recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Artikulu hau gertaera mitologikoari buruzkoa da; Giambolognaren eskultura buruzkoa beste hau da: «Sabinen bahiketa (Giambologna)».*
*Sabinen bahiketa*-ren kopia bat, Florentziako Piazza della Signorian dagoena, Giambologna flandiarrarena.
**Sabinar emakumeen bahiketa** gertaera mitologiko bat da, erromatarrek sabinar tribuaren emakumeei eginiko bahiketa kontatzen duena.

Kondaira
--------

Kondairaren arabera, Erromaren lehenengo aroetan biztanle gehien bat gizonezkoak ziren. Arazo honi aurre egiteko, Romulok, Erromaren fundatzaileak, kirol proba batzuk antolatu zituen Neptuno jainkoaren omenez. Inguruetako herrialdeetako biztanleak ere gonbidatu zituen. Sabiniako biztanleek emakumeak eta umeak ere eraman zituzten Erromara.

Jokoak hasi zirenean, erromatar gizonezko bakoitzak emakume bat bahitu zuen. Ondoren, gizonezkoak hiritik kanporatu zituzten eta bahitutako emakumeak lasaitzen saiatu ziren, haiekin ezkondu nahi zutela esanez, eta harro sentitu beharko zutela azalduz, Erroma jainkoek aukeratutako hiria baitzen. Emakume sabinarrek baldintza bat jarri zuten ezkontzeko: etxean, beraiek aginduko zuten gizonen gainetik, eta bakarrik josteaz arduratuko zirela, beste etxeko lanak alde batera utzita. Gizon sabinarrak, haserre traizio bikoitz harengatik (alde batetik, erromatarrek eginiko bahiketagatik, eta, bestetik, sabinar emakumeek erromatarrekin ezkontzeko prest egoteagatik), Erromari eraso zioten, Kapitolinoa inguratuz. Inguru hartara sartzeko, Tarpeia izeneko emakume sabinar baten laguntza izan zuten, zeinak sarrera erraztu baitzien besoetan zeramatenaren truke, hau da, besoko batzuen truke. Gizonezkoek tratua ontzat hartu zuten, baina besokoak eman beharrean, beraien ezkutuak eman zizkioten, eta Tarpeia haien azpian hil egin zen, zanpatuta. Hilketa hori gertatu zen lekuak Tarpeiaren Harroka izena hartu zuen. Bertatik, traidoreak amildegian behera botatzen ziren antzinako denboretan.

Erromatar eta sabinarren arteko azken borrokaldian, emakume sabinarrak bi taldeen artean jarri ziren, eta borrokan ez jarraitzeko eskatu zieten batzuei eta besteei, zeren eta, erromatarrek irabaziz gero, beraien guraso eta nebak galduko baitzituzten, eta sabinar gizonek irabaziz gero, berriz, beraien semeak eta senarrak galduko zituzten. Azkenean, bankete oparo bat ospatu zuten, errekontziliazioa ospatzeko. Sabiniako erregeak, Tito Taziok, Erromakoarekin batera, Romulorekin batera alegia, diarkia bat sortu zuen, Titoren heriotza egunera arte iraun zuena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1048568
* Commonscat Multimedia: Rape of the Sabine Women

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4636340-3
* LCCN: sh85111413

 |

* Wd Datuak: Q1048568
* Commonscat Multimedia: Rape of the Sabine Women
**Kale Nagusiko 16. zenbakiko etxea** Gipuzkoako Getaria udalerrian dagoen etxe bat da. Getariako Alde Zaharran daude, Kale Nagusiko 16. zenbakian.

Historia
--------

Ate gaineko idazkiak 1842an berreraikia izan zela jartzen du, jada 1839an Lehen Karlistaldia amaitu eta gero. Gerra horretan zehar, 1835ean, karlistek udalerria setiatu eta kanoikadaz sistematikoki suntsitu zuten, herritarrak lurjota laga eta izutu asmoz bereziki kale hau erasotu zuten.

Eraikina
--------

Etxeko behe solairua suntsiketatik at gelditu eta Lehen Karlistaldia aurretik zegoen etxearen ezaugarriak ikusgai dauzka, ezaugarri hauek Getariko Alde Zaharreko gainontzeko kaleetako etxeen berdinak dira.

Etxe hau eta antzekoen zimentuen gainean gaur egungo Getaria berreraiki zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65744218
* Commonscat Multimedia: Kale Nagusia, Getaria

---

 |

* Wd Datuak: Q65744218
* Commonscat Multimedia: Kale Nagusia, Getaria
**Kaleigh Rafter** (Guelph, Ontario, Kanada, 1986ko abuztuaren 18a) Kanadako Softbol jokalaria da.

Ibilbidea
---------

Rafter emakumezkoen selekzio nazionalean dago 2007tik. Rafterrek bere herrialdea ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan Pekinen, (Txina), non taldeak laugarren postuan amaitu zuen.

Rafterrek Kanada ordezkatu du lau Joko Panamerikarretan: 2007, 2011, 2015 eta 2019, eta, lau ekitaldietan, dominak irabazi zituen, 2015ean etxeko lurretan irabazitako urrezko domina barne. Rafter Kanadako 2020ko olinpiar talderako hautatu zuten 2021eko maiatzean.

Olinpiar Jokoak
---------------

2008ko Udako Olinpiar Jokoetan Pekinen, (Txina), Rafterrek bere herrialdea ordezkatu zuen, eta taldeak laugarren postuan amaitu zuen.

2020ko Tokioko Olinpiar Jokoetan Kanadarentzako zilarrezko domina irabazi zuen taldeko kide izan zen. Japoniak (urrezkoa) eta AEBk (zilarrezkoa) eskuratuko zituzten. Hauek osatu zuten Kanadako taldea: Jenna Caira, Emma Entzminger, Larissa Franklin, Jennifer Gilbert, Sara Groenewegen, Kelsey Harshman, Victoria Hayward, Danielle Lawrie, Janet Leung, Joey Lye, Erika Polidori, Kaleigh Rafter, Lauren Bay-Regula, Jennifer Salling eta Natalie Wideman-ek.

Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
---------------------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia
  | 03 !3. postua, brontzezko domina | Softbolaemakumezkoa.
  |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Kaleigh Rafter» *www.olympic.ca* (Canadian Olympic Committee).
2. 1 2   «Kaleigh Rafter» *www.olympic.ca* (Canadian Olympic Committee)."Kaleigh Rafter". *www.olympic.ca*. Canadian Olympic Committee. Retrieved 16 June 2021.
3. ↑   Nichols, Paula.  (12 May 2021). *Team Canada reveals roster for softball's Olympic return.*  Canadian Olympic Committee.
4. ↑   «Canada names Olympic women's softball team» *www.cbc.ca/* (CBC Sports) 12 May 2021.
5. ↑  «Kaleigh Rafter» *olympedia.org* 2022-04-05ean begiratua**(Ingelesez)**
6. ↑  «Kaleigh Rafter» Olympics.com 2022-04-05ean begiratua **(Gaztelaniaz)**
7. ↑  "Softbola, emakumezkoa, emaitzak 2020" olympedia.org **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107269781

 |

* Wd Datuak: Q107269781
**Kianggeh** Bruneiko Brunei eta Muara barrutiko mukim edo azpibarruti bat da. Barruti honen erdialdean kokatua dago.

Mugak
-----

Iparraldean, Berakas A eta Berakas B mukim edo azpibarrutiak ditu mugakide, Kota Batu mukim edo azpibarrutia ekialdean eta hegoaldean, ur herrixka azpibarrutiak eta Lumapas mukim edo azpibarrutia hegoaldean, Kilanas mukim edo azpibarrutia hegomendebaldean eta Gadong B mukim edo azpibarrutia mendebaldean

Berezitasunak
-------------

Mukim edo azpibarruti hontan, herrialdeko hiriburua dago, Bandar Seri Begawan, alegia.

Herrixkak
---------

Kianggeh mukim edo azpibarrutia, bi zatitan banatua dago: Lehenengoa, Bandar Seri Begawanen hirigunea, eta bestea, Bandar Seri Begawanen inguruko tokiak

### Bandar Seri Begawanen hirigunean

* Kampong Kianggeh
* Kampong Berangan
* Kampong Tasek Lama
* Padang
* Kampong Sumbiling
* Kawasan Pusat Sejarah
* Kawasan Yayasan Sultan Haji Hassanal Bolkiah
* Kawasan Perdagangan Bumi Putera

### Bandar Seri Begawanen inguruan

* Kampong Mabohai
* Kampong Tong Kadeh
* Kampong Kumbang Pasang
* Seri Kompleks (Batu Satu bezala ere ezagutua)
* Parit (Seringan)
* Tumasek
* Telanai

Oharra
------

Haji Omar Ali Saifuddien III.a Sultanaren erreinualdian, Kumbang Pasang mukim edo azpibarruti bezala kontsideratua izan zen. Baina, Haji Hassanal Bolkiah bruneiko tronura igo zenean, Kumbang Pasang, mukim edo azpibarruti bezala kontsideratua izateari utzi zion, eta Kianggeh mukim edo azpibarrutiak irentsi zuen, eta orain, azpibarruti honen zati da.

Beste toki batzuk
-----------------

* Bandar Seri Begawan

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2365664
* Commonscat Multimedia: Kianggeh

---

 |

* Wd Datuak: Q2365664
* Commonscat Multimedia: Kianggeh
**Khorasan** Irango antzinako probintzia da, herrialdearen ipar-ekialdean, Turkmenistanen eta Afganistanen mugan kokatua. 314.300 kilometro koadroko eremua hartzen zuen, eta 4.162.000 biztanle zituen 1985ean. Hiriburua Maxhad zuen. 2004ko irailetik aurrera, hiru probintziatan zatiturik dago:

* Ipar Khorasan
* Razavi Khorasan
* Hego Khorasan

Geografia
---------

Iparraldean bi mendi sail ditu: Elburz mendien jarraipena, eta Koppeh Dag. Mendebaldetik gatz basamortu handi bat sartzen da Khorasanen: Dasht-e Kavir, duna sail handiekin. Oasi asko dago: iparraldean handiak eta ugariak dira, elkarren hurbil, baina hegoaldean txikiak eta bakanak. Ibai iraunkor bakarrak Atrak, Kal-e Mureh, Rud-e Sur, eta Kashaf Rud dira; ibaiaren behealdean ura gazia dute gehienek.

Historia
--------

Antzina gaur egun Turkmenistanen eta Afganistanen dauden zenbait lurralde ere hartzen zituen. Akemenestarren (K.a. 559-330) eta Sasandarren (K. o. 224-651) inperioen zatia zen. 651-652ean arabiarrek konkistatu zuten eta ia askatasun osoa izan zuen, lehendabizi Toghril Begek, gero Gengis Khanek eta geroago Tamerlanek konkistatu zuten arte. Geroztik Iranen mende egon da.

Biztanleria
-----------

Biztanleen artean leinu asko daude: kurduak, turkomanoak, timuriak, heidariak, balutxiak, arabiarrak, ijitoak, etab.

Ekonomia
--------

Aberastasun iturriak hauek dira: nekazaritzan, kotoia, laboreak, fruituak, tabakoa; abere hazkuntza, artiletarako batez ere; meatzaritza; turkesak, gatza, burdina, kobrea, beruna, zinka, ikatza.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2017/2/3 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-06-29). *171. araua: Asiako toponimia.*  (Noiz kontsultatua: 2013-02-11).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6178890
* Commonscat Multimedia: Khorasan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 154760329
* GND: 4090418-0
* LCCN: n79112323
* SUDOC: 027770796

 |

* Wd Datuak: Q6178890
* Commonscat Multimedia: Khorasan
**Iratiko baso nazionala** (portugesez: *Floresta Nacional de Irati*) Paraná estatuan, Brasilgo hegoaldean dagoen naturgune babestua da.

Ezaugarriak
-----------

Parkea 1968an sortu zuten, egun desagertu den Instituto Nacional do Pinho erakundearen babesarekin. Gaur egun Instituto Chico Mendes de Conservação da Biodiversidade erakundeak gestionatzen du. 3 802,480 hektarea ditu. Fernandes Pinheiro herrialdearen lurretan zabaltzen da.

Aberastasun handiko ingurua da. Bertan ugaztunen 99 espezi ikus daiteke, Paraná estatuko erdia baino gehiago. Hegaztien ikuspuntutik 318 espezie behatu dira. Narrastiak, 37 eta anfibioak, 28.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Portaria 559, 1968ko urriaren 25.

Kanpo estekak
-------------

* **(Portugesez)**:Wiki parkeak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18479023
* Commonscat Multimedia: Floresta Nacional de Irati

---

 |

* Wd Datuak: Q18479023
* Commonscat Multimedia: Floresta Nacional de Irati
**Korintoko kanala** (grezieraz: Διώρυγα της Κορίνθου, *Dhioryga tis Korinthou*) Korintoko istmoa zeharkatuz Korintoko golkoa eta Egeo itsasoa lotzen duen ubidea da, eraiki baino lehen penintsula zen Peloponeso eta Helade banatuz. Bere 6,3 km luzera 1881 eta 1893 urteen artean eraikia zen. Esteban Türr (1825-1908) hungariar ingeniariak zuzendu zituen lanak, Ferdinand de Lessepsek proiektua jarraituz. Kanala 1893ko azaroaren 9an eraikia zen.

Kanalak ontzi txikiei Peloponeso inguruan 400 km egitea saihesten zien. Txikiak 21 metroko zabalera eta 8 metroko sakonera dituelako. Hala ere, urtero 11.000 itsasontziek erabilia da.

Historia
--------

Proiektua XIX. mendera arte burutu ez bazen ere, antzinakoa da. K. a. VII. mendea, Periandros Korintokoa tiranoak era horretako lana egitea proposatu zuen, hala ere ezin eta *diolkos* eraikitzea lortu zuen.

Julio Zesarrek proiektua berreskuratu zuen sorberria zen *Colonia laus Iulia Corinthiensis* bultzatzeko. 67an, Neronek zulatzeari ekin zion eta 6000 esklabu erabili zituen. Hala ere, laster hil eta bere oinordekoa zen Galbak proiektua kitatu zuen.

Ikus, gainera
-------------

* Korintoko istmoa

Kanpo estekak
-------------

* Periandros S.A. - Kanalaren emakidadun enpresa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q182873
* Commonscat Multimedia: Corinth Canal

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315527409
* LCCN: sh90005535
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q182873
* Commonscat Multimedia: Corinth Canal
**Kornelio eta Zipriano Saintuen eliza** Urraulbeitiko Artieda kontzejuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da.

Eraikina
--------

Tenpluaren barnealdean erretaula nagusi eder bat dago. Erretaula hori Joan Ereta eta Gaspar Ramosek egin zuten 1611tik aurrera; zertxobait eraldatuta dago erakustoki bat sartu zutelako; bankua, bortz kaletan banatutako bi gorputz eta errematea ditu. Lehenengoa estipite ildaskatuek egituratzen dute -Erromanismoko Zangoza-Irunberriko tailerraren ezaugarria da-, eta bigarrena beheko hereneko zutabe ildaskatuek; eta konpartimentuetan pasarte hagiografikoak, Pasiokoak, Ama Birjinaren bizitzakoak, erliebean, eta Jasokundeko irudiak, titularrak eta beste santu batzuk banatzen dira.

Larratzako edo Elurretako ermitako Ama Birjinaren irudia erromanikoa zen eta, antza denez, 1954an Arbeloa etxeko kaperan gurtzen zen.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | ARTIEDA.*  (Noiz kontsultatua: 2021-12-16).

Ikus, gainera
-------------

* Artieda
* Urraulbeiti

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110278743

 |

* Wd Datuak: Q110278743
**Karrakela arrunta** (*Littorina littorea*), **magurio arrunta** eta **mangolino arrunta** ere deitua, itsas-barraskilo espeziea da, Littorinidae familiakoa, Ipar Atlantikoko kostaldeetan bizi dena.

Deskribapena
------------

Karrakela arruntak gorputz biguna du eta maskor kiribildua eta puntaduna. Azalera latza du eta kolorea aldakorra da. Euskal Herrian beltz-beltza da bustia dagoenean, eta operkulu bat du gorputzari itsatsia. Tamaina ere jatorriaren araberakoa da, batez beste, 10-12 milimetro helduena.

Bizi zikloa
-----------

Emeek 10.000 eta 100.000 arrautza artean erruten ditu kapsula baten barnean. Bertatik larba fasean ateratzen dira, eta itsas hondoan kokatzen. Heldutasunera 10 mm dituztenean iristen dira, eta 5-10 urte bizi dira.

Banaketa eta habitata
---------------------

Ozeano Atlantikoaren iparraldean aurkitzen da, hala ekialdean (Norvegiatik Afrika iparraldera) nola mendebaldean (Kanada eta Estatu Batuetako kostaldean). Mediterraneoan ere aurkitzen da, Itsaso Adriatikoraino behintzat.

Kostalde harkaiztsuak atsegin ditu eta harri txintxar soltetan bizi da, kamuflatzegatik soilik ez, itsasbeheran hezetasuna mantentzen delako baita ere.

Erabilera
---------

Altamira leizean aurkitu izan dira duela 15.000 urteko karrakelen maskor pilaketak. Horrek adierazten du garai hartako komunitate ehiztari-biltzaileek kontsumitzen zutela.

Gaur egun karrakelak egosiak jaten dira. Oskoletik orratz bat erabiliz ateratzen dira. Magnesio iturburu garrantzitsua da (400 mg/100g).

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Linnaeus C. (1758). *Systema naturae per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata.* pp. [1-4], 1-824. Holmiae. (Salvius).
2. ↑  Nahiz eta espezie hau den ezagunena, orokorrean *Littorina* generoko espezie guztiei karrakela izena ematen zaie, Euskaltzaindiaren Hiztegiaren arabera.
3. ↑    *Karrakela.*  *Euskaltzaindiaren Hiztegia*, euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2010-09-13).
4. ↑  Karrakela arrunta marlin.ac.uk guenan (2008-10-16)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27935
* Commonscat Multimedia: Littorina littorea
* Wikispecies Espezieak: Littorina littorea

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Littorina\_littorea
* BOLD: 27986
* Dyntaxa: 217986
* EOL: 619396
* GBIF: 2301117
* ITIS: 70419
* NCBI: 31216
* WoRMS: 140262
* uBio: 500314
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 267PZ9316M

 |

* Wd Datuak: Q27935
* Commonscat Multimedia: Littorina littorea
* Wikispecies Espezieak: Littorina littorea
Kapilaritate-eragina: ezkerrean ura, eskuinean merkurioa
**Kapilaritatea** isurkari batek igarobide estu batean (hodi bat, oihal baten zuntzak…) egiten duen igoaldia edo jaitsaldia da, itxuraz hidrostatikaren legeekin bat ez datorrena.

Ontziaren hormen ondoan bare dagoen isurkari baten gainaldea ez da erabat laua, bihurritu egiten da, eta bihurgunea ahurra da hormak bustitzen dituen isurkaria denean (ura adibidez) eta ganbila bustitzen ez dituenean (merkurioa adibidez). Era berean, uretan sartzen den hodi estu batean urak gora egiten du, ur molekulek beren artean, eta ur molekulek eta ontziarenek elkar erakartzen dutelako; hodia zenbat eta estuagoa izan, ura orduan eta gorago doa. Merkurioarekin berriz ez da hori gertatzen, behean geratzen da.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2013/08/01 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q188603
* Commonscat Multimedia: Capillary action

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4029556-4
* NDL: 00576296
* NKC: ph121441
* AAT: 300191613
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D002197

 |

* Wd Datuak: Q188603
* Commonscat Multimedia: Capillary action
**Koinea** (grezieratik ἡ κοινὴ γλῶσσα *hē koinḕ glṓssa*, 'hizkuntza arrunta', edo, sarriago, ἡ κοινὴ διάλεκτος *hē koinē diálektos*, 'hizkera arrunta') garai helenistikoko antzinako grezieraren hizkuntz barietatea da, *greziera helenistikoa* eta *alexandrotar dialektoa* izenez ere ezaguna.

Barietate hori Alexandro Handiaren konkisten ondorengoa da, K.a. 300 urtetik K.o. 300 urtera arte, gutxi gorabehera, eta grekoaren hirugarren garaiaren mugarria da. Garrantzitsua da greko demotikoaren aurrekoa eta grezieraren lehenengo dialekto arrunta izan zelako. Baina horretaz gain, haren garrantzia *lingua franca* gisa mendebaldeko zibilizazioetan izandako eraginean datza. Kristau Bibliaren Itun Berria koinez idatzi zen, eta horixe erabili zen kristautasuna irakasteko eta transmititzeko.

Koinea, estraofizialki, Erromatar Inperioko lehen edo bigarren hizkuntza izan zen.

Historia
--------

Koineak leku oso desberdinak hartzen ditu: Erromatik Egiptora, baita Indiako hainbat gune ere. Horren ondorioz, bertako hainbat hizkuntzarekin elkarrekin bizi izan zen: Sirian, aramerarekin; Egipton, koptoerarekin; Mendebaldean, latinarekin (azken hori militarren eta funtzionarioen hizkuntza zen). Beraz, koineak lurralde desberdinak elkartu egin zituen.

Atikoa haren oinarrian dago, baina beste elementu batzuen eragina ere badu, adibidez, joniera. Hainbat mota daude: egiptoarra —Septuaginta edo grekora itzulitako Itun Zaharraren bertsioaren papiroen aurkikuntzari esker ezaguna—, eta literarioa, Polibio bezalako idazleek erabilia.

Ikus, gainera
-------------

* Greziera

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107358
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85057164
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q107358
**Kornati uharteen Parke Nazionala** (kroazieraz *Nacionalni park Kornati*) Kroaziako kostaldeko Parke Nazionalik famatuena da. Šibenik-Knin eskualdean dago eta 35 kilometrotako luzeran 140 uharte inguru daude, tamaina desberdinetakoak. Irlarik handiena **Kornat** da, eta uhartediaren izena Kornaten plurala da. 76 uhartek aldiz hektarea bat baino tamaina txikiagoa dute.

Uharteak bi multzotan sailkatzen dira; **Gornji Kornati** (Goiko Kornatiak) kontinentetik gertuen daudenak eta **Donji Kornati** (Beheko Kornatiak) Itsaso Adriatikora begira daudenak. Bertan dago Kornat uhartea eta berau hartzen du batez ere Parke Nazionalak. Parkea 1980an eratu zen eta uhartediko 109 irla hartzen ditu.

Ez dago herririk baina sakabanaturiko 300 bat etxe badaude garai motzetan artzaiek edo nekazari txikiek okupatzen dituztenak. Aintzina artea nagusi bazen ere, artaldeek uharteetako flora suntsitu dute baina labarretan gelditzen dira oraindik hainbat espezie endemiko, hala nola, *centaurea ragusana* eta *euphorbia arborescente*. Uharteen soiltasun honen aurrean itsaso hondoan fauna eta flora oso aberatsa dago.

Bertan dirau oraindik VI mendean Bizantziarrek jasotako Toreta gotorlekuak, Itsaso Adriatikoko itsasbideak kontrolatzeko eraiki zenak.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q674039
* **Identifikadoreak**
* GND: 4592582-3
* SUDOC: 131264842
* **Lekuak**
* OSM: 6572144

 |

* Wd Datuak: Q674039
**Klaus Huber** (Berna, 1924ko azaroaren 30a - Perugia, 2017ko urriaren 2a) suitzar musikagilea izan zen.

Zuricheko Kontserbatorioan hasi zituen musika-ikasketak (1947-1949), eta Berlineko goi-mailako musika-eskolan osatu zituen (1955-1956) Boris Blacher musikagilearekin. 1964an Paul Sacher orkestra-zuzendariak Basileako Kontserbatorioko musikagintza eta instrumentazio-eskolen ardura eman zion; haren aurretik, Pierre Boulez eta Henri Pousseur arituak ziren lan berean. 1979an musikagintza irakasle izendatu zuten Friburgoko Goi Mailako Musika Eskolan. Huberren lana Webernen ondoko musikagileenen artean zabalenetakoa eta garrantzitsuenetakoa da, eta hala Errenazimentuko eta Erdi Aroko idazkera tradizioen, nola musika serialaren eta elektroakustikoaren tekniken eragina du. Bere soinu arkitekturetan masaren eta xehearen arteko oreka nabarmentzen da, eta maisutasun handia du orkestraren eta ahotsen idazkeran. Aipagarriak ditu lan hauek: *Soliloqua* (1959-1964), San Agustinen testu batean oinarritua, bakarlari, koru eta orkestra handiarentzat; *Tenebrae* (1966-1967), orkestra handiarentzat; *Inwendig voller Figur&* (1970-1971), koru, banda magnetiko eta orkestra handiarentzat, San Joanen Apokalipsiaren testuetan oinarritua; *Im Paradis oder Der Alte vom Berge* (1973-1975), bost ekitaldiko opera, alemanera itzulitako Alfred Jarryren testu batean oinarritua, mimo, antzezle, kantari bakarlari, koru misto, banda magnetiko eta orkestrarentzat, eta *Erniedrigt-Geknechtet-Verlassen* (1981) oratorioa, besteak beste.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q124092
* Commonscat Multimedia: Klaus Huber

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 49413553
* ISNI: 0000 0001 0969 5265
* BNF: 139474880 (data)
* GND: 118775189
* LCCN: n80004351
* NKC: jx20051216014
* Tabakalera ID: 109817
* CiNii: DA11589246
* SUDOC: 034197559
* BIBSYS: 90093850
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02905/eu\_h\_2938/h2938
* HDS: 009495
* TLS: Klaus\_Huber

 |

* Wd Datuak: Q124092
* Commonscat Multimedia: Klaus Huber
**Ineni**, Antzinako Egiptoko arkitekto eta ofizial (chaty) bat izan zen, K.a. 1510 ingurutik K.a. 1470 arte. Egiptoko XVIII. dinastiako bost faraoirentzat (Amenofis I.a, Tutmosis I.a, Tutmosis II.a, Tutmosis III.a eta Amenofis II.a) eraikin eta monumentu ugari diseinatu eta antolatu zituen. "Amonen aletegien administrari" kargua ere izan zuen aipaturiko lehen lau erregealdietan.

Ineni, familia aristokratiko batetik dator, arkitekto bezala, bere enkarguak, Amenofis I.aren garaian hasiz, faraoi honek, Karnakeko Amonen tenplua handitzeko aukeratu zuelarik. Tutmosis I.arentzat diseinatzen jarraitu zuen, baina, Hatshepsuten erregealdian, arkitekto berri batek, Senenmutek, erreginaren mesedea lortuko zuen, agian, Hatshepsutek enkargatutako eraikinak gainbegiratzen eta beste eraikin batzuetan aholkulari izaten jarraituko zuen arren.

Eraikinak
---------

Inenik, Tutmosis I.aren proiektu ugari diseinatu zituen, Karnakeko tenpluan, tenpluko "Gela Handia" nabarmenduz, zedro zurez eginiko pasabide hipostilo bat, Tutmosis I.ak hiksoen aurka lortutako garaipena ospatzeko. Laugarren eta bosgarren pilonoak, zenbait patio eta estatua ugari ere diseinatu zituen.

Erregeen Haraneko lehen errege hilobia proiektatu zuen.

Bere hilobia, Abd el-Qurnan dago, non lorategien diseinuagatik zuen interesa ikusten den, urmaeldun lorategi bihurtutako bere baratza ederraren marrazkiak erakutsiz. Bere hilobiaren hormetan, goxoki aipatzen du Hatshepsut, eta erreginaren izena ezabatua edo ordezkatua izan ez zen eraikin urrietako bat izan zen, beharbada, Ineniganako errespetuagatik.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1097036

 |

* Wd Datuak: Q1097036
**Ki-Adi Mundi** Cerean espezieko Jedi bat da, Cerea planetan jatorria duena. Bere buru luzanga eta kono formakoagatik bereizten da. Jedi zalduna zen Nabooko guduaren garaian, eta, hala ere, Jedi Kontseilu Nagusira iritsi zen, ordenako kide bezala bere ausardia handia erakutsiz. Nabarmendu beharra dago Ki-Adi Mundi Yoda maisuaren padawan ikaslea izan zela, Dooku Kondea bezala.

Nabooko gudua gertatu eta urteen buruan, Tatooine planetara bidalia izan zen hamarkadetan zehar galdua egon zen Sharad Hett Jedi maisuaren berragerpena ikertzeko. Geonosisen borrokatu zuen eta Obi-Wan Kenobiri laguntzera joan ziren berrehunetatik biziraun zuen gutxietako bat izan zen.

Handik denbora batera Jedi talde bat gidatu zuen Hypori planetarantz, non Grievous jenerala Errepublika Galaktikoaren armada suntsitzen ari zen. Berarekin batera zihoazen Jedi zaldun eta maisu gehienen porrotarekin, Grievousek erraz hil baitzituen, berak bakarrik jarraitu behar izan zuen Grievousen aurkako borroka, kolore berdeko argi sable bat erabiliz (azken unean Grievousek oinarekin eutsi baitzuen bere argi sablea, honek, indarra erabiliz bere eskura erakartzen zuenean, ARC Troopersen komando bat erreskatatzera etorri zen arte, Grievous ihesean jarriz. Borroka honetatik leher egina eta minduta irten zen kolperen batzuekin Shaak-Ti eta Aayla Securarekin batera (Grievousek astindu handia eman ziena).

Zoritxarrez, Mygeeto planetan, klon soldaduen bere tropak eurak (Baccara komandanteak zuzenduak, behin 66 Agindua aktibatu ondoren, euren jenerala tirokatzeko prestatu ziren, alabaina, honek zer gertatuko zen bazekien arren, bere tropa propioek bere aurka su egin zuten, tiroren batzuk saihestea lortuz, baina tiro horiek jarraikakoak zirenez (Jedien puntu ahul bakarra), gupida eta errukirik gabe hil zuten bere soldadu propioek.

Bera izan zen ezkonduta egotea baimendu zitzaion Jedi bakarra, bere arrazak emaztea eta seme-alabak izatera behartzen baitzuen.

Bidaiak
-------

Honakoak dira Ki-Adi Mundi misioak betetzera joan behar izan duen planetak:

* Coruscant
* Tatooine
* Hypori
* Geonosis
* Mygeeto

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q54271
* Commonscat Multimedia: Star Wars characters

---

 |

* Wd Datuak: Q54271
* Commonscat Multimedia: Star Wars characters
**Komantxeak** Ipar Amerikako tribua da, Komantxeria izeneko lurraldean (Mexiko Berria, Colorado eta Kansasko hego-ekialdea, Oklahoma eta Texasko ekialdea) bizi dena.

Biztanle kopuru gorena 20.000 kidekoa izan zela uste da. Gaur egun **Komantxe Nazioak** 10.000 bat kide ditu; erdia Oklahoman bizi da eta gainontzekoak Texasen, Kalifornian eta Mexiko Berrian.

Komantxe izenaren jatorriari buruzko hainbat teoria daude. Onartuena "Kohmathts" (etsai) *ute* hizkuntzako hitzaren eratorria dela uste da. Komantxeek beren buruari N~~u~~m~~u~~n~~uu~~ (Herria) deitzen diote.

Historia
--------

Komantxeak Wyoming aldeko shoshon familiakoak ziren eta XVIII. mendetik aurrera zabaldu ziren Ipar Ameriketako Ordoki Handietara; bizimodu erdi-nomada egiten zuten han, ehiztari gisa; batez ere bufaloak harrapatzen zituzten. Migrazio horretan beste herri batzuk bultzatu zituzten hegoalderantz, apatxeak nagusiki.

XVIII. mendean jarri ziren harremanetan konkistatzaile espainiarrekin; zaldia erabiltzen hasi zen lehenengoetako herri Amerikar natiboa izan zen.

10.000 komatxe inguru ziren XIX. mendearen hasieran, eta luzaroan erabili zen haien hizkuntza shoshon indiarren arteko *lingua franca* gisa.

XIX. mende erdialdean, *penateka* izeneko hegoaldeko komantxeak Indiarren Lurraldean (Indian Territory, egungo Oklahoma) bizi ziren. Iparraldean, ordea, borrokari ekin zioten komantxeek, kolono zuriak lapurtzen ari zitzaizkien lurrei eustearren. 1864an, Christofer "Kit" Carsonek gidaturiko gudaroste zuriak menderatu zituen komantxeak eta hitzarmen bat izenpetu behar izan zuten Estatu Batuetako gobernuarekin (1865). Oklahoma mendebaleko erreserba batean geratzera behartu zituzten komantxeak hitzarmen hori zela eta. 1867an, ordea, kiowa eta apatxeekin batera, berriro altxatu ziren komantxeak zurien aurka; benetako sarraskiak egin zituzten zuriek komantxeen artean ondoko urteetan.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia. (PDF) *190. arauaː Munduko herriak eta etniak.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q117133
* Commonscat Multimedia: Comanche

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX540028
* LCCN: sh85028785
* NKC: ph338519
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q117133
* Commonscat Multimedia: Comanche
**Sekhemra Khutauy Sebekhotep** edo **Khutauyra**, Egiptoko XIII. dinastiako lehen faraoia izan zen, K.a. 1759tik K.a. 1757 arte gobernatuz, Frankeren arabera.

Bi urte inguruz gobernatu zuen, eta, hiriburua, El Lishten zegoen. Ryholtek, Sekhemra Khutauy Sebekhotep, Amenemhat IV.aren semea zela uste du.

Dinastia honetako lehen faraoia, Turineko Errege Kanoneko VI,5 erregistroan idatzia dago, ...ra Khutauy bezala, bi urte, hiru hilabete eta hogeitalau eguneko erregealdiarekin. *Sekhemra Khutauy Amenemhat Sebekhotep Ugaf*ekin (Sebekhotep II.a) nahastua izan zen, baina, zenbait aurkikuntza arkeologikok, akats bat izan zela adierazi dute, tronu izenen antzekotasunaren ondorioz.

Bere Horusen izena *Sekhem Necheru* izan zen "Jainkoen domeinua". Bere Nebtyren izena *Khabau* izan zen "boterea agertzen da". Bere Urrezko Horusen izena Merytauy izan zen, "Bi lurrak maite dituena", eta, bere tronu izena *Sekhemra Khutauy* "Ra boteretsua, Bi lurren babeslea".

Bere garaiko testigutzak
------------------------

Bere izena daramaten zenbait objektu eta idazkun aurkitu dira:

* Monturen tenpluan, Medamuden (Bisson de la Roque, Clère, Eder)
* Karnaken aurkitutako hilarri batean.
* hilarri bat, Behe Nubian
* Khartumeko museoan dagoen estatua bat
* ziuraski Khutauyra irudikatzen duen estatua bat, Kairoko Egiptoar Museoan.
* ateburu bat Deir el-Baharin (Naiville)
* bere titulua daraman eskarabeo bat
* Kahungo papiro UC32166 (Petrie Museoa)
* alea UC13202 (Petrie Museoa)

Nilometro idazkun batzuk, Semna eta Kumman, bere erregealdiko laugarren urteaz informatzen dute (Heintze, Reinecke)

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Neferusobek** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko XIII. dinastia | Ondorengoa**Amenemhat Sonbef** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q349175
* Commonscat Multimedia: Wegaf Khutawyre

---

 |

* Wd Datuak: Q349175
* Commonscat Multimedia: Wegaf Khutawyre
Kapaneok Tebaseko harresiak eskalatzen ditu. Irudi gorrien anfora campaniarra. K. a. 340. Getty Villa
**Kapaneo**, greziar mitologian, (antzinako grezieraz Καπανεύς Kapaneús), Hipseo eta Astinomeren seme bat zen. Evadne zen bere emaztea eta Estenelo bien semea.

Elezaharraren arabera, Kapaneok indar handia zuen, baita gorputz boteretsua ere, eta gerlari bikain bat zen. Bere harrokeriagatik ere nabarmentzen zen. Mitoaren arabera, Tebasen setioan, Kapaneo, hiriaren harresi parean geratu zen, eta berak hiria inbaditzea, Zeusek berak ere ezingo zuela eragotzi aldarrikatu zuen. Eskiloren lanean, Kapaneok, esku batean zuzi bat daraman gerlari bat irudikatua duen ezkutu bat darama, eta "Nik erreko dut hiria" irakur daiteke, beraren ikur bezala. Bere harrokeriagatik, Zeusek, Kapaneo jo eta hil zuen tximista batekin, eta Evadnek, bere burua bota zuen bere senarraren hil sura eta hil egin zen. Bere istorioa, Eskilok kontatu zuen Zazpiak Tebasen aurka lanean, baita Euripidesek eta Estazio olerkari erromatarrak ere.

Jainkotiar komedian, Dante Alighierik, Kapaneo, Infernuko zazpigarren zirkuluan ikusten du, hamalaugarren ertzean dagoena. Gainontzeko biraotzaileekin edo "Jainkoaren aurkako bortitzekin", Kapaneo, erretzen ari den hareazko lautada batean hiltzera kondenatua da, bere gainean sua erortzen ari den bitartean. Kapaneok, jainkoa biraotzen jarraitzen du (jentila izaki, Jove edo Jupiter deitzen duena) bere buruari ematen ari zaizkion geroz eta min gogorrakoak jasanda ere, Jainkoak, "mendeku gozorik izan ez dezan".

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q833806
* Commonscat Multimedia: Capaneus

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 540159474178027661227

 |

* Wd Datuak: Q833806
* Commonscat Multimedia: Capaneus
**Khader Adnan Mohammad Musa**(arabieraz:خضر عدنان محمد موسى; 1978ko martxoak 24 - 2023ko maiatzaren 2a) Israeleko kartzelean gose greban 87 egun egon eta gero bertan hil zen preso palestinar bat izan zen.

Bizitza
-------

Palestinako Jihad Islamikoa taldeko kide ezaguna zen Khader Adnan. 44 urte zituen, eta gose greban zegoen duela ia hiru hilabetetatik, bere atxiloketa administratiboaren aurka. Azken urteetako seigarren gose greba zuen. Orain arteko gose grebarik luzeena ari zen egiten; otsailak 5ean atxilotu zuten, "ekintza terroristekin lotura" izatea leporatuta. 12 aldiz atxilotu zuten azken urteetan.

Azken atxiloketatik aurrera gose greban zegoen, eta mediku tratamenduei ere uko egin zien. 87 egun igaro ostean konorterik gabe aurkitu zuten Israelgo espetxeko ziegan. IPS Israelgo espetxeko zerbitzuak Adnanen heriotza baieztatu du, ospitalera eraman ostean, eta Wafa agentziak jakinarazi zuen Adnanen heriotza.

1967tik Israelek atxilotuta duela hildako 236. palestinarra da Khader Adnan, Maan Newsek jakinarazi duenez. Horietatik 75 "axolagabetasun medikuagatik" hil dira.

Ondorioak
---------

Bere heriotza amorrua eta ezinegona sorrarazi zuen palestinar eta musulmanen artean bereziki baina baita mundu zabalean ere.

Jihad Islamikoak ohartarazi zuen "martiri berri honen" heriotza mendekatuko zutela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

̟ Ikus, gainera
---------------

* Bobby Sands , 1981eko Irlandako gose grebaren buruzagia, bertan hila.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6398871
* Commonscat Multimedia: Khader Adnan

---

 |

* Wd Datuak: Q6398871
* Commonscat Multimedia: Khader Adnan
Leonardo da Vinciren marrazkietan oinarritutako inertzi bolantea
**Inertzia-bolantea** inertzia erabilita energia biltzeko balio duen asmakizun mekanikoa da. Inertzi bolanteek euren biraketa abiadura aldatzeko erresistentzia dute eta horrek abiadura mantentzen laguntzen du indar momentua aldakorra denean, adibidez pistoietan oinarritutako motor batean.

Inertzi bolanteak erabilgarriak izan daitezke ere elektrizitatea erabili behar duten esperimentuetan, sare-publikoan dagoen elektrizitateak piko ezberdinak izan ditzakeelako. Azken urteotan inertzi bolanteak ikertzen dihardute ibilgailu eta zentraletan erabiltzeko, energia gordetzeko sistema onak izan baitaitezke.

Fisika
------

Inertzi bolante batean bildutako energia zinetikoaren formula hau da:

{\displaystyle E\_{k}={\frac {1}{2}}\cdot I\cdot \omega ^{2}}
non

{\displaystyle \omega } abiadura angeluarra den eta
{\displaystyle I} biraketa ardatzarekiko masak duen inertzia momentua den.
Momentu horiek kalkulatzeko hainbat formula daude:

* Zilindro solido batentzat: {\displaystyle I\_{z}={\frac {1}{2}}mr^{2}},
* Pareta fineko zilindro batean: {\displaystyle I=mr^{2}\,},
* Pareta ez-fineko zilindro batean: {\displaystyle I={\frac {1}{2}}m({r\_{1}}^{2}+{r\_{2}}^{2})}.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  J. M. Campillo Robles, Z. Muneta, *Inertzia-bolanteak: nola metatu energia biraketan*, Elhuyar, Zientzia eta Teknologia (2017-10-19):
]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q183576
* Commonscat Multimedia: Flywheels

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00563053
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q183576
* Commonscat Multimedia: Flywheels
Septimio Severoren arkua, Erromatar foroan.
**Septimio Severoren arkua** Kapitolio muinoaren oinean dagoen antzinako garaipen arku bat da, Erroman, Erromatar foroaren mutur batean.

203an eraiki zen, Septimio Severo enperadorea eta bere seme Karakala eta Getaren Partiarren aurkako garaipenak loriatzeko. Haitzurdinez eginiko eraikin bat da, arku nagusi bat du erdian, eta, honen alboan, beste bi txikiago daude. Fatxadak, modu aberatsean apainduta daude zutabe eta baxuerliebeekin. Fatxada bakoitzaren teilatupearen azpian, eskaintza luze bat dago grabatua. Jatorrian, hutsuneetan grabatutako hizkiek, gaur egun desagertuta dauden brontzezko hizkiak zituzten.

Antzina, arkua, enperadoreak eta bere bi semeek gidatutako brontzezko kuadriga batek koroatzen zuen. Eskailera batek, goiko plataformara igotzea ahalbidetzen du.

Garaipen arku honen arkitekturak, Konstantino I.a Handia inspiratuko zuen bere arku propioa eraikitzeko, Konstantinoren Arkua, azken hau, Parisko Carrouselgo Garaipen Arkuaren inspirazio iturri izan zen bezala.

Eskaintza
---------

### Transkripzioa

**Imp**(eratori) **Caes**(ari) **Lucio Septimio M**(arci) **fil**(io) **Seuero Pio Pertinaci Aug**(usto) **patri patriae Parthico Arabico et** | **Parthico Adiabenico pontific**(i) **maximo tribunic**(ia) **potest**(ate) **XI imp**(eratori) **XI, co**(n)**s**(uli) **III proco**(n)**s**(uli) **et** | **imp**(eratori) **Caes**(ari) **M**(arco) **Aurelio L**(ucii) **fil**(io) **Antonino Aug**(usto) **Pio Felici tribunic**(ia) **potest**(ate) **VI co**(n)**s**(uli) **proco**(n)**s**(uli) [ **p**(atri) **p**(atriae) | **optimis fortissimisque principibus** ] | **ob rem publicam restitutam imperiumque populi Romani propagatum** | **insignibus uirtutibus eorum domi forisque S**(enatus) **P**(opulus)**Q**(ue) **R**(omanus).

Ikus, gainera
-------------

* Septimio Severo

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q162353
* Commonscat Multimedia: Arch of Septimius Severus (Rome)

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q162353
* Commonscat Multimedia: Arch of Septimius Severus (Rome)

41°53′34″N 12°29′05″E﻿ / ﻿41.892758°N 12.484744°E﻿ / 41.892758; 12.484744
**Kaparetasun unibertsala** XVI. mendean zehar garatutako elaborazio teorikoa izan zen, Hego Euskal Herriko oinetxe edo baserriak nobleak zirela zioena; hortaz, haien ondorengo guztiak kapareak ere baziren, haien odola judu, mairu, Inkisizioak zigortutako edo bestelako ezein sekta arbuiagarrirengandik garbi baitzegoen.

Garai haietako egile askok doktrina aldarrikatu zuten musulmanen konkista Euskal Herrirantz ailegatu ez zela argudiatuz. Kaparetasun unibertsalari esker euskaldun askok lana lortu zuten administrazioan. Espainiar nobleziak doktrinarekin bat egin zuen, izan ere, kideetako askok euskal jatorria zuten.

Gipuzkoak eta Bizkaiak noblezia unibertsala eskuratu zuten, Jaurerriko 1526ko Foru Berrian aditzera ematen denez. Araban, Aiarako lurretan, kapare zela froga zezaketenei bakarrik onartzen zitzaien herritartasuna. Eta Nafarroan dozena bat herribildu eta tokiri eta zortzi bailarari kaparetasun kolektiboa ezagutzen zien agiria eman zien erregeak XV. mendean zehar.

Hegoaldeko Espainian ez bezala, Iberiar Penintsulako iparraldean nobleen kopurua handia zen eta apenas ez zuten desberdintasunik herri xehearekin. Asturiasen kapareek ia biztanleriaren %80a osatzen zuten eta Kantabrian kopurua handiagoa izaten zen: XVI. mendean %83a eta 1740 inguruan %90a. Beraz egia soziologiko honek foruek lege bilakatu zuten. Gainera, Espainiako kapareek ez bezala (*On Kixote* edota *Tormesko itsumutila* liburuetan ere horrela agertzen dira), euskal kapareek ez zituzten eskulanak baztertzen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   gipuzkoamuseobirtuala.net. *Kaparetasun unibertsala.* .
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Arrieta Alberdi, Jon. *La idea de España entre los vascos de la Edad Moderna.*  in: *Anales 1997-1998*..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Auñamendi Eusko Entziklopedia. *Limpieza de sangre.* .
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Aranzadi, Juan.  (2012-3-7). *Milenarismo vasco: Edad de Oro, etnia y nativismo.*  Penguin Random House Grupo Editorial España, 508–509 or. ISBN 978-84-306-1581-0..
5. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.
6. ↑   Editorial Cantabria S.A..  (2007). *Historia de Cantabria.*  ISBN 84-86420-50-4..
7. ↑   **(Gaztelaniaz)** Lenero Ferrari, Juan Jose. *La Hidalguia en el pueblo Cantabro.*  Valle de Anievas.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61070667

 |

* Wd Datuak: Q61070667
Iruñeko Katedralaren fatxada. Otxandategik obra-zuzendaritza eraman zuen.
**Santos Angel Otxandategi Ituño** (Durango, 1749ko urriaren 31 - *ib.*, 1802) euskal herritar arkitekto neoklasiko garrantzitsua izan zen. Nafarroan lan egin zuen gehienbat.

Biografia
---------

Juan Otxandategi Goiri (muxikarra) eta Maria Antonia Ituño Abizia (mañariarra) zituen guraso.

Errioxako Briñas eta Kuzkurritan lanagatik bizi ondoren, 1776-1779 urte bitartean Garesen bizi izan zen, bertako San Pedro elizaren dorrea egin baitzuen. 1780an Iruñera joan zen, Nafarroako Bideen Zuzendaria izendatua izan ostean. Bertan bizi zen 1802. urtera arte, bizitzako azken egunak igarotzera sorterrira itzuli zela, Durangora. Ventura Rodríguez arkitekto ospetsuaren Nafarroako proiektuen obrak zuzendu zituen, hots, Noaingo akueduktua (1782-1790) eta Iruñeko Katedralaren fatxada (1782). 1785. urtean Mañeruko San Pedro eliza eraiki zuen, aurrera eramandako bere obren artean garrantzitsuena. 1788an Zangoza Berriaren diseinu ez-eraikia planeatu zuen (Zangoza uholde batek suntsitu baitzuen), bere proiekturik handizaleena. Urte berean, Mediterranear itsasoa eta Kantauri itsasoa lotuko zituen ubide nabigagarri baten diseinua ikertu zuen. Silvestre Perezen estilo klasikoaren aurrekaritzat jo daiteke Otxandategi.

Ikus, gainera
-------------

* Justo Antonio Olagibel

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  **(Gaztelaniaz)** Sara Muniain Ederra: *Santos Ángel de Ochandategui y su dictamen sobre un Canal navegable entre la presa del Bocal y el Cantábrico*[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Santos Angel Otxandategi Auñamendi entziklopedian
* **(Gaztelaniaz)** *Antzinako* aldizkariaren 3. alea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6121462
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 101217
* Lur: 04471/eu\_o\_0129/o0129
* GEN: 15372
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q6121462
**Shannon konderria** (ingelesez: *Shannon County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Benton da. 2010eko zentsuaren arabera 8.441 biztanle zituen, Shannon kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Shannon konderriak 2.600,35 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,46 ura dira. Beste 2.599,88 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 3,25 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 8.441 pertsonetatik 8.153 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 139 dira. 16 beltzak edo afroamerikarrak. 76 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 15 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 180 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q497628
* Commonscat Multimedia: Shannon County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152485923
* LCCN: n83201604
* **Lekuak**
* OSM: 1180495
* TGN: 2001247

 |

* Wd Datuak: Q497628
* Commonscat Multimedia: Shannon County, Missouri
**Sebastian konderria** (ingelesez: *Sebastian County*) Arkansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Bi hiriburu ditu, Greenwood eta Fort Smith. 2010eko zentsuaren arabera 125.744 biztanle zituen, Sebastian kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Sebastian konderriak 1.414,55 kilometro koadro ditu. Horietatik 36,91 ura dira. Beste 1.377,64 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,01 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 125.744 pertsonetatik 107.030 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 15.445 dira. 7.848 beltzak edo afroamerikarrak. 2.186 amerikar natiboak ziren eta 69 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 5.039 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 82 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 3.490 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61176
* Commonscat Multimedia: Sebastian County, Arkansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127870053
* ISNI: 0000 0004 0646 0980
* LCCN: n82156768
* NARA: 10038638
* **Lekuak**
* OSM: 1818431
* TGN: 2000170

 |

* Wd Datuak: Q61176
* Commonscat Multimedia: Sebastian County, Arkansas
Zipreko bandera daraman kargaontzia.
**Komenentziako pabiloia** itsasontzi batek jasota daraman bandera da, itsasontziaren jabearen estatukoa ez dena. Beste estatu bateko bandera erabiltzeko, arrazoi ekonomiko edo administratiboak izan ohi dira gehienetan. Herrialde horiek gutxieneko kontrolak dituen erregistro-sistema bat eskaintzen dute, baita jatorrizko herrialdearekiko abantaila ekonomiko garrantzitsuak ere. Horiei ere erregistro irekiak deitu zaie.

Enpresa armadoreek komenientziazko banderak bilatzen dituzte kostu operatiboak murrizteko eta segurtasunari edo tasa fiskalei dagokienez erregulazio zorrotzak saihesteko, bestela ordainketa gehigarria bete beharko bailukete.

Estatu askok kabotajean aritu nahi duten enpresei, hau da, herrialde bereko bi porturen arteko garraioari, trafiko horren eraginpean dauden ontziek bandera nazionala izan dezatela eskatzen diete, komenentziako pabiloi bat erabiltzeak ekarriko lukeen tranpa saihestuz.

Munduko komenentziako pabiloirik zabalduenak
--------------------------------------------

* Panama
* Bahamak
* Liberia
* Malta
* Zipre
* Kerguelen uharteak
* Marshall Uharteak
* Holandarren Antillak
* Bermudak
* Bolivia

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Nautika Hiztegia ] [2021]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q604097
* Commonscat Multimedia: Flag of convenience

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12024134d (data)
* LCCN: sh85048975
* NDL: 00560593

 |

* Wd Datuak: Q604097
* Commonscat Multimedia: Flag of convenience