recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Vicenç Fisas Armengol** (Bartzelona, Katalunia, 1952) irakaslea eta gaztelaniazko idazlea da. Munduko leku askotan bakearen inguruko ekintzetan ospea hartu du, besteak beste Colombiakoan

Bartzelonako Unibertsitate Autonomoko Bake Kulturaren Eskolako zuzendaria da, eta unibertsitate hartako Bakearen eta Giza Eskubideen UNESCO katedraren titularra.

Bradford (Erresuma Batua) unibertsitatearen bakearen ikasketetan parte hartzen du doktore bezala, galardonatu zuten 1988an Giza Eskubideen Zari Nazionalarekin eta bakeari, desarmeari, segurtasun-aukerei, gatazka eta bakearen kulturei buruzko hogeita hamar libururen idazlea da. Azken liburuetako izenburu batzuk dira: Bakea posiblea da, Bakearen kultura eta gatazken kudeaketa eta Armei agur.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268853
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 7533329
* ISNI: 0000 0000 8086 8213
* BNE: XX869964
* GND: 123889235
* LCCN: n80024270
* SUDOC: 035612746
* UB: a1234381

 |

* Wd Datuak: Q12268853
**Batu Khan** (c. 1207 - 1255) agintari mongola eta Horda Urdinaren fundatzailea izan zen; Jotxiren semea eta Genghis Khanen biloba zen. Horda Urdina Urrezko Horda bihurtu zen, gero. Urrezko Hordak Errusia ia 250 urtez gobernatu zuen, armada poloniarra eta hungariarra garaitu ondoren.

Jotxi eta Genghis Khan hil zirenean, lehenaren lurrak Baturen eta bere anaia zaharrena zen Ordaren artean banatu ziren. Ordaren Horda Zuriak Volga ibaiaren eta Balkash aintziraren artean zeuden lurraldeak gobernatu zituen, eta Baturen Horda Urdinak, berriz, Volga ibaiaren mendebaldea gobernatu zuen.

Batu eta bere seme Sartak hil zirenean, Baturen anaiak, Berkek, Horda Urdina jaso zuen oinordetzan. Berke agintari iaioa zen, eta bai Horda Urdina eta bai Horda Zuria sendotu zituen.

Errusia inbaditzea
------------------

1235ean, Batu —ordurako Krimeako penintsularen konkista gidatua zuen—, Europa inbaditzen hasteko hautatu zuten.

1238ko udan, Batu Khanek Krimea suntsitu eta Mordovia baketu zuen. 1239ko neguan, Txernihiv eta Pereiaslav arpilatu zituen. Zazpi hilabeteko setioaren ondoren, hordak Kiev eraso zuen. Batu Khanek eskualde bi hiriburu garrantzitsuenak, Halytx eta Volodimir-Volinski, bereganatzea lortu zuen. Estatu errusiarrak basailu gisa segitu zuten, eta ez ordura arte bezala Mongolen Inperioan sartuta.

Azkena
------

Ogedei khagana hiltzean, Batuk khagan izateko aukera ikusi zuen, baina ez zuen lortu, eta Asia eta Uraletako konkistak sendotzeari ekin zion.

Batu Khanek khanerriaren hiriburua Volgaren behealdean zegoen Sarai hirian jarri zuen, 1242an.

1255ean hil zenean, khanerria Sartaken eskuetara pasatu zen; Europa inbaditzearen aurka zegoen Sartak.

Familia
-------


| ⛭Zuhaitz genealogikoa |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Tartu Khan |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  | Toqoqan |  |  | Mengu-Timur |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  | Genghis Khan |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Tuda Mengu |  |
|  |  |  | Jotxi |  | Batu Khan |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Börte |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Ulaghchi |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Sartaq Khan |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Feodora Sartakovna |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  mongolieraz: Бат хаан, *Bat haan*, tatareraz: Бату хан, txinera tradizionalez: 拔都; pinyinez: *Bá dū*, errusieraz: хан Баты́й
2. ↑  Morgan, David -- *The Mongols*, ISBN 0-631-17563-6

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q175138
* Commonscat Multimedia: Batu Khan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 24483607
* ISNI: 0000 0000 6426 6300
* GND: 118653571
* LCCN: nr94025091
* NDL: 00794662
* NKC: js2012702488
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q175138
* Commonscat Multimedia: Batu Khan
Bargello eraikin famatuena, Florentziakoa, eta hau bere dorrea da, Torre del Bargello delakoa.
**Bargello** terminoa (lehenago *Barigello*) Erdi Aroko latinetik dator, *Barigildus* lonbardiar jatorriko terminotik. *Barg/Burg* termino germanikoarekin lotua *dago,* bere jatorrizko esanahia "dorre gotortua" edo "gaztelua" delarik.

Italiako Erdi Aroan, *bargello* kapitain militar bati ematen zitzaion izena zen, eta errebolta-aldietan ordena mantentzeaz arduratzen zen; sarritan, diktadura erako agintera ere pasa zitezkeen hiri batzuetan. Bargello delakoaren pareko izen/funtzio parekideak zituzten, segun eta zein hiritan, *Capitano di* *Giustizia* edo *Capitano del Popolo* izeneko kapitainek.

Florentzian, bargelloa atzerritarren artean aukeratu zuten, beste hiri batetik deituriko jaun bat, Podestà karguen kasuan bezala. Bargello hitza kapitainak egoitzatzat zuen jauregitik zetorren, eta jauregi horietako batzuei Palazzo del Bargello esaten zitzaien, zeintzuek espetxe funtzioa ere izan zuten. Jauregi horien artean zenbait hiritakoak izena gorde dute, baina Florentziakoa bertakoa da ezagunena, jauregiaz gain, Bargello Museoaren egoitza delako. Baina beste hiri batzuetakoak ere hala izendatuak dira, hala nola Gubbio hirikoa edo Perugiakoa.

Ikus halaber
------------

* Palazzo del Capitano del Popolo
* Bargello jauregia

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Patzy.  (2014-12-15). «Italia, fotos e historias by Patzy: Florencia: el Palazzo del Bargello» *Italia, fotos e historias by Patzy* (Noiz kontsultatua: 2022-04-30).
2. ↑   **(Italieraz)** «bargello nell'Enciclopedia Treccani» *www.treccani.it* (Noiz kontsultatua: 2022-04-30).
**Baefra**, **Baka** edo **Bakara** ere deitua, Egiptoko IV. dinastiako faraoi bat izan zen. Bere erregealdia, K.a. 2521etik K.a. 2514 arte hedatu zen. (von Beckerath).

Manetonek, Baefrari buruz, edo, berak idatzi zuen bezala, **Bikeris**i buruz, Ratoisesen ondorengo eta Seberkeresen aurrekoa izan zela idatzi zuen, Sexto Julio Afrikanoren arabera Sinzeloren bertsioan, eta 22 urteko erregealdia izan zuela. Eusebio Zesareakoak ez du aipatzen, errege hauei dagokienez, garrantzizko gertaerarik ez dela geratu esanez.

Ia ez dago errege honi buruzko informaziorik, eta, uste denez, bere erregealdia nahiko laburra izan zen, urte bete baino gutxiagokoa. Keops eta Meririten ustezko semea. Bere anaiak, Dyedefra, Kefren eta Dyedefhor izango lirateke, Wadi Hammamateko harkaitz batean dagoen inskripzio batek, Inperio Berriaren erdialde inguruan datatua dagoena, aipatzen ditu eta Baefra, Kefrenen ondorengo bezala adierazten du.

Zawyet el-Aryaneko amaitu gabeko piramidea

Bere garaiko eraikuntzak
------------------------

Zawyet el-Aryaneko amaitu gabeko piramidea ematen zaio, 200 metroko luzera duen oinarri karratuzkoa proiektatuz.

Hasierako lanak baino ez ziren egin, zanga zulatu handi bat geratuz, 106 metroko luzera eta sei metroko zabalera duena, arrapalan jaisten dena, eta hogei metro baino gehiagoko sakoneran, estali gabeko laukiluze formako gune batean amaitzen dena, 43 tonararteko granito lauzekin zolatua, non, Bersantik, 1900ean, ez ohiko formako granitozko sarkofago bat aurkitu zuen, arraultza formakoa, eta, estalkia itxia zegoen arren, irekitzerakoan, barnea hutsik aurkitu zen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Kefren edo Dyedefhor** | **Egiptoko faraoia**K.a. 2521-K.a. 2514 IV. dinastia | Ondorengoa**Mizerino** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q220318
* Commonscat Multimedia: Baufra

---

 |

* Wd Datuak: Q220318
* Commonscat Multimedia: Baufra
**Tulipa** edo **idi-bihotza** (*Tulipa*) *Liliaceae* familiako landare-generoa da. Erraboildunak, bizikorrak eta lore ikusgarrikoak dira, lorezaintzan oso erabiliak. 150 espezie inguru ezagutzen dira, eta hibrido asko ere daude, XVI. mendetik aurrera lorezainek espezie ugari gurutzatu baitituzte.

Izena
-----

Jatorrizko izena persierazko *lâleh* du. Gaur egun ere Kurdistanen *halale* eta Iranen eta Turkian *lale* deitzen diote. *Tulipa*, berriz, otomandar turkierazko *tülbend* ("turbante") hitzetik dator.

Ezaugarriak
-----------

Landare belarkarak eta erraboildunak dira. Zurtoin sinplea dute, batzuetan adarkatua, ia guztiz lurperatua. Lore aktinomorfikoak eta hermafroditak.

Jatorria
--------

Espezieen jatorria Europan, Iparraldeko Afrikan eta Asian (Anatoliatik eta Irandik Txinako ipar-ekialderaino) dago. Dibertsitate handiena Pamir eta Hindu Kush mendietan eta Kazakhstango estepetan dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Errekondo, Jakoba. *Durbantean bihotza.*  *Argia*, 2011ko irailak 25, CC BY-SA 4.0, argia.eus (Noiz kontsultatua: 2022-2-3).

Ikus gainera
------------

* Tulipomania

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q93201
* Commonscat Multimedia: Tulipa
* Wikispecies Espezieak: Tulipa

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11977122k (data)
* GND: 4186422-0
* LCCN: sh85138521
* NDL: 00573921
* NKC: ph116502
* AAT: 300379705
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 195684
* Dyntaxa: 1006365
* EOL: 17820
* Fl. China: 133974
* GBIF: 2750913
* GRIN:
* IPNI: 24874-1
* ITIS: 43104
* NCBI: 13305
* W3TROPICOS: 40020559
* USDA Plants: TULIP
* VASCAN: 1797
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D031447

 |

* Wd Datuak: Q93201
* Commonscat Multimedia: Tulipa
* Wikispecies Espezieak: Tulipa
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Bakteriemia** hitzak odolean bakterioak daudela adierazten du (hemokultibo positiboa). Bakteriemia septizemia mota bat da.

Pertsona osasuntsu baten odola esterila da, hots, ez du inongo mikrobiorik. Bakterio edo beste mikrobioen presentziak odol-infekzioa adierazten du.

Bakterio batek organismoa infektatzen duenean toki jakin batean kokatzen da. Patogenoa bada, bakterio horrek kalte egingo du hazten den tokian bakarrik (esaterako, Salmonella bakterioa heste lodian hazten da, eta salmonelosi izeneko gaitza heste-patologia da). Kasu urri batzuetan, aldiz, bakterio patogenoa organo batetik odolera pasatzen da, gorputz osoko infekzioa sortuz (infekzio sistemikoa).

Bakteriemiaren atzean egon ohi diren bakterioak hauek dira: *Pseudomonas aeruginosa*, *Escherichia coli* eta beste enterobakterio batzuk, *Staphylococcus aureus* eta *Streptococcus pyogenes*.

Bakteriemia dagoenean ezinbestekoa da eragile patogenoaren identifikazioa, tratamendu egokia jartzeko. Hori hemokultibo izeneko teknikaren bidez egiten da (odol-kultura).

Patologia larria izanik, bakteriemiak tratamendu azkarra eta eraginkorra behar du. Eragile patogenoa identifikatu ostean, zain-barneko bidetik bakterio horren aurkako antibiotikoak sartzen dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q650912
* Commonscat Multimedia: Bacteremia

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D016470

 |

* Wd Datuak: Q650912
* Commonscat Multimedia: Bacteremia
**Baksei Chamkrong** (khmereraz: ប្រាសាទបក្សីចាំក្រុង) Angkorreko multzo arkeologikoaren zati da, Kanputxeako Siem Riep probintziaren iparraldean. Tenplua, Angkor Thomeko hegoaldeko atetik oso gertu altxatzen da. Angkorreko barruti guzti, Baksei Chamkrong izeneko tenplu hau barne, UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatua du.

Historia
--------

Harshvarman I.aren erregealdian (910-921) eraikia izan zen, eta Shiva jainko hinduari eskainia. Harshvarman I.aren oinordeko izan zen Jayavarman IV.ak (921-941), hiriburua, Koh Kerrera eraman zuen, Rajendravarman II.ak (944-968) Angkorri beste kolpe bat eman zion arte. Azken hau izan zen tenplua zaharberritu zuena (948). Eta Shivaren "urrezko irudi" bat aipatzen duen idazkun bat dago. Uste denez, eraikinaren zatirik gehiena, garai honetakoa da.

Deskribapena
------------

Harresi batek itxitako barruti baten barnean, ia erabat galdu den harresia, lau solairuko piramide bat altxatzen da, 27 metroko luzera eta 13ko garaiera duen piramidea. Lau harmailadik, bana albo bakoitzean, zuzenean, solairuetan zehar, piramidearen tontorreraino daroate, non dorre edo santutegi bakar bat altxatzen den, adreiluzkoa. Sarrera, ekialderanzko norantzan du, ohikoa den bezala, eta, gainera, beste hiru ate faltsu ditu, harlanduzkoak, partzialki kontserbatzen direnak. Ateko idazkunean aipatzen da tenpluaren zaharberritzea, baita zaharberritzearen aurreko zenbait errege ere, garrantzi dokumental handia ematen diona.

Galeria
-------

* Tenpluko atari baten hondakinakTenpluko atari baten hondakinak
* SantutegiaSantutegia
* Santutegiko ate izun batSantutegiko ate izun bat
* Ikuspegi orokorIkuspegi orokor
* Tenpluko sarreraTenpluko sarrera
* EskaileraEskailera

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q789081
* Commonscat Multimedia: Baksei Chamkrong

---

 |

* Wd Datuak: Q789081
* Commonscat Multimedia: Baksei Chamkrong
**Törmänen**, Ivalo herrixkaren ondoan dagoen Lappi lurralde finlandiarreko herrixka da. Gutxi gorabehera 350 pertsona bizi dira bertan , eta Inari udalerriko atea den Ivaloko aireportua bertan dago, urtero urtero 146.000 bidaiari jasotzen dituena .

Urtez urte, biztanle-kopuruak izugarri egin du gora, batez ere aireportuak eskaini dizkion abantailengatik eta zerbitzu guztiak dituen Ivalo herria 7 km-tara baino ez daukalako.

Ikus, gainera
-------------

* Inari
* Ivaloko aireportua

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Inariko datuak
2. ↑  Finaviako datuak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4357913

 |

* Wd Datuak: Q4357913


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Inariko herrixkak** |  |
| Akujärvi • Angeli • **Inari** • **Ivalo** • Kaamanen • Keväjärvi • Koppelo • Kuttura • Lisma • Menesjärvi • **Näätämö** • Nellim • Partakko • Riutula • **Saariselkä** • **Sevettijärvi** • **Törmänen** |
**Txibierroak** edo **txipiroiak Erromako erara**  arrautzaztatu eta frijitutako txipiroiekin prestaturiko platera da. Hego Euskal Herriko tabernetan ohikoa da txibierroen errazioak ateratzea eta **Kalamarrak** eta **Rabak** hitzak ere erabiltzen dira plater hau izendatzeko.

Inguruko eskualdeetan ere asko jaten da, bereziki Kantabrian eta Madrilen, azken honetan otartekoan. Mundu mailan Turkian eta Filipinetan ere asko kontsumitzen da, kaleko janari gisa batez ere.

Prestaketa
----------

Txibierro eraztunak, limoi zati batekin.
Txibiak barrutik garbitu eta ur irakinetan jartzen dira. Haragia bigundu denean gorputza zatitu egiten da, normalean eraztunetan, baina batzutan zerrendatan ere bai. Ondoren irineztatu eta olio oso berotan frijitzen da, 160º iguruko tenperaturan. Platerean zerbitzatzerakoan limoi zati bat jartzen zaie alboan eta ohikoa izaten da limoi urez bustitzea.

Hainbat tokitan otarteko barruan ere jaten dira, Madrilen esate baterako otarteko tipikoa da.

Aldaerak
--------

Espainia hegoaldean txitxirio irinez prestatzen dira. Kurruskagarriago gelditzen dira eta zapore handiagoa izaten du. Tamaina txikiko txibiak ere zerbitzatzen dira eta *puntillas* edo *chopitos* esaten zaie. Supermerkatuetan txibierro izoztuak ere aurkitzen dira.

Filipinetan *pritong pusit* esaten zaie eta saltsa bat izaten du alboan, alioli, maionesa edo ozpin mina.

Turkian *kalamar tava* deitzen zaie eta *tararor* saltsarekin jaten dira.

Mexikon, Perun eta Txinan saltsa minak erabiltzen dituzte txibierro frijituak jateko.

Iruditegia
----------

* Txibierro zerrendak limoiarekin.Txibierro zerrendak limoiarekin.
* Txibierro otartekoa.Txibierro otartekoa.
* Puntillitak.*Puntillitak*.
* Filipinetako txibierroak.Filipinetako txibierroak.
* Hong Kong-eko txibiak.Hong Kong-eko txibiak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Jatetxe, Taberna eta Kafetegiak Hiztegia] [2009]
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Rabas y cerveza conforman el aperitivo preferido de los cántabros» *El Diario Montañes* 2008-08-11 (Noiz kontsultatua: 2020-07-13).
3. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «¿Por qué el bocata de calamares es un plato típicamente madrileño?» *Madrid Secreto* 2020-04-03 (Noiz kontsultatua: 2022-01-18).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «¡Una delicia crujiente! Calamares fritos» *Cocina y Vino* 2021-05-21 (Noiz kontsultatua: 2022-01-18).
5. ↑   Espantaleón R. - De Juana M..  (1999). *Bar y Cafetería Manual Profesional.*  Madrid, Ed. Capitel.
6. ↑   **(Gaztelaniaz)** «12 recetas muy ricas de rabas congeladas compartidas por cocineros caseros» *Cookpad* (Noiz kontsultatua: 2022-01-18).
7. ↑   **(Ingelesez)** Recipe, Lutong Bahay.  (2021-09-02). «Pritong Pusit (Calamares)» *Lutong Bahay Recipe* (Noiz kontsultatua: 2022-01-18).
8. ↑   Txantiloi:Tr-TR Works, Gavia. «Kalamar Tava» *Kalamar Tava* (Noiz kontsultatua: 2022-01-18).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13362654
* Commonscat Multimedia: Calamares fritos

---

 |

* Wd Datuak: Q13362654
* Commonscat Multimedia: Calamares fritos
**Txikigarriak** hitz baten esanahia txikitzen duten atzizkiak dira edo tamaina txikiko edo txikiagoko zeozer izendatzen dutenak. Gainera, pertsona, animalia edo gauza bati maitasunezko esaera gisa ere erabiltzen dira.

Euskaraz, txikigarri bezala erabiltzen den atzizkirik ohikoena «-txo» da; «-ño» ere, kasuren batzuetan erabiltzen den arren.

Euskarazko motak
----------------

* «-Txo»n amaitutakoak: atzizki honetan bukatzen dira euskarazko txikigarri gehienak: «txikitxo», «txakurtxo», «eskutxo», «ibaitxo»...

* «-Ño»n amaitutakoak: hauek, batez ere, maitasun adierazgarri gisa erabiltzen dira: «maiteño»...

Beste hizkuntzetan
------------------

Errusierazko txikigarri ohikoenak -ик *-ik* eta -чк- *-txk-* (-шк- *-xk-*) dira: куст *kust* «zuhaixka» ― кустик *kust**ik*** «zuhaixkatxo, zuhaixka txiki», окно *okno* «lehio» ― окошко *oko**xk**o* «lehio txiki». Badaude ere txikigarriak animalien kumeak adierazteko: кот *kot* «katu» ― котёнок *kot**jonok*** «katuaren kume».

Alemanierazko txikigarri nagusia *-chen* da eta hitz batzuk, izan ere, horren bidez sortuta daude, adibidez, *Magd* «emakumezko zerbitzari» ― *Mäd**chen*** «neska»; animalien kumeak esan nahi duten hitzak sortzeko ere erabiltzen da atzizki hori. Atzizkiak erroko bokalen aldaketak eragiten ditu (*M**a**gd* ― *M**ä**d**chen*** adibidean bezala).

Ingelesak ez du txikigarririk.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108709
* **Identifikadoreak**
* GND: 4012340-6
* LCCN: sh99004356

 |

* Wd Datuak: Q108709
VSM-ren irudi bat, fluxu fisiko eta informazio fluxuak ageri direlarik
**Value-stream mapping** edo **VSM**, Lean manufacturing filosofia aurrera eraman ahal izateko erabiltzen den erraminta garrantzitsu bat da, zeinek balioaren korrontea marraztea helburutzat duen. Ezaguna da balioaren ohiko definizioa, bezeroa ordaintzeko prest dagoen prozesu, zerbitzu edo produktua, baina errealitatean identifikatzea ez da hain erreza. Horregatik, normalean eralketak identifikatzen dira, eta eralketa ez den guztia balio erantsia izango da.

Jim Womack eta Dan Jones (Lean Thinking eta The Machine That Changed the World-en idazleak) Lean adituek dioten bezala "mudaren aurkako gudan aurrerapen iraunkorrik lortu nahi bada, hau da dudarik gabe erraminta beharrezkoena". Toyotan "material eta informazioaren fluxuaren mapa" deitura du, eta izenak dioen bezala bezeroari produktu edo zerbitzu bat eman ahal izateko behar den materialaren fluxua eta informazioaren fluxua marrazten dira.

Erreminta honen abantailetako bat prozesu osoa aztertzea ahalbidetzen duela da, ez prozesu isolatu bat soilik, eralketa eta hauen arrazoiak identifikatzen laguntzen duelarik. Egungo egoera deskribatzen duen mapa marraztu ondoren, etorkizunerako mapa ideal bat marraztu ohi izaten da; egungo egoeratik etorkizuneko mapara joateko hartu beharrko neurriak guztiekin taula bat marrazten da.

Eskuz arazo gabe marraz daitekeen arren, gero eta gehiago dira ordenagailuaren bitartez marraztu ahal izateko programak, beraietatik ezagunena Microsoft Visio delarik.

Kanpo estekak
-------------
Zilarrezko besokoa
**Besokoa** osagai apaingarri bat da, pertsonek besoan, eskumuturrean, edo orkatiletan jartzen dutena. Arruntki, urre, zilar, brontze edo burniz egina egoten da, garrantzi gutxiagoko metaletan eginiko besokoak ere falta ez diren arren. Beste alde batetik, ohikoa da harribitxiekin, filigrana edo esmalteekin eta beste gauza batzuekin apaintzea. Besokoaren uztaia (eraztun forma duenean), osoa edo ez osoa izan daiteke eta pieza bakarrekoa, edo baita bi piezas osatutakoa ere, gontz baten bidez ireki eta ixten direnak.

Historia
--------

Antzinako besokoa. Akemenidar garaia K. a. 500. urtea Iran.
Besokoaren antzinakotasuna, eraztunarenaren oso antzekoa da, antzinagokoa ez bada, Antzinako Egiptoko momiatan eta Brontze Aroko historiaurreko hilobi europarretan ale batzuk aurkitu baitira, eta sarri ikusten da Asiriar Inperioko pertsonaien erliebetan irudikatua. Antzinakoenak, Neolitokoak dira, eta zulatutako oskolen forma dute.

Gaurko egunetara, antzinako zibilizazio guztietako besokoak heldu dira, Brontze Arokotik hasita, eta hauek forma espiral edo biribil sinple bat dute. Hauen ondoren, egipziarrak daude, zilindrikoak eta bi ataletakoak, estiloaren ezaugarritsuak diren ikur eta harribitxi inkrustazioekin apainduak. Feniziarrak, eraztun ireki gisa egiten dira, eta animalia buruetan amaituak. Greziar eta erromatarrek, forma biribil edo espiralak dituzte, sugea imitatuz, eta sarri, harri eta dominekin apaintzen dira. Bizantziar Inperiotik, bere mosaiko eta miniaturak diotenez, besokoa klase altuko jendeak erabiltzen zuela garbi geratzen da. Dena dela, ez zuen oso ohikoa izan behar, gutxiago oraindik Mendebaldean (Europa iparraldeko lurraldeetan salbu), Erdi Aroak utzi dituen osagai hauen arrasto urriei erreparatuz gero. XV. mendean, zaldunek bere erabilera berrezarri zuten arma jokoetan intsignia bezala, eta, Aro Modernoan, andreek, luxuzko erosgai bezala. Gaur egun, berriz ere emakumeek zein gizonek erabiltzen dute.

Ikus, gainera
-------------

Eskumuturreko

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q201664
* Commonscat Multimedia: Bracelets

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11969386n (data)
* GND: 4143017-7
* LCCN: sh85016233
* NKC: ph218853
* AAT: 300045991
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q201664
* Commonscat Multimedia: Bracelets
***Beyond Blunderdome*** *Simpsondarrak* Ameriketako Estatu Batuetako *sitcom* animatuaren hamaikagarren denboraldiko lehen atala da. Hasieran Estatu Batuetako Fox sarean aireratu zen 1999ko irailaren 26an, eta 8,1 milioi etxe inguruk ikusi zuten estreinaldia. Simpsondarrei sarrera doan ematen zaie Mel Gibsonen film berriaren aurrestreinaldirako, *Mr. Smith Goes to Washington* filmearen *remake* bat ikusteko. Gibsonek bere paperak biolentziarik ez duela deitoratzen du eta norbaitek kritika egitea nahi du. Homer Simpsonek Gibson Margerekin hizketan ikusten duenean, kritika basati bat egiten dio, eta Gibsoni sinestarazten dio Homer dela iradokizunak egiteko ausardia duen gizon bakarra. Ondorioz, amaiera hobea sortzeko kontratatzen du. Hala ere, amaiera eztabaidagarriegia denean, Ameriketako Estatu Batuetako Kongresuan ordezkari guztiak eta presidenteak hiltzen dituelako, Gibsonek eta Homerrek ihes egiten dute estudioko exekutiboek filmarekin.

Atala Mike Scullyk idatzi zuen eta Steven Dean Moorek zuzendu zuen. Istorioa zinemaren industriaren parodia bat izan zen, proben gidoi eta film bortitzekin. Hainbat film aipatu zituen, baita beste hainbat kultura herrikoi ere. Gibson gonbidatuak bere burua antzeztu zuen, eta Jack Burnsek Edward Christian izeneko zinema estudioko exekutiboaren papera. 2002ko *The Simpsons Film Festival*en argitaratu zen, eta *The Simpsons - The Complete Eleventh Season* 2008an.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2499457

 |

* Wd Datuak: Q2499457
**Bertone** taldea karrozeriak eta auto-diseinua egiten duen enpresa italiarra da. Giovanni Bertonek sortu zuen 1912an Torinon. Abarth, Alfa Romeo, Ferrari, Fiat, Lancia, Lamborghini eta Volvo bezalako markek bere zerbitzuak kontratatu zituzten. Gainera, *scooter* fabrikatzaile den Lambrettarentzat bi modeluen diseinua burutu zuen behin.
Bigarren gerrate mundiala eta gero, Giovanne Bertoneren semeak enpresaren kontrola bereganatu zuen. Enpresa bi unitatetan banatu zen: alde batetik *Carrozzeria* (autoak eraikitzen duen unitatea, Fiat-en eskuetan) eta *Stile Bertone*.
Fiat-ek *Carrozzeria* unitatea eta Grugliasco-ko lantegia erosi zuen 2009ko abuztuan.

Lamborghini Miura
Iso Grifo
Alfa Romeo 2600 SprintBertone Mantide
BMW 3200 CS
Lambretta Luna Range
Volvo 780 Bertone
Bertone Birusa
Alfa Romeo Pandion

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27325
* Commonscat Multimedia: Bertone

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4812149-6

 |

* Wd Datuak: Q27325
* Commonscat Multimedia: Bertone
**Tux** Linuxen maskota ofiziala da. 1996an Larry Ewingek sortu zuen, pinguino irrikor bat margotuz. Animalia kernelen sortzailea zen Linus Torvaldsek berak hautatu omen zuen, umea zenean pinguino batek heldu ziolako. Kontatzen den arabera, txikia zenean pinguino batek mokokatu zuen; gainera animalia hauek gustuko ditu. Ez du esanahi konkreturik.

Jatorria
--------

Izenaren jatorria azaltzen duten bi bertsio daude. Lehenengoak iradokitzen du pinguinoek esmokin bat janzten dutela diruditela (ingelesez *tuxedo*, laburtuta *tux*). Bigarrenak aldiz *Tux* osatzen duten letrek, **T**orvalds **U**ni**x**-etik datozela.

Tux Linuxen logotipoa aukeratzeko lehiaketa batean diseinatua izan zen. Irudia eratzeko tresnak, sistema eragiletzat Linux zuen ordenagailu bat eta GIMP irudi editorea izan behar ziren, alegia. Aurkeztu ziren hainbat irudi oraindik ikusgarri daude.

Erabilera
---------

Logotipoa nahieran erabili eta aldatu daiteke, Larry Ewing egilea aitortzen den bitartean.

Tux software librearen eta Linuxen irudia bihurtu da; britaniar linuxzale batzuk pinguino bat adoptatu dute Bristoleko zoologikoan. Bere lagun ona baino famatuago da, GNU, ñu baketsu eta lotsatia, GNU proiektua irudikatzen duena.

Bertsioak
---------

Testuinguruaren arabera itxuraz aldatu daiteke: adibidez, PaX segurtasun algoritmoa irudikatuz, kasketa, aizkora, ezkutua eta begi gorriak ditu. Linuxeko hainbat jokoen pertsonai nagusia da.

Linux banaketa batzuetan, Tuxek erabiltzailea agurtzen du sistema abiaraztean; prozesadore anitzeko sistemetan, sistema horrek dituen nukleo kopuru Tux agertuko dira. Askok BSDren maskota den Beastie, Tuxen areriorik txarrentzat hartzen dute.

### Irudi galeria

* Tux bertsioak
* Oinarrizko irudiaren bektore batOinarrizko irudiaren bektore bat
* Tux gloss efektuarekinTux gloss efektuarekin
* 3D efektuarekin3D efektuarekin
* 3D efekturik gabe3D efekturik gabe
* Tux txuri-beltzeanTux txuri-beltzean
* Beste bektore batBeste bektore bat
* Kristal ikonoen Tux bertsioaKristal ikonoen Tux bertsioa
* Slackware bertsioaSlackware bertsioa
* TuxGuitarTuxGuitar
* PaX bertsioaPaX bertsioa

Bitxikeriak
-----------

Tiumeneko (Errusia) Linux komunitateak Tuxen monumentu bat eraiki dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Linux Logos and Mascots
2. ↑   Linux Australia. *"Tux" the Aussie Penguin.* .
3. ↑    *Linux Logo Competition.* .
4. ↑   .
5. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

* Tuxen historia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q131200
* Commonscat Multimedia: Tux

---

 |

* Wd Datuak: Q131200
* Commonscat Multimedia: Tux
Orkesta zuzendari bat bere batutarekin.
**Batuta** orkestrako zuzendari gehienek lan bat zuzentzeko erabiltzen duten ziri fin eta motza da, nahiz eta esku eta beso bidez bakarrik ere egin ohi den.

Historia
--------

### Grezia

K. a. 709an, Patrasen (Grezia), musika ekitaldi batean "*Patrasko Perekides, erritmo emaileak*" musikariak zuzentzeko makila bat erabili zuela geratu zen jasota buztinezko taula batean. "*Erdian kokatu zen, eserleku altu batean eserita, urrezko bastoi bat astintzen, txirula nahiz zitara joleak inguruan zituela (...) Perekidesek urrezko makilarekin agindua eman zuenean, eskarmentudun artista guztiak batera hasi ziren jotzen*".

### XVI. - XVIII. mendeak

XVI. mendean Giovanni Pierluigi da Palestrinak ere makila handi bat erabiltzen omen zuen musikariei erritmoa markatzeko. Baina ziurrenik horiek salbuespenak besterik ez ziren izan. Luzaroan orkestretako lehen biolina edo concertinoa izan baitzen kideei noiz sartu behar zuten adierazten ziena.

XVII. mendean zenbait orkestra zuzendarik oinekin lurra joaz edo txaloka markatzen zuten erritmoa, baina emanaldi luzeetan oso nekagarria zenez geroz eta maizago lurra bastoi batez jotzen hasi ziren. 1687ko urtarrilaren 8an, Jean-Baptiste Lully *Te Deum* bat zuzentzen ari zen, Luis XIV.a Frantziakoa gaixotasun batetik onik atera zela ospatzeko. Denbora makila luze batez adierazten ari zela, nahigabe, behatz bat jo zuen lurra jo beharrean. Zauria gangrenatu zitzaion, baina Lullyk ez zien utzi sendagileei behatza anputatzen eta infekzioa zabaldu egin zen. Martxoaren 22an hil zen. Manchesterreko Hallé orkestraren emanaldi baten kronikak dio Daniel Turk zuzendariak ere 1810ean makila bat erabili zuela, baina lurra jo beharrean airean astintzen zuela. "*Makila astindu beharraren beharraz, argi-armiarma jo zuen eta kristal zatiak gainera erori zitzaizkion*", hots, makila txikitzen zuten.

### XIX. mendeak

Itxuraz, Carl Maria von Weber konpositorea izan zen, 1817an, Dresden antolatutako kontzertu batean, ziri mehe eta arina, egungo batuten antzekoa, erabiltzen lehena. 1832an Felix Mendelssohn Londresera joan zen bertako Orkestra filarmonikoarekin hainbat kontzertu ematera. Batuta erabiltzeko asmoa zuen, eta hasieran biolin-joleek kontra egin arren, azkenean makilatxoaz zuzendu zituen musikariak. Hurrengo urtetik aurrera Londresko Orkestra sinfonikoan batuta erabiltzea ohiko bihurtu zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   Irazustabarrena, Nagore.  (2016-05-06). «Musikariei ziria sartu zietenekoa» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q860256
* Commonscat Multimedia: Baton (conducting)

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4631139-7
* AAT: 300236137
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q860256
* Commonscat Multimedia: Baton (conducting)
**Batzailea** da webgune automatiko bat, eta horrek maiztasun jakin batez hainbat informazio iturri arakatzen ditu modu automatikoan, sarean argitaraturiko azken berriak jasotzeko; batzaileak modu automatikoan erakutsi eta antolatzen ditu informazio iturri horiek, erakusten baititu iturrien izenburua, paragrafo bat eta lotura bat. Batzailean informazio iturriak etengabe ari dira eguneratzen, modu automatikoan, robot bati esker.

Lehen batzaileak
----------------

Informazio batzaileak sortu ziren laguntzeko nabigatzaileei informazioa kudeatzen. Izan ere, jasotzen dituztenez RSS edo Atom duten informazio iturrien albiste-izenburuak edo testuak, erabiltzaileak ez du zertan bisitatu behar informazio iturri guztiak banan-banan, batzaileak informazio guztia leku bakar batean zentralizatzen duelako.

Denetan erabiliena Bloglines da, doako batzaile bat 2003an sortua eta erabiltzen dena informazio iturriak bilatu, harpidetu, sortu eta partekatzeko. Badira beste batzaile batzuk ere kontuan hartzekoak, hala nola, Google Reader, Feedmania, Google News eta Feedview, besteak beste.

Euskal Herrian
--------------

Euskal Herrian, Bloglines agertu eta bi urte geroago, 2005eko urtarrilean, Eibarko enpresa batek, CodeSyntaxek, Aurki.com berritua aurkeztu zuen, eta orduko haren berritasunik azpimarragarriena *Jarioa* izan zen, informazio batzaile bat, zeinek jasotzen baitzituen euskarazko blog askoren informazioak.

Izena euskaraz
--------------

Lehen aldiz Anjel Lertxundi idazleak izendatu zituen aplikazio horiek (informazio) batzaile. Horrela arrazoitu zuen proposamena, Faroan utzitako erantzun batean: "Hona agregatzaile batek betetzen dituen lanak: aurkitu, jaso, bildu; elkartu; sakabanaturik zeudenak, antolatu eta elkarren ondoan jarri; erantsi… Hiztegian bada horiek guztiak biltzen dituen aditz bat: Batu: aurkitu. Batu: jaso, bildu. Batu: elkartu. Batu: sakabanaturik zeudenak, antolatu eta elkarren ondoan jarri. Batu: erantsi "Batzaile" hitzak, esanahiari dagokionez, primeran ordezka dezake "agregatzaile". Polita den ala ez, estetika gaitzetsi gabe ere, nik uste dut halako hitzek praktikoak eta argiak izan behar dutela. (…) Hor dauzkagu boto-batzailea edo ontto-batzailea bezalako hitzak. Udalakoak astaputz-batzaileak omen dira Azkuek dionez… "Nik egunero begiratzen diot aurki batzaileari".

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Lertxundi, Anjel *Agregatzaile ala batzaile?* url:

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q498267
* Commonscat Multimedia: RSS clients

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q498267
* Commonscat Multimedia: RSS clients
**Barruti federal** bat, herrialde federal baten administraziopean dagoen lurralde bat da, herrialde horretako estatu edo probintzia bakar baten ere zati izan gabe edo hauetakoren baten administraziopean egon gabe.

Ohikoa da federazioek barruti federalak sortzea, herrialdeko gainontzeko probintzia edo estatuen interes eta eraginetik babesteko. Kasu honetan, Hiriburu Federal deritzo, beste hiriburu batzuengandik ezberdintzeko: probintzialak, estatukoak, udalekoak...).

Errusiari dagokionez, zazpi barruti federal daude, aldiz, maila nazionalaren eta banaketa administratibo txikiagoen arteko maila gehigarri bat direnak.

Adibide batzuk
--------------

* Bogota Hiriburu Barrutia, Kolonbia
* Hiriburu Federala, Argentina, Patagonia Egitasmoa
* Canberra, Australia
* Hiriburu Barrutia (Venezuela)
* Brasilgo Barruti Federala
* Mexiko Barruti Federala
* Malasiako hiru lurralde federalak:
	+ Kuala Lumpur, hiriburua, botere legegile eta judizialaren egoitza
	+ Labuaneko hiru uharte txikiak
	+ Putrajaya, botere betearazlearen egoitza
* Delhi
* Islamabad
* Washington Hiria
***Bidean ikasia (1993-2016)*** Arantxa Urretabizkaiak 2016an argitaratutako liburua da. 2017an Euskadi Literatura Saria jaso zuen, euskarazko saiakera kategorian.

Eduki nagusiak
--------------

Liburu honetan egileak azaltzen diguna, 1993tik 2016 arte Hondarribian bizi izan den alardearen inguruko gatazka da, hau da, emakumeen aldarrikapena alardearen festan era aktiboagoan parte hartzeko eskaera. Arantza Urretabizkaiak gertaera horietaz itxuraz kronika bat idatzi du, batzuetan lehen pertsonan, bestetan herriko pertsona desberdinen ikuspuntutik. Baina idazlea ez da kronika hutsean gelditu: gertaera horietatik hausnarketa desberdinak garatu ditu. Beldurraren mekanismoak, gehiengoen presio-mekanismoak gutxiengo gainean, gorrotoaren sortzea, zurrumurruen oinarriak eta aldaketak, tradizioaren moldaketak... Orokorrean, liburua alardetik haratago doa, gizakiei eta gizarte bati buruzko erradiografia azaltzeko.

Irizpide horiekin, maila pertsonaleko bizipenak eta biografia herriaren historiarekin nahasten da. Esaterako, idazleak azalduko digu zergatik erabaki zuen Jaizkibel konpainian sartzea eta horren ondorioz ze arazo pertsonalak jasan behar izan zituen erabaki hori hartzeagatik, nola bizi izan zituen alarde tradizionalaren aldeko jendetzak haien aurka jotzen zuenean edota kalean iraindua izatearen sentimenduak eta horren aurrean garatutako defentsa-mekanismoak. Baina baita ere kantinera baten iritziak, beste bizilagunen iritziak edo gertaeren aurrean kanpotik etorritako kazetari baten harridura ezagutaraziko dizkigu. Hau guztia oso estilo gertuan eta zuzena, kapitulu laburren bitartez.

Orokorrean, Hondarribiko historia txikiaren gertaera batzuk ezagutuko ditugu, gehienetan idazle feminista baten ikuspuntutik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Roberto Mosoren komentarioa liburuari buruz *El Correo* egunkarian.
* Liburuaren aurkezpena *YouTube*n.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q42908014

 |

* Wd Datuak: Q42908014
**Bide zuzena** Tolkienen legendarium ospetsuan eta Silmarillion lanean elfoen itsasontziek Amanerantz jarraitzen zuten bideari deritzo.

Uste denez airetik nabigatzen zuten, mundua euren azpian kurbatzen zen bitartean. Honek hala izan behar izan zuen Akallabêth edo Numenorren hondoratzearen ondoren, Lurralde Ustelezinak mundutik kenduak izan zirenean.

Elfoei eta, salbuespen batzukin, baita beste arraza batzuetako pertsonei ere, Eraztun Bakarraren eramaleak izan ziren Frodo Zorrozabal, Bilbo Zorrozabal eta Sam Gamgeeri eta Gimli nanoari Antzinako Mendebaldera heltzeko grazia hau eman zitzaien.

Beste edozein itsasontzik munduan zehar zirkuluak eginez amaitzen zuen. Marinel gizakiren batzuk, Historian zehar, itsasoetan galduta zeudenak, beharbada Valarren baimenez bide hori aurkitu dutela esan izan den arren, mundua euren azpian nola hondoratzen zen ikusiz eta azkenik Bedeinkatutako Erresumako azken kostaldeak ikustera iritsiz. Baina Valarrek numenortarrei hainbeste grazia eta edertasunen aurrean esan zieten bezala "*gizakien bizitza laburra sitsena gehiegizko argiaren aurrean bezala itzaltzen zen*" (Akallabêth).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1053279

 |

* Wd Datuak: Q1053279
**Twiggs konderria** (ingelesez: *Twiggs County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Jeffersonville da. 2010eko zentsuaren arabera 9.023 biztanle zituen, Twiggs kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Twiggs konderriak 939,22 kilometro koadro ditu. Horietatik 10,97 ura dira. Beste 928,25 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,1 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 9.023 pertsonetatik 5.183 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 124 dira. 3.703 beltzak edo afroamerikarrak. 27 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 14 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 6 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 89 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q503551
* Commonscat Multimedia: Twiggs County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 130283695
* ISNI: 0000 0004 0408 5371
* LCCN: n87933146
* NARA: 10039232
* **Lekuak**
* OSM: 1027979
* TGN: 2000434

 |

* Wd Datuak: Q503551
* Commonscat Multimedia: Twiggs County, Georgia
**Tweed zubia** (ingelesez: *Tweed Bridge*) Eskozia hegoaldeko Scottish Borders eskualdeko Peebles herrian dagoen zubi luzea da. Tweed ibaia gurutzatzen du. **A mailako eraikina** izendatua izan zen 1971an.

Historia
--------

Erdi Arotik bazen jadanik zubi bat puntu honetan eta 1465 inguruan harrizkoa egin zuten aurretik izan zen beste egurrezko baten tokian. 1663an berreraiki egin zuten mende bat lehenago ingelesek suntsituriko St. Andrews elizaren harriak erabiliz. 1799an John Hisplop-ek hiru arku gehitu zizkion zubiari.

1834an eta 1900an zubiaren zabalkuntza lanak egin ziren 2'4 metrotako zabaleratik 6'4 metrotara eta ondoren 12 metrotara handituz.

Deskribapena
------------

12-13 metrotako luzera duten bost arku ditu, eta ondoren beste hiru arku dituen aldapa bat dago ibaiertzean.

Iruditegia
----------

* Arkua.Arkua.
* Arkua.Arkua.
* Errepidea.Errepidea.
* Detailea.Detailea.
* Tweed ibaia.Tweed ibaia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7857467
* Commonscat Multimedia: Tweed Bridge

---

 |

* Wd Datuak: Q7857467
* Commonscat Multimedia: Tweed Bridge
**Urrozko Armagintzako Kaporalgo jauregia** Urrotz udalerrian Erdi Aroko jauregi bat da.

Eraikina
--------

*Dorrezuri* deitua; armagintzako kaporalgo gisa agertzen da Nafarroako Erresumako nomina ofizialean. Johan Martinez Urrotz bere jabea 1513an merindadetik bidalitako zaldunen artean agertzen da. Erdi Arotik, Nafarroako hamabi leinu aberatsetako baten orubea zen. Luis Dorrezuria jauregiarrak urtean 15 000 marabediko oheratzea jasotzen zuen 1562az geroztik, eta 1570ean bikoiztu egin zitzaion. Pedro Dorrezuria ere izendatu zuten 1627tik; hamar urte geroago, armagintzako kabo gisa salbuesteko epaia eman zioten. 1723an Isabel Dorrezuriarena zen, eta 1758an Martin Ibañes Ibero Eusa Dorrezuria eta kuartelei aurre egiteko eskatu zuen. 1785ean, Martin Joaquin Ibañes Ibero Oloritz Tafallakoak berriro eskatu zuen.

Armagintza Liburuaren arabera, XVI. mendean Urrozko jauregiak Beortegi jauregiko armak zekartzan beretzat: Urrezkoak urrezko otsoekin, xingola gorriak aldaera batzuetan.

Erreferentziak
--------------

* *Gran Enciclopedia de Navarra | URROTZ.*  (Noiz kontsultatua: 2021-09-07).

Ikus, gainera
-------------

* Urrotz

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109329454

 |

* Wd Datuak: Q109329454
**V for Vendetta** (euskaraz *V Vendettarako*), Alan Moorek idatzi eta David Lloydek marraztutako eleberri grafiko bat da. 1982-1985 artean *Warrior* komiki antologian atalka argitaratua izan zen.

Istorioa
--------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

1997, Hirugarren Mundu Gerra amaitu berria da. Erresuma Batua estatu faxista batean bilakatu da. Etsipen eta iluntasun garai honetan, "V" deritzon gizaseme misteriotsu bat agertu da, honek estatuaren interesei eta agenteei eraso egin eta kaosa hedatuko du. Baina, zein da "V"? Zergatik nahi du mendekua? Erantzuna Evy neska gazteari esker ezagutuko dugu, 16 urterekin bizitzan aurrera egiteko prostituitzera derrigortu, "V" misteriotsuak Evy estatuaren "ordenaren agenteek" kalean atzeman eta bortxatu eta hiltzera zihoazenean erreskatatuko du. "V-ek" bere babespean hartu eta bi pertsonaien elkar interakzioaren bitartez protagonista misteriotsuaren iragana eta helburuak piskanaka azalduz joango dira, estatuaren aurkako gurutzada burutzen duen eta etorkizun hipotetikoa hobekiago ezagutzen joango garen artean.

Filma
-----

* *V for Vendetta* (2005)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q103411
* Commonscat Multimedia: V for Vendetta

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q103411
* Commonscat Multimedia: V for Vendetta
Enpresaren ekonomian, **batez besteko heltze-aroa** enpresa baten ustiapen zikloaren iraupena da, enpresak lehengai baten unitatea ekoizpen prozesuan baliatzen duenetik bezero batengandik produktu bukatu baten trukean egindako ordainketa jasotzen duenera arte luzatzen den denbora, alegia. Labur esanda, dirua-izakinak-ekoizpena-salmenta-kobratzea-dirua ziklo osoaren iraupena, jarduera ekonomikoan dirua inbertitzen denetik kobratzen denera arteko denbora alegia. Oro har, heltze-aroa ahalik eta laburren izatea komeni da, enpresak bere ustiapen zikloan inbertiturik dituen aktibo zirkulatzaileak ahalik eta txikienak izan eta horrela bere finantza beharrak murrizteko. Horrela, maniobra-fondoarekin lotura estua duen kontzeptua da: heltze-aroa luzea denean, heltze-aro osoko aktibo zirkulatzailea nolabait finantzatu beharreko maniobra-fondo handia beharko du enpresak.

**Heltze-aro ekonomikoa** lau zikloen baturaz sortzen da: enpresa industrialen kasuan, biltegiko denbora, ekoizpen denbora, salmenta denbora eta kobratze-denbora gehituz kalkulatzen da; merkataritza-enpresen kasuan berriz, heltze-aroa salmenta-denborak eta kobratze-denborak osatzen dute. **Heltze-aro finantzarioa** kalkulatzeko berriz, hornitzaileei hornikuntzak ordaintzeko denbora kendu behar zaio heltze-aro ekonomikoari, lehengaiak eta enpresak darabiltzan beste izakinak enpresak jasotzen dituen unean hornitzaileei ordaintzen ez zaizkienean, beranduago baizik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2564325

 |

* Wd Datuak: Q2564325
Estatistikan, **batezbesteko orokortua** batezbestekoak kalkulatzeko formula orokor bat da, kasu berezi moduan batezbesteko aritmetiko sinplea, batezbesteko geometrikoa, batezbesteko koadratikoa eta batezbesteko harmonikoa, batezbesteko pitagoratarrak alegia, biltzen dituena besteak beste. Honela adierazi eta kalkulatzen da, {\displaystyle x\_{1},\dots ,x\_{n}} datuetarako:

{\displaystyle M\_{p}(x\_{1},\dots ,x\_{n})=\left({\frac {1}{n}}\cdot \sum \_{i=1}^{n}x\_{i}^{p}\right)^{1/p}.}
{\displaystyle p<q} betetzen bada,

{\displaystyle M\_{p}(x\_{1},\dots ,x\_{n})\leq M\_{q}(x\_{1},\dots ,x\_{n})},
eta berdinak izango dira, datu guztiak berdinak direnean bakarrik.

{\displaystyle p} balio ezberdinak hartuz:

* {\displaystyle p\rightarrow -\infty } kasuan, bat dator datu txikienarekin
* {\displaystyle p=-1\,} betetzen denean, bat dator batezbesteko harmonikoarekin;
* {\displaystyle p\rightarrow 0} denean (*p* 0rantz doanean), bat dator batezbesteko geometrikoarekin;
* {\displaystyle p=1\,} betetzen denean, bat dator batezbesteko aritmetiko sinplearekin;
* {\displaystyle p=2\,} denean, bat dator batezbesteko koadratikoarekin;
* {\displaystyle p\rightarrow \infty } kasuan, bat dator datu handienarekin.

Horrela, azaldutako batezbesteko guztietan, txikiena batezbesteko harmonikoa da, batezbesteko geometrikoa eta aritmetiko sinplea ondore, eta handiena batezbesteko koadratikoa da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q855729

 |

* Wd Datuak: Q855729
Inferentzia estatistikoan, zenbatesle baten **batez besteko errore koadratikoa** zenbatesleak estimatu nahi duen parametrorako desbidazioa neurtzeko moduetako bat da. Zehatzago, batezbesteko errore koadratikoak zenbateslearen errore edo parametrorako distantzia karratuaren batezbestekoa neurtzen du:

  

{\displaystyle BEK({\hat {\theta }})=E[({\hat {\theta }}-\theta )^{2}],}

  

non {\displaystyle \theta \,} eta {\displaystyle {\hat {\theta }}} zenbatetsi beharreko parametroa eta parametrorako proposatutako zenbateslea diren, hurrenik hurren.

Batezbesteko errore koadratikoak zenbateslearen alborapena eta zehaztasuna jasotzen ditu. Froga daitekeenez:

  

{\displaystyle BEK({\hat {\theta }})=b({\hat {\theta }})^{2}+var({\hat {\theta }}),}

  

non {\displaystyle b({\hat {\theta }})} eta {\displaystyle var({\hat {\theta }})} zenbateslearen alborapena eta bariantza diren hurrenik hurren.

Zenbatesle egokiena aukeratzeko irizpide gisa erabiltzean, BEK txikiena duen zenbateslea aukeratuko da. Askotan, ordea, BEK zenbatetsi beharreko parametroen mendean geratzen den eta horiek hartzen dituzten balioak zein diren izango da zenbatesle bat edo bestea egokiena. Oztopo honi aurre egiteko, minimax irizpidea erabil daiteke, zenbatesle bakoitzeko batezbesteko errore koadratiko handiena, parametroen balio guztietarako, erreferentziatzat hartuz. Zenbatesle bakoitzeko BEK handienetan txikiena den hura aukeratzen da orduan.

Batez besteko errore koadratikoa aurresanen egokitasunaren neurri moduan
------------------------------------------------------------------------

{\displaystyle y\_{t}} denbora serie baterako egiten diren {\displaystyle {\hat {y}}\_{t}} aurresanen egokitasunaren neurri moduan ere definitzen da **batez besteko errore koadratikoa**:

{\displaystyle {\text{BEK}}={\frac {\sum \_{t}e\_{t}^{2}}{n}}={\frac {\sum \_{t}(y\_{t}-{\hat {y}}\_{t})^{2}}{n}}}

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1940696
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1940696