recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Bernesga ibaia** Espainiako ipar-mendebaldeko ibai bat da, Esla ibaiaren eskuinaldean dagoen ibaiadarra, Kantauri mendilerroan jaio eta Leongo probintzia iparraldetik hegoaldera zeharkatzen duena. Bernesga Leon hiritik pasatzen da eta 77 km-ko luzera du.

Geografia
---------

### Ibilgua

Bernesga Pajares mendatearen gainaldetik jaiotzen da, Kantauri mendilerroan, Valgrande-Pajares eski pistetako urak biltzen. Erreka ugari (Dulcepeña, Cayeros eta Rocapeñas) bat egiten dute ibai baten ibilgu ezaguna eratzeko, gutxi gorabehera 1500 metroko altueran.

Ibai honek ez du erregulatzeko urtegirik. Eskuineko ibaiadarra den Casares ibaiaren urtegiak (Casaresko urtegia) soilik kontrolatzen ditu bere urak.

Eski estazioko azpiegituratik irten orduko, N-630 errepide nazionalarekin topo egiten duzu, Gijón - Sevilla, Zilarraren ibilbidea batzuentzat, Donejakue Bidea besteentzat, errege bidea gehienentzat, Jovellanosen erabakia izan zen, Pajares portutik Asturiasera irteera bat emateko, ibai hau Leon eta Oviedo arteko komunikazio naturala bihurtu zuena. Esla ibaia ezagutu arte galduko ez duzun urratsen laguna. Hau ere trenaren ibilbidea da. Bide zabaleko trenekoa, abiadura handikoa, tunel batetik, lurpetik joango delako.

Metro batzuk beherago, Arbasko Santa Maria Kolegiatari omenaldia egiten dio, erromaniko garaiko tenplu ezezaguna, baina hainbeste eraldatua non igarotako estilo guztien aztarnak erakusten ditu.

Leongo hiritik igarotzean, bere ibilguan egin diren aldaketen ondorioz, ibaiak oso emari ahula du, eta horrek betidanik egon den ur-bizitzaren aniztasunari eta kantitateari eragin dio.

### ibaiadar nagusiak

Bernesga ibaiaren ibaiadar nagusiak hauek dira:

eskuineko marjinan:
* Rodiezmo ibaia
* Casares ibaia
* Los Barrios ibaia

ezkerreko ertzean:
* Camplongo ibaia
* Fontún ibaia
* Torío ibaia

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2876021
* Commonscat Multimedia: Bernesga River

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315130735
* LCCN: sh90000122

 |

* Wd Datuak: Q2876021
* Commonscat Multimedia: Bernesga River
**Jorge Pedro Zabalza Waksman** (Minas, 1943ko azaroaren 30a - Montevideo, 2022ko otsailaren 23a) Uruguaiko politikaria izan zen.

Biografia
---------

Esnegintza izan zen XIX. mendearen amaieran Ameriketara joandako euskaldun askoren ogibidea. Esnetako abeletxeek *tambo* izena dute. Handik tupamaro historikoaren ezizena: *Tambero*. Aita, Pedro Zabalza, senatari kontserbadorea zen arren, Jorge eta bere anaia Ricardo goiz sartu ziren Raúl Sendicek sortutako "Uruguaiko Nazio Askapen Mugimendu-Tupamaroetan". 1969an –Jorge Montevideoko Punta Carretas presondegian zela–, tupamaroek Pando hiria hartu zutenean, ihesean zebilen Ricardo atzeman eta bertan hil zuen poliziak. Urtebete beranduago, 111 tupamarok sekula izan den ihesaldirik arrakastatsuena burutu zuten, Zabalza eta Sendic tartean zirela. Ez zen baina handik alde egingo zuen azken aldia: 1972an, Jorgek zuzendutako planari jarraiki, 15 izan ziren espetxe beretik alde egin zuten tupamaroak. Halere, errepresio gordina zela medio, hurrengo hilabeteetan 2.800 tupamaro atxilotu zituzten.

Jorge Zabalza 1972ko ekainean harrapatu zuten; 11 urte emango zituen kuartelez kuartel, bi metro karratuko kaioletan. 1985ean, diktadura amaituta, tupamaroak zeregin politikoetara bueltatu ziren, matxinada helburuak ahaztu gabe. Zabalza tupamaroen *"Mate Amargo"* aldizkariaren zuzendaria izan zen. 1994ko hauteskundeetan, Montevideo Barrutiko Batzorderako zinegotzi hautatu zuten. Ezaguna da *Frente Amplio* (FA) koalizioak bultzatu zituen pribatizazioen kontrako bere jarrera. Beste agintari tupamaroekin bat ez zetorrelako laga zuen Mugimendua. 2007ko urrian, Federico Leicht kazetariak kaleratu zuen Zabalzaren biografia, *"Cero a la izquierda"*, eta ez da *Frente Amplio*ko tupamaroen gogoko izan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Jorge Zabalzari buruzko elkarrizketa-erreportajea Argia aldizkarian
2. ↑  Leicht, Federico (2007). *"Cero a la izquierda. Una biografía de Jorge Zabalza"*. Letraeñe ediciones. ISBN 997480561-3

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3037271
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 68092665
* ISNI: 0000 0000 2969 0202
* LCCN: n90676149
* SUDOC: 126201269
* autores.uy: 2233

 |

* Wd Datuak: Q3037271
**Hadrianoren arkua** antzinako egitura erromatar bat da Gerasan, Jordanian. Arku hirukoitzeko 11 metroko altuera duen ate bat da, Hadriano enperadore erromatarrak hirira 129-130ko neguan egindako bisita ohoratzeko eraikia. Arkuak, jatorrian, 22 metroko altuera izan zuen, egurrezko ateekin. Oso ohikoak ez diren ezaugarri arkitektoniko batzuk ditu, nabateoak beharbada, esate baterako akanto-hostozko oinarriak. Zutabeak behealdean dauden kapitelez apaintzen dira, goialdean izan beharrean. Monumentua, oroitzapenezko arku bezala eta Gerasarako sarrera bezala erabili zen. Hiriko harresien eta arkuaren urruntasun erlatiboak Gerasa, bere goreneko garaian, hegoalderantz hedatzeko balizko plan bat adierazten du. Hedapena ez zen egin.

Deskribapena
------------

2005ean arkua zaharberritzen ari ziren. Berreraikuntza, 2007an burutu zen, eta, gaur egun, arkuak, 21 metroko altuera, 37.45 metroko luzera eta 9.25 metroko zabalera ditu.

Arkuaren alde bakoitzak, idulki eta oinarrien gainean atxikita dauden lau zutabe ditu. Idulki bakoitzak 2.20 metroko altuera, 2.25 metroko zabalera eta 1.20 metroko sakonera ditu. Zutabe bakoitzaren oinarria akanto-hosto ilara batez koroatuta dago.

Behealdean hiru korridore gangatu daude, eta horietako bakoitza korintoar kapitelak dituzten bi zutabek osatzen dute. Horma-hobi bakoitza taulamendu txikiaren gainean jartzen da, kapitelez koroatutako bi pilastraren gainean.

Arkua, atiko batez errematatua da, honek eskaintza inskripzio bat eraman ahal izan zuelarik. Atikoaren behealdea, akanto hostozko friso batekin apaindu zen, eta, erdialdea, erlaitz triangeluar batekin koroatu zen.

Inskripzioa
-----------

Marmolezko *tabula ansata* batean inskripzio bat erantsi zen, 1.03 metroko garaiera eta 7.14 metroko zabalera duena, 12 eta 13 zentimetroko altuerako letrekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Sartre, Maurice.  (1994). *El oriente romano : provincias y sociedades provinciales del Mediterráneo oriental, de Augusto a los Severos : (31 a. de C.-235 d. de C.).*  Akal, 372 or. ISBN 84-460-0412-7. PMC 34206749. (Noiz kontsultatua: 2021-02-27).
2. ↑   **(Ingelesez)**  *Hadrian's Arch at Gerasa.*  129-130 (Noiz kontsultatua: 2021-02-22).
3. 1 2  Nassar, Mohammad (2014), «Hadrian's Arch's from Roman Period, Jordan: A Comprehensive Study». *Mediterranean Archaeology and Archaeometry , Vol. 14, No 1, 247-259 orr.*
4. 1 2 3   **(Ingelesez)** Rocca, Samuele.  (2016-07-04). «Arch of Hadrian at Gerasa (129-130 CE)» *www.judaism-and-rome.org* (Noiz kontsultatua: 2021-02-22).
5. ↑   **(Ingelesez)** «The inscription of the arch of Hadrian in Gerasa» *www.judaism-and-rome.org* (Noiz kontsultatua: 2021-02-22).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16206680
* Commonscat Multimedia: Arch of Hadrian (Jerash)

---

 |

* Wd Datuak: Q16206680
* Commonscat Multimedia: Arch of Hadrian (Jerash)
2017an jarritako oroigarria.
**La Tablada**, **Base Roberto** bezala ere ezaguna, Uruguain 1977tik 1983ra bitartean jardun zuen atxilotze eta tortura zentro klandestino bat izan zen; instalazio horietan, Uruguaiko diktadura zibiko militarrean arrazoi politikoengatik atxilotutakoen giza eskubideen urraketa larriak egin ziren. Han jardun zuen Operazio Antisubertsiboen Koordinazio Organoak (OCOA), eta tortura, sexu-abusuak eta pertsonen desagerpenak sistematikoki egin izanaren salaketak daude.

Historia
--------

Zentro klandestino horrek Montevideoko departamenduko Camino Melillan eta Camino Luis Eduardo Pérezen zegoen eraikin batean funtzionatu zuen. Eraikin hori abeltzainen hotel gisa erabili izan zen historian zehar, ganadua La Tablada Nacionalera zeramatenean. Eraikin hori Juan María Bordaberry de facto presidentearen aginduz konfiskatu zen 1975ean, eta diktadurak tailer eta ibilgailu-biltegi gisa erabili zuen hasiera batean.

1977ko erdialdean, leku horretara eraman zituzten ordura arte *300 Carlos* atxilotze- eta tortura-zentro klandestinoan zeuden bahituak eta tortura-aparatuak. La Tabladako preso ohien erakundearen arabera, zentro horretatik 240 bahitu inguru igaro ziren, baina kopurua handiagoa izan zitekeen. Era berean, herrialdeko pertsonen hilketa eta desagerpenaren leku nagusitzat jotzen da, izan ere, Uruguaiko lurraldean desagertutako 40 atxilotuetatik gutxienez 11 leku horretan ikusi zituzten azken aldiz.

Errepresio-zentro hori itxi ondoren, 1984 ondoren, eraikinak eraldaketa handiak jasan zituen, eta espetxeratze-zentro gisa erabili zen, lehenik 1988tik nerabeentzat, eta, ondoren, helduentzat, 2002 eta 2012 urteen artean. 2016an iragarri zen hurrengo urtean nerabeentzako birgaitze-zentro bat inauguratuko zela eraikin horretan. Proiektu hori ikusita, Luz Ibarburu Behatokiak eskatu zuen ez egiteko inolako obrarik, ez eta eraikinetan aldaketarik ere, desagertutako atxilotuen gorpuak lurperatu zituzten susmoa dagoelako. Neurri hori 2017an eman zen, eta gaur egun lekua hutsik dago.

2019an, La Tablada Nacional multzoa (64 ha.) Memoria Gune izendatu zuten.

Atxilotutako desagertuak
------------------------

La Tabladan azken aldiz ikusiak izan ziren pertsona hauek: Omar Paitta, Luis Eduardo Arigón Castel, Amelia Sanjurjo Casal, Óscar José Baliñas Arias, Óscar Tassino Asteazu, Eduardo Gallo Castro, Carolina Barrientos Sagastibelza de Carneiro, Carlos Federico Cabezudo Pérez, Célica Élida Gómez Rosano, Ricardo Alfonso Blanco Valiente, Félix Sebastián Ortiz eta Miguel Ángel Mato Fagian. Guztiak desagertuta daude.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56102340
* Commonscat Multimedia: La Tablada (detainment camp)

---

 |

* Wd Datuak: Q56102340
* Commonscat Multimedia: La Tablada (detainment camp)
*Artikulu hau Urumeako egunkariari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Kronika (argipena)».*

***Kronika*** Arano, Astigarraga, Ereñotzu, Goizueta eta Hernanin banatzen den euskarazko egunkaria da. Bi aldeetatik inprimatutako orri bakar bat da, doakoa da eta bailarako berriak ematen ditu.

Astelehenetik igandera argitaratzen den euskarazko egunkari bakarra da.

Hala *Kronika* nola Dobera elkartea Topagunea euskara elkarteen federazioko kideak dira.

Egoitza
-------

Egunkariaren egoitza —eta Dobera Euskara Elkartearena ere— Hernaniko Larramendi Kaleko 11. zenbakian dago.

Historia
--------

2000 urteko ekainaren 23an ***Hernaniko kronika*** jarri zen martxan Dobera Euskara Elkartearen eskutik. Hiru langilez osatutako lan taldeak jarri zuen proiektua martxan: Jexux Mari Irazu, Unai Agirre eta Aritz Zerain. Lehen hiru urteetan astean bost zenbaki kaleratzen zituen, ostegunetik astelehenera. Bi orrialdeko egunkaria zen aurreneko urteetan. 2003ko urtarrilaren 8an astean sei zenbaki argitaratzen hasi zen. Handik urtebetera, 2004ko urtarrilaren 27an egunero argitaratzen hasi zen.

Egunero argitaratzearekin batera orrialde kopurua ere hazten joan da *Hernaniko kronika*n. 2005. urteko urtarrilaren 15etik aurrera asteburuetan lau orrialde argitaratzen hasi zen. 2006ko urtarrilaren 28tik aurrera asteburuetako zenbakiak zortzi orrialdetakoak izaten hasi ziren. 

2014an bailara osora zabaldu zen, Donostiara izan ezik, ***Astigarragako Kronika*** eta ***Urumeako Kronika*** edizioak sortuz. Gaur egun edizio bateratua kaleratzen da bailara osorako, eta horretan sei langilek dihardute, lau kazetari eta hiru marrazkilarik kolaboratzen dute egunkariaren edukiak osatzen, baita Hernaniko lau ikastetxe eta bi euskaltegitako ikasleek ere.

Ale kopurua
-----------

*Hernaniko kronika*k gaur egun 4.000 ale kaleratzen ditu egunero. 2000 urtean, martxan jarri zenean, 1.500 ale kaleratzen zituen. Ikertalde enpresak 2007an Buruntzaldeko mankomunitatearentzak eginiko ikerketaren arabera, *Hernaniko kronika*k 15.000 irakurle ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Kronika - Nor gara? - Kronika.eus» *kronika.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-08-14).

Kanpo estekak
-------------

* *Kronika* egunkariaren webgunea.
* TOKIKOM tokiko aldizkarien webgunea.
**Alba dorrea** edo **Dorre Zuria** (gaztelaniaz: *Torre Alba*) Zaragozako probintzian dagoen Torralba de Ribota herrian dagoen dorre gotortua da.

Historia
--------

Historikoki Torralba de Ribota herriak nahiz eta gaztelua ez izan, defentsarako sistema izan zuen. Sistema horreta harresiak eta dorre hau zuen; San Félix Martir eliza ere gotortua da. Ziur aski dorrea Bi Petrien Gerra garaian altxatu zen.

Deskribapena
------------

Harlanduzko dorrea da, oinplano angeluzuzenekoa, oinarrian zazpi metro eta erdi eta bost metro eta erdi dituena eta hamabost bat metroko altuera duena. Bere hormetan gezileihoak ditu eta, horietako bat, su-armetarako orbe batekin. Almenaz errematatua zegoen, baina gaur egun bi isurkiko teilatuz estalita dago. Harresiaren abioa eta egituran zehar erdi-puntuko arkuak dituzten baoak ikus daitezke.

Katalogazioa
------------

Alba dorrea Kultura Intereseko Ondasuntzat hartzen diren gazteluen artean dago, Aragoiko Kultura Ondareari buruzko martxoaren 10eko 3/1999 Legearen bigarren xedapen gehigarrian xedatutakoaren arabera. Zerrenda hori 2006ko maiatzaren 22ko Aragoiko Aldizkari Ofizialean argitaratu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Dorrea castillos.net webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q37124408
* Commonscat Multimedia: Tower of Torralba de Ribota

---

* **Ondare historikoa**
* SIPCA: 1-INM-ZAR-020-257-001

 |

* Wd Datuak: Q37124408
* Commonscat Multimedia: Tower of Torralba de Ribota
**Legaireko parke megalitikoa** Araban, Entzia mendilerroan dago, Legaireko basoan Opakuako mendatetik gertu, ekialdera, altuera berean gutxi gorabehera.

Kokapena
--------

Entzia mendigunea Arabako ekialdean dago, Nafarroako Urbasa-Andiamendi natur parkearekin muga-mugan. Mendigune sonatu horrek paraje karstiko galanta osatzen duela eta, harresi gaindiezinaren itxura hartzen du edozein tokitatik ikusita ere. Paradoxikoa izan arren, bestelako naturagunea deskubrituko du bisitariak behin goi ordokira iritsita; izan ere, espero litekeen paisaia malkartsua bistaratu gabe, haran zintzilikatu berde eder bezain interesgarria ikusiko du **Legaire** inguruan.

Legaireko zelaiak

Historia
--------

Historiaurreko ehun bat megalito aurkitu dira Surbe (1137 m.), Atau (1183 m.) eta Mirutegi (1.167 m.) mendietako ekialdeko magalean dagoen Legaireko zelaian, Andoin eta Opakuaren parean, mendi-goian. Euskal Herriko megalito-kontzentrazio handienetako bat dago hor. Erdi Neolitotik aurrera eginak dira, duela 5.500 bat urte, nekazaritzan eta abeltzaintzan aritzen ziren gizarteek eraikiak.

Erliebe karstikoaz eta berdeguneaz gainera, historiaurreko monumentu megalitiko ugari daude ordoki zabalean. Hala egiaztatu zuten, bederen, Telesforo Aranzadi, Joxe Migel Barandiaran eta Enrique Eguren katedratiko adituek orain duela ehun bat urte. Urbasa eta Entzia mendiguneetan jo eta su aritu zen Euskal Herrian aski sonatua egin zen hirukote hori. Hirurak elkarlanean, lehen indusketa arkeologikoei ekin zieten XX. mendearen hasieran, Eusko Ikaskuntzak argitara eman zuen lanaren argitalpenean irakur daitekeenez.

2018ko uztailaren 4an tornado batek parketik gertu zeuden 72 hektarea pagadi suntsitu zituen, baina parkean eragina ez zen handia.

2018ko azaroan hiru erakundek elkarlanean hainbat megalito berriro zutundu eta kartelekin dokumentatu zituzten: Entzia eta Iturrietako Partzuergo Orokorra, Arabako Foru Aldundia eta Gondra Barandiaran Fundazioa.

* Mendiluzeko CromlechaMendiluzeko Cromlecha
* Mendiluzeko cromlechaMendiluzeko cromlecha

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    Gil-Garcia, Josean. «Legaireko megalito parkea» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2020-01-21).
2. ↑   Larretxea Agirre, Ainhoa.  (2018ko uztailaren 6a). «Milaka pago bota ditu tornado batek Arabako Entzia mendilerroan» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2018ko uztailaren 7a).
3. ↑   Maruri Bilbao, Ibai.  (2018ko uztailaren 7a). «Tornado batek pagadi bat txikitu du Araban» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2018ko uztailaren 7a).
4. ↑   «Tornado batek Legaireko basoa txikitu du» *Alea* 2018ko uztailaren 6a (Noiz kontsultatua: 2018ko uztailaren 7a).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** Fundación Gondra Barandiarán. *Parque Megalítico de Legaire.*  (Noiz kontsultatua: 2019-12-30).

Ikus, gainera
-------------

* Legaireko basoa

Kanpo estekak
-------------

* Legaireko Parke Megalitikoa / Parque Megalítico de Legaire. Arkeoaraba. 2015-2018an egindako lanen aurkezpen bideoa. 2019ko ots. 20.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q80372135
* Commonscat Multimedia: Megalithic Park of Legaire

---

 |

* Wd Datuak: Q80372135
* Commonscat Multimedia: Megalithic Park of Legaire
**Parasma** 1998an sorturiko Lekeitioko Thrash metal taldea izan zen, 2003an ibilbidea etetea erabaki zuten..

Historia
--------

Lekeitioko taldeak soinu gogorrak maite zituen eta thrash-metalaren inguruak besarkatu zituen, death eta corea tartean zirela. Erritmo etnikoen aztarnak soma daitezke perkusio-atalean. Etsaiak taldearen altzoan jaio eta hazitakoa da Parasma eta Toki baterijoleak perkusioak eta ahotsak sartzen zituen Etsaiaken zuzeneko emanaldietan. 

Lehenengo diskoa Paul "Etsaiak" taldekoak grabatu eta nahastu zuen bere estudioetan, Lekeitio ondoan dagoen Amorotoko Musikorta estudioetan 2001eko abuztua eta irailean. Keu "Etsaiak" punteoak sartzen ibili zen ("Irabaziko dugu"). Beste laguntzaile batzuk ere izan zituen Parasmak disko hau grabatzeko; besteak beste: Aner Brutal Melody taldekoaren ahots gordin eta krudelak ("Herri zaharren mendekua"), Aitor pLT tekno kutsuko abestian teklak jotzen aritu zen. Diseinua Dani Brigada Slam-ek egin zuen.

Partaideak
----------

* Ursus (ahotsa)
* Malax (gitarra)
* Flashito (gitarra)
* Mamu (baxua)
* Toki (bateria eta koroak)
* Ñako (soinu teknikaria eta kudeatzailea)

Diskografia
-----------

* "Bizitzera beharturik" lehen maketa (1998).
* "Parasma" diskoa (2001)
* "Ekaitzik Gabeko Bakerik?" diskoa (2003)

Maketaz gain diskoetako abesti batzuk youtuben ikusgai daude, "Diruaren gainetik", "herri zaharren mendekua" eta "Txapapp"  besteak beste.

Abestiak
--------

Bizitzera Behartua Demo 1998ː

1.. Istori Berdina
2.. Ba Al Gara Ezer?
3.. War Is the Way
4.. Beldur Naiz
5.. Diruarln Gaineth
6.. Bizitzera Behartua
7.. Zergaitik?

Parasma Albuma 2001ː

1.. Askatasun Eza
2.. Ez Ditut Gustuko
3.. Herri Zaharren Mendekua
4.. 200,000
5.. Kaosmentala
6.. Irabaziko Dugu
7.. Ez Dakit
8.. Malkoen Jabe
9.. Kontuz
10.. Zergatik?
11.. Agian Berandu Da
12.. Beldur Naiz

AEKantuz Split 2001, kolaboratzaile moduanː

1.. Pilt - Ezpatadantza
2.. Koma - Baga Biga Higa
3.. Zea Mays - Gogo Eta Gorputzaren Zilbor Hesteak
4.. Ken 7 - Izarren Hautsa
5.. Betagarri - Agure Zaharra
6.. Zirikatu - Eperrak
7.. Selektah Kolektiboa - Joan Dira, Joan
8.. Leihotikan - Ikusi Mendizaleak
9.. Parasma - Kanpo
10.. Trikizio - Itsasoan Urak Haundi

Ekaitzik Gabeko Bakerik Albuma 2003ː

1.. Noiz Arte
2.. Bizitzatik Ikasten
3.. Hiria Txiki Gelditzen Zait
4.. Ez Duzu Kondentazen
5.. Harro Adi

6. Gora Herriaren Diktadura

1.. Emakumea
2.. Gezurti
3.. Itxi Begiak
4.. Oroitzen Ditut
5.. Gure Etxea
6.. Intro / Itsaso Beltzak

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑

Kanpo estekak
-------------
**Vejerko Gaztelua** Vejer de la Frontera (Andaluzia) herrian dagoen eraikin bat da, jauregi itxurakoa gaztelua baino gehiago, jatorrian gaztelu andalusi bat izan zena eta herriaren puntu goren batean kokatua.

Deskribapena
------------

1931n Monumentu Nazional izendatua, gaztelu hau Vejerko gunerik garaienean dago eta gaztelu arabiar baten hondakinen gainean eraikia dago. Gaztelu zahar hartatik, perra-arkuzko atea nabarmentzen da. Gotorlekuak 74 bider 22 metroko oinplano angeluzuzena du. Hiru dorre ditu, horiek ere laukizuzenak, bi iparraldean eta beste bat hegoaldean. 

Eraikuntza garaiaren arabera, estilo ezberdinak ikus daitezke. IX. eta X. mendeen artean harresitutako esparrua eraiki zen. XI. mendearen amaieran, barruan bigarren harresi-barruti bat zegoela aipatzen da. Sarrerako atea ere islamiar garaikoa da, baina gaur egun apaindutako alfizaren zati bat baino ez da kontserbatzen (palma-hostoekin), eta perra-arkua eta hari eusten zion horma desagertu dira.

Hegoaldeko eraikin nagusia, bizileku gisa erabili behar zena, XVI. eta XVII. mendeen artean eraiki zen. Azkenik, patioko zutabeak, goiko galeriari eusten diotenak, XVIII. eta XIX. mendekoak dira. Garai horretan Medina Sidoniako dukeen egoitza izan zen.

Gazteluak bi patio ditu, nagusian dago uraska zaharra (ubide-sistema baten bidez euri-ura biltzen zuena). Arma-patiotik, almenak ikus daitezke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Castillo de Vejer de la Frontera en Cádiz» *Sapos y Princesas* (Noiz kontsultatua: 2023-08-31).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** admin.  (2016-06-20). «Monumentos de Vejer» *Vejer de la Frontera Turismo* (Noiz kontsultatua: 2023-08-31).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q97619488
* Commonscat Multimedia: Castillo de Vejer de la Frontera

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0000501
* IAPH: i2054

 |

* Wd Datuak: Q97619488
* Commonscat Multimedia: Castillo de Vejer de la Frontera
**Roberto Críspulo Goizueta** (Habana, Kuba, 1931ko azaroaren 18a - Atlanta, Georgia, AEB, 1997ko urriaren 18a) kubatar-estatubatuar enpresaburua izan zen, hain zuzen ere, Coca Cola edari ospetsua ekoizten duen The Coca-Cola Company konpainiako Zuzendaritza Batzarreko Presidentea eta Zuzendari Orokorra. Bai aitaren bai amaren aldetik jatorri euskalduna zuen.

Biografia
---------

Familiak azukre kanaberarekin loturiko negozioak zituen, baina pixkanaka negozioak zabaldu eta ekipo ondasunen eta eraikuntzaren alorrean lanean hasi ziren. Roberto Goizuetak Yaleko Unibertsitatean egin zituen ikasketak, eta graduatu bezain laster Coca-Cola enpresarentzat hasi zen lanean, 1954. urtean.

1960ko hamarraldiaren erdialdera alde egin zuen Kubatik, Coca-Cola enpresaren akzio gutxi batzuk beste ondasunik gabe, eta 1969an estatubatuar herritartasuna hartu zuen.

1981. urtean Robert Woodruffek Coca-Colaren zuzendaritza eskaini zion, eta horrela iritsi zen Estatu Batuetako hispano ahaltsuena izatera. Goizuetak garrantzi handiko apustua egin zuen freskagarri horri zaporea aldatzeko, eta Pepsi arerio handiaren antzeko freskagarri bat asmatu nahi izan zuen, baina huts egin zuen. Handik gutxira zuzendu zuen akatsa, dena dela, Coca-Cola Classic eta Coca-Cola Light freskagarriak merkatura atereaz.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Goizueta fundazioaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3622684
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 77151625
* ISNI: 0000 0000 5540 1881
* GND: 120648229
* LCCN: n97114489
* NKC: jn20031104007
* NARA: 10573436
* SNAC: w6891x73
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02496/eu\_g\_2428/g2428
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3622684
**Pilar Lorengar** (Jaiotza-izena: ***Pilar Lorenza García*** ; Zaragoza, 1928ko urtarrilaren 16a - Berlin, 1996ko ekainaren 2a) espainiar opera-abeslaria izan zen.

Bartzelonako Musika Kontserbatorioan kantu-ikasketak egin zituen. Madrilen Angeles Ottein ezagutu zuen, eta harekin hasi zen lanean. 1949an hasi zen antzokietan agertzen, zarzuelako kantari gisa. 1951n Bartzelonako kantu-lehiaketa bat irabazi ondoren, soprano gisa hasi zen kantatzen, eta bere ahotsa mundu osoan eman zen ezagutzera. Paris, Londres, New York, San Francisco, Chicago, Viena, Munich, Berlin eta beste leku askotan kantatu zuen. 1959an Berlingo Deutsche Operen kantatu zuen lehen aldiz; han bizi izan zen hurrengo urteetan, eta alemaniar herritartasuna hartu zuen. Espainian ez zuen abestu 1987 arte. Mozarten operak interpretatu zituen gehienbat, baina baita Verdi, Txaikovski, Weber, Wagner, Beethoven, Granados eta Fallarenak ere. 1990ean Arteetako Asturias Printzea saria eman zioten. Urte horretan bertan utzi zion antzokietan agertzeari, eta 1991n Lieder kantak jendaurrean abesteari. Operan interpretatu zituen rol aipagarrienak hauexek dira: Desdemona (*Otello*), Alice Ford (*Falstaff*), Violeta (*La Traviata*), Pucciniren Butterfly, Tosca eta Mimi heroiak, eta Mozarten hainbat pertsonaia nagusi, hala nola Kondesa eta Kerubin (*Figaroren ezteiak* operan), Pamina (*Txirula Miragarria* operan), Ilia (*Idomeneo*n) eta Dorabella (*Cosí fan tutte*n).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q286408
* Commonscat Multimedia: Pilar Lorengar

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 24582846
* ISNI: 0000 0001 2022 4827
* BNE: XX848694
* BNF: 13896789s (data)
* CANTIC: a10755858
* GND: 118729047
* LCCN: n81082520
* NKC: xx0135730
* NLA: 36549037
* CiNii: DA0838062X
* SNAC: w6b57fwb
* SUDOC: 077720903
* UB: a1110969
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03903/eu\_l\_2462/l2462
* GEA: 8181
* DBE: url
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q286408
* Commonscat Multimedia: Pilar Lorengar
**Río Cuarto** (noizbehinka **Río IV** idatzia) edo **Ciudad de la Concepción del Río Cuarto**  Kordoba probintziako hegoaldean dagoen Argentinako hiri bat da. Departamendu homonimoaren hiriburua da, eta Pampa hezearen mendebaldean dago, Comechingones mendikatearen ekialdean dagoen penelautada batean, izena hartu zuen ibaiaren ertzean (Cuarto). Chocancharava izenez ere ezaguna.

Bere tamaina eta biztanleria dela eta, probintziako bigarren hiria da, hiriburuaren ondoren, bertatik 213 km-ra dago errepidez (RN36, gaur egun autobia).  64,25 km² ditu. 

Nekazaritza-abeltzaintza eskualde oparo baten merkataritza- eta zerbitzu-zentroa da eta Pampa eta Cuyo rekin lotzen dituzten merkataritza-korridoreetan komunikazio-gune bat da nazio mailan.

XIX. mendearen amaieratik izan zuen garapen handia, bere izaera independenteari gehituta, *Inperioaren* goitizen kolokiala lortu du. Baldintza hori 2000ko hamarkadan onartu zen José Manuel de la Sotaren gobernuan, ofizialki Kordobako Probintziako hiriburu alternatibo izendatu zutenean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Cfr. Carta Orgánica de la Ciudad de Río Cuarto (1996), art. 9.
2. ↑   «Distancia entre Río Cuarto y Córdoba» *ar.mejoresrutas.com*.
3. ↑  Municipalidad de Río Cuarto
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q983451
* Commonscat Multimedia: Río Cuarto

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143122498
* LCCN: n84195697
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q983451
* Commonscat Multimedia: Río Cuarto
**Osvaldo Soriano** (Mar del Plata, Argentina, 1943ko urtarrilaren 6a - Buenos Aires, Argentina, 1997ko urtarrilaren 29a) argentinar idazle eta kazetaria izan zen.

Biografia
---------

Neuqueneko Industria Eskolan egin zituen ikasketak, Patagonian, eta motor-lantegi batean hasi zen lanean, Tandil hirian. 1966an kazetari gisa hasi zen lanean. Hiru urte geroago, 1969an, Buenos Airesa joan zen, eta *Primera Plana*, *Panorama*, *La Opinión* eta *El Cronista* egunkarientzat lan egin zuen, telebistarako eta zinemarako hariak idazteaz gainera. 1973an bere lehen eleberria argitaratu zuen, *Triste solitario y final* ("Bakarzale tristea eta amaia").

Militarrek aginpidea indarrez hartu zutenean, Parisa erbesteratu zen. Han *Cuarteles de invierno* ("Neguko kuartelak") eta *No habrá más penas ni olvido* ("Ez da pena eta ahanztura gehiago izango") idatzi zituen, eta 1983an Argentinara itzuli zenean argitaratu zituen. Urtebete geroago, artikulu-bilduma bat argitaratu zuen, *Artistas, locos y criminales* ("Artistak, zoroak eta kriminalak") titulupean, eta artikuluak idazten hasi zen Mexiko, Venezuela, Txile, Italia, Alemania eta Frantziako zenbait egunkarirentzat. 1986an *A sus plantas rendido un león* ("Lehoi bat bere oinetara") eta *Donde Geneviéve y el Flaco Martínez perdieron las ilusiones* ("Geneviévek eta Flaco Martinezek ilusioak galdu zituzten") argitaratu zituen, eta 1990ean *Una sombra ya pronto serás* ("Aurki itzala izango zara"). Azken horretan oinarri hartuta Héctor Olivera zinema-zuzendariak film bat egin zuen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1366957
* Commonscat Multimedia: Osvaldo Soriano

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 39384355
* ISNI: 0000 0001 1025 1848
* BNA: 000024532
* BNE: XX1002111
* BNF: 11925170x (data)
* GND: 124561942
* LCCN: n80060776
* NDL: 00923512
* NKC: xx0016363
* NLA: 36144820
* CiNii: DA03234890
* SUDOC: 02714383X
* BIBSYS: 90124621
* ICCU: CFIV070479
* Open Library: OL186738A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Persée: 233667

 |

* Wd Datuak: Q1366957
* Commonscat Multimedia: Osvaldo Soriano
**Whanganui ibaia** (ingelesez: *Whanganui River*) Zeelanda Berriaren iparraldean dagoen ibaia da. 290 kilometro ditu eta herrialdeko hirugarren luzeena da.

Ibaia pertsona juridiko
-----------------------

Zeelanda Berriko parlamentuak pertsona juridiko izendatu zuen Whanganui ibaia lege bat medio 2017ko martxoan eta honekin ibaia halako estatusa lortzen duen lehena izan zen munduan. Erabakiaren arabera, ibaiak eskubide eta betebeharrak izango ditu eta auzitegi baten aurrean bi pertsonek ordezkatuko dute, batek Estatuaren izenean eta besteak Whanganui iwi herriarenean (maoriak).

Erabaki honen arrazoia maorientzat ibaiaren ongizatea haien ongizateari lotua dagoela da. Eta ibaiari pertsona izaera ematearen ideia maoriek eta Whanganui ibaiaren lotura estutik dator, herri honen esaera honek hala laburbiltzen duena: "*Ni ibaia naiz eta ibaia ni da*". Gainera, bertako maorien herriak ibaia gurtzen du. Maoriak 1870etik ari ziren eskaera hau egiten.

Akordioaren ondorioz, ibaiak 52 milioi euro jasoko ditu konpentsazio gisa, 19 milioi bere egoera hobetzeko eta 1 bere legezko egoera finkatzeko.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   «Whanganui ibaia pertsona juridikoa izendatu du Zeelanda Berriak» *Argia* 2017ko martxoaren 16a CC-BY-SA lizentzia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1940419
* Commonscat Multimedia: Whanganui River

---

* **Lekuak**
* OSM: 11593392
* TGN: 7505608

 |

* Wd Datuak: Q1940419
* Commonscat Multimedia: Whanganui River
**Wexford konderria** (ingelesez: *Wexford County*) Michiganko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Cadillac da. 2010eko zentsuaren arabera 32.735 biztanle zituen, Wexford kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Wexford konderriak 1.490,45 kilometro koadro ditu. Horietatik 27,1 ura dira. Beste 1.463,35 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 21,96 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 32.735 pertsonetatik 31.765 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 519 dira. 122 beltzak edo afroamerikarrak. 189 amerikar natiboak ziren eta 18 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 193 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 24 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 424 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q506975
* Commonscat Multimedia: Wexford County, Michigan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 312587350
* LCCN: n81091940
* NARA: 10039739
* **Lekuak**
* OSM: 1907341
* TGN: 2000998

 |

* Wd Datuak: Q506975
* Commonscat Multimedia: Wexford County, Michigan
Alpendizaren edo Espantaperroseko dorrea
***Espantaperroseko dorrea***, (Al Islam saila), Pedro Roque Hidalgo artistarena, 2006. Akrilikoa taula gainean, 122x122 zentimetro
**Espantaperroseko dorrea**, **Talaiaren dorrea** ere deitua, Badajozeko alkazabaren ondoan dagoen dorre albarrana da, jatorri almohadekoa eta oktogono formako oinplanoduna. 1169an eraikia, 30 metro inguruko altuera du. Sarri, Alpendizaren Dorrearekin nahasten da, Alpendizaren atetik gertu dagoena, Santa Maria Calatravakoaren elizaren hondakinetatik gertu dagoena.

Arte almohadearen dorre albarranar poligonalak eraikitzeko ohitura jarraitzen du. Zentzu honetan, bere eraikuntza, Sevillako Urrearen Dorrearen aurrekoa da.

Dorrearen zatirik gehiena trinkoa da, bere goiko bi solairuak izan ezik, gangatutako eraztun formako bi ganbera direnak. Jatorrian, elkargurutzatutako arkuz apaindutako eraikin karratu bat zuen tontorrean, eta, eraiki eta denbora batera, XVI. mendean, gaur egun ikus daitekeen mudejar estiloko tenplutxoa gehitu zitzaion. Amaitze mudejar honek, joan den mendearen amaieran kendua izen zen kanpai bat izateko funtzioa zuen, gaur egun, kanpai hori, Badajozeko arkeologia museo probintzialean ikus daitekeelarik.

Berriki, zaharberritua izan da.

Ikus, gainera
-------------

* Badajozko taifa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3133360
* Commonscat Multimedia: Badajoz Alcazaba

---

 |

* Wd Datuak: Q3133360
* Commonscat Multimedia: Badajoz Alcazaba
**Soinu-efektua** edo **audio-efektua** artifizialki sortutako edo eraldatutako soinua da, zinemagintzan, telebistan, musika grabaziotan, bideo-jokoetan, marrazki bizidunetan, zuzeneko antzerki edo musikaletan eta bestelako euskarrietan helburu artistikoarekin edo edukiak sortzeko erabiltzen den soinua. Zineman eta telebistako produkzioetan, soinu-efektuak grabatu eta erreproduzitu egiten dira eduki narratibo edo sortzailea emateko, elkarrizketarik edo musikarik gabe. Terminoa grabazio batean erabilitako prozesuari aplikatzen zaio maiz, ez grabazioari berari. Zinema eta telebistako produkzio profesionalean, elkarrizketa, musika eta soinu-efektuak elementu bereizi gisa tratatzen dira.

Soinu-efektuak zineman
----------------------

Zinema-produkzio batean entzuten ditugun ia soinu guztiak postprodukziokoak dira, hau da, ez dira benetako ekintzakoak. Horri foley soinua deitzen zaio zineman irudiaren arabera sinkronizatzen diren soinu-efektuen sortzailea Jack Foley izan zelako. Foley Artistek grabatzen dituzte soinu horiek.

Soinu-efektu horiek hiru ataletan bana daitezke:

- *Zarata diegetikoa:* ekintzari dagokio, den bezalakoa da. Haizea, airea, sua...

- *Zarata ez-diegetikoa:* objektua ikusi gabe gogo-aldartea sortzeko. Erlojua, urratsak...

- *Zarata deskribatzailea:* soinu irrealak erreproduzitzeko asmatua

Bideo-jokoetako soinu-efektuak
------------------------------

Bideojokoetako soinuaz hitz egiteko, soinuaren diseinua aipatu behar da. Ezin da musikaz bakarrik hitz egin, entzun ditzakegun zaratak asko dira : jauziak, pausoak, ateak, elkarrizketak, soinu-banda eta giro-soinua. Laburbilduz, gure bideojokotik datorren edozein soinu.

Erabileraren arabera bana daitezke:

- Ekintza bat testuinguruan kokatzea: gertaera bati soinu jakin bat esleitzea

- Espazio bat definitzea: espazio jakin bat definitzen duen elementu gisa soinua erabiltzea

- Gertaera bat markatzea: zerbaiti arreta eta interesa sortzeko

- Giro bat sortzea: bideojokoaren hainbat unetan sentsazioa eman eta emozio zehatzak transmititzeko.

Ikus gainera
------------

* Audio-editorea
* Efektu pedala
* Audioaren prozesamendu digitala
* Soinu-txartela

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Aprendercine.com.  (2018-01-01). «Efectos de sonido en el cine» *Aprendercine.com* (Noiz kontsultatua: 2023-08-22).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Los efectos sonoros en el cine, creatividad e imaginación para dar vida a un género -» *Sound&Pixel* (Noiz kontsultatua: 2023-08-22).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** de 3DJuegos, El equipo.  (2020-11-21). «Hablamos del sonido en los videojuegos: su evolución, cómo funciona y su capacidad de influir en el jugador» *3DJuegos* (Noiz kontsultatua: 2023-08-22).

Bibliografia
------------

* Konigsberg, Ira (2004). Diccionario técnico Akal de cine. trad. Francisco López Martín y Enrique Herrando Pérez. AKAL. ISBN 978-84-4601-902-2.
**Muranoko kristala** edo **Veneziako kristala** (italieraz: *vetro veneziano*) Venezian, arruntki Murano uhartean, egindako beira da.

Behe Erdi Aroan, beira fabrikatzeko zentroak ez ziren gutxi izan Mendebalde kristauan. Horien artean, Poitou eta Normandiakoak (Frantzia) izan ziren garrantzitsuak, beren kopak grabatu, esmaltatu eta edestuekin, eta Nurenbergekoak (Alemania), berriz, beren beirate edo edalontzi handi zilindriko esmaltatuekin, armarri, enblema eta erretratuekin. Baina denak eklipsatu zituen Veneziak XIII. mendearen hasieratik XVII. mendera arte.

Veneziak bizantziarrak izan zituen maisu, eta haien esmaltatzea eta piezen urre-kolorea ikasi zuen. Hirian eta bere ondoko Muranoko irlatxoan, ezin konta ahala kopa landu zituen, oin altuko kopak, apendize apetatsuak, katiluak, hari zuriko (*latticini*) edo kolorezko pitxerrak, harribitxi faltsuak eta abar, aipatutako prozedura guztiez baliatuz eta gaur egun museo eta bilduma askotan miresten diren produktuen fintasun, dotorezia, arintasun, barietate eta fantasiagatik bereiziz. XIV. mendetik aurrera (1325 inguruan), Venezian beirazko ispiluen fabrikazioa dago, XVI. mendearen hasieran hain garrantzi berezia hartu zuena.

Kanabera-lana beira puzteko teknika veneziar bat da, eta beirazko objektuei patroi intrinkatuak gehitzeko erabiltzen zuten. Kanaberak koloredun beirazko barrei egiten die erreferentzia; hagaxka hauek sinpleak edo kolore bakarrekoak izan daitezke, edo konplexuak izan daitezke eta patroian kolore askotako hari asko izan ditzakete.

Veneziako beira-maisuek kristalak egiteko tresna espezializatuak erabiltzen zituzten: *borselle*a (beira gorriari forma emateko erabiltzen zituzten pintzak edo aliketak), *canna da soffio* (putz egiteko hodia), *pontello*a (putz egin ondoren artisauak kristalarekin konektatzen duen burdinazko barra bat, azken ukituak gehitzeko), *scagno* (beira-maisuaren lan-bankua) eta *tagianti* (beira mozteko).

Frantzian, Herbehereetan, Espainian eta Alemanian Veneziako beirak kopiatzen ziren, perfekzioz eta gustuz berdindu gabe, eta XVII. mendearen erdialdetik ispiluak imitatu zituzten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Dorigato, Attilia.  (2003). *Murano, Island of Glass.*  Arsenale Editrice ISBN 978-8-87743-293-3. OCLC .156146832.
2. ↑   Gable, Carl I..  (2004). *Murano Magic: Complete Guide to Venetian Glass, Its History and Artists.*  Atglen, Pennsylvania: Schiffer Pub. ISBN 978-0-76431-946-4. OCLC .53361383.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2116707
* Commonscat Multimedia: Murano glassware

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph487782
* AAT: 300380561
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2116707
* Commonscat Multimedia: Murano glassware
Estatu Batuetako posterra, Bigarren Mundu Gerran diseinatua. Itzulpena: «Janaria arma bat da. Ez dezagun alferrik galdu! Zuhurtasunez erosi. kontu handiz prestatu. Jan dena".
**Erabateko guda** edo **guda osoa** XX. mendeko terminoa da, gerra mota bat deskribatzen duena, zeinean herrialde edo nazioek dituzten baliabide guztiak mobilizatzen eta muturreraino bultzatzen dituzten, izan gizakiak, militarrak, industrialak, nekazaritzakoak, naturalak, teknologikoak, zientifikoak edo beste edozein motatakoak, beste herrialde edo nazio batek gerra egiteko gaitasuna erabat suntsitzeko. Erabateko gerraren praktika mendeetan zehar erabili izan da, baina XIX. mendearen erdialdera arte ez zen onartu erabateko gerra gerra egiteko beste modu bat zela.

Erabateko gudaren kontzeptuaren garapena
----------------------------------------

Erabateko gudaren kontzeptua askotan Carl von Clausewitz-i egozten zaio, baina errealitatean Clausewitz-ek guda absolutuaren kontzeptu filosofikoa interesatzen zitzaion, inolako murrizketa politikorik gabeko gerra, Clausewitz-ek ezinezkotzat jotzen zuena. Bi terminoak, guda absolutua eta erabateko guda, askotan nahasten dira. Christopher Bassfordek, *National War College*-ko estrategiako irakasleak, honela deskribatzen du aldea: "Garrantzitsua da, gainera, *Clausewitz*-en guda absolutuaren kontzeptua "erabateko guda" kontzeptutik nahiko ezberdina dela. Erabateko guda Erich Ludendorff ( I. Mundu Gerran Alemaniako guda-esfortzuaren kontrola hartu zuen) jeneralaren ideiek adierazitako gudarako preskripzioa izan zen. Zentzu horretan, erabateko gudak politika gerraren menpekotasun osoa esan nahi zuen, Clausewitz-ek erabat baztertu zuen ideia eta erabateko garaipena edo erabateko porrota zirela aukera bakarrak. Erabateko gerrak ez zuen denboraren eta espazioaren ondorioak etetea suposatzen, Clausewitz-en gerra absolutuaren kontzeptuak bezala.».

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q154605
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2004005893
* NKC: ph575225
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q154605
**Berunezko beira** berun oxidoa duen beira mota bat da, eta ez kaltzio oxidoa. Berun oxidoaren kantitatea %18 eta 35 artekoa da. Berun ugariko beirarako, berunezko beira barietate baterako, kuota gutxienez % 24koa izan behar da. Beira mota honek propietate optikoak ditu, batez ere apaingarriak edo abstraktuak egiteko.

Berunezko kristala terminoak nahasmena sor dezake, kristal-egiturarik ez duelako eta, beraz, beira mota bat delako eta ez kristalezkoa, baina arrazoi historiko eta komertzialengatik mantentzen dute.

Ezaugarriak
-----------

Beirari berun-oxidoa gehitzeak errefrakzio-indizea handitzen du, eta, gainera, galdaketa-tenperatura baxuagoa da. Horrek beiraren lana eta modelazioa errazten du. Berunaren dentsitate handiak propietate optikoak eragiten ditu. Distira errefrakzio-indizearen araberakoa da, eta horrek ere handitu egiten du dispertsio edo sakabanaketa. Dispertsioa espektroetan argia bereizteko neurri bat da, prisma batean gertatzen den bezala.

Pb2+ ioiaren erradio ioniko handiak geldotasun handia ematen dio erretikula atomikoan, eta beste ioien mugimendua zailtzen du; horrek erresistentzia elektriko handia ematen die, beira alkalinoak baino magnitude handiagoko bi ordena inguru (108.5 vs 106.5 Ohm·cm, korronte jarraituan 250 °C-tan). Ondorioz, berunezko beirak maiz erabiltzen dira argiztapen-gailuetan.

| Erabilera | PbO PbO (pisuaren %) |
| --- | --- |
| Etxean erabiltzeko kristalak | 18-38 |
| Beiraztatuak eta esmalteak | 16 – 35 |
| Errefrakzio handiko beira optikoak | 4 – 65 |
| Erradiazioen aurkako babesa | 2 – 28 |
| Erresistentzia elektriko handia | 20-22 |
| Beirak soldatzea eta zigilatzea | 56 – 77 |

Izpi katodikoen hodien pantailetan ere erabiltzen dute, X izpien eraginpean egon ez daitezen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Instituto Latinoamericano de la Comunicación Educativa
2. ↑  Euskalterm: [Beiragintza Hiztegia] [2021]
3. ↑   James F. Shackelford, Robert H. Doremus.  (2008). *Ceramic and Glass Materials: Structure, Properties and Processing.*  Springer, 158 or. ISBN 0-387-73361-2..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q392551
* Commonscat Multimedia: Crystal glass

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4345960-2
* AAT: 300010811

 |

* Wd Datuak: Q392551
* Commonscat Multimedia: Crystal glass
**Milagros Ximénez de Cisneros Rebollo** (Sevilla, 1952ko maiatzaren 21a - Madril, 2021eko ekainaren 23a), ezagunagoa **Mila Ximénez** izenez, espainiar kazetaria, telebistako kolaboratzailea, idazlea eta bihotzeko prentsako pertsonaia izan zen.

Bizitza
-------

Manuel Ximénez de Cisneros Muñoz de Leónen (1924-2008) eta Nicolasa Rebollo Burgueñoren (1926-2009) alaba, hiru neba-ahizpa zituen: Concepción (Concha), Manuel (Manolo) eta Encarnación (Nani). 1980ko hamarkadaren hasieran, Manuel Santana tenislariaren bikotekidea izan zen. Harreman horretan zegoela, Alba izeneko alabaz erditu zen 1984ko apirilaren 15ean. Santana eta biak zibiletik ezkondu ziren 1983ko otsailaren 9an, eta garai horretan bere senarraren abizena hartu zuen. 1986an elizatik ezkontzea planeatu bazuten ere, dibortziatu egin ziren. Hamarkada horreren amaieran, José Sacristán aktorearekin harremana hasi zuen.

1986ko otsailean hasita, urtebetez *ABC* egunkarian kolaboratu zuen, zeinean *Café con Mila Santana* izeneko asteroko atal baten ardura izan zuen. Bertan, Andrés Segovia, Antonio Mingote, Cayetana de Alba, Leonard Cohen, Plácido Domingo, Terenci Moix, elkarrizketak egiten ditu. Hainbat pertsonaia ezagun elkarrizketatu zituen, hala nola, Antonio Asensio, José María García, Miguel Bosé, Pedro Almodóvar, José María Ruiz-Mateos, Carmen Sevilla eta Boris Becker. Aurretik, tenis aldizkarietan kolaboratu zuen.

Jaime Peñafiel kazetariarekin *La Revista* (1984) argitalpenean elkarlanean hasi ondoren, 1985 eta 1987 bitartean Encarna Sánchezek zuzentzen zuen *Directamente Encarna* irratsaioan kolaboratu zuen *Cadena COPE* katean.

Hainbat urtetako etenaldiaren ondoren, 2000ko hamarkadaren hasieran jarduera profesionalera itzuli zen, telebistara. Telecinco telebista-katean kolaboratzaile hasi zen. *Crónicas Marcianas* (2004), *TNT* (2004-2007), *A tu lado* (2004-2007), *La Noria* (2007-2012), *Sálvame* (2009-2021) *Deluxe* (2009-2021), *Abre los ojos... y mira* (2013-2014) eta *Supervivientes* (2015) telebista saioetan aritu zen.

2016an *Lecturas* aldizkarian *En el punto de Mila* izeneko bloga idazten hasi zen astero. Urte berean, 2016ko *Supervivientes* reality showeko lehiakidea izan zen. 2019an *Gran Hermano VIP* reality showaren 7. edizioan parte hartu zuen.

Bi bilobaren amona zen, bere alaba Albaren aldetik: Alexander (2007) eta Victoria (2012).

2020ko ekainaren 16an, Milak *Sálvame* telebista saioan iragarri zuen biriketako minbizia zuela.

Erialdi luze baten ondoren, 2021eko ekainaren 23an hil zen Madrilen, bere etxean.

Liburuak
--------

* *Perdón si no hablo de mí* (2005) ISBN 978-84-96280-31-1
* *Gitana, ¿tú me quieres?* (2007) ISBN 978-84-8460-650-5

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6016223
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87547658
* ISNI: 0000 0000 7826 8032
* BNE: XX1763687
* LCCN: n2009028106

 |

* Wd Datuak: Q6016223