recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Jaurtigai** bat, eskuaz edo jaurtigailu batez jaurtitzen den gauza da. Batez ere arma bezala erabiltzen direnak izendatzen dira horrela, hala nola balak, geziak edo katapultaz jaurti harriak. Badira hilgarriak ez izateko pentsatutako jaurtigaiak, material oso trinkoz eginak ez direnak, hala nola gomaz, plastikoz etab.

Artilleriaz botatako jaurtigaia
Balistikak aztertzen ditu jaurtigaiaren ibilbidea, eragiten duten indarrak eta helburuan duen eragina.

Jaurtigailuak
-------------

Geziak, dardoak, lantzak eta antzeko beste arma batzuk, beste gailu batek aplikatutako indar mekanikoez soilik jaurtitzen dira, adibidez katapulta, tiragoma, habaila edo arku batez.

Kanoi elektrikoek eremu elektromagnetikoak erabiltzen dituzte gailuan zehar azelerazio konstantea emateko, jaurtigaiaren abiadura izugarri handituz.

Beste arma batzuek gasen konpresioa edo hedapena erabiltzen dute jaurtigai bat bulkatzeko. Zerbatanek eta aire-armek gas konprimatua erabiltzen dute. Gainerako su-armek, berriz, erreakzio kimikoek sortutako gas-hedapena erabiltzen dute.

Jaurtigai batzuek beren burua bulkatzen dute hegaldian zehar, suziri-motor bat edo jet bat erabiliz. Terminologia militarrean, suziria ez-gidatua da eta misila gidatua.

Ikus, gainera
-------------

* Munizio
* Jaurtigairik gabeko munizio
* Bolbora
* Misil
* Mortero
* Artilleria
* Torpedo

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Jaurtigai». *Euskaltzaindiaren Hiztegia*. (Noiz kontsultatua: 2024-02-16.)
2. ↑  «Zuzi». *Euskaltzaindiaren Hiztegia*. (Noiz kontsultatua: 2024-2-18.)
3. ↑  «Misil». *Euskaltzaindiaren Hiztegia*. (Noiz kontsultatua: 2024-2-18.)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q49393
* Commonscat Multimedia: Projectiles

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4175876-6
* NARA: 10641492
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q49393
* Commonscat Multimedia: Projectiles
M224 morteroa, 60 mm-koa

*Artikulu hau armari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Mortero».*
**Morteroa** jaurtigailu bat da, jaurtigai lehergarriak edo su-eragileak jaurtitzen dituen arma, berrogeita bost gradu baino gehiagoko angeluan eta abiadura baxuan. Ezaugarri hauek artilleria-piezen bestelakoak dira, hauek abiadura handian eta jeneralean tiro-angelu txikiarekin jaurtitzen baitute.

Historia
--------

Jatorria non duen zehaztea erraza ez bada ere, badirudi lehen aldiz Konstantinoplaren erorialdian erabili zela. XVI. menderako morteroaren erabilera nahiko zabaldua zegoen, eta izen hori hartu zuen lehen aleak biribil-antzekoak eta eltze-itxurakoak zirelako.

Lehen Mundu Gerran zanga eta parapetoen barnetik tiro egiteko arma egokitzat jo zirelako, infanteriari laguntza emateko eta etsaiak setiatzeko erabili ziren.

1915ean, britainiarrek arima lauko hodi bi oinekoa zuen diseinu trinkoa lortu zuten, eta hori lehen mortero modernotzat hartu izan da. *Stokes morteroa* deitu zioten, haren sortzaile Wilfred Stokes-en omenez.

Bigarren Mundu Gerran, herrialde guztiek hobetu zituzten beren diseinuak, eta horien artean nabarmentzekoak dira Sobietar Batasuneko 120 milimetroko kalibredunak eta AEBetako 82 milimetroko kalibredunak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7905205
* Commonscat Multimedia: Mortars

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11973264t (data)
* GND: 4287883-4
* LCCN: sh85087381
* NARA: 10676617
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q7905205
* Commonscat Multimedia: Mortars
**Griselda Pascual y Xufré** (Bartzelona, 1926ko otsailaren 11a - 2001eko ekainaren 8a) ikerketa matematikoari eta irakaskuntzari lotutako zientzialari katalana izan zen. Bere oinarrizko ikerketa lerroa zenbakien teoria algebrikoa izan zen.

Biografia
---------

Tradizio artistiko zabaleko eta kezka sozialak zituen familia batean jaio zen. Kultura eta lanbide arloan emakumeen hezkuntza eta garapena baloratzen zituen familia horrek. Aitak, garai hartan margolari ezaguna zen Julio Pascualek, eta izebek, biak eskolako maistrak, Griseldaren garapen intelektual eta kulturalaren alde egin zuten. Griseldak Emakumeen Kultur Erakundean jaso zuen lehen prestakuntza.

  

Lehenik eta behin, irakasle ikasketak egin zituen, eta, ondorioz, matematikako ikasketak hasi zituenerako, maistra titulua zuen. 1947ko urtarrilean Zientzia Zehatzetan lizentziatu zen Bartzelonako Unibertsitatean, eta urte horretan bertan unibertsitate bereko irakasle laguntzaile izendatu zuten. Horren ondorioz, Zientzia Fakultateko lehen irakasle emakumea izan zen.

  

1950ean, Tortosako (Tarragona) Irakaskuntza Ertainetako Institutuko katedradun izendatu zuten, eta, geroago, Bartzelonako Maragall Institutuko irakasle, 1965 eta 1968 artean zuzendaritza-karguak bete zituelarik. Institutuko katedradun izan zen 1950 eta 1985 artean.

  

Matematikaren Didaktikan espezializatu zen. Zientzia Ikerketen Kontseilu Nagusiak (CSIC) beka eman zion. Von Humbold beka bat ere lortu zuen, Geometria diferentziala ikasteko Friburgon (Alemania) 1958 eta 1959 artean. Bartzelonara itzultzean, bigarren hezkuntzako erreforman parte hartu zuen, Matematika Modernoa deiturikoa sartuz.

  

Griselda Pascual Zientzia Zehatzetan doktoratu zen 1975ean, eta Bartzelonako Unibertsitateko Aljebrako irakasle titularra izan zen 1985etik. 1991n Bartzelonako Unibertsitateko Matematika Fakultatean erretiroa hartu zuen lehen emakume irakaslea izan zen, eta bere azken ikasgaia Leopold Kroneckerren obrari buruzkoa izan zen.

Legatua
-------

Griselda matematikaren irakaskuntza hobetzeko hainbat ekintzatan parte hartzeaz arduratu zen bere karreran zehar. Matematikaren didaktika eta irakaskuntza ertaineko ikasketa-planak erreformatzeko mugimenduetan aktiboki parte hartu zuen. Bigarren hezkuntzako eta batxilergoko ikasleentzat Kanguro probak egiten aktiboki parte hartu zuen. Matematika-mintegi eta -kongresu ugaritan parte hartu zuen, estatukoak zein nazioartekoak. Unibertsitateko matematika-liburuen hainbat itzulpen egin zituen, eta horien artean aipatzekoa da Carl Friedrich Gauss-en *Disquisitiones arithmeticae* lanaren katalanezko itzulpena. Lan horren jatorrizko testua, latinez, 1801ean argitaratu zen. Liburutegi pertsonala -liburuak, artikuluak eta dokumentuak- Bartzelonako Unibertsitate Zentraleko Matematika Liburutegiari utzi dio familiak.

Erreferentziak
--------------

[[Kategoria:1926} jaiotzak]][[Kategoria:2001} heriotzak]]
**Pontzio Pilatos** (latinez: *Pontius Pīlātus*; antzinako grezieraz: Πόντιος Πιλάτος, *Pontios Pīlātos*), erromatar prefektua izan zen Judean 26 eta 36 urteen artean, Tiberio enperadorearen erregealdian.

Prefektu izendatu aurretik eta ondorengo bere bizitzaren xehetasunak ez dira ezagutzen, baina elezaharrak ordezkatu ditu, honen barnean, bere emaztearen balizko izena dagoelarik, Santa Prokula (santu bezala kanonizatu zuen Eliza Ortodoxoak), baita Tarracon jaio izana ere. Santua da Etiopiako Eliza Ortodoxoarentzat.

Tiberio enperadoreak izendatu zuen Judeako prokuradore bezala, enperadorearen pretorioaren prefektua zen Luzio Elio Sejanoren gomendioz, Julia Vipsania Agripinaren arerioa zena eta antisemita ospea zuena.

Judea erromatartzen saiatu zen, arrakastarik gabe, Enperadorearen gurtzarako irudiak sartuz, eta akueduktu bat eraikitzen saitu zen Tenpluaren funtsekin. Judu herriarekin zituen desadostasunek, bere agintearen egoitza, Zesareatik Jerusalemera eramatera behartu zuten, matxinadak hobeto kontrolatzeko. Pilatosek, gainera, talde estremistei aurre egin behar izaten zien, horien artean, Barrabas zegoelarik, nork erromatar soldadu bat hil zuen. Talde iraultzaile hauek, buruhauste ugari ematen zizkioten Pilatosi.

Pilatos Ebanjelioetan
---------------------

* Ebanjelioen arabera, Jesus, armatutako soldadu batzuek preso hartu zuten, Kaifas eta apaiz gorenen aginduz. Pilatosi, Jesus exekutatzeko eskatu zioten, heriotza zigorra, soilik erromatarrek aplika baitzezaketen. Errudun ikusten ez zuen arren, Pilatosek, herriari utzi zion Barrabas edo Jesus askatzeko erabakia hartzea.

Apaiz nagusiak buru zituen herriak, Barrabas askatzea eta Jesus gurutziltzatzea erabakitzen du. Erabaki horren aurrean, Pilatosek eskuak garbitu zituen, jendetzak hartutako erabakiarekin zerikusirik ez zuela izan nahi adierazteko. Pilatosek "Ez naiz gizon honen odolagatik arduradun" esan zuen. Eta, jendetzak "Bere odola, gure eta gure ondorengoen gainera eror dadila" erantzun zion.

Filmografia
-----------

| **Urtea** | **Filma** | **Zuzendaria** | **Pertsonaia** |
| --- | --- | --- | --- |
| 2007 | *L'inchiesta* | Giulio Base | Hristo Shopov |
| 2004 | *The Passion of the Christ* | Mel Gibson | Hristo Shopov |
| 1979 | *Brianen bizitza* | Terry Jones |  |
| 1977 | *Gesù di Nazareth* | Franco Zeffirelli | Rod Steiger |
| 1965 | *The Greatest Story Ever Told* | George Stevens | Telly Savalas |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Pontzio Pilatos*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17131
* Commonscat Multimedia: Pontius Pilate

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 172385754
* ISNI: 000000012257293X
* BNE: XX1278792
* BNF: 15113549p (data)
* GND: 118792172
* LCCN: n50028711
* NKC: jn20000701432
* NLA: 49288650
* SNAC: w6sz6bdd
* ULAN: 500357217
* BIBSYS: 90203597
* UB: a1179985
* Open Library: OL79685A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 24028

 |

* Wd Datuak: Q17131
* Commonscat Multimedia: Pontius Pilate
**Santa Perpetua Hong Kum-ju** (koreeraz: 홍금주 페르페투아; Seul, 1804 – *ibidem*, 1839ko irailaren 26a) korear martiri katolikoa izan zen, Koreako 103 martirietako bat.

Bizitza
-------

1804an jaio zen Seulen, kristau familia batean. 15 urte zituela, kristau ez zen gizon batekin ezkondu zen, kristautasuna aldarrikatzeari utzi gabe. Senarra hil eta gero, bere etxea utzi zuen semearekin. Handik gutxira semea ere hil zen.

Bizitzera joan zen etxearen jabea zen Filipe Choerekin batera, Perpetua kristau-ikasbidea ikasten hasi zen. Ongintzan ere aritu zen.

Martiri izateko, arropa gorriak jantzi nahi zituela adierazi zuen. Atxilotu eta kartzelan torturatu zuten, eta epaiketan jipoitu zuten. Kartzelan larriki gaixotu zen, baina sendatu ondoren beste presoei laguntzen jarraitu zuen.

1839ko irailaren 26an, Seuletik gertu, Mendebaldeko Ate Txikiaren ondoan, Perpetua Hongi burua moztu zioten beste zortzi katolikorekin batera; besteak Magdalena Ho Kye-im, Sebastian Nam I-Gwan, Julita Kim, Agata Chon Kyong-hyob, Karlos Cho Shin-chol, Ignazio Kim Che-jun, Magdalena Pak Pong-son eta Kolunba Kim Hyo-im ziren.

Kanonizazioa
------------

1925eko maiatzaren 9an Pio XI.a aita santuak dohatsu izendatu zuen eta 1984ko maiatzaren 6an Joan Paulo II.a aita santuak kanonizatu zuen. Santa Perpetua Hong Kum-ju eguna irailaren 26an ospatzen da eta Koreako martirien eguna irailaren 20an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Irizpideak» *66. Santutegiko izen ohikoenak.*  Euskaltzaindia, 15 or. (Noiz kontsultatua: 2024-02-16).
2. 1 2   **(Ingelesez)** «Saint Perpetua Hong Kum-Ju» *CatholicSaints.info*  jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2019-11-14) (Noiz kontsultatua: 2024-02-16).
3. 1 2 3   **(Ingelesez)** «St. Perpetua Hong Kum-ju (1804-1839)» *Catholic Bishops’ Conference of Korea* 2009-08-21  jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2014-10-19) (Noiz kontsultatua: 2024-02-16).
4. ↑   **(Ingelesez)** «Martyrs of Korea († 1791-1888)» *Hagiography Circle*  jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2015-11-17) (Noiz kontsultatua: 2024-02-16).

Kanpo estekak
-------------
*Artikulu hau Bibliako pertsonaiari buruzkoa da; itsasontzia gaitzat duena beste hau da: «Nimrod (itsasontzia)»*
Bibliako Hasiera liburuko hamargarren atalean, **Nimrod** (hebreeraz: נִמְרֹד בן-כּוּשׁ‎, *Nimrōd ben Kûš*; arameraz: ܢܡܪܘܕ; arabieraz: النمرود‎, *an-Namrūd*), Kusen seme bat da, Kamen biloba eta Noeren birbiloba.

Lurreko lehen buruzagia izan zen. Jaungoikoaren mesedea zuen ehiztari ausart bat zen. Judu eta musulman tradizioak duela lau mila eta bostehun urte Babilonia sortu zuela dio, eta Babelgo dorrea ere eraiki zuela. Bere alaba Azurad Eberrekin ezkondu zen, zeinek Nimrodi Babelgo dorrea egiten laguntzeari uko egin baitzion, eta, honen ondorioz, euren hizkuntza, hebreera, garbi mantendu zen.

Babel, Erec, Akad eta Kalan domeinatzen hasi zen, Sinarko lurrak. Ondoren, bere domeinuak, Assurrera hedatu zituen, non Ninive, Rehobot-Ir, Quelah eta Ressen hiriburua eraiki zituen, azken hau, Ninive eta Quelahren artean.

Judaismoaren arabera, Nimrodek denbora batez hartu zuen Abraham gaztea, zeina bere aitak, Tarek, idolo jentilak zituen aldare bat hautsi ziolako zigortu zuen. Urte batzuk beranduago, hain etsaitu ziren, ezen, Abraham Harrango oasian kanpatua zegoen bitartean, Nimrodek sute bat piztu zuen Abraham hiltzeko, baina honek, ihes egitea lortu zuen.

Bibliako tradizio egiptoarrak, Egiptoko I. dinastiako Semerkhet faraoiak hil zuela dio, bere senide Semekin lotzen duena, Noeren semea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q201861
* Commonscat Multimedia: Nimrod

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 80993326
* ISNI: 0000000091143170
* GND: 136691099
* LCCN: n98079425
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q201861
* Commonscat Multimedia: Nimrod
**Santa Magdalena Nagasakikoa** (japonieraz: 長崎のマグダレナ, *Nagasaki no Magudarena*; Nagasaki, 1611 – *ibidem*, 1634ko urriaren 15a) japoniar hirugarrendar agustindarra, interprete eta katekista izan zen.

Bizitza
-------

1611n jaio zen Nagasaki hiritik gertu. 1620 inguruan martirizatutako bikote kristau baten alaba zen. 1623an, agustindarrak Nagasakira iritsi zirenean, Magdalena Francisko Terrero eta Vicente Simoensen interprete bihurtu zen. 1625ean, agustindar hirugarrendar bihurtu zen.

Magdalenak kristau-ikasbidea irakasten zien gazteei eta jazarpen garaietan jendea animatzen zuen. 1632an, bere kontzientziako gidariak izan ziren bi fraide agustindarrak bizirik erre zituzten. Haien martirioaren ondoren, beste bi agustindarrengana jo zuen, zeinen izenak ziren Melkior San Agustinena eta Martin San Nikolasena. Bi fraide hauek ere hil zituztenean, Giordano Ansaloni domingotarra Magdalenaren kontzientziako gidari bihurtu zen.

Inguruan jende asko kristautasunari uko egiten ari dela ikusita, agustindarren ohituraz jantzita, Magdalena agintariengana joan zen, abituz jantzita, eta kristaua zela aitortu zuen. 1634ko urriaren 15ean hil zen, 23 urte zituela, hamahiru eguneko torturaren ostean.

Kanonizazioa
------------

Joan Paulo II.a aita santuak dohatzu izendatu zuen 1981eko otsailaren 18an, Manilan, eta kanonizatu zuen 1987ko urriaren 18an, Vatikano Hirian. Bere eguna irailaren 28an ospatzen da Erromatar Egutegi Orokorraren arabera eta urriaren 20an San Agustinen Ordenan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *66. Santutegiko izen ohikoenak.*  Euskaltzaindia, 14 or. (Noiz kontsultatua: 2024-02-16).
2. 1 2 3   **(Ingelesez)** Ambrosioni, Adriano.  (2000). «St. Magdalene of Nagasaki, O.S.A.» in Rotelle, John *Book of Augustinian Saints.*  Augustinian Press  jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2007-03-11) (Noiz kontsultatua: 2024-02-16).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Saint Magdalene of Nagasaki» *Midwest Augustinians* (Noiz kontsultatua: 2024-02-16).
4. ↑   **(Ingelesez)** «Saint Magdalene of Nagasaki» *Foundation Mary Pages* (Noiz kontsultatua: 2024-02-16).
5. ↑   **(Ingelesez)** «Lawrence Ruiz, layman, Dominic Ibáñez de Erquicia, O.P. James Kyushei Tomonaga, O.P. and 13 companions, Philippines, martyrs in Japan» *The Holy See* (Noiz kontsultatua: 2024-02-16).
6. ↑   **(Ingelesez)** Order of the Discalced Augustinians.  (2021). «Liturgical Calendar» *Presenza Agostiniana Publications*: 12, 109. (Noiz kontsultatua: 2024-02-16).

Kanpo estekak
-------------
**Nankingo sarraskia** (txineraz: 南京大屠殺; japonieraz: 南京大虐殺; pinyineraz: Nánjīng Dàtúshā), "Nankingo bortxaketa" izenaz ere ezagutua, Japoniako armadak Nanjing hiriaz jabetu eta ondorengo sei asteetan egondako biztanleria txinatarraren sarraskiari deritzo.

Hilketak sei aste iraun zituen, eta 200.000 pertsona baino gehiago hil ziren. Horrez gain, soldadu japoniarrek milaka emakume txinatar bortxatu zituzten. Datu zehatzik ez dagoen arren, bortxaketak 20.000 eta 80.000 bitartean izan zela uste da. Datu hau, Japoniako gerra auzitegiak eman zuen jakitera, eta beharbada, bortxaketa kasuak gehiago izan ziren.

Sarraskia
---------

Sarraskiari buruzko datu gehienak, hirian garai hartan bizi ziren biztanle europarrei esker eman ziren jakitera, askotan, familiei idatzitako gutunetan. Gutun haietan bortizkeria izugarriak deskribatzen ziren.

Soldatu japoniarrek adin guztietako emakume txinatarrak bortxatu zituzten, haurretatik 80 urtetik gorako emakumeetara. Askotan, bortxaketak, egun argitan burutzen ziren, eta maiz, emakumearen familiakoen aurrean. Soldaduek emakumeak etxez etxe bilatzen zituzten, eta gehienetan, bortxaketa burutu eta gero, emakumea hil egiten zuten, aurretik tortura bortitza praktikatuz, horien artean baginatik sartzen zizkieten objektuak.

Beste emakume batzuk, bortxatzeaz gain, soldaduen sexu beharretarako prostituta bihurtzen zituzten, esklabotza sexualera behartuz. Bestelako lekukotasunek, familiakoen artean behartutako sexu-harremanen berri ematen dute, guraso eta seme-alaben artean. Haurdun zeuden emakumeak bortxatu zituzten, monje budistak sexu-harremanak izatera behartu zituzten, eta gizon txinatarrak hildako gorpuekin sexu-harremanak izatera behartu zituzten.

Bortizkeria, Nanjing hiriaren okupazioaren hasieran gogorren eman bazen ere, ondorengo urteetako Japoniar okupazio osoan zehar eman zen.

Nanjingo Segurtasun Gunea
-------------------------

John Rabe enpresagizon alemaniarra eta Nanjingen bizi zen europar atzerritar talde bati esker, Nanjingo Segurtasun Gunea ezartzea posible egin zen, hiriko enbaxada eta Nanjingo unibertsitatean. Segurtasun gunean, 200.000 txinatarrek hartu zuten babesa, horrela, japoniarren hilketetatik ihes eginez.

Zinema
------

* *City of Life and Death* (2009)
* *The Flowers of War* (2011)

Ikus, gainera
-------------

* John Rabe
* Nanjingo Segurtasun Gunea

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Sarraskiari buruzko gaztelaniazko bloga.
* Gaiari buruz Berria egunkarian agertutako albistea.[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q192055
* Commonscat Multimedia: Nanjing Massacre

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4242600-5
* LCCN: sh90003287
* NDL: 00992160
* NKC: ph117909
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q192055
* Commonscat Multimedia: Nanjing Massacre
Ingalaterrako taberna baten atari gaineko sukubo baten irudia. Honek ziurrenik, taberna hau antzina putetxe bat litzatekeela iradokitzen du.
**Sukuboa** (latinez *succŭbus*, euskaraz "azpian etzan") Europako mitologiaren arabera gizonezkoak erakarri eta haiekin harreman sexualak edukitzeko asmoz emakume ederren itxura hartu ohi duten deabruak dira. Sukuboen biktima gustukoenak bereziki gizon sentiberak, nerabeak eta fraideak izan ohi dira, haien amets eta fantasietan sartu ohi direlarik.

Pertsonaia hau banpiroaren oinarrietako bat da.

Itxura
------

Orokorrean sukubo hauek sentsualitate, limurtze gaitasun eta izakera handiko emakumeen itxura hartu ohi dute, biluzik eta naturazgaindiko edertasunez agertu ohi dira, sarritan deabruzko hegalekin. Noiz edo noiz deabrudun ezaugarriak ere eman ohi zaizkie: adarrak, hiruki itxurako muturrean amaitzen den buztana, suge begiak, letaginak, euren biktimen gorpuei biribilkatutako sugeak, eta abar. Maiz soilik euren biktimen ametsetan sartu ohi diren emakume erakargarri eta biluzien antzera irudikatu izan dira, behin biktima esnatu eta gero ere, emakume hura alboratu edo ahazteko gai ez dela gelditzen delarik.

Asmoak
------

Bertsio hedatuenaren arabera sukuboek euren biktimei odola edo bizi indarra edo gogoa kendu eta haietaz elikatzen da. Sarritan honek gizonengan ahuleria, min fisiko eta espiritualak nahiz heriotza bera ere ekar dezake.

Ikus gainera
------------

* Inkubo

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q715822
* Commonscat Multimedia: Succubus

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2009007027
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q715822
* Commonscat Multimedia: Succubus
**Passarowitz-eko Ituna** 1718ko uztailaren 21ean sinatu zen eta 1716-1718 bitarteko Gerra Austro-turkiarraren amaiera ekarri zuen.

Britainia Handiko Erresumaren eta Zazpi Herbehere Batuen Errepublikaren bitartekaritza medio, Austriako enperadorea, Veneziako Errepublikaren eta Otomandar Inperioaren ordezkariak Passarowitzen (*Poéarevac* hungarieraz), Belgradeko hego-ekialdean, juntatu ziren 1718ko maiatzean gerrari amaiera emango zion ituna negoziatzera.

Itunaren sinaketaren antzezpena Tulbako etnoparkean, Passarowitetik getu

Xehetasunak
-----------

Passarowitzeko Itunaren bidez, Veneziak Dalmaziaren, Joniar uharteen, Préveza eta Arta hirien eta Imotski eta Vrgorac (Split konderria) gotorlekuen jabetza berretsi zuen; baina Morea, Kretako bere atzen jabetzak (Suda eta Spinalonga) eta Tinos eta Egina irlak galdu zituen.

Enperadoreak konkistatutako lurrak atxiki zituen: Temeswarko Banata, Valakiako Printzerriaren mendebaldea (Oltenia) eta Belgraden inguruko lurralde zabala eta Serbiako iparraldea. Bosnian eta Kroazian Sava ibaia eta Una ibaia usatu ziren inperioaren mugak ezartzeko.

Ondorioak
---------

Ondorioz, Balkanetan eta Danubioaren ingurko eskualdetaan Austriaren nagusitasuna berretsi zen, eta bi mendetako turkiar hegemoniaren bukaera markatu zuen.

Halaber, itunak eskualdeko potentzien artean oreka iraunkor bat finkatzea ekarri zuen, XIX. mendera arte hautsi ez zena. Dena den, mugak aldaketa txiki bat izan zuten 1939ko Belgradeko itunaren bidez, Bosniako iparraldea, Belgradeko eremua eta Oltenia turkiarrei itzuli baitzitzaien.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Hochedlinger, Michael.  (2003). *Austria's wars of emergence 1683-1797.*  Pearson Education,, 195 or..
2. ↑   Setton, Kenneth Meyer.  (1991). *Venice, Austria, and the Turks in the seventeenth century.*  the American philosophical society ISBN 978-0-87169-192-7. (Noiz kontsultatua: 2024-02-07).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q211395
* Commonscat Multimedia: Treaty of Passarowitz

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q211395
* Commonscat Multimedia: Treaty of Passarowitz
**Patxi Azparren Olaizola** (Donostia, Gipuzkoa, 1968) ekintzaile antimilitarista, indarkeria-ezean eta desobedientzia zibilean aritua da. Euskal Herriaren autodeterminazioaren aldeko militantea, Autodeterminazioaren Biltzarretan (ABK) eta Euskaria fundazioan batik bat hartu parte. Antropologoa eta euskara irakaslea.

Bizitza
-------

Patxi Azparren Donostian, 1968an, jaio zen. Gaztetik herri mugimenduetan ekintzaile izan da. Soldaduskari intsumiso, KEM-MOC taldeko partaide izan zen, eta Gipuzkoan haren aurpegi ezagunetako bat. Autodeterminazioaren arloan Autodeterminazioaren Biltzarrak herri-mugimenduaren eledunetako bat izan zen. Talde honen izenean Lizarra-Garaziko Akordioaren talde iraunkorreko kide izan zen.

Gipuzkoako Eragozpen Taldearekin hainbat proiektutan lagundu zuen Perun eta Euskal Herrian. Talde honekin ere 10 urtez "Indarkeriari-ezari buruzko jardunaldietan" saioen antolakuntzan lagundu zuen.

18/98 sumarioan auziperatua, hilabete eman zuen espetxean, sei urte behin-behineko askatasunean egon zen eta epaiketa iritsi aurretik, kargurik gabe aske geratu zelarik, bere kasua artxibatua izan zen.

Burujabetzaren Aldeko Desobedientzialariak taldean aritu zen. Talde honek Ipar Euskal Herriko "Demo" taldearekin batera euskal naziotasunaren aldeko ekimenak bultzatu zituen.

Maltzagako Mahai izena izan zuen ekimenaren idazkaria izan zen.

2003tik euskara irakasle ari da.

Idazlanak
---------

Ikerketa batzuk egin ditu, bestetik, euskal diasporaz, euskarari buruz, migrazioei buruz eta batzarrei buruz. Bidehelburu taldeak argitaratu dituen hainbat liburutan parte hartu du. *Argia*, *Berria* eta *Gara* egunkarietan artikulu egilea da.

### Liburuak

* *Batzarrak, jatorrizko antolaketa*. ISBN:978-84-616-6623-2
* Raul Arkadia kazetariarekin batera. "Askatasun ufadak". Andoni Perez Cuadradoren biografia.

### Lantaldean eginak

* *Mil y una coces contra la disidencia*. Sabino Ormazabal, Luix Barinagarrementeria, Mario Zubiaga eta Mikel Zuluagarekin. Donostia: Autoedizioa, 2003.. ISBN\_ 84-607-7855-X.

* *Mil (y 2) coces contra la disidencia.* Sabino Ormazabal, Luix Barinagarrementeria, Mario Zubiaga eta Mikel Zuluagarekin. Donostia: Autoedizioa, 2005.
* Euskariaren Fundazioaren "Prentsa Txostena 2006-08"

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Indarkeria-ez aktiboa

Kanpo estekak
-------------

* : *Argia*n, 2009-09-13an argitaratutako elkarrizketa.
* : *Berria*n argitaratutako artikuluen bilduma.
* Bideoa:
* Argian:
* Artikulu bilduma:
* Elkarrizketa:
* GARAn bilduma:

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16518617

 |

* Wd Datuak: Q16518617
**Malmasin** mendia Ganekogortako mendilerroko mendia da. Gaur egun, hala ere, Ganekogortaren mendilerroarekin zuen lotura A68 autopistak moztu du. Horrez gain, A-8 autopistak ere Malmasin zeharkatzen du, euren tunel ezagunen bidez. Halaber, haren magaletan Nerbioi eta Ibaizabal ibaiek bat egiten dute.

Malmasinek 361 metroko altuera du. Ollargan auzotik igo daiteke, baita Basauri eta Arrigorriagatik ere. Izan ere, mendi honek Bilbo, Basauri eta Arrigorriagarekin muga egiten du.

Mendiaren tontorrean Burdin Aroko eta erromatar garaiko *herri harresitu* bat aurkitu da. Aztarna hauek dira Bilboko lurretan aurkitutako aztarnarik zaharrenak. 2001ean Eusko Jaurlaritzak Kultura Ondasun deklaratu zuen Monumentu Multzo izendapenaz.

Basauri Etxebarritik, atzean Mandoia, Upo eta Malmasin mendiak daudela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Malmasingo Gotorlekuaren izendapena EHAAn[*Betiko hautsitako esteka*]

Ikus, gainera
-------------

* Bizkaiko mendien zerrenda
* Malmasingo gotorlekua (Malvecingo gaztelua)
* Malmasingo Burdin Aroko herri gotortua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6553586
* Commonscat Multimedia: Malmasin

---

 |

* Wd Datuak: Q6553586
* Commonscat Multimedia: Malmasin


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
Laser motako belaontziaren modeloa.
**Cecilia Carranza Saroli** (Rosario, 1986ko abenduaren 29a) Laser klasean espezializatutako argentinako erregatista da eta 2013tik Nacra 17an espezializatuta dago. 2016ko Rio de Janeiroko Joko Olinpikoetan txapeldun olinpikoa izan zen, Santiago Langerekin batera. Munduko txapeldunordea izan zen 2014. urtean, Panamerikako txapelduna izan zen 2011. urtean, hainbat aldiz Hego Amerikako txapelduna, ODESUR jokoetako txapelduna hiru aldiz eta hainbat aldiz Argentinako txapelduna. 

**Cecilia Carranza Saroli** (Rosario, 29 de diciembre de 1986) es una regatista argentina especializada en la clase Laser y desde 2013 en Nacra 17. Se consagró campeona olímpica junto con Santiago Lange en los Juegos Olímpicos de Río de Janeiro 2016. Fue subcampeona mundial en 2014, campeona panamericana en 2011, varias veces campeona sudamericana, tres veces campeona de los Juegos ODESUR y varias veces campeona argentina. 

Argentinako bela talde olinpikoko kide izan zen Beijing 2008, Londres 2012 eta Rio de Janeiro 2016 Olinpiar Jokoetan.  

2020an Konex Sarien Merezimendu Diploma jaso zuen bere diziplinan.

Santiago lagunarekin batera, Argentinako ordezkaritzaren buru izan zen Tokio 2020ko Olinpiar Jokoen hasiera-ekitaldian.

Kanpo estekak
-------------

* «Cecilia Carranza Saroili» *SAF Sailor*.
* *Cecilia Carranza Saroli*, Atletas en Río 2016, Google.
* «Cecilia Carranza Saroli» *Yacht Club de Rosario* 2011.
* «Cecilia Carranza Saroli: medalla de oro Laser Radial ODESUR 2014» *Rosario Náutico* 27 de marzo de 2014.
* «La regatista rosarina Cecilia Carranza Saroli se clasificó para los Juegos Olímpicos de Río de Janeiro» *La Capital* 20 de septiembre de 2014.



1. ↑   «Cecilia Carranza Saroili» *SAF Sailor*.
2. ↑   «Lange y Saroli se clasificaron para los Juegos de Río 2016» *DXTV* 20 de septiembre de 2014.
3. ↑    *La emoción de Santiago Lange y Cecilia Carranza, los abanderados argentinos en los Juegos Olímpicos.* .
**Katin** (errusieraz: Каты́нь, polonieraz: *Katyń*) mendebaldeko Errusian dagoen Smolensk oblasteko landa herrixka da. Smolensk hiritik 20 bat kilometro mendebaldera dago. 2002an, 1.737 biztanle zituen.

Geografia
---------

Smolensk hiritik mendebaldera dago, 20 bat kilometrora, eta Bielorrusiako mugatik 60 kilometro ingurura. Berlin-Varsovia-Minsk-Mosku nazioarteko trenbidean geltokia du.

Historia
--------

### Katingo sarraskia

Sakontzeko, irakurri: «Katingo sarraskia»
Katingo basoko sarraskia Bigarren Mundu Gerran Sobietar Errepublika Sozialisten Batasunak egindako poloniar hiritarren masa exekuzioa izan zen (haietako asko armadako ofizial presoak ziren). 1940ko udaberrian egindako sarraskian, 15.000 eta 22.000 poloniar artean hil zituzten, hiru tokitan.

Wehrmachtek hilobiak aurkitu zituenean, Londresen erbestean zegoen poloniar gobernuak SESBarekin harremanak apurtu zituen. Hirugarren Reichak propaganda-helburu moduan erabili zuen sarraskia, baina Stalinek errua naziei egotzi zien. 1990 arte, Mikhail Gorbatxov gobernuan zegoela, Sobietar Errepublika Sozialisten Batasunak ez zuen bere erantzukizuna onartu.

### Poloniar hegazkin istripua

Sakontzeko, irakurri: «2010eko Poloniako Aireko Armadaren Tu-154 hegaldia»
2010eko apirilaren 10ean, sarraskiaren 70. urteurrena gogoratzeko, Lech Kaczyński Poloniako presidentea eta hainbat militar eta politikari eraman zituen hegazkinak Smolensk hiritik gertu istripua izan zuen eta ez zen inor bizirik irten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Errusiako 2002ko erroldaren emaitzak Perepis2002.ru
2. ↑  in.news.yahoo.com
3. ↑  Decision to commence investigation into Katyn Massacre Ipn.gov.pl
4. ↑  Tadeusz Romerren elkarrizketa Electronicmuseum.ca

Kanpo estekak
-------------

* Officiаl site of the State memorial complex «Katyn» Admin.smolensk.ru

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q321107
* Commonscat Multimedia: Katyn

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159585404
* GND: 4030043-2
* LCCN: n92005970
* **Lekuak**
* OKATO: 66244836001

 |

* Wd Datuak: Q321107
* Commonscat Multimedia: Katyn
**Juduen kanporatzea Nafarroatik** hitz horiek historiografian, Erdi Aroan eta Aro Modernoan Nafarroan eman ziren juduen komunitateen aurkako kanporatze prozesuak adierazten ditu.

Iberiar Penintsulatik juduak kanporatu zituztenean Baionak juduei ongi etorria eman zien. 1492an Espainiako eta Portugaleko erresumetatik kanporatu zituztenean Baionan eta Nafarroako Erresuman artu zuten babesa judu asko. Ondorioz, juduen komunitateek garrantzi handia lortu zuten leku hauetan. 1498an, kanporatuko zituzten Nafarroatik Errege Katolikoaren presiopean baina jadanik juduen aurkako sarekadak aspaldikoak ziren.

XIII. mendearen bukarean hasi zen juduen aurkako joera zabaltzen eta 1228an hasi zen Nafarroan juduen aurkako erasoaldia. 1333an Pedro Ollogoien fraide frantziskotarrak bideratu zuen egoera, Evreuxko etxeko erregeen etorrerarekin.

Juduen auzoa harresi batez inguratuta zegoen, Carlos Burusoilaren garaitik, ez juduak isolatzeko, baizik eta kristauetik babesteko. XV mendean zehar, judu batzuek bereizketa hesia zeharkatu zuten eta kristauen artean bizi izan ziren.

XIV. eta XV. mendeetako Comptos Erregistroek ziurtatzen dute Iruñeko judu auzoan 100 eta 150 familia artean bizi zirela. Juduek merkatu desberdinak zituzten kristauekin konparatuz eta Alcacería inguruan kokatzen ziren, ez da ondo ezagutzen Iruñean duen kokapen zehatza. Juduak Nafarroatik kanporatu zituzten 1498an eta asko Baionara bota zituzten, beste Euskal hiri batera, oraingoan Pirinioen iparraldera eraman zituzten.

Errege Katolikoen presiopean burutu zen kanporatzea. 1492an beren agintepean zeuden lurraldeetatik 1492an kanporatutako judu askok bezala, Nafarroan errefuxiatu ziren. Errege Katolikoen kanporatze dekretuaren ondoren, 1492an, juduen kontingente garrantzitsuak iritsi ziren Tuteratera.

1498an, penintsulako erresumetan baino sei urte beranduago, Joanes III.a Nafarroakoa erregearen agintaldian juduak Nafarroako erresumatik kanporatu zituzten Errege Katolikoen presiopean. Nafarroan kanporatzeko dekretuak, 1498an juduen bihurketa ugari (hau da, kristau bihurtzea) eragin zituen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q123152684

 |

* Wd Datuak: Q123152684
**Miramon-Zorroaga** Gipuzkoako Donostia hiriburuko auzo bat da. Egun 2.447 biztanle ditu (2022).

Historia
--------

Berez Miramon eta Zorroaga auzoek osatzen dute. Auzoak ez dio hiri bateko ohiko auzo baten irudia islatzen, gehienbat bere lursailak etxebizitzez eskas beteta baitaude, baina pixkanaka-pixkanaka familia-bakar motako etxebizitzak dituzten etxaldeak eraikitzen doaz. Auzo hau maila ekonomiko handiko jendeek eraikitzeko etxez osatua dago, nahiz eta batzuetan betidanik egon diren baserri eta etxalde batzuk ere badauden.

Eraikinak
---------

Auzo honetan hainbat eraikin topa ditzakegu: Donostia Ospitalea, Gipuzkoako Poliklinika, EITBren Miramongo Estudioak, Donostiako Teknologi Parkea, Arbide dorreak, Donostia Arena 2016, Euskadiko Orkestra Sinfonikoaren egoitza, Zorroagako eliza, Aranzadi Zientzia Elkarteko Idazkaritza Orokorraren egoitza eta abar.

2009. urtetik aurrera Institutu Onkologikoa ere bertan kokatzen da.

Zorroagagaina, Zorroagako eliza eta Zorroagagaineko 11. zenbakiko eraikinaren ikuspegi panoramikoa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Donostia** |

* Miramon-Zorroaga auzoa Donostiako Udaleko webgunean ikusgai

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2586154
* Commonscat Multimedia: Miramon-Zorroaga

---

 |

* Wd Datuak: Q2586154
* Commonscat Multimedia: Miramon-Zorroaga


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Donostia | Donostiako auzoak | Donostia |
| Aiete (Bera-Bera • Miramon-Zorroaga ) • Altza ( Herrera, Larratxo ) • Amara • Amara Berri ( Loiolako Erriberak, Morlans ) • Antigua ( Benta Berri, Lugaritz )Añorga • Ategorrieta-Ulia • Erdialdea ( Mirakontxa ) • Egia • Gros (Sagues) • Ibaeta ( Berio, Errotaburu, Igara, Infernua, Lorea ) • Igeldo • IntxaurrondoLoiola (Txominenea) • Martutene • Miracruz-Bidebieta • Parte Zaharra • Zubieta |
**Voynich eskuizkribu**a kodize iluminatu bat da, eskuz idatzia. Idazketa-sistema eta hizkuntza ezezaguna izan da orain dela gutxi arte. Karbono-14 bidezko datazioa erabilita 1404-1438 artean datatu da, eta baliteke Italiako iparraldean idatzi izana, Pizkundean zehar. Eskuizkribuak Wilfrid Voynichen izena darama, 1912an erosi zuen poloniar liburu merkataria.

Orrialde batzuk falta dira, baina 240 oraindik mantendu dira. Testua ezkerretik eskubira idatzita dago, eta orrialde gehienek ilustrazioak edo diagramak dituzte. Orrialdeetako batzuk tolesgarriak dira.

Voynich eskuizkribua aurkitu zenetik kriptografo askok ikertu alferrik dute, baita Lehen Mundu Gerra eta Bigarren Mundu Gerrako kode-apurtzaileek ere. Misterio horrek imaginazioa piztu du,baita nobela asko eta zer esan handiia sortu ere. Teoria horietatik guztietatik ez da bat bera ere frogatu mende osoan zehar. Arazo nagusien artean, hizkuntza galdua erabiltzea da, alfabetoko letra gehienak ezezagunak izatea, puntuaziorik eza, letretako batzuek aldaerak izatea, letra guztiak xeheak izatea, kontsonante bikoitzik ez egotea eta latinezko laburdurak ere bai. 2019ko maiatzaren 15ean iragarri zen adimen artiziala erabilita deszifratzea lortu zutela.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Ingelesez)** Cheshire, Gerard.  (2019-04-29). «The Language and Writing System of MS408 (Voynich) Explained» *Romance Studies*: 1–38.  doi:10.1080/02639904.2019.1599566. ISSN 0263-9904. (Noiz kontsultatua: 2019-05-15).
2. ↑   «New York Festivals - 2011 World's Best Television & Films™ Winners» *web.archive.org* 2012-03-09 (Noiz kontsultatua: 2019-05-15).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Experts determine age of book 'nobody can read'» *phys.org* (Noiz kontsultatua: 2019-05-15).
4. ↑    *The most mysterious manuscript : the Voynich "Roger Bacon" cipher manuscript.*  Southern Illinois University Press 1978 ISBN 0809308088. PMC 3327448. (Noiz kontsultatua: 2019-05-15).
5. ↑   **(Ingelesez)** Hogenboom, Melissa.  (2013-06-22). *'Genuine message' in uncracked text.*  (Noiz kontsultatua: 2019-05-15).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q179492
* Commonscat Multimedia: Voynich manuscript

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 174583647
* BNE: XX4152818
* BNF: 15038623q (data)
* GND: 4831829-2
* LCCN: n80074302
* NKC: unn2012687449
* SUDOC: 088712605
* Open Library: OL15746201W
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q179492
* Commonscat Multimedia: Voynich manuscript
**Felix Espilla Urizarbarrena**, izengoitiz ***Felix*** (Berriatua, Bizkaia, 1962ko otsailaren 19a -), bizkaitar zesta-puntako atzelaria da.

Biografia
---------

Rhode Islandeko (AEB) New Port pilotalekuan hasi zen profesional bezala, 1978. urtean. 1981 eta 1987 urteetan New Porteko kinielen irabazle nagusia izan zen, bai banakako zein binakako norgehiagoketan. 1983, 1984, 1985. urteetan Palm Beacheko frontoian N.A.J.F. txapelketaren irabazlea izan zen.

Bestalde, 1991 eta 1996. urteetan Euskadiko Binakako Txapela eskuratu zuen; banakakoak, berriz, 1995, 1998, eta 1999. urteetan. Espainiako txapelduna izan zen 1993 eta 1995 urteen bitartean, eta 1995. urtean Munduko Zesta Txapelketa eta Urrezko Zestaren titulua erdietsi zituen. Eusko Basque enpresari lotutako jokalaria da.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257817
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01982/eu\_e\_3737/e3737

 |

* Wd Datuak: Q12257817
Gizonaren ikurra
**Gizona** gizaki arra da. Oro har, gizon hitza gizaki ar heldua izendatzeko erabiltzen da, eta heldugabeez aritzeko mutil erabili ohi da. Bestalde, gizon hitzak erabilera orokorragoa dauka zenbaitetan, eta gizateria osoa adierazteko ere erabil daiteke. Gizaki hitza bera gizon hitzarekin erlazionatuta dago. "Gizontasun" terminoa gizonak dituen zenbat ezaugarri eta nolakotasun adierazteko erabiltzen da batzuetan, esaterako indarra edo kemena. Gizonari dagokiona adierazteko, azkenik, *maskulino* izenondoa erabiltzen da.

Ugaztun gehienak bezala, gizon batek bere genoman bere amaren X kromosoma jasotzen du eta bere aitaren Y kromosoma. Umeki arraren sexu-bereizketa SRY geneak egiten du, Y kromosoman dagoena. Nerabezaroan hormonek androgenoen produkzioa bultzatzen dute, eta horrek ezaugarri sexual sekundarioen garapena ekartzen du. Honek, sexuen arteko ezberdintasun gehiago sortzen ditu. Oro har, gizonezkoek masa muskular handiagoa izaten dute, ilea izan ohi dute aurpegian, eta gantz gutxiago gorputzean.

Arren anatomia emeen anatomiatik bereizi ohi da ugalketa aparatuaren anatomiarengatik. Zakila, barrabilak, hodi deferenteak, prostata eta epididimioa dira arrek dituzten guruinak.

Biologia
--------

Leonardo da Vinciren *Uomo Vitruviano* artelanak gizon baten proportzioak erakusten ditu.
Gizakiak dimorfismo sexuala dauka hainbat ezaugarritan, eta nahiz eta horietako askok ez eduki lotura zuzenik ugaltzeko gaitasunarekin, badaukate zerikusirik erakarpen sexualarekin. Desberdintasun nagusiak altueran, pisuan, eta gorputzaren egituran daude, nahiz eta beti ez den eredua betetzen. Esaterako, gizonak oro har emakumeak baino altuagoak dira, baina bi sexuetako jende askok altuera ertaina daukate.

Gizonen bigarren mailako ezaugarri sexual nagusiak, mutilak gizon bihurtzen direnean agertzen direnak, hauek dira:

* ile pubiko gehiago zakilaren inguruan eta besapeetan
* ile gehiago aurpegian
* emakumeek baino esku eta oin handiagoak
* sorbalda eta bular zabalagoak
* eskeleto eta hezur handiagoak
* gihar-masa handiagoa
* ahots sakonagoa

Erreferentziak
--------------

1. ↑  The Vitruvian man

Ikus, gainera
-------------

* Gizonaren aurkako indarkeria
* Gizonaren Nazioarteko Eguna

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8441
* Commonscat Multimedia: Men

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11976108s (data)
* BNM: 000022822
* GND: 4037363-0
* LCCN: sh85083510
* NDL: 00561256
* NKC: ph123060
* NARA: 10637899
* AAT: 300025928
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D008571

 |

* Wd Datuak: Q8441
* Commonscat Multimedia: Men
**Mauro Arbiza Fernández** (Montevideo, 1968ko irailaren 21a) uruguaiar artista bisuala da. Paso de los Torosen bizi da, Tacuarembó departamenduan, eta bertan dago bere estudioa eta tailerra.

Biografia
---------

Bere hastapenetan, modu autodidakta batean, pinturaren alorrean murgiltzen da. 2004an Miamira bidaiatu zuen, eta Manuel Carbonell eskultore kubatar-amerikarra ezagutu zuen, zeinak bere margolana ikustean bere ikasle izatera gonbidatu zuen. 2006an Miamira itzuli zen Carbonell-en ikasle gisa ikasketak hasteko. Etapa honetan bere irakaslearen oso hurbileko ildo bat garatzen hasten da, baina handik gutxira *VotreBateau* lanarekin bere ildo pertsonala deskubritzen du, eta ildo hori izatea lortzen du gaur egunera arte bere lana identifikatzen duena.

2000. urtean bere *Interrealismo* liburua argitaratu zuen, artelanaren eta artistaren barne analisian laguntzen duen ikuspuntu energetiko-espiritual batetik. 2013an Zadkiel Editorialak berriro argitaratu zuen liburua. 2007an Paso de los Torosen sortu zuen mugimendu interrealista. Ikuspegi plastikotik, Arbizak bolumenaren eta lerroaren arteko harmonia ezin hobea bilatzen du forma puruekin. Ordura arte, bere lanaren euskarria beira-zuntza da, obra hauek flotagarriak eta airekoak izatea ahalbidetzen duten materialak. Gainera, neurri txikiagoan bada ere, brontzea eta egurra lantzen du.

2014tik aurrera, bere lan guztia karbono zuntzarekin (material ultraerresistentearekin) egiten hasi zen, 1 Formulako, Boeingeko eta abarreko karrozeietan erabiltzen dena. Arbizak "Eskultura flotatzaileak" izeneko eskultura-proiektu berritzailea garatu du, beira-zuntzez egindako eta itsasontziko pinturaz akabera duten eskultura-multzoz osatua, zeinaren ezaugarri nagusia euskarria ura dela. Azken urteotan nazioarteko erakusketa ugari egin ditu Kanadan, Txinan, Espainian, Estatu Batuetan, Portugalen, Hego Korean, Dominikar Errepublikan, Uruguain eta Puerto Ricon. Horrez gain, Tailerrak zuzeneko taila egitearen berezitasuna du. Bere interesa da jendeak ikustea nola ateratzen den lana bloke batetik.

Erreferentziak
--------------

* Arbiza Paso de los Toros Udalaren Orri Ofiziala
* Shanghain Mauro Arbizari elkarrizketa ART
* Mauro Arbiza TEDxPunta Del Esten
* Arbizak bere lan aipagarrien aukeraketa bat aurkezten du WTCn
* Giza Eskubideen Eskultura MDC Campusean aurkeztu dute - Miami
* Arbiza TED Punta del este-n
* Arbiza Pablo Atchugarry Fundazioan
* Arbiza MUART Tacuarembó
* Punta del Esteko Arbiza
* FIARTE: Santo Domingoko Nazioarteko Arte Azoka
* Mauro Arbiza MVD Arte-k elkarrizketatua

Kanpo estekak
-------------

* Mario Arbiza webgunea
* interrealismoa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16297473
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 310626594
* LCCN: no2014111324
* autores.uy: 649

 |

* Wd Datuak: Q16297473
Madurodamerako sarrera.
**Madurodam** (maːdyroːdɑm ahoskatua) Herbehereetako gobernuaren egoitza den Hagako Scheveningen auzoan dagoen miniaturazko parke bat da. 1:25 eskalan eginiko herbeheretar herri baten eredua da, herrialdean zehar dauden zenbait herbeheretar eraikin eta monumentuz osatua. Erakargarritasun turistiko garrantzitsu hau 1952an eraiki zen, eta ordutik 10 milioi pertsonak bisitatu dute. Miniaturazko parkea George Maduroren omenez izendatu zen, herbeheretar erresistentziaren kide bezala nazien okupazio indarren aurka borrokatu zen eta 1945ean Dachaugo kontzentrazio-esparruan hil zen Curaçaotar zuzenbide ikasle bat.

1952ko uztailaren 2an garai hartan nerabea zen Beatriz printzesa Madurodamgo alkate izendatua izan zen, honen ondoren, bere herritik ibilaldi bat egin zuelarik. Beatriz Herbehereetako erregina bihurtu zenean, Madurodamgo alkate funtzioari uko egin zion. Gaur egun, Madurodamgo alkatea eskualdeko eskoletako 25 ikaslek osatutako udal gazteri kontseilu batek aukeratzen du.

Atrakzio hau izan zen Storybook Land eta munduko miniaturazko parkerik handiena den Catalunya en Miniatura eraikitzeko inspirazio iturri izan zen.

Kanpo estekak
-------------

* **(Nederlanderaz)**Madurodamen webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q747322
* Commonscat Multimedia: Madurodam

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ge563953

 |

* Wd Datuak: Q747322
* Commonscat Multimedia: Madurodam

52°05′58″N 4°17′51″E﻿ / ﻿52.0995°N 4.2975°E﻿ / 52.0995; 4.2975
| **Josefov** |
| --- |
| Sinagoga Zahar-Berria. |
|  |
| Praga |
| Azalera | 0,09 km² |
| Biztanleria | 1.816 (2006) |
| Dentsitatea | 20.178 bizt / km² |
| Posta kodea | 110 00 |

**Josefov** (alemanez *Josephstadt*, ezagunagoa *Judutar auzoa* izenaz) Txekiar Errepublikako Praga hiriburuko auzo txiki bat da, historikoki juduen auzoa izan zen. Pragako Auzo Zaharrarekin aurrez-aurre kokatzen da, Moldava ibaiaren ibarrean.

Mitologia
---------

Judutar mitologia eta Praga hiriko kondairen arabera, auzo honetan Pragako errabino nagusia zen Judah Loew ben Bezalel-ek Golem izakia sortu omen zuen. Loew ben Bezala Pragako antzinako hilerri judutarrean dago hilobituta.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Sinagoga Zahar-Berria
* Pragako Judutar Museoa
* Pragako antzinako hilerri judua

50°05′25″N 14°25′10″E﻿ / ﻿50.09028°N 14.41944°E﻿ / 50.09028; 14.41944

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q753292
* Commonscat Multimedia: Josefov (Prague)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 24152930905609671843
* LCCN: n2018033173
* NKC: ge129496
* **Lekuak**
* OSM: 428844

 |

* Wd Datuak: Q753292
* Commonscat Multimedia: Josefov (Prague)
Uwan Sawaki Suushiren marrazki batean.
**Uwan** (うわん?) Japoniako mitologian gorputzarik gabeko ahotsa da. Izaki hori toki desberdinetan bizi daiteke, bereziki tenplu zaharretan eta hutisk gelditu diren etxeetan. Yōkai bat da, hau da, literalki "agerpen", "mamu" edo "deabru" bat.

Ezaugarriak
-----------

Aomoriren prefekturako kondaira zaharren arabera, pertsona bat eraikin horietako batean sartzen denean, yōkaik oihu egiten du bere belarriak zulatuz. Ahotsa eraikin barruko jendeak bakarrik entzun dezake; kanpoan daudenek ez dute ezer entzuten. Uwan bat ez da fisikoki existitzen eta soinua bakarrik da. Ez da, bestetik, inolako arrisku fisikorik suposatzen.

Antzinako japoniar kondairak Uwan bezalako formarik gabeko Yōkai adibideez beteta daude: soinua, argia edo bestelako fenomeno naturalak baino ez ziren. Edo Aroan, ordea, yokai hauek gorputz fisikoak bereganatu zituzten artistek euren lanetan txertatu zutelako. Artistek liburuetan irudikatu zuten eta itxura fisikoa eman zioten, esaterako Sawaki Suushik *Hyakkai Zukan*-en eta Sekien Toriyamak *Gazu Hyakki Yagyō*n.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------