recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Reicharen Segurtasuneko Bulego Nagusia** (alemanez: **Reichssicherheitshauptamt** edo **RSHA**) Alemania Naziko erakundea izan zen, Reichsführer-SS eta poliziburu (alemanez: *Chef der Deutschen Polizei*) Heinrich Himmlerren mendean zegoena. Haren eginbeharra Hirugarren Reicharen etsai guztien aurka gudukatzea zen, hala Alemania barnean nola kanpoan.

RSHA 1939ko irailaren 27an sortu zen, Heinrich Himmlerrek sinatutako dekretu baten bitartez. Dekretu hark Alderdi Nazionalsozialistaren mendeko Segurtasun Zerbitzua (alemanez: *Sicherheitsdienst* edo SD) eta Estatuko Segurtasun Polizia erregularra (alemanez: *Sicherheitspolizei*) batu zituen. *Sicherheitspolizeiren* barnean Estatuko Polizia Sekretua edo Gestapo (alemanez: *Geheime Staatspolizei*) eta Polizia Kriminala (alemanez: *Kriminalpolizei*) zeuden. Reinhard Heydrich izan zen Reicharen Segurtasuneko Bulego Nagusiaren lehenbiziko burua. Hura 1942an eraila izan zenean, Ernst Kaltenbrunnerek ordeztu zuen, Bigarren Mundu Gerra amaitu arte.

RSHAk Hirugarren Reicharen eta Alderdi Nazionalsozialistaren segurtasun zerbitzuak kontrolatzen zituen. Bere gain zituen informazioa biltzea, krimenak ikertzea, atzerritarrak ikuskatzea, herri iritzia begiratzea eta doktrinatze nazia. Eginbehar nagusia "Reicharen etsaiak" aurkitu eta garbitzea zuen. Hala ere, "etsai" zerrendan juduak, ijitoak, komunistak, masoiak, bakezaleak eta ekintzaile kristauak zeuden. RSHAren beste egiteko bat *Einsatzgruppen* taldeen jarduera gainbegiratzea izan zen. Ekialdeko Europako inbasioan Alemaniar armadari jarraitu zioten heriotza eskuadroi hauek ehunka mila judu eta nazien aurkari hil zituzten.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Arendt, Hannah, *Eichmann Jerusalemen*, euskaratzailea: Koro Navarro, Klasikoak bilduma, ehu.es
2. ↑  «Topography of Terror», topographie.de

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q152698
* Commonscat Multimedia: RSHA

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 128940500
* ISNI: 0000 0001 1498 4950
* GND: 2021970-2
* LCCN: n84235329
* NKC: ko2014837898
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q152698
* Commonscat Multimedia: RSHA
Bakterio aerobioak eta anaerobioak hazkuntza-inguru likido batean toki desberdinetan hazten dira:   
 1. Aerobio hertsiak  
2. Anaerobio hertsiak  
3. Anaerobio fakultatiboak  
4. **Microaerofiloak**  
5. Aerotoleranteak 

  

**Mikroaerofilo** bizirik irauteko atmosferan dagoen baino oxigeno kopuru gutxiago behar duen mikrobio oro da. Airearen oxigeno kontzentrazioa %21 ingurukoa bada, mikroaerofiloek %2-%10 bitarteko oxigeno kontzentrazioa besterik ez dute behar bizi ahal izateko, oxigeno kontzentrazio handiagoak kaltegarriak baitira bakterio mota hauentzat.

Mikroaerofiloek arnasketa aerobioa burutzen dute; ez dira gai arnasketa anaerobioa edo hartzidurak osatzeko. Hala ere, oxigenoarekiko oso sentikorrak diren entzimak dituztelako ezin dituzte ohiko oxigeno kontzentrazioak jasan.

Mikroaerofilo batzuek, oxigeno gutxi behar izateaz gain, karbono dioxidoaren kopuru handiak behar dituzte laborategian hazteko.

Campylobacter eta Helicobacter generoko bakterioak, besteak beste, mikroaerofiloak dira.

Bakterio mikroaerofiloak hazkuntza-ingurune likido batean saiodiaren goiko aldean hazten dira, baina ez ur azaletik oso gertu (*ikusi irudia*)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q548321

 |

* Wd Datuak: Q548321
BOAC konpainiaren Comet hegazkina 1952an. 
**The de Havilland DH 106 Comet** erreakzio-motordun lehen hegazkin komertziala izan zen. Hatfield, Hertfordshire, Erresuma Batuetako de Havilland-en egoitz nagusian garatu eta ekoiztu zuten Comet 1 prototipoa 1949ko uztailaren 27an. Bere garairako, bidaiarientzako ixila eta erosoa zen kabina eskeintzen zuen, eta 1952ean aurkeztu zenean arrakasta komertzial bat izateko ezaugarri guztiak betetzen zituen.
Saltzen hasi eta urte betera, istripu eta arazoak izaten hasi ziren horietako hiru hegaldi erdian eztanda egin zutelarik. Gerora frogatu zen bezala, istripu hauek garai hartan hain ezaguna ez zen materialen nekearengatik gertatu zen.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26159
* Commonscat Multimedia: De Havilland DH.106 Comet

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85028852

 |

* Wd Datuak: Q26159
* Commonscat Multimedia: De Havilland DH.106 Comet
Gallifreyren interpretazio artistikoa. Planeta laranja da eta bi izarrak ikusten dira
**Gallifrey** *Doctor Who* zientzia fikziozko telesail britainiarreko fikziozko planeta da. Planeta hartan Denboraren Jaunak bizi dira, Doktorearen jatorrizko planeta da beraz.

Kokapena
--------

Izar bitarreko sistema batean kokaturik dago, Lurretik 250 milioi argi-urtetara, Esne Bidea galaxiatik haratago. Telesaileko atal batzuetan bestelako zenbakiak esaten badira ere hasierako zenbakiak hartzen dira ofizialtzat. Koordenatu galaktikoak 10-0-11-0-0 \* 0-2 galaxien zero erdigunetik.

Zulo beltz batetik oso gertu egon arren espazio ibilbide batetik gertu dago. Gallifreyko espazio-trafiko kontrola zeharkatu beharra dago izar-sistema hartara sartzeko.

Historia
--------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Historiak dio suntsitua izan zela "Denboraren Gerran", Denboraren Jaunek eta dalekek elkarren aurka borrokatu zuten hartan. 2005ean telesailaaren aro berria hasi zenean esaten da Doktoreak berak suntsitu zuela Gallifrey gerrari amaiera emateko, eta Denboraren Jaun guztiak eta dalek guztiak desagertu zirela orduan. Doktoreak TARDIS bat lapurtu eta alde egin zuenez bere espezieko azken alea da.

50. urteurrena ospatzeko egin zen "The Day of the Doctor" (2013) atalean ikusten da doktoreak ez zuela suntsipen handiko arma aktibatu. Doktorearen 13 bertsioak kaonbokatu eta Gallifrey salbatzea lortu zuten, baina planeta denboran eta espazioan izozturik dago eta burbuila unibertso paralelo batera mugitua izan zela.

Deskribapena
------------

Kanpotik begiratuta planeta hori-laranja da, Lurra baino hainbat aldiz handiagoa. Planeta fisikoki babesteko indar eremu kuantiko bat du eta transdukzio hesi batek telegarraioa oztopatzen du.

Planetako hiri handiena The Capitol ("kapitolioa") da. Dorre disdiratsu ugari ditu eta beirazko kupula batek babesten du. The Capitolen inguruan zelai zabalak daude. Planetako bigarren hiri handiena Arcadia da. Hirietatik kanpora eremu hutsa dago, baina outsiderrak bizi dira han. Eremu hutsean Death Zone ("Heriotzaren gunea") izeneko toki bat dago. Bertan gladiadore antzeko borrokak egiten dira. Heriotzaren gunean Rassilonen hilobia ere aurkitzen da. Denboraren Jaunen gizartearen sortzailea izan zen Rassilon.

Gallifreyn Akademia bat ere badago, kokapen zehatza esaten ez bada ere. Akademia hartan haurrek Denboraren Jaun izaten ikasten dute. Han izan ziren Doktorea eta The Master esate baterako.

Zerua laranja kolorekoa ikuten da beti.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Ingelesez)** «Gallifrey» *Tardis* (Noiz kontsultatua: 2023-07-28).
2. ↑   **(Ingelesez)** Morgan, Mike.  (2014-12-15). «11 Things Doctor Who Wants You To Forget» *WhatCulture.com* (Noiz kontsultatua: 2023-07-28).
3. ↑   **(Ingelesez)** «The Capitol» *Tardis* (Noiz kontsultatua: 2023-07-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q367221

 |

* Wd Datuak: Q367221
**Bàrbara Mestanza** (Bartzelona, Katalunia, 1990) antzerkigile, zuzendari, aktore, bikoiztaile eta abeslari katalana da.

Lan ibilbidea
-------------

### Aktore

2014. urtean TV3n*Oh happy day* lehiaketako epaimahaikide izan zen, eta antzerki-muntaia batzuk sortu, zuzendu eta protagonista izan ditu, hala nola, *Pocahontas edo la* *verdadera historia de una traviesa eta La mujer más fea del* *mundo* lanaren benetako historia.

### Bikoiketa

Katalanezko bikoizketan parte hartu du: *Com ensinistrar un drac/ Zelan hezi dragoi bat*, *Big Hero 6*, *Buscant en Nemo i* *Bolt*, eta gaztelaniazko zenbait film; besteak beste, *Gran Torino*.

### Zuzendari

Organía lanarekin zuzendarikide gisa estreinatu zen, Espazio Librean estreinatua eta F.A.M.Y.L.I.A. lanarekin zuzendari gisa. Atrium eta La Seca aretoetan estreinatua.

### Abeslari, *The Mamzelles* musika taldea

*The Mamzelles* musika taldearen parte izan da, Paula Ribó eta Paula Maliarekin batera. Taldea ospetsu egin zen Kataluniako Generalitatearen birziklapenari buruzko iragarki bat egin zuenean. 2012an, taldeak lehen diskoa kaleratu zuen: *Que se desnude otra* Discmedi diskoetxearekin. 2014. urtean taldeak *Totem* izeneko bigarren diskoa kaleratu zuen Discmediarekin, Fluren&Santosek ekoitzia.

Filmografia
-----------

### Zinema

* *Los inocentes* (2013)
* *Donde caben dos* (2021)

### Telebista

* *Crackòvia* (2013-2014)
* *Amar es para siempre* (2015-2016)
* *Sin identidad* (2015)
* *La pelu* (2016)
* *Mercado central* (2019-2021)

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Protagonistes.*  El Punt Avui 07/02/2019.
2. ↑   «Mone i Bàrbara Mestanza, nous membres del jurat d'"Oh happy day"»  *TV3 Notícies* 22 de setembre del 2014.
3. ↑   «L'actriu Bàrbara Mestanza, a "Protagonistes» *Cultura* (El Punt Avui) 6 febrer 2019.
4. ↑    *Fitxa d'actor de doblatge: Bàrbara Mestanza.*  El Doblatge.
5. ↑    *Ficha de actor de doblaje: Bàrbara Mestanza.*  El Doblaje.
6. ↑    *Bàrbara Mestanza.*  Sala Beckett.
7. ↑     *The Mamzelles - Cry (Video Oficial).*  (Noiz kontsultatua: 2022-11-28).
8. ↑   «Bárbara Mestanza: "Interpretar a Carmen ha sido la experiencia más bestia que he vivido hasta ahora"»  *Antena3.com* 5 de setembre del 2016.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19289954
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 308184315
* BNE: XX5376784

 |

* Wd Datuak: Q19289954
**Gizonezkoen water-polo txapelketa 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan** Parisko Uretako Zentro Olinpikoan eta Paris La Défense Arenan izango da, uztailaren 28tik abuztuaren 11ra. Lehiaketa honen 29. edizioa da, 1900eko Jokoetan programa olinpikoan agertu zenetik.

FINA elkartean afiliatutako federazioek beren gizonezkoen taldearen bidez parte hartzen dute kalifikazio probetan. Hamaika herrialde Frantziarekin batera, lehiaketa antolatu duen nazioarekin, azken txapelketan lehiatzeko.

Txapelketaren formatua
----------------------

Hamabi talde kualifikatuak seiko bi taldetan banatzen dira. Herrialde bakoitzak bi puntu irabaziko ditu garaipenaren kasuan, puntu bat berdinketaren kasuan eta zero porrotaren kasuan.

Lehen fasearen amaieran taldeak bereizteko, puntu berdinen kasuan, FINAREN irizpideak aplikatzea erabaki zuen COIk. Taldeak irizpide hauen arabera bereizten dira (ordenan):

1. Beraien arteko emaitza;
2. Taldean, guztira, jasotako eta egindako golak;
3. Aldeko gol gehiago dituena;
4. jokatutako partidetan sartutako eta kobratutako golen arteko aldea;

Txapelketako herrialdeak
------------------------

Lehenengo faserako bi taldeen osaera| A taldea | B taldea |
| --- | --- |
| (A1) | (B1) |
| (A2) | (B2) |
| (A3) | (B3) |
| (A4) | (B4) |
| (A5) | (B5) |
| (A6) | (B6) |

Lehen fasea
-----------

### A taldea

#### Sailkapena

#### Partidak

### B taldea

#### Sailkapena

#### Partidak

Fase finala
-----------

### Final-laurdenak

### Finalerdiak

### Brontzezko dominarako partida

### Finala

Sailkapen-partidak
------------------

Azken sailkapena
----------------

Erreferentziak
--------------
California Coastal Records Project photo of coastline including Streisand Estate (2002).
**Streisand efektua** interneteko fenomeno bat da, non zentsura saiakera bat edo informazio bat ezkutatu nahi izateak zentsoreak nahi zuenaren kontrako efektua ekartzen duen, zeren zentsuratu nahi zen informazioa espero zitekeen baino ozenago hedatzen da interneteko hedabideetan zehar.

Zentsura argazki, artxibo edo webgune batzuk argitaratzearen kontra izan daitezke. Zentsoreak edozein mehatxu erabil dezake argitalpena saihesteko. Baina **Streisand efektu**ari esker, ezabatu nahi den irudi edo informazioak espero zitekeen baino oihartzun handiagoa izango du. Interneteko komunitateko hainbat pertsonek zentsuraren kontra gogor joko dute eta bai L blogetan, bai interneteko hedabideetan edo P2P sistemen bidez zentsuratu nahi zena ozen eta zabal hedatzen da.

Etimologia
----------

2003an, Barbra Streisand AEBetako abeslariak, Kenneth Adelman argazkilariaren kontrako salaketa jarri zuen eta *pictopia.com* webgunearen kontrako salaketa. 50 000 000 $ eskatu zizkien bere hondartza ondoko egoitzaren airetik hartutako argazkia argitaratzeagatik. Abeslariak ez zuen nahi bere egoitza agertzea Kaliforniako hondartzen eta kosta aldeko argazki bilduman. Argazkilariak adierazi zuen argazki horiekin kosta aldean egiten ari ziren gehiegikeriak salatu nahi zituela.

Handik gutxira ikusi zen kontuak sortutako polemikak ezabatu nahi ziren argazkiak asko hedatzeko balio izan zuela.

Adibideak
---------

**Streisand efektua** hainbat polemikaren ondorioz gertatu da:

* 2018 urtarrilaren 10ean "Bilboko epaile batek 'El Mundo Today' hedabide satirikoari mehatxu egin dio, artzainei irain egiteagatik".

"Web satirikoak argitaratutako txantxa bat «ofizio duin honekiko irain larria» dela uste du, eta artalde zaintzaileei bestialismo delitua egoztea leporatu die editoreei".
* 2007ko uztailaren 20an, Espainiako Audientzia Nazionaleko Juan del Olmo epaileak *El Jueves* aldizkariaren 1.573 zenbakia bahitzea agindu zuen Espainiako Errege-Etxearen kontrako balizko irain delituarengatik. Bahiketa horrek aldizkariaren ale hura inoiz baino azkarrago saltzea ekarri zuen eta debekatu nahi zen lehen orrialdeko irudiak, non Errege-Etxeko oinordekoak (Felipe printzea eta Letizia printzesa) marrazturik dauden sexu-tratuak izaten, munduari itzulia eman zion.

* 2005ko irailean, Danimarkako Jyllands-Posten egunkariak islamdarren profeta nagusiaren karikaturak argitaratu zituen. Irudi horiek polemika sortu zuten eta egunkariaren kontrako mehatxuak etorri ziren atzetik. Polemika horiek guztiek sekulako publizitatea ekarri zieten karikaturei eta mundu osoan zehar barreiatu ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «'El Mundo Today' hedabide satirikoa auzitara eraman nahi izan zuen euskara munduko hizkuntza zailenetakoa dela dioen epaileak» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2022-02-02).

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Efektu hau dokumentatu den hainbat adibide

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22732
* Commonscat Multimedia: Streisand effect

---

 |

* Wd Datuak: Q22732
* Commonscat Multimedia: Streisand effect
***El Hombre y la Tierra*** naturari buruzko telesaila izan zen, Televisión Españolak ekoitzia eta Félix Rodríguez de la Fuente naturalistak zuzendua. 1974ko martxoaren 4tik 1981eko ekainaren 20ra eman zuten originalki.

Serie hau erreferentziazko lana da naturari buruzko dokumentaletarako, bai Espainian bai beste toki batzuetan. Garai hartan, dokumentazio-modu berri bat inauguratu zuen.ç

Ekoizpena
---------

Urteetako denboraldietan banatu beharrean, hiru multzotan ekoiztu eta eman ziren atalak: *Venezuelakoa*, Venezuelan grabatua lehenbizi; *Fauna Iberikoa* Espainian filmatua gero; eta Amerikako *saila*, Kanadan eta Alaskan filmatua. 124 atal egin ziren guztira. Atal oso eta ezagunena Espainiako faunarena izan zen, zeinak 92 atal izan zituen, bakoitza 26 minutukoa.

1980ko martxoaren 14an, Alaskan, Iditarod lasterketari buruzko kapituluetarako aireko plano batzuk filmatzen ari zirela, ekoizpen taldak zerabilen hegazkinak istripua izan zuen, eta han hil ziren Warren Dobson pilotua, Rodríguez de la Fuente bera eta Teodoro Roa eta Alberto Mariano Huéscar kamerariak. Naturalista ospetsuaren heriotzak sail dokumentalaren etena ekarri zuen, eta izan ere, telebistan hurrengo urteko maiatzera arte gelditu zen azken atal amaituen emanaldia:  Teófilo Martínezen ahotsarekin eman zituzten azken atalak (117-124), non aurreko guztietan Rodriguez de la Fuenteren lokuzio ezaguna nabarmendu zen.

Telesailaren musika bereizgarria ere ezaguna izan zen Antón García Abrilek konposatua.

Sariak
------

* Rainier printzearen sari handia, Montecarloko Telebista Jaialdian (1976) atal honenhatik: *Prisioneros del Bosque*.
* Urrezko TP saria (Espainia, 1976) telebista saio nazional onenari.
* II. Paris Saria, L'Émission Scientifique de Télévision Centre National de la Recherche (1977), atal honmengatik *El cazador social*.
* II. Paris Sari Handia, L'Émission Scientifique de Télévision Centre National de la Recherche (1978) atal honengatik: *El buitre sabio*, Gaspar sai zuriaren gaineko atal goraipatua.
* 2000. urtean Espainiako Telebistako Zientzia eta Arteen Akademiak izendatu zuen **El hombre y la Tierra** Espainiako telebistako historiako ekoizpen onen gisa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *El hombre y la Tierra* a RTVE.es a la Carta
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Papí, Lorena.  (2013-04-28). «'El hombre y la Tierra', Nostalgia TV» *Espinof* (Noiz kontsultatua: 2023-10-21).
3. ↑  *30 años sin Félix*, apartado especial de RTVE.es pel 30è aniversari de la mort de Félix Rodríguez de la Fuente (2010)
4. ↑  'El hombre y la Tierra', Nostalgia TV a espinof.com

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3049974

 |

* Wd Datuak: Q3049974
Formula magikoa.
**Arao**ak naturaz gaindiko ekintzak gertarazteko erabiltzen diren esaldi edo hitz magikoak dira. Araoen bidez haiei laguntza eskatzeko izadiz gaindiko izakiei dei dakieke, sorginkeriak egin, gaitz batzuk uxa, exorzismoak egin...

Araoen egitura
--------------

Eskuarki, araoak esaldi-segida batez edo hitz magikoen bidez egiten dira. Herriko kulturan hauek indar gehiago zuten latinez edo grezieraz eginez. Dena dela, euskaraz ere asko ezagutzen dira, esaterako *Baga, biga, higa* ospetsua edo *Ez Dok Amairu* bera. Mendebaldean araorik ezagunena ziur asko *abrakadabra* da. Askotan errimen itxura hartzen dute eta haien esanahia, denboraren poderioz, nahiko kriptikoa bihurtu da.

Erlijio monoteistek araoen aurka azaldu dira beti, deabruaren lana balira bezala eta, horren ondorioz, haiek erabiltzea gogor zigortu. Sorginen aurkako epaiketetan araoak egitearen salakera ohikoa zen. Ezagutzen diren araorik zaharrenak Antzinako Egiptokoak dira; Hilen Liburuan horrelako formula asko biltzen ziren hildakoari bere prozesuan laguntzeko asmoz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «arao». *Euskaltzaindiaren Hiztegia*. (Noiz kontsultatua: 2021-05-29)
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Abrakadabra
* Begizko
* Sorginkeria

Kanpo estekak
-------------

* *Beti ortodoxoak ez diren konjuruak*, Juan Garmendia Larrañagaren liburua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1999796
* Commonscat Multimedia: Incantations

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11938875h (data)
* GND: 4190550-7
* LCCN: sh85022700
* NKC: ph116737
* AAT: 300380135
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1999796
* Commonscat Multimedia: Incantations
**Elur-lehoinabar saria** (errusieraz: Снежный барс) Sobiet Batasunean mendigoizale iaioei ematen zitzaien saria zen. Sari hau gaur-egun mantentzen da. Saria lortzeko Sobiet Batasuna osatzen zuten herrietako 7000m.-tako 5 gailurrak jo behar dituzte.

Tajikistango Pamir mendikatean 3 gailur daude, Ismail Samani mendia (Komunismo mendi ohia) 7495m, Korjenebskaia mendia 7105m eta Lenin mendia 7134m. Tajikstan, Kirgizstan eta Txinako mugan dagoen Tian Shan mendilerroan beste biak daude, Jengix Txokusu (Pobeda ohia) mendia 7439m eta Khan Tengri mendia 7010m.-takoa.

2010 arte 567 mendizalek lortu dute garaikurra, 538 gizonezkok 29 emakumenzkok, 1981 urtetik aurrera.

2004an Xabier Ormazabal urretxuarrak lortu zuen saria, lehenengo euskaldun eta bakarra horrelakorik eskuratzen.

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko alpinismoaren historia

Kanpo estekak
-------------

* Zerrenda ikusteko:

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1548627

 |

* Wd Datuak: Q1548627
**Lehoia zaldiari eraso egiten** Erroman gordetzen den haitzurdinezko eskultura greziar klasiko bat da, 16. mendean berrikuntzak izan zituena. Erromako Museo Kapitolinoetan dago 21. mendean, kanpoan urte asko egin ondoren, Marko Aurelioren Exedra aretoan.

Historia
--------

Kristo aurreko IV. mende berantiarrekoa dela uste da, garai helenistikoko obra, baina ez da ezagutzen Asia Minorreko edo Greziako lana ote den. Uste da Alexandro Handiaren persiarren gaineko garaipen baten oroigarri baten parte izan daitekeela.

Greziar lurraldeetatik Erromara noiz iritsi zen ez dakigu. 14. mendetik Campidoglio enparantzan egon izan da, posizio desberdinetan, baina 21. mendean barrura pasatu dute, Museo Kapitalinoetako areto batera.

Pizkundeko artistek (horien artean Michelangelok) zinez miretsi izan zuten bi animalien borroka irudikatzen duen eskultura indartsu hau. 1594. urteko errestaurazio batean Ruggero Bescape eskultoreak zenbait parte (falta zirenak) gehitu zizkion: zaldiaren burua, hankak eta isatsa, eta lehoiaren atzeko hankak.

Detailean ezkerreko zaldiaren parteak, buru eta hankak, Bescaperen 17. mendeko berrikuntzakoak; lehoiaren horzkada eta atzaparkada bizkarrean, original helenistikoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Informazio panela.  (). *Leone che attacca un cavallo (S 1366) - Musei Capitolini.*  (Noiz kontsultatua: 2023-09-13).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q122458908
* Commonscat Multimedia: Leone che attacca un cavallo (S 1366)

---

 |

* Wd Datuak: Q122458908
* Commonscat Multimedia: Leone che attacca un cavallo (S 1366)
Mormonen Liburua
**Mormonismoa** kristautasun errestaurazionistaren Azken Egunetako Santuen mugimenduaren tradizio erlijiosoa eta teologia da, Joseph Smithek New Yorkeko mendebaldean 1820 eta 1830ean hasia. Etiketa gisa, mormonismoa Azken Eguneko Santuaren mugimenduaren zenbait alderdiri aplikatu zaie, nahiz eta Azken Eguneko Jesukristo Santuen Elizak berriki bultzada bat eman dion etiketa horretatik urruntzeko. Historialari batek, Sydney E. Ahlstromek, 1982. urtean idatzi zuen: "Ezin da ziur egon [mormonismoa] sekta bat den, kultu misteriotsu bat, erlijio berri bat, eliza bat, herri bat, nazio bat edo azpikultura amerikar bat; izan ere, une eta leku desberdinetan hori guztia da". Hala ere, Azken Eguneko Saindua mugimenduko ikasle eta teologoek, Smith barne, askotan "mormonismoa" erabili dute mugimenduaren irakaskuntza eta doktrina bakarrak deskribatzeko.

Mormonen teologiaren ezaugarri nabarmen bat Mormonen Liburua da, Ameriketako lehen herri indigenen eta Jainkoarekiko harremanen kronika gisa deskribatzen dena. Teologia mormonean sartzen dira kristau-sinesmen nagusiak, Smithen eta beste erlijio-buruzagi batzuen errebelazioen ondoriozko aldaketekin. Horren barruan sartzen dira Bibliaren erabilera eta sinesmena, eta beste testu erlijioso batzuk, hala nola Doktrina eta Itunak eta Prezio Handiko Perla. Mormonismoak barne hartzen ditu betiereko ezkontzaren doktrina esanguratsuak, betiereko progresioa, hildakoen bataioa, poligamia edo ezkontza plurala, purutasun sexuala, Jakinduriaren Hitzan jasotzen den osasuna, baraua eta larunbatak gurtzea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   McLoughlin, Williamn G.; Ahlstrom, Sydney E..  (June 1973). «A Religious History of the American People» *The Journal of American History* 60 (1): 508.  doi:10.2307/2936335. ISSN 0021-8723..
2. ↑   «Mormonism, An Independent Interpretation - The Encyclopedia of Mormonism» *eom.byu.edu*.
3. ↑   «Introduction» *churchofjesuschrist.org*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q747802
* Commonscat Multimedia: Mormonism

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4040280-0
* NDL: 00567858
* AAT: 300196541
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 011441
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q747802
* Commonscat Multimedia: Mormonism
Lisboaren freguesiak.
**Freguesia** Portugalen eta portugesa hizkuntza duten herrialdetan, esaterako Brasilen, administratiboki unitate txikiena da, udaletxea edo *concelho* baino txikiago. Berez, kontzeptuak jatorri erlijiosoa du zeren eta parrokia edo eliztarrak adierazten du, baina gaur egun, kasuen arabera, ‘parrokia’, ‘pedanía’, ‘barrutia’ edo ‘auzoa’ izan daiteke. Adibidez, Lisboa hiria 24 freguesia ditu.

Portugalen
----------

Portugalen 3 091 freguesia daude, 2013ko datuen arabera. Izan daitezke oso txikiak, hektarea gutxi batzukin, edo handiak, 100 km² edo gehiago. Biztanleriaren aldetik ere oso desberdinak dira: biztanle gutxi batzuk edo milaka biztanlekin. Freguesiak sortzeko proposamena udalen eskuetan dago; hauek Errepublikako Asanbladan aurkezten dute proposamena, beti legeak jarritako irizpideak betetzen badituzte. Freguesia gehiago zuen udala, 2013an, Barcelos zen, 61 freguesiekin.

Udal guztiek freguesia bat dute gutxienez; azken kasu horretan udala eta freguesia bat datoz. Salbuespen bakarra Vila Nova do Corvo da, Azore uhartetan non bertako autonomiaren legearen arabera unitate hori ez dago.

Freguesiaren batzarra
---------------------

Freguesien erakunde exekutiboa *freguesiaren batzarra* da. Batzarraren partaideak freguesiaren asanbladek aureratzen dituzte, presidentea izan ezik: presidentea bozka gehiago bildu zituen zerrendaren burua da (*Presidente da Junta de Freguesia*). *Assembleia de Freguesia* edo asanblada bozken arabera antolatzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1131296
* Commonscat Multimedia: Freguesias of Portugal

---

 |

* Wd Datuak: Q1131296
* Commonscat Multimedia: Freguesias of Portugal
Segurtasun-eremuaren mapa.
**Panamerikar segurtasun-eremua** Bigarren Mundu Gerraren lehen urteetan, Estatu Batuek gerran parte hartu aurretik, Franklin D. Roosevelt presidenteak Amerikatik gertu zegoen Atlantikoko eskualdea segurtasun-eremu gisa izendatu zuen espazioa izan zen. Eremu horretan, AEBetako Armadako ontziek konboiak eskoltatu zituzten Europara. Praktikan, horrek izugarri lagundu zion Erresuma Batuari, neurri handi batean Atlantikoko konboien mende baitzegoen.

Eremua izan zen Estatu Batuek beren neutraltasunaren aurka hartutako neurri ugarietako bat. 1939ko urrian sortu zen, Estatu Batuek eskatuta, Ipar eta Hego Amerikako nazioek sinatutako Panamako Adierazpenaren bidez. 300 eta 1000 itsas milia artean (560 eta 1.800 kilometro artean) kostaldean hedatzen zen eremuan, sinatzaileek ez zuten gerra-ekintzarik onartuko.

Eremu hori inplementatzea onuragarria izan zen Erresuma Batuarentzat. 1941aren hasieratik, AEBetako Armadako konboien bizkartzainek britainiarren eta kanadarren zailtasunak arindu zituzten babesa ematean. Kriegsmarineri (Alemaniako Itsas Armadari) ez zitzaion "tranpa" hori gustatu, baina ontzi estatubatuarren aurkako ekintzak saihesteko asmoa zuen, gerra-deklaraziorik ez izateko.

1941eko apirilaren 18an, Rooseveltek segurtasun panamerikarreko eremua 26 gradu mendebaldera zabaldu zuen, New Yorketik 2,300 itsas miliara (4,300 kilometro) eta Islandiatik 50 itsas miliara (93 kilometro), konboiak igarotzeko gune garrantzitsua zen zonaldera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Michael Gannon, *Operation Drumbeat*, New York, Harper Collins, 1991, 82–83. or. (ISBN 0-06-092088-2).
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Panamako Adierazpenaren testua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7129487

 |

* Wd Datuak: Q7129487
**2024ko Udako Olinpiar Jokoetako** teniseko gizonezkoen txapelketa Parisko (Frantzia) Roland-Garros estadioan izango da, uztailaren 27tik abuztuaren 4ra.

Txapelketa
----------

### Formatua

Bakarkako gizonezkoen taulak 64 tenislari biltzen ditu eta 6 txandatan jokatzen da. Partida guztiak bi irabazleren artean jokatzen dira, set bakoitzean tie-break-ekin, finala barne.

### Parte-hartzaileak

Parte hartzeko, jokalariek Nazioarteko Tenis Federazioaren (ITF) irizpideak bete behar dituzte, federazio nazionalak eta bere herrialdeko Batzorde Olinpiko Nazionalak ofizialki izendatu behar dituzte eta COIren onespena lortu.

ITFk aukeratzeko irizpide nagusia ATP sailkapena da (2024ko ekainaren 10ekoa): lehen 56 jokalariak zuzenean hauta daitezke, herrialde bakoitzeko 4 jokalari gehienez, eta horiei ITFko 8 gonbidapen gehituko zaizkie.

Emaitzak
--------

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Tennis - Calendrier des épreuves, version 1.*  10 mars 2023, 73 et 74 or..
2. ↑    *Tennis.* .
3. 1 2    *Comment se qualifier pour Paris 2024 en tennis : Le système de qualification olympique expliqué.*  12 décembre 2022.
| Hatzak |
| --- |
| 
Erpurua • Erakuslea • Luzea • Nagia • Txikia |

**Hatz erakuslea** (*digitus secundus* edo *digitus II*) giza-eskuko bigarren hatza da, erpuruaren eta hatz luzearen artean dagoena.

Hatz erakuslea luzatuz zerbait erakutsi edota ezetza ematen dela (alde batera eta bestera mugituz) adierazten da. Ordenagailuko saguaren botoia sakatzeko ere erabili ohi den hatza da. Pertsona bat leku batetik alde egiteko esateko ere erabil daiteke, kanporako norabidea erakutsiz. Eskoletan eskua eta hatz erakuslea altxatzen direnean, ikasleak irakasleari zerbait galdetu edo esan nahi diola adierazten du.

Unicode
-------

Unicodeko sei ikurrek irudikatzen dute hatz erakuslea:

* U+261A ☚
* U+261B ☛
* U+261C ☜
* U+261D ☝
* U+261E ☞
* U+261F ☟

Irudi galeria
-------------

* Kapera Sixtinoko xehetasuna.Kapera Sixtinoko xehetasuna.
* Leonardo da Vinciren margolan bat.Leonardo da Vinciren margolan bat.
* Atenaseko Eskola, xehetasuna.Atenaseko Eskola, xehetasuna.
* Hatz erakuslearen erradiografia.Hatz erakuslearen erradiografia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q184848
* Commonscat Multimedia: Index fingers

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4840255-2
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* TA: A01.1.00.054
* FMA: 24946

 |

* Wd Datuak: Q184848
* Commonscat Multimedia: Index fingers
49°23′45″N 0°59′20″W﻿ / ﻿49.3958°N 0.988889°W﻿ / 49.3958; -0.988889
Pointe du Hoc
**Pointe du Hoc** Frantziako Cricqueville-en-Bessin udalerrian (Calvados departamendua), Mantxako kanalaren bazterrean dagoen itsasmuinoa da. 30 mko garaiera duen labarraren oinetan, harribilezko hondartza estu bat dago. Bigarren Mundu Gerran Omaha Beach eta Utah Beachen arteko punturik gorena zen. Alemaniarrek betoizko kasamata eta kanoi-bateriekin gotortu zuten. E egunean (1944ko ekainaren 6an) Ameriketako Estatu Batuetako Armadako ranger talde batek eraso eta hartu zuen, labarretan gora eskalatuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  La Pointe du Hoc Memorial-caen.fr

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q284649
* Commonscat Multimedia: Pointe du Hoc

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 243848638
* GND: 4453729-3
* NKC: ge632492
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q284649
* Commonscat Multimedia: Pointe du Hoc
Karga elektriko positibo eta negatibo baten inguruko eremu elektrikoaren irudikapena.
**Eremu elektrikoa** ulertzeko bideoa.

---

Bideo hau Jakindun elkarteak egin du. Gehiago dituzu eskuragarri euren gunean. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu **hemen**.
**Eremu elektrikoa** delakoa fisikan karga elektriko batek sortzen duen eremua da, eta eremu horren barnean dagoen beste beste edozein karga elektrikorengan indar bat egiten du. Eremu elektrikoaren kontzeptua Michael Faraday fisikoak sortu zuen.

SIren arabera newton coulombeko (N C-1) unitatean adierazten da. Matematikoki bektore-eremu batean deskriba daiteke, honetan karga elektriko puntual batek indar elektriko baten eragina jasaten du eta ekuazio honen bidez adierazten da:

{\displaystyle \mathbf {F} =Q\cdot \mathbf {E} }

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q46221
* Commonscat Multimedia: Electric field

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11977320f (data)
* GND: 4014211-5
* LCCN: sh85041688
* NKC: ph172849
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q46221
* Commonscat Multimedia: Electric field
*Ebanjelioa Joanen arabera*ren *incipit*.
**Incipit** (euskaraz: «hasten da») testu edo dokumentu baten lehen hitzak dira, egilearen izena edo haren ekoizpenari buruzko xehetasunak jaso daitezkeenak.

Kristautasunean berragertzen den hebrear tradizioari jarraituz, *incipit*ak bere izenburua ematen dio dokumentuari. *Incipit* hitzaren kontrako hitz osagarria *excipit* da.

Hebreeraz, Bibliako liburuak beren *incipit*ek izendatzen dituzte. Adibidez, lehen liburuak Bereshit du izena, "hasieran", hau da, Bibliaren lehen hitzetik abiatuta: "Hasieran Jainkoak zerua eta lurra sortu zituen..." Kristautasunak bere hartu zuen tradizioa. Horrela, *incipit*ak greziar edo latindar perpaus baten lehen hitzak adierazten ditu. Askotan, hitz horiek izenburutzat hartzen dituzte. Horrela izendatzen dira, adibidez, *Kyrie*, *Agnus Dei*, *Gloria* (*incipit*: *Gloria in excelsis deo*), *Magnificat*, *Salve Regina*, *Victimae paschali laudes* eta liturgia katolikoko beste testu asko. Bulda pontifikal eta entziklikoek ere latinezko beren lehen hitzen izena daramate, adibidez, *Pacem in terris*. Eskuizkribuak ere beren *incipit*ek izendatzen dituzte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Incipit and Explicit - Incunabula - Dawn of Western Printing» *ndl.go.jp*.

Kanpo estekak
-------------
**Henry Robertson (Birdie) Bowers** tenientea (Greenock, Eskozia, 1883ko uztailaren 29a - Ross izotz hesia, Antartika, 1912ko martxoaren 29a) Robert Falcon Scott-en laguntzailetako bat izan zen zoritxarreko Terra Nova espedizioan, ospetsua Hego Polora iritsi ondoren kide guztiak hiltzeagatik.

Biografia
---------

Eskoziar jatorrikoa, bere aita hiru urte zituela hil zen eta bere amarekin hazi zen. Itsasoarekin lehen harremana merkantzia-ontziterian izan zen, 1905ean Errege Indiako Itsas Zerbitzura sartu zenean. Scott-en espedizioan izena eman zuen *Discovery*-ko bere lehen espedizioari buruz eta Ernest Shackleton-en *Nimrod* espedizioari buruz irakurri ondoren. Ez zuen inolako aurretiko esperientzia polarrik.

Bowers apala zen gorputzez, eta moko itxurako sudurra zuen, eta horrek berehala eman zion "Birdie" (txori txiki) ezizena espedizioko kideen artean. Gizon gogorra, fidagarria eta beti alaia izateagatik ezaguna zen.

Scott-ek hasieran ez zuen Bowers polora iritsi behar zen taldean kontsideratu. Bowers Edward Evans tenientea, Scott-en bigarrena, buru zuen lera taldera esleituta zegoen, Scott eta bere taldea hegoalderanzko bidean lagunduko zuen azken languntza taldea litzatekena. Baina 1912ko urtarrilaren 4an Evans-ek Scott-en taldeari agur esan zionean, Bowers polora iritsiko litzatekeen taldera esleitu zuten. Antza denez, Scott-en erabaki oldartsua izan zen. Egun batzuk lehenago, Scotte-ek agindu zien Evans-en gizonei euren eskiak uzteko, beraz Bowers poloraino oinez joan behar izan zuen besteak eskiatzen joan ziren bitartean. Gainera, taldeari beste kide bat gehitzeak, laurentzako egindako kanpadenda batean pertsona bat gehiago elkarren kontra estutu behar izatea, eta lau gizonentzako paketatutako janari anoak banatzea ekarri zuen. Scott-en motibazio nagusia Bower taldean sartzeko beste esperientziadun nabigatzaile bat bere posizioa poloan berresteko beharra zen eta horrela Iparburuko Frederick Cook-en eta Robert Peary-en erreklamazioek sortutako eztabaida saihestea.

1912ko urtarrilaren 16an, taldea Hegoburutik gertu zegoela, Bowers lehena izan zen hilabete bat lehenago Roald Amundsen-ek han utzitako bandera ikusten. Bere bueltako bidaia oso penagarria izan zen, Edgar Evans lehen hil zen eta, ondoren, Lawrence Oates, eskorbutoak eta izozketak jota hil zen. Scott, Bowers eta Edward Adrian Wilson doktoreak jarraitu zuten, baina euren kanpadendan hil ziren kanpamentu basetik 200 km baino gutxiagora. Haien gorpuak hurrengo udaberriko bilaketa-talde batek aurkitu zituen eta elurpean ehortzi zituzten etzanda ziren lekuan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q130077
* Commonscat Multimedia: Henry Robertson Bowers

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 96149196249074790235
* ISNI: 0000 0003 8537 5751
* GND: 1032226838
* LCCN: no00015269
* SNAC: w6vm4vpm
* BIBSYS: 3033595
* RKD: 397393
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q130077
* Commonscat Multimedia: Henry Robertson Bowers
***Pietà*** (euskaraz: «Errukia») —*Vatikanoko Pietà* izenez ere ezaguna— Michelangelok 1498 eta 1499an marmolez egindako eskultura multzoa da. Tamainaz, 1,74 x 1,95 metro da, eta Vatikano Hiriaren San Petri basilikan dago ikusgai. 1972ko maiatzaren 21ean zoro batek, Laszlo Toth, mailu bat erabiliz eraso zion. Eskultura lan ospetsuenetarikoa da, mundu osoan.

Deskribapena
------------

Talde eskultoriko honetan Ama Birjinaren mina irudikatzen da. Besotan Jesusen hilotza du, gurutzetik jaitsi berria. Obra multzo borobilekoa da, hau da, ikuspuntu guztietatik ikus daitekeela baina egokiena aurretik ikusita dela. Birjina oso gaztea agertzen da, ederra eta jainkozalea. Gaztetasun horretan Pizkundearen edertasunaren idealismoa ikus daiteke: betiko gazte izango den ama baten irudiaren bidez. Haren ondoan, Jesus zaharragoa eta askoz handiagoa agertzen da. Multzoak triangelu forma erakusten du.

Historia
--------

Obra Dionisio Jean Bilhères de Lagraulas edo de Villiers kardinalaren enkargua izan zen, beneditarra, Frantziako erregearen enbaxadore Vatikanon. Dionisiok Michelangelo Erroman ezagutu zuen. Kardinalaren eta artistaren arteko kontratua 1498ko abuztuaren 26an sinatu zen; bertan eskulturaren prezioa ezartzen zen: urrezko 450 dukat. Lana urte bete baino lehen egin behar zen. Eskultura epea akitu baino lehen bukatu zuen Michelangelo baina ordurako enbaxadorea hila zen, egun gutxi batzuk lehenago.
Lehenengo unean kardinalaren hilobian kokatu zen, Vatikanoko Santa Petronila kaperan. 1749an gaur egungo tokian ezarri zen, San Petri basilikan lehen kaperan eskuinean.

Lan honekin Michelangelok lehenego aldiz gai hau landu zuen, ondoren, bere bizitzan zehar, beste bitan landuko zuena; lan horietan artistaren garapena aztertu daiteke bestetik ere. Azken Pietà Rondaninirena izan zen baina hori bukatu gabe gelditu zen. Azken obra horretan pizkundeko lasaitasun klasikoarekin ez du ezer ikusirik eta barrokoko patetismoa igar daiteke.

Pietà hau egin zuenean Michelangelok 24 urte zituen. Artista berak aukeratu zituen harriak Toskanako Alpeetan. Lana bukatu zuenean batzuek egilearena zela zalantzan jarri zuten zeren eta Michelangelo oso gaztea baitzen. Buonarrotik zurrumurrua ezagutu zuenean eskulturan bere izena zintzelatu zuen sinatutako ezagutzen den Michelangeloren obra bakarra izanik. Sinadura Ama Birjinaren bularreko zintan irakur daiteke: «Michael A[n]gelus Bonarotus Florent[inus] Facieba[t]», hau da, «Miguel Ángel Buonarroti, florentziarra, egin zuen».

Hiru dimentsiotan
-----------------

Erreferentziak
--------------

1. 1 2
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Eskulturaren azterketa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q235242
* Commonscat Multimedia: Pietà in Saint Peter's Basilica

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q235242
* Commonscat Multimedia: Pietà in Saint Peter's Basilica
**Marie Inmaculée Ingabire** feminista eta giza eskubideen aldeko ekintzaile ruandarra da. Bere ibilbide osoan, bai Ruandan, bai eskualdean, emakumeen eskubideak sustatzen jardun du. Ruandako ordezkaritzak zuzendu ditu, eta ruandesak ordezkatu ditu hainbat foro eta goi-mailako mugimendutan, hala nola 1995ean, Beijingen egin zen Emakumeari buruzko Munduko Laugarren Konferentzian eta Aintzira Handien Eskualdeari buruzko Nazioarteko Biltzarrean, non Emakumearen Eskualdeko Foroko lehendakaria izan zen.

Emakumeak buru dituzten hainbat erakunderen sorreran parte hartu du, PROFEMME TWESE HAMWE, HAGURUKA eta Ruandako Emakumeen Sarea, besteak beste. Gaur egun, Ruandan *Transparency International*

gobernuz kanpoko erakundearen lehendakaria da, eta krimen konporatiboen zein ustelkeriaren prebentzio eta salaketan lan egiten du.

Ibilbidea
---------

*Rwandase de l’information* bulegoan kazetaria izan zen. Gaur egun, Ruandan *Transparency International-en* lehendakaria da.

Sariak
------

Haren gidaritzapean, 2012an, Ruandan, Transparency International erakunde onena izendatu zuten, gobernantza ona sustatzeagatik. Sari hau Ruandako Gobernu Batzordeak emandakoa da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *ICGLR opens a Planning Meeting to Implement Kampala Declaration of Heads of States and Governments*. Press release on the website of the International Conference on the Great Lakes Region from 19 March 2012.
2. ↑  *Stakeholders urged to take lead in challenging harmful social norms*. Article by Donah Mbabazi from 21 January 2018 in The New Times
3. ↑  The Board of Directors of Transparency International Rwanda
4. ↑  *Transparency Rwanda wins governance award*. Article by Susan Babijja from 6 June 2012 in The New Times

Kanpo estekak
-------------

* Elkarrizketa: "Beharrezkoa zen emakumeek bakegile rola beren gain hartzea" Berria 2022ko abuztuaren 3a

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q52004252

 |

* Wd Datuak: Q52004252
Mary Santpereren omenezko oroitarria, Bartzelonan.
**Mary Santpere** (Bartzelona, Katalunia, 1913ko irailaren 1a - Madril, Espainia, 1992ko irailaren 23a) katalan antzerki- eta zinema-antzezlea izan zen.

Biografia
---------

Bere aitaren konpainian egin zituen lehen urratsak ikuskizunen munduan, 1938an, *Tenorio* lan musikatuan Inésen parodia eginez. Urte hartan bertan *Paquete, el fotógrafo número uno* filmean parte hartu zuen, baina film hura ez zen, azkenik, estreinatu. Espainiako Gerra Zibila amaitzean, film hauetan lan egin zuen, besteak beste: *Los cuatro robinsones*, *El pobre rico*, *Boda accidentada* eta *Un enredo de familia*.

Ondoren, antzerkiaren munduan jarraitu zuen bere ibilbide profesionala, Paco Martínez Soria edota Joaquín Gasaren konpainietan. Azken horrekin hogei urte eman zituen, eta asko ibili zen atzerrian.

1950eko hamarraldiaren bukaera aldera, haren ospea eta komediarako gaitasuna zirela-eta, Bartzelonako antzezle nagusietako bat bihurtu zen. Hurrengo hamarraldian telebistan ere arrakasta handia lortu zuen Miguel Gila komikoarekin *La gran parada* saioan, eta baita *Luces de Madrid* saioan ere, pailazoarena egiten. Gero, paper txikiak egin zituen zenbait filmetan: Antoni Ribasen *La ciutat cremada* (1975), Fernando Fernán-Gómezen *Bruja, más que bruja* (1976), Luis García Berlangaren *Patrimonio nacional* (1980), Ventura Ponsen *El vicari d´Olot* (1981) eta *Aquesta nit o mai* (1991), Carlos Suárezen *Makinavaja* (1991).

Ikus, gainera
-------------

* Bartzelonar ezagunen zerrenda

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3754320
* Commonscat Multimedia: Mary Santpere

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87065447
* ISNI: 0000 0000 8023 5555
* BNE: XX1297978
* LCCN: no2003107388
* SUDOC: 25014767X
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05272/eu\_s\_0913/s0913
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q3754320
* Commonscat Multimedia: Mary Santpere
***Copris lunaris*** Scarabaeidae familiako kakalardoa da. Europa kontinentalean eta Ekialde Hurbilean bizi da, baita Euskal Herriko basoetan ere.

Deskribapena
------------

Tamaina ertaineko kakalardoa da, 16-24 mm artean neurtzen dituena. Kolorez erabat beltza da eta distira metalikoa du. Elitroak marraturik daude, ez hala pronotoa. Hanka luze eta sendoak ditu, arantzaz josiak. Burua abaniko antzera zabaltzen da eta sexu dimorfismo nabarmena agertzen du, arrak ondo garaturiko adar bat dauka aurrealdean, errinozero kakalardoen antzera, emeena askoz txikiagoa da. Arren pronotoa ere asko altxatzen da, emeena aldiz borobiltsuagoa da.

Banaketa eta habitata
---------------------

Europa kontinentaldean aurkitzen da. Uharte britainiarretan eta iparraldean ez eta Iberiar penintsulari dagokionez iparraldeko basoetan soilik. Mediterraneoko uharteetan ere bizi da.

Bizi zikloa eta elikadura
-------------------------

Behien gorotzetan aurkitzen da. Gorotzen azpian galeriak egiten ditu eta bertan jartzen ditu arrautzak. Beldarrak jaio ondoren emea galeriatan ibiliko da erabat garatzen diren artean. Helduak zein beldarrak gorotzetaz elikatzen dira.

Iruditegia
----------

* Arra.Arra.
* Emea.Emea.
* Aireratzeko prest, abdomen gorria erakusten.Aireratzeko prest, abdomen gorria erakusten.
* Kakalardo txikia da.Kakalardo txikia da.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
**Lizardi** Mikel Laboaren abestia da. Jatorriz Bernardo Atxagak Lizardi olerkariaren omenez idatziriko olerki baten hitzetan oinarritzen da. 1985ean argitaratu zuen *Sei* albumean, baita 1997ko Zuzenean albumean ere.

Ni ez naiz Mikel Laboa komiki-liburuko gutxienez 8 orritan irudikatzen da Laboak abestia nola sortu eta grabatu zuen. Grabatzeko estudioan sartu eta egin zuen lehenengo saioa nahikoa izan zen grabazioa borobiltzeko, estudioan grabazioa ikusten ari ziren Jean Phocas soinu-teknikaria, Iñaki Salvador musikaria, eta Marisol Bastida guztiz hunkitu zirela.

Doinua erritmoaren aldetik tangoa denez, Laboak dantzatu ere egiten zuen abestia interpretatzen zuenean, pianoan Iñaki Salvador aritzen zela.

* Xabier LizardiXabier Lizardi
* Mikel LaboaMikel Laboa
* RimbaudRimbaud
* Bernardo AtxagaBernardo Atxaga

Hitzak
------

Abestiaren hitzak Bernardo Atxagakren olerki hau da:

*Lizardi, Rimbaud etorri duk hitaz galdezka*
*eta gu ere hire zain geundela*
*esan zioagu*
*ez hintzela aspaldi azaldu*
*etxetik*
*eta belatzean eseri gaituk denok*
*erlojuak janez*
*baina mezularia bidali diagu Alosko torrea*
*eskilara luzetan*
*beleak uxatzen*
*ote hintzen ikus zezan*
*gero kanpaiak entzun dizkiagu*
*zakurrak zaunkaka*
*orduan sortu haiz bidetik*
*balantzaka*
*eta hirekin aurrez aurre jarri garenean*
*zerraldo erori haiz gure oinetan*
*eta gorpu gogor hintzen*
*udazkenaren tronoan*
*hertsi dizkiagu begiak*
*adiosik ez*
*eta goizaldean*
*muxika hezur batetan sarturik*
*o petit poete*
*pirotekniarik gabe lurperatu haugu*
*baratzan.*

Ikus, gainera
-------------

* Mikel Laboa

Kanpo estekak
-------------

* Mikel Laboa "Lizardi" abestia youtube.com webgunean abestuz entzungai (hitzekin batera).
* Lizardi abestiaren letra musikablai.com webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12262492

 |

* Wd Datuak: Q12262492

1. ↑   «6» *www.badok.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-12).
2. ↑   «Zuzenean» *www.badok.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-12).
3. ↑   **(Ingelesez)** «'Ni ez naiz Mikel Laboa' liburuan aipatzen diren abestien zerrenda» *Spotify* (Noiz kontsultatua: 2023-01-10).
4. ↑    Larratxe, Joseba.  (2022). *Ni ez naiz Mikel Laboa.*  Joseba Larratxe - Youtube (Noiz kontsultatua: 2023-01-02).
5. ↑    de la Maza, Gabi. *Lizardi (Mikel Laboa).*  Euskal Karaokeak - Youtube (Noiz kontsultatua: 2023-01-12).
6. ↑   «Lizardi» *www.badok.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-12).