recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**A1000** edo Commodore Amiga 1000, Commodore etxeko lehenbiziko ordenagailu pertsonala izan zen. 1985eko udan 1.295$ko salneurrian pantailarik gabe merkaturatua izan zen. Monitore analogikoa RGB 300$-tan erosgai zegoen. Hurrengo modeloak (Commodore Amiga 500 eta Commodore Amiga 2000) merkaturatu aurretik, A1000 ordenagailua soilik 'Amiga' bezala ezaguna zen.

A1000 ordenagailuak aurreko modeloetatik ezberdintzen duen hainbat ezaugarri ditu: Kaxan Amiga "checkmark" logotipoa zuen modelo bakarra izan zen; kaxa pittin bat goratua zegoen, bertan teklatua gorde ahal izateko ("teklatuaren gordelekua"); eta kaxaren barnekaldeak Amigaren diseinatzaileen sinadurak zeramatzan erliebe bat zuen, Jay Miner barne, baita Mitchy bere txakurraren oin-arrastoa ere.

Modelo hobetuagoek zaharkitua utzi arren, A1000aren erabiltzaile askok hau erabiltzen jarraitu zuten, eta sofware-eguneratze ugarien merkatu bat sortuarazi zuen. Prozesagailuaren eguneratze asko A1000an funtzionatzen zuen Motorola 68000 zokaloan txertatzen ziren. Gehigarri bezala, *Rejuvinator* izeneko produktu sail batek A1000an chipsets berrien erabilera erraztu zuen; eta Australian diseinatutako *The Phoenix* izeneko ama-plaka batek A3000aren chipset berbera erabili eta SCSIaz gain, A2000 ordenagailuekin bateragarria zen bideo sarrera ahalbideratu zuen.

Kanpo estekak
-------------

* Commodore Amiga 1000 ordenagailuaren ezaugarrien orrialdea. **(Ingelesez)**
* Amiga etxearen webgunea. **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q471089
* Commonscat Multimedia: Amiga 1000

---

 |

* Wd Datuak: Q471089
* Commonscat Multimedia: Amiga 1000
Taxi kolektiboa (ezkerrean) Txileko Penco hirian.Taxi kolektiboa (ezkerrean) Txileko Penco hirian.
**Alokairuko ibilgailu gidaridunak** (AIG) bidaiariak leku batetik bestera eramaten dituztenak dira. Ohiko garraio publikoaren aldean (non bezeroek geltoki jakin batzuetan igo eta jeitsi behar izaten diren) AIG-etan bezeroek, neurri batean, bidaia non hasi eta non amaitu erabaki dezakete. Era berean, AIG-ak ez dira nahastu behar gidaririk gabeko alokairuko ibilgailuekin.

Taxia ere alokairuko ibilgailu gidariduna da berez (zaharrena eta munduan hedatuena); halere, AIG izena taxiak ez diren beste zerbitzuei eman ohi zaio.

AIG-en ezaugarriak eta arautzea asko aldatzen dira herrialdearen arabera.

Remis
-----

Argentinan, Paraguayen, Uruguayen eta Bolivian hedatua dago. Remisak ("*voiture de remise*" esaeraren elipsia) 1940. hamarkadan Buenos Aireseko gau giroan sortu ziren, gidari partikularren ekimenez, taxiak bete ezin zuten eskariari erantzuteko. Denborarekin, gidari hauek elkartu eta koordinatu ziren, taxien aldean ezaugarri propioak dituen zerbitzua emanez.

Taxi kolektiboak
----------------

Taxiaren eta autobusaren arteko hibridoak, munduko leku askotan erabiltzen direnak.

Taxi busak
----------

Taxi bus ibilgailua Herbehereetako herri batean.Taxi bus ibilgailua Herbehereetako herri batean.
Garraio publikoaren bertsio aurreratua, biztanle gutxiko eskualdeetan ibilbide malguak ezartzen dituena erabiltzaileen neurrira.

P2P sareak
----------

Azken urteetan P2P ereduko sareak hedatu dira; hauetan, telefono mugikorren aplikazioak erabiliz, bezeroak eta gidariak ados jartzen dira bitartekaririk gabe. Sistema honi esker nazioarteko konpainia handiak (Cabify, Uber, Didi Chuxing, Grab...) AIG-en negozioan sartu dira, ohiko taxi zerbitzuari konpetentzia handia eginez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Hurley, Selina. «The Surprisingly Old Story Of London's First Ever Electric Taxi»  (Noiz kontsultatua: 2018ko abuztuaren 3a).
2. ↑    *Historia del servicio de Remise.*  (Noiz kontsultatua: 2018ko abuztuaren 3a).
3. ↑   Sigurd. Grava,.  (2003). *Urban transportation systems : choices for communities.*  McGraw-Hill ISBN 0071384170. PMC 49672765. (Noiz kontsultatua: 2018-08-02).
4. ↑   A.E..  (2018ko apirilaren 3a). «La oposición saca adelante que el taxi-bus llegue a las zonas rurales» *El Diario Vasco* (Noiz kontsultatua: 2018ko abuztuaren 3a).
5. ↑   Aranburu, Iker.  (2018ko uztailaren 31a). «Espainiako Gobernuak VTC baimenak legez mugatuko dituela agindu die taxilariei» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2018ko abuztuaren 3a).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1762479

 |

* Wd Datuak: Q1762479
HiraganaKatakana

| kana gojūon |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| wa | ra | ya | ma | ha | na | ta | sa | ka | a |
| *wi* | ri | *yi* | mi | hi | ni | chi | shi | ki | i |
| *wu* | ru | yu | mu | fu | nu | tsu | su | ku | u |
| *we* | re | *ye* | me | he | ne | te | se | ke | e |
| wo | ro | yo | mo | ho | no | to | so | ko | o |
| n |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

 |
| sokuon • dakuten • chōonpu
yori • koto • hentaigana |
| * i
* e
* a
 |

**A** (hiragana: あ, katakana: ア) japonierako mora bat ordezkatzen duen kanetako bat da. あ sōsho estiloko 安 kanjian oinarrituta dago, eta ア 阿 kanji erradikaletik dator. Japonierako ordena alfabetiko modernoan, lehenengo posizioan dagoen kana da, い-ren aurretik. Gainera, *Iroha*ko 36. letra da, て-ren ostean eta さ-ren aurretik. Hiraganak no-ren antza du, gurutze batekin. あ-ren Unicodea U+3042 da eta ア-rena U+30A2.

Karakterean [a] soinua adierazten du.

Formak
------

| Forma | Rōmaji | Hiragana | Katakana |
| --- | --- | --- | --- |
| Normala *a*/*i*/*u*/*e*/*o*(あ行 *a-gyō*) | *a* | あ | ア |
| *aa*, *ah**ā* | ああ, あぁあー | アア, アァアー |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q40454
* Commonscat Multimedia: あ

---

 |

* Wd Datuak: Q40454
* Commonscat Multimedia: あ
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Amigdalitis** (**zintzurmin** edo **anginak** ere deitua) eztarriko amigdalen hantura da. Populazioan oso zabaldutako gaitza da, nahiz eta haurtzaroa den intzidentzia handieneko garaia eta helduarora iristean gutxituz doan.

Amigdaletan linfozito asko pilatzen dira (B linfozitoak). Gogoratu linfozito horiek immunitate-sistemaren funtsezko elementuak direla, antigorputzak sortzen dituztelako.

Etiologia
---------

Bakterioak eta birusak izan ohi dira amigdalitisaren eragileak. Birusak dira gaitzaren eragile patogeno nagusiak (adenobirusak, errinobirusak, gripearen birusa, Epstein-Barr birusa, influenza birusa...). Bakterioen artean, Streptococcus pyogenes da garrantzitsuena, amigdalitis guztien laurdena sortzen baitu.

Sintoma klinikoak
-----------------

Kutsapena gaixoarekin kontaktu zuzena edukitzerakoan gertatzen da (musuak, eztula edo doministikuaren aerosolak inhalatuz...) edo fomiteen bidez.

Sintoma ohikoenak honako hauek dira:

* eztarriko mina, irenstean areagotzen dena
* amigdala gorri eta handituak, sarritan zorne-plakak dituztenak
* sukarra
* lepoko gongoil linfatikoen hantura

Tratamendua
-----------

Diagnostiko zehatza egitea ezinbestekoa da tratamendu egokia ezartzeko, mikrobio eragilearen arabera ezberdina izango baita. Birus batek sortzen badu alferrik da antibiotikoak erabiltzea. Kasu honetan sintomak arintzera zuzendu behar da tratamendua (parazetamola erabiliz, esate baterako).

Streptococcus pyogenes bakterioa mikrobio eragilea bada, aldiz, tratamendu antibiotikoak emaitza onak ematen ditu. Penizilina edo eritromizina dira aukerakoak. Tratamendu antibiotikoa bukatu behar da (8-10 egun), hobekuntza egon arren. Gaizki tratatutako amigdalitis bakteriarrak ondorio larriak ekar ditzake, sukar erreumatikoa, eskarlatina edo glomerulonefritis akutua, adibidez.

Amigdaletako infekzio errepikorrak amigdalen erauzketarekin (kirurgiaren bidez) konpondu ohi dira, amigdalektomia izeneko ebakuntza eginez.

Ikus, gainera
-------------

* Faringitis

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q186470
* Commonscat Multimedia: Tonsillitis

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85136023
* NDL: 00563120
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* DOID: DOID:10456
* CIE-10: J35.01
* CIE-9: 474.00
* ICPC-2: R76
* DiseasesDB: 13165
* MedlinePlus: 001043
* eMedicine: 871977
* MeSH: D014069

 |

* Wd Datuak: Q186470
* Commonscat Multimedia: Tonsillitis
*Artikulu hau Wallis eta Futunako uharteari buruzkoa da; Niueko hiriburua gaitzat duena beste hau da: «Alofi»*

Alofi uhartea antzinako mapa honetan. Futunaren hegoekialdean ikus daiteke.
**Alofi**, Ozeano Barean dagoen uharte bat da, Frantziako Wallis eta Futuna itsasoz harandiko kolektibitatean. Gaur egun, bertan ez da inor bizi, eta Futunan, Alofiko buruzagiaren subirautzapean dago. Baina, hara europarrak iritsi baino lehenago, Futuna bezain populatua zegoen. Futunatik 2 kilometrotara baino ez da aurkitzen, eta, ondorioz, sailak, gutxienez zapatuero iristen dira. Bertako landatze ospetsu bat, tabakoarena da, horregatik hartzen dituzte hosto mordo bat eurekin, aste osorako kea izateko.

Uharteak, 32 kilometro karratuko hedadura du. Kolofau mendiak (Bougainville ere deitua), 410 metroko altuera du.

Hoorn uharteetako bat bezala ere ezagutzen da, bestea, aipaturiko Futuna delarik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1140790
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 244212220
* BNF: 15238580m (data)
* GND: 4290878-4
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1140790
**AZD1222**, edo **Oxford-AstraZeneca COVID-19aren aurkako txertoa**, COVID-19a prebenitzeko txertoa da, Oxford unibertsitatea eta AstraZeneca enpresa farmazeutikoaren artean sortua, muskulubarneko injekzio baten bidez aplikatzen dena. Koronabirusaren material genetikoaren zati bat dauka, birusaren (SARS-CoV-2) S proteina (birusaren bilgarrian dagoen proteina, espikula itxurakoa, infektatutako zeluletara atxikitzeko balio duena) kodetzen duena. Material genetiko hori txinpanzeen adenobirus inaktibatu baten barruan dago, bektore gisa jarduten duena   

Birusaren material genetiko hori DNA moduan dago integratuta adenobirusaren material genetikoan, ez RNA moduan: birusaren material genetikoa pertsona batengan sartzean, giza-zelulek birusaren S proteina ekoizten dute. Horrek immunitate-sistemaren aktibazioa eragiten du, eta S proteinaren aurkako erantzun immunea piztu (antigorputzak eta T linfozitoen sorrera). Antigorputz eta linfozito mota horiek izango dira birusaren balizko infekzio bat deuseztatuko dutenak, eta babesa emango dutenak. Txertoa bi dositan aplikatzen da, bigarrena lehenengotik 4-12 astera.

2020ko abenduaren 8an The Lancet aldizkari zientifikoak txerto honen eraginkortasunaren datuak kaleratu zituen. Saio klinikoen III. fasean 11.636 boluntarioekin egindako saioetan eraginkortasuna %62-90 artekoa izan zen, handiagoa izanik lehenengo dosian dosi erdia soilik hartu zuten boluntarioengan . Farmazeutikoak esan zuen ikerketa berriak egingo zituela.

Erresuma Batua izan zen txerto hau baimendu zuen lehen herrialdea, 2020ko abenduaren bukaeran. Europan, Sendagaien Europako Agentziak (EMA) 2021eko urtarrilaren bukaeran bere oniritzia eman zion txertoari. 2021eko otsailean hasi zen erabiltzen AZD1222 Europako hainbat herrialdetan, baina hauetako askok erabaki zuten txertoa ez jartzeko 65 urtetik gorakoei, adin tarte horretan ez zegoelako datu nahikorik bere eraginkortasuna bermatzeko

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Investigating a Vaccine Against COVID-19 Clinicaltrials.gov
2. ↑   COVID-19 | ¿Qué ingredientes componen la vacuna de AstraZeneca y la Universidad de Oxford? Euronews.com, 2021-1-25ean
3. ↑  A Phase 27 study to determine the efficacy, safely and immunogenicity of the candidate Coronavirus Disease vaccine ChAdOx1 EU Clinical trials Register
4. ↑   txertoa eraginkorra eta segurua dela erakutsi dute atariko emaitzek Eitb.eus, 2020-12-18an
5. ↑   Dudas sobre la vacuna de AstraZeneca: ficha técnica, qué efectividad tiene y cuántas dosis se han recibido 20minutos.es, 2021-02-10ean
6. ↑   La vacuna de Oxford y AstraZeneca reduce la transmisión del coronavirus, según su último estudio El País, 2021-02-3an

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q95042269
* Commonscat Multimedia: AZD1222

---

* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000090985
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 2420395-83-9
* DrugBank: 15656
* UNII: B5S3K2V0G8
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 2420395-83-9

 |

* Wd Datuak: Q95042269
* Commonscat Multimedia: AZD1222
**Amiga 5000**, **Commodore Amiga 500** edota **A500**, Commodore International estatubatuar konpainiaren 16/32 biteko ordenagailu pertsonal bat izan zen. 1987-1991 artean merkaturatua izan zen. Amiga 1000 modeloaren ondorengoa izan zen, era berean, 1991an Amiga 500 Plus modeloak ordezkatu zuen. Amiga 2000 modeloarekin batera merkaturatu zen, baina hura maila apalagoko erabiltzaileentzeei zuzendua zegoen artean, Amiga 500 modeloa merkatu profesionala eta erabiltzaile aurreratuei zuzendua zegoen.

Arrakasta itzela izan zuen modeloa da, izan ere, Amiga saileko modelo salduena izan zen, bereziki Europan, ordenagailuentzako bideo-jokoen merkatuan nagusitza izan baitzuen, Sega Mega Drive eta Super Nintendo kontsola ospetsuei lehia eginez.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q384656
* Commonscat Multimedia: Amiga 500

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4191667-0

 |

* Wd Datuak: Q384656
* Commonscat Multimedia: Amiga 500
**Aistrako San Julian eta Santa Basilisa baseliza** Zalduondo udalerriko baseliza bat da, XI-XII. mendekoa, eraikitako euskal ondare nabari sailkatua. Egun geratzen den baseliza Erdi Aroko Aistra herriko eliza izan zen, Donemiliagako Botoaren agiriaren arabera 10 etxeren baliokidea ordaintzen zuena; Behe Erdi Aroko demografia murrizketan despopulatu zen seguruenez. Leizarratetik behera Zalduondora heltzen den galtzadan dago, herrigunera heldu aurretik.

Aztarna elementu zaharrak
-------------------------

Euskal Herriko elementu oso interesgarria da. Baselizako santu zaindariek, San Julianek eta Santa Basilisak, aditzera ematen dute eliza oso zaharra dela, kultura gotikoan eta mozarabiarren oso gurtuak baitziren, bereziki erromes ibilbideetan. Erromaniko aurreko elementuak gorde ditu buru angeluzuzenean. Silarri handien bidez eraikita dago.

Erroska ferra arku oso itxiko bao bat du aztarna nabarmenena: ia zirkulu oso bat da, alde banatan luzatzen den koska bikoitz batez inguratua. Baoaren alde banatan bi arrail bertikal ditu, harrian zizelkatuak. Eraikinaren estalkia eusten duten harburuak oso antzinakoak direla ematen duten aditzera, erromanikoan kokatuta betiere. Bertan buruak irudikatzen dira, hala gizakienak nola animalienak, oso aurpegiera adierazkorrekoak. Iparraldean, gizon batek, uzkurtuta, genitalak erakusten ditu.

Aldameneko hilerria
-------------------

Baselizaren aldamenean Erdi Aroko hilerri baten aztarnak daude. Lurzoruan bertikalki iltzatutako harlauzak dituzten hilobiak daude, zista hilobiak eratuz, harlauzaz estaliak. Azken indusketek argitu dutenez, bertan bazen erromatarren garaiko herrixka bat.

Galeria
-------

* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   **(Gaztelaniaz)** Portilla Vitoria, Micaela.  (1991). *Por Álava, a Compostela: una ruta europea; Del paso de San Adrián al Ebro / Micaela J. Portilla..*  Diputación Foral de Álava/Arabako Foru Aldundia, 45-49 or. ISBN 84-7821-066-0. (Noiz kontsultatua: 2019-09-09).

Ikus, gainera
-------------

* San Saturnino (Zalduondo)
* Lazarragatarren jauregia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65945676

 |

* Wd Datuak: Q65945676
**Amiga**, 1985ean Commodore konpainia merkaturatutako ordenagailu sail bat izan zen. Saila hau garai hartan sekulako arrakasta izandako 16 eta 32 bit eta 256KB, RAM 1 edo gehiagoko memoria zuten ordenagailuen belaunaldikoa zen, belaunaldi honen barnean Atari ST, eta Apple konpainiaren Macintosh eta Apple IIGS ordenagailuak zeuden.

Merkaturatu bezain laster, Amigak informatikazale eta bereziki bideo-jokozaleen artean sekulako izen ona bereganatu zuen, bereziki bere multimedia ezaugarri bikainak eta grafikoen ikusgarritasuna zirela eta, jokoetarako oso egokia zen ordenagailua bilakatu baizuten, atal honetan garaiko PC eta Macintosh ordenagailuak baina aurreratuagoa zegoen.

Saila
-----

* Amiga 500‎
* Amiga 600‎
* Amiga 1000‎
* Amiga 1200‎
* Amiga 2000‎
* Amiga 3000‎
* Amiga 4000‎
* Amiga 4000T‎
* Amiga CD32‎

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q100047
* Commonscat Multimedia: Commodore Amiga

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85004470

 |

* Wd Datuak: Q100047
* Commonscat Multimedia: Commodore Amiga
**Aita Karmeldarren eliza** Donostiako Amara auzoan, Easo eta Pedro Egaña kaleen kantoian dagoen eliza bat da. Elizari erantsita Aita Karmeldarren komentua dago. 1915eko urriaren 15ean inauguratu zen.

Historia
--------

1908ko apirilaren 23an karmeldarrak Donostian kokatu ziren, abuztuaren 31 kaleko etxe batean, eta urte batzuk beranduago eliza eta komentua eraki ziren Amara auzoan. Estilo neogotikoan eraikia, bi kaleetako etxe sailen multzoan txertatua dago. Oinak hiru nabe ditu, gurutzadura, zinborrioa, abside eta atzeko gelekin. Arkitektoa Jose Gurrutxaga izan zen.

Aldare nagusian dagoen Karmengo Ama eta Pragako Jesus Haurra dira eliza honetako adbokazio nagusiak. 1936an Nikolas Mujika pintoreak elizako hormak margotzeari ekin zion, gerra zibila hasi zenean eten egin zuen lana, eta 1939an berriro ekin zion. Margotutako irudirk karmeldarren sinbolo eta elezaharrak irudikatzen dituzte.

Elizaren barruan marmolezko mausoleo bat dago, Berrizko Juan Bizente Zengotita (1862-1943) aita karmeldarrarena; Donostian 1943an hil zen eta gaur egun kanonizazio bidean dago.

Erreferentziak
--------------

* Antonio Unzueta Echevarria: *Los carmelitas en Donostia: cien años de historia*. Ediciones el Carmen, 2012
* Miguel Arsuaga, Luis Sesé: *Donostia-San Sebastián: arkitektura gida liburua*. Euskal Herriko Arkitektoen Elkargo Ofiziala, 1997.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19902896
* Commonscat Multimedia: Church of Padres Carmelitas, San Sebastián

---

 |

* Wd Datuak: Q19902896
* Commonscat Multimedia: Church of Padres Carmelitas, San Sebastián

**Luanda errorea in Modulu:Navbar at line 58:Invalid title Donostiako leku interesgarriak.**
| Alfabeto zirilikoa |
| --- |
|  |
|  |
| А | Б | В | Г | Ґ | Ѓ | Д |
| Ђ | Е | Ё | Є | Ж | З | Ѕ |
| И | І | Ї | Й | Ј | К | Ќ |
| Л | Љ | М | Н | Њ | О | П |
| Р | С | Т | Ћ | У | Ў | Ф |
| Х | Ц | Ч | Џ | Ш | Щ | Ъ |
| Ы | Ь | Э | Ю | Я |   |   |
| Hizkuntza ez-eslaviarretako hizkiak |
| Ӑ | Ӓ | Ӕ | Ҕ | Ғ | Ә | Ӏ |
| Ӂ | Җ | Ӝ | Ҙ | Ӟ | Ӡ | Ӥ |
| Ӗ | Ҡ | Қ | Ӄ | Ҟ | Ҝ | Ң |
| Ӈ | Ҥ | Ө | Ӧ | Ҧ | Ҫ | Ҷ |
| Ӵ | Ҹ | Ҽ | Ҿ | Ҩ | Ҳ | Ҭ |
| Ҵ | Ӱ | Ӳ | Ӯ | Ү | Һ | Ұ |
| Ӹ |   |   |   |   |   |   |
| Antzinako alfabeto zirilikoa |
| Ҁ | Ѹ | Ѡ | Ѿ | Ѻ | Ѣ | ІА |
| Ѥ | Ѧ | Ѫ | Ѩ | Ѭ | Ѯ | Ѱ |
| Ѳ | Ѵ | Ѷ |

**A** (A, a) Alfabeto zirilikoko lehenengo letra da.

Zuzenean Greziar alpha letratik eratorria da. Aintzinako alfabeto zirilikoan *azǔ* izena ematen zitzaion eta 1 balio zuen.

Errusiarrean, Serbiarrean eta Bulgariarrean, besteak beste, /a/ ahozkatzen da. /ɑ/ eta /ə/ ahozkera izan ohi du ingush eta txetxen hizkuntzatan.

Gaur egungo forma Alfabeto latinoko *A*ren berdina da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16330
* Commonscat Multimedia: Cyrillic A

---

 |

* Wd Datuak: Q16330
* Commonscat Multimedia: Cyrillic A
Aita Mari itsasontziko eskifaia 2020ko urtarrilean.
2017an, Mediterraneo Erdialdeko egoera tragikoa ikusita, erakundeei eta boluntario askori esker, -**Aita Mari**- Proiektua martxan jarri zuten *Maydayterraneo* itsas salbamendu proiektua. Itsas Salbamendu Humanitarioa izeneko Gobernuz Kanpoko Erakundeak hegaluzeak harrapatzeko erabiltzen zen itsasontzi bat pertsonak Mediterraneoko uretatik erreskatatzeko zahar-berritu zuen.

Izan ere, Mediterraneoko migrazio krisiaren aurrean, ez zuten jendea alde batera utzi nahi, noraezean.

Itsasontziari bere garaian arrantzale batzuen bizitzak salbatuz ospe handia hartu zuen. Itsasontziari Aita Mari marinel zumaiarraren izena jarri zioten.

Proiektua martxan egon den urteetan dozenaka migratzaileei lagundu die, askori bizitza salbatzeraino. Mediterraneoan egindako erreskateengatik eta batzuetan zenbait gobernurekin izandako liskarrengatik, askotan aipatu da Aita Mari itsasontziaren izena hedabideetan.

*Aita Mari* dokumentala
-----------------------

Lesbos uhartea
MapJavi Julio zinemagilea eta argazkilaria Itsas Salbamendu Humanitarioko kideekin batera joan zen Greziako Lesbos uhartera 2019an. Bertan egindako argazkiekin eta ikusitakoa oinarritzat hartuta ondu zuen *Aita Mari* dokumentala. Bi urtez proiektuan murgilduta egon ondoren, 2021eko apirilaren 28an estreinatu zen ikus-entzunezkoa Donostiako Giza Eskubideen Zinemaldian aurkeztuta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Berria.eus. «'Aita Mari' ontzia Mediterraneora abiatu da, «giza eskubideak defendatzera»» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2021-01-26).
2. ↑    San Sebastián, Mikel. «AITA MARI proiektua» *Salvamento Marítimo Humanitario* (Noiz kontsultatua: 2021-01-26).
3. ↑    «Etor zaitez "Aita Mari" itsasontzira, bizitzak Libiako kostaldean salbatzen dituena - oficop - Garapenerako Lankidetza Bulegoa - UPV/EHU» *oficop* (Noiz kontsultatua: 2021-01-26).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «AITA MARI GAUR GOIZEAN ITZULI DA PASAIARA ITALIAKO GOBERNUAK JARRITAKO BALDINTZAPEAN» *Gipuzkoa Solidarioa* 2020-07-10 (Noiz kontsultatua: 2021-01-26).
5. ↑    Ostolaza, Paulo. «'Aita Mari' ontziko 78 migratzaileak iritsi dira Pozzalloko portura» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2021-01-26).
6. ↑    Enzunza Mallona, Olatz.  (2021). ««Ezin daiteke normalizatu jendea itsasoan hiltzen ikustea»» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2021-04-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q52352085
* Commonscat Multimedia: IMO 9248851

---

 |

* Wd Datuak: Q52352085
* Commonscat Multimedia: IMO 9248851
Aerostato gidagarri bat.
**Aerostatoa** (grezieratik, ἀήρ *aer* (airea) + στατός *statos* (egon)) airea baino arinagoa den aireontzia da, baloi bat. Airea baino arinagoak diren gasak erabiliz igotzen dira airean. Airean aske utzita dabilen globoa kiroletarako besterik ez da erabili.

XVIII. mendearen azken erdian asmatuak zituzten globoak gidatzeko tresnak. Ezagunak dira, alor honetan, zeppelin globo gidagarriak, 1900ean Zeppelin kondeak Alemanian asmatuak. Bi mundu gerren artean, globo gidagarri handiak erabili ziren bidaietarako eta pertsona garraioetarako. 1924an egin zen Europatik Ameriketarako lehendabiziko bidaia. Bigarren Mundu Gerra hastear zela izan ziren ezbehar handiek, hidrogeno gasa erabili izanaren ondorio guztiak, eta gerrak berak, eragin zuten garraiorako globo gidagarrien gainbehera.

Erreferentziak
--------------


* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2016-10-12 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1299477
* Commonscat Multimedia: Aerostats

---

 |

* Wd Datuak: Q1299477
* Commonscat Multimedia: Aerostats
25 kilogramoko ANFO-zakuak.

*Ez nahasi Anfo italiar udalerriarekin*.
**ANFO** (ingelesez: *Ammonium Nitrate - Fuel Oil*) potentzia handiko lehergaia da, amonio nitratoaren eta petroliotik eratorritako erregaiaren nahasketa bat dena. Nahasketa horiek asko erabiltzen dituzte, batez ere meatzaritza- eta eraispen-enpresek.

Amonio nitratoaren eta erregaiaren kantitateak aldatu egiten dira erabilitako erregaiaren kate hidrokarbonatuaren luzeraren arabera. Amonio nitratoaren % 90etik % 97ra bitartekoak dira ehunekoak, eta erregaiaren % 3tik % 10era bitartekoak, adibidez, amonio-nitratoaren % 95ekoak eta kerosenoaren % 5ekoak.

Bere arazo nagusia uretan disolbatzeko erraztasun handia duela da, xurgatzeko joera handia baitu (higroskopia). ANFOri aluminio-hautsa gehitzen zaionean, AIANFO izeneko barietate are indartsuagoa bihurtzen da. ANFOren leherketa distirarik gabekoa da eta uhin hedakorra oso ahaltsua da erabilitako kantitateari dagokionez.

Batez ere lur harritsuetan egiten diren leherketetan erabiltzen dute, bigunak direnean, bai aire konprimituaren bidez pikortatzea laztabinetan sartuz, bai kartutxoak dituen beste forma batean sartuz. Beharrezkoa da laztabina gogor gizentzea detonagailu batekin eta gomazko kartutxo batekin hondoan, emaitza ezin hobeak lortzeko. Gainera, ura duten barrenetan kontraindikatuta dago, kartutxoak erabili ezean.

Beste lehergai batzuekin ere nahastu ohi da, hala nola hidrogel edo emultsioekin, ANFOren ehunekoaren arabera, ANFO astuna osatzeko ( % 70 inguru emultsioa edo hidrogela eta % 30 ANFO).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q295697
* Commonscat Multimedia: ANFO

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85004550
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q295697
* Commonscat Multimedia: ANFO
**Agaléga** (frantsesez: *îles Agaléga*) Indiako ozeanoan dauden bi uharte dira, Maurizio uhartetik 1.100 kilometro iparraldera daudenak. 2011ko uztailean, uharteetako biztanleria 300 biztanletan estimatu zen.

Uharteek, guztira, 26 km² ko azalera dute, eta, geografikoki eta historikoki, Maskareinak uharteetako uharte sakabanatuen multzoaren zatitzat hartzen dira. Administratiboki, uharteak Maurizioko errepublikakoak dira, bere egoitzetako bat bezala administratzen dituena.

Ipar Agalégan lurreratze pista bat dago, baita hiriburu txikia den Vingt Cinq eta La Fourche herrixka ere. Hego Agalégan Sainte Rita herrixka dago.

Uharteak, euren kokoengatik ezagutzen dira, hauen uzta eta prozesamendua euren industria nagusia delarik, baita agalégatar geckoagatik ere.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q196042
* Commonscat Multimedia: Agalega Islands

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315136686
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 1009823

 |

* Wd Datuak: Q196042
* Commonscat Multimedia: Agalega Islands
**Aberdour gaztelua** (ingelesez: *Aberdour Castle*) Eskoziako Fife eskualdean dagoen Easter Aberdour udalerrian kokatzen den gaztelu bat da. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

Historia
--------

Sir Alan de Mortimerrek 1126 urtean Aberdour baroierria eskuratu zuen eta San Fillan eliza eraiki zuen 1140an eta alboan gaztelua eraiki zuten 1200 inguruan.

Hurrengo mendeetan hainbat eskutatik pasa ziren lurraldea eta gaztelua 1606an William Douglas Mortongo 7. Earlak hartu zuen arte. Honek 1635ean ekialdeko hegala gehitu zion, pizkundeko estiloan eta garai bertsukoa da harresitutako lorategia ere. 1688an suak erre eta nabarmen kaltetu zuen eta gaztelua eraistekotan ere egon ziren. Ekialdeko zatia berriztu zuten baina 1715eko jakobiten matxinadan soldaduak bertan egon ziren eta berriz ere suak hartu zuen eraikina.1725ean berriz berreraiki zuten ekialdeko zatia.

1924an Estatuak hartu zuen gaztelua eta Historic Scotland erakundeak kudeatzen du.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2145629
* Commonscat Multimedia: Aberdour Castle

---

 |

* Wd Datuak: Q2145629
* Commonscat Multimedia: Aberdour Castle
**Adda** (latinez: *Abdua* edo *Addua*; lombardieraz *Ada*) Italiako Lombardia eskualdeko ipar-mendebaldeko ibai bat da, Po ibaiaren ezkerraldeko ibaiadarra. Izena hizkuntza zeltikotik eratorri da, hori baitzen Antzinatean eskualde horretako populazioaren hizkuntza, eta «dabilen ura» esan nahi du.

Po ibaiaren ibaiadar nagusia da, eta 313 km luze da. Italiako ibaietan laugarrena da. Haren arro hidrografikoak 7.979 km² ditu.

Rhetiako Alpeetan du jatorria, Stelvio mendatetik mendebaldera, 2.235 m-ko altitudean. Lehenik, hegoalderantz egiten du; gero, mendebalderantz sartzen da, eta Como aintzira zeharkatzen du. Bere ibilbidearen azken zatian hegoalderantz egiten du berriro Lombardiako lautadan, eta Po ibaiarekin bat egiten du Castelnuovo Bocca d'Adda herrian, 36 m-ko altitudean. Lombardiako Sondrio, Como, Lecco, Bergamo, Milan, Cremona eta Lodi probintziak zeharkatzen ditu.

Energia hidroelektrikoa eta lautada ureztatzeko ustiatzen da. Batez beste, 187 m³/s-ko emaria du.

45°08′04″N 9°52′54″E﻿ / ﻿45.1344°N 9.8817°E﻿ / 45.1344; 9.8817

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q63109
* Commonscat Multimedia: Adda river

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 140836059
* BNF: 13887009d (data)
* LCCN: sh88000672
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00054/eu\_a\_0548/a0548
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 1163143
* Atlas Digital del Imperio Romano: 44043

 |

* Wd Datuak: Q63109
* Commonscat Multimedia: Adda river
**Addison konderria** (ingelesez: *Addison County*) Vermontko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Middlebury da. 2010eko zentsuaren arabera 36.821 biztanle zituen, Addison kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Addison konderriak 2.092,08 kilometro koadro ditu. Horietatik 107,31 ura dira. Beste 1.984,77 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 17,6 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 36.821 pertsonetatik 35.345 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 685 dira. 269 beltzak edo afroamerikarrak. 75 amerikar natiboak ziren eta 5 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 524 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 35 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 568 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q353108
* Commonscat Multimedia: Addison County, Vermont

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153613543
* LCCN: n81043397
* NARA: 10040053
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 62007
* TGN: 2002130

 |

* Wd Datuak: Q353108
* Commonscat Multimedia: Addison County, Vermont
**Adda ibaiko gudua** 490eko abuztuaren 11n gertatu zen, Italiako iparraldeko Adda ibaian, Lonbardia eskualdea zeharkatzen duena, Teodoriko Handiak zuzendutako ostrogodoen armadaren eta Odoakroren Alemaniako mertzenarioen armadaren artean. Italiako ostrogodoen hirugarren gudua izan zen eta Teodorikok irabazi zuen. 

Ostrogodoak Odoakroren kontraerasoaren ondorioz Tessin aldera itzularazi ondoren, Teodorikok hirugarren aldiz jo zuen Odoakro. Milango ekialdean, Adda ibaian, armadak bideratu zituzten eta Teodorikok garaipen zaila lortu zuen.

Pierius, Odoakroren zerbitzura zegoen erromatar jenerala, guduan hil zen, Odoakro erromatar elitearen artean jarraitzaile leialak aurkitu zituela frogatuz.

Porrotaren ostean, Odoakro Ravenara erretiratu zen eta, ondoren, hiru urteko setioa pairatu zen. Asmakeria baten bidez Odoakro ostrogodoen eskuetan erori zen eta hil zuten.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3147058

 |

* Wd Datuak: Q3147058
Aerosol esprai bat.
**Aerosola** edo **espraia** hauts, apar edo isurkari zorrotada moduan gai mota ugari barreiatzeko erabiltzen den ontzi balbuladuna da.

Barreiatu nahi den gaia (pintura, kosmetiko, intsektizida…) kanporatu ahal izateko, gas propultsatzaile batekin nahasi ondoren, ontzian presiopean ixten da. Propultsatzaile horietako batzuek, oxido nitrosoak edo karbono dioxidoak adibidez, gas egoeran irauten dute aerosolean, nahiz eta presiopean itxita egon. Beste zenbait, ordea, klorofluorokarbonoak esate baterako, isurkari bihurtzen dira.

Bi motatako aerosol ontziak daude: batean, produktua isurkari propultsatzailearekin nahasten da, eta kanporatzean gas bihurtzen denez, tanta moduan barreiatzen da; bestean, gaiak gas propultsatzailea izan ohi du goiko aldean, eta isurkaria hondoan. Bi sistemetan, balbula sakatzean, tutu batean zehar gorantz ateratzen da gaia. Aerosolaren hondoko gas isurkaria lurrindu egiten da presioari aldatu gabe eusteko.

1970eko hamarkadaz geroztik egindako ikerketen ondorioz, klorofluorokarbonoek (CFC) atmosferako ozono geruzari erasotzen diotela frogatu da, eta horregatik, herrialde askotan debekatu egin dituzte, nahiz eta kasu jakinetan erabiltzen diren oraindik.

Erreferentziak
--------------


* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2016-10-11 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q659495
* Commonscat Multimedia: Spray cans

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12009634k (data)
* GND: 4194775-7
* LCCN: sh85001416
* NKC: ph756777

 |

* Wd Datuak: Q659495
* Commonscat Multimedia: Spray cans
**Sare eta teknologia protokoloak**\*| Aplikazio geruza | DNS, FTP, HTTP, HTTPS, IMAP, IRC, NFS, NNTP, NTP, POP3, SMB/CIFS, SMTP, SNMP, SSH, Telnet, SIP,  *gehiago* |
| Aurkezpen geruza | ASN.1, MIME, SSL/TLS, XML,  *gehiago* |
| Saio geruza | NetBIOS,  *gehiago* |
| Garraio geruza | SCTP, SPX, TCP, UDP,  *gehiago* |
| Sare geruza | AppleTalk, IP, IPX, NetBEUI, X.25,  *gehiago* |
| Lotura geruza | ATM, Ethernet, Frame Relay, HDLC, PPP, Token Ring, Wi-Fi, STP,  *gehiago* |
| Geruza fisikoa | Kable ardazkide, Zuntz optiko, Pare kordatu, Mikrouhin-sarea, Irrati bidezko sarea, RS-232,  *gehiago* |
| \*OSI ereduaren arabera |

**ALOHA hutsa** oinarrizko protokoloa da, ez dena kezkatzen transmisio-bidean seinale elektrikorik dagoen. Igorle batek datuak bidali nahi dituenean bidali egiten ditu kanala libre dagoen ala ez begiratu gabe. Bukatzen duenean hartzaileak informazioa ondo jaso badu egiaztapena bidaliko dio, eta egiaztapena ez bada denbora tarte batean iristen, igorleak datuen artean talka egin duela suposatzen du. Estazio hartzaileak egiten duen zeregin bakarra, estazio igorleari mezua heldu zaion ohartaraztea da.

Estazio igorleak ez badu onespenik (acknowledgement, ACK) jasotzen suposatzen du mezua ez zaiola heldu. Orduan estazio igorleak denbora bat itxaroten du, berriz mezua birbidaltzeko. Itxaronaldi honek aleatorioa izan behar du bestela aurreko mezuarekin berriz talka egingo luke.

ALOHA bezalako protokolo baten eraginkortasuna oso baxua da (gehienez %18), kaosean oinarritzen baita. Kanalaren okupazioa handitzen denean estazioen arteko talkak handitu egiten dira eta sarea kolapsatu daiteke. Talka bat ematen da bi emisio aldiune berean ematen badira.

Ikus, gainera
-------------

* Atzipen protokoloak
* ALOHA artekatua

Erreferentziak
--------------

* **Andrew S. Tanenbaum**, *Konputagailu-sareak* (3. ed 2002), EHU ed.
* **Andrew S. Tanenbaum**, *Computer Networks* (4. ed 2003), Prentice Hall.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1411701

 |

* Wd Datuak: Q1411701
Gasteizko **Aiztogile kalea** Alde Zaharrean dago. Herri hizkeran *Kutxi* kalea moduan ezaguna da.

Kokapena
--------

Errege Atea kalean hasten da eta Txikita kalean amaitzen da, Santa Maria kantoiarekin bat egiten duen tokian. San Frantzisko Xabierkoaren, Santa Ana eta San Markos kantoiak zeharkatzen ditu.

Luzera
------

425 metro inguruko luzera du. Ezkerreko espaloian 103 zenbakiraino iristen da eta eskuinekoan 98raino.

Historia
--------

Henrike Knörr eta Elena Martínez de Madina Salazarrek idatzitako "Toponimia de Vitoria I – Gasteizko toponimia I" (Euskaltzaindia, 2009) liburuaren arabera kalearen izena aspaldikoa da, 1254 eta 1256 urteen artekoa.

Kale honetan jaiotako pertsonai ezagunak
----------------------------------------

* Mateo Moraza

Azpiegiturak
------------

Kale honetatik igarotzen da Alde Zaharraren goiko aldera igotzeko Ekialdeko arrakala automatikoa, San Frantzisko Xabierkoaren kantoian.

Taberna eta jatetxe asko daude (39 jatetxe eta taberna guztira 2018ko uztailean) kale honetan. Jende asko biltzen da egunean zein gauean zehar poteatzeko, bazkaltzeko eta afaltzeko.

### Eraikinak

* Sokaren etxea
* Bibat museoa (Bendaña Jauregia)

### Trafikoa

Oinezkoentzako kalea den arren ibilgailu ugari ibiltzen da, gehienbat banaketa kamioiak.

Bitxikeriak
-----------

Kale hau aipatzen da Potato taldearen La gente rula abestian.

Iruditegia
----------

Kalearen azken zatia

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .
3. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56571900
* Commonscat Multimedia: Calle Cuchillería

---

 |

* Wd Datuak: Q56571900
* Commonscat Multimedia: Calle Cuchillería
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Addisonen gaixotasuna** giltzurrungaineko guruinari egindako kaltearen ondorioz agertzen den gaitza da, guruin horren gutxiegitasuna edo hipofuntzioa eragiten duena. Giltzurrungaineko azala, zehazki, da kaltetuena, kortisol, kortisona eta aldosterona jariatzen dituena. Gaitza pairatzen dutenek, beraz, hiru hormona horien defizit larria dute, gaixotasun horren berezko sintomak eragiten dituena.

Gaitza oso urria da (4-6 kasu 100.000 biztanleko)

Bi dira gaitz honen sorburuan dauden arrazoiak:

* zenbait gaitz infekziosoak: tuberkulosia (batez ere) eta -hein txiki batean- meningitisa edo HIESa. Tuberkulosia da zergatirik ohikoena, herri garatuetan geroago aipatuko dugun arrazoi autoimmunea gero eta garrantzi handiagoa hartu arren.

* autoimmunitatea: gaixo gehienetan Addisonen gaixotasuna gaixotasun autoimmunea da: immunitate-sistemak eraso egiten dio giltzurrungaineko guruinaren azalari, guruin hori kaltetuz eta suntsituz. Odol-analisi batean gaixo gehienek giltzurrungaineko guruinen aurkako antigorputzak dituztela egiaztatu ahal da.

Sarritan adrenolisi autoimmunea beste gaixotasun autoimmune batzuekin batera agertzen da (Hashimotoren tiroditisarekin eta 1. motako diabetes mellitusarekin, esaterako).

Sintoma klinikoak
-----------------

Gorputzaren toki desberdinetan gehiegizko pigmentazioa eragiten du gaitz honek. Hori dela eta, garai batean gaixoei *Addisonen beltzaranak* esaten zitzaien. Hormona esteroide gutxi (kortisol eta kortisona) jariatzen denez, ACTH hormonaren kontzentrazioa igotzen da, hormona honek kortisol eta kortisolaren jariaketa bizkortzen baitu. ACTHaren maila altu horiek dira, hain zuzen ere, hiperpigmentazioa eragiten dutenak.

Gaitzaren beste ohiko sintoma batzuk hauek dira: astenia, ahulezia, hipotentsioa, kalte gastrointestinalak, anemia eta metabolismoaren gorabehera larriak. Nortasun eta portaera-aldaketak ere ohikoak dira.

Tratamenduari dagokionez, falta diren hormonen ordez hormona sintetikoak hartu behar dira (hidrokortisona, adibidez, 20-30 mgr egunero).

Addisonen gaixotasunak, besteak beste, Sabin Aranaren heriotza eragin zuen 1903an, 38 urte zituela, bai eta ustez Jane Austen ingeles idazlearena ere, 41 urte zituela.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8282
* Commonscat Multimedia: Addison's disease

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX529072
* BNF: 124303775 (data)
* LCCN: sh85000815
* NKC: ph410036
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* DOID: DOID:13774
* CIE-10: E27.1
* CIE-9: 255.41
* OMIM: 103230
* DiseasesDB: 222
* MedlinePlus: 000378
* eMedicine: 116467
* MeSH: D000224
* Orphanet: 85138
* **Kimikako identifikadoreak**
* KEGG: H01598

 |

* Wd Datuak: Q8282
* Commonscat Multimedia: Addison's disease
**Abraham Gotthelf Kästner** (Leipzig, 1719ko irailaren 27a - Göttingen, 1800eko ekainaren 20a) alemaniar matematikaria izan zen.

Biografia
---------

Abraham Kästner zuzenbide irakaslearen semea zen. Kontratu baten ondoren, Ana Rosina Baumann 12 urteko neskarekin ezkondu zen 1757an, eta hurrengo urteko martxoaren 4an hil zen biriketako gaixotasun baten ondorioz. Azkenean, Kästnerrek alaba bat izan zuen Catharine-rekin, garbiketa andrearekin.

Zuzenbidea, filosofia, fisika, matematika eta metafisika ikasi zituen bere jaioterrian 1731tik aurrera. Leipzigeko Unibertsitatean graduatu zen 1739an; filosofia, zuzenbidea, logika eta matematikari buruzko hitzaldiak eman zituen. Entziklopediak eta matematika liburuak editatzen eta osatzen lanagatik aitortu zuten bere ikerketa pertsonalagatik baino.

*Oinarrizko* arrazoibide matematikoak *(Mathematische Anfangsgründe*) entziklopedia sortu zuen, 1758 eta 1769 artean Göttingen hirian idatzi zituen 4 liburukiz osatua eta geroago beste bi liburukirekin handitu zuena 1800ean. 1796 eta 1800 artean argitaratu zuen *Matematikaren historia* (*Geschichte der Mathematik*), 4 liburukitan ere. Lan hori oso interesgarria izan zen gramatikaren ikuspegitik, istorioak eta eguneroko arazoak, eta konponbide argiak zituen; baina matematikako azalpenak eta frogak falta ditu.

Bere ikasle ospetsuenen artean Georg Christoph Lichtenberg dago, Kästner-en miresle handia ere bazena. Bere beste ikasle bat Johann Pfaff izan zen, gero Carl Friedrich Gaussen matematika aholkularia izan zena.

1746an Leipzig-eko Unibertsitateko irakasle laguntzaile gisa hasi zen lanean, eta 1756an filosofia katedra hartu zuen, irakasle titular gisa, eta beste katedra garrantzitsu batzuk, hala nola geometria eta natur zientziak Göttingen-en. 1763tik aurrera behatokiko zuzendaria ere izan zen. Lichtenberg-en eta Erxleben-en irakasle eta lankide izan zen. Göttingenen hil zen 1800ean.

Matematikaria izateaz gain, sarkastiko kutsuko epigramen eta beste idazlan batzuen sortzaile ohikoa zen. Bere olerkiak ere aitortu zitzaizkion, bere baimenik gabe agertu zirenak 1781eko inprimaturen batean eta nabarmenak izan ziren umore sarkorra eta ironia zorrotza izateagatik bere garaiko hainbat pertsonalitatekiko. 1783an *Askotariko idatziak I eta II* ( *Vermischten Schriften 1 und 2* ) argitaratu zituen Altenburg-en. Geroago, hil eta 41 urtera, *Lan poetiko eta prosaiko zientifikoki eder baten bildumako* 4 liburuki argitaratu ziren Berlinen.

Eponimia
--------

* Kästner ilargiko kraterrak izen hori darama bere memorian.

kanpoko estekak
---------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61813
* Commonscat Multimedia: Abraham Gotthelf Kästner

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 39450522
* ISNI: 0000 0001 0889 7973
* BNE: XX985655
* BNF: 123392338 (data)
* GND: 118714570
* LCCN: n85241161
* NKC: ola2007364165
* NLA: 36004036
* SNAC: w6w09ckg
* SUDOC: 031798896
* MGP: 66476
* Open Library: OL1988292A

 |

* Wd Datuak: Q61813
* Commonscat Multimedia: Abraham Gotthelf Kästner
Iparraldera begira Alava lurmuturra eta Ozette uhartea, Olympic parke nazionala. 
**Alava lurmuturra** (gaztelaniaz: *Cape Alava*) Ameriketako Estatu Batuetako Washington estatuaren Clallam konderrian dagoen lurmuturra da. Ozeano Barean dago eta Estatu Batuetako kontinente-puntu mendebaldetarrena da nahiz eta horren inguruan eztabaida izan. Toki horretan Olympic parke nazionala eta Ozette amerindiar erreserba daude.

Izena
-----

Izenak Jose Manuel Alaba (1743-1794) militar gazteiztarra gogorarazi nahi du: Alabak Nootkako gatazkaren konponbidean komisionatu gisa hartu zuen parte.

*Hojun Maru* kasua
------------------

1834 hasieran, japoniar ontzi batek, Hojun Maruk, Araba lurmuturrean lurra jo zuen, 14 hilabetez Ozeano Barean zehar ibili ondoren. Edora arroza garraiatzeko bidaia bat eginda, ekaitz batek eraman zuen haraino. Araba lurmuturrera iritsi zenean, tripulatzaileetako hiru baino ez zeuden bizirik. Ondoren, makah indiarrek esklabo egin eta zaindu zituzten. Otokichi Japoniako naufrago bat izan zen, beranduago nolabaiteko garrantzia lortu zuena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Phillips, James W. (1971). University of Washington Press, ed. *Washington State Place Names*. 5 or. ISBN 0-295-95158-3.

Ikus, gainera
-------------

* Jose Manuel Alaba

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1034275
* Commonscat Multimedia: Cape Alava

---

 |

* Wd Datuak: Q1034275
* Commonscat Multimedia: Cape Alava
Moherreko Amildegiak. Irlanda
Erraldoien Amildegiak, Tenerife, Espainia.
Amildegia Argentinako Puerto Madrynen.
**Amildegia**, halaber **barga**, **erroitza**, **baxa** (Zub.) edo **botxua** (Zub.), malda bertikal malkartsua duen eraketa geografikoa da. Amildegiak mendi, faila edo ibai ertzetan aurki daitezke. Batez ere itsasbazterrean uhinen jardunaren ondorioz sortu denari **labarra** esaten zaio. Taula formako kostaldeko labar batek tamaina oso handia hartzen duenean, *itsaslabar* izena hartzen du.

Amildegiak, atmosferaren akzioak eragindako higadurari erresistenteak diren arrokez osatuta egoten dira, oro har arroka sedimentarioak, limonita, hareharria, dolomita edo kareharria, baina arroka igneoak ere aurki daitezke eraketa hauetan, basaltoa eta granitoa kasu.

Malkar bat, amildegi mota berezi bat da, faila tektoniko baten mugimenduagatik edo luizi baten ondorioz eratua. Amildegi gehienak, euren oinean, maldan amaitzen dira; gune idorretan edo amildegi handien azpian, ezponda, orohar, erauzitako arroka metaketa bat da, toki hezeagoetan, ezpondako arrokak, hezetasunak trinkotutako lur geruza batez estaliak geratzen diren bitartean, lurzoru bat eratuz.

Amildegi askok, urjauziak eta oinean zulatutako leizeak ere badituzte. Batzuetan, amildegiak, gailur baten amaieran amaitzen dira, harri egitura bereziak eratuz.

Munduko handientzat hartzen den amildegia, Torres del Trangoko ekialdeko aurpegia da, Pakistango Karakorum mendilerroan, 1.340 metroko altuerarekin, kostaldeko amildegirik handiena, 1.010 metrorekin, Hawaii uharteetako Kaulapapan dagoen bitartean.

Europako handiena Irlandan dago, Slieve League izena du eta 601 metroko altuerara iristen den itsaslabarra da.

Ikus, gainera
-------------

* Itsaslabar

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107679
* Commonscat Multimedia: Cliffs

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh87003234
* AAT: 300008749
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q107679
* Commonscat Multimedia: Cliffs
**AFAGI**, Alzheimerra edo beste dementzia batzuk dituzten familia, lagun eta pertsonen Elkartea da Gipuzkoan, izaera pribatuko erakundea da, eta Alzheimerra edo beste dementzia bat duten pertsonen eta haien senideen bizi-kalitatea babestea du helburu.

Mugimendu sozial solidarioa da gaixotasunaren ondorioak pairatzen dituzten pertsonekin.

"Alzheimerraren aurrean, ez zaude bakarrik": Lema zuzena, lan-filosofia, AFAGIren benetako esentzia laburbiltzen duena eta zabaldu eta iraun nahi duguna, edozein pertsonak gure laguntza behar badu.

Ibilbidea
---------

* AFAGI 1991n sortu zen, Gipuzkoan bizi diren eta gaixotasun honen eraginpean dauden familien bozeramaile eta defendatzaile izateko asmoz. Irabazi asmorik gabeko entitatea da, bazkide kuoten, dirulaguntzen eta dohaintzen bidez finantzatua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Quiénes somos | AFAGI.*  (Noiz kontsultatua: 2021-07-27).

Ikus, gainera
-------------

* Antton Elosegi Aldasoro
* Arantxa Gurmendi

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107658246

 |

* Wd Datuak: Q107658246