recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Enone** greziar mitologiaren arabera Parisen lehen emaztea izan zen.

Lamia bat zen (oreade edo naiade bat) Ida mendikoa, Frigian, Zibele ama jainkosari lotutako mendia. Bere aita, Zebren ozeanida zen, eta Reagandik, profeziaren artea ikasi zuen. Bere izen propioak, ardoaren dohain natural baina zibilizagarriarekin lotzen du.

Paris printze troiarra, berataz maitemindu zen, oraindik Ida mendiko magaletan artzaina zenean. Ezkondu egin ziren eta Enonek seme bat izan zuen, Korito. Parisi Helenaren bila ez nabigatzeko abisatu zion, baina ez zuen konbentzitu, eta orduan, zauritua zenean, beragana jotzeko esan zion, beste inork ezingo baitzuen sendatu.

Parisen egindako traizioagatik mendeku gisa, Korito bidali zuen greziarrak Troiarantz gida zitzan. Beste bertsio batek, Korito Troiara bere aitari laguntzera joan zela, baina Helenataz maitemindu eta Parisek, bere semearen asmoak igarriz, Korito hil zuela kontatzen du. Bertsio batzuek, Korito, Helena eta Parisen semea zela diote.

Filoktetesen gezi batek hiltzeko moduan zauritu zuenean, Paris Ida mendira itzuli zen eta, Enoneri, sendatzeko erregutu zion, baina Enonek, gorrotoz beterik, ezezkoa eman zion, eta Paris hil egin zen. Batzuek, beranduago, ez sendatzeaz damutu eta, Paris hilda ikusi zuenean, bere burua urkatu zuela kontatzen dute. Beste batzuk, berriz, Parisen hil sura botata bere buruaz beste egin zuela diote.

Izen bereko beste pertsonaia batzuk
-----------------------------------

* Melantioren ama (Nono 43.62)
* Dionisori, honen Indiako kainpanan jarraitu zioten menadeetako bat (Nono 29.253)
* **Enone** beranduago, Asopo ozeanidaren alabaren omenez, Egina deitua izango zen uharte baten izena ere bazen.

Iturriak
--------

* Apolodoro 3.12.6
* Estrabon 13.1.33
* Ovidio *Heroidas* 5.3
* Nizeako Partenio 4.1-7, 34
* Esmirnako Kinto 10.284, 10.308 eta hurr. 10.458 eta hurr.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Enone Theoi Projecten

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q858671
* Commonscat Multimedia: Oenone

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* LCCN: no2021026335
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q858671
* Commonscat Multimedia: Oenone
1 : hiru egunekoa, 2 : bibotea, 3 : kokospeko, 4 : bibote-kokospekoa, 5 : ile-zangoak, 6 : Souvarov, 7 : inperiala, 8 : osoaBideo hau Ikusgela proiektuaren parte da.Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu hemen klik eginez gero.Gorputzeko ileen gaineko zortzi datu jakingarri.
**Bizarra** kokotsean, masailetan, lepoan eta beheko ezpainaren azpian hazten den ilea da.

Historian zehar eta kultura ezberdinetan, aurpegiko ilea zuten gizonek jakinduria, potentzia sexuala, estatus soziala eta gisako bertuteak, eta garbitasun eza bezalako akatsak zituztela esan izan da. Erlijio batzuetan bizarrak oso garrantzitsuak dira, hala nola, judaismoan.

XX. mendearen lehen hamarkadetan euren zentzu estetikoa kendu ondoren, bizarrak, ile luzearekin batera, hippieek berriz modan jarri zituzten. Egun, XXI. mendearen hasieran, bizar luzeak ez dira oso ohikoak mendebaldeko gizon gazteen artean. Hipsterrek ere modan jarri zuten.

Sarritan, bizarra, bibotearekin konbinatzen da, goiko ezpainaren gainean hazten den ilearekin. Batzuetan, pixka bat mozten da, lepoko eta masailetako zatiak kenduz.

Bizarra historian
-----------------

Lehen esan den bezala, bizarrak garrantzi handia du kultura askoetan, antzinakoetan batik bat. Adibidez, zelten artean, bizarra, gizontasunaren eta askatasunaren ikurra zen, esklaboak, bizarra moztera behartuta baitzeuden. Zeltek bezala, herri germaniarrek ere estimu handitan zuten bizarra. Erromatarrak izan ziren, euren kultura eta Inperioa zabaltzen hasi zirenean, bizarra moztearen ohitura hedatzen hasi zirenak, soldaduak horretara behartuta baitzeuden, zituen abantailengatik (etsaiak borrokan, bizarretik tiratzea eragozten zen), eta, Erromatar Inperioa gizarte militarra zenez, laster, inperioko gizon gehienek, bizarra mozteko ohitura hartu zuten. 

Erdi Aroan, germaniarrek, antzinako erromatar lurrak inbaditu zituztenean, berriz modan jarri zuten bizarra, ordutik aurrera, moda kontua bakarrik izango zen arren. Adibidez, XVI. mendean, oso arrunta zen gizonek bizarra izatea. XVII. mendean eta XVIII. mendean, berriz, arruntena bizarra moztea zen. XIX. mendean, gizon askok, bizarra mozteari utzi zion, baina, gehiengo handi batek, bibotea baino ez zuen. XX. mendeak, azkenik, bizarra moztearen formalismoa ekarri zuen. Gaur egun, bizarra erabiltzea moda kontua baino ez da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Angel Erro: "Nire hipster bizarra ez dut moztuko nahiz eta modaz pasatu" - Nafarroa» *euskalerriairratia.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-03-07).

Ikus, gainera
-------------

* Gorputzeko ilea
* Alopezia androgenikoa
* Pubiseko ilea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q42804
* Commonscat Multimedia: Beards

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX529682
* BNF: 119379506 (data)
* LCCN: sh85012673
* NKC: ph752783
* AAT: 300379263
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* TA: A16.0.00.018
* FMA: 54240

 |

* Wd Datuak: Q42804
* Commonscat Multimedia: Beards
***Bi bihotz, hilobi bat*** Ramon Saizarbitoriak idatzitako bederatzigarren eleberria da. Nobela labur horretan esan daiteke umore beltza dela nagusi. Nobela hau *Gorde nazazu lurpean* liburuan jaso eta, baita ere, nobela independente bezala argitaratu izan zen. *Gorde nazazu lurpean* liburuan narrazio hauek biltzen ziren: *Gudari zaharraren gerra galdua*, *Rossetti-ren obsesioa*, *Marcel Martinen aitatasun ukatua*, *Asaba zaharren baratza* eta *Bi bihotz, hilobi bat*. Guztien hari amankomuna heriotzaren kezka da.

Argumentua
----------

Argumentuak Donostian kokatzen da, Trantsizioaren garaietan. Liburuak Lur entziklopediaren saltzaile euskaldun baten historia kontatzen du. Saltzailea, benetako antiheroi, Flora izeneko emakume batekin ezkondu egiten da eta, diru gutxi daukatenez, neskaren gurasoen etxera doaz bizitzera. Gurasoak oso bereziak dira: amaginarreba ez du protagonista ondo ikusten baina aitaginarrebarekin, Benito, primeran konpondu egiten da. Zoritxarrez Benito hil egingo da eta, ondorioz, Flora eta ama, hasieran baloratzen ez zuten gizona, idealizatzen hasiko dira, protagonistaren kaltez. Amaginarreba eta emaztea haren kontra jarriko dira batez ere Benito hilobi amankomunean lurperatu behar izan zutelako. Eta hortik abiatuko dira protagonistaren arazoak, aitaginarrebaren hilobi baten bila, hasieran, bere gorpuzkinaren bila, ondoren. Bidean beste emakume bat ezagutuko du, Bioleta... Senarraren irudia oso tristea eta gogorra bada, hori guztia umorez eta samurtasunez leuntzen du egileak.

Ideia nagusiak
--------------

Nobelak, umorez, heriotzaren inguruko hausnarketa azaltzen ditu. Ironia eta, batzuetan, sarkasmo erabiliz, Saizarbitoriak heriotzaren inguruko idei desberdinak azaltzen ditu: gorpuzkinak zaintzeko beharra versus horren garrantzi eza, hildakoen idealizazioa, heriotzaren inguruko euskal ohiturak, horren inguruan egun ematen diren aldaketak... Aldi berean, beste lerro nagusia, maitasunaren gastatzearen inguruko hausnarketa dago, bikote harremanan maitasuna galdu ondoren gelditzen den egoeraz, horren ondorioz askotan sortzen den krudelkeriaz.

Bibliografia
------------

* *Gorde nazazu lurpean*. Bakanak bilduma, 1.zk. Donostia: Erein, 2000.ISBN: 84-7568-933-7.
* *Bi bihotz, hilobi bat*. Narratiba bilduma, 39.zk. Donostia: Erein, 2000.ISBN: 97-8849-746-6165.

Kanpo estekak
-------------

* Liburuaren aipamena "Erein"en webgunean
* Liburuaren kritikak Literaturaren Zubitegian

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255121

 |

* Wd Datuak: Q12255121
**Bitxilore horia** (*Euryops pectinatus*) Asteraceae familiako zuhaixka bat da. Lore apaingarria da. Hegoafrikan du jatorria baina gaur egun mundu osoko lorategietan aurkitzen da landare apaingarri gisa.

Deskribapena
------------

1'5 metrotako altuera hartzen duen zuhaixka bat da. Hosto iraunkorrak ditu, berde grisakarak, eta ile fin batek estaltzen ditu. Hostoek 40 eta 100 milimetro arteko luzera dute.

Udaberritik hasita ia urte guztian loratzen dira loreak. Batzutan multzotan agertzen dira eta beste batzuetan bakarka. Loreak baino infloreszentziak dira eta bakoitzak 7-10 cm-tako pedunkuloa du. Pedunkuluaren amaieran 5 cm-ko diametrodun lorea ateratzen da. Bitxiloreen antzeko loreak dira eta kolore horia dute, hortik landarearen izena.

Iruditegia
----------

* InfloreszentziaInfloreszentzia
* Landarea loretan.Landarea loretan.
* HostoakHostoak

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3642829
* Commonscat Multimedia: Euryops pectinatus
* Wikispecies Espezieak: Euryops pectinatus

---

* **Datu taxonomikoak**
* GBIF: 5394999
* GRIN:
* IPNI: 207466-1
* NCBI: 109563
* PlantList: gcc-86422
* W3TROPICOS: 2721388
* WoRMS: 1098545

 |

* Wd Datuak: Q3642829
* Commonscat Multimedia: Euryops pectinatus
* Wikispecies Espezieak: Euryops pectinatus
Beothuk herriaren kokapen mapa.
**Beothuk herria** Kanadako Ternua uharteko jatorrizko amerindiar tribu bat izan zen. Euren hizkuntza, beothuk hizkuntza, oraindik sailkatzeke dago. Batzuek isolatutzat jo zuten, beste batzuk aldiz, algonkin hizkuntzekin lotu ohi zuten. Euren hizkuntzan beothuk hitzak "herria" esan nahi zuen.

Kokapena
--------

Beothuk herria Kanadako Ternua uhartearen iparraldean bizi zen. Uste denez, 1497. urtealdera 1.000 eta 5.000 arteko biztanleria osatuko zuten, baina 1768an 400 besterik ez ziren, eta 1829an Beothuk herria osatzen zuen Shanawdithit tribuko azken kidea hil zen.

Ohiturak
--------

Euren hizkuntza ezberdina eta arropa, azala eta ia dena gorriz margotzeagatik ezagunak ziren, bai erlijio arrazoiengatik nahiz mozorroetatik babesteko helburuz. Zuhaitz azalez eta larruz estaliriko etxola luzeetan bizi ziren. Perfekzio handiko kanoak eraiki eta itsaskiak ehizatu, eta oreinak ere arku eta geziz ehizatzen zituzten. Kalitate oneko sukalde lanabesak lantzen zituzten.

Familia gutxiko taldetan banatu ohi ziren, bakoitzak buruzagi bana zutelarik.

Iruditegia
----------

* Ternuako beothuk jendea museo batean oroituak.Ternuako beothuk jendea museo batean oroituak.

Bitxikeria
----------

Apaizac obeto espedizioaren txalupak Beothuk izena hartu zuen herri honen oroigarri.

Kanpo estekak
-------------

* Beothuk herriari buruzko orrialdea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q661423
* Commonscat Multimedia: Beothuk

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85013248
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q661423
* Commonscat Multimedia: Beothuk
Estrigilak eta belakiak (1879). Lawrence Alma Tadema
**Estrigila** (latinez *strigilis*, grezieraz στλεγγίς, stlengis), kultura grekoerromatarrean, gorputza olioz garbitzeko erabiltzen zen hatz egiteko tresna luze eta fin bat da.

Xaboia ezagutzen ez zutenez, erromatarrek, gorputza olioz bustitzen zuten, eta, ondoren, estrigilarekin kentzen zuten.

Greziar kulturan, ohikoa zen kirolariak, leihaketaren amaieran, gorputzeko hauts eta zikintasunarekin batera kentzen zituzten olioz estaliak irtetea. Erritual hau da Lisipok bere Apoxiomenosean irudikatu zuena.

* K.a. I. mendeko estrigil erromatarra, Walters Art Museum K.a. I. mendeko estrigil erromatarra, Walters Art Museum
* K.a. I. mendeko estrigil erromatarrak.K.a. I. mendeko estrigil erromatarrak.
* Kirolari bat, bere burua garbitzen.Kirolari bat, bere burua garbitzen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q282837
* Commonscat Multimedia: Strigils

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300343767

 |

* Wd Datuak: Q282837
* Commonscat Multimedia: Strigils
*Orban Beltza*, 1887an Albert Bettanierrek egindako margolana. Ikasleei Alsazia-Lorrenako probintzia galduak erakusten dien irakasle bat agertzen da, 1871an Alemaniak konkistatu ostean.
**Errebantxismoa** (frantsesez: *Revanchisme*, *Mendekua*), herrialde batek, sarri gerra edo mugimendu sozial baten ondorioz jasandako lurralde galerak iraultzeko borondatearen adierazpen politikoa da. Termino bezala, errebantxismoa, 1870eko hamarkadako Frantzian sortu zen, Frantzia-Prusia gerraren ondoren, frantziar porrota mendekatu eta Alsazia-Lorrenako lurralde galduak berreskuratu nahi zituzten nazionalisten artean.

Errebantxismoak pentsamendu patriotiko eta justizia erretributibotik ateratzen du bere indarra, eta askotan faktore ekonomiko edo geopolitikoek eragiten dute. Muturreko ideologo errebantxistek, askotan, harrapakari jarrera bat adierazten dute, euren helburuak, beste gerra baten emaitza positiboaren bidez lor daitezkeela iradokiz. Irredentismoarekin lotzen da, nazio kultural eta etnikoaren zati bat bere estatu-nazio egokiaren mugetatik kanpo "atzeraezin" geratzen delako ikuskerarekin.

Politika errebantxista, sarri, nazio bat estatu-nazio batekin identifikatzean oinarritzen da, sarri, nazionalismo etnikoaren sentimendu sakon errotuak mugiaraziz, talde etnikoko kideak bizi diren Estatutik kanpoko lurraldeak aldarrikatuz, eta nazionalismoa esku gogorrez erabiliz helburu hauen babesa mugiarazteko. Justifikazio errebantxistak, askotan, "antzina-antzinatik" lurralde baten okupazio zaharrean edo are autoktonoan oinarritutakotzat aurkezten dira, eta baieztapen hori errebantxismoan eta irredentismoan inplikatu ohi da, eta bere proposatzaileen begietara justifikatzen ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Jay, Robert.  (1984-01-01). «Alphonse de Neuville's "The Spy" and the Legacy of the Franco-Prussian War» *Metropolitan Museum Journal* 19/20: 151–162. doi:10.2307/1512817. ISSN 0077-8958. (Noiz kontsultatua: 2020-09-07).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1136718
* Commonscat Multimedia: Revanchism

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph526543

 |

* Wd Datuak: Q1136718
* Commonscat Multimedia: Revanchism
**Berakas B** Bruneiko Brunei eta Muara barrutiko mukim edo azpibarrutietako bat da. Barrutiaren erdialde inguruan kokatua dago, iparrekialdean, zehazki.

Mugak
-----

Mentiri mukim edo azpibarrutiarekin egiten du muga iparraldean eta ekialdean, Kota Batu mukim edo azpibarrutiarekin ekialdean eta hegoaldean, Kianggeh mukim edo azpibarrutiarekin hegoaldean eta, azkenik, Berakas A mukim edo azpibarrutiarekin mendebaldean eta iparraldean

Herrixkak
---------

* Taman Salambigar
* Kampong Salambigar
* Kampong Sungai Orok
* Taman Suraya
* Kampong Sungai Hanching
* Perumahan Negara Kawasan 1 (Lambak Kanan)
* Perumahan Negara Kawasan 2 (Lambak Kanan)
* Perumahan Negara Kawasan 3 (Lambak Kanan)
* Perumahan Negara Kawasan 4 (Lambak Kanan)
* Perumahan Negara Kawasan 5 (Lambak Kanan)
* Kampong Sungai Tilong
* Kampong Manggis Satu
* Kampong Manggis Dua
* Kampong Madang
* Sungai Akar (Jalan Subok)
* Kampong Sungai Akar (Jalan Kebangsaan lama)

Oharrak
-------

Mukim edo azpibarruti hau, Berakas A bezala, Haji Hassanal Bolkiah sultanaren erreinualdian sortu zen. Aurretik, Haji Omar Ali Saifuddien III.a sultanaren erreinualdian, orain Berakas A eta Berakas B diren mukim edo azpibarrutiak, azpibarruti bakarra osatzen zuten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2024412
* Commonscat Multimedia: Berakas 'B'

---

* **Lekuak**
* OSM: 8737970

 |

* Wd Datuak: Q2024412
* Commonscat Multimedia: Berakas 'B'
**Giuseppe Grillo**, **Beppe Grillo** bezala ezaguna (Genova, 1948ko uztailaren 21a) Italiako umorista eta aktorea da, bere emanaldietan politikariak eta korporazioak kritikatzeagatik ezaguna.

Biografia
---------

Komedian kasualitatez hasi zen, proba batean bakarrizketa inprobisatzeko gai izan baitzen 1977an. Umorea kritikatzeko erabiltzeko erabakia 1985ean hartu zuen. Hastapenean, bere ustez telebistako gehiegizko melodramatismoa salatu bazuen ere, berehala iragarki faltsuen eta produktu kutsakorren aurka egin zuen.

1987an, RAI telebista publikoko saio batean, Grillok Bettino Craxi Lehen Ministroa kritikatu zuen ustelkeriaren susmoak egotziz. Izan ere, Craxi Txinako Herri Errepublika bisitatzen ari zela, Grillok esan zuen:

> Txinatar guztiak sozialistak baldin badira, nor lapurtzen dute?
> 
> 

Nahiz eta Craxiren gobernuko ustelkeria masiboa epaitegietan frogatuta egon (Craxi bera Tunisian hil zen erbesteratuta, Italiara itzuli ezinik), orduz geroztik oso gutxitan agertu da Grillo Italiako kate publikoetan, baita Silvio Berlusconiren Mediaset media sarean ere. Hala ere, 1993an, azkenean RAIra bueltatu zenean, 16 milioi ikusleko audientzia eskuratu zuen.

Hori dela eta, leporaino betetzen diren antzokietan ematen ditu gobernu eta korporazioen aurkako ikuskizunak; energia, ustelkeria, globalizazioa, adierazpen askatasuna edo teknologia ditu hizpide ohikoak. Parmalat enpresako ustelkeria kasuak leher egin baino askoz lehenago salatu zuen Grillok, finantza hutsuneak begi bistakoak zirelakoan. Internet ere erabili ohi du (Wikipedia goraipatu du ezaguerak partekatzeko balioarengatik), eta berak idatzitako bloga Italiako irakurriena da. 2005eko urrian, *Time* aldizkariak Europako 25 heroietako bat izendatu zuen Grillo.

2009an 5 Izar Mugimendua sortu zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Beppe Grillo*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Beppe Grilloren bloga.
* 'Time' aldizkariko artikulua
* Beppe Grilloren zaleak munduan zehar
* Grillo Europar Parlamentuan Italiako politika salatzen

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47683
* Commonscat Multimedia: Beppe Grillo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 59294259
* ISNI: 0000 0003 5481 6358
* BNF: 14183542k (data)
* GND: 134170474
* LCCN: n2004030435
* NKC: xx0176124
* SUDOC: 129255084
* ICCU: LO1V188650
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q47683
* Commonscat Multimedia: Beppe Grillo
**Erreaktibotasuna** substantzia batek erreakzio kimiko bat jasatean erakusten duen erreakzio-abiadura da. Konposatu kimiko puruetan, erreaktibotasuna laginaren propietate fisikoen araberakoa da. Esaterako, substantzia bat ehotzen bada, bere azalera espezifikoa handitu egiten da eta bere erreaktibotasuna ere emendatu egiten da. Konposatu ezpuruetan, erreaktibotasunak ezpurutasunen eragina jasaten du. Konposatu kristalinoetan, forma kristalinoak eragina izan dezake erreaktibotasunean. Edozein kasutan, erreaktibotasunaren baldintzatzaile nagusia konposatuaren propietate subatomikoak dira.

Erreaktibotasunaren zergatia
----------------------------

Oro har, erreakzio kimikoak gertatzen direnean, konposatu kimikoak egoera egonkorragora igarotzeko izaten da. Kimika kuantikoak sakonago eta zehatzago azaltzen du arrazoi hau.

Sistema bateko elektroiek egonkortasun handiagoa eduki dezaten, orbital atomikoek beterik, edo ahalik eta beteen, egon behar dute. Esaterako, hidrogeno-atomo bakarti batek elektroi bakarra dauka bere lehen orbitalean, baina orbital horrek beterik egoteko bi elektroi behar ditu. Orduan, bi hidrogeno-atomok erreakzionatu eta H2 eratzen dutenean, egonkortasun handiagoa lortzen dute (100 kilokaloria moleko, edo 420 kilojoule moleko).

Arrazoi beragatik, karbonoak ia beti lau lotura kimiko eratzen ditu. Bere balentzia-konfigurazioa 2s2 2p2 da, alegia, erdi beterik. Erdi beterik egotetik erabat beterik egotera igarotzeko behar duen aktibazio energia hain txikia da, erreakzioa ia erabatekoa izaten dela. Prozesu honetan energia-kantitate esanguratsua askatzen da. Lau lotura berdinen konfigurazio honi sp3 hibridazio deritzo.

Zinetika kimikoa eta erreaktibotasuna
-------------------------------------

Erreakzio jakin baten abiadura,  

  

*Erreakzionatzaileak → Produktuak*  

  

ondoko legeak zehazten du:
  

  

{\displaystyle Abiadura=k\*[A]}
  

  

non erreakzio-abiadura kontzentrazio molarrean erreakzioaren unerik geldoeneko segundo batean dagoen aldaketa den, [A] erreakzionatzaile guztiek ordena zuzenean (erreakzio-ordena deitzen dena) daudenean daukaten kontzentrazio molarraren produktua den, eta *k* erreakzio-konstantea den (zirkunstantzia-multzo jakin baten funtzioan, normalean tenperatura eta presio konstanteetan, eta kontzentrazioarekiko modu independentean). Konposatu baten erreaktibotasuna handiagoa izango da *k*-ren balioa altuagoa denean eta abiadura handiagoa denean. Esaterako,   

  

*A+B → C+D*  

  

bada, orduan:
  

  

{\displaystyle Abiadura=k\*[A]^{n}\*[B]^{m}}
  

  

non *n* A-ren erreakzio-ordena den, *m* B-ren erreakzio-ordena den, *n+m* erreakzio osoaren ordena den, eta *k* konstantea den.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q778774
* **Identifikadoreak**
* AAT: 300191639
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q778774
**Erreakzio endotermikoa**, energia absorbatzen duen erreakzio kimikoa da, zeinean erreakzio produktuek erreaktiboak baino maila energetiko altuagoa daukate eta normalean, energia hau bero eran absorbatzen delarik,  baina argi energia bezala ere absorba daiteke.

Erreakzio kimikoetan entalpia (*H*) terminoa erabiltzen da produktu eta erreaktiboen energiari erreferentzia egiteko, erreakzio endotermikoetan erreakzioaren entalpia aldaketa positiboa izango da, ΔH>0 hau da, produktuen entalpia erreaktiboena baino handiagoa izango da.

Erreakzio endotermikoen adibideak
---------------------------------

Ozonoaren (O3) produkzioa, atmosferako goiko geruzetan ematen dena, eguzkia energiak emandako erradiazio ultramoreei esker, erreakzio mota hauen adibidea da. Erreakzio hau ere deskarga elektrikoetatik gertu gerta daiteke (ekaitz elektrikoak gertatzen direnean).

3 O2 + energia ↔2 O3 ; ΔH > 0

Uraren hidrolisia, urak daukan hidrogenoa eta oxigenoa banatzeko erabiltzen dena, beste adibide bat da. Kasu honetan beharrezko energia, energia elektriko bezala ematen da.

2 H2O + energia → 2 H2 + O2  (ΔH = +285 KJ/mol de agua)

Ikus, gainera
-------------

* Erreakzio exotermiko
* Erreakzio-bero

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Reacciones Endotérmicas: Concepto y Ejemplos» *concepto.de* (Noiz kontsultatua: 2019-01-14).
2. ↑   Oxtoby, David W..  (2016). *Principles of modern chemistry.*  (Eighth edition. argitaraldia) ISBN 978-1-305-07911-3. PMC 918895655. (Noiz kontsultatua: 2021-12-16).
3. ↑    *Ejemplos de Reacción Endotérmica.*  (Noiz kontsultatua: 2019-01-14).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q203522
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q203522
Bion kapsula.
**Bion programa** Sobietar Errepublika Sozialisten Batasunak martxan jarri zuen espazio-ikerketarako proiektua da. Ondoren, Errusiak jarraipena eman zion. Helburua ikerketa biologikoak burutzea da, askotan, nazioarteko elkar lanean.

Bion sateliteak TsSKB-Progressek egin zituen eta, oinarritzat, Zenith espioi-sateliteak erabiltzen ditu. Satelite horien hasierako helburua lurra miatzea da.

Bion sateliten jaurtiketa 1973an hasi zen.

Misioak
-------

* Bion 1, Kosmos 605, 1973
* Bion 2, Kosmos 690, 1974
* Bion 3, Kosmos 782, 1975
* Bion 4, Kosmos 936, 1977
* Bion 5, Kosmos 1129, 1979
* Bion 6, Kosmos 1514, 1983
* Bion 7, Kosmos 1667, 1985
* Bion 8, Kosmos 1887, 1987
* Bion 9, Kosmos 2044, 1989
* Bion 10, Kosmos 2229, 1992
* Bion 11, 1996
* Bion-M No.1, 2013

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25283
* Commonscat Multimedia: Bion program

---

 |

* Wd Datuak: Q25283
* Commonscat Multimedia: Bion program
**Euskararen Adierazle Sistema** edo **EAS** euskararen egoera sozialaren berri ematen duen adierazle sorta da. Bere helburua da gizartearen esparru desberdinetan hizkuntzak une jakin batean euskarak duen zabalkundea neurtzea, eta denboran zehar izaten ari den bilakaera zehatz-mehatz azaltzeko baliagarria izatea.

Adierazleok era planifikatuan, sistematikoan eta era iraunkor eta antolatuan datuz elikatu eta eguneratzen dira. Eremu geografikoari dagokionez, Euskal Herri osoa du jomuga. Baina datuak beti ez daude eskura, eta esate baterako, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako 47 herrik bakarrik dute euskararen kale-erabileraren 2016ko datuak EASen webgunean.

Euskararen Adierazle Sistemaren partaideak honako erakunde hauek dira: Eusko Jaurlaritza, Nafarroako Gobernua, Euskararen Erakunde Publikoa, eta Araba, Gipuzkoa eta Bizkaiko Foru Aldundiak. Era berean, Europako Batzordeak, Erregio Garapenerako Europar Fondoaren (FEDER) Diru-funtsaren bidez kofinantzatu zuen egitasmoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «EUSKARAREN ADIERAZLE SISTEMA (EAS)» *www.euskadi.eus* 2017-12-19 (Noiz kontsultatua: 2021-07-07).
2. ↑    «EAS: Euskararen Adierazle Sistema. Euskararen kale-erablera» *www.euskadi.eus* (EUSTAT, Eusko Jaurlaritza) (Noiz kontsultatua: 2021-03-02).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107444643

 |

* Wd Datuak: Q107444643
**Josep Maria Bartomeu Floreta** (Bartzelona, Katalunia, 1963ko otsailaren 6a) enpresaburu eta kirol arloko buru bat da. 2014tik gaur egun arte FC Bartzelona taldearen presidentea da.

Gaztaroa
--------

Enpresen Administrazioko titulua eskuratu zuen arren, Bartomeu saskibaloian aritzen zen. RCD Espanyol eta FC Bartzelona saskibaloi taldeetan jokatu zuen, baina ez zen inoiz profesionala izatea lortu.

Familiaren enpresan hasi zen lan egiten oso gazte.

FC Bartzelona
-------------

### Zuzendaritza, Joan Laportarekin (2003-2005)

Sandro Rosellen laguna zen, eta biek parte hartu zuten Joan Laportaren presidentetzan 2003tik aurrera. Saskibaloiaren, hockeyaren eta eskubaloiaren arduraduna izatea lortu zuen eta urte horretan saskibaloi taldeak ACB liga eta Superkopa irabazi zituen.

Hala ere, 2004tik aurrera Laportarekin lehen desadostasunak izan zituen. Izan ere, presidenteak egindako aldaketak eta administratzeko era ez zituen gustuko Bartomeuk (saskibaloi taldearen entrenatzaile berriaren izendapena, esaterako). Azkenean, 2005ean kargua utzi zuen zuzendaritzako beste kide batzuekin batera.

### Ordezko presidentea, Sandro Rosellekin (2010-2014)

2010tik 2014ra Bartomeu Rosell presidentearen ordezkaria izan zen, azken horrek hauteskundeak irabazi baitzituen.

### Lehendakaritza (2014-2015)

2014ko urtarrilaren 23an Rosellek bere kargutik dimisioa eman zuen, Neymar futbolariari egindako ordainketetan arau hausteak izan zirelako. Berehala Bartomeu presidente bihurtu zen (klubaren 40. presidentea baita); eta egun, nahiz eta Neymar kasuaren inguruan deklaratu behar izan duen, ez du bere lanpostua utzi.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15639420
* Commonscat Multimedia: Josep Maria Bartomeu

---

 |

* Wd Datuak: Q15639420
* Commonscat Multimedia: Josep Maria Bartomeu
**Euskara Kultur Elkargoa** Iruñean 1998. urtean sortutako fundazioa da, Nafarroan euskara eta euskal kultura bultzatzeko asmoz.
2015ean bere jarduerei utzi zien, eta aitzina eramaten zituen egitasmoak bertan behera utzi edo beste erakunde zenbaiten esku utzi, hala nola *Mikro-Ipuin lehiaketa*.

Arturo Kanpion jaunak 1876an sortutako *Nafarroako Euskara Elkargoa* erakundearen helburuak berreskuratu eta gaurkotu nahi ditu Euskara Kultur Elkargoak, hots, *"Euskal Herriko euskal hizkuntza, literatura eta historia gorde eta zabaldu, gure legeria ikasi eta herrialdearen ongizate moral eta materialaren alde lan egin"*.

Elkargoaren xedeen artean ahaleginak eta borondateak biltzea zegoen eta, era berean, Nafarroako izaera baldintzatu duten zatiketak gainditzea. Beraz, elkarrizketa eta jarduketa ildoa lantzen zuen, adostasunetik edo desadostasunetik Nafarroan euskara eta euskal kulturaren aldeko lanean ari diren guztiekin.

Nafarroako Euskara Elkargoak mahai-inguruak, foroak, hitzaldiak antolatu zituen: liburuak eta komunikazioak argitara eman; aurrematrikulazio kanpainetan parte hartu, eta abar. Eta hori guztia, euskaldunak beren hizkuntzaz harro senti daitezen, eta euskaldun ez diren nafarrek hori ere beren hizkuntza dela jakin eta onar dezaten.

Nafarroako Euskara Elkargoak *Artekaria* sortu zuen, hots, erkidegoan eta maila guztietan euskararen erabilera bultzatzeko eta euskaldunen hizkuntza eskubideak zaintzeko ekimena. *Sarea* ere osatu zuen, Nafarroan euskara eta euskal kulturarekiko egiten denaz -eta egiten ez denaz- informazio zehatz eta mugatua emateko tresna interaktibo eta dinamikoa.

Ikus gainera
------------

* Nafarroako Euskara Elkargoa / Asociación Euskara de Navarra

Kanpo estekak
-------------

* Euskal Kultur Elkargoaren webgunea
	+ *Artekaria* eta *Sarea*
* Iulen Urbiola EKEko zuzendariari elkarrizketa Argia astekarian (2008-05-18)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3818012
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133110838
* ISNI: 0000 0001 2286 4553
* LCCN: nb2008013519

 |

* Wd Datuak: Q3818012
Panoramika.
*Armadore-herria*ren murala.
**Josep Maria Serten mihiseak** Josep Maria Sert (Bartzelona, 1874- 1945) margolari katalanak egindako muralak dira. Egun, Donostiako San Telmo museoaren lan garrantzitsuenetariko batzuk dira. Guztira hamaika margolan erraldoiak dira. Dauden tokietan 1932an kokatuak izan ziren.

Historia
--------

Serten mihiseak, San Telmo museoko elizan kokatuak daude eta museoaren altxor nagusienetako bat dira. 1929. urtean, eliza zaharberritzeari ekin zion Donostiako Udalak, eta era berean, komentua izanak eduki-beharko lukeen zeregin berriaz ere pensatzen hasi ziren. Urtea joan-urtea etorri, komentu berria museoa bilakatuko litzateke. Orduan, Ignacio Zuloaga margolariak azaldutako ideari jarraituz, aho batez hormak margolanez estaltzea erabaki zuten. Pintura haiek Euskak Herriko eta, bereziki, Gipuzkoako hainbat pasadizo islatu behar zituzten. Josep M. Sert pintoreari eman zioten lan erraldoi horren ardura. Horretarako, 17 panel -11 oihal- eta 784 m2ko azalera behar zituen.

Egileak lanak bere Parisko estudioan egin zituen. 1932an eramanak izan ziren San Telmora.

Margolanak babesteko proiektu baten barruan, 2007 eta 2013 artean zaharberrituak izan ziren.

Teknika
-------

San Telmoko hamaika eszenak lausodura teknikaz (fondo metaliko baten gainean barniz koloreduna aplikatuz) eginak daude.

Mihiseak
--------

Muralek Gipuzkoako bizitzari eta historiari buruzko gaiak errepresentatzen dituzte: bertako gizonak, betiko
iharduerak, ekintza ausartak eta sinesmenak. Hauek dira haien izenburuak:

1. *Elezahar-herria*
2. *Jakintsu-herria*
3. *Askatasun-herria*
4. *Armadore-herria*
5. *Foru-herria*
6. *Arrazaren-aldarea*
7. *Arrantzale-herria*
8. *Itsasgizon-herria*
9. *Merkatari-herria*
10. *Santu-herria*
11. *Olagizon-herria*

Istripua
--------

2020ko urtarrilaren 20an ertzain batzuk San Telmoko elizan zeuden babestuta eta, antza, istripuz, baten ondorioz, arma bat disparatu zen, oihal bat zulatuz. Zuloa 9x10 zm-koa izan zen. Txikizioa zela eta, Eusko Jaurlaritzak 25.870,68 euro ordaindu behar izan zituen. Zulatutako oihala ezin izan zen erabat konpondu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  ? option=com\_flexicontent&view=items&id=8316&cid=0&Itemid=180&lang=es
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Josep Maria Serten mihiseei buruzko liburuxka.
* **(Gaztelaniaz)**:Mihiseen zaharberritzeari buruzko dokumentala Youtuben.
* **(Gaztelaniaz)**:Haurrekin lantzeko eta margotzeko materialak.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Josep Maria Serten mihiseak (San Telmo)*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q105357070
* Commonscat Multimedia: Murales de Josep Maria Sert (San Telmo Museoa)

---

 |

* Wd Datuak: Q105357070
* Commonscat Multimedia: Murales de Josep Maria Sert (San Telmo Museoa)
**Biolixibiazioa** edo **lixibiazio biologikoa** meetatik metalak ateratzeko mikroorganismoak erabiltzen dituen teknika da. Lixibiazio klasikoaren aldean (disolbatzaile kimikoak erabiltzen dituena metalak erauzi ahal izateko), biolixibiazioa garbiagoa eta ekologikoagoa da, ingurugiroa gutxiago kaltetzen duelako.

Jakina denez, lixibiazioa hauts egindako mea edo mineral bati disolbatzaile bat gehitzean datza, metal disolbagarri bat erauzi ahal izateko. Adibidez, lixibiazio klasikoaren kobrea birrindutako material gordinari azido sulfurikoa botatzen lortzen da:

SCu + H2SO4 → CuSO4 + H2S
SCu ez da disolbagarria, eta sortutako CuSO4, aldiz, bai. Azken honetatik kobrea elektrolisiaren bidez bereizten da.

Biolixibiazioaren bitartez kobrea ez ezik, zinka, beruna, nikela, kobaltoa eta beste metal batzuk ere erauz daitezke.

Antzinako erromatarrek, duela 2.000 urte, biolixibiazioa erabiltzen zuten kobrea lortu ahal izateko: kobre gutxi zuten piritetan ura botatzen zuten (pirita horiek kalkopiritekin lotuta daude sarritan), eta tratamendu horren ostean kobrea jasotzen zuten. Haiek jakin gabe, prozesu horretan bakterio batzuek parte hartzen dute (Acidithiobacillus generokoek), kobre sulfuroak kobre sulfato bihurtzen dituztenak, kobrea disolbagarrituz:

CuFeS2 + 4 O2 → FeSO4 + CuSO4
Garbiagoa eta ekologikoagoa izan arren, lixibiazio klasikoaren aldean biolixibiazioa motelagoa da.

Acidithiobacillus generoko bakterioak dira biolixibiazio prozesuetan gehien erabiltzen diren mikrobioak. Acidithiobacillus thiooxidans-ek sufrea eta sulfuroak oxidatzen ditu, kimiolitotrofoa baita. Acidithiobacillus ferrooxidans-ek, aldiz, sufrea ez ezik, burdina ere oxidatzen du.

Sulfuro metalikoen oxidazio zuzena
----------------------------------

SX + 2 O2 → SO4X
X izanik erauzi nahi dugun metala (kobrea, zinka, burdina, nikela, beruna...)

Acidithiobacillus generoko bakterioak sulfuro metalikoen kristalen gainean hazten dira, sufrea oxidatuz.

Sulfolobus arkeobakterioa eta hainbat onddo ere erabili dira lixibiazio biologikoa burutu ahal izateko.

Sulfuro metalikoaren oxidazio zuzenaren bidez ez ezik, Acidithiobacillus generoko bakterioek sortzen duten H2SO4 eta Fe2(SO4)3 molekulek ere biolixibiazio prozesuetan parte hartzen dute.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q864460
* **Identifikadoreak**
* BNF: 12388848r (data)
* GND: 4242705-8
* LCCN: sh89004403
* AAT: 300391333

 |

* Wd Datuak: Q864460
Txikoria-belarraren hosto-erroseta.
*Agave americana*-ren hosto-erroseta.
**Erroseta** edo **hosto-erroseta** arrosa itxurako hosto multzoa da, landare baten oinean edo adarretan elkarren ondoan hazten direnak. Landare loredunetan, oin-erroseta da arruntena. Egitura hau zurtoin eraldatuaren adibidea da: adabetarteak guztiz laburtzen dira, eta hosto guztiak oinaldean elkartzen. Hori da urazaren, txikoria-belarraren eta zenbait landare zukutsuen kasua..

Taxonomiak
----------

Landare familia ugarik dituzte errosetadun espezieak. Bereziki ohikoak dira familia hauetan: Asteraceae (txikoria-belarra, adibidez), Brassicaceae (aza, adibidez) eta Bromeliaceae.

Ikus, gainera
-------------

* Erroseta (apaingarria)
* Hostoen morfologia

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Hosto-erroseta.*  *Euskalterm* Terminologia Banku Publikoa, euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2021-3-16).
2. ↑  Botanika online : Loredunen ezaugarriak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q753457
* Commonscat Multimedia: Rosettes (botany)

---

 |

* Wd Datuak: Q753457
* Commonscat Multimedia: Rosettes (botany)
**José María González-Sinde** (Burgos, Espainia, 1941eko urriaren 12a - Madril, Espainia, 1992ko abenduaren 21a) espainiar zinema-ekoizle eta zinema-zuzendaria izan zen.

Biografia
---------

Soinu eta Irudian lizentziatu zen Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean, eta ekoizpen-ikasketak Zinemako Eskola Ofizialean egin zituen. Telesaio ugaritan ekoizle-esperientzia handia jaso ondoren, filmak produzitzen hasi zen: José Luis Garciren *Asignatura pendiente* (1976); *Solos en la madrugada* (1977); *Las verdes praderas* (1978); eta *Sesión continua* (1984); Jordi Grauren *Chicas de club* (1970); José Luis García Sánchezen *El love feroz* (1973); Basilio Martín Patinoren *Queridísimos verdugos* (1975). Zuzendari-lanak ere egin zituen, bi film luzetan: *Viva la clase media* (1980) eta *A la pálida luz de la luna* (1985).

Bestalde, Espainiako Zinema, Arte eta Zientzietako Akademiako lehen presidentea izan zen, eta berak sortu zituen Goya sariak, zinemako espainiar sari nagusiak. Azken urteetan, Madrilgo telebista autonomikoko zuzendari nagusi izan zen, eta baita Madrilgo Udazkeneko Zinemaldiko zuzendari ere.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9014411
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87906900
* ISNI: 0000 0001 2030 1634
* BNE: XX942450
* BNF: 16519470h (data)
* Tabakalera ID: 125191
* SUDOC: 163526656
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02512/eu\_g\_2580/g2580
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q9014411
**José Moreno Torres** (Bilbo, 1918ko azaroaren 10a - Portugalete, 2019ko abuztuaren  26a), Eusko Gudarosteko gudaria izan zen, armada hartako azken beteranoa (edo azkenetarikoa), 100 urte zituela hil baitzen.

Biografia
---------

Zorrotzaurre auzoan jaio zen José Moreno 1918an, auzo hori Deustu udalerriko independentearen parte zale. 17 urterekin sartu zen gudari, eta ELA sindikatuaren San Andres ingeniaritza-bataloiko kide izan zen. Espainiako Gerra Zibila amaitu zenean Euskal Herrian, preso hartu zuten Santoñan. Heriotza zigorra ezarri zioten, eta komandante frankista batek pertsonalki esan zion fusilatuko zutela, baina ez zen hori gertatu eta zigorra konmutatu zioten. Espetxe eta lan behartuak ezagutu zituen hiru urtez frankismoaren pean, besteak beste Zaragoza, Huesca eta Bilbon.

Gudariei omenaldia 2019. urtean Artxandan; José Moreno eserita makilari eutsiz.
Askatutakoan, La Naval eta Astillero ontzioletan lan egin zuen, eta Portugaleten bizi izan zen, non Elai Alai dantza taldearekin kolaboratu izan zuen. Frankismoaren biktimen aldeko ekitaldietan parte hartu izan zuen, azkena 2019ko ekainean, Aterpe 1936 oroigarrian, Artxandan (Bilbo).

2019an The New York Times egunkariak elkarrizketatu zuen, eta azken gudaria zelakoan aurkeztu zuten artikulua. Hil zenean, Deiak argitatatu zuen oharrean, azkena barik, "azkenetarikoa" zela jarri zuten izenburuan. Heriotzaren berri jakindakoan, Iñigo Urkullu lehendakariak ohar batean aipatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)** Minder, Raphael.  (2019-01-25). «This Old Basque Soldier Expected to Die 80 Years Ago» *The New York Times* ISSN 0362-4331. (Noiz kontsultatua: 2019-08-27).
2. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Muere José Moreno, uno de los últimos gudaris. Deia, Noticias de Bizkaia» *Deia* (Noiz kontsultatua: 2019-08-27).
3. ↑    Irekia. «Irekia - Eusko Jaurlaritza Gerra Zibileko gudari, miliziano eta emakumeei Artxandako "Aterpe 1936. La Huella" eskulturan eginiko omenaldian izan da» *www.irekia.euskadi.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-08-27).
4. ↑    Urkullu, Iñigo.  (). «Goian bego Jose Moreno gudaria.» *@iurkullu* (Noiz kontsultatua: 2019-08-27).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q66771553

 |

* Wd Datuak: Q66771553
**Errosarioko Ama Birjina eliza** Esteribarko Errea lekuan XX. mendeko kristiau eliza bat da.

Eraikina
--------

Baserri-giroko eraikina da, harrizkoa, nabe bakarrekoa, burualdea burualde zuzena eta kanpandorrea ditu habeartearen lehen atalaren oinaldean. Eraiki zenetik (XVI. mendea) aldaketa nabarmenak jasan ditu, eta horrek bere egiturari eta dekorazioari eragin die.

Sarrera epistolaren aldeko hormatik egiten da, harrizko dobeladun erdi-puntuko ate batetik, eta arkupe txiki bat babesten du. Gaur egungo estalkia ertz beheratuko gangazkoa da, eta arku perpiaño beheratuek banatzen dute. Oinaldean goian dagoen korua ere garai garaikidean jasandako aldaketaren emaitza da.

Altzarietan erretaula nagusia nabarmendu behar da, nahiz eta berrpintatu, bere izaera erromanista adierazten du, Antxietaren ereduetan inspiratua. Apaindu gabeko zokalo bat, bi solairuko bost kale eta gainaldea ditu, erdian irudientzako baoak eta gainerakoan erliebeak. Beheko solairuan, Flagelazioa eta Atxiloketaren eszenak irudikatzen dira bi santuren artean, horietako bat edertasun italiartuko Donostia; goikoan, Epifania eta Santa Anaren eta Ama Birjinaren eta Haurraren arteko aurkezpena tenpluan, eta identifikatu gabeko beste santu bat. Teilatupean, gurutziltzatuta dagoen Kristoren irudi bat agertzen da. Beheko solairuaren erdian sagrario moderno bat badago, goiko solairuan irudi gotiko bat dago (XV. mendeko 1. erdia Birjina Haurrarekin, zutik, zur polikromatuz egina. Sakristian prozesio-gurutze bat dago, zilarrez egina, Iruñeko tailerrean (Oizko San Tiburtzioko parrokiako gurutzea, Doneztebe) sortutako beste ale batzuekin duen antzekotasunagatik 1600 inguruan datatua izan daitekeena, berantiar estilo errenazentistaren barruan.

Erreferentziak
--------------

* «Esteribar | Errea» *esteribar.org* (Noiz kontsultatua: 2021-09-11).

Ikus, gainera
-------------

* Errea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65970872
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 669-272

 |

* Wd Datuak: Q65970872
**Farnese jauregia** (italieraz: *Palazzo Farnese*) Erroma hiriburuko jauregi bat da, Regola *rionean* kokaturik dagoena. Gaur egun Frantziako enbaxadaren egoitza da. Sir Banister Fletcherrek esanetan XVI. mendeko Italiako jauregi ikusgarriena da.

Historia
--------

Farnese familia boteretsuak 1517an abiatu zituen jauregiaren eraikuntza lanak. 1534 urtean Alexandro Farnese Paulo III.a Aita Santua bihurtu zen eta jauregia haunditzea erabaki zuen. Antonio da Sangallo Gaztea arkitektuak egin zuen jauregi berriaren diseinua. 1546an Sangallo hil zenean Michelangelok hartu zuen jauregiaren eraikuntzaren ardura. 1549an Aita Santua hil zen eta lanak berriz ere bertanb behera gelditu ziren. Giacomo della Porta arkitektoak Tiber ibaira begira dagoen jauregiaren atzealdea egitean amaitu zen jauregiaren eraikuntza.

Deskribapena
------------

Aurrealdea trabertinozko adreiluz egina dago. Hiru solairu ditu eta 13 leiho solairu bakoitzean. Barnealdean zutabez banaturiko hiru habearte dude. Zutabeak dorikoak dira eta granito gorriz eginak daude. Barnealdea XVI. mendeko margolanez dekoraturik dago.

Lorategia ere badu, Aita Santuarentzako lorategi botaniko gisa eraiki zena. Giacomo del Ducak diseinatu zuen eta 1565 urtean hasi ziren egiten. Girolamo Rainaldik bukatu zuen 1630 urtean.

Enparantza
----------

Jauregiaren aurrean Farnese enparantza dago. Bertan Karakalaren termetatik ekarritako granitozko bainuontzia ikus daiteke, iturri gisa erabiltzen dena.

Iruditegia
----------

* Farnese jauregia eta enparantza.Farnese jauregia eta enparantza.
* Frantziako bandera aurrealdean.Frantziako bandera aurrealdean.
* Bainuontzia iturri gisa.Bainuontzia iturri gisa.

Kanpo estekak
-------------

* Farnese jauregiaren informazioa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q848386
* Commonscat Multimedia: Palazzo Farnese (Rome)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 47145067127966630841
* GND: 4124716-4
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q848386
* Commonscat Multimedia: Palazzo Farnese (Rome)
**Julián García Valverde** (Madril, Espainia, 1946ko martxoaren 20a -) espainiar politikari eta ekonomista da.

Biografia
---------

Ekonomia-ikasketak egin zituen, eta Espainiako Administrazioan sartu zen: Estatuko Ekonomisten Taldeko teknikaria izan zen 1976-1982 bitartean, batez ere industria- eta energia-alorreko enpresetan. Bere alderdiak, Alderdi Sozialistak, 1982an hauteskundeak irabazi ondoren, Industriako Institutu Nazionaleko presidenteorde izendatu zuten, eta Europako Ekonomia Erkidegoan sartzeko beharrezko ziren industria-birmoldaketetan parte hartu zuen (Mediterraneoko Labe Garaiak, ontzigintza...). 1985ean RENFEren presidente hautatu zuten.

1991n, Gobernu berria osatzean, Felipe González presidenteak Osasun-ministerioko buru izendatu zuen, bertako finantza-arazoak konpontzeko asmotan, baina urte hartan bertan, RENFEko lursail batzuen salmenten irregulartasunaren arazoa argitara atera, eta 1992an Espainiako Diputatuen Kongresuan agertu behar izan zuen, azalpenak ematera. Lursailen esleipen-moduak argi geratu ez ziren arren, eta Gobernuko presidentearen babesa izan arren, urte hartan bertan dimisioa eman zuen, hedabideen presioa zela-eta. Espainiako gobernuak Londresko Enbaxadako merkataritza gaietarako aditu izendatu zuen.

2006an Madrileko Auzitegi Probintzialak RENFEko auzian errugabetzat jo zuen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2749818
* Commonscat Multimedia: Julián García Valverde

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02341/eu\_g\_0873/g0873

 |

* Wd Datuak: Q2749818
* Commonscat Multimedia: Julián García Valverde
**Esan Erran irratia** Basaburuako katea da, FM 107.9 frekuentzian eta euskaraz emititzen duena eskualdeko beste herri hauetarako ere: Imotz, Ultzama, Atez, Odieta, Anue eta Lantz.1998an ekin zioten lanari. 2012 an Nafarroako Gobernuak diru laguntzak moztu zituenean, irratiko langile bakarra langabezira joateaz gain irratia ixiltzeko sahiakera ere bezala hartu zen. Horren ondoren gazte talde batek asteroko saioak egiten mantenduzuen emisioa. 2013. urtean laguntza ekonomikorik gabe baina ilusioz, emisio frogak berriro egiten hasi ziren eta urte bukaerarako 24 orduz eta 7 asteko zazpi egunetan emititzen daude. Zonaldeko informazioa lantzen duen saioa goizeko 10etan zuzenean emititzen da eta beste euskal irrati txikien laguntzari esker eta baita teknologia askeei esker lortu da irratiaren itzulera.

Ikus, gainera
-------------

* Nafarroa Garaiko euskarazko irratiak
* Ultzamaldea

Kanpo estekak
-------------

* Esan erran Irratiaren webgunea[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257188

 |

* Wd Datuak: Q12257188