recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Henry Josué Martín Mex**, (Mérida (Mexiko), 1992ko azaroaren 18a), futbolean aritzen den kirolari mexikarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu, eta brontzezko domina eskuratu zuen futbolean Mexiko ordezkatuz; Brasilgo taldearen (urrezko domina) eta Espainiako taldearen (zilarrezko domina) atzetik sailkatu zen Mexikoko taldea. 

Tokion, honako hauek osatzen zuten Mexikoko taldea: Luis Malagón, Jorge Sánchez, César Montes, Jesús Angulo, Johan Vásquez, Vladimir Loroña, Luis Romo, Carlos Rodríguez, Henry Martín, Diego Lainez, Alexis Vega, Adrián Mora, Guillermo Ochoa, Érick Aguirre, Uriel Antuna José Joaquín Esquivel, Sebastián Córdova, Eduardo Aguirre, Ricardo Angulo, Fernando Beltrán, Roberto Alvarado eta Sebastián Juradok.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 03 !3. postua, brontzezko domina | Futbola, gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Henry Martín» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Henry Martín» *olympics.com* **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18719813

 |

* Wd Datuak: Q18719813
Ameriketako mapa Espainiar Inperioaren garaian
**Indietako Legeak** (gaztelaniaz: *Leyes de Indias*) espainiar erregeek, Hispaniar Monarkiaren Amerikar zatian bizi ziren biztanleen bizitza politiko, ekonomiko eta soziala erregulatzeko aldarrikatu zuten legedia izan zen.

Lehen konkistatzaileak Amerikara iritsi eta ez askoz beranduago, Espainiar koroak, 1512ko abenduak 27an onartutako Burgosko Legeak betearaztea agintzen du, Koroak, Amerikako indigenek jasaten zuten etengabeko tratu txarrengatik zuen arduragatik sortzen direnak, domingotar fraideek emandako txostenen arabera.

Bartolomé de las Casas domingotar gotzainak, indigenenganako tratu txarrei buruzko eztabaida bat sortu zuen enkomienda sistemarekin, eta, ondorioz, Karlos I.a Espainiakoa eta V.a Alemaniakoa enperadoreak, eztabaida honi amaiera emateko epaile biltzar bat bildu zuen. Biltzar honetatik, Lege Berriak deritzenak sortu ziren, 1542an, indigenak, Koroaren babespean jartzen zituztenak.

Espainia, Espainia Berria eta Peruren arteko eztabaida juridiko ugariren ostean, Karlos II.a Espainiakoaren erregealdian (1665-1700), 1680an, Indietako Legeen Bilketa bezala ezagutu zen lan bat argitaratu zen.

Indietako Legeak, Indietako erresumetan indarrean zeuden legeen bilketa bat dira, Karlos II.aren erregealdian egina. Oinarrian, hauek, Burgosko Legeak, Lege Berriak eta Alfaroko Ordenantzak ziren. Errege zedula bidez aldarrikatuak izan ziren 1680ko maiatzak 18an, eta bere testuak, espainiar monarkiaren gobernu ekintza inspiratu zuten printzipio politiko, erlijioso ekonomiko eta sozialak laburbiltzen ditu. Legeak, 9 liburutan antolatuta daude, 6400 lege inguru dituztenak.

* 1. liburua: Kontu erlijiosoei buruzkoa, errege patronatua, Elizaren antolakuntza, irakaskuntza eta kultura kasu.
* 2. liburua: Gobernu indianoaren egiturari buruzkoa, Indietako Kontseiluaren eta audientzien funtzio eta eskumenei erreferentzia berezia eginez.
* 3. liburua: Erregeorde, gobernari eta militarren betebehar, eskumen eta funtzioak laburbiltzen ditu.
* 4. liburua: Lurraldeen aurkikuntza eta konkistari buruzkoa. Biztanleria, lur banaketa, lan publiko eta meatzaritza arauak ezartzen ditu
* 5. liburua: Alkate, korrejidore eta gainontzeko funtzionario baxuen eskumen, funtzio jurisdikzio eta zuzenbide publikoaren zenbait arlori buruz legeztatzen du.
* 6. liburua: Indigenen egoerari buruzkoa, euren egoera soziala, enkomienda erregimena, zergak, etab...
* 7. liburua: Ekintza polizialarekin eta moralitate publikoarekin lotutako arloak laburbiltzen ditu.
* 8. liburua: Errenta eta finantza antolakuntzari buruz legeztatzen du
* 9. liburua: Indianoen merkataritza antolakuntzari eta hau erregulatzeko moduari buruzkoa, Kontratazio Etxeari buruzko erreferentzia bereziarekin.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1822545
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1822545
**Heuss l'Enfoiré**, jaiotzez **Karim Djeriou** (Villeneuve-la-Garenne, 1992ko abuztuaren 11) rap abeslari eta aktore frantziarra da. Aljeriar jatorrikoa da.

Biografia
---------

### Ibilbidea

*Heustleur* izenarekin egin zuen debuta rap munduan 2014an. 2015ean hainbat rap abeslarirekin kolaborazioak egiten hasi zen, Kofs, Zepek, Soolking... Periferiako auzoetan izandako haurtzaroa kantatzen du batez ere.

2017an Sofianek *Rentre dans le Cercle* ikuskizunera gonbidatu zuen eta publikoaren aurrean ezagun bihurtu zen. Sofianekin batera *IDF* diskoan hartu zuen parte eta bi abesti 10 single onenen zerrendan ziren; *Ne reviens pas* eta *Moulaga*, azken honek lehen postua lortu zuen.

2019ko urtarrilaren 25ean lehenengo diskoa atera zuen, *En esprit*, eta martxoaren 9rako urrezko diskoa izan zen. Ondoren 100.000 disko saldu zituen eta platinozko diskoa bihurtu zen. 2020an bigarren diskoa atera zuen, *Horizon vertical*.

2021ean *Les Méchants* filmean atera zen.

### Futbola

2021. urtean Marly auzoko USM Marly futbol taldea erosi zuen eta haren presidentea da gaur egun.

Polemika
--------

2023ko apirilaren 20rako Tel Aviven kontzertua iragarri zuen. Tapis Rouge Productionek antolatu zuen, Yaacov Bensemhoun presidente duen elkarteak, eta Palestinarren aldeko eskubideak aldarrikatzen dituzten taldeek artistarenganako boikota bultzatu zuten. Honen aurrean kontzertua bertan behera uztea erabaki zuen.

Diskografia
-----------

* *En esprit* (2019)
* *Horizon vertical* (2020)

Filmografia
-----------

* *Les Méchants* (2021)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Frantsesez)** «[ROOKIE/Focus Heuss L’enfoiré ou l’histoire d’une ascension fulgurante»] *web.archive.org* 2018-02-18 (Noiz kontsultatua: 2023-06-06).
2. ↑   «lescharts.com - Les charts français» *archive.wikiwix.com* (Noiz kontsultatua: 2023-06-06).
3. ↑   **(Frantsesez)** «Heuss L'Enfoiré est disque d'or avec son album « En Esprit » !» *RapGhetto* 2019-03-09 (Noiz kontsultatua: 2023-06-06).
4. ↑   **(Frantsesez)** «Le rappeur Heuss L’Enfoiré propriétaire d’un club de district» *SOFOOT.com* 2021-08-10 (Noiz kontsultatua: 2023-06-06).
5. ↑   **(Frantsesez)** Generations.  (2023-04-30). «Generations» *Generations* (Noiz kontsultatua: 2023-06-06).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q57240437
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 7156009886549581651
* ISNI: 0000 0004 7640 4650
* BNF: 17812948p (data)

 |

* Wd Datuak: Q57240437
**Akal Takht** Indiako Sikhismoaren zentru nagusia da. Indiako Punjabeko Amritsar hirian dago, Urrezko Tenpluaren aurrez aurre. Jatorrizko eraikuntza egitea Shri Guru Hargobindek (1595–1644) agindu zuen.

Historia
--------

Jatorriz Akal Bunga izenez ezaguna, Harmandir Sahibaren parean dagoen eraikina seigarren sikh Guru Guru Hargobindek sortu zuen, subiranotasun politikoaren ikur gisa. Haren asmoa sikh herriaren kezka espiritualak eta denborazkoak landu zitezkeen espazioa sortzea zen. Baba Buddha eta Bhai Gurdasekin batera, seigarren Sikh Guruk 9 metroko altuera duen hormigoizko lauza bat eraiki zuen. Guru Hargobindek 1606ko ekainaren 15ean plataforma agerian utzi zuenean, bi ezpata jarri zituen: batek bere autoritate espirituala (piri) adierazten zuen eta bestea, bere denborazko agintea (miri).

XVIII.mendean, Ahmed Shah Abdalik eta Massa Rangarrek Akal Takht eta Urrezko Tenpluaren aurkako eraso sorta bat zuzendu zuten. 

Hari Singh Nalwa, Ranjit Singh-eko jeneralak, maharajak, urrez apaindu zuen Akhal Takht. 1984ko ekainaren 4an, Akal Takht hondatu egin zen Indiako Armadak Harmandir Sahib erasotzean, Indira Gandhiren agindupean, orduan Indiako lehen ministroa, Blue Star izeneko operazioan, 1984an, Indiako Armadak Urrezko Tenplua erasotu zuen. Akal Takht oso kaltetuta gelditu zen eta berriro ere eraiki behar izan zuten. Lanak 1995an amaitu ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑   "Akal Bunga". *The Sikh Encyclopedia*. Gateway to Sikhism Foundation
3. ↑  Sohan Lal Suri. *19th century. Umdat-ut-tawarikh, Daftar III*, 2. atala, trans. V.S. Suri, (1961) 2002, Amritsar: Guru Nanak Dev University, f. 260

Ikus, gainera
-------------

* Urrezko Tenplua

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Akal Takhti buruzko informazioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q118893
* Commonscat Multimedia: Akal Takht

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q118893
* Commonscat Multimedia: Akal Takht
**Idoia Hernández Toledo** **"HATXE"** (Errenteria, Gipuzkoa, 1988) piano-jotzailea eta musikagilea da.

Biografia
---------

Piano ikasketak egin zituen Idoiak Oiartzungo Ibargain Musika Eskolan eta Donostiako nazioarteko txapelketan bitan aipamen berezia jaso zuen, 15 eta 16 urte zituela. Ingeniaritza ikasi zuen, eta hainbat urtez horretan aritu ostean, 2014an hori alde batera utzi eta Mikelazulo kultur elkartean hasi zen lanean; hasieran, kultur programatzaile eta aktibista gisa, eta, ondoren, sortzaile moduan. Egun musikaria dihardu, Mukuru kolektiboko kide da, eta Musikari elkarteko zuzendaritza batzordean dago.

Musikari ibilbidea
------------------

Idoia Hernándezek 2017an bere bakarkako *Lehena* diskoan musika klasiko garaikideko doinuak jaso zituen pianoarekin eta autoekoitzi egin zuen 15 abestiz osaturiko bilduma.2020an kaleratu zuen bigarren lana *Panpin hautsien dantza* izenekoa Jurdana Otxoa, Peru Galbete eta Ilargi Agirrerekin batera garatutakoa. Diskoaren azalean honela dio: "Feminitateari lotutako hitzak historikoki duten edukia hustu eta askatasunarekin lotura duten edozein keinu, hitz edota sentimenduekin bete".

Horrez gain, Oscar Manso poeta eta musikariarekin 2Bat proiektua konpartitzen du, eta Metrokoadroka Sormen Laborategia kolektiboarekin ere hainbat ikuskizun performatibotan parte hartu du.

Enkarguz ere lan ugari egin ditu, adibidez, EIZIE Elkarteak Senez aldizkariaren 50. alea ospatzeko kanta (2018); konfinamendu garaian, Errenteriako Udalaren *Kultur Labea* egitasmorako bideo poetikoa (2020); Oiartzungo udalaren *Kulturbirusa* egitasmoaren barruan, Eneko Gil dantzariarekin egindako *Hiru biñaka* ikuskizun laburra (2020) eta abar. Booktegin bertan ere kolaboratu du HATXEk, Harkaitz Canoren  *Azken aurreko manifestua*ren aurkezpen musikatuan (2018), hain zuzen ere.

2019an Azpeitiko Sorkuntza beka jaso zuen *Histeria* bideoklip esperimentala sortzeko.

Diskografia
-----------

* *Lehena* (2017)
* *Panpin hautsien dantza* (2020)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Idoia Hernandez Toledo (HATXE) — Booktegi» *booktegi.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-02-28).[*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑   Hernandez Toledo, Idoia. «Lehena diskoa» *www.badok.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-01-09).
3. ↑   «Idoia Hernández 'Hatxe' presenta su segundo trabajo 'Panpin hautsien dantza'» *El Diario Vasco* 2020-09-10 (Noiz kontsultatua: 2021-01-10).
4. ↑   «Panpin hautsien dantza, by Idoia Hernández "HATXE"» *Hatxe* (Noiz kontsultatua: 2021-01-09).
5. ↑   «Idoia Hernandez Toledo (HATXE) — Booktegi» *booktegi.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-01-13).[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

* Idoia Hernández. Bideoa EITB 2019.11.04
* Idoia Hernández Facebook

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104771722

 |

* Wd Datuak: Q104771722
***In der Strafkolonie*** (euskaraz: *Zigor Kolonian*) Franz Kafkak 1914an idatzitako eleberri laburra da. 1919an argitaratu zen.

Liburuaren lehen argitalpena

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Liburuak torturatu eta hiltzeko makina baten azken erabilera kontatzen digu. Makinak presoen azalean idazten du euren zigorrari buruzko esaldi bat, presoak erail baino lehen. Prozesu osoak hamabi ordu irauten du.

Lau pertsonaia bakarrik daude: **Ofiziala**, makinaren erabiltzaile bakarra; **Kondenatua**, hiltzera zigortuta dagoena; **Soldadua**, Kondenatua zaintzen duena; eta **Bidaiaria**, Europatik etorritako bisitaria. Ofizialak Bidaiariari azaltzen dio makina zertan den, Soldaduak eta Kondenatuak axolagabeki begiratzen duten bitartean.

Laster argi geratzen da Komandante berria —Koloniako agintari gorena— makinaren erabileraren eta honi atxikitako auzi-bidearen aldeko ez dela. Auzi-bide honetan salatua beti da errudun. Ofiziala da makinaren erabileraren azken defendatzailea, baita Komandante zaharraren hutsezintasunarena ere. Izan ere, Komandante zaharra izan zen makinaren asmatzaile eta egilea. Ofizialak Komandante zaharrak egindako marrazki jatorrizkoak gordetzen ditu eta inori ez dio horiek erabiltzen uzten.

Ofizialak Bidaiariari eskatzen dio makinaren alde hitz egiteko Komandante berriari. Bidaiariak uko egiten dio, baina aurkako iritzia eman baino lehen alde egingo duela agintzen dio. Ofiziala konturatzen da makinaren azken erabilera izango dela hori. Beraz, Kondenatua askatzen du, eta makina erabiltzeko prestazen hasten da, *Izan justua* esaldia bere azalean bertan idazteko. Hala ere, makina txarto ibiltzen da eta, idatzi beharrean, triskantza odoltsu bat egiten dio Ofizialari.

Hori gertatu eta gero, Soldadu eta Kondenatuarekin batera, Bidaiaria te-etxe batera doa, non Komandante zaharraren hilobia baitago. Hilobia ikusteko, te-etxeko mahaiak alboratu behar dituzte. Hilobiko idazkunean irakurri ahal denez, bere jarraitzaileek sinesten dute berpiztuko dela eta berriro aginduko duela kolonian.

Bidaiaria, koloniatik alde egiteko asmoz, itsasontzi batera igotzen ari denean, Soldadua eta Kondenatua ere igotzen saiatzen ari direla ikusten du. Hori ez lortzeko, soka-mutur astun bat hartzen du ontzi barnetik, harekin mehatxu egin, eta itsasontzira jauzi ez egitea lortzen du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1660727
* Commonscat Multimedia: In der Strafkolonie (Franz Kafka)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 192757177
* BNF: 124177975 (data)
* GND: 4122478-4
* LCCN: no2012101447
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1660727
* Commonscat Multimedia: In der Strafkolonie (Franz Kafka)
**Indartsuak**, Tolkienen legendarium ospetsuan eta Eraztunen Jauna eleberrian, Eskualdean bizi ziren hobbiten azpiarraza bat da.

Bere izenak dioen bezala, indartsuenak eta gorpuzkera sendokoenak izateagatik bereizten dira. Oinak eta eskuak handiagoak zituzten, eta bizar zantzuren bat zuten bakarrak ziren, kokotsean ile pixka bat baino gehiago ez zen arren. Ibaiei buruzko euren ezagutzagatik, Indartsuak, hobbit herrien artean, urari beldurrik ez zioten bakarrak ziren, eta igeri egiten eta itsasontziak eraikitzen zekiten.

Jatorrian, Rhovanionen bizi ziren, zehazkiago, Anduinen haranetan, ibaitik gertu, Zelai Gladioetan. Bertan, nagusiki, arrantzan aritu ziren.

Iletsuekin batera joan ziren mendebalderanzko euren bidaian Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1150 eta 1300 bitartean. Baina, Mendi Lainotsuak zeharkatzerakoan, Pasabide Garaitik, gehienek, Bruinen ibaiaren ibilbidea jarraitu zuten, Tharbad ingururaino iritsi arte, Nin-in-Eiliph izeneko tokian ezarriz, geografikoki, euren jatorrizko lurraldearen oso antzerakoa baitzen. Talde bat, Angelua izeneko eskualdean ezarri zen, eta Alboekin eta Iletsuekin nahastu zen. Nazgûlen Jauna Angmarren ezarri zenean, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1300. urtean, talde hau, gainontzekoekin bizitzera joan zen, hegoaldean, eta soilik zati txiki bat itzuli zen Rhovanionera. Azken hauek izan ziren Gollumen arbasoak.

Eskualdera joan zirenean, Indartsuak, asko nahastu ziren beste herriekin, baina, nagusiki, Hegoaldeko Laurdenean eta Baranduin ibaitik gertu ezarri ziren. Istingako, Atzeluzeko eta Oreinetako biztanleek, Indartsuen odol zati handi bat zuten. Hobbit hauek izan ziren smialak uzten eta zenbait solairudun eta lastozko teilatudun zurezko etxe eta aletegiak eraikitzen lehenak.
Kyrgyz herriko manaschi bat Manas poema errezitatzen.
**Ahozko usadioa** belaunaldiz-belaunaldi ahoz igarotzen diren kultura adierazpenak dira, arbasoen jakintza eta bizipenak belaunaldi berriei pasatzen helburuz. Herri edo komunitate baten ondare materiagabea da, eta ahozko adierazpen mota ezberdinen bidez pasarazi daiteke: abesti herrikoi, bertso, ipuin, kondaira, olerki eta abar. Kontakizun horien testuinguruaren arabera antropomorfikoak, eskatologikoak, teogonikoak... izan daitezke.

Ahozko usadioak bi elementu nagusi ditu:

* Nortasun kulturala, komunitate batek gainontzeko komunitateetatik bere burua nola ezberdindu eta ikusten duen.
* Oroimen kolektiboa, edo komunitate baten historia osatu eta gainontzeko komunitateetatik ezberdintzen duten gertakariak; bere nortasuna berretsitzeko ezagutzera emateko helburua dute.

Mezuak edo testigantzak ahozko hizkuntzaz hitzeginez edo abestuz jakinarazten dira, eta adibidez, ipuin herrikoi, esaera zahar, erromantze, abesti edo bertso itxura har dezakete. Modu honetan, gizarteak ahozko historia, ahozko literatura, ahozko legeak eta beste hainbat ezagutza idazkera sistemarik gabe helaraztea ahalbideratzen du.

Ahozko narrazio eta adierazpen mota hauek belaunaldiz-belaunaldi helarazten direnez, denboraren poderioz aldaketak eta desitxuraketak jasatea maiz gertatzen da.

Ikus, gainera
-------------

* Ahozko historia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q209815
* Commonscat Multimedia: Oral tradition

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX539615
* BNF: 11939724k (data)
* GND: 4040600-3
* LCCN: sh85095251
* AAT: 300262982
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 027838
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q209815
* Commonscat Multimedia: Oral tradition
Mannheim, Alemania.
**-heim** herrialde germanikoetako toponimian agertzen den atzizki ohikoa da.

Azalpena
--------

Euskal toponimiako -ain eta -oze amaierek bezala, izaera patronimikoa dute toki izen hauek; hau da, pertsona-izen bati atxikitako atzizkia izan ohi da. Adibidez, Gabsheim toponimoa honela analizatu da, *Gaisbot + es + heim*. 'es' marka genitiboa delarik, Gaisbot-en etxe edo etxaldea. *Heim* etxea da alemanez, eraikinaren zentzuan baino adiera zabalagoan.

Aldaerak eta adibideak
----------------------

-heim izeneko lekuak agerui dira batez Eskandinavia hegoaldean, Alemaniako mendebaldean.

Aldaerak ere baditu amaiera honek;

* *-heim, -heimen, -heym, -haim, -haimen*: Mannheim, Trondheim, Mülheim.
* *-ham, -am, -kam* (Bavarian *-ingheim* zaharrago baten laburdura gisa):
* *-hem, -em* (behe-alemanieraz)
* *-um* (Frisian bereziki, eta behe-alemanieraz): Husum, Borkum.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Gabsheim Namendeutung» *www.gabsm.de* (Noiz kontsultatua: 2020-08-15).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q158630

 |

* Wd Datuak: Q158630
*Chlamydotis undulata*
**Houbara basoiloa** (*Chlamydotis undulata*) *Chlamydotis* generoko animalia da. Hegaztien barruko Otididae familian sailkatua dago. Iparraldeko Afrikan eta Kanarietan bizi da.

Ugalketa
--------

Arriskuan dagoen hegaztia izanik, berreskuratzeko programa bereziak daude indarrean, eta intseminazio artifiziala baliatzen da gatibu mantenduriko hegaztiak ugaltzeko. Hala ere, berreskuratze-programek ez dute arrakasta handiegirik lortu, batez ere gutxi direlako aurrera ateratzen diren txitak. Emaitza eskas hauen arrazoiak bilatzeko azterketa sakonak egin dira, eta ondorioztatu da arraren gorteiatze-erakustaldia garrantzi handikoa dela hegazti hauetan. Arraren erakargarritasunak (kasu honetan gorteiatze-erakustaldiaren bitartez adierazten denak) geneen kalitatearen neurria adierazten du, edo horrela erreakzionatzen dute emeek behintzat. Ar erakargarriekin parekatzen direnean, emeek arrautza gehiago erruten dute, testosterona gehiago bideratzen diete arrautzei, txita gehiago jaio eta txita gehiago ateratzen dira aurrera.

Ugalekta kontrolatuko esperimentuetan, kalitate desberdineko ar erakustaldiak aurkeztu zituzten emeen aurrean, eta erakustaldi landuenak ikusi zituzten emeek baliabide gehiago bideratu zituzten arrautzetara, nahiz eta ernalketa ez etorri erakustaldia egin zuen arrarengandik (artifiziala izan baita esperimentuetan).

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Ingelesez)**BirdLife International (2012) Species factsheet. www.birdlife.org webgunetitik jaitsia 2012/05/07an
2. ↑  **(Ingelesez)** IOC Master List[*Betiko hautsitako esteka*]
3. 1 2    «Arraren erakargarritasunaren garrantzia - Zientzia Kaiera» *Zientzia Kaiera* (Noiz kontsultatua: 2018-06-18).

Ikus, gainera
-------------

* Chlamydotis
* Otididae

Kanpo estekak
-------------

* World Bird Names

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q290871
* Commonscat Multimedia: Chlamydotis undulata
* Wikispecies Espezieak: Chlamydotis undulata

---

* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Chlamydotis\_undulata
* Avibase: 5714C710ACE4DA8B
* BioLib: 8594
* BirdLife: 22728245
* eBird: houbus1
* Fauna Europaea: 96763
* GBIF: 2474864
* ITIS: 176432
* UICN: 22728245
* NCBI: 172680
* Paleobiology Database: 371834
* Species+: 6280
* Xeno-canto: Chlamydotis-undulata

 |

* Wd Datuak: Q290871
* Commonscat Multimedia: Chlamydotis undulata
* Wikispecies Espezieak: Chlamydotis undulata
-stan atzizkia izenean duten herrialdeak
**-stan** (persieraz: ـستان‎‎, *-stān*) pertsierazko hitza da "-(r)en lekua" edo "-(r)en herria" esateko. Munduko leku askok dute izen hori, batez ere Asiako hegoaldean eta zentruan, baina baita Kaukasoan eta Errusian. Persiar kultura hedatu den lurraldeetan atzizkia ere ohikoa da. Atzizki gisa ere modu orokorrean erabiltzen da pertsieraz eta urduz, adibidez ریگستان *rigestân*, "desertuaren lurrak", Pakistan "puroen lurraldea", Hindustan "hinduen lurraldea", edo *golestan* urduz: گلستان‎ "loreen lurraldea, lorategia".

Etimologia
----------

Atzizkia hasiera batean berezko izena zen, baina eboluzionatu zuen atzizkia izan arte askotan izenen ondoan agertzen zelako, bai Indo-iraniar hizkuntzatan zein Indoeuropar hizkuntzatan: sanskritoko *sthā́na*ren ahaidea da, (sanskritoz: स्थान NAF: [st̪ʰaːna]), "zutitzea" esan nahi duena. Hortik garatu ziren hizkuntza ezberdinetan "lekua, lokalizazioa" esateko, eta hortik aitzinindoiraniar hizkuntzara, \**sthāna-*.

Aitzinindoeuroperan izen honen sustraia izango litzateke \**steh₂-* (berreraikitze zaharrago batean \**stā-*) "zutik egon", eta hortik dator ingelerazko to stant, latinezko *stāre*, eta antzinako grezierako ίσταμαι (histamai), guztiek "zutik" esan nahi dutenak. Hitz berdinetik dator errusierako стан (*stan*, erdi-okupatutako kanpamentua). Polonieraz eta ukraineraz *stan* hitzak "kondizioa" esan nahi du, eta serbo-kroazieraz "apartamendu" esan nahi du, nahiz eta lehen "habitat" esan nahi zuen. Txekieraz eta eslovakieraz hitzak "denda" esan nahi du (kanping-dendan gisa) edo, militarren kasuan, "kaserna". Germaniar hizkuntzetan hitza aurki daiteke *Stand*en ("lekua") eta *Stadt* hitzetan (alemanez: *Stadt*, nederlanderaz: *stad/sted*, frisieraz: *stêd* eta ingelesez: *stead*) guztiek "lekua" edo "hiria" esan nahi dutelarik. Zentzu honetan *-stan* atzizkia *-land* atzizkiaren parekoa izango litzateke.
**Indar magnetoeragilea**, zenbait liburu zaharretan **magnetomotantzia** (ingelesez: *magnetomotance*) ere deitua, kopuru bat da zirkuitu magnetiko baten fluxu magnetikoa kalkulatzeko ekuazioan agertzen dena, batzuetan Hopkinsonen legea deritzon ekuazioan hain zuzen. Substantzia edo fenomeno batzuen propietate bat da eremu magnetikoa handiagotu egiten duena.

{\displaystyle {\mathcal {F}}=\Phi {\mathcal {\mathfrak {R}}}}
non *Φ* fluxu magnetikoa eta {\displaystyle {\mathfrak {R}}} zirkuituaren erreluktantzia diren. Ikus daitekeenez, indar magnetoeragileak tentsioak edo indar elektroeragileak Ohmen legean duten antzeko jokabidea du. Izan ere, indar magnetoeragileak zirkuitu magnetiko batean fluxu magnetikoa eragiten baitu:

1. {\displaystyle {\mathfrak {F}}=NI}
non *N* harilaren espira kopurua eta *I* zirkuitu elektrikotik igarotzen den korronte elektrikoa diren.
2. {\displaystyle {\mathfrak {F}}=\Phi {\mathfrak {R}}}
non *Φ* fluxu magnetikoa eta {\displaystyle {\mathfrak {R}}} erreluktantzia magnetikoa diren.
3. {\displaystyle {\mathfrak {F}}=HL}
non *H* eremu magnetikoaren intentsitatea eta *L* solenoidearen batez besteko luzera edota toroidearen zirkunferentzia diren.

Unitateak
---------

Nazioarteko Unitate Sistemaren arabera indar magnetoeragilearen unitatea Ampere bira da. Hau da, haril baten bira batetik igarotzen den korrontea.

Batzuetan, ordea, ℱ CGS Unitate Sistemako Gilbert unitatetan (ikurra: Gb) adierazten da.

Bi unitateen arteko erlazioa honako hau da:

{\displaystyle {\begin{matrix}1\,\operatorname {Gb} &=&{\frac {10}{4\pi }}\ {\mbox{A bira}}\\&\approx &0.795773\ {\mbox{A bira}}\end{matrix}}}

 Ariketak
---------

* Indar magnetikoa
* **Indar magnetikoa** lantzeko ariketa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Smith, R.J..  (1966). *Circuits, Devices and Systems.*  Wiley International Edition, 495-506 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1266982
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1266982
**Indamendi** edota **Indamendikogaina** Hernioko mendilerroan dagoen tontorra da, Gipuzkoako erdialdean. Urola Kosta eskualdean dago, Zarauzko Elkano auzoaren alboan. Bere gailurrean hormigoizko gurutze handi bat dago eta bertatik Zumaiatik Zarautzera doan kostaldearen ikuspegi bikainaz goza daiteke, gainera gailurrean Aia, Zestoa eta Aizarnazabal udalerrietako lursailek bat egiten dute.

Itsas mailatik 462 metroko garaieran dago eta gailurrak 112 metroko malda du. Indamendi eta alboko Txatxarromendi edo Illarratxo (452 m.) artean Aierdimuxu edo Hirumugarrieta (363 m.) mendilepoa dago.

Igoerak
-------

Mendi honetara igotzeko ohiko abiapuntuak Zarautz udalerria eta Elkano eta Urdaneta auzoak dira.

### Zarauztik

Zarautz Indamendiko gailurretik ikusita. 2014ko azaroaren 10a.
Zarauzko herrigunetik autobidearen azpiko tunela iraganez hilerrira doan bidea hartu behar da. Bertan (15 metro), Arbestain baserria (140 metro) eta San Blas baselizara (170 metro) doan asfaltatutako bidean goruntz joan beharra dago, eta Meagatik (120 metro) Elkanora (265 metro) doan errepidean aterako gara. Errepide honetan zenbait metro goruntz egin ondoren Santa Kruz baseliraren (260 metro) parera iritsiko gara. Baseliza dagoen lekuan errepidea laga eta eskuinean marra zuri-gorriz adierazitako bidezidor bati jarraituko diogu, bidezidor honi jarraiki eta malda bat igo ondoren gailurreko gurutze handiaren oinetara iritsiko gara. Igoera honen bete aldaera bat Lertxundi baserritik (155 metro) doana da, Elkano auzora (260 metro) atera eta hemendik ohiko gailurrerako bidezidorra hartuz.

### Elkanotik

Elkanotik (260 metro) Meagara (120 metro) doan errepidea 300 metroz jarraitu eta ezkerretara traktore bie bat hartu behar da. Mendilepo txiki (301 metro) batera iritsi eta bertan gailurrera (462 metro) hurbilduz goazen heinean bidezidor bilakatzen den bide bat hartu behar da. Gaur egungo kartografiaren arabera, tontorraren gunerik garaiena gurutzea, mugarria eta buzoia dauden gunea da, eta ez hegoalderago dagoen gunea (458 metro).

Indamendiko gailurraren ikuspegi panoramikoa. 2014ko azaroaren 10a.
### Urdanetatik

Urdanetan (360 metro), sarrerako errepidean dagoeen Indagarate mendilepotik (370 metro) abiatu behar da. Agiñeta baserrira (310 meetro) doan hormigoizko bidea haru eta eskuineko bidea hartuz Aierdimuxu mendilepora (363 metro) igotzen da, honela Txatxarromendi (452 metro) hegoaldetik inguratzea lortzen da, azken mendi hau ere igo eta mendilepo honetara jeitsi liteke. Orain Indamendiko (460 metro) gailurrera doan bidezidorra jarraitzea besterik ez dago.

Kanpo estekak
-------------

* Indamendi *luberri.net* webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18545662
* Commonscat Multimedia: Indamendi

---

 |

* Wd Datuak: Q18545662
* Commonscat Multimedia: Indamendi
M198 Howitzer.
**Afustea** su-arma baten tiroa errazteko instalatzen den pieza edo mekanismoa da, armaren gorputz nagusia tiroaren eragileak zuzenean eusten ez badu.

Esate baterako, pistolek, errebolberek eta fusilek ez dute tiro egiteko afusterik, arma horiek ez baitira astunegiak eta jaurtitzaileek guztiz eutsi eta manipulatu ditzakete tiro egiten duten unean.

Bestalde, kanpaina-kanioiak, itsasontzietan muntatutako kanoiak, hegazkinetan muntatutako metrailadoreak edo kanoi automatikoak edo infanteriarako zuzendutako metrailadoreak arma astunegiak dira euren operadoreek eusteko eta, beraz, astunegiak gutxieneko eraginkorrak izateko tiro egiteko.

Hori dela eta, euskarri egoki batean jartzen dira, hala nola, kanpaina-kanoi baten kanoi-gurdia, itsasontzi baten dorretxoa, metrailadore baten afustea (oina, bipodea edo tripodea) edo, aireontziratzen diren armen kasuan, afuste egokiren bat, hala nola Scarff eraztuna (hegazkin britainiarretan) edo Sperry dorretxo esferikoa (ameriketako bonbardatzaileen sabelean, hala nola Boeing B-17 Flying Fortress).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1700804

 |

* Wd Datuak: Q1700804
**Houghton konderria** (ingelesez: *Houghton County*) Michiganko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Houghton da. 2010eko zentsuaren arabera 36.628 biztanle zituen, Houghton kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Houghton konderriak 3.888,87 kilometro koadro ditu. Horietatik 1.275,31 ura dira. Beste 2.613,55 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 9,42 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 36.628 pertsonetatik 34.714 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 415 dira. 193 beltzak edo afroamerikarrak. 182 amerikar natiboak ziren eta 16 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.050 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 20 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 453 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q45441
* Commonscat Multimedia: Houghton County, Michigan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159458005
* ISNI: 0000 0004 0400 9272
* LCCN: n81091939
* NARA: 10039614
* **Lekuak**
* OSM: 1898720
* TGN: 2000963

 |

* Wd Datuak: Q45441
* Commonscat Multimedia: Houghton County, Michigan
I secreti d'Isabella Cortese.
**Isabella Cortese** (fl. 1561) italiar alkimista eta idazle izan zen. Bere bizitza eta lanarengatik ezaguna den guztia alkimia da: 'Isabella Cortese andrearen sekretuak'.

Cortesek alkimia ikasi zuen hogeita hamar urtez, hala nola, Geber, Ramon Llull, eta Arnau de Vilanova alkimisten ezarritako lanak. Hala eta guztiz ere, bere lana nabarmenki baztertu zuen "mordoilo osoa, fabula eta errezeta eroz beteta, denbora eta dirua galtzen duzu soilik deitzen". Bere lana ikasten zuen baina "heriotza goiztiarraren aukera gehikuntza" irabazi ez zuela uste zuen. Bere prozesu propioek soilik sekretu alkimikoak agerian utzi zituela uste zuen. Ez da deus ere ezagutzen Cortese bere eleberriaz kanpo, espekulatu du, agian, 'Isabella Cortese andrearen sekretuak' tratatuaren egilea gizonezkoa izan zitekeela, emakumearen ustez emakumezkoen egileek salmentak handitu egingo lituzketen. Ezinezkoa da jakitea espekulazioa egiazkoa dela edo ez.

1561. urtean, Isabella Corteseren sekretuak edo  *I secreti della signora Isabella Cortese né quali si contengono cose minerali, medicinali, arteficiose e alchimiche, e molte de l'arte profumatoria, appartenenti a ogni gran Signora* argitaratu zuten Venezian, alkimia zabalduz irakurle zabalagoetara. Medikuntza eta kosmetika erremedioak izan ziren, etxe bat nola exekutatzeko aholkuak, eta metal bihurtzeko urrezko eztabaida. Zenbait alderdi praktikotan, esate baterako, hortzetako pasta, kola, xaboia eta kosmetika praktikoak argitaratu zituen. Tratamendu batek kanfor finko, zilarbizi eta sufre konbinazio bat eskatzen du "medikuntza unibertsal" bat egiteko, kontuan, gorputz eta arimaren batasun metaforiko baten bidez. Beste batean galeper baten testikuluak, inurri baten hegal handiak, ekialdeko anbara, musketa, eta zaharraren eta estorax-ekin egindako olio baten nahasketa egiten du. Nahasketa hau zutitzearen disfuntzioaren ustezko tratamendua izan zen. Betiere jarraibide guztiak zehazki jarraitzen diren bitartean, liburuak bere sekretu guztiak erreklamatu egingo ditu irakurleak. Liburuaren arabera, naturaren zenbait atal ezezagun eta medikuntzan nola erabil daitezkeen erakusten du.

Harrera
-------

Bere garaian, 'Isabella Cortese andrearen sekretuak' oso ezagunak ziren. Hogeita hamar edizio izan zituen 1561 eta 1677. urteetan, baita alemanezko itzulpenaren bi edizio ere. Honen arrakastaren zati bat Cortese bere irakurleei bere liburuaren sekretuak bere kabuz gordetzeaz arduratu ahal izango litzaieke. Bere irakurleei galdetu zien beren lantokiko alkimikatik urrun mantentzeko eta bere liburua bere sekretu guztiak ikasi zituztenean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2346224
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 250656595
* ISNI: 0000 0000 7243 4837
* GND: 119646307
* LCCN: n90721175
* SUDOC: 068526385
* ICCU: BVEV020176

 |

* Wd Datuak: Q2346224
**Ilunabarreko Eguzkiaren Leihoko Ibaia**, modu horretan Tolkienen testu eta mapetan agertzen ez bada ere, Henneth Annun estaltzen duten urjauziak eratzen dituenari erreferentzia egiten zaio. Ephel Duathen jaiotzen da Hortzen Dorreetako batetatik milia gutxitara, eta bere ibilbideak hegomendebalderanzko norantza hartzen du Anduinen bere urak isurtzen dituen arte, Kair Androseko uhartetik gertu.

Haradeko bidea gurutzatu berritan eta oraindik errekazto bat baino ez dela, Gondorreko gizonek eraikitako presa batek urpilatzen du, ("oso sakona ez den ibilgu batean ur gardeneko")zingira bat eratuz. Handik gertu, Frodo Zorrozabal, Samsagaz Gamyi eta Gollumek atseden hartu eta untxi gisatua jan zuten.

Ibaiak bere ibilgua jarraitzen du, jada azkarrago eta emari handiagoarekin, hegomendebalderantz, eta toki horretatik hamar milia ingurura, Gondorreko gizonek desbideratu egin zuten, Ilunabarreko Eguzkiaren Leihoa den leizearen gainetik igaroarazteko, urjauzi eder batean eroriz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3099928

 |

* Wd Datuak: Q3099928
**Hoth** Star Wars film sagako unibertsoko fikziozko planeta bat da, izen bereko eguzki-sistemakoa. Star Wars V. Atala: Inperioaren kontraerasoa filmean agertzen da. Egunez -32 °Cko tenperatura eta gauez -60 °Cko tenperatura izaten duen planeta bat da.

Hoth, gainera, Star Wars CCG karta bildumagarrien jokoaren bigarren hedatzearen izena ere bada. 162 kartaz osatua dago (163 K-3PO akastunarekin) eta 1996ko abenduan argitaratu zen.

Geografia
---------

Hoth planeta Bespin, Ison eta Anoat planetetatik gertu dago eta ibilbide komertzial garrantzitsu baten amaiera da.

Planeta honetan bizitza posible da bere hiru ilargien grabitate erakarpenagatik, izotzpean itsasaldiak eragiten dituztenak. Itsasaldiek plaka solidoak hausten dituzte eta algek oxigeno pixka bat kanpoaldera jariatzea ahalbidetzen dute, planetako jatorrizkoak diren bi animali motei elikagaia ematen diena. Algak eta likenak tauntaun jauzilarien elikagai dira eta hauek wampa bi oineko erraldoiaren janari dira. Planetako espezieen aniztasuna aberasten duten karraskari pozoitsu batzuk eta izotzeko zizare gutxi batzuk ere badaude.

Historia
--------

Antzinako Errepublikan, soilik planeta existitzen zela informatu zen. Planetan tupust egin zuten pirata batzuk izan ziren espezierik ezezagunenetako batzuei buruz informatu zutenak, ozeanoen sakonuneetako herensuge barea.

Katalogaziorik handiena errebeldeek egin zuten, euren egoitza nagusia zen Eco basea sortu zutenak, modernoena Errepublika Berria sortu zen arte. Errebeldeek tauntaunak irakatsi zituzten eta euren basea izango ziren tunelak eta izotzetik joateko ibilgailuak egin zituzten. Gerra zibil garai haietako gudurik handiena lurrazalean gertatu zen. Errebeldeek ia ez zuten ebakuatu ekiporik.

Planeta Luke Skywalker Jedi Maisuak bisitatu zuen urte batzuk beranduago, eta baita bere Jedi ikastunetako batzuk, Jaden Korr kasu, toki horretatik balizko aktibitate inperiala ikertu zuten.

Hoth salbu mantendu zen yuuzhan vongen garaian toki estrategiko baten ez egoteagatik eta inbasioa gertatu zen tokiaren kontrako aldean egoteagatik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q739771

 |

* Wd Datuak: Q739771


| * i
* e
* a
*Star Wars*eko planeta eta sateliteak |
| --- |
| 
* Alderaan
* Bespin
* Corellia
* Coruscant
* Dagobah
* Endor
* Felucia
* Geonosis
* Hypori
* Hoth
* Kashyyyk
* Mygeeto
* Naboo
* Tatooine
* Yavin

 |
| Kategoria |
*Ingeborg Salterioa* XII. mende bukaerako eskuizkribu argiztatua da. Egun, Chantillyko (Frantzia) Condé Museoan gordetzen da. Lan hau pintura gotiko goiztiarretik osorik gorde den adibiderik esanguratsuenetako bat da.

Historia
--------

Salterio edo Salmo liburu hau 1195 inguruan sortu zen, Frantziako iparraldean, Danimarkako Ingeborg erreginarentzat, Frantziako erregina eta Filipe II.a Frantziakoa erregearen emaztea zena. Ez dakigu nork enkargatu zuen Salterioa, baina izan zitekeen Étienne de Tournai edo Eleanor de Vernandois, Beaumont-sur-Oiseko kondesa.

Edukia
------

Eskuizkribua otoitz liburu bat izan zen erabilera pribatuentzat, eta egutegi bat. 150 salmo latinez eta beste testu liturgiko batzuk ditu. Guztira, 200 orri. Testua letra gotiko xehez idatzita dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  J. Duportal, « Le Psautier de la Reine Ingeburge du Musée Condé et les vitraux de Chartres », *La Revue de l'Art*, LII/290, 1927, 193-208. or.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1424297
* Commonscat Multimedia: Ingeborg Psalter

---

 |

* Wd Datuak: Q1424297
* Commonscat Multimedia: Ingeborg Psalter
Arku luzearen erreplika.
Arku luzeak Crécyko guduan.
**Ingeles arku luzea**, baita **galestar arku luzea** deitua ere, ingelesez: *longbow*, Erdi Aroan, bai ingelesek nahiz galestar arkulariek erabilitako 2 metro luzeko arku boteretsu bat izan zen, bai ehizean eta batez ere gerran.

Garai hartan, Europan, arku hau sekulako aurrerapena izan eta Ingeles Gudarosteari gainontzeko gudarosteak garaitzeko ikaragarrizko abantaila eman zion, geziak arku arruntek baina indartsuago eta urrutirago jaurtitzeko gai baitzen. Abantaila hau lehenbizi Eskoziako Independentzia Gerretan eta ondoren bereziki Ehun Urteko Gerrako Agincourteko guduan egiaztatu zen, ingeles-galestar arkulariek frantziar zalduneria astuna menpean hartu baizuten. Arku honek ingelesei luzaroan Frantziako lurralde handi baten jabe izatea ahalbideratu zien, eta frantziarrentzat sekulako amesgaiztoa bilakatu zen.

Bi hatz luzeen kondaira
-----------------------

Ingeles-galestar arkulariek frantziarren gain zuten nagusitasuna adierazten duen kondaira bat bada: honetan, ingeles-galestar arkulariek beren arku luzeekin urrutitik heurengana erasoan zetorren frantziar zalduneria astuna gezi andana handi batez geraraztea lortzen zuten, zaldun horietako asko hil eta karga bertan behera etenez. Ordura arte Europan zalduneria astuna gelditzea ia ezinezkoa zela uste zenez, sekulako balentria zen hura. Ingeles-galestar arkulariek urrutitik frantziar etsituei desafioa egin eta nagusitasun moduan eskuko bigarren eta hirugarren hatzak luze-luze eginda eta harrokeriaz erakusten zieten, hain zuzen ere, beren arku luzeekin geziak jaurtitzeko erabiltzen zituzten bi hatzak baitziren. Mendeen joan etorriarekin, keinu horrek bere jatorrizko esanahia aldatu eta orokorrean aginteari desafioa edo edonori iseka egiteko Erresuma Batuan erabiltzen den keinua da (baita Irlanda, Australia, Zeelanda Berria, India eta Pakistanen ere), alegia, euskarazko "hoa popatik hartzera" esaldia ala munduko herrialde askotan iseka egiteko erabiltzen den eskuaren hirugarren hatz luzearen parekide gisa.

Trukean, frantziarrek, atzeman eta bizirik utzitako ingeles-galestar arkulariei bi eskuetako bigarren eta hirugarren hatzak ebakitzen zizkieten, eragindako frantziar hildako eta zaurituen zigor gisa, baina batez ere behin aske geldituz gero bizi osorako arku luzerik gehiago erabil ez zezaten guztiz ziurtatzeko, arku honek behar zuen adina tentsioa bi hatz horiekin bakarrik lortu baitzitekeen. Hortik, ingeles-galestar arkulariek frantziarrei beren arkuekin arrakasta zutela eta atzemanak ez zirela adierazteko bi hatzak erakustea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1078649
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1078649
|  |
| --- |
| **Ilulissateko izotzezko fiordoa**1 **UNESCOren gizateriaren ondarea** |
| 
Izozmendi bat fiordoa zeharkatzen |
| **Mota** | Naturala |
| **Irizpideak** | vii, viii |
| **Erreferentzia** | 1149 |
| **Kokalekua** |  Groenlandia |
| **Eskualdea2** | Europa eta Ipar Amerika |
| **Koordenatuak** | 69°10′08″N 50°18′00″W﻿ / ﻿69.169°N 50.3°W﻿ / 69.169; -50.3 |
| **Izen ematea** | 2004 (XXVIII. bilkura) |
| 1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) 2 UNESCOren sailkapena |

**Ilulissateko izotzezko fiordoa** (groenlandieraz: *Ilulissat Kangerlua*; danieraz: *Ilulissat Icefjord*) mendebaldeko Groenlandiako fiordo bat da. 2004an UNESCOk fiordoa Gizateriaren Ondare izendatu zuen. Ilulissat, berez, Groenlandiako mendebaldeko kostaldean dagoen herria da, Disko izeneko badian, zirkulu polarraren iparraldean, 250 kilometrora. Hemen aurkitzen dira planetaren beroaldia gehien pairatzen duten glaziarrak.

Geografia
---------

Groenlandiako izotzezko geruzatik 40 kilometro mendebalderantz Disko badiarainoko bidean dago, Ilulissat herriaren hegoaldean. Bere ekialdeko muturrak Jakobshavn glaziarrean (groenlandieraz: *Sermeq Kujalleq*) du amaiera, ipar hemisferioaren glaziarrerik emankorrena dena. Glaziarrak izozmendiez betetzen du fiordoa, gero, Ozeano Atlantikoan zehar zabaltzen direnak.

Ilulissat Icefjord Zentroa
--------------------------

Ilulissaten Icefjord Zentroa dago, babesleku, behatoki eta bilgune natural bihurtzea du helburu. Zentroa 2021eko uztailean ireki zituen ateak estreinakoz. Dorte Mandrup arkitekto daniar ospetsuak diseinaturik, erakusketa, hezkuntza eta ikerketa guneak, zinema aretoa, kafetegia eta denda bat biltzen dituen 1.500 metro karratuko eraikina da Ilulissat Icefjord Zentroa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Ibidem.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q828071
* Commonscat Multimedia: Ilulissat

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315164912
* **Lekuak**
* OSM: 10689887
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 1149

 |

* Wd Datuak: Q828071
* Commonscat Multimedia: Ilulissat


| * i
* e
* a
Gizateriaren Ondarea Danimarkako Erresuman |
| --- |
| Danimarka | Jellingeko tumulu, harri errunikoak eta eliza  •  Kronborg gaztelua  •  Roskildeko katedrala  •  Wadden itsasoa | Danimarkako banderaDanimarkako banderaGroenlandiako banderaGroenlandiako bandera |
| Groenlandia | Ilulissateko izotzezko fiordoa |
**Hutchinson konderria** (ingelesez: *Hutchinson County*) Hego Dakotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Olivet da. 2010eko zentsuaren arabera 7.343 biztanle zituen, Hutchinson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Hutchinson konderriak 2.109,34 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,93 ura dira. Beste 2.105,41 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 3,48 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 7.343 pertsonetatik 7.210 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 120 dira. 28 beltzak edo afroamerikarrak. 40 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 12 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 50 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491702
* Commonscat Multimedia: Hutchinson County, South Dakota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 154753604
* GND: 4567353-6
* LCCN: n79007331
* **Lekuak**
* OSM: 1739822
* TGN: 2001803

 |

* Wd Datuak: Q491702
* Commonscat Multimedia: Hutchinson County, South Dakota
**Hotel du Palais**, Donostiako hotel bat izan zen, eta 1902an sortu zen Antzinako Londres Hotela egon zen lekuan, baina 1915ean itxi zuten. Egungo Askatasunaren etorbidearen 19 eta 21 zenbakietan zegoen. Londres hotela tokiz aldatu zenean sortu zen Hotel du Palais, Miarritzeko Hotel du Palais kudeatzen zuen konpainiak berak kudeatuta.
Administraria ere frantsesa zen: Fernand Journeau.

### Moldatze lanak

Kontxa pasealekura, kokapen hau utzi zuenean erreformak egin ziren hotelean.

### Eraikuntza iruditan

### Inaugurazioa

Aurkezpena 1903ko uztailaren 1ean egin zen. Hurrengo egunean agertu zen orduko prentsan hotelaren erosotasunaren berri.

### Deskribapena

Ehun logela eskuragarri, bainugelarekin eta telefonoarekin.
Bezeroentzako zerbitzuen artean aipatzen ziren: igogailua, irakurketa gela, emakumeentzako gela, erretzaileen gela, erabilera berezitarako jangelak, terraza eta lorategiak. Goi mailako jatetxea sukalde frantsesaren eraginpean.
Instalazio elektrikoa Romero y Cia. konpainiakoa zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Gómez Beldarraín, Laurentino.  (2012). *Turismo y hoteles en la tarjeta postal (1900-1975): Donostia, San Sebastían, Gipuzkoa.* , 28 or..
2. ↑   Gómez Beldarraín, Laurentino.  (2012). *Turismo y hoteles en la tarjeta postal (1900-1975): Donostia, San Sebastían, Gipuzkoa.* , 29 or..

Bibliografia
------------

* Gómez Beldarrain, Laurentino (2012), *Turismo y hoteles en la tarjeta postal: Donostia-San Sebastián, Gipuzkoa.*, Donostia, Idazti, 2012. p.24-28

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25480077

 |

* Wd Datuak: Q25480077

* Peña, Juan María : *Recuerdos del Hotel de Londres y de Inglaterra*, Donostia [s.n], 1987.
**Highland konderria** (ingelesez: *Highland County*) Ohioko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Hillsboro da. 2010eko zentsuaren arabera 43.589 biztanle zituen, Highland kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Highland konderriak 1.444,67 kilometro koadro ditu. Horietatik 12,2 ura dira. Beste 1.432,48 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 30,17 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 43.589 pertsonetatik 42.171 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 319 dira. 597 beltzak edo afroamerikarrak. 99 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 99 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 25 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 597 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490144
* Commonscat Multimedia: Highland County, Ohio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153618445
* LCCN: n81112271
* **Lekuak**
* OSM: 271300
* TGN: 1002476

 |

* Wd Datuak: Q490144
* Commonscat Multimedia: Highland County, Ohio