recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Peña Labra** Kantauriar mendilerroan kokatuta dagoen mendilerro bat da, Kantabriako Polaciones herrian. Peña Labra, 2018 metroko altuerarekin, mendilerroko kantabriar zatiko tontorrik nabarmenetako bat da. Peña Labra mendilerroko toki nabarmen batean, gurutze baten ondoan, zutabearen oinean 2028,70 metroko altuera adierazten duen erpin geodesiko bat dago. Brañavieja edo Alto Campooko eski estaziotik iris daiteke. Peña Labra profilik ezaugarrienetako bat da eta beste tontorretatik edo behatokietatik ikus daitezkeen panoramiken zati da, Hermandad de Campoo de Susoko Fuente del Chivo behatokia kasu, 2000 metroko altueran dagoena, Piedrasluengasko mendatekoa, Pesagueron, 1354 metrora; eta Vega de Liébanan kokatutakoak: El Corzo San Glorio mendatera igotzen eta El Jabalí, Liébanatik Polacionesera doan errepidean, Cruz de Cabezuelatik gertu, 1100 metrora.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8538642

 |

* Wd Datuak: Q8538642
Gizon bat pergaminoak prestatzen (XVI. mendea)
**Pergaminoa** idazteko edo liburuak josteko prestatu den abere-larrua larru-papera da. Pergaminoa K.a. II. mende inguruan asmatu zen; aurretik ere erabili zen larrua idazteko, baina orduan hasi ziren teknika eta trataera berriak erabiltzen, orriaren bi aldeetan idazten eta bildukinak egin beharrean pergaminozko kodizeak edo liburuak egiten. X. mendetik mendebalean papera erabiltzen hasi zen arte, XIV. mende ingurua arte, idazteko gehien erabili zen gaia izan zen.

Pergaminoak egiteko ardi, ahuntz edo bigantxa larrua erabiltzen da batez ere; larrua urez bustitzen da eta gero karea ematen zaio ilea aska dadin eta ondoren garbitu, tenkatu eta leundu egiten da. Animalia jaioberrien larruz egindako pergamino leunei *vellum* izena eman ohi zaie; halakoak ziren antzinakoenak, baina geroago, eskaera handia zela eta, pergamino zabarragoak egiten hasi ziren. XII. mendean pergamino malgu leuna hasi zen erabiltzen berriro. Konstantinoplan purpuraz tindaturiko eta urrez eta zilarrez apaindutako pergaminoak egin ziren; ohitura hori Erdi Arora arte gorde zen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q226697
* Commonscat Multimedia: Parchments

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX554451
* BNF: 122648397 (data)
* GND: 4173751-9
* LCCN: sh85097964
* NDL: 00574276
* NKC: ph124035
* AAT: 300011851
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q226697
* Commonscat Multimedia: Parchments
Turgonen dorrearen erorketa
**Turgon**, "oihu garailea" esan nahi duena sindarinez, Tolkienen legendarium ospetsuko fikziozko pertsonaia bat da. Elfo Noldor bat zen, Fingolfin eta Anairëren bigarren semea eta Fingon, Argon eta Aredhelen anaia.

Valinorren jaio zen, Valinorreko Bi Zuhaitzen garaian, baina, garai horretan, Turukano deitzen zen, bere quenyazko izena zena. Bere emaztea, Elenwë izan zen, eta, bere alaba, Idril. *Jakintsua* deitua izan zen.

Historia
--------

Turgon, Melkorrekiko mesfidati agertu zen denboraren hasieran, valar hau bere beldur izatea eta honek Turgon gorrotatzea eragin zuena, bere etsai askoren gainetik. Feänorren zina esan ez zuen arren, bere bihotzak, modu kuttunean, lurralde zabalagoetara joatea nahi zuen, eta, beraz, Helcaraxë zeharkatu zuen bere aitarekin. Han, hiltzeko zorian egon zen izotz zati bat apurtu ondoren, uretara erori ziren bere alaba eta emaztea salbatu nahian aritu zenean. Idril salbatu zuen, baina ezin izan zuen Elenwerekin gauza bera egin.

Nevrasteko Vinyamarren bizi izan zen, Taras mendiaren itzalpean, Ulmok, valar honekin aliantza estu bat zuelarik, Tumladen izeneko ezkutuko haranera gidatu zuenean, non Gondolin Ederra izeneko hiria eraiki zuen. Bere jendea, Gondolinera sekretupean gidatu zuen, Eguzkiaren Lehen Aroko 510. urtean hiria arpilatu zutenean hil zen arte gobernatu zuena.

Noldorren Laugarren Errege Gorena bihurtu zen erbestean, bere anaia Fingon Nirnaeth Arnoediad guduan hil ondoren, Turgonek eta Gondolinek ere, bertan parte hartu zutelarik.

Aipagarria da Erdialdeko Lurraldeko izpirituekin duen antzekotasuna, Ulmo valarra eta Thorondorrek gidatutako arranoak kasu. Hil ondoren, bere oinordekoa, bere iloba Gil-Galad izan zen, Fingonen semea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1135680

 |

* Wd Datuak: Q1135680
**Periastroa**, **periapsi** ere deitua, orbita eliptiko baten, gorputzen arteko distantzia txikiena den puntua da.

Orbitetan beti dago primario izeneko masa handiagoko gorputz bat, honen inguruan sekundario izeneko beste batek orbitatzen duelarik. Periapsia sekundarioa primarioagandik distantziarik txikienera dagoen orbitaren puntua da.

*q* hizkiaren irudikatzen da. *a* batez besteko distantzia eta *e* eszentrikotasuna baldin bada, honako hau dugu:

{\displaystyle q=a(1-e)}
Keplerren bigarren legeak adierazten duen bezala, planetaren traslazio abiadura gehienezkoa da periapsian. Orbita elipse formakoa ez bada ere izen hau jasotzen du.

Primarioa eta sekundarioaren artean dagoen gehienezko distantzia apoastro edo apoapsi deitzen da, eta soilik orbita eliptikoetan ematen da.

Kasu bereziak
-------------

Bere "gorputz primario"aren garrantzia dela eta, izen propioa duten periastro batzuk daude:

| GorputzNagusia | Periastroa |
| --- | --- |
| Lurra | Perigeoa |
| Eguzkia | Perihelioa |
| Ilargia | Periselenioa |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3754473

 |

* Wd Datuak: Q3754473
**Peña Ubiña** Asturias eta Leongo probintziaren artean dagoen mendia da, Kantauriar mendikatearen tontorrik altuenen artean dagoena 2.411 metrorekin. Ubiñako mendigunearen garaiena da Fontángo bi tontorrekin batera.

Abiapuntuak
-----------

* Torrobarriu edo Torrebarrio (Santu Michanu, León, 1.240 m): Ronzón lepotik.
* Tuíza Riba (Ḷḷena, Asturies, 1.200 m): Meicín aterpetxetik.

Aitzindariak
------------

José Ramón Luejek ondo ezagutzen zituen mendi hauei buruzko artikulu anitz idatzi zituen, *"El macizo de Ubiña"* liburu aitzindaria eta zonaldeko mapa topografiko bat ere. Bestela, Ramón Delgado, *"El Patriarca de las Tuizas"*, mendi gidaria izan zen 1914tik aurrera 55 urtez. Denbora horretan guztian 600 igoera baino gehiago burutu izan zituen.

1932ko otsailaren 28an bestela, Santiago eta Diego Mella Alfageme anai leondarrek Felipe Friick alemaniarrarekin batera egin zuten lehenengo neguko igoera elur artean.

Aterpetxeak
-----------

1925ean Mieresko udalak eraiki zuen "Casa Mieres" izeneko aterpetxea, Peña Ubiñako hego-ekialdean kokatutakoa eta zonalde honetara mendizale asko erakarri zuena.

1967ko uztailaren 31an "Centro Cultural y Deportivo Mierense" taldeak eraiki zuen aterpetxe bat Meicíngo haranean, Peña Ubiñako ipar-mendebaldean. 2008an eraikin zaharra bota eta berria jaso zuten.

Ikus, gainera
-------------

* Caudalgo eskualdea
* Babia

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**"Mendikat" webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3330247
* Commonscat Multimedia: Peña Ubiña

---

 |

* Wd Datuak: Q3330247
* Commonscat Multimedia: Peña Ubiña
**Unicoi konderria** (ingelesez: *Unicoi County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Erwin da. 2010eko zentsuaren arabera 18.313 biztanle zituen, Unicoi kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Unicoi konderriak 483,02 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,85 ura dira. Beste 482,17 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 37,91 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 18.313 pertsonetatik 18.042 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 694 dira. 35 beltzak edo afroamerikarrak. 41 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 30 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 5 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 158 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Unicoi County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q501568
* Commonscat Multimedia: Unicoi County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127854862
* ISNI: 0000 0004 0442 7677
* LCCN: n81112451
* **Lekuak**
* OSM: 1848204
* TGN: 2001922

 |

* Wd Datuak: Q501568
* Commonscat Multimedia: Unicoi County, Tennessee
**Txakur afganiarra** ehiza-txakur ikusgarria da, erbi-txakurra, NFZren arraza sailkapenean 10. taldekoa, hau da, xarlagoen artekoa. Ilaje bereizgarria du, oso luzea, fina eta zeta-antzekoa, eta etengabeko zainketa behar du, korapilatu egiten baita eta distira galtzen baitu.

Baliteke arraza honen jatorria saluki arrazan egotea, Persiaren bidez Afganistanera iritsiko zena. Afganistanen, salukiak ilaje egokiagoa beharko luke herrialde honetako mendietako klima gogorrerako, eta hortik egingo zen bereizgarria ezaugarri hori.

Arraza honen antzinatasuna ez dago dokumentatua, lehenengo erregistroak XIX. mendekoak dira. 

1880. urtean, afganiar eta britainiarren arteko gerra amaitu zenean, britainiar armadako ofizialek txakur horietako batzuk eraman zituzten Britainia Handira. Txakur hazleen eta arrazen zaletuen artean berehalako arrakasta handia izan zuen, eta pedigriak eta arrazak sailkatzen zituen Kennel Klub britainiarrak azkar definitu zuen arraza gisa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *Osoko bilkura - 4.2. Arrazak, diru zaharrak eta txanponak.*  Euskaltzaindia, 197 or..
2. ↑   «AFGHAN HOUND» *www.fci.be* (Noiz kontsultatua: 2022-10-29).
3. ↑   Stanley Coren. *The Intelligence of Dogs: Ranks 01 to 79.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21080
* Commonscat Multimedia: Afghan Hound

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85001512
* NKC: ph412811
* NARA: 10675312
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q21080
* Commonscat Multimedia: Afghan Hound
**Turin II.a**, Tolkienen legendariumean eta Eraztunen Jaunaren eranskinetan, Thorondirren semea eta Gondorreko hogeitairugarren seneskal erregeordea da. Minas Tirithen jaio zen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2815ean.

Historia
--------

Bere aitaren oinordeko bihurtu zen 2882an. Bere agintaldian, Ithilien, bertako biztanle urriek utzi zuten, Mordorreko orkoen eraso ugarien ondorioz. Honek, Turin, Henneth Annûneko babeslekua zaharberritu eta ezkutatzera behartu zuen, han, Sauronen armada erasoko zuen Mendirakoien goarnizio garrantzitsu bat mantentzeko. Kair Andros uhartea ere, Anorien babesteko gotortu zen.

Ithilienen hegoaldean, kontua ezberdina izan zen, Haradrimek, etengabe zeharkatzen baitzuten Poros ibaia, eta Emyn Arneneraino iristen ziren. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2885ean, Haradeko gizakiek, azkenik, armada handi batekin inbaditu zuten. Turin Seneskalak aurre egin zien Poroseko gurutzeetan, Rohango Folkwine erregeak lagundurik. Gondorrek irabazi zuen gudu bat gertatu zen. Zoritxarrez, gudu horretan, Folkwinen seme ziren Folkred eta Fastred hil ziren, eta ibaiaren ertzeko tumulu batean ehortziak izan ziren, Haudh in Gwanur deitua izan zena.

Turin II.a, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2914. urtean hil zen, 32 urteko erregealdi eta 99ko bizitza baten ondoren. Bere oinordekoa, bere seme Turgon Gondorrekoa izan zen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Thorondir** | **Gondorreko Seneskal Erregeordea**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2882-2914 | Ondorengoa**Turgon Gondorrekoa** |
**Treasure konderria** (ingelesez: *Treasure County*) Montanako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Hysham da. 2010eko zentsuaren arabera 718 biztanle zituen, Treasure kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Treasure konderriak 2.548,61 kilometro koadro ditu. Horietatik 17,16 ura dira. Beste 2.531,45 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,28 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 718 pertsonetatik 691 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 25 dira. 0 beltzak edo afroamerikarrak. 6 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 3 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 16 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q496744
* Commonscat Multimedia: Treasure County, Montana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158299447
* ISNI: 0000 0004 0538 0356
* LCCN: n82097438
* **Lekuak**
* OSM: 1740652
* TGN: 2001311

 |

* Wd Datuak: Q496744
* Commonscat Multimedia: Treasure County, Montana
**Urukagina**, Lagash hiri-estatuko gobernari (ensi) bat izan zen, Lugalanda eta honen emaztearen ondoren, eta, beranduago, jarraikako apaiz batzuk, boterearekin gehiegikeriak egin zituzten, tenpluarenak ziren lurrak erabili eta herriari zerga handiak jarriz.

Urukagina, gizateriako lehen lege berritzaile bezala ezaguna da. Gizarte klaseen artean ezberdintasunak gutxitzen saiatu zen, zergak murriztu zituen, erregea eta bere familiari eman zitzaizkion pribilegioak kentzen saiatu zen, funtzionarioen gehiegikeriak murriztu zituen eta gizarte klase baxueneko pertsonen esplotazioa debekatu zuen. Berrikuntzaren testuak, zerga murrizte eta zor kentze neurri batzuk ditu. Bere erregealdiak, 8 urte iraun zuen, eta Umma hiriko errege zen Lugalzagesik hiria armaz hartu eta Sumer lehen aldiz bateratu zuenean amaitu zen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Lugalanda** | **Lagasheko erregea**K. a. XXIV. mendea | Ondorengoa**Lugalzagesi** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Urukagina*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q315698
* Commonscat Multimedia: Urukagina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 299055840
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q315698
* Commonscat Multimedia: Urukagina
Gasteiz XVIII. mendean.
Garia Olarizuko soroetan, Gasteiz kanpoaldean.
**Urundirua** Araban XV. mendetik XVIII. mendera indarrean egon zen zerga bat izan zen, garaiko gaztelerazko idazkietan ere euskaraz aipatzen dena. Irin edo urunaren (mendebaldeko euskarazko forma) gaineko zerga bat zen, Gasteizko hiriak inguruko herrixketako nekazariei ordainarazten zuena.

Ezaugarriak eta historia
------------------------

Gasteizko hirian irinaren gaineko zerga bat zegoen, gari eta irin kontsumoari ezarritakoa: irina pisu publiko batean pisatu behar zen, eta horregatik ordaindu beharra zeukaten gasteiztarrek. Baina inguruko herrixketatik ez zuten pisu publikora joan beharrik, eta nekazari horientzat beste zerga hau aplikatzen zen. Nekazari guztiek ordaindu behar zuten, herrixketako biztanlego osoak praktikan: gizonek, emakumeek, zazpi urtetik gorako neska-mutilek eta neskame eta morroiek, kapare izan arren. Zergak iraun zuen mendeetan zenbatekoa pertsonako hiru marabeditik zazpiraino igo zen, baina ohikoa izan zen pertsonako bost marabedi biltzea.

1420. urtetik dago dokumentatua zerga hau. Gasteiz inguruko nekazariek oso injustutzat zeukaten, eta protestak ere egin izan ziren. Zerga oso berezia zen Gaztelako testuinguruan, eta ez da adibiderik ez erresuma horretan ezta Aragoikoan ere. Antzeko adibideak Italiako iparraldeko hiri batzuetan aurki daitezke, gertuenera.

Nekazariek legezko demanda bat ere aurkeztu zuten Gaztelako Erregearen Kantzelaritzan 1508. urtean, baina 1513an epaileek hiriaren alde eta nekazarien kontra egin zuten. Harrezkero, 1705. urtera arte iraun zuen urundiruak. 18. mendearen lehen erdian eten bat egon zen, baina 1753an Gasteizko oligarkiak berriz jarri nahi izan zuen martxan, modu oso zorrotzean gainera, mende erdiko salbuespenean ordaindu ez zena kobratu nahi izan baitzuten, biziei eta hil zirenei berdin. Baldintza horiekin, azkenean, urundiruak ez zuen aurrera egin eta urte gutxitara Gaztelako Kontseiluak zergaren kobrantza eten zuen.

Bibliografia
------------

* Díaz de Durana, José Ramón, *Urundiru. El dinero de la harina de las almas muertas de Vitoria (ca. 1420-1760)*, Euskal Herriko Unibertsitatea, 2019, ISBN: 978-84-1319-035-8

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    «Urundiru, irinaren dirua - Info» *UPV/EHU* (Noiz kontsultatua: 2019-05-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65216187

 |

* Wd Datuak: Q65216187
**Pescadores uharteak** edo **Penghu uharteak** (txinera tradizionalez: 澎湖群島; txinera sinplifikatuz: 澎湖群岛; pinyinez: *Pénghú Qúndǎo*), Taiwango itsasartean dagoen uhartedi bat da. **Pescadores** izenarekin ere da ezaguna nazioartean, portuges jatorrikoa (*Ilhas Pescadores, "*arrantzaleak*")*

Uharteek, 127 kilometro karratuko hedadura dute, eta Taiwan uhartetik 30 kilometrora daude, uharte honen administraziopean daudelarik.

Frantziak okupatu zituen uharteak 1884an, Opioaren Bigarren Gerran. Lehen Txina-Japonia Gerra amaitu ondoren, uharte hauek, Taiwanekin batera, Japoniar Inperioaren zati izatera pasa ziren, 1895eko Shimonosekiko hitzarmenean adostu zenaren arabera. Subiranotasun, Txinara pasa zen 1945ean, Japonia Bigarren Mundu Gerran garaitua izan ondoren. San Frantziskoko bake hitzarmenean, 1952ko apirilak 28an sinatu zena, Japoniak, formalki uko egin zion, behin betirako, Taiwan eta Penghu uharteen gaineko subiranotasunari.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Euskaltzaindia.  (2012-06-29). *171. araua: Asiako toponimia.*  (Noiz kontsultatua: 2013-02-11).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q918799
* Commonscat Multimedia: Penghu County

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 260557530
* NDL: 00648286
* **Lekuak**
* OSM: 12579220
* TGN: 7492367

 |

* Wd Datuak: Q918799
* Commonscat Multimedia: Penghu County
Frantziako Liburutegi Nazionalean dagoen Codex Ephraemi Rescriptus palinpsesto bat da.
**Palinpsesto** hitza grezieratik dator ("παλίμψηστον", euskaraz "berriro grabatua"). Hitz honek ondoren ezabatutako beste idazkeren aztarnak erakusten dituzten eskuizkribuak definitzen ditu. Horrek esan nahi du hasiera batean testu bat idatzi zela baina, denboraz, aurrekoa kendu ondoren, eskuizkribu bera erabilia izan zen testu berri bat idazteko.

Garai batzuetan praktika hau nahi ohikoa izan. Horren zergatia materialen eskasiaren egoeraz bilatu beharko genuke. Esaterako VII. mendean hasita XII. mende arte papiro eskasia handia izan zen eta eskaera handia zegoen; bestetik pergaminoa eskasa zen baita ere eta papera ia ezezaguna.

Jatorrizko testuak berreskuratzeko teknika desberdinak erabili izan dira, eskuizkribuen araberakoak. Oso teknika ohikoa da, esaterako Giobert tindaketa, amoniako-sulfidratoa erabiliz. Zenbait kasutan argia eta materialaren transparentziaren bidez ahal da jatorrizko testua berreskuratzea.

Palinpsesto batzuk oso ezagunak egin dira:

* XVI. mendean San Efrengoren sermoi batzuen azpian Biblia zahar baten zatiak aurkitu zituzten (Codex Ephraemi Rescriptus).
* 1816an Nierbuch-ek Veronan Gaius jurista erromatarraren *Institutas* liburua San Jeronimoren lanen azpian aurkitu zuen.
* 1822an Angelo Mai orientalistak palinpsesto desberdinetan egile klasikoen testuak topatu zituen, besteak beste, Homero, Simako, Dion Casio, Marko Aurelioenak.
* Arkimedesen palinpsestoa: 1907an Arkimedes Sirakusakoaren lanak otoitz bilduma baten azpian aurkitu zituzten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Bibliografia
------------

* Ángel Escobar, *El palimpsesto grecolatino como fenómeno librario y textual*, Zaragoza, 2006.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q274076
* Commonscat Multimedia: Palimpsests

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX524633
* BNF: 11977090s (data)
* LCCN: sh85080780
* NKC: ph281881
* AAT: 300028576
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q274076
* Commonscat Multimedia: Palimpsests
**Urumea pilotalekua** Donostiako Ramon Maria Lili pasealekuan kokatutako pilotalekua izan zen. 1926ko uztailaren 17an inauguratu zen, eta lehenengo urteetan, 1935 arte, zesta-punta partidak egin ziren. Handik aurrera, erremontelariak aritu ziren bertan, Abrego I.a haien artean. 1940an berritu eta hurrengo urteko ekainaren 12an berriro inauguratu zuten, eta 1968 arte egon zen irekia. Honako neurriak zituen: luzera, 54,20 m; frontisaren zabalera, 12,45 m; kantxaren zabalera, 10,50 m. Jokalekuaren parean harmaila handia zuen, eta beste hiru solairu gehiago. Denetara, 980 ikuslerendako tokia zuen.

Pilotalekua 1969an eraitsi ostean, orubean Rafael Moneo, Javier Marquet, Xabier Unzurrunzaga eta Luis Zulaikak diseinatutako Urumea eraikina egin zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Sada, Javier: Frontones donostiarras[*Betiko hautsitako esteka*] El Diario Vasco, kirolzerbitzua.net
2. ↑  Donostiako frontoi zaharrak Ingeba.org
3. ↑  Rafael Moneo: *Donostia acoge tres obras fundamentales de mi carrera* Diariovasco.com

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268756
* Commonscat Multimedia: Urumea pilotalekua

---

 |

* Wd Datuak: Q12268756
* Commonscat Multimedia: Urumea pilotalekua
**Petroleos del Norte S.A.**, **Petronor** izenez ezaguna. Euskal Herriko petroliogintza enpresarik handiena da eta Repsol YPF konpainia espainiarraren zatia da gaur egun.

Muskizko findegiko tximinia

Historia
--------

1968. urtean sortu zen. La Arenako hondartzatik gertu Muskizko findegia du, Espainiar Estatuko handiena, bertan Euskal Herriko egiturarik handiena dago *La Catalitica* izeneko 222 metroko altuerako tximinia. Birfindegian 773 langilek egiten du lan.

Enpresaren logotipoa, Muskizko Muñatoiz gazteluaren diseinuan oinarritua dago. Enpresaren egoitza soziala Muskizen dagoen Salazartarren jauregian dago.

2008an Koke lantegi berria eraikitzeko lanak hasi zituen. Urtebete beranduago 2009 udan, birfindegiaren ekoizpenaren zati bat eten egin behar izan zuen, 2008an hasitako krisialdi ekonomikoak eskarian izan zuen eraginagatik.

Akziodunak
----------

* Repsol YPF: %85,98
* Bilbao Bizkaia Kutxa: %14,02

Petronor Bilboko portuan
------------------------

Petronorrek sei porturatze gune ditu, 1etik 6ra zenbatuta. Batetik hirura bitarteko porturatze guneak Luzero puntari atxikitako kaian daude, lautik seira bitartekoak bien bitartean Luzero punta eta Ceballos punta bitarteko kai batean daude.

Lehen ontziralekuan, petroliontzirik handienak lehorreratzen dira, 100.000 tona petrolio edo gehiago garraiatzen dituztenak. Bigarren eta hirugarren ontziralekuan, petrolio kantitate txikiagoa edo gasoila garraiatzen dituzten ontziak. Laugarren, bosgarren eta seigarren porturatze guneak petroliotik eratorritako merkatugaiak kargatu eta deskargatzeko erabiltzen dira.

Ikus, gainera
-------------

* Muskizko findegia
* Bilboko portua

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Birfindegiko "La Catalitica" tximiniari buruzko informazioa.
* Koke-labeek sutan jarri dituzte herritarrak Erreportajea ARGIAn (2009-12-06).
* "Petronorrek inguruko biztanleen osasunari eragingo ez diola pentsatzea absurdua da" Elkarrizketa ARGIAn Meatzaldea Bizirik taldeko bi kiderekin (2011-02-13).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1726547
* Commonscat Multimedia: Petronor

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125011139
* BNE: XX98364
* LCCN: n89634104

 |

* Wd Datuak: Q1726547
* Commonscat Multimedia: Petronor
***Pharmakos*** (antzinako grezieraz: φαρμακός) Antzinako Grezian asko erabiltzen zen purifikazio errito bat da. Zorigaitz bati aurre egiteko, pertsona bat aukeratu eta hiritik kanpora eramaten zuten, eta batzuetan hil egiten zuten. Biktima sakrifikatu hura, berez errugabea zena, hiriko gaitz guztiez zamaturiko kopla-burukotzat jotzen zuten. Bere kanporaketaren bidez, hiria jasaten zuen gaitzetik garbitzea ahalbidetzen zen. Hortik dator hitzaren anbiguotasuna, "erremedio" zein "pozoi" esan nahi izan zezakeen.

Zenbait filosofo modernok aztertu dute *pharmakos*a. Jacques Derridak *La pharmacie de Platon* liburuan terminoaren kontrako esanahiak aztertu ditu. René Girardek erabili izan du *La violence et le sacré*n sakrifikatu daitekeen kopla-burukoaren teoriaren oinarrietako bat bezala.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Harrison, Jane Ellen, 1850-1928..  (1991). *Prolegomena to the study of Greek religion.*  Princeton University Press ISBN 0-691-01514-7. PMC 22767240. (Noiz kontsultatua: 2020-08-18).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q581653
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q581653
| *Patchiku* |
| --- |
|  |
| **Ontziola:** | Grégoire Marin |
| **Mota:** | Atunontzia |
| **Agintze data:** | Patchiku ontziaren aldeko elkartea |
| **Uretaratze data:** | 1959 |
| Ezaugarriak |
| **Desplazamendua:** | 14 tona |
| **Luzera:** | 12,08 m |
| **Zabalera:** | 3,48 m |
| **Sakonera:** | 1,44 m |
| **Bulkada:** | Nagusia: Valmet (100 ZP)Laguntzailea: Perkings (20 ZP) |
| **Eskifaia:** | 4 marinel |

***Patchiku*** Donibane Lohizunen egoitza duen atunontzia da

1959an Ziburuko Grégoire Marinek egina, *Aïrosa* itsasontziaren moduan, euskal itsas-arotzeriaren adibide nagusienetariko bat da. BA 294 644 (Baiona) matrikula-zenbakia du. Inguratze arrantzan erabilia, bolintxa erabiltzen zuen sardinak harrapatzeko. Tretzaontzi moduan ere erabiltzen zuten.

1980ko hamarkadan egungo izena izan baino lehen, *Suzanne* eta *Le Fanchic* izenak izan zituen. 1999an France 2rako *Les Moissons de l'océan* telefilmean agertu zen.

2002ko ekainaren 7an monumentu historiko izendatu zuten. Hurrengo urtean desarmatu zuten arren, 2006an, Itsas Begia elkartearen laguntzaz, Patchiku ontziaren aldeko elkartea sortu zuten ontzia zaharberritu eta bere balioa azpimarratzeko asmotan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Palissy datu-basea, Frantziako Kultura Ministerioa. *Patchiku.* .
2. ↑  Patchiku ontziaren aldeko elkartea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3368663

 |

* Wd Datuak: Q3368663
**Pater Noster txikia** 15. mendeko hasierako euskarazko testu bat da, otoitz moduko bat, 1425. urtean edo lehenago datatua. 1957. urtean eman zen ezagutzera testua. Iruñeko katedraleko liburutegian gordeta dago. Euskarazko testu arkaikoen hurrenkeran (esaldi solteak albora utzita), 2. zaharrena litzateke Ander Ros Cubas filologoak 2020an egindako sailkapenaren arabera, Matxin Zalbaren gutunaren ondoren.

14. mendeko kodize batean dago testua. Kodizeak Arnaldo Barbazangoa Iruñeko gotzainaren (1318-1355) eskuizkribua biltzen da, baina amaierako orri solte batean hizkuntza desberdinetan egindako esaldi solteak daude, luma-proba zahrragoak seguruenik, eta horien artean da otoitza.

Transkribapena
--------------

Letra gotikoz dago idatzia otoitza, eta hauxe da transkribapen bat:

> 
> Virgo clemens, Virgo pia, Virgo dulçis al[…  
> 
> todavía. Pater noster chicia, Deus peretençia,  
> 
> lurrac dac[ar] […  
> 
> çoçac ardanbusti, baradiçu menda verde macu onac ard[…  
> 
> liburuetan iracurten, arguiçagui eraiçeten, çeru[a…  
> 
> davilça Jangoicoaren apostru maestru jaun d[…  
> 
> Agnus Dei qui tollis peccata mundi egunean  
> 
> telo meo garadela çure gomendatu.   
> 
> Gura iruretan d[…  
> 
> arima salvatu.
> 
> 
> 

*liburuetan iracurten*
Testua ez da analisatzeko erraza. Luma-probak izanik, eskribauari burura datozkion esaldi solteak izan daitezke, ez derrigor zentzua dutenak, baina Koldo Mitxelenak eta Jose Maria Satrustegik nabarmendu izan dute ahozko tradizioko otoitzekin konexioak badirela. Esate baterako:

* Berueteko lekukotza: *Pater noster txikii, Jesus penitentzii. Lurrak dekar arogi, txotxa arduan gorrii-*
* Luzaidekoa: *Ave Maria xuria, bost penitentzia. Lurrak dakar ogia, xoxak ardan gorria.*

* Azkuek Gipuzkoan jasoa: *Pater noster txikia, lurrak dakar ogia, txotxak ardo txuria, Paradisuko gloria.*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Ene laztan gozo ederra... filologia azterketa» *oinati.gipuzkoakultura.net* (Noiz kontsultatua: 2020-12-04).
2. 1 2   Reguero Ugarte, Urtzi.  (2017). *Goi-nafarrera arkaiko eta zaharra: azterketa eta testuak.* , 66-67 or. (Noiz kontsultatua: 2020-12-04).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q103849175
* Commonscat Multimedia: Pater Noster txikia

---

 |

* Wd Datuak: Q103849175
* Commonscat Multimedia: Pater Noster txikia
Ostiko-arkuak Batheko abadian. 
**Ostiko-arkua** edo frantses maileguzko **arbotantea** (frantsesez: *arc-boutant*) bereziki katedral gotikoen kanpo aldeko egitura elementu bat da; arku erdiko forma du eta gangaren behe aldeko presioak jaso, eta tentsio indar horiek horma-bularrari ematen dizkio. Arku zorrotza eta gurutzeria gangarekin batera arkitektura gotikoaren elementu bereizgarria da,

Kanpo aldeko arku hau, normalean plano inklinatu batean dago; beraz, izatez, arrakala-arku mota bat da*,* bere bi oinak lerro horizontal berean ez dituelako, hortaz, simetrikoa ez den arkua da. Ostiko-arkua egitura gotikoaren parte da, baina, kanpoko aldetik besterik ezin da ikusi. Beheko aldea horma-bularrean finkatuta dago, eta, goiko aldean orokorrean gurutze ganga baten euskarri funtzioa du. Pinakulu batek egitura koroatzen du eta egitura hau oso altua denean xapitel izena ematen zaio; honek pisuaren eraginez indarra egiten duenez, egiturak gehiago eutsiko du.

Historia
--------

 Pariseko Andre Mariaren erdiko nabearen ostiko-arkuak 1230 urtekoak dira. 
1180an erabili ziren lehendabiziko aldiz Pariseko Andre Mariaren erdiko habearteko gurutze gangak sendotzeko. Sistema horren bidez, gangetan sortzen ziren indarrak kanpoko Hormabularretara bideratu ziren, eta horrela, erdiko nabeko habearteak handiagoak izatea ahalbideratu zen. Gainera arku zorrotzaren bertikaltasunari esker, eraikinaren altuera handitzea lortu zen.

Sistema honi esker, gangak sortzen zituzten albo indarrak orekatzen ziren, eta, hala, arkitektura erromanikoan erabiltzen ziren horma-bularrak ordezkatu zituen. Horma-bularren funtzioa kenduta, hormak altuagoak eta lerdenagoak egin zitezkeen; era berean beirate handiak erabiltzen hasi ziren. Geroago, ostiko-arkuek horma-bularretan sortzen zuten bultzada orekatzeko, eta, aldi berean arkitektura gotikoaren goranzko itxura areagotzeko, horma-bularren gainean pinakuluak gaineratu zituzten.

Ostiko-arkuen beste eginkizun bat, estalkiko barneko euri-urak kanporatzea da, eta drainatze lan hori itxura groteskodun garguilen bidez egiten da.

Ostiko-arku motak
-----------------

* Parisko Notre-Dame katedralaParisko Notre-Dame katedrala
* Amiensko katedralaAmiensko katedrala
* Narbonako katedralaNarbonako katedrala
* Clermont-Ferrandeko katedralaClermont-Ferrandeko katedrala

Ikus, gainera
-------------

* Hormabular
* Gurutze ganga
* Arku zorrotza
* Beirateak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2690580
* Commonscat Multimedia: Flying buttresses

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300000905
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2690580
* Commonscat Multimedia: Flying buttresses
**Urdaizko errota** Esteribarko Urdaitz kontzejuan errota bat da, Arga ibaiaren parean. Ubide, presa eta baratzez osatutako multzoa da.

Historia
--------

Errota Argaren ezkerraldean ezarri zen, Urdaitz herritik 600 metro ibaian behera, harriz egindako presa batekin. Irin-ingenioa XIX. mendearen erdialdetik dago martxan. Aurretik, errotaren erreka bat agertzen da 1785eko notario-dokumentu batean. Multzo hidraulikoaren jatorria, gutxienez, XVI. mendearen erdialdera arte igo zitekeen, une horretan, egurretarako pasabideagatik kobratzen ziren bi harrapakinen berri baitakigu. Bata Zolinako bizkondearena zen eta bestea kontzejuarena. Ziur asko, instalazio desberdinak hartuko lituzkete. Hargunea –segundoko 1.250 litrokoa eta 3,80 m-ko jauzia– errota hori eta 0,5 ha-ko familia-ureztatze txiki baten jasotze-ponpa elikatzeko erabili zen antzina. Denborarekin, errota, zentral hidroelektriko bihurtu zen. 2003-2004 urteetan zehar zentralaren ubidea eta eraikina zaharberritu dira. Baita 1901. urteko *Pineral del Molino* y *Presagaña* ere. Errota zaharretik gertu, errepidearen beste aldean, eraikin bat eraiki zen, garai batean agian errotariaren etxebizitza izan zena eta okindegi bat ere izan zuena. Gaur egun, bi michelin izar dituen jatetxe ezagun bat da, non, garai hartako elementu batzuk kontserbatzen diren, mailuak, gurpilak eta transmisio uhalak kasu.

Erreferentziak
--------------

* «Esteribar | Urdaitz» *www.esteribar.org* (Noiz kontsultatua: 2021-09-07).

Ikus, gainera
-------------

* Urdaitz
* Arga ibaia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108509028

 |

* Wd Datuak: Q108509028
**Urdaizko Armagintzako Kaporalgo jauregia** Esteribarko Urdaitz kontzejuan Erdi Aroko jauregi bat da. Donejakue Bidearen baitako ondare kontsideratzen da, Nafar Bideak Nafarroan egiten duen etaparen parte.

Eraikina
--------

Urdaizko jauregia armagintzako kabo gisa agertzen da Nafarroako Erresumako nomina ofizialean. 1535ean, auzitegiak salbuespen pribilegioa izan behar zuela ebatzi zuen, bere jabea Gillen Bizkarreta zelarik. 1723ko Kontuen Ganberaren zerrendan Luzia Olloki agertzen da jabe gisa. Kattalin Ilarregik, Diego Olagueren alargunak, 1744an kuarteletako liskarrengatik auzia eraman zuen. 1750 inguruan, Erresumaren jabetza izatera pasa zen, Nafarroako Foru Aldundiaren administraziopean, Juan Olague gordailuzainari kontuetan egin zitzaion nolabaiteko irismenagatik. Antzina Vinkuloren ondasunak deitzen ziren horretan integratua geratu zen. Armarriaren Liburuaren arabera, armarria zilarrezkoa zen, gurutze horzduna eta sablez flordelisatua, orlan zortzi otso sablez lagundua, txandaka, urrezko sotuer batekin kargatutako lau gulezko billeteekin, aldaera arinekin, 1275ean arma horiek zeramatzan Fortun Enekoitz Urdaitzekoak, Ausako gazteluko alkaideak.

Erreferentziak
--------------

* «Esteribar | Urdaitz» *www.esteribar.org* (Noiz kontsultatua: 2021-09-07).

Ikus, gainera
-------------

* Inbuluzketa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108508863

 |

* Wd Datuak: Q108508863
Itsas-ufazuloa.
Lehorreko ufazuloa.
**Ufazuloa** ur-bazterreko egitura geologiko bat da urpeko haitzulo bat bazterrarekin lotzen duena. Urpeko haitzuloko harrien higadurak goranzko eta lehorreranzko bidean hartu ondoren, labarraren edo bazterraren gainazalean zuloa irekitzen denean gertatzen da. Baldin eta zuloaren geometria eta eguraldiaren egoera egokiak badira, zulotik itsas-ur lainoztatua jaria lekioke olatuen konpresio-indarrek sortua.

Irudiak
-------

* Alofaaga ufazuloak Samoako Savai'i uhartean.Alofaaga ufazuloak Samoako Savai'i uhartean.
* Ufazuloak Barbadosko iparraldeko itsas-bazterreanUfazuloak Barbadosko iparraldeko itsas-bazterrean
* Hummanaya - Ufazuloak Sri Lankan.Hummanaya - Ufazuloak Sri Lankan.
* Nakalele ufazuloa, Mauiko ipar-mendebaldean, Hawaiin.Nakalele ufazuloa, Mauiko ipar-mendebaldean, Hawaiin.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q885499
* Commonscat Multimedia: Blowholes

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q885499
* Commonscat Multimedia: Blowholes
**Ttutturre** edo Ttutturru Nafarroako ipar-mendebaldean dagoen mendia da, Aralarko Malloetako hego-ekialdeko tontorretan garaiena. Gertutik, kareharrizko piramide baten itxura dauka.

Mendi honen izen osoa, Urdenasko edo Urdanetako Ttutturre da. 1950eko hamarkadan, mendizale sutsu talde batek, mendiari, honen itxura ikusita, Aitzorrotxeta izena jarri zion, baina izen honek, itxuraz, ez zuen arrakastarik izan. Beste izen batzuk Txintxaleku eta Estenarrigibel dira.

Irispideak
----------

Lekunberritik Aralarko San Migel baselizara daroan bideak, Araitzetik Ttutturrera doan ohiko bidea aldatu du. Errepide horren 10. kilometroan, bidexka batek Atakaxar lepora daroa, Etzantzako ordokietan. Hemendik, Ttutturre eta Alborta mendien arteko lepora joan behar da. Lepo honi, Abateko lepoa edo Abategaña deritzo. Malda handiko igoera baten ondoren, tontorrera iristen da. Ordu bat eta erdiko txangoa da.

Baraibartik mendebalderantz hartu behar da. Bide honek, hurbil uzten du Dolboako errepikagailua, eta Izarrite izeneko tokira heltzen da. Toki honetan hasten da agertzen Malloetako izaera harritsua. Laster, Belutako langara heltzen da. Pagadian zehar jarraitzen du bideak gorantz Etzantzako ordokietara irteteko. Hemendik, Abateko leporantz jarraitu, eta berehala heltzen da tontorrera.

Bestela, Intza herritik (313 m) doan bidea ohiko mendi ibilbidea da. Lehenik, Abateko lepora iritsi behar da, eta hortik tontorrera. 2 ordu eta erdiko ibilaldia da.

Azkenik, Errazkin herritik (410 m), Soroaundiko zelaietara iristen da porlanezko bide batetik, hortik Azkarateko Malkorratik eta azkenik bat egiten du bideak Intzatik datorrenarekin. 2 ordu 15 minutu hartzen du joateak.

Beste toki batzuk
-----------------

Mendi honetatik gertu, Atakaxar lepoan, izen bereko trikuharria edo Intzako Malloa dago.

Kanpo estekak
-------------

* euskal-herria.org webgunean

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268265

 |

* Wd Datuak: Q12268265
**Tuareg matxinada** edo **Kaocen matxinada** 1916 eta 1917 artean Nigerko tuaregek Frantziako Inperio Kolonialaren aurka Aïr mendietan eginiko matxinadaren izena da.

Historia
--------

Ag Mohammed Wau Teguidda Kaocen (1880-1919) Sanusiya izeneko ordena sufi anti-frantziarreko kideak gidatu zuen. Kaocen Ikaskazaneneko konfederazio tuaregeko burua (*Amenokal*) zen. 1909tik aurrera indar kolonialen aurkako hainbat borrokaldietan parte hartu zuen, gehienak garrantzirik gabekoak. 1914an bere ordenako buruak Frantziaren aurkako jihada deitu zuen Kufra Fezzaneko oasian (gaur egun, Libia) eta hor hartu zuen Kaocenek garrantzia. Agadezeko sultana zen Tagama europarren alde geratu zen eta bere laguntzarekin matxinada itotzea lortu zuten.

Kaocen eta bere anaia Mokhtar Kodogok gidatutako mila bat gizon eta Italiari lapurtutako kainoi batekin Agadez setiatu zuten 1916ko azaroaren 17an eta hainbat etsairen aurka irabaztea lortu zuten. Air inguruko hiri garrantzitsu guztiak eureganatu zituzten, Ingall, Assodé eta Aouderas batne, hiru hilabetez lurraldearen kontrola izanez. 1917ko martxoaren 3an Zinderretik bidalitako zutabe batek Agadez setiotik askatu zuen. Ondoren matxinoei laguntza eman zieten herrien aurka oldartu eta 130 pertsona exekutatu zituzten.

Kaocenek iparralderako bidea egin zuen, baina 1919an Murzuken atxilotu eta urkatu zuten. Bere anaia frantziar indarrek hil zuten 1920an, Tubu eta Fulanien artean gidatzen zuen errebolta bat Damagarameko Sultanerrian garaitua izan zenean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2335525

 |

* Wd Datuak: Q2335525
**1962-1964ko Tuareg matxinada**, batzuetan **Lehen tuareg matxinada** edo **Alfellaga** Maliko iparraldean herrialde honek Frantziarekiko independentzia lortu ostean egondako matxinada laburra izan zen. Maliko iparraldeko hainbat talde etniko ezberdinek hartu zuten parte, Aljeriako hegoalde eta Nigerko iparraldeko taldeekin batera. Euren helburua tuareg, bereber eta arabiar estatu independiente bat sortzea zen. Gainera gobernu berriarekin ezinegona zegoen eta horrek ere bultzatu zuen altxamendua.

Erantzun militarra handia eta azkarra izan zen. 1963tik aurrera 1.500 bat kide zituen matxinadak baina Maliko Armadaren erantzunak errefuxiatuen krisia sortu zuen, Kidal eskualdea, Gao eskualdea eta Timbuktu eskualdea okupatu ondoren. Milaka izan ziren Aljeriara joan zirenak (garaian oraindik Frantziaren esku). Okupazio militarrak, heroitzak, torturak eta gartzelaratzeak ezinegon handiagoa sortu zuen iparraldeko biztanleengan. Ondoren ere egon dira beste matxinada batzuk eskualdean, 2012an barne, Azawaden independentzia aldarrikatu zutela.

Ikus, gainera
-------------

* Tuareg matxinadak
* Azawad

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3178794

 |

* Wd Datuak: Q3178794
The Petronas Towers
**Petronas dorreak** edo **Petronas Dorre Bikiak** Malaysiako hiriburu den Kuala Lumpur hiriko bi etxe orratz dira. 1998 eta 2004 urteetan zehar munduko etxe orratzik garaienak izan ziren. 2004an Taipei 101 dorreak Petronas dorreak gainditu eta eraikin altuenaren titulua kendu zien. Dorreek 88 solairu ditu eta 452 metroko garaiera.

Ezaugarriak
-----------

Cesar Pelli arkitektoak diseinatua, dorreek arte islamiarraren ezaugarriak jarraituta eraikita daude. Dorreak Petronas petrolio enpresaren egoitza ezartzeko eraiki ziren, izan ere, enpresa horrek lehen dorre guztia betetzen du bere bulegoekin.

Dorreen datu garrantzitsu eta bitxienen artean honako hauek daude:

• 78 igogailu(39 dorre bakoitzeko)

• Azalera osoa: 395 000 m2 (bi dorreak kontuan hartuta)

• 88 etxebizitza

Historia
--------

César Pelli arkitekto argentinarrak diseinatu zituen eta 1998an bukatu zituen. Batez ere hormigoia, altzairua, aluminioa eta beira (fatxada)erabilita. Baseak, hasieran Salomongo izarraren forma zuten (zortzi puntako izarra). Pellik, diseinu geometriko islamiar bat erabili zuen bere oinplanoan bi karratu elkartzen zituenean. Goialdean tamaina gero eta txikiagoa zuen, eta kultura islamikoan oso ohikoa den motibo batean oinarrituta dago: zortzi puntei erreforzatzeko, lobulu irten batzuk gehitu zizkien, eta, teknika horrekin, zortzi puntako izar bat lortzen da. 1992an hasi ziren dorreak eraikitzen.

41. eta 42. solairuetan (170 m garai) *zeruzubi* bat dago, bi solairukoa eta 58 m luze dena.

Bitxikeriak
-----------

2005eko azaroaren 4an, arratsaldean, su bat lehertu zen Suria KLCC zinemagunean, Petronas dorreen azpiko merkataritzagunean, eta panikoa sortu zuen. Ez ziren zauriturik izan. Eraikinak ia hutsik zeuden, Suria KLCC merkataritzagunea izan ezik, gaueko ordu beranduak baitziren; zinemako ikusleei eta jatetxeetan afaltzen ari ziren mahaikide batzuei bakarrik eragin zien.

2009ko irailaren 1eko goizean, Alain "El Trepador" Robert hiri-igokari frantsesak, eskuak eta oinak bakarrik erabiliz eta segurtasun-gailurik gabe, bigarren dorrearen gailurrera igo zen, aurreko bi saiakerak gelditu ondoren. 1997ko martxoaren 20an, poliziak 60. solairuan gelditu zuen. Bigarren saiakera bat egin zuen 2007ko martxoaren 20an, hamar urte geroago, eta berriz ere solairu berean atxilotu zuten, baina beste dorrearen gainean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «193 Araua - Euskaltzaindiaren Arauak» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-03-13).

Ikus, gainera
-------------

* Munduko etxe orratz garaienak

Kanpo estekak
-------------

* Eraikinen webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q83063
* Commonscat Multimedia: Petronas Towers

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 243869731
* GND: 4645960-1
* LCCN: sh2001001770
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q83063
* Commonscat Multimedia: Petronas Towers

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Willis dorrea** | **Munduko eraikinik garaiena**1998 - 2004 | Ondorengoa**Taipei 101** |
Eskoziako petrolio findegi bat.
**Petrolioaren eratorria** petrolioa erabiliaz findegietan lortzen den produktua da. Petrokimikoak ez bezala, konposatu-kimiko ondo definitutako talde bat dena, petrolioaren eratorriak nahasketa kimikoak izan ohi dira. Petrolio gehienak eratorritako produktutan eraldatzen da, tartean erregai mota ezberdinak.

Petrolio gordinaren konposaketaren arabera, eta merkatuaren eskariari men egiten, findegietan petrolioaren eratorri ezberdinak sor daitezke. Petrolioaren eratorri gehienak "energiaren garraiatzaileak" dira, hau da, fuel olio eta gasolina mota ezberdinak. Fuel oil hauek nahastu daitezke gasolioa, kerosenoa, diesela edo bestelako olio batzuk emateko. Asfaltoa, bikea, parafina edo lubrikatzaileak ere sor daitezke. Findegietan sortzen diren beste produktu batzuekin plastikoak eta material erabilgarriak sor daitezke. Petrolioak sufrea izan ohi duenez, sulfuroa duten produktuak ere egiten dira. Karbonoa, koke gisa, eta hidrogeno likidoa ere sortu daitezke petroliotik.

Petrolio iraztegietan lortzen diren materialak
----------------------------------------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Petrokimikoak (Plastikoa)
* Asfaltoa
* Diesela
* Fuel-olioak
* Gasolina
 |  | * Kerosenoa
* Petrolio gas likidotua (PGL)
* Lubrifikatzaileak
* Parafina
* Galipota
 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Irion, Walther W.; Neuwirth, Otto S..  (2000-06-15). Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA ed. «Oil Refining» *Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry* (Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA) doi:10.1002/14356007.a18\_051. ISBN 9783527306732. (Noiz kontsultatua: 2019-05-30).

Ikus, gainera
-------------

* Petrolio-isuri
* Petrolio-fintze

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1059843
* **Identifikadoreak**
* BNF: 119326478 (data)
* LCCN: sh85100445
* NDL: 00570609
* NKC: ph125219
* NARA: 10641989
* AAT: 300013002

 |

* Wd Datuak: Q1059843
Pare baten jantzi zeremonialak.

*Artikulu hau tituluari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Pare».*
**Pare** antzinako goi mailako titulua da. Frantziako erregearen gortean, XVII. mendeaz geroztik, pareak 12 ziren (6 elizakoak eta 6 elizaz kanpokoak). Frantziako Iraultzak debekatu zuen pareen erakundea, baina Luis XVIII.ak berriro onartu zuen eta pareek Lehen Ganbera osatu zuten. Ingalaterran pareak Lorden Ganberako kide (740) ziren; gaur egun Lord gehienak pareak dira.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2014-1-10 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7160407
* Commonscat Multimedia: Peers

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 7755472-3

 |

* Wd Datuak: Q7160407
* Commonscat Multimedia: Peers
Nafarroa Garaian, **unibertsitatea** unitate bat legez osatzen duten herrien multzoa da. Banaketa administratibo zaharkitua da, nahiz eta toki-erakunde tradizional batzuetan erabiltzen den, hala nola Zaraitzu Ibaxako Unibertsitatea edo Baztan Ibarreko Unibertsitatea.

Figura hori 1990eko Nafarroako Toki Administrazioaren Legeak aitortzen du, eta, horri esker, organo propio bat du, hala nola Zaraitzuko Batzorde Nagusia eta Baztango Batzar Nagusia.

Badira beste banaketa tradizional berezi batzuk, praktikan unibertsitateekin parekatuak: Erronkari Ibaxako Mankomunitatea, Aezkoa Ibarreko Komunitatea eta Errege Bardeako Komunitatea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Nafarroako Toki Administrazioaren Legea» *www.lexnavarra.navarra.es* (Noiz kontsultatua: 2022-01-23).

Ikus, gainera
-------------

* Kiñoi
* Komunitate
* Mankomunitate
* Korredu

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110654987

 |

* Wd Datuak: Q110654987