recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Aizkorri II** (Leintz Bailarako bizkaieraz **Axkorri**) Zaraia mendilerroan kokatuta dagoen mendi bat da. *Bi* darama, Aizkorri mendilerroan kokatuta dagoen izen bereko menditik bereizteko. Atain mendiaren hegoaldean kokatua dago, Deguria eta Alabita haranen artean. 1.132 metroko garaierarekin, mendilerroko laugarren mendirik garaiena da, Aranguren, Elorretako Haitza eta Kurutzeberriren ondoren.

Irispideak
----------

Bideetako bat, Bolibartik abiatzen da. Lehenik, Lizargarate leporantz doan bidea hartu behar da. Behin hona heldu ondoren, Bizkarlatza mendia bere iparraldeko aldetik inguratu behar da, Otsoarrate leporantz abiatuz, eta, ondoren, ekialderantz hartu behar da, Angitako Arratea lepoa begi bistan izan arte. Hona heldu ondoren, ezkerrerantz hartu behar da, tontorrerantz zuzen joateko, harbide deseroso batetik.

Beste bide bat, Alabita haranetik abiatzen da. Hau ere, Lizargaratetik geratzen da. Lizargarate lepoko bidegurutzetik eskuinetara doan bidea hartu ondoren, handik gutxira, Alabita arratea edo Alabitarte izeneko tokira heltzen da, Elgea mendilerroaren pare-parean. Hemendik, ekialderantz hartu behar da, Alabita Txikirantz, eta, handik pixkatera, igotzen hasi, mendiaren tontorrera, mendiaren hegoaldeko aldetik heltzeko.

Degurixatik ere hel daiteke. Alabita Txikiko lepora heldu ondoren, tontorrera mendebaldetik heltzen da.

Berezitasunak
-------------

Mendiaren ingurua pagadi batek osatzen du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12252998

 |

* Wd Datuak: Q12252998
**Aikanãk** Brasilgo indigenak dira. Rondônia estatuan bizi dira, mendebaldeko Amazoniako lur baxuetan. **Cassupá**, **Massaca**, **Columbiara**, **Huari**, **Mundé** eta **Tubarão** izenez ere ezagutzen dira.

Lurrak
------

Aikanã herriaren lur tradizionalak Guaporé ibaiaren eskualdean daude. 1970ean, Brasilgo gobernuak Tubarão-Latundê Lurralde Indigenara eraman zuen tribua, lur pobrearekin. Hiru herrixka dituzte eta inguruko hirietan bizi dira, hala nola Vilhenan.

Hizkuntza
---------

Aikanã herriak Aikanã hizkuntza hitz egiten du, sailkatu gabeko hizkuntza bat. Haren ISO 639-3 hizkuntza-kodea "tba" da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Aikanã - Indigenous Peoples in Brazil» *pib.socioambiental.org* (Noiz kontsultatua: 2022-12-09).
2. ↑  "Aikaña: Location and Demographics." *Povos Indígenas no Brasil.* (retrieved 27 April 2011)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2222837
* Commonscat Multimedia: Aikanã

---

 |

* Wd Datuak: Q2222837
* Commonscat Multimedia: Aikanã
**Aizkorriko galtzada** Aizkorriko mendilerroa zeharkatzen duen galtzada bat da. Gipuzkoako Zegama eta Arabako Araia herriak lotzen zituen. Lizarrateko tunelaren ondoan, Araiarantz doan zatitxoa da hobekien gorde dena. Gipuzkoako Foru Aldundia galtzada berriz oneratzeko lanak egiten ari da. Oraingoz, aurkitutako galtzada aztarnarik zaharrenak Erdi Arokoak dira, baina litekeena da erromatar garaikoa ere izatea.

Historia
--------

Aranzadi Zientzia Elkartea Lizarrateko tunelean egiten ari den indusketa
Aranzadi Zientzia Elkartearen ikerketen arabera, Aizkorriko galtzadak zuen toki estrategikoena babesteko, Lizarrateko tunelean, gaztelua eraiki zuten XII. mendearen inguruan. 300 bat lagunentzako tokia zuen. Gazteluarekin batera, han herrixka bat zegoen, tunelaren alde bietan: zalditegiak, ostatua, hilerria, biltegia, baseliza, ur andela eta abar.

Izan ere, Gaztelak Araba eta Gipuzkoa bereganatu zituenean (1200. urtea) hartu zuen Aizkorriko galtzadak inoizko indarrik handiena. Nafarroa saihestu nahi bazen, ez zegoen beste biderik Gaztelaren eta Frantziaren artean. XVI. mendearen amaiera arte, garrantzi handiko errege galtzada izan zen. Komunikabide hura kontrolatu eta defendatzeko sortu zen gaztelua eta haren inguruko multzo osoa. Aldi hartan, Lizarrateko pasabidea ez zen, ez, samurra, iritsi zaizkigun lekukotasunek diotenez: lapurrak, aldapa gogorrak, urtearen egun gehientsuenetan elurra, ostatu garestia... Hala ere, XVIII. menderaino, Gasteiz eta Donostia arteko igarobide nagusia izaten jarraitu zuen. Mende hartan, aldapei, elurrari eta arriskuei ihesi, Arlabango bidea ireki zuten. Lizarratekoa bigarren mailako bidetzat geratu zen. Pasabide nagusi izan zen bitartean, bidesaria kobratzen zen tunela zeharkatzeagatik; bidesaria ordaindu nahi ez edo ezin zuenak, mendian goragoxeago igotzen den beste bide zailago bat erabili behar zuen. Gipuzkoako aldetik begiratuta tunelaren eskuinaldera dauden bi mailak, harkaitzean landuak, beste igarobide horren arrastoak dira, usadioak dioenez.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3  GipuzkoaKultura: *Garai bateko Lizarrate*, bideoa, YouTube webgunean argitaratua.
2. ↑  Pantxike Agirre: «Garai berria galtzada zaharrarentzat», *Berria*, 2009-10-03.
3. ↑  Felix Ibargutxi: «San Adrián revela sus secretos», *Diario Vasco*, 2009-06-23.

Ikus, gainera
-------------

* Lizarrate

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253000

 |

* Wd Datuak: Q12253000
**Joan Hernández Pijuan** (Bartzelona, 1931 otsailaren 15a - 2005eko abenduaren 28a), Kataluniako margolari eta grabatzailea izan zen. Llotja eskolan, Bartzelonako Arte eta Ofizioetako eskolan, ikasi zuen, eta baita Bartzelonako Arte Ederretako eskolan ere, 1952-1956 urte-bitartean.

Lehen obrak abangoardia espresionistaren bidetik egin zituen, eta mugimendu horri jarraituz, Sílex izeneko taldea sortu zuen Carles Planellekin, E. Alcoyrekin, eta Josep Maria Rovirarekin batera. 1957an, Parisera joan zen, eta hango Arte Ederretako eskolan grabatua eta litografia ikasi zituen. 1960ko hamarraldiaren erdialdera figurazio geometrikorantz garatu zuen bere artea. Horren adibide garbia da *Homenatge a Luca Pacioli* (1965, *Luca Pacioliri omenaldia*) lana. Harrezkero, bere obretan soiltasunerako bidea hartu zuen etengabe. Zenbait adituk Mondrianen lanekin konparatu izan dituzte haren lanak, Mediterraneoko argitasunaren eta alemaniar-austriar soiltasunaren artekoak baitira. Lan monokromatiko ugari egin zituen, *Memòria de la Segarra* (1991, *Segarrako oroitzapena*) kasu, baina ez dira halere minimalistak.

1989an, Bartzelonako Unibertsitateko Arte Ederretako Fakultatean margolaritzako katedratiko postua hartu zuen, eta 1992an dekano izendatu zuten fakultate horretan bertan. 1997tik aurrera Arte Ederretako akademiko izan zen.

Haren margolanak munduko hainbat hiritako museotan ikus daitezke; besteak beste, Zurichen, Hanburgon, Londresen, New Yorken eta Buenos Airesen.

Gainera, bere ibilbidean zehar sari asko jasotakoa da; azkena jasotakoa aipatzearren, 2004an, Arte Grafikoaren Sari Nazionala.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/30 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1455806
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 114935494
* ISNI: 0000 0001 1480 3136
* BNE: XX998324
* BNF: 11964410g (data)
* CANTIC: a10100003
* GND: 119188651
* LCCN: n79084884
* Tabakalera ID: 47925
* CiNii: DA09867415
* SUDOC: 027646890
* ULAN: 500014460
* UB: a1310411
* ICCU: TO0V395044
* Open Library: OL4804190A
* RKD: 63540
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02772/eu\_h\_1601/h1601
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 315831
* MNCARS: url

 |

* Wd Datuak: Q1455806
**Albany konderria** (ingelesez: *Albany County*) Wyomingko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Laramie da. 2010eko zentsuaren arabera 36.299 biztanle zituen, Albany kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Albany konderriak 11.159,71 kilometro koadro ditu. Horietatik 90,52 ura dira. Beste 11.069,19 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 3,25 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 36.299 pertsonetatik 33.998 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3.202 dira. 390 beltzak edo afroamerikarrak. 198 amerikar natiboak ziren eta 17 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.005 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 48 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 643 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109442
* Commonscat Multimedia: Albany County, Wyoming

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146606868
* GND: 4436821-5
* LCCN: n82132945
* **Lekuak**
* OSM: 1411398
* TGN: 2002365

 |

* Wd Datuak: Q109442
* Commonscat Multimedia: Albany County, Wyoming
**Ailakkavaara mendixka**, Finlandiako Enontekiö udalerrian dagoen 955 metroko mendixka da. Ailakkajärvi aintziraren alboan dago, Kilpisjärvi aintziratik hurbil. Käsivarsi Eremu Basatian dago, Lappi lurralde osoko hegazti-espezie ugarienak aurki daitezkeen eremu basatian hain zuzen; aliotak, antzarak, elur-hontzak, kaskabeltz handiak, marikoi buztanluzeak eta txontak dira esaterako, aintzira inguruan aurki daitezkeen hegazti-espezie batzuk. Inguruko baldintza latzei probetxu ateratzea lortu duten animalia ugari dago; hala nola, azeri artikoak, elur-orein basatiak, eper zuriak, erbinude zuriak, ipar-katamotz beldurtiak, jatunak, leming bizkorrak, lursagu txikiak eta tundrako satorrak .

Uda partean iristen diren beste ohiko biztanle batzuk hartz arreak eta otsoak dira.

Ikus, gainera
-------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Ailakkajärvi aintzira
* Enontekiö
 | * Käsivarsi EB
* Kilpisjärvi aintzira
 | * Kilpisjärvi herrixka
* Termisjärvi aintzira
 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Käsivarren erämaa-alue

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11850076

 |

* Wd Datuak: Q11850076


| Enontekiöko mendixka garrantzitsuenak |
| --- |
| Ailakkavaara • **Halti** • Ounas • Peeravaara • Pyhäkero • **Ridnitšohkka** • Ropivaara • **Saana** • Saivaara • Termisvaara |
***Alouatta arctoidea*** *Alouatta* generoko primate espeziea da. Hego Amerikako iparraldean bizi da.

Banaketa eta habitata
---------------------

Apure estatuan egindako argazkia.
Tximu hau Hego Amerikako iparraldekoa da. Venezuelako iparraldea eta Kolonbiako ipar-ekialdeko zati txiki batean aurki daiteke.

Batez ere, urtaroko oihan primarioetan eta galeria-basoetan bizi da.

Ohiturak
--------

Bikoteka eta taldeka ikusten da. Normalean, kume bakarra izaten dute.

Elikadura
---------

Primate hauek hosto gazteak, kukuluak, loreak, frutak, haziak, zurtoinak eta adarrak jaten dituzte. Hostoak dira proteina-iturri nagusia eta frutak energia- eta proteina-iturriak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Alouatta arctoidea.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1207222
* Commonscat Multimedia: Alouatta arctoidea

---

* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 7209490
* GBIF: 4827329
* ITIS: 944180
* UICN: 136486

 |

* Wd Datuak: Q1207222
* Commonscat Multimedia: Alouatta arctoidea
**Aliança Atlética Futebol Clube** Ceará estatuko Beberibe hiriko brasildar futbol talde bat da. 2008ko martxoaren 27an sortu zen eta Cearako C Serieko Txapelketan jokatzen du.

Historia
--------

Kluba jatorriz Pacatuba (Ceara) hirian sortu zen eta, batez ere, enpresa-sozietate moduan sortu zen lehenengoa.

2010ean klubak bere jarduerak Ceará Estatuko Iparraldeko *Serra da Ibiapaba*-ra eraman zituen, gaur egun eskualdeko hainbat hiritako kirolarien prestakuntzan lan egiten.

2011n, jada *Aliança Ibiapaba* izenarekin, taldea lehiaketetara itzuli zen **Cearako Hirugarren Mailako Txapelketa** jokatzera, orduan Viçosa do Ceará udalerrian kokatuta. 2015ean, klubak unitate bat sortu zuen Carapicuíba hirian, São Paulon, eta 2016an, *Liga de Futebol Paulistak* antolatutako Taça Paulistaren 1. edizioa jokatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Liga de Futebol Paulista divulga tabela de sua competição.*  www.ocuriosodofutebol.com.br.

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala
* Profila FutebolCearense.com.br at
* Profila Soccerway-n

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9603613

 |

* Wd Datuak: Q9603613
**Aiket gaztelua** (ingelesez: *Aiket Castle*) Eskoziako Dunlop herrian dagoen gaztelua da, Ekialdeko Ayrshire eskualdean.

Historia
--------

Cunningham familiak eraiki zuen 1479an lurraldea eskuratu eta berehala. Lau solairutako dorretxea zen, zanga batek inguiratzen zuena. Eglintoneko 4. Earla erahil zutenean gaztelua suntsitua izan zen baina 1592an berreraiki egin zuten gehikuntza batekin.

XVII mendearen hasieran Dunlop familiak erosi zuen eta 1734an gaztelua saldu. Jabe berriek jauregi itxura eman zoten. Horretarako goiko solairua kendu zioten. Hurrengo mendeetan nekazarientzako bizilekua bihurtu zen. 1957an suak erabat erre zuen eta 1734 aurreko itxuran berreraiki zuten.

Iruditegia
----------

* Aurpegi nagusia.Aurpegi nagusia.
* Gazteluko errota.Gazteluko errota.
* 
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4862999
* Commonscat Multimedia: Aiket Castle

---

 |

* Wd Datuak: Q4862999
* Commonscat Multimedia: Aiket Castle
*Itxasora*1945, Augustin Zubikaraik idatzitako antzerki lana, Biarritzeko Lore Jokoetan lehenengo saria irabazi zuen.

Erbestetik bueltan, Zubikarai Ondarrura itzuli zen eta han idatzi zuen lan hau. Bere egitura eta argumentua nahiko tradizionalak dira. Bertan Euskal Herri idealizatu batekin egiten dugu topo. Lana Bizkaiko kostaldearen herri batean kokatu zen eta haien euskalkia erabiliz dago idatzita. Lan honetan Txomin Agirreren bidea jarraituz, euskal arrantzale eredugarriak aurkezten zaizkigu, haien bizipenak eta pasadizoak. Kontrastea garbiago azaltzeko arrantzale langile eta fededunen ondoan taularen gainean euskal mozkorti batzuk agertzen dira. Lan osoan kantek garrantzi handia dute. Orokorrean, lan honetan ez da gerraondorengo giro iluna ikusten, frankismoa eta errepresioa ez dira aipatzen, zentzu atenporalagoa izanik. *Itxasora* ez da Zubikarairen lan onena baina une historiko hartzan garrantzik handia izan zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12259914

 |

* Wd Datuak: Q12259914
Francisco de Goyak eginiko  *Arrazoiaren ametsak mamuak sortzen ditu*, Akuafortea. 1797.
Luca Giordano-ren erretratua, XVIII. mendeko akuafortea.
**Akuafortea** grabatu mota bat da. Akuafortea egiteko metal aleaziozko lamina edo xafla bat da oinarria, gehienetan burdinazkoa, zinkezkoa edo ohikoago, kobrezkoa. Xafla hau berniz geruza batekin babestu egiten da, edota azidoak eusteko gai den argizariarekin. Grabatzaileak, estilete zorrotz batekin bernizaren gainean marraztuko du, kobrezko geruzara helduz baina hori igaro gabe. Ondoren bernizez estalitako xafla, ura eta azido nitriko nahasketa batean sartuko da, eta prozesu horrek ematen dio hain zuzen ere akuaforte izena. Nahasketa honek bernizez babestuta ez dagoen tokietan kobrea jan egingo du eta  bertan ildaskak sortuko ditu. Xafla hori nahasketa horretan zenbat denbora egongo den arabera, orduan marraren sakonera modu bateko edo bestekoa izango da, hots, zenbat eta denbora gehiago nahasketan murgilduta egon, hainbat eta sakonera handiago izango du ildaskak.

Behin berniza kenduta, xafla prest dago inprimatua izateko. Horretarako xaflaren azalera  tinta berezi batez bustiko da. Tinta koipetsu honek, ildaskak beteko ditu eta gainerako soberakina eskuz kenduko da. Behin tinta prest dagoela, matrizea prentsa batean jarriko da (platina deritzon azalera laua, bi metalezko zilindro artean jarriz eta elkarrekin presioa eginez). Platinaren gainean plastikozko edo paperezko orri mehe bat jarriko da eta inprimagailuak bertan utziko ditu egindako irudiaren ildaskak. 

Prozesuaren emaitza egindako irudiaren alderantzikatua izango da.

Teknika honen abantaila akatsak zuzendu daitezkela da, edota nahasketa egin aurretik xaflan ikutuak egin daitezkela. Kontu handiz jardun behar da burdina estiletearekin ez ukitzeko. Marra bat ezabatzeko nahikoa da marra horren gainean pintzela bernizez pasatzea eta behin sikatuta, berriro irudikatu daiteke. Ildasken sakonera oso kontuan hartu beharreko auzia da, izan ere azidoaren kontzentrazioaren arabera eta xaflaren gainean azido nahasketa egongo den denboraren arabera, ildasken sakonera aldatu egingo da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q186986
* Commonscat Multimedia: Etchings

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11935463p (data)
* GND: 4048166-9
* LCCN: sh85045046
* NKC: ph158316
* AAT: 300053241
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q186986
* Commonscat Multimedia: Etchings
**Aksumgo Erresuma** (Ge'ez: አክሱም) Afrikako ipar-ekialdean eta Arabiar Penintsulan K.a. IV. mendetik I. mendera indartu zen estatua izan zen. Erromatar Inperioaren eta antzinako Indiaren arteko trukean paper garrantzitsua jokatu zuen. Axumeko erregeek salerosketak hobetzeko euren txanpon propioa ezarri zuten. Kuxitar Erresumaren dekadentziaren ondoren pisua hartu zuen, Himyaritar Erresuma konkistatzeraino.

Ezana erregearen pean Kristautasuna onartu zuen lehenengo inperioa izan zen eta Manik Persia, Erroma eta Txinarekin batera lau botere handienen artean kokatu zuen. VII. mendean Mekan predikatzen hasi ziren musulmanek gotorlekua aurkitu zuten Qurayshen persekuziotik Axumen, eta garai honi Lehen Hejira deitzen zaio. Bere antzinako hiriburua Etiopian kokatzen da eta erresumak IV. mendetik erabili zuen izen hori.

Erregeen zerrenda
-----------------

* Zoskales (k.o. 100)
* Gadarat (?)
* Adhebah (230-240)
* Sembrouthes (?)
* Endubis (270-300)
* Aphilas (305)
* Wazeba (?)
* Ousanas (?-320)
* Ezana (321-360)
* Mehadeyis (360)
* Ouazebas (?)
* Eon (400)
* Ebana (?)
* Nezool (?)
* Ousas (500)
* Kaleb (?)
* Alla Amidas (540)
* Wazena (?)
* Wa'zeb (?)
* Ioel (?)
* Hataz (575)
* Saifu (577)
* Israel (590)
* Gersem (600)
* Armah (614)
* Ashama ibn Abjar (?)
* Dil Na'od (915)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q139377
* Commonscat Multimedia: Kingdom of Aksum

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132712036
* GND: 4357441-5
* LCCN: n99038042
* AAT: 300015703

 |

* Wd Datuak: Q139377
* Commonscat Multimedia: Kingdom of Aksum
**Aiken konderria** (ingelesez: *Aiken County*) Hego Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Aiken da. 2010eko zentsuaren arabera 160.099 biztanle zituen, Aiken kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Aiken konderriak 2.798,73 kilometro koadro ditu. Horietatik 24,76 ura dira. Beste 2.773,97 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 57,2 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 160.099 pertsonetatik 116.390 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 7.824 dira. 39.043 beltzak edo afroamerikarrak. 589 amerikar natiboak ziren eta 52 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.318 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 199 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.508 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q404898
* Commonscat Multimedia: Aiken County, South Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 151266847
* ISNI: 0000 0004 0577 5956
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2532496
* TGN: 2001726

 |

* Wd Datuak: Q404898
* Commonscat Multimedia: Aiken County, South Carolina
Gambia ibaia, Cadamostok esploratutako ibaia.
**Alvise Cadamosto** edo **Alvide da Ca' da Mosto** (Venezia, Veneziako Errepublika, 1432 - 1488ko uztailaren 18a) Veneziako itsasgizona izan zen.

Biografia
---------

Mediterraneoan barrena merkataritza-bidaia ugari egin ondoren, Kanariar uharteetara eta Afrika mendebaleko kostaldera (Senegal eta Gambia) abiatu zen, Antonio Da Nolirekin batera, Henrike Nabigatzailea Portugalgo printzeak antolatu zuen espedizioaren buru (1455-1456). Cabo Verdeko uharteak aurkitu zituen bidaia horietan.

*El libro de la prima navigazione per l´oceano a la terre de Nigri* bidaia eta aurkikunde horien berri ematen duen liburua idatzi zuen (1507an argitara emana).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
**Jedburgheko gaztelua** (ingelesez: *Jedburgh Castle*) Eskozia hegoaldeko Scottish Borders eskualdean dagoen gaztelua da, Jedburgh herrian. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

Historia
--------

Dabid I.a Eskoziakoak eraiki zuen eta 1174 urtean ingelesei eman zitzaien bost gotorlekuetako bat izan zen. Ingalaterrarekiko mugatik hain gertu egonik, sarritan konkistatu eta galdu izan zituzten eskoziarrek eta ingelesek. 1409an eskoziarrek suntsitu zuten azken gaztelu ingelesa izan zen.

1823an gartzela izango zen eraikin berria eraiki zen. Archibald Elliot arkitektoak diseinatu zuen. Gartzela 1868an itxi zen.

1964an gartzela izandako eraikina berriztu zuten, 1823ko itxurraemanez eta museo gisa ireki zituen ateak, *Jedburgh Castle Jail and Museum* izenarekin.

Iruditegia
----------

* 
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1602945
* Commonscat Multimedia: Jedburgh Castle

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1602945
* Commonscat Multimedia: Jedburgh Castle
**Itxaropena argitaletxea** 1932an sortu zuen Zarautzen Patxi Unzurrunzagak (1906-1984). Euskal kulturaren garapenean lan handia egin zuen lantegi horrek; nolabait, gerra osteko euskal liburugintzaren oinarriak jarri zituen, bereziki Kulixka sorta bildumaren bitartez.

Historia
--------

Zentsura nagusi zen diktadura garai haietan eta liburu mota asko, tartean euskaraz idatzitakoak, ezin ziren plazaratu. Pedro Rocamora Franco zalea, Espainiako Prentsa eta Propaganda zuzendari orokorrak, Zarautzen igarotzen zituen udak. 1947ko irailaren 9an, Zarauzko Euskal Jaietan, Patxi Unzurrunzagak zuzenean beregana jo zuen, euskaraz idatzitako poema erlijioso eta folkloriko batzuen argitalpen lizentzia eske. Denen ezusterako, Rocamorak entzun eta onartu egin zuen. Hiru urte geroago, 1950eko hamarkadan eman zituen Kuliska sortak lehen urratsak: susmorik sortu gabe, inor minduko ez zuena, auto-zentsura, Espainiako zentsuraren baimenak...

1952 urtean argitaratu zen Kuliska sortako lehen liburua: *Noni eta Mani*, Svenssonen eleberri laburra; lan hura Plazido Muxikak euskaratu zuen. Liburu sorta berriak guztira 76 lan bildu zituen, literaturako esparru desberdinetakoak: olerkia, eleberria, saiakera, antzerkia, bertsolaritza, historia edota itzulpenak. Nabarmentzekoak dira, besteak beste, Jon Etxaideren *Joanak joan*; Salbatore Mitxelenaren *Arraun ta amets*; Txomin Agirreren *Kresala* eta Xabier Lizardiren *Bihotz-begietan*, Joan Antonio Mogelen *Peru Abarka*; Camilo José Celaren *Paskual Duarteren sendia* eta Ernest Hemingwayren *Agurea eta itxasoa*...

Garrantzia
----------

Espainiako gerraren ondoren euskaraz argitaratzen hasi ziren lehenengo argitaletxeetakoa izan zen, 1952an eraturiko Kulixka sorta bildumaren bitartez. Ordudanik, laurogei baino euskal izenburu gehiago argitara eman izan du argitaletxeak. Egun, biloba Pellok kudeatzen du. Inprimaketa lanak ere egiten ditu.

Saria
-----

2010ean Itxaropena argitaletxeak 36ko gerraren ostean argitaratutako Kuliska sortak jaso zuen Dabilen Elea saria. Ekitaldi berean , Patxi Unzurrunzaga omendu zuten. Donostiako Udalaren eta Eusko Jaurlaritzaren laguntzaz III. Liburuaren Gaua antolatzen zuten liburugintzako sektoreari lotutako elkarteek ekimenean eman zioten saria.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. 1 2
3. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko argitaletxeen zerrenda
* Durangoko Azoka

Kanpo estekak
-------------

* Itxaropena argitaletxearen gunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12259911

 |

* Wd Datuak: Q12259911
Star Wars unibertsoan, **Jedi zaldun** bat gerlari-ordena mistiko bateko pertsonaia boteretsua eta jakintsua da, eta ordena honek Coruscant planetan ditu kuartel nagusia eta tenplua.

Nabarmendu behar da euskaraz, jatorrizko idazkera erabili arren, *iedai* ahoskatzen dela, ingelesez bezala.

Jedi filosofia
--------------

Jediek darabiltzaten argi-ezpatak
Sarritan nahasten den arren, Barne Indarrarekiko sentikortasuna eta honengan duten boterea ez da euren filosofia berezia ematen diena, eta bere bideen jakitun denari ematen dion botere itzelaren aurkikuntzaren ostean garatu zen.

Jedi filosofiaren helburua ez da Barne Indarrean ahalik eta botere gehien lortzea soilik, baizik eta honekiko sentikorrak direnei Alde Ilunaren eragin erakargarrian ez erortzeko beharrezkoak diren barne-tresnak ematea ere, guztiz alde batera utziz gorrotoa, amorrua, beldurra, tristura, eta abar. Egitez, Jedi filosofia pentsamenduen eta emozioen kontrolean datza (adibidez, pentsatu baino, sentitzean), eta meditazio sakonen bidez jakituria lortzean zentratzen da gehien bat (eta bere helburua ez da boterea, hau izanik Sith-ek bilatzen dutena sentimenduen erabileraren bitartez). Barne Indarraren borondatearekiko debozio eta obedientzia osoan zentratzen da ere. Gainera, Jedi zalduna Barne Indarrarekiko, Jedi Kontseilu Nagusiarekiko eta bere buruarekiko leial da, ordena honetan. Kanpo leialtasunekin kontua izan dezaten hezten dira padawan-ak txikitatik. Maitasuna bezalako sentimendu positiboek ere Jedi zaldun bezala dituzten betebeharrak betetzean oztopa dezaketela ere irakasten zaie.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q51724
* Commonscat Multimedia: Jedi

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2016001779
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q51724
* Commonscat Multimedia: Jedi
**Aktiengesellschaft**, laburdura **AG**, Alemanian elkarte anonimoak deitzeko erabultzen den izendapena da. Berez, *Aktien* ("Akzioak") eta *Gesellschaft* ("Konpainia") hitzen elkarketa da, alegia: "bere akzioetan oinarritzen den konpainia".

Halere, Aktiengesellschaft entitate juridikoak gainontzeko munduko elkarte anonimoek ez duten ezaugarri bat du: Aufsichtsrat ("Zaintza Batzordea") deritzona, honek zuzendaritza batzordearen (Vorstand) jarduera zaintzeko eginkizuna du eta bere kideak lau urtero elkarteko sozioek bozka bidez hautatzen dituzte. Zaintza batzorde hori (Aufsichtsrat) zenbaki bakoitiz osatzen da, gutxienez hiru. Zaintza batzordeko kideak ezin litezke zuzendaritza batzordeko kideak izan, ez eta alderantziz, alegia, zuzendaritza batzordeko kideak zin litezke zaintza batzordeko kide izan, honela bi batzordeen arteko independentzia mantenduz.

Zaintza batzordeak zuzendaritza batzordeko (Vorstand) kideak hautatu, kontrolatu eta kaleratzen ditu. Aipatutako zaintza batzorde honek zuzendaritza batzordearen (Vorstand) jarduera erregulatu eta zehazten ditu, honela enpresaren oreka ekonomiko eta finantziaria ziurtatuz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22084735

 |

* Wd Datuak: Q22084735
Gutxiengo primarioa eta sekundarioa
**Izar bitar itzaltzailea** (edo **Eklipse-bitarra**) orbita planoa Lurrerantz zuzenduta duten bi izarrek osatutako sistema da, eta gure ikuspegitik elkarri eklipsea eragiten diote. Eklipsea edo iragate osoa edo partziala izan daiteke. Beste izar bitar mota batzuen kasuan ez bezala, bitar itzaltzaileek ez dute euren bi izarrak ezberdintzen uzten. Hala ere, aldiro sistema hauetan gertatzen diren argitasun aldaketei esker, izar batek bestea noiz itzaltzen duen ebatz daiteke. Orokorrean, sistema bitar itzaltzaile bat orbita oso txikietan mugitzen ari diren tamaina handiko izarrek osatzen dute, eta epe luzera, biek bat egiten amai lezakete.

Argitasun aldaketa
------------------

Sistema bitar itzaltzaile baten sistema grafikoa.
Harreman zuzena dago argitasun aldaketaren eta igarotako denboraren artean. Harreman hau argi kurba batean irudikatzen da. Argi kurba honek izar batek bestea orbitatzen ematen duen denbora erakusten digu. Hau kontutan hartuz, gehienezko distirazko garai batean, bi izarrak aldez alde daudela esan daiteke. Argi kurba gutxienezko puntu batera iristen denean, distira gutxien egiten duen izarrak, eta beraz, handienak, bere laguna itzaltzen du. Era berean, txikiena eta distiratsuena den izarrak bere laguna itzaltzen duenean, soilik argitasun galtze txiki bat dago. Argi kurban marrazten diren profil aldaketa hauek **gutxienezko primarioa** eta **gutxienezko sekundarioa** deitzen dira, lehena distira gutxien egiten duen izarrak izar distiratsuena itzaltzen duenean eta bigarrena alderantziz gertatzen denean.

Historia apur bat
-----------------

 Algol sistemaren kokapena Perseus konstelazioan
Lehen sistema bitarrak 1779an behatu zituen William Herschelek. 25 urtetan 50 sistema bitar baino gehiago behatu zituen, grabitatearen bidez elkarlotutako izarrak zirela ondorioztatuz. 1803an bere emaitzak argitaratu zituen, Isaac Newtonen grabitazio unibertsalaren legea gure Eguzki-sistematik kanpo ere betetzen zela frogatuz. Hala ere, lehen sistema bitar itzaltzailea 1782an aurkitu zuen John Goodrickek. Beta Persei zen, Perseus konstelazioko bigarren izarrik dizdiratsuena. Izar faltsu hau, gaur egun Algol sistema bezala ezagutua, sistema bitar itzaltzaile bat osatzen duten bi izar dira, Lurretik ia 95 argi urtera daudenak. Bi izarrak elkarrengandik 10 milioi kilometrora baino ez daude, gure eguzkia erreferentzia bezala hartzen badugu, gugandik 150 milioi kilometrora dagoena.

Kanpo estekak
-------------
Ilustrazioak Achernarren (α Eridani) itxura zapaldua erakusten du, bere errotazio azkarrak eragindakoa.
**Izar errotazioa da** izarrak bere ardatzaren inguruan egiten duen mugimendu angeluarra. Errotazio-abiadura izarraren espektrotik edo bere gainazalean ezaugarri bereizgarrien desplazamendua ikusiz neur daiteke.

Izarraren errotazioak indar zentrifugoak eragindako protuberantzia ekuatoriala sortzen du. Izarrak gorputz solidoak ez direnez, errotazio diferentziala jasaten dute. Modu horretan, izarren ekuatoreak latitude altuagoetan baino abiadura angeluar ezberdinean bira dezake. Izar bakar baten barruan dagoen errotazio-abiaduraren aldeak zeresan handia izan dezake izarren eremu magnetikoaren eraketan.

Izar baten eremu magnetikoak izar haizearekin elkar eragiten du. Haizea izarretik urruntzen doan heinean, bere abiadura angeluarra txikiagotzen da. Eremu magnetikoaren eta izar haizearen arteko elkar ekintzak izarren errotazioaren aurkako erresistentzia sortzen du. Ondorioz, momentu angeluarra izarretik haizera transferitzen da, eta horrek pixkanaka moteldu egiten du izarren errotazioa denboran zehar.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Donati, Jean-François.  (2003). *Differential rotation of stars other than the Sun.*  Laboratoire d’Astrophysique de Toulouse.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6464

 |

* Wd Datuak: Q6464
***Joker Stairs*** (euskaraz: «Jokerren Eskailera») New Yorkeko Bronx auzoan dagoen harmailadia da. Shakespeare eta Anderson ibilbideak lotzen ditu, West 167th Street-en, Highbridge sailan. Eskailera hauek ez dira berriak eta inoiz ez dira turismoaren ikuspuntutik interes bereziko lekua, baina 2019an, Joker filmaren eszena ospetsuetan ezagutzera eman ziren eta, ondorioz, turismoa erakartzeko tokia bihurtu da.

Testuingurua
------------

Filman, Arthur Fleck, pertsonaia nagusia, behin eta berriro eskailera horietan agertu zen, igotzen eta jaisten, bere eguneroko errutina barruan. Filmaren klimaxen, gainera, jantzi gorri batez eta pailazo gisa makilatuta, Fleck dantzatzen agertu zen eszenatoki horretan. Hori gutxi balitz, harmailadia filma promozionatzeko kartel batean agertu zen.

Gaur egun Arthurren dantza eta tokia turismo gune bat bihurtu da. Halaber, Interneteko memea bihurtu da. Bisitari askok filmaren eszena antzezten dute eta, batzuk, Jokerren jantzia janzten dute. Jendearekin gehiegizko presentziarekin haserretuta, biztanleak protestatzen hasi dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Joker
* Joker filma

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Jokerren dantza osoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q74077989

 |

* Wd Datuak: Q74077989
Aktina G

  

**Aktina** zelula muskularretan dagoen proteina da, miosinarekin batera gihar-uzkurdura eragiten duena.

Horretaz gain, zelula guztien zitoeskeletoaren mikrofiruetako osagai nagusia da. Mikrofiruak aktinaren harizpiak dira, zelularen barne-mugikortasunarekin zer ikusi handia dutenak.

Bi aktina mota daude: G eta F. Azken honek polimeroak eratzen ditu, mikrofiruetan -hain zuzen ere- egoten direnak.

Gihar-uzkurdura aktinaren harizpiak mugitu eta miosinaren harizpien artean kokatzen direnean gertatzen da. Prozesu hau burutzeko ATPa hidrolizatu behar da, energia askatuz. Aktinak eta miosinak, biek ala biek, jarduera ATPasikoa dute, hots, ATP hidrolizatzeko gaitasuna. Gihar-uzkurduraren prozesuan magnesio eta kaltzio ioiek ere parte hartzen dute.

Zelula muskularretan aktina proteina guztien %25 inguruko proportzioan dago. Gainontzeko zeluletan, batez beste, %10eko proportzioan besterik ez.

Ikus, gainera
-------------

* Gihar-uzkurdura

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q185269
* Commonscat Multimedia: Actin

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000199

 |

* Wd Datuak: Q185269
* Commonscat Multimedia: Actin
Iparraldeko izar zirkunpolarrak biraka. Iparrizar, erdigunetik hurbil dagoen izar distiratsua, ia geldi dago. (Grafikoak 24 orduko bira osoa erakusten du, baina Eguzkiaren distira dela-eta, ezin da egun aldian ikusi)
**Izar zirkunpolarrak** polotik gertu egoteagatik bere inguruan zirkulu oso bat deskribatzen duten izarrei deritze, ostertza moztu gabe eta horregatik beti ikusgai. Ipar Poloan kokatuta dagoen begirale batentzat, izar zirkunpolarrak, Ipar Hemisferioan, ekuatoretik gora aurkitzen diren izar guztiak dira, zehazki esanda, deklinazio positiboa dutenak. Ekuatorean dagoen begirale batentzat izar guztiak irten eta sartu egiten dira eta, beraz, ez dago izar zirkunpolarrik. 40º latitude batean dagoen begirale batentzat, ipar polotik 40º baino gutxiagora dauden izar guztiak dira zirkunpolarrak.

Gainontzeko izarrek, Eguzkiak eta planetak barne, zirkulu baten zati bat baino ez dute deskribatzen, ostertza bi puntutan moztuz: egunsentia eta ilunabarra.

Erlijioan
---------

Egiptoarrek izar zirkunpolarrak ezagutzen zituzten, *nekea ezagutzen ez duten izarrak* eta *suntsipena ezagutzen ez duten izarrak* bezala izendatu zituztenak. Behaketa horietatik abiatuta, iparraldeko zerua, heriotza egon ezin zitekeen lurralde batekin identifikatzen zen, betiereko bizi zoriontsu bataz gozatzen zen tokia.

Ikus, gainera
-------------

* Iparrizar

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12115
* Commonscat Multimedia: Circumpolar stars

---

 |

* Wd Datuak: Q12115
* Commonscat Multimedia: Circumpolar stars
*Stigeoclonium* generoko alga berde bat.
**Alga berdeak** lur lehorreko landareekin estuki erlazionatzen diren algek osatzen duten talde parafiletiko da.  Oraindik iturri batzuek Cholorophyta terminoa erabiltzen dute, eta honen aurretik Chlorophyceae ere, baina gerora termino hauek azpitaldeak izendatzeko baliatu dira. Horrenebstez, alga berdeen taldea taxoi gisa informala izatera pasa da, taxonomikoki Chlorophyta eta Charophyta algak biltzen dituela kontuan hartuta. Alga berdeak eta enbriofitoak biltzen dituen kladoa monofiletikoa da eta Viridiplantae kladoa deitzen zaio, Plantae erreinuan sailkatzen dena. 

Alga berdeen barruan alga zelulabakar flagelatuak zein alga kolonial flagelatuak, normalean 2 flagelo zelulako dituztenak, sailkatzen dira; baita beste forma kolonial, kokoide eta zuntzakarak eta alga makroskopiko zelulanitzak. Espezie askok zelula bakar gisa bizi dute bizitzaren zatirik handiena, eta beste espezie batzuek koenobioak (koloniak), harizpi luzeak edo oso ezberdindutako alga makroskopikoak osatzen dituzte. 22.000 alga berde espezie inguru daude.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «The plant tree of life: an overview and some points of view -- Palmer et al. 91 (10): 1437 -- American Journal of Botany» *web.archive.org* 2010-10-09 (Noiz kontsultatua: 2023-04-22).
2. ↑   **(Ingelesez)** Hoek, Christiaan; Mann, David; Jahns, H. M..  (1995). *Algae: An Introduction to Phycology.*  Cambridge University Press ISBN 978-0-521-31687-3. (Noiz kontsultatua: 2023-04-22).
3. ↑   **(Ingelesez)** Guiry, Michael D..  (2012-10). «HOW MANY SPECIES OF ALGAE ARE THERE?» *Journal of Phycology* **48** (5): 1057–1063. doi:10.1111/j.1529-8817.2012.01222.x. (Noiz kontsultatua: 2023-03-11).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q271844
* **Identifikadoreak**
* GND: 4072124-3
* LCCN: sh85024578
* NKC: ph128242
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q271844
**Izara Santua** edo **Hil-oihal Santua** lihozko oihal bat da (436x113 cm), gizon gurutziltzatu baten aurre eta atzealdearen irudi lausoa duena. Gaur egun Turin (Italia) hiriko Izara Santuaren kaperan gorderik dago eta, hirregatik, **Turingo Izara** ere deritzo. Mendeetan zehar katolikoek gurtu izan dute, Jesus gurutziltzatuaren gorpua biltzeko erabilitako izara bezala, honen gainean Jesusen gorputz irudia mirariz inprimatu omen zelako. Erlikia sakratu gisa duen benetakotasuna zalantzan jarri izan da, are Eliza Katolikoaren barruan, eta erradiokarbono bidezko datazioak Erdi Arokoa dela frogatu du.

Izara Santuaren giza irudia argiago ikusten da zuri-beltzeko argazki negatibo batean bere sepia kolore naturalean baino, Secondo Piak 1898an egindako lehen argazkian. Irudi negatibo hau Jesusen Aurpegi Santuarekiko debozio katoliko herrikoiarekin lotuta dago.

Oihala
------

Oihalak 436 cm × 113 cm-ko neurriak ditu, eta ustez gurutziltzaketa baten ondorioz jasandako zauriak dituen gizonezko bat irudikatzen du. Horregatik, Erdi Arotik katolikoen artean Jesusen gurutziltzaketaren hil-oihala zelako sinismena zabaldu zen.

Jatorriari buruzko polemika
---------------------------

Historialari, teologo, zientzialari eta ikertzaileen artean hil-oihalaren jatorriari buruzko polemika dago, batzuk Jesus Nazaretekoaren gorpua bildu zuen oihala zela eta haren aurpegia agertzen duela uste arren, erradiokarbonoak eta karbono-14ak oihalaren jatorria Erdi Aroan eta 1260-1390 urteen artean kokatzen dute. Eliza Katolikoak ofizialki oihalaren egiazkotasuna baieztatu edo ukatu ez arren, Pio XII.a aitasantuak Aurpegi Santuaren debozioa onartu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Izara». *Euskaltzaindiaren Hiztegia*. (Noiz kontsultatua: 2023-04-30)
2. ↑  Izara Santua Elhuyar hiztegian (noiz kontsultatua: 2023-04-30)
3. ↑   Otaolaurretxi, Jon.  (1992/10/01). *Datazio arkeologikoak.*  Elhuyar.

Ikus, gainera
-------------

* Jesusen gurutziltzaketa
* Izara Santuaren kapera
* Oviedoko Izara Santua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q178331
* Commonscat Multimedia: Shroud of Turin

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11934676b (data)
* GND: 4127043-5
* LCCN: sh85061630
* NKC: ph118154
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q178331
* Commonscat Multimedia: Shroud of Turin
**Jokin Lasa** (Lazkao, Gipuzkoa, 1954) musikaria eta abeslaria.

Ibilbidea
---------

1973an Josu Irastortzarekin bikotea osatu zuen eta ohikoak izan ziren Jokin eta Josu 1970. hamarkadako kantaldietan. 1980 arte iraun zuen proiektuak eta diska bat ere grabatu zuten IZ diskoetxearekin, *Nire herria bezala*.

2006an bakarkako proiektu bati ekin zion Jokin Lasak. Peli Markiegi Debako idazlearen jaiotzaren mendeurrena zela-eta haren omenezko diskoa grabatu zuen, *Zera* (Hirusta, 2006). Kaki Arkarazo, Joserra Senperena, Miquel Saumell eta Inoren Ero Ni taldeko zenbait musikarirekin grabatu zituen Lasak disko horretarako sorturiko kantuak.

2013an disko berria argitaratu zuen, *Zortziko txiki bat*, berriz ere Kaki Arkarazo herrikidea alboan zuela. 2018an iritsi da bakarkako hirugarrena, *Hamaika gezur*.

Diskoak
-------

### Jokin eta Josu

* *Nire herria bezala* (IZ, 1977)

### Bakarka

* *Zera* (Hirusta, 2006)*Zortziko txiki bat*
* *Zortziko txiki bat* (autoekoizpena, 2013)
* *Hamaika gezur* (autoekoizpena, 2013)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q58070738
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 309574331
* BNE: XX5397123

 |

* Wd Datuak: Q58070738
| Zenbaki atomikoa | Izena | Ikurra |
| --- | --- | --- |
| 89 | Aktinioa | Ac |
| 90 | Torioa | Th |
| 91 | Protaktinioa | Pa |
| 92 | Uranioa | U |
| 93 | Neptunioa | Np |
| 94 | Plutonioa | Pu |
| 95 | Amerizioa | Am |
| 96 | Kurioa | Cm |
| 97 | Berkelioa | Bk |
| 98 | Kalifornioa | Cf |
| 99 | Einstenioa | Es |
| 100 | Fermioa | Fm |
| 101 | Mendelebioa | Md |
| 102 | Nobelioa | No |
| 103 | Lawrentzioa | Lr |

**Aktinidoen** serieak aktinioaren eta lawrentzioaren artean dauden 15 elementu kimiko barne hartzen ditu. Elementu hauen zenbaki atomikoak 89 eta 103 artean daude. Seriearen izena multzoko lehen elementutik, aktiniotik alegia, eratorri da, eta azken hau grezierazko ακτις (*aktis*), "izpi" terminotik, elementu hauen erradioaktibitatea adierazteko.

IUPAC erakundeak *aktinido* ordez *aktinido* hitza erabiltzea aholkatu du, "-ido" sufijoa ioien izenetan erabiltzen baita. Taula periodikoaren zenbait antolamendu alternatibotan aktinioa edo lawrentzioa multzotik kanpo kokatzen dira.

aktinidoen propietate kimikoak ez dira lantanidoen serieko elementuenak bezain parekoak, eta askotariko oxidazio-egoerak jasan ditzakete. Honen eraginez, hasieran ez zegoen garbi aktinioa, torioa eta uranioa d blokeko elementutzat hartu behar ziren edo ez. aktinido guztiak erradioaktiboak dira.

Lurrazalean aztarna-elementu gisa baino kantitate handiagoetan agertzen diren elementu bakarrak torioa eta uranioa dira. Neptunioa eta plutonioa uranio-meetan aurkitu da aztarna modura, uranioaren desintegrazio edo bonbardaketaren ondorioz. Gainerako aktinidoak jalkin erradioaktiboetan aurkitu dira, edo partikula-talkagailuetan sintetizatu dira. Seriearen azken erdiko elementuek erdibizitza oso laburra dauka.

Gehienetan aktinidoak taula periodikoaren gorputz nagusiaren azpian kokatzen dira (lantanidoen seriearen azpian), beheko ohar baten antzera. Taula periodikoaren beste bertsio batzuetan bi serie hauek bere lekuan jartzen dira, aktinidoen eta lantanoideen kokapena hobeto erakusteko.

Ikus, gainera
-------------

* Lantanoide

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19577
* Commonscat Multimedia: Actinides

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX530121
* BNF: 121509511 (data)
* GND: 4141330-1
* LCCN: sh85000700
* NDL: 00560152
* NKC: ph543053
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D008671
* **Kimikako identifikadoreak**
* ChEBI: 33320

 |

* Wd Datuak: Q19577
* Commonscat Multimedia: Actinides


| Elementu kimikoak |
| --- |
| **Taldeak:**   1 -  2 -  3 -  4 -  5 -  6 -  7 -  8 -  9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18

---

**Periodoak:**  1  -  2  -  3  -  4  -  5  -  6  -  7

---

**Serieak**:   Metal alkalinoak  -  Metal lurralkalinoak  -  Lantanoideak  -  Aktinidoak  Trantsizio-metalak  -  Metaloideak  -  Ez-metalak  -  Halogenoak  -  Gas nobleak

---

**Blokeak**:   s blokea  -  p blokea  -  d blokea  -  f blokea  g blokea

---

Taula periodikoa |
**Izar exotiko**, elektroi, protoi eta neutroiak ez diren beste zerbaitez osatuta dagoen izar konpaktu bati deritzo, non grabitate kolapsoa, endekapen presioak konpentsatzen duen. Izen honen barnean, izar arraroak, materia arraroz osatuak daudenak, eta preoi izarrak, preoiz osatutakoak hartzen dira.

Izar exotikoak, neurri handi batean, teorikoak dira, baina, X izpidun Chandra behatokiak 2002an eginiko behaketek, izar arraroi izateko bi hautagai aurkitu dituzte, RX J1856.5-3754 eta 3C58, hasiera batean neutroi izartzat hartuak izan zirenak. Fisikaren lege ezagunen arabera, lehena, behar lukeena baino txikiagoa, eta, bigarrena, behar lukeena baino hotzagoa, dentsitate handiagoko material batez osatuta daudela iradoki lezakeena. Hala ere, behaketa hauek, zenbait ikerlarik zalantzan jarri dituzte, ez bait dituzte argigarritzat jotzen.

Ikus, gainera
-------------

* Quark izar
* Q izar

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15218857
* Commonscat Multimedia: Exotic stars

---

 |

* Wd Datuak: Q15218857
* Commonscat Multimedia: Exotic stars
**Alloa** (Eskoziako gaeleraz: *Allmhagh Mòr*, eskozieraz: *Allowae*), Clackmannanshireko hiriburua da, 2011an 20.417 biztanle zituena.

Geografia
---------

Fortheko fiordoaren barrenean dago iparraldeko ertzean, Ochil mendien oinean.

Historia
--------

David II.a Eskoziakoari eginiko zerbitzuarengatik Sir Robert Erskinek lurralde hau eskuratu zuen 1368an eta bere ondorengoek gobernatu zuten bertan hurrengo mendeetan.

XVIII mendean Mareko kondearenak ziren inguruko meategiak eta honek Robert Bald injeniaria kontratatu zuen ur baliabideak hobetzeko. Ura erruz izatea lortu zenez garagardotegiak ireki ziren 1760an eta berehala Eskoziako garagardo ekoizle handienetakoa bihurtu zen.

XIX mendean ibaiko portu bat eraikiz en eta bertatik esportatzen ziren Europara Glasgowen ekoizturiko produktuak. Artilearekin ere lan egiten zen garai hartan eta beira lantegi bat ere ireki zen. Garagardotegioez gain hainbat ehisky distilategi ere martxan jarri ziren.

1822an hain handia eta garrantzitsua egin zen, ondoan dagoen Clackmannan-ek konderriko hiriburu izateari utzi eta Alloa bihurtu zela hiriburu berria. Gaur egun 20.000 biztanleko herria da eta Clackmannan-ek berak 3.500 ditu.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Alloako dorretxea
* Gean House

Iruditegia
----------

* Alloako dorretxea.Alloako dorretxea.
* Gean House.Gean House.
* Alloako elizen orratzak.Alloako elizen orratzak.
* Beira lantegia.Beira lantegia.
* St. Mungo parrokia.St. Mungo parrokia.
* Fortheko fiordoa.Fortheko fiordoa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1009331
* Commonscat Multimedia: Alloa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132636958
* GND: 4875713-5
* LCCN: n88238132
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1009331
* Commonscat Multimedia: Alloa


| * i
* e
* a
Clackmannanshire konderriko udalerriak |
| --- |
| Udalerriak | 
* Alloa
* Alva
* Cambus
* Clackmannan
* Coalsnaughton
* Devonside
* Dollar
* Fishcross
* Forestmill
* Glenochil
* Inglewood
* Kennet
* Menstrie
* Muckhart
* Sauchie
* Solsgirth
* Tillicoultry
* Tullibody

 |  |