recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Adolf *Adi* Dassler** (1900eko azaroaren 3a, Herzogenaurach, Bavaria – 1978ko irailaren 6a, Herzogenaurach, Bavaria) alemaniar kirol oinetakogile eta enpresaburu bat izan zen. Nagusiki Adidas alemaniar kirol enpresaren sortzailea izateagatik ezaguna da. Rudolf Dassler kirol zapatagile eta enpresaburuaren anaia zen.

Biografia
---------

Berez okin gisa lanean hasi bazen ere, Lehen Mundu Gerratik itzuli bezain azkar amaren garbilekuan bere kirol oinetakoak egiten hasi zen. Txiki-txikitatik zapateekiko zaletasuna erakutsi zuen. Bere aita Christopherrek zapata lantegi batean lan egiten zuen, eta burdinola batean atletismorako kirol oinetakoak josten zituzten Zehlein anaiek Adolfi bere kirol oinetako negozioa ireki zezan lagundu zioten, Adidas.

1924ean bere anaia Rudolf Dassler negoziora elkartu zitzaion. Berlin hirian ospatu ziren 1936ko Udako Olinpiar Jokoetan Adidasek urrezko lau domina irabazi zituen Jesse Owens estatubatuar atleta ekipatu zuen.

1933-1945 artean euren enpresak nazientzako lanean jardun zuen. Bigarren Mundu Gerra ostean, anaien desadostasunak zirela eta, Rudolfek enpresa laga eta bere enpresa sortu zuen, Puma, Adidasen lehiakide zuzena izango zena.

Gerra ostean Adidasek mundu mailako kirol merkatuan hedatzeko jarduerari ekin zion. 1973an Adolfen semea zen Horst Dasslerek igeriketarako kirol ekipamendua ekoizten duen Arena marka sortu zuen.

1978an Adolf Dassler hiltzean, haren seme Adolfek eta Käthe emazteak enpresaren zuzendaritzaren ardura jaso zuten. 1989an Adidas elkarte anonimo bilakatu zen, baina 1995. urterarte enpresa Dassler familiaren jabetzakoa izaten jarraitu zuen.

Ikus gainera
------------

* Adidas
* Rudolf Dassler

Kanpo loturak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Adolf Dassler*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Adolf eta Rudolf Dassler anaiei buruzko artikulua **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q76751
* Commonscat Multimedia: Adi Dassler

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 65195387
* ISNI: 0000000039161515
* GND: 133407063
* LCCN: nb2007019313
* NKC: vse2016910679

 |

* Wd Datuak: Q76751
* Commonscat Multimedia: Adi Dassler
*Artikulu hau aktoreari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Iñaki Bergara».*
**Iñaki Bergara Izagirre**, ezizenez ***Pio*** (1935, Azpeitia, Gipuzkoa – 2016ko ekainaren 22a, Azpeitia, Gipuzkoa) euskal aktore bat izan zen.

Lehen antzezpena 25-30 urterekin egin zuen Bergarak, Ustekabeko poza antzezlanean. Azpeitiko Antxieta Antzerki Taldean hasi zuen antzerki ibilbidea ondoren, eta 22 urte inguru egin zituen bertan. Antxieta desegin zenean Lakrikun taldean hasi zen.

Antzerki amateurrean jardun zuen eta gero ETB1eko *Goenkale* telesailera salto egin zuen, bertan *Kaxkurrio* ezizena zuen pertsonai ahaztezina antzezteagatik ezagun egin zen. *Balbemendi* telesailean ere Lukasen papera antzeztu zuen. Zineman *Topeka* eta *Ostertz* laburmetraietan nahiz *Aupa Etxebeste!* filmean parte hartu zuen.

2011n Azpeitian urteetako ibilbide artistikoaren errekonozimendu gisa Txalo Saria eman zioten.

Filmografia
-----------

* *Goenkale* (1996-2006)
* *Aupa Etxebeste!* (2005)
* *Balbemendi* (2006)
* *Brinkola* (2009)
* *Euskolegas* (2009)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Iñaki Bergara aktorea hil da. 2016ko ekainaren 22a, Berria.info
2. ↑  Iñaki Bergara 'Pio' aktorea hil da

Kanpo estekak
-------------

* Iñaki Bergara *Pio*. Uztarria.eus

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260028

 |

* Wd Datuak: Q12260028
**Bagdadeko setioak** 1258ko urtarrilaren 29tik otsailaren 10era arte iraun zuen. Ilkhanerriko indar mongolen eta tropa aliatuek Abbastar Kalifa-herriko hiriburua zen Bagdaden setiatu, hartu eta arpilatu zuten. Mongolak, Möngke khanen anaia zen Hulagu Khanen agindupean zeuden. Möngkek bere gobernua, Mesopotamiara zabaltzeko asmoa zuen, ez zuzenean Kaliferria tronutik kentzea. Hala ere, Möngkek Hulaguri Bagdad erasotzea agindu zion, Al-Musta'sim kalifak mongolen menpean egotearen eta Persiako mongol-indarrei laguntza militarra emateko zerga ordaintzearen eskaerak arbuiatzen bazituen.

Hulaguk Persian hasi zuen bere kanpaina: nizarien, asasinoak barne, aurkako zenbait erasoak eginez eta Alamuteko bere gotorlekua ere hartu zuen. Gero, Bagdadera abiatu zen, Al-Musta'simi Möngken eskabideak onartzea eskatzera. Abbastarrek inbasiorako prest ez ziren arren, kalifak Bagdad ezin zela inbasio-indarren aurrean erori uste zuen, eta uko egin zion amore emateari. Hulaguk, ondoren, hiria setiatu zuen, 12 egunen ondoren amore eman zuena.

Hurrengo astean, mongolek Bagdad arpilatu zuten, sarraski ugari egin zituzten eta abbastarren liburutegi zabalak suntsitu zituzten, Jakintzaren Etxea barne. Mongolek Al-Musta'sim exekutatu zuten eta hiriko biztanle asko sarraskitu zituzten. Setioak, Islamiar Urrezko Aroaren amaieratzat hartzen dute eta, zenbait alorretan, lorpen kultural askoren amaiera ere suposatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   John Masson Smith, Jr.. *Mongol Manpower and Persian Population.* , 276 or..
2. ↑   Matthew E. Falagas, Effie A. Zarkadoulia, George Samonis.  (2006). «Arab science in the golden age (750–1258 C.E.) and today» *The FASEB Journal* 20: 1581–1586..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q369560
* Commonscat Multimedia: Siege of Baghdad (1258)

---

 |

* Wd Datuak: Q369560
* Commonscat Multimedia: Siege of Baghdad (1258)
**Euri-makila** harri-koskor txikiz, arrozez, babarrun lehorrez edo beste gai pikortsuz betetako hodi luze eta hutsa da, bere barneko gainazalean helize itxuran jarrita dauden orratz edo arantza txikiak dituena. Makila altxatzen denean, harri-koskorrak tutuaren beste muturrera erortzen dira, barneko irtenguneetatik errebotatuz, euria gogorarazten duen soinua sortzeko. Euri-makila maputxeek asmatu zutela uste da eta euri-ekaitzak eragin ditzakeen ustean jokatzen zen. Txileko kostaldean ere aurkitu zen, inkek egina ote zen ziur ez dagoen arren. *Eulychnia acida* eta *Echinopsis pachanoi* bezalako kaktus-espezieetako edozeinetatik egin ohi dira. Kaktusak, hutsik daudenak, eguzkitan lehortzen dira. Arantzak kentzen dira, gero kaktusera sartzen dira iltzeak bezala. Euri-makilaren barruan harritxoak edo beste objektu txiki batzuk jartzen dira, eta muturrak zigilatzen dira. Ura erortzen ari den soinua egiten da euri-makilaren norabidea posizio bertikal batera aldatzen denean.

Asiako hego-ekialdean, Australian eta Afrikan ere aurki daitezke antzeko tresnak, non maiz kaktus lehorrak baino banbua erabiliz egin ohi baita.

Euri-makilak etxeko material arruntekin ere egin daitezke, adibidez, kaktusaren ordez paperezko eskuoihalen erroiluak, eta iltzeak edo zotzak arantzen ordez, eta sarritan saltzen dira Latinoamerikako eta Estatu Batuetako hego-mendebaldeko tokiak (Espainiako eta Mexikoko eragin kulturalaren historia du) bisitatzen dituzten turistei.
***Onthophagus taurus*** Scarabaeidae familiako kakalardoa da. Europa kontinentalean eta Ekialde Hurbilean bizi da. 

Gorputzaren tamaina kontutan hartuta pisurik handiena altxa dezakeen animalia da. Haren gorputzaren masa 1.141 aldiz den pisua altxa dezake.

Deskribapena
------------

Tamaina txikiko kakalardoa da, 5'5 eta 11 mm arteko luzera baitu. Gorputza obalatua dute eta kolore beltza edo marroi-gorrixka izan dezakete. Arrek adar txiki bi izaten dituzte elkarrekin borroka egiteko, emea lortzeko helburuaz. Tarteka aurkitzen dira adarrik agbeko arrak, horrek adierazten du adarrak eboluzioaren ondorio direla.

Banaketa eta habitata
---------------------

Europan, Ekialde Hurbilean eta Erdialdeko Asian zabaldurik dago. Badira populazio isolatu batzuk Australian, Zeelanda Berrian eta Texasen ere (Estatu Batuak). Kasu hauek bereziak dira, gizakiak eraman baititu behien gorotzak degradatzeko helburuaz.

Kakalardoaren jarduerak eulien eta bakterien zabaltzea ekiditen du eta ongarri kimikoen beharra jaisten du.

Bizi zikloa eta elikadura
-------------------------

Behien gorotzetan tunelak egiten dituzte eta bertan jartzen dituzte arrautzak. Bertatik jaiotzen diren larbek gorotza jaten dute.

Helduek gorotzekin bolak egiten dituzte eta atzeraka ibiliz gorde egiten dituzte.

Iruditegia
----------

* Kolore marroidun kakalardoa.Kolore marroidun kakalardoa.
* Kakalardo beltza harri artean.Kakalardo beltza harri artean.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
**Jon Cortina Garaigorta** S.J. (Bilbo, 1934ko abenduaren 8 – Guatemala Hiria, 2005eko abenduaren 12) euskal apaiz jesuita eta ingeniaria zen, El Salvadorren *Asociación Pro-Búsqueda de Niñas y Niños Desaparecidos* elkartearen sortzaile. Askapenaren teologiaren bultzatzailea ere bazen.

Frankfurten Teologia – Jon Sobrino lagunarekin batera- eta Estatu Batuetan Ingeniaritza ikasi zituen.

El Salvadorrera misiolari joan zen 1955ean, non zubiak eta errepideak eraiki ez ezik Rutilio Grande aita jesuitarekin batera ere lan egin zuen Giza Eskubideen alde. 1977an Grande hil zutenean, Oscar Romero aita Jon Cortinari Aguilareseko bere parrokia eman zion.

Universidad Centroamericana Jose Simeon Cañasen (UCA) Ingeniaritza klaseak eman zituen non Jon Sobrino eta Ignacio Ellakuriak lan egin zuten.

1989ko azaroaren 16an, 26 militar salvadortarrek - horietatik 19 Ameriketako Eskolaren lizenziatuak- UCAn sartu eta sei jesuita -Ignacio Ellakuria errektorea tartean-, langile bat eta honen alaba hil zituzten. Jesuita bik baino ez zen bizi: Jon Sobrino Asian eta Jon Cortina Chalatenangon zeudelako.

Baina hilketak ez zuen aita Cortina makurtu eta Giza Eskubideen aldeko lanari lotu zion, batez ere umeen bahiketegatik kezkatuta. 1994an, Cortinak *Asociación Pro Búsqueda de Niños* elkartea sortu zuen adin-gutxikoak aurkitzeko, Mirna Perla de Anayarekin batera.

Cortina 2005ean hil arte, 754 kasu ikertu zituzten: 172 gaztek bere familia aurkitu zituzten, 39 hilda zeuden, 90 ez zuten familia ikusi nahi eta 453 oraindino desagertuak ziren.

2005eko azaroaren 24an burmuineko isuriak jo zuen Guatemala Hirian zegoela eta aste bi geroago hil zen.

Kanpo estekak
-------------

* *Pro-Búsqueda* Elkartearen webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q978119
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87456046
* ISNI: 0000000060306774
* BNE: XX1713908
* GND: 101401204X
* LCCN: n85287207

 |

* Wd Datuak: Q978119
**Eustakio Bixente Azkarate-Askasua Gantxegi** (Bergara, Gipuzkoa, 1887ko irailaren 19a - Bergara, Gipuzkoa, 1965eko otsailaren 5a), apaiza, organo-jolea eta konpositorea izan zen .

Biografia
---------

Feliz Azkarate Askasua Ugalderen eta Francisca Gantxegi Legarraren semea, Bergarako San Pedro elizan bataiatu zuten.  Amaren aldetik Jose Migel Sustaeta Elustiza (Aita Sustaeta) senidea zuen.

1911ko abenduaren 23an apaiz egin zen Gasteizen. Bergarako Santa Marina elizan lanean hasi bazen ere, herri berbereko San Pedro elizan egin zuen lan gero .

Koru-kanta erlijioso eta lan profano garrantzitsuak sortu zituen eta fama lortu zuen Bergarako San Pedro elizako Stoltz organoaren interprete bezala .

Mariaren Alaben korua sortu zuen eta koruaren obra musikal gehienak sortu zituen.

Lanak
-----

Eustakio Azkarate-Askasuak, Boni Laskurainekin elkarlanean, armonizatutako txisturako pieza.
Bi meza konposatu zituen, *Te Deum*, Birginari eta santuei abestiak, etab. Euskal kantutegia ere landu zuen hurrengo kantekin: *"Basa txoritxu", "Orra or goiko", "Ileta-doinua" (txisturako martxa)**, etb.*

Kuriositateak
-------------

Bere herritik, Bergaratik, sekula ez irten izanaz aldarri egiten zuen. 

1987an, bere jaiotzaren mendeurrena zela eta, Bergarako Udalak domina sortu zuen bere irudiarekin alde batean eta "Libérame" piezaren partitura zati batekin bestetik, baita bere irudia zuen zigilua ere.

Erreferentziak
--------------

{erreferentzia\_zerrenda|30em}}

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q124053764

 |

* Wd Datuak: Q124053764


1. ↑   «Azkarate-Askasua Gantxegi, Eustakio | Bergarako Udala» *www.bergara.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-12-31).
2. ↑   «Bautismo Eustaquio Vicente, Azcarate Ascasua, Ganchegui» *artxiboa.mendezmende.org* (Noiz kontsultatua: 2023-12-31).
3. ↑    «Azcárate-Ascasua y Ganchegui, Eustaquio - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-12-31).
4. ↑     *"Liberame", D. Eustaquio Azkarate - Askasua (Bergara, 1887 - 1965).*  (Noiz kontsultatua: 2023-12-31).
5. ↑    «Ileta Doinua partitura» *partiturak.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-12-31).
6. ↑   «ccm :: Azcarate Ascasua, Eustaquio Azcarate Ascasua Ganchegui» *composers-classical-music.com* (Noiz kontsultatua: 2023-12-31).
7. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *El padre Sustaeta – Amistad Judeo-Cristiana.*  (Noiz kontsultatua: 2023-12-31).
8. ↑   «bergara 1887 1987 medalla conmemorativa eustaqu - Compra venta en todocoleccion» *www.todocoleccion.net* (Noiz kontsultatua: 2023-12-31).
**Jose Lorenzo-Solis Goiri** (Bilbo, 1916ko abenduaren 19 - 1981ko abuztuan) Bilboko margolari ezaguna. Heren estiloa margolaritzaren euskal eskola tradizionalean eta gerraondorengoako trantsizioan kokatu izan da.

Biografia
---------

Deretxoko ikasketak egin zituen eta eta haren aitarekin bufete batean hasi zen lanean baina margolaritzari ekiteko utzi zuen. Federico Sáez Venturiniren Eduardo Chinarroren jarraitzaile izan zen. Lehenengo erakusketak Bilbon eta Madrilen egin zituen. 1944an Ministerio de Educación y Descanso zelakoaren Urrezko Domina eman zioten eta 1945an Bilboko Arte Ederren erakusketan Bigarren Domeina eman zioten. 1966an, beste margolariekin batera, tartean Agustin Ibarrola, Vicente Larrea, Merino de la Cruz eta Javier Urquijo, *Emen taldea* sortu zuen. Erretratua eta, gutxiago, Euskal Herriko paisaiak landu zituen baina baita ere antzerkirako eszenografiak eta luxuzko itsasontzien dekorazioa. Halaber, liburu batzuen ilustratzailea izan zen. Irakasle lanean ere aritu zen; beste askoren artean Irene Linares eta Iñaki García Erguin haren ikasleak izan ziren.

Obra
----

Lorezo-Solísek inoiz ez zen kezkatuta haren lanak zabaltzen edo erakusten. Dena dela, zenbait margolanak ezagunak dira:

* *Interior* (*Barrualdea*), 1940. [Bilboko Arte Ederren Museoa]]n.
* *Briskalaris* (*Briskalariak*), 1974. Bilduma partikularrean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Naiara Bazaren artikulua *Bilbao* aldizkarian, 320.zenbakina, 2016ko abenduan.[*Betiko hautsitako esteka*]
* **(Gaztelaniaz)**:Ainhoa Arozamena Auñamendi Entziklopedian.
* **(Gaztelaniaz)**:Lorenzo-Solísen heriotza *El Pais* egunkarian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28356888
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 89763

 |

* Wd Datuak: Q28356888
**Aurora Purificación Mañanos Jauffret**, artistikoki **"La Goya"** bezala ezagututa (Bilbo, 1891 - Madril, 1950eko ekainaren 4a), Bilbon jaiotako kupletista ospetsua izan zen.

Biografia
---------

Aita Burgoskoa eta ama bilbotarra zituen "La Goya"k. Garairako formakuntza intelektual handia zuen: hiru hizkuntza zekizkien (ingelesa, frantsesa eta italiera) eta, Madrilen, solfeo eta pianoren ikasketak egin zituen. Haren ama Mikel Zabarte pilotariarekin ezkondu zenean, bolada batean, Mexikon eman zuen; han oso ezaguna zen María Conesarekin ikasi zuen. Bilbora itzuli zen eta espektakulu munduan aritzea saiatu zen; horretarako Ignacio Tabuyo baritono donostiarraren laguntza izan zuen. Izen artistikoa, bestetik, hau da "La Goya" izena, Álvaro Retanak jarri zion. Kantariaren debuta, oraindik Aurora Jauffret bezala, Madrilgo Trianón Palacen egin zen, 1911n, eta arrakasta berehalakoa izan zen, garaiko katxe handienetariko bat irabazi arte. Debut horretan "Ven, ven" kanta propioa aurkeztu zuen, *El último cuplé*n filmean (1957) Sara Montielek ospetsua egin zuena. Euskal Herrian bere emanaldietan azaltzen zen erotismoa zela eta, elizaren eta sektore tradizionalen kritika gogorrak jaso zituen. "La Goya"ren kantak estilo desberdinekoak ziren: kupleak, habanerak, tonadillak; geroago baita tango eta jazz. Aipatu behar da bere espektakuluen jantziak ere berak egiten zituela. 1912an Teatro Laran abestu zuen eta kuple-diskoak grabatu zituen; urte bereko abenduaren 10ean Bartzelonako El Liceun abestu zuen. Hortik aurrera haren emanaldiak Espainian eta Amerikan izan ziren. Aurora Mañanosen aktibitateak ez ziren arlo artistikoan mugatu: bilera, batzar eta ekintza kultural ugarietan hartu zuen parte; aldi berean haren etxean egiten zen tertulia ezaguna egin zen. Tomás Borrás idazle eta kazetariarekin ezkondu zen. Madrilen 1950eko ekainaren 4ean hil zen.

"La Goya" ardo-marka
--------------------

Abeslariak Delgado Zuleta familiarekin lotura berezia izan zuen eta, ondorioz, haren bizitzaren bolada luzeetan Sanlúcar de Barramedan (Cadiz), Monteagudo kondeen etxean igaro zuen. 1914an, José Delgao Zuluetak haren izen artistikoa manzanilla bati jartzea eskaini zion eta bilbotarrak onartu zuen. La Goya manzanilla inguruko ezagunenetarikoa da gaur egun.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo loturak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20100866
* Commonscat Multimedia: Aurora Jauffret

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 306469855
* BNA: 000028191
* BNE: XX1439276
* PARES: 138502
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q20100866
* Commonscat Multimedia: Aurora Jauffret
Miguelete dorrea.
**Pere Balaguer** XV. mende hasierako arkitekto valentziarra izan zen, valentziar estilo gotikoko hainbat monumenturen egilea Valentzia hirian.

Biografia
---------

1336 eta 1338 artean jaio zen, nahiz eta bere jaiotzaren data zehatza ezezaguna izan. Agirietan *maisua*, *goi-maisua* edo *maisu hargina* izenekin agertzen da, baina, nolanahi ere, bere gain hartu zuen lanen zuzendaritza osoa, alderdi orokorrenetatik hasi eta eraikuntzaren xehetasunetaraino.

1392 eta 1398 artean Serranos dorreak izeneko harresiko atearen eraikuntza zuzendu zuen, bere lanik enblematikoena. Garai hartako arkitektoek gizarteko aintzatespen txikia izan arren, Balaguerrek aldeko tratua jaso zuen epaimahaien aldetik, dorreei "Balaguerrena" ere deitu nahi izan zieten. Lan hori burutzeko, Valentziako alkateak eskatuta Kataluniara joan zen hainbat ate eta dorre aztertu eta ezagutzeko eta proiektua prestatzeko. Izan ere, Serranos Atea Pobleteko Monasterioko Errege Atean inspiratuta dago, nahiz eta lirainagoak eta apaindutakoak izan eta defentsa-gaitasun eraginkorragoa izan.

1398an Santa Barbara edo Águila dorrearen apainketa lanetan aritu zen, Serranosen ondoan eta kartzela gisa ere erabili zuen XIX. mendean eraitsi aurretik.

1406tik 1422ra Santa Katalina elizaren eraikuntzan parte hartu zuen .

1410ean Valentziako katedralerako lan egin zuen sakristauen logelaren eraikuntzan, eta zinborioko harrizko euskarri batzuetan Hiriko "itsasargiak" jartzeko, egun solemneetan argiztatzeko erabiltzen ziren artefaktuak.

1414an Katedraleko Miguelete dorreko kanpandorrearen eraikuntza lanetan kolaboratu zuen, eta Pere Marchek, Ausiàs Marchen aitak eskatuta, Gandiako San Marko kaperarako hilobi bat eraiki zuen.

1424ra arte katedraleko obra txikietan lanean jarraitu zuen, eta gero bere izena desagertu zen dokumentaziotik.

Erreferentziak
--------------

* *Valentziako Erkidegoko Entziklopedia Handia* (2005): II. liburukia, ikus: "Balaguer, Pere". Iberiar Prentsa Editoriala.
* Serra Desfilis, Amadeo; Miquel Juan, Matilde, "Per moltes e bones obres e profits apparents que ha fetes e fets en tot lo temps: Pere Balaguer eta Valentziako arkitektura XIV eta XV. mendeen artean", *Hiriaren Historia IV.* *Hiri Memoria*, Valentziako Unibertsitate Politeknikoa, Valentziako Arkitektoen Elkargo Ofiziala, 2005, pp. 90-111.

Kanpo estekak
-------------
**John Boyd Dunlop** (1840ko otsailaren 5a, Dreghorn, Iparraldeko Ayrshire – 1921eko urriaren 23a, Dublin, Irlanda) eskoziar asmatzaile bat izan zen, lanbidez albaitari zirujaua.

Asmakuntza ugari burutu zituen, baina denetan ospetsuena ibilgailuentzako pneumatikoa izan zen. Bere abizena daraman eta penumatikoak eta gomazko elementuak ekoizten dituen Dunlop Rubber enpresaren sortzailea izan zen.

Biografia
---------

Eskoziako Iparraldeko Ayrshireko Dreghorngo baserri batean jaio zen eta Edinburgoko Albaitaritza Ikastetxean (gaur egun Edinburgoko Unibertsitatearen parte da) albaitari gisa graduatu zen 19 urterekin. Zortzi urtez Edinburghen albaitari gisa aritu zen. 1867an Belfastera joan zen bizitzera.

1887an aire-ganberako lehen pneumatikoa garatu zuen bere bederatzi urteko semeak Belfasteko zuloguneak betetako kaleetan eskolara joateko erabiltzen zuen triziklorako. Trizikloaren triki-trakaren arazoa konpontzeko, Dunlopek gomazko hodi batzuk puztu zituen baloiak puzteko aire ponpa batekin. Ondoren, kautxuzko hodiak olana batekin bildu zituen babesteko eta trizikleko gurpilen hagunen gainean itsatsi zituen. Ordura arte, gurpil gehienek goma trinkozko hagunak zituzten, baina pneumatikoek ibilaldi nabarmen leunagoa ematen zuten. Ideia garatu eta patentatu zuen ganberadun pneumatikoa 1888ko abenduaren 7an. Hala ere, patentea eman eta bi urtera, Dunlopi ofizialki jakinarazi zioten patentea Robert William Thomson asmatzaile eskoziarrak baliogabetu zuela, 1846an Frantzian eta Estatu Batuetan 1847an patentatu baitzuen ideia. Dunlop-ek Robert William Thomson-en aurkako borroka juridikoa irabazi zuen eta patentea berrestea lortu zuen.

Dunlop-ek Dunlop Tyres enpresa sortu zuen, gerora Dunlop Rubber Company izenarekin ezagutzen dena. Ekoizpen komertziala 1890 bukaeran hasi zen Belfasten. Dunlop-ek bere patentea eta konpainiaren izena William Harvey Du Cros-i saldu zion, jadanik Pneumatic Pire and Booth's Cycle Agency-ren jabea zena, sortutako konpainiaren 1.500 akzioren truke, eta azkenean ez zuen dirutza handirik egin asmakuntzagatik. Dunlop Dublinera erretiratu zen eta bertan hil zen 1921eko urriaren 12an, eta Deansgrange hilerrian lurperatu zuten, Dublingo hegoaldeko auzo batean.

  

Dunlop-en ganberadun pneumatikoaren garapena une erabakigarrian iritsi zen lurreko garraioaren hedapenaren garaian, bizikleta eta automobil berriak eraikitzearekin.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***John Boyd Dunlop*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q222116
* Commonscat Multimedia: John Boyd Dunlop

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 22949939
* ISNI: 0000000055373841
* BNF: 423534395 (data)
* GND: 119373424
* LCCN: nb2008010560
* NKC: ola2002161228
* SNAC: w6rj7gsx
* SUDOC: 061171433
* Open Library: OL2436001A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01595/eu\_d\_2075/d2075
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q222116
* Commonscat Multimedia: John Boyd Dunlop
**Halictinae** Hymenoptera intsektu ordenaren barruko azpifamiliarekin anitz eta handiena da. 2.400 erle espezie deskribatu dira talde honen barruan, bost leinutan banatuta: Augochlorini, Thrinchostomini, Caenohalictini, Sphecodini, eta Halictini. Beste entomologo batzuek Augochlrini eta Halictini leinuak bakarrik bereizten dituzte.

Halictinae azpifamiliako kide guztiak Aculeata klado monofiletikoaren kide dira. Talde honetako kide guztiek obipositorearen eboluzioa izan dute, ezten pozoitsu batekin bai ehizarako zein defentsarako. Halictidae familiaren barruko taxoi eusozial eta kleptoparasito guztiak talde honetako kideak dira. Polenaz elikatzen dira eta jarrera sozialen polimorfismo izaugarri handia erakusten dute, habi bakartietatik eusozializatze derrigorrezkoraino.

Uste denez orain 20 milioi urte inguru bereiztu ziren azpifamilia gisa, nahiko berandu beste jatorri eusozial batzuekin alderatuta. Eusozializatze promitiboaren ereduen gaineko garapena izan dutela uste da eta horregatik garrantzitsuak dira fenomeno hau zein eboluzio soziala ikertzeko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5642070
* Commonscat Multimedia: Halictinae
* Wikispecies Espezieak: Halictinae

---

* **Datu taxonomikoak**
* ITIS: 633921
* NCBI: 77573
* Paleobiology Database: 193728

 |

* Wd Datuak: Q5642070
* Commonscat Multimedia: Halictinae
* Wikispecies Espezieak: Halictinae
**Juan Ignacio "Atxo" Apellaniz Agiriano** (Araba, 1954ko otsailaren 24 - K2 mendia, 1994ko abuztuaren 11) puntako euskal alpinista zen. TVEko *Al filo de lo imposible* telebista saioko kolaboratzailea zen. Bost zortzimilako igo zituen.

1994ko abuztuaren 4an Juanjo San Sebastian euskal alpinistarekin K2 zortzimilakoaren tontorrera igo zen iparraldetik, Txinako aldetik. Jaisten ari zirela, elur-jausi batek biak harrapatu zituen. Elur-jausiak Juanjo bigarren kanpamentutik gertu utzi zuen eta segurtasun eremura heldu ahal izan zen. Atxok berriz, eskularruak galdu zituen eta mendian geratu zen. Hiru bibak egin zituen, mendian galduta zegoela, 7.800 metro altueran laugarren kanpamentura heldu aurretik. Laugarren kanpamentura heldu ahal izan zenean izozketa-sintoma larriak zituen. Bere kideek bigarren kanpamentura eraman ahal izan zuten baina bertan hil zen 1994ko abuztuaren 11n nekeak jota, 6.700 metro altueran. Juanjo San Sebastiani hatz guztiak ebaki behar izan zizkioten izoztuak zituelako.

Gaur egun, Gasteizko kale batek bere izena darama bere omenez.

Ibilaldiak
----------

### Zortzimilakoak

* Cho Oyu (1985-05-17 eta 1990-10-19)
* Gasherbrum II (1987-08-16)
* Shisha Pangma (1990-09-30)
* Nanga Parbat (1992-07-12)
* K2 (1994-08-04)

### Beste batzuk

Kangchuntse (7.678 m) mendira igotzeko saiakera egin zuen 1982an, lortu ez bazuen ere.

Bibliografia
------------

* "Mendiminez" (Ramon Olasagasti. Elkar, 2007).
* "Cita con la cumbre. Una historia de tragedia y amistad en el K2" (Juanjo San Sebastian. Desnivel, 2011).

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko alpinismoaren historia
* Zerrenda:Gasteiztar ospetsuak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254451
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 22631

 |

* Wd Datuak: Q12254451
**Manolo Legina** (Begoña, Bilbo, 1925 – 2020ko azaroaren 16a) bizkaitar musikaria izan zen. Trikitilaria zen, Begoñako inguruetan, Karrantzan eta Ipar Euskal Herrian hainbat eta hainbat erromeria alaitu zituena.

Bizitza
-------

Arbolantxa auzoko Atxetas baserrian jaio zen, 2017an oraindik ere Bilboko baserri gune bakarrenetarikoa den lekuan, baita tokiko euskara gorde den txokoetako batean.

Ia eskolara joan barik (sei hilabetez egon zen, osta-osta irakurtzen eta idazten ikasteko), gazte gaztea zela 16 edo 17 urterekin "belarriz" ikasi zuen trikitixa jotzen. Etxeko lau anaiak musikari bilakatu ziren. Artxandako Gillermin pandero-jolearekin eta hainbatetan Txilibrin eta Leon Bilbao albokariekin edota Maurizia Aldeiturriaga abeslari ospetsuarekin ere aritu izan da. Espainiako telebistan jo zuen behin batean Txilibrin, Artxanda eta Boni txistulariarekin.

Bilbo inguruko zahar etxeetara musika eta bestelako ikuskizunak eramaten dituen *Caravana de la Alegria* taldearen hastapenetan egon zen, 1952. urtean, eta, 2017an, 92 urterekin oraindik ere hantxe ibili zen, trikitia jotzen ez baina bai panderoa eta kanaberak jotzen.

Manolo Legina, Artxanda pandero-jolea eta Juan Carlos Roel 'Tarrañuelas' Begoñan (1980ko hamarraldian, Arg.:Vicente Martin)
Bilboko jatorrizko euskaraz hitz egiten zuen hiztun apurretako bat zen 2017an. Hizkuntzalari batzuk ibili izan ziren auzoz auzo hizkera hori aztertu nahian, Iñaki Gaminde esaterako, eta **Manolo Legina** izan zen elkarrizketatuetako bat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Garmendia, Lander Muñagorri. ««Orain, tabernetan ez da kantatzen»» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2017-03-12).
2. ↑    «Lehen arbolantxan dena zen euskaraz, hika hitz egiten genuen» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2017-03-12).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28946850

 |

* Wd Datuak: Q28946850
**Emilia Zuza Brun** (Irurozki, Nafarroa, 1910 – Iruñea, 1988) Santurtziko maistra izan zen.

Bere gurasoak Concepción Brun Garralda eta Félix Zuza Eslava ziren. Bere neba Zacarias Zuza Brun zen, apaiza eta olerkaria.

1934an, II Errepublikaren garaian heldu zen Santutzira; eta maistra ibili zen Kabiezes auzoan 36 urtez, 1971 urterarte, nesken eskola batean (ordurarte segregatuta baitzeuden nesken eta mutilen eskolak).

Kabiezeseko zenbait auzotan (Barral, Villar, Cotillo, Cueto, Pajares, Mello, etab.) maistra bezala aritu ondoren oroimen ezabaezina utzi zuen bere ikasleengan, emakumeok ikasketa maila altuak lortuz, bizitzari aurre egiteko gaitasunak, baloreak eta konfidantza lortuz, irakasle on honen ondorioz.

Bere ikasle ohiek egin zioten omenaldirik onena, lan egin zuen auzoan bertan dagoen eskolari bere izena jartzea izan zen: Emilia Zuza Ikastetxea hain zuzen ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *Emilia Zuza Ikastetxea.*  (Noiz kontsultatua: 2017-04-28).

Kanpo estekak
-------------

* Emilia Zuzaren erreferentzia Santurtziko Emakumeen Nazioarteko egunean.
* Emilia Zuza Brunen biografia Santurtziko Berdingunean[*Betiko hautsitako esteka*]
* Emilia Zuza Ikastetxea
* Emilia Zuzaren bizitza Nelida Zaitegi bere ikasle ohiaren hitzetan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q29585853

 |

* Wd Datuak: Q29585853
**Tomas Etxabarri Ostiz** (Doneztebe, Nafarroa, 1908 – Gasteiz, 1990eko irailaren 16a) euskal musikagile eta irakasle ezaguna izan zen. Nafartarra jaiotzez ia bizitza osoa Gasteizen eman zuen.

Biografia
---------

Musika lehen ikasketak Iruñeko Kontserbatorioan egin zituen. Ondoren, Madrilgo Kontserbatoriora joan zen non, besteak beste, Joakin Larregla, Piano-jotzaile nafarra, eta Benito García de la Parra izan zituen irakasle; haiekin kalifikazio nagusiak lortu zituen. Oso gazte Gasteizera bizitzera joan zen. Bertan, 1937tik 1974ra, Kontserbatorioko zuzendaria izan zen. Haren ikasleen artean Sabin Salaberri musikari ezaguna egon zen. 1974an erretreta hartu zuen. 1975an, bere lan pedagogikoa eskertzeko Gasteizko Udalak hiriaren Zilarrezko Domina eman zion.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Sabin Salaberri Urzelai: "Echávarri Ortiz, Tomás" artikulua, Casares, E. (zuzendari): *Diccionario de la Música Española e Hispanoamericano*. Madril, Sociedad General de Autores y Editores, 1999. 4.liburuki, 583.or.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Auñamendi Entziklopedian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q29710303
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 36418

 |

* Wd Datuak: Q29710303
**Margarita Brunswick-Lüneburgekoa** (1442 - Wienhausen, 1512ko apirilaren 8a) Brunswick-Lüneburgeko dukesa izan zen jaiotzez eta Mecklenburg-Stargardeko dukesa ezkontzaz. Frederiko II.a Brunswick-Lüneburgekoaren eta Magdalena Brandenburgokoaren alaba zen, Frederiko I.a Brandenburgokoaren biloba amaren aldetik.

1452an Henrike Mecklenburg-Stargardekoaren hirugarren emazte bilakatu zen. Bere senarraren heriotzaren ostean Plau am Seen bizitzera joan zen, senarrak eskaini zion lurra. Bere senarraen semea zen Ulrike II.a Mecklenburg-Stargardekoaren heriotzarekin leinua erori zen eta herrialdea Mecklenburg-Schwerinen esku geratu zen, Margarita mantentzeko inongo beharrik ez zuen leinua. Margarita Cellera itzuli zen bizitzera, non Brunswick-Lüneburg eta Mecklenburg-Schwerinen arteko gatazka sortu zen Plau am Seeren inguruan.

Margaritak 46 urte eman zituen senarraren heriotzetik pobrezia handian. Gutunetan gosea eta egarria zuela esaten zien sendikoei. 1499an Wienhausen abadian onartu zuten. Bere ahizpa Anak lagundu zion ekonomikoki, baina 12 guilder baino ez zizkion bidaltzen urtero.

1512ko apirilaren 8an hil zen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q105586

 |

* Wd Datuak: Q105586
**Matilda Brandenburgokoa** (c. 1210 - 1261eko ekainaren 10a) Ascania leinuko kidea zen. 1235etik 1252ra Brunswick-Lüneburgeko lehen dukesa ezkontidea izan zen Welf leinuko Oton I.a ezkondu eta gero.

Biografia
---------

Matilda Alberto II.a Brandenburgokoaren eta bere emazte Matildaren alabarik zaharrena zen, Wettin leinuko Konrado II.a Lusatiakoaren biloba. Albertoren osaba Bernardo Anhaltekoa zen eta Saxoniako Dukerria jaso zuen Henrike Lehoiak 1180an utzi behar izan zuenean. Matiladaren aitak Brandenburgoko margraverria zuzentzen zuen 1205etik eta, hasiera batean, Enperadorearen Hohenstaufen leinuari leiala izan zen. Hala ere, 1208an Filipe Suabiakoa erail zutenean Oton IV.a Welfoaren alde jarri zen. Alberto II.aren heriotzean Joanes I.a eta Oton III.a anaiek hartu zuten boterea. Hauek ere Saxoniako Welfoen alde egiten jarraitu zuten Brunswickeko alodioaren inguruan zuten gaztazkan.

Welfoen eta Ascaniatarren arteko adiskidetzen neurri gisa Matilda 1228an ezkondu zen Oton welfoarekin, Oton IV.a enperadorearen lehengusua eta Henrike Lehoiaren biloba. Biak zirenez Magno Saxoniakoaren ondorengoak, Honorio III.a aita santuaren baimena behar izan zuzten. Aldi berean, Matildaren ahizpa gaztea Elixabete Henry Raspe Turingiakoarekin ezkondu zen.

1235ean Mainzen ospatu zen Dieta Inperialean Oton I.ak akordioa erdietsi zuen Frederiko II.arekin eta Brunswick-Lüneburgeko dukerri berria eskuratu zuen. Matilda, beraz, dukesa izendatu zuten.

Matilde eta Otonek hamar ume izan zituzten.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1309296
* Commonscat Multimedia: Matilda of Brandenburg, Duchess of Brunswick-Lüneburg

---

 |

* Wd Datuak: Q1309296
* Commonscat Multimedia: Matilda of Brandenburg, Duchess of Brunswick-Lüneburg
Categoría:Mujeres
**Naomi Parker Fraley** (Tulsa, Oklahoma; 1921eko abuztuaren 26a - Longview, Texas; 2018ko urtarrilaren 20a) armagintzaren zerbitzari eta langile estatubatuarra izan zen Bigarren Mundu Gerran. Nahi gabe inspiratu eta J. Howard Miller diseinatzailearen modelo izan zen *We Can Do It*! ("egin dezakegu") kartela sortzeko, *Rosie the Riveter*.

Biografia
---------

Zortzi neba-arrebaz osatutako familia batean hazi zen. Parker familia Alameda hirian bizi zen, Kalifornian, Estatu Batuak 1941ean gerran sartu zirenean. Naomi Parker eta Ada, ahizpa gazteena, Alameda aireontziaren-basean lan egiteko kontratatu zituzten. Bertan, atera zion argazkiaJ. Howard Millerrek. Bere laneko uniforme urdinagatik nabarmentzen da, baita bere ile luzeak makinek har ez ditzaten segurtasunagatik daraman puntu zuridun banda gorriagatik ere. Millerrek jantzi honi eta bere ezaugarriei heldu zien aurrerantzean ikonografikoa izango zen kartela marrazteko.

Gerra ostean, zerbitzari gisa lan egin zuen Kaliforniako Palm Springseko jatetxe batean. Hiru aldiz ezkondu zen. We Can Do It! kartelaren ospea gorabehera, anonimoa izan zen, Millerrek ez ziolako inoiz kreditua eman inspirazio-iturri gisa.

*We Can Do It*! kartela eta bere modeloaren inguruko nahasketa
--------------------------------------------------------------

Westinghouseko kartela, Jk diseinatua. Howard Miller, Naomi Parker Fraleyren irudian oinarritua
Haren erretratua *Rosie the Riveter* klixeen seriean sartzen da, J.Howard Miller diseinatzaile grafikoak sortutakoa. Estatu Batuetako sei milioi emakumeren sinbolo aberkoia bihurtu zena. Emakume horiek armamentuaren industrian lan egin zuten, frontean borrokatzen ziren gizonak ez zeudenean. Irudi hori, aurrerantzean, emakumeen emantzipazioaren ikono izan zen, emakumeek, ordura arte gizonek bakarrik egindako lanetan jardun zutelako.

Luzaroan, irudiaren eredua Geraldine Hoff Doyle izan zen, Míchigango langile bat. Naomi Parkerrek, beraz, ez zuen kartelaren ospeaz gozatu.

2011n, James J. Kimble Seton Hall Unibertsitateko irakasleak, ikerketa luze baten ondoren, kartel ezagunaren benetako modeloa identifikatu eta erakutsi zuen. Kimblek Naomi Parker eta haren ahizpa Ada aurkitu eta elkarrizketatu zituen 2015eko otsailean, 93 eta 91 urtekoak, hurrenez hurren, eta bere azterketa berretsi zuten, akats historiko bat zuzenduz. Parkerrek, orduan, ospe berantiarra lortu zuen.

Ikus, gainera
-------------

* Emakumearen emantzipazioa
* Emakumearen rola Lehen Mundu Gerran
* Emakumearen rola Bigarren Mundu Gerran

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Fox, Margalit.  (2018). *Naomi Parker Fraley, the Real Rosie the Riveter, Dies at 96.*  ISSN 0362-4331..
2. ↑   Smith, Harrison.  (23 de enero de 2018). *Naomi Parker Fraley, wartime machinist linked to Rosie the Riveter, dies at 96.*  ISSN 0190-8286..
3. ↑   Gunter, Joel.  (2018). *Mystery real-life Rosie the Riveter dies.* .
4. ↑   Kimble, James J..  (22 de junio de 2016). «Rosie's Secret Identity, Or, How to Debunk a Woozle by Walking Backward through the Forest of Visual Rhetoric» *Rhetoric & Public Affairs* 19 (2): 245–274. ISSN 1534-5238..
**Maria Isaura Pereira de Queiroz** (1918ko abuztuaren 26a - 2018ko abenduaren 29a) brasildar soziologoa izan zen.

Biografia
---------

Gizarte Zientzietan lizentziatu zen São Pauloko Unibertsitatean (1949), Soziologian, Antropologian eta Politikan lizentziaduna São Pauloko Unibertsitatean (1951) eta Soziologian doktoregoa École pratique des hautes études VI. Atalean (1959).

Bere tesiaren izenburua: *La Guerre Sainte au Brésil: le Mouvement Messianique du Contestado*, (euskaraz: "Brasilgo Gerra Santua: Contestadoren Mugimendu Mesianikoa") Roger Bastide-ren zuzendaritzapean, 1960an. Bere tesia São Pauloko Unibertsitateak argitaratu zuen: "Le Messianisme au Brésil et dans au Monde" izenburuarekin, 1963an. Bere lanak mundu osoan erreferentziatuak dira. 

Bere azken postua Centro de Estudos Rurais e Urbanos-eko irakasle izan zen (euskaraz: Hiri eta Landa Ikasketen Zentroa),  eta São Pauloko Unibertsitateko irakasle emeritua izan zen.

Pereira de Queirózek hizkuntza hauek hitz egiten edo ulertzen zituen: gaztelania, frantsesa, ingelesa eta italiera. 2018ko abenduan hil zen 100 urte zituela

Kanpo estekak
-------------

1. (in Portuguese) Données personnelles sur Maria Isaura Pereira de Queiroz (buscatextual.cnpq.br)
2. (in Portuguese) De Pereira de Queiróz Lire en ligne : « Roger Bastide, professor da Universidade de São Paulo », *Estudos Avançados*, vol.8 no.22, São Paulo Sept./Dec. 1994
3. (in French) Lire en ligne : « Un échange dénié, La traduction d’auteurs brésiliens en Argentine », *Actes de la recherche en sciences sociales*, no 145 – 2002/5, p. 61 à 70 -   *Article available in.*. (www.cairn.info)

### Erreferentziak

1. ↑   Txantiloi:Portuguese «MARIA ISAURA PEREIRA DE QUEIROZ (1918- )» *cnpq.br/* (Conselho Nacional de Desenvolvimento Científico e Tecnológico).
2. ↑    *Maria Isaura Pereira de Quieroz.*  Sociologies.
3. ↑    *Maria Isaura Pereira de Quieroz.*  Sociologies.
4. ↑   **(Portugesez)** «Morre a socióloga Maria Isaura Pereira de Queiroz» *revistapesquisa.fapesp.br*.
**Ludmila Bohemiakoa** edo **Santa Ludmila** (c. 860 – 921eko irailaren 15a) txekiar santu eta martiria da, Eliza Ortodoxo eta Erromako Eliza Katolikoan gurtua. Mělníken jaio zen eta Slavidor Sorabiakoaren alaba zen. San Wentzeslaoren amona izan zen. Bořivoj I.a Bohemiakoarekin ezkondu zen, Bohemiako lehen duke kristaua. 871a inguru kristautasunera aldatu ziren, ziurenik Zirilo eta Metodio santuen lana zela eta.

Hasiera batean kristautasuna Bohemian sartu nahi izan zuten, baina bertako paganismoa zela eta deserriratu zituzten. Denbora batera itzuli ziren eta agintean egon ziren, Tetínera erretiratu aurretik. Euren seme Spytihněv I.a Bohemiakoak hartu zuen agintea ostean, eta horren ostean Vratislav I.a Bohemiakoa anaiak. 921ean Vratislav hil zenean Wentzeslao I.a Bohemiakoak hartu zuen boterea, kristaua eta amonak hezia.

Wentzeslaoren ama Drahomírak jeloskor hartu zuen Ludmilak bere semearengan zuen eragina. Hainbat nobleri eskatu zien Ludmila hiltzea, kondairak dioenenaren arabera bere beloarekin itota.

Bohemiako patroia da eta bere jai eguna irailaren 16a da. Antonín Dvořákek *oratorio* bat egin zion *Svatá Ludmila* izenekoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q118087
* Commonscat Multimedia: Saint Ludmila

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 263664275
* ISNI: 0000000055375134
* BNE: XX1040057
* BNF: 18009749q (data)
* GND: 119163950
* LCCN: n87817354
* NKC: jn20000728380
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q118087
* Commonscat Multimedia: Saint Ludmila
**Pedro Roldán** (Sevilla, 1624 - Sevilla, 1699) espainiar eskultore barrokoa izan zen. Sevillako Eskolako azken eskultore handia izan zen.

Biografia
---------

Sevillan jaio zen, baina Granadan ikasi zuen eskultore ofizioa, Alonso de Menaren lantegian. 1647an, Mena hil eta laster, Sevillara itzuli zen, eta han ezagutu zituen Juan Martínez Montañés eta José de Arce flandriar eskultorea. Azken honek eragin handia izan zuen maisu sevillarraren obran. 1666an agertu zen egilearen lehen obra handia, Sevillako Sagrarioko elizako erretaula. 1670-1673 bitartean, Karitatearen Erietxeko elizako erretaula nagusia ere egin zuen hiri berean.

1675etik 1690era, erretaulak alde batera utzi, eta estatuak egin zituen, batik bat. Garai hartakoak dira Jaéngo Katedraleko aurrealde barrokoko eskulturak. Aipagarriak dira, halaber, Montillako Santa Ana komentuko erretaula nagusiko eskulturak eta Sevillako San Bizente elizako *San Migel goiaingerua*, Écijako Santiagon dagoen *Hoben Ordainaren gurutziltzatua* (1680), Tenerifeko La Orotavako San Joan elizan dagoen *Kristo zigortua* eta, batez ere, Sevillako Nuestra Señora de la O parrokiako *Jesus Nazaretekoa*.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Pedro Roldán*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3082778
* Commonscat Multimedia: Pedro Roldán

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 83572814
* ISNI: 0000 0001 1772 6076
* BNE: XX849338
* BNF: 12550215x (data)
* GND: 143852353
* LCCN: no2009035700
* SUDOC: 144117894
* ULAN: 500016834
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05147/eu\_r\_0840/r0840
* DBE: url
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3082778
* Commonscat Multimedia: Pedro Roldán
**Ernst Wilhelm Leberecht Tempel** (Niedercunnersdorf, Alemania, 1821eko abenduak 4 – Arcetri, Italia, 1889ko martxoak 16) astronomoa izan zen. 1870ean Frantzia-Prusia Gerra piztu zen arte, Marsellan lan egin zuen; orduz geroztik, Italian bizi izan zen.

**Aurkitutako asteroideak: 5**| 64 Angelina | 1861eko martxoak 4 |
| 65 Zibeles | 1861eko martxoak 8 |
| 74 Galatea | 1862ko abuztuak 29 |
| 81 Terpsikore | 1864ko irailak 30 |
| 97 Kloto | 1868ko otsailak 17 |

Kometa ugariren aurkitzaile edo berraurkitzailea izan zen, orotara, 21 aurkitu edo berraurkitu zituelarik, horien artean, 55P/Tempel-Tuttle, gaur egun, Leonidak deituriko ozar-izarra sortzen duen kometa izateagatik ezaguna, eta 9P/Tempel 1, NASAren Deep impact espazio zundaren xedea izan zena 2005ean. Bere izena daramaten beste aldizkako kometa batzuk 10P/Tempel eta 11P/Tempel-Swift-LINEAR dira.

3808 Tempel asteroideak, bere izena, astronomo honen omenez darama.

Kanpo estekak
-------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Ernst Wilhelm Leberecht Tempel*** |
**Gaio Grako** (latinez: *Gaius Sempronius Gracchus*; K.a. 154 - K.a. 121) politikari erromatarra izan zen. Tiberio Grakoren anaia gaztea zen. Bera bezala, erreforma-politika hasteagatik Senatuko alde atzerakoienek hil egin zuen. Grakotarrak, garaiko familia garrantzitsuenetakoa zen, aberatsa eta ospetsua. Bere ama, Kornelia Afrikarra, Eszipion Afrikarra Zaharraren alaba izan zen, eta bere arreba Eszipion Emilianorekin ezkondu zen.

Anaiak sortutako iskanbilaren aurrean, laborantza erreforma bultzatzen saiatu zen. K.a. 132ko Tiberioren hilketak Grakotarren buruan utzi zuen Gaio. Ibilbide politikoa K.a. 126an hasi zuen Gaiok. K.a. 123an, plebearen tribuno izendatu zuten. Senatari atzerakoiak berehala ohartu ziren anaiak bezainbeste arazo emango ziela. Are gehiago, Gaioren erreformak ez ziren laborantza arloan mugatzen: aberatsek ilegalki lortutako lurrak txiroen artean banatu beharko lirateke, gariaren prezioak murriztekoak ziren...

K.a. 122an, Gaiok tribuno kargua lortu zuen berriro, Erromako behe-mailakoek aho batez sustatuta. Hirugarren aldiz saiatu zen, baina arrakastarik gabe. Aldakuntza guztien geldiketa mugitzeke ikusi beharrean, indarra erabiliz erantzun zuen Gaiok. Senatuak estatuaren etsaitzat jota, doi doi ihes egitea lortu zuen. Atzerakoien armadak inguratuta, bere buruaz beste egin zuen. Horren ondotik, 1.000 jarraitzaile inguru hilarazi zituzten eta haien etxaldeak bahitu.

Gaiok alaba bat utzi zuen, zein Fulvio Flakorekin ezkondu zen. Horren alaba, Fulvia, Publio Klodio Pulkerren eta gero Marko Antonioren emaztea izan zen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q297183
* Commonscat Multimedia: Gaius Gracchus

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 75178071
* ISNI: 0000 0001 1673 674X
* BNE: XX1226785
* BNF: 12009355q (data)
* GND: 102394229
* LCCN: n81098243
* NKC: jn20000700624
* SUDOC: 028212290
* UB: a1186921
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02552/eu\_g\_2983/g2983
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q297183
* Commonscat Multimedia: Gaius Gracchus
**Indriidae** Lemuriformes taldeko Strepsirrhini primate familia bat da. Familia honetako generoen artean *Indria* dago, bere azpiordenako animaliarik handienak dituena. Madagaskarren baino ez dira bizi, lemur guztiak bezala.

Gaur egun Indriinae azpifamiliako espezieak baino ez dira geratzen eta bertan avahi, indri eta sifaka (*Propithecus*) generoetako animaliak. Madagaskarreko biztanleek ez dituzte sifakak eta indriak ehizatzen, "fady" izeneko tabu bat dagoelako: euren arbasoen arimak direla uste dute.

Desagertutako taldeen artean gehienak *lemur nagiak* ziren, oso geldoak eta handiak eta euren haragia jateko ehizatuak ziurrenik.

Ezaugarriak
-----------

Espezie bakoitzak tamaina ezberdina du eta nahiko aldakorra da familia osoan zehar. Indriek isatsa motza dute eta avahi eta sifakek euren gorputzaren erdia adinakoa. Avahiek 30 bat zentimetro neurtzen dituzte. Ile luzea dute, batez ere zuritik arre-grisera doana. Aurpegiak beltzak izaten dituzte eta batzuetan ilerik gabekoak. Atzeko hankak luzeagoak dira aurrekoak baino, eskuak luzeak dira eta erpurua ezin dute beste hatzen aurka jarri.

Batez ere zuhaitzetan bizi dira baina batzuetan lurrera ere jaisten dira. Lurrean bi hanken gainean mugitzen dira eta besoak gorantz jartzen dituzte. Familia federaziotan bizi dira, 15 kideko taldeak osatuz.

### Hortzeria

Indriidae guztiak belarjaleak dira, batez ere hostoak, fruituak eta loreak jaten dituztelarik. Beste belarjale batzuek bezala zelulosa metabolizatu ahal izateko sistema bat dute. Beste lemureek baino aurreko hagin gutxiago dituzte:

|  |
| --- |
|      **Hortzeri-formula**     |
| **2.1.2.3** |
| **2.1.2.3** |

Ikus, gainera
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Indriidae*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Lemuriformes

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q175626
* Commonscat Multimedia: Indridae
* Wikispecies Espezieak: Indriidae

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300266103
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Indriidae
* EOL: 1651
* GBIF: 9422
* ITIS: 572769
* MSW: 12100075
* NCBI: 30599
* Paleobiology Database: 66289
* uBio: 1770035
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000080544

 |

* Wd Datuak: Q175626
* Commonscat Multimedia: Indridae
* Wikispecies Espezieak: Indriidae