recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Webster konderria** (ingelesez: *Webster County*) Nebraskako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Red Cloud da. 2010eko zentsuaren arabera 3.812 biztanle zituen, Webster kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Webster konderriak 1.489,36 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,34 ura dira. Beste 1.489,02 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2,56 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 3.812 pertsonetatik 3.721 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 133 dira. 18 beltzak edo afroamerikarrak. 8 amerikar natiboak ziren eta 10 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 11 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 44 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q489687
* Commonscat Multimedia: Webster County, Nebraska

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132530717
* LCCN: n81035990
* NARA: 10039554
* **Lekuak**
* OSM: 1425410
* TGN: 2001406

 |

* Wd Datuak: Q489687
* Commonscat Multimedia: Webster County, Nebraska
**Wedgwood** txinako portzelana eta luxuzko osagarrien ingalaterrako fabrikatzailea da. 1759ko maiatzaren 1ean sortu zuen Josiah Wedgwood eltzegileak Stoke on Trent-en. Enpresak arrakasta handia izan zuen XVIII. mendean. Salmenta handiak izan zituzten Europan eta Ameriketan zehar, baina bere ondorengoek arrakasta gutxiago izan zuten. Enpresa Etrurian zegoen egoitza, Burslemeko Trent eta Mersey kanalaren ondoan, 1938an Josiah Wedgwood V.ak Barlaston-eko gune berri batera eraman zuen arte, hegoaldera kilometro gutxira.

Mugimendua arrakastatsua izan zen eta sozietate mugatua bihurtu zen 1967an. Stokeko beste zeramika-enpresa asko hartu zituen. 1986an 12.000 pertsona zeuden mundu osoan konpainian lanean eta 152 milioi liberako salmentak izan zituen. 1987an konpainia Waterford Crystalekin batu zen. Enpresa berria Waterford Wedgwood plc izena zuen. Beste herrialde batzuetako enpresak hartu zituen eta 1999rako 300 milioi dolarreko zorrak zituen. 2001etik aurrera langileak kaleratzen hasi zen. 2005ean Royal Doulton konpainia erosi zuen, Tangerang-en (Indonesia) lantegia zuena. Zeramika guztia bertan egiten zen. 2008an 470 milioi liberako zorrak eta 50 milioi liberako aktiboak zituen. Gainerako langile gehienak kaleratu zituzten. 

**Fiskars Group** konpainia finlandiarrak erosi zuen negozioa 2015ean

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Abp, Fiskars Oyj.  (2015-07-02). «Fiskars Corporation has completed the acquisition of WWRD and extended its portfolio with iconic luxury home and lifestyle brands» *GlobeNewswire News Room*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q595544
* Commonscat Multimedia: Josiah Wedgwood and Sons

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 124089998
* ISNI: 0000 0001 2106 7149
* BNF: 12206587h (data)
* LCCN: n50022708
* NKC: ko2018994868
* NLA: 35054045
* ULAN: 500269607

 |

* Wd Datuak: Q595544
* Commonscat Multimedia: Josiah Wedgwood and Sons
***Zoriontasunaren liburua*** Otomandar Inperioan, 1582. urtean egindako eskuizkribu argiztatua da. 1574 eta 1595 bitartean inperioaren agintea izan zen Murad III.a sultanak egiteko agindu zuen. Testua arabieratik itzuli zen. Liburua horoskopoaren inguruan antolatzen da.

Murad III.a eta bere garaia
---------------------------

Mendearen bigarren erdialdean Otomandar Inperioaren aginpideak Budapestetik Bagdadera eta Oman eta Tunisiatik Mekara eta Medinara hedatzen ziren, Damaskoko, Alexandriako edo Kairoko bezalako hiri garrantzitsuak biltzen zituen. Turkiarrek Zetaren Bidea, Itsaso Beltza eta Mediterraneoko ekialdeko erdia ere kontrolatzen zituzten. Sultanak Konstantinoplatik gobernatu zuen inperioa; hiri horretan arkitektoak, margolariak, kaligrafistak, bitxigileak, ontzigileak eta poetak aritu ziren haren zerbitzura. Suleiman I.aren biloba, Murad sultan kultu eta sibarita zen, artearen zaindari handia eta XVI. mendeetan eta XVII. mendeetan Turkiako otomandar pinturaren garapen garrantzitsuaren arduraduna izan zen. Bere erregealdian Iranekin eta Europako estatu kristauekin etengabeko gerrek ere izan ziren.

Murad III.a sultana erabat xurgatu zuen haremaren bizitza politiko, kultural eta sentimental biziak. 103 seme-alaba izan zituen, baina horietatik 47 bakarrik aurrera atera ziren. Liburu hau bere Fatima alabari eskaintzeko oparia izan zen.

Edukia
------

*Zoriontasunaren liburua*k zodiako hamabi zeinuen azpian jaiotako pertsonen ezaugarrien deskribapen zehatzak biltzen ditu. Deskribapen horiek ilustratzeko, gizakiaren egoera desberdinak irudikatzen dituzten pintura multzo bat erakusten da. Planeten konjuntzioaren arabera, konkordantzia fisiognomikoko taula batzuk, ametsen interpretazio zuzena eta iragarpena asmatzeko tratatu enigmatikoa zekarren liburuak.

Eskuizkribua garai hartako ekialdeko munduaren lekukotasun paregabea da. Erdi Aroko imajinazio turkiarraren munstro, deabru eta piztiei eskainitako atala ere badago.

Ilustrazioen egilea
-------------------

Bere miniatura guztiak Ustad 'Osman irakasle ospetsuaren zuzendaritzapean egin omen ziren; zodiakoaren zeinuei eskainitako hasierako irudi sortaren egile eztabaidaezin izan zen behintzat. 'Osmanek, Serrallo tailerreko margolarien arduraduna 1570. urtetik izan zen. 'Osmanek Muradeko gorteko beste artista batzuei eragin zien. Hark egindako erretratuen zehaztasuna zen bere estiloaren ezaugarri bat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  *Encyclopædia Britannica*, 7. liburuki, Hugh Chisholmek argitaratuta (1911).
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Liburuaren gaineko bideoa.
* **(Gaztelaniaz)**:Liburuaren orri bat M. Moleiro argitaratzailearen webgunean.
* **(Gaztelaniaz)**:*Album Letras Artes* aldizkarian plazaratutako artikulua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3224029

 |

* Wd Datuak: Q3224029
**Bosque konderria** (ingelesez: *Bosque County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Meridian da. 2010eko zentsuaren arabera 18.212 biztanle zituen, Bosque kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Bosque konderriak 2.596,57 kilometro koadro ditu. Horietatik 50,67 ura dira. Beste 2.545,9 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 7,01 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 18.212 pertsonetatik 17.627 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.926 dira. 277 beltzak edo afroamerikarrak. 74 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 38 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 9 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 185 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108424
* Commonscat Multimedia: Bosque County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146570280
* LCCN: n79095424
* NARA: 10036649
* **Lekuak**
* OSM: 1836992
* TGN: 1002191

 |

* Wd Datuak: Q108424
* Commonscat Multimedia: Bosque County, Texas
Txartel gorria eskubaloi partida batean
**Zigor-txartela** hainbat kiroletan kirolariak abisatzeko, errieta egiteko edota zigortzeko erabiltzen da.

Historia
--------

Kenneth Aston arbitro britainiarrari Ingalaterra eta Argentinaren arteko partida nahasia epaitzea egokitu zitzaion 1966ko Munduko Futbol Txapelketan. Partida amaitu eta, etxean zegoenez –txapelketa Ingalaterran jokatu zen–, bere autoa gidatuz irten zen epailea estadiotik. Semaforo batean gelditu zenean, semaforoen kodea futbolari ere aplika zekiokeela bururatu zitzaion.

Hau da, kolore horia ez zen nahikoa izango arau-hauslea egozteko, eta jokalaria ohartarazita geratuko zen; semaforo gorriak autoen ibilia geldiarazten duen moduan, txartel gorriak arau-hauslearen jokoa etengo zuen, eta zelaitik egotziko zuten berehala.

Handik gutxira ideia FIFAra helarazi zuen, eta federazioak hurrengo Munduko Kopan jarri zuen martxan Astonen txartel sistema. Txartel hori eta gorriak 1970eko Mexikoko Kopan erabili zituzten lehenengoz.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    *Nondik datoz futboleko txartel hori eta gorriak?.*  2015-04-19. CC-BY-SA lizentzia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q976745
* Commonscat Multimedia: Association football cards

---

 |

* Wd Datuak: Q976745
* Commonscat Multimedia: Association football cards
**Canelobreko leizeak** Espainiako Alacanteko probintziako Busot udalerrian daude, probintziako hiriburu den Alacantetik 23 kilometrora, Elxetik 50era eta 700 metroko altueran, Cabezón de Oro izeneko tontorraren iparraldeko magalean. Leizearen barnean Espainiako gangarik altuenetako bat dago, 70 metro ingurukoa, katedral baten antzerakoa. Berau bisitatzean konkrezio ezberdinek hartu dituzten kapritxozko formak ikus daitezke, marmoka, organo, argimutil eta beste hainbat forma.

Areto bisitagarria, besteak espeleologiarako erabiltzen baitira, gerra zibilean irekitako 45 metroko tunel baten bidez iristen den 80.000 metro kubiko baino gehiagoko gune bat da. Barnean, lehen inpresioa, gangaren altuera da, non areto guztiaren heren batean gauden. Batzuetan, bere ingurugiro eta akustika baldintzak musika protagonista bezala duten ikuskizunetarako erabiltzen dira. Bisita gidatua "Familia Sakratua" bezala ezagutzen den multzo baterantz jaisten da, non 25 metro baino gehiagoko zutabea nabarmentzen den. Beranduago, aretoaren erdian "El canelobre" (argimutila valentzieraz) deituriko estalagmita ikus daiteke, 100.000 urte baino gehiago dituena. Gainera, aretoaren ia albo guztia estaltzen duen laba isurketa handi bat ere ikus daiteke. Barreneraino jaistean nabari daiteke gangaren altuera guztia. Espeleotema adibide ugari ikus daiteke leizean: estalaktitak eta estalagmitak, zutabeak, marmokak, laba isurketak, microgoursak eta baita eszentrikoak ere.

Kanpo estekak
-------------

* **(Katalanez)****(Gaztelaniaz)**www.cuevasdecanelobre.com
* **(Katalanez)****(Gaztelaniaz)**www.busot.es

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2480874
* Commonscat Multimedia: Cova dels Canelobres

---

 |

* Wd Datuak: Q2480874
* Commonscat Multimedia: Cova dels Canelobres
Victor Hugoren hiletak Parisen.
Gustavo III.a Suediakoaren castrum doloris.
***Castrum doloris*** latin hizkuntzaz (euskaraz: «Minaren gaztelua») katafalkoa edo hilkutxa babesten edo ornitzen duen egitura eta dekorazio bati ematen zaion izena da. Bolada baterako eraikitzen den monumentua da, normalean eliz handietan eta katedraletan.

Ezaugarriak
-----------

Castrum doloris egiturak hildakoaren ospea edo garrantzia nabarmentzen du. 'Castrum doloris' batek baldakino konplexua izan dezake: Bertan kandelabroak, loreak eta, gehienetan, epitafioak eta, batzuetan, estatuak alegorikoak izan daitezke. Ohitura Erdi Aroaren bukaeran sortzen bada, XVII. eta XVIII. mendeetako hilobietan tamaina handiko 'castra doloris' asko egin ziren. Ospetsua izan zen, esaterako, 1570ean Sigismundo II.a Poloniakoaren hiletetan egin zutena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q378294
* Commonscat Multimedia: Castrum doloris

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4367331-4
* AAT: 300265408

 |

* Wd Datuak: Q378294
* Commonscat Multimedia: Castrum doloris
**Hungariako Legebiltzarra** edota **Budapesteko Legebiltzarra** (hungarieraz *Országház*, euskaraz literalki "Herriaren Etxea" esan nahi du), ziuraski, Budako gazteluarekin batera Hungariako hiriburu den Budapesteko eraikinik ezagunena da. Hungariako Biltzar Nazionalaren eta beste instituzio batzuen egoitza da, Legebiltzarreko liburutegia kasu. Hiriko V. barrutian dago, Danubio ibaiaren ondoan, sarrera nagusia, Kossuth Plazan dagoelarik.

Eraikina, 1885 eta 1904 bitartean eraikia izan zen, Imre Steindlen planoak jarraituz.

Legebiltzarra bisitatu nahi dutenek, sarrerak eros ditzakete, hizkuntza ezberdinetako talde bisitak antolatzen dira.

Barnealdea
----------

Barnealdea, haitzurdin eta urrez apaindua dago. Eraikinak, bere egitura simetrikoarekin, bi ganberatako legebiltzar bat izateko balio du. Iparraldeko hegalean, Lehen Ministroaren bulegoak daude, hegoaldekoan, berriz, Errepublikako Presidentearenak.

Kanpoko eskaileraren albo banatan lehoien bi estatua aurki daitezke. Zutabeak, granito gorriz eginak daude, eta 6 metroko altuera eta 4 tonako pisua dute. Sabaian, Károly Lotzen margo alegorikoak ikus daitezke, "Legediaren Apoteosia" eta "Hungariaren Loriatzea" kasu.

Munduko Zazpi Mirari Berriak
----------------------------

Munduko Zazpi Mirari Berriak izeneko leihaketan parte hartu zuen, baina ez zen aukeratua izan.

Iruditegia
----------

* Urrutira, Danubio ibaiarekin batera.Urrutira, Danubio ibaiarekin batera.
* Hungariako Biltzar Nazionala.Hungariako Biltzar Nazionala.
* Eskailerak.Eskailerak.

Ikus gainera
------------

* Hungariako Biltzar Nazionala

Kanpo estekak
-------------

* Hungariako Legebiltzarraren webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11819
* Commonscat Multimedia: Hungarian Parliament Building

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 150640661
* GND: 1051591449
* LCCN: n50070364
* **Lekuak**
* OSM: 3199085

 |

* Wd Datuak: Q11819
* Commonscat Multimedia: Hungarian Parliament Building
**Zakilaren leize-gorputza** belaki baten moduko egitura duen zutitze-ehun bat da, **zakilaren leize-gorputzetan** dagoen bietako bat. Erekzio batean zakilean sartzen den odol gehiena, bertan metatzen da. Leize-gorputz hau emeen klitoriaren leize-groputzaren homologoa da. Emeen klitoriak egitura berbera du leize-gorputz pare batekin.

Anatomia
--------

Zakilaren leize-gorputz bikotea eta bien ondoan dagoen zakilaren gorputz arola (*corpus spongiosum* edo *corpus cavernosum urethrae* testu zientifikoetan) giza zakil osoan zehar hedatzen diren hiru zutitze-ehun dira, erekzioa ematen denean odolez betetzen direnak. Bi leize-gorputzak zakilaren alboetan daude, pubis-hezuretik zakilaren burura. Buruan elkartzen dira biak. Egitura hauek belaki baten antzeko itxura dute, trabekulaz beteta; trabekulak odolez betetzen diren hutsuneak dira, endotelioarekin lerrokatuta eta euren artean ehun konektibo septoekin. Gizonen anatomian ez dago bestibuluaren erraboilik, baizik eta zakilaren gorputz arola, zakilaren beheko aldean. Honen barrutik igarotzen da uretra.

Erreferentzia
-------------

1. ↑    *Giza anatomiako atlasa.*  Universidad del País Vasco, Servicio Editorial = Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua D.L. 2014 ISBN 9788498609677. PMC 892534072..
2. ↑   Werner. Lierse,.  (1987). *Applied Anatomy of the Pelvis.*  Springer Berlin Heidelberg ISBN 9783642713682. PMC 851786111..
3. ↑    *Comparative reproductive biology.*  (1st ed. argitaraldia) Blackwell Pub 2007 ISBN 9780470390290. PMC 232612140..
4. ↑   «Understanding a man's erection» *www.whitelotuseast.com* (Noiz kontsultatua: 2018-06-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1455226
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* TA: A09.4.01.014
* FMA: 19618

 |

* Wd Datuak: Q1455226
**Carlos Correia** (Bissau, 1933lo azaroaren 6a - 2021eko abuztuaren 14a) gineabissautar politikaria izan zen. Lau aldiz Ginea-Bissauko lehen ministroa izan zen.

Ingeniaritza agronomoa ikasi zuen Ekialdeko Alemanian. PAIGC taldeko kide izan zen independentzia gerraren garaitik. 1970eko hamarkadan Finantza ministro izan zen eta 1980ko hamarkadan alderdiko politburoko kide eta estatu kontseiluko nekazaritza eta arrantza arduraduna izan zen.

1991n João Bernardo Vieira presidenteak lehen ministro izendatu zuen. 1994an ordezkatu zuten, alderdi anitzeko lehen hauteskundeen ondoren. Berriz ere lehen ministro izan zen 1997ko ekainetik 1998ko abendura. Agintaldi honetan Ansumane Manéren matxinada gertatu zen.

Vieirako etaparen ondoren, Correia hainbat aldiz espetxeratu eta alderditik bota zuten 1999an. 2008an izendatu zuten berriro lehen ministro, azaroko parlamenturako hauteskundeak prestatzeko. Gobernuko azken etapa 2015eko iraila eta 2016ko maiatza artean izan zen, José Mário Vaz presidentearekin.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q176413
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 4250162985508186300003
* GND: 1238996787

 |

* Wd Datuak: Q176413
**Zibernetika** sistema konplexuen azterketan, eta informazioaren eta komunikazioaren teorien eztabaidan, hartzailea eta igorlearen artean joan-etorriko bidea dagoela aitortu zuen teoria da.

Etimologikoki grezieratik dator, Κυβερνήτης (kybernetes) ontzi bat gidatzea adierazteko. Platonek gobernatzeko artea bezala erabili zuen bere Errepublika liburuan, gizonak gidatzeko artearekin parekatuz.

Bere jatorri praktikoa, Bigarren Munduko Gerran dago: abiaduran doazen hegazkinak lurreratzeko, sistema antiaereoak behar zuten ezinbesteko informazioa abiadura zen. Horrela tiroa aurreikusi zezaketen, proiektila iristerako hegazkina non egongo zen kalkulatuz.

Gregory Bateson (1904-1980) izan zen XX. mendearen erdi aldean, zibernetikari definizio hau eman ziona:
matematikaren adar bat da kontrolaren, errekurtsibitatearen eta informazioaren arazoez arduratzen dena.

Kanpo estekak
-------------

* Zibernetika, Gizapedian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q123637
* Commonscat Multimedia: Cybernetics

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX525041
* BNF: 11977404g (data)
* GND: 4033888-5
* LCCN: sh85035046
* NDL: 00569953
* NKC: ph115051
* AAT: 300054473
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D003491

 |

* Wd Datuak: Q123637
* Commonscat Multimedia: Cybernetics
**Casamance** Senegalgo hego-mendebaldeko eskualde historiko eta naturala da, Casamance ibaiak zeharkatzen duena. Iparraldean Gambiarekin du muga eta hegoaldean Ginea Bissaurekin. Senegalgo mapari begiratuta oso bereizia ageri da eskualdea, ez bakarrik Gambia estatuak banatzen du, baizik eta Gambiatik igarotzen den ibai handiak (Gambia izenekoa halaber) ere.

Administratiboki hiru eskualdetan dago zatiturik: Ziguinchor - *Basse Casamance* - , Sédhiou - *Moyenne Casamance* - eta Kolda - *Haute Casamance* -. Hiri handiena Ziguinchor da.

Diola etnia da nagusi bertan, fetitxearen kultura bizi duen herria.

Gatazka separatista
-------------------

Sakontzeko, irakurri: «Casamanceko gatazka»
1982. urtetik gatazka armatua egon da Casamancen, independentzia eta nortasun propioarekiko errespetua aldarrikatzen dutelarik bertakoek. Diola etniarekin lotuta dago nagusiki mugimendu hori. Diolak kristauak edo animistak dira nagusiki, eta Senegalen oro har musulmanak dira nagusi. Era berean, hizkuntzaz ere, wolofera delarik *lingua franca* Senegaleko gehiengoan, Diola hizkuntza propioaz aparte, kreolera portuges bat mintzatzen da Casamancen.

Kanpo estekak
-------------

* *Casamance: Askatasunaren fetitxea* argia.com-en
* **(Frantsesez)** casamance.net Turismo informazioa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q839607
* Commonscat Multimedia: Casamance

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 154807560
* LCCN: n83067873
* SUDOC: 027632466

 |

* Wd Datuak: Q839607
* Commonscat Multimedia: Casamance
Zigarrokinak kutsadura iturria dira.
Zigarrokinek kalte ugari eragiten dituzte.
**Zigarrokin** bat, baita ere zigarro-punta eta zigarro-mutxikin, kontsumitutako zigarro batetik geratzen dena da. Tabako-hondarrak ditu eta irazkia izan dezake. Ohikoa da zigarrokinak oraindik piztuta botatzea, eta horrek sutea eragin dezake. Gainera, ingurumena kutsatzeko iturri oso garrantzitsuak dira.

Eragindako kutsadura
--------------------

Zigarrokina, hondakin txikia bada ere, oso toxikoa da: zigarroak 7.000 substantzia toxiko inguru ditu. Asko kutsatzen du: zigarrokin batek 50 eta mila litro artean kutsa ditzake, ikerketa batzuen arabera. Eta luzaroan kutsatzen du: zigarrokin batek hamabi bat urte behar ditu desegiteko. Hondartzetako, itsasoetako eta ozeanoetako kutsatzaile nagusienetakoa da. OMEk uste du 1980ko hamarkadatik kostaldean eta barnealdean egin diren zabor bilketetako zaborren %30-40 direla zigarrokinak. Jendeak hondarretan zein kaleetan (erretzaileek lurrera botatzen dituzte erretako hiru zigarrotik biren zigarrokinak, OMEren arabera. 4,5 bilioi zigarrokin inguru dira urtean. 680.388 tona.) utzitako zigarrokinetako asko, bestetik, itsasora eta ozeanora iristen dira. Itsasoko arrain eta ugaztunek jan egiten dituzte, eta ohikoa da haien urdailean zigarrokinak aurkitzea. 

Zigarroetako irazkiak zelulosa azetatoz eginak daude. Kotoia ematen du, baina plastikoa da. Plastiko zuntzak. «Denbora luzez egon daitezke ingurumenean, mikroplastiko gisa», OMEren esanetan. Zaila da zelulosa azetatozko irazkiak desegitea. Oso konprimituta egoten dira, eta azetilo molekulak dituzte. Eguzkiak eta hezetasunak desegin ditzake, baina mikroplastikotan.

Zigarrokinek nikotina, metal astunak (merkurioa, beruna, kadmioa, artsenikoa), hidrokarburo aromatiko poliziklikoak eta bestelako substantzia kimikoak izaten dituzte. Erretzaileak zigarroa erretzean bertan geratzen dira substantzia horietako asko. Substantzia horiek guztiak zigarrokinetatik ingurumenera irazten dira, eta kaltegarriak dira bizidunentzat.

Suteen eragileak
----------------

Inguru desberdinetan zigarrokinek suteak eragin ditzakete. Ibilgailuek edo oinezkoek botatako zigarrokinek baso-suteak eragiten dituzte erregularki; ibilgailuek botatakoek beste ibilgailu batzuk edo horien karga ere piztu ditzakete. Hau bereziki tragikoa da tunel batean gertatzen bada. Erretzaileak ohean lo egiten badu, bestetik, erretzen edo zigarrokin bero bat botatzen badu zaborretara, sutea piztu daiteke etxebizitzan.

Neurriak arazoa pairatzeko
--------------------------

Zigarrokinen hondakinek eragindako kutsadurari aurre egiteko araudiak onartzen ari dira 2022an Alemania, Zeelanda Berria, Kanada, Estatu Batuak eta Frantzia, besteak beste, baina konponbideak oso epe luzekoak dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Jakes Goikoetxea: "Zigarroa itzali, kutsadura piztu", *Berria*, 2022ko uztailak 26a.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q199349
* Commonscat Multimedia: Cigarette butts

---

 |

* Wd Datuak: Q199349
* Commonscat Multimedia: Cigarette butts
**Winkler konderria** (ingelesez: *Winkler County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Kermit da. 2010eko zentsuaren arabera 7.110 biztanle zituen, Winkler kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Winkler konderriak 2.178,87 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,41 ura dira. Beste 2.178,46 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 3,26 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 7.110 pertsonetatik 6.848 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3.824 dira. 129 beltzak edo afroamerikarrak. 29 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 16 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 43 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 45 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q114479
* Commonscat Multimedia: Winkler County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 151280445
* LCCN: n81076935
* **Lekuak**
* OSM: 1814606
* TGN: 2002096

 |

* Wd Datuak: Q114479
* Commonscat Multimedia: Winkler County, Texas
**Winnebago konderria** (ingelesez: *Winnebago County*) Iowako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Forest City da. 2010eko zentsuaren arabera 10.866 biztanle zituen, Winnebago kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Winnebago konderriak 1.040,44 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,18 ura dira. Beste 1.037,26 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 10,44 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 10.866 pertsonetatik 10.607 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 360 dira. 78 beltzak edo afroamerikarrak. 18 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 85 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 74 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q249638
* Commonscat Multimedia: Winnebago County, Iowa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 124341234
* LCCN: n81022708
* NARA: 10038893
* **Lekuak**
* OSM: 1792954
* TGN: 2000655

 |

* Wd Datuak: Q249638
* Commonscat Multimedia: Winnebago County, Iowa
**Yadkin konderria** (ingelesez: *Yadkin County*) Ipar Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Yadkinville da. 2010eko zentsuaren arabera 38.406 biztanle zituen, Yadkin kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Yadkin konderriak 874,14 kilometro koadro ditu. Horietatik 6,93 ura dira. Beste 867,2 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 43,94 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 38.406 pertsonetatik 36.771 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3.749 dira. 1.165 beltzak edo afroamerikarrak. 66 amerikar natiboak ziren eta 5 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 71 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 11 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 317 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q497284
* Commonscat Multimedia: Yadkin County, North Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 140734176
* GND: 7845950-3
* LCCN: n81138941
* NARA: 10039489
* **Lekuak**
* OSM: 2528758
* TGN: 2001555

 |

* Wd Datuak: Q497284
* Commonscat Multimedia: Yadkin County, North Carolina
**Cascade konderria** (ingelesez: *Cascade County*) Montanako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Great Falls da. 2010eko zentsuaren arabera 81.327 biztanle zituen, Cascade kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Cascade konderriak 7.022,71 kilometro koadro ditu. Horietatik 34,52 ura dira. Beste 6.988,2 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 11,58 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 81.327 pertsonetatik 73.811 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.711 dira. 958 beltzak edo afroamerikarrak. 3.274 amerikar natiboak ziren eta 78 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 665 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 45 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.496 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193167
* Commonscat Multimedia: Cascade County, Montana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126679158
* LCCN: n81073740
* NARA: 10039437
* **Lekuak**
* OSM: 1740619
* TGN: 2001266

 |

* Wd Datuak: Q193167
* Commonscat Multimedia: Cascade County, Montana
**Ziklo ekonomikoak** ekonomia sistema batean txandaka izaten diren hazkunde eta atzerakada garaien zikloak dira. Ziklo ekonomikoaren hazkunde garaian, BPG edo ekoizpena handitzen da, langabezia gutxitzen, eta inflazioa sortzen; ziklo ekonomikoa atzerakada garaian dagoenean, ekoizpena gutxitzen da, eta langabezia handitzen. Ziklo ekonomikoek ekonomia osoari edota ekonomia arlo jakin bati eragin diezaiokete. Ziklo ekonomikoaren gainbehera eta hazkundea bapatekoak eta intentsitate handikoak izan daitezke: gorakada handia denean, *boom* bat dela esan ohi da; bat-bateko atzerakada nabarmena denean, aldiz, krak bat dela esaten da.

Zikloen iraupena aldakorra eta ziurgabea da beti, eta horrek eragotzi egiten du ziklo horien azterketa sistematikoa: stock mailen gorabeherek eragindako hiru urteko zikloak hauteman dira (Kitchin zikloak izenekoak, alegia); inbertsioetan, berriz, zazpi urteko zikloak (Juglar zikloak izenekoak). Hamarkada batzuetako iraupena duten zikloak ere aztertu dira, adibidez: gutxi gorabehera 50 urtekoak diren Kondratiev zikloak, eta eraikuntza sektoreko Kuznet zikloa, 20 bat urtekoa.

  

Hainbat teoria dago ziklo ekonomikoak sorrarazten dituzten faktoreei buruz. Teoria monetarista batek dioenez, inflazioa kontrolatzeko moneta politikak sortzen ditu ziklo horiek; beste teoria zenbaitek, berriz, aldaketa teknologikoek eta ekonomiari buruzko aurreikuspen subjektiboek eragiten dituztela diote.

Oharrak eta erreferentziak
--------------------------

1. ↑  Korotayev, Andrey V. & Tsirel, Sergey V.(2010). A Spectral Analysis of World GDP Dynamics: Kondratiev Waves, Kuznets Swings, Juglar and Kitchin Cycles in Global Economic Development, and the 2008–2009 Economic Crisis. *Structure and Dynamics*. Vol.4. #1. P.3-57.

Kanpo estekak
-------------

* Ziklo ekonomikoak, Gizapedian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q192311
* Commonscat Multimedia: Business cycle

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11971902q (data)
* GND: 4032125-3
* LCCN: sh85018278
* NDL: 00565348
* NKC: ph120824
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 013918
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q192311
* Commonscat Multimedia: Business cycle
**Çatal Höyükeko emakume eserita** buztin egosiaz egindako 20 zm.ko iruditxoa da. Turkiako egungo Anatolian dagoen Neolitiko eta Kalkolitiko Çatal Höyük aztarnategian aurkitutakoa, emakume edo jainkosa bat erakusten du, biluzik eta eserita, alboetan bi leopardo dituela. Egun Ankarako Anatoliako Zibilizazioen Museoan ikus daiteke.

Historia
--------

K.a. 6000 urte inguruan egin zen. Eskultura James Mellaartek aurkitu zuen, 1961an. Aurkitu zenean elementu batzuk falta zitzaizkion: emakumearen burua, leopardo bat eta eskuineko eskua. Elementu horiek ondoren osatu dira. Hazia gordetzeko ontzi batean aurkitu zen, etxe baten gelan; horregatik etxeko kultoarekin lotutako sinboloa izan daitekeela pentsatu izan da.

Azalpenak
---------

Iritzi zabalduenaren arabera emankortasunarekin lotutako irudia izan daiteke. Iritzi horren alde emakumearen soin atal handiegiak aipa daitezke. Antzeko ikonografiak beste lekuetan ere aurkitu izan dira; Paleolitoko Venusak gisa ezagutzen dira. Kasu honetan dirudi emakumea tronu batean eserita dagoela erditzeko unean.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2

Ikus, gainera
-------------

* Çatal Höyük
* Paleolitoko Venus

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2233466
* Commonscat Multimedia: Mother goddess from Çatalhöyük

---

 |

* Wd Datuak: Q2233466
* Commonscat Multimedia: Mother goddess from Çatalhöyük
Mataderak mekanizatzeko brotxa.
Cardan akoplamendua, brotxatutako zuloarekin.
**Brotxatzeko** makina zirrikituak mekanizatu ahal izateko diseinatu eta eraikitako makina-tresna edo makina-erreminta bat da. Mekanizazioa egiteko brotxak erabiltzen ditu, ertz anitz progresiboko ebaketa tresnak.

Brotxa baten funtzionamendu-printzipioa gubil progresibo baten antzekoa da, non aurrera egin ahala gubil berri bat funtzionatzen hasten den, brotxak dituen adina pauso eraginez.

Tresna horren diseinuari esker, erremintaren aitzinapenean, hortz bakoitzak 0,05 milimetro inguruko material pixka bat mozten du. Beraz, brotxaren luzera moztu beharreko material kopuruak mugatzen du.

Brotxatzeko makinak abiadura-kaxetan muntatzen diren engranaje asko dituzten zulo ildaskatuak egiteko erabiltzen dira, abiadura-aldaketa bat egitean mugitu ahal izateko.

Makina horiek polea eta engranaje finko askotako mataderak mekanizatzeko ere erabiltzen dira.

Brotxatutako pieza baten adibidea. Hemen brotxaketaren profila ardatz ildazkatu bat da.
Brotxa oso tresna garestia eta delikatua da, eta horregatik daude tamaina normalizatuko mataderak eta ardatz ildaskatu normalizatuak.

Kanpo estekak
-------------

* Ekin, brotxatzeko eta ijezketarako makinak eta erremintak diseinatu eta ekoizten duen Zornotzako enpresa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1335086
* Commonscat Multimedia: Broaching

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300053070

 |

* Wd Datuak: Q1335086
* Commonscat Multimedia: Broaching
**Casey konderria** (ingelesez: *Casey County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Liberty da. 2010eko zentsuaren arabera 15.955 biztanle zituen, Casey kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Casey konderriak 1.154,45 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,9 ura dira. Beste 1.150,55 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 13,82 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 15.955 pertsonetatik 15.704 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 378 dira. 80 beltzak edo afroamerikarrak. 27 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 27 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 115 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491903
* Commonscat Multimedia: Casey County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159458550
* ISNI: 0000 0004 0617 6680
* LCCN: n81097821
* NARA: 10039074
* **Lekuak**
* OSM: 1846510
* TGN: 2000779

 |

* Wd Datuak: Q491903
* Commonscat Multimedia: Casey County, Kentucky
*Artikulu hau Montanako konderriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Yellowstone (argipena)».*

**Yellowstone konderria** (ingelesez: *Yellowstone County*) Montanako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Billings da. 2010eko zentsuaren arabera 147.972 biztanle zituen, Yellowstone kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Yellowstone konderriak 6.860,96 kilometro koadro ditu. Horietatik 40,76 ura dira. Beste 6.820,2 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 21,57 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 147.972 pertsonetatik 137.418 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 6.955 dira. 852 beltzak edo afroamerikarrak. 5.377 amerikar natiboak ziren eta 104 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 915 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 84 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 3.222 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490283
* Commonscat Multimedia: Yellowstone County, Montana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152443470
* LCCN: n80098544
* NARA: 10042987
* **Lekuak**
* OSM: 1740655
* TGN: 2001315

 |

* Wd Datuak: Q490283
* Commonscat Multimedia: Yellowstone County, Montana
***Xerula pudens*** *Physalacriaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Collybia longipes*, *Xerula longipes*, *Oudemansiella longipes*.

Kalitate gastronomiko gutxiko haragia. Oraindik gutxi ezagutzen den perretxikoa. Jangarritasuna aztertzen ari dira, hobe ez jatea.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 3 eta 8 cm arteko diametrokoa. Lehenik ganbila, gero laua eta titi zabal baten ingurua .hondoratua. Azal lehorrekoa, belusatua, gaztaina kolorekoa edo gris-arrexka.

**Orriak:** Zabal, zabalak, libreak, zurixkak, ertz ilunekoak.

**Orri libreak:** Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Zuntzuna, larrukara, luzea, zilindrikoa edo oinarrirantz apur bat loditua, sustrai itxurarekin amaitzen da, kanela kolorekoa edo arre-horixka, belusa dirudien Ile batez estalia.

**Haragia:** Mehea, elastikoa, zurixka, usain eta zapore atseginekoa.

**Etimologia:** *Collybia* antzinako grekotik dator, eta txanpona esan nahi du. Perretxikoaren formagatik. *Longipes* epitetoa berriz latinetik dator, luzea esan nahi duen "longus" hitzetik eta oina esan nahi duen "pes" hitzetik. Bere oin luzeagatik.

Jangarritasuna
--------------

Jangarria, baina gutxi estimatua.

### Nahasketa arriskua

*Hymenopellis radicata* delakoarekin, baina honek oin zurixka leuna du, ez belusatua.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean, gehienetan bakarrik agertzen da, hostoerorkorren basoetan.

### Banaketa eremua

Europa, Ipar Amerika eta Japonia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Kutxa Fundazioa Sozial eta Kulturala.  (1992). *Euskal Herriko perretxikoak.*  Litografía Danona s. coop.ltda. 396 or. ISBN 84-7173-211-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo.  (1987). *Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color.*  Iberduero, 248 or. ISBN 84-404-0530-8..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 273 or. ISBN 84-282-0253-6 (T.I). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 170 or. ISBN 84-282-0865-4..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10436373
* Commonscat Multimedia: Xerula pudens

---

* **Datu taxonomikoak**
* BioLib: 60456
* Dyntaxa: 1680
* EOL: 1009015
* GBIF: 2536820
* Index Fungorum: 307874
* MycoBank: 307874
* NCBI: 170857

 |

* Wd Datuak: Q10436373
* Commonscat Multimedia: Xerula pudens
**Carles Suriñach i Wrokona** (Bartzelona, 1915eko martxoaren 4a - New Haven, Connecticut, 1997ko azaroaren 12a) estatubatuar musikaria izan zen, jatorria katalana.

Bartzelonako Udal Kontserbatorioan lehenbizi, eta Alemaniako zenbait erakundetan gero, egin zituen ikasketak. 1944an Bartzelonako Filarmonikoko eta Lizeoko Antzokiko zuzendari izendatu zuten. Parisen egonaldi laburra egin ondoren, Estatu Batuetara joan zen, eta hango herritartasuna hartu zuen. Konposizioko eskolak eman zituen Carnegie-Mello Unibertsitatean (Pittsburg), eta *Queens College*n (New York). Mundu osoan egin zen ezagun, balleterako idazten zituen partiturengatik: *Embattled garden* (1958, *Jardin setiatua*); *Acrobats of God* (1960, *Jainkoaren akrobatak*); *Symphonic variations* (1962, *Aldaketa sinfonikoak*); *Chronique* (1974, *Kronika*); *The owl and the pussycat* (1978, *Hontza eta katua*); *The eyes of the goddess* (1978, *Jainkosaren begiak*). Baina dantzarako musika ez ezik, orkestra, abesbatza, ganbera-talde eta abarretarako ere idatzi zuen. Espainiako herri-tradizioan, flamenkoan, batez ere, oinarritutako musika egin zuen gehienbat, eta Albéniz, Granados eta Fallaren ondorengotzat hartu zuten. Albénizen ondorengoek berek *Iberia* maisulanaren orkestrarako bertsioa egiteko eskatu zioten. Gainera, ganbera-musikarako zenbait obra moldatu zituen, XVIII eta XIX. mendeetako espainiar dantzetan oinarrituta. Garrantzizko beste lan batzuk: *Sinfonetta flamenca* (1953, orkestrarako); *Fandango* (1954, orkestrarako); *Concertino* (1956, piano, hari eta zinbaletarako); *David and Batha-Sheba* balleta (1960). 1963an *Cantata of St. John* idatzi zuen CBS telebista-katearentzat.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3274367
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 71584345
* ISNI: 0000 0000 8151 7175
* BNE: XX893365
* BNF: 13957609m (data)
* CANTIC: a10441037
* GND: 103780645
* LCCN: n81016919
* SNAC: w6jq127c
* UB: a1130757
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05517/eu\_s\_3362/s3362
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3274367
**Xerezade** (persieraz: شهرزاد‎) fikziozko pertsonaia da, *Mila gau eta bat gehiago* Sortaldeko ipuin bildumako narratzailea. *Hezar-afsana* (persieraz: هزارافسانه‎, «Mila mitoak») izeneko antzinako liburu persiar batek osatzen du istorio hauen muina. Pertsonaia honetan oinarritua, Nikolai Rimski-Korsakov errusiar musikagileak *Scheherazada* suite sinfonikoa idatzi zuen.

Jatorria
--------

Xerezade izenaren aldaerarik goiztiarrenen artean daude Xirazad (persieraz: شيرازاد‎, *Šīrāzād*), Al-Masudiren arabera, eta Xarazad (persieraz: شهرازاد‎, *Šahrāzād*), Ibn al-Nadimen arabera. Bigarren honek «erreinatu eta domeinatzen duen hura (شهر, šahr) noblea da (ازاد, āzād)» esan nahi du.

Xerezade identifikatua edo nahastua izan da Bahmanen alaba Homai erregina legendarioarekin. Honek *Čehrzād* edo *Čehrāzād* (persieraz: چهرازاد‎, «bere itxura noblea den hura») epitetoa zeukan. Baliteke harengandik partzialki eratorria izatea. Beste batzuen arabera, Harun al-Rashiden ama Al-Khaizuranen eragina izan zuen.

Istorioa
--------

*Mila gau eta bat gehiago* ipuin bildumaren arabera, Xariar shahanshah-k (persieraz: شهريار‎; «errege handia») emaztea hilarazi zuen desleiala zitzaiolako. Harrezkero, egunero emakume birjin batekin ezkontzen zen, baina biharamun goizean emazteari burua ebakitzeko agintzen zuen. Era horretan, Xariar-ek 1.000 emakume baino gehiago hilarazi zituen.

Xerezadek, bisir handiaren alabak, azkena eman nahi zion sarraski horri eta, aitaren erreguei kasurik egin gabe, bere burua eskaini zuen erregearekin gau bat pasatzeko. Errege ganberetara iritsi zirenean, Dunyadad, bere ahizpa maitea, azken aldiz agurtzeko baimena galdegin zuen. Ahizpak, Xerezadek bere artean pentsatua zuen bezala, ipuin bat kontatzeko eskatu zion. Xerezadek gau osoa igaro zuen ipuina kontatzen; Xariar esna egon zen, istorio hura interes handiz entzuten. Egunsentian Xerezadek kontaketari utzi zion, ipuina amaitu gabe utziz. Orduan erregeak, ipuinaren amaiera jakiteko irrikitan baitzegoen, bizia barkatu zion biharamun arte.

Hurrengo gauean, ordea, ipuina amaitu eta beste bat hasi zuen, aurrekoarekin lotua; goiztirian kontaketa eten zuen, ipuina bukatu baino lehen. Eta horrela, gauero. Xerezadek mila gau eta bat gehiagotan bizirik jarraitzea lortu zuen. Ipuinen bitartez, erregearen asperdura uxatzeaz gain, heziketa morala eman zion. Azkenik, orduko hiru seme-alaba zituztela, erregeak Xerezaderekin ezkontzea erabaki zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Thousand and One Nights.*  in: *1911 Encyclopædia Britannica*. en.wikisource.org (Noiz kontsultatua: 2016-8-4).
2. ↑    *Xerezade: mila gau eta bat gehiago.*  in: *Ipotxak eta erraldoiak saila, Desclée De Brouwer*. eibz.educacion.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2016-8-4).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q216445
* Commonscat Multimedia: Scheherazade

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 30988988999988564244
* GND: 119507714
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 42215

 |

* Wd Datuak: Q216445
* Commonscat Multimedia: Scheherazade
**Béatrice Urruspil** (Donapaleu, Nafarroa Beherea, 1975) Idazle baxenafarra da.

Biografia
---------

### Ikasketak

Goi mailako ikasketak egiteko txanda iritsi zitzaionean, maletak egin eta Arte Ederrak estudiatzera abiatu zen Bordele aldera eta denetarik landu du eremu horretan: pintura, eskultura, bideogintza... Ondoren, Baionan euskal lizentziatura bat egitera animatu zen. 

### Ibilbide profesional

Lan esparruari dagokionez besteak beste, irakasle moduan aritu da. Egun, elkarte batean dihardu lanean eta arte erakusketak antolatzeko egitekoa du bere gain. Ipar Euskal Herriko gazteen artean euskaraz idaztea bultzatzen duen Gazteluma lehiaketaren irabazlea izan zen Béatrice eta urtebeteko lanaren ostean, 2010eko martxoan, *Gizaki Bakartiak* liburua publikatu du.

Idazlanak
---------

* *Gizaki bakartiak* (Elkar, 2010, ISBN 9788497838207)

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «gizaki bakartiak. Beatrice Urruspil. Elkar.eus» *www.elkar.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-06-15).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q32115889
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152949199
* ISNI: 0000 0001 0255 3336
* Literaturaren Zubitegia: 818
* BNF: 16232857m (data)
* SUDOC: 147793629

 |

* Wd Datuak: Q32115889
**Zakopane** Poloniako hegoaldeko hiria da, 2006ko datuen arabera 27.486 biztanle dituena. 1999. urtetik Polonia Txikiko voivoderriaren barruan kokaturik dago, 1975 eta 1998 bitartean Nowy Sącz probintzia zaharrean kokaturik egon baitzen.

Polonia txikiko hiriburua eta gune turistiko garrantzitsuena Krakovia den arren, Zakopane neguko kirol zerbitzuengatik ezaguna da. Tatrako mendi magalean dago Podhale eskualdean 800 – 1000 m ingurura. Tatra mendiak Poloniako mendi altuenak izateaz gain, Karpatoko mendilerroetako garaienak dira.

Historia
--------

Zakopane herriari buruzko lehen txostenak 17. mendekoak dira, bertan Zakopisko izena duelarik. 19. mendean meatzaritza eta metalurgia industriak garatu ziren eskualde honetan, baina azken urteetan turismoa izan da diru iturririk garrantzitsuena. 1989. urtean 3000 biztanle inguru izatetik gaur egun arte.

Bestalde, 2. mundu gerran poloniako armadak Polonia eta Hungaria bitarteko gotorleku gisa erabili zuen. 1940. urteko martxoan Soviet batasuneko NKVD eta Alemaniako Gestaporen arteko bilerak izan ziren Tadeusz etxaldean.

Kirola
------

Zakopane Tatra mendiak eta Gubałówka arteko bailaran dago kokatuta. 3 miloi turista inguru jasotzen ditu urtean zehar, neguan eski estazio nagusienak Kasprowy Wierch, Nosal eta Gubałówka Hill direlarik.

Ondorengo txapelketak antolatu dira Zakopanen:

* Munduko Eski Txapelketak 1929, 1939 eta 1962an.
* Unibertsitateen Neguko txapelketak 1956, 1993 eta 2001an.
* Munduko Biatloi Txapelketa 1969an
* Hainbat eski-jauzi txapelketa.

2006ko Neguko Joko Olinpikoetarako eta 2011ko Munduko Eski Txapelketak hartzeko hautagai aurkeztu zen.

Hiri senidetuak
---------------

* Sopot (Polonia)
* Poprad (Eslovakia)
* Vysoké Tatry (Eslovakia)
* Siegen (Alemania)
* Saint-Dié-des-Vosges (Frantzia)
* San Carlos de Bariloche (Argentina)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q144786
* Commonscat Multimedia: Zakopane

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159878835
* BNF: 12162849w (data)
* GND: 4067371-6
* LCCN: n81003394
* NKC: ge208664
* SUDOC: 120934507
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2431742

 |

* Wd Datuak: Q144786
* Commonscat Multimedia: Zakopane