recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Metal nobleak taula periodikoan:| H
  |  |  |  | He |
| Li
  | Be
  | B 
  | C 
  | N 
  | O 
  | F 
  | Ne |
| Na
  | Mg
  | Al
  | Si
  | P 
  | S 
  | Cl
  | Ar |
| K 
  | Ca
  | Sc
  | Ti
  | V 
  | Cr
  | Mn
  | Fe
  | Co
  | Ni
  | Cu
  | Zn
  | Ga
  | Ge 
  | As
  | Se
  | Br
  | Kr |
| Rb
  | Sr
  | Y
  | Zr
  | Nb
  | Mo
  | Tc
  | Ru
  | Rh
  | Pd
  | Ag
  | Cd
  | In
  | Sn
  | Sb
  | Te
  | I 
  | Xe |
| Cs
  | Ba
  | \* 
  | Hf
  | Ta
  | W 
  | Re
  | Os
  | Ir
  | Pt
  | Au
  | Hg
  | Tl
  | Pb
  | Bi
  | Po
  | At
  | Rn |
| Fr
  | Ra
  | \*\* 
  | Rf
  | Db
  | Sg
  | Bh
  | Hs
  | Mt
  | Ds
  | Rg |
|  |   |
| \*
  | La
  | Ce
  | Pr
  | Nd
  | Pm
  | Sm
  | Eu
  | Gd
  | Tb
  | Dy
  | Ho
  | Er
  | Tm
  | Yb
  | Lu |
| \*\*
  | Ac
  | Th
  | Pa
  | U 
  | Np
  | Pu
  | Am
  | Cm
  | Bk
  | Cf
  | Es
  | Fm
  | Md
  | No
  | Lr |

**Metal nobleak** kimikoki oso geldoak diren metalak dira, hau da, ez dute kimikoki erreakzionatzen (edo oso gutxi erreakzionatzen dute) beste konposatu kimiko batzuekin. Hori dela eta, oso metal interesgarriak dira helburu teknologiko edo bitxigintzarako. Propietate horrek erreaktibotasun txikia dakar, edo, beste era batera esanda, ez dute korrosioa edo oxidazioa gehiegi pairatzen, eta horrek aldaezintasunaren itxura ematen die, eta horregatik deitzen zaie **nobleak**.

Elementuak
----------

**Metal nobleak** (besteak beste, urrea, zilarra, platinoa eta platinoideak) korrosio edo oxidazio fenomenoa jasaten ez duten metalak dira, O2-a duten ingurune urtsuen baldintza korrosiboen eraginpean daudenean, azidoak izan ala ez. Ez dira erreaktiboak.**Metal erdinobleak** (adibidez: kobrea) atmosfera korrosiboen eraginpean egonik eraso kimiko arinak jasaten dituztenak dira. Ez dira oso erreaktiboak.

Bitxikeriak
-----------

* Hirugarren saria ezarri zen Joko Olinpikoetako irabazleentzat, brontzea (kobre- eta eztainu-aleazioa) metal noble bat zela uste faltsuarekin. Sari honek gaur egun bere horretan dirau, akatsa gorabehera.
* Horietako batzuk nobleak izan arren, gaur egun ez dira amalgama gisa erabiltzen hortzak lehengoratzeko; horien ordez, zeramikazko materialak erabiltzen dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q585302
* **Identifikadoreak**
* NKC: ph150574
* AAT: 300241621
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 014050
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q585302
**Winchester city konderria** (ingelesez: *Winchester city County*) Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua (Virginia) da. 2010eko zentsuaren arabera 26.203 biztanle zituen, Winchester city kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Winchester city konderriak 23,97 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,05 ura dira. Beste 23,91 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1093,16 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 26.203 pertsonetatik 22.126 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 4.041 dira. 2.783 beltzak edo afroamerikarrak. 37 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 599 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 57 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 598 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25479102

 |

* Wd Datuak: Q25479102
Galesko goiko zazpi zohikaztegi garrantzitsuenen airetiko ikuspegia; Natural Resources Wales, 2017.
Zohikatz altxatu bateko goroldiozko mantu flotatzailea, kolk baten gainean.
**Zohikaztegi altxatuak** (**zingira onbrotrofiko** ere deitzen zaie) habitat azidoak eta hezeak dira, gatz mineral gutxi dute eta muturreko egoerei aurre egin diezaieketen flora eta fauna dute. Zohikaztegi altxatuek, zingirek ez bezala, prezipitazioak (onbrotrofia) eta airetik sartutako gatz mineralak besterik ez dituzte elikagai gisa. Beraz, zohikaztegi berezia dira, hidrologikoki, ekologikoki eta garapenaren historiari dagokionez, non zohikaztegien hazkundeak eginkizun erabakigarria baitu mendeetan edo milurtekoetan. Askoz meheagoak diren eta klima-zona hezeago eta lainotsuagoetan dauden manta-zingiren izaera ere desberdina dute.

Zohikaztegi altxatuak oso mehatxatuta daude zohikatz-mozketagatik eta inguruko lurren gatz mineralen kutsaduragatik (nekazaritzagatik eta industriagatik). Goialdeko zohikaztegien azken eskualde handiak Siberiako mendebaldean eta Kanadan daude.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Whittow, John (1984). *Dictionary of Physical Geography*. London: Penguin, 1984, p. 438. ISBN 0-14-051094-X.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3240227
* Commonscat Multimedia: Raised bogs

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4025215-2
* NDL: 00571289
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3240227
* Commonscat Multimedia: Raised bogs
**Zohra Ben Lakhdar Akrout** (Kerkenna, 1943ko martxoaren 12a) fisikari tunisiarra da. Izpi infragorrien bidezko espektroskopia erabiliz uraren eta airearen kutsadura neurtzeko egindako ikerketengatik 2005ean Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria jaso zuen.

Biografia
---------

Kerkenna uhartedian jaio zen 10 alaba zituen familia batean. Aita injeniaria zuen eta sindikatu eta antikolonalismo borroketan aritu zen. Susan egin zituen bigarren maiako ikasketak. 

1956an Tunisiak independentzia lortu zuen eta familia Tunis hiriburura aldatu zen. Zohrak bertako unibertsitatean egin zituen Fisika ikasketak. Ondoren beka bat lortu eta Parisen ikasten jarraitzeko eta Pierre eta Marie Curie Unibertsitatean graduatu zen 1968an. Ondoren espektroskopian espezializatu eta 1978an doktoratu zen.

Frantzian lan eskaintza ugari izan bazituen ere 1982an Tunisiara itzultzea erabaki zuen eta senarrarekin batera espektroskopia laborategi bat eraiki zuen. Izpi infragorriak erabiliz molekulen arteko interakzioen inguruko ikerketak egin zituen.

1994an Zientzietako Akademia Islamiarrerako aukeratua izan zen eta Tunisiako Unibertsitatean Fisika fakultateko irakasle lanetan hasi zen. 2005ean Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria jaso zuen. Zohra Ben Lakhdarren ikerketek airean, itsasoko uretan eta ondorioz landareetan dagoen metano kopurua neurtzeko aurrerapausua eman dute.

Sariak
------

* Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria (2005)

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Ingelesez)** «Scientists with Vision: Professor Zohra Ben Lakhdar» *www.wipo.int* (Noiz kontsultatua: 2023-07-14).
2. 1 2   **(Ingelesez)** Lakhdar, Zohra Ben.  (2005-12-02). «Following the Light: Opening Doors to Science in Tunisia» *Science* 310 (5753): 1435–1437. doi:10.1126/science.1115181. ISSN 0036-8075. (Noiz kontsultatua: 2023-07-14).
3. ↑   «/home/barbosa/Burocracia/Iupap/Africa/CV/tunisia-cv2.html» *www.if.ufrgs.br* (Noiz kontsultatua: 2023-07-14).
4. ↑   **(Frantsesez)** «Dr Zohra BEN LAKHDAR, physicienne à l’honneur à Paris» *Babnet* (Noiz kontsultatua: 2023-07-14).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3575692
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 66772213
* ISNI: 0000 0000 0249 9483
* BNF: 15507777x (data)
* LCCN: no2012161051
* SUDOC: 122616545

 |

* Wd Datuak: Q3575692
**Yeniche Hizkuntza** (frantsesez: *yéniche*; alemanez: *Jenisch*) yeniche herriak hitz egiten duen alemanaren aldaera bat da. Yeniche herriak nomada izan zenez, Alemanian, Austrian, Frantzian, Suitzan eta Italian hitz egiten da. 1997 geroztik, herrialde bakar batean errekonozimendua du, Suitzan.

XVIII.mendetik aurrera dokumentatuta dago. Yeniche hizkuntzak ez du alfabetorik, normalean latindar alfabetoarekin idazten da. Ez du gramatika ezta hiztegi propiorik, eta yeniche hiztunak normalean beraien alemanaren dialektoan hitz egiten dute nahiz eta yeniche hitzekin hitz egitea. Yenicheren hitz asko beste hizkuntzetik jatorri ditu, erromaniera eta Yiddish (eta bide hau segitzen hebreera), gainera ezhoiko metafora eta metonimia asko baditu non aleman estandar edo batuari ordezkatzen dio. Yeniche jatorrizko hitz asko aleman estandar edo batuaren parte bihurtu dira. Gaur egun yeniche hizkuntza bakarrikan hiri handietako auzo pobreetan hitz egiten da, adibidez Berlingo, Münsterko, Luxenburgo hirikoko eta herri gutxi batzuen auzo oso pobreetan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1365342
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2008005826
* SUDOC: 050776444
* AAT: 300389598
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 008247

 |

* Wd Datuak: Q1365342
Volskotar finkapenak
**Volskoak** edo **volsci**ak, Oskotar-Sabeliar tribu taldeko herri gerlari batt izan zen, K.a. V. mendean, lautada Pontinoa kontrolatu zuena (Laziotik hegomendebaldera, Albano mendiak eta itsasoaren artean), aurretik latindarrek kontrolatu zutena. Eskualdea, aberatsa zen bere nekazaritzagatik (laboreak eta mahatsondoak, baita arrantza ere), eta hegoalderako bidea kontrolatzen zuen, Campaniarakoa (Via Apia eraikiko zen tokia). Bere gotorlekua Antiumen izan zuten (Anteias edo Antion, gaur egungo Anzio), elezaharraren arabera, Zirtze aztia eta Odiseo edo Ulisesen seme zen Anteiasek sortua.

Mende guzti horretan zehar, eta sarri ekuoekin aliatuak, Erromarekin izan zituzten guduak etengabeakoak izan ziren. Erromak zenbait garaipen lortu zituen, horietako batzuk, erabakior bezain hil zorizkoak, Algido mendiko gudua kasu, K.a. 431n, baina ez zuen egoera zehazterik lortu samnitarrekin aliatu zen arte, K.a. 354an, elkarrekin eraso eta lurraldea banatzeko. K.a. 338an, volskoak, azkenik, garaituak eta berehala erromatartuak izan ziren.

Euren hizkuntza, italikoen familiakoa zen. Alfabeto latindarrean idatzitako idazkun bat kontserbatzen da, Tabula Veliterna deiturikoa, K.a. III. mendeko brontzezko taula bat, Velletrin (Velitrae) aurkitua, volskotar hiri garrantzitsu bat izan zena, non, lau lerrotan, elkarteko biltzarrak garbitze sakrifizioa adierazten duen (idi bat eta as bat ardoarentzat eta beste horrenbeste edalontzientzako) Delklona (beharbada Dianaren baliokidea) jainkosaren baso sakratutik adarrak edo hostodia hartzen zuenarentzako.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q663655
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q663655
**Morayko fiordoa** (Eskoziako gaeleraz: *An Cuan Moireach*, ingelesez: *Moray Firth*) Eskoziako fiordo zabalena da, Duncansby Head (Highland) lurmuturrean hasi eta Fraserburgh herriraino (Aberdeenshire) luzatzen dena.

Geografia
---------

Hainbat ibai itsasoratzen dira Morayko fiordoan, denetan ezagunena Ness ibaia da. Findhorn eta Spey ibaiek ere bertara isutzen dituzte beren urak.

Berez bi fiordo elkarturik daude bertan, Kanpoko Morayko fiordoa, itsasoari zabalduago dagoena eta Barneko Morayko fiordoa, 1917an injeniariek drenatu zutena itsasontzientzako Kaledoniako ubidea egiterakoan. Iparraldean eta mendebaldean beste hiru fiordok egiten dute bat Morayko fiordoarekin, Dornoch, Cromarty eta Beauly.

Fauna
-----

Izurdeak eta baleak ikusteko Erresuma Batuko tokirik egokiena da Morayko fiordoa.

Ekonomia
--------

Beatrice petrolio plataforma multzoa kostaldetik 24 kilometrotara kokaturik dago. Agortzear dago ordea eta horregatik inguruan 200 haize-errota ezarri dira.

Babes eremuak
-------------

Barneko Morayko fiordoko basabizitza babestea beharrezkoa ikusi da eta "Eskoziako Babes Bereziko Eremua" izendatzeaz gain Ramsarko hitzarmenean ere sartua izan da.

Iruditegia
----------

* Duncansby Headeko itsasargia.Duncansby Headeko itsasargia.
* Fraserburgheko hondartza.Fraserburgheko hondartza.
* Nairneko hondartzako dunak.Nairneko hondartzako dunak.
* Rosemarkie badia.Rosemarkie badia.
* Dornocheko fiordoa.Dornocheko fiordoa.
* Beauly fiordoa.Beauly fiordoa.
* Inverness.Inverness.
* Invernessko gaztelua, Ness ibaiaren ertzean.Invernessko gaztelua, Ness ibaiaren ertzean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1360927
* Commonscat Multimedia: Moray Firth

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 243475381
* GND: 4115234-7
* LCCN: sh85087229
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1360927
* Commonscat Multimedia: Moray Firth
**Michel Giacobini** (1873-1938ko martxoaren 6a) frantziar astronomo bat izan zen.

Zenbait kometa aurkitu zituen, 21P/Giacobini-Zinner (Giacobinida ozar-izarrak sortu dituena), 41P/Tuttle-Giacobini-Kresak eta 205P/Giacobini horien artean. Azken hau 1896ko irailak 4an aurkitu zituen Nizatik, baina ez zituen itzultzen ikusi, zazpi urte inguru beranduago, eta galdutako kometatzat hartua izan zen, ondorioz D/1896 R2 izena emanez. 2008ko irailak 10ean, Koichi Itagaki eta Hiroshi Kaneda supernoba bilatzaile amateur japoniarrek berraurkitu zuten, kometaren hamazazpigarren itzuleran.

Nizako behatokian lan egin zuen 1910 arte, urte honetan Parisko behatokira joan zelarik. Borondatezko bezala parte hartu zuen Lehen Mundu Gerran eta gas pozoitsuaren eragina jasan zuen. Bere astronomia lana berreskuratu eta berrartu zuen gerraren ondoren.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q945873
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 205038440
* ISNI: 0000 0003 5798 3477
* SUDOC: 145531856

 |

* Wd Datuak: Q945873
**Xi'ango meskita handia** (txinera tradizionalez: 西安大清真寺; pinyinez: *Xīān Dà Qīngzhēnsì*), Xi'an hirian dagoen meskita da, Txinan dagoen handiena. Ming dinastiaren garaian eraiki zen hiriko auzo musulmanean. Hui etniak (Txinako etnia musulmanak) errezutarako erabiltzen duen meskita nagusia da.

Izenak
------

*Huajue meskita* (txinera tradizionalez: 化觉巷清真寺; pinyinez: *Huàjué Xiàng Qīngzhēnsì*) izenaz ere ezagutzen da Huajue kalean kokaturik dagoelako, eta *Ekialdeko meskita handia* (txinera tradizionalez: 东大寺; pinyinez: *Dōng Dàsì*) ere bai, Xi'ango beste meskita baten (Daxueixi) ekialdean dagoelako.

Historia
--------

Zetaren Bidea jarraituz musulmanak Xi'anera iristen hasi ahala hauentzako meskita eraikitzeko erabaki zuten Txinako enperadoreek. Hasiera batean Tanmingsi eta Huihui Wanshansi meskitak 742 urtearen inguruan altxatu ziren Tang dinastiaren garaian, baina Xi'ango meskita handi hau Hongwu enperadoreak eraiki zuen XIV. mendean, Ming dinastiaren hasieran. Konplexura sartzeko atea Qing dinastiak altxatu zuen.

1956 urtean Shaanxi probintziako eremu historiko eta kulturala bihurtu zen eta 1988an nazio mailako izendapena hartu zuen.

Deskribapena
------------

Bost patio eta inguruan 20 eraikin baino gehiago dauzka meskita handiaren konplexuak eta guztira 12.000 metro koadroko azalera hartzen du.

Patio bakoitzak monumentu bat dauka erdian eta guztiak lotzen dituen bidearen ingurua lorategiz mugatuta dago. lehenengo patioak Qing dinastiaren ate monumentala dago, bigarrenean Mi Fu eta Dong Qichang kaligrafoen estela bana, hirugarrenean pagoda oktogonala dago (minaretea) eta laugarrenak Fenixaren pabiloia du.

Meskita Handiak txinako arkitektura tradizionala eta funtzionalitate islamikoa konbinatzen ditu. Honen erakusgarri da ipar-hego ardatza feng shui-aren arabera antolaturik dagoela baina meskita Mekara begira dagoela. Meskitan dauden idatzi guztiak arabieraz eta txinerazko alfabetoan idatzita daude.

Errezutarako eraikina egurrezkoa da eta turkesa kolorezko sabaia du. Atarian bost ate eta sei zutabe ditu eta balaustradadun harrizko plataforma baten gainean ezarrita dago.

Iruditegia
----------

* Qing dinastiako atea.Qing dinastiako atea.
* Fenixaren pabiloia.Fenixaren pabiloia.
* Minaretea.Minaretea.
* Eraikin nagusia.Eraikin nagusia.
* Patioak lotzen dituen ardatza.Patioak lotzen dituen ardatza.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Liu, Zhiping.  (1985). *Zhongguo Yisilanjiao jianzhu [Islamic architecture in China].*  Xinjiang Renmin Chubanshe..
2. 1 2 3 4   Steinhardt, Nancy S.  (2015). *China’s Early Mosques.*  Edinburgh University Press ISBN 978-0748670413..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q820842
* Commonscat Multimedia: Great Mosque of Xi'an

---

 |

* Wd Datuak: Q820842
* Commonscat Multimedia: Great Mosque of Xi'an
**Yasmine Khris Maansri** (Marseilla, Frantzia, 1996) itzultzailea, kazetaria eta telebista aurkezlea da. 2021eko urtarrilaren 18az geroztik *Nafar away* telebista saioa aurkezten du Hamaika Telebista katean.

Bizitza
-------

Marseillan jaio zen 1996an aljeriar jatorriko familia batean. Gurasoak Aljeriatik terrorismoaz ihesi Frantziara joandako migratzaileak ditu.

Itzulpengintza ikasketak egin zituen. Itzultzaile eta kazetari egiten du lan. 2019ko maiatzean Iruñera joan zen bizitzera eta euskara ikasteari ekin zion. Urtebetean B2 euskara gaitasun maila lortu zuen. 2021ean *Nafar Away* telebista saioa aurkezten hasi zen euskaraz Hamaika Telebistan.

Ama-hizkuntza frantsesa du, baina euskaraz, ingelesez, galizieraz, gaztelaniaz eta portugesez egiteko gai da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   Goikoetxea, Jakes.  (2021-01-17). *Yasmine Khris Maansri. 'Nafar away' saioko aurkezlea: «Begi berriekin ezagutu ahalko dugu Nafarroa»* (Noiz kontsultatua: 2021-01-17).
2. ↑   Urabaien Otamendi, Mikel.  (2020-12-20). «Yasmine Khris Maansri, itzultzailea eta kazetaria: "Euskara mitifikatu dugu, komunikatzeko balio duen hizkuntza ez balitz bezala"» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2021-01-17).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104876495

 |

* Wd Datuak: Q104876495
**Mesatxe** edo **Mesache** Erriberriko merindadean eta Nafarroako Erriberan oso ezaguna den pertsonaia mitikoa zen. Mesatxe pasadizu eta gertaera askoren protegonista da. Ez dago garbi noizbait bizi izan baitzen edo herriaren asmakizuna edo ahozko literaturaren pertsonaia izan ote zen.

Etimologia
----------

Ziur aski izen hau okzitaniera eta aragoieratik dator. Hizkuntza horretan "mesache" gizon gaztea esan nahi du.

Ezaugarriak
-----------

Jose Mari Espartzaren arabera Nafarroako herri askotan elkarrizketan "Como decía Mesatxe..." esanez (Mesatxek zioen bezala...) parabola edo gertaera atsegin bat sartzeko erabiltzen da. Espartzak *Como puta por rastrojo: origen y uso de algunos dichos navarros* liburuan esaera aztertzen du eta esaten du: mundu guztia naturaltasunez Mesatxez hitz egiten du baina inork ez du ikusi edo ezagutu. Aipamena beti ironiarekin eta umorearekin lotuta dago, askotan errespeturik gabekoa. Askotan Mesatxek herri-filosofia adierazten du, praktikotasuna, burlaizea. Espartzaren arabera, askotan zentsura saihesteko modua izan da, guztiek pentsatzen dutena hirugarren baten ahoan jartzeko eta, horrela, gerta daitezkeen ondorioak ez izateko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑   .
3. ↑  140 or.
4. ↑  8 or.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61070758

 |

* Wd Datuak: Q61070758
**Zagros mendiak** (persieraz: رشته كوه زاگرس‎, kurdueraz: *زنجیره‌چیاکانی زاگرۆس*, lorieraz: کو یه لی زاگروس, arabieraz: جبال زغروس ‎ arameraz: ܛܘܪ ܙܪܓܣ) Mendebaldeko Asiako mendikatea da, Iran, Irakeko Kurdistan eta Turkiaren hego-ekialdea zeharkatzen dituena. Ipar mendebaldetik hego-ekialdera 1.500 kilometro luze da eta Zard Kuh mendian du gailurra (4.548 m). Herri kurduaren bizileku garrantzitsuena da.

Geografia
---------

Hiru parte bereizten dira, orografiari dagokionez: ipar-mendebaldea, failek eta beste higidura tektonikoek sortutako sumendi konoez osatua; erdialdea, elkarren ondoan eratutako mendikateek sortutako ibar sakonek osatua, eta hego-ekialdea, lurralde elkorrena, harkaitzez eta hareazko muinoez osatua.

Eurasiar eta Arabiar plaken arteko talkaz sortu zen mendikatea, aurretik zeuden arroka sedimentarioen tolesduraz. Higadurak arroka bigunenak kendu zituen, kareharria eta dolomita utziz. Gatz domoak eta gatz glaziarrrak ohikoak dira, eta hauen azpian petrolioa izan ohi da.

Oxtoran Kooh mendia, Lorestan, Iran

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2017/2/14 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-06-29). *171. araua: Asiako toponimia.*  (Noiz kontsultatua: 2013-02-11).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q167021
* Commonscat Multimedia: Zagros Mountains

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 240371582
* GND: 4108915-7
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q167021
* Commonscat Multimedia: Zagros Mountains
**Mikhail Dmitriyevitx Vekovistxev** errusieraz Михаил Дмитриевич Вековищев, (Obninsk, Kaluga (Errusia) 1998ko abuztuaren 5a) igeriketan aritzen den kirolari errusiarra da.

Olinpiar Jokoak
---------------

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), domina bat eskuratu zuen ROC ordezkatzen.
  
*4x200m estilo libre errrelebo*an zilarrezkoa lortu zuen ROC taldearekin 7.01,81eko denborarekin Erresuma Batuko taldearen atzetik (urrezkoa, 6.58,58koarekin) eta Australiakoaren (brontzezkoa, 7.01,84koarekin) aurretik sailkatuz. Hauek osatu zuten ROCeko taldea: Martin Maliutin, Ivan Girev, Jevgeni Rylov, Mikhail Dovgaliuk, Aleksandr Krasnykh eta Mikhail Vekovistxev-ek. Kontuan izan, NOBek (Nazioarteko Olinpiar Batzordea) ezarritako zigorra zela medio, Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, errusiar kirolariek ezin izan zutela Errusiaren izenean esku hartu eta ROCen (Russian Olympic Committee) izenean eta banderapean lehiatu zirela.

Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
---------------------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | *4x200 m libre errelebo*,agizonezkoa |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Mikhail Vekovistxev» *olympedia.org* 2021-10-27an begiratua. **(Ingelesez)**
2. ↑  "Mikhail Vekovistxev" Olympics.com 2021-10-27an begiratua
3. ↑  Igeriketa, 4x200 m libre erreleboa, emaitzak 2020 olympedia.org **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28497263

 |

* Wd Datuak: Q28497263
**Yennayer** (ⵉⵏⵏⴰⵢⵔ) Amazighen urte berriaren ospakizuna da, Ipar Afrikako berbereek antzinatik erabilitako nekazal-egutegiaren urteko lehen eguna. Urte bakoitzeko urtarrilaren 12an ospatzen da eta egutegi juliarraren urtarrileko lehen egunaren baliokidea da. Ospakizuna, desagertzeko arriskuan dagoen jai tradizional hau berreskuratzea eskatzen duten berbere biztanleek aldarrikatzen dute.

Eskualde batzuetan, Yennayer aurretik *imensi n yennayer* dago, Yennayer bezpera, non jendea biltzen den eta urte berria noiz iritsiko zain dagoen. Hilaren 11n ospatzen da, "*amghar ouchouqyaye*" herritik bota eta aurreko urteko kalte guztiak leporatzen dizkiotenean.

2017ko urtarrilean, bereber egutegiaren urte berriak 2967 urtearen etorrera ospatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Frantsesez)** «Aux origines de la célébration de Yennayer» *Le Matin d'Algérie* (Noiz kontsultatua: 2021-04-15).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3572171

 |

* Wd Datuak: Q3572171
Tripolina italiarra, 1930eko hamarkada.
**Tripolina** kanpainako aulki tolesgarria da, zurezko egitura eta olanazko estalkia duena, britainiar armadak XIX. mendean erabili zuena.

Eragina
-------

BKF famatua Tripolinan inspiratu zen. Tripolina fabrikatzaile ingeles batek patentatu zuen 1877an eta geroago "tripolina" bataiatu zuten "Tripoli", Italiar Libiako hiriburua, XX. mendeko 30eko hamarkadan seriean fabrikatu zutenean. Egurrezko 10 piezaz egina dago, metalezko elementu artikulatuez elkartuta, eta oihalezko estalki batez, edo larruaz, ondorengo bertsioetan.

Ekoizleak
---------

Jatorrizko Tripolina aulkia Italian ekoizten da eta Telami-k esklusiboki banatzen du. BKF aulkiarekin duen antzekotasuna dela eta, Argentinako fabrikatzaile askok, altzari diseinatzaileek, Tripolina ere egiten dute zela-larruak erabiliz. Hamarkada hauetan ekoizle garrantzitsuena Big BKF Buenos Aires da, Argentinako pampako herri txiki batean eskuz egiten dituena.

Kanpo estekak
-------------

* BKFren historiari buruzko bideoa, Ciudad Abierta kanala, Buenos Aires

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q368634

 |

* Wd Datuak: Q368634
**York konderria** (ingelesez: *York County*) Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Yorktown da. 2010eko zentsuaren arabera 65.464 biztanle zituen, York kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

York konderriak 556,74 kilometro koadro ditu. Horietatik 285,36 ura dira. Beste 271,38 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 117,58 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 65.464 pertsonetatik 51.362 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.892 dira. 8.599 beltzak edo afroamerikarrak. 225 amerikar natiboak ziren eta 92 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 3.169 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 136 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.881 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q506187
* Commonscat Multimedia: York County, Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* ISNI: 0000 0004 0422 4327
* WorldCat
* LCCN: n79096738
* NARA: 10037183
* **Lekuak**
* OSM: 3864706
* TGN: 1003048

 |

* Wd Datuak: Q506187
* Commonscat Multimedia: York County, Virginia
**Yuma konderria** (ingelesez: *Yuma County*) Arizonako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Yuma da. 2010eko zentsuaren arabera 195.751 biztanle zituen, Yuma kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Yuma konderriak 14.294,43 kilometro koadro ditu. Horietatik 13,25 ura dira. Beste 14.281,17 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,07 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 195.751 pertsonetatik 185.934 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 116.912 dira. 3.169 beltzak edo afroamerikarrak. 1.957 amerikar natiboak ziren eta 204 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 2.041 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 216 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.230 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q58698
* Commonscat Multimedia: Yuma County, Arizona

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145426156
* ISNI: 0000 0004 0646 0614
* NARA: 10038445
* **Lekuak**
* OSM: 1832216
* TGN: 2000104

 |

* Wd Datuak: Q58698
* Commonscat Multimedia: Yuma County, Arizona
**Vostok-1** (errusieraz: восток, ekialdea) sobietar batasunak (SESB), gizaki bat lehen aldiz espazioratzeko erabili zuen espazio-ontzia izan zen. Juri Gagarin izan zen 1961-eko apirilaren 12an Vostok-1 espazio-ontzi barnean Kazakstanen dagoen Baikonurgo kosmodromotik lur plantetatik lehen aldiz lurraren orbitan ibili zena. Sergei Korolev-ek eta bere ingeniariek diseinatu zuten gailua.

Lurrari buelta osoa egin zion ia bi ordutan. Itsaso Baltikotik abiatu zen gutxi gorabehera (~1000 Km ekialdera) eguerdian (6:07 UTC, Ordu Unibertsal Koordinatuaren arabera). Siberia osoa zeharkatu zuen eta ordu laurdenean heldu zen Kamtxatka peninsularaino. Ozeano Barean sartzerakoan berehala aurkitu zuen gaua (6:37 UTC); ilunpean ozeano osoa ordu betean zeharkatu eta Magallanes itsasartetik pasa ondoren egunsentia ikusi zuen (7:10 UTC). Atlantikoa beste ordu laurden batean zeharkatu eta Angolaren kosta aldetik pasatzerakoan abiadura moteltzeko retrokoeteak piztu zituen. Atmosferan berriro sartzerakoan ontzian espero gabeko biraketa gogorrak sufritu ondoren, balaztatze-lana eginda retrokoeteen moduluak askatzea lortu zuen Egipto gainean (7:35 UTC). Mediterraneo eta Kaspiar itsasoetatik pasa ondoren ontzia utzi zuen Gagarinek eserlekutik jaurtikita (6:55 UTC) 7.000 metroko altueran. Jausgailua zabalduta 10 minutuan lurrera heldu zen arazorik gabe (7:05 UTC). Teorian ia abiatze-toki berera itzuli behar zen, baina planeta ekialdera bira egiten zuenez, mendebalderago lurreratu zen 40.000 km egin eta gero; Baltikotik ekialdera ez, iparraldera baizik.

Orbita ibilbidea (eslovakieraz). **6:07** **štart**: jaurtiketa; **6;37 západ Slnka**: gautzea; **7:10** **východ Slnka**: egunsentia; **7:25 zážih brzdiaceho motora**: retrokoeteen aktibatzea; **7:35** **oddelenie pristávacieho modulu**: atmosferara itzultzeko gailutik banatzea; **8:05 pristátie** : lurreratzea
Vostok espazio-ontzia jaurtitzeko plataforma
Vostok programako espazio-ontziek bi zati nagusi zituzten:

* Atmosferan sartzeko modulu esferiko bat (2460 kilo, 2,3 metroko diametroa). Modulu honen barnean zihoan kosmonauta hala nola zenbait gailu eta bertatik ateratzeko sistemak.
* Erregaia eta motorrak zeramatzan modulu konikoa (2270 kilo, 2,25 metro luze eta 2,43 metro zabal).Vostok eta Voskhod espazi-ontzien eserlekuak

Itzuleran, behin Vostok kapsula atmosferan sartzen zenean gutxi gorabehera 7.000 metrotara kosmonauta bertatik jaurti zen jausgailuz, kapsulak ere bere jausgailuak zituen eta horrela lurreratze ziren biak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q182524
* Commonscat Multimedia: Vostok 1

---

 |

* Wd Datuak: Q182524
* Commonscat Multimedia: Vostok 1
**York konderria** (ingelesez: *York County*) Maineko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Alfred da. 2010eko zentsuaren arabera 197.131 biztanle zituen, York kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

York konderriak 3.288,54 kilometro koadro ditu. Horietatik 722,61 ura dira. Beste 2.565,94 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 59,94 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 197.131 pertsonetatik 190.900 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.478 dira. 1.036 beltzak edo afroamerikarrak. 540 amerikar natiboak ziren eta 32 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 2.088 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 104 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.431 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q390141
* Commonscat Multimedia: York County, Maine

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125463384
* NARA: 10039750
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2021652
* TGN: 2000933

 |

* Wd Datuak: Q390141
* Commonscat Multimedia: York County, Maine
Madarikatuak 1980ko hamarkadan Hernanin sortutako rock taldea izan zen.

Ibilbidea
---------

Hernani herriko inguruan sortu zien Madarikatuak taldea, 80 hamarkada erdian Andoni Tolosa "Morauk" laguntzen zien hitzekin, baina konposizioak eta musikaren muina Matarranz gitarrajolearena zen. Aitor abeslaria aurpegia zuriz margotuta agertzen zen askotan, ikutu berezia emanez zuzeneko emanaldiei.

Jon Eskisabel kritikariaren iritziz, rock erradikalaren ildoan bide propioa egin zuten, eta agerikoak dira rock progresiboaren eraginak. Tarteka reggae edo ska ere sartzen zuten. Andoni Tolosaren hitzak diferenteak dira garaikoarekin alderatuta, sozialak eta armada bezalako gaiei emanak, baina intimoak ere bai aldi berean.

*"Etsaiari makailua desertuan"* diskoa izan zen bere lehen lana, eta bakarra, kaleratu eta gero banandu baitziren, 1990. urtean.

Partaideak
----------

* Aitor, ahotsa
* Putre, saxoa
* Goio Matarranz, gitarra
* Flavio, baxua
* Javier, bateria

Erreferentziak
--------------

1. ↑   En Un Barco Chino.  (2016-11-29). *Etsaiari makailua desertuan, Madarikatuak (Etsaiari makailua desertuan, 1987).*  (Noiz kontsultatua: 2018-03-07).
2. ↑    Eskisabel, Jon.  (). «Etsaiari makailua desertuan eman zion 'Madarikatuak' taldeak» *info7 irratia* (Noiz kontsultatua: 2018-03-07).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61364269

 |

* Wd Datuak: Q61364269
**Washakie konderria** (ingelesez: *Washakie County*) Wyomingko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Worland da. 2010eko zentsuaren arabera 8.533 biztanle zituen, Washakie kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Washakie konderriak 5.808,58 kilometro koadro ditu. Horietatik 10,76 ura dira. Beste 5.797,81 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,47 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 8.533 pertsonetatik 8.320 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.162 dira. 22 beltzak edo afroamerikarrak. 51 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 46 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 93 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112846
* Commonscat Multimedia: Washakie County, Wyoming

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126699700
* LCCN: n82225614
* **Lekuak**
* OSM: 288535
* TGN: 2002386

 |

* Wd Datuak: Q112846
* Commonscat Multimedia: Washakie County, Wyoming
**Wasco konderria** (ingelesez: *Wasco County*) Oregonko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua The Dalles da. 2010eko zentsuaren arabera 25.213 biztanle zituen, Wasco kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Wasco konderriak 6.204,05 kilometro koadro ditu. Horietatik 35,95 ura dira. Beste 6.168,11 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 4,06 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 25.213 pertsonetatik 23.299 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3.743 dira. 85 beltzak edo afroamerikarrak. 1.018 amerikar natiboak ziren eta 142 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 191 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 16 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 462 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Wasco County, Oregon age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q495388
* Commonscat Multimedia: Wasco County, Oregon

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143068569
* NARA: 10037088
* **Lekuak**
* OSM: 1837132
* TGN: 1002990

 |

* Wd Datuak: Q495388
* Commonscat Multimedia: Wasco County, Oregon
Zona epelak argiztatutako eremuak dira.
**Zona epel** deritzo tropikoetatik zirkulu polarretaraino hedatzen diren Lurreko bi latitude-zona bakoitzari. Urtaroak ondo definituta daude, uda beroekin eta negu hotzekin, latitudea handitu ahala aldaketa handiagoekin.

Zona epela Lurreko zona termikoetako bat ere izan daiteke.

Iparraldeko zona epela
----------------------

Kantzer tropikotik ipar hemisferioko zirkulu polar artikoraino hedatzen da.

Hegoaldeko zona epela
---------------------

Kaprikornio tropikotik hego hemisferioko Zirkulu Antartikoraino hedatzen da. Zona hau ozeanoek estalitako eremuetan dago gehienetan, iparraldeko bere alderantzizkoa ez bezala, lurralde kontinental eta uhartearen proportzio handiagoa baitu.

Ezaugarriak
-----------

Zona hauek honako ezugarri hauek dituzte:

1. Tropikoen arteko zona ez bezala, Eguzkia ez da inoiz zenitera iristen.
2. Eskualde polarretan ez bezala, egunek eta gauek ez dute inoiz 24 ordu baino gehiagoko iraupena.
3. Klima ez da tropikoen arteko zonan bezain beroa edo eskualde polarretan bezain hotza. Hala ere, Lurreko tenperatura absoluturik baxuenak eta altuenak eskualde epeletan gertatzen dira, batez ere ipar hemisferioan.

Zona subtropikal deiturikoek, tropikoen ondoan dauden zona epeletako guneetan daudenek, presio altuko nukleo sorta dute, bi hemisferioetan, gutxi gorabehera 35°-ko latitudean lerrokatuta. Gerriko bakoitzaren ardatzek urteko desplazamendu txikia izaten dute paraleloen norabidean eta, neurri txikiagoan, meridianoenean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10395291

 |

* Wd Datuak: Q10395291
**Washburn konderria** (ingelesez: *Washburn County*) Wisconsinko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Shell Lake da. 2010eko zentsuaren arabera 15.911 biztanle zituen, Washburn kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Washburn konderriak 2.210,08 kilometro koadro ditu. Horietatik 145,57 ura dira. Beste 2.064,51 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 7,2 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 15.911 pertsonetatik 15.436 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 208 dira. 26 beltzak edo afroamerikarrak. 174 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 59 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 213 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q500793
* Commonscat Multimedia: Washburn County, Wisconsin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157107903
* ISNI: 0000 0004 0430 1222
* LCCN: n80123516
* **Lekuak**
* OSM: 1796963
* TGN: 2002360

 |

* Wd Datuak: Q500793
* Commonscat Multimedia: Washburn County, Wisconsin
**Mississippi konderria** (ingelesez: *Mississippi County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Charleston da. 2010eko zentsuaren arabera 14.358 biztanle zituen, Mississippi kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Mississippi konderriak 1.110,49 kilometro koadro ditu. Horietatik 44,49 ura dira. Beste 1.066 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 12,93 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 14.358 pertsonetatik 10.752 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 231 dira. 3.423 beltzak edo afroamerikarrak. 29 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 19 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 8 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 126 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490014
* Commonscat Multimedia: Mississippi County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145429704
* LCCN: n81119885
* NARA: 10039393
* **Lekuak**
* OSM: 1180487
* TGN: 2001219

 |

* Wd Datuak: Q490014
* Commonscat Multimedia: Mississippi County, Missouri
**Virgenes lurmuturreko itsasargia** Virgenes lurmuturrean dagoen itsasargia da, Río Gallegos-etik, Argentinako Errepublikako Santa Cruzko probintziako hiriburutik, 133 kilometrora. Itsasargiaren goialdetik Dungeness lurmuturreko itsasargia ikus daiteke, Txileko Errepublikakoa.

Historia
--------

Argentinako gobernuak Fenton familiak emandako lurretan eraiki zuen itsasargi hau 1904ko udan, lehenengo argia petrolio jatorria zuen gasarekin ekoiztu zuten, bere argiaren ezaugarria zuria zen eta distirak 5 segunduro gertatzen ziren.

1930ean azetilenozko gasarekin egindako argiztapen sistema berria instalatu zen, 24 itsas miliako (44,4 km) irismenarekin eta 30 segundoko aldizkakotasunarekin.

1977an sorgailu elektrikoa instalatu zuten argi sistema elikatzeko, 5 segundoz behin keinuka.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3378567
* Commonscat Multimedia: Faro en Cabo Vírgenes

---

* **Itsasargiak**
* ARHLS: ARG032
* NGA: 110-20152
* UKHO: G1260

 |

* Wd Datuak: Q3378567
* Commonscat Multimedia: Faro en Cabo Vírgenes
**Mieczysław Weinberg**, baita **Moisey** edo **Moishe Vainberg** ere, errusieraz Моисей Самуилович Вайнберг, polonieraz Mieczysław Wajnberg (Varsovia, Polonia, 1919ko abenduaren 8a - Mosku, Errusia, 1996ko otsailaren 26a) poloniar jatorriko errusiar musikagilea izan zen.

Biografia
---------

Aita musikagilea eta biolin-jotzailea zuen. Hamabi urte zituela, Józef Turczyńskiren piano-eskoletan onartu zuten Varsoviako Kontserbatorioan. Ikasketen diploma 1939an lortu zuen.

Alemaniarren inbasioaren ondorioz, Errusiara ihes egin behar izan zuen, eta Minsken ezkutatu zen. Han Vassili Andreievitx Zolotareven konposizio eskolak hartu zituen bi urtez. Weinbergen familia Varsovian gelditu zen, eta naziek akabatu egin zituzten. Alemaniarren SESBen kontrako erasoaren ondorioz, ekialderantz ihes egin behar izan zuen berriro, eta Uzbekistanera iritsi zen, Tashkentera, hain zuzen.

1942an hemeretzi sinfonietatik lehena idatzi zuen, eta Xostakovitxi bidali zion kopia bat; hark Moskura joateko eskatu zion, berarekin lan egiteko. Maisua eta ikaslea adiskide bihurtu ziren, eta noizean behin, elkarrekin jotzen zuten pianoa. Adiskidetasun hori lagungarri izan zitzaion Weinbergi sobietar buruzagien erasoen aurrean.

SESBeko judu antzezle handienaren (Solomon Mikhoels, Vovsi deitua) alabarekin ezkondu zen. Aitaginarreba hil egin zuten Stalinen aginduz 1948an, eta ondoren, emaztea hil zuten, Miron Vovsi, blusa zurien konplotean parte hartu zuen medikuaren iloba zelako. Weinberg espetxera eraman zuten, eta Xostakovitxen laguntzari esker, 1953an askatu zuten. Hainbat adiskidek eskakizun ofizialak egin zizkioten, eta Moskuko musikako inguruetan sartzen lagundu zioten.

Weinbergek hainbat partitura idatzi zituen tresnetarako, bakarlarientzako eta musikagileentzako. 1980an haren lanen zerrenda bat argitaratu zen, baina argitalpen horretan hainbat hutsune daude. Hemeretzi sinfonia idatzi zituen, koherentzia eta batasun handikoak. Ganberako musika ere aipagarria du, batez ere, harizko tresnetarako laukoteak. 1965etik 1970era bitartean, garai hartako vedetteentzako kontzertuak idatzi zituen, eta baita biolontxelo, biolin, txirula, tronpeta eta klarineterako obrak ere.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q919127
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 10039820
* ISNI: 0000 0001 2120 4377
* BNE: XX5341965
* BNF: 13955620n (data)
* GND: 124416225
* LCCN: n80098388
* NDL: 001181623
* NKC: xx0035207
* CiNii: DA11836108
* SUDOC: 13458094X
* BIBSYS: 1470399608875
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05943/eu\_v\_0014/v0014

 |

* Wd Datuak: Q919127
Zonbiak elektrizitatearen bitartez sortu ahal zela adierazten duen 1863ko irudia.
**Zonbiak** vudu-kulturan agertzen diren izaki batzuk dira, azti batek hildako bat magiaren bitartez berpiztean sortutakoak. Izaki hauek aztien esklaboak izango lirateke. Gaur egun, zonbi deitzen zaie hil ostean berpiztutako izaki guztiei.

Literaturan, bideo-jokoetan eta zineman asko aurki dezakegu zonbien presentzia.

Zonbiak zineman
---------------

Zonbien filmak beldurrezko generoaren barnean azpigenero bat dute, zonbi generoa edo ez-hildako generoa, hain zuzen. Honen barruan, hainbat eta hainbat pelikula aurki ditzakegu: batzuk eleberrietan oinarrituak, beste batzuk bideo-jokoetatik zinera eramanak... adibidez, zenbait izenburu:

* *Resident Evil 1; Resident Evil 2: Apocalypsis; Resident Evil 3: Extinction.*
* *The Omega Man.*
	+ Estreinatu gabe - *Resident Evil 4: Degeneration; Resident Evil 5: Lots of Zombies.*
* *28 Days Later; 28 Weeks Later.*
	+ Estreinatu gabe - *28 months after.*
* *REC.*
	+ Estreinatu gabe - *REC 2.*
* *I Am Legend.*
* *Rabia.*
* *Zombie nation.*
* *Posesión infernal.*
* *Planet Terror.*
* *Amanecer de los muertos.*
* *El día de los muertos.*
* *El último hombre vivo.*
* *World War Z.*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9406
* Commonscat Multimedia: Zombies

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 120034050 (data)
* GND: 4407180-2
* LCCN: sh99001600
* NKC: ph521124
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q9406
* Commonscat Multimedia: Zombies
**Virgil Ivan "Gus" Grissom** (Mitchell, Indiana, 1926ko apirilaren 3a - Cañaveral lurmuturra, Florida, 1967ko urtarrilak 27) estatubatuar pilotu eta astronauta bat izan zen.

"Gus Grissom" Mercury programaren hegaldietako bigarren estatubatuar astronauta izan zen, eta estatubatuar espazio lasterketako lehen biktimetako bat Edward Higgins White II.a eta Roger Chaffeerekin batera *Apolo 1*aren sutean. Bere lorpenen artean, bi misiotan hegan egin izana dago, baita espazio kapsula baten espazioaren onartutako mugatik haratuago bi aldiz hegan egin zuen lehen gizona izatea ere.

Virgil Grissom Mitchelleko goi eskolan graduatu zen, ondoren diplomatura bat lortuz ingeniaritzan Purdueko Unibertsitatean 1950ean. Betty Moore Grissomekin ezkondua, Scott eta Mark izeneko bi semeren aita izan zen.

Karrera militarra
-----------------

Grissom Ameriketako Estatu Batuetako Aire Armadan teniente koronel mailara iritsi zen. Pilotu bezala eman zuen karreraren hasieratik 100 borroka misiotan hegan egin zuen Koreako Gerran ehiza-hegazkin harraparien 334. eskuadroiko North American F-86 Sabre ehiza-hegazkinetan. Koreatik itzuli ostean hegaldi irakasle bezala lan egitera pasa zen Bryanen, Texas.

1955eko abuztuan, Grissom Aire Armadako Teknologia Institutuan sartu zen, Ohio estatuko Wright-Patterson basean, non ingeniaritza aeronautikoa ikasi zuen. 1956ko urrian proba pilotu bezala lan egitera pasa zen Edwards Aire Armadaren basean, Kalifornian, eta Wright-Pattersonera itzuli zen proba pilotu bezala ehiza sekzioan.

Cañaveral lurmuturrean hil zen 1967ko urtarrilak 27an bere kide Edward Higgins White II.a eta Roger Chaffeerekin batera *Apolo 1* espazio-ontziaren sutean.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Virgil Ivan Grissom*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110879
* Commonscat Multimedia: Gus Grissom

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 45545621
* ISNI: 0000 0000 2314 0023
* GND: 1117241718
* LCCN: n50032779
* NDL: 00522191
* CiNii: DA04564132
* NARA: 10580726
* SNAC: w6xg9qsf
* BIBSYS: 15024669
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q110879
* Commonscat Multimedia: Gus Grissom
**Mucor** Zygomycota taldean sailkatzen den onddo mota bat da. Onddoak, orokorrean, hiru talde nagusitan sailka daitezke, morfologiari dagokionez: legamiak (onddo zelulabakarrak), lizunak (hifa izeneko filamentuak dituztenak) eta perretxikoak (gorputz fruitu-emaile handiak dituztenak, kapela itxurakoak, askotan jan egiten direnak). Mucor onddoa lizunen taldean sailkatzen da, hifa luzeak baititu.

Morfologiari dagokionez, Mucorrek antz handia du Rhizopusekin. Honen aldean, baina, ez du errizoiderik. Bere hifa luzeak zurixkak dira, eta bere esporangioak ilunak.

Genero honetako onddoak (3.000 espezie inguru) lurtarrak eta saprofitoak izan ohi dira. Janari askoren hondatze-prozesuetan parte hartzen dute, eta lurzoruan ere bizi ohi dira. Mucor indicus onddo oportunista da, eta immunitate-sistema ahula duten gizabanakoak infektatzen ditu.

Ugalketa sexuala eta asexuala txandakatzen ditu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q310801
* Commonscat Multimedia: Mucor
* Wikispecies Espezieak: Mucor

---

* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 460905
* Dyntaxa: 6008847
* EOL: 18325
* GBIF: 8774036
* Index Fungorum: 25484
* ITIS: 13935
* MycoBank: 3282
* NCBI: 4830
* WoRMS: 100257
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D009089

 |

* Wd Datuak: Q310801
* Commonscat Multimedia: Mucor
* Wikispecies Espezieak: Mucor