recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Andre Maria Erregina eliza** Nafarroa Garaiko Erdialdea eskualdeko Erriberri udalerrian kokatutako XIII. mendeko kristiau eliza bat da. Gotiko estiloa ditu.

Eraikina
--------

Nafarroako eraikuntza gotiko garrantzitsuenetakoa da. Bere artearen edertasuna bere historia bezain interesgarria da. Erriberriko Nafarroako Erregeen Jauregiari atxikia, Nafarroako errege-erreginek ospakizun handi eta hotsandiko ekitaldietarako erabili zuten. Jauregi hori errege Karlos III.a Nafarroakoaren egoitzarik gogokoena izan zen. Elizaren fatxada apainduriaz beteta dago, eta oso nabarmena da Parisko Notre-Dame katedralako tailerren eragina. Tenpluak nabe bakarra dauka, eta, barnean, Ama Birjinaren tailu gotikoa buru duen errenazimenduko erretaula dago, bai eta Heriotza Oneko Kristoren irudi gotikoa ere.

Nafarroan, antzeko eredua Lizarrako Hilobi Santuak eta Artaxoako San Saturninok dute.

* 
* 
* 
* 

Arrosa leiho handiaren azpian, atari handia zortzi arkiboltaz osaturik dago, eta horietako bakoitza oparo eta jori apaindua dago landare motiboekin. Otoitzean ari diren bi irudi ikusiko dituzu orbelean, biak errezel txikien azpian, ziurrenera, Joana I.a Nafarroakoa eta bere senarra dira, Frantziako errege Filipe I.a Gaztelakoa, alegia. Nafarroako errege-erreginak ziren ataria eraiki zen garaian.

Tinpanoan Ama Birjina ageri da irribarretsu eta eserita Haurrarekin, eta, halaber, badira Jesusen bizitzako hainbat pasarte: Deikundea, Kristoren jaiotza, Errugabeen lepo moztea, Egiptora egindako ihesa, Aurkezpena tenpluan eta Kristoren bataioa. Errealitatea eta sinbolismoa nahastu egiten dituen irudia gozatuko duzu ateburuan: arte baten gainera igota dagoen gizonarekin batera ageri baita kornamusa jotzen ari den izaki hibridoa, bai eta lauoineko irrigarria ere, beste pertsonaia batzuen artean. Ikonografiaren aberastasunak segida du atearen alde bietan. Zehazki, apostoluen bizitzari buruzko erliebeak ikusiko dituzu arku sailetan kokatuak.

Sar zaitez tenpluaren barrenera. Nabe bakarra dauka, eta han eraikinaren beste altxor baliotsua agertuko zaizu: errenazimenduko estilori jarraiki egindako erretaula nagusi bikaina. Ama Birjina eta Haurra dira erretaula buru, hots, XIV. mendeko tailu gotiko ederra da, Frantziako Erresumako eragina jaso zuen nafar estiloan egina.

Elizan Heriotza Oneko Kristoren irudia gurtzen dute. XIV. mendeko lan gotikoa da hori, irudi duenez desagertutako San Lazaro elizatik datorrena. Gurutziltzatu horren aldeko debozio handia dago herrian, dramatismo handiko irudia da, eta herriko jaiak haren ohoretan ospatzen dira. .

* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | ERRIBERI.*  (Noiz kontsultatua: 2022-02-01).

Ikus gainera
------------

* Erriberri
* Erdialdea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19833403
* Commonscat Multimedia: Church of Santa María la Real, Olite

---

* **Lekuak**
* OSM: 159238699
* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0000307

 |

* Wd Datuak: Q19833403
* Commonscat Multimedia: Church of Santa María la Real, Olite
***Urinae vectigal*** Antzinako Erroman, Neronen eta Vespasianoren garaian Cloaca Maximatik gernua jasotzearen truke ezarritako zerga izan zen. Gernua bokata egiteko erabiltzen zen, bere ureatik ateratako amoniakoa erabilgarria baitzen arropak garbitu ahal izateko.

Testuingurua
------------

Antzinako Erroman, arropa garbitzeko prozesua *fullo* deituriko langileek egiten zuten, *fullonica* izeneko lekuetan. Aldi berean, larrua ontzeko ere erabiltzen zen, eta emakume aberatsek hortzetako pasta erosten zuten, gernuarekin ere egiten zena. Garbitzeko erabilitako materialen artean gernua zegoen, arropatik gantza kentzeko gaitasuna duena. I. mendean *urinae vactival* tasa sartu zuten Neronek eta Vespasianok gernua jaso eta banatzeagatik. Gernuaren erosle aberatsek dirua ordaintzen zuten produktu honen truke, pobreenek txiza ontzietan egin eta eurei saltzen zieten bitartean. Era berean, komun publikoetatik gernua bideratzen zen *fullonica*ra. Cloaca Maximara gernua isurtzen zuten komun publiko guztiei ezarri zitzaien zerga.

Diruaren usaina
---------------

Kondairak dio Vespasianoren semea zen Titok zerga honen aurkako protesta egin zuen. Bere aitak urrezko txanpon bat eman zion eta usaintzeko eskatu zion, eta *Non olet!* esan zuen (*ez du usaintzen*). Hortik omen dator "diruak ez du usainik" esamoldea, jatorriarekiko independente dirua dirua dela esateko modua.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Ingelesez)** Nair, Rajesh; Sriprasad, Seshadri.  (2010-04). «1133 ‘PECUNIA NON OLET!' MONEY THAT DOES NOT SMELL AND THE BIRTH OF PUBLIC LAVATORIES» *Journal of Urology* **183** (4S) doi:10.1016/j.juro.2010.02.2330. ISSN 0022-5347. (Noiz kontsultatua: 2021-09-03).
2. ↑   **(Ingelesez)** «The Ancient Romans Had Healthier Smiles Than We Do Today | DOCS Education» *www.docseducation.com* (Noiz kontsultatua: 2021-09-03).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Por qué los antiguos romanos tuvieron que pagar impuestos por la orina» *BBC News Mundo* (Noiz kontsultatua: 2021-09-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109331885

 |

* Wd Datuak: Q109331885
**Antartikako penintsula** edo **Antartikar penintsula** Mendebaldeko Antartikan dagoen "S" itxura duen penintsula da. Penintsulak aurrean kontinente amerikarra du eta mendebaldean Bellingshausen itsasoa eta ekialdean Weddell itsasoa ditu.

Izena
-----

Antzinan, penintsula osoari Erresuma Batuak *Grahamen Lurra* zeritzon eta Estatu Batuek *Palmerren lurra*. Baina 1964an, herrialde biek adostu zuten *Graham lurra* iparraldea eta *Palmerren lurra* hegoaldea izango zirela. Muga Jeremy eta Agassiz lurmuturretan kokatu zuten.

Txilek *O'Higginsen lurra* deritzo, Bernardo O'Higgins libertadorearen omenez, eta Argentinak *San Martin lurra* deritzo, José de San Martín libertadorearen omenez.

Geografia
---------

Penintsulan zehar Antartandes mendilerroa dago. Mendilerroaren lekurik altuena 4.190 metroko Jackson mendia da, beste mendi nagusiak 3.657 metroko Coman mendia eta 2.860 metroko Esperanza mendia dira. Mendilerroa Andeen jarraipena baino ez da, Scotiako dortsalaren bidez.

Penintsula antartikoaren ondoan badaude zenbait uhartedi eta uharte, batez ere iparraldeko eta ekialdeko kostetan:

* Iparraldean:
	+ Hego Shetland

* Mendebaldean:
	+ Palmer uhartedia
	+ Biscoe uharteak
	+ Adelaida uhartea
	+ Alexandro I.aren uhartea (Errusiako Alexandro I.aren omenez)

* Ekialdean:
	+ Joinville uhartea
	+ Dundee uhartea
	+ Vega uhartea
	+ James Ross uhartea
	+ Robertson uhartea
	+ Hearst uhartea
	+ Ewing uhartea
	+ Dolleman uhartea
	+ Steele uhartea
	+ Butler uhartea

Lurralde aldarrikapenak
-----------------------

Argentina, Txile eta Erresuma Batuak penintsularen jabetza aldarrikatzen dute: Argentinar Antartikoa, Txiletar Antartikoa eta Britainiar Antartikoa, hurrenez hurren. Aldarrikapen guztiak Itun Antartikoa dela eta geldituta daude.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Euskaltzaindia.  (2012-10-18). *172. araua: Itsaslasterren izenak, itsasgune batzuen izenak eta Antartikako toponimia.*  (Noiz kontsultatua: 2013-02-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q185605
* Commonscat Multimedia: Antarctic Peninsula

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 235089664
* GND: 4207012-0
* LCCN: sh85005489
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 1012698

 |

* Wd Datuak: Q185605
* Commonscat Multimedia: Antarctic Peninsula
**Urioste** Ortuellako (Bizkaia) auzo bat da, Portugaleterako bidean. Herriko lehen berriak XV. mendekoak dira. 1901. urte arte Urioste (Ortuella bezala), Santurtziko auzoa zen. Bertan elkartu ohi ziren, 350 urte inguruz, Sestao, San Salvador del Valle (gaurko Trapagaran) eta Santurtzi-Ortuellako herritarrak, kontzeju irekian. Urteroko urtarrileko lehen igandean diru kontuak argitzeaz gain, Avellanedarako ordezkariak hautatzen ziren, 1799 arte. Ortuellako udalak 2016tik aurrera historiaren pasarte garrantzitsu hori eguneratu du, jai moduko bat eginez, eta San Bernabe baseliza irekitzen du.

Trianoko mendietatik hurbil dago. Hegoaldean muga egiten du Trapagaran udalerriarekin.

Renfe Aldirietako C-2 trenbideak auzoaren behealdean geltokia du.

2007an, Uriostek 803 biztanle zituen.

Demografia
----------

Uriosteko biztanleria| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 731 | 725 | 747 | 754 | 754 | 748 | 814 | 803 |

Herritar ospetsuak
------------------

* Jose Aretxabaleta (1838-1912), naturalista.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindia: «Urioste», Euskal Onomastikaren Datutegia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11704931

 |

* Wd Datuak: Q11704931


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Ortuella | Ortuellako auzoak | Ortuella |
| Cadegal • Nocedal • Orconera • Ortuella • Triano • Urioste |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
**Soinu-efektua** edo **audio-efektua** artifizialki sortutako edo eraldatutako soinua bat da, zinemagintzan, telebistan, musika grabaziotan, bideo-jokoetan, marrazki bizidunetan, zuzeneko antzerki edo musikaletan eta bestelako euskarrietan helburu artistiko edo edukietarako erabiltzen den soinua. Zineman eta telebistako produkzioetan, soinu-efektuak grabatu eta erreproduzitu egiten dira eduki narratibo edo sortzailea emateko, elkarrizketarik edo musikarik gabe. Terminoa grabazio batean erabilitako prozesuari aplikatzen zaio maiz, ez grabazioari berari. Zinema eta telebistako produkzio profesionalean, elkarrizketa, musika eta soinu-efektuak elementu bereizi gisa tratatzen dira.

Soinu-efektuak zineman
----------------------

Zinema-produkzio batean entzuten ditugun ia soinu guztiak postprodukziokoak dira, hau da, ez dira benetako ekintzakoak. Horri foley soinua deitzen zaio zineman irudiaren arabera sinkronizatzen diren soinu-efektuen sortzailea Jack Foley izan zelako. Foley Artistek grabatzen dituzte soinu horiek.

Soinu-efektu horiek hiru ataletan bana daitezke:

- Zarata diegetikoa: ekintzari dagokio, den bezalakoa da. Haizea, airea, sua...

- Zarata ez-diegetikoa: objektua ikusi gabe gogo-aldartea sortzeko. Erlojua, urratsak...

- Zarata deskribatzailea: soinu irrealak erreproduzitzeko asmatua

Bideo-jokoetako soinu-efektuak
------------------------------

Bideojokoetako soinuaz hitz egiteko, soinuaren diseinua aipatu behar da. Ezin da musikaz bakarrik hitz egin, entzun ditzakegun zaratak asko dira : jauziak, pausoak, ateak, elkarrizketak, soinu-banda eta giro-soinua. Laburbilduz, gure bideojokotik datorren edozein soinu.

Erabileraren arabera bana daitezke:

- Ekintza bat testuinguruan kokatzea: gertaera bati soinu jakin bat esleitzea

- Espazio bat definitzea: espazio jakin bat definitzen duen elementu gisa soinua erabiltzea

- Gertaera bat markatzea: zerbaiti arreta eta interesa sortzeko

- Giro bat sortzea: bideojokoaren hainbat unetan sentsazioa eman eta emozio zehatzak transmititzeko.

Ikus gainera
------------

* Audio-editorea
* Efektu pedala
* Audioaren prozesamendu digitala
* Soinu-txartela

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Konigsberg 2004, 187 orr. .
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Aprendercine.com.  (2018-01-01). «Efectos de sonido en el cine» *Aprendercine.com* (Noiz kontsultatua: 2023-08-22).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Los efectos sonoros en el cine, creatividad e imaginación para dar vida a un género -» *Sound&Pixel* (Noiz kontsultatua: 2023-08-22).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** de 3DJuegos, El equipo.  (2020-11-21). «Hablamos del sonido en los videojuegos: su evolución, cómo funciona y su capacidad de influir en el jugador» *3DJuegos* (Noiz kontsultatua: 2023-08-22).

Bibliografia
------------

* Konigsberg, Ira (2004). Diccionario técnico Akal de cine. trad. Francisco López Martín y Enrique Herrando Pérez. AKAL. ISBN 978-84-4601-902-2.
**Świętosława Poloniakoa** (txekieraz: *Svatava Polská*; c. 1046-1048 – 1126ko irailaren 1a) Vratislaus II.a Bohemiakoaren hirugarren emaztea izan zen, dukesa ezkontidea lehenengo eta Bohemiako lehen erregina 1085tik aurrera. Kasimiro I.a Poloniakoa eta Maria Dobroniega Kievekoaren alaba zen, premislidar etxeari lotua bere birramonaren aldetik. Bere anaia Boleslaus II.a Poloniakoa eta Vladislaus I.a Herman Poloniako agintariak izan ziren.

Świętosława Vratislausekin ezkondu zen 1062an, aurreko dukesa Adelaida Hungariakoaren heriotzatik urtebetera. Aurreko emaztea, Maria, erditzerakoan hil zen. Ezkontzerakoan 15 urte edo 22 izan zitzakeen, iturri ezberdinen arabera. Bere ezkontzarekin Polonia-Alemania gatazkan Bohemiaren neutraltasuna bermatu zen. Lau seme-alaba izan zituzten, eta Vratislausek jada beste lau zituen. Gazteena, Soběslav, 1075. urtearen inguruan jaio zen. Bere seme Vladislaus I.a Bohemiakoa eta Soběslav I.a Bohemiakoa duke izan ziren, eta bere alaba Judith Bohemiakoa Wiprecht izeneko aliatu eta lagunarekin ezondu zuten.

1085ean bere senarrarekin batera Bohemiako errege eta erregina izendatu zituzten, baina informazio gutxi dago bere inguruan.

1092an alargundu zen eta borrokaldia hasi zen Bohemiako tronuaren inguruan. 1111n Vladislaus I.a eta Bolesław III.a Poloniakoaren arteko negoziazioetan egon zen. Vratislauren heriotzaren ostean bere seme Vladislaus eta Sobeslaven arteko gatazka baretzen saiatu zen. 1125ean Vladislaus I.ak erabaki zuen Oton II.a Moraviakoa izango zela ondorengoa, bere seme Vladislauren alaba Richeza Bergekoak ere hala nahi zuelarik. Świętosławarenm eraginez semeak iritzia aldatu zuen eta bere anaiarekin bakea egin.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q269570
* Commonscat Multimedia: Świętosława of Poland, Queen of Bohemia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 6103151778227518130003

 |

* Wd Datuak: Q269570
* Commonscat Multimedia: Świętosława of Poland, Queen of Bohemia
***Busturialdeko hitza*** 2005eko abenduaren 15ean sortu zen euskara hutsezko egunkaria da. Busturialdeko eskualdea osatzen duten 20 herrietako albisteak biltzen ditu: Ajangiz, Arratzu, Bermeo, Busturia, Ea, Elantxobe, Ereño, Errigoiti, Forua, Gautegiz Arteaga, Gernika-Lumo, Ibarrangelu, Kortezubi, Mendata, Morga, Mundaka, Murueta, Muxika, Nabarniz eta Sukarrieta.

Bi egoitza ditu, bat Bermeon eta bestea Gernika-Lumon. Zuzendaria Oihana Cabello da, zuzendariordea Maite Orue eta gaur eguneko kudeatzailea berriz, Izaskun Gonzalez. Guztira, 9 langile daude taldean: zuzendaria, bost kazetari, kudeatzailea, komertzial bat eta zierreko arduraduna. Horiez gain egunero egunkaria banatzeaz arduratzen diren langileak ere badaude.

Busturialdeko hitza, haibat norbanakok eta eragilek urteetan egindako lanari esker jaio zen, honako helburuarekin: Busturialdeko herri informazioan euskarazko prentsak duen hutsunea betetzea. Hitza proiektuetan zazpigarena da Busturialdeko hitza. Lehendik kalean ziren Tolosaldeko Hitza, Oarsoaldeko Hitza, Lea-Artibaialdeko Hitza, Urola Kostako Hitza, Goierriko Hitza eta Irutxuloko Hitza. Aurreko sei hitzen moduan, Busturialdeko Hitza ere eskualdeko euskalgintzako taldeen, gizarte eragileen eta EKT (Euskarazko komunikazio Taldea) Bertako Hedabideen artean sortu zen. 42 elkarte eta enpresak egin dute bat Busturialdeko Hitzarekin: euskalgintza, ikastolak, ikastetxeak, enpresa eta kooperatibak, kultur elkarteak, kirol elkarteak, euskaltegiak...

Hasiera batean Asteartetik Igandera bitartean argitaratzen bazen ere, diru laguntza faltagatik, 2007ko otsailaz geroztik asteartetik larunbatera bitarte argitaratzen da soilik. Izan ere, herri bakoitzeko udalekin eta alderdi politikoekin jarri ziren kontaktuan egunkariko arduradunak bere garaian, proiektuaren egoera azaltzeko eta udal bakoitzari urtean biztanleko hiru euro inguruko laguntza eskatzeko. Bermeoko eta Muruetako udalek soilik eman zioten hasiera batean laguntza proiektuari. Gainontzekoek proiektuaren izaera pribatua argudiatu zuten eskaera errefusatzeko. Gaur egun, ahozko hitzarmenak egin dira eskualdeko beste udal batzuekin diru laguntzak hartzeko, baina oraindik sinatu gabe daude.

2007ko azaroaren 16an, gaur egungo kazetaritza eredura egokitzea ezinbesteko ikusita, erronka berri bati ekin zion Busturialdeko hitzak. Diseinu berriarekin argitaratzeaz gain, edukia ere aldatu zuen. Modu honetara, berehalako albisteak, jendearen argazkiak, erabiltzaileen bideoak, eta kirolarekin, kulturarekin, euskalgintzarekin, politikarekin edota beste edozein esparrurekin zerikusia duten eragileek elikatutako blogak oinarritzat dituen webgune berria jarri dute martxan. Webgune horretan argitaratzen dena egunero papereko edizioan islatzen da gero, webgunetik datorrela nabarmentzen duen diseinuarekin.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Busturialdeko Hitzaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255560

 |

* Wd Datuak: Q12255560
**Swarovski** (alemanez svaˈrɔfski ahoskatua) Austriako beira enpresa bat da. Egoitza nagusia Wattensen du eta 1895ean Daniel Swarovskik sortu zuenetik familia-enpresa da.

Swarovski Taldeak hiru sektore nagusi ditu: Swarovski Crystal Business, batez ere kristalezko bitxiak eta osagarriak ekoizten dituena; Swarovski Optik, tresna optikoak ekoizten dituena, hala nola teleskopioak eta prismatikoak; eta Tyrolit, makineria ekoizten duena.

Swarovskiren kristal sortak fabrikatzaile eta artistentzako eskulturak, bitxigintzarako eta goi-mailako joskintzarako kristalezko miniaturak, etxeko dekorazioa, argi-armiarmak, argimutilak eta *rhinestone*ak (diamantearen antzeko harri mota) biltzen ditu.

Eskultura guztiek logotipoa dute. Swarovskiren jatorrizko logotipoa elur-lore edo edelweiss bat zen. Geroago, S.A.L. siglek ordezkatu zuten. 1988an, zisne bat hautatu zuen.

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q611115
* Commonscat Multimedia: Swarovski

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157473914
* ISNI: 0000 0004 1806 2648
* GND: 411100-X
* LCCN: n94084342
* NKC: xx0131405

 |

* Wd Datuak: Q611115
* Commonscat Multimedia: Swarovski
Pierre Balmain 1947an Ruth Ford modeloari soineko bat doitzen (Carl Van Vechtenek atera zuen argazkia).
**Goi-mailako joskintza** edo **goi-mailako jantzigintza** (frantsesez: *Haute Couture*, ot kutyʁ ahoskatua) bezeroaren neurrirako jantzi esklusiboak sortzen duen joskintza da. «Goi mailako joskintza» neurrira egindako moda da, eskuz egina, josteko makinaren esku-hartze eskasarekin, hasieratik bukaeraraino, kalitate handiko oihalekin, garestiak eta ezohikoak. Xehetasunetan arreta handiz josita dago, eta esperientzia eta gaitasun handieneko jostunek amaitzen dute, denbora asko hartzen duten eskuzko teknikak erabiltzen baitituzte.

*Couture* hitzaren hitzez hitzeko itzulpena «jantzigintza» da, baina modari, josteari edo joskintzari buruzkoa ere izan daiteke. Eskuarki, *haute couture* laburdura gisa ere erabiltzen dute, eta izpirituz gauza berari egiten dio erreferentzia. *Haute*-ren hitzez hitzeko itzulpena «altua» da. Goi-mailako joskintzako jantzi bat, normalean, bezero batentzat egiten dute, zehazki, jantzia erabiliko duenaren gorputz-neurriekin eta posturekin egiten da. Pieza bakoitzak behar duen denbora, dirua eta trebetasuna kontuan hartuta, goi-mailako jantziek «ez dute preziorik» esaten da. Goi-mailako joskintzako pieza guztiak ez daude salgai; batzuetan, pasabiderako diseinatzen eta eraikitzen dira, arte-erakustaldi gisa.

Terminoa, jatorriz, XIX. mendearen erdialdean Parisen ekoitzitako Charles Frederick Worth ingelesaren lanari buruzkoa zen. Frantzia modernoan, «goi-mailako joskintza» izen babestua da, eta zehaztutako estandar jakin batzuk betetzen dituzten enpresek baino ezin dute erabili. Hala ere, termino horrek berak balio du, zentzu zabalean, neurrira egindako modako jantziak izendatzeko, Parisen edo modaren beste hiriburu batzuetan ekoitzitakoak izan, hala nola Londresen, Milanen, New Yorken edo Tokion.

Hala, goi-mailako joskintzak honako hauek izan ditzake:

* moda-etxeak edo moda-diseinatzaileak, moda esklusiboak sortzen dituztenak eta, askotan, joerak inposatzen dituztenak.
* artisau erara egindako janzkerak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Elhuyar Hiztegia
2. ↑  Euskalterm: [Norbere Irudia, Ile-apaindegiak eta Estetika Hiztegia] [2009]
3. ↑   **(Ingelesez)** Nudelman, Z.  (2009). *The art of couture sewing.*  Londres: Bloomsbury Academic, 2 or. ISBN 978-1563675393..
4. ↑   **(Ingelesez)** Merriam-Webster. *couturier.* .
5. ↑   **(Ingelesez)** Weston Thomas, Pauline. «Haute Couture, Its Meaning and Role in Fashion Today» *Fashion History*.
6. ↑   **(Ingelesez)** «What is Haute Couture» *Haute|hot Couture News*.
7. ↑   **(Ingelesez)** Shaeffer, Claire B..  (2001). *Couture Sewing Techniques.*  Taunton Press, 7 or. ISBN 978-1561584970..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q216053
* Commonscat Multimedia: Haute couture

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12047426r (data)
* GND: 4245678-2
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q216053
* Commonscat Multimedia: Haute couture
**Manuel Mariátegui y Vinyals** (Madril, 1842ko maiatzaren 24a – ibidem, 1905eko urtarrilaren 28a) politikari kontserbadore espainiarra izan zen. Alfontso XIII.a erregealdian, Estatu Ministroa izan zen.

Biografia
---------

1842ko maiatzaren 24an jaio zen Madrilen. 1867tik aurrera, Kordobako diputatua izan zen 1876, 1881, 1886 eta 1893ko hauteskundeetan, eta Salamancakoa 1893koetan. 1891n, Kordobako senatari aukeratu zuten, eta 1903an berezko senatari bihurtu zen.

Estatu ministroa izan zen 1903ko uztailaren 20tik abenduaren 5era bitartean, Raimundo Fernández Villaverde buru zuen gobernu batean. Gobernu honek hauteskunde errepublikanoen aurrerapena geldiaraztea lortu zuen urte hartako azaroko udal hauteskundeetan. Espainiako nekazaritzaren sustapenean eta modernizazioan interesatuta, bere arazoei buruzko hainbat testu idatzi zituen. Madrilgo alkate ere izan zen 1892tik 1894ra. Jaioterrian hil zen 1905eko urtarrilaren 28an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Espainiako Errege Historiaren Akademiako webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6752984
* Commonscat Multimedia: Manuel Mariátegui y Vinyals

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 160885635
* BNE: XX1355381
* UB: a1361464
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q6752984
* Commonscat Multimedia: Manuel Mariátegui y Vinyals
**La Maquinista Terrestre y Marítima** (MTM) Bartzelonan kokatutako metalurgia-enpresa espainiarra izan zen. 1989az geroztik Alstom trenbide-ekipamendu multinazional frantsesaren parte da.

Historia
--------

Bartzelonan sortu zen 1855eko irailaren 14an, Valentín Esparó Giralt (Valentín Esparó y Consocios, Bonaplata enpresari 1839an eskuratutakoa) eta Sociedad *La Barcelonesaren* (Tous, Ascacíbar y Compañía) tailerren bat-egitearen ondorioz. 1838an sortu zuten Nicolás Tous Mirapeixek eta Celedonio Ascacíbarrek.

Bere hastapenetan era guztietako makineria astunak eraikitzen aritu zen. Akziodun nagusiak, aipatutako jabeez gain, Ramón Bonaplata, Josep M. Serra, Juan Güell Ferrer, José Antonio de Mendiguren eta Nicolau Tous Soler izan ziren.

Bere lehen tailerrak Bartzelonako La Barceloneta auzoan eraiki ziren, 1861ean, guztira 17.500 m²-ko azalerarekin. 1.200 langile zituzten. 1917an bere bigarren fabrika eraiki zuen, Bartzelonako San Andres de Palomar eta El Buen Pastor auzoen artean, 100.000 m² baino gehiagoko azalerarekin, 3.000 langileko plantillara iritsiz.

1965. urtearen inguruan, La Barcelonetako tailerrak desmuntatu eta gerora arte salduko ez diren produktuen biltegi gisa gorde ziren. 1993. urtearen inguruan, San Andres de Palomar tailerrak guztiz desmuntatu eta Santa Perpetua de Moguda eta Mollet del Vallés udalerrien artean eraikitako tailerretara pasa ziren. Garai hartan MACOSA beteranoarekin ere batu zen.

1989an Alstom multinazional frantsesak erosi zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3210519
* Commonscat Multimedia: La Maquinista Terrestre i Marítima

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 169469301
* ISNI: 0000 0001 2206 7693
* LCCN: n82088493

 |

* Wd Datuak: Q3210519
* Commonscat Multimedia: La Maquinista Terrestre i Marítima
Mutriku 2018ko Kontxako sailkapen estropadan.
Mutriku 2023ko Gipuzkoako txapelketan.
**Mutriku Arraun Taldea** Gipuzkoako Mutriku herriko arraun elkartea da.

Historia
--------

1980an sortu zen eta batez ere batel eta trainerillatan aritu izan da. Piraguismoaren atala ere badu.

2000 urtean trainerua ateratzea lortu zuen. Debuta Kilometroak Banderan egin zuen eta denboraldian guztira 18 estropada jokatu zituen, emaitza onena Colindresko Banderako 4. postua izan zen. B Ligan sartuta zegoen eta hamasei trainerutatik 12. postuan gelditu zen. 2001ean ere 18 estropada jokatu zituen eta emaitzarik onena Suancesko hirugarren postua izan zen. Kantabria eta Euskal Herriko 31 traineruak Liga berean aritu ziren urte honetan eta Mutriku 27. izan zen.

Hurrengo urteetan bateletan eta trainerilletan aritu zen. 2010ean Gipuzkoako batel liga irabazi eta ia bateleko estropada guztiak irabazi zituen. 

2017an trainerua osatu zuen berriz eta denboraldi-aurreko estropada batzuk jokatu ondoren uztailaren 8an historiako lehen bandera eskuratu zuen trainerutan, KAE 2 Ligako Donostiarra Bandera. 2021ean bigarren estropada irabazi zuten, Trintxerpeko Bandera eta KAE 2. mailako ligan laugarren amaitu zuen. 2022. urtean bandera berri bat irabazi zuen, Ondarroakoa eta Ligan hirugarren eginez lehen aldiz sailkatu zen igoera play-offak jokatzeko.

Patroiak
--------

* Gerardo Zelaia (2000-01)
* Anaitz Artime (2009-2011)
* Aiert Elezgarai, Unai Iriondo (2013-...)
* Josu Galindo, Jenaro Zelaia (2017-2018)
* Alex Arribas (2019- )

Palmaresa
---------

### Ligak

* KAE 2 Liga (0): hirugarrena 2022an.

### Banderak

* Donostiarraren KAE 2 Bandera (1): 2017.
* Trintxerpeko Bandera (1): 2021.
* Ondarroako KAE 2 Bandera (1): 2022.

Azken denboraldiak
------------------

| Urtea | Liga | Kontxa |
| --- | --- | --- |
| 2017 | KAE 2 Liga, 10.a | - |
| 2018 | KAE 2 Liga, 8.a | - |
| 2019 | KAE 2 Liga, 10.a | - |
| 2020 | KAE 2 Liga, 6.a | - |
| 2021 | KAE 2 Liga, 4.a | - |
| 2022 | KAE 2 Liga, 3.a | - |
| 2023 | KAE 2 Liga, 7.a | - |

Mutrikuko bandera
-----------------

Mutrikuko Arraun Taldeak herriko bandera antolatzen du, 2000 urteaz geroztik, nahiz eta promoziozko estropadekin 1994ean hasi zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263957
* Commonscat Multimedia: Mutriku Arraun Taldea

---

 |

* Wd Datuak: Q12263957
* Commonscat Multimedia: Mutriku Arraun Taldea


| * i
* e
* a
2023ko KAE Ligako taldeak |
| --- |
| KAE 1 | Arkote •  Busturialdea  •  Camargo  •  Castreña  •  Deustu  •  Hondarribia B  •  Lapurdi  •  Pedreña  •  San Juan  •  San Pedro  •  Zarautz  •  Zumaia |  |
| --------------- |
| KAE 2 | Astillero  •  Donostiarra B  •  Hibaika  •  Mutriku  •  Orio B  •  Portugalete  •  San Juan B |
**Šajkača** (serbieraz: шајкача, *šajkača*, ʃǎjkatʃa ahoskatua) serbiar kapela edo txano tradizionala da. Nekazal eremuetan gizonek jantzi ohi zuten, eta bere izena *šajkaši*engandik dator (Austrohungariar Inperioko ibai-armadako marinelak, XVII. mendean Otomandar Inperioarekin zuen mugan zeudenak). XIX. mendearen amaieratik XX. mendearen hasierara, Serbiaren sinbolo nazional bihurtu da.

Normalean, oihalez edo feltroz egiten dute, berdea, beltza edo grisa izanda. Serbiako Lehen Matxinadaren garaian, bere erabilera zabaldu egin zen eta ordutik herrialdeko armadaren uniformearen parte da. Testuinguru militarretan, ia beti izaten du intsignia metaliko bat edo apaingarri bat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Serbieraz)** Јасна Бјеладиновић.  (2011-9-1). *Народне ношње Срба у XIX и XX веку.*  2 Etnografski muzej u Beogradu, 49 or. ISBN 978-86-7891-059-3..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q390942
* Commonscat Multimedia: Šajkača

---

 |

* Wd Datuak: Q390942
* Commonscat Multimedia: Šajkača
**Álvaro de Rújula Galardón** (Madril, Espainia, 1944) zientzialaria, ikertzailea eta fisikaria da.

Bizitza
-------

Filosofia eta fisikako ikasketak bere sorterrian egin ondoren, Triestera eta Parisa joan zen bere ezagutzak sakontzera. Espainiara itzuli zelarik, ikertzaile gisa jardun zuen Espainiako Energia Nuklearreko Batzordean. Geroago, Harvard Unibertsitatera aldatu zen, eta oinarrizko partikulei *(quark)* buruzko ikerketak egin zituen, arrakasta handiz; hainbesteraino, bera izan zen 1970eko hamarraldian energia garaien fisikan gertaturiko iraultzaren eragileetako bat. 1978. urtean, Partikulen Fisikaren Europako Laborategian (CERN) sartu zen, eta Fisikako Nobel saridun Carlo Rubbiaren zuzendaritzapean lan egin zuen. Gaur egun, CERNeko hamar teorialari iraunkorretako bat da Rújula, eta aldi berean eskolak ematen ditu Bostongo Unibertsitatean, irakasle titular gisa.

Álvaro de Rújularen proiektuen artean, aipagarriak dira gainerako partikulen masaren erantzule den Higgs bosoi partikulari buruzko ikerketa, eta Espainian partikula azeleragailu bat ezartzearen bideragarritasunari buruzko txostena. Ospe handiko ikertzailea da nazioartean, bai bere metodoen originaltasunagatik, eta baita Europako eta Amerikako aldizkari, egunkari eta liburuetan argitara emandako artikulu eta marrazkiengatik ere.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12269533
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 44141797
* ISNI: 0000 0001 1730 0243
* BNF: 16540400s (data)
* GND: 138103631
* LCCN: nr89000333
* NKC: uk20201072128
* CiNii: DA19228820
* SUDOC: 069338523
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05172/eu\_r\_1097/r1097

 |

* Wd Datuak: Q12269533
***Enterobacter*** generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, bazilo txikiak direnak (kokobaziloak). Enterobacteriaceae familia barnean sailkatuta daude. Anaerobio fakultatiboak dira eta glukosa ez ezik, laktosa ere hartzitzen dute. Ez dute esporarik sortzen.

Enterobacter-en ezaugarri biokimiko nagusiak hauek dira:

* anaerobio fakultatiboak, Enterobacteriaceae guztien antzera.
* oxidasa (-)
* katalasa (+)
* glukosa hartzitzen dute, CO2 gasa sortuz
* laktosaren hartzidura (+)
* H2S (-)

Enterobacter-ek, *Citrobacter*, *Klebsiella* eta *Escherichia*rekin batera bakterio koliformeen multzoa osatzen du. Koliformeak hestean bizi diren bakterioak dira, ezaugarri biokimiko amankomunak dituztenak eta garrantzi handikoak ingurugiro-mikrobiologian, kutsadura fekalaren adierazleak baitira.

Enterobacter giza zein animalien hesteetan bizi da, baina egoera librean ere aurki daiteke (uretan, lur-zoruan...) Espezie batzuk oportunistak dira, gaixotasunak sortuz immunitate-sistema ahula dutenengan; hori dela eta, infekzio nosokomial askoren jatorrian dago bakterio hau.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q134281
* Commonscat Multimedia: Enterobacter
* Wikispecies Espezieak: Enterobacter

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* Dyntaxa: 6035214
* EOL: 83141
* GBIF: 3221976
* ITIS: 246
* NCBI: 547
* WoRMS: 571259
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D004754

 |

* Wd Datuak: Q134281
* Commonscat Multimedia: Enterobacter
* Wikispecies Espezieak: Enterobacter
Jekaterinoslaveko pogromaren biktima juduak, 1905ean
**Pogroma** (errusieraz: погром, "suntsipena") eraso bortitza da, hilketak eta ondasunen txikizioa eta arpilatzea barne, talde etniko, erlijioso edo dena delako baten aurkakoa, gehienetan gobernuaren baimenaz egiten dena. Historian zehar, judu-komunitatearen aurkako erasoak izendatzeko erabili izan da.

Historia
--------

Pogrom deitutako lehenengo eraso oldea Errusiar Inperioan gertatu zen, 1881 eta 1884 artean. 1881ean Alexandro II.a Errusiakoa San Petersburgon eraila izan zelarik, errudunak juduak zirelako zurrumurrua zabaldu zen. Jarraian, inperioaren hego-mendebaldean (egungo Ukraina, Polonia eta Moldavian) juduen aurkako bortizkeria hedatu zen: hilketak eta bortxaketak gertatu ziren, eta milaka etxe suntsitu zituzten. Bitartean, agintariek ezer gutxi egin zuten erasoak geldiarazteko; are gehiago, pogromak juduen eskubideak murrizteko baliatu zituzten. 

1903 eta 1906 artean beste pogrom olde bat izan zen, garrantzitsuena Chisinaun 1903ko apirilaren 6an. Jazarpen horien beste ondorio bat emigrazioa izan zen: 1880-1920 bitartean, Errusiar Inperioko bi miloi juduk Ameriketako Estatu Batuetara alde egin zuten. 1917ko Errusiako Iraultzan eta ondoko Gerra Zibilean (1918-1921) ere hainbat pogrom izan ziren. Judu aberatsek boltxebikeen erasoak pairatu zituzten, eta iraultzaren aldekoek, berriz, Armada Zuriaren errepresioa.

Antisemitismoaren historian pogrom hitza judu-komunitatearen aurkako edozein eraso izendatzeko erabiltzen da. Errate baterako, 1938ko azaroaren 9an, Alemanian eta Austrian gertatu zen Kristal hautsien gaua, *Kristallnacht* edo *Pogromnacht* izenez ezagutzen da. Era berean, pogromtzat hartzen dira, Izurri Beltza sortzen zutela leporaturik, XIV. mendean juduek jasan zituzten erasoaldiak ere.

Bestalde, pogrom deitu izan zaie azken hamarkadetan gutxiengo erlijioso edo etnikoren aurka izan diren hainbat oldarraldiri.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Pogrom.*  Encyclopaedia Britannica, britannica.com (Noiz kontsultatua: 2022-2-6).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q177716
* Commonscat Multimedia: Pogroms

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4137649-3
* LCCN: sh94001957
* NKC: ph210126
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q177716
* Commonscat Multimedia: Pogroms
**Zarqa** (arabieraz: نهر الزرقاء‎, *Nahr az-Zarqā*; euskaraz: «[hiri] urdinaren ibaia») Jordan ibaiaren bigarren ibaiadarrik handiena da. Eskualdeko hirugarren ibairik handiena da urteko emariagatik, eta bere arroak Jordan ibaiaren ekialdean populazio handiena duten eremuak hartzen ditu. Ammandik gertu dauden iturburuetan du iturria eta haran zabal eta sakon batean zehar doa Jordanerantz, 1,090 metroko altueran.

Bere hasierako ibilbidean Ain Ghazal (arabieraz: عين غزال‎) dago, Neolito garaiko aztarnategi arkeologiko garrantzitsua. Ibaian zehar egindako arkeologia-aurkikuntzek erakusten dutenez, garai batean flora eta fauna ugari zegoen eremu horretan.

Ibaia oso kutsatuta dago eta bere garbitzea Jordaniako Ingurumen Ministerioaren lehentasun nagusietako bat da.

Geologikoki, Zarqa ibaiak 30 milioi urte inguru ditu. Oso ezaguna da anbar-biltegiengatik, Kretaziko Goiztiarreko Hauteriviar estaikoak baitira (135 mi). Anbar honetan, erretxina bota zen garaian nagusi ziren baldintza paleoingurumeneko tropikalak islatzen dituzten flora eta fauna nabarmenak deskribatu dituzte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** IUCN.  (2008-03-05). *IUCN - Roadmap for Restoration of the Zarqa River Laid Out.* .
2. ↑  Kaddumi, 2005; 2007

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q798460
* Commonscat Multimedia: Zarqa River

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315527640
* GND: 4108932-7
* **Lekuak**
* OSM: 10323868

 |

* Wd Datuak: Q798460
* Commonscat Multimedia: Zarqa River
**Enterobacter cloacae** Enterobacter generoko eta Enterobacteriaceae familiako bakterioa da, 1890ean lehenbizikoz deskribatu zena (*Bacillus cloacae* deitu zitzaion). Bakterio Gram negatiboa, oxidasa (-) eta katalasa (+), anaerobio fakultatiboa eta laktosaren hartzitzailea da, Enterobacter guztien antzera .

Giza heste-floraren ohiko partaidea da eta ez da patogeno hertsia, oportunista baizik. Horrek esan nahi du immunitate-sistema ahula duten pertsonengan infekzioak sortu ohi dituela. Infekzio nosokomialekin lotu izan ohi da , arnas-aparatukoak, gernuarenak eta septizemiak (bakteriemiak) eraginez batik bat. 

Gaitz horien aurkako tratamendua ez da erraza, Enterobacter guztiek antibiotikoekiko erresistentzia handia dutelako (antibiotiko betalaktamikoen aurkako betalaktamasak ekoizten baitituzte). Hirugarren eta laugarren belaunaldiko zefalosporinak eta beste antibiotiko batzuk (gentamizina, ziprofloxazino...) erabiltzen dira, baina andui batzuek erresistentzia ere garatu dute. Horrenbestez, antibiograma bat egitea funtsezkoa da beti tratamendua hasi aurretik

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Biochemical Test of Enterobacter cloacae Microbe Notes, 2021eko apirila
2. ↑   Brote de Enterobacter cloacae complex multirresistente productor de CTX-M-9 en una unidad de cuidados intensivos Enfermedades infecciosas y Microbiología clínica, 2016ko apirila
3. ↑   Forbes, B. Sahm, D. Weissfeld, A.: Diagnóstico Microbiológico, Ed. Panamericana (2004), 388 orr. ISBN: 84-7903-810-1

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4038096
* Commonscat Multimedia: Enterobacter cloacae

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* Catalogue of Life: 423101
* Dyntaxa: 6035215
* EOL: 972683
* GBIF: 3221980
* ITIS: 248
* NCBI: 550
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D016972
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 40OMQ8YEPD

 |

* Wd Datuak: Q4038096
* Commonscat Multimedia: Enterobacter cloacae
**Valverde** Errioxako Autonomia Erkidegoko herri bat da. Aragoi eta Euskal Herriko Nafarroa Garaiarekin muga egiten duen mugan dago, herriaren zati batekin erkidego horretan, geltokiaren zati bezala. Gainera, kokapen estrategikoa du: Nafarroa Garaia 2 km iparralderantz dago, eta Gaztela eta Leon 2 km hegoalderantz, N-113 errepide nazionalaren bidez iristeko moduan. INEren arabera, Valverdek 210 pertsona inguru ditu erroldatuta 2019an.

Historia
--------

Valverde Gaztela, Nafarroa eta Aragoi erresumek bat egiten duten lekuan zegoen; horren lekuko da Hiru Erregeen Mojoia. Kondairak dioenez, Antso Azkarra, Alfontso II.a Kastoa eta Alfontso VII.a erregeak behin bildu ziren euren erregeen mugak mugatzeko, eta bakoitzak bere erresuman eserita egin zuen. Valverde, garai hartan, bidaiari zein merkantzien igarobide izan zen, aduana edo "Portajillo" horretatik pasatzean zergak ordaindu behar zituztenak. 1558an 766.015 marabedi bildu ziren aduana horretan, Espainiako bost erresumarik garrantzitsuenen artean kokatzen zuena.

Demografia
----------

Biztanleriaren bilakaera | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 260 | 249 | 246 | 239 | 255 | 267 | 259 | 259 | 271 | 277 | 275 |

Garraioa
--------

### Nafarroako Hiriarteko Garraioa

Artikulu nagusia: «Nafarroako Hiriarteko Garraioa»
Udalerri honek Nafarroako Hiriarteko Garraioako **300** linearekin bat egiten du, Iruña eta Soriako geltokien arteko ibilbidea egiten duena, Tutera eta Zentronikotik igaroz.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |
| --- |
|  **Nafarroako Hiriarteko Garraioa** |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  **Zerbitzua**  |  **Hasiera**  |  **Ibilbidea**  |  **Amaiera** ⁠ |
| **300** | Iruñea | Tafalla • Alfaro • Corella • Cintruenigo • Fitero • Valverde • Agreda • Matalebreras | Soria |

 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Nafarroako Gobernua.  (2019/10/10). *Iruña eta Soria arteko autobus-flota berritu eta bidaiaren prezioa merketu da.* .

Ikus, gainera
-------------

* Cervera del Río Alhama

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9092561
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316733654

 |

* Wd Datuak: Q9092561
**Klebsiella** generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, bazilo txikiak direnak (kokobaziloak). Enterobacteriaceae familia barnean sailkatuta daude. Anaerobio fakultatiboak dira eta ez dute esporarik sortzen. Ez dira mugikorrak (flagelorik ez).

Genero honetan 14 espezie daude, batzuk aske biziz (lurzoruan, uretan...) eta beste batzuk animalia eta gizakiaren barnean (saprofito edo patogeno moduan). Badaude oportunistak ere.

Genero honetako ezaugarri biokimiko nagusiak honako hauek dira:

* anaerobio fakultatiboak: O/H: (+/+)
* oxidasa (-)
* katalasa (+)
* laktosaren hartzidura (+)
* glukosaren hartzidura (+), gasa sortuz
* H2S (-)
* gelatinaren hidrolisia (-)

Klebsiella-k, *Enterobacter*, *Citrobacter* eta *Escherichia*rekin batera bakterio koliformeen multzoa osatzen du. Koliformeak hestean bizi diren bakterioak dira, ezaugarri biokimiko amankomunak dituztenak eta garrantzi handikoak ingurugiro-mikrobiologian, kutsadura fekalaren adierazleak baitira.

Klebsiella batzuek berezko ezaugarria dute, bakterioen artean oso ohikoa ez dena: horma zelularraren gaineko kapsula. Kapsula horrek bakterioaren birulentzia areagotzen du, leukozitoen fagozitosia eragozten baitu. Espezie kapsuladunen artean *Klebsiella pneumoniae* da aipagarriena.

Genero honetako bakterio batzuek oso ohikoa ez den beste ezaugarri biokimikoa ere badute: nitrogeno atmosferikoa finkatzeko gai dira.

Patogenia
---------

Genero honetako patogeno ezagunena *Klebsiella pneumoniae* da, pneumonia mota bat sortzen duena. Pneumoniaz gain, bakterio honek gernu-infekzioak eragin ohi ditu.

Horretaz gain, *Klebsiella ozaenae* (errinitis atrofikoaren eragilea) eta *Klebsiella rhinoscleromatis* (errinoskleromaren eragilea, sudur-mukosaren infekzioa) dira beste patogeno batzuk.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Klebsiella*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q131854
* Commonscat Multimedia: Klebsiella
* Wikispecies Espezieak: Klebsiella

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12421625s (data)
* LCCN: sh88023266
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* AlgaeBase:
* EOL: 83147
* GBIF: 3221867
* ITIS: 9749
* NCBI: 570
* Paleobiology Database: 271184
* WoRMS: 571261
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D007709

 |

* Wd Datuak: Q131854
* Commonscat Multimedia: Klebsiella
* Wikispecies Espezieak: Klebsiella
**Kontrainteligentzia Programa** edo **COINTELPRO** (**Co**unter **Intel**ligence **Pro**gram) Ameriketako Estatu Batuetan FBIk garatutako programa da. Bere helburua herrialdearen barruan egon daitezkeen erakunde politiko disidenteekin amaitzea da. Operazio asko egin diren arren FBIren historian formalki 1956tik 1971era garatu zituzten. Garai hartan alderdi politiko *erradikal*en aurka ekin zioten, baina askotan biolentzia erabiltzen ez zuten erakunde zibilen aurka ere ekin zioten. Weatherman erakundearen kasua izan daiteke lehenengoaren adibide; baina Lidertzaren Hegoaldeko Konferentzia Kristaua, Martin Luther Kingek gidatua, izan daiteke bigarren kasua. Ku Klux Klan eta Ameriketako Estatu Batuetako Alderdi Naziaren aurkako programak ere garatu dituzte, eskuineko erradikalen aurka eta Pantera Beltzen eta *Ezker Berria* izeneko erakundeen aurka ezkerrean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q644439
* Commonscat Multimedia: COINTELPRO

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q644439
* Commonscat Multimedia: COINTELPRO
**Antonio Cancelo Alonso** (Puebla de Sanabria, Zamorako probintzia, 1936) Zamoran jaiotako euskal enpresaburua da.

Lan ibilbidea
-------------

1967an, Eibarren sortutako Juan XXIII Kontsumo Kooperatibako kudeaketa hartu zuen bere gain. Handik bi urtera, Eroski Kooperatibaren sorkuntza-prozesuan parte hartu zuen. Bertako zuzendari nagusi lanetan ibili zen 1990 bitartean, eta ondoren Eroski Taldeko presidente izendatu zuten. 1992an, Mondragón Corporación Cooperativa (MCC) delakoaren lehendakariorde aukeratu zuten, eta 1995-2001 bitartean Kooperatiba bereko Kontseilu Orokorreko presidente izan zen.

Ekonomia eta enpresari buruzko artikulu asko plazaratu ditu.

Sariak
------

* 2015eko azaroaren 12an Debabarrenaren Gure Balioak saria eman zioten.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253647
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01249/eu\_c\_0191/c0191

 |

* Wd Datuak: Q12253647
**Klebsiella pneumoniae** Klebsiella generoko eta Enterobacteriaceae familiako espezie bat da, bakterio Gram negatiboz osatua dagoena. Klebsiellako espezien artean Klebsiella pneumoniae da patogenoa izan daitekeenetako bat (nahiz eta Klebsiella gehienak ez-kaltegarriak izan).

Bakterio hau ohikoa da gure heste-floran, eta bertan ez du inongo kalterik egiten. Baina inhalatzen denean pneumonia larri bat eragin dezake, batez ere osasun pattala dutenen artean, eta hortik datorkio izena.

Carl Friedländer mikrobiologo alemaniarrak XIX. mendearen bukaeran aurkitu zuen bakterio horrek zer ikusi handia zuela pertsona immunogutxituek duten pneumonia mota batekin. "*Friedlanderen baziloa*" deitu zitzaion urte askoz Klebsiella pneumoniaeri.

Espezie honen ezaugarri biokimiko nagusiak honako hauek dira:

* anaerobio fakultatiboak: O/H: (+/+)
* oxidasa (-)
* katalasa (+)
* laktosaren hartzidura (+)
* glukosaren hartzidura (+), gasa sortuz
* IMVIC: (--++)
* Urearen hidrolisia: (+)

Bakterio hau ez da mugikorra eta kapsula bat du horma zelularraren gainetik. Kapsula horrek bakterioaren birulentzia areagotzen du, leukozitoen fagozitosia eragozten duelako.

Patogenia
---------

Bakterio hau ez da patogeno hertsia, oportunista baizik. Horrek esan nahi du immunitate-sistema ahula dutenak jotzen dituela gehienbat, hainbat patologia sortuz.

Pneumoniaz gain, gernu-aparatuko infekzioak ere sortzen ditu; ehun bigunen infekzioetan eta zauri infektatuetan ere parte har dezake Klebsiella pneumoniaek.

Infekzio nosokomial ugariren atzean dago. Klinika eta ospitaleetan immunogutxitu asko daude, oso sentikorrak direnak bakterio horren infekzioarekiko. Ez da makala inguru horietan bakterio horrek eragiten duen kaltea.

Hori gutxi balitz, antibiotiko askorekiko erresistentzia garatu du Klebsiella pneumoniaek, gaixoen tratamendua zailtzen duena.

Londresko Kings Collegen egindako ikerketek, bestalde, Klebsiella pneumoniaeren gainazaleko antigenoek oso antza handia zutela HLA-B27 giza antigeno leukozitarioarekin, eta mimetismo antigeniko horren ondorioz bakterio horrek eragin handia eduki lezakeela espondilitis ankilosatzailearen sorreran frogatu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Rashid, T; Ebringer, A (2007-06): "Ankylosing spondylitis is linked to Klebsiella; the evidence". Clinical Rheumatology 26(3): 858-864
2. ↑  Izorrategi Espondilitis

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q132592
* Commonscat Multimedia: Klebsiella pneumoniae
* Wikispecies Espezieak: Klebsiella pneumoniae

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 124216295 (data)
* LCCN: sh88023267
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* Catalogue of Life: 110314
* EOL: 2491752
* GBIF: 3221874
* ITIS: 9751
* NCBI: 573
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D007711
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 09PA36CT5R

 |

* Wd Datuak: Q132592
* Commonscat Multimedia: Klebsiella pneumoniae
* Wikispecies Espezieak: Klebsiella pneumoniae