**John Ronald Reuel Tolkien** (Bloemfontein, Orangeko Estatu Librea, gaur egun Hegoafrika, 1892ko urtarrilaren 3a - Bournemouth, Ingalaterra, 1973ko irailaren 2a), **J.R.R. Tolkien** bezala ezagutzen dena, filologoa, irakaslea eta fantasia epikoko idazlea izan zen. Erdi Aroko literatura fantastikoan oinarritutako eleberri arrakastatsuak idatzi zituen: *Hobbita* (1937) eta *Eraztunen Jauna* trilogia (1954-1955), antzinako epikaren bertsio modernotzat jotzen direnak.

Bizitza
-------

Familiak alemaniar jatorria bazuen ere, aspalditik Ingalaterran finkatua zegoen. Aitaren lanbidea zela-eta, idazlea Hegoafrikan jaio zen. Hiru urte zituela, bere osasun arazoengatik, amarekin eta anaiarekin batera Birminghamera joan zen bizitzera. 1896an, aitaren bapateko heriotzagatik eta egoera ekonomikoagatik, hiritik gertu zegoen Sarehole herrixkara joan behar izan zuten bizitzera.

Landa inguruak eragin handia izan zuen berarengan, Sareholen bizi zen garaian sortu baitzitzaion naturarekiko maitasuna eta erresptua, natura babestu eta zaindu behar dela konturatu baitzen. Naturarekiko maitasunak eragina izan zuen bere idazlanetan.

Mabel Tolkien zuen izena bere amak, eta pertsonalki arduratu zen bi semeen heziketaz. Txikitatik bultzatu zituen gerora idazlea izango zen bere seme Ronalden hizkuntz-zaletasuna eta irakurzaletasuna. Latina zen bere irakasgairik gogokoena. 

1900. urtean Mabel Tolkien eta bere semeak katolizismora bihurtu ziren, eta horrek familiaren laguntza eta babes ekonomikoa galtzea ekarri zuen.

Birminghameko "King Edward" eskolan egin zituen ikasketak, eta bertan, erdi ezkutuan, elkarte bat sortu zuen beste hiru ikaskiderekin batera:Tea Club and Barrovian Society, T.C. B.S. laburdurdurekin adierazitakoa. Geoffrey Smith kidearen agindupean jarduten zuten elkartekoek, helburu hau hartuta: Artearen bitartez, elkarteko lau kideen artean, aurkitu baino mundu hobeago bat utzi behar zuten.

1904. urtean, 12 urte zituela, Ronald-ek ama galdu zuen. Harrezkeroztik, Birminghameko apaiza zen Xavier Morganen babespean hezi ziren Ronald eta bere anai Hillary Arthur. Xavier Morganek eragin handia izan zuen Ronalden heziketan, hizkuntza ikasketak egitera sustatu baizuen. Berarekin ikasi zuen gaztelania, geroago naffarin hizkuntzaren sorkuntzan erabiliko duena.

Oxford unibertsitatean Ingelesa eta Literatura ikasketak hasi zituen 1908. urtean. 1914ean, 21 urte bete bezain pronto, Edith Barthi ezkon-hitza eman zion, eta handik urtebetera bukatu zituen ikasketak, ohorezko matrikulekin. Orduan, Edithekin ezkondu eta Frantziara bidali zuten.

Erresuma Batua Lehen Mundu Gerran sartuta zegoen, eta Rolandek Lancashire Fusiliers konpainian izena eman zuen. Somme batailan  egon zen, baina gaixorik itzuli zen etxera, lubaki sukarraz kutsatuta. Berriz gaixotu zen 1917an eta 1918an.

Gerra amaitu ondoren, Oxford English Dictionary proiekturako aukeratzen dute Tolkien, lexikografo laguntzaile bezala.

1920ko udan lortzen du ingelerazko irakasle-elkartuaren postua Leeds Unibertsitatean. E.V. Gordonekin lankidetzan, *Sir Gawain and the Green Knight* XIV. mendeko erromantze heroikoaren argitalpenean parte hartu zuen. Ipuinak, istorioak eta poemak idazten jarraitzen zuen, adibidez, *Ipuin galduen liburua*. *Silmarillion* idazten ere garai hartan hasi zen argitaratzeko asmorik ez bazuen ere, eta orduan asmatu zituen elfoen hizkuntzak.

1925.urtean Pembroke-Oxford-eko Rawlinson-Bosworth katedra loru zuen eta Oxforrera itzuli zen. Gustuko zituen irakaskuntza, eztabaida eta ikerkuntza. Ikerkuntza lan gutxi batzuk besterik ez zituen argitaratu, baina hedapen handikoak izan ziren: *Beowulf: The Monsters and the Critics* hitzaldia batez ere.

Oxforden, lagun batzuekin batera, The Inklings taldea sortu zuen. Nevill Coghill, Hugo Dyson, Owen Barfield, Charles Williams eta C. S. Lewis zeuden taldekideen artean; maiz elkartzen ziren solas egin eta elkarren lanak irakurtzeko.

C.S. Lewis izan zen J.R.R. Tolkienen lagun hurbilenetako bat. Tolkienek eragin handia izan zuen C.S. Lewisen kristau-fedeari itzuleran, eta, era berean, C.S. Lewisek bultzatu zuen Tolkien *Hobbita* istorioa argitaratzera. Hasiera batean, bere seme-alabentzat bakarrik idatzi zuen Tolkienek Hobbita, baina izan zuen arrakasta ikusita, Bigarren Mundu Gerra garaian *The New Hobbit* obran lan egiten hasi zen, eta hortik atera zen Eraztunen Jauna trilogia. Ez idazleak, ez editoreak ez zuten espero horrenbesteko arrakasta izango zutenik.

1945. urtean *Oxford’s Merton Professor of English Language and Literature* katedra lortu zuen eta erretiroa hartu arte, 1959 urtera arte hain zuzen ibili zen unibertsitateko kontuetan parte hartuz, hango bizitza eginez.

Literatur Nobel Sarirako hautagaia izan zen, baina epaimahaiak ez zuen bere hautagaitza onartu, "prosa urriko" idazlea omen zen.

J. R. R. Tolkien 1973ko irailaren 2an Oxforden hil zen, 81 urterekin. Oxfordeko Wolvercote hilerrian lurperatu zuten, Edith bere emaztearen hilobi berean, zeina 1971. urtean zendu zen. Hilobietan, bikotearen benetako izenak jarri beharrean, "Beren" eta "Lúthien" izenak azaltzen dira, eta *Silmarillion*eko kondaira batean azaltzen den bezala, elkar maite duten bi pertsonaia dira, baina izatez desberdinak direnak: elfoen arteko dontzeila da Lúthien, gizon hilkorra da Beren.

Asmatutako hizkuntzak
---------------------

J.R.R. Tolkienek fikziozko mundu bat eraikitzeaz gain, zenbait hikuntz berri ere asmatu zituen. Garrantzitsuenak Quenya eta Sindarin dira.

##### Quenya

Hainbat izenez deitu izan zaio hizkuntza honi: *Quenya, qnya, quendya, Valinor*-eko elfo hizkuntza...Tolkienek asmatutako hamabost hizkuntzetatik, Sindarin hizkuntzarekin batera hau da gehien zabaldu dena. Gaztaroan sortu eta bizitza osoan zehar landu zuen.

##### Sindarina

Sindarina Tolkienek sortutako hizkuntza da, Arda munduari buruzko istorioetan agertzen dena eta Erdialdeko Lurraldean gehien hitz egiten den elfoen hizkuntza. Sindarina quenyarekin batera Tolkienek gehien garatu zuen hizkuntzetako bat da. Hizkuntzaren jatorrizko izena *edhellen* izango litzateke (elfoarra). 1917-1930 urteen artean sortua.

Idazlanak
---------

*Hobbita*, *Eraztunen Jauna* eta *Silmarillion* (J. R. R. Tolkien hil eta gero, haren hirugarren semeak, Christopher Tolkienek argitaratua) idazteagatik ezaguna da. Hiru lan hauek urrutiko lurralde baten mitologia osoa kontatzen dute; *Silmarillion* lehenengo atala zen, *Hobbita* bigarrena eta *Eraztunen Jauna* hirugarrena. Hirurak kokatzen dira Arda mundu mitologikoan.

*Silmarillion* Tolkien hil eta gero argitaratu zen, liburuaren formatu komertzial urriarengatik eta egileak bere idazkiei egiten zizkien etengabeko aldaketak zirela medio. *Silmarillion*-en istorioetako asko ez zeuden *amaituta*, Tolkienek hitzari ematen zion zentzuan.

### Euskaratuak

* *Giles, hameko nekazaria* (1995, Desclée de Brouwer).
* *Eraztunen Jauna I: Eraztunen elkartea* (2002, Txalaparta),
* *Eraztunen Jauna II:* *Bi dorreak* (2003, Txalaparta).
* *Eraztunen Jauna III:* Erregearen itzulera (2003, Txalaparta).

* *Hobbita edo joan-etorri bat* (2014, Igela).

***Sakontzeko, irakurri: J. R. R. Tolkien bibliography.***

### Zinema egokitzapenak

* *The Lord of the Rings* (1978)
* *The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring (Eraztunen Jauna: Eraztunaren Elkartea) (2001).*
* *The Lord of the Rings: The Two Towers (Eraztunen Jauna: Bi dorreak) (2002).*
* *The Lord of the Rings: The Return of the King (Eraztunen Jauna: Erregearen Itzulera) (2003).*
* *The Hobbit: The Battle of the Five Armies (2014).*
* *Tolkien* (2019), biografia filma.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.
2. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Pearce, Joseph.  (2000). *Tolkien. Hombre y mito (Tolkien: Man and Myth).*  Minotauro, 28 or. ISBN 84-450-7330-3..
3. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Román, Celso.  (2004). *J.R.R. Tolkien Señor de magias, creador de universos.*  Panamerican editorial, 49 or. ISBN 958-30-1306-4..
4. ↑   **(Ingelesez)** Garth, John.  (2005). *Tolkien and the Great War. The Threshold of Middle-earth..*  Mariner Books Houghton Muffin Harcorut, 105 or. ISBN 978-0618574810..
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** Carpenter, Humphrey.  (2008). *Los Inklings : C.S. Lewis, J.R.R. Tolkien, Charles Williams y sus amigos (The Inklings : C.S. Lewis, J.R.R. Tolkien, Charles Williams and their friends ).*  Homo Legens ISBN 978-84-936433-8-6..
6. 1 2    Mallona, Olatz Enzunza.  (2023-09-01). «Unibertso mugaezin baten asmatzailea» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2023-09-01).
7. ↑   **(Ingelesez)** Lewis, C.S..  (1997 [1952]). *Mere Christianity..*  London: Collins, 6 or. ISBN 978-0060652920...
8. ↑    «NorDaNor | EIZIE» *nordanor.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-11-13).

Kanpo loturak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***J. R. R. Tolkien*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Euskarari ekarriak: J. R. R. Tolkien, ekarriak.armiarma.eus
* The Tolkien Society.
* Pembroke College, Oxford

Bibliografia
------------

* J.R.R. Tolkien, Humphry Carpenter, Christopher Tolkien, *Cartas de J.R.R. Tolkien (The Letters of J. R. R. Tolkien, 1981).* 1993, Barcelona, Minotauro. ISBN 84-450-7121-1
* Carpenter, Humphry (1977). Tolkien. A Biography. New York: Ballantine Books. ISBN 0-04-928037-6.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q892
* Commonscat Multimedia: J. R. R. Tolkien

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 95218067
* ISNI: 0000 0001 2144 1970
* BNA: 000041733
* BNE: XX933704
* BNF: 11926763j (data)
* BNC: 000039079
* CANTIC: a1045911x
* GND: 118623222
* LCCN: n79005673
* NDL: 00458883
* NKC: jn19990008561
* NLA: 35552076
* BER: 000084015
* CiNii: DA01293742
* SNAC: w61r7qfw
* SUDOC: 027164918
* ULAN: 500112201
* BIBSYS: 90056310
* UB: a1239810
* ICCU: CFIV015811
* Open Library: OL26320A
* RKD: 309909
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05659/eu\_t\_1291/t1291
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 13815
* Gutenberg proiektua: 42379

 |

* Wd Datuak: Q892
* Commonscat Multimedia: J. R. R. Tolkien