recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Walden gaztelua** (ingelesez: *Walden Castle*) Essexko Erdi Aroko gaztelua izan zen, XII. mendeko Anarkia garaian eraikia.

Historia
--------

Walden gaztelua Essexko Saffron Walden hirian eraiki zuten, Geoffrey de Mandevillek Anarkia izeneko gerra zibilaren hasieran, 1141 eta 1143 artean egindako lanarekin. Mandeville-k eraiki zituen hainbat gazteluetako bat izan zen, bere eskualdean zehar boterea indartuz. Gaztelua hiriaren goi-punturik garaiena zen, eta normandiar dorre nagusi karratu bat eta kanpoko harresi bat zeukan. Geoffrey de Mandeville 1143. urtean Eztebe erregeak zalantzazko egoeran atxilotu eta bere gazteluak eskuratu zituen, Walden barne; De Mandevillek hasiera batean adostu zuen, baina arnegatu egin zuen hitzarmena behin askatuan, eta erregearen gotorlekuen aurka kanpaina militarra abiatu zuen Cambridgeshiren Waldenerako hegoaldeko bidea libre uzteko asmoz. Geoffrey de Mandeville hurrengo urte hartan setio batean hil zen, oraindik Walden berreskuratu gabe. Henrike II.ak agindu zuen gaztelua, seguruenik oraindik ere amaitu gabe, 1157an suntsitua izateko.

Saffron Waldenen kaleak gazteluaren kanpoko harresiren ingeradako itxura dute. Gazteluko erdialdearen hondakinak bakarrik mantentzen dira, harri gehienak harrezkero mendeetan zehar lapurtuak; Gaztelua monumentu programatua eta I. mailako kalifikazioarekin zerrendatutako eraikina da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4185821
* Commonscat Multimedia: Walden Castle

---

* **Ondare historikoa**
* NHLE: 1297737

 |

* Wd Datuak: Q4185821
* Commonscat Multimedia: Walden Castle
**Winnebago konderria** (ingelesez: *Winnebago County*) Illinoisko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Rockford da. 2010eko zentsuaren arabera 295.266 biztanle zituen, Winnebago kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Winnebago konderriak 1.344,85 kilometro koadro ditu. Horietatik 15,25 ura dira. Beste 1.329,6 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 219,55 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 295.266 pertsonetatik 246.373 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 32.177 dira. 35.358 beltzak edo afroamerikarrak. 563 amerikar natiboak ziren eta 61 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 6.722 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 319 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 5.870 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Winnebago County, Illinois age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110606
* Commonscat Multimedia: Winnebago County, Illinois

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153595016
* LCCN: n79091540
* NARA: 10037155
* **Lekuak**
* OSM: 1799709
* TGN: 1003030

 |

* Wd Datuak: Q110606
* Commonscat Multimedia: Winnebago County, Illinois
**Cabinet des Médailles** (euskaraz "Dominen Gela"), ofizialki *Département des Monnaies, Médailles et Antiques de la Bibliothèque nationale de France*, Frantziako Liburutegi Nazionalaren sail bat da. Aurretik *Cabinet des médailles des rois de France* izena zuen, publikoari irekitako Frantziako museo zaharrena da; nolabait, jatorrizko izena gorde du. Egun Frantziako Liburutegi Nazionalaren eraikinean dago, 58 rue Richelieu, Paris I helbidean.

*Cabinet* hitza
---------------

Cabinet frantsesezko hitza eta gela txikia eta pribatua adierazten du. Gela horietan lanak eta objektu bitxiak eta baliotsuak gordetzen ziren. Altzari baten izena ere izan zezakeen.

Historia
--------

Cabinet des Médailles museoa txanpon, harribitxi zizelkatu eta antigoaleko bilduma garrantzitsuak biltzen dituen museoa da, Erdi Aroko errege frantsesen altxorretan bere jatorri urrunarekin. Erlijio-gerren nahasmenduek Karlos IX.a (1560-1574) inspiratu zuten *garde particulier des médailles et antiques du roi* («koroaren dominen eta antigoaleko gauzen zaindari berezia») kargua sortzeko. Horrela, bilduma handitu egin zen eta inoiz ez zen berriro sakabanatu. Horrelam erregearen bilduma pertsonala izatetik jabetza nazionala izatera igaro zen –Ondasun nazionala–, errege-bilduma Iraultzan aitortu zen bezala. Ondoren, arkeologo eta bildumagile desberdinek haien bildumak museoaren eskuetan utzi zituzten: Caylus kondea, Luynes dukea... Estatuak ere museoa aberastu zuen, esaterako, Gordongo altxorra 1846an bertan gordetzen.

Luis XIV.a Borboikoak, erosle trebea, beste nobleen cabinetak erosi zituen eta, eskura izateko, bilduma osoa Paristik Versaillesera eraman zuen. Han 1724 arte egongo zen; urte horretan Luis XV.a Borboikoak berriro ere Parisera eraman zuen, egungo eraikinera.

Bildumak
--------

Balore handiko objektuak ikus daitezke Cabinet des Médailles museoan:

* Berthouvilleko altxorra
* Ptolomeoen Kopa
* Frantziako Kameu Handia
* Gourdongo altxorra
* Erromanen sagaratzea eta Eudoxia

Jasotako altxor batzuk
----------------------

* Erromatarren garaiko kameu. Montura XVI. mendekoa da.Erromatarren garaiko kameu. Montura XVI. mendekoa da.
* Augustoren kameu.Augustoren kameu.
* Dagobertoren Tronua.Dagobertoren Tronua.
* Coupe au centaure, Berthouvilleko altxorraCoupe au centaure, Berthouvilleko altxorra
* Ptolomeoen Kopa ospetsua.Ptolomeoen Kopa ospetsua.

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q549143
* Commonscat Multimedia: Cabinet des médailles

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159311882
* ISNI: 0000 0001 2195 4717
* BNF: 12408994q (data)
* LCCN: nr2004009749
* CiNii: DA09334865
* SUDOC: 028220811

 |

* Wd Datuak: Q549143
* Commonscat Multimedia: Cabinet des médailles
**Bucks konderria** (ingelesez: *Bucks County*) Pennsylvaniako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Doylestown da. 2010eko zentsuaren arabera 625.249 biztanle zituen, Bucks kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Bucks konderriak 1.610,65 kilometro koadro ditu. Horietatik 45,5 ura dira. Beste 1.565,15 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 388,2 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 625.249 pertsonetatik 569.989 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 26.782 dira. 21.454 beltzak edo afroamerikarrak. 750 amerikar natiboak ziren eta 138 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 23.893 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 813 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 8.212 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q494192
* Commonscat Multimedia: Bucks County, Pennsylvania

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134799584
* GND: 4367112-3
* LCCN: n80137572
* NARA: 10036678
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 417843
* TGN: 1002213

 |

* Wd Datuak: Q494192
* Commonscat Multimedia: Bucks County, Pennsylvania
**Vicente García Castañón Arraiz** (Iruñea, Nafarroa, 18?? - Madril, 1927ko azaroaren 6a) nafar meatz-ingeniari eta ongile bat izan zen. Espainiako Meatzaritza Kontseiluko idazkari karguan jardun zuen.

Nafarroako Foru Aldundia eta Iruñeko Udalari ondorengotzan jabetzak, etxebizitzak, harribitxiak eta garaiko 610.813 pezeta inguru laga zizkion, bai eta atzerriko baloreak ere, azken hauen salmentak (1973) 935.226 pezeta gehi milioi erdiko interesak sortu zituen. Vicenteren ondorengoek herentzia Iruñeko Erruki Etxeari eman zioten.

Berak eta bere emaztea zen María de la Trinidad Fernández Arenasek emandako diru laguntzari esker 1924an gaur egungo Iruñeko Erruki Etxearen eraikuntza ahalbideratu zuten, Victor Eusa iruindar arkitektoak diseinatutako eraikina.

Kalea
-----

1933an Iruñeko Udalak haren omenez Bigarren Zabalgunean dagoen García Castañón kalea izendatu zuen.

Ondoren, 1936an Bigarren Zabalguneko beste kale bati emaztearen izena jarri zitzaion, hots, Trinidad Fernández Arenas kalea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Vicente García Castañón. Navarros ilustres **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22910117

 |

* Wd Datuak: Q22910117
Auzitegia
**Buckingham konderria** (ingelesez: *Buckingham County*) Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Buckingham da. 2010eko zentsuaren arabera 17.146 biztanle zituen, Buckingham kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Buckingham konderriak 1.511,4 kilometro koadro ditu. Horietatik 10,1 ura dira. Beste 1.501,3 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 11,34 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 17.146 pertsonetatik 10.782 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 288 dira. 5.979 beltzak edo afroamerikarrak. 44 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 63 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 17 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 260 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q495204
* Commonscat Multimedia: Buckingham County, Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132563073
* ISNI: 0000 0004 0390 8196
* BNF: 12343191x (data)
* LCCN: n83161345
* NARA: 10040124
* **Lekuak**
* OSM: 2534168
* TGN: 2002149

 |

* Wd Datuak: Q495204
* Commonscat Multimedia: Buckingham County, Virginia
**Wapello konderria** (ingelesez: *Wapello County*) Iowako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Ottumwa da. 2010eko zentsuaren arabera 35.625 biztanle zituen, Wapello kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Wapello konderriak 1.129,29 kilometro koadro ditu. Horietatik 10,85 ura dira. Beste 1.118,44 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 31,55 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 35.625 pertsonetatik 34.391 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3.234 dira. 447 beltzak edo afroamerikarrak. 90 amerikar natiboak ziren eta 43 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 250 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 9 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 395 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485467
* Commonscat Multimedia: Wapello County, Iowa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152459334
* LCCN: n81139976
* NARA: 10038865
* **Lekuak**
* OSM: 1790075
* TGN: 2000650

 |

* Wd Datuak: Q485467
* Commonscat Multimedia: Wapello County, Iowa
WTIaren eta Brentaren arteko aldea.
**West Texas intermediate** (WTI; euskaraz: **Mendebaldeko Texasko ertaina**), **Texas light sweet** bezala ere ezaguna, petrolioaren prezioan erreferentzia bezala erabiltzen den petrolio mota gordin bat da. Gradu hau petrolio gordin arin bezala deskribatzen da bere dentsitate erlatiboki baxuagatik, eta gozo bezala, bere sufre eduki baxuagatik. New Yorkeko Merkataritza Burtsako etorkizuneko petrolio kontratuen azpiko oinarrizko produktua da.

WTIren prezioa petrolioaren prezioei buruzko albisteen txostenetan sartu ohi da, Ipar Itsasoko Brent gordinaren prezioarekin batera. Beste petrolio markatzaile garrantzitsu batzuk Dubaiko petrolioa, Omango petrolioa, Uraletako petrolioa eta LPEEko erreferentziazko saskia dira. WTIa Brenta baino arinagoa eta gozoagoa da, sufre gutxiago du, eta Dubai edo Omanena baino askoz arinagoa eta gozoagoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Vassiliou, M. S..  (2009). *Historical dictionary of the petroleum industry.*  Scarecrow Press ISBN 978-0-8108-6288-3. PMC 315479839. (Noiz kontsultatua: 2020-04-20).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1049071

 |

* Wd Datuak: Q1049071
**Txirla handia** (*Ruditapes decussatus*, *Tapes decussatus* edo *Venerupis decussata*) molusku kuskubiko bat da, *Veneridae* familiakoa. Gehienetan **Txirla** izen arruntarekin ezagutzen da, Euskal Herrian ohikoena delako[erreferentzia behar].

Kuskubiko espezie ugariren antzera, inguru kalitatearen organismo bioindikatzailea da. Produktu kimikoen toxikotasuna neurtzeko modelo esperimental zehatzak dira.

Deskribapena
------------

Izenak adierazten duen bezala tamaina handiko bibalbioa da, 6 eta 7 cm arteko luzera izan ohi du. Ildo erradial ugari ditu, bereziki nabarmenak maskorraren ertzean. Ildo hauek perpendikularki zeharkatuz hazkuntza-lerroak agertzen dira eta maskorrari sare egitura ematen diote.

Hazten den sustratuaren arabera oskolaren kolorea desberdina izaten da aletik alera. Zurixka, horixka edo arre koloreak hartzen ditu beti ere. Barnealdea zuria da, tono horixka batzuekin, eta unboaren aldera tono urdinxkak agertzen dira.

Bizimodua
---------

Ura iragaziz elikatzen da, bertan aurkitzen dituen mikroorganismoak harrapatzen ditu. Horretarako gainerako bibalbioen antzera bi sifoi ditu, bata ura hartzeko eta bestea kanporatzeko. Hondartza eta estuarioetako hondo hareatsuetan barneraturik bizi da, eta sifoi luzeak dituenez asko barneratzen da, 15-30 cm artean. Horrek harrapariei ihes egiteko bakarrik ez, itsasbeheran eremu hezean jarraitzeko ahalmena ematen dio.

Ernalketa uretan gertatzen da. Txirlek oburuak eta esperma aldi berean jaurtitzen dituzte eta ernaldu ondoren larba pelagikoak sortzen dira, zooplanktonaren parte bihurtzen direnak. Tamaina bat hartzen dutenean hondo hareatsuetara erortzen dira eta bertan hazten dira.

Banaketa
--------

Txirla handien kolore aniztasuna.
Ozeano Atlantikoaren ekialdean aurkitzen da, Britainiar uharteetatik hasi eta Senegal arteko kostalde guztia hartuz. Mediterraneoan ere aurki daiteke baina urriagoa da.

Sukaldaritza
------------

Oso aintzat hartuak dira sukaldaritzan, hala nola, euskal gastronomiako ttoroan eta legatza saltsa berdean erabiliak.

Hala ere, gehiegizko arrantza dela-eta, askotan *Venerupis philippinarum* espeziea erabiltzen da sukaldaritzan, antzekotasuna dela eta. Jatorria Filipinetan du, baina Atlantikoko gune batzuetan etxekotu da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Bivalvia (INIST)
2. 1 2 3   «Esperies Marinas: Almeja Fina (venerupis decussata)» *www.maremundi.com* (Noiz kontsultatua: 2023-03-26).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Valderrey, Juan Luis Menéndez. «Almeja fina. Venerupis decussata (Linnaeus, 1758)» *Naturaleza y turismo* (Noiz kontsultatua: 2023-03-26).

Ikus, gainera
-------------

* Txirla

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2724656
* Commonscat Multimedia: Ruditapes decussatus

---

* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 326825
* GBIF: 4372687
* NCBI: 104385
* WoRMS: 231749
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: OR191675IQ

 |

* Wd Datuak: Q2724656
* Commonscat Multimedia: Ruditapes decussatus
**Brown konderria** (ingelesez: *Brown County*) Wisconsinko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Green Bay da. 2010eko zentsuaren arabera 248.007 biztanle zituen, Brown kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Brown konderriak 1.594,68 kilometro koadro ditu. Horietatik 222,74 ura dira. Beste 1.371,94 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 155,52 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 248.007 pertsonetatik 225.687 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 17.985 dira. 5.286 beltzak edo afroamerikarrak. 5.968 amerikar natiboak ziren eta 88 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 6.657 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 175 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 4.146 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q494893
* Commonscat Multimedia: Brown County, Wisconsin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 1715155919070039730004
* GND: 4443218-5
* LCCN: n81038754
* **Lekuak**
* OSM: 270664
* TGN: 2002309

 |

* Wd Datuak: Q494893
* Commonscat Multimedia: Brown County, Wisconsin
Txirla hartu berria (*Tapes decussatus*)
**Txirla** hainbat molusku kuskubikori ematen zaio izena da, horien artean ohikoena *Tapes decussatus*. Batez ere *Tapes*, *Ruditapes* et *Venerupis* generoak izendatzeko erabiltzen da. Oso aintzat hartuak dira sukaldaritzan, hala nola, euskal gastronomiako ttoroan eta legatza saltsa berdean erabiliak.

Batzuetan edozein moluskuren kuskuak izendatzeko ere erabili ohi da.

Ezaugarriak
-----------

Txirlak itsas eta ibai hondoetako lohi eta hondarpean bizi dira. Ez dira gehiegi higitzen, gehienez sei metro hileko.

Esekiduran dagoen planktona iragaziz eta inguruan ezarritako hondakinez elikatzen dira. Sifoiak dituzte ura xurgatzeko eta kanporatzeko, eta zakatzak arnasteko eta ura iragazteko. Zirkulazio sistema erdi-irekia da, bihotzez eta zainez osatua, non hemolinfa garraiatzen den.

Espezieak
---------

Hauek dira ohikoen txirlak:

* Txirla handia (*Tapes decussatus*, *Ruditapes decussatus* edo *Venerupis decussata*)
* Txirla zapala (*Scrobicularia plana*)
* Txirla txikia (*Chamelea gallica* edo *Venus gallica*)
* Txirla arre gorrixka (*Callista chione*)
* Txirla leuna (*Mactra corallina*)
* Txirla garatxoduna (*Venus verrucosa*)
* Txirla barrenaria (*Pholadidae*)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Eibarko euskara

Ikus, gainera
-------------

* Txirlarri
* Txirlak marinel-erara

Kanpo estekak
-------------

* Errezetak txirlekin], Sukaldean.com gunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1192868
* Commonscat Multimedia: Clams

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85117923
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1192868
* Commonscat Multimedia: Clams
**Virus** (euskaraz *Birus*) 1999ko John Bruno estatubatuar zinema zuzendarial zuzendutako zientzia-fikzio eta beldurrezko film bat da. Chuck Pfarrer komikigilearen *izenburu berdineko komikian* oinarritua dago. Jamie Lee Curtis, Donald Sutherland, William Baldwin, Joanna Pacuła eta Marshall Bell aktoreek antzeztu zuten.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Itsas enbata baten ostean, "Sea Star" estatubatuar karga-ontziak ustekabean "Akademik Vladislav Volkov" errusiar zientzia-ontzia topatu du, kanpoan eskifaiaren arrastorik txikiena ere topatu gabe.

Karga-ontziaren Everton kapitainak (Donald Sutherland) errusiar ontziaz jabetu eta honela errusiarrei erreskatearen truk dirutza eskatzen otu zaio.

Behin karga-ontziko eskifaia errusiar ontzian sartu eta denbora gutxira estralurtar izaki baten bizilekua dela jabetuko da, izaki honek errusiar eskifaiaren gorpuak cyborg hiltzaileak eraikitzeko nahieran erabili ditu, gizakiak akabatu beharreko "birus" espezietzat baidauzka. Errusiar eskifaiatik bizirik atera den kide bakarra Nadia (Joanna Pacuła) neska gaztea da, berau izango da karga-ontziko kideak aurrean duten arrisku larriaz ohartaraziko dituena.

Everton kapitainak gain, "Sea Star" karga-ontziko eskifaiaren gainontzeko kideak honakoak dira: Steve Baker (William Baldwin), J. W. Woods Junior (Marshall Bell), Hiko maoria (Cliff Curtis), Squeaky kubatarra (Julio Oscar Mechoso), Richie Mason (Sherman Augustus) eta Kelly «Kit» Foster nabigazio ofiziala (Jamie Lee Curtis).

Aktoreak
--------

* Jamie Lee Curtis: Kelly "Kit" Foster
* William Baldwin: Steve Baker
* Donald Sutherland: Robert Everton kapitaina
* Joanna Pacuła: Nadia Vinogradova
* Marshall Bell: J. W. Woods Jr.
* Sherman Augustus: Richie Mason
* Cliff Curtis: Hiko
* Julio Oscar Mechoso: Squeaky
* Yuri Chervotin: Kominsky kolonela
* Keith Flippen: Lonya Rostov kapitaina
* Levan Uchaneishvili: Alexi

Kanpo estekak
-------------

* IMDBko fitxa irakurgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q118914

 |

* Wd Datuak: Q118914
**Wadai Inperioa** edo **Sultanerria** (arabieraz: سلطنة وداي, frantsesa: *royaume du Ouaddaï*; 1635-1912) Txad lakuaren ekialdean (gaur egungo Txad) eta Afrika Erdiko Errepublikan zegoen erreinua izan zen. XVI. mendean sortu zen Darfurreko Sultanerriaren (gaur egungo Sudan) adar bat bezala, Baguirmiko Erresumako ipar-ekialdean.

Jatorria
--------

1635. urtean, Maba eta eskualdeko beste talde txikiek Abd al-Karimen aldeko islamiar taldearekin bat egin zuten, ekialdetik inbasio bat eragin zuena eta Tunjur taldearen gobernua suntsitu zuena. Abd al-Karim dinastia bateko lehen kolak edo sultana izan zen, frantziarren etorrera iritsi arte. XVIII. mendean zehar, Wadai aurre egin zion Darfur-en berriro sartzeari.

Hedapena
--------

1804az geroztik, Muhammad Sabun erregealdian (1804-1815), Wadaiko Sultanerriak bere ahalmena handitu egin zuen, bere merkataritza Sahara zeharreko ibilbideen artean kokapen estrategikoa lortu zuelako. Iparralderako merkataritzak bide berri bat aurkitu zuen, Ennedi-n, Kufra-n eta Jalu-Awjila-n zehar Benghazira, eta Sabun-ek errege-karabanak hornitu zituen hura aprobetxatzeko. Berezko diru txanponak egiten hasi zen, eta ipar-Afrikatik sare-kotak, su-armak eta militar aholkulariak inportatzen hasi zen. Sabun-en oinordekoek bera baino ahalmen gutxiago izan zuten, eta Darfurrek 1838ko borroka politikoa aprobetxatu zuen Ouarako boterean, Wadaiko hiriburuan, bere hautagaia jartzeko. Taktika hori, ordea, porrot egin zuen, Darfurreko hautagaiak, Muhammad Sharifek, Darfurren esku-hartzea baztertu zuenean eta bere agintea baieztatu zuenean. Horrela, Wadaiko alderdi desberdinen onarpena lortu zuen eta Wadaiko agintari abilena bihurtu zen.

Erreferentziak
--------------

Artikulu honek Library of Congress Country Studies-eko jabetza libreko materiala du Chad

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1132786
* Commonscat Multimedia: Ouaddai

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 7016848

 |

* Wd Datuak: Q1132786
* Commonscat Multimedia: Ouaddai
**Bomilkar** (punikoeraz: 𐤁𐤃𐤌𐤋𐤒𐤓𐤕, BDMLQRT) K.a. II. mendeko noble bat eta Jugurta errege numidiarraren jarraitzailea izan zen, gero traizionatu zuena. Jugurtaren konfiantza sakona izanik, Bomilkar zerbitzu sekretu askotan lan egin zuen. Bereziki, Jugurta Erroman zegoela, K.a. 108an, Bomilkarrek Massivaren hilketa burutu eta gauzatu zuen, hau Erroman zegoenean, zeina Jugurta bezala, Masinissaren biloba baitzen eta Numidiaren erregegaia. Hilketa agerian geratu zenean eta aurkitzean Bomilkar horren atzean zegoela, honek aitortu behar zuen, baina epaiketa hasi aurretik, bere nagusiak modu pribatuan Afrikara bidali zuen.

Hurrengo urtean, Jugurtaren armadaren atal bat agindu zuen, baina Mutul ibaian izandako liskar batean, Publio Rutilio Rufok, Kinto Zezilio Metelo Numidikoren ordezkariak, garaitua izan zen. Urte bereko neguan, Metelok, Zamako porrotaren ondoren, Bomilkarrek konpromisoa hartu zuen, erromatar laguntzaren truke, Jugurta bizirik edo hilda entregatuko zuela. Bitartean, erregeak enbaxadoreak bidali zituen Metelori baldintzarik gabeko menpekotasun eskaintzak egiteko. Hori adostu ondoren, Jugurta traizio bati buruzko susmoak izan zituenez, Bomilkarrek ahalik eta azkarren erabaki zuen saldukeria gauzatzea. Honela, plan bat osatu zuen Nabdalsarekin, noble numidiar batekin, erregea harrapatzeko edo erailtzeko. Hala ere, plana Jugurtari salatu zioten Nabdalsaren idazkariak edo agenteek salatu zioten, eta Bomilkar harrapatu eta hil zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  HUSS (1985): 561. or.
2. ↑  Sail. Jug. 35; comp. Liv. Epit. 64. (Smith-ek aipatua)
3. ↑  Sail. Jug. 49,52,53. (Smithek aiatua)
4. ↑  Sail. Jug. 61, 62. (Smithek aipatua)
5. ↑  Sail. Jugurta. 70,71. (Smithek aipatua)

Bibliografia
------------

* HUSS, Werner (1985): *Geschichte der Karthager*, Munich: C.H. Beck, ISBN 9783406306549. (alemanez)
* Artikulu honek jabari publikoko argitalpen bateko testua biltzen du: Smith, William, ed. (1870). *Bomilcar*. Greziako eta Erromako Biografia eta Mitologiako Hiztegia.

Ikus, gainera
-------------

* Barzidak
* Beste Bomilkar batzuk

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** William Smith (lexicographer)
* **(Ingelesez)** Greziako eta Erromako Biografia eta Mitologia hiztegia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2909784

 |

* Wd Datuak: Q2909784
**Bertrand du Guesclin** militar eta kondestable frantziar bat izan zen, Bretainiako Dinan herritik gertu dagoen La Motte-Broonsen 1314 eta 1320 bitartean jaioa eta Auverniako Chateauneuf-de-Randonen hil zena 1380ko uztailak 13an. Du Guesclin ospetsua da bere herrialdean Ingalaterraren aurkako Ehun Urteko Gerran izan zuen, baita Espainian ere Henrike II.a Gaztelakoak bere anaia Pedro I.a Gaztelakoaren aurka egin zituen kanpainetan parte hartu zuelako.

Jatorria
--------

Senseko dama zen Joana Malesmainsekoaren eta Motte-Broonseko jauna zen Roberto II.a du Guesclinen sei seme-alabetatik nagusiena zen. Heroiaren eleberritutako lehen biografien arabera Bugian jatorria zuen errege berbere baten ondorengoa izango litzateke, Aquin izenekoa, VIII. mendearen erdialdean Armorikan bizitzen jarri zena, non Glay izena eman zion gaztelu bat eraiki zuen, Aquin izenarekin elkartuta Glayaquin abizena sortu zuena, ondoren Gleaquin, Gleasquin, Gueaclin eta DuGuesclin bihurtu zena. Elezaharrak Aquin erregeak, Karlomagnok garaitua, hain azkar ihes egin zuela ezen urte bete baino ez zuen seme bat utzi zuela gehitzen du, garaileak Giacquin izenarekin bataiarazi zuena. Beste bertsio baten arabera Duguesclin familia Dinan leinukoa zen, Avangour eta Lavalekoekin elkartu zena. Familiaren enbor bezala Richer delako bat ere aipatzen da, Gaycliceko gazteluko jauna, XI. mendearen lehen erdian bizi izan zena.

Bere itsustasuna mitikoa zen: "buru handi, gorputz handi, berna labur, begi txiki baina begirada bizi eta sarkorreko gizon hark" garai hartako kronikari baten arabera, oso mesede gutxi zor zizkion naturari: "Ni oso itsusia naiz, zioen, emakumeen maitasuna irabazi ahal izateko, baina, aldiz, etsaiak nire beldur izatea lortzen dut". Eta, hain zuzen ere, bere indarra izugarria zen, armak paregabeko trebetasunez erabiltzen zituen eta gogorra eta bortitza zen.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Bertrand du Guesclin*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q314905
* Commonscat Multimedia: Bertrand du Guesclin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 56618128
* ISNI: 0000 0001 2134 0504
* BNE: XX1065796
* BNF: 119352216 (data)
* CANTIC: a10810365
* GND: 118719238
* LCCN: n81139023
* NKC: jn20000700642
* SNAC: w6d65h6d
* SUDOC: 027274551
* BIBSYS: 3076153
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 149788
* Lur: 01581/eu\_d\_1933/d1933
* GEN: 5343
* GEA: 4804
* DBE: url
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q314905
* Commonscat Multimedia: Bertrand du Guesclin
Mozah gasontzia Bizkaiko Badia Gasa (BBG) birgasifikazio zentraleko kaian. Gasa erauzteko besoak ikus daitezke.GNLa metatzeko tangak BBGn.BBG birgasifikazio zentrala eta BBE zentral termoelektrikoa.
**Birgasifikazio zentral**a industria instalazioa da, non gas natural likidotua (GNL) gas natural bihurtzen baiten, azken hau banatze-sarean erabili ahal izateko.

Instalazioak
------------

Birgasifikazio prozesua burutzeko hurrengoak dira beharrezkoak: petrolio-hobia ustiatze-instalazioekin, likuefakzio zentrala, eta birgasifikazio zentrala. Gasa garraiatzeko hodiak eta gasontziak erabiltzen dira.

Birgasifikazio zentralak porturatze kaia du, gasontzia porturatu dadin. Kaiak hodiz hornituta daude, gas likidotua itsasontzietatik tanga kriogenikoetara bidaltzeko, non metatzen baiten. Zentralak hiru gune ditu: birlikuadoreak, lainoztagailuak eta erregulazio estazioak.

Funtzionamendua
---------------

Petrolio-hobitik gas naturala erauzten da, eta likuefakzio prozesua ezartzen zaio, hau da, beroa kentzen zaio -160 °Cra heldu arte. Hala, gas natural likidotua (GNL) lortzen da, zeinak gas naturalak baino bolumen askoz txikiagoa baituen. Prozesu honen ondoren GNLa gasontzietan kargatu eta helmugako instalazioetara garraiatzen da.

Helmugan birgasifikazio zentrala dago. Zentralaren kaian gasontzia porturatzen da, eta GNLa deskargatzen da, beso eta ponpa batzuen laguntzaz. GNLa itsasontzitik tangetara bidaltzen da, tangetan metatzen delarik.

Tangak barrutik altzairu kriogenizatuz eginda daude, eta perlitaz isolatuta, eta kanpotik hormigoi eta altzairuzko beste tanga batez inguratuta daude. Hala, tenperatura mantentzen da eta gasak egoera likidoan segitzen du.

Birgasifikazio prozesuan GNLa tangetatik lainoztagailu sistemetara garraiatzen da, non berriro gas bihurtuko baiten, horretarako itsasoko uraren bitartez GNLa berotuz. GNLa -145 °Ctik 0 eta -10 °C arteko tenperaturara igotzen da, tutu batzuetatik pasaraziz. Hala, GNLa gas natural bihurtzen da.

Azkenik, erregulazio estazioetan gasa prozesatzen da, presioa erregulatuz eta gas-ihesak egotekotan gasa antzeman ahal izateko neurriak hartuz, hala nola gasari usaina eman.

Birgasifikazio zentralak Euskal Herrian
---------------------------------------

Bilboko portuan Bizkaiko Badia Gasa izeneko birgasifikazio zentrala dago. BBGn lortzen den gas naturala Bizkaiko Badia Elektrizitatea zentral termoelektrikoan erretzen da, portuko instalazioek behar duen elektrizitatea ekoizteko.

BBGtik hurbilen dauden birgasifikazio zentralak Ferrolgo *Mugardos*koa, eta martxan ez dagoen Gijóngo *El Musel* dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   lne.es. «Bilbao amplía su regasificadora y complica la puesta en servicio de la planta asturiana Gijón» (Noiz kontsultatua: 2013-06-21).

Ikus, gainera
-------------

* Gas natural likidotua
* Bizkaiko Badia Gasa

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)****(Ingelesez)** Bizkaiko Badia Gasaren webgunea
* **(Gaztelaniaz)** Enagás - Plantas de Regasificación

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15709854
* Commonscat Multimedia: LNG terminals

---

 |

* Wd Datuak: Q15709854
* Commonscat Multimedia: LNG terminals
Bisigodoen garaietako armak. Almeida museoa.
**Buzelario** edo ***Bucellarii*** (latinezko *Bucellarius* hitzaren plurala; literalki, "gaileta-jalea", *grezieraz: Βουκελλάριοι*: *Βουκνλάριοιοιον*) Antzinate Berantiarrean Erromatar Inperioan erabilitako eskolta-tropen formazioak izan ziren. Maila handiko figura militarrek (hala nola Flavius Aetius eta Belisarius) edo bulego zibilen titularrek erabili zituzten. 

```
Tropek kontsumitutako ogi-anoa motatik datorkio izena, *buccellatum* izenekoa. ***Bucellarii*** terminoa Honorio enperadorearen erregealdian erabili zen (r. 395–423).
```

Buzelario bisigodoa
-------------------

Buzelario bat lurrak defendatzen zituen laguntzaile militar bat zen, eta erreinu bisigodoko handikiei laguntzen zien borroketan (baita inolako kargurik ez zutenei ere).

Milizia pribatu hauek, Hispaniako godoen domeinuaren hasieratik ezagunak izan ziren (erromatar jabeek jada bazituzten). Militar hauek opariak jasotzen zituzten (ordainsariak ere bai) beren nagusiari zerbitzatzeko, baina beste baten zerbitzura igaroz gero, (libreki egin zezaketena), opari horiek itzuli behar zituzten, bai eta lehen ugazabari zerbitzatzen zioten bitartean lortutako harrapakinaren erdia ere. Alabak bakarrik, umezurtz utzita, borrokan hiltzen baziren, alabak ugazabaren babespean geratzen ziren, eta hark behar bezala ezkondu behar zituen. Ez dago argi patroiak armaturik zeuden ala beraiek zeramaten armamentua. Jaunak lurrak oparitzen bazizkion buzelario bati, eta beste ugazaba baten zerbitzura pasatzen bazen, lurrak itzuli behar zituen; beraz, kasu horretan, patroi berriak lurrak ere eman behar zizkion.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Coulston 2018.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q661277

 |

* Wd Datuak: Q661277
**Bracken konderria** (ingelesez: *Bracken County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Brooksville da. 2010eko zentsuaren arabera 8.488 biztanle zituen, Bracken kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Bracken konderriak 541,17 kilometro koadro ditu. Horietatik 8,64 ura dira. Beste 532,53 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 15,68 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 8.488 pertsonetatik 8.347 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 96 dira. 29 beltzak edo afroamerikarrak. 17 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 5 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 87 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491945
* Commonscat Multimedia: Bracken County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152476629
* ISNI: 0000 0004 0617 5696
* LCCN: n82268266
* NARA: 10036651
* **Lekuak**
* OSM: 562944
* TGN: 1002193

 |

* Wd Datuak: Q491945
* Commonscat Multimedia: Bracken County, Kentucky
**Buxton Blue** gazta urdin ingeles bat da, stilton gaztaren hurbileko senidea. Behi esnearekin egiten da. Bere ekoizpena Europan jatorri izendapenezko legeek arautzen dute, PDO estatusa lortu duelarik, eta soilik Buxtonen eta inguruetan egin daiteke Derbyshire, Nottingamshire edo Staffordshiren jatorria duen esnearekin. Inguruko etxaldeetan esne eskasia baldin badago, ondoko Shropshire eta Cheshire konderrietatik hel daiteke.

Ohi zilindro forma ematen zaio. Bere gantz materia %45ekoa da. 10 eta 12 aste bitarteko ontze tartea du. Azala naturala da, gorrixka kolorekoa. Orban arin batzuk ditu, gorrixka bizi kolorekoak. Zaporea txokolate beltzaren antzerakoa da, eta bere azken zaporea erretako kipulena da.

Barazkijaleentzako egokia den gazta moderno bat da. Zopa edo entsaladei gehi dakieke edo soilik igurzteko erabili. Gazta hau postreko ardo gozo bateko baso hotz batekin edo *ruby* moduko oporto batekin jan daiteke.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q94021

 |

* Wd Datuak: Q94021
**Washington konderria** (ingelesez: *Washington County*) Kansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Washington da. 2010eko zentsuaren arabera 5.799 biztanle zituen, Washington kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Washington konderriak 2.327,55 kilometro koadro ditu. Horietatik 10,14 ura dira. Beste 2.317,41 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2,49 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 5.799 pertsonetatik 5.702 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 144 dira. 23 beltzak edo afroamerikarrak. 8 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 19 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 47 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q373886
* Commonscat Multimedia: Washington County, Kansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133709631
* LCCN: n82031996
* NARA: 10039027
* **Lekuak**
* OSM: 1070374
* TGN: 2000760

 |

* Wd Datuak: Q373886
* Commonscat Multimedia: Washington County, Kansas
**Washington konderria** (ingelesez: *Washington County*) Oregonko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Hillsboro da. 2010eko zentsuaren arabera 529.710 biztanle zituen, Washington kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Washington konderriak 1.881,42 kilometro koadro ditu. Horietatik 5,67 ura dira. Beste 1.875,75 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 281,55 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 529.710 pertsonetatik 452.723 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 83.270 dira. 8.861 beltzak edo afroamerikarrak. 2.559 amerikar natiboak ziren eta 2.269 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 45.354 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 940 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 17.004 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Washington County, Oregon age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q484538
* Commonscat Multimedia: Washington County, Oregon

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 155954150
* ISNI: 0000 0004 0394 7275
* GND: 4253976-6
* LCCN: n81146724
* **Lekuak**
* OSM: 1837133
* TGN: 1002994

 |

* Wd Datuak: Q484538
* Commonscat Multimedia: Washington County, Oregon
**William Wallace Campbell** (1862ko apirilak 11-1938ko ekainak 14) espektroskopian espezializatutako ingeniari eta astronomo estatubatuar bat izan zen. Royal Astronomical Societyko urrezko domina eta Henry Draper domina lortu zituen 1906an eta Bruce domina 1915ean.

Prestaketa garaia
-----------------

Campbellek bere ikasketak bere sorlekua zen Ohio estatuko eskola landatarrean hasi zituen. Bigarren hezkuntza amaitu ondoren urte betez lan egin zuen haurren irakasle bezala, Michiganeko Unibertsitatean ingeniaritza zibila ikasten hasteko sartu aurretik. Ikasten ari zen bitartean bere bizitzak bira bat eman zuen Unibertsitateko behatokiko laguntzaile bezala lanean hasi zenean. Astronomiarekin txunditua geratu zen, eta gai honi buruzko ahal bezain beste kurtso hartu zituen.

Karrera akademikoa
------------------

1886an graduatu ondoren Campbellek ezin izan zuen astronomiarekin zerikusia zuen lanik lortu, eta ondorioz Coloradoko Unibertsitatean matematika irakasle postu bat onartu zuen. Bi urte beranduago Michiganeko Unibertsitatera itzultzea eskaini zioten ingeniarientzako oinarrizko astronomia kurtso bat ematera, eta laguntzaile bezala behatokian, Coloradon jasotzen zuen soldataren erdiagatik. Campbellek onartu egin zuen.

1890eko udan borondatezko bezala lan egin zuen Lick behatokian. Han, James E. Keelerren babespean espektroskopia ikasi zuen. Hurrengo urtean Keeler ordezkatu zuen behatokiko astronomo karguan.

1900 eta 1930 bitartean Lick behatokiko zuzendaria izan zen, eta 1923 eta 1930 bitartean Berkeleyko Kaliforniako Unibertsitatea|Berkeleyko Kaliforniako Unibertsitateko presidentea izan zen.

Lick behatokiaren estazio bat sortu zuen Txilen.

Zenbait espedizio egin zituen eklipseak jarraitzeko, 1922an gertatutako horietako bati esker gorputz masibo baten presentziaren ondorio den argiaren deflekzioa frogatu zelarik, Albert Einstein fisikari alemaniarraren Erlatibitate orokorraren teoriak aurresan zuena.

Bere buruaz beste egin zuen 1938ko ekainak 14an, 76 urte zituela.

Sariak eta ohoreak
------------------

* Henry Draper domina (1906)
* Royal Astronomical Societyko urrezko domina (1906)
* Bruce domina (1915)
* Campbell ilargi kraterra
* Campbell Martitzeko kraterra
* 2751 Campbell asteroidea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q353818
* Commonscat Multimedia: William Wallace Campbell

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 42588971
* ISNI: 0000 0000 5887 6233
* BNF: 11275091f (data)
* GND: 116435143
* LCCN: n85810443
* NKC: mub2018990704
* SNAC: w6k077b4
* SUDOC: 183935209
* ICCU: TERV000400
* Open Library: OL2550446A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01246/eu\_c\_0165/c0165
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q353818
* Commonscat Multimedia: William Wallace Campbell
**Williams konderria** (ingelesez: *Williams County*) Ohioko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Bryan da. 2010eko zentsuaren arabera 37.642 biztanle zituen, Williams kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Williams konderriak 1.095,8 kilometro koadro ditu. Horietatik 5,51 ura dira. Beste 1.090,3 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 34,35 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 37.642 pertsonetatik 36.673 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.390 dira. 358 beltzak edo afroamerikarrak. 65 amerikar natiboak ziren eta 7 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 212 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 14 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 313 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q483923
* Commonscat Multimedia: Williams County, Ohio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 150119436
* LCCN: n82088486
* **Lekuak**
* OSM: 911287
* TGN: 1003025

 |

* Wd Datuak: Q483923
* Commonscat Multimedia: Williams County, Ohio
**William Warbrick** (Kawerau, Zeelanda Berria, 1998ko martxoaren 6a), Zelanda Berriko errugbi ligako jokalari profesionala da, Melbourne Storm taldean jokatzen duena.

Ibilbidea
---------

Warbrick atletismoan, Rugby Union (15 jokalari) eta Ligan (13 jokalari) jokatzen hasi zen.

### Australiako futbolaren arauak

Warbrick 2016an hasi zen Australiako futbolean jokatzen, errugbi ligako bere junior sasoiko entrenatzailearen gomendioz, eta Western Crows taldean jokatu zuen AFL Zelanda Berriko lehen mailan; Rising Star saria irabazi zuen, eta aurrelari/erdilari markatzaile indartsu gisa garatu zen. Geroago, Zelanda Berriko Australiako arauen futbol selekzio nazionalerako hautatu zuten (U18 eta senior), eta, Melbournen, bira egin zuen selekzioarekin Australiako AFL AIS Academy taldearen aurka jokatzeko.

### Zazpiko errugbia

Warbrickek Zeelanda Berriko zazpiko errugbi selekzio nazionalean debutatu zuen 2019an. 2021ean, zilarrezko domina irabazi zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

Olinpiar Jokoak
---------------

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), zilarrezko domina irabaziko du Zeelanda Berriko taldearekin, Fijiko taldearen atzetik (urrezkoa) eta Argentinakoaren (brontzezkoa) aurretik sailkatuz. Hauek osatuko dute Zeelanda Berriko taldea: Kurt Baker, Dylan Collier, Scott Curry, Andrew Knewstubb, Ngarohi McGarvey-Black, Tim Mikkelson, Sione Molia, Etene Nanai-Seturo, Tone Ng Shiu, Amanaki Nicole, William Warbrick, Regan Ware eta Joe Webber-ek.

Olinpiar Jokoetako Emaitzak
---------------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Zazpiko-errugbiagizonezkoa. |

### Errugbi Liga

2021eko azaroaren 4an, Warbrickek Melbourne Storm-ekin sinatu zuen bi urteko kontratua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Western Crows retain Stevens, Warbrick and Burdett AFL New Zealand November 15, 2016
2. ↑  Huge ANZAC Day weekend for AFLNZ from World Footy News April 20 2016
3. ↑    *Warbrick William.*  Tokyo Organising Committee of the Olympic and Paralympic Games.
4. ↑    *William Warbrick.*  New Zealand Rugby.
5. ↑  «William Warbrick» *olympedia.org* 2022-02-08an. begiratua**(Ingelesez)**
6. ↑  «William Warbrick» Olympics.com 2022-02-08an begiratua **(Gaztelaniaz)**
7. ↑  "Zazpiko-errugbia, gizonezkoa, emaitzak 2020" olympedia.org **(Ingelesez)**
8. ↑   «Storm sign Olympic Games medal winner» *Melbourne Storm* 4 November 2021.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107649746

 |

* Wd Datuak: Q107649746
**Bultzada tektoniko bertikala**, **epirogenesi** bezala ere ezagutzen dena, maila kontinentalean gertatzen den lurrazalaren mugimendu bertikal bat da. Plaka kontinentalen barne area handiei eragiten die: plataforma eta kratoiei. Jarraitutako goranzko eta beheranzko mugimendu oso motelak dira (ez bapatekoak), ondorio bezala, egitura baten baskulazioa izan dezaketenak, Iberiar Penintsulan hirugarren aroan gertatu zena bezala, ondorio bezala, Atlantikoranzko barne lakuen drainatzea izan zuena. Baskulazioak egitura monoklinalak eratzen ditu (15º baino gutxiago buzamendukoak eta zentzu bakarrean).

Emaitza bezala, konkor handiak ere izan ditzakete, egitura aklinalak (tolestu gabeak) eratzen dituena. Konkorra goranzkoa edo positiboa baldin bada, antiklinal esaten zaio, beheranzkoa edo negatiboa baldin bada, berriz, sinklinal. Jakina, antiklinaletan, arroka plutonikoak dira ugarienak, higadura azalera bezala funtzionatzen baitu. Sinklinalek, berriz, metaketa arro gisa funtzionatzen dute, bertako arroka ugarienak sedimentarioak baitira. Egitura hauek erliebe aklinala eratzen dute.

Epirogenesia, orogenesitik ezberdintzen da, deformazioen kurbatura erradioagatik, askoz txikiagoa. Lehenengo kasuan, lurzoruaren altxamenduak 1 edo 2ºko goitiera duten maldak eratzen ditu. Bigarrenean, berriz 10 eta 70º artekoak. Orohar, mugimendu epirogenikoak, isostasia desoreka baten ondorio dira, eurek, ezabatzeko joera dutenak. Honela, adibidez, bankisak atzera egin zuenean, izotz masa handiak urtu ziren Ezkutu Eskandinabiarraren gainean, honela deskargaturik, pixkana-pixkana altxatzen doana. Badaude tokiak, non, hondartzak, hurbileko iragan batean itsas bazterrean zeudenak, orain, 200 metro gorago aurkitzen direnak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2076991
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2076991
Paleolitoko bultzagailua. Mas-d'Azilgo leizea
Bultzagailua erabiltzeko modua
Amerindiarrek erabiltzen duten *atlatl*aren eskema
Inuita bultzagailua erabiltzen
**Bultzagailua** edo **atlatl** (nahuatleraz: *ahtlatl*) jaurtigaiaren (azagaia, lantza) hasierako abiadura handitzeko erabiltzen den tresna da. Gehienean makil zuzen bat izaten da, mutur bat kakotua duena. Askotan mutur hau animalien irudiekin apaindua izaten zen. Erabiltzeko modua erraza da: jaurtigaia bultzagailuaren gainean jartzen da, haren atzealdea kakoaren kontra dagoela. Bultzagailuari beste muturretik heldu eta, oreka gordez, jaurtiketa egiten da. Bultzagailuak gizakiaren besoa luzatu eta haren indarra handitzen du.

Aztarnen arabera Europan bultzagailuak Goi Paleolitoan erabili ziren, Goi Solutrearretik Goi Magdaleniar arte, eremu mugatu batean (Périgord eta Pirinioak). Bultzagailuen zati batzuk, gai gogorrez (elur-orein adarrez edo mamut-boliz) egindakoak, era bikainean apaindurik daude eta historiaurreko arte higikorraren maisu-lanak dira.

Gaur egungo herri ehiztari-biltzaile batzuek bultzagailua erabiltzen dute, hala nola, Inuitek, Australiako aborigenek eta Amerindiarrek.

Kanpo estekak
-------------

* Santimamiñeko bultzagailua

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q492883
* Commonscat Multimedia: Spear throwers

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300227045
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q492883
* Commonscat Multimedia: Spear throwers
**Vis plastica**, naturak fosilak sortzen zituela uste izanaren ondorioz, hark, fosilak sortzeko erabiltzen zuen indar moldeatzailea da. Hau da, materia inorganikoak (adb. buztinak) materia organikoa (adb. marraskiloa) imitatzeko tendentzia duela defendatzen zuen teoria, Avicena mediku arabiarrak Erdi Aroan sortua fosilen esistentzia azaltzeko.

XIX. mendean, Charles Darwinen aurreko eboluzioaren teoriek, kreazionismo eta fixismoaren defendatzaileen aurrean froga sendoak erakusten zituzten: fosilak. Honen aurrean, teoria ezberdinak proposatu ziren, horietatik landuena, Georges Cuvierren katastrofismoa.

Vis plastica teoria, askoz inuxenteagoa da, soilik, fosilak, naturaren kutixiak zirela uste zuen, izaki bizidunak izatea simulatzen zuten harriak, kimera ezinezkoak. Teoria honek ez zuen defendatzaile askorik izan zientzialarien artean, erraz gezurtatu baitzitekeen, batzuk, egungo objektuak irudikatzen zituzten *fosil*ak sortuz defendatzen saiatu ziren arren, naturaren kutixia frogatzeko, laster asko argitara eman zen trikimailua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2881697

 |

* Wd Datuak: Q2881697