recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Hockley konderria** (ingelesez: *Hockley County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Levelland da. 2010eko zentsuaren arabera 22.935 biztanle zituen, Hockley kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Hockley konderriak 2.353,17 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,45 ura dira. Beste 2.352,72 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 9,75 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 22.935 pertsonetatik 21.788 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 9.993 dira. 801 beltzak edo afroamerikarrak. 83 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 60 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 39 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 161 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q483847
* Commonscat Multimedia: Hockley County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 130193944
* LCCN: n81050290
* NARA: 10047118
* **Lekuak**
* OSM: 1810966
* TGN: 2002003

 |

* Wd Datuak: Q483847
* Commonscat Multimedia: Hockley County, Texas
**Antonio Gaztañeta Iturribaltzaga** (Mutriku, 1656ko ekainaren 8a - Madril, 1728ko otsailaren 5a) gipuzkoar itsasgizon eta ontzigilea izan zen.

Bizitza
-------

Mutrikuko kondea izan zen. Gaztetan itsasoratu zen eta 1672. urtean errege galeoi batean ontziratu zen itsasketako arteak ikastearren. Erregearen zerbitzuan lan egin ondoren, bere jaioterrira itzuli eta aitaren agindupean Montevideora joan zen espedizioan parte hartu zuen. Ameriketara iritsi bezain laster aita hil zen, eta kapitain ardura hartu zuen Pasaiara itzuli arte.

1684. urtean berriro ere erregearen zerbitzuan jarri zen eta, almirante zela, frantsesen aurkako erasoa gidatu zuen Napoliko uretan. Garai hartan idatzi zuen *Norte de navegación hallado por el cuadrante de reducciones* obra.

1702. urtean *Astillero de Cantabria* ontziolako zuzendari izendatu zuen Bilboko Kontsuletxeak. Bertan eraiki zuen Europa guztian ospetsu egin zen *Salvador* galeoia.

1718. urtean ontzigintza utzi eta Bartzelonatik Siziliarantz zihoan ontzidiaren zuzendaritza eman zitzaion Siziliako konkistarako gudarostea garraiatzeko. Konkista hau eman ondoren, Passaroko Lurmuturreko itsas guduan ontzidia galdu zuen ingelesen aurka, eta azken hauen nagusigoa indartu zen itsasoan.

Eraso baten ondoren, ozta-ozta egin zuen ihes Gastañetak. Berriz ere eraso zioten 1726. urtean Galizian.

Mutrikuko alkate izan zen urte askoan.

Itsasketako oso obra garrantzitsuak idatzi zituen, apaituaz landa: *Cuadrante geométrico universal para la conversión esférica a los planos, aplicado al arte de navegar* (1697) eta *Proporciones de las medidas más esenciales para la fábrica de los navíos y fragatas de guerra* (1720).

Lanak
-----

* *Arte de fabricar reales*.
* *Norte de la navegación hallado por el cuadrante de reducción*. (1696)
* *Cuadrante geométrico universal para la conversión esférica a los planos, aplicado al arte de navegar*. (1697)
* *Proporción de las medidas arregladas a la construcción de un bajel de guerra de setenta codos de quilla*. (1712)
* *Proporciones de las medidas más esenciales para la fábrica de nuevos navíos y fragatas de guerra*. (1720)
	+ Antonio Gastañagaren idazlan guztiak euskaratu barik daude oraindik.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

* Donostiako Untzi Museoak 1992an argitaratutako liburua:

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3752025
* Commonscat Multimedia: José Antonio de Gaztañeta e Iturribalzaga

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 29684700
* ISNI: 0000 0000 3800 5748
* BNE: XX851076
* BNF: 134865373 (data)
* LCCN: no93027602
* Open Library: OL729283A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 150157
* Lur: 02363/eu\_g\_1096/g1096
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 32699

 |

* Wd Datuak: Q3752025
* Commonscat Multimedia: José Antonio de Gaztañeta e Iturribalzaga
***Diana bainuaren ondoren*** (frantsesez: *Diane sortant du bain*) François Boucher frantziar margolariaren lan ospetsua da. 1742an margotuta, egiteko oihal gaineko olioaren teknika erabili zuen. Parisko Louvre museoan gordetzen da.

Deskribapena
------------

Oihalean Diana jainkosa biluzik agertzen da. Badakigu Diana dela zeren eta buruan ilargi batez apaindutako perla-koroa erakusten baitu. Haren ondoan ninfa bat haren oinetan belaunikatuta dago. Diana kolore ilunagoak dituzten zetazko oihalen gainean dago eserita, horrela, haren azala zuriarekin kontrastea eragiten dute. Dianaren gorputza isla gorrixkak ditu, eta horiek ere paisaiaren berde-urdinekin ere kontrastatzen dute.

Bi nesken gertu Dianaren sinboloak ikus daitezke: ehiza-zakurrak, arkua eta buiraka, harrapatutako hegazti eta animalia batzuk...

Erreferentziak
--------------

Kanpo-estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Margolanari buruzko komentarioa.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Diana bainuaren ondoren*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3556817
* Commonscat Multimedia: Diana after the Bath - Boucher (Louvre INV 2712)

---

 |

* Wd Datuak: Q3556817
* Commonscat Multimedia: Diana after the Bath - Boucher (Louvre INV 2712)
Dextranoaren egitura kimikoa
**Dextranoa** mikroorganismoek sortutako pisu molekular handiko polimeroa da. Erabilera desberdinak izan ditzake pisu molekularraren arabera.

Glukosa molekulaz osatuta dago eta adarkatua izan daiteke. Glukosa molekula hauek α (1-6) loturen bidez lotzen dira elkarri, baina zenbait kasutan α (1-2), α (1-3) edo α (1-4) loturak ere egon daitezke polimeroaren egitura adarkatsuago bihurtuz.

Ekoizpena
---------

Zelula kanpoko polimeroa da eta zenbait bakteriok duten dextrano sakarasa entzimaren eraginez jariatzen du zelulak. Entzima honek sakarosa aitzindari harturik glukosa molekulak polimerizatzen ditu polisakaridoa sortuz. Bakterio anduien arabera polimero desberdinak lortzen dira, adarkadura kopuru aldakorrekoak. Adarkadura hauek oso laburrak dira eta α (1-3) eta α (1-2) loturen bidez lotzen dira kate nagusira.

Polisakarido hauen ekoizpen industriala *Leuconostoc mesenteroides* eta *Streptococcus mutans* anduien kultiboekin egiten da sakarosan oparo den ingurunean. Kultiboa agortzen denean, polimeroa alkoholarekin hauspeatzen da. Ondoren, hauetatik pisu molekular baxuko dextranoak lortzeko hidrolisi partziala egiten da. Azkenik, dextrano ofizinalak lortzeko, desionizazioa, hauspeaketa azetonan eta berkristalizazioa burutzen dira.

Erabilera
---------

Dextranoak erabilera terapeutiko ugari izan ditzake, baina hauek bere pisu molekularraren araberakoak dira.

* Pisu molekularra 100.000 baino handiagoa duten dextranoak ez dira terapeutikan erabiltzen, eritrozitoen agregazioa bultzatzen dutelako.
* Erdi mailako pisu molekularra duten dextranoak (40.000-60-000) ospitaleetan erabiltzen dira zainbidetik. Erredura handiak edo odoljarioak dituzten gaixoetan, odol bolumen handia galdutakoan sortutako shock hipobolemikoaren tratamendu edo aurrezaintzan erabiltzen dira plasmaren ordezkatzaile gisa.

Ez dira toxikoak, organismoak guztiz kanporatzen ditu. Plasmaren antzeko likatasun eta osmolaritatea dute eta gorputzean plasmaren deribatua bailitzan jokatzen du.
* Pisu molekular baxuko dextranoak eragin antikoagulantea dute eta tronboen eraketa galerazteko erabiltzen dira. Odol zirkulazioa bultzatzeko erabiltzen dira, batez ere kapilarretan.

Eragin desiragaitzak
--------------------

Dextranoarekin loturiko eragin desiragaitzak gutxi badira ere, oso larriak izan daitezke. Hauen artean daude:

* Anafilaxia
* Bolumen gainkarga
* Birika edema
* Garun edema
* Giltzurrun gutxiegitasuna

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q423123
* Commonscat Multimedia: Dextrans

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4012000-4
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D003911
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 9004-54-0
* ChEBI: 52071
* DrugBank: 09255
* UNII: 05Q25F6XJ3
* KEGG: C00372
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 9004-54-0

 |

* Wd Datuak: Q423123
* Commonscat Multimedia: Dextrans
**Darlington konderria** (ingelesez: *Darlington County*) Hego Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Darlington da. 2010eko zentsuaren arabera 68.681 biztanle zituen, Darlington kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Darlington konderriak 1.468,02 kilometro koadro ditu. Horietatik 14,64 ura dira. Beste 1.453,38 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 46,78 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 68.681 pertsonetatik 39.133 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.140 dira. 28.463 beltzak edo afroamerikarrak. 184 amerikar natiboak ziren eta 6 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 201 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 38 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 656 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502285
* Commonscat Multimedia: Darlington County, South Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157133206
* NARA: 10040056
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2532503
* TGN: 2001740

 |

* Wd Datuak: Q502285
* Commonscat Multimedia: Darlington County, South Carolina
**Apoarmatu istilzale** (*Emys orbicularis*) Europako alderik handienean dagoen ur gezatako dordoka bat da, iparraldean eta erdialdeko zenbait tokitan izan ezik. Ingalaterratik desagertua Asiako hegoaldean eta Afrikako ipar-mendebaldean ere topa daiteke. Euskal Herriko uretan ere bizi da.

Itxura
------

Helduen oskola zapala, 20-30 cm-koa izaten da. Obal formakoa, atzetik, zabalagoa da. Gazteek erdiko gila bat dute eta plastrona nahiko malgua da; helduena zurrunagoa da, baina hauek, gorantz eta beherantz mugitzen laguntzen dien aurreko zeharkako txanga bat dute. Orokorrean, emeak arrak baino handiagoak dira. Hori gertatzen da emeek, heldutasuna atzeratuz, hazteari denbora luzeagoa eskaintzen diote eta. Dimorfismo sexuala badago. Estaltzea errazteko, arren isatsa luzeago da eta plastrona sakonduagoa.

Azala iluna dute orban edo marra argiez estalia, askotan horiak. Bere gorputz-adarrak luzeak dira eta oin palmatuak dituzte igeriketarako ondo moldatuak. Jaioberriak oso txikiak dira, silueta biribilduagoa,isatsa luzeagoa eta marka biziagoak dituzte.

Ohiturak
--------

Ur geldietan eta hareazko eta belartsuak diren hondoak dituzten ibaien meandroetan bizi da. Bere janaria bai lurrean bai uretan bilatzen du. Orojalea da baina intsektu, har, molusku eta arrain txikiak jaten ditu batik bat.

Ibai ertzean eguzkia hartzea gogoko du. Oso lotsatia denez edozein arrisku baten aurrean oso azkar uretan murgiltzen da. Lehorrean, lehorreko dortokak baino bizkorrago mugitzen dira.
Urria iristen denean lohian hondoratzen da negua igarotzeko.

Luzaroko bizitza dute eta 100 urte baino gehiagoko adinera irits daitezke.

Ugalketa
--------

Gorteiatzea ikustea zaila da. Ez da oso konplexua ,arra emearen atzetik ibiliko da heldu arte eta,uretan estaltzea burutu ondoren, emeak, maiatza-ekainean, eguzkitsu eta babestuta dagoen toki bateko habian 3-18 arrautza errungo ditu; batzuetan 600 m baino gehiagoraino mugituko da egokia den tokia aurkitu arte. Hori egiteak, bizirik irauteko, harraparitza-arrisku handiak ditu berekin .
Kumeak 8-10 aste pasa ondoren jaioko dira.

Ikus, gainera
-------------

* Apoarmatu korrontezaleak

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Bizkaiko Foru Aldundia. *Bertoko 10 apoarmatu askatu dira Bolu-ko hezegunean.* .

Kanpo loturak
-------------

* **(Ingelesez)****(Alemanez)** *Emys orbicularis*
* *Emysen jaiotza*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q187036
* Commonscat Multimedia: Emys orbicularis
* Wikispecies Espezieak: Emys orbicularis

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4556267-2
* LCCN: sh85042956
* NKC: ph886994
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 190985
* BioLib: 346
* Dyntaxa: 6012021
* EOL: 1056912
* Fauna Europaea: 214787
* GBIF: 8909809
* ITIS: 551943
* UICN: 7717
* NCBI: 82168
* Paleobiology Database: 94332
* WoRMS: 999896
* uBio: 8042365

 |

* Wd Datuak: Q187036
* Commonscat Multimedia: Emys orbicularis
* Wikispecies Espezieak: Emys orbicularis
**Apoarmatu korrontezale** (*Mauremys caspica*) Iberiar Penintsulako zati handi batean, Jugoslavia ohian, Bulgariako hegoaldean, Afrikako ipar-mendebaldean eta Asiako hego-mendebaldean ere bizi den ur gezatako dortoka da.

Itxura
------

Apoarmatu korrontezalearen oskol zapala 20 cm ingurukoa da. Oskol hori adarkizko plakez osaturik dago bizkarrezur-ornoei eta saihetsei lotuta. Korrontezale gazteak gila nabarmena du oskolean eta helduen kasuan, oskolaren atzealdean. Halaber, oskolean plaka inginalak dituzte eta ale askok, algen infekzioren batek eraginda, higadurak dituzte. Lepradunak esaten zaie gaitz horrek batzuetan plaken erorketak eragiten dituela eta. Helduek ia orbanik gabeko kolorazio arre grisaxka edota berdexka dute buru eta alde dortsalean eta horixka azpialdean. Lepoan eta aurreko hanketan, berriz, laranja koloreko lerroak dituzte.

Ohiturak
--------

Bere izenak dioen bezala, apoarmatu hau ur mugikorretan bizi ohi da, baina baita zingira eta putzuetan ere aurkitzen dugu. Ehiztari fina, hortzik gabeko mokoaz baliatuz arrainak, anfibioak eta uretako ornogabeak harrapatzen ditu. Batzuetan hildako arrain edo bestelako sarraskiak eta landarez ere elikatzen da.

Ibai ertzean eguzkia hartzea gogoko du. Oso lotsatia denez edozein arrisku baten aurrean oso azkar uretan murgiltzen da.

Ugalketa
--------

Udaberri hasieran arrak eta emeak uretan parekatzen dira. Udaberri bukaeran edo udan, emeak ibai-bazterrean zulo bat egiten du eta bertan 5-10 arrautza erruten ditu. Erruketa kontu handiz lurrez estaltzen du. Aste batzuk pasa ondoren 3 cm inguruko luzerako kumeek arrautzaren oskola puskatzen dute.

Animalia hauen bizitza luzea izaten da. Batzuk 70 urte betetzera hel daitezke, baina batezbestekoa askoz ere txikiagoa da, 25 urte ingurukoa edo. Neguan normalki lokazpean gordetzen dira.

Ikus, gainera
-------------

* Apoarmatu istilzalea

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* *Apoarmatu korrontezale*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q848321
* Commonscat Multimedia: Mauremys caspica

---

* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 29440
* EOL: 791491
* GBIF: 2443374
* ITIS: 551928
* NCBI: 202459
* Paleobiology Database: 137557
* uBio: 8047890

 |

* Wd Datuak: Q848321
* Commonscat Multimedia: Mauremys caspica
**Apedemak** Nubiako jainko garrantzitsuena izan zen. Nagako tenplua berari eskainita zegoen. Guduetako jainko babeslea zen.

Ezaugarriak
-----------

Nagako tenpluan gizon bat leoiharen buruarekin irudikatzan zaion. Tenplu horretatik kanpo, Debodeko "Pa-ere-meky", hau da "Babeskea", izeneko jainkoa izan daiteke; bigarren izen hori egiptoeraz izan daiteke. Ezkonduta zegoen baina jainkosa horren izena ez dugu ezagutzen; bikotekidearen errepresentazioak Nagan eta Mussawarateko zutabean ikus daiteke. Apedemak Meroe leinuko erregeen jainko propioa izan zen. Nubiatar izanik gero eta garrantzi handiagoa lortu zuen eta, poliki-poliki, Amon bera ordezkatu zuen. Antzinako Egiptoan ez zen oso ezaguna izan.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Rosa Thode, *Panteoi egipziarra*, Apedema Egiptologia.org webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q618126
* Commonscat Multimedia: Apedemak

---

 |

* Wd Datuak: Q618126
* Commonscat Multimedia: Apedemak
**Apnea** (grezieratik: ἄπνοια, *pnein*, «arnastu», eta *-a* aurrizki pribatiboa) arnasarik gabeko egoera da. Arnas etenaldia da, gutxienez 20 segundoz luzatzen dena.

Nahi gabeko apnearen atzean alderdi ezberdinak daude: bihotz-geldialdia (apnearen ohikoena), loaren apnearen sindromea, hainbat droga eta anestesiko, traumatismoak, gaitz neurologikoak, etab.

Apnea luzeak oxigeno maila jaisten du odolean, eta hiru minututan luzatzen denean burmuinetan kalte larriak eragin ditzake. Era berean, karbono dioxidoaren odol-maila igotzen du, eta pH jaitsi.

Urpean gertatzen diren aldaketa fisiologikoek apnea luzeagoak ahalbidetzen dituzte. Urpekari trebatuek hainbat minutu eutsi diezaiokete arnasarik hartu gabe.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Finer, N.N; Barrington, K. J.; Hayes, B. J. & Hugh, A. (1992). «Obstructive, mixed, and central apnea in the neonate: Physiologic correlates». The Journal of Pediatrics

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q754424
* Commonscat Multimedia: Apnea

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 122658860 (data)
* GND: 4137451-4
* LCCN: sh85005999
* NKC: ph249391
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* ICPC-2: R04
* MeSH: D001049

 |

* Wd Datuak: Q754424
* Commonscat Multimedia: Apnea
**Anzio** Italiako kostaldeko hiri bat da; Lazio eskualdean dago, Erromatik 53 km inguru hegoalderantz. 2004. urtean, 46.074 biztanle zeuden Anzion.

Gaur egun turismo-hiria da: badia ikusgarria daukate; eta ferryak eta ur-hegazkinak irteten dute Pontine, Palmarola eta Ventotene uharteetara. Kaligula eta Neron enperadoreen jaioterria izan zen. Bigarren Mundu Gerran Anzioko gudua gertatu zen, Aliatuak bertako hondartzetan lehorreratuta 1944. urtean.

Mugakideak
----------

Anziok honako udalerri hauekin egiten du muga:

Aprilia  
Ardea  
Nettuno

Historia
--------

*Antium* latineko izenez sortu zuten; volskoen hiriburua izan zen hari eta Antzinako Erromakoek K.a. 468. urtean eskuratu zuten arte. Hainbat herrialderen eta agintariren gatazkak izan ziren Anzio eskuratzeko(erromatarrak euren artean, kartagotarrak), baina Erromatik hurbil egotera, erromatar noble eta jauntxoen opor-leku hiri bihurtu zen: luxuzko villak eraiki zituzten, besteak beste.

Indusketak egin dira aztarna horiek aurkitzeko, eta beste batzuen artean hauek aurkitu dituzte: La Fanciulla di Anzio, Il Gladiatore Borghese (Louvren gordeta), eta Apollo del Belvedere.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q241717
* Commonscat Multimedia: Anzio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 129040632
* GND: 4085849-2
* NKC: ge128670
* **Lekuak**
* OSM: 41363
* Atlas Digital del Imperio Romano: 16711

 |

* Wd Datuak: Q241717
* Commonscat Multimedia: Anzio
**Dearborn konderria** (ingelesez: *Dearborn County*) Indianako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Lawrenceburg da. 2010eko zentsuaren arabera 50.047 biztanle zituen, Dearborn kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Dearborn konderriak 796,2 kilometro koadro ditu. Horietatik 6,17 ura dira. Beste 790,03 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 62,86 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 50.047 pertsonetatik 48.988 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 502 dira. 291 beltzak edo afroamerikarrak. 79 amerikar natiboak ziren eta 24 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 187 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 50 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 428 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q509757
* Commonscat Multimedia: Dearborn County, Indiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146594116
* ISNI: 0000 0004 0431 578X
* LCCN: n81120567
* NARA: 10036704
* **Lekuak**
* OSM: 214426
* TGN: 1002324

 |

* Wd Datuak: Q509757
* Commonscat Multimedia: Dearborn County, Indiana
**Desplazamendu-erregistroa** edo **dekalaje-erregistroa** sarrerak eta irteerak kateaturik dituzten biegonkorretan (flip-flop) oinarritutako zirkuitu sekuentziala da. Datuak beste zirkuitu batean kargatzeko erabiltzen dira. Datuak biegonkor batetik beste batera igarotzen da zirkuituaren erlojuaren erritmoan.

Biegonkorrek bit bat gorde dezakete, beraz erregistroek hainbat biegonkorrez osaturik daudenez, hitz bitar bat gorde dezakete. Gordetako hitz bitarraren tamaina biegonkorren kopuruaren araberakoa da.

Hainbat desplazamendu-erregistro mota dago sarreraren eta irteeraren konfigurazioaren arabera:

* Serie/Serie
* Serie/Paralelo
* Paralelo/Serie
* Paralelo/Paralelo

Horrez gain, badira desplazamendu-erregistro bidirekzionalak.

Serieko sarrera - serieko irteera
---------------------------------

Demagun 1101 kodea kargatu nahi dugula 4 biteko desplazamendu-erregistro batean eta erregistroa 0000 egoera ezagunetik hasten dela kargatzen. Normalean erregistroek FIFO egitura dute, hau da, lehena sartzen dena, lehena ateratzen da. Orduan, datua taulak erakusten duen moduan kargatuko da.

Serieko irteerarekin digituak gainidazten dira ikus daitekeen moduan.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 0 | 0 | 0 | 0 | erregistroan zegoen hasierako kodea |
| 1 | 0 | 0 | 0 |  |
| 1 | 1 | 0 | 0 |  |
| 0 | 1 | 1 | 0 |  |
| 1 | 0 | 1 | **1** | kodearen lehenengo digitua ateratzen da |
| 0 | 1 | 0 | **1** | kodearen bigarren digitua ateratzen da |
| 0 | 0 | 1 | **0** | kodearen hirugarren digitua ateratzen da |
| 0 | 0 | 0 | **1** | kodearen laugarren digitua ateratzen da |
| 0 | 0 | 0 | 0 |  |

Serieko sarrera - paraleloko irteera
------------------------------------

4 Biteko Serie-Paralelo desplazamendu erregistroa.
Datuaren digitoak biegonkor bakoitzaren irteeratik hartzen dira. Irudiko diagraman, Q4 irteera serieko irteera bezala erabili daiteke.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q746165
* Commonscat Multimedia: Shift registers

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4124131-9
* LCCN: sh85121409
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q746165
* Commonscat Multimedia: Shift registers
***Henry: Portrait of a Serial Killer*** (euskaraz *Henry: Serieko Hiltzaile Baten Erretratua*), 1986ko John McNaughton estatubatuar zinema zuzendariaren beldurrezko film bat da. Henry Lee Lucas eta Ottis Toole serieko hiltzaileen bizitzetan arinki oinarritua dago Michael Rooker, Tom Towles eta Tracy Arnold aktoreek antzeztu zuten.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Henryk (Michael Rooker) zorigaiztoko haurtzaroa izan eta bere ama labankatzeagatik espetxean amaitu zuen. Behin aske dela, AEBetan zehar bidaiatzen duen artean bere biktimak halabeharrez hautatu, bai gizon, emakume nahiz haur, eta atzeman ez dezaten aldiro metodoz aldatzen duen hiltzaile batean bilakatu da. Honela, Chicago hirira iritsiko da.

Otis (Tom Towles), espetxean aski ezaguna den droga-trafikatzailea, Henryren hilketa kide bihurtu da. Becky (Tracy Arnold), Otisen arreba, biekin bizitzen jarriko da, eta laster Henry eta Beckyren elkarren arteko erakarpena sortuko da. Gau batez, Otis eta Henry parranda egitera atera eta kalezulo batean bi emagaldu hilko dituzte. Orduan, ordurarte ezagutzen ez zuten odol egarria bietaz jabetu eta mugarik gabeko hilketa sail bat burutuko dute.

Aktoreak
--------

* Michael Rooker: Henry
* Tom Towles: Otis
* Tracy Arnold: Becky

Kanpo estekak
-------------

* IMDBko fitxa irakurgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q125058

 |

* Wd Datuak: Q125058
**Hoke konderria** (ingelesez: *Hoke County*) Ipar Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Raeford da. 2010eko zentsuaren arabera 46.952 biztanle zituen, Hoke kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Hoke konderriak 1.016,04 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,02 ura dira. Beste 1.012,02 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 46,21 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 46.952 pertsonetatik 24.965 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 5.823 dira. 15.392 beltzak edo afroamerikarrak. 4.313 amerikar natiboak ziren eta 88 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 467 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 88 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.639 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502507
* Commonscat Multimedia: Hoke County, North Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145434150
* ISNI: 0000 0004 0401 0185
* LCCN: n82024430
* NARA: 10039528
* **Lekuak**
* OSM: 2528710
* TGN: 2001505

 |

* Wd Datuak: Q502507
* Commonscat Multimedia: Hoke County, North Carolina
**Hiadeak** (grezieraz Ὑάδες), greziar mitologian, lamia euriegileak dira, ninfen ahizpadikoak.
Hasiera batean, hiadeak, udaberrian agertzen diren izar batzuk ziren, Hiadeak izenarekin ezagutzen ditugunak. Horietaz, Zeusek konstelazio bihurtutako lamiak zirela esaten da, Dioniso zaintzen eman zituzten zerbitzu bikainen ondorioz. Nisako eskualde mitologikoan, Dioniso umea zaindu zuten, ondoren Inori emanez. Hiadeak, Atlas eta Pleione edo Etra ozeanidaren alabak direla esaten da.

Beranduagoko bertsio batean, Hiadeak neskatxa batzuk ziren, Hianteren arrebak. Honen heriotzaz atsekabeturik, penaz hil ziren, konstelazio bihurtuz.

Erromatar mitologian, Hiadeak Sukula izenekoen baliokideak dira. Hiadeak honako hauek dira:

* Fesile
* Eudora
* Anbrosia
* Dione
* Feo
* Polixo
* Koronide

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q646049
* Commonscat Multimedia: Nysiads

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q646049
* Commonscat Multimedia: Nysiads
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Ankiloglosia** edo **mihipeko galgatxo motza** mihi-galgatxoa motza izatearen ondorioz, mingainaren berezko mugimendua mugatu eta behar beste luzatzen uzten ez diola-eta sortzen den anomalia da.

Galgatxoak eta euren anomaliak
------------------------------

Organo bat gorputzeko berezko lekutik gehiegi ez aldentzea ekiditen duten tolestura txikiak dira galgatxoak. Ahoan dauden mintzak dira. Hiru dira eta motzak baldin badira, ondorioak ekar ditzakete. Goiko eta beheko ezpainetatik hortzoietara iristen direnak eta mihi-hari edo mihipeko galgatxoa bereiz daitezke ahoan. Behekoa da arazorik ematen ez duen bakarra. Goikoaren eraketa desegokia bada, adibidez, erdiko hortzak banantzea ekar dezake eta hozkatzeko moduan eragin. Mihipeko galgatxoa da, ordea, arazo gehien ematen dituena.

Diagnosia
---------

Jaioberritatik jakin daiteke galgatxoaren tamaina motza ote den. Ordutik hasiko dira kalteak. Amaren bularrera heltzeko zailtasunak, kolikoak eta gehiegizko gasak eragin ahal dizkio, esne kopuru gutxi hartzeaz gain. Amari ere titiburuak mindu eta zauritu dakizkioke.

Mihiaren mugimendua begiratu behar da: ezpainetatik kanpora irteten ote den, ahoa irekita egonik ahosabaira iristen ote den, deformatu gabe alde batetik bestera mugitzen ote den, etab. Behin logopedak diagnosia eginda, otorrinolaringoloarengana bideratuko du kasua eta honek galgatxo motzak kalterik egingo dion ala ez esango du.

Eraginak
--------

Era berean, hortzen itxiera eta ahoskera desegokiak ekar ditzake. Hortzak ateratzen direnean, banatuta edo pilatuta izateko gakoetako bat izango da ahosabaiaren eraketa. Gerora aparatu beharra antzemango da; halaber, denborarekin dislalia eta hainbat hizkiren ahoskera desegokiak eragingo ditu.

Konponbidea
-----------

Har daitekeen konponbideetako bat galgatxoa moztea da, baina eztabaida pizten du batzuetan. Mediku batzuek diote lehenbailehen moztea hobe dela arazo horiek guztiak saihestuko direlako. Gainera, ebakuntza erraza denez, txiki-txikitan haurra lokartu beharrik ez dago. Txiki-txikitan mozten bada ez da ebakuntza, oso erraza da. Eragozpenak ekarriko badizkio, dudarik gabe jaio eta berehala moztu dakioke. Ondo moztuta badago, ez du ondorio negatiborik. Horretarako, lehenik, eragin dezakeen kaltea baloratzea ezinbestekoa da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6   Mariezkurrena, Ainhoa.  (2017ko abenduaren 17a). «Mihi-hariaren eragina ahoan eta ahoskeran» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q557552
* Commonscat Multimedia: Ankyloglossia

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* DOID: DOID:0060604
* CIE-10: Q38.1
* CIE-9: 750.0
* OMIM: 106280
* DiseasesDB: 33478
* MedlinePlus: 001640
* MeSH: D000072676

 |

* Wd Datuak: Q557552
* Commonscat Multimedia: Ankyloglossia
**Delaware konderria** (ingelesez: *Delaware County*) Indianako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Muncie da. 2010eko zentsuaren arabera 117.671 biztanle zituen, Delaware kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Delaware konderriak 1.025,4 kilometro koadro ditu. Horietatik 9,8 ura dira. Beste 1.015,6 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 114,76 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 117.671 pertsonetatik 105.809 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.088 dira. 8.051 beltzak edo afroamerikarrak. 255 amerikar natiboak ziren eta 56 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.128 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 189 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.183 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q509798
* Commonscat Multimedia: Delaware County, Indiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134873469
* LCCN: n81018643
* NARA: 10036706
* **Lekuak**
* OSM: 1812955
* TGN: 1002327

 |

* Wd Datuak: Q509798
* Commonscat Multimedia: Delaware County, Indiana
***Cyclopaedia*** (jatorrizko izenburua ingelesez: *Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences*) Ephraim Chambers-ek (1680 inguruan – 1740ko maiatzaren 15a) XVIII. mendearen hasieran argitaratutako entziklopedia izan zen (1728an lehen orrialdeak argitaratu ziren). Hainbat hizkuntzatara egindako itzulpenak, frantsesera barne, Argien Garaiko *Encyclopédie* inspiratu zuen. Cy*clopediak* ezagutza 47 adarretan banatzen du, gaikako aurkibide gisa balio dutenak (sarrerak aurkibide batera gehitu ziren alfabetikoki ordenatuta ondorengo edizioan).

Lotutako hainbat artikuluren irakurketa errazten duten barne erreferentzia gurutzatuak erabiltzeagatik nabarmentzen da. Lana aurreko hainbat konpilaziotan inspiratuta dago, besteak beste, John Harrisen *Lexicon Technicum* eta Pierre Bayle-ren *Le Dictionnaire historique et critique*. Gerora Abraham Rees-ek handitutako edizio batera zabaldu zuen.

"Cyclopaedia" ingelesez ekoiztutako lehenengo entziklopedia orokorretako bat izan zen.

Irudi galeria
-------------

### 1. liburukia

* Anatomia taula.Anatomia taula.
* Astronomia taula.Astronomia taula.
* Koniken taula.Koniken taula.
* Kronologia taula.Kronologia taula.
* Gotorlekuen taula.Gotorlekuen taula.
* Geografia eta hidrografia taula.Geografia eta hidrografia taula.
* Geometria taula.Geometria taula.
* Hidraulikako taula.Hidraulikako taula.

### 2. liburukia

* Mekanikako taula.Mekanikako taula.
* Historia Naturaleko taula.Historia Naturaleko taula.
* Optikako taula.Optikako taula.
* Perspektiben taula.Perspektiben taula.
* Pneumatikako taula.Pneumatikako taula.
* Gerraontzia.Gerraontzia.
* Topografiako taula.Topografiako taula.
* Trigonometriako taula.Trigonometriako taula.
* Denetariko taula.Denetariko taula.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1147582
* Commonscat Multimedia: Cyclopaedia

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1147582
* Commonscat Multimedia: Cyclopaedia
**Ann Sullivan** (Fargo, Ipar Dakota, 1929ko apirilaren 10a - Los Angeles, Kalifornia, 2020ko apirilaren 13a) estatubatuar animatzailea izan zen. Bereziki Disney Studiosen lan egin zuen.

Biografia
---------

Fargon, Ipar Dakotan jaioa, Sullivan bere arrebaren atzetik joan zen Kaliforniara eta ArtCenter College of Design-en matrikulatu zen, Pasadenan. 1950eko hamarkadan graduatu zenean, Disney Studioseko animazio pintura laborategian hasi zen lanean. Beranduago, absentzia baimen bat hartu zuen bere lau seme-alabak hazteko, baina 1973an itzuli zen Hanna-Barberan lan egiteko.

Sullivan 1980ko hamarkadaren amaieran itzuli zen Disneyra animaziora *Oliver & Company* (1988), *The Little Mermaid* (1989) eta *The Prince and the Pauper* (1990) filmetan. 1990eko hamarkadan, *The Lion King* (1994), *Pocahontas* (1995), *Hercules* (1997), *Tarzan* eta *Fantasia 2000* (1999) filmetarako margotu zuen. 2000ko hamarkadan, *The Emperor's New Groove* (2000), *Lilo & Stitch* eta *Treasure Planet* (2002) filmetan lan egin zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Ann Sullivan, Disney Animator Behind 'The Little Mermaid' and 'The Lion King,' Dies at 91» *The Hollywood Reporter* (Noiz kontsultatua: 2020-04-16).
2. ↑   **(Ingelesez)** Robb, David; Robb, David.  (2020-04-13). «Ann Sullivan, Longtime Disney Animator, Is Third Coronavirus Death At Motion Picture Home Facility» *Deadline* (Noiz kontsultatua: 2020-04-16).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q90479494
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 1769158735246533250005
* GND: 1208259849

 |

* Wd Datuak: Q90479494
**Delaware konderria** (ingelesez: *Delaware County*) Pennsylvaniako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Media da. 2010eko zentsuaren arabera 558.979 biztanle zituen, Delaware kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Delaware konderriak 493,66 kilometro koadro ditu. Horietatik 17,51 ura dira. Beste 476,15 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1132,32 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 558.979 pertsonetatik 413.961 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 16.537 dira. 108.231 beltzak edo afroamerikarrak. 674 amerikar natiboak ziren eta 114 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 26.144 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 725 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 9.130 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27844
* Commonscat Multimedia: Delaware County, Pennsylvania

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147716704
* LCCN: n50064433
* NARA: 10036717
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 417846
* TGN: 1002330

 |

* Wd Datuak: Q27844
* Commonscat Multimedia: Delaware County, Pennsylvania
Testuinguru formal batean, jendaurrean, hizlariek ez dute hitz egiten lagunartean hitz egingo balute bezala.
**Hizkuntza-erregistro formala** edo **jasoa** eremu formaletako erabileran erabiltzen den hizkuntza-erregistroa da.

Hizkuntza irakasleek, idazleek, gidoilariek, itzultzaileek eta sorkuntzaren arloko gainerako hizkuntza-erabiltzaileek oso kontuan hartu behar dute hizkuntza-erregistroaren egokitasuna. Esate baterako, itzultzaile batek ezin du erregistro berbera erabili bi kardinal metafisika kontuez latinez eztabaidan bere hizkuntzara ekartzen baditu edo bi rapero jatorrizko soziolektoan elkarri zirika itzultzen baditu. Batzuek, kardinalek, hizkuntza-erregistro formala erabiliko dute, besteek, raperoek, kolokiala.

Hizkuntza formalak ezaugarri bereziak ditu, ahoskeratik hasi eta hitzen hautaketaraino. Hitz arrunt askok badituzte sinonimo neutro, kultu eta kolokialak.

Euskarak, gainera, ematen ditu aditzak jokatzeko hainbat aukera eta, esate baterako, goiko adibideko elkarrizketa, hika, zuka edo berorika itzul daiteke. Alokutiboa erabil daiteke edo eztabada.

Erreferentziak
--------------
**Hiru Enrikeen Gerra** 977an Oton II.a enperadorearen aurka Enrike izeneko hiru germaniar liderrek egin zuten matxinada labur bat izan zen.

Azpijokoa Bavarian gertatu zen, Oton Boleslao II.a Bohemiakoaren aurka kanpatuta zegoen bitartean. Konspiratzaileek, Enrike I.a Augsburgoko gotzaina, Enrike II.a Bavariako dukea, berriki bere titulua kendu zitzaiona, eta Enrike III.a Karintiako dukea, elizaren laguntza ere bazuten. Oton, Oton I.a Suabia eta Bavariako dukearekin aliatuta, lehenik Passauren aurka joan zen, errebeldeen esku zegoena. Hiria irailean errenditu zen enperadorearen setio estrategiei esker, horien artean txalupek ibai gainean osatutako zubi bat zegoelarik.

978ko Bazkoan, hiru matxinoak Magdeburgon zigortuak izan ziren. Dukeak erbesteratuak izan ziren, Eta Enrike Karintiakoak bere dukerria Lorenako dukea zen Konrado Gorriaren seme zen Oton I.a Karintiakoaren alde galdu zuen. Gotzaina urte horretako uztaileraino kartzelatua izan zen.

Gatazkaren emaitza nagusia Bavarian erabateko menpekotasuna izan zen: une honetatik aurrera jada ez zen izan tribu dukerririk handiena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3660954

 |

* Wd Datuak: Q3660954
**Hizkuntza-substratu** kontzeptuak herri baten hizkuntza, normalean inbaditzailea den beste batekin ordezkatzen denean, hizkuntza berrian aurrekoaren elementu eta ezaugarriak agertzearen fenomenoa izendatzen du. Jatorrizko hizkuntzak berrian eragin lexikoa, fonetikoa eta gramatikala izan dezake. Beste fenomeno desberdina Hizkuntza super-estratuarena da; kasu horretan hizkuntza inbaditzaileak atzera egiten du baina haren ezaugarriak, modu batez, hizkuntza inbadituan gelditzen dira.

Euskararen kasuan horrelako adibide asko daude. Euskara desagertu den lurraldetan oraindik orain euskal toponimoak, hitzak, ahozkerak...aurkitzen dira. Gaztelaniaren kasuan, bestetik, euskararen eraginez hasierako "f"a desagertu zen.

Substratua hizkuntza berrien iturria
------------------------------------

Latinaren garapena lurralde desberdinak ulertzeko filologiak substratuaren eragina erabili du sarritan. Lurralde desberdinetan bertako hizkuntza desberdinak erabiltzen ziren. "Latinak hizkuntza indigenekin izan zuen kontaktua hartu behar dugu kontuan: substratuak garrantzi handikoak dira. Hasiera batean latina hizkuntza indigena horien gainean ezarri zen, geroago ordezkatu zituelarik, baina hizkuntza horiek hizkuntza berrian aztarnak utzi dituzte: horiei deitzen diegu substratu". Hizkuntza aldaketa eman aurretik hainbat belaunalditan elebitasun garai bat ematen da eta horrek hizkuntza berrian aldaketak eragin ditzake. Elkarreko eragin hori garaikidea denean hizkuntza-adstratu fenomenoa da; behin hizkuntza bat galduta, substratukoa bihurtzen da. Beraz, hizkuntza zaharra, historikoa, ez da erabat desagertzen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Barquín, Amelia.  (2000). [www.ueu.eus/download/artikulua/uztaro35\_3.pdf «Latinetik hizkuntza erromanikoetara: euskararen hurbileko erromantzeak»] *Uztaro* (35).

Ikus, baita ere
---------------

* Hizkuntza-adstratu
* Hizkuntza super-estratu

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27630
* **Identifikadoreak**
* GND: 4183930-4
* LCCN: sh85129554

 |

* Wd Datuak: Q27630
**Hiru Kulturen plaza** (gaztelaniaz: *Plaza de las Tres Culturas*) edo **Tlatelolcoko gunea** (gaztelaniaz: *Conjunto Habitacional de Tlatelolco*), Mexiko Hirian barruan, Cuauhtemoc barrutian dagoen plaza bat da. Hiriko enparantzarik handienena eta ezagunenetakoa da.

Hiru Kulturen enparantza ikusgarria Mexikoko historiaren sintesia ere bada. Bertan honako hauek daude: Tenochtitlan izandakoaren aurriak; Santiago Tlatelolco eliza, XVII. mendekoa, eta arkitektura garaikideko eraikin modernoak.

Enparantza hau 1968an armadaren eta ikasleen arteko liskarren lekuko izan zen; hainbat eta hainbat heriotza gertatu ziren plazan egon ziren borroketan.

Plazako hilketa
---------------

1968ko urriaren 2an, Mexikon ospatzekoak ziren Olinpiar Jokoak hasi baino hamar egun lehenago, ikasle-matxinada bat sortu zen, ondorio latzak izan zituena.

Sarraskian hildakoen aldeko monumentua
Matxinadaren aurretik, ikasleen eta indar armatuen arteko borrokak laztu ziren, borrokak uztailean hasi ziren. Irailaren 18an, armadak unibertsitatea okupatu zuen, eta hainbat pertsona atxilotu zituen. Atxiloketei erantzuteko, urriaren 2an, kontzentrazio bat egin zuten, eta, kontzentrazio horretan, demokrazia eskatu zuten, baita iritzi-delitua indargabetzeko, presoak askatzeko eta poliziaburua kargutik kentzeko ere. Herrialdeko lehendakari Gustavo Díaz Ordazek matxinada zakarki erreprimitzeko agindu zuen. Segurtasun-indarrek eta paramilitarrek aginduak bete zituzten tankeak erabiliz. Errepresioan, 300etik 500era gazte artean hil ziren, eta 6000 gora atxilotu zituzten; horietatik herenak kartzelan sartu zituzten, batzuk hainbat urtez. Gaur egunera arte, ez dakigu nor hasi zen tiro egiten: ikasleak, frankotiratzaileak, edo kaleko arropekin jantzitako agenteak. Paramilitarrek torturatu egin zituzten atxilotuak, plaza horretan dagoen Chiuahua eraikuntzako sotoetan. Gertakari hori estatu-krimentzat hartu da, eta bizirik dirau mexikarren oroimenean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1851912
* Commonscat Multimedia: Plaza de las Tres Culturas, Tlatelolco

---

 |

* Wd Datuak: Q1851912
* Commonscat Multimedia: Plaza de las Tres Culturas, Tlatelolco
*Rosa rugosa* espeziearen arkakaratsa
Basa-arrosa, arkakarats gorribiziekin
**Arkakaratsa** *Rosa* generoko landareen sasifruitua da, batez ere basa-arrosarena. Horregatik, espezie honi *arkakarats* ere esaten zaio. Gorri-laranja izan ohi da, baina ubel ilunetik beltzeraino izan daiteke espezie batzuetan. Arkakaratsak harten dira loteen polinizazioaren ondoren udaberrian edo uda hasieran, eta udazkenean heltzen.

Ezaugarriak
-----------

Arkakaratsak sasifruitu mamitsu eta arrautzakara da, eta 15-25 mm luze izan daiteke. Ontzi itxurakoa, goialdean irekia, estamine eta sepaloen ondorengo lehortuak daramatza. Barnean, benetazko 20-30 fruitu ditu, berez akenioak, karpeloen eraldaketatikoak, bakoitza hazi bakarrarekin.

Arkakaratsak udazkenean heltzen dira, urri-azaro aldean ipar hemisferioan, baina negu osoan ikus daitezke adarretan zintzilik.

Erabilera
---------

Arkakarats marmelada ogian
Arkakaratsek erabilera ugari dute: infusioa, marmelada, jelada, ziropa, zopa, edariak, gozopilak, ogia eta ardoa. Gordinak ere jan daitezke, baiak bailira, barneko ileak ekiditen badira.

Espezie gutxi batzuenak apaingarri gisa erabili daitezke, hala nola *Rosa moyesii* espeziearenak, zeinenak handiak, gorriak eta botila-itxurakoak diren.

Barneko ileak azkura hauts gisa erabiltzen dira.

### Sendagai

Herri medikuntzan, arkakaratsak erabiltzen dira batez ere beherakoaren, abitaminosiaren eta asteniaren aurka. Dekokzioan edo elixir eran (alkoholean beratua) erabiltzen dira.

Arkakaratsen ileak ere erabili daitezke, baraurik janez eztiarekin, heste-zizareak kanporatzeko.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Euskaltzaindia. *Orotariko Euskal Hiztegia.* .
2. ↑   Elhuyar. *Zientzia eta Teknologiaren hiztegi entziklopedikoa.* .
3. ↑   Albert MR.  (1998). *Novelty shop "itching powder.*  doi:10.1111/j.1440-0960.1998.tb01281.x..
4. ↑  Marie-Antoinette Mulot, *Secrets d'une herboriste*, Éditions du Dauphin, 1984, ISBN 2-7242-3402-2 173 or.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q46740
* Commonscat Multimedia: Rosa (fruit)

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4158755-8
* LCCN: sh85115421
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 13578
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q46740
* Commonscat Multimedia: Rosa (fruit)
43°18′54″N 3°00′15″W﻿ / ﻿43.31500°N 3.00417°W﻿ / 43.31500; -3.00417

**Bizkaiko Altzairutegi Trinkoa** edo **ArcelorMittal Sestao** (gaztelaniaz: ACB), Bizkaiko Sestao udalerrian dagoen altzairua lantzeko lantegi handia da.

Historia
--------

### Aurrekariak

Sakontzeko, irakurri: «Bizkaiko Labe Garaiak»
1882an "Altos Hornos y Fábrica de Hierro y Acero de Bilbao" elkartea sortu zuten. 1902ko apirilaren 29an abian ipini zituzten, lehen aipatutako "Altos Hornos...", "La Vizcaya" eta "La Iberia" elkarteek bat egin ondoren. 1996an bere aktibitatea amaitu zuen enpresak.

### Lantegi berria

Lantegia Portugaletetik ikusia.
Lantegia Leioako Lamiako auzotik ikusia.
Bizkaiko Altzairutegi Trinkoa 1994an hasi zen lanean Bizkaiko Labe Garaiak ordezkatuz. Lantegiak erabiltzen duen lehengaia ontziek ACBren kaira ekarritako txatarra da. Txatarra, altzairutegiko labeak hornitzeko eta altzairua ekoizteko erabiltzen da.

Lantegiaren lehengaiak ACBren kaian kargatzen dituzte, Sestaoko udalerrian kokaturik. Bertan, burdin-hondakinez beteriko 100 metro inguruko luzera duten itsasontziak porturatzen, 2500 eta 4000 tona txatarra deskargatzeko gaitasunarekin. Lehengai hau, ACBren labeen erregaia izateaz gain, lantegiak ekoizten dituen altzairuzko produktuen lehengaia da.

Kaiak 750 metroko luzera eta 300.000m2-ko azalera dauka eta aldi berean lau itsasontzi egoteko toki nahikoa dago, tamainaren arabera betiere. Horrez gain, itsasontzien txatarra lantegian deskargatzeko lau garabia erabiltzen dira, kaian zehar perpendikularki antolaturiko errailetan zehar mugitzen direlarik.

Akziodunak
----------

Altzairutegiko akziodun nagusia ArcelorMittal multinazionala da, akzioen %80 duelarik. Akziodun txikien artean Bilbao Bizkaia Kutxa eta Eusko Jaurlaritza daude.

Ikus, gainera
-------------

* Bizkaiko Labe Garaiak

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Lantegiaren webgune ofiziala.
* **(Gaztelaniaz)** Altzairutegiaren akziodunei buruzko albistea Deia egunkarian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8203400
* Commonscat Multimedia: ArcelorMittal Sestao (Acería Compacta de Bizkaia, ACB)

---

 |

* Wd Datuak: Q8203400
* Commonscat Multimedia: ArcelorMittal Sestao (Acería Compacta de Bizkaia, ACB)
Xaboi aparra.
**Aparra**, **bitsa** edo **haguna** likido globularreko geruza bat da, lurrun edo gas bat biltzen duena. Aparrak emultsioen antzekoak dira, bi sistemen ―hau da, likidoa eta gasa― fase sakabanatua inguratzen baitute adsortzio geruzek. Hala ere, aparrak eta emultsioak bi alderditan bereizten dira: fase sakabanatua gas bat da aparretan eta likido bat, berriz, emultsioetan; aparren gas burbuilak askoz handiagoak dira emultsioetako globuluak baino. Aparrak sistema koloidalak dira, gas burbuilak inguratzen dituzten geruzak oso estuak direlako; geruza horiek koloidalak dira edo geruzek propietate koloidalak dituzte.

Aparra garagardo edalontzi batean.
Ozeanoetan ikusten den aparra, eta, batez ere, olatuak kostaldean apurtuz gero, burbuilen aglomerazio bat da, denbora laburrean irauten duena itsasoaren azalean, indar mekanikoek astinduta. Zenbait faktore kimikok edo fisikok sortzen dute itsas aparra: airearen eta uraren arteko aldea, uraren alkalinotasuna, uraren koloide diluituak, eta abar.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Euskaltzaindiaren Hiztegia > apar» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-12-24).
2. ↑    German Portillo.  (2019-06-05). «Itsas aparra: nola sortzen den eta zergatik agertzen den» *Meteorología en Red* (Noiz kontsultatua: 2022-12-24).

Ikus, gainera
-------------

* Itsas aparra
* Garagardoaren historia

Kanpo estekak
-------------

* Andrew M. Kraynik, Douglas A. Reinelt, Frank van Swol Structure of random monodisperse foam.
* D. L. Weaire, Stefan Hutzler (1999) The Physics of Foams