recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Proba nuklearra Nevadako basamortuan, 1953an.
**Proba** edo **nuklear entsegu** bat arma nuklear baten detonazioa da. Hori helburu esperimentalekin egiten da, hala nola arma baten errendimendua neurtzeko, haren efektu suntsitzaileak aztertzeko eta abar; halaber, etorkizunean arma nuklearren garapena definitzea bilatzen du. Dena dela, beste helburuekin detonatu egin omen dira baita ere: propaganda egiteko, helburu zibilekin, esaterako kanal bat irekitzeko, e.a.

Proba motak
-----------

Proba nuklearrak honela sailkatzen dira: 

* atmosferikoak (leherketa atmosferan gertatzen denean),
* estratosferikoak (arma nuklearra kohete batean atmosferatik kanpo garraiatzen denean),
* lurpekoak eta
* urpekoak.

Atmosferikoek kutsadura handiagoa sortzen dute, eta beste mota batzuetan euri erradiaktiboa mugatuagoa da. Proba exoatmosferikoek pultsu elektromagnetiko bat sor dezakete. Halaber, proba nuklearrak aireontzietatik (airdrop) jaurtita egin daitezke, edo bestela, arma nuklearra dorre baten tontorrean, ur azpiko edukiontzi iragazgaitz batean, ontzi baten gainean, lurpean, edo kanpoko espazioan kokatuz, kohete bat erabiliz (altitude handiko proba nuklearra).

Historia
--------

Lehen bonba atomikoa 1945eko uztailaren 16an leherrarazi zuten Estatu Batuek, 20 kt-ko errendimenduarekin. Manhattan proiektuaren pean egindako proba honen helburua geroago Japoniaren aurka erabilitako fisio-bonba nuklearraren bideragarritasuna frogatzea zen. Lehenengo hidrogeno-bonba, Mike kodea, Marshall Uharteetako Enewetak atoloian probatu zuten, 1952ko azaroaren 1ean, baita Estatu Batuek ere. Historiako detonazio nuklearrik indartsuena Sobietar Batasunak egin zuen: "Tsarraren bonba" edo "Tsar bonba", 50 Mt inguruko errendimenduarekin.

Erreferentziak
--------------

Ikus, gainera
-------------

* Energia nuklear
* Arma nuklear
* Entsegu Nuklearren Debeku Partzialaren Hitzarmena

Kanpo estekak
-------------
| Oktoberfest |
| --- |
|  *Oktoberfest jaialdiko giroa.* |
| Generoa : | Garagardo festa |
| Urtea : | 1810 |
| Lekua : | TheresienwieseAlemania Munich, Alemania |
| Iraupena : | Irailaren 15 ondorengo larunbatean hasi eta bi asteetan zehar |
| Webgunea : |  |

**Oktoberfest** (euskaraz *Urriko Festa*) 1810. urtetik aurrera Alemaniako Munich bavariar hirian ospatu ohi den jaialdia da. Alemaniako Jaialdi Herrikoi edo Herri Festa (alemanaz *Volksfest*) handiena da, baita gisa honetako munduko handienetakoa ere, urtero 6 milioi bisitarik baino gehiago dituelarik. Irailaren 15a ondorengo larunbatetik hasi eta bi asteetan zehar Munich hiriaren erdigunean dagoen Theresienwiese (*Santa Teresaren larrea*) zelaian ospatzen da, Trengeltoki Zentralatik (Hauptbahnhof) hurbil.

Nagusiki Märzen garagardo mota zerbitzatu eta edaten da.

Iruditegia
----------

* GauezGauez
* Karpa barruko giroaKarpa barruko giroa
* Sarrera atariaSarrera ataria
* Aireko ikuspegiaAireko ikuspegia
* 2007ko Oktober Festa2007ko Oktober Festa

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Das Oktoberfest in Zahlen

Kanpo estekak
-------------

* Oktoberfesteko webgune ofiziala **(Alemanez)** **(Ingelesez)**
* Oktoberfesten sorrerari buruzko artikulua *Argia*n

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q102400
* Commonscat Multimedia: Oktoberfest

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137846191
* GND: 1213980-4
* NKC: mzk2015896106
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q102400
* Commonscat Multimedia: Oktoberfest

48°07′57″N 11°32′57″E﻿ / ﻿48.13250°N 11.54917°E﻿ / 48.13250; 11.54917
**Haaretz** (hebreeraz: הָאָרֶץ, *"Lurra"*, Israelgo Lurraldea aipatuz) Israelgo egunkaria da 1919an sortua. Hebreeraz argitaratzen da, ingelesez egindako bertsio laburtua duena, *International Herald Tribune-*ren Israelgo edizioaren eranskin gisa banatuta. Interneten hebreerazko eta ingelesezko bertsioak daude.

Egunkariaren ildo editoriala Gershom Schocken-ek definitu zuen, bere zuzendari nagusia 1939 eta 1990 artean. Haaretz Schocken familiakoa da. Gaur egun, 2004ko apirilean Janoj Marmari eta Yoel Esterón ordezkatu zituzten Dov Alfon-ek eta Tami Litani-k egunkaria zuzentzen dute.

Hebreerazko bi egunkari handienekin (*Maariv* eta *Yedioth Ahronoth)* alderatuta, Haaretz-ek artikulu luzeagoak ditu, tipografia txikiagoa, argazki gutxiago, eta zientziari eta literaturari eskainitako leku gehiago. Arabo-israeldar gatazkari buruz duen ikuspegia Israelgo ezker politikotik gertu dago, batez ere Amira Hass-ek eta Gideon Levy-k egindako erreportajei dagokienez. Haaretz-ek OLPrekiko Osloko Itunak ausarki lagundu zituen. Egunkariak Israelgo espektro erlijiosoarekiko duen jarrera laikoa da nabarmen. Nahiz eta askotan justizia sozialaren gaiei lekua ematen zaien (Ruth Sinai-ren gai horiei buruzko zutabeak bezala).

Kanpoko estekak
---------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q216393
* Commonscat Multimedia: Haaretz

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 176709325
* ISNI: 0000 0004 0404 5927
* SUDOC: 139839526
* ZDB: 2503101-6
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q216393
* Commonscat Multimedia: Haaretz
***The Legend of Zelda: Skyward Sword*** (japonieraz: ゼルダの伝説 スカイウォードソード, *Zeruda no Densetsu: Sukaiwōdo Sōdo*?, euskaraz: «Zeldaren Kondaira: Zeruaren ezpata»)
 Nintendo EADek garatutako akzio-abenturazko bideo-joko bat da. The Legend of Zelda saga ospetsuaren 16. atala izan zen. Nintendok Wii kontsolarentzat 2011 amaieran salgai jarri zuen. Jokoak derrigorrez Wii MotionPlus periferikoa erabiltzen zuen.

Garapena
--------

2008ko apirilean Shigery Miyamotok Zelda Team berriz aktibo zegoela iragarri zuen, eta sagako atal berrietan lan egiten. Handik gutxira, 2008ko E3an, atal berri horietako bat Wii kontsolarentzat izango zela baieztatu zen.

Beranduago, 2009ko E3an, Shigeru Miyamotok, kazetari talde batekin topaketa pribatu batean jokoa 2010ean aurkeztua izango zela eta derrigorrez Wii MotionPlusa erabiliko zuela iragarri zuen. Artwork enigmatiko bat ere publiko egingo zen, non bideo-jokoko protagonista den Link emakumezko irudi baten ondoan agertzen den, zurrumurru mota oro piztuz.

2010 hasieran jokoa 2010eko E3an egongo zela baieztatu zen, baita Nintendok jokoa urte horren amaieran estreinatzeko zuen nahia ere. Handik hilabete gutxira jokoak Nintendoren konferentzia ireki zuen E3an bere lehen trailerrarekin. Los Angeleseko Konbentzioguneko eskenategian, Shigeru Miyamotok atal berriaren gameplayaren erakusketa bat egin zuen ezpataren erabileran zentratuz. Alabaina, erakusketa hori arazo teknikoen ondorioz orbandua geratu zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q861205
* Commonscat Multimedia: The Legend of Zelda: Skyward Sword

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 202144647668980431921
* BNF: 16548937f (data)
* LCCN: no2015132141

 |

* Wd Datuak: Q861205
* Commonscat Multimedia: The Legend of Zelda: Skyward Sword
Didgeridoo.
**Didgeridoo** munduko haize instrumenturik zaharrenetakoa da, 40.000 urtetik gora ditu, eta australiar aborigenen kulturatik dator.

Termitek naturalki zulatutako enbor huts bat da eta zulotik putz eginda soinu grabe bat ateratzen da. Ez daude bi didgeridoo berdin. Bakoitzak bere ahots propioa du.

Luzeran 1.5 metrotik 2 metrotara neurtzen dute eta diametroa 2 zentimetrotik 5 era.

Aborigenek beraien kantu, ospakizun eta erritualetan erabili ohi dute instrumentu laguntzaile bezala: batek abestu eta makilak jotzen ditu besteak didgeridooarekin laguntzen dio bitartean.

Izen ugari ditu didgeridooak. **Yidaki** da ezagunena eta erabiliena aboriginen artean. Hona hemen batzuk: **Djalupu**, **Maluk**.

Benetako didgeridooa eukaliptozkoa izan arren, gaur egun, modu eta material askotakoak daude: plastikozkoak (pvc), banbuzkoak, tekazkoak, pitazkoak , beiraz egindakoak,edozein egurrezkoak... hori bai ,hauek ez dira termitek jandakoak baizik eta tornoz zulatutakoak edo banbuaren kasuan naturalki hutsa da.

Ikus, gainera
-------------

* Erke
* Alphorn

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q189388
* Commonscat Multimedia: Didgeridoos

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4330081-9
* LCCN: sh88001808
* AAT: 300266581
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q189388
* Commonscat Multimedia: Didgeridoos
**Golegã** Portugalgo Santarém barrutiko udalerria da, Ribatejon, eta 3.900 biztanle inguru ditu. Historikoki Ribatejo antzinako probintzian egon da baina 2002tik Alentejoko *eskualde estatistikoan* (NUTS II) eta Lezíria do Tejoko *azpieskualde estatistikoan* (NUTS III) integratuta dago.

Geografia
---------

Gaur egun 84,32 km ²-ko azalera eta 5.400 biztanle (2021) dituen udalerri txiki baten egoitza da. Hiru *freguesietan* banatuta dago: Golegã, Azinhaga (José Saramagoren jaioterria) eta Pombalinho. Azken hori Santarémeko udalerritik transferitu zen 2013ko erreforma administratiboan.

Udalerria mugakideak hauek dira: ipar-mendebaldean, Vila Nova da Barquinha udalerria, ekialdean eta hego-ekialdean, Chamusca udalerria, mendebaldean Santarém eta ipar-mendebaldean Torres Novas eta Entroncamento udalerriak.

Demografia
----------

|  |
| --- |
|  |
|

Freguesiak
----------

Hauek dira Golegãko *freguesiak*:

* Azinhaga
* Golegã
* Pombalinho

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Portugesez)**Lei n.º 11-A/2013 de 28 de janeiro (Reorganização administrativa do território das freguesias). *Diário da República*, 1.ª Série, n.º 19.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Golegã*** |

* Golegãko udala **(Portugesez)**
**Alfred Francis Russell** (Lexington, Kentucky, 1817ko abuztuaren 25a - Liberia, 1884ko apirilaren 4a) liberiar politikaria izan zen. Liberiako 10. presidentea izan zen 1883tik 1884ra.

Esklabutzan jaioa eta aita zuria zuela, 1833an emantzipatu zuten, eta urte horretan Liberiara joan zen familiarekin, Amerikako Kolonizazio Elkartearen laguntzarekin. Misiolari metodista izan zen eta kafea eta azukre-kanabera izan zituen.

Politikan ere parte hartu zuen eta presidenteorde izan zen Anthony W. Gardinerren lehendakaritzan. 1883an Gardinerrek osasun arrazoiengatik dimisioa eman zuenean, Russell presidente bihurtu zen. Erresuma Batuarekin eta Frantziarekin lurralde arteko gatazkak mantendu ziren, eta krisi ekonomikoak aurrera jarraitu zuen. 1884an ez zuen berrautaketa lortu.



| * i
* e
* a
Liberiako presidenteak |
| --- |
| 
* Roberts
* Benson
* Warner
* Payne
* Roye
* Smith
* Roberts
* Payne
* Gardiner
* Russell
* Johnson
* Cheeseman
* Coleman
* Gibson
* A. Barclay
* Howard
* King
* E. Barclay
* Tubman
* Tolbert
* Doe
* *Sawyer*
* *Kpormakpor*
* *Sankawulo*
* *Perry*
* Taylor
* Blah
* *Bryant*
* Sirleaf
* Weah

 |  |
| Presidenteak ez ziren estatu-buruak *letra etzanean* |
**Maariv** (hebreeraz: מַעֲרִיב‎, *Maariv*; euskaraz: «arratsaldea ekarriz») Israelgo egunkari beteranoa da, 1970eko hamarkadatik aurrera herrialdeko hebreerazko bigarren egunkaririk salduena dena.

Historia
--------

1948an, kazetari-talde handi bat eta Azriel Carlebach buru zuten pertsonal-kideak, une horretan editorea zena, *Yedioth Ahronoth* egunkaritik joan ziren beste bat osatzeko, *Yedioth Maariv* izenekoa, ondoren *Maariv* bezala ezagutua. Carlebachen ordez Herzl Rosenblum jarri zuten. Mugimendu honek etengabeko borroka hasi zuen egunkari bien artean tirada eta prestigioa lortzeko.

Nimrodi familiak Maariv egunkariaren kontrola mantentzen du, eta Yaakov Nimrodi da presidentea. Erredaktore buruak Doron Galezer eta Ruth Yuval dira. Egunkariak estaldura handia du Israelgo gizartean dauden hainbat ikuspegiren inguruan, eta espektro politiko eta sozialeko korronte desberdinetako kazetariak ditu. Horrek iritzi desberdinen ordezkaritza orekatua ematen du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Kershner, Isabel.  (2012-10-4). «Political and Market Forces Hobble Israel's Pack of Ink-Stained Watchdogs» *The New York Times*.

Kanpoko estekak
---------------
**Wakaso Mubarak** (Tamale, Ghana, 1990eko uztailaren 25a) Deportivo Alavesen euskarri gisa jokatzen duen futbol jokalari ghanarra da. 22 dortsalarekin jokatzen du, eta bere esfortzu eta sakrifizio konstantearengatik nabarmentzen da, baina baita bere izateko era atseginagatik ere. Transfermarkt.es orrialdearen arabera, 1,2 milioi euro balio ditu, eta 2020 arterako kontratua du.

Ibilbidea
---------

Bere ibilbidea Adelaide herriko taldean hasi zuen, eta han hazi zen, 2007an, 17 urterekin, Ashanti Gold taldera joan zen arte, hau ere talde ghanarra. 18 urterekin Espainiara joan zen, Elxera hain zuzen ere. Alikanteko taldean 3 urte eman zituen, eta 58 partidu jokatu zituen, gol bat sartuz. 2011. urtean, Vila-realen harrobira joan zen. Han denboraldi bat eman zuen. Bigarren taldearekin 5 partidu jokatu zituen (gol bat), eta lehen taldearekin 17 partidu jokatu zituen. 2012ko udan Espanyol taldera iritsi zen, han beste denboraldi bat egoteko. Azken talde honetan, 26 partidu jokatu zituen, eta 3 gol sartu.

Espainiar ligara ohitzen ari zenean, Rubin Kazan talde errusiarraren arreta piztu zuen, eta talde honekin sinatu zuen. Herrialde honetan 3 denboraldi egon zen, baina azken bi denboraldietan Celtic talde eskoziarrera (5 partidu) eta Las Palmasera (20 partidu, gol bat) joan zen utzita. 2013-14 denboraldian, Rubin Kazanen, 16 partidu jokatu zituen, eta bi gol sartu. Denboraldi bat geroago Panathinaikos talde greziarrera joan zen, eta 8 partidu jokatu zituen, gol bat sartuz. Urtarrilaz geroztik, Granadara joan zen utzita, 11 partidu jokatu zituen eta gol bat sartu. 2017ko udan, Deportivo Alavesek fitxatu zuen, eta orain arte 30 partidu jokatu ditu.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q980653
* Commonscat Multimedia: Wakaso Mubarak

---

 |

* Wd Datuak: Q980653
* Commonscat Multimedia: Wakaso Mubarak
**Júlia Coromines i Vigneaux** (Bartzelona, Katalunia, 1910eko urriaren 17a - 2011ko martxoaren 30a) kataluniar medikua, psikiatra eta psikoanalista izan zen.

Biografia
---------

Pedro Corominas eta Celestina Vigneaux-en alaba eta Joan Coromines filologoaren eta Ernest Corominas matematikariaren arreba izan zen. Bartzelonako Unibertsitatean (1934) medikuntza eta kirurgian lizentziatu zen. 1936tik 1938ra, Kataluniako Generalitateak haurtzaindegietako mediku izendatu zuen. 

Espainiako Gerra Zibilaren ostean erbesteratu egin zen, lehenengo Parisen eta bertako medikuntza fakultatean diplomatu zen(1939), eta gero Argentinan, 1944an Madrilera itzuli zen arte, doktoretza ikastaroa egiteko, eta hurrengo urtean Bartzelonan finkatu zen. 1947an Espainiako Gobernuaren beka bat lortu zuen Londresko Tavistock Klinikan psikiatria eta psikoterapia ikasteko. Han, psikoanalisia eta diziplina horretan trebatzeko aukera izan zituen. 

1950aren amaieran, psikoanalisia sartu zuen Espainian, Pere Bofill eta Pere Folchekin batera. Orduz geroztik, etengabe egin du lan arlo horretan. Psikoanalisien Espainiako Elkartearen (1971-77) sortzailea eta ondoren lehendakaria izan da, Bartzelonako Psikoanalisien Institutuaren sortzailea (1971), *Revista Catalana de Psicoanálisis* (1984) aldizkariaren zuzendaria eta Psikoterapia Psikoanalitikoaren Zentroaren sortzaileetako bat (1986). Gainera, Espainiako Garun Paralisiko lehen Zentro Pilotua sortu zuen, eta denbora batez zuzendu ere egin zuen. 

Lehen haurtzaroko garapen psikologikoari buruzko ikerketak nabarmendu behar dira, eta ekarpen nabarmenak egin ditu psikologia arkaikoaren eta garapen goiztiarraren arloetan.

Aitortzak
---------

* 1977an Sant Jordiko Gurutzea eman zioten.

Lanak
-----

* 1991: *Psicopatologia i desenvolupaments arcaics*
* 1996: *Psicoterapia de grupos con niños* (edición Lluís Farré, Montserrat Martínez eta Núria Camps-ekin batera).

Kanpo estekak
-------------
**Mikel Zamalloa Asua** (Galdakao, 1957 - *ib.*, 2022ko apirilaren 12a) musikari eta folklore ikertzaile galdakaoztarra izan zen. Galdakaoko Andra Mari dantzari taldean ibilbide oparoa egindakoa, hainbat musika tresna jotzen trebea, Euskal Herrian folklore bilketan eta ikerketan lan handia egindakoa eta hango eta hemengo musikariekin jotzeko gaitasun handikoa izan zen.

Folklore ikertzailea
--------------------

Juan Antonio Urbeltz, Jean Mixel Bedaxagar, Marian Arregi eta Mikel Zamalloa folkloristak, 2012-04-29
Andra Mari dantzari taldeak euskal folklorea ikertu eta biltzeko egindako lanean parte-hartze zuzena izan zuen **Mikel Zamalloak**. Testigantza eta dokumentuez gain, musika biltzeko aparteko gaitasuna zuen, eta tokian tokiko musikari eta dantzariekin haien hizkeran egiteko trebetasuna zuen, Zuberoan xubereraz adibidez.

Txistularia eta musikaria
-------------------------

**Mikel Zamalloa** bulgariar musikariekin jotzen, 2005-02-05.
Jon Zamalloa "Txistu" anaiarekin partekatu zuen Andra Marin euskal folklorearekiko pasioa eta musikarako trebetasuna Mikelek. Jon anaia gazte hil zen, 56 urterekin, eta Mikel ere gazte zendu zen, 65ekin. Txistua, txirula, klarinete, alboka... hainbat musika tresna menderatzen zituen. Ikerketa, bilketa eta musikari lanez gain, dibulgaziorako gaitasun handia izan zuen, bilketa eta ikerketa lanen emaitza zabalduz eta komunikatuz, bai Arratiako folkloreaz, Auritzeko ingurutxoaz ala Altsasuko inauteriaz.

Mikel Zamalloa, Altsasuko inauteriari buruzko hitzaldia eskaintzen, Galdakao, 2020-02-14

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    dantzancom. «Mikel Zamalloa hil da, Galdakaoko Andra Mariko musikari eta ikertzailea» *dantzan.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-01).

Ikus, gainera
-------------

* Euskal dantzak
* Txistu (musika tresna)
* Galdakaoko Andra Mari dantzari taldea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115957518

 |

* Wd Datuak: Q115957518
Categoría:Mujeres
**Ángeles Blanco González** (Badajoz, 1972ko urriaren 16a) extremadurar kazetaria da eta telebistako albistegien aurkezle ezaguna. 1993tik Mediaseteko Informazio Zerbitzuei lotuta dago.

Biografia
---------

Informazio Zientzietan lizentziaduna da, Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean.

Kazetari ibilbidea

1992an albistegietako kazetari gisa egin zuen lehen lana, Onda Cero Extremaduran, albistegien alorrean; eta urtebete geroago, hogei urte zituela, telebistan hasi zen lanean, Telecincoko albistegiaren aurkezle, Miguel Ángel Aguilarrek gidatzen zuen *Entre hoy y mañana* saioan.

1994an Atal Nazionalean sartu zen politikaz eta Gobernuko lehendakaritzaz arduratzeko, eta jarduera hori Telecincoren informazio-aurrerapenekin uztartu zuen. 1997an, goizeko albistegiaren editorea eta aurkezlea izan zen, eta 1998an Asteburuko edizioaren ardura hartu zuen. Urtebete geroago, edizio horretako aurkezle eta editore laguntzaile gisa jarraitu zuen Vicente Vallésekin batera, eta 2004ra arte lan horretan aritu zen. Ondoren, Juan Pedro Valentínekin batera, informatibo nagusiaren mahaian eseri zen kazetaria.

Korrespontsal politiko lanetan parlamentuko informazioa, lehendakaritzako bidaiak eta nazioarteko gailurrak bete ditu. Espainiako eta Ameriketako Estatu Batuetako hauteskundeetako zenbait saio bereziren buru ere izan da.

2005eko irailean, 21:00etako edizioa aurkeztu zuen, eta 2007ko azarotik 2009ko irailera, berriz ere goizean, Daniel Gómezekin batera. 2011n, Carme Chaparroren amatasun-baja bete zuen asteburuko edizioetan, José Ribagordarekin batera. 2017. urteko urtarrilean hasi zen asteburuko edizioan.

Argitalpenak
------------

Blanco, Á.; Maffeo, J. (2009). *Sahara. Un viaje a la sabiduría de las gentes del desierto*. Madrid: La Esfera de los Libros. ISBN 9788497348317.

Bizitza pertsonala
------------------

Badajozekoa da, eta 1999az geroztik Vicente Vallés (Madril, 1963) kazetariarekin ezkonduta dago.

Leticia Antunez kazetariaren lehengusina da, zeinek Extremadura kanaleko kiroletan lan egiten duen 2006. urtetik, eta Extremadura Deportes 2 aurkeztu du kanal horretan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Alberto.  (13 de marzo de 2011). «Caras extremeñas en la TV» *Extremadurate*.
2. ↑   «Ángeles Blanco» *La esfera de los libros*.
3. ↑    *Baile oficial de caras en Informativos Mediaset: Marta Fernández desaparece.*  23 de diciembre de 2016.
4. ↑    *El top de parejas que se lleva el amor a la oficina - **Vicente Vallés (52) y ... | loc | EL MUNDO.*** .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5393506

 |

* Wd Datuak: Q5393506

[[Kategoria:1973} jaiotzak]]
Categoría:Mujeres
Categoría:Nacidos en 1973
Categoría:Personas vivas
**Inaki Narros Pena** (Iruñea, 1981eko maiatzaren 28a) espainiar saskibaloi jokalaria da. Urtetan Basket Navarra taldearen kapitaina izan da.

Biografia
---------

Iñaki Narros bere ikastetxean hasi zen jokatzen, Larraonan, eta, gainera, honako talde hauetan aritu zen: Gijon, Cajasol, Burgos, Melilla, Estudiantes, Palentzia, Siglo XXI eta Basket Navarra. Gainera, Euskadiko selekzioan eta Espainiako junior selekzioan jokatu du, Pau Gasolekin batera.

Iñaki Narrosek 2021eko martxoan iragarri zuen erretiroa, 40 urte bete baino pixka bat lehenago. Narrosek 22 denboraldiren, 500 partida baino gehiagoren eta 15.000 minutu ingururen ondoren utzi zituen pistak. 
Iñaki Narros da Basket Navarrako elastikoa gehien jantzi duen jokalaria.

2021ean, 2021eko Nafarroako Telebista Sarietarako izendatu zuten Kirol Baloreen kategorian.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Pamplona, Diario de Noticias /.  (2022-05-01). «Cariñoso homenaje a Iñaki Narros» *Diario de Noticias de Navarra* (Noiz kontsultatua: 2023-01-04).
**Brontze Aroko kolapsoa** (**Brontze Aro berantiarraren kolapsoa** ere deitzen zaio) termino historiografiko modernoa da, eta K.a. XIII. eta XII. mendeetan Mediterraneoko zibilizazio nagusiek izandako gainbehera eta beherakada deskribatzeko erabiltzen da. Brontze Aroko kolapsoaren arrazoi zehatza mende bat baino gehiagoz eztabaidatu dute akademikoek, baita haren amaiera ere. Argi dago ezen, K.a. 1250. eta 1150. urteen artean, gutxi gorabehera, hiri handiak suntsitu zirela, estatu handiak erori zirela, harreman komertzial eta diplomatikoak hautsi zirela, idazketa-sistemak desagertu zirela, eta inoiz ez bezalako eskala batean suntsiketa eta heriotza gertatu zirela.

Hititen inperioa eta Mizenastarren jauregi-gizarteak, Kasiten Babilonia eta Ekialde hurbileko kostako kulturak erori ziren. Estatu handien artean, soilik Egipto eta Asiria iraun zuten. Itsasoko herrien inbasioak gertatu ziren, baina hori gainbeheraren faktore edo ondorio bat besterik ez zen izan, nahiz eta eraginkorrenetakoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Mark, Joshua J.. «El colapso de la Edad del Bronce» *Enciclopedia de Historia Mundial* (Noiz kontsultatua: 2023-11-01).

Kanpo estekak
-------------
***Hygrocybe euroflavescens*** *Hygrophoraceae* familiako onddo espezie bat da. Haragi urria eta kalitate gastronomiko gutxikoa.

Sinonimoak: *Hygrocybe flavescens*.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 2 eta 4 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, bukaeran lau-ganbila titi kamuts batekin; ertza, inkurbatua eta zertxobait izurtua, azal likatsua, leuna, distiratsua, kolore hori bizikoa edo hori-berdexka, titian zurixka samarra.

**Orriak:** Sabeldunak, eskotatuak, estu, zurixkak edo kolore hori zurbilekoak.

Orri eskotatuak: Oinera iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.

**Hanka:** Nahiko handia, zilindrikoa, zuzena, haritsua, likatsu samarra eta hori-berdexka kolorekoa.

**Haragia:** Urria, biguna, urtsua, horixka eta usain eta zapore hautemanezinekoa.

**Etimologia:** *Hygrocybe* terminoa grekotik dator eta kapela bustiarekin, esan nahi du.

Jangarritasuna
--------------

Genero bereko beste espezie batzuk bezala ez dira jan behar.

### Nahasketa arriskua

*Hygrocybe persistens* hurbileko espeziea da eta oso antzekoa. 

**Oharra:** *Hygrocybe euroflavescens* espeziearen ezaugarriak hauek dira: kapela konikoa, likatsua eta kolore hori deigarria.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean eta neguan. Talde txikiak osatzen ditu eremu belartsuetan eta goroldiotsuetan, lurzoru basikoetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak:
---------------

1. ↑  *Euskal Herriko perretxiko eta onddoak*, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza  •   *Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak*, A.D.E.V.E. 2012  •   Euskalnatura  •   *Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos*, Luis García Bona, Kriselv, 1987  •   *Catálogo micológico del País Vasco*, Aeranzadi, 1973  •   *Mendizalearen Hiztegia [mikologia]*, Ostadar Mendi Taldea.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 106 or. ISBN 84-282-0865-4..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Morales Pulido Juan, Carmona Perate José Julián.  (1981). Sociedad Micologica Extremeña, Medalla de Extremadura 2019.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
***Hygrocybe ingrata*** *Hygrophoraceae* familiako onddo espezie bat da. Balio gastronomikorik gabea. Ongarriak eta pestizidak gero eta gehiago erabiltzen dira eta zaildu egiten dute kontsumoa.

Sinonimoak: *Hygrocybe nitiosa*, *Hygrophorus nitratus*, *Neohygrocybe ingrata*.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 6 eta 9 cm bitarteko diametrokoa, irregularra, mailatua, ertza argiagoa, inkurbatua, izurtua edo pitzatua, azal leuna, ia lehorra, ez likatsua, ukitzean herdoil koloreko orbanak sortzen dira, zuri-gris-krema kolorekoa, azkenean marroira bilakatuz.

**Orriak:** Ez oso adnatuak edo dekurrenteak, lodiak, zabalak, sabeldunak, krema koloretik marroira doan kolorekoak, gorritzeko joerarekin.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 8 cm inguruko luzerakoa, zilindriko irregularra edo pixka bat fusiformea, lehorra, leuna, barnehutsa, hauskorra, krema kolorekoa.

**Haragia:** Zurixkatik arrosa-arre kolorera doana, gorritzeko joerarekin, nitroso usain handikoa, lixibarena. Espora-jalkina zuria.

**Etimologia:** *Hygrocybe* terminoa grekotik dator eta kapela hezearekin, esan nahi du.

Jangarritasuna
--------------

Zalantzazko jangarria da, toxikotasuna izan dezake.

### Nahasketa arriskua

*Hygrocybe unguinosa* delakoarekin nahas daiteke, honek ere usain nitrosoa du, baina orri zurixkak eta ez dira gorritzen. *Higrocybe nitrata* espezieak ere usain nitrosoa du. *Hygrocybe ovina*-ren usain nitrosoa ahulagoa da.

Sasoia eta lekua
----------------

Uztailetik urrira. Taldean hazten da. Urria. Abonatu gabeko larre belartsuetan, erdi naturaletan, iratzeen azpian.

### Banaketa eremua

Erreferentzia
-------------

1. ↑  *Euskal Herriko perretxiko eta onddoak*, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza  •   *Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak*, A.D.E.V.E. 2012  •   Euskalnatura  •   *Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos*, Luis García Bona, Kriselv, 1987  •   *Catálogo micológico del País Vasco*, Aeranzadi, 1973  •   *Mendizalearen Hiztegia [mikologia]*, Ostadar Mendi Taldea.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 112 or. ISBN 84-282-0865-4..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
**Identity V** (euskaraz V. identitatea, txineraz 第五人格) NetEase enpresak Txinatarra beta publikoa argitaratu zuen 2018ko apirilaren 2an, ondoren Txina kontinenteko plataforma guztietan abiarazi zen urte berdineko apirilaren 12an. 2018ko uztailean jarri zen martxan gailu mugikorretarako. iOS App Store, Bluetooth Google Play Store eta Windows ordenagailuetan dago eskuragarri.

Video jokoa hainbat plataformetan jokatu daiteke, telefono mugikorretan zein ordenagailuetan, eta 7 hizkuntza ezberdin daude eskuragarri, horietako batzuk honako hauek dira; Ingelera, Txinatarra, Japoniera, Arabiarra, Errusiera, Korearra...

Orpheus izeneko detektibe bati jarraitzean datza jokoa, zeina heriotza misteriotsuak argitzen saiatuko den. Partidak bost jokalarik osatzen dituzte eta horietako batek beste jokalariak kanporatu behar ditu helburuak bete eta ihes egin aurretik.

Jokoaren estiloa eta jokabideari dagokionez, Identity V free-to-play (doako jokoa) jolaskide anitzeko biziraupen beldurrezko joko asimetrikoa da, eta bertako estruktura osatzen da 5 jolaskide ronda bakoitzeko, zeinetan, alde batetik, horietako bakarra "Hunter" izena hartzen du eta helburu bezala dauka beste lau jolaskideak arrapatzea/hiltzea aipatutakoak dauzkaten zereginak bete ez dezaten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «*Identity V* Background» *163.com*.
2. ↑   «*Identity V* Mobile Horror Game Review: This Thrilling Asymmetrical Multiplayer Will Be Your New Summer Obsession» *newsweek.com* 5 July 2018.
3. ↑   «Identity V at Gamepedia» *gamepedia.com*.
4. ↑   «*Identity V* is set to receive a new map, game mode and three playable characters soon» *pocketgamer.com*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56272201

 |

* Wd Datuak: Q56272201
***Hygrocybe reidii*** *Hygrophoraceae* familiako onddo espezie bat da. Itxura politekoa, baina haragi gutxi du eta kalitate gastronomiko gutxikoa.

Sinonimoa: *Hygrophorus reidii*.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 1 eta 4 cm bitarteko diametrokoa, ganbiletik zapalera eta deprimitua erdialdean, ertz irregularra eta oxkarratu eder eta bereizgarri batekin. Azala zertxobait likatsua eguraldi hezean, laranja kolorekoa ertz horiarekin.

**Orriak:** Zabal, desberdinak, lamelula txiki-txikiekin, dekurrente samarrak, horitik laranjara kolorekoa.

Orri dekurrenteak: Oinera hurbiltzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Zilindrikoa, barnehutsa, kurbatu samarra oinarrian eta laranja kolorea zuritu egiten da hemen.

**Haragia:** Mehea, urria, haritsua, hori-laranja kolorekoa. Ezti usainekoa eta zaporegabea.

**Etimologia:** *Hygrocybe* terminoa grekotik dator eta kapela bustiarekin, esan nahi du. *Reidii* epitetoa Derek Agutter Reid (1927-2006) mikologo britaniarraren omenez du.

Jangarritasuna
--------------

Ez du sukaldaritzarako balio.

### Nahasketa arriskua

*Hygrocybe marchii* delakoarekin nahas daiteke, baina honek ez du ertz oxkarraturik ez eta kapelaren ertzean horirik. Beste kolore batzuetako *Higrocybe*-ak: *conica* (zahartzean edo ukitzean belztu egiten da); coccinea (gorri-odol kolorekoa); *psittacina* (kapela berde-oliba kolorekoa eta oina berde-limoi kolorekoa); *citrina* eta acutoconica (tonu horixkagoak); *virginia* (zurixka).

Sasoia eta lekua
----------------

Udaberrian eta udazkenean. Larreetan eta goroldio hezeetan. Baso hostozabaletan (artelatza) edo hostogalkorretan (haritzak, gaztainondoak). Ez da ohikoa, ikusi gabe uzten da, txikia baita.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Euskal Herriko perretxiko eta onddoak*, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza  •   *Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak*, A.D.E.V.E. 2012  •   Euskalnatura  •   *Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos*, Luis García Bona, Kriselv, 1987  •   *Catálogo micológico del País Vasco*, Aeranzadi, 1973  •   *Mendizalearen Hiztegia [mikologia]*, Ostadar Mendi Taldea.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 110 or. ISBN 84-282-0865-4..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
**Diego Lainez Leyva**, (Villahermosa (Mexiko), 2000ko ekainaren 9a), futbolean aritzen den kirolari mexikarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu, eta brontzezko domina eskuratu zuen futbolean Mexiko ordezkatuz; Brasilgo taldearen (urrezko domina) eta Espainiako taldearen (zilarrezko domina) atzetik sailkatu zen Mexikoko taldea. 

Tokion, honako hauek osatzen zuten Mexikoko taldea: Luis Malagón, Jorge Sánchez, César Montes, Jesús Angulo, Johan Vásquez, Vladimir Loroña, Luis Romo, Carlos Rodríguez, Henry Martín, Diego Lainez, Alexis Vega, Adrián Mora, Guillermo Ochoa, Érick Aguirre, Uriel Antuna José Joaquín Esquivel, Sebastián Córdova, Eduardo Aguirre, Ricardo Angulo, Fernando Beltrán, Roberto Alvarado eta Sebastián Juradok.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 03 !3. postua, brontzezko domina | Futbola, gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Diego Lainez» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Diego Lainez» *olympics.com* **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28861970

 |

* Wd Datuak: Q28861970
***Cortinarius livido-ochraceus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Agaricus livido-ochraceus*, *Cortinarius livido-ochraceus*.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 6 eta 12 cm bitarteko diametrokoa, hasieran koniko-kanpai itxurakoa, gero zabaldu egiten da titi batekin, oso aldakorreko kolorekoa, gaztaina-horixka kolorekoa, hori-okre antzeko kolorekoa edo okre-oliba antzeko kolorekoa, batzuetan, ertza tonu moreekin eta ildaskatua. Kapelaren azala likatsua eguraldi hezean.

**Orriak:** Es oso estu eta nahikoa lodiak, itsaskorrak, hasieran okre antzeko kolorekoa isla more-lila kolorekoekin, gero marroi-herdoil kolorekoa ertz zurbilagoarekin. Zeharka marratutako gainazalarekin, orritxoekin eta lamelulekin.

**Hanka:**10 eta 15 cm bitarteko garaierakoa, trinkoa, oinarrira loditua, baina puntan bukatua, zurixka kolorekoa tonu moreekin eta gainazal likatsua, humusean lurperatuta egoten da beti, zetazko eta mintzezko gortinarekin, honek gerriko zabal bat uzten du oinean, sigi-saga formako marrazkiekin.

**Haragia:** Zurixka, usain eta zapore nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta.

Jangarritasuna
--------------

Ez du interes gastronomikorik.

### Nahasketa arriskua

Sasoi eta lekua
---------------

Udazkenean eta neguan. Batez ere artadietan, artelatzetan (*Quercus*) eta gaztainondoetan (*Castanea*), pagadietan ere ikusi izan da.

### Banmaketa eremua

Galeria
-------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Erreferentzia
-------------

1. ↑  *Euskal Herriko perretxiko eta onddoak*, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza  •   *Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak*, A.D.E.V.E. 2012  •   Euskalnatura  •   *Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos*, Luis García Bona, Kriselv, 1987  •   *Catálogo micológico del País Vasco*, Aeranzadi, 1973  •   *Mendizalearen Hiztegia [mikologia]*, Ostadar Mendi Taldea.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Velaz Vergara José Ignacio, Suarez Gil Angela.  (2009). Banco de setas..
***Coprinus narcoticus*** edo ***Coprinopsis narcotica*** *Psathyrellaceae* familiako onddo espezie bat da.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 2 eta 3 cm bitarteko diametrokoa, ezkur itxurakoa, gero zabaldua, goraino ildaskatua, flokosoa, beix argi koloreko hondoaren gainean gorrixka-grisaxka koloreko pikorrekin.

**Orriak:** Gris-arrosatik beltzaxkara doan kolorekoak.

**Hanka:** 7 cm inguruko garaierakoa eta 0,4 cm inguruko diametrokoa, ardatz itxurakoa, zuri samarra eta iletsua.

**Haragia:** Asfalto usain handiarekin edo nitratozko ongarriren batenarekin.

**Etimologia:** *Coprinus* hitza grezieratik dator, "coprinus" hitzetik, eta simaurrari dagokiona, simaurretan hazten dena, esan nahi du.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria. Usain txarra du.

### Nahasketa arriskua

Bere perfumeagatik ezinezkoa da nahastea.

Sasoia eta lekua
----------------

Udaren erditik udazkenaren amaieraraino. Zuhaitz hostozabalen azpian, batez ere bidexken inguruan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Euskal Herriko perretxiko eta onddoak*, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza  •   *Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak*, A.D.E.V.E. 2012  •   Euskalnatura  •   *Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos*, Luis García Bona, Kriselv, 1987  •   *Catálogo micológico del País Vasco*, Aeranzadi, 1973  •   *Mendizalearen Hiztegia [mikologia]*, Ostadar Mendi Taldea.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 272 or. ISBN 84-282-0865-4..
Dantza arte eszeniko mota bat da, mundu osoan egina.
**Arte eszenikoa** agertoki batean ikus-entzuleen aurrean garatzen den arte mota da. Arte eszenikoak dira, besteak beste, zuzeneko musika emankizunak, musikalak, opera, balleta, gaur egungo dantza, antzerkia eta kabareta. Arte eszenikoetan lanbidezko musikari, dantzari, antzezle edo komedianteek jarduten dute, sarri zuzendari batek bideratuta, baina baita amateurrek ere.

*Arte eszeniko* izenak nabarmentzen du arte molde hau *sormenezkoagoak* diren beste arte moldeen (idazketa eta antzerkigintza, musikagintza eta koreografia) *mendekotzat* ikusiak direla, nahiz eta hainbat artistek arte molde biok nahasten dituzten. Sentimenduen adierazpena arte eszenikoen erdigunea izan ohi da. Arte eszenikoen tresna nagusiak agertokiaren, janzkeraren eta argiztapenaren sorkuntza eta soinu teknika dira.

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q184485
* Commonscat Multimedia: Performing arts

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11933908f (data)
* GND: 4129566-3
* LCCN: sh85099818
* NARA: 10644271
* AAT: 300054140
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q184485
* Commonscat Multimedia: Performing arts
**Reinier Jesus Carvalho**, (Brasilia (Brasil), 2002ko urtarrilaren 19a), futbolean aritzen den kirolari brasildarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu, eta urrezko domina eskuratu zuen futbolean Brasil ordezkatuz; Espainiako taldearen (zilarrezko domina) eta Mexikoko taldearen (brontzezko domina) aurretik sailkatu zen Brasilgo taldea. 

Tokion, honako hauek osatzen zuten Brasilgo taldea: Santos, Gabriel Menino, Diego Carlos, Ricardo Graça, Douglas Luiz, Guilherme Arana, Paulinho, Bruno Guimarães, Matheus Cunha, Richarlison, Antony, Brenno, Dani Alves, Bruno Fuchs Nino, Abner, Malcom, Matheus Henrique, Reinier, Claudinho, Gabriel Martinelli eta Lucãok.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 01 !1. postua, urrezko domina | Futbola, gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Reinier Jesus Carvalho» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Reinier Jesus Carvalho» *olympics.com* **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q64606160
* Commonscat Multimedia: Reinier

---

 |

* Wd Datuak: Q64606160
* Commonscat Multimedia: Reinier
Kladograma: urdinez eta gorriz, klado baliagarriak, zuhaitzeko kide guztiak hartzen dituztelako (monofiletikoa da). 

Berdez, ordea, talde parafiletikoa: ez da baliagarria, ez dituelako ondorengo guztiak hartzen.
**Kladoa** (antzinako grezieraz: κλάδος, *adarra*) edo **monofiloa** arbaso bat eta haren ondorengo guztiak biltzen dituen izaki-bizidunen talde bat da, hau da, bizitzaren zuhaitzaren adar bat. Arbasoa ale bakarra izan daiteke, populazio bat edo espezie bat. Biologiaren baitan kladistika arduratzen da sailkapen hauek egiteaz.

Talde ezagun asko kladoak dira, adibidez karraskariak eta intsektuak; kasu horietan, bai arbaso komuna zein haren ondorengo guzti-guztiak izen horrekin izendatzen dira. Baina, adibidez, musker edo tximino ez dira klado baliagarriak: bi kasuetan, azken arbaso komunaren ondorengo guztiak ez dira sailkapen horretan sartzen, sugeak ez daudelako muskerren barruan, eta tximinoen barruan ez dagoelako gizakirik.

Taxonomian, kladoak ez diren taldeak ezabatzeko joera gero eta handiagoa da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q713623
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q713623
**Lindisfarneko Ebanjelioak** (ingelesez *Lindisfarne Gospels*) Mateo, Marko, Lukas eta Joanen Ebanjelioez osatua eta latinez idatzia dagoen ebanjelio argiztatu bat da.

VII. mendearen amaieran eta VIII. mendearen hasieraldera Ingalaterrako ipar-ekialdeko Northumbria erresuman zegoen Lindisfarnen idatzia izan zen, hortik bere izena, eta gaur egun Londres hiriburuko Britainiar Liburutegian ikusgai dago (Cotton MS Nero D.IV). Eskuizkribuak anglosaxoi artea eta zelta artearen ezaugarriak dituen estiloan egina dago, hiberno-saxoi arteko erlijio idazlan bikaienetakoa delarik.

Ustez Eadfrith fraideak egina litzateke, 698an Lindisfarneko artzapezpikua izendatua eta 721ean hila. Gaur egungo ikerketen arabera 715 aldera San Cuthberten omenez idatzia legoke.

Hiberno-saxoi kaligrafian idatzia eta oparo apaindua dago. Jatorrizko azala oso fina eta harribitxi eta metalekin apaindua zegoen. Azala VIII. mendean egin zen. Azala Lindisfarnek bikingoen erasoaldietan zehar galduko zen, eta 1852an ordezkatua izan zen.

XVIII. mendean Robert Cottonek Robert Bowyeri ebanjelioak erosi zizkion. XVIII. mendean Cotton Liburutegia Britainiar Museora lekualdatu zen eta hortik gaur egungo Britainiar Liburutegira igaro zen.

Gaur egun Ipar-ekialdeko Ingalaterran ebanjelioak Lindisfarnera itzultzearen aldeko kanpainia bat abian da.

Kanpo estekak
-------------

* Argitalpen digitala irakurgai. Britainiar Liburutegiko Eskuizkribu Digitalizatuak **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q80935
* Commonscat Multimedia: Lindisfarne Gospels (710-721) - BL Cotton MS Nero D IV

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 175004064
* BNE: XX4583074
* GND: 4167690-7
* LCCN: n84078103
* BIBSYS: 90325719
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q80935
* Commonscat Multimedia: Lindisfarne Gospels (710-721) - BL Cotton MS Nero D IV
**Msabbaha** (arabieraz, مسبحة) edo *musabbaha*, Ekialde Hurbilean hain zabaldua dagoen hummus ezagunaren aldaera bat da, Libano eta Palestinakoa. Galilean *mashausha* ere esaten diote.

Osagaiak
--------

Msabbaharen eta hummusaren arteko desberdintasun nagusia testura da. Hummusean ez bezala, garbantzuak ez dira txikitzen, osorik uzten dira, baina, hummusa bezala, pita ogi freskoarekin jaten da.

Plateraren oinarria *balila* da: garbantzuak uretan egosita, kumino, perrexil xehatu eta limoi-zukuarekin. Batzuetan pinazi frijituak ere botatzen dira *balila* horretan. Beste osagai batzuk tahini eta baratxuri xehatua dira.

Damaskoko aldaera batean, garbantzuak eta tahini gurin urtuarekin, granada edo limoi-zukuarekin eta pistatxo edo pinaziekin nahasten dira. Libanon, *masabaha* edo *mashawsha* esaten zaio horri, eta saltsa minarekin zerbitza daiteke beste jaki batzuekin batera. Ontziratuta ere saltzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Bergum, Vidar.  (2021-02-18). «Msabbaha – Middle Eastern style warm chickpeas with tahini sauce» *A kitchen in Istanbul* (Noiz kontsultatua: 2023-11-08).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Pan de pita y msabbaha, el hummus de invierno» *El Amasadero* 2021-02-12 (Noiz kontsultatua: 2023-11-08).
3. ↑   **(Ingelesez)** Grehan, James P..  (2011-07-01). *Everyday Life and Consumer Culture in Eighteenth-Century Damascus.*  University of Washington Press ISBN 978-0-295-80163-6. (Noiz kontsultatua: 2023-11-08).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6930115
* Commonscat Multimedia: Hummus

---

 |

* Wd Datuak: Q6930115
* Commonscat Multimedia: Hummus
**Quark sorgindua** (*c quarka* ere deitua, ingelesezko ***charm quark*** izenetik datorrena) quarken bigarren belaunaldiko funtsezko partikula bat da. Funtsezko kargaren +⅔eko karga elektrikoa eta ½ko espina du, ondorioz fermioia eta Pauliren bazterketa printzipioa betetzen du. Gainontzeko quarkek bezala quark sorginduak kolore karga du eta antiquark sorginduak antikolorezko karga du. Elkarreragin nuklear indartsua sentitzen dute.

Jatorrian, Murray Gell-Mannek eta George Zweigek 1964an quark eredua garatu zutenean goi, behe eta bitxi quarkak proposatu zituzten. 1970ean, Sheldon Glashowk, John Iliopoulosek eta Luciano Maianik quarkek bikoteka existitu behar zutela pentsatu zuten, leptoiekin gertatzen den bezala, honela quark sorginduaren existentzia iragarriz. Beranduago, 1974an J/ψ partikula aurkitu zen SLACean, quark sorginduz osatua zegoen lehena.

Quark sorginduak batez besteko bizitza laburra izan behar du, bigarren belaunaldiko leptoiek bezala. Ebidentzia bakarra berehala desegiten diren hadroiak eratzen dituela da, baina quarkaren beraren batez besteko bizitza neurtzea oso zaila da, konfinatua baitago.

Quark honek eratzen dituen hadroiei *sorginkeria* deritzon zenbaki kuantiko bat ematen die, eratzen duten quark sorginduen kopurua ken antiquark sorginduen kopurua bezala definitzen dena.

Quark sorginduak dituzten hadroiak
----------------------------------

* **Mesoiak**
	+ D mesoi mota guztiak quark edo antiquark sorgindu batez osatuak daude
	+ J/ψ partikula quark sorginduak eta antiquark sorginduak eratutako egoera da. *Sorginonio* bezala ere ezagutzen da (*charmonium* ingelesez)
	+ B mesoi sorginduak ere badu quark edo antiquark sorgindua
* **Barioiak**
	+ Lambda partikula sorginduak (Λ+c) eta omega partikula neutro sorginduak (Ω0c) bana dute.
	+ Xi partikula sorginduak (Ξ+c eta Ξ0c) ere quark sorgindu batez osatuta daude.

Kanpo estekak
-------------
**Tontor quarka** (edo **top quarka** ingelesez) quarken hirugarren belaunaldiko funtsezko partikula bat da. Funtsezko kargaren +⅔eko karga elektrikoa du, eta ½ko espin bat. Tontork quarkak fermioiak dira eta Pauliren bazterketa printzipioa betetzen dute. Gainerako quarkek bezala, tontor quarkek elkarrekintza nuklear bortitza sentitzen dute eta kolore karga dute. Era berean, tontor antiquarkek antikoloreko karga dute.

Sei quark motatatik masiboena da, urrearen nukleo atomikoak bezain masiboa. Bere masa handia dela eta, funtsezko partikula bat izateko oso ezegonkorra da, ioktosegundo bat baino gutxiagoan desintegratzen dena, eta, ondorioz, ez du beste quark batzuekin hadroiak eratzeko astirik (hadronizazio deitzen den prozesua). Honi esker zientzialariek quark isolatu bat behatzea eta beronen propietateak neurtzea espero dute.

Aurkitutako azken quarka izan zen, 1995ean Fermilaben. Oraingoz, eta LHCa funtzionatzen hasi arte Fermilaben Tevatron da tontor quarkak sortzeko bezain energetikoa den partikula azeleragailu bakarra, protoi batek eta antiprotoi batek 1,96 MeVeko energiarekin talka egin ondoren sortuak. Bere existentzia ultralaburraren ondoren W bosoi eta hondo quark baten desintegratzen da. Hasiera batean zientzialariek "egi quark" deitzea pentsatu zuten (truth quark ingelesez), baina denborarekin tontor quark izena geratu zitzaion (top).

Quark honek, eratzen dituen hadroiei nagusitasun (ingelesezko topness hitzaren ustezko itzulpena) deritzon zenbaki kuantiko bat ematen die, eratzen duten tontor quarken kopurua ken tontor antiquarken kopurua bezala definitzen dena. Zenbaki kuantiko hau, "bitxitasuna", "sorginkeria" edo "edertasuna" bezala (partikula batean dauden s, c edo b quark kopurua ken dagozkien antiquarken kopurua) elkarreragin nuklear ahulak gainditu dezake, baina ez elkarreragin nuklear indartsuak, ezta elektromagnetikoak ere, quarken zaporea mantentzen dutena.

Kanpo estekak
-------------