recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**José Martínez Guerricabeitia**, baita ere **Pepe Martínez**, (Villar del Arzobispo, Valentzia, 1921ko ekainaren 18-Madril, 1986ko martxoaren 12) argitaratzaile eta idazle antifrankista izan zen. Parisen erbesteratuta Ruedo Ibérico argitaletxea zuzendu zuen.

Biografia
---------

Langile familia baten semea izan zen; aita, José Martínez García, mehatzari anarkista izan zen; ama Josefa Guerricabeitia Orero zen. Pepe Martínez ere zirkulu libertarioetan mugitu zen. Espainiako Gerra Zibilan, hamasei urtekin Milicias de la Cultura zelakoan alistatu zen. 1939an atxilotua izan zen. Behin kalean soldaduzka egin behar izan zuen baina, aldi berean, anarkismoan jarraitzen zuen lanean. Berriro ere atxilotuta, 1948an Frantziara ihes egin zuen.

Parisen Francoren aurkako zirkuluetan ibili zen, bereziki Alderdi Komunistatik kanpo zeudenekin. Giro horretan argitaletxe bat sortzeko asmoa plazaratu zuen eta, beste erbesteratu espainiarrekin batera, Ruedo Ibérico argitaletxea sortu zuen. Ruedo Ibérico frankismoaren aurkako borroka kulturalaren benetako erreferantea izan zen. Bertan garrantzi handiko liburuak argitaratu ziren, esaterako Gerald Brenanen *El laberinto español* eta Hugh Thomasen *La guerra civil española*.

Berriro ere Espainian, 1977tik argitaletxeak Espainian lan egin zuen, orduan Ibérica de Ediciones y Publicaciones izenarekin. Garai berri horretan José Martínezek liburu garrantzitsuak argitaratu zituen, esaterako, *El eco de los pasos*, Juan García Oliverrena (1978), edo *Extremadura saqueada* (1978). Argitaletxeak 1982an kiebra jo zuen. Poliki-poliki bere irudia ahazten joan zen. Horretan ez zuen asko lagundu Felipe Gonzálezen politikaren aurrean zuen jarrera kritikoa. Madrilgo Hilerri Zibilean dago lurperatuta.

Bibliografia
------------

* Albert Forment: *José Martínez y la epopeya de Ruedo ibérico*, Madril: Anagrama, 2006. ISBN: 978-84-339-0598-7

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Espasa Entziklopedia, A-Z liburukia, 881 or. (ISBN 84-239-7591-6)

Ikus, gainera
-------------

* Ruedo Ibérico

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Jesús Martínez Guerricabeitia artxiboa Liburutegi Valentziarrean.
* **(Gaztelaniaz)**: Ruedo Ibérico, artikuluak.
* **(Gaztelaniaz)**:Ruedo Ibérico bloga
* **(Gaztelaniaz)**:José Martínez Guerricabeitis Papers (IISG-Amsterdam)
* **(Gaztelaniaz)**:José Martínezen biografia.
* **(Gaztelaniaz)**:Biografia Historiaren Errege Akademiaren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5942506
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 205295772
* ISNI: 0000 0003 5838 584X
* BNE: XX888601
* BNF: 12624003w (data)
* GND: 118901109
* LCCN: n00145780
* SUDOC: 069495440
* UB: a1084705
* ICCU: CFIV349140
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q5942506
**José María Arancibia** (Buenos Aires, 1937ko apirilaren 11) Argentinako apaiz katolikoa da, 1996 eta 2012 artean Mendozako artzapezpikua izan zena.

Biografia
---------

Nerabeaz geroztik Córdoba hirian bizi zen, hiri horretako Kontzilioko Seminarioan ikasi zuen  eta Ramón Castellano monsinore Kordobako artzapezpikuak apaiztu zuen 1962ko irailaren 22an. 1966an Erromako Unibertsitate Gregoriano Pontifikalean teologian lizentziatu zen, eta hiru urte geroago hiri bereko Laterango Unibertsitate Pontifikalean teologian doktoratu zen. 

Cerenzako apezpiku titular eta Córdobako Artzapezpikuko gotzain laguntzaile aukeratu zuen 1987ko otsailaren 26an Joan Paulo II.a Aita Santuak, eta hala agindu zuen 1987ko maiatzaren 28an Raúl Primatesta kardinalak Córdobako katedralean, ekitaldi batean. Estanislao Karlic Paranako artzapezpikuek eta Omar Colomé Cruz del Ejeko apezpikuek ere parte hartu zuten. 

1986an Gotzainen Sinodoko idazkaritza orokorreko kide izendatu zuten,  Txileko Santiagoko Kontzilioko Seminarioko bisitaria izan zen, eta 1992an Santo Domingoko Latinoamerikako Gotzaindegiaren IV. Konferentzia Orokorrean parte hartu zuen. 

2012ko azaroaren 10ean erretiroa hartu zuen adinagatik, orduz geroztik Mendozako artzapezpiku emeritua da. Egoitza Santuan Ameriketarako Kontseilu Bereziko kidea da, eta Argentinako Apezpiku Konferentzian, Arazo Juridikoen Kontseiluko eta Argentinako Unibertsitate Katolikoko Batzordeko kide eta Ekonomia Gaietarako Apezpiku Kontseiluko presidentea.. 

Erretiroa hartu zuen urte berean, ikerketa bat zuzentzeko enkargua jaso zuen, funtsen kudeaketan ustezko irregulartasunengatik eta apaizek José Luis Mollaghan artzapezpikuaren tratu txarragatik egindako salaketengatik.  hurrengo urtean kargutik lekualdatuko zutena.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «S. E. R. José María Arancibia» *Sitio web de la Arquidiócesis de Mendoza*.
2. 1 2 3 4   «Arancibia, José María» *AICA, Agencia Informativa Católica Argentina*.[*Betiko hautsitako esteka*]
3. ↑   «Arancibia rompió el silencio sobre la investigación del Vaticano al Arzobispado de Rosario» *Diario La Capital* 19 de diciembre de 2013.
4. ↑   «Desplazó el Papa al arzobispo de Rosario» *Diario La Nación* 20 de mayo de 2014.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1709435
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 13687325
* ISNI: 0000 0000 2621 0584
* BNA: 000043938
* LCCN: n83142350

 |

* Wd Datuak: Q1709435
**José María Timoteo Aguirre Valdés** (La Habana, Kuba, 1843ko abuztuaren 22a - Jaruco, La Habana, Kuba, 1896ko abenduaren 29a) XIX. mendeko militar kubatarra izan zen.

Jatorria eta Hamar Urteko Gerra
-------------------------------

José María Aguirre Valdés Habanan jaio zen, Kubako hiriburuan, 1843ko abuztuaren 22an. Historialari batzuek diote hamar egun lehenago jaio zela, abuztuaren 12an.

1868ko urriaren 10ean, Hamar Urteko Gerra (1868-1878) piztu zen, Kubaren independentziaren aldeko lehen gerra. Egia da gerra uhartearen ekialdean hasi zela eta, ondoren, erdialdera hedatu zela, baina ez zuen lortu mendebaldeko eskualdera iristea, Habanara, hain zuzen ere. Hala ere, habanar gazte askok Ekialdean borrokatzen zuten kubatarrekin bat egitea erabaki zuten.

Agirre gerrara joateko erabakia hartu zuen habanar gazte talde horretako kide izan zen. 1868. urtearen amaieran Nassau-ra joan zen, Bahametako hiriburura, eta Galvaniceko espedizioan sartu zen, Camagüeyn lehorreratu zena, 1868ko abenduaren 27an. Espedizio horretan Manuel de Quesada, Julio Sanguily, Antonio Zambrana eta Luis Ayestarán bezalako gizonak zihoazen.

Manuel de Quesada jeneral nagusiaren agindupean borrokatu zuen 1869ko abenduaren 17an kargutik kendu zuten arte. 1870eko urtarrila eta 1873ko maiatza artean, Camagüeyko dibisioko buruzagia zen Ignacio Agramonte jeneral nagusiaren agindupean borrokatu zuen. Agramonte Jimaguayúko guduan hil zen 1873ko maiatzak 11n. Bere tropak, ordutik aurrera, Máximo Gómez jeneral nagusiaren agindupean geratu ziren.

Gómezen agindupean, Agirre Palo Secoko guduan nabarmendu zen 1873ko abenduaren 2an, eta Guásimasko guduan arinki zauritu zuten 1874ko martxoan. Las Villasen inbasioan parte hartu zuen (1875-1876), Henry Reeve brigadierraren agindupean, hau, Yaguaramasko guduan hil zen arte, 1876ko abuztuak 4an. Handik denbora batera, Agirre koronel mailara igo zuten. 1877ko apirilaren 29an harrapatu zuten eta, hiru hilabete geroago, Ceutako (Afrika iparraldea) beste espetxe batera deportatu zuten.

1878ko otsailaren 10ean Zanjóngo Ituna sinatu zen, gerrari amaiera eman ziona, honen ondoren Aguirre askatu eta Estatu Batuetara erbesteratu zelarik.

Gerra Txikia
------------
**Bibiano Etxabe** (Pasai Donibane) traineru estropadetako patroi onenetakoa izan zen, 60. hamarkadan Kontxako 3 Bandera eta Espainiako 2 Txapelketa irabazi zituen besteak beste.

Kirol ibilbidea
---------------

1959an egin zuen debuta Kontxako Banderan. Orduan San Juango traineruaren patroia Jose Angel Lujanbio zen baina bigarren traineru bat atera zen herrian C.D. Yolaren izenean eta Bibiano izan zen patroia. Herriko ofizialarengandik bereizteko kamiseta arroxa eta zuria erabili zuen Yolak. Lautik hirugarren egin zuen.

Lujanbiorekin San Juanek beti bigarren egiten zuela eta, istiluak izan ziren herrian eta 1961eko Kontxako Banderarako traineru alternatibo bat osatu zuten gazteek, *Sanjuandarra* izenekoa. Bibiano Etxabe zen patroia eta kamiseta arroxa ilunagoa jantzi zuten. Bandera irabazi eta ia minutuko aldea atera zioten laugarren gelditu zen traineru ofizialari. Lujanbiok Donostiako Jaizkibelera alde egin zuen eta Bibiano Etxaberen taldea bihurtu zen herriaren ordezkari handik aurrera. Hurrengo urte bietan ere Banderaz jabetu ziren. 1962 eta 1963an Espainiako Txapelketak Donostian jokatu ziren eta Bibiano Etxabek gidaturiko traineru arroxak irabazi zuen. Jose Angel Lujanbiok mendekua 1965 eta 1966an hartu zuen, Hondarribiarekin irabazi eta San Juan atzean uztean.

1967an eta 1968an Errenteria eta 1969an San Juanera itzuli zen, baina emaitzak ez ziren onak izan eta arrauna utzi zuen.

Palmaresa
---------

* Kontxako Banderak (3): 1961, 1962 eta 1963.
* Espainiako Traineru Txapelketak (2): 1962 eta 1963.

Ikus, gainera
-------------

* Pasai Donibaneko traineruak
* Kontxako Bandera

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16516607

 |

* Wd Datuak: Q16516607
Kirtena duen biberoiaren marrazkia
**Biberoia** haurtxoei edo haurrei esnea, ura eta bestelako likidoak emateko erabiltzen den ontzia da, garapen psikomotorraren maila dela eta ezin dute edalontzitik edan. Bolumen desberdinekoak daude (100 ml, 250 ml, etab.). Biberoia gaur egun plastikozko hodi batez eta hermetikoki itxi daitekeen estalki batez osatuta dago, haurraren ahoan egokitzen den tetina malgua duena, eta horrek zulo txiki bat du, umeak edaten duenetatik, likidoa xurgatuz.

Biberoiaren funtzionamenduak haurtxoek oso adin samurretik izaten duten xurgatze sena aprobetxatzen du eta ama bularra emateko eskura ez dagoen aldietan elikatzeko aukera ematen du. Zenbait kasutan, biberoiak edoskitzearen ordezkoa ematen du. Duela gutxi, baina, pediatrek ez dute gomendatzen amaren esnea erabat ordezkatzea. Printzipioz, ama-esneak haurraren sistema immunologikoa garatzeko beharrezkoak diren elementuak dituelako, baita amaren eta bere haurraren artean edoskitzean ezartzen den lotura emozionalaren garrantzia ondorioztatua ere.

Historia
--------

 Biberoi zoomorfo bat, Regensburg-en (Alemania) aurkitua, K. a. 1350-800 C.
Kontserbatu diren zaharrenak Metal Arokoak dira, terrakotaz eginak, likidoa sartzeko irekidura batekin eta haurra xurgatzeko moko zurrun batekin, larruzko tetinarekin edo behi errape lehortuarekin itxitako animalia adar batean ere bazeuden. Gailu horien garbiketa egokia zaila zen. Lehen kautxuzko tetinak eta beirazko botilak 1840ko hamarkadan patentatu ziren, eta XIX. mendearen amaieran modelo ugari zeuden eskuragarri, edoskitze artifiziala hedatu zenean. XX. mendean, jada 1960an beroarekiko erresistenteak ziren plastikozko lehen botilak merkaturatu ziren.

Biberoien higienea
------------------

Erabilera errepikatuko edukiontzia denez, erraz ustel daitezkeen substantziak dituena eta haurtxoentzako elikatze helburuetarako pentsatua, bieroien higieneak bereziki zaindu behar da.

Haurtxoentzako biberoien arazo entzutetsu bat janari-hondarrak metatzea da biberoiaren zati eskuraezinetan (batez ere tetinaren izkinetan eta ixteko mekanismoan), eta horrek bakterio patogenoak ugaritzea eragin dezake, ondorioz botilaren edukiaren kutsadura ahalbidetzen dutenak.

Gaur egun, merkataritzan eskuragarri dauden biberoiek gordailuen agerpena murrizten duten formak eta itxiera sistemak dituzte, baina mekanismo horiek ez dute inoiz arreta ordezkatu behar biberoiak garbitu eta esterilizatzean erabili aurretik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  "First evidence for early baby bottles used to feed animal milk to prehistoric babies" (ingelesez)
2. ↑    *The History of Feeding Botle.* .

Ikus, gainera
-------------

* Ama-esnea
* Esnea ateratzeko tresna
* Atsolorra

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**¿Cómo limpiar un biberón de la manera adecuada?

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q797906
* Commonscat Multimedia: Baby bottles

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85016055
* AAT: 300262963

 |

* Wd Datuak: Q797906
* Commonscat Multimedia: Baby bottles
**Kapitalista** ekonomian ohikoa den terminoa da, zeinaren lana eztabaida politiko eta sozialera hedatu zen. Aberastasuna ekoizteko bitartekoen jabe edo kontrolatzen duen agente ekonomikoa izendatzen du. 

Kapitalista, beraz, inbertitzailea da (adibidez, *arrisku kapitalista* arrisku-kapitalean inbertitzen duena da).

Jatorrizko zentzu honetan *kapitalista* izateak ez du zertan esan nahi *kapitalismoa* deritzon sistema ekonomiko eta sozialaren aldekoa izatea; geroago *kapitalista*, berriz, merkatu askearen ideologiaren defendatzailea izendatzen duen epiteto gisa erabili da. Erabilera hori langile mugimenduak asmo peioratibo batekin egin zuen lehenik eta gero —bereziki 1989an Berlingo harresia erori zenetik eta 1991n Sobietar Batasuna desagertu zenetik— harro hartu zuten bere aldekoek, adibidez, misioan. *Forbes* aldizkariaren adierazpena.

Bestalde, zaila da enpresariaren figura zehaztea, ez baita zertan kapitalaren jabeekin bat etorri behar —baina enpresa baten jabeari maileguan eman izana edo bazkide kapitalistak enpresa bat eratu, kasu honetan akziodunek, beren akzioen araberako etekinetan parte hartzen dute, eta enpresa exekutiboek zuzentzen dute—, eta horrek aldea dakar haietako bakoitzak jasotzen duen ordainsarietan (kapitalaren interesak, etekina enpresaburu indibidualarentzat, akziodunentzako dibidenduak, sozietateetako zuzendarien funtzio exekutiboa ordaintzeko modu oso desberdinak, etab.), baita horren justifikazioa ere ( arriskua, aldi baterako monopolioa edo abantaila lehiakorraz gozatzea –eskasiaren *boterea–*, enpresa-sormena sustatu beharra, etab. ).

Kontzeptuaren historia
----------------------

/*kapitalist* terminoa ekonomian erabiltzen du XVI. mendearen erdialdean Wolffgang Schweicker-ek. 

*Capitalist* hitzaren lehen erabilera —ingelesez— Arthur Young-i zor zaiola dirudi 1792ko *Travels during the years 1787, 1788, and 1789, undertaken more particularly with a view of ascertaining the cultivation, wealth, resources, and national prosperity of the kingdom of France*  liburuan non termino horrek erreferentzia egiten zion kapitalaren jabe zenari .

1817ko *On the Principles of Political Economy and Taxation* liburuan, David Ricardok jabe pribatuen klase menperatzailea kapitalista gisa deskribatzen du.

Marxismoan hitzak ekoizpen baliabideen jabe den pertsona adierazten du. Bizitza mantentzeko, ez du zertan lan egiteko gaitasuna saldu behar —proletarioak bezala—. Kapitalistak ekoizpen baliabideen jabe gisa duen posizio pribilegiatuaz aprobetxatzen du proletalgoa ustiatzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Tim Harford *El economista camuflado* (2006); *La lógica oculta de la vida* (2008).
2. ↑  *Oxford English Dictionary*

Bibliografia
------------

* Josephson, Matthew, "The Money Lords; the great finance capitalists, 1925-1950", New York, Weybright eta Talley, 1972.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1728568
* **Identifikadoreak**
* BNF: 11940685j (data)
* LCCN: sh85019964
* NDL: 00570917

 |

* Wd Datuak: Q1728568
**Eutropio** (latinez: *Eutropius*; 399an hila), Ekialdeko Erromatar Inperioko funtzionario bat izan zen.

Biografia
---------

Bere karrera, Teodosio I.a Handia erromatar enperadorearen jauregian eunuko bezala hasi zuen. Teodosio 395ean hil ondoren, arrakastaz konpondu zuen enperadore berria zen Arkadioren ezkontza Eudoxiarekin, Arkadioren ministro nagusia zen Rufinoren saiakera bat oztopatuz, non ministroak, enperadore gazte eta ahula, bere alabarekin ezkondu nahi zuen. Urte horretan Rufino hila izan ondoren, Eutropiok, garrantzi gehiago hartu zuen gorte inperialean, eta laster bihurtu zen Arkadioren hurbileneko aholkularia. Bere igoera, hunoen 398ko inbasio baten porrotak mesedetu zuen. Hurrengo urtean, kontsul izendatua izan zen lehen eunukoa izan zen. Gaïnasen etsaitasuna lortu zuen, inperioko armadako mertzenario godoen buruzagia, baita Eudoxia enperatrizarena ere. Botere handiko bi pertsona hauek, Eutropioren erorketa lortu zuten hau kontsul izendatua izan zen urte berean.

Eutropio erori ondoren, San Joan Krisostomoren erreguek, bizirik mantendu zuten denbora batez, baina urtea amaitu aurretik exekutatua izan zen. Kontsul kargurako bere igoeran, Eutropiok, jendilajearen etsaitasuna lortu zuen, zuen krudeltasun eta gutizia ospeagatik. Beharbada, zerikusirik izango zuen karguan bere aurrekoa izan zen Rufinoren hilketan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q371999
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 78402134
* GND: 10238746X
* LCCN: no98107699
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q371999
**Kalahari** Afrikako hegoaldean dagoen basamortua da. Bere 900.000 km²-ko azalera ia Botswana osoan eta zenbait Namibiako eta Hegoafrikako aldetan zehar hedatzen da. Lurralde erdi-elkorra zanda baditu zenbait animalia eta landare. Inguruko eskualdeak Kalahariko arroa du izena eta bere 2,5 milioi km² basamorturaino ez ezik Angolara, Zambiara eta Zimbabweraino ere iristen da. Eskualdeko ibai iraunkor bakarra Okavango da.

Izena
-----

*Keir* hitza tswanaz "egarmina" esan nahi du, hori dela eta *Khalagari*, *Kgalagadi* edo *Kalagare* "urik gabeko lekua" esan nahi dute.

Klima
-----

Kalahari ez da benetako basamortua. Zenbait alditan urtero 250 mm euri dituzte eta landaretza nahikoa; benetako basamortu idorra hego-mendebaldean dago (urtero 175 mm baino gutxiago). Udako tenperaturak Kalaharin 20 °C gradutik 69 °C gradura bitartekoak izan ohi dira.

Meak
----

Eskualdean harea, ikatz, kobre, nikel eta uranioko biltegiak daude. Munduko diamante-meategirik handiena Botswanako Orapan dago, ipar-ekialdeko Kalaharin. Hegoafrikako Pomfreten, berriz, asbesto du.

Biztanleria
-----------

Bertoko jatorrizko biztanleak san herria edo boskimanoak dira.

Kalahari pelikuletan
--------------------

* *A Far Off Place*, pelikula, Reese Witherspoon eta Ethan Randall (Embry) protagonistak dituena.
* *The Gods Must Be Crazy*, pelikula.

Ikus, gainera
-------------

* Afrikako geografia

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-03-30). *167. araua: Saharaz hegoaldeko Afrikako toponimia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47700
* Commonscat Multimedia: Kalahari

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 138493600
* ISNI: 0000 0001 1012 1971
* BNF: 13904332j (data)
* GND: 4029279-4
* NDL: 00628380
* NKC: ge138570
* SUDOC: 027770648
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q47700
* Commonscat Multimedia: Kalahari
**Kapitalizazio konposatuan**, kapitalak modu esponentzialean gehitzen da, interesak kapitalean metatzen baitira interes gehigarriak jasotzeko.
Finantzetan, **kapitalizazio konposatua** epe jakin baterako inberitutako kapital bati dagozkion irabaziak edo interesak kalkulatzeko modu bat da, epe batetik bestera interesak kapitalera metatzen dituena, kapitalizazio sinplean ez bezala.

Kapitalizazio-lege honetan, inbertitutako {\displaystyle C\_{0}\,} hasierako kapital bati dagokion {\displaystyle C\_{t}\,} bukaerako kapitala, moneta-unitatetan, honela kalkulatzen dira, {\displaystyle t\,} epe baterako, epeko aldi bakoitzeko interes-tasa {\displaystyle i\,} izanik:

  

{\displaystyle C\_{t}=C\_{0}(1+i)^{t}\,}

  

Jasotako interesak bukaerako kapitalari hasierako kapitala kenduz kalkulatzen dira:

  

{\displaystyle I\_{t}=C\_{t}-C\_{0}=C\_{0}(1+i)^{t}-C\_{0}=C\_{0}[(1+i)^{t}-1]\,}

  

Adibidez, 1000 euroko inbertsioa egiten bada 3 urtetarako, urteko interes-tasa konposatua %10 izanik, 3 urteren buruan kapitala hau izango da:

  

{\displaystyle C\_{3}=1000\times (1+0.10)^{3}=1331\ euro\,}

  

Jasotako interesak 1331-1000=331 euro dira. Ohartu behar da kapitalizazio sinplean interesak 300 bakarrik lirateekela, 100 urteko hain zuzen.

Urtez urteko jarraipena egiten bada, argi ikusten da, urtero interesak kapitalera bildu eta horrela interesak sortzen direla interesen gainean:


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Urtea** | **Hasierako kapitala** | **Bukaerako kapitala** |
| 1 | 1000 | 1000×(1+0.1)=1100 |
| 2 | 1100 | 1100×(1+0.1)=1210 |
| 3 | 1210 | 1210×(1+0.1)=1331 |

Horrela, kapitalaren hazkundea esponentziala da alditik aldira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Nola ez, formula sinple eta konplexua ehunekoak lan?.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q959606
* Commonscat Multimedia: Compound interest

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4205525-8
* LCCN: sh94001702

 |

* Wd Datuak: Q959606
* Commonscat Multimedia: Compound interest
Finantzetan, **kapitalizazio sinplea** edo **kapitalizazio bakuna** epe jakin batean kapital bati dagozkion interesak kalkulatzeko modu bat da, interesak kapitalera metatzen ez dituena, kapitalizazio konposatuan ez bezala.

Inbertitutako {\displaystyle C\_{0}\,} hasierako kapital bati dagozkion interesak, moneta-unitatetan, honela kalkulatzen dira, {\displaystyle t\,} epe baterako, epeko aldi bakoitzeko interes-tasa {\displaystyle i\,} izanik:

{\displaystyle I\_{t}=C\_{0}it\,}
Bukaerako kapitala, interesak jaso eta gero, hasierako kapitala gehi interesak izango da. Honela kalkulatzen da:

{\displaystyle C\_{t}=C\_{0}+C\_{0}it=C\_{0}(1+it)\,}
Adibidez, 1000 euro ezartzen badira %5eko urteko interes tasa sinplean, bi urteren buruan jaso beharreko interesak honela kalkulatzen dira:

{\displaystyle I\_{2}=1000\times 0.05\times 2=100\ euro\,}
Guztira epemugan jaso beharreko zenbatekoa hasierako kapitala gehi interesak (50 euro urteko), hau da, guztira 1.100 euro izango dira. Formula erabiliz:

{\displaystyle C\_{2}=1000\times (1+0.05\times 2)=1.100\ euro\,}
Jasotzen diren interesak konstante direnez alditik aldira, kapitalaren hazkundea lineala da kapitalizazio sinplean.
**Flores** Buenos Airesko (Argentina) Hiri Autonomoko auzo ofiziala da, 7. Komunan kokatua. Gaona, Coronel Apoliano de Figueroa, Donato Álvarez, Curapaligüe, Directorio, Castañares, Curapaligüe, Camilo Torres eta Tenorio, Riestra, Perito Moreno, Castañares, Lacarra, Luis Dellepiane, Portela eta Cuenca kaleek eta 25 de Mayo autobideak mugatuta dago. Villa Santa Rita eta Villa Mitre auzoek mugatzen dute iparraldetik, Caballito eta Parque Chacabuco auzoek ekialdetik, Nueva Pompeya eta Villa Soldati auzoek hegoaldetik eta Parque Avellaneda eta Floresta auzoek mendebaldetik.

8,6 km²-ko azalera du, eta 142.695 biztanle inguru 2001eko erroldaren arabera. Biztanle-dentsitatea 16.592,4 bizt/km² da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires. *Límites de Flores.* .
2. ↑   Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires. *Población de Flores.* .

kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q643907
* Commonscat Multimedia: Flores, Buenos Aires

---

* **Identifikadoreak**
* BNA: 000030838
* **Lekuak**
* OSM: 2221479
* TGN: 1004471

 |

* Wd Datuak: Q643907
* Commonscat Multimedia: Flores, Buenos Aires
**Frantzisko Jabier Landaburu Fernandez de Betoño** batzuetan **Xabier Landaburu** bezala ezagutua (Gasteiz, 1907ko irailaren 5a - Paris, 1963ko maiatzaren 6a) arabar politikaria izan zen. EAJ alderdiko eta Eusko Ikaskuntza elkarteko kidea zen. 1933an diputatu hautatu zuten Araban, EAJ alderdiaren eskutik. 1936. urteko militarren matxinadan bi aldiz atxilo hartu zuten Gasteizen. Hamahiru hilabetez egon zen ezkutuan Gasteizko Floridako familiaren pisuko ganbaran.

Hamahiru hilabete geroago, Lapurdira ihes egitea lortu zuen autoan, Sarara zeharki. EAJ alderdiak bere ordezkari izendatu zuen Parisen. Frantzia alemaniarren esku geratu zenean, Gestapotik ihes egin zuen, eta, 1944. urtean, Eusko Jaurlaritzak Parisen zuen egoitza bereganatu zuen. Agirre lehendakariaren zerbitzupean izan zen, hura hil zen arte. *La causa del pueblo vasco* obra eman zuen argitara 1956. urtean. 1960. urtean, Agirre lehendakaria hil zenean, Eusko Jaurlaritzako lehendakariorde izendatu zuten. 

55 urte zituela eta *José Antonio de Aguirre, forjador de la nación vasca* obra idazten ari zela hil zen. Artikulu nagusiak: *Emmanuel Mounier-Léon Blum*, *Patronos, cristianos y curas obreros!*, *...Comunismo tampoco*, *¿Debe tener el partido una doctrina social?*, *En torno al Pacto del Atlántico*, *La lección de la Commonweath*, *De Luxemburgo a Estrasburgo* eta *Marc Sangnier, el sembrador* (*Alderdi* aldizkarian argitaratuak).

Landabururen omenez Eurobaskek (Europako Mugimenduaren Euskal Kontseiluak) ikerketa-sari batzuk eman ohi ditu. Eneko Landaburu politikaria eta Gorka Landaburu kazetaria bere semeak dira.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4890142
* Commonscat Multimedia: Francisco Javier de Landaburu

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 290081280
* BNE: XX1709733
* GND: 1154619567
* SUDOC: 176249273
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 84895
* Lur: 03695/eu\_l\_0383/l0383

 |

* Wd Datuak: Q4890142
* Commonscat Multimedia: Francisco Javier de Landaburu
**Eztabada** euskararen oinarrizko tratamendua da, alokutiboa ez dena. Teorian, euskalki guztietan ezagutzen eta erabiltzen da. Praktikan, ordea, baztertuxea dute eztabadakako tratamendua —Luis Luziano Bonapartek «indéfini» deitua— sortaldeko hizkera batzuetan.

Euskaraz, solaskidea edo hizketa-laguna tratatzeko hainbat modu ditugu. Alde batetik, pertsona-izenordain bat baino gehiago daude hizketa-lagunari erreferentzia egiteko: *hi, zu, xu, berori*. Beste alde batetik, izenordain jakin batzuk aukeratuz gero (*hi*, adibidez), aditz berezi bat —*alokutiboa* deritzona— erabili beharra dago: NOR, NORI eta NORK sintagmei dagozkien pertsona-markez gainera, hizketa-lagunari dagokion pertsona-marka agertuko da halako aditz alokutiboetan (*Aita etorri DUK nire bila*).

Bi ezaugarri hauek uztartzea du bereizgarri eztabadakako tratamenduak:

1. *zu* izenordaina aukeratzen da solaskideari erreferentzia egiteko: adibidez, *Zu etorri zara*;
2. *zu* izenordainaren hautua ez da uztartzen aditz alokutiboekin, eztabadako aditzekin baizik: adibidez, *Aita joan da*.

Zukako hizkera alokutiboan, 2. esaldia «*Aita joan duzu*» da; eta hikako hizkera alokutiboan, berriz, «*Aita joan dun*» (emakumezko bati esanda) edo «*Aita joan duk*» (gizonezko bati esanda).

Erreferentziak
--------------

* Edukiaren zati bat «Eztabada» artikulutik atera da. Artikulu hark Xabier Alberdi du egile, eta Creative Commons Domeinu Publikoa lizentziarekin argitaratutako *Sareko Euskal Gramatika*tik (ISBN: 978-84-693-9891-3) hartu dugu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257736

 |

* Wd Datuak: Q12257736
**Kaio Apuleio Diokles** (latinez: *Gaius Appuleius Diocles*; Emerita Augusta, 104 – Preneste, 146 ondoren) Erromatar Inperioan Lusitaniako kirolari hispaniarra izan zen.

Biografia
---------

Kaio Apuleio Diokles 104. urtean jaio zen Lusitania probintziako hiriburuan, Emerita Augustan (egungo Mérida, Espainia). Lusitaniako zaldiak fama handikoak ziren inperioan.

18 urterekin hasi zen koadriga lasterketa ofizialetan lehiatzen, talde zuriarekin. 24 urte zituela, talde berdean sartu eta hiru urtez bertan aritu zen eta, azkenik, urte gehienak talde gorriaren alde eman zituen, 42 urterekin erretiratu zen arte. 24 urteko ibilbide luzea ezohikoa zen, auriga asko gazte hiltzen baitziren istripuetan; beste askok lasterketak nahi baino lehenago utzi behar izaten zituzten lesionatuta.

Ezohikoa zen, halaber, koadriga gidariaren garaipen portzentajea: %34. Beti ere Erroman egin zioten idazkunaren arabera, 4.257 lasterketatan parte hartu zuen eta 1.462tan irabazi zuen. Beste 1.438 lehiatan bigarren edo hirugarren izan zen helmugan. Gainera, irabazteko inongo aukerarik ez zuela zirudienean, atzetik aurrera egiteko zeukan trebeziagatik zen ospetsua, baita gurdia tiratzen zuten lau zaldien artean *ducenarios* bat zuelako ere; 200 lasterketatik gora irabazitako zaldia, alegia.

Irabaziak ez zetozkion garaipenetatik soilik. Garaiko *merchandising*ak ere ekarpen handiak egin zizkion Dioklesi. Gladiadoreen eta aurigen zaleek askotariko objektu oroigarriak erosi ohi zituzten: kirolariaren irudia zuten olio-lanparak, mosaikoak...

Erroman, K. o. 146. urtean Kaio Apuleio Diokles auriga erretiratu zen 42 urterekin. Lankide eta jarraitzaileek haren omenezko idazkun bat eginarazi zuten, Dioklesen ibilbide ikusgarria biltzen zuena. Besteak beste, jardunean irabazitako dirutza jaso zuten inskripzioan: 35.863.120 sestertzio.

Kirol bizitzaren amaieran ez zen Erromatik asko urrundu. Lazion bertan geratu zen, Praenesten, egungo Palestrinan, eta han hil zen. Heriotzaren dataren berri ez dago.

Dioklesek egungo 15.000 milioi dolar irabazi zituen. Aurigaren dirutzarekin inperioko armada osoa hiru hilabetez mantendu zitekeen, edo hiria urtebetez elikatu.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6 7   Irazustabarrena, Nagore.  (2016-07-31). «Historiako kirolari aberatsena» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.
2. ↑   Potter, David Stone.  (1999). *Life, Death, and Entertainment in the Roman Empire.*  University of Michigan Press, 296– or. ISBN 0-472-08568-9..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q983525
* Commonscat Multimedia: Gaius Appuleius Diocles

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148151778246818130002
* BNE: XX5571208

 |

* Wd Datuak: Q983525
* Commonscat Multimedia: Gaius Appuleius Diocles
**Fabio Valente** (latinez: *Fabius Valens*) Neronek aupatutako erromatar jenerala izan zen. 69an *Legio I Germanica*ko burua izan zen. Soldaduek Galba enperadorea ondartzeari muzin egitean, Vitelio, Germania Inferior probintziako gobernaria, enperadore aldarrikatu zuten.

Vitelioren armadak bitan banatu ziren. Bata Zezinaren agindupean, eta bestea Valenteren menpean. Cremonan egin zuten bat. Orduko Oton zen Erromako enperadorea, Galba hil ostean. Bedacrium izeneko batailan Vitelioren armada batuek eta Otonenak talka egin zuten. Zezina eta Valente garaile atera ziren. Otonek bere burua hil zuen eta Vitelio Erroman enperadore sartu ahal izan zen.

Hala eta guztiz ere, ekialdeko armadek Vespasiano aldarrikatu zuten enperadore. Valente gaixorik zegoen orduan. Hortaz, Zezina geratu zen matxinoen aurka egiteko armadaren buruan. Zezinak, ordea, Vespasianoren alde jo zuen. Valente borrokatzera ailegatu baino lehen, Vespasianoren armadak Viteliorenak garaitu zituen.

Valentek borrokatzeari jarraitu nahi zion. Galiara abiatu zen tropa berrien bila. Nolanahi ere, bidean atzemanda, hil egin zuten. Errenditu gabe geratzen zitzaien tropei Valentere burua erakutsi zitzaienean, amore eman zuten matxinoek.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q953748

 |

* Wd Datuak: Q953748
**Ligue nationale de basket-ball (LNB Pro A)**| Antolatzailea |  |
| Sorrera | 1921 |
| Eremua | Frantzia Frantzia |
| Parte hartzaileak | 18 |
| Garaipen gehien | ASVEL (18) |
| 2018ko Txapelduna | Le Mans SB |
| Webgune ofiziala |

**Frantziako saskibaloi liga** edo *Ligue nationale de basket-ball* (LNB Pro A) saskibaloi txapelketa frantziar nagusia da.

1987an sortu zuten, eta bi mailatan banatuta dago: Lehen Maila edo "Pro A" (16 talde) eta Bigarren Maila edo "Pro B" (18 talde).

Historia
--------

1921ean lehendabiziko txapelketa antolatu zuten Frantzian, "Excellence" izena zuen eta 1949 arte mantendu izan zen. Ordutik 1963ra, aldiz, "Nationale" birbataiatu zuten, eta hurrengo urteetan ere izena aldatuko zioten: "Nationale 1" (1963-87), "Nationale 1 A (N1A)" (1987-92), "Nationale A 1 (NA1)" (1992-93) eta 1993tik aurrera "Pro A", azkenik.

Palmaresa
---------

2017-18 arte, hauek dira txapeldun aldi gehien gelditu diren taldeak:

1. ASVEL Lyon-Villeurbanne: 18 txapelketa.
2. CSP Limoges: 11 txap.
3. Pau-Orthez: 9 txap.
4. FA Mulhouse: 7 txap.
5. Le Mans SB: 5 txap.
6. Paris BR: 4 txap.

Ikus, gainera
-------------

* ACB Liga
* Italiako saskibaloi txapelketa

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**LNBren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1331514

 |

* Wd Datuak: Q1331514
***Juicy Salif*** diseinu industrialeko aluminiozko zukugailua da, Philippe Starckek diseinatua eta ikono bihurtua 1990tik aurrera. Ez omen da oso eraginkorra fruta-zukua ateratzeko.

Sorkuntza
---------

1986an sei arkitekto eta diseinatzailerekin harremanetan jarri zen Alessi enpresa italiarra, etxetresna diseinuzkoen bere katalogorako objektu deigarri bat egiteko.Kontestu horretan, zukugailu honen ideia Philippe Starckek eduki zuen 1988ko neguan, limoi bati ura ateratzen saiatu zenean. Forma definitiboa emanik, zukugailuaren lehen edizioa 1990ean merkaturatu zen eta harrezkero Alessi enpresak fabrikatu eta merkaturatzen du. Bi milioi unitate baino gehiago saldu izan dira: enpresaren salmenta onenetako bat da.

Txibia baten forman inspiratuta eta 29 cm-ko hiru oin ezegonkor handiren gainean jarrita, ez dago ezer azpian zukua hartzeko, eta pipitak ere ez dira inon atxikitzen. Diseinatzaileak, semantikan oinarrituta, azaldu izan du "benetan erabilgarria baino apaingarriago" izateko egina dela, bere funtzioaren gainetik lehenesten delarik forma. "Nahiz eta askotan tresnaren eraginkortasunari barre egin zaion, zukugailuak aldaketa bat adierazten du diseinuaren pertzepzioan, diseinatzailearen nortasuna objektuaren garrantziari gehitzen zaio", azaldu du Vitra Design Museum-eko Erika Pinner-ek.

Objektu ikoniko gisa hainbat museotan dago ikusgai: New Yorkeko MOMA Arte Modernoaren Museoan, Pompidou Zentroan, Parisko Arte Apaingarrien Museoan, Victoria eta Albert Museoan Londresen, Vitra Diseinu Museoan eta beste zenbaitetan.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, frantsesezko wikipediako «Juicy Salif» artikulutik itzulia izan da, 2022-10-05 data duen 197501497 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2022-10-05 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.

1. ↑   Russo, B.; De Moraes, A..  (2003-10-01). «The Usability of Iconic Designs a Case Study of Juicy Salif» *Proceedings of the Human Factors and Ergonomics Society Annual Meeting* 47 (5): 844–847. doi:10.1177/154193120304700512. ISSN 1541-9312...
2. 1 2    *Juicy salif.* .
3. 1 2 3 4 5   Anne-Lise Carlo.  (23 3 2020). *Un jour, un objet : le Juicy Salif.* .
4. ↑   Olivier Tosseri.  (16 mai 2017). *Alessi, usine à rêves made in Italy.* .
5. ↑   Anne-Lise Carlo.  (6 1 2020). *En Allemagne, le Vitra fête trente ans de design.* .
6. ↑  MoMA
7. ↑  Victoria and Albert Museum
8. ↑  Centre Georges Pompidou, Paris
9. ↑  Musée des arts décoratifs de Paris
10. ↑  Museum ofApplied Arts& Sciences
11. ↑   Chrystel Chabert.  (13 1 2020). *Allemagne : le Vitra Museum revisite 30 ans de design, entre minimalisme et consommation de masse.* .
12. ↑  Rhode Island School of Design Museum

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3108885
* Commonscat Multimedia: Juicy Salif

---

 |

* Wd Datuak: Q3108885
* Commonscat Multimedia: Juicy Salif
**Kalamazoo konderria** (ingelesez: *Kalamazoo County*) Michiganko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Kalamazoo da. 2010eko zentsuaren arabera 250.331 biztanle zituen, Kalamazoo kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Kalamazoo konderriak 1.502,96 kilometro koadro ditu. Horietatik 48,27 ura dira. Beste 1.454,69 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 166,56 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 250.331 pertsonetatik 210.006 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 9.959 dira. 26.677 beltzak edo afroamerikarrak. 923 amerikar natiboak ziren eta 73 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 5.186 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 381 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 7.085 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q137509
* Commonscat Multimedia: Kalamazoo County, Michigan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 245147788
* GND: 5080786-9
* LCCN: n79029207
* NARA: 10036510
* **Lekuak**
* OSM: 1907317
* TGN: 1002529

 |

* Wd Datuak: Q137509
* Commonscat Multimedia: Kalamazoo County, Michigan
Ipar Irlandako Newry hiriko Gaelscoil baten seinalea.
**Gaelscoil** (pluralean *gaelscoileanna*) Gaeltacht lurraldetik kanpo dagoen gaelerazko lehen hezkuntzako eskolaren izena da, Irlandako Errepublikan eta Ulsterren. Bigarren hezkuntzako eskolak *Gaelcholáiste* du izena.

35.500 ikasle jasotzen dituzte *gaelscoileanna* hauek, lehen hezkuntzako 169 zentro eta ikasle handiagoentzat 43 zentro (*gaelcholáistí*) dituztela.

Bestela, *bunscoileanna* lehen mailako eta *meánscoileanna* bigarren mailako eskolak dira. Hirugarren mailan *college* edo *coláiste* eta *university* edo *ollscoil* ditugu, azkenik.

Historia
--------

XX. mendearen hasieran sortu zituzten lehenengo eskolak, *"An tAthbheochan Gaelach"* edo *"Gaelic Revival"* ("Gaelerazko Pizkundea") izeneko garaian.

Gaur egun, Gaeltacht eremuan hezkuntza zentroen lehen hizkuntza gaelera da, baina hortik kanpo (lurralde gehienean) ingelesa da nagusi eskolan ere, gaelera ere ikasgai duten arren. Konderri horietan ere hizkuntza ikasteko xedearekin sortu zituzten *gaelscoileanna*.

Hedadura
--------

Gaur egun *gaelscoil* bana dago, gutxienez, uharteko 32 konderrietan, eta bat baino gehiago hiri handien inguruan. Esate baterako, Derryk bederatzi ditu.

Belfasteko zentrorik handiena "Coláiste Feirste" izenekoa dugu.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Ulster | Munster | Leinster | Connacht |
| Bunscoileanna (Lehen hezkuntza) | 41 | 46 | 64 | 18 |
| Iar-bhunscoileanna (Bigarren hezkuntza) | 11 | 22 | 17 | 13 |

Ikus, gainera
-------------

* Ikastola
* Diwan

Kanpo estekak
-------------

* "Gaelscoileanna"ren webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1245166

 |

* Wd Datuak: Q1245166

  


| * i
* e
* a
Zelta hizkuntzak |
| --- |
| Kontinentekoak | † *Zeltiberiera*  •  † *Galaziera*  •  † *Galiera*  •  † *Lepontiera*  •  † *Norikoera* |
| Uharteetakoak | **Britoiak:** Bretainiera  •  † *Cumbriera*  •  † *Britainiera*  •  Kornubiera\*  •  † *Piktoera*  •  Galesa
**Goidelikoak:** Irlandera  •  Manxera\*  •  Eskoziako gaelera |
| Nahasketak | Bungi  •  Shelta |
| Hiztun-eremuak | Gaeltacht  •  Gàidhealtachd  •  Y Fro Gymraeg  •  Bretainia Beherea  •  Cape Breton uhartea  •  Y Wladfa |
| Hezkuntza | Bunscoill Ghaelgagh  •  Diwan  •  Gaelscoil |
| † *Hizkuntza hila* / \* Aldi batez erabat galdu zen hizkuntza, gaur egun biziberritzeko edo berpizteko bidean dena. |
Gadsden bandera
**Gadsden bandera** (ingelesez *Gadsden flag*) Amerikar Iraultza garaiko bandera bat da. Ondo horia eta bere buruan kiribildua eta defentsa jarreran dagoen suge bat du. 1775ean Christopher Gadsden politikariak Itsas Armada Independentistaren bandera izateko diseinatu zuen, eta behealdean lelo hau dauka: *Don't tread on me* ("Ez nazazue zapaldu"), "ez nazak/n zirikatu" gisako ohar moduan.

Benjamin Franklinek adierazi zuenez, banderaren izatea ez zen erasotzailea, Amerikar Iraultzan Britainiar Inperioaren aurrean nazio berriaren defentsa izaeraren irudikapena baizik, alegia, sugeek ez dute erasotzen aurrez ez baldin badira gogaituak edota erasotuak izan.

Gaur egun Ameriketako Estatu Batuetan kontserbadore askok erabiltzen dute armak eramateko eskubidearen irudi gisa edo amerikar patriotismoa aldarrikatzeko. Gainera, liberalismo ekonomikoa eskatzen dutenek ere erabiltzen dute, askatasun indibidualen eta gobernuaren interbentzioaren aurka. Eskuin muturreko ekintzaile batzuek ere erabili dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Don’t Tread on Me – The Gadsden Flag and it's Meaning» *Knife Up* 2019-11-09 (Noiz kontsultatua: 2021-01-09).
2. ↑   **(Ingelesez)** Sottile, Leah.  (2020-08-19). «Inside the Boogaloo: America's Extremely Online Extremists» *The New York Times* ISSN 0362-4331. (Noiz kontsultatua: 2021-01-09).
3. ↑   **(Ingelesez)** Walker, Rob. «The Shifting Symbolism of the Gadsden Flag» *The New Yorker* (Noiz kontsultatua: 2021-01-09).
4. ↑   **(Ingelesez)** «A figure and a flag at the centre of America’s Charlottesville culture war» *The Independent* 2019-07-06 (Noiz kontsultatua: 2021-01-09).
5. ↑   **(Ingelesez)** Editors, History com. «Gunman opens fire on Las Vegas concert crowd, wounding hundreds and killing 58» *HISTORY* (Noiz kontsultatua: 2021-01-09).

Kanpo estekak
-------------

* Garsden bandera. Garsden.info **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q917652
* Commonscat Multimedia: Gadsden flags

---

 |

* Wd Datuak: Q917652
* Commonscat Multimedia: Gadsden flags
**Jupiter Estatorren tenplua**, Erromatar Foroaren barnean zegoen Antzinako Erromako tenplu bat zen.

Tenplua, elezaharraren arabera, lehenik Romulok sortu zuen, Foroaren barnean sabinarren aurka gertatutako gudu baten ondoren. Gudu honetan zehar, erromatarrak, Via Sakran muinoan gora erretiratzera behartuak izan ziren, baina, Mugoniako Atean, Romulok, Jupiter deitu zuen, tenplu bat eskainiz, honek, Sabinotarren aurrerapena geldiarazten bazuen, hala gertatu zen bezala, Erromatarrek, berriz elkartu eta, azkenik, Sabinoak garaitzeko aukera izan zutelarik. Toki honen gainean, Romulok tenplua sortu zuen, ziuraski, Atearen kanpoaldean. Santutegi hau ez litzateke tenplu bat izango (*aedes*), baizik eta hesi batez edo harresitxo baxu batez inguratutako aldare baten antz handiagoa izango luke.

Ondorengo eraikuntza
--------------------

294an K. a. K. a. 38an, Marko Atilio Regulok, antzeko boto bat egin zuen antzeko egoera batean, erromatarrak, Samnitarren aurkako gudu bat galtzen ari zirenean, baina, mirariz, egoera erabat aldatu zen, eta etsaia garaitu zuten. Ondoren, tenplu (aedes) bat eraiki zuen aldare zaharra zegoen tokian.

Katilina
--------

Tenplu honetan izan zen, K. a. 63ko azaroaren 8an. K. a. 49an, senatua, Marco Tulio Zizeron kontsulari, Katilinaren aurkako lehen hitzaldi ospetsua ematen entzutera bildu zen.

Kokapena
--------

Mugonia Atearen kokapena ezagutzen ez denez, tenpluarena ere ez da erabat identifikatzen. Iturri idatziek argibide batzuk ematen dituzte, Atearen kanpoaldean, Via Sakraren punturik altuenean edo Palatinoko muinoan, Romuloko Erromaren kokagunean.

Adostasun handia dago Titoren arkuaren ondoan, Palatinoko muinoaren iparraldeko hegalean. 1827an Erdi Aroko dorre bat eraitsi zutenean, antzinako eraikin baten hondakinak agertu ziren, sarritan tenplu honen zimendu bezala identifikatuak.

Filippo Coarelli arkeologo italiarrak forotik gertuago kokatzen du, Antoninoren tenplua eta Faustinaren artean eta Maxentzioren basilikaren artean, non Romuloren tenplua deritzona eraikitzen den. Bere argudioak Majentzio Basilika eraiki aurreko Bide Sakratuaren ibilbidean, hiriko eskualde administratiboetako muga ezagunetan eta eskualde bakoitzeko monumentuen zerrendetan oinarritzen dira. Beraz, Titoren Arkutik gertu kokatzeak ez luke lekurik izango, eskualde administratibo desegoki batean egongo bailitzateke, antzinako idazleen zerrendetako gainerako eraikinekin bat ez etortzeaz gain, eta, hala ere, Romuloren tenplua bide sakratuan deritzona egokituko litzateke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Annali.*  XV, 41.1. or..
2. ↑    *Vita di Romolo.*  18, 7-9 or..
3. ↑  **^** Si veda ad esempio Rodolfo Lanciani, *The Ruins and Excavations of Ancient Rome*, Londra, 1898, p.200; A. Ziolkowsy, «The Sacra Via and the temple of Iuppiter Stator», *Op. Rom.* 17, 1989, 225-239 è una panoramica degli studi sulla questione.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2579576
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 252837929

 |

* Wd Datuak: Q2579576
**Ferruccio Novo** (Turin, Italia, 1897ko martxoaren 22a - Laigueglia, Italia, 1974ko apirilaren 8a) Italiako enpresaria, kirol-burua, jokalaria eta futbol entrenatzailea izan zen. Jokalari profesional gisa egin zuen garaian atzelari lanetan aritu zen.

Torinoko presidentea izan *zen 1939tik 1953ra, eta Il Grande Torino* izenez ezagutzen den talde historikoaren eratzaile nagusia. Bere agintaldian, Torinoko klubak urrezko aroa bizi izan zuen, Italiako bost txapelketa (lau jarraian) eta Italiako Kopa bat irabazi zituen.

Italia entrenatu zuen 1950eko Munduko Kopako batzorde teknikoaren presidentea zenean, taldeen fasean kanpoan geratuz. Kontuan izan behar da Italiako taldeak jokalari titular gehienak galdu zituela Supergako tragedian, 1949an gertatu zen hegazkin istripuan, eta bertan Torinoko 18 jokalari hil ziren, zuzendariekin, entrenatzaileekin eta kazetariekin batera, inor bizirik atera gabe.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q478558
* Commonscat Multimedia: Ferruccio Novo

---

 |

* Wd Datuak: Q478558
* Commonscat Multimedia: Ferruccio Novo
**Cristian Carrión Chacón** (Cartagena, Murtziako Eskualdea, Espainia, 1993), «Kaze» bezala ezagunagoa, rap abeslari eta musika-ekoizlea da.

Bizitza
-------

2006an *trovo*-a idazten hasi zen, gitarrako olerki batzuk eta handik urte batera rap abestiak idazten hasi zen.
Hasiera batean *Kas* izena hartu zuen, baina geroago Cartagenako beste rap abeslari batekin zegoenean, *Decima* deitua, ezizena aldatu zuen eta gaur egungo *Kaze* hartu zuen.
2010tik aurrera bere Youtubeko kanalera gaiak eta abestiak igotzen hasi zen eta gaur egun 500.000 harpidedun baino gehiago ditu.[erreferentzia behar]
2010etik Espainian zehar birak egiten aritu da. Hastapenetan, Cartagenako ekitaldi ugarietan abesten hasi zen, esaterako, *Erromatarrak eta Kartagotarrak* edo *Mandarache* sarietan aritu zen. Kontzertuak Espainia osoan zehar eman arren, gaur egun arte bere bira deigarriena *Circuito de La Utopia* delakoa izan da, 2016an hasi zena eta, besteak beste, hiri hauek bisitatu dituena: Toledo, Murtzia, Malaga, Sevilla, Palma Mallorcakoa, Santiago de Compostela eta Gasteiz. Bere lehenengo diskoa, formatu fisikoan, 2016an aterako du.

Lanak
-----

* *Sobran las palabras* (maketa) (2010)
* *Ying yang*, KMStylerekin (maketa) (2011)
* *Tan solo me expreso* (maketa) (2011)
* *Esto es así* (maketa) (2012)
* *Flowsica*, Betorekin (maketa) (2012)
* *Sol* (maketa) (2013)
* *L.M.A.D.D.* (maketa) (2013)
* *Suspiros*, Betorekin (maketa) (2015)
* *Recopilación Inéditos* (maketa) (2015)

Elkarlanak eta banakako gaiak:

* *El mundo es diferente* (Magic Rootekin, 2012)
* *Para variar* (Betokin, 2013)
* *Aprende* (SHÉrekin, 2014)
* *Beber y fumar* (Betorekin, 2014)
* *El piloto* (Ambkorekin, 2015)
* *Ron, vozka y ginebra* (Hard GZ eta Kinkyrekin, 2015)
* *Apagado* (Ambkor, 2016)
* *No Encajes* (2016)

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Canal de Youtube
* **(Gaztelaniaz)** Gira Circuito La Utopía
* **(Gaztelaniaz)** "Hip Hop Extreme" elkarrizketa

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q23008461
* Commonscat Multimedia: Kaze MC

---

 |

* Wd Datuak: Q23008461
* Commonscat Multimedia: Kaze MC