Ian Hacking (Vancouver, 1936ko otsailaren 18a - 2023ko maiatzaren 10a) filosofo eta zientziaren historialaria izan zen.

Biografia
---------

Zenbait lizentziatura ikasi zituen, horietako batzuk Matematika eta Fisika Columbia Unibertsitate Britainiarrean 1956an, eta beste bat Moralaren Zientzietan Cambridgeko Unibertsitatean 1958an. Azken unibertsitate horretan, 1962 inguruan, Ludwig Wittgensteinen ikasle izandako Casimiro de Lewyren begiradapean egin zuen bere maisutza eta doktoretza.

Stanfordeko Unibertsitatean irakatsi zuen urte batzuetan, eta ondoren, 1982an, Torontoko Unibertsitatean sartu zen. College de Franceko lehendakari iraunkorra izan zen eta Torontoko Unibertsitateko lanarekin banatzen zuen bere denbora.

Akademia Britainiarreko, Arteen eta Zientzien Ameriketako Akademiako eta Kanadako Errege Elkarteko kide izan zen.

Bere ikasketetan zehar, zientziaren filosofiari zentzua eman eta lotura bat aurkitu nahi izan zuen, mundua ikusteko beste modu bat eman zuen hizkuntzaren filosofian, probabilitatearen teorian, inferentzia estatistikoan eta diziplinen eta teorien igoeraren eta erorketaren azterketa historiko-sozialean ikasgaiekin. Interesgarriena izan zen azaldutako eremuan espezializatutako edo espezializatu gabeko jendeak informazioa ulertzeko duen gaitasuna. Bere lana "The Globe and Mail", "New Republic", "The New York Review of Books", "El London Review of Books" eta "Tiempos" aldizkarietan argitaratu du.

13 liburu argitaratu ditu hainbat hizkuntzatan eta 220 artikulu baino gehiago. Beren ikerketa-arloak nabarmendu nahi dituzten garrantzitsuenen artean inferentzia estatistikoaren logika eta esku-hartzea daude, zientziaren filosofian eta historian eragin garrantzitsua erakusten dutenak. "Arima berridaztea: Nortasun anizkoitza eta Oroimenaren Zientziak" bezala, buruko nahasmenduetan dagoen gatazkari heltzen diote, eta Pierre Janet eta Psique sariak jasotzen dituzte.

1991tik iritzi handiak jaso zituen La domestificación del azar lanarekin. Bertan, probabilitatearen eta zoriaren ideiak nabarmentzen dira, delinkuentzia, suizidioa, soziologia, medikuntza, historiaren idazketa eta abar bezalako gaiak jorratuz.

2000. urtean, Kanadako Arteen Kontseiluak Molson saria eman zion humanitateen eta gizarte-zientzien arloan. 2001ean College de Franceko Filosofiako eta kontzeptu zientifikoen historiako Katedrarako izendatu zuten. Eta 2002an, Kanadako saririk esklusiboena jaso zuen, zientzietan egindako ibilbide luze eta arrakastatsuagatik. 2009an Holberg saria eman zioten.

Nancy Cartwright zientziaren filosofoarekin ezkonduta egon zen.

Oinarria
--------

Hacking zientziaren filosofiaren erdian dago, errealitatearen eraikuntza soziala kritikatzen du, eta sen ona azpimarratzen du. Gizartean zerbait eraikita badago, saihets daitekeela edo beharrezkoa ez dela pentsatzera iritsita.

Funtsezko puntu gisa, Hackingek zientziei buruzko zalantzak sortzen ditu. Bertan, mendebaldeko kulturetako pentsalariek hasitako gauza berberak ez direla egin behar nabarmentzen du, gauza horiek beren kabuz egiten baitira oraindik ere. Beraz, zientzia jarduera zientifiko eta, beraz, sozial gisa hartzen du, eta horren oinarrizko adibidea da bere kontura lan egiten duten zientzialariak, eta, hala eta guztiz ere, beren lanaren emaitzak gizarteari jakinarazten dizkiote.

Bere metodoa instrumentalista zen, eta metodo zientifikoa erabili behar dela aipatu zuen, zientzia (komunitate batek horrela definitzen duena) zientzialariek bakarrik egiten dute (hau da, komunitate horretako kideek).

Hackingek bi helburu bilatzen ditu bere lanarekin: zientzian ez galtzea aztergai diren objektuak aztertzea eta zentzuaren erabilera. Eta hirugarrena, errealitatean esku hartzen baduzu alda dezakezula frogatzea, ona da gizateriarentzat baliagarri bada.

Pentsamendua
------------

Pentsamendu zientifikoko estiloen teoria bat garatu zuen, A. C. Crombieren Europako tradizioko pentsamendu zientifikoko estiloen teoria jarraitzen eta aldatzen duena. Pentsamendu zientifikoaren estilo bakoitzak arrazoitzeko metodo propioa du, eta norberaren objektuez hitz egiteko aukera ematen du (estilorik gabe ezagutu ezin daitezkeenak).

Arrazoiketa matematikoaren estiloa, jatorri grekoko geometrikoa, konbinatorioa eta jatorri arabiarreko aljebraikoa barne hartzen dituena. Jatorri mitologikoa, hurrenez hurren, Tales Miletokoa eta Al-Kwarizmikoa ditu. Historikoki, matematika Mendebaldeko arrazoibide zientifikoko lehen metodoa da. Frogapen matematikoek – Hackingen arabera – beste arrazoibide zientifiko mota guztiak ahalbidetzen dituzte, horietatik baitator ezagutzaren objektibotasunaren nozioa. Bi frogapen matematiko mota posible izango dira orduan: kartesiarrak, egiaren intuizioa eta ulermena aldarrikatzen dutenak, eta leibniziarrak, kalkulu bidezko frogapenaren egiaztapenean eta algoritmoen aplikazioan oinarritzen direnak.

Galilearren arrazoiketa-estiloa edo modelizazio hipotetikoa. Eredu analogiko gisa funtzionatzen duten hipotesien bidez egiten da. Bere jatorria oso aspaldikoa da (Demokritoren eta Leuziporen teoria atomista), baina Galileok irudikapen matematikoa eta behaketa gehitu zituen (zuzenean edo tresna teknologikoen bidez, teleskopioa kasu, nahiz eta horrek laborategiko metodoaren kasuan duen paper zentrala ez izan, non baldintza naturaletan existitzen ez diren fenomenoak "fabrikatzea" ere lortzen den).

Behaketa eta neurri esperimentalen bidez arrazoitzeko estiloa, bereziki laborategian. Behaketa eta neurketa esperimentalaren bidez datorren arrazoiketa-estiloaren jatorria oso aspaldikoa da. Baina estilo hori laborategien sorrerarekin batera gauzatzen da. Hackingek Francis Baconi "esperimentuetako lehen eta ia azken filosofoa" deitzen dio. Zientzialarien artean, Hackingek laborategian zientzia egiteko estilo batetik aukeratutako adibidea Robert Boyle da. XVII. mendean finkatua, Hackingek estilo hau aztertzen du Representing and Intervención (1983) lanean (Antzeztu eta esku hartu, 1996). Hackingen ustez, zientziek, mundua ordezkatzen duten teorietara mugatu ordez, mundua eraldatzen duten praktika zientifikoak ere aztertzen dituzte (horregatik, duela gutxi nahiago du "arrazoitzeko eta jarduteko estilo zientifikoez" hitz egin). Laborategi zientifikoak behaketa eta neurketa esperimentala ahalbidetzen du, baina baldintza kontrolatuetan, eta fenomenoak artifizialki sortzeko aukera ematen du (ez horiek neurtzeaz gain). Giza ikerketarako metodorik boteretsuena da, eta gure espezieak planeta gehiegi populatzearen eragile nagusia.

Arrazoiketa probabilista eta estatistikoaren estiloa. XVII. eta XIX. mendeetan sortu ziren, hurrenez hurren. Gero eta leku handiagoa dute determinismoari uko egiten dioten zientzietan. Horri dagokionez, Hackingen bi liburu historiko nabarmentzen dira: The Emergence of Probability (Probabilitatearen sorrera) eta The Taming of Chance (Zoriaren domestikazioa).

Arrazonamendu taxonomikoaren estiloa. Zientzia biologikoetan ohikoa, aita fundatzailea Carlos Linneo kontsidera daiteke. Giza zientzietan, gizabanakoak sailkatzeak eragina du haien portaeran, eta sailkapena aldatzen du boomerang edo begizta efektu baten bidez, natur zientzietan ez bezala. Hackingek hainbat ikerketa egin ditu gaixotasun mentalen sailkapenei buruz (Mad Travelers...). Zaila dirudi eraikuntza sozialaren ideia natur zientzietara zabaltzea, soziologo batzuek gehiegikeriaz egiten duten bezala (Social construction of what?).

Arrazoibide historiko-genetikoaren estiloa. Althusserrek Marxi eta Bernard Williamsi Tuzididesi egozten zien arren, Hackingek uste zuen arrazoibide zientifikoaren estilo hori Charles Darwinen espezieen jatorriaren teorian gauzatzen dela.

Obra eta artikulu nagusiak
--------------------------

### Ian Hacking, ingelesez

* *Historical Ontology*, Harvard University Press, 2002.
* *The Social Construction of What?*, Harvard University Press, 1999.
* *Probability and Inductive Logic*. Cambridge University Press, New York, 2001.
* *Mad Travelers: Reflections on the Reality of Transient Mental Illnesses*. University Press of Virginia, Charlottesville, 1998.
* *Rewriting the Soul: Multiple personality and the sciences of memory*. Princeton University Press, Princeton, 1995.
* *Le Plus pur nominalisme. L'énigme Goodman: 'Vleu' et usages de 'Vleu'*. Editions de l'Eclat, Combas, 1993.
* *The Taming of Chance*. Cambridge University Press, Cambridge, 1990.
* *Representing and Intervening: Introductory Topics in the Philosophy of Natural Science*. Cambridge University Press, Cambridge, 1983 (traducción al español de Sergio Martínez : *Representar e intervenir*, Paidos-UNAM, México, 1996).
* *The Emergence of Probability*. Cambridge University Press, Cambridge, 1975.
* *Why Does Language Matter to Philosophy?* Cambridge University Press, Cambridge, 1975.
* *A Concise Introduction to Logic*. Random House, New York, 1972.
* *Logic of Statistical Inference*. Cambridge University Press, Cambridge, 1965. Cambridge, 1976.

### Ian Hacking, gazteleraz

* Hacking, Ian (2001). *¿La construcción social de qué?*. Ediciones Paidós Ibérica. ISBN 978-84-493-1040-9.

* Hacking, Ian (1998). *Representar e intervenir*. Ediciones Paidós Ibérica. ISBN 968-853-329-7.

* Hacking, Ian (1995). *El surgimiento de la probabilidad: un estudio filosófico de las ideas tempranas acerca de la probabilidad, la inducción y la inferencia*. Editorial Gedisa. ISBN 978-84-7432-548-5.

* Hacking, Ian (1991). *La domesticación del azar: La erosión del determinismo y el nacimiento de las ciencias del caos*. Editorial Gedisa. ISBN 978-84-7432-416-7.

### Ian Hacking-i buruz

* Lozano, José Manuel (2004). *Historia Universal contemporânea*. Publicaciones Cultural. ISBN 9702404452.
* 2010: Kusch Martin, "Hacking's Historical Epistemology: A Critique of Styles of Reasoning. Studies in History and Philosophy of Science" Part A. 2010;41(2):158- 173.
* 1994: Resnik David, "Hacking's Experimental Realism", Canadian Journal of Philosophy 24: 3: 395-412
* 2017: Sciortino Luca, "On Ian Hacking’s Notion of Style of Reasoning", Erkenntnis 82: 2 243, 264
* 2016: Sciortino Luca "Styles of Reasoning, Forms of Life, and Relativism" International Studies in Philosophy of Science 30, 2, pp. 165-184
* 2007: Jonathan Y. Tsou, "Hacking on the Looping Effects of Psychiatric Classifications: What Is an Interactive and Indifferent Kind?", International Studies in the Philosophy of Science, 21:3, 329-344
* 2021: Martínez Rodríguez, M. L. *Texture in the Work of Ian Hacking*. Springer International Publishing.
* 2023: Sciortino, Luca *History of Rationalities: Ways of Thinking from Vico to Hacking and Beyond.* Springer- Palgrave McMillan ISBN 978-3-031-24003-4

Erreferentziak
--------------

1. «In memoriam: Ian Hacking (1936-2023)». Consultado el 10 de mayo de 2023.