recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Tennesseeko Unibertsitatea**, **UT Knoxville**, **UTK**, edo **UT** (*Tennessee Unibertsitatea* ingelesez), Estatu Batuetako Knoxvillen (Tennessee) dagoen unibertsitate publikoa da. Tennesseeko Unibertsitateko Sistemaren parte da Chattanoogako Tennesseeko Unibertsitatearekin (UTC), Martineko Tennesseeko Unibertsitatearekin (UT Martin), Tennesseeko Unibertsitateko Osasun Zientzien Zentroarekin (UTHSC) eta Tennesseeko Unibertsitatea Espazioko Institutuarekin batera. (UT Space Institute).

Graduko bederatzi eta graduondoko hamaika fakultatez osatuta dago.

Historia
--------

1794ko irailaren 10ean sortu zen, Tennessee Batasuneko hamaseigarren estatua izan baino bi urte lehenago, *Blount College* bezala, *East Tennessee College* izena hartu zuen 1807an. 1840an *East Tennessee Unibertsitatea* bihurtu zen, eta 1879an *Tennesseeko Unibertsitatea* .

Campusa
-------

Unibertsitateak hiru campus ditu. Campus nagusia (*Main campus*), nekazaritza campusa (*Agricultural Campus*), campus nagusiaren ondoan kokatua, eta ikerketa campusa (*Cherokee Research Campus*), Knoxville erdigunean dagoena eta nanoteknologia programak garatzen diren tokian, neutroien zientzia, materialen zientzia, klima eta energia ikasketak eta biomedikuntza zientziak, Oak Ridge National Laboratory-rekin, Tennessee Estatuarekin eta sektore pribatuarekin elkarlanean.

Kirolak
-------

Artikulu nagusia: «Tennessee Volunteers»Tennessee NCAAko lehen mailako Southeastern Conference-n lehiatzen da.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1150105
* Commonscat Multimedia: University of Tennessee at Knoxville

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 155263207
* ISNI: 0000 0001 2315 1184
* BNF: 12154289r (data)
* GND: 40340-4
* LCCN: n80003889
* NKC: kn20071023007
* NLA: 35700527
* ULAN: 500312913
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1150105
* Commonscat Multimedia: University of Tennessee at Knoxville
**Pavel Vadimovitx Pankov**, errusieraz Павел Вадимович Панков, (Mosku, Errusia, 1995eko abuztuaren 14a), boleibolean lehiatzen den kirolari errusiarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta zilarrezko domina eskuratu zuen boleibolean , ROC taldearekin Frantziaren atzetik eta Argentinaren aurretik. Kontuan izan behar da Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan errusiar kirolariek ezin izan zutela Errusiaren izenean esku hartu, NOBek (Nazioarteko Olinpiar Batzordea) ezarritako zigorra zela medio, eta ROCen izenean (Russian Olympic Committee) eta banderapean lehiatu zirela.

Tokion, honako hauek osatzen zuten taldea: Denis Bogdan, Valentin Golubev, Ivan Jakovlev, Jegor Kliuka, Igor Kobzar, Ilias Kurkaiev, Maksim Mikhailov, Pavel Pankov, Viktor Poletaiev, Jaroslav Podlesnykh, Dmitri Volkov eta Artiom Volvitx-ek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Gizonezkoak, estalia
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Pavel Pankov» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑   Euskaltzaindia. (PDF) *156. arauaː Alfabeto zirilikoz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema (errusiera, bielorrusiera, ukrainera eta bulgariera).* .
3. ↑  Pavel Pankov WorldofVolley-en **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18224264

 |

* Wd Datuak: Q18224264
42°15′N 26°0′E﻿ / ﻿42.250°N 26.000°E﻿ / 42.250; 26.000
Sliven eta Trazia Garaiko ordokiaren ikuspegia
**Trazia Garaiko ordokia** (bulgarieraz: Горнотракийска низина, *Gornotrakiyska nizina*), **Maritsaren ordokia** ere deitua, hegoaldeko Bulgariako lautada zabala da, Trazia eskualde historikoaren iparraldea hartzen duena. Iparralde eta ekialdean Sredna Gora du, Rodopeak, Sakar eta Strandzha mendiguneak hegoaldean, eta Itsaso Beltza ekialdean. Maritsa ibaiak eta haren adarrek zeharkatzen dute. 16.032 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 100-200 metro arteko garaiera dauka. Lurzoru joriak ditu, oso egokiak nekazaritzarako, eta garia, piperrak, mahatsa, mertxikak, angurriak, tabakoa, arroza eta kotoi-landarea hazten dira, besteak beste. Plovdiv, Burgas, Stara Zagora, Pazardzhik, Asenovgrad, Haskovo, Jambol eta Sliven dira hiri nagusiak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Beshkov, Anastas. *The Upper Thracian Plain in Bulgarian Agriculture.*  jstor.org (Noiz kontsultatua: 2017-8-30).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1091567

 |

* Wd Datuak: Q1091567
Hainbat pate mota.
**Patea**, sukaldaritzan, haragi edo gibel xehetuaz egindako orea da, txerri edo hegaztiena batik bat. Barazkiak, espeziak eta ardoa ere eduki ditzake. Frantses sukaldaritzak ezagutarazi du.

Zenbait eratara presta daiteke: hotza jateko, haragia, ehiza edo arraina gantzarekin nahasi eta ontzi sakon batean egosia (*pâté en terrine*) eta, hotz nahiz bero jateko, haragia, ehiza edo arraina pastel-orean bilduta (*pâté en croûte*). Lehenengo era Europan eta Ameriketan ezagunena da.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q816704
* Commonscat Multimedia: Pâté

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph423158
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q816704
* Commonscat Multimedia: Pâté
**Palaeoptera** (grezieratik, *palaeos*, antzinakoa eta *pteron*, hegoa) intsektu Pterygota talde bat dira. Askotan hauen artean antzinakoenak direla esaten da, ezin dituztelako euren hegoak abdomenean bildu, Neopterako guztiek egin dezaketen bezala. Hegoen biltze gaitasun hori eta hegaz egiteko gihar sistemak argi uzten du Neoptera talde monofiletiko bat dela.

Baina hegoak biltzeko ezintasuna bere horretan plesiomorfikoa da, hau da, antzinako egoera hori da, beraz kladistikaren arabera ez da baliagarria talde monofiletiko bat izendatzeko. Beraz Ephemeroptera eta Odonata biltzeko dagoen arrazoi bakarra ez dago oinarrituta arbaso komun batean. Beraz Paleoptera albo batera utzi behar den talde parafiletiko bat dela esan daiteke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  edo Odonatoidea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q927351
* Wikispecies Espezieak: Palaeoptera

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* BioLib: 16806
* ITIS: 624280
* NCBI: 33339
* Paleobiology Database: 174972
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000074982

 |

* Wd Datuak: Q927351
* Wikispecies Espezieak: Palaeoptera
Tréguier udalerriko Saint Yvesen pardon ospakizuna 2005ean.
**Pardon** delakoa (euskaraz "Barkazioa") Bretainiako usadiozko fede erakustaldiak edo erromesaldiak bat dira. Hauen jatorria VII. mendeko fraideen ebanjeliazioak omen dira. Bretainiako kulturan oso errotua dagoen ohitura da. Maiz Irlanda edo New York hirian San Patrizio Egunean ospatu ohi diren kale martxekin parekatzen da.

Pardon bat penitentzia ospakizun bat da. Pardon hauek tokian-tokiko parrokia, eliza edo kaperaren santu zaindariaren egunean ospatu ohi da, ospakizun hauetan partu ezkero induljentzia ziurtatua dagoelarik. Gaur egun pardon horiek Bretainiako mendebaldean ospatu ohi dira, hots, Bretainia Beherean, bretainiera mintzatzen den eremuan. Guingamp hiritik ekialdera, ezohikoak dira.

Iruditegia
----------

* Sainte-Anne-la-Palud udalerriko pardon ospakizuna 1958an (Eugène Boudin).Sainte-Anne-la-Palud udalerriko pardon ospakizuna 1958an (Eugène Boudin).
* Plougastel udalerriko emakumeak Sainte-Anne-La-Paludeko pardon ospakizunean, 1903.Plougastel udalerriko emakumeak Sainte-Anne-La-Paludeko pardon ospakizunean, 1903.
* Pardon ospakizuna 1869an.Pardon ospakizuna 1869an.
* Bretoiak pardon ospakizunean, 1887an.Bretoiak pardon ospakizunean, 1887an.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1582987
* Commonscat Multimedia: Pardon breton

---

 |

* Wd Datuak: Q1582987
* Commonscat Multimedia: Pardon breton


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Bretainia** |
**Tindhólmur** Faroe uhartetan dagoen uhartetxoa da. Sørvágsfjørðurren hegoaldean eta
Vágarreko mendebaldean dago.

Etimologia
----------

Izena bertan dauden bost gailurretatik dator: *Ytsti, Arni, Lítli, Breiði, Bogdi* (Urrutiena, Arranoa, Txikia, Zabala, Okerra).

Ezaugarriak
-----------

650.000 m²ko zabalera du. Gailur altuena itsas gaineko 262 metrotan dago. Inor ez da bertan bizi.

Historia
--------

Bertan aurkitu diren aztarna batzuen ondorioz garai batean jendea bizi zela pentsa daiteke. Horrekin lotuta kondaira tragikoa ezagutzen da: bikote bat bere semearekin bertan bizi zen baina arrano batek umea harrapatu zuen eta haitz batean zegoen bere kabira eraman zuen. Ama haraino igo zuen eta haurra bizirik aurkitu zuen baina bere begiak aterata larriki zauritua. Berarekin eraman zuen baina, azkenik, hil egin zen. Ondorioz, bikoteak uhartetik alde egin zuen eta geroztik inor ez da bertan bizi. Modu batez kondaira eta aztarnak lotzen dira.

Erreferentziak
--------------

Kanpo loturak
-------------

* **(Ingelesez)**: Tindhólmurri buruzko informazio eta argazkiak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q253375
* Commonscat Multimedia: Tindhólmur

---

 |

* Wd Datuak: Q253375
* Commonscat Multimedia: Tindhólmur


|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Tindhólmur*** Aldatu lotura Wikidatan |
**Tindu** edo **tindagaia** objektu bati (normalki arropa, oihal edo ileari) kolorea emateko erabiltzen den substantzia da. Askotan etxean egiten da, arropa zaharrari itxura berria emateko. Tindu natural asko esistitzen diren arren, gaur egun gehienek produktu kimikoak dituzte. Ilerako tinduak oxidatzaileak eta ez-oxidatzaileak izan daitezke.

Litografiatan hitza erabiltzen da tonu solido edo lau bat ematen denean, hau da, degradaturik gabekoa.

Egurgintzan tindua erabiltzen da egurraren kolorea aldatzeko erabiltzen denean. Egurraren tindaketak kolore aldaketa baimentzen du, jatorrian duen betak mantenduz. Normalki disolbgarri sintetikoak edo urtsuak erabiltzen dira.

Tinduetako batzuek propietate medizinalak dituzte, adibidez iodoa, gentziana-morea, mertiolata, merkurokromoa eta metileno urdina.

Tindura ere landare baten printzipio aktiboak ateratzeko sistema da, landarean alkohol etilikoak edo etanolean sartuz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q189720
* Commonscat Multimedia: Dyes

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119403355 (data)
* GND: 4016465-2
* LCCN: sh85028697
* NDL: 00570741
* AAT: 300013029
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q189720
* Commonscat Multimedia: Dyes
|  |
| --- |
| **Palmirako Garaipen Arkua**1 **UNESCOren gizateriaren ondarea** |
| 
Arkua txikizioa aurretik |
| **Mota** | Kulturala |
| **Irizpideak** | i, ii, iv |
| **Erreferentzia** | 23 |
| **Kokalekua** | Siria |
| **Eskualdea2** | Siria Asia |
| **Izen ematea** | 1980 (IV. bilkura) |
| 1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) 2 UNESCOren sailkapena |

**Palmirako Garaipen Arkua** Antzinako Erromaren Garaipen arkua izan zen. 1800 urte inguru zituen eta Siriako Palmira aztarnategi arkeologikoan zegoen. UNESCOk 1980an Gizateriaren ondare izendatu zuen, Palmirako antzinako hiriarekin batera. Siriako Gerra Zibila zela eta, 2013ko ekainaren 20an arriskuan zeuden Gizateria Ondarearen zerrendan sartu zuten. 2015earen urrian Estatu Islamikoak txikitu egin zuen.

Historia
--------

Bertan aurkitutako idazkunen arabera Septimio Severo agindupean eraikia izan zen, II. mendean. Nahiz eta erabat ziurtata ez egon, itxura guztien arabera partiarren aurka Severoren garaipena 190 hamarkadaren amaieran ospatzeko egin zen.

Ezaugarriak
-----------

Arkua eta pilastrak kontu handiz zizelkatuak zituen. Motiboak Sirian ohikoak diren loreak, palmondoak eta elementu geometrikoak ziren. Ezaugarri berezia bezala bi alboetan itsatsi zizkioten arkuek orientazio desberdin zituzten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Bibliografía
------------

* Darke, Diana (2010). *Syria. Bradt Travel Guides*. ISBN 9781841623146.
* Lawrenson, Brian (2010). *Following Marco Polo's Silk Road. Follow Marco Polos Silk Rd 1.* ISBN 9781439249420.
* Millin, Aubin Louis; Noel, François; Warens, Israel (1799). *Magasin encyclopédique: ou Journal des sciences, des lettres et des arts*.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Palmiran aurrera eramandako txikizioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21077991
* Commonscat Multimedia: Monumental Arch of Palmyra

---

 |

* Wd Datuak: Q21077991
* Commonscat Multimedia: Monumental Arch of Palmyra

‎
**Tokugawa Ietsugu** (japonieraz: 徳川 家継, *Tokugawa Ietsugu*?, 1709ko abuztuaren 8a-1716ko ekainaren 19a)
 Tokugawa shogunerriko zazpigarren shoguna izan zen eta 1713 eta 1716 bitartean gobernatu zuen, azken urte honetan hil zelarik. Tokugawa Ienobu seigarren shogunaren semea eta Tokugawa Tsunashige Kōfuko daimyōaren biloba, Tokugawa Iemitsuren birbiloba, Tokugawa Hidetadaren hereniloba eta shogunerri honen sortzailea izan zen Tokugawa Ieyasuren bigarren mailako hereniloba izan zen.

Lehen urteak
------------

Edon jaio zen 1709an eta Tokugawa Ienobu shogunaren eta bere ohaide baten seme nagusia izan zen. Une horretan, bere aita shoguna zen, eta bere konfuziar laguntzailea zen Arai Hakusekik laguntzen zion, Edoko shogun gortean eragin handia izan zuena. Bere haurtzaroko izena, Nobumatsu Kimi izan zen, eta, bere aita hil zenean, Ietsuguk hiru urte baino ez zituen. Honela, shogun titulua hartu zuen.

Ietsugu shoguna
---------------

Bakufuko buruzagiaren titulu formala hartu zuen arren, oraindik haur bat zen. Gobernatzeko haina adin ez zuenez, Arai Hakusekirekin zaintza eta aholkupean jarria izan zen. Bere agintaldian, bi arazo egon ziren: txanpon erreforma eta kanpo merkataritza Kyushun. Ietsugu ez zen herrialdeko kontuengatik interesatu, eta konponbideak, bere aholkulariek zuzentzen zituzten.

1713an, prezioak hazi egin ziren. Ietsugu eta Hakusekiri aurkezturiko zenbait proposamenen ondoren, txanpon berri bat sortu behar zela erabaki zen. 1714an, txanpon unitate metaliko hori sartu zen, eta beherakada bat eragin zuen arrozaren prezioan.

Txanpon erreformak, kanpo merkataritzan erreforma ere eragin zuen. 1716an, soilik Herbehereetako eta Txinako merkatal ontziek komertzia zezaketen Dejima uhartean, Nagasakin. Urte horretan, bakufuak, Edo eta Nagasakin Kanpo Merkataritzako bi Komisionatu izendatuko zituen eta, urtero, soilik 30 itsasontzi txinatar eta 2 herbeheretarrentzako sarrera mugatzen zuen dokumentu bat igorri zen. Neurri honekin, Japoniak, oraindik, gainontzeko mundutik isolatuta jarraitzen zuen (sakoku).

Tokugawa Ietsuguren hilobia
1716an, Ietsugu, arrazoi naturalengatik hil zen, zazpi urte oraindik bete gabe. Hiru urteko agintaldia izan zuenez eta oso gazterik hil zenez, ez zuen seme edo oinordekorik utzi, Tokugawa Ieyasuren aita aldeko leinuarekin amaituz (Ieyasu hil eta ehun urtera). Hala eta guztiz ere, jatorria Ieyasugan zuten alboko adarrak zeuden, eta shogun berria, adar hauetako batetik aukeratua izan zen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Tokugawa Ienobu** | **Shoguna**1713-1716 | Ondorengoa**Tokugawa Yoshimune** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Tokugawa Ietsugu*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q366722
* Commonscat Multimedia: Tokugawa Ietsugu

---

 |

* Wd Datuak: Q366722
* Commonscat Multimedia: Tokugawa Ietsugu
*Artikulu hau Antzinako Erromako portu hiriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ostia (argipena)».*

**Ostia** edo Ostia Antica arkeologia aztarnategi handi bat da, gaur egungo Ostia (ofizialki, Lido di Ostia, Erroman) hiritik hurbil kokatua. Antzinako Erromako portu hiria zen, Erroma hiritik 25 kilometro hego-mendebaldera kokatua, Tiber ibaiaren bokalean; hala ere, ibaiak ekarritako lohien sedimentazioa dela eta, gaur egun itsasertzetik 3 kilometrora dago.

Gaur egun Erromako udalerriko auzo bat da, baina Erromatar Inperioaren garaian Inperioko hiriburuaren portua eta Italiako hiri handienetakoa izan zen. Elezaharraren arabera, K. a. 634. urtean Anko Martzio erregeak sortu zuen. Inperioaren garaian merkataritza-gune garrantzizkoa izan zen, eta Kartagoren kontrako gerretan indar handia izan zuen hango portuak. Konstantinoren agintaldian hasi zen hiriaren gainbehera. Ostian egindako indusketetan, hiri zaharrak oinplano erregularra izan zuela ikusi da; kale zuzen paraleloak, bost solairuko etxeak, eta denda eta biltegi asko.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011-12-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia. *157. araua: Europako hiriak.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1012797
* Commonscat Multimedia: Ostia Antica

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316394173
* GND: 4044080-1
* LCCN: sh85095996
* NKC: xx0156820
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 7055136
* Atlas Digital del Imperio Romano: 15960

 |

* Wd Datuak: Q1012797
* Commonscat Multimedia: Ostia Antica
Ajinomoto Stadium.
**Tokyo Verdy** (japonieraz: 東京ヴェルディ, *Tōkyō Verudi*?)
 Japoniako futbol talde bat da, Chōfu (Tokio) hirikoa. Japoniako 7 liga irabazi ditu eta Enperadorearen 5 Kopa. Dena den garaipenik handiena 1987ko Asiako Txapeldunen Liga izan zen.

Historia
--------

1968an Japoniako futbol selekzioak Olinpiar Jokoetan lorturiko brontzezko dominak animatuta 1969an Tokion futbol taldea sortzea erabaki zen. Yomiuri Giants beisbol taldeak eratu zuenez *Yomiuri Soccer Club* izena hartu zuen. 1978an lortu zuen Japoniako liga amateurraren lehen mailara igotzea.

1983an lortu zuen lehenengo liga garaipena eta 1994 artean "Urrezko aroa" izan zuen, zazpi liga, hiru kopa eta ligako 6 liga irabazteaz gain Asiako txapelduna izan baitzen 1987an.

Azken urteetan ez du garai bateko emaitzarik lortu. 2004an Kopa irabazi zuen eta 2005ean Superkopa. 2006tik aurrera ordea bigarren mailan ari da.

Palmaresa
---------

### Japonian: 22

* Japoniako liga (2): 1993, 1994.
	+ Japoniako liga amateurra (5): 1983, 1984, 1987, 1991, 1992.
* Enperadorearen Kopa (5): 1984, 1986, 1987, 1996, 2004
* Ligako Kopa (6): 1979, 1985, 1991, 1992, 1993, 1994.
* Superkopa (4): 1984, 1994, 1995, 2005.

### Nazioartean: 1

* Asiako Txapeldunen Liga:
	+ Txapelduna (1): 1987

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q620499
* Commonscat Multimedia: Tokyo Verdy

---

 |

* Wd Datuak: Q620499
* Commonscat Multimedia: Tokyo Verdy
**Pagotxa** edo **pagatxa** (*Trifolium incarnatum*) Europan hazten den Trifolium generoko landare mota bat da. Leguminosoen familiako landare belarkara. Lore gorriak dituen hirusta da eta antzina abereak bazkatzeko landatzen zen. Dirudienez, Frantziatik etorritako hazia da pagotxa, eta duen kolore gorri bizia adierazteko "rouge farouche" izendatzen zen landare hori, eta farouche horretatik omen dator *pagotx* deitzea.

Ingurumenaren baldintzak
------------------------

inguru epel eta azpitropikaletakoa da. Ez ditu muturretako tenperaturak jasaten, ez oso altuak ezta ere oso baxuak, lehorteak ere ez ditu gustuko. Ez du itzala gustuko. Lurzoru desberdinetan garatzeko gauza da baina pH neutrokoak edo azidotasun baxukoak (pH 6-7) nahiago ditu. 

Urtean zehar 20 eta 50 zentimetro artean hazten den landarea da. Lorea gorriluna izaten da eta udaberrian eta udan loratzen da.

Erabilerak
----------

Abereek oso gustko duten bazka da. Ongarri bezala ere erabilia da, lurzoru pobreen ezaugarriak hobetzeko, pagotxa loreetan dagoenean biomasa begetala hartu eta lurazpian sartu egiten da.

Herri kulturan
--------------

Gauza on bat erraz edota merke lortzen badugu, mauka edo "pagotxa" dela esaten da, izan ere, pagotxa landarea abere-bazka oso estimatuta zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Euskaltzaindiaren Hiztegia: "pagotxa".» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-03-08).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q161361
* Commonscat Multimedia: Trifolium incarnatum
* Wikispecies Espezieak: Trifolium incarnatum

---

* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 148078
* BioLib: 40048
* Dyntaxa: 221328
* EOL: 703405
* Fl. China: 200012341
* GBIF: 5359378
* GRIN:
* IPNI: 523237-1
* ITIS: 26262
* UICN: 176390
* NCBI: 60916
* PlantList: ild-8086
* W3TROPICOS: 13033934
* USDA Plants: TRIN3
* VASCAN: 5922

 |

* Wd Datuak: Q161361
* Commonscat Multimedia: Trifolium incarnatum
* Wikispecies Espezieak: Trifolium incarnatum
**Pareceres** 1976an sortutako Uruguaiko pop musika taldea izan zen; haren jardunak 1980ko hamarkadaren erdialdera arte iraun zuen.

Historia
--------

Taldea 1976an sortu zuten Jorge Do Pradok, Carlos Rodriguezek eta Gabriel Do Pradok. "Pareceres" izena Argentinako Cosquín hiriko musika jaialdi famatura bidaian zirela sortu zen, Jorge Do Pradok eta Carlos Rodriguezek asmatua.

1979an agertu ziren taula gainean, Yamandú Pérez bateria jolearekin (Gabriel Do Pradok lan istripua izan baitzuen, bi hatz galduz). 1983 urtearen hasieran Carlos Rodríguezen ordez Eduardo "Rulo" Nieves sartu zen. Hirukote hauekin erdietsi zuen taldeak arrakastarik handiena.

Azken estudioko grabazioaren partaideak hauek izan zen: Jorge Do Prado, Daniel Jacques, Gabriel Do Prado, Roberto Galletti, Renato Pavez eta Gabriel Landini.

Jorge Do Prado da taldearen formazio guztietan izan den bakarra eta interprete eta konpositore nagusia.  Bera Australiara joatearekin batera desegin zen taldea; han Do Pradok bakarkako ibilbidea jarraitu duelarik.

Diskografia
-----------

* *Intimando* ( Orfeo SULP 90642. 1981)
* *Pareceres* (Orfeo SULP 90665. 1981)
* *Interpretaciones* (Orfeo SULP 90685. 1982)
* *Sin un vintén* (Orfeo SULP 90724. 1984)
* *De todas formas* (Orfeo SULP 90809. 1986)
* *Antologia* (Bizarro Records 3854-2. Bilduma , Pareceres eta Jorge Do Pradoren abestiekin osatutako diskoa. 2009)

Erreferentziak
--------------


1. ↑  Se viene "Antología", el disco de Pareceres y Jorge Do Prado.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Biografía de Jorge Do Prado» *Last.fm* (Noiz kontsultatua: 2021-02-21).
**Orreagako kolegiatako klaustroa** Orreagako multzo monumentalean kokatua dagoen klaustroa da, Andre Mariaren Errege Kolegio-elizako erdialdean kokatuta. Klaustroa inguraturik dago: konplexuko eliza, San Agustinen kapera, eraikineko gelak eta Orreagako museoa.

Klaustroa
---------

Klaustroa oinplano karratukoa zen, Epistolaren aldetik elizari atxikia, eta aurrekoa ordezkatu zuen, 1600. urtean elurte batek suntsitu baitzuen. Huarte Lizentziatuaren kronikak bere dekorazio bikaina Iruñeko Katedraleko klaustroarekin alderatzen du. Badirudi ahaidetasun hori sinesgarria dela, bi tenpluen arteko sortze-harremana dela eta. Gaur egungo klaustroa 1606. urtetik dago dokumentatuta. Urte horretan enkargatu ziren trazak, baina lanak ez ziren 1615. urtera arte hasi, eta 1661. urtera arte iraun zuten gutxienez.

Klaustroak oinplano karratua baina irregularra du, eta irregulartasun hori altxaeretara ere transmititzen da. Altxaerek solairu bakarra dute, zabalera desberdineko hormarteekin, tamaina eta kopuru desberdineko horma-bularrekin eta argi desberdineko arkuekin. Hiru hegaleko estalkia teilatu laua da, zurezko habeak eta ebakidura angeluzuzeneko arku fajoi zorrotzak dituena. Estiloari dagokionez, arku horiek aurreko mendeetara igortzen dute, nahiz eta sendotasuna edozein gorabeheraren aurrean erresistentea den egitura bat lortzeko ahaleginean oinarritzen den. Ekialdeko hormartea, zeinari San Agustinen kapera irekitzen zaion, zirkuluerdiko fajoiak dituen gurutze-ganga sinple batez estalita dago.

Klaustroaren hormetan sartuta, arku zorrotzeko hilobi batzuk aurkitu dira, antzinako klaustro gotikoaren aztarnak.

Erreferentziak
--------------

* «ORREAGA / RONCESVALLES - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-11-12).

Ikus, gainera
-------------

* Orreaga
* Orreagako kolegiata

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65966996
* Commonscat Multimedia: Cloister of Roncesvalles

---

* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 669-153

 |

* Wd Datuak: Q65966996
* Commonscat Multimedia: Cloister of Roncesvalles

| * i
* e
* a
  Orreagako monumentuak  |
| --- |
| Kolegiata | Andre Mariaren eliza • Kolegiatako klaustroa • Kolegiatako kripta • San Agustinen kapera • Kolegiatako museoa • Kolegiatako liburutegia |
| Orreaga | Done Jakueren eliza • Izpiritu Santuaren kapera • Orreagako ospitalea • Itzandegia |
| Ibañeta | San Salbatzailearen baseliza • Orreagako oroitarria |
**Pahlavi dinastia** (persieraz: دودمان پهلوی‎) Irango errege dinastia izan zen, 1925-1979 bitartean agintean egon zuena. Reza Shah-ek sortu zuen 1925ean, Kajar dinastia eraitsi ondoren. 1979an amaitu zen, Khomeinik Muhammad Reza agintetik kendu eta islamiar errepublika aldarrikatu zuenean.

Historia
--------

1921ean estatu-kolpe batek Reza Shah Pahlaviri eman zion aginpidea; 1925ean, Pahlavi dinastia sortu zuen, eta xah izendatu zuten. Reza Shah-en agintaldian zenbait berrikuntza egin ziren: gudarostea, osasun-zerbitzu berriak, komunikabide-sarea (lehen burdinbidea), ikastetxeak-eta sortu zituen. Erlijio-fanatismoari aurre egin nahirik, txadorra erabiltzea debekatu zuen 1935ean, eta Persia izenaren ordez Iran izena eman zion estatuari 1934an. Bigarren Mundu Gerran Reza Shah-ek alemaniarrekiko erakutsi zuen jaiera zela eta, lurraldea hartu zuten sobietarrek eta britainiarrek (1941). Reza erbesteratu eta haren seme Muhammad Reza Pahlaviri utzi zion aginpidea.

Muhammad Reza Pahlavi
Gerra ostean, Muhammad Rezak Mendebaldeko estatuen alde egin zuen, eta Britainia Handiarekin eta Sobietar Batasunarekin hitzarmenak izenpetu zituen. Gobernu hark alderdi marxistaren, erlijio-indarren eta Mohammad Mossadegh-en Nazio Frontearen kontrako jarrerei aurre egin behar izan zien. Mossadegh-ek, 1951ean lehen ministro kargua lortu zuenean, petrolio-ustiapena (britainiar konpainia baten mendean zegoena) nazionalizatu zuen; xah-a britainiarren monopolioarekin segitzearen alde agertu zen, eta erbestera joan behar izan zuen. Berehalako estatu-kolpe batek, Estatu Batuen laguntzaz, aginpidean ezarri zuen berriro; handik aurrera, Estatu Batuen eragina gero eta handiagoa izan zen Iranen, britainiarren kaltetan.

1960. urtetik aurrera Reza Pahlavik berrikuntza batzuk bultzatu zituen (*Iraultza zuria*): nekazaritza eraberritzeko neurriak hartu zituen, basoak eta larreak nazionalizatu zituen, emakumeari botoa emateko eskubidea eman zion, eta alfabetatze-kanpainak bultzatu zituen. Berrikuntzak gorabehera, barne-egoerak ez zuen hobera egin eta gobernuaren kontrako jarrerak gero eta gogorragoak ziren. 1979ko urtarrilaren 16an xah-ak erbestera joan behar izan zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. (PDF) *182. arauaː Dinastien izenak.* .
2. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.
3. 1 2    *Iran.*  Lur hiztegi entziklopedikoa, Creative Commons Aitortu 3.0 Espainia, euskara.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2017-3-25).

Ikus, gainera
-------------

* Irango Iraultza

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q207991
* Commonscat Multimedia: Pahlavi dynasty

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 240150323726809970010
* LCCN: sh85067905
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q207991
* Commonscat Multimedia: Pahlavi dynasty
*Artikulu hau gailuari buruzkoa da; tekniken multzoa gaitzat duena beste hau da: «Telebista»*
**Telebista** edo **telea** gailu elektroniko bat da, telebista-seinaleak jaso eta erreproduzitzeko erabiltzen dena. Normalean pantaila bat eta aginte edo kontrol bat izaten ditu.

Telebista telebista-sistemaren azken zatia da. Hasieran, jatorrizko irudiak eta soinuak jaso, eta hainbat bitartekoren bidez igortzen eta zabaltzen dituzte. Telebista ohiko etxetresna elektriko arrunt bihurtu da, mundu osoko etxeetan presentzia zabala duena. Lehen telebista komertziala 1926ko urtarrilaren 26an sortu zuen John Logie Baird eskoziarrak.

Izpi katodikodun lehen telebista guztiz elektronikoa (irudiaren sorkuntzarako elementu mekanikorik gabea) 1934an egin zuen Telefunkenek Alemanian, eta ondoren beste fabrikatzaile batzuk Frantzian (1936), Erresuma Batuan (1936) eta Estatu Batuetan (1938). Kalkuluen arabera, II. Mundu Gerra baino lehen 19.000 aparatu inguru fabrikatu zituzten Erresuma Batuan eta 1.600 inguru Alemanian.

XXI. mendean irudi-hodiaren ordez, plasma-teknologiako pantailak, LCD eta OLED eta LED bidez atzeraargiztatutako LCD agertu ziren, eta, aldi berean, transmisio-sistemak sistema digitaletara aldatu ziren, kable bidezko banaketaren, satelitearen edo LTD bidezko lurreko banaketaren bidez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Hipermerkatuetako Produktuak Hiztegia] [2009]

Ikus, gainera
-------------

* Telebista.
* Telebista digital.
* Telebista adimendun.
* Telebistako dekodifikatzaile.
* TV box.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8075
* Commonscat Multimedia: Television sets

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph126527
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q8075
* Commonscat Multimedia: Television sets
**Pawnee konderria** (ingelesez: *Pawnee County*) Nebraskako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Pawnee City da. 2010eko zentsuaren arabera 2.773 biztanle zituen, Pawnee kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Pawnee konderriak 1.121,33 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,85 ura dira. Beste 1.116,48 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2,47 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 2.773 pertsonetatik 2.718 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 35 dira. 9 beltzak edo afroamerikarrak. 4 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 8 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 33 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q489684
* Commonscat Multimedia: Pawnee County, Nebraska

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 150103008
* LCCN: n81018549
* **Lekuak**
* OSM: 1425396
* TGN: 2001382

 |

* Wd Datuak: Q489684
* Commonscat Multimedia: Pawnee County, Nebraska
**Telefe** (**Televisión Federal** akronimoa) Argentinako Buenos Airesen kokatutako telebista-etxe bat da. Televisión Federal SAren bidez ViacomCBS-ren jabetzakoa eta kudeatzen du. Telefe Argentinako sei telebista kate nazionaletako bat ere bada. Bere estudioak Martínezen daude, Buenos Airesen, egoitza korporatiboaren ondoan; bere transmisorea Alas eraikinean dago. 

Telefe-etxea airez har ez daitekeen Argentinako eremuetan, satelite bidezko eta kable bidezko sistemetan dago eskuragarri. Telefek herrialde osoko eskualde-etxeak ere baditu eta nazioarteko sare bat (Telefe Internacional) Ameriketan, Europan, Asian eta Ozeanian eskuragarri dagoena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Cayón, David.  (March 18, 2011). «Telefe comienza a transmitir en digital terrestre» *El Cronista*.
2. ↑   «TELEFE INTERNACIONAL AMPLÍA SU COBERTURA A TRAVÉS DE DIRECTV» *Total Medios* September 3, 2009.

Kanpo estekak
-------------

* Telefe International

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1143518
* Commonscat Multimedia: Telefé

---

 |

* Wd Datuak: Q1143518
* Commonscat Multimedia: Telefé
*Artikulu hau Mexikoko Tula de Allende hiriko gune arkeologikoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Tula».*

**Tollan-Xicocotitlan** (**Tula** gisa ere ezaguna) Mexikoko antzinako hiri bat da, egungo Tula de Allende hiritik (Hidalgo estatua) gertu dagoena.

Historia
--------

Iparraldetik eta Teotihuacan hiritik etorritako toltekek sortu omen zuten 856an. Apaiz-aristokrazia batek izan zuen aginpidea mende eta erdi bitartean; garai horretan Quetzalcoatl jainko bakezalea gurtzen zuten, giza sakrifizioak debekatzen zituena. Baina 999an kanpoko osteak etorri eta Tezcatlipoca jainko gerrazalea, giza sakrifizioak eskatzen zituena, ezarri zuten jainkotzat. Orduan, gerrarako gizarte-antolamendua nagusitu zen, eta Tularen eragina erdiko ordokian barrena zabaldu zen, harik eta 1168 inguruan Tula gainbeheran hasi zen arte.

1941ean hasi ziren Tulako aztarnen indusketak. Hirigunea muino baten inguruan dago; muinoaren gainean plaza handi bat dago, jauregiz, tenpluz eta pilotaleku batez inguratua. Tlahuizcalpantecuhtli jainkoaren tenplua edo Goizeko Izarrarena da eraikin nagusia. Garrantzi handikoak dira, halaber, Coatepantli edo sugeen horma, erlijiozko ospakizunak egiteko lekua, giza bihotzak jaten ari diren animaliak irudikatzen dituzten behe-erliebeak eta *Chac-mool* estatuak.

Irudi galeria
-------------

* Tula gune arkeologikoaren ikuspegi panoramikoa.Tula gune arkeologikoaren ikuspegi panoramikoa.
* Tulako "C" piramidea.Tulako "C" piramidea.
* Chac-mool estatua.*Chac-mool* estatua.

Ikus, gainera
-------------

* Chichén Itzá

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** "Ciudad Tolteca de Tollan, Tula, México" artikulua *Tectónica* arkitektura-aldizkariaren blogean

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q568672
* Commonscat Multimedia: Tula (archeological site)

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: xx0094996
* SUDOC: 027802272
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q568672
* Commonscat Multimedia: Tula (archeological site)
Lurreko Telebista Digitaleko aparatua.
**Dekodifikatzailea** harrera-kutxa edo seinale bat dekodetzea baimentzen duen konbinazio-zirkuitua da. Seinalea bidaltzeko bide fisikoa edo beste batzutan hackeoak ekiditeko erabiltzen dira kode sistemak. Kode sistema horiek prozesatzeko dekodifikadoreak erabiltzen dira. Lehen kodifikazioa analogikoa zen (seinale analogikoa jaso eta interpretatzen zen), baina gaur egun digitala da eta kasu batzuetan telebistaren barruan datoz dekodifikatzaileak.

Dekodifikatu (edo deskodifikatu) latinetik datorren hitza da eta hiru zatitan banatu daiteke: "de-" aurrizkia goitik behera adierazten duena, "codex" izena erregistro edo kode bezala itzuli daitekeena eta "facere" aditza egin esan nahi duena. Dekodetu hitza EHUren Egungo Euskararen Hiztegiaren arabera mezu bat kodetzeko erabili den kodea alderantziz erabiliz, mezu haren jatorrizko forma lortzen duena da. Beraz gailu honen funtzioa erregistro edo kodigoak prozesatzea, dekodetzea eta igorri aurretik zeukan forma berriro ematea da. Kodifikatzaile baten alderantzizko lana egiten du.

Telebistak seinale kodetu bat jasotzen du. Gaur egun seinale hori satelite, zuntz optiko edo internet bidez jasotzen da, baina telebista gehienak ez dira kapazak bere kabuz hori prozesatzeko (dekodifikadorea erantsia dute batzuek). Honela, gailuak seinalea jasotzen du (sarrera), interpretatu edo dekodetu egiten du eta ikusgarri egiten du (irteera).

Bi prozesadore mota bereizten dira grafikoak prozesatzeko unitatea eta mikroprozesadorea. Eta hauek prozesu hau arintzeko erabiltzen dira.

Dekodifikatzaile motak
----------------------

Dekodifikatzaileak haien transmisio motaren arabera bereizi daitezke:

* Analogikoa
* Satelite bidezko telebista
* Kable bidezko telebista
* Teknologia berriak
	+ Lurreko Telebista Digitala (LTD)
	+ HDTV (*high definition telebision)*
	+ Pay-per-view (ikustaldi bakoitzeko ordaintzea)
	+ Video-on-demand edo eskatu ahalako bideoak
	+ Web TV (World Wide Web-etik espereski transmititzen den telebista)
	+ Internet Protocol Television (IPTV)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Definición de decodificador — Definicion.de» *Definición.de* (Noiz kontsultatua: 2020-05-03).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Decodificador Satélite, ¿Qué son y como funciona? decodificadores de TV.» *La mayor selección de decodificadores satelites del mercado -Decodificador.es* (Noiz kontsultatua: 2020-05-03).
3. ↑   «Egungo Euskararen Hiztegia (EEH) - UPV/EHU» *www.ehu.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-05-03).
4. ↑   «The various methods of TV transmission» *www.tecnicontrol.pt* (Noiz kontsultatua: 2020-05-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q842729
* Commonscat Multimedia: Set-top boxes

---

 |

* Wd Datuak: Q842729
* Commonscat Multimedia: Set-top boxes
**Tolman-Oppenheimer-Volkoffen muga** (TOV) endekatutako neutroi materiaz (neutroi izarrak) osatutako izarren masarako goi muga bat da. Nano zurientzat Chandrasekharren muga den gauza bera da.

Historikoa eta garapenak
------------------------

Muga hau Julius Robert Oppenheimerrek eta George Michael Volkoffek kalkulatu zuten 1939an Richard Trace Tolmanek aurretik egindako lan bat erabiliz. Oppenheimerrek eta Volkoffek neutroi izar bateko neutroiek endekatutako Fermi gas hotz bat eratzen zutela ikusi zuten. Honek masa hori 0,7 eguzki masara mugatzea dakar. Estimazio modernoek muga hori 1,5 eta 3 eguzki masa bitartean ezartzen dute. Balioetan dagoen ziurgabetasunak biziki dentsoa den materiarentzako egoera ekuazioak oraindik ez direla ondo ezagutzen adierazten du.

Kontsiderazioren batzuk
-----------------------

Muga baino arinagoa den neutro izar batean, izarraren pisua neutroi-neutroi distantzia laburreko banaketa elkarreraginek jasaten dute, tartean elkarreragin nuklear indartsua dagoelarik, baita neutroien endekapenak eragindako presioa ere. Neutroi izar bat muga baino astunagoa bada, kolapsatu egingo da forma dentsoago bat hartuz. Zulo beltz bat sor dezake, edo bere konposaketa aldatu eta beste mekanismoren batean jasan (adibidez quarken endekapenaren presioagatik quark izar bihurtu).

Endekatutako materiazko forma hipotetiko exotikoagoen propietateak endekatutako neutroizko materiazkoak baino ezezagunagoak direnez, kontrako ebidentziarik egon ezean astrofisikari askok mugatik gora dagoen neutroi izar bat zuzenean zulo beltz batean kolapsatzen dela onartzen dute.

Banakako izarren kolapsoagatik sortutako zulo beltzek 1,5-3 (TOV muga) eta 10 eguzki masa bitarteko masa dute.

Banakako izar baten kolapsoagatik sortutako zulo beltz batek Tolman-Oppenheimer-Volkoffen muga gainditzen duen masa bat izan behar du. Teoriak hau aurreikusten du izar eboluzioan gertatzen den masa galeraren ondorioz. Isolatutako izar baten bidez sortutako zulo beltz batek ez du izan behar gutxi gora-behera 10 eguzki masa baino gehiagoko masarik. Behaketetan, euren masa handien, hauskortasun erlatiboaren eta X izpien espektruaren ondorioz, X izpiko objektu masibo bitar asko zulo beltz estelar bezala proposatuak dira. Zulo beltz izateko hautagaiak diren hauen masa 3 eta 20 eguzki masa bitartean estimatzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1139232

 |

* Wd Datuak: Q1139232
Tolkienen hil ondorengo lana den Silmarillionen, **Tol Sirion**, Sirion ibaia, Sirionen pasabidean, Ered Wethrin eta Echoriathen artean kokatua dagoena, bi besotan irekitzen denean eratzen den uharte bat da. Han eraiki zuen Finrodek Minas Tiritheko gotorlekua, pasabidea Melkorren armadetatik babesteko.

Noldorren domeinu hori, seguru mantendu zen Eguzkiaren Lehen Aroko 457. urteraino (Dagor Bragollach gudua gertatu eta bi urtera), Sauronek bereganatu zuenean otso-gizonek osatutako armada erraldoi batekin. Hurrengo hamarkadan, uharteak, Tol-in-Glaurhoth izena jaso zuen, "Otso-gizonen uhartea".

Bertako ziegetan giltzapetuak izan ziren Finrod eta Beren, Luthien eta Huan iritsi ziren arte. Biak askatzeko gertatu zen borrokan, Huanek, Sauronen ordezkaria zen Draugluin hil zuen, otso-gizonen jauna, eta Sauron bera garaitu zuen, bere forma otso-gizonera aldatu zuena. Zoritxarrez, Sauronek Finrod hil zuen. Huanen garaipenaren ondoren, botere gaiztoak uhartetik desagertu ziren, berriz ere Tol Sirion deitu zena. Finrod bertan lurperatua izan zen, eta uharteak, berdea eta lasaia izaten jarraitu zuen Eguzkiaren Lehen Aroa amaitu eta Beleriand suntsitua izan zen arte.

Minas Tirith
------------

Minas Tirith, bere sindarinezko izena "Zaintzaren dorrea" bezala itzul daitekeena, Finrodek Tol Sirionen eraikitako gotorlekua da, Sirionen Pasabidea kontrolatzeko, pasabide hau, Melkorren orkoek sarri erabiltzen baitzuten Beleriand erasotzeko. Barad Eithelekin batera, hau iparralderago zegoelarik, Beleriand defendatzeko kontrol eta zaintza sistema estrategiko eta garrantzitsu bat zen.

Finrodek Nargothrond eraiki zuenean, gotorlekua, bere anai Orodrethen eskuetan utzi zuen. Dagor Bragollach guduaren ondoren, gotorlekua eta uharte osoa, Sauronen eskuetan erori ziren, handik, ia Mendebaldeko Beleriand osoa domeinatzea ahalbidetu ziona.

Huanek, Valarren zakurrak, Sauron garaitu ondoren, Minas Tirith, Luthien Tinuvielen botereen ondorioz suntsitua izan zen, "Botere kantu bat kantatu zuena eta dorrearen zimentuak erorarazi zituena".
***Tokyo Godfathers*** (japonieraz: 東京ゴッドファーザーズ, *Tōkyō Goddofāzāzu*?, euskaraz: «Tokioko Aitabitxiak»)
 Satoshi Kon zuzendariaren anime bat da, Studio Madhousek bizia emandakoa. John Forden 1948ko *3 Godfathers* westernak zuzendariaren hirugarren film honen molde gisa balio izan zuen.

Bilbea
------

Gin alkoholikoa, Hana *drag queen* ohia eta Miyuki iheslaria Tokion kale gorrian bizi ziren, Shinjuku barruti aberatsaren zaborrak eskaintzen zienari esker. Gabon-gauean, haien ibileratako batean zabor-poltsen artean umetxo bat topatu zuten. Haren gurasoen bila joan ziren, eta hirutzuk euren iraganari aurre egin behar izan zioten.

Pertsonaiak
-----------

|  |
| --- |
| **Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.*  |

### Miyuki

Taldeko gazteena da, etxetik ihes egin zuen, eztabaida batean bere aita -polizia-ofizier bat- aiztoaz larriki zauritu ostean. Aita bizirik atera zen, baina lotsagatik Miyukik ez zen etxera itzultzen ausartzen, zenbait biderrez berriro harremanetan jartzen saiatu arren. Edozelan ere, haurtxo desagertua ardurapean daukan ofiziera Miyukiren aita zenez, filmaren amaieran berriz elkartu ziren.

### Hana

Hana gaueko taberna batean lan eta bizi zen. Gonbidatu mozkor batekin istilu bat izan ostean, etxe barik geratzea erabaki zuen. Ostera ere, lotsa piztaile nagusia da.

### Gin

Gin bere emaztearekin eta alaba Kiyokorekin nahiko bizitza ohikoa igaro zuen. Bere alkoholismo eta joko-irrika dela-eta, zorraren amarruan gero eta gehiago jausten da, eta etxegabe bihurtzen da bere sendiari arazoak sahiestarazteko. Hana auto-istripu bat izateagatik erietxeratu behar izan zutenean, bere alabarekin berriz elkartu zen, bertan Kiyoko erizaina baitzen.

Ekoizpena eta argitaratzea
--------------------------

Filma, Satoshi Konen zuzendaritzapean, Studio Madhousek 2001etik 2003ra artean ekoitzi zuen. Pertsonaien marrazketa Kenichi Konishi eta Satoshi Konek berak sortu zuten; Nobutaka Ike erti-zuzendaria izan zen, eta musika Keiichi Suzukik ondu zuen.

Animea Japonian Sony Picturesek atera zuen 2003an. Horren ostean, besteak beste, ingelesera, frantsesera, espainierara eta errusierara itzuli zuten.

Erreferentzia
-------------

1. ↑   «東京ゴッドファーザーズ：制作日誌» *web.archive.org* 2006-04-14 (Noiz kontsultatua: 2021-11-08).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q917278

 |

* Wd Datuak: Q917278
**Theresa Kachindamoto** Malawiko erdialdeko zonaldeko Dedza distrituko buruzagia da, *Inkosi* deitua. 900.000 pertsona baino gehiagorengan autoritate informala dauka. Haurren arteko ezkontzak disolbatzeko eta nerabe eta haurren hastapen erritu sexualen aurka egiten duen lanagatik da ezaguna.

Bizitza
-------

Theresa Kachindamoto Dedza distrituko agintari familia bateko hamabi anai-arreben arteko gazteena da. Malawiko hegoaldeko Unibertsitate batean egin zuen lan 27 urtez idazkari moduan. Ezkondua dago eta 5 seme ditu. 2003an, Dedza distrituko buruzagi edo *Inkosi* aukeratu zuten. Kachindamoto VII.a bihurtu zen Justino Kachindamoto VI.aren ondoren, 1988tik 2001era karguan egondakoa.

Haurren arteko ezkontzak
------------------------

Malawi munduko herrialde pobreenetakoa da eta GIBaren infekzio tasa populazioaren % 10ekoa da. 2012an, Nazio Batuen inkesta batek aurkitu zuen Malawiko nesken erdia baino gehiago 18 urte bete baino lehen ezkondu zirela. Honek Malawi haurren arteko ezkontza tasarik handienetako bat duen herrialde bat egin zuen, landa-eremuetan batez ere tasak oso altuak zirelarik. Neska gazteak, batzuetan zazpi urte bezain gazteak, sexualki deitoragarriak diren tradizioak jasaten dituzte, *kusasa fumbi* (garbiketa) sexu-hastapeneko kanpamentuak barne. 2015ean, Malawik 18 urtetik beherako ezkontza debekatzen zuen lege bat onartu zuen. Hala ere, tradiziozko agintariek jarraitzen dituzten ohitura eta konstituzioen arabera, haurrak ezkondu daitezke gurasoek onartuz gero.

Kachindamoto asaldatu egin zen bere zonaldeko haurren ezkontza tasak jakin zituenean. Ezin zituen gurasoek beren ikuspegiak aldatzeko konbentzitu, baina auzoko 50 azpi-buruzagiak ezkontza goiztiarrak debekatzea eta eginda zeuden ezkontzak deuseztatzera behartu zituen. Lau azpi-buruzagi kaleratu egin zituen, haien zonaldeetan aurren arteko ezkontzak aurrera jarraitzen zutelako. Ezkontza hauek deuseztatuak izan zirenean onartu zituen berriro. Komunitateko buruzagiak konbentzitu zituen haurren arteko ezkontza baimentzen zuen kode zibila aldatzeko. 2016 urtera arte, 850 ezkontza goiztiar deuseztatu zituen. Bere ekintzek nazioarteko aitorpena ekarri diote.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   McNeish, Hannah. «Malawi's fearsome chief, terminator of child marriages» *www.aljazeera.com* (Noiz kontsultatua: 2018-11-22).
2. ↑   Cahoon, Ben. «Malawi traditional states» *www.worldstatesmen.org* (Noiz kontsultatua: 2018-11-22).
3. ↑    «Eskubide sozialen aldeko lau aktibista afrikarrek jaso dute Elkartasunaren XVI. "Nafarroa" Nazioarteko Saria» *www.navarra.es* (Noiz kontsultatua: 2018-11-22).
4. ↑   **(Ingelesez)** «Chief Theresa Kachindamoto Receives 2016 Jesse and Helen Kalisher Humanitarian Award - The Maravi Post» *The Maravi Post* 2016-12-29 (Noiz kontsultatua: 2018-11-22).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q23793885
* Commonscat Multimedia: Theresa Kachindamoto

---

 |

* Wd Datuak: Q23793885
* Commonscat Multimedia: Theresa Kachindamoto