recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Goa Hiri Zaharra** edo **Goa Velha** portugesez, Indiako Goa estatuaren Ipar Barrutian dagoen hiri historikoa da. Goa Hiri Zaharra XV. mendean sortu zuten Bijapur Sultanateko agintari musulmanek Mandovi ibaiko portu gisa. Ondoren, ia etengabe Portugalen menpe egon zen, XX. mende arte. Bere garai onenean 200.000 biztanle omen zituen. Goa Zaharra Panaji hiritik hamar kilometrotara dago eta oso jende gutxi bizi da bertan.

Historia
--------

Hiria XV. mendean sortu zuten Bijaburreko agintariek, Mandovi ibaiaren ertzeko portu gisa. Govapuri hiria ordezkatzeko eraiki zuten. Goa Zaharra Sultanerriaren Adil Shahen erregealdian bigarren hiriburua izan zen. Gotortuta zegoen, eta bertan Shah jauregia altxatzen zen, bere meskita eta tenpluekin batera. Hiria portugaldarrek hartu zuten eta 1510az geroztik haien menpe egon zen Portugalgo Indiaren egoitza administratibo gisa. Erregeordearen egoitza 1759an egungo Panajira (Pangim orduan) edo Goa Berrira eraman zuten, 9 kilometro mendebaldera.

XVI. mendearen erdialdean, Goa kolonia portugaldarra, bereziki Goa Zaharra, kristautze-gune bihurtu zen Indian. Erlijio-orden guztiek bertan eraiki zituzten beren kuartel nagusiak. Biztanleria 200.000 biztanle ingurukoa zen 1543an. Malariak eta kolerak hiria suntsitu zuten XVII. mendean, eta, neurri handi batean, hiria abandonatuta gelditu zen: 1775ean soilik 1.500 biztanle geratu ziren. Goa zaharra, dena dela, hiriburu gisa 1843 arte mantendu zen nahiz eta errege-ordea Pangimera joan; urte horretan hiriburu ofizial Panaji bihurtu zen. lekualdatu zela ofizial egin zen arte (Ponnj«Konkanin», «Nova Goa» portugesez eta «Panjim» ingelesez). Hiri abandonatua "Velha Goa" bezala ezagutu zuten, Nova Goa hiriburu berritik (egungo Panajitik) bereizteko.

1961ean Goa Zaharra Indian integratu zen, gainerako Goa printzerriarekin batera.

Monumentuak
-----------

* Goako katedrala
* Bóm Jesus basilika
* Errosarioaren Andre Mariaren eliza
* San Frantzisko Asiskoaren eliza
* Santa Katalinaren kapera
* San Agustin elizaren erorkinak
* Jainkoaren Goi Arduraren eliza

Iruditegia
----------

* Goako eliza zaharra edo Santa Katalina kapera.Goako eliza zaharra edo Santa Katalina kapera.
* Bóm Jesus basilika.Bóm Jesus basilika.
* Bom Jesus basilikaren habearte nagusia.Bom Jesus basilikaren habearte nagusia.
* Frantzisko Xabierkoaren hilobia.Frantzisko Xabierkoaren hilobia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  de Mendonça, Délio (2002). *Conversions and citizenry: Goa under Portugal 1510–1610*. Concept Publishing Company. ISBN 978-81-7022-960-5.

Ikus, gainera
-------------

* Goako elizak eta komentuak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q553907
* Commonscat Multimedia: Old Goa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315526182
* LCCN: n82127917
* NKC: ge407787
* SUDOC: 200615009

 |

* Wd Datuak: Q553907
* Commonscat Multimedia: Old Goa
**Hopkins konderria** (ingelesez: *Hopkins County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Sulphur Springs da. 2010eko zentsuaren arabera 35.161 biztanle zituen, Hopkins kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Hopkins konderriak 2.053,27 kilometro koadro ditu. Horietatik 66,3 ura dira. Beste 1.986,97 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 17,12 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 35.161 pertsonetatik 31.869 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 5.368 dira. 2.448 beltzak edo afroamerikarrak. 162 amerikar natiboak ziren eta 14 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 172 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 18 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 478 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112115
* Commonscat Multimedia: Hopkins County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145406688
* ISNI: 0000 0004 0617 9590
* LCCN: n79118160
* NARA: 10036382
* **Lekuak**
* OSM: 1839264
* TGN: 1002485

 |

* Wd Datuak: Q112115
* Commonscat Multimedia: Hopkins County, Texas
Ludwig van Beethovenen ***Bigarren Sinfonia*** re maiorrean op. 36, 1801 eta 1802 artean idatzia izan zen eta bere iraupena hogeitamasei minutu ingurukoa da. Karl Alois, Lichnowsky printzeari eskeinia dago.

Forma
-----

Sinfonia honek lau mugimendu ditu, sinfonia klasikoaren ohiko eran.

* Adagio molto - Allegro con brio
* Larghetto
* Scherzo: Allegro
* Allegro molto

Sinfonia hau Vienako Theater an der Wienen estreinatu zen 1803ko apirilak 5ean eta konpositoreak berak zuzendu zuen. Beethovenen "estilo goiztiarra" edo "lehen estiloa"ren bereizgarri den azken lanetako bat da.

Ingurua, konposaketa eta harrera
--------------------------------

Beethovenen bigarren sinfonia gehienbat konpositorea Heiligenstadten 1802an egon zenean idatzia izan zen, gorreriaren lehen zantzuak nabaritzen hasi zenean. Beethovenek bigarren sinfonia ohiko minuetorik gabe idatzi zuen, honen tokia scherzo batek hartu zuen, konposaketari irismen eta energia handia eman ziona. Sinfonia estreinatu ondoren, kritikoek ohiko minuetoa falta zela nabaritu zuten, eta konposaketak botere handia zuela baina eszentrikoegia zela adierazi zuten.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Lehen Sinfonia** | **Beethovenen Sinfoniak**1801-1802 | Ondorengoa**Hirugarren Sinfonia** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q210451
* Commonscat Multimedia: Symphony No. 2 (Beethoven)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 208681899
* BNF: 13908200m (data)
* GND: 300016352

 |

* Wd Datuak: Q210451
* Commonscat Multimedia: Symphony No. 2 (Beethoven)
**Hardin konderria** (ingelesez: *Hardin County*) Iowako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Eldora da. 2010eko zentsuaren arabera 17.534 biztanle zituen, Hardin kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Hardin konderriak 1.476,27 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,77 ura dira. Beste 1.474,5 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 11,88 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 17.534 pertsonetatik 17.081 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 651 dira. 208 beltzak edo afroamerikarrak. 31 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 68 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 142 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485484
* Commonscat Multimedia: Hardin County, Iowa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 124348392
* LCCN: n81120662
* NARA: 10038906
* **Lekuak**
* OSM: 1792948
* TGN: 2000602

 |

* Wd Datuak: Q485484
* Commonscat Multimedia: Hardin County, Iowa
**Harding konderria** (ingelesez: *Harding County*) Mexiko Berriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Mosquero da. 2010eko zentsuaren arabera 695 biztanle zituen, Harding kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Harding konderriak 5.506,02 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,15 ura dira. Beste 5.504,87 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,13 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 695 pertsonetatik 690 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 299 dira. 2 beltzak edo afroamerikarrak. 2 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 0 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q484465
* Commonscat Multimedia: Harding County, New Mexico

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137230118
* **Lekuak**
* OSM: 1832195
* TGN: 2001439

 |

* Wd Datuak: Q484465
* Commonscat Multimedia: Harding County, New Mexico
*Artikulu hau uneko praktika sexualari buruzkoa da; hiru pertsonen arteko harreman iraunkor adostua gaitzat duena beste hau da: «Ménage à trois»*
Sexualitatean, **hirukotea** edo batzutan ere ***ménage à trois*** (frantsesez, *hiruko afera*) izeneko harremana hiru pertsonen arteko sexu harremana da. Pornografian askotan agertzen den egoera bat bada ere, ez da sexu praktika arrunta. Praktika sexu bereko zein ezberdineko pertsonen artekoa izan daiteke. Ohikoena ordea bi sexuak izatea da: bi gizon eta emakume edota bi emakume eta gizon bat.

Bi emakume eta gizon bat **ménage à trois** batean.
Gizakiaren kasuan, hirukotea sexu praktika arraroa izatearen arrazoi biologiko gisa, primateeak ere estaldura burutzeko taldetik aldendu egiten direla aipatu da, koitoan zehar babesik gabe geratu eta emea galtzeko arriskua ekiditeko seguru asko.

Erreferentziak
--------------

  

1. ↑  Los trios[*Betiko hautsitako esteka*], "Sexualidad y salud" blogean. 2009-10-25.

Bibliografia
------------

* **(Gaztelaniaz)**: FOSTER, Barbara; FOSTER, Michael; HADADY, Letha: *Triángulos amorosos: El ménage à trois de la Antigüedad hasta nuestros días*, Rústica. Paidós, 1999. ISBN 84-493-0784-8.

Galería
-------

* Pintura de Édouard-Henri Avril: bi gizon eta emakume bat hirukotea egiten.Pintura de Édouard-Henri Avril: bi gizon eta emakume bat hirukotea egiten.
* Hirukote sexualHirukote sexual
* Sarpen bikoitza.Sarpen bikoitza.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1164348
* Commonscat Multimedia: Threesome

---

 |

* Wd Datuak: Q1164348
* Commonscat Multimedia: Threesome
**Hippolyte Arnoux** (aktiboa 1860tik 1890ra arte) argazkilari eta argitaratzaile frantsesa izan zen. 1860ko hamarkadan, Suezko kanalaren indusketa dokumentatu zuen, eta argazkiak *Album du Canal de Suez* liburuan argitaratu zituen. Garai berean, Port Saideko Zangaki anaien argazki-estudioan lan egin zuen noizbehinka. 1860ko hamarkadan, Antonio Beatoren bazkide izan zen.

Biografia
---------

Bere jaiotze data eta lekua ez dira ezagutzen. 1860tik aurrera Egipton, eta bereziki Port Saiden, Suezko kanalaren eraikuntzaren harira argazkilari gisa lan egin zuen. Bere estudioa, Ferdinand-de-Lesseps plazan kokatua, Canal Photography ere deitzen zaion. 

Aldi berean, Port Saiden Zangaki anaien argazki estudioarekin kolaboratu zuen, eta horren froga da gehienetan sultana faltsuak irudikatzen dituzten argazkietan Europako apaingarri faltsu berdinak erabiltzea. Baina 1874an, Arnouxek auzitara eraman zituen Georges Zangaki eta Antippa Spiridion jakin bat, bere lan batzuk erreproduzitu eta saldu zituelako. 1876ko uztailaren 17an, «Egipton indarrean dagoen lege berezirik ez izan arren», auzipetuak auzi-jartzaileari zortziehun franko ordaintzera kondenatu zituen Ismailiako auzitegiak. 1877ko martxoaren 1ean, bestetik, Alexandriako auzitegiak atzera bota zuen haien helegitea.

Arnoux Antonio Beato argazkilari italiarrarekin ere kolaboratu zuen, baita Pascal Sébah argazkilari turkiarrarekin ere. Port Saiden argazkilari gisa aipatzen zitzaion oraindik 1891n argitaratutako *Oriental Trade Directory*ren 10. edizioan, Zangaki anaiak bezala.

Iruditegia
----------

Egipton bizi ziren argazkilari askoren antzera, Antonio Beato, Ermé Désiré edo Émile Béchard kasu, Arnouxek antzinako Egiptoko monumentuen, hirietako kaleen eta bertako biztanleen argazkiak egiten zituen; halaber, estudioko erretratuak egiten zituen. Bere lanaren zati handi bat, bestetik, Suezko kanalari eskaini zion.. Argazki hauek *Album du Canal de Suez* liburuan argitaratu zituen.

* Emakume estaliak.Emakume estaliak.
* Invincible itsasontzi Port Taufigen, Suezko kanalaren bokalean.*Invincible* itsasontzi Port Taufigen, Suezko kanalaren bokalean.
* Gameluak beren egarria asetzen piramideen ondoan.Gameluak beren egarria asetzen piramideen ondoan.
* Port Said eta Suezko kanalaren ikuspegia.Port Said eta Suezko kanalaren ikuspegia.
* Musikari egipziarrak.Musikari egipziarrak.
* Gizako nekropolia.Gizako nekropolia.

Bibliografia
------------

* *Hippolyte Arnoux : photographe de l'union des mers. Catalogue d'exposition*. Paris, Centre historique des archives nationales, 1996.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Suezko kanala

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2718944
* Commonscat Multimedia: Hippolyte Arnoux

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 306433969
* ISNI: 0000 0004 3103 2267
* LCCN: nr98007151
* SUDOC: 03474696X
* ULAN: 500036539

 |

* Wd Datuak: Q2718944
* Commonscat Multimedia: Hippolyte Arnoux
Estatu Batuetako gobernuaren 2004ko aurreikuspenak petrolio-ekoizpenaren inguruan
**Hubberten teoriak** dio area geografiko batean, bai eskualde batean zein planeta osoan, petrolioaren ekoizpen-tasak kanpai itxurako kurba bat osatuko duela. Petrolioaren gailurraren oinarrian dagoen teorietako bat da, eta M. King Hubbert estatubatuar geofisikariaren izena eman zaio.

Hubberten kurban ekoizpen goreneko puntu bat zehazten da hobi berrien aurkikuntza-tasan, ekoizpen-tasan eta ekoizpenaren metaketan oinarrituz. Kurbaren hasieran (gailurraren aurretik), aurkikuntza berrien eta azpiegituren gehikuntzaren ondorioz ekoizpen-tasa handitu egiten da. Kurbaren amaieran (gailurraren ondoren), ekoizpena jaitsi egiten da baliabidearen agorpenaren ondorioz.

Hubberten gailurraren teoriaren oinarrian ideia bat dago: lur azpian dagoen petrolio-kantitatea mugatua dela, eta beraz, aurkikuntza-tasa, hasieran oso azkar hazten dena, gero puntu gorenera iritsi eta jaitsi egingo dela. Petrolioaren erauzketa-tasak aurkikuntzen kurbari jarraitzen dio denbora-tarte baten ondoren, normalean 35 urte ingurukoa.

Teoria honek petrolioaren industrian lan egiten zuen M. King Hubbert geofisikari estatubatuarraren izena darama, berak proposatu baitzuen 1956an. Hasieran teoriak ez zuen harrera onik eduki petrolioaren industrian, baina ordutik onarpen zabala irabazi du. Hubbertek aurresan zuen Estatu Batuetako petrolio-ekoizpenaren gorena 1965-1970 inguruan gertatuko zela; izatez, gailurra 1970an gertatu zen, baina gero, *fracking* teknikei esker, munduko erreserbak handitu egin ziren eta petrolio-gailur altuago eta berriago bat ezarri zen.

Bibliografia
------------

* **(Gaztelaniaz)** Antonio Turiel. *Petrocalipsis. Crisis energética global y cómo (no) la vamos a solucionar*. Alfabeto Editorial. 2020. 978-84-17951-10-8

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Ingelesez)** Jean Laherrere, "Forecasting production from discovery", ASPO Lisbon May 19-20, 2005
2. ↑  **(Ingelesez)** J.R. Wood, Michigan Technical University Geology Department Oil Seminar 2003

Ikus, gainera
-------------

* Petrolioaren gailurra.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1344782

 |

* Wd Datuak: Q1344782
**Highland konderria** (ingelesez: *Highland County*) Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Monterey da. 2010eko zentsuaren arabera 2.321 biztanle zituen, Highland kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Highland konderriak 1.077,05 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,81 ura dira. Beste 1.075,25 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2,15 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 2.321 pertsonetatik 2.302 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 18 dira. 6 beltzak edo afroamerikarrak. 4 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 4 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 5 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q505861
* Commonscat Multimedia: Highland County, Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133709957
* LCCN: n82037590
* NARA: 10040184
* **Lekuak**
* OSM: 2534183
* TGN: 2002168

 |

* Wd Datuak: Q505861
* Commonscat Multimedia: Highland County, Virginia
**2010eko Moskuko metroko atentatuak** 2010eko martxoaren 29an Moskuko metroaren aurkako eraso terrorista suizidak izan ziren. Bi emakume terroristek gauzatu zituzten bi leherketa-suizida. Lehenengo leherketa Lubianka geltokian izan zen eta bigarrena Park Kulturi-Radialnaia geltokian. 40 pertsona hil ziren.

Erasoaren ondorengo ospatutako ez-ohiko bilera.

Gertakariak
-----------

Lehenengo leherketa Lubianka geltokian gertatu zen goizeko 7:56etan (3:56 UTC) eta bigarrena 8:38 inguruan. Beranduago, 10:04etan telefono publiko batetik egindako dei batek beste leherketa bat iragartzen zuen Begovaia geltokiko langileen aurka, baina ondoren frogatu zen faltsua izan zela.

Leherketak eraso suizidak izan ziren. RDXez osatutako etxean egindako lehergailuekin. Lehergailuak errailetan jarri zituzten eta bi emakume terroristek telefono mugikor baten bitartez lehergailuak aktibatu zituzten trena iristear zegoenean. Emakumeek lehergailuak sabelera lotuta zituzten. Lehenengo lehergailuak 4 kg TNTko indarra zuen eta bigarrenak 2 kg-koa. Era honetako erasoak gauzatzen dituzten emakume txetxeniarrek "alargun beltz" izena hartzen dute. Aurretik Moskuko metroan eta Beslamgo eskolako sarraskian. Erasoa lan-egun bateko bidaiari kopuru handia zegoen orduan gertatu zen.

| Herritartasuna | Hildakoak | Zauritutakoak |
| --- | --- | --- |
|  Errusia | 33 | 86 |
|  Tajikistan | 2 | - |
|  Ukraina | 1 | - |
|  Malaysia | - | 1 |
|  Filipinak | - | 1 |
| *identifikatzeke* | 4 | 0 |
| **Guztira** | **40** | **88** |

Ondorioak
---------

Errusiako gobernuak segurtasun neurri zorrotzak ezarri zituen herrialde osoan zehar, bereziki metro sistema zuten hirietan. Inteligentzia zerbitzuen arabera bi emakume txetxeniar izan ziren atentatuaren egileak, baina Al Kaidak ere lagundu zuen atentatuan aurrera eramateko laguntzen. Bien bitartean, Errusiar Federazioko Fiskaltzak ikerketa kriminalak hasi zituen terrorismo ekintzengatik. Egun batzuk beranduago Kaukasoko Emiratoko terroristen buruak atentatuak bere gain hartu zituen.

Loreak Lubianka geltokian hildakoen oroimenez.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Russia hints at al Qaeda link to subway blasts.*  washingtonpost.com (Noiz kontsultatua: 2010-03-30).[*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑  
 **(Errusieraz)**  *FSB confirmed information about female suicide bombers in Moscow underground.*  Lenta.ru (Noiz kontsultatua: 2010-03-29).
3. ↑   **(Errusieraz)**  *ГУВД Москвы опровергло информацию о третьем и четвертом взрывах.*  Top.rbc.ru (Noiz kontsultatua: 2010-03-29).
4. ↑   **(Errusieraz)**  *Теракты в московском метро совершили смертники.*  Lenta.ru (Noiz kontsultatua: 2010-03-29).

Ikus, gainera
-------------

* Moskuko metroa

Kanpo estekak
-------------

* Russia Today Report - Gertakariei buruzko bideoa
* Zauritutakoen zerrenda **(Errusieraz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q269893
* Commonscat Multimedia: 2010 Moscow Metro bombings

---

 |

* Wd Datuak: Q269893
* Commonscat Multimedia: 2010 Moscow Metro bombings
**2010eko saharar matxinada** 2010 urteko urrian saharar herriak Mendebaldeko Saharan Marokoko estatuaren aurka hasitako protestak eta ondorengo liskarrak biltzen ditu. Protestak milaka sahararrek Aaiundik gertu zegoen kanpamendu batean era baketsuan bildu zirenean hasi ziren. Azaroaren 8an Marokoko segurtasun indarrek kanpamendua bortxaz desegin eta sahararren ihesa eragin zuten. Ondoren, istilu larriak geratu ziren Aaiun eta Smara hirietan eta hainbat pertsona zauritu eta hil ziren, saharar zein marokoar segurtasun indarren artean. Matxinadan parte hartu zuten ekintzaileen aurkako errepresioa gogorra izan zen eta sahararren aurkako torturak eta tratu txarrak salatu ziren giza-eskubideen aldeko zenbait erakunderen aldetik. Marokoar zibilek ere jardun zuten sahararren aurka. Matxinada Espainiar Estatuak 1975 urtean lurraldea Marokoren eskuetan utzi zuenez geroztik izandako protesta biziena izan zen eta Mendebaldeko Sahararen estatus kolonialaren arazoa plazaratu zuen berriz ere nazioartean, bereziki Espainian, bere burua sahararren ordezkaritzat jotzen duen Fronte Polisarioak aldarrikatzen duen autodeterminazio eskubidearen eta Marokok lurraldearen gainean defendatzen duen subiranotasunaren gainean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2661450

 |

* Wd Datuak: Q2661450
**José Hipólito Unanue Pavón** (Arica, Peruko erregeorderria, 1755eko abuztuaren 13a - Cañete, 1833ko uztailaren 15a) medikua, naturalista, meteorologoa, unibertsitateko katedraduna, politikaria, independentziaren aitzindaria, medikuntzaren erreformatzailea eta San Fernando medikuntza eskolaren sortzailea izan zen, gaur egun San Markosko Unibertsitate Nazional Nagusiko fakultatea da. Sociedad de Amantes del País elkarteko kide eta Mercurio Peruanoren laguntzaile bezala ere nabarmendu zen, argitalpen hau hain garrantzitsua izan zena Peruko aberriaren ideia indartzeko koloniaren amaieretan. Politikari bezala Peruko azken erregeordeekin kolaboratu zuen, eta ondoren José de San Martín eta Simon Bolivar askatzaileekin. Ogasun ministroa (1821-1822 eta 1824-1825), Gobernu eta Kanpo Harremanetarako ministroa (1824 eta 1825) eta Gobernu Kontseiluko presidentea (1825-1826) izan zen, azken kargu hori nazioaren funtzio exekutibo gorenari zegokion. Peruko lehen Kongresu Konstituziogileko (1822-1823) diputatu eta presidente ere izan zen.

Antzinako Peruko monumentuen Ideia Orokorraren egilea izan zen, non Tahuantinsuyo eta erregeordetzaren bizitza integratzen zituen, sekuentzia historikoa emanez eta lurraldean hispaniar aurreko bizitzaren aztarna guztiak gureak direla aitortuz. .

Intelektualak eta politikoak osatzen dute Unanueren nortasuna; gizarte-erantzukizuneko papera betetzera deitua sentitu zen, eta, aldi berean, intelektual bikaina zen.

Biografia
---------

Erriberako Arica hirian jaio zen, Peruko erregeordetzan. Bere gurasoak Miguel Antonio Unanue eta Montalivet euskalduna eta Manuela Pavón eta Salgado de Araujo arikarra izan ziren, penintsulako espainiarren zuzeneko ondorengoak. Bere familiak ez zuen baliabide ekonomiko handirik; aitzitik, bere aita -bera jaio baino egun batzuk lehenago- miseria gorrian geratu zen, bere diru iturri bakarra zen ontzi bat galdu zuelako.

 Doña Mariana de Belzunce y Salazar, Hipólito Unanueren babeslea Liman egin zituen lehen urteetan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2332382
* Commonscat Multimedia: Hipólito Unánue

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 2819076
* ISNI: 0000 0000 6320 5733
* BNA: 000039439
* BNF: 12782675b (data)
* GND: 13624582X
* LCCN: n81089613
* SNAC: w6kh3b84
* SUDOC: 072285850
* IPNI: 10979-1
* Open Library: OL968866A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q2332382
* Commonscat Multimedia: Hipólito Unánue
**2010eko Kaliforniako gobernadore kargugabetze hauteskundeak**  2010eko azaroaren 2an izan ziren, Kaliforniako gobernadore kargua hautatzeko. 

Hauteskunde primarioak 2010eko ekainaren 8an egin ziren. 1990eko azaroaren 6tik Kalifornian kargu konstituzionalen titularrek kargu berean bi agintaldi baino gehiago egitea debekatuta dutenez, Arnold Schwarzenegger jarduneko gobernadore errepublikanoak agintaldi mugatua zuen eta, beraz, ezin zuen hirugarren agintaldi baterako berrautaketara aurkeztu. Jerry Brown gobernadore ohiak, eskuraturiko eskubideen klausula baten ondorioz agintaldien muga aplikatzen ez zitzaionak, Meg Whitman garaitu zuen hauteskunde orokorretan. Brownek 2011ko urtarrilaren 3an hartu zuen kargua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5021268
* Commonscat Multimedia: California gubernatorial election, 2010

---

 |

* Wd Datuak: Q5021268
* Commonscat Multimedia: California gubernatorial election, 2010
**Horst Krüger** (Magdeburgo, Alemania, 1919ko irailaren 17a - Frankfurt, Alemania, 1999ko urriaren 21a) alemaniar idazlea izan zen.

Biografia
---------

Literaturako eta Filosofiako ikasketak egin zituen Berlinen eta Friburgon. 1939tik 1940ra, kartzelan sartu zuten, eta, gerra amaitutakoan, kazetari gisa jardun zuen, eta Südwestfunkeko gau-programa bateko erredakzio-lanean, Baden-Badenen.

Saiakera eta kontakizunak idatzi ditu, munduan zehar egin dituen bidaietako esperientziak kontatuz. Esperientzia hori baliatzen du literaturaren bidez aleman herriaren nortasunari aurre egiteko. Bere bizi-ingurunetik abiatuta beti, hainbat gizarte- eta gobernu-mota erkatzen ditu Krügerrek, idealaren bila beti; horrela, eduki politikoko literatura-tradizioan sartzen du bere obra.

Lan aipagarrienak hauek ditu: *Ost-West-Passagen* (1975, "Sortaldeko eta Mendebaldeko pasarteak"); *Tiefer deutscher Traum* (1983, "Alemaniar amets sakona"); *Stadtpläne* (1967, "Hiri-planoak"); *Fremde Vaterländer* (1971, "Aberri arrotzak"); *Spötterdämmerung* (1981, "Sarkastikoen beheraldia") eta *Kennst du das Land* (1987, "Ezagutzen duzu herria"). Aurrerago *Das zerbrochene Haus* (1986, "Etxe hautsia") argitaratu zuen, iragan nazionalsozialistara egindako bidaia, faxismoak desegin zuen Berlingo familia burges txiki batean igarotako gaztaroa gogorazten duena.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q77738
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 41881477
* ISNI: 0000 0000 8120 3352
* BNF: 12172100t (data)
* GND: 118567136
* LCCN: n82005059
* NKC: skuk0003550
* NLA: 35283764
* Tabakalera ID: 107449
* SUDOC: 030269067
* Open Library: OL4588539A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03626/eu\_k\_3133/k3133

 |

* Wd Datuak: Q77738
**Grant parrokia** (ingelesez: *Grant Parish*) Louisianako parrokia bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Colfax da. 2010eko zentsuaren arabera 22.309 biztanle zituen, Grant Parish kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Grant parrokiak 1.721,44 kilometro koadro ditu. Horietatik 56,01 ura dira. Beste 1.665,43 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 12,96 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 22.309 pertsonetatik 18.292 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 931 dira. 3.441 beltzak edo afroamerikarrak. 205 amerikar natiboak ziren eta 8 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 53 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 307 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Grant Parish, Louisiana age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q504450
* Commonscat Multimedia: Grant Parish, Louisiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148947228
* LCCN: n82104421
* NARA: 10038916
* **Lekuak**
* OSM: 1838149
* TGN: 2000875

 |

* Wd Datuak: Q504450
* Commonscat Multimedia: Grant Parish, Louisiana
**Grant konderria** (ingelesez: *Grant County*) Nebraskako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Hyannis da. 2010eko zentsuaren arabera 614 biztanle zituen, Grant kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Grant konderriak 2.028,54 kilometro koadro ditu. Horietatik 18,13 ura dira. Beste 2.010,41 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,3 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 614 pertsonetatik 607 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 7 dira. 0 beltzak edo afroamerikarrak. 1 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 5 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q339175
* Commonscat Multimedia: Grant County, Nebraska

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 150082193
* ISNI: 0000 0004 0484 0648
* LCCN: n79038335
* NARA: 10039509
* **Lekuak**
* OSM: 1425452
* TGN: 2001353

 |

* Wd Datuak: Q339175
* Commonscat Multimedia: Grant County, Nebraska
**Gonzalo Saez de Mahamud** (Bilbo, XVI. mendea) merkatari bizkaitarra izan zen, jatorriz arabiarra. Eragin handia izan zuen Bilboko itsasadarraren garapenean.

Testuingurua
------------

1511ko ekainaren 22an, Joana Gaztelakoak –Joana Eroa ezizenez ezagunak– Kontsulatua abian jartzeko erregalia eman zion Bilbori. Ordura arte, artilearen merkataritza kontrolatzen zuen Burgosko kontsulatuak Bizkaiko golkoko portuen arteko lehia estua sustatu zuen. Baina handik aurrera, Bilboko itsasadarrean bertakoek hartuko zituzten erabakiak. Kontsulatu berria itsasadarrarekin, nasekin, dragatzeekin... zerikusia zuten gaiez arduratuko zen. Bertako merkatari, ontzi-jabe edota olagizonek zainduko, berrituko eta hobetuko zuten itsasadarra, eta portu naturalaren merkataritza jarduera bultzatuko zuten horrela.

Historia
--------

XVI. mendearen erdialdean Bilboko itsasadarra bideratzeko lanak egin zituzten lehenengoz eta Gonzalo Saez de Mahamud nabarmendu zen. Batetik, lanei egindako ekarpen ekonomikoagatik. Eta bestetik, izenaren jatorri musulmanagatik. Gogoan izan behar da, garaiko foru arauen arabera, moriskoek, juduek eta kristautasunera konbertituek debekatuta zeukatela Bizkaiko jaurerrian bizitzea eta kargu publikoak izatea.

Baina Gonzalo Saez de Mahamudek kargu publikoak izan zituen. Bilboko errejidore izan zen 1543tik 1551ra eta, besteak beste, Merkatarien Fidel izendatu zuten. Agiriek erakusten dute botere ekonomikoa ere bazuela; dohain eta zerbitzu askotan haren izena agertzen da diru kopuru handienen aldamenean. Bizkaiko familia nagusiekin, ezkontzen bidez, lotura zuela jakin da, hala nola Zurbaran eta Markinatarrekin.

Bere aipamenak gerora
---------------------

1881ean, Camilo Villavaso Echevarria foruzale eta diputatuak Mahamuden sinadura jaso zuen *Euskal-Erria* aldizkarian, itzal handiko beste bizkaitar batzuenarekin batera. Eta azpian, pertsonaiaren azalpen labur baten ondoren, zera idatzi zuen: "*Zer jatorri zuen familia hark? Abizenak adierazi bezala, haren leinua moriskoa izanik, nolatan etorri zen bizitzera konbertitu berriekin ere muturreko etsaitasuna nagusi zen herrialdera?*".

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   Irazustabarrena, Nagore.  (2017ko otsailaren 26a). «Mahamud eta Bilboko itsasadarra» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q30149752

 |

* Wd Datuak: Q30149752
**Habiba Bouhamed Chaabouni** (Tunisia, 1950) genetikalari tunisiarra da. Gaixotasun genetikoak dituzten neskatilen eta haien familien inguruan medikuntza genetikoa bultzatzen egindako lanarengatik 2005ean Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria jaso zuen.

Biografia
---------

1975ean Tuisiako Medikuntza Fakultatean doktoratu zen. 1978an París-Descartes Unibertitatean Garapen biologiako ikerketa aurreratuen diploma lortu zuen, Tunisiako Medikuntza Fakultatean Fisiologia genetikoaren eta Pediatriaren diploma bana eta París-Descartes Unibertitatean Genetika ikasketa berezien agiria eskuratu zituen.

1985ean Tunisiako Medikuntza Fakultateko Genetika departamentuko irakasle eta zuzendari bihurtu zen. 1989tik 2014ra sortzetiko eritasunen eta eritasun heredagarrien zerbitzuburua izan zen Tunisiako Charles-Nicolle ospitalean. Tunisiako Medikuntza Fakultatean giza genetikako masterraren koordinatzailea, osasun biologiaren doktioretzaren sortzailea eta giza genetikarako laborategiaren zuzendaria izan zen.

Ikerlana
--------

Populazioarentzako aholkularitza genetiko zerbitzua abiatu zuen 1981ean. 1983an Tunisia iparraldeko odolkidetasunaren inguruko ikerketa epidemiologikoa egin zuen eta ikusi zuen ezkontza guztien laurdena inguru lehengusuen artean egiten zirela. Horrek alelo azpirakorri loturiko gaixotasun genetikoen maiztasuna nabarmen handitzen du.

Bestalde hainbat patologiatan eragina duten mutazio berriak identifikatu eta deskribatu zituen.

Sariak
------

* Errepublikaren Ordena (1992 eta 2006)
* Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria (2006)
* Irakaskuntzarako Meritu Ordena (1997 eta 2007)
* *Il Lazio tra Europa e Mediterraneo* Nazioarteko saria (Lazio, Italia, 2007)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «AUF - Actualite» *web.archive.org* 2014-02-22 (Noiz kontsultatua: 2023-07-14).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Habiba Bouhamed Chaabouni - Montpellier University of Excellence»  (Noiz kontsultatua: 2023-07-14).
3. ↑   Hernández, Publicado por Hortensia. *Habiba Bouhamed Chaabouni premiada medica tunecina.*  (Noiz kontsultatua: 2023-07-14).
4. ↑   **(Frantsesez)** Chaabouni, Habiba Bouhamed. «Découvrir Habiba Bouhamed Chaabouni» *Futura* (Noiz kontsultatua: 2023-07-14).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3125333

 |

* Wd Datuak: Q3125333
**Hipaso Metapontokoa** (grezieraz Ἡιπαςυς ὁ Μεταπόντιον) Eskola pitagorikoaren kide izan zen filosofoa izan zen.

Bizitza
-------

K. a. 500 inguruan jaio zen Metaponton, Magna Graeciako hiri grekoan, gaur egungo Italian. Zenbaki irrazionalen izatea frogatu zuela diote, pitagorikoek mundu oso zenbaki arrazionalen bidez azal zitekeela uste zuten garaiean. Hipasok pitagorikoen sekretuaren araua hautsi zuen zenbaki hauek existitzen zirela munduan zabaltzerakoan, hau dela eta, pitagorikoek hilobi bat eraiki zuten, haientzat hilik zegoela adierazteko.

Bere heriotzari buruz teoria ugari daude:

* Itsasoan hondoratu omen zen batzuen ustez.

* Beste batzuen ustez bere buruaz beste egin zuen bere arima aske utzi nahian, beste gorputz batean garbi zedin.

* Azkenik, batzuen ustez pitagorikoek fanatiko batzuek hil zuten, Pitagoras berak herio-zigorrera kondenatu baitzuen.

Filosofia eta ekarpenak
-----------------------

Pitagorikoen barruan bi talde zeuden: **matematikariak**, Pitagorasen dotrina ezagutzen zutenak eta Pitagoras berak zuzentzen zituena, eta **akusmatikoak**, dotrinaren oinarriak besterik ezagutzen zutenak eta Metapontoko Hipasok zuzenduak. Efesoko Heraklitoren irakasle izan zela uste da, honek bezalaxe *archea* (gauza ororen printzipioa) **sua** (aldaketaren metafora) zela pentsatzen zuelarik, pitagorikoek ez bezala. Hauen ustez zenbakiak ziren gauza ororen printzipioa.

Matematikan erro 2 ({\displaystyle {\sqrt {2}}}) zenbakiaren irrazionaltasuna aurkitu zuen eta akustika eta erresonantziari buruz lanak egin zituen, horietarik brontzezko diskoekin eginiko saiakera batzuen testigantza iritsi zaigularik. Saiakera hauetan diskoen diametroa eta lodiera aldatuz harmoniak lortzen saiatu zen.

Erreferentziak
--------------

| * i
* e
* a
Eskola pitagorikoa |
| --- |
| K. a. VI. mendeko pitagorikoak | Pitagoras - Teano - Petron - Hipaso |  |
| K. a. V - IV. mendeetako pitagorikoak | Arkipo - Lisis Tarentokoa - Alkmeon Krotonakoa - Filolao - Arkitas - Klimas Tarentokoa - Simmias Tebaskoa - Zebes - Timeo |
| Neopitagorikoak | Nigidio Figulo - Apolonio - Moderato - Nikomako - Numenio |
| Kontzeptuak | Pentagrama |
| Tokiak | Krotona |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q298860
* Commonscat Multimedia: Hippasus

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 76706220
* ISNI: 0000 0004 5987 2444
* GND: 10239573X
* LCCN: no2016143734
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q298860
* Commonscat Multimedia: Hippasus
Bodie, Kalifornia hego-ekialdeko herri mamua.
**Hiri mamua** behinola populaturik egon eta abandonaturik geratu den herri hustu bat da. BI kontzeptuok neurri batean bat datozen arren, "hiri mamua" batez ere osorik eta egoera onean geratu den eraikin multzoa izendatzeko erabiltzen da.

Prozesu ekonomikoak
-------------------

Abandonuaren arrazoi arruntena herriak biziarazi zuen jarduera ekonomikoa agortzea izaten da.

Hondamendiak
------------

 Craco herri mamua, Italia.Neurri batean, zenbait arrazoi naturalek ere (desertifikazioa, uholdeak, lurrikarak, sumendi-erupzioak...) herriaren abandonura eraman dezakete. Craco, Italiako Basilicata eskualdeko Erdi Aroko herria, lur-jausi baten ostean abandonatu zuten. Gaur egun, gunea film askoren eszenatoki gisa ezagutzen da.

Gerra ere faktore garrantzitsua da hiri mamuen sorreran: suntsipenak edo biztanleria aktiboa hiltzeak abandonua ekar dezakete.

Baita industria-istripuak ere: Prypiat, 50 000 biztanle zituen ukrainar hiria, Txernobilgo zentral nuklearraren leherketaren ondorioz abandonatua geratu zen ebakuazioaren ondorioz.

Besteak
-------

Beste arrazoi batzuek ere egon daitezke: edateko ura bezalako baliabide naturalak desagertzea; komunikazio-bide aldaketak (trenbide-lineak ixtea, errepideen desbideraketak...).

Norvegiako Svalbard berriz, meatzaritza ustiapena gelditzearekin batera abandonatu zen.

Herri berriak
-------------

Saldu aurretik eraikitako hainbat urbanizazio, edota krisi ekonomikoa jasan duten herrialdeetan eraikitako hainbat herri berri herri mamutzat hartzen dira, hala nola Kilamba (Angola), Ensanche de Vallecas ( Espainia )  edo Burj Al Babas ( Turkia )  .

Hiri mamuak munduan
-------------------

Estatu Batuek herri mamu asko dituzte: urre sukarraren garaikoez gain, Lautada Handiko herri asko 1920az geroztik abandonatu egin dira; Kansasko Daniel Fitzgerald historialariak 6000 mila inguru zenbatuak ditu, batez ere Colorado, Arizona, Nevada, Montana eta Kalifornia estatuetan. Texas estatuan, Henri Castro lapurtarraren kolonoek sortutako Vandenburg eta New Fountain herriak ere aipa daitezke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Baker, T. Lindsay.  (2003). *More Ghost Towns of Texas.*  University of Oklahoma Press ISBN 978-0-8061-3518-2. (Noiz kontsultatua: 2022-04-24).
2. ↑  Vincent Joly, « Dans le cœur vide des villes fantômes », *Le Figaro Magazine*, 13 décembre 2013, p. 56-61.
3. ↑  Redaction, « PHOTOS. En Turquie, une cité remplie de châteaux laissée à l’abandon », *Metro*, 10 janvier 2019.

Ikus, gainera
-------------

* Herri hustu

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q74047
* Commonscat Multimedia: Ghost towns

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4272021-7
* LCCN: sh91004171
* AAT: 300008547

 |

* Wd Datuak: Q74047
* Commonscat Multimedia: Ghost towns
Holanditiseko kartela 1981ean. Marcel Antonisse / Anefo
1983ko urriaren 29ko bake-manifestazioa izan zen Herbeheretan inoiz antolatu den manifestaziorik handiena.
**Holanditis** Walter Laqueur historialari estatubatuarrak 1981ean sortutako hitza da. Herbehereek 1980ko hamarkadaren lehen erdian hedatu zen neutralismo bakezalearen olatua deskribatzeko erabili zen, Europako beste herrialde batzuetan antzeko mugimenduetan eragina izan zuena. Herbehereetako mugimendu popularrik handiena izan zen gerraosteko garaian, eta Reagan administrazioak AEBn zuen gerra-politikaren erantzun gisa etorri zen. 1970eko hamarkadako koexistentzia baketsuaren mehatxutzat hartu zuten.

Mugimendua bizitu egin zen 1981ean Amsterdamen arma nuklearren lasterketaren aurkako manifestazio batek ustekabean 400.000 manifestari erakarri zituenean. Antimilitaristen eta talde bakezaleen bat-bateko batasun batek 3,75 milioi sinadura baino gehiago bildu zituen (biztanleriaren laurdena) Herbehereetara arma nuklearrak eramatera bideratutako AEBko gurutzaldi-misilak hedatzearen aurka, batez ere neutroi-bonbak, baina eskaera aurkeztu zenean, herrialdean agintean zegoen zentro-eskumako alderdiak NATOren presioa jasan zuen. Holanditis-en sukarra 1983an iritsi zen gorenera, Hagan arma nuklearren hedapenaren aurka manifestazio masiboa eginda. Manifestazioak 550.000 parte-hartzaileko errekorra erakarri zuen eta ez zen bortitza izan, garai hartako beste protesta antinuklear batzuk ez bezala.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4368778

 |

* Wd Datuak: Q4368778
Hohenstaufen leinuaren armarria.
**Hohenstaufen** Alemaniako dinastia inperiala izan zen, 1138tik 1254ra Germaniako Erromatar Inperio Santuko buruak eman zituena.

Leinuaren izena Henrike IV.arengandik Suabiako dukerria jasoa zuen Frederiko Zaharrak 1080 inguruan eraikitako gaztelutik dator. Guelfoen aurkako gatazkan gibelinoen alderdia osatu zuten (Hohenstaufendarrak Waiblingengo jaunak baitziren). Hohenstaufen familiako enperadoreak Konrado III.a (1138-1152), Frederiko I.a Bizargorria (1152-1190), Henrike VI.a (1191-1197), Frederiko II.a (1220-1250) eta Konrado IV.a (1250-1254) izan ziren.

Guelfoen eta aita santuen aurkako borroka etengabeengatik Hohenstaufen etxea ahulduz joan zen. Azken Hohenstaufendarra, Konrado V.a edo Konradino, Konrado IV.aren semea, Anjouko Karlosek preso hartu eta hilarazi zuen (1268).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q130875
* Commonscat Multimedia: Hohenstaufen Dynasty

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 52482322
* GND: 118616951
* LCCN: sh85061396
* NKC: jx20080407024
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 029192
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q130875
* Commonscat Multimedia: Hohenstaufen Dynasty
***Heavy Metal***, 1981eko Gerald Potterton britainiar-kanadar zinema zuzendariaren zientzia-fikziozko helduentzako marrazki bizidun antologia film bat da. *Havey Metal* estatubatuar zientzia-fikzio eta fantasiazko komiki aldizkarian argitaratutako kontakizun laburretan oinarritua dago. Rodger Bumpass, Jackie Burroughs, John Candy, Joe Flaherty, Don Francks, Martin Lavut, Marilyn Lightstone, Eugene Levy, Alice Playten, Harold Ramis, Percy Rodriguez, Susan Roman, Richard Romanus, August Schellenberg, John Vernon eta Zal Yanovsky aktoreek beren ahotsak ipini zituzten.

Aldizkarian bezala, filmean ere bortizkeria, sexualitatea eta biluztasuna agerikoak dira.

*Heavy Metal 2000* (2000) jarraipena izan zuen, bai eta *Heavy Metal F.A.K.K.2.* (2000) bideo-jokoa eta *Love, Death & Robots* (2019) telesaila ere.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Espaziotik itzuli berri den astronauta batek bere alabari esfera berde bat oparituko dio. Halere, esferak ahalmen berezi eta txarrak dituela dirudi, zientzialaria segundu eskasetan hil eta alaba etxeko txoko batean zokoratu baitu. Esferak bere buruari "Loc-Nar" deitzen dio, eta neska beldurtuko duten hainbat kontakizun aipatuko dizkio: kontakizun hauetako protagonistak handigura eta diruzaleak dira, eta esferak beren jokaeretan eragina izan du.

Kanpo estekak
-------------

* IMDBko fitxa irakurgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1471965

 |

* Wd Datuak: Q1471965
**Holandar saltsa** gurin, limoi zuku eta ozpinez egindako eta emultsionatzaile gisa arrautz gorringoa duen saltsa bat da, arrunki gatz eta piperbeltz pitin bat ere gehitzen zaizkio, bai eta kaiena hautsa ere. Nahiz eta herbeherear izena izan, frantziar jatorria duen saltsa bat da. Hilandar saltsa Benedict arrautzen osagai nagusia da. Zailtasun handiko saltsa da.

Errezeta
--------

Litro inguru saltsa lortzeko.

Osagaiak:

* Gurin gardendua: 600 g.
* Gatza: Pitin bat.
* Piperbeltza: Pitin bat.
* Limoia: 1/2-ren zukua.
* Arrautza gorringo: 6.

### Prestaketa

Holandar saltsadun zainzuri eta patatak.
Gurina gardentzeko maria bainuan urtu eta jaso goian dagoen koipea edo gantza eta azpiko esne-gazura bereiziz.

Pertz bat jarri maria bainuan eta bertan gorringoak, limoi zukua, gatza eta piperbeltza jarri.

Hagatxoarekin irabiatu zuritu arte.

Atera maria bainutik eta gehitu gurin gardendua poliki-poliki hagatxoarekin irabiatzen dugun bitartean.

Maionesa baten moduan osagai guztiak bateratuko eta saltsa lodituko da.

### Aholkuak

Saltsa hau prestatzeko garrantzitsua da gorringoak eta gurina antzeko tenperaturan egotea.

Saltsa moztuko balitz, moztutako saltsa pitin bat jarriko genuke pertz azpian, izotz kozkor bat gehitu eta gainerako saltsa moztua gehitzen joango ginateke, hagatxoarekin irabiatzen dugun bitartean.

Saltsa hau ezin da egun batetik bestera gorde.

Maria bainuan edukiko dugu erabili bitartean.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q58259
* Commonscat Multimedia: Hollandaise sauce

---

 |

* Wd Datuak: Q58259
* Commonscat Multimedia: Hollandaise sauce
*Artikulu hau arrazoi filosofiko, erlijioso eta terapeutikoek jatorri duen uko egiteari buruzkoa da; abstinentzia mota jakinak eta horren ingurukoak gaitzat duena beste hau da: «Abstinentzia (argipena)»*
**Abstinentzia** plazera edo atsegina sortzen duen zerbaiti uko egitea da, hala nola sexu-abstinentzia (sexu harremanak izateari uko egitea) eta baraua (alkoholdun edariak edan eta haragia jateari uztea, esaterako), behin-behineko epe batez edo mugarik gabeko denbora batez. Aszetismoari dagokion praktika bat eta maiz doktrina filosofiko eta moral erlijioso batekin loturik agertzen da. Abstinentzia arrazoi terapeutikoengatik ere gerta daiteke.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q210978
* Commonscat Multimedia: Abstinence

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119321545 (data)
* GND: 4137441-1
* LCCN: sh85047403
* NKC: ph974620
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q210978
* Commonscat Multimedia: Abstinence
Gopuramak eta estatua polikromatuak (Kumbakonam). 
**Gopurama** edo **gopura** (sanskritoz: गोपुरम्, *gopuram*) hegoaldeko Indiako tenplu hinduen arkitekturaren elementu bereizgarria da, hots, tenplu hinduetako sarbideetan dagoen dorre apaingarria. Beraz, "dorre-atea" da.

Gopuramak orokorrean piramide forma du  eta gehienetan jainko eta zeruko izaki batzuen eskultura margotuak ditu. Kanbodiako Angkorreko tenpluen elementu ohikoa ere bada.

Antzekotasun nabarmenak izan arren, ez nahastu *gopurama*, Indiako hegoaldeko tenplu hinduen nukleoa osatzen duten eraikinekin; izan ere, beste horiek *vimanam*-ak dira. Indiako iparraldean ere bada egitura antzekoa duenik, *haraikhara* hain zuzen ere.

Ikus, gainera
-------------

* Estupa

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1435771
* Commonscat Multimedia: Gopurams

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300266134
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1435771
* Commonscat Multimedia: Gopurams