recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Pocahontas**, jatorrizko izenez **Matoaka** —ezaguna **Amonute** izenez ere; eta, geroago, **Rebecca Rolfe** izen-deiturez— (c. 1595 - 1617ko martxoa) Virginiako jatorrizko herrietako kide bat izan zen. Virginiako Jamestownen egon zen koloniarekin sortu zen asoziazioagatik ezaguna da. Pocahontas Powhatanen alaba zen, Tsenacommacah eskualdeko tribuko nagusia. Gertakaririk famatuena John Smithen bizitza salbatu zuenekoa da, 1607an bere burua Smithen ondoan jarrita moztera zihoazenean. Gertakari hori benetakoa den edo ez, eztabaidagarria da.

Pocahontas gatibu hartu zuten 1613ko Anglo-Indiar borroken testuinguruan, eta bere buruaren truke saria dirua eskatu zuten. Gatibu zegoela Kristautu eta Rebecca izena hartu zuen. Bere jendearekin itzultzeko aukera izan zuenean nahiago izan zuen ingelesekin geratzea. 1614an John Rolfe tabako plantazio jabearekin ezkondu zen eta 1615ko urtarrilean euren semea jaio zen, Thomas Rolfe.

1616an Rolfe familiak Londreserako bidea hartu zuen. Pocahontas Ingalaterrako goi-sozietatean aurkeztu zuten, *zibilizatutako basatia*ren adibide gisa, Jamestowneko koloniaren aldeko diru bilketa egiteko. Famatu egin zen, janzkera eleganteak eman zizkioten eta jaietara joatzen zen. 1617an Rolfe familia berriro Virginiara itzuli zen, baina Pocahontas Gravesenden hil zen, ezagutzen ez ditugun arrazoiak direla eta. Erresuma Batuan dago lurperatuta, baina non dagoen ere ez da ezaguna.

Ameriketako Estatu Batuetan hainbat leku izen, produktuk eta eraikinek bere izena daramate. Bere istorioa erromantizatu da denborarekin eta artean, literaturan eta zineman pertsonaia garrantzitsua izan da. Bere ondorengoen artean, Thomas semearen bitartez, Virginiako Lehen Familietako kideak, Edith Wilson Lehen Dama, Glen Strange aktorea edo Percival Lowell astronomoak daude.

Kulturan
--------

Ameriketako Estatu Batuetako kulturan pertsonaia garrantzitsua izan da. Filmik ezagunena Disneyren *Pocahontas* da, 1995ekoa.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Euskaltzaindia. (PDF) *189. arauaː Amerindiar buruzagien izenak.* .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193406
* Commonscat Multimedia: Pocahontas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 84103596
* ISNI: 0000 0000 9993 4153
* BNF: 13537688n (data)
* GND: 119006456
* LCCN: n82158405
* NKC: jn20040226016
* Tabakalera ID: 98275
* SNAC: w6m333j0
* SUDOC: 08060790X
* KulturNav: id
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q193406
* Commonscat Multimedia: Pocahontas
**Otokichi** (japonieraz: 音吉 or 乙吉?)
, beranduago **John Matthew Ottoson** bezala ezaguna (Mihama, Japonia, 1818 - Singapur, 1867ko urtarrilaren 1a) ontzi-mutila zen izan zen.

Biografia
---------

### Itsasoan galtzea

1832an, Otokichik 14 urte zituela, arroza eta portzelana garraiatzeko Nagoya eta Edo arteko itsasbidea egiten zuen hamabost metroko belaontzi batean. Ekaitz gogor batengatik, ontzia jitoan galdu zen Ozeano Barean. Arroz kargak jateko aukera eman zien denbora batean, baina eskorbutoz gaixotu ziren eta hilabete gutxian, Iwakichi, Kyukichi eta Otokichi bera ez beste guztiak hil ziren.

### Amerikara bidean

Urtebete inguru galduta ibili ondoren, egungo AEB eta Kanada arteko mugara, Oregongo kostaldera, iritsi ziren. Makah tribukoek gatibu hartu zituzten eta gatibuen berri berehala izan zuen McLoughlin kapitain ingelesak. Kapitainak txinatartzat jo zituen hiru gatibuak. Ingalaterra Txinarekin merkataritza harremanetan hasia zen, eta militarrak pentsatu zuen hirukoteari etekina atera zekiokeela.

### Europarako bidaia

Japoniarrak askatu eta Vancouverrera eraman zituen lehenik. Hango erretoreak ingelesa irakatsi zien eta 1834an prest zeuden metropolira joateko. Berriro ere Ozeano Barea zeharkatu zuten: Hawaiitik igaro, ia Antarktikaraino iritsi eta, zazpi hilabeteren buruan, Londresera iritsi ziren. Baina gobernuak beste lehentasun batzuk zituen, eta garai hartan munduko metropoli nagusia zenean turismo pixka bat egin ondoren, hiru marinelek berriro itsasoratu behar izan zuten.

### Macao eta Japoniara

Ondoren, Macaora iritsi ziren. Otokichik txinera ikasi zuen han, eta 1937an *Morrison* ontzi estatubatuarrean sorterrira itzultzeko aukera sortu zitzaien. Baina Japoniako lege isolatzaileak indarrean zeuden oraindik eta ontzia kanoikadaz hartu zuten porturen batean aingurak botatzen ahalegindu ziren hainbat alditan. Iwakichi eta Kyukichiren bertan desagertu ziren, baina Otokichik bidaiatzen jarraitu zuen, merkataritza-ontzi ingelesetan itzultzaile lanak eginez.

### Japoniara itzulera

1854ko urrian Ingalaterrak eta Japoniak adiskidetasun ituna sinatu zuten; negoziaketetan Otokichik jardun zuen itzultzaile. Japoniako Gobernuak ordurako pilatuta zeuzkan heriotza zigor guztiak barkatu zizkion eta uhartean geratzeko baimena eman zion. Baina John Matthew Ottosonek –izena ingelestua zeukan ordurako– eskaintza ukatu egin zuen.

1867an hil zen Singapurren, shogunerria ezeztatu zen urte berean.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6   Irazustabarrena, Nagore.  (2015-06-14). «Otokichi, lehen turista japoniarra» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3124345
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 6219538
* LCCN: n79131608
* NDL: 00623658

 |

* Wd Datuak: Q3124345
**Seamus Costello**, irlanderaz *Séamus Mac Coisdealbha* (Bray, Wicklow konderria, 1939 - North Strand, Dublin, 1977ko urriaren 5a) irlandar errepublikar politikari eta ideologo ezkertiar eta sozialista bat izan zen.

Irlandako Langileen Alderdia eta Irlandako Armada Errepublikarra - Ofiziala talde armatuko buruzagia izan zen, gerora baita Irlandar Alderdi Errepublikar Sozialista eta Irlandako Nazio Askapenerako Armadakoa (INLA) ere bai.

1969an Ipar Irlandako gatazka hastearekin bat IRA eta Sinn Féin alderdian desadostasun eta zatiketak gertatu eta errepublikar eszisiooen arteko etsaitasun handi bati ekin zitzaion.

1977ko urriaren 5ean Dublinen bere autoan zegoela tiroz hila izan zen. Heriotza jazo eta berehala IRA Ofizialak eta Behin-behineko IRAk haren hilketaren ardurarik ez izana iragarri zuten eta Irlandar Alderdi Errepublikar Sozialistak hilketa gaitzesi zuen. INLAko talde aurkari bateko kideek ere hura hil izana ukatu zuten. Halere, INLAk Jim Flynn IRA Ofizialeko kidea haren hilketaren erruduntzat identifikatu zuen, 1982ko erakinean Jim Flynn tiroz hila izan zen, hain zuzen ere, Costello hil zen lekutik oso hurbil.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1780947
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 78302729
* ISNI: 0000 0000 3964 1375
* LCCN: nb2006018152
* Open Library: OL5980602A

 |

* Wd Datuak: Q1780947
**Manuel Díaz Martínez** (Santa Klara, 1936ko irailaren 13a - Las Palmas de Gran Canaria, 2023ko ekainaren 17a)  Kubatar jaiotako poeta, kazetaria eta diplomazialaria izan zen, gero espainiar nazionalizatua. Espainiako Errege Akademiako urgazlea izan zen.

Biografia
---------

Diplomazialaria izan zen Bulgarian, Kubako Zientzien Akademiako Literatura eta Hizkuntzalaritza Institutuko ikertzailea, *Hoy Domingo* kultur gehigarriaren (Habanako *Noticias de Hoy* egunkarikoa) eta Kubako Idazle eta Artisten Batasun Nazionaleko (UNEAC) *La Gaceta de Cubako* erredaktore-burua.

1991. urtean *Kubako Intelektualen Adierazpenaren* (*Hamarren Gutuna* izenez ezagunagoa) sinatzaileetako bat izan zen, Fidel Castrori Kubako hamar idazleren gutun irekia, non erregimena demokratizatzea eskatzen zuten. 

*Encuentro de la Cultura Cubana* aldizkaria zuzendu zuen eta Madrilen zuzendutako *Revista Hispano-Cubana* aldizkariko erredakzioko kide izan zen.

Espainiar herritartasuna zuen eta 1992tik Las Palmas Kanaria Handikoan bizi zen.

Manuel Díaz Martínez 2023ko ekainaren 17an hil zen, koloneko minbiziaren biktima, 86 urte zituela.

Argitaratutako lana
-------------------

Hamalau poema liburu argitaratu zituen, beste genero batzuez gain.

* 2002: *Solo un leve rasguño en la solapa*, memoriak (Logroño, AMG Editorea).
* 2002: *Poemas Cubanos del Siglo XX*, antologia (Madril, Hiperión).
* 2005: *Paso a nivel* (Madril, Editorial Verbum), poesia.
* 2005: *Un caracol en su camino*, bere lan poetikoaren zati handi bat biltzen duen antologia (Cádiz, Editorial Aduana Vieja, 2005).

2001ean argitaratu zuen bere poemen aukeraketa, gaztelania-italiar edizio elebidun batean, Bulzoni argitaletxeak, Erroman.

Gustavo Adolfo Bécquer-en *Rimas-en* (Habana, Arte y Literatura, 1982; Madril, Akal, 1993) bi edizio komentatuen eta Severo Sarduy-k Habanara bidali zizkion gutunen edizio baten (Verbum, 1996) egilea da.

Bere poemak hainbat herrialdetan argitaratutako antologia ugaritan agertzen dira eta dozena bat hizkuntzatara baino gehiagotara itzuli dira.

Sariak
------

1967an, *Vivir es eso* liburuak *Julián del Casal Poesia Saria* irabazi zuen, Kubako Idazle eta Artisten Batasunaren eskutik.

1994an *Las Palmas de Gran Canaria Saria* eman zioten *Memorias para el invierno* liburuagatik.

2006an, New Yorkeko Kubako Kultur Zentroak "Medalla La Avellaneda" domina eman zion, Kubako kulturari egindako ekarpena aitortzeko.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Redacción.  (2023-06-17). «Fallece en Gran Canaria el poeta Manuel Díaz Martínez» *Canarias7* (Las Palmas de Gran Canaria (España)).
2. ↑   Redacción.  (2023-06-17). «Muere el poeta Manuel Díaz Martínez "pensando en una Cuba en libertad"» *14ymedio* (La Habana (Cuba)).
3. ↑   Redacción.  (2006-04-24). «Homenaje al poeta Manuel Díaz Martínez en el Centro Cultural Cubano de Nueva York» *Cuba Encuentro*.

Kanpo estekak
-------------

* Manuel Diaz Martinezen bloga

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5992783
* **Identifikadoreak**
* ICCU: LO1V157706
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 41995

 |

* Wd Datuak: Q5992783
**Luis Maria Intza Igartua** (Oñati, Gipuzkoa, 1934 – Tolosa, Gipuzkoa, 2018ko urriaren 28a) euskal kooperatibista eta erlezain bat izan zen. Oñatin jaio eta Tolosan bizi zen.

Kooperatiben munduan egin zuen bere ibilbide profesionalaren parte handi bat, Tolosaldeko industriako kooperatiba baten buru izateraino. Beranduago ekonomia alorrez erabat aldatuz, lehen sektorean aritu zen untxi haztegi bat kudeatu eta alor horretako koordinazioa ere animatuz. Politikan ezker abertzalearekin lerrokatua, Tolosan Herri Batasunako zinegotzi izan zen.

Gipuzkoako erlezaintzaren eta apiterapiaren bultzatzaile ezaguna. Erleen produktuetan oinarritutako erremedioak munduan zehar pertsonalki ezagutzeaz gain, mundu osoko profesionalekin loturak landu zituen, horietako batzuk Euskal Herrira ekarri ere bai.

Erlategi propioa edukitzeaz gain, urte luzez Gipuzkoako Erlezain Elkartearen barruan lan egin zuen.

Azken urteotan erle txikiaren inguruan lan handia egin zuen; alegia, berriro erleak gizakiaren esku hartzerik gabe basatiak zireneko neurri txikiagora –4,9 milimetro ingurura, gaur azken mende eta erdiko manipulazioen ondorioz neurtzen dituzten 5,1-5,4 milimetroen ordez– itzularazteko ahaleginean, horrekin erlea sanoago eta indartsuago izango delakoan. Mundu osoan beste erlezain ezagun asko – Ed eta Dee Lusby, Michael Bush, Stephan Braun...– urratzen ari diren bide beretik duela dozena bat urte abiatu zen Intza beste erlezain gipuzkoar historiko batekin, Joxe Leunda Legazpiarrarekin.

Historia zaletasuna ere bazuen, horren lekuko, Pello Joxe Aranbururekin elkarlanean idatzitako *Norteko Trenbidearen eraikuntza, ebaluaketa eta ondorioak* liburua.

Kanpo estekak
-------------

* Luis Mari Intza hil da, erlezaintza eta apiterapiaren bultzatzaile suharra. 2018ko urriaren 31. Argia.eus

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q58012920

 |

* Wd Datuak: Q58012920
**Luis Beristáin** (Mexiko Hiria, Mexiko, 1918ko ekainaren 20a - Ib. 1962ko apirilaren 1a) mexikar aktorea izan zen.

Biografia
---------

Aktore izan aurretik, kontulari lanetan aritu zen. Antzerkian aktore gisa debutatu zuen 1943an "El que recibe las bofetadas" antzezlanean eta zineman "La selva de fuego" filmean 1945ean, gero telebistan lan egin zuen. Aktore izateaz gain, zuzendaria izan zen. Hiru aldiz ezkondu zen. Bere lehen emaztea María Robles Charles izan zen, eta harekin hiru seme-alaba izan zituen: María Cecilia, Ana María eta Luis. Bere azken emaztea Dolores Beristain aktorea izan zen eta harekin bi seme izan zituen Arturo eta Francisco Beristain, biak aktoreak.

Batez ere bigarren mailako aktorea izatea izan zuen ezaugarri, eta María Tereza Montoya, Silvia Pinal, Carlos Orellana, Enrique Rambal, Meche Barba, etab. 1961ean, bere azken filma egin zuen: "El Ángel Exterminador" Luis Buñuelek zuzendua.

Heriotza
--------

Luis Beristáin 1962ko apirilaren 1ean hil zen bihotzekoak jota, Mexiko Hirian, 43 urte zituela.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18590588
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 7703876
* ISNI: 0000 0000 5364 1478
* BNE: XX1601252
* BNF: 15574122q (data)
* GND: 173962971
* LCCN: no2001096513

 |

* Wd Datuak: Q18590588
Properzia de Rossi
**Properzia de Rossi** (1490 - 1530) errenazimenduko eskultore italiarra izan zen. Errenazimenduko lehenengo emakume eskultorea izan zen. Giorgio Vasarik idatzi zuen artisten biografiei buruzko liburuan agertzen den emakume bakarra da.

Bizitza
-------

Notario baten alaba zen eta Marcantonio Raimondi Boloniar maisu grabadorearekin ikasi zuen.

Oso azkar fruten hezurrekin egindako  eskultura konplexu eta txikiengatik ezaguna egin zen. Gehienetan eskultura txiki hauen gaiak erlijiosoak ziren. Famatuenetarikoa melokotoi hezur batean egindako gurutziltzaketa izan zen.

30 urte betetzear zegoenean hasi zen eskala handiko lanak egiten. Garai hartan marmolezko bustoz egindako erretratuei esker errekonozimendua jaso zuen  eta enkargu ugari egin zizkioten, Boloniako Santa Maria del Baraccano aldarerako dekorazio-programa bat barne.

Boloniako San Petronio mendebaldeko fatxadarako eskultura bat egiteko lehiaketa bat ere irabazi zuen. Dokumentatuta dago hiru sibila, bi aingeru eta behe-erliebe pare bat ordaindu zitzaizkiola, horietako bat Joseren eta Putifarren emaztearen gaiari buruzkoa. Eszenan, Josek ofizial egiptoar baten emaztearengandik ihes egitea lortzen du. Rossik trebeki erabili zituen drapeatuak eszena dinamika honen tentsioa irudikatzeko.

Arreta deitzen duen beste lan bat "Hercules amazonekin" da. Bertan heroiaren gorputza biluzik ageri da, eta ez bakarrik hori, amazonaren bularrak baita ere. Kontutan hartuta emakumeek biluztasuna irudikatzea debekatuta zutela eta XVI. Mendeko artelan bat dela, are harrigarriagoa da modernitate ekintza hau.

Nahiz eta Errenazimentu garaian emakume batek artean jarduteko pairatu behar zituen oztopoak ugariak izan, Properzia de Rossik bere eskultura lanengatik nabarmentzea lortu zuen.

Eskaera ugari jaso bazituen ere bere bizitzan zehar, 40 urte bete baino lehen hil zen, miseriak eta bakartasunak jota.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   **(Gaztelaniaz)**  *Properzia de’ Rossi.*  2023-05-14 (Noiz kontsultatua: 2023-06-30).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Hernández, Eva.  (2021-07-17). «Properzia Di Rossi» *La Opinión de Murcia* (Noiz kontsultatua: 2023-06-30).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Squiripa, Anabella.  (2009-07-30). *Properzia de Rossi, la escultora milagrosa.*  (Noiz kontsultatua: 2023-06-30).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q293106
* Commonscat Multimedia: Properzia de' Rossi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 230665261
* ISNI: 0000 0001 1739 7786
* BNE: XX4838221
* BNF: 16233487p (data)
* GND: 121437205
* LCCN: no95023631
* SUDOC: 137809751
* ULAN: 500082950
* RKD: 68390

 |

* Wd Datuak: Q293106
* Commonscat Multimedia: Properzia de' Rossi
**Rafael Víctor Zenón Uribe Uribe** (Valparaíso (Antioquia), 1859ko apirilaren 12a - Bogotá, 1914ko urriaren 16a) Kolonbiako abokatua, kazetaria, enpresaburua, diplomazialaria, irakaslea, pentsalaria eta militarra izan zen, Kolonbiako Alderdi Liberaleko kidea.

Uribe Uribe ezaguna da Kolonbian 1904an egituratu eta azaldutako sozialismo korporatibo eta sindikalista bat ezartzearen aldeko ideologia politikoagatik, baita bere lan diplomatikoagatik eta kolonbiar kafegileen alde egindako lanagatik ere, besteak beste, herdoil bezalako gaixotasunen aurkako borrokan.

Bere ekarpen handietako bat, Benjamín Herrera liberalarekin batera, Unibertsitate Errepublikanoaren fundazioa izan zen, gero Kolonbiako Unibertsitate Askea izango zena. Politikari gisa, lan eskubideen aldeko aktibista garrantzitsua izan zen Latinoamerikan, eta Kolonbian eskubide sozialez hitz egiten lehena, eta Kolonbiako Nekazaritza Ministerioa sortzeko giltzarria ere izan zen.

Alderdi Liberaleko kide gisa, alderdian estatutu idatziak ezarri zituen lehena izan zen, eta Eliza Katolikoaren eta Estatuaren arteko harmonia bilatzen zuen korronte moderatuaren kide eta buru izan zen.  Jarrera hori gorabehera, bere argitalpenei betoa ezarri zien Vatikanoak.

Uribe Uribe 1885, 1895 eta 1899ko gerra zibiletan aritu zen, eta handik garaituta aterako zen. Bere papera jeneral gisa, Mila Eguneko Gerran garaipen garrantzitsuek markatuko zuten taktikaren ikuspuntutik, hala nola Peralonsoko guduak, jeneral liberal nagusi gisa ospea eman zion, Benjamin Herrera bezalako beste batzuen prestakuntza militarra ez izan arren.

Hala eta guztiz ere, Uribe Uribek porrot garrantzitsuak jasan zituen armada liberalen aginduetara, hala nola Bucaramangako guduan (1899) eta Cororen galeran. Kapitolio Nazionaleko eskaileretan hil zuten .

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «De cómo el liberalismo político colombiano no es pecado» *babel.banrepcultural.org*.

Kanpo estekak
-------------

* Casa Museo Histórico

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q785936
* Commonscat Multimedia: Rafael Uribe Uribe

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 29567121
* ISNI: 0000 0000 8108 2351
* BNF: 121225435 (data)
* GND: 122370147
* LCCN: n80150115
* SNAC: w6mx03ng
* SUDOC: 029643422
* Open Library: OL185964A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 131235
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q785936
* Commonscat Multimedia: Rafael Uribe Uribe
**Luz** **Casanova** (Avilés, 1873ko abuztuaren 28a - Madril, 1949ko urtarrilaren 8a) Jesusen Bihotz Sakratuaren Dama Apostolikoak Kongregazioaren sortzailea izan zen.

Biografia
---------

Florentino Rodríguez-Casanova, Oviedoko gobernadore zibila, eta Leónides García San Miguel eta Zaldúaren, Onteroko markesaren alaba. Bere aitabitxia Julián García San Miguel eta Zaldúa izan zen, Justizia Ministroa.

Aita eta aitona hil ondoren, familia Madrilera joan zen 1885ean. Hiriburuko behartsu eta babesgabeekin, bereziki kaleetan bizi ziren emakumeekin, arduratu zen. 1897an Lourdesko santutegira erromes joan ondoren, "Patronato de Enfermos" sortzea erabaki zuen.

1902an eskola bat ireki zuen, gerora auzo marjinaletako haur eta gazte pobreen hezkuntzari laguntzeko sortutako ikastetxe txikien sarea osatuko zuena.

1910ean "Patronato de Enfermos" sortu zen, langile pobreei laguntza mediko eta espirituala emateko asmoz. 1924an helburu horri heltzeko komunitate bat sortu eta kongregazioa sortzeko baimena eskatu zuen. 1927an Madrilgo gotzainak "Jesusen Bihotz Sakratuaren Dama Apostolikoak" kongregazioaren sorrera onartu zuen.

1929an, Críspulo Moro Cabeza arkitektoak Madrileko Habana pasealekuko 198 zenbakian Jesusen Bihotz Sakratuaren Ama Apostolikoen Nobiziatuaren lanak aurrera eraman zituen. Eta 1930ean, taldeak bere lanbide erlijiosoari ekin zion.

Une horretatik aurrera, kongregazioa geografikoki zabaldu eta etxeak ireki zituen Granadan, Bartzelonan, Valentzian eta baita Erroman ere.

Gerra zibila kolpe latza izan zen kongregaziorako, baina behin amaituta, berriro ekin zioten gizarte-lanari. 1943an, Pio XII.a aita santuak kongregazioaren konstituzioari behin-behineko onespena eman zion.

1946an Bilbon *Apostólicas Etxea* sortu zuen, Cáritas, Gizakia eta EDE Fundazioaren egoitza dena.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9   Consultado el 20 de enero de 2016
2. 1 2 3 4    *Copia archivada.* .
3. 1 2 3 4   Consultado el 20 de enero de 2016
4. ↑
5. ↑   Arquitectura de Madrid: Ensanches. Madrid: Fundación COAM. 2003.
6. ↑   **(Gaztelaniaz)** Zamanillo, Lucia.  (2023-06-30). «Si Luz Casanova entrara por la puerta» *EDE Fundazioa - Fundación EDE* (Noiz kontsultatua: 2023-07-03).

Bibliografia
------------

* Biografía de Dª Luz Casanova. Fundadora de las Damas Apostólicas del Sagrado Corazón de Jesús. María de Echarri. Editorial: Artegrafia, Madrid, 1951
* Luz R. Casanova: El amor dijo sí. Iturbide, E. Ediciones Marianas. 1961. 22 cm. 360 p

Kanpo estekak
-------------

* Fundación Luz Casanova
* Fundación Luz Casanova (rtve.es)



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q23090708
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX1094910
* GND: 1222302195

 |

* Wd Datuak: Q23090708
**Jesus Mari Unanue Aranbarri**, ezizenez **Goenatxo I.a** (Azkoitia, Gipuzkoa, 1954 - Azkoitia, Gipuzkoa, 1984) gipuzkoar harri-jasotzaile bat izan zen. Euskal Herriko Harri Handien Txapelketa bi aldiz irabazi zuen eta etorkizun handiko harrijasotzailea izango zela ikusten zen, baina 1984 urtean hil zen 30 urte baino ez zituela.

Biografia
---------

1974an egin zuen debuta harriekin. 1970 hamarkadan apustu ugari jokatu zituen eta 1977an Euskal Herriko txapelketara aurkeztu zen. 1982 eta 1983 urteetan erraz irabazi zituen txapelketak. Hil ondoren anaia Juan Josek (Goenatxo II.ak) hartu zuen erreleboa eta Harri Handien txapelketan parekorik ez zuen izan.

Lorpenak
--------

* Euskal Herriko Harri Handien Txapelketa (2): 1982, 1983

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    «UNANUE ARANBARRI, Jesús María - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-11-13).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q58593262
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 137801

 |

* Wd Datuak: Q58593262
**James Charles "Jim" Marshall** (Londres, Ingalaterra, 1923ko uztailaren 29 - 2012ko apirilaren 5) "Zarataren aita" deitua, gitarra elektrikoen anplifikazioaren aitzindaria izan zen. Marshall Amplification enpresak ikono-estatusa duten anplifikadoreak ekoizten jarraitzen du.

1960az geroztik, Hanwellen arrakasta handia izan zuen musika-denda baten jabe izan zen Marshall, eta bateria klaseak ere ematen zituen, diru-sarrerak hobetzeko. Gitarra jotzen zuten bezero askok (Ritchie Blackmore, Jim Sullivan eta Pete Townshend barne) anplifikadore berezi baten beharra planteatu zuten, eta Marshallek aukera ikusi zuen. 18 urteko elektronikako ikasle bat, Dudley Craven, errekrutatu zuen. Aldez aurretik EMIrentzat lan egiten zuen, eta, haren laguntzarekin, anplifikadoreen prototipoak sortzen hasi zen. 1962an sortu zen Marshall Amplification enpresa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Michael Hann.  (). *Jim Marshall, creator of the Marshall amp, dies aged 88.*  *The Guardian*.
2. ↑  The Jim Marshall Story

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q121668
* Commonscat Multimedia: Jim Marshall

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153189406
* ISNI: 0000 0001 0267 4592
* BNE: XX5330263
* GND: 129611611
* LCCN: n94038143
* NKC: xx0189102

 |

* Wd Datuak: Q121668
* Commonscat Multimedia: Jim Marshall
**Joseph Ignace Guillotin** (1738ko maiatzaren 28a, Saintes, Itsas Charente - 1814ko martxoaren 26a, Paris) frantziar mediku eta politikari bat izan zen. Bere izena gillotinari estuki loturik dago, halere, nahiz eta jende askok horrela uste izan, ez zen bera gailu honen asmatzailea izan, bai ordea Frantziar Iraultzan hilarazteko modu honen ezartzailea.

Gillotina izendatzeko eponimoaren erabilera ohikoa egin zenenez, Guillotinen senitarteko batzuk Frantziako gobernuari izendapen hori laga zezan eskatu zioten, baina beren eskaerak alferrikakoak izan zirenez, euren abizenak aldatu behar izan zituzten.

Bizitza
-------

Bigarren mailako heziketa burutzen ari zen bitartean Guillotin arteetara zaletu zen. Bordeleko Irish College ikastetxean maisu izan zen. Aldiz, Reims hirian eta Parisko Unibertsitatean medikuntza ikasi zuen.

1784an Frantziako Gobernuak, Benjamin Franklin eta beste batzuekin batera, ustez Franz Mesmer-ek aurkitu zuen animalia magnetismoa ikertzeko hautatu zuen.

1789an Parisko Frantziako Biltzar Konstituziogileko diputatu bilakatu zen. Kargu honetan zegoela, Biltzar Legegileari gillotinaren erabilera proposatu zion. Nahiz eta Guillotinek proposamen hau egin izan, heriotz zigorraren aurkakoa zen, minik gabea eta errukitsuagoa izango zen exekuzio metodo bat heriotz zigorra desagertarazteko lehenbisiko aurrerapausoa izango zela iritzi zuen.

Exekuzio unean, exekutatuen senitarteko nahiz haur gutxiagok ikus zitzaten ahalegindu zen, pribatuak eta banakakoak izan zitezen ere bozkatu zuen.

Hiri-kondaira
-------------

Hiri-kondaira baten arabera, Guillotin doktorea berak asmatutako makinaz hilarazi omen zuten. Hau erabateko gezurra da: Guillotin sorbalda batean izan zuen lupu beltz edo satarraren ondorioz hil zen.

Hiri-kondaira honen hedapenaren arrazoia honako hau izan zen: berez, Lyon hirian Guillotin abizena zuen sendagile bat bazen, J.M.V. Guillotin, hau bai, hau gillotinan hilarazi zuten.

Iruditegia
----------

* Joseph Ignace Guillotin.Joseph Ignace Guillotin.

Ikus gainera
------------

* Gillotina

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Joseph Ignace Guillotin*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Gillotina. Jean Hiriart Urruti. Klasikoen gordailua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q220650
* Commonscat Multimedia: Joseph Ignace Guillotin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 61642821
* ISNI: 0000 0000 8140 8593
* BNF: 12449264x (data)
* GND: 116923806
* LCCN: n85808761
* NKC: jn20000700643
* CiNii: DA15474836
* SNAC: w6gm9mzs
* SUDOC: 080833764
* ULAN: 500354432
* BIBSYS: 6088427
* ICCU: MILV274771
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02588/eu\_g\_3341/g3341
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q220650
* Commonscat Multimedia: Joseph Ignace Guillotin
**Cipriano Segundo Montesino Estrada** (Valencia de Alcántara, Cáceres, 1817ko irailaren 26a - Madril, 1901eko abuztuaren 27a) ingeniari eta politikari espainiar bat izan zen. Zientzia Zehatz, Fisiko eta Naturalen Errege Akademiako kide izan zen, baita bertako presidenteorde ere urte luzez, geroago presidente, eta senatari, hark izendatuta. Espainiako senatuko presidenteorde izan zen.

Familia eta hezkuntza
---------------------

Aita Pablo Pedro Montesino Cáceres zuen (Fuente del Carnero, Zamora, 1781 - Madril, 1849), Valencia de Alcántarako medikua eta Extremadurako diputatua. Politikari liberal hori Ingalaterrara erbesteratu zen 1826an. Familia Jersey uhartean finkatu zen (Britainia Handia), eta pedagogo ospetsua izaten amaitu zuen.

Cipriano Parisko Arte eta Manufaktura Eskolako ingeniari zibila izan zen (École Centrale Paris) eta, lehenago, Arteen Kontserbatorioko Mekanika eta Fisikako katedraduna izan zen. Gainera, estatuko zein atzerriko hainbat elkarte zientifikotako kide izan zen, eta Lan Publikoetako zuzendari nagusia. Karlos III.aren Gurutze Handiaz saritu zuten. Gainera, idazlan eta argitalpen garrantzitsuen egilea izan zen.

Eladia Fernández de Espartero Blancorekin ezkondu zen, Victoriako II. dukesa eta Lutxanako II. kondesa. Suezko Kanaleko Nazioarteko Batzordeko Espainiaren kide izan zen.

Burdinbidearen negozioan
------------------------

Lanbideko bere kideen artean itzal handiko teknikaria zen. Espainiako lehen industria ingeniaria izan zen, baita 1855eko Burdinbidearen Legea prestatu zuenetako bat, bideen zuzendari nagusia zenean. Madrildik Zaragoza eta Alacanterako Burdinbide Konpainiak hura hautatu zuen eguneroko gaiak konpontzeko, Ignacio Bauer eta, gero, Gustavo Bauerren begirada zorrotzaren pean. 1899an, Segundo Montesinok utzi egin zuen konpainia horretako bere ardura.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Akademiako kideen zerrenda 1847. urtetik 2003ra
2. ↑  Espainiako Historiako Errege Akademiako artikulua
3. ↑  Cipriano Segundo Montesino en la Real Academia de Ciencias Pablo Pedro Montesino y Cáceres [*Betiko hautsitako esteka*] en
4. ↑    *D. Cipriano Segundo Montesinos Senador Del Reino.* , 196-198 or..
5. ↑  López-Morell, Miguel A. (2015), 420. or.

Bibliografia
------------

 

* López-Morell, Miguel A..  (2015). *Rothschild. Una historia de poder e influencia en España.*  Madrid: Marcial Pons, Ediciones de Historia, S.A. ISBN 978-84-15963--59-2..

Ikus, gainera
-------------

* Manuel Cortina
* José Manuel Collado
* Eugène Flachat

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2973301
* Commonscat Multimedia: Cipriano Segundo Montesino

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 241930144
* ISNI: 0000 0003 7028 9236
* BNE: XX1360373
* SUDOC: 231693788
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* BVPB: 68104

 |

* Wd Datuak: Q2973301
* Commonscat Multimedia: Cipriano Segundo Montesino
**Mikel Arregi Marin** (Lakuntza, 1947 - Etxarri Aranatz, 1979ko azaroaren 11) euskal politikaria zen, Herri Batasuneko zinegotzia Lakuntzako Udalean. Guardia Zibilak bidegabeki hil zuen tiroz 1979ko azaroaren 11n Etxarri Aranatzen.

Hilketa
-------

Bertsio ofizialak hilketa polizia-kontrol bati ihesi egiteagatik justifikatzen saiatu arren, ikerketa batzorde batek bertsioa gezurtatu zuen. Gauez lagunekin Ziorditik Lakuntzara zihoala, bere autoari metrailetaz tiro egin zion Guardia Zibilak kuartelaren parean. Bidean ez zen ez kontrolik, ez seinalerik. Epaitegi batek ikerketa batzordeari arrazoia eman zion eta hiltzaileei bi hilabeteko zigorra baino ez zien ezarri.

Gertaera salatzeko egin ziren grebak eta protestak ugariak izan ziren, eta Espainiako Poliziak gogor egin zuen haien aurka ere.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Una bala de la Guardia Civil mató a un concejal navarro» *Egin* 1979ko azaroaren 13a.
2. 1 2   «Mikel Arregiren sendia: "Justizia bidegabea izan daiteke"» *Berria* 2015eko martxoaren 10a (Noiz kontsultatua: 2018ko azaroaren 12a).
3. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q58470886

 |

* Wd Datuak: Q58470886
*Emaztegaia* (1892–1893), Jan Thorn Prikker-ena.
**Johan Thorn-Prikker**, **Jan** izenez ezaguna (Haga, 1868ko ekainaren 5a - Kolonia, 1932ko martxoaren 5a) Art Nouveau edo Jugendstil estiloko margolari eta diseinatzaile holandarra izan zen.

Biografia
---------

Hagako Akademian ikasi zuen 1883tik 1887ra. 1910koa da bere lehen beiratea, Hageneko tren geltokirako (Westfalia) egina. Bere bizitzan zehar irakasle lanetan aritu zen: 1913tik 1918ra Esseneko Arte eta Lanbide Eskolan, 1920tik 1923ra Municheko Arte eta Lanbide Eskolan, 1923tik 1926ra Düsseldorfeko Arte Akademian eta 1926tik 1932ra. Koloniako Arte eta Lanbide Eskolan.

Lana
----

Arte erlijiosoan pertsonaia garrantzitsua izan zen. Arte aplikatuak lantzen zituen batez ere: mosaikoak, horma irudiak, altzarien diseinua eta tapizgintza, zeramika eta batik. Baina batez ere beirateen egile gisa nabarmendu zen. Bere beirazko margoek Alemaniako margolari askoren eragina izan zuten. Berari egozten zaio Renanian nazioarteko estilo artistikoa zabaltzea. Bere estiloa oso originala da, nahiz eta orokorrean Holandako modernismoaren barruan kokatzen den, dekorazio-motiboekin eta gai alegoriko-sinbolikoekin. Puntillismoa, Sinbolismoa, arte kristau goiztiarra, Les Nabis, Orfismoa eta *Der Blaue Reiterren* eragina ere jaso zuen. Batzuetan arte abstraktura hurbiltzen den moduan estilizatzen ditu motiboak .

Bere margolan ospetsuena *Emaztegaia* mistikoa da, 1893 Otterloko Kroller -Muller Museoan. Beste koadro *bat Tulipanen zelaian dagoen Madonna da*.

Erreferentziak
--------------

* Walter, Ingo F. (editorea), *Twentieth Century Art*, Taschen. ISBN 3-8228-6805-I
* Walter, Ingo F. (editorea), *The Masters of Western Painting*, Taschen, 2005, ISBN 3-8228-4744-5

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q458861
* Commonscat Multimedia: Johan Thorn Prikker

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 118466495
* ISNI: 0000 0001 2033 177X
* BNE: XX5495295
* GND: 118622315
* LCCN: n81024580
* NLA: 36566319
* CiNii: DA14555681
* SNAC: w6p57jj6
* SUDOC: 081988915
* ULAN: 500011607
* BPN: 67291306
* Open Library: OL1367629A
* KulturNav: id
* RKD: 77307
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q458861
* Commonscat Multimedia: Johan Thorn Prikker
**Jean Bullant** (1515 - Écouen, 1578ko urriaren 13a) Frantziako Kondestable Handia zen Anne Montmorency, Henrike II.a Frantziakoa erregea eta Katalina Mediciren hilobiak, Tuileries jauregia, Louvre museoa eta Château d'Écouen eraiki zituen arkitekto eta eskultore frantziar bat zen. Hugonotea zen.

Erroman ikasi ondoren itzuli zenean, Bullantek Montmorencyrentzat lan egin zuen, norentzat Écouengo gaztelua eraldatu zuen 1550 inguruan, "Petit Château" eraiki zuen Chantillyn eta Fère-en-Tardenoiseko gaztelua modernotu zuen, bere zubi bikainarekin.

Tuileries jauregiaren lanak hartu zituen Philibert de l'Orme 1570ean hil ondoren, eta errege arkitekto izendatua izan zen 1571 eta 1578 bitartean. Chenonceauko gazteluan ibaia zeharkatzen duen galeria arkuetan eraiki zuen (1576-1577).

Katalina Medicirentzat Soissonseko Hotela eraiki zuen (1572-1574, 1748an bota zena), honetaz soilik *Medici zutabea* geratzen delarik.

Bere arkitekturako tratatua den *La Règle d'architecture sur les cinq manières de colonnes* Parisen argitaratu zen 1564 eta 1568an. Bullant geometria eta erlojugintzako tratatuen egilea ere izan zen.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Jean Bullant*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q967445
* Commonscat Multimedia: Jean Bullant

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 64279481
* ISNI: 0000 0000 8144 0331
* BNF: 13012140s (data)
* GND: 118664891
* LCCN: nr91000693
* SUDOC: 07783982X
* ULAN: 500032909
* ICCU: UM1V015831
* Open Library: OL7219015A
* KulturNav: id
* RKD: 316040
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Persée: 44617

 |

* Wd Datuak: Q967445
* Commonscat Multimedia: Jean Bullant
**Misuzu Kaneko**, japonieraz: 金子 みすゞ, *Kaneko Misuzu*,(1903ko apirilaren 11a, Nagato - 1930eko martxoaren 10a, Senzaki, Yamaguhi), japoniar poeta bat izan zen, nagusiki haurrentzako poesia idazteagatik ezaguna. Bere poesietan arrantzaleen foklorea eta itsasoa maiz agertzen diren gaiak dira. 

Kaneko Christina Rossetti ingeles idazlearekin parekatua izan da.

Bizitza
-------

Umea zenetik irakurketa zaletasuna handia izan zuen. 20 urterekim haurrentzako poesia idazten hasi zen. Handik gutxira, Shimonoseki hiriko liburudenda bateko arduraduna eta langile bakarra bilakatu zen, bertan haur literaturari buruzko aldizkaria ezagutu eta haietan bost urtez 51 poesia argitaratu zituen.

Ezkontzean bere senarrak idaztea eragotzi zion, gainera hark putetxeetara egindako bisita ugarietan sexu-transmisiozko gaixotasun batez kutsatu zela jakitean senarrataz dibortziatu zen. Hasiera batez, senarrak Kanekok beren alaba bakarra hazi zezan onartu zuen, baina gerora ideiaz aldatu eta alabaren zaintza eskuratzen saiatu zen. Protesta gisa Kanekok bere buruaz beste egin zuen, aurrez bere senarrari Kanekok bere alaba hazi zezan eskatuz gutun bat idatzi ziolarik. 

1982an Setsuo Yazakik Kaneko berak eskuz idatzitako eta 512 poema zituen 3 koadernoen izatea ezagutzera eman zuen. JULA argitaletxeak 6 bildumako antologia batean bilduma osoa argitaratu zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q291489
* Commonscat Multimedia: Misuzu Kaneko

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 55574111
* ISNI: 0000 0000 2525 5000
* BNE: XX6161346
* BNF: 16796156d (data)
* GND: 1038798515
* LCCN: n85059785
* NDL: 00142853
* CiNii: DA04304277
* SUDOC: 233370862
* BIBSYS: 1512647518603

 |

* Wd Datuak: Q291489
* Commonscat Multimedia: Misuzu Kaneko
**Richard "Dick" Turpin** (1706ko irailaren 21a, Hempstead, Essex - 1739ko apirilaren 7a, Knavesmire, York) XVIII. mendeko ingeles bidelapur bat izan zen. Lanbidez nekazaria eta ostalaria izan zelarik.

Behin Turpinek harakin lanbidea ikasi ondoren 1728an Elizabeth Millington neskarekin ezkondu zen. Halere, bizimodu arrunta eraman ordez legez kanpoko jardueretan aritu zen, bere harakindegirako ganadua ohostuz. Atzeman zutenean ihez egitea lortu eta bidelapur bilakatu zen. Denboraldi batez Errping basoan jardun ohi zuen talde ospetsuko kide izan zen, baina gerora kide bakar batez lagundurik bidaiari gurdiak lapurtzen hasi eta lasterrera kondairazko pertsonaia bihurtu zen. Zenbatu ezinezko lapurretak eta zenbait hilketa ere burutu zituen.

Ondoren ekintza eremua Lincolnshire eta Yorkshire konderrietara hedatu zuen, hauuetan zaldi eta ganadu lapurretan aritu zelarik. Hala eta guztiz, justiziak harrapatu, York hirian zaldi lapurretarengatik epaitua izan eta heriotz zigorrera kondenatua izan zen. 1739ko apirilaren 7an York hirian urkatua izan zen.

Literatura
----------

1834an William Harrison Ainsworth ingeles eleberrigileak *Rookwood* eleberriarekin idazle erromantiko gisa ospe handia bereganatu zuen, honetako pertsonaia nagusia Dick Turpin izan zen.

Telebista
---------

Era berean, Dick Turpin bidelapurra 1979-1982 bitartean Ingalaterrako telesaila bateko pertsonaia nagusia ere izan zen, bertan Nick Smith ("Swiftnick") adiskidearekin batera behartsuen aldeko bere borrokarako trebeziak erakutsi ohi zituen. Telesailak hainbat denboraldietan zehar zuzendari ezberdinak izan zituen, Dick Turpinen pertsonaia Richard O´Sullivan aktoreak eta Swiftnicken pertsonaia Michael Deeks aktoreek antzeztu zituztelarik.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Dick Turpin*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q977890
* Commonscat Multimedia: Dick Turpin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 6012234
* ISNI: 0000 0000 5043 1491
* BNF: 145854116 (data)
* GND: 129473103
* LCCN: nr93040271
* NDL: 01223408
* SNAC: w6ff5615
* SUDOC: 129759678
* Open Library: OL5149580A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q977890
* Commonscat Multimedia: Dick Turpin
James Larkin sindikalariaren estatua Dublingo O'Connell Street kalean.
**James *Big Jim* Larkin**, irlanderaz *Séamas Ó Lorcáin* (1876ko urtarrilaren 21a, Liverpool - 1947ko urtarrilaren 30a, Dublin) irlandar sindikalista eta sozialista bat izan zen.

Biografia
---------

Nahiz eta Ingalaterrako Liverpool hirian jaioa izan, gurasoak jatorriz Armagh konderrikoak zituen. Gerora, familia osoa Irlandako Down konderriko Burren udalerrira aldatu zen, etxalde txiki batera. Txiro eta estuasun ekonomiko larrien erdian hazi zen. Haurra zelarik, heziketa oinarri-oinarrizkoa jaso eta berahala hasi zen lanean lanbide ugaritan. Azkenik, sozialismoaren pentsamoldeak erakarri zuen.

1905. urterako buruzagi sindikalista zen. 1907an Belfast hirira joan eta han Irish Transport and General Workers' Union ("Irlandar Garraiolari eta Langileen Sindikatua") sindikatu boteretsuaren, Irlandako Alderdi Laboristaren eta Workers' Union of Ireland ("Irlandako Langileen Batasuna") sindikatuaren sorreran parte hartu zuen.

Dena den, Larkini ospea batez ere 1913ko Dublingo greba erraldoian eduki zuen paper garrantzitsuagatik datorkio, greba hura dublindarren oroimen kolektiboan aski nabarmendua gelditu baita, bertan jazo ziren kale istiluengatik. Oraindik, gaur egun ere, Dublingo historiaren pasarte garrantsitsuenetako bat bezala oroitua da. Gertakari hartan jaso zuen *Big Jim* ("Jim Handi") ezizena.

1913-1924 bitartean Ameriketako Estatu Batuetan egon zen. Han Estatu Batuetako Alderdi Sozialistako kide egin eta nazioarteko mugimendu sindikalistan burubelarri sartu zen. Sobiet Batasunarekiko atxikimendua agertu eta Ameriketako Estatu Batuetako Gobernuak *anarkista kriminal* bat izatea leporatuta, Sing Sing espetxean 5 eta 10 urte bitarteko zigorra ezarri zioten. 1923an barkamena eman, kaleratu eta atzerriratzea behartu zuten.

Irlandara itzultzean, komunismoaren aldeko ekintzaile bilakatu eta diru-biltze kanpainetan jardun zuen, Anglo-Irlandar Itunaren aurka 1922ko Irlandako Gerra Zibilean borrokatu zuten IRAko ekintzaile espetxeratuak askatzearen alde.

Dáil Éireannean (legebiltzarrean) biltzarkidea ere izan zen, Irlandako Alderdi Laboristaren izenean.

Gaur egun, haren estatua bat dago O'Connell Streeten, beste irlandar ospetsuen estatuekin batera.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***James Larkin*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1583571
* Commonscat Multimedia: James Larkin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 69753126
* ISNI: 0000 0000 6319 9660
* BNF: 12044505b (data)
* GND: 120168626
* LCCN: n85148033
* SNAC: w6765c83
* SUDOC: 028654277
* BIBSYS: 99010822
* Open Library: OL1781090A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1583571
* Commonscat Multimedia: James Larkin
**Grégoire Joanategi** (Izturitze, 1887 - 1967) Belokeko apaiz bat izan zen, zeina deportatua izan baitzen Alemaniako Buchenwald eta Dachauko kontzentrazio-esparruetara.

Bizitza
-------

Presoak Buchenwald esparruaren liberazioan.
Izturitzen jaio zen; Bazilio Joanategi, hau ere Beloken beneditar eta idazlea, osaba zuen. Grégoire bederatzi urterekin Belokeko eskolan sartu zen. Hogeita zazpi urterekin Lehen Mundu Gerrara joan zen, baita osorik egin ere.

Bigarren Mundu Gerran Belokekoei nazien kontra erresistentzian aritzen zirenak Hego Euskal Herrira pasatzen laguntzeko eskatu zieten; **Joanategik** lan hauek egiten *Orion* sarean parte hartu zuen. 1943ko abenduaren 14an, okupazio alemaniarraren garaian, Belokeko priorea zela Jean-Gabriel Hondet fraidetxeko buruzagiarekin batera Gestapok atxilotu zituen. 1944ko urtarrilaren 14 arte Baionako kartzelan izan zituzten, SSren zaintzapean. Handik lehen Bordeleko Fort du Hara eta gero Compiègnera igorri zituzten, Buchenwald (egun Turingia) kontzentrazio-esparrurako bidean. Hango 48, 61 eta 45 zenbakiko *Block* delakoetan sartu zuten. 1945ean Buchenwaldetik Dachaura (Bavaria) bidalita, 26 Blockean; nazien gainbehera zen eta apirilaren 29an Aliatuak esparruan sartu eta oso baldintza kaskarretan zeuden presoak liberatu zituzten.

1951n frantses estatuak **Joanategi** eta Hondet saritu zituen.

Lanak
-----

Bere bizipen latz guztiak frantsesez jaso zituen 1960an idatzitako liburu batean. Marzel Etxehandik komentukideak 1995ean euskaratu zuen:

* *Alemaniara deportatua*, Donostia, Elkar, 2003. ISBN 84-8331-724-9. Liburuko sar hitza artikulurako iturrietakoa izan da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Beloke Auñamendi Eusko Entziklopedian.

Ikus, gainera
-------------

* Bazilio Joanategi
* Belokeko komentua

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258754

 |

* Wd Datuak: Q12258754
**Leroy Eldridge Cleaver** (Wabbaseka, Arkansas, AEB, 1935eko abuztuaren 31 - Los Angeles, AEB, 1998ko maiatzaren 1a) estatubatuar politikaria eta beltzen aldeko aktibista izan zen.

Biografia
---------

Hamabi urterekin atxilotu zuten lehenbizikoz, bizikleta bat osteagatik, eta askatasun aldiak izan bazituen ere, ondorengo 15 urteen parterik handiena erreformatorio eta kartzeletan eman zuen. Kartzelan zegoela, Malcolm X aktibistaren idatziak irakurri zituen, eta haren jarraitzaile sutsu egin zen.

Cleaverrek goi-ikasketak amaitu zituen, eta hainbat gizarte-kritika aztertzeari ekin zion: Ameriketako beltzen idatziak (Malcolm X, Du Bois, Richard Wright, James Baldwin) eta pentsalari komunista handienak (Marx, Lenin...). Hala hasi zen Cleaver Amerika zurian beltz izatearen kontzeptua biribiltzen.

1962an argitaratu zituen beltzen nazionalismoari buruzko lehen saiakerak *Negro History Bulletin* izenekoan. 1966an, baldintzapeko askatasunean atera eta berehalaxe (1965ean hil zuten Malcolm X), Huey Newton eta Bobby Sealerekin batera, Black Panther Party (BPP) edo Pantera Beltza Alderdia sortu zuen.

1968an argitaratu zuen *Soul on Ice* (*Arima izotzetan*) liburu autobiografikoa; bertan, Ameriketako beltzen egoera eta zurien arrazismoa salatzen zituen. Pantera Beltzen erradikalismoa zela eta, noiznahi izaten zituzten poliziarekin istiluak, eta hala, 1968ko apirilean, polizien aurkako tiroketa batean, zauritu egin zuten Cleaver. Berriro kartzelara ez itzultzearren, Kubara ihes egin zuen, eta ondorengo zazpi urteetan, herrialde komunistetan ibili zen: Sobietar Batasunean, Ipar Vietnamen eta Ipar Korean. Azkenean, herrialde komunistetako askatasun-faltagatik etsita («kartzela gogorarazten zidaten, ezin nuen eraman», esan zuen geroago), berriro kristau egin zen, 1975ean. Hurrengo urtean, Estatu Batuetara itzuli zen, eta 1.200 ordu herri-zerbitzuetan egitera zigortu zuten.

1986an, Alderdi Errepublikanotik Senaturako izenda zezaten saiatu zen, baina ez zuen lortu. 1998ko maiatzaren 1ean hil zen, Los Angelesko ospitale batean.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Eldridge Cleaver*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1325716
* Commonscat Multimedia: Eldridge Cleaver

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 7434019
* ISNI: 0000 0001 0866 7924
* BNF: 12183159x (data)
* GND: 118521144
* LCCN: n50040972
* NDL: 00436151
* NKC: jn19990001416
* NLA: 35028932
* CiNii: DA01084232
* NARA: 10581457
* SNAC: w65t3j0d
* SUDOC: 030413184
* BIBSYS: 90409512
* UB: a1061893
* Open Library: OL1435480A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01297/eu\_c\_0675/c0675
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1325716
* Commonscat Multimedia: Eldridge Cleaver