recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Kanope** (antzinako grezieraz Κάνωβος, eta hau antzinako egiptoerazko *Kah Nub*etik *"urrezko lurzorua"*), Antzinako Egiptoko itsas-portudun hiria, Niloren deltan kokatua. "Kahnub" hiriaren gaitzizena izan zen bere ugaritasunagatik, jatorrian *"peguat"* deitua.

Alexandriako gaur egungo portu inguruan zegoen, hiri honen erdialdetik 25 kilometrotara, eta Abukirretik bi edo hiru kilometrotara. Bere hondakinak, deltaren mendebaldeko uharte sedimentarioan daude, deltaren mendebaldeko muturreko besoaren itsasoratzean, *Kanopiko*, *Kanobiko* edo *Hereaklotiko* ere deitua, Niloren antzinako bost besoetako bat.

Itsas-portu nagusi funtzioak bete zituen, K. a. IV. mendean Alexandria sortu zen arte.

Egiptologia goiztiarraren indusketek, argitara eman zituzten hiriko hondakin zabalak, bere kaiak eta granitozko monumentu handiak, Ramses II.aren inskripzioak dituztenak.

Kanoperen sortze data zehatza, ez da ezagutzen, baina Herodotok, hiriari, antzinako portu bat bezala erreferentzia egiten dio. Homeroar mitoak, Menelaok sortu zuela dio, bere ontziko gidari zen *Kanopus*, bertan, suge batek ziztatuta hil ondoren. Homerok, Menelaok, ertzean, bere nabigariaren omenezko monumentu bat nola eraiki zuen deskribatzen du, monumentu horren inguruan hiria garatuko zelarik.

Baina *Kah Nub* "urrezko lurzorua" toponimoaren egiptoar etimologiak, tokiko jatorri bat adierazten du, eta, argi eta garbi, merkataritzakoa.

Kanopen, giza burudun ontzi batekin irudikatuta zegoen Osiris jainkoaren forma bat gurtzen zen, honela, nahasturagatik, ontzi kanopoen izena sortuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2006-1-27). *Antzinateko hirien euskarazko izenak.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1145180
* Commonscat Multimedia: Canopus (Peguat)

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 21706

 |

* Wd Datuak: Q1145180
* Commonscat Multimedia: Canopus (Peguat)
**Kartusiar Ordena** (latinez: *Ordo Cartusiensis*, **O.Cart.** laburtua), kontemplaziozko ordena katolikoa da, Bruno Koloniakoak 1084an sortua. Monjeen arteko erabateko isiltasuna izan da kartusiarren ezaugarri nabarmenenetako bat. Kristau ordenarik zorrotzenetako bat da: barrutegietan (kartusiatan) bizi dira, ez dute haragirik jaten, maiz barau egiten dute eta lekaideen arteko isiltasuna ia erabatekoa da.

Historia
--------

Kartusiarrek garrantzi handia izan zuten XI.-XII. mendeetako komentuen eraberritzean. Komentu nagusian, fraideek etxearen izena duen edari bizia destilatzen dute, *Grande Chartreuse*, eta haren bidez lortutako irabaziak karitatezko ekintzatan eta banatzen dituzte. Kartusiar mojak Frantziako eta Italiako mojaetxe gutxi batzuetan bizi dira eta, fraideek bezala, komentutik atera gabe. Kartusiarren hedapena mantsoa da, eta eraberritzerik izan ez duen erlijio ordena bakarra da.

Euskal Herritik monasteriorik gertuena Mirafloresko kartusia da, Burgos hiriaren kanpoaldean kokatuta dagoena.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2016/05/29 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  El modo de vida de los monjes cartujas.com

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q220979
* Commonscat Multimedia: Carthusian Order

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 129184449
* ISNI: 0000 0001 2323 6604
* BNF: 118842047 (data)
* GND: 1017943-4
* LCCN: n81028890
* NKC: ko2002148867
* SUDOC: 026631687
* AAT: 300148065
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 011711
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q220979
* Commonscat Multimedia: Carthusian Order
Kartaboi graduduna
**Kartaboia** (Heg.) edo **45º-ko eskuaira** eskuaira-forma duen marrazketa-tresna triangeluarra da, 90°, 60° eta 30°-ko angeluak izaten dituena, eta marrazketa teknikoan erabiltzen dena. Neurri ezberdinetakoak izan daitezke eta eskala grafikoa dute, neurketa-tresna gisa erabili ahal izateko. Gehienetan, eskuaira edo erregela batekin erabiltzen da, lerro paraleloak, elkarzutak edo angelu ezberdinekoak marrazteko. Hainbat materialez egin daiteke, baina ohikoena eta erabilgarriena plastiko gardena da.

Kartaboia honako hauetan erabil daiteke:

* Aurretik jarritako distantzia batetara lerro paraleloak marrazteko
* Lerro elkarzutak marrazteko
* Angeluen neurriak adierazteko
* Koordenatu polarrak lortzeko
* Erdiko puntua berehala aurkitzeko
* Irudi lauen simetria lortzeko
* Bektoreen neurriak lortzeko
* 30º eta 60ºko angeluak lortzeko
* Hirukiak marrazteko

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Zehazki - UPV/EHU» *www.ehu.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-03-22).

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17347587

 |

* Wd Datuak: Q17347587
Arrautza etiketaduna: irudian, 0-DE-1344461 arrautza-kodeak adierazten du ekoizpen ekologikoko arrautza bat dela (0), Alemaniatik (DE) datorrena, zehazki, Mecklenburg-Vorpommern-etik (13), agintariek 44461 zenbakitutako etxaldetik.
**Arrautzak etiketatzean**, letra eta zenbakien konbinazioan oinarritutako kode bat jartzen da arrautzen oskolaren gainean. Estanpazio hori, Europako araudiak elikagaientzako tinta gorri baten bidez egitea eskatzen duena, herrialde askotan zuzentzen den araua da. Aipatu den Europako araua 2004ko urtarrilaren 1ean sartu zen indarrean, eta kode horrek zein gramatikaz baliatu behar duen aipatzen du. 2005eko uztailaren 1etik aurrera, Europako arrautzek ere nahitaez ezarri behar dute arrautza bakoitzean iraungitze-data. Etiketa nahitaezkoa da A kategoriako arrautza guztietan, kontsumitzaileari zuzenean saltzeko direnak baitira. Animalien ongizatea sustatzen duen "oilo zoriontsuen" ziurtagiriaren parte da politika hori.

Arrautza-ontzia
---------------

Europako Batasuneko herrialdeetako legeen arabera, arrautza-kutxatilak (arrautza-ontzia) informazio hau izan behar du kontsumitzailearentzat:

* Oiloa **hazteko modua**,
* Kontserbatzeko aholkuak, arrautzak hozkailuan gordetzea gomendatzen du.
* **Kontsumo-data lehenetsia**. 28 egun dira errutetik.
* Klase bateko arrautzaren batez besteko **tamaina**:
	+ Superhandiak, edo **XL**: 73 g-koak edo gehiagokoak.
	+ Handiak, edo **L**: 63 eta 73 g artean
	+ Ertainak, edo M: 53 eta 63 **g** artean
	+ Txikiak edo S: 53 g baino gutxiago

Europako Batasunean, giza kontsumorako diren arrautzek kode bat dute azalean. Arrautzetan markatutako kodean, hazteko modua identifikatzen duen zenbakia agertzen da:

* 0 Ekologikoa
* 1 Landako oiloen arrautza
* 2 Lurzorua
* 3 Kaiola

Zenbaki horri bi letra gehitzen zaizkio: landetxea dagoen estatu kideko kodea da, eta, ondoren, hainbat digitu daude, estatu bakoitzeko etxalde identifikatzen dutenak (luzera eta karaktereak aldatu egiten dira herrialde bakoitzean).

Salmentan jartzen diren arrautza freskoen ontziak honako hauen berri ematen duten argibideak izan behar ditu: kategoria komertziala, arrautzen pisua, kontsumitzeko data-muga, arrautzak sailkatu eta ontziratu dituen industria, hazteko modua eta arrautza kontserbatzeko nahitaezko jarraibideak.

Etiketak, ordea, ez du ezer esaten oilo erruleen hazkuntzan zenbait prozedura erabili diren ala ez; izan ere, animalien defendatzaileek salatu dituzte, hala nola jaio eta gutxira oilo arrak masiboki hiltzea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Artículo en ABC el 29/03/2015

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1302758

 |

* Wd Datuak: Q1302758
**Kalkaska konderria** (ingelesez: *Kalkaska County*) Michiganko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Kalkaska da. 2010eko zentsuaren arabera 17.153 biztanle zituen, Kalkaska kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Kalkaska konderriak 1.478,12 kilometro koadro ditu. Horietatik 28,08 ura dira. Beste 1.450,04 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 11,6 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 17.153 pertsonetatik 16.670 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 214 dira. 50 beltzak edo afroamerikarrak. 144 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 41 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 245 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502719
* Commonscat Multimedia: Kalkaska County, Michigan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148934601
* LCCN: n81091870
* NARA: 10039637
* **Lekuak**
* OSM: 1907318
* TGN: 2000968

 |

* Wd Datuak: Q502719
* Commonscat Multimedia: Kalkaska County, Michigan
**Arbora & Ausonia** enpresak haur eta emakumezkoen higienerako eta helduen inkontinentziarako produktu xurgatzaileak ekoiztu eta merkaturatzen ditu .

Historia
--------

Arbora Holding (1968an sortutako enpresa) eta Ausonia (1977an sortua) 1998an elkartu ziren, eta Arbora&Ausonia sortu zuten. Hortik sortu zen iberiar penintsulako merkatuan higiene pertsonaleko eta zaintzako sektorean liderra den enpresa. Gaur egun, Arbora&Ausoniaren partaidetzaren % 50 Procter&Gamble-rena, kontsumo-produktuen konpainia multinazionalarena da, eta beste % 50, berriz, Agrolimen taldearena, nazioarteko proiekzioa duen holding nazionalarena (elikadura-sektorean lidergoa du).

Arbora&Ausoniaren jarduera Espainian eta Portugalen garatzen da, eta bulegoak Bartzelonan (bulego nagusien egoitza) eta Oeirasen (Lisboa) ditu. Gaur egun 1300 langile inguru ditu bulego eta lantegietan banatuta. Xixonako Arbora&Ausoniaren lantegia Alacanteko probintzia osoko langile kopuru handieneko industria da, 500 laguni ematen baitio enplegua. Lantegiak nabarmen handitu du azalera ere, duela 30 urte 2.600 metro koadrotik izanik, gaur egun 59.500 metro koadro izatera pasatu baita. Arbora& Ausonia, % 50ean Carulla familiarena (Agroalimen Taldea) eta Procter & Gamble multinazionalarena da, eta beste bi lantegi ditu Mequinenzan (Zaragoza) eta Montornés del Vallésen (Bartzelona).

Markak eta produktuak
---------------------

* Dodot, Kandoo, Charmin haur-pixoihalak eta paper-zapiak
* Evax, Ausonia konpresak eta babesleak
* Tampax tanpoiak
* Ausonia Evolution, Lindor, Salvacamas inkontinentzia produktuak

Erantzukizun Sozial Korporatiboa
--------------------------------

Arbora& Ausoniak, marken bidez, osasunarekin lotuta gizarterako erabilgarria den informazioa zabaltzen du, pertsonen bizi-etapa ugarietarako, eta hainbat profesional eta espezialistarekin lankidetzan jarduten du, besteak beste, honelako proiektuak garatuz: "Nerabezaroa eta zu" haurtzaroko eta Nerabezaroko Ginekologia Taldearekin, Ginekologia eta Obstetriziako Espainiako Sozietatearen (SEGO, gaztelaniaz) testuinguruan eratutakoarekin, batera; sozietate horrekin batera garatu da Emakumearen Osasun Intimoaren Behatokia.

**Beste hitzarmen eta kanpaina batzuk**

* Dodotek Unicefekin duen lankidetza-hitzarmena
* Ausoniaren eta Minbiziaren aurkako Espainiako Elkartearen (AECC) bularreko minbiziaren aurkako kanpaina
* Lankidetza-hitzarmena Gurutze Gorriarekin

Erreferentziak
--------------

1. ↑  La adolescencia y tú
2. ↑  Arbora & Ausonia contribuye a los kits de apoyo social de la Cruz Roja

Kanpo estekak
-------------

**(Gaztelaniaz)** Arbora & Ausonia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3750871
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 305871914

 |

* Wd Datuak: Q3750871
**Arbonako seroretxea** Lapurdiko Arbona udalerrian dagoen eraikin bat da. Herrigunean, Arbonako liburutegia, San Laurendi eliza eta hilerriaren artean dago. Euskal estiloko arkitekturan egina dago.

1991n Monumentu Historiko izendatu zuten.

Historia
--------

XVI. mendean eraiki zen.

Eraikina
--------

Sakontzeko, irakurri: «Serora»
Serora, euskal kultura herrikoian, herrietako eliz eta hilerrien emakumezko zaindaria zen. Gaztetatik bizi osoz parrokiaren mantentze lanak eta giltzazaina izateko ardura jasotzen zuen, eta bereziki kanpaia jotzeko baimena zuen pertsona bakarra zen. Lan guzti horrek truk, serorategia zeritzon etxebizitzan dohain bizitzeko eskubidea bereganatzen zuen.

Ikus gainera
------------

* Lapurdiko monumentu historikoak
* Serora

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Benoîterie d’Arbonne. Akitaniako Turismo Bulegoa **(Frantsesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22920881
* **Ondare historikoa**
* Mérimée: PA00084551

 |

* Wd Datuak: Q22920881
**Asakako Zelaia** Japoniako Lurreko Autodefentsa Indarren base da. Lau udalerritan dago: Nerima, Tokio; Asaka, Saitama ; Wako, Saitama ; eta Niiza, Saitama. Ekialdeko Armadaren egoitza da.

Kanpalekua, 1930etik 1940ra bitartean, golf zelai bat zen, jatorriz. 1941etik 1945era bitartean, Japoniako Armada Inperialaren Junior Akademia Militarraren egoitza izan zen, eta, 1945etik 1960ra, Estatu Batuetako Armadako kanpamentua (**South Camp Drake**) 1945etik 1960rako aldian Zalditeriako 1. Dibisioaren zati bat egon zen.

**Asaka** tiro eremua Tokioko 1964ko Udako Olinpiar Jokoetarako eraikitako tiro eremua izan zen, eta pistola eta fusil tiroak eta pentathloi modernoaren tiro zatia hartzen zituen. 2020ko Udako Olinpiar Jokoetarako behin-behineko tiro lekua da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Asaka Shooting Range» *Olympics.com*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4803412
* Commonscat Multimedia: JGSDF Camp Asaka

---

 |

* Wd Datuak: Q4803412
* Commonscat Multimedia: JGSDF Camp Asaka
**Asajj Ventress** Star Warseko fikziozko unibertsoko pertsonaia bat da.

Ventress Sistema Independenteen Konfederakuntzako buru militar boteretsu eta zehatz bat izan zen. Ventressen espezia ezezaguna zen, giza ezaugarriak zituen, baina ilerik gabe eta larruazal ia zuri batekin. Jedien aurkako borrokaren tresna bihurtu zen Klon Gerretan.

Dooku Kondeak Asajj Ventress misteriotsua Rattataken aurkitu zuen (gerraz jositako planeta bat) Geonosiseko gudua gertatu eta gutxira. Jedien artean formalki prestatua izan ez zen arren, Ventressek indarraren abileziak zituela frogatu zuen. Dooku Kondearen zaintzapean indarraren alde ilunera batu zen. Batzuetan Durge ordainsari bilatzailearekin zihoala, Ventress aurkari soil bat baino gehiago izan zen Errepublika Galaktikoko Jedirik hoberenentzat.

Asajj Ventressek Anakin Skywalker jedi padawana Yavin IV planetara gidatu zuela ezagutzen da, non bere aurka borrokatu zuen. Azkenik Anakinek borrokan garaitu zuen indarraren alde iluna erabiliz.

Ondoren Asajjek beste bi alditan lortu zuen Anakinekin borrokatzea, hurrengo bi borroketan galduz, horietatik azkenekoan Asajj izango zen Anakini honek aurpegian duen orbana eragingo ziona.

Azkenik Dooku Kondearekin nahigabetuta geratu zen, bera ere tresna soil bat baino ez zela jakin zuenean. Borroka ezberdin batean Anakin Skywalkerren aurka borrokatu zuen, honen ondorioz berak bere heriotza propioa eragin zuelarik bere gorrotoa, haserrea eta beldurra nabaritzen hasten denean amildegi batetik bota zuenean, Geonosisen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q14417

 |

* Wd Datuak: Q14417


| * i
* e
* a
*Star Wars*eko pertsonaiak |
| --- |
| Nagusiak | 
* Ackbar almirantea
* Padmé Amidala
* Wedge Antilles
* Cad Bane
* BB-8
* Darth Bane
* Jar Jar Binks
* C-3PO
* Lando Calrissian
* Chewbacca
* Poe Dameron
* Dooku kondea
* Boba Fett
* Jango Fett
* Finn
* Saw Gerrera
* Greedo
* Grievous jenerala
* Jabba the Hutt
* Qui-Gon Jinn
* Maz Kanata
* Nien Nunb
* Obi-Wan Kenobi
* Leia Organa
* Darth Maul
* Palpatine
* Phasma kapitaina
* R2-D2
* Rey
* Darth Vader
* Luke Skywalker
* Kylo Ren
* Han Solo
* Ahsoka Tano
* Grand Moff Tarkin
* Thrawn almirante nagusia
* Asajj Ventress
* Watto
* Mace Windu
* Yoda

 |
| *Legendak* | 
* Mara Jade
* Kyle Katarn
	+ HK-47
	+ Kreia
	+ Revan
* Starkiller
* Jacen Solo

 |
| Espezieak | 
* Nagusiak
	+ Banthak
	+ Ewokak
	+ Huttak
	+ Sarlaccak
	+ Tusken Raiderrak
	+ Wookieeak
* *Legendak*
	+ Yuuzhan Vongak

 |
| Besteak | 
* Droideak

 |
**Kunō-zan Tōshō-gū** (japonieraz: 久能山東照宮?)
 Shizuoka hirian dagoen santutegi xintoista da, Suruga-ku auzoan. Tokugawa Ieyasu shoguna bertan izan zen hobiratua.

Historia
--------

Suruga Badiako Kunō muinoan (216m) bazen Nara Aroan eraikitako Kunō-ji (久能寺) tenplu budista eta Kamakura Aroan Enni monjeak tenploa garatu egin zuen.

Tokugawa Ieyasu shoguna ondoko Sunpu gazteluan bizitzen hasi zenean bertan hilobiratu zezaten nahi izan zuen eta 1617an *Kunō-zan Tōshō-gū* santutegia eraiki zen. Honen biloba zen Tokugawa Iemitsu shogunak Nikkō Tōshō-gūra eraman zuen hilobia.

Meiji berrezarkuntzan xintoismoa eta budismoa banatzerakoan Kunō-zan Tōshō-gū santutegiaren egitura budistak galdu egin ziren.

Izpirituak
----------

Santutegian gurtzen diren kamiak Tokugawa Ieyasu, Tokugawa Iemitsu eta Oda Nobunagaren izpirituak dira.

Egitura nabarmenak
------------------

Santutegiko 13 egitura Kultur Ondare Garrantzitsu izendatu dira. Aipagarrienak Honden eta Haiden eraikinak dira, 1617koak mantentzen dira eta Momoyama estilo oparoan eginak daude.

Jaialdiak
---------

* Jaialdi nagusia (apirilaren 17an)
* Udaberriko jaialdia (otsailaren 17-18an)

Kanpo estekak
-------------

* **(Japonieraz)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q712162
* Commonscat Multimedia: Kunōzan Tōshō-gū

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 7326151051794533530006

 |

* Wd Datuak: Q712162
* Commonscat Multimedia: Kunōzan Tōshō-gū
Bamileke dantzariak
**Bamileke** Kamerungo mendebaldeko goi-lautadetako etnia, hainbat herritan banatua. Bantu familiako hizkuntza dute. Nekazaritzan oinarritzen da bamilekeen ekonomia, abeltzaintzak ere nolabaiteko garrantzia baduen arren. Gizon batek emazte bat baino gehiago izan ditzake. Taldetan daude antolaturik bamilekeak, eta talde bakoitzak buruzagi bat du. Oso bereziak dira herri honen arkitektura, eskultura eta pintura. Etxeak habeen gainean egiten dituzte. Bitxia da, baita ere, bertako buruzagien inguruan eginiko artea, buruzagiek esertzeko aulkiak, batez ere. Pinturak, eta eskulturak gehienbat, eragin handia izan zuten XX. mendearen hasierako artean, Picassorengan, besteak beste.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q806017
* Commonscat Multimedia: Bamileke

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12037537g (data)
* GND: 4080250-4
* LCCN: sh85011425
* SUDOC: 028565134
* AAT: 300262787
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q806017
* Commonscat Multimedia: Bamileke
Alte Pinakothek.
 Neue Pinakothek.
 Pinakothek der Moderne.
 Staatliche Antikensammlung.
 Gliptoteka.
 Brandhorst Museoa
 Lenbachhaus.
Municheko **Arte Barrutia** edo **Kunstareal** alemanez, Bavariako hiriburuaren erdialdean dagoen auzo bat da eta hiriko hiru arte galeriek (Alte Pinakothek, Neue Pinakothek eta Pinakothek der Moderne), Gliptotekak, Staatliche Antikensammlungenek edo antzinateen Estatu Bildumak (biak greziar, etruriar eta erromatar artean espezializatutako museoak), Lenbachhaus, Brandhorst Museum (arte modernoaren bilduma pribatua) eta inguruko hainbat arte galeriek osatzen dute. Eraikin horiez gain, Egiptoko Artearen Estatuko Museoa (*Ägyptische Staatssammlung*) eta Lenbachhaus-en handitzea (2012an amaitzea aurreikusita) aurreikusten dira.

Pinakothek der Moderne-tik hegoaldean *Dürckheim* jauregi neoklasikoa dago (1842-1844 bitartean eraikia) bisitariak artearen mundura hurbiltzeko erabiltzen dena. *Türkentor* (1826) kuartel militar baten atea izan zen eta geratzen zaion aztarna bakarra da. Arte garaikidearen aldi baterako erakusketak bertan erakustea aurreikusi da. **Kunstareal**-ek natur zientzietako beste museo batzuk ere baditu, hala nola, *Paläontologisches Museum* (Paleontologia Museoa), *Museum Reich der Kristalle* (Kristalen Erreinuaren Museoa) eta *Geologisches Museum* (Geologia Museoa).

Museoak
-------

* Alte Pinakothek Pinakoteka Zaharra (Europako pintura XIII. mendetik XVIII. mendera)
* Neue Pinakothek Pinakoteka Berria (Europako pintura eta eskultura XVIII. mendetik XIX. mendera)
* Pinakothek der Moderne Pinacoteka Modernoa (Nazioarteko pintura, eskultura eta argazkilaritza XX. mendetik XXI. mendera arte; Diseinu, Grafiko eta Arkitektura Bilduma)
* Palais Dürckheim (Media Center)
* Türkentor (Aldi baterako erakusketak)
* Museum Brandhorst (Pintura modernoaren bilduma pribatua)
* Municheko Gliptoteka (eskultura greziarrak, etruskoak eta erromatarrak)
* Staatliche Antikensammlungen Estatuko antzinateen bilduma (greziar, etrusko eta erromatar zeramika, bitxiak eta beste objektu batzuk)
* Lenbachhaus (Municheko pintura, Blaue Reiter mugimenduaren pinturak eta XX. eta XXI. mendeetako pintura eta eskulturak)
* Staatliche Graphische Sammlung (Nazioarteko grafikoa Pizkundetik gaur egunera arte)
* Staatliche Agyptische Sammlung (Egiptoko Artearen Bilduma Nazionala)

Kanpo estekak
-------------

* Kunstareal München

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q259225
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 819150869792622190006

 |

* Wd Datuak: Q259225
11°20′S 50°25′W﻿ / ﻿11.33°S 50.42°W﻿ / -11.33; -50.42
 Bananal uharteak balio ekologiko handia du.
**Bananal uhartea** (portugesez *Ilha do Bananal*) munduko sedimentazio uharte handiena da, ia 20.000 km² baititu (1.916.225 ha). Brasilgo Tocantins estatuan dago, eta bi ibaik mugatzen dute: Araguaia eta Javaáes ibaiek, alegia. Geografikoki Goiás, Mato Grosso eta Pará estatuen mugetatik gertu dago. *Bananal* izena uharteak berez dituen basa bananondo ugariengatik jarri zioten. Uharteko iparraldean dago Araguaiako parke nazionala, eta haren barruan Inãwébohona eta Utaria Wyhyna/Iròdu Iràna lur indigenak; uharteko hegoaldean eta mendebaldean, berriz, Araguaiako parkeko lur indigena dago. 1993tik UNESCOk Biosfera Erreserba bezala du katalogatuta eta Ramsar hitzarmena barruan dago.

Uhartean herri indigenen hamasei herrixka daude: Barra do Rio, Barreira Branca, Boa Esperança, Boto Velho, Cachoeirinha, Fontoura, JK, Kanoanã, Kaxiwe, Macaúba, Santa Isabel, São João, Txoude, Txuiri, Wari-Wari eta Watau.

Historia
--------

1773ko uztailaren 26an, José Pinto Fonseca serton inguruko biztanleak aurkitu zuen uhartea Mendebaldeko kulturarako, eta Santan izena eman zion. Gero, basa bananondoen ugaritasunak eman zion egungo izena uharteari.

Ezaugarriak
-----------

Uhartea nahiko isolatua dago beste ertzetara joateko zubiak ez daudelako. Urtean zehar komunikazio nagusia txalupez egiten da. Garai lehorretan (ekaina-abuztua) ahal da automobilez bertara joan baina bertako biztanleak normalean zaldiz edo bizikletaz ibiltzen dira. Bertako herri indigenak lau etniakoak dira: Javaés, Karajá, Ava Canoeiro eta Tuxá. Turismoa gero eta garrantzi gehiago hartzen ari da.

* zeramikazko estatuatxoa zeramikazko estatuatxoa

Balio ekologikoa
----------------

Brasilgo inguru ekologiko garrantzitsuenetariko bat da. Amazoniako oihanaren mugan, trantsizio lurraldea da hau, eta, horregatik, oso fauna eta flora dibertsifikatuak ditu. Espezie asko Mato Grossoko propioak dira: uirapurua (*Cyphorhinus arada*), botoa (*Inia geoffrensis*, Amazoniako dortoka...
Flora artean orkideak dira deigarriak (maçaranduba, piaçava eta canjerana). Begetazioan landak dira nagusi, han "varjões" izena dute. Garrantzi handia dute, bestetik, hondarpeak eta berezko begetazioa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Informazio turistikoa:
* **(Portugesez)** Bananaleko herriei buruzko bideoa:
* **(Portugesez)** Bananaleko paisaiak:

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q282059
* Commonscat Multimedia: Bananal Island

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 238797173
* GND: 4812928-8
* LCCN: sh86003278
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 9969444

 |

* Wd Datuak: Q282059
* Commonscat Multimedia: Bananal Island
Hera Samoskoa deritzon korea.
**Kore** (antzinako grezieraz: κόρη; pluralez *korai*), Antzinako Greziako Aro Arkaikoaren tipologia eskultoriko bat da, zutik dagoen emakume baten estatua. Mota bereko gizonezko bertsioa (zutik dagoen gizonezko baten estatua) kurosa da.

Bere paralelo maskulinoak bezala, koreak egiptoar estatuagintzaren eragin sakona eta bere izaera trinkoa eta gorputz zurruntasuna adierazten du. Greziar estatua arkaiko hauek, euren antzeko egiptoarrek materialaren lana egiten zutenen artifizialtasun bera transmititzen duten arren, apur bat zakarragoetan da.

Korea marmolez zizelkatzen zen, beti zutik irudikatzen zen, jantzita (peplo batekin, adibidez), eta bi besoak ukondotik gora tente eduki zitzakeen, esku batean edo bietan objektu botibo bat zeramala. Aurpegi estereotipatua, zeinaren helburua ez baitzen pertsona erreal baten erretratua izatea, bolumetria ez oso naturaleko ileetan bilduta zegoen, ileorde bat balitz bezala. Estatua margotu egiten zen, baina kurosena ez bezala, marroiz margotua baitzen, emakumezkoen azala zuriz koloreztatua zen.

Kurosek bezala, koreek ere eboluzio formal bat izan zuten denboran zehar, ondorengo garaietan, forma leun eta biribilagoko irudi bat bihurtuz, non arroparen ehuna, gorputzarekin naturaltasun handiagoz egokitzen zen. Une horretatik aurrera, gorputzak, ingerada zorrotzeko bloke batetik zizelkatua izatearen itxura izateari uzten dio, zutabe baten antz handiagoa izateko, non lerroak arinagoak ziren. Baina kurduak ez bezala, beti tipologia bera duena (zutik biluzik dagoen gizona), korea forma ezberdinez zizelkatzen zen, batez ere janzkerari eta orrazkerari dagokienez, non zizelkatzen zen herriko moda islatzen duten.

Kurosak bezala, koreak jainkoei egindako eskaintza gisa edo tumulu baten gainean jarriak izateko erabiltzen ziren.

Bibliografia
------------

* CALADO, Margarida, PAIS DA SILVA, Jorge Henrique, *Dicionário de Termos da Arte e Arquitectura*, Editorial Presença, Lisboa, 2005, ISBN 20130007
* HINDLEY, Geoffrey, *O Grande Livro da Arte - Tesouros artísticos dos Mundo*, Verbo, Lisboa/São Paulo, 1982
* JANSON, H. W. *História da Arte*, Fundação Calouste Gulbenkian, Lisboa, 1992, ISBN 972-31-0498-9
* THIELE, Carmela, *Skulptur - Schnellkurs*, DuMont Buchverlag, Köln, 1995, ISBN 3-7701-3537-7

Ikus, gainera
-------------

* Kariatide
* Kuros
* Kore Peploduna
* Eutidikoren korea
* Antenorreko korea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q921657
* Commonscat Multimedia: Korai

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4165306-3
* LCCN: sh85073006
* AAT: 300184818
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q921657
* Commonscat Multimedia: Korai
**Korbeta** arma arinak daramatzan gerraontzi txiki eta arina da. Patruilari bat baino handiagoa, eta fragata bat baino txikiagoa da. Itsas armada guztientan erabiltzen dira horrelako ontziak kostak babesteko, baina ez dagokie beti **korbeta** izena.

*Novik* korbeta errusiarra, XIX. mendekoa

Gerra-belaontzia
----------------

Antzinako korbetak fragatak baino txikiagoak ziren; hiru masta eta bela karratuak zituzten, eta arma bizkar bakarra zuten, hau da, kanoi-ilara bat besterik ez.

Baporea
-------

Lurrinaren indarrez eta pare bat mastaz hornituta, eginkizun kolonialistetan erabili ziren korbetak.

XX. mendea
----------

*Steregushchiy* korbeta errusiarra, 2009an
Bigarren mundu gerran Erresuma Batuak korbetak egin zituen ontziola txikietan konboiak babesteko asmoz, urpekontzietatik eta. Orduan 60 metroko luzera zuten, eta 900 bat tona. Gaur egun 1000 eta 2000 tona arteko gerraontzia da korbeta. Bere betekizunak kostaldea gordetzea, guda txikietan parte hartzea, flota handiei laguntzea edo misio diplomatikoetan indarra erakustea dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q170013
* Commonscat Multimedia: Corvettes

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4343696-1
* LCCN: sh97003449
* NKC: ph369408
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q170013
* Commonscat Multimedia: Corvettes
*Artikulu hau aza kizkur burudun bati buruzkoa da; aza kizkur burugabea gaitzat duena beste hau da: «Aza berde»*

**Aza kizkurra** (*Brassica oleracea var. sabauda*) aza landare mota biribila da, aza-hosto kizkurrak edo pikordunak buru trinko baten bilduta dituena. Jatorrizko aza landarea (*Brassica oleracea*) bezala, landare belarkara hau biurtekoa da, baina urteroko gisa landatzen da. Barazki estimatuak izanik, batez ere egosia jaten da.

Ezaugarriak
-----------

Berde ilun koloreko aza-hosto multzo bat du, gero eta argiago jartzen direnak landarearen buru edo kukuluan sartu ahala, berde-horixka batera iritsi arte.

Ezaugarri deigarriena hostoen gainazala da, ximur edo pikorrez betea dagoena, eta aza barietate honi izena ematen diona. Egitura berezi honek hostoak sendoago bihurtzen ditu, bai eguraldiarekiko (izozteak, elurra) bai sukaldaritzan (egosketan).

* Hostoaren goiko epidermisaren xehetasunaHostoaren goiko epidermisaren xehetasuna
* Hostoaren beheko epidermisaren xehetasunaHostoaren beheko epidermisaren xehetasuna

Erabilera
---------

Aza kizkurren hostoak, oro har, hainbat modutan jaten dira: zopan, erregosita, uretan egosita edo lagungarri gisa. Hosto kizkurrak ondo mantentzen dira egosi ondoren eta horrek bereziki egokia egiten dute barrubeteak egiteko (betegarria hostoetan biltzen dira).

Kukulu gordin zuri-horia entsaladetan ere jan daiteke.

Ikus, gainera
-------------

* Buru-aza
* Aza berdea

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Hiztegi batua.*  (Noiz kontsultatua: 2020-03-30).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q154013
* Commonscat Multimedia: Brassica oleracea var. sabauda

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4273586-5
* NKC: ph182418
* **Datu taxonomikoak**
* GBIF: 3042857
* GRIN:
* IPNI: 60452372-2
* NCBI: 1216010
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: PND5MLM7PJ

 |

* Wd Datuak: Q154013
* Commonscat Multimedia: Brassica oleracea var. sabauda
Argimutila
**Argimutilak** edo **zutargiak** kandelak eusteko erabiltzen diren euskarri mugikorrak dira. Gutxienez, erromatarren garaitik dira ezagunak dira.

Adar bakarreko zein adar anitzeko argimutilak daude. Euskaraz, adar bakarrekoa, kandela bakarrari eusteko zutargi ere esaten zaio. Zutargiak argimutilak ere badira, baina argimutil guztien artean, beso anitzekoak ez lirateke zutargiak.

Erabilpena
----------

Kulturalki, garrantzi berezia du menorah judutarrak: Daviden izarrarekin batera, erlijio horren ikur ezagunenetako bat dira. Erromako jentilen garaitik, Vatikanoko museoetan haitzurdinezko bi argimutil handi kontserbatzen dira, kristau gurtzan erabili zirenak eta, Erdi Aro kristautik, asko gordetzen dira elizetan XI. mendetik, brontze edo burdinez eginak eta forma eta tamaina askotakoak. Ezaugarri historikoei dagokienean, arte erromaniko garaikoak (XI. mendetik XIII. mendera) brontzezkoak ziren, eta beren oina giza irudiekin edo animalienekin apaintzen zen, eta arte gotikoaren garaikoak (XIV. mendetik XVI. mendera) brontze edo burdinazkoak ziren, tripode txiki eran, ziri altuarekin, platertxo batean amaitua, eta platertxo hartatik kandela sartzeko mutur bat, edo kandela edo aizkora eramateko zilindro huts bat irteten zen. XI. mendekoen artean, aipatzekoa da Hildesheimeko elizako altxorrean gordetako bilduma; gotikoari dagokionez, Espainian, Vic eta Solsonako museoetakoak, zenbait katedraletako beste batzuekin batera. Erdi Aro kristauan Jerusalemeko Tenpluaren imitaziozko besodun argimutilak ere egin ziren; halaber, Milangoa, XII. mendekoa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q548275
* Commonscat Multimedia: Candelabras

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11996501w (data)
* GND: 4127773-9
* LCCN: sh85019560
* AAT: 300037584
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q548275
* Commonscat Multimedia: Candelabras
**Asunción Crespo de Reigón** (Madril, 1816 –ca. 1885/1890) Espainiako margolari miniaturista izan zen, San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademiako ohorezko akademikoa.

Ibilbidea
---------

Bere aitaren, José Cresporen, ikasle izan zen, miniaturazko pintura-irakaslea eta San Fernandoko akademikoa. Miniaturan espezializatu zen, eta San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademiako arte horretako ohorezko-akademiko izendatu zuten 1839ko maiatzaren 5ean. Hiru miniatura bidali zituen: *Aita Betierekoaren burua*, Mengs-en kopia, *Santa Isabelen taldea*, *erdi irudikoa* eta *Austriako Ana izeneko Frantziako erregina baten erretratua.* Lan hori 1840ko Akademiaren erakusketan egon zen, eta 1843ko berriro agertu zen *Ama Birjina Haurrarekin* lanarekin.

Beste erakusketa batzuetan parte hartu zuen, adibidez, Madrilgo Arte eta Literatura Lizeoan, 1846an, Isabel II.a erreginaren erretratu txiki batekin. Urte berean Errege Jauregiari eskatu zion kamerako miniaturista izateko ohore ofiziala, baina ez zuen Akademiaren laguntzarik jaso. 1860ko Arte Ederren Erakusketa Nazionalean ohorezko aipamena lortu zuen bere miniaturekin: *La* *Magdalena en el desierto*, *La educación de la Virgen María, La Divina Pastora, Una Virgen y Venus,* eta 1876ko erakusketan Los *niños de la concha* aurkeztu zuen. Ricardo Hernándezek Madrilen 1882an erakusketan parte hartu zuen antolatutako *La Virgen con el Niño Jesús* lanarekin.

Bere lan asko partikularren eskuetara joan ziren. Bere garaiko artista bikaintzat hartzen da, bere marrazkiaren perfekzioagatik eta intonazioen fintasunagatik, nahiz eta Pérez-Martinen arabera ezin izan den berretsi, bere obra batzuk ez direlako kontserbatu edo identifikatu.

Bizitza pertsonala
------------------

Eremu pertsonalean, Francisco Reigón margolari miniaturistarekin ezkondu zen. Pérez-Martínen arabera, Crespo 1885ean hil zen, baina Navarretek dio oraindik 1890ean bizi zela.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   Navarrete, Esperanza. «Asunción Crespo de Reigón» *Diccionario biográfico electrónico*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q98556483
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q98556483
**Kirats-ziza horia** (*Tricholoma sulphureum*) *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da.

Erraz identifika daitekeen espeziea da, duen gas usain desatsegina kontuan hartzen bada; honek *Tricholoma* eta *Cortinarius* espezietatik bereizteko aukera ematen du.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 4 eta 8 cm arteko diametrokoa, sufre-horitik hori-berdexkara, oliba-antzeko edo arrexka tonuekin erdian, baina ez beti; ganbila, batzuetan titiduna, baina sarri hondoratu samarra. Azala hasieran zetaduna, gero ile gabea, matea.

**Orriak:** Hori-sufre edo hori-berdexka kolorekoak, nahiko tarterekin, lodiak, oso eskotatuak eta orritxo ugarirekin.

Orri eskotatuak: Oinera iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.

**Hanka:** 6 – 10 x 0,6 – 1 cm-koa, hori-sufre kolorekoa, garaia, bihurri samarra, zilindrikoa, luzetara marratua eta pixka bat haritsua.

**Haragia:** Nahiko mehea, hori edo hori-berdexka kolorekoa, argien gas usain handikoa eta desatsegina.

**Etimologia:** *Tricholoma* grekotik dator, ilea, txirikorda, lumatxarekin tolesturan zehar, nahiz eta espezie gutxi batzuek baino ez dituzten iledun kapelak. *Sulphureum* epitetoa berriz latinetik dator, "sulphureus" hitzetik eta sufre kolorea esan nahi du. Koloreagatik.

Toxikotasuna
------------

Toxikoa den susmoa dago. Baztertu egin behar da. Gas usain nazkagarria nahikoa da ez kontsumitzeko.

### Nahasketa arriskua

Antzeko ezaugarriak dituen *Tricholoma bufonium* perretxikoarekin, baina honek kapela marroixka edo lehoi kolorekoa du. Autore batzuentzat *Tricholoma sulphureum*-aren aldaera bat da. *Tricholoma auratum* perretxikoarekin, baina hau handiagoa da, irin usaina du eta haragia zuria du.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean, hostozabalen eta koniferoen basoetan.

### Banaketa eremua

Ipar Amerika, Europa, Asiako iparraldea, Zeelanda Berria.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo.  (1987). *Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color.*  Iberduero, 190 or. ISBN 84-404-0530-8..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Lotina, Roberto.  (1985). *Mil setas ibericas.*  Diputacion foral de vizcaya, 306 or. ISBN 84-505-1806-7..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Palacios Quintano Daniel.  (2014). *Disfrutando con las setas.*  Leitzaran, Grafikak S.L. Andoain, Gipuzkoa, 228 or. ISBN 978-84-617-0196-4..
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 299 or. ISBN 84-282-0253-6 (T.I). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q583388
* Commonscat Multimedia: Tricholoma sulphureum

---

* **Datu taxonomikoak**
* BioLib: 60408
* Dyntaxa: 6287
* EOL: 6681318
* GBIF: 3324436
* Index Fungorum: 227491
* MycoBank: 227491
* NCBI: 181718

 |

* Wd Datuak: Q583388
* Commonscat Multimedia: Tricholoma sulphureum
***Ashwa medhá*** (literalki "zaldi-sakrifizioa"), Indian, vedismoaren garaian praktikatu zen erritu vediko bat izan zen. Hinduismoko testuen arabera, erregeren batek egiten zuen, bere nagusitasuna adierazteko.

Beste modu hauetara ere ezagutzen da:

* Ashwa medhá iagña
* Ashva medhá
* Ashwamedha
* Ashvamedha
* Asvamedha
* Aśvamedha
* अश्वमेध (devanagariz)

Hitza, sanskritoko *aswa*, "zaldia", eta *medhá*, "ofrenda, animalia" hitzetatik dator.

Kolore zehatz batetako hazitarako zaldi bat aukeratzen zen (uste zenez, eguzki jainkoa eta erregearen boterea sinbolizatzen zituena), eta, urtebetez, lasai ibiltzen uzten zitzaion, erregearen armadaren zati handi batek jarraitua.

Zaldia, beste errege batek gobernaturiko lurralde batetara iristean, errege honek, zaldiak lasai jarrai ote zezakeen (eta errege nagusiaren mendeko bihurtu, bere lurralde osoa, enperadoregaiari emateko zerga gehiago ordaintzera behartzen zuena), edo zaldia harrapatu eta hil eta enperadoregaiaren armada handiari aurre egitea erabaki behar zuen.

Zaldia, urte horretan harrapatua eta hila ez bazen, kapitalera eramaten zen, mendeko bihurtu ziren tokiko erregetxoekin batera.

Ondoren, errege (*rajá* edo *rash*) nagusiak, animalia sakrifikatzen zuen zeremonia publiko batean eta enperadore (*maharaja* edo *maharash*) titulua hartzen zuen.

"Purasamedha" izeneko beste erritu baten ordezkoa dela dirudi, gizonak hil eta haien eskaintza egiten zelarik hartan. Erregearen, herriaren, kosmosaren eta Prajapati jainkoaren beraren gorentasuna azpimarratzen da Indiako erritu nagusia den horretan.

Aipamenak
---------

Erritu hau, Rig Vedako oso antzinako (ziuraski K.a. VII. mendekoa) 1, 162-163 ereserkietan aipatzen da.

Baita Vayasaneii Sanjita 22 eta hurrengoetan ere.

*Mahabharata* testu epikoan (ziuraski K.a. VI. mendekoa) badago "Asvamedikha Parva" izeneko atal edo parva bat, zaldi-sakrifizio hau aipatzen duena, Iudishtir erregeak egina bere anaia heroiak ziren Pandaven laguntzarekin.

Ramaianan (K.a. III. mendekoa beharbada) ere aipatzen da.

K.a. V. mendean, Siddhartha Gautama budak, praktika hau salatu zuen, utzia izan zena.

K.a. II. mendean, erritu hau berriz bizitu zen, eta, ziuraski, XI. mendera arte jarraitu zuen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q726486
* Commonscat Multimedia: Ashvamedha

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh96009186
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q726486
* Commonscat Multimedia: Ashvamedha
Drawings of dolls representing kachinas, or spirits, made by the Hopi people of the southwestern US, from an 1894 anthropology book.Katxina hopien panpinen marrazkiak (iturria: Jesse Walter Fewkes, 1894 ,*Dolls of the Tusayan Indians*, E.J. Brill, Leiden, Holanda)
**Katxina**, Ipar Ameriketako zenbait herri indiarren erlijioan, gizakien eta Jainkoaren artean bitartekari egiten duen espiritua da. 500 katxina baino gehiago dira guztira. Indiarrek sinesten dutenez, katxinak urtearen erdia leinuarekin batera bizi ohi dira. Gizonek, katxinen maskarez mozorroturik, erritu jakin bat era egokian antzezten badute, katxinak begiarentzat ikusgarri bihurtzen dira.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261385

 |

* Wd Datuak: Q12261385
**Argiaren Basoa** Gasteizen dagoen espazio ireki eta memorial bat da, Francisco Francoren diktadurak eta Espainiako Gerra Zibilak Araban eragindako biktimen omenezkoa.

Gasteizko Probintzia Plazan dago, Arabako Foru Aldundiaren egoitzaren atzealdean, eta Aldundiaren ekimenez egin zen. Inauguraziorako irailaren 9a aukeratu zen (2009), indar frankistek Gerra Zibila hasitakoan egun horretan hil zutelako 1936an Teodoro Olarte, Arabako ahaldun nagusi izandakoa.

Espazioaren ezaugarri nagusia eskultura multzo bat da, basoa osatzen duten zutoin batzuk, Anabel Quincoces artistaren lana. Mila metro koadro baino gehiagoko espazio ireki batean altxatzen dira zutoinok.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Ahaztuak1936-1977.  (). «AHAZTUAK 1936-1977 / OLVIDAD@S 1936-1977: FRANKISMOAREN BIKTIMEI GORAZARRE EGITEKO, PLAZA BERRIA IZANGO DU GASTEIZEK» *AHAZTUAK 1936-1977 / OLVIDAD@S 1936-1977* (Noiz kontsultatua: 2019-07-04).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65032247
* Commonscat Multimedia: Bosque de Luz (Vitoria-Gasteiz)

---

 |

* Wd Datuak: Q65032247
* Commonscat Multimedia: Bosque de Luz (Vitoria-Gasteiz)
Zanettiren mural bat Burgosen.
**José Vela Zanetti** (Milagros, Burgos, 1913ko maiatzaren 27a - Burgos, 1999ko urtarrilaren 4a) espainiar margolaria izan zen.

Arte Ederretako ikasketak egin zituen, Leonen, eta 1933an Florentzian ikasketak sakontzeko diru-laguntza lortu zuen. Espainiako Gerra Zibila bukatu zenean, Espainiatik alde egin eta ez zen 1962. urtera arte itzuli. Tarte horretan, Latinoamerikako zenbait hiritan eta New Yorken bizi izan zen. 1949an Santo Domingoko Arte Ederretako Eskolako zuzendari izendatu zuten. 1950ean NBEko Arte Batzordeak bere *Gizona bakearen alde borrokan* mural handia hautatu zuen, Nazio Batuen Biltzar Nagusiko eraikuntzarako, New Yorken. 1957tik 1959ra bitartean, Mexikon bizi zelarik, zenbait mural egin zituen. Handik aurrera, eta Espainiara itzuli arte, Florentzian bizi izan zen, eta zenbait erakusketa egin zituen, Italian barrena. Bere beste muraletako bat, NBEkoarekin batera bere lan nagusitzat hartzen dena, Genevako Bureau International du Travail erakundean dagoena da, eta aipagarriak ditu, halaber, Santo Domingoko *Medikuntzaren historia* izenekoa eta Cuernavacakoak, Mexikon. Aipagarria da, aldi berean, liburuen ilustrazio-egile gisa egin zuen lana: *Gorrotatzen dut eta maitatzen* (1954, Catulo), *Mantxako On Kixote* (1969, Cervantes), *Arrosaren poemak* (1975, Rainer Maria Rilke) eta abar. Sari asko irabazitakoa da, Guggenheim Fundation saria (1949) eta Dominikar Errepublikaren Mendeurrenaren Urrezko Domina, beste askoren artean. 1984an San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademiako kide hautatu zuten aho batez, eta hurrengo urtean, Burgosko Aldundiak seme kutun izendatu zuen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5552128
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 69834268
* ISNI: 0000 0001 1390 746X
* BNE: XX1075160
* GND: 123397499
* LCCN: n79144884
* SNAC: w6qg6j93
* SUDOC: 199557047
* ULAN: 500037125
* RKD: 269341
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05965/eu\_v\_0231/v0231
* DBE: url
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q5552128
**Kiowa konderria** (ingelesez: *Kiowa County*) Oklahomako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Hobart da. 2010eko zentsuaren arabera 9.446 biztanle zituen, Kiowa kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Kiowa konderriak 2.669,51 kilometro koadro ditu. Horietatik 40,08 ura dira. Beste 2.629,42 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 3,54 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 9.446 pertsonetatik 8.134 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 832 dira. 390 beltzak edo afroamerikarrak. 584 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 29 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 6 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 301 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485006
* Commonscat Multimedia: Kiowa County, Oklahoma

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145408504
* LCCN: n79139774
* NARA: 10039374
* **Lekuak**
* OSM: 1822218
* TGN: 2001660

 |

* Wd Datuak: Q485006
* Commonscat Multimedia: Kiowa County, Oklahoma
**Astelehen Zibernetikoa** (ingelesez, *Cyber Monday*) *Thanksgiving Day* edo Esker Oneko Egunaren ondorengo astelehenean ospatzen da.

Jatorria
--------

AEBtan du jatorria. Ostiral Beltza egunean AEBko saltokietan ilara eta jendetza zegoelaz ohartuta, astelehenean eskaintzak sarean egitea erabaki zuen Shop.org webguneak 2006an, eta harez geroztik, zabaldu egin zen Ameriketako Estatu Batuetan. Espainiako Estatuan oso denbora gutxi igaro da dendak ohitura honekin bat egin zutenetik.

Parte hartu ohi duten dendak
----------------------------

### 2014

Amazon, Media Markt, Decathlon, El Corte Inglés eta Grupo Cortefiel taldeek eskaintzak egin zituzten euren webguneetan. Halaber, eDay webguneak eta KLM, Airfrance, Kiabi, Fnac, Desigual, Conforama, Asos, Kiehl's, El Ganso, Microsoft, Textura, Leksport, Famosa, C&A, HP eta Toys'R'us taldeek ere egin dituzte euren eskaintzak.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  E.G. «'Cyber Monday', 'Black Friday' egunaren alternatiba sarean», *EiTB*, 2014-12-01

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112055

 |

* Wd Datuak: Q112055