recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Belphegor deabrua.
**Belphegor** jendeari aurkikutzak egiten laguntzen duen deabrua da. Aberastasunak eskaintzen dituen tramankuluen bidez gizakiak erakartzen ditu. XVI. mendeko demonologoen arabera bere indar nagusia apirilaren aldean ematen da, Aries horoskopoko denborarekin batera. Peter Binsfeld apezpiku eta sorgin-ehiztariaren arabera jendea nagitasunaren bidez erakartzen zuen.

Jatorria
--------

Belfegor Asirian sortu zen, Baal-peor bezala, jainko moabiarra. Harekin lotutako pekatuak nagitasuna lizunkeriarekin eta orgiekin lotuta. Ohorea suaren bidez egiten zitzaion.

Hebrearrentzat bere lan nagusiak liskarrak zabaltzea eta gizakiak txarkeriara eramatea ziren, azken horretarako lurreko ondasunak eskuratzeko promesa erabiliz. Kabalan liskarren sortzaile moduan, "Liskarzalea".

Itxura
------

Belfegor (*Irekieraren jauna*) deabru indartsu moduan irudikatu da: gorputz atletikoa du, garaia (metroko altura), akerraren adarrez eta belarri punta-zorrotzez. Orokorrean, giza itxura badu hankek otsoarenak dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q816170
* Commonscat Multimedia: Belphegor

---

 |

* Wd Datuak: Q816170
* Commonscat Multimedia: Belphegor
**Basileako katedrala** (alemanez: *Basler Münster*) Suitzako Basilea hiriko eraikin garrantzitsuenetariko bat da. Eliza erromaniko estiloan eraiki zen baina 1356ko Basileako lurrikarak erdi erorita utzi zuen. Ondoren, Johannes Gmünd-ek berreraiki zuen, orduan gotiko estiloan. Hasiera batean katolikoa, gaur egun eliza ebanjeliko bat da, 152ean Basilean ezarri zen Erreforma protestantearen garaitik. Barruan Erasmo Rotterdamgoa eta Jakob Bernoulli daude lurperatuta, besteak beste.

Historia
--------

Katedrala dagoen muinoa K.a. I. mendetik gutxienez eraikita egon zela uste da. XI. mendearen hasieran, Adalberto II.a gotzainak hiru habearteko katedral bat eraikitzea agindu zuen. Katedrala 1225 inguruan amaitu zen, erromaniko berantiarreko estiloan. Lurrikararen ondoren, bost dorre eta eraikinaren zati batzuk erori ziren, estilo gotiko berrian berreraiki zirenak, eta 1363an katedral berriaren aldare nagusia sagaratu zen. 1421ean Ulrich von Ensingen, Ulm eta Estrasburgoko dorreen eraikitzailea, iparraldeko dorrearen handitzeari ekin zion, 1429an amaitu eta 1500eko uztailaren 23an, hegoaldeko dorrearekin osatu zen, Hans von Nussdorfen eskutik. Ordutik hona hainbat berrikuntza txiki egin dira, ekialdeko kripta ixtea, esaterako, eta 1975ean berriro irekitzea.

Ezaugarriak
-----------

Eraikinaren ezaugarri nagusiak fatxadako bi dorre eta erabilitako harearria. Dorreak garaiak dira: iparraldeko edo Georgsturm (San Jurgiren dorrea) 64,2 m. eta hegoaldekoa edo Martinsturm (San Martinen dorrea) 62,7 m. dituzte.

Iruditegia
----------

* Ikuspegi orokorra.Ikuspegi orokorra.
* Beirateriak.Beirateriak.
* 
* Klaustroa.Klaustroa.
* Barruko ikuspegia.Barruko ikuspegia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Argazkien galeria.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q666479
* Commonscat Multimedia: Basel Minster

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 136097657
* GND: 4120970-9
* LCCN: n84211668
* SUDOC: 029079047
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 18

 |

* Wd Datuak: Q666479
* Commonscat Multimedia: Basel Minster
Basidiosporen kokapena onddo basidiomikotoetan
**Basidioa** (latinez: *basidium*) onddo basidiomikotoen ugaltze-organoa da. Basidiokarpoaren, basiodiomikotoen fruitu-gorputzaren, himenioan kokatutako zelula berezitua da eta, meiosi bidez, espora exogenoak (basidiosporak) ematen dituena [1] .

Himenioa, himenoforo deituriko ehun mizeliar batean kokaturik dago. Bertan, himenioa egitura orridun, porodun edo horzdunetan aurki genezake. Himenio-gune hau egitura desberdinetaz osaturik dago;

* Probasidioa: Basidio bihurtuko den zelula da. Basidiokarpoko mezelioko zelula guztien antzera, probasidioak gameto arraren eta emearen nukleoak banatuta izango ditu barnean. Zelula hau horrela jarrituko du kariogamia heldu arte.
* Basidioa: Kariogamia pairatu duen zelula da. Kariogamiaren ondorioz (bi nukleoen arteko ernalketa) zelula diploide bat lortuko du. Honek, bi zatiketa zelular izango ditu, basidiosporetan eraldatuko diren lau zelula haploide lortuz.
* Zistiodioak: Himenio-guneko basidioak  babesteko eta basidiosporak askatzen laguntzeko agertzen diren egitura antzuak dira.

Egitura hauen eta basidiosporen tamaina, forma eta kopurua ezaugarri taxonomiko moduan erabiliko dira onddo basidiomikotoen artean.

Morfologia
----------

Basidio mota desberdinak
Basidio plurizelularrak (fragmobasidioa) aurkitu arren, basidio unilokularrak (holobasidioa) ohikoenak izango dira. Bakoitzak basidiosporekin lotzen dizkien esterigma izeneko egitura estuak izango ditu. Espora askatu arren, basidioan ikusgarri izango dira.

* Holobasidioa: trenkarik gabekoa, hau da, metabasidio osoa dutenak.
* Fragmobasidioa:Konpartimentaturiko basidioak.

Holobasidio gehienetan meiosi gurutzatua ematen da, honenbestez, basidioaren goiko zatia behekoa baino zabalagoa izaten da. Holobasidio hauei kiastobasidio deritze eta klabiforme izaten dira.

Bestalde, meiosi lerrokatua ematen denean basidio zilindrikoa eta luzea agertuko da. Honeri, estikobasidioa deritzo.

Basidiosporen kanporaketa
-------------------------

Basidiomikoto gehienetan, indarrarekin jaurtiriko basidiospora dira, hau da  balistosporak izango dira.

Apikulua, basidiospora esterigmarekin lotzen duen zelula zatiari deitzen zaio. Bertan agertzen den buller tantari esker, basidiosporak indarrez kanpora daitezke; basidiotik urrunduz.

Erreferentziak
--------------

* Ingold, C.T. 1998. Ballistosporic basidia. The Mycologist 12:50-52.

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* IMA Mycological Glossary: Basidum
* Spore discharge and dispersal in mushrooms by Heino Lepp, Australian National Botanic Gardens.
* "Using a Microscope: Basidia and Cystidia" by Michael Kuo, *MushroomExpert.com*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q768312
* Commonscat Multimedia: Basidie

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q768312
* Commonscat Multimedia: Basidie
**Bakailao ajoarriero** bakailao idorra eta barazkiek osatutako platera da; batez ere tomate eta baratxuriak. Euskal Herrian ez ezik Espainian ere plater tradizionala da eta osagaiak eskualdez eskualde aldatzen dira. Prestatzeko buztin-kazola behar da gero bertan bero zerbitzatzeko.

Izena
-----

Plateraren jatorria ezezaguna da: baliteke mandazainek (gaztelaniaz: *arrieros*) asmatua izan edo ajoarriero nafar-saltsarekin lotura izan.

Ezaugarriak
-----------

Bakailao idorra gezatzeko 24 edo 48 orduz (moduaren arabera) uretan jarri behar da. Bestetik barazkiak frijitu behar dira: tomate, tipulak, pikillo piperrak, piperrak, baratxuriak eta patatak. Barazkiak prest daudenean bakailao gehitu eta sutan 15 minutu uzten da. Normalean piper txorizeroak eta piperminak botatzen dituzte.

Prestaketa egiteko buztin-kazola, zartagina edo labea erabiltzen dituzte, sukaldariaren arabera. Errezeta eskualdez-eskualde aldatzen da: Nafarroan otarrainxkak edo abakandoa ditu; Aragoan, Cuencan, berriz, patatak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Bakailaoa ajoarriero erara[*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑  Auritz-Burgueteko udaletxearen webgunea
3. ↑  Habe: Bakailaoa ajoarriero erara[*Betiko hautsitako esteka*]
4. ↑  www.turismonavarra.es: Errezeta
5. ↑  Ajoarriero Nafarroan

Ikus, gainera
-------------

* Ajoarriero
* Bakailaoa pil-pilean

Kanpo estekak
-------------

* Sukaldean.com: Errezeta[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2878129
* Commonscat Multimedia: Bacalao al ajoarriero

---

 |

* Wd Datuak: Q2878129
* Commonscat Multimedia: Bacalao al ajoarriero
Bal des Ardents, *Froissart kroniken* XV. mendeko miniatura batean irudikatua. Berryko Dukesak bere gona urdinak Frantziako Karlos VI.a doi-doi ikusgarri baten gainean eusten ditu, dantzariek beren jantzi sutsuak urratzen dituzten bitartean. Dantzari batek ardo biltegira salto egin du; goiko galerian, musikariek jotzen jarraitzen dute.
**Bal des Ardents** 1393ko urtarrilaren 28an Parisen egindako maskara dantza edo txaribari bat izan zen, non Karlos VI.a Frantziakoak dantza bat egin zuen Frantziako nobleziako bost kiderekin batera. Lau dantzari su batean hil ziren, Luis Valoisekoak, Karlosen anaiak zeraman zuzi baten ondorioz. Karlosek eta beste dantzari batzuek bizirautea lortu zuten.

Dantza hau, aurreko udan erotzea izan zuen errege gaztea entretenitzea helburu zuten hainbat ekitalditako bat zen. Gertaera hark ahuldu egin zuen Karlosek gobernatzeko zuen gaitasunean zuen konfiantza; paristarrek gortearen gainbeheraren frogatzat hartu zuten gertaera hori, eta nobleziako kide boteretsuenen aurka matxinatzeko mehatxua egin zuten. Herriaren haserreak erregea eta Orleanseko bere anaia behartu zituen, kronikari garaikide batek erregizidio eta sorginkeria saiakera leporatu ziona, ekitaldiagatik barkamena eskatzera. Isabel Bavariakoak, Karlosen emazteak, dantza antolatu zuen konpainiako dama baten ezkontza berria ospatzeko. Adituek, txaribari tradizional bat izan zitekeela uste dute, Gizon Basatia bezala mozorrotutako dantzariekin. Ekitaldia idazle garaikideek kontatu zuten, hala nola, San Deniseko monjeak eta Jean Froissartek, garaiko kroniketan, eta XV. mendeko zenbait eskuizkribu ilustratutan, Antonio Borgoinakoaren Maisua bezalako margolariek ilustratu zuten.

Èrreferentziak
--------------

1. ↑   Tuchman, Barbara W. (Barbara Wertheim), 1912-1989..  (1978). *A distant mirror : the calamitous 14th century.*  (1st trade ed. argitaraldia) Knopf ISBN 0-394-40026-7. PMC 3870107. (Noiz kontsultatua: 2020-08-09).
2. ↑   Veenstra, Jan R. 1939-.  (1998). *Magic and divination at the courts of Burgundy and France : text and context of Laurens Pignon's Contre les devineurs (1411).*  Brill ISBN 90-04-10925-0. PMC 37675726. (Noiz kontsultatua: 2020-08-09).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q804566
* Commonscat Multimedia: Bal des ardents

---

 |

* Wd Datuak: Q804566
* Commonscat Multimedia: Bal des ardents
**Belgikako frantsesa** (frantsesez: *français de Belgique*) Belgikako frantses hiztun eremuan, hegoaldeko Valonian eta Brusela-Hiriburua eskualdean, gehien mintzatzen den hizkuntz horretako aldaera da. Belgikako frantsesa ez da valonierarekin, bertan hitz egiten duten beste erromantze hizkuntza batekin, nahastu behar.

1947ko datuen arabera, Belgikan herrialdeko populazio osoaren %39ak frantsesez ama-hizkuntza gisa hitz egiten zuten.

Belgikako frantsesaren eta Frantziako frantsesaren arteko alde fonologikoak txikiak dira, eta aldeak, gehienbat, lexikoak dira: Belgikako frantses hiztun batek ez du komunikazio arazorik izango frantziar batekin, eta frantziar frantses hiztun batek hitz bitxi batzuekin baino ez du topo egingo belgikar frantses bati hitz egiten entzutean. Belgikako frantsesaren berezko hitzei 'belgizismoak' diogu, adibidez: *septante* "hirurogeita hamar" eta *nonante* "laurogeita hamar" dira; gosariari Belgikan *déjeuner* diote, Frantzian berriz, *petit déjeuner*; alkateari *bourgmestre* (Frantzian *maire* da) diote; eta abar.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q815549

 |

* Wd Datuak: Q815549
**Basileako Hitzarmena** edo **Basileako Konbentzioa** izenez ezagutzen dena, berez da **Hondakin Arriskutsuen Mugaz Gaindiko Mugimenduak Kontrolatzeko eta Horiek Deuseztatzeari buruzko Basileako Hitzarmena.** Nazioarteko ingurumen-akordioa da, ingurumenaren zaintzarako egokia den hondakinen kudeaketa ezarri eta hondakin arriskutsuen mugaz gaindiko mugimendua kontrolatu asmo duena. 1989ko martxoan onartu zen eta eta ingelesezko izen ofiziala hau du: *Basel Convention on the Control of Transboundary Movements of Hazardous Wastes and Their Disposal*. Hondakin elektronikoak eta plastikoak hartzen ditu kontuan Hitzarmenak, bereziki.

Akordioa 1992ko maiatzaren 5ean sartu zen indarrean. Europar Batasunak Hitzarmen honen irizpide eta betebeharraj Hondakinen Bidalketa Araudian ezarritako zuzentarauekin lotu ditu, eta estatu kide guztientzat legez lotesleak dira. 

Norvegiaren ekimenez, 2019an gogortu egin ziren plastiko kutsatzaileei zegozkien arauak. Helburua da erabilitako plastikoa ingurumena errespetatuz prozesatzen dela ziurtatzea, pertsonak eta ingurumena kaltetuz erre ez dadin, eta itsasora jaurti ez daitezen. Europako Batasunak berrikuspen hori ere onartua du. 

AEBak dira 2022 bitartean Hitzarmen hau berresteari uko egin dion herrialde garatu bakarra, eta hori salatu dute askok, besteak beste, Greenpeacek eta Seattleko Basel Action Network, AEBek hondakin elektronikoen ehuneko 80 inguru esportatzen dituelakoan. 

Bere aldetik, Afrikako Batasunak Bamakoko Hitzarmena negoziatu eta ezarri zuen Basileako Hitzarmenaren luzapen gisa.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, alemanezko wikipediako «Basler Übereinkommen» artikulutik itzulia izan da, 2022-07-09 data duen 224373588 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2022-07-09 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.

1. ↑  eumonitor.eu, Decision 2019/638, abgerufen am 16. Juli 2021.
2. ↑  Jochen Hippler, Jeanette Schade: *US-Unilateralismus als Problem von internationaler Politik und Global Governance* (INEF-Report 70), Duisburg 2003.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q775865
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 185287826
* LCCN: no91016508

 |

* Wd Datuak: Q775865
Behe Triasikoko eraketa.
**Behe Triasikoa** (baita ere **Triasiko Goiztiarra**, **Buntsandstein** edo **Scythian** izenekin ezaguna) Triasiko garaiaren lehen aroa da. Duela 252 milioi urte ingurutik duela 247 milioi inguru arteraino hedatzen da. Behe Triasikoa Induar eta Olenekiar animali garaietan banatzen da.

Paleozoiko aroaren azken aldian gertatu ziren iraungipen masiboek (Permo-Triasiar iraungipen masiboa) muturreko zailtasunak sortu zizkieten bizirautea lortu zuten espezieei. Koral, brakiopodo, ekinodermo, molusku eta beste ornogabe espezie asko erabat desagertu ziren. Garai honetako itsas ornogabe arruntenak bibalbioak, gastropodoak, ammonitesak, ekinoideoak eta brakiopodo gutxi batzuk izan ziren. Lurreko animalirik arruntena *Lystrosaurus* izeneko belarjale sinapsido txikia zen. Behe Triasikoko faunak ez du bioaniztasunik, hau, garai osoan zehar oso homogeneoa zelarik iraungipenaren eraginaren ondorioz. Klima Behe Triasikoan (bereziki Pangea superkontinentearen barnealdean) orokorrean idorra eta lehorra zen, basamortu zabalekin, poloek klima epel bat mantentzen zuten arren. Behe Triasikoko klima epela sumendi erupzio orokortuen eraginez izan daiteke, berotze globalaren erritmoa bizkortu zutenak eta, ziuraski, Permo-Triasiar iraungipen masiboak eragin zituztenak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1075885
* **Identifikadoreak**
* BNF: 11934899j (data)
* NKC: ph117580
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1075885
**Bagdadeko Dorrea**, lehen **Nazioarteko Saddam Dorrea** bezala ezagutzen zena, 105 metroko altuera duen eraikina da; antena kontatuz, 205 metroko altuera duen egitura da. Bagdadeko hiriari, Iraken, telebista eta irrati estaldura emateko balio du, baita ere elementu turistiko gisa.

Historia
--------

Dorrea 1994an inauguratu zen, Golkoko Gerran suntsitu zen aurreko komunikazio-dorrearen hondakinak ordezkatuz. Gailurrean jatetxe birakari bat eta turistentzako behaketa-plataforma bat ditu azken solairuan. 2003ko Irakeko inbasioaren ondoren, dorrea soldadu eta frankotiratzaile estatubatuarrek okupatu zuten, jatorrizko Saddam Nazioarteko Dorrea izena egungo Bagdadeko Dorreagatik aldatuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**: Dorrearen proiektua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1407266
* Commonscat Multimedia: Baghdad tower

---

 |

* Wd Datuak: Q1407266
* Commonscat Multimedia: Baghdad tower
**Batroun** (grezieraz, Βοτρύς, Botrys; arameraz בתרון, Bitron) Libanoko iparraldeko kostaldeko hiria da. Batroun barrutiko hiriburua da eta munduko hiri zaharrenetariko da. Oso hiri turistikoa da.

Toponimia
---------

*Batroun* izena grezieratik dator, *Botrys*, latinez *Botrus*. Historialariek grezierako izena toponimo fenizieratik etor daiteke, *bater* hitzatik, *ebaki* hitza alegia; hitzaren zentzua itsasotik babesteko feniziarrek eraiki zuten itsas-hormatik etorriko zen. Beste historialariek *beit truna* izen fenizieratik etor daitekeela uste dute, *nagusiaren etxea* euskaraz.

Demografia
----------

Batrounen jatorri desberdinetako populazioak daude: maronitak, melkitak eta greziarrak, azken hauek kristau ortodoxoak. Batroun Libanoko Eliza latindarraren egoitza da.

Hisotria
--------

Batroun ziur asko K.a. XIV. mendean Amarnako eskutitzetan aipatzen den "Batruna" hiria izan daiteke. Estrabon, Plinio, Ptolomeo, Stephanus Bizantziokoak eta Hierocles antzinako geografoek aipatu zuten. Theophanesek "Bostrys" esan zion.

Feniziarrek antzinatean *Theoprosopon* eta Bizantziar Inperioan *Lithoprosopon* lurmuturraren ertzean hiria sortu zuten. Kondairaren arabera Batroun Itobaal I.a (Ethbaal) Tiroko erregeak sortu zuen, eta haren alaba Jezabel (897-866 K.a.) Ahab erregearekin ezkondu zen. Erromatarren menpe egon zenean Fenizia Prima izeneko probintzia izan zen. Ondoren, kristautu zenean, Antikokiako Patriarkerriren barruan gelditu zen.

551 urtean lurrikara batek hiria suntsitu zuen. Historialarien ustez Batroungo portu naturala orduan sortu zen.

Gutxienez hiru apezpiku ortodoxoak Batroungokoak izan ziren: Porphyrius, 451an, Elias, 512 inguruan, eta Stephan, 553an. Batrounen eliza ortodoxoaren egoitza gutxienez X. mendetik egon da; orduan bere izena *Petrounion* zen. Musulmanek lurraldea konkistatu zutenean, izena arabieratu zuten, Batroun bihurtuz.

Gurutzatuen Armada ere Batrounen egon ziren. Haien aztarnak arroka baten gainean eraikitako Mussaylha gotorlekuan aurkitu izan dira.

Otomandar Inperioaren garaian Libanoko *mutessariflik* ehiza ingurua bezala erabili zuen. 1999tik Maronita Patriarkerriren egoitza da.

Iruditegia
----------

* San Esteban eliza.San Esteban eliza.
* Feniziarrek eraikitako horma, itsasotik babesteko.Feniziarrek eraikitako horma, itsasotik babesteko.
* Batroun Makaad El Mir.Batroun Makaad El Mir.
* Gaztelua.Gaztelua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

* *Batroun Times* egunkaria.
* **(Ingelesez)**:Informazio turistikoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3285145
* Commonscat Multimedia: Batroun

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 244777473
* GND: 7631329-3
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 21518

 |

* Wd Datuak: Q3285145
* Commonscat Multimedia: Batroun
Probabilitate teorian eta estatistikan, **Bernoulliren banaketa** 1 eta 0 balioak, *p* eta *q=1-p* probabilitateaz hurrenez hurren, hartzen dituen probabilitate banaketa da. 1 eta 0 balioek, *arrakasta* eta *porrota* edota *bai* eta *ez* adierazten dituzte hurrenez hurren, gertakizun bati buruz. Adibidez, txanpon bat bota ondoren, 1 eta 0 zenbakiek *aurpegiko* eta *ez aurpegiko* (edo alderantziz) emaitzak adieraz ditzake hurrenez hurren. Hori horrela, Bernoulliren banaketa Bernoulliren saiakuntza bateko emaitzei aplikaturiko zorizko aldagai bati dagokion probabilitate banaketa da. Matematikoki, honela sortzen da zorizko aldagaia {\displaystyle \omega } emaitzetatik abiatuz:

{\displaystyle X(\omega )={\begin{cases}1&\omega =bai{\mbox{ bada }}\\0&\omega =ez{\mbox{ bada }}.\end{cases}}}
Bernoulliren banaketaren probabilitate funtzioa hau da:

 {\displaystyle f(x;p)=\left\{{\begin{matrix}p&x=1{\mbox{ bada }},\\1-p&x=0{\mbox{ bada }},\\0&{\mbox{ bestela.}}\end{matrix}}\right.}

Probabilitate funtzioa honela ere adieraz daiteke:

{\displaystyle f(x;p)=p^{x}(1-p)^{1-x}\!}.
Bernoulliren banaketa parametro bakar baten mende dago: p. Horrela, zorizko aldagai batek Bernoulliren banaketa bati darraiola honela idatz daiteke laburrago:

{\displaystyle X\sim b{\big (}p{\big )}}
Itxaropen matematikoa eta bariantza hauek dira:

{\displaystyle \mu =E[X]=p\ \ ;\ \ \ \ \sigma ^{2}={\textrm {var}}\left(X\right)=p\left(1-p\right).\,}

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q391371
* Commonscat Multimedia: Bernoulli distribution

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q391371
* Commonscat Multimedia: Bernoulli distribution
**Battersea parkea** (ingelesez: *Battersea Park*) Ingalaterrako Londres hiriburuan dagoen parke bat da. Wandsworth udalerriko Battersea auzoan kokaturik dago, Tamesis ibaiaren hegoaldeko ertzean.

Historia
--------

Battersea fields izenarekin ezagutzen zen XIX mendean eta dueloak egiteko toki ezaguna zen. 1846an bertako bikarioak eta Thomas Cubittek 320 akre erosi eta hauetako 198 parke bihurtu zuten, 1858an ateak ireki zituena. James Pennethornek diseinatu zuen.

1864 urtean *Football Association*-ek ezarritako arauekin jokaturiko lehen partida bertan izan zen. Ordutik aurrera Wanderers F.C. talde amateurraren zelaia izan zen. Talde honek lehenengo Ingalaterrako Futbol Kopa irabazi zuen 1872an.

Bigarren Mundu Gerran Londres aire erasoetatik babesteko armak ezarri ziren bertan.

1951 urtean parkearen iparraldean "plazerraren lorategiak" eraiki ziren, Britainiako Jaialdiaren ospakizunen barnean. Beste elementu ezagun batzuk *Guinness* erlojua, Bakearen pagoda eta *Far Tottering and Oyster Creek Branch Railway* trenbide maketa dira.

Kirol baliabideak
-----------------

* Tenis pistak
* Futbol zelaiak
* Kriket kantxak
* Korrika egiteko ibilbideak

Iruditegia
----------

* Lorategi azpitropikalak.Lorategi azpitropikalak.
* Parkea.Parkea.
* Aintzira.Aintzira.
* Guinness erlojua.*Guinness* erlojua.
* Bakearen pagoda.Bakearen pagoda.

Informazio praktikoa
--------------------

* Tren geltokiak:
	+ Battersea Park (Southern trenbidea)
	+ Queenstown Road (Southern trenbidea)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q810947
* Commonscat Multimedia: Battersea Park

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 296445516
* GND: 1031725482
* LCCN: no2017050867
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Ondare historikoa**
* NHLE: 1000283

 |

* Wd Datuak: Q810947
* Commonscat Multimedia: Battersea Park
*Artikulu hau babesgarriari buruzkoa da; materialari gaitzat duena beste hau da: «Txarol»*
Bernizatutako zurezko eskailerak.
**Berniza** gehien bat zurari baina baita beste material batzuei ere akabera hobea emateko erabiltzen den geruza babesgarri, garden, gogor eta mehea da.

Bernizaren osagaiak normalean olio lehorgarri bat, erretxina bat eta disolbatzaile bat izaten dira. Aplikatua izan ondoren, disolbatzailea lurrindu egiten da eta beste osagaiak gogortu egiten dira, berez edo beste prozesu batzuk aplikatuta, berniza osatzen duten elementuen arteko erreakzio kimikoaren ondorioz eta olioen eta aireko oxigenoaren arteko erreakzioaren ondorioz.

Bernizaren akabera distiratsua izan ohi da, baina zenbait kasutan akabera satinatua izan dezake, beste agente batzuk eransten bazaizkio. Bernizak gardenak edo kolore gutxikoak dira, ez baitzaie pigmenturik gehitzen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q81683
* Commonscat Multimedia: Varnish

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119412981 (data)
* GND: 4255907-8
* NDL: 00574143
* NKC: ph122175
* AAT: 300014974
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q81683
* Commonscat Multimedia: Varnish
**Belmont konderria** (ingelesez: *Belmont County*) Ohioko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua St. Clairsville da. 2010eko zentsuaren arabera 70.400 biztanle zituen, Belmont kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Belmont konderriak 1.401,89 kilometro koadro ditu. Horietatik 23,69 ura dira. Beste 1.378,21 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 50,22 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 70.400 pertsonetatik 66.331 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 429 dira. 2.815 beltzak edo afroamerikarrak. 85 amerikar natiboak ziren eta 6 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 257 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 46 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 860 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485513
* Commonscat Multimedia: Belmont County, Ohio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 130190030
* LCCN: n80165267
* **Lekuak**
* OSM: 911264
* TGN: 1002175

 |

* Wd Datuak: Q485513
* Commonscat Multimedia: Belmont County, Ohio
**Frantziskotarren eliza eta klaustroa** Bermeoko ondare nabarmen bat da. 1357ko urtarrilaren 30ean eraiki zen Bermeoko harresietatik kanpo eta Bizkaiko komenturik zaharrena da. Komentua eliza gotiko batek, klaustro batek eta etxebizitza batek osatzen dute. Urte batzuk geroago, garaiko aita santuak komentua itxi nahi izan zuen baina ez zuen lortu.

Eliza
-----

Elizak laukizuzen itxura du, eta 12 metro zabal, 48 metro luze eta 21 metro garai da. XVI. mendeko nabe gotiko bakarra du. Nabeak zazpi tarte ditu gurutze-gangez osatuak, eta hainbat kapera ere baditu. Haren erretaula barrokoa da. Abesbatzaren lekuan (koruan) 1914ko organoa eta dimentsio txikiko arrosetoia daude. XIX. mendean ingelesek erre zuten, eta berreraiki egin behar izan zen.

Klaustroa
---------

Lekurik aipagarriena da eta 14 x 14 metroko lauki batek osatzen du. Eliza baino zaharragoa, elementurik zaharrena da eta politena ere bai. Edena irudikatzen duen lorategia arkupe ojibal batez dago inguratuta. Gangak izan beharrean, goiko solairuak sostengatzen dituzten egurrezko xaflak besterik ez du. Mendeetan zehar, etxebizitzak eraldaketa ugari izan ditu kuartela, eskola nautikoa, epaitegia... izan dela, bertan merkatua ere egin izan da. Orain dela urte batzuk, udalak erosi eta eraberritu egin zuen. Bertan katekesi klaseak ere ematen dira gaur egun, goiko pisuan elizgizonentzako zaharren egoitza dagoen bitartean.

1929an azoka gisa erabiltzeko moldatu zen. Bilboko Done Jakue katedralarekin batera gaur egunera iritsi den Bizkaiko klaustro gotiko bakarra da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Bermeoko frantziskotarren eliza eta klaustroa.*  Eusko Jaurlaritza.[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q41426409
* Commonscat Multimedia: Cloister of San Francisco, Bermeo

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0005153

 |

* Wd Datuak: Q41426409
* Commonscat Multimedia: Cloister of San Francisco, Bermeo
**Bedford konderria** (ingelesez: *Bedford County*) Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Bedford da. 2010eko zentsuaren arabera 68.676 biztanle zituen, Bedford kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Bedford konderriak 1.992,36 kilometro koadro ditu. Horietatik 42,04 ura dira. Beste 1.950,31 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 34,47 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 68.676 pertsonetatik 63.125 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.090 dira. 3.909 beltzak edo afroamerikarrak. 172 amerikar natiboak ziren eta 14 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 700 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 47 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 709 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q494216
* Commonscat Multimedia: Bedford County, Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 124339868
* LCCN: n81006517
* NARA: 10040108
* **Lekuak**
* OSM: 2532615
* TGN: 2002144

 |

* Wd Datuak: Q494216
* Commonscat Multimedia: Bedford County, Virginia
**Baneteuanba** pop rock taldea Ondarroan sortu zen, 1987. urte inguruan.

Ibilbidea
---------

Kideek ia hogei urtez mantendu zuten bizirik taldea, bere denbora librean entsaiatuz eta ia hilero kontzerturen bat eskeiniz. Guztira, lau maketa, hiru diskolan (bat, Hor Konpon taldearekin erdibana) eta bilduma bat ekoiztu zuten, "Zeure beixakin", "Goazen zerure", "Rubixi", "Pilo bat urte", "Zapaltzailik (nahaste guztik)", "Hil arte holaik bixitxi", "Izar fugas", "Zeuaz beti, "Izar ume" edo "Olato tartin" bezalako kantuekin. Hitzak Jon Todor "Jonto" Txakartegik idazten zituen, Ondarroako euskalkian.

Aldaketa batzuk jasan zituzten bere ibilbidean, kide batzuk joan eta beste berri batzuk bilduz. Adibidez, 1990eko hamarkadan, A Santo De Que taldeko Jesus Perez gitarrista batu zitzaien eta, 2000. urte inguruan, Jon Villacorta musikari gaztea. 2007ko azaroaren 4an, Baneteuanba taldekoek agur esan zuten kontzertu bat eskainiz beren herrian.

Partaideak
----------

* Jon Todor Txakartegi, gitarra, ahotsa
* Jabier Ituarte, gitarra
* Luis Garcia Lekue, baxua
* Ritxi, bateria
* Andima, saxofoia, koruak

Diskografia
-----------

1. Ondarrocktik (1992)
2. Bateteuanba / Hor Konpon (1993, Elkar), bi talderen artekoa.
3. Baneteuanba (2001, Gaztelupeko Hotsak)
4. Tokixak eta lekuak (2006, autoedizioa)

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   En Un Barco Chino.  (2016-09-30). *Ez esan ez juteko, Baneteuanba (Ondarrocktik, 1992).*  (Noiz kontsultatua: 2018-03-13).
2. ↑    *Hor Konpon / Baneteuanba.*  (Noiz kontsultatua: 2018-03-13).
3. ↑    *Baneteuanba.*  (Noiz kontsultatua: 2018-03-13).

Kanpo estekak
-------------

* Argazki galeria, kontzertua Ondarroako gaztetxe zaharrean, 1992an.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61364376

 |

* Wd Datuak: Q61364376
**Bang Na Expressway** (izen osoa: Bang Na - Bang Pakong Expressway - Bang Pakong Expressway eta ofizialki Burapha withi expressway) 6 erreiko eta 54km-ko errepide pasabide bat da, Thailandiako Bangkok hirian kokatuta. Ordainpeko autobidea da, 34 Errepide Nazionalaren bidearekiko paraleloa (Bang Na-Bang Pakong errepidea).

Munduko auto-biaduktu luzeena da, nahiz eta zenbait trenbidek gainditzen duten.

Kokalekua
---------

Errepide hori Bangkoken hego-ekialdean dago. Hiriaren erdigunea Bangkokeko nazioarteko bigarren aireportuarekin, Laem Chabang ur sakonetako portuarekin eta ekialdeko kostaldeko industria-eskualdearekin lotzen du.

Deskribapena
------------

Ardatz nagusia 55 km luze da, eta 18,60 m-ko altueran dago. Habe tiraduneko zubia da, 27 m-ko zabalerakoa, eta tarteen batez besteko luzera 41,85 m-koa da. Arrapalak eta gurutzeak guztira 40 km-ko luzera dute.

Eraikuntza
----------

Bang Naren autobidea Alemaniako Bauaktiengesellschaft Bilfinger et Berger partzuergoak (BBCD) eta Thailandiako Ch. Karnchang Plc enpresak eraiki zuten.

1996an hasi ziren lanak, eta 2000ko martxoan bukatu ziren. Zubia eraikitzeko 1,8 milioi metro kubiko hormigoi behar izan ziren.

San Diegon (AEB) dagoen Jean Muller Internationalen bulegoek diseinatu zuten egitura.

Ordainlekuko bi geltoki daude goiko egituran, eta han hamabi errei sartzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Bang Na Expressway - Precast Elements for Segmental Bridge Construction, Revue Travaux, n° 770

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q806452
* Commonscat Multimedia: Burapha Withi Expressway

---

 |

* Wd Datuak: Q806452
* Commonscat Multimedia: Burapha Withi Expressway
**Bedford konderria** (ingelesez: *Bedford County*) Pennsylvaniako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Bedford da. 2010eko zentsuaren arabera 49.762 biztanle zituen, Bedford kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Bedford konderriak 2.633,77 kilometro koadro ditu. Horietatik 11,94 ura dira. Beste 2.621,84 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 18,89 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 49.762 pertsonetatik 48.985 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 450 dira. 236 beltzak edo afroamerikarrak. 57 amerikar natiboak ziren eta 5 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 101 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 24 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 354 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q494174
* Commonscat Multimedia: Bedford County, Pennsylvania

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147728912
* GND: 16121546-4
* LCCN: n78086277
* NARA: 10036609
* **Lekuak**
* OSM: 417156
* TGN: 1002172

 |

* Wd Datuak: Q494174
* Commonscat Multimedia: Bedford County, Pennsylvania
**Bangalore**, ofizialki **Bengaluru** (kannaderaz **ಬೆಂಗಳೂರು**), Indiako Karnataka estatuaren hiriburua. Decán-go mesetan dago kokatua, estatuaren hego-ekialdean.

Bengaluru izenaren lehen erreferentzia IX. mendeko Mendebaldeko Gangas dinastiaren arrokan egindako inskripzio batean aurkitu zen. Begur-en aurkitu zuten arroka, 890. urtean eta Bengalurun izan zen bataila bati buruz ari da. Ganga erreinuan 1004 arte egon zela dio, eta Bengaval-uru deitzen zitzaiola; «guardien hiri» esan nahi duena Halegannadan. 2005eko abenduaren 11n, Karnatakako gobernuak jakinarazi zuen U. R. Ananthamurthyk, Jnanpith sariaren irabazleak, onartu zuela Bangalore-tik (ingelesez duen izena) Bengalurura aldatzea.

1534an eraiki zuten, eta egurrezko hesiz inguratua omen zegoen antzina. 1761ean eraiki zuten berriro, harriz orduan.

1906an, Bangalore elektrizitate-zerbitzua zuen Indiako lehen hiria izan zen, Shivanasamudrako instalazio hidroelektriko batek sortua. 1911n, ekonomia asko garatu zen, eta biztanle-kopurua ere asko ugaritu zen.

2011ko datuen arabera, 8.425.970 biztanle ditu, hau da, jende gehien biltzen duen Indiako hirugarren hiria da, New Delhi eta Mumbairen atzetik.

Fama, Bangaloren egiten diren zeta-oihalek eman diote, baina garrantzi handiko industriagune ere bilakatu da. Tresneria, hegazkinak, botikak, portzelana, zapatak eta beste hainbat gai egin eta zabaltzen da Indiako hiri handi honetatik. Badu laborantza-zientzietako unibertsitate bat ere.

Hiri senidetuak
---------------

* Minsk (BLR)
* San Francisco (AEB)
* Cleveland (AEB)
* Kharkiv (Ukraina)

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2012/1/9 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. 1 2   Euskaltzaindia.  (2012-06-29). *171. araua: Asiako toponimia.*  (Noiz kontsultatua: 2013-02-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1355
* Commonscat Multimedia: Bangalore

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 141885587
* BNF: 135675462 (data)
* GND: 4004431-2
* NKC: xx0030719
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 7902476
* TGN: 7001504

 |

* Wd Datuak: Q1355
* Commonscat Multimedia: Bangalore
**Auskalo Non** 2007ko irailean Bizkaiko Uribe Kostan sortutako erromeria taldea da.

Ibilbidea
---------

Hasierako partaideak Gotzon Batikon (teklatu elektronikoa), Gotzon Goiri (soinu txikia) eta Josu Elorduy (bateria eta Gotzon Goirigolzarrirekin batera bikoteka herriz herri panderoa jotzen duena) izan ziren. Hauek G. Batikonen etxean abestiak lantzen hasi ziren (Josu izan ezik, honek bateriarik ez zuen eta) ateratzen. Ondoren Jon Ander Ormaetxea butroitar gitarjolearekin harremanetan jarri ziren, gitarjole baten premia baitzuten. Abestiak moldatuta, abeslari baten falta sumatuz (ahotsak egiteko neska bat bilatu nahirik) Nerea Sistiagari abisatu zioten. Azken honek ez zuen inolako arazorik izan taldean sartzeko. Azkenik, Marta García Plentziako baxujoleak osatu zuen taldea.

Seiek batera abestiak jo, moldatu eta konposatu dituzte eta, honi esker, hainbat herritako jaietan jo izan dute.

2009ko otsailean Auskalo Non-ek bere lehen lana kaleratu zuen, "Amets baten parodia" maketa. Maketa honetan, eurek konposaturiko abestiak soilik agertzen dira, bederatzi guztira.

Denbora aurrera igaro ahala, taldea aldatuz joan da eta taldekide batzuek utzi egin zuten, zehazki Jon Ander Ormaetxea 2009ko maiatza aldera joan egin zela eta Gotzon Goirigolzarri eta Marta García urte bereko abuztuaren erdialdean; baina partaide berriak sartu ziren, Auskalo Non gogotsu mantendu eta jai giroa luzaroan mantentzeko borondateaz bultzaturik. Hauek zehazki, Josu Zunzunegi (urduliztarra, gitarra elektronikoa), Eder Lopez (baxua) eta Mikel Barandiaran (trikitia) musikariak dira, azken biak Mungiakoak.

Diskografia
-----------

* *Amets baten parodia* (2009)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Auskalo non!» *Herriaren soinuak* 2012-06-11.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254510

 |

* Wd Datuak: Q12254510
Belar artifiziala.
**Belar artifiziala** edota **belar sintetikoa** delakoa belar naturalaren itxura duen moketa industrial mota bat da, baina plastiko eta material sintetikoz ekoiztua dago. Gaur egun kirol instalakuntzetan oso ohikoa da, aldiz, antzina hauetan belar naturala erabiltzen zelarik. Bere erabilpen nagusia kiroldegietan izan arren, etxebizitza eta merkatalguneetan ere erabili ohi da.

Lehenbiziko belar artifiziala 1965an EEBBko Texas estatuko Houston hirian dagoen Astrodom estadioan ezarri zen. Ondoren, produktu honek ospea bereganatu eta 1970eko hamarkadan zehar EEBB eta Kanadako futbol amerikar eta beisbol estadioetan jartzen hasi zen.

1980ko hamarkadan Europako zenbait futbol taldeek euren estadioetan ezarri zuten, honela bere erabilpena zabaltzen joan zelarik. Halere, 1990eko hamarkadan futbol munduan ospe txarra bereganatu zuen, belar naturala baino latzagoa zenez, lesio gehiago eragiten baizituen. Hartara, UEFA, UEFA eta hainbat herrialdeetako futbol federazioek belar artifizialaren erabilera debekatu zuten.

XXI. mendean *hirugarren belaunaldiko belar artifiziala* sortu zen. Belar artifizial mota honetan ezaugarriak hobetu zirenez, belar naturalaren antzekotasun handia lortu zen.

Ikus gainera
------------

* Belar

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q311935
* Commonscat Multimedia: Artificial turf

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4166072-9
* LCCN: sh85131673

 |

* Wd Datuak: Q311935
* Commonscat Multimedia: Artificial turf
Ganibeten eta arma zurien langintza oso garrantzitsua izan zen Bergaran. Aktibitate honek, bergarako historiaren garairik onena markatu zuen, baina ez zaio eman merezitako garrantzirik.

Burdinaren agertzeak eta burdin hori eraldatzeko lanbidea menderatzeak eragin nabarmena izan zuten bere ekoizpenenerako eta burdinaren inguru dena antolatzeko orduan, batez ere Deba ibaiak sortzen duen aranean, eta XVI. mendetik aurrera.

Bergarako eta Oñatiko herriak nabarmendu ziren ganibetak eta artaziak egiteko jardueratan, herri horietan bazirelako ofizial bat edo bi eta ikastun edo laguntzaile bat artisau-lanak eta eguneroko gailuak egiten. Produktu horiek penintsula osora esportatzen ziren mando-zainen bidez, eta gero, Ameriketara Debako portutik irten.

Horien osagarri zen beste industria bat ere bazegoen, zorroak, kirtenak edo ganibeten beste osagai batzuk egiteko. Jarduera ekonomiko guzti horrek, kalitatea zela eta ospe handia izan zuen zuen Arrasateko altzairua izenekoan oinarrituta zegoen eta.  Material hori, prozesu oso zehatz baten arabera, Udalaitz mendiko mineralarekin egiten zen.

Bergaran aiztogintzak eta artazigintzak garrantzi handia izan zuten, manufaktura-sektore ezberdinetako artisauen %40 jarduera horretan aritzera iritsiz. Adibide gisa, 1536 eta 1730 artean lan egin zuten 155 maisuen hiru laurdenak aiztogileak ziren, eta beste laurdena artazigileak.

Euskal Herriaren Adiskideen Elkarteak, garapen ekonomikoa bultzatu nahian, arreta handia jarri zuen jarduera horretan. Baina itxaropenak eta baikortasunak ez zuten asko iraun. Izan ere, Caracasko Konpainiak probintziarekin merkataritza jarduerak egiteko hornigaiak erosteari utzi zion. Ondorioz, garai batean lantegi horretan berrogeita zazpi ofizial izatetik, bost ofizial besterik ez izatera pasa ziren.

XIX. mendearen erdialdera, eta Industrializazioaren eskutik, ganibeten ekoizpena nabari aldatu zen, bestek beste, baliabide mekaniko berrien ondorioz, berdinak ziren piezaz osatutako sorta handiak egiten ari zirelako, artisau-lanaren kaltetan.

Deskribatu dugun egoera hori goitik behera aldatu zen XVIII. mendearen bigarren erdialdetik aurrera. Atzerapen teknologikoaren eta atzerriko produktuekiko lehiakortasunik ezaren ondorioz (produktu horiek merkeagoak ziren eta kalitate hobea zuten), hain oparoa izan zen industria hori krisialdi sakon batean murgildu zen. Ozta-ozta iraun zuen, Borboien monarkiak kolonietako merkatuari eta burdinaren manufakturak babesteko sistemari eutsi zien bitartean, baina ahuldu egin zen poliki-poliki, erabat desagertu arte.

Dena dela, manufaktura hori suspertzeko saio batzuk ere egin ziren. 1766. urtean, adibidez, ganibeten konpainia bat sortu zen, Caracasko Errege Konpainia Gipuzkoarrak eta Euskalerriaren Adiskideen Elkarteak babestuta. Konpainia hori ganibetak eta beste tresna batzuk egiteko eta nazioartean banatzeko asmoarekin sortu zen, baina babes neurriak desagertu zirenean, ezin izan zuen lehiatu muga zergarik ez zuten atzerriko produktuen prezioekin.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61365463

 |

* Wd Datuak: Q61365463
Errumaniako belar-meta bat.
Belar-meta bat Idotorbe-San Pedron (Elgoibar)
**Belar-meta** edo **lastameta** belar onduz edo lastoz osatutako piloa da (belar-meta edo lasto-meta). Bere helburua belarra edo lastoa denboraldi batean gorde eta gerora ganaduarentzako elikagai gisa erabiltzea da. Belarra eta lastoa metatan pilatzean eguraldi baldintza kaskarretatik babestu eta hauek ahalik eta denbora gehien iraun dezatela lortzen da, honela bere nutrizio ezaugarriak gordez.

Gaur egun nekazal tresneria eta makinen orokortzearen ondorioz eta batez ere lursail zabalak diren lurralde edo eskualdeetan belar makinez gauzatutako belar-fardez ordezkatuak daude. Belar-farda hauek Nafarroa eta Arabako erdialde eta hegoaldean ohikoak dira, baita Iparraldean ere, aldiz metak Gipuzkoa, Nafarroako iparraldea eta Bizkaian ohikoak dira, eremu menditsuagoak baitira.

Egitura
-------

Erdialdean ziri eta makil luze batez osatuta dago, honen inguruan ebakitako belarra edo lastoa mailatan pilatzen delarik.

Kokapena
--------

Euskal Herriaz gain Europa osoko nekazal eta baserri giroko herrialde eta eskualde ugaritan maiz ikusi ahal dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Juan Garmendia Larrañaga - Xabier Mendiguren Bereziartu: *Juan Garmendia Larrañagaren Hiztegi Etnografikoa*. Donostia: Ikastolen Elkartea, 2003. 138.or.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q62577
* Commonscat Multimedia: Haystacks

---

 |

* Wd Datuak: Q62577
* Commonscat Multimedia: Haystacks
**Berbaro** Durangoko euskara elkartea da, 1989an sortua, Durangon euskara eta euskal kultura bultzatzeko helburuz. Hainbat ekimen egin ditu helburu horien alde: *Eraz* astekariaren bultzatzailea izan zen, haur eta gazteen aisialdirako hainbat programa gauzatu ditu, Durangoko Udalarekin batera euskara zerbitzua eta dendarien hitzarmena sustatu ditu, Durangoko liburu azoka bultzatu du, eta Berbaro izeneko taberna eta topagune kulturala sortu ditu, besteak beste. 600 bazkide ditu Berbaro elkarteak.

Plateruena
----------

Plateruena Kafe Antzokia zabaldu zuten elkartearen laguntzaz nagusiki 2004an.

Anboto Telebista
----------------

Elkartea Durangaldean bertako telebista euskarazkoa sortzeko lantaldean sartuta dago, "Anboto Telebista" izango dena.

Beste ekimen batzuk
-------------------

Kanpo estekak
-------------

* Berbaro elkartearen webgunea
* Topagunea Euskara Elkarteen Federazioa

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255008

 |

* Wd Datuak: Q12255008
***Berandu da gelditzeko*** Unai Iturriagaren lehendabiziko eleberria da, 1999 urtean argitaraturikoa.

Argumentua
----------

Eleberria Bilbon (nagusiki bertako Goienkale eta inguruetan) girotuta dago, eta idazlearen hitzetan "Bilboz, parrandez, rock and rollaz, egunerokotasunaz eta konpromisoaz" dihardu.

Mikel izeneko mutil gazte protagonistak ikasketak amaitu berri ditu eta bere lagun Dionisosen diruaren kontura bizi da Bilbon. Rock talde bateko musikaria da eta gau batean ETArekin harremana duen pertsona bat ezagutuko du. Konturatu gabe, erakunde horri buruzko erabaki bat hartuko du eta horrek atzera bueltarik gabeko egoera batean jarriko du Mikel, Parisera ihes egin beharrean aurkituz.

Narrazioak 20 atal ditu, horietatik 17tan Mikelen gorabeherak agertzen dira eta beste hiruetan Dionisosen iraganari buruzko informazioa ematen da. Esaten ez bada ere, bertako gertaerak 1990eko hamarkadan kokatzen direla dirudi. Liburuak amaiera irekia du.

Kanpo estekak
-------------

* Liburua osorik *online*.
* Aingeru Epaltzaren kritika (*Nabarra*, 2002-08).
* Felipe Juaristiren kritika (*El Diario Vasco*, 1999-05-01).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25475443

 |

* Wd Datuak: Q25475443
Begoñako Andre Mariaren irudia
Begoñako basilika ondoko parketik ikusia
**Begoñako Andra Mari** edo **Begoñako Andre Maria** Begoñako (Bilboko auzoa, udalerri berezitua 1925era arte) Andra Mariren adbokazioa da. Pio X.ak Bizkaiko Jaurerriko zaindari izendatu zuen 1903an, nahiz eta lurralde honetan debozio handia jaso izan duen 1676tik (dokumentu zaharrenen arabera).

Bizkaiko, eta bereziki Bilboko, fededunek ***Begoñako Amatxu*** izenez ezagutzen dute. Bere jai nagusia urriaren 11n ospatzen da, nahiz eta abuztuaren 15ean ere jai eta elizkizun bereziak egiten diren bertan.

Begoña hitzak Bego-oina esan nahi du bizkaieraz. *Zure Oinetan* zentzua eman ohi zaio.

Begoñako Amatxuri ereserkia
---------------------------

Begoñako Andra Mari
Bizkaiko zaindari.
Zure seme maitaleak
Zugana kantari.
Itsas gizon sinesdunak
Zugan dabe kabi
artzain gaixo menditarrak
Zugan euren begi.
Lugin eta langileak
Zuri otoilari.
Aberatsak ta txiroak
zaituela argi.
Ama maite bihotzeko
bigun eta garbi.
Bizkaiko seme-alabak
hartu ta zain beti.

Antzinako Mari eta kristautasuna
--------------------------------

Euskaraz ohikoagoa izan da, XXI. mendean ere, *Begoñako Andra Mari* erabiltzea *Begoñako Ama Birjina* baino. Erdaraz baina "*la Virgen de Begoña*" erabiltzen da gehienetan eta ez dago *Begoñako Andra Mari* izenaren itzulpen zuzeneko baliokiderik. Nonbait hor egon daiteke kristautasunaren aurreko lekuko bat, herri gogoan Mari pertsonaiarekin zegoen sentimendu positiboaren lekukoa. Kristautasuna ezarri zen garaian, sinismenetan eta gurtzan mito femeninoa herri xehean zabaltzeko, errazagoa izango baitzen *(Andra) Mari* kontzeptuaren bidez aurkeztea eta ez, berez azaltzeko nahiko konplikatua den *ama birjina* kontzeptuaren bidez (amatasuna eta birjintasuna aldi berean agertzea ez da oso erraza ulertzeko).

Ikus, gainera
-------------

* Begoñako basilika
* José María Yanguas
* Mari

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3302136

 |

* Wd Datuak: Q3302136