recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Artikulu hau Gipuzkoako Bergara udalerriko dorretxeari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Olaso jauregia».*

**Olaso dorrea** (Reizabal eta Monzon izenez ere ezaguna) Gipuzkoako Bergara udalerrian dagoen dorretxe bat da. Hain zuzen ere, Bergarako Alde Zaharrean kokatua dago, San Pedro kaleko 2. zenbakian, San Pedro Ariznoakoa eliza, Bergarako udaletxea eta Ondartza dorrearen artean, eta Bergarako epaitegien parean. Gipuzkoako kultura ondasuna izendatua dago.

2012ko azaroaren 13tik aurrera Jakiunde erakundearen egoitza ofiziala da, hots, Euskal Herriko Zientzia, Arteak eta Letren Akademia.

Olaso Dorrea fundazioak kudeatzen du eraikina eta bertan gordetzen den Monzon familiaren ondasunak.

2021etik aurrera, bisita gidatuak egiten dira dorretxea barrutik ezagutzeko eta Monzon-Ganuza familiaren ondarea ezagutzeko..

Historia
--------

XVI. mendean hasieran eraikia izan zen. Jatorriz, Errezabal izena zuen baina denbora gutxian, bertako jabetza zuen familiaren izena hartu zuen. Mozon etxea izena ere eman izan zaio, 1787. urtetik aurrera familiak izen hori hori hartu zuelako lehen abizentzat.

Eraikin hau Telesforo Monzon politikari abertzalea, idazlea eta euskaltzainaren jaiotetxea da. XX. mendean zehar Telesforo Monzón eta Maria Josefa Ganuzaren bizilekua izan zen. Hego Euskal Herrian Espainiako Gerra Zibileko frontea hautsi eta gutxira, agintari kolpista berriek bertako altzariak atera zituzten eta Francorentzat Aieteko Jauregia janzteko erabili zituzten.

1982an Olaso Dorrea Fundazioa sortu zuten, Telesforo Monzonen azken nahiei erantzunez.

Eraikinean du egoitza, halaber, Jakiunde erakundeak.

Iruditegia
----------

* Olaso dorrea.Olaso dorrea.
* Olaso dorrea.Olaso dorrea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  La Academia Jakiunde ubica su nueva sede en la Torre Olaso de Bergara. 2012ko azaroaren 13a. Diariovasco.com **(Gaztelaniaz)**
2. ↑     *Olasodorrea Fundazioa | Bisita gidatuak.*  (Noiz kontsultatua: 2021-02-17).
3. ↑   Gil Massa, Jesús..  (2001). *Urbanismo y arquitectura civil en Bergara : siglos XIII-XVIII.*  Bergarako Udala ISBN 84-923475-8-9. PMC 433136660. (Noiz kontsultatua: 2020-02-13).

Ikus gainera
------------

* Jakiunde
* Olaso Dorrea Fundazioa
* Bizkaia Olaso jauregia, Trapagaran, Bizkaia

Kanpo estekak
-------------

* Olaso dorrea Bergarako Udal webgunean
* Olaso dorreari buruzko artikulua. Berria.info[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25902600
* Commonscat Multimedia: Olaso Dorrea

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0001577

 |

* Wd Datuak: Q25902600
* Commonscat Multimedia: Olaso Dorrea
**Juan Aldama González** (San Miguel de Allende, Guanajuato, Mexiko, 1764ko urtarrilaren 3-Chihuahua, Mexiko, 1811ko ekainaren 26) Mexikoko independentziaren aldeko matxinatua izan zen. Heritoz zigorra ezarri zitzaion 1811an.

Biografia
---------

San Miguel el Grande herrian jaio zen, gaur egun San Miguel de Allende. Ignacio Aldamaren anaia zen eta Mariano eta Antonioren osaba, matxinatuak guztiak. Mexikoko Independentzia Gerra hasi zenean Armadako kapitaina zen eta Querétaron konspiratzaileek egiten zituzten batzarretara joaten zen. 1810eko irailean espainiarrek konspirazioa deskubritu zuten. Aldama, orduan, San Miguel utzi zuen Dolores herrira joateko; Doloresen Miguel Hidalgo eta Ignacio Allende zeuden, biak independentziaren aldeko matxinatuak. Aldamak gertatutakoaz informatu zien eta, ondorioz, irailaren 16an, armetan altxatzeko garrasia deituriko ekintza egin zuten, independentziaren bidean lehenengo ekintza publikoa.

Celayan, matxinatuek mariskala izendatu zuten, teniente koronelaren graduarekin. Monte de las Crucesko guduan parte hartu zuen. Garaipenarekin eta Allenderekin ados, hiribururuntz joateko erabakia hartu zuen. Ondoren bi guduetan izan zuen paper garrantzitsua: Guanajuato eta Puente de Calderón batailetan alegia. Beste matxinatuekin batera iparraldera joan zen. Gerra-armak eta materialak eskuratzeko Estatu Batuetara joatea proposatu zuen.

Aldama kanpaina osoan Allenderekin egon zen. Azkenean Acatita de Bajánen espainiarrek eta haien aldekoek beste matxinatuekin batera preso hartu zuten. Aldamaren buruari Espainiak prezio jarri zioten eta, preso hartu zutenean, Erregeordeak ez zion barkamenik eman. Chihuahuara eraman zuten eta han epaitu zuten, heriotz zigorra ezarriz. Beste matxinatuekin batera (Allende, Mariano Jiménez eta Manuel de Santa María) fusilatu zuten. 1823an Aberriaren Heroia bezala aldarrikatu zuten.

Espainiarren mendekua
---------------------

Hil ondoren haren burua eta beste matxinatuenena batera (Allende, Hidalgo eta Jiménezenak) Guanajuatora eraman zituzten bertako leku publiko batean, Alhóndiga de Granaditasen, erakusteko. 1824 arte han egon ziren jarrita. Urte horretan kendu zituzten Mexiko Hiriko katedralaren Erregeen aldarean lurperatzeko. Ondoren, haren gorpuzkinak Independentziaren Zutabearen azpian gorde zituzten, 2010eko maiatzaren 30 arte; urte horretan Mexikoko Historia Museo Nazionalera eraman zituzten, bertan aztertzeko eta ziurtatzeko asmoz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Diccionario Enciclopédico Hispano-Americano*, Montaner i Simon, 1887.
2. 1 2

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q983888
* Commonscat Multimedia: Juan Aldama

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 65548541
* LCCN: n88035913
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q983888
* Commonscat Multimedia: Juan Aldama
K.a. III. mendearen taula (K.a. IV. mende | **K.a. III. mende** | K.a. II. mende)

K.a. 220ko hamarkada | K.a. 210ko hamarkada | **K.a. 200ko hamarkada** | K.a. 190ko hamarkada | K.a. 180ko hamarkada

K.a. 211 | K.a. 210 | K.a. 209 | K.a. 208 | K.a. 207 | **K.a. 206** | K.a. 205 | K.a. 204 | K.a. 203 | K.a. 202 | K.a. 201

 *Daturen bat gaineratzen baduzu, egunaren lotura segi dezakezu han ere sartzeko. Eskerrik asko!*

---

### Gertaerak

* Liu Bangek bere burua enperadore izendatu eta Han dinastia hasi zen.

### Jaiotzak

### Heriotzak

---

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q44267
* Commonscat Multimedia: 206 BC

---

 |

* Wd Datuak: Q44267
* Commonscat Multimedia: 206 BC


| Denbora unitateak |
| --- |
| attosegundo • femtosegundo • pikosegundo • nanosegundo • mikrosegundo • milisegundo • segundo
minutu • ordu • egun • aste • hil • urte • bosturteko • hamarkada • mende • milurteko • gigaurte |
**Roldanillo** Kolonbiako udalerri bat da, Valle del Cauca departamenduan dagoena. 1576ko urtarrilaren 20an Francisco Redondo Ponce de Leónek sortua, Villa de Cáceres izena eman zion. Indigenen erresistentzia gogorraren ondorioz, 1602an biztanleria Estancia de Roldanilloko lurretara joan behar izan zen, non esklabo afrikarrek azukre-kanaberarako eta abeltzaintzarako trapitxeetan lan egiten zuten. Bigarren herria, San Sebastián de Roldanillo izenarekin, XVI. mendearen amaieran ezagutzen zen. 1892tik udalerria da eta Valle del Cauca departamenduaren iparraldean dago. Santiago de Calitik, departamenduko hiriburua, 149 kilometrora dago.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1146669
* Commonscat Multimedia: Roldanillo, Valle del Cauca

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 124377973
* LCCN: n83226326
* **Lekuak**
* OSM: 1473594

 |

* Wd Datuak: Q1146669
* Commonscat Multimedia: Roldanillo, Valle del Cauca
**Okaloosa konderria** (ingelesez: *Okaloosa County*) Floridako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Crestview da. 2010eko zentsuaren arabera 180.822 biztanle zituen, Okaloosa kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Okaloosa konderriak 2.802,57 kilometro koadro ditu. Horietatik 393,24 ura dira. Beste 2.409,33 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,02 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 180.822 pertsonetatik 151.796 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 12.296 dira. 16.333 beltzak edo afroamerikarrak. 895 amerikar natiboak ziren eta 330 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 5.189 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 397 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 5.882 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q494476
* Commonscat Multimedia: Okaloosa County, Florida

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 154783021
* ISNI: 0000 0004 0628 0269
* LCCN: n81117273
* **Lekuak**
* OSM: 1210691
* TGN: 2000281

 |

* Wd Datuak: Q494476
* Commonscat Multimedia: Okaloosa County, Florida
**Karavanke** edo **Karavanke mendikatea** (eslovenieraz: *Karavanke*, alemanez: *Karawanken*) Alpeetako mendikatea da, Eslovenia eta Austria arteko mugan dagoena. Natura 2000 Europako sare ekologikoan sarturik dago.

Etimologia
----------

Zelten *karv* hitzetik datorrela dirudi, zeina euskaraz "oreina" esan nahi duen.

Geografia
---------

Ekialdetik mendebaldera luzatzen da eta 120 kilometro dituenez Europako mendilerro luzeenetakoa da. Mendebaldeko zatin mendi altuagoak daude ekialdean baino. Ekialdeko muturrean Kamnik-Savinjako Alpeak ditu jarraian.

Iparraldean Drava ibaiaren haranak mugatzen du, hegoaldean berriz Sava ibaia dauka.

Aurrehistoriatik erabili izan diren pasabide ugari ditu, hala nola, Wurzen (*Koreno*), Loibl (*Ljubelj*) eta Seeberg (*Jezero*). Gaur egun Karavanke tunelak lotzen ditu Villach (Austria) eta Jesenice (Eslovenia).

Mendirik altuenak
-----------------

| # | Mendia | Herrialdea | Garaiera |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Stol (*Hochstuhl*) | Eslovenia | 2.236 m |
| 2 | Vrtača (*Wertatscha*) | Austria | 2.180 m |
| 3 | Kepa (*Mittagskogel*) | Austria | 2.145 m |
| 4 | Košutnikov turn | Eslovenia | 2.133 m |
| 5 | Kordeževa glava | Eslovenia | 2.126 m |

* Parentesi artean alemanierazko izena.

Historia
--------

Harri Aroan dagoeneko populatua izan zen mendilerroa eta erromatarren garaian Noricum probintziaren hegoaldeko muga markatu zuen. Klaudio Ptolomeok k.o. 150 urtean aipatu zituen.

XI mendean Karintia dukerriaren eta Karniolako markaren arteko muga izan zen, baina 1364an Karniola ere dukerria bihurtu zenean bi lurraldeek bat egin zuten Austriako Inperioaren barnean.

1918an Austria-Hungariako Inperioa desegin zenetik aurrera Austria eta Esloveniaren arteko muga izan da.

Iruditegia
----------

* Stol mendia.Stol mendia.
* Vrtača.Vrtača.
* Kepa mendia.Kepa mendia.
* Košutnikov turn.Košutnikov turn.
* Kordeževa glava.Kordeževa glava.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Europako toponimia fisikoa.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q198007
* Commonscat Multimedia: Karawanks

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 3145602314701361191
* GND: 4073232-0
* LCCN: sh86005551
* NKC: ge138011
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2515928
* Atlas Digital del Imperio Romano: 41948

 |

* Wd Datuak: Q198007
* Commonscat Multimedia: Karawanks
**Josetxo Lizartza Perurena** (Leitza, Nafarroa Garaia, 1956) kazetaria eta kirol esataria da. Komunikabide ugaritan lan egin du: Herri Irratia, ETB, TVE, Antena 3, Tele5... hasieran kultura saioak aurkezten zituen; geroztik, kirol kazetaria da, nahiz euskaraz nahiz gaztelaniaz. Azken urte mordoxka honetan, esku huskako pilotari eta Asegarce enpresari estu loturik dihardu, pilota partidetako esataria baita, pilotari profesional ohi bat ondoan duela: hasiera batean Ogeta zena izaten zuen aldamenean, eta orain sarritan Jokin Errasti edo Julian Retegi.

Leitzan jaioa, 18 urte zituenez geroztik Donostian bizi da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)** Mitxel EZQUIAGA: «Josetxo Lizartza: "Arguiñano es el mejor jefe que he tenido"», *Diario Vasco*, 2009-03-29.

Kanpo estekak
-------------

* Loren ARISTI: «Josetxo Lizartza: "Jendeak ez ziok inportantziarik eman nahi kirol kazetariari"», *Argia*, 1212. zenbakia, 1988-09-18.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260790

 |

* Wd Datuak: Q12260790
**Karatsu** (japonieraz: 唐津市, *Karatsu-shi*?)
, Japoniako Kyushuko uhartearen ipar-mendebaldeko kostaldean dagoen hiria da eta Saga prefeturako bigarren hiria da. 2014ko erroldaren arabera 123.605 biztanle ditu.

Historia
--------

Ritsuryō leinuaren hiria zenez Hizen probintziaren barenan zegoen. 1591ean Nagoya gaztelua eraiki zuten gaur egungo hiriaren iparraldean, Chinzei izeneko eremuan. Hurrengo urtean Toyotomi Hideyoshik sustaturiko Imjin gerran galtzaile atera eta Terasawa Hirotaka daymioak 1593an Karatsu domeinua eratu zuen. 1602an Nagoya gaztelua eraitsi eta Karatsu gaztelua eraiki zuen.

Gaur egungo udalerria 1889ko apirilaren 1ean sortu zen Karatsu herriari inguruko 19 herrixka biltzean. 1932an hiri estatusa lortu zuen.

Kultura
-------

Azaroaren 2 eta 4 artean *Karatsu Kunchi* jaialdia ospatzen da. 14 *hikiyama* (paperezko irudiak gurdi gainean) dituen desfilea izaten da eta 500.000 turista erakartzen ditu Japonia osotik. Desfilea den bitartean hiritarrek beren etxeak zabaltzen dituzte eta bisitariei garagardoa eta janaria eskeintzen diete.

2005 urtean Yobuko herriak bat egin zuen Karatsurekin. Bertako txibien sashimia oso ezaguna da, txibia bizirik dagoela egiten baita. *Yobuko Tsunahiki* jaialdia ere ezaguna da, ekaineko lehen asteburuan izaten dena. Bertan arrantzaleen eta nekazarien arteko borroka antzezten da.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Karatsuko gaztelua.
* Yobuko herria
* Yobuko zubia.
* Hamatama hondartza.
* Kabeshima uhartea.

Iruditegia
----------

* Karatsuko gaztelua.Karatsuko gaztelua.
* Karatsuko gaztelua.Karatsuko gaztelua.
* Yobukoko txibiak.Yobukoko txibiak.
* Yobuko zubia.Yobuko zubia.
* Hamatama hondartza.Hamatama hondartza.
* Kabeshima uhartea.Kabeshima uhartea.

Hiri senidetuak
---------------

* Reihoku (Kumamoto) (Japonia)
* Yangzhou (Txina)
* Yeosu (Hego Korea)
* Seogwipo (Hego Korea)

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)****(Japonieraz)** Karatsuko webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q738275
* Commonscat Multimedia: Karatsu, Saga

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 259305401
* GND: 4278019-6
* NDL: 00286507
* CiNii: DA15877887
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 4013272
* TGN: 7004555

 |

* Wd Datuak: Q738275
* Commonscat Multimedia: Karatsu, Saga
**Oldham konderria** (ingelesez: *Oldham County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua La Grange da. 2010eko zentsuaren arabera 60.316 biztanle zituen, Oldham kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Oldham konderriak 508,76 kilometro koadro ditu. Horietatik 23,87 ura dira. Beste 484,89 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 118,55 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 60.316 pertsonetatik 55.929 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.133 dira. 2.571 beltzak edo afroamerikarrak. 142 amerikar natiboak ziren eta 19 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 785 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 58 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 812 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q505515
* Commonscat Multimedia: Oldham County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143053654
* LCCN: n79058495
* NARA: 10036534
* **Lekuak**
* OSM: 1804291
* TGN: 1002744

 |

* Wd Datuak: Q505515
* Commonscat Multimedia: Oldham County, Kentucky
**Oldenburg** (behe-alemanez *Ollnborg* eta ekialdeko frisieraz *Ooldenbuurich*) Alemaniako Saxonia Beherea estatuko hiri bat da. 2010eko erroldaren arabera 162.173 biztanle zituen, hortaz Saxonia Beherea estatuko laugarren hiririk populatuena da (Hanover, Braunschweig eta Osnabrück hirien ondoren).

Geografia
---------

Olderburg hiria Hunte ibaiaren ertzean dago, Bremen eta Herbehereetako Groningen hiritik 45 kilometrora eta bien tartean kokatzen da. Hunte ibaiak Weser ibaiarekin bat egin baino 24 kilometro gorago dago.

Historia
--------

Hiriaren lehenengo aipamena 1108koa da, *Aldenburg* izenarekin agertzen bada ere. Hunte ibaiaren ibi edo pasabide batean kokaturik egonik berehala garrantzitsu bihurtu zen eta Oldenburgeko Konderria sortu zen (gerora dukerria eta ondoren hiri inperial askea) Bremengo Hansa hiriaren itzalean hala ere.

XVII mendean hiri handia iatera iritsi arren 1667ko izurriteak eta 1676ko suteak hiria nabarmen klaltetu zuten. Garai hartan Daniar erregeen agindupean zegoen, baina hauek ez zioten kasu handirik egin. Daniarren agintaldia 1773an bukatzean hasi ziren kalteturiko eraikinak berrizten, oraingoan klasizismo estilora.

Bigarren Mundu Gerran kaltetua izan ez zenez, inmigrazio handia ezagutu zuen eta 100.000 biztanletako langa gainditu zuen.

Ondasun nabarmenak
------------------

* **Oldenburg gaztelua (*Schloss Oldenburg*):** Pizkunde-barroko estiloko gaztelu hori hau 1607an eraiki zuten Oldenburgeko kondeek.

Iruditegia
----------

* Hunte ibaia eta Klappbrücke zubia.Hunte ibaia eta Klappbrücke zubia.
* Antzokia.Antzokia.
* Oldenburg gaztelua (gaur egun museoa).Oldenburg gaztelua (gaur egun museoa).
* Udaletxea.Udaletxea.

Hiritar ezagunak
----------------

* Kristian I.a Danimarkakoa (1426-1481)
* Karl Jaspers (1883-1969), psikiatra eta filosofoa
* Ulrike Meinhof, (1934-1976), kazetaria eta Armada Gorriaren Frakzioa erakunde armatuko sortzaile eta kideetako bat.

Hiri senidetuak
---------------

Oldenburg ondorengo hiriekin senidetuta dago:

|  |  |
| --- | --- |
| * Høje-Taastrup (Danimarka) (1978)
* Cholet (Frantzia) (1985)
* Groningen (Herbehereak) (1989)
* Makhatxkala (Errusia) (1989)
 | * Mecklenburg-Aurrepomerania (Alemania) (1990)
* Mateh Asher (Israel) (1996)
* Kingston upon Thames (Ingalaterra) (2010)
 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *157. araua: Europako hiriak.* .

Kanpo estekak
-------------

* Oldenburg hiriko udal webgunea **(Alemanez)**
* Oldenburg hiriko turismo bulegoa **(Alemanez)** **(Ingelesez)** **(Nederlanderaz)**
* Oldenburg hiriko kaleak **(Alemanez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61068869

 |

* Wd Datuak: Q61068869


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Saxonia Beherea estatuko hiriak |  |
|  Braunschweig •  Delmenhorst •  Emden •  Hannover •  Oldenburg •  Osnabrück •  Salzgitter •  Wilhelmshaven •  Wolfsburg |
**Kausatiboa** (latinetik eratorri zen: *causa* «arrazoi, zergati») aditzei «zerbait egitera behartu» esanahia gehitzea da hizkuntzalaritzan.

Euskarazko adibideak
--------------------

Antzinako euskaran «-ra-» osagaia erabiltzen zen kausatiboa osatzeko.

Izan ere, aditz asko kausatiboaren bidez sortuta daude:

* «ikusi» — «e**ra**kutsi» (hau da, «ikustera behartu»);
* «ikasi» — «i**ra**katsi»;
* «entzun» — «e**ra**ntzun»;
* «itzarri» — «i**ra**tzarri»;
* «ekarri» — «e**ra**karri»;
* «eman» — «e**ra**man»;
* «egotzi» — «e**ra**gotzi»;
* «egon» — «i**ra**un»;
* eta beste «-ra» osagaia duten aditz guztiak.

Gaur egun *-*(*t*)*arazi* atzizkia erabiltzen dugu horretarako: «ohar**tarazi**», «jakin**arazi**», «sorr**arazi**».

Beste hizkuntzetan
------------------

Kausatiboa zabalduta dago hizkuntza eranskarien artean. Finlandiera: *Opettaja laul**att**aa oppilasta* «Irakasleak abestera behartu du ikaslea», *laulaa* «abestu», kausatiboa osatzeko erabiltzen den osagaia aldaera asko ditu hizkuntza horretan; turkiera: *Ali Hasani öl**dür**dü* «Alik Hasan erail du (Alik Hasan iltzera behartu du)», *ölmek* «il (aditza)», esaldi horretan erabilitako *-dür-* osagaia aditz guztiekin erabil daiteke turkieran; hungariera: *A mama elal**tat**ja a kisfiát* «Amak haurra sehaskatu (lo egitera behartu) du», *alszik* «lo egin», kausatiboa osatzeko erabiltzen den osagaia aldaera asko ditu hizkuntza horretan.

Hizkuntza batzuek ez dute kausatiborik, adibidez, errusierak. Hizkuntza horrek заставить *zastavit'* «behartu» aditza erabiltzen du horretarako.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1737190

 |

* Wd Datuak: Q1737190
**Rohanera**, Tolkienek bere legendarium ospetsuan, batez ere Eraztunen Jauna eleberrian, asmatutako hizkuntza bat da. Rohan erresuman hitzegiten den hizkuntza da, eta Erdialdeko Lurraldeko gizakien hizkuntza guztiak bezala, adunaikoarekin lotua dago, Numenortarrek hitzegiten zuten hizkuntza.

Bere lanetan, Tolkienek, Oestron edo amankomuneko hizkuntza irudikatzeko ingelesa erabili zuenez, anglosaxoiera edo antzinako ingelesea erabili zuen rohanera irudikatzeko, Oestronaren arbasoa ez bazen ere, lotutako hizkuntza bat baitzen, ezaugarri kontserbadoreagoak zituena.

Rohirrimek, euren lurrei, Eo-marc, Zaldunen marka edo, soilik, Marka deitzen diete. Gainera, euren buruak, Eorlinga deitzen dituzte, Eorlen semeak, Jatorrizko rohaneraz, euren lurra, Lôgrad deitzen da, lô/loh elementuekin, anglosaxoierako "eo"ri dagozkionak, zaldia esan nahi duena.

Hobbiten oso antzinako izen askok, antzekotasunak dituzte rohanerarekin, Eskualdeko biztanleen arbasoak, Anduin ibaiaren goiko zatian bizi baitziren, rohirrimen arbasoengandik oso gertu, eta, dirudienez, mestizaia handia egon da eskualde horretan, hizkuntzari dagokionez. Hobbit hitza bera ere, rohanerazko Holbytlan hitzetik datorrela uste da (zulo eraikitzaileak).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1247809

 |

* Wd Datuak: Q1247809
**José Alejo Eyzaguirre Arechavala** (Santiago, 1783ko uztailaren 17a - 1850eko abuztuaren 4a) Txileko abade eta politikaria izan zen; Domingo Eizagirre Ezkutusolo Gandiaga (Markina-Xemein, 1724)  landa-maisuaren eta María Rosa de Arechavala Alday-ren semea, eta Agustín Eyzaguirre Arechavala Txileko presidente ohiaren anaia.

Ikasketak
---------

Latinean eta filosofian hezia Seminario Conciliar de La Serenan, Colegio Azul deitua; eta Legeetan San Felipeko Errege Unibertsitatean; 1804an abokatu titulua jaso zuen. Auzitegiko Praktika Akademian sartu zen, non aholkulari, diruzain eta liburuzain izan zen. 1807an abade inbestidura jaso zuen Liman, Perun. 1815ean itzuli zen Txilera; gazte askoren doako irakaskuntzaz arduratu zen eta sustatzaile fiskala eta ezkontzen defendatzailea izan zen.

Abadetza
--------

1815ean Katedraleko Parrokia lortu zuen, Sagrarioko apaiza. 1817an, gobernu abertzaleak katedralaren arrazionista izendatu zuen, eta onura hori onartzeari uko egin zion; baina onartu egin zuen delitu politikoengatik elizgizon batzuen aurka jarraitzen ziren kausetarako epaile izendapena.

Jarduerak Publikoak
-------------------

Gotzaindegiko gobernadore José Ignacio Cienfuegosek bere aholkulari izendatu zuen. Santiagoko gotzainak, José Santiago Rodríguez Zorrillak, bere hornitzaile eta bikario nagusi izendatu zuen.

1822an Bernardo O'Higginsek Argentinako Mendoza hirira erbesteratu zuen. Hau erortzean Txilera itzuli zen eta Ramón Freirek ohorez bete zuen. 1823an espetxeko kalonje izendatu zuten. Eta urte horretan bertan diputatu hautatu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «SIGA-AKIS .:. AHEB-BEHA» *internet.aheb-beha.org* (Noiz kontsultatua: 2021-06-03).

*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5937491
* **Identifikadoreak**
* Biografías BCN: url

 |

* Wd Datuak: Q5937491

*
**Juan Bautista Iturralde Gamio** (Arizkun, Baztan, 1674ko urriaren 28a - Madril, 1741eko urtarrilaren 20a) nafar finantzari eta politikaria izan zen.

Bizitza
-------

Juan Bautista Iturralde Arizkungo Iturraldean jaio zen, 1674ko urriaren 28an. Gurasoak Pedro Iturralde eta María Gamio zituen. Herrikide eta laguna zuen Juan Goienetxeren gerizan, Madrila joan zen. 1699an Errege Sekretuen diruzaina zen, eta 1701ean Diruzaintza Orokorrera igaro zen.

Administrazioko lanaz gain, hainbat negozio pribatu izan zituen. Esate baterako, Goienetxekin batera sortu zuen konpainia batek, bizigai, bolbora eta armez hornitu zuen Espainiako Armada 1712 eta 1729 bitartean. Konpainia horren bitartez, dirutza handia egiteaz gain, politikan gora egitea lortu zuen. Berrogei urteetako bildua zuen aberastasunaren erakusle da, 1715ean Iturraldea erabat berregin zuela. Merkataritza-konpainietan ere inbestitu zuen; errate baterako, Caracasko Gipuzkoar Konpainiaren sortzaileetako bat izan zen (1728), eta baita Habanako Errege Konpainiarena (1740) ere. Higiezinen sektorean ere egin zituen negozioak, Madrilgo orubeak erosiz (Atocha, Red de San Luis) eta etxeak eraikiz.

Politikari dagokionez, Madrilgo beste nafar eta gipuzkoar batzuek bezala, Espainiako Ondorengotza Gerraren hasieratik Filipe V.arekin bat egin zuen. 1739ko martxoaren 13an erregeak Estatu Idazkari eta Ogasun Kontseilu-buru (gaur egungo Ogasun ministroaren pare) izendatu zuen. Garai hartan kontu publikoen egoera oso larria zen. Iturralde ez zen gauza izan estatuko administrazioaren nahasmendua zuzentzeko, eta Ogasuna onbideratzeko asmoz hartu zituen neurri gogorrek kritika zorrotzak jaso zituzten. Azkenik, 1740 urtarrilaren 13an kargua utzi zuen. Orduko, erregeak Murilloko markes titulua emana zion.

Juan Bautista Iturralde Manuela Munarrizekin ezkondu zen, eta ez zuten seme-alabarik izan (Iturraldek ezkontzaz kanpoko alaba bat, Maria Iturralde, izan zuen). Beren aberastasunaren zati bat hainbat fundazio (bai erlijiozkoak, bai pedagogikoak, bai laguntzazkoak) sortzeko baliatu zuten. Horrela, 1734an Iruñeko San Joan Bataiatzale ikastegia abian jarri zen, eta 1736an Arizkungo Aingeruen Andre Maria komentua.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Larrañaga, Luis F.Juan Bautista de Iturralde y Gamioa, Auñamendi Eusko Entziklopedia, euskomedia.org
2. 1 2 3  Cruz Mundet, José Ramón, *Juan Bautista de Iturralde y Gamio: un asentista navarro en la corte de Felipe V*, Príncipe de Viana, año 73, n. 255 (2012), pp. 205-260, navarra.es

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5947873
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 56073
* GEN: 11965
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q5947873
**Rutulera** (МыхаӀбишды чӀал, MıxaӀbişdı ç'al) rutulek hitz egiten duten hizkuntza da, Kaukasoko ipar-ekialdeko hizkuntzen familiakoa, dagestango hizkuntzen taldekoa eta lezgiar hizkuntzen adarrekoa. 30 300 inguru hiztun ditu Errusiako Dagestan errepublikako hego-mendebaldean eta 900 inguru hiztun Azerbaijaneko ipar-mendebaldean.

Dagestango hizkuntza ofizialetako bat da, eta eskoletan irakasten da ikasgai bat gisa. Azerbaijanen ez du estatus ofizialik. *МыхаӀбишды цӀинды хабарбыр* (Mykhabixdy tsindy khabarbyr, rutuleraz: Rutulen berriak) astekarian artikulu batzuk rutuleraz idazten dira. Irrati eta telebista saio batzuk ere egiten dira rutuleraz Dagestanen.

Dialektoak
----------

Bost dialekto bereizten dira: alde batetik, ekialdekoak (mukhadera, xinazera, miukhrekhera), eta bestetik, hego-mendebaldekoak (ikhrekera eta bortxin-khnovera). Hizkuntza estandarra mukhadera dialektoa oinarritzat hartuta sortzen ari da.

Ezaugarriak
-----------

Rutulerak, beste Kaukasoko ipar-ekialdeko hizkuntzek bezala, kontsonante ugari ditu. Bokalen kasuan, bokal luzeak eta laburrak bereizten ditu. Izenek kasua markatzen dute, eta deklinabidea izen bakoitzaren izen klasearen araberakoa da. Lau izen klase ditu rutulerak.

Idazteko sistema
----------------

Errusiar Iraultza aurretik arabiar alfabetoa erabiltzen zen rutuleraz idazteko. Idazteko sistema propioa, alfabeto zirilikoaan oinarrituta, 1990an sortu zen Dagestanen. Azerbaijanen, aldiz, XXI. mendean alfabeto latinoa rutulerarentzat egokitzen saiatzen ari dira 

Dagestanen erabiltzen den alfabetoa (1992ko aldaketekin):

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | АI аI | Б б | В в | Г г | Гъ гъ | Гь гь | ГI гI |
| Д д | Е е | Ё ё | Дж дж | Ж ж | Дз дз | З з | И и |
| Й й | К к | Къ къ | Кь кь | КI кI | Л л | М м | Н н |
| О о | П п | ПI пI | Р р | С с | Т т | ТI тI | У у |
| Уь уь | УI уI | Ф ф | Х х | Хъ хъ | Хь хь | Ц ц | ЦI цI |
| Ч ч | ЧI чI | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | ЫI ыI | Ь ь |
| Э э | Ю ю | Я я |  |  |  |  |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Euskaltzaindiaren hiztegia.* .
2. ↑  Berria Estilo Liburua
3. ↑  2010ko Errusiako errolda orokorraren datuak
4. ↑  Институт языкознания РАН
5. 1 2  Большая Российская Энциклопедия
6. ↑  Архив газеты "МыхаӀбишды цӀинды хабарбыр"
7. ↑  Clarkson, Jonathan; Iurkova, Elena (December 2015). Important Factors in the Development of an Orthography: Shin-Shorsu Rutul—a Case Study.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Bisita ezazu Rutulera*** Wikimedia Incubator proiektuan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q36757
* Commonscat Multimedia: Rutul language

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 1033394092
* AAT: 300389171
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q36757
* Commonscat Multimedia: Rutul language
**Jose Frantzisko Iturtzaeta Eizagirre** (Getaria, 1788ko azaroaren 23a - Madril, 1853ko urriaren 19a) gipuzkoar kaligrafoa izan zen. Ospe handia erdietsi zuen, bere idazketa metodo didaktikoa oso erabilia izan zelako. Haren izena darama Getariako Herri Eskolak.

Bizitza
-------

Irunen, Donostian eta Tolosan lan egin ondoren, Madrilera aldatu zen 1816an. 1827az geroztik bere metodo didaktikoak eta, batez ere, *El arte de escribir la letra bastarda española* obra zabaltzen hasi ziren; are gehiago, belaunaldi batek baino gehiagok metodo horrekin ikasi zuten kaligrafia, eta gainera laguntza ofiziala ere izan zuen.

Estatuaren enplegatu, aipatu obra horrez gain beste zenbait liburu ere idatzi zuen gai didaktikoak jorratuz, besteak beste 1833ko Errege Agindu batek irakaskuntzarako ezarri zuen *Arte caligráfico Iturzaeta* izenekoa. Iturtzaetaren sistema kaligrafikoari atxikitzen zaio idazkera zurruntasunetik aske geratu izana, eta oso estetikoak ez ziren letrak sartu izana leporatzen, ordea. 1849an (maiatzaren 26ko Errege Agindua) Lehen Irakaskuntzako ikuskari nagusi izendatu zuten, eta 1850eko urtarrilaren 1ean, Erresumako Maisu Eskola Mintegi Arrunteko zuzendari.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Iturzaeta Eizaguirre, José Francisco de.*  Auñamendi Entziklopedia [on line], 2019, aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2019-10-4).
2. 1 2   Urdangarin Altuna, Carmelo; Izaga Reiner, Jose Maria. *Euskal kaligrafoak.*  Antzinako Lanbideak, Gipuzkoako Foru Aldundia, Creative Commons Aitortu-PartekatuBerdin 4.0 Nazioartekoa, gipuzkoa.eus (Noiz kontsultatua: 2019-10-4).

Kanpo estekak
-------------

* Jose Frantzisko Iturtzaeta Eizagirre, iturzaeta.net
* Egaña, Andoni, Kaligrafia, *Berria* egunkaria, 2019ko urriak 1, berria.eus

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19447827
* Commonscat Multimedia: José Francisco de Iturzaeta

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 253140057
* ISNI: 0000 0003 7652 5236
* BNE: XX1250591
* LCCN: no2012099343
* SUDOC: 169560767
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 56335
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q19447827
* Commonscat Multimedia: José Francisco de Iturzaeta
Karunkiko armarriaKarunkiko armarria
**Karunkiko armarria** (finlandieraz, *Karungin vaakuna*) Finlandia ipar-mendebaldean zegoen Karunki udalerriaren ikur nagusia zen.

Armarria 1955. urtean sortu eta urtarrilaren 31n onartu zuen udalbatzak udalerriko ikur gisa (Barne Ministerioak hurrengo urteko urtarrilaren 28an). Ahti Hammar helsinkiar artistak sortu zuen eta, bertan agertzen diren irudiekin, Hammarrek aspaldiko udalerriaren natura eta historia adierazi nahi izan zituen. Atzealde berdearen gainean, ezkerrera begira dauden hiru izokin zilarkara daude, isats eta hegats gorriak dituztenak; ezkerraldean, hain zuzen, goitik behera zabaltzen den eta ertzean lau uhin dituen zerrenda zilarkara dago. Arrainek arrantzak historian zehar Karunkin izan duen garrantzia irudikatzen dute, eta zerrenda zilarkarak, aldiz, Torne ibaiaren nagusitasuna .

Azkenean, armarriak bere ofizialtasuna galdu zuen Karunki eta Alatornio udalerriek Tornio hiriarekin bat egin zuten urtean, 1973an, alegia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Suomen kunnallisvaakunat.*  Suomen Kunnallisliitto, 137 or. ISBN 951-773-085-3..

Ikus, gainera
-------------

* Karunki
* Tornio
* Lappiko armarriak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15197532

 |

* Wd Datuak: Q15197532


| * i
* e
* a
Lappiko armarriak |
| --- |
| Udalerriak | Enontekiö • Inari • **Kemi** • **Kemijärvi** • Keminmaa • Kittilä • Kolari • Muonio • Pelkosenniemi • Pello • Posio • Ranua • **Rovaniemi** • Salla • Savukoski • Simo • Sodankylä • Tervola • **Tornio** • Utsjoki • Ylitornio | Lappiko armarria |
| Aspaldikoak | Alatornio • Karunki • Kemijärvi (1960-1972) • Petsamo • Rovaniemi (1930-2005) |
| **Lappi** • **Laponia** • **Finlandia** |
**Jose Elosegi eta Martínez de Aparicio** (Donostia, 1872-) Espainiako abokatu eta politikari kontserbadorea izan zen. Donostiako alkatea izan zen behin baino gehiagotan (1902-05,1925-27) eta senataria (1921-22, 1923).

Biografia
---------

Donostiako zinegotzi eta alkate izan zen 1902ko abenduaren 30etik 1904ko azaroaren 8ra bitartean, bere karguari uko egin zionean. Urte horretako azaroaren 25ean berriro alkate kargua hartu zuen, eta kargu horretan jarraitu zuen harik eta dimisioa onartu eta behin betiko utzi zuten arte 1905eko uztailaren 9an.

Politikoki, maurismoari atxikita, bi aldiz hautatu zuten senatari Gipuzkoan: lehenengoa 1921-1922 legegintzaldian eta bigarrena 1923an. Miguel Primo de Rivera jeneralak direktorio militar bat ezarri zuenean, Alfontso XIII.a erregearen laguntzarekin, zapuztu egin zen legegintzaldia.

1925ean, Primo de Rivera diktadoreak Donostiako alkate berria izendatu zuen Elosegi, eta 1927ra arte egon zen karguan, uko egin zion arte.

Donostiako hiribide batek 1960tik du izena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Elósegui, José.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5662772

 |

* Wd Datuak: Q5662772
Zaldun jurchen bat.
**Jurchen** (mantxueraz: ᠵᡠᡧᡝᠨ, *Jušen*, ʤuʃən ahoskatua; txinera tradizionalez: 女真; pinyinez: *Nǚzhēn*, nü3.zhen1 ahoskatua) antzinako talde etnikoa izan zen, Amur ibaiaren arroan bizi zena. Tungus talde etnikoetako bat den herria honek XVII. mendetik aurrera mantxu izena hartu zuen. Mantxuen nortasun nazionala Hung Taijiren sorkuntza bat izan zen. Jurchen agintari honek Nurhaci bere aitarengandik estatu bateratua heredatu ta Txinako azken dinastia inperiala- Qing dinastia- ezarri zuen. Jatorrizko jurchen edo mantxuen lurra zenez, Txinako ipar-ekialdeko muturra Mantxuria izenez ezagutuko zen geroago.

Historian lehen aldiz XII. mendean agertu ziren: Jin dinastia ezarri zutenean. Dinastiak Txinako iparralde osoa gobernatu zuen, harik eta beste altaiar herri batek, mongolek, garaitu zituen arte. Mongolek Txina osoa konkistatuko zuten Yuan dinastia berria ezarri zuten. Jin estatuaren erorketaren ondoren, jurchenak ostrazismo historikora igaroko ziren berriro.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Peterson, W. J. ed. (PDF) *The Cambridge History of China. Volume 9: The Ch'ing Dynasty to 1800.*  Cambridge: Cambridge University Press, 9 or. ISBN 0-521-24334-3..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q753880
* **Identifikadoreak**
* NDL: 00575044

 |

* Wd Datuak: Q753880
**Kalatonjärvi** aintzira Enontekiö udalerri finlandiarrean dagoen aintzira bat da, Norvegiako Kautokeino udalerritik pare bat km-ra dagoena. Käsivarsi eta Tarvantovaara eremu basatien artean dago, Lappi osoko hegazti-espezie ugarienak aurki daitezkeen eremu basatien mugan, hain zuzen; aliota txikiak, antzara nanoak, belatz handiak, elur-hontzak, eskandinaviako lagopodoak, ipar-belatzak, ipar-kaskabeltzak, laponiako kaskabeltzak, marikoi isats-luzeak, negu txontak eta papourdinak dira, esaterako, aintzira inguruan aurki daitezkeen hegazti-espezie batzuk. Inguruko baldintza latzei probetxu ateratzea lortu duten animalia ugari dago ere; hala nola, azeri zuri eta gorriak, elur-oreinak, erbinude zuriak, eskandinaviako lagopodo eta lursaguak, ipar-katamotzak, jatunak, mendi lemingak, lursagu txikiak eta tundrako satorrak .

Uda partean iristen diren beste ohiko biztanle batzuk hartz arreak eta otsoak dira.

Guoskatjávri eta Kalaton aintzirak iparraldean dira **Kalatonjärvi**ren bizilagun nagusiak. Inguruko muinoen gailurretatik erortzen den urak betetzen du aintzira; bestalde, ateratzeko orduan, urek, lur azpiko pasabideetatik Lätäseno ibaira isurtzea lortzen dute, azkenik, Botniako Golkoraino iristeko. Gutxi gorabehera, azarotik ekainera izoztua egon ohi da aintzira.

Aintzira oso ezaguna da arrantza munduan; izan ere, bertan, amuarrain marroi eta laponiako amuarrain artiko handienak arrantzatzera uda partean etorri ohi diren arrantzaleen kopurua handia da. Igaraba edo urtxakurrak ere, inguruko errekatxoetako jaun eta jabeak dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Käsivarren erämaa-alue

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261207

 |

* Wd Datuak: Q12261207


| Enontekiöko aintzira garrantzitsuenak |
| --- |
| Saana mendixkako ikuspegi urtsuakSaana mendixkako ikuspegi urtsuakMalla Erreserba Naturaleko Kilpisjärvi aintziraMalla Erreserba Naturaleko Kilpisjärvi aintziraAilakkajärvi • Guoskatjávri • Iso Salankijärvi • Iso Leveä • Kalaton • Kalatonjärvi • Kaura**Kelottijärvi** • Ketojärvi • **Kilpisjärvi** • Kivijarvi • Lijankijärvi • Marsujärvi • Marttajärvi • MelajärviMuotkajärvi • Näkkäläjärvi • **Ounasjärvi** • Palojärvi • Pasmajärvi • Peerajärvi • PeltojärviPeriläjärvi • Pitsusjärvi • **Pöyrisjärvi** • Riimmajávri • Salttijärvi • Seitavuopio • SomasjärviSotkajärvi • Termisjärvi • Tuolpajärvi • Tuorkottajärvi • Vuomajärvet • Vuontisjärvi • Ylimmäinen |
Kalamua
Kanaberazko kalamuak kaligrafiarako
Estiloa
Idazkera kuneiformea
**Kalamua** (latinez *calamum*, grezieraz kalamos καλαμος), kanabera huts bat da, bere muturrean oker moztua, antzinatean idazteko erabiltzen zena.

Landare baten zurtoinetik edo hegazti luma batetatik lortzen zen, izan ere, kalamu izena hartzen du, baita ere, hegazti baten azalean sartuta dagoen luma baten beheko alde hutsa.

Bere aurrekaria egiptoarra da, pintzel eran, baina bere jatorria greziarra da; Mendebaldean XII. menderarte erabili zen, aurretik, tintontzi batean sartuz erabiltzen zen, tinta, barnealdeko hutsunera kapilaritate bidez itsasten zelarik, eta, presio arin baten bidez, papiro, pergamino, eta, ondoren, paperean idazteko balio zuen.

Honetarako hegaztirik gogokoenak ziren ahate, indioilar, beltxarga eta beleen kanpo lumekin eginiko kalamuak, San Isidoro Sevillakoak jada aipatu zituen VI. mendean. Muturra mozten zen, modu biselatuan, aldizka, lumamoztaile batekin, zorrotz mantentzeko.

Uste denez, erromatarrek jada erabiltzen zituzten brontzezko lumak, lehen erreferentziak, XV. mendekoak diren arren, XIX. mendean asko hedatu zirelarik.

Kalamua, zaharkitua geratu zen altzairuzko luma asmatu zenean. Bryan Donkin ingeniari ingelesak patentatu zuen 1803an. Altzairuzko lumaxkak 1829an agertu ziren, urte batzuk beranduago oso ezagun egin zirenak. Gaur egun erabiltzen diren luma estilografikoen aurrekariak dira.

Arabiar kaligrafiaren idazketan, oraindik kalamua edo *galam*a erabiltzen da, egungo arabieraz ere arkatza esan nahi duena.

Estiloa
-------

Beste idazketa tresna bat, modu okerrean kalamu deitua, estiloa edo puntzoia zen, zurtoin edo adar batetatik lortzen zena, betea zena eta puntan edo biselatuan amaitzen zena.

Mesopotamian erabili zen buztinezko taulatxoetan idazkera kuneiformea grabatzeko, hala deitua, bere ziri forma bereizgarriagatik.

Antzinako Erroman, estiloa edo puntzoia, ezkoztatutako materialetan idazteko erabili zen.

Lapsus calami
-------------

Akats bat idazketan, batzuetan, lapsus calami deitzen da, testu batean, hitz eginezko lapsus linguae baten baliokidea dena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1349162
* Commonscat Multimedia: Reed pens

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300022464
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1349162
* Commonscat Multimedia: Reed pens
Irango kabaddi talde nazionala.
**Kabaddi** zazpi jokalariko bi talderen artean jokatzen den talde kirol bat da. Jokoaren helburua da erasoan ari den jokalari bakar batek, "*Raider*" izenekoak, kontrako taldearen kantxaren erdira korrika egitea, ahalik eta defendatzaile gehien markatzea eta bere kantxaren erdira itzultzea, hori guztia defendatzaileek heldu gabe, eta hasperen bakarrean. Erasotzaileak markatzen ditu puntuak, eta kontrako taldeak puntu bat irabazten du erasotzailea geldiarazteagatik. Jokalariak jokotik erretiratzen dira markatuak edo tatxatuak badira, baina euren taldeak marka edo *tacle* baten bidez markatutako puntu bakoitzeko itzultzen zaizkie.

Indiako azpikontinentean eta inguruko Asiako beste herrialde batzuetan ezaguna da. Kabaddiaren kontakizunak antzinako Indiako istorioetan agertzen diren arren, jokoa lehiaketa-kirol bezala ospetsu egin zen XX. mendean. Bangladeshko kirol nazionala da. Indiako Andhra Pradesh, Bihar, Haryana, Karnataka, Kerala, Maharashtra, Odisha, Punjab, Tamil Nadu, Telangana eta Uttar Pradesh estatuetako jokoa da.

Kabaddiko bi diziplina nagusi daude: *Punjabi kabaddi* deiturikoa, hau da, estilo zirkularra, aire zabaleko zelai zirkular batean jokatzen diren kirol forma tradizionalak barne hartzen ditu, estilo estandarra, barnealdeko kantxa angeluzuzen batean jokatzen dena, liga profesional nagusietan eta nazioarteko lehiaketetan jokatzen den diziplina den bitartean, Asiako Jokoak kasu.

Jokoa izen ugariengatik ezagutzen da hegoaldeko Asian, hala nola: kabaddi edo *chedugudu* Andhra Pradeshen eta Telanganan; kabaddi Maharashtra, Karnataka eta Keralan; kabadi edo *ha-du-du* Bangladeshen; *bhavatik* Maldivetan, *kauddi* edo kabaddi Punjaben; *hu-tu-tu* Mendebaldeko Indian; in Western India, hu-do-do in Eastern India; *chadakudu* Indiako hegoaldean; *kapardi* Nepalen; eta kabadi edo sadugudu Tamil Nadun.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q148636
* Commonscat Multimedia: Kabaddi

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85071210
* NDL: 00577468
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q148636
* Commonscat Multimedia: Kabaddi
**Kinto Fabio Vibulano** (latinez *Quintus Fabius Vibulanus*), erromatar kontsula izan zen bi alditan. Lehen aldiz K.a. 485ean, Servio Kornelio Maluginenserekin, eta, bigarrenean, K.a. 482an, Gaio Julio Iulorekin.

Vibulano, Fabia genseko familiarik antzinakoenaren izena zen. Euren eragina hain handia zen, Erromatar Errepublikaren lehen garaietan, familiako hiru anai, zazpi urtez jarraian, K.a. 485etik K.a. 479 arte, kontsul izan zirela. Abizen hau daraman genseko azken kidea, Kinto Fabio Vibulano izan zen, K.a. 412an kontsul izan zena. Vibulano honek, Ambusto agnomena hartu zuen, eta bere ondorengoek, Vibulano izena alde batera utzi eta, bere ordez, Ambusto izena hartu zuten. Modu berean, Ambusto, denbora baten ondoren, Maximogatik aldatua izan zen.

Kinto Fabiok, K.a. 485ean, arrakastarekin eraman zuen volskoen eta ekuoen aurkako gerra, baina, harrapakina euren soldaduen artean banatu ordez, saldu egin zuen, eta, salmenta honekin lortutako dirua, estatuaren altxorrean jarri zuen. Urte honetan, Espurio Kasio hiltzera zigortua izan zen.

K.a. 482an, Fabio Vibulano bigarren aldiz izan zen kontsul, kasu honetan Gaio Julio Iulorekin. Bi kontsulak, Veii hiriaren aurka joan ziren, baina, etsaia agertu ez zenez, hauen lurrak suntsitzen aritu ziren, ondoren etxera itzuliz. K.a. 480an, Kintok, bere anaia Markoren agindupean borrokatu zuen etruriarren aurka, eta guduan hila izan zen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Espurio Kasio eta Prokulo Verginio Trikosta Rutilo** | **Erromatar kontsula Servio Kornelio Maluginenserekin**K.a. 485 | Ondorengoa**Luzio Emilio Mamerko eta Zeson Fabio Vibulano** |

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Marko Fabio Vibulano eta Luzio Valerio Potito** | **Erromatar kontsula Gaio Julio Iulorekin**K.a. 482 | Ondorengoa**Zeson Fabio Vibulano eta Espurio Furio Medulino** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q633484

 |

* Wd Datuak: Q633484
**Omaheke** Namibiako hamalau eskualdeetako bat da herrialdearen ekialdeko mugan dagoena. Hereroeran "hareazko lautada" esan nahi du. Eskualde horren zati handi bati Sandveld deitzen zaio.

Antolaketa
----------

Gobabis eremu honetako administrazio-zentroa da, baita bere merkataritza-zentro nagusia ere. Windhoekekin, Namibiako hiriburuarekin trenbidezko lotura du. Azpiegitura hori da eskualdeko hornidura-lerro nagusia. Bestalde, eskualdeko herri guztiak Gobabisekin lotuta daude errepidez.

Eskualdea zazpi hauteskunde-barrutitan banatzen da: 

* Aminuisa
* Epukiro
* Gobabis
* Kalahari
* Otjinene
* Otjombinde
* Okarukambe

Geografia
---------

Ekialdean, Botsuanako hiru barrutirekin du muga:

* Ipar-mendebaldea - iparraldea
* Ghanzi - zentrala
* Kgalagadi - hegoaldea

Namibiako eskualde hauekin egiten du muga:

* Hardap - hegoaldea
* Khomas - mendebaldea
* Otjozondjupa - iparraldea

Ekonomia
--------

Eskualde horretako nekazaritza-ereduak homogeneoak dira eta abeltzaintza da jarduera nagusia. Bestetik, turismoa aukera desberdinak daude, besteak beste, ehiza, Kalahari ikusteko bidaiak eta haragiaren jaialdia.

Demografia
----------

Omaheke eskualdea etniko eta linguistikoki heterogeneoa da. Mbanderu eta gobabis-ju/wa talde etnikoetako ia kide guztiak eskualdean bizi dira. Horiez gain, hereroak, nama, tswana, afrikanerrak eta alemanak, baita iparraldeko talde txikiak ere bertan bizi dira. Hereroak dira eskualdeko talderik ugariena, eta ondoren damara-nama. Afrikanerrak dira presentzia handieneko laugarren taldea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Copia archivada.* .
2. ↑   Sylvain, Renee.  (1 de diciembre de 2001). «Bushmen, Boers and Baasskap : Patriarchy and Paternalism on Afrikaner Farms in the Omaheke Region, Namibia» *Journal of Southern African Studies* 27 (4): 717–737. doi:10.1080/03057070120090709. ISSN 0305-7070. PMID 17657913..


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q838775
* Commonscat Multimedia: Omaheke

---

 |

* Wd Datuak: Q838775
* Commonscat Multimedia: Omaheke