recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Presio hidrostatikoa** fluido batek, duen pisuagatik eragiten duen presioa da, altueraren araberakoa. Forma orokorrean honakoa da:

{\displaystyle p=\rho gh\,}

non:

* p: presioa
* ρ: fluidoaren dentsitatea. Uraren kasuan, 1000 kg/m3
* g: grabitate azelerazioa. Lurrazalean gutxi gora-behera 9,81 m/s2-ko balioa du.
* h: fluidoaren gainazaletik presioa neurtu nahi den tokiraino sakonera (balio positiboa).

Eratorpena
----------

Demagun fluido kubo infinitesimal bat daukagula, dx, dy eta dz luzerako aldeekin. Kubo honek indar bat jasaten du bere aurpegi bakoitzean, presioak eragina. Presioaren definizioagatik, indarra azalera eta presioaren biderkadura da. Kuboaren oinarrian aritzen den presioa *p* bada, oinarriak jasandako indarra *pAo=pdxdy* da, norantza bertikalean, eta *dp/dz* altuerarekiko presioaren aldaketa baldin bada, goiko aurpegiak jasandako indarra *[p + (dp/dz)dz](dxdy)*, beheranzko norantzan. Beste aurpegietako indarrak bikoteko berdinak direnez eta aurkako norantzan, deuseztu egiten dira. Presioaz gain, fluidoak pisuaren indarra jasaten du, *mg*. Masa dentsitate eta bolumenaren arteko biderkadura denez, pisua *ρgdxdydz* da. Fluidoa orekan dagoenez, indar guztien batura zero behar da izan:

{\displaystyle p(dxdy)-(p+{\frac {dp}{dz}}dz)(dxdy)-\rho g(dxdydz)=-{\frac {dp}{dz}}(dxdydz)-\rho g(dxdydz)=0\,}

Beraz,

{\displaystyle dp=-g\rho dz\,}

Aurrekoa edozein fluidorako erabilgarria da. Hala ere, askotan fluidoen dentsitatea konstantea da (likidoetan, adibidez), eta integratuz Pascalen legea ematen du.

Pascalen legea
--------------

Fluidoaren dentsitate konstantea bada, baita grabitazioa ere (kasu gehienetan horrela da, altuera diferentziak oso handiak ez direlako eta g konstante bezala har daiteke), orduan aurreko ekuazioa integratu daiteke:

{\displaystyle \int \_{p\_{0}}^{p\_{1}}dp=-\int \_{h\_{0}}^{h\_{1}}\rho gdh=-\rho g\int \_{h\_{0}}^{h\_{1}}dh\quad \Longrightarrow \quad p\_{1}-p\_{0}=-\rho g(h\_{1}-h\_{0})}

Azkeneko hau Pascalen legea bezala ezagutzen da. Ikusi daitekenez, altuera jeitsi ahala presioa handitzen da. Kontuan hartu orrialde hasierako ekuazioan sakonerak hartzen direla, horregatik sakonera handitu ahala presioa linealki hazten da. Gainera, ekuazio hartan h0 eta p0-k 0 balioa dute.

Itsaso mailan presioa presio atmosferikoa da, p0 = 1 atm, beraz. Uretan ρ = 1000 kg/m3 eta g ≈ 10 m/s2 direnez, murgiltzean 10 metro bakoitzeko presioa atmosfera bat hazten da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1149672
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D006874

 |

* Wd Datuak: Q1149672
**Presio osmotikoa** mintz erdiragazkor bateko bi aldeen artean dagoen presio aldeari deritzo, osmosi fenomenoa gertatzen denean eta sistema egoera orekatuan dagoenean.

Osmosiaren bidez ura mintz erdiragazkor batean zehar pasatzen da. Mintz batek kontzentrazio desberdinetako bi disoluzioak banatzen baditu, osmosiaren bidez ura disoluzio hipotonikotik (kontzentrazio gutxiko disoluziotik) hipertonikora (kontzentrazio handiko disoluziora) pasatuko da, mintza zeharkatuz. Mintz erdiragazkorrek (adibidez, zelula mintzak) disolbatzailearen molekulak (ura) pasatzen uzten dituzte, baina ez dituzte solutuak pasatzen uzten.

Zenbat eta handiagoa izan bi disoluzioen arteko kontzentrazioaren aldea, orduan eta disolbatzaile gehiago pasatuko da kontzentrazio hipertonikoko eremura, eta presio osmotikoa handiagoa izango da.

Osmosia eta presio osmotikoa -irakurri testua-
Presio osmotikoa disoluzio hipertonikoaren eremuko aldeetan sortzen da, ura bertara pasatzerakoan. Eremu horretan barruko presioa areagotzen da. Irudian, bigarren marrazkiaren ezkerreko eremuan (t= teq) presio osmotikoa agertzen da ura bertara joaterakoan, eskubiko eremutik ({\displaystyle \Delta \_{z}}
izanik pasatu duen ur-bolumena).

Zelula barnean presio osmotikoari hanpadura-presioa deritzo.

Sistema biologikoetan zelulaz kanpoko ingurugiroak presio osmotikoari eta zelularen osotasunari eragiten dio. Ingurugiro hipertonikoa zelula barneko ingurugiroa baino solutuen kontzentrazio handiagoa duena da. Ingurugiro honek zelula barneko ura ateratzen du osmosiaren bidez, eta zelularen deshidratazioa eta heriotza eragiten du (plasmolisia). Ingurugiro hipotonikoak, aldiz, zelula barneko ingurugiroak baino solutu gutxiago ditu: ondorioz, ura sartzen da zelula barnealdera eta hanpadura-presioa igotzen da (zelularen lisia edo leherketa gertatuz).

Eritrozitoen aldaketak presio osmotikoaren ondorioz -ingurugiro hipertonikoan deshidratatu egiten dira eta ingurugiro hipotonikoan hanpadura-presioa igotzen da-
Ingurugiro isotonikoak zelularen zitoplasmak duen solutuen kontzentrazio bera dauka; hau da zelularen biziraupena bermatzen duen ingurugiro bakarra

Orekaren presio osmotikoa
-------------------------

Prozesu osmotiko batean oreka lortzen denean Van't Hoff-en ekuazioa betetzen da:

{\displaystyle \Pi =R\cdot T\cdot c}
* *Π* presio osmotikoa da, atmosferetan (atm)
* *R* gasen konstante unibertsala da 0,082 atm·l/K·mol.
* *T* tenperatura absolutua da, Kelvin graduetan
* *c* disoluzioaren molaritatea edo kontzentrazio molarra da

Erreakzio honek adierazten du presio osmotikoa disoluzioaren molaritatearekiko eta tenperaturarekiko zuzenki proportzionala dela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Ingraham, J.L. Ingraham, C: Introducción a la Microbiología, Ed. Reverté, 99-100 orr.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193135
* Commonscat Multimedia: Osmotic pressure

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4172912-2
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D009997

 |

* Wd Datuak: Q193135
* Commonscat Multimedia: Osmotic pressure
**Sare sozialetako marketina** produktu edo zerbitzuak sustatzeko sare sozialen plataformak eta webguneak erabiltzeari deritzo. Nahiz eta "e-marketin" eta "marketin digital" terminoak akademian oraindik ere nagusi diren, sare sozialetako marketina gehiago erabiltzen da ikertzaile eta profesionalen artean. Komunikabideen plataforma gehienek datu-analisi tresnak eraiki dituzte iragarki kanpainen arrakasta eta konpromisoa jarraitzeko. Enpresek interes talde asko bideratzen dituzte sare sozialen marketinaren bidez, bezero eta langile guztiak, kazetariak, blogariak eta herritarren gehiengoa kontuan izanik. Maila estrategikoan, giza komunikabideen marketinak, esparru ezartzea marketin kanpainaren kudeaketa barneratzen du.

Giza komunikabideen marketina erabiltzean, enpresek bezero eta internet erabiltzaileek partekatutako edukiak (adibidez, sarean dauden iruzkinak, produktuen iritziak) onartzen dituzte.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q267114

 |

* Wd Datuak: Q267114
**Shizugatakeko gudua** (japonieraz: 賤ヶ岳の戦い, *Shizugatake no Tatakai*?)
 Japoniako Sengoku aroaren amaiera aldera Toyotomi Hideyoshiren aldekoen eta Oda Nobunagaren semea zen Oda Nobutakaren aldekoen artean gertatu zen gudu bat da.

Historia
--------

1583ko maiatzean, Nobutakaren armadako garai hartako jenerala zen Shibata Katsuiek, Shizugatakeren aurkako aldi bereko eraso batzuk antolatu zituen, Shizugatake, Nakagawa Kiyohidek defendatzen zuelarik, Hideyoshiren jeneral bat zena. Sakuma Morimasak gaztelua eraso zuen Katsuieren aginduz, eta Nakagawan borrokan hila izan zen, baina gotorlekuko defentsek erasoak jasan ahal izan zituzten. Nobutakaren armadak, Hideyoshi, soldadu gehiagorekin bidean zela jakin zuenean, Sakumak, bere soldaduei, setioa apurtu eta defendatzeko prestatzeko agindu zien.

Hideyoshiren armadak, Sakumaren armada, atzera egitera behartu zuen, eta hauen gotorlekuraino jazarri zuen, Kita-no-shon, Fukuin, Echizen probintzian. Hideyoshiren armadak, gaztelua setiatu zuen, eta, beraz, Shibatak su eman zion, bere familia hil zuen, eta, azkenik, seppuku egin zuen.

Gudu honetan egon ziren Hideyoshiren zazpi jeneralek, ospe eta errekonozimendu handia hartu zuten, eta Shizugatakeko zazpi lantzak (shichi-hon yari) bezala ezagutuak izan ziren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q225562
* Commonscat Multimedia: Battle of Shizugatake

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85121695
* NDL: 00571345

 |

* Wd Datuak: Q225562
* Commonscat Multimedia: Battle of Shizugatake
**Saxofoi altua** saxofoiaren familiako musika tresna da, Mi bemolen afinatua. Oro har, letoiaz egina dago, eta plastikozko, zurezko edo metalezko pita bat du, kanabera bakarrekoa, klarineteak bezala. Horregatik, zurezko haize instrumentuen familiakoa da, musika tresna metalezkoa izan arren, soinua sortzen duen kanabera zurezkoa baita.

25 giltza eta pita ditu, metalezko besarkagailuak (normalean) eutsitako kanabera bat jartzeko. Datu bitxi gisa, zenbait brida mota daude, larruz edo larru sintetikoz eginak bereziki. Goiko aldean hortzak dituen pita eusteko, konpentsagailu bat jartzen da, hortzak mugitu ez daitezen eta pita honda ez dadin. Tudel izurtua ere badu, eta, ondorioz, erosoagoa da tresna hau jotzea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q445275
* Commonscat Multimedia: Alto saxophones

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 7694553-4
* LCCN: sh85117829

 |

* Wd Datuak: Q445275
* Commonscat Multimedia: Alto saxophones
**Shizuoka Sengen santutegia** (japonieraz: 静岡浅間神社, *Shizuoka Sengen Jinja*?)
 Shizuoka hirian dagoen santutegi xintoista da, Shizuhata mendiaren oinean.

Historia
--------

Ez da ezagutzen noiz eraiki zen santutegia, baina Shizuhata mendian egindako indusketen arabera Kofun Aroan jadanik populatua zegoen ingurunea. Hala ere data posible bat 901 urtea izan liteke.

Kamakura eta Muromachi aroetan Suruga probintziako agintari boteretsuen babesa izan zuen, denen artean aipagarriena Sunpu gazteluan egoitza zuen Tokugawa Ieyasu shogun handiarena. Edo Aroan ere indartsu egon zen santutegia baina 1804 urtean sute handi batek erabat suntsitu zuen.

60 urte beranduago berreraiki zen Tokugawa shogunerriak emandako urrezko 100.000 ryō txanponekin, bai eta Momoyama estilo oparoan eraiki ere.

Babesa
------

Gaur egun santutegiaren 26 egiotura babestuta daude Kultur Ondare Garrantzitsu izendapenari esker.

Kanpo estekak
-------------

* **(Japonieraz)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q500368
* Commonscat Multimedia: Shizuoka-Sengen-jinja

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 60150262709805720442
* LCCN: n2018017144

 |

* Wd Datuak: Q500368
* Commonscat Multimedia: Shizuoka-Sengen-jinja
***Puxtarri urdina*** 1972ko abenduaren 7an planetaren azaleratik 29.000 kilometro inguruko distantziatik ateratako Lurraren argazkia da. *Apolo 17* ontziko tripulazioak Ilargirako bidean hartua, historiako irudirik erreproduzituenetako bat da.

Batez ere Mediterraneo itsasotik Antartikaraino erakusten du Lurra. Lehen aldia izan zen *Apolo*ren ibilbideak hego kasko polarrari argazkiak ateratzea ahalbidetu zuena, hego hemisferioa hodeiz oso estalita egon arren. Arabiar penintsulaz eta Madagaskarrez gain, Afrikako kostalde ia osoa eta Indiako ozeanoaren zatirik handiena argi ikusten da, Indiako ozeanoan zikloi bat ere ikusten da, eta Asia hegoaldeko zati kontinentala ekialdeko muturrean dago.

NASAk 2012ko irudi batzuei ere aplikatu die izen berbera. Irudi horiek globo osoa estaltzen dute, bereizmen nahiko altuarekin. Irudi horiek denboran zehar hartutako satelitezko irudiak berrikusita sortu ziren, hodeirik gabeko ahalik eta argazki gehien aurkitzeko eta azken irudietan erabiltzeko. NASAk egiaztatu duenez, 2012ko "puxika urdineko" irudi guztiak konposizioak dira, ezin baitira nahikoa urrundu eta hainbat argazki konbinatu behar dituzte. Era berean, irudi horiek ez dira behar bezala egokitzen, eta, argia, klima eta hodeien interferentzia direla eta, ezinezkoa da irudi kohesiboak edo erabat argiak biltzea hasteko.

Oharrak
-------

1. ↑  Zikloia urte horretako 16B ekaitza izan zen. 80 pertsona eta 150 etxabere hil zituen eta 30.000 pertsonek galdu zuten euren etxea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «The Blue Marble from Apollo 17» *visibleearth.nasa.gov* 2001-01-31 (Noiz kontsultatua: 2023-04-19).
2. ↑   Petsko, Gregory A..  (2011-04-28). «The blue marble» *Genome Biology* 12 (4): 112. doi:10.1186/gb-2011-12-4-112. ISSN 1474-760X. PMID 21554751. PMC PMC3218853. (Noiz kontsultatua: 2023-04-19).
3. ↑   «Apollo 17: The Blue Marble» *web.archive.org* 2008-01-09 (Noiz kontsultatua: 2023-04-19).
4. ↑   «Photo-as17-148-22727» *web.archive.org* 2019-04-20 (Noiz kontsultatua: 2023-04-19).

Ikus gainera
------------

* Puntu urdin margul bat

Kanpo estekak
-------------

* *Puxtarri urdina* argazkiari buruzko orrialdea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q202014
* Commonscat Multimedia: The Blue Marble

---

 |

* Wd Datuak: Q202014
* Commonscat Multimedia: The Blue Marble
**Sel'd' Pod Shuboi** (errusieraz: сельдь под шубой, literalki, *sardinzarra berokiaren azpian*) barazki egosien, azenarioen, atoien, tipulen eta maionesaren geruza-entsalada da, sardinzar gaziko geruza baten gainean. Entsaladaren aldaera batzuek hainbat sagar-zati izaten dituzte geruzetan. Plater tipikoa da Errusiako sukaldaritzan (baita SESB ohiaren herrialde batzuetan ere), Gabonzaharreko ospakizunetan.

Ezaugarriak
-----------

Entsalada barazki egosiekin prestatzen da, eta Errusiar entsaladaren antzeko ezaugarriak ditu. Geruzak prestatzeko, koloreak txandakatzen dira. Atoi egosiak erabiltzean, kolore gorria agertzen da, eta patata egosien eta arrautza gogorren zuriarekin tartekatzen da. Askotan, arrautza egosien gorringoa plateraren kanpoko apaingarri gisa erabiltzen da. Plater horren bertsio begetarianoak algekin egiten dira.

Ikus, gainera
-------------

* Errusiar entsalada

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2631681
* Commonscat Multimedia: Shuba

---

 |

* Wd Datuak: Q2631681
* Commonscat Multimedia: Shuba
Gunearen kokapena Shanghaiko barrutien mapan.
Puxi gunearen ikuspegia Pudongetik.
**Puxi** (txineraz: 浦西; pinyineraz: Pǔxī) Shanghai erdigunea osatzen duten barrutiek duten izena da. Hiriko gunerik garatuena dela esan daiteke eta hiritarren %35a biltzen du 288 kilometro koadroko azaleran.

Inguru naturala eta kokapena
----------------------------

Puxik "Mendebaldeko Huangpu" edo "Huangputik mendebaldera" esan nahi du. Pudong eta Puxi Huangpu ibaiak banatzen ditu eta nahiz eta Pudong hiriko finantza barruti berriena izan, Puxi hiriko merkataritza, kultura eta etxebizitza erdigunea izaten jarraitzen du.

### Puxi osatzen duten barrutiak

* Zhabei Barrutia
* Hongkou Barrutia
* Yangpu Barrutia
* Putuo Barrutia
* Changning Barrutia
* Xuhui Barrutia
* Jing'an Barrutia

Garraioa
--------

Puxin, Shanghaiko aireporturik zaharrena dago Shanghai Hongqiao Nazioarteko aireportua. Jatorrian nazioarteko aireportua zen arren Shanghai Pudong Nazioarteko aireportua 1999an zabaltzean, nazioarteko hegaldi guztiak bertara eraman zituzten. Dena den, hegaldiek izan duten igoera dela eta, 2007an Hongqiaok nazioarteko hegaldiak berreskuratu zituen (baita Hong Kong eta Macaura doazenak ere.

Ikus, gainera
-------------

* Shanghairen banaketa administratiboa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q150041
* Commonscat Multimedia: Puxi

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q150041
* Commonscat Multimedia: Puxi
Kamiana Mohylako petroglifoak dituen harri bat.
**Protoidazkera** Eurasian, K.a. III. milaurtean agertu ziren lehenengo idazkera sistemak dira. Sistema hauek aurreko tradizioetan oinarritu ziren; aurrekari horek, sinbolikoak izanik, oraindik ezin dira idazkerak bezala sailkatu nahiz eta horren ezaugarri asko izan. Protoidazkeretan, informazioa hedatzeko, sinbolo ideografikoak erabili ziren baina ez zuten eduki linguistiko zuzena. Beraz, sinbolo horiek esanahia zuten baina ez ziren hitzen errepresentazioak. Sistema hauek batez ere Neolito garaian aurkitzen dira baina Goi paleolitoren adibideak ere ezagutzen dira: Ukrainako Kamiana Mohyla edo "harrizko hilobia".

Ezagutzen diren sistemak
------------------------

Askotan idazkera eta protoidazkera arteko muga ez da oso argia. Batzutan ere zaila da sistema batzuen ulermena eta nola interpretatu behar diren. Hori gertatzen da, adibidez, Inka Inperioaren kipuekin. Hemen aurkitutako batzuk aipatuko ditugu.

### Paleolitoan

Penintzulan eta Frantzia aldean, XX. mendeko amaieratik, 88 sinbolo bildu dira. Sinbolo horiek idazkera moduan erabiliak bezala ikus daiteke. Bi zonaldetan aurkitu dira: Penintsularen iparraldetik (Euskal Herri barne) gaur egungo Frantzira, eta penintsularen hegoaldean, Malagan: Piletako eta Nerjako leizetan.

### Neolitoan

* Jiahu sinboloak: Egungo Txinan aurkitutako idazkera sistema da. Idazkera erregistro goiztiarra da, K.a. 6.000. urte ingurukoa, eta oraindik deszifratu gabe dago. Datazioak K.a. 6.200 eta 6.600 urte arteko datak eman ditu. Dortoka oskoletan gainean egindako 16 ikur edo marka dira.
* Vinča idazkera: Europako hegoekialdean, Transilvania inguruan, aurkitutako sinboloak dira. Vinča kulturarekin lotu egin da, K.a. 6000-4000 urteetan zonalde horretan garatu zena. Tărtăriako taulak idazkera horren espresio nagusia dira. Dispilioko taulak Vinča idazkerarekin nahiko antzekotasuna erakusten du.
* Kisheko taulatxoaren sinboloak K.a. 3.500 urtekoak dira eta idazkera kuneiformeren aurrekari garbia da; beraz, protokuneiformea da. Taulatxoa egungo Iraken aurkitu zen.
* Nsibidi sinboloak, gaur egungo Nigeriaren hegoekialdean aurkitu dira. 500. urtea baino aurrekoak dira. Milaka Nsibidi sinboloak ezagutzen dira mota askotako euskarrietan: lapikoak, ontziak, kalabatzak, tatuajeak...

Tărtăriako taulak sinboloekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18175774
* Commonscat Multimedia: Proto-writing

---

 |

* Wd Datuak: Q18175774
* Commonscat Multimedia: Proto-writing
**Ta Sugea** taldea 1980ko hamarkadan antolatu zen talde txiki bat izan zen. Ideologikoki ezker abertzaletik eta Euskal Nazio Askapenerako Mugimenduaren jarreretatik gertu zegoen jendeak osatzen zuen, baina garai hartan Jarrai gazte mugimenduak Espainiako soldadutzaren aurrean planteatzen zuen jarrerarekin kritikoa zen. Jarrairen lema ezaguna zera zen hamarkada hartan: **Soldaduska honi ez**. Aldarri horren ondorioa zen Jarraiko militantzian ez zitzaiola uko egiten Espainiako zerbitzu militarra egiteari. Ta Sugea taldearen lema, aldiz, honako hau zen: **Soldaduska honi ez: Objetatu**. Horrela, soldadutza mota guztiei uko egin gabe, une hartan kontzientzia eragozpena bultzatu behar zela iradokitzen zuen talde honek.

1990eko hamarkadan,  Jarraik bere jokamoldea aldatu zuen, kontzientzia eragozpenetik intsumisiora igaro zen soldadutzaren kontrako borrokaren ardatza, eta Ta Sugea taldea desantolatu egin zen.

Ikus, gainera
-------------

* Jarrai
* Segi

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12267791

 |

* Wd Datuak: Q12267791
*«Fitness» orriak hona dakar. animalia batek ondorengo bideragarriak uzteko duen gaitasunari buruzko artikulua hau da: «eraginkortasun biologiko»*
**Sasoi fisikoa**, **forma fisikoa** edo **fitnessa** pertsona edo animalia batek ariketa fisiko bat egiteko eta horren ondorioak jasateko duen ahalmen fisiko eta psikikoarekin lotura duen osasun-egoera da. Forma fisiko ona, oro har, elikadura egokiaren, ariketa fisiko jarrai baina moderatuaren eta errekuperazio fisikorako atseden egokiaren ondorioz lortzen da. Maiz, fitness esaten zaio sasoi onean jartzeko edo mantentzeko ariketa egiteari ere. Zentzu horretan, gimnastikaren oso antzeko esanahia du.

Industria-iraultzaren aurretik, "sasoi fisikoa" eguneroko jarduerak nekerik gabe egiteko gaitasun gisa definitzen zen. Hala ere, automatizazioarekin eta bizi-estiloaren aldaketekin, gaur egun uste da forma fisikoa dela lanean eta aisialdiko jardueretan modu eraginkor funtzionatzeko, egoera osasungarrian egoteko, gaixotasun hipozinetikoei aurre egiteko eta larrialdi-egoerei aurre egiteko gaitasunaren neurria.

Autore desberdinen arabera sailkapen desberdinak dauden arren, forma fisikoa hainbat osagairen artean bana daiteke (gaitasun fisikoak eta gaitasun motorrak ere esaten zaie, nahiz eta bi termino horiek hainbat elementuri egiten dieten erreferentzia), hala nola malgutasuna, mugikortasun artikularra, erresistentzia kardiobaskularra, indar muskularra, erresistentzia muskularra, gorputzaren osaera, liraintasuna, oreka, koordinazio muskularra eta abiadura.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Tremblay, Mark Stephen; Colley, Rachel Christine; Saunders, Travis John; Healy, Genevieve Nissa; Owen, Neville.  (2010-12). «Physiological and health implications of a sedentary lifestyle» *Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism* 35 (6): 725–740. doi:10.1139/H10-079. ISSN 1715-5312. (Noiz kontsultatua: 2023-05-10).
2. ↑   de Groot, Gudrun Cathrine Lindgren; Fagerström, Lisbeth.  (2011-06-01). «Older adults' motivating factors and barriers to exercise to prevent falls» *Scandinavian Journal of Occupational Therapy* 18 (2): 153–160. doi:10.3109/11038128.2010.487113. ISSN 1103-8128. PMID 20545467. (Noiz kontsultatua: 2023-05-10).
3. ↑   Abizena, R. «Physical activity and health of youth» *www.semanticscholar.org* (Noiz kontsultatua: 2023-05-10).
4. ↑   «The President's Council on Physical Fitness and Sports - Publications» *web.archive.org* 2012-07-12 (Noiz kontsultatua: 2023-05-10).

Ikus, gainera
-------------

* Cooper testa

Kanpo estekak
-------------

* Lan ongizatearen webgunea.
* Jon Irazustaren "Ariketa fisikoak osasunean dituen onurak" artikulua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q309252
* Commonscat Multimedia: Fitness

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4071235-7
* NKC: ph120257
* NARA: 10644022
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D010809

 |

* Wd Datuak: Q309252
* Commonscat Multimedia: Fitness
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Sinusitisa** aurpegiko hezur-sinuak estaltzen dituen mukosaren hantura da, sarritan infekzioek, alergiek edo autoimmunitate-faktoreek eragindakoa.
Gaixotasuna era akutuan eta era kronikoan agertzen da. Lehenak hiru aste baino gutxiago irauten du, eta bigarrenak hiru hilabete baino gehiago irauten du.

Koadro klinikoa
---------------

Pazienteak handitutako sinuaren aldean mina izaten du, sukarra izan lezake edo ez, sudurra buxatua, errinorrea, zefalea larria eta beste hainbat sintoma izan litzake. Edozeinetara ere, sendagilearengana joatea gomendatzen da, eritasun onbera izanik ere, batzuetan, behar bezala tratatzen ez bada, konplikazio larriak ager daitezkeelako.

Tratamendua
-----------

Medikuarengana jotzea beharrezkoa izanik ere, badira lagungarri gerta litezkeen neurri orokor batzuk: besteak beste, likidoak eta elikagaiak neurriz hartzea (jateko gogorik ez badago, elikagaiak neurri txikitan hartzea), alergiaren kontrako tratamenduak prebentzio gisa egitea eta faktore kaltegarriak (tabako-kea, alergikoak, poluzioa eta abar) saihestea.

Kanpo estekak
-------------

  

*
**Segmentazioa** konputagailuen memoria kudeatzeko arloan, memoria babestua lortzeko tekniketako bat da; bestea orrikatzearena izaten da.

Prozedura
---------

Teknika hau erabiltzen duten alegiazko memoriadun sistemetan, memoria nagusia tamaina aldakorreko segmentu izeneko ataletan zatitzen da, segmentu bakoitzean kodea, datuak edo pila soilik gordetzea posible delarik. Alegiazko helbide batek (v) osagai bi izango ditu: datua gordeta dagoen segmentua adierazten duen zenbakia (s) eta segmentuaren barneko desplazamendua (d).

Erabiltzaile anitzeko inguruneetan, segmentuak babesteko, bakoitzari babes gakoa esleitzen zaio eta prozesuren batek segmentu hori erabili nahi badu kode hori ezagutu behar da. Badago, gainera, segmentu bakoitzean atzipen baimenak ezartzerik (irakurri, idatzi, egikaritu, e.a.).

Orrikatzean gertatzen ez den bezala, segmentazioa kontzeptu logikoa denez, bakoitzaren edukia desberdina izan daiteke eta programatzailea da bakoitzean zer gordetzen duen kontrolatu behar duena.

Gaur egunean teknika hau sistema askotan orrikatzearekin elkarturik erabiltzen da (Intel-en 32 biteko sistemetan, adibidez).

Erreferentziak
--------------

* Deitel , H.M.: Sistemas Operativos. 2ª ed. Addison Wesley Iberoamericana. 1993.
* Tanenbaum, A.S.: Sistemas operativos. Diseño e implementación. Prentice Hall 1998.

Ikus, gainera
-------------

* Alegiazko memoria
* Sistema eragilea
* Memoria kudeaketa taula
* Multiprogramazio
* Multiprosezaketa
* Orrikatze taula
* Orriak ordezkatzeko algoritmoak
* Working set

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q796829

 |

* Wd Datuak: Q796829
**Sif uhartea** Antartikako uharte bat da, Pine Islandeko glaziarraren izotz-plataformaren kostaldetik gertu kokatua. *Thwaites Glacier Offshore Research* (THOR) izeneko nazioarteko espedizioak aurkitu zuen uhartea 2020an, hura estaltzen zuen glaziarraren izotza urtzen hasita lurra agerian utzi zuenean.

Aurkitzaileek Sif eskandinaviar jainkosaren izena jarri zioten uharteari. Lurrari lotuta dago Sif, eskandinaviar mitologian.

Ikerlariek kalkulatu dutenez, uharteak gutxi gorabehera 350 metro luzera du, eta 0,059 kilometro koadroko azalera. Hainbat urtez izozpean egon denez, kartografiatu gabeko uhartea zen. Granito bolkanikoz egina dago.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Ingelesez)** «Melting ice in Antarctica reveals new uncharted island» *Live Science* 2020ko otsailaren 28a (Noiz kontsultatua: 2020ko martxoaren 2a).
2. ↑   **(Ingelesez)** Morrison, Ryan.  (2020ko otsailaren 28a). «Hidden island the size of Windsor Castle is uncovered in Antarctica after melting glaciers caused by record high temperatures reveal its rocky shore» *Daily Mail* (Noiz kontsultatua: 2020ko martxoaren 2a).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q86893959

 |

* Wd Datuak: Q86893959
**Socket** bat sare-zerbitzuak erabiltzeko komunikazio-puntu bat da. Bi prozesuen arteko datuen komunikazio-kanalaren abstrakzio bat dela esan daiteke.

Era orokorragoan, Socketak sarea erabiltzen duten aplikazio informatikoek TCP/IP sare-zerbitzuak eskuratzeko duten interfaze bat (edo API) dira. Interfaze hori Unix BSD sistema eragilerako sortu zuten, eta gaur egun erabilpen orokorreko beste sistema eragile guztietarako ere inplementatu egin da.

Azalpen zehatza
---------------

Interneteko socket bat horrela dago osatua (TCP/UDP erabiltzen bada):

* Protokoloa (TCP, UDP)
* IP helbide lokala
* Portu lokala
* Urrutiko IP helbidea
* Urrutiko portua

Sistema eragileek socketak prozesuekin eta garraio-mailarekin konbinatzen dituzte, horrela, prozesuak urrutiko helbide bateko beste prozesuekin komunikatu ahal izango dira.

Orokorrean socketak TCP/IP arkitekturarako daude implementatuak, baina beste sare-arkitekturetarako ere implementatu daitezke, IBM-ren SNA-rako adibidez.

Interneteko bi socket-mota:

* SOCK-STREAM (TCP protokoloa erabiliko du): konexiora zuzendutako socketa izango da eta normalean komunikazioa fidagarria eta ordenatua izango da
* SOCK-DGRAM (UDP protokoloa erabiliko du): konexiora ez zuzendutako socketa izando da,komunikazioa datagramari orientatuta izango da eta ez da fidagarria izango,ezta ordenatua ere.

Gehien ezagutzen den beste interfaze bat TLI da, baina, socketarekin konparatuta, bere erabilpena oso txikia da.

Socketen funtzio garrantzitsuenak
---------------------------------

*socket()*: komunikazio-puntu bat sortuko du

*bind()*: Socketa eta helbidea lortuko ditu

*getsockname()*: Socket baten helbidea lortuko du

*listen()*: socketa konexio-ezarpen pasiborako prestatu

*accept()*: konexio-ezarpen pasiboa

*conecct()*: konexio-ezarpen aktiboa

*close()*: socketa deuseztatu

*send()*: datuak bidali sciket baten bidez

*receive()*: datuak jaso socket baten bidez

Socket liburutegiak
-------------------

TCP eta UDP protokoloak erabiltzen dituzten komunikazioen liburutegiak:

* SolarSockets ()

* SDL NET ()

* C++ Sockets Library ()

* GNU Common C++ ()

* DirectX - DirectPlay ()

Ikus, gainera
-------------

* TCP/IP

Erreferentziak
--------------

* Andrew S. Tanenbaum, Konputagailu-sareak (3. argitaldia 2002), EHU arg.
* J.M.Rivadeneyra, TCP/IP Sareak (2.argitaldia 2004)
Shibari edo Kinbaku
**Shibari** (japonieraz: 縛り?)
 (literalki, "lotura") edo **Kinbaku** (japonieraz: 緊縛?)
 (literalki "lotura estua") japoniar *bondage* mota bat da, hainbat irizpide tekniko eta estetiko jarraitzen dituenak, eta fibra nautralekin egiten dena.

Shibari hitzarekin ekintza bera izendatzen da, eta kinbaku hitzarekin lotzearen arteari. Kontzeptu ezberdina da Mendebaldean erabiltzen den bondagearekiko, azken honen helbururik behinena inmobilizazioa baita. Shibaria artetzat hartzen da, eta ez du zertan inmobilizazioa ekarri behar. Baloratzen dena soka-lotura-sumisoaren harreman estetikoa, dominante edo maisuaren, lotua den pertsonaren eta ikuslearen (japoniar tradizioan garrantzitsua) arteko hirukia eta pertsona lotuaren gorputzaren gainean sortzen diren efektu energetiko positibo eta negatiboak dira.

Ikus, gainera
-------------

* Bondage
* BDSM

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1190983
* Commonscat Multimedia: Shibari bondage

---

 |

* Wd Datuak: Q1190983
* Commonscat Multimedia: Shibari bondage
**Sheut**, **Shuit** edo **Jaibit**, literalki, gizaki baten itzala, edo izaki bizidunena, baita ustezko jainkoena ere, *necher*. Bere izenaren transliterazioa hieroglifo idazkeran šut, **Sheut** bezala transkribatua.

Antzinako egiptoarren hil teorietan, itzala, izaki izpiritual antzeko zeozertzat hartzen zen, pertsona bakoitzaren izaera osatzen zuena, pertsona bat itzalik gabe existitzen ez dela jakina delarik, eta pertsonaren itzala, ez da pertsona bera gabe existitzen; antzinako egiptoarrek, itzalak, izaeraren zeozer funtsezkoa zuela uste izan zuten.

Šutarekiko ideia, Kari buruz zenaren oso antzekoa zen, hala ere, azken honekin alderatuz, honen aurkako alde askorekin, Kan, alde positbioak nagusi ziren bitartean, sheutean, pertsonaren alde negatiboak nagusitzen zirelarik.

Sarri, pertsona eta jainkoen estatuak, euren sheuta bezala hartzen ziren. Sheuta, gizaki baten irudi txiki bat bezala irudikatua zen, erabat beltza, kasu honetan, askotan, heriotza sinbolizatzen zuena, edo Anubis zerbitzatzen.

Antzinako egiptoarrentzat, izpirituaren osagaiak, honako hauek ziren: Ib, Ka, Ba, Aj, Ren eta Sheut.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3822683

 |

* Wd Datuak: Q3822683
**Seleuko I.a Nikator** (antzinako grezieraz: Σέλευκος Νικάτωρ, *Séleukos Nikátōr*, «Seleuko Garailea»; Europus, Mazedonia, K.a. 358 aldean - Lisimakia, Trazia, K.a. 281 aldean) Alexandro Handiaren jenerala eta Seleukotar Inperioaren sortzailea izan zen.

Bizitza
-------

Antioko izeneko Filipo II.aren jeneral baten semea zen. Alexandro Handiaren gudarosteko ofiziala zelarik, Asiako kanpainian nabarmendu zen. Alexandro hil zenean (K.a. 323), Perdikas-en aurkako borrokan esku hartu zuen (K.a. 321), eta inperioaren zatiketan Babiloniaren gobernua egokitu zitzaion. Antigono Monoftalmosen aurka jardun behar zuen diadokoen –Seleuko, Ptolomeo, Kasandro, Lisimako– elkartearen eragilea izan zen. K.a. 316an Babiloniatik ihes egin behar izan zuen. 312an, ordea, Ptolomeoren gudarostearekin bat eginik, Antigonoren seme Demetrio Poliorzete garaitu zuen Gazan, eta berriro eskuratu zuen Babilonia.

K.a. 305ean errege (*basileus*) izendaturik, India aldera hedatu zuen bere mendeko lurraldea. Gero, Persia eta Baktriana hartu zituen, eta mendebaldera jo zuen. Berriro Ptolomeo, Kasandro eta Lisimakorekin elkarturik, K.a. 301ean Antigono garaitu zuen Ipsosko guduan (Frigia). Hiriburua Seleuziatik Oronteseko ertzetan eraikitako Antiokiara eraman zuen, Mediterraneoaren gaineko nagusigoa lortzearren. Siriako hegoaldearen jabetza zela medio, Seleuko Demetrio Poliorzeterekin elkartu zen Ptolomeoren eta Lisimakoren kontra. K.a. 285ean, alabaina, Demetrio preso hartu zuen. 281ean Lisimakori garaiturik, haren erresumaz jabetu zen. Mazedoniaren kontra jo zuen ondoren, baina Ptolomeo Zeraunok hil zuen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Seleuko I.a Nikator*** Aldatu lotura Wikidatan |

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa***Kargu berria*** | **Seleukotar enperadorea**K.a. 305-K.a. 281 | Ondorengoa**Antioko I.a Soter** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q184176
* Commonscat Multimedia: Seleucus I

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 72194159
* ISNI: 0000 0000 1059 1044
* BNE: XX900941
* GND: 118966669
* LCCN: n87880846
* BIBSYS: 90604316
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05344/eu\_s\_1639/s1639
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q184176
* Commonscat Multimedia: Seleucus I
**Suizidio lagundua** edo **lagundutako suizidioa** eutanasiatik oso hurbil dagoen kontzeptua da. Medikuak ez dio gaixoari ezer sartzen baina errezeta bat egiten dio heriotza eragiteko pilula batzuekin, eta gaixoak nahi dituenean hartuko ditu.

Europako herrialde batzuetan, Belgikan edo Herbehereetan esaterako, erregulatu egin da lagundutako suizidioa, medikuntzaren eta erizaintzaren profesionalei atribuzioak emanez. Beste herrialde batzuetan, Suitzan adibidez, medikoki lagundutako suizidioaz gain, suizidiorako laguntza ere jasotzen da: edozein pertsonak lagun diezaioke beste bati suizidioan ondorio juridikorik gabe, legez jasotako baldintzetan egiten bada. Beraz, azken kasu horretan ez da ezinbestez ingurune medikuan egin behar.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «GAKOAK», *Berria*, 2014-12-13
2. ↑    «Eutanasiaren egoera legala munduan» *Euskal Irrati Telebista* (Noiz kontsultatua: 2019-11-16).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q689846
* Commonscat Multimedia: Assisted suicide

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12571592v (data)
* GND: 4117232-2
* LCCN: sh91004385
* NKC: ph191231
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D017236

 |

* Wd Datuak: Q689846
* Commonscat Multimedia: Assisted suicide
**Suitzako Lokomotor eta Makinen Fabrika** (alemanez: *Schweizerische Lokomotiv- und Maschinenfabrik*), "SLM" gisa ere laburtua, Winterthurren kokatutako Suitzako enpresa bat zen.

Konpainia 1871n sortu zuen Winterthurren Charles Brownek. Konpainiaren lehen arrakasta trenbideko ibilgailuekin izan zen, eta gero tranbien ekoizpenera zabaldu zuten. 1890erako, SLM Suitzako trenbide ekipamendu fabrika handiena zen. Orduan, Brown, Boveri & Cie, Maschinenfabrik Oerlikon eta Société Anonyme des Ateliers de Sécheron bezalako beste eraikitzaile batzuekin batera, Suitzako lehen tren elektrikoa elkarrekin eraikitzeko lanei ekin zieten. Lan bateratu honen bitartez, ospe dezente lortu zuten lokomotorren fabrikazioa lortu zen, hala nola Ae 3/6 I, Ae 4/7, Re 4/4 I, Ae 4/4, Ae 6/6, Re 4/4 II, BLS Re 4/4, Re 6/6, Re 450, Re 460 eta Re 465 modeloak. Horri esker, lokomotor horietako batzuk Norvegia, Finlandia eta Hong Kong bezalako herrialdeei saldu zizkieten.

Lokomotorren eraikuntzak pieza osagarriak behar zituen, hala nola motorrak, trakzioak eta ponpak. 1961ean Sulzer konpainiarekin bateratze baten bidez, eragiketa horiek SLM beraren barruan sartu ziren.

1998an, SLMk Sulzer-Winpro izena hartu zuen eta bere lan-taldea berrantolatu zuen, prozesuan 350 langile kaleratuz. Tranbiaren fabrikazioa Stadler Rail konpainiari saldu zioten eta Adtranz ingeniaritza Bombardier Transportation-i. Zuzendaritzak enpresa guztiz saltzea erabaki ondoren, Winpro AG entitatea sortu zen, bere jardun-eremuak automobil eta trenbide ibilgailuen sistemak eta makinak ziren. 2005eko irailaren 7an Winpro AG Stadler Rail-ekin bat egin zuten. 2000. urtearen erdialdean, lurrunezko tren-makinen dibisioa enpresatik guztiz banandu zen, Damplokomotiv- und Maschinenfabrik (DLM) izeneko entitate independente berria osatuz.

SLM Artxibo Historikoa
----------------------

2004 hasieran, Sulzer, Bombardier Transportation eta Suitzako Garraio Museoak elkarlanean egindako ahaleginean, SBB Historical Heritage Foundation-ek SLM planoen artxiboa hartu zuen. Winterthur-en kokatutako 300 m²-ko kudeaketa-eraikinak 100.000 plano baino gehiago ditu, SLMren argazki bildumaz, eta fabrikazio-liburuxkez gain, beste dokumentu batzuen artean.

Kanpo estekak
-------------

* DLM AG

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q669606
* Commonscat Multimedia: Schweizerische Lokomotiv- und Maschinenfabrik

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144843275
* ISNI: 0000 0001 2176 2600
* GND: 111720-8
* SUDOC: 176425705
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 041823

 |

* Wd Datuak: Q669606
* Commonscat Multimedia: Schweizerische Lokomotiv- und Maschinenfabrik
Jauregiaren aurrealdea.
**Suitzako Jauregi Federala** (alemanez *Bundeshaus*, frantsesez *Palais fédéral*, italieraz *Palazzo federale*) Suitzako Biltzar Federalaren (parlamentua) eta Kontseilu Federalaren (gobernua) egoitza nagusia da. Eraikina Bernan dago.

Eraikina Hans Auer arkitektoak diseinatu zuen eta 1902ko apirilaren 1ean ireki zuten. Eraikuntzak, guztira, orduko 7.198.000 suitzar liberako kostua izan zuen.

Bertan gobernua eta parlamentua biltzen dira. Parlamentua osatzen duten Kontseilua Nazionala eta Estatuen Kontseilua *Hall of the Dome* delakoak banatzen ditu.

*Hall of the Dome*

Ikus, gainera
-------------

* Suitzako Biltzar Federala

Kanpo estekak
-------------

* Biltzar Federala - Suitzako Parlamentua: Arkitektura, parlamentuaren webgune ofizialean
* Parlamentuko eraikinaren irudiak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q30911
* Commonscat Multimedia: Bundeshaus Bern

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 173187993
* GND: 4198117-0
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 011007

 |

* Wd Datuak: Q30911
* Commonscat Multimedia: Bundeshaus Bern

46°56′48″N 7°26′39″E﻿ / ﻿46.9467°N 7.4442°E﻿ / 46.9467; 7.4442
Ezkerrean, urdinez, silikonazko moldea.
**Silikona** siloxanoaren polimeroa da, silizio- eta oxigeno-atomoak katean txandaka dituena; silizio-atomoari loturik talde organikoak izaten dira, hala nola metilo taldea (CH3).

Frederick Kipping kimikariak asmatu zuen 1900. urtean.

Silikonak fluidoak, kautxuak, erretxinak edo gantzak izan daitezke molekularen pisuaren eta polimerizazio-mailaren arabera. Polimeroak zuzenekoak edota gurutzatuak izan daitezke.

Ezaugarriak
-----------

Ura aldentzen dute bere ingurutik, kimikoki inerteak dira, labaingarriak dira, ez dute usainik ez kolorerik, eta egonkorrak dira goi-tenperaturetan.

Erabilera
---------

Estalki babesle eta isolatzaile elektriko antzera erabiltzen dira, besteak beste; baita gai iragazgaitzak egiteko eta pieza elektrikoak gordetzeko ere (silikona-txipak esaterako).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q146439
* Commonscat Multimedia: Silicones

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph125528
* AAT: 300014558
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D012828
* **Kimikako identifikadoreak**
* ATC: A03AX13

 |

* Wd Datuak: Q146439
* Commonscat Multimedia: Silicones
Sexu kutxak Alemaniako Bonn hirian.
**Sexu kutxa**, baita ere **Sexu automobilean** (ingelesez: *Sex box, Sex drive-in*) prostituzioa kontrolatzeko Europako herri batzuetan aurrera eramaten den praktika da. Berez, automobilak aparkatzeko moldatutako espazioak dira. Esperientzia herrialde desberdinetan egin da: Herbehereetako Erresuman, Alemanian, Suitzan.

Ezaugarriak
-----------

Oro har, tokiko agintariek egiten dituzte instalazio hauek. Helburua kaleko prostituzioa praktikatzen den lekuak kontrolatzea eta, halaber, prostitutei segurtasun, intimitate eta arreta higieniko handiagoa eskaintzea da. Prostitutei begira segurtasuneko langileak ohartarazteko botoia edukitzen dute edo larrialdian emagalduaren autotik irtetea errazteko egiturak egokitzen dituzte.
Instalazio zaharrenak XX. mendeko amaierakoak dira. Zaharrenetarikoak Arnhem hiriak jarri ziren, 1996an. Kasu askotan, jarri ondoren, itxi egin dira, esaterako Amsterdamen, Hagan, Rotterdamen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2517761

 |

* Wd Datuak: Q2517761
Gotthold Ephraim Lessing idazleak proposatu zuen
*Empfindsamkeit* terminoa
**Sentimentalismoa**,*Empfindsamkeit*, Argien Garaian Europan barrena sortu zen arte- eta literatura-joera izan zen.

Haize berriak Ingalaterran sortu ziren (Edward Youngen poesia eta, batez ere, eleberri modernorako ateak zabaldu zituen *Pamela, or Virtue Rewarded* [1740, *Pamela, edo eskerturiko bertutea*] eleberria, Samuel Richardsonen obra), eta Europara hedatu XVIII. mendearen erdialdean, Alemaniara bereziki. Gotthold Ephraim Lessing alemaniar idazleak proposatu zuen *Empfindsamkeit* izena, ingelesezko *sentimental* hitza adierazteko (1768); *Aufklärung* edo Ilustrazioaren ikuspegi arrazionalistaren aurkako joerak bildu ohi dira deitura horren barnean. Itzulpen-lanen ugaltzeak zerikusi handia izan zuten ideia berrien zabaltzearekin. Garai hartan hedatu ziren Europara Ingalaterrako literatura-moldeak: James Macphersonek eman zituen Ossianen poemak ezagutzera, Shakespeareren obra hasi zen Europako hizkuntza nagusietara bihurtzen eta Edward Young-en eta beste zenbait olerkariren lanek berehala izan zuten harrera ona. Samuel Richardsonen obraren jarraitzaileak izan ziren, neurri handi batean, Jean-Jacques Rousseau (*Julie ou La Nouvelle Héloïsse,* 1761) eta Goethe (*Die Leiden des jungen Werthers, Werther gaztearen atsekabeak*, 1774). Aldi honetako poeta aleman nagusiak Friedrich Gottlieb Klopstock (1724-1803), Christian Fürchtegott Gellert (1715-1769), Johann Timotheus Hermes (1738-1821) eta Sophie de La Roche (1730-1807) izan ziren.

Adiskidetasunaren laudorioak, pertsonaren barne-psikologiaren aurkezpenak, izadiarekiko sentimenduzko atxikipenak, ametsek, amodiozko gorabeherek eta gizarte berriaren atariko arazoek sarrera egin zioten urte haietan XIX. mendearen lehen erdialdera arte luzatu zen aro erromantikoari (*Sturm und Drang,* 1770-1790). Musikarien artean, Carl Philipp Emanuel Bach (1714-1788), Johann Sebastian Bachen bigarren semea, izan zen espiritu berri horretan murgildu zen musikagilerik garrantzitsuena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q754602
* **Identifikadoreak**
* NKC: ph124595

 |

* Wd Datuak: Q754602
Genetikan, **sexuari loturiko herentzia** kromosoma sexualetan kokatutako geneek eragiten dutena izaten da. Jakina denez, gizakiarengan eta animalia gehienetan bi kromosoma sexual daude: X eta Y, pertsonaren sexua erabakitzen dutenak (gizakiarengan, XX emea eta XY arra). Aspalditik jakiten da badirela sexu batean azaltzeko joera handiagoa duten karaktere batzuk. Honen zergatia sexuari loturiko herentzia da.

Y kromosoma X kromosoma baino txikiagoa denez, sexuari loturiko geneak ia beti X kromosoman daude, homologorik ez duen zatian. Dakigunez, karaktere guztiak gutxienez bi genek edo alelok mugatzen dituzte, Y kromosoman homologorik ez duten X kromosomaren geneek izan ezik. X kromosoman dauden gene horiek bakarrik agertuko dira beti gizonezkoen genotipoan, gene homologorik ez dutelako Y kromosoman.

Emeen kasuan, aldiz, sexuari loturiko herentziaren geneek bi alelo dituzte, bi kromosoma sexualak berdinak direlako (XX). Azpirakorrak direnean, gene horiek homozigosian besterik ez dira fenotipoan agertuko.

Sexuari loturiko herentziak ez du Mendelen legeak betetzen. Horren arrazoia aipatutakoa izaten da, hots, X kromosoman dauden gene gehienek ez dutela homologorik Y kromosoman.

Hainbat gaixotasunen oinarri genetikoa sexuari loturiko herentzian datza. Esaterako, hemofilia, daltonismoa, gazteen glaukoma edo giharren distrofia, besteak beste. Gizonezkoek gaixotasun horiek pairatuko dituzte beraiei lotutako genea baldin badute. Emakumezkoek, aldiz, gaixotasuna hartzeko probabilitate gutxiago dute, alelo pare bat dutelako eta gene gaiztoa eduki arren -azpirakorra bada- ez dute heterozigosian gaitzarik garatuko.

Geneen transmisioa
------------------

Hemofiliaren geneen transmisioak sexuari loturiko herentziaren eredua jarraitzen du. Eredu horrek hemofilia ez ezik, gainonetzeko sexuari loturiko herentziaren bidez hartutako gaitzentzat ere balio du.

Hemofiliaren geneak bi alelo ditu, X kromosoman daudenak: normala (XH) eta hemofilikoa (Xh). Alelo normala gainartzailea da, eta hemofilikoa azpirakorra.

Balizko konbinazioak hauek dira:

* XH XH : emakume normala, ez hemofilikoa
* XH Xh : emakume eramailea, ez hemofilikoa
* Xh Xh : emakume hemofilikoa (oso urria)
* XH Y : gizon normala, ez hemofilikoa
* Xh Y : gizon hemofilikoa

Emakumezko eramaileak azpimarratu behar dira. Hemofilikoak ez izan arren, seme-alabak baldin badituzte gaitza transmititu egingo diete mutilen erdiei:

XH Xh x XH Y = XH XH (normala) + XH Y (normala) + XH Xh (eramailea) + Xh Y (hemofilikoa)
Gene gaiztoa eramaten duten emakumeak osasuntsuak dira, heterozigotoak direlako, baina gene gaiztoa duten gizonezkoak hemofilikoak dira, gene homologorik ez dutelako.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1142188
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85120653

 |

* Wd Datuak: Q1142188
Hezkuntzaren Lorpena Ebaluatzeko Nazioarteko Elkarteak **Matematikaren eta Zientzien Nazioarteko Azterlaneko Joerak** (ingelesezko akronimorekin, **TIMSS** akronimoarekin, ezagunagoa) mundu osoko ikasleen matematikaren eta ezagutza zientifikoaren nazioarteko ebaluazio probak dira, eta proba horiek aztertzen egiten diren txostenak. Parte hartzen duten ikasleak hainbat hezkuntza-sistematakoak dira (hainbat herrialdetako edo herrialdeetako lurralde-jurisdikziotakoak). Ikerketak garapen ekonomikoari, kokapen geografikoari eta populazioaren tamainari begiratzen dio, eta ikasleen egoera sozioekonomikoari. Parte hartzen duen hezkuntza sistema bakoitzean 4.500 ikasletik 5.000ra bitarte ebaluatzen dira gutxienez. Ikasleek matematika eta zientziak ikasteko baldintzei buruzko testuinguru-datuak batzen dira, ikasleen eta irakasleen datuak, zuzendaritza taldeenak eta guraso edo familienak. Datu horiek galdetegi eta galdera-sorten bidez batzen dira.

Erreferentziak
--------------

Ikus, gainera
-------------

* PISA txostena.
* PIRLS.
* TALIS.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** IEA's TIMSS & PIRLS International Study Center at Boston College.
* **(Ingelesez)** www.iea.nl: TIMSS. Trends in International Mathematics and Science Study..
* **(Ingelesez)** U.S. Department of Education TIMSS.
* **(Ingelesez)** TIMSS: What Have We Learned about Math and Science Teaching? - Education Resources Information Center Clearinghouse for Science Mathematics and Environmental Education, Columbus, Ohio.
* **(Ingelesez)** Benchmarking to the world's best in mathematics. Quality control in curriculum and instruction among the top performers in the TIMSS.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q588485

 |

* Wd Datuak: Q588485