recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Sodupe** Gueñesko (Bizkaia) udalerriaren hego-ekialdean dagoen herria da, Enkarterri eskualdean. Udalerriko populazio gehiena hartzen du (%64a). 2008ko erroldaren arabera 4.017 biztanle ditu, udalerri osoak 6.275 dituelarik.

Bilbotik 16 km-ra eta Gueñeseko herrigunetik 4.4 km-ra kokatuta dago.

Historia
--------

Lehenengo aipamen idatzia, Sudupe, 1.468. urtekoa da, beraz, gutxienez, 550 urte daukan herri enkartaua dela baieztatzen dugu. Bertako eliza, Done Bikendi izenekoa, 1.494an eraiki zen eremitorioan, aurretik baseliza bat zegoela eta dorrea, Zubia (La Puente) edo Romarate izenekoa, 1.501. inguruan. 1514.ean beste hiru dorretxe zeuden inguruan eta 5. bat eraiki nahi izan zuen bertako seme batek, egurrezkoa gainera, eta ondoko dorreotako biztanleek ez zioten utzi, Bittor Arbizu euskal filologo euskaldun sodupetarrak informatzen duenez.

Mugakideak
----------

Iparraldean Eretza mendia (880 m), hegoaldean eta ekialdean Gordexolako udalerria, mendebaldean Santxosolo eta Goikuriako San Pedro auzoak mugakide ditu.

Demografia eta biztanleria
--------------------------

Sodupeko biztanleria| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 4.020 | 4.014 | 4.010 | 3.982 | 4.013 | 4.003 | 4.029 |

Garraioak
---------

FEVEk geltokia du herri honetan, bertatik hainbat tren zerbitzu eskeintzen duelarik, alde batetik Bilborekin lotzen duena eta bestetik Balmaseda eta Karrantzarekin. Azken zerbitzu honek ibilbidea Santander eta León (Espainia) hiriekin.

Autobusei dagokienez, Bizkaibusek lotzen du Bilbo, Balmaseda eta Gordexolarekin, baita Okondo, Arespalditza eta Artziniegarekin ere (Araba). Bestela, Alsa eta Continental Auto enpresek ibilbide luzeko bidaiak egiten dituzte León, Poza de la Sal eta Burgosera (Gaztela eta Leon).

BI-636 errepidea herriko ardatz nagusia da bestela.

Sodupeko ikastetxeak
--------------------

* **Eretza ikastetxe publikoa**
* **Avellaneda Ikastetxea**

Sodupetar ezagunak
------------------

* Jacinto Romarate (1775- 1836), militar eta politikaria.
* Antonio Izagirre (1913), Eusko Gudarosteko gudaria EAJko Abellaneda bataloian.
* Juantxu Larrinaga Camino (1947-), 50 urtez militante abertzalea, euskaltzalea, dantzari ohia...
* Luis Laiseka (1948-), politikari eta Güeñeseko udaleko zinegotzi ohia.
* Paquita Alcoceba (1948-), politikari eta aktibista politikoa
* Arturo Alcoceba (1951-), aktibista politikoa
* Rosa Diez (1952-), politikaria.
* Ramon Garcia (1961-), telebista-aurkezlea.
* Josu Larrinaga. Antropologoa, euskalduna, euskaltzalea, EHUko irakaslea Donostian.
* Lurdes Gauna Aduritz, 40 urtez euskara irakaslea...
* Maitane Alonso (2001), Ikerlaria, asmatzailea, dantzari eta ikaslea

Ikus, gainera
-------------

* Enkarterri

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Gueñesko udal webgunea[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3394145
* Commonscat Multimedia: Sodupe

---

* **Lekuak**
* TGN: 7298206
* INE: 48045000400

 |

* Wd Datuak: Q3394145
* Commonscat Multimedia: Sodupe


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
Erle langileak (erlamarekin)
**Erle langileak** 1,5 cm inguruko erle eme antzuak dira, erle taldean ugarienak (10.000 eta 60.000 artean) dira; taldearen iraupenerako eginkizunak bere gain hartzen dituzte: argizarizko aberaskak egin, jaioberriak elikatzeaz arduratu, eta loreen nektarra, ura eta lore hautsa biltzen dute. Lanerako aroan 4-8 asteko bizitza du, baina neguan 5 edo 7 hilabetez ere bizi izaten da. Sabel muturrean ezten pozoiduna du, eta inori sartuz gero zaurian lotua geratzen zaio sabel-barru zati batekin batera, eta horren ondorioz hil egiten da erlea.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2016-4-30 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q627153
* Commonscat Multimedia: Apis mellifera workers

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q627153
* Commonscat Multimedia: Apis mellifera workers
*Dacrymyces stillatus*

Sinonimoa: *Dacrymyces delicuescens*

Jakina, ezin da kontsumitzeko erabili.

Deskribapena
------------

Globo-itxurako edo lentiformeko fruktifikazioak, oso txikiak (0,1-0,5 diametrokoak), puntutxo edo pikortxo gelatinakarak ditu, baina irmoak, elastikoak, zeharrargiak. Azala leuna, glabroa, hori bizia, batzuetan laranja kolorekoa edo, eguraldia oso lehorra badago, baita gorrixka ere. Lehortzean, marroi bihurtu ohi dira. Hezetasunarekin berriz hidratatu, hedatu, eta handitu egiten dira. Egurrean eragiten duen lehen onddoa da, eta kanpotik barrurantz degradatzen hasten da, denbora gutxian, azalera cm karratu asko estaltzen ditu, ehunka aleren bidez.

**Etimologia:** *Dacrymyces* terminoa grekotik dator, malkoa esan nahi duen "dacry" hitzetik eta onddoa esan nahi duen "myces" hitzetik; bere morfologiagatik. *Stillatus* epitetoa latinetik dator, tanta esan nahi duen "stilla" hitzetik. Tantaren forma duelako

Jangarritasuna
--------------

Ez du interes gastronomikorik.

### Nahasketa arriskua

*Dacrymyces chrysospermus* delakoarekin nahas daiteke, espora handiagoak ditu, baina gainerakoan oso antzekoa da.

Sasoia eta lekua
----------------

Udaberrian eta udan. Enborren parasito-saprofitoa, egurra eta adar erori berriak (oraindik pixka bat berdeak), koniferoak eta hostoerorkorrak. Banaketa kosmopolita.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 324 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 523 or. ISBN 84-282-0541-X (T.3). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
**Ledeako erromatar villa** Nafarroako Ledea herrian dagoen aztarnategi erromatarra da. Kristo ondorengo bigarren mendeko villa aberats bat zen.

Historia
--------

Antza denez, erromatarrak K. ondorengo I. mendean baskoien lurralde honetara heldu ziren. Klima eta lurra egokia zirela eta, laster Irunberriko arroilaren inguruan jendegune bat sortu zuten. Hemen aurkitu duten villaren aztarnak Behe Erromatar Inperiokoak dira eta, aztarnek erakusten dutenez, bi garaietan erabili izan zen. Lehen momentua II. mendean sortu zen. Badira sute handi baten eta biolentziaren aztarnak eta, horren arabera, lehenengo okupazioa horrela bukatu zela pentsa daiteke. Berriro ere berreraikia, IV. mendean bere funtzionamendu handiena ezagutu zuen.

Ezaugarriak
-----------

IV. mendean, une gorena ezagutu zuenean, hektarea bateko azalera izan zuen. Villak, erdian, peristilo edo erdiko patioa izan zuen; inguruan gelak eta beste dependentziak antolatu ziren, guztiak 50 baino gehiago izanik. Landa-etxea izanik, neurri handi batean buruaskitasuna zen eta horretako urmaela, dolarea, termak eta olio errota zituen. Villan landare mota asko landatzen ziren: zerealak, olibak, mahastiak. Ogia, ardoa eta olioa ekoizten zen eta abereak zituzten.

Gelek zoladura bereziak zituzten, mosaikoak alegia. Aurkitutako lanak Iruñeko Nafarroako Museoan ikus daitezke.

Iruditegia
----------

* Villa atzean arroila ikusten da.Villa atzean arroila ikusten da.
* Putzua.Putzua.
* Dependentzia ugari zituen villak.Dependentzia ugari zituen villak.
* Aztanategian informazio panelak daude.Aztanategian informazio panelak daude.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo loturak
-------------

* Informazio turistikoa.
* **(Gaztelaniaz)**:Maria Angeles Mezquirizek idatzitako Erromatar villaren mosaikoen ikerketa.
* **(Gaztelaniaz)**:Bideoa Youtuben.
* **(Gaztelaniaz)**:Aranzadi elkarteaten txostena.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60617274
* Commonscat Multimedia: Roman villa of Liédena

---

 |

* Wd Datuak: Q60617274
* Commonscat Multimedia: Roman villa of Liédena
**Euletxarako aztarnategia** Euletxarako tontorrean, *345 metrotara,* (gaur egun Leaburu-Txaramako lurretan, Tolosako San Blas eta Amarotz auzoekin muga eginez) argitara ateratzen ari diren hainbat garaitako aztarna arkeologikoen multzoa da. Tontorra zenbait istilu-motatan inplikatutako defentsa-leku gisa erabili zen.

### Erromatar gotorlekua

Bertan gotorleku erromatar bat ezarri zela uste da (garai hartan Basagain edo Intxur herri indigena harresituekin bat egiten zuen, hau da, barduloen lurretan Erroma sartu zen garaian). Mendi gailurra inguratzen duten *agger*, *fossa* eta kontra-agger bat ikus daitezke. Gotorlekua eraikitzeko lubanarro bat egin zuten eta handik ateratako lurra atzera bota zuten,
ezponda eta terraza egiteko. Ezpondaren gainean zuresi bat kokatuko zen.

Arkeologoek egindako lanen emaitzen artean, honako hauek laburbiltzen dira:

> *Tontorretik Tolosa eta Araxes bailarako sarrera kontrolatzen dira. Inguruan, Intxurreko Burdin Aroko herria eta Larte-Almitxuriko harrespilak daude, baita Txispiri 3 haitzuloa ere, erromatarren garaiko aztarnak dituena. (...) Egiturak hektarea bateko eremu bat inguratzen du, esparru irregular bat eratuz. [Baina], bere bisitaldiari esker egituraren ezaugarriak nahiko erregularrak direla ikus daiteke. (...) Bestalde, zenbait puntutan (...) argi ikusten da lubaki inguru bat duela. (...) Indusketa-lanei esker eta jasotako informazioari esker, esan dezakegu gotorleku erromatarra dela, haien egitura-ezaugarriak biltzen dituelako eta azaldutako material batzuek argi utzi dutelako egiturak erromatarren garaikoak direla. Ikusgai dauden babesak erromatarren garaiko kanpamenduetan baino ez dira ezagutzen, eta Euletxaran "Agger", "Fossa" eta "contra-agger" bat ikus daitezke. (...) Egiturazko ezaugarriak direla eta (txikia, irregularra), esan dezakegu gotorleku "castellum" motakoa dela, ehunka soldadu hartzeko eraikia»* (Ceberio, M. & Quevedo, I. 2020)
> 
>

### Konbentzio gerra

Beste alde batetik, mendi horretan, XVIII. (Konbentzioaren guda) edo XIX. ( Napoleonen Iberiar Penintsulako gerra edo azken karlistaldia) mendeetan soldaduek erabili zuten, azaldutako garaiko balek erakusten dutenez.

### 1936ko gerra

Euletxara 1936ko gerra zibileko gudu-zelai bat izan zen ere bai. 1936ko uztailaren 30ean militarrek, falangistek eta erreketeek, Leabururi eraso egin zioten eta Euletxara okupatu. Gertaera horrekin lotuta, kartutxo eta bala asko jaso zituzten inguruan arkeologoek, eta garaiko lubakiak erregistratu zituzten.

### Historiaurrea

Mendia historiaurrean erabili zen ere bai, azaldutako silexeko xafla txiki batek erakusten duenez.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Ceberio, Manu; Quevedo, Izaro.  (2020). «Historiaurreko Arkeologia. Euletxarako gotorlekua (Leaburu) - III. kanpaina» *Aranzadiana 2020* (Donostia) 141: Issue. (Noiz kontsultatua: 2021-12-20).
2. ↑   Ceberio, Manu; Quevedo, Izaro.  (2021). «Euletxarako gotorlekua (Leaburu). IV. kanpaina» *Aranzadiana* (Donostia) 142: 153-154. ISSN - 2292 1132 - 2292..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q123485037

 |

* Wd Datuak: Q123485037
Irene urakana, 2011ko Abuztuaren 24a (NASA).
**Irene urakana**, zikloi tropikal suntsigarria, 2011ko abuztuaren bukaeran Karibearen zati handiena eta AEBko ekialdeko kostaldea jo zuena.

2011ko Atlantikoko urakan-denboraldiko bederatzigarren ekaitzaldia izan zen, eta urakan kategoria esleitu zitzaion lehena. Atlantikoko uhin tropikal definitu batetik sortu zen, Antilla Txikien ekialdean. Lehenik, St. Croix uhartean jo zuen lurra, ekaitz tropikal gisa, eta, gero, Puerto Ricon. Uhartea zeharkatzen zuen bitartean, urakanen indarra hartu zuen (1. kategoriakoa). Abuztuaren 24an, Bahamen hego-ekialdea jo eta gero, urakan-garaiko lehen urakan handi (3. kategoriakoa) bihurtu zen Acklins uharteen inguruan. Abuztuaren 27an jo zuen berriz lurra, Ipar Carolinan.

Kalte eta kostu handiak sortu zituen Irene urakanak, besteak beste, berrogeita hamasei hildako.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Irene urakanari buruzko NASAren informazio-orria

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q187621
* Commonscat Multimedia: Hurricane Irene (2011)

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2014000503
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q187621
* Commonscat Multimedia: Hurricane Irene (2011)
**Tikal Parke Nazionala** Guatemalako iparraldeko Petén departamenduan dago. Carlos Castillo Armasen gobernuaren 1955eko maiatzaren 26ko gobernu-dekretuz sortu zuten. Tikal proiektua, horrela deitu baitzuten, Pennsylvaniako Unibertsitateak proposatu zuen, eremuaren garbiketa, indusketa eta zaharberritzea bere gain zituela. Tikal Proiektuaren arduraduna Adolfo Molina Orantes legelaria izan zen, bere sorrera kudeatu eta bere araudia idatzi zuena.

57.583 hektarea ditu, eta 1979an UNESCOk, bere balio natural zein kulturalengatik, Gizateriaren Ondare izendatu zuen. 1990etik biosferaren erreserben munduko sareko kide da, Biosferaren Erreserba Maiaren barruan.

Parkeko erakarpen turistiko nagusia Tikal antzinako hiri-estatu maia da, oihanez inguratua dagoelarik.

Herri kultura
-------------

George Lucasen *Star Wars IV. Atala: Itxaropen Berria* filmean, Yavin IVaren fikziozko ilargiaren eszenak parke honetan filmatu zituzten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Rainey, Froelich. «Tikal, A 14 Year Program Now Completed by Penn Museum Expedition Magazine, Winter 1970» *Penn Museum Expedition Magazine*.
2. ↑   **(Ingelesez)** UNESCO World Heritage Convention. *Tikal National Park.*  United Nations Educational Scientific and Cultural Organization.

Kanpo estekak
-------------


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Guatemala | Gizateriaren Ondarea Guatemalan | Guatemala |
| Tikal Parke Nazionala  • 
Antigua Guatemala  • 
Quiriguá |
**Izaro Garmendia Irastortza** (Zaldibia, Gipuzkoa, 1969ko abenduaren 12a) gipuzkoar soinu-jotzaile eta pailazoa da.

Bizialdia
---------

Zaldibiako Iztueta ikastolan hasi eta ondoren Ordiziako Jakintza ikastolan jarraituz, Ordiziako Institututik pasatua.

Errenteriako Don Bosco ikastetxean 1994-1995 ikasturtean irakaskuntzan hasi zen, REM eta Lanbide Heziketakoei klaseak emanez.

Ohiko ikasketez gain musika ikasketak umetatik eman izan ditu eta ondorioz plaza gizon izaten bukatu du batez ere. Euskal Herrian zehar makina bat plazetan giroa alaituz, bai txistuaz goiz ereserkiak joaz edo dantza taldeekin, adibidez, Beasaingo Ostadar eta Zaldibiako Iztueta taldeekin besteak beste. Trikitiarekin ondoren hainbat erromeria eta kalejiratan. 1989an sortu zuen bere lehen abestia (Txintxarri), artean bere trikiti irakasle zen Inaki Malbadik disko batean grabatu zuelarik.

Ordizian hasi zen solfeoarekin, Beasaingo musika eskolan piano ikasketak eta Karlos Jimenezekin Beasainen eta Francisco Escuderorekin Donostian harmonia ikasi zituen. Gero txistua ikasi zuen Zaldibian Xalbador Etxebarria, Tere Irastortza eta Malores Etxeberriarekin. Trikitixa eta panderoa Albizturko Iñaki Malbadi eta Ramonekin ikasi zituen. Alboka eta txalaparta ikasten Gasteizko folklore udal ikastetxean aritua da.

Trikitixa irakasten aritu izana da Zaldibian eta Lizarrako ikastolan.

Pailazoa
--------

Zapotxin taldeko kide eta sortzailetakoa.

Kiki, Koko, Moko eta Flax pailazo taldean parte hartu zuen. 16 abestiko disko bat beraientzat eginik, abestiak sortu eta moldatuz.

Potxin eta Patxin artista bikotea osatu zuten geroago eta hor dirau 2004az geroztik.

Doinu-sortzailea
----------------

1995ean Donostian Herri ametsa eta Zurriolak antolatutako Kilometroak jaiko abestiaren musikaren sortzailea izan zen, baita Beasaingo 2001ekoan ere.

Jaurlaritzak ikastetxeetan eskaintzen zuen *Osasunkume* osasun kanpainako abestiaren musika sortu zuen.

Hainbat abesti konposatu du eta antzerki, malabar, zirku-ikuskizun sortu eta eskaini ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Aranburu, M..  (2019-06-23). «Izaro Garmendiak herriko 12 baserri hutsen margolanak egin ditu» *Noticias de Gipuzkoa* (Noiz kontsultatua: 2022-08-04).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q30149730

 |

* Wd Datuak: Q30149730
**Maria Teresa Egaña Urquiri** (Deba, Gipuzkoa, 1925eko abenduaren 18a) erraketista profesional izan zen. ***Maite*** izengoitiaz kantxaratu zen. Aurrelari postuan jokatu zuen Donostian, Katalunian, Kanarietan, Acapulcon eta Mexikon.

Biografia
---------

Erraketistak mundu guztian zehar maila profesionalean pilotan aritu ziren emakumeak izan ziren, 1917 eta 1980 artean. Emakume horien artean aurkitzen da Maria Teresa Egaña.

Maria Teresa, bere ahizpa Josefa bezala, erraketista profesionala izan zen. Urte luzez jardun zuen frontoietan jokatzen; Donostiako Grosen, Bartzelonako Sol y Sombra eta Deportivo Barcelona frontoietan, Santa Cruz Tenerifeko Tenerife frontoian, Las Palmas Kanaria Handiko Las Palmas frontoian, Acapulcoko Jai-Alain eta Mexikoko Colón frontoian

Egaña ahizpez gain, beste hainbat erraketista sortu ziren Deban, hala nola: Nieves Cabanillas "Deva", Marcelina Zabala Aizpurua, Pilar Zabala Aizpurua eta Mercedes Zubikaray Subinas "Mercedes" / "Merche".

2017ko abenduan "Raketistak lehen eta orain" erakusketa antolatu zuen Debako Udalak herriko erraketistak bistaratzeko eta haien ibilbidearen berri emateko asmoz. 

Erraketistak

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «María Teresa Egaña Urquiri Maite | Raketistak» *datubasea.raketistak.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-04).
2. ↑   «Erakusketa: Raketistak» *www.deba.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-04).

Kanpo estekak
-------------

* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas
* Raketistak Lehen eta Orain. Dokumentala
* Emakume erraketistak. Erakusketa
* Erraketistak aitzindariak pilotaren munduan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116025428

 |

* Wd Datuak: Q116025428
*Artikulu hau irudikapen eskultorikoa buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Busto (argipena)».*
Richard Bentlyren soingaina, Louis-François Roubiliacek egina.
*Keys To Community* (2007), Benjamin Franklinen soingaina, James Penistonek egina.
**Bustoa** giza gorputzaren goialdearen irudikapen bat da. Margolaritza, eskultura, marrazkia edo irarlanean izan daiteke. Burua, sorbaldak, besoen hasiera eta paparraren zati bat hartzen ditu bustoak. Lehen bustoak Antzinako Egiptotik ezagutzen dira. Eskulturan, haitzurdina, brontzea edo granitoa bezalako materialak erabiltzen dira bustoak eratzeko.

*Busto geminatua* bi aurpegiko bustoa da, aurpegi ezberdineko bi pertsonaia irudikatzen duena, bizkarra bizkarraren aurka, baina, ohi, osotasun bakar bat eratuz buruaren gainaldearen eta ilearen bateratzeaz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q241045
* Commonscat Multimedia: Portraits at bust length

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300047457

 |

* Wd Datuak: Q241045
* Commonscat Multimedia: Portraits at bust length
**Gerald Hirigoyen** (Aiherra, Nafarroa Beherea) sukaldari ospetsua, AEBko San Frantzizko hirian Piperade jatetxea sortu eta eraman zuen 22 urtetan.

Ibilbidea
---------

Gerald Hirigoyenek bere ospea landu zuen San Frantziskoko sukaldarien artean. Piperadekin batera, azken hiru hamarkadetan beste jatetxe batzuk izan zituen San Frantziskon, bereziki La Fringale (Jean Baptiste Lordarekin sortua 1991n), Pastis (1996) 2002an Piperade bihurtuko zuena, eta geroago Bocadillos 2004an. Hirigoyenek euskal sukaldaritzari buruzko liburuak plazaratu ditu: *Pintxos: Small Plates in the Basque Tradition* (2011), *The Basque Kitchen: Tempting Food from the Pyrenees* (1999) eta *Bistro: The Best of Casual French Cooking* (1995) bezalakoak argitaratu ditu. San Frantziskora Parisko marchamo eta frantses sukaldaritzapean iritsi zen, eta denborarekin bere euskal arrastoa indartsu azaleratzen joan zen. Bere sukaldea "West Coast Basque" cuisine-tzat jo izan du. 2023an Geraldek erretreta hartu zuen.

Piperade jatetxea
-----------------

Gerald Hirigoyen chef baxenafartarrak 2002an sortua, 2023ko azaroan azkenean itxi zituen ateak San Frantziskon Piperade euskal ostatu ospetsuak. Bere fama, izan ere, publiko orokorraren eta sukaldaritza estimatzen zutenen artean hedatzen zen eta, gainera, San Frantziskoko Badiaren Eremuko eta Kalifornia osoko euskaldunentzat erreferentzia bat zen, zeozer berezia ospatu edo kanpoko bisitariak zetozen aldietan. Menuan hainbat euskal estiloko plater eta produktu ere topa zitezkeen, baita ardo eta pattar eta likoreen artean ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Kroketen errezeta Gerald Hirigoyenen eskutik.
**Bioelementuak** izaki bizidunengan dauden elementu kimikoak dira. Taula periodikoan dauden elementu kimiko gehienak dituzte bizidunek, baina kopuru oso aldakorretan. Adibidez, zelularen % 99 osatzen dute sei elementu hauek: Karbonoa (C), Hidrogenoa (H), Nitrogenoa (N), Oxigenoa (O), Fosforoa (P) eta Sufrea (S). 

Sei bioelementu horiei *bioelementu primario* deritze, izaki bizidunen biomolekula nagusietan (gluzido, lipido, proteina eta azido nukleikoetan) agertzen direlako. Bestalde, bioelementu primarioak ugariagoak dira bizidunengan (biosferan), lurrazalean (litosferan), uretan (hidrosferan) edo atmosferan, baino, hurrengo taulan ikusten denez: 


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Elementu** | **Litosfera- atmosfera- hidrosfera (%)** | **Giza gorputza (%)** |
| Oxigeno (O) | 50,02 | 62,81 |
| Karbono (C) | 0,18 | 19,37 |
| Hidrogeno (H) | 0,95 | 9,31 |
| Nitrogeno (N) | 0,03 | 5,14 |
| Kaltzio (Ca) | 3,22 | 1,38 |
| Fosforo (P) | 0,11 | 0,64 |
| Sufre (S) | 0,11 | 0,63 |
| Sodio (Na) | 2,36 | 0,26 |
| Potasio (K) | 2,28 | 0,22 |
| Kloro (Cl) | 0,20 | 0,18 |
| Magnesio (Mg) | 2,08 | 0,04 |
| Fluor (F) | 0,10 | 0,009 |
| Burdin (Fe) | 4,18 | 0,005 |
| Aluminio (Al) | 7,30 | 0,001 |
| Manganeso (Mn) | 0,08 | 0,0001 |
| Silizio (Si) | 25,80 | — |

  

Ikusten denez, oxigenoa da gorputzean dagoen bioelementurik ugariena (%62a). Bere proportzioa eta hidrogenoarena (%9a) materia bizidunak duen uraren (H2O) kopuru handiarekin loturik dago.

Bioelementu primarioek berezko ezaugarriak dituzte, bizirako oso egokiak direnak:

* biosferaz gain, atmnosferan, litosferan eta hidrosferan daude. Horrek esan nahi du bizidunek eskura dituztela

* masa atomiko txikia dutenez, eta haien kanpo geruzan elektroi-kopuru egokia dutenez, lotura kobalente sendoak ezartzen dituzte beste elementuekin.

* karbonoa, oxigenoa eta nitrogenoa elektroi-pare bat baino gehiago konpartitzeko gai dira, lotura bikoitzak ezarriz

* oso elektronegatiboak direnez, oxigenoak eta nitrogenoak molekula dipolarrak sortzen dituzte, uretan ongi disolbatzen direnak (hau garrantzi handikoa izanik erreakzio metabolikoetan)

Metionina aminoazidoaren molekula; karbonoa, hidrogenoa, nitrogenoa, oxigenoa eta sufrea daukan molekula da, lotura kobalentez elkartuak

Bioelementu sekundarioak
------------------------

Aipagarrienak hauek dira:

* kaltzioa (Ca): muskuluen uzkurduran parte hartzen du eta animalia askoren eskeletoaren osagaia da.

* sodioa (Na) eta potasioa (K): funtsezko zeregina dute nerbio-bulkadaren transmisioan

* magnesioa (Mg): klorofila molekularen oinarrizko osagaia da.

Oligoelementuak
---------------

Sakontzeko, irakurri: «Oligoelementu»
%0,1 baino proportzio txikiagoan daude bizidunengan. Kopuru txikian bada ere funtsezkoak dira bizirako, hain gabezia asaldura larriak ekartzen baititu. Elementu hauek dira, besteak beste: burdina (Fe) -hemoglobina molekularen osagaia-, iodoa (I) -tiroxina hormonan dagoena-, kobaltoa (Co) -B12 bitaminaren sintesian parte hartzen duena-, manganesoa (Mn), kobrea (Cu), zinka (Zn), etab.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q864276

 |

* Wd Datuak: Q864276
**David de Jorge Eceizabarrena** —izengoitiz ***Robin Food***— (Hondarribia, Gipuzkoa, 1970eko urriaren 4a) sukaldaria da. Martin Berasategi Taldeko kudeaketa eta promozio lanak egiten ditu. Pedro Subijana, Hilario Arbelaitz, Michel Guerard, Jaques Chibois eta Martin Berasategi sukaldari handiekin ikasi zuen. Andoni Luis Adurizekin batera, Mugaritz jatetxea sortu zuen.

Gourmandia argitaletxeko kudeatzailea da. *Recetania, Glotonia* eta *Sukaldean* sukaldaritza eta gastroliteratura jorratzen dituzten blogak kudeatzen ditu, Hasier Etxeberria idazlearekin batera. 2008. urtean ETB 2n *Cocina sin bobadas* izeneko bi emanaldi berezi aurkeztu zituen. Vocento komunikazioa taldeko hainbat argitalpenetan ere idazten du.

2010aren hasieraz geroztik, *Robin Food, atracón a mando armada* saioa aurkezten du ETB 2 telebista katean. Ikusle-entzuleen kopuruaren aldetik arrakasta itzela du. Koipeari eta kolesterolari beldurrik ez dien saioa da, dietetikaren zuzentasunari kasurik egiten ez diona, goi mailako sukaldaritzaren dotoreziari eta elitismoari uko egiten diena. Gastronomian nagusitu diren arauei kontra egiten die, beraz, eta errebeldia horren beste adierazpide bat da saio bakoitzaren azken agurrean De Jorgek egin ohi duen oihua: *«¡Viva Rusia!»* («gora Errusia!»). Frankismoaren garaian «gora Euskadi!» edo «gora Errusia!» oihukatzea gogor erreprimitzen zela gogorarazten du esaldi horrek, eta Davidek bere errebeldia nabarmentzeko erabiltzen du.

Bere sukaldaritza herrikoiaren erakusgarri, munduko hanburgesarik handiena egin zuen Davidek Bilbon, 2011ko ekainaren 20an: 5 metro luze, 3 metro zabal, 400 kiloko pisua eta 2,5 zentimetroko lodiera. Guztira, 4.000 anoa inguru banatu zituzten.

Idazlanak
---------

*Porca memoria* (2006, RBA). Hasier Etxeberriarekin batera idatzia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Mitxel EZQUIAGA: «La cocina es para disfrutar», *Diario Vasco*, 2009-03-27.
2. ↑  «ROBIN FOOD de DAVID DE JORGE, un programa que promete muy buenos ratos», *No se le puede llamar cocina* bloga, 2011-01-19.
3. ↑  «'Robin Food'-en amaiera berezia egiten ari dira aste honetan»[*Betiko hautsitako esteka*], *Berria*, 2010-07-14.
4. ↑  «'Robin Food' goseturik itzuli da»[*Betiko hautsitako esteka*], *Berria*, 2011-10-04.
5. ↑  Xabier ETXANIZ ROJO: «200 kilo gertuago»[*Betiko hautsitako esteka*], *Berria*, 2010-03-04.
6. ↑  «David de Jorge: 'Hay cosas que no me metería nunca en la boca'», *EITB.com*, 2011-07-01.
7. ↑  «Munduko hanburgesarik handiena prestatzea lortu du David de Jorgek»[*Betiko hautsitako esteka*], *EITB.com*, 2011-06-20.

Kanpo estekak
-------------

* Glotonia
* Sukaldean
* Recetania
* Atracón a mano armada
* Sustrai COLINA: «David de Jorge, Robinfood: "Zin dagit sukaldari ona naizela!"», *Argia*, 2254. zenbakia, 2010-11-28.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256103

 |

* Wd Datuak: Q12256103
Categoría:Mujeres
**Priscilla Pointer** (New York, 1924ko maiatzaren 18a) AEBetako zineman eta telebistan ibilbide luzea egin duen aktorea da.

Biografia
---------

Priscillak operazio-antzerkian hasi zuen bere ibilbidea, Broadwayko produkzioak barne. Geroago, Hollywooden jarri zen filmetan eta telebistan parte hartzen.

Filmografia
-----------

  

Pointer hainbat filmetan agertu izan da, tartean Carrie 1976an, non bere benetako bizitzan bere alaba den Amy Irving, The Onion Field 1979an, Mamita maitea 1981ean Faye Dunaway aktorearekin batera, Joan Crawford zinemako kondairaren benetako bizitza kontatzen duena, Twilight Zone: The Movie 1983an, A Nightmare on Elm Street 3: Dream Warriors 1987an, David Lynch Blue Velvet eta Coyote Luna 1999an.

Carrien ez ezik, Amy alabaren amaren papera ere egin du beste bitan: Jerry Schatzbergen Honeysuckle Rose filmean (1980) eta Bruno Barretoren Carried Away lanean (1996).

Bizitza pertsonala
------------------

Pointer 1947tik 1979an hil zen arte egon zen ezkonduta Jules Irvingekin, eta harekin izan zituen hiru seme-alabak. Amy Irving Akademiako sarirako hautagaiaren ama da, Steven Spielberg eta Bruno Barreto zinemagileen amaginarreba ohia eta Kenneth Bowser, jr dokumentalen zuzendariaren amaginarreba. Katie Irving abeslariaren ama ere bada, eta Carrie filmean dantzaldiaren segidan entzundako bi kanta eta David Irving zuzendaria interpretatu zituen. Bigarren harremana Robert Symondsekin izan zuen 1981etik 2007an hil zen arte.

Antzerkian egindako ibilbidea
-----------------------------

* *A Streetcar Named Desire* (1973)
* *Camino Real* (1970)
* *The Good Person of Szechwan* (1969)
* *Galileo* (1967)
* *East Wind* (1967)
* *Yerma* (1966)
* *The Alchemist* (1966)
* *The Caucasian Chalk Circle* (1966)
* *The Condemned of Altona* (1966)
* *The Country Wife* (1965)
* *Danton's Death* (1965)

Erreferentziak
--------------

*
Txinako historiografian, **Hamasei Erresumak** (txinera tradizionalez: 十六國; txinera sinplifikatuz: 十六国; pinyinez: *Shíliù Guó*; Yale kantonera: *Sap6luk6 gwok3*) iparraldeko Txinan Jin dinastiaren ondorengoa izan zen eta iparraldeko dinastien aurrekaria. 304 eta 439 artean, eskualdean bata bestearen atzetik zenbait estatu sortu zuten. Horietako askok Wu Hu edo bost barbaroek sortu zituzten, hau da, aurreko mendeetan eskualderantz ailegatu ziren herri nomadek.

Cui Hongek asmatu zuen izendapena *Shiliuguo Chunqiu* ('Hamasei Erresumen udaberri eta udazkenen urtekariak') bere kronikarentzat. Berak esana, hamasei erresumak honakoak izan ziren: Hanchao (漢趙, 304-329), Geroko Chao (後趙, 319-351), Ch'ênghan (成漢, 303-349), Aurreko Liang (前涼, 320-376), Geroko Liang (後涼, 386-403), Iparraldeko Liang (北涼, 397-439), Mendebaldeko Liang (西涼, 400-421), Hegoaldeko Liang (南涼, 397-414), Aurreko Yen (前燕, 337-370), Geroko Yen (後燕, 384-407), Iparraldeko Yen (北燕, 407-436), Hegoaldeko Yen (南燕, 398-410), Aurreko Chin (前秦, 350-394), Geroko Chin (後秦, 384-417), Mendebaldeko Chin (西秦, 385-400/409-431) eta Huhsia (胡夏, 407-431). Ondorengo historialariek izendapena zabaldu eta 304 eta 439 arteko estatu guztiak bildu zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Li Bo & Zheng Yin.  (2001). *5000 years of Chinese history.*  Inner Mongolian People's publishing corp ISBN 7-204-04420-7..

Ikus, gainera
-------------

* Txinako historia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q683551
* Commonscat Multimedia: Sixteen Kingdoms (304-439)

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85024049
* AAT: 300404597
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q683551
* Commonscat Multimedia: Sixteen Kingdoms (304-439)
| **Alustiza** |
| --- |
|  |
| **Izen osoa:** | Martin Alustiza Gereñu |
| **Jaiotza data:** | 1961eko abenduaren 18a (61 urte) |
| **Jaioterria:** | Segura, Gipuzkoa ( EH) |
| Pilotaria |  |
| **Modalitatea:** | esku huskako pilota |
| **Postua:** | aurrelaria |
| **Debutatze data:** | 1980eko uztailaren 19a |
| **Debutatze pilotalekua:** | Bergarako pilotalekua |
| **Erretiratze data:** | 2007ko maiatzaren 14a |
| **Erretiratze pilotalekua:** | Zamora |

**Martin Alustiza Gereñu**, pilota arloan **Alustiza** deituraz ezaguna (Segura, Gipuzkoa, 1961eko abenduaren 18a) esku huskako pilotari profesional ohia da. Empresas Unidas, Asegarce eta Frontis enpresentzat jokatu zuen, aurrelari.

Ibilbide profesionala
---------------------

Profesional mailan 1980ko uztailaren 19an debutatu zuen, Empresas Unidas enpresarekin, Bergaran. Pixkanaka-pixkanaka bere lekua egiten hasi zen, eta azkenean bere lehenbiziko titulua bereganatu zuen: 1984ko Bigarren Mailako Esku Huskako Pilota Txapelketa, finalean Urrari irabazita.

Ordudanik Lehen Mailako pilotarien taldera iragan zen, eta han titulu handi bat bereganatu zuen: 1993ko Esku Huskako Binakako Txapelketa Nagusia, Maiz II.a bikote zuela. Era berean, 1986ko, 1987ko eta 2001eko finalak ere jokatu zituen.

Bere gaitasun handienak segurtasuna eta kantxan ondo kokatzea ziren. Bi ezaugarri horiei esker, garai hartako profesional mailako pilotarien artean defentsarik onenetakoa izan zuten; beraz, menperatzeko oso aurkari latza zen. Gainera, erremate errepertorio zabala zuen.

1992an Asegarce enpresara igaro zen, eta haiekin aritu zen 2003 arte. Bere ibilbide profesionala Frontis enpresan amaitu zuen, eta 2007an ASPE enpresak intendente lanetarako kontratatu zuen.

Esku Huskako Binakako Txapelketa Nagusiko finalak
-------------------------------------------------

| Urtea | Txapeldunak | Txapeldunordeak | Tantuak | Pilotalekua |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1985-86 | Bergara II.a - Martinikorena | **Alustiza** - Tolosa | 22-15 | Anoeta |
| 1986-87 | Ladutxe - Tolosa | **Alustiza** - Galarza III.a | 22-14 | Anoeta |
| 1992-93 (1) | **Alustiza** - Maiz II.a | Titin III.a - Arretxe | 22-20 | Ogeta |
| 2001 | Olaizola I.a - Goñi III.a | **Alustiza** - Beloki | 22-13 | Atano III.a |

(1) 1992-93ko denboraldian Unidas-Reur eta Asegarce esku pilotako enpresen desadostasunen ondorioz bi txapelketa ospatu ziren.

Esku pilotako 2. Mailako finalak
--------------------------------

| Urtea | Txapelduna | Txapeldunordea | Tantoak | Pilotalekua |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1983 | Esnaola | **Alustiza** | 22-07 | Anoeta |
| 1984 | **Alustiza** | Urra | 22-08 | Anoeta |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9029762
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 26425

 |

* Wd Datuak: Q9029762
**Harland and Wolff Heavy Industries Limited** mundu osoko ospe handiko ontziola da Belfasten, Ipar Irlandan, eta itsasontzigintzan, eraikuntzan ( modularra, zibila, itsasokoa), ingeniaritzako proiektuen sorkuntzan eta itsasontzien desegitean espezializatuta dago. Bere harmailetan eraiki dituen itsas lanen artean, agian itsasontzirik ospetsuena RMS Titanic da.

Historia
--------

Langileak 1911n ontziolatik irteten. Atzealdean *Titanic* ikus daiteke.
Harland eta Wolff 1861ean sortu zuten Edward James Harlandek (1831-1895) eta Gustav Wilhelm Wolffek (1834-1917). 1858an, Harlandek, orduan zuzendari nagusi zenak, Queen's Island uharteko ontziola txikia erosi zuen, orduan Robert Hickson zen jabea 1853az geroztik. Ontziola laster handitu zen, ingeniaritza eta arkitektura lanetarako instalazio zabalak eraikiz (oraindik existitzen direnak) eta eraikuntzako bi kaia edo arkupe handi, zementuzko zoruetan sartuta.

Harland-ek konpainia arrakastatsu bihurtu zuen hainbat berrikuntzen bidez, batez ere zurezko goiko oholtza burdinazko beste batekin ordezkatuz, itsasontzien sendotasuna eta karga-ahalmena handitzea ahalbidetuz.

Harland & Wolff-ek White Star Line itsas konpainiarekin tratua egin zuen William Pirrie itsas ingeniari eta enpresaburu baroiarekin lankidetzan; Modu horretan, H&W-k, bere zuzendaritzari esker, konpainia horretako itsasontziak eraikiko zituen lehiakide diren enpresentzako (Cunard Line eta Union Castle) lineako itsasontziak ez eraikitzearen truke.

Edward James Harland 1894an hil zen eta William James Pirrie enpresako presidente izan zen 1924an hil zen arte. Pirrieren zuzendaritzapean, Olympic klaseko transatlantiko ospetsuak eta hainbat gerraontzi ospetsu eraiki zuten.
Thomas Andrews 1907an zuzendari nagusi eta marrazketa saileko buru ere bihurtu zen. Garai horretan konpainiak RMS Olympic eraiki zuen, RMS Titanic, bere anaia ontzi ospetsua eta ezbeharra jasan zuena, eta HMHS Britannic 1909 eta 1915 artean. William Pirrieri proiektuko garabi handia eta harmaila eraikitzeko agindua eman zuen. Konpainiak White Star Line-rako eraikitako 70 itsasontzi baino gehiagoren artean horiek hiru ziren, azkenak RMS Britannic 1929an eta RMS Georgic 1932an.

Ontziolaren egoitza nagusia 1962an aldatu zuten, konpainiak Belfasten zituen eragiketak finkatzeko hautua egin zuenean. Eraikinak gaur egun ere ikusgai daude.

Orain, Harland eta Wolff Suezmax petrolio-ontzi estandarrak eraikitzen ari dira, eta petrolioaren eta gasaren industriarako itsasontzietan oinarritzen jarraitu dute. Horrek merkatu honetatik zenbait aurrerapauso eragin ditu. Konpainiak arrakastarik gabe Chantiers de l'Atlantique-ren kontrako eskaintza eskaini zuen Cunard-en linea berria, RMS Queen Mary 2, eraikitzeko.

Kanpoko estekak
---------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q848977
* Commonscat Multimedia: Harland and Wolff

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 156008240
* GND: 5105248-9
* LCCN: n85213543
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q848977
* Commonscat Multimedia: Harland and Wolff
Categoría:Mujeres
**Shafiga Akhundova** (Shaki, Azerbaijan, 1924ko urtarrilaren 21) Azerbaijango Herriko Artista izan zen (1998), konpositore nabarmena.

Bizitza
-------

.

1943-1944 urteetan Uzeyir Hajibeyov eskolan ikasi zuen, Musika Eskolan, Asef Zeynalliren izenean. 1956an Bakuko Musika Eskolan graduatu zen.

1972an, Shafiga Akhundobak bere lehen opera konposatu zuen "Gəlin qayası"( Emaztegaiaren harkaitza) eta Ekialdeko lehen opera-konpositorea izan zen.

  

1998an Azerbaijango Errepublikako Herriko Artista izendatu zuten. 2005ean, Shohrat Ordena saria eman zioten konpositoreari.

Shafiga Akhundova 2013ko ekainaren 26an hil zen eta Bakun lurperatu zuten, Ohorezko Kalexkan.

Lanak
-----

* "Ev bizim, sirr bizim" opereta (Etxea gurea da, misterioa gurea da) - 1965

* "Gəlin qayası"opera (Emaztegaiaren harkaitza) - 1972

* Suites

* Abesbatzak, abestiak, antzerkirako musikak

Sariak
------

* Langile beteranoaren domina

* Ohorezko Intsigniaren Ordena

* Leningo Natalizioaren mendeurrena ospatzeko domina

* Azerbaijango RSSko ohorezko artista

* Azerbaijango Errepublikako artista

* Shohrat ordena

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Shafiga Akhundova.*  www.vision.az.
2. ↑    *Her story: First female opera composer in the East.*  www.nargizmagazine.az 26 de marzo de 2018.
3. ↑    *The people´s composer: Shafiga Akhundova.*  www.oxfordfeministepress.com.
4. ↑    *Shafiga Akhundova – first female composer of East.*  www.azernews.az 31 de julio de 2013.
**Marie Beatrice Schol-Schwarz** (1898ko uztailaren 12a - 1969ko uztailaren 27a) botanikaria eta fitopatologo nederlandarra izan zen, Bea Schwarz ezizenez ezagunagoa. 1922an Utrechteko Unibertsitatean doktoretzarako ikasten ari zela grafiosiaren agente kausal fungikoa aurkitu zuena. Johanna Westerdijk-en doktoregoko lehen ikaslea izan zen. Zientzia bere sinadura «M.B.Schwarz» da.

Bataviako aborigena zen, Ekialdeko Indietakoa. Bere bizitza profesional goiztiarraren zati bat *Arachis hypogaea* kakahuete landareari eragiten dioten patogenoak aztertzen joan zen Bogorreko "Nekazaritzako Estazio Esperimentalean". 1926an ezkondu eta ikerketatik erretiratu zen, nahiz eta 1942an, senarra hil ondoren, beste ikerketa batzuk egiten jarraitu zuen. Holandara itzuli zen bere bi seme-alabekin eta Baarnoko Centraal Bureau voor Schimmelcultures-en kolaboratu zuen. Bertan, hainbat onddo aztertu zituen eta *Epicoccum* generoari buruzko monografia bat idatzi zuen.

Publikazio batzuk
-----------------

* 1965. *Cephalosporium Crotocinigenum Sp.nov*. 3 or.
* 1922. *Das zweigsterben der ulmen, trauerweiden und pfirsichbäume: Eine vergleichend-pathologische studie ... (Hongo del olmo, sauce llorón y duraznero: Un estudio comparativo patológico)*. Baarn, Netherlands. Phytopathologisch laboratorium "Willie Commelin Scholten." Mededeelingen. Ed. A. Ooshoek, 73 or.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------
**Anatoli Aleksandrovitx Sobtxak** (errusieraz: Анатолий Александрович Собчак), (Txita, SESB, 1937ko abuztuaren 10a - Svetlogorsk, Kaliningradoko oblasta, 2000ko otsailaren 20a) Errusiako perthorika garaiko politikaria, Errusiako konstituzioaren egilekidea izan zen. San Petersburgoko lehen alkate demokratikoki aukeratua eta Vladimir Putinen eta Dmitri Medvedeven aholkularia ere izan zen.

Biografia
---------

Anatoli Sobtxak Txitan jaio zen (Zabaikalski kraia, Siberia, SESB), 1937ko abuztuaren 10ean. Bere aita, Aleksandr Antonovitx Sobtxak, trenbide ingeniaria zen, eta bere ama, Nadezhda Andreievna Litvinova, kontularia. Anatolik hiru anaia zituen. 1939an, familia Uzbekistanera joan zen bizitzera, non Sobtxak bizi izan zen 1953. urtera arte, Stavropoleko Zuzenbide Fakultatean sartu zen arte. 1954an, Leningradoko Estatu Unibertsitate ospetsura eraman zuten.

1958an, Nonna Gandziukekin ezkondu zen, Aleksandr Herzen Irakasleen Fakultateko ikaslearekin. Alaba bat izan zuten, Maria Sobtxak, gaur egun abokatua dena San Petersburgon.

Leningradoko Estatu Unibertsitatean graduatu ondoren, hiru urtez aritu zen abokatu gisa Stavropolen. Leningradoko Estatu Unibertsitatera itzuli zen doktoretza egitera (1962-1965). Horren ostean, Leningradoko Polizia Eskolan eta Zelulosa Teknologia eta Paperaren Industria Institutuan zuzenbide irakasle gisa lan egin zuen, Leningradon ere (1965-1973). 1973-1990 bitartean Leningradoko Estatu Unibertsitate berean irakatsi zuen, bere alma mater.

1980an Liudmila Narussovarekin ezkondu zen, Leningradoko Estatu Unibertsitatean historian lizentziatua, Errusiako Zientzien Akademiako Historia Institutuan doktoretza lortu zuena eta gero Parlamentuko kide nabarmena izango zena. Alaba bat izan zuten, Ksenia Sobtxak, gaur egun telebistako aurkezlea eta Moskuko Demi monden pertsonaia ezaguna.

2000ko otsailaren 20an, Sobtxak bat-batean hil zen Svetlogorsk hirian Putinen hauteskundetan laguntzeko bidaian, otsailaren 16an Putinekin bildu eta gutxira. San Petersburgoko Alexander Nevsky monasterioko Tikhvingo hilerrian lurperatua dago, Galina Starovítovaren hilobitik gertu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Newsweek,*Russia's Mighty Mouse* 25 de febrer de 2008 (en anglès)
*Artikulu hau Arabako santutegiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Oro (argipena)».*

  

**Oroko Andre Mariaren Santutegia** Zuiako (Araba) udalerrian dago, izen bereko haitzen ondoan, eta Atxabal-Oro (892 m) tontorretik oso hurbil, 774 metroko altueran, eta Bitoriano, Domaikia, Aperregi eta Jugo herrien artean.

Maiatzeko erromesaldiak tradizio handikoak izan dira.

Eraikina
--------

Lehenengo aztarnak XII. mendekoak direla ematen duen arren, gaurko tenplua XV.-XVI. mendekoa da, eta Oroko Andre Mariaren irudi gotikoa dauka.

Hainbat sute nozitu du, eta berriztatze-lan ugari egin dizkiote. Erabat zaharberritu zuten 1973an.

Santutegiaren albo batean, bolatoki zaharra eta jatetxea daude. Halaber, aurreko zelaian, harrizko gurutze handi bat dago, 1605ekoa.

Antzinako biztanleak
--------------------

Jose Miguel Barandiaranek ingurune horretan Brontze Aroko aztarnategi bat aurkitu zuen.

Kanpo estekak
-------------

* Santutegiari buruzko orria[*Betiko hautsitako esteka*], Arabako Foru Aldundiaren webgunean.
* Zuia.eus: Santutegiari buruzko informazioa, Zuiako Udalaren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265276
* Commonscat Multimedia: Sanctuary of Nuestra Señora de Oro

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 130237881

 |

* Wd Datuak: Q12265276
* Commonscat Multimedia: Sanctuary of Nuestra Señora de Oro


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
Villalibre

Orsai 2021-eko urtarrilak 1 sortutako talde musikala da. Talde hau momentu hartan Athletic club de Bilbao-ren jokalariak sortu zuten ; Orsai taldearen kideak Asier Villalibre, Dani Garcia, Oscar de Marcos, Mikel Balenziaga, Mikel Vesga eta Iñigo Lekue dira. Asier Villalibre abeslaria eta tronpeta-jotzailea da, Dani Garciak bateria jotzen du, Oscar de Marcos-ek Mikel Balenziagak eta MIkel Vesgak gitarra jotzen dute, eta Iñigo Lekuek baxua. 

  

**HISTORIOA**

Talde honek ETB-en lehenengo agerpena egin zuten 2019 baina taldea ez zen ofizializatu 2021-eko urtarrilak 1-era arte.

"Orsai musika taldea ez da bakarrik Rock talde bat, lagun talde bat ere" horrela azaltzen du Orsai music taldea twitterren. Athletic-ren jokalari eta lagun batzuk sortutako taldea ba delako, horrek azaltzen du zergatik nahi zuten proiektu honekin hastea.

Orsai hitza Gaztelaniatik dator, jendeak Ingelesetik datorren hitzak "Off Side" (jokoz kampo) esan beharrean Orsai esaten zutenean. Eta hortik dator bandaren izena.

Offside

  

**ALBUMAK ETA ABESTIAK**

ETB-en egin zuten haien leenengo interpretazioa 2019-garren urtean izan zen, Ken Zazpiren "Lau teilatu" abestiaren bertsio bat abestu zutenean. Ostero, Espainako Superkopan ACDC rock taldearen "High way to hell" abestiaren bertsio bat egin zuten. Baina ez zen izan 2021 -eko urtarrilaren 21-arte haien lehenengo albuma eta abesti "propioa" atera zutenean "One club men" deitutakoa, berriro ere Superkopako tituloa ospatzeko. Horren ostean beste bi abesti gehiago atera dituzte, "Corazón de tango" eta "Seré tu estrella".

1. ↑   Txantiloi:Euskera Arana, Iñigo.  (2023). *Orsai.*  Getxo: Pañiela.[*Betiko hautsitako esteka*]
**Morse kodea** informazioa bidaltzeko metodoa da, pultsu luze eta laburra (marratxoak eta puntuak) erabiliz letra, zenbaki edo karaktere bereziak adierazteko.

Historia
--------

Morse kodea, publicación de 1922ko argitalpena
Alfred Vailek garatu zuen 1830ean, Samuel Morse eta beste batzuekin batera telegrafo elektrikoa asmatzeko lanetan elkarlanean ari zirenean.

1837 eta 1844 artean, Vail eta Samuel Morse klabe izan ziren AEBetan telegrafoa garatu eta komertzializatzen. AEBetako lehen lerroa eraiki zuten Washington eta Baltimore artean eta 1845eko Urteberrian inauguratu zuten. Samuel Morsen telegrafoaren aurrerapen gehienak Alfred Vailekin egin zituen, grabazio sistema eta errele magnetikoen hobekuntza bereziki.

1848an, Vailek telegrafia industria utzi egin zuen, Samuel Morsek bere lana infrabaloratzen zuela uste zuelako.

Vailek sortutako metodoan, hizki edo zenbaki bakoitza banaka transmititzen zen marra eta puntuz osatutako kode baten bidez.

* Iraupenak desberdintzen zituen eta puntuarena zen txikiena.
* Marrak 3 aldiz puntua irauten du denboran.
* Hizki beraren bi sinboloen artean, berriz, seinalerik gabeko une bat dago, puntuaren iraupenaren antzekoa.
* Hitz baten hizkien artean, tartea 3 punturen neurrikoa zen.
* Hitzen artean, 3 aldiz marra.

Morseri gustatu zitzaion sistema eta telegrafo elektrikoarekin batera patentatu zuen. *American Morse Code* deitu zioten eta telegrafoaren lehen transmisioan erabili zuten.

Hasieran, Morse alfabetoa erabiltzeko kableak ezarri behar izan ziren. Geroago, irrati transmisioetarako ere erabiliko zuten, itsaso eta airez, ahotsaren bidezko emisioak gauzatu arte.

Egun, irratizale eta Scouts-ak dira erabiltzen duten bakarrak eta, 2005 arte irratioperadore izateko lizentzia lortzeko eskatzen bazuten ere, jada, ez da derrigorrezkoa.

Morse alfabetoa
---------------

### Letrak


| Letra | Nazioarteko  kodea | Letra | Nazioarteko  kodea |
| --- | --- | --- | --- |
| A | **`·-`** | N | **`-·`** |
| B | **`-···`** | O | **`---`** |
| C | **`-·-·`** | P | **`·--·`** |
| D | **`-··`** | Q | **`--·-`** |
| E | **`·`** | R | **`·-·`** |
| F | **`··-·`** | S | **`···`** |
| G | **`--·`** | T | **`-`** |
| H | **`····`** | U | **`··-`** |
| I | **`··`** | V | **`···-`** |
| J | **`·---`** | W | **`·--`** |
| K | **`-·-`** | X | **`-··-`** |
| L | **`·-··`** | Y | **`-·--`** |
| M | **`--`** | Z | **`--··`** |

### Zenbakiak


|  | Nazioarteko kodea |
| --- | --- |
| 0 | **`-----`** |
| 1 | **`·----`** |
| 2 | **`··---`** |
| 3 | **`···--`** |
| 4 | **`····-`** |
| 5 | **`·····`** |
| 6 | **`-····`** |
| 7 | **`--···`** |
| 8 | **`---··`** |
| 9 | **`----·`** |

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q79897
* Commonscat Multimedia: Morse code

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119589369 (data)
* GND: 4615561-2
* LCCN: sh85087369
* NARA: 10663002
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q79897
* Commonscat Multimedia: Morse code