recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Jarlsberg gazta** Norvegiako elikagai ezaguna da. Nahiz eta egun kontsumo handia izan, XX. mendearen hasieran desagertutzat eman zen. Behi esnez egina gurin antzeko ukia du, sabore gozo arin batez. Sukaldaritzan edo, baita ere, atariko gisa jaten ohi da. Norvegiako lizentziaz gaur egun Ohion eta Irlanda ere ekoizten da.

Historia
--------

Gazta mota hau Norvegian sortu zuten XIX. mendean. Sortzailea Anders Larsen Bakke (1815-1899) izeneko enpresaria izan zen. Jarlsberg izena hartu zuen sortu zen eskualdetik. Dena dela, 1918tik eskualdeak izena aldatu zuen, Vestfold konderria izena hartuz. 1900 urte inguruan gazta honen ekoizpena bertan behera gelditu zen. 1956an, ikertzaile batek, Ola Martin Ystgaard agronomoak, Norvegiako Nekazaritza Unibertsitatean, errezeta berreskuratu zuen. 1960. urtetik aurrera produktu honen ekoizpenari ekin zioten gaur egun arte.

Kontsumoa
---------

Norvegiatik kanpo Ameriketako Estatu Batuetan oso ezaguna da gazta hau; herrialde horretan inportatutako lehen gazta da Jarlsberga, eta merkatuan 30.000 salmenta puntu inguru ditu. Erresuma Batuan eta Australian ere oso ezaguna da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Ehlers, Steve; Hurt, Jeanette (2008). "Part 2: Old World Favorites. Ch. 10: Scandinavian and Baltic Cheeses § Norwegian Jarlsberg and Other Norsk Favorites". *The Complete Idiot's Guide to Cheeses of the World*. Dorling Kindersley. 102–3 or. ISBN 9781440636189.
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Jarlsberg.com Markaren jabearen webgunea Estatu Batuetan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1329765
* Commonscat Multimedia: Jarlsberg (cheese)

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1329765
* Commonscat Multimedia: Jarlsberg (cheese)
***Euskara batuaren ajeak*** Ibon Sarasolak idatzitako saiakera bat da, Alberdania argitaletxeak 1997. urtean plazaratua.

Sarasola euskararen gainean mintzatzen da, eta horren barren-barrenean, batik bat, hizkuntza estandarraz nahiz joera garbizaleaz. Haren esanetan, estandar hori 1960ko hamarkadaren amaieran lau literatur euskalkiak batzeko asmotan sortu zen, baina orain praktikan bi estandar ditugu: bata, Iparraldekoa, frantsesaren eraginpean dago; bestea, Hegoaldekoa, gaztelaniarenean. Adibide askoren bitartez, egoera erakusten du, eta azaltzen du joera-aldaketa beharrezkoa dela. Izan ere, aurreko bideari lotuta segituz gero, bi euskara mota horien artean elkar ez ulertzeko arriskua dakusa.

Francisco Javier Rojo Cobos idazlearen iritziz, liburuaren oinarrian teoria hau dago: «euskara batuaren hiztegia gaurkotzea gazteleraren eragin zuzenaren pean egin da, txukuntasunaren kalterako. Ondorioz, euskara batuak, iparraldeko eta hegoaldeko euskaldunak hurbiltzeko tresna izan beharrean, desberdintasunak areagotzeko balio izan du.»

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Euskara batuaren ajeak» *Alberdania argitaletxea* (Noiz kontsultatua: 2020-06-18).
2. ↑    Rojo, Javier. «Batua dela-eta» *El Correo* 1998-05-20.

Kanpo-estekak
-------------

* *Euskara batuaren ajeak* tarteka irakurgai
Brontzezko biga, Laongo museoan.
**Biga** (latinezko *biga* izenetik) bi zaldiz eramandako zalgurdia zen. Asirian, Antzinako Egipton, Antzinako Grezian eta Antzinako Erroman erabili zuten, besteak beste. Gidariari *bigario* deitzen zioten erromatarrek. Plinio Zaharrak zioenez, Frigian asmatu zen.

Erabilerak
----------

Bi ziren:

* Gerrarako.
* Lasterketetan: Antzinako Grezian, Olinpiadetan, kirol diziplinatzat onartua izan zen 81. urtean.

Antzeko zalgurdiak
------------------

Zaldien zenbakien arabera zalgurdi desberdinak bereizi egiten ziren:

* Triga: hiru zaldiz.
* Koadriga: lau zaldiz.

Artean
------

Literaturan zein artean errepresentazio ugari aurki ditzakegu. Esaterako Homeroren heroiek zalgurdi horrelakoetan borrokatzen zuten. Margolaritzan, erliebetan, edalontzietan ohikoak ziren, bestetik. Txanponetan ere ikus ditzakegu, sarritan, eszena mitologikoetan, zaldien truke, oreinekin, grifoekin...

Biga zeramikan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1132651
* Commonscat Multimedia: Bigas

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300226376

 |

* Wd Datuak: Q1132651
* Commonscat Multimedia: Bigas
*Bessemer* labea
**Bigarren Industria Iraultza** 1870 inguruan sortutako aldaketa ekonomiko sakona izan zen. Lehenengo Industria Iraultzaren lurrun eta ikatzaren aurrean, Bigarrenean energia-sortzaileak petrolioa eta elektrizitatea izan ziren. Garapeneko sektore aitzindariak, oihal industria eta 1850tik aurrera burdinbidearen hedapenak bultzatutako siderurgiak baziren ere, Bigarrenean industria kimikoa eta automobilak edo hegazkinak eragindako metalurgia berria izan ziren. Gehienetan, zientzia eta industriaren elkarlanaren fruitua izaten dira aldaketa horiek guztiak.

Garai honi Kapitalismo Handiko Aroa ere deitzen zaio, enpresek eta bankuek bat egitean, familia gutxiren esku baliabide handiko kontrola geratu baitzen: hala nola Krupp eta Thyssen Alemanian, edo Morgan, Rockefeller eta Ford Ameriketako Estatu Batuetan.

Industrializazioa lurralde askotara hedatu zen: Erresuma Batuko nagusitasun konparaezina amaituta, Alemania eta AEBetako ekonomiek izugarri egin zuten gora. Japoniak, esaterako, egundoko garapen ekonomikoa lortu zuen urte gutxiren buruan.

Telegrafoak, telefonoak, irratiak, argindarrak, tranbiak, metrok eta gainerako asmakizunek gizakien bizitza errazteaz gain (edo, hobe esanda, bizitza errazteagatik) baikortasun handia eragin zuten, eta gizakiarentzat mugarik ez zegoela pentsatzera eraman zuten.

Aurreko epean horrenbeste bidegabekeria pairatu zuen proletargoak ere hobekuntzak jaso zituen. Pixkanaka pixkanaka lanaren gaineko arautegia jaio eta osatu zen. Gainera, bere ahalmen ekonomikoa handitu zen herrialde garatuetan. Katean eta seriean ekoizten diren produktuak erosteko gai izan ziren, merkeagoak baitziren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q217200
* Commonscat Multimedia: Industrial revolution

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q217200
* Commonscat Multimedia: Industrial revolution
**Errota Txiki** itsas errota bat izan zen, Donostiako Urumea ibaiaren eskuinaldean egon zena 1926ko irailera arte. Ibaia bideratzeko lanak egin zirenean, ordurako baserri eta sagardotegi bihurtua zegoen eraikina bota egin zuten.

Beraren aztarna bakarra, gaur egun, itsas errotak erabiltzen zuen azelina da, Urumea ibaiaren horman itsatsia gelditu baitzen.

Historia apur bat
-----------------

Errota
Txiki XVI. mendearen erdian eraiki zuten Juan Mendiburu eta Catalina
Astina senar-emazteek. Iturri batzuek diotenez, Lapurditik etorriak ziren, baina ez dago horren froga argirik.

Euskal
Herriko errota gehienen gisara, Errota Txikik errota izateari utzi
zion, ziurrenik XIX. menderako, eraitsi zenean, 1926an, etxearen
jabeek ez baitzuten oroimenik errota lanik egin izan zenik bertan.
Errota izateari utzirik, Errota Txiki izenaz betiere, baserri eta,
batez ere, sagardotegi izan zen desagertu arte. 1920ko hamarkadan oso
ezaguna izan zen Donostian, besteak beste handik hurbil zegoen
Iparraldeko geltokiko maletazainen artean.

Azelina
-------

Aspaldiko marea-errotako turbina hidraulikoa (azelina), gaur egunean Urumea ibaiko horman itsatsita dagoena.
Urumea ibaia bideratzeko lanak egin zirenean, 1926ko irailean Errota Txiki baserria eraitsia izan zen. Hondakinen artean, garai bateko Errota Txikiko azelina edo gurpil hidraulikoa agertu zen. Etxearen azken jabe Bizente Mendiburuk eta Donostiako Udalak hala erabakita, azelina Urumea ibaiaren horman itsatsia gelditu zen, Errota Txiki egondako leku berean.

Errota TXiki 1888. urteanUrumea bideratu aurreko argazki bat da. Ibai eskuinaldean lehenik ikusten diren bi baserriak dira, eskuinean lehendabizi Kolkene edo Presaburu, eta ezkerrean Etxeberri. Errota Txiki atzerago ikusten da, eskuinean, ibaiaren ertzean. Argazkia 1888. urtearen inguruan behar du hartua, Artzain Onaren dorrea urte horretan amaitu baitzen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Aguirre Sorondo, Antxon.  (1988). *Tratado de molinología : los molinos de Guipúzcoa.*  Eusko Ikaskuntza ISBN 8486240662. PMC 21295542. (Noiz kontsultatua: 2018-08-08).
2. ↑  Bereciartúa
Olarra, José María: «La Rueda quieta de Errota-Txiki» San
Sebastián: revista anual ilustrada San Sebastián Año 32, n. 32
(1966ko maiatzaren 29koa), 60-61 or.
3. ↑  Juan
Mendiburu eta Catalina Astina 1671ko irailaren 20an ezkondu ziren
Donostiako San Bizenteko elizan. Donostiako
Elizbarrutiko Artxibo Historikoa, DEAH/F06.061//1846/001-01 (f.114r,
nº--/M,1671-09-20)
4. ↑  San
Sebastián: revista anual ilustrada San Sebastián, n. 8 (1942ko
urtarrilaren 20koa), 64. or.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492966

 |

* Wd Datuak: Q20492966
**José Morales Marín** (Madril, 1934ko abenduaren 4a-Iruñea, 2022ko abenduaren 13a) apaiz katolikoa, unibertsitate-irakasle, teologia doktore eta Opus Deiren partaidea izan zen. Teologian espezialista zen.

Biografia
---------

Espainian, Katalunian eta Italian ikasketak egin zituen. 26 urtekin apaiza, Filipinetan egon zen. 1967an Iruñean kokatu zen eta Nafarroako Unibertsitatean lanean egon zen, Teologia fakultatean, alegia; ondoren ere Komunikazio Fakultatean ere baina beti teologia irakasle gisa. 1972tik 1982ra Bilbon izan zen. 1982an berriro Iruñera joan zen, irakaskuntzan jarraitzeko, 2005ean erretreta hartu arte. *Excerpta e dissertationibus in Sacra Theologia* (1987) aldizkaria zuzendu zuen. John Henry Newman (1801-1890) teologoaren obra ikertu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q88459436
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 92218865
* ISNI: 0000 0001 0924 7606
* BNE: XX907633
* BNF: 12170719d (data)
* GND: 128913762
* LCCN: n95020928
* SUDOC: 071414118
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 188504

 |

* Wd Datuak: Q88459436
**Errosarioko Ama Birjina eliza** Esteribarko Osteritz lekuan Erdi Aroko kristiau eliza zaharra bat da. Gaur egun, horma itxurako aztarna batzuk geratzen dira.

Eraikina
--------

Errosarioko Ama Birjina eliza Osteritzen zegoen. 1989an, Nafarroako Monumentu Katalogoan esaten zen eraikuntzan elementu estilistikorik ez egoteak bere sailkapen kronologikoa zailtzen zuela. Eta eraikina hondatuta zegoela, XX. mendean zaharberritzeren bat jasan bazuen ere. Azkenik, eliza duela gutxi eraitsi dute, eta horma batzuk baino ez daude zutik.

Oinplano angeluzuzeneko habearte bakarreko oinplanoa zuen, oinplanoan tarte bereizirik ez zuena, nahiz eta oholtxozko bi isurkiko estalkian zituen, non arku batzuek lau banaketa erakusten zituzten. Koru modernoa habeartearen oinetan zegoen eta zeru satsua zeraman.

Erreferentziak
--------------

* «Esteribar | Osteritz» *esteribar.org* (Noiz kontsultatua: 2021-09-11).

Ikus, gainera
-------------

* Osteritz

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108916411

 |

* Wd Datuak: Q108916411
Kanpamentu metodista bat, 1819an.
**Bigarren Esnatze Handia** XIX. mendearen hasieran Ameriketako Estatu Batuetan gertatu zen erlijio-berpizkunde protestantea izan zen. Bigarren Esnatze Handiak, erlijioa bizipen eta sermoi hunkigarrien bidez hedatu zuenak, mugimendu erreformista batzuk eragin zituen. Biziberritzeak mugimenduaren funtsezko zati bat izan ziren, eta ehunka konbertitu erakarri zituzten denominazio protestante berrietara. Eliza Metodistak zirkuituko predikariak erabili zituen mugaldeko jendearengana iristeko.

Bigarren Esnatze Handiak, *antebellum* garaiko erreforma soziala ekarri zuen eta erakundeen salbazioa azpimarratu zuen. Kentucky eta Tennesseen 1790eko hamarkadan eta 1800eko hasieran hasi zen erlijio-suhartasuna eta bizitasuna, presbiteriano, metodista eta baptisten artean. Bigarren Esnatze Handian, mugimendu erlijioso berriak sortu ziren, hala nola adbentismoa, dispentsazionalismoa eta Azken Egunetako Santuen mugimendua. Bigarren Esnatze Handiaren ondorioz, hainbat unibertsitate, mintegi eta misiolari elkarte ospetsu sortu ziren.

Historialariek Bigarren Esnatze Handia 1730eko eta 1750eko hamarkadetako Lehen Esnatze Handiaren eta 1850eko hamarkadaren amaierako eta 1900ekoaren hasierako Hirugarren Esnatze Handiaren testuinguruan kokatzen dute. Lehen Esnatzea Ingalaterran, Eskozian eta Alemanian zabaltzen zen mugimendu erlijioso erromantiko zabalago baten parte zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «The First Great Awakening, Divining America, TeacherServe®, National Humanities Center» *nationalhumanitiescenter.org* (Noiz kontsultatua: 2023-05-01).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q285667
* Commonscat Multimedia: Second Great Awakening

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q285667
* Commonscat Multimedia: Second Great Awakening
**Nnoseng Ellen Kate Kuzwayo** (Thaba 'Nchu, Orangeko Estatu Librea, 1914ko ekainaren 29a - Soweto, 2006ko apirilaren 19a), **Nnoseng Ellen Serasengwe** jaioa, hegoafrikar idazle, politikari eta emakumeen eskubideen aldeko militantea izan zen. 1994an, apartheid osteko lehenbiziko hauteskundeetan, Hegoafrikako Parlamentuko kide hautatu zuten. CNA Literary Award jaso zuen 1985ean, *Call Me Woman* autobiografiarekin.

Bizitza
-------

1914ko ekainaren 29an jaio zen Thaba 'Nchu herrian. Haren familia heziketa handikoa zen, eta politikan ere ibiliak ziren. Aitona, Jeremaiah Makgothi, Robert Moffati Biblia tswanerara itzultzen laguntzeaz gain, Orange Estatu Libreko South African Native National Congress erakundeko idazkaria izan zen; aita, Philip S. Mefare, Afrikako Kongresu Nazionaleko kidea.

*St. Francis' College*-n eta *Adams College*-n ikasi ondoren, irakasle gradua lortu zuen 1936an, eta maistra lanean hasi. Bere lehenbiziko senarrak tratu txarrak ematen baitzizkion, Johannesburgera alde egin zuen. Hainbat lanetan aritu zen dibortziatu ondoren, eta, 1953-1955 bitartean, Gizarte Langintza ikasketak egin zituen. Titulu hori eskuan zuela, Johannesburgeko Udalean hasi zen lanean.

1964an, *Young Women's Christian Association* elkartearen Transvaalgo idazkari nagusi izendatu zuten. Kargu horretatik, besteak beste, emakumeen autolaguntza taldeen sorrera sustatu zuen. 1976ko Sowetoko altxaldiaren ondoren, atxilotu eta epaiketarik gabe espetxeratu zuten; bost hilabetez eduki zuten preso Johannesburgeko gotorlekuan. 1979an, "urteko emakume" izendatu zuen *The Star* Gautengeko egunkariak. 1985ean, *Call me Woman* autobiografia argitaratu zuen. 1994an, Hegoafrikako Parlamentuko kide aukeratu zuten.

Witwatersrandeko (Johannesburg), Natalgo eta Port Elizabetheko unibertsitateek honoris causa doktore izendatu zuten.

Lanak
-----

* *Call Me Woman*, Londres, *The Women's Press*, 1985. ISBN 1-879960-09-5.
* *Sit down and listen. Stories from South Africa*, *The Women's Press*, 1990. Euskaraz: *Soweton kontatuak*, Txalaparta, Tafalla, 1996; itzultzailea: Aintzane Ibartzabal. ISBN 84-8136-036-8.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Nnoseng Ellen Kate Kuzwayo.*  anc.org.za (Noiz kontsultatua: 2022-1-23).
2. 1 2 3    *Nnoseng Ellen Kate Khuzwayo.*  South African History Online, sahistory.org.za (Noiz kontsultatua: 2022-1-24).
3. ↑    *Soweton kontatuak.*  *Euskaldunon Egunkaria*, 1998ko uztailak 25, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2022-1-23).

Kanpo estekak
-------------

* *Another Milestone for Ellen Kuzwayo*, Johannesburgeko Udalaren webgunea, 2004ko abenduaren 7a.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3671997
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 90664613
* ISNI: 0000 0001 1795 049X
* BNE: XX1177342
* BNF: 12711387t (data)
* GND: 118813587
* LCCN: n85059299
* NDL: 00514426
* SUDOC: 096370351
* BIBSYS: 90122291
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3671997
**Jones konderria** (ingelesez: *Jones County*) Hego Dakotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Murdo da. 2010eko zentsuaren arabera 1.006 biztanle zituen, Jones kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Jones konderriak 2.514,6 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,15 ura dira. Beste 2.511,45 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,4 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 1.006 pertsonetatik 962 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 13 dira. 1 beltzak edo afroamerikarrak. 20 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 0 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 19 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q926589
* Commonscat Multimedia: Jones County, South Dakota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143079799
* LCCN: n81110761
* **Lekuak**
* OSM: 1739826
* TGN: 2001807

 |

* Wd Datuak: Q926589
* Commonscat Multimedia: Jones County, South Dakota
**José Gaspar Rodríguez de Francia** (Yaguarón, 1766ko urtarrilaren 6a - Asunción, 1840ko irailaren 20a) Paraguaiko diktadorea izan zen 1814tik 1840ra.

Aita brasildarraren semea, apaizgaitegirako ikasi zuen, baina ez zen inoiz apaiztu. 1785ean teologian eta filosofian doktoratu zen Argentinako Cordobako Unibertsitate Nazionalean. Ondoren zuzenbidea ikasi zuen eta Ilustrazioak eta Frantziako Iraultzak eragin zioten.

Paraguairen independentzia osoaren aldekoa izan zen Río de la Plata Probintzia Batuekiko eta Brasilgo Inperioarekiko. Paraguaik 1811n independentzia lortu ondoren, maiatzean hiru kideko gobernu-batzordeko idazkari izendatu zuten, eta ekainean bost modelo gobernu-batzordeko kidea. Abuztuan Kongresuaren gaineko domeinu militarragatik dimititu eta zelaira erretiratu zen. Han babes handia lortu zuen, eta 1812an kanpo politikaz eta armadaren erdiaz arduratzen zen batzarrera itzuli zen.

Paraguaitarrek "Doktore Frantzia" edo "Karai Guasu" ("Jaun Handia" guaranieraz) deitzen zioten, eta indiar batzuek uste zuten naturaz gaindiko botereak zituela astronomiarako zaletasunagatik.

1813ko urriaren 1ean Kongresuak Francia eta Fulgencio Yegros kontsul aldizkakoak izendatu zituen. Hurrengo urtean Francia kontsul bakar izendatu zuten, hiru urterako botere absolutuekin. Bere boterea sendotu zuen eta 1816an Kongresutik herrialdearen erabateko eta biziarteko kontrola jaso zuen.

Rousseauren Kontratu Sozialean oinarritutako gizarte bat inposatzen saiatu zen, eta horretarako herrialdea erabat isolatu zuen. 1820an eliteen konplot bat zanpatu zuen boteretik kentzeko eta 1821ean Fulgencio Yegros exekutatu zuen. Botereari eutsi zion tirania eta metodo irekien bidez, baina eliteak eta Eliza Katolikoa ere menderatu zituen, herritarrei lurrak eman zituen eta biztanleria elikatu eta hezi zuen, eta ez zuen herrialdea kanpoko gerretan sartu.

Bere titulu ofiziala Paraguaiko Diktadore Gorena eta Perpetuoa izan zen. Augusto Roa Bastosek haren bizitza nobelatu zuen *Yo, el Supremo* eleberrian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q34063
* Commonscat Multimedia: José Gaspar Rodríguez de Francia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 22215337
* ISNI: 0000 0001 2320 0310
* BNE: XX932154
* BNF: 12345299f (data)
* BNC: 000082370
* CANTIC: a12122579
* GND: 120607751
* LCCN: n50038452
* NKC: jn20000700549
* SNAC: w6d010pw
* SUDOC: 027948358
* BIBSYS: 1542227319927
* UB: a1362493
* Open Library: OL6964414A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Gutenberg proiektua: 8265

 |

* Wd Datuak: Q34063
* Commonscat Multimedia: José Gaspar Rodríguez de Francia
**José García Nieto** (Oviedo, 1914ko uztailaren 6a - Madril, 2001eko otsailaren 27a) espainiar olerkaria izan zen. 1996an Cervantes saria eman zioten.

Bizitza eta lanak
-----------------

Oviedon jaioa zen arren, Madrilen egin zituen lan nagusiak. Kazetaritzako Eskola Ofizialean graduatu zen. 1940ko hamarkadan, García Nietok eta Falange Española mugimenduarekin loturiko zenbait olerkarik (Jesús Juan Garcés, Pedro de Lorenzo, Jesús Revueltas, Víctor García de la Concha eta abar) *Garcilaso* aldizkaria sortu zuten (1943), espainiar literatura atzerriko eraginetatik libre mantentzeko helburuarekin.

García Nieto ideia kontserbadoreko olerkaria zen, eta hori erakutsi zuen bere obra gehienetan. Espainiako gerra ondoko poesia klasizistako olerkigile handienetakoa izan zen, eta obra originala eta pertsonala osatu zuen.

Obra nagusiak, *Vísperas hacia ti* (1940, *Zure omenezko bezperak*), *Poesía, 1940-43* (1944, *Olerkiak, 1940-1943*), *Del campo y soledad* (1946, *Landaz eta bakardadeaz*), *Tregua* (1951, *Su-etena*), *Juego de los doce espejos* (1951, *Hamabi ispiluen jokoa*), *Sonetos para mi hija* (1953, *Nire alabarentzako sonetoak*); *La red* (1955, *Sarea*); *El parque pequeño* (1959, *Parke txikia*); *Geografía es amor* (1961, *Geografia maitasuna da*), *La hora undécima* (1963, *Hamaikagarren ordua*), *Memorias y compromisos* (1966, *Oroitzapenak eta konpromisoak*), *Hablando solo* (1968, *Bakarrizketan*), *Los cristales fingidos* (1984, *Beira itxuratuak*); *Galiana* (1986) eta *Carta a la madre* (1988, *Gutuna amari*) dira. 1983an Espainiako Erret Akademian sartu zen, eta 1996an Cervantes saria eskuratu zuen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** José García Nieto: biografia eta olerkiak Amediavoz.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q921366
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 71400048
* ISNI: 0000 0001 1668 4820
* BNE: XX936183
* BNF: 11987963k (data)
* CANTIC: a11970935
* GND: 1089828640
* LCCN: n50083224
* NKC: kup20030000030325
* SNAC: w6h43252
* SUDOC: 027945995
* UB: a1348630
* Open Library: OL133732A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02340/eu\_g\_0860/g0860
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 4465
* Dialnet: 3351116

 |

* Wd Datuak: Q921366
***Jinghua*** hari-instrumentu txinatarra da huqin familiakoa, eta Pekingo operan erabiltzen da batez ere. Huqin familiako tresnarik txikiena eta altuena da. Jinghuak biolinaren antzeko tonua du, baina harraskatu.

Eraikuntza
----------

Bere senide gehienek bezala, *jinghuak* bi hari ditu, eta normalean bosten baten tartean sintonizatzen dira, arku-ile desmuntaezina tarteko tartean igarotzen baita. Hariak lehen zetazkoak ziren, baina garai modernoetan gero eta altzairuz edo nylonez eginak daude. Beste huqin tresna batzuek ez bezala (*erhu-a*, *gaohu-a*, *zhonghu-a*, etab.) banbuz eginda dago. Zilindro-formako erresonantzia-kaxa suge-larruez estalita dago aurreko aldean (jotzeko aldea). Danbor tenkatu batek osatzen du, eta horren gainean bermatzen da zubia. Danborra eta hariak lotuta daude erresonantzia-kaxaren beheko aldean dagoen larako batekin.

Erabilera
---------

Pekingo operan, jinghuak kantariaren ahotsa bikoizten du maiz. Jinghuren Pekingo operako artistak oso gutxitan aldatzen dira goragoko posizioetara, eta haien ordez melodia zortzidun bakar batean konprimitzea aukeratzen dute.

*Jinghua* ere Do as Infinity talde japoniarrak nabarmendu zuen "Shinjitsu no Uta" singlean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Japonieraz)**  *Wu Ru-Jun's biography up to 2003.* .

Kanpo estekak
-------------

* Wu Ru-Jun (jinghuak *Shinjitsu* no Uta filmean jokatu zuen Beijing-eko opera-musikaria) bere web gune ofizialetik gaur egun duen profila (japonieraz). Jinghu eta Beijingen opera baten zatiei buruzko informazioa ere ematen du.'
* Zongti Lin-en bloga (txineraz) Beijing-eko beste opera-musikari baten bloga, Pekingo operari eta jinghuren lezioei buruzko bideoekin.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q873588
* Commonscat Multimedia: Jinghu (instrument)

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q873588
* Commonscat Multimedia: Jinghu (instrument)
Qing dinastiako *jingtai* eskulana.
**Jingtai lan** (txineraz 景泰藍) Txinan, Ming dinastiaren garaian, 1450 inguruan sortu zen esmaltezko eskulan mota da. Kobrezko harien arteko uneetan esmalte urdina paratzen zuten, eta hortik izenaren bukaera (txineraz lan = urdina). Izenaren hasiera Jingtai enperadoreari dagokio, bere erregaldian ospetsu bihurtu baitzen. Gaur egun batik bat beste kolore bizi batzuk erabiltzen dituzte. Ontziak egiten dituzte eskuarki. Esmalteak finkatzeko behin eta berriz margotu eta erregosten dira eskulanak, tradizioaren arabera 7 aldiz.

Kloisone bezala ere ezaguna da.

Historia eta jatorria
---------------------

Jingtai lan Ekialde Hurbilean sortu zen aspaldi. Bizantziar Inperioan barrena hedatu zen eta handik Zetaren Bidetik Txinaraino, egun gehien ekoizten duen herriraino.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1102226
* Commonscat Multimedia: Cloisonné

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00571213
* AAT: 300053778
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1102226
* Commonscat Multimedia: Cloisonné
**Euskadi Txirrindularitza Fundazioa**, ofizialki **Fundación Ciclista Euskadi-Euskadiko Txirrindularitza Iraskundea**, irabazi-asmorik gabeko kirol-fundazioa da, euskal txirrindularitza sustatzea, sustatzea, zabaltzea eta garatzea helburu duena.

Fundazioko presidentea Miguel Madariaga da, Euskaltel-Euskadi taldearen sortzailea eta manager nagusi ohia bere lehen hemeretzi denboraldietan.

2012. urtera arte, Euskaltel-Euskadi txirrindularitza taldea izan zuen erakusle nagusi, txirrindularitzako maila gorenean (UCI ProTeam). Talde horretako txirrindularietako batzuk Fundazio honetako etapa guztietan egon dira. 2013tik aurrera, Euskadi Txirrindularitza Fundazioa maila goreneko taldearen proiektu berri batetik aldenduta geratu zen, eta Euskaltel enpresak aurrekontua eta kudeaketa bere gain hartu zituen, hurrengo 4 denboraldietan ustez 40 milioi euroko ekarpena eginez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «El equipo que sabe sobrevivir» *El Correo* 2009-02-04.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Fundación Euskadi: Landa, el primer corredor que pasa por todas las etapas de formación» *Biciciclismo* 2011-8-8.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «La Fundación Euskadi seguirá con un equipo continental» *El Correo* 2012-09-27.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Euskaltel-Euskadi contará con ocho ciclistas extranjeros la próxima temporada» *Deia* 2012/10/11.

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6437696

 |

* Wd Datuak: Q6437696
**José Fernández Arteaga** (1933ko irailaren 12a, Santa Inés de Barraza - 2021eko abenduaren 17a ) elizgizon mexikar eta Chihuahuako artzapezpiku erromatar katolikoa izan zen.

Biografia
---------

José Fernández Arteagak teologia eta filosofia ikasi zituen Mexiko Hirian eta Montezuman. 1957ko apirilaren 4an apaiz ordenatu zuten Tulancingo elizbarrutian. Gero Erromako Unibertsitate Gregoriano Pontifikalean ikasi zuen eta Zuzenbide Kanonikoko lizentzia lortu zuen. Ikasketetako prefeta, Tulancingo elizbarrutiko seminarioko irakasle eta ekonomistaordea izan zen eta pastoralean jardun zuen, azkena erromesetako artzain gisa.

Paulo VI.a Aita Santuak Apatzingango apezpiku izendatu zuen, 1974ko uztailaren 13an. Mexikoko Delegatu Apostolikoak, Mario Pio Gaspari-k, apezpiku ordenazioa eman zion urte bereko irailearen 12an; Konsagratzaileak Victorino Alvarez Tena, Celayako gotzaina, eta José Abraham Martínez Betancourt, Tacámbaroko apezpikua izan ziren.

Joan Paulo II.a Aita Santuak Colimako gotzain izendatu zuen 1980ko otsailaren 8an. 1988ko abenduaren 20an Chihuahuako Coadju artzapezpiku izendatu zuten, eta hurrengo urteko urtarrilaren 25ean ezarri zuten karguan. Adalberto Almeida y Merinok 1991ko ekainaren 24an erretiroa hartu zuenean, haren oinordekoa izan zen Chihuahuako artzapezpiku gisa.

Joan Paulo II.a Aita Santuak Bizitza Sagaratuko Institutuetarako eta Bizitza Apostolikoko Elkarteetarako Kongregazioko kide izendatu zuen.

2009ko irailaren 29an Benedikto XVI.a Aita Santuak adin-arrazoiengatik aurkeztutako bere dimisio-eskaera onartu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  „Comunicado sobre fallecimiento de Mons. José Fernández Arteaga, Arzobispo Emérito de Chihuahua" auf *cem.org.mx* vom 17. Dezember 2021 (mexikanisch)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1709182
* Commonscat Multimedia: José Fernández Arteaga

---

 |

* Wd Datuak: Q1709182
* Commonscat Multimedia: José Fernández Arteaga
Gaiztoaren **estereotipozko** irudia, komiki eta marrazki bizidunetan maiz irudikatzen dena.
Gizarte-zientzietan, **estereotipoa** talde edo beste gizarte-kategoria batean sailkatu ondoren, talde horretako pertsonei eta horien jokabideei buruz osatzen den aurreiritzi eta irudi sinplifikatua da, kulturalki nahiz orokortze-prozesu baten ondorioz eratua eta pertsonei zuzenean aplikatzeaz gainera ekoizpen kulturalean (literatura, komikia, zinema, ...) ere maiz baliatzen dena. Gehienetan, estereotipoak ez datoz bat errealitatearekin eta horien aplikazioa *secundum quid* edo gehiegizko orokortze izeneko falaziaren ondorioa da. 

Estereotipatzea esaldi, ideia edo irudi bat, behin eta berriro aldaketarik gabe errepikatzea da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Estereotipatu - Euskaltzaindia hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-07-14).

Kanpo estekak
-------------

* Estereotipoak, Gizapedian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q167172
* Commonscat Multimedia: Stereotypes

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4057329-1
* LCCN: sh85128018
* NDL: 01084703
* NKC: ph126102
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D013240

 |

* Wd Datuak: Q167172
* Commonscat Multimedia: Stereotypes
**Jenny Fransson** (Karlstad, 1987ko uztailaren 18a) Suediako estilo libreko borrokalaria da, eta 2008, 2012 eta 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan emakumezkoen 72 kg-ko borroka librean parte hartu zuen.

Ibilbidea
---------

Udako hiru Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, Rio de Janeiron 2016an brontzezko domina bat lortu zuen 69 kg-ko kategorian; 9. postua Pekinen, 2008an; eta 9. postua Londresen, 2012an 

Bi domina irabazi zituen Munduko Borroka Txapelketan, urrea 2012an eta zilarra 2019an, eta hiru domina Europako Borroka Txapelketan 2008 eta 2019 artean.

2012ko Udako Olinpiar Jokoetan, bigarren txandara iritsi zen eta Stanka Zlatevaren aurka galdu zuen.  Errepetxan, Vasilisa Marzalyuken aurka galdu zuen.

2016ko Udako Olinpiar Jokoetan, brontzezko domina bat irabazi zuen.

Urrezko domina bat irabazi zuen 2018ko Europako Borroka Libreko Txapelketan, eta brontzezko domina bat, 2019ko eta 2008ko Europako Borroka Libreko Txapelketan.

2020ko otsailaren 3an, Jenny Franssonek dopin proba batean positibo eman zuela iragarri zen, metiltestosterona legez kanpoko substantziagatik, esteroide anaboliko bat. Horren ondorioz, 2020ko talde olinpikotik kanporatu zuten, eta Suediako Batzorde Olinpikoaren Top and Talent laguntza-programatik kanpo utzi zuten.

Nazioarteko ohoreak
-------------------

| Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea | Lekua | Domina | Kategoria |
| 2016 | Rio de Janeiro ( Brasil )   |  | 69 kg |
| Munduko Txapelketa |
| Urtea | Lekua | Domina | Kategoria |
| 2012 | Edmonton ( Kanada )   |  | 72 kg |
| 2019 | Nur-Sultan ( Kazakhstan ) |  | 68 kg |
| Europako Txapelketa |
| Urtea | Lekua | Domina | Kategoria |
| 2008 | Tampere ( Finlandia )   |  | 72 kg |
| 2018 | Kaspiar ( Errusia ) |  | 72 kg |
| 2019 | Bukarest ( Errumania ) |  | 68 kg |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Olympedia – Jenny Fransson» *www.olympedia.org* (Noiz kontsultatua: 2022-01-26).
2. ↑   «International Wrestling Database» *www.iat.uni-leipzig.de* (Noiz kontsultatua: 2022-01-26).
3. ↑   «Jenny Fransson Bio, Stats, and Results | Olympics at Sports-Reference.com» *web.archive.org* 2020-04-17 (Noiz kontsultatua: 2022-01-26).
4. ↑   **(Suedieraz)** Sport, S. V. T..  (2020-02-07). «Brottning: Jenny Franssons B-prov positivt» *SVT Sport* (Noiz kontsultatua: 2022-01-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1451165
* **Kirolariak**
* COI: jenny-fransson

 |

* Wd Datuak: Q1451165
**Euskadiren Aldeko Libreak** (**EaL**), gaztelaniaz ***Libres por Euskadi*** (**LxE**), 2018an sortutako alderdi politikoa da, bere jarduera Euskal Autonomia Erkidegoan gauzatzen duena. Egoitza nagusia Gasteizen du, eta "dogmarik gabeko" alderdi gisa deinitzen du bere burua, helburu gisa euskal gizartearen ongizatea izanik. Lehen aldiz 2019ko udal eta foru hauteskundeetan aurkeztu zen, eta 2020ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetara aurkeztuko da.

Historia eta ideologia
----------------------

Alderdia 2018ko irailaren 21ean erregistratu zen. Gizarte zibileko pertsona ezberdinek osatutako alderdi gisa aurkezten dute euren burua. Ezkerreko zein eskumako jendeak eta jende abertzale zein ez-abertzaleak osaturik, ideologiak atzean utziz Euskadiko herritar guztien ongizatearen alde lan egiteko helburua dutela adierazten dute.

2019ko udal eta foru hauteskundeetan Getxon, Gasteizen eta Arabako Batzar Nagusietara aurkeztu zen. Getxon zazpigarren indarra izan zen botoen %2,78 eskuratuz, baina Gasteizen eta Araban ez zen botoen %1a gainditzera iritsi.

Alderdiaren presidentea Rubien Gutierrez abokatu bilbotarra da, iraganean Alderdi Popularrean eta Herritarren alderdian militatutakoa. EaL-k 2020ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetan parte hartuko du, hiru herrialdeetan zerrendak aurkeztu ondoren. Rubien Gutierrez presidentea izango da alderdiaren lehendakarigaia, Fernando Herrero Arabako zerrendaburua, eta Chema Herzog (PPko zinegotzi izandakoa) Gipuzkoako zerrendaburua.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)**  *Quiénes somos – LxE.*  (Noiz kontsultatua: 2020-03-05).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Borra, Carlos C..  (2020). «17 partidos competirán en las urnas el 5-A» *www.deia.eus* (Deia) (Noiz kontsultatua: 2020-03-05).
3. 1 2    Urain, Jon O.. «Hamazazpi alderdi aurkeztu dira Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetara» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2020-03-05).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Alderdi Politikoen Erregistroa» *Espainiako Barne Ministerioa* (Noiz kontsultatua: 2020).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Rubén Gutiérrez (Presidente) – LxE.*  (Noiz kontsultatua: 2020-03-05).[*Betiko hautsitako esteka*]
6. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *LxE se presenta a las elecciones vascas como alternativa NO nacionalista y como acérrimo defensor del concierto económico vasco y del estatuto de Gernika – LxE.*  (Noiz kontsultatua: 2020-03-05).[*Betiko hautsitako esteka*]
7. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *LxE-EAL presenta su campaña y candidatos para las elecciones vascas 2020 – LxE.*  (Noiz kontsultatua: 2020-03-05).[*Betiko hautsitako esteka*]
Estereoskopio modernoa, aireko irudiak ikusteko erabilia
**Estereoskopioa** bi dimentsioko irudi bikoitz bat giza garunean nahastu eta hiru dimentsioko irudi bakar gisa ikusteko tresna, hau da, gauzakiak erliebean ikustea bideratzen duen tresna. Bata bestetik hurbil dauden bi puntutatik ikuspegi beraren bi argazki ateratzen badira eta bi argazki horiek estereoskopioan elkarren ondoan jartzen badira, ikuspegi hori erliebean ikusiko da. Sir Charles Wheatstonek asmatu zuen estereoskopioa 1840an.

Geologian eta geografian asko erabiltzen da, hegazkinetatik ateratako era horretako argazkiak estereoskopioan behatuz errazago egin baitaitezke leku bateko azterketa geologiko, geografiko eta geomorfologikoak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11723296
* Commonscat Multimedia: Stereoscopes

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300162919
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q11723296
* Commonscat Multimedia: Stereoscopes
Gasteizko **Jauregi kalea** Alde Zaharrean dago.

Kokapena
--------

Alde Zaharraren goiko aldean dago. Santa Maria eta Frai Zacarias Martinez kaleak lotzen ditu.

Luzera
------

37 metro inguruko luzera du. Ez dauka ataririk. Alde batean Oihaneder Jauregia dago eta Landatxo parkea.

Historia
--------

Henrike Knörr eta Elena Martínez de Madina Salazarrek idatzitako "Toponimia de Vitoria I – Gasteizko toponimia I" (Euskaltzaindia, 2009) liburuaren arabera 1887ko urriaren 12an ezarri zitzaion egun duen izena, ondoan Oihaneder Jauregia dagoelako.

Trafikoa
--------

Trafikorako irekita dago, mendebaldetik ekialderako norantzan, baina kalea oso estua denez oso ibilgailu gutxi iragaten dira. Ezin da aparkatu.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56611337
* Commonscat Multimedia: Calle del Palacio, Vitoria-Gasteiz

---

 |

* Wd Datuak: Q56611337
* Commonscat Multimedia: Calle del Palacio, Vitoria-Gasteiz

1. ↑   .
**Euskal Aktoreen Batasuna (EAB)** Euskal Herriko antzezleen sindikatua da, 1989. urtean eratua. Euskal Herriko antzezleen lan-egoeraz eta prestaketaz arduratzeaz gainera, bere gain hartzen du afiliaturik dituen ia hirurehun antzezleen sustatzea. Hiru sailek osatzen dute EABren egitura: Bultzapen Saila, Prestaketa Saila, eta Sail Juridikoa. Edozein alorretan (zinema, antzerkia, telebista, irratia, bikoizketa, publizitatea) lan egiten duten antzezleak bil daitezke sindikatuan. EABk urtero Jokulari sariak banatzen ditu, urteko euskal herritar antzezle onenen artean. 1993. urteaz geroztik, Euskal Antzezleen Jaia antolatzen du Batasunak, eta jai horretan Jokulari sariak banatzen dira. EAB Artisten Nazioarteko Federazioko eta Espainiar Estatuko Aktoreen Sindikatuetako Erakundeko kide da.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257451

 |

* Wd Datuak: Q12257451
**Euskal Akuarelarien Elkartea** akuarela teknika erabiltzen duten margolariek Bilbon, 1945ean sortu zen. 2001etik ECWS edo European Watercolour Exhibition & Symposium erakundearen partaidea da. Bere helburu nagusia teknika hau zabaltzea eta ezagutaratzea da; horretarako erakusketak eta tailerrak antolatzen dituzte. 2020an bere 74 urtemuga ospatu zuten.

Historia
--------

1945ean hamalau margolarik, tartean Juan Arostegi Barbier, erakundea sortu zuten. Poliki-poliki bazkideak biltzen joan ziren eta gaur egun 250 bazkide ditu. Haien egoitza Bilboko Mazarredo zumarkalearen 35ean dago. Egungo presidentea Isabel Sanjuán da. Elkartearen aktibitate ezagunetariko bat Gabonetan egiten duten erakusketa kolektiboa da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Isabel Sanjuánekin elkarrizketa, *Bilbao*, 364 zk. 2020ko abenduan.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Elkartearen bloga.
* **(Gaztelaniaz)**:Elkartearen webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104187297

 |

* Wd Datuak: Q104187297
*Artikulu hau* Basiliscus *generoko animaliari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Basilisko».*
**Basilisko arrunta** (*Basiliscus basiliscus*) *Basiliscus* generoko animalia da. Narrastien barruko Corytophanidae familian sailkatuta dago.

Erdialdeko Amerikako jatorrizko muskerra da. Iguanen antzeko muskerrak dira, baina itxura bizkorragoduna eta oso lirainak, eta orokorrean, proportzio txikiagokoa. Gandor bat edo bi izateagatik desberdintzen dira baita ere, normalean bat buruaren gainean edo beste bat, handiagoa, bizkarraldean (bere buztanaren laurden bat izatera hel daitekeena). Alimentu mota asko kontsumitzen ditu.

Basiliskoek uraren gainetik ibiltzeko trebetasuna dute. Osteko hankek lobulu dermikoak dituzte hegats moduan funtzionatzen dutelarik, zeintzuek uraren gaineko sostengua areagotzen duten. Animalia lurretik dabilenean, hauek kiribilduta daude. Animaliak arriskua aurre ematen badu, laku edo erreka baten uraren gainetik korrika hasten da oso azkar, orduan osteko hanketako hegatsak irekitzen dira uraren gaineko sostengua handituz eta horrela uraren gainetik korrika egin. Abiadura geldotzean aldiz, basiliskoa urperatu egiten da eta beste edozein musker bezala era normal batean egiten du igerian.

Trebezi honek hainbat herrialdetan "Jesukristoren muskerra" edo "Jaunaren muskerra" ezizena eman diote, Bibliako Mateoren Ebanjelioaren pasarte bat gogoraraziz (Mateo 14:22-34). Uraren gainetik zehar, urperatu baino 4,5 metro arinago basiliskoak segundoko 1,5 metroko abiadura lor dezake, zeina pasa ondoren igerian hasten den. Abilezia hau dela eta, naturaz gaindiko boterea zuela esaten zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  The Species 2000 and ITIS Catalogue of Life

Ikus, gainera
-------------

* Basiliscus
* Corytophanidae

Kanpo estekak
-------------

* TIGR Reptile Database in Species 2000 and ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q651273
* Commonscat Multimedia: Basiliscus basiliscus
* Wikispecies Espezieak: Basiliscus basiliscus

---

* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Basiliscus\_basiliscus
* EOL: 795614
* GBIF: 5221813
* ITIS: 1056919
* UICN: 203044
* NCBI: 161134
* Paleobiology Database: 374620

 |

* Wd Datuak: Q651273
* Commonscat Multimedia: Basiliscus basiliscus
* Wikispecies Espezieak: Basiliscus basiliscus
**Erich Schönhardt** (Stuttgart, Alemania, 1891ko ekainaren 25a - Stuttgart, 1979ko azaroaren 29a), 1928an, Schönhardten poliedroaren aurkikuntzagatik ezaguna den alemaniar matematikaria izan zen. Schönhardten poliedroa poliedro ez-ganbila sinpleena da, tetraedroetan triangelatu ezin daitekeena erpin berriak gehitu gabe.

Schönhardt Stuttgarteko Unibertsitatean ikasi zuen eta Tübingengo Unibertsitatean graduondoko ikasketak egin zituen. 1920an, Schottky taldeen tesiarekin doktoretza lortu zuen, Ludwig Maurer-en zuzendaritzapean. 1930eko hamarkadan, Tübingengo *Dozentenführer* (fakultateko nazismoaren lider politikaria) izan zen, Tübingengo Erich Kamke matematikaria salatzearen arduraduna izan zen, emakume judu batekin ezkontzeagatik. 1936an, Stuttgarteko Unibertsitateara itzuli zen eta 1939-1942ko errektorea izan zen. Deutsche Mathematik aldizkariaren editore iraunkorra izan zen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q122562
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 170182540
* ISNI: 0000 0001 2036 5582
* GND: 1012789357
* MGP: 65835

 |

* Wd Datuak: Q122562
**Berneray** (Eskoziako gaeleraz *Beàrnaraidh*) Eskoziako ipar-mendebaldean dagoen Kanpoko Hebridak uhartediko uharte bat da. 10,10 km2-ko azalera du eta bertan 136 pertsona bizi dira.

Izena
-----

Uhartearen izenaren jatorria Antzinako Norvegierazko "Bjorn-en uhartea" izendapenean datza. Usadioz gaelera mintzalariek *Beàrnaraigh na Hearadh* ("Berneray Harriskoa") deitu izan dute, gehienbat inguruan dagoen *Beàrnaraigh Cheann Bharraigh* ("Berneray Barra Lurmuturrekoa") uhartetik ezberdindu asmoz, azken honi ingelesez *Barra Head* deitzen zaiolarik. Gaur egun gaelera hiztunek iparraldeko Berneray uhartea izendatzeko *Beàrnaraigh Uibhist* ("Berneray Uistekoa") gisa ere deitzen dute.

Hizkuntza
---------

Uharte honetako biztanle askok ama hizkuntza gisa gaelera mintzatzen dute.

Bitxikeria
----------

Angus MacAskill (1825-1863) erraldoiaren jaiolekua ere bada, ezizenez *Angus Mòr MacAskill* ("Angus Handia MacAskill"), *Giant MacAskill* ("Angus Erraldoia") eta *Black Angus* ("Angus Beltza"). Gizon hau bere garaian munduko gizon indartsuena bezala ezaguna zen, 23 urterekin bere garaiera handienera iritsi zen: 2,36 metro, bere pisua aldiz 190 kg-takoa zelarik. Zaldi bat, 1270 kg-tako aingura bat edota 135 kg-tako kupelak hainbat metrotan gora altzateko gai zen, bi hatzez 50 kg-ko pisua igo eta hantxe goian hamar minutuz eskegita edukitzeko gaitasuna ere bazuen. 1863an 38 urte zituela hil zen.

Hondartzak
----------

Uhartearen mendebaldeko hondartzak 3 milatako zabalera eta hainbat milatako luzera du, oso garbi eta bakartia denez, jendartean ospe handia du.

Iruditegia
----------

* Arrantzontzia, Berneray uhartearen mendebaldea eta Pabbay uhartea igarozArrantzontzia, Berneray uhartearen mendebaldea eta Pabbay uhartea igaroz
* Bay's LochBay's Loch
* Irrati estazioaIrrati estazioa
* Berneray HarbourBerneray Harbour
* Berneray uhartearen kokapen mapaBerneray uhartearen kokapen mapa

Kanpo estekak
-------------

* Berneray uharteko webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q682618
* Commonscat Multimedia: Berneray

---

* **Lekuak**
* OSM: 2789916

 |

* Wd Datuak: Q682618
* Commonscat Multimedia: Berneray


| Hebridak |
| --- |
|  ***Barruko Hebridak***:  Ascrib · Canna · Cara uhartea · Coll · Colonsay · Crowlin uharteak · Eigg · Gigha · Iona · Isay · Islay · Jura · Kerrera · Lismore · Oronsay · Muck · Mull uhartea · Raasay · Rùm · Scalpay · Skye · Slate uharteak · Soay · Staffa · Summer uharteak · Tiree · Treshnish uharteak · Ulva 
 ***Kanpoko Hebridak***:  Barra · Benbecula · Berneray · Eriskay · Flannan uharteak · Great Bernera · Harris · Lewis · Monach uharteak (Heisgeir) · North Uist · Rockall · Scalpay · Shiant uharteak · South Uist · St Kilda |
**Bixintxo Bilbao** (1991ko apirilaren 19a, Ziburu, Lapurdi) euskal trinketa pilotari bat da. Aitona Ondarroakoa zuen.

Frantziako esku pilotako txapelduna da.

Gaur egun, Battitta Ducassou eta Peio Larralde pilotariekin batera kirol honetako goi mailako gazte belaunaldiko pilotari nabarmenenen artean dago. 2018ko urriaren 20an binakako trinketeko munduko txapelketa Bartzelonan irabazi zuen, eta ikurrina erakutsi saritzeko unean. Horregatik, nazioarteko txapelketatatik urtebetez egotziz zigortu zuen Nazioarteko Euskal Pilota Federazioak, arauz kanpoko bandera bat erakustea leporatuta. Euskal Herrian zigorrak harrotutako kritiken ondoren, Federazio horretako presidenteak zigorra kentzea erabaki zuen bi egun geroago.

Kirol lorpenak
--------------

* Binakako txapelduna: 2015, 2016, 2017.
* Trinket binakako nazioarteko txapelduna: 2018.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Berria.eus. «Urtebeteko zigorra ezarri diote Bixintxo Bilbaori, Munduko Txapelketan ikurrina ateratzeagatik» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2019-02-24).
2. ↑   **(Ingelesez)** Berria.eus. «Pilota federazioak zigorra kendu dio Bixintxo Bilbaori» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2019-02-28).

Kanpo estekak
-------------

* Peio Larralde, Battitta Ducassou eta Bixintxo Bilbao pilotariei elkarrizketa irakurgai. 2016ko otsailaren 12a. Iparraldekohitza.eus

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q35987114

 |

* Wd Datuak: Q35987114