recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Kanariar Uhartediaren Autodeterminazioaren eta Independentziaren aldeko Mugimendua** (gaztelaniaz: *Movimiento por la Autodeterminación e Independencia del Archipiélago Canario* edo *MPAIAC*) Kanarien autodeterminazio eskubidearen eta ondoren Espainiatik independizatzearen alde egiten zuen nazio askapen mugimendua izan zen.

Historia
--------

Antonio Cubillo abokatuak, frankismo garaian erbesteratua, sortu zuen Aljerian 1964ko azaroaren 22an. 1968an Afrikar Batasunaren Erakundeak MPAIAC eta Kanarien autodeterminazio eskubidea aintzatetsi zuten. 1975ean MPAIACk La Voz de Canarias Libre irratia abian ipini zuen Aljer Irratitik. 1975 eta 1976 artean, segurtasun-indarrek MPAIACeko bi kide erail zituzten. 1976ko azaroaren 1ean, MPAIACk borroka armatuaren bidea hartzea erabaki zuen Indar Armatu Guantxeen (FAG) bitartez. Las Palmasko Galerías Preciados merkataritza-gunean lehergailu bat sartarazi zuten.

1977an Madrilgo Galerías Preciadosen lehergailu bat jarri zuen, Kanarietatik kanpo ipini zuen lehena izanez. Urte berean, Kanaria Handiko aireportuan bonba bat jarri zuten eta aireportua itxi eta hegaldiak desbideratu behar izan zituzten. Hori Los Rodeosko istripuaren kausetako bat izan zen. 1978an Rafael Valdenebros polizia-agentea hil zen FAGek jarritako lehergailua desaktibatzen ari zenean. MPAIACk bere gain hartu zuen ekintza.

1978ko abuztuaren 5ean, Aljeren, Antonio Cubilloren aurkako atentatua egin zuten eta elbarri gelditu zen. Urte horretan Antonio Cubillok Afrikar Batasunaren Erakundearen goi-bilera batean parte hartu behar zuen. Atentatuaren egileak Espainiako Barne Ministerioaren segurtasun-indarrek Cubillo hiltzeko kontratatutako bi mertzenario izan ziren. 2003an Espainiako Auzitegi Nazionalak Espainiar estatuari 150.000 euroko kalte-ordainketa zigorra ezarri zion.

MPAIACk borroka armatuari utzi zion eta 1979an Antonio Cubillo sortzailea eta idazkari nagusia taldetik kanporatu zuen. Ondoren, Antonio Cubillok CNC alderdia sortu zuen.

1980ko eta 1990eko hamarkadetan jarduerarik gabe egon zen. 2003an, aspaldiko MPAIACeko kide ohiak, horietako batzuk MPAIACtik kanporatutakoak, mugimendua birsortu zuten, nahiz eta 1960ko eta 1970eko hamarkadetan egondako beste kideek birsorketa ez zuten aintzatetsi. Gaur egun, MPAIACk nekez du jarduera politikoa.

Ikus, gainera
-------------

* Nazionalismo kanariarra

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2722337
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125937538
* LCCN: nr91034362

 |

* Wd Datuak: Q2722337
**Kanarietako gaztelania** edo **kanariar dialektoa** (gaztelaniaz: *dialecto canario*) Kanariar uharteetako berezko eta ohiko gaztelaniaren aldaera da, uhartedi atlantiko horretan bizi diren bi milioi hiztunek erabiltzen dutena. "Aldaera atlantikoa" deitu izan denaren barruan kokatzen den aldaera dialektal bat da, gaztelaniadun Amerikaren antzekoa, eta baita hegoaldeko Iberiar penintsularen antzekoa ere, bereziki Andaluzia mendebaldekoa.

Kanarietako kokapen geografikoak, artxipelagoa kulturen arteko zubi eta igarobide historiko bihurtu duenak, jatorri ingeles, frantses edo arabierazko hitzen presentzia eragin du, baita jatorri amerikarrekoa ere. Konkistatu aurretik uharteetan bizi izan ziren kanariar aborigenek ere uharteko hiztegian utzi zuten arrastoa.

Kanarieraren antzekoena, bi eskualdeen arteko lotura historikoa dela eta, Karibeko dialektoa da, Antilla Handietan eta inguruko kostaldean hitz egiten dutena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Medina López, Javier. *El español de canarias en su dimensión atlántica: aspectos históricos y lingüísticos.*  Librería Tirant lo Blanch ISBN 84-8002-950-1..
2. ↑  «El español hablado en Canarias».

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q957764
* **Identifikadoreak**
* GND: 4163187-0

 |

* Wd Datuak: Q957764
**Fanfarre** bat kalejira egiten.
Euskal Herrian, **fanfarrea**, **txaranga** (Heg.) edo **klika** (Ipar.) haize eta perkusiozko musika-tresnez osaturiko musika-banda bat da, kalejirak eginez kaleetan jaiak alaitzeko jotzen duena. Euskal Herriko jai herrikoietan ohiko osagaia da; hain zuzen, Sanfermin jaietan egiteko garrantzitsua betetzen dute. Abesti herrikoiak jo ohi dituzte, eta askotan tradizionalak izan arren, modernoak ere jotzen dituzte.

Fanfarreko musikari kopurua 6-16 bitartekoa izaten da. Talde profesionalak izan daitezke, edo zalez osaturikoak.

Musika-tresnak
--------------

Batez ere metalezko eta perkusiozko instrumentuek osatzen dituzte fanfarreak. Hauek dira taldean ageri ohi diren musika-tresnak:

* Haizezkoak: tubak, tronpetak, tronboiak eta saxofoiak dira ohikoenak. Turutak, sousafoiak, tronpak, ofikleidoak, eufonioak... ere ikus daitezke, eta kasu berezietan baita txistu, txirula eta klarineteak ere.
* Perkusiozkoak: txindatak, dunbalak eta atabalak. Azken urteetan, batukada eta beste kaleko musika taldeen eraginez, beste motatakoak ere ikus daitezke.

Taldea handi xamarra denean, musikariez gain gidari edo zuzendari bat tartean izan daiteke, erritmoa eta pasarteak markatzen dituena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16826311
* Commonscat Multimedia: Charanga

---

 |

* Wd Datuak: Q16826311
* Commonscat Multimedia: Charanga
**José Manuel Villabella Guardiola** (Lugo, Galizia, 1938ko urtarrilaren 16a) espainiar saiakeragile eta eleberrigilea da.

Biografia
---------

Irakurle amorratua eta literaturazalea izan zen gaztetandik. 1970eko hamarraldiaren erdialdean argitaratu zuen lehen liburua, umore grafikoari eskainitakoa, gaia urteetan aztertu eta ikertu ondoren: *Los humoristas* (1975). Gaia sakonago aztertuz, *Humor gráfico asturiano* argitaratu zuen 1987an.

Villabellaren arte grafikoekiko atxikimendua Lorenzo Goñi grabatzailearekin duen harremanetik sortu zen, neurri handi batean. Goñiri buruzko artikulu eta azterlanak ere idatzi ditu, hala nola *Goya, Goñi y el toro* (1996).

Beste zaletasunetako bat gastronomia du. 1997an, *Gastronomía* liburua argitaratu zuen, eta izen bereko aldizkarian argitaratzen ditu sukaldaritzari buruzko artikuluak.

Beste saiakera-lan aipagarrienak *Florecillas de Candelucus* (1980) eta *Teoría del insulto en Asturias* (1985) dira. Narratiban aipagarriak ditu *El crimen de don Benito* (1984) eta *El día que matamos a Kennedy y otros relatos poco edificantes* (1982).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260847
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05982/eu\_v\_0400/v0400

 |

* Wd Datuak: Q12260847
**Fagota** zurezko haize instrumentua da, zehar-txirula, klarinetea, oboea eta korno ingelesa bezala. Bere altuera, 156 zentimetrokoa da, eta barneko zuloa, 250ekoa. Mihi bikoitza du.

Orkestra sinfonikoetan
----------------------

Orkestra sinfonikoetan, ohi, 4 fagot erabiltzen dira, horietako batek, kontrafagot lana egin dezan halakorik behar denean. Ateratzen duen soinua, oso egokia izaten da eszena liriko edo komikoetarako.

Fagotaren sistemak
------------------

### Heckel sistema

Heckel sistema, alemaniarra da eta, XIX. mendetik hona, gailendu den sistema da. Carl Almenräder izan zen sistema hau garatu zuena, 1823. urtetik aurrera. Gottfried Weber ikertzaile akustikoak lagunduta, 4 oktaba lortzen zituen 17 giltzetako fagota eraiki zuen. Almenräderren hobekuntzak, 1823ko hitzarmen batekin hasi ziren. Bertan, intonazioa, erantzuna eta giltzen sistema gehituz eta aldatuz jotzeko erraztasun teknikoa deskribatu zituen. Schotten lantegian lan egiteak, diseinu berri hauen arabera instrumentuak eraiki eta frogatzeko ahalbidea eman zion. Hauen emaitzak "Caecilia"n, Schotten etxeko egunkarian argitaratu ziren. Instrumentuak eraikitzen jarraitu zuen 1843. urtean hil zen arte. Schotten lantegia utzi eta gero, 1831. urtean, bere lantegi propioa sortu zuen, sistemari izena emango zion Johann Adam Heckelekin batera.

Hurrengo 50 urteetan, fagotari hobekuntza gehiago egin zizkioten Heckelen ondorengoek eta hauena, fagot estandarra bihurtu zen, beste batzuk eraikitzen jarrai zezaten. Hogeigarren mendean, Heckelen fagotak izan ziren agintari merkatuan.

### Buffet sistema

Honi, sistema frantsesa ere deritzo. Sistema hau, Heckelena baino lehenago garatzen hasi zen. Baina ez zen alemaniarrarena bezain iraultzailea izan. Ez ziren erabiltzeko erosoak, Heckelen fagotekin alderatuz gero. Baina, askoren ustez, askoz espresiboagoak dira. Oraindik, sistema honetako fagotak eraikitzen dira, Parisen zehazki, Buffet-Crampon eta Selmerrek.

Fagotarentzat piezak idatzi zituztenak
--------------------------------------

* Antonio Vivaldi
* Paul Dukas
* Paul Hindemith
* Maurice Ravel

eta beste hainbat konposatzaile ospetsu.

Ikus, gainera
-------------

* Musika klasikoa
* Wolfgang Amadeus Mozart
* Ludwig van Beethoven

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q159998
* Commonscat Multimedia: Bassoons

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4153531-5
* LCCN: sh85012193
* NDL: 00576087
* NKC: ph1003221
* AAT: 300042442
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q159998
* Commonscat Multimedia: Bassoons
**José Manuel Ortúzar Formas** (1796-1848) abokatu eta politikari txiletarra izan zen. Santiagon jaio zen 1796an. Hiri berean hil zen, 1848ko martxoan. José Manuel Ortúzar e Ibáñez de Ovalleren eta María del Carmen Formas Patiñoren semea izan zen. Dolores Ramírez y Fernández Garzónekin ezkondu zen.

Hezkuntza eta karrera
---------------------

Ortúzar Institutu Nazionalean hezi zuten eta 1819an lortu zuen bere zuzenbide-gradua. Bernardo O'Higgins abdikatu ondoren, Ramón Freire jeneralaren indar pipioloekin bat egin zuen eta Txileko armadarekin batera joan zen kanpainetara. Handik itzultzean, ohorez utzi zuen armada eta mundu zibilera joan zen, abokatu gisa. 1830eko Gerra Zibilean, ez zegoen pipioloen ondoan. Ondoren, Alderdi Liberalarekin bat egin zuen, eta haren bidez senatari hautatu zuten Coquimbo (1831-1840), Ñuble (1840-1843) eta Santiago (1843-1849) probintziek. Aldi horietan Gobernu eta Kanpo Arazoetarako Batzorde Iraunkorrean sartu zen.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6293036
* **Identifikadoreak**
* Biografías BCN: url

 |

* Wd Datuak: Q6293036
**Josep Lluís Núñez** (Guriezo, Kantabria, 1931ko irailaren 7a - Bartzelona, 2018ko abenduaren 3a) enpresaburu eta Bartzelona Futbol Klubeko presidentea izan zen.

Núñez i Navarro enpresa taldearen jabea zen. 1978ko uztailaren 1etik 2000ko uztailaren 23ra Bartzelonako presidentea izan zen. Klubaren historiako agintaldirik luzeena (22 urte) eta arrakastatsuena (176 titulu sail guztien artean) izan zen. Futbol taldeak 7 Liga, 6 Errege Kopa, 5 Espainiako Superkopa, 2 Ligaren Kopa, Europako Kopa bat, 4 Europako Errekopa, 2 Europako Superkopa eta 3 Catalunyako Kopa irabazi zituen. Urte horietan, beste izar askorekin batera, Diego Armando Maradona, Bernd Schuster, Gary Lineker, Michael Laudrup, Jose Maria Bakero, Hristo Stoitchkov, Ronaldo, Romario, Rivaldo eta Luís Figo aritu ziren Bartzelonan. Entrenatzaileen artean Johan Cruyff, Bobby Robson eta Louis van Gaal nabarmendu ziren. 1979an La Masian etorkizun handiko jokalari gazteendako egoitza kokatu zuen.

2011n sei urteko kartzela zigorra ezarri zitzaion eroskeria eta faltsutze delituengatik. Zigor honen aurkako helegitea aurkeztu zuen Auzitegi Gorenean, eta zigorra berretsi bitartean kartzela saihestu zuen. 2014ko azaroaren 16an kartzelan sartu zen, kartzela zigorra 2 urte eta bi hilabetetan utzi ziotela. Kartzelatik irtetean *Núñez i Navarro* enpresan jarraitu zuen lanean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Josep Lluís Núñez (1978-2000) FCBarcelona.cat
2. ↑  El expresidente del Barça José Luis Núñez, condenado a seis años de cárcel Elpais.com
3. ↑  Los condenados de Hacienda evitan ir a prisión al no haber riesgo de fuga Elpais.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q373088
* Commonscat Multimedia: Josep Lluís Núñez i Clemente

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 303901952
* BNE: XX889341
* GND: 1172815356

 |

* Wd Datuak: Q373088
* Commonscat Multimedia: Josep Lluís Núñez i Clemente
**Kamera geldoa** (ingelesez: *slow motion*) zinema eta bideogintzan, irudiak naturalean baino geldoago ibili edo iragaiten direnean "kamera geldoan" doazela esan ohi da, arruntean. Berez, teknikoki, kamera lasterra erabili behar da efektu hori lortzeko, hau da, irudiak zineman ohi den segundoko hogeita lau edo hogeita bost fotogramako lastertasunez baino gehiagotan hartu behar dira: irudiak banako gehiagotan zatituz mugimendua motelago ikusten da, geldoago, proiektatutakoan.

Gauza edo eszena baten irudia paper orri batean proiektatu eta hala irudi hori hartan marrazteko balio duen tresna. Kutxa edo gela ilun bat izaten da, alde batean zulotxo bat edo lente bat duela. Horretatik marratu nahi den irudia, argi askorekin, ageri da. Argazki makinaren oinarrizko printzipio bera du. Aristotelesen garaian erabiltzen zen. Erdi Aroan eguzki eklipseak ikusteko erabili zen. Errenazimentutik aurrera pintore askok erabili zuten: Vasari, Canaletto, etab.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1899749
* Commonscat Multimedia: Slow motion videos

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300263878
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1899749
* Commonscat Multimedia: Slow motion videos

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2013-5-11 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
**Josep Maria Font i Rius** (Bartzelona, Katalunia, 1915eko apirilaren 12a - *ib.*, 2018ko apirilaren 5a) historialaria eta legelaria izan zen.

Espainiako Gerra Zibilean, Kataluniako dokumentu-ondarea zaintzeko eta katalogatzeko taldean parte hartu zuen, Duran i Sampereren gidaritzapean, eta Kataluniako Generalitatearen babespean. Gerra ondoren, dokumentu horiek beren jatorrizko artxiboetan sartzeko ardura izan zuen. Denbora horretan aztertu ahal izan zituen dokumentuetan oinarritu zituen bere ondorengo lan historikoak. Bere doktorego-tesiak (1945) ondorengo ikerketen ildoa definitu zuen: Bartzelonako udal-erregimena.

Espainiako Zuzenbidearen Historiako katedradun gisa, La Laguna (Kanariak), Murtzia, Valentzia eta, azkenik, 1954tik aurrera, Bartzelonako unibertsitateetan eman zituen eskolak. Egin zuen lan izugarria eta idatzita utzi zuen obra oparoa dela eta, Kataluniako Zuzenbideari buruzko historialari nagusi eta ospetsuentzat daukate.

Obra nagusiak: *Orígenes del régimen municipal de Cataluña* (1945); *Instituciones medievales españolas* (1949); *Cartas de población y franquicia de Cataluña* (1963-83); *Franquicias urbanas medievales de la Cataluña la Vella* (1960); *El proçés de formació de les customs de Tortosa* (1973); *Jaume I i la municipalitat de Barcelona* (1977); *El antiguo derecho local de la ciudad de Balaguer* (1982); *Estudis sobre els drets i institucions locals en la Catalunya medieval* (1985).

Hainbat sari jaso zituen: Espainiako Historiako Sari Nazionala (1984), Sant Jordiren Gurutzea (1987), Narcís Monturiolen domina (1983), Bartzelonako Urrezko domina (1994) eta Fundació Catalana saria (2002). 1985ean Bartzelonako Unibertsitateko Zuzenbidearen Historiako katedradun izateari utzi zion, erretiratzeko.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3753534
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 29553820
* ISNI: 0000 0000 8342 5653
* BNE: XX878617
* BNF: 12054298j (data)
* CANTIC: a10086171
* GND: 1047962950
* LCCN: n85118359
* NKC: jo20201082119
* CiNii: DA04838001
* SUDOC: 028776798
* UB: a1006103
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02200/eu\_f\_0892/f0892
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* Persée: 254599
* Dialnet: 630840

 |

* Wd Datuak: Q3753534
**Blasa Morales** (Lizarra, Nafarroa Garaia, XIX-XX mendea) maistra izan zen.

Biografia
---------

Blasa eskola pribatu bateko maistra izan zen, eta udal dirulaguntza jasotzen zuen bere lanagatik. Nesken hezitzaile aritu zen XIX. mendearen azken urteetan. Bildutako datuen arabera, 1884ko urtarrilaren 3an Lizarrako Udalak Blasak gobernatutako eskolari 75 pezetako dirulaguntza eman zion. Hala ere, kopuru hori gutxiegitzat jo zuen maistrak, eskolak jasaten zituen kalteak, gabeziak eta beharrak nahiko nabarmenak eta bistakoak baitziren. Blasa kexu zen herriko beste eskolari, San Andres izeneko mutikoen eskolari, 500 pezetako dirulaguntza ematen ziotelako. Protesta gogorra egin zuen, diskriminazio hori ulertzen ez zuelako. 

Udala bildu egin zen protesta aztertzeko, baina eskaera ez zela bidezkoa erabaki zuen, besteak beste, mutikoen eskola neskatoena baino garrantzitsuagoa zelako.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «TIERRA DE ESTRELLAS : GUÍA HISTÓRICA DE LAS MUJERES DE TIERRA ESTELLA | Katakrak» *katakrak.net*: 317 or. (Noiz kontsultatua: 2022-10-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q114865936

 |

* Wd Datuak: Q114865936
**Euskadiko Ezkerraren Gazteak** (**EGAZ**) Euskadiko Alderdi Sozialistaren (PSE-EE, Partido Socialista de Euskadi-Euskadiko Ezkerra) gazte antolakundea da. Bere jatorrizko izena, gaztelaniaz, Juventudes Socialistas de Euskadi (JSE, Euskadiko Gaztedi Sozialistak) da, eta sigla ofizialak JSE-EGAZ, JSE bere horretan Espainiako gaztedi sozialistena ere baita, Juventudes Socialistas de España. Halaber, Ramon Rubial izena gehitu ohi dio antolakundeak bere siglei (JSE-EGAZ Ramon Rubial), Euskal Kontseilu Nagusiaren lehen presidentearen omenez.

Izenaren afera
--------------

Nahiz eta antolakundearen erdal izena eta euskarazkoa literalki bat ez etorri, zentzua PSE eta EE alderdien fusioan bilatu behar da; 1993ko martxoan, jatorriz abertzale independentista zen EE, sozialistekin bat egitea onartu zuen, Kataluniako sozialisten atzeko batura Euskal Autonomia Erkidegora (EAE) eramateko zioaz. Horren ondorioz, PSEren eta EEren gaztediek ere erakunde bakarra antolatuko zuten, oraingo izen eta siglei bidea eginez. Alta, JSE-EGAZek bere sorkuntza 1903an kokatzen du, Tomas Meabek Erandion sortutako lehen gazte antolakunde sozialistaren bidetik, EE 1977ra arte sortu ez bazen ere.

1985etik hona 10 presidente izan ditu JSE-EGAZek, horietako bat Patxi Lopez EAEko lehen lehendakari sozialista izanik, PSE eta EEren arteko fusioa gertatu aurretik postu hura betetzen ibili zena (1985-1987).

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Juventudes Socialistas de España | Web oficial de las Juventudes Socialistas de España.*  (Noiz kontsultatua: 2021-07-10).
2. ↑     *Euskal Sozialismoaren Historia.* , 7 or..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** GESMATICA. «Historia de JSE» *www.jse-egaz.org* (Noiz kontsultatua: 2021-07-10).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9016879

 |

* Wd Datuak: Q9016879

  



|   **Euskal Herriko gazte erakunde politikoak** |  |
| --- | --- |
| Aitzina! • Ernai • Euzko Gaztedi • Gazte Abertzaleak • Gazteok Bai • Gazte Komunistak • Iratzarri • Jeunes PopulairesJóvenes Demócratas de Navarra • JSE-Egaz • Juventudes Navarras • Mouvement des Jeunes CommunistesMouvement des Jeunes Socialistes • Nafarroako Gazte Sozialistak • Nuevas Generaciones del País Vasco |  |
**Frantzisko Ximenez Baskardo** (Cabredo, Nafarroa, 1651 - 1713) eskultorea izan zen, Diego Ximenezen semea. Arabako Errioxan lan egin zuen, batez ere, eta bere aitak baino lan errealistagoak ondu zituen.

Lanak
-----

Obra nagusiak: bere aitak Lapueblako Jasokunde elizarentzat hasitako erretaula-lan batzuetan jardun zuen 1664. urtean; Ekorako erretaulako eskulturak (1676); Lezako elizako Kristo Santuaren irudia (1678); Bilarko Jasokunde elizako erretaulako irudiak (1678-1681); Bernedoko erretaula nagusia (1684), Kanpezuko elizako irudiak (1692-1698); Bernedoko elizako alboko erretaula eta Ama Birjinaren irudia (1693); Guardiako erretaula nagusiko irudiak (1694); Gasteizko San Pedro elizako erretaula nagusiko irudiak, XVII. mendearen bukaeran; eta Buxandako elizako irudiak (1703).

Harenak dira, halaber, Trebiñuko konderriko herri batzuetako elizetako irudiak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
Augusto erromatar enperadorearen kameoa gorgoneion bat eta ezpata-gerrikoa jantzita. Hiru geruzako sardonix kameoa, erromatar artelana, ca. K.o 14-20.
**Kameu** deitzen zaio harri ederrez egindako erliebe orori, oro har, kolore ezberdinekoak eta irudi finak dituztenak. Euskaltzaindiaren hiztegian horrela dago jasota: "Apaingarri bezala erabiltzen den harribitxia (gehienetan onizea), erliebean landuriko irudi bat izaten duena".

Kameuetan, gehien erabilitako harriak agatak ziren, eta are gehiago sardonika eta onize-barietateak. Bai orain, bai aurreko mendeetan, harri horiek imitatu eta faltsutu egiten dira beira eta esmalteekin, harrizko edo beirazko erliebe bat beste kolore bateko beste harri batekin soldatuz.

Harria hutsunean grabatuta badago, *entalle* esaten zaio. Kameuak eta beste objektu batzuk (adibidez, entalleak) sortzeko arteari gliptika deitzen zaio (grezierazko glypho hitzetik dator, *grabatzea*), eta Eskulturako artearen forma berezia da. Historiako garairik urrunenetatik, gliptikaren ekoizpenek zigiluak, apaindura-artikuluak, objektu errukiorrak edo sineskeriari dagozkionak egiteko balio izan dute.

Historia
--------

Antzina oso preziatuak ziren eta horren erakusgarri dira greko-erromatar eta persiar kulturatik kontserbatzen diren harribitxi gogorretan landutako ale ugariak.

XIV. eta XV. mendeetan nakarra landu zen Frantzian, Alemanian eta Flandesen. Garai horretan, material horrekin egindako objektuek ospe handia zuten Frantziako gorteetan. Garai hartan egindako aurkikuntzen bidaiei esker, lehengai exotikoak sartu ziren Europan, hala nola sudur-letaginak, anbarra, jadea, dortoka-oskol erraldoiak eta itsas maskor bitxiak. Artikulu hauek historia naturalarekiko interesa piztu zuten eta bitxigile, artisau eta grabatzaileen irudimena suspertu zuten.

XVI. mendean jakin zen zipreidoen eta osidoen maskorrak bereziki egokiak zirela kameuak egiteko. XVIII. mendean, garai neoklasikoan, antzinako arteekiko interesa berpiztu zen, maskorren tailuak loratzera eraman zuena, nahiz eta imitaziotzat hartzen ziren, material txikiagoarekin eginda zeudelako. Ordutik aurrera, artisau-zentroak desagertzen joan ziren, eta bi hiritan baino ez ziren geratu: Idar-Oberstein (agaten tailu mekanikoan espezializatua) Alemanian eta Torre del Greco Italian, non artisau-lanak egiten diren.

Iruditegia
----------

* Ptolomeo II.a Filadelfoaren kameua.Ptolomeo II.a Filadelfoaren kameua.
* Emakume bat kameu batekin.Emakume bat kameu batekin.
* 118 / Ascione fabrikatzaileak Cassis madagascariensis gainean landutako kameoa, 1925.118 / Ascione fabrikatzaileak *Cassis madagascariensis* gainean landutako kameoa, 1925.
* Kameu moderno bat.Kameu moderno bat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28512
* Commonscat Multimedia: Cameos

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX4576694
* BNF: 11977638b (data)
* GND: 4120541-8
* LCCN: sh85019125
* NDL: 00564803
* NKC: ph121404
* AAT: 300047261
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q28512
* Commonscat Multimedia: Cameos
**Frantziskotarren eliza eta monasterioa** (kroazieraz: *Franjevački samostan i crkva*) Dubrovnik hiriko eraikin multzo ezaguna da. Monasterioa eta elizaz gain liburutegia eta farmazia ere baditu. 1979tik aurrera hiriaren alde historikoa UNESCOren Gizateriaren Ondarea da.

Historia
--------

Eraikin multzo honetako atalik zaharrena monasterioa da, XIII mendean Dubrovnikeko harresien kanpoaldean eraiki zena. 1317an harresien barnean monasterio berria altxatzea erabaki zuten, dena dela eraikuntza lanak hainbat mendetan luzatu ziren. Mihoje Brajkov maisuak altxatu zuen estilo erromanikoan. Garai hartakoa da farmazia ere, oraindik lanean jarraitzen duen **munduko farmaziarik zaharrena** da beraz. Monasterioak bi klaustro ditu, azpikoa, zaharra, erromanikoa, 120 zutabeduna, eta goikoa berriz pizkundekoa.

XV mendean eliza gotikoa eraiki zuten alboan baina 1667ko ñlurrikarak ia erabat suntsitu zuen. Marmolezko pulpitoa izan zen salbatu zen elementu bakarretakoa. Hurrengo urteetan berreraiki egin zuten eta elementu aipagarrienetakoa Giuseppe Sardi eskultore veneziarraren bast aldetako aldarea da, 1684 eta 1696 artean egindakoa. Aldarearen dekorazioak 1888an margotu ziren.

XVII mende berean eraiki zan liburutegia. 20.000 liburu inguru ditu, hauetatik 1.200 eskuizkribu eta 137 inkunable.

Iruditegia
----------

* Monasterioa eta eliza.Monasterioa eta eliza.
* Kanpaidorrea.Kanpaidorrea.
* Azpiko klaustroa.Azpiko klaustroa.
* Barnealdea.Barnealdea.
* Farmazia.Farmazia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3509032
* Commonscat Multimedia: Franciscan Church and Monastery in Dubrovnik

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 194115385
* LCCN: n2012027840
* NKC: ko20181000335
* SUDOC: 029625386

 |

* Wd Datuak: Q3509032
* Commonscat Multimedia: Franciscan Church and Monastery in Dubrovnik
**Justino de Neve y Yébenes** (Sevilla 1625-1685), Sevillako Katedraleko kalonjea izan zen.

Aipaturiko hiriko *Hospital de los Venerables* deritzon ospitalearen sortzailea eta Sevillako tenplu batzuetan eginiko erreformen bultzatzailetako bat izan zen, besteak beste, Santa Maria Zuriaren elizan. Hura apaintzeko bere lagun min eta testamentu-betearazle Bartolomé Esteban Murillo margolariari *Patrizioaren Ametsa* eta *Bisita Aita Santuari* margo-oihalak enkargatu zizkion.

Bi margolan horiek, Erromako Santa Mara Nagusia basilikan sorreraren istorioa kontatzen dute, biak indarrez ebatsi zituen Soult Marexalak, Murilloren lanaren mireslea ei zena, baina berreskuratu ahal izan ziren eta, orain, Pradoko Museoan daude.

Horretaz gain, Justino de Neveren erretratu bat Murilloren lana da.

Bere hondarrak, Sevillako katedralean lurperatuta daude.

Orotarik
--------

1895eko urtarriletik, Chorro kalea, Santa Cruz auzoan, bere omenez, bere izenarekin berrizendatua izan zen. *Hospital de los Venerables* ospitalearen eraikuntza-lanen garapena gainbegiratzeko erabiltzen zuen bizilekua zen.

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11686958
* Commonscat Multimedia: Justino de Neve

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 173299047
* ISNI: 0000 0001 2347 2260
* BNE: XX5283881
* BNF: 16646476n (data)
* GND: 1030249504
* LCCN: no2012106068
* SUDOC: 167467972
* ULAN: 500323165
* UB: a1393092

 |

* Wd Datuak: Q11686958
* Commonscat Multimedia: Justino de Neve
1873ko marrazki honetan «juju etxe» bat ikusten da, Beningo golkoan. Burezurrak eta hezurrak fetixe gisa erabiltzen dira.
***Juju*** Mendebaldeko Afrikaren erlijio tradizionalaren magiako praktikak izendatzeko erabiltzen den hitza da, batez ere Nigerian eta Kamerunen. Halaber, *juju* magia egiteko edo sorginkerietan erabiltzen diren objektuak dira.

Etimologia
----------

Hitzaren jatorria ez dago garbi: Afrikako hizkuntza batetik zuzenean edo frantses bitartez heldu zaigun hitza izan daiteke.

Juju Amerikan
-------------

Juju terminoa eta harekin lotutako praktikak esklaboek eraman zituzten Afrikatik Ameriketara. Praktika horiek bizirik daude gaur egun Amerikako zenbait eremutan, batez ere Kolonbiako Pazifikoko kostaldean.

Erabilera
---------

Juju erabiltzen da, batzuetan kontratua betearazteko edo betetzen dela ziurtatzeko. Hori ere gerta daiteke migrazioen, pertsonen trafikoaren eta behartutako prostituzioaren testuinguruan. Eszenatoki tipiko batean, emakume nigeriar batek juju sorginkeria bat jasotzen du Europara prostituziora bidali aurretik. Juju sorginkeriak kontrabandistei edo trafikatzaileei ordainduko diela eta ihes egingo ez duela ziurtatu nahi du.

Vudua ez dago jujuarekin erlazionatuta, antzekotasun linguistiko eta espiritualak izan arren. Juju ona egon daiteke, ia ekintza on guztietatik etor daitekeena; Juju txarra ere, alderantziz, sor daiteke. Gainera, jujuak eragina du zortean eta fortunan.

Sineskeria honetan ohikoa da bitxien antzeko elementu txikiak gainean eramatea; barruan "sorgin medikuek" sortzen dituzten "drogak" izaten dituzte.

"Juju" terminoa zerbaiten sentimendua izendatzeko erabili ohi da ere bai. Adibidez, pertsona bat objektu edo leku batek kaltetuta sentitzen bada, objektuak edo lekuak "juju txarra" duela esango genuke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Imperial Africa: the rise, progress and future of the British possessions in Africa, Volume 1 — Google Books.
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Afrikako erlijio tradizionalak
* Vudu
* Candomblé

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6005839
* Commonscat Multimedia: Juju

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4782648-4

 |

* Wd Datuak: Q6005839
* Commonscat Multimedia: Juju
**Justo Arosemena Lacayo** (Panamako Hiria, 1929ko martxoaren 31 - La Ceja, 2000ko urriaren 12a) Medellinen (Kolonbia) kokatutako eskultore eta margolari panamarra izan zen.

Biografia
---------

Arosemena eta behargina.
Justo Arosemena Lacayo Panaman jaio zen 1929ko martxoaren 31n, Justo Arosemena Panamako pertsonaia itzaltsuaren hereniloba. Jaioterrian bizi zen 1937an, familia Estatu Batuetara joan zen arte, eta amak Kaliforniako Ojaiko Villanova akademia militarrean sartzea erabaki zuen. Oinarrizko ikasketak amaitu ondoren, arte plastikoekiko zaletasuna onartu zuen, eta horrek Panamako Arte Ederren Eskolan pintura-ikasketak hastera eraman zuen. Bere arte-prestakuntza Montrealen eta New Yorken aurrera eraman zuen, eta han ere publizitatearen eremuan hasi zen. 1952. urtetik aurrera Madrilen jarraitu zuen bere karrera artistikoarekin, hurrengo urteetan arteaz elikatzeko eta lan egiteko. Han, Espainiako pinturaren maisu ospetsuetako ikasle pribatu bihurtu zen, besteak beste, Daniel Vázquez Díaz eta José Caballero.

Leonel Estrada arte-sustatzaile eta -kritikariak 1955ean Medellinen bakarkako erakusketa bat egiteko gonbita egin ondoren, Olga Elena Mattei idazlea ezagutu eta kokatzea erabaki zuen. Ignacio Gómez Jaramillo maisuak berehala gonbidatu zuen Medellingo Kultura Jauregiko kupula-aretoko "Esklaboen askapena"-ri buruzko freskoak egiten laguntzeko, orduan departamenduko batzarraren egoitza baitzen. Bere arte-jarduerarekin jarraitzen du, pinturaren eta eskulturaren artean txandakatuz, eta horiek 1960an sortu zuen "Arosemena Ltda." publizitate-agentziaren sorkuntza-lanarekin osatzen ditu. 1970eko eta 1980ko hamarkadetan, pinturako tailer didaktiko bat ireki zuen, irakaskuntzan aritzeko (biluzik marrazkia irakasten zen garaiko lantegi bakanetako bat zen). Hortik aurrera, Arosemena Panamako (Medellín) kontsul ohorezko izendatu zuten, eta hil arte bete zuenkargu hori.

1992an, Medellinen eskulturan eta pinturan denbora luzea eman ondoren, Arosemenak erabaki zuen Montesclaresko San Frantzisko baselizan (La Ceja) kokatzea bere estudioa eta egoitza. Han, Arosemenak, arte-bilaketarekin jarraitzeaz gain, eskualdeko gazte pobreenentzako arte- eta lanbide-tailer bat finkatu zuen bere estudioan. Monstesclaresko San Frantzisko ermita, azken egoitza, inspirazio iturri izango zen azken obretarako. 2000ko urriaren 12an hil zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Jaime J. Caballero. *Justo Arosemena Lacayo. Recordando al maestro escultor.*  Sie7e.
2. ↑  Biografía oficial de la retrospectiva publicada en: Secretaria de Cultura ciudadana de Medellin. "Justo Arosamena, Vida y Obra", colección, "Vivan los Creadores." Alcaldía de Medellin. 2001. Medellin, Colombia. ISBN 958-8024-19-6 JUSTO AROSEMENA

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6318461
* Commonscat Multimedia: Justo Arosemena Lacayo

---

 |

* Wd Datuak: Q6318461
* Commonscat Multimedia: Justo Arosemena Lacayo
**Bolueta dorreak** Bilboko Bolueta auzoan dauden etxeorratz multzoa da. Eusko Jaurlaritzako Orubide agentzia publikoak eta Sacyr Vallehermoso eraikuntza enpresak kudeatu zuten proiektua. Guztira 1.100 etxebizitza eraiki zituzten, gehienak —700, zehazki— babes ofizialekoak.

Dorreak eraiki ziren lekuan Santa Ana de Bolueta eta Cilindros Bolueta enpresak zeuden. Enpresa horiek Sidenorrek erosi zituen 2003. urtean, eta langileak Basauriko lantegira eraman zituen. Ondoren, enpresak harturiko lurrak etxebizitzak eraikitzeko saldu zituen Sidenorrek.

Obrek hainbat atzerapen jasan zuten, izan ere 2007. urtearen hasieran hastea aurreikusten zen, aurretiaz izan ziren atzerapen batzuen ondoren. Proiektuaren arabera, lurra hobeto aprobetxatzeko asmoarekin etxebizitzak bost dorreetan bildu zituzten, eta orubearen gehiengoa parkea da. Guztira, zazpi eraikin eraiki ziren, 10 eta 28 solairu bitartekoak. 24, 21 eta 20 solairuko dorre bana eta 10 solairuko beste bi eraikin izan ziren proiektua osatu zutenak.

Atzerapena
----------

Dorreen eraikuntza 2005ean hastea aurreikusita zegoen. Hasieran, Eusko Jaurlaritzaren enpresa sustatzaile den Orubidek, lanak 2007ko urte bukaerarako amaiturik egongo zirela esan zuen. Dena den, administrazioaren utzikeriagatik batetik, eta orubean aurkituriko arazoengatik bestetik, proiektua hainbat urtez geldituta egon zen.

2004. urtetik Javier Madrazo Eusko Jaurlaritzako etxebizitza sailburua zena bi bider izan zen Bolueta dorreak eraikiko diren orubean hauteskunde aurreko beste horrenbeste ekitalditan: 2005. urtean Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeen aurretik Cilindros Bolueta enpresaren eraisketa hasi zelako, eta 2007. urtean udal hauteskundeen aurretik orubearen deskontaminazioa hastear zegoelako. Obrak 2007ko udaberrian hastea espero zen, baina higiezinen burbuilaren ondorioz, proiektua asko atzeratu zen.

### BBKren agerpena

2009ko urrian, BBK aurrezki kutxak, arazo ekonomikoak zituen Sacyr Vallehermoso enpresari erosi zion egitasmoa eraiki behar zen orubea eta eraikuntza lanak 2010. urtearen amaieran hasiko zirela esan zuen. Azkenean 2016. urtean etxebizitzak eraikitzen hasi ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   *La BBK entra en la operación de los pisos de Bolueta, que acumula ya 6 años de retraso* El Correo Español egunkariko albistea.
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Bilboaldeko eraikinik garaienen zerrenda
* Euskal Herriko eraikinik altuenen zerrenda

Kanpo estekak
-------------

* Orubide

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q59654775
* Commonscat Multimedia: Torre Bolueta

---

 |

* Wd Datuak: Q59654775
* Commonscat Multimedia: Torre Bolueta
Bizkaiko Esperientzia Gelak
Esperientzia Gelak Euskal Herriko Unibertsitateko egitasmo bat dira, 55 urtetik gorakoei zuzenduak. Giza Zientzietako Unibertsitate Titulua eskaintzen da bertan. Ekimen horren lehen pausoak Bizkaiko Campusean eman ziren, gerora Gipuzkoako eta Arabako Campusetara hedatu baziren ere.

Eratzea, historia
-----------------

1999-2000 ikasturtean hasi ziren lanean **Bizkaiko Esperientzia Gelak**. Martxan jarri ahal izateko, Bilbao Bizkaia Kutxaren (BBK) lankidetza hertsia izan zuten, BBKk UPV/EHUri Bilboko Alde Zaharrean dagoen Espainiako Bankuaren eraikin zaharra berritu eta hogeita bost urterako utzi baitzion.

2019. urtean hamasei ziren Giza Zientzietako Titulua eskuratu zuten promozioak.

Titulazioak
-----------

Esperientzia Geletako ikasleek Giza Zientzietako Unibertsitate Titulua eskuratzen dute. Ikasketa hauek 55 urtez gorako pertsona guztientzako dira aproposak (erretiratuak, aurre-erretiratuak, etxekoandreak, etab.), ez baita beharrezkoa inolako titulurik edo aurretiazko baldintza akademikorik edukitzea.

Giza Zientzietako Unibertsitate Titulu horrek ezaugarri berezi batzuk ere ditu: UPV/EHU da zuzen-zuzenean tituluaren diseinuaz, kudeaketaz eta erantzukizun akademiko eta irakaskuntza erantzukizunaz arduratzen dena. Gainera, ikasketa horiek ez dira beste akademia edo unibertsitate ikasketa batzuetara sartzeko bideak, ezta lan mundu profesionalerako gaitasuna bideratzeko aukera bat ere. Ikasketa plana lau mailatan banatuta dago. Ikasketen helburua da ikasleak unibertsitate munduaren giza eta adimen kezkekin harremanetan jartzea. Hainbat ikasgai nahitaezkoak dira (Historia Unibertsala, Elikadura eta Osasuna, Inguruaren Ezagupena...), eta beste batzuk hautazkoak. Irakasgaiak gainditzeko ez da azterketarik egin behar, baina bai klasera joan eta aktiboki parte hartu.

Giza Zientziak unibertsitate-tituluko ikasketak amaitzen zituzten ikasleek behin eta berriz egindako eskariari erantzunez, 2003-2004 ikasturtetik aurrera erabaki zen ikasketa horiek osatzeko beste eskaintza bat egitea, murritzagoa. Gaur egun hauek eskaintzen dira: Prestakuntza Eguneratzeko Ikastaro Osagarriak I eta II.

Prestakuntza Eguneratzeko Ikastaro Osagarriak I eta II ikastaroetako bakoitzak urtebeteko iraupena du. Matrikulatu ahal izateko ezinbesteko da Giza Zientziak unibertsitate-titulua edukitzea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Maruri Bilbao, Ibai.  (2019-04-06). «Amamaren titulazio festan» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2019-04-09).

Ikus gainera
------------

* Marta Macho Staedler

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65218862

 |

* Wd Datuak: Q65218862
**Justine Siegemund** edo **Siegemundin** (1636ko abenduaren 26a - 1705ko azaroaren 10a), **Justine Dietrich** ezkondu aurrean, silesiar emagina zen Die Kgl idatzi zuena. Priceßische und Chur-Brandenburgische Hof-Wehemutter, Alemanian gehien irakurritako emakume batek argitaratutako obstetriziako eskuliburua.

Lana, 1690. urtean argitaratua, lagundutako hainbat erditzetan hartu zituen oharretan oinarritu zen. Hainbat gai eztabaidatzen ditu Justine (berak) eta Christina ikaslearen arteko elkarrizketa baten bidez. Liburuak modu sistematikoan eta gertaeratan oinarrituta aurkezten zituen erditze baten konplikazio guztiak. François Mauriceau-rekin batera, aurretiko karenako odoljarioa gelditzeko metodoa aurkitu zuen, poltsa amniotikoa zulatuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑  Speert H. *Iconographia Gyniatrica*. F. A. Davis (1973) ISBN 0-8036-8070-8, 74. or. .
3. ↑   .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q73885
* Commonscat Multimedia: Justine Siegemund

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 29842250
* ISNI: 0000 0000 6131 6480
* BNF: 15536017h (data)
* GND: 119369265
* LCCN: n97009643
* NKC: nlk20010092572
* SUDOC: 081134037
* BIBSYS: 10082496
* Open Library: OL5376264A

 |

* Wd Datuak: Q73885
* Commonscat Multimedia: Justine Siegemund
**Martin Xabier Mina Larrea**, ezinenez **Frantzisko Xabier Mina** (Otao, Nafarroa Garaia, Euskal Herria, 1789ko uztailaren 1a - Cerro del Borrego, Pénjamo, Guanajuato, Mexiko, 1817ko azaroaren 11) Euskal Herriko militar eta gerrillaria izan zen. Iberiar Penintsulako Gerran (frantziarren aurka) eta Mexikoren Independentzia Gerran (espainiarren aurka) jardun zuen.

Bere osaba Francisco Espoz izan zen.

Euskaraz bazekien.

Biografia
---------

*El Estudiante* eta *El Mozo* ere deitu zuten.

Iruñeko apaizgaitegian hasi zituen ikasketak eta Zaragozakoan jarraitu. Madrilgo 1802. urteko gertakarien ondoren Zaragozako beste ikasleekin hasi zen lanean frantsesei aurre egiteko asmoz. Aragoiko armadako ofizialekin jarri zen orduan harremanetan, eta Nafarroako gerrilla antola zezan agindu zion Areizaga jeneralak 1809. urtean; *Corso Terrestre* oste nafarra osatu zuen Minak, bera izanik komandante. Garaipen sonatuak lortu zituen taldeak hilabete gutxiren buruan, Gares, Lizarra eta Muru Artederretan (Untzue, Nafarroa). Harispe jeneral frantsesak Mina atxilotzeko agindua eman zuen baina honek mendira ihes egin zuen eta taldea sakabanatu zuen.

1810. urtean berriro ere taldea bildu zuen frantsesei aurre egiteko Nafarroako lurretan eta garaipen garrantzitsuak lortu zituen Oibar, Kaparroso eta Izarbeibarren. Labianon ezkutatu zen ondoren baina frantsesek aurkitu eta atxilo hartu zuten. Frantziara erbesteratu zuten baina 1814. urtean Nafarroara itzuli zen. Han, osaba Francisco Espoz eta Minarekin bat egin zuen absolutismoaren aurkako eta Cádizko Konstituzioaren aldeko borrokan. Matxinada saioak huts egin ondoren Frantziara lehenbizi, Ingalaterrara ondoren, eta Mexikora jo zuen azkenik. Han Mexikoko independentzia gerran Espainiako aginte kolonialaren aurka lerratu zen, Mexikoko kreole, mestizo eta amerindiarrek hasitako gatazkan. Bertan, 1817an, atxilotu eta fusilatu egin zuen Espainiako armadak.

Masoi egin zen 1815. urtean.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  Otanoko iraultzailea eta hirurehunak Mexikon. Argia.
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Xabier Minari buruzko dokumentalaren argibidea Nafarroako Gobernuaren webgunean ikusgai
* Xabier Minari buruzko erreportajea Argia astekarian
* Joseba Aurkenerena: Xabier Mina, askatasunaren aldeko haizea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1923387
* Commonscat Multimedia: Francisco Xavier Mina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 77456349
* ISNI: 0000 0000 2779 4649
* BNE: XX1367928
* BNF: 155398748 (data)
* BNM: 000089556
* CANTIC: a11738649
* GND: 13176991X
* LCCN: n88143288
* SNAC: w66h4t3n
* SUDOC: 114323283
* UB: a1200601
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 95951
* Lur: 04201/eu\_m\_2461/m2461
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q1923387
* Commonscat Multimedia: Francisco Xavier Mina
***Frantziako iraultza eta konbentzioko gerra bertsotan*** Antonio Zavalak bi gertaera horien inguruan atondutako bertso-antologia ezaguna da. 1989an plazaratua, egile desberdinen bertso paperak bildu zituen, euskaldunek gertaera horietan izan zuten presentzia azaltzeko, hitzaurre interesgarriarekin batera. Urte haietan sortutako bertso gehienak galduak badira, batzuk gaur egunera heldu dira eta horiek bildu zituen Zavalak, alegia. Liburua Auspoa Liburutegian barruan jaso zen baina Etor argitaletxearen eskutik.

Historia
--------

Bilduma hau Lehen Euskal Mundu Biltzarrarako prestatu zuen Zavalak baina argitalpena atzeratu zen. Batzar hartan Patri Urkizuk Baionako Euskal Museoaren ekimen antzeko baten berri aurkeztu zuen (*Recueil de quelques pieces de vers anciens et nouveaux*, 1798.) Beste liburu hori plazaratu zenean Zavalak ezagutzen ez zituen bertso asko ikusi zituen baina bere lanean ez zituen bildu zeren eta iada argitaratuta baitzeuden. Zavalaren liburuan jasotakoak, guztiak, XVIII. mende amaierakoak dira eta gehienak jende eskolatuek jarriak.

Liburuaren antolaketa
---------------------

Liburua bi zatitan eratuta dago. Lehenengo zatian, Frantziako Iraultzako bertsoak biltzen dira, 1789tik 1792ra. Bigarrengoan, Konbentzioaren gerra edo Pirinioetako gerraren testuak. Frantziako Errepublikaren eta Espainiako monarkiaren arteko gerra izan zen, 1793 eta 1795 artean Pirinioen inguruan gertatu zena, Frantzian Konbentzio Nazionala agintean zela. Frantziako Iraultzako Lehen Koalizioko Gerra honetan, Espainiak Ingalaterraren laguntza izan zuen, baina Frantzia atera zen garaile.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Hitzaurrea, 9 or.

Kanpo estekak
-------------

* Liburu osoa Euskaltzaindiaren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q57670401

 |

* Wd Datuak: Q57670401
**Euskal borroka** borroka kirolaren estilo bat da, Euskal Herrian XX. mende hasiera arte praktikatzen zena. Gaur egun, 2009tik, Lapurdin, *Borroka 64* taldearen eskutik, berreskuratzeko,saiakerak ematen ari dira. Frantziako Kultura Ondare Inmateriala bezala sailkatuta dago, joku alorrean.

Ezaugarriak
-----------

2009tik praktikatutako borroka aintzinakoaren interpretazio librea da, Euskal Herriko kirol eta jai kodeetan ere inspiratuta bai jantzietan baita ere musikan (txalaparta). Borroka batek batez beste 15 eta 20 segundo artean irauten du. Bi aurkari aurrez aurre jartzen dira, zelai belartsu batean. Borroka espazioa klarionez marrazten da, 1,20 zabalekoa eta 10 metro luzekoa; beraz, pasilu luze baten itxura du.

Kirol honen mugimendu batzuek arte martzialak gogorarazten dituzte, esaterako jauziak edo liskarrak.

Historia
--------

Borroka Kristoren garaian sortu omen zen eta borroka pagano batean du bere jatorria. Bernard Cabos, *Borroka 64* taldeko presidentaren iritziz, mitologikoki Mari jainkosaren omenez egiten zen. Aurkaria altxatzeak lurrarekiko kontaktua galdu zuen eta, beraz, Lurraren energia eta botere guztia galtzen zuen ere bai. Kirol honen irudiak III. mendeko Bizkaiko zeramiketan aurkitu da irudikatuta. XV. eta XVI. mendeetan, Elizak erritu paganoak debekatu zuen eta, ondorioz, borroka estilo hau desagertu egin zen. Ziur aski modalitate desberdinak egongo ziren baina egun bakarrik gerriko estilokoa dago kodifikatuta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  www.lejpb.com/paperezkoa/20120727/354189/fr/Borroka-lutte-qui-bat-pour-exister
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Frantziako Kultura Ondarearen fitxa.
* **(Frantsesez)**:Euskal borrokari buruzko artikulua *Le Journal du Pays Basque*2012/07/27ko egunkarian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22944244

 |

* Wd Datuak: Q22944244
**Frantzisko Xabierkoaren beso ustelgabea** Erroman (Il Gesu elizan) gordetzen den erlikia da, Frantzisko Xabier euskal santu katolikoaren eskuin beso erdi-momifikatua, tarteka munduan zehar bidaiatzen duena, katolikoek gurtu dezaten.

Frantzisko Xavier 1552. urtean hil zen, eta bere gorpu nonbait ustelgabea Goan dago, Indian. 1622. urtean, haren eskuin besoa moztu zuen apaiz jesuita batek (artean ez zen santua Xabierkoa, 1622an izan baitzen kanonizazioa). Beso hori, harrezkero, Josulagunen Erromako eliza nagusian dago, santuari eskainitako aldare batean.

2018. urtean Kanadako 14 hiritan egon zen bisitan, horretarako hegazkinean joan zenean, bidaiari baten lekua ordaindu zutelarik agintari katolikoek. 2006 artean, sei aldiz egon da besoa Nafarroan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Porras Ferreyra, Jaime.  (2018). «El periplo del brazo santo de un español canonizado en 1622 que viajó a Canadá» *El País* ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2023-04-17).
2. ↑    Berria. «Xabierko Frantziskoren beso ustelgabea Kanadan» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2023-04-17).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Sexta visita a Navarra del brazo incorrupto» *abc* 2006-03-04 (Noiz kontsultatua: 2023-04-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q117757022
* Commonscat Multimedia: Uncorrupted arm of Saint Francis Xavier

---

 |

* Wd Datuak: Q117757022
* Commonscat Multimedia: Uncorrupted arm of Saint Francis Xavier