**Niní Marshall**, jaiotzaz **Marina Esther Traveso** (Buenos Aires, 1903ko ekainaren 1a - ib. 1996ko martxoaren 18a) argentinar aktore, gidoilari eta komediantea izan zen.

1930eko hamarkadan hasi zen erredaktore-lanetan *Sintonia* aldizkarian, 'Mitzy' ezizenarekin. Hainbat irratsaiotan hasi zen kantari, komediarako zituen dohainek aktore gisa parte hartzera eta Juan Carlos Thorryrekin bikote komiko bat osatzera eraman zuten arte. Gero eta ezagunagoa zen, eta Manuel Romerok aktore protagonista eta gidoilari gisa sartu zuen *Mujeres que trabajan* (1938) filman. 1939 eta 1940 artean, Romerok zuzendutako trilogia baten buru izan zen. Trilogia horretan, besteak beste, *Diborcio en Montevideo*, Casamiento en *Buenos Aires* eta *Luna de miel en Río* filmetan parte hartu zuen.

Gizartearen behaketa zorrotza zela eta, bi pertsonaia enblematiko sortu zituen, Catita eta Cándida, XX. mendeko Europako etorkinen bi arketipo, eta haiekin parte hartu zuen film askotan. 1940ko hamarkadaren hasieran, *Carmen* (1943), *Madame Sans Gene* (1945) —ACCAko aktore komiko onenaren saria jaso zuen— eta *Mosquita muerta* (1946), denak Luis César Amadorik zuzenduta.  1943ko estatu-kolpearen ondoren, Mexikora erbesteratu zen Marshall, agintariek beren pertsonaiek erabilitako hizkuntza «hizkuntzaren deformaziotzat» hartu ondoren. Egoera berriro errepikatu zen 1950ko gertaera nahasi batean, Marshallek Juan Domingo Peronen gobernuan lan-eskaintzarik ez zuenean jaso.

Peronismoa 'erori' ondoren, *Catita es una dama* (1956) zinemara itzuli zen eta ez zuen aurreko filmen arrakasta bera izan. Hurrengo emanaldiak aurrekontu txikiko komedietan egin zituen. Luxu mugatua eskaini zioten eta harrera txarra izan zuten. Aldiz, 1960ko hamarkadan Nicolás Manceraren zikloan (*Sábados circulares*) egindako telebista-aurkezpenek oihartzuna izan zuten.  1973an, Lino Patalanok deitu zuen, atsedeneko ikuskizun bat garatzeko —*Y...se nos fué redepente* Café-concert bat — , 1.500 aurkezpen baino gehiago izan zituen, *eta* pertsonaia guztiak eszenaratzeko aukera eman zion. Antzerki-ibilbidean zehar, *Coqueluche*, *Buenos Aires* *de seda y percal* eta *La señora Barba Azul* lanetan nabarmendu zen. Umorista arrakastaren ondorioz, hainbat goitizen izan zituen, besteak beste, «Umorearen dama» edo «*La Chaplin con faldas*».

Marshall 1980an erretiratu zen zinematik, Luis Sandrinirekin batera *¡Qué linda es mi familia!* filmatu ondoren. 1985ean bere memoriak argitaratu zituen eta noizbehinka telebistan lan egiten jarraitu zuen 1988ra arte. 

Bere bizitzako azken urteak omenaldiek markatu zituzten. Horien artean, aipagarriak dira 1989an «Hiritar ospetsua Buenos Airesen» izendatu izana eta 1992an Podesta saria irabazi izana. 1996an hil zenean, Argentinako artista garrantzitsu eta ezagunenetako bat zen Marshall. Gero, Tigre-n antzoki batek eta Puerto Madero-ko kale batek bere izena daramate aintzatespen gisa.

Biografia
---------

### Haurtzaroa eta gaztaroa

Niní Marshall bere haurtzaroan, 1904 inguruan.
Defensa 219 kaleko etxebizitza, Marshall haurtzaroan bizi izan zena. Gero Hiriko Museoaren egoitza izan da .
Marina Esther Traveso —gerora Niní Marshall izenarekin ezaguna— 1903ko ekainaren 1ean jaio zen, Buenos Airesko Caballito auzoan, Pedro Traveso eta María Ángela Pérezen (biak ere etorkin asturiarrak) seme-alabarik txikiena. Bi hilabete besterik ez zituela, aita hil egin zen, eta ezkontzako lau seme-alabak emaztearen ardurapean geratu ziren. Aita hil ondoren, familia Defensa kaleko 219. zenbakiko etxetzar batera joan zen —gero Hiriko Museora—, Monserrat auzoan, San Frantzisko elizaren parean, eta hantxe bizi izan zuen haurtzaroko zati bat.  Lau urte zituela, Marina Juan José Paso eskolan inskribatu zuten, eta, han, antzezpenerako interesa erakutsi zuen, eta urtebete geroago lehen aurkezpena egin zuen Buenos Aireseko Asturiasko Zentroan.

Haurtzaroan, familia Montserrat eta Marina auzora joan zen, eta Espainiako dantzak, pintura, marrazketa, kantua, pianoa eta frantsesa, alemana eta ingelesa ikasten hasi zen. Los Arribeños del Norte izeneko haur talde baten buru ere izan zen, eta harekin antzerki lan txikiak egiten zituen osaba baten etxeko sotoan, entretenimendu gisa. Lehen mailako ikasketak amaitu ondoren, Señoritas Lizeo Nazionalaren 1. zenbakian jarraitu zituen ikasketak, eta hantxe hasi zen lehen pertsonaiak diseinatzen, irakasleen imitazioak, oro har.  Marshallek, helduaroan, haurtzaro «zoriontsua» izan zuela esan zuen, eta haren herabetasunak bereizten zuen: 

> «*Lotsa- lotsa eginda egoten nintzen, adibidez, ikasgai bat eman behar nuenean, edo zutik jarri irakasle bati zerbait esateko. Baina eskola-ordua amaitzen zenean, monigote bat nintzen, orain naizen bezala, pailazo bat. Ez nintzen oso ikasle ona izan. Benetan ez*!».
> 
> 

Erakunde horretan jaso zuen batxilergoa 1921ean. Bigarren hezkuntza amaitzean, Filosofia eta Letretako ikasketak hasi zituen, eta eten egin zituen 1924an bera baino askoz zaharragoa zen errusiar jatorriko Alemanian hezitako Felipe Edelmann ingeniarekin ezkondu zenean. Harekin izan zuen bere alaba bakarra, Ángela Dora (1926-2022). La Pampan bizi zen orduan, eta Buenos Airesera itzuli zen alaba erditzera. Orduan, etxebizitza enbargatu zioten (senarraren ludopatiaren ondorioz). Ama 1926an bat-batean hil zenean, senarrarekin zuen harremana eskasten hasi zen eta dibortziatu egin ziren. Bere oroitzapenetan, Marshallek bere bizitzako etapa hori «hondamendi sentimental eta ekonomiko» gisa definitu zuen. Santa Fe Rosarioko Blanca ahizparen etxera joan zen aldi baterako, eta, ondoren, Buenos Airesera itzuli zen alaba txikiarekin, pentsio batean sartu eta lana bilatzeko.

### Kazetaritza eta irrati hastapenak

1933an, Delfín Ravinovich lagunak eskatuta, *La Novela Semanal* saioko erredaktore-lana lortu zuen, eta artikuluak idatzi zituen etxeko tresnak sustatzeko, hala nola General Electric enpresakoak. Beste argitalpenetako batzuk emakumeari eta gorputzarentzako zaintzari lotuta egon ziren. Bere lanak *Sintonia* aldizkarian jarraitu zuen, garai hartako aldizkari ezagunenetako batean, *Antena eta Maribel* aldizkariarekin batera. Marshallek, 'Mitzy' izengoitiaren azpian, uneko gaiei buruzko artikuluak idazten zituen, «*Alfilerazos*» izeneko atal batean. Atal horretan, bere umore garratzagatik eta ohar zorrotzengatik nabarmendu zen. Haren erredakzioek ospea hartu zuten berehala, eta bere lanari buruz hitz egin zuen: 

> *Nire espezialitatea irratiko jendeari adarra jotzea zen. Umorezko orrialde bat nuen nire ardurapean, eta bertan nire komentarioak egiten nituen, nire 'tximinoekin' irudikatuz, marrazten ere defendatzen bainaiz. Joan, begiratu, idatzi eta marraztu egiten nuen. Hurbilketa horrek, gehi txikitan hartutako kantu-klaseek, bide eman zidaten nire ibilbide profesionalari ekiteko*. 
> 
> 

Niní Marshall, Cándida rolean.
1934an, *Sintoniako* zuzendari baten iradokizunagatik, irrati-proba batean aurkeztu zen, eta «nazioarteko abeslari» izendatu zuten. Hilabete geroago, *La voz del aire* irrati-zikloan kantari gisa lehen aurkezpena egin zuen. Hiru hizkuntzatan kantatu zuen, eta zortzi hilabetez aritu zen lanean 'Ivonne D'arcy' ezizenarekin. Era berean, beste irrati batzuetan ere parte hartu zuen, hala nola Porteña, Municipal, Nacional, Belgrano eta Fenixen. Pipita Canok, *El chalet de Pipita* zikloaren gidariak (Broadcasting Municipal), komediarako zituen dohainak ikusi zituen, eta bere programan neskame baten rola egitea eskaini zion. Horrela diseinatu zuen Marshallek Cándida, neskame lan egiten zuen espainiar jatorriko emakume batean inspiratutako etxeko langilea. Marily Contreras biografoaren arabera, pertsonaia «emakume ezjakin, inuzente eta baldarra, baina maitagarria, zen, eta Niniren entzuleen artean samurtasun-kuota handia sortu zuen, pertsonaiak zekarren ontasun handiagatik». Karakterizazioa handituz joan zen, eta Roberto Llaurók, industrialari ezagun batek, *El Mundo irratian* bere xaboi-marka sustatzeko deitu zion. 1935ean irratiaren hasierak ez zuen garrantzi handirik izan, eta, horregatik, Marshallek bere gidoietan oinarritutako programa komiko bat egitea proposatu zuen. Hala ere, irratiko zuzendari Pablo Osvaldo Valdok atzera bota zuen proposamena, ez zela aktore ezaguna esanda eta emakumeek ez zutela libretorik idazten. 

1936an, Marcelo Salcedo ezagutu zuen, enpresa bateko kontable paraguaiarra. Handik gutxira ezkondu zen harekin, eta behin betiko izen artistikoa diseinatu zuen. Haren abizena senarraren (Mar-Sal) izenaren eta abizenaren lehen silabak osatu zuen; ondoren, «h» bat eta «l» bat atxiki zizkion, eta, horren ondorioz, Marshall geratu zen. Marinita-Ninita-Niní izenaren deformazioa hautatu zuen, ordea. Hasieran, Encarnación Fernández, Pablo Palitos edo Delfina Fuentesekin kartela partekatu zuten zenbait irratik Lily Marshall, Niní Marschall edo Niní Marshal bezalako iragarkietan aurkeztu zuten, ahoskatzeak sortzen zien zailtasuna zela eta.

1937ko martxotik aurrera, bere aurkezpenekin batera Juan Carlos Thorry izan zen, eta harekin maiz lan egin zuen bere ibilbideko maila gorenean amaierara arte. Publizitateko erredaktore gisa izandako esperientziak eta sormenean izandako errendimendu handiak artista gisa profil berritzailea eman zioten berehala. Bikotearen arrakasta handitu egin zen audientzia-mailan, eta Marshallek ordu-erdiko tartea lortu zuen ordutegi zentralean. Irratiaren irteeretako batean, aktoreak bere jarraitzaile sutsuei behatu zien Thorryri autografoak eskatzeko makurtu egiten zirela, eta Catitaren pertsonaia sortu zuen. Cándidarekin batera, bere ezaugarririk enblematikoenak bihurtu ziren. Emilio Córdoba enpresaburuak, pertsonaia berriaren berri izan ondoren, *La Piedad* denda sustatzeko kontratatu zuen; handik aurrera, astean bi funtzio eskaini zizkioten Cándidari eta beste bi Catitari. Urte horretan egindako lanak *Sintonia* aldizkariak emandako «Irrati-sentsazioa» saria jaso zuen. 

### Zinemaren hastapenak

Nahiz eta ekipamendua artean prekarioa izan, zinema industria aktibo eta txiki gisa kokatzen hasi zen, eta horren inguruan artista eta zuzendariek gero eta ospe handiagoa zuten. Ikus-entzuleek zinemaren alde egin zuten, entretenitzeko modu gisa, beren irrati-idoloak pantailan ikusteko aukerarekin. 1938an, Manuel Romerok Marshalli deitu zion bere lehen filma grabatzeko. Hala ere, zuzendariak behin baino gehiagotan errepikatu behar izan zuen bere deia aktorearen gaitzespenaren aurrean; izan ere, aktoreak, bere hitzetan, beldurtu egiten zuen zinema, «ez baitzuen aurpegi zinematografikorik, eta jendea desengainatzeko beldur baitzen». Marshallek kamera-proba bat onartu zuen, eta, beldurrak uxatuta, irratiarekin zuen kontratua bertan behera utzi eta beste bat sinatu zuen *Lumiton* zinema-konpainiarekin. Mecha Ortiz aktoreak, elenkoko kideak, bere senideak, Roberto Marcelino Ortizek, Marshallekin filmatu zuela jakin zuenean, autografo bat lortzeko eskatu zion.  Filmaren izenburua *Mujeres que trabajan* izan zen, eta aktoreak Catita-rena egin zuen dendako saltzaile baten rolean. Kritikak, oro har, positiboak izan ziren, eta *Heraldo* Cinematografikoak hauxe esan zuen:

> «*Hasierako eszenetan ahoskera onena ez bazen ere, horrek ez zuen azken emaitza lausotu*». 
> 
> 

Contreras-en arabera, 

> «*garai hartako merkataritzan aritzen direnen 'pintura' ausarta da filma.* *Komikotasuna hizkuntzan soilik oinarritzen da*». 
> 
> 

Marshall, ordea, ez zegoen gustura bere lanarekin.  Filmazioa amaitutakoan, aktorea Tandilera abiatu zen, Thorryrekin batera, eta, gero, Benito Juárez, Tres Arroyos, Coronel Dorrego, Bahía Blanca eta Coronel Pringlesen egon zen. Buenos Airesera itzuli ondoren, birak Santa Fe, Mendoza, Entre Ríos, Córdoba eta San Juanen jarraitu zuen. 

1939an, berriz ere Lumitonek kontratatu zuen, eta Enrique Serranorekin batera *Divorcio en Montevideo* lanean izan zen protagonista, Romeroren zuzendaritzapean. Marshall laguntzaile izan zen argudioaren arabera, neska-lagunarengandik aldentzeko, mutil batek manikuragile batekin ezkondu, eta hilabete batzuk geroago dibortziatzeko ados jarri zen. Harremanak aurrera egitean, gazteak ulertu zuen emazte ohiarekin maitemindu zela eta berriro ezkontzeko bilatu zuen. Filma urtearen erdialdean estreinatu zen Monumental Zineman, eta arrakasta handia izan zuen. Domingo Di Núbila historialariak, bere liburuetako batean, hauxe argitaratu zuen: 

> *«Niní Marshall-ek film bat egin zezakeela frogatzeaz gain, hirukoiztu ere egin zezakeela frogatu zen*».
> 
>  

Urte horretan bertan, Cándida saioko pertsonaia zinemara eraman zuen lehen aldiz izen bereko film batean. Ordukoan, kritikak txarrak izan ziren; *Radiolandia* aldizkariak, adibidez, honelaxe definitu zuen argumentua: «*Material primarioak, auditoriumean eragin zuzena duten leku komun batzuekin hornitua, interpretearen helburu komiko-sentimentaletarako balio du eta herri-eraginkortasuna du*».  Zully Moreno eta Pepe Biondi filmean aparteko paper bat lortzeko aurkeztu ziren pertsona askoren artean zeuden; urte batzuk geroago, bi pertsonaia garrantzitsu bihurtu ziren.

### Ospea eta arrakasta komertziala

Marshallek gero eta arrakasta handiagoa izan zuen, eta horixe izan zen bi zinema-konpainiaren arteko liskarraren arrazoia. Lumitongo zuzendariek egunkari baten bidez jakin zuten aktoreak beste enpresa batekin ustezko aurrekontratu bat izan zuela. Gertaera horrek irmotasuna sortu zuen, Lumitonek Catitaren interpretazioen esklusibotasuna baitzuen. Horregatik, Marshallek argitu behar zuen xehetasun hori kontuan hartu zela *Argentina Sono Film* eta Lumitonekin egindako proiektu berrian, Catita kontzesioarekin jarraituko zuela. Horregatik izan zen 1940an *Buenos Airesen* *Casamiento* filmeko protagonista, Diborcio en Montevideo filmaren jarraipena. *Sintoniak* «*Inpaktu errazegia*» izenburua jarri zion, eta *Nazioak*, berriz, «*Ohiko gertaera eta tasak, bitarteko zuzen eta errazekin armatzen dira, baina batzuen eta besteen artean agertu egiten da... Catita*». Trilogia osatzeko, *Luna de miel* egin zen Rion, Tito Lusiardorekin eta Juan Carlos Thorryrekin batera. Brasilen girotuta bazegoen ere, filmazioak hilabete bakar batean egin ziren Munron. Marshall urteko aktorerik emankorrenetako bat bihurtu zen, eta zinemagintzan garrantzi handienekoa.

Niní Marshall, Mirtha Legrand eta Silvia Legrand bikiekin batera, *Hay que educar a Niní* lanean (1940).
1940an, Marshall izan zen *Los celos de Cándida* filmeko protagonista, eta arrakasta apala izan zuen. Aktorea Luis Bayón Herrerarekin batera aritu zen elkarrizketetan, eta Augusto Codecák lagundu zion. *Heraldok*, esku-programarako egindako iradokizunetan, «grazia zoragarriko komedia zoragarri» gisa sailkatu zuen. Jorge Luz film horretan hasi zen aktore gisa, Mar del Platako hondartzetan pertsonaia protagonisten atzetik zebilen bainulari gisa. Filmatzen ari zela, zuzendariak Marshallek erruletan zuen ezjakintasunaz baliatu zen bere pertsonaiak era guztietako hankasartzeak egin zitzan kasinoan egindako eszenetako batean. Urte berean, Mentasti anaiek Marshalli proposamen bat eskaini zioten *Hay que educar a Niní* komedia filmatzeko. Aktoreak onartu egin zuen, eta libretoetan esku hartu. Cándida eta Catita pertsonaiak kontratu kontuengatik interpretatzeko ezintasuna zela eta, Niní Reboredoren rolean agertu zen Marshall. Niní nesken barnetegi batean bizi zen, eta Francisco Álvarezek interpretatzen zuen industrialari aberats baten alabaren plantak egiten zituen. Etcheleten arabera, azterlaneko arotzek eta teknikariek beren postuak utzi eta antzezten ikustera joaten ziren, eta eszena asko errepikatu egin behar izan ziren barrearen ondorioz. Mirtha eta Silvia Legrand ahizpa bikiak aparteko gisa agertu ziren filmean. *Hay que educar a Niní*, hirugarren postuan kokatu zen *Heraldo del Cinematografistak* denboraldiko onenari buruz egindako inkestan. Horacio Salasek, 1989an Herritar ospetsuaren titulua eman zionean, hauxe esan zuen: 

> «*Bere filmetako bat Hay que educar a Niní da, baina Ninik duela 50 urte hezi gintuen*».
> 
> 

1940ko uztailean, Marshallek esklusibotasun-kontratua sinatu zuen Argentina Sono Film-ekin, bi film filmatzeko, Luis César Amadoriren zuzendaritzapean, sei hilabetetan, eta gero 1943ko abendura arte luzatu zen. Urte horretako azarotik abendura bitartean, aktoreak lehenengo aldiz sartu zen eremu diskografikoan —Loli tonadilla-pertsonaian— hamalau musika-gai dituen diskoa grabatzean; horien artean, nabarmentzekoak dira «*Se lo cuentas a Noel*», «*Soy castañera*» eta «*La Sinforosa*», Odeón zigiluarekin.  Romerok zuzendu zuen berriro ere, 1941eko hasieran, *Yo quiero ser bataclana* filmeko protagonista izan zen. Marshallek Saint Saens-en *La muerte del cisne* balletaren parodia egin zuen, eta Juan D’Arienzoren «*El vino triste*» tangoa interpretatu zuen. Mercedes Quintanaren aholkularitza jaso zuen, eta, gero, umorez gogoratu zuen Mis memorias-en «puntaz dantzatu eta zisnea oilo bat balitz bezala hil nuen». Kritika zinematografikoak «zinta komiko ona» kalifikatu zuen, eta aktoreak berak nabarmendu zuen «erritmo handia, elkarrizketa biziak eta burutsuak» izan zituela. Pablo Valle irrati-enpresariak, aktorea zineman eklipsatzen ari zela sumatu zuenean, haserretu egin zen; Llauró, berriz, irratira itzultzeko konbentzitzen saiatu zen. Aldi berean, Marshallek bira bat hasi zuen Pedro Quartuccirekin —Thorryren ordez—, eta Txilera eta Perura abiatu zen. Herrialde hartan egindako aurkezpenak hain ezagunak izan ziren, sarrera-eskariak itxaropenak gainditu baitzituen eta aste osoan aretoa beteta egon baitziren. 

Marshallek pertsonaia berri bat aurkeztu zuen, Giovanina Regadiera kantari lirikoa, *Orquesta de señoritas* filmean. Harekin, Colón antzokian aurkezten ziren Bel cantoko jainkoak barregarri utzi zituen. Marily Contreras biografoa bat dator 1939-1941 urteetako ekoizpena «izugarria» zela esatean. Horrek nekea eragin zuen Marshall-en, eta, gainera, filmak irratian noizbehinkako aurkezpenekin txandakatzen zituen. Urtebete geroago, Amadorik polizia-generoan sartzea lortu zuen *La mentirosa* filmarekin, Ocean zineman estreinatua; eszenetako batean, bala batek zulatu zuen autoaren atzeko kristala, eta Marshallen pertsonaiak honako hauxe esan zuen: «*Zer lastima, auto berri bat, eta dagoeneko apolitatzen ari da!*». Enrique Santos Discépolok, garaiko konpositore garrantzitsuenetariko batek, *Cándida, la mujer del año* (1943) bere hurrengo proiektuan sartu zuen, astebete bakarrik iraun zuen kartelean eta porrot komertziala izan zen. Abel Posadasek honako hau aztertu zuen: 

> «*Hay que educar a Niní* (1940), *Orquesta de señoritas* (1941), *La mentirosa* (1942) eta *La mujer sin cabeza* (1947), ametsen ikuspegi erakargarria eskaintzen zuten, inposturaren mekanismotik abiatuta, Amadorik proposatutako entretenimenduaren hain bestelakoa!».
> 
> 

### Lehen superprodukzioak eta arazo politikoak

Marshallek berriro ekin zion parodiaren generoari, 1943an *Carmen* lanaren buru izateko deitzean. *Carmen* Georges Bizeten operan inspiratu zen, eta Argentinako zinemaren gai komiko baten zerbitzurako lehen superprodukziotzat hartu zen. Argumentuaren arabera, *Carmenen* jostun fanatiko batek buruan kolpea hartu ondoren Carmen zela uste zuen. Contrerasen arabera, filmak «opera ospetsu pixka bat, literatura pixka bat eta asmamen eta eromena» zituen.  Eszenetako batean, Carmen pertsonaiak eskaileretan ibili behar zuen, eta, horregatik, zuzendariak akrobata bat kontratatzea proposatu zuen. Marshallek uko egin zion eta berak egin zuen eszena, moretoi batzuk eragin zizkiola. *Antena* aldizkariak adierazi zuenez, «Niní da Carmenen arima, eta ia esan daiteke film guztia bera dela». Hasierako arrakastaren ondorioz, filmak trilogia bat sortu zuen, eta *Madame Sans Gene* eta *Mosquita muerta* egon ziren; biak ere parodiara iraulitako pieza famatuetan oinarrituta.

1943ko ekainaren 4an, 43ko Iraultza izeneko kolpe militar batek Ramón S. Castillo presidentea kargutik kendu zuen. Arturo Rawsonek hartu zuen kargua hiru egun geroago, uko egin zuen arte. Orduan, Pedro Pablo Ramírez koronelak ordezkatu zuen, eta horrek mugak jarri zizkion artisten adierazpen-askatasunari, Castillo presidentearen garaian nagusi zen askatasunarekin amaituta. Ekainaren 7an, kargura iritsi zen egunean, Transmisio Irrati-telefonikoen Kontseilu Gorena sortu zen, eta haren lehen ebazpena hizkuntza arruntean gaizki erabilitako hitzen eta lokuzioen zerrenda luze bat aurkeztea izan zen, «erradiofoniatik atera» behar zirenak. Marshallek kontratu bat sinatu zuen Radio Splendidekin diru-kopuru handi baten truke, eta, haren memorietan zera adierazi zuen, emanaldietako bat amaitzean, «ezin izan nion neure jenioari eutsi, eta agurtzean: "Ostiralera arte... uzten badigute". Marshallek ezin izan zuen berriro irratian lan egin eta hurrengo aldian Hugo del Carrilek ordezkatu zuen. Irratikomunikazioen bulegotik, aktoreak jakinarazpen bat jaso zuen, non adierazten baitzuen debekua «*bere pertsonaiek hizkuntza desitxuratu egiten zutela argentinar herria, ez zuelako bereizteko gaitasunik*». Jose Ramon Mayok, Ramírezen kolaborazionistak eta hizkuntzaren erabilera egokiaren aldeko konpromisoa zuen gizonak, erreportaje batean adierazi zuenez, «*milaka lagunek esaten zuten bera bezala: "lo qué?*"... Orduan, halako batean, deitu genion, eta libretoak birsortu behar zituela esan genion. Niník ez zuen inoiz esan adarra jotzen zuenik, gure gomendioekin nahi zuena egiten zuenik». 

 
> *Orain ez da atseden hartzeko gogoa bakarrik. Orain, bere lana, ez zuen inoiz berea baino zentsura handiagorik izan, eta propalazio-arau berri eta azkarrago batean sartu behar du, eta bere panpinak ez dira jada berdinak izango, ez ziren azken gauetan.* Antena-k argitaratutakoa *73*
> 
> 

Niní Marshall eta Francisco Charmiello *Mosquita muerta* lanean (1946).
Marshallek Cathérine Hübscher-en bizitza parodiatu zuen, François Joseph Lefebvre mariskalaren alarguna, *Madame Sans Gêne* (1945) filmean. Argentinako zinemako filmik garestiena izan zen. Conrado Nalé Roxlok egokitu zuen Victoriano Sardouren antzezlana. Filma hamar astez egon zen kartelean, eta autore asko bat dator Amadoriren «film goren» gisa kalifikatzearekin. Heraldoren inkestak laugarren postuan jarri zuen urteko ekoizpen onenen artean, eta Marshallek Argentinako Kronista Zinematografikoen Elkarteko aktore komiko onenaren saria jaso zuen. 1945eko martxoan *Santa Cándida* estreinatu ondoren, aktorea lanik gabe egon zen hurrengo denboraldira arte; beraz, Recoletaren etxeaz arduratzeko, ingeles- eta pintura-eskolak hartzeko eta Quinta Morenon atseden hartzeko denbora eman zion. Hurrengo urtean, *Mosquita muerta* lanean protagonista izateko deitu zuten, Henri Meilhacen 1883ko lan batean oinarrituta. Bertan bi pertsonaia berri aurkeztu zituen: Gladys Minerva Pedantone eta Niña Jovita. Kritikak mistoak izan ziren eta aurrekoaren arrakasta bera izan ez bazuen ere, zortzi aste iraun zuen hirian kartelean eta hamabi kanpoan. Di Núbilak honelaxe definitu zuen: «Arrakasta komertzial eta zinematografiko gutxikoa.»

### Dezelerazio profesionala

1947an, Marshall irratira itzuli zen Uruguaira joan zenean, eta hainbat aurkezpen egin zituen Montevideoko Radio Carve-n. Buenos Airesen, *Un lío de millones* Astral Teatroan parte hartu zuen. Aktoreak gogo biziz hartu zuen proposamena, eta berak aukeratu zituen pertsonaiak egin zituen. Estreinaldiak ikusle-kopuru handia sortu zuen, eta poliziak lagundu behar izan zion artista bakoitzari automobiletik jaitsi eta antzerkiko atondora arazorik gabe iristen. Hala ere, lanak hilabete baino ez zuen iraun karteldegian, kontratuak ezarritako gutxieneko epea, eta kritikak autorea eta pieza suntsitu zituen; Marshall-ek gero esan zuen «autore klasikoak haiekin sartu ziren, eta ez zieten barkatu nik aukeratu izana. Gauza okerragoak ikusi dira». 

*Una mujer sin cabeza* filmean, berriz ere Amadorik zuzendua, kritika onek ez zuten lortu aretoetan bi aste baino gehiago egotea. *La Nación-ek* hauxe argitaratu zuen: «*Ikusleak berriro ikusi ahal izan zuen nola betetzen duen aktore honek eszenen interesa bere presentzia edo hitzarekin*». Marshall berriro agertu zen ordubete baino gutxiagoko film batean, *Buenos Aires canta* izenekoan. Bertan, artista eta talde herrikoiak aurkezten ziren, besteak beste, Hugo del Carril eta Azucena Maizani. Han, Loli interpretatu eta Espainiako kanta herrikoi bat abestu zuen. Filmaren bertsio osoa desagertu egin zen, eta gaur egun ez dago kopiarik. Bertsio batzuek diote desarmatu egin zutela, musika-zatiak baitziren. 

Haren hurrengo filma, *Navidad de los pobres*, 1947an estreinatu zen Monumental zineman, eta Catitaren itzulera ekarri zuen, sei urtez pantailatik kanpo egon ondoren. *La Prensa*-ren arabera, «*Marshall, filmaren arima eta oinarri onena da*». Arrakasta handia izan zuen filmak, *eta* ACCAko aktore komiko onenaren saria jaso zuen. Marshallek berriz ere antzerkiarekin zortea probatzea erabaki zuen, 1948an Pepe Arias-en *Y Pepe volvió con música* Casino Antzokian, *Un lio de millones* porrotetik bi urtera musikarekin itzuli baitzen. Aktoreek hiru emanaldi egin zituzten egunero, bi ikuskizunekin, eta kritika positiboak jaso zituzten, batez ere Marshall-ek, antzerkiaren munduan sendotzen saiatzen baitzen. Urte horretan bertan, *Porteña de corazón* filmatu zuen, eta berriro ere Augusto Codecárekin Catita a dúo-ren rola egin zuen. Di Núbilaren arabera, «*denbora askoan Catitaren komediarik onena eta bizkorrena izan zen*»; beste kritika batzuek, ostera, «*Madame Sans Gene* edo *Cándida* gizatasunera itzuli beharra» adierazi zuten. 

### Gobernu peronista eta debekua

Marshallek Manuel Romerorekin egindako azken lana 1949an gertatu zen *Mujeres que bailan* lanarekin, eta, arrakasta apala izan arren, kritikak alde batera utzi zituzten uneko gertaeren kronikek. Fanny Navarro, dramatik zetorren aktorea, elenkoko kideetako bat izan zen, eta haren protagonista lana nabarmendu zen, komunikabide gehienen arabera. Bere memorietan, Marshall-ek adierazi zuenez, «*gure harremana oso adeitsua izan zen.* *Neska ederra zen, atsegina eta esanekoa lanean*». Filmaren filmazioan, Navarro Juan Duarte (Eva Perónen neba) presidentearen idazkari pribatuarekin bizi zen. Marshall-en arabera, Navarrok behin eta berriz gonbidatu zuen Duarteren izenean, elkarrekin afaltzeko, «*bere aktore gogokoena*» zela esanez, baina aktoreak baztertu egin zituen proposamen guztiak, «kortesiaz baina hura ezagutzeko interes falta ezkutatu gabe». 

Filma estreinatu eta hilabetera, Marshall New Yorkera abiatu zen, Carlos Montalbánek Puerto Rico antzokian kantatzeko kontratatua. Zazpi eguneko hasierako kontratua bi astera luzatu zen, eta hura amaitu ondoren, aktorea Mexikora joan zen, eta han bere lehen film mexikarra, *Una gallega en México* filmatzeko prest agertu zen, Julián Solerren zuzendaritzapean. Filmaketa *El Patio* gau-lokalean eta Casino Folliesen egindako aurkezpenekin tartekatu zen. Bere lanak urteko aktore onenaren saria jaso zuen, eta *Antenak* hauxe argitaratu zuen: «*Mexikok aktore dramatiko bikain gisa topatu zuen Niní*». Gidoiak aldatu egin ziren, Marshallen dohain dramatikoen eredua eman zuten bi eszenaren ondorioz, eta Soler-ek profil hori ustiatzeko egoera batzuk gehitzea erabaki zuen filmean,] geroago Venezuelan eta Kuban estreinatu zena. 

Juan Duarte, Peron presidentearen idazkaria.
Peronismoan (1946-1955), zinearen munduko jarduera bizia izan zen, baina faboritismoaren eta zentsuraren baturak eragina izan zuen produkzioen kalitatean, ikuspegi ofizialari eragiten dion guztiari dagokionez. Zeluloide-eskasia eta industria zinematografikoaren gainbehera zela eta, proiektuek Estatuaren laguntza behar zuten. Oposizioari lotutako artisten zerrenda beltzen testuinguruan, errealizazioak nabarmen gutxituz eta film berriak gutxi banatuz, atzerriko ekoizleek aukera berriak eskaini zizkieten Argentinako irudiei. Hala, Mexikon filmatzeko proposamenak jasotzeaz gain, Marshalli Espainian filmatzeko deia egin zioten. *Ni ez naiz Mata-Hari* (1949), Benito Perojok zuzendutako Mata Hari espioiaren bizitzaren parodia.

Buenos Airesera itzulita, Ángel Mentastik Marshalli esan zion lanak bertan behera utzi behar zituela Eva Perón lehen damaren berariazko eskaera baten bidez.  Bere memorietan, Marshallek esan zuen egoera horren aurrean Peron presidentearekin audientzia eskatzea erabaki zuela: 

> *Arrazoi bila nabil, elkarrizketa bat eskatu nion nazioaren presidenteari, eta erantzun zidaten Gobernu Etxean jasoko ninduela, haren idazkari pribatu Juan Duartek, nire miresle ohiak! Hiru aldiz joan nintzen adostutako audientziara, eta lehenengo bietako batean ere ez ninduen hartu. Hirugarrenean... bi ordu lasaitzen eman ondoren, antesala zabal batean, inguruan beste jende asko zuela, Presidentearen idazkariaren idazkaria atera zen, eta oihu egin zuen ahots ozenez: «Andrea, Duarte jaunak esan du jai batean emagaldu jantzita Evaren ahizparena egin zenuenean.*»
> 
> 

Argentinan lan egiteko ezintasuna zela eta, Marshallek erbesteratu egin behar izan zuen,Libertad Lamarque eta Arturo García Buhr bikoteek bezala. Ustelkeria-salaketengatik egindako ikerketa batean, Juan Duarte hilda aurkitu zuten 1953ko apirilean, ustezko suizidio batean. Iraultza Askatzailearen ondoren, debekuak berriro errepikatu ziren, ordukoan peronismoari lotutako artistekin, besteak beste, Fanny Navarro. Navarroren karrera pikutara joan zen 1955etik aurrera, eta hurrengo hamarkadan beste hiru film baino ez zituen filmatu. Garaiz aurretik hil zen 1971n, publikoak ahaztuta eta ingurune artistikotik urrun.

### Erbesteratzea eta filmazioa Mexikon

Marshall Mexikora joan zen, eta Latinoamerikako Etxean, antzeko egoeran zeuden beste artista batzuk (Amanda Ledesma eta Libertad Lamarque, besteak beste) ostatatzen ziren sailez osatutako eraikin bat ezarri zen. Harekin adiskidetasun estua izan zuen hil arte. Erbesteratu ondoren egin zuen lehen lan mexikarra Joaquín Pardavérekin batera izan zen *Una gallega baila mambo* lanean, Argentinan inoiz estreinatu ez zen lana. 1950 eta 1951 bitartean, Marshallek lau film filmatu zituen Mexikon: *Una gallega baila mambo*, *La alegre casada*, *Mi campeón* —Lamarquerekin batera— eta *Los enredos de una gallega*. Ondoren, Argentinan estreinatu ziren, herrialdearen barruko bigarren mailako aretoetan. Satiraren generora itzuli zen 1952an *Amor de locura* filmatzea erabaki zuenean. Mexikoko lanik onenetakotzat jotzen da. 1953an, Marshallek *Erreportajea* filmean parte hartu zuen. Jorge Negrete, María Félix, Arturo de Córdova, Dolores del Río eta Pedro Infante aktoreekin batera parte hartu zuen, inolako ordainik jaso gabe. Filma oharkabean estreinatu zen Argentinan 1956an, eta Marshall, beste aktore batzuk bezala, ez zen sartu ez azken armatuan ez kredituetan. Mexikon erabat armatua zegoen aktorearen azken lana *Dios los cría*, 1953ko komedia bat, hirian filmatutako kaleko irudi naturalekin, *Chapultepec* eta *Fuente de Petroleros*.

Herrialde horretan, Marshallek bi pertsonaia berri diseinatu zituen: Bárbara Mac Adam turista mexikarra, jantzi tipiko guztiekin janztea gustatzen zitzaiona, eta Lupe, herri txiki batekoa, senarrak tratu txarrak ematen zizkiona. Aktoreak Argentinan aurkeztu zituen 1954an Radio Belgranon egindako emanaldi batean, baina ez zuten oihartzunik izan. Evitaren heriotzaren ondoren, alaba ezkontzeko zorian zegoela, bira bat egin zuen Kolonbian, Perun eta Txilen, eta Marshall Buenos Airesera itzuli zen 1954an. Zinemarako debekuak indarrean jarraitzen bazuen ere, Raul Apold Gobernuko Prentsa Idazkariaren zitazioa jaso zuen. Hark bere bulegoan esan zion Alvear Antzoki Presidentean Prentsa Idazkaritzak antolatutako jaialdi batean parte hartzeko eskaini zion aldi berean lan egingo zuela, eta aktoreak proposamen horri ezetz esan zion, gobernu-ekintzetan parte hartu nahi ez zuela esanez. Aldiz, Radio Belgranorako irrati-funtzio bat egitea erabaki zuen Emakumeen Kontseilu Nazionalaren aretoan eta Kubako eta Mexikoko koprodukzio bat filmatzea, *Una gallega en La Habana* (1955), René Cardonak zuzendua. 

1956ko martxoan, Marshallek jaialdi, talde eta funtzioetan parte hartu zuen, poliomielitisa zuten haurren mesedetan, 1944ko elkartasun-keinuaren antzekoa, GOUk artistei zuzendutako deialdi batean parte hartu zuenean —Juan Domingo Perón buru zuela—, San Juango lurrikararen biktimentzako dirua biltzeko. Orduan, Marshallek kondekoratu egin zuen diru kopuru handiena bildu zuelako —4964 pezeta, gehi berak emandako 1000 pezeta—.

### Oztopo profesionalak

Niní Marshall, 1960ko hamarkadaren hasieran.Argentinako zinemara itzultzea 1956an gertatu zen, *Catita es una dama* estreinatu zuenean, ez zuen harrera onik izan kritiketan eta astebete besterik ez zuen iraun zinema-aretoetan. Orduan, Marshallek ikusi zuen ikusleak aldatu egin zirela aurreko hamarkadarekiko, eta une horretara egokitu behar zela. Irratian lanean jarraitu zuen, bere ingurune gogokoenean, 1957an lehen aldiz telebistan estreinatu zen arte, *Philco Music Hall* izeneko ziklo batean, eta ziklo hori «Argentinako telebistako artistarik garestiena» zela esan zuen, jaulkipen bakoitzeko 5.000 pezetako ordainsaria jaso baitzuen. 1958an, irratian debuta egin zuen Guillermo Brizuela Méndezekin, eta, emanaldi batean, Don Cosme pertsonaia aurkeztu zuen. Handik gutxira, Ramos Mejía ospitaleko mediku baten gutuna jaso zuen, esanez pertsonaiaren ahotsa oso arriskutsua zela bere ahots-kordentzat, eta berehala utzi zion pertsobaia hori interpretatzeari. Espainiako Irrati Nazionalean aurkezpen bat egin ondoren, Argentinara itzuli zen bere telebista-zikloa abiarazteko, 1960an Canal 7k emititutako *Esas cosas de Niní*. Hala ere, ez zuen prentsa nahikoa izan eta gutxi iraun zuen. Marshall harrituta geratu zen, Bob Hopek Estatu Batuetan arrakastaz erabiltzen zuen formatu bera baitzuen, kameren aurrean bakarrizketa egiteak.

1961ean, Manolo Fabregasek deitu zion Mexikoko Teatro de los Inspresos-en *Cosas de mamá y papá* antzezlana egiteko. Lan horretan, Mexikoko Antzerki Kronisten Elkarteko urteko aktore onenaren saria jaso zuen. Itzultzean, Odeon Antzokian aurkeztu zuen Argentinako ikusleentzat egokitutako lana, hamalau urteren ondoren agertokietara itzultzea ekarri zuena. *La nación-*en arabera, «Animazio handiena Niní agertokian egon zegoenean zen.» Geroago telebistarako bertsio bat egin zen. Hurrengo lana *Buenos Aires de seda y percal* izan zen, 1930etik 1963 arte hiriaren bizitza birsortzen zuen 18 musika koadroko kabalgata. Hala ere, Angela alabak ere parte hartu zuen *La señora barba azul* lanean, ez zuen publizitaterik izan, eta diru-bilketak ez ziren itxarotakoak izan. 

Zortzi urte igaro ondoren, Marshall zinemara itzuli zen *Cleopatra era Cándida* lanarekin 1964an. Porrot egin zuen, handik aurrerako film guztiek bezala. 1967 eta 1971 urteen artean, beste lau filmetan parte hartzea lortu zuen —*Escándalo en familia*, *Ya tiene comisario el pueblo* (kolorezko lehena), *La novela de un joven pobre* eta *Vamos a soñar por el amor*—, eta, oro har, garai hartako abeslari gazteren bat ezagutzera emateko merkataritza-lanak egin zituen. Marshallen karrera 1967 aldera berpiztu zela zirudien, Pipo Manceraren *Sábados circulares* zikloan egindako aurkezpenak ospea izan zutenean. Bost minutuko iraupena izan zuten airerako espazioek, eta, handik gutxira, hogeira zabaldu ziren tarteko publizitaterik gabe. Aktorea, berriz, ez zegoen eroso zuzeneko telebistarekin:

> «... *dena hain azkar, inprobisatua egiten da.* *Batek ez badu letra gogoratzen, kartel izugarria jartzen diote sudurrari irakur dezan*».
> 
> 

Marshallek gogor epaitzen zuen telebistaren independentzia eta etsaitasun falta, baina bere aurkezpenak 30 eta 40 audientzia-puntu artean lortu zituen. Mancerarekin izandako arrakastaren ondorioz, beste programa propio bat abiarazi zuen, *Teatralerías*, baina erabateko porrota izan zen, eta zikloak ez zituen jasan audientzia-gorabeherak. 

1969an, *Las de Barranco*, *Recuerdo del viejo Aires* obraren bertsio musikala aurkeztu zuen antzerkian. Proiektuak gogo bizia sortu zion, baina obra zazpigarren tokian kokatu zen ikuskizun ikusienen artean eta pixkanaka hamaikagarren mailara jaitsi zen. Marshallek Victoria Valdor, izeba zoro eta sentsuala, interpretatu zuen *Coqueluche* lanean, eta bertan ileorde ilehori batekin agertu zen. Lana 1971n estreinatu zen Mar del Platan, eta arrakasta izan zuen udako denboraldi osoan, baina, oihartzuna izan arren, aktoreak lana utzi eta Noemí Laserrek ordezkatu zuen. 

### Berpiztea eta erretiroa

1972an, Lino Patalano ikuskizun baten bila zebilen, eta aldizkari bat erabiltzen ari zela, Marshallen elkarrizketa bat irakurri zuen, erretiroaren berri emateko. Patalanok telefonoa lortu zuen eta berehala harremanetan jarri zen, café-concert delako ikuskizuna egiteko konbentzitzeko. Sei hilabetez behin eta berriro saiatu ondoren, aktoreak proposamena onartu egin zuen, eta Patalanok gogorarazi zuen Marshallek *Y... se nos fue redepente* lanaren libretoak erakutsi zizkiola. 1940ko urte*eta*n idatzi zuen umore beltzeko ikuskizuna, eta inoiz ezin izan zuen estreinatu. Patalanok nabarmendu zuen Marshall oso lotsatia zela, eta «*dena ondo joan zen entsaio egunera arte. Egun hartan Ninik esan zigun: "Mutilak, nik kalte-ordainak ematen dizkiet, baina ez dut ezer egiten!* "», horren aurrean erantzuna hauxe izan zen: «"*Andrea, errespetu osoarekin, ez egin bromarik!* *Zoaz hotelera, eta bihar etorri funtziorako."*» [124]  Ikuskizuna 1973an aurkeztu zen *El Gallo Cojo* Kabarett-en. Arrakasta handia izan zuen, eta 1800 funtzio egin zituen Buenos Airesen, Rosarion, Kordoban, Montevideon, Txileko Santiagon eta Liman. Telebistarako saio berezi bat ere egin zen, 1979an Canal 13k emana, eta 1986an disko bat; Marshall-en adinak eta beste proiektu batzuek desegin egin zuten ikuskizuna Estatu Batuetara, Mexikora eta Venezuelara eramateko ideia. Antzezpena agertoki bakar batean gertatzen zen, Don Pascual zapatagilearen beilatokian. Haren inguruan, aktoreak bere pertsonaien galeria osoa birsortu zuen, eta Electra alargunari dolumina ematera hurbiltzen ziren.

1975ean, Martín Fierro saria jaso zuen omenaldi gisa, Libertad Lamarque, Tita Merello eta Mirtha Legrand ikuskizuneko beste pertsona batzuekin batera. Urtebete geroago, Marshallek *El pequeño Marshall-Luz ilustrado* estreinatu zuen, Jorge Clarorekin batera, aneurisma bat izan zuenean eta proiektua bertan behera utzi behar izan zuenean, *Y... se nos fue redepente,* bere onera etorri zenean*,* berriro ekin zion. Gero, *Una noche en la radio* saioaren denboraldi labur baterako deitu zuten, eta, arrakastari esker, Mar del Platan zabaldu *eta* aurkeztu zuten. 1977an, hiru egunez, Marshallek telebista-saio berezi bat grabatu zuen Canal 13rako, *El humor de Niní Marshall* izenekoa, *Ikuskizunaren mundua* zikloaren barruan aurkeztua. 

Luis Sandrini eta Niní Marshall *¡Qué linda es mi familia!*, biek egindako azken lana, 1980
1980an, *La nona* lanean paper nagusia baztertu ondoren, bere azken filma, *¡Qué linda es mi familia!* filmatu zuen, Palito Ortegarekin eta Luis Sandrinirekin batera. Azken filmazio-egunean argazkiak ateratzen ari zirela, kolapso baskularra izan zuen Sandrinik, ospitaleratu egin zuten eta hamaika egun geroago hil zen. Hasieran, ekoizleek *La familia está de fiesta* izenburua pentsatu zuten, baina izenburua aldatzea erabaki zuten, aktorearen heriotzaren aurrean. Marshallek eragin handia izan zuen, eta ez zen inoiz filma ikusteko gai izan. Hurrengo urtean Platinozko Safen saria jaso zuen, aktore komiko onenaren saria. Azken lanetan hogeita hamar emanaldi egin zituen Antonio Carrizorekin batera irrati-ziklo batean, eta parte-hartze berezia izan zuen 1982ko TV *Juntos* saioan; ondoren, erretiratzea erabaki zuen, eta, bere hitzetan, «*bere hiletetara ez joateko*». 

### Azken urteak

Marshallek 1985ean argitaratu zituen bere memoriak, Salvador D'Annaren laguntzarekin, eta urtebete geroago, bere pertsonaien jantzi asko eman zizkion Zinemaren Museoari. 1988an, *El mundo de Antonio Gasalla zikloan* o telebista-zikloaren emanaldi batean Caterina andrearena egin zuen. Aktoreak honelaxe definitu zuen bere parte hartzea: «*izua*». Bizitzaren amaieran, ohore eta aintzatespenak jasotzen hasi zen, ikuskizunean egindako ibilbide luzeagatik. 1989an, Buenos Aires hiriko herritar ospetsu izendatu zuten Buenos Airesko Legegintzaldian, eta 1992an, Mirtha Legrand-en eskutik jaso zuen Podesta saria, bere filmetako batean aparteko gisa hasia baitzen. Urte horretan bertan, terapia intentsiboan sartu zuten hamar egunez eta beldur izan zen bere bizitzagatik. 

Niní Marshall lan ibilbideagatiko Podestá Saria jasotzen Mirtha Legrand-en eskutik, 1992
1992ko ekainean, Marshallek bere gidoien eskubideak laga zituen *Mortadela* ikuskizunean Parisen ordezkatzeko, eta, adin handia izan arren, bera arduratu zen gidoiak frantsesera itzultzen zirela ikuskatzeaz. Marilú Marini arduratu zen bere pertsonaiak birsortzeaz, eta lanak komedia musikal onenaren Molière saria jaso zuen. Marshall Buenos Aireseko Lola Membrives antzokian izan zen estreinaldian izan zen malkoen artean. 1995ean *Niní* estreinatu zen, Petit Montparnasse antzokian antzeztutako antzeko lana, Marini protagonista zuena. Aurrekoan bezala, Marshall Maipo Antzokian izan zen estreinaldian, eta esan zuen «*asko kostatu zitzaidan kontratua sinatzea, nire testuak beste pertsona batek egin zitzan.* *Eta oraindik aitortu behar dut eszenatoki baten gainean egotea gustatuko litzaidakeela*». Ikuslerik gazteena agurtzera hurbiltzen zenean eta pertsonaiekin barre egiten zuenean, hauxe esaten zuen: «*Laugarren belaunaldi bat dut aurrean*».

> *Bizitzak gauza asko eman dizkit, batez ere jendearen maitasuna, hori baita nik gehien eskertzen dudana. Esan eta nekatu arte esango dut: «Nire bizitza, xelebrea egin zuen etxeko andre baten nbizitza baino ez da». Hala sentitzea nahi dut, eta horrela gogoratzea nahi dut.* Niní Marshall, 90. urtebetetzean.
> 
> 

Marshallen azken agerpen publikoa 1995eko abenduan izan zen, Cervantes Antzoki Nazionalean Libertad Lamarque lagunari laguntzeko, Nazioko Kultura Idazkaritzak emandako omenaldian.

### Heriotza

1996ko urtarrilean, Marshall Bazterrica de la Recoleta Klinikan ingresatu zuten arnas arazoengatik. Albistea ez zen argitaratu hiru egun geroago arte, eta erakundeko agintariek ez zuten xehetasun handirik eman familiak espreski eskatuta. Martxoaren 8an, berriz ere terapia intentsiboan sartu zuten, arnas afekzio baten eta deshidratazio-koadro larri baten ondorioz. Desoreka orokorra eta okerrera egin zuen. Marshall 92 urte zituela hil zen 1996ko martxoaren 18an, 11:05ean (UTCa-3), bihotz- eta arnas gelditzea zela eta. Haren gorpuzkiak Cervantes Antzoki Nazionalean gorde ziren eta Olibosko hilerriko familia-hilobian sartu.

### Bizitza pertsonala

Marshall Felipe Edelmannekin ezkondu zen 1924an. Alemanian hezi zen bera baino askoz zaharragoa zen Edelmann ingeniari errusiarrarekin, eta Harekin izan zuen alaba bakarra, Ángela, 1926an jaioa. Edelmann ludopata zen, eta ondasun guztiak galdu zituen jolasaren ondorioz; besteak beste, Marshallekin bizi zen etxea. Hori zela eta, aktorea banandu egin zen: «*Jakin nuen egunean pertsona heldu egin nintzen.* *Inguruabarren aurrean bakarrik geratu nintzen... gauza bakar batek arduratzen ninduen: alabarekin geratzeak», esan zuen behin*. Edelmann 1957ko uztailean hil zen.

Irratian interpretatzen hasi zenean, Marcelo Salcedo ezagutu zuen, enpresa yerbatera bateko kontadore paraguaiarra, eta harekin ezkondu zen Mexikon. Salcedo Marshallekin joan zen 1930 eta 1940 urteetan, baina 1950ean banandu egin ziren, aktorea Mexikora erbesteratu zenean. 1953an, Latinoamerikako Etxean zegoela, harremanetan hasi zen Carmelo Santiago ekoizle eta kazetariarekin. Berehala bihurtu zen haren ordezkaria, eta harekin bizi izan zen 15 urtez, 1968 arte, desleiala zela jakin zuenean. Santiago 1993ko abuztuan hil zen.

Marshallek bere bizitzaren zatirik handiena Recoleta auzoan bizi izan zen, Vicente López plazaren parean, eta bertan pinturarako, irakurketarako eta antigoaleko gauzen bildumetarako zaletasuna garatu zuen. Carlos Gamallo biloba sei film argentinarretan lan egin zuen aktore gisa 1993 eta 2004 bitartean, eta horien artean *Gatica, el Mono* nabarmentzen da. Bere iloba Susana Degoy (1943-2008) idazlea eta saiogilea izan zen, ikuskizunaren soziologiaren ikerketan espezializatua. Degoyren alaba, Marshallen Birbiloba-iloba, Antonella Costa aktore italiar argentinarra da.

Legatua
-------

Niní Marshall antzokia
María Elena Walsh-ek «Nuestra Cervantes» gisa definitu zuen, eta azaldu zuen:

> «*Hizkuntzaren ezagupen miresgarri batek bakarrik utzi zion Niníri hura askatzen, trabatzen eta eterraren uhin iragankorretara botatzen*».
> 
> 

Hainbat gizarte-sektoretako edo kolektibitatetako hizketaren ezaugarriak erreproduzitzeko zuen talentua ekarpen bat izan zen, ez bakarrik bere bakarrizketetarako, baita ikerketa filologikorako ere; La Platako Unibertsitate Nazionaleko Humanitate eta Hezkuntza Zientzien Fakultateak grabazioak erregistratu zituen Marshallekin 1950ean, bere pertsonaien hizkuntza-berezitasunak aztertzeko. Bere irratsaioen dozena erdi konpaktu historiko bildu zituen Dora Ceratik: 

> «*Mafalda heldu baten modura, Niník klase sozial baztertua azaleratu zuen, eta pertsonaia horiei esker esan edo barregarri utzi zuen gauza snob-ak, alferrikakoa, hitz itsusirik gabe eta azpikeririk gabe*». 
> 
> 

Marshallek, umorearen bidez, 1940 eta 1950 urteetan, biztanleria nazionalaren zati handi bat hartzen zuen etorkin-klasea erakutsi zuen eta gutxiengoak diskriminatutako sektorea zen. Bere alaba Ángela Edelmannek erreportaje batean adierazi zuen ama bere belaunaldiko gainerako komedieanteen gainetik nabarmendu zela, bere pertsonaiak «idatzi, zuzendu, jardun, jantzi eta makilatzen» baitzituen. Enrique Pintik ere puntu horri buruz hitz egin zuen, eta Marshall-ek «*bere pertsonaiak eraikitzen zituen, eta, horregatik, nahiko aldaezina da... Niník modu globalean ulertzen zuen»*.

1999an, Marshall-en familiak, Gogni eta Vea Más Multimedios diskoetxeekin lankidetzan, Niníren bakarrizketa arrakastatsuenak biltzen zituen hiru disko konpaktu plazaratu zituen. 2000. urtetik, haurtzaroan eta nerabezaroan bizi izan zen egoitza, Kerubinen Etxea, Hiriko Museoaren egoitza da. Urtebete lehenago plaka bat jarri zen omentzeko.

El Correo Argentinok Marshall-en oroimena ohoratu zuen 2002an bere aurpegiarekin posta-estanpak atera zituenean. 2003an, mendeurrena ospatzeko, omenaldiak egin ziren haren omenez. Besteak beste, atzera begirako erakusketa bat egin zen, argazkiak, aldagelak eta libretoak biltzen dituena. *Niní* filmak 100 urte bete ditu Recoleta Kultur Etxean, eta haren film nagusien proiekzioa Leopoldo Lugones aretoan. Aldi berean, Volver kable-seinaleak ziklo berezia eman zuen bere filmekin, eta Patricia Narváez eta Marily Contreras autoreek bi liburu biografiko argitaratu zituzten. 2005ean, Raúl Etcheletek L*a película de Niní* dokumentala estreinatu zuen. Autore beraren biografia-liburu batean oinarrituta dago, eta testigantzak, film-materiala eta Marshall-en bizitza kontatzen ditu.1996an, Clarín-ek inkesta herrikoia egin zuen artista argentinarrei buruz, eta Marshall-ek laugarren postua lortu zuen garai guztietako artista maiteena (%10,2) eta «talenturik handiena» (%7,3). Egunkari berak ere antzeko beste egunkari bat egin zuen 2005ean, eta hor lortu zuen bigarren postua «Argentinako historia osoko komikorik onenaren» atalean, % 10,3rekin, Alberto Olmedo aurretik zuela. Viva aldizkariak 1999an sartu zuen «XX. mendeko hamar argentinarren» barruan, eta urte horretan egindako inkesta batean, «garai guztietako aktore komikoa» aukeratu zuten.

Pablo Ducrós Hicken Zinemaren Museoak Niní Marshall aretoa du. Bertan, aktorea protagonista duten filmetan noizbait erabili ziren argazkiak, koadroak, jantziak eta zinema-elementuak biltzen dira, baita objektu pertsonalak ere. Carlos Paz herriko Candilejas antzokiaren ondoko pasarte bat eta Costanera Hegoko anfiteatro bat ere bere izenarekin izendatu zituzten. 2009an, Puerto Maderoko kale bat Niní Marshall izena jarri zioten herri-bozketa bidez, eta 2011n, Sergio Massa intendenteak Udalaren intereskotzat deklaratutako Norma Aleandro aktorea amabitxi zela, Tigre partidan, bere izena zuen antzoki bat inauguratu zen.

Alejandra Majluf aktoreak interpretatu zuen Marshall *Ay, Juancito* (2004) film biografikoan, Héctor Oliverak zuzendua. Juan Duarteren bizitza politikoan eta ikuskizunen munduarekin duen loturan oinarrituta dago filma.

2015az geroztik, Niní Marshall izena du hiltegi auzoko 1 zenbakiko bigarren mailako antzerki eskolak.

### Pertsonaiak

Niní Marshallen kapela, Zinema museoan
Marshallek garaiko gizartearen behaketa xehe eta zuhurra zuen, eta horri esker, bere pertsonaiak sortu eta gizarte-klaseen berezitasunak eta akatsak islatu zituen, gehiegikeriaren bidez. Bere pertsonaiek Argentinako idiosinkrasia birsortzen zuten eta XX. mendearen hasieran Amerikara iritsi zen Europako etorkinen arketipo bihurtu ziren.

Marshallek bere pertsonaiak sortzea erabaki zuen, behaketan eta gehiegikerian oinarrituta:

> 
> *Nire pertsonaiak jendeari begira sortzen ditut, barrea eragin dezaketen akats txikiei arreta jarriz. Ni ile-apaindegira joaten naiz, adibidez, eta belarria erne dut bezeroek zer estaen duten entzuteko. Sinestezina da emakumeek han zer esaten duten: lehorgailuetan daude, eta aparatuak belarriak estali eta zarata egiten duenez, oihu egin behar izaten dute elkar entzuteko. Auzo osoko bizitza eta mirariak kontatzen dituzte garrasika. Oro har, nik karikaturizatu egiten dut han esaten dena, baina batzuetan ez ditut tintak ere kargatu behar. Gauza bera garraio publikoetan: normalean ez dut omnibusean bidaiatzen, ezagutzen eta begiratzen didatelako, eta horrek oso urduri jartzen nau; baina batzuetan betaurreko beltzak jartzen ditut eta buelta bat ematen dut jendeari entzuteko. Gezurra dirudi zer axolagabeak diren. Beste iturri handi bat Vicente López plazatxoa da, nire etxearen aurrean dagoena; hor, meskameen espioia izaten naiz beren mutil-lagunekin daudenean, eta gero, horiek errepikatuta grazia sortzen duten esamoldeak, esaerak eta egoerak lortzen ditut. Niní Marshall*  
> 
> 

Ana Padovani psikologoak erreportaje batean adierazi zuen:

> Marshallek «*lan oso interesgarria egin zuela hitzarekin.* *Berak testu-brodatzea lortzen zuen, etorkin-korronteen, hitz egiteko moduen, ohituren behaketa xehetik abiatuta. Ez du zentzu hertsian literatura-produkziorik, baina uste dut ondo duela idazle estatusa*». 
> 
> 

Bestalde, Maria Morenok, 12. orrialdeko artikulu batean, honako hau adierazi zuen: 

> «*Aktoreak bere ahozko erregistroak puztu egiten zituen, kritiko bihurtzeaz gain, sorkuntzan eta asmamenean 'egositako' berezitasun tipikoak eratzen zituen*».
> 
> 

Marshallen pertsonaiarik enblematikoenak Cándida eta Catita izan ziren; lehenengoak Galiziako etxeko langileak pertsonifikatzen zituen, eta bigarrenak, berriz, komentuko emakume tipikoak, familia italiar batetik etorriak. Beste pertsonaia garrantzitsu batzuk ere interpretatu zituen, hala nola Pola andrea, juduen kolektibitatearen estereotipoa; Mónica Bedoya Hueyo de Picos Pardos Sunsuet Crostón, goi-mailako eta azaleko klaseko emakume tipikoa; Niña Jovita, modako neska ezkongabea, Gladys Minerva Pedantoni, italieraz hitz egiten zuen eskolako ikaslea. Beste pertsonaia batzuk egitura beraren pean eratu ziren, baina ez zuten eragin bera izan, hala nola Don Cosme, ahots zakarreko italiar bat; Lupe, senarrak sufritutako eta tratu txarrak jasandako neska gaztea; Niña Jovita zaintzen zuen Belarmina Cueio neskamea; Loli, modaz pasatutako aktorea; Catitaren Mingo neba bihurria; Bárbara Mc Adam, Mexikoko goi-mailako klaseko estereotipo fin eta bitxia. Marshallek asmatutako Mingo eta Catita pertsonaiek Minguito Tinguitella eta Porotakoen antzekotasunak izan zituzten geroago, 1980ko hamarkadan Juan Carlos Altavistak eta Jorge Clarok arrakastaz interpretatuak.

Filmografia
-----------

### Filmografia Argentinan

* *Mujeres que trabajan* (1938).
* *Divorcio en Montevideo* (1939).
* *Cándida* (1939).
* *Casamiento en Buenos Aires* (1940).
* *Los celos de Cándida* (1940).
* *Hay que educar a Niní* (1940).
* *Luna de miel en Río* (1940).
* *Yo quiero ser bataclana* (1941).
* *Orquesta de señoritas* (1941).
* *Cándida millonaria* (1941).
* *La mentirosa* (1942).
* *Cándida, la mujer del año* (1943).
* *Carmen* (1943).
* *Madame Sans Gene* (1945).
* *Mosquita muerta* (1946).
* *Santa Cándida* (1945).
* *Una mujer sin cabeza* (1947).
* *Buenos Aires canta* (1947).
* *Navidad de los pobres* (1947).
* *Porteña de corazón* (1948).
* *Mujeres que bailan* (1949).
* *Catita es una dama* (1956).
* *Cleopatra era Cándida* (1964).
* *Escándalo en la familia* (1967).
* *Ya tiene comisario el pueblo* (1967).
* *La novela de un joven pobre* (1968).
* *Vamos a soñar por el amor* (1971).
* *¡Qué linda es mi familia!* (1980)

### Filmografia Mexikon

* *Una gallega en ;exico (1949)*
* *Una gallega baila mambo* (1951).
* *Los enredos de una gallega* (1951).
* *Mi campeón* (1952).
* *La alegre casada* (1952).
* *Amor de locura* (1953).
* *Reportaje* (1953).
* *Dios los cría* (1953).
* *Una gallega en La Habana* (1955).

### Filmografia Espainian

* *Yo no soy la Mata-Hari* (1949).

### Telebista saioak

* *Philco Music Hall* (1957).
* *Niní Marshall* (1958).
* *Esas cosas de Niní* (1960).
* *Cosas de mamá y papá* (1964).
* *Sábados circulares* (1966-69) (1971-72)
* *Teatralerías* (1967)
* *El humor de Niní Marshall* (1977).
* *Especial Niní Marshall* (1977).
* *Al estilo de Mancera* (1978).
* *Y... se nos fue redepente* (1979).

### Antzerki lanak

* *Un lío de millones* (1946).
* *Carrousel de estrellas* (1948).
* *Pepe volvió con música* (1948).
* *Cosas de mamá y papá* (1961).
* *Buenos Aires de seda y percal* (1963)
* *La señora Barba Azul* (1963).
* *Escándalo en Mar del Plata* (1965).
* *¡Vos que lo tenés, cuidalo!* (1965).
* *Recuerdo del viejo Buenos Aires* (1969).
* *Coqueluche* (1971)

Sariak eta aintzatespenak
-------------------------

* *Sintonia* aldizkariaren «Irrati-sentsazioa» saria (1937).
* Condor de Plata saria, Argentinako Kronista Zinematografikoen Elkarteko (1945) interprete komiko hoberenari.
* Argentinako Kronista Zinematografikoen Elkarteko aktore komiko onenaren Zilarrezko Cóndor Saria (1947).
* ACDADTren Urrezko Plaka (1950).
* Mexikoko aktore onenaren saria (1951).
* ACDADI saria (1956).
* Argentinako zinemako aktore komiko onenaren saria (1956).
* ALPIko Urrezko Domina (1959).
* Argentinako Israelgo Elkartearen domina (1960).
* Mexikoko antzerki-aktore onenaren saria (1961).
* Haurrentzako disko onenaren Hautaketa Saria (1962).
* Brasilgo Zilarrezko Kopa Argentinan (1966).
* Odiaren urrezko domina (1966).
* Santa Feko gobernuaren Urrezko Masta saria (1966).
* Argentinako zinemaren aitzindari izendatu zuen Argentinako Kronista Zinematografikoen Elkarteak (1967).
* Showean (1967), emakumezkoen emanaldi onenaren ohorezko testigantza.
* Leo saria (1968).
* Urrezko 9. saria (1968).
* Urrezko 9. saria (1969).
* Karamba saria (1971).
* San Fernandoko Udalaren Urrezko Aingura Saria (1972).
* Argentinako apezpikutzaren San Gabriel saria (1973).
* Informe aldizkariaren La Estrella de Oro saria (1974).
* Urrezko Gallo Cojo saria (1974).
* Kordobako Udalaren Bamba saria (1974).
* Informe aldizkariaren ospeari urrezko domina eman zion (1975).
* Río Hondoko Ospearen Zinemaldiko Sol de Oro saria (1975).
* APTRA enpresaren Martín Fierro sari berezia (1975).
* Urrezko Palma Audientzia Saria (1977).
* Emakumeen jarduketarik onenaren saria Mar del Platako (1978) Diario Popularreko kontzerturako.
* Canal 9ko (1978) «garai guztietako artistari» aitorpena.
* APTRA enpresaren Martín Fierro sari berezia (1979).
* Cruz de Plata Eskiú saria irrati eta telebistan (1979).
* Pablo Ducrós Hicken Zinemaren Museoko Pathé Ganbera (1980).
* Platinozko Ziurtagiriak saria aktore komiko onenari (1981)
* Argentinako Kronista Zinematografikoen Elkartearen bereizketa berezia, «Argentinako zinemara egindako ekarpenagatik» (1983).
* Zilarrezko Obelisco saria, *Guztion Larunbata* programan (1983).
* Kultura Nazionalaren Gloria bereizketa (1984).
* «Buenos Aires hiriko herritar ospetsua» izendapena Porteko Legegintzaldian (1989).
* Martín Fierro saria, APTRA (1989) ren ibilbide artistikoaren aitorpen gisa.
* Asiseko Santa Klara saria (1990).
* Podesta saria ibilbide artistikoari (1992).
* D'Annaren Elena B. Fundazioaren saria (1994).

Ikus, gainera
-------------

* Lamarque askatasuna
* Argentinako zinema
* Peronismoa

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  «Diez películas para recordar a Niní Marshall», artículo del 18 de marzo de 2013 en el sitio web de la agencia Télam (Buenos Aires). Menciona que su apellido era Traveso y no "Trave**r**so" como se acostumbra a mencionarla en los medios de difusión.
2. ↑   «Niní Marshall: sus 15 momentos más entrañables» *Espectador* (26).
3. 1 2 3   Cosentino, Olga.  (19 de marzo de 1996). *A los 92 años, murió Niní Marshall, la dama del humor.* .
4. 1 2 3  Blanco Pazos 2008.
5. 1 2 3 4 5    *Niní Marshall: genia y figura.*  25 de mayo de 2003.
6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10   Werchowsky, Florencia.  (2008). «Fascículo Ídolos del Espectáculo Argentino: Niní» *Clarín*.
7. ↑   Zoppi, Alejandra.  (15 de octubre de 2010). *Niní Marshall: la Chaplín con pollera.* .
8. ↑    *Abrió en Tigre el teatro Niní Marshall.*  16 de marzo de 2011.
9. ↑   Gómez, Silvia.  (24 de diciembre de 2009). *Eligieron a Niní Marshall para nombrar una nueva calle en Puerto Madero.* .
10. ↑    *Seis años sin Niní.*  La Nación 15 de marzo de 2002.
11. ↑  Contreras, 2003 & pp 18-9.
12. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17  Contreras 2003.
13. ↑   Braceli, Rodolfo.  (1994). «Niní siempre» *Gente*.
14. 1 2 3   Marrazzi, Eduardo.  (1996). «Tres hombres en su vida» *Flash* (826).
15. ↑   Brizuela, Leopoldo.  (12 de enero de 2003). *La reina del humor era una escritora.* .
16. ↑   Seoane, Ana.  (13 de marzo de 2011). *Recuerdos de la ‘Catita’ inolvidable.*  Perfil.
17. ↑  Contreras (2003), pp. 42-4.
18. 1 2 3   Narváez, Patricia.  (31 de diciembre de 2000). *Niní, Libertad y los celos de Evita.*  Clarín.
19. ↑   Moreno, María.  (25 de mayo de 2003). *Locos por Niní.* .
20. ↑  «Niní Marshall» Leedor.com (sitio de cultura). 6 de diciembre de 2004. Consultado el 17 de febrero de 2011.
21. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Página/12 :: las12» *www.pagina12.com.ar* (Noiz kontsultatua: 2022-11-07).
22. 1 2   Noy, Fernando.  (24 de mayo de 2003). *A los "pieses" de la Marshall.* .
23. 1 2 3 4 5  Posadas 1993.
24. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49  Etchelet 2005.
25. ↑   España, Claudio.  (19 de marzo de 1996). *Niní Marshall fue la voz y la imagen del humor.* .[*Betiko hautsitako esteka*]
26. ↑  Abandomoviez.net. «Divorcio en Montevideo: Ficha técnica» Consultado el 2 de julio de 2011.
27. ↑   Martínez C. Adolfo.  (1 de junio de 2003). *Niní Marshall: doctora en risa.* .
28. 1 2  Contreras (2003), pp. 78-9
29. ↑  Posadas (1993), p. 115
30. ↑   Quesada, María Sáenz.  (19 de diciembre de 2004). *1955-1958: la cultura en años de incertidumbre.* .
31. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Niní Marshall. La biografía - Etchelet Raul - Central - 9789871004553» *www.lacentral.com* (Noiz kontsultatua: 2022-11-07).
32. ↑  *Momento de decisión*. *Caras*: «Memorias», 1993.
33. ↑   Stiletano, Marcelo.  (28 de mayo de 2003). *Niní: olvidos y memorias.* .
34. ↑    *Como Chaplin, pero con faldas.*  19 de marzo de 1996.
35. ↑   Werchowsky, Florencia.  (2008). «Fascículo Ídolos del Espectáculo Argentino: Niní» *Clarín*.
36. ↑  Contreras (2003), pp. 113-4.
37. ↑   Fundación Konex. *Premios Konex - 1981 - Espectáculos.* .
38. ↑  *Momento de decisión*. *Caras*: «Memorias», 1993.
39. ↑  *Momento de decisión*. *Caras*: «Memorias», 1993.
40. ↑  Comentario de su hija Ángela Edelmann en la inauguración del Teatro Niní Marshall. Enlace en You Tube. Consultado el 18 de diciembre de 2016.
41. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Marshall, Nini - Mis Memorias v1.1 | PDF | Humor» *Scribd* (Noiz kontsultatua: 2022-11-07).
42. ↑  Txantiloi:Cita vídeo
43. ↑    *Está internada la actriz Niní Marshall.*  26 de enero de 1996.
44. ↑    *El adiós a una grande.*  19 de marzo de 1996.
45. ↑    *Una multitud despidió a Niní.*  20 de marzo de 1996.
46. ↑  Contreras (2003), pp. 42-4.
47. ↑   Marrazzi, Eduardo.  (1996). «Tres hombres en su vida» *Flash* (826).
48. ↑  Contreras (2003), pp. 113-4.
49. ↑  «Ficha de Carlos Gamallo en IMDb» Consultado el 19 de diciembre de 2016.
50. ↑  *Momento de decisión*. *Caras*: «Memorias», 1993.
51. ↑   Kolesnicov, Patricia.  (26 de junio de 1997). *Libro y homenaje oficial en memoria de Niní Marshall.* .
52. 1 2    *Niní Marshall: genia y figura.*  25 de mayo de 2003.
53. 1 2   Cosentino, Olga.  (19 de marzo de 1996). *A los 92 años, murió Niní Marshall, la dama del humor.* .
54. ↑   Brizuela, Leopoldo.  (12 de enero de 2003). *La reina del humor era una escritora.* .
55. ↑   Werchowsky, Florencia.  (2008). «Fascículo Ídolos del Espectáculo Argentino: Niní» *Clarín*.
56. ↑  Txantiloi:Cita vídeo
57. ↑  Txantiloi:Cita vídeo
58. ↑    *Niní Marshall, una estrella compacta.*  6 de febrero de 1999.
59. ↑   Zucchi, Marina.  (2 de noviembre de 2005). *Ella era una genia y lo va a seguir siendo.* .
60. ↑    *Sale una serie de estampillas sobre arte argentino.*  12 de mayo de 2003.
61. ↑   Moreno, María.  (25 de mayo de 2003). *Locos por Niní.* .
62. ↑    *Los artistas que prefieren los argentinos.*  18 de noviembre de 2005.
63. ↑   Marrazzi, Eduardo.  (1996). «Tres hombres en su vida» *Flash* (826).
64. 1 2   Gómez, Silvia.  (24 de diciembre de 2009). *Eligieron a Niní Marshall para nombrar una nueva calle en Puerto Madero.* .
65. ↑    *Abrió en Tigre el teatro Niní Marshall.*  16 de marzo de 2011.
66. ↑  «Ficha del elenco de Ay Juancito (2004)» IMDb. Consultado el 19 de diciembre de 2016.
67. ↑  Txantiloi:Cita vídeo
68. ↑   «Niní Marshall (1967)» *www.magicasruinas.ar* (Noiz kontsultatua: 2022-11-07).
69. ↑    *Vidas más apasionantes que las obras.*  4 de junio de 2016.
70. ↑   Moreno, María.  (25 de mayo de 2003). *Locos por Niní.* .
71. ↑   Moreno, María.  (25 de mayo de 2003). *Locos por Niní.* .
72. ↑   Martín, Paula María.  (17 de marzo de 2005). *Niní Marshall, la impronta de su gracia en el espectáculo argentino.* .
73. ↑    *Los mil y un inventos de Niní Marshall.*  30 de mayo de 1999.
74. ↑  Txantiloi:Cita vídeo
75. ↑   Fundación Konex. *Premios Konex - 1981 - Espectáculos.* .

Kanpo estekak
-------------

* *Niní, clásica y moderna[*Betiko hautsitako esteka*]*, diario *La Nación*, 28 de abril de 1999.
* *Sensible homenaje a Niní Marshall[*Betiko hautsitako esteka*]*, diario *La Nación*, 20 de noviembre de 2003.
* *Homenaje doble a Niní Marshall[*Betiko hautsitako esteka*]*, diario *La Nación*, 14 de octubre de 2003.
* *Libro y documental para recordar a Niní[*Betiko hautsitako esteka*]*, diario *La Nación*, 27 de octubre de 2005.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3326132
* Commonscat Multimedia: Niní Marshall

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 100931900
* ISNI: 0000 0001 0929 1359
* BNA: 000047368
* BNE: XX4832762
* BNF: 166077986 (data)
* GND: 1057384119
* LCCN: n94055861
* SUDOC: 243750331

 |

* Wd Datuak: Q3326132
* Commonscat Multimedia: Niní Marshall