recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**María Mercedes González Hormaizteguy** (- Uruguai, 2018ko maiatzaren 21a)  botiken ikerketan eta garapenean espezializatutako kimikari eta irakasle uruguaitarra izan zen.

Errepublikako Unibertsitateko Zientzien Fakultateko Kimika Biologikoko Institutuko Kimika Organiko Sendagarriaren Laborategiko irakaslea non laurogeita hamarreko hamarkadaren hasieratik Zientzien Fakultateko Kimika sendagarriaren ikerketa taldea zuzendu zuen  Hugo Cerecetto doktorearekin batera.  PEDECIBA Kimikako 5. mailako ikertzailea izan zen eta 2009tik Uruguaiko Ikertzaileen Sistema Nazionaleko ikertzailea.

Ibilbidea
---------

1988an Errepublikako Unibertsitateko Kimika Fakultatean Kimika Farmazeutikoan lizentziatu zen. 1992tik 1994ra Espainian ikasi zuen Iberoamerikako Lankidetzarako Espainiako Agentziaren beka batekin, Nafarroako Unibertsitatean. Farmazian doktoretza lortu zuen "Diseño, Síntesis y Evaluación Biológica de N, N'-Dióxido de Quinoxalina" ikerketarekin. 

Uruguaira itzuli zen, Kimika Fakultatean eta Zientzien Fakultatean irakasle laguntzaile eta laguntzaile gisa lan egin zuen, baita Errepublikako Unibertsitateko Irakaskuntza eta Ikerketa Batzorde Sektorialen jardueretan ere. 2009az geroztik, Uruguaiko Ikertzaileen Sistema Nazionaleko ikertzailea izan zen, dozenaka argitalpen zientifikoren egilea eta patentatutako hainbat prozesu eta produktu farmakologikoren sortzailea.

Sariak eta ohoreak
------------------

2010eko azaroaren 10ean, L'ORÉAL-UNESCO Sari Nazionala "For Women in Science 2010" bere proiektuagatik "*Hacia el desarrollo de fármacos seguros, eficientes y económicos para el tratamiento de enfermedades olvidadas:* *Enfermedad de Chagas*". Bere lana, kimika sendagarriari lotuta, konposatu antichagasikoen diseinura eta sintesira bideratu zuen, *in vitro* eta *in vivo* azterketa farmakologikoak, xurgapena, metabolizazioa eta toxikotasunaren azterketak proposatuz, besteak beste.

2011n Scopus Uruguay 2011 Saria jaso zuen "SciVerse Scopus datu-baseko 18.000 tituluetan argitaratutako lan kopuru handiena duten Uruguaiko erakundeekin afiliatutako zientzialariak aitortzen dituen saria, h-indize altua, baita azken urteetan, jakintza arlo ezberdinetan, aipamen gehien jaso dituzten lanak dituzten zientzialariei ere".

Erreferentziak
--------------

1. ↑   El Observado. *María González Hormaizteguy.*  Uruguay.
2. ↑   «Elsevier entregó por segunda vez los Premios Scopus a Investigadores Uruguayos Facultad de Psicología» *www.psico.edu.uy*.
3. ↑   «Integrantes del Laboratorio» *organica.fcien.edu.uy*.
4. ↑   «Investigadores Activos: Ciencias Médicas y de la Salud SNI» *www.sni.org.uy*.
5. ↑   «González Hormaizteguy, María Mercedes» *w1.conicyt.cl*.
6. ↑   patents. *Maria Mercedes González Hormaizteguy Inventions, Patents and Patent Applications - Justia Patents Search.* .
7. ↑    *Editorial Elsevier y ANII reconocen labor de investigadores uruguayos.*  Uruguay 16 de noviembre de 2011.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26390699
* **Identifikadoreak**
* autores.uy: 8998

 |

* Wd Datuak: Q26390699
Eremu pelagikoaren mailen diagrama
**Batipelagikoa** edo **batial**a, ozeanoaren maila bati ematen zaion izena da. Ozeanoa, sakoneraren arabera, lau edo bost mailatan banatuta dago. Batiala edo batipelagikoa, 1000 metroko sakoneratik 4000 metrokoa arte zabaltzen da. Mesopelagikoa eta abisalaren artean dago, lehenengoaren azpian eta bigarrenaren gainean. Ozeanoko toki honetako ezaugarri nabarmen bat, presio hidrostatiko handia da.

Itsas biologian, habitat natural giro zehatz bat deskribatzen du halako sakoneratan aske igeri egiten duten eta bizi eta/edo elikatzen direnei erreferentzia egiten diena, eta sekula ozeanoaren gainazalera igotzen ez direnak. Toki bereziki gogor eta gordina da janari aurkitzeari dagokionean. Existitzen den elikagai bakarra, beste animalia batzuen harraparitzatik, mikroorganismoenak eta goitik erortzen diren detrituenak. Honegatik, arrain askoren funtzio metabolikoak motelak dira, aurreztu eta energia mantentzeko. Espezie batzuk ez dute begirik.

Arrainek kolore ilunak eta gorriak dituzte, aho handiak, zentzu organo garatuak eta argi organoak.

Existitzen den argi bakarra, izaki bioargiztatzaileena da, eta, iluntasunak, animaliak uneoro mehatxupean ez egotea eragiten du, ikusiak ez izateagatik, eta, horregatik, gihar ahulak dituzte, iritsiera handiko giharrak ez direlako.

Ozeanoaren toki honetan, animalia asko gorriak edo beltzak dira, eta gorria ez da islatzen, beltzaren antza hartuz, eta, argi eza dela eta, jada ez dago landare askorik fotosintesia egiten duenik. Animalien artean *Melanocetus johnsonii* eta txipiroi erraldoia daude. Azken hauek harrapatzeko asmoz, kaxaloteak eurengana jeisten dira, 3000 metroko sakonerara.

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)** Bentos
**Alicia Laviaguerre** (Argentinan jaioa) Club Atlético de San Isidro (CASI) talderekin lehiatu zuen igerilari argentinarra izan zen.

Biografia
---------

1933ko martxoaren 11n, Argentinako Igeriketa Txapelketan, 100 m crawleko garailea izan zen 1m 19s-ko denborarekin. Horrela, lehiaketa batean Jeanette Campbell garaitu zuen lehen igerilaria izan zen (hiru aldiz bakarrik gertatu zen) eta Argentinan egin zuen bakarra.  Rio de Janeiron ospatu zen 1935eko Hego Amerikako Igeriketa Txapelketan parte hartu zuen, emakumeak ere lehiatu ziren lehenengoan. Bertan 4x100 metro crawleko erreleboa irabazi zuen Úrsula Frick, Jeanette Campbell eta Celia Milbergekin batera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Los Pumas, en la fiesta del CASI» *El Litoral* 20 de mayo de 2019.
2. 1 2   «La primera mujer olímpica» *natación.com.ar* 11 de julio de 2015.
3. ↑   «Jeanette Campbell, figura fundamental en la inserción de la mujer en el deporte» *Radio Trend Topic* 20 de mayo de 2019.
4. ↑   «Una dama de gran corazón, y esas hojas de laurel» *Yachting Mundial - ISSUU - Pág. 45* 20 de mayo de 2019.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q102419611

 |

* Wd Datuak: Q102419611
**Martynus Theunis Steyn Stofberg** (Villiers, Orangeko Estatu Librea, 1955eko ekainaren 6a - 2023ko abuztuaren 23a) hegoafrikar errugbilaria izan zen, hirugarren lerroko erdiko postuan aritzen zena.

Bloemfonteingo eskolara joan zen, eta errugbian aritu zen Orangeko Estatu Libreko taldean, Estatu Libreko Unibertsitatean ikasten ari zela. Soldadutza Pretorian egin zuen eta Ipar Transvaalerako jokatzen hasi zen

1976kko abuztuaren 14an jokatu zuen bere lehen partida Hegoafrikako errugbi selekzioarekin [[Zeelanda 
Berriko errugbi selekzioa|Zeelanda Berriaren aurka. 1984ra arte 21 partida jokatu zituen eta sei entsegu egin zituen. Lau partidotan kapitaina izan zen eta 1981eko Zeelanda Berrirako biran parte hartu zuen. 1982an Western Province Rugby Unionen sartu zen eta 29 urterekin erretiratu zen belauneko lesio baten ondorioz.

Hiru talde ezberdinekin Currie Kopa irabazi duen historiako jokalari bakarra da (Estatu Libre (1976), Ipar Transvaal (1979 eta 1980) eta Western Province (1982 eta 1983)).

2023ko abuztuan hil zen trafiko-istripu batean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Lewis, Craig.  (2023-8-23). «RIP: Former Springbok captain passes away after accident» *The South African* (Noiz kontsultatua: 2023-8-23).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3523958

 |

* Wd Datuak: Q3523958
Udazkeneko koloreak Westonbirt Arboretum-en, Gloucestershiren, Ingalaterran
**Arboretuma** edo **arboretoa** espezie ezberdinetako zuhaitzez soilik osatutako bilduma botaniko bat da. Jatorriz, batez ere, lorategi edo parke handiago bateko atal gisa sortua, gehienbat tokikoak ez diren espezieen aleentzako, arboretum moderno asko lorategi botanikoetan daude egur-landareen bilduma bizi gisa eta, neurri batean, gutxienez ikerketa zientifikoetarako daude pentsatuta.

Latinez, *arboretuma* zuhaitzez landatutako lekua da, ez nahitaez zentzu zehatz honetan, eta "arboretum" ingelesezko hitz gisa John Claudius Loudonek 1833an *The Gardener's Magazine-*n erabili zuen lehen aldiz, baina kontzeptua jadanik aspaldi ezarrita zegoen ordurako. 

 RHS Wisley-ko pinetum atala
Koniferoak hazten espezializatutako arboretuma **pinetum** izenez ezagutzen da. Beste arboretum espezializatu batzuk **saliceta** (sahatsak), **populeta** (makalak) eta **querceta** (haritzak) dira. Erlazionatutako bildumak dira **fruticetuma**, latinezko *frutex-etik*, *zuhaixka* esan nahi duena, eta **viticetuma** (latinez *vitis,* mahatsondoa esan nahi duena). Palmondo-etxea palmondoentzako eta beste zuhaitz xamurrentzako berotegi handia da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Arboreto» *Elhuyar hiztegia* (Noiz kontsultatua: 2023-08-23).
2. ↑  OED, "Arboretum"; they give Loudon the first English use, but in a book of 1838.

Kanpo estekak
-------------

* Botanical Gardens and Arboreta artikulua DMOZ direktorioan
* ArbNet is an online, interactive community of arboreta that supports the common purposes and interests of tree-focused public gardens. ArbNet is sponsored and coordinated by The Morton Arboretum.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q272231
* Commonscat Multimedia: Arboreta

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119744727 (data)
* GND: 4142942-4
* LCCN: sh85006465
* NKC: ph118571
* AAT: 300008106
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q272231
* Commonscat Multimedia: Arboreta
Airetiko ikuspegia
**Albertopolis** Londres erdigunearen mendebaldeko Kensington eta Chelsea eta Westminster Hiria udalerrien artean dagoen eremu batek hartzen duen ezizena da. Viktoria erreginaren senarra zen Alberto Printzearen izena hartzen du eta bertan kokatzen dira Londresko museo ezagunenak eta hainbat hezkuntza eraikin garrantzitsu ere.

Historia
--------

Ipar-ekialdean dagoen Hyde Parken Nazioarteko Erakusketa arrakastatsua egin zen 1851 urtean eta Alberto Printzearen aholkuz Erakusketaren Errege Batzordeak lur eremu hau erosi zuen eta bertan ezarri ziren Londresko hezkuntza eta kultur instituzio nagusiak. Gari horretan sortu zen *Albertopolis* izena baina denborak aurrera egin ahala zabalagoa den eremuaren *South Kensington* izena nagusitu zitzaion. 1960 hamarkadan Albertopolis izena berreskuratu zen.

Instituzio nagusiak
-------------------

* Historia Naturalaren Museoa.Historia Naturalaren Museoa.
* Royal Albert Hall.Royal Albert Hall.
* Zientzia Museoa.Zientzia Museoa.
* Victoria and Albert Museum.Victoria and Albert Museum.
* Albert Memorial.Albert Memorial.
* Imperial College London.Imperial College London.
* Royal College of Art.Royal College of Art.
* Royal College of Music.Royal College of Music.
* Royal Geographical Society.Royal Geographical Society.

Informazio praktikoa
--------------------

* Metro geltokiak:
	+ South Kensington
	+ Gloucester Road

Ikus, gainera
-------------

* South Kensington

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q955127

 |

* Wd Datuak: Q955127

51°29′53″N 0°10′36″W﻿ / ﻿51.49806°N 0.17667°W﻿ / 51.49806; -0.17667
**Erlojuaren Dorrea** edo **Espetxearen Dorrea** Jaka hiriko eraikin zibil gotikoa da, XV. mendean eraikia.

Historia
--------

1440. urtean sute handi bat izan zen Jakan, eta Katedrala suntsitu zen. Elizaren kartzela ere bazegoen katedralean eta haren funtzioa betetzeko eraiki zen dorre hau. Katedrala berraikitakoan, funtzio hori galdurik, Aragoiko Koroaren ordezkari merinoaren etxebizitza eta egoitza bihurtu zen.

1599. urtean Jakako kontzejuak erosi zuen, erlojuaren funtzioa bete zezan, eta kanpaiak ezarri ziren bertan. Era berean, berriro kartzela bihurtu zen. Kartzela funtzioa tarteka bete zuen mendeetan, azken epea 1936ko Espainiako Gerra Zibiletik (matxinatuek errepublikazaleak espetxeratzeko erabili zuten), 1955. arte.

Erloju funtzioa betetzeko hiru kanpai zeuzkan dorreak XX. mendera arte, eta erakinaren gainean ezarritako xapitel batean zeuden. 1932an egindako erreforma batean (Tolosako Talleres Calparsoro euskal enpresak egina), erlojua desegin zen eta kanpaiak erretiratu zituzten. Gaur egunean herriko udaletxean gordetzen dira kanpaiak.

1986tik Pirinioetako Lan Erkidegoaren egoitza da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Torre del Reloj» *Ayuntamiento de Jaca* (Noiz kontsultatua: 2018-08-10).
2. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Torre del Reloj o de la Cárcel, Jaca.» *www.jaca.com* (Noiz kontsultatua: 2018-08-10).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «La Torre del Reloj. Jaca (Huesca). | El viaje de la Libelula | Relatos, Publicaciones y Arte» *El viaje de la Libelula | Relatos, Publicaciones y Arte* (Noiz kontsultatua: 2018-08-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q55848226
* Commonscat Multimedia: Torre del Reloj de Jaca

---

* **Ondare historikoa**
* SIPCA: 1-INM-HUE-001-130-110

 |

* Wd Datuak: Q55848226
* Commonscat Multimedia: Torre del Reloj de Jaca
**Borough Market** Ingalaterrako Londres hiriburuan dagoen merkatu estali bat da, Southwark udalerrian dagoena. Londresko elikagai merkatuen artean handienetakoa eta zaharrenetakoa da. Southwarkeko katedralaren alboan dago.

Historia
--------

Londresko zubiaren hegoaldeko muturrean egonik, mila urtetan zehar existitu izan da merkatua bertan, itxura eta egitura aldatu izan badu ere. Lehenengo aipamena 1276ko agiri batean badago ere 1014an sortua dela uste da.

XIX mendean garrantzia handia hartu zuen ibaiertzeko nasetatik gertu zegoelako. 1860 urtean trenbidea hego-ekialderantz luzatzea erabaki zen baina merkatua tokiz mugitu ezin zenez biadukto bat egin zuten trena gainetik pasatzeko. Orduan Art Deco estiloko eraikina egin zen.

2014 urtean merkatuak milurtekoa ospatu zuen.

2017ko ekainaren 3an atentatua izan zen bertan. Erasoak 7 hildako eta 48 zauritu eragin zituen, tartean erasotzaileak geldiarazten saiatu ziren armarik gabeko bi polizia ere.

Iruditegia
----------

* Sarrera.Sarrera.
* Southwark Street eko sarrera.Southwark Street eko sarrera.
* Borough Market.Borough Market.
* Merkatua, biaduktoaren azpian.Merkatua, biaduktoaren azpian.
* 
* 
*

Informazio praktikoa
--------------------

* Helbidea: Borough Market 8 Southwark St, London, SE1 1TL
* Metro geltokia:  Borough

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q894072
* Commonscat Multimedia: Borough Market

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131612291
* LCCN: nb2009007447

 |

* Wd Datuak: Q894072
* Commonscat Multimedia: Borough Market
**Enrique de Arrascaeta** (Montevideo, 1819ko azaroaren 28a - Montevideo, 1892ko ekainaren 16a) Uruguaiko idazle eta politikaria izan zen .

Biografia
---------

Enrique José Gregorio de Arrascaetak bere jarduera politikoak 1845 eta 1846 artean hasi zituen, cerritoren gobernuko Kanpo Harremanetarako Ministerioko langile zela. Urriko bakearen ondoren, bere ikasketak jarraitu zituen Jurisprudentzian Doktore titulua lortuz 1853an. Ondoren, epaile kargua izan zuen arlo zibilean, Alderdi Nazionaleko (Uruguai) diputatu hautatua izateko, 1863an, Bernardo Prudencio Berroren gobernuak kanpo harremanetarako ministroaren kargu nagusia betetzeko deitu zuen arte.

Kargu hau 1862ra arte mantendu zuen, 1863ra arte Sorianoko departamenduan senatari bezala aukeratua izan zenean.

Politikatik aldendu zen denboraldi batez, 1881ean Alderdi Konstituzionala sortu zuen arte.

Literatur jarduera
------------------

Bere literatur lana, filiazio erromantikokoa, 1850ean argitaratutako *Poesias* lanean ezagutarazi zen. Bere beste lana, *Colección de Poesías* 1881ekoa, poeta hispanoamerikarren antologia bat da.

La Fusión eta La Patria egunkarietako erredaktore eta kolaboratzaile izan zen.

Kanpo estekak
-------------

* Enrique de Arrascaetaren fitxa eta lanak authores.uy-n

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5833953
* Commonscat Multimedia: Enrique de Arrascaeta

---

* **Identifikadoreak**
* autores.uy: 621
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 19019

 |

* Wd Datuak: Q5833953
* Commonscat Multimedia: Enrique de Arrascaeta
Errotazioa bi noranzkotan eman daiteke. **Erloju orratzen noranzko** bereko errotazioa eskuinera bira egiten duena da, hau da: goitik eskuinera, gero behera eta azkenik gora berriro. Aurkako birari, **erloju orratzen kontrako noranzkoa** deritzo.

Batzuetan ez da "noranzko" hitza sartzen eta *erloju-orratzen kontra* (EOK) edo *erloju-orratzen arabera* (EOA) erabiltzen da soilik.

Erabilera
---------

### Matematika

Trigonometrian eta matematikan, hitzarmenez, angeluak erloju orratzen kontrako noranzkoan neurtzen dira, eskuina erakusten duen 0°-tik hasita ezkerrera.

Iparrorratzetan, ordea, erloju orratzen noranzkoan egiten da irakurketa, iparretik (0° / 360°) hasita eskuinerako noranzkoan, non ekia 90°, hegoa 180° eta mendebala 270° diren.

Iruditegia
----------

* Erloju orratzen noranzkoa.Erloju orratzen noranzkoa.
* Erloju orratzen kontrako noranzkoa.Erloju orratzen kontrako noranzkoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Irale 2015/04/30

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q504111

 |

* Wd Datuak: Q504111
**Vladímir Semionovitx Golenistxov** —errusieraz: Влади́мир Семёнович Голени́щев— (San Petersburgo, Errusiar Inperioa, 1856ko urtarrilaren 29a - Niza, Frantzia, 1947ko abuztuaren 5a) egiptologo handia izan zen, egiptologiaren aitzindarietako bat.

Golenistxov Errusiako aitoren sendi zahar batean zuen jatorria eta San Petersburgoko unibertsitatean ikasi zuen. 1884-85ean, indusketak antolatu eta finantzatu zituen Wadi Hammamaten (Egipto), eta gero, 1888-89an Tell el-Maskhutan ikertu zuen. Hurrengo bi hamarkadetan hirurogei aldiz baino gehiagotan Egiptora bidaiatu zuen eta 6.000 egiptoar zaharki baino gehiagoko bilduma handia pilatu zuen, garrantzi handikoak diren zenbait dokumentu barne hartuta: Moskuko matematika papiroa, Unamonen historia eta Faiyumgo zenbait erretratu. Hermitageren hainbat papiro ere argitaratu zituen, esaterako Nefertiren profezia, Hermitage museoan zainduta dagoena.

Bere bilduma Puxkin museori saldu zion 1909an. 1917ko errusiar iraultzaren ondoren, ez zen Errusiara itzuli, Nizan eta Kairon kokatuz. Egipton, Kairoko unibertsitateko Egiptologia katedra ezarri eta egon zen 1924tik 1929ra. Kairoko Egiptoar Museoak ere kontratu zuen, non papiro hieratikoak katalogatu zituen.

Nizan hil zen, 90 urte zituela. bere dokumentuetako batzuk Oxfordeko *Griffith Instituten* daude.

Kanpo estekak
-------------

* **(Errusieraz)** Vladimir Golenistxoven biografia. Victor V. Solkinek idatzita

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q545046
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 88874803
* ISNI: 0000 0000 7979 2338
* BNF: 14363816s (data)
* GND: 118991809
* LCCN: n87137227
* NKC: js2017958006
* SUDOC: 061596566
* Open Library: OL4479834A
* **Bilduma digitalak**
* Persée: 216102

 |

* Wd Datuak: Q545046
**Agustin Asenjo Guillen** (1936ko abuztuaren 28a) jatorria Berbintzanan duen pilotari *amateur* edo ez-profesionala da. Iruñean eta inguruko herrietan egin du ospea, heroi lokal bihurtu arte. Partida historikoak jokatu zituen Labrit pilotalekuan, joan den mendeko 70eko eta 80ko hamarkadetan, gehienetan pala motzean, Pepe Musi mexikarraren, Jorge Utge argentinarraren eta Euskal Herriko beste aunitz pilotari ezagunen eta anonimoren aurka.

Utge eta Leyenda Munduko Txapelketa irabazi berriak zirelarik, Iruñera etorri eta Asenjok desafioa bota zuen haien aurka. Utgek baietz eta Labriten jokatu zuten partida pala motzean, goiz batez. Hasieran argentinarra aurrera, gero Asenjo, eta azkenik pilotari nafarra nagusitu zen, 55 eta 51 irabaziz.

Asenjo, ezagutzen dutenek ongi dakitenez, pala motzean txapeldun izan zitekeen, baina ez zuen inoiz eta ez inongo federazioren izenean jokatu nahi izan. Ez eta profesional izatera pasa, eskaintzak izan bazituen ere. Pala zaleek Iturri handiaren aurka ikusteko irrikan egoten baziren ere, gauzatu ezin zitekeen partida zen hura. Sarritan profesional izandako pilotari nafarren aurka ere jokatu ohi baitzuen, (Andueza, Antoñana, Zia, Mandagaran, Iriarte...), hala nola punta puntako pala motz jokalariren aurka ere, Etxandi, Itarte, Ezponda, Santi Mendiluze, Egaña edo Manolo Zarraga, kasurako.

Urte askoan, astero egiten zituen partidak Iruñeko Labriten, eta jendez lepo egon ohi ziren harmailak. Partida bereziak ere jokatu zituen sarri. Bizkarrean bankua loturik zeramala, arerioari sakea libre utziaz, kontrakantxa eta guzti, berak ezkerrez sakatuz ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Frontón aldizkaria, 87. zkia, 1975eko apirila

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12252870

 |

* Wd Datuak: Q12252870
**25 de Mayo** Florida departamenduko Uruguaiko herri bat da.

Kokapena
--------

Herria Florida departamenduko hego-mendebaldean dago, Paso Severino urtegiaren ondoan eta mendebaldean, eta ruta 76 errepidearen lotunean Montevideo - Paso de los Toros trenbidearekin, non geltoki bat dagoen 91 km-an. Florida hiritik 18 km-ra dago.

Historia
--------

1874ko maiatzaren 25ean, Ramón Álvarezek Isla Mala izeneko lekuan soro batzuk erosi zituen, partzelatan banatu eta saldu zituen. Horrela jaio zen, azkenean, Álvarez-ek soroak erosi zituen dataren omenez maiatzaren 25 izena izango zuen herria. 

1875eko irailaren 1eko dekretuaren arabera, data horretan *Isla Mala* izenez ezagutzen den herria duela gutxi sortu zen eta hiribildu izendatu zuten eta 1918ko uztailaren 17ko 6.196 legeak *maiatzaren 25eko* izena jarri zion. 1985eko urtarrilaren 28ko 15.706 legearen bidez herritik hiribilduara igo zen

Biztanleria
-----------

2011ko erroldaren arabera, herri honek 1.852 biztanle zituen.

Biztanleriaren bilakaera | 1908 | 1963 | 1975 | 1985 | 1996 | 2004 | 2011 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 4884 | 1692 | 1874 | 1834 | 1931 | 1845 | 1852 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Instituto Nacional de Estadísticas. *Índice toponímico de entidades de población.* .
2. ↑   Florida Online
3. ↑   Instituto Nacional de Estadística. *Toponimia y categorización jurídica oficial de las localidades urbanas de Uruguay.* .

Kanpo estekak
-------------

* Estatistika Institutu Nazionala: *Maiatzaren 25eko Plana*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q218472
* Commonscat Multimedia: 25 de Mayo, Florida

---

 |

* Wd Datuak: Q218472
* Commonscat Multimedia: 25 de Mayo, Florida
**Bermeoko Arraun Elkartea** Bermeoko arraun taldea da. 1999 urtetik aurrera traineruetan Urdaibai Arraun Elkartea bezala lehiatzen du emaitza ikusgarriak lortu dituelarik, tartean zortzi TKE Liga eta seiKontxako Bandera.

Historia
--------

Arraun Elkartearen egoitza
Traineru bermeotarren historia aspaldi hasten da, 1719an Mundakarekin lehian Izaro irla irabazi zuen estropadatik hain zuzen ere. Ohiko estropadei dagokienez, Bilbon jokatu zuen lehena 1882an, Zierbena nagusitu zelarik. Garai hartan ia urtero jokatzen ziren Bilbo aldean estropadak eta Bermeo 1888 eta 1889an nagusitu zen, ur geldietarako espreski egindako traineru bat erabiliz. 1896an Kontxako Banderan hartu zuen parte lehen aldiz, baina ez zuen finala jokatzerik izan. 1897an Bilbon nagusitu zen azken aldiz. 1923an berriz hartu zuen parte Kontxan baina azkenengo postuan gelditu zen. Hurrengo hamarkadetan Bermeoko traineruen berririk ez dago.

60. hamarkadan Santa Eufemia trainerilla estropada garrantzitsuak antolatzen hasi ziren eta hortik etorri zen bertako arraunketaren berpiztea, 1975. urtean berragertu baitzen Bermeo. 1981. urtean Euskadiko Batel Txapelketan nagusitu zen. Arraunlari faltak beste elkarte batzuekin bat egitera behartu zuten Bermeo, horrela 90. hamarkadan Arkote-Bermeo (1991) eta Lutxana-Bermeo(1996) ezagutu genituen.

1999an elkarte bizkaitarrak gipuzkoarrekin haserretu egin ziren eta beren liga propioa osatu zuten. Urte hartan Mundaka, Elantxobe eta Bermeo elkartu eta Urdaibai Arraun Elkartea sortu zuten.Urdaibaik Liga eta Bizkaiko Traineru Txapelketa irabazi zituen eta Kontxako Banderan hirugarren gelditu zen arraunzaleak aho bete hortz utziz. Ordutik aurrera Urdaibai izan da trainerutan aritu den kluba eta Bermeo batel eta trainerilletan aritu dena, biek ere emaitza onak lortu dituztelarik.

Bermeo Euskadiko Trainerilla Txapelketan sei aldiz nagusitu da eta bateletan lau aldiz.

Palmaresa (Bermeo)
------------------

### Traineruak

* Bilboko estropada zaharrak (3): 1888, 1889, 1897
* Bizkaiko Traineru Txapelketa (0): hirugarrena 1989an.
* Lekeitioko ABC Bandera (1): 1988
* Ondarroako Bandera (1): 1991 (Arkoterekin batera)
* Lekeitioko San Antolin Bandera (4): 1991 (Arkoterekin), 1996 (Lutxanarekin) eta Urdaibaik 1999 eta 2005
* Luancoko Bandera (1): 1993.

### Batelak

* Euskadiko Batel Txapelketa (1): 1981.
* Bizkaiko Batel Txapelketa (1): 1981.

Palmaresa (Urdaibai)
--------------------

Sakontzeko, irakurri: «Bermeo Urdaibai Arraun Elkartea»
* Kontxako Bandera (6): 2010, 2011, 2014, 2015, 2016, 2022.
* Espainiako Traineru Txapelketa (4): 2007, 2014, 2015, 2017
* Euskadiko Traineru Txapelketa (8): 2007, 2008, 2011, 2014, 2015, 2017, 2022, 2023
* Bizkaiko Traineru Txapelketa (11): 1999, 2001, 2002, 2003, 2004, 2007, 2008, 2014, 2015, 2016, 2018
* TKE Liga (8): 2004, 2007, 2008, 2010, 2016, 2017, 2018, 2022
* Traineru bizkaitarren Liga (1): 1999
* El Corte Ingles Bandera (6): 2007, 2010, 2016, 2017, 2019, 2022
* Zarauzko Ikurrina (4): 2004, 2007, 2016, 2022

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2980075

 |

* Wd Datuak: Q2980075
2023ko abuztuaren hasieran, **baso-sute batzuk gertatu ziren Hawaiin**, Maui uharteetan eta, neurri txikiagoan, Hawaiin (Uharte Handia bezala ezagutzen dena). Haizeak eragindako suteek ebakuazioak eragin zituzten, kalte orokorrak eragin zituzten eta gutxienez 55 pertsona hil zituzten Lahaina hirian, Mauin. Uhartedi osoan 114 pertsona hil ziren gutxienez, desagertuak ia mila izanik; desplazatuak milaka izan ziren. Baso-suteen ugaritzea Hawaiitik iparraldera zegoen presio handiko eremu indartsu batek eta hegoaldean zegoen Dora urakanak sortutako aire-boladei eta baldintza lehorrei egotzi zitzaien.

Abuztuaren 8an hiru sute piztu ziren Mauin. Horien arriskuaz ohartarazi zuen AEBetako meteorologia agentziak; ondorioz, hainbat ekintza baimentzen zituen larrialdi-deklarazio bat sinatu zen. Abuztuaren 9an, Hawaiiko gobernuak larrialdi egoera ezarri zuen estatu osorako. Abuztuaren 10ean, Joe Biden Estatu Batuetako presidenteak hondamendi handiaren deklarazio federala egin zuen. Suteena Hawaiiko hondamendi naturalik hilgarriena izan da gaur egun arte.

Naturagunean hasi ziren suteak, baina azkar hedatu ziren herrietaraino; tartean, Lahainaraino —irlako mendebaldeko herririk handiena da—. Guztiz txikituta geratu zen hiria. Irla osoan suteek eragindako kalteen eta sarraskien balantzea egiteko goizegi da, baina jada mila eraikinetik gora galdu dituzte Mauin. Sua berehala hedatu zen bai irlan, bai Lahainan, eta hainbat bizilagunek ohartarazi zutenez, alertak sistemek ez zuten behar bezala funtzionatu. Ez zuten ebakuatzeko abisurik jaso. Hainbatek uretara egin behar izan zuten salto garretatik ihes egiteko. Kostazainek 50 lagun inguru salbatu zituzten uretatik.

Iruditegia
----------

* Lahainako itsasargia txikizioz inguratuta.Lahainako itsasargia txikizioz inguratuta.
* Hawaiiko Armadako helikoptero batek ur deskarga bat egin du Mauin abuztuaren 9an.Hawaiiko Armadako helikoptero batek ur deskarga bat egin du Mauin abuztuaren 9an.
* Sua Lahainan.Sua Lahainan.
* Erreskate talde bat.Erreskate talde bat.
* Sua zerutik ikusita.Sua zerutik ikusita.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Mauiko suteak baino lehen, 1960ko tsunamia izan zen larriena; 61 hildako utzi zituen
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Sutearen gaineko bideoa EITBn.
* Urtzi Urrutikoetxearen erreportaia naiz.eus agerkari digitalean, 2023/08/15.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q121324595
* Commonscat Multimedia: 2023 Hawaii wildfires

---

 |

* Wd Datuak: Q121324595
* Commonscat Multimedia: 2023 Hawaii wildfires
**"Badator Mari Jaia"** Bilboko Aste Nagusiaren abesti ofizial edo himnoa da, 1997an sortutakoa. Edorta Jimenez idazleak letrak eta Kepa Junkera trikitilariak musika eta moldaketa egin zituzten, eta parte-hartzaileen artean Ibon Koteron musikaria eta Natxo de Felipe, Anton Latxa, Alex Sardui, Francis Diez, Gorka Sarriegi eta Ixiar Oreja abeslariak ditugu.

Sorreran eta grabazioan parte hartu zuten guztien zerrenda:

**Hitzak :** Edorta Jimenez

**Musika eta moldaketa :** Kepa Junkera

**Konponketak:** Ibon Koteron (gaita), Sabin Bikandi (txistua)

**Ahots Nagusiak:** Alex Sardui, Francis Diez, Gorka Sarriegi, Maixa Lizarribar, Ixiar Oreja, Garbiñe Sagastibeltza, Amaia Oreja, Natxo de Felipe, Antxon Latxa

**Koroak :** Furunda, Irkus Robles-Arangiz, Felix Ugarriza, Unai Iturriaga, Mailen Lujanbio, Nerea Zuloaga, Leire Bilbao, Bilboko konpartsakideak.

**Umeak :** Julen Arregi, Gaizka Gonzalez, Larraitz Izagirre, Eki Orbezua

**Musikariak :** Kepa Junkera (trikitixa, panderoa), Julio Andrade (kontrabaxua), Blas Fernandez (bateria), Carlos Beceiro (mandolina), Antxon Latxa (gitarra akustikoa), Jose Luis Canal (teklatuak), Ibon Koteron (gaita), Alex Santos (gaita), Andoni Zabalza (gaita), Sabin Bikandi (txistua, danbolina, silbotea), Javi Alonso (atabala)

**Grabaketa :** Tio Pepe estudioan, 1997ko uztailean.

**Soinu teknikaria :** Cesar Ibarretxe eta Angel Lozano

* Edorta Jimenez (hitzak)Edorta Jimenez (hitzak)
* Mari jaiaMari jaia
* Kepa Junkera (musika)Kepa Junkera (musika)
* Anton LatxaAnton Latxa
* Alex SarduiAlex Sardui
* Ixiar Oreja (Maixa)Ixiar Oreja (Maixa)
* Ibon KoteronIbon Koteron
* Natxo de FelipeNatxo de Felipe

Hitzak
------

Aste Nagusia

bakarra dago

hamar gauekoa

munduan

Abuztuan Bilbon

danok kalera

katuek eurek be

jaietan

Mari, Mari

Marijaia dator

Mari, Mari

Marijaia dator

Uger, uger

Bilboko uretan

Mari, Mari

Marijaia dator

Abuztuan danok

zahar eta gazte

gizon eta andre

jaietan

Zapia lepoan

alkar hartuta

kolore guztiak

dantzetan

Goxa eta erlojua

ez ei doaz batera

bata edo bestea

zoratu egin da

Hara hara hara

hara nor datorren

hara hara hara

gure Marijaia

Ene ene ene

oi ai ene bada

aste hau pasata

barriro joango da

Marijaia bera

gure Marijaia

Bilbora etorri da

Aste Nagusira

Aste Nagusi

bakarra munduan

bakarra munduan

Marijaia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Astiz, Iñigo. «Marijaia kantuan hasi zenekoa» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-08-26).

Kanpo estekak
-------------

* Abestia sarean entzuteko

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5936725

 |

* Wd Datuak: Q5936725
Katakume bat jaten Eminönü auzoan.
Kaleko zakurrak.
**Istanbulek kale-katu ugari ditu** (turkieraz: sokak kedisi, "kaleko katua"), ehun mila katu baino gehiago eta milioi bat katu baino gehiago artean. Gainera, tamaina handiko txakur asko bizi dira kalean. Turkiako herritar askok kaleko animaliak herri-jabetzako maskota gisa ikusten dituzte, kale-animalia tradizionalen ordez, eta herrialdeak ez hiltzeko eta ez harrapatzeko politika orokorra du.

Historia
--------

Cats of Istanbul elkartearen arabera, hiriko katuen ugaritasuna otomandar garaiarekin lotu daiteke. Istanbulgo etxe gehienak egurrezkoak ziren, eta horri esker saguak eta arratoiak ugaritzen ziren. Horren ondorioz, hirian, katuen presentzia beharrezkoa izan zen. Hainbat komunikabide-iturrik Turkiako katuekiko jarrera positiboa Islamarekin lotu dute, hori baita herrialdeko fede nagusia.

Egunerokotasuna
---------------

Kaleko katu bat.
Kale-katuak Istanbulgo leku askotan ikus daitezke, inork gogaitu gabe. Istanbulgo Udalak txakurrentzako eta katuentzako janaria saltzeko makinak jarri ditu hiriko toki askotan. Makina horien inguruan katu asko daude, eta pasatzen diren herritarrek txanponak jartzen dituzte makina horietan, katuak eta txakurrak elikatzen direla ziurtatuz.

Jakina da katuek oso bizimodu erosoa dutela hiri honetan. Oro har, Istanbulgo kale guztiek dituzte bertakoentzat ezagunak diren katuak. Kale horietan "katu-etxe" ñimiñoak prestatu dira kaleko katuentzat. Auzoko bizilagunek janari eta ur ontziak jarri dituzte etxeen aurrean, kaleko katuak elikatzeko.

Osasun arazoak
--------------

2011n, Istanbulgo kaleko animaliek teniek eragindako infekzioak aztertu zituen ikerketa batek aurkitu zuen aztertutako katuen % 4,65ek *Joyeuxiella pasqualei* bidezko infekzioak zituztela. Ikusi zen immunoeskasia felinoaren birusa eta leuzemia felinoaren birusa ohikoak direla kaleko eta aire zabaleko katuen artean. Kaleko katuak amorruaren bektore bat izan daitezkeen arren, 2000 eta 2014 artean Turkian dokumentatutako 21 amorru-kasuetatik bat ere ez zen izan katuen eta gizakien arteko kontaktuagatik.

Bertakoek katuak publikoki elikatzea kritikatu dute albaitari batzuek, gaixotasun jakin batzuen transmisioa errazten duelako. Katu osasuntsuek animalia gaixoek kutsatutako janari- eta ur-ontziekin kontaktua izatea beste kezka bat da.

Izan ere, animaliak zainduak daude eta, orokorrean, oso itxura ona dute. Zakurrak markatuta daude eta, guztiak, albaiteroen kontrolpean daude.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:"Istanbul, katuen hiriburua" bideoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107713288
* Commonscat Multimedia: Feral cats in Istanbul

---

 |

* Wd Datuak: Q107713288
* Commonscat Multimedia: Feral cats in Istanbul
**Cerro Pan de Azúcar bertako fauna hazteko gunea** Uruguaiko hego-ekialdeko Maldonado departamenduko Piriápolis bainu-hiritik oso gertu dagoen parke bat da. Maldonadoko udal administrazioarena da. 86 hektareako eremuan, Uruguaiko faunako 53 espezietako 250 ale inguru biltzen ditu,  bertako zuhaitzez eta zuhaixkaz inguratuta. Urtero 300.000 pertsona inguru bisitatzen dute, horietako asko ikasleak dira.

 Zoo honetako kapibara ale gaztea
 Pan de Azúcar muinoan dagoen zoologikoaren sektorearen irudia. Itxiturak biltzen dituen ingurune baso eta basatia ikus daiteke, beste zoo batzuetan atipikoa.

Kokapena
--------

Piriápolis udalerrian dago, Pan de Azúcar muinoaren magalean kokatua, bere 389,5 m-ekin,  herrialdeko altuenetako bat da.

Jabetzarako sarrera koordenatu hauetan dago: 34°48'54.80"S 55°14'56.51"O. 220 metrora bide nazionalaren saihesbidetik eta 6100 metrora Piriápolis itsasertzeko hondartzetatik, bertatik sartzen baita, Argentinos Ramblatik hasita, Artigas etorbidetik, ruta 37 errepidean jarraitzen duena. Interbalnearia errepidetik, saihesbidea 86. kilometrotik 4 km hegoaldera dago. Pan de Azúcar hiritik ere gertu dago .

Historia
--------

Hazkuntza Gunearen sorrera 1980an gertatu zen, Juan César Curutchet Maldonadoko udal alkateak eta Uruguay Tabaré González Sierra naturalistak eskatuta. Pan de Azúcar muinoaren maldan zegoen, duela mende bat Piriápolisen sortzaileak, Francisco Piriak, bere bainuetxe berriaren eraikuntza hornitzeko granitozko arroka harrobi izugarria sortu zuela aprobetxatuz. Aipatutako jardueraren aztarnak, hala nola errepideak eta eraikinak, funtzio berrirako egokitu ziren. Esaterako, zutik geratutako horma bat erabili zen Serpentariuma eraikitzeko.

Lehen animaliak lertxunak, lepo beltzeko zisneak eta Duraznoko zootik ekarritako puma bat izan ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Actividades culturales y de esparcimiento en Piriápolis.*  Piriápolis.
2. ↑   Piriápolis. *Cerro Pan de Azúcar.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5847601
* Commonscat Multimedia: Estación de cría de fauna autóctona Cerro Pan de Azúcar

---

 |

* Wd Datuak: Q5847601
* Commonscat Multimedia: Estación de cría de fauna autóctona Cerro Pan de Azúcar
**Anton Ažbe** (Škofja Loka, 1862ko maiatzaren 30a – Munich, 1905eko abuztuaren 5a) Esloveniako margolari errealista izan zen, Austria-Hungariako Inperioaren garaian, XIX. mendean herrialde honetako garrantzitsuena.

Biografia
---------

Anton Ažbe Škofja Lokan jaio zen, Dolenčice herrixkan, 1862ko maiatzaren 30ean. Alois eta Anton Ažbe nekazari familia batean jaio ziren Austria-Hungariako Inperioan, gaurko Eslovenian. Tuberkulosiak hil zuen aita 40 urte besterik ez zituenean eta 7 urteko umezurtzak geratu ziren ezinean zegoen amarekin. Zaintza-etxeetan hazi behar izan zuten eta Aloisek garapen arrunta izan bazuen ere, Antonek osasun arazo larriak izan zituen: ahultasun kronikoa, bizkarrezur deformatua, hazteko atzerapen orokorra... Tutoreak Antonek ezin ziola nekazari lanari heldu erabaki zuen eta ikastera bidali zuen Klagenfurtera.

Bost urte eman zituen han eta Ažbe Ljubljanara joan zen. Noizbait, Janez Wolf esloveniar margolaria ezagutzeko aukera izan zuen. Ez dakigu asko harreman hartaz, baina 1880an, Ažbe Wolfi lagundu zion Zagorje ob Saviko elizako freskoak konpontzen eta, 1882an, berriz, Deikundeko eliza frantziskotarra (Ljubljana).

1882an Vienako Arte Ederren Akademian hasi zituen ikasketak eta, 1884an, Munichera joan zen, aurrekoa baino liberalagoa eta modernogoa jotzen zena.

1892an bertako Arte Ederren Akademian eskolak eman zituen eta, ikasleen artean, Vasili Kandinski ere izan zuen, beste askoren artean: Alexei Jawlensky, Matija Jama, Rihard Jakopič, Nadežda Petrović, Matej Sternen... 150 bat badira.

Mundu akademikotik estiloa garatzen joan zen pintura errealista baterantz eta bera eta Yuri Shubitsem Esloveniako errealismoaren ordezkari izan ziren. *Beltzezko emakumea* bere printzipio artistikoen isla da, iluminazioak duen kolorea aldatzeko ahalmena azaltzen baitu.

Irakasteko metodologiak, berriz, ikaslearen gaitasun indibidualak garatzeko helburua zuen, bakoitzak bere estilo propioa aurki zezan.

1904an, eztarriko minbiziak eraso zuen betidanik erretzaile izan zen Ažbe eta, 1905eko udaberrirako, ezin janik irentsi utzi zuen.
1905eko abuztuaren 5ean hil zen Munichen.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Biografia

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Anton Ažbe*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q588124
* Commonscat Multimedia: Anton Ažbe

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 52486746
* ISNI: 0000 0001 1741 6991
* BNF: 13775664b (data)
* GND: 118849409
* LCCN: n90602911
* ULAN: 500115044
* Slovenska biografija: 132240
* RKD: 294306

 |

* Wd Datuak: Q588124
* Commonscat Multimedia: Anton Ažbe
**Walter Fredrick "Fred" Morrison** (Richfield, Utah, 1920ko urtarrilaren 23 – Monroe, Utah, 2010eko otsailaren 9a) asmatzaile estatubatuarra zen, frisbeearen asmatzailea izateagatik ezaguna zena.

Morrisonek zioen disko hegalariaren ideia 1937. urtean bururatu zitzaiola, bere neskalaguna Lurekin krispeta ontzi baten estalkia airera bota zuenean. Estalkia berehala mailatu zen eta horren ondorioz tarta-moldeek hobeto hegan egiten dutela ikusi zuen. Morrison eta Lu Kaliforniako Santa Monica hiriko hondartzetan "Tarta-molde Hegalariak" saltzeari ekin zioten.

Bigarren Mundu Gerran zehar, Morrisonek aeronautikari buruzko kontzeptu batzuk ikasi zituen. Fredek P-47 Thunderbolt hegazkina gidatu zuen Italian. Bere hegazkina lurrera bota zuten eta 48 egunez egon zen preso.

1946an Whirlo-Way izeneko munduko lehen disko hegalariaren diseinuaren zirriborroa egin zuen. 1948an, Warren Franscioni inbestitzaileak diseinua plastikoz egin ahal izateko inbestitu zuen eta Platertxo Hegalari izena jarri zioten. 1954an Fredek platertxo gehiago erosi zituen herriko azoketan saltzeko, baina platertxoak merkeagoak ekoizteko beste modu merkeago bat aurkitu zuen. 1955ean Luk eta biek Pluton Platerra, gaur egungo disko hegalarien arketipoa diseinatu zuten. 1957ko urtarrilaren 23an Pluton Platerren eskubideak Wham-O jostailu konpainiari saldu zizkioten. Hasiera batean Wham-O konpainiak Pluton Platerrak ("Pluto Platter") izenarekin merkaturatu zituen baina 1958an, "Frisbee" izena jarri zioten, Frisbie Tarta Konpainiaren izena moldatuz.

Morrisonek eta bere emazteak, Lu Nay Morrisonek, hiru seme-alaba eduki zituzten, Lu 1987an hil zen. Fred Morrison 2010eko otsailaren 9an hil zen bere etxean.

Kaleratutako lanak
------------------

* *Flat Flip Flies Straight* Phil Kennedyrekin (Wormhole Publishers, 2006)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q522207

 |

* Wd Datuak: Q522207
***Legen Beltza*** 1998an Azpeitian sorturiko musika taldea da, oraindiño martxan dabilena.

Ibilbidea
---------

1998an sortu eta berehala *Ziztu Bizian* diska kaleratu zuten. Hurrengo urteetan kontzertu eta emanaldi ugari eman zituzten eta 2001 urtean iritsi zen bigarren diska, *Istorio Triste Bat*. IZ disketxearekin grabatu zuten eta 1500 kopia atera zituzten.

Euskal Herritik kanpora ezaguitzera emateko asmoarekin hizkuntza ladatzea erabaki zuten eta ingelesez kantatzen hasi ziren. Annihilator taldeko Jeff Watersen babespean diska berria plazaratu zuten 2003an, *Insanity*, eta atzerriko metal talde handien "telonero" jotzen hasi ziren, hala nola Napalm Death edo Exodus. Espainia mailan diskak ez zuen banaketa egokirik izan eta horregatik kaleratu zutren laugarren diskoa, *Total Insanity*. Duiska honi esker penintsulan osoan egin zuten bira eta Iron Maiden, Slayer eta Dream Theater taldeen telonero izan ziren.

2005ean Mausoleum Records disketxe belgiarrak fitxatu zituen 2006an atera zuten diska, *Dimension Of Pain*. Diska hau Europaz gain Estatu Batuetan eta Kanadan ere banatua izan zen. Diskako azken bi abestietan Europa mailako musikari onenen kolaborazioak izan zituzten, "War of Wars" eta "War of Wars II, Hope Wihtout Hope" abestietan hain zuzen ere. Tour luzea etorri zen orduan, jaialdi batzutan zerrendaburu ere izan ziren. Tourraren une gorena Durangoko Plateruenan bizi izan zen Destruction talde alemaniarrarekin batera. Tourraren amaieran Azpeitian eta Madrilen jo zuten Nightrage talde mitikoarekin batera.

Azkenengo lana 2010an atera zuten, *Need to suffer*, autoekoiztutako lana izan zen. 2012an tadearen amaiera iritsi zen.

Taldekideak
-----------

Hona hemen taldekideak:

* Ekaitz Garmendia : ahots nagusia eta gitarra
* Xanti Rodriguez : baxua eta ahotsak
* Joseba Azkue : gitarra eta ahotsak
* Iván Hernandez : bateria

Diskografia
-----------

* *Ziztu Bizian* (1998)
* *Istorio Triste Bat* (2001, IZ)
* *Insanity* (2003)
* *Total Insanity* (2004)
* *Dimension Of Pain* (2006, Mausoleum Records)
* *Need to suffer* (2010, autoekoiztua)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5977692

 |

* Wd Datuak: Q5977692
**Jack Ruby**, **Jacob Leon Rubenstein** jaioa (Chicago, 1911ko martxoaren 25a - Dallas, 1967ko urtarrilaren 3a) estatubatuar gaueko klubeko jabea eta Lee Harvey Oswalden hiltzailea izan zen.

Chicagon jaio zen familia judu batean, hamar anai-arrebetatik bosgarrena eta gaizkile gaztea izan zen. 1943tik Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuen hegazkinen mekanikari gisa. 1947an Dallasera joan zen eta bertan gaueko eta striptease klubak kudeatu zituen.

Legez kanpoko jardueretan parte hartu zuen, hala nola legez kanpoko jokoetan, narkotikoetan eta prostituzioan, eta mafiako kide izan zen. FBIko informatzailea ere izan zen.

1963ko azaroaren 24an Lee Harvey Oswald (John F. Kennedyren hiltzailea) hil zuen tiroz.

Ruby Oswaldi tiro egiten, Robert H. Jacksonen argazkia.

1964ko martxoan hilketagatik heriotza-zigorra ezarri zioten. 1966an, kondenaren aurkako apelazio-errekurtsoa onartu zen, eta beste epaiketa bat egiteko agindu zen. Ruby minbiziak jota hil zen epaiketa berria baino lehen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q192519
* Commonscat Multimedia: Jack Ruby

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 33274907
* ISNI: 0000 0004 4459 9975
* BNF: 120417144 (data)
* GND: 122395425
* LCCN: n79063157
* NARA: 10583196
* SUDOC: 241605253
* BIBSYS: 90504809
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q192519
* Commonscat Multimedia: Jack Ruby
**Fronte Polisarioa** (gaztelaniaz: *Frente Polisario*; arabieraz: جبهة البوليزاريو‎) Mendebaldeko Sahararen nazio askapenerako mugimendu politiko eta militarra da, lurralde haren autodeterminazioaren alde eta Marokotik independentzia lortzearen alde borrokatzen dena. 1973ko maiatzaren 10ean sortu zuten, eta berehala ekin zion borroka armatuari. 1991tik su-etenean dago, erreferendumaren zain.

Izena
-----

*Polisario* izena gaztelaniazko izen osoaren akronimoa da: *Frente **Po**pular de **Li**beración de **Sa**guía el Hamra y **Rí**o de **O**ro*.

Historia
--------

1973. urtean sortu zen Mauritaniako gobernuak babestuta; Aljeriakoaren laguntza izan du 1975. urteaz geroztik. Espainiak Mendebaleko Sahara Maroko eta Mauritaniako gobernuen administraziopean utzi zuenean, Saharako Arabiar Errepublika Demokratikoa (SAED) aldarrikatu zuen Fronte Polisarioak (1976).

Mauritaniako gobernuak 1979. urtean sinatu zuen bake hitzarmena Fronte Polisarioko buruzagiekin, baina Marokok bere egin zuen Mauritaniaren mendean zegoen Mendebaldeko Saharako zatia. 1980. urtean 20.000 soldaduk osatzen zuten Fronte Polisarioko gerrilla eta Maroko Mendebaleko Saharan zituen herriak erasotzen hasi zen.

Mauritaniak 1984. urtean onartu zuen SAEDa. Marokoren eta Fronte Polisarioaren arteko borrokak areagotu ziren, baina 1986. urtean elkarrizketak hasi zituzten bi alderdiak Mendebaleko Saharan autodeterminaziorako erreferendum bat egiteko. Erreferendumak 1992. urtean behar zuen, baina Hasan II.ak, Marokoko erregeak, hainbat trikimailu erabili zituen (sahararrak ez ziren biztanleak jarri zituen bizitzen Mendebaleko Saharan, esaterako) erreferenduma ez egiteko edo, egitekotan, sahararrek irabaz zezaten eragozteko.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2014/08/11 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Sahara Libre/Frente Polisario

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q240425
* Commonscat Multimedia: Polisario Front

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126257253
* BNE: XX145410
* BNF: 11876262p (data)
* GND: 4018439-0
* LCCN: n78056791
* SUDOC: 026532050
* BIBSYS: 2133154
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q240425
* Commonscat Multimedia: Polisario Front