recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mantxueraren jatorrizko izena (*manju gisun*) mantxueraren alfabetoan.
**Mantxuera** (mantxueraz: ᠮᠠᠨᠵᡠ ᡤᡳᠰᡠᠨ, *manju gisun*) desagertzear dagoen hizkuntza tungusiko bat da, Txinako ipar-ekialdean mintzatzen zena.

Gaur egun, mantxu gehienak txineraz mintzo badira ere, mantxuen berezko hizkuntza da. Mantxu etniakoak 10 milioi inguru dira, baina mantxueradunak 20 inguru baino ez dira. Mantxuera desagertutzat jo badaiteke ere, gaur egun Xinjiang eskualdean, Txinako mendebaldean, badira xibe hizkuntzaz mintzo diren 40.000 pertsona inguru, eta xibe hizkuntza eta mantxuera ia-ia berdinak dira, hiztunak ofizialki etnia desberdinekotzat jotzen badira ere.
Frogatuta dago jurtxeneratik, jurtxen herriaren hizkuntzatik, eratorri dela mantxuera, nahiz eta mongolieraren eta txineraren mailegu asko dituen.

Mantxuera hizkuntza eranskaria da, eta bokal-harmonia du. Bere alfabetoa du, mongolieraren alfabetotik eratorria, eta goitik behera idazten da. Latindar alfabetora aldatzeko, Paul Georg von Möllendorf-en mantxueraren gramatikari buruzko liburuan agertzen den transkripzio-sistema erabili ohi da. Txineraren karaktereak ere erabil daitezke mantxuera idazteko.

Mantxueraz, perpausaren barneko oinarrizko ordena *subjektua-objektua-aditza* da.

Mantxueraren garrantzi historikoa
---------------------------------

Jurtxen herriak (gerora, mantxu herria izango zenak) Txina gobernatu zuten bi dinastia eman zituen: Jin dinastia, XII. eta XIII. mendeetan, eta Qing dinastia, Txinako azken dinastia. Mantxuek txinera hartu bazuten ere gobernu-hizkuntzatzat, mantxuerak garrantzia izan zuen, eta eragina izan zuen hala mongolieran nola txineran.

Qing dinastiaren garaian, mantxuera hizkuntza ofiziala izan zen, txinerarekin batera, eta, beraz, Txinako administrazio-hizkuntza ere bihurtu zen. 1911n Txina inperiala galdu zen arte, dokumentu ofizialak txineraz eta mantxueraz idazten ziren.

Kanpo estekak
-------------

* Mantxuerari buruzko informazioa ethnologue.com webgunean
* mantxueraren idazkeraen sortzailea (latindar alfabetora transliteratutako mantxuera mantxueraren alfabetora aldatzen du)
* Mantxuerari buruzko bloga[*Betiko hautsitako esteka*]
* Mantxuerari buruzko webgunea
* Entry for Manchu at Rosetta Project
* Unicode Manchu/Sibe/Daur Fonts and Keyboards - English
* Unicode Manchu/Sibe/Daur Fonts and Keyboards - Chinese
* Manchu language Gospel of Mark
* Manchu alphabet and language
* Manchu Test Page
* Manchu-Chinese-English Lexicon
* Manchu Wikibook
* A Dying Language
* Contrast In Manchu Vowel Systems
* Lament for a dying language
* Manchu Word Of The Day, Open Source Manchu-English dictionary

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q33638
* Commonscat Multimedia: Manchu language

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11963529x (data)
* GND: 4119929-7
* LCCN: sh85080397
* NDL: 00567463
* NKC: ph278601
* AAT: 300388801
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q33638
* Commonscat Multimedia: Manchu language
**Manganako dorrea** Espainiako Cuenca hiriko monumentua da, babes-dorrea alegia. Espainiako Kultura Ondasunaren izendapena du. Dorreak, musulmanen alkazar gainean eraikia, birmoldaketa ugari izan ditu; ezagutzen den lehendabiziko eraikuntza XVI. mendekoa da. Cuencako sinboloa da.

Etimologia
----------

Dirudienez "mangana" antzinako grezieratik dator, "manganon", gerra-makina. Arabiarren alkazarren dorre bat egon zitekeen hor eta, agian, katapulta bat. Horrek izena justifikatuko luke.

Historia
--------

Lehen esan dugun bezala dorreak aldaketa asko ezagutu ditu. Lehen dorrea oinplanta karratua zen eta Antón Wyngaerde margolariari esker ezagutzen da: 1565an dorrearen marrazkia egin zuen. Marrazki horretan 1532an Esteban Limosínk dorreko gezian jartzeko egin zituen gurutze eta burnizko haize orratza ez dira agertzen.

XVI. mendearen amaieran Esteban Limosín arkitektoak konponketa batzuk egin zituen baina eraikinaren funtsa aldatu gabe. Hori XVIII. mendean Juan Llanes y Massak egin zuen marrazkiari esker dakigu zeren eta bertan agertzen dena Wyngaerderen marrazkian bezalakoa zen. Baina XVIII. mendean dorrean tximista batek jo zuen kalte handiak sortuz eta, hori gutxi balitz, XIX. mendearen hasieran frantsesek ere dezente kaltetu zuten dorrea. Kalte horiek zuzentzeko Mateo López arkitektoari kontratatu zuten. 1862an, nahiz eta egindako lanak, dorrearen goiko parteak gaizki jarraitzen zuen.

Benetako aldaketa XX. mendean eman zen, ordea. Erreforma Fernando Alcántara arkitektoa zuzendu zuen eta berak sartu zuen neomudejar estiloa eraikinan, monumentuareki bat ez zetorren estiloa alegia. Inspirazioa Islamdar artean bilatu zuen, Ipar Afrikako monumentuetan. Gezia kendu zuen eta haren ordez kanpai batzuk jarri zituen, kupula txiki batez estaliz. Hormak igeltsuzko apaingarri aberats eta koloretsuekin bete ziren. Almena batzuk jarri zituen ere bai.

Hor ez ziren aldaketak bukatu. 1970an berriro ere dorrea zaharberritu zen. Helburua Cuencako sinboloa den dorrea duintzea zen. Proiektua Víctor Caballerok egin zuen, 1968an, eta gotorleku kutsua eman zion dorreari. Ondoren, emaitza nahiko polemikoa izan zen baina gaur egun hiriaren erreferentzia da dorre hau.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Dorrearen bideoa Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Manganako dorrea*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3847961
* Commonscat Multimedia: Torre de Mangana

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0010166
* Catálogo de Patrimonio Cultural de Castilla-La Mancha: torre-mangana

 |

* Wd Datuak: Q3847961
* Commonscat Multimedia: Torre de Mangana
**Vandenburg** Ameriketako Estatu Batuetan dagoen herria da, Henri Castro kolonizatzaile lapurtarrak Texasko Errepublikan 1846ean sortua; gaur egun mamu herria da.

Kokapena
--------

Vandenburg Medina ibaiaren haranean dago, gaur egungo Texasko estatuan. San Antonio hiriaren mendebaldean, eta Hondo herritik 6 milia ipar aldera.

Historia
--------

1846ean sortu ostean, Vandenburgeko kolonoek arazoak izan zituzten, besteak beste kolera epidemia bat; gainera ur barik geratu ziren, Verde Creek ibaiaren iturburuak agortu baitziren; honek 1847-49 arteko uztak galtzea ekarri zuen. Orduan lau milia beherago ur-iturri berriak aurkitu zituzten, eta 1860ko hamarkadan populazioaren zati handi bat hara mugitu zen, asentamendu berria *New Fountain* ("iturri berria") izendatuz.

Vandenburgeko biztanleek 2,5 m zabal eta 6 m sakoneko lubakia egin zuten abereak babesteko; ez zegoen elizarik, eta apaizek eliza-zerbitzuak etxerik etxe edo aterpeetan ematen zituzten.

Vandenburg San Antonio eta El Paso arteko errepide militar zaharrean zegoen; 1850eko hamarkadan Kaliforniara urre bila zihoazen karrokanpo ugari pasatzen zen bertatik. Errepide hau ireki zuen infanteria errejimentuaren komandanteak idatzi zuenez: *"uztailaren 7an 12 milia aurreratu ditugu, Rio Hondon kanpatuz. Lurraldea batez ere kareharrizkoa da. Hondotik lau miliatara, Vandenburg izeneko asentamendu alemaniarretik igarotzen da. Bertako erreka lehortua dago, eta biztanleek hiru milia ibili behar izaten dira ura ekartzeko".*

Bilakaera
---------

1850rako, erroldan 16 lur-jabe agertzen ziren Vandenburgen. 1876ean eskola sustatzeko elkarte bat eratu zuten, eta diru bilketarekin eskola eraiki zuten. 1896-97 ikastaroan eskolak 44 ikasle eta maisu bat izan zituen. 1922an eraikina berriztu zuten. 1953an eskola eta hilerria ziren Vandenburg herriaren aztarna bakarrak. 1989an jada ez zen herririk; gaur egunean mamu herritzat hartzen da, eta bertako eraikinak landa ustiapenen jabetzakoak dira.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)** «Vandenburg Historical Marker» *www.hmdb.org* (Noiz kontsultatua: 2022-04-24).
2. 1 2   «TSHA | Vandenburg, TX» *www.tshaonline.org* (Noiz kontsultatua: 2022-04-24).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Vandenburg Historical Marker» *www.hmdb.org* (Noiz kontsultatua: 2022-04-24).
4. ↑   «Vandenberg - Texas Ghost Town» *www.ghosttowns.com* (Noiz kontsultatua: 2022-04-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111709508

 |

* Wd Datuak: Q111709508
**Txantxangorri Gorena**, George R. R. Martin idazlearen *A Song of Ice and Fire* eleberri saileko eta *Game of Thrones* telesaileko pertsonaia bat da, azken horretan Jonathan Pryce aktoreak antzeztu zuen. 

Zazpien Fedea erlijioaren Septoi Gorena eta buru nagusia da, iraganean Bost Erregeen Gerran herriz herri bidaiatu zuen septoi bat izan zen, Erregearen Lurrartzea hiriburura septoien hezurrak zeramatzela iritsi zena. Aurreko Septoi Gorena zendu zenean, berri aukeratzeko konklabean septoi fanatiko talde bat oldarki sartu eta Sinisdun Nagusiei Txantxagorri Gorena fedearen buru berri gisa hautatzea derrigortu zituen. Bere agintaldia Fedearen jabetzak eta apaindurak saltzen hasiko da. Cersei Lannisterrek Fedeak Tommen Baratheonen erregealdiaren bedeinkapenaren trukean Fede Militantea berrezartzea hitzemango dio. Horrek Fedeak indar eta botere kontrolagaitz bat bereganatzea ekarriko du, mehatxu bat bilakatuz.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27031110

 |

* Wd Datuak: Q27031110
Euskaraldiaren *Ahobizi* txapa.
**Txapa** bat jantzi edo gainazal batera tenporalki lotu daitekeen objektu ikusgarri bat da. Aurrealdean mezu bat emateko aukera eskaintzen du, eta atzealdean metalezko euskarri motaren bat du. Lotzeko mekanismoa botoi itxura duen metalezko disko bati atxikita dago, eta aurrealdean ganbila edo laua den espazio bat du, irudi edo inprimatutako mezu bat emateko. Propaganda politikoan du jatorria, baina beste erabilera asko izan ditzake. Jatorria Ameriketako Estatu Batuetako hauteskunde-kanpainatan du. Lehen patentea 1896an egin zen, eta gaur egun erabiltzen diren txapa askok diseinu berbera dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *adams.*  1896-07-21 (Noiz kontsultatua: 2018-11-23).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7132937
* Commonscat Multimedia: Pin buttons

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh87003087
* NARA: 10631253
* AAT: 300207332

 |

* Wd Datuak: Q7132937
* Commonscat Multimedia: Pin buttons
**Marco da Gagliano** (Florentzia, 1582ko maiatzaren 1a - *ibidem*, 1643ko otsailaren 25a) italiar musikagilea izan zen. Medicitarren gorteko musikari ofiziala zen; 35 urtez izan zen haien kapera-maisu.

Haren lanetan Periren eta Monteverdiren eragina nabarmena da. Antzerkirako lanak eta operak (*Dafne*, 1607) moldatu zituen. *Camerata Florentina* taldearen bigarren belaunaldiak eman zuen musikagilerik handiena zen; talde horren xedea antzinako Greziako dramak eta musika batzea zen, eta haiek idatzi zituzten lehenengo operak. Erlijiozko musika-lan asko idatzi zituen (mezak, salmoak, ereserkiak, etab.), eta lan profano batzuk ere egin zituen (madrigalak).

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Marco da Gagliano*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/30 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
**Malastare** Star Warseko fikziozko unibertsoan agertzen den planeta bat da. Kanpoaldeko ertzeko planeta oihantsu bat da, pod racingezko legez kanpoko lasterketengatik ezaguna, galaxia osoan debekatuak daudenak.

Biztanleak
----------

Malastarek ez du esklaburik, eta bertan bizi den espezie nagusia duga da, planetan bertan jatorria dutenak, Sebulba bezala, pod racing lasterketari bat. Gran ugari ere badaude.

Agerpenak edo aipamenak
-----------------------

Fikziozko planeta honi buruz Mace Windu Jedi Maisua Red Laro talde terroristaren eta Lanniken jendearen aurkako kanpaina baten buru izan zela ezagutzen da. Eta sekuentzia batek Sebolto erregeak Gora Taldearekin denbora batez lan egin zuela erakusten du, Jango Fettek jazarpen batean lantegi batean amildegi batetik eroriarazi izan aurretik (talde horretako buruaren bila zihoanean).

Star Warseko fikzioaren barnean, yuuzhan vongen inbasioan zehar planeta konkistatua izan zen, baina ez zuen kalte askorik jasan estralurtarrek tokiko industria suntsitu zuten arren. Askapenaren ondoren, Malastarek ordezkaritza izan zuen Aliantza Galaktikoaren Senatuan, honek bertako biztanleek laguntzarik gabe berreraikitzen utzi zuelarik, laguntza, kalte handiagoak jasan zituzten beste planeta batzuetan beharrezkoagoa baitzen. Istorioaren arabera, honek dugak zein granak haserrarazi zituen. Pasaia batean Bigarren Corelliar Krisia gertatu baino lehen, gutxienez euren metano etxaldeak berreraiki zirela aipatzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3200609

 |

* Wd Datuak: Q3200609
**Marcos Antonio de Orellana Mocholí**, *erudito Orellana* izenez ere ezaguna, espainiar jurista eta jakintsua izan zen, Valentzia hirian 1731n jaioa eta hiri berean hila 1813an.

Biografia
---------

Filosofia eta Zuzenbidea ikasi zituen Valentziako Unibertsitatean, eta doktoretza egin zuen Gandiako Unibertsitatean. Abokatutzan aritu zen Cadizen eta geroago Madrilen, non Errege Kontseiluetako abokatu izendatu zuten. 1780. urte inguruan Valentziara erretiratu zen, eta bertan historiako ikasketetara eta erudiziora bideratu zen batez ere, eta 1799an hiriko Errege Auzitegiko abokatua ere izan zen.

Oparo idatzi zuen, nahiz eta bere bizitzan lan gutxi argitaratu zituen. Horietako gehienak ez ziren argitaratu XX. mendera arte. Lantzen dituen gaien artean, Valentziako Erresumaren historia daude; valentziar hizkuntza, bere ustez Limousin jatorrikoa, baina katalanetik ezberdina; Valentziako ohiturak, erabilerak eta tradizioak; bertako fauna eta flora; numismatika; musika; besteak beste. Bilduma piktoriko garrantzitsu bat pilatu zuen.

Academia de la Lengua Latina Matritensekoa eta San Fernando eta San Karlosekoa zen.

Hizkuntzaren gainbeheraren gaineko kontzientziagatik eta bere garaiaren aurreko historia eta literaturarekiko zuen interesagatik, jada bere ezaugarri batzuk iragartzen dituen *Renaixença* aurreko intelektual valentziarren taldean sartzen da.

Lanak
-----

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6757817
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 22042380
* ISNI: 0000 0000 6301 6748
* GND: 1031415599
* LCCN: nr96026974
* Open Library: OL1921220A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 66483

 |

* Wd Datuak: Q6757817
**Valdesquí** Erdialdeko Sistemaren zati den Guadarrama mendilerroan, Bola del Mundo eta Cerro de Valdemartín mendien iparraldeko magalean dagoen eski estazio bat da. Rascafría udalerriaren lurretan dago, Madrilgo erkidegoaren ipar-mendebaldean. Bere 220 hektareako azalera eskiagarria Pirinioetan edo Alpeetan dauden beste eski estazio batzuekin alderatuz txikia den arren, mendilerro eta Madrilgo erkidego guztiko handi eta erabiliena da. 19,5 kilometro eskiagarri, 21 erremonte ditu eta bertara Madrildik autobusez eta trenez iris daiteke.

Deskribapena
------------

Gutxieneko altuera nahiko altua duen eski estazio txiki bat da, 1800 metrotik gorako altueran denboraldiaren zati handi batean elur asko eta kalitate onekoa ziurtatzen duena. Bertako paisaia ederretatik Segoviako probintzia eta Madrilgo erkidegoa ikus daitezke.

Estazio hau, 1972an inauguratua, Madril eta Segoviako biztanleentzat aisialdi tokirik gogokoenetako bat da hiriburutik gertu egoteagatik eta duen komunikazio onagatik, bertara trenez eta autobusez iris baitaiteke. Estazio honetako pistak ez dira bereziki zailak, honen ondorioz, familia eta hasi berri asko joaten direlarik. Iparraldeko aurpegian egoteak iparraldetik datozen ekaitzetatik elur kopuru handia jasotzea, eta, aldi berean elurra pistetan bereziki ondo mantentzea eragiten du. Faktore hauek dira estazioak duen arrakastaren giltzarriak.

Zerbitzuak
----------

Valdesquík bi kafetegi, material alokairua, eski eskola, lehen sorospenen klinika, aparkamendu pribatua, aparkamendu publikoa, elur motoak, makina elur zapaltzaileak, sarrerak garbitzeko Unimoc kamioiak, telefonoa, bezeroarentzako arreta bulegoa, megafonia, eski eta snowboarderako artikulu salmenta, salmenta-guneak eta pistetarako sarrera kontrola ditu. Oinarrian, estazio honek eskia praktikatzen gozatzeko ohiko zerbitzuak eskaintzen ditu, kirol honetatik kanpoko beste esperientzia motarik gabe.

Eskualde autobusen linea bat da, 691 zenbakiduna, Madrilgo Moncloa geltokian abiatu eta eski estaziora doana, aurretik Navacerrada eta Cotos mendateetan geratuz. Trenez Cotos geltokiraino joan daiteke, Madrilgo Renfe Aldirien C9 Lineakoa, izen bereko mendatean dagoena, Valdesquítik 2,7 kilometrora. 2011ko azaroak 20tik RENFEk denbora mugagabez itxi du Navacerrada eta Cotos elkartzen dituen zatia "estazioa hobetzeko lanengatik".

Ikus, gainera
-------------

* Valcotos
* Guadarrama
* Navacerrada mendatea

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Valdesquíren webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3750961
* Commonscat Multimedia: Valdesquí

---

 |

* Wd Datuak: Q3750961
* Commonscat Multimedia: Valdesquí
**Martosko ijitoen aurkako pogroma** Andaluziako herri horretan 1986an izandako gertakarien berri izateko erabili den izenetako bat da, noiz, beste herritar batzuek beren etxebizitzak erre ondoren, ijito etniako biztanleek ihes egin zuten.

Gertakariak
-----------

Gertakariak 1986ko uztailaren 12an Andaluziako Jaéngo probintziako Martos herrian jazo ziren. Bertoko jendetzak — bi eta bost ehundaka pertsona artean — herriko ijito-familien hogeita hamar bat etxebizitza erre zituen, indarkeria arrazista kolektiboaren gertaera gisatzat hartu zutena. Martosko ijito batek bertako beste bati egindako eraso baten ondoren gertatu zen. Epaiketaren ondoren, non bi auzipetu baino ez ziren egon, eta bertako biztanleen artean «herria izan da» izan zen erantzunetako bat, justiziak errudunak bilatu izanari erantzunez. Kaltetutako ijitoek, ehun inguru, beren etxeak erre ondoren, Espainiako beste toki batzuetara emigratu zuten, hala nola Kataluniara, Valentziako Erkidegora eta Andaluziako beste toki batzuetara. Jarduteko orduan
tokiko biztanleriaren azkartasuna nabarmendu dute, ijitoaren erasoaren ondoren ordu erdi eskasean herritik ijitoak kanporatzeko eskatzen zuten bi mila martostar inguru elkartzea lortu baitzuen (eskaera hori etxebizitzak erre ondoren ere egiten jarraitu zen).

Juan F. Gamella eta Manuel A. Ríoren iritziz, Martosko gertakariak, bost urte geroago gertatutako Mancha Realgoekin batera, «Espainia demokratikoaren ijitoen aurkako istilu ospetsuenak izatera iritsi dira, gure herrialdeko harreman etnikoen historia hurbilean mugarri bat ezarriz».

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Fuertes, Javier.  (1986/07/14). «Vecinos de Martos incendian 30 viviendas de familias gitanas» *El País* ISSN 1134-6582..
2. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Los gitanos expulsados de Martos tras el incendio de sus viviendas afirman que no pueden volver» *El País* 1991/01/20 ISSN 1134-6582..
3. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)** Río Ruiz, Manuel Ángel.  (2016-07-13). «A treinta años del pogromo antigitano de Martos» *ctxt.es*.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Pérez Ávila, Fernando.  (2014-7-12). «Estepa, la historia se repite» *Diario de Sevilla*.
5. ↑  Gamella & Río 1996, 63-65 orr. .
6. ↑  Gamella & Río 1996, 59 orr. .

Bibliografia
------------

* **(Gaztelaniaz)** Gamella, Juan F.; Río, Manuel A..  (1996). *Una pauta de conflicto étnico en Andalucía Oriental: los casos de Mancha Real, Martos, Torredonjimeno y Torredelcampo.*  in: *Anuario Etnológico de Andalucía 1994*. Junta de Andalucía. Consejería de Cultura, 59-81 or..
* **(Gaztelaniaz)** Torre Olid, Antonio de la.  (1987). *Racismo en Martos?: los gitanos y Martos : ¿inoperancias, racismo, coyuntura?.*  Martos: Asociación Cultural A.P.M. D.L. ISBN 84-404-0175-2..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q64912022

 |

* Wd Datuak: Q64912022
**Sumbawanga** Tanzaniako hego-mendebaldeko hiria da. 2002an 147.483 biztanle zituen.

Geografia
---------

Sumbawangako lokatzezko bide batetik etxera itzultzen.
Hiria Rukwa eskualdeko hiriburu administratiboa da. Ufipako goi-ordoki emankorrak inguratzen du, ekuatoretik 8° hegoaldera, Rift Handiko labarretatik gertu. Herrialdeko hiribururik altuena da, 1.800 metroko altueran. Inguruko mendiak 2.700 metroraino iristen dira, eta hiria Rukwa laku handitik bereizten dute.

Hiria erabat urrun dago herrialdeko ardatz nagusietatik, baina hurbileko hirietara konektatuta dago, mantentze-lan oso txikia duten pisten bidez. Zambiara joateko etapa bat da (Kaseshako muga 102 km-ra dago, eta Mbala hiria 126 km-ra). Bigarren mailako kanpamentua izan daiteke Kataviko Parke Nazionala bisitatzen duten turista oso gutxientzat.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115323
* Commonscat Multimedia: Sumbawanga

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 239623828

 |

* Wd Datuak: Q115323
* Commonscat Multimedia: Sumbawanga
*Artikulu hau Araozko auzoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ugaran (argipena)».*

**Ugaran** Oñatiko baserri-auzoa da, Araotz haranean kokatua, eta Araozko auzo ere kontsideratu daitekeena. Araozko auzuneen artean, akaso haranaren erdigunetik gertuen dagoena da, errepidean Jausoro eta Zubia artean dago, Elizondo herrigunea baino beheraxeago.

Auzuneak perratokia, errota eta zubi interesgarru bat ditu, latsarri hondatua ere bai Araotz errekan. Bertako baserriak dira: Toki Eder, Mantxuena, Zumalde, Errekakoaundia, Elortondo, Errementarikoa eta Errekaondo.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Urkia, Jose Angel; Fernandez, Luistxo. «Araotz eta Oñatiko beste auzo batzuetan» *Eibar.ORG | Eibarko peoria* (Noiz kontsultatua: 2021-08-05).
2. ↑   B5M, Kaletegia. «B5M > Araotz» *b5m.gipuzkoa.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-08-05).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107922519

 |

* Wd Datuak: Q107922519
**Txartaketa** aurretik arteztutako piezei egiten zaien superakabera-prozesu bat da. Txartaketa txirbil harroketa eta material urratzaileak erabiliz lortzen da. Prozesu honen helburua piezaren doitasuna, gainazaleko kalitatea eta bere makrogeometria hobetzea dira.

Orokorrean barne-diametraok artezteko erabiltzen da; prozesu hau harri txartatzaileak erabiliz gainazaleko akatsak kendu eta gainazala leuntzean datza. Bielen, barne-diametroen, engranajeen...fabrikazioan erabiltzen da. Txartaketak, beraz, gainazaleko akabera aldatzen du; ez du piezaren geometria aldatzen.

Txartaketan erabilitako erremintak
----------------------------------

Buru hedagarria
Txartaketan erabilitako erremintak harri edo barreta urratzaileak dira; erreminta hauekin gainazal doiagoak lortzen dira eta artezketako markak ezabatzen dira. Harri edo barreta hauek buru hedagarri baten gainean jartzen dira, buruak eskuinerantz biratzen du eta txartatu beharreko materialean zehar goranzko edo beheranzko aitzinapen\_mugimenduaz higitzen da.

Harri edo barreta hauek ale urratzaile edo aglomeratzaileez osaturik daude eta alearen tamaina hazbeteko galbaheko sare kopuruaren araberakoa da. Txartaketan erabilitako aleen tamaina 80 eta 600 artean dago. Zenbat eta handiagoa izan zenbakia orduan eta finagoa da alea; gainera, zenbat eta finagoa izan alea orduan eta leunagoak izango dira txartatutako gainazalak.

  

Material urratzailea piezaren ezaugarrien arabera aukeratzen da. Material erabilienak Alundum(Al2O3), Silizio karburoa edo Carborundum(CSi) dira. Erremintaren bizitza luzatzeko eta errentagarriagoa izateko argizari edo sufreaz tratatzen dira; ingurumenari kalterik ez egiteko argizaria erabili ohi da.

Aglomeratzaileari esker, ale urratzaileak ez dira harri edo barretatik askatzen mozte-prozesua hasi baino lehen, prozesu honen bidez aleak askatu egiten dira eta. Aglomeratzailea ale hauetatik askatzean, ale hauen azpian ale berriak agertzea eragiten du, honi autozorrozketa deritzo.

Txartaketan moztea leunagoa izateko eta askatutako materiala kentzeko, olio mota bereziak erabiltzen dira. Olio hauen iragazpenarekin kontu handia izan behar da; izan ere, iragazi gabeko partikulek gainazalean arrastoak utzi ditzakete.

### Oharra

Testu hau gaztelaniazko "Bruñido" testuaren itzulpena da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q944016
* Commonscat Multimedia: Honing machines

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300053152

 |

* Wd Datuak: Q944016
* Commonscat Multimedia: Honing machines
Lettre de cachet, Luis XV.ak sinatua, 1759an Jean-François Marmontel atxilotzeko aginduz.
***Lettre de cachet*** bat, Frantziako Antzinako Erregimenean, erregearen agindu bat helarazteko balio zuen gutun bat zen. Espainiako Erregimen Zaharrean, Agindu erreserbatua (gaztelaniaz: *Orden reservada*) zen baliokidea. Gutun horren bidez, epaitegietatik kanpo, erregeak pertsona bati zerbait agintzen zion.

Definizioa
----------

Kontzeptuaren esanahia denborarekin aldatzen joan zen. Orokorrean, gutun itxi bat zen, sekretupean zegoela adierazten zuen zigiluarekin. Hasieran gutun horiek erregeak Parisko Parlamentura bidaltzen zituen agiri bat plazaratzeko.

XVIII. mendean esanahia aldatu zen. Gutuna norabiti zigor bat ezartzen zion agindu bat zen. Zigorra espetxeratzea, erbesteratzea edo kanporatzea agintzen zuen. Nolabait, Lettre de cachet garai batean erregeak izan zuen boterea berreskuratzen zuen, epaitegien gainetik. Izan ere, gutun horiek jasotzen zituzten pertsonak ez zituzten epaitzen, estatuko espetxe batera (Bastilla, Vincennesko gotorlekua) edo eroetxe batera joaten ziren zuzenean.

Lettre de cachet (1703).

Zigor motak
-----------

*Lettre de cachet*en bidez hiru motako zigorrak ezartzen ziren:

* Betiko atxiloketa (zoroentzat)
* Bat edo bi urteko espetxe-zigorra
* Urte askorako deliktu larriak egiteagatik

Cachet handia eta Cachet txikia
-------------------------------

*Lettre de cachet* bat zuzenean erregeak bidal zezakeen — «Grand cachet». Voltaire edo Diderot bezalako espetxeratze politikoen kasua izan zen.

Partikular batek eskatuta ere bidal daiteke — «Petit cachet» da. Horrela, Voltairek berak *lettre de cachet* bat eskatzen zuen auzoan eskandalizatzen ari zen emakume bat atxilo zezaten. Esku-hartze hori delitu txikietarako erabiltzen zen teorian, krimenak alde batera utzita. Askotan eskatzen zen bost kategoria nagusitarako:

* Erokeriaz eta arduragabekeriaz, adibidez, senar edo emazte oparo bat, bere ondasunak oinordekoen interesen aurka xahutzen dituenean.
* Gazteen gehiegikeriengatik, norbaiten ohorea babesteko.
* Lizunkeriaz, familiaren ohorea babesteko; adibidez, Sadeko markesa (1777-1790) preso sartu zuten bere amaginarreba aberatsak lortutako *lettre de cachet* batengatik.
* Ezkontza desberdin batengatik (nobleziaren eta herriaren artekoa, normalean), familia ere desohoratzen zuena.
* Delitu edo krimen larriagoengatik.

Zigortu ospetsuak
-----------------

* Charles-Simon Favart
* Honoré Gabriel Riquetti
* Marques de Sade
* Giacomo Casanova
* Jean-Baptiste Forqueray
* Olympe de Gouges

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Jean Sévillia, « Mythe et réalités des lettres de cachet », *Le Figaro*, 2011ko maiatzaren 21a.
2. ↑  Christian Meyer, *La Noblesse bretonne au xviiie siècle*, Flammarion, Paris, 1966, 282.or.
3. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Bastilla

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q772128
* Commonscat Multimedia: Lettre de cachet

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85076249
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q772128
* Commonscat Multimedia: Lettre de cachet
**Martinsville city konderria** (ingelesez: *Martinsville city County*) Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua (Virginia) da. 2010eko zentsuaren arabera 13.821 biztanle zituen, Martinsville city kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Martinsville city konderriak 28,51 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,13 ura dira. Beste 28,38 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 484,78 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 13.821 pertsonetatik 7.259 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 552 dira. 6.191 beltzak edo afroamerikarrak. 18 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 127 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 10 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 216 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25479052

 |

* Wd Datuak: Q25479052
***Madame de Pompadourren erretratua*** (frantsesez: *Portrait de Madame de Pompadour*) 1759an François Boucher artista frantziarrak mihise gaineko olio teknika erabiliz eginiko pintura bat da. Gaur egun Londresko Wallace Bilduman dago jasota. Neurriak 91. zm × 68 zm. dira. Madame de Pompadour XVIII. mendeko intelektual frantziar garrantzitsua izan zen.

Deskribapena
------------

Madame de Pompadour ordezkatzen du, Frantziako Luis XV.a erregearen gogokoena. Garai hartako gustu finaren arabera erretratatua dago, jende kultu eta aberatsak lortu nahi zituen edertasun eta dotoretasun kanon absolutuak irudikatzen baititu. Zetazko tafetanezko soineko aberats eta arina, parpaila askokoa, hodei burbuilatsu bat bezalakoa da, gerruntzearen gainean estutua. Madame de Pompadour itxura kultu eta finarekin agertzen da, Frantziako gorte handiko benetako lehen dama, bere gustu bikainarekin denboraren arteetan (pintura, arkitektura, musika, eta batez ere moda) eragina zuena, Rokoko estiloaren garapenean eta Frantzia bere garaiko Europako benetako itsasargi bihurtzen lagunduz.

Erretratu ospetsua Londresko Wallace Bilduman gordeta dago, eta dama berari eskainitako zazpi erretratuko sail baten azkena da. Versaillesko jauregian erakutsi zuten lehen aldiz, gero Madame de Pompadourren anaiarengana emateko.

Atzealdean, maitasuna eta adiskidetasuna irudikatzen dituen eskultura bat margotuta dago. Aulkian txakur bat dago eserita. Emakumeen erretratuetan, txakur baten presentzia senar-emazteen fideltasunaren sinboloa zen askotan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Margolanaren inguruko azalpenak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18552705
* Commonscat Multimedia: Madame de Pompadour (François Boucher - Wallace Collection)

---

 |

* Wd Datuak: Q18552705
* Commonscat Multimedia: Madame de Pompadour (François Boucher - Wallace Collection)
**Tamara Adrián Hernández** (Caracas, Venezuela, 1954ko otsailaren 20a) venezuelar politikari, abokatu eta ekintzaile transexuala da.

Gizon jaioa, Tomás Mariano izenaz, 2002. urtean sexua berresleitzeko ebakuntza jaso zuen Thailandian. Venezuelara itzuli zen eta 2004ko maiatzaren 14an Justizia Auzitegi Goreneko Konstituzio Epaimahaiari eskatu zion bere sexu nortasuna aitor ziezaiola, oraindik ere bere legezko izena Tomás Adrián delako.

Ordutik hona ez du Auzitegiaren erantzunik jaso eta ondorioz, elkarte askok, Giza Eskubide eta Demokraziarako Foroak kasu, justizia-ukapentzat hartzen dute Tamararen auzia.

2015ean chavismoaren aurkako Batasun Demokratikoaren Mahaia delako koalizioak, Herri Borondatea alderdiaren ekimenez, Tamara aurkeztu zuen Venezuelako Asanblea Nazionalerako hautagai Caracasko hautes-barrutitik. Hori dela eta, Venezuelako historiako lehenengo hautagai transgeneroa izan zen.

Tamarak garaipena eskuratu zuen bere hautes-barrutian, 2015eko abenduaren 6ko Parlamenturako hauteskundeetan eta Tomás Guaniparen ordezko diputatu izendatu zuten. Hori dela eta, Venezuelako lehenengo eta Amerika osoko historiaren bigarren kongresukide transgeneroa bihurtu zen. 2016ko urtarrilaren 14an zina hartu zioten Asanblea Nazionalean.

2016an Elia Schneider Tamararen bizitzari buruzko *Tamara* filma estreinatu zuen.

Sariak
------

* 2009: Luis María Olasoren ordena.

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Tamara Adriánen webgunea
* Tamara Adrián Twitterren

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6138404
* Commonscat Multimedia: Tamara Adrián

---

 |

* Wd Datuak: Q6138404
* Commonscat Multimedia: Tamara Adrián
**Vanitas** latineko hitz bat da eta esanahia *harrokeria* da, baina ez *urguilu*aren zentzuan baizik eta *hutsaltasun* esanahiarekin. Zentzu artistikoan, izadi hilen kategoria bat da, sinbolismo handikoa eta barrokoan asko erabilitako generoa, Herbeheretan batez ere.

Izenburua eta haren ikuskera Kohelet liburuaren "*Vanitas vanitatum omnia vanitas* "(*Huskeria hutsa, huskeria hutsa, dena huskeria da*) pasarte batekin lotuta dago. Heriotzaren ziurtasunaren aurrean, munduko gozamenen ezdeusa aditzera eman nahi du. Aldi berean, izadi hilen generoaren sorreraren funtsezko elementua da, eta *memento mori* kontzeptuarekin lotzen da.

Iruditegia
----------

 *Aisialdirako gauzakiak* ( William Michael Harnett, 1879. Thyssen-Bornemisza Museoa). Heriotza gogora dakar itzalitako pospoloak, kea darion pipa edo egunkari zaharrak, egoera ezegonkorrean eta desordenatuan. 
* Nazareno espainiarrak, Valladolid.*Nazareno* espainiarrak, Valladolid.
* Vanitas, Juriaen van Streeck.*Vanitas*, Juriaen van Streeck.
* Bernardo Strozzi, Vanitas.Bernardo Strozzi, *Vanitas*.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Pound, Cath.  (2019-10-28). «How Memento Mori and Vanitas Paintings Symbolized Death» *Artsy* (Noiz kontsultatua: 2023-01-23).

Bibliografia
------------

* Lanini, Karine (2006). Dire la vanité à l'âge classique.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q733095
* Commonscat Multimedia: Vanitas

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12175175f (data)
* LCCN: sh00000162
* NKC: ph1077548
* AAT: 300249151
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q733095
* Commonscat Multimedia: Vanitas
*Artikulu hau Karibeko uharteari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Trinidad (argipena)».*
**Trinidad** Karibe itsasoan dagoen uhartea da, Trinidad eta Tobago eta Antilla Txikien handiena. Trinidad Venezuelako ekialdeko kostaldetik hamar kilometrora dago. Uharteko eta herrialdeko hiriburua, Port-of-Spain, ipar-ekialdean dago eta bigarren hiri nagusia, San Fernando, hego-mendebaldean.

Historia
--------

Kristobal Kolonek 1498ko uztailaren 31n bere hirugarren bidaian aurkitu zuen Trinidad. 1530ean Espainiak, Antonio Sedeño buruzagi zela, uhartea okupatu eta Trinidadeko probintzia sortu zuen, baina bertokoen jarrera bortitzaren eraginez, bi urte geroago utzi zuen.

Gero espainiarrak itzuli ziren, 1596an Trinidad Guyanako probintzian administratu zuten eta 1777an Venezuelari lotu zioten. 1797, Erresuma Batuak uhartea konkistatu zuen, 1640an Herbehereek eta 1677an Frantziak kale egin ondoren.

1802ko Amienseko Itunaren arabera, Espainiak britainiarren jabetza onartu zuen.

Geografia
---------

Trinidad Trinidad eta Tobagoko 23 uharteetatik handiena da eta biztanle gehien dituena: 4.769 km²-ko azalera du eta 10º3' I 60º55' M eta 10º50' I 61º55' M koordenatuen artean dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-05-25). *170. araua: Amerikako toponimia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q128323
* Commonscat Multimedia: Trinidad, Trinidad and Tobago

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157635668
* GND: 4060906-6
* LCCN: n81008541
* NARA: 10044716
* **Lekuak**
* OSM: 5176042

 |

* Wd Datuak: Q128323
* Commonscat Multimedia: Trinidad, Trinidad and Tobago
**Delilah​ ​"Vaniity​" ​Kotero**​ ​(Uruapan,​ ​Mexiko,​ ​1973ko​ ​​​uztailaren 26a)​ ​mexikar jatorriko​ emakumezko ​aktore​ ​pornografiko​ ​transexual​ ​estatubatuarra​ ​da.

Biografia
---------

Vaniity,​ ​jaiotza​ ​izenez​ ​*Pedro​ ​Mora​ ​Kotero*,​ ​Uruapanen​ ​(Mexiko) jaio​ ​zen​ ​1973ko​ ​uztailaren​ ​26an purepetxa​ ​etniako familia​ ​handi​ ​batean.​ ​Sei​ ​neba​ ​eta​ ​lau​ ​ahizpa​ ​ditu. Zazpi​ ​urterekin​ ​Ameriketako​ Estatu​ Batuetara emigratu​ ​zuen familiarekin​ ​batera​ ​eta​ ​Sunnyvalen​ ​(Kalifornia)​ ​jarri​ ​ziren bizitzen.

Jarduera
--------

Vaniityk​ ​helduentzako​ ​70​ ​film​ ​eta​ ​bideo​ ​baino​ ​gehiagotan​ ​parte​ ​hartu​ ​du.

### Agerraldiak

Vaniity​ ​*​The Man Show​*​,​ ​​*Pornucopia​*​,​ ​​*​The Howard Stern Show​*​​ ​eta​ ​​*​Sexcetera* saioetan​ ​agertu​ ​da.​ ​Horrez​ ​aparte,​ ​beste​ ​film​ ​labur​ ​ezagunago​ ​batzuetan​ ​agertu​ ​da,​ ​besteak beste:​ ​​*​The​ ​Chick​ ​Magnet​*​​ ​(2005),​ ​​*​The​ ​Journey​*​​ ​(2013)​ ​eta​ ​​*​Wifi​ ​Killer​*​​ ​(2014).​ ​​*​The​ ​Devil​ ​Within​* (2010)​ ​film​ independentean​ ​ere​ ​agertu​ ​da.

Sariak
------

* ​ ​2004:​ ​AVN Saria​ ​Urteko​ ​Aktore​ ​Transexualik​ ​Onenaren​ ​kategorian
* ​ ​2011:​ ​Tranny Saria​ ​bere​ ​bizitzako​ ​lorpenak​ ​sarituz
* ​ ​2013:​ ​AVN Saria​ ​Urteko​ ​Aktore​ ​Transexualik​ ​Onenaren​ ​kategorian
* ​ ​2013:​ ​AVNren Ospearen Aretoan​ ​sartzea

Kanpo​ ​loturak
---------------

* ​Vaniityren​ ​webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q185178
* Commonscat Multimedia: Vaniity

---

 |

* Wd Datuak: Q185178
* Commonscat Multimedia: Vaniity
Ummo zibilizazioaren sinboloa, edo teoriaren babesleen arabera haienak diren dokumentuetan haien sinaduratzat baliatzen dutena. 
**Ummotar zibilizazioa** Ummo exoplanetan bizi den eta gizadiarekin harremanetan jarri den zibilizazioa da, haren izatearen babesleen arabera. Zibilizazio honen izatea kartsuki eztabaidatu eta zalantzan jarri da, zientzialari eta aditu gehienek gezurtatu baitute. Teoria 1960 eta 1970eko hamarkadetan OHE fenomenoan sinisten zuten pertsona-taldeek ustez jaso zituzten dokumentu eta gutunetan oinarrituta dago. Espainian eta Frantzian arrakasta nabarmena izan zuen teoriak 1960 eta 1970ko hamarkadetan.

Ostera, 1990ko hamarkadaren erdialdera Jose Luis Jordan Peñak dokumentu eta gutunen sortzailea zela adierazi eta fenomeno guztia gezurra izan zela esan zuen. Alabaina, zenbait sinestunek aitorpen hori gezurtzat edo "Lurreko boteretsuen amarrutzat" hartu zuten. Gaur egun badira ummotar zibilizazioaren izatean sinisten dutenak, adibidez, Boliviako *Hijas de Ummo* (Ummoko alabak) edo *Ummo sciences* (Ummo zientziak), zeinak metodo zientifikoan oinarrituta Ummoko hizkuntza deszifratu duela aditzera eman duen eta hizkuntza horrek Lurrekoekin zerikusirik ez duela.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15380010
* Commonscat Multimedia: Ummo

---

 |

* Wd Datuak: Q15380010
* Commonscat Multimedia: Ummo
**Udayagiri** (oriyaz: ଉଦୟଗିରି ଗୁମ୍ଫା, euskaraz "goiz argi") Odisha estatuan, Indian, dagoen eraikin budisten multzoa da. Multzoan estupa handiak eta monasterioak (viharas) aurkitu dira. Ratnagiri antzekoa zen eta Puspari Unibertsitatearen parte zen, Lalitgiri eta Ratnagiri bezala. Datatuak dauden aurkitutako elementuek, historikoki, "Madhavapura Mahavihara" izena zuela dakigu.

Indusketak
----------

ASI erakundeak 1958tik, lan ugari burutu ditu inguru horretan. Gaur egun jarraitzen dute. 1997tik 2000 arte egin zena bereziki handia izan zen eta, ondorioz, Udayagiri-2 aurkitu zen, eraikin gehiegorekin.

Iruditegia
----------

Irudietan Udayagiriren estupak eta aztarnak:

* 
* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Indusketen inguruko informazioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7876995
* Commonscat Multimedia: Udayagiri Buddhist Complex

---

 |

* Wd Datuak: Q7876995
* Commonscat Multimedia: Udayagiri Buddhist Complex
**Vilars de Arbeca** (K.a. 775 - K.a. 325) aztarnategi arkeologiko bat da. Arbeca herritik 4 kilometrora dago, Garrigues eskualdean, Kataluniako Lleida probintzian. Duela 2.800 urte eraiki zuten, errauts-kutxatilen zelaietako kultura-taldekoa zen ilergete-tribu batek. Hala deritzo hildakoen errautsak ontzi zeramikoetan errausteko eta lurperatzeko ohituragatik. Kataluniako iberiar herrien artean bakarra da kultura honetakoa. 

Corb ibaiaren urpean gera daitekeen eremu batean dago, eta Burdinaren Lehen Aroan eraiki zen. Laurehun urtez jarraian bizi izan ziren bertan. Modu obalatuan, ur-zisterna baten inguruan egituratzen da. Zisterna horrek plaza baten erdigunea hartzen du, eta haren ondoan, etxebizitzak angeluzuzenak dira. Multzo osoa bost metroko zabalerako eta beste bost metroko altuerako harresi bihurri batez inguratuta dago, 12 dorre erdizirkular eta 15 metroko zabalerako eta 4 metroko sakonerako putzu ureztagarri batez, non dimentsio txikiko bi ate irekitzen diren. Konplexua inguratuz, harriz betetako hesi bat zegoen lurrean, chevaux-de-frise izeneko defentsa-sistema, oinez edo zaldiz ibiltzea eragozten zuena. Defentsa-ezaugarri horiek ia menderaezina bihurtzen zuten.

100 bat pertsona hartzeko gaitasuna izan zuen eta Ka. VIII. mendetik bizi izan zen K.a. 325. urtera arte erabili zen. Bat-batean utzi zuten. Berrehun urte geroago, Mediterraneoko beste kultura batzuekin harremanetan, Els Vilarseko biztanleek iberizazio-prozesua bizi izan zuten, garaiko idazkeek ilergeteak deitutako herria bihurtu zen. Gotorlekua lautadan eraiki zen, babes errazeneko muinoak baztertuz, Aixaragalleko sakanaren gainean, ura eta alubioi-lurrak kontrolatuz.

Gotorlekuaren aurkikuntza 1975ean izan zen, baina baliabiderik ezak indusketa arkeologikoak egitea eragotzi zuen hamarkada bat geroago.

1998. urtean *Interes Nazionaleko Kultura Ondasun* izendatu zuen, Eremu Arkeologikoaren kategorian, Kataluniako Generalitateak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Els Vilars de Arbeca, una fortaleza inexpugnable del pasado (Lérida) **Medio**: Lugares con historia **Autor**: Javier Ramos **Fecha**: 15 de junio de 2013
2. ↑  La 'mini Troya' íbera de Lleida *El Mundo*. Consultado el 14 de febrero de 2017.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9093712
* Commonscat Multimedia: Fortalesa dels Vilars (Arbeca)

---

* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 39505
* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-55-0000549

 |

* Wd Datuak: Q9093712
* Commonscat Multimedia: Fortalesa dels Vilars (Arbeca)
**Malvegil** (sindarinez "urrezko ezpata" esan nahi duena), Tolkienen legendarium ospetsuko pertsonaia bat da. Bere istorioa, Eraztunen Jauna eleberriaren eranskinetan kontatzen da. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1144. urtean jaioa, dunadan bat da, Zelebrindorren semea eta Arthedaineko seigarren erregea.

Historia
--------

Bere aita Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1272. urtean hil ondoren, Malvegil izan zen bere oinordekoa Arthedaineko tronuan. Bere erregealdian itzuli zen berriz gaizkia Arnorrera. Orkoak, Mendi Lainotsuetan ugaritzen hasi ziren, eta nanoei eraso zieten. Nazgûlak, eta hauen buruzagia, Errege Aztia agertu ziren berriz, Iparraldeko Dunedainen banatutako erresumak suntsitzeko asmoz, Angmar sortu zuen Mendi Lainotsuen iparraldeko muturrean. Han, jende gaiztoa bizi zen, Errege Aztiaren zerbitzura jarri zen jendea.

Malvegil Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1349. urtean hil ondoren, bere oinordekoa, bere seme Argeleb I.a izan zen, Arnorreko erresumaren koroa osoa aldarrikatu zuen lehena izan zena, Rhudaur eta Kardolaneko gobernarien artean Dunedain odola galtzearen ondorioz. Argeleb I.agandik hasita, errege guztiek aldarrikatu zuten koroa eta Ar(a) aurrizkiarekin (sindarinez "erregea" esan nahi duena) hasten ziren tituluak hartu zituzten, aldarrikapen horren adierazgarri bezala, eta, eskubidez, Arnorreko erregeak izango liratekeelako, Isildurren ondorengo bakarrak izateagatik.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Zelebrindor** | **Arthedaineko erregea**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1272-1349 | Ondorengoa**Argeleb I.a** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2528903

 |

* Wd Datuak: Q2528903
**Udareondoa** (*Pyrus communis*) —**madariondo**, **udare**, **udare-arbola** eta **udaretze** izenez ere ezaguna— *Pyrus* generoko zuhaitz espezie bat da, udare edo madariak ematen dituena. Jatorriz, Europako erdialde eta ekialdekoa eta Asiako hego-mendebaldekoa da. Fruta-arbolatzat ustiatzen da, beraz.

Batez beste 65 urte hartu ohi ditu, baina badira 400 urte dituztenak ere.

Deskribapena
------------

### Itxura

Hosto erorkorreko zuhaitza da, eta 20 m garai izatera irits daiteke. Adaburua obala da; adaxkak arre-gorrixkak, ilegabeak eta distiratsuak dira. Zurtoina zuzena da, eta azala grisa eta zartatua du.

### Hostoak

Udareondoaren hostoak obalatuak edo eliptikoak, meheki zerradunak eta berde ilun distiratsua dute. Pezioloa horia da eta batzuetan hostoa bezain luzea da.

### Loreak

Martxotik maiatzera loratzen da udareondoa, hostoak baino lehenago. Loreak 3 eta 7 arteko korinbotan elkartuta daude eta zuriak edo arrosak dira.

### Fruituak

Udareondoaren fruituak udare edo madariak dira, *pomo* erakoak, mamitsuak eta gozoak.

8 udare barietate ezker-eskuin: Williams' Bon Chrétien, bi Red Bartlett barietate, d'Anjou, Bosc, Comice, Concorde eta Seckel.

Habitata
--------

Udareondoa planeta osoan kultibatzen da klima epeletan, baratze eta lur ureztatuetan. Udareondoaren jatorria ez da ezaguna beste espezie kultibatu batzuekin gertatzen den bezala, baina zenbait espezie europar eta asiarren hibridazioz sortu omen da.

Erabilera
---------

* Udareondoaren zura ebanisterian erabiltzen da.
* Udareak garrantzitsuak dira giza elikaduran, eta gordinik, konpotan edo zuku eginda jaten dira.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat Botanika.wikispaces.com webgunetik hartu da, CC BY-SA 3.0 lizentziapean.

1. ↑  «Udareondo». *Euskaltzaindiaren Hiztegia*. (Noiz kontsultatua: 2021-5-18)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q146281
* Commonscat Multimedia: Pyrus communis
* Wikispecies Espezieak: Pyrus communis

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300375179
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 10002
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 83782
* BioLib: 39547
* Dyntaxa: 223091
* EOL: 414311
* GBIF: 5362573
* GRIN:
* IPNI: 30065762-2
* ITIS: 25295
* UICN: 173010
* NCBI: 23211
* PlantList: rjp-63
* W3TROPICOS: 27800339
* USDA Plants: PYCO
* VASCAN: 8885
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 80UKV9Y4B3

 |

* Wd Datuak: Q146281
* Commonscat Multimedia: Pyrus communis
* Wikispecies Espezieak: Pyrus communis
**Malou Pheninckx**,  (Oosterhout, Herbehereak, 1991ko uztailaren 24a), belar-hockeyan lehiatzen den kirolari herbeheretarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta urrezko domina eskuratu zuen belar-hockeyan Herbehereetako taldearekin, Argentinaren eta Erresuma Batuaren aurretik.

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Felice Albers, Eva de Goede, Xan de Waard, Marloes Keetels, Josine Koning, Sanne Koolen, Laurien Leurink, Frédérique Matla, Freeke Moes, Laura Nunnink, Malou Pheninckx, Pien Sanders, Lauren Stam, Margot van Geffen, Stella van Gils, Caia van Maasakker, Maria Verschoor eta Lidewij Welten-ek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 01 !1. postua, urrezko domina | Emakumezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Malou Pheninckx» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Malou Pheninckx» FIH **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56043482

 |

* Wd Datuak: Q56043482