recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Zhakozhaj katalogoa** gure eguzki-sistematik gehienez ere 10 parseceko distantziara dauden izarren katalogo bat da. 1979 eta 1996 artean Ukrainako Vestnik Khar'kovskogo Unibertsitateko V. A. Zhakozhajek garatua, katalogoan 0,100 arku segundukoak baino handiagoak diren paralaje trigonometriko, fotometriko eta espektralak dituzten izarrak agertzen dira. Izar anizkoitzeko sistema bisualetako izarren, sistema bitar espektroskopikoko izarren eta 0,08 eguzki masa baino gehiago duten izar ikustezinen datuak ditu. Izarren ezaugarri nagusiak aurkezten dira, posizioa, mugimendu propioa, abiadura erradiala, paralajea eta datu fotometrikoak kasu, baita erradio eta masaren datuak ere. Katalogoa %70ean dago osatua.

Nomenklatura
------------

Katalogoko sarrerak **Zkh NNN** bezala agertzen dira (NNN 1 eta 356 arteko zenbaki bat delarik), Zkh 1 gure Eguzkiari dagokiolarik. Jarraian ikus daitekeen taulan izar ezagun batzuen Zhakozhaj katalogoko zenbakia ikus daiteke:

| Zkh katalogoko zenbakia | Izen arrunta | Konstelazioa | Distantzia(Argi-urteak) | Ezaugarri aipagarriak |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Zkh 211 | Proxima Centauri | Centauro | 4,22 | Gure eguzkitik gertuen dagoen izarra |
| Zkh 169 | Ross 128 | Virgo | 10,92 | nano gorria eta izar ñirñirkaria, bere konstelazioko izarren artean gugandik hurbilen dagoena |
| Zkh 18 | Van Maanenen izarra | Piscis | 14,1 | Gure eguzki-sistematik gertuen dagoen nano zuria |
| Zkh 150 | Gliese 412 A | Hartz Nagusia | 15,76 | Elkarrengandik 140 unitate astronomikoko distantziara dauden bi nano gorrik osatutako izar bitarra |
| Zkh 151 | Gliese 412 B |
| Zkh 173 | Groombridge 1830 | Hartz Nagusia | 29,7 | Azpinano horia eta halo galaktikoko izarra |
|

Ikus, gainera
-------------

* Ross katalogoa
* Giclas katalogoa
* Gliese katalogoa
* Bonner Durchmusterung

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8342933

 |

* Wd Datuak: Q8342933
**Yasmin Lee** (Thailandia, 1983ko ekainaren 3an) aktore porno eta modelo transexual estatubatuarra da.

Yasmin Lee thailandiar, kanbodiar eta txinatar jatorrikoa da. Kanbodiako iheslarien familia batean jaio zen. Bere gurasoak Thailandiatik Filipinetara joan ziren bizitzera, Kaliforniako Orange Countyn kokatu baino lehen. 18 urte zituenean Ameriketako Estatu Batuetako Itsas Armadan sartu zen, baina berehala utzi zuen armada bere sexualitateagatik jasandako jazarpenagatik eta drag queen eta makillatzaile hasi zen. Hollywoodeko aktoreen eta bideoklipetako makillatzailea izan zen. Trantsizioa hasi zuenean, diskriminazio transfobikoaren beldur zela, makillatzaile lana utzi eta film pornografikoen platoetako laguntzaile bezala egin zuen lan. Ondoren, film pornografikoen casting-zuzendaria izan zen eta azkenik aktore porno hasi zen. Yasmin hainbat film pornotan agertu da eta AVN Sarietarako bi izendapen jaso ditu bere lan-ibilbidean.

Film pornografikoez gain, zenbait film ez-pornografikoetan aritu da aktore, 2011ko beldurrezko *Red Ice* filman, 2011ko *The Hangover Part II* komedian eta 2015eko *Promoted* filman, hain zuzen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q404379
* Commonscat Multimedia: Yasmin Lee

---

 |

* Wd Datuak: Q404379
* Commonscat Multimedia: Yasmin Lee
**Yasuaki Yamasaki**,  japonieraz 山崎 康晃, (Arakawa (Tokio), 1992ko urriaren 2a), beisbolean lehiatzen den kirolari japoniarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta urrezko domina lortu zuen Japoniako taldearekin, AEB eta Dominikar Errepublikaren aurretik. 

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Kōyō Aoyagi, Suguru Iwazaki, Masato Morishita, Hiromi Itoh, Yoshinobu Yamamoto, Masahiro Tanaka, Yasuaki Yamasaki, Ryoji Kuribayashi, Yūdai Ōno, Kodai Senga, Kaima Taira, Ryutaro Umeno, Takuya Kai, Tetsuto Yamada, Sōsuke Genda, Hideto Asamura, Ryosuke Kikuchi, Hayato Sakamoto, Munetaka Murakami, Kensuke Kondo, Yuki Yanagita, Ryoya Kurihara, Masataka Yoshida eta Seiya Suzuki-k.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 01 !1. postua, urrezko domina | Gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Yasuaki Yamasaki *olympedia.org* **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18759579
* Commonscat Multimedia: Yasuaki Yamasaki

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 2044152563099215560003
* NDL: 001289661

 |

* Wd Datuak: Q18759579
* Commonscat Multimedia: Yasuaki Yamasaki
Mapa
Espaziotik ikusita
**Morbihango golkoa** (bretainieraz: *Ar Mor Bihan*; frantsesez: *le golfe du Morbihan*) Bretainiako badia da, Morbihan departamentuan kokatuta.

Izena
-----

Aproposagoa da golkoari bakarrik 'Morbihan' deitzea bretainierazko bere izena, *Ar Mor Bihan*, 'itsas txikia' esan nahi duelako. Kanpoaldean dagoen Ozeano Atlantikoa, ostera, *Ar Mor Bras* edo 'itsas handia' deritzo.

Uharteak
--------

Kondairak dio golkoak urteak egunak dituen beste uharte dituela. Hala ere, 40 uharte baino ez omen ditu, marearen arabera. Uharte asko pribatuak dira; Île-aux-Moines edo Île-d'Arz uharte nagusiak, ostera, ez.

Kostaldean dauden udalerriak
----------------------------

* Locmariaquer (*Locmariaker*)
* Auray (*An Alre*)
* Plougoumelen
* Le Bono
* Baden
* Larmor-Baden
* Arradon
* Île-aux-Moines (*Izenah*)
* Île-d'Arz
* Vannes (*Gwened*)
* Séné (*Sine*)
* Theix
* Noyalo
* Le Hézo
* Saint-Armel
* Sarzeau (*Sarhau*)
* Saint-Gildas-de-Rhuys
* Arzon (*Arzhon-Rewiz*)

Oharra: Letra *etzanaz* bretainierazko izena

Migrazio-ibilbide bat (mokozabal holandarrarena)
------------------------------------------------

Mokozabal zuria
MapMokozabal zuria negua Doñanako erretserba naturalean ematen du, eta uda Herbeheretan. Amsterdametik Doñanara joateko egin behar dituen 2.100 kilometro egiteko (gutxi-gora behera) hamabi egun beharko ditu. Egunero sei bat orduz egiten du hegan, batez beste 50 km/h-ko abiaduran, guztira 300km egin ditzake egun bakar batean. Egun guzti horietan jan eta atseden hartu ahal izateko toki egokiak bilatu beharko ditu bidean. Kasu gehienetan Amsterdametik Doñanarainoko bidea egiteko, hauek izaten dira bidaiako 12 pausalekuak:

Amsterdam - Sommeko badia - Senaren badia - Morbihango golkoa - Olonneko padurak - Girondako estuarioa - Arcachongo badia - Txingudi (Urdaibai, Mendixur edo Salburua ere izan daitezke) - Santoñako badia - La Navako aintzira - Villafáfilako Gatzaga - Peña del Aguilako aintzira - Doñana

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Etxaniz, Aitor; Etxaniz, Mikel. *Plaiaundiko Parke Ekologikoa. DBH Unitate didaktikoa.*  Eusko Jaurlaritza ISBN 84-457-1640-9..
2. ↑   «Spoonbills. Mokozabalaren migrazioa egunean bertan zuzenean mapan jarraitzeko webgunea.» *maps.nioz.nl* (Noiz kontsultatua: 2023-04-12).

Ikus, gainera
-------------

* Txingudiko badia

Kanpo estekak
-------------

* «Spoonbills. Mokozabalaren migrazioa egunean bertan zuzenean mapan jarraitzeko webgunea.» *maps.nioz.nl*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1144680
* Commonscat Multimedia: Golfe du Morbihan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 81144814439820439226
* GND: 4331825-3
* LCCN: sh86006841
* **Lekuak**
* TGN: 7623744

 |

* Wd Datuak: Q1144680
* Commonscat Multimedia: Golfe du Morbihan

47°35′52″N 2°49′57″W﻿ / ﻿47.5977°N 2.8325°W﻿ / 47.5977; -2.8325
**Yes Cymru** alderdi politikoetatik kanpoko erakunde galestar bat da, Gales independente bat aldarrikatu nahi duena. Izena ingelesezko eta galesezko termino banak osatzen du, *Bai* (ingelesez) *Gales* (galesez).

2014an sortu zen baina formalki Cardiffen aurkeztu zen 2016ko otsailean. Eskoziako independentzia erreferendumaren prozesuaren itzalean sortutako mugimendua da, neurri handi batean. Eskozian egitasmo hori aurrera eramateak berplanteamenduak ekarri ditu ezinbestean galestar nazionalismoan.

2.500 kide zituen 2020ko hasieran eta Galesko geografia ia osoan hedatuta dago. Erakundeko presidentea Siôn Jobbins da 

Honako inkestak burutu zen Yes Cymruren izenean 2017an:

| Data | Independentziaren alde | Independentziaren aurka | Ez daki / ez du erantzun | Lagina | Esteka | Oharrak |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2017ko maiatza | **%26** | %47 | %27 | 1.000 | Yes Cymru/ YouGov | Posizioa galdetu zen 0-10 eskalan.
0-4 Aurka, 5 axolagabe, 6-10 alde |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .
3. ↑   .
4. ↑   .
5. ↑   Galestar independentismoa, abian Naziogintza.eus
6. ↑   About Yes Cymru Yes.Cymru

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20968613

 |

* Wd Datuak: Q20968613
**Mozdok** (osetieraz: Мæздæг, *Mæzdæg*; errusieraz: Моздо́к) Errusiako Ipar Osetia-Alania errepublikako udalerria eta Mozdokski barrutiko zentro administratiboa da. Terek ibaiaren ezkerreko ertzean dago, Vladikavkazetik 92 km iparraldera. 17 km²ko eremua du eta 2010ean 38.768 biztanle zituen. Ipar Osetia-Alaniako bigarren udalerri jendeztatuena da, Vladikavkazen ondoan.

Historia
--------

Mozdok 1759an fundatua izan zen. Herriaren izenak «oihan trinkoa» esan nahi du kabarderaz. 1763an errusiarrek gotorleku bat eraiki zuten herrixkaren ondoan. XVIII. mende amaieran eta XIX.aren hasieran Ziskaukasiako merkataritza gune garrantzitsua zen. 1840an, Kaukasoko Gerra Handian, Imam Shamilen indarrek herria eraso zuten.

2003ko abuztuaren batean, Errusiako Armadaren ospital militar baten aurka egindako eraso suizida batean 40 lagun inguru hil ziren .

Biztanleria
-----------

2010ean hiriak 38.768 biztanle zituen. Osaketa etnikoari dagokionez, %58,1 errusiarrak ziren, %9,3 osetiarrak, %7,1 kumikak, %6,2 armeniarrak, %3,5 txetxenak, %3,2 kabardak, %2 turkiar meskhak eta %1,5 ukrainarrak

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  «Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 1 *2010eko Errusiako erroldaren emaitzak, 1. liburukia*» *Gks.ru*
2. ↑  Моздок Mojgorod.ru
3. ↑  «Mozdokeko erasoarekin ez duela zerikusirik dio Txetxeniako gerrillak» Berria.info
4. ↑  2010eko Errusiako errolda: udalerrien osaketa etnikoa Osetstat.gks.ru

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q46639
* Commonscat Multimedia: Mozdok

---

* **Lekuak**
* OKATO: 90230501000

 |

* Wd Datuak: Q46639
* Commonscat Multimedia: Mozdok
**Residenz** Bavariako erregeen aintzinako jauregia da, Munich hiriaren erdialdean dagoena. Alemaniako hiri-jauregi handiena da eta gaur egun museo erabilpena du.

Historia
--------

Wittelsbach familiaren aurreko etxea defendatzeko zaila zenez harresi eta putzuak zituen gotorleku berria (*Neuveste*) eraiki zuten 1385ean. Estilo gotikoan eraikia izan zen. 1568 eta 1571 artean Alberto V.a Bavariakoaren antigualeko bilduma handia gordetzeko pabiloi berria (*Antiquarium*) jaso zen, baina erregeen oturuntzak egiteko erabili zen batez ere.

Kaperak, egongelak eta logelak gehituz joan zitzaizkion XVII menderako jauregiak auzo guztia hartzen zuelarik. Lau mendeetako lanen ondoren estilo nahasketa handia nabari da, hala nola pizkundekoa, barrokoa, rokokoa eta klasizismoa.

Bigarren Mundu Gerran suntsitua izan zen baina Marshall Plana erabiliz berreraiki zen.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q686548
* Commonscat Multimedia: Münchner Residenz

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 128519786
* ISNI: 0000 0001 1033 7799
* BNF: 12317591c (data)
* GND: 4210386-1

 |

* Wd Datuak: Q686548
* Commonscat Multimedia: Münchner Residenz
**Xipa** edo **Chipa** (guaranieraz: *chipa*, ahoskera: [ʃi.pa]; gaztelaniaz: *chipa*, ahoskera: [ˈt͡ʃi.pa]) manioka almidoiz, gazta gogortxoz eta beste osagaiez egindako ogi-opila da. Paraguaiko eta Argentinako ipar-ekialdeko jaki tipikoa da.

Zenbait adituk diotenez xipak jesulagunen paraguaitar misioetan bizi ziren guaraniek sortu zuten. Xipa Paraguaiko jaki nazionala da 2014az geroztik, 5.267/2014 zenbakidun dekretu-lege bidez onetsia. Hori dela eta, abuztu hileko bigarren ostiralean Xiparen Egun Nazionala ospatzen da urtero.

Aldaerak
--------

Hainbat aldaera ditu jaki honek Paraguain eta Argentinan. Paraguain 70 bat aldaera daude. Chipa piru, chipa asador, chipa guasu, chipa so'o (haragizko xipa) eta chipa kesu (gaztazko xipa) dira aldaerarik ezagunenak.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Las chiperas celebran el Día Nacional de la Chipa, un alimento nacional de Paraguay» *Última Hora* 2016-08-12 (Noiz kontsultatua: 2020-04-18).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Ley 5267/2014 que declara a la chipa como alimento nacional del Paraguay» *Gaceta Oficial* (Asunción) 2014-09-03 (Noiz kontsultatua: 2020-04-18).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «¿Por qué se celebra hoy el Día Nacional de la Chipa?» *La Nación* 2019-08-09 (Noiz kontsultatua: 2020-04-18).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9748820
* Commonscat Multimedia: Chipa

---

 |

* Wd Datuak: Q9748820
* Commonscat Multimedia: Chipa
**Ōzuko gaztelua** (japonieraz: 大洲城, *Ōzu-jō*?)
 Japoniako Shikoku uharteko Ōzu hirian dagoen gaztelu japoniarra da. **Jizōgatake gaztelua** (地蔵ヶ嶽城) ere esaten zaio.

Historia
--------

1331 urtean Utsunomiya Toyofusak eraiki zuen Ōzuko gaztelua, baina gaur egungo egitura 1585 eta 1617 artean eraikitakoa da. Hasierako urteetan hainbat agintariren eskutan izan zen baina 1617an Katō Sadayasuk eskuratu zuen eta 1868ko Meiji berrezarkuntzararte Katō leinuak jarraitu zuen agintzen bertan.

1888an dorre nagusia suak erre zuen, eta Bigarren Mundu Gerran gazteluaren ingurua bonbek suntsitu zuten arren gazteluaren egiturak zutik iraun zuen. 2004an dorre nagusia berreraikitzea erabaki zen.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Japoniako gazteluen gida.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1036874
* Commonscat Multimedia: Ōzu Castle

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 257327673

 |

* Wd Datuak: Q1036874
* Commonscat Multimedia: Ōzu Castle
**Mataderos** Buenos Aires Hiri Autonomoko auzoa da, mendebaldeko bere mugan kokatua. Oso ezaguna da Mataderosko azokagaitik .

Historia
--------

Horixe da, hain zuzen ere, landa eta hiria luzaroan elkarrekin bizi izan zireneko puntua, han ezarri baitzen, 1889an, behi-aziendaren hiltegia. Establezimendu horretan, barne-kontsumorako eta esportaziorako abereak jateko hil eta prestatzen ziren.

Auzoa jarduera berriak erakarri zituen langileez populatzen hasi zenean, "Chicago berria" deitu zitzaion, Amerikako hiriari erreferentzia eginez, haragi industriaren gunea.

Juan Domingo Perón-en lehen lehendakaritzan, etxebizitza sozialen plan zabala abian jarri zen, Buenos Aires Hiriko Udalak kudeatuta. Plan horren bidez, 9 auzo eraiki ziren hirian, 1948 eta 1954 bitartean. Garrantzitsuenetako bat Manuel Dorrego auzoa izan zen 1068 apartamenturekin.

1960ko eta 1970eko hamarkadetan, Mataderosek leku garrantzitsu bat okupatu zuen Argentinako haragia prozesatzeko industrian, industriako establezimenduak zituelarik. Gaur egun, auzo industrialen profil hori mantentzen du.

Mataderos gaur egun etxe baxuen industrialde bat da, trafiko astunarekin, eta nahiz eta hiltegiak eta eskortak itxi ziren, han iraganeko begirune lekua da non gautxoak eta hiri-langileak bere kaleetan nahasten diren. Izan ere, hiltegiaren administrazioak, inspirazio italiarra duen eraikinean, *Museo Criollo de los Corrales* museoa funtzionatzen du. Bertan, zaldi-zelak, bridak, ezproiak, boleadorak eta gautxoek lanerako eta dibertsiorako erabiltzen dituzten beste objektu batzuk ikus daitezke.

Oraindik ere hasiberria da eraikin berriak eraikitzea auzoa zeharkatzen duten hiribide komertzialetan, hala nola Alberdi edo Directorio eta haren inguruetan.

Irudi galeria
-------------

* Eraztun-jokoa, Mataderos azokan. Eraztun-jokoa, Mataderos azokan.
* Hacienda merkatu nazional ohiaren dorrea, Mataderosen. Hacienda merkatu nazional ohiaren dorrea, Mataderosen.
* Alberdi parkea, Mataderos. Alberdi parkea, Mataderos.
* Murala Alberdi parkean. Murala Alberdi parkean.
* Dantzaldia Mataderosko Azokan, Lisandro de la Torre eta "de los Corralesen". Dantzaldia Mataderosko Azokan, Lisandro de la Torre eta "de los Corralesen".
* Gautxoak Mataderosko azokan. Gautxoak Mataderosko azokan.
* Hacienda Merkatu Nazionalaren galeria. Hacienda Merkatu Nazionalaren galeria.
* Lehengo azokaren dorrea. Lehengo azokaren dorrea.
* "El Resero" monumentua. "El Resero" monumentua.

Kanpo estekak
-------------

* Barrioko "Mataderos" wikimapia.org webgunean
* Mataderos Azokaren webgune ofiziala
* Hiltegi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1301660
* Commonscat Multimedia: Mataderos, Buenos Aires

---

* **Identifikadoreak**
* BNA: 000030859
* **Lekuak**
* OSM: 2222237

 |

* Wd Datuak: Q1301660
* Commonscat Multimedia: Mataderos, Buenos Aires
Kimikari-taldea laborategian ikertzen (Errioxako Unibertsitatea).
**Zientzialari** edo **jakintzari**, zentzu zabalean, jakintza lortzeko jarduera sistematikoa egiten duen pertsona bati ematen zaion izena da. Zentzu hertsiagoan zientzialaria metodo zientifikoa erabiltzen duen pertsona bat litzateke. Pertsona hori zientziaren adar batean edo gehiagotan izan daiteke aditua. Zientzialariek naturaren ezagutzarako lana eta ikerketa egiten dute, fisika, matematika zein gizartea izan ikergaia.

Filosofia beste jarduera bat da, ez dena gaur egun eskuarki zientziatzat hartzen. Filosofoek fisikoki neurtu ezin diren esperientzia eta errealitateak ulertzea bilatzen dute.

Zientzialariak, era berean, ez dira ingeniariak, egoera zehatz baterako tramankuluak diseinatu, eraiki eta mantentzen dituztenak. Zientziak erabilera praktiko baterako bidea egiten duenean zientzia aplikatu izena ematen zaio. Zientzialari aplikatuak ez ditu zertan tramankuluak marraztu edo asmatu behar, bakarrik ikertu norabide hori eman dadin. Zientziak filosofiako elementuak sartzen dituztenean orduan filosofia naturala izena ematen zaio.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «jakintzari - Elhuyar hiztegiak» *hiztegiak.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-05-17).

Ikus, gainera
-------------

* Emakumeak zientzian

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q901
* Commonscat Multimedia: Scientists

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4066567-7
* LCCN: sh85118696
* NDL: 00564437
* NKC: ph127356
* NARA: 10642294
* AAT: 300025788

 |

* Wd Datuak: Q901
* Commonscat Multimedia: Scientists
**Yorkshire konderria**, Erresuma Batuko konderririk handiena da, eta, bere biztanleria, 5 milioi biztanle ingurukoa da. Eskualde honetako hiri garrantzitsu batzuk, Leeds, Bradford, Sheffield, Hull, eta, jakina, York dira.

Antolaketa
----------

Ingalaterrako tokiko administrazioaren zenbait berrantolaketak, eta, bereziki, 1974koak, Yorkshirek, jada, existentzia legal edo administratiborik ez izatea eragin dute, eskualde honetako biztanleek, oraindik maitasunez gogoratzen duten arren. Eta horietako askok, euren burua, oraindik Yorkshireman edo Yorkshirewoman deitzen dute. Yorkshire Criquet Club ospetsua oraindik existitzen da.

Yorkshire izenak (hau da, Yorkeko shire edo konderria), 1974an sortutako hiru konderri berritan jarraitzen du, North Yorkshire, South Yorkshire eta West Yorkshire konderrietan, alegia. Hauetatik, soilik lehena existitzen da orain. Gaur egun, East Yorkshire edo Yorkshire Ekialdeko Riding barrutia ere badago. "Riding", oso antzinako hitza den "thirding"en egungo bertsioa da (Erdi Aroan, Yorkshire hiru zatitan banatua izan zen, "thirds" deritzenetan), eta Yorkshire eta Humber. Humber, Yorkshire eta Lincolnshire banatzen dituen erreka da.

Geografia
---------

Geografiari dagokionez, Yorkshire Wolds, Yorkshire Dales eta North Yorkshire Moors nabarmendu behar dira.

Kultura
-------

Eskenategi musikal bezala, bertan, garai ezberdinetako talde eta bakarlari ugari sortu ziren. Honako hauek adibidez: Bill Nelson, Phil Lynott, Billy Currie, ABC, The Housemartins, The Cult, The Sisters Of Mercy, New Model Army, Cabaret Voltaire, The Human League, Heaven 17, They Must Be Russians, Soft Cell, Pulp, Kaiser Chiefs, The Artic Monkeys, etab.... Howard Devoto han bizi izan zen umetan eta gaztetan, punk eta new wave estiloko taldeetan aritu aurretik.

Konderriko beste talde garrantzitsu bat, anarkopunk estiloko Chumbawamba da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q163
* Commonscat Multimedia: Yorkshire

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 135974050
* GND: 4079436-2
* LCCN: n81050764
* NKC: ge134593
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 8484939
* TGN: 7008171

 |

* Wd Datuak: Q163
* Commonscat Multimedia: Yorkshire
Eremu pelagikoaren mailen diagrama.
**Zona mesopelagikoa** ozeanoa bere sakoneraren arabera banatuta dagoen mailetako bati esaten zaio. Ozeanografian, 200 eta 1000 metro arteko sakonera duten itsas urak identifikatzen ditu, epipelagiaren azpitik eta batipelagikoaren gainetik daudenak. Eremu honen ezaugarria da eguzki-argi pixka bat sartzen dela, baina ez da nahikoa fotosintesi burutzeko.

Etimologia
----------

Izena grezierazko «μέσον» aurrizkitik datorkio, hau da, erdi-mailakoa.

Ezaugarriak
-----------

Itsas zabalaz gutxi daki gizakiak oraindik; argirik ia ailegatzen ez den eremuak ezezagun zaizkio. Ur sakonetan, 200 eta 1.000 metro artean, ilun dago, eta hotz. Argi zerbait iristen da, bai, baina ez da nahikoa landareek fotosintesia egin ahal izateko. Mesopelagikoa deitzen zaio eremu horri, eta milioika izaki bizi dira han. AZTI zentro zientifiko eta teknologikoak zenbait ikerketa egin ditu itsas eremu horretan.

Iluntasuna da ekosistema horren ezaugarri nagusia, eta horri egokitutako arrain eta beste izaki batzuk bizi dira han, eboluzioari esker garatu dituzten begiei esker. Badira harrapariak, eta badira arrain txikiagoak ere, goiko geruzatik erortzen dena jaten dutenak. Argia dagoen geruzan dauden landare mikroskopikoek elikatzen dute ekosistema hori. Ez bakarrik horiek jatera igotzen direlako. Hildako mikroalgak erortzean, bide horretan bakterioak eta planktona jaten duten animalia txikiak daude. Horien inguruan ekosistema handi-handi bat garatzen da: arrainak, olagarroak, txibia erraldoiak eta goitik bazka bila joaten diren predatzaileak (atunak, itsas elefanteak...).

Hasieran eremu horretan mila milioi tona arrain zeudela uste zen, munduan dagoen arrain kopuruaren erdia litzateke. Baina ez zen horrela; kalkuluak gaizki eginda zeuden, erabiltzen ziren sareak ez zirelako egokiak, arrainek ihes egiten baitzuten. Berriki egin duten ikerketa batek, ordea, arrain mesopelagikoak uste zuten baino askoz ere ugariagoak direla erakutsi du: biomasa 1.000 milioi tonakoa izan beharrean, 10.000 milioi tonakoa dela kalkulatu dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Ana Galarraga: "Ozeanoko arrain mesopelagikoak uste zuten baino hamar aldiz ugariagoak direla kalkulatu dute", *Elhuyar*, 2014/02/07.
* Iker Tubia: "Itsaso ilunean, argia", *Berria*, 2023ko martxoaren 17a, 30-31. or.]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q279640
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q279640
**Midland konderria** (ingelesez: *Midland County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Midland da. 2010eko zentsuaren arabera 136.872 biztanle zituen, Midland kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Midland konderriak 2.336,3 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,53 ura dira. Beste 2.331,76 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 58,58 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 136.872 pertsonetatik 124.422 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 51.600 dira. 8.675 beltzak edo afroamerikarrak. 552 amerikar natiboak ziren eta 42 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.639 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 211 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.331 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q483937
* Commonscat Multimedia: Midland County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145425556
* LCCN: n81066291
* NARA: 10046921
* SUDOC: 166605352
* **Lekuak**
* OSM: 2528880
* TGN: 2002041

 |

* Wd Datuak: Q483937
* Commonscat Multimedia: Midland County, Texas
Urteko batez besteko tenperaturaren mapa mundu osoan.
**Zona termikoak** eskualde klimatikoak, geografikoak edo biogeografikoak dira, haien tenperaturaren arabera definituak. Bere mugaketari dagokionez, urteko batez besteko tenperatura atmosferikoaren edo biotenperaturaren tartea, hala badagokio, edo latitudea eta altitudea bezalako beste erreferentzia mota bat erabiltzen da, azken biak tenperaturan eragin erabakigarria duten faktoreak baitira.

Zona termikoen identifikazioa garrantzitsua da laborantza hazkundearen azterketan, Bbereziki aldeko urte-sasoian.

Hainbat sailkapen sistema dauden arren, tradizionalena hiru talde handitan banatzea da:

* **Zona beroak**: eskualde bero edo tropikalak ere deitzen zaie. Orokorrean zona tropikoen artekp zonaren edo klima beroaren erreferentzia da.
* **Zona epelak**: Lurreko zona epelak (zona geoastronomikoak) edo klima epela dutenak aipa daitezke.
* **Zona hotzak** : eskualde polarren eta borealen edo klima hotzaren eta polarraren erreferentzia gisa.

Hiru zonetako ikuspegi oinarrizko edo sinple hau oso zabalduta dago, antzinatik erabili da eta historian zehar aldaketak izan ditu autore desberdinen arabera, gero zona ugari erabili dituztenak. Beste izen batzuk ere erabiltzen dira **Lurreko zonak** izendatzeko, adibidez **zona klimatikoa**, baina horrek esan nahi du prezipitazioak bezalako beste parametro batzuek esku hartu ohi dutela; **Latitude-zona** latitudearen arabera neurtzen bada eta **estai termikoa** altitudearen arabera.
**Fernando Macarro Castillo**, (Alconada, Salamanca, 1920ko urtarrilaren 20a - Madril, 2016ko azaroaren 24a), ***Marcos Ana*** goitizenez ezagunago, poeta, kazetaria eta giza eskubideen aldeko ekintzailea izan zen. Goitizena gurasoen izenak elkartuz sortu zuen. Francoren diktadura pean kartzelan denbora luzeena eman zuen presotzat jotzen da. Heriotza zigorra ez zioten aplikatu, nonbait, egindako ustezko delituak oso gazte zelarik egin zituelako eta nazioarteko AIren kanpaina bati esker.

1939. urtean sartu zuten preso, tartean 19 urte besterik ez zituela, eta 1961ean askatu zuten Amnesty International sortu berriaren jarduerari esker, erregimen frankistak mantentzen zuen heriotza-zigorraren epaia trukatu zuen 30 urteko espetxe-zigorragatik, delituak adingabea zela egitearen aringarri ezarri zioten. Diktadura frankistako kartzeletan denbora gehien pasatu zuen preso politikotzat jotzen da: 23 urteko espetxealdia. Lehen graduko hiru hilketengatik zigortu zuten, baina Fernando Macarro Castillok bere burua errugabetzat jo zuen beti. Erregimen frankistak hiru pertsonaren hilketak egotzi zizkion, eta gertakari horiengatik heriotza-zigorra ezarri zioten 1941ean. Hilketak honako hauek izan omen ziren: Marcial Plaza Delgado apaiza, Amadeo Martín Acuña postari eta Acción Popularreko militantea eta, azkenik, Agustin Rosado nekazari katolikoarena. Profanazioetan parte hartzea ere leporatu zioten.

Espainiako lirikari egindako ekarpenengatik baino ezagunago bihurtu zen kazetaritza lan batzuengatik eta batez ere giza eskubideen aldeko ekintzaile legez, batez ere saharar herriari emandako babesagatik. 1991/1992 urtean hasi zen proiektua Mendebaldeko Sahara herriaren aldeko ekintzetan sustatzaile lanetan, gerra osteko egoera tamalgarrian zeuden 100 haur sahararren "harrerarekin".

EAEko Jaurlaritzak, 2009ko René Cassin Saria esleitu zion.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1932152
* Commonscat Multimedia: Marcos Ana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 40810049
* ISNI: 0000 0001 2129 4499
* BNE: XX4579689
* BNF: 16188830w (data)
* CANTIC: a10731921
* GND: 1056671696
* LCCN: n85133450
* NKC: mzk2016914229
* SUDOC: 110555643
* UB: a1311382

 |

* Wd Datuak: Q1932152
* Commonscat Multimedia: Marcos Ana
**Vilas konderria** (ingelesez: *Vilas County*) Wisconsinko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Eagle River da. 2010eko zentsuaren arabera 21.430 biztanle zituen, Vilas kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Vilas konderriak 2.636,21 kilometro koadro ditu. Horietatik 417,61 ura dira. Beste 2.218,59 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 8,13 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 21.430 pertsonetatik 18.814 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 268 dira. 31 beltzak edo afroamerikarrak. 2.290 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 61 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 230 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q500813
* Commonscat Multimedia: Vilas County, Wisconsin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159447933
* LCCN: n80113009
* **Lekuak**
* OSM: 270662
* TGN: 2002359

 |

* Wd Datuak: Q500813
* Commonscat Multimedia: Vilas County, Wisconsin
**Müritz Parke Nazionala** (alemanez: *Müritz-Nationalpark*) Alemania iparraldeko Mecklenburg-Aurrepomeranian dagoen Parke Nazionala da, Müritz lakuaren ekialdean kokatzen dena.

Geografia
---------

Banaturik dauden bi eremuk osatzen dute Parke Nazionala. Alde batetik lakuaren ondoan dagoen **Müritz** parkea dago, bietan handiena dena, eta bestea, Neustrelitz herriaren ekialdean, **Serrahn** parkea.

Mila lakuen ezizena du inguruneak (benetan ehun inguru dira), eta lakuok Parke guztiaren %12a betetzen dute. Basoek estaltzen dute %65a eta gainerakoa zingira eta padurek osatzen dute.

Lakuen artean aipagarriak dira: Müritz lakua (handiena), Useriner See, Woblitzsee, Kabelicksee eta Priesterbäker See‎.

Fauna eta Flora
---------------

Oreinak ugari dira baina batez ere hegaztien pausalekua da. Hauen artean ohikoenak kurriloak, itsas arrano buztanzuria eta arrano arrantzalea dira. Beste batzuk aipatzekotan hona hemen txori zezena, lezkaria, bernagorria, kuliska zuria, amiamoko beltza, zertzeta, udako zertzeta eta txirri txikia.

Alemania iparraldeko basoko landareez gain ipurua aipagarria da parke honetan.

Iruditegia
----------

* Specker SeeSpecker See
* Useriner SeeUseriner See
* RederangseeRederangsee
* MuehlenseeMuehlensee

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)****(Alemanez)** Müritz Parke Nazionaleko webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q702495
* Commonscat Multimedia: Müritz-Nationalpark

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 245833344
* GND: 4558243-9
* **Lekuak**
* OSM: 7890483

 |

* Wd Datuak: Q702495
* Commonscat Multimedia: Müritz-Nationalpark
**Yona** (txamorroz: *Yoña*, [d͡zoˈɲa] ahoskatua) Ameriketako Estatu Batuen esku dagoen Guam uharteko herri bat da.

Historia
--------

Antzina nekazaritza-jarduerak ziren nagusi, gaur egun, aldiz, bizitegi-gunea da. Bigarren Mundu Gerran zehar, Japoniako armadak bertako txamorroak preso hartu zituen eta presoentzako esparru batera eraman zituen Ameriketako Estatu Batuetako armadak uhartea askatu baino lehen. Segua River ondoan dauden tanke japoniarrak gerraren oroigarri bihurtu dira.

Geografia
---------

Yonak 52 km²ko azalera du. Herria Guam uhartearen ekialdean kokatuta dago, Pago eta Togcha ibaien artean. Herriaren erdigunea Pago eta Yligeko badien itsas-labarren gainean dago.

Interesguneak
-------------

* Siguako ur-jauziak
* Tarzan ur-jauziak
* Taga'chang hondartzaren parkea
* Windward Hillseko golf-zelaia
* Country Club of the Pacific golf-zelaia
* Manengon Hillseko golf-zelaia

Yonako politika
---------------

### Mandatariak

* Jose B. Sudo (1952–1973)

### Alkateak

* Vicente C. Bernardo (1973–2001)
* Jose "Pedo" T. Terlaje (2001–2013)
* Ken Joe M. Ada (2013–2017)
* Jesse M. Blas (2017tik)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2638381

 |

* Wd Datuak: Q2638381
**Márcio Souza** (Manaus, Amazonas, Brasil, 1946ko martxoaren 4a) brasildar eleberrigile, antzerkigile eta zinemagilea da.

Biografia
---------

Gizarte-zientzietako ikasketak egin zituen, Sao Paulon, baina bukatu gabe utzi zituen. Jaioterrira itzuli eta zinema-kritika egiten hasi zen *O Trabalhista* egunkarian. Geroxeago Manauseko beste egunkari batzuentzat lan egin zuen. 1967an, bere zinema kritikak bilduta, *O mostrador do sombras* liburua argitaratu zuen.

Zinemarako zuen zaletasunak bultzatuta, *Boca do Lixo* mugimenduan parte hartu zuen, eta zenbait film zuzendu zituen, adibidez *A Selva*, Ferreira de Castrok Amazoniari buruz idatzitako eleberri baten egokitzapena. Antzerkigile gisa, bere eskualdeko egoeraren berri ematen zuten obrak idatzi zituen: *Zona Franca, mi amor,* *A Paixão de Ajuricaba,* *A maravilhosa história do sapo Tarô-Bequê,* *Diroá, o elogio da preguiça.* Bertako kulturari buruzko azterketa ironiko bat ere egin zuen *A expressão amazonense do colonialismo ao neo-colonialismo* saiakeran. Idazle gisa, *Galvez, o imperador de Acre* eleberriak hiri haren konkistaren kontakizun lotsagabea eman zion ospea.

Beste lan aipagarri batzuk: *Organização silêncio* (1964), gobernu militarren kontrako erreakzioari buruzkoa; *Mad Maria* (1987), Madeira-Mamoré errepidearen ("inondik inora doan errepidea") eraikuntzari buruzkoa.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3754429
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 84001287
* ISNI: 0000 0001 2141 6281
* BNE: XX877054
* BNF: 119252915 (data)
* GND: 1033320722
* LCCN: n81092169
* NKC: jn19990210580
* SUDOC: 027145565
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05471/eu\_s\_2905/s2905

 |

* Wd Datuak: Q3754429
**Musa ibn Furtun**, **Muza ibn Furtun**, 
**Musa ibn Fortun** edo **Muza ibn Fortun** -arabieraz: موسى بن فرتون‎, *Mūsa ibn Furtūn*- baita **Musa** edo **Muza I.a** izenaz ezaguna (740 baino lehen - Zaragoza, 802) VIII. mendeko Arnedo, Zaragoza eta Tarazonako gobernadore musulmana zen.

Arbasoak
--------

Musa Banu Qasi leinu muladikoa zen: aitona Cassius kondea zuen, baskoi edo bisigodo jatorria zuen euskal aitonen semea.

Aita Furtun zuen, Cassius kondearen lehensemea kondea islamera bilakatu baino lehenagoko jaioa, eta ama Aixa, Errodrigo azken bisigodo erregea eta Musa ibn Nusair Hispaniako konkistatzaile eta Mahomaren zuzeneko oinordekoaren iloba.

Ezkontzak eta seme alabak
-------------------------

Musak Oneka ezkondu zuen (Ximenorekin ezkondu, Eneko Arista Iruñeko lehendabiziko erregearen ama izan eta alarguna geratu zena). Sei seme-alabak izan zituen:

* Mutarrif ibn Musa ibn Furtun, Iruñeko wali zena.
* Yunus
* Musa ibn Musa ibn Furtun, Zaragozako jauna.
* Lope, Borjako jauna.
* Yuwartas.
* Gartzia

Biografia
---------

788an Abderraman I.a Kordobako emirra hil zenean, bere hiru semeen arteko borroka (Suleiman, Hixam eta Abdulah) hasi zen emir berria izateko. Musa ibn Furtunek Hixamen alde egin eta hau emir bihurtu zenean ospea eta botere lortu zituen. Zaragoza eta Tortosa arteko eskualdean omeiarren aurkako altxamendua bukatzeko ere lagundu zuen, Tortosako mendietan Said ibn al-Husein borrokatuz.

Altxamenduan Zaragoza okupatu zuen emirraren izenean (789) baina Matruh ibn Suleiman Bartzelonakoaren eskuetan galdu zuen. 802ko abenduan Zaragozan altxatu zuen baina matxinadan hil zen.


| ⛭Zuhaitz genealogikoa |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Cassius kondea |  | Fortun ibn Qasi |  | Mutarrif ibn Musa |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Musa ibn Fortun |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Abd al-Aziz ibn Musa |  |  |  |  |  |  |  |  | Lubb ibn Musa |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Asima bint Abd al-Aziz |  |  |  | Musa ibn Musa |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Egilona |  |  |  |  |  | Ismail ibn Musa |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *165. araua: Arabieraren alfabetoan idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema.* .
2. ↑   Euskaltzaindia.  (2016-09-30). (PDF) *181. araua: Erdi Aroko pertsona-izenak.*  Iruñea, 14 or..
3. ↑  **(Ingelesez)**Banu Qasien genealogia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2528957
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q2528957



|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Banukasitar (*بنو قاسي* ) buruzagiak |  |
| Cassius kondea  •  Fortun ibn Qasi  •  Musa ibn Fortun  •  Musa ibn Musa  •  Mutarrif ibn Musa  •  Lubb ibn Musa  •  Muhammad ibn Lubb  •  Lubb ibn Muhammad |
**Karl Friedrich Hieronymus von Münchhausen** (1720ko maiatzaren 11a, Bodenwerder, Saxonia Beherea - 1797ko otsailaren 22a), ***Münchhausengo Baroia***, alemaniar jauntxo eta militarra izan zen. Bere abentura eta balentrien kontakizunak Rudolf Erich Raspe idazleak *Münchhausengo Baroiaren Abenturak* bilduman bildu eta 1785an London hirian argitaratu zitzan oinarri izan ziren. Fantasiazko kontakizunak dira, sobera puztuak, batipat irakurle gazteei zuzenduak.

Abenturak
---------

Bere gaztaroan, Münchhausengo Baroia Brunswick-Lüneburgoko Dukea zen Anthony Ulrich II.aren zerbitzupeko morroi izan zen, gerora ordea, errusiar gudarostea sartu zen. 1750. urtera arte bertan zerbitzatu eta turkiarren aurkako kanpainetan parte hartu zuen. Jaioterrira itzultzean, bere abenturei buruzko kontakizunak aipatzen hasi zen.

Kontakizun hauen arabera, betiere beste batzuen ahotik aipatuak, Münchhausengo Baroiaren balentrien artean kanoi bala baten gainean bidaiatzea, Ilargira joatea, edota bere ile kalpar batetik tiratuz aintzira batetik ateratzea daude (beste bertsio batzuen arabera, bere oinetakoen lokarriak erabiliz).

Euskaratutako bertsioak aspaldi daude, besteak beste Etor argitaletxeak komiki eran eginda eta 1975an argitaratuta.

Zinema
------

* *The Adventures of Baron Munchausen* (*Münchhausengo Baroiaren Abenturak*, 1988, Terry Gilliam)

Iruditegia
----------

* Kanoi bala baten gainean bidaiatuzKanoi bala baten gainean bidaiatuz
* Ahateekin batera hegan eginezAhateekin batera hegan eginez
* Zalgurdi bat zaldiz alderik-alde zeharkatuz.Zalgurdi bat zaldiz alderik-alde zeharkatuz.
* Zaldi erdi baten gainean.Zaldi erdi baten gainean.

Ikus gainera
------------

* Münchhausengo Baroiaren Abenturak
* Münchhausenen sindrome

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Münchhausengo Baroia*** Aldatu lotura Wikidatan |
Puntu erdiko arkuaren zatiak.
Tunel bateko hormigoizko dobela aurre-fabrikatuak garraiatzen (Parisko metroko 12. linearen luzatze lanak).
**Dobela** edo **ziriharria** arku bat eratzen duen eraikuntza osagai bat da. Material ezberdinetakoa izan daiteke, adreilu edo harrizkoa, esate baterako. Gaur egun, hormigoi armatu edo aurretinkatuan egiten dira.

Arkitektura klasikoari dagokionez, dobela, arkua edo ganga osatzen duten ziri formako harrizko atal bat da, eta bere kokapen erradiala da bere bereizgarria. Erdiko dobela, arkua ixten duena, "giltzarria" da. Muturretako dobelak, pisua jasaten dutenak, "inpostakoak" edo "salmerrak" deitzen dira (abiapuntuko lehen dobela). Dobela baten barnealdeko zatia, "arkubarnera" edo "intradosa" deitzen da, eta, eraikinaren barnean dagoelako ikusten ez den zatia, "arkugainera" edo "estradosa".

Dobelen atalkatzea, dobelak bere erdigunearekiko kokatuak dauden modua da. Dobelek, erdigune bakar baten erradioak jarraitzen dituztenean, arku erradiala deitzen da, erdigune hori, arkuaren erdigunearekin bat ez badator ere. Dobelak, altuera bateraino, horizontalean jartzen direnean, "arku enjarjatu" deitzen da. Arku mozarabiarra da.

Renzo Pianoren Aita Pioren Basilikak (1991-2004), gaur egungo eraikinak egiterakoan, dobelez osaturiko arkuek eskaintzen duten aldaberatasun handia adierazten du.

Mesterika auzoko elizako giltzarria, Meñaka, Bizkaia.jpg
Dobela deitzen dira, baita ere, arku formako atal bakarrekoak egitea ahalbidetzen duten materialez eginiko gaur egungo egiturei, eta, bere eusguneetan, dobelekin eraikitakoak bezala funtzionatzen dutenak. Sektore zirkular forma izaten ohi dute, eta eraztun aurrefabrikatu bat eratzen duten zenbait elementuren zati dira. Hauek, tunelen eraikuntzan erabiltzen dira.

Sarri, hitz hau, egitura adreiluekin eraikitako harresien barnean hormigoi armatuan elkartzen diren egitura eusguneentzako ere erabiltzen da.

Motak
-----

Izen hauek dute dobela multzo batzuek, kokapenaren arabera:

* *giltzarria*: erdiko edo goiko ziriharria.
* *kontra-giltzarriak*: giltzarriaren kontra daudenak.
* *sorbaldak*: giltzarria eta *giltzurrun*en artean aurkitzen direnak.
* *giltzurrunak*: eusgunetik gertu aurkitzen direnak.
* *kontra-salmerrak*: salmerraren kontra daudenak.
* *salmerrak*: inpostaren kontra daudenak

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Dobela* bakarrik ageri da Euskaltzaindiaren hiztegian, biak ageri dira *Zehazki* eta EHUko arkitektura hiztegian

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3316819
* Commonscat Multimedia: Voussoir

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300001177
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3316819
* Commonscat Multimedia: Voussoir
**Nansako harana** (gaztelaniaz: *Valle del Nansa*) Kantabrian dagoen harana da, Nansa ibaiak zeharkatua. Liébana eta Sajako haranen artean dago. Beste mugen ikuspuntutik, iparraldean El Escudo mendatea eta Peña Labra mendikatea hegoaldean daude. Kantabriako Ondare Kulturalaren izendapena du.

Ezaugarriak
-----------

Nansa ibaiak uholde urak ditu eta malda handiak gainditzen ditu; ondorioz, erosio handia eragiten du, batez ere iturburu ondoren. Paisaia kalitate handikoa da, oso ondo kontserbatuta. Beste ezaugarrien artean, mendi garaiak eta haritzen eta pagoen baso autoktono zabalak ikus daitezke. Halaber, populazioa txikia da, gehien batean abeltzaintzan lanean.

Historia
--------

Behe Erdi Aroan eta Antzinako Erregimenean bailara Aguilar de Campóoko markesen jauntasunaren partea zen.

Haraneko udalak
---------------

* Lamasón
* Rionansa
* Tudanca
* Polaciones
* Cabuérniga Udalaren Carmona, Herrerías eta Val de San Vicente.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:NansaNatural Turismo informazioa.]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16645412

 |

* Wd Datuak: Q16645412

Ikus, gainera
-------------

* Nansa ibaia
* Saja-Nansako eskualdea
*Artikulu hau aduana batasunari buruzkoa da; meatze eremua gaitzat duena beste hau da: «Zollverein ikatz-meategiaren industriagunea»*
**Zollverein**, alemanezko esanahiaren arabera, aduana batasuna izan zen, zehazki, Alemaniako herrialde batzuen artean 1818. urtean egiten hasi zena.

Hasierako lotura ekonomikoa Prusiako Erresuma eta Hohenzollern dinastiako herrialdeen artekoa izan zen. Helburua herrialde horien arteko aduanak kentzea zen, baita haien arteko hartu-emonen arazo batzuk arintzea ere: adibidez, pisu eta neurrien erabilerei arau bera ezarri zieten. Horrela, Alemaniako eskulade haietako batasun ekonomikoa lortu zen.

1820 etat 1866. urteetan, Alemaniako herrialde gehienetara hedatu zen. Austria kanpo geratu zen, bere industriak zuen protekzionismoaren ondorioz. Baztertze horrek Prusia eta Austriaren arteko talka ekarri zuen, batez ere 1850 eta 1860. urteen inguruan. 1867an egindako Iparraldeko Alemaniako Konfederazioa eta gero, Zollvereinak bere mugetan gutxi gorabehera 425.000 km² zituen. Horrekin batera, Suediarekin itunak zituen, herrialde alemana ez izan arren.

Historialarien arabera, Prusiak hiru helburu gauzatu zituen: Austriaren eragin politikoa txikitu; ekonomia handitu; eta Alemania antolatu Frantziaren balizko erasoen aurka, estatu txikien independentzia ekonomikoa txikituz.

Fiskalitateari zegokionez, aduanen batasunak Alemanian egindako lan merkatu bateratua lortu zuen; aldi berean, kanpotik zetozen produktuak mugatu zituen.

Aduanaren helburua bat etorri zen prusiarren helburuekin, hau da, Alemania Txikia (Kleindeutschland) edo Austriarik gabeko Alemaniako herrialde berria sortzearekin bat. Bismarckek zioenez, batasun ekonomikoa eta gero lortuko zen batasun politikoa, eta horixe gertatu zen. 1871an, Alemaniako Bigarren Inperioa sortu eta gero, Inperioa Batasunaren kontrolaz jabetu zen. Nahiz eta legez Inperioaren zatia ez izan, Luxemburgo haren parte izan zen 1919. urtea arte.

Behean Zollveinaren hitzarmenaren zati batzuk ageri dira, 1833ko martxoaren 22an idatzitakoak.

"Prusiako erregeak, Hesse-Casselgo printze hautesleak eta Hesse-Darmstadeko duke handiak, merkataritza askatasuna eta harreman komertzialak bultzatu nahirik, euren estatuen artean eta Alemania osoan orokorrean (...), negoziatzen hasi dira eta horretarako ahalmen osoak eman dituzte.

4. Hitzartutako estatuen lurraldeetan lege bateratuak ezarriko dira, sartu, irten eta joan-etorrietarako eskubideei buruz.

41. Hitzarmena 1834ko urtarrilaren 1ean hasiko da eta amaitzeko eguntzat, 1842ko urtarrilaren 1a zehazten da, oraingoz."

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q155707
* Commonscat Multimedia: Deutscher Zollverein

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 122513074
* ISNI: 0000 0001 0940 2442
* BNF: 11973542b (data)
* GND: 35913-0
* LCCN: n84222266
* NDL: 00561618
* NKC: vse20201073937
* SUDOC: 027762181
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 043966
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q155707
* Commonscat Multimedia: Deutscher Zollverein