recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Alfredo Remus** (Buenos Aires, 1938ko azaroaren 9a - *ibidem*, 2022ko irailaren 28a) argentinar musikaria izan zen, kontrabaxu-jotzailea, estilo desberdinak landu zituena, besteak beste, tango, jazz, Argentinako folklore eta bossa nova.

Kolaborazioak
-------------

Amerikako musikari garrantzitsuekin lan egin du: Paul Gonsalves, Vinícius de Moraes, Maria Bethânia, Enrique "Mono" Villegas, Gato Barbieri, Mercedes Sosa, Tony Bennett, Ariel Ramírez, Víctor Heredia, Alberto Cortez, Trio Los Panchos, Raphael, Cuarteto Zupay, Dyango, Leonardo Favio, Sandro, Susana Rinaldi, Antonio Carlos Jobim. Kontrabaxua jotzen Ariel Ramírezen *Misa Criolla* (1964) album historikoan hartu zuen parte.

Garrantzitsua izan zen ere bai Eduardo Lagosen etxean egiten ziren bileretan bere partehartzea. Bilera horietan musikari asko biltzen ziren (Lagos, Astor Piazzolla, Hugo Díaz, Oscar Cardozo Ocampo, Domingo Cura, Oscar López Ruiz). Hugo Díazek bilera horiei, umorez, *folkloréishons* deitzen zien. Berez, musikariak *jam sessions* moduan aritzen ziren haietan.

Diskografia
-----------

Hauek dira bere grabazio nagusiak:

1. *Trauma*, 1968
2. *Encuentros*, 1968, Enrique "Mono" Villegas, Paul Gonsalves eta Willie Cookekin batera. Azken biak Duke Ellingtonen orkestraren partaideak ziren.
3. *The best of Alfredo Remus*, 1970
4. *Remus 5*, 1972
5. *Nardis*, 1985
6. *Remus*, 2004
7. *Piano Contra Piano*,
8. *Tangueando*
9. *Tributo a Bill Evans*, 2006

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Alfredo Remusen webgune ofiziala.
* **(Gaztelaniaz)**:Alfredo Remusekin elkarrizketa.
* **(Gaztelaniaz)**:*Nardis* albuma Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5667960
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 220457051
* BNE: XX1625794
* LCCN: no2011189681

 |

* Wd Datuak: Q5667960
**Javad Foroughi** (persieraz: جواد فروغی‎; 1979ko irailaren 11) Irango kirol-tirqtzailea da, Dehloran-en jaioa. 2020ko Tokioko Udako Olinpiar Jokoetan Iran ordezkatu zuen , gizonezkoen 10 metroko aire-pistolan eta 10 metroko aire-pistola mistoan.

Foroughi gizonezkoen 10 metroko aire pistola lehiaketan hartu zuen aprte 2020ko Olinpiar Jokoetan uztailaren 24an. Finalera sailkatu zen, eta 5. postuan geratu zen 580 puntuarekin. Finalean lehiaketako 1. fasean lidergoan hasi zen, 101,0 lortuz, Pang Wei 2. postuan izanez distantzia txiki batekin 99,7rekin. Lehiaketako 2. fasean, Foroughi lidergoan geratu zen,, 1. postua lortu zuen eta urrezko domina irabazi zuen Damir Mikec serbiarraren aurretik. Foroughik 244,8 lortu zituen eta errekor olinpiko berria ezarri zuen.

Bere domina Irango lehen domina izan zen kirol-tiraketako historian Olinpiar Jokoetan. 41 urte zituela, Foroughi Irango Olinpiar Historiako domina irabazlerik zaharrena bihurtu zen. Mahmoud Namjook brontzezko domina irabazi zuen 38 urterekin 1956 Melbournen.

Foroughi Iraultza Islamikoko Guardiaren Kidegoko (IRGC) erizaina da eta 2012-13an Sirian egon zen mediku gisa. Irango giza eskubideen aktibistek Foroughiren domina olinpikoa gaitzetsi zuten. Esaterako, United for Navid, Navid Afkariren exekuzioaren ostean sortutako kanpainak, Foroughi IRGC-ko kide izateagatik, "erakunde terroristako egungo eta aspaldiko kidea" dela esan zuen.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2020 | Tokio ( Japonia) | 01 !1. postua, urrezko domina | 10 m aire pistola |
| ISSF Munduko Kopa |
| 2021 | New Delhi India India | 01 !1. postua, urrezko domina | 10 m aire pistola |
| 2021 | Osijek ( Kroazia) | 01 !1. postua, urrezko domina | 10 m aire pistola |
| Asiako txapelketak |
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2019 | Doha ( Qatar) | 03 !3. postua, brontzezko domina | 10 m aire pistola |
| 2019 | Doha ( Qatar) | 03 !3. postua, brontzezko domina | 10 m aire pistola Talde mistoa |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Javad FOROUGHI» *Olympics.com* (Noiz kontsultatua: 2021-12-16).
2. ↑   **(Ingelesez)** IOC. «Tokyo 2020 10m Air Pistol Men Results - Olympic shooting» *Olympics.com* (Noiz kontsultatua: 2021-12-16).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Shooter Foroughi wins Iran’s first gold at Tokyo 2020» *Tehran Times* 2021-07-24 (Noiz kontsultatua: 2021-12-16).
4. ↑   **(Ingelesez)** «Tokyo Olympics: IRGC member wins Iran’s first gold, dedicates medal to Khamenei» *Al Arabiya English* 2021-07-24 (Noiz kontsultatua: 2021-12-16).
5. ↑   **(Ingelesez)** «Iranians blast Olympics for praising IRGC ‘terrorist’ who won gold medal» *The Jerusalem Post | JPost.com* (Noiz kontsultatua: 2021-12-16).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q85969420
* Commonscat Multimedia: Javad Foroughi

---

 |

* Wd Datuak: Q85969420
* Commonscat Multimedia: Javad Foroughi
Aktibitate sismikoa ozeano-fosan 2004ko Indiako ozeanoko lurrikaran
**Javako itsas hobia** Indiako ozeanoaan dagoen itsas hobi bat da. Sonda uharteetatik hegoaldera dago, Indonesian, horregatik, *Sondako itsas hobia* izenaz ere ezaguna da. 4500 kilometrotan hedatzen da ipar-mendebaldetik hego-ekialderako noranzkoan, eta 7125 metroko sakonerara iristen da, Indiako ozeanoko handiena.

Indiako ozeanoko plaka Indonesiako uharteen azpian subduzitzeak, lurrikara ugari eragiten ditu, Javako itsas hobia, ertz geologiko aktiboenetako bat eta sumendi gehien dituenetako bat delarik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q118394
* Commonscat Multimedia: Sunda Trench

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 237006624
* GND: 4586907-8
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q118394
* Commonscat Multimedia: Sunda Trench

10°19′S 109°58′E﻿ / ﻿10.317°S 109.967°E﻿ / -10.317; 109.967
**James Herriot**, **James Alfred Wight** jaioa, (Glasgow, 1916ko urriaren 3a - Thirlby, Yorkshire, 1995eko otsailaren 23a) eskoziar albaitari eta idazlea izan zen. Ipuin bizi eta umore handiko ugari idatzi zituen, Yorkshiren albaitari egondako urteetako bizitzan oinarrituta. Lehenengo argitalpenaz geroztik, bere liburuek oso harrera ona izan zuten Britainia Handian eta Estatu Batuetan, eta zinema eta telebistarako egokitu ziren. Bere ipuinetan agertzen duen apaltasun, soiltasun eta errukiagatik, eta britainiar herri-fikzioa eta albaitari-lanbidea bera bultzatzeagatik goraipatua izan zen sarritan.

James Alfred Wight Glasgown jaio eta hazi zen, eta bertan egin zituen albaitaritza-ikasketak (1938). Haiek amaitu eta urtebetera Yorkshirera (Ingalaterra) joan zen albaitari, Thrisk herrira (bere ipuinetan Darrowby gisa izendatzen duena). 1943tik 1945era bitartean Aireko Armadan jardun zuen. Berrogeita hamar urte zituela, ordurako Yorkshire aldeko historia, paraje eta jendeari buruzko ezagutza sakona zuela, herri-albaitari baten bizitzako pasarteak eta gertakariak papereratzen hasi zen. Lehen liburua 1970ean argitaratu zuen: *If Only They Could Talk* (*Mintzatzeko gai balira*), eta handik bi urtera, 1972an, bigarrena: *It Shouldn't Happen to a Vet* (*Zergatik gertatu behar zaio albaitari bati*). Bi liburuok *All Creatures Great and Small* izenburupean argitaratu ziren 1972an Estatu Batuetan, eta berehalako eta izugarrizko arrakasta izan zuten. Handik aurrera beste asko idatzi eta argitaratu zituen: *All Things Bright and Beautiful* (1974, *Gauza guztiak argitsuak eta ederrak*); *All Things Wise and Wonderful* (1977, *Gauza guztiak zoragarriak*); *The Lord God Made Them All* (1981, *Jainko zintzoak egin zituen denak*); *Every Living Thing* (1992, *Gauza bizi guztiak*); *James Herriot's Yorkshire* (1979).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***James Herriot*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q335813
* Commonscat Multimedia: James Herriot

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 76317035
* ISNI: 0000 0003 6862 9342
* BNE: XX1122378
* BNF: 11907394j (data)
* GND: 118549928
* LCCN: n79043978
* NDL: 00443150
* NKC: jn20000700700
* NLA: 35190275
* CiNii: DA05195111
* SNAC: w6hb9q01
* SUDOC: 026920654
* BIBSYS: 90065368
* Open Library: OL30885A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02779/eu\_h\_1676/h1676
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q335813
* Commonscat Multimedia: James Herriot
**Agum II.a** Babiloniako kasitar dinastiako lehen erregeetako bat izan zen, K.a. XVI. mendean erreinatu zuena, eta berari buruz berri ziurrak dauden lehena.

Errege agiri batean, bere burua Babilonian atzerritartzat jotzen du, baina herrialdeko jainkoek deitua, legitimitatea ematen diona, Marduk eta Sarpanitu jainkoen estatuen berrezarpenaren meritua bere buruari emanez, Babiloniako jainko patroi bikotea zena, hititek lapurtu zutena, itxuraz, I. dinastiaren amaieran. Babiloniar tradizioaren arabera, gizakien munduan gertatzen dena, jainkoaren borondatearen isla bat da, eta, beraz, estatuen lapurreta bertako biztanleek eginiko bekaturen batengatik jasotako zigorra baldin bazen, bere itzulera bere barkamenaren froga zen, eta dinastia berriaren legitimitatearena.

Agumek bere burua "kasitarren erregea", "akadiarren erregea" eta "Babiloniako erregea" deitu zuen. Izatez, errege tituluak kasitarren artean lurralde zehatz batean ezarrita zegoen soldadu talde baten gaineko autoritatea zuen buruzagi bat izatea baino ez zuen esan nahi.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**ezezaguna** | **"kasitarren erregea", "akadiarren erregea"**K.a. XVI. mendearen erdialdea | Ondorengoa**Burna-Buriash I.a** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q398605
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q398605
**Javarusjärvi aintzira** Finlandiako Kemijärvi udalerriko Javarus herrixkako aintzira bat da, Enijärvi eta Suopankijärvi aintziretatik eta Pelkosenniemi udalerritik hurbil. Kemijärvi aintziraren bihotzetik ateratzen diren aintzira txikitxoetako bat dugu hau, bizilagun dituen aintzirekin batera. Arrainen oparotasunagatik eta ur gardenengatik da ezaguna; izan ere, arrantzaren paradisua da eta hala nola, izokin eta perka antzeko arrain-mota ugari aurkitu daiteke bertan. Aintzaratik sortzen den ibaia dugu Javarusjoki ibaia, Siurunjoki ibaiarekin batu ostean indartsuagoa bihurtu eta Kemijoki ibairaino iristen dena.

Inguruko landaredia basoen Lappi lurraldean aurkitzen diren landare ohikoak da; hala nola, azaleak, azeri-mahatsak eta urki zilarkarak.

Faunari dagokionez, igarabak edo urtxakurrak dira nagusi bertako uretan eta lehen aipaturiko izokin eta perka antzeko arrainez elikatzen dira. Altzeak, elur-oreinak eta hartz arreak dira inguruetan agertu daitezkeen ugaztun handi eta esanguratsuenak. Hegaztiei dagokienez, eskinoso abeslariak eta zapelatzak dira nagusi .

Aintzirak uharte ñimiño bat baino ez du, aintzira izoztua gelditzen denean mendixkatxoa dirudiena.

Ikus, gainera
-------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Enijärvi aintzira
* Javarus herrixka
 | * Javarusjoki ibaia
* Kemijärvi
 | * Kemijärvi aintzira
* Suopankijärvi aintzira
 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Pyhä-Luoston kansallispuisto

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260230

 |

* Wd Datuak: Q12260230


| Kemijärviko aintzira garrantzitsuenak |
| --- |
| Ala-Askanjärvi • **Enijärvi** • Irnijärvi • Javarusjärvi • JoutsijärviKalkiaisjärvi • Kalliojärvi • Katisko-Saarijärvi • **Kemijärvi**Kummunjärvi • **Kyröjärvi** • Lapalionjärvi • Misijärvi • OutijärviSaarijärvi • Saarijärvi • Siikajärvi • Suopankijärvi |
Zentzumenengatik datu kopuru ikaragarriak iristen zaizkigu, baina guztiei ezin diogu arreta jarri, adibidez, modu errepikatuan edo inongo ondoriorik gabe aurkezten direlako, garrantzirik gabeko informaziotzat jotzen dugu, hor dagoelako besterik gabe. Estimulu bat behin eta berriz ondoriorik gabe agertu ostean, bere ondorioei buruzko ikaskuntzaren adierazpenean atzerapena ematen denean gertatzen den fenomeno hau Inhibizio Latentea (IL) da. 1959an Lubow eta Moorek lehen aldiz deskribatu zuten eta baldintzapen klasikoko edo Pavlovianoko esparruan aurkitu eta ikasi izan den fenomenoa da.  

Baldintzapen klasikoaren eredua jarraituz ILa honetan datza: estimulu baldintzatua (SB) eta estimulu baldintzatugabea (SBg) parekatzeak gertatu aurretik SBk bakarrik behin eta berriz aurkezteak erantzun baldintzatuaren agerpena atzeratzen duela ikustean (Lubow eta Moore, 1959). Hau dela eta, ikusi daiteke ondoriorik gabe modu errepikatuan aurkeztu den estimulu horrek beste estimulu batekin elkartzeko gaitasuna ahuldua gertatzen dela eta honek erantzun baldintzatu bat sorrarazteko gaitasuna atzeratzen duela. Hau da, nire lantokian egunero sistematikoki errore baten ondorioz sirena bat pizten bada, honek ezer ez duela adierazten ikasten dut, egun batean sirena horrek benetan arriskua dagoela adieraztea asko kostatuko zaio. Gertaera hau inhibizio latenteak azal dezake, behin eta berriz ondoriorik gabe aurkeztu den estimulua (aurreko adibidean sirena) pertzepzio-sistemak eskematik iragaziko du eta elkartzea edo asoziatzea (aurreko adibidean adibidez suarekin) kostatuko zaio, honek baldintzapena atzeratuz (arriskuan gaudela adierazten duen sirena bat entzutean, beldurraren ondorioz, ihes egiteko jokabidea ).

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Lubow, R. E.; Moore, A. U..  (1959-08). «Latent inhibition: The effect of nonreinforced pre-exposure to the conditional stimulus.» *Journal of Comparative and Physiological Psychology* 52 (4): 415–419. doi:10.1037/h0046700. ISSN 0021-9940. (Noiz kontsultatua: 2022-11-25).
2. ↑   Pavlov, I.P..  (1927). «Conditioned Reflexes An Investigation of the Physiological Activity of the Cerebral Cortex. Translated and Edited by G. V. Anrep.» *www.scirp.org* (Oxford University Press, London, 142. - References - Scientific Research Publishing) (Noiz kontsultatua: 2022-11-25).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2744408

 |

* Wd Datuak: Q2744408
Deforestazioa Europan
**Ingurumenaren** **kontserbazioa, espezieen** **kontserbazioa, naturaren kontserbazioa** eta **naturaren babesa** terminoak dira natura, ingurumena edo, batez ere, bere ataletako batzuk: flora eta fauna, espezie desberdinak, ekosistema desberdinak, paisaia balioak, besteak beste, zaintzeko modu ezberdinen helburu komuna ezagutzen den izenetako batzuk

**Ingurumenaren kontserbazioa** beharrezkoa da gizateriaren osasunean eragiten ari diren ingurumen-arazoen kopurua kontuan hartuta. Eta, ondorioz, planeta bezalako etxe bakarra suntsitzea. Ingurugiroaren eta bere baliabide natural guztien kontserbazio horrek sakonagoa eta egiazkoa izan behar du gizakiak eragindako kalteak gutxitzen saiatzeko eta ingurumena zaintzeko neurriak praktikan jartzea ahalbidetzen duen kontzientzia humanistiko hori piztu nahian, gaur egungo beharrei erantzuten ez dien garapen jasangarri baterako. etorkizuneko belaunaldietakoak arriskuan jarriz. Horregatik sortu dira kontserbazioaren aldeko mugimendu sozialak.

**Kontserbazionismo** izenak kontserbazio hori proposatzen duen mugimendu soziala izendatzen du. Bere alderdietako bat mugimendu ekologista da.

Kontserbazionismoa eta ekologismoa
----------------------------------

XX. mende hasierakoak dira kontserbazionisten eta ekologisten arteko eztabaidak. 

Kontserbazionistek, Theodore Roosevelt AEBetako presidenteak eta bere aliatu estua den Gifford Pinchot buru, adierazi zuten Mendebaldeko herrialdeetako baliabide natural gehienak gobernu federalarenak izan behar zirela eta, haien ustez, baliabide naturalen epe luzerako onura ekonomikoak maximizatzeko aditu nazionalek asmatutako epe luzerako plana zen.

Ekologistek, berriz, John Muir (1838-1914) buru, kontserbazionismoaren eta ekologismoaren arteko eztabaidan jarrera ekologista zehazteaz arduratu zena, natura sakratua zela eta gizakiak intrusoak zirela aldarrikatzen zuten. Zentzu honetan, alderdi honetarako, gizakiek natura begiratu ahal izango lukete, baina ez ustiatu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ÁREAS DESPROTEGIDAS ANÁLISIS DE LA GOBERNANZA EN LAS ÁREAS PROTEGIDAS DE LA PROVINCIA DE CÓRDOBA, ARGENTINA» *Revista del Departamento de Geografía. FFyH – UNC – Argentina. ISSN 2346-8734*
Año 5. Número 9 -2º semestre 2017 Pp. 4 - 41*.*
2. ↑  Samuel P. Hays, *Conservation and the Gospel of Efficiency: The Progressive Conservation Movement, 1890-1920*(1959)
3. ↑  Douglas G. Brinkley, *The Wilderness Warrior: Theodore Roosevelt and the Crusade for America* (2009)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1088777
* Commonscat Multimedia: Conservationists

---

 |

* Wd Datuak: Q1088777
* Commonscat Multimedia: Conservationists
**Nyasako bereiztezina** edo **Lilianko bereiztezina** (***Agapornis lilianae***) Afrika ekialdeko Psittaciformes mailan sailkatuta dagoen hegazti mota bat da, Psittaculidae familiakoa.
Es similar a *Agapornis fischeri*rekin antza dauka; Beraien arteko desberdintasunak Lilianaek gorri eta naranja kolore ilun eta definituagoko aurpegia daukala, eta Fischeraren sabelaldeko kolore urdinaren falta.
Gutxi gora-behera 14 cm neurtzen du eta oso ohikoa da maskota bezala hartzea, bere karakter taldekoi eta sozialarengatik, animali basati moduan, 50 buru baino gehiagoko talde handiak eta zaratatsuak sortzen ditu.
Tanzaniako hegoaldean, Malawin eta Mozambikeko ipar-mendebaldean bizi da.

Espezie hau oso ikertua da hegoafrikako "Research Projecten", honen buru KwaZulu-Natal Unibertsitateko "Research Centre for Parrot Conservation" delarik. Ikerketa horien helburuak bere kontzerbazioa eta ekologia hobeto ulertzeko dira.

Liwondeko parke nazionalean (LNP) dago. Bakarrik parke nazionalak geratzen zaizkie, babestutako beste leku bat "Miombo Forest Reserves" da. LNPa Malawiko hegoaldean dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Ingelesez)**BirdLife International (2012) Species factsheet. www.birdlife.org webgunetitik jaitsia 2012/05/07an
2. ↑  **(Ingelesez)** IOC Master List

Ikus, gainera
-------------

* Agapornis
* Psittacidae

Kanpo estekak
-------------

* World Bird Names

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1144584
* Commonscat Multimedia: Agapornis lilianae
* Wikispecies Espezieak: Agapornis lilianae

---

* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Agapornis\_lilianae
* Avibase: 3EBFC893EEB1C94E
* BirdLife: 22685356
* eBird: lillov1
* GBIF: 2479559
* ITIS: 177622
* UICN: 22685356
* NCBI: 60464
* Species+: 10797
* Xeno-canto: Agapornis-lilianae

 |

* Wd Datuak: Q1144584
* Commonscat Multimedia: Agapornis lilianae
* Wikispecies Espezieak: Agapornis lilianae
**Anne Charlotte Edgren-Leffler**, **Caianelloko dukesa** (1849ko urriaren 1a - 1892ko urriaren 21a), suediar idazlea izan zen.

Biografia
---------

John Olof Leffler eskolako zuzendariaren eta Gustava Wilhelmina Mittag-en alaba izan zen. Bere neba Gösta Mittag-Leffler matematikari ezaguna izan zen. Leffler lehen familiartean hezitua izan zen eta, ondoren, hamarhiru urte zituenetik Wallinska skolan eskolan ikaslea izan zen, agian Stockholmeko emakumezkoen eskolarik aurreratuena garai hartan.

1869an bere lehenengo liburua agertu zen, baina bere izena erantsi zion lehenengoa Ur lifvet ("Bizitzatik", 1882) izan zen, Suediako gizartearen goi zirkuluei buruzko zirriborro errealista batzuen saila, beste hiru bildumek jarraitua izenburu berarekin. Bere lehen idazlanak, Skådespelerskan ("Aktorea", 1873) eta bere ondorengoak, Stockholmen anonimoki ekoiztu zituen, baina 1883an bere ospea Sanna kvinnor ("Benetako emakumeak") eta En räddande engel ("Askatzearen aingerua") lanekin ezarri zen. Sanna Kvinnor feminitate faltsuari zuzenduta dago, eta ongi jaso zen Alemanian eta Suedian.

Anne Leffler ezkondu zen G. Edgrenekin 1872. urtean, baina 1884. urteaz geroztik, senarrarengandik banatu zen, ez baitzituen Anneren ikuspegi aurreratuak partekatzen. Ingalaterran denbora batzuk eman zituen, eta 1885. urtean Hur man gör gott ("Nola egiten da ona?") ekoiztu zuen, 1888. urtean Kampen för lyckan ("Zoriontasuna lortzeko borroka") jarraitu zion eta Sofia Kovalevskayak lagundu zion. Ur Lifvet saileko beste liburuki bat agertu zen 1889an, eta Familjelycka ("Etxeko zoriontasuna", 1891) bigarren ezkontzaren ondorengo urtean (Pasquale del Pezzo italiar matematikariarekin, Caianelloko dukea) sortu zuen.

Bere idazkera dramatikoa Ibsenen eta Strindbergen arteko lotura da, eta bere zuzentasun maskulinoak, eta aurreiritzien eta argitasunen askatasunak, bere lanak oso begirune handikoak egin dituzte Suedian. Bere azken liburua, Sofia Kovalevskaya bere lagunaren biografia (1892) izan zen, Sonyaren autobiografiaren sarrera gisa egin zuena. 

Leffler apendizitisaren konplikazioengatik hil zen 1892an, Napolin (Italia).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q243068
* Commonscat Multimedia: Anne Charlotte Leffler

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 2545083
* ISNI: 0000 0001 0862 9469
* BNF: 123407837 (data)
* GND: 12191772X
* LCCN: n84179007
* NDL: 00520503
* NKC: jo2002105777
* CiNii: DA09243329
* SUDOC: 032363915
* BIBSYS: 90125169
* ICCU: CUBV088693
* Open Library: OL2582646A
* **Bilduma digitalak**
* Gutenberg proiektua: 36228

 |

* Wd Datuak: Q243068
* Commonscat Multimedia: Anne Charlotte Leffler
**Joan Ramirez Arellanokoa *Gaztea*** (?- Aljubarrotako gudua, 1385eko abuztuaren 14a) nafar-gaztelar noblea izan zen, Deikaztelu, Valtierra, Arriatzu eta Mendinuetako jauna izandakoa.

Joan Ramirez Arellanokoa Zaharra eta Venantzia Branc gurasoak zituen. 1365eko apirilaren 13an Karlos II.a Nafarroakoak handiki izendatu zuen. 1366 eta 1375 artean Gaztelako *Adelantado* Nagusiaren alaba zen Teresa Manrique ezkondu zuen. Nahiz eta 1376an Valtierra eta 1377an Arriatzu eta Mendietako jaurerriak eman zizkion, 1378an Joan Gaztelakoarekin zegoen honek Nafarroa inbaditu zuenean. Saldukeria honen ondorioz, Nafarroan zituen ondasun guztiak konkistatu zizkioten.

1383–1385eko Krisialdian gaztelarren alde parte hartu zuen, Aljubarrotako guduan hil arte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   González Crespo, Esther.  (1982). *Los Arellano y el señorío de los Cameros en la Baja Edad Media.*  in: *En la España medieval*. Madril: Madrilgo Complutense Unibertsitatea, 405 or. ISSN 0214-3038..
2. ↑   Diago Hernando, Máximo.  (2003). «Un noble entre tres reinos en la España del siglo XIV: Juan Ramírez de Arellano» *Vianako Printze Erakundea* (Iruñea) (230): 523-556. ISSN 0032-8472..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19276331

 |

* Wd Datuak: Q19276331
**Joas Judeakoa** (hebreeraz: יְהֹואָשׁ‎, *Yəhôʾāš*, "Jehovak-emana" esan nahi duena; grezieraz: Ιωας; latinez: *Joas*), gutxi gora-behera K.a. 836 eta K.a. 797 bitartean gobernatu zuen Judako errege bat izan zen.

Okozias Judeakoa eta Sibia izeneko Bersebako emakume baten semea eta bere amaordea eta aurreko erregina izan zen Ataliak egin zuen sarraskitik bizirik irten zen bakarra. Ezkutuan babestu zuen Joyada apaiz gorenak olioztatu zuen.

Zazpi urterekin hasi zen gobernatzen, Joyada apaiz gorenak zuzendua.

Biblian nabarmendutako bere lanen artean, ekonomia goraldi bat egon zen Ataliaren erregealdian larriki kaltetutako tenplua zaharberritzeko dirua biltzeko. Diru horrekin, tresna erlijiosoak ere egin ziren, baina ezin izan zituen erresumako beste idolo batzuen tenpluak ezabatu, eta, beraz, jendeak, beste jainko batzuk gurtzen jarraitu zuen.

Dena bare eta lasai joan zen bere gidari izan zen Joyada apaiz gorena hil zen arte. Joas eta erresumako beste buruzagi batzuk, erlijioari ezikusia egiten eta arreta beste gurtza batzuei jartzen hasi ziren, Joas abisatu zuten profetak, ez ziren entzunak izan, eta Zakariasek, Joyadaren semeak ere abisatu zion, baina Joasek, Zakarias hil egin zuen eta tratu txarrak ematea agindu zuen.

Gertaera hauen ondoren, Joasek, ondorio latz bat jasan zuen, aramearrak, Jerusalem erasotzera doaz, eta buruzagi guztiak hiltzen dituzte. Joasek, honek lortutako gauza preziatu guztiekin harrapakin bat eman behar dio, tenplurako egin zituen lanik gabe geratuz. Inbasioaren ondoren, aramearrak joan egin ziren, baina Joas larriki gaixo utzi zuten.

Krisiaren ondoren, bere ofizialetako batzuk, bere aurka konspiratzea erabaki zuten, ohean zegoen bitartean hil zuten, Bet-Milon. Bere oinordekoa, Amasias izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Antzinateko eskualdeen euskarazko izenak (euskaltzaindia.eus)

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Atalia** | **Judako erregea**K.a. 836-K.a. 797 | Ondorengoa**Amasias** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q313229
* Commonscat Multimedia: Jehoash of Judah

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 74661427
* GND: 119358336
* LCCN: n86070767

 |

* Wd Datuak: Q313229
* Commonscat Multimedia: Jehoash of Judah
**Jon Eizagirre Manterola** (Zarautz, Gipuzkoa, 1966ko otsailaren 22a) gipuzkoar erremontari ohia da.

1985ean estreinatu zen profesional mailan Uharteko Euskal Jai Berri pilotalekuan. 1992, 1994 eta 1995eko binakako txapelketak irabazi zituen, erremontean betiere, eta txapeldunorde izan zen 1993 eta 1996an. Banakako Txapelketan hirutan izan da txapeldunorde, 1996, 1997 eta 1999an, eta txapeldun 2003an. Koteto Ezkurrak eta Eizagirrek jokatu zituzten urte horietako banakako finalak. Urte horietan euskal erremonteak eman zuen jokalaririk onenetakoa izan zen atzelari zarauztarra. 2008an erretiratu zen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260511
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01684/eu\_e\_0758/e0758

 |

* Wd Datuak: Q12260511
**Andre Mariaren Jasokundearen eliza** Urraulbeitiko Arripodas kontzejuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da.

Bataiarria
----------

Barruan, Nafarroako bataiarri ederrenetako bat dago, garai gotikooa.

Bi elementuk osatzen dute: katilua, forma ia angeluzuzeneko monolitoa, eta oinarri duen euskarria, zutabe bat. Dekorazio ederra eskaintzen digu, pieza honen balio nagusia dena, eta jatorriz hormari atxikitzeko pentsatuta zegoenez, lau alboetatik hiru bakarrik hartzen ditu; alboak eta aurrealdea. Azken horretan dekorazioa narratiboa da, hiru arkupe trilobulaturen azpian bi eszena garatzen dira. Lehena Deikundea da, gotikoan ohikoa den formularen arabera irudikatua: Maria tente, profezien liburua esku batean duela, eta bestea, otoitz egiteko jarreran altxatua, eta aingerua ere zutik, grabatzera iritsi ez ziren agurtasunaren hitzak gordetzeko filakteria bat daramala. Bi irudi horien artean bigarren gaia dago, bizitzaren iturri eta zuhaitzaren sintesi bitxi bat: iturri bat irudikatu da, zeinaren erdigunetik zuhaitz bat sortzen baita, eta bi alboetan bi txori, iturriko uretatik edaten duten aldi berean, bizitzaren zuhaitzaren inguruan aurrez aurre dauden bi animaliak irudikatzen dituztenak, beren derrigorrezko osagarria osatzen dutenak; motibo batek eta besteak ezin hobeto harmonizatzen dute pilaren bataio-izaerarekin.

Alboetako biek, aldiz, apaingarri hutsezko dekorazioa dute. Horietako batean, bi arrosa-leiho polilobulatu daude, erdian errosazeoak dituztela – Gotikoaren elementu bereizgarria –, eta baoek fajazko armarri bat eta lis-lore bat betetzen dituzte. Beste aldean arrosa-leihoak errepikatzen dira, baina barrualdea musulmanen zapore argiko elkarlotzeek betetzen dute erabat, ataurikezko dekorazio batek arrosetoiek libre uzten duten espazioa hartzen duen bitartean; horrela, motibo gotikoen eta progenie mudejarraren arteko konbinazio interesgarria gertatzen da.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | ARRIPODAS.*  (Noiz kontsultatua: 2021-12-16).

Ikus, gainera
-------------

* Arripodas
* Urraulbeiti

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110278742

 |

* Wd Datuak: Q110278742
Irispideak
----------

Urkillagatik, Aia (Ataun) auzo gainean, bide bat, Leitzadi, Agaotz eta Sarastarri mendipean igarotzen da, Lareoko urtegia dagoen tokira heltzeko. Zaldarrate lepo txikian, inguru honetako gailurretaranzko igoera hasten da. Agaotz edo Leitzadira joan nahi izanez gero, zuzenean Agaotz lepora iritsi behar da, bi tontorren artean dagoena. Biak argi ikusten dira ekialderantz, eta, beraz, ikuspegi ona eskaintzen dute norantza hortan. Mendebaldeko zatia, berriz, basoz josia dago.

Urkillagatik, babesik gabeko hegoaldeko magaletatik tontorrera zuzen hel daiteke. Lehenik, Lareoko urtegirantz doan bidea hartu behar da, eta, metro batzuk ibili ondoren, Leitzadira eta Agaotz lepora doan bidezidorra hartu behar da Aizkerriko txabolatik. Tontorra, lepoaren beste aldean dago.

Azkenik, San Martin auzotik, Arrateta haizpitartetik sartuz, Bedamako zelaia izeneko lepora iritsi behar da, eta, Beama Buru hegoaldeatik inguratuz Erremedioak izeneko antzinako bainuetxetik jarraitu behar da, Botsbideta izeneko lepora helduz. Hemendik, ez dago bide argirik Agaotz lepora iristeko. Aralegi lepotik ere, errez hel daitek Botsbidetara.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12252838

 |

* Wd Datuak: Q12252838
**Javier Díaz Noci** (Gasteiz, Araba, 1964 -) arabar irakaslea eta idazlea da.

Biografia
---------

Informazio Zientziak ikasi zituen EHUn (Kazetaritza Saila), eta 1987an lortu zuen lizentziatura. 1985etik 1992 bitartean kazetaritza-lanetan jardun zuen hainbat komunikabidetan: *La Gaceta del Norte*, *Deia*, Radio Vitoria, Radiocadena Española, Radio Nacional de España eta Donostiako Herri Irratian, besteak beste.

1992an Historiako doktoregoa egin zuen Euskal Herriko Unibertsitatean *Euskarazko prentsa XX. mendean (1919-1937). Euskal kazetaritzaren sorrera eta garapena* izenburuko tesiarekin. Ondoren Zuzenbidea ikasi zuen aipatutako Unibertsitatean, eta lizentziatura 1996an lortu zuen. Irakaslea da 1993tik aurrera Gizarte eta Komunikazio Zientzien Fakultatean, eta kazetaritza-idazketarekin zerikusia duten gaiak irakasten ditu. 1997az geroztik, Eusko Ikaskuntzako Komunikabidea Saileko lehendakaria da. Bere aginte-garaian, *Mediatika* izenarekin, Komunikabide Saileko koadernoa berrargitaratzen hasi ziren.

Idazlanak
---------

Kaleratu dituen lanen artean daude: *Euskarazko aldizkari, egutegi eta almanaken erroldea (1834-1959)* (1994), *Kazetaritza idazkuntzarako eskuliburua, Informazio-generoak* (1995), *Euskal prentsaren sorrera eta garapena (1834-1939)* (1995); Emy Armañanzasekin elkarlanean kaleratutako *Perodismo y argumentación. Géneros de opinión* (1996), eta *El periodismo electrónico. Información y servicios multimedia en la era del ciberespacio* (1996) eta *Medios de comunicación en Internet* (1997).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑    Diaz Noci, Javier.  (1992). «Euskarazko prentsa XX. mendean (1919-1937). Euskal kazetaritzaren sorrera eta garapena» (pdf) *Euskal Herriko Unibertsitatea* (UPV/EHU) ISBN 978-84-8438-135-8..[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260242
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 27220705
* ISNI: 0000 0000 5942 3826
* BNE: XX838359
* GND: 1146347383
* LCCN: n97006711
* Tabakalera ID: 118760
* SUDOC: 067020208
* ORCID: 0000-0001-9559-4283
* UB: a1064530
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01494/eu\_d\_1064/d1064

 |

* Wd Datuak: Q12260242
**Andre Mariaren Jasokundearen eliza** Pizkunde estiloko tenplu katolikoa da, Gipuzkoako Azkoitia herrian dagoena. Azkoitiko Alde Zaharrean dago, Jesusen Bihotza Agurgarriaren plazan eta Idiakez dorrea edo Etxe Beltz jauregia eta Barriken iturriaren alboan. Balio handiko multzo monumentala osatzen dute hiru elementuek.

Eraikina
--------

Hiru habearte ditu, eta erdikoa alboetakoak baino zabalagoa da, alboetako horiek, ordea, kaperak dauzkate. Zortzi zutabe ditu euskarri nagusi, eta zortziek kapitel korintiarra dute. Kupulak petxina gainean daude.

Kanpotik eta barrutik, kontrahormak ditu, eta argia sartzeko, habearteen zati guztiek beirateak dituzte. Harlanduz egina dago, eta hormarik gehienak igeltsuztatuak ditu, manposteriaz eginak.

Kanpo aldean, arkupea gehien nabarmentzen da: zirkuluerdiko sei arku ditu, eta horiei eusteko, zutabe toskanarrak (lore handiak dituzte gorengo aldean).

* Eliza, Idiakez dorrea edo Etxe Beltz jauregia eta Barriken iturria, Urola ibaiaren ertzean.Eliza, Idiakez dorrea edo Etxe Beltz jauregia eta Barriken iturria, Urola ibaiaren ertzean.
* Ataria.Ataria.
* Erretaula.Erretaula.
* Organoa.Organoa.

Ataria ere nabarmentzeko modukoa da (Jose Lizardik egina da); horma-konka baten itxura du, eta triangelu formako frontoia du gainean. Eguna geri den dorrea ez da jatorrizkoa, eta 2007an berritu egin zuten.

Ama Birjinaren erretaula ere aski interesgarria da (barrokoa da, XVII. mendekoa). Alboetako kaperak XVIII. mendekoak dira. Parrokia honek duen elementurik garrantzizkoena organoa da, Aristide Cavaillé-Coll handiak eraiki zuen azkena (1898koa). Egiazko artelana da, eta soinu bikaina du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20646305
* Commonscat Multimedia: Church of Santa María la Real, Azkoitia

---

 |

* Wd Datuak: Q20646305
* Commonscat Multimedia: Church of Santa María la Real, Azkoitia
**Antonio de Eslava** (Zangoza, 1570 inguru- 1640 inguru), XVII. mendeko erdaraz idatzi zuen idazle nafarra zen.

Biografia
---------

Gutxi dakigu bere bizitzari buruz. Bere anaia, Juan de Eslava, Valladolideko katedralaren razionatzailea zen. Nahiz eta bere bataio-agiria ez den aurkitu, Antonio de Eslavaren jaiotza 1570 inguru zela suposatzen da. Bere izena 1603 urterako lau egun baino ez zirenean, Zangozako erroldarako eskritura batean agertzen da:

**(Gaztelaniaz)**

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Antonio de Eslava, nuestro escribano y portero real, y Susana Francés, su mujer, vecinos de Sangüesa |  » |

*Noches de Invierno* bere liburuaren hasieran adierazten duenez, gizon kuxkuxero eta asko irakurtzen zuena zen:

**(Gaztelaniaz)**

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | He procurado siempre hablar con los muertos leyendo diversos libros de historias antiguas, pues ellos son testigos de los tiempos y imágenes de la vida |  » |

Lana
----

Bere estiloak bizantziar eleberria eta morisko eleberria zaldizko eleberria eta artzain eleberriarekin batzen zituen. Iturriak *I Reali di Francia* (XIV eta XV. mendeetakoa) eta Ludovico Dolceren *Le prime impresse del Conte Orlando* (1572) zituen. Idatzi zuen liburua *Parte primera del libro intitulado Noches de Invierno* (Iruñea: Carlos de Labayan, 1609) zen. Gertaerak, Venezian dira eta 11 elkarrizketan Leonardo, Fabricio, Silvio, Albanio eta Camila andrea agertzen dira. Jardundako gaiak filosofia morala, historia eta zientzia naturala dira.

Batzuen ustez, bere eleberriak William Shakespeareari *The Tempest* idazteko iradoki zion. Textua ez dago gaztelaniaz idatzia baizik eta nafar-aragoieraz.

*Parte primera del libro intitulado Noches de Invierno* liburuak arrakasta handia izan zuen. 1610ean bigarren edizioa prestatu zen eta hurrengo urteetan beste edizioak agertu ziren Brusela, Viena eta Nürembergen.

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko erdal idazleak
* Nafarroako idazleak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8201828
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 42888464
* ISNI: 0000 0000 5954 4433
* BNE: XX931798
* GND: 128403829
* LCCN: nr88006505
* SUDOC: 07351568X
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 41445
* Lur: 01965/eu\_e\_3568/e3568
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q8201828
**Ingeles muffina** legamiaz hartzitutako ogi txikia, biribila eta zapala da, askotan horizontalki xerratan mozten dena, txigortua eta gurinaz igurtzita. Ingeles muffin txigortuak, Ameriketako Estatu Batuetan gosariaren janari gisa erabiltzen ohi direnak, osagarri gozoekin erabil daitezke, esate baterako, marmelada edo eztia edo osagarri gazekin, adibidez, arrautzak, saltxitxak edo hirugiharra, eta gazta. Ingeles muffina ere gosari ogitarteko askotarako ogi bezala erabiltzen da, eta Arrautza Benedict-en eta bere aldakuntzetan funtsezko osagaia da.

Ameriketako Estatu Batuetan eta AEBko eragina duten lurraldeetan, ingeles muffinak deitzen dituzte, Estatu Batuetako muffinetatik bereizteko, handiagoak, gozoagoak eta labean egiten direnak. Sukaldaritza portugesako Bolo do caco-ren oso antzekoak dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q429483
* Commonscat Multimedia: English muffins

---

 |

* Wd Datuak: Q429483
* Commonscat Multimedia: English muffins
**Ammaia** Portugalen aurkitutako hiri erromatar baten aztarnategia da. Alentejon dago, São Salvador da Aramenha fregesian, Marvão udalan, Portalegre barrutian. São Mamede mendilerroaren Parke Naturalaren bihotzean dago. Bere garaian, "Ammaia", Lusitania erromatar probintzian zegoen eta bere lurralde administratiboak egungo Portalegre barrutiaren zati handi bat hartzen zuen; egungo Espainiako lurraldera ere hedatzen zen. 1930eko hamarkadaren erdialdetik identifikatu eta aztertuta izan zen eta 1949tik Monumentu Nazional gisa sailkatuta dago.

Historia
--------

Kokalekua seguruenik K. a. I. mendearen amaieran sortu zen, Augustoren garaian, eta "Civitas" titulua lortu zuen Klaudioren erregealdian. Hiria laster, Luzio Veroren agintaldian, ziur aski Vespasianoren garaian, udalaren izendapena jaso zuen ("terminus ante quien"). Hiria laster indarra hartu zuen bai kokapen estrategikoari esker baita ere lurraldean zeuden ondareiei esker, besteak beste kuartzo eta urre. Halaber, Ammaia erromatar galtzaren benetako bidegurutzean zegoen, Emerita Augustarekin (egungo Mérida) lotuta.

IV. mendean, Ammaiako espazioen berreraikitze eta zaharberritze sistematikoa egin zen. Hala ere, V. eta IX mendeen artean, Ammaia gainbehera larria ezagutu zuen eta despopulatu egin zen. Iberiar penintsulako zati hau arabiar agintepean zegoenean, hiria erabat abandonatuta zegoela ematen du; antza denez bertako biztanleak Marvão inguruko gotorlekuan babestu ziren.

Iruditegia
----------

* Dorre baten erorkinak.Dorre baten erorkinak.
* Hiriaren foroa.Hiriaren foroa.
* Aurkitutako idazkuna.Aurkitutako idazkuna.
* Erorkinak.Erorkinak.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Portugesez)**:Portugalgo Kultura Ondarearen webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11781
* Commonscat Multimedia: Cidade romana de Ammaia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 234843517
* GND: 7703122-2
* LCCN: sh2015001276
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 22452
* **Ondare historikoa**
* IGESPAR: 69711
* SIPA: 1844

 |

* Wd Datuak: Q11781
* Commonscat Multimedia: Cidade romana de Ammaia
**Amlaith Fornostekoa**, Tolkienen legendariumean agertzen den fikziozko pertsonaia bat da, eta, bere istorioa, Eraztunen Jauna eleberriaren eranskinetan kontatzen da. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 726. urtean jaioa, Amlaith dunadan bat da, Arnorreko azken erregea izan zen Eärendurren seme nagusia.

Bere aita Eguzkiaren Hirugarren Aroko 861ean hil ondoren, Amlaithek eta bere anaia Thorondur eta Aldarionek, Arnorreko gobernuagatik borrokatu zuten, azkenean, hiru erresuma ezberdinetan bihurtu zena. Amlaith, iparmendebaldeko zatiarekin geratu zen, Baranduin eta Lhûne ibaien arteko lurrak eta Bide Handitik iparralderako lurra, Amon Sûleraino hartzen zuena. Honela, Amlaith, Arthedaineko lehen erregea bihurtu zen.

Amlaithetik hasi eta Argeleb I.erarte, bostehun urte beranduago, Isildurren etxeko erregeek ez zuten berriz quenyazko izenik hartu, *Ar(a)* aurrizkiagatik ("Erregea" esan nahi duena) bereizten direnak.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 946. urtean hil zen, eta, bere oinordekoa, bere seme Beleg izan zen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Eärendur (Arnorreko azken erregea)** | **Arthedaineko erregea**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 861-946 | Ondorengoa**Beleg** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2528915

 |

* Wd Datuak: Q2528915
***Allende*** meteoritoa da Lurrean aurkitutako kondrita karbonikorik handiena. Bolidoa 1969ko otsailaren 8an ikusi zen, 01:05ean, Mexikoko Chihuahua estatuaren gainetik. Mexikar herrixka batean erori zen. Atmosferan desegin ondoren, haren zatiak biltzeko bilaketa sakona egin zen; beraz, gaur egun, «historiako meteoritorik aztertuena» da.

Erortzea
--------

Uste da jatorrizko arrokak automobil baten tamaina izan behar zuela, Lurreko atmosferan sartu zenean, 15 kilometro segundoko abiaduran. 1969ko otsailaren 8ko goizeko lehen orduan, Mexikoko iparraldean, Pueblito de Allendetik gertu (izen bereko jurisdikzioko herri bat), bolido handi bat hurbildu zen hego-mendebaldetik eta zerua piztu zuen dozenaka kilometroko ibilbidea deskribatuz. Airean desegin zen, baina milaka zati iritsi ziren lurrera. Fenomeno hori ohikoa da arroka handiak atmosferan erortzean, airearekiko erresistentziaren bat-bateko haustura-efektua dela eta. *Allende* meteoritorik banatuenetako bat bihurtu da, eta arroka-kopuru handia ematen du azterketarako, orain arte ezagutzen den beste edozein kondrita karbonazeotatik oso gainetik.

Sailkapena
----------

Kondrita karbonazeoen taldean sailkatutako meteoritoa da, eta mota horretako handiena da. Mota horretako meteoritoak interes zientifiko handikoak dira, eguzki-sistemaren jatorri berekoak baitira. Allende erori aurretik, mota horretako meteoritoak arraroak ziren.
2012an, mineral berri bat aurkitu zuten Allenden, titanio oxido bat, eta pangüita izena eman zioten. Ez da mineral bakarra, allendeita ere bertan aurkitu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Marmet. *The Allende Meteorite (Mexico).* .
2. 1 2   BBC Mundo.  (jueves 28/06/2012). *Descubren nuevo mineral en meteorito mexicano.* .

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Allende Meteorite at the Smithsonian Institution
* **(Ingelesez)** The Meteoritical Society

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1930079
* Commonscat Multimedia: Allende meteorite

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85003652
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1930079
* Commonscat Multimedia: Allende meteorite
**Ammit** "hildakoen irenslea" edo "bihotzen irenslea" egiptoar mitologian

* Izen egiptoarra: **Ammyt** (beste idazkera batzuk: *Ammit, Ammut, Amemet edo Amam*)

Ikonografia
-----------

Krokodilo burudun, lehoi aurrealdedun eta hipopotamo atzealdedun izaki bezala irudikatua zen.

Mitologia
---------

Ammit balantzaren azpian kokatzen zen Osirisen epaiketan, Duatean ospatzen zena, behe munduan. Dyehutyk (Tot) hildakoaren bihotzaren pisua alderatzen zuen (Ib), lurrean egindako pasatako ekintzen, kontzientziaren eta moralitatearen ikurra, Maat irudikatzen zuen lumarekin, Egia, Justizia eta Harmonia Unibertsala.

Hildakoa, *Hitzezko Zuzen*tzat hartua izan zedin, bihotza eta luma, biak, bata bestea bezain arinak izan behar ziren. Bihotzak lumak baino gehiago pisatzen bazuen, ez purutzat jotzen zen, Ammitek irentsi egiten zuen eta epaitutako pertsonari ez zitzaion Aarun sartzen uzten, bere hilezkortasuna galduz, behin betiko desagertuz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q131483
* Commonscat Multimedia: Ammit

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q131483
* Commonscat Multimedia: Ammit
**Josse Lieferinxe** hegoaldeko Herbehereetako margolaria izan zen, 1493 eta 1503-1508 bitartean Frantzian lan egin zuena. **San Sebastianen Maisua** ere deitu izan zaio.

Bizitza
-------

Hainauteko konderrian jaio zen, Cambraiko elizbarrutian; XV. mendeko azken urteetan lan egin zuen, gehienbat Marseillan eta Aix-en-Provencen. 1503an Jean Changenet margolariaren alaba batekin ezkondu zen; Changenet garai hartako Avignongo eskolako margolari handienetako bat zen, haren bi lan ezagun bakarrek ageri duten errealismoak adierazten duenez: *San Petri* eta *Hiru igarleak*, Louvreko Museoan biak.

Margokera
---------

Lieferinxeri ospea eman zion lana *San Sebastian erretaula* izan zen (1497-1498), Europa eta Ameriketako zenbait museotan banatua gaur egun. Agerikoak dira lan horretan iparraldeko tradizioko osagaiak: jantzi aberats oparoak, izadiaren deskribapen xehea, aurpegien eta gorputzen adierazkortasuna. Baina, aldi berean, nabarmena da italiar kutsuko klasikotasuna ere, areagotua erretaulako zenbait eszenatan erromatar monumentuak imitatzen dituzten irudien bidez.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2016/03/04 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo loturak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Josse Lieferinxe*** Aldatu lotura Wikidatan |

* **(Ingelesez)** Web Gallery of Art: Josse Lieferinxe, wga.hu

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1534936
* Commonscat Multimedia: Josse Lieferinxe

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 67575959
* ISNI: 0000 0000 1730 0457
* GND: 130509507
* ULAN: 500008269
* RKD: 49943

 |

* Wd Datuak: Q1534936
* Commonscat Multimedia: Josse Lieferinxe
**Itawamba konderria** (ingelesez: *Itawamba County*) Mississippiko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Fulton da. 2010eko zentsuaren arabera 23.401 biztanle zituen, Itawamba kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Itawamba konderriak 1.399,76 kilometro koadro ditu. Horietatik 19,85 ura dira. Beste 1.379,91 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 16,72 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 23.401 pertsonetatik 21.790 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 300 dira. 1.386 beltzak edo afroamerikarrak. 44 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 52 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 11 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 115 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490852
* Commonscat Multimedia: Itawamba County, Mississippi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125480913
* LCCN: n79122723
* NARA: 10039731
* **Lekuak**
* OSM: 1833627
* TGN: 2001114

 |

* Wd Datuak: Q490852
* Commonscat Multimedia: Itawamba County, Mississippi