recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Belarri Hautsia** (*L'Oreille cassée* jatorrizko izenburuaz) Hergék marraztu eta idatzitako Tintinen abenturetako komiki bat da: 1937an agertu zen, eta 1943an koloreztatu. Beste behin, Hergék munduko egunerokotasuneko gertakizunei erreferentzia egiten die. Petrolioaren ondorioz, San Teodoro eta Nuevo Ricoren arteko gerra 1930ean Paraguai eta Boliviaren arteko Chacoko gerraren erretratu bat da.

Komiki horretan, Tintinek Bazaroff delako batekin topo egin du: hura garai hartako arma trafikari ezagun Basil Zaharoffen erretratu bat da.

Pertsonaiek bilatzen duten estatuatxoa marrazteko (fikzioan arunbaia fetitxe bat dena), Hergé Bruselako Arte eta Historiako Berrogeitamargarren Urteurreneko Museoan erakusten den chimú kulturako estatuatxo batean inspiratu zen.

Istorioa
--------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Etnografia Museotik, arunbaia kulturako idolo bat lapurtu dute eta Tintin haren bila hasi da. Arrastoak jarraituz, beste bi gizon ere fetitxe beraz interesatuta daudela jakin du. Gizon horiek San Teodororantz izeneko Hego Amerikako errepublikara doaz. Haiei darraiela, Tintin iraultza baten erdira iritsi da. Zenbait kasualitate medio, Alkazar generalaren laguntzaile amaitu du. San Teodoro eta ondoko Nuevo Ricoren arteko gerra hasi da. Tintinek, guztiek jazarria, arunbaien lurraldera ihes egin du eta han ikasi, azkenik, idoloaren sekretua: barnean diamante bat dauka. Azkenean, fetitxea berreskuratu eta Museora itzuli da.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Loto urdina** | **Tintinen Abenturak**1937 | Ondorengoa**Uharte beltza** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q837333

 |

* Wd Datuak: Q837333


| *Tintinen abenturak* (Hergé) |
| --- |
| *Tintin sobieten herrialdean* (1929)  •  *Tintin Kongon* (1931)  •  *Tintin Amerikan* (1932)  •  *Faraioaren Zigarroak* (1934)  •  *Loto Urdina* (1935)  •  *Belarri Hautsia* (1937)  •  *Uharte Beltza* (1938)  •  *Ottokarren Zetroa* (1939)  •  *Urrezko hagindun karramarroa* (1941)  •  *Izar misteriotsua* (1942)  •  *Adarbakarraren sekretua* (1943)  •  *Rachkam Gorriaren altxorra* (1943)  •  *Kristalezko 7 bolak* (1944)  •  *Eguzkiaren Tenplua* (1948)  •  *Tintin urre beltzaren lurraldean* (1950)  •  *Ilargira bidean* (1953)  •  *Ilargian oinez* (1953)  •  *Tournesol auzia*(1956)  •  *Ikatz stocka* (1958)  •  *Tintin Tibeten* (1959)  •  *Castafioreren bitxiak* (1962)  •  *Sidneyrako 714 hegaldia* (1967)  •  *Tintin eta pikaroak* (1976)  •  *Tintin eta Alpha-Art* |
**Tugela ibaia** (Thukela bezala ere ezaguna) Hegoafrikako ibai bat da, KwaZulu-Natal probintziako luzeena.

Ibaia Drakensberg mendietan jaiotzen da, Mont-Aux-Sourcesen (Hegoafrikako beste bi ibai handi diren Vaal ibaia eta Orange ibaiaren ibaiadarretako zenbaiten iturria) eta 947 metroko urjauzi batean erortzen da Tugelaren jauzia deritzonean, munduko bigarren garaiena dena. Drakensberg mendietatik ibaiak 520 kilometroko ibilbidea egiten du sigi-sagaka KwaZulu-Nataleko erdialdeko eskualdetik Indiako ozeanoan itsasoratu arte. Bere arroak 29.100 kilometro karratuko hedadura hartzen du. Arroko urak, nagusiki nekazaritzarako erabiltzen dira iraupen landatzeekin eta silvikultura komertzialarekin.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q476317
* Commonscat Multimedia: Tugela River

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 246967510
* GND: 4645738-0
* LCCN: sh93006542
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q476317
* Commonscat Multimedia: Tugela River
***Tubular Bells*** (euskaraz *Kanpai Tubularrak*) 1973ko Mike Oldfield (Reading, Ingalaterra, 1953) britainiar musikariaren abesti bat da. Izan ere, musikari honek soilik 20 urte zituela kaleratutako lehenbiziko musika-lana izan zen. Gerora, musikariak berak lan honen hainbat bertsio kaleratu izan ditu.

Abestiaren piano-solo zirraragarria 1973ko *The Exorcist* filmako soinu bandaren zati eta filmaren beraren doinu ospetsua bilakatu zen.

*Tubular Bells* Mike Oldfielden bakarkako lehenengo diskoa izan zen, baina ordurako ibilbide sendoa egina zuen musika munduan musikariak. 15 urte besterik ez zituela, The Sallyangie folk taldea sortu zuen bere arreba Sallyrekin, eta disko bat ere grabatu zuten elkarrekin: *Children of the Sun* (1969). Gainera, Kevin Ayersek (Soft Machine) bere bakarkako proiektua laguntzeko sortutako The Whole World taldeko partaide ere izan zen bi diskotan: *Shooting at the Moon* (1970) eta *Whatevershebringswesing* (1971).

*Tubular Bells*ek segitzen du izaten Oldfielden lanik goraipatuena, eta behin baino gehiagotan jo du harengana. 1992an *Tubular Bells II* argitaratu zuen, eta gerora iritsiko ziren *Tubular Bells III* (1998) eta *Tubular Bells 2003* (2003) lanak.

Konposizioen zerrenda
---------------------

### 1973ko jatorrizko edizioa

**Alde bat**

* «Tubular Bells, Part One» – 25:58

**Bi aldea**

* «Tubular Bells, Part Two» – 23:20

### Deluxe edizioa (2009)

Edizio horretan, jatorrizko diskoarekin batera beste bi konposizio eta mix berri bat jaso ziten.

* «Tubular Bells (Part One)» (2009 stereo mix) – 25:58
* «Tubular Bells (Part Two)» (2009 stereo mix) – 23:20
* «Mike Oldfield's Single» – 3:53
* «Sailor's Hornpipe» (Vivian Stanshall version) – 2:48

«The Sailor's Hornpipe» Olfieldek konposatutako musika tradizionalaren moldaketa da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* *The Exorcist (filma)*

Kanpo estekak
-------------

* *Tubular Bells* abestia entzungai
* Mikel Lizarralde: "Kanpaien sinfonia", *Berria*, 2023ko maiatzaren 21ean.
* **(Ingelesez)**:Albuma Discogs webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q826224

 |

* Wd Datuak: Q826224
**Tucho Aguirre**, **Miguel Ángel Aguirre** abeslaria (1945 inguru jaioa) ezagutzen den izena, Argentinako folk musikako abeslaria da, tenore-erregistroa duena. 1970eko hamarkadan Madrigal taldean sartu zen, Damián Sánchez *trobadores* ohiak zuzenduta. 1980an Los Trovadores taldean sartu zen Francisco Romero ordezkatzeko eta 1983an erretiroa hartu zuen, Amílcar Scalisik ordezkatuz, taldearekin hiru disko grabatuz garai hartan.

Jardunbidea
-----------

Los Trovadores 1960ko hamarkadan Argentinako folk musikaren eraberritzean sakonki eragiteagatik nabarmendu ziren taldeetako bat da, 1963an Cosquín jaialdian ospea lortuz

Tucho Aguirre 1980an sartu zen taldean "Pancho" Romero ordezkatzeko, Los Trovadores-en ahots enblematikoetako bat. Taldearentzat errotiko aldaketaren unea izan zen, Carlos Pino beste tenore historikoaren erretiroarekin 1982an sakondu zena.

Orduan, "Quito" Figueroa-k, Ramón "Chiquito" Catramboni-k, Miguel Ángel Aguirre-k, Enzo Giraudo-k eta Carlos Fredi-k osatutako boskote berria agertu zen. Fase honetan taldeak kantutegia aldatu zuen, demokraziaren berreskurapenaren edukiarekin eta folklorearen interpretazio era berriekin lotutako gaiak txertatuz. *Todavía cantamos* (1982) eta *Imagínalo* (1983) diskoak grabatu zituzten. Azken urte horretan Agirrek taldetik alde egin zuen Poppy Scalisik ordezkatuz.

Lana
----

### Albumak

#### Madrigalekin

1. *Madrigal*, 1973

#### Los Trobadores-ekin

1. *Canciones*, CBS, 1980
2. *Todavía cantamos*, CBS, 1982
3. *Imagínalo*, CBS, 1983

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Cazurro, Raúl. Voces de ensueño*. La historia de Los Trovadores (Parte 3)..* .

kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6153677

 |

* Wd Datuak: Q6153677
**Sonia Bazanta Vides** (Talaigua Nuevo, Kolonbia, 1940ko abuztuaren 1a), **Totó la Momposina** bezala ezagunagoa, musika folklorikoko abeslaria da, Kolonbiako Karibeko kostaldekoa.

Biografia
---------

### Lehen urteak

Musikari familia batean jaio zen. Lan hobeagoen bila, familia bizilekuz aldatu zen. Lehenengo Barrancabermejara eta gero Villavicenciora. Garai hau (50. hamarkada) Biolentziaren aroa lez ezagutzen da Kolonbian, eta Bazanta Vides familia jazarri egin zuten alderdi liberalaren jarraitzailea zelako. Ondorioz, Bogotara joan ziren bizitzera. Amak kostaldeko musika instrumentuak eraman zituen hiriburura, eta horien laguntzaz musika jotzen, abesten eta dantzatzen erakutsi zien bere umeei.

Totók Bogotako Unibertsitate Nazionaleko kontserbatorioan ikasi zuen, baina horretaz gain Magdalena ibai ertzeko herrietan ibili zen, hango biztanleen erritmoak eta abestiak ikasten. 60. hamarkadan bere lehen taldea osatu zuen.

### Nazioarteratzea

1970. hamarkadatik aurrera Totó eta bere musika taldea nazioartean jotzen hasi zen. Besteak beste, Estatu Batu, Frantzia edota Sobietar Batasunean.

1982an García Márquez idazleari lagundu zion Nobel saria hartzera, beste artista batzuekin batera, idazleak Kolonbiako cumbia eta vallenato artean hartu nahi zuelako saria.

Ekitaldiaren ondoren, Totók Parisen denboraldi bat pasatzea erabaki zuen. Sorbona unibertsitatean matrikulatu zen, dantza, koreografia eta erritmoaren historia ikasteko.

1984an Womad jaialdira gonbidatu zuten lehen aldiz.

1987an Kolonbiara itzuli zen, eta Kuban ere egin zuen denboraldi bat, boleroa ikasten.

2017an honoris causa errekonozimendua jaso zuen Kolonbiako Unibertsitate Pedagogiko Nazionalean.

Diskografia
-----------

* *Toto La Momposina Y Sus Tambores (1989)*

* *La candela viva* (1992)
* *Carmelina* (1995)
* *Pacanto* (1998)
* *La bodega* (2008)
* *El asunto* (2014)
* *Tambolero* (2015)

Sariak
------

* Urrezko kongoak, Barranquillako Jaialdian (1999 eta 2009)
* Ibilbideari saria Womex Jaialdian (2006)
* Grammy Latino Sari Berezia Bikaintasun Musikalari (2013)

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6   **(Ingelesez)**  *BIOGRAPHY | Totó la Momposina : Sitio Oficial : Official Site : Le Site Officiel.*  (Noiz kontsultatua: 2021-06-17).
2. 1 2 3 4 5 6   «Totó La Momposina - Enciclopedia | Banrepcultural» *enciclopedia.banrepcultural.org* (Noiz kontsultatua: 2021-06-17).
3. ↑     *Gabriel García Márquez recibió el premio Nobel de Literatura en 1982.*  (Noiz kontsultatua: 2021-06-17).
4. ↑   «HONORIS CAUSA EN EDUCACIÓN A TOTÓ LA MOMPOSINA | CANAL CNC» *web.archive.org* 2019-12-11 (Noiz kontsultatua: 2021-06-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7828521
* Commonscat Multimedia: Toto la Momposina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 266345270
* ISNI: 0000 0003 8276 4284
* BNF: 13960709d (data)
* GND: 1054684863
* LCCN: no2001013085
* SUDOC: 158304160
* BIBSYS: 2023566
* ICCU: DDSV100180
* **Bilduma digitalak**
* Billboard: toto-la-momposina

 |

* Wd Datuak: Q7828521
* Commonscat Multimedia: Toto la Momposina
*Artikulu hau gizataldeari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Tribu (argipena)».*
**Tribu** guztiz zehaztu gabeko kontzeptu sozial, politiko eta antropologiko bat da. Garapen-historiatik ikusita, estatuen garapenaren aurretik (edo estatuetatik kanpo) osatutako gizataldea da. Baina aditu, garai edo joeraren arabera esanahi desberdinak ditu. Nolanahi ere, hainbat egungo adituek diote tribu garaikideak estatuekiko erlazionatuta baino ezin direla ulertu.

Tribu hitza gehienetan sendian oinarritutako Mendebaldetik kanpoko gizarteetan erabiltzen da. Orokorrean, dialektoa eta kultura amankomunak batutako familia edo erkidego multzo elkartuta da tribua.

Definizioa
----------

Tribu kontzeptua kultura judu eta greko-latindarretan agertzen da; jatorriz, kulturalki homogeneoa zen arbaso komuna zuten familien multzo bati egiten zien erreferentzia.

Baina era berean, historian zehar tribu hitza batez ere Afrika eta Asiako subjektu kolonizatuen politika manipulatzeko eta azpizatiketak ezartzeko edo erakunde sozio-politikoen garrantzia minimizatzeko erabili izan da.

Jatorria eta etimologia
-----------------------

Tribu kontzeptua Aintzinako Erroman sortu zen. Komunitateak eta instituzioaz sortzeko beharratik abiatuta, elkarrekin bizitzea erabaki duten pertsonen arteko bizikidetza ahalbidetzeko.

Beste erabilerak
----------------

Gaur egun "hiri-tribu" bezala ezagutzen dena; pandilak, bandak edo gazte eta nerabeen elkarteak dira, antzerako moduan eta modu deigarrian janzten direnak, ohitura komunei jarraitzen dietenak eta, batez ere, hiri handietan ikusten direnak.

Gazte eta nerabeak tribu hauetan beren bizipen pertsonalak biziagotzeko eta afektibitate-nukleo atsegina aurkitzeko aukera bezala aurkitzen dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Diccionario Akal de Etnología y Antropología - Akal» *www.akal.com* (Noiz kontsultatua: 2021-05-05).

Ikus, gainera
-------------

* Survival International

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q133311
* Commonscat Multimedia: Tribes

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 13318495v (data)
* GND: 4138634-6
* LCCN: sh85137422
* NKC: ph171120
* AAT: 300049946
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q133311
* Commonscat Multimedia: Tribes
***Unfinished Tales of Númenor and Middle-earth*** (euskaraz: «Numenor eta Erdialdeko Lurraldeko amaitu gabeko ipuinak»), soilik ***Unfinished Tales*** (euskaraz: «Amaitu gabeko ipuinak») bezala ere ezagunak, Tolkienek idatzitako istorio bilduma bat da, bizi zen bitartean amaitu ez zituenak, baina bere seme Christopher Tolkienek argitaratu zituen 1980an.

*Silmarillion* lanean ez bezala, non narratibaren zatiak aldatu ziren, elkartu eta lan sendo eta zentzuzko bat sortzeko, Amaitu gabeko ipuinak, Tolkienek pentsatu bezala aurkezten dira, izen batzuen aldaketa arinekin (idazle honek, bere zirriborroak idazten zituen bitartean, pertsonaia berarentzako izen ezberdinak asmatzeko ohitura zuen). Honela, historio hauetako batzuk, amaitu gabe daude, beste batzuk, soilik, Erdialdeko Lurraldeari buruzko informazioa ematen dutenak diren bitartean. Ipuin bakoitza, zehaztu gabekoak eta ilunak diren puntuak argitzen dituen oharren bidez lagundurik dago.

Silmarillionekin gertatu zen lez, Christopher Tolkienek, *Amaitu gabeko ipuinak'*, bere aitaren artxibategiko materialak sakon aztertu aurretik editatu eta argitaratu zituen. Bere argital sendotasunik eza gora-behera, **Amaitu gabeko ipuinek**, Eraztunen Jaunan soilik oso laburki aipatzen diren pertsonaia, gertaera eta tokiei buruzko informazio xeheagoa ematen dute. Gandalf eta Istarien jatorriari buruzko istorioen bertsioek, Isildurren heriotza eta Eraztun Bakarraren galera Loeg Ningloronen eta Rohango erresumaren sorrerarenek, Erdialdeko Lurraldeari buruzko ezagutza gehitzen laguntzen dute.

Bereziki nabarmengarria da Aldarion eta Erendisen istorioa, Numenorri buruzko istorio ezagun bakarra, bere erorketaren aurretik. Liburuak, gainera, Numenorren mapa bat ere badu.

Amaitu gabeko ipuinek izan zuten arrakasta komertzialak, Tolkienen istorioen eskariak bera hil ondoren, hor zegoela bakarrik ez zuen frogatu, baizik eta areagotzen zihoala. Emaitzak bultzaturik, Christopher Tolkien egitasmo anbiziotsuago batean murgildu zen, Erdialdeko Lurraldearen Historia izenburudun hamabi liburutan banatutako lan bat, bere aitaren Erdialdeko Lurraldeari buruzko lan ia guztia hartzen duena.

Ipuinak
-------

### Part One: The First Age

* "Of Tuor and his Coming to Gondolin"
* "Narn i Chîn Húrin (The Tale of the Children of Húrin)"

### Part Two: The Second Age

* "A Description of the Island of Númenor"
* "Aldarion and Erendis: The Mariner's Wife"
* "The Line of Elros: Kings of Númenor"
* "The History of Galadriel and Celeborn"

### Part Three: The Third Age

* "The Disaster of the Gladden Fields"
* "Cirion and Eorl and the Friendship of Gondor and Rohan"
* "The Quest of Erebor"
* "The Hunt for the Ring"
* "The Battles of the Fords of Isen"

### Part Four

* "The Drúedain"
* "The Istari"
* "The Palantíri"

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q309019
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 219968903
* GND: 4622254-6
* Open Library: OL27466W

 |

* Wd Datuak: Q309019
**Baluroak** edo **Valuroak** Terra Chán bizi ziren apaiz prekristauen komunitate edo leinu bat zen. Tradizioaren arabera, Veria hiritik zetozen, Cospeitoko aintziraren gainean ezarritako maldizio baten ondorioz mugiaraziak.

Ezaugarriak
-----------

Antonio Reigosaren arabera, sekta bat edo arraza zigortu bat ziren. Petrikiloak, belagileak, lukurari, igarle, eskale ibiltariak, predikariak eta santeroak ziren, artearen eta engainuaren saltzaileak, koplak adierazten duen bezala: *Baluro, por que vas preso? / Señor, por cousa ningunha: / porque roubei un ramal / e detrás viña unha mula.* Apaizekin lehiatzen ziren eta, batzuetan, ordezkatzen zituzten, eta horregatik Galiziako apezpiku batzuek eskumikatu zituzten eta euren arteak sekretuan egitera derrigortu zituzten.

Eskaleak izan ohi ziren, *hamaika mila birjinek eta hamaika mila abeslarik, gorputz erdia uretan eta erdia kanpoan dutela, gauez kantatzen dute eta egunez isiltzen dira Caqueko urmaelean*. Santiago de Compostelara iristeko eskubidea lortzen zuten, eta bertan gaixo zeudenen izenean eskatzen zuten. Askok markak zituzten gorputzean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Os baluros, tribo maldita. Mitos, lendas e contos galegos» *galiciaencantada.com* (Noiz kontsultatua: 2022-10-16).
2. ↑   Xoán Ramiro Cuba Rodríguez [et al.] ; ilustrado por Lázaro Enríquez.  (1999). *Diccionario dos seres míticos galegos.*  Xerais de Galicia, Ediciones ISBN 84-8302-363-6. PMC 41612920. (Noiz kontsultatua: 2022-10-16).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12401694

 |

* Wd Datuak: Q12401694
**Benedicto Barandalla Maiza** (?-?) nafar buruzagi karlista izan zen.

1933ko maiatzaz gero Etxarri Aranazko alkate izan zen eta 1936an errekete-talde bat antolatu zuen Sakanan.

1936ko altxamendua gertatu zenean horrekin bat egin Sakanan eta Deierrin boluntarioak biltzen aritu zen. Bere burua kapitain izendatu zuen eta 200 bat gizasemez osatutako partida antolatu zuen: *Barandallaren partida* izenaz ezaguna. Aldi berean, Sakanan; errepresio gogorra egiteari ekin zion altxamenduarekin bat egiten ez zituenen kontra hainbat herritar fusilaraziz ere.

Lizarraustin barrena Gipuzkoan sartu zen eta Ataun hartu zuen. Lazkao hartzeko trantzean bertako mikelete errepublizaleek engainatuta partidako 23kide harrapatuta izan ziren. Gatibu eroritakoak Donostiako Ondarretako kartzelara eraman zituzten. Hala ere, Barandallaren partidak Oriaren ibarreko herrien konkistan aritu zen eta bere 10 kidek Alkiza hartu zuten abuztuaren 12an.

Partida 1936 udazkenean desegin zen eta bizirik zirauten bere kideak armada kolpistan integratu ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «PARTIDA DE LA BARRANCA O DE BARANDALLA» *www.requetes.com* (Noiz kontsultatua: 2020-07-06).
2. ↑    «Etxarri Aranatzek 80 urteko sufrimenduaren erpin guztiak ikertu ditu» *Berria* 2018-01-23 (Noiz kontsultatua: 2020-07-06).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q97013827

 |

* Wd Datuak: Q97013827
**Tuscola konderria** (ingelesez: *Tuscola County*) Michiganko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Caro da. 2010eko zentsuaren arabera 55.729 biztanle zituen, Tuscola kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Tuscola konderriak 2.367,02 kilometro koadro ditu. Horietatik 286,93 ura dira. Beste 2.080,09 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 23,54 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 55.729 pertsonetatik 54.118 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.571 dira. 621 beltzak edo afroamerikarrak. 233 amerikar natiboak ziren eta 15 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 155 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 33 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 554 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q82367
* Commonscat Multimedia: Tuscola County, Michigan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143078289
* ISNI: 0000 0004 0389 1187
* LCCN: n81091941
* NARA: 10039738
* **Lekuak**
* OSM: 572130
* TGN: 2000997

 |

* Wd Datuak: Q82367
* Commonscat Multimedia: Tuscola County, Michigan
Airbus A320, barne-hegaldietan asko erabiltzen den hegazkina.
**Barne-hegaldia** abiazio zibilaren barruko hegaldi komertzial bat da, non irteera eta helmuga herrialde berean gertatzen diren.

Soilik barne-hegaldiak zerbitzatzen dituzten aireportuak aireportu nazional bezala ezagutzen dira.

Barne-hegaldiak, oro har, nazioarteko hegaldi gehienak baino merkeagoak eta laburragoak dira. Nazioarteko hegaldi batzuk barne-hegaldiak baino merkeagoak izan daitezke, herrialde ezberdinetako bi hirien arteko distantzia laburra dela eta, baita barne-hegaldiak, herrialde txikiagoetan, batez ere asko ordaintzen duten negozio-bidaiariek erabil ditzaketelako ere, plazerezko bidaiariek, berriz, errepidea edo trenbidea nazio-mailan erabiltzen duten bitartean.

Herrialde txikiago batzuek, Singapurrek kasu, ez dute barne-hegaldi erregularrik. Barne-hegaldiak dira epe luzera hazkunde globalerako joerarik erakusten ez duen hegazkingintzako sektore bakarra, herrialde txikiek gero eta gehiago ordezkatzen dituztelako barneko ibilbide laburrak abiadura handiko trenekin, eta hau gertatzen da, munduko aireko ibilbide jendetsuenak barne-hegaldiak direlako.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5290183

 |

* Wd Datuak: Q5290183
**Uedaharako gudua** (japonieraz: 上田原の戦い?)
, Japoniako historiako Sengoku aroan gertatu zen gudu bat da, non Takeda Shingenek, bere lehen porrot militarra jasan zuen, baita suzko armak erabili ziren guduetatik, Japonian erregistratuta dagoen lehena ere.

Takeda Shingenek, Shika gaztelua setiatu zuen armadarekin topo egin zuen, eta bere 7.000 soldaduak, iparralderantz gidatu zituen, Murakami Yoshikiyoren armadaren aurka borrokatzeko. Takeda Shingenen aurregoardiaren buru, Itagaki Nobukata zegoen, eta, Yoshikiyoren atzegoardia eraso zutenean, berehala akabatuak izan ziren, eta Itagaki, bere troparekin batera hila izan zen.

Murakamik, arkabuz txinatarrekin armatutako 50 ashigaru erabili zituen, arkularien babesle bezala aritu zirenak. Orotara, Takeda klaneko 700 soldadu hilak izan ziren, Itagaki eta beste bi jeneral, Amari Torayasu eta Hajikano Den'emon barne. Shingenek berak, lantzakada bat jaso zuen albo batean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1358091

 |

* Wd Datuak: Q1358091
**Beaverhead konderria** (ingelesez: *Beaverhead County*) Montanako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Dillon da. 2010eko zentsuaren arabera 9.246 biztanle zituen, Beaverhead kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Beaverhead konderriak 14.431,13 kilometro koadro ditu. Horietatik 78,39 ura dira. Beste 14.352,74 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,64 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 9.246 pertsonetatik 8.905 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 338 dira. 19 beltzak edo afroamerikarrak. 117 amerikar natiboak ziren eta 38 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 36 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 7 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 124 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110212
* Commonscat Multimedia: Beaverhead County, Montana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157117535
* ISNI: 0000 0004 0577 9359
* GND: 4219826-4
* LCCN: n81093492
* **Lekuak**
* OSM: 418305
* TGN: 2001260

 |

* Wd Datuak: Q110212
* Commonscat Multimedia: Beaverhead County, Montana
**Benson konderria** (ingelesez: *Benson County*) Ipar Dakotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Minnewaukan da. 2010eko zentsuaren arabera 6.660 biztanle zituen, Benson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Benson konderriak 3.728,28 kilometro koadro ditu. Horietatik 131,54 ura dira. Beste 3.596,74 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,79 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 6.660 pertsonetatik 2.938 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 77 dira. 1 beltzak edo afroamerikarrak. 3.631 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 3 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 86 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28292
* Commonscat Multimedia: Benson County, North Dakota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158275202
* LCCN: n80086544
* **Lekuak**
* OSM: 1740272
* TGN: 2001559

 |

* Wd Datuak: Q28292
* Commonscat Multimedia: Benson County, North Dakota
**Traje distiratsua** (gaztelaniaz: *traje de luces*) toreatzaileek zezenketan janzten duten janzkera da. Bere izena, berau estaltzen duten lentejuelek sortzen dituzten islei erantzuten die. Zetaz eginda dago, eta brodatu batez estalita. Brodatu hori urre, zilar edo atxabitxizko hariz egin ohi da, eta, noizean behin, beste material batzuekin, hala nola kristalarekin.

Tradiziozko janzkera da, XVIII. mendearen amaierako *majo*en jantzitik datorrena, eta, azkenean, zezenketen erritualean aritzeko arropa esklusibo bihurtu zena. Ondoren, hainbat apaingarri gehitu zizkioten, hala nola, montera, brodatuak eta botoi-zuloak.

Dolores Sánchez, La Fragosa deitua, izan zen traje distiratsua jantzi zuen lehen emakumea, gizonezkoek egiten zuten bezala.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Elhuyar Hiztegia
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Historia del vestido o traje de luces del torero. Taleguilla. Picassiano. Goyesco» *www.elartetaurino.com*.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Biografía de la diestra matadora de novillos Dolores Sánchez y Fernández (La Fragosa)» *El Telegrama de loterías y toros - Año I* 1886-7-26.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q859925
* Commonscat Multimedia: Traje de luces

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q859925
* Commonscat Multimedia: Traje de luces
Berbena limoiusaina
Garraiska
Gaitun txikia
**Belar onak**, **belar usaintsuak** edo **usain-belarrak** mediterraneoko sukaldaritzan asko erabiltzen diren landareak dira, ezaugarri aromatikoengatik eta ondugarriengatik. Hedadura desberdinetako baratzeetan hazten dira. "Belar finak" espresioa lau belarretako nahasketa bat da: tipulina, apoperrexila, binagrera eta perrexila, Frantziako sukaldaritzaren oinarria osatzen dutenak.

Hostoak erabiltzen dira, freskoak, lehorrak edo deshidratatuak, bai jakiak ondutzeko, bai sukaldaritzako plateren usainak hobetzeko, gordinik edo egosita.

Historian zehar belarrak baztertu egin ziren, menda, perrexila eta baratxuria izan ezik. Batzuk tokian tokiko besterik ez ziren ezagunak.

Erabilitako landareak, oro har, hiru familia botanikokoak dira:

* baratxuri-antzekoak: baratxuria, tipula, tipuleta, tipulatxa, etab.

* apiazeoak: aingeru-belarra, Txarpoila, apoperrexila, mihilua, perrexila, eta abar.

* lamiazeoak: mendaro, garraiska, menda, oregano, azitraia, salbia, ezkaia, etab.

Belar on lehorrek usain gozo oso sendoa dute eta neurriz erabili behar dira.

Belar onak sendagaiak eta koloniak egiteko erabiltzen dira.

Ikus, gainera
-------------

* Probentzako belarrak
* Bouquet garni
* Espezia

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Julia Child, *Mastering the Art of FrenchCooking* I. lib. 18. orr.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1412533
* Commonscat Multimedia: Herbs

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 1330
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1412533
* Commonscat Multimedia: Herbs
**Belardun itsas dragoia** edo **itsas dragoi arrunta** (izen zientifikoa: *Phyllopteryx taeniolatus*) itsas zaldiarekin erlazionatutako itsasoko arrain bat da. Phyllopteryx generoko espezie bakarra da. 3 eta 50 metroren arteko sakonerako uretan, Australiako hegoaldeko itsasaldean aurki daitezke, Port Stephens (Hegoaldeko Gales Berria) eta Geraldton-en (Mendebaldeko Australia) artean, baita ere Tasmaniaren inguruan. Belardun itsas dragoiek beraien gorputzen belar antzeko protuberantzietatik hartu dute izena, ohiko algadun hondoen artean mugitzen direnean kamuflatzeko erabiltzen dituztenak.

Belardun itsas dragoiaren luzera 45 cm.-tara arte iritsi daiteke. Krustazeo ñimiñoez eta beste zenbait zooplanktonez elikatzen dira, beraien hodi antzeko muturrarekin xurgatuz.
Erlazionaturiko espezie bat hostodun itsas dragoia (izen zientifikoa: *Phycodurus eques*) da, eta National Geographic aldizkariaren arabera (2006ko azaroa), belardun eta hostodun itsas dragoiak espezie berbera izan litezke.

*Aquarium of the Pacific*-ek (Long Beach, Kalifornia) eta *Melbourne Aquarium*-ek (Australia) belardun itsas dragoia itxian arrakastaz hazi ahal izan duten leku bakarrak dira.

Belardun itsas dragoia Victoriako estatuko ur-ikur bat da.

Banaketa
--------

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1120403
* Commonscat Multimedia: Phyllopteryx taeniolatus
* Wikispecies Espezieak: Phyllopteryx taeniolatus

---

* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Phyllopteryx\_taeniolatus
* BOLD: 66270
* BioLib: 98083
* FishBase: 14267
* GBIF: 5200965
* ITIS: 644912
* UICN: 17177
* NCBI: 161469
* WoRMS: 282254
* uBio: 135284

 |

* Wd Datuak: Q1120403
* Commonscat Multimedia: Phyllopteryx taeniolatus
* Wikispecies Espezieak: Phyllopteryx taeniolatus
| **Beloka pasealekua** |
| --- |
|  Aiete, Donostia |
|  |
| HerrialdeaLurraldea |  Euskal Herria Gipuzkoa |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Beloka pasealekua is located in Euskal HerriaBeloka pasealekuaBeloka pasealekua | Beloka pasealekua is located in GipuzkoaBeloka pasealekuaBeloka pasealekua |
| Beloka pasealekua is located in Donostia erdiguneaBeloka pasealekuaBeloka pasealekua |

 |
| Koordenatuak: | 43°18′44.8″N 1°59′15.08″W﻿ / ﻿43.312444°N 1.9875222°W﻿ / 43.312444; -1.9875222
 |

**Beloka pasealekua** Gipuzkoako Donostia hiriburuko Aiete auzoan dagoen pasealeku bat da. San Roke kalearen erdialdean hasi eta, Basoerdi parkea inguratzen duen ibilbide bihurgunetsu baten ondoren, San Roke kalearen hasiera eta Lazkano pasealekua elkartzen diren inguruan amaitzen da.

Garai batean, *Beloka* izeneako jauregi itxurako etxe karratu handi bat zegoen inguru horretan (SUMMA Aldapeta ikastetxearen parean), eta hortik datorkio pasealekuari izena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65216650

 |

* Wd Datuak: Q65216650
**Troskaetako koba** Ataunen, Intzartzu mendian dagoen kobazuloa, 580 metrotara. Sektore horretako kobazulo garrantzitsuena da, XIX. mendean ere izen horrekin ezaguna eta artaldeak nahiz pertsonak babesteko erabilia.

Alderdi geologiko eta sedimentologikoak aztertu zituzten Llopis Lladók eta Gómez de Llarenak (1949), Jesús Elosegik (1950) eta Llopis Lladók eta Elosegik 1954an.

Aranzadiko Manuel Laborde eta Jesus Elosegi espeleologoek leize-hartzen (*Ursus spelaeus*) zenbait hezurdura aurkitu zituzten bertan, 1946an. Geroago, M. Crusafontek zenbait hezur atera zituen, eta T. De Torresek 1987 eta 1988an egindako aztarnategiaren indusketa sakonaren ondorioz material ugari atera zuen.

1.000 metro inguruko garapena du eta 70 metroko malda. Sarrera-gela pasatuta, aurrera eta beherantz eginez, hainbat pitzadura eta gela daude; horietako bat da *Crusafont leizea* edo hartzen leizea deitutakoa, bertan zeudelako lurperatuta Pleistozenoko hartz horien aztarna ugari. Estalaktiten formazio ikusgarrien bukaeran urmael bat dago ("Laguna deseada").

Material paleontologikoei buruzko ikerketa lan partzialak daude, Kurtenek (1955), Altunak (1972) eta Torresek (1984) eginak. Eta T. de Torres, R. Cobo eta A. Salazar analisi paleontologiko osatuena argitaratu zuten Munibe aldizkarian (43. zk. 1991), eta proposatu Troskaetako hartz populazioa *Ursus spelaeus* hartzaren azpiespezie batekoa zela.

San Telmo museoan dago bertan aurkitutako hezurdura bat erakusgai, berregindakoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Jesus Elósegui. Exploración de la Laguna Deseada en la cueva de Troskaeta..* .
2. ↑  Trinidad DE TORRES HIDALGO, Rafael COBO RAYAN, Angel SALAZAR RINCON (1991). La población de oso de las cavernas (Ursus spelaeus parvilatipedis n.ssp.) de Troskaeta'ko-Kobea (Ataun-Gipuzkoa) (Campañas de excavación de 1987 y 7988) Munibe, Donostia, 41

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q102027051
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 132296

 |

* Wd Datuak: Q102027051
**Benicàssimgo Nazioarteko Jaialdia** edo **FIB Heineken** (katalan eta gaztelaniaz *Festival Internacional de Benicàssim*) Espainiako Castellóko probintziako Benicàssim udalerrian urtero ospetu ohi den nazioarteko musika jaialdi bat da.

Bertan mota ezberdinetako musika emanaldiak eskeini ohi dira: indie rock, indie pop, musika elektronikoa, pop, rock... bestalde, beste antzerkia, moda eta zinemaren inguruko ekitaldia eta jardunaldiak ere burutu ohi dira. Jaialdi honen eaugarri nagusia bere eklektizismoa da, musika mota zehatz batzuetara mugatuak dauden beste jaialdi batzuen aurrean, jaialdi hau musika joera berriei irekia dago. Gainera, Espainian ospatu eta nazioastean oihartzun hadienetakoa duen musika jaialdia da, horrenbestez beste herrialdeetako jendea, bisitariak eta musikariak bertaratu ohi dira.

Kanpo estekak
-------------

* Benicàssimgo Nazioarteko Jaialdiaren webgunea **(Gaztelaniaz)** **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q196148
* Commonscat Multimedia: Festival Internacional de Benicàssim

---

 |

* Wd Datuak: Q196148
* Commonscat Multimedia: Festival Internacional de Benicàssim
**Under My Skin** (euskaraz, *nire azalaren azpian*), Avril Lavigne abeslari kanadiarraren bigarren estudio albuma da. 2004ko maiatzaren 25ean plazaratu zen AEBn. Lehenengo postua lortu zuen diskoarekin AEBn, Alemanian, Japonian, Australian, Kanadan, Mexikon, Argentinan, Espainian, Irlandan, Thailandian, Hego Korean eta Hong Kongen, gutxi batzuk aipatzearren. Lehenengo astean jada 380.000 ale saldu zituen AEBtan.

Bigarren diska hau ez zuen bere kontura atera, abestiak idazten Chantal Kreviazuk abeslariak lagundu baitzion, eta honenbestez Let Go-n erakutsitako pertsonalitatea aldatu zuen, ospea handiagotzeko oztopo izan ez bazen ere.

Bost single plazaratu zituen disko honetan: Don't Tell Me, My Happy Ending, Nobody's Home, He wasn`t eta Fall to pieces, baina lehenengo biek bakarrik lortu zuten merkatuko lehenengo postuetan kokatzea.

Let Gorekin baino sari gutxiago lortu zituen arren, lortutakoak garrantzitsuagoak izan ziren, eta gainera diska ale gehiago saldu zituen guztira munduan.

Abesti zerrenda
---------------

1. "Take Me Away" (Lavigne/Taubenfeld) - 2:57
2. "Together" (Lavigne/Kreviazuk) - 3:14
3. "Don't Tell Me" (Lavigne/Taubenfeld) - 3:21
4. "He Wasn't" (Lavigne, Kreviazuk) - 3:00
5. "How Does It Feel" (Lavigne/Kreviazuk) - 3:44
6. "My Happy Ending" (Lavigne, Walker) - 4:02
7. "Nobody's Home" (Lavigne, Moody) - 3:32
8. "Forgotten" (Lavigne/Kreviazuk) - 3:17
9. "Who Knows" (Lavigne/Kreviazuk) - 3:30
10. "Fall to Pieces" (Lavigne, Maida) - 3:28
11. "Freak Out" (Lavigne, Taubenfeld, Brann) - 3:13
12. "Slipped Away" (Lavigne/Kreviazuk) - 3:34

Tourra
------

Kanadan eta AEBn zehar tour arrakastatsu bat egin zuen bere diska aurkezteko: Mall Tourra.

Ondoren, nazioarteko tour globala ere gauzatu zuen, Bonez Tour deiturikoa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q204617

 |

* Wd Datuak: Q204617
*Atreoren altxorra* izeneko tholos mizenastarra
**Tholosa** (pluralean **tholoi**) estilo klasikozko tenplu bat da, oro har greziarra, oinplano biribilekoa eta kolomadi batez inguratuta dago. Ezagunena Delfosekoa da.

Delfoseko tholosa, Athenea Pronaiaren santutegiaren barnean dago. Borobil formako eraikin hau K.a. 380 eta K.a. 360 bitartean eraikia izan zen. Kanpoko aldean 14,76 metro diametroko zirkulu batean 20 zutabe doriko ditu, eta barnean, korintoar ordenakoak diren 10 zutabe. Tholosa, Delfoseko multzo monumentaletik gutxi gorabehera 800 metrora dago. Doriar ordeneko zutabeetatik hiru berriztatuak izan ziren, monumentuaren estetika hobetuz eta Delfoseko enblematikoena eta fotografiatuena bihurtuz.

Tholos hitza oinplano biribileko hil eraikinei ere ematen zaie, Mizenaseko kulturan erabilitakoei bezala. Hilobi hauen eredu adierazgarriena Atreoren altxorra da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q261201
* Commonscat Multimedia: Tholos

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300005930

 |

* Wd Datuak: Q261201
* Commonscat Multimedia: Tholos
*Artikulu hau ingeles olerkari eta drama-idazleari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ben Johnson».*

**Benjamin *Ben* Jonson** (Westminster, Ingalaterra, Erresuma Batua, c. 1572ko ekainaren 11 - Londres, Ingalaterra, Erresuma Batua, 1637ko abuztuaren 6a) ingelesezko olerkari eta drama-idazlea izan zen.

Bizitza
-------

Eskoziako predikari baten semea zen. Ikasketak Westminster Schoolen egin eta ondoren, hargin-lanetan ibili zen, hori baitzen haren aitaordekoaren lanbidea. Armadan sartu zen berehala, eta Espainiaren aurka borrokatu zen Herbehereetan. 1597 inguruan Londresa joan zen, eta antzerkian aritu zen zuzendari eta antzerkigile. Katoliko egin zen garai hartan.

*Every man in his humour* (1598) izan zen ospea eman zion obra. Shakespeareren konpainiak antzeztu zuen lan hura. *Cynthia´s revels*, *The poetaster*, eta *Seyano* tragedia idatzi zituen ondoren, arrakasta handia izan zutenak. Jakue I.a errege izendatu zutenean, haren gortean hasi zen lanean. Maskarada asko idatzi zituen garai hartan; *Mask of blackness* izan zen lehena.

Lan horretan ari zela, haren komediak antzezten hasi ziren (*Volpone or the fox*, *Epicoene or the silent woman*, *The alchimist*, *Bartolomew fair*, *The magnetic lady*). Komedia horiek eragin handia izan zuten denbora askoan Ingalaterrako antzerkigintzan; Shakespearek eskuratu zuen ospearen adinekoa izan zen Jonsonena. Horrek ez zuen, ordea, bien arteko adiskidetasuna galarazi. Baconekin ere harreman onak izan zituen. 1616tik aurrera erregearen diru-laguntza jaso zuen, eta Eskoziara bidaia egin zuen 1618an. Hiru olerki liburu idatzi zituen: *The forest*, *Underwood* eta *The sad shepherd*.

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Ben Jonson*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193857
* Commonscat Multimedia: Ben Jonson

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 292789691
* ISNI: 0000 0001 2134 0010
* BNE: XX1152999
* BNF: 11908988h (data)
* CANTIC: a10468250
* GND: 118558323
* LCCN: n80044918
* NDL: 00444907
* NKC: ola2003175055
* NLA: 35253811
* CiNii: DA00250813
* SNAC: w6jd4vkd
* SUDOC: 026940183
* ULAN: 500278089
* BIBSYS: 90051338
* UB: a1242015
* ICCU: CFIV041787
* Open Library: OL112771A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03286/eu\_j\_0944/j0944
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Gutenberg proiektua: 1269

 |

* Wd Datuak: Q193857
* Commonscat Multimedia: Ben Jonson
**Torre dos Clérigos** (eusk. "Klerikoen dorrea") Portugalgo Porto hirian kokatzen den kanpandorre barrokoa da **Igreja dos Clérigos** elizaren parte dena. Hain garaia izanik hiriko puntu guztietatik ikusten da eta hiriaren ikur ezagunenetakoa da.

Historia
--------

1732an hasi zen eliza eraikitzen eta 1750 hamarkadan bukatu zen. inarri eliptikoa izan zuen Portugalgo lehenengo eraikin barrokoa izan zen.

1754an hasi zen dorrearen eraikuntza eta 1763an bukatu zen. Toskanako kanpandorreetan oinarritu zen Nicolau Nasoni arkitekto italiarra, hortik dekorazio barroko erromatarra.

Egitura
-------

Klerikoen dorreak 75'6 metrotako altuera du. Sei solairu ditu eta goraino igotzeko 240 maila dituen eskailera igo beharra dago.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20986654
* Commonscat Multimedia: Torre dos Clérigos

---

 |

* Wd Datuak: Q20986654
* Commonscat Multimedia: Torre dos Clérigos
Matematikan, **barietate** bat topologia-espazio bat da, puntu bakoitzetik hurbil dagoen espazio euklidearraren antzekoa. Zehatzago, n-dimentsio-barietate bat, edo n n-barietate laburtzeko, topologia-espazio bat da, non puntu bakoitzak auzotasun bat baitu, n n-dimentsioko espazio euklidianoaren azpimultzo ireki bati homeomorfoa dena. Dimentsio bakarreko kolektoreek lineak eta zirkuluak dituzte, baina ez lemniskatak. Bi dimentsioko barietateei ere azalera esaten zaie. Hona hemen adibide batzuk: planoa, esfera eta toroidea, Kleinen botila eta benetako plano proiektiboa.

Anizkoitzaren kontzeptua funtsezkoa da geometriaren eta fisika matematiko modernoaren alderdi askotan, espazio sinpleagoen propietate topologiko aski ezagunetatik abiatuta egitura konplexuak deskribatzeko aukera ematen baitu. Barietateak modu naturalean sortzen dira ekuazio-sistemen ebazpen-multzo gisa eta funtzioen grafiko gisa. Kontzeptuak aplikazioak ditu informatika grafikoan, irudiak koordenatuekin lotu behar baitira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q203920
* Commonscat Multimedia: Manifolds

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119446082 (data)
* GND: 4037379-4
* LCCN: sh85080549
* NDL: 00572740
* SUDOC: 027394395
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q203920
* Commonscat Multimedia: Manifolds
**Berogailua** etxe, gela edo barrunbe bat berotzeko erabiltzen den aparatua da. Hainbat berogailu mota daude, hala nola elektrikoak, gasezkoak, orubekoak, gasolinazkoak, egurrezkoak edo ikatzezkoak.

Funtzionamendua
---------------

Berogailu erresistiboek beroaren proportzioan sortzen dute, korronte elektrikoaren karratuaren proportzioan. Harreman horri Jouleren legea esaten zaio.

Material eroaleak (metalak eta aleazioak) ez dira "eroale perfektuak", korronte elektrikoa igarotzerakoan erresistentzia elektrikoa baitute. Eroanbidean galtzen den energia bero moduan desagertzen da. Erresistibitatea desabantaila da energia elektrikoa garraiatu behar denean, baina desiragarria da beroa sortzea bilatzen denean.

Azalpen mikroskopikoa, baina "klasikoa", hau da: hari eroale baten muturren artean potentzial aldea dagoenez, eremu elektriko bat dago materialaren barruan. Eremu honek materialaren karga libreak bizkortzen ditu, eroaleak osatzen duen sare kristalinoan finkoak diren ioiren batekin talka egiten duten arte (frenatuz). Talka horietan, kargek beren energia zinetikoa sareko ioiei lagatzen diete, hau da, materialetik inguruko ingurunera beroa barreiatzeari.

Zenbat eta tenperatura altuagoa, orduan eta asaldura handiagoa sareko ioietan. Horrek eragiten du mugitzeko espazioa handiagoa izatea, eta, orduan, kargen eta ioien arteko talken maiztasuna handiagoa da. Beraz, eroale metalikoen erresistibitatea handitu egiten da tenperaturarekin. Erresistibitate horren balioa metalaren atomo motaren, horien loturen, ezpurutasun kopuruaren eta motaren eta beste akats batzuen araberakoa da, hala nola fabrikazioan eta eroalearen konformazioan izandako deformazio mekanikoaren ondoriozkoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Hipermerkatuetako Produktuak Hiztegia] [2009]
2. ↑  Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2011]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q203789
* Commonscat Multimedia: Heating stoves

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX527856
* BNF: 16580229s (data)
* GND: 4137711-4
* NDL: 01181200
* NKC: ph318961
* AAT: 300052201
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q203789
* Commonscat Multimedia: Heating stoves
Engelmann (eskuinean) 1987an, Hermann Kantekin batera.
**Bernt Engelmann** (Berlin, Alemania, 1921eko urtarrilaren 20a - Munich, Alemania, 1994ko apirilaren 14a) alemaniar idazlea izan zen.

Biografia
---------

Soldadu izan zen Bigarren Mundu Gerran, eta erresistentziako kide izan zen. Preso hartu eta kontzentrazio-esparru batera bidali zuten.

Gerra amaitu ondoren, kazetari gisa aritu zen lanean, eta, 1961. urtetik aurrera, literaturan sartu zen buru-belarri. 1977tik 1984ra Alemaniar Idazleen Elkartearen bozeramaile izan zen. Engelmannen lanek lotura zuzena dute Günter Wallraffek landu zuen erreportaje sozialarekin, eta literatura dokumentalaren barruan sartzen dira, beraz. Antihistoriako liburuetan ("Gu morroi", 1974; "Zuzenbidearen eta askatasunaren kontra elkartuta", 1975; "Izan ginena, garena", 1980), Engelmannek une historikoak gaurkotzen ditu, gizarte-talde apalenen ikuspegitik. Lan horietan nahastu egiten ditu fikzioa eta errealitatea, helburu berarekin beti, Alemaniaren alderdi txarrak agertzea. Lan monografikoetan ere (*Prusia*, 1979; *Krupp*, 1980) agintarien kontrako kritika zorrotzak egiten ditu.

Historialariek eta literatura-kritikariek kritika gogorrak egin zituzten Engelmannek gertaera historikoak azaltzeko modua zela eta, haien iritziz, edukia bigarren mailara eramaten baitzuen Engelmannek. Azkeneko lanak hauek ditu: "Alemaniari buruzko erreportajea" (1991); "Hotel Bilderberg" (1991); "Funtzionarioak" (1992) eta "Gure Estatua Estatuan" (1992).

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Bernt Engelmann*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106598
* Commonscat Multimedia: Bernt Engelmann

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 61579273
* ISNI: 0000 0000 8387 2656
* BNF: 12123603f (data)
* GND: 118530364
* LCCN: n50010376
* NKC: skuk0002368
* NLA: 35065077
* CiNii: DA00619764
* SUDOC: 029657938
* Open Library: OL467062A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01770/eu\_e\_1618/e1618

 |

* Wd Datuak: Q106598
* Commonscat Multimedia: Bernt Engelmann