recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Elisabet Neverskoa** (1439ko abuztuaren 24a baino beranduago - 1483ko ekainaren 21a) Clevesko dukesa izan zen 1455tik hil zen arte Joanes I.a Cleves-Markekoarekin ezkondu eta gero. Cleves-Nevers etxeko matriarka zen, Neversko dukeen eta kondeen Cleves ildoko arbasoa. Lurraldearen oinordekoa izan zenez bere seme Engelberto Cleveskoak jaso zuen bere heriotzean.

Joanes II.a Neverskoaren eta Jacqueline d'Aillyren alabarik zaharrena zen. Elisabeten anairik gazteena bost ureterkin hil zenez eta bere aitak ez zuenez beste semerik izan, Nevers eta Euko konde bere alaba izendatu zuen. 1456ko apirilaren 22an bere bigarren mailako lehengusua zen Joanes I.a Cleveskoarekin ezkondu zen. Maria Borgoinakoa Adolfo I.a Cleveskoarekin ezkondu zenez Borgoinako etxea eta La Marckeko etxearen arteko aliantza sendoa eratu zen, ehun urtez iraungo zuena. Clevesko dukerriko lurraldeko ohiturak eta kudeaketa Borgoinaren parekoa izan zen garai horretan.

Adolfo Gueldersekoahil zenean ahizpa Katalina Gueldersekoak eta Maximiliano I.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoak dukerriarne oinordetza eskatu zuten. Enperadorearen eskaria Maria Borgoinakoarekin ezkonduta zegoela egin zuen. Elisabeten senarra Gueldersera joan zen Enperadoraren eskaria babestera, Cleves bere esku utzita.

1483ko ekainaren 21ean hil zen, bere aita baino lehen. Nevers eta Eu oinordetza jaso zituen Engelberto semeak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q273723
* Commonscat Multimedia: Elisabeth of Burgundy

---

 |

* Wd Datuak: Q273723
* Commonscat Multimedia: Elisabeth of Burgundy
*Pediculus humanus*, buru-zorriaren bartza. 
**Bartzak** edo **bazpiak** zorrien arrautzak dira. Zorriek ostalari baten ile edo adatsean ezartzen dituzte, non hautsi arte irauten duten.

Zorriak Phiraptera ordenako intsektuak dira. Ordena honek hegorik gabeko ia 3000 parasito espezie barne hartzen ditu. Ugaztunen eta hegaztien ectoparasitoak dira guztiak.

Ileari lotzen zaizkion bartzak bizirik egon daitezke (garapenean den enbrioiarekin) edo hutsik (enbrioia dagoeneko irten baldin bada). Hilik ere egon daitezke. Bizirik daudenak infekzio arriskua dakarte, hildakoek edo hutsek, ordea, tratatutako edo pasatako infekzio baten adierazgarri dira.

Bartz bizidunak kolore marroi iluna dute eta atzazalen artean pusatzean soinu berezi batekin lehertzen dira. Oskol soilak direnak edo hildako bartzak kolore argiagoa dute eta ez dira lehertzen konprimatzean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5874214

 |

* Wd Datuak: Q5874214
*Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Barachois (argipena)»*
**Barachois** batek sakonera txikiko ur-hedadura adierazten du, zingira-izaerakoa, ibai baten bokalean sarriago kokatuta dago. Ur lasai horrek, arrantzaleen ontziak hartzeko portu naturala baino lehen erabiltzen zena, berezitasun bat du: itsasotik bereiz daiteke, hare eta legar barra luze baten bidez; barra hori bitan mozten da, gatz-urak sartzeko bide estu baten bidez.

Dark Harbour, Brunswick Berria.

Etimologia
----------

Zalantzarik gabe, etimologia *barratxoa* duen euskal hitz batetik erator liteke hitza, "barra txikia" esan nahi duena.

Hitzaren jatorri etimologikoa ez dator, nolanahi ere, « barre à choir » ("barra bazterrera utziko") frantsesetik, funtsik gabe.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Barachois - Quand étymologie savante et étymologie populaire se confrontent... Geneviève Joncas, Numéro 124, hiver 2001–2002

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q431064
* Commonscat Multimedia: Barachois

---

 |

* Wd Datuak: Q431064
* Commonscat Multimedia: Barachois
**Baionako meskita** Lapurdiko hiriburuan musulmanen gurtzari eskainitako eraikin erlijiosoa da. 2014an altxatzeko lanak bukatu ziren. Ipar Euskal Herriko lehen meskita izan da.

Historia
--------

Baionako meskita eraikitzeko lanak 2008an jarri zituen martxan Euskal Kostaldeko Musulmanen Kultur Elkarteak (ACMCB). Inguruan 300 familia musulman zeudela kalkulatzen zuten. Meskita berria eraiki aurretik fededunek Daniel Argote kaleko gela batean otoitz egin zuten. Meskita berria 2.000 m2-ko lursail batean eraikita dago eta 300 lagunentzako lekua du, bi otoitz geletan antolatuta. Bi ikasgela baino gehiago, liburutegia eta hitzaldi aretoa ditu. Minarete sinboliko batek meskita gainditzen du. Bere kostua 700.000 eurokoa izan zen. Eraikina 2014ko martxoan inauguratu zen ofizialki.

Eraikinak eraso batzuk pairatu izan ditu. 2015eko urtarrilean, Parisen *Charlie Hebdo* aldizkariaren aurka izandako erasoaren ostean, pintaketa arrazistak egin zituzten Baionako meskitan eta bi saltokitan; Euskal Kostaldeko Musulmanen Elkarteko presidenteak gaitzetsi zuen ekintza, eta laikotasunaren behatokiak «terrorismo lazgarri honek jarritako tranpa politikoan ez erortzeko deia egiten» zuen. 2017ko abuztuan, eraikina berriz ere su ematearen helburuarekin, eraikinaren atzealdera su-gailuak bota zituzten. 2019ko urriaren 28an tiroketa bat gertatu zen, 84 urteko gizon batek meskitari eraso zionean. Erasotzailea handik gutxira atxilotu zuten eta Claude Sinké bezala identifikatu zuten, Rassemblement National (Frantzia) eskuin muturreko alderdiaren hauteskundeetarako hautagai ohia zen. Bi pertsona zauritu zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Tiroketa Baionako meskitan

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q72940448

 |

* Wd Datuak: Q72940448


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
**Ekthelion II.a**, Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da, eta bere istorioa, Eraztunen Jauna eleberriaren eranskinetan kontatzen da. Gondorreko hogeitalaugarren eta azkenaurreko seneskal erregeordea izan zen, jakintsua eta zuhurra izateagatik ezaguna.

Historia
--------

Zituen baliabideak, bere erresuma, geroz eta indartsuago zen Mordorreko itzalaren aurka indartzeko erabili zituen, non Sauron garbi agertu zen, Dol Guldurretik kanporatua izan ondoren.

Ekthelion II.ak, Gandalf Istaria eta Throngil izeneko gizon misteriotsu baten laguntza jaso zuen, azkenean, Aragorn zela ikusi zena, Arathorn II.aren semea, Minas Tirithera egin zuen azken bisitan. Denethor II.aren aita da, bere oinordekoa izan zena. Ekthelion hil zenean, Denethor II.ak jada baditu bi seme. Nagusienak, Boromirrek, bere aitona hiltzean lau urte zituen, eta, txikienak, Faramirrek, urte bete.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Turgon Gondorrekoa** | **Gondorreko Seneskal Erregeordea**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2953-2984 | Ondorengoa**Denethor II.a** |
XIX. mendeko prusiar baioneta bat.
OKC-3S baioneta, Ontario Knife Company enpresak fabrikatua.
**Baioneta** arma zuri bat da, oso zorrotza, fusilaren kanoiaren muturrari jartzen zaiona, aurrez aurre borrokatzeko. Honela, larrialdi fusila lantza moduan erabil daiteke, muturreko egoeran bada ere. Kontuan hartzekoa da hasierako fusil eta mosketeak kargatzeko denbora asko behar zela, eta aurrez aurreko borroka ekiditea zaila zela XX. mendea baino lehenago.

XVII. mendetik XIX. mende arteko baionetarik arruntena, kubo erakoa zen, hiruki formako aizto bat zuen zilindro metaliko huts batean zetzana, mosketeetan bereziki erabiltzen zena. XX. mendean, aizto edo sastakai bat izatera pasa zen, armari jarri zekiokeena baioneta bezala erabiltzeko. Kasaka gorriak ziren arma hau erabiltzeko prestaturiko soldadu gutxietako batzuk.

Izena Baiona hiriaren izenetik datorkio, bertan asmatua izan baitzen.

Historia
--------

Soldadu britaniar bat bigarren mundu gerran, baionetadun erriflearekin.
Baionetaren erabilera, jada eztabaidatua izan zen XIX. mendearen bigarren erdialdetik, alferrikakotzat jotzen baitzen, fusilaren su potentzia handiagoa zenez, baita soldadu erabiltzaile berarentzat ere arriskutsua. Lehen Mundu Gerran erabiltzen jarraitu zen arren, bere erabilera bigarrenean oso anekdotikoa izan zen, baina, hori bai, ikuspuntu ezberdinetatik ikusita. Bigarren Mundu Gerran, Europan oso gutxi erabilia izan zen, aldiz, Ozeanian, AEBetan eta Japonian hil arte borrokatu zuten bala eta baionetekin, Ozeano Bareko uharte baliotsuengatik.

Dena dela, bi garai ezberdin alderatuz gero, XIX. mendearen erdialdea eta XX. mendearen erdialdea, argi geratzen da baionetaren erabilerari dagokionez dagoen diferentzia handia. Lehen garaian, hildako guztien erdia gutxienez, arma zuriagatik hiltzen zen. Bigarren garaian, berriz, baionetaz hildakoak, hildako guztien % 5 baino ez ziren. Gaur egun, baioneta borrokako esgrima teknika oraindik gorputz militar askotan irakasten da, estatubatuar marineetan esaterako, borrokarako prestatze psikologiko bikaina delarik, nahiz eta borroka teknika hau erabiltzeko aukera askorik ez dagoen. Edonola ere, oraindik orain oso erabilia da desfile eta zeremonia arma gisa.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   «Baionako baioneta» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2021-11-26).
2. ↑   **(Frantsesez)** Larousse, Éditions. «baïonnette de Bayonne ville où cette arme fut d'abord fabriquée - LAROUSSE» *www.larousse.fr* (Noiz kontsultatua: 2021-11-26).

Kanpo estekak
-------------

* Baionetari buruzko artikulua, *Argia* astekarian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q173366
* Commonscat Multimedia: Bayonets

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4221983-8
* LCCN: sh85012512
* NKC: ph118945
* NARA: 10665126
* AAT: 300036990
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q173366
* Commonscat Multimedia: Bayonets
**Baionako zezen plaza** 1893an zabaldutako zezen plaza da, 10.000 ikusleentzako tokia duena. 1919an ikusleek berek sua eman ondoren, antzinako zurezko goiko aldea hormigoiz berreraikia izan zen.

Zezenketak
----------

Baionako zezen plazaren barnealdea.
Baionan zezenketaren denboraldia udan da. Ipar Euskal Herriko zaleentzat ez ezik Frantziakoentzat ere ohitura handia duen zezen plaza da. Entzierroa arautzeko lehendabiziko agiria, udalak 1283an argitaratu zuen herriko karriketan zebilen idi, behi eta zezenak kontrolatzeko. Egungo zezen plaza, 1893an irekia, Akitaniako handiena da. Urtero 12 korrida edo kurtsa ez ezik nobillada asko ere egiten dituzte.

Peñas y Salsa
-------------

*Peñas y Salsa* Salbaïa peñak 2001tik aurrera antolatutako salsa jaialdia da. Batez-besteko ikus-entzuleria 5.000 lagunekoa da.

Kontzertuak
-----------

Urtero, Baionako zezen plazak kontzertu ainitz jasotzen ditu. Adibidez, 2012an, LMFAO amerikar taldea, Bénabar frantsesa edo Bob Dylan etorri ziren balentria bat egiteko. 2013an, artista mota desberberdinak etorri ziren, Macklemore amerikarra, Sexion d'Assaut frantses taldea edo 30 Seconds to Mars amerikano taldea bezala. 2014an, Tal, Christophe Maé eta Détroitek jo zuten bertan. 2015an Florence Foresti eta Gad Elmaleh ikuskizun bana ematera etorri ziren, eta Black M, Calogero eta Shaka Ponken kontzertuak izan ziren. 2016an aldiz Nekfeu, Kendji Girac, Jean-Michel Jarre eta Maite Gimsek jo zuten. 2019an Patrick Buelek 6800 lagun bildu zituen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Baiona** |

* Baionako zezen-plazaren webgunea **(Frantsesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2866138
* Commonscat Multimedia: Arènes de Bayonne

---

 |

* Wd Datuak: Q2866138
* Commonscat Multimedia: Arènes de Bayonne
***Basa*** 2019an Miren Amurizak plazaratutako helduei zuzendutako bere lehen eleberria izan zen. 2018an, Beasaingo Udalak, CAF enpresak eta Elkar argitaletxeak antolatu zuten XX. Igartza Saria idazle gazteentzako bekaren irabazlea izan zen *Paperezko txoriak* proiektuarekin; azkenean, lana plazaratzerakoan,*Basa* behin-betiko izenburua izan zuen. Baserritar inguruan kokatutako eleberri laburra eta gordina da Amurizarena.

Argumentua
----------

Sabina Gojenola alarguna Lekeitiotik gertu dagoen Altzerreka baserrian bizi den emakume zaharra da. Berarekin Henry bere koinatua bizi da, bertan jaioa eta urte luzez Ameriketan artzain gisa ibilia; Henry zangoa galdu zuen eta elbarritua dago. Sabina ere osasunez ez dago oso ondo baina, hala ere, bere seme-alabengandik ez du inongo laguntzarik nahi. Jite autoritarioaren pertsona da protagonista, gogortua, modernitatearen aurrean oso jarrera itxia duena. Ebakuntza egin berria, baserrira itzuli da eta bere betiko bizimodua eraman nahi du baina urteek eta osasunak ez diote laguntzen. Seme-alabekin gero eta ika-mika handiago izango ditu eta tentsioa areagotuz joango da amaiera gogorra izan arte. Eleberriak zehar dekadentzia giroa da nagusi.

Pertsonaiak
-----------

* Sabina Gojenola: pertsonaia nagusia, emakume gogorra, dena ezkutatzen duena.
* Henry: Ameriketatik itzuli ondoren baserrian lan egin zuen baina hanka bat galdu ondoren erabat baztertuta gelditu den gizona.
* Karmele: Sabinaren alaba. Amari lagundu nahi dio baina besteak ez du onartzen. Amaren aurrean kokilduta bizi da. Lekeition bizi da.
* Joseba: Sabinaren semea. Amarekiko distantzia handiago erakusten du, ez da hainbeste kezkatzen.
* Libe: Karmeleren alaba.
* Lurdes: Sabinaren auzokidea: lagundu nahi dio baina, halaber, beti dabil emakumea zelatatzen.
* Mario: Lurdesen senarra.

Ezaugarriak
-----------

Eleberriak egileak gertutik ezagutzen duen mundua azaltzen du, isolatutako azken baserrienak eta baserritarrenak, alegia. Hori garbi ikusten da erabiltzen duen hiztegian. Deskribatzen duen errealitatea gordina da erabat: Sabinak ez du bere egoera onartzen eta izugarrizko astakeriak egiten ditu. Eleberria elkarrizketen gainean eraikia dago, ia antzerki lana izanik. Deskribapenak argumentua ulertzeko modukoak dira, besterik ez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Liburuaren aurkezpena prentsan.
* Aurkezpenaren bideoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65215954

 |

* Wd Datuak: Q65215954
***Autoerretratua ezkontzaren seigarren urteurrenean*** (alemanez: **Selbstbildnis 6 naiz**. **Hochzeitstag**) Paula Modersohn-Becker margolari alemanaren lana da, lehen emakume espresionista garrantzitsuenetakoa, 1906an Parisen egon zen garaian margotua.

Pintura
-------

Autoerretratua Parisen margotu zuten. Worpswedetik joan zen Bremendik hurbil, 1906ko otsailean. Modersohn-Beckerrek senarra eta Worpswede betiko uztea erabaki zuen, eta arteari buru-belarri ekitea. Autorretratu hori udaberrian margotu zuten. Hiru laurdeneko formatuan, eskuinean biratuta dago ikuslearen aurrean, eta ikusleari etengabe begiratzen dio. Aldaketan lotutako oihal zuri bat du, eta hortik gora erabat biluzik dago, anbarrezko lepokoa izan ezik.

Paula Modersohn-Beckerrek autorretrato hori margotu zuenean, ez zegoen haurdun, koadroan agertzen den bezala. Historiako artista emakumezko batek sortutako lehen autorretratu biluzia da.

Paula Modersohn-Beckerrek, 1906ko udan, beste autorretratu biluzi bat margotu zuen, orain Suitzako Basileako Arte Museoan dagoena. Dakigula, biluzi horiek ez zitzaizkien inoiz artistaren bizitzan arrotzei erakutsi, baina 1907ko azaroan hil ondoren ezagutu ziren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22570122

 |

* Wd Datuak: Q22570122
**Ekialdeko Berlin** (alemanez *Ost-Berlin*) Munduko Bigarren Gerraren amaieratik (1945) Sobietar Batasunaren menpean zegoen Berlingo zatia zen. Geroago, Alemaniako Errepublika Demokratikoko (AED) hiriburua izan zen. AEDko hiritarrek Berlin deitzen zuten.

Historia
--------

1961tik 1989ra, Berlingo harresiak banatu zuen Mendebaldeko Berlinetik. 1990ean, harresiaren banaketa desegin eta Berlin osoa Alemaniako hiriburu izatera igaro zen, Alemaniako birbatu zenean. Sortaldeko Berlin Spree ibaiko uhartetik Pankow (Gobernuaren egoitza), Weissensee, Lichtenberger, Treptow, Köpenick eta Schönefeld (aireportua) aldirietara hedatzen zen. Bi hiribide nagusi zituen: *Unter den Linden* berritua eta *Karl Marx Allee* berria, garai hartako estilo estalinistaren moldeei jarraituz egin zena.  *Alexanderplatz* ospetsua erabat berritu zen, irizpide modernisten arabera.

Kultura
-------

Bigarren Mundu Gerrako bonbardaketek hondatu ez zituzten eraikuntza gehienak Linden-Forum auzoan daude. San Hedwig katedrala (1747-1773), Santa Maria eliza eta Opera Nazionala aipagarrienak dira. Eraikin moderno ugari daude: telebista dorrea (250 m), Interhotel Stadt Berlin, Alexanderplatz, etab. Sortaldeko Berlin oso industriagune garrantzitsua da (siderurgia, metalurgia, mekanika eta elektrizitatea, kimika, elikagaiak eta egiten dira). Unibertsitate garrantzizkoa (Humboldt Unibertsitatea) du, opera, antzerkia (Bertold Brechtek sortu zuen *Berliner Ensemble* ospetsua bereziki) eta museo aberatsak *Museoen uhartea* izenekoan: Galeria Nazionala (XX. mendeko margolanak) eta Pergamo Museoa (antzinateko bilduma baliotsuak: Mesopotamiako, Antzinako Greziako, Antzinako Egiptoko eta abarreko artea).

Ekialdeko Berlingo barrutiak
----------------------------

Ekialdeko Berlin hamaika zati edo barrutitan banatuta zegoen:

* Friedrichshain
* Hellersdorf (1986tik 1990era)
* Hohenschönhausen (1985tik 1990ra)
* Köpenick
* Lichtenberg
* Marzahn (1979tik 1990ra)
* Mitte
* Pankow
* Prenzlauer Berg
* Treptow
* Weißensee (1985tik 1990ra)

Iruditegia
----------

* Marx-Engels plazaMarx-Engels plaza
* Arrosaz, Ekialdeko Berlin osatzen zuten barrutiakArrosaz, Ekialdeko Berlin osatzen zuten barrutiak
* Herriaren Antzokia, Rosa-Luxemburg plazaHerriaren Antzokia, Rosa-Luxemburg plaza
* Horma-irudia, Leipzigerstraße kaleanHorma-irudia, Leipzigerstraße kalean

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56037
* Commonscat Multimedia: East Berlin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 142472483
* GND: 4087295-6
* LCCN: n79113106
* NKC: ge134033
* SUDOC: 027427544
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q56037
* Commonscat Multimedia: East Berlin
**El plano de Alí-gusa-no** Francisco Ibáñez kataluniar komikigilearen pertsonaiarik ezagunenak diren Mortadelo eta Filemonen abentura bat da.

Argitalpen ibilbidea
--------------------

Lehen aldiz sail eran Mortadelo aldizkarian argitaratu zen, 203. zenbakitik (1974ko urriak 10), 213.erarte (1974ko abenduak 23). Ases del Humor bildumaren 32. album monografikoan jaso zen 1970ean eta Colección Oléren 101. zenbakian 1995ean.

Istorioa
--------

Alí-gusa-no izeneko txerpolari mairu batek hamar pertsonari *lur oso eguzkitsu* bat saldu die zenbait milioigatik.

Alí-gusa-nok kontratua lurraren planoan bertan sinatu eta hamar zatitan banatu zuen, bana erosleetako bakoitzarentzat. "Lur oso eguzkitsu" hura, azkenean "Bab el Sek Ajo" basamortua zen, ezertxo ere balio ez duena. Baina orain lur horietan uranio aberastua dagoela deskubritu da, eta lurraren planoaren hamar zatiak biltzen dituena milioidun bihurtuko da. Eta A.B.U.E.L.Ak (Agentes Bélicos Ultramarinos Especialistas Líos Aberrantes) kosta ahala kosta hamar zati horiek bildu nahi ditu.

Mortadelok eta Filemonek erosleak aurkitu eta babestu behar dituzte, baita planoaren zatiak bildu ere, lurra legeztatzeko eta hala jabeek diruaren euren zatia lor dezaten. Erosleetako bat Filemon da.

Eragina eta ondarea
-------------------

Istorioa Les Douze Travaux de Benoît Brisefer belgiar komikian oinarritua egon liteke. Bietan agertzen da bere lurraldea horietan gai baliotsu bat (petrolioa belgiar komikian eta uranio aberastua honetan) agertzen den arte itxuraz oso balio urria duten zatietan banatzen duen arabiar jeke bat. Alabaina, istorioaren ondorengo garapena erabat ezberdina da.

Hau da A.B.U.E.L.A. erakunde etsaia agertzen den lehen komikia. Ibáñezek ondorengo komiki batzuetan ere erabili zuen, La tergiversicina kasu, baina Bruguera Equip delakoa izan zen bere abenturetako ohiko etsai bezala gehien erabili zuena.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**A las armas** | **Mortadelo eta Filemonen abenturak**1974 | Ondorengoa**Pánico en el zoo** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3752714

 |

* Wd Datuak: Q3752714
**Azerbaijango Opera eta Balet Akademikoaren Estatuko Antzokia** (azerbaijaneraz: *Axundov adına Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrı*) aurretik **Mailov Antzokia** izenaz ezagutzen zena, Baku hiriko antzoki nagusia da.

Historia
--------

Hiriko Daniel Mailov magnatearen ekimenez eraiki zen eta Zeynalabdin Taghiyev magnateak ordaindu zuen. 1910 urtean Antonina Nezhdanova soprano errusiarrak Bakuko hainbat klubetan kontzertuak eman zituen eta hiritik ateratzera zihoala ea berriz itzuliko zen galdetu zioten. Honek ezetz erantzun zuen, hainbeste jende aberats izanda ez zuela ulertzen nola ez zuten ganorazko antzoki bat Bakun. Daniel Mailovek Nezhdanova miresten zuenez antzokia eraikitzeko konpromisoa hartu zuen. Kondairak dioenez Bakuko abeslari famatu batek ez zituen Mailov anaiak bere etxe berriaren inauguraziora gonbidatu eta hauek mendeku hartu zuten antzokiaren inaugurazioan abeslari hori ez gonbidatzean.

Nikolai Bayev armeniar jatorriko errusiar arkitekto eta ingeniariak diseinatu zuen antzokia. Udalak hasieran oztopoak jarri zituen halako eraikin handia legez kanpokoa zela esanez baina azkenean onartu zuen. Zeynalabdin Taghiyev magnateak bere kezka azaldu zuen esanez urtebetean ez zela eraikitzeko denborarik izango. Mailov anaiek erronka bota eta galtzaileak eraikuntza guztia ordainduko zuela egin zuten apustu. 200 langile aritu ziren lanean eta hamar hilabetetan amaitu zuten. Taghiyevek ordaindu behar izan zuen beraz kostatu izan zituen 250.000 errubloak. 1911ko otsailaren 28an ireki zituen ateak eta Nezhdanova izan zen bertan abestu zuen aurreneko sopranoa.

1916an Pavel Amiragon opera taldeak egoitza ezarri zuen bertan. 1920an Opera eta Balet Antzoki estatala bihurtu zen eta 1925ean Azerbaijango Opera taldeak, Errusiako Opera taldeak eta Drama taldeak bertan ezarri zuten egoitza. 1927an Mirza Fatali Akhundov idazlearen izena hartu zuen eta 1959an Antzoki akademiko kategoria jaso zuen.

1985ean erabat berriztu berritan suak erre zuen. Berreraikitze lanak 1987an amaitu ziren.

Antzokiko Opera taldean parte hartu duten abeslari ezagunenak Azer Zeynalov, Javid Samadov eta Shovkat Mammadova dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «5.4 - Opera in Azerbaijan» *www.azer.com* (Noiz kontsultatua: 2020-03-27).
2. ↑   «Баку в историях бакинцев: О Баку для тех, кто там никогда не был» *www.bakupages.com* (Noiz kontsultatua: 2020-03-27).
3. ↑   «Баку. Театр оперы и балета - Театр бр. Маиловых | Баку | Энциклопедия | Баку. Культура и образование: Театры» *www.baku.ru* (Noiz kontsultatua: 2020-03-27).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q48623
* Commonscat Multimedia: Baku opera and ballet theatre

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 160941823

 |

* Wd Datuak: Q48623
* Commonscat Multimedia: Baku opera and ballet theatre
**Ekialdeko Afrikako Britainiar Konpainia Inperiala** (ingelesez: *Imperial British East Africa Company*) Ekialdeko Afrika Britainiarreko lehen administratzaile eta konpainia publiko bat izan zen. Ingalaterrako botere kolonialak kontrolatutako eremuetan afrikar merkataritza garatzeko sortutako merkataritza elkarte bat izan zen. 1885eko Berlingo Itunaren ondoren sortu zen.

Ia hamar urtez, Uganda administratzeaz eta Ekialdeko Afrikako protektoratua izeneko egoitza batez arduratu zen, hau da, Afrikako ekialdeko kostaldean zehar dauden 639.209 km² inguruko eremua, bere erdigunea, ekialdeko 39º longitudea eta 0º latitudea zituena. 1895ean protektoratuaren administrazioa eta Uganda Foreign Officera transferitu zuen. Bere egoitza nagusia Londres hirian zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q926921
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125923520
* LCCN: no2010147850
* SUDOC: 058929940
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q926921
Hiru egunetako barografoa, Kanadako Meteorologia Zerbitzuak erabiltzen duena.
**Barografoa** denbora epe jakin bati dagozkion eguratseko presioaren balioak neurtzeko tresna da. Barometroaren antzekoa da; kajak dituen mugimenduak, orratz tindatu batera bidaltzen dira palanka baten bidez. Erloju mekanismo bati esker biraka dabilen zilindro baten gainean biribildutako orri laukidunetan adierazten du orratz tindatuak une bakoitzari dagokion datua.

Erreferentziak
--------------


* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2016-09-05 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1146365
* Commonscat Multimedia: Barographs

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300195809
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1146365
* Commonscat Multimedia: Barographs
**Basketoa** edo **masketoa** (ባስኬ፟ት‎, Basəke፟tə) Etiopiako Hegoaldeko Nazioen, Nazionalitateen eta Herrien Eskualdean dagoen Basketoaren Woreda Berezian hitz egiten den hizkuntza afroasiarra da. Basketoz *masketo* deitzen diote bere hizkuntzari, baina inguruko guztiek *basketo* deritzote. Bi dialekto ditu: "Doko" eta "Dollo". Basketo herria osatzen dutenek, hizkuntza hrorez gain, melo, oyda, galila eta gofa hizkuntzak ere hitz egin ohi dituzte. Gaur egun 92.600 hiztun inguru ditu.

Kuxtar hizkuntzen iparraldeko eremuko hizkuntzekin hainbat ezaugarri partekatzen ditu, tartean subjektu-objektu-aditz antolaketa, morfema deribatibo ugari eta soinu glotalak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Basketo» *Ethnologue* (Noiz kontsultatua: 2021-06-07).
2. ↑   **(Ingelesez)** Amha, Azeb.  (1995-01). «Case in Basketo∗» *African Languages and Cultures* 8 (1): 1–17. doi:10.1080/09544169508717784. ISSN 0954-416X. (Noiz kontsultatua: 2021-06-07).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56531

 |

* Wd Datuak: Q56531
**Bavariako hauteslerria** (alemanez: *Kurfürstentum Bayern*) Germaniako Erromatar Inperio Santuko printzerri nagusienetariko bat izan zen, 1623 eta 1806 artean Alemania eta erdialdeko Europa osoko historian eginkizun gailenak izan zituena.

Wittelsbacheko etxeak Palatinatua gobernatzen zuen eta bere adar batek Bavariako dukerria. 1356ko Urrezko Buldaren bidez Palatinatukoak printze-hautesle bilakatu ziren, Bavariakoak ordea ez. Baina Fernando II.aren aurkako Bohemiako matxinadaren ondorioz, Palatinatukoek bere eskubideak galdu zituzten bavariarren mesederako. Westfaliako Bakeak Palatinatukoen eskubideak itzuli arren, bavariarrek bere eskubideak ere mantendu zituzten.

Bavariako hauteslerria, Germaniako Erromatar Inperio Santuaren gainbeherarekin batera, 1806an desagertu zen; izan ere, 1805ean, Pressburgeko Bakearen ondoren, Maximiliano Josef hauteslea Bavariako errege bilakatu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Von Pivka, Otto.  (1980ko azaroa). *Napoleon's German Allies.*  Osprey Publishing, 3– or. ISBN 978-0-85045-373-7..[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q256961
* Commonscat Multimedia: Electorate of Bavaria

---

 |

* Wd Datuak: Q256961
* Commonscat Multimedia: Electorate of Bavaria
**El Gallo de Oro** (euskaraz: «Urrezko Oilarra») Bilbon 2012an sortutako argitaletxe independentea da. Sortzaileak Juan Manuel Uria eta Beñat Arginzoniz izan ziren. Gaztelaniaz idatzitako liburuak plazaratzen dituzte. Hasiera batean lehentasuna poesia lanak argitaratzea bazen, egun hitzlauak idatzitakoak ere ateratzen dituzte, saiakerak zein eleberriak; Arginzonizen hitzetan "helburua liburu onak plazaratzea da".

Argitaratutako liburuak
-----------------------

Orokorrean Bikaiako idazleen lanak argitaratzen dituzte baina, batzutan ere, orokorrrak edo beste lurraldeekin lotutakoak. Egileen artean hauek aipa daitezke: José Fernández de la Sota, Pablo González de Langarika, Migel Unamuno, Maria Maizkurrena, Carlos Aurtenetxe Marculeta, Javier Aguirre Gandarias, Jorge G. Aranguren, Fátima Frutos, Luisa Etxenike, Beñat Arginzoniz ... 2022ko hasieran 140 titulu baino gehiago argitaratuta zuten, tartean beste hizkuntzetatik itzulitako batzuk.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  objetivo final ya no es otro sino el de publicar buenos libros.
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Beñat Arginzoniz

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:El Gallo de Ororen webgune ofiziala.
**Berenize** *(Berenice, ingelesez)* Edgar Allan Poe estatubatuar idazlearen kontakizun labur bat da. 1835eko abenduan *Southern Literary Messenger* aldizkarietan argitaratu zen.

2000an Koro Navarrok euskarazko itzulpena Poeren kontakizun laburrez osatutako *Kontakizunak* liburuan *Berenize* izenburupean argitaratu zuen.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Egaeus bere lehengusina Berenizerekin ezkontzeko prestatzen ari da, baina bere kaxara egoteko joera piztu eta gainontzeko mundutik isolatzen dela dirudi. Gaixotasun ezezagun baten ondorioz, Berenize zahartzen hasiko da, azkenean bere gorputzetik bizirik dagoela dirudien zati bakarra hortzak izango dira, Egaeus mutilari haienganako obsesioa piztuko zaio. Azkenean Berenize hil eta Egaeus bakarrik egoteko trantze horietako batean sartuko da. Bere zerbitzarietako batek eten eta Berenizen hilobia profanatu egin dutela esango dio. Egaeus odolez estalia agertuko da, eta bere alboan, hainbat dentista tresneriaz eta 32 hortzdun kaxatxo batez inguratua. Bestalde, denak Berenize bizirik lurperatua izan zela pentsaraztea bultzatzen du.

Kanpo estekak
-------------

* *Berenize* kontakizun laburraren euskarazko itzulpena irakurgai. *Kontakizunak* liburua, Ibaizabal, 2000[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q512082
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 185241641

 |

* Wd Datuak: Q512082
**Berenize III.a** (antzinako grezieraz: Βερενίκη K.a. 116 edo K.a. 115-K.a. 80) Egiptoko ptolomeotar dinastiako erregina bat izan zen. Batzuetan Kleopatra Berenize deitua, ez da bere egiptoar titulatura ezagutzen. Bere izena, gurtzara, *Bere aitak maitatua* bezala erantsi zen.

Zalantzak daude jaio zen urteari buruz, aukera gehien dituzten urteak, K.a. 115 eta K.a. 116 urteak diren arren. Ptolomeo IX.a Latiroren eta Kleopatra Selene I.aren alaba eta Ptolomeo XII.a faraoiaren arrebaordea zen.

Egipton, berak bakarrik gobernatu zuen lehen erregina izan zen Tauserten garaitik, K.a. 1185ean. Egiptoko faraoi bezala gobernatu zuen K.a. 81 eta K.a. 80 bitartean, eta, K.a. 101etik K.a. 88 bitartean, Errege Emazte Handi bezala gobernatu zuen bere senar eta osaba zen Ptolomeo X.arekin batera

Bizitza
-------

Ptolomeo X.a Alexandrorekin, K.a. 101ean ezkondu zen, nork Ptolomeo IX.a Latiroren ondoren hartu zuen tronua bere ama Kleopatra III.ak lagunduta. Ezkontza honetatik, alaba bat jaio zen, Kleopatra V.a. Ptolomeok Kleopatra III.a hil zuen eta Latirok, itzuli eta tronua berreskuratu zuen K.a. 88an, eta, beraz, Ptolomeo X.ak eta Berenizek, Alexandriatik ihes egin zuten, Zipren babestuz, non Ptolomeo X.a hil zen K.a. 87an. Ptolomeo IX.a hil zenean, Berenize tronura itzuli zen, eta sei hilabetez gobernatu zuen, garai honetan, herriak maitatua izatea lortu zuelarik.

Berak, legitimitatea emateko Ptolomeo X.aren seme batekin ezkontzera behartua, Ptolomeo XI.arekin, K.a. 80an, honek, 19 egun beranduago hil zuen. Zuhurtasun falta handia erakutsi zuen erabaki bat izan zen, herria asaldatu zuena, matxinatu eta Ptolomeo XI.a hil zuena egun batzuk beranduago.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Ptolomeo X.a eta Kleopatra III.a** | **Egiptoko faraoia Ptolomeo X.arekin. Lehen erregealdia**K.a. 101-K.a. 88 | Ondorengoa**Ptolomeo IX.a** |

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Ptolomeo IX.a** | **Egiptoko faraoia Ptolomeo XI.arekin. Bigarren erregealdia**K.a. 81-K.a. 80 | Ondorengoa**Ptolomeo XI.a** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q231688
* Commonscat Multimedia: Berenice III

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q231688
* Commonscat Multimedia: Berenice III
**Berenize IV.a Epifania** (antzinako grezieraz: Βερενίκη, Alexandria, Egipto, K.a. 77 - *ibidem*, K.a. 55) Ptolomeotar Erresumako erregina eta greziar printzesa izan zen.

Biografia
---------

### Gaztaroa

Berenize Ptolomeo XII.a Auletesen eta, ziurrenik, Kleopatra V.a Trifenaren alaba zen. Kleopatra famatuaren, Arsinoe IV.aren, Ptolomeo XIII.a Teos Filopatorren eta Ptolomeo XIV.aren arreba zen. K. a. 58an Ptolomeo XII.ak eta Kleopatra VII.ak Erromara ihes egin zuten Berenizeren ahizpa zaharra zen Kleopatra VI.a Trifenaren aurkako laguntza militarra eskatzeko, oso boteretsu egin baitzen.

### Erregealdia

Trifaenaren heriotza eta gero, K.a. 57an, Berenize bilakatu zen Egiptoko agintari bakarra, bere aita kanpoan baitzegoen, eta Kleopatra ere kanpoan egonda ez zuelako inongo arriskurik inork erditik kentzeko eta exekutatzeko. Baliteke bera izatea bere ahizpa pozoitu zuena.

Hogei urterekin, ezkondu gabeko emakumea zen, eta garaian senar bat izan behar zuela pentsatzen zen, berarekin batera Egiptoren gaineko agintea izateko. Ez zuenez ezkondu nahi, bere kontsulek derrigortu zuten Seleuko VII.a Filometorrekin ezkontzera, baina laster itoarazi zuen eta jarraitu zuen bakarka agintzen. Ingurukoek pentsatzen zuten ptolomear erresuma eroriko zela, Berenizek ez zuelako ezkondu nahi. Era berean, moda eta bitxien inguruan gastu handiegia egiten zuela uste da. Beranduago, derrigortuta, Arkelaorekin ezkondu zen, baina ez zuen honek inoiz agindu. Arkelao Kapadoziako Comanan apaiza zen, eta esaten zuen Mitridates VI.a Pontokoa erregearen semea zela. Estrabonen arabera, bere aitak ere Arkelao izena zuen, Mitridates VI.aren garaian Lehen Gerra Mitridatikoan Erroma garaitu zuen ofizial bat.

Berenizeren gobernua K.a. 55an erori zen, bere aita itzuli zenean Aulo Gabiniok gidatutako erromatar armada batekin eta burua moztu ziotenean. Arkelao ere hil zen Gabinoren aurkako borrokan.

Genealogia
----------


| ⛭Zuhaitz genealogikoa |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Ptolomeo IX.a |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  | Ptolomeo XII.a Auletes |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Kleopatra IV.a |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Berenize IV.a |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  | Ptolemy X Alexander I |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Kleopatra V.a |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Berenize III.a |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Ago, Stephmckenziein #history • 4 Years.  (2017-06-21). «Badass Women of History--Berenice IV of Egypt» *Steemit* (Noiz kontsultatua: 2021-03-13).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q40022
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q40022
M87\*-ren handitzea irudikatzen duen mikroarksegundo batzuetako tamaina angeluarra, Ilargian teniseko pilota bat ikustearen parekoa (goi ezkerreko izkinatik erlojuaren orratzen kontrako noranzkoan). goiko eskuineko izkinan).
Bereizmen **angeluarra** **edo bereizmen optikoa** irudiak sortzeko edozein mekanismoren ebazpen-ahalmena deskribatzen du, hala nola teleskopio optikoa, irrati-teleskopioa, mikroskopioa, kamera edo begia. Tresna optiko batek irudi batean bi objektu bereizteko duen ahalmenari egiten dio aipamena.

 Irekidura zirkular batetik igarotzen diren bi iturri puntualetatik, hala nola, begiaren Begi-nini, argiak sortutako difrakzio-eredu airetsuak. Urruti dauden puntuak (goian) edo Rayleigh irizpidea betetzen duten puntuak (erdian) bereiz daitezke. Rayleigh irizpidea baino hurbilago dauden puntuak (behean) zailak dira bereizten.
Astronomian sortzen den galdera da bi izarren artean egon daitekeen distantzia angeluarra bereizita ikus daitezen. Izarrak hain urrun daude, non beti iturri puntualak diren. Hala ere, objektu puntual baten argia teleskopiotik pasatzen denean gertatzen den argiaren difrakzioaren ondorioz, Airy disko izeneko difrakzio-eredu bereizgarria duen irudi anular bat sortzen du. Difrakzioaren ondoriozko muga optikoa enpirikoki kalkula daiteke Rayleigh-en difusioaren printzipiotik,John Strutt Rayleigh-eko baroiak landua.

{\displaystyle \sin \theta =1.22{\frac {\lambda }{D}}}
* *θ* bereizmen angeluarra da,
* *λ* argiaren uhin-luzera da
* D teleskopioaren diametroa edo irekidura da.

1,22 faktorea Airy disko zentrala inguratzen duen lehen eraztun ilunaren posizioaren kalkulutik ateratzen da. Faktore hori erabiltzen da gizakiaren begiak bi argi-iturri puntu —zeinaren Airy diskoak gainjartzen diren— bereizteko duen gaitasuna ikusteko 

Bestalde, turbulentzia atmosferikoaren efektuak (seeing edo *ikusmen astronomikoa* izenekoa) eragiten du gau garbietan ere bereizmeneko arkusegundo 1eko muga bat egotea; hori 300 km-ra ikusten den auto baten faroen bereizketaren parekoa da. Hau da teleskopioak satelite artifizialetan atmosferatik haratago bidaltzeko arrazoietako bat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Dieter Gerlach: Das Lichtmikroskop. 2. Auflage. Thieme Verlag, Stuttgart 1985, ISBN 3-13-530302-0, S. 2

Kanpo estekak
-------------

* Irudiaren bereizmena, IRHT-CNRS 2008-01-26an artxibatua Wayback Machinen

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q740898
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q740898
**Berry Pomeroy gaztelua** (ingelesez *Berry Pomeroy Castle*) Ingalaterrako Devon konderriko Berry Pomeroy udalerrian dagoen gaztelu bat da, Totnes udalerritik oso hurbil.

Historia
--------

Jatorrizko eraikina normandarren konkista garaikoa zen, Pomeroy normandar familiaren jabetzakoa, baina gaztelua 1580an eraikitzez amaitu zen. Luzaroan Seymour familiaren jabetzakoa izan eta 1700an abandonatua izan zen.

Kondairak
---------

Gazteluaren inguruan mamuen ipuin eta kondaira ugari daude, Ingalaterrako gaztelu sorginduen artean ospetsuenetakoa delarik. Kondaira honen arabera gaztelua zaintzen duten bi andereen mamuak agertzen omen dira: Andere Zuria eta Andere Urdina. Kondairaren arabera, Andere Urdinak bertatik igarotzen den jendeari laguntza eskatu eta dorrera erakartzen omen ditu. Harengana hurbiltzen den oro erail egiten omen du. Ustez, Andere Urdina normandar jaun baten alaba omen da, eta gazteluko ziegetan barna bere haurtxoaren heriotzaren saminaren ondorioz harat-honata ibili ohi da, haurtxo hori bere aitak bortxatu izanaren ondorioz erditu baitzuen. Aldiz, Andere Zuria delakoa Margaret Pomeroy omen da, bere edertasunaz jeloskore zen Eleanor ahizpak gazteluko ziegetan preso sartu eta geroztik bere izpiritua han omen dago. Maiz, bi andereen istorioak elkar nahastu egin ohi dira.

* Gazteluaren ikuspegi orokorra.Gazteluaren ikuspegi orokorra.
* Hondakinak.Hondakinak.

Kanpo estekak
-------------

* Berry Pomeroy gaztelua. Ingalaterrako Ondarea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q827174
* Commonscat Multimedia: Berry Pomeroy Castle

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131601109
* LCCN: nb2004314902
* **Ondare historikoa**
* NHLE: 1108571

 |

* Wd Datuak: Q827174
* Commonscat Multimedia: Berry Pomeroy Castle
**Berezao** Oñatiko baserri-auzoa da, herritik hegoaldera, Oñatiko nukleotik gertuen dagoen auzoa. 70 biztanle zituen 2020ko erroldan. Gaztelerazko toponimo zahar parekidea Verezano idatzi izan zen historikoki.

Deskribapena
------------

Berezaoko parte bat, kaletik gertukoena, industrialde bihurtua da 20. mendetik. Bertan zegoen Zahor txokolate lantegia, 21. mendean Natra izena duena. Auzoaren nukleoa hortik gertu dago, Santa Lutzia baseliza eta auzoko eskola zaharrarekin, eta parke-baso batekin. Baserri multzo bat da zentro honetatik gertu, baina beste baserri batzuk urrunago eta sakabanatuago daude.

Baserrien artean, lau aldeko teilatua duten ale ederrak daude, Agerre adibidez (bertako toponimian Agirre markatua dagoen arren), eta Lizarralde: 400 metro koadro oinazalean, barruko egurrezko habe eta teilatuekin, eraikuntza ikusgarria da azken hau. 

Bertakoek aipatzen duten beste etxe bat, Gipuzetxe edo Kipuetxe (tarteko beste zenbait grafiarekin). Don Juan Borboikoaren inude izan omen zen etxe hartako norbait 20. mendearen hasieran.

Berezao eta Murgia bereizten dituen Ubao errekan bada zenbait errota, batzuk Murgiako aldekoak, besteren batzuk Berezaoko aldekoak. Hauetan etxe nabarmena, Tokilloko Errota: baserri kanpoan dute errotarri zahar bat, eta ondoan elurtzulo antzinako bat berriztu dute 2021. urtean.

Iruditegia
----------

* Santa Lutzia baseliza.Santa Lutzia baseliza.
* Lizarralde baserria.Lizarralde baserria.
* Tokilloko errota eta Ubao erreka.Tokilloko errota eta Ubao erreka.
* Kipuetxe baserria.Kipuetxe baserria.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Eustat. «Biztanleria Gipuzkoako biztanleria-entitateka, sexuaren, adin-taldeen eta naziotasunaren arabera.» *eu.eustat.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-08-15).
2. ↑   «RELACIÓN DE LOS CURAS DE GUIPUZCOA» *www.iztueta.com* (Noiz kontsultatua: 2021-08-15).
3. 1 2    Urkia, Jose Angel; Fernandez, Luistxo. «Araotz eta Oñatiko beste auzo batzuetan» *Eibar.ORG | Eibarko peoria* (Noiz kontsultatua: 2021-08-13).
4. ↑    Galdos, Iñaki.  (2021). «Gu ez gara giputxak.» *Twitter* (Twitter) (Noiz kontsultatua: 2021-08-13).

Kanpo estekak
-------------

* Berezaoko baserri eta enpresen zerrenda.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108072222
* Commonscat Multimedia: Berezao

---

 |

* Wd Datuak: Q108072222
* Commonscat Multimedia: Berezao
**Beregond Gondorrekoa**, Tolkienen legendarium ospetsuan, Gondorreko hogeigarren seneskal erregeordea izan zen, Beren Gondorrekoaren semea. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2700. urtean jaio zen Minas Tirithen, eta 2811. urtean hil zen. Bere oinordekoa, Belekthor II.a izan zen. Bere izenagatik, ez da nahastu behar Beregondekin, Gondorreko soldadu bat zena.

Bere aitaren oinordeko bihurtu zen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2763an. Bere agintaldian gertatu zen orko eta nanoen arteko gerra Mendi Lainotsuetan, gerra horren adibide bat, Azanûlbizarreko Gudua izan zelarik.

Lehenago, Gondorreko kapitaina izan zen, eta, bere aitaren agintaldian, Gondorren hegoaldea, Umbarreko Kortsarioen eta Haradrimen erasoetatik askatu zuten tropak zuzendu zituen. Horren ondoren, Rohan Dunledinarrengandik askatzen lagundu zuen. *Gondorren, Boromirren garaitik agertu zen kapitainik handiena zen*. (Eraztunen Jauna A eranskina).

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Beren Gondorrekoa** | **Gondorreko Seneskal Erregeordea**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2763-2811 | Ondorengoa**Belekthor II.a** |
**Autodefinitua** definizioetan oinarrituz beraien artean gurutzatuta dauden hitzak osatzean datzan denborapasa da. Gurutzegramaren antzekoa da, baina kasu honetan definizioak bete beharreko gelaxken artean aurki ditzakegu, eta ez kanpoan. Autodefinitu bat gelaxkez osatutako txantiloi bat da, gelaxka hauetako batzuk hutsuneentzako eta beste batzuk definizioentzako direlarik. Definizioak dituzten gelaxketan bi definizio egon daitezke; horizontala eta bertikala. Definizio horizontalaren emaitza gelaxka horretatik eskuinera dauden hutsuneetan bete behar da, eta definizio bertikalaren emaitza, ordea, gelaxka horretatik behera daudenetan.

Aldaerak
--------

Ohiko autodefinituetan gelaxka bakoitzari letra bakarra dagokio, eta gaia orokorra izaten da. Badaude, ordea, berezitasunak dituzten aldaerak ere:

* *Autodefinitu silabikoa*: Autodefinitu hauetako gelaxka bakoitzari silaba bat dagokio.
* *Autodefinitu tematikoa*: Gai konkretu batekin zerikusia duten hitz batzuk izaten dituzte hauek. Hitz hauek hartzen dituzten lekuetan izartxo bat egoten da adibidez, definizioa beharrean.
**Barre des Écrins**, Frantziako Alpeetako mendi bat da, 4102 metroko garaiera duena. Massif des Écrins izeneko mendiguneko mendirik garaiena da. 4.000 metrotik gorako garaiera duen alpetar mendirik hegoalderenekoena da.

Geografia
---------

Barre des Écrins, Durance eta Isère ibaiaren arroen artean banatzen da. Mendi honen hegoaldeko aurpegia harkaitztsua da, iparraldekoan glaziarra dagoen bitartean, Glacier Blanc glaziarraren iturburua sortuz.

Igoera
------

Barre de Écrins, lehen aldiz, 1864ko ekainak 25ean igo zen. Lehen igoera hau egin zutenak, Adolphus Warburton Moore, Horace Walker eta Edward Whymper izan ziren, Michel Croz, Christian Almer zaharra eta Christian Almer gaztea gidari bezala zituztelarik. Tradizionalki, Pré de Madame Carletik igotzen da, Ailefroideko haranean. Ohiko ibilbideak, oso-osorik igotzen du Glaciere Blanc glaziarra. Hau, oso ibilbide erabilia da, Dôme des Écrinserako ohiko ibilbidea baita, Alpeetako 4.000 metrotik gorako mendietatik errazen igotzen denetako bat. Refuge des Écrinsen abiatzen da, eta iparraldeko aurpegia igotzen du, ia Lory Saddle mendiaren tontorreraino, 3.974 metrokoa, non Dôme eta Barre mendietaranzko bideak banatzen diren. Barreranzko igoerak, malda harritsu batetatik jarraitzen du bide osoan zehar tontorreraino.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**The Barre des Écrins on SummitPost
* **(Frantsesez)**Climbing the Barre des Écrins in pictures

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q30480
* Commonscat Multimedia: Barre des Écrins

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 247720316
* GND: 4235919-3
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q30480
* Commonscat Multimedia: Barre des Écrins
***Autoerretratua zapi gorriarekin*** (alemanez: *Selbstbildnis mit rotem Schal*) Max Beckmann margolari alemaniarraren mihise gaineko olioa da. 1917an egina, gaur egun Stuttgarteko Estatu Galerian dago.

Historia
--------

Max Beckmann mediku soldaduak, Lehen Mundu Gerran Alemaniako armadan boluntario bezala gogotsu batu zenak, Mendebaldeko Frontean eta Flandrian gerraren izugarrikeriak sentitu zituen, 1915eko uztailean nerbio-kolapso larria jasan zuelarik. Gerrari buruzko bere ikuspegia izugarri aldatu zen, eta ondoren egin zituen margolanetan islatzen da hori, estilo kezkagarriagoa eta espresionistagoa hartu baitzuten. Bere hitzetan, gerraren inpresioek "bizitzaren gauza esanezinak... gainazal eta lerro garbi eta kristalinoetan giltzapetu" nahi izatea eragin zioten.

Pintura Stuttgarteko Estatu Galeriak erosi zuen 1924an, baina nazien erregimenak konfiskatu zuen 1937an, arte endekatua zeritzon purgatzean. 1948an itzuli zen museoko bildumara.

Deskribapena
------------

Tamainua 80x60 zm.koa da.

Lanak elementu sinboliko ugari erakusten ditu. Autoerretratu hau 1917an egin zen eta gerraren bere inpresio negatiboak islatzen ditu. Protagonistak ezkerretara begiratzen du bortizki. Eskuineko eskua ate irekian bermatuta dago. Bertan, eguzkia eta eliza baten dorrea ikusten dira. Bere ezkerreko eskuak, magalean, ikuspegi hori ere baztertuz, estigma bat dirudiena erakusten du. Burua, zehazki, atzean itxitako leihoko gurutzearen elkargunean dago. Bi xehetasunek martiri bat bezala identifikatzen dute artista, eta, aldi berean, zapi gorria lepoan, bohemiarrena, zirkunstantzien aurkako matxinada ere irudikatzen duela dirudi. Une honetan esan zuen: "Jainkoaren aurreko umiltasuna amaitu da. Nire erlijioa (...) Jainkoari erronka bat da, nire koadroetan Jainkoari gaizki egindako guztiagatik errieta egiten diot."

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Erhard y Barbara Göpel, *Max Beckmann, Katalog der Gemälde*, 2 Bde. Berna, 1976.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2872719

 |

* Wd Datuak: Q2872719