recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Huangze tenplua** (txinera tradizionalez: 皇泽寺; pinyinez: *Huangzesi*) Guangyuanen (Sichuan) dagoen Budari omenezko tenplua da. Jialing ibaiaren ondoan dago, Wulongshan mendiaren oinean, Milaka Buden amildegitik gertu, hiritik bost kilometrotara. Bereziki ospetsua da leizeetan dauden Budaren eskulturei esker, Tuoba Weiren dinastietan eginak (557-581), Sui (581-618) et Song (960-1279).

Historia
--------

Tenplua Wu Zetian (624-705) enperatrizaren garaietan altxatu zen. enperatriz probintzia honetan jaioa zen. *Wunusi* (乌奴寺) eta *Chuanzhu miao* ( 川主庙) izenak izan zituen. Gaur egungo eraikinak Qing dinastiaren urtetan altxatu ziren (1644-1912). 1961tik babestuak daude Sichuan mailako garrantzi handiko leku historiko eta kulturalen zerrenda barruan.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Milaka Buden amildegia (Guangyuan)

Kanpo estekak
-------------

* **(Txineraz)**:Huangze tenplua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1404412
* Commonscat Multimedia: Huangze Temple

---

 |

* Wd Datuak: Q1404412
* Commonscat Multimedia: Huangze Temple
***In the Earth*** edo ***IN THE EⱯRTH*** (euskaraz *Lurrean*), 2022ko Ben Wheatley ingelesak zuzendutako beldurrezko film bat da. Joel Fry, Reece Shearsmith, Hayley Squires, Ellora Torchia, John Hollingworth eta Mark Monero aktoreek antzeztu zuten.

2021eko Sundanceko Zinemaldian estreinatua izan zen.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Ingalaterra, Bristol hiriaren kanpoaldea, mundua COVID-19 pandemiaren hondamendiari aurre egiten ahalegintzen den bitartean, Martin Lowery (Joel Fry) zientzialaria eta Zach (Reece Shearsmith) basozaina proba zientifiko batzuen bila basoan barneratuko dira. Gauea gailentzen doan heinean, iluntasun sakonaren bihotzean barneratuko den bidai beldurgarri batean bilakatuko da, basoa beren inguruan bizia bereganatuz doala.

Aktoreak
--------

* Joel Fry: Martin Lowery
* Reece Shearsmith: Zach
* Hayley Squires: Olivia Wendle
* Ellora Torchia: Alma
* John Hollingworth: James
* Mark Monero: Frank

Kanpo estekak
-------------

* IMDBko fitxa irakurgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104218175

 |

* Wd Datuak: Q104218175
Habitat 67 eraikina. Bertan bideoklipa grabatu zen.
**"In My Secret Life"** (euskaraz: "Nire bizitza ezkutuan") Leonard Cohen kanadariar poeta eta musikari ospetsuak idatzitako abestia da. Abeslariak *Ten New Songs* diskoan plazaratu zuen, 2001ean.

Historia
--------

Abestia Cohenek sortu zuen eta Sharon Robinsonekin interpretatu zuen, Bob Metzger gitarran. Disko luzea promozionatzeko disko txiki batean plazaratu zuen. Abestia gestazio luzea izan zuen zeren eta 1998an Cohenek "My Secret Life" izenburua zuen abestia prestatzen ari zela aitortu baitzuen.

Bideoklip
---------

Bideoklipa Montrealgo (Kanada) Habitat 67an egin zen. Eraikin hori Moshe Safdie arkitektoak diseinatutako eraikin futurista ospetsua da.

Bertsioak
---------

Abesti honek bertsio batzuk ezagutu ditu, besteak beste, artista hauena: Eric Burdon (*My Secret Life* disko luzean), Katie Melua (2009ko *Pictures* disko luzean), Dominique Eade, Till Brönner, Ariane Moffatt, Adan Jodorowsky eta Tapani Kansa.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Abestia Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11711994

 |

* Wd Datuak: Q11711994
Idoiako Andre Mariaren irudia, Idoiako baselizan
**Idoiako Andre Maria** edo **Idoiako Ama Birjina** Erromatar Eliza Katolikoaren adbokazio marianoa da, eta haren irudi nagusia Idoiako baselizan dago.

Izaba herrian adbokazio handiena duen Ama Birjina da. Urtero, herriko biztanleek erromesaldian Idoiara joateko antolatzen dira, omenaldia egiteko. Idoiarako erromeria izenez ezagutzen da, eta hainbat datetan egiten dira.

Legenda
-------

Tradizioaren arabera, putzu edo zingira batean aurkitu zen, eta bertatik iturri bat geratzen da, Uztarrozeko errekara doan bidetik barreiatzen dena. Babesle gisa deitzen zaio, batez ere buruko minen aurka. Duela hamabi bat urte arte, jende prestatuaren zinopariak, makuluak, erronkariar mototsak, zintak eta beste hainbat objektu ikus zitezkeen.

Beste tradizio batek dioenez, lantzaz errematatutako burdinazko burdin hesia, presbiterioa tenpluaren gainerakotik banatzen duena, Erronkariko neskek ekarri zuten Igarieko monasterio zaharretik, Zaraitzutik. Burdin hesiari buruzko tradizioaren aldaera bat "zaraitzuar nesken bizkarretara" eraman zuten.

Irudia
------

Idoiako Ama Birjinaren irudia XIII. mende amaierakoa edo XIV. mende hasierakoa da. Hirurogei zentimetroko altuera duen tailu bat da, non Birjina eta Haurraren aurpegiak irribarretsu dauden.

Erreferentziak
--------------

* «IDOIA - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-03-05).

Ikus, gainera
-------------

* Izaba
* Idoiako baseliza

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111103423

 |

* Wd Datuak: Q111103423
|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| 2010eko Errioxako Itzulia |  |

 |
| Datu orokorrak |
| Lasterketa | 50. Errioxako Itzulia |
| Txapelketa | 2009–10 UCI Europe Tour |
| Data | 2010 |
| Luzera | 199,5 km |
| Herrialdea | ESP Espainia |
| Irteera-lekua | Logroño |
| Helduera-lekua | Logroño |
| ◀ 2009 | 2011▶ |
| Dokumentazioa  |

**2010eko Errioxako Itzulia** txirrindularitza itzuli honen 50. edizioa izan zen. 2010eko apirilak 25ean ospatu zen, Tierra de Cameros eta Errioxa Garaian zehar eginiko zirkuitu batean (kilometro batzuetan Soriako probintziatik eta Arabatik ere igaro zirelarik) Logroñon hasi eta amaituz, 199,5 kilometroko ibilbide bat eginez.

Proba UCI Zirkuitu Kontinentaletako UCI Europe Tourreko 1.1 mailaren barnean egon zen.

Aurreko egunean 2010eko Laudioko Sari Nagusian parte hartu zuten talde berberek parte hartu zuten. Hala, 109 txirrindulariko pelotoi bat osatu zuten, talde bakoitzeko 8 txirrindularirekin (Footon-Servetto, Carmiooro-NGC eta Heraklion Kastro Murcia izan ezik, proba 7 txirrindularirekin hasi zutenak, 109 horietatik proba 84k amaitu zutelarik.

Garailea Ángel Vicioso izan zen, bere iheskidea izan zen Aitor Perez Arrieta garaituz. Hirugarren Marcos García izan zen, Vicioso eta Perez Arrietaren atzetik zihoan hirukote batean eginiko esprint bat irabazi ondoren.

Gainontzeko sailkapenen garaileak honakoak izan ziren: John Martinez mendikoan eta konbinatuan, Oleg Txuzda tarteko helmugenean, Fabio Duarte esprint berezienean, Romain Sicard 23 urtez azpikoenean, Pablo Lastras lehiakortasunarenean eta Caisse d'Epargne taldekakoan.

Azken sailkapena
----------------

| **2009** <<  **2010eko Errioxako Itzulia** >> **2011** |
| --- |
| 

| Postua | Txirrindularia | Taldea | Denbora |
| --- | --- | --- | --- |
| **1.** | **Espainia Ángel Vicioso** | **Espainia Andalucía-Caja Granada** | **5o 35' 10"** |
| 2. |  Euskadi Aitor Pérez Arrieta |  Espainia Footon-Servetto | m.t. |
| 3. |  Espainia Marcos García |  Espainia Xacobeo Galicia | + 17" |
| 4. |  Frantzia Jérôme Coppel |  Frantzia Saur-Sojasun | d.b. |
| 5. |  Espainia David Arroyo |  Espainia Caisse d'Epargne | d.b. |
| 6. |  Espainia Tino Zaballa |  Portugal Loule-Louletano | + 37" |
| 7. |  Espainia Alberto Losada |  Espainia Caisse d'Epargne | d.b. |
| 8. |  Kolonbia Fabio Duarte |  Kolonbia Café de Colombia-Colombia es Pasión | + 55" |
| 9. |  Euskadi Romain Sicard |  Euskadi Euskaltel-Euskadi | + 1' 36" |
| 10. |  Costa Rica Andrey Amador |  Espainia Caisse d'Epargne | d.b. |

 |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3753998

 |

* Wd Datuak: Q3753998
Idril, bere senar Tuorrekin
**Idril**, **Zelebrindal** ("Zilarrezko Oinak") ere deitua, Tolkienen legendarium ospetsuko pertsonaia bat da, bere hil ondorengo lana den Silmarillionen agertzen dena. Turgon eta Elenwëren alaba bakarra da. Eguzkiaren Lehen Aroko 503. urtean, Tuorrekin ezkondu zen, hau, hiria laster suntsitua izango zela zioen Ulmoren mezua ekartzetik zetorrenean ezagutu zuena, berataz maiteminduz. Tuorrekin, Eguzkiaren Lehen Aroko 504. urtean, seme bat izan zuen, Eärendil izenekoa.

Bere lehengusu Maeglinez fidatzen ez zenez (hau Idriletaz maiteminduta zegoen), Gondolin hiritik, eta lautadapean harresietatik haratago, Amon Gwarethetik iparraldera zihoan tunel sekretu bat eraikiarazi zuen. Melkorrek Gondolin eraso zuenean, Maeglinen traizioari esker, Zelebrindalek Gondolinetik ihes egin zuen, Eärendil bere semea, bidezidor ezkutu horretatik eramanez Sirion ibaiaren itsasoratzeraino. Handik, Tuorrekin Eldamarrera abiatu zen, Tuorrek berak horretarako eraikiarazi zuen itsasontzi batean, Eärrámë izena jaso zuena, "Itsaso hegal" esan nahi duena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1767115

 |

* Wd Datuak: Q1767115


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Baina Gondolineko mirari guztiak baino ederragoa, Idril zen, Turgonen alaba, Zelebrindal deitua izan zena, zilarrezko oinduna, eta bere ilea, Laurelineko urrea bezalakoa zen Melkor iritsi aurretik. |  » |
**Itxartu**  |  |
| --- |
| Sorrera: | 1976 |
| Egoera: | Aktiboak |
| Webgunea: | www.itxartu.com  |
|

**Itxartu**

Getxoko Algorta auzoko (Bizkaia) talde kultural bat da. Itxartuk euskal kulturaren inguruan dabiltzan hainbat kide biltzen du bere baitara. Izan ere, taldearen helburua euskal kultura eta jai herrikoiak suspertzea da.

Historia
--------

Itxartu Euskal Dantzari Elkartea 1976. urtean sortu zen Algorta (Getxon), eta xedea euskal kultura bultzatzea zen, zehatzago esanda betiko euskal kulturaren folklore adierazpena berreskuratzea, zabaltzea eta hedatzea.

Gaur egun horretan dihardute 100 pertsona: musikariak,
dantzariak, gurasoak eta laguntzaileak. Urte guztiotan taldeak hainbat emanaldi eta aktibitate egiten dute, udalerrian nahiz kanpoan. Euskal Herritik
kanpo ere ibili dira: Andaluzian, Asturiasen, Galizian
etab. beti euskal folklore aberatsa ezagutzera emateko
helburua gogoan.

Getxon, Algortako Inazio Deuna jaietako Jai batzordean parte hartzen dute, Inauterietan nahiz San Juanetan, eta Algortako Portu Zaharrean Nikolas Deuna jaiak berreskuratzeko lanetan ere bai.

Urtero, uztailaren amaieran Euskadiren ordezkari legez
hartzen dute parte Getxoko Nazioarteko Folk Jaialdian.
Jaialdi hori Getxoko Kultur Etxeak antolatzen du orain baina hasieran Itxartu Taldeak lagundu eta bideratzen zuen Portugaleteko Elai-Alai taldearekin batera.

Itxartuk musikari talde bat ere badu: txistuak, soinua, esku-soinua, txirula, gitarra, txalaparta, bibolina, panderoa, atabala etab.

Bere ohiko emanaldi bat honetan datza: dantza alardeak, dantza muntaiak, trikipoteoak, euskal musikako kontzertuak, Euskal Herriko jantzi tradizionalen erakusketak, dantza eta musika tresna ikastaroak, txangoak eta abar...

Taldeak
-------

* Dantza Taldea
* Abesbatza
* Mendigoizaleak
* Antzerkia
* Gaztetxoak

Kanpo estekak
-------------

* Itxartu Taldearen webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9010104

 |

* Wd Datuak: Q9010104

  


|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Itxartu*** |
2010 WC9 asteroidearen orbita
***2010 WC9*** Apolo asteroide bat da. Gutxi gora behera 100 metroko diametroa du. Catalina Sky Surveyk aurkitu zuen 2010eko azaroaren 30ean, egun bateko behaketa arkuarekin 2010eko abenduaren 10era arte. Data horretan bere itxurazko magnitudea 21,8 zen jada, ahulegia jarraitu ahal izateko. 10 eguneko behaketa horretan zehar ikusi zen 15 milioi kilometroko bariazioa izango zuela 2018ko maiatzerako, eta beraz ez zuela talkarik egingo 2018an. Hala ere, oso gertu pasako dela uste da, bereziki 2018ko maiatzaren 14an, 3.900.000 kilometro edo 0,026 unitate astronomikora. 2018ko maiatzaren 8an berriro ikusi zen, eta ZJ99C60 behin-behineko izendapena eman zitzaion. 2018ko maiatzaren 10ean Sentry Arrisku Taulatik kendu zen, ez zuelako talkarik egingo hurrengo mendean. Asteroideak zazpi urteko behaketa arkua du orain.

2018ko gerturatzea
------------------

Maiatzaren 15eko 22:05 UT direnean Ilargiaren distantzia erdira igaroko da. Itxurazko magnitudea +11 izango dela uste da, teleskopio txiki batekin ikusteko haina munduko leku egokian egonda. Hobeto ikusiko da Hego Afrika eta Hego Amerikako hegoaldean. 12,81 km/s abiaduran igaroko da. Ez da berriro horren gertu egongo hurrengo 300 urtetan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *2010 WC9 Impact Risk.*  2016-12-15 (Noiz kontsultatua: 2018-05-14).
2. ↑   «Pseudo-MPEC for ZJ99C60» *www.projectpluto.com* (Noiz kontsultatua: 2018-05-14).
3. ↑    *Sentry: Earth Impact Monitoring.*  2018-05-13 (Noiz kontsultatua: 2018-05-14).
4. 1 2   **(Ingelesez)** Chamberlin, Alan. «JPL Small-Body Database Browser» *ssd.jpl.nasa.gov* (Noiz kontsultatua: 2018-05-14).
5. ↑   **(Ingelesez)** «NEODyS» *newton.dm.unipi.it* (Noiz kontsultatua: 2018-05-14).
6. ↑   **(Ingelesez)** «‘Lost’ asteroid to pass closely May 15 | EarthSky.org» *earthsky.org* (Noiz kontsultatua: 2018-05-14).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15200446
* Commonscat Multimedia: 2010 WC9

---

* **Astronomia**
* JPL: 3552664
* MPC: 2010 WC9

 |

* Wd Datuak: Q15200446
* Commonscat Multimedia: 2010 WC9
Txontxongilo batean antzezleak bere ahotsa uzten die pertsonaiei.
**Ahots-aktorea** zuzeneko aktuaziotik kanpo (antzerkia, zinema) bere ahotsa edozein euskarrirako erabiltzen duen antzezlea da. Japonian seiyū izena ematen zaie; Europan izen horri beste esanahi zehatzago eman zaio: anime saioteako bikoizketa-aktorea, alegia.

Euskarriak
----------

Aktore hauek euskarri askotan ager daitezke:

* Filmak, baina bere irudia agertu gabe, esaterako narratzaile moduan.
* Bideo-jokoetan.
* Txontxongiloetan.
* Espektakulu desberdinetan.
* Irrati-saioetan.
* Telesailetan.
* Marrazki bizidunetan.
* Publizitatean.

Nahasketa
---------

Antzezle hauen lana beste profesionalenekin nahastu egiten da. Esaterako, nahiz eta lan hurbila izan, ez da bikoizketa-aktorea zeren azken hauek beste antzezle baten jatorrizko ahotsa ordezkatzen baitute eta haien ezaugarriak imitatzen saiatzen baitira.

Ikus, gainera
-------------

* Bikoizketa-aktore
* Seiyū

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2405480
* Commonscat Multimedia: Voice actors

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2004005894

 |

* Wd Datuak: Q2405480
* Commonscat Multimedia: Voice actors
Aktibazio energia (Ea) eta entalpiaren (Δ*H*) arteko harremana erreakzio exotermiko batean, katalizatzailearekin (gorriz) eta katalizatzaile barik (beltzez). Ikusten denez, katalizatzaileak aktibazio energia jaisten du.
**Aktibazio energia** erreakzio kimiko bat gerta dadin behar den hasierako energia da. Katalizatzaileek aktibazio energia jaisten dute.

Erreakzio kimiko bat gertatzeko hasierako molekulak "aktibatu" behar dira. Aktibazio energiak bi efektu ditu:

* erreakzionatuko duten molekulei beren lotura kimikoak apurtzen dizkie.

* molekulen elektroiek sortzen dituzten aldarapen-indarrak ezabatzen dituzte. Modu horretan erreakzionatuko dituzten molekulak elkartu ahal dira eta talka egin dezakete.

Bi efektu horien bidez molekulen arteko elkarrekintza burutzen da, eta erreakzionatzerakoan molekula berri bat sortuko dute.

Svante Arrhenius kimikariak aktibazio energiaren kontzeptua sortu zuen XIX. mendearen bukaeran. Berak honako ekuazio honen bidez definitu zuen:

{\displaystyle E\_{a}=-RT\ln \left({\frac {k}{A}}\right)}
Ea aktibazio energia izanik, R gasen konstante unibertsala, T tenperatura (Kelvin graduetan) eta A erreakzioaren faktorea.

Kanpo estekak
-------------

* Aktibazio energia Hiru.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q190474
* Commonscat Multimedia: Activation energy

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4195878-0
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q190474
* Commonscat Multimedia: Activation energy
**Ahotsa digitalizatzeko teknikak** hiru pausotan oinarrituta daude: laginketa, kuantifikazioa eta kodifikazioa.

Laginketa
---------

*f*-dun frekuentzia bat transmititzeko ez da beharrezkoa seinale osoa lineatik transmititzea, laginketa kopuru bat bidaltzea nahikoa da. Kontutan hartu behar dugu laginketa seinale honen frekuentzia, gutxienez frekuentzi maximoaren bikoitza izan behar dela gero seinalea berreraikia izan dadin (Nyquisten Teorema).

Seinale hauek berreskuratzeko nahikoa da pauso baxuko filtro bat erabiltzea, beraz telefoniako seinaleak 300-3400Hz tartean daudenez bikoitza bidali behar da, 6400 Hz, baina errealitatean 8000 Hz bidaltzen dira.

* Laginketa ideala: zabalera hutsa duten laginketeei deritzogu.
* Laginketa erreala: seinale originalaren laginketak denbora tarte txikietan hartzen dira bi laginketa segidan konparatuz.

Kuantifikazioa
--------------

Lortutako laginketak ez dira segidan bidaltzen, zeren eta anplitude handiak har ditzake. Hau konpontzeko anplitude guztiak zatitu egiten dira "funtzionamendu gama" deritzona, zenbaki tarte limitatuetan "zenbatekotasun aldiuneak" deituak, horrela bitarte berean ditugun laginketak balore berdina hartuko dute.

* Kuantifikazio uniformea: "funtzionamendu gama" deritzona 256 bitarte berdinetan banatzen da. Hau limitaturik dago bai goikaldetik zein bekaldetik, honek anplitude maximoak limitatzen ditu laginketa transmititu daikegun ebaketa gabe.

Kuantifikazio honek seinalea berreraikitzean distorsioak sortzen ditu.

* Kuantifikazio ez uniformea: Kuantifikazio uniformeak, kuantifikazio erroreak ditu, beraz seinale-zarata relazioa txartotu egiten ditu batez ere sarrerako seinaleko nibel baxuentzat.

Kodifikazioa
------------

Telefonian 256 bitarte erabiltzen direnez 8 biteko sekuentzia binarioak behar ditugu. Lehenengo taldea bit batez osatua dago eta + (1 denean) edo - (0 denean) adierazten digu. Bigarren taldea 3 bitez osatuta dago eta rekta zenbakia adierazten du. Azkeneko taldea 4 bitez osatua dago eta tarmoa adierazten digu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q190169
* Commonscat Multimedia: Analogue-digital converters

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4128359-4
* LCCN: sh85004773
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000703

 |

* Wd Datuak: Q190169
* Commonscat Multimedia: Analogue-digital converters
**Isabella konderria** (ingelesez: *Isabella County*) Michiganko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Mt. Pleasant da. 2010eko zentsuaren arabera 70.311 biztanle zituen, Isabella kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Isabella konderriak 1.496,19 kilometro koadro ditu. Horietatik 12,96 ura dira. Beste 1.483,23 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 46,99 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 70.311 pertsonetatik 63.711 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.197 dira. 1.643 beltzak edo afroamerikarrak. 2.161 amerikar natiboak ziren eta 14 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.141 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 40 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.601 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q74628
* Commonscat Multimedia: Isabella County, Michigan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152465778
* LCCN: n82072960
* NARA: 10039626
* **Lekuak**
* OSM: 1907316
* TGN: 2000967

 |

* Wd Datuak: Q74628
* Commonscat Multimedia: Isabella County, Michigan
**Isabelle Ajuriagerra Alberti** (Boulogne-Billancourt, Île-de-France, Frantzia, 1953 -) Euskal Herriko ikertzaile eta kultura-eragilea da.

Julian Ajuriagerraren alaba da.

Biografia
---------

Madrilgo Unibertsitate Autonomoan abiatu zituen ikasketak, eta Parisko Sorbonakoan amaitu. 1976an Letretako lizentziatura lortu zuen, bai eta 1979an *Maîtrise d´Histoire de l´Art et Archéologie* delakoa eta 1980an Historiakoa.

1995ean Udako Euskal Unibertsitateko irakaslea izan zen. *Association Ikas* eta *Association culturelle Lauburu* elkarteetako kidea da, eta Uztaritzeko Ikastolako idazkaria izan da. *Société des Amis du Musée Basque* elkarteko administrazio-batzordeko kidea (1985etik), lehendakari (1995-1997) eta lehendakariordea (1997tik gaurdaino) izan da. Eusko Ikaskuntzaren Iparraldeko Sailaren kide sortzaileetarikoa izan zen 1992an, eta urte hartan berean Iparraldeko Saileko lehendakariorde hautatu zuten, 1995eko uztaila arte.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12259820
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 24250
* Lur: 00165/eu\_a\_1658/a1658

 |

* Wd Datuak: Q12259820
**Isabel de Vega** (1558-1568 inguruan aktiboa izan zen) Gaztelako XVI. mendeko emakume idazlea izan zen. Garaian ospea izan zuen nahiz eta gaur egun bere lan gutxi ezagutu. Hari buruzko informazioa ere oso eskasa da.

Biografia
---------

Isabel de Vega 1558an jaio zen. Alcalá de Henaresen bizi izan zen. Haren inguruari buruzko datuak ez badira ere, beste idazle askorekin idatzizko kontaktuak izan zituen. Gortetik oso urruti ez zegoen. Ezagutzen diren bere idazlanek kultura handiko emakumea erakusten dute.

Obra
----

Bere obratik bakarrik hamalau poema ezagutzen dira. Nahiz eta gutxi izan asko dira kontutan emakume batek idatzitakoak zirela; garaiko Gaztelak emakumeei kultura mailan muga handiak ezartzen zien. Hor ikus daiteke bere lanek zabalkunde handia izan zutela. Beste datu azpimagarria da bere poemak gutxienez hiru kantategietan jaso zirela. Datu horiek XVI. mendearen gizartean ez dira hutsalak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Nieves Baranda: "Isabel de Vega, poeta con musa (Alcalá, 1558, 1568)", *Epos* aldizkaria, 30.zk. 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q42904762

 |

* Wd Datuak: Q42904762
**Histonak** proteina mota bat dira, haien osaketan peptidoak besterik ez dituztenak (holoproteinak). Azido nukleikoekin elkartzen direnean kromatina izeneko substantzia eratzen dute, eukariotoen kromosomen osagai nagusia dena.

Eukariotoengan, bost histona mota daude: H1, H2A, H2B, H3 eta H4 izenekoak.

Kromatinaren egitura egonkortzen dute histonek. Izan ere, 8 molekuletako multzoa eratzen dute, eta multzo horren inguruan biribiltzen da DNA, nukleosoma izeneko egitura sortuz. Histonek DNAren euskarri moduan jarduten dute, eta esan liteke kromatina nukleosoma horien segida bat dela.

Lisina eta arginina dira histonek duten aminoazidorik ugarienak. Histonek izaera basikoa dute eta uretan disolbagarriak dira.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Origen de tumores: Histonas

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q36293
* **Identifikadoreak**
* BNF: 12267522d (data)
* LCCN: sh85061087
* NDL: 00563278
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D006657
* FMA: 74413
* **Kimikako identifikadoreak**
* ChEBI: 15358

 |

* Wd Datuak: Q36293
**Adair konderria** (ingelesez: *Adair County*) Oklahomako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Stilwell da. 2010eko zentsuaren arabera 22.683 biztanle zituen, Adair kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Adair konderriak 1.494,56 kilometro koadro ditu. Horietatik 9,26 ura dira. Beste 1.485,3 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 15,18 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 22.683 pertsonetatik 10.755 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.197 dira. 53 beltzak edo afroamerikarrak. 9.528 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 129 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 7 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.210 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q346959
* Commonscat Multimedia: Adair County, Oklahoma

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152468015
* LCCN: n82105266
* **Lekuak**
* OSM: 1818399
* TGN: 2001623

 |

* Wd Datuak: Q346959
* Commonscat Multimedia: Adair County, Oklahoma
**Alexandr Oleksandrovych Dolgopolov** (1988ko azaroaren 7a), lehen **Oleksandr Dolgopolov Jr**. Ukrainako erretiratutako tenis-jokalari profesionala da. Izena aldatu eta 2010eko maiatzean gaur egungo forma hartu zuen. Dolgopolov 2011ko Australiako Irekiaren final-laurdenetara iritsi zen, eta munduko ranking-ean posturik altuena lortu zuen 2012ko urtarrilean 13. postua lortuz.

### 2021: Erretiroa

Dolgopolovek erretiroa iragarri zuen 2021eko maiatzaren 1ean, eta Novak Djokovic-en aurka jokatu zuen 2018ko maiatzaren 14an Erromako Internazionali BNL d'Italian.

Soldadutza
----------

2022ko martxoan, Ukrainara itzuli zen, Ukrainako inbasio errusiarraren aurka borrokatzeko boluntario gisa. 2022ko apirilean, Wimbledonek Bielorrusiako eta Errusiako tenis-jokalariei debekatu ondoren, erabaki hau goraipatu zuen: "Ez dio axola munduko tenis-jokalaria diren ala pertsona Errusiar arrunta den", erantsi du: "Jendeak bere bizitza erregularrak bizitzen jarrai badezake, zaila izango da Putinen planak aldatzea. Denek sentitu behar dute [sakrifizioa], Ukrainan denak sentitzen ari baitira. Gure jendea, gure seme-alabak, hiltzen ari dira, eta ezin dituzu begiak itxi, isilik egon eta ezer ez dela gertatzen sinetsarazi. Denek saiatu behar dute jokatzen laguntzeko, eta ATPk jarrera sendoagoa izan behar du, beste kirol askok bezala. Hemen gertatzen ari denaren magnitudea ez dago [islatuta] bere ekintzengatik. Haren ekintzak ahulagoak dira"

Final nabarmenduak
------------------

### Masters 1000 finalak

#### Bikoteka: 1 (titulu 1)

| Emaitza | Data | Txapelketa | Lurzorua | Bikotea | Aurkariak | Puntuazioa |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Win | 2011ko martxoa | Indian Wells,  AEB | Gogorra | Belgika Xavier Malisse | Suitza Roger Federer
Suitza Stanislas Wawrinka | 6-4, 6-7(5-7), [10-7) |

### Taldekako finalak

#### Taldeka: 1 (1 txapeldunordeak)

| Emaitza | W/L | Data | Txapelketa | Lurzorua | Bikotea | Aurkariak | Puntuazioa |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Galtzea | 0–1 | 2016ko urtarrila | Hopman Cup, Perth,  Australia | Gogorra (i) | Ukraina Elina Svitolina | Australia Daria Gavrilova
Australia Nick Kyrgios | 0–2 |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Tennis World Magazine: The dog has his day.* .[*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑    *Gabashvili changes his name.*  tennisconnected.com.
3. ↑    *Tribute: Alexandr Dolgopolov Retires from Professional Tennis | ATP Tour | Tennis.* .
4. ↑   «Ex-Ukraine tennis star Alexandr Dolgopolov swops [sic racket for gun to defend Kyiv»] *The Straits Times* 17 March 2022.
5. ↑   Kershaw, Tom.  (21 April 2022). «Alex Dolgopolov: 'The ATP’s stance is weak, Wimbledon is right to ban Russian players'» *The Independent*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q311906
* Commonscat Multimedia: Alexandr Dolgopolov

---

 |

* Wd Datuak: Q311906
* Commonscat Multimedia: Alexandr Dolgopolov
**Adal Sultanerria** edo **Adaleko Erresuma** (Somalieraz: *Adaal*, Ge'ez: አዳል ʾAdāl, Arabieraz: عدل) Erdi Aroko Afrikako Adarreko estatu musulman multi-etnikoa izan zen. Afrikako beste herrialde batzuekin zein Ekialde Hurbileko herriaekin komertzio lanak egiten zituzten, Europa eta Asiako bide batzuk kontrolatuz. Maduna, Abasa, Berbera, Zeila eta Harar bezalako hiri historikoek loraldia izan zuten garai honetan, meskita, etxe, harresiak eta zisternak eraikiz.

Sa'ad ad-Din II.aren heriotzarekin Ifat Sultanerriaren ondoren eratu zen sultanerria izan zen. Borrokaldi latzak izan zituzten Etiopiako Inperioa]ko Solomoniar leinuarekin.

XVI. mendean Adaleko Ahmad ibn Ibrihim al-Ghazik gidatuta Etiopiako Inperioaren aurkako inbasio arrakastatsua egin zuten. Kanpaina honi Abisiniaren Konkista izena eman zaio. Bere momenturik gorenean Somalia, Etiopia, Djibouti eta Eritreako eskualdeak kontroplean zituzten.

1520ko hamarkadan Imam Ahmad ibn Ibrihim al-Ghazik Adal konkistatu zuen eta Gerra Santua abiatu zuen Etiopiako Inperioaren aurka, Erresuma Kristaua baitzen. Otomanoek suzko armak eman zizkieten eta horrela lortu zuten Shimbra Kureko batailan Etiopiako ordokia konkistatzea, 1529an. 1541an Portugaldarrek, interes handiarekin Indiako ozeanoan, Etiopiari 400 mosketero bidali zizkieten. Adalek 900 jaso zituen Otomandarren esku.

1542an Portugalgo Cristóvão da Gama hil zuten. Hala ere 1543ko otsailean Tana lakuaren inguruan gertatu zen Wayna Dagako batailan portugaldarrek Iman Ahmad hil zuten. Horren ondorioz Etiopiarrek Amharako ordokia berreskuratu zuten eta Adalen aurka galdutakoa berreskuratu zuten. Lehenago Otomandar Inperioaren laguntza lortu bazuten ere momentu historiko honetan arazo larriagoak zituzten Mediterraneoan, eta ezin izan zieten lagundu. 157an hiriburua Zeilatik Hararera mugitu zen eta dekadentzia handian erori zen, ahalik eta Oromo leinuak lurraldea okupatu zuen arte.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2365048
* Commonscat Multimedia: Adal Sultanate

---

 |

* Wd Datuak: Q2365048
* Commonscat Multimedia: Adal Sultanate
KarlosI.a buru-moztea irarlan batean
**Ingalaterrako Iraultza** (ingelesez *English Civil War*) 1640 eta 1660 artean eman zen, Ingalaterrako historiaren errepublika bakarraren ezarpena ekarri zuena. Oliver Cromwell izan zuen buru.

Lehen fasea botere parlamentarioa izan zen, 1640tik 1643ra. Orduan parlamentuak absolutismoaren aurkako hainbat lege onartu zituen.

Bigarren fasea gerra zibila izan zen, 1643tik 1649ra. Zaldunen gerra bat izan zen, Oliver Cromwellek eta bere Santuen Batailoiak (*Ironsides*) irabazi zutena, monarkiaren aldekoak garaituz. Oliver Cromwellen agindupean parlamentu berria eratu zen, non Karlos I. erregeak heriotza-zigorra jaso zuen.

Hirugarren fasea Errepublika izan zen, Oliver Cromwell buru zuelarik.

Errepublika Oliver Cromwellekin batera hil zen. George Monck jeneralak parlamentua konbokatu zuen, non monarkiaren berrezarpena erabaki zen 1660an.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q80330
* Commonscat Multimedia: English Civil War

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119435928 (data)
* GND: 4134026-7
* LCCN: sh85056792
* NKC: ph311280
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q80330
* Commonscat Multimedia: English Civil War
*Artikulu hau goiburuari buruzkoa da; Bilboko egunkari foruzalea gaitzat duena beste hau da: «Irurac bat (egunkaria)»*
1765ean Manuel Salvador Carmonak diseinatutako *IRURAC BAT* ikurra
**Hirurak Bat** (jatorrizko grafian *Irurac Bat*), 1765. urtetik aurrera, Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen goiburua izan zen. Denborarekin oso ezagun bihurtuko zen goiburu honek Bizkaia, Gipuzkoa eta Arabako batasun sentimental eta politikoa zuen helburu.

Goiburua Frantzisko Xabier Munibek asmatu zuen eta logotipoa aldiz, (hiru esku bat eginda) Manuel Salvador Carmona Valladolideko artistak egin zuen. Bizkaia, Gipuzkoa eta Arabako kultura eta hezkuntza bultzatu eta herriaren bizi baldintzak hobetu nahi zituen elkarte honek. Ondorioz, elkarte honek eta bere goiburuak, hiru herrialde hauen arteko batasun sentimental eta politikoa indartu nahi zuen. Beranduago, 1866an Nafarroako zenbait foru-diputatuk Hego Euskal Herriko lau probintzien arteko lotura sendotzea aztertzeko egindako bileretan Laurak Bat sortu zuten. Azkenik, Anton Abadia euskaltzaleak XIX. mendean Zazpiak Bat goiburua sortuko zuen antzeko helburuekin.

1859an Euskalerriaren Adiskideen Elkarteak Hirurak Bat zigilua zuen ondo gorriko bandera sortu zuen, harekin Araba, Bizkaia eta Gipuzkoaren bandera izateko asmoz.

Ikus, gainera
-------------

* Nafarroako armarria
* Euskal Autonomia Erkidegoko armarria
* Laurak Bat
* Zazpiak Bat

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25476478

 |

* Wd Datuak: Q25476478
**Inge Aicher-Scholl** (1917ko abuztuak 11-1998ko irailak 4), gaztetan Arrosa Zuria nazien aurkako mugimenduan parte hartu zuen alemaniar idazle bat izan zen.

Forchtenbergeko alkatea zen Robert Schollen eta honen emazte Magdalenaren sei seme-alabetatik nagusiena eta Hans Scholl eta Sophie Schollen arreba-ahizpa zen.

Arrosa Zuria Nazien gerra krimenekin, batez ere juduen aurkakoak ekialdeko frontean, biziki kritikoak ziren gerraren aurkako foiletoak inprimatu eta banatu zituzten ikasle talde bat izan zen.

Sophie ta Hans foiletoen banaketan harrapatuak izan ziren, traizioagatik epaituak eta gilotinan exekutatuak, Arrosa Zuriko beste kide batzuk ziren Kurt Huber, Willi Graf, Christoph Probst eta Alexander Schmorellekin batera.

Inge eta Scholl familiako beste kide batzuk atxilotuak eta itaunduak izan ziren, baina ondoren aske utzi zituzten.

Inge Otl Aicher diseinatzailearekin ezkondu zen, eta 1946an, gazte intelektual talde batekin batera, Hochschule für Gestaltung sortzea planteatu zuten, sorkuntza aktibitatea eguneroko bizitzarekin lotuko zuen, eta, helburu bezala, moralki nazismoak eta Bigarren Mundu Gerrak suntsitutako gizartea kulturalki berreraikitza izango zuen ikerketa eta irakaskuntza erakunde bat. Bauhauseko printzipioak biziberritzen saiatu ziren Max Bill zuzendari bezala izendatuz.

Ulmeko diseinu eskolaren proiektua John McCloyk emandako milioi bat markoei esker finantzatu zen, Schollek fundazioarentzat Max Bill, Walter Gropius eta AEBekin zituen kontaktuen bidez lortu zuena, gainera, Gobernu Federalaren, Tokiko Gobernuaren, diru laguntza pribatuen eta industrien diru babesa jaso zuen.

XX. mendearen bigarren erdiko mugimendu bakezalean burubelarri murgilduta egon zen.

"Arrosa Zuria"ri buruzko liburuak ere idatzi zituen.

Minbiziak jota hil zen 1998ko irailak 4an.

Ohoreak
-------

* 1995: Verdienstorden des Landes Baden-Württemberg Verdienstmedaille des Landes Baden-Württemberg
* 1997: Ehrenbürgerwürde der Stadt Ulm
* 1999: Eskola Bad Allgaun bere izenean
* 2005: Eskola Neu-Ulmen bere izenean

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q70873
* Commonscat Multimedia: Inge Aicher-Scholl

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 51697623
* ISNI: 0000 0001 1026 6409
* BNE: XX1115587
* BNF: 11929797k (data)
* GND: 116272678
* LCCN: n83210079
* NDL: 00525960
* NKC: jn19992000013
* CiNii: DA03449332
* SNAC: w6pp19kn
* SUDOC: 027205401
* BIBSYS: 90702822
* Open Library: OL1111249A

 |

* Wd Datuak: Q70873
* Commonscat Multimedia: Inge Aicher-Scholl
**Ingeles** **bidea** Donejakue bideko ibilbideetako bat da. Galiziako Ferrol (118 km) edo Coruñako (75,5 km) hirietan hasten da eta hegoalderantz doa Santiagoraino.

Erdi Aroa
---------

Erdi Aroko erromes batzuentzako bide egokiena zen hau Santiagora iristeko. Eskandinaviako edo Europako iparraldeko beste eskualde batzuetako erromesak itsasontziz iristen ziren Galiziara, oinez edo zaldiz joan beharrean. Jakina da erromes islandiar batek behintzat jarraitu zuela bide hori 1154an. Frantziaren eta beste herrialde batzuen arteko gatazka-uneetan, batez ere Ingalaterran, horrek trafiko handia eragin zuen bide honetan. Ingalaterrako Erresumaren eta Frantziako Erresumaren arteko Ehun Urteko Gerran (1337-1453), bide ingelesa sendotu egin zen, erromes eta merkatari ingelesak Koroa ingelesaren baimenarekin Galiziako portuetara joango baitziren eta Santiago bisitatu ondoren. Erromesentzako ospitale askok laguntza ingelesa jaso zuten, adibidez Sigüeiro, San Paio, Pontedeume, Betanzos, Bruma, Nada, Miño eta Padernen.

XXI. mendea
-----------

21. mendean, bide ingeles hau Frantses bidearen alternatiba askoz motzago gisa berreskuratu da. Santiagoko Katedralak emandako ziurtagiri ofiziala jasotzeko, pertsona batek bere erromesaldia osatu duela baieztatzeko, gutxienez 100 km-ko pasealekua egin behar da. Ferroldik abiatzeak bakarrik uzten du distantzia hori egiten Bide ingelesean. Ferrolgo kaian markagailu bat dago, hura iragartzen duen informazio turistikoko eraikinaren parean. Aterpetxe publiko modernoak Neda, Pontedeume, Miño, Betanzos, Presedo eta Bruma herrietan dira.

Hala ere, 2016ko abendutik aurrera, Santiagoko Katedralak Coruñatik baldintza jakin batzuekin hasten direnei ere ziurtagiria ematea erabaki du: jatorrizko herrialdera itzulitakoan, han 25 km-ko erromesaldia egitera behartuta daude.

2018an, 14.150 erromesek (Santiagoko Katedraleko erromesen harrera-bulegora iristen ziren erromes guztien %4,32k) Bide ingelesa egin zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Camino Inglés desde Ferrol - GALICIA» *www.turismo.gal* (Noiz kontsultatua: 2021-07-28).
2. ↑   «Camino Inglés - Camino de Santiago en Galicia: web oficial» *www.caminodesantiago.gal* (Noiz kontsultatua: 2021-07-28).
3. ↑   «The Camino Inglés | The Confraternity of Saint James» *web.archive.org* 2018-08-29 (Noiz kontsultatua: 2021-07-28).
4. ↑   **(Ingelesez)** «Celtic Camino - Camino Society Ireland» *caminosociety* (Noiz kontsultatua: 2021-07-28).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Estadísiticas: Oficina del Peregrino en Santiago de Compostela.*  (Noiz kontsultatua: 2021-07-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5795426
* **Identifikadoreak**
* NKC: ge624483

 |

* Wd Datuak: Q5795426
***Igande goibela***, hungarieraz: *Szomorú vasárnap*, 1933an Rezső Seress hungariar piano-jotzaile eta musikagileak konposatutako abesti bat da.

Jatorrizko izenburua *Vége a világnak* zen (*Mundua amaituz doa*) eta gerrak eragindako etsipena gaitzat zuen, gizateriaren bekatuengatik otoitz isil batean amaituz. László Jávor olerkariak abestiari berak asmatutako hitzak gehituz zizkion, *Szomorú vasárnap* (*Igande tristea*) izenburupean, honetan protagonistak bere maitalearen heriotzaren ondorioz bere buruaz beste egiteko aukerari buruz gogoeta egiten du. Azken hitza hauek jatorrizkoak baina ospetsuagoak bilakatu ziren, jatorrizkoak ia ahaztuta geldituz. 1935ean Pál Kalmár hungariarrak lehenbizikoz grabatu zuen.

Hiri kondairaren arabera musika-lan honek munduan barna suizidio ugari eragin omen ditu, entzuleak aditzean bere buruaz beste egitera bultzarazten dituelakoan.

Kanpo estekak
-------------

* *Igande goibela* abestia entzungai, Youtube.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q747869

 |

* Wd Datuak: Q747869
**Ibai-enara begizuri** (*Pseudochelidon sirintarae*, batzuetan *Eurochelidos sirintarae*) *Pseudochelidon* generoko animalia da. Hegaztien barruko Hirundinidae familian sailkatua dago eta bere azpifamilian dagoen bi hegaztietako bat da. Tailandian negua pasatzen duten leku bakar batean ezagutzen dira eta ez da gehiago ikusi 1980tik aurrera, beraz baliteke desagertu izana.

Heldua denean enara baten antza duen tamaina ertaineko animalia da, luma berde ilunekin eta bi luma luze dituen isatsarekin. Begia zuria da eta mokoa berde-horixka eta zabala. Bi sexuak antzekoak dira baina gazteak direnean ez dute isatseko luma handirik. Gutxi ezagutzen da bere inguruan baina hegan egiten duen bitartean intsektuak jaten dituela argi dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Ingelesez)** IOC Master List

Ikus, gainera
-------------

* Pseudochelidon
* Hirundinidae

Kanpo estekak
-------------

* World Bird Names

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q997675
* Commonscat Multimedia: Pseudochelidon sirintarae
* Wikispecies Espezieak: Pseudochelidon sirintarae

---

* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Pseudochelidon\_sirintarae
* Avibase: C1570ECC715FEC10
* eBird: wermar2
* GBIF: 2489198
* ITIS: 562525
* NCBI: 317177
* Species+: 10629
* Xeno-canto: Pseudochelidon-sirintarae

 |

* Wd Datuak: Q997675
* Commonscat Multimedia: Pseudochelidon sirintarae
* Wikispecies Espezieak: Pseudochelidon sirintarae
Paisaia honetan, lehen baso handia zena orain basotxoetan dago zatikatuta. Nahiz eta bizidun batzuk —basurdeak eta oreinak, adibidez— basotxo batetik bestera erraz igarotzen diren, beste askok —hegan egiten ez duten ornogabeek, esaterako— igarobide ekologikoak beharko lituzkete basotxo batean bakartuta ez geratzeko.
**Igarobide ekologikoa** **korridore ekologikoa** edo **korridore biologikoa** bereizita dauden basabizitzako populazioak lotzen dituen habitat eremu lineala da. Horri esker, populazioen arteko banakoen trukea egiten da, eta aurre egiten zaio endogamiak eta aniztasun genetiko murriztuak populazio bakartuei dakarzkien eragozpenei. Igarobide ekologikoek, orobat, gizakien edo kausa naturalen (suteak edo gaixotasunak, adibidez) eraginez toki batean galdu edo gutxitu diren populazioak berriz ezartzen laguntzen dute. Gaur egun, gizakia da habitat naturalak eta izaki bizidunen populazioak banantzearen erantzule nagusia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Igarobide ekologikoak», *Elhuyar zientzia eta teknologia*, 166. zenbakia[*Betiko hautsitako esteka*], 2001eko ekaina. 2. orrialdea.
2. ↑  Irati KORTABITARTE EGIGUREN: «Animalientzako saihesbideak»[*Betiko hautsitako esteka*], *Elhuyar zientzia eta teknologia*, 216. zenbakia, 2006ko urtarrila. 48-51. orrialdeak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q864912
* Commonscat Multimedia: Wildlife corridors

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4226349-9
* LCCN: sh95004644
* NKC: ph114157
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q864912
* Commonscat Multimedia: Wildlife corridors
**Aldea** Oibar ibarreko Lerga udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Zangozerria eskualdean.

XV. mendean jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Lergako Udalara pasa ziren.

Bertako biztanleak *aldeatarrak* ziren.

Izena
-----

Aldea beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Aldea* ("aldéa" ahoskatua)
* nafar erromantzez edo aragoieraz: *Aldea* ("aldéa" ahoskatua)

Gainera, toponimoa modu bakarran agertu da historian zehar:

* *Aldea* (1079)
* *Aldea* (1366)
* *Aldea* (1570)
* *Aldea* (1701)
* *Aldea* (1802)
* *Aldea* (1975)

### Etimologia

*Aldea* euskal jatorriko izen bat da, eta ez du esanahi handirik, baina gogoan izan behar da "aldea" Zangozaldean edo Durangaldean erabiltzen dela "inguru hurbila"-ren sinonimo gisa.

Historia
--------

Antso IV.a Gartzeitz Gartzia Semenetz handikiari besterendu zion, eta haren alargunak 1079n Leireko San Salbatoreri eman zion. Bere eliza ere monasterio honetara transferitua izan zen. 1366an nekazarien lau su zituen eta mende beraren barruan bere kontzejuko maioral bat 1395ean agertzen da dokumentatuta. Garai hartan Oibar ibarran kokatua zegoen. 1427an hamar etxe desagertu zirela esaten da, orduan su bakarra zuen, Leireren jabegokoak izateari utzi zion, eta haren jauna Oier Maulekoa zen, XVI. mendean haren ondorengoen zati handi bat zuena, 1467 baino lehen hutsik zegoena. 1802an Granada Egako dukearen jaurerria zen.

Oharrak
-------

1. ↑  /alð̞é.a/ ahoskatua (laguntza)  
Azentua: zorrotza bigarren silaban

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindia: Euskal Onomastikaren Datutegia.
2. ↑   «Aldea - Lekuak - EODA» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-08-30).

Ikus, gainera
-------------

* Lerga
* Oibar

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111628666

 |

* Wd Datuak: Q111628666
Izurritearen biktimak Mantxurian.
**Hirugarren izurrialdia** izurri bubonikoaren pandemia bat izan zen, Yunnanen (Txina) 1855ean hasi zena eta kontinente guztietara zabaldu zena. Txinan eta Indian bereziki hilgarria izan zen, 10 bat milioi lagun hil baizituen Indian bakarrik, eta, hori dela eta, historiako pandemiarik hilkorrenetakoa da. Munduko Osasun Erakundearen arabera, 1960ra arte egon zen aktibo, ordutik aurrera mundu osoko heriotzak 200 baino gutxiago izan baitira urteko. Harrezkeroztik, izurriak eragindako heriotza tasa hortik behera egon da urtero.

Izenak adierazten du izurri bubonikoaren hirugarren agerraldi nagusia izan zela Europan. Lehendabizikoa Justinianoren Izurria izan zen, Bizantziar Inperioa eta inguruko lurraldeak 541ean eta 542an jo zituena. Pandemiak VIII. mendera arte iraun zuen, ondoz ondoko olatuetan. Bigarrena Izurri Beltza izan zen, gutxienez Europako populazioaren herena hil zuena 1346tik 1353ra bitarte infekzioaren zenbait olatutan. Izurri hori tarteka itzultzen zen XIX. mendera arte.

XIX. mendearen bukaerako eta XX. mendearen hasierako pandemiak, heriotzaren patroiek zehazten dutenez, bi iturri izan zituen. Lehendabizikoa bubonikoa izan zen nagusiki, eta ozeanoetako merkataritzak hedatu zuen, infektatutako pertsonak eta arratoiak garraiatzen zituelako, baita arkakusoak zeramatzaten kargamenduak ere. Bigarren anduia, birulentzia handiagokoa, pneumonikoa izan zen nagusiki, eta pertsonaz pertsona kutsatuta zabaldu zen batez ere. Andui hori Asiara mugatu zen, batez ere Mantxuriara eta Mongoliara.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1259178
* Commonscat Multimedia: Plague, third pandemic

---

 |

* Wd Datuak: Q1259178
* Commonscat Multimedia: Plague, third pandemic
**Igara** Donostiako industrialde bat da Ibaeta auzoko hego-mendebaldean. Hiriaren mendebaldean dago. Industrialdearen izenak sarritan auzoarena ezkutatu egin du eta ohikoa bilakatu da Ibaetaren zati handi bati Igara deitzea.

Izena
-----

Jatorriz Igara gaur egungo industrialdean zegoen egun desagertuta dagoen baserri baten izena zen.

Etimologikoki, euskarazko *eihara* edo errota hitzetik omen dator. Industrialdea egin zenean baserriaren izena hori izendatzeko erabili zen. 

Igara auzoaren aireko ikuspegia.

Industrialdea
-------------

XVII. mendean inguruan itsas-portu izateko proiektu bat garatu zen, azkenean bertan behera utzi zena, itsasoko urak haraino iristen baitziren. Horren froga gisa, bertako Portu Etxe baserriaren izena dago eta joan den mendearen argazkiak. Orain gutxi arte hezeguneak, landak eta errekak zirela eta, zonaldea ekologikoki aberatsa zen; oraindik orain Euskal Herrian desagertzear dagoen Hegoaldeko zuhaitz-igelaren presentzia baieztatuta dago. Egun, batez ere zerbitzu eta industria-auzoa da.

Industrialde horretan banketxe zenbaiten bulegoak (Kutxabank, Banco Sabadell), automobil-kontzesionarioak eta Gara egunkariaren eta Elkar argitaletxearen egoitzak daude. Zenbait etxebizitza ere aurki daiteke.

Azken hamarkadetan ohiko bilakatu da Igara izena erabiltzea Ibaetako auzoari deitzeko, gaur egun Diario Vasco egunkaria eta frontoia dauden auzuneari. Bertako kale bati Igara bidea izena ematea nahasketa handitu du; kale hori Ibaetan sortu eta garai batean Igara baserria zegoen tokiraino doa. Hori dela eta, auzokideek haien haserrea sarritan erakutsi dute, batzuetan Udalak berak nahasketa indartu duelako.

Igara industrialdea Berioko bidetik ikusita.

Erreferentzia zerrenda
----------------------

1. ↑  Ibaeta versus Igara, *www.diariovasco.com*

  


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Donostia** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12259422

 |

* Wd Datuak: Q12259422


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Donostia | Donostiako auzoak | Donostia |
| Aiete (Bera-Bera • Miramon-Zorroaga ) • Altza ( Herrera, Larratxo ) • Amara • Amara Berri ( Loiolako Erriberak, Morlans ) • Antigua ( Benta Berri, Lugaritz )Añorga • Ategorrieta-Ulia • Erdialdea ( Mirakontxa ) • Egia • Gros (Sagues) • Ibaeta ( Berio, Errotaburu, Igara, Infernua, Lorea ) • Igeldo • IntxaurrondoLoiola (Txominenea) • Martutene • Miracruz-Bidebieta • Parte Zaharra • Zubieta |