**Federico Arana** (Tizayuca, Hidalgo, 1942ko azaroaren 27a) mexikar biologo, idazle, karikaturagile, musikari, musikagile eta margolaria da; bere lehen eleberria, *Las jiras*, 1973an argitaratua, Xavier Villaurrutia Saria irabazi zuen, Mexikoko literatur sari garrantzitsuena. Arlo akademikoan ere garatu zen, UNAMeko Zientzien eta Humanitateen Fakultateko irakasle gisa eta testuliburu gisa erabiltzen diren biologia liburuak idazten. Egile gisa, hogeita hamar titulu baino gehiago argitaratu ditu bere lan literarioaren eta akademikoaren artean.

Txikitatik hasi zen musikarekiko zaletasuna eta jarraian hiru taldetan izatera eraman zuen, Los Sonámbulos, Los Sinners eta Naftalina, azken hau Mexikoko rockaren "ikonotzat" jotzen dena, eta abesti bat ere egin zuen Luis Buñuelen *Simón del desierto* filmaren (1965) soinu bandarako. Marrazkilari eta margolari gisa, bere lana egunkarietan eta liburuetan argitaratu da eta erakusketak egin ditu estatuko zein nazioarteko.

Biografia
---------

### Lehen urteak, ikasketak eta esperientzia akademikoa

Federico Arana 1942ko azaroaren 27an jaio zen Tizayucan, Hidalgon, eta Mexiko Hiriko Luis Vives Institutuan ikasi zuen.  Biologian doktoregoa egin zuen Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan eta lau hamarkada baino gehiagoz irakasle izan zen UNAMeko Zientzien eta Humanitateen Fakultatean, non administrari kargua ere izan zuen.  Akademiko gisa, hezkuntzan nahitaezko testu bihurtu diren artikuluak eta liburu didaktikoak argitaratu ditu, hala nola: *Los seres vivos como unidad* (1979) eta *Diversidad de los organismos* (1980).  

### Literatura-karrera

Nahiz eta urte batzuk lehenagotik idazten zuen, *Las jiras* (1973) argitaratu zuenean hasi zen nabarmentzen, bere lehen eleberria, eta Xavier Villaurrutia Saria irabazi zuen, Mexikoko literatura sari garrantzitsuena.  30 liburu inguru argitaratu ditu eta musikologiari eta bestelako gaiei buruzko artikulu akademikoak, ipuinak eta artikuluak ere idatzi ditu *Natura*, *Nexos*, *Mexikoko Unibertsitateko aldizkaria,* *Unomásuno*, *Novedades*, *El Día*, *La Jornada* eta *El Financiero bezalako egunkari eta aldizkarietan*.    

### Karrera musikala

Arana 1956an hasi zen musikan gitarra-jotzaile eta musikagile gisa, Baltasar Mena Iniestarekin *Los Sonámbulos* taldea sortu zuenean eta horrekin Musart diskoetxearentzat disko bat grabatu zuen. Taldea desegin zenean, Arana Los Sinnersekin batu zen, gerora *Tequila* izenaz aldatu zutena.  1975ean blues eta rock generoak lantzen dituen *Naftalina* taldea sortu zuen, Mena Iniesta, Olaf de la Barreda eta Freddy Armstrongekin batera.   Naftalinak zortzi disko grabatu ditu eta Mexikoko rockaren "ikono"tzat hartzen da.  Aranaren abestietako bat, "Radioactive Rebel", Luis Buñuelen Simón del desierto (1965) filmaren soinu-bandaren eta Olallo Rubioren *Gimme the Power* (2012) dokumentalaren parte izan zen. 

### Marrazkilaria eta margolaria

Arana marrazkilari eta karikaturagile gisa ere nabarmendu da, Ornitóteles pertsonaiaren sortzailea da  *Novedades* egunkarian agertutako karikatura eta Aranak bi liburutan bildu zuena: *Ornitóteles.* *El pájaro filosófico* (1975) eta *El perro mundo de Ornitótele* (1984).   Margolari gisa Mexikon eta Estatu Batuetan, Suitzan eta Alemanian erakutsi ditu bere lanak.

Sariak
------

* Xavier Villaurrutia saria (1973)
* Santanderreko Nazioarteko Unibertsitateko Poesia Saria, Espainia
* Hidalgoko Kultura eta Arteen Estatu Kontseiluaren omenaldia Hidalgo Haur eta Gazte Liburu Azokan (2012)

Obra
----

30 liburu inguru argitaratu ditu, besteak beste:

### Ipuina

* *El blues de los coyotes* (2014)

### Saiakerak

* *Algunos académicos de la lengua* (1968)
* *Cómo presentar los originales* (1970)
* *Ornitóteles. El pájaro filosófico* (1975)
* *La música dizque folklórica* (1976)
* *El perro mundo de Ornitóteles* (1984)
* *Huaraches de ante azul, historia del rock en México* (1985)
* *Roqueros y Folcloroides* (1988)
* *Comer insectos* (1991)
* *Los cien más cachondos rocanroleros de las lenguas españolas* (1992)
* *Insectos comestibles: entre el gusto y la aversión* (2006)
* *1001 puñaladas a la lengua de Cervantes: y quién dijo que debíamos saber hablar para comunicarnos?* (2006)
* *Máscaras y Luchadores: México enmascarado Tomo I* (2007) —egilekidea—
* *Máscaras y luchadores: México enmascarado Tomo II* (2007) —egilekidea—
* *Qué mal hablan mis papás* (2013)
* *Archipiélago naftalina* (2013)

### Liburu didaktikoak

* *Método experimental para principiantes* (1975)
* *Biología* (1979)
* *Los seres vivos como unidad* (1979)
* *Diversidad de los organismos* (1980)
* *Continuidad y evolución de la vida* (1980)
* *Fundamentos de biología* (1993)
* *Ecología para principiantes* (1982)
* *Ecología para niños* (2015)

### Eleberriak

* *Las jiras* (1973)
* *Enciclopedia de latinoamericana omnisciencia* (1977)
* *Delgadina* (1978)
* *Yo, Mariachi* (1991)

### Antzezlana

* *Huitzilopochtli vs. Los rocanroleros de la noche* (1988)

### Poesia

* *Rumores de la arboleda* (2013)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  [*Esteka hautsia*]
2. 1 2    *Federico Arana.*  Sistema de Información Cultural México.
3. 1 2 3 4   «El rock como forma de vida» *La Jornada* 26 de febrero de 1992.
4. 1 2 3 4  Maura Ocampo (1988), **p.** 65
5. ↑   «Federico Arana» *Autores* (Ediciones El Ermitaño).
6. ↑   «Federico Arana» *Enciclopedia de la Literatura en México* (Fundación para las Letras Mexicanas A.C).
7. 1 2   Cárdenas Guzmán, Guillermo.  (15 de julio de 2017). «Ecuaciones + notas estridentes, los científicos en el rock and roll» *El Universal*.
8. ↑   «Naftalina» *Uacm.edu.mx* (UACM).
9. 1 2 3   «Federico Arana, el rey Midas de la pasión» *El Independiente* 12 de julio de 2012.[*Betiko hautsitako esteka*]
10. ↑   «Federico Arana presenta "El blues de los coyotes" en la FUL 2014» *Almomento* 6 de agosto de 2014.

Bibliografia
------------

* Maura Ocampo, Aurora (1988). Diccionario de escritores mexicanos, siglo XX: A-CH. UNAM. p. 65. ISBN 9789683606433.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q33060620
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 117134412
* ISNI: 0000 0001 1700 5279
* BNE: XX834643
* LCCN: n78084120
* SUDOC: 224817574

 |

* Wd Datuak: Q33060620