recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Bandaloen eta beste herri barbaro batzuen ibilbidea.
**Bandaloak** (latinez: *vandali*) III. mendean Vistula eta Oder ibaien artean bizi ziren germaniar herria izan ziren. Itsaso Baltikoko kostaldean bizi ziren, egungo Alemanian eta Polonian, eta Erromatar Inperioaren gainbeherarekin batera hegoaldera jo zuten.

Historia
--------

V. mendearen hasieran, Erromatar Inperioaren barnean sartu ziren. Hasieran hego-ekialde eta mendebaldera (Danubio, Main) jo zuten bandaloek; baina, 406. urtean, sueboak eta alanoak ondotik eramanez, Rhin ibaia igaro eta Galia eta Hispania zeharkatu zituzten, eta Guadalquivir ibaiaren arroan finkatu ziren.

Bisigodoen etsai izaki, Iparraldeko Afrikara alde egin behar izan zuten 429. urtean, eta, Genseriko buru zutela, Numidia (Aljeriako ekialdea), Bizazena eta Proconsularia (Tunisia) itsasertzeko lurraldeak hartu zituzten Bandaloen Erresuma sortuz. Itsasgizon trebeak izaki, Sizilia, Sardinia, Balear Uharteak eta Korsika hartu zituzten, baina ez zuten erresuma egonkorrik eratzen. Erroma bera arpilatu zuten 455ean.

Arrioren aldekoak izaki, katolikoen aurka jardun zuten (batez ere 482-484 urteetan, Hunerikoren garaian). Barbaroen eta erromatarren arteko lotura eratzeko gauza izan ez zirenez, eta berbere herri nomaden mehatxupean zeudenez betiere, guztiz ahuldu ziren bandaloak.

Hala, bada, Bizantzioko enperadore Justiniano I.aren osteek, Belisario buru zutela, Ipar Afrikako lurralde haiek konkistatu zituzten, 534an.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2015-1-30). *174. araua: Antzinateko herriak. Ekialdeko eta Europako herriak.* , 3 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q42211
* Commonscat Multimedia: Vandals

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00577527
* NKC: ph515677
* AAT: 300019557
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q42211
* Commonscat Multimedia: Vandals
**La Quadra dorretxea** edo La Cuadra Gueñesko Quadra-Lakabex auzoan dagoen Erdi Aroko eraikina da.

Deskribapena
------------

Dorrea ohikoa den baino gotorleku osatuagoa da, 20 metroko dorreaz gain inguruko harresia eta eraikin laguntzaileak baititu, baina gaztelu mailara iritsi gabe. Multzo osoko oinplanoak 19,40 x 18,60 m ditu.
Dorrea bera karratua da, eta hormak harlangaitzez eginda daude, izkinetan izan ezik, harlandua erabili baitzuten. Hiru solairu ditu, eta ohikoa zena, behekoa korta, biltegia eta beharrezkoa zenean, ziega moduan erabiltzen zuten. Lehen solairua, berriz, eguneroko bizitza egiteko erabiltzen zuten jabeek. Azken edo goiko pisua gela bakarrak osatzen zuen. Kanpoaldean leiho erdipuntukoak antzematen dira, eta leihotxo konopial batean Salcedo eta Zamudiotarren armarriak. Dorrearen barruko egiturak egurrezkoa jarraitzen du izaten, eta teilatua piramide itxurakoa da gaur egun..

Historia
--------

XV. mendeko eraikina da, erdialdekoa seguruenik, eta izen bereko sendiari zegokion, Oinaztarren bandoari atxikita Erdi Aroko leinuen arteko borroketan.
2012 urtean Kultur Ondasun gisa sailkatua izan zen..
2017-2018 urteetan eraikina zaharberritu dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  González Cembellín, Juan Manuel.- Torres de las Encartaciones. [Bilbao]: Diputación Foral de Bizkaia, Departamento de Cultura, 2004.
2. ↑  2/2012 DEKRETUA, urtarrilaren 10ekoa, Euskal Autonomia Erkidegotik pasatzen den Donejakue
Bidearen zatia Monumentu Multzoa kategoria barruan, Kultur Ondasun gisa sailkatu zuten, Buletina: 2012-07-27a

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q51854965
* Commonscat Multimedia: La Cuadra dorretxea

---

 |

* Wd Datuak: Q51854965
* Commonscat Multimedia: La Cuadra dorretxea
John Frumen jarraitzaileek jarritako gurutzea, Vanuatuko Tanna uhartean.
**Kargo kultua** (ingelesez: *Cargo cult*) erlijio sistema ez ortodoxoa da, Australia eta Melanesiako (batez ere Ginea Berriako) hainbat herritan garatu dena. Kultu hauen sinismen nagusia da mendebaldetik datozen produktuak, batez ere garraio hegazkinetan iristen direnak, espirituek sortutako produktuak direla, bertako herritarren onurarako. Produktu hauen kontrola, sinismenaren arabera, zurien esku geratzen da. Kargua, beraz, arbasoekiko izandako errespetuaren ordainketa gisa ulertzen da. Horregatik, kargo kultuen beste sinismen garrantzitsu bat da etorkizunean arbasoak etorriko direla oraindik baliagarriagoak diren edukiak eskaintzera. Uharte batzuetan, adibidez Vanuatuko Tannan, estatubatuarrak dira onura horiek dakartzatenak.

Ikus, gainera
-------------

* John Frum
* Mesianismo

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22314
* Commonscat Multimedia: Cargo cult

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph332189
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q22314
* Commonscat Multimedia: Cargo cult
**Koral itsasoko uharteak** (ingelesez: *Coral Sea Islands*) Koral itsasoko uhartetxo eta arrezife tropikal batzuen multzoa, Queenslanden ipar-ekialdera.

Geografia
---------

Gutxi gorabehera berrogeita hamaika uhartetxo eta uharte zingiratsuk osatzen dute. Haietako batzuek landaredia dute. Atoloiek oso tamaina desberdina dute. Batzuek kilometro batzuetako diametroa dute, baina munduko bigarren atoloi handiena izan daitekeena ere bertan dago: Lihou arrezifea. 100 km luze eta 30 km zabaleko urmaela du, eta denera 2.500 km². Gainerako arrezife eta uharte zingiratsuek 0,92 km²-ko azalera besterik ez dute osatzen. Uharte guztiak ere oso garaiera txikikoak dira.

Willis uhartea, airetiko ikuspegia
Willis uhartetxoak oso lurralde garrantzitsuak dira bertan habiak egiten dituzten hegazti eta dortokentzat, baina bertako baliabide naturalak hutsalak dira. Gehienek 3 km² baino gutxiago dute.

Historia
--------

Lurraldea 1969an sortu zen *Coral Sea Islands Act* delakoarekin, (horren aurretik, Queensland barruan zegoen). 1997an, Elizabeth eta Middleton arrezifeak hartuta, 800 kilometro inguru hegoaldera handitu zen, ia Tasmaniako itsasoraino.

Aipatutako bi arrezifeak Hegoaldeko Gales Berriko Lord Howe uhartetik (Australia) hurbilago daude (150 km inguru), lurraldeko gainontzeko partetik baino. Koral Hesi Handiko uharte, uharte zingiratsu eta arrezifeak ez daude lurraldearen barnean, Queenslandeko parte dira.

Lurraldea Australiaren mende dago, Canberratik Estatuko Fiskaltza Nagusiak (*Attorney-General's Department*) administratzen du. Lurraldearen defentsa Australiako estatuarena da, eta aldizka, Australiako itsas armadak ikuskatzen du.

Gaur egun, Australiak meteorologia-estazio automatikoak ditu uharte eta arrezife askotan. Lurraldean ez dago jarduera ekonomikorik (arrantzarako gune garrantzitsu bat izan ezik, baina oraindik ez dakite handik zenbat atera daitekeen). Lurraldean hiru edo lau lagun baino ez da bizi, eta meteorologia-estazioan lan egiten dute, Willis uhartean.

Instalazioak eta estazioak
--------------------------

Atoloi edo arrezife hauetan, meteorologia-estazio automatikoak daude:

* Bougainville arrezifea
* Cato uhartea
* Flinders arrezifea
* Frederick arrezifea
* Holmes arrezifea
* Lihou arrezifea (Turtle uhartea)
* Marion arrezifea
* Moore arrezifea

Honako hauek itsasargia dute:

* Bougainville arrezifea
* East Diamond uhartetxoa
* Frederick arrezifea
* Lihou arrezifea
* Saumarez arrezifea

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-03-30). *168. araua: Ozeaniako toponimia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q172216
* Commonscat Multimedia: Coral Sea Islands

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 138506852
* LCCN: n90679187
* NKC: ge754650
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 1001991

 |

* Wd Datuak: Q172216
* Commonscat Multimedia: Coral Sea Islands
***Autorretratua ispilu konbexuan*** Parmigianinoren margolana da, 1524 inguruan egina. Egun, Vienako Kunsthistorisches Museumen dago. 

Margolanak artista irudikatzen du, garaian hogeita bat urte zituela, gela batean eta distortsionatuta, ispilu konbexu baten ondorioz. Hala, aurrealdeko eskua luzaturik agertzen da. Obra propio horretarako prestatutako gainazal konbexu batean dago pintaturik, ispilu konbexu baten balitz bezala.

Giorgio Vasarik aipatzen du Parmigianinok obra hau berekin eraman zuela Erromara 1525ean bezero potentzialei erakusteko, bere talentuaren froga gisa. Klemente VII.ak jaso zuen dohaintzan obra, eta gero Pietro Arentino idazleak, zeinaren etxean ikusi baitzuen Vasarik berak, artean umea zelarik. Gero, Valerio Belli eskultoreak erosi zuen. Andrea Palladioren bitartekaritza zela eta, Alessandro Vittoriak eskuratu zuen obra 1560an, eta hark Rodolfo II.ari eman zion. 1608an iritsi zen Pragara, eta 1777an Habsburgotarren bilduma inperialaren parte izatera pasatu zen, Correggioren lana zela erregistratuta.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q699319
* Commonscat Multimedia: Self-portrait in a Convex Mirror by Parmigianino

---

 |

* Wd Datuak: Q699319
* Commonscat Multimedia: Self-portrait in a Convex Mirror by Parmigianino
**Autorea** edo **egilea** lan bat (artistikoa, zientifikoa edo literarioa) sortzen duen pertsona da. Lan literarioen kasuan, egilea idazlea da. Sortze-adigai horretan ere aurretik egindako lan baten aldaketa onartzen da. Garaien arabera egile-adigaia aldatuz joan da; gaur egungo ikuskera Pizkundetik dator, eta adigai hauekin lotzen da: originaltasuna, autoritatea eta jabego morala, intelektuala eta ekonomikoa.

Etimologikoki autore hitza latinetik dator, "auctor, -ōris", euskaraz "ekoizle", "sortzaile", "egile", "aita", "aitona", "arbaso", "fundatzaile".

Literaturan
-----------

Literaturaren arloan, hizkuntza helburu artistikoak lortzeko pertsona idazlea, autorea edo egilea da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Horrela dio Jon Kortazarrek Literatura Terminoen Hiztegian, 398.or.

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q482980
* Commonscat Multimedia: Writers

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX526944
* BNF: 11936327s (data)
* GND: 4003982-1
* LCCN: sh85009793
* NARA: 10638820
* AAT: 300025492
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q482980
* Commonscat Multimedia: Writers
*"Dr. Nicolaes Tulp-en anatomia irakasgaia"*, Rembrandtena.
**Autopsia**, ***post-mortem* azterlana** edo **nekropsia** (azken hau bereziki animalien kasuan) gorpu baten azterketa da, heriotzaren inguruko informazioa lortzeko egiten dena.

Motak
-----

Bi mota nagusi dugu autopsien artean:

* *Auzitegi*-autopsia: Epaile batek eskatu behar duena eta lege-ondorioak eduki ditzakeena.
* Autopsia *klinikoa*: Interes mediko eta zientifikoa duena, eta ez legezkoa.

Prozesua
--------

Autopsia bi fasetan egiten da: Lehenengoa, kanpoko azterketa makroskopikoa da, hau da, mikroskopioa erabili barik egiten dena. Bigarrena, barruko azterketa edo mikroskopikoa da, xehetasunak bilatzen duena.

Lehenengo fasearen emaitzak azkarrak diren bitartean, bigarrenarenak asko luzatu daitezke.

Heriotzaren arrazoiak
---------------------

Norbait hiltzean, medikuak heriotza txostena idatzi eta sinatu behar du, bertan heriotzare arrazoia zehaztuz. Datu hori derrigorrez erregistro zibilera bidali behar da. Autopsiak bakarrik ziurta dezake benetako heriotza arrazoia, eta ez beti. Egoera arrunta da pertsona batek gaixotasun mordoa izatea eta ez argi edukitzea zein izan den arrazoia. Halere, gehienetan susmo argi bat izaten da heriotza eragin duen kausarena.

Kausa zehatzak OMEek idatzita ditu, gaixotasunen zerrenda batean: CIE (azken bertsioa CIE 10).

Add caption here

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Wikiztegian** orri bat dago honi buruz: ***autopsia***. |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q41482
* Commonscat Multimedia: Autopsies

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX525512
* BNF: 119471010 (data)
* GND: 4128945-6
* LCCN: sh85010461
* NKC: ph124078
* AAT: 300251561
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D001344

 |

* Wd Datuak: Q41482
* Commonscat Multimedia: Autopsies
**Ballocheko gaztelua** (ingelesez: *Balloch Castle*) Eskoziako Mendebaldeko Dunbartonshire eskualdean kokatzen den gaztelua da, Balloch udalerrian. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

Geografia
---------

Lomond aintziraren hegoaldeko puntan kokaturik dago.

Historia
--------

1072an mendean Malcolm III.a Eskoziakoak Lennox familiari eman zizkion Balloch inguruko lurrak eta honek 1238an gaztelu zaharra eraiki zuen bertan.

1800an Glasgowko merkatari aberatsa zen John Buchananek erosi zuen eta honek gaztelu zaharra eraitsi eta berria jaso zuen 1808 eta 1809 artean. Robert Lugar arkitekto ingelesak diseinatu zuen Tudor estilora. 1830an Buchananek ondoko lurrak hartu zituen eta bertan ere bzen hondarretan gaztelu bat eta berak han ere berria eraiki zuen. Horretarako Ballocheko gaztelua saldu zuen.

XIX mendean hainbat eskutatik pasa zen eraikina eta 1915 urtean Glasgowko Udalak erosi zituen, gaztelua eta inguruko lurrak, 330 hektarea guztira. 1971an A mailako eraikina izendatu zuten.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

* Mendebaldeko Dunbartonshireko eskualdearen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3299192
* Commonscat Multimedia: Balloch Castle

---

 |

* Wd Datuak: Q3299192
* Commonscat Multimedia: Balloch Castle
**Arthur Georges Stanislas Henri Van Doren**, (Anberes, Belgika, 1994ko urriren 1a), belar-hockeyan lehiatzen den kirolari belgikarra da.

Bi Udako Olinpiar Jokotan dominak eskuratu zituen; Rio 2016an (Rio de Janeiro), zilarrezkoa eskuratu zuen, eta, Tokio 2020an (Tokio), berriz, urrezkoa, bietan belar-hockeyan eta Belgikako taldearekin, azkena Australia eta Indiaren aurretik.

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Gauthier Boccard, Tom Boon, Thomas Briels, Cédric Charlier, Félix Denayer, Nicolas De Kerpel, Arthur De Sloover, Sébastien Dockier, John-John Dohmen, Simon Gougnard, Alexander Hendrickx, Antoine Kina, Loïck Luypaert, Augustin Meurmans, Victor Wegnez, Vincent Vanasch, Florent Van Aubel eta Arthur Van Doren-ek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2016 | Rio de Janeiro Brasil Brasil | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Gizonezkoa.
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 01 !1. postua, urrezko domina | Gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Arthur Van Doren» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Arthur Van Doren» FIH **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16225493

 |

* Wd Datuak: Q16225493
**Kakitzat** kolektiboko kideak ejerzitoen aurkako manifestazio batean.
**Kakitzat** edo **Euskal Herriko Koordinakunde Antimilitarista** 1980ko hamarkadan Gipuzkoan sortu eta Hego Euskal Herriko hainbat udalerritan aritu zen erakunde antimilitarista da.

1980ko hamarkadan Espainiako soldadutzaren aurkako talde asko sortu ziren herriz herri: batzuk Kontzientzia Eragozpen Mugimendua KEM-MOC taldearen barnean antolatzen ziren, eta beste batzuk soilik tokian tokiko esparruetan. Talde horien sorreran jende anitzek hartu izan zuten parte: kontzientzia eragozleek, alderdi politikoetako gazteek, gazte asanblada edo irrati libreetakoek, beste taldeetan parte hartzen ez zuten gazteek...

Gipuzkoako KEM eta herrialde honetako beste talde batzuk (Orereta, Azkoitia...) elkarlanean hasi ziren, eta horrela sortu zen *Gipuzkoako Koordinadora Antimilitarista*. Ondoren, Koordinakunde horretako hainbat taldek *Kakitzat* sortu zuten. 1980ko hamarkada bukatu baino lehen Bizkaian, Nafarroan eta Araban Kakitzateko talde berriak sortu ziren.

1990eko hamarkada hasieran kontzientzia eragozpena barik, intsumisioa borrokaren ardatza izan zen, bai soldadutzari, eta baita objetoreentzat Espainiako Legeak asmatu zuen Ordezko Zerbitzu Sozialari (gaztelaniazko sigletan, PSS) ere. Urteak aurrera joan ahala, beste gai batzuk lantzen hasi ziren: gastu militarra, eragozpen fiskala, gerrateak... 1994tik aurrera Intsumisio Eguna antolatzen hasi zen Kakitzat. Intsumisio Egunak honako herri hauetan egin ziren: Oiartzunen, Bermeon, Berriozarren, Agurainen, Usurbilen eta Abadiñon. 2000. urtean derrigorrezko soldaduskaren amaiera jaia egin zen Usurbilen, eta 2001ean Bilboko Erakustazokan jaialdia ere bai.

1990eko hamarkadaren bigarren erdian Nafarroa, Araba eta Gipuzkoako Kakitzat desagertu ziren. XXI. mendean, Bizkaiko Kakitzatek gerrak, gastu militarra eta eragozpen fiskala landu ditu, besteak beste.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Kakitzat: azken eguneraketa, 2002. urtekoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261199

 |

* Wd Datuak: Q12261199
Aragonitoa
Kaltzio karbonato kristaldua (CO3Ca), kristaltze-sistema erronbikoa duena. 2,95ko masa atomikoa eta 3,5 eta 4 arteko gogortasuna du. Kolorgea, zuria koloreduna, horia, ardo-kolorekoa, berdea, urdinxka, etab. izan daiteke. Beiraren distira du, gardena. Aragonitoaren kristalak hexagono-itxurakoak dira. Zenbait organismotan ere azaltzen da mineral mota hau, muskuiluen oskoletan eta zenbait algaren zelulen mintzetan adibidez. Aragoin aurkitu zen lehenengo aldiz, eta Valentzian eta Gaztelan ere azaltzen da.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q23775
* Commonscat Multimedia: Aragonite

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph499491
* AAT: 300380466
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 3546
* GEA: 1127

 |

* Wd Datuak: Q23775
* Commonscat Multimedia: Aragonite
**Arakako araztegia,** Gasteizen, ura arazten den tokia da.
Instalazio horretan lortzen dena, ura edangarria bihurtzea da,(adibidez Gasteizen, Arakako araztegian) eta hiritik igaro denean, ibaira itzularazteko kutsatu gabe (adibidez Gasteizen, Krispiñan). Arakako araztegian dagoen ura, Zadorratik eta Uribarri-Ganboa urtegiko presatik dator eta edangarria denean Gasteizko hirietara igarotzen da. Krispiñan dagoen ur zikina hiritik etortzen da eta han garbitzen da. Ura garbituta dagoenean Zadorra ibaira itzultzen da, Mediterraneora eramaten duena.

Urteko kontsumoaren ebaluazioa erakusten duenez 1987tik 2011 urteraino asko jaitsi dugu ur-kontsumoa. Igandeetan eta larunbatetan kontsumoa txikiagoa da, zergatik lantegi asko itxita egoten dira eta ekainetik uztailera kontsumoa handiagoa da, zergatik igerilekuak betetzeko eta landareak ureztatzeko ur gehiago behar dute beroagatik. Lan egunetan, 9etan kontsumoa handiagoa da (goizago jaikitzen garelako) eta jaietan 11etan (jendea beranduago esnatzen delako).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253801

 |

* Wd Datuak: Q12253801
**Kosakoen atamanerria** egungo Ukrainako erdialdeko eta ipar-mendebaldeko eskualdeetan kokaturiko estatu kasoko bat izan zen 1649 eta 1775 bitartean. Ataman edo *hetman izeneko buruzagi* bat zuen buru.

Historia
--------

Bohdan Khmelnytsky kosakoak zuzendutako matxinadaren ondorio gisa ezarri zen. Khmelnytskyk Zaporizhiako erregimentu kosakoak eta Ukrainako populazioa elkartu zituen Polonia-Lituaniako agintearen aurka. Khmelnytsky bera lehenengo *atamana* izan zen, 1648 eta 1657 artean gobernatu zuena. 

Atamanerria, estatu gisa, Ukrainaren erdialdean eta Errusiaren zati txiki batean hedatu zen.

1654an, Errusiako tsarren agintepera igaro zen, *Pereiaslaveko* itunaren ondorioz, eta 1667ko Andrusovoko tratatuaren ondorioz lurraldea Errusiaren eta Poloniaren artean banatu zen. Zatiketa horrek gerra zibila eragin zuen alderdi kosakoen artean Ukrainan, XVII. mendearen amaieran amaitu zena.

XVIII. mendean atamanerriaren lurraldea Ukrainaren mendebaldera mugatuta zegoen. 1764an, Katalina II.a Handiak, Errusiako subirauak, bertan behera utzi zituen estatu kosakoaren autonomia eta atamanaren kargua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Orest Subtelny; Ukraine History; University of Toronto Press; 2000. ISBN 0-8020-8390-0. páx. 159 *Situated en the left bank, this land was called Hetmanate for Ukrainians, while Russians referred to it as Malorossiia. It included ten regimental districts: Starodub, Chrnihig, Nizhin, Pryluky, Kiev, Haidach, Lubny, Pereiaslav, Myrhorod and Poltava.*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q212439
* Commonscat Multimedia: Cossack Hetmanate

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q212439
* Commonscat Multimedia: Cossack Hetmanate
**Banana split** nagusiki izozki eta bananaz eginiriko azkenburu bat da.

Platertxo luzexka baztean zerbitzatu ohi da. Bi luzetan ebakitako banana batez osatzen da, hortik bere ingelesezko "split" izena.

Aldaera ugari ditu, baina klasikoena bainila gozozko bolak, esnedun txokolatea eta marrubi zatitxoak dituena da, lerroan zerbitzatu ohi da. Bainila izozkiaren gainean marrubi biribiltzoak jarri ohi dira, marrubiaren gainean txokolate xarabea eta txokolatearen gainean marrubia. Goialdea intxaurrak, esne irabiatua eta gerezi bat daramtza.

Sorreraren bi bertsio
---------------------

Azkenburu ospetsu honen sorreraren bi bertsio daude:

Lehenbiziko bertsioaren arabera, 1904ean Pennsylvania estatuko Latrobe udalerrian Tassel Botikako botikari ikasle batek sortu omen zuen.

Bigarren bertsioaren arabera, Ohioko Wilmington hirian dioetenez, 1907an azkenburua bertan sortu omen zuten, Wilmington College ikastetxeko ikasleak azkenburu berezi eta goxo batekin erakartzeko asmoz gozogintza lehiaketa bat ospatu zutenean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q245752
* Commonscat Multimedia: Banana splits

---

 |

* Wd Datuak: Q245752
* Commonscat Multimedia: Banana splits
**Bandobras Took**, Tolkienen legendarium ospetsuko fikziozko pertsonaia bat da, eta, bere istorioa, Hobbita izeneko eleberrian kontatzen da. *Zezen Marrukaria* ere deitua, Eskualdeko hobbit bat da, Isengrim II.aren semea eta Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2704. urtean jaioa (1104. urtea Eskualdeko Zenbaketaren arabera). Lau oin eta erdiko altuera zuen, eta zaldian muntatzeko gai zen, hobbit ezagun guztien artean garaiena izan zelarik, Merry eta Pippin izan ezik, hauen garaieraren jatorria naturala ez zen arren.

Bandobras, bereziki, hobbitak, Eskualdearen mugen barnean Eraztunaren Gerrararte gertatu zen gudu bakarrean zuzentzeagatik da ezaguna, Zelai Berdeetako guduan hain zuzen. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2747. urtean gertatu zen, Gram menditik zetorren Golfimbul buru zuen orko talde bat Eskualdean sartu zenean. Borroka, hobbiten garaipenarekin eta orkoen erregearen heriotzarekin Bandobrasen esku amaitu zen, bere zurezko borraren kolpe handi batez, burua erauzi ziona. Orkoaren burua, ia ehun metro hegan irten zen, eta untxi baten gordelekuan sartu zen, honela, golfa asmatuz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3643663

 |

* Wd Datuak: Q3643663
*Artikulu hau udal agiriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Bando (argipena)».*
1906. urteko udal espainiar baten bando adibidea.
**Bandoa**, Espainiako administrazio-zuzenbidean, agerraldi solemne batez osatutako administrazio-egintza da, udalerri bateko alkateak emandakoa, non herritarrei publikoki dei egiten zaien, dela indarreko araudia betetzeko gogorarazteko, dela argibideak emateko gaui batez, dela herrikideen kolaborazioa eskatzeko, edo herritarren arteko elkarbizitzaren onerako izan daitekeen zerbait proposatzeko.

Hego Euskal Herrian, 1982an entzutetsua bilakatu zen Eibarko Udalak alketearen bidez emandako bandoa, Euskaraz eta kitto! aldarria egiten zuena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «"…euskaraz eta kitto!" bandoak 40 urte beteko ditu abenduaren 21ean, San Tomas egunean» *Egoibarra.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-12-22).

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, gaztelaniazko Wikipediako «Bando (España)» artikulutik itzuli da; zehazki, 2020-12-31ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5719001
* Commonscat Multimedia: Bandos (documents)

---

 |

* Wd Datuak: Q5719001
* Commonscat Multimedia: Bandos (documents)
**Banbua** (*Bambuseae*) Asia, Amerika, Afrika eta Ozeaniako landare leinu bat da, gariaren familia berekoa. Klima tropikal, azpitropikal eta epeletan bizi daitezke. Europan ez da ezagutzen espezie endemikorik, nahiz eta badauden espezie fosilak. Kanabera mota bat da, zurtoin zuzen eta luzea duena; zurtoinaren adabegietatik adar ugari ernetzen dira. Hostoak lantza itxurakoak ditu eta banbu mota batzuen fruitua laboreen antzekoa da. Gehienetan, banbuak taldeetan hazten dira, errizoma bakar batetik. Mota askotako banbuak daude, 700dik gora; gehienak tropiko aldekoak dira, baina badira leku hotzetan hazten direnak ere. Banbu arruntak *(Bambusa arundinaria)* 20 m-tik gora neurtzen du eta 20 cm-ko diametroa izaten du. Miozenotik bizi dira.

Banbu hitza Malaysiako onomatopeia bat da eta XVI. mendetik ezagutzen da Europan. Euren gogortasuna dela eta oso erabiliak dira eraikuntzan, arina eta sendoa baita. Lehengai nagusia da Ekialdeko herrialde askotan. Etxegintzaz gainera, oso erabilia da eta baita altzariak, armak, musika tresnak, ontzitxoak eta beste hainbat gauza egiteko ere. Hostoak tearen kaxak biltzeko erabiltzen dira eta azala papera egiteko egokia da. Adabegietatik azukrearen moduko gaia ateratzen da. Zenbait banbu motaren zurtoin gazteak jan egiten dituzte Txinan eta Japonian.

Generoak
--------

* *Arundinaria*
* *Bambusa*
* *Chimonobambusa*
* *Chusquea*
* *Dendrocalamus*
* *Fargesia*
* *Guadua*
* *Hibanobambusa*
* *Hymalayacalamus*
* *Otatea*
* *Phyllostachys*
* *Pleioblastus*
* *Pseudosasa*
* *Sasa*
* *Semiarundianaria*
* *Shibatea*
* *Sinoambusa*

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q35922
* Commonscat Multimedia: Bambuseae
* Wikispecies Espezieak: Bambuseae

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4194716-2
* NDL: 00572614
* **Datu taxonomikoak**
* GRIN:
* IPNI: 327737-2
* NCBI: 147376
* W3TROPICOS: 50142467
* uBio: 5390771

 |

* Wd Datuak: Q35922
* Commonscat Multimedia: Bambuseae
* Wikispecies Espezieak: Bambuseae
**Auzokidetasun-matrizea** Matrize karratu bat da, erlazio bitarrak adierazteko erabiltzen dena..

Auzokidetasun-matrizearen eraikuntza grafo batetik abiatuta
-----------------------------------------------------------

1. Zero matrize bat sortzen da, zeinen zutabeek eta errenkadek grafoaren erpinak adierazten dituzten.
2. Bi erpin lotzen duen ertz bakoitzeko, 1 gehitu behar diogu matrizeko dagokion kokagunean lehendik dagoen balioari.
Ertza begizta bat bada eta grafoa ez zuzendua bada, orduan 2 gehitzen da 1-aren ordez.

Azkenik, matrize bat lortzen da, erpin (elementuak) bikoteen arteko ertzen (erlazioak) kopurua adierazten duena .

Grafo bakoitzeko auzokidetasun-matrize bakar bat existitzen da (errenkaden edo zutabeen permutazioak kontuan izan gabe), eta alderantziz.

### Grafo ez zuzenduaren adibidea

**1. irudia**: Grafo ez zuzenduaren adibide bat, zeinetarako auzokidetasun-matrizea kalkulatzen den.
**1. irudiko** grafo ez zuzenduaren auzokidetasun-matrizea hau da:

> 
> 
>   
> 
> {\displaystyle \mathbf {A} ={\begin{bmatrix}0&1&0&0&1&0\\1&0&1&0&1&0\\0&1&0&1&0&0\\0&0&1&0&1&1\\1&1&0&1&0&0\\0&0&0&1&0&0\end{bmatrix}}}
> 
> 
> 

### Grafo zuzenduaren adibidea

**2. irudia**: Grafo zuzenduaren adibide bat, zeinetarako auzokidetasun-matrizea kalkulatzen den.
**2. irudiko** grafo zuzenduaren auzokidetasun-matrizea hau da:

> 
> 
>   
> 
> {\displaystyle \mathbf {A} ={\begin{bmatrix}0&1&0&0&1&0&0&0\\0&0&0&0&0&0&1&0\\0&0&0&0&0&0&0&0\\0&0&1&0&0&0&1&0\\0&0&0&0&0&0&0&0\\1&1&1&0&0&0&0&0\\0&0&0&0&0&0&0&0\\0&0&0&0&0&0&1&0\\\end{bmatrix}}}
> 
> 
>

Auzokidetasun-matrizearen propietateak
--------------------------------------

* Grafo ez zuzenduaren kasuan auzokidetasun-matrizea simetrikoa da.
* *Ci,j*(*k*) bideen kopurua, *i* adabegitik *j* adabegitarako *k* hertz zeharkatuz, auzokidetasun-matrizearen k-garren berreturaren elementu batek ematen du:

> 
> 
>   
> 
> {\displaystyle C\_{i,j}(k)=[\mathbf {A} ^{k}]\_{ij}}
> 
> 
>

Ikus, gainera
-------------

* matrize laplaciarra

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q727035
* Commonscat Multimedia: Adjacency matrices of graphs

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4844440-6

 |

* Wd Datuak: Q727035
* Commonscat Multimedia: Adjacency matrices of graphs
68°23′00″N 22°49′28″E﻿ / ﻿68.383417°N 22.824325°E﻿ / 68.383417; 22.824325
**Kuttainen** edo **Kuttanen** (ofizialki, suedieraz eta suomieraz; iparraldeko samieraz: *Cuhttás*) Muonionjoki, muga egiten duen ibairen ertzean dagoen Enontekiö udalerri finlandiarreko eta Kiruna udalerri suediarreko herrixka bat da. Enontekiö zeharkatzen duen errepidearen inguruan eratzen da herrixka, Hetta hiriburu eta Kilpisjärvi herrixka turistikoaren erdibidean, gutxi gorabehera. 1809. urtean, Errusiako Inperioak Finlandia bereganatu eta Muonionjoki ibaia muga bilakatu zenean, herrixka bitan zatituta gelditu zen, alde suediarrean eta alde finlandiarrean. Lehenengoa, bestea baino handiagoa da eta bertan, dendak, kirol-etxea edo eskola bezalako zerbitzuak aurki daitezke. Herrixkak 500 bat biztanle baino ez dauzka; hala ere, historia mamitsua dauka:

Uste zaharren arabera, Pekka Antinpoika Kuttainen, Haapakylä Ylitornioko herrixkako gizonaren familia izan zen lehena samitarrak nagusi ziren paraje hauetara iristen. Bertan egonkortu eta samitarren kontura irabazi handiak izan zituzten. Apurka, biztanleak erakarri eta herrixka esanguratsua bihurtu zen samitarrek urtero euren elur-oreinekin Ozeano Artikora egin ohi zuten ibilaldian.

Laponiako Gerra garaian, alemaniarrek herrixka erre zuten eta ez zen etxe zaharretatik bat ere zutik gelditu. Hala ere, bizkor berreraikia izan zen eta muga igarotzeko eta kontrabandoaren leku aipagarria bilakatu zen.

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala **(Ingelesez)**
* Kuttaneni buruzko informazioa **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1794701

 |

* Wd Datuak: Q1794701


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Enontekiöko herrixkak** |  |
| Hettako elizaHettako elizaEnontekiöko aireportuaEnontekiöko aireportua**Hetta** • Jatuni • **Kaaresuvanto** • Kelottijärvi • Ketomella**Kilpisjärvi** • Kultima • **Kuttanen** • **Leppäjärvi** • LuspaMarkkina • Maunu • Muotkajärvi • Näkkälä • Nartteli • **Nunnanen**Palojärvi • **Palojoensuu** • **Peltovuoma** • Raittijärvi • RopinsalmiSaivomuotka • Sonkamuotka • Vähäniva • **Vuontisjärvi** • Yli-Kyrö |
Nafarroa Garaian, **komunitatea** unitate bat legez osatzen duten herrien multzoa da. Banaketa administratibo zaharkitua da, nahiz eta toki-erakunde tradizional batzuetan erabiltzen den, hala nola Aezkoa Ibarreko Komunitatea edo Errege Bardeako Komunitatea.

Figura hori 1990eko Nafarroako Toki Administrazioaren Legeak aitortzen du, eta, horri esker, organo propio bat du, hala nola Aezkoako Batzarre Nagusia eta Errege Bardeako Komunitatea.

Badira beste banaketa tradizional berezi batzuk, praktikan unibertsitateekin parekatuak: Erronkari Ibaxako Mankomunitatea, Zaraitzu Ibaxako Unibertsitatea eta Baztan Ibarreko Unibertsitatea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Nafarroako Toki Administrazioaren Legea» *www.lexnavarra.navarra.es* (Noiz kontsultatua: 2022-01-23).

Ikus, gainera
-------------

* Unibertsitate
* Mankomunitate
* Korredu

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110655230

 |

* Wd Datuak: Q110655230
Auzo-berokuntza sare baten hodiak
**Auzo-berokuntza** edo **urrutiko berokuntza** beroa (energia termikoa) zentral batean ekoizten den eta hiri-sare baten bidez banatzen den horietakoa da, gasarekin, urarekin, elektrizitatearekin edo telekomunikazioekin egiten den modu berean. Beroa hiri-sare baten bidez banatzen duen berokuntza-sistema da. Zentral batean ura berotu, eta ur bero hori hainbat eraikinetara banatzen da; erabili eta gero, ura zentralera itzultzen da, eta han berriro berotzen da.

Sare hau eraikutzako zentralizatuetatik bereizten duena zera da: gutxi-asko handia izan daitekeen eraikin multzo bati zerbitzatzen diola eta bere hodiak kaleen edo auzoko gune komunetako zoladuraren azpitik igarotzen direla. Sarearen hedapena txikia izan daiteke, etxe multzo baterako; ertaina edo handia, herri oso bat hartzen duena.

Adibideak
---------

Kasu ezagunenetako bat New Yorkeko lurrun-sistemarena da, gaur egun Consolidated Edison- ek kudeatzen duena, eta lurruna daramala, milioi bat bezero baino gehiago berotzeko edo hozteko.

Auzo-berogailua ere ohikoa da Iparraldeko herrialdeetan eta Errusian. Mosku hamarkadetan zehar urrutiko berokuntza sistema zabala izan duen beste hiri handi bat da.

Argentinako Neuquén probintziako gobernuak 1980ko hamarkadan Copahue sumendiaren oinean bi putzu aztertu eta egin zituen helburu geotermikoetarako, eta, ondorioz, Caviahue-Copahue herria hornitzeko zentral pilotu bat instalatu zen. Instalazio hori ez zen erabili eta une honetan inbertsio-lehiaketa bat sustatzen ari da baliabide hori erabiliz energia sortzeko zentral bat instalatzeko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q278784
* Commonscat Multimedia: District heating

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119694084 (data)
* GND: 4130348-9
* LCCN: sh85059830

 |

* Wd Datuak: Q278784
* Commonscat Multimedia: District heating
Ardoa Altsasuko San Pedro egunean.
**Auzatea** jai edo ospakizun batean udal batek egiten duen ardo eta janariaren banaketa ekitaldia da. Ohitura handikoa da Sakanako herri askotan. Ardoa, kasu askotan, barkillo izeneko zilarrezko ontzian eskaintzen da.

Adibideak
---------

### Altsasu

Altsasun ohikoa da auzatea egitea jai gehienetan. Altsasuko inauterietan konpartsak eskaintzen du plazan, baina gehienetan udalak egiten du, Erkuden, San Juan, San Pedro zein Maiatzeko Gurutzearen egunean.

### Arbizu

Aatae Arbizun.
Sanjuanetan Udalak *aatea* eskaintzen du egunero plazan, arratseko 8ak aldera, ardoa eta gazta debalde emanez. Aipatutako aatearen ohitura festetatik kanpo ere egiten da. Urtean lau egunetan (maiatzaren 13an, irailaren 8an, irailaren 15ean eta urriaren 12an) ardoa banatzen da plazan zilarrezko ontzi batzuetan (barkilloak), baita gazta eta ogia ere, eta aukera baliatzen dute askok afaria edo ospakizun txiki bat egiteko.

### Etxarri Aranatz

Etxarri Aratzen udalak diru kopuru bat ematen dio elkarte bakoitzari eta honek erabakitzen du zer preparatuko duen auzaterako. Gehienetan haragi gisatua, bakailaoa edo tripakiak... izaten da. Jaietan elkarteak arduratzen dira auzate hori antolatzeaz.

Ardoa banatzeko katiluak edo barkiluak erabiltzen dira Etxarrin. Ardoa banatzeaz arduratzen denari *sisero* deitze zaio. Ardoaren *sisa* lau jaietan banatu behar zuen: San Kiriko, San Adrian, Amaletai eta Ama Birjinaren egunetan. Etxarriko barkilua zilarrezkoa da, 150-160 zentimetro kubikoko edukiera du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «diccionario gastronómico » Todas » Auzate» *www.diccionariogastronomico.es* (Noiz kontsultatua: 2021-01-24).
2. ↑    SA, Baigorri Argitaletxea.  (2015-06-23). ««Aatea», Arbizun indarrak berrituz igandera arteko jaiei eusteko modu aparta» *GARA* (Noiz kontsultatua: 2021-01-24).
3. ↑    www.aldorinternet.com, Aldor Internet-Diseño y Programación Web-. «Etxarri Aranazko Udala / Ayuntamiento de Etxarri Aranatz :: Sakana - Nafarroa - Euskal Herria.» *www.etxarriaranatz.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-01-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q105062022

 |

* Wd Datuak: Q105062022
**Kordofan** edo **Kurdufan** (arabieraz: كردفان‎, *Kurdufān*) Sudango erdialdeko antzinako eskualdea, Darfurreko ordokien eta Nilo Zuria ibaiak eratzen duen haranaren artean. 380.547 km2 eta 3.600.000 biztanle (2000). Hiriburua: Al-Ubayyid. Islamiar eskualdea izan da XIV. mendeaz geroztik. Darfurreko agintarien mende izan zen 1820tik egiptoarrek konkistatu zuten arte (1821-1883). 1883an bihurtu zen Sudango herrialde. 1994an, hiru estatu federaletan banatu zen: Shamal Kurdufan (Ipar Kordofan), Janub Kurdufan (Hego Kordofan) eta Gharb Kurdufan (Mendebaldeko Kordofan). 2005ean, ezeztatu egin zen Mendebaldeko Kordofan, eta, Ipar eta Hego Kordofanen artean banatu ziren hari zegozkion lurrak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q867052
* Commonscat Multimedia: Kurdufan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 240320364
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q867052
* Commonscat Multimedia: Kurdufan

1. ↑    *Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia.*  Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2012-04-28).
**Korapiloa** distantzia neurri zaharra da. Korapiloak 7 besaldi ditu. Beraz, 11,76 metro du baliokidea gutxi gorabehera. Dena dela, gainerako neurri zaharrak bezala, toki eta aldi batetik bestera aldatzen zen korapiloaren neurria ere. Gainera, *korapilo* izenaren hainbat aldaera erabili izan dira, euskalkien aniztasunaren erakusgarri: *gorabil, gorapilo, goropilo, korapil, oropilo* eta abar, eta abar.

Gipuzkoan antzina erabilitako neurri ezagunenetarikoa da korapiloa, eta gehienbat *gorabil* izenaz aipatzen zen. Oro har 7 besaldi adina zen, eta 13,7 metro neurtzen zuen; haatik, baziren korapilo bereziak: Legazpin 10 besaldiko korapiloa ageri da 1433. urtean; Hernanin, 8,5 besaldikoa (4,76 m) erabiltzen zen batzuetan, bai eta 8,25 besaldikoa (4,62 m) ere, XVI. gizaldian; eta Hernani-Urnieta-Donostia inguruan, 2,74 metroko korapiloak aipatu izan dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Luis Mari ZALDUA ETXABE (2006): *Saroiak eta kortak*, berak argitaratua. ISBN 8461115648

Ikus, gainera
-------------

• Korapilo (abiadura unitatea)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261612

 |

* Wd Datuak: Q12261612


| Euskal Herriko neurri zaharrak |
| --- |
| **Masa**: arroa • libra • ontza • kilate • kintal • erralde
**Edukiera**: arroa • pitxer • kahiz • erregu • txopin • anega • anerdia • gaitzerua • lakari • lakari-laurdena 
**Azalera**: gizalur • golde lurra • erregu-lurra
**Luzera**: legoa • itsas legoa • itsas milia • besaldia • kana • arra • oina • hazbetea • gizabetea • korapiloa |
**Kunlun mendiak** (txinera tradizionalez: 崑崙山; txinera sinplifikatuz: 昆仑山; pinyinez: *Kūnlún Shān*) Asiako mendilerrorik luzeenetariko bat da, 3.000 km baino gehiago dituena.

Geografia
---------

Txinako mendebaldeko mugatik gertu dago, hegoalderantzako bidean, pamir mendien ondoan, gero ekialderantz jotzen Tibet iparraldeko mugara arte. Tarim arroaren hegoaldean dago, Taklamakan eta Gobi basamortuetaraino. Mendilerroak 6.000 metro baino altuagoak diren 200 mendigainak ditu. Mendirik altuenak Kongur Tagh (7.719 m.), Dingbei (7,625 m.) eta Muztagh Ata (7.546 m.) izanik.

Kunlun pasabidea.
Bere hegoaldeko aldeak Yangtze eta Huang He ibaien arroak betetzen ditu.

Fauna
-----

Kunlun mendietan kokatzen dira desagertzeko zorian dauden jak basatien populaziorik garrantzitsuenetarikoak.

Mitologia
---------

Kunlun mendiak taoismoaren paradisutzat dituzte. Kondairak dio paradisua ikusteko lehendabizikoa Zhou dinastiaren Mu erregea (K.a. 1001-K.a. 947) zela. Hantxe Huangdiren, Enperadore Horia mitikoaren, Jadezko Jauregia aurkitu zuen eta baita Xiwangmu, Mendebaldeko Ama Erregina.

Ikus, gainera
-------------

* Asiako geografia

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-06-29). *171. araua: Asiako toponimia.*  (Noiz kontsultatua: 2013-02-11).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q187871
* Commonscat Multimedia: Kunlun Mountains

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 257573087
* GND: 4110428-6
* LCCN: sh00006756
* NDL: 00648223
* NKC: ge311471
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q187871
* Commonscat Multimedia: Kunlun Mountains
Azido 3-fosfoglizerikoa
**Azido 3-fosfoglizerikoa** (edo **3-fosfoglizeratoa**, protoia galtzen duenean) bizidunen metabolismoan agertzen den molekula garrantzitsua da. Glukolisian eta Calvin zikloan parte hartzen du, hots, bide kataboliko zein anaboliko batean.

Egitura kimikoari dagokionez 3 karbono dituen azido karboxilikoa da, OH taldea 2. karbonoan egonik eta fosfato taldea 3. karbonoan.

Glukolisi
---------

Glukolisian azido 3-fosfoglizerikoa 1,3-difosfoglizerotik abiatuta sortzen da, fosfoglizerato kinasa izeneko entzimak katalizatutako erreakzio honetan:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | ADP   ATPFosfoglicerato quinase |  |
| 1,3-difosfoglicerato+ ADP | ⇌ | 3-fosfoglicerato + ATP |
|  | {\displaystyle \Delta G^{0}=-18,5{\frac {kJ}{mol}}} |

Glukolisian ez ezik, glukoneogenesian ere parte hartzen du azido 3-fosfoglizerikoak.

Calvin zikloa
-------------

Fotosintesiaren ilunpeko fasean -Calvin zikloan- azido 3-fosfoglizerikoa funtsezko metabolitoa dugu. Pentosa batek -erribulosa 1,5 bifosfatoak- CO2 molekula bat hartzen du zikloaren hasieran, 6 karbono dituen molekula ez-egonkorra agertuz, segituan puskatzen dena bi molekula 3-fosfoglizerato agertuz. Hau da Calvin zikloaren lehenengo molekula egonkorra, funtsezko metabolito bat (glizeraldehido-3-fosfato) sortuko duena.

  

Bestalde, azpimarratu behar da serina aminoazidoaren sintesian ere parte hartzen duela azido 3-fosfoglizerikoak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q32904835
* Commonscat Multimedia: 3-Phosphoglycerate

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 820-11-1
* ChEBI: 17050
* ChemSpider: 704
* DrugBank: 04510
* PubChem: 724
* KEGG: C00597
* SMILES: ID
* InChI: ID
* InChI key: ID
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 820-11-1

 |

* Wd Datuak: Q32904835
* Commonscat Multimedia: 3-Phosphoglycerate
Ortoklasa sistema monoklinikoan kristalizatzen den minerala da.
**Sistema monoklinikoa** mineralak kristalizatzen diren zazpi kristal-egituretako bat da. Simetria ardatz bitarra du, honi perpendikularra den plano bat eta inbertsio zentro bat. Sare monoklinikoaren denotazioa 2/m da. Simetria plano bakarra ere izan dezakete sistema honetan kristalizatzen duten mineralek. Baita simetria ardatz bitarra eta sistema plano bakarraren arteko konbinaketa ere. Bi ardatzek angelu kamutsa osatzen dute. Sistema honetan kristalizatzen duen mineral ezagunenetako bat talkoa da, Mohsen eskalan mineralik bigunenaren postua betetzen duena.

Parametroak
-----------

Sistema monoklinikoaren ezaugarriak honakoak dira:

* α ≠ 90º
* β = γ = 90º

Bravaisen sareak
----------------

* Monokliniko sinplea.Monokliniko sinplea.
* Oinarrian zentraturiko monoklinikoa.Oinarrian zentraturiko monoklinikoa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q624543
* Commonscat Multimedia: Monoclinic lattices

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q624543
* Commonscat Multimedia: Monoclinic lattices
British Museumen dagoen kristalezko burezurra (ID Am1898C3.1), Mitchell-Hedges burezurraren antzeko neurriak ditu.
**Kristalezko burezurra** kuartzo gardenezko landutako burezur batzuk dira, artearen historian "kristalarri" izenez deituak, euren ustezko topatzaileek aurrekolonbiar mesoamerikako gailuak zirela baieztatzen zutelarik; halere zientzia ikerketak burutu ostean topatutako burezur horietako bat bakarra ere aurrekolonbiarra dela ezin izan da grogatu ahal izan. Ikerketa horiek burezurrak XIX. mendearen bigarren erdialdean landu zirela frogatu zute, ziurrenik Europan, hain zuzen ere, aurrekoloniar artearekiko berebiziko interesa zegoen garaian. Nahiz eta hainbat aldizkaritan burzezur hauek nolakabiteko botere mitikoak zituztela baieztatu izan, mota honetako kritalezko burezurren kondairak ez dute inoiz mesoamerikar indiarren edota gainontzeko amerindiarren mitologia osatu.

New Age mugimenduko hainbat kideek maiz burezur hauen inguruan naturazgaindiko fenomenuak jazotzen direla baieztatu izan dute, maiz fikziozko lanetan irudikatuak izan direlarik. Kristalezko burezur hauek oso gai ospetsua izan dira, hainbat zientzia-fikziozko telesaila, filma, eleberri eta bideo-jokoetan agertu izan direlarik, vodka marka batek ere bere izena darama.

Zinema
------

* *Indiana Jones eta Kristalezko Burezurraren Erresuma* (2008)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q254170
* Commonscat Multimedia: Crystal skulls

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph548921

 |

* Wd Datuak: Q254170
* Commonscat Multimedia: Crystal skulls
Kristau herria: kristau biztanleen ehunekoa, estatu burujabe bakoitzean (2011ko datuak) 
**Kristau herria, kristandadea, kristauteria** edo **kristaudia** kristauak nagusi diren lurraldea da: estatu kristauak, kristauen gehiengoa duten herrialdeak eta kristautasuna nagusi den herrialdeak.

Erromatar Inperioaren hasieran Sortaldetik Europara eta Afrikako iparraldera kristautasuna hedatu zenetik, kristautasuna bitan banatuta egon da, lehendik zegoen Ekialdeko Greziaren eta Mendebalde Latinoaren banaketari jarraipena emanda. Geroztik, kristau erlijioaren bertsio sortu dira, bakoitza bere sinesmen eta praktikekin, Erroma (Mendebaldeko kristautasuna, haren komunitatea mendebaldeko edo latindar kristau herria izanik) eta Konstantinopla (Ekialdeko kristautasuna, haren komunitatea Ekialdeko kristau herria izanik) hiriak ardatz hartuta. XI-XIII. mendeetatik aurrera, latindar kristautasunak Mendebaldeko munduan rol nagusia izatea lortu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Hall, Douglas John, 1928-.  (2002, ©1997). *The end of Christendom and the future of Christianity.*  Wipf and Stock Pub ISBN 1-57910-984-5. PMC 56410962. (Noiz kontsultatua: 2020-09-17).
2. ↑   **(Ingelesez)** Chazan, Robert..  (2006). *The Jews of Medieval Western Christendom, 1000-1500.*  Cambridge University Press ISBN 978-0-511-64880-9. PMC 607568161. (Noiz kontsultatua: 2020-09-17).
3. ↑  **(Ingelesez)** Encarta-encyclopedie Winkler Prins (1993–2002) s.v. "christendom. §1.3 Scheidingen". Microsoft Corporation/Het Spectrum.
4. ↑  **(Ingelesez)** Chazan, 5. orrialdea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q641707
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85026449
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q641707