recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Itsas Lehoi Operazioa.
**Itsas Lehoi Operazioa** (alemanez: *Unternehmen Seelöwe*), Alemania naziak Ingalaterra inbaditzeko planaren gako-hitza izan zen. Planaren helburua Alemaniako armadak Mantxako kanala gurutzatzea izan zen 13 infanteria-dibisiorekin, hasteko; jarraian, 6 Panzer dibisiorekin eta 3 motorizaturekin, eta ondoren, beste 17 infanteria-dibisiorekin. Inbasioa gauzatzeko, airez erabateko nagusitasuna izan behar zuten; Goeringek baieztatu zuen RAF (Royal Air Force) aire-indarra erraz suntsitu zitekeela.

Planarekin bat etorrita, 1940ko uztailean, Luftwaffe merkantzia-ontzien konboiak eta portu-instalazioak bonbardatzen hasi zen sistematikoki. Abuztuaren amaiera aldera, Luftwafferen helburu nagusia aerodromo nagusiak bonbardatzea eta RAf suntsitzea izan zen.

Aireko guda hori (Ingalaterrako gudua deitua) 1940ko irailaren 15ean amaitu zen. Luftwafferenaren estrategiak porrota pairatu zuten erasoan. Besteak beste, erasoen lehenengo hilabeteetan alemanek hegazkinak detektatzeko radarrei buruz ezer ez zekitenez, ez zuten haien aurka jo. Horren ondorioz britaniarrek lehenagotik zekiten alemaniar aire-gudarostearen erasoa nondik eta noiz izango zen. Gudu honen hondamendiaren ondoren Luftwaffea indarrik gabe geratu zen eta berrantolatzeko denbora behar izan zuen.

Irailaren 15a baino egun batzuk geroago, Hitlerrek eten egin zuen Itsas Lehoi Operazioa "etorkizunean berriro ere operazioa ekiteko agindu arte". Berak esan zuen bezala: "Pistolan bala bat daukat eta ezin dut alferrik gastatu. Bala hori dudan bitartean boteretsua izango naiz".

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q153341
* Commonscat Multimedia: Operation Seelöwe

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph433007
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q153341
* Commonscat Multimedia: Operation Seelöwe
**Jervis McEntee** (Rondout, New York, 1828ko uztailaren 14a - *ibidem*, 1891ko urtarrilaren 27a) estatubatuar margolaria izan zen, Hudson Ibaiaren Eskolako kidea.

1850ean bere lehen erakusketa egin zuen artista autodidakta bezala eta ondoren Frederic Edwin Churchen ikasle izan zen 1851 arte. Margolarien laguna izan zen Sanford Robinson Gifford, Worthington Whittredge, John Ferguson Weir eta Eastman Johnson. 1861ean Diseinuko Akademia Nazionaleko kide izendatu zuten eta 1869an Europa bisitatu eta Italian margolan asko egin zituen.

Bere margolanetako paisaiak malenkoniatsuak eta poetikoak, lainotsuak eta udazkenekoak dira.

Margolanengatik ez ezik, 1870eko hamarkadaren hasieratik hil zen arte idatzi zituen egunkariengatik ere nabarmentzen da. Bertan, Eskolako artisten, txutxu-mutxuen eta gogoeta pertsonalen eguneroko bizitza azaldu zuen, baita XIX. mendearen bigarren erdialdeko mundu artistiko estatubatuarraren ikuspegi globala ere.

Iruditegia
----------

* A Cliff in the Katskills, c. 1885*A Cliff in the Katskills*, c. 1885
* Mount Desert Island, Maine, 1864*Mount Desert Island, Maine*, 1864
* Paisaia, 1860-1870*Paisaia*, 1860-1870
* Hudson ibaiaren harana, c. 1874*Hudson ibaiaren harana*, c. 1874
* Summer Hills, 1867, Birmingham Mu*Summer Hills*, 1867, Birmingham Mu

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2580100
* Commonscat Multimedia: Jervis McEntee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 4782491
* ISNI: 0000 0000 6703 3385
* GND: 1058583522
* LCCN: nr90026308
* SNAC: w6z60ngq
* SUDOC: 189699310
* ULAN: 500024287
* Open Library: OL6550365A
* RKD: 51705

 |

* Wd Datuak: Q2580100
* Commonscat Multimedia: Jervis McEntee
Hut 8 laborategiko "etxola"
**Hut 8** atala Bigarren Mundu Gerran kriptoanalisirako estazio britianiarra izan zen Erresuma Batuko Gobernuaren Komunikazioen Koartel Nagusian (Government Communications Headquarters, GCHQ).  Alemaniako armadak mezuak zifratzeko erabiltzen zuen (Kriegsmarine) Enigma mezuak ulertzera heldu ziren estazio honetan. Atal burua hasiera batean Alan Turing matematikari eta programatzaile ospetsua izan zen; azaroaren 1942ko azarotik Hugh Alexander izan zen bere ordezkoa, eta geroago 1944ko irailetik Patrick Mahon.

2005ean bigarren gerra garaiko itxura berreskuratu zuen eta orain, erakusketa bat dago bertan ("HMS Petard Exhibition").

Langileak
---------

kriptoanalista horiez gain baziren 130 inguru emakume lan egin **Hut 8** taldean lan egiten zutenak.

Enigma zifratze-makinaren logoa.

Kode deszifratzaileak
---------------------

* Alan Turing
* Conel Hugh O'Donel Alexander
* Michael Arbuthnot Ashcroft
* Joan Clarke
* Harry Golombek
* I. J. Ona
* Peter Hilton, urtarrilaren 1942 berandu 1942
* Rosalind Hudson
* F Anthony Kendrick
* Leslie Lambert (aka "A. J. Alan")
* Patrick Mahonek
* Rolf Noskwith
* Richard Pendered
* John H. Plumb, mugitu Etxola 3; (geroago historialaria)
* Shaun Wylie
* Leslie Yoxall asmatu Yoxallismus teknika

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3304448
* **Ondare historikoa**
* NHLE: 1391796

 |

* Wd Datuak: Q3304448
**José María Zuluaga Alonso** (Bilbo, 1951ko irailaren 8a - *ibidem*, 2023ko abuztuaren 5a) bizkaitar futbolaria izan zen, erdilari moduan aritu zena.

Biografia
---------

Athletic Clubeko harrobian hezia, Bilbao Athleticentzat jokatu zuen. 1973ko martxoaren 18an egin zuen debuta lehen taldearekin, Los Cármenesen Granada CFren aurkako hutseko berdinketan.

Lehen taldean nahi zuen jarraitutasuna lortu ezinda, 1974-1975 denboraldian Athleticetik atera zen, Barakaldo CFri utzita. Makina bat partida jokatu zituen Eusebio Riosek zuzendutako lantaldean.

1975eko udan, Athletic Clubetik behin betiko atera zen 2. mailan zegoen Deportivo Alavésekin sinatzeko. Bertan bost denboraldi eman zituen, Mendizorrotzako taldean titularra bihurtuz.

Hurrengo bi denboraldiak Huelvako Recreativo de Huelva taldean jokatu zituen, non bere entrenatzaile ohia zen Txutxi Arangurenekin batera jokatu zuen. Huelvatar taldean, nahi gabe, gertakari baten protagonista izan zen: CE Sabadellen aurkako partida batean Konstituzioaren eguna zela, Errege Martxa jarri zuten. Zuloagak entzun zen eta ereserkia ez errespetatzeagatik isuna jarri zioten.

Futbol profesionalean eman zituen azken bi denboraldiak Lorca Deportiva taldean izan ziren, non 1984an Bigarren Mailara igotzea lortu zuen.

Ibilbidea
---------

| Kluba | Urtea(k) |
| --- | --- |
| Bilbao Athletic | 1970-1972 |
| Athletic Club | 1972-1974 |
| Barakaldo CF | 1974-1975 |
| Deportivo Alavés | 1975-1980 |
| Recreativo de Huelva | 1980-1982 |
| Lorca Deportiva | 1982-1984 |

Tituluak
--------

| Titulua | Kluba | Urtea |
| --- | --- | --- |
| Kopa | Athletic Club | 1973 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Athletic Club
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Zuloaga, multado por no respetar el himno nacional» *El País* 1981/12/09.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16302852

 |

* Wd Datuak: Q16302852
**Motxo** ontzia (Bermeokoa) euskal kostaldean 2010eko azaroaren 4an istripua izan zuen arrantzontzia izan zen. Zumaia eta Deba arteko harraldean, Gipuzkoako flysch ingurunean, hondartzea izan zuen Baratzazarraurre izeneko tokian. Eskifaia onik atera zen, baina ontzia harraldetik ateratzeko lanak nekezak izan ziren.

Istripua
--------

2010eko azaroaren 4an Motxok harraldea jo zuten eta goizeko 5.00etan eman zuten alarma abisua. 8.00etarako helikoptero bidez atera ziten eskifaiko 9 arrantzaleak, baina ontzia han geratu zen, 15 tona gasolio eta 500 litro olio barruan. Ontziko patroiak esan zuen olatu handi batek sareak itsasora bota zizkiola ontziari, helizean kateatu, motorra geldiarazi eta ontzia gobernatu ezinik gelditu zirela. Baina ondorengo ikerketak sareen arrastorik ez zuen aurkitu helizean, eta ez zuen sinesgarritzat jo patroiaren azalpena. Ontzia arrantzan ez zela ari ere ondorioztatu zuen ikerketak.

Lehen bi egunetako erreskate saioak izan ziren itsasotik bitartekoak, itsasgora aprobetxatu nahian ontzia flotarazteko. Baina bigarren egunean ontzia alde batera irauli zen, eta harrezkero plan horiek alde batera utzi zituzten. Ikerketak azpimarratu zuen erreskate saiakerak ez zirela modu egokinenean egin lehen orduetan. Azkenean, harraldean hilabete baino gehiago egin ondoren, abenduaren 9an lehorreratu zuten garabi handi baten laguntzarekin.

Baratzazarraurre ingurua, ontzia hilabetez egon zen tokia, garabia instalatuta erreskaterako prest.
Garabiarekin Motxo altxatzen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    «'Motxo'-ren istripua (II): Erantzunen garaia - Zumaia» *Baleike.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-02-14).

Kanpo estekak
-------------

* Baleike agerkarian artikulu sorta 10. urteurrenean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116769131
* Commonscat Multimedia: Motxo shipwreck

---

 |

* Wd Datuak: Q116769131
* Commonscat Multimedia: Motxo shipwreck
**Zenbaki-sistema hamartarra** hamar zenbaki ezberdinez osaturiko zenbaki-sistema da, 10 zenbakian oinarritzen da. 

Normalean [0,1,2,3,4,5,6,7,8,9] zifren konbinazioz sortutako zenbakiak dira.

Adibide batzuk:

... -1000 -500 -100 -50 -10 -9 -8 -7 -6 -5 -4 -3 -2 -1 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 50 101 509 1267 0,1235 ...

Jatorria
--------

Badirudi sistema honen jatorriak bi abiapuntu dituela. Lehenengoak eskuak erabiltzearen ondorioa dela uste du, hamar hatz baititugu. Bigarrena Indian kokatzen da, non 10 zifrako sistema osatu zen lehen aldiz, baita zeroa ere.

Ezaugarriak
-----------

### Zenbaki osoentzat

Sistema hamartarra posizio-sistema bat da, hau da, zenbaki bakoitzak duen posizioaren arabera balio bat du. Honek esan nahi du 22 zenbakian, lehenengo biak bigarrenak baino 10 aldiz gehiago balio duela.
Kasu bat jarri daiteke deskonposaketa ulertzeko:{\displaystyle 412=4\cdot 100+1\cdot 10+2\cdot 1=4\cdot 10^{2}+1\cdot 10^{1}+2\cdot 10^{0}}

Sistema hau 1 baino handiagoa den beste edozein zenbakirekin ere egin ahal izango litzateke. Demagun orain oinarria {\displaystyle b} dela. Zenbaki berria adierazteko erabiliko ditugun zifrak 0-n hasi eta {\displaystyle (b-1)}-eraino joan beharko lirateke eta {\displaystyle b}-ren berreturekin adieraziko genituzke. Adibide moduan {\displaystyle a\_{n}a\_{n-1}...a\_{1}a\_{0}} zenbakia badugu {\displaystyle b} oinarrian, {\displaystyle a} bakoitza 0-tik {\displaystyle (b-1)}-era joan beharko da, bakoitzaren posizioa kontuan harturik. Adibide bat jarri daiteke deskonposaketa ulertzeko:

{\displaystyle a\_{n}\times b^{n}+a\_{n-1}\times b^{n-1}+...+a\_{1}\times b+a\_{0}}

### Zenbaki ez osoentzat

Sistema hau hamartarrak dituzten zenbakiekin ere erabili daiteke, hamarraren berretzaile negatiboak erabiliz komaren eskuma aldean dauden zifrentzako. Beraz, eskuma aldean dagoen lehenengo zifra 0,1-ekin biderkatuko dugu, bigarrena, 0,01-ekin... eta horrela hurrenenez hurren, bere posizioaren arabera. Adibide bat jarri daiteke deskonposaketa ulertzeko:

{\displaystyle 2,2504=2\times 1+2\times 0,1+5\times 0,01+0\times 0,001+4\times 0,0001}

### Zenbaki errealentzat

Zenbaki errealek ere badaukate adierazpena sistema hamartarrean, baina infinitua izan daiteke. Hau lortzeko aurreko bi metodoak konbinatu beharko dira.

{\displaystyle x=sign\sum a\_{i}10^{i}} non {\displaystyle i\in {\displaystyle \mathbb {Z} }}

* {\displaystyle sign} funtzioaren zeinuaren araberakoa izango da (+/-)
* {\displaystyle {\displaystyle \mathbb {Z} }} zenbaki osoen multzoa da, hau da zenbaki negatibo eta positiboak.
* {\displaystyle a\_{i}\in (0,1,...9)} non {\displaystyle i\in {\displaystyle \mathbb {Z} }} zifra hamartarrak diren

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q81365
* Commonscat Multimedia: Decimal numbers

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4149429-5

 |

* Wd Datuak: Q81365
* Commonscat Multimedia: Decimal numbers
**San Roman eliza** Ezkerekotxako (Iruraiz-Gauna) eliza parrokiala da, Roman Zesareakoari eskainia. Ezkerekotxari buruzko lehenengo erreferentzia 1040. urtekoa bada ere, bere elizaren lehen arrastoak XII. mendekoak dira. Barnean duen harrizko erretaulagatik nabarmena da. Eusko Jaurlaritzako ondasun babestuen artean sailkatu zuen, eta Euskal Herriaren barnealdeko Donejakue bidearen baitan sartu zuen.

Historia
--------

Elizan aurkitzen ditugun arrastorik zaharrenak XII. mendekoak dira. XIII. mendearen bukaera aldera egoera ekonomikoa ona izango zen, elizaren absidea handitu zutelako. Pizkundean bere harrizko erretaula gehitu zuten, oso elementu arraroa. Hurrengo mendeetan sakristia, eliz ataria eta apaiz-etxea gehitu ziren, gaur egun parrokiaren espazio multzo osatzen dutenak.

Artea eta arkitektura
---------------------

### Atea

Atea.
Inguruko herrietan parekorik ez duen ate bat du, Arabako arkitektura erromanikoaren hasierakoa. Xake itxurako dekorazioa du kanpoko arkiboltan, eta inongo dekoraziorik ez gainontzekotan. Kapitelak oso higatuak daude, baina hosto batzuk, aingeru bat eta motibo geometrikoak antzematen dira.

### Absidea

Absidea beranduago eraiki zen, XIII. mendean, erromaniko eta gotikoaren arteko trantsizioan. Landareak, fruituak eta zuhaitzak ikus daitezke bertan. Natura-elementuez gain, belodun emakume bat eta eskuartean liburu bat duen gizon bat daude. Animalia fantastiko bat, untxi bat ehizatzen ari den arrano bat, aurpegi leun bat eta munstro itxurako beste aurpegi bat ere ikusten ditugu, azkenengo hau, kolometako fuste bat irensten ari delarik. Lehenago, beste leiho bat ere bazegoen, baina sakristiaren eraikuntzarekin hau itxi zen.

### Barnealdea

Erretaula eta barnealdea.
Elizak kredentzia bat du, sakristiak eraiki aurretik elizan behar ziren elementuak gordetzeko armairu bat paretan. Normalki, koloma batez lotzen ziren bi arku egon ohi ziren paretan, eta dekorazio eskultorikoa jartzen zitzaion. San Romanen bi arkuak ikus daitezke eta gainarku bat, emakume belodun baten aurpegia markozkatzen du; bertan jatorrizko polikromia antzematen da.

### Erretaula

Erretaula berezia da, harrizkoa delako. Romanen martirioaren pasarteak agertzen dira bertan. Italiako arkitekturan ohikoa den elementua du erdian.

Absideko leihoa

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6 7    «San Erroman eliza, Ezkerekotxa» *Álava Medieval / Erdi Aroko Araba* 2018-12-29 (Noiz kontsultatua: 2021-07-14).
2. ↑   «San Román Eliza. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» *www.euskadi.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-07-14).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65936636
* Commonscat Multimedia: Saint Roman church (Ezkerekotxa)

---

 |

* Wd Datuak: Q65936636
* Commonscat Multimedia: Saint Roman church (Ezkerekotxa)
Abesbatzetako ahots nagusien tesituraSopranoaMezzosopranoaKontraltoaTenorraBaritonoaBaxua
**Mezzosoprano** edo **mezzo-soprano**, emakumezkoaren ahotsa, soprano eta kontraltoaren artekoa; ahots hori duen emakumezkoa.

Italierako terminoa da, *altuago* adierazten duena. Mezzosoprano ahotsak soprano ahotsa barruan hartzen du, eta ahots oso altua izateak ahots-apaingarri konplexuak egitea ahalbidetzen du. Tinbre zorrotzeko ahotsa da, sopranoarena baino baxuagoa.

Tesitura
--------

Mezzosopranoen tesitura
*Harvard Dictionary of Music*en arabera, mezzosopranoaren tesitura *mi3* notatik *fa5* notarainokoa da. Hala ere, tesitura asko alda daiteke paper bakoitzaren ñabardura gizabanakoarenaren araberakoa baita. Mezzosoprano batek, soprano edo kontralto baten paperak abes ditzake, baina mezzosopranoak ahots-kolore ezberdina du, eta tarteko notak hobeto eusten ditu.

Mezzosoprano motak
------------------

### Mezzosoprano arina

*Mezzosoprano arina* *soprano dramatiko*aren ia parekoa da, baina arintasun handiagoarekin; frantziar errepertorioaren *Falcon sopranoa*rekin ere parekatzen da. Ahots honek musika-apaingarri benetan birtuosoak egiteko gaitasuna izan behar du.

### Mezzosoprano lirikoa

*Mezzosoprano lirikoa* indartutako grabeak dituen ahotsa da, *soprano liriko*arekin parekagarria, vibrato azkarra eta kontrolatua, eta eskalak eta arpegioak zalutasunez egiteko gaitasunarekin. Gioacchino Rossiniren obretan espezializatutako mezzosopranoak *mezzosoprano rossinianoak* bezala ere ezagutzen dira. Mezzosoprano lirikoen adibide batzuk dira: Elīna Garanča, Conchita Supervía, Teresa Berganza, Frederica von Stade eta Marilyn Horne.

### Mezzosoprano dramatikoa

*Mezzosoprano dramatikoa* ahots indartsuagoa da, eta *Falcon soprano* ahotsetik gertuago dago. Mezzosoprano dramatikoaren adibideak dira: Grace Bumbry, Fiorenza Cossotto, Shirley Verrett, Rita Gorr, Giulietta Simionato, Dolora Zajick, Olga Borodina, Waltraud Meier, Christa Ludwig eta Stephanie Blythe.

Errepertorioa
-------------

Mezzosopranoen errepertorioa hurrengo paper dramatikoetan daude:

* Amneris, *Aida* (Verdi)
* Santuzza, *Cavalleria rusticana* (Mascagni)
* Carmen, *Carmen* (Bizet)
* Dalila, *Samson et Dalila* (Saint-Saëns)
* Venus, *Tannhäuser* (Wagner)
* Ortrud, *Lohengrin* (Wagner)
* Octavian, *Der Rosenkavalier* (R. Strauss)

Ikus, gainera
-------------

* Ahots tipologia.
* Soprano
* Kontralto
* Kontratenor
* Tenor
* Baritono
* Baxu

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q186506
* Commonscat Multimedia: Mezzo-sopranos

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4425470-2
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q186506
* Commonscat Multimedia: Mezzo-sopranos
**Txerriaren Gerra** 1859an San Juan Uharteak eremuan txerri batengatik piztu zen gerra izan zen.

Gertaerak
---------

San Juan uharteak (egungo AEB) derirtzan eremuan gertatu zen 1859an. AEBetako ipar-mendebaldeko artxipelagoan kolono britainiar nahiz estatubatuarrak bizi ziren, eta bi potentziak uharteak mendean hartzeko ahaleginetan ari ziren. Lyman Cutlar izeneko kolono estatubatuarrak zerri bat ikusi zuen bere patata saila zapaltzen, eta tiro egin zion; zerria britainiarra zen. Agintari britainiarrek urdearen hiltzailea atxilotzeko agindua eman zuten, hark kalte ordainak ordaindu ezean.

Kolono amerikarrek armadari laguntza eskatu zioten orduan, eta armada estatubatuarra borrokarako prest bertaratu zen. Maniobrari erantzunez, britainiar gobernadoreak gerraontzi bat bidali zuen uharteetara. Hala, afera nahasiz joan zen pixkanaka, uharteetan 400 soldadu estatubatuar gotortu ziren, kostalde parean milatik gora soldaduz osatutako flota britainiar txikia bildu zen...

Nazioarteko gatazka piztu baino lehen apaldu zen, biktima bakarra eraginez: zerria. Handik urte gutxira AEBek eta Britainia Handiak Wilhelm I.a kaiserrari bitartekaria izateko eskatu zioten eta hark erabaki zuen irla multzoa AEBen eskuetan uztea.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3  Nagore Irazustabarrena, «Gerra bat hasteko aitzakiarik behar duzu?», *Argia*, 2013-03-24, CC-BY-SA lizentzia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1064335
* Commonscat Multimedia: Pig War

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2006001352
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1064335
* Commonscat Multimedia: Pig War
|  |
| --- |
| [[Irudi:|170px]] |
| **Fanerozoikoa** |
| **Paleozoikoa** |
| Kanbriarra |
| Ordoviziarra |
| Siluriarra |
| Devoniarra |
| Karboniferoa |
| Permiarra |
| **Mesozoikoa** |
| Triasikoa |
| Jurasikoa |
| Kretazeoa |
| **Zenozoikoa** |
| **Paleogenoa** |
| Paleozenoa |
| Eozenoa |
| Oligozenoa |
| **Neogenoa** |
| Miozenoa |
| Pliozenoa |
| Pleistozenoa |
| Holozenoa |

**Neogenoa** Zenozoikoaren barruko hiru garai geologikoetako bat da. Paleogenoaren bukaeran hasi zen, eta Kuaternarioarekin bukatu. Miozeno eta Pliozenoa garai honen barruan daude, nahiz eta azken aldian proposatu den Pleistozenoa eta Holozenoa hemen sartzea, gaur eguneraino helduz.

Garaiak guztira 23 milioi urte iraun zituen. Ugaztun eta hegaztiak asko garatu ziren, eta beste forma batzuk eraltiboki egonkor mantendu ziren. Kontinenteen mugimendu batzuk gertatu ziren; adierazgarriena, Ipar Amerikaren eta Hego Amerikaren arteko lotura sortu zuena. Klima ere hoztu zen, eta Kuaternarioko glaziazioekin amaitu zen. Hominidae familia agertu zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q103924
* Commonscat Multimedia: Neogene

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11937399w (data)
* GND: 4130779-3
* LCCN: sh85097134
* NKC: ph117617
* AAT: 300391471
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 15213
* GEA: 9392
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q103924
* Commonscat Multimedia: Neogene
**Hudson Austin** (Grenada, 1938ko apirilaren 26a - Saint George's, 2022ko irailaren 24a) grenadar militar eta politikaria izan zen.

New Jewel alderdiko kidea izan zen eta entrenamendu militarrak jaso zituen Guyanan, Trinidad eta Tobagon eta Sobietar Batasunean. 1979an Maurice Bishopen zuzendaritzapean Herri Gobernu Iraultzaileak ezarri zuen iraultzan parte hartu zuen. Iraultzaren ondoren, Grenadako armada zuzendu zuen.

1983ko urriaren 14an Bernard Coarden estatu-kolpea eta Maurice Bishopen kargugabetzea eta hilketa babestu zituen. Bost egun geroago, Coard lehen ministro berria kargutik kendu eta Kontseilu Militar Iraultzailea eratu zuen.

Gobernu militarrak sei egun iraun zuen, 1983ko urriaren 25ean Estatu Batuek uhartea inbaditu zuten arte. Austin atxilotu zuten eta 1986an heriotza-zigorra ezarri zioten, baina 1991n zigorra biziarteko kartzela-zigorrarekin konmutatu zuten. Azkenean, 2008ko abenduan askatu zuten.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q953795

 |

* Wd Datuak: Q953795
**Proteina birkonbinatzailea** eraldatutako gene batetik sortzen den proteina da.

Definizioa
----------

Proteina birkonbinatzailea espezie batetik hartzen dugu, jatorrizko zelula ezberdin batetik. Proteina gene baten klonaziotik lortzen dugu. Kontuan eduki behar da, organismo batetik hartu dugula gene bat beste organismo ezberdin batean jartzeko, honen ondorioz, proteina behar bezala lan ez egitea eragin dezake. Segun eta nolako proteina produzitzen dugun, organismo bat edo beste bat aukeratuko da: legamiak, bakterioak, intsektuak, ugaztun-zelulak,...

Beharrezko ezaugarriak
----------------------

Proteina birkonbinatzailea sortzeko, hurrengo ezaugarriak kontuan hartu behar dira:

* Genea klonatua izan behar du
* Genea berriro klonatu behar da bektore zuzen batean, gero zeluletara transferitzeko
* Proteina baliogarria izateko, proteinak funtzio biologikoa izan behar du eta biologikoki bateragarria izan behar du

Proteina birkonbinatzaileen adibideak
-------------------------------------

* Somatostatina: hormona bat da ez hazteko 14 aminoazidoz sortua.
* Intsulina: Munduan 170 milioi diabetiko daude. Horren ondorioz, intsulina birkonbinatzailearen produkzioa merkatu handi bat eragiten du.

Ikusi, ere
----------

DNA birkonbinatzailea

Erreferentziak
--------------

* Laboratorios Beta S.A website
* CP Pharma/Wockhardt UK website

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q50209538
* **Identifikadoreak**
* NKC: ph289373
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D011994

 |

* Wd Datuak: Q50209538
**Juanita Ibaibarriaga Literatura Saria** 1992 urtean hasita Ermuan ospatzen den idatz-lehiaketa bat da.

Xedea
-----

Ume eta nerabeen artean komunikazio idatzia euskaraz egiteko gaitasuna areagotzea da sari honen helburua. Euskal Birusa Elkarte Kulturalak abiatu zuen 1992an eta Juanita Ibaibarriagaren izena jarrita, urte horretan zendutako herritar euskaltzalearen lana goraipatu nahi izan zuten. 2011tik aurrera, Ermuko Udaleko Euskara sailaren esku egon da bere antolaketaren ardura.

Modalitateak
------------

Lehiaketan herriko ikastetxe guztiek hartzen dute parte eta bi modalitatetan aurkezteko aukera dute:

1. Lehen Hezkuntzako 3. mailatik 6. mailara bitarteko ikasleena
2. DBHko 1. mailatik 4. mailara bitarteko 16 urtetik gorako ikasleena

Kurtso bakoitzeko lan bakarra saritzen da eta 2013an hasita, Euskararen Nazioarteko Egunaren galaren barruan banatzen dira sariok.

Lehen edizioko narrazio eta ipuin sarituak batzen zituen liburuxka argitaratu zen eta hurrengo urte batzutan *Drogetenitturri* herri aldizkariaren orriak erabili ziren irabazle suertatukoen lanak ezagutarazteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Zer egiten dugu - Euskal Birusa» *EUSKALBIRUSA.EUS* (Noiz kontsultatua: 2021-06-25).
2. ↑    Elkartea, Euskal Birusa.  (2010-11-26). «Juanita Ibaibarriaga Literatur Sariak banatu dira - Euskal Birusa» *EUSKALBIRUSA.EUS* (Noiz kontsultatua: 2021-06-25).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Deia. «Ermua evoca con cuentos a Juanita Ibaibarriaga» *www.deia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-06-25).
4. ↑   «Euskara - Lehiaketak - Juanita Ibaibarriaga Literatur saria» *www.ermua.es* (Noiz kontsultatua: 2021-06-25).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Fallan el concurso literario en euskera 'Juanita Ibaibarriaga'» *El Diario Vasco* 2019-12-05 (Noiz kontsultatua: 2021-06-25).

Kanpo estekak
-------------

* XXIV. Juanita Ibaibarriaga literatur sarien banaketaren irudiak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109331780

 |

* Wd Datuak: Q109331780
**Punta Ballena** edo **Punta de la Ballena** Uruguaiko Maldonado departamenduan dagoen bainuetxea da.

Kokapena
--------

Punta del Estetik 18 kilometrora eta Montevideotik 115 kilometrora dago. Bertatik 3 km-ra Sauce aintzira dago eta, bere ertzean, izen bereko Nazioarteko Aireportua .

Historia
--------

  

Roberto Álvarez Mora jaunak Antonio D. Lussich- i saldu zion eremua 1896ko urriaren 5ean , baita lurmuturraren iparraldean dauden mendiak ere, gaur egun bere izena daraman Museoa eta Arboretuma dagoen tokian.

2017ko otsailean, **Punta Ballena** Ibilbide Panoramika izendatu zuten Carlos Páez Vilaró izenarekin.

Turismoa
--------

Gaur egun (2009) Punta del Esteko hiri eta turismo garapenean txertatu da. Mendebaldean portu natural txiki bat dago, non ur- kirolak egiten diren, eta Portezuelo eta Solanas hondartzak, oso bisitatuak, mendebalderantz orientatuta, ur lasaiak eta hondar fineko hedadura handiak direlako. Ekialdeko aldean haitzuloak, arroka eta hondar lodiak daude, Punta del Este eta Gorriti uhartearen bistarekin. Modu berean, ekialdeko aldean, Carlos Páez Vilaró artista plastikoak diseinatutako Casapuebloko lantegi-etxe ospetsua bisitatu daiteke.

Baleen behaketa
---------------

Azken hamarkadetan, balea austral eta beste zetazeo espezie batzuen agerpenak maiz bihurtu dira berriro.

Baleen eta izurdeentzako babesgune bat sortzea pentsatzen ari dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   El País.  (26 de febrero de 2017). *Páez Vilaró tiene su ruta oficial en Punta Ballena.*  Uruguay.
2. ↑   «Uruguay busca crear santuario mundial de ballenas y delfines en sus aguas juridiscionales» *LR21* 24 de septiembre de 2012.

Kanpo estekak
-------------

* Punta del Este webgunea www.puntadeleste.com
* Punta Ballena, Solanas eta Laguna del Sauce Zerbitzuen Ataria

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q975553
* Commonscat Multimedia: Punta Ballena

---

 |

* Wd Datuak: Q975553
* Commonscat Multimedia: Punta Ballena
*Artikulu hau paper motari buruzkoa da; landarea gaitzat duena beste hau da: «Cyperus papyrus»*
*Papiroan idatzitako Hilen Liburua*-ren zati bat
**Papiroa** (latinezko *papȳrus*-etik, eta hura antzinako grezierazko *πάπυρος*-tik) xafla paperkara da, *Cyperus papyrus* landarearen bihotzetik ateratzen dena. Antzinako Egipton eta gertuko herrialde batzuetan eskuizkribuak idazteko oso erabilia izan zen.

Landarea
--------

Sustraia laburra, sendoa eta zurtsua du, kolorez gorrixka; zurtoina, aldiz, berdea, hiru ertzekoa eta hostorik gabea da. Hostoa zurtoin antzuen buruetan izaten du, luze estua. Ginbail-itxuran antolatutako lorea du, kolorez hori marroixka; fruitua intxaurraren formakoa du, hori marroixka hura ere. Antzina, papera egiteko erabiltzen zen papiro-zurtoinaren barruko zuntza. Berez, Afrikako tropiko inguruetan eta Nilo ibaiaren inguruan hazten da papiroa. Gaur egun, etxe barruko landare apaingarri gisa erabiltzen da gehienbat.

Historia eta fabrikazioa
------------------------

Papiro-orriak egiteko, papiro-landarearen zurtoinaren barnealdea zerrenda luzaranetan zatitzen zen  eta zerrenda horiek elkarren alboan ezartzen ziren; haien gainean zabaletara ebakitako beste zerrenda batzuk ezartzen ziren. Ondoren, gainean pisua jarriz estutzen ziren, eta, lehortzen zirenean, papirozko bi geruzak elkarri itsatsirik geratzen ziren eta orri malgu bat lortzen zen. Obra bereko papiro-orriak aske utzi beharrean buztinez lotzen ziren, eta bildukin luzetan gordetzen zituzten. Papiro zaharrenak, K.a. 3000. urte ingurukoak, Egipton aurkituak dira; Grezian eta Erromatar Inperioan ere erabili ziren. Hasierakoak letra hieratikoz idatziak dira, eta geroagokoak hieroglifo idazkeraz, latinez eta grezieraz, besteak beste. Papiroetan, literatura-lanez gainera (Aristotelesen *Atenasen hondamena,* esaterako), eskutitzak eta agiriak ere aurkitu dira idatzita, eta, haiei esker, antzinako gizarteari eta bizitzari buruzko berriak ezagutu ahal izan dira.

Ikus gainera
------------

* Papera
* Zelulosa

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Bibliografia
------------

* Wolfgang Kosack: Schenute von Atripe De judicio finale. Papyruskodex 63000.IV im Museo Egizio di Torino. Einleitung, Textbearbeitung und Übersetzung herausgegeben von Wolfgang Kosack. Berlin 2013, Verlag Brunner Christoph, ISBN 978-3-9524018-5-9

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q125576
* Commonscat Multimedia: Papyri

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119323254 (data)
* GND: 4044571-9
* LCCN: sh85080781
* NDL: 00616829
* AAT: 300055047
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q125576
* Commonscat Multimedia: Papyri
Caudeteko Dama.
**Caudeteko Dama** (gaztelaniaz: *Dama de Caudete*) arte iberiarreko harrian landuriko emakume soingain bat da. Alberto Benito Sánchezek aurkitu zuen dama oso egoera kaltetuan eta bi zatitan zatitua, alde batetik burua eta bestetik, gorputza. Burua Casica del Tío Alberto izeneko tokitik gertu aurkitu zen, 1945 inguruan, eta gorputzari dagokion zatia 200 metro uretan behera, Caudeteko hilerriko zubitik gertu. Albaceteko probintziako herri hartan bertan, Caudeteko oreina ere aurkitu zen.

Piezaren agerpenak, arte iberiarreko beste zenbait piezarekin batera, iberiar zibilizazioak Espainia Ekialdeko toki horretan oso presentzia handia izan zuela adierazten du.

Dama, gaur egun, Villenako Arkeologia Udal Museoan kontserbatzen da (Alacant), eta Elxeko Damarekin batera egon zen, azken hori Elxen egon zenean, Elxeko Historia eta Arkeologia Museoa ireki zenean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3817981

 |

* Wd Datuak: Q3817981
**Manuel Viegas Guerreiro** (Querença, Loulé, Algarbe, 1912ko azaroaren 1a - Carnaxide, Oeiras, 1997ko maiatzaren 1a) portugaldar antropologo eta folklorista izan zen.

Filologia eta etnologia ikasketak egin zituen, eta José Leite de Vasconcelos filologo eta etnologo handiaren laguntzaile estuenetako bat izan zen. Irakasle izan zen bigarren mailako irakaskuntzan eta unibertsitatean, eta antropologia kolonialeko azterketak egin zituen zenbait aldiz Angolan. 1975etik 1980ra Portugaleko Arkeologia Museoko zuzendari izan zen eta Lisboako Unibertsitateko Herri Tradizioko Zentroa sortu zuen.

Lanik aipagarrienak hauek ditu: *Bochimanes Ikhu de Angola* (1968), *Pitões das Júnias. Esboço de Monografia Etnográfica* (1981) eta *Unhais da Serra. Notas Geográficas, Históricas e Etnográficas* (1982). Gainera, bere maisu Leite de Vasconcelosen *Portugalgo Etnografia* lana argitaratu zuen hamar liburukitan.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2013/05/17 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  João David PINTO CORREIA: Manuel Viegas Guerreiro Cvc.instituto-camoes.pt

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16518296
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 19687044
* ISNI: 0000 0001 0876 1662
* BNF: 11990928k (data)
* GND: 1047991136
* LCCN: n84030436
* SUDOC: 027982149
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05977/eu\_v\_0358/v0358

 |

* Wd Datuak: Q16518296
**Biziarteko espetxealdia**, **biziarteko kartzela zigorra** edo **betiko kartzela zigorra** pertsona bat hiltzen den arte edo zigorra kentzen zaion arte kartzelatuta izatearen zigorra da. Zigorra oso delitu larriei dagokie. Herrialde askok biziarteko zigorrak deuseztatu dituzte, giza eskubideen kontrakoak direla eta; horregatik, herrialde horietan biziarteko kartzela zigorrak ezin du legezko gehieneko iraupena gainditu, ezta legeak «biziarteko» edo «betiko» terminoa erabiltzen duenean ere.

Terminologiaren argipena
------------------------

*Biziarteko kartzela zigorra* terminoak ia lege guztietan iraungita dagoen zigor bat aipatzen du (Peruk soilik mantentzen du biziarteko epe hori bere legedian). Gaur egun, teknikoki *kartzela zigor mugagabea* edo *espetxe zigor mugagabea* ditugu hizpide, biziarteko zigorra oso apartekoa delako. Dena dela, oraindik ere *biziarteko espetxealdia* edo *betiko kartzela zigorra* dira termino erabilienak zigor mota hau izendatzeko.

Biziarteko kartzela zigorra munduan:     Biziarteko kartzela zigorra erabiltzen duten herrialdeak     Biziarteko kartzela zigorra kasu batzuetan erabiltzen duten herrialdeak     Biziarteko kartzela zigorra galarazita daukaten herrialdeak     Ez dago informaziorik

Espainia
--------

Historian Espainian bizitza osorako kartzela zigorra salbuespenez soilik erabili zen XIX. menderaino.  Mende horretan, eta zehazki 1822ko zigor kodearekin, heriotza zigorraren alternatibatzat maiz aplikatzen hasi zen. Mende bat geroago, 1928ko zigor kodearekin, biziarteko kartzela zigorra abolitu zen. Azkenean, 2015eko ekainaren 1ean, Mariano Rajoyren gobernuak zigor legeetan sartu zuen berriro, *espetxe iraunkor berrikusgarria* izenarekin. Zigor Kodearen erreforma hau 2015eko ekainaren 1ean sartu zen indarrean.

Azken erreforma horren aurretik, 40 urteko muga ezarri zen pertsona batek kartzelan etengabe bete dezakeen gehieneko moduan, bakoitza 20 urte baino gehiagoko zigorra duten bi delitu edo gehiagorekin edo bi delitu edo gehiagorekin zigortuta dagoenean edo gutxienez eta gutxienez horietako bat terrorismoa da eta 20 urte baino gehiagoko zigorra du. Frankismoaren ondoren Espainian monarkia berrezarri zenetik, Miguel Montes Neiro da Espainiako espetxeetan denbora gehien eman duen pertsona, etengabe, 36 urtez (1976tik 2012ra).[erreferentzia behar] Soldadutzan iheslari izendatu zuten, eta kartzelan sartu zen lehen aldiz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Labardini.  (2008). *Contexto internacional de la prisión vitalicia.*  VIII, 307-359 or..
2. 1 2 3 4 5  González Collantes 2015.

Bibliografia
------------

* **(Gaztelaniaz)** González Collantes.  (2015). *Las penas de encierro perpetuo desde una perspectiva histórica.*  18, 51-91 or. ISSN 1698-5583..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q68676
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85076824
* NKC: ph119591

 |

* Wd Datuak: Q68676
**Marble** KDE Hezkuntza Proiektuko geomatikako aplikazio bat da, erabiltzaileari Lurra, Ilargia, Artizarra, Marte eta 3D eredu batean bistaratzeko beste planeta batzuen mapen artean aukeratzeko aukera ematen diona. Software librea da, eta GNU LGPL 2 lizentzia du eta KDEk garatu du ordenagailu eta telefono adimendunetan erabiltzeko.  C++- n idatzita dago eta Qt 5 liburutegia erabiltzen du, beraz, exekutatzeko liburutegi hau onartzen duen sistema eragile bat behar da, hala nola Windows, Mac OS edo Linux.

Marblelek proposamen malgua eskaintzen du; plataforma anitzeko aplikazioa izateaz gain, oinarrizko osagaiak erraz integra daitezke beste programetan. Hardware bidezko azelerazio beharrik ez du, baina OpenGL bidez erabili daiteke. Ezaugarri garrantzitsu bat da aplikazioa oso azkar abiarazten dela, lineaz kanpoko datu minimo baina erabilgarriak (5-10 MB) baititu. 

Kolaboratzaileek OpenStreetMap bezalako lineako mapetarako laguntza eta KML fitxategiak irekitzeko gaitasuna gehitu dute. Marblek trafiko-bideak trazatzeko aukera ematen du.  MarbleToGo izenez ezagutzen den nabigazio modua Google Summer of Code 2010-ren barruan garatu da.  Geroago partzialki berridatzi eta *Marble Touch* izena jarri zioten. 

*Geothek Marblezko* aldaera bat da, estatistikak, pixelatutako mapak eta 3D ikuspegiak onartzen dituena. Ed. Hölzel Austriako argitalpen batek garatu eta erabiltzen du eskoletarako software-atlas gisa.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Introducing Marble Touch « Dennis Nienhüser» *nienhueser.de*.
2. ↑   «Chapter 1. Introduction» *docs.kde.org*.
3. ↑   «Worldwide and Offline Routing « Dennis Nienhüser» *nienhueser.de*.
4. ↑   «GSoC: MarbleToGo(Navigation Mode)» *siddharthgsoc.blogspot.com*.
5. ↑   «A look at Geothek 1.1 Digital World Atlas | blogs.kde.org» *blogs.kde.org*.

Kanpo estekak
-------------

* Marble webgunea
* Marblen ezaugarriei eta etorkizunari buruzko aurkezpena

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q163075
* Commonscat Multimedia: Marble (KDE)

---

 |

* Wd Datuak: Q163075
* Commonscat Multimedia: Marble (KDE)
**Kurskeko Gudua** Bigarren Mundu Gerrako gudualdia izan zen, Alemania Nazi eta Sobietar Batasunaren armaden artekoa, 1943ko uztailean hasi eta abuztuaren 23an amaitu zena. Errusiako Kursk eskualdean gertatu zen, eta *Zitadela Operazioa* izena ere eman zaio.

Alemaniak Ekialdeko Frontea hartzeko azkenengo ahalegin handia egin zuen Kurskeko guduan, uztailaren 5etik 16ra erasoak joaz: *Wehrmacht* armadak bere baliabide garrantzitsuenak erabili zituen. Besteak beste: 780.900 lagun, 2.928 tanke, 9.966 kanoi eta mortero, eta *Luftwaffe*ren 2.110 hegazkin.

Sobietar Batasuneko Armada Gorriak kontraerasoa jo zuen uztailaren 12tik abuztuaren 23ra bitartean, eta udan alemanei irabazitako lehenengo gudua izan zen: alemanen *Blitzkrieg* taktikak aurkaria garaitu baino lehen porrot egin zuen, besteak beste sobietarrek estrategia aurreratuak erabili zituztelako. Gainera, Kursken sobietarrek ere defentsa- eta eraso-baliabide garrantzitsuak zituzten, hala nola 5.000 km trintxera zortzi lerrotan banatuta; 1.910.361 lagun, 5.128 tanke, 25.013 artilleria-pieza eta 2.792 hegazkin.

Amaieran, alde bietan galdu zituzten lagun eta baliabide asko: 203.000 lagun alemanek eta 863.303 sobietarrek; baina alemanek ezin izan zituzten galdutakoak hain erraz ordezkatu. Beraz, Kurskeko Guduaren ostean sobietarrek aurreratzen jarraitu zuten, Berlin hartu arte.

Kanpo estekak
-------------

* Mapa
* Mapak


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q130861
* Commonscat Multimedia: Battle of Kursk

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85073485
* NKC: ph117692
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q130861
* Commonscat Multimedia: Battle of Kursk
**Kreso** (antzinako grezieraz: Κροῖσος, *Kroisos*; c. K.a. 595 – c. K.a. 547) Lidiako azken erregea (K.a. 560 eta K.a. 546 artean) izan zen. Mermnada dinastiaren azkena, bere erreinaldian plazerrak, arteak eta gerra ziren nagusi.

Aliates bere aitaren ordezkoa, Panfilia, Misia eta Frigia konkistatu zituen, hau da, Mileto izan ezik Halys ibairainoko Anatoliako greziar hiri guztiak. Bere tenplu guztiei dohaintza handiak egin zituen. Izan ere, Kreso bere garaiko gizakirik aberatsena izan zen eta baita historia osoan ere.

Baina Ziro Handia pertsiarraren mehatxuak jasan zituenean, Delfosko orakuluari mezulari bat bidali zion. Orakuluak armada baten aurrean Halys ibaia zeharkatzen bazuen garaipena lortuko zuela erantzun zion. Hori zela eta, Babiloniako Nabonides, Amosis II.a faraoia eta Esparta aliatu zituen. Hala eta guztiz ere, Halys ibaiko guduan Zirok aliatuak menderatu zituen eta Lidiako Inperioa desagertu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2014-03-28). (PDF) *175. araua: Antzinateko pertsona-izenak eta izen mitologikoak (I): Mesopotamia, Mediako Inperioa, Akemenestar Inperioa eta Lidia.*  Bilbo, 6 or..
2. ↑    *Croesus: Between Legend and History.*  Maicar.
3. ↑   Irazustabarrena, Nagore.  (2010-03-14). «Garai guztietako Forbes zerrenda» *Argia*. CC-BY-SA lizentzia

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Aliates** | **Lidiako erregea**K.a. 560-K.a. 546 | Ondorengoa**Azkena** |
**Ben Okri** (Minna, 1959ko martxoaren 15a) Nigeriako poeta eta eleberrigilea da. Narrazio-estrategia modernistak eta Nigeriako ahozko tradizio literarioa uztartu ditu.

Literaturako ikasketak egin zituen Essexeko Unibertsitatean (Ingalaterran). Ordurako, bazeramatzan urte batzuk idazten, eta eleberri bat argitaratua zuen: *Loreak eta itzalak* (1980). Essexen igaro zituen hiru urteetan, bigarren eleberria argitaratu zuen: *Barne-paisaiak* (1982). 1984tik 1985era, BBC World Servicen lan egin zuen, esatari gisa, *Network Africa* izeneko saioan. 1980tik 1987ra, *West Africa* aldizkariaren poesia-atalaren arduradun izan zen. *Istiluak santutegian* (1987) kontakizun-bildumak kritikaren interesa piztu zuen. 1988an, beste kontakizun-bilduma bat argitaratu zuen: *Etxeratze-aginduko izarrak*. Obra horretan, beste gehienetan bezala, afrikar mistizismoaren eta mendebaldeko bizitza modernoaren arteko halako sintesi bat lortzen saiatu zen. Hirugarren eleberria, *Errepide gosetua* (1991) lana, Afrikako espiritu-haurrei buruzko kontakizun poetikoa da, eta nazioarteko kritikaren onespena eta 1991ko Booker saria jaso zituen. Aurrerago, poema magikoei buruzko liburu bat idatzi zuen: *Elegia afrikarra* (1992). 1995ean, *Jainkoak harrituz* argitaratu zuen, sufrimenduari, botereari eta famari buruzko alegia bat. Idatzi dituen azken lanen artean, aipagarriak dira: *Starbook* (2007), *Tales of Freedom* (2009), *A Time for New Dreams* (2011), *The Age og Magic* (2014) eta *The Freedom Artist* (2019).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q315362
* Commonscat Multimedia: Ben Okri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 76380613
* ISNI: 0000 0001 2140 1864
* BNF: 12290138m (data)
* GND: 119548348
* LCCN: n80143800
* NDL: 00651213
* NKC: jo20010090058
* NLA: 35282797
* CiNii: DA04619937
* SNAC: w6w23dwb
* SUDOC: 03174267X
* BIBSYS: 90401792
* ICCU: RAVV079090
* Open Library: OL81940A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04517/eu\_o\_0581/o0581
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q315362
* Commonscat Multimedia: Ben Okri
**Lituania Erdiko Errepublika** (polonieraz: *Republika Litwy Środkowej*, lituanieraz: *Vidurio Lietuvos Respublika*, bielorrusieraz: Рэспубліка Сярэдняй Літвы / Respublika Siaredniaj Litvy), **Erdialdeko Lituania** (polonieraz: *Litwa Środkowa*, lituanieraz: *Vidurio Lietuva or Vidurinė Lietuva*, bielorrusieraz: Сярэдняя Літва / Siaredniaja Litva) bezala ere ezagutua, nazioarteko onarpen gabeko entitate politiko bat izan zen. 1920an sortu zen Żeligowskyren matxinada eta gero. Matxinada honetan Poloniako 1. Letoniar-Bielorrusiar Infanteria Dibisioa eta Poloniar artilleria eta zalditeria parte hartu zuen. Matxinatuak Vilnius hiria hartu zuten, baita Lituania eta Poloniaren artean zeuden hainbat lurralde ere.

Lur hauek Poloniak eta Lituaniak erreklamatzen zituzten eta matxinada honen bidez Poloniar estatua koltxoi-estatu bat lortu zuen, Lituania Erdiko Errepublika, alegia. Errepublikaren agintari bakarra Żeligowsky bera izan zen. 1922 urtearen hasieran elekzioak egon ziren errepublikan eta Poloniarekin elkartzeko emaitza eman zuen eta horrela gertatu zen.

Batzuk poloniari lotutako estatu bat soilik zela zioten. Hasieran Poloniako gobernua adierazpen hauek gezurra zirela esan zuen baina azkenean Jozef Piłsudskik Żeligowskyri "matxinatzeko agindua" eman ziola onartu zuen lurrak konkistatu zedin.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q523380
* Commonscat Multimedia: Litwa Srodkowa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 242363320

 |

* Wd Datuak: Q523380
* Commonscat Multimedia: Litwa Srodkowa
**Joana Butroekoa** edo **Juana Ibañez Butroekoa** (Gatika, c. 1440 - ?) XV. mendeko euskal idazlea izan zen. Gomez Gonzalez Butroeren alaba zen, Butroeko jauna eta oinaztarren buruzagia. Ama Elvira Leiba zuen, Gebara leinuaren Oñatiko adarreko biloba berau.

Biografia
---------

Gatikan bizi zen izan gurasoen dorretxean. Bere aitak ganboar batekin ezkondu nahi zuen, Olaso etxeko Martin Ruiz Ganboarekin (Olasotarrak ziren ganboarren adar gipuzkoar bat). Banderizoen bi bando nagusien arteko bakerako balio behar zuen ezkontza horrek.

Ezkontza adostu zenean, senargaiak aitari esan zion ganboarrek hil nahi zutela, baina ez zion kasurik egin. Eta hala gertatu zen, Arrasateko erreketan (1448) guduan hil zuten.

Aita hil zuten, baina hala ere ezkondu egin zen Joana bi urteren buruan 1450. urtean. Ezkontzan honako eresia hau egin zuen Joanak, bere patuaren onarpenaren seinale tristea:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Dardoak egin arren
bere aldia
Olaso izango da
neure aulkia. |  » |

Joana eta Martin Ruiz Ganboaren seme-alabetatik Moran Butroekoa izeneko leinua eratorri zen, Mezeta etxeko jaunen izenarekin ezagunak, Logroñon ezarri zen familia adar bat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Euskal emakume idazleen lekua literaturaren historian. Dorrearen arrakalak agerian uzten - Jakin.eus» *www.jakin.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-01-23).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Butrón, Juana de - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-09-02).

Kanpo estekak
-------------

* Joana Butroiko, BDBn

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q83489729

 |

* Wd Datuak: Q83489729