***Orioko baleari***, ***Balearen bertsoak*** eta ***Orioko balearena*** izenburuez ere ezaguna, bertso sorta da, hogei bertsoz osatutakoa, 1901eko maiatzaren 14an oriotarrek balea bat nola harrapatu zuten kontatzen duena. Benito Lertxundik 1977an argitara eman zuen bederatzi bertsoko bertsio laburtua herri kantu bihurtu da.

Izenburua
---------

Antonio Zavalak *Bertso berriyak Oriyo'ko baliari jarriyak* izenburuarekin jaso zituen bertso hauek (*Orioko baleari* laburtuta aipatu ohi da); Lertxundik *Balearen bertsoak* izenburuarekin bihurtu zituen abesti; eta Bertsolaritzaren Datu Basean *Orioko balearena* izenburuarekin daude jasota.

Historia
--------

1901eko maiatzaren 14an Orion balea bat nola arrantzatu zuten kontatzen du; Bizkaiko golkoan harrapatutako azken sardako balea izan zen, eta Orioko arrantzaleek arpoia gabe dinamita erabili zuten animalia hiltzeko.

Hitzak
------

Testua Beterriko gipuzkeran egina da. Lertxundiren bertsioan, 3. 4. 7. 10. 11. 13. 14. 15. 16, 18. eta 19. bertsoak kenduta daude, abestia laburtzearren. Bertsoen testu osoa Antonio Zavalak jaso zuen.

> 
> **1.** Mila bederatzieun da  
> 
> lehenengo urtian,  
> 
> maiatzaren amalau  
> 
> garren egunian,  
> 
> Orioko herriko  
> 
> barraren aurrian,  
> 
> balia agertu zan  
> 
> beatzik aldian.  
> 
> 
> 
> **2.** Haundia ba zan ere  
> 
> azkar ibilian,  
> 
> bueltaka han zebilen  
> 
> jun da etorrian,  
> 
> ondarra arrotuaz  
> 
> murgil igerian,  
> 
> zorriak zeuzkan eta  
> 
> haiek bota naian.  
> 
> 
> 
> **3.** Baña zorri mantsuak  
> 
> egin zuten junta:  
> 
> gerra egin biar zala  
> 
> baliaren kontra,  
> 
> naiz gogor arraskatu  
> 
> ez utzi, aguanta,  
> 
> odola txupatuaz  
> 
> muturra sartuta.  
> 
> 
> 
> **4.** Zorri asko zeukan da  
> 
> azkure buruan,  
> 
> argatik ondarretan  
> 
> arraskatzen zuan;  
> 
> ala ere zorririk  
> 
> kendu ezin zuan,  
> 
> baliaren indarrak  
> 
> balio etzuan.  
> 
> 
> 
> **5.** Ikusi zutenian  
> 
> hala zebilela,  
> 
> beriala jun ziran  
> 
> treñeruen bila,  
> 
> arpoi ta dinamitak  
> 
> eta soka bila,  
> 
> aguro ekartzeko  
> 
> etzan jende hila.  
> 
> 
> 
> **6.** Bost treñero jun ziran  
> 
> patroi banarekin,  
> 
> mutil bizkor bikain ta  
> 
> guztiz onarekin,  
> 
> Manuel Olaizola  
> 
> eta Loidirekin,  
> 
> Uranga, Atxaga ta  
> 
> Manterolarekin.  
> 
> 
> 
> **7.** Bost txalupa aietan  
> 
> jun ziran gizonak,  
> 
> arraunian dirade  
> 
> sendo ta txit onak;  
> 
> ez dirade balian  
> 
> kontra lo egonak,  
> 
> dinamita ikusi  
> 
> zuben an zegonak.  
> 
> 
> 
> **8.** Baliak egindako  
> 
> salto ta marruak,  
> 
> ziran izugarri ta  
> 
> ikaratzekuak;  
> 
> atzera egin gabe,  
> 
> hango arriskuak,  
> 
> arpoiakin hil zuten,  
> 
> an ziran anguakǃ  
> 
> 
> 
> **9.** Bost txalupa jiran da  
> 
> erdian balia,  
> 
> gizonek egin zuten  
> 
> bai naiko pelia;  
> 
> ikusi zutenian  
> 
> hil edo itoa,  
> 
> legorretikan bazan  
> 
> biba ta txaloa.  
> 
> 
> 
> **10.** Sokaz amarratuta  
> 
> jarririkan zagan,  
> 
> jendia arraunian  
> 
> gogotik asi zan;  
> 
> baña maria kontra,  
> 
> naiko lana bazan,  
> 
> ala ere eguardiko  
> 
> balia errian zan.  
> 
> 
> 
>   
> **11.** Ikusteko gauza zan  
> 
> ura legorrian,  
> 
> osorik zaguala  
> 
> ildako egunian;  
> 
> itxura galdu zuan  
> 
> gero egonian,  
> 
> mermatu ta txikitu  
> 
> bigundu zanian.  
> 
> 
> 
> **12.** Amabi metro luze  
> 
> gerria amar lodi,  
> 
> buztan pala lau zabal,  
> 
> albuetan pala bi;  
> 
> ezpañetan bizarrak  
> 
> beste ilera bi  
> 
> orraziak bezala  
> 
> ain zeuzkan ederki.  
> 
> 
> 
> **13.** Begi txikiak eta  
> 
> abo txit aundia,  
> 
> obeto esateko  
> 
> ikaragarria;  
> 
> metro bi zabaltzen zan,  
> 
> au da bai egia,  
> 
> larru guziya goma,  
> 
> ura animalia!  
> 
> 
> 
> **14.** Gauza ikusgarritzat  
> 
> egun batzuetan  
> 
> erriaren ondoan  
> 
> arranplan egon zan;  
> 
> urrutitikan ere  
> 
> jendia etorri zan,  
> 
> milla pezetarañon  
> 
> dirua bildu zan.  
> 
> 
> 
> **15.** Errematian gero  
> 
> jarri zan saltzeko,  
> 
> sei mila errialian  
> 
> almoneratzeko;  
> 
> iñork etzuan artu  
> 
> balia ezertako,  
> 
> baña balio zuan  
> 
> koipe biurtzeko.  
> 
> 
> 
> **16.** Koipe biurtu eta  
> 
> aren olioa  
> 
> irureun arrua zan  
> 
> klase onekoa;  
> 
> zazpi milla errial  
> 
> aren balioa,  
> 
> errematia baño  
> 
> protxu obekoa.  
> 
> 
> 
> **17.** Gorputzez zan mila ta  
> 
> berreun arrua.  
> 
> Beste berreun mingain  
> 
> ta tripa barrua;  
> 
> gutxi janez etzegon  
> 
> batere galdua,  
> 
> tiñako sei pezetan  
> 
> izan zan saldua.  
> 
> 
> 
> **18.** Eun da ogei duroz  
> 
> balean bizarrak,  
> 
> aguro saldu ziran  
> 
> bete egaltzarrak;  
> 
> garbitu ta gordiak  
> 
> dauzke ezurtzarrak,  
> 
> kontu aundiarekin  
> 
> lodi ta medarrak.  
> 
> 
> 
> **19.** Egindako gastuak  
> 
> pagaturik danak,  
> 
> lau bat milla pezeta  
> 
> gelditu diranak;  
> 
> ondo goza bitzate  
> 
> oriotar danak,  
> 
> saiatu diralako  
> 
> eman die Jaunak.  
> 
> 
> 
> **20.** Gertatua jarri det  
> 
> egiaren alde.  
> 
> Hau horrela ez bada  
> 
> jendiari galde.  
> 
> Bihotzez pozturikan  
> 
> atsegintsu gaude.  
> 
> Gora oriotarrak!  
> 
> esan bildur gabe.  
> 
> 
> 
>

Oharrak
-------

1. ↑  Bertsolaritzaren datu-basearen arabera, Orbegozo oriotar apaizak jarri zituen bertsoak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Orbegozo.*  bdb.bertsozale.eus (Noiz kontsultatua: 2022-8-22).
2. 1 2   Zabala, Antonio.  (1978). *Arrantzaleen bizitza.*  in: *Auspoa liburutegia*. Auspoa.
3. ↑   Junkera, Kepa.  (2014). *Orioko baleari.*  Youtube.
4. ↑   Lertxundi, Benito.  (1977). «Balearen bertsoak» *Zuberoa/Askatasunaren semeei*.
5. ↑    Elkartea, Xenpelar Dokumentazio Zentroa-Bertsozale. «Orioko balearena - Doinutegia - BDB. Bertsolaritzaren datu-basea» *bdb.bertsozale.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-05-14).

Ikus, gainera
-------------

* Orioko balea

Kanpo estekak
-------------

* *Balearen bertsoak*: Benito Lertxundiren bertsio musikatu laburtua, Lain taldeko Kristina Aranzabek eta Leire Berasaluzek interpretatua. *Youtube*ko bideoa. Iraupena: 4' 10''.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11054280

 |

* Wd Datuak: Q11054280