recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Fisika matematikoa** fisikako problemetan aplikatzeko metodo matematikoen garapenari dagokio. *Journal of Mathematical Physics*-ek honela definitzen du eremua: "Matematikak fisikako problemetan aplikatzea eta aplikazio horietarako eta teoria fisikoak formulatzeko metodo matematiko egokiak garatzea". elastikotasuna, akustika, termodinamika, elektrizitatea, magnetismoa eta aerodinamika bezalako gaietan, esate baterako.

Historia
--------

Historikoki matematikaren arlo asko fisikako arazoei erantzuna emateko ideiarekin sortu ziren. Kalkulu diferentzialak eta ekuazio diferentzialek, adibidez, interes handia piztu zuten Isaac Newtonek bere lege ospetsuetan, hau da, Newtonen legeetan, erabili ondoren. 

Bestalde, Bernhard Riemannek proposatutako Riemannen geometriak ere interes izugarria piztu zuen Albert Einsteinek erlatibitate orokorraren teoria garatzeko geometria mota hau erabili zuenean, hain zuzen ere. Izan ere, Riemannen kurbatura tentsoreak nahiz Ricciren kurbatura tentsoreak zuzenean esku hartzen dute erlatibitatearen teoriatik ekuazio fisiko desberdinetan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156495
* Commonscat Multimedia: Mathematical physics

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 131630101 (data)
* GND: 4037952-8
* LCCN: sh85082129
* NDL: 00571738
* NKC: ph115239
* AAT: 300054567
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q156495
* Commonscat Multimedia: Mathematical physics
**Fukuiko gaztelua** (japonieraz: 福井城, *Fukui-jō*?)
 Japoniako Fukui hirian dagoen gaztelu japoniarra da.

Historia
--------

Sekigaharako borrokan laguntza emateagatik Tokugawa Ieyasu shogunak lurralde hau eman zion Yuki Hideyasuri eta honek gaztelua eraiki zuen. Gazteluan bazen zorte onaren putzua (japonieraz *Fukunoi*) eta azkenean honek eman zion izena lehenik eta behin gazteluari eta ondoren herriari. 1669an ordea gazteluaren dorre nagusia erre egin zen.

Matsudaira familiak gaztelua erabiltzen jarraitu zuen harik eta Meiji berrezarkuntza iritsi zen arte. Orduan egitura guztia eraitsia izan zen, harrizko hormak eta daymioaren jauregia izan ezik.

1945ean hegazkin estatubatuarren bonbaketek erabat suntsitu zuten gaztelua. 1993an jauregia berreraikitzeari ekin zion prefeturako gobernuak.

Iruditegia
----------

* Miroka zubia.Miroka zubia.
* Harresia.Harresia.
* 
* Gohonjo zubia.Gohonjo zubia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1073692
* Commonscat Multimedia: Fukui Castle

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 253633723
* NDL: 00955708

 |

* Wd Datuak: Q1073692
* Commonscat Multimedia: Fukui Castle
**Frederick konderria** (ingelesez: *Frederick County*) Marylandko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Cambridge da. 2010eko zentsuaren arabera 233.385 biztanle zituen, Frederick kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Frederick konderriak 1.728,5 kilometro koadro ditu. Horietatik 18,54 ura dira. Beste 1.709,96 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 135,02 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 233.385 pertsonetatik 198.780 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 17.135 dira. 19.611 beltzak edo afroamerikarrak. 512 amerikar natiboak ziren eta 92 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 8.876 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 405 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 5.109 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q501345
* Commonscat Multimedia: Frederick County, Maryland

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159435030
* ISNI: 0000 0004 0433 6919
* LCCN: n79071275
* NARA: 10046422
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 936973
* TGN: 7016101

 |

* Wd Datuak: Q501345
* Commonscat Multimedia: Frederick County, Maryland
XVI. mendeko **garagardo-lantegi** bat (J. Ammanen irudia).
**Garagardo-lantegia** garagardoa ekoizten duen fabrika da: garagardoaren historian zehar egon dira, baina edari hori etxean ere egin daiteke.

Garagardo-lantegien tamainaren aniztasuna prozesuen aniztasunaren, automatizazio-graduen eta fabriketan ekoizten diren garagardo moten araberakoa da. Oro har, garagardo-lantegi bat zenbait ataletan banatzen da, produktua egiteko prozesuaren zati bati erreserbatutako sekzio bakoitzarekin.

**Garagardotegi** izenak garagardoa zerbitzatzen duen taberna espezializatua aipatzen du.

Historia
--------

Munduko garagardo-lantegi zaharrena 1040tik martxan dago, Freisingen, Bayerische Staatsbrauerei Weihenstephan eta monasterio bateko garagardo-lantegi zaharrena Weltenburgekoa da, Kelheim inguruan (1050etik dihardu). Biak Alemanian daude.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q131734
* Commonscat Multimedia: Breweries

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 120370164 (data)
* GND: 4008024-9
* LCCN: sh85016771
* NKC: ph115732

 |

* Wd Datuak: Q131734
* Commonscat Multimedia: Breweries
**Los gamberros** Francisco Ibáñez kataluniar komikigilearen pertsonaiarik ezagunenak diren Mortadelo eta Filemonen 1978ko abentura bat da. Abentura honetan agertzen da lehen aldiz Ofelia idazkaria, paper garrantzitsu bat duena, komikiaren atal bakoitzean Mortadelogatik sentitzen duen maitemina eta bi agente protagonistek ematen dioten tratu zakarraren arteko kontrastea agertzen bait da.

Istorioa
--------

H.I.G.A (Hermandad Insoportable de Gamberros Arrejuntados) herrialdeko erakundeetan kaosa eragiteko barrabaskeriak egitera dedikatzen den talde berri bat da. Mortadelok eta Filemonek ganberro horiek harrapatu beharko dituzte.

Beste medio batzuetan
---------------------

Osorik egokitu da pertsonaiei buruzko telesailean baina *El caso de los gamberros* izenburuarekin.

Eraginak
--------

Mortadelok Ofelia bien inizialak horma batean idazten ari dela uste duen txistea, azkenean katu bat marrazten ari dela deskubritzeko, Tomás el Gaferen 324. tirako txistearen antzekoa da.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Mundial 78** | **Mortadelo eta Filemonen abenturak**1978 | Ondorengoa**Contrabando** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3726642

 |

* Wd Datuak: Q3726642
***Los ángeles*** (euskaraz 'Aingeruak' bezala itzul daitekeena) Rosalía abeslari katalanaren lehen estudio-albuma da, Raül Refree ekoizle eta musikariarekin batera osatua. 2017ko otsailaren 10ean argitaratu zen. Album horren bidez, Rosalía musikaren munduan ezagutarazi zen, eta garrantzia hartzen hasi zen, Grammy Latino Sarietan ere izendatu baitzuten, eta Espainiako urteko diskorik onena zela aitortu zuten hainbat hedabidek.

Diskoa heriotzari buruzko gogoeta egiten duen lan kontzeptuala da. Bertan, *cante* flamenko zaharrak berreskuratu eta berrinterpretatu zituen. Lan soila da, funtsean ahotsez eta gitarraz osatua.

Diskoaren izenak esanahi bikoitza du: alde batetik, Los Angeles hiriaren estetika bisual eta musikalarekin identifikatzen da artista eta, bestetik, aingeruak gure iruditerian heriotzarekin lotutako izakiak direnez, diskoaren ardatza den gaiarekin lotzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Irureta, Maialen Unanue. ««Ez dut presarik izan argitaratzeko»» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2023-02-04).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56148520
* **Identifikadoreak**
* BNE: a6123957

 |

* Wd Datuak: Q56148520
**FNAC** (frantsesez: *Fédération Nationale d'Achats des Cadres*), elektronikan, argazkigintzan, liburuetan, musikan eta bideogintzan aditua den enpresa frantziarra da. Internet bidez ere bere produktuak eskaintzen dituenez, Frantziako enpresarik modernoena da salmenta mota horretan.

Gaur egun, enpresaren zuzendaria Denis Olivennes da eta Frantziakoa Bruno Crémelen kontrolpean dago. Enpresak 44 filial ditu Belgika, Italia, Grezia, Espainia, Portugal, Brasil eta Taiwanen. Era berean, 67 denda ditu Frantziako 55 hiritan.

Dendak
------

2009an, dendak Frantzian, Belgikan, Brasilen, Espainian, Euskal Herrian, Grezian, Italian, Portugalen, Suitzan eta Taiwanen zituen.

### Brasilen

Bederatzi denda daude.

### Euskal Herrian

Bost denda daude: Baionan, Iruñean, Donostian eta Bilbon (bi denda).

  

### Espainian

Hogeita bederatzi denda, Hego Euskal Herrikoak batuta: Bartzelona (L'illa), Bartzelona (Triangle), Bartzelona (Diagonal Mar), Madril (Callao), San Sebastián de los Reyes (Madril), Leganés (Madril), Zaragoza, Sevilla, Asturias, A Coruña, Valentzia, Alacant, Murtzia eta Marbella. Egoitza nagusia Madrilgo Pozuelo de Alarcón udalerrian dago.

### Portugalen

Hamazazpi denda daude.

FNACen zerbitzuak
-----------------

FNAC enpresa aditua da elektronika, musika, liburu edota bideo-jokoetan. Era berean, *forum* deituriko gune bat ere izaten dute FNAC guneek, hitzaldiak, aurkezpenak, kontzertuak eta erakusketak egiteko. Halaber, kafetegia ere izaten dute.

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)** FNACen webgunea
* **(Gaztelaniaz)** FNAC Espainiaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q676585
* Commonscat Multimedia: Fnac

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134425622
* ISNI: 0000 0001 2162 1955
* BNF: 11872616n (data)
* LCCN: n84189509
* SUDOC: 026486938

 |

* Wd Datuak: Q676585
* Commonscat Multimedia: Fnac
**Lorain konderria** (ingelesez: *Lorain County*) Ohioko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Elyria da. 2010eko zentsuaren arabera 301.356 biztanle zituen, Lorain kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Lorain konderriak 2.391,42 kilometro koadro ditu. Horietatik 1.119,47 ura dira. Beste 1.271,95 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 126,02 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 301.356 pertsonetatik 266.833 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 25.290 dira. 24.289 beltzak edo afroamerikarrak. 635 amerikar natiboak ziren eta 35 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 2.758 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 302 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 6.504 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q251277
* Commonscat Multimedia: Lorain County, Ohio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145464673
* ISNI: 0000 0004 0384 7004
* LCCN: n84064623
* **Lekuak**
* OSM: 350377
* TGN: 1002607

 |

* Wd Datuak: Q251277
* Commonscat Multimedia: Lorain County, Ohio
Psikologian, soziologian, antropologian eta filosofian, **nortasuna** pertsona bat edo talde bat (batez ere talde sozialek) osatzen duten kontzeptuak, kualitateak, sinesmenak eta adierazpenak dira.

Nortasuna osatzeko erabakigarritzat hartzen den ezaugarria aldatu egiten da kulturen eta historiaren arabera: jatorri genetikoa izan daiteke -familia, tribua, arraza-, erlijioa, funtzio soziala, interes ekonomikoak, lurraldea, generoa... Haietako bat ere ez da esklusiboa, eta askotan kontraesanak gertatzen dira edo nahastu egiten dira.

Norberaren nortasunaren eraikuntza inguruko beste nortasun esanguratsuen arabera identifikatuta gertatzen da, batez ere gurasoen arabera eta norberaren biografian zehar aurkitutako beste banako batzuen arabera, baina baita talde sozialekin izandako identifikazioaren arabera. Beste horiek positiboak izan daitezke (haien ezaugarriak lortzeko nahia gerta daiteke) edo negatiboak (haien ezaugarrietatik aldentzeko joera egon daiteke).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q844569
* Commonscat Multimedia: Identity (social science)

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4072712-9
* LCCN: sh85064151
* NKC: ph121025
* AAT: 300257052

 |

* Wd Datuak: Q844569
* Commonscat Multimedia: Identity (social science)
**Fulufjellet Parke Nazionala** (suedieraz: *Fulufjellet nationalpark*, norvegieraz: *Fulufjellet nasjonalpark*), Suedia eta Norvegia arteko parke nazional bat da.

Geografia
---------

Älvdalen (Suedia) eta Trysil (Norvegia) udalerrietan kokatzen da. 1047 metrotako altueran dagoen goi-ordoki bat da eta bertan sortzen dira Suediarantz doazen Österdalälven eta Västerdalälven ibaiak.

Fauna eta flora
---------------

Lautadaren zati gehiengoa likenez estalita dago. Mendi baxuak biluzik daude baina haranetan aintzinako baso sendoak azaltzen dira. Hartz arrearentzako paisaia egokia da eta parkeko hezegunetan hegazti limikolak ugariak dira.

Tjikko zaharra
--------------

Sakontzeko, irakurri: «Tjikko zaharra»
Ia 10.000 urte dituen izei gorri bat da (9.550 urtetik gora), "munduko zuhaitz zaharrena" izatearen sona duena. Dena dela ez da oso datu zehatza, izan ere zuhaitz koloniak baitira eta ez zuhaitz bakarrak hainbeste bizi daitezkeenak.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
* 
* Tjikko zaharra.Tjikko zaharra.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3364448
* Commonscat Multimedia: Fulufjellet nasjonalpark

---

 |

* Wd Datuak: Q3364448
* Commonscat Multimedia: Fulufjellet nasjonalpark


| Suediako parke nazionalak |
| --- |
| Abisko  •  Ängsö  •  Björnlandet  •  Blå Jungfrun  •  Dalby Söderskog  •  Djurö  •  Färnebofjärden  •  Fulufjället  •  Garphyttan  •  Gotska Sandön  •  Hamra  •  Harapanda  •  Kosterhavet  •  Muddus  •  Norra Kvill  •  Padjelanta  •  Pieljekaise  •  Sånfjället  •  Sarek  •  Skuleskogen  •  Söderåsen  •  Stenshuvud  •  Stora Sjöfallet  •  Store Mosse  •  Tiveden  •  Töfsingdalen  •  Tresticklan  •  Tyresta  •  Vadvetjåkka |

61°24′N 12°47′E﻿ / ﻿61.4°N 12.78°E﻿ / 61.4; 12.78
**Gaonatarren etxea** Dulantzin dagoen hiri-jauregia da.

1994ko urriaren 21an, Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

Deskribapena
------------

Etxe soila, Dulantzi herrigunearen Iparraldean kokatua. Gauna edo Gaonatarren armarria du agerian eta hortik datorkio izena: Baserri inguruko etxegintza kulturaren adierazgarri ederra dugu XVI. mendekoa izan daitekeen etxe hau. Oinarria laukizuzena du eta, teilatuak, hiru aldetara jotzen du. Bi solairu ditu: behekoa eta lehena. Hormak harrizkoak ditu eta, izkina eta leiho-ate inguruak, harri landuz osatuak.

Itxura sendoa eta itxia du, leihateak txikiak eta urriak baitira. Kanpoko aldean aipatzeko modukoa dugu fatxada nagusia, bertan baitaude interes historiko-artistikoa duten bi elementu: bederatzi dobeladun puntu erdiko sarrera nagusia eta, lehen aipatu denez, Gauna edo Gaonatarren armarria. Etxeak estalpea du atzeko aldean. Ekialdera jotzen duen aldean hutsuneak agertzen dira sakabanaturik. Sartaldekoan ere bai, nahiz aurrekoa baino itxiagoa izan. Barneko aldea abandonaturik dago.

Erreferentziak
--------------

* Edukiaren zati bat monumentu hau *sailkatutako kultura-ondasun* izendatzen duen lege testutik hartu da. Izan ere, testua jabari publikokoa da eta ez du jabetza intelektualik, Espainiako Jabetza Intelektualaren Legeko 13. artikuluan xedatu denez (Espainiako Aldizkari Ofiziala, 97. zenbakia, 1996-04-22).

Kanpo estekak
-------------

* Kultura Ondasun izendapena EHAAn[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5390350

 |

* Wd Datuak: Q5390350


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
**Gao** Mali ekialdeko eskualdea da. 544.120 km²ko azalera du eta 2009an 544.120 biztanle zituen. Hiriburua Gao da.

2012ko apirilean Azawaden Askapen Nazionalerako Mugimenduak (MNLA) eskualdearen kontrola eskuratu eta Azawaden independentzia aldarrikatu zuen, baina nazioarteak ez du onartu. Gao da Azawadeko hiri nagusia eta hiriburua.

Geografia
---------

Hegoalde eta ekialdean Nigerrekin du muga, iparraldean Kidal eskualdearekin eta mendebaldean Tonbuktu eskualdearekin. Niger ibaiak zeharkatzen du eskualdea.

Demografia
----------

2009an 544.120 biztanle zituen. Etnia nagusiak songhai, bozo, tuareg, banbara eta kounta dira.

Banaketa administratiboa
------------------------

Gao eskualdea lau barrutitan (*cercle*) banaturik dago: Ansongo, Bourem, Gao eta Menaka.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2
2. ↑  Tuaregs claim 'independence' from Mali Aljazeera.com

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q332392
* Commonscat Multimedia: Gao Region

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 13174548j (data)
* WorldCat
* LCCN: no2008143444

 |

* Wd Datuak: Q332392
* Commonscat Multimedia: Gao Region


| * i
* e
* a
Maliren banaketa administratiboa |
| --- |
| Bamako  •  Gao  •  Kayes  •  Kidal  •  Koulikoro  •  Mopti  •  Ségou  •  Sikasso  •  Tonbuktu |  |
*Artikulu hau landareari buruzkoa da; koloreari buruz diharduena beste hau da: «Fuksia»*
**Fuksia** edo **petenta** (*Fuchsia magellanica*) Fuchsia generoko eta Onagraceae familiako landarea da. Fuksia koloreari izena ematen dio.

Jatorria
--------

Jatorriz Hego Amerikako landarea da, Argentina eta Txilekoa bereziki. Ibaiertzean hazten da.

Ezaugarriak
-----------

2-4 metrotako altuera hartzen duen zuhaixka hostoiraunkorra da. Hosto lantzeolatuak ditu, peziolo gorridunak eta bertizilotan multzokatuak.

Loreak pentameroak dira eta sepalo gorriak petalo moreak baino luzeagoak dira. Estamineak ere gorri edo moreak dira eta 2 cm luze dira eta 8 daude lore bakoitzean. Baia itxurako fruitua sortzen du eta jangarria da.

Erabilerak
----------

Ornamentazio landare gisa erabiltzen da bere lore gorriengatik. Baina erabilera gehiago ere baditu: Emakumeen hilerokoaren minentzako sendabelar gisa edota artilea tindatzeko besteak beste.

Fruitua jan egiten da, baita zurtoinean hazten zaizkion onddoak ere.

Taxonomia
---------

*Fuchsia arborescens* izenarekin John Sims-ek deskribatu zuen eta *liburu honetan argitaratu zen: Encyclopédie Méthodique, Botanique* 2(2): 565–566. 1788.

Etimologia
**Fuchsia**: Generoa XVII mendearen bukaeran deskribatu zuen Charles Plumierrek eta Leonhart Fuchs (1501-1566) botaniko alemaniarraren omenez ezarri zion izena.

***magellanica***: epiteto geografikoa Magallaes itsasartean aurkitu zela adierazten duena.

Sinonimia
* *Dorvalla eucharis* Comm. ex Lam.
* *Fuchsia araucana* Phil. 1876
* *Fuchsia coccinea* Sol.
* *Fuchsia coccinea robustior* Hook.f.
* *Fuchsia gracilis* Lindl.
* *Fuchsia gracilis macrostema* (Ruiz & Pav.) Lindl.
* *Fuchsia macrostema* Ruiz & Pav.
* *Fuchsia magellanica macrostema* (Ruiz & Pav.) Munz
* *Fuchsia riccartoni* Hort.
* *Thilcum tinctorium* Molina,

Ikus, gainera
-------------

* Onagraceae
* Fuksia

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. Fuchsia magellanica*.* .
2. ↑
3. ↑
4. ↑  *Fuksia (landarea)* en PlantList

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q164101
* Commonscat Multimedia: Fuchsia magellanica
* Wikispecies Espezieak: Fuchsia magellanica

---

* **Datu taxonomikoak**
* Dyntaxa: 249001
* EOL: 585436
* GBIF: 5938224
* GRIN:
* IPNI: 612572-1
* ITIS: 27639
* NCBI: 162012
* PlantList: kew-2814960
* W3TROPICOS: 23200469
* USDA Plants: FUMA

 |

* Wd Datuak: Q164101
* Commonscat Multimedia: Fuchsia magellanica
* Wikispecies Espezieak: Fuchsia magellanica
**Gar Itzalezina** edo **Su Sekretua** Tolkienen legendarium ospetsuaren arabera botere misteriotsu eta jainkotiar baten erreferentziak dira.

Ezagutzen denaren arabera, Gar Itzalezina Eru Iluvatarren alde bat da, honen bidez gauza berriak sortzeko ahalmena duelarik. Iluvatarrekin zegoen hasieratik, eta beraz, Melkorrek, gauza berriak sortzeko gutiziatzen zuena, hutsean bilatzen zuen alferrik. Eä sortzean, Iluvatarrek Gar Itzalezina Eären erdigunean jarri zuen; derrigorrez erdigune fisikoari erreferentziarik egin behar ez dion arren, baizik eta, egokiago, Eruren botereak berak sortutako guztia bizitzen zuenaren ideiari, arima batek gorputz bat bizitzen duen bezala.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Orduan Iluvatarrek bere ikuskariari Izatea eman zion, eta hutsaren barnean jarri zuen, eta Gar Itzalezina Munduaren Bihotzean erretzera bidalia izan zen; eta hala Eä deitua izan zen. Valaquenta, Silmarillion. |  » |

Gainera, Gar Itzalezina fëa ororen zati bezala deskribatzen da: Iluvatarrek bere semeengan utzitako arrastoa da, izaki adimentsuak libreki pentsatzeko eta egiteko gai bihurtzen dituen dohaia.

Ikusitako sinbolismo guzti hauengatik, eta Tolkienen izaera katoliko sutsua kontutan hartuta, askok Gar Itzalezina Jainkoaren Izpiritu Santua dela pentsatu dute, munduan lan egiten duena eta bereziki bere semeen ariman.

Gandalfek ere Su Sekretua edo Gar Itzalezinari erreferentzia egiten dio Moriako meatzeetako zubian Balrogari aurre egiten dionean:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | "Ezin zaitezke pasa! -esan zuen-. Orkoak geldi geratu ziren, eta heriotzaren pareko isiltasuna sortu zen inguruan-. Su Sekretuaren zerbitzari bat naiz, Anorren garraren jabea dena. Su ilunak ez dizu ezertarako balioko, Udûneko garra. Itzuli Itzaletara! Ezin zaitezke pasa!". |  » |

Anor sindarinez eguzkia izendatzen duen hitza da, baita mendebaldearentzako (Valinor) izen bat ere. Honekin, askoren arabera, Gandalf Iluvatarren Su Sekretua oso boteretsua dela adierazten ari da, Eguzkiaren garraren jabea baita. Beste batzuk, berriz, "Anorren garra"k Gandalfek hiru elfotar eraztunetako bat zen Naryaren eramalea izateari erreferentzia egiten dio, suzko eraztuna zena. Beste batzuk bere ezpata Glamdringi buruz ari dela uste dute.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2708313

 |

* Wd Datuak: Q2708313
Lonbardiako Ligaren omenezko plaka.
**Lombardiako Liga** (italieraz: *Lega Lombarda*), Alexandro III.a Aita santuak bultzatuta, 1167an Lonbardia, Romagna eta Venetoko hiri nagusiek (Milan, Pavia, Cremona, Modena, Padua, Venezia, Piacenza, Ferrara…) Frederiko I.a *Bizargorri* Germaniako enperadorearen aurka osatu zen hiri-aliantza izan zen. 1176an Legnanoko guduan Frederiko I.a menderatu zuen. Bigarren Liga ere osatu zen 1225ean, Aita santuak bultzatuta orduan ere, Frederiko II.aren aurka. Fossaltako guduan menderatu zuen Ligak enperadorearen gudarostea.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2013/01/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q623476
* Commonscat Multimedia: Lombard League

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q623476
* Commonscat Multimedia: Lombard League
**Niobe tximeleta** (*Fabriciana niobe*) Euskal Herrian aurki daitekeen tximeleta bat da, Nymphalidae familiakoa. Europan eta Asian bizi da, Iberiar penintsulan hasi eta Korearaino hedatzen da.

Lineok deskribatu zuen 1758. urtean eta *Papilio niobe* izena eman zion.

Deskribapena
------------

Tximeleta ertaina da, 46-60 mm arteko hegal zabalera du. Emeak arrak baino handiagoak dira. Tximeleta laranja da eta puntu beltz ugari ditu hegaletan zehar sakabanatuta, ia lerroak eratuz. Hegoen ertzak zuriak dira. Aurreko hegalen puntak borobiltsuak dira. Hegalen azpialdeak antzerako patroia jarraitzen du baina puntu zuri handi ugari ditu, batez ere atzeko hegaletan.

Beldarrak ilunak dira. Puntu zuri txikiak eta arantza zuriak dituzte.

Bizi zikloa
-----------

Urtean belaunaldi bakarra izaten du. Arrautzetatik jaio berria den beldarrak arrautzaren oskola bera erabiltzen du neguan hibernatzeko eta udaberrian elikatzeari ekiten dio berriro. Tximeleta helduak maiatzetik abuztura ikusten dira.

Habitata
--------

Eremu zabalak atsegin ditu, baso irekiak eta belardi hezeak.

Iruditegia
----------

* Tximeleta goitik begiratuta.Tximeleta goitik begiratuta.
* Tximeletaren azpialdea.Tximeletaren azpialdea.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1981383
* Commonscat Multimedia: Fabriciana niobe
* Wikispecies Espezieak: Fabriciana niobe

---

* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 100020
* Dyntaxa: 100977
* GBIF: 1911775
* NCBI: 405017

 |

* Wd Datuak: Q1981383
* Commonscat Multimedia: Fabriciana niobe
* Wikispecies Espezieak: Fabriciana niobe
Lezkadiek haien habita aldatzen dute poliki-poliki.
**Lezkadi**ak ureztatzen diren lur habitak dira; besteak beste, ibai ertzetan, aintziretan, estuarioetan, zingiretan... Lezka, (Phragmites australis) inguru horien landare ugariena izaten da baina ez bakarra. Berez, lezkadiak ur lamina bat dagoen inguruetan agertzen dira baina denboraz, sendimentoen metaketen ondorioz, ura gutxiten dute eta lur maila igotzen da horrela beste espezien konolizazioari atea irekiz. Denboraz lezkadiak basoez aldatzen dira. Lehorrean hori izaten da sarritan aintziren amaiera. Lezkadiak ur-depuratzaile onak dira eta Hondakin-uren tratamenduan, hau da, arazketa prozesu naturalean erabili izan dira.

Lezkadien espezieak
-------------------

 Lezkadia udan.
### Landaredia

Tokien arabera agertzen diren espezieak oso desberdinak dira.

* *Phragmites australis*, nagusia
* *Phalaris arundinacea*
* *Alisma* espezieak
* *Butomus umbellatus*
* *Veronica beccabunga*
* *Mentha aquatica*
* *Lycopus europaeus*
* *Impatiens noli-tangere*
* *Scutellaria* espezieak
* *Typha* espezieak

 Zingira-berdantza habitat hauen txoria da.
### Hegaztiak

* Txori zezen arrunta
* Uroilanada handia
* Uroilo urdina
* Benarriz arrunta
* Zingira-berdantza

### Ugaztunak

* Ur-arratoiak
* Ur-satitsuak

Lezkadiak Euskal Herrian
------------------------

Hezeguneen atzerapenak horrelako habitat gutxitzea ekarri du. Nahiz eta Euskal Herri osoan agertu, askotan oso zabalera gutxiko eremuetan ikus daiteke. Bebestutako inguruetan bakarrik ikus daiteke oraindik oraindi begetazio trikoa moduan, esaterako Pitillasko aintziran (Nafarroan), Jaitzubian (Gipuzkoan), Muriskot aintziran (Lapurdi)...

Jaitzubiako lezkadiak Hondarribian

Bibliografia
------------

* Gérard Lacroix, *Lacs et rivières : milieux vivants*, Bordas, 1991.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q620424
* Commonscat Multimedia: Reedbeds

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4264170-6
* NKC: ph1171160

 |

* Wd Datuak: Q620424
* Commonscat Multimedia: Reedbeds
**Lezo** sagarondoaren (Malus domestica) barietatea da. Fruitondo hau desagertzeko arriskuan dago eta, horregatik, haztegi batzuetan ekoizten da. 'Lezo Sagarra' Gipuzkoako izen bereko lurraldean ekoizten zen eta oraindik orain aurkitu daiteke bertan. Haren garrantzi ekonomikoa XX. mendeko bigarren erdian jaitsi egin zen. Sagardo egiteko ekoizten da.

Historia
--------

'Lezo' Gipuzkoan landatutako sagar barietate bat da; bertako barietate oso zaharren artean onartua da. Bertako laborantza oso eskualde mugatuetan oinarritzen zen. Beren ekosistemetara ondo egokitzeagatik bereizten ziren, eta interes genetikoa izan zezaketen, egokitzapenaren arabera. Horiek bi azpitaldetan sailka zitezkeen: mahaikoak eta sagardokoak (nahiz eta batzuek gaitasun mistoa izan). Iraganean haztegi komertzialetan zabaldu zen eta gaur egun sagardoa egiteko erabiltzen da.

Ezaugarriak
-----------

'Lezo' sagarrondoa indartsua da. Apirilaren bukaeran loratzen da. Fruitua tamainu erdikoa-txikia da; esferikoa eta itxura zapaldukoa poloetan. Kolore-hori-berdexka du. Barrutik zuria da, puntu arrosekin. Zaporez, urtsua da baiana, aldi berean, lehorra; hasieran gozoa ematen badu ere, ondoren nahiko mikatza izan daiteke. Irailan biltzen da. Mahaiko fruitu gisa erabil daiteke baina, egun, gehien batean, sagargoa egiteko erabiltzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Academica-e.unavarra.es/ *UPNA prospección de campo de toma de muestras de manzanos en Álava, variedades antiguas de manzanas cultivadas en España*, 8 or.
3. ↑  digital.csic.es Herrero, J. (1964). *Cartografía de frutales de hueso y pepita*. Zaragoza:(EEAD-CSIC), 5, 'Lezo' sagarra - 120 or.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q97163330

 |

* Wd Datuak: Q97163330
***Gauekoa: urdin eta urrea – Batterseako zubi zaharra*** James Abbott McNeill Whistler estatubatuar margolariaren margolan bat da, 1872 eta 1875 artean egina. Trilogia baten bigarren lana da. Besteak biak hauek dira: *Gauekoa: urdin eta zilarra – Chelsea* (*Nocturne: Blue and Silver – Chelsea*, 1871) eta *Gauekoa beltz-urrean – erortzen ari den suziria* (*Nocturne in Black and Gold – The Falling Rocket*, 1877). Margolan hau Londresko Tate Galerian dago ikusgai. Lan honetan, trilogia osoan bezala, ekialdeko margolaritzaren eragina nabaria da. Hokusai margolari japoniarrak, Whistlerren oso gustukoa, antzeko margolana egina zuen aurretik, hau da, zubi batena suzirien argipean.

Deskribapena
------------

Margolan honetan, 1872 eta 1875 artean egina, Tamesis ibaiaren gainean dagoen Battersea zubia erakusten digu margolari estatubatuarrak. Ikuspegia gauekoa da eta oso giro berezia jasotzen du. Irudian eraikuntza ezagunak ikus daitezke, esaterako Chelseako eliza zaharra. Agertzen den Battersea zubia, bestetik, ez da gaur egun ezagutzen dena, zaharra baizik. Zubiaren atzean suziriak ikusten dira. Zubiaren ikuspuntua, bestetik, ikusleari honen ikuspegi handiena emateko aukeratua izan da.

Erreferentziak
--------------

Ikus, gainera
-------------

* *Gauekoa: urdin eta zilarra – Chelsea*

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Tate Bildumaren inguruko informazioa.
* **(Ingelesez)**:John Singer Sargent Virtual Galleryren informazioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q589002

 |

* Wd Datuak: Q589002
Lehen Mundu Gerrako frantziar kartel bat
***Ez dira pasako!*** gerra-garrasia da. Etsaiaren aurkako jarrera defendatzeko erabakia adierazteko erabilitako leloa da. Bere erabilera ezagunari buruzko lehen erreferentzia Verdungo guduan gertatu zen, Lehen Mundu Gerran, Robert Nivelle frantziar jeneralak «Ils ne passeront pas!» esan zuen. Ondoren, propaganda horma-irudietara pasa zen, «On ne passe pas!» formarekin. Gerra bereko Mărășeștiko guduan errumaniarrek antzeko esaldi bat- «Pe aici nu se trece» (euskaraz: «inor ez da hemendik pasatzen»)- erabili zuten.

Espainiako Gerra Zibilean (1936–39) errepublikarrek Madrilgo setioan erabili eta gaztelerazko bertsioa («¡No pasarán!») mundu osoan ospetsu bilakatu zen. Dolores Ibarruri "Pasionaria"k hitzaldi bat ematen ari zela erabili zuen. Erantzun gisa, Francisco Francok, hiriburua hartzean, *hemos pasado* (euskaraz: «pasatu gara») esan zuen. Gaztelerazko bertsioa, gero, Iraultza Sandinistako lelo bat ere bilakatu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** ««¡No pasarán!» se dice «Ez dira pasako!»» *Naiz* 2019-11-10.
2. ↑   **(Ingelesez)** Kunzle, David.  (1995). *The Murals of Revolutionary Nicaragua, 1979–1992.*  University of California Press, 168 or. ISBN 9780520081925..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q754054
* Commonscat Multimedia: No pasaran

---

 |

* Wd Datuak: Q754054
* Commonscat Multimedia: No pasaran
Denda itxi berria, 2021ean.
Dendarekin batera eraikin osoaren babesa eskatu da.
**Ezeiza Altzariak** (gaztelaniaz: *Muebles Eceiza*) Donostiako erdigunearen denda historikoa zen. 1868an sortua, 2020 urte arte aktibitatea mantendu zuen.

Historia
--------

Eraikina 1867an eraiki zuen Jose Antonio Segura obra maisuak, foru aldundiaren jauregiaren eta plazako lorategiarekin batera. Eraikinak, beraz, balio arkitektonikoa du; eraikinaren beheko aldean Muebles Eceiza, 1868an sortua, dago. Donostiako ondarearen defentsan aritzen den Áncora elkartearen iritiz "Gaur egungo lokalak, Ramon Cortazarrek 1919an diseinatutakoak, balio historiko arkitektoniko nabaria du".

Berritzeko proiektua
--------------------

Dendaren ordez, garaje baten sarrera eraiki nahi da. Ancora elkarteak salatu du eraikinaren barruko partea bota egingo dutela: "XIX. mendeko egurrezko egitura hormigoizko batengatik ordezkatuko dute. Espazioaren banaketa aldatuko dute eta ustiapena areagotuko dute, lur azpiko solairu berri bat eginez, hamabost etxebizitza, hamabost trasteleku eta hamazazpi aparkaleku plaza lortu arte". Leihoaren irekidura etorkizuneko garajerako sarrera gisa erabili nahi dute, marmol arrosa eta zuria duen estaldura kendu ondoren, pilastrak, kapitelak eta brontzea kenduta. Barrualdean boiserie bat, igeltsuzko moldura dotoreak eta Errenazimentuko inspirazioko zutabeak daude. Atzean, eskailera neo-euskaldun dotorea eta haritz hostoz landutako habeak, estetika bera jarraituz. Hori guztia auto igogailu prosaiko batean bihurtuko da".

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Beñat Parraren Ezeiza Altzariak dendari buruzko artikulua Hirutxuloko Hitza aldizkarian, 2021/02/16.
**Lehen Saila** (errusieraz: Первый отдел) edozein informazio tekniko edo zientifikoa zuen –adibidez, lantegiak edo I+G erakundeak– edo inprimatzeko gaitasunak zituen –esaterako, argitaletxeak– Sobietar Batasuneko enpresa edo erakunde guztien lantokien sekretismoaz eta segurtasun politikoaz arduratzen zen.

Estatistika-Administrazio Zentralaren adar guztiek eta haren ondorengo Estatuko Estatistika-Batzordeak (errusieraz, *Goskomstat*a) Lehen Sail bat ere bazuten estatistika ekonomiko, populazio eta sozial ofizialen sarbidea, banaketa eta argitalpena kontrolatzeko; hala, adibidez, bereziki sentikorrak ziren dokumentu-kopiak sekretu gisa edo "erabilera ofizialetarako soilik" gisa etiketatu edo zigilatu zituzten. Zenbait kasutan, dokumentuen "erabilera ofizialeko" bertsioak erabilera publikoko bertsioak imitatzen zituen formatuan, baina askoz informazio zehatzagoa ematen zuen.

Lehen Sailak KGBren parte ziren eta, beraz, ez zeuden enpresa- edo erakunde-kudeaketaren menpe. Bere eginkizunen artean, estatu-sekretutzat jotzen zen informaziorako sarbidea, atzerrirako bidaiak eta argitalpenak kontrolatzea zegoen. Lehen Sailak ere kontuan hartzen zuen bere menpe zegoen erakundearen kopiagailuen erabilera –hala nola, xerografoak, inprentak eta idazmakinak–, baimenik gabeko kopiarik ez egiteko helburuarekin; adibidez, *samizdat*ak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Lehen Sailak estatistika-bulegoetan egindako eragiketen deskribapena aurki daiteke hurrengo iturrian:

(1994ko udaberria) Barbara A. Anderson, Kalev Katus eta Brian D. Silver. "Developments and Prospects for Population Statistics in Countries of the Former Soviet Union". *Population Index*, 60(1): 4–20.

Ikus, gainera
-------------

* Zentsura
* *Spetskhran*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1965166

 |

* Wd Datuak: Q1965166
Ogadeneko bandera
**Ogaden** Etiopiaren barnean dagoen somaliar eskualdea da. Batzuetan **Abisiniar Somaliland** edo **Ogadenia** izenez agertzen da. Gehiengoa somaliarra eta musulmana da.

Eskualdeak 369.000 km2 ditu, Djibuti, Kenia eta Somaliarekin mugak ditu. 3.500.000 biztanle bizi dira. Kabri Dahar, Jijiga eta Qabribayah dira herririk garrantzitsuenak.

Historia
--------

XIX. mende amaieran Erresuma Batuak protektoratua ezarri zuen bertan. Gero, Menelik II.a Etiopiakoak itun baten bidez Ogedan jabetu zuen. 1936. urtean eskualdea Italiar Somaliarekin batu zen, 1942. urtean britainiar kontrolera igaro arte. Etiopiak eskualdearen jabetza lortzen saiatu zen Londresko Konferentzian 1945an, baina ezin izan zuten britainiarren kanporatzea gauzatu ipar-ekialdean eta korridore batean, Frantziar Somalia (egungo Djibuti) Haudekin lotzen dunea, alegia. Azken lurralde hauek 1954. urtean Etiopiari itzuli zizkioten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-03-30). *167. araua: Saharaz hegoaldeko Afrikako toponimia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q137555
* Commonscat Multimedia: Ogaden

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q137555
* Commonscat Multimedia: Ogaden
| Lehen hitza Euskaraz |
| --- |
| Datuak |
| **Sortze-data** | 2017 |
| **Herrialdea** |  Euskal Herria |
| **Webgunea** |  |

**Lehen hitza Euskaraz** interneten euskararen presentzia areagotzeko sortu zen kanpaina bat da. 2010eko hamarkadan egin ziren hainbat inkesten arabera, euskararen presentzia sarean oso murritza zen, horri konponbide bat emateko helburuarekin sortu zen kanpaina hau. Kanpaina honen bidez, euskaldunei erraztu egin zitzaien beraien mugikorra edo ordenagailuko web nabigatzailea euskararatzea, horretarako zein pausu bete behar ziren azaltzen zituelako.

Kanpaina honek azken helburu gisa euskararen presentzia sarean handitzea duela esan dugu, hizkuntza batek sarean presentzia handia edukitzea oso garrantzitsua dela aipatu behar da, honen arabera erabakitzen baitituzte enpresa handiek zein hizkuntzetan garatu beraiek ekoizten dituzten gailuak.

PuntuEus Fundazioa, Euskararen Gizarte Erakundeen Kontseilua, Ikastolen Elkartea eta CodeSyntax dira kanpainaren sustatzaileak, Eusko Jaurlaritzaren babesa ere jaso du proiektuak eta gainera, EITB zein Berriaren laguntza eduki du.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    «Lehen Hitza Euskaraz kanpainaren inguruan» *www.lehenhitza.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-07-22).
2. ↑   «Interneten ere, lehen hitza euskaraz» *www.berria.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-07-22).

Ikus, gainera
-------------

* Internet
* PuntuEUS
* Euskara sarean
* Euskara

Kanpo estekak
-------------

* Lehen hitza Euskaraz kanpainaren webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61070375

 |

* Wd Datuak: Q61070375
**Fulton konderria** (ingelesez: *Fulton County*) Ohioko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Wauseon da. 2010eko zentsuaren arabera 42.698 biztanle zituen, Fulton kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Fulton konderriak 1.054,71 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,62 ura dira. Beste 1.050,09 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 40,48 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 42.698 pertsonetatik 41.910 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3.341 dira. 138 beltzak edo afroamerikarrak. 84 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 176 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 23 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 363 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485539
* Commonscat Multimedia: Fulton County, Ohio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146594752
* LCCN: n81129564
* **Lekuak**
* OSM: 911263
* TGN: 1002398

 |

* Wd Datuak: Q485539
* Commonscat Multimedia: Fulton County, Ohio
Gizarte estatusa janzkeraren bidez adierazi daiteke.
**Gizarte estatusa** pertsona batek gizartean edo gizatalde batean duen lekua da; pertsona batek, beste pertsona batzuekiko, egitura jakin baten barnean duen egoera. Zenbait egilek gizartearentzat balio gehiago duten zeregin edo kategoriak ere "estatus" gisa ulertzen dute (adibidez generoa, arraza etab.) Estatusa gizarteko kideek duten sinesmenetan oinarritzen da. Definizioz, sinesmen horiek gizartearen kide gehienek partekatzen dituzte.

Hierarkian estatus altuagoa izatea abantailak eskuratzeko erabiltzen da sarri: baliabide gehiago eskuratzeko, lidergoa lortzeko edo beste mota batzuetako botereak erdiesteko. Estatusa ezartzen duten partekatutako sinesmen kultural horien ondorioz, baliabideen eta boterearen banaketa desorekatua gertatzen da eta boterea estatus gehiago duten pertsonengan metatzea gertaera naturala bailitzan hartzen da, eta horren ondorioz, gizarte estratifikazioa oinarritzat duten sistemak sortzen dira. Estatusean oinarritutako hierarkiak unibertsalak dira, gizarte ia guztietan ageri baitira, eta estatus altuagoko banakoei osasun, baliabide, eragin eta askatasun gehiago bermatzen diete.

Estatusen hierarkiei eusteko erabiltzen diren tresnak gehienetan sinbolikoak dira. Ikurren bidez, gizarteko kideek ezagutzen dute pertsona baikoitza zein mailatakoa den eta nola tratatu behar zaion. Ikur horiek izan daitezke, adibidez, ondasunak edo ikuspuntu sozialetik balio handikoak diren atributuak, esaterako ederra izatea. Estatusaren beste ikur bat aberastasuna edukitzea eta hura azaleraztea da, adibidez kontsumo handia erakutsita. Aurrez aurreko egoeretan, estatusa agerrarazteko beste modu batzuk daude, jokabideei lotutakoa, adibidez jarrera, emozioen kontrola edo hizkera asertiboa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Euskaltzaindiaren Hiztegia.*  (Noiz kontsultatua: 2019-05-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q189970
* Commonscat Multimedia: Social status

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11967442t (data)
* GND: 4077618-9
* LCCN: sh85124077
* NDL: 00571919
* NKC: ph137657
* AAT: 300065206
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000091743

 |

* Wd Datuak: Q189970
* Commonscat Multimedia: Social status
**Nomenclator** bat kanpaina politikoetan bere jabearentzat pertsonen izenak gogoratu behar zituen esklabo bat zen.

*Nomenclator*ren zeregina
-------------------------

Gaur egun *nomenclator* hitzak "izenen katalogoa" esan nahi du, baina jatorrian *nomenclator*rak hezur-haragizkoak ziren. Erromatar politikari edo goi gizarteko kide orok behar zuen *nomenclator*ra alboan, giza entziklopediarenak egiteko. Oroimen izugarriko esklaboak eragin handiko pertsonen izenak ikasi behar zituzten, haien familien historia, edozein datu aipagarri, zer gertakari sozialetan nabarmentzen ziren, zer negoziotan aritzen ziren, zenbaterainoko arrakasta zuten jarduera haietan, zenbat mesede zituzten eginak, zenbat jasoak....

Festetan nahiz bestelako topaketetan, esklaboak datu horiek guztiak zuzenean eman behar zizkion nagusiari, hark behar ahala. Erromako eliteen artean, maila berekoak ezagutzea eta ezagutza hori jakinaraztea funtsezkoa baitzen. Hala, nomenclatorraren rola erromatarren ustelkeria sare korapilatsuari eusteko sortu zen, eta patrizioei memoria perfektuaren ilusioa atxikitzen laguntzeko. Horregatik nomenclator bikainenek milaka patrizioren izenak gorde behar zituzten beren markatze bizkor mnemoteknikoan.

*Nomenclator*ren kasu zehatz batzuk
-----------------------------------

Augusto enperadorea (K.a. 63-K.o. 14) bere *nomenclator*raren memoria eskasaz kexatu ohi zen, Makrobioren arabera. Makrobioren arabera, behin esklaboa Forora bidali zuen eta alde egin baino lehen zera esan omen zion: "Har ezazu gomendiozko gutun hau, han ez duzu inor ezagutzen eta".

Seneka (K.a. 4-K.o. 65), aldiz, adineko *nomenclator*rez trufatzen zen, aurpegiez ahanzten zirelako eta gezurrezko izenak asmatzen zituztelako.

Adriano enperadorea *nomenclator*ren hutsak etengabe zuzentzen aritzen omen zen. Beste zereginik ez zutela esaten zien eta berak, orotariko kezkak izanda ere, izen bat behin entzun eta bizi osoan ahanzten ez zuela aurpegiratzen zien. Katon Minorrek (K.a. 95-46) Mirarizko memoria omen zuen eta, hortaz, oroimen esklaboak kontsultatu beharrik gabe lortu zuen elite nagien errespetua.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5  Nagore Irazustabarrena, «Nomenclator, Antzinaroko giza Googlea», *Argia*, 2014-10-12, CC-BY-SA lizentzia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q655615

 |

* Wd Datuak: Q655615
**Gendun Chökyi Nyima** (1989ko apirilaren 25-1995eko maiatzaren 17an desagertuta) Tenzin Gyatso Dalai Lamak XI. Panchen Lama gisa (hau da, Tibeteko bigarren erlijio-autoritatea) izendatu zuen.

Gertaerak
---------

1995ean, gaur egungo dalai lamak, Tenzin Gyatsok, X.aren Panchen Lama berraragitzearen aurkikuntza iragarri zuen. 1989an jaio zen Gendun Chökyi Nyima, familia txiro batean. Txinako gobernuak, ordea, Gyancain Norbu izeneko beste haur bat onartu zuen Panchen Lama. Gendun Chökyi Nyimak Panchen Lama bezala egindako aitorpenaren ondorioz, uztailaren 12an, haurrak sei urte zituelarik, Tashilhunpoko monasterioa poliziaz bete zen, berrogeita hamar monje inguru atxilotu zituzten, eta gaztea bere familiarekin batera atxilotu zuen Txinako gobernuak. Geratera hauen ondorioz, munduko preso politiko gazteentzat hartzea ekarri zuen. Gendun Chökyi Nyima eta bere gurasoak, ondoren, desagertu ziren. Txinako gobernuaren arabera, aske eta nortasun faltsuekin bizitzen ari dira, euren pribatutasuna babesteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)***La Nación* (Txile), Jordi Joan Barros-en artikulua.
* **(Ingelesez)**: Tibeteko 11. Panchen Lama.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q372526
* Commonscat Multimedia: Gedhun Choekyi Nyima, 11th Panchen Lama

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 74691289
* ISNI: 0000 0000 7863 3896
* GND: 120737779
* LCCN: n98924693
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q372526
* Commonscat Multimedia: Gedhun Choekyi Nyima, 11th Panchen Lama
**Garabi** Zarauzko musika taldea da.

Historia
--------

Izenak dioen bezala, garai batean bik osatzen zuten taldea: Axier Arriagak eta Oier Aranzabalek. Olerkiak eta gitarra akustiko soilez, zein, armonikaz apaindutako doinuak zituzten ardatz nagusitzat. 2007ko uda amaieran banda bihurtu zuten bikote huts zena. Nahiz eta oraindik ere Garabi izena mantendu, orain bost dira.
Haien lehenengo kontzertua talde bezala, baina oraindik Ander bateriajolea gabe, Euskalduna tabernan eman zuten Kafetorero Zarauzko kultur elkartearen egitasmoaren barne. Bertan maketan dauden zenbait kantu jo zituzten, hastapenetakoak hain zuzen eta harrera ona izan zuten ikusentzuleen aurrean. Hortik aurrera batera jarraitzea erabaki zuten, eta talde bezala eboluzionatu dute Rock ikutu handiagoarekin.

Taldekideak
-----------

* Mikel Lazkano (gitarra elektrikoa)
* Axier Arriaga (gitarra akustikoa)
* Oihan Larrañaga (baxua)
* Ander Zulaika (bateria)
* Oier Aranzabal (ahotsa / armonika)

Estiloa
-------

  

Hasieran doinu akustiko huts zirenak, orain talde itxurak eraberrituta, Pop Folk eta Rock&Roll ikutuak ditu, blues ikutu batekin. Garaje doinuak direla nabari da, etxean entsegatutako doinu alai bezain zaharrak. Esan daiteke nahiko klasikoak direla, ez baitute efekturik erabiltzen haien musika jazterako orduan, misterio askorik gabeko doinuak misterioarekin jota.

Erreferentzia gisa Asier Serrano hartu daiteke, antzeko estilo bezala. Lorelei taldearekin egindako lanaren ikutua baitu Garabiren musikak.

Diskografia
-----------

* *Bihotz beltzen kluba (maketa) (2008)*

Kanpo estekak
-------------

* Myspaceko orrialdea
* **(Ingelesez)** **(Gaztelaniaz)** **(Frantsesez)** Taldearen musika Jamendo-n

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258172

 |

* Wd Datuak: Q12258172