**Denborazko perpausak** NOIZ galderari erantzuten dioten perpaus txertatu adberbial motetako bat dira.

Perpaus adberbialak: -ENEAN, -ENETIK, -EN BITARTEAN, -ENERAKO, …
----------------------------------------------------------------

Denbora adierazteko, eta kasu bakoitzean denbora-erlazio desberdinaren berri emateko erabiltzen dira holako atzizkiak.

### 1. -ENEAN

Perpaus hauek, gehienetan, NOIZ galderari erantzuten diote:

* a. *Amaitzen duzunean, mesedez, etorri nire bulegora.*
* b. *Motorra gasolinarik gabe gelditzen denean, ezin izaten da ibili.*

Baina, itxura bereko perpaus txertatuak denbora barik lekua ere adieraz dezake. Adibidez, honako elkarrizketa honetan, erantzuna ez dagokio denborari, lekuari baizik:

* - *Ni, lagunek eskaini zidaten autoan etorri nintzen.* - *Ba, ni, inork nahi ez zuenean etorri nintzen.*

Bigarren perpaus hori, testuingururik ezean, denborazkotzat hartuko litzateke:

* *Ni, inork nahi ez zuenean etorri nintzen = Ni inork nahi ez zuen garaian etorri nintzen.*

Baina goiko elkarrizketako testuinguru horretan, argi dago lekua adierazten duela: «*ni, inork nahi ez zuen autoan*». Horrek erakusten du, -ENEAN horren azpian, berez, erlatibo bat dagoela. Gehienetan, -EN MOMENTUAN edo ulertzen da. Horregatik, hain zuzen, gehienetan ere, denborazko balioa izatea. Gertatzen dena da erlatiboetan maiz gertatzen dena: alegia, erlatiboaren ardatz den izena –testuinguruak horretarako bide ematen duenean– ezabatu egiten dela:

-ENEAN-ekin ere gauza bera gertatzen dela pentsa daiteke:

***Konturatu nintzen momentuan* ⇒ *Konturatu nintzenean***
### 2. -ENETIK

-ENEAN inesiboa da. Denboran kokagune finko eta jakin bat adierazten du. NOIZ galderak adierazten duen ideia bera, funtsean.
-ENETIK, berriz, ablatiboa da. Jatorria adierazten du, abiapuntua.
Lehen bezala, denbora nahiz espazioa adieraz dezake, baina, bestelako testuingururik ezean, normalean denbora adierazten du, NOIZTIK edo NOIZDANIK galderari erantzuten dio:

* a. *Gure morroiak etxetik alde egin zuenetik, ez da teilaturik konpondu.*
* b. *Auto madarikatu hori erosi nuenetik, ez dut bakerik izan.*
* c. *Ezagutu zintudanetik, askoz pozago bizi naiz.*

Denbora-iraupena hobeki markatzeko edo, -ENETIK HONA erabil daiteke, zerbait gertatu zen garai hartatik hiztuna hitz egiten ari den unera bitartean dagoen aldia argiro adierazteko:

* *Emaztea hil zitzaionetik hona, burua ezin altxaturik dabil gizona.*

### 3. -EN ARTE

Oraingoan ere denboraz dihardu, baina epe bat adierazten da -EN ARTE ezarriz. Postposizio-sintagma bat da, hortaz.
NOIZ ARTE galderari erantzuten diote horrelakoek:

* *Bigarren ikasgaia behar bezala ikasten duzun arte, ezin zara hirugarrenera pasa.*

### 4. -EN BITARTEAN

Hau ere aurrekoaren oso antzekoa da. Bi gertaera erlazioan jartzeko erabiltzen da -EN BITARTEAN. Biak nolabait aldi berean gertatzen direla-edo adierazteko erabiltzen da BITARTEAN postposizio bidezko esapide hau:

* *Irakaslea kanpoan zen bitartean, ikasleak jolasean ari ziren.*

Batzuetan, -EN BITARTEAN gisako perpaus txertatua erabilita aurkaritza-kutsua ematen zaio esaldiari:

* *Ni lanean ari naizen bitartean, zu jolasean!*

Bai ARTE-rekin bai BITARTEAN-ekin, aditza jokatu gabe erabiltzeko joera guztiz arrunta da:

* a. *Zuk papera buruz ikasi bitartean, nik etxea garbituko dut.*
* b. *Gela txukundu arte ez zara kalera irtengo!*

### 5. -ENERAKO / -ENEKO

NOIZKO galderari erantzuten diote era horretako perpausek. Denboraren hariari epemuga ezartzen zaio horrelakoetan:

* a. *Etxera iritsi nintzenerako, amak guztiaren berri bazuen.*
* b. *Aurpegia ikusi diodanerako konturatu naiz zer problema zuen.*
* c. *Hogei urte bete zituenerako hasi zen gitarra kontzertuak ematen.*

Haien baliokidea da [aditz jokatu gabea + ORDUKO] esamoldea:

* a. *Etxera iritsi orduko, amak guztiaren berri bazuen.*
* b. *Aurpegia ikusi orduko konturatu naiz zer problema zuen.*
* c. *Hogei urte bete orduko hasi zen gitarra kontzertuak ematen.*

-ENERAKO-ren ordez, -ENEKO ere erabil daiteke. Biak baliokideak dira:

* *Plazara bildu zireneko, multzoka jarri ziren. (= plazara bildu zirenerako,…).*

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256148

 |

* Wd Datuak: Q12256148