FELIX, elektroi askeko laserra (Nieuwegein)
**Elektroi askeko laserra** edo FEL ingelesezko *free-electron laser-*en siglaz, ohiko laserren propietate optikoak partekatzen dituen laserra da, hau da, potentzia handia irits daitekeen erradiazio elektromagnetiko izpi koherente baten igorpena, baina printzipio fisiko guztiz desberdinean oinarritzen da sorta sortzeko: energia atomiko edo molekularreko maila desberdinetako elektroiak kitzikatu beharrean, FEL batek abiadura erlatibistan azeleratutako elektroi sorta erabiltzen du medio aktibo gisa laserra sortzeko; elektroi horiek ez daude atomoetara lotuta; eremu magnetiko batean, aske mugitzen dira, hortik *elektroi aske* terminoa.

John Madey-k 1976an eraiki zuen elektroi askeko lehen laserra. Gaur egun, dozena bat baino gehiago daude martxan edo eraikitzen. Elektroi askeko laserrek laser mota guztietako maiztasun-tarterik zabalena dute, eta erraz sintoniza daitezke. Gaur egun, espektro elektromagnetikoko zati zabal bateko uhin-luzerak eskura daitezke, mikrouhinetatik hasi eta erradiazio infragorriraino, ikusgarria, ultramorea eta baita X izpietakoa ere. Tresna horiek, fisikan, kimikan, biologian eta material eta teknologia berrien garapenean, ikerketa zientifikorako erabilgarriak dira, eta aplikazio praktikoak dituzte medikuntzan eta industria militarrean.

Historia
--------

 FELen funtzionamendu-diagrama
Elektroi askearen laserra John Madeyk asmatu zuen. Lehenengo prototipoa Stanfordeko Unibertsitatean eraiki zuten 1976an. Asmakizunaren inspirazioa Hans Motz-ek *wigglers* edo *inbertsore* izenez ezagutzen diren eremu magnetiko periodikoei buruzko ikerketatik sortu zen, elektroi-laserraren bitarteko aktiboa sortzeko funtsezkoak direnak. Madeyk 24 MeV-ko energia duen elektroi-sorta eta 5 m-ko luzera duen *wiggler* bat erabili zituen erradiazioa anplifikatzeko. Handik gutxira, beste laborategi batzuk mota horretako laser gehiago egiten hasi ziren. 1992an, X izpien FEL bat eraikitzeko aukera aztertzen hasi ziren. 2009an hasi zen lehenengoa lanean, LCLS (*LINAC Coherent Light Source*) SLAC National Accelerator Laboratory-n (Kalifornia). 2011n, SACLA (*SPring-8 Angstrom Compact Free Electron Laser*) jarri zen martxan Japonian, hirugarren bat, Europako XFEL, Alemanian eraikitzen ari den bitartean.

Ikus, gainera
-------------

* Sinkrotroi erradiazioa

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Aboites, Vicente. *Sistemas láser específicos.* .
2. ↑    *New Era of Research Begins as World's First Hard X-ray Laser Achieves "First Light".* .
3. ↑   Madey, John.  (1971). *Journal of Applied Physics* 42: 1906..
4. ↑   Deacon, D.A.G.; Elias, L.R.; Madey, J.M.J.; Ramian, G.J.; Smith, T.I..  (1977). *Physics Review Letters* 38: 892..
5. ↑   Hand, Eric.  (7 de octubre de 2009). «X-ray free-electron lasers fire up» *Nature* 461: 708..
6. ↑   «Cutting-Edge X-Ray Free Electron Laser Facility Unveiled in Japan» *ScienceDaily* 11 de abril de 2011.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q586386
* Commonscat Multimedia: Free-electron lasers

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12115891c (data)
* LCCN: sh85051659
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q586386
* Commonscat Multimedia: Free-electron lasers