**Kongo** edo **Zaire** Erdialdeko Afrikako ibairik handiena da. 4.700 kilometroko luzera du (Chambeshi ibaia barne), hau da, Afrikako bigarren ibairik luzeena, Niloren ostean. Munduko bigarren ibairik jariotsuena da (batez besteko emaria 41.800 m³/s eta handiena 80.832 m³/s) Amazonasen ondoan.

Izena
-----

1482an, Diogo Cão portugaldarrak Kongo ibaiaren bokalea esploratu zuelarik, zutarri bat eraiki zen ibai bazterrean. Hortaz hasieran *Rio de Pedrão* ("Zutarriaren ibaia") izena eman zitzaion. Kongo izena lurralde honetan zegoen Kongo erresumatik dator. Kongok bainatzen dituen Kongoko Errepublika Demokratikoak eta Kongoko Errepublikak ibaitik hartu dituzte beren izenak. Herri indigenek, ordea, *Nzadi* ("Ibaia") esaten zioten, portugaldarrek *Zaire* bihurtu zutena. 1971etik 1997ra Zaire izena hartu zuten bai Kongoko Errepublika Demokratikoak eta baita ibaiak berak ere Mobuturen erabakiz.

Livingstone ur-jauzien hasiera, Kinshasatik gertu.

Historia Naturala
-----------------

Kongo ibaiaren egungo ibilgua duela 1,5−2.000.000 urte bitartean sortu zen, Pleistozenoan. 

Kongoko eraketak bonoboaren eta txinpantze arruntaren espeziazio alopatrikoa ekarri zuen bere arbaso arrunt berrienetik.  Bonoboa eskualdeko baso hezeetan endemikoa da, baita beste espezie ikoniko batzuk ere, hala nola Allen tximinoa, Dryas tximinoa, uretako geneta, okapia eta Kongoko pauma.  

Uretako bizitzari dagokionez, Kongo ibaiaren arroak espezie-aberastasun oso handia du eta espezie endemikoen kontzentrazio-maila ezagunenen artean dago.  Orain arte, ia 700 arrain espezie erregistratu dira Kongoko arroan, eta zati handiak ia ikertu gabe jarraitzen dute.  Horregatik eta arroko eskualdeen arteko alde ekologiko handiak direla eta, askotan ekoeskualde ekologiko batzuetan banatu ohi da (ekoeskualde bakar gisa tratatu beharrean). Ekoeskualde horien artean, Kongo Beheko Lasterretan bakarrik 300 arrain-espezie baino gehiago daude, gutxi gorabehera 80 espezie endemiko barne , hego-mendebaldeko zatiak (Kasai arroa) 200 arrain-espezie baino gehiago ditu, eta horietatik laurden bat inguru endemikoak dira.  Arrain-familia nagusienak —ibaiaren zenbait lekutan behintzat— Cyprinidae (karpa/ziprinidoak) dira, hala nola *Labeo simpsoni*, Mormyridae (elefante-arraina), Alestidae (Afrikako tetras), Mochokidae (akatu-arraina) eta Cichlidae (ziklidoak).  Ibaiko bertakoen artean tigre arrain erraldoi eta haragijalea dago. Ziklido endemiko ezohikoenetako bi *Lamprologus lethops* zurixkak (pigmentatu gabekoak) eta itsuak dira, lurrazaletik 160 m-ko sakoneraraino bizi dela uste dena,  eta *Heterochromis multidens*, ziklidoekin erlazio estuago dagoela dirudiena, Ameriketan Afrikako beste ziklidoekin baino.  Igel eta barraskilo endemiko ugari ere badaude.   Ibaian dauden hainbat presa hidroelektriko arriskutsuak dira animalientzat, endemismo asko desager daitezkeelako. 

Hainbat dortoka espezie eta mutur lerdeneko krokodiloa, Niloko krokodiloa eta krokodilo pigmeoa Kongo ibaiaren arroan dira bertakoak. Gainera, Afrikako manateak ibaiaren beheko ibilguetan ere bizi dira. 

XVII. mendeko mapa (Kongo ibaiaren estuarioa).
Afrikako 1853ko mapa honetan, esploratu gabeko gainerako *eskualdea* Kongoko arroa da funtsean.

Ibaiaren esplorazioa
--------------------

Kongoko arro osoan Bantu herriak daude, ehunka talde etniko edo tribaletan banatuta (ikus Kongoko Errepublika Demokratikoko talde etnikoak). Bantu hedapena K.a. 500 inguruan Erdi Kongora iritsi zela kalkulatzen da eta Kongo Altura aro arruntaren hasieran. Bantu migrazioak lekualdatutako populazio aborigenaren aztarnak, ubangiar filumeko pigmeoak/*abatwak*, Kongoko arroko baso-eremu urrunetan geratzen dira.

Kongoko Erresuma 1400. urte inguruan sortu zen Kongo Beheko ibaiaren ezkerraldean. Haien lurralde-kontrola ibaian zehar mugatuta geratu zen gaur egun Kongo Beheko probintziari dagokiona. Kongoko Europako esplorazioa 1482an hasi zen, Diogo Cão esploratzaile portugaldarrak ibaiaren estuarioa aurkitu zuenean (ziurrenik urte horretako abuztuan), eta marrazoaren puntaren gainean altxatutako padrão edo harrizko zutabe batekin markatu zuen (oraindik dagoena, baina zatika bakarrik). Cãok ere ibaian gora egin zuen Kongoko erreinuarekin harremana ezarriz eta Yellala ur-jauzietara iritsi zen, muga nabigagarrira, non beste padrão bat altxatu zuen. Cão ibaian hil zen krokodilo baten atzetik. Ibaiaren ibilgua ezezaguna izan zen garai modernoaren hasieran. 

Kongoko Goi Arroa Albertine Rifttik mendebalderantz doa, nahiz eta Kongorekin zuen lotura ezezaguna izan 1877ra arte. Kongoko arroaren ipar-ekialdeko muturrera hedapen nilotikoaz iritsi zen, XV. eta XVIII. mendeen artean , alur herriaren hegoaldeko luo hiztunen arbasoek. Francisco de Lacerdak Zambezi ibaiari jarraituz lortu zuen 1796an Kongoko arroaren alderik garaienera iristea (Kazembe erreinuraino, Luapula ibaiaren arroaren goiko aldean).

Europako esplorazioak James Kingston Tuckeyren britainiar saiakerarekin jarraitu zuen, 1816an Kongo ibaia bere bokaletik igotzen saiatu zena, 480km aurrera egitea lortuz, nahiz eta Livingstone ur-jauziak gainditzerik izan ez zuen, eta horrek bere aurrerapena moteldu zuen.

Kongoko goiko ibaira, Lualaba ibaia izenez ezagutzen dena, arabiar esklabozaleek XIX. mendean Nyangwe herria 1860 inguruan esklabo-merkatarientzako aurrerapen gisa sortu zen.

XIX. mendean, inork ezin zuen imajinatu iparraldeko norabidean etengabe aurrera egiten duen Lualaba eta kontinente erdia zeharkatu ostean hego-mendebaldera isurtzen zen arte Atlantikora isurtzen zen Kongo ibai bera zirela. Lehenengoa Niloko korronte nagusiaren parte izan zitekeela uste zen; tesi hau, besteak beste, David Livingstone esploratzaileak defendatu zuen, 1866ko bere espedizioan Lualaba zeharkatu zuena, azken hau, berriz, Niger ibaiaren bokalarekin nahastu zuen Mungo Park esploratzaile eta naturalistak, XVIII. mendean eta XIX.aren hasieran Niger ibaia zeharkatu zuen.

Livingstone izan zen Nyangwera iritsi zen lehen europarra 1871n. Livingstone-k Lualabak Nilorekin konektatzen zuela frogatzeari ekin zion, baina urte horretako uztailaren 15ean esklabo arabiarren 400 bat afrikarren sarraski baten lekuko izan zen Nyangwe-n, esperientzia horrek izugarri ikaratuta utzi zuen eta bere bilaketa-misioa jarraitzeari uko egin zion. Niloko iturriak, beraz, berriro itzuli zen Tanganyika lakura.  

Kongoko erdialdea esploratu gabe geratu zen, bai ekialdetik eta baita mendebaldetik ere, Henry Morton Stanleyren 1876-1877 espediziora arte. Garai hartan Afrikaren (edo munduaren) esplorazioan irekitako azken galderetako bat zen, Lualaba ibaiak Nilo elikatzen ote zuen (Livingstoneren teoria), Kongo  edo Niger ere. 1874an finantzatua, Stanleyren lehen esplorazio transafrikarra Zanzibarren hasi zen eta Lualabaraino iritsi zen 1876ko urriaren 17an. Lehorrez Nyangwera iritsi zen, kanibal tribuak zeuden eta Tippu Tipek bere esklaboen salerosketa garatu zuen legerik gabeko eremu baten erdigunera. Stanleyk Tippu Tip-en indar bat kontratatzea lortu zuen hurrengo 150 babesteko km edo gutxienez 90 egunez. Nyangwe lurretik utzi zuen Matimba oihan trinkoan zehar. Azaroaren 19an Lualabaraino heldu ziren berriro. Basotik pasatzea astunegia zenez, Tippu Tipek bere festarekin buelta eman zuen abenduaren 28an, Stanley bere kabuz utziz, 143 lagunekin, 8 ume eta 16 emakumerekin. 23 piragua zituzten. Bertako tribu batekin egin zuen lehen topaketa Wenya kanibalekin izan zen. Guztira, Stanleyk ibaian izandako 32 topaketa etsairen berri emango zuen, batzuk bortitzak, bere lurren zeharkaldi baketsu bat negoziatzen saiatu zen arren. Baina tribuak mesfidati eta zuhur zeuden, atzerritarrekin zuten esperientzia bakarra esklaboen merkatariekin izan baitzen, eta ezin zuten esplorazioaren puntua ulertu.

1877ko urtarrilaren 6an, 640 kilometro egin ondoren, Boyoma ur-jauzietara (Stanley-jauziak ere deitua izan zen) iritsi ziren denbora pixka bat geroago, 100 kilometroko tartean zazpi jauziz osatua, lurretik igaro behar izan zutenak. Otsailaren 7ra arte behar izan zuten jauzien hondora iristeko. Hemen Stanleyk jakin zuen ibaiari Ikuta Yacongo deitzen zitzaiola, Kongora iritsi zirela frogatuz, eta Lualabak ez zuela Nilo elikatzen.

Hortik aurrera, ez zuten tribu kanibalagorik aurkitu, baina su-armak zituzten tribuak aurkitu zituzten, antza denez, Portugalen eraginaren ondorioz. Lau aste inguru eta 1900 km geroago Stanley Pool-ra (gaur egun Malebo Pool) iritsi ziren, gaur egungo Kinsasa eta Brazzaville hiriak dauden tokira. Uretan behera Livingstone ur-jauzietara iritsi ziren (Livingstone deitzen zena ez zen inoiz Kongon egon), 32 jauzi eta ur-laster-sail bat 270m-ko desnibelarekin 350km baino gehiagotan zehar. Martxoaren 15ean hasi ziren jaisten jaitsierak, bost hilabete behar izan zituzten eta bizitza ugari kostatu zitzaien. Isangile ur-jauzitik, oinetatik bost jauzia, kanoak eta *Lady Alice* hondartu zituzten eta ibaitik irten ziren, Portugalgo Boma-ko aurrerapenera lehorrez heltzeko asmoz. Abuztuaren 3an Nsada herrira iritsi ziren. Handik Stanleyk lau aitzindari bidali zizkion gutunekin Bomari, bere jendeari janaria eskatuz, gosez hiltzen zirenak. Abuztuaren 7an, laguntza iritsi zen, Liverpooleko Hatton & Cookson merkataritza-enpresako ordezkariek bidalita. Abuztuaren 9an iritsi ziren Bomara, Zanzibartik 1001 egun geroago, 1874ko azaroaren 12an. Orduan 108 lagunek osatu zuten festa, tartean bidaian jaiotako hiru ume. Seguruenik (Stanley-ren argitalpenek datu koherenteak ematen dituzte) 132 pertsona galdu zituzten gaixotasunen, gosearen, itotzearen eta desertzioren ondorioz.

Kinshasa Henry Morton Stanleyk merkataritza postu gisa sortu zuen 1881ean eta Leopoldville izendatu zuen Belgikako Leopoldo II.aren omenez. Kongoko arroa Belgikak Kongoko Estatu Burujabe gisa aldarrikatu zuen 1885ean.

Kolonien garaian, lurrunontzi handiak piezaz pieza garraiatzen zituzten atezainen sorbaldetan kostaldetik Kongoko zati nabigagarrira Livingstone-go ur-jauzi beldurgarria salbatzeko.

Ibilbidea
---------

Brazzaville eta Kinshasa hiriak eta Malebo urgeldia satelite bidezko argazkian.
Kongo ibaiaren iturburuak Ekialdeko Afrikako Rifteko lautada eta mendietan, Tanganyika lakuan eta Mweru lakuan daude. Hauek Lualaba ibaia elikatzen dute eta Boyoma ur-jauzien azpian Kongo bihurtzen da. Zambiako Chambeshi ibaia hartzen da Kongoren iturburu nagusitzat, adarrik luzeena delako.

Kongok Kisangani zeharkatzen du eta baita Mbandaka ere. Han Ubangi ibaiarekin elkartzen da eta biek Malebo urgeldia (Stanley urgeldia) sortzen dute. Kinshasa, Kongoko Errepublika Demokratikoaren hiriburua, eta Brazzaville, Kongoko Errepublikarena, urgeldiaren bi bazterretan daude. Aurrerago, Livingstone ur-jauzietan amildu eta gero, Matadi eta Boma zeharkatzen ditu eta Muanda herrixkaren ondoan itsasoratzen da.

Kongo ibaiaren arroak herrialde hauen lurrak hartzen ditu: Afrika Erdiko Errepublika, Angola, Burundi, Gabon, Kamerun, Kongoko Errepublika Demokratikoa, Kongoko Errepublika, Ruanda, Tanzania eta Zambia

Garrantzi ekonomikoa
--------------------

Livingstone ur-jauziek itsasotik iristea galerazten badute ere, Kongo ibaiak zenbait tarte nabigagarri ditu, Kinshasa eta Kisangani artean batez ere. Duela oso gutxi arte, ibaietako ontzi handiek egin dute lan ibaian, eta Kongo ibaiak oinarrizko komunikazio-linea izaten jarraitzen du, beti errepide eta trenbideak falta izan diren lurralde batean.

Ur-jauzien tartea saihesteko burdinbidea erabiltzen da. Gaur egun, trenak hiru ur-jauzi garrantzitsuenak saihesten ditu, eta Erdialdeko Afrikako merkataritzaren zati handi bat ibaian zehar igarotzen da. Garraiatutako merkantzien adibide dira kobrea, palma-olioa, azukrea, kafea edo kotoia. Ibaia ere baliagarria izan daiteke zentral hidroelektrikoak ustiatzeko, eta Inga urtegiak, Malebo lakuaren azpitik, lehenak izan ziren martxan jartzen.

Ibaiak energia hidraulikoa produzitzeko ahalmen handia dauka. Helburu horrekin Ingako urtegiak eraiki dira Pool Maleboren beheko aldean. Gaur egun, berrogei bat zentral hidroelektriko daude Kongoko arroan. Handiena eta ikusgarriena Ingako ur-jauziak dira, Kinshasatik 200 km hego-mendebaldera. Ingaren proiektua 1970eko hamarkadaren hasieran jarri zen martxan, lehen presa eraikitzeko. Ondoren, beste lau presa proiektatu ziren, eta erraldoi bat eraiki zen, 34.500 megawatt-eko kapazitatea lortzeko. Ahalmen hori egungo Belgikako zentral guztien ahalmena halako hiru izango litzateke ia. Orain arte bi (Inga I eta Inga II) bakarrik eraiki dira hamalau turbinarekin.

2005eko otsailean, Hegoafrikako Eskom konpainia publikoak proposamen bat egin zuen Ingako gune hidroelektrikoaren ahalmena izugarri handitzeko, hobekuntzak eginez eta presa hidroelektriko berria eraikiz. Proiektuak 40 GW inguruko errendimendua ekarriko luke, Hiru Arroiletako presa txinatarraren bikoitza. Batzuen ustez, presa hidroelektriko berri horiek ibaiko arrain espezie endemiko asko desager ditzakete.

Geografia
---------

### Ibaiadarrak

Livingstone ur-jauzien hasiera Kinshasatik hurbil.
Kongo ibaiaren satelite-irudia, Brazzaville, Kinshasa eta Malebo lakuaren inguruan.
**Goi ibilbidean**, iturburutik Kisanganiraino, **Lualaba** izena du, non Boyota ur-jauzian amaitzen den: goi-ibilgutzat hartzen da, 1800 km. Ibaia estua, bihurgunetsua eta ur-jauziak edo lasterrak ebakia izan ohi da, zeharkatzen dituen mendi eta goi-ordokiengatik, eta beti iparralderantz doa.

* Lubudi
* Lufira
* Luapula
* Chambeshi
* Lukuga, Tanganyika lakutik datorrena
* Luana
* Elila
* Lowa
* Lindi

Wageniako arrantzaleak Kisanganitik hurbil, herri honek teknika bat garatu du, enborrarekin eta lianekin, Kongo ibaiaren ur-lasterretan arrantzatzeko.
**Erdiko ibilbidea**. Kongo garaia eta Erdialdeko Kongo hartzen ditu. 1700km ditu gutxi gorabehera, ibaiak mendebalderantz biratzen du kurba handi bat osatuz eta herrialdeko erdiko lautada izugarria zeharkatzen du. Bere ibilbidea lasaia da eta uhartez eta hareaz beteta dago. Bere zabalera 25 eta 30km-koa da, Makanzan, bere adarrekin batera 13 000km inguruko sare nabigagarri bat osatuz.

* *Kongo garaia*, Kisanganitik Mbandakaraino:
	+ Lomami
	+ Lukombe
	+ Aruwimi
	+ Itimbiri
	+ Mongala
		- Ebola
	+ Giri
	+ Lulonga
		- Maringa
		- Lopori
	+ Ikelemba

* *Erdialdeko Kongo*, Mbandakatik Brazzaville/Kinshasaraino:
	+ Ruki
	+ Ubangi
	+ Sangha
	+ Kasaï
	+ Wamba
	+ Lufimi
	+ Nsele
	+ Ndjili
	+ Fula
	+ Gombe

Kongo ibaiaren mapa hurbileko egoerekin
**Behe ibilbidea** edo *Kongo beherea*, Brazzaville/Kinshasatik itsasoraino. Bi zati:

* Kinshasatik Matadiraino (350 km), ibaiak Banguko mendiak zeharkatzen ditu. 32 ur-jauzi daude eta nabigazioa ezinezkoa da.
* Mataditik itsasoraino (137 km) ibai barea da eta itsasontziak ibil daitezke. Boma eta Banana artean uharte zingiratsuek hainbat adartan banatzen dute.

### Uharte garrantzitsuenak

* Esumba
* Sumba
* M'Bamou

### Hiri garrantzitsuenak

* Boma
* Bumba
* Brazzaville
* Kinshasa
* Kisangani
* Matadi
* Mbandaka

Hidrometria
-----------

Kongo ibaiaren emaria 81 urtez (1903-1983) neurtua izan da Kinshasan, Kongoko Errepublika Demokratikoko hiriburuan, iturburutik 3.937 kmra eta itsasoratu baino 480 km lehenago. Ikertutako azalera arro osoaren %95 da. Urteko batez besteko emaria 39.536 m³ segundokoa da, gutxi gorabehera 3 475 000 km² inguruko arro baterako. Emari handiena abenduan du (56.081 m³/s) eta txikiena abuztuan (31.086 m³/s).

Arroan urtean bildutako ur-orria 359 milimetrokoa da.

Kongo Afrikako eta munduko ibai erregularrenetariko bat da, zalantzarik gabe, ugaria eta ondo elikatuta urte osoan zehar. 81 urteko behaketa-aldian, hileko gutxieneko emaria 22 351 m³/s izan zen eta hileko maximoa 80 832 m³/s izan zen. Ibaiaren emariaren erregulartasun handiaren arrazoiak Kongo ibaiak ipar eta hego hemisferioan isurtzen dituenean aurkitzen dira, hau da, ibaiaren zati bat bere adar sarearekin batera beti eremu euritsuetan dagoela. Ekuatorearen alde batean euriteen gorakada beste aldeko lehorteak konpentsatzen du beti. 

**Kongo ibaiaren batez besteko emariak (m³/s) Kinshasan neurtuak**  
**Datuak: 1903 eta 1983 artean**

*Kongo ibaiaren alegoria*, Thomas Vinçotte-rena.

Kongo ibaia herri kulturan
--------------------------

Bere zabalera, arriskua eta sakonera dela eta, Kongo ibaia beti izan da mito eta kondaira iturri. Bere ertzetan bizi diren ustezko animaliena da nagusietako bat, hala nola Mokèlé-mbèmbé edo Emela-ntouka.

### Literatura

guruan egiten diren literatur lan ezberdinen artean, honako hauek nabarmentzen dira:

* 1837: *Isiltasuna – A Fable* *,* Edgar Allan Poeren ipuin laburra, 1837an idatzia (ikus: bibliografia ). "Hitz egiten dudan eskualdea Libiako eskualde latz bat da, Zaire ibaiaren mugan". ("Hitz egiten dudan eskualdea Libiako eskualde goibel bat da, Zaire ibaiaren ertzean". )
* 1878: Henry Morton Stanleyk Kongo ibaian behera egin zuen bidaia dokumentatu zuen *Through* *the Dark Continent* -en, 1878an argitaratua lehen aldiz.
* 1899: *Heart of Darkness* *,* Joseph Conrad -en eskutik, Charles Marlow -en bizitzari buruzko eleberria Kongo ibaian behera Afrika erdiko boli -eramaile gisa. Ibaia "ibai handi ikaragarria da, mapan ikus zitekeen, kiribildurik gabeko suge izugarri baten antza duena, burua itsasoan duela, gorputza pausatuta herrialde zabal baten gainean kurbatua, eta buztana sakonean galduta. lurra" ("ibai handi handi bat, mapan ikus zitekeena, kiribildurik gabeko suge izugarri baten antza duena, burua itsasoan duela, gorputza pausatuta herrialde izugarri baten gainean kurbatua, eta buztana lurraren sakonean galduta. ." ).
* 1914: Vachel Lindsay poeta estatubatuarrak Kongo ibaiaren inguruko gizarte ilun eta basatia irudikatu zuen 1914ko *The Congo: A Study of the Negro Race* poeman *.*
* 1921: Kongo aipatzen da Langston Hughesen *The Negro Speaks of Rivers* poeman *.*
* 1930: Kongo ibaiak eta bere arroak Alexander Belyayev -en *Hoity* Toity zientzia-fikziozko sobietar eleberriaren eszenatokia osatzen dute.
* 1980: Kongo ibaia Michael Crichton -en *Congo* eleberriko kapitulu batean (1980an argitaratua), baita liburuan oinarritutako 1995eko filmean ere.
	+ 1995: Kongo ibaia Frank Marshall zuzendariaren *Congo* akzio filmean agertu zen, filmean izenez aipatzen ez den arren. Filma Michael Crichtonen 1980ko izen bereko eleberrian oinarrituta dago.
* 1996: Redmond O'Hanlon britainiarrak Penguin Books argitaletxeak argitaratutako bidaia-koadernoa du *Congo Journey* (1996) izenburupean.
* 1998: Ibaiaren historiari buruz hitz egiten da 1998ko *King Leopold's Ghost* liburuan *,* Adam Hochschild -ek.
* 2006: Ibaiaren historia *Brazza, A Life for Africa* liburuan jorratzen da *,* Maria Petringak, Bloomingtonek 2006an argitaratua.
* 2007: Kongo ibaia eta Kongoko Errepublika Demokratikoa Tim Butcher kazetariaren 2007ko *Blood River* liburuaren eszenatoki dira  ibaian gora eta behera egindako bidaia ausartetan oinarrituta. *Blood River* *Through the Dark Continent* -en dokumentatutako Henry Morton Stanleyk Kongo ibaian behera eginiko bidaiari buelta emateko saiakera bat izan zen, eta 2008ko British Book Awards sarietarako izendatu zuten.
* 2010: Kongo ibaia Mario Vargas Llosaren 2010eko *El Sueno del Celta* eleberriko elementu nagusia da, Roger Casement irlandarraren bizitzako pasarteen fikzioa.
* 2012: Phil Harwood-en *Canoeing the Congo*  liburuak eta *Mazungu Canoeing the Congo* film amateurrak ibaian behera egindako bost hilabeteko bakarkako piraguan bidaia dokumentatzen du.

Ikus, gainera
-------------

* Afrikako geografia

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-03-30). *167. araua: Saharaz hegoaldeko Afrikako toponimia.* .
2. ↑    ISBN 978-0-582-46341-7.. "It is hypothesized that in the late Pliocene or early Pleistocene, a coastal Lower Guinean river captured Malebo Pool, connecting the previously interior Congo Basin to the ocean." Thieme et al. *Freshwater Ecoregions of Africa and Madagascar: A Conservation Assessment* Ecoregions Assessments*, Island Press, 2005, p. 297.*
3. ↑   Caswell JL, Mallick S, Richter DJ.  (2008). «Analysis of chimpanzee history based on genome sequence alignments» *PLoS Genet.* 4 (4): e1000057. doi:10.1371/journal.pgen.1000057. OCLC .2278377 PMID 18421364..
4. ↑    ISBN 0-1240-8355-2..
5. 1 2  Error: no `|id=` number specified when using **(Tagalogeraz)**
6. ↑   Dickman, Kyle.  (3 de noviembre de 2009). «Evolution in the Deepest River in the World» *Science & Nature* (Smithsonian Magazine).
7. ↑  Freshwater Ecoregions of the World (2008). *Sudanic Congo – Oubangi. Txantiloi:Wayback* Accessed 2 May 2011.
8. 1 2 3   Norlander, Britt.  (20 de abril de 2009). *Rough waters: one of the world's most turbulent rivers is home to a wide array of fish species. Now, large dams are threatening their future.*  Science World.
9. ↑  Freshwater Ecoregions of the World (2008). *Kasai. Txantiloi:Wayback* Accessed 2 May 2011.
10. 1 2  Freshwater Ecoregions of the World (2008). *Upper Lualaba. Txantiloi:Wayback* Accessed 2 May 2011.
11. ↑  Kullander, S.O. (1998). *A phylogeny and classification of the South American Cichlidae (Teleostei: Perciformes).* pp. 461–498 in Malabarba, L. et al. (eds.), Phylogeny and Classification of Neotropical Fishes, Porto Alegre.
12. ↑  Freshwater Ecoregions of the World (2008). *Lower Congo Rapids. Txantiloi:Wayback* Accessed 2 May 2011.
13. ↑  The Dieppe maps of the mid 16th century show the Congo only as a minor river, while having the Nile run throughout the continent, rising in Southern Africa. The same interpretation is in essence still found in Jan Blaeu's *Atlas Maior* of 1660. Jacques Bellin's map of the Congo in *Histoire Generale Des Voyages* by Antoine François Prévost (1754) shows awareness of the river reaching further inland, to the inclusion of the provinces of *Sundi* and *Pango*, but has no detailed knowledge of its course.
14. ↑  Livingstone, David (2012). *Livingstone's 1871 Field Diary. A Multispectral Critical Edition.* UCLA Digital Library: Los Angeles, CA. Disponible en: <>
15. ↑  Véase también Jeal, Tim (1973). *Livingstone.* New Haven, CT: Yale University Press. Pag. 331-335.
16. ↑  Jeal, 2007 p. 188-219.
17. ↑   De Cleene,, Dieter.  (27 d'abril del 2010). *Elektriciteit in Kisangani: schaars maar groen.*  Scilogs.
18. ↑   Vasagar, Jeevan.  (25 de febrer del 2005). *Could a $50bn plan to tame this mighty river bring electricity to all of Africa?.*  The Guardian.
19. ↑   Norlander, Britt.  (20 d'abril del 2009). *Rough waters: one of the world's most turbulent rivers is home to a wide array of fish species. Now, large dams are threatening their future.*  Science World.
20. ↑  GRDC - Le Congo à Kinshasa
21. ↑  Txantiloi:Cita libro
22. ↑  Brussels, Monument to Congo pionniers, 50th Jubileum Park.
23. ↑  Through the Dark continent. Open Library. Retrieved on 2011-11-29.
24. ↑   Paul Theroux.  (27 de mayo de 2011). *The places in between.*  Financial Times.
25. ↑  Harwood, P. (2012). Canoeing the Congo: First Source to Sea Descent of the Congo River. Matador. ISBN 978-1780880075.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3503
* Commonscat Multimedia: Congo River

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 237691217
* GND: 4032096-0
* NKC: ge311619
* NARA: 10046175
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2237396

 |

* Wd Datuak: Q3503
* Commonscat Multimedia: Congo River