**Klima aldaketa** Lur planetaren toki guztietan eragiten duen fenomenoa da, klima eta tenperatura alterazioak eraginduz, eta batez ere gizakion inpaktuak gauzatua. Zenbait tokitan, muturreko fenomeno meterologiko edo prezipitazioak gero eta ohikoagoak bihurtzen ari dira eta beste hainbat lurraldeetan, ordea, muturreko beroaldiak edo lehorteak nabarmentzen dira. Bestalde, izotz metaketak urtzen ari dira, eta ur-maila igotzen ari da. Klima aldaketaren ondorioak gure eguneroko bizitzarako eta planetaren etorkizunerako oso larriak izan daitezke, hortaz, irtenbideak bilatu eta ekimenak garatzea ezinbestekoa da.

Ondorioak ingurumenean
----------------------

### Tenperatura globalaren igoera

Tenperatura globalaren igoera (1973-2023)Klima aldaketak planetaren temperatura igotzea eragin du. Tenperatura igoera, batez ere, gizakiok sortutako berotegi-efektuko gasak isuritzearen ondorioz izan da, erregai-fosilen erabilera bultzatuta. 1850etik aurrera, Lurreko tenperatura batez-besteko 0.11º Fahrenheit (0.06º Celsius) igo da hamarkada bakoitzean, 2º F igoz guztira. Zehazki, 1982 urtetik hona, berotze-erritmoa hiru aldiz azkartu egin da (0.36º F igoz hamarkada bakoitzean). Azkenengo urtea, 2023, urterik beroena izan dela konfirmatu dute ikerlariek. Lur planetaren tamaina eta itsasoen bero ahalmena kontuan hartuta, erregistratu egin diren tenperatura igoerak industrializazio-alditik hona benetako igoera esanguratsuak izan direla egiaztatu dute zientzialariek. 
 

2023 uztailean behatutako lurrazaleko aireko tenperaturaren anomaliak..
Zehazki, azken urteko, 2023ko, uztailean, orain arte inoiz behatutako fenomeno eta datuak lortu dituzte ikerlariek. Izan ere, Ipar hemisferioko lurralde askotan, batez ere Europa hegoaldean, bero-uhin larriak erregistratu egin dira: Italian, Grezian Espainian +4ºC anomaliak erreportatuz. Gainera, Ipar Afrikan ere, +7ºC anomaliak ere jasan ditu. Beste lurralde batzuetan, esaterako, Estatu Batuak edo Japonia, tenperatura altuak erregistratu zituzten, uztaila Japoniako historian zehar hilabeterik beroena izanik. Bestalde, Chinak historian zeharreko tenperatura altuena erreportatu zuen (52,2ºC). Hego Amerikan, negu-erdiko tenperaturak, urteetan zehar erregistratutako batez-bestekoak baino altuagoak ere izan ziren. 

### Muturreko fenomeno metereologikoak

Bestalde, klima aldaketak mundu osoan zehar muturreko fenomeno metereologikoak eragiten ari ditu; besteak beste, baso-suteak, lehorteak, prezipitazioak, uholdeak, bero-boladak edota itsasgorak eragindako uholdeak.  Bero edo tenperatura igoerak, baso-suteen arriskuak igotzen ari ditu eta lehorrak ziren toki geografikoak gero eta lehorragoak bihurtzen ari dira, lehorteak gertatzeko arriskuak agertuz. Bestalde, atmosfera beroagoak, ur lurrun gehiago mantendu dezakeenez, prezipitazio bortitzak agertzen ari dira zenbait tokitan. Prezipitazio horiek ekosistemen iragazteko-gaitasunak gainditzen baditu, uholdeak eragindu ditzake. Azkenik, bero-bolada horiek bai lurrazalean eta baita itsasoan ere eragin dezakete, adibidez, itsas-biodibertsitatean, organismo askok ez baitaude tenperatura-igoera horiei aurre egiteko prest. Fenomeno horiek batera gertatu daitezke, biztanleria eta ekosistementzako ondorio sakonak eraginduz.

### Itsas-mailaren igoera

Glaziar urtze prozesua Groenlandian, berotzearen eraginez (2023)
Itsasoaren batez besteko maila 21-24 cm igo da 1880 urtetik hona. Azkenaldian, konkretuki, itsas-mailaren igoera-erritmoa bizkortu egin da; izan ere, urtero igotzen den neurria bikoiztu egin da 2006-2015 tartean. Tenperatura igoera eta berotze globala izan dira itsas-maila gehiago igotzea eragin duten faktore nagusiak. 

Itsas-maila bi eratara igotzen da: alde batetik, glaziarrak edo izotz-geruzak urtuz eta bestalde, ur bolumena handituz. Glaziarrei dagokienez, Groenlandia eta Antartika dira izotz-kopuru handiagoa duten lurraldeak. Bi toki geografikoen izotz-masa osoa bat-batean urtuko balitz, itsas-maila 65 metro igotzea eragingo luke. Aire-epel edo berotua glaziarraren azalera urtu egiten du eta gainera, glaziarraren masa zulatzen du, glaziarraren oinarrira helduz. Glaziarraren oinarrian urtze prozesua gertatuz gero, izotz-zati edo icebergs eratzea eragiten du. 

Itsas-mailaren igoerak hainbat ondorio izan ditzake: kostalde-azalera murriztea, hondartzen desagerpena, ur-akuiferoak ur gaziaz betetzea eta ondorioz iturri edangarriak mehatxatzea...etabar. Izan ere, zenbait lekutan faktore hauek erabakigarriak izan daitezke; herrialde askok ur-edangarri iturri mugatuak dituzte eta. Adibidez, Egipton, nekazaritza-landak Nilo ibaiaren deltan oinarritzen dira, hortaz, kostalde-azalera murriztuz edo ur-gazia agerraraziz, ondorio larriak izan zitzakeen populaziorako. 

### Flora eta faunarekiko ondorioak (Habitat suntsipena)

#### Ekosistemen galera

Desagertzeko arriskuan dagoen hartz-polarra.
Klima aldaketak eragindako tenperatura igoerak eta ezusteko fenomeno metereologikoak ekosistemen funtzionamenduari eragin diote. Esaterako, uretako sarbide edo elikagai eskuragarritasunak mugatu dituzte eta ekosistemak bizigaitz bihurtu dira animalientzako. Elikagaien kate-trofiko osoa alderatu egin da, toki geografiko hartara migratu egiten duten espezieei eta indibiduo lokalei eraginduz. Arriskuan dagoen leku geografiko baten adibidea Artikoa da. Klima aldaketaren ondorioz, bilioika espezie eusten dituen elikagai-katea hausten ari da. Zientzialariek, azken bost urteotan, arrain espezie eta hainbat itsas-ornogabeen desplazamendua (bizi-baldintza egokien bila) eta desagerpena erregistratu egin dute. Ekosistema kritikoa bilakatu da itsas-ugaztunentzako, esaterako, itsas lehoiak, bale gris migratzailea, zenbait hegazti edota beste espezie askorentzat, adibidez, hartz polarra.  Zientzialarien arabera, Artikoa tenperatura-aldaketak jasan izan ditu historian zehar, baina orain jasaten ari direnak gehiegi irauten ari dute. Aldaketa lazgarri horiek espezie asko galtzea eragingo dute, eta beste batzuek muturreko baldintzetara egokitzea lortuko duten ezezaguna da .

Klima aldaketaren ondorioak koral-uharrietan.
Beste arriskupean dagoen ekosistema Australiako Koral Hesi Handia da. Ipar-ekialdeko kostaldean kokatzen den ekosistema honek, 344.400 km2 azalera du eta munduko koral-uharri ekosistemarik handiena da; 3000 koral-uharri ditu, 600 uharte kontinental, 300 inguru mangladi uharte eta 9000 espezie . Klima aldaketak koral-uharriei eragiten dien inpaktu nagusiena da. Batetik, tenperatura igoerak coral bleaching izeneko fenomenoa, hau da, koralak zuritzea eragiten du. Fenomeno hau gertatzen da, tenperatura igotzean, koralekin sinbiosian bizi diren alga mikroskopikoak (*zooxantella*) kanporatzen direlako. Alga mikroskopiko horiek koralen elikagai-iturriak izateaz gain, kolorea ematen diete, eta haien desagerpenaren ondorioz, koralak zuritzen dira, eta hiltzeko arriskua handiagotzen da. Bestalde, beste inpaktuetako bat, ozeano azidifikazioa da. Izan ere, erregai fosilen ondorioz, CO2 kontzentrazioak atmosferan igo egin du, eta ozeanoak atmosferaren 30% CO2 inguru xurgatzen duenez, itsasoak xurgatutako karbono dioxidoa handiagotu egin da ere. Ioi honek uretan, erreakzio kimiko desberdinak eragiten ditu, eta ioi karbonatoaren kantitate murrizten du. Ioi karbonatoa ezinbestekoa da itsas-oskolen eta koralen kanpo-eskeletoak osatu ahal izateko. 

#### Biodibertsitatearen galera, espezieen desagerpena

*Phocoena sinus* itsas-ugaztunaren kate-trofikoa.
Tenperatura igoerak batez ere, espezieen bizi-zikloak eta ugaltzeko aukerak aldatu ditzake, harrapakin-harrapatzaile harremanetan eta kate-trofikoetan eraginduz. Esaterako, harrapakinak goizago ugalduz gero, horrek eragin dezake depredatzaile eta harrapakinen arteko desorekak denbora-tarteetan. Fenomeno hauek, endemikoak diren espezientzat zehazki, oso arriskutsuak izan daitezke, migrazio-aukera mugatuekin, eta euren arrakasta-biologikoa harrapakin ugaritasunen araberakoa izanik. Kasu praktiko bat ezagutuz, *(Phocoena sinus), "vaquita marina"* deiturikoa, Kaliforniako Golfoan bizi den itsas-ugaztun bat da eta desagertzeko arriskua kritikoan dago (2018ko ikerketek 20 indibiduo inguru atzeman zituzten). Espezie hau oso habitat mugatu batean bizi da eta jadanik beste zenbait giza-inpaktu jasaten ditu (bycatch, gehiegizko arrantza...etabar). Horri, klima aldaketak eragindako harrapakinen eskuragarritasun aldaerak gehituz, bere desagerpena iragarri dezake .

Gizarterako arriskuak
---------------------

#### Osasunerako ondorioak

Tenperatura altuak pertsonen osasunean eragin dezakete, heriotza gauzatzera helduz. Batez ere biztanleria zahar edo umeek arriskupean dauden populazioa dira. Klima aldaketak dakarren ingurumen ondorio desberdinek patologia edo arrisku desberdinak eragin ditzakete biztanleengan, ondorengo taulan behatu ditzakegunak. 

| Klima aldaketa inpaktua | Osasunerako ondorioak |
| --- | --- |
| Eguraldi aldaketa bortitzak | Zauriak, osasun-mental arazoak |
| Muturreko beroa | Beroarekin lotutako gaixotasunak, heriotza, arazo kardiobakularrak |
| Airearen kutsadura | Asma, gaixotasun kardiobaskularrak |
| Uraren kalitatean alterazioak | Bakterioekin erlazionatutako gaixotasunak: Kolera, lleptospirosia, algen-lorazioak. |
| Ur eskuragarritasuna | Malnutrizioa |
| Alergenoen igoera | Arnas-alergiak, Asma |
| Ekosistemen suntsipena | Migrazioa, osasun-mental arazoak |

#### Ondorio ekonomikoak

Klima aldaketak indibiduo eta herrialdeen arteko desberdintasunak areagotu ditzake. Hau da, energia-iturri edota baliabideak urriagoak direnean, gatazkak sorrarazi daitezke. Ondorio ekonomikoen sakontasuna baldintzatuta egongo dira herrialdeek eta politikoek hartzen dituzten neurrietaz. Hau da, noraino inplikatuko diren arabera, egungo ingurumen-krisia paliatzea lortuko dugu edo ez. Politika-berdeak nabarmenduz gero, agian ondorioak ez dira hain larriak izango. Hala ere, klima-krisirako esku-hartzean eragile guztien koordinazioa ezinbestekoa da; bai enpresa, agintari, eta herritarrena .

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Consecuencias del cambio climático - Comisión Europea» *climate.ec.europa.eu* (Noiz kontsultatua: 2024-03-05).
2. 1 2   **(Ingelesez)** «Climate Change: Global Temperature | NOAA Climate.gov» *www.climate.gov* (Noiz kontsultatua: 2024-03-05).
3. 1 2 3   **(Ingelesez)** «Global Warming Effects» *Environment* 2024-02-14 (Noiz kontsultatua: 2024-03-05).
4. 1 2   «July 2023 sees multiple global temperature records broken | Copernicus» *climate.copernicus.eu* (Noiz kontsultatua: 2024-03-11).
5. ↑   «Surface air temperature for July 2023 | Copernicus» *climate.copernicus.eu* (Noiz kontsultatua: 2024-03-11).
6. 1 2   **(Ingelesez)** Colbert, Angela. «Extreme Weather and Climate Change» *Climate Change: Vital Signs of the Planet* (Noiz kontsultatua: 2024-03-05).
7. 1 2   **(Ingelesez)** «Climate Change: Global Sea Level | NOAA Climate.gov» *www.climate.gov* (Noiz kontsultatua: 2024-03-11).
8. 1 2   **(Ingelesez)** Team, By Esprit Smith, NASA's Earth Science News. «The Anatomy of Glacial Ice Loss» *Climate Change: Vital Signs of the Planet* (Noiz kontsultatua: 2024-03-11).
9. ↑   **(Ingelesez)** «Global Climate Change, Melting Glaciers» *Environment* 2009-10-05 (Noiz kontsultatua: 2024-03-11).
10. 1 2   **(Ingelesez)** «Unprecedented die-offs, melting ice: Climate change is wreaking havoc in the Arctic and beyond» *Los Angeles Times* 2021-12-17 (Noiz kontsultatua: 2024-03-11).
11. ↑    *Protecting the Great Barrier Reef.* .
12. ↑   **(Ingelesez)** «Great Barrier Reef» *education.nationalgeographic.org* (Noiz kontsultatua: 2024-03-11).
13. ↑   **(Ingelesez)** US Department of Commerce, National Oceanic and Atmospheric Administration. «How does climate change affect coral reefs?» *oceanservice.noaa.gov* (Noiz kontsultatua: 2024-03-11).
14. ↑   **(Ingelesez)** US Department of Commerce, National Oceanic and Atmospheric Administration. «What is coral bleaching?» *oceanservice.noaa.gov* (Noiz kontsultatua: 2024-03-11).
15. ↑   **(Ingelesez)** US Department of Commerce, National Oceanic and Atmospheric Administration. «What is Ocean Acidification?» *oceanservice.noaa.gov* (Noiz kontsultatua: 2024-03-11).
16. ↑   **(Ingelesez)**  *Vaquita – IUCN – SSC Cetacean Specialist Group.*  (Noiz kontsultatua: 2024-03-07).
17. ↑   **(Ingelesez)** «Climate Effects on Health | CDC» *www.cdc.gov* 2022-05-03 (Noiz kontsultatua: 2024-03-11).
18. ↑   Breckenfelder, J. Maćkowiak, B. Marques-Ibanez, D. Olovsson, C. Popov, A. A. Porcellacchia, D. & Schepens, G..  (2023). *The climate and the economy..* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1430548

 |

* Wd Datuak: Q1430548


| * i
* e
* a
Klima aldaketa |
| --- |
| 

| Ikuspegi orokorra |
| --- |
| 
* Klima aldaketaren kausak
* Sistema klimatiko
* Klima aldaketaren ondorioak
* Klima aldaketa arintzea
* Klima aldaketara moldatzea
* Herrialdearen eta eskualdearen arabera

 |

 |
| 

| Kausak |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Ikuspegi orokorra | 
* Klima aldaketaren kausak
* Karbono dioxidoa Lurraren atmosferan
* Muturreko gertakarien leporatzea
* Berotegi-efektua
* Klima aldaketari buruzko kontsentsu zientifikoa

 |
| Iturriak | 
* Berotegi-efektu gas
* Berotegi-efektuko gasen emisio
	+ Karbonoaren kontabilitate
	+ Karbono-lorratza
	+ Karbono-isuri
	+ nekazaritzatik
	+ hezeguneetatik
* Erregai fosil
* Basogabetzea eta klima aldaketa
* Energia-kontsumo

 |

 |

 |
| 

| Historia |
| --- |
| 
* Zientzia klimatikoaren historia
* Politika klimatikoaren historia
* Svante Arrhenius
* Eunice Newton Foote
* James Hansen
* Charles David Keeling
* Nazio Batuen konferentziak
* Urteak klima aldaketan
	+ 2019
	+ 2020
	+ 2021
	+ 2022
	+ 2023
	+ 2024

 |

 |
| 

| Ondorioak eta arazoak |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Fisikoak | 
* Bat-bateko klima aldaketa
* Ebento anoxiko
* Artikoko metano emisioak
* Artikoko izotz geruzaren murriztea
* Atlantikoko hegoalderako itzulera-zirkulazioa
* Lehorte
* Muturreko eguraldi
* Uholde
	+ Kostako uholde
* Glaziarren atzeraldia
* Bero-bolada
	+ Hiriko bero-uhartea
	+ Itsasokoa
* Ozeanoak
	+ azidifikazioa
	+ oxigeno-gabetzea
	+ bero kantitatea
	+ itsas azalaren tenperatura
	+ estratifikazioa
	+ tenperatura
* Ozono-geruzaren zulo
* Permafrost
* Sistema klimatikoaren itzulera gabeko puntuak
* Itsas mailaren igoera
* Udaberria aurreratzea
* Zikloi tropikalak
* Uraren zikloa
* Suteak

 |
| Flora eta fauna | 
* Biomak
* Ekosistemak
	+ Masa heriotza gertakari
* Espezie inbaditzaileak
* Landare bioaniztasuna
* Itsasoko bizia
* Hegaztiak
* Klima aldaketaren ondorioz iraungitzeko arriskua
* Basogabetze gradual

 |
| Soziala eta ekonomikoa | 
* Nekazaritza
	+ Abeltzaintza
* Hiriak
* Zibilizazioaren kolapsoa
* Umeak
* Desgaitasuna
* Inpaktu ekonomikoa
* Arrantzategiak
* Generoa
* Osasuna
	+ Buru-osasuna
	+ Gaixotasun kutsakorrak
	+ Psikologia
* Giza eskubideak
* Jatorrizko herriak
* Uharte-nazioak
* Migrazioa
* Pobrezia
* Segurtasuna eta gatazkak
* Uholde urbano
* Ur-eskasia
* Ur-segurtasuna

 |
| Herrialdearen eta eskualdearen arabera | 
* Afrika
* Amerika
* Antarktikan
* Artikoa
* Asia
* Australia
* Karibea
* Europa
* Euskal Herria
* Hegoaldeko Asia
* Karibea
* herrialdearen arabera

 |

 |

 |
| 

| Arintzea |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Ekonomia eta finantzak | 
* Karbono-aurrekontu
* Karbono-kreditu
* Karbono-neutraltasun
	+ Gold Standard
* Karbono isurketen prezioa
* Karbono-zerga
* Zor klimatiko
* Arrisku klimatikoen aseguru
* Finantza klimatikoak
* Klima aldaketa arintzearen onura partekatuak
* Erregai fosilen desinbertsio
* Arintzearen ekonomia
* Karbono isurketen salerosketa
* Green Climate Fund
* Karbono baxuko ekonomia

 |
| Energia | 
* Karbonoa harrapatzea eta gordetzea
* Trantsizio energetiko
	+ Erregai fosilak uztea
* Karbono gutxiko energia
* Energia nuklear
* Energia berriztagarri
* Energia jasangarri

 |
| Karbono hustubideak hobetzea | 
* Karbono urdin
* Karbono dioxidoa kentzea
	+ Karbono-bahiketa
	+ Airearen harrapaketa zuzen
* Karbonoaren laborantza
* Nekazaritza klimatikoki adimentsu
* Basogintza (basotze, baso-sarzte, REDD eta REDD+)
* Lurraren erabilera, lurraren erabilera aldaketa eta basogintza (LULUCF eta AFOLU)
* Naturan oinarritutako soluzioak

 |
| Norbanakoak | 
* Klima aldaketaren aurkako norbanako ekintza
	+ Landareetan oinarritutako dieta

 |

 |

 |
| 

| Gizartea eta moldatzea |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Gizartea | 
* Negozioen ekintzak
* Ekintza klimatiko
* Doku ekologiko
* Klima-mugimendua
	+ Fridays for Future
* Emergentzia klimatikoaren deklarazio
* Ukapena
* Gobernantza
* Justizia
* Auziak
* Politika
* Politika ekonomikoa
* Iritzi publikoa
* Emakumea

 |
| moldatzea | 
* Moldatzeko gaitasun
* Zaurgarritasuna
* Erresilientzia
* Arrisku klimatiko
* Ekosisteman oinarritutako moldatze
* Hondamendi arriskuak gutxitze
* Uholdeen kontrol
* Galerak eta kalteak
* Atzera-egite planifikatu
* Naturan oinarritutako soluzioak
* The Adaptation Fund
* National Adaptation Programme of Action

 |
| Komunikazioa | 
* Hezkuntza-klimatiko
* Espiral klimatiko
* Herri kulturan
	+ artea
	+ fikzio klimatiko
* Klima Aldaketaren Aurreko Betetze Indizea
* Krisi klimatiko
* Komunikabideak
* Berotzearen zerrenda-grafikoa

 |
| Nazioarteko akordioak | 
* Glasgoweko Akordio Klimatikoa
* Garapen Jasangarrirako 13. helburua
* Kyotoko Protokoloa
* Parisko Hitzarmena (2015)
	+ Cooperative Mechanisms under Article 6 of the Paris Agreement
	+ Nazio Mailan Zehaztutako Kontribuzio
* Nazio Batuen Klima Aldaketari buruzko Esparru Hitzarmena

 |

 |

 |
| 

| Oinarriak eta teoria |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Neurketa | 
* Lurrazaleko tenperatura global
* Tenperaturen erregistro instrumentala
* Indikatzaile paleoklimatko
* Satelite bidezko neurketa

 |
| Teoria | 
* Albedo
* Karbonoaren zikloa
	+ atmosferikoa
	+ biologikoa
	+ ozeanikoa
	+ permafrosta
* Karbono hustubide
* Sentikortasun klimatiko
* Klimaren aldakortasuna eta aldaketa
* Hodeien atzeraelikadura
* Iris hipotesi
* Atzeraelikadurak
* Kriosfera
* Lurraren oreka-energia
* GWP indize
* Orbitaren derrigortze
* Erradiazio derrigortze

 |
| Ikerketa eta modelatzea | 
* Klima aldaketaren eszenatokiak
* Eredu klimatiko
* Akoplatutako ereduen elkar-neurketa proiektua
* Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC)
	+ IPCCren Seigarren Ebaluazio Txostena
* Paleoklimatologia
* Paleotenpestologia
* Kontzentrazio esanguratsuko ibilbidea
* Partekatutako ibilbide sozioekonomiko
* Eguzki-geoingeniaritza

 |

 |

 |
| 
* Zerrenda-motako artikulua **Glosategia**
* Kategoria **Kategoria**

 |