak: Q467494
* Commonscat Multimedia: Antero de Quental
**San Toribio de Mogrovejo**, jatorriz **Toribio Alfonso de Mogrovejo y Robledo**, (Mayorga, Gaztelako Erresuma, 1538ko azaroaren 16a - Zaña, Peru, 1606ko martxoaren 23a) espainiar erlijioso katolikoa izan zen. Limako 2. artzapezpikua.

Bizitza
-------

Salamancako Unibertsitatean Zuzenbide zibila eta elizakoa ikasi zuen. Han, bere osabak, unibertsitatean lan egiten zuenak klaseak ematen, Toribion eragin handia izan zuen. Handik gutxira, Joanes III.a Portugaleko erregeak Coimbrara gonbidatu zuen Juan de Mogrovejo, eta Mogrovejok bere iloba eraman zuen. Urte batzuk pasa ondoren, Salamancara bueltatu ziren, eta Toribio Unibertsitatearen legeen irakaslea izendatu zuten.  

Bere lan bikaina zela eta, inkisidore nagusi izendatu zuten; hortaz, Filipe II.a enperadoreak Gregorio XIII.a aita santuari Limako artzapezpiku izendatzea eskatu zion. 1579ko martxoan, postua lortu eta hurrengo urtean, Granadan apaiz ordenatu bezain pronto bere arreba eta bere ezkonanaiarekin Limara abiatu zen. 1581ean heldu ziren. Orduan Toribio misioetan aritzen hasi zen Liman zehar, hango biztanleak katolizismora bihurtzen, lekuko gobernatzaileek, sei urte elizaren botere barik egon zirenak, Toribioren lanaren kontra egon arren.

Artzapezpikuaren bizitza, bidaiatik aurrera, misioetan herri indigenak ezagutzerakoan, haien eskubideak defendatzera bideratu zen. Ondorioz, garai berean, Limako Hirugarren Kontzilioaren lehendakaria izan zen, indigenen eskubideak onartzerakoan oso inportantea izan zena.

1606ko martxoaren 23an hil zen Zañan, arratsaldeko hiru eta erditan. Bere ondasun pertsonalak bere mirabeentzat utzi zituen, eta bere onibarrak, pobreentzat.

Ikus, gainera
-------------

* Arrosa Limakoa

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Toribio de Mogrovejo*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q467993
* Commonscat Multimedia: Saint Turibius of Mongrovejo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316402414
* ISNI: 0000 0000 8163 024X
* BNE: XX1138244
* BNF: 107385934 (data)
* GND: 121676048
* LCCN: n85180364
* SUDOC: 121081303
* ULAN: 500353943
* UB: a1177470
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 24981

 |

* Wd Datuak: Q467993
* Commonscat Multimedia: Saint Turibius of Mongrovejo
**Evgenia Armanovna Medvedeva** (errusieraz: Евгения Армановна Медведева; Mosku, 1999ko azaroaren 19a) izotz gaineko patinatzailea artistikoa da, gaur egun lehiaketetatik erretiratuta.

Bizitza pertsonala
==================

Medvedeva Moskun jaio zen, 1999ko azaroaren 19an. Bere amak, Jeanne Medvedeva artista grafikoak, lehiaketa nazionaletan ere patinatu zuen profesionalki, 14 urterekin lesionatu zen arte. Bere aita armeniar jatorriko enpresaburua da, dibortziatuta daude eta alaba bakarra da. 

Pelikulak eta animazio japoniarreko telesailak ikustea gustatzen zaio, baita K-pop entzutea ere, eta EXO Hego Koreako taldearen zalea dela esaten du. 

Ibilbidea
---------

### Lehenengo urteak

Hiru urtetik aurrera izotzetan, Medvedevak, hasiera batean, Elena Proskurina, Lubov Yakovleva eta Elena Selivanovaren eskutik jaso zituen eskolak. 2008. urtean, Eteri Tutberidzerekin bat egin zuen 37.eskolako Kirol Erreserba Olinpikoan (Sambo 70). Medvedevak 2012ko Errusiar Txapelketan egin zuen bere debut senior nazionala, zortzigarren amaituz, eta gero seigarren geratu zen junior mailan. Hurrengo denboraldiaren hasieran lesio bat izan zuen eta ez zen klasifikatu Errusiako senior mailako txapelketarako. Laugarren postuan bukatu zuen Maria Sotskovaren atzetik 2013ko junior mailako errusiar txapelketan.

### Lorpenak

* Olinpiar txapeldunorde bikoitza da 2018an (banaka eta taldeka)
* Munduko txapelduna (2016,2017)
* Europako txapelduna (2016,2017)
* Urrezko domina Grand Prix txapelketako finalean (2015,2016)
* Brontzezko domina Grand Prix txapelketako finalean (2014)

Kanpo estekak
-------------
Pavel Filonov.
**Pavel Nikolayevich Filonov** (errusieraz: Па́вел Никола́евич Фило́нов; Mosku, 1883ko urtarrilaren 8a-San Petersburgo, 1941eko abenduaren 3a) margolari, teoriko eta poeta errusiarra izan zen. Errusiako Abangoardismoaren partaidea izan zen.

Biografia
---------

Moskun jaio zen eta 1897an San Petersburgora joan zen arte eskolak hartzera. 1910 eta 1914 artean, Yelena Guro eta Mikhail Matiushinek sortutako Gazteriaren Batasuna (Soyuz Molodyozhi) talde artistikoan parte hartu zuen. 1912an, Arte Analitiko edo Antikubismoaren printzipioak formulatu zituen «Kanon eta legea» artikuluan. Filonoven arabera, «kubismoak bere gainazal geometrikoko elementuak erabiliz irudikatzen ditu objektuak, baina "errealista analitikoek" objektuak irudikatu beharko lituzkete bere barne-arimako elementuak erabiliz».

1913 eta 1915 artean, Errusiako futurismoarekin erlazionatu zen eta Kazimir Malevitxekin kolaboratu zuen Velimir Jlebnikoven lanak ilustratuz. 1916ko udazkenean, Errumaniako frontean Lehen Mundu Gerran zerbitzatzeko izena eman zuen.

1919an, Hermitage Museoko lehen erakusketa librean parte hartu zuen, eta 1923an Arteen Akademiako irakasle eta Kultura Artistikoaren Institutuko (INKhUK) kide egin zen.

1929an, Errusiako Estatu Museoak bere atzera begirako bat prestatu zuen, baina sobietar gobernuak erakusketa hau debekatu zuen, errusiar errealismotik urruntzen zelako. 1932az geroztik, nahiz eta gosez hiltzen egon, bere lanak bildumagile pribatuei saltzeari uko egiten zion, Errusiar Museoarentzat opari bat izan zitezen, hau da, herriarenak zirelako. Inanizioz hil zen Leningradeko Setioan.

Lan aukeratuak
--------------

* Gizona eta Emakumea (Adam eta Eba) (1912–1913).*Gizona eta Emakumea (Adam eta Eba)* (1912–1913).
* Erregeen oturuntza (1913).*Erregeen oturuntza* (1913).
* Zaldiak (1924–1925).*Zaldiak* (1924–1925).
* Bi buru (1925).*Bi buru* (1925).
* Animaliak (1930).*Animaliak* (1930).
* Zenbatzaileak (aurpegiak ikono batean) (1940)*Zenbatzaileak (aurpegiak ikono batean)* (1940)

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Filonovi buruzko fitxa MoMan.
* **(Ingelesez)**:Pavel Filonov Olga's Galleryn.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q466187
* Commonscat Multimedia: Pavel Filonov

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 64043652
* ISNI: 0000 0001 2136 4469
* BNF: 121493907 (data)
* GND: 118935356
* LCCN: n82224063
* NKC: jo20000082677
* Tabakalera ID: 53784
* SNAC: w6k07vx6
* SUDOC: 02998419X
* ULAN: 500016882
* ICCU: UFIV050747
* Open Library: OL927558A
* RKD: 28013

 |

* Wd Datuak: Q466187
* Commonscat Multimedia: Pavel Filonov
Itsas Operazioen Burua (CNO) Adm. Gary Rougheadek adierazpenak egin ditu Seattlen P-8A Poseidon abian jartzeko ekitaldian.
**Defentsa-kontratista** (batzuetan **kontratista militarra** ere deitzen zaio) gobernu bateko sailei produktuak edo zerbitzuak eskaintzen dizkien merkataritza-erakunde edo pertsona bat da. Produktuen artean hegazkin militarrak, itsasontziak, ibilgailuak, armak eta sistema elektronikoak daude. Zerbitzuak logistika, laguntza teknikoa eta komunikazio laguntza izan daitezte.

Gerrako kontratistak, oro har, ez dute zuzeneko laguntzarik ematen operazio militarrei. 1949ko Genevako Konbentzioen arabera, operazio militarren laguntza zuzenean parte hartzen duten defentsa-kontratistak eraso militar baten helburu legitimoak izan daitezke.

Defentsa-kontratistak
---------------------

2017an munduko defentsako 12 kontratista handienak (2016ko datuetan oinarrituta), *Defense News-en* arabera: 

| Posizioa | Izena | Herrialdea | Defentsaren diru-sarrerak milioi dolarretan | Diru-sarrerak guztira milioi dolarretan | Defentsaren diru-sarreren ehunekoa |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Lockheed Martin | AEB | 43.468 | 47.248 | 92 |
| 2 | Boeing | AEB | 29.500 | 94.571 | 31 |
| 3 | BAE Sistemak | Erresuma Batua | 23.621 | 25.867 | 91 |
| 4 | Raytheon konpainia | AEB | 22.384 | 24.069 | 93 |
| 5 | Northrop Grumman | AEB | 20.200 | 24.508 | 82 |
| 6 | General Dynamics | AEB | 19.696 | 31.353 | 63 |
| 7 | Airbus | Europar Batasuna | 12.321 | 73.903 | 17 |
| 8 | L3 Technologies | AEB | 8.879 | 10.511 | 84 |
| 9 | Leonardo SpA | Italia | 8.526 | 13.322 | 64 |
| 10 | Thales | Frantzia | 8.362 | 16.837 | 50 |
| 11 | Almaz-Antey | Errusia | 7.412 | 7.412 | 100 |
| 12 | United Technologies | AEB | 6.888 | 57.400 | 12 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Defense News - Breaking International Defense News.* .

Kanpo estekak
-------------

* British Library - defentsa industriari buruzko informazioa aurkitzea (ingelesez)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1934969

 |

* Wd Datuak: Q1934969
**Volgako Alemaniarren Sobietar Errepublika Sozialista Autonomo**a (alemanez Autonome Sozialistische Sowjetrepublik der Wolgadeutschen, A. S. S. R. W. D. errusieraz Автономная Советская Социалистическая Республика Немцев Поволжья) SESBeko errepublika autonomo bat izan zen, hiriburu Engels portu hiria zuena (1931 arte Pokrovsk izena ezagutu zena).

Historia
--------

Streckerau herria, Volgan, 1920an
Volgako Alemaniarren Sobietar Errepublikak Errusian Volgako alemaniar gutxiengoaren zatirik handiena biltzen zen eremua hartzen zuen: 1897an 1,8 milioi inguru baino ez ziren geratzen. Errepublika 1924ko urtarrilaren 6an sortu zen eta 14 kantoitan banatuta zegoen: Fjodorowka, Krasny-Kut, Tonkoschurowka, Krasnojar, Pokrowsk, Kukkus, Staraja Poltawka, Pallasowka, Kamenka, Solotoje, Marxstadt, Frank, Seelmann eta Balzer.

Errusiako Iraultza baino lehen, Volgako alemaniarrek iraultzaile boltxevike antierlijiosoen erasoak jasan zituzten, euren kristau fedeagatik: jazarri zituzten eta etxebizitzak arpilatu zizkieten.

Sobietar Batasunaren inbasioak errepublikaren amaiera adierazi zuen. 1941eko abuztuak 28an Josef Stalinek A.S.S.Ra ezeztatua uzten zuen dekretu bat formaldu zuen eta Volgako alemaniarrak Kazakhstan eta Siberian kokatutako gulag eta beste kontzentrazio esparru batzuetara eramatea agindu zen. Stalin hil ondoren, dekretu hori baliogabetzat jo zen 1965ean, baina errepublika ez zen berrezarri, eta Volgako alemaniarrak bertan euren eskubide guztiei uko egiten zieten dokumentu batzuk sinatzera behartuak izan ziren. Horrek beste arlo batzuetan euren giza duintasuna kaltetzen zuen arren, jazarpenari amaiera ematen zion, amnistiaren bidez. Antzinako errepublikak hartzen zuen eremua gaur egun Saratoveko oblastaren zati da. Biziraun zutenek lurgabetu joan behar izan zuten.

Biztanleria
-----------

**Volgako Alemaniarren errepublikako talde etnikoak**

|  | 1926ko errolda | 1939ko errolda |
| --- | --- | --- |
| Alemaniarrak | 379.630 (66,4%) | 366.685 (60,5%) |
| Errusiarrak | 116.561 (20,4%) | 156.027 (25,7%) |
| Ukrainarrak | 68.561 (12,0%) | 58.248 (9,6%) |
| Kazakhstandarrak | 1.353 (0,2%) | 8.988 (1,5%) |
| Tartaroak | 2.225 (0,4%) | 4.074 (0,7%) |
| Volgako Finlandiarrak | 1.429 (0,3%) | 3.048 (0,5%) |
| Bielorrusiarrak | 159 (0,0%) | 1.636 (0,3%) |
| Txinatarrak | 5 (0,0%) | 1.284 (0,2%) |
| Juduak | 152 (0,0%) | 1.216 (0,2%) |
| Poloniarrak | 216 (0,0%) | 756 (0,1%) |
| Estoniarrak | 753 (0,1%) | 521 (0,1%) |
| Beste batzuk | 710 (0,1%) | 3.869 (0,6%) |
| Guztira | 571.754 | 606.352 |

Ikus, gainera
-------------

* SESBeko errepublikak

Kanpo estekak
-------------
**Théodore Sindikubwabo** (Butare, Ruanda, 1928 - Bukavu, Kongoko Errepublika Demokratikoa, 1998) Ruandako medikua eta politikoa izan zen bere herrialdeko presidentea izan zena, 1994ko apirilaren 9a eta urte bereko ekainaren 19a bitartean. Ruandako Genozidioaren egile garrantzitsuenen artean egon zen, zeinean milioi erdi eta milioi bat pertsona hil ziren. Aurretik Garapen Nazionaleko Kontseiluko (orain Ruandako Parlamentua) presidentea izan zen, 1988 eta 1994 artean. Butare herrian jaio zen 1928an, Ruandako hegoaldean, medikuntza ikasi zuen, eta Grégoire Kayibanda presidentearen osasun ministroa izan zen. Kayibanda-ren irteeraren ondoren, Kigaliko Ospitale Nagusian egin zuen lan. Geroago, Politikara itzuli zen parlamentari gisa. Juvénal Habyarimana presidentea hil egin zutenean, Théoneste Bagosorak kontrolatzen zuen Krisi Batzordearen presidenteak bitarteko presidentea izendatu zuen, genozidioa gertatu zeneko estatuburua izanik. Ruandako Fronte Patriotikoaren inbasioaren ostean, Zairera ihes egin zuen, non Bukabun erbesteratu egin zen, arrazoi ezezagunengatik hil zen arte, 1998an.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q888967

 |

* Wd Datuak: Q888967
Hirusten erregea
**Hirustak** ♣ karta frantseseko lau paloetako bat da. Karta alemanetako ezkurrak paloarekiko baliokidea da, .

Frantsesez **Trèfle** deitzen da ere, hau da, "hirusta" eta kartak berak hiru hostoko hirusta baten eskema irudikatzen du. Italieraz *fiori* deitzen da. Ingelesez *clubs* izena darama, karta espainoletako bastoien itzulpena dena. 

Alemanian palo honi **Kreuz** deitzen zaio, "gurutzea". Austrlian, ordea, **Treff** deitzen zaio, frantsesezko izenari erreferentzia egiten diona, batez ere bridgean aritzerakoan.

Skat eta Doppelkopf karta-jokoetan hirustak dira palorik baliotsuenak. Bridgean balio gutxien duena da.

Irudi galeria
-------------

* BatekoaBatekoa
* 22
* 33
* 44
* 55
* 66
* 77
* 88
* 99
* 1010
* JotaJota
* ErreginaErregina
* ErregeaErregea

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Parlett, David.  (2008). *The Penguin book of card games.*  (Rev. ed. argitaraldia) Penguin ISBN 978-0-14-103787-5. PMC 229463734. (Noiz kontsultatua: 2021-09-16).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1788166

 |

* Wd Datuak: Q1788166
Hizkuntza indoEuroparren zuhaitz zati bat
Euskal Herriko hizkuntzak eta gutxiengo erlijiosoak Behe Erdi Aroan (XIII)
Euskararen atzerakada urteetan zehar
Arriskuan dauden hizkuntzak munduan 2010ean
**Hizkuntzalaritzaren historia** mintzaira- edo hizkuntzari buruzko ideien eta tratatuen tradizioek osatzen dute, besteak beste, erretorikak, gramatikak, filologiak, morfologiak eta sintaxiak, semiologiak eta gizarte psikologiak. Hizkuntzalaritzaren historia kokatu daiteke, bai zientzien historiaren barruan, bai gizateriaren ideien historia orokorraren barruan. Hizkuntzalaritza, zientzia autonomo gisa ez zen XIX. mendera arte finkatu.

Europako tradizioa
------------------

Antzinako Greziaren ildoari jarraitu izan dio. Erromak jaso zituen hizkuntzalari grekoen emaitza praktiko eta teorikoak eta Erromak Erdi Aroko gramatikari latindarren eskuetara bidali, mundu modernoak haien eskuetatik jaso zitzan Pizkundean Europatik kanpoko bestelako ekarpen garrantzitsuekin batera. Ez dago Europako tradizioan ildo honen hausturarik. Teoria, helburuak, metodoak eta kontzeptuak behin eta berriz aldatu bai, baina Europako hizkuntzalarien belaunaldi bakoitzak bere aitzindarien existentzia eta lanak aitortu ditu.

> Zientzia baten historiaren garrantzia orainaldia ikuspegi batean kokatzen laguntzean datza. Hizkuntzalariak gaur egun ez daude bakarrik beren lorpenetan, eztabaidetan eta arazoetan. Bi milurteko baino gehiagoko harriduraren oinordekoak dira, «giza hizkuntzaren bitxitasuna, edertasuna eta esanahiak» ez baitiote inoiz adimen sentikor eta ikusbera dutenei azaltzeari uzten. (R. H. Robins)
> 
>

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   Robins, R. H..  (1974). *Breve historia de la lingüistica.*  Paraninfo ISBN 84-283-0588-9. PMC 2453495. (Noiz kontsultatua: 2022-01-09).

Ikus, gainera
-------------

* Paleografia
* Hizkuntzalaritza aplikatua

Kanpo estekak
-------------

* La LINGÜÍSTICA - Parte 1: HISTORIA de la Lingüística (ANTIGÜEDAD) (Bideoa, 2020)
* La LINGÜÍSTICA - Parte 2: HISTORIA de la LINGÜÍSTICA (de la ÉPOCA MEDIEVAL al siglo XVIII) (Bideoa, 2020)
* La LINGÜÍSTICA - Parte 3: HISTORIA de la lingüística (lingüística HISTÓRICO-COMPARATIVA y MÁS) (Bideoa, 2020)
* La LINGÜÍSTICA - Parte 4: HISTORIA de la Lingüística (siglo XX y lingüística contemporánea) (Bideoa, 2020)
* La LINGÜÍSTICA - Parte 5: CONSIDERACIONES EPISTEMOLÓGICAS sobre la Lingüística n.º1 (Bideoa, 2020)
* La LINGÜÍSTICA - Parte 6: CONSIDERACIONES EPISTEMOLÓGICAS sobre la Lingüística n.º2 (Bideoa, 2020)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1478235
* **Identifikadoreak**
* NKC: ph202896

 |

* Wd Datuak: Q1478235
Van Lang eskualdea k.a. 500 urtearen inguruan, Hong Bang dinastiaren aro erdi-mitikoan.
**Hong Bang dinastia** (vietnameraz: *thời kỳ Hồng Bàng*), **Lạc dinastia** ere deitua, dinastia nagusiki mitikoa izan zen, Vietnam gobernatu zuen lehenbizikoa. Vãn Lang izenaz zeritzon eskualdean zentratua egon zen, egungo Vietnam iparraldean, Tonkingo golkoan.

K.a. 2879 urtean sortu zen erresuma eta, ustez, K.a. 258 arte iraun zuen, hots, An Dương Vương erregeak berreganatu zuen arte. Vietnamdar historiografian kondaira eta alegia asko daude haren inguruan, baina informazio historiko egiaztagarri gutxi.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, katalanezko wikipediako «Dinastia Hồng Bàng» artikulutik itzulia izan da, 2021-12-19 data duen 28877676 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2021-12-19 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.

1. ↑   «Complete Book of the Historical Records of Đại Việt.» *Viet Texts*.
2. ↑    *Historia del Vietnam.* .
3. ↑   TuttoVietnam.  (2020-04-17). *Storia del Vietnam: i libri sulla storia dalle origini ad oggi.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1209333

 |

* Wd Datuak: Q1209333
Venus eta Marte, Vulcanok harrapatuta. Il Padovanino (1631)
**Infideltasuna** edo **desleialtasuna** bikote baten harremanean hitzartutako edo suposatutako leialtasun-konpromisoa ez betetzea da. Ezkontza formal baten kasuan, adulterio terminoa ere erabiltzen da.

Adiera arruntean, fideltasun terminoak bikote bateko kideen arteko begirunea adierazten du, bereziki, esklusibitateko itun esplizitu edo inplizitu bat errespetatu eta betetzea. Testuinguru horretan, leiala izateak esan nahi du alde batera dugun pertsonarengan pentsatzea, pertsona horrek behar gaituenean berarekin izango garela, beste pertsonekiko ezer ez ezkutatzea, gure taldea mantentzea erabaki dugun pertsonarekin, hau da, gure bikotekidearekin, harreman intimoak izatea. Kontzeptuaren aplikazioa aldatu egin daiteke gure ikusmoldeen arabera, edo orientazio sexualaren arabera, eta gizon eta emakume baten arteko harremanean leialtasunaz hitz egin daiteke, edo bi gizonen artean, edo bi emakumeren artean. Beraz, hitzik arruntenean, desleialtasuna da bikotetzat libreki aukeratu dugun pertsonarekin bakarrik sexu-harremanak izateko isileko itun hori haustea.

Hala ere, "desleialtasun" hitza erabil daiteke askatasunez hartu dugun eta, edozein arrazoirengatik, ondoren haustea erabaki dugun edozein konpromiso hausteko.

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, katalanezko Wikipediako «Infidelitat» artikulutik itzuli da; zehazki, 2022-01-11ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2914621
* Commonscat Multimedia: Adultery

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00564989
* NKC: ph210135

 |

* Wd Datuak: Q2914621
* Commonscat Multimedia: Adultery
Euskaltzaindiaren 1927ko bilera. Goian: Orixe, Jean Elizalde, Seber Altube, Julio Urkixo eta Erramun Olabide. Behean: **Juan Bautista Eguzkitza**, Bonifazio Etxegarai, Resurreccion Maria Azkue eta Georges Lacombe.
Juan Bautista Eguzkitza, (**Eguzkitza'tar Jon** grafiaz idatzita). *Gizarte Auzia*. Jaungoiko-Zale. 1935
**Juan Bautista Eguzkitza Meabe** edo berak idazten zuen legez idatzita, **Eguzkitza'tar Jon**, (Lemoa, Bizkaia, 1875eko azaroaren 28a - 1939ko abuztuaren 12a) euskal idazle eta itzultzailea izan zen.

Juan Bautista Eguzkitzaren omenezko hilarria, Lemoako Andra Mariaren elizaren ondoan.

Biografia
---------

Zornotza eta Gasteizen egin zituen apaiz-ikasketak, 1879-1899 urteetan. Sardá y Salvanyren obra bat itzuli zuen *Garbitokiko arimaren illa* izenburupean, 1915. urtean. Handik lau urtera euskaltzain izendatu zuten. Kirikiño saria jaso zuen 1930. urtean *Emakume Euskotarrak* artikuluari esker. 1933. urtean bizkaierara itzuli zuen Frantzisko Balzolak gipuzkeraz eginiko *Argi Donea* otoitz-liburua. Bi urte geroago, *Gizarte auzia: ugazaba eta langille arteko gora-berak* gai sozialak azaltzen dituen obra eman zuen argitara (1935).

Artikulu ugari idatzi zuen *Ekin*, *Jaungoiko Zale*, *Euskera*, *RIEV* eta *Yakintza* aldizkarietan. Gramatika-legeei estu lotu zitzaien idazle garbizalea zen Juan Bautista Eguzkitza.

Lanak
-----

### Saiakera

* *Gizarte-auzia, ugazaba ta langiĺe arteko gora-berak* (1935, *Jaungoiko-Zale*)

### Erlijioa

* *Garbitokiko Arimaen illa* (1915, *Grijelmo Alargun eta Semeak*)

### 1919

* *Andra Maria'ren Loretako Illa* (1919, *Jaungoiko-Zale*)

### Artikulugintza

* *Emakume euskotarrak* (1930, *Yakintza*)

Kanpo loturak
-------------

* Juan Bautista Eguzkitza literaturaren zubitegian

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3187574
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 21647054
* ISNI: 0000 0000 4039 3372
* Literaturaren Zubitegia: 461
* BNE: XX914171
* LCCN: nb2001072084
* SUDOC: 119701367
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 37458
* Lur: 01671/eu\_e\_0628/e0628

 |

* Wd Datuak: Q3187574
***Lili Marleen*** Norbert Schultze alemaniar konposatzaileak 1937an musikatutako abesti bat da. Hitzak aurretik sortuak dira, olerkitzat argitaratu baitzen Lehen Mundu Gerraren garaian, 1915ean, Hans Leip alemaniar gudariak idatzita. Abestia 1938an estreinatu zen, eta Bigarren Mundu Gerran sekulako ospea eta arrakasta lortu zuen. Hizkuntza ugaritara itzulia izan da; herrialde batzuetan martxa militar, kirol abesti edota kuarteleko abesti arrunt ere bilakatu da.

Fitxategi:Lili-Marleen-1939-Version 1.ogg

Hitzak
------

Alemanezko jatorrizko hitzak hauek dira:

  

*Vor der Kaserne*
*Vor dem großen Tor*
*Stand eine Laterne*
*Und steht sie noch davor*
*So woll'n wir uns da wieder seh'n*
*Bei der Laterne wollen wir steh'n*
*Wie einst Lili Marleen.*
*Unsere beide Schatten*
*Sah'n wie einer aus*
*Daß wir so lieb uns hatten*
*Das sah man gleich daraus*
*Und alle Leute soll'n es seh'n*
*Wenn wir bei der Laterne steh'n*
*Wie einst Lili Marleen.*
*Schon rief der Posten,*
*Sie blasen Zapfenstreich*
*Das kann drei Tage kosten*
*Kam'rad, ich komm sogleich*
*Da sagten wir auf Wiedersehen*
*Wie gerne wollt ich mit dir geh'n*
*Mit dir Lili Marleen.*
*Deine Schritte kennt sie,*
*Deinen zieren Gang*
*Alle Abend brennt sie,*
*Doch mich vergaß sie lang*
*Und sollte mir ein Leid gescheh'n*
*Wer wird bei der Laterne stehen*
*Mit dir Lili Marleen?*
*Aus dem stillen Raume,*
*Aus der Erde Grund*
*Hebt mich wie im Traume*
*Dein verliebter Mund*
*Wenn sich die späten Nebel drehn*
*Werd' ich bei der Laterne steh'n*
*Wie einst Lili Marleen.*

Euskarazko itzulpena honako hau da:

  

*Kuartelaren aurrealdean,*
*atariaren aurrean,*
*farola bat zegoen,*
*eta oraindik han dago.*
*Han berriz elkartuko gara,*
*farolaren azpian egongo gara.*
*Lehen bezalaxe, Lili Marleen.*
*Gure bi itzalak*
*bat ziruditen.*
*Hainbeste maite ginen*
*non itxura hori zuen.*
*Eta jende guztiak ikusiko du,*
*farolaren azpian egongo garenean.*
*Lehen bezalaxe, Lili Marleen.*
*Zaindariak berehala deiadar egin du*
*"Ikuskatzea burutzen ari dira*
*Hau hiru egun kostatuko zaik"*
*Adiskide, banoak*
*Orduan elkarri agur esaten genion*
*Zurekin abestuz joango nintzen*
*Zurekin, Lili Marleen*
*Berak zure pausoak ezagutzen zituen*
*zure ibilkera galaia*
*arratsalde guztietan kiskaltzen zen*
*nahiz eta ahaztua ninduen*
*eta zeozer gertatuko balitzaidake*
*Nor jarriko zen farolaren azpian*
*Zurekin?, Lili Marleen*
*Eremu isiletik*
*Lurraren lurretatik*
*Amets batean bezala mantentzen naute*
*zure ezpain zoragarriak*
*Gaueko lainoa pilatzen denean*
*ni farolean egongo naiz*
*Lehen bezalaxe, Lili Marleen*

Iruditegia
----------

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Lili Marleen abestiaren orrialde ofiziala
* Joseba Aurkenerena: Lili Marleen kantuaren nondik norakoak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q154968
* Commonscat Multimedia: Lili Marlene

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 215953435
* GND: 4488600-7
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q154968
* Commonscat Multimedia: Lili Marlene