Elizabeth Hall 1904. *Musika* [ez. 35], [egunik gabe] 1905eko abuztua, ED. [18]. (Eugène Pirou argazkilaria). 
**Elise Hall** (Paris, Frantzia, 1853ko apirilaren 15a - Boston, Ameriketako Estatu Batuak, 1924ko azaroaren 27a), edo **Elizabeth Boyer Swett Coolidge** (ezkondu aurretik) estatubatuar saxofoi-jotzaile ‘klasikoa" izan zen, kontzertuen sustatzailea, eta saxofoi eta orkestrarako obra kontzertistikoen (eta kontzertanteen) sustatzailea. Egia esan, historiako lehen pertsona izan zen saxofoi orkestradun kontzertante original baten protagonista.

Era berean, Parisen (1904) — ezta Frantzian ere — inoiz ez zuen inork horrelako obra bat bakarlari gisa jo, eta horrek, berez balio handia izateaz gain, are gehiago zuen emakumea zelako eta oso gaizki ikusia zegoelako haiek saxofoia bezalako mihi-instrumentuetan erabiltzea.

Lehen garaia
------------

Elizabeth Parisen jaio bazen ere, bere nazionalitatea estatubatuarra zen eta Ingalaterra Berriko familia burges garrantzitsu eta aberatsenetako batekoa izan zen. Coolidge-en leinua lehen kolonoetaraino iristen da. Kolono horiek, hasierako une zail haietan bizirautea lortu ez ezik, merkataritzari esker inperio ekonomiko txiki bat sortu zuten. Seguru asko, Elizabethen haurtzaroa eta gaztaroa parametro nahiko kodifikatuen arabera moldatu zen, bizi-maila oso altuan. Zenbait bidaia (eta hezkuntza) egin zituen Frantzian, eta, seguruenik, jarduera artistikoak eta musika pixka bat egin zuen. Nolanahi ere, lehen urte haietan Frantziako kulturarekiko atxikimendu handia sortu zitzaion, eta denborarekin areagotu egin zen.

1879an Richard-John Hall doktore eta zirujauarekin ezkondu zen Bostonen. Bikotea Londresera, Parisera, Vienara eta Heidelbergera (Alemania) joan zen eztei-bidaian, eta ondoren (1881) New Yorken finkatu zen, Richard-Johnek lan egin zuen lekuan.

Hala ere,—John gaixotu egin zen eta familia (bi alaba izan zituzten, Elise, 1883ko ekainaren 23an jaioa, eta Mary, 1887ko hil bereko 14. alaba) 1889an Santa Barbara eguzkitsura, Kaliforniara, joan zen, non sendagilea sendatzen saiatuko baitzen.

Santa Barbara, Kalifornia
-------------------------

Mendebaldeko kostaldeko hiri txiki hark (1890ean ez zen 6.000 arimara iristen) bazuen oporretarako eta atsedenerako eskaintza interesgarri bat —health resort bat zen—, eta hor sartzen ziren balnearioak, ur sendagarriak eta luxuzko instalazioak; horrek erosteko ahalmen handia zuten pertsonak erakartzen zituen. Eta, hain zuzen,—John berreskuratuz joan zen —edo hala zirudien—, eta Santa Barbara Cottage Hospitalean ere jardun zuen (1891n inauguratu berria), nahiz eta, handik gutxira, lankide batekin (G. Walther Otto doktorea) elkartu zen eta bere kontsultategia ireki zuen. Bestalde, Elise Hallek loturak ezarri zituen Santa Barbarako komunitatearekin musikaren bidez; are gehiago, "The Amateur Music Club" (1892) sortu berriaren lehendakari bihurtu zen, eta bertan aktiboki eta batzuetan saxofoiarekin parte hartzen zuen.

Hala ere, Richard-Johnek erantzukizunak hartzen eta lanez betetzen jarraitu zuen, bere ezkutuko gaixotasunarekin eta "hesteetako konplikazioekin" (peritonitisa? shock septikoa?) batera eta 1897ko urtarrilean hil zen. Alarguna eta haren bi alabak 1897ko uda-hasiera arte geratu ziren Kalifornian, ekialdeko kostaldera eta jatorrira, Bostonera, itzultzea antolatzen ari ziren bitartean.

Boston eta Paris
----------------

Elise Hall, Massachusettseko hiriburuan behin betiko finkatua, Boston Orchestral Clubeko buru izateko ekimena hartu zuen, amateurren musika elkarte aktiboa (eta elitista). Jakina, bere dolarrek eman zioten kudeaketa-postu hori, eta alokairuak, errefortzuak, tresnak, partituren egokitzapenak eta abar ordaindu zituzten. proiektu hura aurrera atera zedin; baina, garrantzitsuagoa, benetako (eta, seguruenik, bakarra) ‘motibazioa’ izan ziren, gutxienez hamasei konpositore europar eta amerikar —horietako batzuk, munduko baloratuenak— saxofoirako hogeita lau lan original sortzea, gehienak kontzertanteak.

Bistan denez, ekimenak aholkulariak izan zituen lagunartean eta hiriko musikaririk ezagunenetako batzuen artean. Ezbairik gabe, azken horietako garrantzitsuena Georges Longy (1868-1930) izan zen, jatorri frantseseko oboista bat, curriculum nahiko zabala zuena eta berriki (1898) instrumentu horren atril hori Bostongo Orkestra Sinfonikoan lortu zuena. Longyk Elise Hall-en musika-aurrerapenen tutore izan zen, eta bitartekari-lanak egin zituen partitura eta kontzertu horietako batzuk lortzeko.

1904ko urtarrilaren 5ean, Boston Orchestral Clubeko estreinaldi garrantzitsuenetako bat izan zen Bostongo Jordan Hall-en, Choral varié saxofoi alturako (edo biola) eta orkestrarako, Vincent D’Indyrena (1851-1931), Elizabeth protagonista zuena. Musikagile hark ere eskaini zion Mrs. Halli udaberri hartan bere obra Parisera eramatea eta "concert of great consequence" batean ematea.

Zalantzarik gabe, aukera ederra izango zen saxofoia Nouveau Théâtre (Théâtre de Paris) bezalako foro garrantzitsu batean serioski ezagutarazteko, eta, gainera, Société Nationale orkestra gurtuak lagunduta; jakina, hori guztia Hallek ordainduko zuen.Hori izango zen Frantziako hiriburuan instrumentua entzungo zen lehen aldia, formazio sinfoniko batek babestuta.

Saxofoi eta orkestrarako lotura Claude Debussyrekin eta Rapsodierekin
---------------------------------------------------------------------

Elise Hallek eta bere irakasleak, Georges Longyk, (1901-02?) orkestra sinfonikoa eta saxofoia zituen pieza bat enkargatu zioten Claude Debussyri, munduko konpositorerik onena ez bazen, bai, ordea, une hartan proiekziorik handiena zuena. Jeinu sinbolistaren Rapsodie saxofoiaren literaturaren historiako lehen asmakizun handia izan zen, eta horrek erakusten du posible zela kalitatezko pieza bat sortzea — baita eskakizun tekniko konplexurik gabe ere —, baldin eta egin zezakeen norbaiten jenialtasuna (edota argitasuna) kontuan hartzen bazen.Hala ere, partitura hori sortzea ez zen batere erraza izan, ez bakarrik editoreen errezeloengatik (MM. A. Durand e hijo), baizik eta konpositoreak heziketa, seriotasun profesional eta errespetu falta iraingarria erakutsi zuelako.

Azken urteak
------------

Elise Hallek 1920ko urtarrilaren 28an eman zuen azken kontzertua —hirurogeita sei urte zituen—, eta, seguru asko, nahiko ezinduta zegoen (gorreria zuen). Hala ere, dolarrek inguruko kamera-taldeak elikatzen jarraitu zuten, eta horrek aktibo eusten zion zirkuituan eta jendea ibiltzen zen arte-zirkuluetan. Are gehiago, 1921eko azaroan, Longyk Bostonen irekitako musika-akademiaren errezitaldiak finantzatzen zituen oraindik. Baina, hurrengo hilean, alabek bizitza publikotik apartatu zuten, bere ondasunak behar bezala zaintzeko gai ez zela argudiatuz. Elise 1922ko urtarrilean deitu zuten epailearen aurrera, bere autonomia argudiatzeko edo bere burua defendatzeko, baina ez zen agertu, eta, beraz, suhia bere ondarearen gaineko kudeaketa-botereekin kargu egin zen. Honek — The Massachusetts House of Representatives-eko errepublikarren bozeramaile bihurtu berria — eta familiako gainerako kideek egun batzuk baino ez zituzten behar izan Elise psikiatriko batean sartzeko, lehenik Channing Sanatariumean (Wellesley, MA) eta gero Westwood Lodgen (Westwood, MA), non 1924ko azaroaren 27an hil zen. Elise Hall Forest Hills Cemeteryn lurperatu zuten, Bostongo erdigunetik hamaika kilometrora dagoen hilerri batean

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Emma Downing [Coolidge], Descendants of John and Mary Coolidge of Watertown, Massachusetts, 1630 (Boston: Wright & Potter, 1930), 4.
2. ↑  *Paris Musical et Dramatique*, [sin día] mayo de 1905, 1-2; *Musical America*, 26 de febrero de 1910, 15; y *Boston Daily Evening Transcript*, 27 de noviembre de 1924, 4.
3. ↑  El imponente Hotel Arlington –construido en 1876 y ampliado once años después con un edificio anexo– acomodó no solo a ricos burgueses, sino también a varios presidentes y algún miembro de la realeza europea. Neal Graffy, *Historic Santa Barbara: An Illustrated History* (Santa Barbara: HPN Books, 2010), 41-53. 

Otro autor –Walker-A. Tompkins, *Santa Barbara History Makers* (Santa Barbara: McNally & Loftin, 1983), 143-48, 216-19 y 244-47– confirma la metamorfosis definitiva de aquella pequeña localidad durante la década de 1870 y utiliza unas palabras muy descriptivas al referirse a esa transformación desde "a lethargic Mexican pueblo to a health spa for the Yankee elite", sobre todo, para los "Wealthy Easterners" que venían a pasar el invierno a California. (Por cierto, el tren directo a la ciudad llegaría en 1887).
4. ↑  *The [Santa Barbara]* *Morning Press*, 10 de marzo de 1892, 4.
5. ↑  José-Modesto Diago, *Elise Hall, la "dama del saxofón", o cómo construir América con música (y dinero)* (Cádiz: J-MDO Editions, 2023), 63-82.
6. ↑  William-Henry Street, *Elise Boyer Hall: America’s first female concert saxophonist: her life as performing artist, pioneer of concert repertory for saxophone and patroness of the arts* (PhD diss, Illinois, Northwestern University of Evanston, 1983), 80-81 y 89-90.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3051130
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 14696625
* LCCN: nr2001022277

 |

* Wd Datuak: Q3051130