**Umm Kulthum** (arabieraz: أم كلثوم‎ *ʾUmm Kulṯūm*; jaiotze-izena فاطمة إبراهيم السيد البلتاجي *Fātimah ʾIbrāhīm as-Sayyid al-Biltāǧī*) (Tamay Ez-Zahayra, El Senbellawein, Dakahlia, 1898ko abenduaren 30a edo 1904ko maiatzaren 4a - Kairo, 1975eko otsailaren 3a) egiptoar abeslari ospetsua izan zen, *Ekialdeko Izarra* (Kawkab al-Sharq ​كوكب الشرق) *Arabiar Kantaren Andrea* (سيدة الغناء العربي, Sayyīdat al-Ginā' al-Arabi) *Egiptoko Ahotsa*, *Egiptoko laugarren piramidea* edo *Niloko Urretxindorra* gaitzizenez ere ezaguna. Ahots aparta batez, arrakasta zabala izan zuen arabiar herrialdeetan, baita Mendebaldean ere, bereziki 1940ko eta 1950eko hamarkadetan. Nasserrekin batera, egiptoar nazionalismoaren eta panarabismoaren ikur bilakatu zen. Bere abestietan, arabiar tradizioa eta estilo modernoa uztartu zituen, denetariko gaiak jorratuz, amodiotik erlijiora. Egiptoko ikono nazionaltzat hartzen da, eta kantu arabiarreko «handietako» bat, Mohammad Abdel Wahab, Abdel Halim Hafez eta Farid al-Atrashekin batera. Bere albumak munduan salduenen artean daude, guztira 80 milioi ale inguru, eta horrek arabiar munduko kantari ezagunenetako bat bihurtu zuen.
1975 urtean Kairon hil zenean, milioika lagun bildu ziren bere hiletetan.

Haren izena hainbat eratan transkribatu izan da Europako hizkuntzetan: Oum Kalsoum, Om Kalsoum, Om Kolthoum, Om Kolthum edo Oum Kalthoum.

Biografia
---------

### Lehen urteak

Umm Kalzum bere aitarekin.
Umm Kalzum Tamay az-Zahayran jaio zen (Dacaliako Gobernazioa, Egipto), aurrekari erlijiosoak zituen familia batean. Bere aita, Ibrahim El-Sayyid El-Beltagi, Egiptoko landa-eremuko imama zen, eta ama, Fatnaut El-Maleegi, etxekoandrea zen. Jaioteguna ezin izan da baieztatu, garai hartan jaiotza-erregistroa Egiptoko herri batzuetan bakarrik erabiltzen baitzen. Zenbait iturrik diote 1898ko abenduaren 31n jaio zela, beste batzuek, berriz, 1904ko abenduaren 31n, eta 1904ko maiatzaren 4an beste batzuek. Aitak Khalid anaia zaharrenari irakasten ziola entzunez ikasi zuen kantatzen Umm Kalzumek. Oso gaztetatik, kanturako aparteko talentua erakutsi zuen. Aitarekin, Korana errezitatzen ikasi zuen, eta, esaten denez, liburu osoa buruz ikasi zuen.​ 12 urte zituela, aitak gizonez jantzi, eta hark zuzentzen zuen familia-talde txiki batean sartu zuen. Ondoren, laguntza-ahots gisa elkartu zen, hasieran besteek kantatzen zutena errepikatuz.​ Mutilez janzten zen beduino erara, eta, hala, aitak ez zuen agertokian neskatila bat zuela onartu behar.

16 urte zituela, Abu l-Ala' Muhammad abeslari famatuak berarengan jarri zituen begiak, zeinak antzinako errepertorio arabiar klasikoa erakutsi zion. Urte batzuk geroago, Zakariyya Ahmad konpositore eta Laute jotzaile ezaguna ezagutu zuen, eta hark Kairora joateko gonbita luzatu zion. 1920ko hamarkadaren hasieran, hainbat bisita egin zituen hirira, baina 1923ra arte itxaron zuen hara iraunkorki bizitzera joan aurretik. Behin baino gehiagotan gonbidatu zuten Amin Beh Al Mahdy-ren etxera, zeinak laute arabiarra jotzen erakutsi baitzion. Aminen alabarekin (Rawheya Al-Mahdi) harreman estua izan zuen, eta bere lagunik onena bihurtu zen. Umm Kulthum Rawheyaren alabaren ezkontzara ere joan zen, nahiz eta, normalean, nahiago zuen jendaurrean ez agertu (agertokitik kanpo).

=Karrera profesionalaren hasiera
--------------------------------

Umm Kalzum, 1930eko urtarrilaren 1ean, Jerusalemen arituko dela iragartzen duen kartela.
Karrerako lehen urteetan, bi kantari ospetsuren lehia gogorrari aurre egin behar izan zion: Mounira El Mahdeya eta Fathiyya Ahmad, antzeko ahotsak zituztenak. El Mahdeyaren lagun batek, *Al-Masra*n editore gisa lan egiten zuenak, behin baino gehiagotan iradoki zuen, Umm Kalzum maiz haren etxera joaten zen gonbidaturen batekin ezkondu behar zela, hainbesteraino, ezen aitak zetozen herrira itzultzea erabaki baitzuen, familiarekin batera.​ Aitak Amin Al Mahdi-ren argudio limurtzaileen ondoren baino ez zuen iritziz aldatu. Gero, Umm Kalzumek adierazpen publiko bat egin zuen etxean hartutako bisitei buruz, eta ez zuela bisita gehiagorik jasoko esan zuen. 1923an, kontratu bat sinatu zuen Odeon Records etxearekin, eta, 1926an, Egiptoko beste edozein musika-artistari baino gehiago ordainduko zion diskoko.

Amin Al Mahdik eman zion sarrera Kairoko zirkulu kulturaletara. 1924an, Ahmed Rami poeta ezagutu zuen, zeinak 137 abesti idatziko zituen harentzat eta literatura frantsesean ere sartuko zuen. Azkenik, literatura arabiarrean eta literaturaren azterketan ere, haren aholkulari nagusi bihurtu zen. 1926an, Odeon Records utzi zuen Gramophone Recordsengatik, bi aldiz gehiago ordaindu baitzioten grabazioko, eta 10.000 dolarreko diru-sarrera gehigarria ere eman zioten urtero.​ Irudi publikoa ere oso ongi kudeatu zuen, eta horrek, zalantzarik gabe, bere erakargarritasuna bultzatu zuen. Gainera, Mohamed El Qasabgi laute arabiarraren birtuoso eta konpositorea ezagutu zuen, eta hark Arabiar Antzokiaren Jauregian aurkeztu zuen, non publiko errealaren lehen arrakasta izan baitzuen. Musika-emanaldietan eragina izan zuten beste musikari batzuk Dawwod Hosni edo Abu al-Ila Muhammad izan ziren.​ Azken horrek bere ahotsa eta *moaxaja* arabiarraren aldaerak kontrolatzen irakatsi zion. 1932an, abeslari gisa zuen ospea handitu egin zen diskoen salmenten bidez, eta Ekialde Ertainean eta Afrika iparraldean bira garrantzitsu bat egitera animatu, eta hiriburu arabiar garrantzitsuetan jardun zuen, hala nola Damasko, Bagdad, Beirut, Rabat, Tunis eta Tripoli.

### Ospea eta finkatzea

1934an, Umm Kalzumek *Kairo Irratia*ren (Estatu-irratia) inaugurazio-transmisiorako abestu zuen, eta, harrezkero, hileko lehen ostegunean, kontzertu batean arituko zen berrogei urtez. Eragina handituz eta hedatuz joan zen arte-eszenatik haratago: Errege-familiak kontzertu pribatuak eskatzen zituen, eta, gainera, haren jarduera publikoetara ere joaten zen.

1944an, Egiptoko Faruq erregeak goren-mailako ordenarekin kondekoratu zuen (Nishan al-Kamal), errege-familiako kideentzat eta politikarientzat bakarrik gordetako kondekorazioa. Aitortza hori gorabehera, errege-familiak irmoki egin zion uko erregearen osabarekin balizko ezkontzeari. Gaitzespen horrek erabat mindu zuen bere harrotasuna, eta errege-familiatik urruntzera eta oinarrizko zioak babestera eraman zuen, hala nola 1948ko Arabia-Israelgo gerran Al-Falujan harrapatutako legio egiptoarraren eskaerari erantzutea abesti jakin bat kantatzeko. Harrapatuta geratutako armadako gizonen artean zeuden 1952ko uztailaren 23ko iraultza odolgabearen buru izango ziren figurak, besteak beste, Gamal Abdel Nasser.

Iraultzaren ondoren, Egiptoko musikarien gremioak, zeinaren kide bihurtu baitzen (eta azkenean presidente), baztertu egin zuen Egiptoko Faruq errege baztertuarentzat kantatu zuelako. Nasserrek, konturatu zenean bere kantak irratiz transmititzea debekatuta zegoela, ustez, halako zerbait esan zuen: «Zer daude zoratuta? Egipto gure kontra jartzea nahi dute?». Geroago, Nasserrek bere hitzaldiak programatuko zituen Umm Kalzum-en irrati-emanaldietan eraginik izan ez zezaten.

Batzuek diote Umm Kalzumek Nasserren agenda politikoari lagundu ziola. Adibidez, Nasserren diskurtsoak eta gobernuaren beste mezu batzuk, maiz, hileko irrati-kontzertuen ondoren transmititzen ziren. Abesti asko kantatu zituen Nasserri laguntzeko, eta harekin adiskidetasun estua izan zuen. Nasserrekin batzen den abestietako bat, *Wallāhi Zamān, Yā Silāḥī* (Denbora asko igaro da, o nire arma), 1960tik 1979ra bitartean Egiptoko ereserki nazional gisa hartu zuten; gero, Anwar el-Sadat presidenteak, Israelekin egindako bake-negoziazioengatik, baliogabetu egin zuen, eta hain militantea ez zen *Biladi, Biladi, Biladi*-arengatik aldatu zuen, zeina, 2024ean, Egiptoko ereserkia izaten jarraitzen duen.

Umm Kalzum ere ezaguna zen Egiptoko esfortzu militarrei laguntzeko lanetan egindako etengabeko ekarpenengatik. 1972ra arte, mende erdian gutxi gorabehera, hilero kontzertu bat eman zuen, gutxienez.​ Hileko kontzertu horiek ospetsuak ziren munduko hiri jendetsuenetako batzuetako kaleak jendez hustutzeko zuten gaitasunagatik, jendea etxera joaten baitzen haiek sintonizatzeko.

Bere abeslari-karrerarekin batera, aktore karrera ere bultzatu zuen. 1936an, aktore lanetan hasi zen *Fritz* Kramp Weddad-en filmean.​​​ Bere ibilbidean, beste bost filmetan ere parte hartu zuen, eta, horietatik, lau Ahmed Badrakhan-ek zuzenduko zituen, eta guztietatik *Salamah* eta *Fatnaut* izango ziren txalotuenak.

### Urrezko garaia

Umm Kalzum, 1965 ondoren.
Umm Kalzumek 1940ko hamarkadan eta 1950eko hamarkadaren hasieran izan zituen musika-norabideek eta haren interpretazio-estilo helduak, garai horri «urrezko garaia» deitzera eraman zuten. Jendearen gustu aldakorraren arabera, baita bere joera artistikoak ere, 1940ko hamarkadaren hasieran, abestiak eskatu zizkien Zakariyya Ahmad konpositoreari eta Mahmud Bayram el-Tunsi poeta lagunartekoari, Egiptoko indigenatzat hartutako estiloetan. Horrek 1930eko hamarkadako kantu erromantiko modernisten desbideraketa dramatikoa ekarri zuen, batez ere Mohammad El-Qasabgi buru zela. Umm Kalzumek ez zuen Qasabgiren musika abestu nahi izan 1940ko hamarkadaren hasieratik. 1941ean, abesti eszeniko batean egindako azken lankidetza *Raq el Habib* (Maitalearen bihotza biguntzen da) izan zen, bere kanta ezagunenetako, korapilotsuenetako eta ausartenetako bat.

Banantzearen arrazoia ez dago argi. Hori, neurri batean, *Aida* filmaren porrota herrikoiaren ondorioz gertatu zela espekulatzen da, izan ere, Umm Kalzumek Qasabgiren konposizioak kantatzen baitzituen, operaren lehen zatia barne. Qasabgi musika arabiarrarekin esperimentatzen ari zen, Europako musika klasikoaren eraginpean, eta asko ari zen konposatzen Asmahan-entzat. Asahan Siriatik Egiptora joan zen abeslaria, eta Umm Kalzumen lehiakide serio bakarra zen, 1944an Asmahan auto-istripu batean hil aurretik.

Aldi berean, Umm Kalzum, neurri handi batean, konpositore gazteago baten mende jartzen hasi zen, urte batzuk lehenago bere talde artistikoarekin bat egin zuena: Riad Al Sunbati. Nahiz eta Qasabgiren eragina izan lehen urte horietan, konposatutako lerro melodikoak lirikoagoak eta onargarriagoak ziren abeslariaren entzunleriarentzat. Rami/Sonbati eta al-Tunisi/Ahmadekiko lankidetzen emaitza errepertorio populista eta herrikoia izan zen, Egiptoko entzuleentzat erakargarritasn iraunkorra izan zuena.

1946an, Kalzumek aukera guztiei egin zien aurre poema erlijioso bat arabiar klasikoan aurkeztu zuenean. *Salou Qalbi* (Galdetu nire bihotzari) Ahmad Shawqik idatzia eta Riad Al Sunbatik konposatua. Arrakasta berehalakoa izan zen, eta berriro elkartu zuen Umm Kalzum abeslari izan zen lehen urterekin. Sunbatik, gero, Shawqik idatzitako eta Kalzumek kantatutako antzeko poemak osatu zituen, *Woulida el Houda* barne (Profetan sortzen da, 1949), non errealistak harritu baitzituen Mahoma profeta «sozialisten imam» gisa deskribatzen duen bertso bat kantatuz.

Bere ibilbideko gailurrean, 1950ean, Umm Kalzumek Sunbatiren konposizioa kantatu zuen Ahmad Ramik bere karreraren lorpentzat jotzen zuen laburpenetik: persieratik arabiar klasikora itzulitako Omar Jayamen (Rubaiyat) kuartetoak. Kantak epikureismoari eta erredentzioari buruzko laukoteak zituen. Ibrahim Nagiren *Al Atlal* poema (Hondakinak) bertsio pertsonal batean eta Sunbatik konposatutako eta 1966an estreinatutako melodia batean kantatu zuen Kalzumek, eta bere sinaduraren abestitzat hartzen da. Garai hartan ahots-trebetasunak nabarmen atzera egina zuenez, musika arabiar garbiaren azken adibidetzat har daiteke kanta, Mohammad Abdel Wahab garai bateko aurkariak konposatutako mendebaldeko eragin-piezak kantatzen hasia zenean. 1953an, Umm Kalzum Hasan al-Hafnawi medikuarekin ezkondu zen. Bere ospea gero eta handiagoa zen. Mendebaldeko iruzkingileek 1967an, Europa osotik etorritako ehunka etorkin arabiarren aurrean,  Parisko Olympian emandako kontzertua gogoratzen dute.

Abestien iraupena ez zen finkatu interpretazioan; izan ere, entzuleen errepikapen gehiagoren eskariz, eskatutako lerroak errepikatzen zituen modu zabalean, eta, emanaldiak, normalean, bost ordu arteraino irauten zuten, non hiru abesti kantatzen baitziren.​ Adibidez, *Ya Zalemni*-ren zuzeneko emanaldiek (30 bat), haren kanta ezagunenetako batek, 45-90 minutu artean iraun izan zuten, inprobisaziorako sormen-gogoaren arabera. Horrek erakusten du kantariaren eta publikoaren arteko harreman dinamikoa, elkarren arteko energia emozionalaz elikatzen ziren bitartean. Kantu arabiar klasiko zaharrean ohikoa zen inprobisazio-teknika bat eta ahal izan zuen denbora guztian gauzatu zuena (adinarekin atzeraka zituen bokal-trebetasunak zein musika arabiarraren gero eta gehiago mendebalderatzea, arte horrentzako eragozpen bihurtu ziren) izan zen behin eta berriz lerro edo postura bakar bat errepikatzea, sotilki enfasi-ziraragarria eta intentsitatea aldatuz eta musika-eskala (maqam) desberdinak aztertuz, entzuleria, behin eta berriz, euforia eta estasi egoera batera eramanez, arabieraz *tarab*  deritzona. Kontzertuak ostegunetik (21:30) ostiraleko goizeko lehen orduetara arte luzatzen ziren.

Umm Kalzum Zayed bin Sultan Al Nahyan-ekin Abu Dhabin, 1971n.
1965 inguruan, Mohammad Abdel Wahab konpositorearekin hasi zen lanean. Hark konposatutako lehen kanta *Inta Omri* (Nire bizitza zara) izan zen. André Chourakiren arabera, 1967ko maiatzean, Sei Eguneko Gerra baino lehentxeago, Kairo irratian eta Damas irratian entzun zuten kantatzen: *Sarraskia, sarraskia, sarraskia, eta ez izan errukirik...* israeldar sionisten aurka.​​​​​ Frédéric Lagrangek, ordea, (Parisko Sorbonako Unibertsitateko irakaslea eta musika arabiarrean aditua) dio: «gutxi informatutako pertsonek zabaldutako hiri-legenda bat da, eta ondo legoke horiek argitaratu baino lehen haien informazioen errealitatea egiaztatuko balute».​ Beste iturri batek gerra-kanta baten sorrera aipatzen du.​ Laura Lohmanek denboraldi horretan beretzat sortutako beste gerra-kanta batzuk identifikatu ditu. 1969an beste batek jarraitu zion, *Asbaha al-Ana 'indi Bunduqiyyah* (orain errifle bat daukat).

Bere abestiek kalitate sakonagoa lortu zuten 1967an, Sei Eguneko Gerran Egiptok porrot egin ondoren. *Hadeeth el Rouh* (Arimaren sermoia), Mohammad Iqbal poetaren *Shikwa*ren itzulpen dena, oso tonu gogoetatsua ezarri zuen. Diotenez, entzuleen artean zeuden general gehienak negarrez geratu ziren. 1971n Arabiar Emirerri Batuak eratu ondoren, hainbat kontzertu antolatu zituen, Zayed bin Sultan Al Nahyan lehen presidenteak gonbidatuta, ekitaldia ospatzeko.

Umm Kalzumek Mohammed Al Mougui, Sayed Mekawy eta Baligh Hamdi konpositoreentzat ere kantatu zuen.

Irudi galeria
-------------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Ingelesez)** «Umm Kulthum | Biography, Songs, & Facts | Britannica» *www.britannica.com* 2024-02-01 (Noiz kontsultatua: 2024-03-21).
2. ↑   **(Arabieraz)** «اليوم.. 48 عامًا على رحيل كوكب الشرق أم كلثوم» *اليوم السابع* 2023-02-03 (Noiz kontsultatua: 2024-03-20).
3. 1 2 3   «Egypt’s Umm Kulthum hologram concerts to take place at the Abdeen Palace on November 20,21» *EgyptToday* 2020-11-14 (Noiz kontsultatua: 2024-03-20).
4. 1 2  Danielson 2008.
5. 1 2 3   Danielson, Virginia.  (1996). «Listening to Umm Kulthūm» *Middle East Studies Association Bulletin* 30 (2): 170–173. ISSN 0026-3184. (Noiz kontsultatua: 2024-03-20).
6. ↑  Umm Kulthoum, the fourth pyramid» (en inglés). 2008. Consultado el 7 de julio de 2021.
7. ↑   **(Ingelesez)** «Umm Kulthum: Homage to Egypt's "Fourth Pyramid" | Qantara.de» *qantara.de* 2008-09-01 (Noiz kontsultatua: 2024-03-20).
8. ↑   **(Ingelesez)** «Oum Kalthoum, a star still shining bright» *France 24* 2008-06-17 (Noiz kontsultatua: 2024-03-20).
9. ↑   **(Ingelesez)** «Umm Kulthum | Biography, Songs, & Facts | Britannica» *www.britannica.com* (Noiz kontsultatua: 2022-08-30).
10. ↑   **(Ingelesez)** «The Quietus | Features | Electro Chaabi | Umm Kulthum: Queen Of The Nile» *The Quietus* (Noiz kontsultatua: 2024-03-21).
11. 1 2 3 4 5   **(Ingelesez)** Faber, Tom.  (2020-02-28). «'She exists out of time': Umm Kulthum, Arab music's eternal star» *The Guardian* ISSN 0261-3077. (Noiz kontsultatua: 2024-03-21).
12. 1 2  Danielson 2008, 63-64 orr. .
13. ↑  Danielson 2008, 64 orr. .
14. 1 2  Danielson 2008, 54-55 orr. .
15. 1 2  Danielson 2008, 56 orr. .
16. ↑  Danielson 2008, 56-57 orr. .
17. ↑  Danielson, Virginia (2001). «Umm Kulthum [Ibrāhīm Um Kalthum]». En Root, Deane L. ed. *Grove Dictionary of Music and Musicians*. Oxford University Press.
18. ↑  Umm Kulthum: A Voice Like Egypt. Arab Film Distribution.
19. ↑   **(Ingelesez)** Baron, Adam.  (2019-08-04). «In search of Umm Kulthum's grave: where the lady rests» *The National* (Noiz kontsultatua: 2024-03-21).
20. 1 2  «Egyptians Throng Funeral of Um Kalthoum, the Arabs' Acclaimed Singer (Published 1975)». *The New York Times* (en inglés). 6 de febrero de 1975. ISSN 0362-4331. Consultado el 4 de febrero de 2021.
21. ↑  «Umm Kulthum: 'The Lady' Of Cairo». *NPR.org* (en inglés). Consultado el 4 de febrero de 2021.
22. 1 2   **(Ingelesez)** «Film card» *Torino Film Fest* (Noiz kontsultatua: 2024-03-21).
23. ↑   Kramp, Fritz; Madkoor, Gamal.  (1936-02-10). *Wedad.*  Studio Masr (Noiz kontsultatua: 2024-03-21).
24. ↑   **(Ingelesez)**  *Movie - Wedad - 1936 Watch Online، Video، Trailer، photos، Reviews، Showtimes.*  (Noiz kontsultatua: 2024-03-21).
25. ↑   **(Ingelesez)** «Umm Kulthum | Actress, Composer, Music Department» *IMDb* (Noiz kontsultatua: 2024-03-21).
26. ↑   Mizrahi, Togo. *Salamah.*  (Noiz kontsultatua: 2024-03-21).
27. ↑   **(Ingelesez)**  *Movie - Salama - 1945 Watch Online، Video، Trailer، photos، Reviews، Showtimes.*  (Noiz kontsultatua: 2024-03-21).
28. ↑   Badrakhan, Ahmed. *Fatmah.*  (Noiz kontsultatua: 2024-03-21).
29. ↑   **(Ingelesez)**  *Movie - Fatma - 1947 Watch Online، Video، Trailer، photos، Reviews، Showtimes.*  (Noiz kontsultatua: 2024-03-21).
30. ↑   «Biography | Umm Kulthum» *web.archive.org* 2021-01-16 (Noiz kontsultatua: 2024-03-21).
31. ↑   «Lettre à un ami arabe» *web.archive.org* 2017-06-07 (Noiz kontsultatua: 2024-03-21).
32. ↑   Chouraqui, André.  (1972). *Letter to an Arab friend.*  Amherst, University of Massachusetts Press ISBN 978-0-87023-108-7. (Noiz kontsultatua: 2024-03-21).
33. ↑   **(Frantsesez)** «A propos d'Oum Kalsoum» *Libération* (Noiz kontsultatua: 2024-03-21).
34. ↑   **(Frantsesez)** Démeron, Pierre.  (1968). *Contre Israël.*  J.-J. Pauvert (Noiz kontsultatua: 2024-03-21).
35. ↑   **(Frantsesez)** Besançon, Julien.  (1967). *Bazak: la guerre d'Israël.*  Éditions du Seuil (Noiz kontsultatua: 2024-03-21).
36. ↑   **(Frantsesez)** «A propos d'Oum Kalsoum» *Libération* (Noiz kontsultatua: 2024-03-21).
37. ↑   **(Alemanez)** Trost, Ernst.  (1967). *David und Goliath: Die Schlacht um Israel 1967.*  Non Stop-Bücherei (Noiz kontsultatua: 2024-03-21).
38. ↑   **(Ingelesez)** Lohman, Laura.  (2013-11-01). *Umm Kulthum: Artistic Agency and the Shaping of an Arab Legend, 1967–2007.*  Wesleyan University Press ISBN 978-0-8195-7073-4. (Noiz kontsultatua: 2024-03-21).
39. ↑   **(Ingelesez)** «Institute for Palestine Studies» *Institute for Palestine Studies* (Noiz kontsultatua: 2024-03-21).
40. ↑   **(Ingelesez)** «Umm Kulthum brought back to life in unique Dubai 3D concert treatment» *The DAIMANI Journal* 2020-08-07 (Noiz kontsultatua: 2024-03-21).

Bibliografía
------------

* **(Ingelesez)** Danielson, Virginia.  (2008). *"The Voice of Egypt": Umm Kulthum, Arabic Song, and Egyptian Society in the Twentieth Century.*  University of Chicago Press ISBN 9780226136080..
* **(Ingelesez)** Goldschmidt, Arthur.  (2000). *Biographical Dictionary of Modern Egypt.*  Lynne Rienner Publishers ISBN 1-55587-229-8..
* **(Frantsesez)** Saïah-Baudis, Ysabel.  (2016). *Oum Kalsoum: L'étoile de l'Orient.*  hitzaurrea Omar Sharif Editions du Rocher ISBN 9782268086248..

Kanpo estekak
-------------

* [Bideoa] Umm Kulthum ( أم كلثوم ) live; "Enta Omri" (English subtitles)
* [Bideoa] Enta Oumry (Concert) - Umm Kulthum انت عمرى (حفلة) - ام كلثوم

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1110560
* Commonscat Multimedia: Umm Kulthum / Q1110560

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 10035031
* ISNI: 000000012120430X
* BNE: XX985087
* BNF: 139006401 (data)
* CANTIC: a10414484
* GND: 118860178
* LCCN: n85154437
* NDL: 00971436
* NKC: jx20080919021
* SUDOC: 029791278
* Open Library: OL5598464A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1110560
* Commonscat Multimedia: Umm Kulthum / Q1110560