recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Zapi zuhaitza** (*Davidia involucrata*) Cornaceae familiako zuhaitza da,
**Davidia** generoko espezie bakarra, jatorria Txina erdi eta hegoaldean duena. Oso estimatua da landare apaingarri bezala, zapi edo musuzapi itxurako lore zuri ugari ematen baititu.

Generoaren izena Armand David ezpeletar botanikariaren omenez izendatu zen, bera izan baitzen espeziea deskribatzen lehen europarra 1869an.

Ezaugarriak
-----------

Zuhaitz hau da bere generoko kide bakarra da, baina bere hostoetan ezberdintasun txiki bat duten bi barietate daude:

* *Davidia involucrata* var. *involucrata*, behealdean iletxoak dituena (pubeszentea),
* *Davidia involucrata* var. *vilmoriniana*, ilegabea (glabroa).

Botanikari batzuk espezie ezberdintzat jotzen dituzte, arrazoi osoz, bi taxoiek kromosoma zenbaki ezberdinak baitituzte, hibrido emankorrik sortzeko ezinean.

Nahiko laster hazten da eta 20-25 m garaira irits daiteke. Hostoak txandakatuak dira, ezkiaren antzekoak, baina hauek ez bezala simetrikoak eta ezki-hostoen oinarri tipikorik gabe. Hosto gehienak 10-20 cm luze eta 7-15 cm zabal dira, obalatuak eta kordatuak.

Zuhaitz hau loreengatik da ezagunagoa. Hauek 1-2 cm zabaleko talde trinkoa osatzen dute, gorrixkak, lore-buru bakoitza 12-25 cm luzeko braktea handi eta zuri pare batekin, petalo funtzioa betetzen dutenak.

Fruitua, 3 cm luze den hur gogor bat da, 4 cm luze eta 3 cm zabal den oskol berde batez inguratua, 10 cm-ko peziolo batetik zintzilik dagoena. Barnean 3-6 hazi ditu.

* HostoakHostoak
* Infloreszentziak, braktea zuri eta handiekin, musuzapi itxura dutenakInfloreszentziak, braktea zuri eta handiekin, musuzapi itxura dutenak
* FruituakFruituak

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «*Davidia involucrata*» *Royal Botanic Gardens, Kew: World Checklist of Selected Plant Families* (Noiz kontsultatua: 2010-01-12).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q334697
* Commonscat Multimedia: Davidia involucrata
* Wikispecies Espezieak: Davidia involucrata

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 2890133
* Fl. China: 200014694
* GBIF: 7322122
* GRIN:
* IPNI: 430593-1
* NCBI: 16924
* PlantList: kew-56610
* W3TROPICOS: 8700093

 |

* Wd Datuak: Q334697
* Commonscat Multimedia: Davidia involucrata
* Wikispecies Espezieak: Davidia involucrata
**Wilson konderria** (ingelesez: *Wilson County*) Ipar Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Wilson da. 2010eko zentsuaren arabera 81.234 biztanle zituen, Wilson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Wilson konderriak 967,96 kilometro koadro ditu. Horietatik 14,4 ura dira. Beste 953,57 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 83,92 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 81.234 pertsonetatik 47.881 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 7.724 dira. 31.462 beltzak edo afroamerikarrak. 190 amerikar natiboak ziren eta 22 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 664 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 108 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 907 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q510900
* Commonscat Multimedia: Wilson County, North Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148929470
* ISNI: 0000 0004 0378 4461
* GND: 4502906-4
* LCCN: n81018367
* NARA: 10039488
* **Lekuak**
* OSM: 2528757
* TGN: 2001554

 |

* Wd Datuak: Q510900
* Commonscat Multimedia: Wilson County, North Carolina
**Zapore-belarrak**, **usain on belarrak** edo ***bouquet garni*** (euskaraz: «sorta hornitu») Frantziako gastronomiaren oinarrizko ongailua da. Hari batekin lotutako belar onez osatutako sorta da, eta haragi- eta hegazti-erregosi, ragut-, zopa- eta salda-mota askoren osagaia da. Oro har, gainerako osagaiekin irakiten da, baina kendu egiten da jakia zerbitzatu behar denean.

Etxean egiteko erraza da, baina barazki-dendetan egina erosi ohi da.

Errezeta
--------

Ez dago zapore-belarretarako errezeta orokorrik, baina errezeta gehienek perrexila, ezkaia eta erramu-hostoak dituzte. Errezetaren eta eskualdearen arabera, zapore belarrak basilikoa, perrexil heze hostoak, apoperrexila, erromania, azitraia, binagrera, oreganoa, martorria eta porru-hosto zati bat ere izan ditzake. Zapore-belarrak saldak lurrintzeko erabiltzen da, eta horiek egosteko azken fasean gehitzen da.

Erabilera
---------

* *Bœuf bourguignon*
* Eltzeko behiki
* Eltzeko oilaki
* *Carbonade*
* *Lapin chasseur*
* Aratxekia saltsa zurian
* Osobuko
* Buillabesa

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «bouquet» *Nola Erran* (Noiz kontsultatua: 2023-03-02).

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q895177
* Commonscat Multimedia: Bouquet garni

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q895177
* Commonscat Multimedia: Bouquet garni
**Wakhan korridorea** (paxtuneraz: واخان دهلېز‎ *Wāxān Dahléz*, persieraz: دالان واخان‎); **Vakhan korridorea** ere deitua) Afganistango Badakhxan probintziako korridore estu bat da. Pamir mendietan dago, honako muga hauek dituelarik: Tajikistan iparraldean, Pakistan hegoaldean eta Txina ekialdean. XIX. mendearen amaieran sortu zuen Britainiar Inperioak, Errusiari Indiara iristea eragozteko Joko Handian zehar. Historikoki, Wakhan eskualde garrantzitsua izan da milaka urtetan, bertan elkartzen baitira Erdialdeko Asiako mendebaldeko eta ekialdeko muturrak. Islama bertara heldu aurretik, Tibet eta Txinaren artean lehiatzen ziren eskualde hau bereganatzeko.

Korridoreak, biztanleria urria du, biztanle nagusi bezala, Wakhi herria eta kirgiz kopuru txiki bat. Bere ekialdeko muturrean, Wakhjir, Hindu Kush bidezko mendi pasabide bat da, bere punturik gorena 4.923 metrora duena, eta munduko mugako ordu diferentziarik handiena du: UTC+4:30 Afganistanen eta UTC+8 Txinan. Hemen, Txinarekin muga, munduko garaienen artean dago, eta pasabidea, urtean gutxienez bost hilabetez itxita dago, eta gainontzeko urtean, modu ez erregularrean irekitzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-06-29). *171. araua: Asiako toponimia.*  (Noiz kontsultatua: 2013-05-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8285348
* Commonscat Multimedia: Wakhan Corridor

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 234142700
* GND: 4064342-6
* NKC: ge1009722

 |

* Wd Datuak: Q8285348
* Commonscat Multimedia: Wakhan Corridor
Ohiko zepa kono baten barne egituraren irudikapen eskematikoa.
 Kanpoko ikuspegia.
 Errauts kono baten eskema.
**Zepa-konoa** sumendi-tximiniaren inguruan pilatzen diren sumendi-zatien mendixka da. Arroka zatiak, normalean errautsak edo zepak deituak, beiratsuak dira eta gas burbuila asko dituzte "harrapatuta" magma airean lehertu eta azkar hozten denean. Zepa-konoen altuera hamar eta ehunka metro artekoa izan daiteke.

Egitura
-------

Zepa-kono askok katilu itxurako krater bat dute goialdean. Zepa-konoek normalean laba fluxuak kanporatzen dituzte, batzuetan kraterraren alde bateko pitxaduren bidez edo bere alboan dagoen tximiniaren bidez. Kraterreko horma bat guztiz apurtuta badago, besteek anfiteatro edo ferra forma osatzen dute tximiniaren inguruan. Oso gutxitan, laba konoaren goiko muturretik ateratzen da, hormetako zepa solteak eta desegituratuak ahulegiak direlako erdialdeko tximiniaren bidez azalera igotzean harri urtuak egiten duen presioa jasateko.

Banaketa
--------

Arrunta da zepa-konoak aurkitzea ezkutu-sumendien, Geruza-sumendien eta sumendi-galdaren magaletan. Adibidez, geologoek 100 kono inguru identifikatu dituzte Mauna Kea inguruan, Hawaiin dagoen ezkutu-sumendia.

Kono aipagarriak
----------------

Ziurrenik zepa-kono ospetsuena Paricutín da, 1943an Mexikoko arto soro batean hazitakoa tximinia batetik. Erupzioek bederatzi urtez jarraitu zuten, 424 metroko altuera duen konoa eratuz eta 25 km²-ko azalera estali zuten laba-fluxuak sortuz.

Historikoki aktiboena izan den zepa-konoa Nikaraguako Cerro Negro da. Las Pilas sumendiaren ipar-mendebaldean lau zepa-kono gazteren talde baten parte da. 1850ean sortu zenetik hogei erupzio baino gehiago izan ditu, azkenak 1992an, 1995ean eta 1999an.

Ikus, gainera
-------------

* Sumendi-konoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1806785
* Commonscat Multimedia: Cinder cones

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1806785
* Commonscat Multimedia: Cinder cones
**Zapata konderria** (ingelesez: *Zapata County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Zapata da. 2010eko zentsuaren arabera 14.018 biztanle zituen, Zapata kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Zapata konderriak 2.740,25 kilometro koadro ditu. Horietatik 154,37 ura dira. Beste 2.585,88 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 5,12 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 14.018 pertsonetatik 13.945 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 13.084 dira. 11 beltzak edo afroamerikarrak. 16 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 28 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 6 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 12 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109298
* Commonscat Multimedia: Zapata County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152454483
* LCCN: n81078288
* NARA: 10040025
* **Lekuak**
* OSM: 1827178
* TGN: 2002099

 |

* Wd Datuak: Q109298
* Commonscat Multimedia: Zapata County, Texas
Wakizashia
Edo Garaiko Wakizashia
**Wakizashia**, **shōtō** bezala ere ezaguna, Japoniako ezpata labur tradizional bat da, 30 eta 60 zentimetro arteko luzera duena. (Kasurik laburrenean, ia tantōz hitz egin beharko litzateke, ganibet japoniar mota bat).

Bere forma, katana baten oso antzekoa da, ahoa, orohar, meheagoa den arren, eta, beraz, modu larriagoan zauri dezake babesik gabeko jopuntu bat. Samuraiek, sarri, biak eramaten zituzten, biei batera daishō izena emanez, literalki, "luzea eta laburra".

Wakizashia, hasiera batetik, samuraientzako defentsa arma gisa erabili zen, katana ez zutenean. Arlo honetan, tantōa ordeztu zuen, hasieran eta gerra zibiletan erabili izan zena. Samurai bat eraikin batean sartzen zenean, katana sarrera ondoan zegoen euskarri batean uzten zuen. Baina berarekin eraman zezakeen wakizashia uneoro, baita hurbil izan ere, lo zegoela, eraso bati aurre egiteko. Laburragoa eta erabilgarriagoa zenez, askoz egokiagoa zen toki itxietan defenditzeko, non, ia ziur, katana batekin egindako erasoa edo defentsak, haberen batekin, sabaiarekin edo altzariekin topo egingo zuen. Wakizashiak, beraz, egun pistolek indar armatuetan duten oso antzeko funtzioa zuten, eraginkorragoa zibilen edo paramilitareen artean borroka irekian baino.

Wakizashia, tenpluetan borrokatzeko ere erabiltzen zen, hauek, sabai baxukoak baitziren, baita seiza posturan borrokatzeko ere (belauniko oinak luzaturik).

Bere tamaina dela eta, ninjek ere erabiltzen zuten ninjatoaren ordez. Honek, tarteko postu bat du katana eta wakizashiaren artean.

Bere luzera dela eta, errazagoa zen zorrotik ateratzea, baita moztea ere.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Argentina Bujinkan Budo Taijutsu-Ninjutsu Dôjôa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q221693
* Commonscat Multimedia: Wakizashi

---

 |

* Wd Datuak: Q221693
* Commonscat Multimedia: Wakizashi
**Ziad Youssef Fazah** (arabieraz:  زياد فصاح‎; Monrovia, 1954ko ekainaren 10a) Libanoko poliglota ezaguna da. Familian ikasi zuen arabieraz gainera, 58 hizkuntza hitz egiten dituela dio, horietako gehienak 20 urte bete aurretik ikasiak. Telebistan elkarrizketak egin dizkiote, esaterako, bata bestearengandik hain urrun dauden mongolieraz edo hungarieraz. Libanon hazi zen eta gaur egun Brasilen bizi da.

1997ko uztailaren 7an, Ziad Fazah Txileko Canal 13ko *Viva el Lunes* *talk show*ra gonbidatu zuten –programa hori Kike Morandek, Álvaro Salasek eta Cecilia Boloccok gidatzen dute–. Programa horren zuzendariek hizkuntza desberdinetako berezko zenbait hiztun gonbidatzea erabaki zuten, hizkuntzalariaren ezagutza frogatzeko. Hiztun horiek zenbait herrialdetako herritarrak ziren, Txilen enbaxadore zeudenak eta atzerriko hizkuntzak ongi menderatzen zituztenak.

Gonbidatuek beren buruen aurkezpena egin zuten eta bakoitzak bere hizkuntzan esaldi bat esan zuen, Fazah-ek esanahia asmatzen ote zuen. Poliglotak behin baino gehiagotan huts egin zuen persiera, finlandiera, errusiera, txinera, greziera eta hindia moduko hizkuntzak itzultzen saiatu zenean. Gero onartu zuen nahasita zegoela eta proba bera beste noizbait egiteko erronkari ez zion uko egin. Dena dela, bigarren aldi honetan ere emaitza ez zen lehena baino askoz hobea izan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1155396

 |

* Wd Datuak: Q1155396
**Ward konderria** (ingelesez: *Ward County*) Ipar Dakotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Minot da. 2010eko zentsuaren arabera 61.675 biztanle zituen, Ward kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Ward konderriak 5.324,91 kilometro koadro ditu. Horietatik 110,54 ura dira. Beste 5.214,37 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 11,58 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 61.675 pertsonetatik 56.586 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.869 dira. 1.469 beltzak edo afroamerikarrak. 1.533 amerikar natiboak ziren eta 76 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 550 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 34 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.427 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q48927
* Commonscat Multimedia: Ward County, North Dakota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126692954
* LCCN: n82104481
* **Lekuak**
* OSM: 1740317
* TGN: 2001607

 |

* Wd Datuak: Q48927
* Commonscat Multimedia: Ward County, North Dakota
Saint-Denisko kapera Senlis-eko katedralean zintzilikarioa erdialdean. 
**Zintzilikarioa** apaingarri zizelkatu bat da. Ganga baten giltzarrian esekita egoten da edota arku baten erdiko dobelan, eta hedaduraz, edozein sabaian zintzilik dagoen apaingarri zizelkatua da.

Ohikoenak arkitektura gotiko flamigeroaren gangetan jarritakoak dira. Mudejar estiloko sabaietan, orokorrean, anana itxurako apaingarri esekia izaten da, esate baterako, Zaragozako Aljaferiako Errege Katolikoen Jauregian daudenak. Errenazimenduan eta barrokoan ere erabili izan zen, esaterako, txandakako zutabeak arkuak eusten dutenetan, zintzilikarioak zutabe euskarririk ez duten arkuetan jartzen zen; horren adibide, Vic-eko Santo Domingoko klaustroa.

 Zintzilikarioa (Ama Birjina eta Haurra) Santa Maria de la Oliva (Villaviciosa) elizako sarreran. 
* Lugoko katedrala. Lugoko katedrala .
* Santiago del Burgo eliza (Zamora). Santiago del Burgo eliza (Zamora) .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21573632
* **Identifikadoreak**
* AAT: 300100153

 |

* Wd Datuak: Q21573632
***Xuxurlatzailea Iluntasunean***, ingelesez ***The Whisperer in Darkness***, H. P. Lovecraft idazlearen eleberri bat da. 1930eko otsaila-irailaren artean idatzia, 1931an *Weird Tales* aldizkarian lehenbizikoz argitaratua izan zen.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Albert Wilmarth Ingalaterra Berriko folkloreari buruz jakinmin berezia duen Arkham udalerriko Miskatonic Unibertsitatean literatura irakaslea den gizaseme bat da. Uholdeak hasan berri dituen Vermont estatuko udalerri bateko muinoetan izaki desitxuratu agerpena ikertzeari ekingo dio.

Herriko Henry Akeley baserritarra eta gertaera paranormalen ikertzailearekin kontaktuan jarri eta hura bisitatzean, Wilmarthek pertsona hori ezagutzera eraman zuten ondorioak serioski hartzera bultzaraziko duten datu ugariz ohartuko da. Azkenean, bere integritate fisikoa eta mentala arriskuan jarri dezaketen sekretu erraldoi eta izugarriak topatuko ditu.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1152214
* Commonscat Multimedia: The Whisperer in Darkness

---

 |

* Wd Datuak: Q1152214
* Commonscat Multimedia: The Whisperer in Darkness
**Prostituzioaren abolizionismoa** eredu teoriko-juridiko bat da, eta haren arabera, prostituzioa indargabetu egin behar da, hots, legezko indarrik gabe utzi behar da, gizarte-sistema pertsonen duintasunaren defentsa gisa. Horregatik, jarduera hori desagerrarazteko, mundu juridikoan aintzatespenik ez izatea proposatzen da. Abolizionismoak eskaria zigortzeko neurriak hartzera bultzatzen ditu gobernuak, ez prostituzio-egoeran dagoen pertsona zigortzeko. Eredu abolizionistak prostituzio-egoeran dagoen pertsonarengan jartzen du arreta, dela gizonezkoetan, dela emakumezkoetan, dela transexualetan, eta debekatu egiten ditu haiengan har daitezkeen administrazio- edo polizia-kontroleko neurriak, prostituzio-emailearen jokabidea gaitzesgarritzat jotzen duen bitartean, proxeneta zein bezeroa izan. Ikuspegi abolizionistak bultzatzen ditu gobernuak demanda zigortzeko neurriak hartzera, eta ez prostituzio-egoeran dagoen emakumea, eta uste du harreman estua dagoela sexu-esplotazioko forma kriminalen, pertsonen salerosketaren eta prostituzioaren artean, eta uste du emakumeen, transexualen edo haurren giza eskubideak ez direla bateragarriak sexu-zerbitzuak erosten dituzten gizonekin.

Feminismo abolizionistarentzat, prostituzioa abolitu egin behar da, hau da, desagertuta, debekatu gabe, gizonen eta emakumeen arteko desberdintasunean oinarritutako erakunde patriarkala delako. Korronte teoriko horren arabera, sexu-esplotazioa eta prostituzioa fenomeno banaezinak dira. Prostituzioa zapalkuntza sexista, arrazista eta klasistatzat hartzen du. Aurka egiten dio poliziaren etengabeko errepresioari eta sexu-esplotaziorako salerosketa-sareek bahitutako emakumeak desagertzeari. Bereziki uste du salerosketa giza eskubideen bortxaketa serioa dela, eta prostituzio-egoeran dauden pertsona gehienak salerosketaren biktima direla.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Daich, Deborah.  (30 de julio de 2012). «¿Abolicionismo o reglamentarismo? Aportes de la antropología feminista para el debate local sobre la prostitución» *RUNA, archivo para las ciencias del hombre* 33 (1): 71–84. doi:10.34096/runa.v33i1.340. ISSN 1851-9628..
2. 1 2   European Parlament  *Sexual exploitation and prostitution and its impact on gender equality..* .
3. ↑   «Ivre, le lobby pro-prostitution fait un « contre-rapport » de l’évaluation de la loi abolitionniste de 2016… avant même de l’avoir lue.» *Fondation Scelles*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2933837
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 016498

 |

* Wd Datuak: Q2933837
AB7 Magallanes Hodeietako kitzikapen handieneko nebulosetako bat da, Esne Bideko bi galaxia satelite.
 WR 31a burbuila-nebulosa batez inguratuta dago
**Wolf-Rayet nebulosa** Wolf-Rayet izar bat inguratzen duen nebulosa bat da.
WR nebulosak hainbat modutan sailkatu dira. Lehenetariko bat nebulosaren izaera eta jatorriagatik izan zen:

* HII eskualdeak
* Eiekzio motako nebulosak
* Haize-burbuilak

Sailkapen honek nebulosa bakoitzaren azterketa zehatza eskatzen du eta, berrikiago, nebulosak beren itxuran soilik oinarrituta azkar sailkatzeko aukera ematen saiatu gara. WR nebulosak itxura deuseztatzailea izaten dute, beharbada esferikoa. Beste batzuk irregularrak dira, edo oskol desordenatuak dira edo eiekzio koipetsu batez osatuta daude.

Nebulosa mota honen adibide batzuk NGC 6888, NGC 2359 eta NGC 3199 dira. WR nebulosa batzuek, egitura espiral nabarmena dute, WR 104 kasu, molinete nebulosen kategorizazioarekin ziurtatzen dituena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Chu, Y.-H..  (1981-10). «Galactic ring nebulae associated with Wolf-rayet stars. I. Introduction and classification.» *The Astrophysical Journal* 249: 195–200. doi:10.1086/159275. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-06-05).
2. ↑   Toalá, J. A.; Guerrero, M. A.; Ramos-Larios, G.; Guzmán, V..  (2015-06). «WISE morphological study of Wolf-Rayet nebulae» *Astronomy & Astrophysics* 578: A66. doi:10.1051/0004-6361/201525706. ISSN 0004-6361. (Noiz kontsultatua: 2021-06-05).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2928009

 |

* Wd Datuak: Q2928009
Partikulen fisikari dagokionez, **quarkonioa** (pl. quarkonia) zapore gabeko mesoia da, zeina quark pisutsu baten eta bere antiquarkaren arteko egoera lotu bat den. Quarkonioa partikula neutro bat da, hortaz, bere antipartikula bera da.

Quark arinak
------------

Quark arinek (up, down eta strange) quark pisutsuek baino askoz masa gutxiago dute, horren ondorioz, experimentuetan ikusten diren egoera fisikoak quark arinen egoeren arteko konbinazioak dira.

Quark pisutsuak
---------------

Quarkoniaren adibide dira {\displaystyle J/\psi } mesoia (**charmonioaren** oinarrizko egoera, {\displaystyle c{\bar {c}}}) eta ϒ mesoia (**bottomonioa**, {\displaystyle b{\bar {b}}}). Top quarkaren masa handia denez **toponioa** ezin da existitu, top quarkak oinarrizko egoera bat osatu aurretik deuseztatzen baitira.

Kromodinamika kuantikoa
-----------------------

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1540413
* Commonscat Multimedia: Quarkonia

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4176614-3
* LCCN: sh94009078

 |

* Wd Datuak: Q1540413
* Commonscat Multimedia: Quarkonia
Lurra espaziotik ateratako argazkia.
**Politika berdea** edo **ekopolitika** ideologia bat da, ekologiaren aldetik iraunkorra den gizartea sustatu nahi du. Normalki, ekologismoan, indarkeriarik ezan, justizia sozialean eta oinarrizko demokrazian oinarrituta. 1970eko hamarkadan hasi zen forma hartzen mendebaldeko munduan; harrezkero, mundu osoko herrialde askotan garatu eta ezarri dira alderdi berdeak, eta nolabaiteko arrakasta lortu dute hauteskundeetan.

Hasiera batean, termino politiko berdea die Grünenekin (alemanez, "berdeak") lotuta erabili zen, 1970eko hamarkadaren amaieran eratu zen alderdi berdearekin. Ekologia politiko terminoa, batzuetan, esparru akademikoetan erabiltzen da, baina diziplina arteko azterketa-eremua izatera iritsi da; izan ere, diziplina akademikoak azterketa zabalak eskaintzen ditu, gizarte-zientzia ekologikoak ekonomia politikoarekin integratzen dituztenak hainbat gairen inguruan, hala nola degradazioa eta marjinazioa, ingurumen-gatazka, kontserbazioa eta kontrola eta ingurumen-identitateak eta gizarte-mugimenduak.

Politika berdearen aldekoek ideia asko partekatzen dituzte mugimendu kontserbazionista, ekologista, feminista eta bakezaleekin. Demokraziaz eta arazo ekologikoez gain, politika berdea askatasun zibilez, justizia sozialaz, indarkeriarik ezaz arduratzen da, batzuetan lokalismoaren aldaerez, eta gizarte-progresismoari laguntzen dio. Alderdi berdeen plataformak, neurri handi batean, ezkerrekotzat hartzen dira espektro politikoan. Ideologia berdeak lotura du beste ideologia politiko ekozentriko batzuekin, hala nola ekofeminismoarekin, ekosozialismoarekin eta anarkismo berdearekin, baina zenbateraino har daitezke politika berdeko modutzat eztabaida kontua da. Ezkerreko filosofia politiko berdea garatu ahala, kontrako mugimenduak ere sortu ziren eskuinaldean, eko-kapitalismoa eta kontserbadorismo berdea bezalako osagai ekologikoak dituztenak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Wall 2010. p. 12-13.
2. ↑  Wall 2010. p. 47-66.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1661415
* Commonscat Multimedia: Green politics

---

 |

* Wd Datuak: Q1661415
* Commonscat Multimedia: Green politics
**Polizalo** edo Polizalo, Gelako tiranoa izan zen K.a. 488tik. K.a. 473an hil zen arte. Polizelo, Deinomenesen semea zen, Gelon I.a eta Hieron I.aren anaia txikia eta Trasibuloren anaia nagusia, Sirakusako tiranoak.

Bizitza
-------

Gelako tirano bihurtu aurretik ere, bere izena, Himeraren garaipena ospatzen duen tripodean grabatua zegoen, K.a. 480. urtean. Hau, beti, Geloni bakarrik egotzi izan zaio. Beraz, bere anaiaren aipamena, guduan parte hartu zuela baieztatzen duen xehetasun garrantzitsu bat da.

Gelako tirano bihurtu zen K.a. 478an, Gelon eta bere anaia Hieron hil zirenean, ordura arte, Gelako tirania okupatzen zuena, Sirakusako boterean oinordetu zen. Damarete Gelonen emaztearen eskontzea debekatu zioten. Polizelok, Hieronek gorrotatua, berarekin eztabaidatu zuen, Simonides Zeosko poetaren bitartekaritzari esker amaituko den gerra batean.

Diodoro Siziliakoaren arabera K.a. 476an. Polizelo, bere anaia Hieronek bidali zuen sibaritarrak erreskaterako espedizio batean. Izan ere, sibaritarrek, hiria K.a. 510ean Crotonak suntsitu ondoren, jatorrizko kokapenera itzultzeko egindako saiakeretako batean. Hala ere,Polizelok uko egin zion enkarguari eta Akraganteko Teronen gortean babestu zen.

Beranduago, Delfoseko Apoloren santutegiari, zaldiek eta gurdizainek tiratutako gurdi bat irudikatzen zuten brontzezko estatua talde bat eman zion (Delfoseko auriga izenekoa), K.a. 474ko Pitiar Jokoetako garaipen baten omenez.

Ez da ezagutzen Polizelo noiz hil zen, baina Hieron I.a hil aurretik izango zen, Sirakusako tirano gisa, bere anaia txikia zen Trasibulok ordezkatu baitzuen.

Ez dago argi noiz hil zen Polizelo, baliteke Hieron I.a baino lehenago izatea, Sirakusako gobernuan gazteagoa zen Trasibulo anaiak, ordezkatu zuelako.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Diodoro Sikulo XI, 48.
2. ↑   SMITH, s. v. Polyzelus.

Bibliografia
------------

* SMITH, William (1870):(a cura di), *Polyzelus*, in Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology.


| Aurrekoa | Gelako tiranoa | Ondorengoa |
| --- | --- | --- |
| Hieron I.a | K.a. 478-473 | Demokrazia |

Ikus, gainera
-------------

Sirakusako tiranoak
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Psitakosia** edo **ornitosia** *Chlamydia psittaci* bakterioak eragindako gaixotasun infekziosoa da, zoonosi bat dena. Loroak, perikitoak, oiloak, indioilarrak eta beste hegazti batzuk dira gizakia kutsatzen dutenak, gorozkien bidez batez ere. Bakterioa airetik hedatzen da.

Gaitz honek loro, perikito eta antzeko maskoten jabeak jotzen ditu batik bat, ohikoa izanik ere albaitari eta hegazti-hiltegietako langileen artean. Bektore moduan jarduten duten hegaztiek ere gaitzaren ondorioak jasaten dituzte maiz.

Psitakosia ez da pertsonen artean kutsatzen.

Sintoma klinikoak
-----------------

Gaitzaren inkubazio epea astebete edo 10 egun ingurukoa da. Sukarra, buruko mina, eztula eta gripearen antzeko sintomak eragiten ditu. Ohikoa da pneumonia ere.

Hegaztiengan psitakosiak goserik eza, begi-jariadurak eta beherakoak eragiten ditu.

Diagnostikoa eta tratamendua
----------------------------

Sortzen dituen sintomak oso orokorrak direnez, gaitza froga antigenikoen bidez antzematen da. Chlamydiaren aurkako antigorputzak agertuko dira gaixoen odol-serumean.

Tratamenduari dagokionez tetraziklinak dira aukerako antibiotikoak. Gaitza larria izan daiteke, eta tratatu gabeko gaixo asko pneumoniaren ondorioz hiltzen dira. Eritromizina da bigarren lerroko antibiotikoa.

Neurri profilaktikoak ezarrita daude psitakosiaren hedapena ekiditeko. Herrialde askotan, esaterako, (baita Euskal Herrian ere) kanpotik datozen loroak berrogeialdian jartzen dira haien salmentaren aurretik. Berrogeialdi horretan tetraziklina eman ohi zaie janarekin batera, psitakosiaren infekzioa saihesteko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q164727
* Commonscat Multimedia: Psittacosis

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 14542750c (data)
* LCCN: sh85108328
* NDL: 00568816
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* DOID: DOID:11262
* CIE-10: A70
* CIE-9: 073
* DiseasesDB: 2375
* MedlinePlus: 000088
* eMedicine: 227025
* MeSH: D009956
* **Kimikako identifikadoreak**
* KEGG: H00350

 |

* Wd Datuak: Q164727
* Commonscat Multimedia: Psittacosis
*Artikulu hau Kantabriako azkenburukoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Quesada».*
**Quesada pasiega** delakoa Kantabriako Vega de Pas eskualdeko postre herrikoia da.

Errezeta
--------

Bere errezetak honako osagai hauek ditu: behi gazta fresko kilo bat, 100 gramo gurin, 100 gramo irin, 4 arrautza, 250 gramo azukre, limoi birrindua eta kanela hautsean. Prestaketan azukrea eta gurina nahastu eta ondoren gazta fresko birrindua, limoia eta kanela gehitzen zaie. Jarraian aurretik nahastutako arrautzak batzen zaizkie. Segidan irina eta legamia gehitzen zaizkie. Behin dena ongi oratu ondoren tartentzat erabiltzen diren moldetan ezartzen da, ondoren labean ordu erdiz 200 °C-ra uzten da, gainaldeak ongi urreztatu dadin.

Ikus gainera
------------

* Sobao pasiegoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q597044
* Commonscat Multimedia: Quesada pasiega

---

 |

* Wd Datuak: Q597044
* Commonscat Multimedia: Quesada pasiega
Partikulen fisikako eredu estandarraren arabera **zapore** sei quarketako bakoitza ezberdintzen duen ezaugarriari deritzo: u (up, goia), d (down, behea), s (strange, bitxia), c (charm, sorgindua), t (top, tontorra) eta b (bottom, hondoa).

Egungo terminologian quarkak sei *zaporetan* agertzen direla esaten da, horietako bakoitzak hiru koloretako bat duelarik. Honela, quarkak orotara 18 izango lirateke.

Definizioa
----------

Zaporea euren elkarreragin nuklear ahularekin lotutako funtsezko partikulen zenbaki kuantiko bat da. Eredu elektroahulean simetria hau irudizkoa da eta zapore aldaketa prozesuak existitzen dira. Beste batetik, kromodinamika kuantikoan zaporea simetria global bat da.

Elkarreragin berberak dituzten bi partikula edo gehiago izanez gero, elkartrukatu egin daitezke euren propietate fisikoak kaltetu gabe. Bi partikula hauen edozein konbinaketa linealek (konplexua) propietate fisiko berberak ditu euren arteko ortogonaltasuna edo elkarzutasuna mantentzen den bitartean. Beste hitz batzuetan, teoriak {\displaystyle M\left({u \atop d}\right)} bezalako simetria transformazioak ditu, non {\displaystyle u} eta {\displaystyle d} bi eremu diren eta {\displaystyle M} determinatzaile bateragarri bat duen {\displaystyle 2\times 2} matriz bateragarri bat den.

Simetria hau globala da elkarreragin nuklear indartsuarentzako eta irudizkoa (gauged) elkarreragin nuklear ahularentzako.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q874733
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q874733
**Zapore indartzailea** jakien zaporea areagotzeko erabiltzen den konposatu kimikoa da (elikagai-gehigarria). Prozesatutako jaki ugaritan erabiltzen dira, hauen kontserbazio luzeago baterako edota kontsumorako erakargarriago egiteko. "Indartzaile" hitzak berezko zaporerik ez duela iradokitzen duen arren, ez da benetan horrela. Mendebaldeko jendarteak hainbat urtean izendatu ez duen bostgarren zaporea (umami) gehitzeko balio dute, batez ere glutamato monosodikoak.

Bete beharreko baldintzak
-------------------------

Ezinbestekoak, eraginkorrak eta zihurrak izan behar dute. Ezinbestekotzat jotzeko, elikagai horiek kontserbatzeko beste modurik ez dagoela frogatu behar da. Baldintza hori frogatzea erraza da kontserbagarrietan eta antioxidatzaileetan, ez ordea gehigarri estetikoetan. Ziurrak direla frogatzeko, aldiz, FAO/ /OMEko gehigarriei buruzko aditu-taldeak erabakitzen du. Erabakia hartu aurretik, bi espezietako animaliekin probak egin eta, arazorik sortzen ez bada, pertsona bakoitzak egunean gehienez har dezakeen dosia finkatzen dute. Herrialde bakoitzak bere zerrenda argitaratzen du baimendutako gehigarrien eta zerrenda horretan daudenak soilik erabil daitezke; gehigarriren bat agertzen ez bada, galarazita dagoela esan nahi du. Europako Batasunean izaten diren alergien % 0,03-0,05 gehigarriek sortutakoak dira. Espainiako Alergia eta Immunologia Elkarteak emandako datuen arabera, berriz, % 4,5. Hori dela eta, derrigorrezkoa da gehigarria janarian berehala aurkitzeko sistema bat izatea merkatuan.

Gehien erabili ohi diren zapore indartzaileak honakoak dira:

Europarrak (E\_Zenbakiak)
-------------------------

* E620 Azido glutamikoa
* E621 Glutamato monosodikoa
* E622 Glutamato monopotasiko
* E623 Kaltzio diglutamato
* E624 Amonio glutamatoa
* E625 Magnesio diglutamato
* E626 Azido guaniliko
* E627 Guanilato disodiko
* E628 Guanilato dipotasiko
* E629 Kaltzio guanilato
* E630 Azido inosinikoa
* E631 Inosinato disodikoa
* E632 Inosinato dipotasikoa
* E633 Kaltzio inosinatoa
* E634 5'-Kaltzio erribonukleotido
* E635 5'-Sodio erribonukleotido
* E636 Maltosa
* E637 Etilmaltola
* E640 Glizina eta gatz sodikoa
* E641 L-Leuzina
* E650 Glizerina sodiko
* E900 Dimetilpolisiloxano

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q898745
* **Identifikadoreak**
* GND: 4569670-6
* LCCN: sh85050253
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D005421
* **Kimikako identifikadoreak**
* ChEBI: 35617

 |

* Wd Datuak: Q898745
Zaparrada hiri ingurunean.
**Zaparrada** euri jasa bortitz bat da, zein denbora laburrean gertatzen baita eta uholdeak eragin baititzake.

Ezaugarriak
-----------

Zaparrada prezipitazio mota gogor bat da, gutxi irauten duena eta konbekzio hodeietatik oso zuzen erortzen dena. Tantak izaten dira, eta kazkabarra edo harria baldin bada, orduan zatiki gotorrak, oso handiak, euriarenak baino aski handiagoak. Askotan hodeiaren goiko aldean eratzen da kazkabarra, baina ez da beti lurrera iristen, zeren, oro har, lurrera iritsi baino lehen urtzen baita.

Zaparradaren ezaugarria bat-batean hastea eta bat-batean bukatzea da, eta gorabehera handiak izaten ditu intentsitateari dagokionez; horrekin loturik, zeruak ilun ageri dira, kumuluninbo erako hodeiez estalirik, zeru garbiko tarte laburrekin. Ekaitz moduko euria izaten da beti, konbekziozko haize lasterrek eragina, leku jakin batzuk asko berotu direlako edo fronte sistema aktiboak igaro direlako (ekaitz fronteak).

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Zaparrada Euskaltzaindiaren hiztegian (*kontsulta: 2021-1-31*)

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2021-01-31 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q180382
* Commonscat Multimedia: Cloudbursts

---

 |

* Wd Datuak: Q180382
* Commonscat Multimedia: Cloudbursts
**Västerås** (suedieraz vɛstɛrˈoːs ahoskatua) Suediako ekialdeko hiria eta Västmanlandeko konderriko hiriburua da. 2010ko erroldaren arabera 110.877 biztanle ditu eta herrialdeko bosgarren hiria da.

Geografia
---------

Mälaren aintziraren mendebaldeko ertzean kokaturik dago hiria, Stockholm hiriburutik 100 kilometro mendebaldera. Izenak berak ere kokapenaren berri ematen du, *Västra Aros* izenak "mendebaldeko bokalea"n esan nahi baitu.

Historia
--------

Suediako eta Europa iparraldeko hiri zaharrenetakoa da. Mila urte baino gehiago dituzten Bikingoen Aroko asentamenduaren aztarnak aurkitu dira, honen adierazgarri Anundshög eremu arkeologikoa, k.a. 500 urtearen inguruan eraikitako harrespila, harrizko itsasontziaren itxuran egina.

XI mendearen hasieran Suediako bigarren hiri handiena zen eta XII menderako dagoeneko apezpikuaren egoitza ere bihurtu zen. Halakoa zen Västeråsen garrantzia, Gustavo I.a Vasa erregeak ere Erlijio Erreforma aurrera atera zuen Biltzar Nagusia bertan bildu zuela. 1623an Johannes Rudbeckiusek Suediako eskola zaharrena sortu zuen Västeråsen.

XVIII eta XIX mendean luzoker edo pepinoaren ekoizle handia bihurtu zen, hiria *Gurkstaden* (Pepinoaren hiria) ezizena hartzeraino. 1891ean zentrale hidroelektriko txiki bat eraiki zen, ASEA, gerora haundituz joan zena. Gaur egun hiri erabat industriala bihurtu da.

Klima
-----


|      Datu klimatikoak (Västerås (1961–1990))      |
| --- |
|  Hila  |  Urt  |  Ots  |  Mar  |  Api  |  Mai  |  Eka  |  Uzt  |  Abu  |  Ira  |  Urr  |  Aza  |  Abe  |  Urtekoa  |
|
|
|
| Batez besteko tenperatura (ºC) | -3.8 | -3.8 | -0.2 | 4.7 | 11.1 | 15.9 | 17.1 | 15.8 | 11.4 | 7.0 | 1.5 | -2.2 | **6.2** |
|
|
|
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 40.0 | 29.2 | 32.3 | 34.9 | 39.6 | 54.4 | 75.3 | 71.5 | 67.4 | 56.5 | 56.5 | 44.7 | **602.3** |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| [erreferentzia behar] |

Kirolak
-------

Västerås SK Bandy Suediako bandy talde arrakastatsuena da. Bandya neguko kirol bat da, izotz hockeyaren antz handia duena. Munduko Bandy Txapelketaren hainbat edizio jokatu zian dira Västeråsko ABB Arena estadioan.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Västeråsko katedrala.Västeråsko katedrala.
* Västeråsko gaztelua.Västeråsko gaztelua.
* Alde zaharra.Alde zaharra.
* Alde zaharreko kanal eta etxeak.Alde zaharreko kanal eta etxeak.
* ASEA konpainiaren egoitza.ASEA konpainiaren egoitza.
* Skrapan etxeorratza.Skrapan etxeorratza.
* Anundshög harrespila.Anundshög harrespila.
* Mälaren aintzira.Mälaren aintzira.
* Västerås SK Bandy.Västerås SK Bandy.

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25412
* Commonscat Multimedia: Västerås

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 140723047
* BNF: 123175723 (data)
* GND: 4107499-3
* LCCN: n80162576
* NKC: xx0053560
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q25412
* Commonscat Multimedia: Västerås
**Ziniska** (grezieraz: Κυνίσκα; K.A.eko 440. urtean jaioa) Espartako greziar printzesa izan zen. Antzinako Olinpiar Jokoak irabazi zituen lehen emakumea izan zen.

Biografia
---------

K.a. 396. urtean, Olinpian (Grezia), Ziniska printzesa espartarrak estatua bat eta idazkun bat eskaini zizkion Olinpiari, jainkosaren tenpluan. "*Espartako erregeak ditut aita eta neba, / zaldi azkarreko gurdiarekin irabazi du / eta estatua hau eraiki du Ziniskak. Eta Grezia osoko emakume guztien artean / koroa hau lortu duen bakarra naizela diot"*. Urte horretako Olinpiar Jokoetan koadriga lasterketa irabazi zuen printzesak, eta hurrengo Jokoetan ere, K.a. 392. urtean, proba bera irabaztea lortu zuen. Horrenbestez, Ziniska izan zen lehen emakumezko txapeldun olinpikoa.

### Emakumeen egoera Antzinako Olinpiar Jokoetan

Antzinako Grezian emakumeek ezin zuten Olinpiar Jokoetan zuzenean parte hartu. Estatu-hiri gehienetan emakumezkoek ez zuten gainerako ia lau urtetan ere kirolik egiten. Esparta zen salbuespena; emakumeak txikitatik kiroletan ere trebatzeko ohitura zuten eta Ziniska espartarra zen.

Horrez gain, zaldi eta gurdi lasterketetan ez zituzten zaldizkoak edo orgazainak txapeldun izendatzen, zaldien jabeak baizik. Hala, zalditegi bat martxan jartzeko eta mantentzeko nahikoa baliabide zuen edonork parte har zezakeen proba olinpikoetan, gizon nahiz emakume. Ziniska Espartako Arkidamo II.a eta Ajesilao erregeen alaba eta arreba zen, hurrenez hurren. Beraz, eragin ekonomiko eta politikoa zuen Olinpiar Jokoetan zuzenean parte hartu gabe, txapeldun olinpikoa izateko.

### Ziniskak proban parte hartzearen arrazoia

Ziniskaren parte-hartzearen arrazoiei buruz Plutarkok idatzitakoaren arabera, Ajesilaok arreba parte hartzera bultzatu omen zuen "*greziarrei erakusteko proba hipikoak irabazteko ez zela inolako talenturik behar, aberatsa izatea eta dirua gastatzeko prest egotea baizik*". Ajesilaok entzutea kendu nahi zien zaldi probei, eta horretarako arreba erabili zuen lehiakide ezgaiaren eredu gisa.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   Irazustabarrena, Nagore.  (2012-07-22). «Ziniska, lehen emakumezko txapeldun olinpikoa» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q267195
* Commonscat Multimedia: Cynisca of Sparta

---

 |

* Wd Datuak: Q267195
* Commonscat Multimedia: Cynisca of Sparta
**Zirkuito moztaile** edo **mugatzaile** bat seinale batek hartzen dituen balioak mugatzen dituen zirkuitu bat dugu, eta muga horietatik kanpo dauden seinaleen zatiak *mozten* ditu. Zirkuitu moztaile sinpleenak ondorengo irudietan agertzen diren diodo bidezko zirkuituak dira, zenbaitetan erresistentziak ere izaten dituzte intentsitateak kontrolatzearren. Oso interesgarriak dira seinale digitalak kontrolatzeko hala nola neurketa gailuetatik datozen seinale analogiko indartsuegiak kontrolatzeko.

Diodo bidezko moztaileak
------------------------

Zirkuitu moztaile sinpleenek diodoak erabiliz beren eroankortasun propietateen bidez hainbat efektu lor ditzakete. Ondoren zirkuitu hauen eskema zenbait ageri da. Adibideetan seinale sinusoidal bat erabili da; hala ere, zirkuitu honek diodoak jasan dezakeen frekuentzia eta balioetako edozein seinale mugatu dezake.

### Goi moztailea

  

Tentsio batetik gorako seinaleen zatiak *mozten* ditu (ikusi A irudia beheran).

### Behe moztailea

Tentsio bat baino baxuagoak diren seinale zatiak *mozten* ditu (ikusi B irudia beheran)

### Bi mailetako moztailea

Tentsio goren baten eta tentsio minimo baten arteko seinaleak soilik mantentzen ditu *soberakinak* *mozten* dituelarik (ikusi C irudia beheran)

  

A irudiaB irudiaC irudia; OHARRA: Adibidean muga balio biak balio absolutu bera duten arren (U), ez du zertan horrela izan behar, seinalea U eta -V bi balioen artera muga liteke.

Artikulu interesgarriak
-----------------------

* Diodo
* Kommutazio
* Zirkuitu elektriko

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1613840
* Commonscat Multimedia: Limiter (audio signal processor)

---

 |

* Wd Datuak: Q1613840
* Commonscat Multimedia: Limiter (audio signal processor)
Amaitu gabeko piramidea Zawyet el-Aryanen
**Zawyet el-Aryan**, Egiptoko herri bat da, Giza eta Abusirren artean dagoena.

Herritik mendebaldera, basamortu gunearen barnean, izen bera daroan nekropoli bat dago, bertan, bi piramide multzo daude, eta, salbuespen moduan, bi multzo hauek eta ez askoz gehiago.

Gaur egun, *piramide estratifikatua* eta *iparraldeko piramidea* deritze.

*Piramide estratifikatua*, Jaba faraoiarei ematen zaio, eta amaitu gabe geratu zen, faraoi honen erregealdi laburraren ondorioz, mailakatu motakoa, 83 metroko luzeraduna oinarrian eta 20 metroko garaieraduna. Piramidearen inguruan, 32 ganbera-biltegi txiki daude.

Bigarren multzoa, hondakinetan dagoen beste egitura bat, ez da sakon esploratu eta industu. *Iparraldeko piramidea*, Nebkara faraoiari ematen zaio, piramide honen oinarriak, 110 metroko zabalera eta 180 metroko luzera duelarik, Neferkara, Nebkara edo Nebkaren inskripzioak baititu zenbait bloketan. N. Swelimek, eraikin hau, III. dinastiaren amaieran datatzen du, Lauerrek piramide honentzat proposatutako kronologiari uko eginez, nork IV. dinastian datatzen duen.

Kanpo estekak
-------------

Zawyet el-Aryanen irudiak. Egiptomania

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q534611
* Commonscat Multimedia: Zawyet el-Aryan

---

 |

* Wd Datuak: Q534611
* Commonscat Multimedia: Zawyet el-Aryan
**Zavala konderria** (ingelesez: *Zavala County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Crystal City da. 2010eko zentsuaren arabera 11.677 biztanle zituen, Zavala kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Zavala konderriak 3.371,48 kilometro koadro ditu. Horietatik 11,21 ura dira. Beste 3.360,27 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 3,46 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 11.677 pertsonetatik 11.608 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 10.961 dira. 35 beltzak edo afroamerikarrak. 9 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 3 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 16 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110407
* Commonscat Multimedia: Zavala County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144256655
* LCCN: n81076932
* NARA: 10040026
* **Lekuak**
* OSM: 1827049
* TGN: 2002100

 |

* Wd Datuak: Q110407
* Commonscat Multimedia: Zavala County, Texas
**Ypresiar**ra Eozenoko lehen estaia da. Orain dela 55,8 ± 0,2 Ma hasi eta orain dela 48,6 ± 0,2 milioi urte bukatu zen. Izena Belgikako Ypres herritik datorkio. Alemaniako Messel arbela fosil aztarnategi garrantzitsua garai honetakoa da. Primateak lehenago existitzen baziren ere garai honetako fosil ziurrak agertu dira.

Gertakariak
-----------

Ypresiarra Paleozeno-Eozeno Maximo Termalaren unerik gorenean hasi zen. Danimarkako Fur Formazioa, Alemaniako Messel aztarnategi fosila, Frantziako Oiseko anbarra eta Indiako Cambayko anbarra estaia honetakoa dira. Ypresiarreko arrokak daude Euskal Herrian, adibidez Beriainen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q508691
* Commonscat Multimedia: Ypresian

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q508691
* Commonscat Multimedia: Ypresian


| Paleogenoa |
| --- |
| Paleozeno | Eozeno | Oligozeno |
| Daniar | SelandiarThanetiar | Ypresiar | LutetiarBartoniar | Priaboniar | Rupeliar | Chattiar |
Zabarre eta Maria Labaien
**Zabarre** Joseba Aurkenerena idazleak Lezoko ipuin inoizkoak liburuan asmatutako fikziozko pertsonaia dugu. Ondoren Lezoko Zabarre Gazte Taldeak bere egin eta herriko jaietan txertatu zuen pertsonai hau. Zabarre pertsonaiaren benetazko izena Joxe Zabala da Aurkenerenaren liburuan eta Itsal-lapur da. 

Horrela, 1993ko Santakruz jaietan Zabarre gazte taldeak , "Zabarre itsas lapurraren itzulera", "Itsas lapurren bilkura afaria Lezo Handi zuhaizpean" eta "Zabarreren agurra" ekimenak antolatu zituzten, hauek ere arrakasta handierekin. 

Urte batzuk pasa ondoren taldeak indarra galdu eta Zabarren etorrera bertan behera geratu zen. 2007. urtean "Zabarre haserre jaia" ( herriko elkarteak udalarekin izan zituzten arazoak medio) antolatu zen. Ordutik Zabarre Taldeak antolatzen du jaia eta Mendekostetako jaietan ekitaldi jendetsuenetako bat da. Herritarrak portura urtean sartzen diren egun bakarra da.

Pertsonaiaren inguruak
----------------------

Lezoko Ipuin inoizkoak liburuan arabere XVIII. Mendean Lezon bizi zen Joxe Zabala Zabarre leinuko azken semea, Bizkaiko Itsasoko pirata beldurgarria, euskal itsasoko itsas-lapur adoretsu eta famatuaren istorioa. Zabarre tximista baino azkarragoa eta enbata bezain beldurgarria zen eta ziotenez 3 itsasontzi zituen eta bere leinuko bandera beltza eta zuria zen zortzi buru gorri batekin.

Zabarreren aita Joanok Zabala zen eta Joxe haur zela aita, hau ere itsas lapur ospetsua itsasoan ekaitz gau batean itsasoan galdutakoa. Ama Anttoni. Bere familia Lezoko kale nagusiko Zabarre jauregian bizi zen. Zabarrek itsasoan lapurtutakoak Lezoko famili askoren artean banatzen ziren.

Zabarrek itsasoan denbora luze pasatutako batean, etxerako bueltan Perutxo Lazon erregearen ordezkaria soldaduekin bera atxilotzeko zain zeukan. Perutxo eta soldaduekin izandako borrokaldi baten ondoren Zabarrek ihes egiterik izan zuen.

Azken hau izan da herriko jaietan antzeztu den pasartea.

Erreferentziak
--------------

Lezoko ipuin inoizkoak

Zabarre pirataren itzulera

Zabarre, Joxe Zabalaren kondaira 

1. ↑   Zurutuza, Lander.  (1993). *Zabarre pirataren itzulera.*  Lezoko Udala, Gipuzkoako Diputazioa.
2. ↑   Esnaola-Artola, Imanol-Gentzane.  (1996). *Zabarre, Joxe Zabalaren kondaira.*  Lezoko Udala ISBN SS-858/96..