recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Artikulu hau bertsolariari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Larraburu».*

**Miguel Antonio Otamendi Olaskoaga**, izengoitiz ***Larraburu*** (Oiartzun, Gipuzkoa, 1829 - 1876), gipuzkoar bertsolaria izan zen.

Biografia
---------

Xenpelar eta Ardotx izan zituen bertso-lagunak. 1869an, San Inazio bezperan, Ardotx bertsolariarekin bertsotan ari zela, eztabaida bat izan zuten. Ardotxek harri batez jo zuen buruan Otamendi, eta zauritu egin zuen. Harrezkero, burutik nahasia bizi izan zen hil arte. Ezagunak dira gertakizun horiek kontatuz jarri zituen bertsoak, *Barka zaizkiguzu gure zorrak* izenburukoak.

Antonio Zavalak bildu zituen haren bertsoak eta ibilaldiak, eta *Larraburu, Lexoti ta Balentin bertsolariak* (1973) izenburuko liburuan argitaratu zituen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263559
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 112952
* Lur: 04654/eu\_o\_1953/o1953

 |

* Wd Datuak: Q12263559
**Beñat Auzki Etxepare** (Baiona, 1983ko abuztuaren 1a) lapurtar errugbilaria da, harroin eta orpokatzaile postuetan jokatzen duena. 2013-2017 bitartean, Top 14an aritu zen Bordeaux Bèglesekin, eta 2017-2018 bitartean Pro D2an FC Grenoblerekin. 2010etik 2019ra, 39 partida jokatu zituen Espainiako selekzioarekin, eta 45 puntu lortu.

Bizitza
-------

Nahiz eta Baionan jaio, Donibane Garazin hasi zen errugbian Beñat Auzki, 10 urte zituelarik. US Daxeko 21 urtez azpiko taldean jokatu ondoren, Peyrehoradek kontratatu zuen Fédérale 2 mailan aritzeko. 2009tik 2013ra, Fédérale 1ean jokatu zuen, US Tyrosse taldean.

Garai hartan sortu zitzaion Espainiako selekzioarekin jokatzeko aukera, orduko *XV del León*-en aritzen zen Mattin anaiaren bitartez. 2010eko azaroaren 27an egin zuen debuta, Namibiaren kontra, Palma Mallorcakoan. 2013an, Régis Sonnesek, Espainiako selekzionatzaile ohiak, Top 14ko Union Bordeaux Bèglesera eraman zuen; bertan sinatu zuen bere lehenbiziko kontratu profesionala.

Bordelen lau denboraldi igaro eta gero, FC Grenoblek kontratatu zuen 2017an. Urte bat bakarrik eman zuen Isèreko klubean, 2018an US Tyrossera aldatu baitzen. 2019an errugbi profesionala uztekotan ibili bazen ere, azkenik US Daxera itzuli, eta hiru denboraldiz jokatu zuen bertan, Fédérale 1ean lehenbizikoan, eta Nationalen beste bietan. 2019ko martxoan aritu zen azkeneko aldiz Espainiako selekzioan, Belgikaren aurka.

Kirol profesionala 2022ko udan utzi arren, errugbia ez zuen erabat alboratu, eta Landetako Rion Morcenx talde amateurrera joan zen.

Ibilbidea
---------

* 2009 - 2013: US Tyrosse
* 2013 - 2016: Union Bordeaux Bègles
* 2017 - 2018: FC Grenoble
* 2018 - 2019: US Tyrosse
* 2019 - 2022: US Dax

Palmaresa
---------

### FC Grenoble

* Top 14ra igotzeko kanporaketa; irabazlea: 2018

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Benat Auzqui.*  itsrugby.es (Noiz kontsultatua: 2022-7-15).
2. 1 2    *Benat Auzqui Etchepare.*  espnscrum.com (Noiz kontsultatua: 2022-7-15).
3. 1 2   Corral, Iñigo. *Beñat Auzqui, de profesión pilier.*  revista22.es (Noiz kontsultatua: 2022-7-15).
4. ↑    *Du côté des pros : Beñat Auzqui (Bordeaux-Bègles).*  rugbyamateur.fr (Noiz kontsultatua: 2022-7-15).
5. ↑    *Rugby Amateur. Un ex-joueur de Top 14 débarque en Fédérale 2, un autre en Fédérale 3.*  actu.fr (Noiz kontsultatua: 2022-7-15).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18610766

 |

* Wd Datuak: Q18610766
**Josu Muguruza** **Guarrotxena** (Bilbo, 1958 - Madril, 1989ko azaroaren 20a) euskal kazetari eta politikaria izan zen.

Josu Muguruza Bilboko Errekaldeberriko auzoan jaio zen. Deustuko Unibertsitatean Pedagogia ikasten hasi ondoren, ikasketak hasi eta EHUn kazetaritza ikasi zuen. Ordurako euskara ikasia zuen eta ASKko militantea zen. 1981ean, poliziak bere neskalaguna zen Elena Bartolome atxilotu ondoren Ipar Euskal Herrira ihes egin zuen.

Erbestean egondako denboran AEKko irakasle izan zen Baionan. Horrez gain, Gure Irratia irratian poesiari buruzko programa bat zuzendu zuen eta Egin egunkariko korrespontsala izan zen. 1984ean Errefuxiatuen Komiteko antolatzaileetako bat zen GALaren urterik odoltsuenetan. Egin egunkarian astero zutabe bat idazten hasi zen, Zihordia ezizena erabilita.

Ipar Euskal Herrian sei urtez bizi izan eta gero, 1987ean Frantziako poliziak atxilotu eta Espainiara eraman zuten. Donostia eta Madrilgo kartzeletan egon eta gero, hilabete gutxiren buruan libre utzi zuten. Euskal Herrira itzulitakoan, Herri Batasuneko mahai nazionalean parte hartu zuen. Horrez gain, Egin egunkarian lanean hasi zen berriz ere, politikako ataleko kronikak idazten "Iratzar" ezizenarekin. Aljerko elkarrizketen prestaketan jardun zuenetako bat izan zen.

Erailketa
---------

1984ko azaroan Tasio Erkizia ordezkatu zuen Madrilgo gorteetan Herri Batasuneko diputatu moduan. 1989ko azaroaren 20ean, Madrilgo Alcala Hotelean bere alderdiko beste kide batzuekin (Itziar Aizpurua, Iñaki Esnaola eta Jon Idigoras) parlamentuko lana prestatzen ziharduela, armaturiko bi lagunek tiro egin zioten eta hil egin zuten. Hilketak Euskal Herri osoan greba orokorrerako deialdia sorrarazi zuen.

Bost urte lehenago Santiago Brouardekin gertatu bezala, erailketa egiteko aukeraturiko eguna ez zen kasualitatea izan. Francisco Franco eta Primo de Riveraren heriotzak gertaturiko egun bera izan zen.

Oroimena
--------

2014ko azaroaren 17an, *Zohardia* dokumentala, Josu Muguruzari buruzkoa estreinatu zuten.

Ikus, gainera
-------------

* GAL
* Ricardo Sáenz de Ynestrillas Pérez

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Abizena Muguruza idaztea, euskal herritar horren aukera pertsonala da. Izan ere, Euskaltzaindiak, euskara baturako, Mugurutza onartu du deitura horren grafiatzat. Ikus *Euskal Onomastikaren Datutegia*
2. ↑  «'Zohardia', Josu Muguruzari buruzko dokumentala, estreinatu dute»[*Betiko hautsitako esteka*], *EiTB*, 2014-11-17

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9013453
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX5479390
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 82730
* Lur: 04297/eu\_m\_3422/m3422

 |

* Wd Datuak: Q9013453
**Jacques Léonard Muller** (Thionville, 1749ko abenduaren 11 - Saintes, 1824ko urriaren 1a) frantziar militarra izan zen, Mendebaldeko Pirinioetako Armadaren eta Alpeetako Armadaren buruzagia Frantziako Iraultzako Gerretan

Bizitza
-------

1765ean sartu zen Frantziako Errege Armadan. 1791n, Iraultzaren ostean, kapitain bilakatu zen, eta Jemappesko guduan borrokatu zen 1792ko azaroaren 6an. 1793ko maiatzean brigada-jeneral mailara goratua, Pirinioetako Armadaren estatu nagusiko buru izendatu zuten uztailean, eta Mendebaldeko Pirinioetako Armadaren buruzagi nagusi urriaren 4an. 1794ko otsailaren 5ean, aurre egin zion Ventura Caroren erasoari Tellatuetan (Urruña). Uztailaren 23tik aurrera, Baztan haraneko gudu erabakigarria zuzendu zuen; abuztuaren 1ean, San Martzial, Irun eta Hondarribia frantsesen esku geratu ziren, eta Donostia abuztuaren 3an.

Abuztuaren 21ean Alpeetako Armadaren buruzagi nagusi izendatu zuten; Bon-Adrien Jeannot de Monceyk ordeztu zuen mendebaldeko Pirinioetan. Osasunez makal baitzegoen, erretiroa hartu zuen 1795eko martxoaren 3an, baina 1798an zerbitzura itzuli zen. Rhineko Armadaren buru izendatu zuten 1799ko uztailaren 18an, eta irailaren 18an garaitua izan zen Mannheimgo guduan. 1804an, Ohorezko Legioko komandante izendatu zuten. 1824ko urriaren 1ean hil zen Saintesen.

Oharrak
-------

1. ↑  Frantsesez *Croix des Bouquets* edo *Camp des Sans Culottes* deitua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Murugarren Zamora, Luis. *San Sebastián 1792-1795: Godoy, la Convención francesa y la monarquía española..*  Boletín de estudios históricos sobre San Sebastián, ISSN 0210-2889, 40. zenbakia, 2006, 143-237. orrialdeak (Noiz kontsultatua: 2018-12-19).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3159440
* **Identifikadoreak**
* Léonore: [LH//1964/30 LH//1964/30]

 |

* Wd Datuak: Q3159440
**Alec Reid** (1931ko abuztuaren 5a, Nenagh, Tipperary konderria - 2013ko azaroaren 22a, Dublin) apaiz irlandarra da, Ipar Irlandako bake prozesuarean aldeko paperarengatik ezaguna.

Erredentziotar fraide 1950ean bihurtu zen, eta zazpi urte geroago apaiztu zen. Limerick, Dundalk eta Galwayen aritu zen Belfastko Clonard monasteriora joan baino lehen. Monasterio hori unionisten Shankill Road kalearen eta Falls Road kaleko erkidego errepublikar katolikoan kokatua dago.

1988an, nahigabe hileta-elizkizun errepublikanoetan sartu zirela medio, IRAk eraildutako bi soldadu britaniarrei azken errituak eman zizkien Alec Reidek.

1980ko hamarkadaren bukaeran, Sinn Feineko buru Gerry Adamsen eta SDLPko John Humeen arteko bilerak ahalbidetu zituen Reidek, irlandar nazionalista guztien frontea osatu nahian, negoziazioaren alde bortizkeria arbuia zezaten. Harrezkero Reid Dublingo kontaktu bihurtu zen haiekiko, 1998ko Ostiral Santuko Hitzarmena sinatu zen arte. Garaian publikoak ez zuen Reiden papera ezagutzen, baina Irlandako hainbat Lehen Ministrorekin (Taoiseach) eta Fianna Fáil goiburu batzuekin, Martin Manserghekin esaterako, elkartu zen.

Azken urteotan Euskal Herriko bake prozesuaren alde ere aritu da Reid. 2003ko urtarrilean Sabino Arana Fundazioak saritu zuen bakea eta adiskidetzea sustatzeko ahaleginengatik.

Ikus, gainera
-------------

* Ipar Irlandako gatazka

Kanpo loturak
-------------

* Alec Reidekin elkarrizketa Argia astekarian (2007-04-29)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3069820
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315667053

 |

* Wd Datuak: Q3069820
**Angéle de la Barthe** (Tolosa, Okzitania, 1230 - 1275) ustez Toulouseko emakume bat izan zen, Frantzian sorginkeriagatik salatua eta Inkisizioak heriotzarekin zigortua izan zena 1275ean. Erdi Aroko sorgin-jazarpenetan sorginkeriagatik hiltzera kondenatutako lehenengo pertsona bezala deskribatu da. Ikertzaileek frogatu dute historia eta epaiketak XV. mendeko idazle batek asmatu zituela.

Akusazioa, epaiketa eta exekuzioa
---------------------------------

Hugues de Beniols inkisidoreak (Toulouseko inkisizioaren buru gorena) akusatu zuen, deabrurekin sexu-harremanak izan zituela leporatuz, eta, ondorioz, otso burua eta suge isatsa zuen munstroa erditu zuela esanez. Munstroaren janari bakarra, Angéle de la Bartherek erail eta bere hilobietatik ateratzen zituen haurtxoak ziren. Bi urtez haurtxoekin elikatu zuela aitortu zuen Angélek, munstroak gauaren erdian ihes egin zuen arte. Hugues de Beniols-ek ez zuen galdetu ea bi urtetan haurtxo asko desagertu ziren ala ez. Angéle erruduntzat jo eta erre egin zuten Saint Stephen plazan, Toulousen.

Ondarea
-------

Gaur egungo jakintsuek zalantzak dituzte Angéle de la Bartheren istorioaren egiazkotasunaren inguruan, izan ere, ez dago bere epaiketaren frogarik Toulouseko erregistro historikoetan. Gainera, 1275. urtean, demonioekin tratua ez zen krimena. Azkenean, XV. mendeko kronikak badirudi, fikziozkoak direla.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «The History of The Inquisition - Part 2 by Paul Carus» *web.archive.org* 2007-10-21 (Noiz kontsultatua: 2019-03-28).
2. ↑   **(Ingelesez)** Kinsman, Robert S..  (1974-01-01). *The Darker Vision of the Renaissance: Beyond the Fields of Reason.*  University of California Press ISBN 9780520022591. (Noiz kontsultatua: 2019-03-28).
3. ↑   «Protected Blog › Log in» *beyondtheblog.wordpress.com* (Noiz kontsultatua: 2019-03-28).
4. 1 2 3 4   **(Ingelesez)** Medway, Gareth.  (2001-04). *Lure of the Sinister: The Unnatural History of Satanism.*  NYU Press ISBN 9780814756454. (Noiz kontsultatua: 2019-03-28).
5. ↑   Lea, Henry Charles.  (1906). *A history of the Inquisition of the Middle Ages.*  New York : Macmillan (Noiz kontsultatua: 2019-03-28).
6. ↑   **(Ingelesez)** Summers, Montague.  (1958). *The geography of witchcraft.*  University Books (Noiz kontsultatua: 2019-03-28).

Ikus, gainera
-------------

* Sorgin
* Sorginkeria
* Azti

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Angéle de la Barthe*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4764309

 |

* Wd Datuak: Q4764309
**León Gutiérrez** (Izengoitia: *Leo Goti* ; Escalante, Santander, 1877 - Buenos Aires, 1966ko abuztuaren 16a) espainiar euskaltzalea izan zen.

Apaiz-ikasketak egin zituen Comillasen, baina haiek utzi eta itsasoan hasi zen lanean. Bere jaioterriaren inguruko hizkuntza aztertu zuenean, hitz askok euskal jatorria zutela ohartu zen eta egungo euskara iberiarren hizkuntza zela esatera iritsi zen. *Boletín Americano de Estudios Vascos* aldizkarian idatzi zuen eta argitara gabe utzi zituen beste lan batzuk: *Cantabria; Los tiempos de Julio Cejador y el euskera, Introducción al euskera* eta *Toponimias ibéricas prerromanas*.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12262277
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 57910
* Lur: 02605/eu\_g\_3518/g3518

 |

* Wd Datuak: Q12262277
**Leon Lasa Mujika** (1933ko otsailaren 17a, Beasain, Euskal Herria - 2003ko ekainaren 18a, Sevilla, Espainia) euskal herritar futbolari bat izan zen, ezkerreko hegaleko postuan jokatu ohi zuelarik.

Futbolaria
----------

Bere ibilbide profesionala Club Atlético Malagueño edo Málaga B futbol taldean hasi zuen. Ondoren, 1953-1954an Málaga Club de Fútbol taldera igo eta denboraldi bakar batean sei gol sartu zituen. Hurrengo zazpi denboraldietan, host, 1958-1959etik 1964-1965era bitartean Real Betis Balompié taldean jokatu zuen, talde hartan Luis del Sol bezalako futbolariekin batera 1953-1954. denboraldian Bigarren Mailako txapelduna bilakatu eta Espainiako Futbol Ligako Lehen Mailarako igoera lortuz. 1965an Sevillako futbol taldean erretiratu zen.

Entrenatzailea
--------------

Entrenatzaile gisa Cádiz, Alcoyano, Logroñés eta Betis taldeak zuzendu zituen, 1978-1979. denboraldian azken talde honetan Rafael Gordillo futbolaria zegoela Lehen Mailarako igoera lortu zuen.

Senideak
--------

Nahiz eta bere bizitzako urte gehienak Euskal Herritik kanpo bizi izan, Euskal Herriarekiko beti maitasun handia gorde izan zuen. Marisa Fernández- Barrón y Tovar-rekin Sevillan ezkondu zen. León, Carmen eta Elena izeneko seme-alaben gurasoak izan ziren, bere seme-alabak jaiotzen ikusi zituen hirian hil zelarik. Gaur egun, León semea, lanbidez abokatu eta literatur zalea da, hainbat liburu idatzi eta Betiseko aholkularia ere badelarik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5974597

 |

* Wd Datuak: Q5974597
**Carlos Chivite Cornago** (Cintruénigo, 1956ko abuztuaren 22 - Iruñea, 2008ko martxoaren 31) PSNko politikaria eta alderdi horretako Idazkari Orokorra zen.

Politikagintzan Cintruénigon hasi zen, non 1983-1987 bitartean zinegotzia izan zen, eta, 1987tik 1995 arte, alkatea. Espainiako Kongresuan Nafarroako diputatua izan zen 1995ean, eta, Senaturako, 2000n eta 2004n hautatu zuten.

PSNn barnan, Batzar Exekutiboan aritu da, Instituzio-Politika idazkari gisa 1997-2000 bitartean, eta Antolakuntza idazkari lanetan (alderdiko bigarrena) 2000-2004 bitartean. 2004an, Juan José Lizarbe Idazkari Orokorrari lehia luzatu zion. Irabazita, PSNren burua da hortik aurrera.

Nahiz eta Carlos Chivitek publikoki bere burua aurkeztu zuen 2007ko hauteskundeetan alderdiaren zerrendaburua izateko, 2006ko irailean, PSOEko zuzendaritza federalak erabaki zuen hautagaia Fernando Puras izango zela.

2008ko martxoaren 1ean espainiar hauteskundeetako kanpainan ari zela garuneko odol isuria izan zuen eta, ospitalean egon ondoren, 2008ko martxoaren 31n hil zen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3752941
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX4871704

 |

* Wd Datuak: Q3752941
**Juan Mari Jauregi Apalategi** (Legorreta, Gipuzkoa, 1951 - Tolosa, Gipuzkoa, 2000ko uztailaren 29a) politikaria izan zen, Gipuzkoako Gobernadore Zibila (1994–1996) eta PSE-EEko zinegotzi Tolosako udalean (1987–1994). ETAk tiroz erail zuen.

Bizitza
-------

Legorretatik Bilbora, Deustuko Unibertsitatera, Soziologia ikasketak egitera joan zen, eta, Basauriko espetxean espetxeratuta bitan egon eta gero, ETA alde batera uztea eta PCEko militantea egitea erabaki zuen 1973. urtean. Hortik, PSEra pasatu zen 1980ko hamarkadaren bukaeran.

Tolosan zinegotzi eta Batzar Nagusietan batzarkide izan zen. Gero, 1994ko irailean, Espainiako Justizia eta Barne Ministroa Juan Alberto Belloch zelarik, Gipuzkoako Gobernu Zibilaren buruzagitza hartu zuen. Bi xede jarri zizkion bere eginbideari: alde batetik, ETAren jardun armatuarekin bukatzea; bestetik, Espainiako segurtasun-indarren jarduna Hego Euskal Herrian zuzenbide-estatuaren bidetik eramatea. Horren harrira, Lasa eta Zabala familien abokatuak propio eskatuta, Espainiako Auzitegi Nazionalera joan zen deklaratzera, Madrila, *Galindoren auzian*, eta Margarita Roblesek (orduko Justizia eta Barne ministerioaren estatu idazkaria) eta Enrique de Federicok (orduko Polizia Judizialaren komisario nagusia) Euskal Herriko gatazka konpontzeko irekitako bideari bultzada eman zion.

1996an Euskal Herria utzi eta Txilera joan zen bizitzera. Urte horretan PSOEk Espainiako hauteskunde orokorrak galdu zituen. Garai horretan, Jauregik Espainiako Barne Ministro Jaime Mayor Orejari Euskal Herritik kanpo egitekoren bat aurkitzeko eskatu zion. Halaxe, Aldeasa enpresan lan egiten hasi zen. Hasiera batean Kanarietara joan zen, baina, karguz igo zutenean, Txilera joan zen. Han Hego Amerikako Aldeasako buru izendatu zuten. Baina 2000ko uztailaren 29an, Euskal Herrira eta zehazki Tolosara egindako bidaia batean, bertako Fronton kafetegian zegoela, ETAko Buruntza komandoko bi gizon inguratu zitzaizkion, eta haietako batek bi tiro egin zizkion buruan. Handik ordu eta erdira hil zen.

Juan Mari Jauregiren alarguna Maixabel Lasa da, Eusko Jaurlaritzako Terrorismoaren Biktimei Laguntzeko zuzendari ohia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Gil, Lorena.  (2010-07-25). «Una década de ausencias» *Diario Vasco*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21501355

 |

* Wd Datuak: Q21501355
*Artikulu hau Erdi Aroko Asisko santu eta mojari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Santa Aines (argipena)».*

**Santa Aines Asiskoa (Ines** Asis, 1197 / 1198 - 1253 ) Italiako santu katolikoa da, Santa Klara Asiskoaren ahizpa gaztea, eta eta abadesa izana Klarak fundatutako Klaratarren moja ordenean. 

Familia noblekoak ziren Klara eta Aines, eta ahizpa nagusiak familia utzi eta erlijioaren bideari ekitea erabaki zuenean, Ainesek jarraitu egin zion, baina familiak nesken osaba Monaldo bidali zuen, ahizpak etxera itzultzeko. Monaldo ahizpak indarrez jotzen saiatu zen, haiek menderatzeko, baina mirariz bere besoak indarra galdu zuen. Beste gudari batzuek Aines harrapatu zuten, baina arrastaka eramaten saiatu zirenean, ezin izan zuten, Ainesen gorputzak mirarizko pisu ikaragarria bereganatu zuelako. Zeinu horietan Jainkoaren nahia ikusi zuten harrapatzaileek, eta joaten utzi zieten ahizpei.

Klarak Asisen bertan sortu zuen bere ordena erlijiosoa, Klaratarrena, baina jarraitzaileak handitzen joan zirenean, abadesa izendatu zuen bere ahizpa Aines, eta honek, 1219 urtean, Florentziako Monticelli-ko emakume txiroen komunitatea eratuz eta gobernatuz lan egin zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   "St. Agnes of Assisi". Catholic Encyclopedia. New York: Robert Appleton Company. 1913.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q394693
* Commonscat Multimedia: Agnes of Assisi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 58952986
* ISNI: 0000 0003 7457 9724
* GND: 119165287
* LCCN: nr93019163
* UB: a1291639

 |

* Wd Datuak: Q394693
* Commonscat Multimedia: Agnes of Assisi
**Cristian Portugués Manzanera** (Beniel, Murtzia, 1992ko maiatzaren 21a) futbol munduan **Portu** bezala ezagunagoa, Gironan jokatzen duen espainiar futbol jokalaria da, gehien bat eskuin hegalean eta puntaerdi gisa. 2018-19 denboraldian Girona Espainiako bigarren mailara jaitsi zen, eta horren ondorioz taldetik joatea erabaki zuen. Hasieran Celtara joateko asmoa zuen, baina gero errealak eskaintza bat egin zion eta ezkondu ondoren, ekainaren 18an, realaren eskaintza onartu zuen, 2024rarte sinatuz.

Ibilbidea
---------

Bere ibilbidea 15 urterekin hasi zen Valentziako gazte taldeetan, eta 2009. urtean, 17 urterekin, bigarren taldearekin debuta egin zuen. Han 5 urte egon zen, ez baitzen gai izan lehen taldera jauzi egiteko. 2014. urterarte, 129 partidu jokatu zituen, eta 5 gol sartu garai haietan erdilari gisa jokatzen baitzuen. Tartean, azken urtean, Valentziako lehen taldearekin partidu bat jokatu ahal izan zuen.

Aukera baten bila Albacetera joan behar izan zen, eta han bere posizioa aurreratzen hasi zen. Bi denboralditan 2A mailan egokitu zen, eta 75 partidutan 12 gol sartu zituen. 2016ko udan, Gironak fitxatu zuen, eta lehen denboraldian talde hau lehen mailara igo zen. Bi denboraldi eta gero berriro bigarren mailara itzuli zen, eta orduan Portuk bide berri bat hastea erabaki zuen. Gironan eman zituen hiru urteetan 102 partidu jokatu ziteun, 23 gol sartuz.

| Kluba | Urtea | Partida(k) | Gol(ak) |
| --- | --- | --- | --- |
| Valencia B | 2009 - 2014 | 129 | 5 |
| Valencia Club de Fútbol | 2014 | 1 | 0 |
| Albacete | 2014 - 2016 | 75 | 12 |
| Girona | 2016 - 2019 | 102 | 23 |
| Real Sociedad | 2019 - | 0 | 0 |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15917247
* Commonscat Multimedia: Portu

---

 |

* Wd Datuak: Q15917247
* Commonscat Multimedia: Portu
**Jan Wildens** edo **Jan van Wildens** (Amberes, 1586 - 1653ko urriaren 16) Flandriako barrokoko margolaria eta marrazkilaria. Bere lan nagusiak paisaiak eta genero-eszenak izan ziren. Rubens margolari ospetsuaren laguntzailea izan zen. Bere lan gehienak beste margolariekin batera egin zituen.

Biografia
---------

Peter Verhulst margolariarekin ikasi zuen. Wildens 1604an Ambereseko San Lukas gremioan sartu zen maisu gisa. Lehenengo garaian beste margolarien eragina bere lanetan nabaria izan zen: Jan Brueghel Zaharra, Adriaen van Stalbent, Joos de Momper eta Gillis van Coninxloo. 1613an Italiara joan zen eta hurrengo urtean han hamabi grabatuen bilduma plazaratu zuen. Erroman Paul Brilen estilo berritzailea ezagutu zuen. 1616 inguruan, berriro ere Amberesen, Peter Paul Rubensen kolaboratzaile bihurtu zen; bere lan nagusia paisaiak eta gai historikoa zuten margolanen hondoko paisaiak egitea zen. Rubens eta Wildens lagunak izan ziren eta, Wildens ezkondu zenean, Rubens bere aitapontea izan zen; ondoren ere Rubens Helena Fourment-ekin ezkondu zen, Wildensen hiloba politikoa, alegia. Ondoren ere Wildensek beste margolari askorentzako paisaiak margotu zituen, besteak beste, Jacob Jordaens, Frans Snyders, Cornelis Schut, Abraham Janssens, Cornelis de Vos, Gerard Seghers eta Theodoor Rombouts. Izan zuen arrakasta ikusita bere ere paisaiak margotzera animatu zen. Dena dela, Wildensen lan gehienak beste margolarien lanetan aurkitu behar ditugu; horietako asko Andries Stock, Hendrick Hondius eta Jacob Matham irarleek estanpak moduan plazaratu zituzten.

Iruditegia
----------

* Erromesen tokia arroken paisaian*Erromesen tokia arroken paisaian*
* Erregeren zaldunekin eta ijitoekin paisaia*Erregeren zaldunekin eta ijitoekin paisaia*
* Neguko ehizaren eszena*Neguko ehizaren eszena*
* Noli-me-Tangere*Noli-me-Tangere*

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo loturak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Jan Wildens*** Aldatu lotura Wikidatan |

* **(Ingelesez)**:Jan Wildens Nationale Bibliotheek van Nederland.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1375268
* Commonscat Multimedia: Jan Wildens

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 805376
* ISNI: 0000 0001 1827 2264
* BNE: XX5228851
* GND: 118632787
* LCCN: n87114436
* SNAC: w6874p7n
* SUDOC: 157065863
* ULAN: 500001027
* BPN: 04665629
* KulturNav: id
* RKD: 84494
* **Bilduma digitalak**
* Museo del Prado: 1ddda8a3-49ac-4c73-8c46-6e0457c0fbd1

 |

* Wd Datuak: Q1375268
* Commonscat Multimedia: Jan Wildens
**Melo** (batzuetan **Milus** edo **Meles**; Bari, 970ko hamarkada - Bamberg, 1020ko apirilaren 23a) lombardiar noble bat izan zen, Apuliako Barin jaioa. Italiako katapanatoaren esku zegoen eskualdea independizatzen saiatu zen, Bizantzioren boterearen aurka. XI. mendean sortu zuen matxinadak normandiarrak ekarri zituen Italiako hegoaldera.

Matxinadak
----------

### Lehenengo matxinada

Melo eta bere koinatu Dato Barikoak matxinada hasi zuten 1009. urtean eta azkar lortu zuten Bari eskuratzea. 1010ean Ascoli eta Troina lortu zituzten, baina katapan berri zen Basilio Mesardonitesek armada handi bat lortu zuen eta 1011ko ekainaren 11n Bari berreskuratu zuen. Melok babesa bilatu zuen Guaimario III.a Salernokoaren eremuan eta Dato Monte Cassinoko abadetxe benediktarrean hartu zuen babesa. Bertako monjeak Greziarren aurka zeuden eta Benedikto VIII.ak hala eskatuta Gariglianoko dorretxea eman zioten. Meloren familia, ordea, preso hartu eta Konstantinoplara bidali zuten.

### Normandiarren laguntza

Gilen Apuliakoaren esanetan 1016an Melo Monte Garganoko Mikel Deunaren santutegian laguntza eskatu zuen, normandiar erromes batzuk han zeudela eta. Ranulfo Drengotek zuzentzen zuen normandiar erbesteratu taldeari eskatu zion laguntzeko, garaitza erraza eta dirutza zegoela ziurtatuz. 1017an normandiarrek hegoaldeko bidea hartu zuten eta Capuan Meloren indar lombardiarrei batu zitzaizkien, Apuliarako bidea hartuta. Maiatzean Leon Tornikio Kontoleonek zuzentzen zuen bizantziar armada garaitu zuten Fortore ibaiaren altzoan, eta irailerako Fortore eta Trani artean zegoen eremua jada euren esku zegoen, Abulia sakeatuz. Urrian, hala ere, egoerak buelta eman zuen.

### Galtzaile

Basilio Boioanes katapan berriak armada erraldoia bildu zuen, Baregoen Guardia famatuarekin batera, Basilio II.ak bidalia. Matxinoak eta bizantziarrak Ofanton aurkitu ziren, Hanibalek Cannaeko gudua K. a. 216. urtean egin zuen leku berean. Bataila berri hau tamalgarria izan zen normandiarrentzat, euren nagusia zen Gilbert Buatere galdu zuten, eta lombardiarrentzat: Melo Amatusera joan zen, Aita Santuaren lurraldeetan eta Dato Monte Cassinora itzuli zen.

Azken urteak
------------

Hegoaldeko herrietatik noraezean ibili ondoren iparralderako bidea hartu zuen eta, azkenean, Alemaniara joan zen. Henrike II.aren gortean bukatu zuen, Bambergen. Ohoreak jaso zituen, baina bi urte geroago hi lzen, Benedikto aita santua Bambergera iritsi zenean bizantziarrei eman beharreko erantzuna eztabaidatzeko. Hileta ofiziala izan zuen eta Bambergeko katedralan lurperatu zuten, enperadorearen ondoan. Bere semea Argirok paper garrantzitsua jokatuko zuen Italiako hegoaldeko historian.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q168393
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 46255055
* ISNI: 0000 0000 4126 9373
* GND: 1027608604
* LCCN: nb98068806

 |

* Wd Datuak: Q168393
**Robert Brough** (Invergordon, Ross eta Cromarty, 1872ko martxoaren 20 - 1905eko urtarrilaren 21a) margolari eta ilustratzaile eskoziarra izan zen.

Biografia
---------

Aberdeen ikasi zuen, eta litografia tailer batean, Messrs Gibb & Co. lanean ari zen bitartean, Gray's School of Art instituzioren gaueko ikastaroetara joaten zen. Sei urte geroago Eskoziako Errege Akademian sartu zen, lehenengo urtean Stuart margolaritza saria, Chalmers beka eta konposizioko Maclame-Walters domeina eskuratuz. Parisen, Académie Julianen, bi urte egon zen. Denbora horretan J. P. Laurens eta Benjamin-Constant agindupean egon zen. 1894an Aberdeenen estudioa ireki zuen. Haren espezialitateak erretratuak eta marrazki satirikoak ziren. 1896an Mr. W. D. Ross-i egin zion erretratu baten ospea asko zabaldu zen. Geroago, *Fantaisie en Folie* margolanarekin, Royal Academyn arrakasta izan zuen. Lan hori Tate Galleryn erakutsi zuen. Bere beste bi margolan, *Twixt Sun* eta *Moon and Childhood of St. Anne of Brittany* Venezian erakutsi ziren. Brough 1905ean hil zen, Cudwortheko (Yorkshire) tren geltokian istripu batean.

Estiloa
-------

Bere margolanetan nabaria zen tradizio frantsesaren eragina eta Henry Raeburn moduko artisten ezagutza. Dena dela, Braughek bere eragin pertsonala ezarri zuen bere lanetan.

Iruditegia
----------

* Fantaisie en Folie, 1897, Tate Gallery.*Fantaisie en Folie*, 1897, Tate Gallery.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Robert Brough hilobia, St Machars Cathedral
2. ↑

Kanpo loturak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Robert Brough*** Aldatu lotura Wikidatan |

* **(Ingelesez)**: Robert Broughen margolanak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7342393
* Commonscat Multimedia: Robert Brough

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 75374631
* ISNI: 0000 0000 6708 7842
* BNE: XX5327016
* GND: 1180546806
* LCCN: n87832083
* SNAC: w6c53pnw
* SUDOC: 136953107
* ULAN: 500016204
* Open Library: OL331995A
* RKD: 13019

 |

* Wd Datuak: Q7342393
* Commonscat Multimedia: Robert Brough
**Marion Kirkland Reid** (jaiotzez **Marion Kirkland**), **Marion Reid** (Glasgow,1815eko martxoaren 25 - Londres, 1902ko martxoaren 9) Eskoziako idazle feminista ezaguna izan zen.

Biografia
---------

Aita Glasgowko markataria zen. 1839an Hugo Reid-ekin ezkondu zen. Alaba bat izan zuen eta senarra 1872an hil zenetik, berarekin bizi izan zen Hammersmithen. *Ladies National Association for the Repeal of the Contagious Diseases Acts* taldearen partaidea izan zen.

Obra
----

Bere testu ezagunena *A Plea for Woman: Being a Vindication of the Importance and Extent of her Natural Sphere of Action; with Remarks on Recent Works on the Subject* (Edinburgh, 1843) (Emakumeari buruzko eskaera: bere ekintza-esparru naturalaren garrantzia eta hedadura adieraztea; gaiaren inguruko lan berriei buruzko oharrekin) izan zen. 1847an Ameriketako Estatu Batzuetan plazaratu zuen, han beste izenburu honekin: *Woman, her Education and Influence* eta berragitalpen asko ezagutu zituen: 1848, 1851, eta 1852. Liburuaren Eskoziako lehenengo edizioa 1840an Londresen egin zen Abolizionisten mundu mailako batzarren ondoren prestatu zuen. Bai Erresuma Batuan eta baita Ameriketako Estatu Batuetan ere, *A Plea for Woman* emakumeei eskubide zibilak eta politikoak ematearen alde lehentasuna gisa plazaratzen duen lehen liburua bezala onartuta dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo loturak
-------------

* **(Ingelesez)**:Biografia revolvy.com webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6765267
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 64402657
* ISNI: 0000 0000 8144 3292
* LCCN: n85085867
* SNAC: w66v2x1p

 |

* Wd Datuak: Q6765267
**Sara Bendahan** (Guatire, Venezuela, 1900eko abuztuaren 28a – Caracas, Venezuela, 1946ko abenduaren 22a) sefardi jatorriko Venezuelako medikua izan zen. Venezuelan Venezuelako Unibertsitate Zentralean Medikuntzako ikasketak osorik egin zituen lehen emakumea izan zen.

Biografia
---------

### Haurtzaroa eta oinarrizko ikasketak

Gurasoak etorkin judu sefardikoak ziren, Marokotik XIX. mendearen amaieran etorritakoak eta Guatiren finkatu zirenak. 1923an, Bendahanek Bigarren Hezkuntzako Ziurtagiria lortzeko azterketak aurkeztu zituen, eta kalifikaziorik handienarekin gainditu zituen.

### Unibertsitate-ikasketak

1924ko irailean Venezuelako Unibertsitate Zentralean hasi zen Medikuntzako karrera ikasten. Aitzindaria izan zen, aipatzen den garaian oso emakume gutxi baitzeuden klase-geletan: 13 Filosofian, 7 Farmazian, 5 Medikuntza Zientzietan, 1 Odontologian, baina bat Medikuntzan.

Bere ikasketetan pobreziari aurre egin zion eta, gainera, tuberkulosiaz gaixotu zen, baina, hala eta guztiz ere, karrerako sei urteak kalifikazio onekin bete zituen. 1929an, Ida Malekova, Teodoro Petkoffen ama, izan zen titulua Venezuelan berrbaliozkotzen lehenetako bat, atzerrian ikasi eta graduatu ondoren. Sarak 1930ean amaitu zituen ikasketak, baina Mediku titulua 1939an eman zioten, garai hartako arazo politikoen ondorioz. Graduazio-hitzaldian, beste doktore bat, Virginia Pereira Álvarez, gogoratu zuen, ezin izan baitzituen Venezuelan ikasketak amaitu eta Estatu Batuetan amaitu zituen.

Prostituzioaren prebentzioari buruzko azterlan bat egin nahi izan zuen, baina bere osasunak galarazi egin zion, 1946an hil baitzen.

### Bizitza pertsonala

Ezkondu eta alaba bat izan zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   González, Nuris.  (25 de abril de 2011). «Dra. Sara Bendahan» *Globored*.
2. 1 2 3   Armas, Edda. «La primera mujer que en Venezuela estudió Medicina: Sara Bendahan» *Encarte Salud al día*.
3. 1 2 3   Torres.  (19 de agosto de 2010). «Lya Imber de Coronil, la primera médica venezolana» Radio Jai.
4. ↑   Torres.  (Marzo de 2010). *Lya Imber de Coronil (1914-1981).* .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18810882
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 1998418
* ISNI: 0000 0000 5029 6883
* LCCN: nb2008001076

 |

* Wd Datuak: Q18810882
**Santiago Arana Antsotegi** (Abandoko elizatea, 1823ko maiatzaren 24a, Bizkaia – 1883ko ekainaren 24a) bizkaitar ontzigile bat izan zen, Abandoko Errepublikako alkatea, foruzale sutsua eta Gernikako Juntetxean ordezkari izana. Sabin, Luis eta Paulina Arana Goiri anai-arreben aita zen.

Paulina Arana Goiri alabak bere "Oroimenak" idazkietan idatzitakoaren arabera, badakigu diruz nahiz pertsonalki parte hartu zuela karlismoaren alde. Ondorioz, Bigarren Karlistaldian, familia osoak Lapurdira ihes egin behar izan zuen. 1872ko apirileko karlisten altxamendua jazo aurretik, Ulibarri jeneral karlista ezkutatuta egon zen Santiago Aranak Erripako kaian zuen etxean. 1847tik aurrera eta Santiagoren bizialdi osoan, Aranatarren ontzioletan, 100 ontzi inguru eraiki ziren eta, haietan lehena, 1848ko urtarrilean itsasoratutako *María Ignacia* zen.

Ontzigilearen emazte Paskuala Goiriren oroimenetan, bere izena 91 ontzitan agertzen da. Zenbaketa hori 1871n ontzigilearen erbesteratzearekin batera eten zen. Dike Lehorrak, garai hartan "Bilbao" eta gaur egun "Euskalduna" deituak, Santiago Aranak abiarazi zituen. "Bilbao" izeneko txalupa "San Mamés" izenez inauguratu zuten, eta dike berriko atea izateko eraikia izan zen. 1868ko maiatzean uretaratu zuten, Aranatarrek euren Salbeko ontziolan eraiki zuten. Ontziola horretako etxea Adolfo Guiard margolariaren akuarelan irudikatuta dago (Zeferino Jemein. "Biografía de Arana Goiri'tar Sabin").

1883an zendu zen.

Kanpo estekak
-------------

* Santiago Arana Antsotegiren biografia laburra. Auñamendi Entziklopedia **(Gaztelaniaz)**

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492502
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 2183

 |

* Wd Datuak: Q20492502
**Fiseterido** (**Physeteridae**) zetazeoen ordenako izen bereko familiako itsasoko ugaztunez esaten da. Oso buru handia izaten dute; goiko barailan hortzik ez eta behekoan, aldiz, asko izaten dituzte. Bular-hegats txikiak eta bizkar hegatsa edo txikia dute edo ez dute izaten. Oso handiak dira: 25 m luze dira inoiz. Zefalopodoak janez elikatzen dira. Adibidez, kaxalotea fiseteridoa da.

Taxonomia
---------

Fiseteridoek hainbat genero iraungi dituzte, batzuk zalantzazkoak direnak:

* **Genero basalak**

 ?*Dinoziphius* †
 ?*Ferecetotherium* †
 ?*Helvicetus* †
 ?*Ontocetus* †
 ?*Preaulophyseter* †
 ?*Plesiocetopsis* †
 ?*Brygmophyseter* †
 ?*Orcopsis* †
 ?*Physotherium* †
 ?*Ziphioides* †
 ?*Leviathan* †
* **Hoplocetinae azpifamilia** †

*Scaldicetus* †
*Idiorophus* †
*Diaphorocetus* †
*Hoplocetus* †
 ?*Paleophoca* †
*Zygophyseter* †
*Naganocetus* †
* **Aulophyseterinae azpifamilia** †

* *Aulophyseter*

* **Physeterinae azpifamilia**

 ?*Balaenodon* †
 ?*Priscophyseter* †
 ?*Prophyseter* †
 ?*Physetodon* †
 ?*Thalassocetus* †
*Placoziphius* †
*Orycterocetus* †
*Idiophyseter* †
*Physeterula* †
*Physeter*

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.
2. ↑   Mikko's Phylogeny Archive. *Physeteridae.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1574757
* Commonscat Multimedia: Physeteridae
* Wikispecies Espezieak: Physeteridae

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4175505-4
* AAT: 300375647
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Physeteridae
* BOLD: 1017
* Dyntaxa: 2002164
* EOL: 7652
* GBIF: 5446
* ITIS: 180486
* MSW: 14300126
* NCBI: 9750
* Paleobiology Database: 42967
* WoRMS: 136985

 |

* Wd Datuak: Q1574757
* Commonscat Multimedia: Physeteridae
* Wikispecies Espezieak: Physeteridae
**Trifon Etxebarria Ibarra**, ezizenez ***Etarte*** (Pobeña, Somorrostro, gaur egun Muskiz, 1911 - Bilbo, 1998ko uztailaren 13a) kazetari eta politikari abertzale eta jeltzale bat izan zen. Eli Gallastegirekin batera Errepublika Garaiko eusko abertzaletasunaren alde independentistarenaren kide izan zen.

Aberri (EAJ) alderdiko kide izan zen. 1930eko Bergarako Akordioaren ondoren EAJ berrelkartu berrian izen eman zuen, baina 1934ean alderdi horren joera nagusi estatutistarekin ados ez zegoenez, beste hainbat kide jeltzaleekin batera, Eli Gallastegi tarteko, alderdia laga eta Jagi-Jagi astekari eta talde independentista sortu zuten.

Bere pentsamolde independentistak frankismo garaiko ETAren hastapenean nahiz ondorengo Ezker Abertzalean eragina izan zuen.

Diktadura frankistaren eraginez preso edo erbesteratuta zeuden abertzaleei sostengu ematea helburu zuen Eusko Abertzale Laguntza erakundean parte hartu zuen.

1998ko uztailaren 13an, 86 urterekin, Bilbon zendu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Trifón de Etxebarría, político nacionalista vasco. 1998ko uztailaren 15a. http://elpais.com/
2. ↑  Josemari Lorenzo Espinosa: «15 de julio de 1998: el día que murió *Egin*».

Ikus gainera
------------

* Aberri (EAJ)
* Jagi-Jagi (1932)
* Eli Gallastegi

Kanpo estekak
-------------

* Trifon Etxebarriari buruzko liburua PDF formatuan irakurgai. Josemari Lorenzo Espinosa eta Eduardo Renobales **(Gaztelaniaz)**

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492435

 |

* Wd Datuak: Q20492435
**Victoria Ariño Arginzoniz** (Ermua, Bizkaia, 1889ko apirilaren 19a - Ermua, Bizkaia,1974ko abuztuaren 2a) emakume filantropoa izan zen.

Biografia
---------

Jose Maria Ariño Areitio ermuarra eta Magdalena Catalina Arginzoniz berriztarraren 10 seme-alabetatik azken aurrekoa izan zen Victoria, heldutasunera ailegatu ziren hiruetako bat eta neska bakarra. Armagina zen aita, baina lan hori utzi eta kontratista gisa ekin zion zubiak egiteari.

Emakume irakurria zen, leitzeari garrantzi handia ematen zion eta arropa kontuetan eta preminazkoak ez ziren gauzetan dirua alperrik gastatzen ez zuen arren, egunero erosten zuen egunkaria. Ondasun ugariren jabe geratu ziren hiru neba-arrebak gurasoak zendu zirenean eta handik urte batzuetara anaia biak oinordeko gabe hil ostean, Victoriaren izenean gelditu zen ondare guztia. Hala ere, bere azken urteak estutasunean bizi izan zituen, ilusio batek hauspotuta: bera ez zenerako herriarentzat ahal zenik eta ondasun gehien utzi ahal izatea.

Bere testamentuan Ermuko Santixau eliza osteko eraikuntza berriaren azken kontuak ordaintzeko laineko dirua laga zuen eta bere etxe, orube eta pinadiak herriaren premietarako geratzea ere lotuta utzi zuen.

Victoria Ariñoren hilobi-harria Ermuko Pagorbe kanposantuan
Izelaieta kaleko bere etxea, geltokiko erromarak pasatu eta segituan, Caritasen bulego bihurtu zen eta pareko ortuan, 1980an, eskola-eraikin bat jaso zen: tente egon zen urteetan, bertan kokatu ziren AEK euskaltegia, Haurtzaindegia eta Musika Eskola. Enpresa eraikitzaile batek, ondoko lurrak erosita zituela-eta, Udalarekin akordio bat lotu zuen: Estaziñoko eskolia -horrelaxe ezagutzen zuten herritarrek- bota eta etxe-multzo bat altxatu; orube guztiaren konpentsazioz Goienkale kaleko Eitzaga-Etxebarria etxea berriztatuko zuen enpresak. Konponketa eta atontze guztiak amaituta, azken honetan kokatu ziren Haurreskola eta Alboka Musika Eskola 2004ko urtarrila ez geroztik.

Aitortzak
---------

* Ermuko Pagorbeko kanposantuan bere hilobia mantentzen da, 266 zenbakiarekin eta esker oneko inskripzio bat du:

> "En testimonio de eterna gratitud 
> 
> 
> a la familia de Ariño 
> 
> 
> en su último vástago.
> 
> 
> 
> La comunidad parroquial".
> 
>

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4    González, Estibalitz.  (2004). *Victoria Ariño, bizimodu latz baten aberastasuna.*  Drogetenitturri, Ermua eta Mallabiko aldizkaria 111 zk. ISSN 1133-973X..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113958492

 |

* Wd Datuak: Q113958492
**Obdulio Lopez de Uralde Villodas** (Gasteiz, 1896ko irailaren 5a - *ib.*, 1957ko uztailaren 9a) margolaria, marrazkilaria, ilustratzailea, kartelgilea, marrazki arkitektonikoen eta ebanisteriakoen proiektugilea eta arte aplikatuetako profesionala izan zen.

Gasteizko Arte eta Lanbide Eskolan marrazketa ikasi zuen Díaz Olanoren zuzendaritzapean, eta 1912an sari bat irabazi zuen. Marrazki linealean, irudian eta eredu bizian nabarmendu zen. 1914-1915 ikasturtean aparteko saria jaso zuen. Madrilera joan zen bizitzera, Arte Ederren Zirkulura joan zen, Casa Baquero-rako altzariak diseinatu zituen, Gasteizera itzuli zen eta olioz, akuarelaz eta marrazkiz praktikatu zuen paisaiazko koadroetan. Heraclio Fournier Arte Grafikoetarako litografia landu zuen, *La Libertad de Vitoria* aparteko zenbakietarako portadekin. Liburuak eta kartelak ilustratu zituen, hala nola 1918ko Gasteizko festetakoak —eta hurrengo urte askotan—, *Los versos de Quejana* (1923), Estibalizko Andra Mariaren ereserkiaren partiturarako azala (1923), El Clavecín de Bendañarako portada, Revista Vitoria (1924). Perspektiba-marrazkiak egin zituen gero arkitektoen izenekin sinatu zirenak. Euskal Ikasketen IV. Kongresurako (Gasteiz, 1926), Revista Vitoria-rako (1926), Mendi Lehiaketetarako (1926), Musika Sakratuaren Kongresurako (Gasteiz, 1928), Estebanez biolinistarako (1930), Gasteizko Libro de la Ciudad-erako (1930) edo Euskal Liburuen Erakusketarako (Gasteiz, 1950)... hainbat lan argitaratu zituen.

Zeramikan marrazkiak egin zituen pertsonaia mitologikoekin Aguraingo Cerámicas de Salvatierra Ugarte fabrikan, Gasteizko La Antonia paradorerako (gaur egun desagertuta dago). Gasteizko Teodoro Aguirre eta Antonio Mendiren seme-alaben industria espezializatuetarako altzariak diseinatu zituen. Antzerkirako jantzi tradizionalen figurinak eta dekoratuak ere egin zituen, hala nola antzezlan hauetan *Abesbatza* (1935), *Dantzarineako Dantzaria* (1935), *La Corte del rey Colorín* (1940) eta Carmelín (1946). 1948an.

Erakusketa
----------

Banakako erakusketa bakarra egin zuen Gasteizko Olagibel aretoan, eta pinturak, marrazkiak eta litografiak aurkeztu zituen. Hil ondoko erakusketak egin ziren, baita Olagibel aretoan ere 1957ko urrian, Pajarita aretoan 1985ean eta Luis de Ajuria aretoan 1998an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Lopez de Uralde y Villodas, Obdulio - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-10-10).
2. 1 2 3 4   **(Gaztelaniaz)** «Obdulio López de Uralde Villodas | Real Academia de la Historia» *dbe.rah.es* (Noiz kontsultatua: 2022-10-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q114567352
* Commonscat Multimedia: Obdulio López de Uralde y Víllodas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 2144782700530425312
* BNE: XX5168589
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 89591
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q114567352
* Commonscat Multimedia: Obdulio López de Uralde y Víllodas
**Michel Herjean** (Brest, 1943ko irailaren 11 - Pabu, 2022ko urriaren 6a) bretoi sindikalista eta independentista izan zen.

1960 maiatzeko matxinadetan parte hartu zuen Bresten. Strollad ar Vror alderdiarekin bat egin zuen eta Bresteko alkatetza lortu zuen, baina ez zuen lortu. Geroago, Front socialiste autogestionnaire bretonarekin bat egin zuen, eta borroka herrikoi antinuklearrak eta petrolio isurketen aurkakoak antolatu zituen.

Bretainiako Herri Fronteko kide izan zen, eta 1978an atxilotu zuten, Versaillesko Justizia Jauregian bonba bat jarri ondoren. 1979tik 1981ean François Mitterrandek amnistia eman zion arte egon zen kartzelan.

Emgannen sortzaileetako bat izan zen 1983an, eta idazkari nagusia hainbat urtez. Skoazell Vreizheko idazkari nagusia ere izan zen 1989tik 2003ra. 1984an José Luis Álvarez Santacristinarekin sare bat antolatu zuen Bretainian euskal errefuxiatuak hartzeko.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2396730

 |

* Wd Datuak: Q2396730
San Martin eliza.
**Agustin Leitza eta Latixera** (gaztelaniaz: *Agustín de Leyza y Latijera*) (Andoain, 1694 - San Salvador de Jujuy, 1756) Peruko Erregeorderriko Kapitain Jeneralak, bere testamentuan Andoain herriari diru asko utzi zion.

Biografia
---------

Agustin Leiza Andoainen jaio zen 1694. urtean eta oso gazte zelarik Ameriketara joan zen. Potosí eta aldirietan lanean jardun zuen. Negozioetara dedikatu zuen bizitza, batez ere oihal, larru eta ganadu inportazio eta esportaziora. Ondasun ugarien jabe egin eta San Salvador de Jujuy-n (Argentinan) bizi zen, eta bere elizaren hainbat obra egin zituen, baina Andoaingo herriarentzat bidali zuen dirutza gaur Goikoplazan dagoen San Martin Tourskoaren eliza-parrokia eraikitzeko. Juyuin bertan hil zen 1756ean.

Gaur egun Andoainen bi kale eta enparantza txiki batek bere izena daramate eta badira ere bere izena daramaten elkarte desberdinak.

San Martin Tourskoaren eliza
----------------------------

Agustin Lei­tza, Peruko Erregeorderriko Kapitain Jeneralak, 1756an jada agindu zuen eta 1763ko abuztuaren 19an hil baino pixka bat lehenago bere testamentuan baieztatu, halaber, bere ondasunetako zati handi bat bere jaioterriaren al­deko beste eskain­tzen artean, hiribil­duko herri plaza era­tzen zihoan lekuan aurrez aurre al­txa behar zen parrokia berri baten eraikun­tzarako erabilia izan zedila. Behar adina lur erosi zen eta Manuel Larramendi euskaralari sonatuaren kon­tseiluz, egitasmoaren diseinua eta obra, urte horietan Loiolako Santutegiaren lanen bukaera bere gain zuen Frantzisko Ibero maisuari eskatu zi­tzaion.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q86429220

 |

* Wd Datuak: Q86429220