Hego Tiroleko paisaia udan
**Bozen-Hego Tirolgo probintzia autonomoa** (*Autonome Provinz Bozen-Südtirol* alemanez, *Provincia Autonoma di Bolzano - Alto Adige* italieraz, *Provinzia Autonòma Balsan - Südtirol* ladineraz) Italiako ipar-ekialdean eta Trentino-Hego Tiroleko estatutu berezidun eskualdean dago. Askotan **Hego Tirol** izen hutsaz deitua da.

Tirol eskualde alemandunaren hegoaldeko zatia da (*Südtirol*): hori dela eta, mugimendu autonomistek edo Tirol batuaren aldekoek indar handia dute. Duen autogobernu maila altuagatik, *de facto* Italia barruko eskualde autonomoa bilakatu da. Bozen-Bolzano hiri nagusia eta hiriburua da.

Mugakideak
----------

* Trentino hegoaldean.
* Sondrioko probintzia lombardiarra hego-mendebaldean.
* Grisonia (Suitza) mendebaldean.
* Bellunoko probintzia (Veneto) hego-ekialdean.
* Iparraldean Austriako estatua dago, hiru esparru bereiz daitezkeelarik:
	+ Tirol estatuko Ipar Tirol (*Nordtirol*) zatia.
	+ Salzburg estatuarekin topo egiten du ipar-ekialdeko bazterrean.
	+ Tirol estatuko Ekialdeko Tirol (*Osttirol*) ekialdean.

Banaketa administratiboa
------------------------

**Hego Tirol** *Bezirksgemeinschaft* edo *Compresorio* izeneko zortzi barrutitan banatuta dago.

| Bezirksgemeinschaft | Hiriburua | Azalera | Biztanleria (2008) |
| --- | --- | --- | --- |
| Bozen | Bozen | 52 km² | 101.919 |
| Burggrafenamt | Meran | 1.101 km² | 96.291 |
| Überetsch-Unterland | Neumarkt | 424 km² | 70.714 |
| Salten-Schlern | Bozen | 1.037 km² | 47.797 |
| Eisacktal | Brixen | 624 km² | 49.404 |
| Pustertal | Bruneck |  2.071 km² | 78.391 |
| Vinschgau | Schlanders | 1.442 km² | 35.347 |
| Wipptal | Sterzing | 650 km² | 18.994 |

### Udalerriak

Aldino/Aldein  
Andriano  
Anterivo  
Appiano sulla Strada del Vino  
Avelengo  
Badia  
Barbiano  
Bolzano  
Braies  
Brennero  
Brixen  
Bronzolo  
Brunico  
Caines  
Caldaro sulla Strada del Vino  
Sand in Taufers  
Freienfeld  
Castelbello-Ciardes  
Castelrotto  
Cermes  
Chienes  
Chiusa  
Cornedo all'Isarco  
Cortaccia sulla Strada del Vino  
Cortina sulla Strada del Vino  
Corvara in Badia  
Curon Venosta  
Toblach  
Egna  
Pfalzen  
Völs am Schlern  
Franzensfeste  
Villnöß  
Gais  
Gargazon  
Glurns  
La Valle  
Laces  
Lagundo  
Laion  
Laives  
Lana  
Laas  
Lauregno  
Luson  
Magrè sulla strada del vino  
Malles Venosta  
Marebbe  
Marling  
Martell  
Mölten  
Meran  
Monguelfo-Tesido  
Montan  
Moos in Passeier  
Nals  
Naturns  
Natz-Schabs  
Welschnofen  
Deutschnofen  
Auer  
Urtijëi  
Partschins  
Percha  
Plaus  
Waidbruck  
Burgstall  
Prad am Stilfserjoch  
Prettau  
Proveis  
Ratschings  
Rasen-Antholz  
Ritten  
Riffian  
Mühlbach  
Rodeneck  
Salorno  
Innichen  
Jenesien  
St. Leonhard in Passeier  
St. Lorenzen  
San Martin de Tor  
St. Martin in Passeier  
St. Pankraz  
Santa Cristina Gherdëina  
Sarntal  
Schenna  
Mühlwald  
Sëlva  
Senale-San Felice/Unsere Liebe Frau im Walde-St. Felix  
Schnals  
Sexten  
Schlanders  
Schluderns  
Stilfs  
Terenten  
Terlan  
Tramin an der Weinstraße  
Tisens  
Tiers  
Tirol  
Truden im Naturpark  
Taufers im Münstertal  
Ulten  
Vadena  
Pfitsch  
Olang  
Ahrntal  
Gsies  
Vintl  
Vahrn  
Feldthurns  
Vöran  
Niederdorf  
Villanders  
Sterzing

Historia
--------

Hego Tirolgo bandera
1918 arte lur-eremua Tirol batuaren zatia zen, Austriako probintzia bakar batea. Lehen Mundu Gerran Austria-Hungariako Inperioa desegin zenean, Italiaren esku geratu zen.

Mussoliniren gobernuak **Hego Tirol** italieradun bihurtzeko hizkuntza-politika bultzatu zuen eta italierazko irakaskuntza elebakarra eratu. Italiako hegoaldeko eskualdeetatik hainbeste lagun hara joan ziren. Hitler boterera heldu zenean, aleman hiztuna izanik ere gauzak ez ziren askotxo aldatu, Italia faxista aliatua zuelako; hori zela eta, ez zuen Hego Tirol Hirugarren Reicharen zatitzat aldarrikatu. 1939an bi diktadoreek akordio bat sinatu zuten: aleman hiztunek alde egitea (*Optanten*, geroago nazitzat jo zituztenak) edo bertan geratzea (*Dableiber*, "traidoretzat" joak) aukeratu behar zuten. Hala ere, Bigarren Mundu Gerraren garapenak itun horren ondorioak erabat ez betetzea ekarri zuen.

Gerraren ostean aleman hiztunek 1946ko Gruber-De Gasperi Itunaren bitartez eskubide batzuk lortu zituzten. Baina estatutua abian jartzeko orduan italiarrek "Trentino-Adige Garaia" deitzen duten eskualdea eratu zenez, eta bertan italieradunak gehiengoa zirenez, hegotiroldarren autogobernu nahia ezin izan zen bete. Gainera, autonomia martxan jartzeko unea behin baino gehiagotan atzeratu zen eta aldi berean italiar jatorrikoen immigrazioak segitzen zuen.

Horren ondorioz, Italiaren kontra bortizkeria erabili zuten talde independentistak sortu ziren: hasieran, azpiegituren kontrako erasoak izan baziren ere, 1958 eta 1988ren artean 21 lagunen heriotza eragin zuten, tartean 4 ekintzailerena.

Italiako gobernuak bere jarrera birplanteatu eta "Bigarren Estatutu Ordena" deitu zena onartu zuen, Hego Tirolgo gehiengo aleman-hiztunari autonomia handiagoa eskaintzeko. Egun, probintziak autonomia zabala du eta Austriaren menpeko Ipar zein Ekialdeko Tirolekin harreman estuak ditu, are estuagoak iparraldeko auzokide hurkoa Europar Batasunena 1996an sartu zenetik.

Probintziako bizitza politikoan, Südtiroler Volkspartei (SVP, Hego Tirolgo Herritarren Alderdia) nagusi da, 1945ean sortu zenetik.

Hizkuntza-komunitateak
----------------------

Hizkuntzen banaketa Hego Tirolen (2001): berdez, alemana nagusi; urdinez, ladinoa; gorriz / horiz, italiera.
Lurralde horretako hizkuntzak bi dira:

* Alemana: beti gehiengo absolutua izan den hizkuntza-taldea.
* Ladinoa: Ladiniako bost haranetatik bi, Gherdëina (Gardena, Gröden) eta Gran Ega (Val Badia) administratiboki Hego Tirolen barruan daude.

Batez ere Mussoliniren garaietatik bultzatutako italiar jatorrikoen komunitate inportante bat dago; oso udalerri gutxitan da gehiengoa baina hala gertatzen da Bozen hiriburuan.

Azken urteetan beste leku batzuetatik (Albania, Alemania, Maroko...) etorritakoak ere ehuneko nabariak osatzen hasi dira.

**Hizkuntza-komunitateen bilakaera 1880tik 2001era, ehunekoetan**

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Hizkuntza | 1880 | 1890 | 1900 | 1910 | 1921 | 1961 | 1971 | 1981 | 1991 | 2001 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Alemana | 90,6 | 89,0 | 88,8 | 89,0 | 75,9 | 62,2 | 62,9 | 64,9 | 65,3 | 64,0 |
| Italiera | 3,4 | 4,5 | 4,0 | 2,9 | 10,6 | 34,3 | 33,3 | 28,7 | 26,5 | 24,5 |
| Ladinera | 4,3 | 4,3 | 4,0 | 3,8 | 3,9 | 3,4 | 3,7 | 4,1 | 4,2 | 4,0 |
| Beste batzuk | 1,7 | 2,3 | 3,2 | 4,3 | 9,6 | 0,1 | 0,1 | 2,2 | 4,0 | 7,5 |

 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Baina hiria bera ez dago barruti honen barruan.
2. ↑  Karl Gruber eta Alcide de Gasperi Austria eta Italiako Kanpo Harremanetarako ministroak ziren, hurrenez hurren.

Ikus, gainera
-------------

* Tirol
* Hego Tiroleko nazionalismo
* Ladinia

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala.
* Turismoari buruzko webgunea.
* Hego Tirolgo dialektoaz.
* Tirol osoaren historia.
* Hego Tirolgo historiari buruzko dokumentazioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15124
* Commonscat Multimedia: South Tyrol

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 149551740
* ISNI: 0000 0001 2348 4130
* BNF: 13601510j (data)
* GND: 4078047-8
* LCCN: n80043529
* NKC: ge520032
* SUDOC: 053506294
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 47046
* TGN: 1003440

 |

* Wd Datuak: Q15124
* Commonscat Multimedia: South Tyrol