recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Katu Beltza** (ingelesez *The Black Cat*) Edgar Allan Poe estatubatuar idazlearen kontakizun labur bat da. 1843ko abuztuaren 19an *The Saturday Evening Post* aldizkarian argitaratu zen.

Idazle berberaren *The Tell-Tale Heart* kontakizun laburrean ere agertzen den norberaren errudun sentipen psikologikoaren azterketa da. Bietan ere, hiltzaileak inor ohartuko ez den itxaropenazz burututako ekintzari izugarriari garrantzia kentzen eta errudun sentipena ekiditen saiatzen da, azkenean eta ustekabean hilketa nahiz erruduna denen agerian gelditzen delarik.

2001an Ana Arakistainek Poeren kontakizun laburrez osaturiko *Bihotz zelataria eta katu beltza* liburuan euskaratu zzuen.

Argumentua
----------

Senar-emazte gazte batzuk heuren katuarekin batera bizimodu lasaia daramate, baina behin batez senarra zurrutean hasiko da. Alkoholak haserrealdiak eragiten dizkio, eta hauetako amorrualdi batean bere onetik atera ohi duen katua jo eta bertan akatuko du. Baina berehala bigarren katu bat agertuko da, guzti honek etxeko giroa txartuko du, ondorengo gertakizunek ustekabeko amaiera beldurgarri bat ekarriko dutelarik.

Zinema
------

* Tales of Terror, Roger Cormanek zuzendutako Edgar Allan Poeren hiru kontakizun laburrez osatutako filmeko bat da, Peter Lorre, Vincent Price eta Joyce Jameson aktoreek antzeztu zuten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q465395
* Commonscat Multimedia: The Black Cat (short story)

---

* **Identifikadoreak**
* Open Library: OL41068W
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q465395
* Commonscat Multimedia: The Black Cat (short story)
Bosforo itsasartea satelite irudian
**Itsasartea** aintzira, itsaso edo ozeano bi lotzen duen ur kanala da, eta beraz, lur multzo bien artean dago. *Itsasartea* eta *Kanala* hitzak sinonimoak izan litezke.

Itsasarte asko garrantzi ekonomiko eta estrategikoa dute, ibilbide komertzialen zati bat direlako eta hori dela eta lekuak kontrolatzeko gudak izan dira.

Nahiz eta ibaiak eta kanalak ere lur multzo bien artean dauden eta aintzira bien edo aintzira eta itsaso baten ibilbidea diren, ezin dira itsasarteen kategorian sailkatu, itsasarteak normalean zabalagoak direlako eta bere korronteak ez direlako norabide bakarrekoak izan.

Itsasarteak istmoen kontrakoak dira. Hau da, itsasarteek lur multzo bien artean daude eta ur multzo bi lotzen dute, istmoek, aldiz, ur multzo bien artean daude eta lur multzo bi lotzen dute.

Itsasarte nagusiak
------------------

Sakontzeko, irakurri: «Itsasarteen zerrenda»
Munduan dauden itsasarte nagusiak honako hauek dira:

* Palkeko itsasartea, India eta Sri Lanka artean.
* Mantxako kanala, Ingalaterra eta Frantzia artean.
* Gibraltarko itsasartea, Espainia eta Maroko artean.
* Bosforo itsasartea eta Dardaneloetako itsasartea, Mediterraneo eta Itsaso Beltza lotzen dutenak.
* Magallanes itsasartea, Ozeano Atlantikoa eta Ozeano Barea lotzen duena, Txileko Magallanes eta Txileko Antartika eskualdean.
* Beringeko itsasartea Alaska eta Siberia artean.
* Ormuzeko itsasartea Persiar Golkoa eta Omango Golkoa lotzen duena.
* Malakako itsasartea, Indiako ozeanoa eta Hegoaldeko Txinako Itsasoa lotzen duena.
* Bass itsasartea, Australia eta Tasmania artean.

Ikus, gainera
-------------

* Istmo

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q37901
* Commonscat Multimedia: Straits

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph359638
* AAT: 300266559

 |

* Wd Datuak: Q37901
* Commonscat Multimedia: Straits
**Saunders Terrell** (1911ko urriaren 24a – 1986ko martxoaren 11a), **Sonny Terry** izenez ezaguna, Piedmont blues eta folk musikagilea izan zen, blues harmoniko indartsuagatik ezaguna, sarritan ahots-irrintziak eta lan-kanten oihuak baitzituen, eta bestetan, trenen eta zaunken imitazioak.

Biografia
---------

Terry Greensboron jaio zen, Georgian. Aitak, baserritarra, gazte gisa oinarrizko harmonika diatonikoa jotzen erakutsi zion. Begia zauritu zitzaion eta itsu geratu zen 16 urte zituenean. Horrek nekazaritzako lanak egitea eragotzi zion, eta musika jo behar izan zuen bizimodua ateratzeko. Terryk "Campdown Races" jo zien golde-zaldiei bertako lur-lantzeen eraginkortasuna hobetzeko. Bluesa jotzen hasi zen Shelbyn, Ipar Carolinan. Aita hil ondoren, Blind Boy Fullerrekin, Piedmont blues estiloko gitarjolea, hasi zen jotzen. Fuller 1941ean hil zenean, Terryk harreman musikal luzea izan zuen Brownie McGheerekin, eta hainbat abesti grabatu zituzten elkarrekin. Duoa aski ezagun bilakatu zen zuriak ziren hartzaileen inguruan, 1950 eta 1960 hamarkadetan bizitako folk musikaren berpizkundea zela eta, Styve Homnick, Woody Guthrie eta Moses Aschen lankidetzak barne. Baita ere, Folkways Records (orain Smithsonian/Folkways) diskoetxerako grabazio klasikoak egin zituen.

1938an, Terry, Carnegie Hall-en jotzera gonbidatu zuten From Espirituals to Swing-en lehen kontzerturako, eta, geroago, urte hartan grabatu zuen Kongresuaren Liburutegirako. 1940an grabatu zituen lehen abesti komertzialak. Bere abesti ezagunenen artean hauexek daude: "Old Jabo" eta "Lost John", azken honek, Terryren arnasketaren kontrol dotorea frogatzen du.

Diskografia hautatua
--------------------

* *Folk Songs of Sonny Terry and Brownie McGhee* (Roulette, 1958)
* *Blues with Big Bill Broonzy, Sonny Terry and Brownie McGhee* (Folkways, 1959)
* *Sonny & Brownie* (A&M Records, 1973)
* *Brownie McGhee and Sonny Terry Sing* (Smithsonian Folkways, 1990)
* *Whoopin' the Blues: The Capitol Recordings, 1947-1950* (Capitol, 1995)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q781878
* Commonscat Multimedia: Sonny Terry

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 12493027
* ISNI: 0000 0000 5934 4554
* BNE: XX1308973
* BNF: 13900356k (data)
* GND: 134525833
* LCCN: n80131934
* NKC: xx0053759
* SNAC: w6640667
* SUDOC: 081348460
* ICCU: UBOV507525
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q781878
* Commonscat Multimedia: Sonny Terry
Clifford K. Berrymanen karikatura honetan irudikatutako ahate herrenak AEBtako Alderdi Demokratako garaituak dira, eta Etxe Zurira joan dira, Woodrow Wilson presidentearen izendapen politikoak lortzeko asmoz.**Ahate herrena** politikan erabiltzen den esapide edo egoera bat da, non politikaria ardura postu batean izan arren, hautetsiaren denborak amaiera-data zehaztuta duen. Ohikoa da haren ondorengoa zehaztuta dagoen kasuetan gertatzea.

Sarritan, kargua uzten duen politikariak eragin txikiagoa izaten du beste politikariekin, karguan denbora gutxi ematen baitu. Ahate herren batek, aldiz, botere estandarrean dagoen jendeak ez duen erabakiak hartzeko askatasuna du, ondorioen beldur handirik gabe, Ohikoa da errepikatuko ez duela dakien politikariak azken orduan indultuak edo bestelako ekintza ez populistak egitea.

Deskribapena
------------

Baldintza hori arrazoi hauengatik gerta daiteke:

* Hautetsi izateko proposamena galdu izana.
* Indarrean dagoen ziklo politikoa bukatutakoan hurrengora ez aurkezteko erabakia hartuta edota publiko eginda izatea.
* Legezko muga bat edo alderdiaren barne arautegiak hautesiari kargura berriro aurkeztea galarazten diona.
* Betetzen zuen alderdiko kargua kentzea, baina kargu instituzionalari eustea. Kasu horretan funtzionarioak jarraitu egin dezake agintaldia amaitu arte.

Terminoaren jatorria
--------------------

*Ahate herrena* esaldia XVIII. mendean sortu zen Londresko Burtsan, zorrak bete ez zituen burtsako artekari bat izendatzeko.

Idatzizko terminoaren lehen aipamen ezaguna Horace Walpolek egin zuen, 1761ean Sir Horace Manni bidalitako gutun batean: "*Badakizu zer diren zezen bat, hartz bat eta ahate herren bat?*"

Adiera literalean, bere taldean mantendu ezin den ahatea da, harraparientzat zuri bihurtuz.

Terminoa XIX. mendean transferitu zitzaien politikariei. Ezagutzen den lehen erabilera AEBtako Kongresuko erregistroan ageri da,, 1863ko urtarrilaren 14an: "Inola ere ez... objektiboki objektibagarria izan daiteke, 'ahate herrenak' edo politiko deskonposatuak jasotzea leporatzen baitzaio".

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Ahate herrena» *Berria* 2011-06-19 (Noiz kontsultatua: 2023-11-24).
2. ↑    «Obamaren itzala» *www.jakin.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-11-24).
3. ↑    *lame duck.*  Merriam Webster Online.
4. ↑   **(Ingelesez)**  *Lame Duck.*  Word Detective.com.
5. ↑   **(Ingelesez)**  *Lame duck.*  The Phrase Finder.
6. ↑   **(Ingelesez)** Greenwald, Ken.  (December 9, 2008). *Lame Duck.*  Wordwizard.

Kanpo estekak
-------------
**William Mark Felt Sr.**, *Eztarri Sakona* (Twin Falls, Idaho, 1913ko abuztuaren 17a - Santa Rosa, 2008ko abenduaren 18a) estatubatuar FBIko kide eta barneko salatzailea izan zen.

1941ean sartu zen FBIn lanean. Bigarren Mundu Gerran kontraespioitza sailean lan egin zuen. Gero Seattle, Washington eta Los Angelesera bidali zuten. 1956an Salt Lake Cityra transferitu zuten, eta han krimen antolatuaren aurkako borrokan parte hartu zuen. 1962an Washingtonera itzuli zen eta erakundean gora egin zuen.

1971n zuzendariorde elkartu izendatu zuten. Garai honetan Weather Underground talde terrorista ikertu zuen. 1972an J. Edgar Hoover hil ondoren Felt zuzendari elkartu izendatu zuten, FBIko bigarren kargu garrantzitsuena.

Watergate eskandaluari buruzko informazioa Bob Woodward eta Carl Bernstein The Washington Post-eko kazetariei eman zien pertsona izan zen. Bere nortasuna isilpean gorde zen "Eztarri Sakona" ezizenarekin 2005 arte. Urte horretan *Vanity Fair* aldizkariari bere izena eman zion.

Lanak
-----

* *The FBI Pyramid*, 1979
* A G-Man's Life, John O'Connorrekin, 2006.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q348122
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 93612845
* ISNI: 0000 0003 6859 4733
* BNF: 155064666 (data)
* CANTIC: a19339501
* GND: 13253049X
* LCCN: n78076772
* NDL: 01018680
* NLA: 35862148
* NARA: 10611259
* SNAC: w6hk2p28
* SUDOC: 079274331
* UB: a1203350
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q348122
**Eusebius Jelous Nyathi** (Hwange, 1974ko abuztuaren 2a) zimbabwear elizgizon katolikoa da. 2023an Gokweko apezpiku bihurtu zen.

Bizitza
-------

Deteko apaizgaitegi txikian ikasi zuen, eta gero teologia prestaketa ikastaroa burutu zuen Mazowen. Ondoren, filosofia eta teologia katolikoa ikasi zituen Chishawashako San Joan Fisher eta San Tomas Moro Apaizgaitegi Nazionalean. 2004ko ekainaren 17an apaiztu zen.

Hasieran, Deteko apaizgaitegi txikiko errektoreordea izan zen. 2005ean, Santa Maria elizako parroko izendatu zuten. 2008tik 2011ra Hwangeko elizbarrutiko pastoralaren arduraduna eta Deteko apaizgaitegi txikiko errektorea izan zen. Gero ikasketak burutu zituen Kanariar Uharteetako Teologiako Goi Institutuan (San Cristóbal de La Laguna). 2015etik 2022ra, hango teologia fakultateko buru izan zen. 2016an, San Joan Fisher eta San Tomas Moro Apaizgaitegi Nazionaleko errektore izendatu zuten.

2023ko ekainaren 23an, Frantzisko aita santuak Gokweko apezpiku izendatu zuen, eta irailaren 23an apezpiku ordenatu zuten San Paulo eskolan.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Italieraz)** «Nomina del Vescovo di Gokwe (Zimbabwe)» *The Holy See* 2023-06-23 (Noiz kontsultatua: 2023-12-09).
2. ↑   **(Ingelesez)** Kugwa, Alfonce. «"Be an elder and stand for the truth"; new bishop of Gokwe Diocese told during his consecration» *Catholic Church News* 2023-09-27 (Noiz kontsultatua: 2023-12-09).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q119855084

 |

* Wd Datuak: Q119855084
***Hygrocybe fornicata*** edo ***Cuphophyllus fornicatus*** *Hygrophoraceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 4 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, ganbila edo konikoa, gero lautik deprimitura, ertz arraildua, gainazala glabroa edo haritsua, zurixka, zurbila edo arre-gris samarra erdian.

**Orriak:** Eskotatuak, zurixkak.

Orri eskotatuak: Oinera iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak 

**Hanka:** 7 cm inguruko garaierakoa eta cm 1 inguruko lodierakoa, zurbila edo zuria.

**Haragia:** Zurixka, lur-usainarekin. Espora-jalkina zuria.

**Etimologia:** *Hygrocybe* terminoa grekotik dator eta kapela bustiarekin, esan nahi du

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Tricholoma* edo *Dermoloma* generoko espezie batzuekin nahas daiteke. Mikroskopikoak zalantza guztiak ezaba ditzake.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean. Belardietan eta sastrakadietan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Euskal Herriko perretxiko eta onddoak*, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza  •   *Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak*, A.D.E.V.E. 2012  •   Euskalnatura  •   *Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos*, Luis García Bona, Kriselv, 1987  •   *Catálogo micológico del País Vasco*, Aeranzadi, 1973  •   *Mendizalearen Hiztegia [mikologia]*, Ostadar Mendi Taldea.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 112 or. ISBN 84-282-0865-4..
**Mark Alan Webber** (1976ko abuztuaren 27an jaioa) Australiako auto-gidari ohia da, 2002tik 2013ra 1 Formulan eta 2014 eta 2016 artean FIA Munduko Erresistentzia Txapelketan (WEC) parte hartu zuena. Porscherako 2015eko FIA WECeko txapelduna da Timo Bernhard alemaniarrarekin eta Brendon Hartley zeelandaberriarekin batera.

Webber 12 edo 13 urterekin hasi zen karting egiten eta arrakasta goiztiarra lortu zuen, eskualdeko txapelketak irabaziz, Australiako Formula Ford Txapelketan eta Britainia Handiko 3 Formulako Txapelketan auto lasterketetara joan aurretik. Bi urtez lehiatu zen Bernd Schneiderren aurka FIA GT Txapelketan AMG Mercedes taldearekin, 1998ko denboraldian txapeldunorde geratu zen hamar lasterketetan bost garaipenekin, 2001eko Nazioarteko Formula 3000 Txapelketan bigarren postuan Super Nova Racing gidatzen. Webberrek 2002ko denboraldian egin zuen debuta F1eko Minardi taldearekin eta bosgarren amaitu zuen bere lehen lasterketan, Australian Grand Prix. 2003 eta 2004ko txapelketetarako Jaguar taldera joan zen. 2005eko denboraldirako, Jaguarrekin zuen kontratua laga zuen eta Williams taldean sartu zen, Monaco Grand Prix bere lehen podiuma lortuz. Webber Williamsen egon zen 2006 arte, Red Bull taldean gidatzen bere F1-eko ibilbidean. F1eko bederatzi Grands Prix irabazi zituen, hamahiru pole position eta hirugarren postua lortu zuen Munduko Gidarien Txapelketan 2010, 2011 eta 2013 denboraldietan .

2013aren ondoren 1 Formula utzi zuen eta Munduko Erresistentzia Txapelketara joan zen, 2014tik 2016ra bitarteko denboraldietan Porsche 919 Hybrid bat partekatu zuen Bernhard eta Hartleyrekin Le Mans Prototype 1 maila guztiz profesionalean. Hirukoteak zortzi lasterketa irabazi zituen azken bi denboraldietan eta 2015eko Munduko Erresistentziako Gidarien Txapelketan. 2016an motor kiroletik erretiratu zen, Britainia Handiko Channel 4 eta Australiako Network 10 telebistako aditu eta gidari kudeatzaile bihurtuz. Webberrek Australiako Kirol Domina jaso zuen 2000. urtean eta Australiako Ordenako (AO) ofizial izendatu zuten 2017ko Australiako Eguneko Ohorezkoetan. Webber Australiako Motor Kirolaren Ospearen Aretoan eta FIA Ospearen Aretoan sartutakoa da.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q82667
* Commonscat Multimedia: Mark Webber

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 9546147907519879210001
* LCCN: no2017068545
* NKC: osa20181017824

 |

* Wd Datuak: Q82667
* Commonscat Multimedia: Mark Webber
**Erresuma Batuko lehen ministroa** Erresuma Batuko gobernuburua da. Lehen ministroak subiranoari aholku ematen dio errege prerrogatiben zati handi batean, Kabineteko burua da eta ministroak hautatzen ditu. Lehen ministro modernoek beren kargua Komunen Ganberaren konfiantza lortzeko gaitasunaren arabera betetzen dutenez, Parlamentuko kideak dira.

Lehen ministroaren kargua ez dago inongo estatutu edo agiri konstituzionaletan ezarrita, baizik eta errotu den konbentzio baten bidez bakarrik, zeinaren arabera erregeak Komunen Ganberaren konfiantza lortzeko aukera gehien duen pertsona izendatzen baitu lehen ministro. Praktikan, Komunen artean aulki gehien dituen alderdi politikoaren burua da.

Lehen ministroa *ex officio* da Funtzio Publikoko ministro, segurtasun nazionalaren ministro eta Altxorreko Lehen Lord ere. 2019an Batasunerako ministro kargua sortu zen; Boris Johnson izan zen titulu hori lortu zuen lehen ministroa. Lehen ministroaren egoitza ofiziala eta bulegoa Downing Streeteko 10. zenbakia da, Londresen.

Rishi Sunak lehen ministroa da 2022ko urriaren 25az geroztik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Cabinet Manual» *GOV.UK* (Noiz kontsultatua: 2023-12-06).

Kanpo estekak
-------------
**Marek Forgáč** (Košice, 1974ko urtarrilaren 21a) eslovakiar elizgizona da. 2016an Košiceko apezpiku laguntzaile bihurtu zen.

Bizitza
-------

Marek Forgáč apezpikuaren armarria
Spišské Podhradieko Ján Vojtaššák apaizgaitegian teologia ikasi zuen. 1999ko ekainaren 19an apaiztu zen. Trebišoveko (1999tik 2000ra), Sninako (2000tik 2001era) eta Humennéko (2001etik 2002ra) parrokietan zerbitzatu zuen. 2002tik 2004ra, kapilaua izan zen Košiceko Martiri Santuen Unibertsitateko Zentro Pastoralean. 

2011tik 2016ra, Košiceko Unibertsitate Katolikoko teologia fakultateko dekanoaren ordezkari izan zen.

Hurrengo urteetan, Erromako Eliz Unibertsitate Gregorianoan psikologia ikasi zuen. Ikasketak egin ondoren, Košiceko Martiri Santuen Unibertsitateko Zentro Pastoralera itzuli zen administratzaile espiritual gisa. 2007tik 2016ra geratu zen kargu horretan.

2015ean Košiceko Unibertsitate Katolikoko Teologia Fakultatean irakasten hasi zen.

Psikologia pastorala eta orokorra irakasten du.

2016ko ekainaren 11n, Frantzisko aita santuak Košiceko apezpiku laguntzaile eta Seleucianako apezpiku titular izendatu zuen. Urte bereko irailaren 1ean apezpiku ordenatu zuten Košiceko Santa Elisabet katedralean. *Pán je blízko* (latinez: *Dominus prope*) leloa hautatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Italieraz)** «Nomina dell’Ausiliare di Košice (Slovacchia)» *The Holy See* 2016-06-11 (Noiz kontsultatua: 2023-12-11).
2. 1 2 3 4   **(Eslovakieraz)** «Mons. Marek Forgáč, pomocný biskup» *Košická arcidiecéza* (Noiz kontsultatua: 2023-12-11).
3. 1 2   **(Eslovakieraz)** Rábara, Pavol. «Košice dostali nového pomocného biskupa Marka Forgáča» *Konzervatívny denník Postoj* 2016-06-11 (Noiz kontsultatua: 2023-12-11).
4. 1 2   **(Eslovakieraz)** «J. E. Mons. Marek Forgáč» *Katolícka cirkev na Slovensku* (Noiz kontsultatua: 2023-12-11).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24533156
* Commonscat Multimedia: Marek Forgáč

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 306414604

 |

* Wd Datuak: Q24533156
* Commonscat Multimedia: Marek Forgáč
*Artikulu hau gizaki askori bizitza kentzeari buruzkoa da; abere hilen gorputza gaitzat duena beste hau da: «Sarraski (haragi ustela)»*
Espainiako Gerra Zibilaren hasieran —1936ko irailean— frankistek sarraski batean eraildako hogeita hamasei errepublikarren gorpuen hondakinak. Hobi komun hau Estépar udalerrian dago (Burgosko probintzia, Gaztela eta Leon). Indusketak 2014ko uztail-abuztu artean egin ziren.
**Sarraskia** pertsona multzo baten erailketa da. Gerra garaian, estatu terrorismoko —edo "gerra zikin"eko— eta terrorismoko erasoaldietan, multzo horiek pertsona ugarik osatuta egon litezke. Sarraskien biktimak maiz errepresaliatuak izaten dira, beren pentsamolde politikoak, erlijiozko sinesmenak, etnia edota arraza direla eta.

Sarraski baten definizioa lausoa den arren, orokor har biktimen eta eraileen arteko botere desoreka dagoen egoeretan erabiltzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3199915
* Commonscat Multimedia: Massacres

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 13318917f (data)
* GND: 4300999-2
* LCCN: sh85081954
* NKC: ph392784

 |

* Wd Datuak: Q3199915
* Commonscat Multimedia: Massacres
**François Abeli Muhoya Mutchapa** (Kindu, 1974ko otsailaren 9a) Kongoko Errepublika Demokratikoko elizgizona da. 2021ean Kinduko apezpiku bihurtu zen.

Bizitza
-------

1987tik 1991ra Kinduko apaizgaitegi txikian ikasi zuen eta gero teologia-prestaketa ikastaro bat egin zuen Kasongoko elizbarrutian. 1992tik 1995era filosofia ikasi zuen Kasongoko Mgr. Cleire apaizgaitegian eta 1999tik 2000ra teologia Bukavuko San Pio X. apaizgaitegian. 2002ko urtarrilaren 6an apaiztu zen. 

2002tik 2003ra, Kinduko Espiritu Santuaren parrokiako bikario izan zen, eta 2022tik 2008ra elizbarrutiko *Caritas* erakundeko zuzendari eta apaizgaitegi txikiko formatzaile. 2008ko 2009ra *Caritas-Développement-Kindu*ko koordinatzaile izan zen eta 2009tik 2012ra Kinduko elizbarrutiko gai ekonomikoetarako batzordeko kide. 

2013-2020 urteetan Erroman ikasi zuen, aldi berean Tivoliko elizbarrutiko Santa Maria eta San Mauro parrokietan lagunduz. Erromako Eliz Unibertsitate Gregorianoan lizentziadun eta doktore tituluak lortu zituen. 

2020ko azaroaren 18an, Frantzisko aita santuak Kinduko apezpiku izendatu zuen. 2021eko urtarrilaren 6an apezpiku ordenatu zuten Kinduko Makuta kanpamenduko estadio militarrean. *Vous serez mes témoins* (euskaraz: «Nire lekuko izango zarete») leloa hautatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Italieraz)** «Nomina del Vescovo di Kindu (Repubblica Democratica del Congo)» *The Holy See* 2020-11-18 (Noiz kontsultatua: 2023-12-11).
2. 1 2 3   **(Ingelesez)** Atemanke, Jude. «Italy-based Congolese Cleric Appointed Bishop of DR Congo’s Kindu Diocese» *Aciafrica* 2020-11-18 (Noiz kontsultatua: 2023-12-11).
3. 1 2   **(Frantsesez)** «RDC : Monseigneur François Abeli sacré Evêque du diocèse de Kindu» *Radio Moto* (Noiz kontsultatua: 2023-12-11).
4. ↑  Eg 1:8

Kanpo estekak
-------------
Gaza Hiriaren ikuspegia
**Jamal Abdel Nasser kalea**, Thalatheny kalea izenez ere ezagutzen dena, Gaza Hiriko kale garrantzitsu bat da. Alde Zaharrean hasten da, Ni'im al-Din al-Arabi kaletik bananduta. Iparralderantz egiten du, Rimal auzoan, eta bertan lotzen da Ahmed Orabi kalearekin, kostaldeko errepide nagusiarekin. Omar Mukhtar kalearekin paralelo doa.

Kaleak Egiptoko presidente izandako Gamal Abdel Nasser lider panarabistaren izena du. Badu beste izen bat, ez-ofiziala, bertakoek oso erabilia: Thalatheny kalea, inguru horretan bizi izan den Thalatheny klanaren izenetik. 

Kale garrantzisua bertan dauden egoitzengatik: Ekialde Hurbileko Palestinar Iheslariei Laguntzeko Nazio Batuen Agentzia (UNRWA), Al-Azhar Unibertsitatea eta Gazako Unibertsitate Islamikoa.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)** Hohnholz, Linda. «Creating first "tourist" map of Gaza City» *eTurboNews* 2010-06-02 (Noiz kontsultatua: 2023-11-19).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6127504

 |

* Wd Datuak: Q6127504
**Asmondar leinua** (hebreeraz: חשמונאים‎, *Ḥashmona'im*) Antzinaro klasikoan Judea eta inguruko lurraldeak gobernatu zituen leinua izan zen. K.a. 140 eta K.a. 116 artean, Seleukotar Inperioko probintzia ia autonomoa izan zen. K.a. 110ean, Inperioa desegin zenean, leinuak Samaria, Galilea, Iturea, Perea eta Idumea bereganatu zituzten. K.a. 63an, Erromatar Errepublikak erresuma konkistatu zuen eta erromatar txotxongilo bilakatu zen baina K.a. 37an Herodes I.a Handiak asmondarrak agintetik bota zituen. Hala ere, legezkotasuna mantentzeko asmotan, Marimna izeneko asmondar printzesa ezkondu zuen.

Asmondar buruzagiak
-------------------

### Makabearrak

1. Matatias, K.a. 170- K.a. 167  

2. Judas Makabearra, K.a. 167- K.a. 160  

3. Jonatan Makabearra, K.a. 153- K.a. 143 (Apaiz Gorena ere)  

4. Simon Makabearra, K.a. 142- K.a. 141

### Etnarka eta Apaiz Gorenak

5. Simon, K.a. 141- K.a. 135  

6. Hirkano I.a, K.a. 134- K.a. 104

### Errege eta Apaiz Gorena

7. Aristobulo I.a, K.a. 104- K.a. 103  

8. Alexander Janneo, K.a. 103- K.a. 76  

9. Salome Alexandra, K.a. 76- K.a. 67  

10. Hirkano II.a, K.a. 67- K.a. 66  

11. Aristobulo II.a, K.a. 66- K.a. 63  

12. Hirkano II.a, K.a. 47- K.a. 40 (etnarka)  

13. Antigono, K.a. 40- K.a. 37  

14. Aristobulo III.a, K.a. 36 (Apaiz Gorena)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Muraoka, T.. *Studies in Qumran Aramaic.* , 2 or..
2. ↑   Leon James Wood, David O'Brien.  (1986). *A survey of Israel's history.*  Zondervan.
3. ↑   Schäfer, Peter.  (2003). *The History of the Jews in the Greco-Roman World.*  (2. argitaraldia) Londres: Routledge ISBN 0-415-30587-X..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q496922
* Commonscat Multimedia: Hasmonean dynasty

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q496922
* Commonscat Multimedia: Hasmonean dynasty
**Egiptoko sasandar konkista** 618 eta 621 artean gertatu zen, sasandar armadak, Egiptoko elizbarrutiko bizantziar indarrak garaitu ostean, eskualdea hartu zutenean. Alexandria probintziako hiriburuaren konkista izan zen probintzia aberats honen konkistaren lehen urratsa eta nagusia; okupazio prozesua bi urte geroago amaitu zen.  Sasandarren okupazioa 629an amaitu zen, beren gobernadorearen indarrek Egipto abandonatu zutenean.

Aurrekariak
-----------

Kosroes II.a persiar enperadoreak Fokasen eskutik Maurizio enperadorea bota ostean sortu ziren Bizantziar Inperioaren barne-distentsioak aprobetxatu zituen Ekialdeko erromatar probintziei erasotzeko. 615erako, persiarrek erromatarrak kanporatu zituzten Mesopotamia iparraldetik, Siriatik eta Palestinatik. 614an Jerusalem hartu zuten.  Asian erromatarren agintea amaitzeko erabakita, Kosroesek Egiptora jarri zuen arreta, etsaien inperioaren aletegira.

Egiptoko konkista
-----------------

Egiptoko pertsiar inbasioa 617  edo 618an hasi zen, probintziako kanpainari buruz ezer gutxi ezagutzen den arren, inbasioak inperioaren gainerakoetatik isolatu zuelako.  Kostaldean zehar sartu ondoren, armada inbaditzaileak Pelusio hartu zuen eta Niloko deltaren ertzean jarraitu zuen Babiloniako gotorlekuraino, eta horrek ez zuen martxa gelditu.  Handik ipar-mendebaldera jarraitu zuten persiarrek, oraindik deltaren ertzari jarraituz, probintziako hiribururantz.  Persiar armada Alexandriara abiatu zen; Hiria Heraklio enperadorearen lehengusu eta gobernadore Nizetasek defendatu zuen, eta ezin izan zuen hiriaren erorketa saihestu. Nizetasek eta Patriarkak, Joan Limosnak, abandonatu eta Zipren hartu zuten aterpe.  *Khuzestan Kronikaren* arabera, sasandarrek Alexandria bereganatu zuten Pedro delako baten traizioari esker, 619ko ekainean   Nolanahi ere, hiriak 619. urtera arte erresistentzia izan zuen eta inbaditzaileek konkistaren aurrean erresistentzia larria topatu zuten puntu bakarra izan zen. 

Hiria hartu ondoren, persiarrek gainontzeko probintzia hartu zuten, Nilo ibaiaren ondoan hegoalderantz hedatu zuten agintea. Gune isolatu batzuen erresistentzia zapaldu behar izan zuten, baina 621ean Egipto erabat menderatu zuten.

Ondorioak
---------

Lurraldeko sasandar administrazioak hamaika urte iraun zuen eta Alexandrian finkatu zen Shahrbaraz jeneralaren menpe egon zen.   Heraklio enperadorearen garaipenek Shah Kosroesen aurka Shahrbaraz probintzia husteko agindua eman zion, jeneralak ezezkoa eman zion. Herakliok, persiarren artean ziraina ereiteko eta Egipto berreskuratzeko, Shahrbaraz sasandar tronua lortzen laguntzea eskaini zion. Horrek onartu zuen eta 629an, probintziatik alde egiten hasi zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Butler 1902, 69-93 orr. .
2. 1 2 3 4 5  Kennedy 2007, 143 orr. .
3. 1 2  Frye 1993, 169 orr. .
4. ↑  Dodgeon et al. 2002, 196 orr. .
5. ↑  Dodgeon et al. 2002, 196, 235 orr. .
6. ↑  Howard-Johnston 2006, 10, 90 orr. .
7. 1 2  Howard-Johnston 2006, 124 orr. .
8. 1 2  Kennedy 2007, 144 orr. .

kanpo estekak
-------------
Yatzy markagailua dadoekin.
**Dado-lasterketa** dado joko bat da, bost dadoren konbinazio jakin batzuekin puntuak lortzean datza. Tirolen ausazkotasuna jaurtiketa bakoitza zein konbinaziora doan erabakitzeko estrategiarekin konbinatzen da. Mundu anglosaxoian **Yahtzee**  izeneko bertsio komertzial nahiko ezaguna dago (Hego Amerikako **Generala** izeneko bertsioan oinarrituta). Jokoak sareko hainbat egokitzapen ditu

Konbinazioak errepikatzen diren dado kopurua zenbatzean datza, pokerrarenak bezala (orria edo eskailera bezala) eta jaurtiketa batean lortutako puntuak batuta. Emaitzak sareta batean erregistratu behar dira, bi jokalarirekin edo gehiagorekin jokatu daiteke eta konbinazio behar adina txandaren ostean azken puntuaziorik altuena lortzen duenak irabazten du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Wood, Clement and Goddard, Gloria, *The Complete Book of Games*, Halcyon House, NY, 1938

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q696920
* Commonscat Multimedia: Yahtzee

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh92000941

 |

* Wd Datuak: Q696920
* Commonscat Multimedia: Yahtzee
**Léonard Joseph (Léon) Faucher** (Limoges, 1803ko irailaren 8a - Marseilla, 1854ko abenduaren 14a) frantziar ekonomialari eta politikaria izan zen.

Limogesen jaio zen, eta bederatzi urte zituela, Tolosa Okzitaniara joan zen familiarekin. Arkeologiari eta historiari buruzko ikasketak egin zituen Parisen, baina 1830eko Uztaileko Iraultzatik aurrera, ideologia liberala oinarri hartuta, kazetaritza politikoari ekin zion. *Le Temps*, *Le Constitutionnel* eta *Le Courrier Français* egunkarietan lan egin zuen.

Ekonomia Politikoko Elkarteko kide izan zen, eta ezkerreko posizioetatik moderazioaren alde egin zuen. Herrialde latindarren aduana-batasuna proposatu zuen, Alemaniako Zollvereinen aurka jartzeko.

1848ko Iraultzaren ondoren, Batzar Konstituziogilean sartu zen, eta errepublika-proposamen askoren aurka egin zuen. Luis Napoleon presidente zela, Herri Lanetako eta Barne Arazoetako ministroa izan zen.

Barne ministroa eta "de facto" gobernuko burua izan zen 1851ko apiriletik urrira. Napoleonen 1851ko abenduko estatu-kolpearen aurka agertu zen, eta politikatik erretiratu zen. Zientzia Moral eta Politikoen Akademiako kide izan zen. Marseillan hil zen, Italiara egindako bidaia batetik itzultzeko tifak.
***Río Arga. Revista navarra de poesía*** (Arga ibaia. Nafarroako poesia-aldizkaria) 1976tik Nafarroan argitaratzen den poesia aldizkari ezagunena eta Euskal Herri osoko zaharrena da.

Historia
--------

Aldizkaria Nafarroako idazle batzuen ekimenaren ondorioz plazaratu zen, tartean Angel Urrutia Iturbe, Jesus Gorriz Lerga, Jose Luis Amadoz, Hilario Martínez Úbeda, 1963tik Morea bildumaren sortzaileak, eta Víctor Manuel Arbeloa eta Jesus Mauleón, Iruñeko kultura dinaminatzaileak. Aldizkaria Iruñeko Udal Aurrezki Kutxaren laguntzaz plazaratu zen. Lehenengo zenbakia, 37 orrialdekin, 1976ko abenduan atera zen eta bi astetan agortu zen. Lehen aldizkari hartan beste egileen artean, Miguel Javier Urmeneta, Ángel Urrutia, José Luis Amadoz, Víctor Manuel Arbeloa, Ana Barrero, Miguel d´Ors, Virginia Fourco, Patxi Zabaleta "Gorka Trintxerpe" izengoitiaz, Jesús Górriz Lerga, Francisco Javier Larráinzar, Jesús Mauleón, Salvador Muerza, Jose Maria Pérez Salazar eta Miguel Sánchez Ostiz. Zenbaki berean Lodosako Angel Martínez Baigorri idazlearen antologia jaso zen. Angel Urrutia Iturbe zuzendaria bezala agertzen zen eta horrela jarraitu zuen 25. zenbakia atera arte. Hurrengo zenbakitik aurrera ardura hori Jesus Mauleonen eskuetara pasa zen.

Aldizkariaren arrakasta, beraz, handia izan zen. Hirugarren zenbakiaren argitaraldia 800 alekoa izan zen. Dena dela, taldearen helburu bakarra ez zen aldizkaria plazaratzea: laster hitzaldiak, poesia-irakurketak, omenaldiak, irrati saioak eta beste ekintza asko burutu zuen Nafarroako geografia osoan. Kolaboratzaileen zerrenda oso luzea da eta guztiak ez dira nafarrak izan. Poemekin batera ere ipuinak, aforismoak, prosa poetikoak eta komentario kritikoak plazaratu dira aldizkarian. Tomas Yerro, Juan Ramon Corpas, Víctor Manuel Arbeloa ere zuzendariak izan dira.

Ikus, baita ere
---------------

* Angel Urrutia Iturbe
* Víctor Manuel Arbeloa
* Maite Pérez Larunbe

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Aldizkaria Gran Enciclopedia Navarran.
* **(Gaztelaniaz)**:Aldizkariari buruz Ángel-Raimundo Fernándezen artikulua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61070093
* Commonscat Multimedia: Río Arga (Revista de Poesía)

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 121179
* GEN: 17653

 |

* Wd Datuak: Q61070093
* Commonscat Multimedia: Río Arga (Revista de Poesía)
**Utrechteko Unibertsitatea** (**UU**; nederlanderaz: *Universiteit Utrecht*, ofizialki *Rijksuniversiteit Utrecht*) Utrecht, Herbehereetan dagoen unibertsitate publiko ospetsua da. Herbehereetako unibertsitaterik zaharrenetakoa eta handienetakoa da, eta Europako ospetsuenetako bat. XX. mendeko laurogeita hamarreko hamarkadaren erdialdera arte, Utrechteko Errege Unibertsitatea (Rijksuniversiteit Utrecht, RUU) deitu zitzaion. "Sol Iustitiae Illustra Nos" da bere leloa, hau da, "Zuzenbideko Eguzkia, argi gaitzazu. "

Shanghaiko Jiao Tong Unibertsitateak egindako munduko unibertsitate onenen sailkapen akademikoaren arabera, Utrechteko Unibertsitatea munduko 52.a da eta hamaikagarren tokia du Europan.

1636ko martxoaren 26an sortua, Utrechteko Unibertsitateak 2020rako 31.801 ikasle hartzen ditu eta 7.191 pertsona enplegatzen ditu. 2004an, 525 doktoretza eman ziren eta 6.948 artikulu argitaratu ziren. 2018ko aurrekontua 857 milioi eurokoa izan zen.

Pertsonalitateak
----------------

Izen handiko pertsonalitateak izan dira unibertsitate honen ikasleak zein irakasleak. Hona hemen batzuk.

* Nicolaas Bloembergen (fisikaria, Nobel Saria)
* James Boswell (egile, legelaria)
* Michael Clyne (hizkuntzalaria)
* René Descartes (filósofo eta matematikaria)
* Frans de Waal (zoologo eta etologoa)
* Christiaan Eijkman (mediku, patologian espezialista, Nobel Saria)
* Willem Einthoven (mediku, fisikaria, Nobel Saria)
* Johann Georg Graevius (jakintsua)
* Gerardus 't Hooft (fisikaria, Nobel Saria)
* Jacobus Henricus van 't Hoff ([kimikaria, Nobel Saria)
* Jacobus Kapteyn (astronomoa)
* Tjalling Charles Koopmans (matematikari, ekonomialari, fisikaria, Nobel Saria)matemático, físico, economista, laureado del premio Nobel)
* Wilhelm Röntgen (fisikaria, Nobel Saria)
* Martinus J.G. Veltman (fisikaria, Nobel Saria)

Iruditegia
----------

* De Uithof, campus berria.De Uithof, campus berria.
* University College UtrechtUniversity College Utrecht
* University College UtrechtUniversity College Utrecht
* Dom van Utrecht.Dom van Utrecht.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Unibertsitatearen webgune ofiziala.
**Nikolai Semenovich Piskunov** (errusieraz: Пискунов, Николай Семенович) (Froltsovo, Ivanovo Oblast), 1908ko maiatzaren 9a - 1977) matematikari sobietarra izan zen, batez ere ekuazio diferentzial partzialen eremuan lan egin zuena. Kolmogorov–Petrovsky–Piskunoven ekuazioarengatik da ezaguna, demografia-dinamikaren azterketa matematikoan funtsezko eredua dena, baina ezaguna da batez ere, kalkulu diferentzial eta integralari buruzko bere testu-liburuarengatik. Liburua unibertsitate tekniko askotan erabiltzen da munduan zehar, eta hainbat hizkuntzatara itzuli da.

Liburuaren euskarazko bertsioa Patxi Angulo Martin irakasleak itzuli zuen 1992an beste matematikari hauen laguntzarekin: Jose Ramon Aizpurua Sarasola, Victoria Fernandez Gonzalez, Adela Moyua Pinillos, Juanjo Otxoa de Alda Etxebarria, Cecilia Sarasola Iurrita, Mari Jose Zarate Azkuna, Enrike Zuazua Iriondo. Bigarren argitalpena zabaldu uzten 2009an.

Bizitza
-------

Froltsovo-n (Ivanovo Oblast) jaio zen eta Yaroslavl Estatuko Unibertsitate Pedagogikoan graduatu zen 1929an. Zientzia-doktore titulua 1939an lortu zuen. 1941. urtetik aurrera Sobietar Batasuneko Zientzien Akademiako Steklov Matematika Institutuan lan egin zuen. RSFSR erakundeko zientzialaria da (1965).

Legatua
-------

Asuncióneko Unibertsitate Nazionaleko Ingeniaritza Fakultateak (FIUNA) Piskunov saria eman die fakultateko bi ikasle onenei 2019tik.

Kalkulu diferentziala eta integrala

Hautatutako argitalpenak
------------------------

* Piskunov, Nikolai (1965). Differential and Integral Calculus. P. Noordhoff.
* 29 argitalpen, 14 liburu barne, Zentralblatt MATHren arabera

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Bacaër N. (2011) The diffusion of genes (1937). In: A Short History of Mathematical Population Dynamics. Springer, London.
2. 1 2   «Пискунов Николай Семенович - Биография» *www.biografija.ru* (Noiz kontsultatua: 2021-12-21).
3. ↑  Premios Piskunov

Kanpo estekak
-------------

* Kalkulu diferentziala eta integrala (2. argitalpena). Buruxkak, UEUren liburutegi digitala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3341686
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 64052709
* ISNI: 0000 0001 1067 5085
* BNF: 12195664k (data)
* GND: 1089185790
* LCCN: n83827156
* SUDOC: 030567084

 |

* Wd Datuak: Q3341686
**Benjamin Alexandriakoa** (koptoz Ⲃⲉⲛⲓⲁⲙⲓⲛ, arabieraz بنیامین) Alexandriako patriarka koptoa izan zen 626tik 662an hil zen arte.

Familia aberats batean jaioa, 620. urte inguruan fraide egin zen, Pacomioren aginte zenobitikoari jarraitu zion Kanopeko (egun Abukir) monasterio batean, eta Teonas izeneko fraide bat hartu zuen bere aita espiritual gisa. Fraide horrek Androniko patriarkarekin harremanetan jarri zuen, horrek kolaboratzailetzat hartu, apaiz ordenatu eta bere idazkari pertsonal eta ondorengo izendatu zuen.

Benjamin 626an patriarka aukeratu zuten, Egipton Kosroes II.a erregeak okupatzaile gisa utzitako pertsiarrak menderatu zituenean. 630ean, herrialdea Ekialdeko Erromatar Inperioaren eskuetara itzuli zen. Heraklio enperadoreak Eliza Ortodoxoko Alexandriako patriarka eta Egiptoko prefeta gisa inposatu zuen Ziro apezpikua, eta negoziazio bidez edo indarrez Eliza kristauen elkartzea lortzeko agindu zion. Eliza koptaren aurkako jazarpen bortitzak gertatu ziren hamarkada batean, Benjamin Aita Santuak Goi Egipton errefuxiatu eta monasterioz monasterio joan behar izan zuen atxiloketari ihes egiteko. Bere anaia Mennas suarekin torturatu eta azkenean Niloan ito zuten Ziro patriarkaren agenteek.

Egiptoko konkista musulmanak (640-642) jazarpen horri amaiera eman zion. Benjamin 643ko amaieran edo 644ko hasieran Alexandriara itzuli ahal izan zen Amr ibn al-As jeneral musulmanaren eskolta batekin. Elkarrizketa bat izan zuen, non inpresio handia egin zuela dirudi, eta herrialdeko jabe berriekin harreman onak ezarri ahal izan zituen, koptoei ezarritako zerga gero eta handiagoa izan arren, Egiptoko erlijio kristauaren buruzagi eta ordezkari bakar gisa aitortua izan zen, eta horrez gain botere judizialak eman zizkioten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Pope Benjamin I and the Islamic Conquest» *CopticChurch.net* (St. Mark's Coptic Orthodox Church).
**Marko Đjukanović** (serbieraz: *Марко Ђукановић*) politikari eta ingeniari montenegroarra izan zen. Ingeniari zibila prestakuntzaz, Đukanović Gerra ministroa izan zen 1911ko uztailaren 19tik 1911ko abuztuaren 10era, Estatu Kontseiluko presidentea eta Montenegroko Batzar Nazionaleko presidente Nikolas erregearen erregealdian.

Biografia
---------

Đukanović-ak soldadu onak zirela frogatu zuten Vučji Don Kosovoko mendekatzaile gisa, garai hartan Montenegroko prentsak bataila horri buruz idatzi zuenez, Nikolas Printzeak Čevotik Nikšić-era eraman zituen, Montenegroko muga zabaldu berria zaintzeko. Milo Đukanović-en aitona-osaba da.

Batxilergoa eta eskola teknikoa amaitu zituen Parisen estatuko kadete gisa, Rada apezpikuaren biloba bezala faboratua, hau da bere ama apezpikuaren iloba zen. Montenegrora itzuli ondoren, funtzionarioan lan egin zuen ingeniari gisa. Barne Ministerioan eraikuntza saila ezarri zenean, sail horretako buru izendatu zuten ministerioko buru mailan, eta kargu horretan egon zen urte askotan. Garai hartan, estatuko errepideak eta zubiak eraikitzeko gizon baliotsu eta ingeniari onaren ospea jaso zuen. Montenegroko konstituzio garaian, estatuko aholkulari bihurtu zen eta pixka bat geroago Estatu Kontseiluko presidente. 1908an Batzar Nazionaleko presidente hautatu zuten, oposizioarekiko zuen desleialtasuna trebeki ezkutatuz. 1910ean, Barne ministro izan zen. Leporatu zioten bere ministerioan ustelkeria hasi zela Montenegron, eta horrek berari ere eragin zion. Batzarrean oposizioaren salaketak izan ziren, ingeniari gisa, etxe bat eraiki zuela beretzat eta bere koinatuentzat, baita bere lankide batentzat ere.

Ingeniari gisa, garai hartako eraikin esanguratsu asko diseinatu zituen Montenegron. Nikšić-eko monasterioa den Cetinjen errege-familiaren hainbat eraikinen eraikuntza zuzendu zuen, orduan Podgorica zenaren oinarriak ezarri zituen eta Nikolas erregearen tronuratzearen omenezko desfilea agindu zuen. Bere anaiak Blažo eta Milo Đukanović izan ziren, eta haien izena jarri zioten Milo Đukanović.

Montenegro erresuma alarrikatzean, Batzarreko presidente gisa, hitzaldia eman zuen Montenegroko Batzar Nazionalaren saioaren hasierako ekitaldian, eta bertan esan zuen, besteak beste:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Jakina da San inperioko lehen serbiar estatua, Ivan Crnojević zeta jaunak ez zuela gainerako serbiar herriaren patu gaiztoari men egin, baizik eta Zeta mendi horietan errefuxiatu zela, eta horrela sortu zuen Montenegro, mendeetan zehar. borroka heroiko bat egin zuen, serbiar lurren azken arrasto hau gordetzeko, eta jakina da serbiar askatasunaren eta independentziaren azken txinparta gorde zuela gure egunetara arte. |  » |

Gabonetako Matxinada hasi baino lehen, bera (beste pertsona batzuekin batera) atxilotu zuten, Nikšić eta bere inguruetako Gabonetako Matxinadaren antolatzaileetako bat zelako. Austriako Montenegroko okupaziotik (1916–1918) askatu ondoren, erretiroa hartu eta Nikšić-en jarraitu zuen bere bizitza. Konbentzimenduz federalista zen. 1930ean hilko zen.

Kanpo estekak
-------------
"Eduardo VI.a eta bere zigorren haurra", Walter Sydney Staceyren ilustrazioa, 1882an.
**Zigorren haur** bat beste baten ordez astindu edo zigortutako haur bat da. Europa Modernoaren hasierako nobleziaren adibide historikoak daude. Azoteen haurra noble baten ondoan hezia zen, eta honek gorputz-zigorra jasotzen zuen noblearen ordez.

Zergatia
--------

Izan ere, printze edo errege haurra ezin zen zigortu, bere estatusak tutorearena gainditzen zuelako edo haur noblearen aitak tutoreari zigortzea debekatu ziolako. Uste zen lagun bat bere irainagatik zigortuta ikusteak ume nobleari iraina ez errepikatzeko arrazoiak emango zizkiola.

Fenomeno hau ez zen nobleetara mugatzen; gizarte esklabistetan, Txina inperiala eta AEB bezalako gizarte esklabistetan zigorren haurren adibideak ezagutu dira XIX. mendean. Gaur egun, Mauritanian horrelako kasuak dokumentatu dira.

"Whipping boy"
--------------

Gaur egungo ingelesez, "whipping boy" (Zigorren umea) metafora bat da, eta kopla-burukoren antzeko esanahia izan dezake. Taldeko jazarpenaren biktima edo besteen errua ordaindu ohi duen norbait ere izan daiteke.

Eztabaida
---------

Polemikoa da erakunde gisa zigorren haurra existitu izana, eta litekeena da noizbehinka zigortzeko metodo bat izatea. Adibidez, Eduardo VI.a Ingalaterrako erregeak bazuen lagun bat, noizean behin eskarmentatua zena haren ordez, baina horrek ez zuen libratzen zigortua izatetik.

Aro Garaikidea iristearekin batera, metodoaren pertzepzioa arrarotzat jotzen zen, Jacques-Antoine Dulaurek 1825ean zioen bezala, metodoa "arrotz", "barbaro" eta "bidegabe" gisa kalifikatzen baitzuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑  Dulaure, Jacques-Antoine (1825). «Paris sous Louis XV». Histoire civile, physique et morale de Paris. 7.liburuki (3. edizio). Baudouin Frères. 395-396. or. fn (1

Ikus, gainera
-------------

* Kopla-buruko

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:*Muy Interesante* aldizkariaren erreportaia.
**Gaugamelako gudua** K.a. 331ko urriaren 1ean izan zen Zab Handia ibaiaren adarra den Bumodosen ertzean. Mosuletik ipar-ekialdera 27 km ingurura eta Erbiletik 52 km ingurura dago leku hori. Dario III.aren aginduetara zegoen gudaroste persiarra eta Alexandro Handiaren aginduetara zegoen gudaroste mazedoniarraren arteko gudua izan zen. Gudu honek markatu zuen Akemenestar Inperioaren azkena, taktika militarraren maisulan kontsideratzen da, eta Alexandroren garaipenik handiena.

Aurrekari historikoak
---------------------

Mazedonia herrialde barbaro helenizatua zen, antolaketa feudala zeukan, eta izaera gerlaria. K.a. 359an Filipo II.a zen agintaria, eta K.a. 358an hark Mazedonia batzea lortu zuen; helburua erreinuari itsasorako irteera bat ematea zen. Izugarrizko antolaketa militar ona zuen, artzainez eta nekazariez osatutako falangea, eta nobleez osatutako zalditeria zituen. Borrokan egiteko orduan, zeharkako lerroa deiturikoa hartzen zuen. Ez zituzten setiatze luzeak egiten; jatorri asiriarreko makinak erabiltzen zituzten, ordea. Finantzabidea Pangeoko urrezko meatzeak —Strumatik ekialdera— ustiatzetik lortzen zituzten.

Gudaroste persiarra
-------------------

Antzinako garaietan borrokan aritu ziren gudarosteen tamainari dagokionean sarritan gertatzen den bezala, historialariak ez dira ados jartzen antzinako historialariek emandako datuen inguruan.

Historialari modernoen arabera, gudaroste persiarrak 250.000 borrokalari inguru zituen. Badirudi horietatik 92.000 inguru soilik zirela soldadu. Gainerakoak edo aldizkako errekrutak, edo presaka eta muturka bildutako nekazariak ziren seguruenik ere, ia entrenamendurik gabeak. Hori dela eta, haien garrantzi militarra eskasa zen, eta haietako asko ez ziren ezta borroka egitera iritsi ere, Dariorekin batera ihes egin baitzuten.

Ondorioak
---------

Ezinezkoa da gudu honetan zenbat hildako izan ziren kalkulatzea. Antzinako historialariek 300.000 persiar, 100 mazedoniar eta 1.000 zaldi aipatzen dituzten bitartean, historialari modernoago batzuek 40.000 persiar eta 5.000 mazedoniar aipatzen dituzte.

Gudua eta fikzioa
-----------------

Oliver Stoneren *Alexander* filmean gudua nahiko ongi irudikatua dago; orain arte egin den irudikapen zehatzena da.

Ikus, gainera
-------------

* Mazedoniar falange
* Akemenestar Inperioa
* Alexandro Handia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q179670
* Commonscat Multimedia: Battle of Gaugamela

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85053533
* NKC: ph779388
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q179670
* Commonscat Multimedia: Battle of Gaugamela
**Estratonize Siriakoa** (antzinako grezieraz: Στρατoνικη; ?-K.a. 254) Seleukotar Inperioko erregina izan zen K.a. 300-K.a. 294 eta K.a. 281-K.a. 261 bitartean.

Bizitza
-------

Demetrio Poliorzetesen eta Filaren alaba, eta Antipatroren biloba zen. K.a. 300ean, 17 urte baino gehiago ezin izan zitzakeelarik, aitak Seleuko I.a Nikator siriako erregearekin ezkontarazi zuen. Aitak berak eraman zuen Mazedoniako kostaldeko Rhosus hirira, non handitasun gorenarekin ospatu zen zeremonia. 

Adin alde handia zen arren, dirudienez harmonian bizi izan zen errege zaharrarekin urte batzuz, eta alaba bat izan zuten, Fila izenekoa. Baina Antioko I.a Soter, Seleukoren semea, sutsuki maitemindu zen beraz. Seleukok, semearen bizia salbatzeko, harengandik dibortziatzea erabaki zuen. K.a. 294an ezkondu ziren Estratonize eta Antioko, eta hau ekialdeko probintzietako gobernari izendatu zuen aitak. 

Antiokorekin bost seme-alaba izan zituen: Laodize, Antioko II.a Theos, aitaren oinordekoa izan zena (Seleuko matxinada batean hil zuten), Apama, Magas Zireneko erregearekin ezkondu zena, eta Estratonize. Antiokok Kariako Stratonikeia hiriari eman zion haren izena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q235061
* Commonscat Multimedia: Stratonice of Syria

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 13451960
* GND: 13179955X
* LCCN: n88674246

 |

* Wd Datuak: Q235061
* Commonscat Multimedia: Stratonice of Syria