recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Pupuan trapua*** 84 poesia biltzen dituen liburua da. Otxandioko idazle den Xabier Olasok idatzitako liburu honetan bi ataletan banatzen dira olerkiak: *Esna irauteko poemak* eta *Lotarako kantu-kontuak*. Nahiz eta liburuaren lehen argitalpena 2004koa den, Pamiela argitaletxeak argitaratua, 2007an Centro de Lingüística Ateneak edizio elebiduna plazaratu zuen Madrilen: *Pupuan Trapua/Un trapito en la pupa*. Lan honi esker, egileak Haur eta Gazte Literaturako libururik onenaren Euskadi Literatura Saria jaso zuen 2005ean.

Atalak
------

### Lehen atala: «Esna irauteko poemak»

59 poesia jasotzen dira atal honetan, zeinak oso estilo eta gai ezberdinekoak diren. Atal honetako poesia bat dugu ondorengoa, liburuari izenburua ematen diona, hain zuzen ere:

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *PUPUAN TRAPUA*
*Urratu zait belauna,*
*odol ttanta bat txirrist,* 
*negarraren negarrez*
*muki-kandelakzintzilik.*
*Bat, bi hiru*
*lau eta bost*
*bost xentimoko pupua*
*sei, zazpi, zortzi*
*bederatzi eta hamar*
*hamar xentimoko trapuaz*
*sendatu zait niri.*
*Harro nago nire pupuaz*
*eta harroagoa nire trapuaz*  |  » |

### Bigarren atala: «Lotarako kanta-kontuak»

Poema multzo hau 25 poesiek osatzen dute. Hauetako askok lo-kanta herrikoien eragin eta jatorri nabarmena dutela esan daiteke:

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Loa, loa martxuka eder,*
*Loa, loa kuttuna,* 
*Aita zureak ereitten dabil,*
*Ama zurekin, ttunttuna*  |  » |

Estiloa
-------

Xabier Etxanizen arabera
, argi dago tradizioa eta herri-literatura oinarri dituela Olasok poemak idazterako garaian, baina Herri sineskeriaz eta sorgin hizkeraz ere baliatzen da, adibidez, «hurrup eta klik, ikimilikiliklik» (38.Or) esaten duenean.
Idazle honen obra aztertzerakoan herri-tradizioaz gain, kontuan izan beharreko beste elementu batzuk ere badira, hala nola, hizkeraren sinpletasuna, umorea eta jokoa.
Beste kasu batzuetan haurren artean hain arrakastatsuak diren kontu eskatologikoetara jotzen du, baita txisteetara ere.
Horien gzutien ondoan bestelako eraginak aurki daitezke, esaterako haiku japoniarrak; poema motz, sinple eta hunkigarriak:

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *BETE-BETEAN*
*Ateri da negarra*
*Zure begietan* 
*Euria dihardu orain,*
*Bete betean.* (86. or.)  |  » |

Sariak
------

* Haur eta Gazte Literaturako Euskadi Saria (2005)

Bibliografia
------------

* OLASO, Xabier (2004): *Pupuan trapua.* Pamiela. Iruñea.

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskara** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25476255

 |

* Wd Datuak: Q25476255



1. ↑    Etxaniz Erle, Xabier.  (2011). «Pupuan trapua (2004)» *Egungo euskal haur eta gazte literaturaren historia* (EHU): 199-206..
Kimika organikoan **Hückelen arauak** aromatikotasuna erlazionatzen du lotura sinpleak eta bikoitzak konjugatuak dituen molekula organiko lau eta zikliko batean **sp2** orbitaletako deslokalizatutako elektroi-kopuruarekin.

Zehazki, Hückel-en arauak adierazten du molekula batek **4n+2** *π* elektroi badauzka deslokalizatuta aromatikoa dela eta **4n** *π* elektroi badauzka antiaromatikoa.

Araua inportantea da konposatu aromatikoen, ez-aromatikoen eta antiaromatikoen artean egonkortasun-diferentzia handia delako eta, ondorioz, araua aplikatuz konposatuen egonkortasun kimikoa errazki aurreikus daiteke. Hortaz, *π* elektroiak **4n+2** badira, konposatua aromatikoa da; **4n** bada antiaromatikoa da eta araua betetzen ez badu, ez-aromatikoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Alemanez)** Hückel, Erich.  (1931-03-01). «Quantentheoretische Beiträge zum Benzolproblem» *Zeitschrift für Physik* 70 (3): 204–286. doi:10.1007/BF01339530. ISSN 0044-3328. (Noiz kontsultatua: 2021-02-20).
2. ↑    Anakabe, Eneritz & Arrasate,, Sonia.  (2012). *Kimika organikoa.*  EHU, 5 or. ISBN 978-84-9860-672-0..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q534307
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q534307
**Páramo de Masa** edo **Masako eremua** Burgosko probintziako iparraldean dagoen eskualde naturala da, Alfoz de Burgos eta Páramos eskualdeen artean dagoena. Barnean Merindad de Río Ubierna, Los Altos, Valle de Sedano eta Tubilla del Agua udalerriak ditu. Cernégula, Quintanaloma, Villalta eta Poza de la Saletik heldu daiteke.

Bataz beste 1.000 metro baino gehiagoko altueran kokatuta, kareharrizko eremu honetan zuhaitzik ez dago apenas eta landare mota gutxi; txilar gorria, ainar purpura eta ezkaia beste landarerik ez da izaten. oso aromatikoak izaten dira horiek udan.

* Txilar gorri
* ainar purpura
* Azeri-mahatsa
* Ezkaia

Altoteiro (1175 m.)
Altoteiro-ko puntan mendi-postontzi bat dago (Alto Teixo edo La Mojoya ere deitzen zaio), 1175 metrotan dago Masako paramoan. 1980ko martxoan jarri zuen Club Mirandés de Montañak, Félix Rodriguez de la Fuente lagunaren oroimenean. Poza de la Saletik Altoteiro-ra oinez igotzeko bidea badago.

Akuiferoak
----------

Puntu batzuetan, lurzoru harritsua hondoratu egin da, eta lurrazpiko akuifero zabal batzuetako urak azaleratu dira. Eremuaren hegaletan azaleratzen dira, eta batzuetan ur-ekarpen handiarekin, Tubilla del Agua ibarrean gertatzen den bezala, Errudron ibarrean, La Calderona, La Fuentona edo Txurron bezalako iturburuekin.

Jatorri karstikoko aintzirak
----------------------------

Garrantzitsuenak Pola Vieja, Venta Parra eta Cernégula dira.

Villalta herrizka ezkerraldean. Gogorra izaten da negua **Masako eremuan**.

Fauna
-----

Estepako hegaztientzako habitat aproposa: Ezkai-txinboa, kalandria, alondra, basoilo txikia eta atalarra.

* Ezkai-txinboa
* Kalandria
* Alondra
* Basoilo txiki arra
* Basoilo txiki emea
* Atalarra

Portugalgo pirripioaren, basoiloaren eta mirotz urdinaren ale urrietako batzuk ere badaude.

* Portugalgo pirripioa
* Basoiloa
* Mirotz urdina

Lehergailu-fabrika
------------------

Quintanilla-Sobresierran, Masako eremuko lehergaien fabrika dago, Explosivos de Burgos (EDB) enpresarena. Enpresa hori EXPAL taldekoa da (Explosivos Alaveses, S. A), eta, aldi berean, *Espainiako Unión Española de Explosivos* taldekoa da, Grupo Pallas Investment taldeko zati bat dena (Swiss Bank, AGF, Credit Lyonnais eta Elf Aquitaine).

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Zález.  (2014-02-01). «ZáLeZ: De Poza de la Sal al Altoteiro/Alto teixo/La Mojoya» *ZáLeZ* (Noiz kontsultatua: 2022-07-29).

Ikus, gainera
-------------

* Poza de la Salgo gatzaga

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9065001

 |

* Wd Datuak: Q9065001
**Jackson konderria** (ingelesez: *Jackson County*) Mendebaldeko Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Ripley da. 2010eko zentsuaren arabera 29.211 biztanle zituen, Jackson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Jackson konderriak 1.221,51 kilometro koadro ditu. Horietatik 18,86 ura dira. Beste 1.202,65 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 23,91 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 29.211 pertsonetatik 28.748 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 185 dira. 78 beltzak edo afroamerikarrak. 41 amerikar natiboak ziren eta 9 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 79 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 5 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 251 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q504856
* Commonscat Multimedia: Jackson County, West Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159452885
* LCCN: n81018756
* **Lekuak**
* OSM: 1913186
* TGN: 2002268

 |

* Wd Datuak: Q504856
* Commonscat Multimedia: Jackson County, West Virginia
**Jackson konderria** (ingelesez: *Jackson County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Jefferson da. 2010eko zentsuaren arabera 60.485 biztanle zituen, Jackson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Jackson konderriak 888,62 kilometro koadro ditu. Horietatik 8,9 ura dira. Beste 879,72 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,01 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 60.485 pertsonetatik 54.431 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3.736 dira. 4.050 beltzak edo afroamerikarrak. 91 amerikar natiboak ziren eta 12 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.026 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 59 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 816 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486137
* Commonscat Multimedia: Jackson County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 140734169
* ISNI: 0000 0004 0408 1477
* LCCN: n81138934
* NARA: 10039242
* **Lekuak**
* OSM: 1020707
* TGN: 2000369

 |

* Wd Datuak: Q486137
* Commonscat Multimedia: Jackson County, Georgia
**Jackson konderria** (ingelesez: *Jackson County*) Hego Dakotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Kadoka da. 2010eko zentsuaren arabera 3.031 biztanle zituen, Jackson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Jackson konderriak 4.846,61 kilometro koadro ditu. Horietatik 19,1 ura dira. Beste 4.827,51 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,63 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 3.031 pertsonetatik 1.330 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 38 dira. 5 beltzak edo afroamerikarrak. 1.547 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 6 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 141 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q495620
* Commonscat Multimedia: Jackson County, South Dakota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127854610
* LCCN: n81109349
* **Lekuak**
* OSM: 1739824
* TGN: 2001805

 |

* Wd Datuak: Q495620
* Commonscat Multimedia: Jackson County, South Dakota
**Pánuco ibaia** Mexikoko golkoko isurialdean dagoen Mexikoko ibaia da, Mexikoko goi-ordokian sortzen dena eta Tula-Moctezuma-Pánuco izenez ezagutzen den sistema hidrologikoaren parte dena. Pánuco da bere beheko ibilguan jasotzen duen izena, Veracruzetik aurrera. Azkenean Tampico hiritik gertu itsasoratzen da. Herrialdeko ibai handienetako bat da eta ibaiadar ugariren ura jasotzen du, Tamesí ibaia barne. Pánuco ibaiaren emaria 500.000 l/s-koa da. Gutxi gorabehera 120 km-ko luzera du (nahiz eta sistema osoa, Moctezuma eta Tula ibaiak barne, 510 km-ra iristen den). Bere ibilguaren zati handienean nabigaezina da eta, gainera, Mexikoko arro kutsatuenetako bat da, bere ertzetan egiten den industria eta petrolio jarduera dela eta.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1893265
* Commonscat Multimedia: Río Pánuco

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315526575
* LCCN: sh87004476
* NARA: 10038786
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 4042976

 |

* Wd Datuak: Q1893265
* Commonscat Multimedia: Río Pánuco
**Queralteko mendilerroa** (katalanez: *Serra de Queralt*) Kataluniako mendilerro bat da, Pirinioaurrea mendikatearen barnean eta eki-mendebalde norantzan dago, Bartzelonako probintziako Berguedà eskualdean, eta Berga, Castellar del Riu eta Capolat udalerrien artean. Kretazeo eta jurasiko aroetako kalkarear antiklinal tolesdura bat da.

Bere punturik garaiena itsas mailatik 1.588 metrotara dago.

Landaredia
----------

Queralteko mendilerroak mota askotako landaredia du, ingurune hezean pagoak topa litezke, eta leku beroenetan pinuak.

Queralteko santutegia
---------------------

Sakontzeko, irakurri: «Queralteko santutegia»
Queralteko mendilerroaren gainaldean eta Berga udalerriaren lursailetan Queralteko santutegia dago. Kondairaren arabera, Vilaformiu herriko artzain batek Ama Birjinaren irudia topatu omen zuen. Berez, XV. mendeko irudia da, eta antzina Madronako gazteluan edo Berguedanoko gazteluan zegoen. Santuntegian helbarriek igogailutik bertaratzeko egokitutako arranpak daude.

Erdialdean, Queralteko mendilerroaren ikuspegi panoramikoa, eta eskuinaldean, Berga udalerria.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11703833
* Commonscat Multimedia: Serra de Queralt

---

 |

* Wd Datuak: Q11703833
* Commonscat Multimedia: Serra de Queralt
**Ipar Vietnam**, ofizialki **Vietnamgo Errepublika Demokratikoa**, Asiako hego-ekialdeko Estatu sozialista bat izan zen, 1945. urtean, japoniar okupazioaren pean aldarrikatua. Japoniarrak kanporatuak izan zirelarik, ordea, Frantziak bere botere koloniala aldarrikatu zuen Indotxinan, eta ondorioz, vietnamdarrek nazio askapen borrokarekin jarraitu zuten Viet Minh erakundean antolaturik, kasu honetan frantziarren aurka. Frantziar kolonialismoaren aurkako gerra, Indotxinako Gerra deitua, 1954. urtera arte luzatu zen, eta vietnamdar independentistak garile suertatu ziren, frantziar ejertzitoaren eta bere kolaboratzaile kanbodiar, laostar eta vietnamdarren aurkako gatazka honetan, Dien Bien Phuko batailan atxikitako garaipenak berebiziko garrantzia izan zuelarik. Bataila hau galdu ondoren, Frantziak Vietnamgo Errepublika Demokratikoaren independentzia aitortu zuen, eta herrialdea bitan banatu zen. Errepublika Demokratikoa iparraldean ezartzen zen bitartean, Hego Vietnam mendebaldeko interesen menpeko estatu bilakatu zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q172640
* Commonscat Multimedia: North Vietnam

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 123896014
* ISNI: 0000 0001 2106 2436
* BNF: 12100850c (data)
* GND: 4075485-6
* LCCN: n79032874
* NDL: 00560637
* NKC: ge130792
* NARA: 10046593
* SUDOC: 02936647X
* **Lekuak**
* TGN: 6004319

 |

* Wd Datuak: Q172640
* Commonscat Multimedia: North Vietnam
**Nabia** edo **Navia** lusitaniar-galeziar jainkosa ezagunenetako bat da. Hogei bat epigrafe aurkitu dira bere gurtza dokumentatzeko, galeziarrak eta lusitaniarrak biltzen zituen eremuan.

Historia eta ezaugarriak
------------------------

Nabia ibaien eta uraren jainkosa zen mitologia galaikoan eta lusitanoan. Galiziako Navia eta Navea ibaiei eta Bragatik gertu dagoen Neiva ibaiari (Gallaeciako antzinako hiriburua) bere omenez izendatzen dira. Brakariarren artean bereziki gurtzen zuten Navia, Bragako Idoloaren Iturriaren (Bracara Augusta) eta Marecosen (Penafiel) aurkitu diren hizkuntza zeltiko eta latinezko inskripzio epigrafikoek egiaztatzen duten bezala.

Interpretazio nagusiak ibai/ur izaera aldezten du Naviarentzat, baina interpretazio hori hidronimo modernoetan oinarrituko litzateke, hala nola Navia, Navea, edo antzinako *Nabalia* (Eck, Rhin ibaiaren adarra), *Navaeus* (Naver ibaia, Eskozia), *Navesbia* (gaur egun Naseby ibaia, Northants) edo *Nabarcos* (Naber, Erresuma Batua). García-Albalatek, besteak beste, Nabiak ibaiekin duen lotura azaldu zuen, ura beste aldera sartzeko elementu bereizgarri gisa hartzen duen ikuskera zeltikotik abiatuta: ikuspegi horretatik, Nabia jainko subiranoa litzateke, uraren bidez beste aldera iristea errazten duena. Hala eta guztiz ere, berriki egindako interpretazioek aukera ematen dute ibaien jainkotasun hutsaren ikuspegi tradizionala birdefinitzeko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3321513

 |

* Wd Datuak: Q3321513
**"New romantics"** musika taldea New Wave mugimenduaren kume hermafrodita izan zen.

Ingalaterran sortu zen 1980ko hamarkadaren hasieran, Londoneko eszenan. Billy´s eta Blitz izeneko klub elitistetan jaio zen. Bi klub hauen inguruan beste hainbat sortu ziren, horien artean Depeche Mode eta Culture Clubek euren lehen kontzertua eman zuten The Regency ezaguna.

New Romantic mugimendua punk izateaz nazkatu ziren aberats kumeek sortu zuten eta berehala inguratu zitzaizkien aldaketa hauetara beti so dauden ¨hornitzaileak¨. Diseinugile, artista eta guzti honekin dirua egin zezakeen petral asko apuntatu zen berehala aukera ugari eskaintzen zuen mugimendu berri honetara.

Korronte honetan, musikaz gain modak berebiziko garrantzia izan zuen. Vivienne Westwoodek, adibidez, Adam and the Antsen jantzi guztiak diseinatu zituen. Erromantiko berriek gainera lotura estua izan zuten moda aldizkariekin. Spandau Ballet, Duran Duran edo Visage bezalako taldeek garaiko aldizkarietako azal guztietan izan ziren.

New Romantic mugimenduak, 70. hamarkadako Glam Rock-etik edan zuen. David Bowieren garrantzia ez dago ukatzerik, baina erromantiko berri hauek ez zuten aurrekarien hippy kutsurik. Natura etxeko koadroetan soilik bisitatzen zuten eta ez zegoen apenas diskurtso ideologikorik. Gau giro nabarmeneko mugimendu hau, klubetan garatu zen eta ez zuen etorkizunera begiratzen. Euren ideologiaren ardatzean ongi pasatzea eta askatasun sexuala zeuden (eta, printzipio, politiko gisa ez da gutxi).

Musikalki ere nabaritu zen aldaketa. Gitarra elektro-akustikoek sintetizadorei utzi zieten lekua. Brian Enoren melodia aurreratuak eta Kraftwerk bezalako taldeek irekitako bideari ekin zioten sintetizadore eta musika errobotikoari melodia gehituaz. Erasure, Ultravox, OMD (Orchestral Manoeuvres In The Dark), Soft Cell, Human League, Depeche Mode, Eurythmics, Pet Shop Boys, Frankie Goes to Hollywood eta abar luze batek gaur eguneraino eragina duen musika egiteko bide berri honi ekin zion.

Hala ere New Romantic mugimendua ez zen guztiz definitu Duran Duran eta Spandau Ballet bezalako taldeek lehen aipatutako Adam and The Ants-en estetika kodigoak bereganatu zituzten arte. Eta ile apaindegiko ateak ireki zirenean laka hodeiek musikaren mundua inbaditu zuten. Alphaville, Aztec Camera, China Crisis, Culture Club, Kajagoogoo, Japan, Fashion, Talk Talk, Modern English, Thompson Twins, Yazoo eta makina bat taldek musikaren unibertsoa Dante Gabriel Rossettiren koadro eder batean bihurtu zuten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q597240

 |

* Wd Datuak: Q597240
***Prometeo kateatuta*** (Προμηθεὺς Δεσμώτης) Antzinako Greziaren tragedia da. Tradizionalki Eskilori egotzi zaio; XXI. mendean, ordea, espezialista batzuen ustez, autoretza zalantzan jarri da. Dena dela, tradizioa jarraituz, Eskiloren izenarekin argitaratzen da oraindik. Antzezlana Prometeoren mitoaz oinarritzen da. Greziako mitologian Prometeo jainkoei desafio egin zien Titan bat zen. Prometeok jainkoei sua lapurtu zien gizakiei emateko; ondorioz betirako zigortua bizi izan behar zuen.

Argumentua
----------

Sua lapurtu ondoren gizonei entregatzeko, Prometeok, preso hartuta, zigor gogorra jasotzen du: Zeusek Kaukasoko harkaitz batera kateatzeko aginduko dio. Hala ere, Prometeok zigorrari aurre egiten dio eta askatuko lukeen profezia ezkutatzen du: Zeusekin bukatuko duen ezkontza kriminalaren iragarkia.

Sinbolismoa
-----------

Prometeoren ahotsa botere despotikoari aurre egiten dion ahotsa da, gizaki guztien ondasun amankomunaren alde egiten duen ahotsa, ezagutza maite duen ahotsa ororen gainetik.

Personaiak
----------

* Kratos (Indarra)
* Biolentzia (Bia)
* Hefesto
* Prometeo
* Ozeanide abesbatza.
* Ozeano
* Io
* Hermes
* Korifeo

*Prometheia*
------------

Testu batzuen arabera, *Prometeko kateatuta* trilogia baten lehen atala izan zen; haren izenburua *Prometheia* (*Προμήθεια*) izango zen. Dirudienez baziren beste bi antzezlan (*Prometeo askatua* edo *Προμηθεὺς Λυόμενος* eta *Prometeo suaren eramailea* edo *Προμηθεὺς Πυρφόρος*) baina galdu ziren bakarrik zati batzuk geldituz. Dena dela, hipotesia da zeren eta ez baitago demostratuta, baina egia da, bestetik, Eskiloren trilogia bat ezagutzen dela, *Orestiada* (Ορέστεια), alegia, Orestesen kondairari buruzkoa. Trilogia horretan hiru tragedia daude: *Agamemnon*, *Koeforak* eta *Eumenideak*.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Bingen Ametzaga

Kanpo estekak
-------------

* Bingen Ametzagaren euskarazko bertsioa.
* **(Gaztelaniaz)**:Representación [[TVEn 1969an eman zen bertsioa.]
* **(Frantsesez)**:Frantsesezko bertsioa.
* **(Gaztelaniaz)**:Gaztelaniazko bertsioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q846870
* Commonscat Multimedia: Prometheus Bound (Aeschylus)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 259058129
* BNE: XX2215975
* BNF: 12273963b (data)
* GND: 4201258-2
* LCCN: n81062716
* NLA: 35063550
* SUDOC: 028318056
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q846870
* Commonscat Multimedia: Prometheus Bound (Aeschylus)
Qatabango Erresuma (urdinez), k.o. III. mendean
Brontzezko lehoia, Qatabanen c. k.a.75-50ean egina
**Qataban** edo **Katabania** (arabieraz: مملكة قتبان‎; qatabanianeraz: 𐩤𐩩𐩨𐩬) Yemengo antzinako erresumetako bat izan zen, Baihan haranean garatu zena. Hego Arabiako beste erresuma askok bezala, oparotasun handia hartu zuen aldareetan erretzen zituzten olibano eta mirraren merkataritzari esker. Qatabango hiriburua Timna zen, Hadramaut, Saba eta Main erresumak lotzen zituen ibilbide komertzialean zegoena. Yemengo erresumarik garrantzitsuena izan zen k.a. 1. milurtekoaren bigarren zatian, bere agintariek Hego Arabiaren gaineko nagusitasuna zutenean. Jainkorik handiena Amm edo "osaba" zen, eta herriak bere buruari "Ammen semeak" deitzen zion.

Historia
--------

Orain arte, Qataban jatorria Yemengo iparraldean ezezaguna da. K. a. VIII. mendearen amaiera, Yithaamar Watar I.a Sabakoak Qataban konkistatu zuen. Handik gutxira, Ausan erregearen agindupean erori zen. Konkistatua eta Sabarekin lotua izan ondoren, Qataban, berriz ere, Sabaren basailu bihurtu zen, eta Ausanek Indiako ozeanoko kostaldean menderatutako lurraldeak lortu zituen. Ez dago argi Qatabanek nola kontrolatu ahal izan zuen Afrika eta Indiarekiko itsas merkataritza, edonola ere, Yemengo hegoaldeko kostaldea oraindik Sumuhuali Yanuf III.aren menpe egon zen Qatabanek Sabaren kontroletik independentzia lortu baino pixka bat lehenago arte. K.a. IV. edo III. mendean. Qataban, Yada ib Yigal I.aren erregealdian, Sabarekiko independentzia lortu zuen, ziuraski, Main eta Hadramautekin aliantzan. Mende batzuk beranduago, Tuhargibeko guduan, Sabako erregeak Qatabanen igoera geldiarazi ahal izan zuen arren baina ezin izan zuen Sabako erresuma handiaren banaketa eragotzi.

Yada ib Dhubyan Yuhanimen agintaldian (k.a. 220-205) Hadramaut konkistatu zuenean eta ondorengo Amir tribuaren aurkako garaipenari esker, Qatabanbere boterearen punturik gorenera iritsi zen, Yemengo kostaldearen eremu zabalak kontrolatuz eta, aldi berean, Intsentsuaren Bidearekin lotuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   M. Arbach, H. as-Saqqaf. «Naqsh jadīd min ʿhd Ydʿʾb Yhnʿm malik Qtbn w-Ydʿʾb Ġyln malik Ḥḍrmwt» *Raydan* (7, S.): 110-123..

Bibliografia
------------

* Korotayev, Andrey: *Ancient Yemen*. Oxford (RU): Oxford University Press, 1995; ISBN 0-19-922237-1.
* Korotayev, Andrey: *Pre-islamic Yemen*. Wiesbaden (Alemania): Harrassowitz Verlag, 1996; ISBN 3-447-03679-6.
* Maigret, Alessandro de: *Arabia felix*. Londres: Stacey International, 2002; ISBN 1-900988-07-0.
* Yule, P.: *Himyar late antique Yemen/Die Spätantike im Jemen*. Aichwald (Alemania), 2007; ISBN 978-3-929290-35-6.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q748595
* Commonscat Multimedia: Qataban

---

 |

* Wd Datuak: Q748595
* Commonscat Multimedia: Qataban
Tolkienen legendarium ospetsuan, **Iparraldeko Dunedainen Kapitainak**, Dunedain arrazako kapitain leinu bat dira, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1974tik, Eriadorren, Arthedain erresumaren erorketatik biziraun zuten Iparraldeko Mendirakoien buruzagi izan zirenak. Leinu honetako azkena, Aragorn da, Eraztunen Jauna eleberriko protagonistetako bat.

Mendirakoi Dunedainen leinua
----------------------------

Dunedainen Erregeen leinuak, Arthedaineko azken erregea izan zen Arveduiren heriotzarekin etena, Erregearen Itzuleraren garairarte jarraitu zuen. Baina, gobernatzeko erresumarik ez zutenez, euren burua ez zuten errege deitu, baizik eta Iparraldeko Dunedainen Kapitain titulu sinpleagoa hartu zutela.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko hirugarren milurtekoan, itzalean mantendu ziren, Arnorreko antzinako lurraldeak zaintzen zituzten mendirakoiak bezala.

Mugako eskualdeetan behatokiak eta zaintza dorreak mantentzeaz gain, babesa bilatu zuten Rivendeleko Elronden etxean, non heziak ziren, euren leinu altua zein zen jakinarazi aurretik ere.

Elfotar gune honetan zaintzen ziren, gainera, leinuko heredentziak: Annuminaseko zetrua, Barahirren Eraztuna, Elendilmirren zilarrezko diadema eta Narsil ezpataren zatiak, birforjatuak izateko zain zeudenak.

Kapitainen leinua, Aranarthekin hasi zen, Arveduiren seme nagusia, eta Aragorn II.arekin amaitzen da, Eguzkiaren Laugarren Aroaren hasiera aldera. Kapitain guztien izenen, Ar- aurrizkia mantendu zen, euren errege jatorria adierazten zuena.

Dunedainen kapitainak
---------------------

(Oharra: Kontrakorik jarri ezean, data guztiak Eguzkiaren Hirugarren Aroari dagozkio, eta kapitainen agintaldiaren iraupena adierazten dute, ez euren bizitzaren iraupena).

* Aranarth (1976 - 2106);
* Arahael (2106 - 2177);
* Aranuir (2177 - 2247);
* Aravir (2247 - 2319);
* Aragorn I. (2319 - 2327);
* Araglas (2327 - 2455);
* Arahad I.a (2455 - 2523);
* Aragost (2523 - 2588);
* Aravorn (2588 - 2654);
* Arahad II.a (2654 - 2719);
* Arassuil (2719 - 2784);
* Arathorn I.a (2784 - 2848);
* Argonui (2848 - 2912);
* Arador (2912 - 2930);
* Arathorn II.a(2930 - 2933);
* Aragorn II.a (2933 - L. A. 120.) (Hirugarren Aroa, 3021. urtean amaitzen da.)
Greziar mitologian, **Radamanto** (antzinako grezieraz: Ραδαμανθυς), Zeus eta Europaren seme bat eta Sarpedon eta Minosen anaia zen, azken hau, Kretako erregea. Asterionek hazi zuen. Gortis eta Eritro izeneko bi seme izan zituen.

Bertsio baten arabera, Radamantisek, Minosen aurretik gobernatu zuen Kreta, eta, uhartea, lege kode bikain batez hornitu zuen, ustez, espartarrek kopiatu zutena.

Kretatik bere anaia Minosek kanporatua, bere ospeagatik jeloskor zegoena, Beoziara ihes egin zuen, non Alkmenarekin ezkondu zen. Homerok, Zelai Eliseoetan bizitzen irudikatzen d.

Beranduagoko elezaharren arabera, bere osotasun trinkoaren ondorioz, Hadesen, hildakoen epaileetako bat izan zen, Eako eta Minosekin batera. Uste zenez, ekialdetarren arimak epaitzen zituen, Eakok, mendebaldetarrekin beste horrenbeste egiten zuen bitartean, boto erabakigarria Minosek zuelarik.

Sinesmen herrikoia da Dante Alighierik, Radamantis, zigortuen epaileetako bat egin zuela Jainkotiar komediaren Infernuaren zatian. Baina, izatez, Jainkotiar komedian, ez dago Radamantisi buruz hitzegiten duen zati bakar bat ere. Dantek, epaile bezala, soilik Minos jartzen du, Eako eta Radamantis baztertuta utziz.

Hala ere, Virgiliok, Radamantisek, ilunpeetako epaile bezala zituen funtzioen deskribapen labur bat egiten du bere Eneida lan ospetsuko 6. liburuan. "Radamanto kretarrak, hemen, inperio oso gogor bat erabiltzen du. Iruzurrak ikertu eta zigortzen ditu, eta, gizakiak, egindako gauza txar guztiak aitortzera behartzen zituen, hauek, gauza txar guzti horiek ezkutuan mantentzen saiatzen zirelarik, alferrik, bere barkatzea, heriotzaren une berantiarrarekin iritsiko zela ustez. Epaia esan bezain laster, Tisifone mendekatzaileak, zartailu batekin armatua, errudunak zartatu eta iraintzen ditu, eta, ezkerreko eskuarekin bere suge basatiak erakutsiz, bere ahizpa Erinien lur krudelera deitzen du.

Bitxikeriak
-----------

38083 Radamanto asteroideak, pertsonaia honen izena jasotzen du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindiaren 82. araua: Grezia eta Erromako pertsonaia mitologikoak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193609
* Commonscat Multimedia: Rhadamanthus

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 308197224
* GND: 1050273036
* SUDOC: 240570081

 |

* Wd Datuak: Q193609
* Commonscat Multimedia: Rhadamanthus
**Marguerite Radclyffe Hall** (1880ko abuztuaren 12a - 1943ko urriaren 7a), olerkari eta idazlea izan zen. 1927an egin zen ospetsu, "Adam's Breed" liburuarekin Prix Femina eta James Tait Black sariak irabazi zituelako. Haren hurrengo lana 1928an egin zuen, "Bakardadearen putzua" izenarekin, eskandalu ikaragarri bat eragin zuen haren gai lesbikoengatik. Auzitegi britaniar eta estatubatuarrek liburua zentsuratu nahi zuten eta jadanik salduta zeuden aleak suntsitu.

Biografia
---------

Bournemouth, Dorset, Ingalaterran jaio zen, 1880ko abuztuaren 12an, Marie Jane Diehl Sagerren eta Radclyffe Radclyffe Hallen alaba bezala. Haren aitak etxea abandonatu zuen idazlea jaio aurretik, 1882an Marie Janerengandik dibortziatu ostean. Dibortzioaren ondoren, ama eta Albert Visetti musikariak erlazio bat izan zuten.

Txikia zenean bakartia eta ixila zen eta "Peter" deitzea gustatzen zitzaion, bere aitona bezala. Londreseko King's Collegen jaso zuen bere hezkuntza, baina Alemanian jarraitu zituen bere ikasketak. 

Adin-nagusitasuna lortzean, idazleak, haren aitaren dirua jasotzen du, 1898ko honen heriotzaren ondoren. 1898an gertatua. Diru horrekin Europa eta Ipar Amerikan zehar bidaiatzea ahalbidetu zion.

1907an, 27 urte zituela, Mabel Batten abeslaria ezagutu zuen. Hau ezkonduta zegoen, seme bat eta hiloba bat zituen. Bi emakumeak maitemindu egin ziren eta Battenen gizonaren heriotzaren ondoren elkarrekin bizitzen jarri ziren. Battenek "John" ezizena eman zion Hall-i.

Hall Londresen bizi izan zen. 63 urte zituela hil zen koloneko minbiziaz. Maitasun erlazio asko izan zituen bizitzan zehar.

Nobelak
-------

* *The Forge* (1924)
* *The Unlit Lamp* (1924)
* *A Saturday Life* (1925)
* *Adam's Breed* (1926)
* *The Well of Loneliness* (1928)
* *The Master of the House* (1932)
* *Miss Ogilvy Finds Herself* (1934)
* *The Sixth Beatitude* (1936)

### Poesia

* The Forgotten Island (1915)
* Dedicated To Sir Arthur Sullivan  (1894)
* A Sheaf Of Verses (1908a
* Twixt Earth And Stars (1906)
* Poems Of The Past & Present (1910)
* *Songs Of Three Counties And Other Poems* (1913)
* *Rhythms and* Rhymes (1948)

Erreferentziak
--------------



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q237639
* Commonscat Multimedia: Radclyffe Hall

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 41960584
* ISNI: 0000 0001 2026 1214
* BNE: XX963708
* BNF: 12611781p (data)
* GND: 118639463
* LCCN: n50018665
* NKC: jn20010601249
* CiNii: DA05691623
* SNAC: w6sn0g43
* SUDOC: 028911423
* Open Library: OL4335218A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Gutenberg proiektua: 45238

 |

* Wd Datuak: Q237639
* Commonscat Multimedia: Radclyffe Hall
*Artikulu hau armari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Irabiur (argipena)».*
Arma gisa sortutako irabiurrekin borrokan.
16. mendeko Europako nekazari matxinada batean, ezkerrean irabiurrarekin ari da erasoan bat.
**Irabiurra** nekazaritzako tresna bat da, arma gisa ere erabiltzen ahal dena. Borrokarako, hain zuzen, irabiurraren bertsio konplexuago eta hilgarriagoak ere garatu izan ziren, non makilari lotutako mutur mugikorra metalezkoa edo punta zorrotzez hornitua, min eta zauri larriak eragiteko modukoa (ikus irudia).

Erasorako irabiur motak
-----------------------

Irabiurraren zenbait bertsio erabili izan da gerra eta borroketan.

* Bola eta katedun irabiurra.Bola eta katedun irabiurra.
* San jie gun edo txinatarraren hiru zatiko gerrako irabiurra.*San jie gun* edo txinatarraren hiru zatiko gerrako irabiurra.
* Shao zi gun, zaldun txinatarren irabiurra.*Shao zi gun*, zaldun txinatarren irabiurra.
* Nunchaku japoniarra, jatorriz irabiur mota bat.Nunchaku japoniarra, jatorriz irabiur mota bat.

Ikus, gainera
-------------

* Irabiur (nekazaritza): euskaraz idaur eta trailu ere esaten zaio tresna honi.
* Bola eta katedun irabiurra.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q180656
* Commonscat Multimedia: Flails (warfare)

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300227431

 |

* Wd Datuak: Q180656
* Commonscat Multimedia: Flails (warfare)
**Irabiagailua** edo **irabiagailu elektrikoa** etxetresna elektriko bat da, elikagai bigunak irabiatu edo nahasteko, nahasketak eta saltsak esponjatzeko eta emultsionatzeko, eta arrautza-zuringoak elur puntuan muntatzeko aukera ematen duena.

Motor elektriko batek (normalean motor unibertsal batek) ardatz bat birarazten du, ardatz hori metalezko hagaxka batzuetara konektatzen diren hainbat engranajetara konektatuta doa. Biratzean, osagaien nahasketaren irabiatze-mugimendua eragiten dute.

Abiadura bat baino gehiago izaten dute, etengailu baten bidez elektronikoki edo mekanikoki kontrolatuta. Irabiagailuko lehenengo patentea 1856koa den arren,
lehen irabiagailu elektrikoa Herbert Johnstonek asmatu zuen 1908an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Elhuyar Hiztegia]
2. ↑  Euskalterm: [Hipermerkatuetako Produktuak Hiztegia] [2009]
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q954087
* Commonscat Multimedia: Mixers

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85086322
* AAT: 300208278

 |

* Wd Datuak: Q954087
* Commonscat Multimedia: Mixers
**Natrona konderria** (ingelesez: *Natrona County*) Wyomingko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Casper da. 2010eko zentsuaren arabera 75.450 biztanle zituen, Natrona kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Natrona konderriak 13.922,91 kilometro koadro ditu. Horietatik 91,46 ura dira. Beste 13.831,45 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 5,42 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 75.450 pertsonetatik 72.422 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 5.231 dira. 621 beltzak edo afroamerikarrak. 612 amerikar natiboak ziren eta 35 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 479 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 64 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.217 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110592
* Commonscat Multimedia: Natrona County, Wyoming

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 138400049
* ISNI: 0000 0004 0393 0406
* GND: 4442860-1
* **Lekuak**
* OSM: 288534
* TGN: 2002377

 |

* Wd Datuak: Q110592
* Commonscat Multimedia: Natrona County, Wyoming
**Robert Ader** (New York, 1932ko otsailaren 20a - Pittsford, New York, 2011ko abenduaren 20a) psikologo estatubatuarra izan zen, Nicholas Cohen immunologoarekin batera Psikoneuroimmunologiaren aitatzat jotzen dena. New Yorken jaio eta *Rochester Medical Center*-eko unibertsitateko irakasle emeritua izan zen.

1957.urtean bere lehenengo lanak argitaratu zituen, eta XX. mendeko 70eko hamarkadaren hasieran saguekin egindako esperimentu ospetsuak plazaratu zituen, erreflexu baldintzatu batek animalien immunitate-sistemaren gain eragiten zuela argi eta garbi frogatzen zuena. Esperimentu horietan oinarriturik nerbio-sistema eta immunitate-sistemaren arteko lotura estua azpimarratu zuen Ader-ek, psikoneuroimmunologiaren nondik-norakoak ezarriz.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Robert Ader, Founder of Psychoneuroimmunology, Dies

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4352837
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 41900684
* ISNI: 0000 0001 1628 2100
* BNF: 12278936n (data)
* GND: 1162470976
* LCCN: n81052389
* NKC: xx0058192
* SUDOC: 031607071
* BIBSYS: 90114612
* UB: a1037605

 |

* Wd Datuak: Q4352837
**Joan Bautista Intxaurrandiaga Roteta** (Alkiza, c. 1680-Donostia, 1747ko irailaren 30a) hargina izan zen. Arana bailarako Intxaurrandiaga baserrian jaio zen. Gurasoak Alejandro Intxaurrandiaga eta Dorotea Roteta zituen 10 senideko familia batean.

1720ko otsailaren 19an Getarian ezkondu zen Ana Rekondorekin eta lau seme izan zituzten: Joan Migel Bizente, Bartolome, Joan Martin eta Joan Elias. Bere ofizioa medio herriz herri ibili behar izan zuen: Getarian, Hondarribian, Donostian, Lesakan eta beste hainbatetan.

Emaztea hil eta bigarrenez ezkondu zen 1742ko irailaren 30ean Astigarragako Madalena Gurutzeagarekin. Biok alaba bat izan zuten: Maria Bizenta.

Joan Bautista XVIII. mendeko hargin sonatuekin lehiatu zen, eraikuntza erlijioso eta zibiletan, Gipuzkoan zein Nafarroan. Alkizan Intxaurrandiaga baserria eta Etxetxo bi eraikuntzak gauzatzeaz gainera, San Martin parrokiako aldare nagusiko mailadia, lauzadura eta idulkia egin zituen. Nafarroan, berriz, Goizuetako parrokiaren egitura amaitu eta Lesakako elizaren obra osoa bere ardurapean egon zen. Harlanduzko egitura bikaina du aipatu San Martin elizak, neurri handi batean Joan Bautistaren obra.

Astigarragako udaletxe berria berak eraiki zuen. Martin Saroberekin Pasaia Donibaneko Bonantza Kristo Gurutzatua. Donostiako Santa Maria basilika barrokoaren eraikuntzan aritu zen Lizardi aita-semeekin eta Martin Saroberekin elkarlanean.

1735ean Alkizako alkate aukeratu zuten polemika baten erdian. Hain zuzen ere, hautesle batzuk dudatan ipini zuten Alkizan bizi ote zen eta, ondorioz, hautagai izan zitekeen. Auziak gora jo zuen eta Korrejidoreak Joan Bautistaren iritzia bere egin zuen eta auzotasuna onartu zion.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Joan Bauptista de Insaurandiaga tiene en jurisdiccion dela misma villa la Casa y Caseria solar de su apellido una delas principales de dha Villa han estado y estan sus Padres y Abuelos paternos y maternos admitidos a la Vecindad de dha Villa y goze de sus oficios de paz y guerra. Es Casual la ausencia de mi parte de dha Villa, por razon de las obras enque esta trabajando fuera.* |  » |

Donostian hil zen Martin Uribe notarioaren aurrean testamentua egin zuen egun berean, 1747ko irailaren 30ean. Alkizan lurperatu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   ..
2. ↑   Gipuzkoako Artxibo Orokorra.  (CO, LCI). *2258 sorta.* .
3. ↑    Aranburu Ugartemendia, Pello Joxe.  (2001). *Alkiza auzo eta hiribilduaren azterketa historiakoa (1348-1950).*  Alkizako udala, 457 or. ISBN 84-606-3058-7..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q88300938

 |

* Wd Datuak: Q88300938
**Joakin Irizar Barnoya** (Azkoitia, Gipuzkoa, 1893 – Donostia, Gipuzkoa, 1979) arkitektoa eta gaztelaniazko idazlea izan zen.

Bizitza
-------

Bergaran egin zituen lehen ikasketak, eta Madrilen arkitekturakoak. Euskal Herriko etxegintza aztertu zuen bereziki. Ildo horretatik, berrikuntza-lanak egin zituen, batez ere: Donostian, Okendo etxea; Zumarragan, Legazpi dorrea; Ormaiztegin, Zumalakarregirena; Azpeitian, Antxieta jauregia; Loiolan, San Ignaziorena eta Garate anaiarena; Pasai Donibanen, Victor Hugorena. Dorretxe, eliza, ermita, santutegi, Erdi Aroko jauregi, eta etxe eta baserri asko berritu zituen.

1924an, Madrilen bizi zela, *Ensayo sobre el problema arquitectónico vasco* idatzi zuen eta horrekin *Euskalerriaren Alde* aldizkariak antolatutako saria irabazi zuen. Ezaguna da, orobat, Joakin Irizarrek idatzitako *Las casas vascas* (1929) lana.

Jakintza-elkarte askotako kide izan zen, eta ardura politikoak ere izan zituen; hain zuzen, Gipuzkoako Aldundiko lehendakariordea izan zen.

1948an, *La casa de Zumalacárregui* idatzi zuen Fausto Arotzenarekin batera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Euskalerriaren alde: revista de cultura vasca*, Donostia, 15. urtea, 258. zenbakia (1925), 201-227 orr.

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260401
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 06073/eu\_y\_0106/y0106

 |

* Wd Datuak: Q12260401
**Joakim Jose Fraile Mariñelarena** (Garinoain, 1930eko ekainaren 2a - Gasteiz, 1998ko abenduaren 11) nafar margolaria izan zen. 1953an hasi zuen bere lana, figuraziotik aldendu gabe, nahiz eta hurrengo hamarraldian abstrakziora jo, interes nagusia espresionismo abstraktuan eta informalismoan jarrita. Gasteizen sortu zen *Equipo 63* taldeko kide izan zen, eta talde hari lotuta egon zen 1966an Orain Euskal Eskola Mugimendua sortu zen arte. Schommer, Mieg eta Ortiz de Elgearekin batera, Orain taldeak 1966an Donostian eta Gasteizen egin zituen bi erakusketatan parte hartu zuen, eta haren *Manifestua* ere sinatu zuen. Taldea desegin ondoren (1968), hurrengo hamarraldian *pop-art* joeraren alorrean ere egin zuen saiorik. 1980-1994 bitartean, ordea, espresionismo abstraktura itzuli zen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260397
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 65309
* Lur: 02219/eu\_f\_1086/f1086

 |

* Wd Datuak: Q12260397
*Neptunoren iturria* (italieraz: *Fontana del Nettuno*) Erromako Piazza Navonan dagoen eskultura ezaguna da. Giacomo della Porta arkitektoaren lana da, 1574an egina, Benedikto XIV.a aita santuaren garaian. Estiloa neobarroko-neoklasizismokoa da. Piazza Navona oso enparantza barrokoa da; bertan beste bi iturri ikus daitezke: *Lau Ibaien Iturria* eta *Mairuren iturria*.

Ezaugarriak
-----------

Iturriak oinarrian piszina eliptiko handi bat du. Erdian Neptuno itsas lehoikin borrokatzen erakusten duen eskultura dugu. Neptunoren inguruan, lau puntu kardinaletan, lau nereida ikusten dira. Iturriaren beste puntuetan ihes egiten duten zaldien eskulturak ere ikus daitezke. Ikuspegiaren interpretazioa zera da: Neptunok itsas lehoiekin borrokatzen kaosa sortu du eta, horregatik, zaldiak, beldurtuta, alde egin dute; halaber, nereidak jainkoaren ondoan oso lasai gelditzen dira. Zaldiok hiru mende geroago jarri ziren monumentuan, XIX. mendean, hau da, jatorrizko iturrian ez zeuden; aldaketa hau Erromako Udalaren ekimena izan zen hiriko eskulturen artean lotura gehiago indartzeko.

Zaldiak ez ziren iturriak ezagutu zuen aldaketa bakarra. Aurretik Gian Lorenzo Bernini arkitektoak, Piazza Navonaren iturriaren egilea (*Lau ibaien iturria*), 1651an, iturriaren egitura aldatu zuen, bere simetria aldatuz.

Galeria
-------

* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Ikus, gainera
-------------

* *Lau Ibaien Iturria*
* Piazza Navona

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Piazza Navonaren inguruko informazioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1759793
* Commonscat Multimedia: Fontana del Nettuno (Rome)

---

 |

* Wd Datuak: Q1759793
* Commonscat Multimedia: Fontana del Nettuno (Rome)
X. Nerbioaren nukleo dortsala, enbor entzefalikoan kokatuta.
**Vagus nerbioaren nukleo dortsala** bago nerbioaren (X. bikote kraneala) gara nukleo bat da.

Kokapena
--------

Erraboilean aurkitzen da, nerbio hipoglosoaren nukleoaren alboaldean hain zuzen ere. Laugarren bentrikuluaren zoruan kokatzen da.

Ibilbidea
---------

Nukleo honetatik ateratzen diren axoiak beheko oliba eta beheko garuntxo pedunkuluaren artetik aterako dira. Gongoil aurreko zuntz hauek torax eta abdomeneko gongoiletan sinaptatuko dute, toraxeko eta abdomeneko erraietara bideratzeko.

Funtzioak
---------

Erraietako gara nukleo motor orokorra da eta nukleo parasinpatikoa izango da batez ere. Zuntz postganglionarrak birikak eta digestio aparatuaren lehen bi herenak parasinpatikoki inerbatuko dituzte, besteak beste. Bihotzaren inerbazio parasinpatikoa nukleo honetatik dator ere, bertan kokatzen baitira ganglio aurreko neuronen somak.

Irudi gehigarriak
-----------------

* Nerbio bagoaren nukleo dortsala (Anatoramako irudia)Nerbio bagoaren nukleo dortsala (Anatoramako irudia)
* 9: Nerbio bagoaren bizkarraldeko nukleoa eta bere nerbioa9: Nerbio bagoaren bizkarraldeko nukleoa eta bere nerbioa

Erreferentziak
--------------

* 
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5298797
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* TA: A14.1.04.229
* FMA: 54585

 |

* Wd Datuak: Q5298797
Moreruela monasterioaren gurutze-ganga, Zamora (Espaina). 
Euskaltzaindiaren arabera, nerbioa, ganga baten edo sabai lau baten barnealdetik jartzen den elementu irten eta jarraikia, egiturari eusteko edo apaingarri modura jartzen dena da.

Arkitektura gotikoaren elementu bereizgarria da nahiz eta ondoren arkitektura estilo askotan erabilia izan.

Deskribapena
------------

Ganga baten intradosean jarritako arku segmentu irtena da.

XII. mendeaz geroztik erabilia izan da, baina jatorrian gurutze-gangak egiteko sortu zen.

Nerbio hauek erabiltzerakoan indar bultzadek euste gune jakin batzuetan ematen dira eta, horrela, indar hauek zutabeetara zuzenduko dira eta ez dute hormen beharrik izango. Honi esker, hormetan hutsarte edo bao handiak zabaldu ahal izango dira, eraikinetan argitasun eta arintasuna sortuz.

Ikusi ere
---------

* Arku tertzelete

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1521046

 |

* Wd Datuak: Q1521046
Gerilariari omenezko monumentua eraiki zitzaion Santa Claran.
**Roberto Rodríguez Fernández**, ***El Vaquerito*** izengoitiaz ezaguna, (Sancti Spíritus, 1935eko uztailaren 7-Santa Clara, 1958ko abenduaren 30) gerrillari kubatarra, Kubako Iraultzan hartu zuen parte, kapitainaren gradua lortuz. Iraultzaren garaipena baino lehen hil zuten.

Biografia
---------

Roberto Rodríguez Kubako Morón hiritik gertu zegoen etxalde batean jaio zen, gaur egungo Sancti Spíritus probintzian, guajiro familia batean. Fidel Castrok eramaten zuen gerrillari-taldean oso goiz sartu zen. «Ciro Redondo 8. zutabe»an Che Guevararen agindupean borrokatu zuen. Bere ausardia zela eta, Chek berak «Pelotón Suicida» (Pelotoi Suizida) izeneko eliteko taldearen nagusia izendatu zuen. El Vaquerito izengoitia Sierra Maestrako gerrilarien kanpamendura heldu zenean guajiro sonbrerua zeramalako eta, gainera, Celia Sánchezek jatorri mexikarra zituzten Super izeneko bota batzuk oparitu zizkiolako jarri zioten; sonbreruarekin eta botekin benetako «cowboy» ematen omen zuen.

1958ko abenduaren 30ean, Fulgencio Batista diktadoreak ihes egin zuen eta iraultzaren garaipena egun bat baino lehenago Santa Clarako guduan hil zuten. Gertaera Ernesto Che Guevararen agindupean hiriko Poliziaren Buruzagitzaren aurkako eraso batean. Taldea teilatu batean kokatu zen eta bertan Rodríguezek tiroa jaso zuen buruan. Berria jakin zuenean Che Guevarak hau esan zuen: «Ehun gizon hil egin dizkidate!». Poliziaren Buruzagitza Iraultzarekin «El Vaquerito» izena zuen eskola bihurtu zuten.

Bibliografia
------------

* Morales, Larry (2002). *El jefe del Pelotón Suicida*. Habana: Casa Editora Abril.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Guevara de la Serna, Ernesto. *Pasajes de la guerra revolucionaria. Cuba 1956 – 1959.* Editorial Política. Habana. 2004. ISBN-959-01-0400-2

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Biografia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3939107
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 9001948
* LCCN: n90621516

 |

* Wd Datuak: Q3939107