recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Gergő Zalánki** (Eger, Hungaria, 1995eko otsailaren 26a), Hungariako waterpolo jokalaria da. Hungariako selekzioarekin, brontzezko domina olinpiarra, munduko txapelketan zilarrezko domina eta Europako txapelduna izan da.

Kirol ibilbidea
---------------

2012an, zilarrezko domina irabazi zuen U18 Munduko Txapelketan. 2014an, bigarren izan zen Gazteen Europako Txapelketan. 2015eko U20 Munduko Txapelketan, brontzezko domina irabazi zuen. Urte berean, Unibertsiada Jokoak irabazi zituen selekzioko kide izan zen. 2015ean, selekzioan agertu zen lehen aldiz Georgiaren aurkako Munduko Ligako partida batean. 2016ko maiatzean, OSCrekin fitxatu zuen. Ferencvároseko jokalaria izan zen 2019tik 2021era, eta, taldearekin, txapelketako titulua eta Txapeldunen Liga irabazi zituen. 2021eko udan, Italiako Pro Reccok kontratatu zuen.

2020an, Europako txapeldun izan zen, eta, 2021ean, brontzezko domina olinpikoa irabazi zuen selekzioarekin.

Udako Olinpiar Jokoak
---------------------

2016ko Udako Olinpiar Jokoetan, Greziarekin lehiatu zen taldeko kide izan zen, eta 5. postuan amaitu zuten.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), brontzezko domina irabaziko du Hungariako taldearekin,
Serbiaren (urrezkoa) eta Greziakoaren atzetik (brontzezkoa) sailkatuz. Hauek osatuko dute Hungariako taldea: Dániel Angyal, Balázs Erdélyi, Balázs Hárai, Norbert Hosnyánszky, Szilárd Jansik, Krisztián Manhercz, Tamás Mezei, Viktor Nagy, Mátyás Pásztor, Márton Vámos, Dénes Varga, Soma Vogel eta Gergő Zalánki-k.

Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
---------------------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia
  | 03 !3. postua, brontzezko domina | Waterpoloa gizonezkoa.
  |

Sariak
------

* Hungariako txapelketa
	+ urrezko domina: 2014
	+ zilarrezko domina: 2016, 2018
	+ brontzezko domina: 2015, 2017, 2019, 2021
* **Europako Txapelketa**
	+ irabazlea (1) 2020
* **LEN Superkopa**
	+ irabazlea (3): 2017 - Szolnok, 2019 - Ferencváros 2021 - Pro Recco
* Hungariako Merezimenduko Urrezko Gurutzea (2021)

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *21 év után újra Európa-bajnok a magyar férfi vízilabda-válogatott.*  m4sport.hu 2020-01-26.
2. ↑    *Férfi pólósaink követték a nők példáját – megvan a bronz!.*  NSO 2021-08-08.
3. ↑  «Gergő Zalánki» *olympedia.org* 2022-01-13an begiratua**(Ingelesez)**
4. ↑  «Gergő Zalánki» Olympics.com 2022-01-13an begiratua **(Gaztelaniaz)**
5. ↑  "Waterpoloa, gizonezkoa, emaitzak 2020" olympedia.org **(Ingelesez)**
6. ↑

Kanpo estekak
-------------

* vlv.hu
* waterpolo.hu

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25834788
* **Kirolariak**
* COI: gergo-zalanki

 |

* Wd Datuak: Q25834788
**Vuk Branković** serbieraz: Вук Бранковић (1345 — 1397ko urriaren 6a) Erdi Aroko aitoren-seme kosovarra izan zen, Raška-Kosovoko *knez* edo printzea. Branković dinastiakoa zen eta bere hiriburua Pristinan zegoen. Serbiako tradizio literarioan traidoretzat jotzen dute.

Biografia
---------

Branković familia boteretsua zen eta haren arbasoen artean Serbiako tronua bete zuten pertsonak zeuden. Vuk-ek berak Mara printsesarekin ezkondu zen; Mara Milica Nemanjić printsesaren Lazar Serbiakoa erregearen alaba zen, azken hau Nemanjić dinastiakoa, hegoaldeko serbiarren erregea. Vuk Lazarren armadaren jenerala zen, bestetik. Vuken lurrak mendebaldean Prizrenen eta Skopjen zeuden.

1396an, Nicopolis guduan gurutzatuekin bat egin zuen otomandarren aurka borrokatzeko. Gudua otomandarrek irabazi ondoren, Beyazid I.a sultanak Vuk Brankovići lur gehienak kendu zizkion, Stefan Lazarevići emateko. 1397an, Vuk, otomandarren preso, ziega batean hil egin zen.

Vuk hil ondoren, haren semeak, Đurađ, Kosovoko printzeak, Serbiako tronua erreklamatu zuen, horretarako Stefan Lazarević printzeari aurre eginez; Stefan Lazar printzearen semea eta Stefanen lehengusua zen. Azkenik, biek arteko bakea egin zuten eta, 1413an, Otomandar Inperioari aurre egin zioten. 1427an Stefan Lazarević bat-batean hil egin zen eta, horrela, 1429an, Đurađ Serbia osoko printzea bezala onartua izan zen.

Vuk Branković kondairan
-----------------------

Serbiako epikan eta, orokorrean, herri-tradizioan Vuk Branković traidore bezala aurkeztua izan da. Hori baieztatzeko ez dago inongo dokumentaziorik baina horren arabera, Vuk-ek, bere familiaren izenean, 1389an, Kosovoko guduan hartu zuen parte eta gertaera hartan Lazar printzeari traizioa egin omen zion. Horrela jaso izan da ahozko poesia epiko serbiarrean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .

Ikus, gainera
-------------

* Kosovoko gudua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q376360
* Commonscat Multimedia: Vuk Branković

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 37205138
* ISNI: 0000 0003 9890 4333
* BNF: 150627444 (data)
* GND: 124865380
* NKC: jx20060717001
* SUDOC: 176170855

 |

* Wd Datuak: Q376360
* Commonscat Multimedia: Vuk Branković
Camden Market Lock-erako sarrera.
Camden High Street.
Camden Market Lock.
**Camden Market** Londres iparraldeko Camden udalerrian kokatzen den merkatu ezaguna da. Artisau produktuak, jantziak, artelanak eta janari azkarreko postuak aurkitzen dira. Asteburu bakoitzean 100.000 bisitari inguru izaten ditu.

Merkatuak
---------

Camden merkatuaren barnean sei eremu bereizten dira. 2014an Teddy Sagi aberats israeldarra Camden Market erosten hasi zen eta 2015eko martxorako lau eremuren jabe zen.

### Camden Market Lock

Regent's Canal ubidearen inguruan kokaturik dago. 1970 hamarkadan erabiltzeari utzi zitzaion eta 1976an bertako biltegiak eta ubideari loturiko gairenako eraikinak merkatu bihurtu ziren. Hasiera batean artisautza nagusitu zen eremuan baina denborak aurrera egin ahala liburudendak, bigarren eskuko jantziak eta bitxidendak ere azaldu dira. 1991 urtean hiru solairutako eraikina altxatu zen. John Dickinson arkitektoak diseinatu zuen.

### Stables Market

Pickfords ikuiluetan ezarritako merkatua da, trenbidearen azpiko arkuak ere hartu dituena. Ikuilu hauetan ubideko ontziei tiraka aritzen ziren zaldiak gordetzen ziren eta zaldien ospitalea ere bazen. Etxerako apaingarriak, kutsu etnikoa duten itemak, bigarren eskuko produktuak eta XX mendeko zaharkinak aurkitu daitezke bertan.

### Camden Lock Village

Camden Market Lock-etik hasi eta ekialdeko ubide ertza hartzen du. 2008 urtean suak suntsitu zuen baina guztia berriztu eta 2009ko maiatzean ateak ireki zituen berriz. 2015 urtean itxi egin zen birmoldatu eta *Hawley Wharf* bihurtzeko.

### Camden High Street

Camden Town herriko kale nagusia da eta 500 metro eskasetan dibertsitate handiko denda koloretsuak pilatzen dira, aurrealdean saltzen duten itemen inguruko panpin eta apaingarriak dituztenak. Bertan bada **Electric Ballroom** izeneko diskoteka, 1950 hamarkadatik aurrera ikuskizunak eskeini izan dituena.

### Inverness Street Market

Duela 100 urte elikagai, barazki eta fruita freskoak saltzen ziren. Gaur egun gainerako merkatuen itxura du izan ere 2012rako elikagaiak saltzen zituzten bi denda baino ez baitziren gelditzen.

### Buck Street Market

Sarrerako kartelean *The Camden Market* jartzen du. Jantzien merkatua da.

Iruditegia
----------

* Camden Market Lock.Camden Market Lock.
* Camden Market Lock-eko eraikin berria.Camden Market Lock-eko eraikin berria.
* Stables Market.Stables Market.
* Cyberdog dendaren sarrera (Stables Market).*Cyberdog* dendaren sarrera (Stables Market).
* Camden Lock Village.Camden Lock Village.
* Camden High Street.Camden High Street.
* Camden High Street.Camden High Street.
* Electric Ballroom.*Electric Ballroom*.
* Inverness Street Market.Inverness Street Market.
* Buck Street Market.Buck Street Market.

Informazio praktikoa
--------------------

* Metro geltokia:  Camden Town

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1028420
* Commonscat Multimedia: Camden Market

---

 |

* Wd Datuak: Q1028420
* Commonscat Multimedia: Camden Market
**Entziklopedismoa** Entziklopedia frantsesaren egileen eta jarraitzaileen ideologia da.

Deskribapena
------------

Arrazoia da entziklopedismoaren oinarria eta funtsa, ideologia horrek arrazoia hartzen baitzuen, esperientzia enpirikoarekin batera, jakintza iturri bakartzat. Arrazionalismoa eta enpirismoa, hala ere, entziklopedismoaren aurrekoak dira berez, eta Descartes eta Locke dira filosofia joera horien bultzatzailerik ezagunenak. Entziklopedistek, ordea, jaso zuten bi filosofo handi haien ondarea, eta beren filosofiaren muin eta gune bilakatu zuten. Erlijioari dagokionez, deismora jo zuen entziklopedismoak; filosofo gehienek aitortzen zuten Jainko goren guztiahalduntzat, arrazoiak hartara eramaten baitzituen, baina horretara mugatzen ziren eta Jainkoari ez zioten eginkizun jakinik ematen mundu honetan. Hala ere, ez ziren entziklopedista guztiak bat etorri gai horretan, entziklopedismoaren barnean izan baitziren filosofo materialistak ere; Maupertuis, La Mettrie eta Helvétius, besteak beste.

Historia
--------

Entziklopedismoak berebiziko garrantzia aitortu zien zientziei, izadiaren azterketari, batez ere. Politikan ideologia burgesaren eragile eta suspertzaile izan zen entziklopedismoa; hala, indibidualismoa, gizatasuna, gizonaren askatasuna, anaitasuna eta berdintasuna aldarrikatzen zituen. Maila horretan, Rousseau izan zen pentsalari adierazgarriena, eta entzute handiko liburu bat idatzi zuen. *Le Contrat social* (1762); izenburuak berak dioen bezala, "gizarte ituna" proposatzen du bertan. Hala ere, entziklopedista gehienak Rousseauren utopiak baztertu eta gobernu zorrotz baten aldekoak izan ziren; haien ustez, gobernuburuak herriaren alde egin behar zuen gogor filosofoen kontseiluez eta laguntzaz. Frantziako iraultzak entziklopedismoaren ideologia bere egin zuen, eta haren egitasmo nagusiak gauzatu zituen: Frantziako iraultzaren xedea labur biltzen duten hiru esapide ospetsuak, *liberté, egalité, fraternité*, indibidualismoaren adierazpide baitira, eta indibidualismoa ideologia burgesaren eta entziklopedismoaren muina da, orobat.

Erreferentziak
--------------


* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2016-12-12 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8273419

 |

* Wd Datuak: Q8273419
**Itsas Armadaren Errege Institutua eta Behatokia** (**ROA** izenez ezagutzen dena) ikerketa zientifikoko eta kultura-hedapeneko zentro bat da, Espainiako Itsas Armadari dagokiona eta San Fernando (Cádiz) herrian dago.

Behatoki astronomiko eta geofisiko baten funtzio espezifikoak betetzen ditu, Espainiako Itsas Armadako langile zientifikoen goi-mailako prestakuntza-zentroa izateaz gain eta 30.000 liburuki biltzen dituen liburutegia izateaz gain. Espainiako zentro zientifiko moderno zaharrena eta munduko garrantzitsuenetakotzat hartzen da. Itsas Armadaren Errege Institutua eta Behatokia Cadizeko inguruetako arkitektura neoklasikoaren adibiderik garrantzitsuenetako bat izan zen. ROA eraikina XVIII. mendearen amaieran eraiki zen Torre Alta gainean, eta arkitektura aldetik bere soiltasun eta marraren garbitasun handiagatik nabarmentzen da. ROAren egungo egoitzak aurrekoa ordezkatu zuen, Cádizen kokatua eta behaketa astronomikorako altitude baxukoa.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Itsas Armadaren Errege Institutuaren eta Behatokiaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3277354
* Commonscat Multimedia: Real Instituto y Observatorio Astronómico de la Armada de San Fernando

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126310570
* ISNI: 0000 0001 0806 5632
* BNF: 151636041 (data)
* LCCN: n50059152
* SUDOC: 081010192

 |

* Wd Datuak: Q3277354
* Commonscat Multimedia: Real Instituto y Observatorio Astronómico de la Armada de San Fernando
**Michel Brézillon** (Vincennes, 1924ko uztailaren 24a - Orgelet, 1993ko abuztuaren 27a) frantses arkeologoa izan zen.

Biografia
---------

Gazte-gaztetatik abenturazalea izan zen; 1947tik 1950era Indotxinan izan zen, eta han, hegoaldeko goi-ordokietako moi nomadak ezagutu zituen. 1951n Frantziara itzuli zen, baina, berehala, Sahara aljeriarrera joan zen, arkeologia-lanetara. 1958an André Leroi-Gourhan ezagutu zuen, Brézillonen lanean izugarrizko eragina izango ziona. 

Leroi-Gourhanen historiaurreko eta protohistoriako ikerketen zentroko zuzendari-laguntzaile izan zen. 60ko hamarraldia tokian tokiko jarduera-aldia izan zen Brézillonentzat. Arcy-sur-Cure (Yonne) eta Pinceventeko (Seine-et-Marne) indusketa paleolitikoetan lan egin zuen. Aldi berean, Frantziatik kanpoko ikerketa arkeologikoetan parte hartu zuen, Egipton, Grezian, Aljerian, Espainian, Japonian. Hala ere, Brézillonentzat indusketa nagusiak Mournouardsekoa (Marne) eta Pinceventekoa izan ziren, haietan ikerketa-metodo berriak erabili ahal izan baitzituen. 

1966an *La Dénomination des objets de pierre taillée. Matériaux pour un vocabulaire des préhistoiriens de langue français* (*Harri landuko objektuen izendapena. Materiala historiaurreko frantsesezko hiztegi baterako*) doktoretza-tesia aurkeztu zuen, berehala historiaurrearen zaleen artean oinarrizko lan bilakatu zena. 

1978an Kulturako ministroak Ondasunaren Zuzendaritzako Arkeologiaren ikuskatzaile-kargua eman zion. Brézillonek berrikuntzak eragin zituen arkeologian, eta tresna juridiko berriak eragin zituen ondasun arkeologikoaren ikerketa eta kudeaketa gaur egungo bizitzara egokitzeko. 1980an Ohorezko Legioko zaldun izendatu zuten, eta 1987an arkeologiaren sari handia jaso zuen, Kulturako ministerioan egin zuen lanagatik.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263523
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 46757993
* ISNI: 0000 0001 1026 0533
* BNF: 118939791 (data)
* GND: 124677917X
* LCCN: n87152167
* NKC: xx0221778
* SUDOC: 026752247
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01164/eu\_b\_4726/b4726
* **Bilduma digitalak**
* Persée: 170568

 |

* Wd Datuak: Q12263523
**Jacques Alexandre César Charles** (Beaugency, 1746ko azaroaren 12a - Paris, 1823ko apirilaren 7a) fisikari, matematikari eta asmatzaile frantziarra izan zen.

Biografia
---------

1746an jaio zen Beaugency-sur-Loire herrian. 37 urte gazteagoa zen Julie Françoise Bouchaud des Hérettes-ekin ezkondu zen. 1793an Frantziako Zientzia Akademian onartua izan zen eta Conservatoire National des Arts et Métiers sonatuan fisika irakaslea izan zen. parisen bertan hil zen 1823an 76 urte zituela.

Aurkikuntza zientifikoak
------------------------

Hidrogenozko globo aerostatikoan hegan egiten lehenengoa izan zen. 1783an izan zen eta 1000 metrotako altuerara iritsi zen. Beste hainbat gailuren artean dentsimetroa asmatu zuen, likidoen dentsitate erlatiboa neurtzeko balio duena.

Gas idealak aztertzen ari zela gas baten bolumena eta tenperaturaren arteko erlazio finkatu zuen Charlesen legea deiturikoan. 1787an lortu zuen, Boyle-Mariotteren legeak aurretik (1664) eta Gay-Lussacen legeak (1805) ondoren osatuko zutena.

Ikus, gainera
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Jacques Charles*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Gas idealen legeak
* Charlesen legea
**Vespa** scooter motor italiarra da, Piaggio etxeak ekoizten duena.

Italiako Pontedera udalerrian, Pisako probintzian, Piaggio & Co. S.p.A-k 1946an sorturiko modelotik eboluzionatu du Vespak. Gaur egun, scooter sorta zabala fabrikatzen duen katea du Piaggiok, baita beste 6 konpainia gehiago ere.

Vesparen diseinua berezia eta arrakastatsua da. Izan ere, mundu-mailan lehen aldiz hedatutako scooter arrakastatsua izan da. Diseinuaren ezaugarrien artean motorraren beraren soinua dago, baita hankak eta gurpilak estaltzen dituen forma ere.

Vespa doinu klasikoa
Bigarren Mundu Gerraren ondoren Italiako errepide azpiegitura kaxkarra zela eta, Enrico Piaggiok (Rinaldo Piaggio fundatzailearen semeak), gerra-hegazkinak ekoizteari utzi eta edonorentzako garraiobide ekonomiko eta modernoa sortzeari ekin zion.

Kontzeptua
----------

Vespa diseinuaren jatorria Bigarren Mundu Gerra aurretik aurki daiteke, AEBetan, Nebraskan, hain zuzen. Crushman scooter-ak Estatu Batuetako armadarentzat sortu ziren, haren soldaduak Nazien aurka borroka zitezen.

PX series-en T5 Millennium modeloa
Piaggioko langile zen Corradino D’Ascaniori eskari zehatza egin zioten; ibilgailu bat diseinatzea, bidaiari bat eramateko gai izango zena, gizon zein emakumeentzat erabilerraza izango zena eta gidariaren arropa zipriztinetatik babestu ahal izango zuena.

D’Ascaniok lortutako modeloak helburuak ase zituen 1946an, ordura arte ikusi gabeko motozikletaz. Vesparen motorra atzeko aldean kokatu zuen, transmisio-katearen beharra ezerezean geratuz. Hankak ezartzeko hutsunea zabala eta egokia zen emakumeek gonak erabiltzea oso ohikoa zen garaian. Aurrealdeko gurpila aldatzea ere ahalbidetzen zuen diseinu horrek.

D’Ascanioren lankide zen Innocentirekin, ordea, eztabaida izan zuen diseinuaren inguruan eta Innocentik alde egin zuen gerora Lambretta motako motoak diseinatzeko.

Diseinu ikonoa
--------------

Vespak izugarrizko arrakasta izan zuen munduan zehar XX. mendeko 50 hamarkadatik aurrera. 40 urtez oinarrizko diseinua mantendu zen eta filma nahiz gazte kulturaren erreferentzia bilakatu zen. Italiar diseinuaren elementu adierazgarrienetakoa da.

Europa eta AEBetan ibilgailu erabilgarri, merke eta erosotzat jotzeaz gain, kultuzko zedarri ere hartu dute askok, batez ere "retro" estiloaren jarraitzaileengandik.

1990etik aurrera
----------------

Japoniako konpetentzia gogorra eta, ingurumen-kezka berriak zirela eta ohiko Vesparen gainbehera jazo zen. Ikerketa eta garapen saioen ondoren, diseinua berriztatu eta modelo eraginkorrak sortu zituen Piaggiok. Gaur egun, scooter merkatuan, beste hainbat modelorekin lehian dago Vespa eta jada ez du aurretik izandako merkatu kuota zabala.

Kanpo estekak
-------------

* Vespa webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q217673
* Commonscat Multimedia: Vespa scooters

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX4576928
* BNF: 12542529q (data)
* GND: 4117372-7
* LCCN: sh85142936
* NKC: ph1058931
* SUDOC: 034698124
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q217673
* Commonscat Multimedia: Vespa scooters
**Alexander Pitxuxkin** (errusieraz: Александр Пичушкин); Mytistxi, Sobietar Batasuna, 1974ko apirilaren 9a - ) ***Mailuaren hiltzailea*** -horrela hil ohi zuen- edo ***Xakearen asasinoa*** -xake-taulak dituen koadro kopurua (64) berdindu nahi omen zuen hildakoekin- deitu zitzaion errusiar serie-hiltzailea da. 1992tik 2006ko ekainean harrapatu zuten arte, berak 61 zirela esaten bazuen ere, 49 pertsona hiltzeaz salatu zuten.

Biografia
---------

Pitxuxkinek Moskuko janari denda batean egiten zuen lan. 1992an, hasi zen, jada, hiltzen. 18 urte besterik ez zuen ikaskide bat erail zuenean, estoldatik behera botaz, bere hiltzeko asmoetan ez ziolako lagundu.

Era berean, eskale bat eraikuntza batetik behera bota zuela aitortu zuen.

Hortik aurrera, Pitxuxkinek behin eta berriro egin zituen erasoak eta, 2001era arte, ez zuten dena asasino bakar baten lana izan zitekeen susmoa izan.

Pitxuxkinen *modus operandi*a beti zen berdina: biktima engainatzen zuen eta mailuz hiltzen zuen. Zenbaitetan, eskaleren bat garagardo edo vodka bat edatera gonbidatzen zuen, mozkortzeko xedean. Emakumeekin zitak ere egin ohi zituen edo lankideekin, zerbait hartzera gonbidatu eta gero, erailtzen zituelarik.

2006ko ekainaren 16an hartu zuten atxilo Pitxuxkin, bere Moskuko etxean. Bere biktimetako baten etxean, hiltzailearen datuak zeuden, semeari mezua utzi ziolako, hark jakin zezan nora joan zen. Hantxe agertu ziren idatzita Pitxuxkinen izena, telefonoa eta abar. Ez zuen trabarik jarri eta segituan aitortu zuen dena.

Etxean, xake-taula bat zuen eta, biktimak hil ahala, txanpon bat ezarriz joan zen laukietan. 61 zeuzkan okupatuta, baina fiskalak ez zuen 49 besterik frogatzerik lortu.

Xakearen hiltzaileak, errekorra hautsi nahi omen zuen, Errusiako hiltzaile handienari irabaziz. Andrei Txikatilo zen hori, 1994an, 53 nerabe eta ume hiltzeagatik heriotza-zigorrera kondenatu eta exekutatu zutena.

2007ko irailaren 10ean, Pitxuxkinen aurkako epaiketa hasi zen; biktimen familiak hantxe agertu ziren, erasotzeko asmoz, baina blindatuta zegoen kubo batean agertu zuten jendaurrean. 48 hilketa leporatu zizkioten eta beste 3 saiakera ere bai eta errudun aurkitu zuten. 2007ko urriaren 29an, sententzia konfirmatu eta bizitza osorako kartzela-zigorra esleitu zioten Pitxuxkini.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Rusia juzga al peor asesino en serie de su historia, al que imputan 49 muertes» *20 Minutos* 2007-9-13.
2. ↑   «El retrato del psicópata» *El Mundo* 2011-11-18.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q317496
* Commonscat Multimedia: Alexander Pichushkin

---

 |

* Wd Datuak: Q317496
* Commonscat Multimedia: Alexander Pichushkin
**Kazakhstango Sobietar Errepublika Sozialista** (kazakheraz: Қазақ Советтік Социалистік Республикасы; errusieraz: Казахская Советская Социалистическая Республика) Sobietar Batasuna osatzen zuten hamabost errepubliketako bat zen, 1936-1991 bitartean.

1989. urteko datuen arabera, azaleraz 2.717.300 km² zen, Sobietar Batasuneko bigarren handiena. Urte horretan 16.711.900 biztanle zeuden Kazakhstango herrialdean, Sobietar Batasuneko laugarrena. Hiriburua Alma-Ata zen, gaurko izenez, *Almaty*. Hizkuntza ofizialak kazakhera eta errusiera ziren. Sobietar errubloa zerabilten. Herrialdeko biztanle gehienak kazakh etnia nomadakoak ziren: sobietarren menpe egon baino lehen Erdialdeko Asian kanerri indartsua zeukaten.

Historia
--------

Kirgiziako Sobietar Errepublika Sozialista Autonomoa 1920. urteko abuztuaren 26an sortu zuten, Errusiako Sobietar Errepublika Sozialista Federatiboaren barruan. 1925. urteko apirilean Kazakhstango Sobietar Errepublika Sozialista Autonomoa bihurtu zen, eta 1936. urteko abenduaren 5ean Sobietar Batasunaren barruko errepublika izendatu zuten, "Kazakhstango Sobietar Errepublika Sozialista" izenez.

50eko eta 60ko hamarkadetan Sobietar Batasuneko gobernuak sobietarrak Kazakhstango lur ezezagunak kolonizatzera bultzatu zituen: errusiarren eta beste etnia batzuetakoen (ukrainarrak, alemanak, bielorrusiarrak, korearrak eta beste) etorrera handiak nahasketa etniko nabarmena eragin zuen. Independentzia aldarrikatu ostean etorkin mordoa berriro joan egin ziren.

1991. urteko abenduaren 10ean "Kazakhstango Errepublika" izena hartu zuen, eta handik bi astera independentzia aldarrikatu zuten.

Banaketa politiko eta administratiboa
-------------------------------------

Kazakhstango Sobietar Errepublika Sozialistan hamazazpi oblast edo probintzia zeuden: Aktiubinsk, Alma-Ata, Ekialdeko Kazakhstan, Guryev, Dzhambul, Karaganda, Kzyl Orda, Koktxetav, Kustanai, Pavlodar, Iparraldeko Kazakhstan, Semipalatinsk, Taldy Kurgan, Turgay, Uralsk, Tselinogrado eta Tximkent.

| * i
* e
* a
Sobietar Batasuneko errepublikak |
| --- |
| Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna |
| Nagusiak | Armenia • Azerbaijan • Bielorrusia • Estonia • Errusia • Georgia • Kazakhstan • Kirgizia • Letonia • Lituania • Moldavia • Tajikistan • Turkmenistan • Ukraina • Uzbekistan |  |
| Behin-behinekoak | Abkhazia • Bukhara • Kareliar-Finlandiarra • Khwarezm • Transkaukasia |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q168811
* Commonscat Multimedia: Kazakh Soviet Socialist Republic

---

 |

* Wd Datuak: Q168811
* Commonscat Multimedia: Kazakh Soviet Socialist Republic
**Frantziako Jaiegun Nazionala**, **Jaiegun Nazionala**, **Uztailaren Hamalaua** edo **Bastillaren Eguna** (frantsesez: *Fête nationale française*,  *La fête nationale* edo *Le quatorze juillet*) Frantziako jaiegun nazionala da.

1880an legez jaiegun nazional gisa onartu zen eta bi gertakari oroitartazten ditu: alde batetik, 1789ko uztailaren 14an jazotako Bastillaren Hartzea oroitzen du, Frantziako Iraultzaren abiapuntua, eta bestetik, 1790eko uztailaren 14an jazotako Federazioaren Jaia, honetan Frantziako batasuna eta frantziarren arteko adiskidetasuna ospatzen da.

Urtero data honetan eta gauez Paris hiriburuan nahiz herrialdeko hiri nagusietan ospakizunak eta su festak burutu ohi dira. Parisko Eliseo Zelaien hiribidean desfile militarrak ospatzen dira.

Ikus gainera
------------

* Federazioaren Jaia
* Frantses nazionalismo

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q326724
* Commonscat Multimedia: Bastille Day, France

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX5352297
* BNF: 120046827 (data)
* LCCN: sh85012296
* SUDOC: 028155718
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q326724
* Commonscat Multimedia: Bastille Day, France
**Penia**, greziar mitologian, pobrezia eta beharraren daimona zen, horren ondorioz, gizaki guztiek gorrotatua eta baztertua zelarik.

Amekhania (bazterkeria) eta Ptokheniaren (eskaletza) laguna zen, kontrakoak, jakina, Pluto (aberastasuna) eta Euthenia (oparotasuna) zirelarik.

Ezagutzen den senidetasun lotura bakarra, orfikoek emango zuten, Thesis protogenikoagandik jaio zela ziotenak, horrela, beraz, pobreziaren antzinatasuna aditzera emanez.

Platonek, modu erromantikoan, Afroditaren omenezko jai bat amaitu zenean, nora jainko guztiak joan ziren, Penia, soberakinen eskean joan zela kontatzen du. Poros, aukera edo abagunea eta egiteko irudimena pertsonifikatzen zuen daimona, gehiegi edan ondoren, patioan etzan zen atseden hartzeko. Peniak, Porosek zuen jarreragatik, hau egoera berean zegoela uste izan zuen, eta, antzerako pertsona bat aurkitu zuela ustez, berarekin seme bat izan nahi izan zuen. Bien elkartzetik, Eros edo Maitasuna jaio zen, Afrodita jarraitzen badu ere, honen etxean eta honen omenezko egun batean jaio izanagatik, askotan, pobreziaz estaltzen da, eta kalean noraezean ibiltzen da. Bere aitak bezala, aberastasuna eta ongizatearen aurka egiten du, gizonak, batzuk besteen kontra borrokaraziz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3899052

 |

* Wd Datuak: Q3899052
Greziar mitologian, **Bia** (grezieraz βία,) indarra eta bortizkeriaren irudikapen femeninoa zen. Palas titana eta Estigiaren alaba zen eta, Zelo, Kratos eta Nike izeneko bere neba-ahizpekin batera, Zeusen segizioaren zati zen.

Jainkoek erraldoien aurka izan zuten gerran parte hartu zuen, eta, Kratos eta Hefestorekin batera, Prometeo kateatu eta itsutzeaz arduratu zen, titan honek, jainkoen sua, gizakiei emateko lapurtu zuenean.

Nemesisekin batera (mendekua), bereziki Korinton gurtzen zuten. Herri honetako akropolian, Akrokorintoa, bere eta Anankeren omenezko tenplu bat zegoen, baina ez zegoen tenplu honetara sartzeko ohiturarik.

Eskuan mazo bat duen halakretaz armaturiko emakume bat bezala irudikatzen da. Mazoarekin, ume bat hiltzen ari da.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Bia Theoi Projecten

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q237224
* Commonscat Multimedia: Bia (Greek mythology)

---

 |

* Wd Datuak: Q237224
* Commonscat Multimedia: Bia (Greek mythology)
***Eskua*** Espainiako Gerra Zibilan Errepublikaren alde borrokatu zuten suediarrei eskainitako Estokolmo dagoen eskultura da. Jatorrizko izenburua gaztelaniaz dago. *La Mano*.

Historia
--------

Espainiako demokraziaren alde bostehun suediarrek borrokatu zuten. Horietatik heren bat borrokan hil ziren. Soldadu horiek gerrako guda gogorretan aritu ziren: Madrilen, Jaraman, Guadalajaran, Bruneten, Tereuelgoan, Aragoian eta Ebron. Horrela adierazten eskulturan dagoen idazkuna: "Bidari, gelditu eta harrotasunez gogora itzazu".

Ezaugarriak
-----------

Eskultura Katarinavägen-en dago, Södermalmen. Estokolmoren erdigunean. Monumentua Liss Erikssonek diseinatu zuen eta berak George Lange eskultorearekin batera 1977an bukatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Jurado, Ángeles (2006) *Síndromes de Estocolmo*, 60 or. Ediciones IDEA. Google Books. 2014ko apirilaren 18an irakurrita.
2. ↑  **(Suedieraz)**«Eskua».

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9019394
* Commonscat Multimedia: La mano (sculpture)

---

 |

* Wd Datuak: Q9019394
* Commonscat Multimedia: La mano (sculpture)
**Palacio de la Luz** La Aguada auzoan dagoen eraikin bat da, Montevideo hirian, eraikin honetan Zentral Elektrikoen eta Transmisio Elektrikoen Administrazio Nazionaleko bulego nagusiak daude.

Tamaina handiagatik eta lerro sinpleengatik nabarmentzen da. Bere lau aurpegi beiratuek kanpoko argia jasotzen dute. Eraikuntza baxuagoko eremu batean kokatuta dagoenez, hiriko erreferentzia-gune bihurtu da.  1995etik Udal Intereseko Ondasuna da.

Historia
--------

Eraikina Román Fresnedo Siri arkitektoak diseinatu zuen 1946an, garai hartan aipatutako Administrazioko funtzionarioa zena. 1952ko abuztuaren 22an inauguratu zen. 

Bere areto nagusian Eduardo Yepes artistak egindako horma-irudi bat du, deskarga elektriko baten forma duena. 

### Sutea

1993ko abuztuaren 13an, zortzigarren, bederatzigarren eta hamargarren solairuaren zati bat eragin zuen sute izugarria gertatu zen. Sua dela eta, orain arte aurrekaririk gabeko helikopteroen erreskate bat egin zuten Uruguain. Horrela salbatu ahal izan ziren eraikinean harrapatuta zeuden bost pertsonen bizitza. Bost funtzionario keak itota hil ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Intendencia Departamental de Montevideo. *PALACIO DE LA LUZ.* .
2. ↑   Municipio C. *Palacio de la Luz.* .
3. ↑   «Palacio de la Luz» *Facultad de Diseño y Urbanismo | UdelaR*.
4. ↑   La Red 21. *El Palacio de la Luz cumple 60 años.* .
5. ↑   El País. *A 20 años del incendio del Palacio de la Luz.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18417681
* Commonscat Multimedia: Palacio de la Luz, Montevideo

---

 |

* Wd Datuak: Q18417681
* Commonscat Multimedia: Palacio de la Luz, Montevideo
**Ur Mara Museoa** Gipuzkoako Alkiza herrian sortutako arte-gune esperimentala da eta, aldi berean, Koldobika Jauregi eskultorearen eta Elena Cajaravlleren lanen erakustokia. Museoa 2010ean ireki zuten biek.

Ezaugarriak
-----------

Museoa baso batean kokatuta dago. Bertan ere karobi zahar bat ikus daiteke, auditoria naturala berez. Negutegi batean mota askotako aktibitateak egiten dira: erakusketak, kontzertuak, tailerrak. Aktibitate horien artean "Grap Hik" jarduera azpimarratzekoa da, eskuz egindako paperari eskainitako gunea, alegia. Parkean Henry David Thoreau idazleari eskainitako espazioa dago, "Hitzaren babesa". Koldo Jauregiren eskulturak, bestetik, gune desberdinetan daude antolatuta: "Kantu ixila", "Barne Kanta", "Basa kanta-Altzurüku". Museoaren beste helburua inguruko balore etnografikoak babestea da.

Eskolei zuzendutako tailerrak
-----------------------------

Hauek dira planteatzen direnak:

* Papergintza tailerra
* Esku tailerra
* Beirate tailerra
* Eskultura tailerra
* Ehungintza tailerra
* Graffitiak basoan.

Halaber, bisita gidatuak antolatzen dira.

Lankideak
---------

Susana Cencillo. Musikaria da, akordeioaz gain beste hainbeste instrumentu jo eta zuzentzen ditu. Musika, ikusentzun edo antzerkiarekin zerikusia duten proiektuetan lankidea.

Juan Barbe. Artisau papergintzan maisu. Papera, landare papirifero eta inprimatze tekniketan jakituna. Tailerrak eta hitzaldiak noizbehinka eman izan ohi ditu Ur maran.

Juan Kruz Igerabide. Idazlea. Hainbat sari irabazitako sortzailea, literatura gaietan laguntzen du.

Antonio Casado da Rocha. Filosofian doktorea, Euskal Herriko Unibertsitateko irakaslea eta ikertzailea, Henry David Thoreau-ren pentsamenduan espezialista eta ohiko kolaboratzailea.

Felix Aizpurua (OBBTKN). Diseinatzaile eta ilustratzailea. Teknologia eta komikiarekin zerikusia duten gaietan laguntzen du, komunikazioan eta sareetan ere.

* Slow Art Day (2022-04-02)
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑  "Ur mara museoa. Kultura mara mara", *Hik Hasi* aldizkaria, 267. zk. 2022ko apirila, 40or.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Museoaren webgune ofiziala.
* **(Gaztelaniaz)**:Berria EITBn.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25477196

 |

* Wd Datuak: Q25477196
**Arturo H. Medrano Pinakoteka** (gaztelaniaz: *Pinacoteca Arturo H. Medrano*) arte museo bat da Tegucigalpan, Hondurasen, Hondurasko artisten margolanen 1920ko hamarkadatik aro garaikideraino gordetzen dituena. Pinakotekak 700 artelaneko bilduma du, eta margolanez gain, eskultura, marrazki eta argazki batzuk ere baditu.

Historia
--------

Museoa 1993ko ekainaren 3an sortu eta ireki zen Hondurasko Banku Zentralaren egoitza zaharrean, Tegucigalpan. Museoa ez zen jendearentzat ireki 1993ra arte, baina 1920an sortu zen, Banku Zentralak bere lehen pieza erosi zuenean. 1993ra arte, margolanen bilduma bankuaren bilduma pribatu gisa mantendu zen. Banku Zentralak Indar Armatuen Bulebarrean duen egoitza berria inauguratu zenean, 2016an, museoa eraikin berrira aldatu zen. Hiriaren erdialdeko gune zaharra 2014an jarri zuen bankuak salgai.

Izena
-----

Museoak Arturo H. Medrano du izena, abokatu bat eta Hondurasko Abokatuen Elkarteko lehen presidentea izan zena.

Bilduma
-------

Museoak 700 artelan inguru ditu, batez ere margolanez osatuak, baina baita eskultura, marrazki eta argazki batzuez ere. Bere bilduma Hondurasko artean espezializatu zen 1920ko hamarkadatik aro garaikideraino. Lehen obra pinakotekak 1920an erosi zuen, Pablo Zelaya Sierra artistaren "Las campesinas" olio-lana. Beste artista batzuk, beren obrak museoan erakusten ari direla, Arturo Luna, Carlos Zúñiga Figueroa, Confucio Montes de Oca, Horacio Reina, José Antonio Velásquez, Maximiliano Ramírez Euceda eta Moisés Becerra daude.

Museoak ere aldi baterako erakusketak antolatzen ditu Hondurasko Banku Zentralaren sukurtsaletan, Choluteca, La Ceiba eta San Pedro Sulan dituen bulegoetan.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q98650594

 |

* Wd Datuak: Q98650594
***Macchiaioli*** inpresionismoaren aitzindari nagusitzat hartu ohi den italiar margolari-taldebat da. *Macchiaioli* taldea osatzen zuten margolariak Florentzian, 1855etik 1867ra bitarteko urteetan, bildu ohi ziren. Garai hartako akademia-ereduen kontra jardun zuten, eta ordura artekoa baino estilo biziago bat proposatu zuten, kolorezko orbanak (*macchie*) erabiliz errealitatearen inpresioa agerrarazteko. Corot margolari frantsesaren eta Barbizongo eskolaren eragina nabaria da taldeko margolariengan, baina horiek ikuspegiak ezezik, erretratuak eta historiako gertaerak ere margotu zituzten. Talde horretako margolarien artean, aipatzekoak dira Cristiano Banti, Giovanni Boldini, Giovanni Fattori, Telemaco Signorini, Silvestro Lega, Raffaello Sernesi, Giuseppe Abbati, Odoardo Borrani, Vincenzo Cabianca, Adriano Cecioni, Vito D'Ancona, Serafino De Tivoli eta abar.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
Greziar mitologian **Egina** (grezieraz Αίγινα) ninfa bat zen Asopo ozeanidaren eta Metoperen alaba. Bi seme behintzat izan zituen: Menezio Aktorrekin eta Eako Zeusekin. Biak bihurtuko ziren errege.

Menezio Opuseko erregea eta argonautetako bat izan zen. Honegatik Egina Patrokloren amona izan zen (Akilesen lagun mina).

Eako, Egina uharteko erregea, Poseidoni eta Apolori Troiako harresiak eraikitzen lagundu zielako da ezaguna. Honen bidez Egina Akilesen birramona izan zen, Peleoren semea zena eta hau Eakorena.

Bahiketa
--------

Esaten zenez Zeusek arrano itxura hartu eta Egina bahitu zuen, Enone edo Enopia izeneko Saroniko golkoko uharte batetara eramanez, ordutik aurrera bere izenaz ezagutua izan zena. Eginaren aita zen Asopok, Sisiforen bidez izan zuen bahiketaren berri, eta euren atzetik korrika joan zen, baina Zeusek bere tximistak jaurti zizkion, bere ibilbidera itzularaziz. Eginak Zeusen seme Eako erditu zuen azkenik, uharteko errege bihurtuko zena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q321298
* Commonscat Multimedia: Aegina (Oceanid)

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q321298
* Commonscat Multimedia: Aegina (Oceanid)
Greziar mitologian, **Dione** (antzinako grezieraz: Διωνη, "erregina jainkotiarra"), presentzia askorik ez duen jainkosa bat da, bere formarik zehatzena, Homeroren Iliadako V. liburuan hartzen duena, Afrodita jainkosaren ama bezala, honek bere ondoan bidaiatzen duenean, bere gogokoena eta semea zen Eneas babesten ari zela gudu batean zauritua izan ondoren. Atal honetan, Dionek, Gearen baliokidea dirudi, Homerok, hau ere Olinpoan sartzen zuelarik.

Dioneren izen indoeuroparra, izatez, titulu bat da: "Jainkosa", etimologikoki, Zeusen femeninozko forma. Erromatar mitologiako Dianak, antzerako etimologia du, baina, gainontzekoan, ez du inongo zerikusirik. Iliadaren ondorengo lanetan, Dionea edo Dione, Afrodita berari deitzen zaio. Zeusen Dodonako orakulu zaharrean, Dione hartzen zen Zeusen emaztetzat, Heraren ordez, mantendu diren idazkun botibo askok erakusten duten lez.

Hesiodoren arabera Dione titanide bat ez zen arren, bere Teogonian, ozeanideen zerrendan agertzen baita, Apolodoro Atenasekoak bai hartzen zuen titanide bezala.

Ondorengo mitografo batek, Higinok, Dione pleiade bat dela dio, Atlasen alaba, eta, Tantalorekin, Pelope, Niobe eta Broteasen ama.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *82. araua. Grezia eta Erromako pertsonaia mitologikoak.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q199923
* Commonscat Multimedia: Dione (mythology)

---

 |

* Wd Datuak: Q199923
* Commonscat Multimedia: Dione (mythology)


| * i
* e
* a
Titanak |
| --- |
| Hesiodoren titanak | 

|  |  |
| --- | --- |
| Titanak | Zeo • Krio • Kronos • Hiperion • Japeto • Ozeano |
| Titanideak | Mnemosina • Febe • Rea • Tetis • Teia • Temis |
| *Koionideak* | Asteria • Leto |
| *Krionideak* | Astreo • Palas • Perses |
| *Japetideak* | Atlas • Epimeteo • Eosforo • Menezio • Prometeo |

 |
| Beste titanak
(idazleen arabera) | Ankiale • Anito • Aristeo • Astrea/Dizea • Aura • Dione • Fosforo • Eurinome • Hekate • Lelanto • Fortzis • Ofion • Tifon |
| Ikus, gainera: Titanomakia |
Iraultzara deitzen duen graffittia. "Borrokak soilik egingo gaitu aske".
**Ezker iraultzailea** — maiz **ezker** **erradikal** edo **ezker-mutur** ere deitua— erabateko posizio ezkertiarrak defendatzen dituzten mugimendu, alderdi politiko eta gobernuak dira. Ezker iraultzaile politikoak berdintasun osoa sustatzen du. Estratifikazio ekonomiko, sozial edo politiko baten aurkakoa da.

Definizio horren barnean kokatu ohi dira ezkerreko zenbait ideologia; komunismoa, anarkismoa, anarko-komunismoa, arnarko-sindikalismoa, marxismo-leninismoa, troskysmoa eta maoismoa, esaterako. Kasu askotan, erakunde-esparrutik kanpo dauden posizio ezkertiar erradikalak deskribatzeko erabiltzen den terminoa da. Badira posizio ideologiko hau izendatzeko beste termino asko ere: *ezker erradikal politikoa*, *ezker oldarkor politikoa*, *ezker libertario politikoa* eta *ezker alternatibo politikoa*, kasu.[erreferentzia behar]

Historia
--------

*Ezker politiko* terminoak, Frantziako Iraultzan egin zen Asanblea Nazionalean du jatorria, klase txiroak babesten zituzten ordezkari jakobinoetan. *Ezker mutur* terminoa, berdintasun sozialeko posizioak defendatzen dituzten eta aldaketa politiko erradikal bat iraultza eta ekoizpen-bideen sozializazioaren bitartez bilatzen duten pertsona edo taldeak deskribatzeko erabiltzen da. Teoria marxistek, proletarioen diktaduraren beharra azpimarratzen dute, politika liberalen antagonikoak direnak (burgesiaren zerbitzupeko demokraziak).

1960 eta 1970ko hamarkadetan, klase borrokaren zorroztearekin batera, ezkerreko alderdi tradizionaletatik baino ezkerrerago, edo muturrerago, kokaturik zeuden alderdiak sortu eta ugaritu ziren.

Sektore politiko honek berebiziko garrantzia izan zuen Hego Euskal Herrian. Espainiar estatuko mailan Hego Euskal Herriko probintzietan izan baitzuen ezker erradikalak presentzia handien. Oposizio antifrankistaren eta langile mugimenduaren jaun eta jabe izan ziren, Espainiako beste toki batzuetan gertatu ez zen bezala. ORT, EMK, PTE, LKI edo OIC bezalako alderdiek Frankismoaren azkeneko urteetan diktadura eraisteko beharrezkoak izan ziren mobilizazioetan presio ahalmen handia izan zuten eta haien ekarpena erabakigarria izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Altemeyer, Bob.  (1996). *The authoritarian specter.*  President and Fellows of Harvard College, 219 or..
2. 1 2   Satrustegi Andres, Imanol.  (2017). «Ezkerraren ezkerraz: the left wing of the left.» *Gerónimo de Uztariz* 33: 73-91. ISSN 1133-651X. (Noiz kontsultatua: 2023-05-18).

Bibliografia
------------

* Satrustegi Andres, I. (2017). Ezkerraren ezkerraz: the left wing of the left. *Gerónimo de Uztariz*, (33), 73-91.
* Wilhelmi Casanova, G. (2016). *Romper el consenso: La izquierda radical en la Transición (1975- 1982)*. Siglo XX

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1129409
* Commonscat Multimedia: Far-left politics

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11948045k (data)

 |

* Wd Datuak: Q1129409
* Commonscat Multimedia: Far-left politics
1. irudia. Liburuaren hasiera.

***Refranes y Sentencias*** euskal atsotitzen lehen bilduma argitaratua da. Izenburu osoa du *Refranes y Sentencias comunes en Bascuence, declaradas en Romance con numeros sobre cada palabra, para que se entiendan las dos lenguas*, hau da, "Atsotitz eta esapide euskaraz ohikoak, gaztelaniaz azalduak hitzen gaineko zenbakiekin, bi hizkuntzak ulertu daitezen".

1596an atera zen, biltzailearen izenik gabe, Iruñean, Pedro Porralisen etxean. Guztira 539 atsotitz biltzen ditu, euskaraz emanak eta gaztelaniaz itzuliak. Itzulpena, Larramendiren aburuz, hitzez hitzekoegia da. Atsotitzen gainean zenbakiak ipini ziren, hizkuntza bien arteko erlazioa hobeto ulertarazteko.

Bizkaieraz daude atsotitzak, gehienak behintzat, eta nagusiki badirudi Bilboko edo Bilbo aldeko euskara jasotzen dutela.

Aleak
-----

Ale bakarra ezagutzen dugu, Darmstadteko *unicum*a, Hessengo dukeen Darmstadteko jauregian Van Eysek aurkitu zuena. Jauregia, eta berarekin batera gure *unicum*a, II. Mundu Gerran suntsitua izan zen. Gaitzerdi, Julio Urquijo euskalariak hori baino lehenago alearen argazkiak eskuratu zituen, egun Donostiako Koldo Mitxelena liburutegian gordeak.

Dena dela, beste hiru aleren berri ere badugu: Larramendirena, Oihenartena eta 2015. urtean ezagutzera eman den Girolamo della Sommaia jakintsu italiarrarena. Larramendiren eta Oihenarteren lekukotasunen arabera, badirudi Darmstadteko aleari esker ezagutzen ditugunak baino atsotitz gehiago zituela liburuak jatorriz, agian orain osatzen duten lau kaierak baino bat gehiago bederen.

Testuan bertan ikus daitekeenez, liburua Iruñean inprimatu zen 1596. urtean Pedro Porralis de Amberesen moldiztegian.

Atsotitz adibideak
------------------

2. irudiaː orrialde jakin bat adibideekin.
2. iruditik hartutako adibide batzukː

* Balizko oleak burdiarik ez.
* Betiko itoginak arria zulatu ta aldi luzeak guztia aztu.
* Buruko andia ta jate urria.
* Zagokez exilik ta entzun eztaizu gextorik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  "...contiene refranes del Bascuence, traducidos en Castellano demasiadamente à la letra", M. Larramendi, *Diccionario Trilingüe*, "Suplemento" delakoaren hasieran.
2. 1 2   Lakarra, Joseba A..  (1996). *Refranes y Sentencias (1596). Ikerketak eta edizioa.*  Bilbo: Euskaltzaindia.
3. ↑    Lakarra, Joseba A.. *Refranes y Sentencias 1596: itzulpen baten bidaia 2019-05-17.*  (Noiz kontsultatua: 2023-08-24).
4. ↑  Urkizu, Patrizio, 2015, "Refranes y Sentencias (...) Girolamo della Sommaia", EGAN-1-2: 65-146.
5. ↑  Urgell, Blanca, 2002, *Larramendiren Hiztegi Hirukoitza-ren eranskina: saio bat hiztegigintzaren testukritikaz*, Euskaltzaindia: Bilbo, 76-82.

Kanpo estekak
-------------

* *Refranes y Sentencias*-en argazkiak, Koldo Mitxelena liburutegian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25479666

 |

* Wd Datuak: Q25479666
**Jeremy Strong** ( 1978ko abenduaaren 25a, Bostonen, Massachusetts ) estatubatuar aktorea da. The New Yorker aldizkariko profil batek Strong aktore obsesionatu gisa erretratatu zuen, bere metodoa mugaraino bultzatzen duen antzezle bat deskribatuz. 2022an, Time aldizkariak munduko 100 pertsonarik eragingarrienetako bat izendatu zuen, "inoizko telebistako hamar minutu onenen lehiakide" gisa.

Ibilbidea
---------

Strong-ek Yale Unibertsitatean eta Londresko Royal Academy of Dramatic Art-en ikasi zuen. Chicagoko Steppenwolf Theatre konpainian jasi zen zen antzezle profesional gisa. Broadwayko eszenara iritsi zen konpainia *A Man for All Seasons* produkzioarekin*.*

2008tik aurrera, film luzeetan lehen rolak azaldu zitzaizkion. Besteak beste, Strong-ek John George Nicolay antzeztu zuen Steven Spielbergen *Lincoln* drama historikoan 2012an, Kennedyren hiltzailea izan zen (Lee Harvey Oswald) *Parkland*-en 2013an eta Jerry Rubin aktibista *The Trial of the Chicago 7* 2020ko filman.

2018 eta 2023 artean geroztik, Strong bereziki ezagun bilakatu zen *Succession* serieko aktoreen parte gisa. Logan Roy fikziozko komunikabideen magnatearen familiari buruzko da telesaila, eta Kendall Roy semearen rola izan zen berea telesailean. Rol horrek Emmy eta Urrezko Globoak eskaini dizkio sarietan, bi Emmy zehazki, eta beste zenbait sari, goraipamen kritiko ugariz gain.

Bizitza pertsonala
------------------

Strong Bostongo langile klaseko familia eta auzo batean jaio zen. Aita jatorri judukoa du.

2016an Emma Wall psikiatra daniarrarekin ezkondu zen. Hiru alaba dituzte, eta Kopenhage eta New York artean bizi da familia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Jeremy Strong Shares Strong Family Bond With Wife Emma Wall» *thefamilynation.com* (Noiz kontsultatua: 2023-08-25).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15854232
* Commonscat Multimedia: Jeremy Strong

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 111146331986918692480
* ISNI: 0000 0005 1098 3212
* BNE: XX5404710
* BNF: 18073097n (data)
* GND: 1171718535
* LCCN: no2016048448
* NKC: xx0243936
* SUDOC: 256167966
* BIBSYS: 1593520723355

 |

* Wd Datuak: Q15854232
* Commonscat Multimedia: Jeremy Strong