recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Frantziar arrosa** (*Rosa gallica*) arrosa espezie bat da, jatorria Europa erdialde eta hegoaldean, eta Asia mendebaldean (Turkiatik Kaukasora) duena. Espezie honen barietate bat, *officinalis* delakoa, **Provinseko arrosa** deitzen da eta Erdi Aroan oso ezaguna izan zen.

Ezaugarriak
-----------

Hosto erorkorreko zuhaixka bat da, 2 m garaira irits daitekeena. Zurtoinek arantzak eta iletxoak dituzte. Hostoek 3-7 geruza berde urdinxka dituzte. Loreak taldeka daude bilduta, 1-4 bitartean. Lore sinpleak dira, eta korolak arrosa koloreko bost petalo usaintsu ditu.

Fruituek, oboide-forma globulosokoak, 10-13 mm-ko diametroa dute, eta heltzen direnean, laranja-marroi kolorekoak dira.

### Landaketa

Espezie hau oso lur drainatuetan landatzen da, eguzkitan edo erdi itzaletan eta -25ºC jasan dezake. Landatzen den arrosa-espezie zaharrenetako bat da; antzinako grekoek eta erromatarrek ezagutzen zituzten, eta Erdi Aroko lorategietan ohikoak ziren. XIX. mendean, hazitako arrosa-espezie garrantzitsuenetako bat zen, eta Europako larrosa-labore moderno gehienek, gutxienez, *Rosa gallica* espeziearen ekarpen txiki bat dute beren geneetan.

*Gallica* hibrido eta kultibarren arrosa-taldeak espeziearen ezaugarri begetatiboak partekatzen ditu, sastraka txiki babesleak eratuz. Loreak sinpleak izan daitezke, baina ohikoagoak dira bikoitzak edo erdi-bikoitzak. Loreen kolorea zuria (ezohikoa), arrosa eta purpura iluna izan daiteke. *Gallica* taldeko arrosa guztiek loraldi paregabea dute. Landatzeko errazak dira.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q157668
* Commonscat Multimedia: Rosa gallica
* Wikispecies Espezieak: Rosa gallica

---

* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 152847
* BioLib: 39751
* Dyntaxa: 223109
* EOL: 635719
* GBIF: 3002530
* GRIN:
* IPNI: 732569-1
* ITIS: 24827
* NCBI: 74632
* PlantList: rjp-1000
* W3TROPICOS: 27800151
* USDA Plants: ROGA
* VASCAN: 8896
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 71S8UE01P6

 |

* Wd Datuak: Q157668
* Commonscat Multimedia: Rosa gallica
* Wikispecies Espezieak: Rosa gallica
**Euskal alfabetoa** euskaraz idazteko erabiltzen den alfabetoa da; euskara Mendebaldeko hizkuntza bat denez, latindar alfabetoa du oinarri. Euskaltzaindiak 1994ko azaroaren 25ean erabaki eta bere 17. arauan bildu zuenaren arabera, 27 letraz osatuta dago:

Isoglosek erakusten dutenez, *hatxe* letra Euskal Herriko ipar-ekialdean ahoskatzen da soilik.
*Jota* letraren tokiko ahoskerak

| Letra | Izena | Ahoskera |
| --- | --- | --- |
| A | *a* | /a/ |
| B | *be* | /b/, [β̞] |
| C | *ze\** (eta haren aldaera, Ç [ze hautsia\*]) | /s/, /k/ |
| D | *de* | /d̪/, [ð̞] |
| E | *e* | /e/ |
| F | *efe* | /f/ |
| G | *ge* | /ɡ/, [ɣ̞] |
| H | *hatxe* | ∅, /ɦ/ |
| I | *i* | /i/, /i̭/ |
| J | *jota* | /j/, tokiko aldaera hauekin: /ʝ/, /ɟ/, /dʒ/, /ʒ/, /ʃ/, /χ/ |
| K | *ka* | /k/ |
| L | *ele* | /l/ |
| M | *eme* | /m/ |
| N | *ene* | /n/ |
| Ñ | *eñe* | /ɲ/ |
| O | *o* | /o/ |
| P | *pe* | /p/ |
| Q | *ku\** | /k/ |
| R | *erre* | /r/, /ɾ/ |
| S | *ese* | /s̺/ |
| T | *te* | /t̪/ |
| U | *u* | /u/, /u̯/ |
| V | *uve\** | /b/, [β̞] |
| W | *uve bikoitza\** | /u̯/ |
| X | *ixa* | /ʃ/ |
| Y | *i grekoa\** | /i/, /i̭/, /j/ |
| Z | *zeta* | /s̻/ |

\* Ze, ze hautsia, ku, uve, uve bikoitza eta i grekoa ohiko euskal hitzak idazteko erabiltzen ez diren arren, beste hizkuntza batzuetako hitzak idazteko beharrezkoak direlako sartu dira euskal alfabetoan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindia: 17. araua, *Euskal alfabetoaren letren izenak*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q791275

 |

* Wd Datuak: Q791275
Hierarkia militarrean, **kaporala**, behetik goranzko norabidean, lehen mailako soldaduaren gaineko militarra da. Gudaroste batzuetan troparen barneko militartzat dauzkaten arren, beste batzuetan ofizierorde-motako karguen arteko baxuena bezala sailkatzen dira. NATOren mendeko indar armatuetan, OR-3 mailarekiko baliokidea da, unitate militarren mailak araupetzen dituen STANAG 2116 arauaren arabera.

Askok kontrakoa uste izan arren, lanbide hau ez da berria. Erromatar zein godoek jada bazituzten behe- eta goi-mailako kaporalak, aipatutako zibilizazioen gudarosteak zuzentzeaz arduratzen zirenak. Erdi Aroari dagokionez, ez dago kargu hau izatea frogatzen duen datu argirik. Kaporalen aipamenik zaharrenak 1702. urtekoak dira, lagundi bakoitzean hiru kaporal bazituztelako zenbait gudarostek, geroago, izena aldatu eta kaporalburu eta kaporalorde izena jasoko zuten. Aipatutako kargua duten norbanakoen kopurua handitu edo txikitu egiten da, duten ahalmenaren arabera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Euskaltzaindiaren Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-03-08).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** J.D.W.M.  (1863). *Diccionario militar: contiene las voces técnicas, términos, locuciones y modismos antiguos y modernos de los ejércitos de mar y tierra.*  Imp. D. Luis Palacios (Noiz kontsultatua: 2019-01-17).

Ikus, gainera
-------------

* Armada
* Gudaria
* NATO

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17378201
* Commonscat Multimedia: Corporals

---

 |

* Wd Datuak: Q17378201
* Commonscat Multimedia: Corporals
**Bom Jesus do Monte** Portugalgo Braga hiriaren ondoko Nogueiró e Tenões parrokian dagoen santutegia da, bere 116 metroko eskilara barrokoagatik ezaguna. Monumentu nazional izendatuta dago, eta UNESCOk Gizateriaren Ondaretzat jo zuen 2019an.

Historia
--------

Gurutze Santuaren kapera eraiki zuten bertan 1373an eta hainbat berriztatze izan zituen XV eta XVI. mendeetan. 1629an erromesaldiak hartzeko *Bom Jesus* eliza eraiki zen.

Gaur egungo santutegia 1772koa da, eta Rodrigo de Moura Telles Bragako artzapezpikuak sustatu zuen. Hasiera batean Kristoren Nekaldia erakutsiko zuen eskailera egin zen, bidean terrakotazko irudiak zituzten kaperak egin ziren *Via Crucis*-aren pasarteak azaltzeko. Ondoren sigi-saga itxurako eskailerak gehitu zitzaizkion, bost zentzumenei dedikaturikoak (ikusmena, usaimena, entzumena, ukimena eta dastamena). 1725ean, Manuel Pinto Vilalobos arkitektoak eliza barrokoa altxatu zuen eskaileraren bukaeran. Ondoren hainbat kapera gehitu zitzaizkion, eta santutegiaren lanak 1772an amaitu zituzten.

Braganzako Gaspar artzapezpikuak 1781ean eskilara berriak gehitu zizkion hiru bertute teologikoak sinbolizatzen dituztenak (fedea, esperantza eta karitatea). Ondoren XVI. mendeko eliza zaharra bota eta eliza neoklasiko berria eraiki zuten haren lekuan. Carlos Amarante izan zen arkitektoa.

XIX. mendean parke batek inguratu zuen santutegia eta Braga hiriarekin lotzeko muinoa igotzen duen funikularra ezarri zen.

Iruditegia
----------

* Bom Jesus do Monte eliza barrokoa.Bom Jesus do Monte eliza barrokoa.
* Elizaren barnealdea.Elizaren barnealdea.
* Eskailerak.Eskailerak.
* Eskailerak.Eskailerak.
* Eskailerak eta kapera bat.Eskailerak eta kapera bat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  World Heritage Whc.unesco.org

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2707216
* Commonscat Multimedia: Santuário do Bom Jesus do Monte

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 155332557
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 1590
* IGESPAR: 73927
* SIPA: 5694

 |

* Wd Datuak: Q2707216
* Commonscat Multimedia: Santuário do Bom Jesus do Monte
**Jubileu Gunea** (ingelesez: *Jubilee Centre*) gizarte-erreforma kristauari buruzko gogoeta-gordailu bat da, Erresuma Batuan kokatua, Bibliako ikuspegiak gizartearentzat gaur egun duen garrantzia buruzko ikerketak egiten dituena.

Jubileu Gunea Michael Schluterrek sortu zuen 1983an, Bibliaren gizarte-ikuspegiak gizarte modernoentzat daukan etengabeko garrantzia aztertzeko. Harreman egokiek bereziki kezkatzen dute Jubileu Gunea –eta zor eta ekonomiara, zuzentza kriminalera, adindunentzako arretara, asilo eta immigraziora, ingurumenera eta sexu-etikara lako askotariko arloetara zelan ezartzen diren–, eta harremanen agenda hark 2005ean karitate osoz "Jubileuaren Agiria: gizartearen kristau-erreformarako esparru, agenda eta estrategia bat" (ingelesez: *Jubilee Manifesto: a framework, agenda and strategy for Christian social reform*) argitaratzera eroan zuen. Gainera, hiru hilean behin *Cambridge Papers* ekoizten du, gaur egungo gaiei buruzko kideek berrikusitako azterketen eragin handiko bilduma.

Jubileu Gunea Europako Kristau Higikunde Politikoaren (ECPM) kidea da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Midgley, Carol. *Experts say marriage isn’t so important now.*  ISSN 0140-0460. (Noiz kontsultatua: 2021-04-10).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Christian Book Reviews - Jubilee Manifesto» *www.christianbookshops.org.uk* (Noiz kontsultatua: 2021-04-10).
3. ↑   **(Ingelesez)** Correspondent, Ruth Gledhill, Religion. *Christian group calls for a Christian university in Britain.*  ISSN 0140-0460. (Noiz kontsultatua: 2021-04-10).
4. ↑   **(Ingelesez)** «Our members and associates» *ECPM* (Noiz kontsultatua: 2021-04-10).

Kanpo-estekak
-------------

* Jubileu Gunearen webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6301822

 |

* Wd Datuak: Q6301822
**Euskal egutegia** antzinako euskaldunek erabiltzen omen zuten egutegia da.

Antzinako euskal asteak hiru egun bide zeuzkan: astelehena (ilena), asteartea (martitzena) eta asteazkena (eguaztena). Urteko hilak, ordea, mundu zabalean bezalatsu, ilargiaren arabera antolatu ziren, haien izenek erakusten diguten moduan (urtarrIL, otsaIL eta abar).

Hala ere, aspalditik du Euskal Herriak sartaldeko egutegia. Julio Zesarren egutegia finkatu zen pixkanaka euskaldunen artean, erromanizazioak eta batez ere kristautzeak aurrera jo ahala.

Euskarazko egutegi idatzia
--------------------------

Iritsi zaigun euskarazko egutegi antzinakoena Joanes Leizarragak egindako itzulpena da, *Kalendrera* izenekoa (Arroxela, 1571). Bertan, juliotar egutegiaren azalpenak ematen dira, bisurtea eta ilargialdiak nola kalkulatu. Hauek dira han ageri diren 12 hilen izenak: urtarrila, otsaila, martxoa, apirila, maiatza, ereiaroa, uztaila, agorrila, buruila, urria, hazila eta abendua.

Kanpo estekak
-------------

* Euskal egutegia, *erabili.com* gunean
* Kalendrera, *Klasikoak* gunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257583

 |

* Wd Datuak: Q12257583
**Euskal blogosfera** euskaraz idatzitako blogek eratutako blogosfera da, 2001ean sortua. Izan ere, urte hartan abiatu zen *Sustatu*, euskarazko lehenengo bloga. Ordutik, euskal blogosfera handituz joan da, komunitateak apurka-apurka sareratuz. Sei urte geroago, 5.500 blog inguru ziren euskaraz, horietatik 3.000 bat aktibo edo bizirik, Joxe Aranzabal blogariaren ikerketaren arabera (2007ko uztaila).

Historia
--------

2001eko urriaren 29a data garrantzitsua da euskal blogosferan, orduan hasi baitzen martxan *Sustatu* blog kolektiboa, lehenengoa izan dena. 2001eko azaroaren hasieran bigarren plataforma sortu zuen EHUko Gorka J. Palazio irakasleak 300 ikasleren blogak sortuz Berriemaile.com domeinuan eta Wordpress-en lehen bertsioarekin, sistema hori euskaratuta.

2003ko otsailean Jabi Zabala *Sarean.com* webgunean bere blog pertsonala idazten hasi zen, aitzindaria izaten. Gaur egun ere, oso blog irakurria eta jarraitua da.

Aurrerantzean, beste blogari solte batzuk agertzen joan ziren, baina nabarmentzekoa da *Eibar.org* komunitatea, euskarazko dozena bat blog pertsonal batu zituena 2004an; halakorik egiten lehenengoak izan ziren. Luistxo Fernandez eibartarra izan zen sortzaileetarikoa, eta beste hainbat blogariren artean, hor dihardute Xabier Mendiguren Elizegi eta Julen Gabiria idazleek.

Geroago, 2005eko otsailean, sortu zuten *Goiena.net* komunitatea, gaur egun euskarazko komunitate handienetan bigarrena dena (EHUrena da handiena).

Plataformak
-----------

* Blogari.net: 2.435 blog (2007ko uztailean).
* Blogak.com: 1.200.
* Nireblog.com: 588.
* Mundua.com: 250.

Komunitateak
------------

* EHU: 500 bat blog (2007ko uztailean).
* Goiena.net: 123.
* Jakintza Ikastola (Ordizia): 110.
* Deustuko Unibertsitatea: 44.
* Eibar.org: 23.
* Uztarria.com: 23.
* Berria egunkaria: 18.
* Txintxarrisfera: 18.
* Argia aldizkaria: 16
* Mahats Orriak (Mahatserria): 15.

Blogak
------

### Kolektiboak

* Appleberri.com
* Barnezine
* Eremulauak
* Sustatu.eus
* Zabaldu.com
* Zuzeu.eus

### Pertsonalak

* Sarean.com (Jabi Zabala)
* Ingelesen hilerria (Luistxo Fernandez)
* Faroa (Joxe Aranzabal)
* Harrikadak (Mikel Iturria)
* Lagun batek esan dit lagun batek esan diola (Julen Gabiria)
* Ondo pasatzeko jaio ginen (Patxitrapero)
* Zerdiok (Oier Aranzabal)
* www.Palazio.org (Gorka J. Palazio)
* www.garagardoahotsa.com

Kanpo estekak
-------------

* Azkue Fundazioa: Blogintza
* Euskal blogosferaren planeta[*Betiko hautsitako esteka*]
* Mundua.com plataforma
* Eibar.org Blog Komunitatea
* Uztarria.com Blog Komunitatea[*Betiko hautsitako esteka*]
* Goiena: 'Zenbat blog daude euskaraz?'
***Jubiabá*** Jorge Amado idazle brasildarrak 1935ean plazaratu zuen eleberri ezaguna da. *Jubiabá* nobela da Amadok idatzitako lanen artean euskaratuta dagoen bakarra.

Argumentua
----------

Eleberria Antonio Balduino "Balbo" gizon beltz txiro baten ikuspuntik kontatua da. Antonio Salvador da Bahia hiriaren kaleko umea izan zen grebalari bihurtu baino lehen. Haren begietatik hiriko jende xumearen bizimodua ezagutuko dugu. Balbo familia zuri aberats baten zerbitzura lan egitera doa. Han, bere nagusien alaba den Lindinalvarekin maiteminduko da. Ezinezko maitasuna dela uste du haien arteko arraza eta gizarte desberdintasunak direla eta. Baldok etxetik ihes egiten du eta Jubiabá izeneko azti eta gizon santu batekin adiskidetasuna lortzen du. Bitartean mila abentura biziko ditu kaleko haurra gisa lehendabizi, etxerik gabeko gizona, sambista, boxeolaria, tabako plantazio bateko langilea, zirkuko artista, portuko kaietako zamaketaria gisa, ondoren. Kaian langileen arteko elkartasunaren beharra ezagutuko du eta greba bat aurrera ateratzeko lan egingo du. Bitartean bere Lindinalvarekiko maitasuna hazten eta hazten joango da.

Liburu honekin Jorge Amadok langileen eta burgesiaren arteko aliantza baten beharra defenditu zuen, garaian komunistek defenditzen zuten tesia, alegia.

Ezaugarriak
-----------

Jubiabák Bahia estatuko kultura afro-brasildarra aztertzen du, candomblé eta macumbaren garrantzia azpimarratuz. Langile klasearen kontzientzia politikoa garatzeko plantemenduarekin jarraitzen du Amadorek, lehenago *Cacau* eta *Suor* eleberrietan bezala. Hauekin gertatzen den moduan, hala ere, tesi politikoa pobreak deskribatzeko modu sentimentalarekin nahasten da.

Eleberria zineman
-----------------

1986an Nelson Pereira dos Santos zuzendariak liburua zinemara eraman zuen. Aktore nagusiak Betty Faria, Charles Balano, Françoise Goussard, Grande Otelo, Raymond Pellegrin eta Zaza Motta izan ziren.

Euskarazko itzulpnea
--------------------

1997. urtean haren *Jubiabá* euskaraturik agertu zen Valentin Olaetxearen itzulpenaz ("Klasiko Unibertsalak" bilduma, Euba: Ibaizabal, 1997).

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Alves, Castro (1997). *Encyclopaedia of Latin American Literature*, Verity Smithek argitaratzailea. Fitzroy Dearborn Publishers. 31–35 or. ISBN 1-884964-18-4.
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Euskarazko itzulpen osoa, Valentin Olaetxearen hitzaurrearekin.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2290668

 |

* Wd Datuak: Q2290668
**Euskal etnopoloa**, Frantziako Kultura ondare immaterialaren Batzorde Nazionalak Euskal Kultur Erakundeak eta EHESS eskolak aurkeztu partaidetzari emandako labela da. Lau urteetako (2017-2020) ikerketa, balorapen eta hedapen egitarau zientifiko eta kulturala sortu da lau ardatz horren inguruan :

1. Ondarea eta sorkuntza (etnopoloaren gai nagusia)
2. Ahozkotasuna
3. Euskal kulturari buruzko baliabide numerikoen balorizazioa
4. Hizkuntza aniztasunak

2017ko urtarrilaren 12an eratu zen.

Zer da etnopolo bat?
--------------------

1996an sortu den labela bat da, Frantziako Kultura Ministerioak ondare immaterialaren inguruko ikerketa aberasteko gai den erakunde bati ematen diona. *«Etnopolo izendapena ikerketa, informazio eta kultura alorrean, aldi berean tokiko eta nazional mailan lan egiten duen erakunde batean oinarritzen da»* (*Mission ethnolpôles* txostena, 1999).

Gaur egun, 10 etnopolo badira frantses lurraldean, bakoitza etnologia alor batean berezitua.

Historia
--------

2017an, Frantziako Kultura Ondare Immaterialaren Batzorde Nazionalak Euskal Kultur Erakundeak (EKE) eta Gizarte Zientzietako Goi Mailako Ikasketen Eskolak (EHESS) aurkeztu partaidetzari *etnopoloa* labela eman dio.

Euskal kultur erakundeak berrikuntzari, heziketari eta sorkuntzari itzulia den jakitate eta kontserbazio ondare polo bat garatu du 2007az geroz.

Ibilbide horretan, partaidetza zientifikoak lotu ditu EHESSko Georg Simmel zentroarekin, bereziki «ondarea eta sorkuntza» gaiaren hurbilketa antropologikoari buruz. Georg Simmel zentroa, EHESSren baitan historia, etnologia, zuzenbide eta literatura ikerlariak biltzen dituen giza zientzien diziplinarteko laborategi bat da.

Interes zientifiko eta kulturala bera zutela eta, EKE eta EHESS erakundeek beren elkarlana gauzatu dute Kultura Ministerioak 2017ko urtarrilaren 12an eman *Euskal etnopoloa* labelaren karietara.

2023ko ekainean kongresu bat antolatu zuen Baionan ondare amankomunei buruz. Benjamin Coriat irakasleak parte hartu zuela. 2023an euskal etnopoloaren koordinatzailea Terexa Lekumberri zen.

Partaide diren erakundeak
-------------------------

#### Erakunde politikoak

* Akitania Berriko Eskualdeko Kontseilua
* Pirinio Atlantikoetako Departamenduko Kontseilua
* Euskal Hirigune Elkargoa

#### Zientzia erakundeak

* Pirinio Atlantikoetako departamenduko artxiboak (departamenduko kontseilua), Baionako eta Euskal Herriko Poloa
* IKER, CNRSko 5478 UMRa
* Baionako Euskal Museoa
* Baionako Mediateka
* Euskaltzaindia
* Euskal Herriko Unibertsitatearen Gipuzkoako Campusa
* Euskararen Erakunde Publikoa
* Eusko Ikaskuntza

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Euskal etnopoloa» *Euskal Kultur Erakundea* (Noiz kontsultatua: 2018-01-18).
2. ↑    «"Amankomunak", baliabide partekatuen gaia jorratuko du euskal etnopoloaren aurtengo kolokioak» *EKE* (Noiz kontsultatua: 2023-07-05).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61069608

 |

* Wd Datuak: Q61069608
**Garbiñe Ortega Postigo** (Gasteiz, Araba, 1981) zinema komisarioa da.

Biografia
---------

Euskal Herriko Unibertsitatean Ikus-entzunezko Komunikazioan lizentziaduna eta zinema esperimentalean eta ez-fikziozko zineman espezializatua. Komisariotza, hezkuntza, publikoen eraikuntza eta esperientzia kolektibo zinematografikoa zabaltzeko esparru espezifikoak sortzea ditu ardatz. Zenbait urtez Kalifornian eta Mexikon bizi izan da, eta Estatu Batuetako eta Europako hainbat jaialditan erakutsi du bere lana..

Gasteizko Montehermoso Kultur Etxea eta Bilboko Azkuna Zentroko programazio-aholkularia da. José Luis Guerín, Antonio Weinrichter edo Antoni Muntadasekin dokumentalen arloan berariaz trebatu da. Luiso Berdejo zuzendari euskaldunaren ("Violet", 2013) azken film luzea ekoitzi zuen, eta, Camila J. Donoso zinegile txiletarraren "Casa Roshell (2016)" transfikziozko filma, Berlinale 2017an estreinatua.

Bruce Baillieri buruzko proiektuaren zuzendaria da (AEBetako zinemagintzaren abangoardiaren aita). AEBetako Ann Arbor Film Festival edo Mexikoko FICUNAM jaialdi entzutetsuetan epaimahaikide izan da.

2017an Garbiñe Ortega Ikuspuntu Nafarroako Zinema Dokumentaleko Jaialdiko zuzendari artistiko izendatu zuten.Lau urtez jardun zuen zeregin horretan, ez-fikzioko zine ausart, anitz eta eraldatzaileago baten aldeko apustua eginez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Garbiñe Ortega | Tabakalera» *www.tabakalera.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-20).
2. 1 2   «Garbiñe Ortega Postigo, nueva directora artística del Festival Internacional de Cine Documental Punto de Vista» *www.navarra.es* (Noiz kontsultatua: 2022-11-03).
3. ↑   «Garbiñe Ortega» *Azkuna Zentroa* (Noiz kontsultatua: 2023-01-20).
4. ↑    *Garbiñe Ortega – CIMA – Asociación de mujeres cineastas y de medios audiovisuales.*  (Noiz kontsultatua: 2023-01-20).
5. ↑   Actual, Pamplona. «Garbiñe Ortega Postigo, nueva directora artística del Festival Punto de Vista» *Pamplona Actual* (Noiz kontsultatua: 2023-01-20).
6. ↑    SL, TAI GABE DIGITALA.  (2021-03-31). «Garbiñe Ortegak Punto de Vista jaialdiko zuzendari artistiko etapa bukatu du» *naiz:* (Noiz kontsultatua: 2023-01-20).
7. ↑    Eslava, Ane. ««Saiatu naiz dokumentalaren definizioa zabaltzen»» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2023-01-20).

Kanpo esteka
------------

* Garbiñe Ortegari elkarrizketa2018

* Garbiñe Ortegaren aholkuak Bideoa, EiTB

* Erreskate zinematografiko bat Berria, 2022.11.02

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115045817

 |

* Wd Datuak: Q115045817
**Garbuno baserria** Oiartzunen dagoen baserri zaharrena da, Done Jakueren ibilbide kulturalak zeharkatzen duen Iturriotz auzoan kokatzen dena. Gaur egun Zuberoa jatetxearen egoitza da.

Ezaugarriak
-----------

Baserriak hiru solairu ditu, behekoa, lehenengoa eta ganbara. Fatxada nagusiko beheko solairua harlangaitzez egina dago eta bi sarbide eta hiru bao ditu. Erdiko sarbideak eta baoek erdi puntuko arku itxura duten dobelak dituzte.

Historia
--------

Oiartzunen eraiki zen lehen baserria izan zen. Bigarrena, zortzi kilometrotara eraiki zen eta ohiko kondairak dioenez Garbunoko nagusiak "Adexko-aldexko auzuak ongi izateko" esan omen zuen orduan, gertuegi auzokoarekin ondo emateko, alegia.

Londaiztarrak jabeak zirenean Garbuno dorretxe izan zen baina XV. mendean, Enrique IV.a erregeak dorretxeak mozteko agindua eman zuen eta Garbuno ere moztua izan zen. Hartaz, beste baserrien antzera, honek ere teilatua du estalki moduan.

Londaiztarren ondoren Arbelaitztarrak bihurtu ziren baserriaren jabe, belaunaldi askoz. XIX. mendean sagardotegia ireki zuten, baserriko beste lanak, diru iturri nagusi, baztertu gabe. Piskanaka, asteburuetan baino irekitzen ez zen sagardotegi hura, jatetxe bihurtu zen eta denborarekin Zuberoa jatetxe ospetsua izatera iritsi zen.

Ondarea
-------

Eusko Jaurlaritzak izendatutako ondarea da.

Argazki galeria
---------------

* Baserria bidetik ikusiaBaserria bidetik ikusia
* Eskubiko baoaren gainean armarri txikia ikus daitekeEskubiko baoaren gainean armarri txikia ikus daiteke
* Garbuno baserria landarez inguratua.Garbuno baserria landarez inguratua.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65921178
* Commonscat Multimedia: Garbuno baserria

---

 |

* Wd Datuak: Q65921178
* Commonscat Multimedia: Garbuno baserria



1. 1 2 3    «Gaiak: Garbuno, baserri zaharrena - Euskonews» *www.euskonews.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-09-25).
2. ↑   «kardaberaz bilduma - 23 - La Religión Y La Espiritualidad» *doczz.es* (Noiz kontsultatua: 2019-09-25).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Hilario Arbelaitz, medio siglo en los fogones» *El Correo* 2019-07-15 (Noiz kontsultatua: 2019-09-25).
4. ↑   «Garbuno baserria. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» *www.euskadi.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-09-25).
**Garbitokia**, halaber **garbilekua**, **garbitegia** edo **purgatorioa**, teologia katolikoaren sinesmen bat da. Horren arabera, bekatu larririk (Jainkoaren kontrako zuzeneko ekintzarik) ez dutenek, hau da, guztiz garbitu gabeko bekatuak soilik dituztenek, garbitokian penitentzia egin behar dute, ondoren Zerura joateko.

Garbitokia
Garbitokian dauden arimak Zerura joango dira bere garaian; beraz, ez da Infernuaren atal bat, aparteko leku bat baizik. Garbitokiko arimen alde biziek egiten dituzten otoitz eta errukizko ekintzek garbitokian egin beharreko denbora labur dezakete. Purgatorioko arimek bi gaitz jasan behar dituzte:

* Aintzaren atzerapena: bekatuetatik guztiz askatu eta garbitu arte, ezin dute Jainkoaren Zoriontasuna aurrez aurre ikusi.

* Zentzumenen mina: idazle gehienek su berritzailea aipatzen dute, baina hori ez da dogmaren barruan sartzen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q566
* Commonscat Multimedia: Purgatory

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX526679
* BNF: 119634018 (data)
* GND: 4135409-6
* LCCN: sh85109182
* NDL: 00576036
* NKC: ph123894
* SUDOC: 027634779
* AAT: 300379822
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q566
* Commonscat Multimedia: Purgatory
***Karlos II.a burdin-jantziaz***  (gaztelaniaz: *Carlos II con armadura*) olio-pintura bat da, Juan Carreño de Miranda (1614-1685) margolari espainiarrak 1681. urtean egina. Karlos II.a Espainiakoa erregearen erretratua da. Erregeak kontrolpean zituen artisten kopurua hain handia zen Europako margolan bilduma handienetariko bat izateko aukera eman ziola. Margolan hau, jatorriz, El Escorialgo areto batean zegoen, egun Madrilgo Prado museoan dago eta honako inbentario zenbakia du: P07101.

Deskribapena
------------

Margolaneko pertsonaia, Karlos II.a Espainiakoaren gorpu osoko erretratua da, ilea luzea eta burdin-jantzi itxura duen armadako ekipoa darama soinean. 
Burdin-jantzia Borgoinako gurutzearekin eta eguzki distiratsu batekin dekoratuta dago. Erregearen atzealdean lehoien gainean jarritako mahai bat ikus daiteke, honen  gainean kaskoa eta eskularruak daude. Fondoan, balaustrada baten atzean, gerraontziak ikus daitezke kanoiak jaurtiaz.

Historia
--------

Karlos II.a Espainiakoa, Espainian izandako azken Habsburgoa izan zen, jaiotzez, ezgaitasun fisikoak eta mentalak izan zituen eta zaintzaileen laguntza jaso zuen bizitza osoan. Margolariaren lana, erregea modu idealizatuan zein errealean aurkezteko, ez zen erraza izan. Irudiaren dataren arabera, erregeak 20 urte zituen. Armadako jantziaz irudikatu zuten lehen aldia da. Pinturaren atzealdeko gerra erreferentziak Frantziako Luis XIV. aren kontrako gerrarenak dira.  Margolana X-izpiekin aztertu da eta, egungo geruzaren azpian, erregearen beste erretratu bat azaldu da, hamar urte zituela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** National Gallery of Victoria. *Charles II.* .
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Didactalia. Mis museos. *Carlos II, con armadurra. Descripción y clasificación.* .
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Museo del Prado. *Carlos II, con armadura.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24951450
* Commonscat Multimedia: Charles II of Spain by Juan Carreño de Miranda (1681)

---

 |

* Wd Datuak: Q24951450
* Commonscat Multimedia: Charles II of Spain by Juan Carreño de Miranda (1681)
**Juan Martín Leguizamón Goycoechea** (Salta, 1833ko azaroa - Buenos Aires, 1881ko uztaila) politikari, arkeologo, historialari eta idazle argentinarra izan zen, Saltako probintzian XIX. mendearen bigarren erdialdeko politikan eta kulturan parte hartze aktiboa izan zuena.

Biografia
---------

Juan Galo Leguizamón koronelaren semea, haurtzaroa Córdoban igaro zuen, eta bigarren hezkuntzako ikasketak Buenos Airesen egin zituen, non bere literatur joerak zirela eta, Alberto Larroque, Carlos Tomás Souriges eta Francisco Javier Muñiz irakasleen ikasle gogokoenetako bat izan zen.

Saltara itzuli zen 1852an, eta bertan probintzia-diputatu hautatu zuten, kargu hori 1858ra arte bete zuen. 1853an bere probintzian aztarna fosilen gordailu desberdinak ikertzen hasi zen, aldi berean bere liburutegi garrantzitsua eraikitzen hasi zen eta Pilcomayo ibaiaren nabigazioa aztertzea proposatu zuen.

1861etik aurrera probintzia-senataria izan zen, eta behin baino gehiagotan behin-behinean Saltako gobernua izan zuen. Aitarengandik jaso zuen armetarako interesa, eta koronel bihurtu zen probintziako milizietan, probintziako politika konplexuan parte hartuz, tokian tokiko iraultzak barne. Salta hiriko defentsako estatuburu nagusia izan zen 1867an Felipe Varelaren inbasioaren aurka.

Idazle oparoa izan zen, bere idazkera historikoengatik nabarmendu zena, hala nola Martín Miguel de Güemes, Manuel Belgrano eta Bernardino Rivadaviaren biografiak eta Historia de Salta liburua. Aipagarriak dira Boliviarekiko mugen inguruko itunak, hainbat liburutan, eta beste bat Txilerekin. Bere idazki antropologikoek bere probintziako populazio prehispanikoei buruzko oharrak biltzen dituzte. Saltako ongintzako sozietatea, bere hiriko eskola normala, Saltako liburutegi publikoa eta museoa, eta beste hainbat erakunde publiko sortu zituen.

Buenos Airesen hil zen 1881ean .

Bibliografia
------------

* Solá, Miguel, *Diccionario histórico biográfico de Salta*, Impr. de la Legislatura, Salta, 1964.
* Zinny, Antonio, *Historia de los gobernadores de las provincias argentinarrak*, Ed, Hyspamérica, 1987. ISBN 950-614-685-3

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5951299

 |

* Wd Datuak: Q5951299
**Karlina Leksono Supelli** (Jakarta, Indonesia, 1958ko urtarrilaren 15a) filosofo eta astronomo da. Indonesiako lehen emakumezko astronomoetako bat da. Filosofiari eta astronomiari buruzko hitzaldiak ematen ditu Indonesiako hainbat unibertsitatetan. Idazkiak ere argitaratzen ditu Indonesiako eta atzerriko egunkarietan.

Biografia
---------

Zientzia espazialeko masterra Londresko Unibertsitatean lortu zuen, baina filosofiara aldatu eta Indonesiako Unibertsitatean doktoretza egin zuen 1997an.

Karlinak filosofiari eta astronomiari buruzko hitzaldiak eman ditu Indonesiako hainbat unibertsitatetan. Bere idatziak egunkari indonesiarretan eta atzerritarretan argitaratu dira. Sekolah Tinggi Filsafat Driyarkara (Filosofiako Driyarkara Institutua) saileko hizlaria da Jakartan.

### Jarduera humanitarioak

Indonesiako 1998ko Erreforman jarduera humanitarioetan parte hartzeagatik ere ezaguna da. Karlina Supelliren gidaritzapean, 1998ko otsailean, Indonesia hotelaren aurrean agertu zen *Ama kezkatuen taldea*. Ondorioz, beste bi emakumerekin batera atxilotu zuten: Gadis Arivia eta Wilasih Noviana.

Karlina feministak ere parte hartu zuen 1998ko maiatzeko indonesiar istiluen biktimen eskubideak ezagutarazten eta defendatzen, Jakartan ehunka emakume txinatar indonesiar bortxatu zituztenean. Betalde, AEBra joan zen hango gobernuari Indonesiarako arma-esportazioa geldiarazi behar zuela esateko. Ondorioz, jarduera horrengatik heriotza-mehatxuak jasan zituen. Hala ere, ez zen kikildu. Indonesiako Armadako kideek bortxatutako aceh eta timorarren eskubideak ere modu aktiboan defendatu baitzituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Post, The Jakarta. «Karlina Supelli: Understanding life through philosophy» *The Jakarta Post* (Noiz kontsultatua: 2022-09-17).

Kanpo estekak
-------------

* Supelli, Karlina Leksono
* Vanessa Johanson talkak, Khofifah Indar Parawansarekin
* Indonesian Chinese Marginalized?
* Problematizing the Place of Victims in Reformasi Indonesia: A Responed Truth about the May 1998 Violence
* Demokraziari buruzko indonesiar berrian aipatutakoak
* «Indonesia. Television, Nation, and Culture in Indonesia. By PHILIP KITLEY. Athens: Ohio University Center for International Studies, 2000. Pp. xviii, 411. Illustrations, Tables, Bibliography, Index.» *Journal of Southeast Asian Studies* 33 (01) 6 de marzo de 2002 doi:10.1017/S0022463402290086..
* Better Protection of Rapes Investigators Needed.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6372516
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 285219428
* ISNI: 0000 0003 9141 2416

 |

* Wd Datuak: Q6372516
Konbinatorian, **bigarren motako Stirling zenbakia** *n* elementuko multzo bat *k* azpimultzotan zatitzeko era kopurua da. Honela izendatu eta kalkulatzen da:

{\displaystyle S(n,k)=\left\{{n \atop k}\right\}={\frac {1}{k!}}\sum \_{j=0}^{k}(-1)^{k-j}{k \choose j}j^{n}.}

Konbinatorian lehen motako Stirling zenbakiak ere badaude, permutazioen azterketan eraibltzen direnak.

*n* eta *k* balio zenbaitetarako, bigarren motako Stirling zenbakien taula da honako hau:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **n** \ *k* | *0* | *1* | *2* | *3* | *4* | *5* | *6* | *7* | *8* | *9* |
| **0** | 1 |
| **1** | 0 | 1 |
| **2** | 0 | 1 | 1 |
| **3** | 0 | 1 | 3 | 1 |
| **4** | 0 | 1 | 7 | 6 | 1 |
| **5** | 0 | 1 | 15 | 25 | 10 | 1 |
| **6** | 0 | 1 | 31 | 90 | 65 | 15 | 1 |
| **7** | 0 | 1 | 63 | 301 | 350 | 140 | 21 | 1 |
| **8** | 0 | 1 | 127 | 966 | 1701 | 1050 | 266 | 28 | 1 |
| **9** | 0 | 1 | 255 | 3025 | 7770 | 6951 | 2646 | 462 | 36 | 1 |
|

Adibidez *n=3* elementuko *{a, b, c}* multzoa *k=2* azpimultzotan 3 eratara zatitu daiteke: a-bc, b-ac, c-ab.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2601117

 |

* Wd Datuak: Q2601117
**Bigarren orbanaren abentura**, jatorrizko ingelesezko izenburua *The Adventure of the Second Stain*, Arthur Conan Doyle eskoziar idazleak argitaratutako Sherlock Holmes detektibe ospetsuari buruzko kontakizun laburra da. 1905eko *Sherlock Holmesen Itzulera* liburu bilduman argitaratutako 13 kontakizun laburretako bat da.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Lord Bellinger, Erresuma Batuko lehen ministroak, eta Trelawney Hope, Atzerri Gaietako estatu idazkariak, lapurtu berri duten gutun diplomatiko konprometigarri bat berreskuratzeko asmoz Sherlock Holmesi laguntza eskatuko diote, gutun horretako edukia jendaurrean ezagutzera emanez gero Erresuma Batua gerra batean sar baidezake.

Kasu honen larritasun eta garrantziak Watson doktoreak zein urte nahiz zein hamarkadaten jazo zen ez esateko adinekoa da.

Paraleloki, kasuaren atzean dama batek bere gaztaroan izandako hanka-sartze bat ezagutzera ez emateko txantaia dago.

Ikus gainera
------------

* *Sherlock Holmesen Itzulera* (1904)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1199885
* Commonscat Multimedia: The Adventure of the Second Stain

---

 |

* Wd Datuak: Q1199885
* Commonscat Multimedia: The Adventure of the Second Stain
Osoko arroza
**Bihi osoko arroza**, edo **osoko arroza** ere deitua, azalik gabeko arroza da, kanpoaldeko azala edo gluma, jangarria ez dena, besterik ez zaiona kendu. Hozi osoa mantentzen du gordetzen duen zahi geruzarekin, kolore marroi argia ematen diona.

Arroz zuriak baino nutrizio-balio handiagoa du, zahiak hainbat elementu batiitu: zuntza, B1 bitaminak (tiamina), B2 bitaminak (erriboflabina), B3 (niazinamida), D bitamina, burdina, magnesioa, kaltzioa eta potasioa, arroz zuria jasaten duen ehoketa prozesuan galtzen direnak. Osoko arrozak hozia ere mantentzen du, proteinak eta gantz-azidoak ematen dituena, baita ere, aleuronen geruza ere, arteriosklerosiaren eta hipertentsioaren garapena eragiten duen angiotentsina ezabatzen duten elementuak dituena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1066624
* Commonscat Multimedia: Brown rice

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 659G217HPG

 |

* Wd Datuak: Q1066624
* Commonscat Multimedia: Brown rice
Garondo triangelua (eskuz egindako marrazkia)
Garondoko triangelua mugatzen duten muskuluak      Buruko atzeko muskulu zuzen nagusia     Buruko goiko muskulu laprana     Buruko beheko muskulu laprana
**Garondoko triangelua** buruaren behe-atzeko hiruki formako eremu bat da, bertako muskulu batzuek mugatzen dutena:

* Buruko atzeko muskulu zuzen nagusia - goitik eta alde medialetik
* Buruko goiko muskulu laprana - goitik eta alde lateraletik
* Buruko beheko muskulu laprana - behetik eta alde lateraletik

Muskulu hauen funtzioa buruaren mugimenduak ahalbidetzea da. Muskulu txiki hauek trapezioa, esternokleidomastoideoa eta beste muskulu handiago batzuk laguntzen dituzte haien funtzioan.

(Buruko atzeko muskulu zuzen txikia ere eremu honetan dago, baina ez du garondoko triangeluaren mugetan parte hartzen)

Garondoko triangelua ehun adipotsuzko geruza batez estalia dago.

Garondoko triangeluaren edukiak
-------------------------------

1. Orno-arteriaren hirugarren zatia
2. Lehenengo nerbio zerbikala (C1) edo nerbio subokzipitalaren adar dortsalak
3. Zain-sare zerbikala

Irudi osagarriak
----------------

* Garondoko triangleua inguratzen duten muskuluak. Animazioa.Garondoko triangleua inguratzen duten muskuluak. Animazioa.
* Hurbiletik.Hurbiletik.
* Bizkarreko sakoneko muskuluak. Triangulua urdinez.Bizkarreko sakoneko muskuluak. Triangulua urdinez.
* Orno-zaina.Orno-zaina.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7631739
* Commonscat Multimedia: Suboccipital triangle

---

 |

* Wd Datuak: Q7631739
* Commonscat Multimedia: Suboccipital triangle
GarmendiaOtaolaren irudia.
**Antonio Garmendia Otaola** (Beasain, Gipuzkoa, 1905eko maiatzaren 4a – Deustu, 1971ko urtarrilaren 25a) jesuita izan zen.

Beasainen jaio zen, gaur egun Nafarroa etorbideko 13. zenbakia duen etxean. 1971ko urtarrilaren 25ean hil zen, 65 urte zituela, Jesuiten Deustuko egoitzan. Irakasle eta zine kritikaria ere izan zen, bai eta hainbat kultura elkartetako kide ere.

Ikasketak
---------

Lehen ikasketak herrian egin zituen. Ondoren Jesusen Lagundian sartu zen. Jadanik jesulaguna zela, Filosofiako doktoretza egin zuen Erromako Unibertsitate Gregoriarrean, eta Pedagogia eta Psikologiakoak, berriz, Tolosako Unibertsitatean eta Lovainako Unibertsitatean. Areagoko ikasketak ere egin zituen, Europako hainbat unibertsitate eta goi-mailako ikastetxetan.

Irakaskuntza
------------

Irakasle izan zen Colombiako Paston, eta Ekuadorko Riobamban eta Quiton.

Pedagogiako katedra izan zuen Gijongo Lan Unibertsitatean, Santanderko Nazioarteko Unibertsitatean eta Salamancako Pontifize Unibertsitatean.

Psikologo gisa, Garmendia Otaolak Norabide eta Aukeraketa profesionalerako hainbat laborategi-bulego sortu zuen Malagan, Sevillan, Bilbon, Gasteizen, eta abar.

Idazlanak
---------

Zinemari eta beste gai batzuei buruzko hainbat liburu idatzi zituen.

Haren libururik nabarmenena da *Beasain, patria de San Martín de Loinaz. Biografía de un Pueblo y un Santo*. 1962an Japoniako 26 martirien santu aitortzearen lehendabiziko mendeurrena zela-eta argitaratu zen Loinazko San Martinen biografia hori.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258216
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 61690

 |

* Wd Datuak: Q12258216
***Bos primigenius primigenius*** Eurasiako garai bateko uroaren azpiespeziearen izena da.
Azken ale ezaguna, eme bat, Poloniako Jaktorów basoan akabatu zuten 1627.ean, eta bere hezurdura Stockholmeko Livrustkamma museoan gordetzen da.

*Bos primigenius primigenius* motako uroa sarri agertzen da marrazturik Euskal Herriko labar-artean, eta uroen zenbait hondakin aurkitu dira bertako aztarnategi arkeologikoetan.

Sakontzeko, irakurri: «Betizu#Uroak\_eta\_betizuak»
Sakontzeko, irakurri: «Uro»

Historia
--------

Pleistozenoan zehar Indiako uroak Ipar Afrikara emigratu zuen *Bos primigenius mauretanicus* izeneko azpiespeziea sortuz. Aldi berean Europara heldu ziren ere, *Bos primigenius primigenius*en arbasoak bilakatuz. Uste da uroak Europako Hegoaldetik sartu zirela eta handik Erdialdeko Europan barrena Errusiara zabaldu ziren. Euskal Herrira duela 700.000 urte inguru heldu ziren, eta Alemaniako hondakin zaharrenak berriz duela 275.000 urte ingurukoak dira, Europako Iparraldera askoz beranduago heldu ziren eta.

Asian uroei buruzko informazioa askoz murritzagoa da. Uste da Asia Ekialdeko populazioak Pleistozenoan jada galduak zirela. Lanpo Jia eta Qi Wei Paleontologo txinatarrek beraien aldetik zera diote; 1984. urtean Holozeno garaiko uroen aztarnak topatu zituztela Txinako Zong aldean. Hala ere beste zenbait ikerlarientzat datu hau ez da fidagarria zeren eta uroaren hondakin horiek ibai batean aurkitu zituzten, eta korronteak bere jatorrizko kokapenetik mugitu baitzituen.

Hedapena
--------

Garai batean, uro mota hau Eskoziatik Txinaraino zabaltzen zen, baina datu gutxi daude banaketa gune zabal horren hainbat zonaldei buruz. Uroa ez zen sartzen tundrako eremuetan.

Ikus, gainera
-------------

* Uroa
* Indiako uroa
* Ipar Afrikako uroa

Erreferentziak
--------------

1. ↑  (Van Vuure, 2003)
2. ↑  (Van Vuure 2003)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255446

 |

* Wd Datuak: Q12255446
Botilaren dantza erakustaldia Fuengirolan.
**Botilaren dantza** Paraguaiko dantza folkloriko tradizional bat da buruan beirazko botila-dorre bat osatuz orekak eginez dantzatzean datzana.

Dantzaren jatorria argi ez badago ere, teorietako batek dio galopa izeko dantzatik datorrela. Galopa-dantzariek pitxerrak buruaren gainean jarrita dantzatzen dute eta dantzaldian zehar pitxerrak beraizko botilen ordez aldatzen dituzte. 

Botilaren dantzaren emakume dantzariek XIX. mendeko herri jantziekin dantzatzen dute, orkatilerainoko gonak daramatzatela. Ikuskizunak paraguaitar polka musikaz lagundu ohi dira. Dantzariek pausoak inprobisatu ohi dituzte besoak zabalduz gonen parpailei eutsiz. Dantza hau bakarka, bikoteka eta taldeka dantzatu daiteke, botila batekin edo birekin. Hala ere, dantzari eskarmentudunek hamar botila edo gehiagorekin dantzatu dezakete.

Dantzariek darabiltzaten botilak Paraguaiko banderaren koloreak irudikatzen dituzten xingolekin edota loreekin apaintzen dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q96398402

 |

* Wd Datuak: Q96398402
**Failaka uhartea** (Kuwaiteko arabieraz: فيلچا /fe:lɪt͡ʃə/, arabieraz: فيلكا‎ *Faylakah / Fēlaka*) Kuwaiteko uhartea da, Pertsiar golkoan dagoena. 43 kilometro koadro da luze-zabalean.

Historia
--------

K.a. 2100. urtetik aurrera, Omango mendietan erauzten zen kobrearen pasabide izan zen. Baina K.a. 1700etik Zipreko kobre merkeagoak uhartearen gainbehera eragin zuen. Eskasia nagusitu zen, hiriak eta jauregiak abandonatu zituzten, eta erregeen hilobiak arpilatu. Handik mende batera merkataritza jarduera berriro suspertu zen.

2017an, Danimarkako Moesgaard Museoko arkeologo talde batek duela 3.500 urteko bitxigintza lantegi baten aztarnak aurkitu ditu Failaka uhartean, Kuwaiteko kostaldean, Mesopotamiako merkataritza sarean irla txikiak izan zuen garrantziaren seinale. Merkataritza suspertu zen garaikoak dira dira aurkitutako kornalinazko eta jadezko piezak.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Irazustabarrena, Nagore.  (2017ko otsailaren 12a). «3.500 urteko bitxitegia» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1392962
* Commonscat Multimedia: Failaka Island

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315526958
* LCCN: sh85046881
* NKC: ge612105
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 41328

 |

* Wd Datuak: Q1392962
* Commonscat Multimedia: Failaka Island
**Félix-Jacques Moulin** (Montreuil, 1802ko martxoaren 27a - Paris, 1875ko abenduaren 12a) Frantziako argazkilari ezaguna izan zen.

Biografia
---------

1849an Parisen argazkilaritza-estudioa ireki zuen. Garai horretan neska gazteen dagerrotipo erotiko ugari egin zituen. Neskek hamasei urte baino gutxiago zituelarik, 1851an salatua eta hilabete bat espetxeratua izan zen; halaber bere lan guztiak konfiskatuak izan ziren. Berriro kalean ere argazkilaritza irakasteari ekin zion. 1856an, Frantziako estatuaren diru-laguntza bati esker, Aljeriara joan zen. Bi urtetan argazkiak bildu ondoren, 1858an ehunka argazkirekin Frantziara itzuli zen; argazkien gaiak ez ziren erotikoak, paisaiak, aztarnategi arkeologikoak, hiriak eta herritarren irudiak baizik. Argazki horien aukeraketa eginda, *L'Algérie photographiée* liburua plazaratu zuen.

Haren lanak Frantziako Liburutegi Nazionalean, Orsay Museoan eta The Getty Centerren beste batzuen artean.

Irudi galeria
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Irudi bat handitzeko, klika ezazu gainean.* |

* 16 urteko neska biluzik*16 urteko neska biluzik*
* Oran probintziako militarrakLouvre, ParisOran probintziako militarrak  
Louvre, Paris
* AztarnakAlte Pinakothek, MunichAztarnak  
Alte Pinakothek, Munich
* Arabiarrak,Pradoko Museoa, MadrilArabiarrak,  
Pradoko Museoa, Madril

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Félix-Jacques Moulinen biografia BNFren webgunean.
* **(Ingelesez)**:Moulin Getty Center webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q974230
* Commonscat Multimedia: Félix-Jacques Moulin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 66740333
* ISNI: 0000 0000 0248 5444
* BNF: 14976321z (data)
* SUDOC: 157136108
* ULAN: 500118940

 |

* Wd Datuak: Q974230
* Commonscat Multimedia: Félix-Jacques Moulin
**Juliano Medici** (italieraz: *Giuliano de' Medici*; Florentzia, 1453ko martxoaren 25a -1478ko apirilaren 26a) Pizkunde garaiko politiko italiar bat izan zen. Ez da bere iloba Juliano II.a Medicirekin nahastu behar, bere anaia Lorentzo Mediciren semea zena.

Biografia
---------

Piero Cosme Mediciren ('Gotoso' deitua) eta Lucrezia Tornabuoniren semea, bere aita hil ondoren bere anaia Lorentzo Medicirekin, beranduago Bikaina deitua izango zena, familiaren banketxe aktibitatearen zuzendaritza eta Florentziako gobernua hartu zuen. Florentziako gobernari bezala bere anaiak "arteen patroia" bezala zuen irudia bere "urrezko mutil" dibertigarri eta eder bezalakoaren irudiarekin osatzen zuen.

1478an Medicitarren familia etsaia zen Pazzitarrek abiatutako Pazzitarren konspirazioaren barnean sartua ikusi zen, Pazzitarrek Sixto IV.a aita santuaren babesa zutelarik, Florentzia Toskanan zehar hedatzearen aurka zegoena. Apirilak 26ko goizean, konjuratutakoen talde batek Santa Maria dei Fiori katedraletik irtetean eraso zituen bi anaiak: Lorentzo Medici zauritua izan zen, Juliano Francesco Pazzi eta Bernardo Bandiniren esku hila izan zelarik. 19 aldiz sastakatua izan zen eta unean bertan hil zela esaten da.

Simonetta Vespucciren maitalea izan zen, bera baino lehenago hil zena, 23 urterekin. Fioretta delako batekin, beharbada Antonio Goriniren alaba zena, ondoren bere iloba Leon X.a aita santuak 1513an legitimo bezala deklaratu zuen seme bat izan zuen, *legez kanpoko ezkontza* bat argudiatuz, Julio Medici kardinala, beranduago Klemente VII.a aita santua izango zena.

Bere anaia Lorentzorekin batera Florentziako San Lorenzo basilikako Medicitar kaperan lurperatua dago. Bere hilobia Michelangeloren *Birjina haurrarekin* izeneko eskulturarekin apaindua dago.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Juliano Medici*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q298877
* Commonscat Multimedia: Giuliano de' Medici

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 57418691
* ISNI: 0000 0000 6137 9078
* BNF: 14496523r (data)
* GND: 119151197
* LCCN: n93016524
* SUDOC: 129579335
* ULAN: 500356779
* UB: a1203501

 |

* Wd Datuak: Q298877
* Commonscat Multimedia: Giuliano de' Medici