recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Matematikan eta estatistika, **funtzio adierazlea** edo **funtzio indikatzailea** {\displaystyle X\,} multzo batean definitzen den funtzio bat da, {\displaystyle X\,} multzoko elementu bakoitza {\displaystyle A\subseteq X\,} azpimultzo batean dagoen adierazten duena, *1* eta *0* balioak esleituz elementu bakoitza {\displaystyle X\,} multzoaren {\displaystyle A\,} azpimultzoan dagoen edo ez hurrenez hurren.

Formalki honela irudikatu eta definitzen da:

{\displaystyle \mathbf {1} \_{A}:X\to \lbrace 0,1\rbrace \,}
{\displaystyle \mathbf {1} \_{A}(x)=\left\{{\begin{matrix}1&{\mbox{baldin eta}}\ x\in A,\\0&{\mbox{baldin eta}}\ x\notin A.\end{matrix}}\right.}
Adibidez, bitez {\displaystyle X=\{1,2,3,4,5\}\,} multzoa eta {\displaystyle A=\{1,3,5\}\,} azpimultzoa. {\displaystyle A\,} azpimultzoari dagokion funtzio adierazlea hau da:

{\displaystyle \mathbf {1} \_{A}(x)=\left\{{\begin{matrix}1&{\mbox{baldin eta}}\ x=1,\\0&{\mbox{baldin eta}}\ x=2,\\1&{\mbox{baldin eta}}\ x=3,\\0&{\mbox{baldin eta}}\ x=4,\\1&{\mbox{baldin eta}}\ x=5.\end{matrix}}\right.}
Funtzioak {\displaystyle X\,} multzoan, {\displaystyle A\,} multzoari buruz, hartzen dituen balio guztien batuketa egiten bada, {\displaystyle A\,} azpimultzoko elementu kopurua izango da emaitza ({\displaystyle A\,}-ren barnean dagoen elementu bakoitzeko +1 egiten baita).

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q371983

 |

* Wd Datuak: Q371983

1. ↑  *Funtzio indikatzaile* da Euskalterm Terminologia Bankuan agertzen den terminoa.
**Erromako Afera** Italiako gobernua eta aita santuen artean 1861etik 1929ra arte izan zen gatazka politiko baten izena da.

Italiak Erroma anexionatu nahi zuen garai hartan, eta horrek Egoitza Santuaren botere tenporala bertan behera utziko zuen. Gatazka horren bukaera Laterango Itunetan eman zen 1929an, Benito Mussolini eta Pio XI.ak sinatutako akordioekin. Garai honetan aita santuek euren burua (Pio IX.aren arabera) Vatikanon preso kontsideratu zuten.

1929an Laterango Itunak sinatu ondoren aita santuak erregulartasunez hasi ziren Erromako beste leku batzuk bisitatzen, Vatikano Hiritik kanpo, batez ere San Juan Laterangoaren basilika. Udan Castel Gandolfora bisitan ere joaten ziren, izera extraterritoriala duena, enbaxada gisa, baina ez dena Vatikano hiriaren parte.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1351925
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX547423
* BNF: 119563574 (data)
* GND: 4426745-9
* LCCN: sh85114943
* SUDOC: 027546217
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1351925
**Fernando Eskoriatza plaza**, XVI. mendeko eskoriatzar medikuaren omenez hala deitua, Eskoriatzako plaza nagusia da. Herriaren erdialdean dago.

Plazako eraikin garrantzitsuak
------------------------------

2010ean
Plazan dago Eskoriatzako egungo udaletxea, Eskoriatza herri independente bihurtu zenetik herriak izan duen hirugarren udaletxea. Oraingoaren aurreko udaletxea ere, plazan zegoen. Kultur etxea ere bertan dago. Eta, garai batean, Jose Arana Eskolak ere plaza horretan egon ziren, harik eta, 2004 aldean, eskola haiek bota eta toki berean etxebizitza multzoa eraiki zuten arte.

Antzinako erabilera
-------------------

Antzina, XX. mendearen hasieran edo XIX.aren amaieran, orain bezala, plaza nagusia zen. Baina, gaur ez bezala, toki itxia zen, ondoren, Jose Arana Eskolak egon ziren tokian. Gainera, herri kiroletarako erabiltzen zen. Bai eta lastoa garraiatzeko eta beste nekazaritza lan batzuetarako ere.

Jaiak
-----

San Joan jaietan, plazan altxatzen dute makal enborra. Gainera, urte askoan, plaza honetan Jose Arana eskolen eraikina egon izan den bitartean, herriko jai patronalak diren San Petri jaietako su artifizialak, eraikin horretatik bota izan dira. Horretaz gain, plazan bertan dagoen egungo udaletxetik, urtero, pertsona batek egiten du San Pedro jaietako pregoia.

Kale eta auzo mugakideak
------------------------

Plazaren iparrekialdeko zatitik aurrera, Hidalga kalea hedatzen da. Plazaren ondoan dagoen jubilatuen elkartetik, Gernika plazara iristen da. Errepidearen beste aldetik, Gaztainadui kalea hedatzen da. Azkenik, lehen Jose Arana eskolak egon ziren tokiaren atzean, Txistularien plaza deritzona dago. Gaur egun Inkernu tabernaren ondoan dagoen pasabide batetik, gainera, Olazar kalera iristen da, pasabide hau igarotzerakoan, Bolibar ibaia zeharkatzen delarik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257840

 |

* Wd Datuak: Q12257840
*«FM» orriak hona dakar. Bestelako esanahiei buruzko orria hau da: «Fm»*
Audio-animazioa, AM eta FM seinaleak Seinale bat bi modutara modulatu daiteke irrati bidez eroateko:  
 anplitudez (AM) edo maiztasunez (FM).
**Frekuentzia Modulatua** (**FM**) seinale elektrikoak uhin elektromagnetiko bidez igortzeko irrati frekuentzian modulatzeko era bat da. Irrati programak FM modulazioaz igortzeko erreserbatua dagoen banda (frekuentzia tartea) ere FM deitu ohi da: 88-108 MHz tartea.
AM modulazioak baino kalitate hobea dauka zaratak eragin gutxiago daukalako, baina banda zabalera handiagoa erabiltzen du. FM banda goi frekuentziakoa denez AM banda baino distantzia gutxiagora igortzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q181417
* Commonscat Multimedia: Frequency modulation

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11950829t (data)
* GND: 4155410-3
* LCCN: sh85110474
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q181417
* Commonscat Multimedia: Frequency modulation
*Artikulu hau erromatar karguari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Kontsulatu».*
**Erromako kontsula** Erromatar Errepublikako magistratu nagusia zen. Urtero bi kontsul hautatzen ziren, urte batez batera jarduteko. Estatuaren eta, batez ere, gerra garaiko armadaren zuzendariak ziren, botere betearazlea baitzeukaten (*imperium*). Urtea izendatzeko, kontsulen izenak aipatzen ziren. Inperioa ezarri zenean, ordea, kontsulek botere eta autoritate franko galdu zuten, eta agintari sinbolikoak bilakatu ziren, Erromako historia islatzen zutenak.

Historia
--------

Tarkinio Superbo azken errege etruskoa bota ondoren, erregeen agintea eta autoritatea, hein handi batean, ezarri berri ziren kontsulei eman zitzaizkien. Hasiera batean, "pretor" (lider) deitu zitzaien magistratu horiei, armadako buruak baitziren. K.a. 305ean, berriz, kontsul izena eman zitzaien.

Bake garaian ahalmen handiak zituzten, bai administrazioan, bai legegintzan, bai justizian, eta gerra garaian armadako buru nagusiak ziren. Horretaz gain, erlijio eginkizunak ere betetzen zituzten. Urtero bi kontsul hautatzen ziren, eta haietako bakoitzak bestearen egintzei betoa jartzeko eskubidea zeukan.

Tradizioari jarraikiz, hasiera batean patrizioak baino ez ziren kontsul karguan aritzen. K.a. 367an plebeioek magistratura horretan aritzeko eskubidea lortu zuten, Licinia Sexta legeak xedatzen baitzuen urteroko bi kontsuletatik bata plebeioa izanen zela. Hurrengo urtean, Luzio Sexto lehendabiziko kontsul plebeioa izan zen. Hala ere, egungo historialariek zalantzan jarri dute kontaera tradizional hori; izan ere, Luzio Sextoren aurretik izen plebeioak zeramatzaten kontsulak bazeuden.

Denborak aurrera egin ahala, kontsul izatea bilakatu zen norberaren ibilbide politikoaren gailurra eta azken pausoa. K.a. I. mendean, Silak ibilbide politikoa legeztatu zuenean, kontsul izendatu ahal izateko, 41 urte izan behar zituzten politikariek. Julio Zesar Erromako kontsul hautatu zuten senatuan hainbat aldiz, K.a. 59an hasita.

Ikus, gainera
-------------

* Erromako kontsulen zerrenda

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q40779
* Commonscat Multimedia: Roman consuls

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11973447s (data)
* LCCN: sh85031468

 |

* Wd Datuak: Q40779
* Commonscat Multimedia: Roman consuls
**Epaileen Nazioarteko Elkartea**, ingelesez **International Association of Judges** (**IAJ**) eta gaztelaniaz **Unión Internacional de Magistrados (UIM)** epaileen elkarte nazionalen nazioarteko erakunde profesionala da, ez politikoa. Salzburgon sortu zen 1953an, eta Erroman du egoitza.

IAJk Zuzenbide Estatua eta Botere Judizialaren Independentzia sustatzen ditu. Kide horiek 90 bat herrialdetako elkarte nazionalek edo talde adierazgarriek osatzen dituzte. IAJren Batzordeak kontinente guztietako zortzi kide ditu eta instantzia nagusia kontseilu nagusia da, bere 90 herrialde guztiekin. *Epaileen Gutun Unibertsal* berria onartu zuen 2017an, urte horretan Santiagon egin zen urteko bileran.

IAJ epaileen nazioarteko erakunderik zaharrena eta entzutetsuena da. Independentzia judizialean jartzen du arreta, giza eskubideen berme gisa. Aholkularitza ematen die Europako Kontseiluari, Nazioarteko Lan Erakundeari eta ECOSOC delakoari. Elkarteak hezkuntza judizialarekin ere lan egiten du, zuzenbide konstituzionala, zibila, penala eta laborala aztertzeko lau batzorderekin.

Independentzia Judizialaren Saria
---------------------------------

2022an, elkarteak Tel Aviven izandako 64. batzarrarren harira, Erika Aifan, Guatemalako epaile ohia, Murat Arslan eta Krystian Markiewicz saritu zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Member Associations» *www.iaj-uim.org*.
2. ↑    *Universal Charter of the Judge – 2017.* .
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Exjueza Erika Aifán recibe premio de Unión Internacional de Magistrados» *Prensa Comunitaria* 2022-09-21 (Noiz kontsultatua: 2022-09-27).
4. ↑   «IAJ Judicial Independence award to Guatemalan judge Erika Aifan» *www.iaj-uim.org* (Noiz kontsultatua: 2022-09-27).

Kanpo estekak
-------------

* Epaileen Nazioarteko Elkartearen weborri ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q55614530

 |

* Wd Datuak: Q55614530
Penintsula antartikoaren mapa, Foyn kostaldea erakusten duena.
**Foyn kostaldea** (ingelesez Foyn coast) Alexander lurmuturra (edo Suedia lurmuturra), Oskar II.a kostaldetik banatzen duena, eta Bowman kostaldetik banatzen duen Northrop lurmuturraren artean dagoen penintsula antartikoaren kostalde zatia da (Graham Lurraldea), Weddell itsasoan.

Antartandeek Foyn kostaldea penintsula antartikoaren mendebaldeko zatian dauden kostaldeak diren Loubet kostaldea eta Graham kostaldetik banatzen dute. Larsen izotz hesia Foyn kostaldetik Weddell itsasoan zehar hedatzen da. Kostalde honetan Robinson lurmuturra eta Cabinet lakua nabarmentzen dira.

Kostalde hau 1893an aurkitu zuen Carl Anton Larsen esploratzaile norvegiarrak *Jason* izeneko itsasontzian, izena Svend Foyn balea ehiztariaren omenez eman ziona, balea ehiza erraztu zuen arpoi granada asmatu zuena.

Lurralde aldarrikapenak
-----------------------

Argentinak Foyn kostaldea Suaren Lurraldea, Antartika eta Hego Atlantikoko Uharteak probintziako Argentinar Antartika departamendu barnean sartzen du, Txilerentzat Magallanes eta Txileko Antartika eskualdeko Txileko Antartikako Probintziako Antartika hiriaren zati da, eta Erresuma Batuarentzat Britainiar Antartikaren zati. Aldarrikapen hauek Itun Antartikoaren baldintzek mugatzen dituzte

Herrialde aldarrikatzaileen izendapenak:

* Argentinak *costa Foyn* deitzen du.
* Txilek *Costa Foyn*
* Erresuma Batuak *Foyn coast*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2815477

 |

* Wd Datuak: Q2815477
Txandakako ugalketa duten bizidunen bizi-zikloa, fase haploideak eta diploideak dituena. Erreferentziak: n = belaunaldi haploidea; 2n = belaunaldi diploidea; m! = mitosia; M! = meiosia; F! = ernalketa
**Gametofitoa** (greziaretik *γαμέτης; gametes* = 'emaztea' + *φυτόν (fiton)* = 'landarea') landareek dituzten bi fasetako bati deritzo, beste fasea esporofitorena izanik. Gametofiaren zelula guztiak haploideak dira, esporofitarenak diploideak diren bitartean. Esporofitoa eta gametofitoa txandakako ugalketa duten landareetan agertzen dira. Ugalketa mota horretan prozesu sexualak eta asexualak txandakatzen dira.

Belaunaldi-txandaketa ere dute gametofito eta esporofito duten landareek. Belaunaldi sexuala gametofito haploidea da, gametoak dituena eta sexu bidezko ugalketa duena, eta belaunaldi asexuala esporofitoarena da.

Gametofioek zelula haploideak dituzte. Meiosia esporofitoeetan gertatzen da, eta ez gametofitoetan. Azken hauetan zelulak mitosiren bidez ugaltzen dira.

Esporofitoak eta gametofitoak morfologia oso desberdina dute. Nahiz eta landare beraren bi fase izan, itxura aldetik ez ohi dute zer ikusirik.

Esporofitoa zigoto batetik dator. Zigoto hori, bestalde, bi gameto haploideen bat-egitearen ondorioz sortzen da. Gameto horiek gametofitoaren gameto-ontzietan sortzen dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q189951
* Commonscat Multimedia: Gametophytes

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q189951
* Commonscat Multimedia: Gametophytes
**Four Friends** Bilbon (Bizkaia) sortutako Rock eta Blues taldea da.

Ibilbidea
---------

Hasieran, batez ere, musika instrumentala egiten zuten. Oso denbora gutxi pasa orduko, Bizkaiko taberna eta musika aretoetako zikuituan murgilduta zeuden. 2003 urtean lehen diska (*Bilbop*) kaleratu zuten Gaztelupeko Hotsak diskaetxearen eskutik. Hiru urte beranduago, bigarren diska iritsi zen (*Dzanga*, Gaztelupeko Hotsak, 2006). Bertan, taldearen ohiko soinuak zabaldu egin ziren, funkya edota Bossa Nova bezalako erritmoak gehituz.

Honen ostean, beraien abestiei ahotsak sartzen hasi ziren. Honela, *Haruntzago* (Gaztelupeko Hotsak, 2009) azken lana kaleratu zuten. 2010an taldeak ere bideari amaiera eman zion.

2014an berriz itzuli ziren *Now or never* diskarekin eta 2017rako *Now or Never vol.2* atera dute.

Taldekideak
-----------

* Iñaki Iraeta - Gitarra
* Eneko Albizu - Gitarra
* Eider Saratsaga - Ahotsa
* Fernando Iraeta - Bajua
* Jorge Gomez - Bateria

Diskografia
-----------

* *Bilbop* (Gaztelupeko Hotsak, 2003)
* *Dzanga*(Gaztelupeko Hotsak, 2006)
* *Haruntzago* (Gaztelupeko Hotsak, 2009)
* *Now or never* (Brixton Records, 2014)
* *Now or never Vol.2* (Brixton Records, 2017)

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Four Friends.*  (Noiz kontsultatua: 2017-03-23).

Kanpo Loturak
-------------

* Four Friends taldearen Webgune ofiziala
* Gaztelupeko Hotsak zigiluaren webgunea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257926

 |

* Wd Datuak: Q12257926
***Gay Hiztegia*** Aitor Aranak 2005ean Txalaparta argitaletxearen bidez plazaratu zuen euskarazko hiztegi berezitua da.

Osaketa
-------

Gizonezko homosexual eta bisexual euskaldunen artean erabiltzen diren izenek, adjektiboek eta esamoldeek osatzen dute nagusiki hiztegia, baina lesbiana, polisexual, pansexual eta transexualek ere, badute tokia hiztegian. Euskal Herriko Gay Askapen Mugimenduak kaleratzen zuen *Gay Hotsa* aldizkarian, 1988an, azaldu zen *Gayztegia* izan zuen Aitor Aranaren lan honek oinarri. Ahalegin hari, hiztegiek, herri-hizkera bilketek, liburuek, aldizkariek eta galdeketek eskaini diotena gehitu zien autoreak.

Sarrerak
--------

1.300 sarrera ditu hiztegiak. Adibide batzuk:

> **banana zuritu:** Kanpaia jo. / Hi beti jo eta ke banana zuritzen.
> 
> 

> **berria:** Gay giroan edo beste edozein ingurutan lehenbizikoz azaltzen den mutila edo neska. Esperientziarik ez duenaz ere esaten da.
> 
> 

> **begiluzea: '**Voyeur' gay euskalkian esanda.
> 
> 

> **Bilbon ibili:** 1. Larrua jo. 2. Ligatzen ibili. Mutilak mutiletan eta neskak neskatan ibili.
> 
> 

> **buelta osoa egin:** Bi gay ohean sexuketan ari direnean, lehenengo batak eta gero besteak, biek elkar zulatu dutela adierazteko esamoldea. / Kikek eta biok normalean buelta osoa egiten dugu.
> 
> 

Autorearen hautuz, ez da hiztegi estandar bat non irakurleak beste hiztegietako idazkera itxuraz neutro eta aseptikoa topatuko duen. Zenbait definiziotan iritziak ematen dira, latzak ere bai. Elizari dagokion definizioan, adibidez, honako hau idatzi du egileak: "Gay, lesbiana, bisexual eta transexual gehien-gehienak ia aipatu orduko haserretzen dituen erakunde erlijiosoaren izena. Hipokrita, boterezale eta diruzale hutsa izateaz gainera, bere egia ezarri nahi izaten du gizaki ororen gainetik, bortxaz eta gezurrez hala behar izanez gero, sortzaile omen duten haren beraren esanen aurka".

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q54879126

 |

* Wd Datuak: Q54879126



1. 1 2    «*Gay hiztegia*ren berrargitalpena» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2018-06-10).
2. 1 2    Unanue, Ana.  (2005-04-12). «Gay Hiztegia» *Aizu* (Noiz kontsultatua: 2018-06-10).
**Frank Le Maistre** (**Fraînque Le Maistre** normandieraz; Saint-Ouen, Jersey, 1910eko maiatzaren 19a - 2002ko abuztuaren 13a) idazle eta hizkuntzalari normandiarra zen.

Saint-Ouendar jatorriko familia zuen, Fraînquek bere ama hizkuntzan idatzi eta hitz egin zuen bere bizitza osoan zehar. *Assembliée d'Jèrriais*-en *Bulletîn d'Quart d'An*-eko erredaktorea izan zen 1952tik 1973ra.

Eskola utzi ondoren, idazle-bulego batean lan egin zuen, eta geroago Jerseyko Nekazaritza Departamenduan. Lanpostu horrek Jerseytik zehar bidaiatzeko eta bertako herritarrak elkarrizketatzeko aukera eman zion lau hamarkada baino gehiagotan zehar. Jerseyera dialektoko hitzak eta esamoldeak jaso ahal izan zituen obra literarioak eta historikoak idazteko.

1930eko hamarkadan zehar eta ondoren nazien okupazioan zehar, *Marie la Pie* goitizenarekin artikuluak idatzi zituen *Chroniques de Jersey*-en.

Hizkuntzalaritzan zuen ezaguerei esker *Dictionnaire Jersiais-Français* jerseyera-frantsesa hiztegia sortu ahal izan zuen. Gainera, *Bulletîn d’Quart d’An*-en olerkiak eta prosak idatzi zituen. Beste agerkaritan ere idatzi zuen. 1967an Cotentingo sari literarioa jaso zuen.

Lanak
-----

* *Dictionnaire jersiais-français ; le parler Normand à Jersey*, Albert Lucien Carré, Gorey, Don Balleine Trust-ekin, 1966
* *English-Jersey language vocabulary*, avec Albert Lucien Carré eta Philip M. De Veulle, Gorey, Don Balleine Trust-ekin, 1972
* *Jersey place names : a corpus of Jersey toponymy*, Charles Stevens, Jean Arthur, Joan Stevens, eta al. Saint-Hélier, Société jersiaise-ekin, 1986 ISBN 978-0-901897-17-6
* *Who's who in the Channel Islands*, Jersey, Channel Islands Pub. Co. Ltd. 1967

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3082690

 |

* Wd Datuak: Q3082690
**Gas idealen legea** ulertzeko bideoa.

---

Bideo hau Jakindun elkarteak egin du. Gehiago dituzu eskuragarri euren gunean. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu **hemen**.
**Gay-Lussacen legea** Louis Joseph Gay-Lussac kimikari frantziarrak 1805ean formulaturiko legea da. Gas idealen legeetako bat da.

Legea
-----

Legeak dioenez, gas baten sartu-irtenik gabe gasaren bolumena konstante mantentzen bada gas honen presioa eta gasaren tenperatura zuzenki proportzionalak dira. Hau da:

{\displaystyle {\frac {P\_{1}}{T\_{1}}}={\frac {P\_{2}}{T\_{2}}}}
Ikurrak:

{\displaystyle P\_{1}\,}= Hasierako presioa (atm)
{\displaystyle T\_{1}\,}= Hasierako tenperatura (ºK)
{\displaystyle P\_{2}\,}= Amaierako presioa (atm)
{\displaystyle T\_{2}\,}= Amaierako tenperatura (ºK)

Saiakuntza
----------

Gay-Lussacek ontzi itxi batean gas bat sartu zuen. Ontziaren azpian pizgailua jarriz gasa berotu egin zen eta ontziaren hormen kontrako presioa handitu egin zela ikusi zuen. bero iturria itzaltzerakoan presioa jeisten hasi zen hasierako egoerara iritsi arte.

Azalpena
--------

Gasaren molekulak berotzerakoan azkarrago mugitzen dira eta beraz hormen aurka egiten dituzten talkak ugaritu egiten dira. Aldiz tenperatura jeistean molekulak moteldu egiten dira eta hormen aurkako talkak gutxitu.

Ikus, gainera
-------------

* Gas idealen legeak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q202151

 |

* Wd Datuak: Q202151
**Eresiak** Erdi Aroko euskal hileta-kantak ziren.

Historia
--------

Lehendabiziko zeharkako eresien aipamenak 1452ko Bizkaiko Foru Zaharrean agertu ziren. Honek emakumeei libelo sutsu moduko koplak abestea debekatu zien. Nahiz eta kalitate onekoak eta ohitura zaharrekoak izan, Elizari edo botere publikoei kritika zorrotzak eta salaketak egiten zizkietelako gutxi mantendu dira. Kritikez gain, beraien kezkei buruz ere kantatzen zuten. Abeslariak beti emakumeak ziren, hileta-elizkizunetan eta gaubeilan jendearen aurrean bertsoak moldatzen zituztenak. Horiek, Lekuona edo Koldo Mitxelenaren aburuz, bertsolari mutuak ziren

Orduko kronistek mota honetako zenbait kopla bildu zituzten, batzuek herri tradizioan luzaroan zirauten eta beste asko transkribatuak ziren. Esteban Garibai, Lope Martinez de Isasti, Bertrand Zalgize, Arnaud Oihenart eta abarrek eresiak transkribatu zituzten. Esteban Garibaik XV. mendea aipatzen duenean "emakume inprobisatzaileen mende" gisara aipatzen du eta eresiei buruz ari denean, emakumeek beraien leinuko edo senitartekoak hiltzean, hiletetan hauen aurrean kantatzen zituzten poemei buruz ari da. Poema hauetan beraien memoria goratu edo beraiek hil ondoreneko berriak kontatzen zituzten.

Eresia ezagunenetako bat Lasturko Miliaren ahizparena da, Miliaren heriotza injustuari buruz poema hunkigarria inprobisatu zuen emakume anonimoarena.

Bertsoak kantatzen zituzten emakumeak ez ziren klase altukoak soilik, modu informalagoan izan arren, klase arruntekoek ere kantatzen zituzten, esate baterako eguneroko bizimoduko egoerei buruz bromak eginez. Emakume hauei *emakume lotsagabeak* (*mujeres profazadas*) deitzen zitzaien. Bizkaiko Foru Berrian honela dio: "lotsarik ez duten eta auzokoak nahasten dituzten emakume gisara ezagutzen direnak eta libelo eran koplak eta kantuak sortzen dituztenak". Emakume hauek, klase altukoak ez bezala, gaizkile eta zalapartaritzat hartzen ziren. Hauen bertsorik ez zaigu iritsi baina bai kantatzea debekatu izanaren ebidentzia. Zenbait euskal ordenantzatan, bereziki bizkaikoetan, Erdi Aroaren amaiera eta Aro Modernoaren hasiera aldean ahots disidente hauek isilarazteari buruzko idatziak ageri dira.

Gernikan, adibidez, hiletetan eresiak kantatzea debekatu zen 120 marabediko isunarekin. Bilbon berriz, 1493an debekatu zen praktika hau. Nahiz eta emakumeek kantari jarraitu, 1519an Bizkaia guztian debekatuta zegoen. Dena den, emakumeak elkartzen ziren lekuetan bizirik jarraitu zuen bertsoak kantatzeko ohitura honek: harrasketan, etxe barruetan...

Zerrenda
--------

* *Milia Lasturkoren eresia* (XV. mendea)
* *Errodrigo Zaratekoaren eresia* (XV. mendea)
* *Peru Abendañokoaren kanta* (1443)
* *Martin Bañezen eresia* (1464)
* *Ahetzeko anderearen kanta* (1425)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Juan Maria Lekuona *Ahozko literaturaren historia* Euskal Herria. 1. liburukia, Donostia, Jakin.1, 1984
2. ↑  Bertsozale Elkartea

Kanpo estekak
-------------

* Erdi Aroko emakume bertsolariei buruzko Isabel Mellén-en podcasta

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257012

 |

* Wd Datuak: Q12257012
Anton abadea, eremutarren mugimendu bater sortzailea.
Corroko Mairuen haitzuloa eremutarren tokia izan zen; barruan hainbat hilobi daude.
**Eremutarren leku** eremutarrak bizi ziren toki urrunak ziren. kristau monje bakarti bat hauek, arrazoi erlijiosoak direla-eta, beste batzuen konpainiatik urrun egon nahi zuten haien barruko bizitza hobeto garatzeko. Eremuan edo leku bazterrean bizi ziren eremutarrak: inguru basatietan, basamortuetan, biztanlerik gabeko inguruetan. Eremutarrak bizi ziren tokietan, sarritan, erreferentziako eta gurtzeko tokiak bilakatu ziren, erromesaldien helburu bihurtuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q513550
* Commonscat Multimedia: Hermitages (religious retreats)

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11978046j (data)
* GND: 4140453-1
* LCCN: sh85060413
* NKC: ph124437
* AAT: 300000640

 |

* Wd Datuak: Q513550
* Commonscat Multimedia: Hermitages (religious retreats)
**Francisco Rodríguez Adrados** (Salamanca, 1922ko martxoaren 29a - Madril, 2020ko uztailaren 21a) espainiar hizkuntzalaria, helenista eta akademikoa izan zen. Salamancako Unibertsitatean eskuratu zuen Filologia Klasikoko lizentzia, 1944an, eta handik bi urtera lortu zuen doktoregoa Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean. Katedradun izan zen Bartzelonako Unibertsitatean (1951) eta Madrilgo Konplutentsean (1952). Hainbat egile klasikoren lanak itzuli zituen (Tuzidides, Eskilo, Aristofanes eta Sofoklesenak adibidez), eta *Historia de la fábula greco-latina* lan handiaren zenbait ale idatzi zituen.

1956an, *Emérita* aldizkariko zuzendari izendatu zuten, eta *Española de Lingüística*koa 1970ean. Beste zenbait erakundetan izandako karguez gainera, Sociedad Española de Estudios Clásicos elkartearen lehendakaria izan zen 1985az gero, eta erakunde horretatik lan eskerga egin zuen grekoa eta latina Espainiako irakaskuntza-planetatik desager ez daitezen. 1986an Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC) erakundearen lankide gisa, greko klasikoaren eta Erdi Arokoaren hiztegi bat prestatzen diharduen lantaldearen zuzendari izendatu zuten. Real Academia Españolako kidea zen (1990) eta baita Atenaskoarena ere, ikerketa klasikoen alorrean egindako lanari esker.

Sariei dagokienez, Espainiako Itzulpen Sari Nazionala irabazi zuen 1963an *Diccionario griego-español* lanarengatik. Hogeita hamar liburutik gora eman zituen argitara, antzinako Greziako literatura eta hizkuntzalaritzari buruzkoak, hizkuntzalaritza indoeuroparrari buruzkoak eta hizkuntzalaritza orokorrari buruzkoak. Aipagarriak dira, besteak beste: *Evolución y estructura del verbo indoeuropeo* (1963, *Aditz indoeuroparraren bilakaera eta egitura*); *Fiesta, comedia y tragedia* (1983, *Festa, komedia, tragedia*); *La democracia ateniense* (1988, *Atenasko demokrazia*); eta *La historia de la lengua griega* (1999, *Grekoaren historia*).

Sociedad Española de Estudios Clásicos elkarteko presidente eta katedradun emeritu zen, eta baita Sociedad Española de Lingüísticako presidente ere.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1096331
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 109328960
* ISNI: 0000 0001 2046 5719
* BNE: XX1719676
* BNF: 120375960 (data)
* CANTIC: a10147731
* GND: 120645343
* LCCN: n79049289
* NKC: jx20060607001
* NLA: 35458690
* CiNii: DA01898459
* SUDOC: 028565843
* BIBSYS: 90225925
* UB: a1318309
* ICCU: CFIV056354
* Open Library: OL4782133A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05140/eu\_r\_0777/r0777
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 9602
* Persée: 249154
* Dialnet: 1652724

 |

* Wd Datuak: Q1096331
**Frenetikodrome** Arrasateko Governors taldearen bigarren diska da. Bertan kokatzen da Hatortxu Rock jaialdirako egindako *Kristal kolpatuak* bideoklip ezaguna. Oihuka disketxearekin

Diska
-----

Ahotsen tratamendu finean oinarritzen den musika talde indartsu baten espazio melodiko landua da; nahiz ikusiz nahiz entzunez, zirrara sorrarazten digun unibertso zitala.

Taldeak berezkoa duen musika-kontzeptu artistiko honen bidez, kemenez eta kuraiaz mamituriko esentziak barreiatzen ditu. Konposizio eta interpretazio maila handiaren eraginez, diskoak, gaur egungo soinua du, milurteko berriaren lehen hamarkadari dagokiona. Testua berriz, gizakiarengana eta gizartearengana hurbiltzen da, samur eta zintzo, egiazkoa eta baliagarria den horretan asmatu nahian, mundu hobe baten ideia posiblea dela azpimarratuz.
Frenetikodrome, azken batean, bizitzaren amildegiaren ertzeko jolas musikala da.

Disko berri hau 2010eko urtarril-otsailean zehar Hi Gain estudioak grabatu eta nahastu du Haritz Harreguyk, eta ekoizpena J. Sang-ekin batera garatu du; masterizazioa, berriz, Jonan Ordorika Mamia estudioetan egina da. Hamar kanta berri aurkezten ditu diskoak. Horrez gain, pasa den urteko Hatortxurock festibalerako egindako Kristal kolpatuak abestia eta bideoa ere topatuko ditugu. Kantu horretan, dakizuenez, Eñaut Elorrieta (Ken Zazpi) eta Sorkun kantariek parte hartu dute. Abesti hori Euskal Zinema eta Bideo jaialdiko azken edizioko irabazlea izan zen.

Musika guztiez gain, taldeko kantari J. Sang-ek berak sei kantaren hitzak idatzi ditu; beste abestien hitzak Eider Zumalde, Aitor Antruejo eta Fredi Paiarenak dira.
Berriro ekinean, GOVERNORS taldeak disko eraginkorra eta eragilea dakarkigu, lau haizetara rock'n'rollaren mezua aldarrikatuz.

Abestiak
--------

1. Intro Drome  

2. Ilargi saltzaileak  

3. Ihesi  

4. 1, 2, 3... reaction!  

5. Ibiltaria  

6. Harri bakarra  

7. Jostailu hautsiak  

8. Hilezina  

9. Zure txakurraren gainetik  

10. Kontroldemia  

11. Galtzaileen garaipena  

12. Kristal kolpatuak

+ Kristal kolpatuak (Bideoklipa)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61362091

 |

* Wd Datuak: Q61362091
**Galaxiarteko espazioa**, galaxien artean dagoen espazio fisikoa da. Oro har izarrarteko hautsik eta hondakinik gabe, galaxiarteko espazioa, erabateko hustasunetik gertu dago. Teoriaren batzuk, unibertsoaren batez besteko dentsitatea, metro kubikoko hidrogeno atomo baten baliokide bezala suposatzen dute. Hala ere, unibertsoaren dentsitatea, argi eta garbi, ez da uniformea; galaxietan dentsitate oso altu batetatik (baita euren barneko egituretan, planetak, izarrak eta zulo beltzak kasu, oso dentsitate handia ere), hustasun erraldoietako baldintzetara aldatzen da, honen dentsitatea, unibertsoaren batez bestekoa baino askoz txikiagoa delarik. Tenperatura, soilik 2,73 kelvinekoa da, zero absolututik oso gertu. NASAren COBE misioak, 2,725 ±0,002 Kelvineko tenperatura neurtu zuen.

Galaxia kumulu aberatsetan, Virgoko kumulua bezala, galaxiarteko espazioa, oso arrarifikatutako eta tenperatura altuko gas batek betetzen du, X izpiak igortzen dituelako detektagarria dena.

Ikus gainera
------------

* Galaxiarteko bidaia
* Huts (astronomia)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q167287

 |

* Wd Datuak: Q167287
San Nikolas, Dionisiusek egina, Ferapontov monasterioan.
1 Egiturako freskoak, Bonampak, maia zibilizazioa.
**Freskoa** (italieratik *affresco*) horma edo sabai igeltsuztatu hezean (*freskoan*) kare-urez nahastutako koloreak erabiliz egindako pintura da. Gisua margolariak egunean egin dezakeen lanaren arabera zabaltzen da, lehortuz gero gogortu egiten baita, eta hezea behar du izan koloreak xurgatu ditzan. Aireko karbono dioxidoak karearekin erreakzionatzean koloreak igeltsuan finkatzen ditu.

Egiptoarrek, grekoek eta erromatarrek arrautza, Arabiako goma, lekeda eta argizaria erabiltzen zuten koloreak nahasteko.

Freskoan egindako pinturak garbitasun eta argitasun handia ematen dio koloreari. Baina margolaria baldintza jakin batzuetan lan egitera behartuta dago, eta horregatik gutxi erabiltzen da gaur egun.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q134194
* Commonscat Multimedia: Frescos

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4071463-9
* NDL: 00563760
* NKC: ph135157
* AAT: 300053357
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q134194
* Commonscat Multimedia: Frescos
**Foz do Iguaçu FC** Brasilgo futbol talde bat da, Brasilgo D Serieko Txapelketan, herrialdeko futboleko laugarren mailan jokatzen duena.

Historia
--------

1996ko otsailaren 9an, Parana estatuko Foz do Iguaçu hirian sortu zen, eta sortu zenetik Paranako Txapelketaren barruan klub profesional bat da.

2015ean, laugarren postua lortu zuen Paranako Txapelketan, eta horrek Brasilgo D Serieko Txapelketan parte hartzeko eskubidea eman zion, nazio mailan tokiko lehiaketetan bere lehen parte hartzea.

2018an, Paranako Txapelketan hirugarren postuan amaitu zuen eta bere estatuko lehen titulua irabazi zuen **Paranako Barne Torneoko** txapeldun izendatuz, eta Brasilgo D Serieko Txapelketarako sailkatu zen bigarren aldiz eta lehen aldiz Brasilgo Kopan.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Orri ofiziala **(Portugesez)**
* Scoresway.com **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7208003

 |

* Wd Datuak: Q7208003
**Fozea** (antzinako grezieraz: Φώκαια) Asia Txikiko hiri grekoa da, gaur egun Turkian dagoena. Antzinan *Phocaea* edo *Phokaia* deitzen zitzaion herria gaur egun Foça edo Eskifoça dago, Esmirnako golkoan.

Bere izena foka (animalia) hitzetik dator, hiriaren sinboloa izan zena. Eritrea eta Teos-eko kolonoek fundatuta K. a. VIII. mendean. Portu garrantzitsua izan zen eta Mediterraneo mendebaldeko herrialdeekin tratu handiak mantendu zituen: Massalia (Marseilla), Niza, Tartessos, Emporion (Empúries), Alalia (Korsika) eta Velia.)

Historia
--------

Herodotoren berrien arabera, Tartessoko errege Argantoniok Fozeako herritarrei, pertsiarrek mehatxatuta zituztela, zera eskaini zioten, beren lurretako edozein lekutan kokatzea beren herria. Ez zutenez onartu Argantonio diru asko eman zuen Fozean harresia eraikitzeko. Hala ere, esfortzu hauek, ez zuten bere fruitua eduki eta 540. urtean Ziro Handiaren gizonek Fozeako harresiak suntsitu zituzten, populazioa erdian abandonatu zuten hiria eta Alalian bilatu zuten babeslekua, Korsikan.

Fozeakoek Tartessosen egoteko aukera galdu zuten eta beren herrialdea suntsituta izan zenerako Argantonio hil egin zen. Denboraldi horretan, Kartagoko boterea indartzen ari zen Iberiar penintsulan. Fozearen suntsiketaren bost urte pasa ondoren, 535. urtean, Kartago eta etruskoen artean itsasozko aliantza bat sortu zen eta grekoen kontra Alalian, irabazle atera ziren, eta berriz ere, lekuz aldatu behar izan zuten, aldi honetan Italiako kostaldeetara, non Elea herria fundatu zuten.

Pentsa dezakegu Argantonioren laguntza hori beste intentzioekin eginda izan zela, adibidez, irteera berriak bilatzen ari zen monopolizatzeko, lehendik merkatari feniziarrak Tartessosko merkatuaren gain zeuden eta. 573.urtean Tiro garaitua izan zen Babiloniako errege Nabukodonosorren esku, horren ondorioz mendebaldeko kolonia feniziar eta ekialdeko metropoliekin deskonenktatu egin zuten. Argantonio, bere erresuma krisi sakon batean ikusi zuen, ez zuen aurkitzen irtenbideren bat meategietako produktuetan eta Kartagoren eboluzioaren beldurragarik, fozeatarrei konbentzitzen saiatu zen beren lurretan gelditzeko eta beren merkataritza harremanak indartzeko.

Argantonioren eskaintza honen kapitulua erreferentzia egiten dio, zeharkako modu baino argi batez, Tartessosek, zibilizazioan krisi sakon bat sufritzen ari zen, eta hiri horren azken urteak iristen ari ziren.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q428732
* Commonscat Multimedia: Phocaea

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152582722
* LCCN: n91101208
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 21202

 |

* Wd Datuak: Q428732
* Commonscat Multimedia: Phocaea

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2006-1-27). *Antzinateko hirien euskarazko izenak.* .
Finlandiako probintzia historikoak (finlandieraz: *maakunnat* edo *provinssit*), Suediaren menpe egondako urteen ondorioz eratutakoak dira. Probintziak, 1634. urterako guztiz sortuak zituzten suediarrak, lurraldeen artean zegoen botere ekonomiko desberdinak banatu nahirik. Honela, mugen ondorioz, hainbat kultura desberdin eratu ziren Finlandian, urteen poderioz batzen joan direnak.

Probintziak, 1809. urtean desegin ziren, errusiarren esku gelditu ondoren eta bertan 100 urte ondoren dukerri handi bat osatu ostean, Finlandia independentzia lortu zuen. Orduan, probintzien mugak iraunarazten saiatu ziren baina azkenik 1997. urtean oraindik gelditzen ziren mugen zatiak bereizi eta gaur egungo banaketa administratibo modernoa adostu zuten. Hala ere, oraindik muga historikoak izaten jarraitzen dute eta finlandiarren arteko desberdintasun kultural txikiak ezberdintzeko balio dute.

Antzinako Probintziak
---------------------

Gaur egun ere, antzinako probintzien mugak erabiltzen dira finlandiera eta finlandiera-suedierazko dialektuak desberdintzeko.
(Lehenengo izena finlandieraz eta bigarrena suedieraz)

1. Jatorrizko Finlandia (Varsinais-Suomi, Egentliga Finland)
2. Laponia (Lappi, Lappland)
3. Karelia (Karjala, Karelen)
4. Ostrobotnia (Pohjanmaa, Österbotten)
5. Satakunta (Satakunta, Satakunda)
6. Savonia (Savo, Savolaks)
7. Tavastia (Häme, Tavastland)
8. Nilandia (Uusimaa, Nyland)
9. Åland uharteak (Ahvenanmaa, Åland)
10. Vestrobotnia (Länsipohja, Västerbotten)

(Vestrobotnia ez da finlandiar probintzia bezala hartzen, Suediakoa baizik)

Antzinako Probintzien Armarriak
-------------------------------

Sakontzeko, irakurri: «Finlandiako Antzinako Armarriak»
Armarriak ez ziren XVI. mende arte garatzen hasi eta ordudanik santuen zigiluak erabiltzen zituzten. Armarri bakoitzak probintziako fauna, flora edo bertako ohitura eta kulturen ezaugarriak ditu.

Armarrien artean bi motakoak desberdintzen dira: dukerri koroa dutenak (Benazko Finlandia, Häme, Karelia eta Satakunta) eta konderri koroa dutenak (Åland Uharteak, Ilandia, Laponia, Pohjanmaa eta Savonia). Koroak, probintziek Suediar Errsumaren barnean zuten garrantziagatik bereizten dira.

Gaur egun oraindik, antzinako armarriak erabili ohi dira, herri, eskualde eta baita Finlandiako probintzietan ere.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Åland Uharteak | Jatorrizko Fin. | Karelia | Laponia | Nilandia | Ostrobotnia | Satakunta | Savonia | Tavastia |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q853697
* Commonscat Multimedia: Historical provinces of Finland

---

 |

* Wd Datuak: Q853697
* Commonscat Multimedia: Historical provinces of Finland


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Finlandiako bandera | Finlandiako Antzinako Probintziak | Finlandiako bandera |
|  Åland •  Benazko Finlandia •  Häme •  Ilandia •  Karelia •  Laponia •  Pohjanmaa •  Satakunta •  Savonia |
**Francisco Xavier Goienetxe Balantza** (Madril, 1679? - *ib.*, 1748ko martxoaren 4a) nafar jatorriko ekonomista eta idazlea izan zen.

Biografia
---------

Juan Goienetxe Gaston, baztandar negozio-gizonaren semea zen. Titulu ugari izan zituen. Madrilen egin zituen giza zientzia eta matematika-ikasketak. Ondoren Frantzian eta Italian ibili zen merkataritza-teknikak ikasten. 1707an, Europatik itzulitakoan, Indietako Kontseiluko diruzain izendatu zuten. Aitak hasi zituen negozioekin aurrera egiteaz gainera, Europako merkataritzaren berri eman zuen Espainiako erresuman.

Pierre Daniel Huet frantsesak Holandako merkataritzari buruz idatzitako *Comercio de Holanda* (1717, *Holandako merkataritzaz*) idazlana itzuli zuen gaztelaniara. Liburu honek zerikusi handia izan zuen XVIII. mendean Espainiako estatuan merkataritza-konpainia handiak osatzeko aurkeztu ziren proiektuekin.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Francisco Xavier de Goyeneche y Balanza Auñamendi Eusko Entziklopedia. Euskomedia.org

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257971
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 68149
* Lur: 02546/eu\_g\_2927/g2927

 |

* Wd Datuak: Q12257971
**Francisco de Enciso Zárate** idazle espainiar bat izan zen, Logroñon jaioa, baliabide urriko familia kapare batean. Don Pero Alvarez Osorio, Astorgako markesaren idazkaria izan zen. 1532an, Valladoliden bizi zen bitartean, hiri horretan Florambel de Lucea zalduntza liburuaren lehen bi zatiak argitaratu zituen, Sevillan 1548an berinprimatu zirenak. 1549an Rogel de Senat liburu-saltzailearekin edizio kontratu bat sinatu zuen hirugarren zati bat inprimatzeko, hirugarren zati honen eskuizkribu batzuk baino kontserbatzen ez direlarik. 1570ean hil zen.

Badago arrazoirik Francisco de Enciso Zárate *La crónica del muy valiente y esforzado caballero Platir* liburuaren egilea ere badela pentsatzeko, lehen aldiz 1533an Valladoliden inprimatu zena eta 1540ean Sevillan berinprimatutakoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3754506
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 120590785
* ISNI: 0000 0000 7980 7405
* BNE: XX1524362
* BNF: 150492650 (data)
* LCCN: no2010068374
* SUDOC: 137362935

 |

* Wd Datuak: Q3754506
**Lanaren psikologia**, **erakundeen psikologia** nahiz **psikologia industriala** gizakia lan egoeretan aztertzen duen psikologiaren adarra da, banakako zein gizarteko dimentsioetan. Ikuspuntu aplikatu eta praktiko batetik, langileari sortzen zaizkion arazoak ulertzen eta soluzio bideak aurkitzea ere da bere zeregina.

Lanaren psikologiaren eremua
----------------------------

Lanaren psikologiak banakoaren ezaugarrietan ezartzen du indarra, horiek jokabidearen determinatzailek direlakoan. Azken batean, banakoen arteko desberdintasunen psikologian oinarritzen delarik. Erakundeen psikologiak erakundearen ezaugarrietan ezarriko luke lehentasuna, erreferentzia teorikoak psikologia sozialetik eta soziologiatik jasoaz. Dena den, DRENTH-ek (1984, 3.or.) dioen bezala, bi ikuspuntu horiek estu loturik daudenez, beraiek banatzea ia ezinezkoa da.

Lanaren eta erakundeen psikologia izaera aplikatuko azpiespezialitatez osatua dago: Pertsonalaren Psikologia, Erakunde-jokabidea, Ingeniaritza-psikologia, Bokazio eta bilakaera aholkularitza, Erakunde-garapena eta Industria harremanak. Dena den, bere izaera zientifiko eta profesionala ere kontuan hartu behar dira.

Erakundeen psikologiaren gaia bertako gizabanakoen arteko harremanak eta ezberdintasunak dira. Era berean, langileen trebetasunak eta beharrak aztertzen ditu gizabanakoek lanean duten errendimendu maila hautatu, hezi eta hobetzen ditu. Zeregin horiek Lanaren eta Erakundeen Psikologian zaharrena da, eta berarekin hasi zen psikologiaren adar hau: hautaketa, etengabeko prestakuntza eta ebaluaketa, alegia.

Erakundearen jokabidea ikasketa esparru honetan alor berrienetakoa da. Lanean diharduen gizabanakoen jarrera zein jokabideengan erakundeen eraginaz arduratzen da; rol, jokabide, talde, komunikazio, lidergo eta kulturaz hain zuzen. Bere azterketa maila zenbaitetan garatzen da: maila pertsonala, taldearena, erakundearena eta soziala.

Ingeniaritza-psikologiak gizabanakoak eta makinak osatzen duten sisteman nola lan egiten den ezagutzearekin loturik dago. Era berean, ekoizpena nahiz langileriaren segurtasuna hobetzearren, makina eta taldeen diseinuan dihardu. Beste alde batetik, bokazio eta bilakaera aholkularitzak berma eta aholkua eskaintzen ditu hautapen profesionalean, batzuetan lanbidera zuzendu eta besteetan lantegi barruan banakoaren garapen egokienaren aukeraketan bermatuz. Azkenik, erakundearen garapena erakundeen psikologiaren ardura da: erakundeen efizientzia edo egokitasuna lortzearren beraien hobekuntzan eta eraldaketan saiatzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2045692
* Commonscat Multimedia: Industrial and organizational psychology

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4135097-2
* LCCN: sh85108476
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D011590

 |

* Wd Datuak: Q2045692
* Commonscat Multimedia: Industrial and organizational psychology
***Galago senegalensis*** *Galago* generoko espezietako bat da. Primate estrepsirrino bat da. Arinak dira eta adarrez-adar oso azkar mugitzen dira. Begi handiak dituzte eta gaueko ikusmen ona. Lepauztai sendoa dute eta isatsa luzea. Batez ere intsektuak eta animalia txikiak jaten dituzte, fruitu eta erretxinarekin batera.

Jaiotzen direnean begiak erdi itxiak dituzte eta ez dira gai euren kasa mugitzeko. Egun batzuk geroago amak kumea eramaten du bere ahoarekin eta adarretan uzten dituzte elikatzen diren bitartean.

Eme helduek lurraldea mantentzen dute eta euren kumeekin partekatzen dituzte. Harrek nerabezaroan euren amen lurraldeak uzten dituzte, baina emeek ez dute uzten eta beraz senidetuak dauden emeen taldeak sortzen dituzte. Ar helduek lurralde bereiziak mantentzen dituzte, zati batzuetan emeekin partekatuak. Normalki ar heldu batek bere lurraldean dauden eme guztiekin ditu harremanak.

Erreferentziak
--------------

Ikus, gainera
-------------

* Galago
* Galagidae
* Strepsirrhini

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q77332
* Commonscat Multimedia: Galago senegalensis
* Wikispecies Espezieak: Galago senegalensis

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85076193
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Galago\_senegalensis
* BOLD: 103904
* BioLib: 32077
* EOL: 311208
* GBIF: 2436520
* ITIS: 572899
* UICN: 8789
* MSW: 12100144
* NCBI: 9465
* Paleobiology Database: 232725
* Species+: 5000
* uBio: 108914

 |

* Wd Datuak: Q77332
* Commonscat Multimedia: Galago senegalensis
* Wikispecies Espezieak: Galago senegalensis