**Mary Carson Breckinridge** (1881eko otsailaren 17tik 1965eko maiatzaren 16ra) AEBetako erizain emagina izan zen, eta Frontier Nursing Service (FNS) sortu zuen. Mugako erizaintza-zerbitzu horrek familiaren arreta mediko integrala eman zien Kentuckyko landa-eremuetako mendietako biztanleei, eta zerbitzuak eman zizkien errepide eta trenbideen sistematik kanpoko eremu urrun eta pobretuei, baina zaldiz iristeko moduan zeudenei. Breckinridgek AEBetako erizain emaginak profesionalizatu zituen, era autonomoan praktika zezaten etxe eta klinika deszentralizatuetan. Breckinridgeren lanak bere eraginkortasuna erakutsi zuen Appalacheetan haurren eta amen heriotza-tasa nabarmen murriztean, konparatiboki kostu baxuan, baina bere erizain emagin ereduak ez zuen inoiz errorik bota Estatu Batuetan.

Lehen haurtzaroa eta familia
----------------------------

Mary Breckinridge 1881eko otsailaren 17an jaio zen Memphisen, Tennesseen, lau seme-alabetan bigarrena, Katherine Carson eta Clifton Rhodes Breckinridge hegoaldeko familia aberatsean. John C. Breckinridge presidenteordearen biloba gisa, James Buchanan presidentearen agindupean, eta Arkansasko kongresista eta Errusian AEBetako ministro baten alaba izanik, Mary Breckinridge Mississippi, Kentucky eta New Yorkeko finketan eta Washington eta San Petersburgoko gobernuaren egoitzetan hezi zen, eta baita ere Lausana, Suitza eta Stamford Connecticuteko eskoletan. Nazioarteko bidaietako esperientziak, jendaurrean hitz egiteko praktika eta kausa filantropikoei laguntzeko prest dauden ongile eraginkorren eta aberatsen sarbidea eman zituzten lotura politiko eta familiar horiei esker, Leslie konderriko (Kentucky) egoiliar pobretuentzat baliagarri izango ziren diru pribatuak bildu ahal izango zituen. 

  

  

Breckinridge baliabide ekonomikoak zituen familia handi batean jaio bazen ere, ez zegoen pozik neba zaharrenak eskola pribatuetan kalitate handiagoko hezkuntza jasotzen zuelako, eta bera eta ahizpa etxeko irakasleekin edo bere amaren laguntzaz ikasten ari zirelako. Neba zaharrenaren hezkuntza kalitaterik izan ez zuen arren, tutore pribatuek hezi zuten Washingtonen, Suitzan eta San Petersburgon, Errusian.

  

Bere haurtzaroko esperientziek Breckinridge prestatu zuten osasun publikoarekin konprometitutako karrera baterako, familia ardatz hartuta, eta etengabeko arretako eredu batekin, amaren eta haurren nutrizioarekin, immunizazioekin, jaio aurreko arretarekin, erditzearen laguntzarekin eta ondorengo arretarekin, jaiotza-kontrolekin, esaterako.

  

1894an, Breckinridge eta bere familia Errusiara joan ziren bizitzera, Grover Cleveland presidenteak bere aita herrialde horretako Estatu Batuetako ministro izendatu zuenean. 1897an itzuli ziren Estatu Batuetara. Bere autobiografiak San Petersburgoko (Errusia) Estatu Batuetako Legazioan bere neba gaztearen jaiotzaren historia nabarmentzen du, Mugako Erizaintza Zerbitzuari buruzko bere ikuspegian hezitzailea dela erakutsiko lukeen emagin trebatu batekin izandako lehen topaketa gisa. 14 urte zituen orduan. Haren ama bi medikuk artatu zuten, familia-mediku batek eta obstetra batek, bai eta Errusiako erizain batek ere, Madame Kouchnovak, zeinak ekimena hartu baitzuen medikuak zutik zeuden bitartean. Bere amak eta Errusiako Alexandra enperatriz errusiar gazteak, Olga dukesa handiaren amak, semeei bularra ematea erabaki zuten, maila bereko emakumeak inudeen menpe egon ohi ziren garai batean. Breckinridge, Memphisen jaioa, Tennessee, Berreraikuntza aroan, inude batek elikatu zuen eta ahuntz-esnearekin osagarri gisa. Bere inudea koloretako emakume bat zen, bere seme bat zuena. Amak erdiberriaroko sukarra izan zuen erditzearen ondoren, eta, beraz, ez zion bularrik eman alabari. 13 urte bete arte, Washingtonen bizi izan zen neguan, eta udako hilabete gehienak Hazelwooden eman zituen, New Yorkeko landetxe batean, izeba James Leerekin. "Amona Lees", lehengusu guztiek esaten zioten bezala, Kentuckyn jaio zen, eta bere aberastasunaren zati handi bat hegoaldeko haurrak hezten gastatu zuen, arreta berezia jarriz Kentuckyko umeei. Breckinridgek amama gogoratu zuen haurren gutunak ozenki irakurtzen. Beraz, egokia iruditu zitzaion geroago Lees amonaren herentzia Mugako Erizaintza Zerbitzuan inbertitzea. Oasis landaketa ere bisitatu zuen Mississippiko deltan, bere amaren aldeko osaba-izeben etxean. Han ikasi zuen zaldi gainean ibiltzen adin goiztiarrean, Mugako Erizaintza Zerbitzuko erizain-emaginen artean bidaiatzeko beharrezko trebetasuna eta modu bereizgarria.

Ezkontza eta seme-alabak
------------------------

Breckinridge emakumeen rol nagusiak emazte eta ama izatea ziren mundu batean sartu zen. Bere amak ez zuen onartzen bere lehengusina Sophonisba Breckinridge Wellesley Collegera joatea eta karrera bat hastea, ziurrenik ez zelako etxera bizitzera itzuliko. Alabak bide tradizionalago bati jarrai ziezaiola ziurtatzen lagundu zuen.

  

1904an, 23 urte zituela, Breckinridge Henry Ruffner Morrisonekin ezkondu zen, Hot Springs, Arkansaseko abokatu batekin. 1906an hil zen apendizitisak jota. Ez zuen seme-alabarik izan lehen ezkontzan.

  

1912an Richard Ryan Thompsonekin ezkondu zen, Eureka Springseko (Arkansas) Crescent College and Conservatory-ko presidentea. Haurrak izan aurretik, Breckinridgek frantsesa eta higienea irakasten zituen Kontserbatorioan.

  

Bikoteak bi seme-alaba izan zituen. Bere alaba Polly garaia baino lehen jaio zen 1916an eta ordu gutxi batzuk baino ez zituen bizi izan. Bere semea, Clifford Breckinridge ("Breckie"), Thompson, 1914an jaioa, alaba hil eta bi urtera bakarrik hil zen. Senar bat eta bi seme-alaba hil ondoren, Breckinridgek haurren eta familien osasunerako eta ongizaterako baldintza egokiak sortzeko konpromisoa hartu zuen.

  

Breckinridgek 1918an utzi zuen bere bigarren senarrarekin zuen ezkontza zorigaiztokoa, eta 1920an dibortzioa behin betikoa izan zenean, berriro ekin zion ezkongabearen abizena erabiltzeari.

Heziketa
--------

Breckinridge institutriz eta tutore batekin hezi zuten lehen hezkuntzako urteetan, eta Rosemont-Dezaleyko barnetegira bidali zuten Lausanan (1896-1897), bigarren hezkuntza jasotzeko. Frantsesa zen eskolako hizkuntza eta ikasketa plana historia eta literaturari buruz irakurri eta idaztean zentratzen zen. Frantsesezko murgiltze esperientziak eta Suitzako Alpeetan igarotako urteek Breckinridge prestatu zuten erizaintza programa bat administratzeko Frantzian Lehen Mundu Gerraren ondoren. Eskoziako Lur Garaiak, Ozarkak eta Apalacheak barne hartzen zituzten mendiekiko maitasuna ere irakatsi zioten. Bigarren hezkuntza Miss Low 's Schoolen amaitu zuen, Stamforden, CTn. Bertan, AEBetako ikasleekin egokitu behar izan zuen, eta latinarekin eta matematikarekin borrokatu zuen, zeinetarako ez baitzuen aldez aurreko prestakuntzarik. Sarritan izan zituen etxe eta eszenatokien aldaketek eta baita hezkuntza-itxaropenek egokitzapen esanguratsuak eskatzen dituen lan batera eraman zuten. Bere lehen senarra hil ondoren, Breckinridgek goi mailako heziketa jarraitu zuen St. Luke 's New Yorken hiru urtez eta 1910ean graduatu zen, erizain erregistratua bihurtuz, familiarekin Fort Smith, Arkansasen elkartu aurretik. Bere bi semeak hil eta bigarren ezkontza desegin ondoren, Washingtoneko auzo marjinaletan lan egin zuen, 1918ko influenza-epidemiaren garaian erizainak gainbegiratzen. Europara abiatu aurretik, Breckinridgek haurren ongizateari buruzko ikastaro labur eta trinkoa egin zuen Bostongo Eskola Barrutiko Erizainen Elkartean, Bostongo auzo marjinaletan eta etxebizitzetan lan eginez. 

  

 Britainia Handiko Ama eta Haurrentzako Ospitaleko postal zaharra
Frantzia Suntsiturako Estatu Batuetako Batzordearekin hiru urte lan egiteak Breckinridge lagundu zuten Kentuckyko landa-eremuetan osasun publikorako plan bat imajinatzen, sistemaren erdigunean kokatutako erizain emaginekin:

* Osasun publikoko erizaintzako ikastaro aurreratuak hautatu zituen Teachers Collegen, Columbiako Unibertsitatean, gabeziak betetzeko (adibidez, estatistika, haur-psikologia, higiene mentala, biologia).
* 1923ko uda Kentuckyko muinoetan zehar 650 milia baino gehiago zaldi gainean pasatzen eman zuen, eskualdeko emaginen udako inkesta bat egiteko, 60 urteko batez bestekoa zutenak. Konpetentzia pixka bat aurkitu zuen arren, zikinkeria eta Erdi Aroko zaintza maila ere aurkitu zituen.
* Estatu Batuetan obstetrizia ikastarorik eskaintzen ez zenez, 1923ko udazkenean Ingalaterrara itzuli zen, Ama eta Haurtxoentzako Britainiar Ospitalean behar zuen trebakuntza jasotzera. Lau hilabeteko emagintzako ikastaro trinkoa burutu ondoren, Emaginen Batzorde Nagusiak ziurtatu zuen.
* Obstetrizia ziurtagiria lortu ondoren, Breckinridge Eskoziako Hebridetara joan zen 1924an urruneko landa eremuetan osasun zerbitzuen ereduak behatzera. Eskoziako osasun sistema publikoan ibilbide oso bat programatu zuen. Highlands and Islands-eko Mediku eta Erizaintza Zerbitzua Mugako Erizaintza Zerbitzua eraikitzeko eredua izango zen.
* Azkenik, Londresera itzuli zen Post Certificate Schoolera, obstetriziako graduondoko ikasle gisa, bere lau hilabeteko ziurtapen-ikastaroa osatzeko. Queen 's Institute of District Nursing-ek amaren heriotza-tasa % 2tik beherakoa zuen.

Breckinridge hezkuntza formalarekin, esperientzia praktikoarekin eta lotura administratiboekin itzul zitekeen Kentuckyra, Mugako Erizaintza Zerbitzua sortzeko.

Erizaintza-zerbitzu baterako Europako ereduak
---------------------------------------------

 Frantziako Eskualde Hondatuetarako Batzorde Amerikarrarentzat Litografia
Lehen Mundu Gerraren amaieran Frantziako iparraldean hedapenaren zain zegoela, Breckinridgek kontratu bat onartu zuen Children 's Bureaurekin (Defentsa Nazionaleko Kontseiluko Haurren Ongizate Saila). Haurren ongizateari buruzko informazioa eman zuen hainbat estatutan, eta haurren alde egiteko hitzaldiak eman zituen.

  

Armistizioaren ondoren, boluntario gisa eskaini zuen bere burua Frantzia Suntsiturako Estatu Batuetako Batzorderako, non bere taldeak laguntza zuzena eskaini zuen elikagaien, hazien eta sendagaien hornikuntza-kateak berrezartzeko. 6 urtetik beherako haurrak eta ama haurdunak eta bularrekoak izan zituen ardatz, eta pneumonia, inpetigoa, ekzema, eskarlatina eta difteria zuten pazienteak artatu zituen. Garapenean atzerapenak zituzten haur elikatugabeei, gerran maiz erasoen pean egondako familiei eta bateratze-prozesuan zeuden familia ebakuatuei eman zien arreta. Breckinridgek gutun asko idatzi zizkion amari egonaldian. Batean ahuntz-esnearekin familiek izango luketen onura aipatu zuen. Amak emaileak antolatzen eta ahuntz-fondoa ezartzen lagundu zuen. Breckinridgek idatzi zuen emaile guztiei eskerrak emateko, lagundu zioten haurraren istorio bat partekatzeko eta ahuntzak elikatzeko erremolatxaren sustraietarako funts gehigarriak eskatzeko. Ahuntz emaileen zirkulua handitu egin zen eta dirua bidaltzen jarraitu zuen.

  

Zuzeneko sorospenaz gain, Frantzia Suntsiturako Estatu Batuetako Batzordea osasun publikoko sistema bat berreraikitzen hasi zen gerraren ondorengo urteetan. Breckinridgek paper zentrala bete zuen administratzaile gisa, eta gerra aurretik indarrean zegoen sistema aztertzen hasi zen, zein sistemak funtzionatuko zuen hobeto irudikatzeko metodo gisa. Esne-estazioak eta medikuak zituen sistema bat zegoen, pazienteak udaletxean artatzen zituena. Oinarri horren gainean, Haur Higienearen eta Erizain Bisitarien Zerbitzua garatu zuen, landa-eremutik erizainak bidaliko zituena, eta aurrera egin zuen, adin guztiei arreta ematen dien zerbitzu erabat orokortua izateko. Frantzia Suntsiturako Estatu Batuetako Batzordeak bere lana zabaldu zuen Aisnetik Reimsera, britainiar unitatea abiatu ondoren. Denbora horretan, zerbitzua erakustaldi-proiektu gisa irudikatu zuen, eta, beraz, erregistro eta datu zehatzak mantendu zituen bere antolaketa-planen oinarria osatzeko. Frantzian deszentralizatutako lanpostu aurreratuen antolaketa-egitura beste landa-eremu batzuetan imitatu daitekeela onartu zuen. Ideia horiek Mugako Erizaintza Zerbitzuarekin egingo zuen lanean inplementatuko zituen.

  

Breckinridgek bazekien, etxez etxeko erizain zerbitzu oso bat egiteko, Ingalaterrakoak bezalako erizain prestuak beharko zirela. Frantziako lizentzia batekin, Londresko instalazioetatik ibili zen, erizain emagin profesionalekin batera. Ikusi zuen Estatu Batuek bazituela erizain trebatuak, baina ez zuela emagintza zaintzen; Frantziak emaginak prestatu zituela, baina erizainen prestakuntza alde batera utzi zuela; eta Ingalaterrak Frantziako eta Estatu Batuetako landa-komunitateen beharrizanei hobeto lagunduko zieten erizain emaginak entrenatu zituela. Breckinridgek Frantziatik alde egin aurretik erizaintzako eskola bat ezartzeko plan bat asmatzeko eginbeharra jaso zuen, erizain bisitarien zerbitzuaren lanak jarraitu ahal izateko. Erizainentzako frantsesezko irakaskuntza-ospitale bat ezartzeko plana inoiz egin ez bazen ere, Ameriketako Estatu Batuetara itzulitakoan Mugako Erizaintza Zerbitzua sortzeko ahaleginetan lagunduko zioten prozesuaren berri izan zuen. 1921eko udazkenean itzuli zen etxera, eta bere ama bisitatu ahal izan zuen. Ama hilabete geroago hil zen, 1921eko azaroaren 2an.

Osasun publikoko erditze-eredua
-------------------------------

Europan egon zen bitartean, Breckinridgek Frantziako, Ingalaterrako eta Eskoziako erizainak ezagutu zituen, eta konturatu zen antzeko gaitasuna zuten pertsonek Estatu Batuetako landa-eremuetako amen eta haurtxoen arreta medikoaren beharrak ase zitzaketela. Azkenik, FNSrako bere eredua aurkitu zuen Eskoziako Lurralde Garaietako sistema deszentralizatuan. Kentuckyko Leslie konderriko "amona-emaginen" arteko herri-praktikei buruzko inkestan oinarrituta, Breckinridgek Kentuckyko landa-eremuko familien beharrak ulertu zituen. Era berean, gaitutako erizain emagina sistemarako beharrezkotzat jo zuen. Nahiz eta familia jabe batean hazia izan, sarritan pobrezian bizi ziren pertsonei zerbitzatzen zien, bere amona Leesen ereduari jarraituz, zeinak bere baliabideak erabili baitzituen haur behartsuei laguntzeko.

*La Frontera Olvidada*, Marvin Breckenridge-ren, Mary Carson Breckenridge-ren lehengusuaren, dokumentalak zelaian zaldiz ibili eta osasun publikoa nabarmen hobetu zuten erizainen lana birsortu zuen. Sarrerako elkarrizketa Mary Marvin Breckinridge Pattersonekin, 1978ko maiatzaren 13an, Kentuckyren Ahozko Historiaren Proiektuan.
Breckinridge 1925ean AEBetara itzuli zen, eta urte horretako maiatzaren 28an Amen eta Haurtxoentzako Kentuckyko Batzordea sortu zuen. Komite hori laster bihurtu zen Mugako Erizaintzako Zerbitzu, arreta mediko orokorra, txertoak, jaio aurreko eta ondorengo arreta eta jaiotza-zerbitzuak eskaintzen zituena. Londresen ezagutu zituen Edna Rockstroh eta Freda Caffin elkartu zitzaizkion. Breckinridge, bere aita, Breckinridge koronela (zaldiak zaintzen zituen), Edna eta Freda erizainek erizainen lehen klinika ezarri zuten 1925ean eta elkarrekin bizi izan ziren Hydenen. Bide fidagarririk ez zegoenez, erizainak garraiorako zaldien mende zeuden. FNSk frogatu zuen ondo gaitutako emaginek ama eta haurtxoen heriotza-tasak murriztu zitzaketela. Lehen haurra 1925eko irailean lagundu zuten erditzen. Erizainak zaldiz joaten ziren amei gau eta egun umeak erditzen laguntzen, edozein klimatan. Ann MacKinnonekin lankidetza estuan lan egin zuen Kentucky estatuko Emaginen Elkartea sortzeko 1930ean. FNSk, Breckinridgek bere oinordetzan egindako inbertsioaren eskuzabaltasunarekin eta karitatezko dohaintza askorekin, Parteria eta Familia Erizaintzako Frontier Eskola ezarri zuen, bere motako lehena AEBetan.

 Mugako Erizaintza Zerbitzua hasteko Wendover-en eraikitako Etxe Handia
Breckinridgek enbor-etxe handi bat zuen, Big House izenekoa, Wendoverren (Kentucky) eraikia, bere etxea eta Frontierreko Erizaintza Zerbitzuaren egoitza izan zedin. 1939an bere erditze eskola ireki zuen. 1952an bere memoriak,"Wide Neighborhoods", osatu zituen, oraindik University of Kentucky Press-en eskuragarri dagoena.

  

Mugako Erizaintza Zerbitzua zuzentzen jarraitu zuen, 1965eko maiatzaren 16an Wendoverren hil zen arte. Hil ondoren, FNSk ia 58 000 paziente tratatu zituen eta 14 500 haurtxo baino gehiago erditzen lagundu zuen, amaren 11 heriotzarekin bakarrik. Nahiz eta Breckinridgeren erizaintza profesionaleko zerbitzuak eta, hein handi batean, autonomoak eraginkortasuna erakutsi zuen amaren eta haurren heriotza murrizteko, erreformatzaileek osasun publikoko krisi aitortu bat konpondu nahi zuten une batean, medikuen aurkakotasunak, erizaintza profesionalaren anbibalentziak eta legeria federalak (Sheppard-Towner Legea) esku-hartze espezializatuetara eta landa-ospitaleetara bideratu zuten familia-osasuna. Hala eta guztiz ere, Frontier Erizaintzako Unibertsitateak erizain emagin profesionalentzako trebakuntza eskaintzen jarraitzen du.

Ohoreak
-------

Breckinridgek Medaille Reconnaissance Francaise saria jaso zuen erizain bisitarien elkarte bat antolatzeagatik, Frantziarako Komite Estatubatuarrarekin lan egiten zuen bitartean.

1952an, Kentuckyko Prentsa Elkarteak urteko Kentuckyko egoiliar izendatu zuen.

1995ean National Women's Hall of Fame-n sartu zuten.

  

1998an, Estatu Batuetako Posta Zerbitzuak Great Americans serieko posta-zigilu batekin ohoratu zuen.

2010ean zaldizko estatua bat eskaini zitzaion Breckinridgeri Hydenen, Kentuckyn.

Erreferentziak
--------------


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3850444
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 67791304
* ISNI: 0000000083909420
* BNF: 15991721d (data)
* GND: 136335047
* LCCN: n81100613
* CiNii: DA08274600
* SNAC: w66690vc
* SUDOC: 10691443X
* Open Library: OL1549662A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3850444

[[Kategoria:1881} jaiotzak]][[Kategoria:1965} heriotzak]]