recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Timo Werner** (Stuttgart, Alemania, 1996ko martxoaren 6a) futbol jokalari alemaniarra da, bertako Bundesligako Leipzig taldean aurrelari gisa jokatzen duena. 

Alemaniako selekzio nazionalean ere jokatzen du.

Ibilbidea
---------

### Hasiera Alemanian: TSV Steinhaldenfeld eta Stuttgart

Oso txikitan TSV Steinhaldenfeld taldean ibili zen. 2002an jada VfB Stuttgart-en harrobian hasi zen, eta 2013. urtean lehen taldera iritsi zen. 2016. urtera arte egon zen, hemen 2016. urtean 10 milioi eurorengatik kluba utzi baino lehenago. Hiru urte hauetan Bundesligan debuta egin zuen, lehen gola egin zuen eta Stuttgarten debuta egiten zuen jokalari gazteena bilakatu zen, 17 urte eta 4 hilabeterekin. 100 partidutik gora jokatu zituen.

### Leipzig

Benetako eztanda ordea, Leipzigen izan zen. 2016ko irailean ligako 100 partida jokatzen zituen jokalari gazteena izan zen 20 urte eta 203 egunekin. Denboraldi horretan bertan jendea harrituta geratu zen berekin. Hurrengo bi denboraldiak (2017-2019) berdintsuak izan ziren, jokalariak gero eta gehiago ematen zuen areatik kanpo, eta aurkarientzat arriskutsu bihurtu zen.

2019-2020 denboraldian, Urrezko Bota irabazteko kandidatuetariko bat bezala aurkeztu zen, inoiz baino gol gehiago sartu baitzituen. Txapeldunen Ligan ere Leipzig urrun iritsi zen.

### Chelsea

#### 2020-2021

2019-2020 denboraldian 30 gol baino gehiago sartu ondoren, 2020ko ekainaren 18an Chelseak eta Leipzigek komunikatu ofizial bat kaleratu zuten, non argitzen zen Alemaniako liga bukatutakoan, uztailean, jokalaria Londreseko taldera batuko zela. Akordioa 53 milioi eurorengatik itxi zen, asteroko 170.000 euroko soldatarekin.

Estatistikak
------------

2022ko abuztuaren 18an eguneratua.| Kluba | Urtea | Partida(k) | Gola (k) | Asistentzia (k) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Stuttgart | 2013 - 2016 | 103 | 14 | 11 |
| Leipzig | 2016 - 2020 | 149 | 88 | 38 |
| Chelsea | 2020 - 2022 | 89 | 23 | 21 |
| Leipzig | 2022 - | 1 | 1 | 0 |

Selekzio nazionala
------------------

Debuta 2017ko martxoaren 22an egin zuen. 2018ko munduko futbol txapelketa jokatu zuen, baina bertan Alemania zortzirenak baina lehenago kanporatu zuten. Joaquin Low-ekin jokalari garrantzitsuenetariko bat bihurtu zen, 2020ko Europako Txapelketa ere jokatuz, non final zortzirenetan kanporatuak izan ziren.

Denera 47 partidu jokatu ditu, eta haietan 21 gol sartu ditu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3529022
* Commonscat Multimedia: Timo Werner

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 6141149068628865730008
* GND: 1128337843

 |

* Wd Datuak: Q3529022
* Commonscat Multimedia: Timo Werner
**Leoni Etxebarren** (Urepele, Nafarroa Beherea, 1924ko uztailaren 13a – Donibane Garazi, Nafarroa Beherea, 2014ko martxoaren 22a) bertso-jartzailea izan zen.

Bizitza
-------

Fernando Aire "Xalbador" urepeldarraren emaztea zen Leoni; Xalbadorren alboan familia eusten jardun zuena, derrigorrez. Leonik bertsotan ere bazekien, baina inoiz ez zen izan plazan ikusteko aukerarik. Agian, ez zuen sekula jendaurrean bertsotan egingo. Halere, jakin bazekien. Bertso-jartzailea izan baitzen. *Odolaren mintzoa* liburua amaitzeko zorian zela, 4 bertso jartzeko enkargua jaso zuen Leonik. Lau ez ezik, zortzi sortu zituen. Bertso horietan Xalbadorren sorkuntza prozesua berak nola bizi izan zuen azalduz.

> *Fernandok eginen du laster liburua*
> 
> 
> *artean galtzen ez badu gaixoak burua.*
> 
> 
> *Aspaldi honetan hau da honen helburua*
> 
> 
> *orain ikusi dut nik zabaltzen zerua.*
> 
> 
> 
>   
> 
> *Nik ere hemen badut erraiteko hitza*
> 
> 
> *orain artean segur ez nindaikeen mintza*
> 
> 
> *ez zait ibiliz egin mihi gainean pintza.*
> 
> 
> *ez da aise egona geldirik zilintza.*
> 
> 
> 
>   
> 
> *Egun on erran eta eguna hastean,*
> 
> 
> *bertze solasik gabe ginen arratsean.*
> 
> 
> *Sei kopla egin ditu bakarrik astean*
> 
> 
> *isilik nola hatsik ni hezi artean.*
> 
> 
> 
>   
> 
> *Kantu egin eta egin ari da Xalbador*
> 
> 
> *liburua betetzen eder eta sarkor.*
> 
> 
> *baldin gure etxera jenderik badator*
> 
> 
> *irria kario du, bera dago mokor.*
> 
> 
> 
>   
> 
> *Liburu horrendako ez niza bero ni,*
> 
> 
> *pairatu badut ere isilik egonik.*
> 
> 
> *Bentzutu beharra dut senarra gero nik*
> 
> 
> *bertsoka ikasi du oraintxe Leonik* (Bis) 
> 
> 

Bertso horiek ez zituzten sartu *Odolaren mintzoa*n eta berrogei urtez isilean egon dira, harik eta 2016an Amets Arzallusek *Odolaren mintzoa*ren berrargitalpenean ekarri zituen arte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Elkartea, Xenpelar Dokumentazio Zentroa-Bertsozale. «Leoni Etxebarren - Biografías - BDB. Base de datos sobre bertsolarismo» *bdb.bertsozale.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-10-24).
2. ↑   «Non hago gerizpeko larrosa?» *durangon.com* 2023-09-25 (Noiz kontsultatua: 2023-09-25).
3. ↑    «Dokuteka: Isildu ez zirenak: Leoni Etxebarren» *www.ikasbil.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-10-24).
4. ↑   «'Orainmenean. Bertsolaritzaren genealogia feministak'» *www.kulturklik.euskadi.eus* 2021-01-19 (Noiz kontsultatua: 2022-10-24).

Kanpo estekak
-------------

* Omenaldi guztiek egun hartako oroitzapena berritzen didate Bertsolari aldizkaria, 1996.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q114841400

 |

* Wd Datuak: Q114841400
**María Inés Calderón** (Madril, 1611 – Valfermoso de las Monjas (Guadalajarako probintzia), 1678), herrian «**La Calderona**» eta «**Marizápalos**» bezala ezaguna, abeslari eta antzerki aktore ospetsua izan zen. Filipe IV.ren amorantea eta bere seme bat izan zuen, Joan José Austriakoa, sasikosemea. Bere ahizpa, Juana Calderón, abeslaria eta aktorea izan zen ere bai eta askotan biak nahastu egiten dira.

Biografia
---------

Ospe handiko emakumea izan zen. Hamasei urtekin oso gazte ederra zela esaten zen eta garaiko antzerkiaren benetako izarra. Bere biografiari buruz datu asko ez daude. Dirudienez hamasei urtekin ezkonduta zegoela eta amorante batzuk zituela, tartean Ramiro Núñez de Guzmán noblea; dena dela, ahal da ere ahizparenak izan eta historiak bienak nahastu izana. Erregeak orduan ezagutu zuela, Madrilgo etxarteko antzokian.

Erregearekin izan zuen harremana eszenatokiak uztera behartu zion, bere arrakasta handiaren erdian. Erreginarekin ere arazoak izan zituen zeren eta Elisabet Borboikoak ez zuen onartu espektakuluak eta zezenketak ikusteko Maríak Madrilgo Plaza Nagusiko ohorezko palko bat erabiltzeko eskubide izatea. Ondorioz, plazaren izkin batera eramaten zuten eta bere balkoia herriak «Marizápalosen balkoia» deitu zion. Marizápalos izengoita abesti ezagun batetik zetorkio gazteari.

Joan José Austriakoa, erregearen sasiko semea, Ramiro Núñezen etxean jaio zen, 1629an. Nahiz eta Maríak ez onartu egun batzuetara haurra kendu zioten printzipe mailako heziketa izateko. Jaioberrien liburuan *lurraren semea* gisa jaso zuten, guraso ezezagunen haurrei izendatzen zitzaien moduan garaiko ohitura jarraituz. Dena dela, 1642an aitak onartu zuen bere semea zela.

Haurra jaio ondoren María eta erregearen arteko harremana bukatu zen eta emakumeari Valfermoso de las Monjasen zegoen San Joan Bataiatzailearen monasterioan sartzeko agindu zioten. Ia hamabost urte moja izan zen eta 1643tik 1646ra komentuko abadesa. Bere heriotza ez dago oso garbi. Kondaira baten arabera bidelapur batez maitemindu zen eta harekin mendira ihes egin zuen; horregatik Calderona mendikatea izendatu zen Valentzia iparraldeko mendikatea, emakumea bertan ezkutatu omen zelako. Madrilgo aktoreen elkartearen arabera Madrilen 1678an hil omen zen eta azken urteetan elkarteak diruarekin lagundu ziola. Berriro ere ahizparen biografiarekin nahasten da eta ez dago garbi zein zen bat eta zein bestea.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**RTVEren María Calderóni buruzko bideo luzea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4701442
* Commonscat Multimedia: María Calderón

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 308694783
* GND: 1050536126

 |

* Wd Datuak: Q4701442
* Commonscat Multimedia: María Calderón
**Margalida Caimari Vila** (Kuba, 1839 - Palma Mallorcakoa, Balearrak, 1921) errenazimenduko idazlea, poeta izan zen. Mallorca, Katalunia eta Kubari lotutako gizarte-ongilea.

Biografia
---------

Margalida Caimari Vila negozio-kontuengatik Karibera emigratu zuen Menorcako familia aberats batean jaio zen, Kuban. Burgesia komertzial liberaleko kidea zen Miquel Bauló Oliverrekin ezkondu zen, eta horrek inguruko emakumeak baino instrukzio eta askatasun gehiago izaten lagundu zion.

### Idazle hasiera

Josep Lluís Pons Gallarza errenazentistak babesten zuen. Oso gaztea zen eta poesia idazteaz gain, jendaurrean errezitatzen zituen hainbat une eta erakundetan. Ekintza berritzailea izan zen emakume batean, 1869 inguruan. Balear Ateneoan eta Pons eta Gallarzaren tertulietan aritu ziren idazle gazteen talde bateko kide izan zen.

### Poeta berritzailea

Bere poesia berritzaileena herri-inspirazioko errealista eta aberriarena da; lehenengoan, Kubara emigratutako senarrak espero zuen emakumearen bakardade eta inpotentzia sentimenduak azaltzen zituen. Bigarrenean, oso argi zeukan Kataluniako aberriaren ideia, eta industrializazioa miresten zuen. Literatura-jarduera garrantzitsua izateko aukera izan zuen, tertuliarekin berarekin, eta gizarte-ongintzakoa, alaba bakarra izan baitzuen, beste idazle batzuek ez bezala, hala nola Manuela de los Herreros Soràk, zeinarekin adiskidetasuna ezarri baitzuen, lana kolapsatuta ikusi baitzuten amatasunagatik. Mallorcako eta Kataluniako aldizkarietan argitaratu zuen.

### Aktibismoa

Gizarte-auziari Leon XIII.aren jarraibideen araberako katolizismotik heldu zion, senarraren *La Alfombrera* izeneko enpresak ehungintzako langileen lana bertatik bertara ezagutu zuen, eta oso aktiboa izan zen langileen seme-alabentzat *Bressols del Minio Jesús* deituak sortuz, Kataluniakoen antzera. 71 urte zituela, Langileen Patronatuaren barruan, haur beharginentzako eguneko eskola graduatuak inauguratu zituen. Hala ere, bere gizarte-kontserbadorismoa islatu zuen poema batzuetan.

### Poeta errekonozitua

Jeroni Rossellók, Miquel dels Sants Oliverrek, Sanchis Guarnerrek eta Austriako Luis Salvador artxidukeak poeta gisa baloratu zuten, baina, estereotipoaren ondorioz, amatasun-poemak bakarrik baloratu eta erreproduzitu zituzten.

Aintzatespenak
--------------

* Palma Mallorcakoan kale batek du bere izena, han hezi baitzen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Diccionari BiogrÃ fic de Dones â Xarxa Vives dâUniversitats» *dbd.vives.org* (Noiz kontsultatua: 2022-11-03).
2. ↑   **(Katalanez)** Marquès, Isabel Peñarrubia i.  (2006). *Entre la ploma i la tribuna: els orígens del primer feminisme (Mallorca, 1869-1890).*  L'Abadia de Montserrat ISBN 978-84-8415-863-9. (Noiz kontsultatua: 2022-11-03).
3. 1 2    *Margalida Caimari Vila.*  Red Vives de Universidades 29 de septiembre de 2010.
4. ↑    *Margalida Caimari i Vila.*  Enciclopèdia.cat.
5. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Miguel de los Santos Oliver.*  2022-03-10 (Noiz kontsultatua: 2022-11-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20005621

 |

* Wd Datuak: Q20005621
**Publio Kintilio Varo** (Cremona, K.a. 46 - Teutoburg basoa, K. o. 9) erromatar jeneral eta gobernaria izan zen. Afrikako prokontsul eta Siriako propretore izan zen. Herodes handia hil zenean, Judeako probintzian sortu ziren altxamenduak gogor geldiarazi zituen, horrekin batera, diru aberastasun handia lortuz.

Teutoburgo
----------

Zerbaitegatik baldin bada Varo hain gogoratua, Germania Magna probintzian gertatu zenagatik izan zen. Druso, K.a. 9. urtean hil zen, Elbatik Rhinerako bidean zihoala, bere zalditik erori ondoren jaso zituen zaurien ondorioz, eta bere anaia zen Tiberiok ordezkatu behar izan zuen. Baina Dalmazia eta Panonian ere altxamenduak izan ziren, eta horiek geldiaraztera joan behar izan zuen. Orduan, Augustok, Varori eman zion Germania Magna probintzia behin betiko erromatar bihurtzeko agindua. Eta, halaxe, XVII. XVIII. eta XIX. legioak hartuta, Germania Magna probintziara abiatu zen Varo.

Bere harrokeria zela eta, laster piztu zuen iraultzaren sua germaniar haiengan. Eta Arminiogan aurkitu zuten agintari ahaldun bat. Honek, Varoren konfiantza bereganatu eta hau Rhineko gotorlekuetatik atera zuen. Halako batean, Arminiok berak egindako zeinu baten ondoren, germaniar guztiak Varo eta bere hiru legioen aurka atera ziren. Erromatarrak, Teutoburgoko oihaneko guduan, segada batean erori ziren. Gogor borrokatu zuten, baina hiru legioak, deuseztatuak izan ziren. Eta Varok, bere buruaz beste egin zuen, ez baitzeukan germaniarrek jasanaraziko zioten tortura jasateko batere gogorik. Augustok, hori jakitean, zera esan zuen: Quintilio Varo, itzulizkidazu nire legioak! 

Ordutik aurrera, hain denbora gutxian erromatar probintzia izan zen Germania Magna, betirako aske izan zen, eta Erromatarrek, ez zuten sekula, Rhin ibaitik ekialdera zeuden lurrak konkistatzeko asmorik erakutsi.

Ikus, gainera
-------------

* Teutoburgoko oihaneko gudua
* Erromatar Inperioa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q214765
* Commonscat Multimedia: Varus

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 11381108
* ISNI: 0000 0000 2615 560X
* BNF: 169389713 (data)
* GND: 118767321
* LCCN: n87940674
* NKC: ola2009548154
* NLA: 49284211
* SUDOC: 076427471
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q214765
* Commonscat Multimedia: Varus
**Blanca Antepara** (Urbina, Legutio, Araba, 1923 – Ib. 2012ko urtarrilaren 11) giza eskubideen aldeko aktibista izan zen.

1936ko gerrak 12 urterekin harrapatu zuen Antepara. 1936ko uztailaren 18an, altxamendu militarraren egunean bertan, Urbinara Burgostik soldaduak iritsi ziren. Etxeak soldaduek hartu eta herritar guztiak Urbinatik bidali zituzten. Familiarekin batera, idi-gurdian trasteak hartu eta Gasteiza joan zen. Gasteizko baserri batean bizi izan zen 1937ko maiatzerarte.

Antepararen semeetako bat, Iñaki Ormaetxea, Donostiako Morlans auzoan 1991ean Guardia Zibilak hil zuen tirokatuta, eta Josu Ormaetxea semea, 20 urtez preso egon zen Espainiako Estatuko gartzela ezberdinetan.

Giza eskubideen eta presoen eskubideen aldeko ekintzailea izan zen.

2009ko abuztuan Norma Morroni ekintzailearekin elkartu zen Urbinan.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Hay que mirar siempre de frente, sin bajar la vista. Y mantener siempre la dignidad, porque es el arma más fuerte que tenemos» |  » |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Cabello, Andoni..  (2004). *La plaza de Urbina : una biografía de Iñaki Ormaetxea.*  (1. ed. argitaraldia) Txalaparta ISBN 84-8136-292-1. PMC 55145032. (Noiz kontsultatua: 2020-05-24).
2. ↑    «AGUR ETA OHORE, BLANCA!» *Zuialde Herri Informazioa* 2012-01-11 (Noiz kontsultatua: 2020-05-24).
3. ↑   «El ejemplo vivo de que los presos nunca han estado ni estar�n solos - GARA» *gara.naiz.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-05-24).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q95402385

 |

* Wd Datuak: Q95402385
**Damaso Etxeberria Iturralde** (Bordele, Frantzia, 1834ko abenduaren 11 - Elizondo, Baztan, 1886ko maiatzaren 29a) nafar politikari eta euskal idazlea izan zen.

Bizitza
-------

Elizondoko Datueberria, Damaso Etxeberriaren bizitokia.
Bordelen 1834ko abenduaren 11n jaio izanagatik ere, zinez baztandarra zen. Haren aita Martin Luis Etxeberria berroetarra izan zen, Baztango alkate eta armada karlistako brigadierra Lehen Karlistaldian, 1838ko Erreniagako guduan hil zena; ama, aldiz, Angeles Iturralde Aldekoa, Datue jauregiko nagusia zen. Gerra amaitu ondoren itzuli ziren ama-semeak Elizondora.

Bere aita bezala, Damaso Etxeberria ibarreko alkatea izan zen, eta baita Nafarroako Junta Karlistaren partaidea ere Bigarren Karlistaldian. 1874tik 1876ra, Burgosetik deserrituak izan ziren 35 fraide eta ikasle lazarista aterpetu zituen Datue jauregian.

Lanak
-----

Ez zen oso idazle emankorra izan; alabaina, San Frantzisko Xabierkoari eginiko bertso batzuen egilea dugu, 1857ko urriaren 18an Bonaparte printzeak berak Elizondon bertan jaso zituenak. Bertso horiek argitara eman zituen lehenbizikoa Nikolas Altzola izan zen, 1967ko Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen aldizkarian. Geroago Rosa Miren Pagolak jaso zituen *Bonaparteren Ondareko Eskuizkribuak* lanean.

> 
> *Nafarroco hume noblea*
> 
> 
> *Catedratico Parisen*
> 
> 
> *Ygnacio duzu seguitzen*
> 
> 
> *Ceruac manic bidea*
> 
> 
> *Itzala munduco fama gucia*
> 
> 
> *Daucazu despreciatua.*
> 
> 
> *O saindu miragarria*
> 
> 
> *Apostolu famatua*
> 
> 
> *Yguzu Javier escua*
> 
> 
> *Artzeco zure vicia*
> 
> 
>

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Larrabe, Ainhoa; Tubia, Iker. *Historiaren zati bat, salgai.*  *Berria* egunkaria, 2014ko urriak 10, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2020-10-18).
2. 1 2   Bidador, Joxemiel. *Baztango euskal idazleen berri laburra (I).*  *Euskaldunon Egunkaria*, 2000ko otsailak 4, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2020-10-17).
3. ↑   Olabuenaga, Mitxel. *Los Padres Paúles en Elizondo.*  pauleszaragoza.org (Noiz kontsultatua: 2020-10-18).

Kanpo estekak
-------------

* Bidador, Joxemiel *Baztango euskal idazleen berri laburra*, Euskaldunon Egunkaria, 2000-1-21; 2000-1-28; 2000-2-4; 2000-2-11; 2000-2-18; 2000-2-25, zubitegia.armiarma.eus
* **(Gaztelaniaz)** Dámaso de Echeverría Iturralde, Auñamendi Entziklopedia, euskomedia.org

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256067
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 36893
* Lur: 02040/eu\_e\_4315/e4315

 |

* Wd Datuak: Q12256067
**Manuel Arantzadi Iruxo** (1882ko martxoaren 31, Lizarra - 1942ko apirilaren 25a, Iruñea) nafar politikari jeltzale eta abokatu bat izan zen. Gorteetan diputatua izan zen bi aldiz, euskal nazionalisten aldetik, Primo de Riveraren diktadura baino lehen. Espainiako Lege Bildumak argitara ematen hasi zen 1929an, Espainiako legediaren argitalpenean oinarrituriko argitaletxe ospetsuena sortu ondoren.

Bizitza
-------

Gamazadan 1894ko otsailaren 18an Castejon udalerrian burututako manifestazioan Sabin eta Luis Arana anaiek eurekin eramandako *Jaun-Goikua eta Lagi-Zarra. - Bizkaitarrak agur eiten deutse Naparrei - Dios y Ley Vieja. - Vizcaya saluda a los Navarros* esaldia zeraman bandera Aranzadiren ama zen Juanak Iruñeko Cafe Iruña kafetegian brodatu zuen. Bere aita Estanislao Arantzadi eta bere lehengusua Manuel Irujorekin batera Nafarroako euskal abertzaletasunaren aintzindariak izan ziren. Bestalde, Euzko Alderdi Jeltzaleko Napar Buru Batzar erakundeko kide aktiboa izan zen.

1909an Arantzadi Iruñeko *Centro Vasco* elkarteko sortzaileetako bat izan zen. 1918an integrista eta mauristekin bat eginik Espainiako Diputatuen Kongresuan Nafarroa ordezkatuz diputatu izan zen; aldiz, 1923an Alianza Foral jaimisten alderdiaren barnean aurkeztu eta berriz ere diputatu izan zen. Espainiako Diputatuen Kongresuan Nafarroako erakundeak gaurkotu asmoz Berrezartze Forala eskatu zuen, nahiz eta Hego Euskal Herriaren espainiartasuna edota Nafarroako 'Lege Hitzartua' inoiz zalantzan ez jarri izan. Independentismoaren aurkako jarrera agertu zuen.

1918an Eusko Ikaskuntzako sortzaileetako bat izan zen, bai eta 1923an La Voz de Navarra egunkarikoa ere. 1930an Eusko Ikaskuntzarekin elkarlanean Euskal-Nafar Estatutuaren prestaketan jardun zuen. Espainiako Bigarren Errepublika garaian, EAJko zuzendaritzarekin desadostasunak izan zituen. Ondorioz, sakonki antierrepublikarra zen Koalizio Katoliko Foruzalean sartu zen. 1936ko uztaileko estatu kolpean, Nafarroako EAJren izenean, matxinoen aldeko komunikatua plazaratu zuen.

Ikus gainera
------------

* Estanislao Arantzadi
* Manuel Irujo

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3753197
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 143269
* Lur: 00417/eu\_a\_4179/a4179
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q3753197
**David Michael "Dave" Mirra** (Chittenango, New York, 1974ko apirilaren 4 - Greenville, Ipar Carolina, 2016ko otsailaren 4) estatubatuar muturreko kirolaria zen, BMX eta rallycross kiroletan aritzen zena. Garai batez X Gameseko domina gehien zituen kirolaria izan zen, 2013an Bob Burnquistek bere marka gainditu zuen arte.

Biografia
---------

Dave Chittenangon jaio zen, 1974ko apirilaren 4an. Pomonako Kaliforniako Estatu Unibertsitate Politeknikoan graduatu zen.

1987an, 13 urte zituela, Dave Haro Bikes BMX taldean sartu zen. 1992an profesionaletara pasa zen. 1995tik 2009ra, 2006an izan ezik, urtero domina bat irabazi zuen X Games txapelketetan. Guztira 24 domina irabazi zituen, 2013 urtera arte inork gainditu ezin izan zuen marka izanik. 2011an BMXa utzi zuen.

2008tik 2013ra, Dave rally auto lasterketetan lehiatu zen Subaru Rally Team USA taldeko kide bezala. 2013an Global RallyCrosseko Txapelketako zazpigarren lasterketan laugarren bukatu zuen.

2016ko otsailaren 4an hil zen, antza bere buruaz beste egin zuela.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Dave Mirra*** |

* **(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3017223
* Commonscat Multimedia: Dave Mirra

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 54348202
* ISNI: 0000 0001 1444 4073
* BNF: 14042964r (data)
* GND: 1166098192
* LCCN: n2002095565

 |

* Wd Datuak: Q3017223
* Commonscat Multimedia: Dave Mirra
**Gema Castillo**, jaiotzaz **Gema González Castillo** (Buenos Aires, Argentina, 1907 - Ibidem, 1979ko maiatza) Argentinako lehen dantzaria, koreografoa eta irakaslea izan zen.

Biografia
---------

Aita José González Castillo idazle, antzerki-egile eta Círculo Argentino de Autores-eko lehendakari eta Cátulo Castillo musikari herrikoiaren arreba eta SADAICeko (Sociedad Argentina de Autores-eko) idazkaria. Ama Amanda Bello 1930ean hil zen. Amaren aldeko aitaita Germán Bello zen, La Platako zaldi-zaintzailearen alaba. Haren beste neba Carlos Hugo Castillo zuen izena. Dantzako interprete nabarmena izan zen, 1931ko maiatzaren 18an dantzari bakarlari izendatua. Colon Antzokiak 1939. urtera arte egon zen eta gero, eta irakaskuntzara pasatu zen. Adolf Bolm, Boris Romanoff, Michel Fokin, Bronislava Nijinska, Serge Lifar, Margarita Wallmann eta Esmée Bulnes koreografoen zuzendaritzapean aritu zen.

Ryctmi Ballet ballet-taldea osatu zuen Brodway zineman, Victoria Garabato, Raúl Blanco, María Ruanova eta Ana María Gambierrekin batera..

Gainera, hainbat hamarkadatan aritu zen irakasle Kolon Antzokiko eskolan, eta, Esmée Bulnesekin batera, Dantza Eskola Nazionaleko (1939an sortua) lehen irakasleetako bat izan zen. Handik, besteak beste, José Neglia, Armando Navarro, Héctor Zaraspe, Rubén Estanga, Susana Agüero eta Antonio Truyol atera ziern. 1945ean, Mar del Platako Auditoriumeko Dantza Eskolaren inaugurazioan parte hartu zuen.

Zenbait filmetan parte hartu zuen, hala nola *La maja de los cantares* (1946), Benito Perojoren zuzendaritzapean, eta Imperio Argentina eta Amadeo Novoa izan zituen protagonista.

Antzerkia
---------

* El amor brujo (Antonia Mercé, Dora Del Grande, Ángeles Ruanova, Mercedes Quintana, Victoria Garabato, Lydia Galleani, Matilde Ruanova, Teresa Goldkhul eta Adela Goldkhul).

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Opinión / Teatro. Presencia de José González Castillo.* .
2. ↑    *Esmée Bulnes: maestra incansable.* .
3. ↑    *Los Bailarines del Teatro Colón y el trágico final de 1971.* .
4. ↑    *Ficha Cinenacional: Gema Castillo.* .

Bibliografiak
-------------

* Giovannini, Marta (1973). Ballet argentino en el Teatro Colón. Buenos Aires: Plus Ultra. p. 33. Consultado el 13 de diciembre de 2020.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106515165

 |

* Wd Datuak: Q106515165
**Andrés Jaso Garde** (Melida, 1912 - Cangues d'Onís, Asturias, 1937) nafar futbolaria izan zen, Osasunan, Valencian eta Sporting de Gijónen jokatu zuena.

Bizitza
-------

Andrés Jaso Melidan jaio zen 1912an. Sporting Melidésen hasi zuen bere kirolari ibilbidea. 1930ean, 18 urte zituelarik, Osasunak kontratatu zuen. Ondoren, Zaragozan, Levanten, Valencian eta Sporting de Gijónen aritu zen. Espainiako Gerra Zibila hasi zenean Asturiasen zegoen. Cangues d'Onísen hil zen 1937an, hegazkin-bonbardaketa batean.

2020ko abuztuan, haren gorpua aurkitzea helburu zuen kanpaina abiarazi zuten futbolariaren senide eta lagunek. Adierazi zutenez, Asturiasko Cangues d'Onísko hobi komun batean lurperaturik egon zitekeen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Andrés Jaso.*  ciberche.net (Noiz kontsultatua: 2020-8-9).
2. 1 2   Eizagirre, Mikel. *1937an desagertu zen Andrés Jaso Osasunako futbolaria topatzeko kanpaina jarri dute abian.*  *Argia* astekaria, 2020ko abuztuak 7, CC BY-SA 3.0, argia.eus (Noiz kontsultatua: 2020-8-9).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65684532

 |

* Wd Datuak: Q65684532
**Paulino Caballero Ruiz** (Iruñea, 1839 - Donostia, 1933) nafar eta euskal herritar kimikari, fisikari, irakasle eta katedradun bat izan zen.

1865. urteaz geroztik Tutera, Bergara eta Donostiako institutuetako Fisika eta Kimika espezializateetako katedraduna izan zen. 1865ean hiru fundazio eta sari eratu zituen, honako izen zehatzekin: "Arte eta Lanbideetako Eskola Sariak", horretarako 42.00 pezetako ondarea lagaz, "Institutuko Ikasleen Sariak", 72.200 pezetako kapitalarekin, eta "Musika Eskolako Ikasleen Sariak", 57.000 pezetako diru-sariarekin.

Aipatutako fundazioetako aginte organuetan Nafarroako Foru Aldundia, zuzendaria eta Erakunde bakoitzeko irakasle bana ordezkatuak zeuden.

Kaleak
------

* Paulino Caballero kalea, Iruñeko Alde Zaharra.

Kanpo estekak
-------------

* Paulino Caballero. Nafarroako Entziklopedia Handia[*Betiko hautsitako esteka*] **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25476220
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 488145857089822922265
* BNE: XX1321212
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q25476220
**Margaret Tobin Brown** (Hannibal, Missouri, 1867ko uztailaren 18a - New York, 1932ko urriaren 26a), **Molly Brown** izenez ere ezaguna, estatubatuar *socialite-a*, aktibista eta filantropoa izan zen, 1912ko Titanic hondoratzetik bizirik atera zenetako bat izateagatik ezaguna.

Jatorri oso xumekoa, 18 urte bete zituenean fortuna bila joan zen Coloradora, eta han ezagutu zuen bere etorkizuneko senarra, James Brown.  Ibex konpainiako meategi batean urrea aurkitu ondoren milioidun, bikotea goi gizartean sartu zen eta Margaret, konprometitua eta militantea, behartsuenei eskaini zien bere burua, batez ere emakumeen, haurren eta Coloradoko meatzarien eskubideen defentsan.  Munduan zehar bidaiatzeko ere aprobetxatu zuen eta, batez ere, Frantziara, maitemindu zen herrialdera. Horrek Lehen Mundu Gerra piztu zenean Pikardiara azkar mugitzea eragin zuen. Beste estatubatuar batzuekin batera, soldaduak sendatu zituen, eta ekintza horrengatik Ohorezko Legioa eman zioten.  Gainera, bere pasioari, antzerkiari, ekin zion eta bere idoloaren paperak, Sarah Bernhardt, antzeztu zituen New Yorkeko eta Parisko eszenatokietan. 

Dena den, nazioartean ospea eman zion tragediak Titanic hondoratzean bizirik atera zirenetako bat izateagatk da ezaguna. 6. ontzian ihes egin zuen, eta bertan Robert Hichens kontramaisuaren jokabidea kritikatu zuen. Gerora Bizirik Atera Zirenen Batzordearen sorreran parte hartu zuen.

Hondoratu zenetik ehun urtera, Brown "Hondoratu ezina den Molly Brown" bezala ezagutzen zen, nahiz eta ez zuen inoiz izen hori jaso bizitzan. Bere historia mito bat sortzeko erabili zuen asmakizun bat da, batez ere bere papera Debbie Reynoldsek antzeztu zuen komedia musikal batean.

Referencias
-----------

1. ↑  «Molly Brown» (ingelesez), *Molly Brown House Museum*. 2012ko uztailaren 9an kontsultatua.
2. ↑  «*Mrs Margaret Brown*» (ingelesez), *Encyclopedia Titanica*. 2012ko uztailaren 9an kontsultatua.
3. ↑  Olivier Mendez, « « Molly » Brown, une Française de cœur » (frantsesez), *Latitude 41°*, 3. zenbakia, 1999ko martxoa, 3. or.
4. ↑  Olivier Mendez, ««Molly» Brown, une Française de cœur» (frantsesez), *Latitude 41°*, 3. zenbakia (1999ko martxoa), 2. or.
5. ↑  Kristen Iversen, 1999, or. XVI

Kanpo estekak
-------------

* *"La inconquistable Molly Brown": Evocando a Debbie Reynolds y a la verdadera Molly, "la insumergible"*, Radio Uruguay 1050 AM, 2017ko urtarrilaren 12ko osteguneko programa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q229631
* Commonscat Multimedia: Margaret Brown

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 60020391
* ISNI: 0000 0000 3398 5433
* GND: 124579639
* LCCN: n84180629
* SNAC: w65q52vj
* Léonore: [LH//376/34 LH//376/34]
* Open Library: OL2615878A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q229631
* Commonscat Multimedia: Margaret Brown
Sevillako Sirenen etxea.
Hernaniko Udaletxe berriaren proiektua Fernández Aiarragarai arkitektoak egin zuen.
**Joaquín Fernández Aiarragarai** (gaztelaniaz: *Joaquín Fernández Ayarragaray*) (Hernani, 1821eko abuztuaren 17 - Sevilla, 1900eko martxoaren 26) Gipuzkoan jaiotako Espainian arkitekto ezaguna izan zen, bereziki Sevillan.

Biografia
---------

Oso gazte zelarik Madrilera eraman zuten bizitzera. Hiri horretan agrimensor izateko ikasketak egin zituen, 1841ean. 1842an maisua izatea lortu zuen. Maisu gisa lan egin zuen. 1844an Arkitektura Eskolan hasi zen ikasten. 1850ean arkitekto titulua eskuratu zuen. 1951 Sevillan Arte Ederren Eskolako Lan-maisuaren plaza eskuratu zuen. 1859an Lan-maisuaren plaza desagertu zen eta hortik aurrera marrazkilarientzako Aritmetika eta Geometria Deskriptiboaren irakaslea izan zen. 1860. hamarkadan Sevillako Alkazarreann arkitekto kontserbadore gisa lan egin zuen, bestetik.

1881etik Adolfo Fernández Casanova arkitektoak Sevillako katedralaren zaharberritzetan lanean zegoen. Baina 1888an zinborioa eta heltzen zuten zutabeak erori egin ziren. Istripua ez zen Fernández Casanovaren lanen ondorioa baina ospe txarra eman zion eta, 1889an, dimititu egin zuen. Fernández Aiarragaraik haren plaza hartu zuen eta espazio hori berreskuratzeko proiektu eta txosten batzuk prestatu zituen. Katedralean 1898 arte egon zen lanean. 1989an Kordobako Sinagoga berreskuratzeko proiektua egin zuen.

Lan horiekin batera Sevillako etxebizitzak berritzeko edo egiteko lanak egin zituen; tartean ezagunena Sirenen etxea izan zen.

Lan ezagunenak
--------------

* Sirenen etxea
* Sanlúcar de Barramedako Montpensier Dukeen jauregia
* Atalayas Kondearen etxea
* Portellatarren etxea Sevillan
* Roma Hotel
* Madrilgo Hotela Sevillan
* Eritañako lorategia Sevillan
* Sevillako katedrala zaharberritzeko proiektua
* Hernaniko udaletxearen proiektua

Erreferentziak
--------------

1. 1 2
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28502520
* Commonscat Multimedia: Joaquín Fernández Ayarragaray

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 75568
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q28502520
* Commonscat Multimedia: Joaquín Fernández Ayarragaray
Kristo gurutzearekin, 1828. Luis de Moralesen kopia. San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademia
**María Luisa Marchori** (Madril, 1801 – 1900 gutxi gorabehera) XIX. mendearen lehen erdiko espainiar margolaria izan zen eta San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademiako ohorezko lehen akademikoetako bat.

Ibilbidea
---------

Marchori Madrilen jaio zen XIX. mendearen hasieran. Lehen urteei buruzko datu gutxi egon arren, garai hartan oso ohikoa zen gazteek, batez ere nobleek, beren prestakuntzaren alderdi gisa pintatzen ikastea. Pintore gizonezkoen lantegietan ikastea zen margolari gisa bizitza irabazi nahi zuten emakumeentzako baliabidea. XVIII. mendearen hasieran lehenengo arte-akademia ofizialak sortzen hasi ziren arren, XIX. mendean, emakumeek ezin zituzten ikasketok jaso, anatomia eta biluzi klaseak emakumeentzat desegokiak zirela aitzakiatzat hartuta. San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademiak, Madrilen zegoenak, debekatu egiten zuen emakumeak sartzea, salbuespenak salbuespen eta baimen berezia eskatuta izan ezik.

Emakumeak San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademian artista gisa sartzerik ez bazuten ere, beste bide batzuetatik ere bihur zitezkeen kide ofizial, batez ere ohorezko akademikoaren eta meritu-akademikoaren tituluen bidez.Hain zuzen, erakundeko lehen Meritu Akademikoa emakume bat izan zen, Bárbara María Hueva. Hueva Meritu Akademiko gisa agertzen bada ere aktetan, gero Supernumerario izendatzen dute. Marchori izan zen bereizketa hori jasoko zuten beste bost emakumeetako bat, gizarte-desberdintasunen ondorioz agian.Izendapen akademiko hori eskatu ahal izateko, aparteko lanak aurkeztu behar ziren: Marchorrek Luis de Moralesen lan bat kopiatzea erabaki zuen, Kristo gurutzea kargatzen irudikatzen duena. 1828ko irailaren 21ean olio-pintura aurkeztu zion San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademiari, eta urte horretako azaroaren 20an akademiko titulua eman zioten.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   González, Daniel Lavín.  (2019-11-26). «Mujeres académicas en la Real Academia de Bellas Artes de San Fernando» *Investigart*.
2. ↑   «La formación de las mujeres artistas | Croma Cultura» *www.cromacultura.com* 2015-04-08.
3. ↑   Eterna, Sevilla Mágica y.  (2018-03-04). «EL PAPEL DE LA MUJER EN EL ARTE.» *Sevilla Mágica y Eterna*.
4. ↑   «Red Digital de Colecciones de Museos de España - Museos» *ceres.mcu.es*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115287197

 |

* Wd Datuak: Q115287197
**Sheila Herrero Lapuente** (Zaragoza, Aragoi, 1976ko ekainaren 28a) patinatzaile aragoitarra da.

Biografia
---------

Gurasoak patinatzaileak zituela, lau urterekin patinatzen hasi zen. Urte bat geroago bere lehenengo lasterketa irabazi zuen bere sorterrian. 1990ean, bere lehendabiziko Europako Txapelketa irabazi zuen Arganda del Reyn.

1994ko abuztuaren 29an bere lehen bi garaipen mundialak lortu zituen Gujan-Mestrasen (Frantzia) ospatutako txapelketan. Harrezkero, Espainiako Patinaje Selekzioarekin 66 alditan parte hartu du, 1994tik erretiratu zenera arte titularra izanik.

Bere kirol ibilbidean zehar "Domingo Miral" (Zaragoza, Aragoi), "Roces" (Italia, 1999-2000) eta "Verducci" (Ameriketako Estatu Batuak, 2001-2002).

Lerroko abiadura-patinaje modalitateko munduko patinatzailerik onenetakoa izan da. 2003ko urrian erretiratu zen garaipenez beteriko palmaresa utziz.

Palmaresa
---------

### Munduko txapelketak

* 18 garaipen.

### Europako txapelketak

* 36 garaipen.

### Espainiako txapelketak

* 88 garaipen.

### Maratoiak

* Berlingo maratoia (1): 2001

Errekor mundialak
-----------------

* 5.000 m. (1998/09/03 - 2003/07/30
* 10.000 m. (1997/06/30 - 2005/06/11
* 15.000 m. (2000/08/02 - gaur egun)
* 40.000 m. (1999/10/03 - gaur egun)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q465142
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 6805

 |

* Wd Datuak: Q465142
**Bridget Driscollen heriotza** (c. 1851 - 1896ko abuztuaren 17a) Britainia Handian auto batek harrapatuta hildako oinezko baten lehen kasua izan zen. Driscoll, 44 urtekoa, bere alaba May eta bere lagun Elizabeth Murphyrekin Londresko Crystal Palaceko lurretan paseatzen ari zela, Dolphin Terrace zeharkatu zutenean, Anglo-French enpresako auto batek harrapatu zuen, kotxearen erakustaldia eskaintzen ari zirela. Lekuko batek azaldu duenez, autoak "erritmo ausartegian bidaiatu zuen, suhiltzaileen kamioi batek bezala".

Autoaren gehienezko abiadura 13 km/h-koa zen arren, nahita 6,4 km/h-ra mugatu zen, gidariak, Arthur James Edsall Upper Norwoodekoak, adierazi zuenez. Bere bidaiariak, Forest Hilleko Alice Standingek, motorra tuneatu zuela argudiatu zuen, autoa azkarragoa izan zedin, baina beste taxi gidari batek autoa aztertu eta 7,2 km/h-ko abiadura (4,5 milia orduko) gainditzeko gai ez zela esan zuen, abiadura txikiko uhal-motore baten ondorioz. Talka Parlamentuko lege berri batek autoen abiadura muga orduko 14 miliara (23 km/h) igo eta aste gutxira gertatu zen; lehenago 2 milia orduko zen hirietan eta 4 milia orduko landa-eremuan.

Epaimahaiak heriotza istripua izan zela ebatzi zuen sei orduko ikerketa baten ostean. Percy Morrison forentseak (Surreyko Croydon herrikoa) "horrelakorik berriro ez gertatzea" espero zuela esan zuen. 2010eko kalkulu baten arabera 550.000 pertsona hil ziren jada Erresuma Batuko errepideetan.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Ingelesez)** McFarlane, Andrew.  (2010-08-17). «The UK's first fatal car accident» *BBC News* (Noiz kontsultatua: 2020-09-26).
2. ↑   **(Ingelesez)** McFarlane, Andrew.  (2010-08-17). «The UK's first fatal car accident» *BBC News* (Noiz kontsultatua: 2020-09-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q101717588

 |

* Wd Datuak: Q101717588
**Rocío Aragón Bermúdez** (Cádiz, 1925 - Madril, Espainia, 2018ko urtarrilaren 31) flamenko-dantzaria eta koreografoa izan zen. Aragoi Familiako artisten sagakoazen: Rita Irasemaren izeba; Telebistako Gaby, Fofó eta Miliki pailazo ezagunen arreba (Los Payazos de la Tele). 

Rocío Aragón, 1950

Biografia
---------

Rocío Cadizen jaio zen 1925ean.Gurasoak Emilio Aragón Foreaux (Emig) eta Rocío Bermúdez Contreras (zaldi-akrobata dantzaria) ospetsuak ziren. 

Familiarekin hasi zen, haurrentzako artista gisa, Pompoff, Thedy eta Emig-en emanaldietan, eta geroago Gaby, Fofó eta Milikirekin, Rocíorekin *Aragoi neba-arrebak* eta Rocío, Gaby, Fofó eta Miliki izenaz ere iragarriak.

Neba-arrebekin ibili zen munduan zehar, eta, gero, bakarrik, artista independente gisa. 70eko hamarkadan koreografo gisa aritu zen TVEn, *Los Payazos de la Tele* zirkuko saioan. Handik urte batzuetara, erretiratu ondoren, dantza-eskola bat sortu zuen.

Ikus, gainera
-------------

* Los Payasos de la Tele
* Familia Aragón

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Vasco, Diario. «¿Cómo están los payasos de la tele?» *www.diariovasco.com*.
2. ↑   «RECORTE: Rocío Aragón, hermana de Gaby, Fofó y Miliki, los payasos de la tele» *todocoleccion.net*.

Kanpo estekak
-------------

* Argazkia: Rocío Aragón, Todobilduman.
* Argazkia: Rocío Aragón, Todobilduman.
* Argazkia: Rocío Aragón, Todobilduman.
* Argazkia: Rocío Aragón, Todobilduman.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25674485

 |

* Wd Datuak: Q25674485
**Jean Rey** (c. 1583 - c. 1645) frantziar zientzialari eta medikua izan zen.

Le Bugue izeneko hirixka txiki batean jaio zen, garai horretako Perigord probintzian eta orainaldiko Dordogne eta Akitaniako eskualdean. Medikuntza ikasi zuen Montpelliereko unibertsitatetan eta Rene Descartes filosofarekin korrespondentzia mantendu zuen.

Kimiko honek, ohartu zen berunaren eta eztainuaren pisua handitzen direla errausten direnean eta fenomeno hau airean erantzi zuen (saiakerak 1630. urtean izan ziren)

Jean reyek azaldu zuen, beruna eta eztainuaren kaltzinatutako gehienengo pisua izaten dela kontuan hartuz kiskalketan airearen eransketa egon behar dela metalean. Hipotesi hau beranduago egiaztatua izango zen Anton Laurent Lavoisierrengatik, 1789.urtean.

Airea metalean eransten dela ohartu zenean, barometroaren aurkikuntza ahalbideratu zen (Torricelliren esperimentua 1643.urtean).

Jean Rey Le Buguen hil zen, non bizitza osoa egon zen eta medikuntza praktikatu zuen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3174290
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 23205874
* ISNI: 0000 0000 3061 2877
* BNF: 102874030 (data)
* GND: 12895292X
* LCCN: n87134994
* SUDOC: 079375502
* Open Library: OL5812772A

 |

* Wd Datuak: Q3174290
**Sarah Mather** (Brooklyn, New York 1796 - 1868ko ekainaren 21a) estatubatuar asmatzaile handia izan zen, urpeko lehen teleskopioa asmatu eta patentatu zuena, periskopioaren aurrekoa.

Urpeko teleskopioa
------------------

1845eko apirilak 16an erregistratutako patentearen arabera, urpeko teleskopioa, mutur batean lanpara bat zuen hodi bat eta mutur bati lotutako prisma optiko edo ispilu batzuk ziren, urperatzean, zenbait objektu argiztatzeko.Teleskopioa izanik objektu horiek gainazaletik aztertzeko aukera ematen zuten.

Asmakizunaren aplikazio posibleen artean, Matherrek esan zuen itsasontzien kroskoak urpekaririk gabe aztertzeko, arrantza-bankuen kokapena edo ur azpiko objektuak aztertu zein aurkitzeko, arrantzarako edota kanaletarako hondoak lehertzeko erabil zitekeela.

1864an bigarren patentea erregistratu zuen, lehen prototipoarekiko hobekuntzekin: lehenik, argiztapen sistemaren aldaketa batek, lanpara, presio subazuatiko indartsuen ondorioz itzaltzea aurreikusten zuen, eta, bestetik, ispilu bikoitzen joko batek, ikusmen zabalagoa ahalbidetzen zuen, lanpara edo teleskopioa mugitu behar izan gabe.

Bizitza pertsonala
------------------

Mather ezkonduta egon zen eta gutxienez alaba bat zuen, Zientziaren Emakumeen Hiztegi Biografikoaren arabera.

Aitorpen zientifikoa eman zioten lana garatu zuen Estatu Batuetan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Sarah Mather, lo oculto a la vista» *Va de barcos* 2020-02-08 (Noiz kontsultatua: 2020-10-05).
2. ↑    *Sarah Mather, la desconocida inventora del periscopio.*  (Noiz kontsultatua: 2020-10-05).
3. ↑   «¿Sabes que el periscopio de los submarinos lo inventó una mujer?» *La Voz de Galicia* 2018-03-11 (Noiz kontsultatua: 2020-10-05).
4. ↑   «Sarah Mather la mujer que revolucionó la navegación» *KienyKe* (Noiz kontsultatua: 2020-10-05).
5. ↑   «Sarah Mather inventora olvidada» *Veronese* 2019-02-04 (Noiz kontsultatua: 2020-10-05).

Kanpo estekak
-------------

* Sarah Mather asmatzailearen bizitza YouTube Podcast Lila 43

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q50377839
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 23147266629735480608
* LCCN: no2016110657

 |

* Wd Datuak: Q50377839
**Thomas McElwee**, irlanderaz *Tómas Mac Suialli* (1957ko azaroaren 30a, Bellaghy, Derry konderria - 1981eko abuztuaren 8a, Maze espetxea) irlandar errepublikarra, gose grebalaria eta Behin-behineko IRAko kidea izan zen. 1981eko Irlandako gose greban hil zen 10 errepublikar presoetako bat izan zen.

Francis Hughes lehengusuarekin batera Behin-behineko IRAko Hego Derryko Errepublikar Unitate Independientea osatu zuen, hainbat urtez britainiar soldaduei segadak burutu eta Magherafelt, Castledawson eta Maghera udalerrietan atentatuak burutzearen erantzuleak.

1976ko urrian McElweek Ballymena hirian lehergailuak jartzeko ekintza azkar batean parte hartu zuen. Beste IRAkide batzuekin batera lehergailuak garraiatzen ari zirela, bat lehertu eta bere eskuin begia galdu zuen. Ondoren atxilotua izan zen. Lehergailuaren jabetzarengatik 20 urteko espetxealdiaz zigortu zuten, eta bonba atentatu batean bere arropa dendan zegoen 26 urteko neska gazte protestante baten hilketarengatik 26 urteko espetxealdia ezarri zitzaion. Bere hilketa kargua nahigabeko hilketa kargura murriztu zen, baina bere espetxealdi zigorraren urte kopurua bere hartan jarraitu zuen.

Espetxean zegoela burusien protestan parte hartu zuen.

1981eko Irlandako gose grebara batu eta ekainaren 8an gose grebari ekin zion. Abuztuaren 8en 23 urte zituela zendu zen, 62 egunez gose-greban egon ondoren.

Ikus gainera
------------

* 1981eko Irlandako gose greba

| * i
* e
* a
1981eko Irlandako gose greba |
| --- |
| Hildako grebalariak | Bobby Sands (maiatzaren 5a)  •  Francis Hughes (maiatzaren 12a) Raymond McCreesh (maiatzaren 21a)Patsy O’Hara (maiatzaren 21a) Joe McDonnell (uztailaren 8a)  •  Martin Hurson (uztailaren 13a)Kevin Lynch (abuztuaren 1a)  •  Kieran Doherty (abuztuaren 21a)  •  Thomas McElwee (abuztuaren 8a)Michael Devine (abuztuaren 20a) |
| Biziraun zutenak | Brendan McLaughlin  •  Paddy Quinn  •  Laurence McKeown  •  Pat McGeown  •  Matt Devlin  •  Liam McCloskeyPatrick Sheehan  •  Jackie McMullan  •  Bernard Fox  •  Hugh Carville  •  John Pickering  •  Gerard HodgkinsJames Devine |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q220236

 |

* Wd Datuak: Q220236
**Hilario Sarasa Suhuskune** (Auritz, 1831 – Iruñea, 1910eko azaroaren 5a) nafar apaiza, kontulari eta liburuzain izan zen.

Bizitza
-------

Juan Manuel Sarasa jeneral karlista ezagunaren semea, Zuzenbidean doktoratu zen eta Orreagako Errege Kolegiatako kontalaria izan zen 1869tik 1875era, urte horretan kapitulu-liburutegiaren ardura hartu zuelarik. 1878an Iruñean Orreaga argitaratu zuen, bere benetako etxearen aipamen historikoa eta inguruaren deskribapena. 1902an Historiaren Errege Akademiako urgazle izendatu zuten, eta urte horretatik aurrera Nafarroako Monumentu Historiko eta Artistikoen Batzordean ere lan egin zuen. Iruñean hil zen 1910ean

Erreferentziak
--------------

* **(Gaztelaniaz)** «SARASA SUESCUN, Hilario - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-11-04).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109399064
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX1433475
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 107006
* GEN: 18632

 |

* Wd Datuak: Q109399064
**Lubb ibn Muhammad ibn Lubb ibn Musa al-Qasaw ibn Musa ibn Furtun ibn Qasi** (? - 907), Lleidako *wali* (890-907) zen.

Arbasoak
--------

Lubb ibn Muhammad Banu Qasi leinu muladikoa zen. Aita Muhammad ibn Lubb, Musa ibn Musaren oinordeko zuzena zuen.

Bere anai-arrebak Musa ibn Muhammad, Jusuf ibn Muhammad, Abdulah ibn Muhammad, Junus ibn Muhammad eta Mutarrif ibn Muhammad ziren. Anai hauen arteko borrokak Banu Qasien suntsipena eragin zuten.

Ezkontzak eta seme-alabak
-------------------------

Lubb ibn Muhammadek hiru seme izan zituen:

* Abdulah ibn Lubb
* Muhammad ibn Lubb
* Furtun ibn Lubb, kristau bilakatu zena.


| ⛭Zuhaitz genealogikoa |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Furtun ibn Lubb |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  | Lubb ibn Musa |  | Muhammad ibn Lubb |  | Lubb ibn Muhammad |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Muhàmmad ibn Llop ibn Muhàmmad |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

Borrokak
--------

Lubbi etengabe Katalunia eta Aragoiko konderriaren noble kristauak borrokatuz aritzea ez ezik hegoaldetik musulmanen espedizioak ere zetozkion. Hori zela eta, Lubbek agindu zuen zenbait hiri gotortzea, tartean Lleida, Monzon edo Balaguer. Lleidako meskita, egungo *Seu Vella*, eta *aljama* ere eraiki zituen.

897ko abuztuaren 11an, Lubbek Bartzelonako konderria eraso zuen, Guifre iletsua kondea Vall d'Oran, Solsonatik gertu, hiltzen.

Tutera, Tarazona (899) eta Araba eraso eta Toledo konkistatu zuen Jaendik gertuko lurraldeak ere hondatuz. 904ko beste espedizioan Ramon I.a Pallarsekoa mendean hartu eta Ribagorzako konderria okupatu zuen.

907an Iruñea erasotzea saiatu zuen baina ezin zuen hiria mendean hartu. Hilabete gutxi geroago, Lubb Antso Gartzeitzek antolatutako lakio batean erori eta erail zuten.

Huescako jauna eta Loperen antzinako etsaia zen, Muhammad al-Tawil muladiak Furtun ibn Lubb Lubben semeari bere jarauntsia ostu eta Lleidako *wali* berria bihurtu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2016-09-30). (PDF) *181. araua: Erdi Aroko pertsona-izenak.*  Iruñea, 14 or..

Kanpo estekak
-------------

* **(Katalanez)** Catalunyako istoriak - TVC

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3264624
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 13463

 |

* Wd Datuak: Q3264624


  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Banukasitar (*بنو قاسي* ) buruzagiak |  |
| Cassius kondea  •  Fortun ibn Qasi  •  Musa ibn Fortun  •  Musa ibn Musa  •  Mutarrif ibn Musa  •  Lubb ibn Musa  •  Muhammad ibn Lubb  •  Lubb ibn Muhammad |