recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Amanita valens*** *Amanitaceae* familiako onddo espezie bat da. *Amanita ponderosa* delakoak baino kalitate gutxiago du.

Sinonimoa: *Amanita curtipes*.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 5 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, hasieran hemisferikoa, gero ganbila eta amaieran lau-ganbila; ertza soberakinekin eta errezelaren hondarren bidez apendikulatua, leuna eta ildaskatu gabea. Kapelaren azala zuri garbi kolorekoa, gero krema kolorekoa tonu arrosa arin batzuekin, zahartzean okre antzeko kolorekoak bihurtzen diren errezel orokorraren plaka zuriz estalia.

**Orriak:** Zurixkak, ertzean gorritzeko joerarekin.

**Hanka:** Laburra, zilindrikoa, fibriloso samarra, gainazal iletsuarekin edo ezkatadun samarrarekin. Eraztun gabe. Mintzezko bolba, motza, irekia, zuria baina lurrez zikindua.

**Haragia:** Trinkoa, zuria, ebakitzean apur bat gorritu egiten da.

**Etimologia:** Amanita terminoa grekotik dator eta Zilizia eta Siria arteko mendiari egiten dio erreferentzia, han oso ugariak ziren eta, grezieraz beste esanahi bat ere badu, perretxikoa kontzeptu orokor gisa.

Jangarritasuna
--------------

Jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Pseudovalens* aldaera, altuagoa eta sendoagoa da. *Amanita ponderosa* hegoalderago eta udaberrian agertzen da. Kontuz, ez nahastu Amanita zuri hilgarriekin, *Amanita virosa* eta *Amanita verna*.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean. Lurzoru hareatsuetan (ez oso sakona eta trinkoa, granitoa desegitean egina) pinuen eta arteen basoetan, estrepatan, penintsulako erdi-hego aldean, *Amanita ponderosa* baino iparralderago.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Euskal Herriko perretxiko eta onddoak*, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza  •   *Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak*, A.D.E.V.E. 2012  •   Euskalnatura  •   *Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos*, Luis García Bona, Kriselv, 1987  •   *Catálogo micológico del País Vasco*, Aeranzadi, 1973  •   *Mendizalearen Hiztegia [mikologia]*, Ostadar Mendi Taldea.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Lotina, Roberto.  (1985). *Mil setas ibericas.*  Diputacion foral de vizcaya, 174 or. ISBN 84-505-1806-7..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Morales Pulido Juan, Carmona Perate José Julián.  (1981). Sociedad Micologica Extremeña, Medalla de Extremadura 2019.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
*Artikulu hau 1955eko Vladimir Nabokov idazlearen eleberriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Lolita (argipena)».*

**Lolita** 1955ean Vladimir Nabokov errusiar-estatubatuar idazleak idatzitako eleberri bat da. Gaitzat, adin ertaineko gizon batek bere alabaorde nerabearekiko duen sexu obsesioa du. Argitaratu zuen garaian hautsak harrotu eta polemika piztuarazi zuen, halere literatur aditu eta kritikoentzat XX. mendeko nahiz literatura unibertsaleko maisulana da.

Argumentua
----------

Humbert Humbert frantses literaturako irakasleak nerabetzarora iristear dauden neskatoekiko sexu erakarpen sentitzen duen gizona da, bere haurtzaroko amodioa zen Annabel Leighen heriotzaren ondoren Europa utzi eta AEBtara lekualdatuko da. Ingalaterra Berriko Ramsdale udalerrian bizitzen jarriko da. Charlotte Haze izeneko emakume baten etxeko gela bat alokatuko du, haren 12 urtetako alaba Dolores etxeko lorategian eguzkia hartzen ikustean hartaz liluratuko da. Charlotte alargun bakartia berak hala nahi gabe Humbert eta Lolitaren harteko lotura bilakatuko da. Denbora gutxian Charlotte Humbertekin ezkonduko eta Lolita Humberten alabaordea bilakatuko da. Egun batez, Charlottek bere senar berriaren egutegia topatuko du, hark Doloresekiko duen obsesioaren eta emazte berriak sortzen dion desengainuaren aitormenez betea dago. Charlotte haserre eta atsekabetuak bapatean presaka etxetik atera eta auto batek jota hilko da.

Humbertek Lolitarekin batera AEBetan barna ostatuz-ostatu bidaiatuko du, biek sexu harremanak edukiz. Harreman hau Clare Quilty izeneko beste senargai heldu bat agertu eta Lolitak Humbert uzteko eta harekin ihes egiteko konbentzitzen duenean amaituko da.

Eleberriaren amaieran, Humbert ausaz Lolitarekin topatuko da, soilik Lolitak bere senar berriarekin Alaskan bizitza berri bat ekiteko eskatu zion dirua emateko. Une horretan Humbertek oraindik Lolita desio duela jabetuko da, ez bakarrik mota honetako neskeekiko duen sexu erakapenaregnatik, Lolitaz zinez maitemindua dagoelako baizik.

Zinema
------

* *Lolita*: 1962ko filma
* *Lolita*: 1997ko filma

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q127149
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 176671347
* BNF: 12498242d (data)
* GND: 4251287-6
* LCCN: n90655032
* SUDOC: 034200355
* Open Library: OL626989W
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q127149
**Mesitilenoa** konposatu organiko aromatikoa da C6H3(CH3)3 formula duena, alkilbentzenoen familiakoa. Likido sukoi kolorgea da usain gozokoa. *Trimetilbentzenoaren* hiru isomeroetako bat da besteak pseudokumenoa eta hemimelitenoa direlarik.

Uretan ia disolbaezina da, baina disolbatzaile organikotan disolbagarria da. Ikatz-mundrunaren osagaia da.

Mesitilenoak eraztun aromatikoko hidrogeno bat galtzen **mesitilo** taldea eratzen da zeinak ordezkatzaile gisa jokatzen du konposatu konplexuagotan.

Sintesia
--------

Mesitilenoa sintetizatzen da xilenoa alkilatuz katalizatzaile azido solido baten gainean.

2 C6H4(CH3)2 ⇌ C6H3(CH3)3 + C6H5CH3
C6H4(CH3)2 + CH3OH → C6H3(CH3)3 + H2O

Erabilera
---------

Mesitilenoa nagusiki 2,4,6-triimetilanilina prestatzeko usatzen da. Atzen hau koloratzaileak prestatzeko baliatzen da.

Hainbat nitxo-erabilera erabilera ere izan ditzake, hala nola, disolbatzaile berezi gisa.

Bestetik, mesitilo deribatuak kimika organometalikoan baliatzen dira, adibidez, Fe2(C6H2(CH3)3)4 (*tetramesitildiburdina*).

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** PubChem. «PubChem» *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (Noiz kontsultatua: 2024-04-18).
2. ↑   «MESITYLENE (1,3,5-TRIMETHYL BENZENE)» *chemicalland21.com* (Noiz kontsultatua: 2024-04-18).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Organic Syntheses Procedure» *orgsyn.org* (Noiz kontsultatua: 2024-04-18).
Hiru gorputzen problemaren kalkulu grafiko konputazionalaren errepresentazio bat: gorputzak elkarrengandik gertu daudenean, konputazioa geldotzen da kalkulu beharragatik eta errore numerikoak ugaritzen direlako.
**Hiru gorputzen problema** planteatzen da Newtonen grabitazio unibertsalaren legea hiru gorputzeko sistema batean aplikatzen denean. Sistema bat hiru gorputzez osatuta dagoenean (Eguzkia-Lurra-Ilargia, esaterako), ebatzi beharreko problema oso konplexua bihurtzen da eta, orokorrean, ez dago modurik hiruren mugimenduen soluzioa kalkulatzeko.

Gorputz bakoitzaren gaineko indarra beste biek eragindako indarraren batura bektoriala baino ez denez, erraz idatz ditzakegu higidura-ekuazioak. Baina, ekuazio horiek linealak ez direnez, ez dira ebazteko errazak: hiru gorputzeko sistemaren dinamika kaotikoa da, eta ez da soluzio analitiko orokor bat existitzen hori deskribatzen duenik. Soluzio orokorraren ezintasuna frogatu zuen Heinrich Brunsek XIX. mendean.

Soluzio espezifikoak
--------------------

Problemak soluzio orokorrik ez duen arren, kasu berezietan problema ebazteko metodo numerikoak egon badaude. Eulerrek planteatu zuen bat problemaren bertsio sinple baterako. Lagrangek ere, Eulerren bidetik, ebatzi zuen soluzioa hiru gorputzetako batek oso masa txikia duen kasurako eta zirkunferentzia baten gaineko higidura kontuan hartuta. 1970eko hamarkadan, Roger Brouke matematikariak eta Michel Henon astronomoak beste kasu-mota baterako soluzioa kalkulatu zuten: hiru gorputzetako bat beste bien inguruko orbitan mugitzen ari denerako. Eta 1993an, Cristopher Moore fisikariak hirugarren soluzio-mota bat topatu zuen zortzi-itxurako mugimenduen kasurako.

21. mendean, soluzio espezifiko hauek ugariak direla demostratu da, eta 13 familiatan sailkatu dituzte Beldragoko Unibertsitateko fisikariek, zeinak aurreko 3 soluzio motei gehitzen zaizkien.

Kulturan
--------

*Hiru Gorputzen Problema* 21. mendeko zientzia-fikziozko eleberri txinatar ezagun bat da, Liu Cixin-ek idatzia, trilogia baten lehen alea dena eta telesail bati ere izena eman diona. Hiru eguzki dituen sistema bateko estralurtarrak dira tarteko, eta beren sistema ez-egonkor aurreikusi ezinezko horretatik ihes egin nahi dute beren zibilizazioa salbatzeko.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    Roa Zubia, Guillermo.  (2013-03-15). «Hamahiru soluzio berri hiru gorputzen problemari» *Zientzia.eus* (Noiz kontsultatua: 2024-03-25).
2. ↑   «Euler-en hiru gorputzen problema» *www.sc.ehu.es* (Noiz kontsultatua: 2024-03-25).
3. ↑    «Lurraren eta Alpha Centauriren arteko bidaiak: zientzia-fikzioan eta agian urte batzuk barru» *sustatu.eus* (Noiz kontsultatua: 2024-03-25).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q607699
* Commonscat Multimedia: Three-body problem / Q607699

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4012974-3
* LCCN: sh85135013
* NKC: ph124613
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q607699
* Commonscat Multimedia: Three-body problem / Q607699
**Caspian Airlinesen 7908 hegaldiaren istripua** 2009ko uztailaren 15ean Irango iparraldean Teherandik 150 kilometrora. Hegaldia Teherandik (Iran) Erevanera (Armenia) zihoan. Baina, hegazkina 168 lagunekin soro batera erori eta dirudienez, 153 bidaiariak eta 15 tripulatzaileak zendu ziren.

Hegazkina Tupolev Tu-154 modelokoa zen, EP-CPG matrikuladuna.

Bidaiariak
----------

Hegazkinean zihoazen 168 pertsonetatik ez zen inor bizirik irten. 36 pertsona (barnean 2 tripulatzaile) armeniarrak ziren. Baita ere, 2 georgiar, 2 kanadar eta bi australiar.
Bidaiarien artean, Irango judo gazteen selekzio nazionaleko 8 atleta eta 2 entrenatzaile zeuden. Baita ere, Irango parlamentari ohia eta enbaxadore baten emaztea.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Irango hegazkin bat erori egin da, eta 168 lagunak hil dira[*Betiko hautsitako esteka*], Berria.info, 2009-07-15

Ikus, gainera
-------------

* Hegazkin zibilen istripuen zerrenda

Kanpo estekak
-------------

* "Meeting Notes Moscow IAC July 6, 2010." () Iran Civil Aviation Organization. **(Ingelesez)**
* "Ту-154М EP-CPG 15.07.2009." () Interstate Aviation Committee. **(Errusieraz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q842831

 |

* Wd Datuak: Q842831
**Maria de las Mercedes Isasi** (Iurreta, Bizkaia, 1900eko urtarrilaren 18a - Berriz, 1973ko urtarrilaren 10a) moja izan zen.

Bizitza
-------

15 urterekin, 1915ean, Berrizko Mertzedarien Ikastetxean hasi zen ikasten eta 1917 arte jarraitu zuen. 1927an, Komentuan hartu zuten postulante gisa. 1935ean misiolari joan zen Txinara, non sortzear zegoen Ningkwo-fu etxeko nagusia izateko zen, baina behin han, Wuhuko Sheng-mu-yuen irla moduko batera bidali zuten, Ibai Urdinak ongarritzen duen arroz-uharteen artera eta 17 urte eman zituen bertan.

Txinatarren eta japoniarren arteko gerra jasan behar izan zuen; komunisten eta Chiang-kai-sheken soldaduen arteko gerra, eta Mundu-Gerraren zipriztinak. Komunistak Wuhuren jabe egin zirenean 1949an jazarpena piztu zen.

Maria de las Mercedesi epaiketa egin zioten Herri Auzitegian, erruduntzat jo zuten eta Wuhun zehar ibili arazi zioten eskuetan eskuburdinak jarrita, ondoren kartzelan sartu zuten. Urtebeteko espetxealdiaren ostean, Txina Kontinentaletik kanporatu egin zuten Japoniara, Tokiora, joan zen. Formosa uhartera itzuli , eta han hiru urte eman zituen Hsinpun.

Berrizen eman zituen azken urteak eta bertan hil zen 1973an

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ISASI, María de las Mercedes - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2024-03-15).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q124877643
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 70598

 |

* Wd Datuak: Q124877643
**Baketik** bakea sustatzeko helburua duen euskal erakundea da, giarte zibiletik abiatutakoa, gatazken konponbidea bilatzen duena, giza eskubideetan oinarriturik.

Historia
--------

Oñatiko Arantzazun 2006ko urriaren 14an sortu zen bake zentro gisa. Bultzatzaileak Arantzazuko Santutegiko frantziskotarrak izan arren, zentro laiko eta akonfesionala gisa aurkeztu zen Gandiaga Topagunean. Elkarri gizarte mugimendutik zetozen pertsonak eta beste laguntzaile batzuek ere parte hartu zuten sorreran.

Zentroa aurkeztu zenean helburu nagusia bakea eta etika bat egitea eta lantze horren ondorioak ahalik eta gehien zabaltzea azaldu zuten.

2012. urtean frantziskotarren erakundetik askatu zen organikoki Baketik. 2013an Jonan Fernandezek elkartearen lehendakaritza utzi zuen, eta egoitza trasladatu zuten halaber Gandiaga Topaguneatik Tolosara.. Iker Usonek hartu zuen erakundearen lekukoa orduan, 2014-2017 tartean izan zen zuzendari, eta bere ondoren Inesa Ariztimiño (2017-2020) eta Maider Maraña (2020tik) izan dira zuzendariak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *Baketik - Aurkezpena.*  (Noiz kontsultatua: 2024-04-17).
2. ↑   Arroita, Izaro.  (2006-10-15). «Baketik inauguratu dute Arantzazun, bakeari eta berradiskidetzeari laguntzeko» *Berria*.[*Betiko hautsitako esteka*]
3. 1 2    Beristain, Leire.  (2012). «Baketik-ek frantziskotarrengandik autonomia juridikoa lortuko du eta bere presentzia murriztu egingo du Arantzazun - Oñati» *Goiena.eus* (Noiz kontsultatua: 2024-04-17).
4. ↑    Azkarate, Eneko.  (2011). «Baketik-ek aro berri bati ekingo dio zapatuan - Debagoiena» *Goiena.eus* (Noiz kontsultatua: 2024-04-17).
5. ↑  "Jonan Fernández deja la dirección de Baketik confiando en el futuro de un proyecto 'con bases sólidas y un buen equipo'"

Kanpo estekak
-------------

* Baketik-en webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254706
* Commonscat Multimedia: Baketik / Q12254706

---

 |

* Wd Datuak: Q12254706
* Commonscat Multimedia: Baketik / Q12254706
*Boletus testaceo-scabrum*

Sinonimoak: *Leccinum versipelle*, *Trachipus testaceo-scabrum*, *Boletus rufescens*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 8 eta 15 cm bitarteko diametrokoa. Hemisferikoa eta gero zabaldu samarra. Hori laranja bizi samarreko kolorekoa, uniformea. Ertza batzuetan laranja kolore gehiagorekin.

**Tutuak:** Luzeak, oinak eutsita. Zuri zikin kolorekoak edo grisaxkak.

**Poroak:** Txiki samarrak, biribilak. Grisak edo gris-oliba antzeko kolorekoak.

**Hanka:** 10 eta 15 cm bitarteko garaierakoa eta 3 eta 5 cm bitarteko diametrokoa. Luzea, oinarrira loditua, ia sabelduna. Hondo zimur zuri baten gainean ezkata beltzez estalia.

**Haragia:** Zuria, urdinez edo gorriz tindatzen da denean, trinkoa. Usaingabea eta zapore gozokoa.

**Etimologia:** *Boletus* terminoaren etimologia eztabaidagarria da. *Testaceo-scabrum* epitetoa latinetik dator, terrakota, adreilu esan nahi duen "testaceus" hitzetik. Bere koloreagatik.

Jangarritasuna
--------------

Jangarria.

### Nahasketa arriskua

Sarritan *Bolets rufus* delakoarekin nahasten da, oso antzekoak dira.

Sasoi eta lekua
---------------

Udan eta udazkenean. Urkien azpian.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Lotina, Roberto.  (1985). *Mil setas ibericas.*  Diputacion foral de vizcaya, 388 or. ISBN 84-505-1806-7..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 545 or. ISBN 84-282-0253-6 (T.I). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
*Boletus vulpinus*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 6 eta 20 cm bitarteko diametrokoa. Hemisferikotik ganbilera, erregularra, gainazal lehorra; arin belusatutik leun opakora; gorri-adreilu koloretik arrexka-gorriraino; kapelaren azala soberan eta itsatsia, zerrendekin.

**Tutuak:** Grisaxka argiak, gero gris-arrexkak arre-gorrixka kolorez lausotua, oso luzeak.

**Poroak:** Zuri-gris kolorekoak, zahartzean arrexkak, txiki samarrak, borobilduak.

**Hanka:** 6 eta 13 cm bitarteko garaierakoa eta 2 eta 4 cm bitarteko diametrokoa. Luzera ertainekoa, ia zilindrikoa, goian mehetua, batzuetan potxolo samarra (espezie honi dagokion taldearekiko), gris-arrexka-beltzaxka koloreko ezkata txikiz estalia; ia beti urdin ilunez lausotutako hondo baten gainean.

**Haragia:** Zurixka arrosa-gorrirantz poliki-poliki biratzeko joerarekin, batez ere hankan; usaingabea; zapore melekakoa.

**Etimologia:** *Boletus* terminoaren etimologia eztabaidagarria da. *Vulpinus* epitetoa latinetik dator, azeriena esan nahi duen, "vulpinus" hitzetik. Azeriaren larruaren antzeko kolore gorrixka duelako.

Jangarritasuna
--------------

Jangarria.

### Nahasketa arriskua

Sasoia eta lekua
----------------

Egiazko *vulpinus* bada pinupean. Izan ere azkenaldia *Picea excelsa* azpian hazten denari *Boletus piceinus* izena eman zaio.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Lotina, Roberto.  (1985). *Mil setas ibericas.*  Diputacion foral de vizcaya, 388 or. ISBN 84-505-1806-7..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 517 or. ISBN 84-282-0253-6 (T.I). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
**Livia Veloz** (Santo Domingo, 1889-1980) dominikar maistra, poeta eta feminista izan zen, emakumeen sufragiorako eskubideen aldeko borrokan aitzindarietako bat izateagatik ezaguna.

Ibilbidea
---------

Veloz Santo Domingo hirian jaio zen 1889an. 

Beste emakume batzuekin batera, Dominikar Ekintza Feminista eratzen lagunduz ekin zion bizitza politikoari. Eduki sozial eta aberriotikoko gela eta poesietan irakasteko liburuak idatzi zituen.

  

Veloz, Dominikar Errepublikako feminismoaren aitzindaria izan zen. *Nosotras Kluba* osatzen lagundu zuen. Haien lokala El Conde kalean zegoen, Isabel Katolikoaren kantoian, Cristobal Colon parkearen parean.

.

  

  

Nosotras Klubeko kide gisa parte hartu zuen. Erakunde hori emakume intelektualek eta artistek sortu zuten, eta helburu nagusia jarduera soziokulturalak zabaltzea zen, emakume dominikarren kolektiboa kontzientizatzen laguntzeko. Pinturan, musikan eta era guztietako arte-, kultura- eta adimen-adierazpenetan lan egiten zuten emakumeen saio berri horren lehen lehendakaria Abigaíl Mejia feminista izan zen.
Haren helburuetako bat kultura-jarduerak zabaltzea izan zen, emakumeen protagonismoarekin, eta arreta berezia jarri zuen pentsamendu independenteagoa eratzean, arte-elementuak emandako magiaren azpian, samurtasuna galdu gabe. Herri-sektoreetako emakumeen prestakuntzan ere aritzen ziren.

Lehenengo Zuzendaritza Batzorde Nagusia egin zenean, Veloz izan zen elkartearen ordezkaria San Pedro de Macorisen.

Velozek 1977an idatzi zuen Dominikar Errepublikako Feminismoaren Historia.

Ikus, gainera
-------------

* Ercilia Pepín
* Sufragistak

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Historia» *serafin.edu.do*.
2. ↑   Diario, Listin.  (16 de mayo de 2017). «El sufragio femenino» *listindiario.com*.
3. 1 2   usuariobackup. «Empoderamiento político de la mujer en República Dominicana» *Observatorio Político Dominicano*.
4. ↑   «Abigail Mejía - República Dominicana Live ! - Los Personajes Históricos de la República Dominicana.» *www.republica-dominicana-live.com*.
**Lucia Perotti** (Cremona, Italia, 1568ko azaroaren 18a - 1641) italiar maistra katolikoa izan zen, emaztea, familia ama, mistikoa eta, geroago, Beata Birjinaren Kongregazioaren sortzaile eta erlijiosoa.

Biografia
---------

Lucia Perotti Cremonan (Italia) jaio zen 1568ko azaroaren 18an, nobleziaren familia batean. Bere gurasoak Giuliano Perotti eta Angela Tinti izan ziren. Bere lehen ikasketak angelikoak kongregaziokoen eskutik jaso zituen. Gaztetan, ama hil ondoren, Cremonako gazte batekin ezkondu zen, eta harekin Isabel izeneko alaba izan zuen. Senarra eta alaba txikia hil egin ziren eta aitaren etxera itzuli behar izan zuen. Hainbeste galera izan arren, Luzia ez zen inoiz bere zoriaz kexatu, eta beti ikusi zuen horretan Jainkoaren borondatearen asmo bat..

Bartolomeo Cambi fraide frantziskotarraren ahotik kristau fedearen funtsezko egiei buruzko sermoia entzun ondoren, bere noblezia-bizitzako harrokeriak alde batera utzi eta Jainkoari erabat bere burua eskaintzea erabaki zuen, karitate-lanen bidez.. Bere bokazioa, Ama Birjinarekin izandako esperientzia mistiko batek berretsi zuen. Beste hiru emakumerekin Cremonako San Omobono elizan bizitzea erabaki zuen, 1610eko maiatzaren 6an. 1612ko otsailaren 2an, Giovanni Battista Brivio Cremonako gotzainak elkartea onartu zuen *elizbarrutiko zuzenbideko* kongregazio erlijioso gisa, eta horrekin hasi zen Beata Birjinaren Kongregazioa, neska txiroen hezkuntza eta kristau-heziketa helburu zuena. 1641ean hil zen, eta bizitza heziketari eskaini ondoren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Madre Lucia Perotti» *Carta antica*.
2. 1 2   Grenci, Damiano.  (2012). «Madre Lucia Perotti» *Pregunta santoral*.
**Anne Marie Pohtamo**, ezaguna **Anne Pohtamo** edo **Anne Pohtamo-Hietanen** izenez (Helsinki, Finlandia, 1955eko abuztuaren 15a) Finlandiako edertasunaren aktore, eredu eta erregina da, eta Finlandian Miss Unibertsoren koroa lortu zuen bigarren emakumea izan zen. Miss Unibertsoren koroa irabazi zuen 1975ean El Salvadorren egindako edertasun-lehiaketan.\*

Biografia

Anne Marie Pohtamo, errusiar jatorriko familia bateloa da. 

Miss Unibertso

1975ean Pohtamo 1972ko Miss Unibertso izan zen Kerry Anne Wellsek koroatu zuen, bere aurrekoa, Amparo Muñozek uko egin baitzion koroari sei hilabeteko erregealdiaren ondoren, Japoniara bidaiatzeari uko egin zionean. Miss Unisertsoren titulua lortu zuen bigarren finlandiarra izan zen, Armi Kuusela baino 23 urte geroago, 1952. urtean irabazi baitzuen. Pohtamok, gero, modelo-karrera bat eta zineman jarraitu zuen, eta Anne Pohtamo edo Anne Pohtamo-Hietanen gisa akreditatu zuten. 

Bizitza pribatua

1980an ezkondu zen Arto Hietanen rekin, eta lau seme-alaba ditu.\*

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Amparo Muñoz muere a los 56 años.*  28 de agosto de 2014.
  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**{{{aurrekoa}}}** | **{{{titulua}}}**{{{epea}}} | Ondorengoa**{{{ondorengoa}}}** |

[[Kategoria:1955} jaiotzak]]
**Txopet** Bilboko Santutxu auzoan (Bizkaia) sortutako musika taldea da. Bestelako musika estilo bat esperimentatzeko asmoz elkartu ziren 2021ean.

Taldekideak
-----------

* Jon Fernandez gitarra jotzaile eta abeslaria (Bilbo, 1995)
* Andoni Barinaga-Rementeria bateria jotzailea (Bilbo, 1996) eta
* Iñigo Gueñes baxu jotzailea (Bilbo, 1994).

Ibilbidea
---------

2022an Bilboko Udalaren VillaSound jaialdia eta Gaztea maketa lehiaketa irabazi zituzten urte berean, eta horri esker, uztailean, BBK Live jaialdian jo zuten.

Lehendabiziko diskoa 2023an kaleratu zuen Txopet taldeak: *Nahiz eta jausi*. Indie melodiak, pop doinuak oinarri hartuta, rocka, post-punka eta autotunea nahasi dituzte zortzi kantatan. «Askatasun handiz eta mugarik gabe aritzen gara», dio Andoni Barinaga-Rementeria taldekideak. Zortzi kantak osatzen dute diskoa: pop melodiak oinarri hartuta ondu dituzte, baxua, gitarra eta bateria modu orekatuan uztartuta eta oso bestelako emaitza bat sortuta. Berezko estiloa bilatu dute: «Pop musikatik zerbait gogorragoa edo zikinagoa sortu dugu». Beldurrik gabe aritzea eta esperimentazioa dira Txopeten marka, eta autotunea gupidarik gabe erabiltzea da horren adibide. 

Zenbait musika estilo eta joerak dute eragina Txopet taldeko kideengan, eta, Euskal Herriko musika taldeei dagokienez, batez ere Belako taldeak Zarama musika taldea gogorarazten dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Elkarrizketa *Ttap* aldizkari digitalean.
* "Aiztoa erakutsi" kantaren bideo ofiziala.


|  |  |
| --- | --- |
| Euskal musikaEuskal musika | Artikulu hau **Euskal musika Wikiproiektuari** lotuta dago. Honelako artikuluekin lagundu nahi baduzu, jo ezazu wikiproiektuaren orrira. |
*Artikulu hau sukaldeko tresnari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Txino (argipena)».*
Sukaldeko txino altzairuzkoa.
**Txinoa** sukaldean erabiltzen den etxetresna bat da, iragazki metaliko bat, kono formakoa. Asiako txapel konikoekin duen antzagatik esaten zaio *txino*, euskaraz zein inguruko erdaretan (chino, chinois). Altzairu herdolgaitzekoak izaten dira txinoak, eta dituen zulo txikien bidez, balio du jakiak prestatzeko orduan, zati solidoak likidoetatik bereizteko.

Motrailuan bezala, batzuetan beste tresna gehigarri batekin sakatu daiteke jakia txinoan, xeheago bihurtzeko jana eta emaitza, pure baten eran, zuloetatik iragazi dadin. Lan hori mekanikoki laguntzen duen antzeko etxetresna bat puregailua da.

Erabilpen adibideak
-------------------

Zenbait errezeta euskaraz, txinoaren erabilpena aipatzen dutenak:

* Tripaki edo tripakailuak.
* Txekor masailak onddoekin eta arrozarekin.
* Usoak saltsan.
* Tomate zopa hotza.
* Krema ingelesa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2049293
* Commonscat Multimedia: Chinois (strainer) / Q2049293

---

 |

* Wd Datuak: Q2049293
* Commonscat Multimedia: Chinois (strainer) / Q2049293
**Santa Maria della Pace** Erromako eliza bat da, Ponte *rionean* kokaturik dagoena.

Historia
--------

Sant'Andrea de Aquarizariis eliza zaharra zegoen tokian berria erakitzen hasi ziren 1482an Sixto IV.ak hala eskatuta. 1480 urtean Amabirjinaren irudi bat odoletan hasi zela eta miraria gogoratzeko eraiki zen eliza eta Andre Mariaren izenean sagaratu zen. Ez da ezagutzen nork egin zuen diseinua baina Baccio Pontelli izan zitekeela uste da. Donato Bramante arkitektoak egin zuen bere izena daraman klaustroa 1500 eta 1504 artean. Bramante klaustroak zutabedun bi solairu ditu, azpian arkuek lotzen dituzte zutabeak. Aldare nagusia 1614koa da eta Carlo Madernok diseinatu zuen.

1656 eta 1667 artean Alexandro VII.a Aita Santuak eliza berrizteko agindua eman zion Pietro da Cortona arkitektoari eta honek aurrealde barrokoa gehitu zion. Toskanar ordenako zutabeekin antzoki itxura eman zion. Erromako nobleziari gustatu eta inguruko eraikinei antzeko itxura eman nahi izan zien aurreko plaza txikian batasun arkitektonikoa lortuz.

Iruditegia
----------

* Aurrealdea.Aurrealdea.
* Sarrera semizirkularra.Sarrera semizirkularra.
* Habeartea.Habeartea.
* Kupula.Kupula.
* Klaustroa.Klaustroa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Blunt, Anthony.  (1982). *Guide to Baroque Rome.*  Granada, 103 or..

Kanpo estekak
-------------

* Elizaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1514683
* Commonscat Multimedia: Santa Maria della Pace (Rome) / Q1514683

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 169876291
* ISNI: 0000000121169196
* GND: 7583477-7
* LCCN: nr98016931
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1514683
* Commonscat Multimedia: Santa Maria della Pace (Rome) / Q1514683
**Spiridon "Spiros" Markezinis** (grezieraz: Σπυρίδων Μαρκεζίνης; Atenas 1909ko apirilaren 22a – *ibidem*, 2000ko urtarrilaren 4a) greziae politikaria izan zen. Greziako lehen ministroa izan zen 1973ko urritik azarora.

Zuzenbidea eta Zientzia Politikoa ikasi zituen eta abokatu gisa lan egin zuen. 1936tik 1946ra Jurgi II.a erregearen kontseilari izan zen. Bigarren Mundu Gerran eta alemaniarren okupazioan greziar erresistentziako milizietan borrokatu zen. 1946an Legebiltzarreko kide hautatu zuten Alderdi Nazionalista Batua ordezkatuz, eta handik gutxira Alderdi Berria sortu zuen.

1949an ministro izendatu zuten eta drakma debaluatuz ekonomia berrantolatzeaz arduratu zen.

1973an, Georgios Papadopulos diktadoreak lehen ministro izendatu zuen, erregimen parlamentariorako trantsizioa eta itzulera hasteko, baina ez zuen ezkerreko alderdien babesa lortu. 1973ko azaroko Atenasko Politeknikaren matxinadaren errepresioaren ondoren, kargutik kendu zuten.

1974an demokraziara itzultzeko negoziazioetan parte hartu zuen. Bere azken urteetan bere memoriak eta Grezia garaikidearen historia politikoa idatzi zituen.
**Henri Unai Parot Navarro** (Aljer, 1958ko urtarrilaren 6a) ETAkide ohia da. Bere izena daraman Parot doktrinagatik da ezaguna.

Biografia
---------

Aljeriako Independentzia Gerra bukatu zenean, gurasoak jaioterrira itzuli eta Baionan bizi ziren. Hamasei urte bete arte ez zuen euskara ikasi. Urte hartan, Ion bere anaia bertoko jatetxe batean zegoela atentatu bat jasan zuen.

1990eko apirilaren 2an Sevillan poliziak atxilotu zuen. Guztira 4.797 urteko espetxe-zigorra izan zituen 26 hilketa eta 166 saialdi 1978 eta 1990 artean egiteagatik. Tartean 1987an Zaragozako kuartel-etxeko atentatua zegoen.

Espainiako Auzitegi Gorenak 197/2006 epaia ebatzi zuen urte hartako otsailaren 20an, *Parot doktrina* ezartzen zuena. Europak bertan behera utzi zuen doktrina honen ondorioz, espetxe-onurak edo erredentzioak espetxe-zigor bakoitzari aplikatzen zitzaizkion. .

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Nazio Batuen Batzar Nagusia. *Report of the Committee Against Torture.* , 62 or..
2. ↑   «El etarra más sanguinario» *El Mundo* 2006/02/20.
3. ↑   «Zaragoza: cinco ataúdes blancos» *El País* 2009/08/02.
4. ↑   «Bederatzi urtez luzatu du Espainiako Auzitegi Gorenak Unai Paroten espetxealdia» *Berria* 2006-02-20.[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3121580

 |

* Wd Datuak: Q3121580
**Segurtasuna Laguntzeko Nazioarteko Indarra** (ingelesez: *International Security Assistance Force*, **ISAF**) Afganistango gerran parte hartu zuen nazioarteko koalizioa izan zen.

Historia
--------

### 2001

Urrian, AEBek Afganistango inbasiori ekin zion, talibanen erregimena kentzeko eta Osama bin Laden Al Kaidako burua atxilotzeko asmoekin.

Abenduan, AEBek eta bere aldekoek konferentzia bat antolatu zuten Bonnen (Alemania), Afganistango gobernu bat eraikitzeko eta erregimen berriaren oinarriak ezartzeko. Nazio Batuen Erakundeko Segurtasun Kontseiluak onartu zuen eman zuen Afganistanera nazioarteko indar bat bidaltzea.

### 2002

Urtarrilean, ISAF Segurtasuna Laguntzeko Nazioarteko Indarra Kabulera iritsi ziren, hasieran hemezortzi herrialdek osatuta. Helburua, hiriburuan eta inguruan segurtasuna zaintzea zuen.

### 2003

Abuztuan, NATOk ISAF zuzentzeko betekizuna hartu zuen.

Abenduan, NBEren Segurtasun Kontseiluak onartu zuen NATOk ISAFen misioa Afganistan osora zabaltzea.

### 2006

Abuztuan, ISAFek *Medusa operazioa* egin zuen, NATOk egindako lurreko gerra operazio handiena. ISAFek bere eskumenak zabaldu zituen, izan ere, zaintzaz gain, talibanen aurkako borrokarako eginkizunak ere egin zituelako.

Urrian, ISAFek bere zabalpena amaitu zuen.

### 2008

Abuztuan, Kabul probintziako segurtasunaren eskumenak Afganistango indarretara pasarazi zituen ISAFek.

### 2009

Azaroan, Afganistango indarrak prestatzeko egitasmoa ezarri zuen NATOk.

### 2010

Azaroan, NATOko eta Afganistango buruzagiek onartu zuen 2014. urtearen bukaerarako ISAFen eginkizuna bukatu eta segurtasun arduren trantsizioa eginda egotea.

### 2014

Irailean, Segurtasunaren trantsizioa amaitu egin zen, NATOk eta Kabulek onartu zuten 2015etik aurrera entrenamendurako misio bat bakarrik egotea.

Abenduaren 28an, NATOk bukatu egin zuen ISAFen misioa.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  «ISAF, HAMABI URTE», *Berria*, 2014-12-30

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q155654
* Commonscat Multimedia: International Security Assistance Force / Q155654

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159663932
* ISNI: 0000000121961829
* BNF: 16247799p (data)
* GND: 4788290-6
* LCCN: n2006221086
* NKC: kn20140211007
* SUDOC: 165286571
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q155654
* Commonscat Multimedia: International Security Assistance Force / Q155654
Willendorfeko Venusa
**Paleolitoko Venusak** bolian, harri bigunean (esteatita, kaltzita, kareharria) edo terrakotan egindako Goi Paleolitoko emakume-estatuatxoak dira. Eurasiako aztarnategietan, Pirinioetatik Baikal aintziraraino, agertu dira. Gehienak Gravette aldikoak badira ere, Aurignaciarreko adibide goiztiar batzuk daude, hala nola 2008an aurkitutako Hohle Felseko Venusa (duela 35.000 urte baino gehiagokoa). Berantenak, duela 13.000 urteko Monruzko Venusa esate baterako, Magdaleniar amaierakoak dira. 100 estatuatxo inguru ezagutzen dira (250 inguru baxuerliebeak barne hartuta), denak txiki samarrak (4 eta 25 cm artekoak).

Venus izendapena eta genero ikuspegia
-------------------------------------

"Venus" izena Paleolitoko ehun emakumezko estatuatxo izendatzeko erabiltzen den termino generikoa da. Jakina, ez dira benetako Venus. Paul Hurault Vibraye markesari egozten zaio orokorrean izendatze horren jatorria. Espezialista batzuen arabera, Venus izena aukeratu izana, maitasunaren jainkosa bati erreferentzia eginez, Vibraye-ren aldetik, aukeraketa desegokia izan zen. Estatuatxo horien erdiek neska oso gazteak edo emakume zaharrak irudikatzen dituzte. Beraz, emakumezko estatuatxo hauek, antza, ez dute izaera erotikorik. Sexu adierazpenak bilatzeko grina horrek gizonezko arkeologo batzuen joera erakusten du, batzuen iritiz.

Genero ikuspegi desberdin bat sartu zuten debatean Catherine Hodge McCoid eta LeRoy D. McDermott ikerlariek, iradoki zutenean, adibide grafikoekin, emakume artistak izan zitezkeela venusen egileak, emakume batek bere buruari nola begiratzen ager baitzitekeen irudiak zizelkatzeko unean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Science magazine: The Earliest Pornography?
2. ↑  Don's Maps: Venuses of Neuchatel, Monruz and Courbet
3. ↑  Pamela Russel, « Forme et imagination : l'image féminine dans l'Europe paléolithique », *Paléo, Revue d'Archéologie Préhistorique*, 5.liburuki, 1.zk.‎ 1993, 375–388 or. (DOI 10.3406/pal.1993.1119)
4. ↑   Carolina.  (jueves, 11 de octubre de 2018). «Edublog Enfermería: Las mujeres en la Prehistoria están cambiando» *Edublog Enfermería* (Noiz kontsultatua: 2024-04-12).

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)** Hominides.com: Les Vénus paléolithiques

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q248726
* Commonscat Multimedia: Venus figurines / Q248726

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q248726
* Commonscat Multimedia: Venus figurines / Q248726
Datu geologikoetan oinarrituta, aspaldian Martek izango zuen itxuraren errekreazioa.
**Ura Marten** edo, beste modu batez esanda, elementu horren presentzia Marten, datuak izan ditzakeen ondorioengatik, zientzialarientzat aspaldiko kezka izan da. Betidanik, planetaren geografiak ideia horren alde jokatu du, orografia aldapatsuek eta garaiera aldeek, kasu askotan, urak sortutakoen itxura osoa baitute. Datu guztien arabera planetaren ingurumen-baldintzak asko aldatu egin dira eta horrek ura detektatzeko zailtasunak handituko lituzke.

Egungo atmosfera
----------------

Gaur egun Marteko atmosferan %0,01 ur egon daiteke. Ur hori bi eratan egon daiteke: ur-lurrun moduan eta baita lurzoruan izotz moduan. Marteko presio atmosferikoa Lurrakoa baino askoz txikiagoa da, baita tenperatura ere. Baldintza horietan Marteko uraren zikloa Lurraren oso desberdina da, ura zuzenenean solidotik gasara pasatzen baita. Horren arabera, Marten ur-likidoa ez genuke aurkitu behar.

Ur likidoaren aurkikuntza
-------------------------

NASA agentziak zabaldutako argazki batzutan, ordea, ur korronteak diruditen ildoxkak ikusten dira. Informazioa Ames ikerketa zentroak, Johns Hopkins Laborategiak, Arizonako Unibertsitateak, Southwest Ikerketa Institutuak eta Nantesko Planetologia eta Geodinamika Laborategiak egindako ikerketaren emaitza da. MRO (Mars Reconnaissance Orbiter) zundak 2014an Recurring Slope Lineae izenez ezagutzen diren ildoxka batzuk aztertu zituen. Uraren mugimenduek eragindako aztarnak izan zitezkeen. Argazkiak espektrometroaz aztertuez gero, azkenik, ondorio honetara heldu dira: gatz hidratatua da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Ur likidoari buruzko Ibai Maruriren artikulua *Berria*n[*Betiko hautsitako esteka*]
* **(Gaztelaniaz)**:Ur likidoari buruzko artikulua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1985733
* Commonscat Multimedia: Water on Mars / Q1985733

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2001010597

 |

* Wd Datuak: Q1985733
* Commonscat Multimedia: Water on Mars / Q1985733
Urrezko ninja bat lanean.
**Urrezko ninja** Mongolian urrezko aleak biltzeagatik bizia arriskuan jartzen duen jende multzoari deitzen zaio.

Urrezko ninjen kopurua eta lurraldea
------------------------------------

Frantzia hiru biden den lurralde batean bizi dira eta hiru milioi pertsona inguru bizi dira. 100.000 biztanle inguru aritzen dira ninja moduan, eta 300.000k aurkitu dute urrea noizbait.

Pertsona hauetako batzuk Khailaast herrixkan bizi dira eta bertatik 40 kilometro ingurura egoten dira lanean, aire zabalean dagoen eta kanpoko enpresa batek kudeatzen duen meategi handi batean.

Urrea ateratzeko prozesua
-------------------------

Urrea ateratzeko honako urratsak jarraitzen dituzte:

* Launaka edo bosnaka ibiltzen dira toki egoki baten bila.
* Toki egokia bilatzean zulatu egiten dute hango lurra, hogeita hamar-berrogei metroko sakoneraino batzuetan.
* Askotan, bizilekutzat duten yurtaz ezkutatzen dute zuloa ninjek, Poliziak ez harrapatzeko.
* Merkurioz eta beste hainbat gai kimiko oso kutsagarriz bereizten dute metala harrietatik (kutsagarria eta hilgarria da hau eta zuloa bertan behera erorita hiltzeko arriskua dago). Ingurumenarentzat ere kaltegarria da.

Irabaziak
---------

Eguna ona izaten 9,4 gramo urre biltzen badituzte. Ondoren, denda txiki batean salduko dute gramoa 60.000 tugriken truke (26 euro), nahiz eta azken balioa nazioarteko kotizazioak baldintzatzen duen. Hala ere, hiruzpalau pertsonari ordaintzeko adina diru da, izan ere, 4.700 euro da urteko per capita errenta.

Kooperatiba
-----------

2013 bukaeran Mongoliako Meatzaritza Elkarteko enpresekin bildu eta urrea legez erauzteko mugak murriztu zizkien ninjei. Honen helburua, urrearen ekoizpena arautzea eta herrialdetik legez kanpo ateratzea eragoztea zen. Horrela, ninjek elkarrekin bilduta ekipamendu aurreratuak lortzeko dirua bila dezakete.

### Zhuunkharaa herriko kasua

Zhuunkharaa herrixkan ninja izandako 330 lagun elkartu eta Duush Mandal Khairkhan Batasuna sortu zuten, ekipamenduetarako dirua biltzeko. Bildutako kapitalari esker meategi txiki batzuk jarri dituzte martxan. Gainera, urre ekoizpena hobetzea lortu dute teknologia aurreratuagoa erabili baitute. Profesional bihurtu dute eskulana eta istripuak asko murriztu dira.

Urrezko ninjen eragina Mongoliako ekonomian
-------------------------------------------

Sektore honek garrantzi jandia du 1990eko hamarkadatik eta egun bertako BPGaren %20 da. Munduko Bankuak 2014ko dituen datuen arabera Mongoliak %10,4 handituko bere aberastasuna.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Zigor Aldama, «Mongolia, urre gosez», *Berria*, 2014-12-06

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7038962

 |

* Wd Datuak: Q7038962
**Bendaña jauregia** Arabako Gasteiz hiriburuan dagoen jauregi bat da. Gaur egun Arabako Fournier Karta Museoaren egoitza da.

Kokalekua
---------

Alde Zaharrean dago, Aiztogile kalearen 54. zenbakian. Fournier Karta Museoaren ondoan Arabako Arkeologia Museoa kokatzen da. Bien artean Bibat museo multzoa osatzen dute.

* Eraikina.Eraikina.
* Atea.Atea.
* Barnealdeko galeriak.Barnealdeko galeriak.
* Bibat museoa.Bibat museoa.

Historia
--------

XVI. mendearen hasieraldera Joan López de Arrietaren aginduz aurretik Maeztutarren dorrea zegoen solairuan eraiki zen, Valladolideko Errege Kantzelaritzako prokuradorea zena. Joan hiltzean bere semea zen Pedro López de Arrietak eraikuntza lanekin jarraitu eta amaitu zituen, azken hau Gaztelanko Erregearen Kontseiluko epailea izan zen eta Maria Eskibelekin ezkondua zegoen, Fernando Escoriatza mediku goraipatuaren alaba zena. Eraikuntza lanen maisu edo arduraduna Domingo Oriokoa izan zen.

XIX. mendean jauregiaren maiorazgoa Bendañako markesa zenez, eraikinari izena hortik datorki izena.

Eraikina
--------

Arkitektura gotiko berantiarra eta pizkundetar arkitektura arteko estiloa du.

Ikus, gainera
-------------

* Arabako Fournier Karta Museoa
* Arabako Arkeologia Museoa
* Bibat

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25476667
* Commonscat Multimedia: Palacio de Bendaña / Q25476667

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131980082
* BNE: XX4837011

 |

* Wd Datuak: Q25476667
* Commonscat Multimedia: Palacio de Bendaña / Q25476667


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Gasteiz** |



1. ↑   Martín Miguel, María Ángeles.  (1995). *Palacio Bendaña Jauregia.*  Gasteiz: Arabako Foru Aldundia.
***Ostreopsis*** dinoflagelatu itsastar askeen genero bat da. Alga mikroskopiko hauen espezie batzuk bentikoak dira eta beste batzuk planktonikoak. Azken hauen *bloom*-ak (bapateko hazkuntzak) arazo ugari sortarazten dituzte gizakien eta animalien osasunean.

Espezieak
---------

Espezie tipoa *Ostreopsis cf. siamensis* da. J.Schmidt-ek deskribatu zuen 1901. urtean. Fukuyo-k beste bi espezie identifikatu zituen 1981ean, *O. lenticularis* eta *O. ovata*. Kantauri itsasoan *O. siamensis* aurkitzen da. Mediterraneo itsasoan aurkitzen den *O. ovata* toxikoagoa da.

Toxikotasuna
------------

*Ostreopsis* generoko algek sustantzia toxikoak ekoizten dituzte harraparien aurka egiteko. Alga kopuruak estimulatzen du sustantzia hauen ekoizpena. Sustantzia toxiko gripearen edo hotzeriaren antzeko sintomak eragiten dituzte, arnasa hartzeko zailtasunak, burukomina eta hazkura begietan. Itsasoan dauden pertsonez gain hondartzan daudenek ere jasan ditzakete kaltean itsasoak jaurtitako aerosloak arnastuz gero.

Euskal Herrian
--------------

2006-07 artean Aitor Laza biologoak eta haren taldeak egindako ikerketa batek *Ostreopsis cf. siamensis* identifikatu zuen Kantauri itsasoan. 2021eko abuztuan *bloom* bat gertatu zen eta osasun arazoak eragin zituen. Horren ondorioz Lapurdiko hainbat hondartza itxi behar izan ziren.

Ovata motako Ostreopsis itsas belarra da garatu Euskal Herriko ur hegietan. Motarik toxikoena. Ifremer erakunde zientifikoan gaia lantzen duen Elvire Antajan laborategi zuzendariak erran duenez, lehen aldia da Europako ipar atlantikoan agertzen dela. Ovata horra arte Mediterraneoko uretan zen ezaguna, eta «2013an Portugalen hegoaldean agertu zen».

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «WoRMS - World Register of Marine Species - Ostreopsis J.Schmidt, 1901» *www.marinespecies.org* (Noiz kontsultatua: 2021-09-19).
2. 1 2    SL, TAI GABE DIGITALA.  (2021-09-10). «Klima larrialdia, ate joka Euskal herriko kostaldean» *naiz:* (Noiz kontsultatua: 2021-09-19).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Así es la Ostreopsis Siamensis, el alga tropical que ha obligado a desaconsejar el baño en las playas donostiarras» *El Diario Vasco* 2021-09-07 (Noiz kontsultatua: 2021-09-19).
4. 1 2   **(Gaztelaniaz)**  *Una alga tóxica levanta preocupación en la costa vascofrancesa - Europa Azul.*  (Noiz kontsultatua: 2021-09-19).
5. ↑
**Boer** (nederlanderaz "baserritar" esan nahi du, euskarazko ahoskeraz "Buur") Hego Afrikako afrikaner etniako baserritarrak dira. 1652. urtetik aurrera Herbehereetako Ekialdeko Indietako Konpainiarekin batera etorritako herbeheretar, higanot, frisiar eta flandriarren ondorengoak dira. Afrikaansez hitz egiten dute eta erlijioz, kristau kalbindarrak dira.

XVIII. mendean britainiarren presioarengadik ihes egiteko asmoz, Lurmutur Hiriko Kolonia laga eta Afrikan barneratu ondoren, Orange Estatu Askea eta Transvaal estatuak sortu zituzten.

Azkenik 1880 eta 1901 bitartean jazotako Boer Gerretan, britainiarren aurka defendatzeko gerrillak antolatu zituzten; hasiera batean hainbat gudu irabazi arren azkenik britainiarren armada profesionala nagusitu zitzaien, eta Britainiar Inperioaren barnean sarrarazi zituzten. 1902rako, 26.000 boer hil ziren gaixotasunak jota, edota zigor-itxituretan atxilotuta. Guztira 200.000 lagun baino gehiago sartu zituzten zigor-itxitura haietan.

Gaur egun, nahiz eta batzuetan sinonimotzat hartu, boerrak afrikanerren azpimultzo gisa hartzen dira. Zentzu honetan, Hegoafrikan "afrikaner nekazari" moduan ikusiak dira, nahiz eta gainerako afrikaner taldean partaideak izan.

Ikus, gainera
-------------

* Boerren Gerrak

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q188201
* Commonscat Multimedia: Boers / Q188201

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q188201
* Commonscat Multimedia: Boers / Q188201
**Trikimailu**  |  |
| --- |
| Sorrera: | 2014 |
| Txupinera: | - |
| Egoitza: | - |
| Leloa: | - |
| Kideak: | 250 inguru |
| Koloreak: | urdina eta horia |
| Egoera: | Aktiboak |
| Webgunea: |  |
|

**Trikimailu** Bilboko konpartsa da, hauen federakundearen kidea dena. Trikimailu, bidezko eta solidarioa den gizarte bategatik lan egiten duen eta baita Bilbotar eta Bizkaitar gizartearen garapen eta hobekuntzarako hiritar parte-hartze aktiboa (animazio sozio kultural, aisialdi hezigarri eta heziketa ez formalaren bitartez) sustatzen duen erakundea da.

Nahiz eta 2014an sortu Bilboko konpartsaren federankundean, 2015ean jarri zuten bere txosna, Iturri-gunean.
2017an txosnako gunea aldatu zuen, Areatzako iturritik kaialde gunera joan zen, gerortik Satorrakekin gune berri bat sortu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Hona hemen Trikimailu[*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑  Trikimailuk txosna barria estreinatzen du
3. ↑  Jaiarekin bat egiteko prest

Ikus, gainera
-------------

* Bilboko Aste Nagusia
* Bilboko konpartsak

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Bilboko Konpartsen Federakundearen webgunean
* **(Gaztelaniaz)** Trikimailuren facebook-a
* **(Gaztelaniaz)** Trikimailuren twitter-ra
* **(Gaztelaniaz)** Trikimailuren instagram-a
* **(Gaztelaniaz)** Trikimailuren flicker-ra
***Euskal Gaizkileak*** 2019an ZuZeu albistari digitalak sorturiko podcast seriea da. Beñat Hach Embarek kazetaria da podcastaren zuzendaria eta gidoien egilea.

Historia
--------

Hasier Etxeberria kazetari eta idazle zenak euskal gaizkileen inguruko artikuluak idazten hasi zen. Horretarako hainbat euskal abesti herrikoietak kontatzen diren krimenak hartu zituen ardatz. Beñat Hach Embarek kazetariak Zuzeu atarian artikulu horiek podcast bihurtu zituen eta bi denboraldi osatu zituen launa atalekin. 2022an proiektuari berrekin eta hirugarren denboraldi bat osatu zuen beste lau atalekin.

Atal bakoitzaren amaieran dagokion kantu herrikoia entzuten da.

Atalak
------

### 1. denboraldia (2019)

* Berdabioko atea
* Itsaso zikin bat
* Muatzeko desgrazia
* Bereterretxeren heriotza

### 2. denboraldia (2020)

* 14 heriotzak
* Beizamako krimena
* Estudiante kondenatua
* Belateko lapurrak

### 3. denboraldia (2022)

* Lafitte anaiak, Baratariako erregeak
* Jaungoikotxiki mairu gipuzkoarra
* Sakamantekas, Lautadako hiltzailea
* Santxikorrota, Bardeetan libre

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* ZyZeu.eus webgunean atal guztiak
***Artxipelagoa*** 2021ean Ulu Mediak eta EITBk ekoiztu eta Oier Aranzabalek zuzendutako podcasta da. Hiru denboraldi osatu zituen eta azken atala 2024ko urtarrilaren 29an kaleratu zen. 2023an podcastean oinarrituriko komikia atera zen.

Martin eta Xabier Etxeberria anaiek osatu zuten gidoia eta euskal aktore ezagunek hartu zuten parte; Aitziber Garmendiak, Eneko Sagardoyk, Anartz Zuazuak, Iñaki Beraetxek, Sara Cozarrek eta Klara Badiolak besteak beste.

Istorioa
--------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

2013. urtea da eta hiru olatu handiren ondoren itsasoaren maila 500 metro igo da. Euskal Herria uharte ugariz osaturiko artxipelagoa da orain eta Euskal Artxipelagoa izenaz ezagutzen da.

Munduaren egitura politikoa erabat aldatu da eta Euskal Herria bi inperio handiren artean dago, Ipar Afrikako Liga eta Germaniar Konfederazioa. Jare ustegabeko protagnista bihurtuko da Iker eta Nizar lagunekin.

Sariak
------

* Irratiko Argia Saria (2022)
* Estatuko hizkuntza koofizialetako podcast onenaren Ondas Saria (2023)

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* EITBren webgunean Artxipelagoaren atal guztiak