recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Urdiako Harria**, Nafarroa Beherean dagoen mendi bat da, Pirinioetako Adartza mendilerroan. Bere garaiera, 996 metrokoa da, eta, Adartza mendilerroko mendiak txikienetik garaienera sailkatuz gero, laugarrena da, eta 1.000 metrotik beherako azkena.

Abiapuntuak
-----------

Baigorrin, GR-10 bide seinalizatua hartu behar da, Ahartza lepora iristeko. Bide batek harantz daroa. Bide honek, Leizartze leporantz jarraitzen du, eskumatara Munhogain mendia utziz, pago batzurekin. Bidea ezkerretik utzi behar da, pixka bat benetako lepora jaisteko. Gure aurrean, Urdiako Harria agertzen da. Pago batzuk estaltzen dute aurpegi hau. Harantz igo behar da, garaiera nagusiena gure eskumatara geratzen dela kontutan hartuz.

Bankatik, bide bat ekialderantz igotzen da, mendiaren aurpegi honetan sakabanatuta dauden baserriak elkartuz. Bide batek, Urdiako lepoa izeneko lepora iristea ahalbidetzen du. Eskumatik, Adartza mendira iristen da Arrolako Harriaren bidez. Ezkerretara, Urdiako Harrira iristen da.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268631

 |

* Wd Datuak: Q12268631
**Saroi Jauregi Aiestaran** (Zaldibia, Gipuzkoa, 1978ko maiatzaren 31) euskarazko hizkuntza zuzentzailea, Gipuzkoako Bertsozale Elkarteko lehendakaria, bertsolaritzan gai-jartzailea eta telebista aurkezlea da.

Euskal Filologian lizentziatua da, eta hizkuntza zuzentzaile lan egiten du Elhuyar Fundazioan. ETB 1eko *Hitzetik Hortzera* saioan aurkezle gisa lan egin zuen 2005etik 2009ra.

Bertsolaritzaren munduan bertsolari lanetan izan da, eta 1999az geroztik bertsolaritzako gai-jartzailea izan da. Bere gai-jartzaile ibilbidea Gipuzkoako Herri Arteko Txapelketan hasi zuen urte horretan. Urteetan zehar horrelakoetan lan egiteagatik nahiko ezaguna egin da bai gai-jartzaile baita gai-emaile modura. Gipuzkoako Bertsolari Txapelketan eta Bertsolari Txapelketa Nagusian ere aritu da. 2010etik, Gipuzkoako Bertsozale Elkarteko lehendakaria da, eta, horrenbestez, baita Euskal Herriko Bertsozale Elkarteko zuzendaritzako kidea ere.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Saioa Jauregi Bertsolaritzaren datu-basean
* Saroi Jauregiri elkarrizketa ARGIA astekarian
* Elkarrizketa *Argia*n (2011-3-20)
* Saroi Jauregi Gipuzkoako Bertsolari Txapelketan[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12267100
* **Identifikadoreak**
* Tabakalera ID: 115105

 |

* Wd Datuak: Q12267100
**Urdelar**, Gipuzkoa probintzian topa dezakegun euskal mendia da. 
Tontorra inguratzen duen pinudi trinkoa da mendi honetara joaten denari gogoan gelditzen zaion oroitzapen nabarmenena, izan ere mendia IM-HE norabidean zeharkatzen duen bidezidorrak lawson pinuz osatutako sail zabaletan barrena urratzen du bidea.
Eguzkia pinudiaren azpira heltzen ez denez, ez da landarerik ikusten eta udako bero handienetan ere fresko egiten du ilunpe horretan.
Pinudia bera da tontorraren inguruan dagoen zer ikusi bakarra, beste deus ikustea galerazi egiten baitu berak.
Urrutixeago begiratuz gero historiaurreko zenbait lekuko ikusteko parada izango duzue; bai baitira hiru trikuharri IMko bizkarrean (Loa, Basaburu eta Belabieta Txiki).
HEan Larre mendia nahiko gertu gelditzen da, ibilbidea luzatu nahi izanez gero.
Ibilbide luzeak egiteko aproposa da, bestalde, Uzturre aldean hasi eta Ipuliñoraino luzatzen den mendikate luze hau, gorabehera txikiak baitaude tontorren artean.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

Urdelar, .
**Coordinates: Missing latitude**  
Invalid arguments have been passed to the {{#coordinates:}} function

**Troiako meategia** Gipuzkoako Mutiloa herrian, Zeraindik gertu dagoen gaur egun utzitako meatzaritza konplexua da. Izena gertu zegoen Troi izeneko errota-baserri batetik zetorren. Eraikinak Mutiloako udalak berreskuratu ditu eta hondakin esterilak garbitzeko erabiltzen zen ur-putzua egun hegaztientzako gune interesgarria da.

Historia
--------

Meategiak 1972an aurkitu zen eta 1986an hasi ziren ustiatzen. Ustiapen lanek zazpi urte iraundu zuten, 1993 arte alegia, Eximesa multunazionalaren eskutik. Meategi honetatik zink eta beruna ateratzen zen. Gaur egun meategiaren galeriak urpetuak daude. Behin ustipena amaituez gero, ingurua deskutsatzeko lan handiak egin dira eta eraikinak berreskuratu dira, 2009an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Putzuaren balore ornitologikoak.
* **(Gaztelaniaz)**:Berreskuratze lanen datuak.
* **(Gaztelaniaz)**:Geologiaren ikuspuntutik inguru garrantzitsuen inbentarioa.
* **(Gaztelaniaz)**:Esterilen putzuaren arriskuen fitxa.
**San Nikolas baseliza** Nafarroa Garaiko Erdialdea eskualdeko Tafalla udalerrian kokatutako XI. mendeko kristiau baseliza bat da. Erromaniko estiloa ditu.

Historia
--------

1200 inguruan eraiki zen, Zistertarren eragina zuen estilo protogotiko baten arabera. Habearte bakarra du, burualde zuzena eta arku zorrotzeko bao batez irekia. Antzeko leihoek, hiru zenbakikoak, nabearen alboko hormak zulatzen dituzte. Estalki laua modernoa da. Atea Epistolaren aldetik irekitzen da, eta arku zorrotz bat da, kanpoaldeko moldura du, gurutzez apaindua, kapitel zistertar zakarrez errematatutako zutabeen gainean deskargatzen duena. Kanpoaldean, argi eta garbi ikusten da Erdi Aroko harresiak handitu egin zirela geroago. 1700 inguruan polikromatu gabe dagoen erretaula barroko txiki batek hartzen du burualdea.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | TAFALLA.*  (Noiz kontsultatua: 2022-02-01).

Ikus gainera
------------

* Tafalla
* Erdialdea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q66143954
* Commonscat Multimedia: Hermitage of San Nicolás, Tafalla

---

 |

* Wd Datuak: Q66143954
* Commonscat Multimedia: Hermitage of San Nicolás, Tafalla
**Tuleko errepublika** 1925ean Panaman sortu zen errepublika efimero inigena bat izan zen, Guna iraultzaren ondorio gisa.

Aurrekariak
-----------

Gunek nolabaiteko autonomia mantendu zuten Panama Kolonbian zegoenean. 1870eko ekainaren 4an, egungo Guna Yala eskualdea eta Kolonbiako beste herri batzuk hartzen zituen Tulenega eskualdea sortu zen. Hala ere, 1903an Panama Kolonbiatik banandu zenean, Panamako gobernu berriak autonomia ezeztatu zuen. Gainera, Panamako agintariek indigenak, batez ere emakumeak, indarrez "okzidentalizatzeko" modu bat bilatzen zuten.

1921eko apirilaren 20an, polizia kolonialak (indigenak ez zirenak) emakume gunak mendebalderatzeko jardunaldi bat egin zuen, baina emakume batek ihes egin zuen eta buruzagi indigenaren babesa jaso zuen, indigenen eta polizien arteko liskar bat eraginez, bi aldeetan heriotzak eraginez. Indigenen arteko tentsioa areagotu egin zen 1925eko urtarrila aldera, Anne Coope estatubatuarraren eta Richard Oglesby Marsh esploratzailearen laguntzarekin mugimendu independentista bat sortzen ari zela onartu zutenean.

Errepublikaren sorrera
----------------------

1925eko otsailaren 12an, Ailigandin, buruzagi gunekin biltzar bat ospatu zen, eta Tuleko Errepublika aldarrikatzea erabaki zuten, lurralde mugak ezarriz.

Ondoren, otsailaren 21ean, iraultza sortu zen, otsailaren 27ra arte iraun zuena, non indigenek zenbait polizia-postu kolonial eraso zituzten, 27 hildako eraginez.

Porvenir ituna
--------------

1925eko martxoaren 4an, guna indiarrek bake akordioa sinatu zuten Panamako gobernuarekin AEBetako John G. South ministroaren aurrean. Itun horren arabera, gobernu zentralak konpromisoa hartu zuen ohiturak errespetatzeko eta gunekin herrialdeko gainerako herritarrek zituzten eskubide berberak mantentzeko.

Ordainetan, gunek armak uzten zituzten, independentzia aldarrikapena ezeztatzen zuten eta Panamako legeak errespetatzeko konpromisoa hartzen zuten.

Bandera
-------

Waga Ebinkilik (Maria Colman) egin zuen, Simral Colman kazikearen biloba. Laukizuzen formako diseinua zuen. Erdialdea horia zen eta irudi esbastiko bat zuen, errotazio lebogiroarekin. Bandera hau, Espainiako banderarekin antzekotasun handia duena, gaur egun ere erabiltzen da lurralde guneetan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Países - IWGIA - International Work Group for Indigenous Affairs» *www.iwgia.org* (Noiz kontsultatua: 2020-05-25).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26249070

 |

* Wd Datuak: Q26249070
**Tulcea** (bulgarieraz, errusieraz eta ukraineraz: Тулча, *Tulcha*; turkieraz: *Hora-Tepé* edo *Tolçu*) Errumaniako hiri bat da, Tulceako konderriko hiriburua. Dobruja eskualdean dago, Danubio ibaiaren ertzean. 2002. urtean, 91.875 biztanle zituen.

Historia
--------

Hiria K.a. VIII. mendean sortu zuten traziarrek; "Aegyssos/Aegyssus" izena zeukan. I. mendean erromatarrek eskuratu zuten, eta harresiz eta dorrez gotortu zuten: oraindik aztarnak daude. IV-V. mendeetan bizantziarren esku egon zen; gerora, bulgariarrenean, Genovakoen esku, eta Valakiakoen menpe egon zen aldi batez, 1416. urtean Otomandar Inperioak konkistatu zuen arte. 1848. urtean ontziola zeukan hiri txiki bat zen; hiri-izaera 1860. urtean eman zioten, probintziako hiriburu izendatu zutenean. Errumanian 1878. urtean sartu zen, Dobruja osoarekin batera.

Geografia
---------

Danubioren deltak lurraldeko eremu gehiena hartzen du; izan ere, gaur egun Europako Biosfera erreserba handiena da: hegazti-mota ugari bizi dira bertan, besteak beste.

Arrantza da jarduera-ekonomiko nagusia. Aker ontziolan egiten dute lan hiriko biztanle askok.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11585
* Commonscat Multimedia: Tulcea

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 238748861
* GND: 4346866-4
* NKC: ge1161227
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* SIRUTA: 159614

 |

* Wd Datuak: Q11585
* Commonscat Multimedia: Tulcea
**San Pablo komentua** Cáceres hiriaren Alde Zaharran dagoen komentu gotiko berantiarra da.

Historia
--------

Komentua aurreko baseliza baten gainean eraikia izan zen. Frantziskotar familiaren barrutegiko mojen komentua da. Eraikinaren lehenengo dokumentazioa, 1492koa, XV. mendekoa da. Gaur egun prestatzen duten gozogintzaren ondorioz oso ezaguna da hirian.

Ezaugarriak
-----------

Eraikinaren elementu nagusia gotiko berantiarrekoa da. Ataria azpimarratzekoa da; atarian arku zorrotz baten forma ikus daiteke. Barruan estilo barrokoko erretaula dago non irudi interesgarriak eta urregintza interesgarria ikus daitekeen. Solairua gurutz latindarrarena da. Kapera batean, San Jose izenekoan, Álvaro de Aldanaren sepultura dago; berak eraikitzea agindu zuen 1493an. Atzealdean dagoen kanpai-horma XVIII. mendekoa da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Cáceresko Alde Zaharra

Komentua arratsean.

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:San Pablo gozogintzaren inguruko informazioa.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***San Pablo komentua (Cáceres)*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22969984
* Commonscat Multimedia: Convent of San Pablo, Cáceres

---

 |

* Wd Datuak: Q22969984
* Commonscat Multimedia: Convent of San Pablo, Cáceres
**Santo Tomas eliza** Bolibarko nagusia da, Ziortza-Bolibar udalan, Bizkaian. X. mendean sortua, XVII-XVIII. mendeetan berreraikia izan zen.

Ezaugarriak
-----------

Habearte bakarrekoa da, eta gurutze-ganga dauka. Gotorleku-elizaren egitura dauka, eta zentzu horretan azpimarratzekoak dira bere bi dorre zilindrikoak. Barruko erretaula neoklasikoa da, bertan San Tomasen irudia nagusitzen delarik. Eraikuntzaren angelu bat koroatzen duen zilindro-formako dorrea ikus daiteke.

Atarian Venezuelako zaindaria den Coromotoko Andre Mariaren kapera eraiki zen, 1959an egina, Simón Bolívar"Askatzaileari" egindako omenaldi batean; kapera hau lehen zegoen beste baten ordez altxatu zen.

Iruditegia
----------

* 
* Aldare nagusia.Aldare nagusia.
* Zolua.Zolua.
* Coromotoko Andre Mariaren kapera.Coromotoko Andre Mariaren kapera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q66124337
* Commonscat Multimedia: Church of Santo Tomás, Bolibar

---

 |

* Wd Datuak: Q66124337
* Commonscat Multimedia: Church of Santo Tomás, Bolibar
Jan van Eycken *Arnolfini senar-emazteen erretratua* (1434) *mise en abîmearen* adibidea dugu. Obraren arrazoia berriz ere erdiko zatiaren ispiluan agertzen da, beheko irudian handituta.
Xehetasuna
Literaturan, «***mise en abîme***» esamolde frantsesa, hitzez hitz itzulita «labarrean jartzea» esan nahi duena, kontaketa baten barruan antzeko edo gai bereko beste bat txertatzean datzan prozedura narratiboari dagokio, Errusiako matrioxka edo panpinen antzera, metaliteratura-forma fraktal bat. Hizkuntza askotan, hala nola alemanean, gazteleraz, ingelesez eta italieraz, zuzenean erabiltzen da lokuzio frantsesa, itzuli gabe. Era berean, adierazpenaren erabilera orokortu egin da antzeko egiturak erabiltzeko hainbat arlotan, hala nola, zinematografian, antzerkian («antzerkia antzerkian»), argazkigintzan, arte grafikoetan oro har eta matematikan (autoantzekotasuna eta fraktalak). Ez da nahastu behar enmarkatutako narrazioarekin. Adibide adierazgarriena *Mila eta bat gau* da, kontakizun batzuk biltzen dituena, eta kontakizun horiek, aldi berean, kontakizun osoaren osagai dira. *Frankenstein* eleberriak ere teknika berbera darabil, kontakizuna kontakizunen barruan sartuz.

Ikus, gainera
-------------

* Droste efektua
* Fraktala
* Maurits Cornelis Escher
* Errekurtsioa
* Errekurrentzia-zerrenda

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Michel Fariña, Juan Jorge; Laso, Eduardo. «Una puesta en abismo de la Ley» *2021*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1549285
* Commonscat Multimedia: Mise en abyme

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119517033 (data)
* GND: 4170125-2
* LCCN: sh2002001443

 |

* Wd Datuak: Q1549285
* Commonscat Multimedia: Mise en abyme
**Morrill konderria** (ingelesez: *Morrill County*) Nebraskako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Bridgeport da. 2010eko zentsuaren arabera 5.042 biztanle zituen, Morrill kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Morrill konderriak 3.703,32 kilometro koadro ditu. Horietatik 15,6 ura dira. Beste 3.687,72 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,36 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 5.042 pertsonetatik 4.943 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 687 dira. 8 beltzak edo afroamerikarrak. 35 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 18 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 35 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q368766
* Commonscat Multimedia: Morrill County, Nebraska

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146651282
* GND: 4601593-0
* LCCN: n85232275
* **Lekuak**
* OSM: 1425449
* TGN: 2001377

 |

* Wd Datuak: Q368766
* Commonscat Multimedia: Morrill County, Nebraska
| **Sauvosaari** |
| --- |
| Udalerria | Kemi, Lappi |
| Barrutia | Lehen barrutia edo Sauvosaari |
| 

|  |
| --- |
| [[Irudi:|300px|Kemiko mapa Finlandian]] |

 |
| Koordenatuak | 65°43′48″N 24°34′17″E﻿ / ﻿65.72991°N 24.5713°E﻿ / 65.72991; 24.5713 |
| Azalera | 1,8 km² |
| Biztanleria | 3.454 (2010.12.31) |

Kemiko elur-gaztelua.
**Sauvosaari**, Kemi udalerri finlandiarrean dagoen auzo garrantzitsuena da; izan ere, hiriko erdigunea da, eta bertan Kemiko elur-gaztelua, harribitxien galeria, udaletxea eta eliza luteranoa daude .

Kemiko elur-gaztelua, **Lumilinna**, munduko elurrezko eraikuntza handiena da. Biztanleak, izotza eta elurra lantzen iaioak direla antzeman daiteke udalerriko eraikuntza harrigarriena baita. Gaztelu honek, 300.000 bezero baino gehiago biltzen ditu urtero eta hiriko eraikuntza bisitatuena da. Urtez urte eraikitzen dute hotela, bakoitzean diseinu ezberdinarekin.

Dorre garaienak 20 metrokoak dira, eta hormak aldiz, 1.000 metroko luzerakoak. Gazteluak, hiru solairu dauzka, non 100 eserlekuko eliza, izotzezko mahaiak dituen jatetxea eta hotel bat aurkitu daitezkeen. Ezkontzak ospatzeko momentuan, apaizak, hala nola Japonia eta Hong Kongo hainbat bikote ezkondu izan ditu. Hotelak eskaintzen dituen paisaia artikoak izugarriak dira, eta nahiz eta kanpoko tenperaturak 0 azpitik egon, gaua beroa pasa daiteke bertan.

Gainera, umeentzako jolaslekuak, antzoki bat eta izotzezko arte erakusketak egin ohi dira, non opera abeslari eta dantzari famatu askok dantzatu duten.

Kemiko eliza.
Bestetik, Kemiko eliza, Finlandiako eliza luterano berezienetakoa eta ikusgarrienetakoa da hau eta izokin kolorekoa da. 1902. urtekoa izanik, modernismo handia erakusten du eta hotzaren ondorioz, oso ongi kontserbatuta dago, 2003. urtean egin ziren konpontze lanak oso gutxi iraun baitzuten. Egun hiriaren erakargarri turistiko aipatuena da Kemiko elur-gaztelua ondoren.

PS Kemi Kings taldearen zelaia ere, Saukki, auzo honetan dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Väestö piirit 2007 18.or. 2010.11.02
2. ↑  Kemiko udala
3. ↑  Lumilinna datuak

Ikus, gainera
-------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * Kemi
 | * Kemiko eliza
 | * Kemiko elur-gaztelua
 | * Saukki
 |

Kanpo estekak
-------------

|  |
| --- |
| * **(Finlandieraz)** Kemiko eliza
* **(Ingelesez)** Kemiko elur-gaztelua
 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Kemiko armarria Finlandiako banderaren gainean | **Kemiko auzoak** | Kemiko armarria Finlandiako banderaren gainean |
| Ajos • Hepola • Karihaara • Karjalahti • Kivikko • Koivuharju • Merikemi • Nauska • Paattio • Peurasaari • Ritikka • Rytikari • Sauvosaari • Syväkangas • Takajärvi • Tervaharju |
Munduko uharte nazioak
**Uharte-estatu** bat uharte batek edo gehiagok osatzen duten estatua da. Munduan 48 uharte estatu daude, eta bi taldetan bana daitezke. Alde batetik, uharte estatu handiak eta erlatiboki biztanle asko dituztenak; eta bestetik, uharte estaturik txikienak.

Uharte estatu handienak kontinente batetik hurbil egon ohi dira, eta normalean kontinente horrekin kultura antzekotasunak izaten dituzte. Indonesia da uharte estaturik handiena. Australia ere talde honetako kide da; hala ere, hainbat ikerketek Ozeaniako sektore kontinentaltzat hartzen dute.

Uharte estaturik txikienak kontinenteetako estatuekin alderatuz ezberdinak izan ohi dira (batez ere kulturari dagokionez). Txikiak direnez, uharte estatu hauek natura baliabide urriak izan ohi dituzte. Gaur egun uharte estatu txikietan turismoak gero eta garrantzi handiagoa dauka. Talde honetan; besteak beste, Zipre, Bahamak, Tonga eta Maldivak daude.

Uharte estatu batzuk uharte batez edo biz osatuta daude (Erresuma Batua, adibidez); beste batzuk ehundaka edo milaka uharte hartzen dituzte barne (Maldivak, adibidez); eta herrialde batzuek beste batzuekin partekatzen dituzte uharteak (Haiti eta Dominikar Errepublikaren kasua, esaterako)

Uharte estatuen zerrenda
------------------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Antigua eta Barbuda
* Australia
* Bahamak
* Bahrein
* Barbados
* Brunei
* Cabo Verde
* Dominikar Errepublika
* Dominika
* Erresuma Batua
* Fiji
* Filipinak
* Grenada
* Haiti
* Indonesia
* Irlanda
 | * Islandia
* Jamaika
* Japonia
* Kiribati
* Komoreak
* Kuba
* Madagaskar
* Maldivak
* Malta
* Marshall Uharteak
* Maurizio
* Mikronesia
* Nauru
* Papua Ginea Berria
* Puerto Rico
* Saint Kitts eta Nevis
 | * Santa Luzia
* Saint Vincent eta Grenadinak
* Salomon Uharteak
* Samoa
* São Tomé eta Príncipe
* Seychelleak
* Singapur
* Sri Lanka
* Taiwan
* Ekialdeko Timor
* Tonga
* Trinidad eta Tobago
* Tuvalu
* Vanuatu
* Zeelanda Berria
* Zipre
 |

Ikus, gainera
-------------

* Uharte
* Uhartedi

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112099
* **Identifikadoreak**
* GND: 4443990-8
* NKC: ge131501
* AAT: 300387062

 |

* Wd Datuak: Q112099
**Tunguska Beherea** (errusieraz: Ни́жняя Тунгу́ска, translit.: *Nizhnyaya Tunguska*, ˈnʲiʐnʲəjə tʊnˈguskə ahoskatua) erdialdeko Siberiako ibaia da, Jeniseiren eskuinaldeko ibaiadarra, Errusiako Irkutsk oblasta eta Krasnoiarsk kraia zeharkatzen dituena. 2.989 km luze da eta 471.300 km²ko arroa drainatzen du.

Geografia
---------

Erdialdeko Siberiako goi-ordokian sortzen da, Irkutsk oblastan, Jenisei eta Lena ibai-arroen banalerrotik gertu. Goi-ordokia zeharkatzen du, lehenik iparralderanzko norabidean, eta mendebalderanzkoan aurrerago. Goi ibilguko harana zabala da, hondarpe askorekin; behe ibilguan, berriz, harana estuagoa da eta ibai-laster ugari dago. Turukhansketik hurbil (Krasnoiarsk kraia) Jeniseira isurtzen da.

Tunguska Behereak zeharkatzen dituen eskualdeak oso gutxi jendeztaturik daude. Tura, Jukti eta Simenga dira ibai ertzeko herri nagusiak.

Hidrometria
-----------

Tunguska Beherearen emaria 1938-1999 bitartean neurtua izan da Boltxoi Porogen (ahoa baino 125 km lehenago). Gune horretan, drainatutako eremuak 447.000 km² ditu, arro osoaren % 94,8. Urteko batez besteko emaria 3.490 m³/s da; emari handiena ekainean du (19.701 m³/s), elurra urtzen delarik, eta txikiena martxoan (206 m³/s). Urritik maiatzera izozturik egoten da.

**Tunguska Beherearen batez besteko emariak (m³/s), Boltxoi Porogen neurtuak**Datuak: 1938 eta 1999 artean

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Europako toponimia fisikoa.* .
2. 1 2  Nizhnyaya Tunguska River[*Betiko hautsitako esteka*] Global.britannica.com
3. ↑  Nizhnyaya Tunguska At Bol'shoy Porog

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26428
* Commonscat Multimedia: Nizhnyaya Tunguska

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 233735394
* GND: 4122740-2
* NKC: ge139356
* SUDOC: 027747034
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q26428
* Commonscat Multimedia: Nizhnyaya Tunguska

58°02′42″N 105°40′39″E﻿ / ﻿58.0451°N 105.6775°E﻿ / 58.0451; 105.6775
**Santiago Arrillaga Ansola** (Tolosa, 1847ko uztailaren 25a - Oakland, Kalifornia, 1915eko urtarrilaren 27a) Ameriketako Estatu Batuetan karrera egin zuen musikagilea izan zen.

Ikasketak
---------

Tolosan ikasi zuen musika Antonio Buenetxea herriko bandaren zuzendariarekin. Haurraren dohainik ikusirik, Madrilgo kontserbatoriora bidali zuten gurasoek, eta Hilarion Eslabarekin sakondu zituen ikasketak han.

Madrilen urrezko dominarekin graduatu ondoren, Parisko kontserbatorioan sakondu zituen ikasketak, François Bazin eta François Antoine Marmontel maisuekin (Chopin-en tradizioan).

Ameriketako karrera
-------------------

Arrillagaren konposizio bi, San Frantziskon bere akademiak argitaratuak, berak sinatutako ale batean
Ameriketara gazterik joateko aukera izan zuen, Carlotta Patti opera abeslariari laguntzeko aukera izan baitzuen, pianojole gisa. Ameriketako bira horretan erabaki zuen Kalifornian bizitzen geratzea, eta bertako emakume batekin ezkondu zen, Clementina Savin-ekin.

Kaliforniako San Frantziskon «Arrillaga Musical College» sortu zuen, eta baita orkestra bat ere. Bost seme-alaba izan zituen, denak musikari aritutakoak: Vicente, Elena, Leo, Graziella eta Zezilia, pianojoleak hain zuzen.

1880an Hilarion Eslabaren Kaliforniako debuta prestatu zuen, *Mi bemoleko meza*-rekin, eta ikuskizun handia izan omen zen.

### Konposizioak

Konposagile gisa ere egin zuen lana. Elizkizunetako piezak egin zituen (mezak, ave mariak), baina baita ere folklorearekin zerikusia zutenak: jota, habanera, bals, pasodoble, ereserki, zortzikoak...

1912an osatutako zortziko bati euskarazko izena jarri zion: *Nere mendi maiteak*, azpitituluan argituz, *Dear mountain of my Province.*

1915ean hil zen eta bere seme nagusi Vicentek hartu zuen Arrillaga Musical College delakoaren ardura.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Linazasoro, Iñaki.  (1986). «Los Arrillaga, una dinastía de músicos vasco-californianos. Santiago Arrillaga Ansola, un emigrante tolosano» *Euskor* (14).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Tales from Basques in the United States: Santiago Arrillaga, an atypical Basque immigrant» *Basque Books and More Blog* 2016-06-09 (Noiz kontsultatua: 2018-02-28).
3. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Arrillaga Ansola, Santiago - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-02-28).
4. ↑   Arana Martija, Jose Antonio.  (1993). «Euskal musikak Ameriketan» *Cuadernos de Sección Música (Eusko Ikaskuntza)* (Donostia) (6) (Noiz kontsultatua: 2018-02-20).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q50241270
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 5142

 |

* Wd Datuak: Q50241270
**Santiago Cunchillos Manterola** (Agoitz, 1882ko urtarrilaren 20a - Buenos Aires, 1953ko urtarrilaren 16a) nafar legegizona eta itzultzailea izan zen. Nafarroako Diputazioko Idazkari izendatu zuten 1909. urtean. Iruñeko zinegotzia eta EAJko kidea izan zen. 1931. urtean Euskal Estatutuaren erredakzioan hartu zuen parte. 1936an Buenos Airesa erbesteratu zen eta bertako *Euzko Deya* aldizkarian idatzi zuen. J.H. Louwyck (*¡Daña para tu sombra!*, 1946), M. Troplong (*La influencia del cristianismo en el derecho civil romano*, 1947), Georges Renard (*Introducción filosófica al estudio del Derecho*), René Biot (*Salud humana*, 1948), J.T. Delos (*La Nación)*, Raisa Maritaín (*Las grandes amistades*, 1950) eta Louis Josseranden obrak (*Derecho Civil*, 1951-1952) itzuli zituen gaztelaniara.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12267026
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 35508
* Lur: 01348/eu\_c\_1186/c1186
* GEN: 7723

 |

* Wd Datuak: Q12267026
**Tumuk Humak mendiak** (nederlanderaz: *Toemoek-Hoemakgebergte*, portugesez: *Serra do Tumucumaque*, frantsesez: *Monts Tumuc Humac*) Hego Amerikako mendikate bat da. 120 kilometro luze da ekialde-mendebalde, Brasil, Surinam eta Frantziaren arteko mugan. Apalam eta Wayana herrien hizkuntzan, *Tumucumaque* hitzak "xamanaren eta espirituen arteko borroka sinbolizatzen duen mendiko arroka" esan nahi du. Mendikatea oso urruna da eta ia ez da irisgarria.

Hidrografia
-----------

Maroni eta Oyapock ibaiak Tumuk Humak mendietan sortzen dira. Maronik Surinam eta Guyana Frantsesaren arteko muga osoa osatzen du, eta Oyapock-ek (portugesez: *Oiapoque*) Guayana Frantsesaren eta Brasilen arteko muga gehiena.

Biogeografia
------------

Tumuk Humak mendiak Guyanako ezkutuaren parte dira. Geografikoki garrantzitsuak dira, Amazoniako arroaren sistema biogeografikoaren eta Guyanetako kostalde atlantikoaren arteko banaketa osatzen baitute. Tumuk Humakeko goi-lautada batez ere behe-lurrez eta goi-lautadaz estalita dago.

Inguru babestuak
----------------

Brasilgo Tumucumaque Mendien Parke Nazionalak Tumuk Humak Mendiak izena du eta herrialde horretako mendikatearen sekzioa estaltzen du, Pará eta Amapako estatuetan. 2002an sortu zen, eta Brasilgo parke nazional handiena eta munduko baso tropikal babestu handiena da. Amapako estatuko punturik altuena han dago, 701 metrora.

Kulturan
--------

*Tumuc Humac* (1970) film frantsesak, Jean-Marie Périerrek zuzendua, mendikatearen izena darama.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  "Brazil Creates World's Largest Rainforest Park", Environment News Service, 22 August 2002
2. ↑  Portal Brasil

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1457996
* Commonscat Multimedia: Tumuk Humak Mountains

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 12144648172955192415
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 1109753

 |

* Wd Datuak: Q1457996
* Commonscat Multimedia: Tumuk Humak Mountains
**Unai Elizasu Lertxundi** (Altza, 1980) gipuzkoar gai-jartzaile eta herri-bertsolaria da.

Gai-jartzaile modura, Altzako festetako Santa Ixabel egunez egin zuen lehen saioa Joxe Lizaso eta Jon Azpillagarekin.

Geroztik, Euskal Herriko plazatan ibili izan da gai-jartzaile lanetan. Txapelketa nagusietako gai-jartzaile taldeko kide eta aurkezle lanak egin izan ditu (2005, 2009 eta 2013 urteetan). Gipuzkoako txapelketa zenbaitetan ere gai-jartzaile eta aurkezle lanak egin ditu.

Bertso emanaldi bereziak sortu ditu (*Bertso Jazz*), Haatik dantza konpainiarentzako "errimak oinetan" eta "errimak bi oinetan" ideia sortu, garatu eta emanaldiak sortu ditu. Bestelako bertso formato ezberdinak sortu eta kide ere izan da: "Erregea eta Bufoia" (Ander Lipus-ekin batera), "Lau bertsolari eta ziaboga bat", "Bideoa bertso bide", "Bertso txiki, infernu handi", "barkatu" (Amets Arzallus eta Sustrai Colina-rekin batera)

Puntutan arropa markaren sortu zuen (2011) eta dendare kudeaketaz eta diseinuen sortzeaz arduratzen da. Bertsoa eta euskara oinarri duen arropa denda.

"Donostiako estropadak" (Kontxako estropadak) kantua sortzearen eragile eta kantua beraren letragilea da.

"Arrauning]" da bere beste proiektua. Arrauna aisialdi modura (Donostiako badian traineruan osteratxoak eskainiz) proposatzen duen lehen enpresaren sortzailea eta eragilea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  bdb.bertsozale.eus

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104843700

 |

* Wd Datuak: Q104843700
Ureasa entzimaren egitura
**Ureasaren proba** laborategian bakterioak identifikatzeko erabiltzen den teknikaren bat da.

Oinarria
--------

Ureasa urearen hidrolisia katalizatzen duen entzima bat da. Hidrolisi horretan karbono dioxidoa eta amoniakoa agertzen dira, erreakzio hau gertatuz:

(NH2)2CO + H2O → CO2 + 2NH3

Hainbat bakteriok, onddok eta landarek besterik ez dute ureasa ekoizten.

Ureasaren hidrolisiak ingurua alkalinizatzen du (inguruaren pHa igo eginez); pHaren aldaketa horrek adierazle batean eragiten du, inguruaren kolorea aldatuz

Ureasaren bakterioak
--------------------

Ureasa ekoizten duten mikroorganismoak traktu gastrointestinalaren patogenoak izan ohi dira, eta ureasari esker habitat horren azidotasuna neutralizatzen dute.

Ureasa (+) diren patogenoen artean, besteak beste, honako hauek aipa daitezke:

* Helicobacter pylori

* Enterobakterio batzuk (Proteus, Klebsiella, Citrobacter...)

* Nocardia

* Ureaplasma urealyticum

* Cryptococcus onddoa

Prozedura
---------

Ereite-euskarri batekin agarrean hazitako kolonia baten inokulua hartu, identifikatu nahi den bakterioa duena.

*Stuart urea salda* izeneko inguru likidoan inokulatu, eta inkubatu 24 orduz 37º C-tan. Aztertu pHaren adierazlearen kolore aldaketa:

* ureasa (+): inguruak kolore arrosa hartzen du (urearen hidrolisiaren ondorioz)
* ureasa (-): inguruaren kolorea ez da aldatzen

Ureasa duten mikrobioek amoniakoaren agerpena eragiten dute, pHaren aldaketa sortzen duena. Inguruaren pHaren adierazleak aldaketa hori jasotzen du, kolore arrosa agertuz.

Aditu batzuek *urea salda*aren ordez *Christensen urea agarra*ren erabilera gomendatzen dute. Hazkuntza-inguru honek, era berean, urearen hidrolisia ere adierazten du, ureasa duen mikrobioa inokulatu ondoren gorri kolorea hartzen baitu.

Inkubazio-denbora garrantzi handikoa da ureasaren proba egiterakoan: izan ere, bakterio batzuek (Proteus, adibidez) ingurua azkar alkalinizatzen dute (6 ordutan), beste batzuek denbora gehiago behar duten bitartean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22327086
* Commonscat Multimedia: Urease

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4231554-2
* LCCN: sh85141365
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D014510

 |

* Wd Datuak: Q22327086
* Commonscat Multimedia: Urease
**Muskingum konderria** (ingelesez: *Muskingum County*) Ohioko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Zanesville da. 2010eko zentsuaren arabera 86.074 biztanle zituen, Muskingum kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Muskingum konderriak 1.741,98 kilometro koadro ditu. Horietatik 20,73 ura dira. Beste 1.721,25 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 49,41 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 86.074 pertsonetatik 80.250 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 650 dira. 3.214 beltzak edo afroamerikarrak. 169 amerikar natiboak ziren eta 14 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 285 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 131 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.011 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q497208
* Commonscat Multimedia: Muskingum County, Ohio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127841383
* ISNI: 0000 0004 0437 8094
* LCCN: n80097902
* **Lekuak**
* OSM: 241688
* TGN: 1002701

 |

* Wd Datuak: Q497208
* Commonscat Multimedia: Muskingum County, Ohio
Sapadun
**Sapadun** (frantsesez *Germinal*) errepublikar egutegiko zazpigarren hila da.

Gregoriotar egutegira ekarrita, martxoaren 21etik apirilaren 19ra irauten du gutxi gorabehera, urtearen arabera. Aries zeinuaren aldiarekin ia bat dator.

Jatorrian «saparen hartzitzen eta garatzetik dator, martxotik apirilera izaten baita», egutegia taxutzeko batzordearen izenean biltzar nazionalari Fabre d'Églantinek aurkeztutako txostenean ageri denez. Saparen hartzitze eta garatze garai hori, ordea, Frantziako landa lurretan izaten da urte sasoi horretan, eta errepublikar egutegia unibertsala izatea lortzeko asmoaren aurka doa hori.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q837279

 |

* Wd Datuak: Q837279

  
  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Egutegi errepublikanoa |  |
| Udazkena: Mahaxte • Lainote • IzozteNegua: Elurkor • Eurikor • HaizekorUdaberria: Sapadun • Lilidun • BelardunUda: Bihilis • Berolis • Frutilis |
**Urdazubiko errota** Nafarroako Urdazubi udalerrian dagoen errota bat da. Urdazuri ibaiko urek mugiarazten dute.

Bertaratzen diren bisitariek errota funtzionanmenduan ikusteko aukera dute.

Historia
--------

XII-XIII. mendeen artean Urdazubiko monasterioko fraideek eraiki zuten.

XVIII. mendean zaharberritu zenetik egoera ezinobekiagoan dago. XVIII. menderarte ez zuen inguruko baserriei zerbitzurik eman, ordurarte Urdazubiko monasterioari bakarrik ematen baitzion Errotak burututako lanaren truk baserritarrek "saskitxoa" edota diru-ordaina eman ohi zuten.

Eraikina
--------

Uraren indarrak antzinako legez harrizko gurpil handiak mugitu eta hauek garia eta artoa xehetu ondoren hirina ekoizten da.

Bestalde, jada gaur egun erabiltzen ez den baina 1901. urterarte Urdazubi eta alboko Ainhoa udalerria elektrizitatez hornitzen zituen generadorea ere ikusgai dago.

Kanpo estekak
-------------

* Urdazubiko errotari buruzko informazioa. Urdax-Dantxarinea.com  **(Gaztelaniaz)** **(Frantsesez)** **(Ingelesez)**
* Urdazubiko errota funtzionamenduan ikusgai. Youtube.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25475837

 |

* Wd Datuak: Q25475837
**Tula Hiria** (gaztelaniaz: *Ciudad Tula*) Mexikoko Tamaulipas Estatuko hiri bat da. Hiria 1617ko uztailaren 22an sortu zuen Juan Bautista de Mollinedo fraide frantziskotarrak. Tamaulipas estatuko hiririk zaharrena da. 1747an Nuevo Santanderreko gobernuan sartu zen. 1835ean hiri kategoria eman zioten. Aldi labur batean, 1846ko abendutik 1847ko otsailera, estatuko hiriburuaren egoitza izan zen. Tula udalerriaren goiburua da. 2011n, Tula Hiria Herri Magikoen parte izendatu zuten, horrela bere balio kultural eta turistikoa aitortuz.

Tula Hiria Tamaulipaseko hiririk garrantzitsuenetako bat izan zen XIX. mendean eta XX. mendearen hasieran. Beste pertsonaia batzuen artean, hiri honetan jaio ziren Francisco Vázquez Gómez eta Emilio Vázquez Gómez, iraultzaren garaiko politikari ospetsuak; Espiridión Lara, iraultzaren garaiko Tamaulipaseko lehen gobernadorea; eta Carmen Romero Rubio, Porfirio Díaz jaunaren bigarren emaztea izan zena.

2013ko abuztuan, arkeologoek 3.000 urte inguruko 30 hezurdura aurkitu zituzten. Horrek adierazten du Tula eremuan Amerikako leinu genetiko zaharrenetako bat izan zela.

Tula Hiriaren leku interesgarriak
---------------------------------

Tula Hiriak bai barrualdean baita ere inguruan leku interesgarriak eskaintzen ditu. Hiri barruan azpimarragarria da Auzo Historikoa non XVIII. eta XX. mendetako eraikin interesgarriak ikus daitezke, tartean Tammapul, El Contadero, hainbat etxalderen erorkinak (Los Charcos, Cerro Gordo eta La Verdolaga.). Hiriguneak historikotzat jotzen diren laurehun eraikin baino gehiago ditu. Eraikin horiek arkitektura kolonialaren eta porfiriatoaren garaiaren adierazgarri dira. Enparatza naguiaren ondoan San Antonio de Padua eliza dago. Beste eraikin interesgarria Tula Hiriko Kultur-etxea da, lehen Minerva Eskola zena. Beste elizak Angustias eta Rosarioren eliza dira. 

Hiritik kanpo Tammapul leku arkeologikoa dago. Aztarnategia 600 eta 900 urte artekoa da. Eraikin nagusia "Gran Cué" edo "El Cuizillo" da. Inguruan ere El Contadero dago, Andre Mariaren XVIII. mendeko irudia. Kristauek erromesaldian joaten dira bertara.

Iruditegia
----------

* Tammapul.Tammapul.
* Tulako Kultur-etxea.Tulako Kultur-etxea.
* San Antonio de Padua elizaSan Antonio de Padua eliza
* Etxalde baten ataria.Etxalde baten ataria.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Tula (udalerria)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2000148
* Commonscat Multimedia: Tula, Tamaulipas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 5325154592517343370002

 |

* Wd Datuak: Q2000148
* Commonscat Multimedia: Tula, Tamaulipas
***Tulbaghia violacea*** Amaryllidaceae familiako landare belarkara da. Hegoafrikan du jatorria baina gaur egun mundu guztiko lorategietan ikus daiteke landare apaingarri gisa. Sendabelarra ere bada.

Deskribapena
------------

70 cm-tako altuera hartu dezake. Oinarrian errizoma bat du, 1'5-2'7 cm-takoa eta 1-1'5 cm-ko diametroa duena. Hostoak linealak dira eta 17-50 cm luzera dute. Unbela itxuran irekitzen dira infloreszentziak eta korole morekoak dira. Fruituak kapsula itxura du.

Landareak marihuanaren antzeko usaina du.

Erabilera
---------

*Tulbaghia violacea*-ren hostoak baratxuria ordezkatzeko erabiltzen dira. Hegoafrikan zulu jendeak patatekin edo haragiarekin sukaldatuta jaten ditu hostoak eta loreak.

Onddoei aurre egiten dienez botika gisa erabiltzen da.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7851979
* Commonscat Multimedia: Tulbaghia violacea
* Wikispecies Espezieak: Tulbaghia violacea

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* Catalogue of Life: 425334
* EOL: 1082913
* GBIF: 5326622
* GRIN:
* IPNI: 542801-1
* NCBI: 51492
* PlantList: kew-289698
* W3TROPICOS: 18402731

 |

* Wd Datuak: Q7851979
* Commonscat Multimedia: Tulbaghia violacea
* Wikispecies Espezieak: Tulbaghia violacea
**Muskizko findegia** Bizkaiko Muskiz udalerrian dagoen petrolio findegi bat da. Petronor konpainiaren jabetzakoa da.

Egun 900 pertsona ingururi ematen dio enplegua zuzenean, baina zuzenean ez dena eta eragindakoa kontuan hartuta, 6.000 baino gehiago dira langileak, beraz, zonaldean enplegu gehien sortzen duen enpresa da

* Tximinietako bat eta Muñatoizko San Martin gaztelua.Tximinietako bat eta Muñatoizko San Martin gaztelua.
* Aireko ikuspegia.Aireko ikuspegia.

Historia
--------

Konpainia sortu eta urte gutxira, 1970ean, Iberiar Penintsulako ahalmen handieneko findegia jarri zuten bertan martxan. Findegi hori Europako garrantzitsuenetarikoa ere bazen. Faktoriak 6 milioi tona gasolio gordin prozesatzen zituen hasieran, eta, hamarkadaz hamarkada, berritzeko eta hobetzeko prozesuan izan da etengabe. Hala, 11 milioi tona petrolio baino gehiagoko negozio-bolumena du gaur egun.

Petronorrek, Muskizko Findegia eraikitzeaz batera, Bilboko superportuaren zati handi bat finantzatu zuen 70eko urteetan, eta horixe izan zen bere inguruan egin zuen lehen ekimenetariko bat. 1980ko hamarkadara iritsi arte ia geldirik egon zen arren proiektu hori (ordu arte kai-mutur bakarra eraiki zuten), Petronorrek, lehiakortasuna sendotzeko portu garrantzitsu batean jarduteak zer garrantzitsua zen jakinik, ia hasiera-hasieratik erabili zuen portua, eta petrolioa Muskizeraino garraiatzeko oliobide txiki bat eraiki zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Enplegua. Findegia. Petronor.eus

Kanpo estekak
-------------

* Petronor konpainiaren webgunea  **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25905848
* Commonscat Multimedia: Oil refinery of Muskiz (Somorrostro)

---

 |

* Wd Datuak: Q25905848
* Commonscat Multimedia: Oil refinery of Muskiz (Somorrostro)
**"Toy"** Netta Barzilai israeldarrak 2018ko Eurovision lehiaketan kantatu zuen abestia da. Lehiaketa irabazi zuen Israelek abestiarekin, hain zuzen.

Hitzak eta kritika politikoa
----------------------------

Ingelesez "jostailu" esan nahi du abestiak. Nagusiki ingelesez dira hitzak, baina badu esaldi solterik hebreeraz. Emakumeen kontrako jazarpena du gaitzat kantuak, eta leloak dio 'ez naiz zure kopina', baina hori dela eta purplewashing egiteaz akusatua izan da. Gaiak kontraste egiten du Israelek Palestina okupatuz Israelek egiten duen jazarpen nazionalarekin, eta Netta Barzilai militar boluntarioa izanik eta Jerusalemen okupazioaren aldekoa agertuz (Eurovisionen bertan, irabazi eta berehala), kritika politikoak pilatu ziren kantuaren inguruan.

Musika eta plagioa
------------------

Abestia Doron Medalie eta Stav Beger-ek idatzi eta konposatu zuten eta ekoizpena Begerrena izan zen. Doinu errepikakor eta itsaskorra duen kantua da, eta batzuek berehala igarri zioten antza zuela duela urte batzuetako kantu ezagun batekin: *Seven Nation Army*, The White Stripes taldearena. Plagio salaketak haizatu ziren ondorioz.

Eurovision igaro eta hilabete batzuetara, kantuaren egile eta The White Stripes-eko partaide Jack Whitek akordio bat erdietsi zuen Toy kantuaren sortzaileekin. Universal Music disketxeak aurkeztu zuen demanda Whiteren izenean, eta akordioaren detaileak pribatuan gorde ziren arren, logikoena dirudi egile-eskubideetan banaketa bat gertatzea, Whiteren aurreko autoretza aitortzen duena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «'Next time in Jerusalem': Israeli winner adds political jab to Eurovision Song Contest» *RT International* (Noiz kontsultatua: 2019-05-28).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Netta is in danger of being turned into a political toy» *+61J* 2018-05-23 (Noiz kontsultatua: 2019-05-28).
3. ↑   **(Ingelesez)** Chajut, Aya.  (2019-02-07). «Jack White to Receive Writing Credit After Plagiarism in Netta Barzilai’s Eurovision Winner ‘Toy’» *Haaretz* (Noiz kontsultatua: 2019-05-28).

Kanpo estekak
-------------

* Abestia Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q50134759

 |

* Wd Datuak: Q50134759
**Santa Maria de Monsalud monasterioa** Guadalajarako probintziako Córcoles herri espainiarreko monasterio zistertar bat da. Altxor Artistiko Nazionalaren monumentu historiko-artistiko izendatu zuten 1931eko ekainaren 3ko dekretuaren bidez. Gaur egun, interes kulturaleko ondasuntzat jotzen da.

Historia
--------

Monsalud monasterioa Erdi Aroko garrantzitsuenetako bat izan zen Iberiar penintsulan, eta gaur egun Guadalajarako probintzian eraikitako hiru monasterioetako bat da, Bonaval eta Ovilakoekin batera.

Ez dago haren sorrerari buruzko datu askorik, baina Gaztelako Extremaduraren birpopulazioan kokatu behar da, XIX. mendean. Aipatzen duen lehen dokumentu fidagarria 1167koa da, eta bertan Joan Trevesek, Huetekoak, monasterioari eta Zisterraren Ordenari Córcoles herrixka eta bere lur guztiak ematen dizkio, 1169an Alfontso VIII.a Gaztelakoak berretsi zuen.

Bere etxe ama Scala Deiko monasterio kartujoa izan zen (Escaladei, La Morera de Montsant, Tarragona), nondik bere lehen abadea, Fortun Donato, eta ondorengo batzuk etorri ziren. Monasterioa erromesaldi gune garrantzitsu bihurtu zen, Monsaludeko Ama Birjinaren irudiaren debozioagatik, besteak beste, amorruaren, bihotzeko atsekabeen eta malenkoniaren, deabrutuen eta begiko gaitzaren aurkako abokatutzat jotzen baitzen.

Monasterioa Alcarrian propietateak pilatzen joan zen, eta XVI. mendean lortu zuen arrakastarik handiena. Hala ere, arazo ekonomikoak XIII. mendean sortu ziren. XV. mendearen amaieran pobretu egin zen, hein handi batean abadeen kudeaketa txarraren ondorioz. Bere garrantzia gutxituz joan zen mendeetan zehar, eta 1835ean itxi egin zen. Monasterioko eraikinak esku publikoetara pasa ziren Mendizabalen desamortizazioaren ondoren, 1836an.

2015 eta 2016 artean, abandonatutako hamarkaden ondoren, monasterioa partzialki zaharberritu eta Alcarriako sorginkeriari eskainitako museo gisa egokitu zen.

Iruditegia
----------

* Monasterioaren atezaintza.Monasterioaren atezaintza.
* Kapera nagusia.Kapera nagusia.
* Kapitulu-gela.Kapitulu-gela.
* Erorkinak.Erorkinak.
* Klaustroa.Klaustroa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Monasterio zerutik ikusita.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1775673
* Commonscat Multimedia: Monastery of Monsalud

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126662873
* LCCN: n80012788
* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0000602
* Catálogo de Patrimonio Cultural de Castilla-La Mancha: monasterio-de-monsalud
* Hispania Nostraren zerrenda gorria: url

 |

* Wd Datuak: Q1775673
* Commonscat Multimedia: Monastery of Monsalud
Muonioko armarriaMuonioko armarria
**Muonioko armarria** (finlandieraz, *Muonion vaakuna*) Finlandia iparraldean dagoen Muonio udalerriaren ikur nagusia da.

Armarria Harald B. Hellström artistak sortu zuen 1955. urtean; udalbatzak urte bereko ekainaren 1ean eta irailaren 30ean onartu zuen, baina ofizialki ez zuen baliorik izan azaroaren 15ean Barne Ministerioak ontzat eman zuen arte. Armarria sortzerakoan, artistak eskualdeko natura izan zuen buruan eta, hala, bertan agertzen diren irudiekin, udalerriaren bereizgarriak adierazi nahi izan zituen. Atzealde gorriaren gainean, zilarrezko mendi tontorra dago, buruan sei puntako zilarrezko izarra duena. Hain zuzen, izarrak (iparrizarra) udalerriaren kokapena adierazten du, herrialdearen iparraldean eta Zirkulu Polar Artikoaren gainean, neguko gau ilun, luze eta hotzetan zerua argitzen duen izar nagusia baita. Tontorrak, aldiz, 807 metroko Pallas muinoaren Taivaskero tontorra irudikatzen du; izan ere, Pallas eskualdeko naturaren ikur nabarmenena da eta, azken urteotan, Pallas-Yllästunturi Parke Nazionalari eta eski-estazioari esker, udalerriaren motore ekonomiko nagusi ere bilakatu da. Azkenik, aipatzekoa da armarriko sinbolismoak ere Muoniok antzinako kulturarekin eta, zehazki, samiekin duen harremana irudikatzen duela .

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Suomen kunnallisvaakunat.*  Suomen Kunnallisliitto, 149 or. ISBN 951-773-085-3..

Ikus, gainera
-------------

* Muonio
* Lappiko armarriak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11883407

 |

* Wd Datuak: Q11883407


| * i
* e
* a
Lappiko armarriak |
| --- |
| Udalerriak | Enontekiö • Inari • **Kemi** • **Kemijärvi** • Keminmaa • Kittilä • Kolari • Muonio • Pelkosenniemi • Pello • Posio • Ranua • **Rovaniemi** • Salla • Savukoski • Simo • Sodankylä • Tervola • **Tornio** • Utsjoki • Ylitornio | Lappiko armarria |
| Aspaldikoak | Alatornio • Karunki • Kemijärvi (1960-1972) • Petsamo • Rovaniemi (1930-2005) |
| **Lappi** • **Laponia** • **Finlandia** |