recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Terapia genetiko**a organismo baten ehunen zeluletan geneen sartzean datza, gaixotasun batzuk sendatzeko. Bere helburua gaixotasuna eragiten duten geneak aldatzea da, kromosometatik gene okerrak kenduz gene zuzenak ipintzeko. Modu honetan hereditarioak diren gaitzak edo mutazio batek eragindakoak tratatu litezke epe laburrean.

Hainbat birus erabili dira orain arte zelula ostalarian sartu behar diren geneak garraiatzeko, bektore moduan. Lehenengoan genea edo gene berriak birusean sartzen dira ingeniaritza genetikoaren bidez. Giza-zelulak infektatzerakoan birusak genoma berria zelularen kromosometan txertatzen du. Tratamendu honek arrakasta badu, txertatutako genomak proteina funtzionalak sortuko ditu, gaitza sendatuko dutenak.

Orain arte terapia genetikoan erabili diren birusak adenobirusak eta erretrobirusak izan dira.

2000. urtean giza genomaren informazio genetiko guztia deszifratu zen. Giza genomak 3 mila milioi nukleotido eta proteinak kodetzen dituzten 25.000 gene inguru ditu, eta dagoeneko gaitzak eragiten dituzten gene batzuk ezagutzen dira. Giza genomaren ezagutza sakona gaixotasun genetikoak diagnostikatzeko ez ezik, terapia genetikoa garatzeko ere balio handiko tresna izango da.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Gai honi buruzko informazio gehiago lor dezakezu **Scholia**n |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q213901
* Commonscat Multimedia: Gene therapy

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4296957-8
* LCCN: sh85053738
* NDL: 00925603
* NKC: ph120497
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D015316

 |

* Wd Datuak: Q213901
* Commonscat Multimedia: Gene therapy
**Thomas Flamank** edo **Tommas Flamank** (Tyburn, 1497ko ekainaren 27an exekutatua) Kornuallesko abokatua zen. Michael An Gof eta biek zergen aurkako Kornuallesko matxinada zuzendu zuten 1497an.

Ingalaterrako Henrike VII. erregeak gerraren zergak igotzeko erabakia hartu zuen Eskoziaren kontrako gerran gastatzeko. Kornuallestarrei ez zien gerrak ardura, Eskozia urrun zegoelako eta zergak ordaintzeari uko egin zioten. St. Keverneko biztanleak altxatu ondoren, Michael An Gof eta biek zenbait laborari haserre Londresen protesta egitera eta Henrike VII. erregeari zerga kentzeko eskatzera gidatu zituzten.

Londreserako bidean, Blackheathera iristean, Londresetik gertu, Flamank eta beste matxinatuak erregearen armadaren aurka borrokatzera behartuak izan ziren Deptford zubiko guduan. Armadak matxinatuak aise hartu zituen mendean. Flamank bataila-eremuan preso hartu eta Londresko dorrean sartu zuten. 1497ko ekainaren 27an Michael An Gofekin batera exekutatu zuten Tyburnen matxinadan parte hartzeagatik.

1997an Keskerdh Kernow 500 oroitzapenezko ibilaldia antolatu zuten matxinadaren 500 urteurrena ospatzeko.

Ikus, gainera
-------------

* 1497ko Kornuallesko matxinada
* 1497ko Kornuallesko bigarren matxinada
* Michael An Gof

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1860492

 |

* Wd Datuak: Q1860492
**Thysanura** (antzinako grezieratik: θυσάνος, *thysanos*, "xingola" eta ουρα, *oura*, "isatsa") Insecta klasearen barneko ordena zaharrenetako bat da. Hegorik gabeko intsektuak dira eta aho-aparatu mastekatzailea, zerko-pare bat eta azken segmentuaren erdialdean luzakin bat dauzkate. Askotan zilar arrain izena ematen zaie, baina hau *Lepisma* generoari dagokio. 335 espezie ezagutzen dira mundu osoan, 4 familiatan banatuta: Lepidotrichidae, Nicoletiidae, Lepismatidae eta Maindroniidae.

Lehen Apterygotaren barruan sailkatzen ziren, Collembola, Protura, Diplura eta Microcoryphyarekin batera, hegorik ez dutelako. Hala ere, hau simplesiomorfia bat denez, ez dago arrazoirik Apterygotaren barruan sartzeko.

Familiak
--------

Eskuz gaurkotu

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Thysanura Euskalterm. Euskara.euskadi.net

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Thysanura*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q226951
* Commonscat Multimedia: Thysanura

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300310472
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Thysanura
* EOL: 2924080
* ITIS: 99215
* WoRMS: 151154

 |

* Wd Datuak: Q226951
* Commonscat Multimedia: Thysanura
**The Libertines** Ingalaterrako rock alternatibotalde bat da. 1997an Londres hiriburuan sortu zen. Erresuma Batuko garage rock revival estiloaren talde nagusietako bat da. Taldekideak honakoak dira: Carl Barât (ahotsa/gitarra), Pete Doherty (ahotsa/gitarra), John Hassall (baxua) eta Gary Powell (bateria).

2000ko hamarkadaren hasieran taldeak nabarmentzea lortu zuen. Nahiz eta hasiera batez ikusle aldetik bere arrakasta nahiko mugatua izan, azkar areagotuz joan zen, Erresuma Batuan bere singlea 2. postura eta diskoa 1. postura iritsiz. 2004ko abenduan NME aldizkariaren sailkapenaren arabera taldearen izenburu berdineko diskoa urteko bigarren diskoa onena gisa bozkatua izan zen. Bai heuren lehenbizikoa nahiz bigarren diskoa The Clash taldeko Mick Jones taldekideak ekoiztu zituen.

Nahiz eta kritika onak jaso izan, taldearen barne gatazkek heuren arrakasta ilunduarazi zuten, tentsio hau Dohertyren drogazaletasunak eta cracka eta heroinarekiko zuen adikzioak sortarazi zuen, ondorioz taldea desegin egin zen. Dohertyren arabera banaketa bera eta Barâten arteko harreman zailak sortarazi izan omen zuen, eta ez bere droga arazoek.

2010ean The Libertines taldea zenbait emanaldi eskeintzeko berriz bildu zen, tartean Reading eta Leedseko jaialdietan jotzeko, eta prentsa, kritikari eta zaletuen aldetik erantzun ona jaso zuten.

2014ko apirilean taldea berrelkartu zela iragarri zuten, urte bereko azaroan Virgin EMI Records ekoiztetxearekin kontratua sinatu, eta 2015eko irailaren 11ean heuren hirugarren diskoa plazaratu zuten, *Anthems for Doomed Youth*.

Diskografia
-----------

### Estudioko diskoak

* *Up the Bracket* (2002)
* *The Libertines* (2004)
* *Anthems for Doomed Youth* (2015)

### Singleak

* De *Up The Bracket*
	+ What A Waster #37
	+ Up The Bracket #29
	+ Time For Heroes #20
* De *The Libertines*
	+ Can't Stand Me Now #2
	+ What Became of the Likely Lads #9
* Inongo diskoan argitaratu gabea
	+ Don't Look Back Into The Sun #11

Kanpo estekak
-------------

* The Libertines musika taldearen webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q214350
* Commonscat Multimedia: The Libertines

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 340149294356880522082
* ISNI: 0000 0001 2379 3144
* GND: 4842458-4
* NKC: xx0117550
* SUDOC: 082685975
* **Bilduma digitalak**
* Billboard: the-libertines

 |

* Wd Datuak: Q214350
* Commonscat Multimedia: The Libertines
**Apolokrates** (antzinako grezieraz: Ἀπολλοκράτης; K.a. 375 inguru - K.a. 347 Lokrin) Dionisio II.a Sirakusakoa tiranoaren eta Sofrosina emaztearen seme zaharrena zen. Dionek eta Herakleidesek Sirakusa konkistatu ondoren K.a. 357an, Apolokratesek Ortigiako (Sirakusako irla) gaztelua kontrolatzen zuen. Hornidurak agortu zirenean, Dionek baimendu zion berari eta honen amari Italiara alde egitea, Dionisio II.a erbesteratuta zegoen Locri hirira. Apolokratesen Doris amama (aitaren partetik) Lokriarra zen eta hiri honetan Dionisiok, Sirakusatik kanporatua izan ondoren, tirania ezarri zuen.
Hamar urte Sirakusan igaro eta gero, K.a. 346an, Dionisiok eta Apolokratesek Locri berreskuratu zuten. Apolokrates, dirudienez, matxinada baten ondorioz hil zen. Dionisiok, honezkero Sirakusa berreskuratu zuela, mendekua hartu zuen Locri suntsituz.
K.a. 347an, Timoleon Korintokoa Sizilian lehorreratu zen eta Dionisio kargutik kendu zuen. Honek Korintora erbesteratu zen hiritar arrunt bat moduan.
Teoponporen arabera, Apolokrates, Dionisioren tiranoaren semea, diziplinarik gabekoa eta mozkortia zen.

 Sirakusako planoa, Peloponesoko gerren garaian

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Book 39, F185.

Bibliografia
------------

* Diodoro Sikulo: *Historiaren liburutegia*. Oldfatherrek itzulita, C. H. Loeb Classical Library, Cambridge, MA. Harvard University Press, 1935.

Ikus, gainera
-------------

Sirakusako tiranoak


| Aurrekaria | Sirakusako tiranoa | Ondorengoa |
| --- | --- | --- |
| Dionisio II.a Sirakusakoa  | K.a. 357-355 Ortigia gotorlekuaren gobernadorea Sirakusa setiatuta zegoen bitartean  | Dion |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q350099

 |

* Wd Datuak: Q350099
**Apollon Limassol** (grekeraz Απόλλων Λεμεσού) Zipreko futbol taldea da, Limasol hirikoa. 3 aldiz irabazi du Zipreko futbol liga eta beste 7 aldiz Kopa. Hiriko beste taldea den AEL Limassolekin lehia handia dauka.

Historia
--------

AEL Limassolek politizazioaren aurkako postura hartu zuenez 1953an taldeko abertzaleek alde egin eta 1954an sortu zuten *Apollon Limassol*, hortik "iheslariak" ezizena. 60. hamarkadan irabazi zituen lehenengo tituluak, 1966 eta 1967ko kopak hain zuzen ere.

1986ko hirugarren koparekin hasi zuen bere "urrezko aroa", 1994 artean 2 liga eta 2 kopa irabazi zituen eta. Diethelm Ferner alemaniarra izan zuen entrenatzaile. 2006an izan zuen historiako urte onena Zipreko titulu guztiak irabazi baitzituen, liga, kopa eta superkopa.

2014 urtean ligako hirugarren postuan bukatu du eta UEFA Europa Leaguen multzokako fasera iritsi da. 2015, 2016 eta 2017an ere hirugarren egin zuen Ligan eta 2016 eta 2017ko Kopak irabazi zituen.

Palmaresa
---------

### Zipren: 16

Liga (4)1991, 1994, 2006, 2022.
Kopa (9)1966, 1967, 1986, 1992, 2001, 2010, 2013, 2016, 2017.
Zipreko Superkopa (3)2006, 2016, 2017.

Kanpo estekak
-------------

* **(Grezieraz)****(Ingelesez)** webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q428047
* Commonscat Multimedia: Apollon Limassol

---

 |

* Wd Datuak: Q428047
* Commonscat Multimedia: Apollon Limassol
*Artikulu hau gramatikariari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Apolodoro».*
**Apolodoro Atenasekoa** (antzinako grezieraz: Ἀπολλόδωρος; Atenas, K.a. 180-Pergamo, K.a. 119) gramatiko, historialari eta mitografo greziar bat izan zen, Apolodoro Gramatikoa ere deitua.

Atenasen jaioa, Alexandrian bizitzen jarri zen, non Aristarko Samotraziakoaren ikaslea izan zen eta K.a. 140ean loratu (floruit) zen. Epikuroren eskola filosofikoan aritu zen. K.a. 146an Alexandria utzi zuen eta Pergamon ezarri zen. K.a. 119an hil zen.

Antzinakoek, oker, Βιβλιοθήκη izenburudun eta Liburutegi mitologikoa bezala ezagutzen den prosazko mitologiazko epitome baten egiletza eman zioten, non olerkariek ematen zituzten mito bakoitzaren bertsio ezberdinak bateratzen saiatzen zen. Lan hau, zati batean baino ez da mantendu, baina greziar mitologiaren azterketarako iturririk nagusienetako bat da. Dirudienez, benetan, I. mendean edo II. mendean eginiko egile jakinik gabeko bilketa bat da.

*Jainkoei buruz* izeneko tratatu baten egilea bai izan zen, baita Iliadan txertatutako Itsasontzi katalogoari buruzko opuskulu batena ere, Estrabonen Geografia lanean iturri bezala erabili zena. Garrantzitsuak dira, baita ere, *Kronika* batzuk bertso ianboetan, non Greziaren historiaren kronologia ezartzen zen Troiaren erorketatik K.a. 144 arte, bertan, beste inon aurki ez daitezkeen Atenasko arkonteei buruzko datuak aurki baitaitezke. Gramatika eta kritikari buruzko zenbait lan ere idatzi zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (1997-9-26). *Latin eta greziar pertsona-izen klasikoak euskaraz emateko irizpideei buruzko erabakia.* .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q205704
* Commonscat Multimedia: Apollodorus

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 100219535
* ISNI: 0000 0004 5302 9368
* BNE: XX910310
* BNF: 130920765 (data)
* CANTIC: a1109395x
* GND: 118503650
* LCCN: n84107769
* NDL: 00431618
* NKC: av2015864233
* BER: 000035115
* CiNii: DA06594156
* SUDOC: 030270138
* UB: a1007620
* ICCU: SBLV265230
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q205704
* Commonscat Multimedia: Apollodorus
Tenpluaren zenbait aztarna.
**Apolo Palatinarraren Tenplua** (Apollo Palatinus), Erromako zazpi muinoetako bat zen Palatino muinoan zegoen, Augusto enperadoreak Apoloren omenez eraikitako lehena eta Erroman eraikitako bigarrena zelarik, Apolo Sosianusen ondoren. Tenplua, Zibelesen tenpluaren ondoan zegoen, Palatinoan.

Deskribapena
------------

Eraikinaren hondakinak, 1960ko hamarkadan industu zituen Gianfilippo Carettonik, Zirku Nagusira okertutako gune malkartsu batean. Tenpluaren barrutia (Apollinis gunea), terraza artifizial bat zen (70x30), opusaren quadratumeko azpiegituretan bermatua. "Mironen aldra" deritzon eskultura multzoarekin fronte eginiko aldare bat izan zuen, landutako oinarri baten ondoan zegoena. Terrazaren iparraldeko zatian, tenplua podium altu batean altxatua izan zen, toska eta trabertinozko blokeez eraikia atal eramaleetan eta zementuz beste aldetik.

Tenplua, berez, Carrarako haitzurdinez egina zegoen, aurrealdean zutabe fatxada bat zuela, eta ordena bera zutabe erdietan jarraitua kanpoko hormen aurka.

Indusketetan, terrakotazko lauza polikromatu ezberdinak, gai mitologiko ezberdinak erakutsiz berreskuratuak izan ziren.

Ondoan duen liburutegia, Forma Urbisaren arabera, bi pasabidetatik abiatua eraiki zen, hormak, zutabe hilara batez apainduak zeudelarik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1236860
* Commonscat Multimedia: Temple of Apollo Palatinus (Rome)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 238431426
* GND: 4219689-9

 |

* Wd Datuak: Q1236860
* Commonscat Multimedia: Temple of Apollo Palatinus (Rome)
**Stormtrooperrak** edo **Soldadu Inperialak** Star Wars film sagan Inperio Galaktikoaren eraso tropak dira.

Deskribapena
------------

**Stormtrooperrak** Star Warsen unibertsoan kolore zuriko armajantzi zuri batekin erakusten dira. Galaxian ordena mantentzeaz arduratzen dira.

Soldadu estandarrak dira, hauetatik abiatuta inperioak behar dituen aldaera ezberdinak irtetzen direlarik:

* Soldadu esploratzaileak
* Hareetako soldaduak
* soldadu espazialak
* elurretako soldaduak

Tropa inperialak dira Antzinako Errepublikaren ondarerik nabarmenena, behinola Kamino planetan sortutako klon soldaduzko armada bat izan zuena. Klon hauek denborarekin klonak ez ziren soldaduekin nahasten joan ziren eta tropa inperialak izaten amaitu zuten.

Han Solo izan zen horietako bat garai batean.

Bitxikeriak
-----------

Stormtrooper efektuari izena ematen dio.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q51785
* Commonscat Multimedia: Stormtroopers

---

 |

* Wd Datuak: Q51785
* Commonscat Multimedia: Stormtroopers
Stora Essingen (handia) eta Lilla Essingen (txikia) uharteen 1829ko mapa.
Uhartearen ikuspegia neguan.
**Stora Essingen** (euskaraz "Essingen handia") Suediako Stockholm hiriburuaren erdigunean dagoen uhartea da, Lilla Essingen uhartearen mendebaldean dagoena. 0'73 km²-ko azalera dauka eta 4.260 biztanle ditu.

Loturak
-------

Essingeleden autopistak zeharkatzen du, E4 ibilbide europarraren parte denak, eta hainbat zubik lotzen dute inguruko uharteetara, Essingebron, Gröndalsbron eta Alviksbron zubiek hain zuzen ere. Tvärbanan tranbia ere ekialdetik pasatzen da.

Iruditegia
----------

* Essinge eliza.Essinge eliza.
* Etxebizitzak.Etxebizitzak.
* Värdshusparken parkea.Värdshusparken parkea.
* Essingebron zubia.Essingebron zubia.
* Tvärbanan tranbia.Tvärbanan tranbia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1043368
* Commonscat Multimedia: Stora Essingen

---

 |

* Wd Datuak: Q1043368
* Commonscat Multimedia: Stora Essingen


| Stockholmeko uharteak |
| --- |
| Beckholmen  •  Djurgården  •  Helgeandsholmen  •  Kastellholmen  •  Kungsholmen  •  Långholmen  •  Lilla Essingen  •  Reimersholme  •  Riddarholmen  •  Skeppsholmen  •  Södermalm  •  Stadsholmen  •  Stora Essingen  •  Strömsborg |
**Storgatan** Stockholmeko (Suedia) Östermalm barrutiko kale bat da.

Historia
--------

1640ko hamarkadako dokumentuetan kalea *Stora Gatan* ("Kale Handia") bezala aipatzen da. Ladugårdslandet zeharkatzeko lehen errepidea izan zen, gero Östermalm auzoa izango zena. 1733ko Tillæus mapan eta 1841eko *Stockholmeko Wägvisare-n* *,* kaleari Stora gatan edo Hegoaldeko Humlegårdsgatan deitzen zaio.

1935ean eginiko hiri-planean, Storgatan 12 metrotatik 18 metrora zabaltzea aurreikusi zen.  Hala ere, Storgatan iparraldeko eraikin askok kale-lerro zaharra jarraitzen dute oraindik.

Iruditegia
----------

* Storgatan ekialdean Hedvig Eleonora elizarantz .Storgatan ekialdean Hedvig Eleonora elizarantz .
* Storgatan mendebaldean Näringslivets eraikina .Storgatan mendebaldean Näringslivets eraikina .
* Östermalm 1:17 eraikina.Östermalm 1:17 eraikina.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Stadsplan från februari 1935.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10681269
* Commonscat Multimedia: Storgatan, Stockholm

---

 |

* Wd Datuak: Q10681269
* Commonscat Multimedia: Storgatan, Stockholm
**Stora Värtan** (Suedia) Stockholmeko barne-uhartediko badia bat da Itsaso Baltikoaren baitan.

Geografia
---------

Djursholm barrutiaren, Danderyd, Lidingö, Vaxholm, Österåker eta Täby udalerrien eta Bogesundslandet penintsularen artean dago.

 Djursholmeko Stora Värtan, ipar-ekialdeko ikuspegia, 2014ko urtarrila.
Badiak hiru kilometro inguruko zabalera du ekialde-mendebalde norabidean eta sei kilometro inguru ipar-hego norabidean. Hego-mendebaldean Lilla Värtan badiarekin bat egiten du; ipar-ekialdean, berriz, Kyrkfjärden badiarekin; eta hego-ekialdean Askrikefjärden badiarekin.

Badira badiaren inguruan badia txikiago asko. Baita uharteak ere, besteak beste Tornön, Bastuholmen, Lilla Skraggen, Stora Skraggen, (bertan ontziola bat delarik) eta Storholmen, non Stora Vartan eta Askrikefjärden badiek bat egiten duten.

Djursholm eta Täbyko hondartzak neurri handi batean eraikita daude, ekialdeko hondartzak ez bezala. Mendebaldean hainbat kirol-portu daude, Viggbyholm's boat club bezala. Näsbypark -en aire zabaleko igerileku bat dago.

Badian Roslagen aireko flotilla egon zen (F 2), Hägernäs-en, 1926 eta 1974 artean. Gaur egun antzinako eremu militarrean itsas ertzeko bizitegi-gune moderno bat dago.

Stora Värtan ipar-ekialdean, Alholmsudd-tik gertu eta Hägernäsko hondartza-eremu berriaren parean, HMS Aspö mina-dragatzailearen nabigazio-hondakinak daude.

Uraren kudeaketa
----------------

Stora Värtan Uraren Esparru Zuzentarauaren barruan kudeatzen da egoera ekologiko eta kimikoari dagokionez. Horrek esan nahi du eremua itsasertzeko ur-masa deritzon gisa definitzen dela, 6 urteko zikloan kudeatzen eta sailkatzen dena. Planeko bigarren kudeaketa-zikloa 2016an amaitu zen eta kostaldeko ur-masak egoera ekologiko moderatua duela erakutsi zuen, lehen zikloaren aldean hobekuntza erdietsiz.

Irudiak
-------

* Djursholmtik AluddenDjursholmtik Aludden
* Djursholmtik RanängenDjursholmtik Ranängen
* Djursholmtik RanängenDjursholmtik Ranängen
* Aluddengo kaia, iparraldera begiraAluddengo kaia, iparraldera begira

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3354850
* Commonscat Multimedia: Stora Värtan

---

* **Lekuak**
* OSM: 9340506

 |

* Wd Datuak: Q3354850
* Commonscat Multimedia: Stora Värtan
*Artikulu hau izozki zaporeari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Stracciatella (argipena)».*

**Stracciatella** Italian jatorria duen izozki mota da. Esnea da bere oinarria eta bertan banilla eta txokolate txirbil irregularrak nahasten dira. Italiako izozki zaporerik ezagunenetako bat da.

Stracciatella zopan inspiratu ziren izozki hau sortzeko, Bergamoko La Marianna jatetxean 1961an. Izena izozki barruan txokolate xirrixta nahastuek hartzen duten itxutatik dator: *straccia*-k dira trapu piltzar txikituak, eta horren txikigarria da *stracciatella.*

Izozkietako zapore izatetik, jogurtetara ere igaro da produktua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Top Five Italian Gelato Flavours Guide: Le Creme» *ITALY Magazine* (Noiz kontsultatua: 2020-08-27).
2. ↑   «La Marianna - La Stracciatella» *www.lamarianna.it* (Noiz kontsultatua: 2020-08-27).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Stracciatella Yogurt Bowl» *Something Swanky* 2014-07-08 (Noiz kontsultatua: 2020-08-27).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3499942
* Commonscat Multimedia: Stracciatella ice cream

---

 |

* Wd Datuak: Q3499942
* Commonscat Multimedia: Stracciatella ice cream
**Thieboudienne** (euskaraz ahoskatuta: *ttebu jen)*, Senegalgo plater tradizionalaren ikur nagusia da, arroza (*ceeb*) eta arraina (*jën*) oinarritzat hartzen dituena.

Izena
-----

Jatorrizko izena woloferaz: *ceebu jën* da, frantsesez: *thiéboudienne, thiéboudiène, thiébou dieune* bezala transkribatu izan dena.

Osagaiak eta prestaketa
-----------------------

Thieboudiennea *been cin* motako platera da, alegia: osagai guztiak marmita berean ezarriz prestatzen den horietakoa.

Erabiltzen den arraina meroa, urraburua, lupia, lutxoa, legatza... izan daiteke. Arroza eta tomateaz gain, osagaiak etxetik etxera alda daitezke: tipula, azenarioa, aza, manioka, kakahuete olioa, perrexila, berakatza, piperra, espeziak...

Alde batetik, arraina garbitu eta barazkiekin betetzen da (perrexila, tipula, berakatza, piperra, espeziak...); oliotan minutu gutxi batzutan sueztitu eta gero, aparte gordetzen da. Olio horretan gainontzeko barazkiak jartzen dira, urarekin; egosi direnean, barazkiak ateratzen dira arrainarekin batera jarriz. Bitartean, urarekin arroza egosten da; azken minutuetan barazkiak eta arraina lapikoan sartzen dira, azken egostaldia emanaz.

Jatorria eta hedapena
---------------------

Senegaldarren arabera, plater hau Penda Mbaye sukaldariak asmatu zuen XIX mendean, Ndar edo Saint-Louis hirian (artean Mendebaldeko Afrika Frantseseko hiriburu zena). Inguruko herrialdeetan ere ezaguna da, adibidez Malin (*zamé*) edo Mauritania eta Gambia (*benechin*).

EEBB-etako *Savannah red rice* izeneko platerak thieboudienne-aren itxura handia du; hori dela eta, kreoleek afrikarrengandik hartutako errezeta dela uste da.

Galeria
-------

* Erabil daitezkeen espezietako batzuk.Erabil daitezkeen espezietako batzuk.
* Erabil daitezkeen barazkiak eta espeziak.Erabil daitezkeen barazkiak eta espeziak.
* Arrain desberdinak erabil daitezke.Arrain desberdinak erabil daitezke.
* Arrozaren prestaketa.Arrozaren prestaketa.
* Jateko prest.Jateko prest.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    *Les mots du patrimoine : le Sénégal.*  Éditions de archives contemporaines 2006 ISBN 2914610335. PMC 71887592. (Noiz kontsultatua: 2018-09-12).
2. 1 2 3   Troth Wells.  (2007). *The World of Street Food: Easy Quick Meals to Cook at Home.*  New Internationalist, 28 or. ISBN 978-1-904456-50-6..
3. 1 2 3   Benayoun, Mike. «Sénégal : Thiéboudienne»  (Noiz kontsultatua: 2018ko irailaren 12a).
4. ↑   Jessica B. Harris.  (2011). *High on the Hog: A Culinary Journey from Africa to America.*  Bloomsbury USA, 71- or. ISBN 978-1-59691-395-0..
5. ↑    *Grass roots: African origins of an American art.*  Museum for African Art, 123,125 or. ISBN 978-0-945802-50-1..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1810575
* Commonscat Multimedia: Thieboudienne

---

 |

* Wd Datuak: Q1810575
* Commonscat Multimedia: Thieboudienne
**Agustín Arturo Prat Chacón** (1848ko apirilaren 3a, Ninhue inguruan, Txile - 1879ko maiatzaren 21a, Iquique, Peru) txiletar abokatu eta marinel ofizial bat izan zen. Eraila izan zen Huáscar Peruko monitor gerraontzi blindatua abordatu eta gutxi ostean, bere agindupeko itsasontzia, Esmeralda, odartu ondoren, Iquiqueko itsas batailan.

Bere ibilbidean, Pratek itsas gudua ugaritan hartu zuen parte, Papudoko (Valparaíso iparraldeko kostaldeko hiria) (1865) guduan eta Abtaoko guduan (1866), Abtaoko uhartean, Chiloé uhartearen parean. Bere heriotzaren ostean, bere izena txiletar indarren oihartzun bilakatu zen, eta Arturo Prat heroi nazionala izatera iritsi zen.

Prat-en izena Txileko plazetan, kaleetan, eraikinetan eta beste egitura batzuetan oroitzen da. Bere izena Txileko lau gerraontzi handienetakoa izatera iritsi zen, 1950eko hamarkadako Brooklyn klaseko gurutze-ontzi estatu batuetar bat barne hartuta, County klaseko destruktore britaniarra 1983tik 2006ra bitartean, eta berriki, Jacob van Heemskerck klaseko fragata holandarra 2006an Txileri Capitan Prat izenaz emana. Txileko Antartikako ikerketa instalazioetako bat, Arturo Prat geltokia eta Txileko Itsas Akademia, Escuela Naval Arturo Prat izenekoak dira. Bere erretratua 10.000 peso txiletarko biletean agertzen da. Horrez gain, Arturo Prat Unibertsitatea sortu zen 1984an, Iquiqueko campus nagusia izan zen, non heroiak egin zituen ekintzak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q715410
* Commonscat Multimedia: Arturo Prat

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 35349102
* ISNI: 0000 0000 6681 7997
* GND: 122866142
* LCCN: n84166054
* SUDOC: 152371168
* Open Library: OL1535992A

 |

* Wd Datuak: Q715410
* Commonscat Multimedia: Arturo Prat
**Artur Gratxievitx Dalaloian**, errusieraz: Артур Грачьевич Далалоян (Tiraspol, Moldavia, 1996ko apirilaren 26a), errusiar gimnasta artistikoa da. 2018an Munduko Txapelketa irabazi zuen, bost aldiz izan da Europako txapelduna; bi aldiz Errusiako txapelduna (2017-2018), eta 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina eskuratu zuen taldeko lehiaketan, Errusiako Komite Olinpikoaren banderapean.

Biografia
---------

Tiraspolen jaio zen, Moldavian, baina laster mugitu ziren Errusiara. Novosibirsken hasi zen gimnasian entrenatzen 6 urte zituela eta Moskura bizitzera joan zirenean Aleksandr Kalininekin entrenatzen hasi zen.

2020ko Udako Olinpiar Jokoak
----------------------------

2021ean orpazurda hautsi zuen olinpiar jokoen aurretik. Hala ere, ROC taldearekin parte hartu zuen modalitate guztietan, eta urrea irabazi zuen *taldeka* gizonezko kategorian. Japoniako taldearen (zilarrezko domina) eta Txinako taldearen (brontzezko domina) aurretik sailkatu zen ROCeko taldea Tokion, eta honako hauek osatzen zuten ROCeko gimnasta taldea: Denis Abliazin, David Beliavski, Artur Dalaloian eta Nikita Nagornyk. Kontuan izan, Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan errusiar kirolariek ezin izan zutela Errusiaren izenean esku hartu, NOBek (Nazioarteko Olinpiar Batzordea) ezarritako zigorra zela medio, eta ROCen (Russian Olympic Committee) izenean eta banderapean lehiatu zirela.
. 

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 01 !1. postua, urrezko domina | *taldeka*, gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. (PDF) *156. arauaː Alfabeto zirilikoz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema (errusiera, bielorrusiera, ukrainera eta bulgariera).* .
2. ↑  «Artur Gratxievitx Dalaloian» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
3. ↑   «Gymnastics-Dalaloyan reaches all-around final despite recent Achilles injury» *Reuters* 2021-07-24 (Noiz kontsultatua: 2021-07-27).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q29525958
* Commonscat Multimedia: Artur Dalaloyan

---

 |

* Wd Datuak: Q29525958
* Commonscat Multimedia: Artur Dalaloyan
*Artikulu hau kazetariari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Odriozola».*

**Asier Odriozola** (Lasarte-Oria, Gipuzkoa, 1968) euskal herritar kazetari eta telebista aurkezlea da. Filologia ikasi zuen.

Bokaziozko kazetaria da. Euskadi Irratian hasi zen lanean 1989an, ordu txikietan aireratzen zen saio batean. Handik hona ibilita, beti egin du lan EiTBn. Geroago, Madrilen aritu zen 5 urtez berriemaile. Telebistan beti aritu da albistegien munduan: hasieran *Gaur Egun* saioarekin 5 urtez, eta egun iluntzeko *Teleberri* saioa aurkezten du Andrea Arrizabalagarekin.

Albistegiaz gain, *Azpimarra* saioa ere aurkezten zuen, Maddalen Iriarterekin, ETB1en. 2015ean telebista utzi zuen, eta Euskadi Irratiko eta Radio Euskadiko albistegietara igaro zen. 2021eko apirilean ETB2ko arratsaldeetako *Qué me estás contando* saioko aurkezle bilakatu zen, Itziar Alduntzin ordezkatuz.

Zaletasunak
-----------

Betidanik aritu da bizikletan. Quebrantahuesos proba entzutetsuan parte hartu izan du, bai eta zikloturismoko probetan ere.

Lanak
-----

### Telebista

* *Gaur egun* (ETB1)
* *Teleberri* (ETB2)
* *Azpimarra (ETB1)*

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)**
2. ↑  **(Gaztelaniaz)**
3. ↑    Urkizu, Urtzi. «ETBko aurpegi ezagun batzuk, orain ahots» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2021-04-16).
4. ↑    «Asier Odriozola kazetaria izango da QMEC saioaren aurkezle berria» *EITB Euskal Irrati Telebista* 2021-04-16 (Noiz kontsultatua: 2021-04-16).
5. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492494

 |

* Wd Datuak: Q20492494
***Tomo quinto de los Annales de Navarra, ó segundo de su segunda parte*** Francisco Alesonen liburua, Iruñean, Francisco Picart argitaratzailearen etxean, 1715ean plazaratu zen. Aurreko laugarren liburukia Alesonek egin bazuen ere, beste lehenengo hirurak Josef Moretek idatzi zituen. Francisco Aleson jesuita bat zen. Gaztelaniaz argitaratu zen.

Azken liburuki honek Nafarroako erresuma independentearen historia ixten du. Gaztelarrek sartzearen gertakizunak jorratzen ditu. Alesonen ustez gure historiako punturik kritikoena dena. Bukaeran, Karlos V.aren tropek Aita santuaren Erromari 1527an egindako erasoa azaltzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Nafarroako Errege Artxibo Nagusia, 30879 kutxa. Historia eta Literatura saila, 2.legajo, 23. karpeta.

Ikus, gainera
-------------

* Annales del Reyno de Navarra
* Tomo primero de los Annales de Navarra
* Tomo segundo de los Annales de Navarra
* Tomo tercero de los Annales de Navarra
* Tomo quarto de los Annales de Navarra

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116689028

 |

* Wd Datuak: Q116689028
**Arthur McBride** irlandar folk abesti bat da. Lehenbiziko aldiz 1840 inguruan Irlandako Limerickeko konderrian Patrick Weston Joycek jaso zuen; bai eta Donegalgo konderrian George Petriek ere. Abesti honen hainbat bertsio Irlandatik kanpo ere topatu izan dira, esate baterako Eskozia edota Ingalaterrako Suffolk eta Devon udalerrietan, baina doinu arras ezberdinaz. Abestia protesta abesti bat baino "soldaduskaren aurkako" kategorian sailkatu daiteke.

Gaia
----

Abestian narratzailea eta bere lehengusua den Arthur McBride paseatzera atera eta britainiar gudarozteko hiru erreklutatzaile hurbiltzen zaizkie, erreklutamentu serjentua, kaboa eta baterista gazte bat. Erreklutatzaileek narratzailea eta Arthur McBride gudarostean sartzeko konbentzitzen saituko dira, Erresuma Batuko erregearen zerbitzupean egotearen bertuteak goratuz, harek xahutzeko sobera diru eta arropa ederra dituela aipatuz. Arthur McBridek erreklutatzaileari haiei elkartu ezkero arropa trukean bakarrik jasoko dutela eta Frantziara joan ezkero heriotza ziurtatua dagoela die. Erreklutatzaileak Arthur McBriden erantzuna Erregearen aurkako irain gisa hartuko du, Arthur eta narratzailearekin haserretuz, eta haien aurka bere ezpata erabiliko duela mehatsatuko die. Orduan, Arthur eta narratzaileak heuren shillelagh makilekin (usadiozko irlandar makilak) erreklutatzaileak eta baterista gaztea buruan astindu eta jipoitu ondoren haien dirua bereganatu, eta ezpatak eta bateriaren danborra itsasora jaurtiko dituzte.

*"Arthur MacBride"* abestiak musikari eta talde ugariren bertsioak izan ditu, tartean Bob Dylan (bere *Good as I Been to You* diskoan), Planxty, Martin Carthy eta Paul Brady.

Kanpo estekak
-------------

* Planxty musika taldearen *Arthur McBride* abestiaren bertsioa entzungai **(Ingelesez)**
* Paddy Reilly abeslariaren *Arthur McBride* abestiaren bertsioa entzungai **(Ingelesez)**
* Paul Bradyren 1977ko Paddy Reilly abeslariaren *Arthur McBride* abestiaren bertsioa entzungai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3624291

 |

* Wd Datuak: Q3624291
Diamantearen Sutra.
**Sutra**, hinduismoan, esapide aforistiko laburra da; budismoan, hitz lauzko idatzia, *Theravada* eta *Mahayana* eskolen idatzi sakratuen oinarrizko forma. Indiar filosofoek ez zuten idatziz lan egiteko ohiturarik, baina, haien ideiak eta irakaspenak gogoan har zitezen, labur adierazteko ohitura zuten, eta horrela hasi ziren sutrak idazten. Hala, Indiako filosofia-sistema gehienek beren sutrak dituzte, errituak eta agertzen dituztenak. Budisten sutretan, berriz, dotrinaren parte edo gai jakin bati buruzko adierazpenak eta gogoetak agertzen dira eta hinduismoarenak baino luzeagoak dira. Sutra budista ezagunenak Lotoaren Sutra, Girlandaren Sutra eta Diamantearen Sutra dira.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q209680
* Commonscat Multimedia: Sutras

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00567294
* NKC: ph126405
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q209680
* Commonscat Multimedia: Sutras
*Artikulu hau sateliteari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Atlas».*
**Atlas** Saturnoren satelite natural bat da. **Saturno XV** izena ere eman ohi zaio.

Ezaugarri fisikoak
------------------

Atlasek A eraztunaren kanpo-ertzetik gertu orbitatzen du. Satelite txikia da, 30 bat km-ko diametrokoa.

*Cassini* zundak 2005ean egindako bereizmen handiko argazkiek erakusten dute sateliteak irtengune ekuatorial handi bat duela.

Prometeo sateliteak, nabarmen, eta Pandora sateliteak, maila txikiago batean, Atlasen orbitan eragiten dute. Bi satelite horien orbitak kaotikoak direnez, susmoa dago Atlasen orbita ere kaotikoa izango dela.

2004an, Atlasen orbitan eraztun ahul eta mehe bat aurkitu zen, **R/2004 S 1** behin-behineko izendapena duena.

Aurkikuntza
-----------

Richard J. Terrile astronomoak aurkitu zuen 1980an, *Voyager 1* zundak Saturnoren ondoan pasatzean bidalitako argazkiak aztertzean. 1980ko azaroaren 13an eman zen aurkikuntzaren berri.

Izendapena
----------

Hasieran **S/1980 S 28** behin-behineko izena eman zitzaion, eta 1983an ofizialki eman zioten Atlas izena, mitologia grekoko Atlas titanaren omenez, "bizkarrean baitaramatza eraztunak", Atlas titanak zeruari eusten zion bezala.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17707
* Commonscat Multimedia: Atlas (moon)

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 7031550

 |

* Wd Datuak: Q17707
* Commonscat Multimedia: Atlas (moon)


| Saturno |
| --- |
| **Saturnoren sateliteak**Pan · Dafne · Atlas · Prometeo · Pandora · Epimeteo · Jano · Mimas · Methone · Pallene · Entzelado · Telesto · Tetis · Kalipso · Helena · Dione · Polideuzes · Rea · Titan · Hiperion · Japeto · Kiviuq · Ijiraq · Febe · Paaliaq · Skathi · Albiorix · Erriapo · Siarnaq · Tarvos · Mundilfari · Narvi · Suttungr · 

**Saturnoren eraztunak**A · B · C · D · F · G · Encke banaketa · Cassini banaketa |
**Sutlej** ibaia, Satluj bezala ere ezaguna, eta, kartografia ingelesean Sutlaj bezala ere bai. Punjabetik, India ipar-mendebaldea eta Pakistan ipar-ekialdetik igarotzen diren bost ibaietatik luzeena da, 1.370 kilometroko luzerarekin.

Bere iturria, Rakshastal lakuan dago, Kailash menditik gertu, Vindhya mendilerroan, eta Pakistango Punjaben amaitzen da. Punjabaren ekialdeko ibaiadarra da, eta Beas ibaia, Indiako Punjab estatuan jasotzen du, eta Pakistanen jarraitzen du, Chenab ibaiarekin elkartu eta Panjnad ibaia eratuz Multān herri historikotik hegoaldera. Panjnada ibaia, Indo ibaiarekin elkartzen da Mithankoten. Indok, ordutik aurrera, Sukkurretik gertu dagoen zintzur batenn ingurutik jarraitzen du, Sindheko lur emankorretatik, eta Arabiako Itsasoan amaitzen da, Pakistango Karachi hiritik gertu. Panyab Handia izeneko eskualde historiko garrantzitsua bustitzen du. Bere hegoalde eta ekialdeko lurraldea oso idorra da, eta Thar basamortua bezala ezagutzen da.

Pakistanen, ibai honen emariaren zati bat, Cholistango basamortua ureztatzeko desbideratua izan da.

Sutlej, gainera, Saraswati ibaiaren ibaiadar garrantzitsu bat ere bada.

Presak
------

Bakhra Nangal Dam

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q171675
* Commonscat Multimedia: Sutlej River

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 242327377
* GND: 7570887-5
* LCCN: sh85130912
* **Lekuak**
* OSM: 325142

 |

* Wd Datuak: Q171675
* Commonscat Multimedia: Sutlej River
**Arbil** (arabieraz: محافظة أربيل‎ *Muḥāfaẓat Arbīl*; asirieraz: ܗܘܦܲܪܟܝܵܐ ܕܐܲܪܒܝܠ; *Irbil*, *Erbel* edo *Arbel* ere transkribatua) edo **Hewler** (kurdueraz: *پارێزگای ھەولێر*, *Parêzgeha Hewlêr*) Irakeko Kurdistango probintzietako bat da. Irakeko ipar-ekialdean dago. 15.074 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 1.532.081 biztanle zituen 2009an. Hiriburua Arbil da.

Geografia
---------

Iparraldean Turkiarekin du muga, ipar-ekialdean Irango Mendebaldeko Azerbaijanekin, hego-ekialdean Sulaimaniya probintziarekin, hegoaldean Kirkuk probintziarekin, hego-mendebaldean Saladin probintziarekin, mendebaldean Ninive probintziarekin, eta ipar-mendebaldean Dahuk probintziarekin.

Historia
--------

Antzinako Asiriaren erdialdean dago. Arbil izan zen Adiabene erresumaren hiriburua (15–116). 1974an, Kurdistango Eskualde Autonomoan sartu zuten.

Biztanleria
-----------

Batez ere, kurduak bizi dira bertan; arabiar eta turkomano gutxiengo garrantzitsuak ere dauden.

Ekonomia
--------

Probintzia honetako ekonomia nekazaritzan eta, neurri batean, petrolio ekoizpenean oinarritzen da. Oso kaltetua irten zen Saddam Hussein eta irakiar kurduen arteko gatazkatik. Nazio Batuek ezarritako zigorrak ez betetzeko eginiko kontrabandoak, bizirautea eta baita oparotasuna lortzea ere ahalbidetu diete biztanle askori.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia.* .
2. ↑   «Iraq: Governorates» citypopulation.de (Noiz kontsultatua: 2018-6-12).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q213189
* Commonscat Multimedia: Arbil Governorate

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139631733
* LCCN: n85346772
* NARA: 10036796
* **Lekuak**
* OSM: 2969761
* TGN: 1001311

 |

* Wd Datuak: Q213189
* Commonscat Multimedia: Arbil Governorate


| * i
* e
* a
Irakeko gobernazioak edo muhafazahk |
| --- |
| Al Anbar • Al-Muthanna • Al-Qādisiyyah • Arbil • Babilonia • Bagdad • Basora • Dhi Qar • Dijala • Dohuk • Karbala • Kirkuk • Maysan • Najaf • Ninive • Saladin • Sulaimaniya • Wasit |  |
Seinalea Lurmutur Hiritik gertu, Hegoafrikan.
**Arartekoa** edo **herriaren defendatzailea** (suedieraz *Ombudsman*) hiritarren eskubideak bermatzen Estatuko agintaritza da, Estatu horren botere exekutiboak edo legegileak hiritarrengan egin litezken abusuen aurka jarduten duena. Normalean gobernu edo parlamentu batek izendatzen du arartekoa.

Oro har, kide bakarraren ardurapeko organoa izaten da, nahiz eta badituen baliabide eta elementu lagungarriak bere lanerako. Organo horren arduraduna, karguduna, pertsona independentea izaten da, alderdi politiko, sindikatu eta abarrekiko lotura formalik gabea, eta ez du inongo agintaritzaren agindurik jasotzen bere zereginak betetzeko. Herritarrek arartekoarengana jo dezakete beren kexak idatziz aurkezteko eta kexa horren inguruko jarduerak aurrera eramaten ditu arartekoak, doako zerbitzua eskainiz. Oro har, Bigarren Mundu Gerraz gero hasi zen erakunde hau hainbat herrialdetan antolatzen, herritarren eskubideak errespetatzen direla bermatzeko eta administrazioaren jarduera kontrolatzeko asmoz.

Euskal Herrian
--------------

Euskal Herrian, gaur egun, hiru ararteko ditugu hiru administrazioetan: Euskal Autonomia Erkidegoko Arartekoa, Nafarroako Arartekoa eta Iparraldeko *Médiateur de la République*.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* Euskadiko Arartekoaren web orrialdea
* Espainiako autonomia erkidegoetako defentsa-erakundeak[*Betiko hautsitako esteka*]
* Europako Herriaren Defendatzailearen web orrialdea **(Gaztelaniaz)**
* Nafarroako Ararteko **(Ingelesez)**
* Ombudsmanaren Iberoamerikako Federazioa **(Gaztelaniaz)**
* International Ombudsman Institute **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q169180
* Commonscat Multimedia: Ombudsman

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX524652
* BNF: 11940706p (data)
* GND: 4075654-3
* LCCN: sh85094681
* NDL: 00568819
* NKC: ph135469
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 010356
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q169180
* Commonscat Multimedia: Ombudsman
Ohiko termo bat.
**Termo** edo **Dewar edalontzia** isolamendu termikoa gordetzeko oso ondo ixten den ontzia da. Beroa transmititzeko hiru modu daude: kondukzioa, konbekzioa eta erradiazioa. Kondukzioa eta konbekzioa gerta ez daitezen, termoek geruza bikoitza dute, eta geruza bi horien artean hutsa dago. Erradiazioa ekiditeko termoaren barnealdea material isolatzaile batekin estaltzen da; horrela, uhin elektromagnetikoak islatu egiten dira eta beroa barruan gertatzen da.

Historia
--------

Termoa Sir James Dewarrek asmatu zuen 1892an. Dena dena, lehendabiziko termo komertzialak 1904an egin ziren Thermos GmbH konpainia alemanarraren eskutik. Thermos, grezieraz ‘beroa’ produktu berriaren eman zitzaion izena izan zen; horretarako ideien lehiaketa egin zen. Termo hitza generiko bezala onartu zen Estatu Batuetan 1963an; horren arabera markaren izena produktu generikoaren izena bihurtuta zegoen ordurako.

Nitrogeno termo
---------------

 Nitrogeno likidoaren tankea.
Termo mota honek 70 x 20 zm-ko ontzi zilindrikoa da. Barruan -190 °C tenperaturaz izozten den nitrogeno likidoz beteta dago. Ontzi hauek intseminazio artifizialez oso erabiliak dira. Termo barruan nitrogenoa lurrindu egiten da eta horregatik bi hilabetetan behin nitrogenoa aldatzea komenigarria da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q23664
* Commonscat Multimedia: Vacuum flasks

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4570412-0
* LCCN: sh85037416
* NDL: 00576015
* AAT: 300400477
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q23664
* Commonscat Multimedia: Vacuum flasks
Akenaton faraoiak eta bere familiak Eguzkia gurtzen.
**Atonismoa**, Amarnako heresia edo Amarnako aroa, historiako lehen erlijio monoteista (edo henoteista) izan zen, Aton eguzki diskoaren gurtza bultzatuz. Oraindik ondo ezagutzen ez diren arrazoiengatik, baina ziur asko Tebasko kleroaren kontserbadorismoa eta ezinikusiagatik, Akenaton faraoiak jainko dinastikoa zen Amonen (jainko ezkutua) gurtza alde batera utzi zuen, eta faraoi gazteak Atonen gurtza inposatu zuen, lehenik pixkanaka eta, jarraian, derrigorrean.

Eguzkiaren gurtzaren aurrekariak
--------------------------------

Goi Egiptoren nagusitasuna txikitzen joan zen Egiptoko XVIII. dinastiako lehen bi faraoien erregealdiak pasa eta gutxira. Goi Egiptoko printzeek Egipto askatu eta birbateratu izanak Tebas Antzinako Egiptoko gainontzeko hirien gainetik jarri zuela gogoratu behar da, eta, ondorioz, Amon jainkoaren gurtza bere hirukotearekin batera, Amon, Khonsu eta Mut jainkoek osatua.

Nagusitasun hori Behe Egipto garrantzia hartzen hasi zenean desagertzen joan zen, lehenik tenplu eta jauregi berriak eraiki eta eramanez, eta, ondoren, errege jauregia Menfisera eramanez, Nilo ibaiaren deltarako sarrera zena. Behe Egiptoren nagusitasun hau ez zen soilik XVIII. dinastiara mugatu, baizik eta ramesidar garaian ere jarraitu zuela, bere garai gailena hiriburua izateko propio eraikitako Avaris edo Pi-Ramsesera eraman zenean izan zuelarik.

Ohitura bezala, erregearen seme nagusia, errege bihurtu aurretik Ptah jainkoaren apaiz gorena izatea aldatu zen, Amenofis II.aren edo honen seme nagusia zen Tutmosis IV.aren kasuan bezala.

Era berean, eragingunea bi lurren hegoaldetik iparraldera eraman izanak Ra jainkoaren gurtza biziberritu zuen, jainko honen gurtzagune nagusia Heliopolisen baitzegoen, hiriburua zen Menfistik hamahiru kilometro ipar-ekialdera zegoena.

Gurtza honen euskarri nagusia faraoiaren boterea zen. Oinarrian, mitoak Egipto gobernatu zuen lehena Ra izan zuela zioen, ondoren, gizadiaren kontuak konpondu eta segura itzultzeko, bere semeari utziz erresuma gobernatzeko ardura. Sinesmen honen indarra Heliopolisko apaizek babesten zuten, Egiptotik kanpo ere ospe handia zuen ezagutza eta jakinduria gune bat osatzen zutenak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q146107
* Commonscat Multimedia: Atenism

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300264334

 |

* Wd Datuak: Q146107
* Commonscat Multimedia: Atenism
Irrati- edo telebista-programa edo ikuskizun bat publikoari hitz eginez gidatzen duen pertsona da aurkezlea. Hedabideetaz gain, esparru askotan auki daitezke aukerzleak: Ekitaldietan batez ere.

**Aukezpen motak**

1. Aurkezlea kameren aurrean

2. Aurkezlea ez da agertzen, baina ahotsa darabil

3. Aurkezlea ez da ageri, eta ahotsik ere ez du ipintzen.

  

**Informazioa molde askotara presenta daiteke.**

1. 1950eko hamarkadan
Bigarren Mundu Gerra amaitu zenean, zerotik hasi zen berriro telebista. Irratirako materiala egiten zuten enpresak merkatu berri horretan sartu ziren buru-belarri. Irudien bereizmena eta normalizazioa izan ziren arazorik handienetakoak: AEBetan 525 lerro mantendu zituzten arren, BBC britainiarrak 405 lerrotan igortzen jarraitu zuen. Europako beste herrialdeek, berriz, 625 lerroen alde egin zuten. Britainia Handian, baina, telebistaren garapena apur bat makalagoa izan zen; 1948an 45.000 hargailu zeuden, 1949an 240.000, 1951n 590.000, 1952an 1,5 milioi, 1957an 6,9 eta 1962an 11,8. Frantziako prozesua are makalagoa izan zen, 1953an 60.000 hargailu besterik ez baitzeuden. Mendebaldeko Europan 1951n hasi ziren emanaldiak; Herbehereetan, Belgikan eta Danimarkan, berriz, 1953an. Austriara, Luxemburgera eta Monakora 1955ean iritsi zen,eta Suedia eta Espainiara 1956an. 

*Lehenengo emanaldiak*

*Telebistaren ezarpena, hazkundea eta garapena ulertzen baditugu, hobeto geureganatuko ditugu azken urteetan izan diren aldaketa soziologiko eta politikoak.*

*1948an, Ameriketako Estatu Batuetan (AEB) eta Britainia Handian baino ez zeuden telebista-emanaldi erregularrak. Hamarkadaren amaieran publizitate-kanpaina handiak egin ziren Europako beste herrialdeetan, hiritarren artean telebista ezagutzera emateko.*

*Espainiako Estatura nahiko berandu iritsi zen telebista, Europako eta Latinoamerikako beste herrialdeekin alderatuz gero. Administrazioa ez zegoen prestatuta hiritarren bizimodua aldatuko zuen hedabidearen funtzionamendua bere egiteko. TVEren emanaldi erregularrak 1956ko urriaren 28an hasi ziren Madrilerako.*

*Inprobisazio handia egon zen hainbat gai garrantzitsutan (sarea garatzean, programak finantzatzean eta TVE zuzenbide, enpresa eta lan mailan antolatzean, besteak beste), baina harrigarriena da Estatuan ez zegoela merkatua hornitzeko telebista-lantegirik.*

**XX. mendearen azken laurdenean**

**Joaquín Arozamena Saiz** (Madril, 1944ko abuztuaren 8a) dugu adibide garbitzat. 

**Era garaikidean**

Internet eta gizonezkoak/andrazkoak agertzea, garrantzitsua da. RT telebista kateak berriztu egin ditu aurkezpen moduak munduan eredu bihurtuz.

  

1. ↑   «Telebistaren historia laburra - hiru» *www.hiru.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-05-05).
2. ↑     *Joaquín Arozamena.*  2020-04-19 (Noiz kontsultatua: 2020-05-05).