recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Leitzako (Nafarroa) bi etxe, eskantzuak nabarmen eraikin ertzetan.
Aragona Gonzaga jauregiaren eskantzuak (XVI. mendea), Erroma
**Eskantzua**, horma edo beste harlan baten ertza da, bereziki harlanduz egina. Batzuk egiturazkoak dira, sendotasuna emanez harlanduxkaz eginiko hormari, baina beste batzuk guztiz estetikoak ertza nabarmentzeko.. Eskantzuak indarra, iraunkortasuna eta gastua iradokitzen du, eta horrek guztiak egituraren presentziaren zantzua indartzen du ikuslearengan.

Ohikoak dira Euskal Herriko arkitektura tradizionalean eta bereziki nabarmentzeko joera dago, hormaren beste atalekin alderatuta. Honen arrazoi nagusia eraikuntzakoa da: eraikin eta hormen ertza atal ahulagoa denez (bermerik gabea edo kolpeak izateko aukera gehiagorekin) eskantzuak kalitate hobea behar izaten dute, bai material aldetan bai forma aldetik. Horregatik, nahiz-eta askotan eraikina harlanduxkaz edo adreiluz egina izan, eskantzuak harlanduzkoak dira.

Estetikoak bakarrik badira, urratze edo esgrafiatu teknika gisa egin daitezke, are margotuz *trompe-l'oeil* bezala.

Historia
--------

Harlanduzko eskantzuak erabiltzea ohikoa zen etruskoen artean. Antzinateko eta Erdi Aroko harrizko eraikin askotan, eskantzuak dira zehaztasunez zizelkatutako harri bakarrak.

Irudiak
-------

* Letamendi baserria, Beasain (GI)Letamendi baserria, Beasain (GI)
* Saint-Rémi d'Ottignies elizako eskantzua, harladuzkoa adreiluzko horman, Ottignies-Louvain-la-Neuve (Belgika)Saint-Rémi d'Ottignies elizako eskantzua, harladuzkoa adreiluzko horman, Ottignies-Louvain-la-Neuve (Belgika)
* Lake County Courthouse, Crown Point, Indiana (AEB)Lake County Courthouse, Crown Point, Indiana (AEB)
* Oltzeko jauregia, Iholdi (NB)Oltzeko jauregia, Iholdi (NB)

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *"Eskantzu" Orotariko Euskal Hiztegian.*  Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2020-01-05).
2. ↑  Charles F.Mitchell. Building Construction. Part 1. First Stage or Elementary Course. Second Edition—Revised. Published by B.T. Batsford, 52 High Holborn. 1889. Page 48.
3. ↑    *Definitions for: Quoin.*  (Noiz kontsultatua: 2014-05-12).

* *Eskantzu.*  Elhuyar hiztegia (Noiz kontsultatua: 05-01-2020).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10532622
* Commonscat Multimedia: Quoins (architecture)

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300002748
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q10532622
* Commonscat Multimedia: Quoins (architecture)
**Garfield konderria** (ingelesez: *Garfield County*) Oklahomako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Enid da. 2010eko zentsuaren arabera 60.580 biztanle zituen, Garfield kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Garfield konderriak 2.745,55 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,14 ura dira. Beste 2.741,41ak lurra dira. Biztanleria dentsitatea 22,06 biztanle/km² da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 60.580 pertsonetatik 54.097 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 5.353 dira. 1.765 beltzak edo afroamerikarrak. 1.280 amerikar natiboak ziren eta 1.094 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 577 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 62 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.705 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q484729
* Commonscat Multimedia: Garfield County, Oklahoma

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 150121624
* ISNI: 0000 0004 0646 1828
* GND: 104647233X
* LCCN: n82115623
* **Lekuak**
* OSM: 1822207
* TGN: 2001646

 |

* Wd Datuak: Q484729
* Commonscat Multimedia: Garfield County, Oklahoma
**Eskeko** bat bere egoera azaltzen.

*Artikulu hau kalean dirua eskatu ohi duten pertsonei buruzkoa da; orden erlijiosoa gaitzat duena beste hau da: «Eskeko ordena»*
**Eskekotasuna** norberarentzat limosna eske, dirua edo beste gauza bat, ibiltzen diren pertsonek bizibidez edo aldi baterako eta gehienetan kalean edo etxez etxe egiten duten jarduera da. Jarduera hori egiten duten pertsonei **eskeko** edo **eskale** deitzen zaie. Gehienetan miseriazko egoerak bultzatzen ditu pertsonak limosna eskatzera, baina beste batzuetan haur eta emakumeen esplotazioa dakarren jarduera izan daiteke. Bestalde, hiri eta herri askotan debekaturik izaten da kalean eskean biltzea, bereziki haurren kasuan eta eskea mehatxupean edo hertsapenez egiten denean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17572748
* Commonscat Multimedia: Begging

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4145087-5
* LCCN: sh85012883
* NKC: ph481724
* AAT: 300386108

 |

* Wd Datuak: Q17572748
* Commonscat Multimedia: Begging
Glaziar eta ibai glaziarretako ezaugarri geologikoen eskema. 1) Basamentua, 2) Till geruza, 3) Inlandsia atzerantz, 4) **Esker**, 5) Drumlin, 6) Morrena terminala, 7) Urtzearen ostean sortutako lakuaren ondoren dagoen lautada, 8) Kames, 9) Kettle. 
**Esker** bat gailur luze, estu eta bihurgunetsua da, batez ere hareaz eta legarrez osatua, nahiz eta, bere eraketaren amaieran, tamaina guztietako sedimentuekin osatzen den esker hori, tontor luzanga homogeneoagoa eginez. Gailur horiek glaziarretako ura eramaten duten ibaiek metatzen dituzte, eta, normalean, izotz-masa glaziar baten azpian egoten dira. Ura eroateko gaitasuna izotzarena baino askoz txikiagoa denez, glaziarra desagertzean erliebea alderantzikatuta geratzen da, eta antzinako ur-ibaia da esker bera osatzen duena, eta antzinako ibaiertzak deprimituta geratu dira, glaziar zaharra osatzen zuen izotzaren pisuaren eta higaduraren eraginez.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q332784
* Commonscat Multimedia: Esker

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300132326
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q332784
* Commonscat Multimedia: Esker
**Eskandinaviako herrialdeak** edo **Europa iparraldeko herrialdeak** iparraldeko Europako bost estatu hartzen dituen eskualde geografiko eta kulturala da: Danimarka, Islandia, Norvegia, Suedia eta Suomi. Gainera, Faroe uharteak, Groenlandia, Åland, Sápmi eta Svalbard barnean ere hartzen dituzte. Eskandinaviako herrialdeek asko dute erkide bizimoduari, historiari, hizkuntzari –Suomi eta Sápmi kanpo utzita– eta gizarte-egiturari dagokienez.

Ia 3,5 milioi kilometro karratuko azalera duen arren, bere lurraldearen erdia baino gehiago bizigaitza da, eta izotz-geruzez eta izozmendiz osatua dago, batez ere Groenlandian. 2014ko urtarrilean, 26 milioi biztanle zituen. Eskandinaviako herrialdeek munduko adierazle askotan lehen guneak lortu dituzte, hezkuntza, ekonomia, lehiakortasuna, eskubide zibilak, bizi-kalitatea eta giza garapena barne.

Suomiko biztanle gehienek suediarrek, norvegiarrek eta daniarrek ez bezalako jatorri etnikoa dute, baita hizkuntza guztiz desberdina ere —suomiera—. Hala eta guztiz ere, suedierak bigarren hizkuntza ofizial gisa duen estatusak eta 550 urteko suediar okupazioak emandako lotura historiko eta kultural estuek multzoaren zatitzat hartzea eragiten dute.

Bost eskandinaviar herrialdeek eta estatus berezia duten hiru egoitzek Iparraldeko Kontseilu izenekoa osatzen dute, lankidetzarako legebiltzarren arteko erakundea.

Historia
--------

| Mendea | Erakunde politikoak |
| --- | --- |
| Daniarrak | Islandiarrak | Faroetarrak | Groenlandiarrak | Norvegiarrak | Suediarrak | Finlandiarrak |
| XII. | Danimarka | Islandiar mankomunitatea | Norvegiako Erresuma | Suedia |
| XIII. | Norvegiako Erresuma |
| XIV. |
| XV. | Kalmarko Batasuna |
| XVI. | Danimarka eta Norvegiako Erresuma | Suedia |
| XVII. |
| XVIII. |
| XIX. | Danimarka | Suedia eta Norvegia arteko Batasuna | *Finlandiako Dukerri Handia* |
| XX. | Danimarka | Islandia | *Faroeak* | *Groenlandia* | Norvegia | Suedia | *Åland* | Finlandia |
| XXI. |

Mendeko lurraldeak letra etzanean.
**Galesko Federazioaren Kopa** Galesen jokatzen zen futbol txapelketa zen, urte bakoitzeko talde galesik onena izendatzeko balio zuena. 1997-98 denboraldian abiatu zen eta 2008an bertan behera utzi zen. Wrexham da garaipen gehien lortu zituen taldea, 5 hain zuzen ere.

Historia
--------

1992an Galesko futbol liga sortu zenean talde gales garrantzitsuenek Ingalaterrako txapelketetan jokatzea erabaki zuten, hala ere historikoa zen Galesko futbol kopa jokatzen jarraitu zuten. 1996an ordea talde galesei bakarrik utzi zitzaien kopa jokatzen, izan ere txapeldunak Europako Errekopa jokatzeko txartela lortzen baitzuen eta Ingalaterran zebiltzanek hango txapelketa baliatu behar zuten Europara joateko.

Honen ondorioz txapelketa berria abiarazi zuten 1997-98 denboraldian. Bertan Galesko ligako onenek eta Ingalaterran ari direnek elkarrekin jokatu zuten, urteko talde galestar onena zein zen erabakitzeko.

2008an BBC Gales telebista kateak babesle izateari utzi zionean bertan behera gelditu zen. Honetaz gain ohorea baino ez zegoen jokoan, UEFAk Europa Leaguerako puntuagarria e zela berrestean Premier Leagueko taldeek ez zuten interesik izan aurrera jarraitzeko.

Palmaresa
---------

| Urtea | Irabazlea | Emaitza | Finalista |
| --- | --- | --- | --- |
| 1998 | Wrexham | 2-1 | Cardiff City |
| 1999 | Barry Town | 2-1 | Wrexham |
| 2000 | Wrexham | 2-0 | Cardiff City |
| 2001 | Wrexham | 2-0 | Swansea City |
| 2002 | Cardiff City | 1-0 | Swansea City |
| 2003 | Wrexham | 6-1 | Newport County |
| 2004 | Wrexham | 4-1 | Rhyl |
| 2005 | Swansea City | 2-1 | Wrexham |
| 2006 | Swansea City | 2-1 | Wrexham |
| 2007 | The New Saints | 1-0 | Newport County |
| 2008 | Newport County | 1-0 | Llanelli |

Garaipenak
----------

| Taldea | Garaipenak | Urteak |
| --- | --- | --- |
| Wrexham | 5 | 1998, 2000, 2001, 2003, 2004 |
| Swansea City | 2 | 2005, 2006 |
| Barry Town | 1 | 1999 |
| Cardiff City | 1 | 2002 |
| The New Saints | 1 | 2007 |
| Newport County | 1 | 2008 |

Ligak
-----

| Liga | Garaipenak | Taldeak |
| --- | --- | --- |
| Ingalaterra Ingalaterra | 9 | Wrexham (5), Swansea (2), Cardiff (1), Newport (1) |
| Gales Gales | 2 | Barry Town (1), The New Saints (1) |

Ikus, gainera
-------------

* Galesko futbol liga
* Galesko futbol kopa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1119083

 |

* Wd Datuak: Q1119083
Marcel·lí Perellóren askatasuna ospatzeko ekitaldietako bat, 1930ko apirilaren 1a. Perelló bera argazkiaren erdian agertzen da, Edelmira Valls emaztegaiarekin batera.
**Garrafeko konplota**, 1925eko maiatzaren 26an, Kataluniako Bandera Negra talde armatu independentistak Alfontso XIII.a Espainiakoa hiltzeko burututako atentatu saiakera izan zen. Bandera Negra zelakoa Estat Català alderdi politiko independentistaren azpitalde armatua zen, Marcel·lí Perelló i Domingo buruzagi zuena.

Atentatua espainiar erregeak Bartzelona hiria bisitatzera zihoan egunean burutzea aurreikusi zen. Berau hiltzeko arrazoia errege horrek Primo de Riveraren diktaduraren ezarpena babestu eta diktadurak katalanismoaren aurka egin eta kataluniar ikurrak legezkanpo utzi zituelako izan zen.

Lehenbiziko egitasmoa Bartzelonatik hurbil zegoen trenbideko tunel batean lehergailua jarri eta erregearen trena igarotzean eztandaraztea izan zen. Garai hartan Bartzelonatik hurbilena zegoen tunel bakarra Garraf eta Sitges udalerrien artean zegoen. Lehergailua jartzeko hainbat saiakeretan huts egin ondoren, tartean lanabez desegokiak izan, inguruetan guardia zibil gehiegi egoteak edota talde armatuko kideek geltokian trena galtzeagatik, jatorrizko egitasmoa alboratu egin zuten.

Azkenean, Joan Terrés kide infiltratuak, ezizenez Josep Talavera, gainontzeko taldekieak salatu eta poliziak honako taldekideak atxilotu zituen: Jaume Compte, Miquel Badia, Deogràcies Civit, Emili Granier, Jaume Balius, Marcel·lí Perelló, Ramon Fabregat, Antoni Argelaguet, Jaume Julià, Josep Garriga, Francesc Ferrer, Pere Manén, Narcís Compte, Antoni Guillamet, Jaume Balius, Ramon Xamar, Josep Papasseit, Vicenç Colominas, Anton Macià, Jaume Macià, Jaume Pons, Lluís Tort, Jaume Pallàs, Josep Marfany, Josep M. Planas, Josep Folch, Raimon Peypoch eta Mateu Sust.

Espainiar poliziak Estat Català alderdiari atentatuaren atzean egotea leporatu eta diktadurak katalanismo osoaren aurk jazarpena egiteko aitzakitzat hartu zuen, Estat Català alderdiko kideak atxilotzeaz gain, ustez moderatuagoak ziren Acció Catalana eta Unió Catalanista alderdietako kideak ere atxilotuz.

1925ean Jaume Compte, Marcel·lí Perelló, Jaume Julià, Miquel Badia, Deogràcies Civit, Francesc Ferrer, Josep Garriga, Emili Granier, Ramon Fabregat eta Antoni Arguelaguet epaituak izan ziren. Azken hiruak fiantzapeko askatasunean laga eta ihes egin zuten. Epaiketa espainiar militarren esku jarri zen, hauei prozedura judiziala ez errespetatzea leporatu zitzaien, bai eta atxilotuak torturatzea eta epaiketan hainbat irregulartasun burutu eta kontsaesanetan oinarritzea. Jaume Compte taldeko buruzagia izatea egotzi zitzaion, eta Perelló, Julià eta Garrigarekin batera garrote bidezko heriotzera zigortuak izan ziren. Halere, beren zigorrak bizi guztirako espetxealdiaz ordezkatuak izan ziren. Badia, Civit eta Ferrer 12 urteko espetxealdira zigortuak izan ziren. 1930ean, Primo de Riveraren diktadura amaitzean, preso guztiak amnistia jaso eta aske gelditu ziren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5646465

 |

* Wd Datuak: Q5646465
***Pazko prozesioa Kursk eskualdean*** (errusieraz: Крестный ход в Курской губернии) Ilia Repin margolari errealista errusiarraren lana da. 1883ko mihise gaineko olio-pintura da. Beste izen batzuekin ere ezagutzen da: *Pazko prozesioa Kursk barrutian* edo *Prozesio erlijioso bat Kursk Gubernian*. Ilya Repinek 1880 eta 1883 artean margotutako margolana da. Moskuko Tretiakov Galerian (738 inbentario-zenbakia) gordetzen da. Margolanaren neurriak 178 × 285,4 zm-koak dira.

Gaia
----

Mihisean Kursk oblastako Andra Mariaren ikonoaren omenezko prozesio erlijiosoa ageri da, urtero Kurskeko Jainkoaren Amaren monasteriotik hasi eta hogei bat kilometro hiritik iparraldera dagoen Korennaïa ermitaraino egiten dena. Zeremonia horren barruko kontrasteak eta argi-ilunak azaltzen dira lanean.

Historia
--------

Margolanaren gaia Repinen irudimenean jaio zen 1876-1877 urteetan, bere jaioterria den Txuhuivera egin zuen bidaian, Kharkov gobernuaren hirira, Errusiar Inperioan. Gai honekin lotutako lehen zirriborroa 1877koa da. Mihisearen gaineko lan zuzena 1880an hasi zen Moskun. Margolana 1883ko martxoan San Petersburgon aurkeztu zen, Margolari Ibiltarien XI. Erakusketan. Kritikarien iritziak banatuta zeuden. Vladimir Stassovek "arte garaikidearen ospakizun onenetako bat" gisa hartu zuen lan hau, eta Dmitri Stakheievek "gure errusiar bizitza gaiztoaren agertoki bat" esan zuen, "gezur inepto bat" eta "desberdintasunen salaketa" irudikatuz. 1883ko urte berean, oihala egileari erosi zion Pavel Tretyakov-ek.

Margolanaren xehetasun batzuk
-----------------------------

* Lur jabe bat ikonoa eramaten.Lur jabe bat ikonoa eramaten.
* Diakonoa intsentsuarekin.Diakonoa intsentsuarekin.
* Nekazariak linterna eramaten.Nekazariak linterna eramaten.

* Poliziaren ofiziala.Poliziaren ofiziala.
* Erromesak.Erromesak.
* Elbarritu batek makuluarekin beste bati jotzen.Elbarritu batek makuluarekin beste bati jotzen.
* Polizia erromes bati jotzen.Polizia erromes bati jotzen.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2354033
* Commonscat Multimedia: Religious Procession in Kursk Governorate (Repin)

---

 |

* Wd Datuak: Q2354033
* Commonscat Multimedia: Religious Procession in Kursk Governorate (Repin)
Franciska Subirana 1920an, Pista Gogorreko Munduko Txapelketan, Parisen
**Francisca Subirana Wolf** , 'Panchita' ezizenez ezaguna (Bartzelona, Katalunia, 1900 – Herzliya, Israel, 1981eko martxoa) tenislaria izan zen.

Biografia
---------

Francisca Subiranak bost aldiz jarraian irabazi zuen Bartzelonako lawn-tenis txapelketa 1916 eta 1920 bitartean. 1920an, Pista Gogorreko Munduko Txapelketaren finalera iritsi zen (Roland Garrosen aurrekoa eta ia beti Parisen jokatua), Dorothy Holmanekin galduz. Espainiako tenis-taldeko kide izan zen 1920ko Joko Olinpikoetan, Anberesen, baina ezin izan zuen Winifred McNairren aurkako lehen partida jokatu.

Subirana tenisetik erretiratu egin zen 1922 inguruan. 1924an Ricardo Wolf alemaniarrarekin ezkondu zen Kuban. 1961ean, senar-emazteak Israelera joan ziren, Fidel Castrok Kubako enbaxadore izendatu baitzuen senarra. Wolf-ek 1973an postu diplomatikotik erretiratuta ere Israelen bizitzen jarraitu zuten. 1975ean sortu zuten Wolf Fundazioa, 1978tik Wolf Sariak ematen dituena. Ricardo Wolf Herzliyan hil zen 1981eko otsailean, eta Subirana hilabete geroago, 81 urte zituela.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Founder and Donors» *www.wolffund.org.il* (Wolf Foundation).
2. ↑   «Lawn tennis – Concurso internacional» *La Vanguardia* 13 de marzo de 1926.
3. 1 2 3   Surroca, Juan Manuel.  (7 de septiembre de 2011). «Panchita Subirana: El corazón pudo más que la raqueta» *elmarcadordejmsurroca.blogspot.co.il*.
4. ↑   Way, Ingo.  (25 de enero de 2007). «Speicherplatz zum Wohl der Menschheit» *Jüdische Allgemeine*.

Kanpo estekak
-------------

* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16009735
* Commonscat Multimedia: Francisca Subirana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316451511
* BNF: 166797655 (data)

 |

* Wd Datuak: Q16009735
* Commonscat Multimedia: Francisca Subirana
Pazifikoko itsasaldea.
**Pazifikoko eskualdea** Kolonbiako mendebaldean, Ozeano Barearen eta Andeeen artean, dagoen eskualde naturala da. 83.170 km²-ko azalera dauka.

Deskribapena
------------

Pazifikoko eskualdea Panamako mugatik (iparraldean) Ekuadorko mugaraino (hegoaldean) hedatzen da. Ekialdean Mendebaldeko mendilerroak mugatzen du eta mendebaldean Ozeano Bareak.

Oso eskualde hezea da, munduko plubiometria handienetakoa duena: urteko batezbestekoa 4.000 mm-koa da, baina zenbait tokitan urtean 12.000 mm jasotzen dira. Oso ibai emaritsuek zeharkatzen dute eskualdea. Aipagarrienak Atrato, San Juan, Baudó, Mira eta Patía dira. Zingira eta mangladi zabalak daude.

Populazio-dentsitate txikia du. Hiri handienak Buenaventura, Kolonbiako itsas portu garrantzitsuena, Quibdó, Tumaco eta Guapi dira. Populazio beltza gehiengoa da.

Departamenduak
--------------

Chocó da bere lurraldearen gehiena eskualde honetan daukan departamendu bakarra. Departamenduko hiriburua Quibdó da.

Honez gain, Nariño, Cauca, Valle del Cauca eta Antioquia departamenduek zati bat eskualde honetan daukate.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Todacolombia.com: Regiones naturales

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q130330

 |

* Wd Datuak: Q130330
*Artikulu hau idazleari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Saratsate (argipena)».*

**Francisca Sarasate Navascués** (A Coruña, 1853ko azaroaren 29a - Iruñea, 1922ko maiatzaren 1a), nafar idazlea izan zen, Pablo Sarasate biolinistaren arreba. Liburuak **Francisca Sarasate de Mena** gisa sinatzen zituen, bere senarraren abizena erabiliz.

Bizitza eta lanak
-----------------

Francisca Sarasate A Coruñan jaio zen, 1853ko azaroaren 29an. Hala ere, nafartzat zuen bere burua, gurasoak nafarrak zirelako: aita, Miguel Sarasate, Iruñekoa, eta ama, Javiera Navascues, Orbaitzetako Olakoa; Pablo Sarasate biolin-jotzailea neba zuen. Juan Cancio Mena idazlearekin ezkondu, eta 1916ko apirilean alargundu zen.

1876an kaleratu zuen Madrilen *Un libro para pollas* izenburuko eleberria. 1878an, nebari buruzko idazkia argitara eman zuen, hau da, *Noticias biográficas del primer periodo de la vida artística de Pablo Sarasate*. 1881ean, anaiari eskainitako olerki liburua agertu zuen Iruñeko *Eco de Navarra* izeneko moldetegian: *Horizontes poéticos: libro rítmico*. 26 olerki laburren artean, luzera dezenteagoko Frédéric Souliéren *Bi itsuak* eleberriaren itzulpen dramatikoa ere eskaini zuen.

1882an, eta Teresa Avilakoaren hirugarren urteurrena ospatzeko aitzakiaz ospatu emakumezko idazleen sariketan, urrezko luma eskuratu zuen *Amor divino* izeneko olerkiarekin. Nolanahi ere, hura ez zen karrikaratu 1888ra arte, *Fulvia o los primeros cristianos* eleberri historikoa agertu zen urtera arte, izan ere, Zaragozako Mariano Salasen moldiztegietatik ateratako idazki horretan jaso baitzen. Horretan Francisca Sarasate de Mena sinatu zuen.

1894an *Romancero Aragonés* izenburukoa agertu zuen Zaragozan, Faustino Sánchez Gil diputatuaren hitzaurre batez hornitua, eta 1896an *Cuentos bascongados* atera zuen Bartzelonan. 13 ipuin labur zekartzan eta, pentsa daitekeenaren kontra, euskarak eta euskal gaiak arras agerpen txikia zeukaten. 1899an, *Poesías religiosas* argitaratu zuen Madrilen, San Francisco Saleskoaren moldiztegian, eta hartan Orreagako Ama Birjinari eta San Frantzisko Xabierkoari eginiko olerki bana zituen. Azkenik, *Pensamientos místicos* argitaratu zuen 1910ean, Bartzelonan.

Camille Saint-Saëns musikari frantsesak bere *Aragoiko jota opus 64* eskaini zion: *"A mademoiselle Paquita Sarasate"*. Iruñean zendu zen, 1922ko maiatzaren lehenean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Sarasate Navascues, Francisca.*  Gran Enciclopedia Navarra, enciclopedianavarra.com (Noiz kontsultatua: 2020-10-12).
2. 1 2 3 4   Bidador, Joxemiel. *Bustintze eta Sarasate emakume nafarren lanak.*  *Euskaldunon Egunkaria*, 1997ko apirilak 11, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2020-10-12).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8962260
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 76013484
* BNE: XX1433481
* LCCN: no2003101310
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 107016
* GEN: 18639

 |

* Wd Datuak: Q8962260
***Euskal lizunkeriaren antologia*** Juan Martin Elexpuru idazleak 1999an plazaratu zuen Txalaparta argitaletxean. Benetako saski-naskia da, mota askotako literatura-lanak eta egileak lotuz. Ilustrazio erotiko ugari biltzen ditu liburuak, bestetik.

Edukia
------

Liburu honetan Juan Martin Elexpuruk ehun testutik gora sartu ditu "aldez edo moldez lizuntzat jo daitezkeenak". Izan ere, alde ederra dago Bernart Etxepareren "Emazten fabore" eta Jon Miranderen "Hiru putattoak" poemen artean. Lizunkeriaren aurka sutsu jardun zuten Axular edo Frai Bartolome ere, bestetik, beren idatziak, ogizkoak bailiren, lizunduz joan baitira poliki-poliki. Kantuak, bertsoak, xikitoak, esaerak... denetik dago lan honetan. Amaieran, testu zaharren ulertzean laguntzeko, hiztegi txiki bat dator. Kronologikoki euskal literaturaren hastapenetik gaur egungo literaturaino dago jasota.

Bibliografia
------------

* Juan Martin Elexpuru: Euskal lizunkeriaren antologia, Tafalla: Txalaparta argitaletxea, 1999. ISBN: 84-8136-148-8. 261 or.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q119013446

 |

* Wd Datuak: Q119013446
**Fábrica Argentina de Locomotoras** (batez ere **FAdeL** akronimoengatik ezaguna) trenbide-ibilgailuen fabrikatzaile argentinarra izan zen, Juan Perón presidentearen bost urteko lehen planaren ondorioz sortu zen, zeinak industria nazionalak zabaltzea bilatzen zuen atzerriko herrialdeetatik inportazioak murrizteko.  *Justicialista* diesel-elektriko lokomotorra ekoizteagatik da ezaguna.

Historia
--------

Lehen diesel lokomotorra Pedro Sacaggio ingeniari argentinarrak diseinatu zuen 1933an. Konpainia Italiako Fiat Ferroviaria eta Cantieri Riuniti dell'Adriatico motorrak erosten hasi zen eta 600 lokomotor inguru fabrikatzea zuen helburu. FADELen lehen ibilgailu ospetsua diesel tren-makina bat izan zen, Juan Perón orduko presidenteak y Saccaggiok *Justicialista* ezizenez ezaguna 1951n aurkeztua. Abian jarritako lehen modeloa "CM1" gisa katalogatu zuten.  1952ko maiatzaren 1ean, FAdeL Garraio Ministerioaren 79. Ebazpenaren bidez ezarri zen ofizialki.  Konpainiak Liniersen zuen lehen fabrikak ehun langile baino gehiago zituen eta Sarmiento Trenbidearen tailerretan zegoen.

*Justicialistak* (Argentinan ekoitzitako lehen diesel lokomotorra ere) General Roca Trenbidean egin zuen debuta, Constitución–Mar del Plata linean zerbitzatzen zuen *Marplatense* express-a atoian eramanez 1952ko udako oporretan. Bidaiak 3 ordu eta 45 minutu iraun zuen. Makina hori Bariloche (22 ordu 10 minutuko bidaia) eta Mendoza (11 ordu 40 minutu) 145 km/h-ko batez besteko abiaduran ere ibiltzen zen, eta aktibo egon zen 1960ko hamarkadaren erdialdera arte.

Bigarren modelo bat, CM2, *Argentina* izenekoa, FAdeL-ek CM1-aren oinordeko gisa kaleratu bazuen ere, 1955eko irailean Perón bota zuen Revolución Libertadora-k beste produkzioa gelditu zuen. Orduan konpainiak ekoizpena areagotu zuen Sacaggioren gidaritzapean eta Mendozako Probintziako General San Martin Trenbide tailerretara joan zen.

Estatu kolpearen ostean, lokomotorrak eraikitzeko plana ahaztu eta fabrika itxi zuten. Lokomotorren jatorrizko planoak, aurretiazko azterlanak eta ekipamenduak galdu edo suntsitu egin ziren fabrikako edukia txatarrentzako saltzen zen bitartean.  Hala ere, lokomotorretarako erositako motorrak Materferren GAIA lokomotorretarako erabili ziren 1960ko hamarkadan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Tecnología e innovación ferroviaria en la Argentina» *Pagina/12* April 19, 2014.
2. 1 2    *A 60 años de las locomotoras de Perón que se anticiparon a EE.UU..*  Universidad de Buenos Aires October 19, 2011.
3. ↑   «A 60 años de que Perón presentara la revolucionaria *Locomotora Justicialista*» *América Latina En Movimiento* October 20, 2011.
4. ↑   «Las Locomotoras de Cometarsa» *La Autentica Defensa*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5872027
* Commonscat Multimedia: Fábrica Argentina de Locomotoras

---

 |

* Wd Datuak: Q5872027
* Commonscat Multimedia: Fábrica Argentina de Locomotoras
**Garfield konderria** (ingelesez: *Garfield County*) Nebraskako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Burwell da. 2010eko zentsuaren arabera 2.049 biztanle zituen, Garfield kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Garfield konderriak 1.479,88 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,13 ura dira. Beste 1.475,75 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,38 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 2.049 pertsonetatik 2.037 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 15 dira. 3 beltzak edo afroamerikarrak. 0 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 2 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 5 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q489767
* Commonscat Multimedia: Garfield County, Nebraska

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147851611
* LCCN: n88077001
* **Lekuak**
* OSM: 1425387
* TGN: 2001351

 |

* Wd Datuak: Q489767
* Commonscat Multimedia: Garfield County, Nebraska
**Phelps konderria** (ingelesez: *Phelps County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Rolla da. 2010eko zentsuaren arabera 45.156 biztanle zituen, Phelps kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Phelps konderriak 1.746,49 kilometro koadro ditu. Horietatik 6,57 ura dira. Beste 1.739,91 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 25,86 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 45.156 pertsonetatik 41.715 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 923 dira. 977 beltzak edo afroamerikarrak. 221 amerikar natiboak ziren eta 29 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.313 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 27 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 874 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485631
* Commonscat Multimedia: Phelps County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148936984
* LCCN: n81119882
* NARA: 10039410
* **Lekuak**
* OSM: 1180548
* TGN: 2001230

 |

* Wd Datuak: Q485631
* Commonscat Multimedia: Phelps County, Missouri
Margolan hau Diego Velazquezen *El Bufón Calabacillas* da. Eskuinean ikusten den kuia aurretik pitxerra zen.
**Pentimento** (italieraz: *pentimenti (pluralean)*) margolan batean eman den zuzenketa edo aldaketa garrantzitsua da. Nolabait horrek margotzen ari zenari buruzko artistaren iritzi edo asmo aldaketa adierazten du. Euskaraz, formalki, hitzak "damutasun" adierazten du. Pentimentoa ez da ukitu ematea. Ukitu ematea zehaztasun gutxi batzuk ematea da eta pentimentoak, aldiz, iritzi aldaketa bat adierazten du. Pentimentoa arte desberdinetan eman daiteke baita ere, ez margolaritzan bakarrik: marrazkian, eskulturan, zineman, literaturan...

Pentimento desberdinak
----------------------

Pentimentoak mota askotakoak izan daitezke. Izan daiteke lehen zegoen elementu bat azkeneko bertsioan desagertu dela edo tokiz aldatu dela. Izan daiteke eskuen aldaketa bat, zangoen jarrera desberdin bat, baita objetuen tamainuan ematen diren aldaketak... Aldaketak margolanen kapa desberdinetan bereizi daitezke, batzutan zuzenean begiratzen, askotan X izpiak erabiltzen edo beste tekniken bidez.

Garrantzia
----------

Pentimentoek garrantzi handia izan dezakete margolan baten historia aztertu garaian. Adibidez, horrelako azterketen bidez lan baten egilea ziurtatu daiteke, jatorrizko lanak eta kopiak bereizi egiteko, adibidez: normalean kopietan ez dira pentimentirik izaten.

Palinpsesto
-----------

Pentimento antzeko aktibitatea da baina testuen munduan erabilia. Garai batean oso ohikoa zen testu bat ezabatzea gainean berriro ere idazteko.

Iruditegia
----------

* Arnolfini senar-emazteen erretratua (1434): argi azpigorrei esker buruen, eskuen eta oinen jarreran aldaketa asko eman zirela deskubritu da.*Arnolfini senar-emazteen erretratua* (1434): argi azpigorrei esker buruen, eskuen eta oinen jarreran aldaketa asko eman zirela deskubritu da.
* Caravaggioren I bari margolanean eskuineko jokalariaren jarrera aldaketa ugari ezagutu du.Caravaggioren *I bari* margolanean eskuineko jokalariaren jarrera aldaketa ugari ezagutu du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑  Bailey, Geoff (2007). *Time perspectives, palimpsests and the archaeology of time 26 (2)*. 198-223 or.

Ikus, gainera
-------------

* Palinpsesto

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2069454
* **Identifikadoreak**
* AAT: 300189805
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2069454
***Phalera bucephala*** Notodontidae familiako gaueko tximeleta bat da. Europa osoan eta Asiako ekialdean dago, Mongoliaraino.

Deskribapena
------------

Il·lustració del British Entomology by John Curtis. Phalera bucephala*British Entomology*, John Curtis-en irudia. *Phalera bucephala*
Espezie handi samarra da, gorputz sendokoa, 55 mm-tik 68 mm-ra bitartekoa. Aurreko hegoak grisak dira, eta orban handi bat dute. Orban horrek zuhaitz azala ematen du behetik ikusita. Geldirik dagoenean, adar hautsi baten antza du. Atzeko hegoak zuri-krematsuak dira.

Portaera
--------

Ekainean eta uztailean egiten du hegan gauez, eta, batzuetan, argirantz joaten da, nahiz eta oro har ez den erakartzen.

Larba gazteak taldekoiak dira, eta gero bakarrik bizi ohi dira. Larba zaharrena oso deigarria da, beltza, lerro zuri eta horiekin. Zuhaitz eta zuhaixka ugariz elikatzen da (ikus beheko zerrenda). Espezieak negua pupa gisa pasatzen du.

Ezagutzen diren elikagaiak
--------------------------

Xehetasunengatik ikus Robinson, G. S. P. R. Ackery, ni. J. Kitching, G. W. Beccaloni & L. M. Hernández, 2010.

* *Acer* - Astigarra
* *Betula* - Urkia
* Corylus - Hurritza
* *Laburnum*
* *Populus* - Makala
* *Prunus*
* *Quercus* - Haritza
* *Robinia*
* *Rosa*
* *Salix* - Sahats
* *Tilia* - Ezkia
* *Ulmus* - Olmo
* *Viburnuma*

Galeria
-------

* ArrautzakArrautzak
* BeldarraBeldarra
* HelduakHelduak
* HelduakHelduak
* HelduakHelduak
* HabitataHabitata

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Robinson, G. S. P. R. Ackery, I. J. Kitching, G. W. Beccaloni & L. M. Hernández, 2010. HOSTS - A Database of the World's Lepidopteran Hostplants. Natural History Museum, London..* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1621049
* Commonscat Multimedia: Phalera bucephala

---

* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 197733
* BioLib: 53078
* Dyntaxa: 201231
* EOL: 508375
* Fauna Europaea: 446378
* GBIF: 5119245
* NCBI: 753216

 |

* Wd Datuak: Q1621049
* Commonscat Multimedia: Phalera bucephala
Pazko arrautzak.
**Pazko arrautza**, Pazko Eguneko usadio gastronomiko bat da. Honetan, jendeak elkarren artean arrautzak trukatzen dituzte, gaur egun nagusiki txokolatezko arrautzak. Kolore deigarri eta marrazki atseginez apaindutako estalkiez bilduak izaten dira.

Berez, paganismoan jatorria duen usadioa dela uste da, ondoren kristautasunak bereganatua. Zenbait teorien arabera, Historiaurrean, eta zehazkiago Izozte Handiaren garaian jatorria izango luke, negu gorri eta latzaren ondoren, jada aurrez pilatutako jana agortzear zegoela, udaberriaren hasierarekin hegoaldetik hegaztiak hegaz zetozen unekoa, gizakiek beren arrautzak urtean lehenbizikoz jatzen baizituzten. Arrautz jate hau erritual bilakatu eta neguaren amaiera eta udaberriaren hasiera adieraztera igaro zen.

Gaur egun, Europa eta Amerikako herrialde askotan burutzen den ospakizuna da, tartean Erresuma Batua, Irlanda, Frantzia, Alemania, Eskandinavia, Italia, Txekiar Errepublika, Eslovakia, Bulgaria, Polonia, Grezia, Serbia, Ukrania, Lituania, Errusia, AEB, Argentina, Txile eta Uruguai, bai eta Asiako Txipre eta Libanon ere.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q163886
* Commonscat Multimedia: Easter eggs

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 125696262 (data)
* GND: 4044027-8
* LCCN: sh85040594
* NKC: ph121931
* AAT: 300380312
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q163886
* Commonscat Multimedia: Easter eggs
*Artikulu hau teilatu azpiko lekuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ganbera».*
Ganbara bat
Etxebizitza bihurtutako ganbara eraldatua, Casa Batlló (Bartzelona).
**Ganbara** teilatu azpiko solairu edo gela da, gehienetan sabai inklinatua izaten duena.

Gehienetan trasteak-eta gordetzeko erabiltzen da, baina eraldatuz gero, beste gelak lortzeko (egongela, logela eta abar) erabili daiteke, baita etxebizitza osoak egiteko. Horretarako, aireztapena eta argi-sarrera behar beharrezkoak izaten dira, leku hau bizigarri izateko. Baserrietan-eta, uzta, zerealak, fruituak eta bestelako etekinak gordetzeko erabili izan da eta bestelako izen ugari hartu: **mandioa**, **aletegia** (kanpoan ere egon daiteke), **selaurua**, **ganerra** eta abar.

Etxeko tenperatura kontrolatzeko ganbarak garrantzi handia du, bertako aire geldoa isolatzaile ona baita. Hala ere, teilatua ondo isolatua ez badago, bertako tenperatura jasanezina izan daiteke: hotz-hotza kanpoan hotza denean eta bero-beroa eguzkiak bete-betean jotzen badu.

Ikus, gainera
-------------

* Teilatu
* Garai (eraikina)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q244490
* Commonscat Multimedia: Attics

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4463854-1
* NKC: ph192880
* AAT: 300002651
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 5479

 |

* Wd Datuak: Q244490
* Commonscat Multimedia: Attics
***Ganbaru*** (japonieraz: 頑張る, *euskaraz: «eutsi»*?)
 japonierazko hitz bat da, gutxi gorabehera "garai zailetan irmo eta gogor lan egitea" esan nahi du.

*Ganbaru* hitzak "ahalik eta lanik onena egitea" esan nahi du, nahiz eta praktikan hori baino askoz gehiago esan nahi duen. Hitzak "iraunkortasunez lan egitea" edo "zoritxarra adorez jasatea" nabarmentzen ditu.

*Ganbaru*k esan nahi du "zeregin batekin konpromiso osoa hartzea eta bere amaierara eramatea". Iraunkortasun, irmotasun eta lan gogor gisa itzul daiteke. Terminoak garrantzi berezia du japoniar kulturan.

New York Timesek Shōichi Yokoi Bigarren Mundu Gerraren amaieran amore eman ez zuen soldadu japoniarrari buruz zera idatzi zuen: Japonian "enperadoreari etengabeko erreferentziak egiteagatik lotsatuta zeudenek ere mirespen sakona sentitzen zutela *ganbaru* espiritu eta ausardiarekiko". 1995eko Kobeko lurrikararen ondoren, eskualdeko jendea animatzeko "*Ganbaru* Kobe" eslogana erabili zuten, hiria eta bere bizitzak berreraikitzeko lanean ari ziren bitartean. 2011ko lurrikararen ondoren ere, hitza ere asko erabili zuten.

*Ganbaru*a zeregin bat amaitzearen eta helburua lortu arte ez gelditzearen garrantzian zentratzen da. Oztopoak gainditzeko etengabeko ahalegina (arrakastarik ez badago ere) oso kontzeptu garrantzitsua da Japonian.

Lotutako *gaman* terminoa ez bezala, pasiboa dena, *ganbaru* prozesu aktiboa da. Hitzak japonieraz sinonimo asko dituen arren, antonimo gutxi daude.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Kristoff, Nicholas. "Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years," *New York Times* (US). 26 de septiembre de 1997.
2. ↑  Frühstück, Sabine. (1998). **The Culture of Japan as seen through its Leisure**, 104. orr, Google Booksen
3. ↑  Zeng, Kangmin. (1998). **Dragon gate: Competitive Examinations and Their Consequences**, 224. orr, Google Booksen
4. ↑  Kristoff, Nicholas D. "A Japanese Generation Haunted by Its Past,: *New York Times* (US). 22 de enero de 1997
5. ↑  Albach, Horst. (1994). **Culture and Technical Innovation: a Cross-Cultural Analysis and Policy Recommendations**, 388. orr, Google Booksen
6. ↑  Allison, Anne. (1994). **Nightwork: Sexuality, Pleasure, and Corporate Masculinity in a Tokyo Hostess Club**, 119. orr, Google Booksen
7. ↑  Davies, Roger J. *et al.* (2001). **The Japanese Mind: Understanding Contemporary Japanese Culture**, 84. orr, Google Booksen
8. ↑  Allison, *p. 120.*, 120. orr, Google Booksen

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3248861

 |

* Wd Datuak: Q3248861
**Frieda Hunziker** (1908-1966) holandar margolaria izan zen.

Biografia
---------

Hunziker 1908ko urriaren 17an jaio zen Amsterdamen. Rijksnormaalschool voor Teekenonderwijzers [nl] -en ikasi zuen (Marrazketa Irakasleen Eskola Normal Nazionala). 

Hunzikerren lana 1939ko *Onze Kunst van Heden* (Gaur egungo gure artea) erakusketan eta salmentan sartu zuten Amsterdameko Rijksmuseum-en.  1945eko *Kunst in Vrijheid* (Artea askatasunean) erakusketan ere erakutsi zuen Rijksmuseum-en. Aldizka, Stedelijk Museum Amsterdamen egin zuen erakusketa. Hunziker *Vrije Beelden* (Doako Irudiak) taldeko jatorrizko kideetako bat izan zen.  De Onafhankelijken [nl]-eko kidea zen. 

Hunziker 1966ko irailaren 9an hil zen Amsterdamen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Hunziker, Frieda» *Benezit Dictionary of Artists*.
2. 1 2 3   **(Nederlanderaz)** «Frieda Hunziker» *RKD*.
3. ↑   «Hunziker, F. (Frieda)» *Beeldend BeNeLux Elektronisch (Lexicon)*.
4. ↑   «Frieda Hunziker» *Cobra Museum of Modern Art*.

Kanpo estekak
-------------

* Hunzikerrek ArtNet-en egindako lanaren irudiak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19755833
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 40527051
* ISNI: 0000 0000 6687 190X
* GND: 132104725
* LCCN: nr2006023120
* ULAN: 500064363
* BPN: 13794333
* RKD: 40673

 |

* Wd Datuak: Q19755833
***Ouka Leele***, **Barbara Allende Gil de Biedmaren** izen artistikoa zen (Madril, Espainia, 1957ko ekainaren 29a - *ibidem*, 2022ko maiatzaren 24a). Argazkilari espainiarra, Jaime Gil de Biedma poetaren iloba eta Esperanza Aguirreren lehengusina zen.

1980ko hamarkadaren hasierako "Movida Madrileña" edo euskaraz, "Madrileko Mugimendua"ren protagonista nagusienetako bat izan zen.

Ibilbidea
---------

Formazio autodidaktikoko pertsona zen, eta bere lanetik zuri-beltzezko argazkiak eta grabaketak nabarmentzen ziren. Tradizio espainiarrak kolore bizidunekin nahastu egiten ditu bere zenbait lanetan.

Bere lanak Parisen, Londresen, Tokion, Sao Paolon eta New Yorken egon dira eta hainbat jende joan ziren erakusketak ikustera. Arrakasta handia dute bere erakusketak.

2005ean, Espainiako Argazki Sari Nazionala eman zioten.

Bere izen artistikoa "El Hortelano" margolariak egin zuen margolan batetik atera zuen. Margolan horretan, margolaria izar konstelazio bat asmatu zuen. Izar horietako baten izena, Ouka Leele zen. Barbara liluratuta geratu zen margolan horrekin. Horren ondorioz, argazkilaria izen horrekin sinatzen ditu bere lanak, nahiz eta hainbat urtez erabiliagoa izan zen Ouka Lele, 'e' bat gutxiagorekin.

Barbararen ustez, argazkilaritza, poesia mota bat da; poesia bisuala: hitz egiteko modu bat, baina hitzik esan gabe.

Hainbat artisten lankidea izan da, hala nola: Javier Mariscal, Ceesepe, Alberto Garcia-Alix edo eta Pedro Almodovar.

Argazki bilduma bat amaitzerakoan, La Castellanako (Madril) trafikoa geldiarazi egin zuen "Rapelle-toi Barbara" argazki ezaguna egiteko. Bere lanak hainbat aldizkarietan agertzen ohi dira: Diorama, Photo Magazine, Telos, Dezine, Reviste Actuel...

ARCO-ko festibalaren edizio gehienetan kolaboratu du, eta hainbat ikastaro eman ditu bere lanari buruz festibaletan, zentro kulturaletan eta unibertsitatetan.

Bere argazkiak aparte, ilustrazio lanak ere egin ditu. 1996. urtean, Concha García Campoy-ren liburua (La doble mirada) eta 2002. urtean marrazki bilduma bat "El cantar de los cantares del rey Salomón".

Ceutin (Murtzian) 300m2-ko mural handi bat egin du "*Mi jardín metafísico*" deitua.

Rafael Gordon zinemako zuzendariarekin egin du lan "*La mirada de Ouka Leele*" filmaren amaierako muntaian.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q440610
* Commonscat Multimedia: Ouka Leele

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 169661853
* ISNI: 0000 0001 1852 1857
* BNE: XX1145990
* BNF: 12108776q (data)
* GND: 129657727
* LCCN: n97039194
* NKC: jo2011632175
* Tabakalera ID: 67311
* CiNii: DA16525047
* SNAC: w6f19q8w
* SUDOC: 12933233X
* ULAN: 500341648
* UB: a1250707
* RKD: 382242
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 1788743
* MNCARS: url

 |

* Wd Datuak: Q440610
* Commonscat Multimedia: Ouka Leele
Maltatar galera
*La Réale* frantziar galeraren marrazkia (1697).

*Artikulu hau itsasontziari buruzkoa da; zigorra gaitzat duena beste hau da: «Galera (zigorra)»*
**Galera** arraunen indarrarekin bultzatutako itsasontzi bat da, eta, batzuetan, baita haizeak ere, horregatik izaten zituen haize-oihal handiak.

Galera, Antzinatetik existitzen da. Jatorrian, arraunlari ilara bat erabiltzen zuen itsasontziaren alde bakoitzean. Beranduago, feniziarrek bi ordenatan zeuden bi arraunlari ilarako galera asmatu zuten. Ilara bat goian eta beste bat beherago zuen. Azkarragoa zen baina mugikortasuna galdu gabe, galeraren eboluzio honi biarrauneko zeritzon. Antzinako Grezian hiruarraunekoa asmatu eta erabili zuten, hiru arraunlari ilarako galera. Antzinako erromatarrek, eta beraien aurretik kartagoarrek bostarraunekoa erabili zuten, hiru ordenatan banatutako bost arraunlariz osatuta zegoena, bi goian, bi erdian eta beste bat behean. Ohikoena, biarraunekoak erabiltzea zen.

Arraunlariak, ohi, esklabu edo presoak ziren. Mende askotan, galeretarako kondena, zigor posible guztien artean krudelenetako bat bezala mantenduko da, hainbeste, Miguel de Cervantesek bere Kixotean aipatzen duela.

Erdi Aroan ez zen aurrerapen handirik egin itsasontziak eraikitzeari dagokionez. Ilara gehigarri bat muntatzeko berritasuna, baztertua izan zen. Dena dela, galerek, kultura ezberdinei, distantzia handietara hedatzea ahalbidetu zieten. Hau izan zen bikingoen drakkar ospetsuaren kasua.

XV. mendean itsasontzi mota berri bat agertzen da, karabela izenekoa, haize oihal ezberdinak erabiltzen zituen arraunlaririk gabe nabigatzeko, eta, horregatik, galerak baino tripulazio txikiagoa behar zuen. Baina karabelak ez zuen berehala galera ordezkatu. Ideia bat egiteko: Amerikaren aurkikuntzaren garaian, 1492an, Kristobal Kolonen espedizioak bi karabela eta karraka batean nabigatu zuen, baina kristau potentziak Otomandar Inperioaren aurka Lepantoko Guduan 1571n bildutako flota galerena zen. Hau izan zen galerak erabili ziren azken gudu historikoa.

Pizkundean, tarteko itsasontzi mota bat agertzen da, galeaza izenekoa, galeoiaren aurrekaria.

Espainian XVIII. mendearen erdialdera arte existitu ziren Errege Armadaren barnean maila berezi batean, bere jantzi eta aginte kate propioarekin.

Kanpo estekak
-------------

* Galerei buruzko artikulua *Argia*n

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q188924
* Commonscat Multimedia: Galleys (ship)

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11954114t (data)
* GND: 4019112-6
* LCCN: sh85052833
* NKC: ph602151
* AAT: 300125456
* KulturNav: id
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q188924
* Commonscat Multimedia: Galleys (ship)
**Gala Placidiaren mausoleoa** (Ravenna, Italia) Honorio enperadorearen arreba Gala Placidiaren hilobi monumental ospetsu bat da. 425 eta 430 artean eraikia, Gizateriaren Ondarearen zerrendan 1991n inskribatutako Ravenako zortzi egituretako bat da. Haiek markatzen dute arte paleokristauaren eta bizantziarraren arteko trantsizioa. Unescoko adituek adierazi zuten bezala, "Mosaikoekin egindako monumentu guztien artean zaharrena eta ondoen kontserbatua da, eta aldi berean, artistikoki perfektuenetako bat".

Arkitektura
-----------

Mausoleoak gurutze greziar formako oinplanoa du, eta habearte nagusia transeptua baino luzeagoa da. Eraikina desagertutako Gurutze Santuaren elizako nartexari atxikita zegoen. Hileta izaera duen eraikina da, baina martirikoa ere bada, beranduago San Lorentzori eskaini baitzitzaion.

Kanpoko itxurari dagokionez, oso itxura klasikoa du: adreiluzko eta harrizko fabrika, argamasaz lotuak. Eraikinak arku itsuak ditu kanpoaldean, eta tegula lauz estalitako teilatua, erdiko gorputzean lau isurkikoa eta alboetan bi isurikoa.

Bere berritasun handiak, barnealdean eta oinplanoaren forman ikus daitezke: gurutzadura, kupula okatu ez trasdosatu batekin ixten da, eta, alboetan, kanoi-gangekin. Hormak mosaiko aberatsekin ornatuta daude. Kupula ere mosaikoz estalia dago, apostoluetako zortzi irudikatuz eta ontzi batetik edaten ari diren usoen irudi sinbolikoak. Beste lau apostoluak zeharkako nabeko gangetan irudikatuta daude; atearen gainean "zeruko pastorala" dago, hau da, Jesukristo Artzain Ona bezala, gaztea, bizarrik gabea, ile uhinduduna eta ardiz inguratua; beste aldean, San Lorentzoren irudikapena bezala interpretatzen den gai bat dago. Harrizko panel mehe eta zeharrargiek argia leihoetatik egiturara pasatzea ahalbidetzen dute. Bere dekorazio guztia eta sarkofagoak kontserbatzen dira.

Dekorazioak (kristau motiboetan oinarritua) sinbolismo garrantzitsu bat du, landare gaiak (paradisua gogora ekarriz) apainketa geometriko eta figuratiboarekin konbinatuz (martiriak, apostoluak, aingeruak, etab.). Absideak, izkinetan aingeruak dituen zeru izartsu baten dekorazioa du.

Eraikinak (antzina Gurutze Santuari eskainitako eliza zabalago baten oratorioa) hiru sarkofago ditu; horietako handiena Gala Placidiakoa zela esaten da, eta bere baltsamatutako gorputza hemen jarri zela, eserlekuan, mantu inperialarekin jantzita; 1577an, ordea, sarkofagoaren edukia istripuz erre zen. Eskuineko sarkofagoa Valentiniano III.a enperadoreari edo Honorio enperadore zen Gala Placidiaren anaiari ematen zaio. Ezkerrekoa, Gala Placidiaren senarrari ematen zaio, Konstantzio III.a enperadorea.

Bibliografia
------------

* S. Bottari, *Treasures of Christian Art. Ravenna; The Mausoleum of Galla Placidia*, Bolonia, 1966.
* G. Bovini, *Ravenna Mosaics*, Nueva York-Greenwich, 1956.
* F.W. Deichmann, *Frühchristliche Bauten und Mosaiken von Ravenna*, Baden-Baden, 1958.
* P.L. Zovatto, *Il mausoleo di Galla Placidia; architettura e decorazione*, Ravenna, 1968.