recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Menna Elfyn** (Swansea, 1951-) galeserazko idazlea da, antzerkia, zutabegintza eta batez ere poesia hizkuntza hartan egiten duen gaur egungo ezagunena. Egun, Trinity University-ko Sormenezko Idazketako Masterreko irakaslea eta Swanseako Unibertsitateko partaidea da.

Menna Elfyn kymruera (galesera) mintzatzen zuen familia batean jaio zen, Kymru Herriko meatze-haran batean. Ingelesa eskolan ikasi zuen. Aita eliza protestanteko artzaina zen, eta Mennak haren liburutegian topatutako Biblia eta bereziki Salmoen eragina eduki zuen.

*Murmurioa*
-----------

2016ko udazkenean *Maiatz* argitaletxeak haren *Murmurioa* poema liburuaren kymruera - euskara edizio elebiduna argitaratu zuen *Cyfnewidfa Lên Cymru - Wales Literature Exchange* erakundeak diruz lagunduta.

Hau da olerkari kymruarraren lanetarik bat euskaratzen den lehen aldia. Eli Tolaretxipik eta Arantza Fernandezek itzulitako poemen artean, erreferentzia historikoak dituzten hainbat poema daude. *Dwrs yn Epynt* (Epynteko atea) poema 1940ko gerra gertakari bati buruz mintzo da: Gerrako Departamentuak Epynt inguruak jendez hustea erabaki zuen bertan britainiar armadak artilleria ariketak egin zitzan, gaur egun oraindik saminez gogoratzen den gertaera bat. Bestalde, *Catrin Glyndŵr* poema sortak izen bereko galestar printzesa bahitua gogoratzen dute. Erdi Aroan, Kymru eta Ingalaterraren arteko borroken ondorioz, ingelesek Catrin Owen Glyndŵr (Galesko Printze titulua ukan zuen azken kymrutarraren alaba) bahitu zuten haren hiru seme-alabekin batera, eta Londresko Dorrean preso eduki 1413an hil zen arte. 

Menna Elfyn-ek beste olerkari batzuk ere omentzen ditu bere poemetan, besteak beste, Lynette Roberts eta Waldo Williams.

Bibliografia aukeratua
----------------------

* *Mwyara* (Gwasg Gomer, 1976)
* *Stafelloedd Aros* (Gwasg Gomer, 1978)
* *Tro’r Haul Arno* (Gwasg Gomer, 1981)
* *Mynd Lawr i’r Nefoedd* (Gwasg Gomer, 1985)
* *Aderyn Bach Mewn Llaw* (Gwasg Gomer, 1990)
* *Eucalyptus* (Gwasg Gomer, 1995)
* *Cell Angel* (Bloodaxe Books, 1996)
* *Cusan Dyn Dall/ Blind Man’s Kiss* (Bloodaxe Books, 2001)
* *Perffaith Nam* (Gwasg Gomer, 2005)
* *Perffaith Nam. Perfect Blemish* (Bloodaxe Books, 2007)
* *Er dy fod* (Gwasg Gomer, 2007)
* *Murmur* (Bloodaxe Books, 2012)

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4     *Murmurioa.*  Maiatz, 7-10 or. ISBN 979-10-92009-28-6..

Ikus, gainera
-------------

* Galesezko idazleen zerrenda

Kanpo loturak
-------------

* **(Galeseraz)****(Ingelesez)**Menna Elfynen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3402435
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 7662563
* ISNI: 0000 0000 6660 1766
* BNF: 150064201 (data)
* GND: 1157975836
* LCCN: n96056026
* NKC: xx0011794
* SUDOC: 090233204
* BIBSYS: 90756525
* Open Library: OL442155A

 |

* Wd Datuak: Q3402435
**Leandro Bautista Astelarra** (Capilla del Señor, Buenos Aires, 1883ko abenduaren 9a - Bahía Blanca, 1943ko abuztuaren 24a) argentinar apaiza izan zen, Bahía Blancako elizbarrutiko lehen apezpikua.

Biografia
---------

Villa Devotoko apaizgaitegian oso gazte sartu zen, ikasle bikaina izan zen, Terrero apezpikuak Erromako Unibertsitate Gregorianora bidaltzea merezi zuena. Bertan doktoretza egin zuen filosofian, teologian eta eliz zuzenbidean eta 1908ko azaroan apaiztu zen 

Bere herrialdera itzultzean, Avellanedako apaiz teniente izendatu zuten, eta gero La Platako kuriaren idazkari izendatu zuten, 1929 arte. Hainbat eliz erakunderen parte izan zen, hala nola Elizbarrutiko Kontsultoreen Kidegoan, La Platako Seminarioko Diziplina eta Ikasketa Batzordean, kanonigoa, Zuzenbide Katolikoko irakaslea Argentinako Unibertsitate Katolikoan, besteak beste. *El Seminario* egunkari katolikoa zuzendu zuen. 

Orduan sortu berriko Bahía Blancako elizbarrutiko gotzain izendatu zuten 1935eko irailaren 13an; 1936ko martxoaren 3an La Platan sagaratu zuten eta hilabete eta urte bereko 23an hartu zuen kargua. 

Gotzain agintaldian, hainbat parrokia sortu eta apaizgaitegi bat sortu zuen Adolfo Gonzales Chaves herrian. Saavedra herriko Luján de la Sierrako Andra Mariko baseliza ere sagaratu zuen  eta Bahía Blanca hiriko armarria bedeinkatu zuen. 

1943ko abuztuaren 24an hil zen bere gotzaindegiaren egikaritzan, eta bere gorkuzkiak Bahía Blancako Errukizko Andre Mariaren katedralean lurperatu zituzten. 

Río Luján herriko kale batek apezpiku honen izena darama.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Bishop Leandro Bautista Astelarra †» *Catholic Hierarchy.org*.
2. ↑   «Bahía Blanca (Arquidiócesis)» *Agencia Informativa Católica Argentina*.
3. ↑   «Nuestros orígenes» *La ermita de Saavedra*.
4. ↑   «Escudo Oficial de Bahía Blanca» *Gobierno de la ciudad de Bahía Blanca*.
5. ↑   «Monseñor Astelarra» *La Nueva.com* 22 de agosto de 2008.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20013227

 |

* Wd Datuak: Q20013227
Snegur eta Manfred Wörner.
**Mircea Ion Snegur** (Trifăneşti, Moldavia, 1940ko urtarrilaren 17a - Chisinau, 2023ko irailaren 13a) moldaviar politikaria izan zen.

Biografia
---------

Agronomiako ikasketak egin zituen Txinan eta 1961ean graduatu zen. Moldaviako Errepublika Sozialistako Nekazaritza-ministro izan zen lehenik, eta 1985ean Moldaviako Alderdi Komunistako idazkari orokor izendatu zuten. Handik lau urtera errepublikako Sobiet Gorenerako hautatu zuten, eta 1990ean Moldaviako lehendakaritzarako.

Sobietar Batasunaren barruan zegoen Moldavia Snegurren agintaldiaren hasieran, baina 1991n burujabetasuna lortu zuelarik, Moldaviaren burujabetasuna lortu ondorengo lehen lehendakaria izan zen. Moldaviako lurralde-batasuna mantentzera bideratuak izan ziren Snegurren ahalegin nagusiak, Errumaniarekin elkartzearen aldekoei eta Dniester ibai inguruko errusiarren burujabetasunaren aldeko mugimenduari aurre eginez. 1992an larrialdi-egoera ezarri zuen Dniester inguruko eskualdean, militarrei esku hartzeko baimena eman zien eta Nazio Batuei deitu zien, besteak beste, baina matxinatuek, errusiar kosakoen eta Estatu Burujabeen Batasuna (EBB) gudarosteko zenbait talderen laguntzarekin, mendean hartu zuten lurraldea. Moldaviako legedian lurralde harentzako estatus politiko berezia ezagutu arte errusiar gudarostearen presentzia onartzea hitzartu zuen 1993an Errusiako lehendakari Boris Jeltsinekin. Matxinatuek, berriz, Smirnov buru, 1991ko burujabetasun aldarria bertan behera uztea eta Moldavia EBBn sartzea eskatu zuten.

1994an Snegurren Nekazarien Alderdi Demokratikoak irabazi zituen hauteskundeak eta babes handia lortu zuen 1995ean egindako erreferendumean Errumaniarekiko anexioari ezezkoa eman zitzaiolarik, baina 1996ko hauteskundeetan ezker errusiar zaleko hautagaia atera zen garaile, eta Snegurrek bere kargua utzi behar izan zuen.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Mircea Snegur*** Aldatu lotura Wikidatan |

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q347679
* Commonscat Multimedia: Mircea Snegur

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 3300853
* ISNI: 0000 0000 5536 3950
* GND: 120401541
* LCCN: n97112341
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05430/eu\_s\_2497/s2497

 |

* Wd Datuak: Q347679
* Commonscat Multimedia: Mircea Snegur
***Millan-Astrayren erretratua*** (gaztelaniaz: *Retrato de Millan-Astray*) 1942an Ignacio Zuloaga margolariak egindako lana da. Margolana artistaren jarrera ideologikoa oso garbi adierazten du. Hasieran oso tradizionala bazen, Espainiako Gerra Zibilarekin batera frankisten aldeko jarrera sutsua hartu zuen. Esan daiteke urte haietan haren heriotza gertatu arte, 1945an, Zuloagaren lan nagusiak diktaduraren laudorioak izan zirela; esaterako Valle de los Caídosen lanetan lagundu zuen ere bai. Zentzu horretan, erretratu hau eskuin-muturreko Millan-Astray Espainiar Legioaren jeneralaren apologia nabarmena da.

Deskribapena
------------

Margolanean elementu nagusia frankismoaren heroi nagusietariko horren irudia da, urdin-marroi hondo baten gainean; zentzu horretan *Francoren erretratua*rekin antza handia erakusten du lan honek. Millan-Astrayk, gerran sufritutako zaurien ondorioz, beso bat eta begi bat galdu zituen eta horrela agertzen da Zuloagak margotutako margolanean. Darama uniformea Francok bere margolanean aurkezten duenaren antzekoa da: jeneralaren gerrikoa, zaldiz ibiltzeko botak eta, hemen desberdintasuna, legioaren uniformea. Francoarenarekin erakusten duen beste desberdintasuna arropetan erakusten duen desordena da: alkandora irekita erakusten eta barruko kamiseta erakusten du. Lanean ez dira militarraren zauriak eta arazo fisikoak disimulatzen; horretan protagonistaren ideologia nazionalistarekin bat egiten zuen zeren eta honek zauriak ohore moduan erakusten baitzituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo Loturak
-------------

* Erretratuaren erreprodukzioa.[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27764551

 |

* Wd Datuak: Q27764551
**San Joan Bataiatzailea eliza** Ezkabarte ibarreko Orrio kontzejuan XIII. mendeko kristiau eliza bat da, gotiko estiloan.

Eraikina
--------

Eraikin gotiko goiztiarra da, harriz egina, eta kontserbazio-egoera onean dago. Habearte bakarra, hiru aldeko burualde poligonala eta oinaldean habeartearen lehen atalaren gainean dagoen kanpandorrea ditu. Burualdeko eta nabeko kanpoko hormak kontrahormen bidez sendotzen dira, eta teilatu-hegalak jatorrizko euste-hagaburutxoak mantentzen ditu. Barrura sartzeko, harriz egindako ate gotiko bat dago, alboetan kontrahormak dituela. Arku zorrotza du, eta arkibolta lauak inposta molduratuen gainean. Erdiko pilarearen gainean arku zorrotz bikoitzeko arkupea dago babestuta. Barrualdea nerbiodun gangaz estalita dago kapera nagusian, eta kanoi zorrotzeko gangaz habeartean. Gaur egun, jatorrizko altzarien artean, Ama Birjinaren tailu gotiko bat dago, Haurra eserita duela, atzeko pinturek aizundua, presbiterioan dagoena, eta sagrarioko ate bat, taula gainean margotua, Cristo Ecce-Homoren buruarekin, koruan dagoena.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | ORRIO.*  (Noiz kontsultatua: 2021-12-31).

Ikus, gainera
-------------

* Orrio
* Ezkabarte

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65995771
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 669-254

 |

* Wd Datuak: Q65995771
**Arrietako oinetxe jauregia** Artzibarko Arrieta kontzejuan Erdi Aroko oinetxe jauregi bat da.

Eraikina
--------

Jauregi hau armagintzako kabo gisa agertzen da Nafarroako Erresumako nomina ofizialean. Urniza leinukoa zen. 1513. urtean, familia horretako bi zaldun, Fernando eta Gartzea Urniza, kuartelak ordaintzeko bidalitakoen artean daude, diruzainaren roldean. 1561ean, urteko 10 000 marabedi oheratzeko saria eman zitzaion Errodrigo Urniza Pedro Urnizaren semeari. 1592an Francisco Adrian Ziltza izendatu zuten, Margarita Urnizaren senar gisa. 1786an Esteban Ureta jauregiaren eskubideak auzitan jarri zituen, bere gurasoen oinordeko Vicente Ureta jauna eta Kattalin Elizondo andrea. 1799an Vicente Ureta Larunbe jaunak auzibide berriak izan zituen. Armagintza Liburuak Arietako jauregiko armarria erregistratzen du. Jauregia urrezko zerrenda bat zen gulen eremuan, hamabost askako orla bat, baina nolabaiteko nahastea dago Arrietako jauregi hauri, Garaziko Arrietakoari edo Esteribarreko Arletakoari egoztean.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | ARRIETA.*  (Noiz kontsultatua: 2021-09-07).

Ikus, gainera
-------------

* Arrieta

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109768266

 |

* Wd Datuak: Q109768266
***Ipuin bakarrak*** 1994an Xabier Mendiguren Elizegik prestatutako ipuinen antologia. Bertan jasotako guztiak sari bat edo bestearen irabazleak ziren. XX. mendeko azken hamarkadetan ipuina euskaraz gehien landu zen literatura-generoa izan zen eta horretan maila oso ona lortu zen; liburu hau horren adibidea da.

Helburua
--------

Sarreran Xabier Mendigurenek antologiaren zergatia azaldu zuen. Lehengo asmoa sakabanatuak zeuden lan batzuk biltzea zen. Horren arabera, lehenengo asmoa "inoiz libururik atera gabeko zenbait idazleren ipuin bikanak, batetik, eta egile horrek ipuin-liburuak izanik ere horietatik kanpo gelditu diren istorioak, bestetik". Beraz, ipuin bakarrak ziren guztiak. Ondoren, egilearen hitzez, "beste bereizgarri komun bat zutela konturatu nintzen: denak ere sariketaren bat irabaziak ziren".

Oinarri horiekin, jakina, liburuaren beste ezaugarria barietatea da: oso egile eta gai desberdinak biltzen baititu.

Egileak eta ipuinak
-------------------

* Joseba Sarrionandia:"Maggie, indazu kamamila!"
* Joxerra Garzia:"Demetrio edo mendekuaren gozoa"
* Jose Ramon Beloki:"Baina zein ez zaio esperaratzaren bati atxekitzen"
* Imanol Zurutuza:"Haizeak iparalino beltzak dakartzanean"
* Andoni Egaña:"Hil-kanpaiak"
* Xabin Zabala:"Zubiaren beste aldean"
* Luis Berrizbeitia:"Mezua"
* Patxi Iturregi:"Hondarreko distira ahantzi hura"
* Joxe Mari Azurmendi:"Joseren historia"

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

* Elkar webgunearen komentarioa.
* Juan Luis Zabalaren komentarioa, *Euskaldunon Egunkaria*n, 1994/05/22.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61070074

 |

* Wd Datuak: Q61070074
**Done Jakue eliza** Ezkabarte ibarreko Orikain kontzejuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da.

Erretaulak
----------

Parrokiak erretaula multzo garrantzitsua gordetzen du. Handienak hiru gorputzeko traza du, erromanismotik gertu dagoena, baina oraindik lehen errenazimenduko estetikaren oihartzunekin, fusteen eta hormatalen behealdea estaltzen duen dekorazioan. Hiru zutabe-ordenak gainjartzen dira, eta horiek isolatuta edo binakatuta agertzen dira. Lehenengo gorputzean, pasiozko gaia duten erliebeak daude. Bigarrenean, Santos eta Santasen irudiak dituzten horma-hobiak. Biak, zoritxarrez, geroago ukitu dira. Azken gorputza olio-taulek osatzen dute ebanjelariekin. Erretaula osoak, birmargo moderno bat dauka, desitxuratzen duena. Alboko biak erabat erromanistak dira. Basamentu txiki batek, lehen zutabe korintoarren gorputza hartzen du eta honen gainean goiko kutxa dago. Horietako batean, jatorrizko fardelaren ordez, San Jose patriarkaren irudi bat jarri dute. Traza aurreratuagokoa eta XVII. mendean sartutako kronologiakoa izan arren, bi erretaulek bat egiten dute handienarekin.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | ORIKAIN.*  (Noiz kontsultatua: 2021-12-31).

Ikus, gainera
-------------

* Orikain
* Ezkabarte

Kanpo estekak
-------------
**Cabo Verdeko historian** hiru faktorek eragin dute: portugaldarrak iritsi aurretik ez zegoen inolako gizakirik; gizakien eraginez ekosistema gero eta hauskorrago bilakatu da denboraren poderioz; Ameriketatik Afrikako gainerako herrialdeak baino hurbilago dago. Hori guztia dela eta, desberdin samarra da horko historia gainontzeko Afrikaren aldean.

Esan bezala, Cabo Verden ez zegoen gizakirik portugaldarrak 1460an heldu zirenean. Portugalgo Inperioan barnan kokatu zituzten uharteak, eta Afrikako kostaldetik urrun samar egoteagatik, Cabo Verde urez hornitzeko geldigune inportante bilakatu zen Portugalgo marinelentzat. Gainera, azukre-kanabera landatu zen eta, geroago, esklabotza-merkataritzan paper garrantzitsua jokatu zuten uharteek.

Portugalgo Inperioko beste tokien aldean tratu hobexeagoa jaso arren, metropoliko diktadura erori zenean Cabo Verdek independentzia lortu zuen (1975), batik bat Cabo Verde eta Guinea-Bisauren Independentziarako Alderdi Afrikarraren (PAIGC) ahaleginei esker. Independentziaren ostean, alderdi hori Cabo Verde eta Ginea-Bissau herrialde berean batzea saiatu zen, baina Ginea-Bissaun, 1980an, estatu-kolpe batek asmo horiek bertan behera utzi zituen.

Cabo Verden, lehendabiziko hauteskunde demokratikoak 1991n egin ziren. *Movimento para a Democracia* alderdiak irabazi zituen. Bost urte geroago berriro irabazi arren, 2001ean eta 2006an PAICV (aurreko PAIGC) alderdiak irabazi zituen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q512094
* Commonscat Multimedia: History of Cape Verde

---

 |

* Wd Datuak: Q512094
* Commonscat Multimedia: History of Cape Verde


| Afrikako herrialdeen historia |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Ipar Afrika |  Maroko •  Aljeria •  Tunisia •  Libia •  Egipto •  Mauritania •  Mali •  Niger •  Txad •  Sudan •  Eritrea |
| Erdialdeko Afrika |  Senegal •  Ginea •  Sierra Leona •  Liberia •  Boli Kosta •  Ghana •  Burkina Faso •  Nigeria •  Kamerun •  Afrika Erdiko Errepublika •  Hego Sudan •  Etiopia •  Somalia |
| Hegoaldeko Afrika |  Ekuatore Ginea •  Gabon •  Kongo •  Kongoko Errepublika Demokratikoa •  Uganda •  Kenya •  Ruanda •  Burundi •   Tanzania •  Angola •  Zambia •  Malawi •  Mozambike •  Namibia •  Botswana •  Zimbabwe •  Hegoafrika •   Swazilandia •  Lesotho |
| Uharteak |  Madagaskar •  Cabo Verde •  Maurizio •  Seychelleak •  Komoreak |

Oharra: Zerrenda honetan herrialde nagusien historia ageri da, beraz, baliteke herrialde burujabe guztiak ez agertzea. |
**Neallta Fola**, Aretxabaletan sortutako punk taldea da. 2006an eratu zen eta bi diska kaleratu zituen. "Neallta" lainoa da gaeleraz eta "Fola" odola. Baina bien artean izen konposatu bat osatzen dute, "Sarraski deia" esan nahi duena...

Ibilbidea
---------

Aretxabaletako hiru lagunek, Karlote, Kanu eta Gorkak sortu zuten taldea eta lehenengo kontzertua Gernikako Astra gaztetxean eman zuten Doubling Boys eta Porrón y Kuentanueba taldeekin batera. 2008an Ondarroako Santos estudioan grabatu zuten beren lehenengo diska eta 2009an argitaratu zuten. Bardulia Sound bilduman bi kanta sartu zituzten.

2013an bigarren diska atera zuten *\*berriz bueltan\*we're coming back\** baina 2014an taldea desegin zen eta taldekideek proiektu berriak abiatu zituzten, esate baterako Screamers and Sinners.

2022ko eguberrietan Eskoriatzan kontzertua jo zuten eta 2023ko irailean itzuli ziren disko berriarekin, *Hemen eta orain*. "Jauntxo Txuria" da disko honetako lehen singlea. Abendurarteko kontzertuen berri eman dute eta Parisen eta Madrilen ere izango dira.

Diskografia
-----------

* *Iraultza* (2009, Puzkerra Records)
* *\*berriz bueltan\*we're coming back\** (2013)
* *Hemen eta orain* (2023)

Kolaborazioak
-------------

* *Bardulia Sound* (2008, Bardulia Records)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Neallta Fola: "Ilusio handiarekin gabiltza hurrengo diskoan lanean"» *Goiena* 2013-02-27.
2. ↑   «NEALLTA FOLA\*berriz bueltan\*we're coming back\* | Listen and Stream Free Music, Albums, New Releases, Photos, Videos» *Myspace* (Noiz kontsultatua: 2023-09-16).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** A.U.  (2022-12-23). «Eskoriatza: Neallta Fola taldearen kontzertua bihar Atxorrotx kultur elkarteak antolatuta» *El Diario Vasco* (Noiz kontsultatua: 2023-09-16).
4. ↑    «Neallta Fola talde aretxabaletarrak disko berria argitaratu du - Aretxabaleta» *Goiena.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-09-16).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31187982

 |

* Wd Datuak: Q31187982
Molusku baten erradula.
**Erradula** molusku batzuek elikatzeko erabiltzen duten egitura anatomiko bat da, horzdun mihi baten antzekoa. Gastropodoek eta zefalopodoek dute batez ere, bibalbioek ez. Moluskuen taldeko egitura propioa da eta haietatik aparte ez da aurkitzen.

Hortz txiki ugari dituen zinta bat da eta elikagaia hestegorrian sartu aurretik txikitzeko erabiltzen dute, hala molusku belarjaleek nola haragijaleek.

Egitura
-------

Bi atal nagusi ditu:

* Odontoforoa: kartilagozko oinarri bat da, azpian erradula mugituko duten muskuluak txertatzen zaizkio. Kanpotik barnerantz mugitzen da.
* Benetazko erradula: odontoforoa estaltzen duen egitura da, hortzen ilarek osatzen dutena.

Hortzak
-------

Erradularen mikroskopio ikuspegia.
Aurretik atzera doazen hortzen ilarak azaltzen ditu erradulak. Erdialdeko ilara bat dago, hortz nagusiak dituen ilara bakarra, eta alboetan bigarren mailako hortzen ilarak eta bazterreko hortzen ilarak daude.

Belarjaleek hortz gehiago dituzte, algak arraspatzeko hortz asko behar baitira. Haragijaleek erdialdeko ilara badute eta alboetakoak galduz joan dira.

Kitinazko hortzak dira, baina askotan mineralizaturik aurkitzen dira kaltzio karbonatoz, magnetitaz, fosfato ferrikoz edota hainbat mineralen trazaz (opalo, lepidokrozita, frankolita, dahlita, goetita...).

Funtzionamendua
---------------

Gihar indartsuei esker ahotik kanporatu egiten da erradula eta sustratua karraskatzen du. Listu guruinek mukia jariatzen dute erradula lubrikatzeko eta askaturiko partikulak pilatu eta irensteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *Slug and Snail Anatomy.*  (Noiz kontsultatua: 2023-09-16).
2. ↑   **(Ingelesez)** Guralnick, Robert; Smith, Krister.  (1999-08). «Historical and biomechanical analysis of integration and dissociation in molluscan feeding, with special emphasis on the true limpets (Patellogastropoda: Gastropoda)» *Journal of Morphology* 241 (2): 175–195.  doi:10.1002/(SICI)1097-4687(199908)241:2<175::AID-JMOR7>3.0.CO;2-0. ISSN 0362-2525. (Noiz kontsultatua: 2023-09-16).
3. ↑   Lowenstam, H.A. and Weiner, S..  (1989). *On Biomineralization.*  Oxford University Press, New York, 324 or..
4. ↑   Hayward, PJ.  (1996). *Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe.*  Oxford University Press, 484–628 or. ISBN 978-0-19-854055-7..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q592940
* Commonscat Multimedia: Radula

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q592940
* Commonscat Multimedia: Radula
**Gabriel Urralburu Tainta** (Ezkaroze, Nafarroa, 1950eko azaroaren 6a - ) politikaria da, 1984 eta 1991 bitartean Nafarroako lehendakari izandakoa. Zientzia teologiko eta moraletan lizentziaturik, apaiza izan zen 1984an utzi arte.

Ibilbide politikoa
------------------

Frankismoaren kontrako kristaua, Victor Manuel Arbeloaren eskutik PSOEn sartu zen 1973an. Alderdiaren antolakuntza Nafarroan zuzendu zuen. Francoren ondoko lehen hauteskunde demokratikoetan (1977ko ekainaren 15ean) PSOEko zerrendaburu izan zen Nafarroan, Diputatuen Kongresurako eserlekua lortuz. 1979ko martxoaren 1eko hauteskundeetan berriro aukeratu zuten.

Nafarroan, 1979ko apirileko hauteskundeetan PSOEren zerrendaburua izanda, 15 eserleku erdietsi zituen, eta bigarren alderdia bihurtu ziren. 1980 eta 1982 bitartean Estatuarekin Nafarroako Foruen Hobekuntzaren gaineko eztabaidetan parte hartu zuen.

Nafarroako sozialistak PSE-EEren barnean izan ziren 1982 arte, hots, PSN sortu arte. Gabriel Urralburu lehen idazkari orokor hautatu zuten.

Nafarroako Parlamenturako lehen hauteskundeetan, 1983an, PSOEren zerrendaburua izan zen berriro. Gobernua osatu ahal izanda, Nafarroako lehen lehendakari bilakatu zen. Hurrengo hauteskundeetan (1987an) berriz irabazi zuen, eta berriz osatu zuen gobernua. Hurrengoetan (1991n), halere, 19 eserleku lortu arren (orain arte PSNk inoiz eskuratu duen kopuru handiena), oposiziora igaro behar izan zuen, Juan Cruz Alliren UPNk 20 erdietsi baitzituen. Izan ere, Nafarroako eskuin osoa zerrenda berean aurkezten zen lehen aldia baitzen.

Ustelkeria
----------

Hurrengo urteetan ustelkeria egotzi zioten Urralbururi, obra publikoak esleitzearen truke dirua jasotzeagatik. 1998ko irailaren 7an, Gabriel Urralburu Nafarroako lehendakari ohia zigortu zuten ustelkeria kasuengatik. Hamaika urteko espetxe zigorra, bederatzi urteko inhabilitazioa eta 780 milioi pezetako isuna ezarri zion Nafarroako Auzitegiak, legez kanpo obra publikoen trukean komisioak jasotzeagatik. Ebatzi zuten eraikuntzako zortzi enpresari esleipenak ematearen truke jasotzen zuela dirua, ustelkeria politikoa mahai gainean jarriz. 1984 eta 1991 artean izan zen Urralburu Nafarroako lehendakari PSNrekin.

2001eko martxoan, aldiz, Espainiako Auzitegi Nazionalak espetxealdia 4 urtera murriztu zuen. Auzi berean, Urralbururen emaztea, Antonio Aragón (Obra Publikoen kontseilaria), haren emaztea, Luis Roldán (Guardia Zibilaren zuzendaria) eta Jorge Esparza diruzaina ere kondenaturik izan ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Sinonimoak dira *lehendakari* eta *presidente* izenak, baina Nafarroako Gobernukoa (Eusko Jaurlaritzakoa bezala) *lehendakari* da ofizialki: «Nafarroako Gobernuko Lehendakaria Foru Komunitateko erakunde politiko nagusia da» dio Nafarroako Foru Erkidegoko webgune ofizialean Nafarroako Lehendakaritzari eskainitako orriak.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3752948
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 135129
* Lur: 05899/eu\_u\_0803/u0803

 |

* Wd Datuak: Q3752948
**Van Wagenenen Etxea**, (ingelesez: *Van Wagenen House*) baita ere **Apple Tree Etxea**, New Jerseyko estatuko Hudson konderriko Jersey Cityren Bergen Squaren dago. Etxea Toki Historikoen Erregistro Nazionalean sartu zen 2006ko abuztuaren 16an.

Historia
--------

Etxea 1740an eraiki zen. 1820ko hamarkadan gehigarri bat gehitu zen. 1779an George Washington eta Lafayette markesaren arteko bilera baten lekua izan zitekeen etxea. Apple Tree House izena eman zioten etxeari, etxaldean zeuden sagar baratze eta sagardo prentsa zahar baten ondorioz.

1996an, etxea Preservation New Jersey erakundearen 10 gune historiko mehatxatuenen zerrendan zegoen. Jersey City udalak eraikina erosi zuen 1999an, 450.000 dolarren truke, eta eraikinaren egoera hobetzeko lanean aritu da geroztik. New Jerseyko Fideikomiso Historikoak dirulaguntza bat eman zion Jersey Cityri 2006an, barnealdeak zaharberritzeko eta irisgarritasuna hobetzeko. Jersey Cityk etxea museo gisa erabiltzeko asmoa du.Asmoa 2021ean berritu zen.

Urtero George Washington Elkarteak antolatzen duen Presidentearen Egunean lore-koroak jartzeko zeremonia bat egiten da etxean.

Iruditegia
----------

* Albo bateko ikuspegia.Albo bateko ikuspegia.
* Atzealdea.Atzealdea.
* Lehen solairuko pasilua.Lehen solairuko pasilua.
* Aurreko saloia.Aurreko saloia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Etxearen argazkia berritu ondoren.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7913755
* Commonscat Multimedia: Van Wagenen House (Jersey City, New Jersey)

---

* **Ondare historikoa**
* NRHP: 05000884

 |

* Wd Datuak: Q7913755
* Commonscat Multimedia: Van Wagenen House (Jersey City, New Jersey)
**Jakinduriaren Izokina** edo **Ezagutzaren Izokina** (irlanderaz *Bradán Feasa*) Irlandar mitologiaren arabera Fenian zikloan agertzen den izaki bat da, zehazkiago Fionn mac Cumhaill gudari-ehiztariaren balentriak aipatzen dituen *Fionnen Haurzatroko Balentriak* izeneko kondaira bilduman agertzen da.

Kondaira
--------

Kondairan aipatutakoaren arabera, bederatzi hurritzez inguratua zegoen Jakinduriaren Iturbura erori ziren bederatzi hur jan omen zituen izokin arrunt bat zen. Jakinduriaren Iturburutik bost ibaien sortzaileak ziren urak jariatzen omen ziren, haien artean Boyne eta Shannon ibaiak. Izokinak hur haiek jatean mundu osoko jakinduriaren jabe egin zen. Gainera, izokin haren haragitik jaten zuen hark, era berean jakinduria guztia bereganatuko luke.

Finn Eces edo Finnegas olerkariak izokin hura arrantzatzeko saiakeran zazpi urtez egon omen zen. Azkenik izokina arrantzatu eta bere ikaslea zen Fionn-i sukaldatu zezan agindu zion. Fionnek izokina sukaldatzen ari zen unean bere hatz potoloa izokinetik jario zen koipe beroz erre omen zuen, eta zer egin ez zekiela, bere mina moteltzeko asmoz hatz lodia izokinaren ahoan sartu omen zuen.

Fionnek bere maisu zen Finnegasi sukaldatutako izokian eramatean, Finnegasek bere ikasle gaztearen begiradak jada lehen ez zuen distirat zeukala ohartu zen. Finnegasek galdekatzean, Fionnek xalotasunez izokina ez zuela jan erantzun zion, baina bere maisuaren presiopean azkenik istripuz izokinaren koipea dastatu izana onartu zuen. Honela bada, Jakinduriaren Izokinaren eskutik lortutako jakintza eta ezagupenari esker Fionn gaztea Fianna gerlari taldeko buruzagi bialaktu zen, hauek irlandar mitologiako gerlari ospetsuez osatutako talde bat zen.

Ikus gainera
------------

* Fenian zikloa

Kanpo estekak
-------------

* Jakinduriaren Izokinari buruzko kondaira irakurgai **(Ingelesez)**
* Jakinduriaren Izokina **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2447830

 |

* Wd Datuak: Q2447830
**Daniele Comboni** (Limone sul Garda, Lombardia-Venezia Erresuma, 1831ko martxoaren 15a - Khartum, Sudan, 1881eko urriaren 10a) italiar misiolari eta apezpiku katolikoa izan zen, batez ere Afrikan jardun zuena. Jesusen Bihotzaren Comboniar Misiolariak eta Comboniar Ahizpa Misiolariak kongregazioak sortu zituen. Joan Paulo II.ak kanonizatu zuen 2003ko urriaren 5ean. Jaieguna urriaren 10ean ospatzen da.

Bizitza
-------

Daniele Comboni 1831ko martxoaren 15ean jaio zen Limone sul Garda herrian. Gurasoak, Luigi Comboni eta Domenica Pace, nekazari maizterrak ziren. 1843tik aurrera, Veronako Mazza Instituan egin zituen ikasketak. Filosofia eta teologia ikasi ondoan, 1854an apaiztu zen. Hiru urte geroago, Sudanera joan zen misiolari. Malariak jota, Italiara itzuli behar izan zuen 1859an.

1861-1864 bitartean Mazza Instituko irakaslea izan ondoren, "Afrika onbideratzeko plana" (*"Piano per la rigenerazione dell' Africa"*, Turin, 1864) argitaratu zuen, eta Frantzia, Espainia, Ingalaterra, Alemania eta Austrian barrena ibili zen dirua biltzen. 1867an, *Istituto delle Missioni per la Nigrizia* sortu zuen Veronan, Afrikarako apaizak eta fraideak prestatzeko, eta baita *Istituto delle Pie Madri* ere, mojak prestatzeko.. 1870ean, Vatikanoko I. kontzilioan parte hartu zuen, Afrika ebanjelizatzeko laguntza eskatuz (*Postulatum pro Nigris Africae Centralis*). 1877ko uztailean, Erdialdeko Afrikako bikario izendatu zuten, eta apezpiku urte bereko abuztuan. Sudanera jo zuen 1880ko azaroan, esklabo trafikoaren aurka aritzera. 1881eko urriaren 10ean hil zen Khartumen, koleraren ondorioz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *5 October 2003, Mass and canonization of the Blesseds: Daniel Comboni, Arnold Janssen and Joseph Freinademetz.*  w2.vatican.va (Noiz kontsultatua: 2017-10-9).
2. 1 2    *Daniel Comboni (1831-1881).*  vatican.va (Noiz kontsultatua: 2017-10-9).
3. ↑    *Daniel Comboni.*  Catholic Encyclopedia, newadvent.org (Noiz kontsultatua: 2017-10-9).
4. ↑    *Daniel Comboni.*  combonianos.es (Noiz kontsultatua: 2017-10-9).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Daniele Comboni*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q559236
* Commonscat Multimedia: Daniele Comboni

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 46799291
* ISNI: 0000 0000 7819 4707
* BNE: XX943633
* BNF: 12155964k (data)
* GND: 118521683
* LCCN: n80081444
* SUDOC: 030069408
* ICCU: SBLV158485
* Open Library: OL6617525A

 |

* Wd Datuak: Q559236
* Commonscat Multimedia: Daniele Comboni
**Irail Beltza Erakundea** (arabieraz: منظمة أيلول الأسود‎‎, *Munaẓẓamat Aylūl al-aswad*) Palestinako erakunde armatu bat izan zen. 1970ean sortua, Irail Beltzaren gertaeretan zehar, bere ekintza nabarmenenen artean, Wasfi Tal jordaniar lehen ministroaren hilketa, eta 1972ko Olinpiar Jokoetan zehar jazotako Municheko sarraskia izan ziren, azken honetan hamaika israeldar atleta eta ofizial bahitu eta hil zituzten, bai eta Mendebaldeko Alemaniako polizia bat ere.

Municheko atentatuaren ondoren, Mossad israeldar inteligentzia agentziak mendeku asmoz Irail Beltza Erakundeko eta Palestinaren Askapenerako Erakundeko kideak hiltzeko Jainkoaren Haserrea operazioa eta Gaztediaren Udaberria operazioa burutu zituen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q152211
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126813929
* LCCN: n93000581
* NKC: mzk2006331620
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q152211
**Al-Aqsako Martirien Brigada** (arabieraz: كتائب شهداء الأقصى‎, *Katā'ib Shuhadā' al-'Aqṣā*) Tanzim taldeari lotutako talde armatu bat da, Al-Fatah mugimendu politikoaren adar militarra dena. Brigadak Bigarren Intifada 2000. urtean lehertu zenean jaio ziren, irailaren 29an Meskiten Zelaigunean izandako liskarren ondoren. Taldearen izena, Jerusalemen dagoen Al Aksa meskitarekin lotuta dago, Fatah mugimendu laiko bat den arren.

2004ko azaroaren 11n Jassir Arafat hil ondoren, taldeak bere erasoak Xahid Jassir Arafaten Brigaden izenean aldarrikatuko zituela iragarri zuen. Al-Aqsako Martirien Brigadak Al-Fatahri lotuta daude, baina autonomia handia dute, eta Zisjordanian eta, beste izen batzuekin, Gazako zerrendan sakabanatuta dauden dozenaka talde armatuz osatuta daude.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Berria. *Estilo Liburua.* .
2. ↑   **(Ingelesez)** «Palestinian Authority funds go to militants» *BBC News* 2003-11-7.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q309474
* Commonscat Multimedia: Al-Aqsa Martyrs' Brigades

---

 |

* Wd Datuak: Q309474
* Commonscat Multimedia: Al-Aqsa Martyrs' Brigades
**Inutilaren eguna** 1981etik Nafarroa Garaiko, Sakanako Etxarri Aranatz herrian ospatzen den festa erreibindikatiboa da. Ofizialki, Etxarri Aranazko jaiak Kintoen Egunarekin amaitzen ziren. Hala ere, duela 30 urte baino gehiagotik, herri-mugimenduak hainbat jarduera antolatzen ditu hurrengo egunerako, Espainiako soldadutza egiten ez zuten «inutilen» omenez, hau da, arazo desberdinengatik (begien arazoak, oinen arazoak, e.a.) zerbitzutik salbu gelditzen zirenez. Jaia, erabat antimilitarista, ironiaz oinarritzen da: biztanleak militarrez janzten dira, antzinako automobiletan ibiltzen dira bandera handiekin...

Guardia Zibilaren salaketak
---------------------------

2019an eskuineko Dignidad y Justicia espainiar taldeak festaren lehen salaketa egin zuen baina ez zuen aurrera egin. 2023an Guardia Zibilaren Ofizialen Batasunak salaketa egin zuen Etxarri Aranazko jaien sustatzaileen aurka, Inutilaren Eguna deiturikoagatik. Irudi iragarle batean, antza, «guardia zibilak erretzen» direla alegatzen du. Guardia Zibilaren sindikatu horrentzat (Ofizialen Batasuna) benetako helburua da Espainiako institutu armatua «barregarri uztea» eta «terrore-giroa sortzea, terrorismoa goraipatzeko». Espainiako Auzitegi Nazionalaren Ismael Moreno epaileak salaketa hori ikertzea dagokion galdetu zion Fiskaltzari.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  ..
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Manolo Campos Inutilaren egunaz hitz egiten Ahotsak.eus webgunean.
1635ean, Sendabelarren Errege Lorategia (gaur egungo Frantziako Historia Naturalaren Museo Nazionalaren aurrekoa) historia naturalaren lehen museo modernoa izan zen. Hemen 1889an amaitutako Eboluzioaren Galeria Handiaren eraikina ikus daiteke
**Historia naturalaren museoa** edo **natura-zientzien museoa** historia naturaleko bildumak dituen erakunde zientifiko bat da, natura-munduaren erreferente gisa balio dutenak, batez ere komunitate zientifikoarentzat (ale tipoz hornituz) baina baita publiko orokorrarentzat ere ezagutzaren dibulgaziorako tresna gisa. Historia naturalaren museo baten bildumek animalien, landareen, onddoen, ekosistemenen, geologiaren, paleontologiaren, klimatologiaren eta askoz gehiagoren egungo erregistroak eta erregistro historikoak biltzen dituzte.

Historia naturalaren museo baten eginkizun nagusia komunitate zientifikoari ale eta laginak ematea da, egungoak zein historikoak, bere ikerketa eta esperimentuetarako, mundu naturalaren ulermena hobetzeko helburuarekin. Zenbait museok erakusketa publikoak dituzte mundu naturalaren edertasuna eta miraria publiko orokorrarekin partekatzeko. Museo horiei museo publiko deitzen zaie. Batzuek beren bilduma nagusiez gain historia ez-naturalaren bildumak dituzte, hala nola, historiarekin, artearekin eta zientziarekin lotutako objektuen bildumak.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1970365
* Commonscat Multimedia: Natural history museums

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11967406z (data)
* GND: 4203075-4
* LCCN: sh85090241
* NKC: ph137271
* AAT: 300312324
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1970365
* Commonscat Multimedia: Natural history museums
**Arabiar Penintsulako Al-Kaida** (**AQAP**; arabieraz: تنظيم القاعدة في جزيرة العرب‎, *Tanẓīm al-Qā‘idah fī Jazīrat al-‘Arab*, "Arabiar Penintsulako Al-Kaida"; تنظيم قاعدة الجهاد في جزيرة العرب, *Tanẓīm Qā‘idat al-Jihād fī Jazīrat al-‘Arab*, "Arabiar Penintsulako Jihad erakundea"), **Ansar al-Xaria** moduan ere ezaguna (arabieraz: جماعة أنصار الشريعة‎, *Jamā‘at Anṣār ash-Sharī‘ah*, "Xaria Babesteko Taldeak") Arabiar penintsulako erakunde islamista da.

Historia
--------

Indar egonkorra eta indartsua du Yemenen, batez ere hegoaldeko zatian. Huthiak etsaitzat ditu eta hauen aurka borrokan ari da baina era berean armadari ere erasotzen dio, eta hegoaldeko erakunde independentistak ere bere etsaiak dira. AEBen eraso asko jasan ditu drone bidez..

Ikus gainera
------------

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Zein da zein» *Berria* 2015/01/25.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2635866
* Commonscat Multimedia: AQAP

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 169624067
* LCCN: no2011035608
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2635866
* Commonscat Multimedia: AQAP
*Artikulu hau Demografiako neurriari buruzkoa da; Fisikako neurria gaitzat duena beste hau da: «Dentsitate (fisika)»*
Munduko biztanleriaren dentsitatea estatuko (2006).
Munduko biztanleriaren dentsitatea eskualdeka (1994).
**Biztanleriaren dentsitatea** edo **biztanle dentsitatea** azalera unitate zehatz batean bizi den biztanle kopurua agertzen duen aldagai estatistikoa da. Gehienetan biztanle kilometro karratuko (bizt/km²) unitatea erabiltzen da kopuru hori agertzeko.

Hau da formula:

{\displaystyle {\text{dentsitatea}}={\frac {\text{biztanle kopurua}}{\text{eremua}}}}

Demografian
-----------

Biztanleriaren dentsitatea kalkulatzean eremu jakin bat hartzen da kontuan, aztergaiaren arabera: hiria, eskualdea, estatua edo, nola ez, mundu osoa.

Munduko biztanle kopurua 6.600 milioi da eta eremu osoa 510 milioi kilometro karratu. Horrela, munduko biztanle dentsitatea 6.600.000.000 bizt / 510.000.000 km² = 13 bizt/km². Baina lur eremua edo kontinente-azalera 150 milioi km² dela kontuan izanik, biztanleriaren dentsitatea 43 bizt/km² da. Horregatik, dentsitatea kalkulatzeko oso garrantzitsua da eremu egokia aukeratzea.

Hori dela-eta, biztanleriaren dentsitatea handiena duten estatu gehienak hiri-estatuak, oso nazio txikiak edo menpeko lurraldeak izaten dira. Lurralde hauek eremu urrikoak eta hiritartasun maila handikoak direlako gertatzen da. Hauek dira munduko dentsitate handiena duten estatu edo antzeko estatusa duten lurraldeak:

* Monako (21.477 bizt/km²)
* Singapur (7.456 bizt/km²)
* Hong Kong (6.688 bizt/km²)
* Gibraltar (4.270 bizt/km²)

### Hiriak

Malé (Maldivak) da munduko biztanleriaren dentsitate handiena duen hiria, 80.000 biztanle baino gehiago baititu 1,5 km²-ko eremuan.
Biztanleriaren dentsitate ikaragarri handia duten hiriak superpopulatutzat jotzen dira, nahiz eta bertako bizi kalitatea faktore ugaritan datzan: etxebizitzak, espazio publikoak, azpiegiturak, irispidea eta abar. Hiri dentsoenak Asia hego-ekialdean aurkitzen dira, nahiz eta Kairo (Egipto) eta Lagos] (Nigeria) talde berean egon.

Hirigintzan
-----------

Sakontzeko, irakurri: «Etxebizitza dentsitatea»
Hirigintzan, azterketa-eremua hiria edo hiriko auzuneren bat denean, beste kontzeptu bat erabiltzen da eskuarki: Etxebizitza dentsitatea. Berau kalkulatzeko honako formula erabiltzen da:

{\displaystyle {\text{dentsitatea}}={\frac {\text{etxebizitza kopurua}}{\text{hektarea}}}}

Ikus, gainera
-------------

* Estatuen zerrenda biztanle dentsitatearen arabera

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Euskalterm: Biztanleriaren dentsitate.*  euskara.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2016-11-25).

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Nazio Batuen araberako munduko biztanle-joerak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22856
* Commonscat Multimedia: Population density

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX5278801
* BNF: 11970929h (data)
* GND: 4006291-0
* LCCN: sh85104918
* NKC: ph844305
* AAT: 300055421
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D011156

 |

* Wd Datuak: Q22856
* Commonscat Multimedia: Population density
Liber Chronicarum (1493)
**Inkunable** (latinezko *incunabulae*tik, sehaskan) 1501eko urtarrilaren 1 baino lehenago inprimatutako liburu guztiei deritze. Ziuraski Cornelius Beughem izan zen hitz hau lehen aldiz erabili zuena, bere Incunabulae typographiae lanean (1688).

Garai hartan, industria tipografikoa oraindik ez zen bereiztu: inprimatzailea zen prentsaren jabe eta erabiltzailea, tipo funditzailea, paperaren fabrikatzailea, enkuadernatzailea, editorea eta liburu dendaria. Artisaua, artista eta aditua zen. Horietakoren batzuk "ur marka" bat uzten zuten fabrikatzen zuten paperean, hala nork editatu zuen ezagutzen dugu; baina sinadura eta datarik ez zuten asko ere bazegoen, gaur egun, erabilitako fundizio motak aztertzen dituzten azterketa zientifikoek, existitzen diren edizio gehienak katalogatzen lagundu duten arren. Lehen aldiz, kultura guztien eskura jarri zuten dokumentu historikoak dira.

"Inkunable" hitzak liburuak "kuman" edo sehaskan zeuden garaiari erreferentzia egiten dio, liburuak inprentaren bidez egiteko teknika modernoaren "haurtzaroa"ri erreferentzia eginez. Hala, inkunable bezala 1453 (inprenta modernoa asmatu zen urtea) eta 1500 artean inprimatutako liburuak errekonozitzen dira, 1200 inprentetatik zetozenak, 260 hiritan banatuta, 35.000 lan ezberdinen tiraldiarekin.

Johannes Gutenbergi, Mainzekoa karaktere mugikor fundituen asmakuntza ematen zaio. Lehen inkunableak bere inprentatik irten ziren: horien artean Gutenbergen Biblia (1453-1455) nabarmentzen da, latinez idatzia, 42 lerrokoa. Lehen 30 urteetan, inprenta Mendebaldeko Europatik hedatu zen eta bereiztutako aktibitate ezberdinetan banatzen hasi zen. Liburuek ez zuten karakteredun azalik, hasieran, hizki gotikoz, eta hitzak laburdura ugarirekin aurkeztuak, kodexak imitatuz. Baina jada mende horretan bertan beste hizki mota batzuk erabiltzen hasi ziren, bereziki borobila edo erromatarra, veneziar edo italikoa eta kursiba, lehenak baino irakurgarriagoak, eta azkenean nagusitu egin zirenak (Alemanian izan ezik) hurrengo mendearen hasieratik. Mende honen amaieran, elzeviriar tipoa (Elzevir herbeheretarrarena) sartu zen, aurrekoak baino meheagoa eta jarraian fantasiazko beste karaktere batzuk agertu ziren, barietate handiarekin egundainokoetaraino.

Inkunable motak
---------------

Metalezko tipo mugikorren aurretik, zur finkozko plantxak erabiltzen ziren, *inkunable xilografiko*ak sortu zituztenak, horien artean *Biblia Pauperum* eta *Pobreen Biblia* nabarmentzen direlarik. Protoinkunableak lehen tailerretan, 1472 eta 1480 artean inprimatutako liburuak dira. Era berean, post-inkunable deritze modu erratuan edo informazio eskasiaren ondorioz inkunable bezala sailkatu diren XVI. mendearen hasieran inprimatutako liburuak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q216665
* Commonscat Multimedia: Incunabula

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX4576407
* BNF: 119321007 (data)
* GND: 4027041-5
* LCCN: sh85064810
* NDL: 00564142
* NKC: ph115906
* AAT: 300055021
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D057213

 |

* Wd Datuak: Q216665
* Commonscat Multimedia: Incunabula
***Missale Romanum Glagolitice*** (euskaraz: «Meza-liburu erromatar glagolitikoa») edo ***Misal po zakonu rimskoga dvora*** (euskaraz: «Erromatar gortearen legearen araberako meza-liburua») 1483ko otsailaren 22an (Gutenbergen Biblia inprimatu eta 28 urte geroago) inprimatutako meza-liburua da. Kroazian inprimatutako lehen liburua da, baita alfabeto glagolitikoa erabili zuen Europako lehen meza-liburu inprimatua ere.

Alfabeto glagolitikoan idatzita dago antzinako eliza-eslavieraren kroaziar bertsioan eta erritu glagolitikoko katolikoei zuzenduta zegoen (erritu liturgiko hau erromatarraren antzekoa zen baina latinaren ordez antzinako eliza-eslaviera erabiltzen zuen). 27 × 18 zentimetroko formatuko 220 orri ditu. Azken orria ez da gaur arte iraun, baina ziurrenik ez zuen testurik izan.

Argitalpen-data, 1483ko otsailaren 22a, gaur arte iraun den azken orrian adierazten da, baina argitaratze-lekua ez dago finkatuta. Hasieran Venezian inprimatu zela suposatu zen, baina gaur egungo ikertzaileek Kroazian inprimatu zela uste dute.

1971n berrargitaratu zen. Horretarako, Zagrebeko Liburutegi Nazionalean, Zagrebeko Unibertsitateko liburutegian eta Vatikanoko Liburutegi Apostolikoan gordetako aleak erabili ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Kroazieraz)** «Misal po zakonu rimskoga dvora, 1483» *Nacionalna i sveučilišna knjižnica u Zagrebu*  jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2013-11-14) (Noiz kontsultatua: 2023-09-17).
2. ↑   **(Ingelesez)** Hercigonja, Eduard.  (1984). «Historical, social and cultural-environmental conditions of the origin and development of croatian glagolitic printing (on the occaison of the 500th anniversary of the editio princeps of the 1483 Missal)» *Slovo : časopis Staroslavenskoga instituta u Zagrebu* (Zagreb) 34.
3. 1 2   **(Ingelesez)** Radan, Vlasta. «Physical description» *Missale Romanum Glagolitice Editio Princeps* (Noiz kontsultatua: 2023-09-17).
4. ↑   **(Kroazieraz)** «Inkunabulistika» *Croatian History* (Noiz kontsultatua: 2023-09-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3507302

 |

* Wd Datuak: Q3507302
| **Pio XII.a plaza** |
| --- |
|  Donostia, Amara Berri |
|  |
| HerrialdeaLurraldea |  Euskal Herria Gipuzkoa |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Pio XII.a plaza is located in Euskal HerriaPio XII.a plazaPio XII.a plaza | Pio XII.a plaza is located in GipuzkoaPio XII.a plazaPio XII.a plaza |
| Pio XII.a plaza is located in Donostia erdiguneaPio XII.a plazaPio XII.a plaza |

 |
| Koordenatuak: | 43°18′26.04″N 1°58′46.08″W﻿ / ﻿43.3072333°N 1.9794667°W﻿ / 43.3072333; -1.9794667
 |

**Pio XII.a plaza** Gipuzkoako Donostia hiriburuko Amara Berri auzoan dagoen plaza bat da. Pio XII.a Aitasantuaren omenezko izena darama.

Hiriko loturagune garrantzitsua da, auzoaren erdigunea dela ere esan liteke. Bertan Amarako tunela iraganez Gipuzkoatik datoen ibilgailuak nahiz Donostiatik kanpora doazenak bat egiten dutelarik. Plazaran erdian iturri bat dago.

Plazaren albo batean Eustasio Amilibia parkea dago, beste alboan aldiz, Donostiako autobus geltokia eta Amara Plaza hotela.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265993
* Commonscat Multimedia: Plaza de Pío XII, Donostia-San Sebastián

---

 |

* Wd Datuak: Q12265993
* Commonscat Multimedia: Plaza de Pío XII, Donostia-San Sebastián