recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Kautokeinoko matxinada** 1852an Norvegiako iparraldeko Kautokeino hirian sami talde batek Norvegiako agintearen ordezkarien kontra egin zuten erasoa izan zen. Matxinatu batzuek tokiko merkatari bat eta gobernuaren ordezkari bat hil zituzten, haien zerbitzariak eta herriko apaiza zartailuz zigortu zituzten, eta merkatariaren etxea erre zuten. Ondoren, beste sami batzuek matxinatuak geldiarazi zituzten, artean bi matxinatu hil zituztelarik. Aurrerago, Norvegiako agintariek matxinadaren bi buruzagiei (Mons Somby eta Aslak Hætta) burua moztu zieten.

Gizarte ingurunea
-----------------

Garai hartan sami herria Norvegian finkatutako biztanleak baino behartsuagoa zen diruz (elur-orein gutxiago baitzituzten), eta gizartean norvegiarrak baino maila baxuagoan zeuden. Sami asko alkoholiko bilakatzen ari ziren, eta horrek beren gizartean eta kulturan arazo larria eragiten zuen. Lars Levi Læstadius predikadoreak Norvegiako iparraldeko samien artean erlijioa berpiztu zuen. Erlijioaren arauek eraginda, beren bizimoduari eta alkoholari uko egin zieten. Laestadiusen jarraitzaileek alkohola saltzearen eta edatearen kontra zeuden. Haren jarraitzaileek, Norvegiako elizaren eta alkohola saltzen zuen Estatuaren arteko lotura zela eta, Estatuaren elizatik aldendutako kongregazioa eratu zuten. Aurrerago, elizan meza ospatzen zen bitartean elizara sartzea eta meza etetea leporatu zieten. Gainera, Estatuaren elizatik at predikatzea Norvegiako legearen kontrakoa zen.

Ondorioak
---------

Matxinadan parte hartu zuten gizon guztiak Osloko Akershus gotorlekura preso eraman zituzten, eta emakumeak Trondheimeko espetxera. Matxinatuen artetik, preso eraman ez zituzten bi gizonezko bakarrak Aslak Hætta eta Mons Somby izan ziren, matxinadaren bi buruzagiei burua moztu baitzieten Alta hirian. Presoetako asko, urte gutxiren buruan hil ziren, espetxean. Bizirik atera zenetako bat Lars Hætta izan zen; espetxean emandako hemezortzi urteetan, Biblia ipar samierara itzultzeko baimena izan zuen.

Kaukoteinoko matxinada Norvegiako aginteak samiak menperatzeko neurrien kontra samiek indarrez emandako erantzun bakarra izan zen, eta hilketak eragin zituen samien eta norvegiarren arteko liskar bakarra. Matxinada ez zen asimilazio behartuko politikaren kontrako erantzun zuzena izan, baina aurrerago Norvegiako Estatuak aukeratu zuen asimilazio politika ofizialean eragina izan zuen. 1905etik aurrera, Norvegia Suediatik bereizi zenez, asimilazio politika (norvegizazioa) gogortu zen. 1980ko hamarkadaren hasieran, Altako auzian, samien eskubideen gaia eztabaidara atera zen, eta handik aurrera norvegizazioa eteten hasi zen, 2001eko udan guztiz ezabatu zen arte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3274081

 |

* Wd Datuak: Q3274081
**San Martin eliza** Ezkabarte ibarreko Makirriain kontzejuan XII. mendeko kristiau eliza bat da, erromaniko estiloan.

Eraikina
--------

Erdi Aroko eraikina da, harriz egina, erromaniko berantiarreko ereduei jarraiki. Ondoren, elementu berriak gehitu zizkioten, eta duela gutxi zaharberritu egin dute. Habearte bakarra, burualde erdizirkularra eta kanpandorrea ditu oinaldean, nabearen lehen atalaren gainean. Kontrahorma sendoek burualdea eta alboko hormak indartzen dituzte. Sakristia burualdeari atxikita dago ebanjelioaren aldetik, eta ate dinteldu txiki baten bidez komunikatzen da presbiterioarekin. Sarrera epistolaren aldetik dago. Arkibolta lauak dituen erdi-puntuko arkuko atea du, burualderaino luzatzen den arkupea babesten duena. Kapera nagusia labe-gangaz estalita dago, eta habeartea kanoi-gangaz, apaindu gabeko mentsuletan bermatzen diren arku fajoien gainean. Jatorri errenazentista zuen erretaula nagusia garai desberdinetan birmoldatu zen. Bankuan artikulatuta dago, hiru kaleko bi solairu ditu eta irudiak gordetzeko horma-hobiak ditu. Jatorrizko mazoneriaren zati bat kontserbatzen du oraindik, eta plateresko estiloko erretxinak ditu. Eskulturak nahiko estilo herrikoikoak dira, eta bigarren solairuan daudenak originalak dira. San Martin de Tours zaldiz, bere kapa pobrearekin banatzen, San Migel Goiaingeruaren eta santu domingotar baten artean, Maria eta Joan Ebanjelariaren arteko gurutziltzatua.

Berreraikitako basamentuan, hondo urdinaren gainean urre-koloreko letretan idatzitako inskripzio baten aztarnak geratzen dira, honela dioena: *"Esta obra se hizo siendo vicario don Juan de Aldoz. Se colocó el día 2 de diciembre de 1656 […] Fue reformada en 1871 siendo encargado de esta parroquia don Sebastián Larraya"* (Lan hau don Juan Aldotz bikario zela egin zen. 1656ko abenduaren 2an jarri zen [...] 1871n eraberritu zuten, eta Sebastian Larraia parrokia horretako arduraduna izan zen). Koruaren azpian, harrizko bataiarria kontserbatzen da, eta haren adaburua Erdi Aroko tradizioko galoiekin apaintzen da.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | MAKIRRIAIN.*  (Noiz kontsultatua: 2021-12-31).

Ikus, gainera
-------------

* Makirriain
* Ezkabarte

Kanpo estekak
-------------
*Artikulu hau atletari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Diego Garcia (argipena)».*

**Diego Gartzia Corrales** (Azkoitia, 1961eko urriaren 12a - Azpeitia, 2001eko martxoaren 31) euskal atleta izan zen, maratoietan espezializatua. Gipuzkoak eman duen atletarik onena dela esan izan da, 2001. urtearen hasieran Behobia-Donostia lasterketan erretiratu zen arte, lortutako palmares bikaina dela eta. Adidas R.T. taldeko atleta zen, eta hamabi aldiz parte hartu zuen nazioarteko txapelketetan.

Bizitza
-------

10.000 metroko lasterketetan hasi zen lehiatzen, baina ez zuen arrakasta handirik izan. 1989an lehendabiziko maratoia egin zuen, geroago bere espezialitatea izan zena. 1990ean Donostiako Maratoian bigarren izan zen, eta hurrengo urtean Munduko Txapelketan hartu zuen parte. 1992an Espainiako errekorra gainditu zuen (2 h 10' 30"). Gainera, Olinpiar Jokoetan hartu zuen parte, eta bederatzigarren postua lortu.

1994an, Helsinkin egindako Europako Atletismo Txapelketako maratoian zilarrezko domina lortu zuen, Martín Fiz arabarraren atzetik. Horixe izan da euskal atletek inoiz egindako lorpenik handiena. 1995ean, Göteborgeko Munduko Txapelketan parte hartu zuen, eta 6. gelditu zen. Urte hartan bere garaipen handi bakarra lortu zuen, Sevillako maratoian, 2h 10'-ko marka hautsita (2h 09' 51") eta Fukuokako Maratoian 4. izan zen.

1996an, Atlantako Olinpiar Jokoetan hartu zuen parte, eta 52. bukatu. 1997an, Atenaseko Munduko Txapelketan laster egin zuen, baina ez zuen bukatu; eta Bartzelonako maratoian 2. izan zen. Kirolen Asturias Printze Saria lortu zuen, Abel Antón, Martín Fiz, Jose Manuel Garcia, Fabián Roncero eta Alberto Juzdado lasterkariekin batera.

1998an, Budapesteko Europako Txapelketan parte hartu zuen, eta 2000. urtean profesional gisa lasterka egiteari utzi zion. Urte hartan 2. bukatu zuen Seulgo maratoian eta Behobia-Donostia lasterketan, baina ez zuten Espainiako selekzioan sartu Sydneyn egin ziren Olinpiar Jokoetarako; ordezko bezala gelditu zen, nahiz eta urte hartan bi bider egin eskatzen zen gutxieneko marka.

2001eko martxoaren 31n, bihotzekoak jota hil zen Loiolan, Azkoitia-Azpeitia Maratoi Erdia prestatzen ari zela. Probak, haren omenez, Diego Garciaren Omenezko Azkoitia-Azpeitia Maratoi Erdia izena hartu zuen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Diego Garcia, Atletismo Federazioen Nazioarteko Elkartearen webgunean, iaaf.org
* "Diego Garcia, bidegilea" dokumentala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q965972
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 311573939
* BNE: XX5424698
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 149249
* Lur: 02342/eu\_g\_0881/g0881
* **Kirolariak**
* IAAF: 3434

 |

* Wd Datuak: Q965972
Maddalena Cerasuolo eta Antonio Amoretti armatuak matxinadaren bitartean.
**Napoliko Lau Egunak** (italieraz: *Le Quattro Giornate di Napoli*) 1943ko irailaren 27tik 30era arte Bigarren Mundu Gerran izan zen matxinada bat izan zen, Napoli hirian, Italiako Erresuman, nazi-faxisten okupaziotik askatzea lortu zuena. Napoli izan zen, Europako hiri handien artean, nazien okupazioaren aurka arrakastaz matxinatu zen lehena. Matxinadak eragotzi zien alemanei Hitlerrrek agindutako erretiratzea baino lehen Schöll koronelak antolatutako deportazio masiborako plana eta hiria suntsitzea.

Gertakizunak
------------

Irailaren 28an italiar marinel batzuk fusilatu ondoren Napolin, herria matxinatu zen. Lau egunetan okupatzaileak garaitu zituzten eta aliatuak iritsi aurretik alemaniar tropak hiritik ihes egitea eragin zuen. Gatazka bereziki gogorra Vomero auzoan izan ziren. Matxinadak sorpresaz harrapatu zituen alemaniarrak, eta aliatuei bidea ireki zien frontean. Gainera, Italiako erresistentzia partisanoaren oinarriak ezarri zituen.

Aliatuen helduera
-----------------

1943ko urriaren 1an, Aliatuak Napoles hirian sartu ziren, Italian. Ez zuten tiro bakar bat ere bota behar izan, paseo militar bat izan zen. Hiriak bere burua askatua zuen. Okupatzaile alemaniarren gehiegikerien aurrean, lau egun lehenago, nazi eta faxisten aurkako herri altxamendua hasi zen, lehenengoa Europako hiri handi batean. 

Gertaera horiengatik, herritarren sakrifizioengatik eta Erresistentzia antifaxistako jarduerengatik, hiriari balio militarraren urrezko domina eman zioten.

Gertakizunak zineman
--------------------

Hiru filmetan jaso egin dira *Le Quattro Giornate di Napoli*etan gertatutakoa:

* '*O sole mio*, Giacomo Genilomo zuzendaria, 1945ean egina.
* *Le quattro giornate di Napoli*,, Nanni Loy zuzendaria, 1962an.
* *Bruciate Napoli*,, Arnaldo Delehaye zuzendaria, 2016an.

Bibliografía
------------

* Aragno, Giuseppe, *Le Quattro Giornate di Napoli - Storie di Antifascisti*. Nápoles: Edizioni Intra Moenia, 2017, ISBN 9788874212033

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  *Le quattro giornate di Napoli* IMDbn
3. ↑  *Bruciate Napoli* filmaren inguruko berriak.
4. ↑  Filmaren webgune ofiziala Youtuben.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1635328
* Commonscat Multimedia: Four Days of Naples

---

 |

* Wd Datuak: Q1635328
* Commonscat Multimedia: Four Days of Naples
***Nesticus cellulanus***, aldamio motako amarauna egiten duen armiarma espeziea da. Europa osoan eta Turkian aurki daiteke, eta Ipar Ameriketara ere hedatu da.

Deskribapena
------------

*Nesticus* generoko armiarmen begien antolakuntza
Espezie hau Theridiidae familiako armiarmen antzekoa da, eta orrazi bat ere badute laugarren tarsoan. Ar helduen gorputzaren luzera 3–5 mm-takoa da (0,12–0,20), eta emeena, 3,5–6 mm-takoa (0,14–0,24). Tamaina-diferentzia txiki horretaz gain, sexuak oso antzekoak dira itxuraz. Oskola hori argi kolorekoa da, erdian zerrenda marroi ilunarekin, erdirantz estutzen dena, eta marra marjinal mehe eta ilunak ditu. Abdomena ere hori argia da, eta erdiko banda irregular baten bi aldeetan hiru edo lau eraztun ilun ditu. Hankak oskola bezala koloreztatuta daude, eta batzuetan eraztun ilunak izaten dituzte. Marken kolorea aldatu egin daiteke habitataren argi-mailaren arabera (zenbat eta habitata ilunago, markak arinago).

Hedapena eta habitata
---------------------

*Nesticus cellulanusek* banaketa holartikoa du, eta Europa osoan eta Turkian dago. Estatu Batuetako ipar-ekialdean eta Kanadan ere sartu da.

Espezie hau batez ere habitat heze eta ilunetan aurkitzen da, hala nola haitzuloetan, meategietan, sotoetan, estoldetan eta zuhaitz hutsetan, non esteatodoen antzeko sarea eraikitzen baitute. Amaraunak arrastatutako intsektuak harrapatzen dituen hari itsaskorrezko plataforma zoro bat sortzen du.

Portaera
--------

### Erreprodukzioa

Espezie hau uda goiztiarrean hazten da eta arrautzak ekainetik abuztura bitartean erruten ditu.

Emearen zeta-haria ukitu ondoren hasten du arrak segizioa. Hasieran, kolpe leun batzuk ematen dizkio pedipalpoekin eta sabelaldea astintzen du. Keinuok intentsitatez handitzen doaz, harik eta kopulazioa gertatu arte; prozesuan baliteke emakume-sarea partzialki suntsitzea ere. Emea, noizbehinka, arrerantz doa, eta posizio bertikal batean eskegitzen da. Posizio horretan, arrak bere sexu organoa emakumearen intseminazio-zulorantz bultzatzen du. Arrak bere lehen erraboila atera ondoren, beste bat sartzen saia daiteke, palpoekin berriz kolpekatu ondoren. Armiarmak bakean bereizten dira, kopulazioa osatu ondoren. Arrautzak 34-54 egun igaro ondoren erruten dira, kopularen eta armiarmen eklosioaren ondoren, 25-28 egun igaro ondoren.

Eme gazteek ez dute erreakzionatzen arren segizioari, eta eme intseminatuek, berriz, bortizki erreakzionatzen dute arraren aurka.

Taxonomia
---------

*Nesticus cellulanus* espezieak bi subespezie ditu: N. c. cellulans (azpiespezie izendatua) eta N. c. affinis.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  "Summary for *Nesticus cellulanus*". *British Spiders*. Archived from the original on May 14, 2021. Retrieved February 2, 2022.
2. 1 2   «Araneae - *Nesticus cellulanus affinis*» *Spiders of Europe*.
3. 1 2   Huber, Bernhard A..  (1 December 1993). «Genital mechanics and sexual selection in the spider *Nesticus cellulanus* (Araneae: Nesticidae)» *Canadian Journal of Zoology* 71 (12): 2441–2443.  doi:10.1139/z93-340..
***Phocoena sinus*** Phocoena generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Phocoenidae familian sailkatuta dago. 2015ean, bere populazioa 97 aleko zen. Honen ondorioz, kontserbazio-neurriak abiarazi dira. Hala ere, espeziea desagertzeko berehalako arriskuan dago.

Deskribapena
------------

Zetazeo bat da eta Kaliforniako golko altuaren biosferaren erreserban bizi den animalia bat da. Itsas vaquita munduko zetazeo txikienetako bat da. 150 cm eta 50 kg pisatzen duen animalia harrigarri hau ez dago beste munduko inongo lekutan. Mota honetako ezaugarria nagusiena, ezpainen itxura nabarmena da. Gorputzeko goialdea gris iluna da, behealdea argia da ia zuri edo grisa.
Espezie misteriotsu hau oso lotsatia da, eta ez du saltatzen izurdeak bezala itsasoko azalean, baizik eta bakarrik urgaineratzen da airea hartzeko segundo batzuetan.

Dieta
-----

Vaquitak elikagaia bilatu ohi dute urmaeletatik hurbil. Vaquitak harrapari ez selektiboak dira eta arrainak eta txibiak harrapatzen dituzte. Harrapakin ohikoenetako batzuk corvinak eta amuarrainak.
Beste zetazeo batzuk bezala vaquitak bere harrapakinak aurki ditzake. Aurkitzea posiblea zaio ere bere harrapakinaren mugimenduetako soinuei jarraituz.

Habitata
--------

Itsas vaquitaren habitata Kaliforniako golkoaren mugan eta Cortésen itsasoan dago. Itsas vaquitak kostaldean zeharreko aintzira arre eta ez hain sakonetan bizi dira. Haiek 30 metro sakontasun baino gehiagotara gutxitan igeri egiten dute eta aintzira ez hain sakonetan bizi izateagatik ezagutzen dute. Gehienetan vaquita 11 batzuetarako sakontasun 11-50 metroen artean ikusi da. Kostaldetik 25 kilometro, lohi-hondoen eta [[buztinaren gainean. Vaquitak joera dute, mantenugai-eduki altua daukatelako, habitatak ur arreekin aukeratzeko. Mantenugai hauek laguntzen dute arrain txikiak, txibiak eta elikagai gisa balio dieten krustazeoak erakartzen. Haiek tokitik bizi diren tenperaturak jasateko gai dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Norris and McFarland.  (1958). 39 J. Mammal. 22 pl. 1-4 or..

Ikus, gainera
-------------

* Phocoenidae

Kanpo estekak
-------------

* 'Phocoena sinus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q725493
* Commonscat Multimedia: Phocoena sinus
* Wikispecies Espezieak: Phocoena sinus

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Phocoena\_sinus
* BOLD: 666058
* CONABIO: 185555MAMIFB501112
* EOL: 46559347
* GBIF: 2440665
* ITIS: 180474
* UICN: 17028
* MSW: 14300120
* NCBI: 42100
* Paleobiology Database: 82072
* Species+: 5652
* WoRMS: 343897

 |

* Wd Datuak: Q725493
* Commonscat Multimedia: Phocoena sinus
* Wikispecies Espezieak: Phocoena sinus
*Ez nahasi 1991ko Moskuko estatu-kolpearekin*.
**1993ko Errusiako konstituzio-krisia** – **1993ko Urriko Beltza** ere deitua – urte horretako irailaren 21etik urriaren 5era bitartean Errusian izandako gertaera izan zen.

Krisia 1993ko irailaren 21ean hasi zen, Boris Jeltsin presidenteak Errusiako Herriko Diputatuen Kongresua eta Errusiako Sobiet Gorena desegitea erabaki zuenean. Erakunde horiek oztopo ziren boterean sendotzeko eta erreforma neoliberalak egiteko. Jeltsinen dekretua legez kanpokoa zen, indarrean zegoen Errusiako RSFSren 1978ko Konstituzioaren aurka zihoalako. Krisiaren ondoren, urriaren 15ean, Konstituzio berri bat berrestea agindu zuen (Errusiako Federazioaren Konstituzioa).

Kongresuak presidentearen dekretua baztertu zuen eta Jeltsin presidentearen kargugabetzea onartu zuen apelazio baten bidez. Indarrean zegoen presidenteordea, Aleksandr Rutskoi, presidente izendatu zuten, konstituzioak agintzen zuen bezala. Irailaren 28an, Jeltsinen gobernuaren aurkako protesta publikoek kaleak hartu zituzten Moskun. Horien errepresioan hainbat hildako izan ziren.

Jeltsinen kontrolpean, armadak krisiaren amaiera erabaki zuen. Diputatuak Etxe Zurian, Errusiako Parlamentuaren egoitzan, sartu eta presidente kargugabetuaren kontrolpean zeuden indarren setioari aurre egiteko prest agertu ziren. Hurrengo astean, Jeltsinen aurkako eta Parlamentua eta Sobiet Gorena babesteko herri-protestak handituz joan ziren. Urriaren 2an iritsi ziren goia, Errusia gerra zibil baten atarian zegoela. Puntu horretan, kupula militarrek babesa eman zioten kargugabetutako presidenteari, eta honek Etxe Zuria indarrez husteko agindu zuen. Jeltsinen agindua bonbardaketaren bidez gauzatu zen, herriaren subiranotasunaren egoitza zen eraikineko tankeen eta artilleriaren bidez. Etxe Zuria suntsitu zuten eta okupatzaile asko erasoan hil ziren.

Urriaren 5erako, Jeltsinekiko erresistentzia suntsiturik zegoen. Gatazka, hamar egun iraun zuena, 1917ko Urriko Iraultzatik Moskun izandako gertakaririk larriena izan zen. Gobernuak berak kalkulatu zuen hildakoen kopurua 187koa zela eta zaurituena 473koa. Beste iturri batzuek 2.000 hildako zirela esaten dituzte.

Mendebaldeko gobernuek indarraren erabilera justifikatu zuten parlamentuaren eta legitimoki aukeratutako diputatuen aurka. Erasoak Bill Clintonen administrazioaren bermea izan zuen, garai hartan Estatu Batuak gobernatzen zituena, baita mendebaldar herrialdeen prentsaren babesa ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «He sentido lo que es una guerra civil» *El País* 1993/10/06.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Rendición incondicional del Parlamento ruso tras una sangrienta batalla» *El País* 1993/10/05.
3. ↑   **(Frantsesez)** «Juste un peu de sang» *Le Monde diplomatique* (151) 2017ko otsaila-martxoa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q862099
* Commonscat Multimedia: 1993 Russian constitutional crisis

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh95002992

 |

* Wd Datuak: Q862099
* Commonscat Multimedia: 1993 Russian constitutional crisis
**RAFeko bonbaketarien komandoa** (ingelesez: *RAF Bomber Command*) Erresuma Batuko Royal Air Forceren bonbaketariak kontrolatu zituen 1936-1968 bitartean. Estatu Batuetako Aireko Armadarekin batera, Alemanian Bigarren Mundu Gerran egindako bonbardaketa estrategikoan eginkizun nagusia izan zuen. 1942tik aurrera, Alemaniaren aurkako bonbardaketa-kanpaina britainiarra gero eta zabalagoak bilakatu ziren industria-eremuak kaltetzeko helburuarekin, eta gerra-produkziorako oinarrizko eskulanaren oinarri zibila ere eraso zuten. Guztira 364.514 operazio-irteera egin ziren, 1.030.500 tona bonba bota ziren eta 8.325 aireontzi galdu ziren gerran. Bonbaketarien komandoko taldeek ere sufritu zuten biktimen tasa handia: 55.573 tripulatzaile galdu ziren zituzten 125.000 soldaduetatik, %44,4ko heriotza-tasa. Beste 8.403 gizon zauritu ziren borrokan, eta 9.838 gerrako preso bihurtu ziren.

Bonbaketarien Komandoa potentzia militarraren gailurrean kokatu zen 1960ko hamarkadan, gerraren ondoren, Erresuma Batuko disuasio nuklearra eraman zezaketen V bonbaketariak eta Canberra motako hegazkin arinen indar osagarria. 1968an Fighter Commandekin bat egin zuen Strike Command osatzeko.
**Yarmuk** edo **Yarmouk** (arabieraz: نهر اليرموك‎, *Nahr Al-Yarmuk*; hebreeraz: נהר הירמוך‎, *Nahar HaYarmukh*; antzinako grezieraz: Ἱερομύκης, *Hieromýkēs*; latinez: *Hieromyces* edo *Heromicas*) Jordan ibaiaren ibaiadarrik handiena da. 70 kilometro luze da, eta 475 milioi m³ ditu urtean. Hauran goi-lautadako ura biltzen du eta Galileako itsasoaren eta Itsaso Hilaren arteko Jordanen hiru ibaiadar nagusietako bat da. Besteak Zarqa (garai batean Jaboc) eta Arnon ibaiak dira, biak hegoaldean.

Bere ibilbidearen zatirik handienean, Yarmuk ibaiak iparraldean Siria eta hegoaldean Jordania arteko muga osatzen du, eta Jordango haranetik gertu Israel eta Jordaniaren arteko muga egiten du. Golango gainen hegoaldeko muga da. 636an musulmanek Bizantziar Inperioa garaitu zuten Yarmukeko gudu garrantzitsua ibaiaren hegoaldean gertatu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Soffer, Arnon.  (1994). Jad Isaac & Hillel Shuval ed. *Water and Peace in the Middle East.*  Amsterdam: Elsevier Science B. V. 108 or. ISBN 0-444-81464-7..
2. ↑   **(Ingelesez)** Encyclopædia Britannica. *Yarmūk River.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q849470
* Commonscat Multimedia: Yarmouk River

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315139306
* GND: 4751420-6
* LCCN: sh00001862

 |

* Wd Datuak: Q849470
* Commonscat Multimedia: Yarmouk River
**Iwo Jimako gudua**, Bigarren Mundu Gerrako Ozeano Bareko Frontean jazo zen gudu garrantzitsua. Estatubatuarrek Iwo Jima japoniar irla konkistatzeko operazio militarrak abiatu zuen Bigarren Mundu Gerrako gudurik ezagun eta aldi berean odoltsunetakoa. Gudua 1945eko otsailaren 19an —estatubatuarrak irlan lehorreratu zirenean— hasi zen, eta martxoaren 26an amaitu.

Gudu hura zinez gogorra izan zen. Izan ere, Iwo Jima garrantzi estrategiko handiko kokagunea zen aliatuentzat, han zeuden hiru aerodromoetatik Japonia bonbardatzeko beharrezko sostengua bidali baitzitekeen. Japoiarrentzat, berriz, kokagunearen estrategikotasunaz gain, irlak garrantzi sinboliko nabarmena zuen, gerran lehen aldiz, benetako lur japoniarra jokoan baitzegoen. Irlaren defentsa Japoniako Armada Inperialaren esku zegoen, gudarien buruzagia Kuribayashi jenerala zelarik. Japoniarrek, era esanguratsuki trinko batean antolatu zuten irlaren defentsa, posizio indartuak, bunker handiak, artileria ezkutatua eta 18 km baino gehagoko tunel sare bat erabiliz. Suribachi mendia bereziki indarturiko kokagune bat izan zen, handik estatubatuarrek burutuko zuten lehorreratze guztia kontrolatzen ahal baitzen. estatubatuarrak lehorreratu zirelarik, japoniarrek sutsuki borrokatu zuten. Borrokaren krudetasunean, hasierako 21.000 japoniarretatik, 20.000 pasatxo hil ziren, besteak beste, ez errenditzeko agindu espresua jaso baitzuten. Guduaren amaieran, estatubatuarrek 216 preso besterik ez zuten egin.

Iwo Jimako gudua bereziki ezaguna egin zuen Joe Rosenthalek ateratako argazkiak, non hainbat marine ageri diren, Suribachi mendiaren tontorrean AEBetako bandera altxatzen.

Zinema
------

* *Sands of Iwo Jima* (1949, Allan Dwan
* *Flags of Our Fathers* / *Letters from Iwo Jima* (2006, Clint Eastwood)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q180182
* Commonscat Multimedia: Battle of Iwo Jima

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX557163
* BNF: 13178354w (data)
* LCCN: sh85069136
* NDL: 00602115
* NKC: ph165773
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q180182
* Commonscat Multimedia: Battle of Iwo Jima
**Awazuko gudua**, 1184. urteko Minamoto klanaren bi alderen arteko gudu bat izan zen, Japoniako Genpei Gerren barnean.

Minamoto no Yoshinakak, azken aldiz erresistitzen saiatu zen, bere lehengusuen armadengandik ihes egin ondoren, Yoshinakak Kioto eraso ondoren jazarri zutena, Hojujidena errez eta Go-Shirakawa Enperadorea bahituz. Jazarpenean zehar, bere laguna zen Imai Kanehirarekin elkartu zen Setan. Kanehirak, agintea banatu zuen Yoshinakarekin.

Abantaila numerikoarekin, Minamoto no Yoshitsune euren aurka doa. Nabarmentzekoa da gudu honetan, Yoshinakaren armadak gogor borrokatu zuela, Noriyoriren milaka soldaduko armadari erresistituz hil arte, horien artean Yoshinaka bera hil zelarik, nork seppukua egin zuen. Nabarmentzekoa da, baita ere, bere lagun Tomoe Gazenen partehartzea, japoniar historian onna bugeisha edo emakume samurairik ezagunenetako bat izan zena (bertsioren batzuk, guduan hil zela diote, beste batzuk ihes egin zuela dioten bitartean). Kanehirak, Yoshinaka hil zela jakin zuenean, bere buruaz beste egin zuen bere zalditik jauzi eginez, bere ezpata ahoan eusten zuen bitartean.

Gertaera honekin, armada matxinatua suntsitu zen. Orain, Yoritomok, Go-Shirakawa Enperadore inseiaren babesa izango zuen, eta klanaren bi aldeak bateratuko zituen, bere helmuga, Tairatarrak garaitzean jarriz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2237381
* Commonscat Multimedia: Battle of Awazu

---

 |

* Wd Datuak: Q2237381
* Commonscat Multimedia: Battle of Awazu
al'Mujib uadia. Jordania.
**Uadi** edo **wadi** (arabieraz: وادي‎‎, *wādī*) arabiar jatorriko hitza da, eskualde bero eta idorretako ibaien ibilgu lehor edo urtarokoak izendatzeko erabiltzen dena. 

Uadi ugari dago Arabiako penintsulan eta iparraldeko Afrikako basamortuetan. Ibilgu horiek ehun metro baino gehiagoko zabalera izan dezakete; orohar, euri garai laburretan baino ez dute eramaten ura, ordu, egun edo aste gutxi batzuetan baino ez, urterokoak izan daitezkeenak edo noizbehinkakoak eta aurreikusterik ez daudenak, gertatzen diren urte garaiari zein botako duten euri kopuruari dagokionez.

Toki horietan landaretza xerikoa da, arantzatsua, hazkuntza motelekoa eta uadi inguruetara mugatuta dago. Horien azalean edo lurpean ura biltzen bada, landaretza ikusgarriagoa izan daiteke, eta oasi mota bat eragin. Toki hauetako landaretza naturala, datil-palmondo, fruitu zuhaitz, barazki eta bazka belarragatik ordezkatua den arren, batzuetan, oasian bertan bizi diren eta berau erabiltzen dutenek landatutakoak.

Nachal Paranen uadia, Negev

Ikus, gainera
-------------

* Uharra
* Igargar uadia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q187971
* Commonscat Multimedia: Wadis

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4188814-5
* AAT: 300379998

 |

* Wd Datuak: Q187971
* Commonscat Multimedia: Wadis
*Omphalotus illudens*

Sinonimoak: *Agaricus illudens*, *Clitocybe illudens*

Sindrome Gastroenteritikoa eragiten du (*Omphalotus* *olearia* espezieak bezala) iludina toxinagatik.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 5 eta 15 cm bitarteko diametrokoa, ganbiletik zapalera eta azkenean inbutu formakoa. Kapelaren azala leuna, lehorra, banaezina, erradialki haritsu samarra. Kolore bakarrekoa, horixka, zahartuaz arre-laranja kolorea hartzen joaten da.

**Orriak (ez pleguak):** Dekurrenteak, meheak, estu, lamelulekin, okertuak, iluntasunean zertxobait lumineszenteak, ilunagoa ertzean.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Luzea, haritsua, mehetuaz oinarrirantz, eszentriko samarra, bihurria, faszikulatua (oinetik elkartutako sortetan ateratzen da), hori-laranja kolorekoa, kapelarena baino tonu zurbilagoekin, oinarri beltzaxka.

**Haragia:** Sendoa eta haritsua. Usain fungiko atsegina eta zapore gozoa eta ondoren astrigentea. Espora-jalkina zuri-krema kolorekoa.

**Etimologia:** Clitocybe hitza grekotik dator, burua esan nahi du, kapelaren formagatik.

Toxikotasuna
------------

Toxikoa.

### Nahasketa arriskua

*Cantharellus cibarius* delakoak tolesturak ditu (ez orriak), kolore hori biziagoa (ez laranja) eta ez da faszikulatua. Hygrophoropsis aurantiaca txikiagoa da, okela ahula, lurzoruan hazi daiteke eta pinudietan baino ez da hazten. *Omphalotus olearius* (apo-ziza) espeziea laranja kolorekoagoa da.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenaren hasieran. Urria. Lignikola edo erdi-lignikola, haritzen eta gaztainondoen enborretan.

### Banaketa eremua

Galeria
-------

* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  Sociedad micológica Barakaldo. Investigación y divulgación de la micologia.
**Mesozoa** animalia ornogabe itsastar talde oso ezezagun bat da. Txikiak dira eta ar itxurako parasito gisa jokatzen dute. Oraindik ez dakigu degeneratutako Platyhelminthesak diren edo benetako animalia basalak. Normalki animalia txiki hauek kanpoko mintza bat dute, somatodermoa, zelula ziliodunekin birsorketa-zelulak inguratzen. Orain dela hamarkada batzuk filum gisa sailkatzen ziren, hala ere egindako ikerketa filogenetikoek esaten dute polifiletikoak direla, hau da, gutxienez harreman hurbilik ez duten bi taldek osatzen dutela.

Hori dela eta azken urteotan Mesozoa izena modu informalean erabiltzen da, taxoi formal bat baino gehiago. Lan batzuetan Agnotozoa azpierreinuko filum bakartzat sailkatzen dute eta Wikispeciesen Protistaren barruan.

XIX. mendean hemen sartzen ziren inbaginaziorik ez zuten animalia ezagun guztiak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q462431
* **Identifikadoreak**
* AAT: 300310237
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04164/eu\_m\_2096/m2096
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ITIS: 57408
* Paleobiology Database: 67106

 |

* Wd Datuak: Q462431
**María del Monte Tejado Algaba** (Sevilla], 1962ko apirilaren 26a) *sevillana* eta kopla kantari espainiarra da, baita irrati eta telebistako aurkezlea ere. **María del Monte** ponte-izenarekin da ezaguna artistikoki.

Ibilbidea
---------

Bibiana Algaba Barragánen eta Antonio Tejero Vargasen alaba, bost anai-arrebetatik txikiena da, emakume bakarra.

Ceutan jokatutako Gente joven telebista-lehiaketan saio bat irabazi ondoren, bere lehen diskoa kaleratu zuen. Bigarrenak, *Cántame sevillanas* izenekoak, arrakasta itzela izan zuen denbora gutxian, eta platinozko 3 disko lortu zituen, batez ere bertan delako María del Monteren inoizko abesti ezagunena, *Cántame* izenekoa, El Rocioko erromeriara doan bikote baten topaketa kontatzen duena.

2022an Sevillako Harrotasunaren eguneko pregoia berak irakurri zuen, LGTBIQ+ normalizaziorako garrantzitsutzat hartua izan zen, ahopean ezaguna zelarik bere lesbianismoan, armairutik irtetea seinale positibotzat hartua izan baitzen, tradizio ustez kontserbadore batean (kopla andaluziarra) urrats esanguratsua izan zelakoan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «María del Monte famosa cantante española. Biografía» *CORAZON Y ROSA* (Noiz kontsultatua: 2023-09-14).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «María del Monte sale del armario en el Orgullo de Sevilla y presenta a su novia» *La Voz de Galicia* 2022-06-24 (Noiz kontsultatua: 2023-09-14).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q793723
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87759661
* ISNI: 0000 0000 5987 3982
* BNE: XX883227

 |

* Wd Datuak: Q793723
**Évelyne Viens**, (L'Ancienne-Lorette (Quebec) - (Kanada), 1997ko otsailaren 6a), futbolean aritzen den kirolari kanadarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu, eta urrezko domina eskuratu zuen futbolean Kanada ordezkatuz; Suediako taldearen (zilarrezko domina) eta AEBko taldearen (bronzezko domina) aurretik sailkatu zen Kanadako taldea. 

Tokion, honako hauek osatzen zuten Mexikoko taldea: Stephanie Labbé, Allysha Chapman, Kadeisha Buchanan, Shelina Zadorsky, Quinn, Deanne Rose, Julia Grosso, Jayde Riviere, Adriana Leon, Ashley Lawrence, Desiree Scott, Christine Sinclair, Évelyne Viens, Vanessa Gilles, Nichelle Prince, Janine Beckie, Jessie Fleming, Kailen Sheridan, Jordyn Huitema, Sophie Schmidt, Gabrielle Carle eta Erin McLeodek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 01 !1. postua, urrezko domina | Futbola, emakumezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Évelyne Viens» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Évelyne Viens» *olympics.com* **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q96761170
* Commonscat Multimedia: Évelyne Viens

---

 |

* Wd Datuak: Q96761170
* Commonscat Multimedia: Évelyne Viens
**Nikolasa Atxika-Allende Iturri** edo **Nikolasa Atxikallende Iturri** (*Abiña* baserria, Mundaka, Bizkaia, 1873ko apirilaren 19a - Bizkaia, 1951ko martxoaren 19a) Sabin Arana Goiriren emaztea izan zen. Sabin Aranak *Nikole* izenaz deitu ohi zuen. Garai hartan Euskal Herrian ohikoak ziren isilarazte eta beste hainbat hertsapen gordinki bizi izan zituen, bai eta espetxe-zigorra ere.

Nikolasaren aita Jose Mari Atxikallende Errigoititik Sukarrietako *Abiña* baserrira ezkondu zen; han Sukarrietako alkate eta zinegotzia izan eta Sabin Aranarekin lur-sailak saltzeko tratuan ere ibili zen. Ama Maria Iturri zuen izena, *Abiña* baserrian jaioa.

Nikolasa Sukarrietako *Abiña* baserrian jaio zen. Sabin Arana 1898ko urtarrilean *Abiña* baserrian ezagutu eta handik aurrera harremanean jarraitu zuten. 1900ko otsailaren 2an, 25 urte zituela, Sabin Aranarekin ezkondu zen. Aldiz, 1903ko azaroaren 25ean alargundu zen. Gerora, berriz ezkondu zen Eugenio Alegria Bilbao Sukarrietako kapitainarekin; hura ere, baina, hil egin zen 1918an gripeak jota.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    SA, Baigorri Argitaletxea.  (2020-06-14). «NIKOLE BIHOTZEKOA; ATXILOTUA, KARTZELATUA, EPAITUA ETA IRAINDUA» *GARA* (Noiz kontsultatua: 2020-06-15).
2. ↑  Nikolasa Atxikallende. Sabino Aranaren emazte ahaztua. Argia.com
3. ↑   «LA VIDA DE NICOLASA. CRONOLOGÍA» *tianicolasa.blogspot.com* (Noiz kontsultatua: 2021-03-20).

Ikus, gainera
-------------

* Sabin Arana

Kanpo estekak
-------------

* Nikolasa Atxikallenderi buruzko artikulua irakurgai. Argia.com
* Miel Anjel Elustondoren erreportaia *Berria*n, 2023ko abuztuaren 27an.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12264862

 |

* Wd Datuak: Q12264862
**Ernest Edward Thomas**, DM, Irlandako 4. Dragoien Guardia Errealaren parte izan zena, Lehen Mundu Gerrako britainiar lehen tiroa egin zuena izan zen, 1914ko abuztuaren 22aren goizeko 7etan, Monseko kanpoaldean Monseko guduaren testuingurua.

Bizitza
-------

Nenaghen jaio zela esan da, Tipperary konderrian kokatutako herrian, baina gaur egun Londresen jaio zela frogatu da, irlandar jatorriarekin. Thomas Artilleria Zaldun Errealean sartu zen danborraria izateko baina Irlandako 4. Dragoien Guardia Errealaren parte bihurtu zen gerra hasi baino lehen.

Lehen Mundu Gerrako Zerbitzua
-----------------------------

Kaporal mailarekin Frantzian borrokatzen zebilen gerrako lehen tiroa egin zuela esan zenean. 1915ko azaroaren 5ean Sarjentu mailara igo zuten eta 1916an Ametrailadore postu batean lan egiten egon zen. Thomas "osa ausarta" zela esaten zen dibisioen artean bidalitako mezuetan. Lubaki aurreratu batean posizionatuta zegoenean, inoren lurran, britainiar artilleria ikusi zuen alemaniar posizioetan erortzen eta aurreratzea erabaki zuenean alemaniar guztiak hilda zeudela konturatu zen. Alemaniarren botak kalitate onekoak zirela konturatzean hainbat hartu zituen, bata besteari lotu zituen eta bere lagunei eman zien bere lubakira itzultzean.

Gerraosteko bizitza
-------------------

Gerra amaitzean 4. Dragoien Guardia Errealean sartu zen berriro eta 1923an armada utzi zuen. 1939ko otsailean pneumoniaz jota hil zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   «57358, 1899-06-13, WILKINSON (Thomas), Hove, Brighton ; [DIGHTON (B.L.)»] *Art Sales Catalogues Online* (Noiz kontsultatua: 2019-07-27).
3. ↑   Deignam, Tom. *"The Irish and World War I".*  Irish America.
4. ↑   .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5345584

 |

* Wd Datuak: Q5345584
***Entente Cordiale*** (frantsesezko "*adostasun adeitsua*") Erresuma Batuak eta Frantziak, elkar ez erasotzeko eta hedapen kolonialaren erregulaziorako itun baten izena da, aipaturiko bi herrialdeek, 1904an sinatutako akordio batzuen bidez berretsia.

Itunean adierazten zen hedapen kolonialaren berehalako arduratik haratago, *Entente Cordiale* adostasunaren sinadurak, bi nazioen arteko mendeetako gatazken amaiera eta gaur egun oraindik jarraitzen duen elkar bizitza baketsu baten hasiera adierazi zuen.

Itun hau, Ingalaterra eta Frantziaren arteko aliantza sistema baten eraketarako oinarria izan zen (hauei, Errusia batuko zitzaielarik, eta, ondoren, AEBak), Lehen Mundu Gerran, Entente Hirukoitza bezala ezagutzen dena.

Mendeurrena
-----------

*Entente Cordiale*aren mendeurrena 2004an, ekintza ofizial eta ez ofizial ugariengatik bereiztu zen, horien artean, Elisabet II.a Erresuma Batukoa erreginaren eta bere senar Edinburgoko Dukearen Frantziara estatu bisita bat, eta, garai horretan Frantziako presidente zen Jacques Chiracen Erresuma Batura eginiko estatu bisita. Tropa britainiarrak martxan joan ziren Bastillako Eguneko desfilean lehen aldiz, Red Arrows hegazkinak, Parisko zeruan hegan zihoazela.

Ikus, gainera
-------------

* Balkanetako Ententea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q464399
* Commonscat Multimedia: Entente cordiale

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 160072963 (data)
* GND: 4152333-7
* SUDOC: 133566633
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q464399
* Commonscat Multimedia: Entente cordiale
**Verona Feldbusch** (La Paz, Bolivia, 1968ko apirilaren 30a), **Verona Pooth** bezala ezaguna, alemaniakomodelo, telebistako izar, ikono komertzial eta negozio emakumea da. Miss Alemania eta Miss Intercontinental sariak irabazi zituen eta Alemaniako ordezkaria izan zen 1993ko Miss Universo lehiaketan.

Biografia
---------

Boliviako La Paz hirian jaio zen. Ernst Feldbusch eta Luisa Feldbusch dira bere gurasoak. Hilabete gutxi zituela Alemaniara joan ziren bizitzera bere gurasoekin batera. 15 urte zituela, argazkilari publizitario batek deskubritu zuen eta horren harira modelo lanetan aritu zen. Lanbide honen ondorioz hainbat sari eta aintzatespen irabazi izan ditu.

2004. urtean Franjo Pooth enpresari ospetsuarekin ezkondu zen San Diego hirian eta bi seme-alaba izan zituzten.

Lanbideak
---------

### Musika

1990. urtean Verona Pooth "Chocolate" musika talde ezagunaren parte izatera pasa zen. "Ritmo de la noche" bere lehen abestiak izugarrizko arrakasta izan zuen eta Alemaniako abesti arrakastatsuen zerrendako hogeitahirugarren eta zortzigarren postura iritsi zen. Abesti hau 90. hamarkadako abestirik arrakastatsuenean bilakatu zen eta nazioarteko bira egitea eta urrezko diskoa eskuratzea lortu zuen emakumez osatutako talde honek. 

### Telebista

Hainbat telebista saiotan lanean aritutakoa da. 1996. urtean RTL2ko "Peep!" izeneko telebista saio erotikoan aritu zen lanean. Bi urte geroago, 1998. urtean, "Veronas Welt" saiora pasa zen.

Sare Sozialak
-------------

Verona Pooth Facebook sare sozialaren erabiltzaile sutsua zen, baina 2017. urtean sare sozial hau utzi zuen, izan ere, Facebook plataformaren erabiltzaileen partetik hainbat irain jaso zituen.

Gaur egun, Instagram (@verona.pooth) sare soziala erabiltzen du eta bertan 600 mila jarraitzaile baino gehiago ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Fraser, Catherine C..  (2006). *Pop culture Germany! : media, arts, and lifestyle.*  ABC-CLIO ISBN 978-1-84972-385-5. PMC 299474332. (Noiz kontsultatua: 2021-04-29).
2. 1 2 3   **(Alemanez)** «Star Datenbank - Verona Pooth» *www.prosieben.de* 2013-09-11 (Noiz kontsultatua: 2021-04-26).
3. ↑   **(Alemanez)** «Verona & Franjo Pooth: Ihr Baby heisst Rocco Ernesto» *BUNTE.de* (Noiz kontsultatua: 2021-04-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q68027
* Commonscat Multimedia: Verona Pooth

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 50080181
* ISNI: 0000 0000 4675 9216
* GND: 121349705
* LCCN: no2001021671

 |

* Wd Datuak: Q68027
* Commonscat Multimedia: Verona Pooth
**Alistair Forbes Mackay** (Argyllshire, Eskozia, 1878ko otsailaren 22a - Ozeano Artikoa, 1914ko otsailean) mediku eta esploratzaile polar eskoziarra izan zen, Hego polo magnetikora iritsi ziren hiru esploratzailetako bat izateagatik —Douglas Mawson eta Edgeworth David irakaslearekin batera— ezaguna.

Biografia
---------

Gordon Highlanders-en 92. erregimentuko Forbes Mackay koronelaren semea, Edinburgon ikasi zuen eta gero Dundee-ra joan zen, non Patrick Geddes eta D'Arcy Wentworth Thompson irakasleekin zoologia eskolak jaso zituen.

Hego Afrikan soldadu eta Robert Baden-Powell-en poliziaren partaide izan ondoren, medikuntzako azken azterketa gainditu zuen zirujau titulua lortzeko.

Ezkongabea izanik, lau urte eman zituen Royal Navyn erretiratu aurretik, eta hogeita bederatzi urte zituela zirujau laguntzaile gisa Ernest Shackleton-ek zuzendutako Nimrod espedizioan sartu zen. Espedizio horretan, Edgeworth David-ekin eta Douglas Mawson-ekin Hegoburura iritsi zen.

1913an Mackay *Karluk* itsasontzian Vilhjalmur Stefansson-en espedizioan parte hartu zuen, kanadiar gobernuak antolatua Elisabet Erreginaren uharteetako mendebaldeko eskualdea aztertzeko. Robert Bartlett kapitainak zuzendutako Karluk itsasontzia izotzak blokeatu eta gero suntsitu eta hondoratu egin zen izotz blokeen mugimenduen ondorioz, Mackay eta beste hiru tripulatzaile hipotermiaz hil ziren Artikoko Wrangel uhartera edo Herald uhartera iristen saiatu ziren bitartean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1644911
* Commonscat Multimedia: Alistair Mackay

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 121130407
* ISNI: 0000 0000 7952 7024
* LCCN: nb2010013529
* SNAC: w6p63k6z
* BIBSYS: 12008589

 |

* Wd Datuak: Q1644911
* Commonscat Multimedia: Alistair Mackay
Categoría:Mujeres
**Amna Suleiman** (Damasco, 1982) siriar maistra eta ekintzailea da, eta Gazako zerrendan emakumeen eskubideen alde borrokatu du, bizikletan paseatzeko aukerak aldarrikatuz. 2016 inguruan Gazako txirrindularitza-klub bateko emakume bakarra zen .

Biografia
---------

Suleiman Siriako hiriburuan jaio zen eta Gazara joan zen 1990ean. Han bizi izan da Jabaliako Kanpamentuan, eta boluntario gisa aritu da bertako umezurztegi batean, Korana erakusten eta bertako emakume-talde batekin txirrindularitza praktikatzen.

### Aktibismoa

Gazan ohitura da emakumeak bizikletaz ez ibiltzea pubertarora iritsi ondoren. Suleiman 2015. urtean hasi zen lagunekin bizikletaz ibiltzen, osasun arrazoiengatik eta bere haurtzaroko garairik onenak gogoratzeko. Handik gutxira, Gazako Zerrendako Hamas alderdiaren administraziopeko emakumezkoen lehen txirrindulari-kluba zer den zehaztu zuen.

Emakumeen parte-hartzea murriztu egin zen Gazako zerrendan, Hamas boterera iritsi zenetik. Ahmad Muheisin Gazako gazteria bulegoko eta kirol ministerioetako funtzionarioaren arabera, emakumeen txirrindularitza gazatiar baloreen «bortxaketatzat» hartzen da.

Suleimanek aldezten du emakumeak bizikletaz ibiltzen jarraitzea pubertaroaren ondoren, eta *New York Timesen* Gazako gazteei eskatu die behin eta berriz esan beharko lieketela etorkizuneko senarrei bizikletaz erabiltzeko aukera izan dezatela ezkontzarako baldintza gisa.

Aitortzak

2016an, BBCk *100* Mujeres garrantzitsuenen artean aurkeztu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5    *In Gaza, Bicycles Are a Battleground for Women Who Dare to Ride.*  New York Times 22 de febrero de 2016.
2. 1 2    *100 Women 2016: The woman defying Gaza's biking 'ban'.*  BBC 26 de noviembre de 2016.

Kanpo estekak
-------------
***Direct rule*** (irlanderaz: *riail dhíreach*; euskaraz: «Zuzeneko aginte») Ipar Irlanda zuzenean Erresuma Batuko Gobernuak kudeatu duen epeari ematen zaion izena da. 26 urtez jarraian praktikatu zen, 1972tik 1998ra, Ipar Irlandako gatazkaren baitan, eta ezeztatu ondoren hainbatetan itzuli da, behin-behineko suspentsio gisa. 2007ko maiatzaren 8an bukatu zen azkeneko *zuzeneko aginte* epea, Ipar Irlandako Biltzarra akordio batera iritsi zenean boterea elkarbanatzeko.

Eguneroko gaiak Ipar Irlandan kokatutako departamentuek kudeatzen bazuten ere, politika orokorrak Britainiar gobernuak ezartzen zituen, Ipar Irlandako Bulegoaren bitartez, Ipar Irlandarako Estatu Idazkariaren zuzendaritzarekin. *Direct rule*ren bidez Ipar Irlandako herritarrek euren politikak Erresuma Batuko parlamentuaren bidez kudeatzeko aukera zuten, bertan baitzegoen Ipar Irlandarako Bulegoaren ardura. Baina ez zen izan, tarte horretan, Ipar Irlandarako aginte propio eta espezifikorik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3029385

 |

* Wd Datuak: Q3029385
**Indiako Gobernadore Orokorra** (1833tik 1950era eta 1858tik 1947ra, **Indiako Erregeorde eta Gobernadore Nagusia**, edo, laburrean, **Indiako Erregeordea**) Erresuma Batuko erregearen ordezkaria zen, Indiako Enperadore/Enperatriza zen aldetik, eta 1947an Indiako independentziaren ondoren, Indiako Monarkaren ordezkaria. Bulegoa 1773an sortu zen, Fort Williameko Lehendakaritzako gobernadore orokor tituluarekin. Karguak bere lurraldearen gaineko kontrol zuzena besterik ez zuen, baina Ekialdeko Indietako Konpainiako beste funtzionario batzuk gainbegiratzen zituen. Indiako azpikontinentearen gaineko Erresuma Batuaren kontrol osoa 1833an eman zen, eta funtzionarioa "Indiako Gobernadore Orokorra" izenez ezagutu zen hortik aurrera.

1858an, aurreko urteko zipaioen matxinadaren ondorioz, Ekialdeko Indietako Konpainiaren lurraldeak eta aktiboak Koroa Britainiarraren kontrol zuzenaren ezarri ziren; horren ondorioz, Indiako konpainiaren gobernuaren ordez Britainiar Raja sortu zen. Gobernadore Nagusia (orain Erregeordea ere bai) Indiako gobernu zentralaren buru izan zen, eta India britainiarren probintziak administratu zituen, Bengala, Bombay, Madras, Punjabeko Probintzia, Agra eta Oudheko Probintzia Batuak eta beste batzuk. Hala ere, Indiaren zati handi bat ez zuen gobernu britainiarrak zuzenean gobernatzen; India britainiarraren probintzietatik kanpo, ehunka printze-estatu zeuden, nominalki independenteak edo "estatu natiboak", ez zutenak Gobernu britainiarrarekin edo Erresuma Batuarekin harreman zuzenik, baizik eta monarka britainiarrarekin zuzeneko omenaldi bidez, enperadore mogolen oinordeko baitziren. 1858. urtetik aurrera, Gobernadore Orokorrak, harremanak Monarkiarekin zuzenean zituela adierazteko, erregeorde titulua gehitu zitzaion.

Erregeorde titulua alde batera utzi zen India britainiarra Indiako eta Pakistango agindupeko lurretan banatu zenean, baina gobernadore nagusiaren bulegoak bereizita jarraitu zuen herrialde bakoitzean, 1950ean eta 1956an, hurrenez hurren, konstituzio errepublikanoak hartu zituzten arte.

1. ↑  The term British India is mistakenly used to mean the same as the British Indian Empire, which included both the provinces and the princely states.