recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Danteren txalupa*** edo ***Dante et Virgile aux enfers*** (*Dante eta Virgilio infernuetan*) Eugène Delacroix margolari frantsesak 1822an margotutako olioa da. Delacroixen hasierako lanetariko bat da; lan honek nolabait ezagutzera eman zuen. Errealismoko margolariek eta inpresionistek maisulana bezala hartu zuten.

Gaia
----

Margolanaren gaia Danteren *Jainkotiar komedia* liburutik atera zuen Delacroixek. Eszenak Dante Alighieri Virgiliorekin batera Infernua bisitatzen erakusten digu. Txalupak Phlegyasek, Lapitarren erregeak, eramaten du. Hain zuzen ere, infernuko bosgarren zirkulua da, kondenatuak Estigiaren uretan dauden tokia.

Deskribapena
------------

Itsasontzian bi protagonistak ikusten ditugu. Danteri bere txano gorriarekin ezagutzen zaio; horrela errepresentatzen zitzaion Erdi Aroan. Virgiliok buruan erramu-koroa darama. Phlegyasek, bizkarra emanda, lema maneiatzen ari da. Argiak erdiko bi poetak argitzen ditu. Txalupatik zintzilik madarikatuen gorputzak ikusten ditugu. Paisaia beldurgarria da: zeru iluna, ezkerrean hiri bat sutan, zeru iluna... Margolana benetan dramatikoa da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .

Kanpo loturak
-------------

* **(Frantsesez)**:Louvreko museoaren katalogoa.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Danteren txalupa*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2354251
* Commonscat Multimedia: La Barque de Dante

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 181207538
* GND: 4193582-2

 |

* Wd Datuak: Q2354251
* Commonscat Multimedia: La Barque de Dante
**Argonnerwaldlied** ("Argonneko Basoko kanta") edo "Lied der Pioniere" edo "Pionierlied" ("Aitzindariaren kanta") I. Mundu Gerrako martxa militar alemaniarra da. Hermann Albert Gordonek konposatu zuen 1914/1915ean. I. Mundu Gerran erabili zuen Alemaniar Inperioak. Kantaren bariazioak letra desberdinekin erabili zituen Liga Espartakista marxistak, Alemania Naziak II. Mundu Gerran eta Ekialdeko Alemaniak.

1919an, Liga Espartakista iraultzaileak letra berria eman zion 1919ko urtarrileko altxamendu espartakistaren oroimenean. Bertsio hori Hanns Eislerrek moldatu eta Erich-Weinert-Ensemblek interpretatu zuen Alemaniako Errepublika Demokratikoan.

"Durch deutsches Land marschieren", "SA Marschiertlied" izenez ere ezaguna, Alemania Naziaren urteetan erabili zen. Saxonian moldatua 1929an, eta Argonnerwaldlied-en doinuan oinarritutako Sturmabteilung Nazional Sozialistaren martxa izan zen.

Kanta Alemanian zehar zabaldu zen heinean, "Durch deutsches Land" ("Alemaniako lurraren bidez") hitzetan aldaketak sortu ziren, eta horien ordez "Durch Großberlin" ("Berlin Handiaren bidez"), "Durch Schwabenland" ("Suabiaren bidez") eta abar jarri ziren. Hirugarren ahapaldiak ere letra-aldaketa txikiak ditu. NSDAPen bertsioa "Wir fürchten SPD und Rotfront nicht" ("ez gara SPDaren eta Rotfronten beldur") izan zen; Reichsarbeitsdienstek, berriz, "Wir fürchten Moskau und die Juden nicht" ("ez gara ez Moskuren ez juduen beldur").

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Deutsches lieder, (n.d.) retrieved 2018 March 29, from

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q649135

 |

* Wd Datuak: Q649135
Fra Angelicok margotutako Infernua.
**Damnazioa** (latinezko *damnatio* hitzetik) edo **kondenazioa** kontzeptu erlijioso bat da, zehazten duena bizi ondoko zigorra edo tormentua ezartzen dela Lurreko bizitzan izan jokabideagatik.

Antzinako Egiptoko erlijio-tradizioan, hildakoek Maaten 42 aitorpen negatiboak errezitatzen zituzten bihotza egiaren lumaren ondoan pisatzen zitzaien bitartean. Haien bihotza luma baino astunagoa izanez gero, Ammitek irentsiko zuen.

Zoroastrismoak Azken Judizioaren kontzeptu eskatologikoa garatu zuen (Frashokereti), non hildakoak altxatuko baitira. Zintzoak esne ibai batean ibiliko dira, eta gaiztoak metal urtutako ibai batean erreko.

Kristautasuna bezalako erlijio abrahamikoek antzeko kontzeptuak dituzte: fededunek azken egunean epaiketari aurre egiten diote, non zehaztuko baitzaie beren bekatuen arabera Gehenan edo Zeruan eternitatea igaroko duten ala ez [Markos 3:29]. Damnaturik dagoen gizakia Infernuan dago, Zerutik aparteko egoera batean, Jainkoaren graziatik kanpo.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1513117
* **Identifikadoreak**
* GND: 4187608-8
* LCCN: sh85052617
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1513117
**Arafat mendia** (arabieraz جبل عرفات, *Jabal ‘Arafāt*), Mekatik ekialdera dagoen granitozko muino bat da. Errukiaren Mendia (*Yabal ar-Rahmah*) bezala ere ezagutzen da. Muino honetan esan zien Mahomak agur sermoia Hajjean, bere bizitzaren amaieran lagundu zuten musulman guztiei. 70 metroko altuera du.

Muinoaren ingurua, **Arafateko ordokia** deitzen da. Islamean oso toki garrantzitsua da, Hajjean, erromesek, bertan igarotzen baitute arratsaldea Dhu al-Hijjah (ذو الحجة) hilabeteko bederatzigarren egunean. Behar den egunean, Arafateko ordokian ez egoteak, erromesaldia baliogabetzen du. Erromes askok, hemen ematen dute gau osoa, lorik egin gabe. Musulmanek, Adan eta Eva muino honetan bildu eta Jainkoak (اﷲ) barkatu zituela uste dute.

Gaur egun, hau da musulman guztiei sermoia edo khutba ematen zaien tokia.

Palestinaren Askapenerako Erakundearen presidentea izan zen Yasser Arafatek, muino honen izena zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q216894
* Commonscat Multimedia: Mount Arafat

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143295005
* LCCN: n2008036995
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q216894
* Commonscat Multimedia: Mount Arafat
Antzara-jokoa Saran, 1937.
Antzara-jokoa Lekeition, 2011.
**Antzara-jokoa** Euskal Herriko zenbait puntutan egiten den jokoa da. Helburua, oinetatik zintzilik dagoen antzara bati lepoa kentzea da.

Jokoaren aldaerarik ezagunena, Lekeition urtero irailaren 5ean ospatzen den Antzara eguneko lehiaketakoa da. Bertan, portuko uretan dagoen parte-hartzaileak, portua alde batetik bestera gurutzatzen duen soka baten erdialdean oinetatik eskegita dagoen antzara bat lepotik heldu eta soka tenkatuz eta laxatuz doan heinean gora eta behera ibiliko da, uretan sartu eta irtenez, ahalik eta lepoa kendu ala antzarak eskuetatik ihes egiten dion arte.

Dena den, lehorrean ere jokatzen da joko horretan, beste era batera. Antzara Lekeition bezalatsu eskegitzen da, baina ez da gora eta behera mugitzen, alta, geldi geratzen da bere lekuan. Lepoa kentzeko, parte-hartzaileak, zaldi gainean antzararen azpitik behin igaroz, eskua luzatu eta burutik egiten dio tira antzarari. Biriatun behintzat, antzara azpitik igarotzen den lehen parte-hartzaileari *erregea* deritzo eta ezpatarekin jotzen du hegaztia. Lehorreko aldaera hori Sara, Zuraide, Biriatu, Ainhoa, Ahetze eta Urruñako auzo Oletan egiten da jaietan, eta Markina-Xemeinen, inauterietan.

Nahiz eta iraganeko jokoetan antzarak bizirik egoten ziren, gaur egun hilik egoten dira, animaliaren sufrimendua saihesteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Biriatou.com: Antzara jokoa

Ikus, gainera
-------------

* Antzara-joko (taula-jokoa)
* Antzara

Kanpo estekak
-------------

* Biriatuko Antzara jokoa San Martin bestetan (bideoa)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q323429
* Commonscat Multimedia: Goose pulling

---

 |

* Wd Datuak: Q323429
* Commonscat Multimedia: Goose pulling


| * i
* e
* a
Herri kirolak |
| --- |
| H18K saileko herri kirolak | Aizkora proba • Sega jokoa • Harri jasotzea • Sokatira • Giza-abere probak (giza proba - zaldi proba - idi-dema - asto proba) • Lasto altxatzea • Lasto botatzeaLokotx biltzea • Trontza • Zaku eramatea • Orga joko • Ingude altxatzea • Txinga eramatea • Ontzi eramatea • Harri zulaketa |
| Beste herri kirol eta jokoak | Ahari jokoa • Aker proba • Antzara-jokoa • Artzain-txakurren lehiaketak • Bola jokoa • Estropadak • Igel-toka • Oilar-jokoa • Palanka jaurtiketa • Sagar biltzea • Toka |
Rebeca Linares, aktore porno donostiarra.
Phil Hollyday eta Angell Summers John B. Rootek zuzendu zuen *Montre-moi du rose!* filman (2009).
**Aktore pornografiko** edo **Pornstar** gisa ezagunak, hurrenez hurren, sexu-langile profesionalak dira. Horien eginkizuna gai pornografikoko filmetan benetako sexu-harremanak izatea da (ikus Pornografia-zinema).

Historia
--------

Ameriketako Estatu Batuetako industria pornografikoa izan zen izar sistema bat garatu zuen lehena, bereziki arrazoi komertzialengatik. Ospetsua egin zen lehendabizikoa Linda Lovelace izan zen, Deep Throat (Eztarri sakona) filmaren protagonista. Film hau, generoko benetako klasikoa, 1972an egin zen. 

Beste herrialde batzuetan, Alemanian adibidez, ez da fenomeno hori ematen, gehienak aktore amateurrak direlako (ez profesionalak). Europako egungo industriak ekialdeko bloketik (Errumania, Txekiar Errepublika, Eslovakia, Hungaria eta abar) atera ditu aktore pornografiko handi asko.

Artista ospetsuak
-----------------

### Ameriketako Estatu Batuetan

* Marilyn Chambers
* Gloria Leonard (*The Opening of Misty Beethoven*)
* Georgina Spelvin (*The Devil in Miss Jones*)
* Bambi Woods (*Debbie Does Dallas*, Jim Clarkek zuzenduta).
* Ron Jeremy

### Espainian

* Nacho Vidal
* Celia Blanco
* Apolonia Lapiedra

### Euskal Herrian

* Torbe
* Rebeca Linares

### Frantzian

* Katsuni
* Luna Rival
* Liza del Sierra

### Katalunian

* María Lapiedra

### Suitzan

* Will Steiger

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q488111
* Commonscat Multimedia: Porn actors

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph255075

 |

* Wd Datuak: Q488111
* Commonscat Multimedia: Porn actors
**Armstrong konderria** (ingelesez: *Armstrong County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Claude da. 2010eko zentsuaren arabera 1.901 biztanle zituen, Armstrong kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Armstrong konderriak 2.366,8 kilometro koadro ditu. Horietatik 12,22 ura dira. Beste 2.354,58 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,8 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 1.901 pertsonetatik 1.849 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 124 dira. 11 beltzak edo afroamerikarrak. 13 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 0 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 11 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 17 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107977
* Commonscat Multimedia: Armstrong County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153598440
* LCCN: n79151451
* NARA: 10046974
* **Lekuak**
* OSM: 1810722
* TGN: 2001935

 |

* Wd Datuak: Q107977
* Commonscat Multimedia: Armstrong County, Texas
*Artikulu hau aldizkariari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Antzerti (argipena)».*
Antonio Maria Labaien.
***Antzerti* aldizkaria**, *Euskel-Antzertiaren Ilerokoa*, euskal antzerkigintzaren historian erreferentzia nahitaezkoa izan da. Lehe alea Tolosan, 1932ko urtarrilean plazaratu zen, batez ere Antonio Maria Labaienen eskutik, Ixaka López de Mendizabalen eta Joxe Maria Agirre "Lizardi"ren laguntzaz. Marrazkiak Jon Zabalorenak ziren. "Euskaltzaleak" taldearen partaideek (Nikolas Ormaetxea, Jose Ariztimuño, Doroteo Ziaurritz) ere kolaboratu zuten ekimenean. Aldizkariak bi garai ezagutu zituen: lehenengoa 1936 arte, Espainiako Gerra Zibilarekin ekimena bertan behera gelditu baitzen, bigarrena, 50 urteko etenaldi ondoren, 1982tik 1985ra, Antzerti Eskolaren ekimenarekin batera, Eusko Jaurlaritzaren eskutik. Guztira 82 zenbaki plazaratu ziren. Orotara 47 egileren lanak aurki daitezke aldizkarian, bi epealdiotan —horietarik dozenatik gora euskaratuak—, eta guztira 76 antzerki-lan.

Egileak
-------

Guztira 47 idazleen lanak plazaratu ziren bi garaietan. Bigarren aldian gerraondorengo eta erbesteko lanak berreskuratu ziren eta, horregatik, izen batzuk bi garaietan agertu ziren:

* Toribio Altzaga
* Ander Amonarriz
* Andoni Arozena
* Frantzizko Arostegi
* Eugenio Arotzena
* Ander Arzelus "Luzear"
* Abelino Barriola
* Iñaki Begiristain
* Alfonso Rodríguez Castelao
* Henriette Charasson
* José Domínguez Manresa
* Imanol Elias
* Eusebio Erkiaga
* Alfredo Etxabe
* Euripides
* Dario Fo
* Josep M. Folch i Torres
* Carlo Goldoni
* Juan E. Gorostidi
* Marzelin Hegiapal
* Guillaume Irigoien
* Jazinto Karraskedo Olarra
* Antonio Maria Labaien
* Piarres Lafitte
* Daniel Landart
* Piarres Larzabal
* Lekuona anaiak
* Xabier Lizardi
* Manuel María
* Peli Markiegi
* Gregorio Martínez Sierra
* Tene Mujika
* Jose Olaizola
* Patrizio Orkaiztegi
* Lope de Rueda
* Jean Paul Sartre
* Alfonso Sastre
* William Shakespeare
* Sofokles
* Gudmundur Steinsson
* August Strindberg
* Taupada Antzerki Taldea
* Txotxongillo Taldea
* Estanislao Urruzola "Uxola"
* Augustin Zubikarai

Bibliografia
------------

* *Antzerti. 75 urte ondoren*, Idoia Gereñu koordinatzailea, Tolosa: Udala eta Gipuzkoako Foru Aldundia, 2007, 1261 or.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Zerrenda:Antzerti aldizkariaren antzezlanak

Kanpo estekak
-------------

* Armiarma sarean aldizkari osoa eta informazio ugari eskura daiteke.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q57710908

 |

* Wd Datuak: Q57710908
Antzerkiaren Nazioarteko Egunean, antzerkiaren aldeko mezuak zabaltzen dira.
**Antzerkiaren Nazioarteko Eguna** martxoaren 27an ospatzen da urtero. Egun horretan, mundu osoan antzerkiaren aldeko adierazpenak egiten dira, eta nazioarteko ospea duen idazle batek apailatutako testua zabaltzen da. Eguna Unesco erakundearen Antzerkiaren Nazioarteko Institutuak (ITI) sortu zuen, 1961an. Euskal Herrian ere hainbat jarduera antolatzen dira: antzezlanak aurkeztea, adierazpenak irakurtzea, kaleko jarduerak...

Ospakizuna
----------

Herriz herri antolatzen diren ekintzak eta ospakizunak aldatu egiten dira. Esaterako, Donostian, Victoria Eugenia Antzokian, urtero azken Donostia Antzerki Saria taularatu egiten da. Egun horretako ekintza nagusietariko bat mundu mailan testu beraren irakurketa izaten da. Testu hori ospe handiko egile edo aktore ezagun batek egindakoa izaten da, esaterako, 2013koa Dario Fok idatzi du; 2012an John Malkovichek idatzi zuen eta 2011koa Jessica A. Kaahwa idazle ugandarra. Lehenengo mezua, 1962koa, Jean Cocteauk sortu zuen.

Ekimenaren proposamena ITIren Vienan ospatutako IX.Nazioarteko Batzarrean kaleratu zen. Batzar horretan Arvi Kivimaa lehendakariak Finlandiako elkarteak planteatutako ideia aurkeztu zuen eta aho batez onartua izan zen. Martxoaren 27ko eguna aukera zen egun horretan Parisko Théâtre de la Ville – Sarah-Bernhardt antzokian denboraldi hasierari ekiten zaiolako.

Egun honen mezu batzuk
----------------------

* 2011: Jessica A. Kaahwa
* 2013: Dario Fo

Erreferentziak
--------------

1. ↑  www.iti-worldwide.org
2. ↑
3. ↑  www.world-theatre-day.org/en/index.html

Kanpo estekak
-------------

* «Antzerkiaren aldeko mezua»[*Betiko hautsitako esteka*], EITB, 2013-03-27.
* **(Ingelesez)**: International Theatre Institute elkartearen web ofiziala.
* **(Ingelesez)**: Antzerkiaren Nazioarteko Egunaren web orria.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2076105
* Commonscat Multimedia: Theatrical genres

---

 |

* Wd Datuak: Q2076105
* Commonscat Multimedia: Theatrical genres
***Antzara eguna*** 2019an Harkaitz Canoren eta Adur Larrearen arteko kolaborazio baten ondorio da. Liburuak Espainia estatuko segurtasunaren esku Santi Brouarden hilketa narratzen du.

Argumentua
----------

1984ko azaroaren 20an, Santi Brouard tiroz hil zuten bere pediatria kontsultan. Julian Sancristobal Espainiako estatuko Segurtasun idazkariak agindua eta dirua eman zion Rafael Masa poliziari, eta horrek Luis Morcillori eta Rafael Sanchez Ocañari ordaindu zien hilketagatik. Brouarden heriotzak zirrara handia eragin zuen Euskal Herrian. HASI alderdiko lehendakaria, HBko mahai nazionaleko kidea, Bilboko alkateordea, parlamentaria, mediku pediatra… Bere karisma eta konpromisoagatik, Euskal Herriko hainbat familia politikotan itzal handia izan zuen Brouardek. Horiekin batera, politikari lekeitiarraren beste ezaugarri ezezagunago batzuk ere jaso ditu komiki honek, adiskide eta mediku hurbila, txantxazalea, irakurle amorratua eta euskaltzale petoa ere izan baitzen. Horrela, Adur Larreak eta Harkaitz Canok fikzioaren bidez lortu dute Santi Brouarden bizitzaren eta heriotzaren hariak biltzea, ekinbide publikoa eta bizitza pribatua jostea, iragana eta oraina lotzea, garai baten kontaketa bizia marrazteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo loturak
-------------

* Bideo promozionala Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q85967065

 |

* Wd Datuak: Q85967065
*Artikulu hau Nafarroako herri hustuari buruzkoa da; Nafarroako eta Zuberoako mendia gaitzat duena beste hau da: «Arlas»*

**Arlas** Argako Erriberako Azkoien udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Erriberagoiena eskualdean. Gaur egun, benta bat da, eta **Arlasko benta** izenpean ezagutzen da.

XIV. mendean jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Azkoiengo Udalara pasa ziren.

Bertako biztanleak *arlastarrak* ziren.

Izena
-----

Arlas toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Arlas*

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Arles* (1001)
* *Arlas* (1056)
* *Arlaz* (1087)
* *Arllas* (1110)
* *Arlas* (1802)
* *Arlas* (1996)

Historia
--------

XI. eta XII. mendeetan, batez ere, muga-barruti garrantzitsu baten erdigunea izan zen. Orti Santxitzen esku utzi zen, Gartzia IV.a Santxitzen mende, Gartzia Semenoitz eta Eneko Santxitzen esku, Antso IV.a Gartzeitzen mende, eta, ondoren, Gartzia Santxitz (1086), Orti Lopitz (1091-1110) eta Piarres Ezkerraren (1144-1158) esku. XII. mendearen bigarren erdialdean Iratxeko monasterioak eta Orreagako Santa Mariak jabetzak izan zituzten. Hiribildua Gartzia IV.a Santxitzek Estefania Foixkoa emazteari arrasaldar gisa emandakoen artean dago.

Bere Andre Maria eliza Montearagongo abadian sartu zuten XI. mendearen amaieran; Gartzia V.a Ramiritz erregeak Iruñeko katedralera itzuli zuen 1137an, baina berriz ere Montearagoni esleitu zioten, harik eta Fernando Aragoikoa infanteak Pedro Cristoforo Antso VII.a Azkarraren kantzilerrari eman zion arte 1205ean. 1268an, dirudienez, Azkoiengo abadia edo elizari atxikita zegoen.

XIII. mendearen amaieran despopulatu bide zen, agian izurrite baten ondorioz.

Oharrak
-------

1. ↑  /áɾlas/ ahoskatua (laguntza)  
Azentua: zorrotza lehengo silaban

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindia: Euskal Onomastikaren Datutegia.
2. ↑   «Arlas - Lekuak - EODA» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-08-30).

Ikus, gainera
-------------

* Azkoien
* Argako Erribera
* Nafarroa Garaia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113163063

 |

* Wd Datuak: Q113163063
**Arleen Augér** (South Gate, Kalifornia, 1939ko irailaren 13a - Leusden, Herbehereak, 1993ko ekainaren 10a) estatubatuar sopranoa izan zen.

Musikologiako ikasketak egin zituen, bere jaioterriko unibertsitatean, 1957tik 1963ra bitartean. Ikasketak amaitu ondoren, musikari, kantuari hain zuzen ere, ekin zion. Ralph Errollerekin batera lan egin zuen, 1965. urtetik aurrera Chicagon. Kontzertuetan kantatzen zuen, batez ere; operan Gilda (*Rigoletto*) eta Gaueko erregina (*Xirula miragarria*) paperetan egin zuen debuta. Los Angelesen Victor-Fuchs saria irabazi zuen, eta, sari horri esker, Europara joan zen teknika lantzera. Vienako Operan aritu zen, eta han arrakasta handiko debuta izan zuen, Gaueko erreginaren paperarekin. New York City Operan 1969an egin zuen debuta, paper berarekin. Ondoren, Alemaniako opera nagusiek gonbidatu zuten: Hanburgo, Munich, Frankfurt, Kolonia... 1971n Frankfurteko Goethe Unibertsitateko irakasle izendatu zuten, eta 1974. urtetik aurrera Bachen kantatetan, pasioetan eta oratorioetan espezializatu zen. Behin baino gehiagotan izan zen Salzburgoko Jaialdian. Milango Scalan 1975ean kantatu zuen lehenengo aldiz, eta New Yorkeko Metropolitan Operan, berriz, 1978an. 1985ean izugarrizko arrakasta izan zuen Londresen, Haendelen *Alcina* lanarekin. 1986an Andrew printzearen ezkontzan parte hartu zuen Westminsterren, eta 1991n Mozarten heriotzaren bigarren mendeurrena ospatzeko kontzertuan, Vienako Saint-Étienne katedralean. 1993an hil zen, minbiziak jota.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q272516
* Commonscat Multimedia: Arleen Auger

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 56795240
* ISNI: 0000 0001 1064 0915
* BNE: XX840339
* BNF: 13890971t (data)
* GND: 129389641
* LCCN: n82006574
* NKC: xx0012057
* NLA: 36551983
* CiNii: DA08045465
* SNAC: w6n605mx
* SUDOC: 082848807
* BIBSYS: 42134
* UB: a1023200
* ICCU: UBOV535074
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00619/eu\_a\_6195/a6195
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q272516
* Commonscat Multimedia: Arleen Auger
**Antxieta Antzerki Taldea** Azpeitiko antzerki talde bat da, 1981ean sortua. Hala ere, 1980an, Azpeitiko euskal antzerkiaren aintzindari diren Jacinto Arregi eta Inazi Rezabal - *Potxolo*ri antolatutako omenaldia antzerki talde honen lehen harria dela esan daiteke. Izan ere, herriko antzerkigintzaren loraldi berria ekarri zuen 1981ean *"Ustegabeko poza"* antzerkia taularatu zuen herritarren taldeak osatu zuen Antxieta urte bat beraduago.

Imanol Elias izan zen ia hamarkada batez talde honen zuzendari.

Talde honetan herritar ugarik parte hartu bazuten ere, aktore nagusiak honakoak izan ziren: Pello Otaegi, Itziar Oiarzabal, Juanito Bikendi, Pilar Aizpitarte, Joxe Aranburu, Maritxu Unanue, Abel Izagirre, Mertxe Arregi, Xabier Arregi, Jose Mari Olaizola, Iñaki Bergara, Joxe Zabala, Iñigo Agirre, Imanol Elias eta Idoia Uranga, beste askoren artean.

Lanen zerrenda
--------------

* 1981: Ustegabeko poza - oraindik taldeak izena ez bazuen ere.
* 1982: Sendagai traketsa
* 1983: Jokoa nagusi
* 1984: Lapurreta urtsua
* 1985: Bi ahoko ezpata
* 1986: Haunditasun ametsak
* 1987: Hiru morroiak
* 1988: Sendagai dantzaria
* 1989: Bat, bi, hiru
* 1990: Komedi zaharrak
* 1991: Beste mundukoak eta zoro bat
* 1992: Nornorinork
* 1994: West side isteria
* 1995: Gertatutakoa agian
* 1997: Hamar minutu gauerdirako

Erreferentziak
--------------

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko antzerki taldeen zerrenda
* Euskal antzerki
**Argonui**, Tolkienen legendarium ospetsuan eta Eraztunen Jauna eleberriaren eranskinetan, Iparraldeko Dunedainen hamairugarren kapitaina da. Arathorn I.aren semea da eta Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2757. urtean jaio zen. Rivendelen hazia izan zen, bere aurreko kapitain guztiak bezala. Bere izena, sindarinezkoa da, eta "errege ausarta" bezala itzul daiteke. Bere aita Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2848. urtean, Kapitain bihurtu zen.

Bere agintaldian, Gandalf Istaria Dol Guldurrera sartzen da, eta Sauron han ezkutatuta dagoela jakiten du, berehala, Kontzilio Zuriari abisua pasatuz, Oihan Beltzeko gotorlekua erasotzen duena Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2850. urtean.

Bere erregealdian, gainera, 2890. urtean, Eskualdean, Bilbo Zorrozabal jaiotzen da.

Arnorreko lurraldearen eta Eskualdearen defentsa jarraitu zuen orkoen eta Mendiko Trollen erasoetatik.

Bere agintaldiaren amaiera, Egzkiaren Hirugarren Aroko 2911-2912ko Negu Krudelean iritsi zen, une horretan, Otsoak Eskualdean sartzen direlarik, Eriadorreko biztanleak kaltetzeaz gain. 64 urteko agintaldia eta 155eko bizitzaren ondoren, 2912an hil zen, bere oinordekoa, bere seme Arador izan zelarik.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Arathorn I.a** | **Iparraldeko Dunedainen Kapitaina**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2848-2912 | Ondorengoa**Arador** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2543646

 |

* Wd Datuak: Q2543646
**Delta konderria** (ingelesez: *Delta County*) Michiganko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Escanaba da. 2010eko zentsuaren arabera 37.069 biztanle zituen, Delta kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Delta konderriak 5.157,51 kilometro koadro ditu. Horietatik 2.124,38 ura dira. Beste 3.033,12 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 7,19 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 37.069 pertsonetatik 35.238 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 318 dira. 71 beltzak edo afroamerikarrak. 858 amerikar natiboak ziren eta 7 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 145 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 7 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 743 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491857
* Commonscat Multimedia: Delta County, Michigan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131360253
* LCCN: n81091919
* NARA: 10039599
* **Lekuak**
* OSM: 1898719
* TGN: 2000955

 |

* Wd Datuak: Q491857
* Commonscat Multimedia: Delta County, Michigan
Jown William Waterhousek margotutako *Danaideak* (1903)
**Danaideak** (antzinako grezieraz: Δαναΐδες) Argosko Danao erregearen berrogeita hamar alabak dira. Danao Argolidara joan zen ihesi, bere anaia Egiptorekin izandako liskarrak zirela eta. Gero, ordea, adiskidetu itxura eginez, baimena eman zuen bere berrogeita hamar alabak Egiptoren berrogeita hamar semeekin ezkon zitezen.

Alabaina, Danaoren aginduak beteaz, eztei gauean beren senarrak hil zituzten emazte guztiek, batek izan ezik, Hipermnestrak ez baitzuen hil Linzeo bere senarra. Danaideak bigarrenez ezkondu ziren eta halaxe sortu zen danaoen leinua. Geroago, ordea, Linzeok Danaide guztiak hil zituen eta Tartarora kondenatuak izan ziren haiek, hondorik gabeko ontzi batean etengabe ura isurtzera.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q724907
* Commonscat Multimedia: Danaides

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 1220864
* BNF: 150828126 (data)
* GND: 134104293
* LCCN: sh2002009350
* SUDOC: 195652134
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q724907
* Commonscat Multimedia: Danaides
**Dimitrios Skoumpakis**, grezieraz Δημητρης Σκουμπακης (Kanea, Grezia, 1998ko abenduaren 18a) Greziako waterpolo jokalaria da, eta erdiko atzelari gisa jokatzen du. Tokio 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen Grezia ordezkatzen. Munduko junior txapelduna ere izan zen.

Nazioarteko lehiaketetan parte hartzea
--------------------------------------

2017az geroztik, nazioarteko lehiaketetan Grezia ordezkatzen du, eta emaitza hauek lortu ditu:

Udako Olinpiar Jokoak
---------------------

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, berriz, zilarrezko domina irabaziko zuen Greziako taldean izan zen.
Serbiak, urrezkoa, eta Hungariak brontzezkoa eskuratuko zuten. Greziako taldea honako hauek ordezkatu zuten: Stylianos Argyropoulos, Georgios Dervisis, Ioannis Fountoulis, Konstantinos Galanidis, Konstantinos Genidounias, Konstantinos Gkiouvetsis, Marios Kapotsis, Christodoulos Kolomvos, Konstantinos Mourikis, Alexandros Papanastasiou, Dimitrios Skoumpakis, Angelos Vlachopoulos eta Emmanouil Zerdevas-ek.

Udako Olinpiar Jokoetako dominak
--------------------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia
  | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Waterpoloagizonezkoa.
  |

Gainerako lorpenak
------------------

| Urtea | Festa | Lekua | Posizioa |
| --- | --- | --- | --- |
| 2017 | 2017ko Juniorren Munduko Waterpolo Txapelketa | Belgrado | **1. postua** |
| 2018 | 2018ko Europako Waterpolo Txapelketa | Bartzelona | 5. postua |
| 2019 | 2019ko Munduko Igeriketa Txapelketa | Gwangju | 7. postua |
| 2020 | 2020ko Europako Waterpolo Txapelketa | Budapest | 7. postua |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Dimitrios Skoumpakis» *olympedia.org* 2022-01-10ean begiratua**(Ingelesez)**
2. ↑  «Dimitrios Skoumpakis» Olympics.com 2022-01-10ean begiratua **(Gaztelaniaz)**
3. ↑  "Waterpoloa, gizonezkoa, emaitzak 2020" olympedia.org **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107739516

 |

* Wd Datuak: Q107739516
**Arik-den-ili** edo **Arikdenilu** (K.a. 1319-K.a. 1308), Asiriako errege bat izan zen.

Idazkun guztietan "Errege" edo "Errege Boteretsu" tituluarekin agertzen da. Bere aita Enlil-nirarik bezala, Babiloniaren aurka borroka egin behar izan zuen, kasu honetan, Nazi-Maruttash erregearen aurka, inperioko mugak ezartzeko, gatazka hau, azkenik, Asiriaren onurarako emaitzarekin amaituz, bere seme Adad-nirari I.aren erregealdian.

Bere erregealdiaren kronika batek, mugako lurraldeen aurkako zenbait espedizio deskribatzen ditu, gurdiekin, asiriar lurraldeko ekialde eta iparraldeko tribu barbaroak erasoz, horien artean, Nitgimkhiren Herrialdea eta turukkutarrak, bere etsaien abereak eta uzta lapurtzea lortu zuela zehaztuz.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Enlil-nirari** | **Asiriako erregea**K.a. 1319-K.a. 1308 | Ondorengoa**Adad-nirari I.a** |

Erreferentziak
--------------

*Historia Universal Siglo XXI.Los imperios del Antiguo Oriente.El fin del segundo milenio* ISBN 84-323-0041-1

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q336173

 |

* Wd Datuak: Q336173
Tolkienen legendarium ospetsuan eta bere hil ondorengo lana den Silmarillion eleberrian, **Arien**, Eguzkiaren Dama, Vardaren maiarren artean dago. Maiarren artean boteretsuenetako bat da, Melkor bera, denboraren hasieran, bere beldur izateraino, baita gorroto izateraino ere.

Lurralde Ustelezinak argitzen zituzten Valinorreko Bi Zuhaitzak suntsituak izan ondoren, Valarrek, aztikerizko amets batean murgilduta zegoen Erdialdeko Lurraldea argiztatzea erabakitzen dute. Orduan eraiki zuten karroza boteretsu bat Urrezko Zuhaitza zen Laurelinen fruitu batetik, suzko izpiritua zen Arien, bere gainean muntatu zelarik, zeruko zirkuluetatik bere ibilbidea gidatzeko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q750797

 |

* Wd Datuak: Q750797


| * i
* e
* a
J. R. R. Tolkienen legendariumen Ainurrak |
| --- |
| Ainulindalë (Ainurren musika)  •  Valaquenta (Valarren istorioa) |
| Valarren jaunak | Manwë  •  Ulmo  •  Aulë  •  Oromë  •  Mandos (Námo)  •  Lórien (Irmo)  •  Tulkas |
| Valarren erreginak | Varda  •  Yavanna  •  Nienna  •  Estë  •  Vairë  •  Vána  •  Nessa |
| Etsaia | Morgoth (Melkor) |
| Maiarrak | Eönwë  •  Ilmarë  •  Ossë  •  Uinen  •  Salmar  •  Sauron  •  Melian  •  Arien  •  Tilion  •  Istariak  •  Saruman (Curunir)  •  Gandalf (Olórin)  •  Radagast (Aiwendil)  •  Azti urdinak  •  Balrogak |
***Danaë*** Rembrandt margolari herbeheretarrek 1636an egindako olioa oihala gaineko margolan ospetsua da. Bere obran oso lan berezia da zeren eta eszena mitologikoak ez ziren haren espezialitatea (bizitza osoan hamar bat egingo zituen), beraz nahiko arraroa da hau. Sinatuta eta datatuta dago horrela: "Remb (...) F 1 (...) 6.". 1985an eraso larria pairatu zuen.

Gai mitologikoa
---------------

Antzinako Greziaren mitologiaren arabera, Akrisiok semeak nahi zituen baina ez zuen lortzen. Egoera aldatzeko konponbide baten bila orakulu batengana joan zen eta hark zera esan zion: Lurraren amaiera joateko eta han bere alabaren semeak hilko zuela. Iragarpena bete ez zedin Akrisiok Danae dorre batean (beste bertsioen arabera, leize batean) entzerratu egin zuen, horrela haurdun gelditzeko aukera sahiesteko. Baina Zeus Danaez maitemindu zen eta urre euri batez haurdun utzi zuen. Hilabetetara denboraz haren aitona leihaz hilko zuen Pertseo jaio zen.

Azterketa
---------

Rembrandt Danae ohe batean biluzik irudikatu zuen. Irudi osoa urrezko argiaz argituta dago, horrela jainkoaren maitasuna adieraziz. Margolanean garbitasunaren sinboloak nabariak dira: ohearen zuritasunak eta, batez ere, Danaeren gainean ikusten den kupidoak hori adierazten dute. Gela, bestetik, luxuz apainduta dago. Errezeleriaren atzean gizon baten irudia susmatu egiten da; haren ezaugarri nagusia gerrikotik zintzilik ikusten diren giltzak dira, beraz Danaeren kartzelazain dela pentsa daiteke.

Bandalismoa
-----------

1985an zoro batek margolanaren aurkako erasoa burutu zuen. Oihalaren gainean azido zabaldu zuen obra, neurri handi batez, izorratu. Garaiko Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna agintariek margolana berreskuratzeko agindua eman zuten baina emaitza oso kritikatua izan zen zeren eta bermargotu egin zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* *Europaren bahiketa (Rembrandt)*

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Margolanari egindako errestaurazioari kritika.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2294441
* Commonscat Multimedia: Danae by Rembrandt

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2294441
* Commonscat Multimedia: Danae by Rembrandt
Ekinozio bernala edo Ariesen lehen puntua

*Artikulu hau ekliptikaren puntuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Aries».*
Zeru-ekuatorearen eta ekliptikaren planoak (Lurraren eguzkiaren inguruko orbitak edo urte betean zehar eguzkiak egiten duen mugimendua), **Aries Puntua**ren norantza adierazten duen lerro zuzen batean mozten dira.

Eguzkia hegoaldeko hemisferiotik iparraldekora pasatzen den puntua da, martxoaren 21ean gertatzen dena (iparraldeko hemisferioan udaberria eta hegoaldekoan udazkena hasiz).

Igoera zuzenaren jatorria da eta bera zein deklinabidea hutsak dira. Ekinozioen prezesioagatik puntu honek 50,25" atzeratzen da urtero. Orain, Aries Puntua ez da Aries konstelazioan aurkitzen (lehen aldiz kalkulatua izan zenean bezala, duela bi mila urte inguru), ondoan duen Piszisen baizik. Diametralki kontrako puntua, Libra Puntua da.

Ikus, gainera
-------------

* Ekinozioa
* Ekliptika

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q80360
* Commonscat Multimedia: Equinox

---

 |

* Wd Datuak: Q80360
* Commonscat Multimedia: Equinox
Bi mutik jokatzen.
**Arrautza-talka**, **arrautza-borroka**, **arrautza-biltzea** eta beste zenbait izenez ezaguna, Pazkoako joko tradizionala da. Tradizio anglosaxoietan, jokoak izen anitz hartu ditu, hala nola, "shackling", "jarping" edota "dumping".

Jokoko araua nahiko sinplea da. Batek arrautza egosi bat eskuan duelarik, honekin beste jokalari baten arrautza kolpatuko du, azken hau apurtzeko asmotan, baina hori bai, berea apurtu gabe. Beste edozein jokorekin bezala, iruzurtien jo muga izan da; zementuzko, haitzurdinezko eta baita harzurizko arrautzak erabiliak izan direlarik.

Historia
--------

Arrautza errenazimentuko ikur bat da, lehen kristauek Pazkoan gertaturiko Jesusen berpizkundearen ikur gisa hartu zutelarik.

Erdi Aro garaian, arrautza-talka Europan jokatu izan zen. Adibidez, arrautza-talka Zagreben XIV.mendean Pazkoa garaiko ospakizun garrantzitsuenetako bat omen zen.

Ipar Amerikan, arrautza-talkari buruzko erreferentziak egin zituen Thomas Anburyk, 1781ean Frederick Townen (Maryland) Estatu Batuetako Independentzia Gerran gatibu hartu zuten gerra preso ingelesak. Bertako ohitura arrautzak Logwood edo Bloodwoodekin tindatzea zen, hala kolore gorria emateko, Anburyren hitzetan gogortasun gehiago ematen ziena.

XX.en mende erdialdean, The Evening Sunek, Baltimoreko egunkari batek, zutabe editorial bat dedikatu zuen, bertan jokoaren kode, erritu eta teknikei buruz eztabaidatzeko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q278821
* Commonscat Multimedia: Egg tapping

---

 |

* Wd Datuak: Q278821
* Commonscat Multimedia: Egg tapping
*Artikulu hau Oltzako herriari buruzkoa da; historialaria gaitzat duena beste hau da: «José Joaquín Arazuri»*

Aratzuri 2020-11-5
**Aratzuri** Oltza zendeako kontzejua da. 1857ko errolda arte berezko udalerria izan zuen.

2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 396 biztanle zituen, udalerriko bigarren populatuena izanik, Ororbia eta gero eta Ibero baino lehen. Bertan daude Aratzuriko gaztelua eta eliza erromanikoa.

Historia
--------

1977ko abuztuan herri honetan Askatasunaren martxaren amaierako ekitaldi erraldoia ospatu zen.

Ondarea
-------

Aratzuriko gaztelua XV. mendean eraiki zuten, eta XVI.ean berreraiki behar izan zuten, suntsituta gelditu eta gero. 1966an monumentu izendatu zuten. Gaur egun, jabego pribatua da, eta herriko ondare nagusia.

Demografia eta biztanleria
--------------------------

Aratzuriko biztanleria| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 336 | 344 | 358 | 358 | 348 | 341 | 376 | 396 |

Klima
-----

Grafiko hau ezin da une honetan ikusi, software arazo bat dela eta. Lanean ari gara ahalik eta lasterren grafikoak berriro erakutsi ahal izateko.
Aukeratu beheko zatian urte-tarte bat, urte horiek goian xehetasun handiagoz ikusteko.

Ikusi edo aldatu datu gordinak.

Aratzuriko gaztelua.

Azpiegitura eta garraioak
-------------------------

La Pamplonesa autobus konpainiak Aratzuri Iruñearekin batzen du. Autobus lineak, honako ibilbidea egiten du:

* Etxauri - Ibero - Ororbia - Orkoien eta Iruñea

Konpainia berdinaren beste linea batek Iruñea eta Ibero bitartekoa, honako ibilbidea egiten du:

* Ibero - Izkue - Lizasoain - Ororbia - Aratzuri - Orkoien eta Iruñea

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Arazuri* aldaeran ere aurki badaiteke ere, Euskaltzaindiaren izendegiak **Aratzuri** proposatzen du.
2. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.

Ikus, gainera
-------------

* Iruñerria

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Nafarroa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8203147
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00421/eu\_a\_4217/a4217

 |

* Wd Datuak: Q8203147

  



|  **Oltza Zendea** |  |
| --- | --- |
| Aratzuri | Artazkotz | Asiain | Ibero | Izkue | Izu | Lizasoain | Oltza | Ororbia |  |
*Artikulu hau Euskal Herriko ibaiari buruzkoa da; Kaukasoko ibaia gaitzat duena beste hau da: «Araxes (Kaukasia)»*

**Araxes** —**Errekaundi** edo **Azpirotz** ere deitua— Euskal Herriko Kantauriko isurialdeko ibaia da, Nafarroa Garaiko Azpirotz herrian jaio eta Tolosan Oriara isurtzen dena. 24 kilometroko luzera du.

Geografia
---------

Elosta mendiaren hegoaldeko mazelan du iturburua, Azpirozko mendatetik hurbil. Azpirotz eta Lezaetatik ipar-mendebalderantz eginez, Errazkin, Betelu eta Arribe-Atallu zeharkatzen ditu. Gipuzkoan sarturik, Lizartza, Leaburuko Txarama auzo eta Tolosako Usabal eta Amarotz auzoetatik igaro ondoren, Oriara isurtzen da.

Araxes ibaiak, Gipuzkoako ibilbidean, malda handiko magalen artean haran bat eratu du. Bertan, orotariko zuhaitzak aurkitzen diren basoen artean, pagoak, arteak eta haritzak nabarmentzen dira. Bertako ekonomia, belaunaldiz belaunaldi, ibaian oinarritu da. Industriei indarra ematen zien eta Nafarroa Garaia eta Gipuzkoaren arteko komunikabidea zen. Industria-eremu horietako batzuk Leaburu-Txarama eta Tolosako udalerrietan ikusi daitezke (Araxes paper-industria Txaraman, Usabal industrialdea Tolosan).

Fauna
-----

Gipuzkoako zatia Natura 2000 sarearen barnean dago. Amuarrain arrunta, loina arrunta, mendi-barboa, Pirinioetako desmana, ur-ipurtatsa, martin arrantzalea eta ur-zozoa dira bertako espezierik aipagarrienak.

Ikus, gainera
-------------

* Insalus

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Euskal Herriko ibaien zerrenda.*  Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2012-05-01).
2. 1 2  Río Araxes Enciclopedianavarra.com
3. 1 2  ES2120012-ARAXES:Objetivos y Medidas Ingurumena.ejgv.euskadi.net

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2859595
* Commonscat Multimedia: Araxes River

---

 |

* Wd Datuak: Q2859595
* Commonscat Multimedia: Araxes River
**Didier Rouget** (Paris, Frantzia, 1952ko irailaren 15a - 2015eko urtarrilaren 6a) Parisen jaio baina Uztaritzen bizi zen abokatua zen.

Biografia
---------

Ideologikoki ezkerrekoak ziren mugimenduetan ibili izan zen eta Burgosko prozesuaren aurkako manifestazioetan ere ibili zen. Hor Euskal Herriko gatazka ezagutu zuen. Gerora, zuzenbide ikasketak amaitu zituenean euskal iheslariei eta euren familiei laguntzen ibili zen.

Parot doktrina Estrasburgoko auzitegietara eraman zuenetako bat izan zen eta hainbat tortura salaketa Europako Giza Eskubideen Auzitegira eraman zituen. Gainera, HB, EH eta Batasunaren legez kanporatzearen kontrako helegiteak jarri zituen.

Doktore tesia torturari aurre egiteko neurriei buruz egin zuen eta ondorioz, 1997an hiru guardia zibil zigortzea lortu zuen. 1990an, berriz, NBEko Torturaren aurkako Batzordeak Frantzia zigortzea lortu zuen.

Bestalde, Martxelo Otamendi Egunkariako zuzendari ohiaren tortura salaketak Estrasburgora eraman zituenetako bat ere izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4  Arantxa Elizegi, «Didier Rouget abokatua hil da, 'Parot doktrina' Estrasburgora eraman zuenetako bat», *Berria*, 2015-01-06

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18811485
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 36588343
* ISNI: 0000 0000 7267 0469
* BNF: 13614442t (data)
* LCCN: no2002069196
* SUDOC: 055748236
* **Bilduma digitalak**
* Persée: 148484

 |

* Wd Datuak: Q18811485
Antzigarra belarretan.
**Antzigarra**, **intzigarra**, **izotz zuria** edo **lantzurda** aire librean dauden gainazaletan eratzen den izotz-geruza guztiz mehea eta zuria da. Airean dagoen ur lurrunaren metaketa zuzena eragiteko adina hoztu direnetan eratzen den. **Izotz zuria** eta **lantxurda** sinonimoak dira.

Eraketa
-------

Lehen baldintza, azalerek 0 °C-etik beherako tenperatura izatea da, antzigarra sortzeko beste baldintza bat, airearen hezetasun erlatiboa %60 baino gehiagokoa izatea da, hala izan ezean, ez da atmosferan azaleretan metatu ahal izateko haina ur lurrun. Azken baldintza, haizea oso bizia ez izatea da, bestela, ur lurruna ez da metatuko.

Ihintz zuria
------------

Antzigarra ez da ihintz zuriarekin nahastu behar, honakoa ihintz izoztua baita, kondentsatu eta izoztutako ur lurrun atmosferikoa da. Azaleko tenperaturak 0 °C-etik beherakoa izan behar du.

Eraginak landareetan
--------------------

Landaretza ez da nahitaez kaltetuko hostoek izozte baldintzak jasango dituzten gau batean. Landareen hostoek egoera likido oso hotzeko geruza bat osatzen dute, -4 °C eta -12 °C arteko tenperatura ziurtatuz. Alabaina, behin antzigarra sortuta, hostoaren azaleko landare zelulak kaltetuak izan daitezke izotz zorrotzezko kristalen aurrean. Bakterio batzuk bereziki eraginkorrak dira antzigarraren eraketaren aurrean.

Urteroko landareak, tomateak kasu, hil egingo dira urteko lehen izoztearen aurrean erori bezain pronto. Landare hostoerorkorrak ere hil egingo dira, baina berriz sortuko dira behin udaberria iritsitakoan. Azkenik, landare hostoiraunkorrak, koniferoak kasu, urte osoan berde mantenduko dira, hauen hazkuntza antzigarrik gabeko garaietan handiagoa den arren.

Klimako diferentziek eragin gogorra izan dezakete antzigarrak landareari egin diezaiokeen kaltean. Adibidez, erromeroa bezalako landare bat beti hilko da aire librean badago toki hotzagoetan, toki epel-beroetan erraz bizirik mantenduko litzatekeen bitartean.

Irudiak
-------

* Antzigarra asun bateanAntzigarra asun batean
* Antzigar zuriaAntzigar zuria
* ZuhaitzetanZuhaitzetan
* Antzigarra leiho bateko beiranAntzigarra leiho bateko beiran
* Artearen orriak eta ezkur bat antzigarrez edo lantzurdaz estalita.Artearen orriak eta ezkur bat antzigarrez edo lantzurdaz estalita.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  SAKANAKO HIZTEGI DIALEKTOLOGIKOA, Euskaltzaindia

Ikus, gainera
-------------

* Antzigar zuria
* Ihintza
* Permafrost

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4590598
* Commonscat Multimedia: Hoar frost

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 125044309 (data)
* LCCN: sh85052084
* NDL: 00570993
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 13579
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q4590598
* Commonscat Multimedia: Hoar frost
**Armando Antunes da Silva** (Evora, 1921 - *ib.*, 1997) portugaldar kontakizun-idazle eta olerkigilea izan zen. Bere herriko nekazari pobreen aldeko lanean nabarmendu zen, eta jarduera horri eskaini zion literatura-lan askoren edukia; izan ere, lan gehienetan, bai olerkietan zein hitz lauzkoetan, bere herriko nekazari-inguruetako gizarte- eta ekonomia-desberdintasunen gaia erabili zuen.

Antonio de Oliveira Salazarren diktadurari aurre egin zion, eta horren eraginez erbestean bizi izan zen berrogei urtez. Lehen ipuin-bilduma 1946an eman zuen argitara, *Gaimirra* izenburupean; haren ondoren idatzi zituen zenbait olerki-liburu, besteak beste, *Esta terra nossa* (1952, *Gure lur hau*) eta *Canzoes do vento* (1957, *Haizearen abestiak*). Geroago eleberrigintzan murgildu zen, arrakasta handiz, eta hiru maisulan eman zituen argitara: *Suáo* (1960), *Alentejo é sangue* (1966) eta *Terras velhas semeadas de novo* (1976).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253687
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 12303608
* ISNI: 0000 0000 8357 0797
* BNF: 118875817 (data)
* GND: 1047962357
* LCCN: n85246017
* NKC: xx0003704
* SUDOC: 026671301
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05401/eu\_s\_2202/s2202

 |

* Wd Datuak: Q12253687
**Daniela Mogurean** (Chișinău, Moldavia, 2001eko uztailaren 16a) gimnastikan aritzen den Moldavian jaiotako kirolari italiarra da.

Olinpiar Jokoak
---------------

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu, eta brontzezko domina eskuratu zuen gimnasia erritmikoan *Taldeka aparatu guztiak* kategorian, Italia ordezkatuz; Bulgariako taldearen (urrezko domina) eta ROCeko taldearen (zilarrezko domina) atzetik sailkatu zen Italiako taldea.
Honako hauek osatzen zuten Italiako gimnasta taldea: Martina Centofanti, Agnese Duranti, Alessia Maurelli, Daniela Mogurean eta Martina Santandreak.

Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
---------------------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia 
  | 03 !3. postua, brontzezko domina | *Taldeka aparatu guztiak*, gimnasia erritmikoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Daniela Mogurean» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Daniela Mogurean» *olympics.com* **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107243295

 |

* Wd Datuak: Q107243295