recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Violeta Parra.
Victor Jara Helsinkin, 1969an.
Quilapayún Santanderren, 1979an.
**Txileko kantagintza berria** mugimendu kultural eta sozial txiletarra izan zen, 1960ko hamarkadan garatu zena formalki, hurrengoaren lehen erdira arte. Oso errotuta egon zen Eduardo Frei Montalva demokratakristauaren gobernutik (1964) Batasun Popularraren amaieraraino. Militarrek Salvador Allende presidente sozialista agintetik kendu zutenean, 1973an, kantagintzaren ordezkari asko erbestera joan behar izan ziren, eta atzerrian haien musika-karrerekin jarraitu zuten. Mugimenduaren hedapenean erabakigarria izan zen Ricardo García irrati gizon eta kultur kudeatzailearen parte-hartzea.

Txileko kantagintza berriaren partaideak
----------------------------------------

Hemen ezagunenak bakarrik jaso dira:

* Violeta Parra
* Víctor Jara
* Inti-Illimani
* Quilapayún
* Congreso
* Los Jaivas
* Illapu
* Barroco Andino
* Patricio Manns
* Luis Advis
* Héctor Pavez
* Horacio Salinas
* Pedro Yáñez
* Quelentaro
* Rolando Alarcón
* Tito Fernández
* Payo Grondona
* Sergio Ortega
* Ángel Parra
* Isabel Parra
* Osvaldo Rodríguez Musso
* Tiemponuevo
* Cuncumén
* Trío Lonqui
* Kiko Álvarez

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Txileko Kantagintza Berria Memoria Chilena webgunean.
* **(Gaztelaniaz)**:Txileko Kantagintza Berria.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3879286

 |

* Wd Datuak: Q3879286
| **San Polo** |
| --- |
| San Giacomo di Rialto eliza |
|  |
| Venezia |
| Azalera | 0,34 km² |
| Biztanleria | 8.000 (2006) |
| Dentsitatea | 23 529,4 bizt / km² |
| Posta kodea | 30126 |

**San Polo** (venezieraz **San Poło**) Veneziako sei *sestiere*etako txikiena da.

Izena Campo San Polo plazatik datorkio, Veneziako zabalena San Marco plazaren ostean. Bertan San Polo eliza (San Paulo) ezaguna dago.

Historia
--------

Hiriaren jatorrian, San Polo eta Santa Croce sestiereak eremu bakarra osatzen zuten, *Luprio* izenekoa. Bertan Txit Lasaiaren gatzagak zeuden.

Eremu garrantzitsuena Rialto zubiaren inguruetan dago, auzo hau hiriaren erdigunea den San Marco sestierearekin lotzen baitu. Erdi Arotik merkataritza-gune garrantzitsua da, bertan merkatua, arrain merkatua eta saltoki ugari baitaude.

Ikustekoak
----------

Auzo honetan daude Rialto zubia, San Giacomo di Rialto eliza (hiriko zaharren kondairaren arabera), Campo San Polo, Santa Maria Gloriosa dei Frari eliza, San Rocco eliza eta Scuola Grande di San Rocco.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q52429
* Commonscat Multimedia: San Polo (Venice)

---

* **Lekuak**
* OSM: 216882430

 |

* Wd Datuak: Q52429
* Commonscat Multimedia: San Polo (Venice)
**Tudejengo Ituna** Leon eta Gaztelako errege Alfontso VII.aren eta Erramun Berenger IV.aren arteko hitzarmena izan zen, 1151ko urtarrilaren 27an Tudejenen, Fiterotik gertu zegoen herri hustuan, sinatutakoa, Iruñeko Erresuma banatzeko helburuarekin. Sinatzaileek Iruñeko Erresumari deklaratzea adostu zuten, eta 1137ko Carrióngo Ituna berrestea. Gainera, Júcarretik hegoalderantz zeuden lurrak eta Murtziako Taifa, Lorca eta Verako gazteluak izan ezik, Aragoiko Erresumarentzat konkistatzeko baimena ere adostu zuten. Lleidako (1157), Cazolako (1179) eta Almizrako (1244) itunen aurrekaria izan zen, eta Iberiar penintsulako erresuma biak Sortalderantz zabaltzeko erabili zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  *"Gran Enciclopedia Larousse"* Bartzelona: Planeta, 1988ISBN 84-320-7370-9

Bibliografia
------------

* Olcoz, Serafín: *"Memorias del Monasterio de Fitero, del P. Calatayud"*, 2005, Iruñea, Vianako Printze Erakundea ISBN 84-235-2787-5

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3109518
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 19740

 |

* Wd Datuak: Q3109518
**Metahemoglobina** hemoglobina mota bat da, burdina atomoa oxidatua duena (Fe3+), erreduzitua izan beharrean (Fe2+, hemoglobina normalekoa).

Hemoglobina normalaren aldean, metahemoglobinak ez du oxigenoa garraiatzen, eta horrek ehunetako hipoxia eragiten du. Gogoratu behar da hemoglobina normalean oxigenoa burdina atomo erreduzituari (Fe2+) lotzen zaiola. Burdina atomo oxidatuak (Fe3+), aldiz, ezin du oxigenoa lotu.

Metahemoglobina iluna da, eta kopuru handietan odol-zirkulazioan dagoenean larruazalak kolore iluna hartzen du, zianosiren antzekoa. Metahemoglobinaren kontzentrazio altuek metahemoglobinemia izeneko gaitza eragiten dute.

Metahemoglobina kopuru txikitan dago odolean (hemoglobina guztiaren %2, hutxi gorabehera). Konposatu kimiko batzuk hartzeak metahemoglobinaren kopurua odolean areagotu dezake, burdina atomoa oxidatzen dutelako (Fe3+). Entzima batek (metahemoglobina erreduktasak) gizabanako guztiengan burdina atomoa erreduzitzen du, eta burdina Fe2+ moduan mantentzen du. Entzima horren gabeziak, baina, metahemoglobinaren kontzentrazio altuak odolean eragiten du, sortzetiko metahemoglobinemia agertuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Ganong, W. F.: Manual de Fisiología Médica Ed. el Mundo Moderno (1980), 456 orr. ISBN: 0-87041-135-7

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q416833
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D008706
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 9008-37-1
* ChEBI: 17423
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 9008-37-1

 |

* Wd Datuak: Q416833
Emakume transek eta gorputz dismorfiadun pertsonek batzuetan iztarte lauagoa bilatzen dute irudi femeninoagoa edo androginoagoa lortzeko asmoz.
**Tucking** (ahoska bedi: NAF: [ˈtʌkɪŋ]) zakilak eta barrabilek arropan eragiten duten irtengunea ezkutatzean datzan teknikari deritzo, hauek hautemanezin bihurtu arte.

Teknika hau emakume transgeneroek, pertsona ez-binarioek eta drag egiten duten gizonek edo irudi androginoagoa lortu nahi dutenek erabili ohi dute.

Tuckingak, ordea, ugalkortasunari eragiten dion albo-ondorioak ditu, hala nola esperma-kopuruaren murrizketa.

Badira hankartearen irtengunea murrizteko berariaz diseinatutako jantziak, hala nola kulero trukatzaileak (ingelesez: *gaffs* edo portugesez: *bragas trucadoras*).

Metodoak
--------

Tucking egiteko metodo bat zakila hanken artean atzerantz tiratzean datza, barrabilak iztartearen kontra aldi berean bultzatzen direla. Hauen posizioa finkatzeko, azpiko arropa estua erabil daiteke.

Beste metodo bat zinta itsasgarria erabiliz genitalak perineoari, eta ahal izanez gero ipurmasailen artean, itsastean datza.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Katalanez)** Barbé i Serra, Alba. *El cross-dressing en el context català del segle XXI.*  Bartzelonako Unibertsitatea (argitaratze data: 2015-12-21), 278 or. (Noiz kontsultatua: 2021-12-27).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q48767681

 |

* Wd Datuak: Q48767681
**Sandima** Tafallaldeko Uxue udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Erdialdea eskualdean.

XVI. mendean jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Uxueko Udalara pasa ziren.

Bertako biztanleak *sandimarrak* ziren. Ez dakigu non dagoen.

Historia
--------

Hori da, hain zuzen ere, historiaurreko garaiaren eta Goi Erdi Aroaren artean Uxue mendilerroan zeuden herrixketako bat. VIII. eta IX. mendeen artean, Uxueko gotorlekua sortu zenean, bertako bizilagun asko hiribildu berrira aldatu ziren, batez ere defentsa-arrazoiengatik, musulmanekiko muga eremu lauan baitzegoen. Erdi Aroan zehar, populazioa eta erakargarritasuna galduz joan zen, Uxueren alde, eta, horren ondorioz, 1534. urterako jenderik gabe geratu zen.

Oharrak
-------

1. ↑  /sanð̞ímaɾ/ ahoskatua (laguntza)  
Azentua: zorrotza bigarren silaban

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindia: Euskal Onomastikaren Datutegia.

Ikus, gainera
-------------

* Uxue
* Erdialdea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111984093

 |

* Wd Datuak: Q111984093

| * i
* e
* a
  Uxue |
| --- |
| ***Uxue*** |
| Herri hustuak | Akirazabal • Andiaga • Artezabal • Basandia • Busa • Dorrondiaga • Kastillu • Lerbeltz • Lerbeltzipia • Mikelenzabal • Mostrakas • Munos • Olibeta • Otrollosandi • Otrollostxipi • Pipiratu • Sandima • Santakaramuru • Urteagabeiti • Urteagagoiti • Zabartzu • Zaubio • Zuria |
**Santa Maria della Pieve** eliza bat da Arezzon, Toscanan, dagoena.

Historia
--------

Eliza 1008. urtetik dago dokumentatuta, eta XII. mendean berreraikia izan zen. Arezzoko aldi komunalean hiriak bere gotzainen aurka borrokatu zuelarik, eliza honetan zuten bilgunea sektore komunal horiek. Gotzainaren alderdiak gertuko katedrala eraiki ondoren, XIII. mendean, elizaren fatxada eta absidea berritu ziren, eta barrualdea estilo gotikoan berregin zen.

Kanpandorrea 1330ean amaitu zen, eta estilo erromanikoan eraikia dago.

Deskribapena
------------

Elizaren ezaugarririk deigarriena fatxada da, bost arkuko beheko solairua hiru logiak gainditzen dutelarik, eta zutabe kopurua handituz gorapenarekin. Zutabeak eta haien kapitelak ez dira besteak bezalakoak (bat estatua bat da). Jatorrizko fatxadak ez zuen ezaugarri berezirik, eta gaur egungo dekorazioa XII. mendean erantsi zen.

Erdiko atariak kanoi-ganga formako sarrera bat du, eta Ama Birjinaren erliebea aingeruekin duen erliebea. Azpian aingeru txikiak dituen friso bat dago, eta Marchionne delako baten sinadura. Gangan hilabeteen irudi alegorikoak daude, Benedetto Antelamiren eskolako irudiak. Alboko bi atariek ere, tamaina txikiagokoak, luneta apainduak dituzte: eskuineko Kristo Joanesek bataiatua irudikatzen du eta, ezkerreakoan landare-motibo bat da nagusi.

XIII. mendeko absideak ere bi lerro ditu logiaz osxatuak, fatxadaren egitura gogorarazten dutenak, eta kapitaletan estilo desberdinen erabilera errepikatzen dute. Abside hau Arezzoko Piazza Grande delakotik ikusten da nabarmen. 

Barrualde altuak nabe bat eta bi korridore ditu, luzetarako arku ogibalez zatituak, eta horien zutabeek kapital korintoarrak dituzte. Kontrafatxadak bederatzi leiho ditu hiru lerrotan. Goiko aldarean poliptiko aberats bat dago, Pietro Lorenzettirena (1320): Ama Birjina eta Santuak ordezkatzen irudikatzen dituzte margoek. Kriptan San Donatoren erlikiak gordetzen dira busto formako erlikontzi zilarreztatu batea, 1346an egina.

Iruditegia
----------

* Fatxada bere zutabe multipleekin.Fatxada bere zutabe multipleekin.
* Absidea eta bere logiak, Piazza Granden.Absidea eta bere logiak, Piazza Granden.
* Barrualdea.Barrualdea.
* Lorenzettik margotutako poliptikoa.Lorenzettik margotutako poliptikoa.
* San Donatoren erlikiak.San Donatoren erlikiak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Italieraz)** «Iglesia de Santa Maria della Pieve - Comune di Savigliano (CN)» *www.comune.savigliano.cn.it* (Noiz kontsultatua: 2022-10-14).
2. ↑   **(Italieraz)** «Pieve di Santa Maria Assunta ad Arezzo | discoverarezzo.com» *Discover Arezzo* 2019-12-11 (Noiz kontsultatua: 2022-10-14).

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, Ingelesezko Wikipediako «anta Maria della Pieve» artikulutik itzuli da; zehazki, 2021-01-17ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1475948
* Commonscat Multimedia: Santa Maria della Pieve (Arezzo)

---

 |

* Wd Datuak: Q1475948
* Commonscat Multimedia: Santa Maria della Pieve (Arezzo)
**Mino probintzia**, formalki, Mino no Kuni idatzia (japonieraz 美濃国); Japoniako antzinako probintzia bat zen, gaur egungo Gifu prefekturaren hegoaldeko zati osoa hartzen zuena. Bere hiriburua Taruitik gertu zegoen arren, bere gaztelurik garrantzitsuena Gifun zegoen.

Wado aroaren seigarren urtean (713), probintzia hau eta Shinano probintzia zeharkatzen zituen bidea, handitua izan zen, bidaiarien igarotzea errazteko, hauen kopurua handitu egin baitzen. Sengoku aroan, Saitō Dōsanek kontrolatu zuen, eta, ondoren, Oda Nobunagak kontrolatutakoa izatera pasa zen lehenetako bat izan zen, eta honen oinordekoak, Nobunaga bera hil ondoren eta boterea Toyotomi Hideyoshik hartu ondoren ere kontrolatu zuten. Sekigaharako gudua, probintzia honen mendebaldeko mugan gertatu zen, mendietatik gertu, Chūbu Eskualdea eta Kinki Eskualdearen artean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q864156
* Commonscat Multimedia: Mino Province

---

 |

* Wd Datuak: Q864156
* Commonscat Multimedia: Mino Province
Akseli Gallén-Kallela, Sanmoaren defentsa.
**Sampo**a, finlandiar mitologian, urrea, alea eta gatza ekoizten dituen errota miragarri antzeko bat da. Zerua sostengatzen den tokian dago, beti gainezka eta amaigabea, ugaritasunaren adarra bezala, eta jakiz hornitzen du beti Pohjolako jendea.

Errota magiko horren estalkia zeruko bobedaren alegoria argia da, izarrez betea eta erdiko ardatz baten inguruan bira egiten duena, munduari eusten dion zutabea irudikatzen duena.

Kalevalan, Ilmarinen heroia izan zen, bere sutegian tresna hori eraikitzea lortu zuena, Pohjolako dontzeilarekin ezkontzeko bere saiakeran. Sampoa Pohjolarentzat gorde nahi zuen bertako nagusiak, Louhi sorginak baina Väinämöinen heroiak lapurtu egin zuen. Sampoa deuseztua gertatu zen Louhi eta Väinämöinenen arteko borrokan. Gatza ekoizten zuen zatia itsas hondora erori zen, baina urrea eta alea ekoizten zituzten zatiak Väinämöinenek berreskuratu eta lurpean ezkutatu zituen. Istoriak itsasoaren gazitasunaz, lurraren emankortasunaz eta lurpeko urrearen jatorriaz azalpen bat ematen du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q180956
* Commonscat Multimedia: Sampo (mythology)

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q180956
* Commonscat Multimedia: Sampo (mythology)
***Unamunoren erretratua*** Joaquín Sorolla Bastida margolari valentziarrak 1912ean egindako erretratua da; izan ere, lana bukatu gabe dago. Gaur egun Bilboko Arte Ederren Museoan gordeta dago. Mugimendu postinpresionistaren margolana da.

Ezaugarriak
-----------

1890. hamarkadan Sorolla erretratuak egiteari ekin zion. Haren erretratuen protagonistak batez ere une hartako pertsonai ezagunak ziren: Benito Pérez Galdós, Ramiro de Maeztu, Vicente Blasco Ibáñez, Alfontso XII.a Espainiakoa, Pio Baroja, Miguel Unamuno... Unamunorena New Yorken ireki behar zen espainiar ospetsuen galeria batean jartzeko zen; proiektua azkenik ez zen burutu eta lana bukatu gabe gelditu zen.

Margolan hau 1912an egin zuen eta, Sorollaren lanetan ohikoa denez, marrazkia ez da desagertzen, argia oso berezia da eta margolanaren protagonistaren kontornoa markatzen du. Lanak, bestetik, idazlearen psikologia azpimarratzen du, haren harrokeria.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Facundo Tomás eta Felipe Garinek idatziatako Sorollak egindako erretratuei buruzko lana.[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18686603

 |

* Wd Datuak: Q18686603
Donald Judden eskultura bat ("Objektu izenburugabea"), Hagan
**Minimal art** Amerikako pintura- eta eskultura-mugimendua, 1960 inguruan New Yorken sortua. Espresionismo abstraktuaren subjektibotasunaren eta erromantizismoaren aurka sortu zen, eta artearen izaera anonimoa azpimarratu zuen, sarritan forma erraldoi, geometriko eta kolore soilez, obraz kanpoko erreferentziak deuseztatzeko asmoz. Arte-mugimendu honetako eskulturari dagokionez, Carl Andre, Donald Judd, eta Tony Smith izan ziren artista nagusiak, eta margolariak, berriz, Ellsworth Kelly, Kenneth Noland eta Frank Stella.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6865348
* **Identifikadoreak**
* AAT: 300065758

 |

* Wd Datuak: Q6865348
**Salma Solaun** (Gasteiz, Araba, 2005eko martxoaren 2a) gimnasia erritmikoan, banakako zein taldekako modalitatean, lehiatzen den kirolaria da.

Kirolari ibilbidea
------------------

Salma Solaun txiki-txikitan hasi zen gimnasia erritmikoan. Hiru urte besterik ez zituen, Gasteizko Beti Aurrera Klubean sartu zenean. Espainiako txapelduna izan zen, bere lehen estreinaldian (2015), Espainiako Taldekako txapelduna urte horretan bertan, eta Espainiako txapeldun absolutua, Alebinetan, 2016. urtean.

Banakako modalitatean, Moskuko Munduko Junior Txapelketan (2019) brontzezko domina lortu zuen zinta ariketan. 2021ean, lesio larria izan zuen ezkerreko belaunean, eta, horren ondorioz, galdu egin zuen Japonian urte horretan bertan jokatutako munduko txapelketa. Teresa Gorospe kideak ordezkatu zuen. 

Indarberritu ondoren, Espainiako taldekako selekzioarekin lehiatu zen, senior kategorian eta zilarrezko domina lortu zuten Tel-Aviven (Israel) jokatutako munduko txapelketan, zinta eta pilotekin. Horrez gain, brontzezko hiru domina eskuratu zituen 2022ko Gimnasia Erritmikoko Munduko Txapelketan, Bulgariako Sofia hirian, eta zilarrezko domina bat 2022ko Gimnasia Erritmikoko Europako Txapelketan.

Munduko Kopako hainbat domina ere irabazi zituen.

Nazioarteko palmaresa
---------------------

| Munduko txapelketa |
| --- |
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2022 | Sofia (Bulgaria) | 03 !3. postua, brontzezko domina | Lehiaketa osoa |
| 2022 | Sofia (Bulgaria) | 03 !3. postua, brontzezko domina | Taldekako lehiaketa |
| 2022 | Sofia (Bulgaria) | 03 !3. postua, brontzezko domina | 5 uztaiarekin |
| Europako txapelketa |
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2022 | Tel Aviv (Israel) | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | 3 zintarekin + 2 pilotarekin |
| Juniorren Munduko Txapelketa |
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2019 | Mosku (Errusia) | 03 !3. postua, brontzezko domina | Zinta |

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Salma Solaun» *Euskalgym* (Noiz kontsultatua: 2022-09-25).
2. ↑   Hoy, Gasteiz.  (2022-09-18). «Salma Solaun consigue otra medalla en el Mundial» *Gasteiz Hoy* (Noiz kontsultatua: 2022-09-25).
3. ↑   «Salma Solaun se cuelga la medalla de bronce en el Mundial de Gimnasia Rítmica» *EITB* 2022-09-17 (Noiz kontsultatua: 2022-09-25).
4. ↑   «Salma Solaun, plata en el Europeo de gimnasia rítmica» *El Correo* 2022-06-20 (Noiz kontsultatua: 2022-09-25).
5. ↑    *Salma Solaun gana la plata en el ejercicio mixto por conjuntos del Europeo de gimnasia rítmica.* .

Kanpo estekak
-------------

* Salma Solaun zenbait ariketatanYouTube
* Salma Solaun. Extramadura, 2021Youtube
* Salma Solaun, eskolarteko lehiaketanYouTube

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q89356670

 |

* Wd Datuak: Q89356670
**San Bernardino konderria** (ingelesez: *San Bernardino County*) Kaliforniako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua San Bernardino da. 2010eko zentsuaren arabera 2.035.210 biztanle zituen, San Bernardino kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

San Bernardino konderriak 52.071,26 kilometro koadro ditu. Horietatik 124,03 ura dira. Beste 51.947,23 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,03 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 2.035.210 pertsonetatik 1.678.743 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.001.145 dira. 170.700 beltzak edo afroamerikarrak. 8.523 amerikar natiboak ziren eta 5.845 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 123.978 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4.055 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 43.366 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108053
* Commonscat Multimedia: San Bernardino County, California

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137199316
* ISNI: 0000 0004 0391 7260
* LCCN: n80001143
* NKC: ge535423
* NARA: 10036422
* **Lekuak**
* OSM: 396509
* TGN: 1002857

 |

* Wd Datuak: Q108053
* Commonscat Multimedia: San Bernardino County, California
Erdi Aroko txanpon etxe baten ilustrazioa.
Iruñean eginiko txanpona, 1513-1516 artean, Fernando II.a Aragoikoaren garaian.
XIX. mendeko prentsa.
**Txanpon etxea** txanponak egiten diren edo jaulkiten diren lekua da.

Historia
--------

Hasiera batean metala erabiltzen zen, eraztunak eta apaingarriak gisa, transakzioak egiteko. Horrela egiten zuten asiriarrek, egipziarrek, kaldearrek... Horretarako metal egokienak hauek ziren: urrea, zilarra, platino, kobre, eztainu, nikela, aluminioa, zinka; metal desberdinen aleazio batzuek oso ezaugarri onak izaten zituzten, bestetik.

Lehenengo txanpon etxea ziur aski Lidian egin zen, K.a. VII. mendean. Bertan urrea, zilarra eta elektrum izeneko urrearen eta zilarraren aleazioa erabiltzen zuten. Lidian egin zen aldaketa txanponak estatuaren agindupean egitearena izan zen. Sistema lasten kopiatu egin zen Greziako estatu-hiri desberdinetan.

Txanponak egitea lehen unetik eskuz eginiko prozesua izan zen. Antzinako Grezian eta Erroman nolabait garatu zen baina XVI. mendearte ekoizten lanean ez ziren aldaketa handirik egin. Erdi Aroan erregearen ahalmena zen. Errege etxe bakoitzak bere txanpon etxe propioa zuen, tailer txikiak tokiz toki gortean ibiltzen zirenak; tailer horietan errementariek eta grabatzaileek lan egiten zuten.

Mendetan zehar txanpon etxeak tailer txikiak izan ziren. Aldaketa Brücher izeneko aleman baten eskutik etorri zen. Brücherrek txanponak irarri egiteko bi makina asmatu zituen. Bat errota baten bidez funtzionatzen zuen ijesgailua zen; honek lingote batetik, metal gogorrezko bi bi arrabolen artean igaroaraziz, antzekoak ziren metalezko xaflak egiten zituen. Beste makina estanpatzeko erabiltzen zen; bere izena bolanteko prentsa zen.

1830ean Jean Pierre Droz suitzarrak txanponaren bi aldeak aldi berean egiteko sistema asmatu zuen. Drozek ere ertza irarri egiteko sistema asmatu zuen. Ertzaren irartzeak, bestetik, garrantzi handia zuen zeren eta, txanpon irregularrak zirenean, gehiegizko metala mozten zuten berriro ere urtzeko eta horrekin txanpon berriak egiteko.

Txanpon etxe ospetsu batzuk
---------------------------

* Nafarroa eta Bearneko Txanpon Etxea
* Oñatiko Txanpon Etxea
* Donapaleuko Txanpon Etxea
* Baionako Txanpon Etxea
* Espainiako Moneta eta Tinbre Fabrika Nazionala
* Txileko La Moneda
* Monnaie de Paris
* United States Mint

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Munduko txanpon etxeak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q464780
* Commonscat Multimedia: Mint buildings

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4134100-4
* LCCN: sh85085885
* NKC: ph273322
* AAT: 300006031
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 013655

 |

* Wd Datuak: Q464780
* Commonscat Multimedia: Mint buildings
**San Bizente Martiriaren eliza** Antoñana (Araba) herriko parrokia-eliza da, herriaren gune harresituaren erdigunean kokatua.

Eraikina
--------

Antzinako gotorleku baten oinarrietan eraiki zuten eliza. Gurutze latindar itxurako oinplanoa du, abside oktogonala eta girlandekin apaindutako hamar pilastra ditu. Gangekin estalita daude lau tarteak. Portikoak erdi-puntuko bost arku ditu eta han XVIII. mendeko portada dago. Hegoaldean beste portada neoklasiko bat du.

Kanpandorrea neoklasikoa da eta oinplano karratua du. Kanpaiak zutabe toskanarrekin edertutako lau zulotan daude, flamigeroekin amaituta. Kupula oboidea du, eta linterna, zilindrikoa.

Eliza eta bere ondoko plaza hilerri bezala erabili izan ziren antzina, baina egungo Antoñanako hilerria harresietatik kanpo dago.

Barrualdea
----------

Manuel de Morazak egindako erretaula nagusia rokoko estilokoa da (XVIII. mendea), eta San Bizente martiriaren irudia da nagusi erdian, ondoan San Pedro eta San Pauloren eskulturak dituelarik. Goialdean, berriz, Kalbarioa eta San Sebastian eta San Migelen irudiak. 

Aldare nagusiaren parean, Landako Andre Mariaren irudia (XII. mendekoa) egoten da irailetik maiatzera arte (haren baselizatik ekartzen dute).

Alboetako aldareak Andre Mariaren Arrosarioari (XVII. mendea), Kristo Santuari, San Josefi, Arimei eta San Antoniori eskainita daude. Koroaren azpian bataiotegia eta bataiarria daude.

XVII. mendeetako bi mihise eder gordetzen dira elizan, Pintura hauek Cornelio Scout eskola sevilarrekoarenak direla uste da.

Iruditegia
----------

* Erretaula eta aldarea.Erretaula eta aldarea.
* Arrosarioaren irudi bat.Arrosarioaren irudi bat.
* Landako Andre Mariaren irudia hilabete batzuz egoten da elizan, bere baselizatik ekarria.Landako Andre Mariaren irudia hilabete batzuz egoten da elizan, bere baselizatik ekarria.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Antoñana – Ayuntamiento de Campezo · Kanpezuko Udala» *www.kanpezu.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-10-17).
2. ↑    Abaitua, Joseba; Fernandez, Luistxo.  (2021-04-01). «Kanpezura bisita (eta Sabandora, bide batez)» *Eibar.ORG | Eibarko peoria* (Noiz kontsultatua: 2021-10-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108915350
* Commonscat Multimedia: Church of San Vicente Mártir, Antoñana

---

 |

* Wd Datuak: Q108915350
* Commonscat Multimedia: Church of San Vicente Mártir, Antoñana
**Santo Domingo eliza** Soria hirian dagoen tenplu katoliko bat da. XII. mendean eraikitakoa da, nahiz eta geroztik erreformak eduki dituen. 

Monumentu Historikoa izendatu zuten 1931an.

Ezaugarriak
-----------

Tenpluak hainbat garaitako elementuak ditu.

Gurutzadura eta alboan daukan komentua XVI. mendekoak dira, pizkunde berantiarrekoak. Iparraldean daukan dorrea eta mendebaldeko fatxada, aldiz, XII. mendekoak dira, erromaniko estilokoak. 

### Fatxada

Arku itsuekin osatutako bi ilara dauzka elkarren gainean. Atariaren gainean arrosa leihoa dauka. 

Atariak lau arkibolta dauzka frontoi baten inguruan. Hemen, Pantokratorra ikus dateke mandorlan sartuta, lau ebanjelariak inguruan dituela. Pantokrator honen berezitasuna da Aitak daukala Kristo magalean, eta ez Amabirjinak. 

Kapiteletan Itun Zaharreko gertakariak agertzen dira.

Argazki galeria
---------------

* Absidea eta dorreaAbsidea eta dorrea
* Arrosa leihoaArrosa leihoa
* AtariaAtaria
* Arkiboltak eta Pantokratorra frontoianArkiboltak eta Pantokratorra frontoian
* Atariko kapiteletako irudi batzukAtariko kapiteletako irudi batzuk
* Elizaren alboan dagoen komentuaElizaren alboan dagoen komentua
* Erdiko nabea barrutik ikusitaErdiko nabea barrutik ikusita

Kanpo loturak
-------------
**Troiako penintsula** 25 kilometrotik gorako luzera eta 0,5 - 1,5 kilometro bitarteko zabalera duen hareazko lurmutur bat da, Portugalgo hegoaldekoa. Carvalhal parrokiako kostaldean dago, Grândola udalerrian, mendebaldean Ozeano Atlantikoa eta ekialdean Sado ibaiaren itsasadarra dituela. Penintsula azken 5000 urtean eratu da, hegoaldetik iparraldera, Setúbal hiriaren aurrean. Alentejo Litoral azpi-eskualdean dago.

Penintsularen iparraldean Troiako erromatar hondakinak bisita daitezke, arrainak gatzatzeko konplexu zabala. Lanean iraun zuen I. eta VI. mendeen artean. XX. mendeko azken hamarkadetan, Troian hainbat turismo instalazio eraiki zituzten, esaterako Soltroia eta Troiaresort. Ibaiko bi terminalek Setúbal hiriarekin loturarik laburrena eskaintzen dute: Cais Sul (ferryak) eta Ponta do Adoxe (katamaranak).

Kostalde baxua da, hondartza jarraitua duena. Batzuetan, hareazko malkarretako sedimentu gorrixkek osatzen dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Portugesez)**  *Praias da península de Troia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1482884
* Commonscat Multimedia: Peninsula of Tróia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 235445033
* LCCN: n85187957
* **Lekuak**
* OSM: 11627846

 |

* Wd Datuak: Q1482884
* Commonscat Multimedia: Peninsula of Tróia
|  |
| --- |
| **Txanpuene baserria** |
| Txanpuene baserria |
| **Kokalekua** |
| **Lurraldea** | Gipuzkoa |
| **Udalerria** | Donostia |
| **Auzoa** | Aiete |
| -

 |
| **Ezaugarriak** |
| **Katalogatua** |

**Txanpuene** edo **Txanponene** Aieteko baserri historikoa zen, San Roke kaleko goiko aldean, Arbaizenearen ondoan kokatua. 2020ko abenduan, Donostiako Udalaren baimenarekin, bota zuten. Amara auzoko azken baserria zen.

Historia
--------

Bertako azken maizterren arabera, Hernani eta Donostia lotzen zituen Errege Bidetik gertu zegoenez, Donostiako sarreran, garai batean berrogeialdia egiteko etxea zen, Donostiara sartzeko asmoa zutenentzeko egoitza gisa. 1895 urtean Irujoko markesak erosi eta horren jabe izan zen XX. mendearen bukaeran eraikina eta inguruko lursailak eraikintza-enpresa bati saldu zizkion arte; bitartean maizterrak, Etxabetarrak, bizi izan ziren han. Pare-parean, Diruna baserria zegoen, egun desagertua.

Antzinako ataburuan *LA NUEVA BARCELONETA 1773* du jarrita. Baserriaren teilatuaren puntan, harrizko gurutze bat dago, Gipuzkoako kostaldeko baserri batzuetako elementua izaten dena. Inguruetan, iturri historiko bat dago, harlanduzkoa, aspaldian inguruetan zeuden hainbat iturrietatik egun ikus daitekeen bakanetakoa, 2010 urtera arte kultur ondasuntzat harturik babespeko elementua izan zena. Inguruko lur-sailak urbanizatzeko proiektua garatzeko, baserria eraisteko lanak hasi ziren, inguruko eremuak mugituz. 2000ko hamarkadan plazaratu zen baserria eraisteko asmoa eta horren aurka 2005 urtetik Txanpuene eguna ospatu zen baserrian, bertan bazkari eta jai herrikoia eginez. Donostiako Udalaren proiektuaren arabera, inguruko lursail batzuetan parke bat egiteko asmoa dago, baserriaren izena bera eramango duena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑   «Txanpuene baserria desagertzear» *Irutxuloko Hitza* 2016-05-27 (Noiz kontsultatua: 2020-10-31).
3. ↑   Tellabide, Josu.  (1996-9-20). «Txanponene» *altza.info-n Irutxulo-tik* (111): 33..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24256267
* Commonscat Multimedia: Txanpuene baserria

---

 |

* Wd Datuak: Q24256267
* Commonscat Multimedia: Txanpuene baserria
**Santa Sebastian baseliza** Gipuzkoako Berastegi udalerrian dagoen baseliza bat da, Leitzalde auzoan. Hain zuzen ere, Berastegitik Leitzara doan errepidea Gorosmendi mendatetik igarotzen den lekuan dagoen muino baten gainean, oso nabarmen eta ikusgai, 533 metroko garaieran.

Historia
--------

Ustez XIV. mendean eraikia izan zen.

Egun, hutsik dago, baina, ustez Erdi Arokoak diren leihoak kontserbatzen ditu. 1340. urtean existitzen zelako datuak badaude; urte horretan, santuaren aldeko kofradia bat sortu baitzen: "Santxastingo-konpadria".

Eraikina
--------

Oinplano laukizuzeneko eta egitura oso sotileko eraikina da. Harlanduz egina dago.

Baselizan arkuharriak eta hormabularrak interes gehien pizten dutenak dira.

Kondaira
--------

San Sebastian izurri eta legenarraren babestzailetzat hartzen zuten. Bertan monje bat bakarrik bizi izan zela kontatzen da. Egunero iturri batetara ur bila jaisten zen. Iturri hori oraindik ere Praile-Iturri izenez ezagutzen da.

Kanpo estekak
-------------

* Berastegiko Santa Sebastian baselizaren irudiak. Luberri, Euskal Herriko mendiak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q29982395

 |

* Wd Datuak: Q29982395
**San Saturnino eliza** Longidako Itoitz urpeko herrian XVI. mendeko kristiau eliza bat da.

Eraikina
--------

Eliza, gotiko berantiarreko estiloan (XVI. mendea) harriz egindako eraikuntza da, aurreko etapa bateko elementuak berriz aprobetxatuta dituena. Burualdea burualde zuzena du, habearte bakarra, hiru atalekoa, eta kanpandorrea habeartearen lehen atalaren oinaldean. Gainera, alboetako bi kapera daude, habeartera zirkuluerdiko arkuen bidez irekiak, eta burualdeari Ebanjelioaren aldetik atxikitako sakristia bat. Estalkia gurutzeria-ganga izartuz egina da, eta giltzarriak ditu esparru osorako (kaperak eta sakristia barne), habeartearen lehen atalerako izan ezik, dorrearen behealdearekin koruan baitago. Dorrearen eta elizaren gainerakoaren artean erabilitako materialaren arteko aldeak eta elizaren gorputzarekiko lotura adierazten duen zeharkako arku zorrotz baten presentziak aukera ematen dute Erdi Aroan eraikitzeko data zaharragoa izateko. Kanpoko kontrahormek nabearen ataletako estalkien artikulazioa adierazten diote ikusleari. Arkupe bat babesten duen bozelez ornatutako arku zorrotzeko ate batetik sartzen da barrura. Erretaula nagusia neogotikoa da, eta erdiko kalean Santa Eulaliaren irudi barrokoa du (XVIII. mendea), eta eskuineko albokoan, berriz, San Blasen irudi errenazentista bat (XVI. mendearen bigarren erdia), eserita. Ebanjelioaren alboko kaperan erretaula barroko berantiar bat dago. Erretaula horren alboko kaleetan erliebe errenazentista bana txertatu zen (XVI. mendeko bigarren erdia), abade baten eta gotzain baten irudiekin. Erretaula nagusian aipatutakotik estilistikoki hurbil daude, eta harekin batera gaur egun desagertuta dagoen erretaula batetik datoz.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | ITOITZ.*  (Noiz kontsultatua: 2021-12-16).

Ikus, gainera
-------------

* Itoitz
* Longida

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110156498

 |

* Wd Datuak: Q110156498
Martin Gartzia Oñatz Loiolakoa eta bere emaztea Beatriz Clara Coya inka printzesa. 

**Santa Cruz de Coya** Martin Gartzia Oñatz Loiolakoa Txileko gobernadoreak Santa Cruz de Óñez gotorlekuan ezarritako hiria izan zen, 1595ean. Beatriz Clara Coya emazteak (Inca errege etxeko kidea) izendatu zuen. Maputxeek Millacoya deitu zioten hiriari, eta horrek urrezko printzesa esan nahi du (mapudungun Milla = urrea eta kitxua coya = printzesa).

Deskribapena
------------

Hiria Biobío eta Laja ibaiek bat egiten duten tokitik gertu, Rele ibaiaren goiko zatiaren eskuinaldean, Catirayn, Biobiotik hamar kilometro hegoaldera zegoen. Kokalekua altu batean zegoen, baina ur eskasiarekin. Urre meategiak, Rele ibaian zehar, Millapoa (mapudungún: *urrezko sabela*) izeneko erreka batean zeuden kokatuta. Hiru eliza finantzatu zituen biztanleria zuen, baina ez zuen arrakasta izan. Curalabako guduan Espainiako porrotaren ondoren utzi zuten eta Pelantaro-k 1599ko otsailean suntsitu zuen. Alonso de Ribera gobernadoreak 1601ean leku hobeago batean berreraikitzen saiatu zen Biobío ibaia eta San Rosendo, Chivicura eta Huenuraquíko Jesús gotorlekuen ondoan. Hala ere, laster bertan behera utzi zuten eta Monterrey de la Frontera hiri berria Riberak ekialdean sortu zuen 1605ean Rele ibaiaren bokalean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7419446

 |

* Wd Datuak: Q7419446
**Miguel** **Ángel Asturias Guatemalako** **Literatura Sari Nazionala** 1988tik Kultura eta Kirol Ministerioak, Arteen Zuzendaritza Nagusiaren bidez eta Letren Kontseilu Aholku-emaile baten bidez, egile baten produkzio osoari urtero ematen dion literatura-sari gorena da, haren kalitatea eta Guatemalako literaturaren garapenari egiten dion ekarpena kontuan hartuta, literatura-generoak baztertu gabe. Sariak Miguel Ángel Asturias Nobel sariaren izena darama.

Dante Liano izan zen saritutako idazlerik gazteena, 43 urterekin, eta Luz Méndez de la Vega saria jaso zuen lehenengo emakumea. Humberto Ak'abal, idazle indigenak, sariari uko egin zion, Miguel Ángel Asturiasek *El Problema Social del Indio* idaztean herri indigenen aurkako adierazpen arrazistak egin zituelako.

Saridunen zerrenda
------------------

1988: Luis Alfredo Arango (1935-2001).
1989: Carlos Solórzano (1922).
1990: Otto-Raúl González (1921-2007).
1991: Dante Liano (1948).
1992: Enrique Juárez Toledo (1910-1999).
1993: Mario Monteforte Toledo (1911-2003).
1994: Luz Méndez de la Vega (1919-2012).
1995: Miguel Ángel Vásquez (1922).
1996: Margarita Carrera (1929).
1997: Augusto Monterroso (1921-2003).
1998: Francisco Morales Santos (1940).
1999: Mario Alberto Carrera (1945).
2000: Ana María Rodas (1937).
2001: Isabel de los Ángeles Ruano (1945).
2002: Julio Fausto Aguilera (1929).
2003: Humberto Ak'abal (1952)
2004: Rodrigo Rey Rosa (1958).
2005: Carlos Navarrete Cáceres (1931).
2006: Marco Antonio Flores (1937-2013).
2007: Mario Roberto Morales (1947).
2008: Arturo Arias (1950).
2009: Gerardo Guinea Diez (1955).
2010: Enrique Noriega (1949).
2011: Francisco Pérez de Antón (1940).
2012: Humberto López (1954).
2013: Víctor Muñoz (1950).
2014: David Unger (1950).
2015: Carmen Matute (1944).
2016: Delia Quiñonez (1946).
2017: Francisco Alejandro Méndez (1964).
2018: Eduardo Halfon (1971).
2019: Luis Eduardo Rivera (1949).
2020: José Luis Perdomo Orellana (1958).
2021: Rafael Cuevas Molina (1954).
2022: Gloria Hernández (1960).

Ikus, gainera
-------------

* Miguel Ángel Asturias

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Miguel Ángel Asturias Guatemalako Literatura Sari Nazionala*** |

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *El Premio Nacional de Literatura Guatemalteca 2008.*  El Diario del Gallo.
2. ↑   PrensaLibre.com. *Ak’abal: "No, gracias".* .
3. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Poeta indígena rechaza premio.*  2004-01-24 (Noiz kontsultatua: 2023-06-07).

Kanpo estekak
-------------



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6844896

 |

* Wd Datuak: Q6844896
**Sareko Euskal Gramatika** Euskal Herriko Unibertsitateko Euskara Institutuaren lan bat da, unibertsitateko espezialistarik nabarmenenek prestaturiko euskararen gramatika Interneten guztien eskura jartzeko asmoa duena. Ekimen hori 2008an abiatu zen, eta 2010eko martxoaren 31n plazaratu. Proiektu dinamikoa da: dagoeneko sartuta dagoen material ugaria eguneratu eta osatzeaz gainera, beste material batzuk sartuz joango dira.

Izena gorabehera, ez da gramatika soila. Izan ere, euskararen barne arauak azaltzeaz gainera, euskal hizkuntzaren beste hainbat arlori buruzko argibideak ere ematen ditu: soziolinguistikari, historiari, fonetika eta fonologiari, lexikoari, mofosintaxiari eta euskalkiei buruzkoak, besteak beste.

Sarean garatutako proiektua izanik, teknologia berriek eskaintzen dituzten lanabesak baliatu dituzte Sareko Euskal Gramatika atontzeko, hala nola: testuak, argazkiak, irudiak, barneko eta kanpoko estekak (hainbat hizkuntzatan), eta abar.

Lan taldea
----------

Sareko Euskal Gramatikako zuzendariak Pello Salaburu, Patxi Goenaga eta Ibon Sarasola euskalari eta hizkuntzalariak dira, Euskal Herriko Unibertsitateko (EHU) irakasleak hirurak. Gainera, EHUko bertako eta beste hainbat tokitako hizkuntzalari ugarik parte hartzen dute egitasmo horretan, Sareko Euskal Gramatikako atalak eginez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Sareko Euskal Gramatika zer den», Sareko Euskal Gramatikaren webgunean.
2. 1 2 3 4  EHUko Komunikazio Bulegoa: «Euskarak badu sarean gramatika osoa eta guztiz berritzailea denon eskura», *EHU.es* webgunea, 2011-03-31.
3. 1 2 3 4  Gotzon HERMOSILLA: «Euskal gramatika eta Egungo Euskararen Hiztegia sarean jarri ditu EHUk», *Berria*, 2011-04-01.
4. ↑  «Egileak», Sareko Euskal Gramatikaren webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* Sareko Euskal Gramatikaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12267094

 |

* Wd Datuak: Q12267094
**San Pandeleimonos monasterioa** edo **San Pantaleon** (grezieraz : Μονή Αγίου Παντελεήμονος, errusieraz: Монастырь Святого Пантелеимона edo **errusiar monasterio** gisa ezaguna (Ρωσσικόν / Rossikon), nahiz eta Konstantinoplako patriarkatupean jarraitu. Athos Mendi Santuko Errepublika Monastiko Autonomoko hogei monasterioetako bat da, eliza ortodoxoaren monasterioa, zeinen horien sailkapen hierarkikoan 19. postua duen.

Penintsulako mendebaldeko kostaren erdialdean dago, eta Nikomediako San Pandaleimonos edo Pantaleon medikua izandako martiriari eskainia dago, bere jaia uztailaren 27an ospatzen delarik.

1990ean 35 fraide baino gehiago ez ziren; eta 2006an fraide kopurua 50 ingurura igo zen, gehienbat errusiarrak. Itsaso ondoan kokatuta, hainbeste eraikin sortu direnez inguruan, herrigune oso baten itxura hartu du.

Historia
--------

1051ean athonita fraideek sortu zuten lehen monasterio errusiarra. Monasterioa, gaur egungo egiturari dagokionez, 1765ekoa da.

XIX. mendearen bigarren erdian, monasterioan bostehun monje bizi ziren, horietatik laurehun errusiarrak eta gainerakoak greziarrak. Talde bakoitzak bere hizkuntzan eta bere erritual bereziarekin jarraitzen zuen kultua. Vogüék kontatu zuenez, abade edo 'higumenoaren' aukeraketan agerian geratu zen gatazka hori, errusiarra izatera igaro baitzen.

1874an, otomandarrek Athos menditik botako zutelakoaren beldur, 1877-1878ko gerra errusiar-turkiarrak mehatxatzen zuen bitartean, monasterio horretako monjeek komentu berri bat sortu zuten Athos Berrian Abkhazian.

Silouane Athonita saindua bertan bizi izan zen 1892tik hil zen arte, 1938ko irailaren 24an.

2005eko irailaren 9an, Vladimir Putin Errusiako presidentearen bisita jaso zuen monasterioak; orduan ospatzen baitzen Juliotar egutegiaren arabera, Kieveko kobazuloetako fraide santu guztien sinaxiaren beila.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Katalanez)** Masoliver, Alexandre.  (1981). *Història del monaquisme cristià / v. 2, Els segles XIX i XX El monaquisme oriental..*  Abadia de Montserrat ISBN 84-7202-398-2. PMC 1024332208. (Noiz kontsultatua: 2021-12-05).
2. ↑  **(Gaztelaniaz)** Vogüé, Eugène Melchior, David Stacey, Nikolái Strajov eta Selma Ancira.-*Dos viajes al Monte Athos*. Barcelona: Acantilado, 2007. ISBN 978-84-96489-74-5. orr.86-90

Ikus, gainera
-------------

* Athos mendia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q588387
* Commonscat Multimedia: Moni Agiou Panteleimonos (Athos)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152142806
* BNF: 12101233c (data)
* GND: 4104558-0
* LCCN: n87870203
* CiNii: DA05238520
* SUDOC: 02766743X

 |

* Wd Datuak: Q588387
* Commonscat Multimedia: Moni Agiou Panteleimonos (Athos)
Sarebaloia
**Sarebaloia** edo ***Netball***a zazpi jokalariz osatutako bi taldek jokatzen duten pilota kirola da. Sarebaloia Commonwealtheko nazio askotan da ezagunena eta INFren arabera, 20 milioi pertsonak baino gehiagok jokatzen dute 80 herrialde baino gehiagotan.  Kirol honetako liga nagusien artean, Netball Superleague Britainia Handian, Suncorp Super Netball Australian eta ANZ Premiership Zeelanda Berrian daude. Lau lehiaketa nagusi egiten dira nazioartean: lau urteko Munduko Sarebaloi Txapelketa, Commonwealth Jokoak eta urtero Quad Series eta Fast5 Series. 1995ean, sarebaloia Nazioarteko Olinpiar Batzordearen kirol onartua bihurtu zen, baina ez da Joko Olinpikoetan jokatu.

Partidak kantxa angeluzuzen batean jokatzen dira, mutur bakoitzean gol-eraztunak altxatuta dituztenak. Talde bakoitza golak sartzen saiatzen da baloi bat kantxatik pasatzen eta bere atearen eraztunetik jaurtitzen. Jokalariei posizio zehatzak esleitzen zaizkie, talde barruko rolak zehazten dituztenak eta kantxako gune jakin batzuetara mugatzen duten mugimendua. Jokaldi orokorrean, baloia duen jokalariak hiru segundoz bakarrik eutsi diezaioke gola jaurti aurretik edo beste jokalari bati pasea eman baino lehen. Talde irabazlea da gol gehien sartzen dituena. Sarebaloiko partidak 60 minutukoak dira. Aldaerak garatu dira jokoaren erritmoa areagotzeko eta publiko zabalagoa erakartzeko.

Bere garapena, saskibaloiaren lehen bertsioetatik eratorria, Ingalaterran hasi zen 1890eko hamarkadan. 1960rako, jokorako nazioarteko joko-arauak estandarizatuta zeuden, eta Emakumeen Saskibaloiaren eta Sarebaloiaren Nazioarteko Federazioa (geroago Nazioarteko Sarebaloi Federazioa (INF) izena hartu zuen) sortu zen. 2019tik aurrera, INFk munduko bost eskualdetan antolatutako 70 talde nazional baino gehiago biltzen ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   International Federation of Netball Associations. *About IFNA.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q231200
* Commonscat Multimedia: Netball

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q231200
* Commonscat Multimedia: Netball
**Monte Cristi Parke Nazionala** Karibeko Hispaniola uharteko gune babestu bat da, Haitiko mugetatik Dominikar Errepublikako Punta Ruciara hedatzen dena. 550 km²-ko azalera du. Bere lurraldean kostaldeko aintzirak, hondartzak, manglareak eta 237 metro inguruko kareharrizko goi-lautada bat daude. Bertatik, ordokiaren iparraldeko kostaldeko puntuak eta mendi-mazelak ikus daitezke.

Ezaugarriak
-----------

Eremua oso lehorra da, eta urtean bi hazbete euri pasatxo jasotzen ditu. Goi-lautada handiak *Sabia Montecristini* izeneko bertako landareeentzako habitata da, baita narrasti-espezie batzuentzako ere. Parkean ez dago biderik markatuta.

Ezaugarri geografiko nagusia El Morro da, zapata itxura duen mendia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Monte Cristi Shipwreck proiektua - 2001eko indusketa
* **(Ingelesez)**:The Rhenish Stoneware from the Monte Cristi Shipwreck, Dominican Republic

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6904743
* Commonscat Multimedia: Monte Cristi National Park

---

 |

* Wd Datuak: Q6904743
* Commonscat Multimedia: Monte Cristi National Park
**Sarek Parke Nazionala** (suedieraz: *Sarek nationalpark*), Suedia iparraldeko parke nazional bat da, Jokkmokk udalerrian dagoena, Norrbottengo konderrian. UNESCOk Gizateriaren Ondare izendaturiko Laponiako eskualdearen barnean dago.

Geografia
---------

Suediako Parke Nazionalen artean bigarren handiena da, 1.970 km²-ko azalera baitu. Padjelanta Parke Nazionalaren eta Stora Sjöfallet Parke Nazionalaren artean kokaturik dago. Ingurune malkartsua da, izan ere Suedian dauden 2.000 metrotik gorako 13 mendien artean sei Parkearen barnean daude, hauen artean aipagarriena herrialdeko bigarren garaiena den Sarektjåkkå (2.089m).

Hiru paisaia eremu bereizten dira Parkean: Haran zabalak, mendi handiak eta goi-ordokiak. Haran handiena Rapa harana da, 40 km² hartzen dituena. Sarektjåkkå mendiaren glaziarren urtzeak sortzen duen Rapa ibaia (*Rapaätno*) da Parkeko ibai luzeena eta Laitaure aintzirara isurtzen ditu urak.

Iruditegia
----------

* Sarektjåkkå mendia.Sarektjåkkå mendia.
* Mikka glaziarra, Sarektjåkkå mendian.Mikka glaziarra, Sarektjåkkå mendian.
* Rapa harana.Rapa harana.
* 
*

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)****(Suedieraz)** Parkearen webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q945780
* Commonscat Multimedia: Sarek National Park

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 248691168
* GND: 4739289-7
* LCCN: sh2003010220
* SUDOC: 221589465
* BIBSYS: 99037129
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q945780
* Commonscat Multimedia: Sarek National Park


| Suediako parke nazionalak |
| --- |
| Abisko  •  Ängsö  •  Björnlandet  •  Blå Jungfrun  •  Dalby Söderskog  •  Djurö  •  Färnebofjärden  •  Fulufjället  •  Garphyttan  •  Gotska Sandön  •  Hamra  •  Harapanda  •  Kosterhavet  •  Muddus  •  Norra Kvill  •  Padjelanta  •  Pieljekaise  •  Sånfjället  •  Sarek  •  Skuleskogen  •  Söderåsen  •  Stenshuvud  •  Stora Sjöfallet  •  Store Mosse  •  Tiveden  •  Töfsingdalen  •  Tresticklan  •  Tyresta  •  Vadvetjåkka |

67°17′18″N 17°40′09″E﻿ / ﻿67.2883°N 17.6691°E﻿ / 67.2883; 17.6691