recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Inger Jacobsen** (Oslo, 1923ko urriak 13-Oslo, 1996ko uztailak 21) norvegiar abeslari eta aktore bat izan zen, nazioartean 1962ko Eurovision Kantu Jaialdian parte hartu izanagatik ezaguna.

Karrera
-------

Jacobsenek bere lehen grabaketak Bigarren Mundu Gerran egin zituen, gerra ondoko garaian abeslari eta aktore ezagun bihurtuz, irrati eta telebistan sarritan agertuz, baita film eta antzezlanetan ere, hil baino lehenxeagorarte. 1976tik Riksteateret antzerki ibiltariko kide izan zen. Bere arrakastarik handiena *Frøken Johansen og jeg* izan zen, zeinekin norvegiar zerrendetako lehen postura iritsi zen 1960an.

Eurovision Kantu Jaialdia
-------------------------

1962an Jacobsenek Melodi Grand Prixen parte hartu zuen (Eurovision jaialdirako norvegiar aukeraketa), 1962ko Eurovision Kantu Jaialdian *Kom sol, kom regn* (*zatoz, eguzki, zatoz, euri*) abestiarekin Norvegia ordezkatzeko aukeratua izan zelarik. Jaialdia Luxenburgon ospatu zen martxoak 18an, eta "Kom sol, kom regn" kantuak hamargarren postuan amaitu zuen hamasei herrialdetatik, soilik bi punturekin, biak frantziar epaimahaiarenak.

Jacobsen Eurovisionera itzultzen saiatu zen, baina arrakastarik gabe, ez baitzuen berriz Melodi Grand Prix irabazi. 1964an laugarren amaitu zuen norvegiar aukeraketa honetan "Hvor" ("non") kantuarekin, eta 1971n azkenengo amaitu zuen 12 kanturen artean.

Heriotza
--------

Jacobsen bere intimitatea gordetzeagatik zen ezaguna. Minbiziaren ondorioz hil zen 1996ko uztailak 21ean, 72 urte zituela.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Nora Brockstedt Sommer i Palma kantuarekin** | **Norvegia Eurovision Kantu Jaialdian 1962**1962ko martxoak 18 | Ondorengoa**Anita Thallaug Solvhervekin** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Inger Jacobsen*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q457474
* Commonscat Multimedia: Inger Jacobsen

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 156149196426074791168
* ISNI: 0000 0001 3096 6349

 |

* Wd Datuak: Q457474
* Commonscat Multimedia: Inger Jacobsen
Mapa.
**Isla Mujeres uhartea** Mexikoko Quintana Roo estatuan dago, Karibe itsasoan, Yucatán penintsulan. Uhartea Quintana Rooren hamaika udalerrietako bat da. Cancúnetik hamahiru kilometrotan dago eta komunikazio nagusia handik ateratzen den ferria da. Oso toki turistikoa da.

Historia
--------

Isla Mujeres Maia herriaren lurraldea zen, herri honek uhartea Ixchel, Ilargiaren eta ugalkortasunaren jainkosari eskaini zion. Hori zela eta, fededunek haien hondartzetan emakumeen itxurako irudien eskaintzak egiten zizkioten. Emakume gazteek, bestetik, nerabetasunean, erromesaldian, hara joan behar zuten. 1517an, espainarrek, Francisco Hernández de Córdobaren agindupean, uhartea inbaditu zuten. Haiek, jainkosari egindako eskaintzak ikusi zituztenean, jarri zioten Isla Mujeres izena. Urtetan uhartea iheslarien eta piraten babeslekua izan zen.

Uhartearen hegoaldean maien tenplu baten aztarnak godertzen dira.

Aipatzekoa da baita ere Hacienda Mundaca izeneko etxaldea, Fermin Mundaka Maretxaga esklabo-trafikatzaile bermeotarrak eraikia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .

Ikus, gainera
-------------

* Fermin Mundaka Maretxaga
* Isla Mujeres (udalerria)

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Udalaren webgune ofiziala.
* **(Gaztelaniaz)**:Mexiko udalerrien entziklopedia.
* **(Gaztelaniaz)**:Informazio turistikoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1020769
* Commonscat Multimedia: Isla Mujeres

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 245829641

 |

* Wd Datuak: Q1020769
* Commonscat Multimedia: Isla Mujeres
Ogia eskatzen Richmonden, AEB, 1863an
**Janari-matxinada** bat janariaren falta edo/eta banaketa oso desegokia dagoenean gertan daiteke. Janariaren prezioa igotzen denean, uztarekin arazoak daudenean, janari bilketa desegokia dagoenean, garraiatzeko arazoak daudenean, janari-espekulazioa ematen denean, norbaitzuk metaketa egiten dutelako, janaria pozoitu delako edo peste batek erasotu duelako. Normalki janariaren inguruan egon daitezkeen arazoak eta matxinadaren benetako arrazoiaren artean harreman konplexua egon ohi da, detektatzea zail egiten duena.

Matxinaden motak ezberdinak izan daitezke. Adibidez, herritarren artean desesperazioa hedatzen denean, ez dutelako jatekorik, denak, nekazal guneak, etxeak edo gobernuaren egoitzak eraso ditzakete janaria lortzeko, ogia, gatza edo zerealak lortzeko. Honen adibide izan daiteke 1977ko Egiptoko ogiaren matxinada.

Batzuetan janari-matxinadak beste arazo baten parte izan daitezke, mugimendu herritar oso baten arrazoietako bat. Errusiako Iraultza (bereziki Otsaileko Iraultza) edo Frantziako Iraultza honen adibide izan daitezke. Askatasun politikoak ukatuak dauden lekuetan errazagoa izan daiteke matxinada baten arrazoien artean janariaren prezioa agertzea.

Historikoki emakumeek parte hartze handiagoa izan dute eta, beraz, emakumee parte-hartze politikoaren adibide izan dira, baita emakumeen sufragioa onartuta ez dagoen herrialdeetan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Patel, Raj; McMichael, Philip.  (2009-01-01). «A Political Economy of the Food Riot» *Review (Fernand Braudel Center)* 32 (1): 9–35. (Noiz kontsultatua: 2017-03-01).
2. ↑   **(Ingelesez)** Sneyd, Lauren Q.; Legwegoh, Alexander; Fraser, Evan D. G..  (2013-06-18). «Food riots: Media perspectives on the causes of food protest in Africa» *Food Security* 5 (4): 485–497. doi:10.1007/s12571-013-0272-x. ISSN 1876-4517. (Noiz kontsultatua: 2017-03-01).
3. ↑    *The Age - Google News Archive Search.*  (Noiz kontsultatua: 2017-03-01).
4. ↑   Seddon, David; John, Walton.  (1994-01-01). *Free markets & food riots: the politics of global adjustment.*  Blackwell ISBN 0631182454. (Noiz kontsultatua: 2017-03-01).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5465517
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh98001832

 |

* Wd Datuak: Q5465517
Baccharis loreztuta.
***Baccharis halimifolia*** Asteraceae familiaren landare espeziea da. Arnasketa hobetzeko sendabelar gisa erabilia, bere jatorria Ipar Amerikan dago. Euskal Herrian sartua izan zen eta egun espezie inbaditzailea da. Euskal kostaldean oso zabalduta dago, batez ere estuarioetan non erraztasun handiz egokitzen den.

Banaketa
--------

Era naturalean Ipar Amerikako lurralde batzuetan aurkitzen da: Mexiko, Estatu Batuetako Texas eta Floridan.

Espeziea Europako lur desberdinetan zabaldu da, arazo handiak sortuz eta espezie autoktonoak baztertuz. Besteak beste, Frantzian, Espainian, bereziki Kantauri itsas ertzean, Euskal Herrian eta Ingalaterran aurki daiteke. Australian ere sartua izan da.

Deskribapena
------------

Zuhaizkak dira. Haren tamainua metro batetik hiru metrotara doa; dena dela, handiagoak ere ezagutzen dira. Loreak abuztutik azaro arte sortzen ditu. Bere habitak hondartzak, zelai hezeak eta padurak dira. Hotza zein eguzkia ondo eusten du.

Aholkuak
--------

Espezie hau Europan, XX. mendean, hezeguneak lehortzeko erabili zen. Hemen ondo egokitu zen eta, ondorioz, zabaldu zen. Inbaditzen ari den lekuetan gomendagarriena kentzea da. Horretarako zuzenean lurretik ateratzea izan daiteke aukera bat. Beste aukera ur geziaren presentzia izan daiteke: landareak jasan dezake kantitate txikietan baina ez ur gezi azpian egoteko. Loreak atera baino lehen moztea oso egokia da zeren eta horrela landarea zabaltzea sahiestuko da. Gurean izadian landatzea debekatuta dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q948018
* Commonscat Multimedia: Baccharis halimifolia
* Wikispecies Espezieak: Baccharis halimifolia

---

* **Datu taxonomikoak**
* Dyntaxa: 6007870
* EOL: 469156
* GBIF: 3129663
* GRIN:
* IPNI: 319078-2
* ITIS: 35682
* UICN: 80603164
* NCBI: 114187
* PlantList: gcc-136824
* W3TROPICOS: 2709528
* USDA Plants: BAHA
* VASCAN: 9769
* WoRMS: 578001
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 2CV09XA44X

 |

* Wd Datuak: Q948018
* Commonscat Multimedia: Baccharis halimifolia
* Wikispecies Espezieak: Baccharis halimifolia
**Janarizko Armagintzako Kaporalgo jauregia** Lizoainibarko Janaritz lekuan Erdi Aroko jauregi bat da.

Eraikina
--------

1538an, Pedro Eratsun bere jabeak Errege Zedula bat lortu zuen, bere etxeari gerrako jendea ostatutik salbuesteko pribilegio gutiziatua emanez. Ondoren, Errege Kontseiluaren auto adostu batek, Ros lizentziadunak, Kontuen Ganberako zuzendariak, eta Paula de Erasun andreak eskatuta, jauregi titulua aitortzen zion etxeari. 1723ko zerrendan ez dago jabearen izenik, nahiz eta Migel Ugalde jaunarena izan behar zuen. 1745ean Iruñeko Agustina Recoletas amek borroka eskatu zuten, jauregi horretako oinordeko gisa. Armagintza Liburuaren arabera, XVI. mendean jauregiko armarria zilarrezkoa zen eta sei benera sinople zituen.

Erreferentziak
--------------

* *Gran Enciclopedia de Navarra | JANARITZ.*  (Noiz kontsultatua: 2021-09-07).

Ikus, gainera
-------------

* Janaritz

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109302877

 |

* Wd Datuak: Q109302877
**Azkaingo ikastola** Lapurdiko Ikastola bat da. Azkaine herrian dago kokatuta.

Ikastetxe pribatua da, Frantziako Hezkuntza Nazionaleko Ministerioarekin itundua. Haur hezkuntza eta lehen mailetako ikasleak formatzen ditu, murgiltze ereduan. Seaska eta Ikastolen Elkartea federakuntzetako kide da.

Historia
--------

1972 urtean sortu zen, herriko plazan "garajea" izenarekin ezagututako lekuan. Ondotik herriko auzapez izanen zen Andde Luberriagak bultzaturik.

1975an eskola publikoak egoitza berriak dituenez, *Lur berri* izeneko etxea uzten du eta udalak ikastolari prestatzen dio.

1984an udalak *Jauregia* egoitza ikastolarentzat egokitzen du, eta 2008an *Haurren etxea*. Baina lekuak txikiegi direnez, 2011an prefabrikatu batzuk ezarri behar dira ikastolaren parean dagoen eremu pribatu batean.

2021, 90 ikasle eskolatuak dira ikastolan, eta burasoek ikastolak okupatzen duen eremuko baldintzen "kaskartzea" salatzen dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    elkartea, IPARLA BAIGURA KOMUNIKAZIOA.  (2021-05-06). «Azkaingo ikastolako burasoak borrokan» *Kazeta.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-12-23).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q33126277

 |

* Wd Datuak: Q33126277
**Barretxe jauregi-etxea** Gipuzkoako Goierri eskualdeko Ordizia udalerrian dagoen jauregi-etxe bat da.

Kokalekua
---------

Alde Zaharrean dago, Santa Maria kalea eta Etxezarreta kalearen artean, eta Barrena jauregiari atxikia.

Eraikina
--------

Eraikin berezia da, izan ere bere barruti berrituan eraikin zaharragoen arrastoak gordetzen ditu: alde batetik, herriaren Erdi Aroko harresiaren sektore bat, bertan gezileiho handi bat ikus daiteke. Bestetik, hamar bat metro atzera eramana dagoen XV. mendeko etxe baten fatxada bat ikus daiteke. Etxe horretatik leiho biki bat eta bi dobelak soilik osatzen duten ate zorrotz bat mantentzen dira. Multzo guztia erakusketa gela da gaur egun.

Barretxe etxeko lehen solairuan Goierriko interpretazio Zentroa ere topatuko duzu eta D'elikatuz izeneko elikaduraren hedapenerako zentro bat ere bai.

Kanpo estekak
-------------

* D'elikatuz elikaduraren hedapenerako zentroaren webgunea  **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492828

 |

* Wd Datuak: Q20492828
**Iratxetako garaia** Nafarroa Garaiko Orbaibar ibarreko Leotz udalerriko Iratxeta kontzejuan kokatutako garai bat da. San Esteban elizaren alboan eta pilotalekuko hormaren atzean dago.

Historia
--------

Originaltasun arkitektoniko handiko eraikin zibila da, eta erromanikoa baino lehenagoko antzinatasuna eman nahi izan zaio (IX. eta X. mendeak), nahiz eta eraikinaren arkaismoak ez duen eragozten data nahiko geroagokoa, XII. mende betekoa edo XIII. mende hasierakoa izatea. Azken mende honen erdialdean (1252), Iratxetan, parrokia-elizaz gain, erromesentzako ospitale bat eta komentu bat zeuden, komendadorea eta guzti, eta zortzi fraide, Jerusalemgo San Joanen zaldunen mandatuaren jabetzakoa, Leatxeko herrikoa, eta litekeena da hemen aipatzen den obra ere harena izatea. Bere helburuari dagokionez, Iratxetako parrokiako aletegi bezala duen zerbitzua XVII. mendetik gaur egunera arte dokumentatzen da.

Eraikina
--------

Eraikina duela gutxi zaharberritu dute. Tamaina txikikoa da, oinplano angeluzuzenekoa eta bi isurialdeko teilatua du. Harrizkoa da, eta aparailu txikia du, izkinetan izan ezik, horietan harlandua erabili baitzen errefortzu gisa. Goiko solairua eta solairu nagusia harrizko zolatarekin, molduratu gabeko plintoen gainean kokatutako pilareetan bermatuta dago, eta inposta moduko amaiera du; hortik abiatzen dira zirkuluerdi dobelatu eta giltzarririk gabeko arkuak, bi alde motzetan eta hiru alde luzeetan, antzeko proportziokoak, gehi barruko bi pilare, gainerakoekin lerrokatuta, zurezko estalkiaren euskarri gisa. Goiko solairura harrizko eskailera landatar batetik iristen da (zurez egindako eskailera zaharraren ordez). Eskailera horrek barrualdearekin komunikatzen du, aurrealde luzeenetako batean irekitako erdi-puntuko ate batetik.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | IRATXETA.*  (Noiz kontsultatua: 2022-02-01).

Ikus gainera
------------

* Euskal Herriko garaiak
* Nafarroako kultura ondasunak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q43110676
* Commonscat Multimedia: Hórreo Iracheta (Valdorba)

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0003784

 |

* Wd Datuak: Q43110676
* Commonscat Multimedia: Hórreo Iracheta (Valdorba)
**Beamish** edo **Beamish and Crawford** Irlandako Cork hirian ekoizten den stout motako garagardo bat da. 1792an William Beamish eta William Crawford garagardogileek sortu zuten. 2008an Heineken herbeherar garagardotegiaren jabegora iragan zen.

Cork konderrian bertakoa den Murphy garagardoarekin batera onarpen handia du. Bestalde, Irlandako Errepublikako hego-mendebaldean, mundu mailan oso ezaguna eta Irlandako ikur nazional gisa hartu ohi den Guinness garagardoa Dublin hiriburuko garagardotzat jo izan ohi da. Honela bada, hego-mendebaldean, eta bereziki Cork konderrian Guinness erraldoia eta bertako Murphy eta Beamish garagardoen arteko nolabaiteko harrotasun lehia bat ere badago.

Garagardoak
-----------

* Beamish stout
* Beamish red

Kanpo estekak
-------------

* Beamish garagardotegiaren webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q812942
* Commonscat Multimedia: Beamish and Crawford

---

 |

* Wd Datuak: Q812942
* Commonscat Multimedia: Beamish and Crawford
**Erasmus Reinhold** (Saalfeld, Saxonia, 1511ko urriaren 22a - *ib.*, 1553ko otsailaren 19a) astronomo eta matematikari alemaniarra izan zen, bere belaunaldiko astronomiako pedagogoengan eraginik handiena izan zuena.

Wittenbergeko Unibertsitateko Jacob Milichekin irakaskuntzan trebatu zen, bertan dekano hautatua izan zen eta gero errektore bihurtu zen. 1536an Philipp Melanchthonek matematikako goi mailako irakasle izendatu zuen. Kontzeptu mugatu modernoaren aurka, "matematika" garai hartan matematika aplikatua ere barne hartzen zuen, batez ere astronomia. Georg Joachim Rheticus bere lankidea ere Wittenberg-en ikasi zuen eta matematika baxuagoko irakasle izendatu zuten 1536an.

Reinholdek izar kopuru handi bat katalogatu zuen. Bere astronomiako argitalpenek Georg Purbachen Theoricae novae planetarum-i buruzko iruzkin bat (1542, 1553) barne hartzen dute. Reinholdek Koperniko eta bere ideia heliozentrikoak ezagutu zituen De Revolutionibis argitaratu baino lehenago, eta erreferentzia on bat horri buruz egin zuen bere iruzkinetan Purbachi buruz. Hala eta guztiz ere, Reinhold (Kepler eta Galileo baino lehenago beste astronomoek bezala) Kopernikoren metodo matematikoak sistema geokentriko bihurtu zituen, kosmologia heliozentrikoa baztertuz arrazoi fisiko eta teologikoetan.

Alberto I.a Prusiako Dukeak sostengu eman zion Reinholdi eta Reinholden Prutenicae Tabulae edo Prusiar taulak inprimatzea finantzatu zuen. Taula astronomiko horiek Kopernikoren kalkulu metodoak inperio osoan zabaltzea lagundu zuten, ordea, Gingerich-ek adierazi zuen heliozentrikotasunarekiko "konpromiso falta handia" erakuzten zutela eta Lurraren mugimenduarekiko independentea izan zedin "arreta handiz" egina. Biak Reinholdsen Prutenic Tables eta Kopernikoren ikasketak Gregorio XIII.aren egutegi erreformarako oinarriak ziren.

Reinholden De revolutionibus-en argitaratu gabeko iruzkinetan Lurretik eguzkirako distantzia kalkulatu zuen. 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q544169
* Commonscat Multimedia: Erasmus Reinhold

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 15570296
* ISNI: 0000 0001 1021 7068
* BNE: XX1085126
* GND: 11899901X
* LCCN: n85827509
* NKC: ola2005284298
* SNAC: w6w970td
* SUDOC: 08682810X
* BIBSYS: 5087388
* MGP: 126736
* ICCU: BVEV024973
* Open Library: OL4814506A
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 32391

 |

* Wd Datuak: Q544169
* Commonscat Multimedia: Erasmus Reinhold
Iratzargailu analogikoa.
Iratzargailu digitala.
**Iratzargailua** ordu jakin batean musika edo hots baten bidez iratzartzeko erabiltzen den erlojua da.

Soinua geldiarazteko, botoi bat sakatu behar da. Batzuk automatikoki gelditzen dira minutu batzuen ondoren eta beste batzuk botoia sakatu arte ez dira gelditzen.

Iratzar eta gailu hitzez osatutako hitz elkartua da. Esanahia beraz, esnatzeko tresna.

Jatorria
--------

Lehendabiziko iratzargailua antzinako Grezian asmatua izan zen, K.a. 250. urte inguruan. Itsasgoran zegoenean, txori mekaniko bat soinuak egiten hasten zen. Hala ere, gaur egungo iratzargailua Levi Hutchins (New Hampshire, AEB) erlojugileak asmatu zuen 1787an. Hutchinsek palanka bat jarri zion erloju bati ordu zehatz batean kanpaia jotzen has zedin.

Motak
-----

Gaur egun, iratzargailu mota asko daude merkatuan. Digitalak edo analogikoak izan daitezke eta pilaz edo bateria batekin funtzionatzen dute.

Aukera horien barruan hauek dira ohikoenak:

* Estandarrak: soinu bidez funtzionatzen dute eta irratia edo hotsak jartzeko funtzioa izaten dituzte.
* Argi-iratzargailuak: iratzargailu hauek denbora batez egunsentia simulatzen dute eta pixkanaka argiztatzen joaten da..
* Bibrazio-iratzargailuak: izenak berak adierazten duen bezala, hauek dardara eginez funtzionatzen dute eta, orokorrean, entzumen arazoak dituzten pertsonek erabiltzen dituzte.

Ezaugarriak
-----------

* Hainbat alarma mota izaten dituzte (hainbat soinu edo irratiarekin esnatzeko aukera)
* Bolumena aldatzeko aukera izaten dute.
* Alarmaren bolumena gutxinaka igotzen joaten da.
* Alarma minutu batzuk errepikatzeko aukera izatea.
* Asteko egunaren arabera programatzeko aukera.
* Gauean ikusi ahal izateko argia izatea.
* Ordua automatikoki doitzea.

Bitxikeriak
-----------

Askotan gertatzen da iratzargailuak jo aurretik esnatzea. Erloju biologikoaren ondorioz gertatzen da hori. Honen eraginkortasuna errutinarekin areagotu egiten da. Horregatik, ordu jakin batera oheratzen bagara eta iratzargailua beti ordu berean jotzeko programatuta badago, gorputza portaera horietaz jabetzen da eta organismoaren prozesu biologikoen beste zati bat bezala hartzen ditu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q212758
* Commonscat Multimedia: Alarm clocks

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 16537650c (data)
* GND: 4262940-8
* LCCN: sh2004007158
* NKC: ph876278
* AAT: 300195766
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 4624

 |

* Wd Datuak: Q212758
* Commonscat Multimedia: Alarm clocks
**Bear Lake konderria** (ingelesez: *Bear Lake County*) Idahoko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Paris da. 2010eko zentsuaren arabera 5.986 biztanle zituen, Bear Lake kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Bear Lake konderriak 2.717,95 kilometro koadro ditu. Horietatik 193,27 ura dira. Beste 2.524,68 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2,2 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 5.986 pertsonetatik 5.887 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 216 dira. 6 beltzak edo afroamerikarrak. 21 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 22 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 5 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 44 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486372
* Commonscat Multimedia: Bear Lake County, Idaho

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126685596
* ISNI: 0000 0004 0409 4745
* **Lekuak**
* OSM: 1416620
* TGN: 2000455

 |

* Wd Datuak: Q486372
* Commonscat Multimedia: Bear Lake County, Idaho
Horacio Espondaburu margolari kostunbrista uruguaitarraren olio-pintura, jolas honen praktika erretratatzen duena.
**Eraztun-korrida** Erdi Aroan Europan,  Afrika iparraldean eta Rio de la Platako landa eremuan jokatzen zen antzinako zaldi-joko bat da. Azken eremu horretan gautxo tradizioarekin lotuta dago eta oraindik ere Argentina, Bolivia, Uruguay eta Paraguaiko zenbait lekutan praktikatzen da.

Jatorria
--------

Bere jatorri zehatza ezezaguna den arren, Europako Erdi Arotik dago horren berri, Erdi Aroko torneo deiturikoan, non era guztietako jokoak, justak eta zaldi ariketak egiten ziren.

Afrika iparraldean ere ezaguna da jokoa.

Jokoa Río de la Plata eskualdean
--------------------------------

 Gaur egun ohikoa da joko honen praktika Buenos Airesko Mataderosko azokan ikustea
Eraztun bat 2 eta 3 metroko altuera duen arku batetik zintzilik dago: zaldikoak eskuan daraman makila edo erakuslea sartu beharko du eraztunaren barruan, bere ibilbidea gutxi gorabehera 100 metroko distantziatik hasita, estriboetan zutik. eta besoa altxatuta. Batzuetan ohikoa da eraztuna hartzen duen gautxoak berak aukeratutako emakumeari ematea.

Batzuetan, lehiakideak bi taldetan banatzen dira ilaran eta seinalean banan-banan abiatzen dira txandaka talde batetik eta bestetik. Publikoak begiratzen ditu korridoreen bi aldeetan.

Buenos Aires hirian asteburuetan ikuskizuna ikusteko aukera dago Mataderos auzoan, izen bereko azoka tradizionalaren barruan.

Europa
------

 "Sartiglia" izeneko joko hau Oristanon (Italia) egiten da.
Gaur egun, tradizio horri eusten zaio Ciutadella de Menorcako Sant Joan festan (Espainia). XIII. mendean Menorca uhartea Aragoiko Koroak konkistatu zuenetik ospatzen da festa hori, baita inauterietan Sardiniako Oristano hirian ere. Bi hiriak elkarrekin senidetuta daude 1991z geroztik, aspaldiko zaldi-joko hau partekatzeagatik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  El deporte en la ciudad de Sevilla durante el siglo XV. Gonzalo Ramírez Macías. Ed.Universidad de Sevilla.2007- ISBN 978-84-472-0969-9
2. ↑  El folklore en la educación. Rosita Barrera. Ed. Colihue

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5172932
* Commonscat Multimedia: Corrida de sortija

---

 |

* Wd Datuak: Q5172932
* Commonscat Multimedia: Corrida de sortija
**Jaha Dukureh** (Bantarget, Gambia, 1989) giza eskubideen aldeko ekintzailea da, eta emakumeen genitalen mutilazioaren aurkako kanpaina (EGM) bultzatzen du. *Safe Hands for Girls* erakundearen sortzailea eta zuzendaria da. MGF/EGMren aurka borrokatzen da, eta *The Guardian's* *End FGM Guardian Global Media Campaign*-en kanpainaren liderra da. 2016ko apirilean, *Time 100* saioko zerrendan sartu zen, urteko 100 pertsona garrantzitsuenak biltzen dituena.

Biografia
---------

Dukureh Ganbian jaio zen. Jaio eta astebetera klitoria moztu zioten. Ama hil ondoren, 15 urte besterik ez zituela, New Yorkera joan zen ezkontza itundu baten ondorioz. Koitoan min handia hartu ondoren, kirurgia egin zioten infibulazioa desegiteko. Haren ustez, *jasandako mutilazioa berriro esperimentatzea* izan zen. Dibortziatu eta familiakoekin bizitzera joan zen. Legezko tutore baten baimenik ez izateagatik hamar eskolak baztertu ondoren, New Yorkeko bigarren hezkuntzako eskola batean izena ematea lortu zuen. 17 urterekin Atlantara joan eta berriro ezkondu zen.

Ibilbidea
---------

Gambia lokalizatzailean

  

2013an Dukureh-ek Enpresen Administrazioan gradu-titulua lortu zuen Hegomendebaldeko Georgia Estatuko Unibertsitatean. Urte horretan *Safe Hands for Girls* sortu zuen, EGMren aurkako Gobernuz Kanpoko Erakunde (GKE) bat. 2015ean Dukureh AEBetako herritar bihurtu zen .

Dukureh-ren aktibismoak emakumeen genitalen mutilazioa debekatzea lortu zuen Gambian.

Atlantan bizi da. Dukurhen bizitzari buruzko film bat ari da egiten *The Guardian*.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Jaha Dukureh | West Africa Gateway | Portail de l'Afrique de l'Ouest» *www.west-africa-brief.org*.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8   Topping, Alexandra.  (12 de mayo de 2014). «Jaha Dukureh: 'In Washington, they don't want to talk about vaginas'» *The Guardian*.
3. 1 2 3   Somra, Gena.  (4 de enero de 2016). «One woman's journey to American Dream includes a crusade» *CNN*.
4. ↑
5. 1 2   Daly, Claire.  (21 de abril de 2016). «Time 100: FGM campaigner Jaha Dukureh makes prestigious list» *The Guardian*.
6. ↑   Orenstein, Peggy.  (21 de abril de 2016). «Jaha Dukureh» *TIME*.
7. ↑   Bonds Staples, Gracies.  (21 de abril de 2016). «Time magazine honors Atlanta woman’s fight to end genital mutilation» *Atlanta Journal-Constitution*.
8. 1 2   Mourgere, Isabelle.  (19 de mayo de 2016). «La militante anti-excision, Jaha Dukureh, au top 100 du Time magazine» *TV5Monde*.
9. ↑   Lyons, Kate.  (24 de noviembre de 2015). «The Gambia bans female genital mutilation» *The Guardian*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24572648
* Commonscat Multimedia: Jaha Dukureh

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 17156675120333582635
* LCCN: no2019118745

 |

* Wd Datuak: Q24572648
* Commonscat Multimedia: Jaha Dukureh
*Artikulu hau argitaletxeari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ekin».*
**Ekin argitaletxea** 1942an Buenos Airesen euskal iheslariek sortutako argitaletxea zen, euskal kultura bultzatzeko asmotan.

Historia
--------

Iheslari jeltzaleek sortua, sortzaileen artean Isaac López Mendizabal eta Andrés de Irujo zeuden, Manuel de Irujo (Andrésen anaia), Bernardo Estornes eta Sebastian Amorrorturen laguntza zutenak. Azkena 1910eko hamarkadan ihes eginikoa zen eta arte-lan enpresa zuen.

Politikoki bero sorreran Gerra Zibila eta diktadura frankistak eragina izan zuten euskal kulturaren egoera kontuan hartu behar da. Gainera, Bigarren Mundu Gerra zela eta, Europan ere ezin zen argitaletxerik sortu. Hori zela eta, gerra ondoren, Hego Amerikan ez ezik Europa osoan ere zeuden euskaldunen artean hedatu ziren argitaletxe berriaren lanak.

Lehendabiziko aleak "Biblioteca de Cultura Vasca" izeneko ("Ekin bilduma" izenaz ere ezaguna) bilduma hasi zuen: Arturo Campión *El Genio de Navarra* liburuaren berrargitalpena.

Ekinek euskaraz liburu asko eta, guztira, ehun liburu baino gehiago argitaratu ditu, historia, literatura, folklore eta politikaz ari zirenak. Bere *Boletín del Instituto Americano de Estudios Vascos* bilduma luzaroan argitaratua izan da.

Egoitza
-------

Lehendabiziko egoitza Isaac López Mendizabalen etxebizitzan bazen ere, laster Buenos Airesko Perú kalearen 175ean egon zen. 1970etik aurrera, egoitza "Laurak Bat" erakundean dago. Egungo zuzendaria Andrés de Irujoren alarguna den Maria Elena Etxeberri da.

Lan nabarmenenak
----------------

* *De Guernica a Nueva York pasando por Berlín*, Jose Antonio Agirrerena;
* *Los Vascos en el Madrid sitiado*, Jesus Galindezena;
* *Los Vascos y la República española*, A. Lizarrarena;
* *Pedro Garat, orfeo de Francia*, Isidoro Fagoagarena;
* *Joañixio* (1946) Jon Andoni Irazustarena;
* *Bizitza garratza da* (1950)

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko argitaletxeen zerrenda

Kanpo loturak
-------------

* www.euskonews.com
* Auñamendi Entziklopedia
* *Jakin* aldizkarian

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4891262

 |

* Wd Datuak: Q4891262
**Emilia Hilaria** (c. 300 – c. 363) galo-erromatar mediku bat izan zen. Medikuntza praktikatzen zuen, eta ginekologia eta obstetriziari buruzko liburuak idatzi zituen. "Hilaria" deitzen zioten haurtxo baten zoriontasuna adierazten zuelako.

Bizitza
-------

Emilia Erromatar Inperioan jaio zen, gaur Mosela den inguruan, Frantzian. Heldutasunean eremu horretan jarraitu zuen bizitzen eta bertan egin zen mediku.  Emilia Ausonioren amaren aldeko izeba zen, Graziano enperadorearen tutore bihurtu zen galo-erromatarra. Ausoniok bere familiako kideei buruzko poema biografiko sail bat idatzi zuen, Emilia barne, *Parentalia* izenekoa. Izebari buruzko poemak, Emilia, "birjin dedikatu" gisa deskribatzen zuen, ezkontzeari uko egin zionak bere karreraren hobespenerako. "Medikuntza arteetan beste edozein gizon bezain trebea" zela adierazten zuen poeman. Mediku zintzo eta trebe izendatu zuen, bere anai medikuari ikasketekin lagundu ziolarik.

Herri kulturan
--------------

Emilia irudi nabarmen bat izan zen Judy Chicagoren The Dinner Party instalazioan, Heritage Floor saileko 999 izenen artean irudikatua*.*

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Ingelesez)** Harvey, Joyce; Ogilvie, Marilyn.  (2000-07-27). *The Biographical Dictionary of Women in Science: Pioneering Lives from Ancient Times to the Mid-Twentieth Century.*  Taylor & Francis ISBN 9780203801451. (Noiz kontsultatua: 2018-03-01).
2. ↑   F. Gardner, Jane.  (1986). *Women in Roman law & society.*  Indiana University Press ISBN 0253206359. PMC 13327284..
3. ↑   Decimus Magnus, Ausonius.  (1886). *Opuscula. Part 3, Domestica, 33.*  Rudolfus Peiper ed. Leipzig.
4. ↑   **(Ingelesez)**  *Women healers and physicians : climbing a long hill.*  University Press of Kentucky 1997, 144 or. ISBN 081310954X. PMC 925209473..
5. ↑   «Brooklyn Museum: Aemilia» *www.brooklynmuseum.org* (Noiz kontsultatua: 2018-03-01).

Bibliografia
------------

* **(Ingelesez)** Hurd-Meade, Kate Campbell.  (1938). *A History of Women in Medicine.*  Haddam Press; First edition.
**Izabako oroipenaren etxea** (gaztelaniaz: *"Casa de la memoria"*; frantsesez: *"La maison de la mémoire"*) herri nafar hartako museo etnografikoaren izena da, 2008ko urtarrilean zabaldutakoa.

Erronkari eta Barétouseko ibarrek (Bearno) abian ipinitako "Pax Avant" egitasmoaren barruan dago, Eretako *"Maison de la mémoire/Ostau dera memòria"* museoarekin batera, Piriniotako alde bietako elkarlana sustatuz.

Museoaren edukia
----------------

Oroipenaren Etxea hiru solairutan banatuta dago: Beheko solairuan edo lehendabizikoan harreragunea eta "Ibarraren izpiritua" eta "Sukunearen epelean" izeneko gelak topa daitezke. Lehenengo gelan sarrerako informazio orokorra ematen dute, eta bigarrenean erronkariar etxeen sukaldearen funtzioa azpimarratzen duten bitartean.

Bigarren solairuan, "Joandako garai baten oroitzapena" izeneko atalean Erronkariko berezko egitura administratiboa gogorarazten du. "Izaera librea" atalean, berriz, *ibaxaren* historia, jantziak eta artzaintza jarduera ikusgai eta irakurgai daude. "Ezkako zaldikoak" atalean, bertzela, almadiazainen nondik-norakoak azaltzen dituzte.

Goiko solairuan (*sabaiaoan*), "Hizkuntzaren xendak" atalean erronkarierazko grabazioak entzungai daude, *Erronkariko Uskara* delakoaren informazioarekin batera. Bertzela, ezpartinak egitera Maulera joandako erronkariar neskak gogorarazten dituzte, eta "Eskolatik ateratzean" atalean eskola zaharrak eta antzinako jolasak erakusten dituzte. Azkenik, musika eta dantzen aipamena egiten dute.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)****(Frantsesez)**"Pax Avant" egitasmoaren webgunea
* **(Gaztelaniaz)**"Oroipenaren Etxea"

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12259948

 |

* Wd Datuak: Q12259948
**Dubois konderria** (ingelesez: *Dubois County*) Indianako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Jasper da. 2010eko zentsuaren arabera 41.889 biztanle zituen, Dubois kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Dubois konderriak 1.127,51 kilometro koadro ditu. Horietatik 20,89 ura dira. Beste 1.106,62 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 37,15 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 41.889 pertsonetatik 41.312 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.521 dira. 109 beltzak edo afroamerikarrak. 51 amerikar natiboak ziren eta 5 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 189 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 19 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 204 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q509848
* Commonscat Multimedia: Dubois County, Indiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 123154499
* GND: 1036111482
* LCCN: n80089206
* NARA: 10045435
* **Lekuak**
* OSM: 1482466
* TGN: 7013619

 |

* Wd Datuak: Q509848
* Commonscat Multimedia: Dubois County, Indiana
***Ihes betea zilegi balitz*** Xabier Leteren olerki bat da, famatua bereziki Mikel Laboak musikatu eta abestutako bertsioagatik, Sei diskoan plazaratu zuena (1985).

* Xabier Leteren olerkiaXabier Leteren olerkia
* 
* Mikel Laboak interpretatuaMikel Laboak interpretatua

Ezintasuna, esperantza eta etsipenaren olerkia
----------------------------------------------

Olerkiak egoera txarretatik ihes egitearen ezintasuna du gaitzat, esperantza eta etsipenaren arteko dantzan.

*«Ihes betea zilegi balitz / nunbait balego bakea / ni ez nintzake etxe ertzeko / loredien maitalea...»*
*«... ni ez nintzake ontzi gabeko / itsasgizon ahalgea.»*

Horrelako egoera etsigarriak deskribatzeko erreferentzia gisa erabili izan da abestia euskal kulturan gero. Protagonista batzuek «ihes betea zilegi izatea» bilatzen dutela esan da batzuetan, «Nunbait balego bakera» ihes egingo luketela gustura, baina munduan ez dagoela bakerik. Protagonistak ihes nahian eta ihes ezinean dabiltzala adierazi nahi da olerki hau aipatzen denean.

* Olerkia Txoritokietako gotorlekuan. Atzean Urdaburu mendia.
* 
* 
*

Doinuaren historia
------------------

Mikel Laboaren abestiaren doinua Paco Ibañez abeslariaren Pello Joxepe kantan oinarritzen da. Ibañez-ek bere amari entzundako abestiak biltzen zituen *Oroitzen* diskoan jaso zen. Horretan oinarrituta, Naomi Shemer israeldar konposagileak hebreerazko *Yerushalaim shel Zahab* abestia konposatu zuen, Israelen aski ospetsua den abestia. Israeldar konposagileak 2005 urtean aitortu zuen doinu horretan oinarritu zela, ordura arte ukatu bazuen ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «BERTSO / OLERKIen orrialdea» *www.armiarma.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-02-16).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** espada, rafa. «Ihesa zilegi balitz - Mikel Laboa» *www.ehu.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-02-15).
3. ↑   «Mikel Asurmendi - Jakin.eus» *www.jakin.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-02-14).
4. ↑    Azurmendi, Mikel.  (2007). «Sua nahi...? Edota Sua nahi, Mr. Churchill? liburua zeharkatzeko itsas-gida literario xumea - Jakin.eus» *www.jakin.eus* (Jakin.eus) (Noiz kontsultatua: 2021-02-14).
5. ↑  **(Gaztelaniaz)**   *LA MELODÍA VASCA QUE SE HA CONVERTIDO EN EL HIMNO "EXTRAOFICIAL" DE ISRAEL.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31187902

 |

* Wd Datuak: Q31187902
Inosinaren egitura kimikoa.
**Inosina** hipoxantina izeneko base nitrogenatua erribosa bati lotzen zaionean agertutako nukleosidoa da, transferentziako RNA-n (RNA-t) besterik ez dagoena. Nukleosido honi azido fosforikoa gehitzen zaionean inosina monofosfato izeneko nukleotidoa (IMP) sortzen da.

Maila industrialean elikagaigintzan erabiltzen da, hainbat elikagairen zaporea areagotzen duelako.

Farmakologian ere erabiltzen da, nerbio-sistemaren kalteak -antza- neurri batean konpontzen dituelako (bizkarrezur-muinaren lesioetan eta esklerosi anizkoitzen hainbat kasutan erabiltzen ari da)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Liu F; You SW; Yao LP; et al. (2006). "Secondary degeneration reduced by inosine after spinal cord injury in rats". Spinal Cord 44 (7): 421–6.
2. ↑    Treatment of Multiple Sclerosis using Over the Counter Inosine

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q422564
* Commonscat Multimedia: Inosine

---

* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D007288
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 58-63-9
* ATC: S01XA10
* ChEBI: 17596
* ChEMBL: CHEMBL1556
* ChemSpider: 5799
* DrugBank: 04335
* PubChem: 6021
* UNII: 5A614L51CT
* KEGG: D00054
* SMILES: ID
* InChI: ID
* InChI key: ID
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 58-63-9

 |

* Wd Datuak: Q422564
* Commonscat Multimedia: Inosine
**Elizabeth Ann Linley** (**Sheridan** ezkondua) (1754ko iraila – 1792ko ekainaren 28a) edertasun handiko abeslari britainiarra izan zen. Thomas Gainsborough (familiako laguna), Joshua Reynolds eta Richard Samuelen hainbat margolanen modeloa izan zen. Poeta eta idazle aditua, Blue Stockings Societyko kidea izan zen eta Whig-en politikan parte hartu zuen.

12 seme-alabetatik bigarrena zen, Thomas Linley konpositorearen eta haren emaztearen Mary Johnsonen lehen alaba, Elizabeth Richard Brinsley Sheridan antzerkigilearen emaztea zen. Bere garaiko soprano abeslari nagusietako bat izan zen, senarrak ezkondu ostean jendaurrean aritzea gomendatu ez zion arren. Bere bizitzako lehen urteak Bathen eman zituen, bertan jaio baitzen eta ziurrenik bere neba Thomas Linleyrekin batera eman zuen lehen emanaldia 1767an, nahiz eta 9 urterekin hasi zen abesten. *Batheko dontzeila* (ingelesez*, The Maid Of Bath*) bere bizitzaren istorioa dramatizatu eta iseka egiten zuen komedia bat izan zen, 1771n Haymarket antzokian 24 gauetan aurkeztua.

1770eko hamarkadaren amaieran agure aberats batekin konpromisoa izan zuen, ezkontza baino lehen bertan behera utzi zutena; ondoren, Elizabeth Frantziara joan zen Sheridanekin eta ziurrenik 1772ko martxoan egin zuten ezkontza zeremonia, ez baitago ezkontzaren agiririk. Bikotea apirilaren amaieran itzuli zen Britainia Handira eta bertan 1773an ezkontza formal bat egin zen. Sheridanek bi aldiz defendatu zuen Elizabethen ohorea 1772an Thomas Mathews kapitainarekin izandako dueluetan.

Harremana ekaitztsua zen, biak zituzten harremanak; Elizabethek berezko hainbat abortu eta hildako haur bat izan zituen. Elizabethen maitaleetako bat Edward FitzGerald izan zen, 1792ko martxoaren 30ean jaiotako bere alabaren aita zen. Elizabethek bere lanak larriagotu zituen osasun arazoak jasan zituen garai bat izan zuen. Tuberkulosiak jota hil zen 1792ko ekainaren 28an.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4262263
* Commonscat Multimedia: Elizabeth Ann Linley

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 75097246
* ISNI: 0000 0000 6332 5567
* BNF: 13494509k (data)
* GND: 1069197718
* LCCN: n50049467
* SNAC: w68d05k4
* SUDOC: 050345044
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q4262263
* Commonscat Multimedia: Elizabeth Ann Linley
**Eliza Koptoa** Egipton I. mendean sortu zen eliza izan zen. Bere izena grezierazko *aigyptios* (egiptoar) hitzetik dator, geroago *gipt* eta hortik arabierara *qibt* hitzarekin pasa zena. Izenak, beraz, "Eliza Egiptoarra" esan nahiko luke.

Ohiturak dio Elizak Koptoak San Markoen predikamenduan duela jatorria, I. mendean Bigarren Ebanjelioa idatzi zuena. Neron enperadorearen garaian eraman zuen kristautasuna Egiptora. Antzinako eliza orientalen barruan taldekatzen dira, Kaltzedoniako Kontzilioan 451an Eliza Primitibotik bereizi ziren taldea. Beste elizak ez bezala, Eliza Koptoa zisma baten ondorio izan zen: Timoteo Eluro Alexandriako Patriarkak 457an beste patriarka guztiei komunioa kendu zien. Honekin dotrina sanoa mantendu nahi izan zuen eta Eliza Koptoa izan zen zehazki Apostoluen dotrina mantendu zuena, belaunaldiz belaunaldi. Zentzu horretan kristautasun primitiboaren oinordekotzat hartzen da.

Eliza Koptoak bere Aitasantua du, Shenouda III.a, Kairon bizi dena. San Markoen ondorengo 117. patriarka da. Eliza Katolikoan Aita Santuak ez du inoiz akatsik egiten, eta hori ez da hala Eliza Koptoan, nahiz eta V. mendetik datorren ohiturak dioen Alexandriako Patriarkaren hitzak Jaungoikoarenak direla. Islamismo fundamentalistak azken urte hauetan Shenouda III.aren aurkako presioa areagotu du eta Egiptoko Gobernuak 1981 eta 1985 artean desertuko monasterio batean mantendu zuen, atxilo.

Eliza Koptoak gainera beste bi Patriarka ditu: Etiopiako Patriarka, Abuna Paulos, Etiopiako eliza koptoaren agintaria eta Abuna Dioskoro edo Eritreako Patriarka, Eritreako arduraduna. Alexandriakoarekin batera Eliza bakarra osatzen dute.

Estimazioen arabera koptoak 60 milioi inguru dira, horietatik 6,5 milioi Egipton, 51,5 milioi Etiopian, 2 milioi Eritrean eta beste hainbat Sudanen. Egipton populazioaren %9a dira eta ekonomikoki baztertuak daudela esan ohi dute. Bitxigintzan lan egin ohi dute. 1954an Goi Ikasketen Institutu Koptoa sortu zen Kairon.

Europa, Afrika, Australia eta Amerikan komunitateak badira, diasporatik sorturikoak. Ameriketako Estatu Batuetan 200.000 jarraitzaile dituela kalkulatzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q198998
* Commonscat Multimedia: Coptic Orthodox Church

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153154758
* ISNI: 0000 0004 0472 8269
* BNF: 12377183w (data)
* GND: 5057170-9
* LCCN: n79107736
* NKC: kn20031216008
* CiNii: DA11578512
* SUDOC: 085646970
* AAT: 300022022
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q198998
* Commonscat Multimedia: Coptic Orthodox Church
*Artikulu hau Arraun taldeari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Aviron Bayonnais elkartea».*

**Aviron Bayonnais** Baionako kirol elkartea da. Arraunketa elkarte bezala hasi bazen ere errugbi taldearengatik da ezaguna. Futbol taldea ere badu.

Historia
--------

Baionako arraun talde zaharrena 1875ean sortu zen, Société Nautique de Bayonne. 1904an ordea banaketa gertatu zen eta **Aviron Bayonnais** ("Baionako arrauna") taldea sortu zen.

Hasierako urteetan yola ontziarekin emaitza bikainak lortu zituen, 1905 eta 1906ko Frantziako txapelduna eta Donostiako Erregeraren Kopak irabazi baitzituen. Hurrengo urteetan yola eta aulki mugikorrean Frantziako hainbat txapelketa irabazi zituen. Bigarren Mundu Gerra amaitu berritan emakumezkoen ontzien txapelak iritsi ziren.

1990. hamarkadan arraunlari handi batek hartu zuen klubaren ordezkaritza, Laurent Irazustak hain zuzen ere. 1990 eta 1991eko munduko txapelketetan dominak eskuratu zituen.

Kanpo estekak
-------------

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Aviron Bayonnais |  |
| **Kirolak:** Errugbia  •  Futbola  •  Arrauna**Estadioak:** Jean Dauger (errugbia)  •  Didier Deschamps (futbola)**Kideak:** Errugbilariak  •  Futbolariak  •  **Zaleak**: Peña Baiona ereserkia  •  Pottoka**Historia**: Errugbi taldearen ibilbide historikoa |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q63975222

 |

* Wd Datuak: Q63975222
Baregoen Guardiaren marrazki bat
**Baregoen Guardia** (grezieraz: Τάγμα των Βαράγγων, *Tágma tōn Varángōn*) Bizantziar Armadako elite unitate bat izan zen. X. mendetik XIV. mendera arte bere kideek Bizantziar enperadoreen babes pertsonala egiten zuten. Batez ere germaniar herrietako kideek osatzen zuten, espezifikoki eskandinaviarrak (Guardia Vikingoen aroan 200 urtetan osatu zen) eta Ingalaterrako anglosaxoiak (batez ere Normandiarren Ingalaterraren konkistaren ostean).

Lehenengo kideak Rus etniak eskaini zituen. Rusak bizantziarren zerbitzura egon ziren 874tik aurrera. Guardia ofizialki sortu zuen Basilio II.a Bulgaroktonoak 988an, Vladimir I.a Kievekoaren Kieveko Rusaren kristautzearen ondotik. Vladimirrek Kieveko gobernua eskuratu zuen gerlari baregoen laguntzarekin, eta horietako 6.000 bidali zizkion Basilio II.ari asistentzia militarreko itun bati esker. Basilio II.ak ez zituen estimu handian Bizantzioko bizkartzainak, askotan euren leialtasunak aldakorrak zirelako, eta Baregoen leialtasuna goraipatu zuen, horietako askok lehenago Bizantzioko Inperioaren esku egon baitziren. Urteak pasa ahala Suedia, Danimarka, Norvegia eta Islandiako kideak erreklutatu zituen, herri nordikoen hegemonia mantenduz antolaketa honetan, XI. mendera arte.

Hainbeste izan ziren erreklutatutako eskandinaviarrak Västergötlandeko Erdi Aroko lege batek adierazten zuela ezin zela herentziarik jaso "Grezian" zeuden bitartean (hala deitzen zuten bertan Bizantziar Inperioa). XI. mendean beste bi herrialde zeuden bizkartzain lanerako eskandinaviarrak erreklutatzen zituztenak: Kieveko Rusa (980-1060) eta Londres (1018-1066, Þingalið izeneko unitatea).

Batez ere iparraldeko jendea eta Rusak baldin baziren guardiaren osaketa lehenengo 100 urtetan zehar, anglosaxoiak gehitzne joan ziren normandiarek Ingalaterra inbaditu zutenean. Alexios Komnenosen garaian, XI. mendearen bukaeran, Bizantziar Baregoen Guardiak bikingoen eta normandiaren erasoak jasan zituzten anglo-saxoiak sartu zituen batez ere. Anglo-saxoiak eta beste herri germaniar batzuek, bikingoek bezala, leialtasun sistema zorrotza zuten. Normandiarrek Ingalaterra konkistatzerakoan euren lurrak galdu zitzuten jaun askok bere gerlariak hartu eta Bizantziora joan ziren.

Baregoen Guardiak paper garrantzitsua jokatu zuen hainbat gudutan, batez ere momentu kritikoak zeudenean. XIII. mendearen bukaeran Baregoen Guardiako kide gehienak bizantziar greziarrak ziren etnikoki, nahiz eta guardiak XIV. mendera arte iraun. 1400. urtean baziren oraindik euren burua baregotzat zutenak Konstantinoplan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1464130
* Commonscat Multimedia: Varangian Guard

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 3248156374130607710009
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1464130
* Commonscat Multimedia: Varangian Guard
**Izaskun Moyua Pinillos** (Oñati, 1958ko abenduaren 17a) Emakundeko idazkari orokorra eta zuzendaria izan zen, eta Arabako Batzar Nagusietako bozeramaile da.

Biografia
---------

Izaskun Moyua Pinillos Oñatin jaio zen 1958an. Sikologian lizentziaduna Madrilgo Unibertsitate Autonomoan (1975-1980), eta Informazio-zientzietan Euskal Herriko Unibertsitatean (1993-1998). Genero mainstreamingean aditua Valentziar autonomia-erkidegoko Jaume I unibertsitatean. Berdintasun politika Berrikuntzen Nazioarteko Zentroko kide sustatzailea da.

Ibilbidea
---------

1989tik 1991ra bitartean, Arabako Foru Aldundiko Gizarte Ongizate Institutuko elbarritasun alorreko tratamendu zuzeneko teknikaria izan zen. 1994era arte, Eusko Jaurlaritzako Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko aholkularia eta formatzailea izan zen. Arabako Foru Aldundiko Gizarte Ongizate Institutuko balioaniztasun gizarte-zerbitzuko talde teknikoko kide 1995ean.

1999an Emakundeko Idazkari Orokorra izendatu zuten, eta 2005ean zuzendari. Urte horretan, Euskal Autonomi Erkidegoko Emakumeen eta Gizonen Berdintasunerako Legea onartu zen. 2009 geroztik, Arabako Foru Aldundiko Gizarte-zerbitzu eta -politika Saileko Aholkularia da. 2015ean Arabako Batzar Nagusietako EAJ alderdiko bozeramaile izendatu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   CV Izaskun Moyua. VII Jornadas Internacionales de los Derechos a los Hechos..
2. ↑   .
3. ↑   .
4. ↑   .
5. ↑   .
6. ↑   .
7. ↑   .
8. ↑   .
9. ↑   .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q51840075

 |

* Wd Datuak: Q51840075