recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**César Oroz Martija** (Iruñea, 1968) nafar marrazkilari eta binetagilea da. Diario de Navarran egiten du lan 1991tik, eta bertan plazaratzen du egunero *Punto final* izeneko bere zinta. Gainera, *La tira de Oroz* tirak ABC egunkari espainiarrean ikusten du argia, 2006tik aurrera. Kolaborazio ugari egin ditu El Jueves (2005/2011), Dominical ABC (2006/2010), Sibaritas (2005/2010), Actualidad Juridica Arantzadi (2013/2016) eta Orgullo y satisfacción.com (2014/2017)  eta umore grafikoa lantzen duten beste aldizkarietan ere*.* Hainbat sari jaso ditu bere lanagatik (beste batzuen artean Mingote Saria 2004an, Nafarroako Prentsa Elkarteak emandakoa).

Kartelak egin ditu (2006ko Sanferminetako zezen feria) eta baita Sanferminetako peñen pankartak ere.

Erakusketa askotan hartu du parte, azkena *Tirabirak* izenekoan (UPV-EHUrenean Euskal Herrian barna ibilitakoa, 2016an).

Euskarri digitalean ere ikus daitezke bere marrazkiak.

Hamabost liburutik gora argitaratu ditu.

Lanak
-----

1. "Por qué lo llaman anexión cuando quieren decir conquista?" 1512-2012 (2012)
2. "Todo San Fermin, 20 años de fiesta y humor" (2013)
3. "¡Osasuna nunca se rinde!" (2015)
4. "¡Lo que diga Shakespeare!" (2018)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Cesar Oroz*** |

* Orozen webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16554793
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 86576939
* ISNI: 0000 0000 4947 9797
* BNE: XX1022633
* LCCN: nr2003005056
* SUDOC: 06945650X
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 1670422

 |

* Wd Datuak: Q16554793
Tibeteko otsoa (***Canis lupus chanco***), otso ileduna edo *chángú* izenez ere ezaguna, otso espezie bat da. Bere jatorria, Erdialdeko Asian, Mongolian , Txinako Iparraldean, Shensinen , Sichuanen , Yunnanen eta Himalaiako mendebaldean kokatzen da. Tibetar otsoa tamainaz ertainetik handira izaten da. Ilelatza daukate, eta gris, arre edota beltz kolorekoak dira. Hauek, Txinako, Mongoliako eta Mantxuriako baso hotzetan bizi dira. Zientzialariek betitik pentsatu izan dute, Tibeteko otsoa etxeko txakurraren arbasoa izan dela; izan ere, biak tamaina txikikoak dira eta morfologia antzekoa daukate.

Deskribapen Fisikoa
-------------------

Tibetar otsoak, oro har, arre, gris edota beltz kolorekoak dira. Beraien bizkarra, isatsa eta sorbaldak beltzak eta zuriak dira. Berriz, sabela, kokotsa eta hankak zurixkak dira. Batzuetan, intentsitate desberdineko banda ilunak azaltzen dituzte gorputzean zehar. Belarriak gris kolorekoak dira, eta muturra zein begiak beltzak. Fisikoki, Tibetar otsoa eta Eurasiar otsoa oso antzerakoak dira, baina, Tibetar otsoa hanka motzagoak ditu.

Jokabidea
---------

Tibetar otsoa ez da talde handietan sakabanatzen, eta horregatik hiru zein biko taldeen mugitzen da. Harrapakinak harrapatzeko arrakasta gutxi dute, eta hori arazo larri batean bilakatu daiteke. Abeltzaintzari buruzko azterketa bat erakutsi egin du, otsoa izan dela artaldeetan hondamendi gehienak sortzen dituen animalia: otsoaren kasuan (%60); ondoren, elur-lehoinabarra (%38); eta azkenik, katamotza (%2). Hondamendi hauen kaltetuak hauek izaten dira: ahuntza (%32), jarraituak ardiagatik (%30), oiloak (%15) eta zaldiak (%13). Tibeteko otsoa, gizakiaz gain, jak basatien etsai nagusia da.

Kanpo estekak
-------------

* The IUCN Wolf Specialist Group: *Canis lupus*
* Arkive Images of Life on Earth: *Canis lupus*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q266883
* Commonscat Multimedia: Canis lupus chanco
* Wikispecies Espezieak: Canis lupus chanco

---

* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 1244055
* GBIF: 6164182
* ITIS: 726817
* MSW: 14000748
* NCBI: 246881

 |

* Wd Datuak: Q266883
* Commonscat Multimedia: Canis lupus chanco
* Wikispecies Espezieak: Canis lupus chanco
**Harford konderria** (ingelesez: *Harford County*) Marylandko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Oakland da. 2010eko zentsuaren arabera 244.826 biztanle zituen, Harford kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Harford konderriak 1.364 kilometro koadro ditu. Horietatik 231,94 ura dira. Beste 1.132,06 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 179,49 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 244.826 pertsonetatik 202.617 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 8.613 dira. 30.334 beltzak edo afroamerikarrak. 500 amerikar natiboak ziren eta 171 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 5.774 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 280 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 5.150 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q501284
* Commonscat Multimedia: Harford County, Maryland

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127832511
* LCCN: n79116199
* NARA: 10046423
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 935964
* TGN: 7016102

 |

* Wd Datuak: Q501284
* Commonscat Multimedia: Harford County, Maryland
68°30′18″N 23°18′36″E﻿ / ﻿68.505°N 23.31°E﻿ / 68.505; 23.31
**Leppäjärvi** (iparraldeko samieraz: *Leaibejávri*) Enontekiön dagoen hogeita hamar bat etxez osaturiko herrixka bat da. Udalerriko Hetta herritik abiatzen den Norvegiarako errepide erdibidean dago, mugatik 15 bat km-tara. Natura basatiaren artean dago, oihan zarbatsuen erdian eta Enontekiöko iparraldeeneko pinudiak ikusi daitezke bertan. Lijankijärvi aintziraren ertzean dago. 100 bat biztanle dauzka.

Laponiako Gerran, oso harrigarria bada ere, **Leppäjärvi** izan zen alemaniarrek suntsitu ez zuten herrixka bakanetarikoa. Herrixkako usteak dioenez, **Alamattila**ri esker izan zen, herrixka erasoengandik babesten duen aztia.

Kanpo estekak
-------------

* Leppäjärviri buruzko informazioa **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12262231

 |

* Wd Datuak: Q12262231


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Enontekiöko herrixkak** |  |
| Hettako elizaHettako elizaEnontekiöko aireportuaEnontekiöko aireportua**Hetta** • Jatuni • **Kaaresuvanto** • Kelottijärvi • Ketomella**Kilpisjärvi** • Kultima • **Kuttanen** • **Leppäjärvi** • LuspaMarkkina • Maunu • Muotkajärvi • Näkkälä • Nartteli • **Nunnanen**Palojärvi • **Palojoensuu** • **Peltovuoma** • Raittijärvi • RopinsalmiSaivomuotka • Sonkamuotka • Vähäniva • **Vuontisjärvi** • Yli-Kyrö |
Harem bateko ikuspegia (Jean-Baptiste van Mour, XVIII. mendea)
**Harem** (turkieraz, arabierazko حرم *ḥaram* 'debekatutako lekua edo leku sakratua' hitzetik ekarria, حريم *ḥarīm* 'leku sakratua; familia bateko emakumeak' eta حرام *ḥarām*, 'debekatutakoa; sakratua' hitzekin lotuta) musulmanen artean, zenbait etxetako gela edo aretoa da, emakumeek bakarrik erabil dezaketena.

Historia
--------

Otomandar Inperioaren garaian jauregian (batez ere Topkapı jauregian, Istanbulen) bizi ziren emakumeen etxebizitza zen. Bertan sultanaren ama, arrebak, ohelagunak (etorkizuneko sultanen amak), zenbait diplomatikoen alabak, ikasleak eta emakume esklaboak zeinek sultanari plazera ematen zioten dantza, musika edo sexuaren bitartez, bizi ziren. Eunukoak toki honen gudari beltzak zirenez zikiratzen zituzten. Zenbait emakumeek turkoa eta persiarra, dantza, musika, kantua edo maitasun-arteak ikasten zituzten. Esaten da Abd-ar-Rahman III.a, Kordoban egon zen lehenengo omeiatar kalifaren harena 6000 emakume eduki zituela.

Harena leku ia autonomo bat zen, arau propioekin eta hierarkia batekin. Emakumeek askotan, *valide sultan*a (sultanaren ama) edo emazteak adibidez, haien semeak hurrengo sultana izateko konspiratzen zuten. Horrela, sultan bereziak egon ziren, Mustafa I.a moduan atzerapen bat zuena eta instrumentu bezala jarri zutena.

Súleyman Kanuni baino lehen, etorkizuneko sultanen amak sultana amarengatik hautatuak izaten ziren haien edertasuna eta inteligentziagatik. Bere erregealdiaren bitartean harenaren funtzioa politikoagoa bilakatu zen bere emazte Hürreneri esker, Roxelana izenarekin ezaguna mendebaldean. Emakume honek botere "gelaurre" bat eta "emakumeen erreinu bat" ezarri zuen, mende bat eta erdi iraungo zuena. Harena estatu batean bihurtu zen beste estatu baten barruan. Bere semea Selimeri, "mozkorra" ezizenarekin ezaguna, politika baino orgiak eta libertinajea gustatzen zitzaizkionez Hürren izan zen benetan gobernatu zuena.

Artean
------

* Gérôme, Jean-Léon, 1824–1904Gérôme, Jean-Léon, 1824–1904
* Swoboda, Rudolf, 1859-1914Swoboda, Rudolf, 1859-1914
* Blas Olleras y Quintana, 1851-1919 Blas Olleras y Quintana, 1851-1919
* Gérôme, Jean-Léon, 1824–1904Gérôme, Jean-Léon, 1824–1904
* Lewis, John Frederick, 1805-1875Lewis, John Frederick, 1805-1875
* Bridgeman, Frederick Arthur, 1847-1928Bridgeman, Frederick Arthur, 1847-1928
* IngresIngres
* IngresIngres
* LefebvreLefebvre
* SpitzwegSpitzweg
* Trouillebert, Paul Desiré, 1829-1900Trouillebert, Paul Desiré, 1829-1900
* Jean-Léon Gérôme Jean-Léon Gérôme
* Fazil YildizFazil Yildiz

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Hiztegi batzuetan *Haren* agertzen da (Elhuyar) eta beste batzuetan *Harem* (zehazki). Euskaltzaindiak ez du oraindik erabakirik hartu.
2. ↑  Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa: Haren

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q165853
* Commonscat Multimedia: Harems

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119342182 (data)
* LCCN: sh85058910
* NKC: ph268221
* AAT: 300004376
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q165853
* Commonscat Multimedia: Harems
**Leonor Lasso de la Vega** (1432an †) Garci Lasso II.a de la Vega eta Mentzia Cisnerosen alaba eta Garci Lasso I.a de la Vega Alfontso XI.a Gaztelakoaren izenean Gaztelako *Adelantado*aren biloba zen.

Lehen aldiz Juan Tellez Gaztelakoarekin ezkondu zen, Aguilar de Campooko II. jauna, Henrike II.a Gaztelakoaren iloba eta Aljubarrotako guduan hil zena 1385ean. Lehen ezkontza honetan alaba bat baino ez zuen izan, Aldontza Tellez Gaztelakoa, Gartzea Manriquerekin ezkondu zena eta Castañedako lehen kondeak eta Aguilar de Campooko markesen sortzaileak izan zirenak.

Bigarren aldiz 1387an ezkondu zen Diego Lopez de Mendozarekin, bere ezkon-sarian Carrión de los Condes herria emanez, baita Asturias de Santillanako jaurerri garrantzitsua ere.

Bera hil ondoren, bere jabego guztiak Mendoza etxera pasa ziren bere seme Iñigo López de Mendozaren bidez, eta 1445ean Joan II.a Gaztelakoa erregeak bere eskubideak berretsi zituen Santillanako markes titulua emanez, honela Santillana del Mar Jaurerriaren erdigune bihurtu zelarik, Torrelavega, Kantabrian, izen bereko maiorazkotzaren buru administratibo bezala geratuz. Bere seme Iñigo Lopez de Mendoza Infantadoko duke etxe boteretsuaren sortzailea izan zen. Bere hil hondarrak oraindik Torrelavegako Jasokundeko Andre Mariaren elizan daude.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6526659
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q6526659
**Hargin andaluza**, **Hargin andaluzari** edota **Hargin andaluzarena** Jose Manuel Lujanbio "Txirrita bertsolariaren gaztetako bertso ezaguna da.

Historia
--------

*Txirrita bertsolaria* Latze *baserrian hamairu urterarte bizi izan zuen, nonbait fabrika batek* Latze *baserriko soro eta larreak hartu omen zituen eta familia osoa Errenteria edo Oreretako* Txirrita *baserria mugitu zen. Fabrika hori* Hijos de Jaime Puig *-* Destilería de Leñas y Fábrica de Productos Químicos *zen (gaur egun itxia).* Latze *baserria denbora askoan oso-osorik mantendu zen, baina azkenean erortzen amaitu zuen.*

Fabrika hura eraikitzean, langileen artean ba omen zegoen hargin andaluziar bat. Behinola, hargin andaluziar hark bezperan egindako horma okertuta aurkitu omen zuen, eta horma oker hura zuzendu nahirik bultzaka hasi omen zitzaion. Lantegi horretan ari zela, Txirritak ikusi egin zuen. Oraindik mutiko koxkorra zen, baina honako bertso hau bota zion:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Aiziak biali duandikan onuntza,geroztik emen dabilgure andaluza;argiñ ona zala tazakurraren putza,bera eroriko dek,ez akiyok bultza. |  » |

Gertaera honen beste bertsio baten arabera, oso hargin ona zela eta, berealdiko ospea zuen hargin andaluziar bat Ereñotzura etorri omen zen. *Txirrita* mutikoa, beste batzuekin batera hargin-mutil lanetan ibili ohi zen. Dirudienez aurreko egunean andaluziar harginak horma oker xamarra egin omen zuen (hargintzan honi *bizkarra* esaten omen zaio). Inork ez ikusteagatik, andaluziar hargina goizean goiz joanda, mailuarekin horma barrualdera kolpatuz ari omen zen Txirritak ikusi eta bertso ospetsu hori bota zionean.

Kanpo estekak
-------------

* "Hargin andaluza" bertsoaren Xabier Leteren bertsioa entzungai[*Betiko hautsitako esteka*]
* "Hargin andaluza" bertsoaren Andoni Egañaren bertsioa entzungai[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258893

 |

* Wd Datuak: Q12258893
**Harper konderria** (ingelesez: *Harper County*) Kansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Anthony da. 2010eko zentsuaren arabera 6.034 biztanle zituen, Harper kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Harper konderriak 2.079,19 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,91 ura dira. Beste 2.075,28 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2,9 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 6.034 pertsonetatik 5.880 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 298 dira. 21 beltzak edo afroamerikarrak. 59 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 5 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 67 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q377171
* Commonscat Multimedia: Harper County, Kansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 154787675
* LCCN: n82024998
* **Lekuak**
* OSM: 1070326
* TGN: 2000698

 |

* Wd Datuak: Q377171
* Commonscat Multimedia: Harper County, Kansas
**Chambers konderria** (ingelesez: *Chambers County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Anahuac da. 2010eko zentsuaren arabera 35.096 biztanle zituen, Chambers kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Chambers konderriak 2.256,35 kilometro koadro ditu. Horietatik 709,77 ura dira. Beste 1.546,58 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 15,55 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 35.096 pertsonetatik 31.402 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 6.635 dira. 2.817 beltzak edo afroamerikarrak. 134 amerikar natiboak ziren eta 13 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 326 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 25 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 379 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26598
* Commonscat Multimedia: Chambers County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145419615
* LCCN: n80153796
* NARA: 10036788
* **Lekuak**
* OSM: 1560412
* TGN: 1002251

 |

* Wd Datuak: Q26598
* Commonscat Multimedia: Chambers County, Texas
***Hamabi amodio kanta. Charles Bordes*** Antton Valverde abeslariak 2007an plazaratu zuen diskoaren izenburua da. Lan hau Charles Bordes musikagilea egin zuen lanean oinarritu zen.

Ezaugarriak
-----------

Charles Bordes frantses konpositoreak XIX. mendearen amaieran bildu eta landu zituen Iparraldeko hamabi amodiozko kantu herrikoi. Hauek lan batean bildu zituen: *Hamabi amodio kanta - Douze Chansons Amoureuses Du Pays Basque Français*. Obra hori gaur egun Parisko liburutegi nazionalean gordetzen dira. Lan monografiko hau, doinuan zein gaian ere, gure herriko izaeraren isla izanik, bere horretan jaso nahi izan zuen Valverdek, erakargarria ez ezik, geure oroimenaren dokumentaziorako ere baliogarria izango zen segurantzan.

Abestiak
--------

Abesti guztiak, letrak zein musikak, herrikoiak dira:

* "Argizagi ederra"
* "Maitiak bilhoa holli"
* "Ala baita dolu egingarri"
* "Chori khantazale eijerra"
* "Adios ene maitia, adio sekülako!"
* "Choriñoak kaiolan"
* "Chorietan bürüzagi erresiñoula khantari"
* "Salbatore gora da"
* "Nik badut maiteño bat"
* "Chori erresiñoula, hots emak enekin"
* "Kalla kantuz ogi petik"
* "Plañü niz bihotzetik"

Parte hartzaileak
-----------------

* Antton Valverde, ahotsa
* Et Incarnatus, hari orkestra
* Luis Fernandez, biolontxeloa
* Xabier Zeberio, nyckelharpa
* Josu Salbide, flauta
* Mixel Etxekopar, xirula, ttun-ttuna
* Angel Unzu, gitarra, buzuki, mandolina
* Karlos Gimenez, pianoa
* Azala: Javier Valverde

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109331551

 |

* Wd Datuak: Q109331551
**Leonor Magdalena Varela Palma** (Santiago, 1972ko abenduaren 29a) aktore eta modelo txiletarra da. Ipar Amerikako, Latinoamerikako eta Europako hainbat film ekoizpenetan parte hartu du eta hainbat publizitate kanpainen aurpegia izan da ere.

1995ean egin zuen bere debuta Europako telebistan, Pony Trek suediar telefilmarekin. Baita ere Frantziako eta Txileko serie eta film desberdinetan bigarren paperak izan zituen. Baina 1998an *The Man in the Iron Mask* filmean parte hartu zuelako, Leonardo DiCapriorekin batera, bere izenari ospea eman zion Hollywooden. Ondorioz, *Cleopatra* eta *Jeremiah* bezalako telefilm eta Blade II eta Innocent Voices filmetako protagonista bilakatu zen.

Politikatik urrun jarraitzen duen pertsona izan arren, oro har, Barack Obama AEBetako presidentearen eta Michelle Bachelet Txileko presidentearen kanpainetan parte hartu du.

Ibilbidearen Hasiera
--------------------

Aktore ikasketak amaitzen ari zan bitartean, Islandian grabatutako *Pony Trek* suediar haurrentzako filmean parte hartu zuen. Frantziako serieetan hainbat agerraldi egin zituen ere, hala nola *Le Juste*, *Extrême limite* eta *Sous le Soleil.*

Pantaila handian egin zuen lehenengo saioa *Le ciel est à nous* filmean izan zen.Urte berean Leonardo DiCapriorekin eszena labur bat grabatuko zuen *The Man in the Iron Mask* filmean, gero Hollywoodera eramango zuena.

Geroago, Leonorrek, Txilera bidaiatu zuen eta bertan *Tic tac* telenobelan izan zen protagonista, hau, bere herrialdean ezaguna egin zen rola izan zen.

Saria
-----

2005eko urtarrilean, *Innocent Voices* film mexikarrean, Leonor Varelak pertsonai nagusietako bat izan zuen. Los Angelesen egindako ekitaldian *Stanley Kramer* saria, gizarte gaiei eskainitako saria, lortu zuen rol honekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Leonor Varela Biography (1972-)» *www.filmreference.com* (Noiz kontsultatua: 2021-04-29).
2. ↑   «EyN: Grandes tiendas ya partieron con sus campañas publicitarias para la temporada otoño-invierno» *www.economiaynegocios.cl* (Noiz kontsultatua: 2021-04-29).
3. ↑   «Leonor Varela - Biografía de Leonor Varela» *www.biografias.es* (Noiz kontsultatua: 2021-05-31).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Descubre más sobre Leonor Varela» *Famous Birthdays* (Noiz kontsultatua: 2021-05-31).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q235913
* Commonscat Multimedia: Leonor Varela

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 51901778
* ISNI: 0000 0001 1443 9485
* BNF: 14235778r (data)
* GND: 1062470788
* LCCN: no00051232
* SUDOC: 144644282

 |

* Wd Datuak: Q235913
* Commonscat Multimedia: Leonor Varela
**Haluroak** edo **halogenuro**ak halogeno-atomo bat osagaitzat dauzkaten konposatu binarioak dira. Beste osagaia halogenoa baino elektronegatiboagoa den elementu kimiko bat edo erradikal bat da. Bi osagaien loturaren emaitza fluoruroa, kloruroa, bromuroa, ioduroa edo astaturoa da, inplikatutako halogenoaren arabera. Gatz asko haluroak dira. 1. taldeko metal guztiek haluroak osatzen dituzte halogenoekin.

**Haluro-ioiak** karga negatiboa daukaten halogeno-atomoak dira. Haluro-anioiak hauek dira: fluoruroa (F−), kloruroa (Cl−), bromuroa (Br−), ioduroa (I−) eta astaturoa (At−). Ioi hauek gatz haluro guztien lotura ionikoetan ageri dira.

Haluroak kimika organikoan
--------------------------

Kimika organikoan, halogeno-atomo bat daukan konposatu orori haluro deritzo. Alkil haluroak R-X motako konposatu organikoak dira: X halogenoari kobalenteki lotutako R talde alkiloa daukate.

**Pseudohaluroek** haluroen antzeko karga eta erreaktibotasuna daukate, nahiz eta halogenorik ez eduki. Esaterako, -NNN azidak, -NCO isozianatoa, CN-, etab.

Substantzia kimikoek halogenoren bat daukaten ala ez detektatzeko, Carius-en metodo halogenoa erabiltzen da.

Bestalde, **dihaluroak** alkano ziklikoak sintetizatzeko erabiltzen dira.

Haluroak argiztapenean
----------------------

Kaleetako farola modernoetan metal haluroen lanparak erabiltzen dira. Merkurio-lurruneko lanparak baino eraginkorragoak dira energia erabileraren aldetik, eta sodio-lurruneko lanparek igortzen duten kolore laranja baino kolore askoz hobea ematen dute. Metal haluroen lanparak berotegietan edo klima ilunetan ere erabiltzen dira argi naturalaren eskasia konpentsatzeko.

Haatik, lanpara hauek asko handitzen dute argi-poluzioa. Hori dela-eta, askotan sodio-lurruneko lanparak hobesten dira.

Konposatu haluroak
------------------

Ondoren konposatu haluroen zenbait adibide zerrendatu dira:

* sodio kloruroa (NaCl) [geologian: *Halita*]
* potasio kloruroa (KCl) [geol.: *Silbina*]
* potasio ioduroa (KI)
* litio kloruroa (LiCl)
* kobre(II) kloruroa (CuCl2)
* kloro fluoruroa (ClF)
* bromometanoa (CH3Br)
* iodoformoa (CHI3)
* zilar kloruroa (AgCl) [geol.: *Klorargirita*]

Ikus, gainera
-------------

  

* Sulfuro
* Karbonato
* Silikato
* Organokloratu

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193086
* Commonscat Multimedia: Halides

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 121212224 (data)
* LCCN: sh85058444
* NDL: 00562983
* NKC: ph171328
* AAT: 300379978
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Kimikako identifikadoreak**
* ChEBI: 33958
* KEGG: C00462

 |

* Wd Datuak: Q193086
* Commonscat Multimedia: Halides
**Castro de Avelãs-eko eliza** Bragança udalerriko Castro de Avelãs freguesiako tenplu kristau txiki bat da.

XII edo XIII. mendean eraikitako beneditar monasterio zahar baten abside eta absidiolo mudejarrak gordetzen ditu. XVI. mendean bertan behera utzi zuten monasterioa eta eraikina kaltetu egin zen. Gaur egungo fatxada barrokoa da, ziurrenik XVIII. mendean egina. 

Eliza hau Monumentu Nazional gisa sailkatuta dago 1910etik.

Abside erromaniko mudejarra
---------------------------

Absideak Portugalgo arkitektura erromaniko mudejarren adibiderik onenetako bat gordetzen du, Leongo (Espainia) tenpluetan soilik aurki daitekeena. Garai hartako kapera nagusia eta adreiluzko bi absideak geratzen dira bakarrik.

* Elizaren fatxada barrokoa. Eskuinean absidiolo erromanikoa ikus daiteke.Elizaren fatxada barrokoa. Eskuinean absidiolo erromanikoa ikus daiteke.
* Absidea eta absidioloakAbsidea eta absidioloak
* Absidiolo erromanikoaAbsidiolo erromanikoa

Kanpo estekak
-------------

* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18748362
* Commonscat Multimedia: Igreja de Castro de Avelãs

---

* **Ondare historikoa**
* IGESPAR: 70573
* SIPA: 3914

 |

* Wd Datuak: Q18748362
* Commonscat Multimedia: Igreja de Castro de Avelãs
**Le Guilliguy** (bretainieraz **Ar Gilligwi**) Finistèreko Portsalleko Ploudalmézeau herriko izen bereko bortu baten gainean dagoen multzo megalitikoa da. Inguru horretan gizakiaren presentzia 8.000 urtetan baieztatu da. Arte ikuspuntututik duen balioarekin batera bertatik ikusten den panoramikari esker oso inguru turistikoa da. 1992tik monumentu historikoaren izendapena du.

Etimologia
----------

Guilliguy toponimoak euskaraz "Baso txikiaren baseliza" esan nahi du. Antzinako bretainieraz "killi" = "baso txiki"; "guic" edo "gui"= baseliza).

Le Guilliguy elementuak
-----------------------

Inguru honetan hiru elementu bereizi behar ditugu:

* Trikuharria
* Menhira
* Gurutzea

### Trikuharria

Monumentu neolitiko hau orai 5.000 urtekoa da. Eraikuntzaren helburua dirudienez ehorzketa kolektiboak egitea zen. Lau metroko luzera duen korridore bat da du sarrera moduan; honi Brontze Aroko ganga bat ezarri zitzaion ta horrek modu batez korridorea partzialki hondatu zuen. Hilobi-gela, bestetik, 6,6 metro ditu. Multzoa bertikalki itsatsitako haritzez inguraturik dagoen muino batean dago. <ref> P-R Giot, "Britainia megalitoak", West-France aldizkariak </ ref>.

1991 eta 1992an Michel Le Goffic-en arkeologoaren zuzendaritzapean indusketa-lanak egin ziren. Ondorioz, aurkikuntza garrantzitsuak egin ziren, besteak beste, orain 8.000 urtetako harriak prestatzeko tailer bat, edota Neolitoaren harri prestatuak. 1921an Frantziako Monumentur Historikoaren izendapena jaso zuen.

### Menhirra

1,20 metro garaiera du (lurretik kanpo). Trikuharritik 50 metrotan dago. Datazioa orain 5.000 urtekoa du. Metro gutxi batzuetara beste menhir, hau eroria, ikus daiteke ere.

Menhirra.
### Gurutzea

Guilliguy gurutzea monumentu-gurutzea da, 1715ean eraikia. Hasiera batean hau ez zen bere kokalekua, Saint-Usven kapera ondorengo hilerria baizik. 1895an lekuz aldatu zen. Gurutzearen oinarria oktogonala da, granitoz zizelkatua dago eta lau metro baino gehiago ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Ploudalmézeauren webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3223432
* Commonscat Multimedia: Mégalithes du Guilliguy

---

* **Ondare historikoa**
* Mérimée: PA00090207

 |

* Wd Datuak: Q3223432
* Commonscat Multimedia: Mégalithes du Guilliguy
**Castro Urdiales-Traslaviña burdinbidea** Santander eta Bilbo lotzen zituen burdinbidearen adar bat zen. Adar hau, Traslaviñan, Artzentales udalerriaren (Bizkaia) barnean hasi eta 22 km egin ondoren Castro Urdialesen (Kantabria) bukatzen zen. Eraikuntza lanak 1895 eta 1899 artean egin ziren eta tartea 1966ko urtarrilaren 15ean itxi zen. Orografia malkartsua dela eta, 16 zubi eta 13 tunel zituen linea honek, 3.248 m-tako luzera gehitzen zutenak, Muñecaseko tunel luzea delarik aipagarriena, bere 1,6 km-tako luzerarekin.

Historia
--------

1892an, Castro Urdiales-Alen linea minerala eramateko bakarrik eraiki ondoren, Traslaviñarako linea jaio zen, bi helbururekin: Alde batetik, Somorrostro, Galdames eta Castro Urdialesko arroan burdin mearen garraioa, Sopuerta eta Otañesko (Castro Urdialesko auzoa) burdin meategietatik Castroko kostako mea kargatzeko guneekin lotuz. Eta bestetik, Castro Urdiales eta Bilbo arteko bidaiarien mugikortasuna hobetzea zuen helburu, Bilbao-Concordia geltokira heltzen baitzen tren zuzena.

Linearen buru moduan, 1899 eta 1902 artean Castro Urdialesko tren geltokia eraiki zen, herriko Eladio Laredo egin diseinatu zuelarik eraikina. Lau solairu zituen, Daniel Zuloagak apaindu zituenak. Linea itxi ondoren, 1974ean eraitsi zuten.

Burdinbidearen ustiapena gero eta hondatzaileagoa zen, enpresa bultzatzaileak bere kudeaketari uko egin behar izan ziolarik 1921ean. Urtebete beranduago, estatuak hartu zuen linearen ardura, honek hilzorian jarraitu zuelarik bere itxierara arte, 1966an.

Zenbait urtean erabili gabe egon ondoren, trenbideak kendu ziren, gaur egun, ibilbidea izanik tunel, zubi eta geltokiekin batera trenaren lekuko bakarrak. 2006an Castro Urdialesko udalak linearen tarte baten konponketari ekin zion, 10,5 km-ko luzera zuena, Los Corrales geralekutik Herreros tunelera arte, bide berde modura ustiatzeko. Bide berde honek Mioño izena hartzen du, ondotik igarotzen den erreka dela-eta.

Ibilbidea
---------

Burdinbide hau, Traslaviñako geltokitik irteten zen, Santander-Bilbo lotzen dituen linearen lotunean. Gero, Barbadun errekako haranetik jaisten zen Sopuertara. Ondoren, Muñecas-eko portua gurutzatzen zuen, 1,6 km-tako luzera zuen tunela erabiliz Otañesera helduz (jada Kantabriako lurretan). Azkenik, Otañesetik, Mioñon beste tunel bat zeharkatuz, Castro Urdialesera heltzen zen. Hauek dira burdinbideko elementurik nagusienak:

* Burdin mea zamatzeko tokiak Castro Urdialeseko badian
* Zubia
* Bizkondearen tunela (125 m)
* Castro Urdialeseko geltokia (desagerturik)
* Otxaraneko tunelak
* Brazomar errekaren gaineko zubia
* Mioñoko geltokia
* Los Corrales geralekua
* Otañeseko geltokia
* Herreros-eko geralekua
* Muñecas-eko tunela
* El Castaño-Olabarrieta
* El Castaño-Labatuga
* Olabarrietako geltokia
* Traslaviñako geltokia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8961469

 |

* Wd Datuak: Q8961469
***Harpagornis moorei***, edo **Haasts arranoa**, desagerturiko arrano espezie galdua da, behinola Zeelanda Berriako hegoaldean bizi izan zena. Ezagutzen den arrano espezierik handiena da, eta haren harrapakin nagusia moa hegaztiak ziren (hegaz egiteko gaitasunik ez zuten hegazti erraldoiak).

Haasts arranoa moak erasotzen (interpretazioa).
Australian eta Zeelanda berrian ugaztun handirik ez zenez, lehiakide faltan hegaztiek hartu zuten munduaren beste eremuetan ugaztunek zituzten txoko ekologikoak. Moak belarjale ausnarkarien papera zuen, eta harpagornis moorei harrapariak ehiztari handien errola betetzen zuen.

Arrano espezie hori 1400an desagertu zen, bere janari iturri garrantzitsuena, moa, Maoriek desagertzeraino ehizatu eta haren habitata suntsitu baitzuten. Gizakia 1280 urtearen inguruan heldu zen Zeelanda Berrira.

Espezie honetako emeek 10-15 kg pisatzen zutela uste da, eta arrek 9-12 kg inguru pisatzen zutela. Hegoak hedaturik 2,6 metro zabal izan zitezkeen. Hegaz egiteko gai den animalia batentzat, tamaina benetan handia zuten, gaur egungo hegazti harrapariek baino handiagoa.

Baliteke Maorien aitzinako ipuinetan ageri diren hegazti mitologikoek animalia hauetan ukatea jatorria.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q243451
* Commonscat Multimedia: Harpagornis moorei
* Wikispecies Espezieak: Hieraaetus moorei

---

* **Datu taxonomikoak**
* Avibase: 2D2CDF6D4504E83B
* GBIF: 4850058
* NCBI: 307641
* Paleobiology Database: 143787

 |

* Wd Datuak: Q243451
* Commonscat Multimedia: Harpagornis moorei
* Wikispecies Espezieak: Hieraaetus moorei
**Hendry konderria** (ingelesez: *Hendry County*) Floridako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua LaBelle da. 2010eko zentsuaren arabera 39.140 biztanle zituen, Hendry kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Hendry konderriak 3.082,07 kilometro koadro ditu. Horietatik 96,47 ura dira. Beste 2.985,61 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,08 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 39.140 pertsonetatik 32.893 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 19.243 dira. 5.057 beltzak edo afroamerikarrak. 580 amerikar natiboak ziren eta 11 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 275 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 49 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 275 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q488488
* Commonscat Multimedia: Hendry County, Florida

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137231188
* ISNI: 0000 0004 0631 7754
* LCCN: n82114049
* NKC: ge134211
* **Lekuak**
* OSM: 1210744
* TGN: 1002466

 |

* Wd Datuak: Q488488
* Commonscat Multimedia: Hendry County, Florida
**«Chaiyya Chaiyya»** (euskaraz: «Itzalean ibili») Indiako Bollywoodeko film baten abestia da. Filma *Dil Se..* (1998) da, Mani Ratnamek zuzenduta eta Shahrukh Khanekin protagonista nagusia duena.

Abestia, sufi musikan eta urdu poesian oinarritua, A. R. Rahmanek konposatu zuen, Gulzarrek idatzia eta Sukhwinder Singh eta Sapna Awasthik abestua. Plazaratu ondoren berehala ezagun egin zen, eta bere bideo musikala oso ezaguna egin zen neurri batean mugimenduan zegoen tren baten gainean filmatu zutelako. Tamil bertsioaren izenburua «Thaiyya Thaiyya» da.

Arrakasta
---------

2003an, BBC World Servicek nazioarteko inkesta bat egin zuen, garai guztietako hamar abesti ezagunenak aukeratzeko. 7.000 abesti inguru aukeratu ziren mundu osotik. BBCren arabera, 155 herrialdetako jendeak «Chaiyya Chaiyya» bozkatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Basu, Anustup (2010). *Bollywood in the Age of New Media: The Geo-televisual Aesthetic: The Geo-televisual Aesthetic.* Edinburgh University Press. 164.or. ISBN 9780748643233.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Abestia Youtuben. Azpitituluak gaztelaniaz.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3773580

 |

* Wd Datuak: Q3773580
**Catatumbo** Hego Amerikako ibaia da. Kolonbiako Andeetako Ekialdeko mendilerroan sortzen da, Norte de Santander departamenduko *Cerro de Jurisdicciones* mendian (3.850 m), Ábrego udalerrian, eta Venezuelako Zulia estatuan Maracaibo lakura isurtzen da, delta bat eta zingira zabalak (Ciénaga de Juan Manuel) eratuz. Maracaibo lakuko uraren %60a Catatumbok ekarria da. 500 kilometro luze da, eta arroak 22.317 kilometro koadroko eremua hartzen du, 16.626 kilometro koadro Kolonbian eta gainerakoa Venezuelan.

Catatumboko oinaztura
---------------------

*Catatumboko oinaztura* Maracaibo lakuaren hegoaldean gertatzen den fenomeno atmosferikoa da. Munduko ekaitz elektrikorik ikusgarriena da, urtean, batez beste, 140-160 gauez, eta 10 orduz gau bakoitzean, ikusten ahal dena. Oinaztura ia etengabea da, 280 dirdai orduko, oso distiratsua eta isila. 40 kilometroko distantziatik ikus daiteke eta ehunka urtez lakuko itsasargi naturala izan da. Horregatik *Faro de Maracaibo* ere deitzen zaio.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Fire in the Sky

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Conoce el Catatumbo, conoceelcatatumbo.blogspot.com
* **(Gaztelaniaz)** Gerencia y energia: Relámpago del Catatumbo, gerenciayenergia.blogspot.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1948210
* Commonscat Multimedia: Catatumbo River

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1948210
* Commonscat Multimedia: Catatumbo River
1559ko Cateau-Cambresisko bakea. Egia esan Henrike II.a Frantziakoa eta Filipe II.a Espainiakoa ez ziren egon. Enbaxadoreek izan zuten ituna sinatzeko ardura.
**Cateau-Cambresisko bakea** 1559an Le Cateau-Cambrésisen (gaur egun Frantziako Nord departamenduan) sinatu ziren bi bake itunen izena da. Lehenbizikoa, apirilaren 2an, Henrike II.a Frantziakoa eta Elisabet I.a Ingalaterrakoaren artean sinatu zen, eta bigarrena, apirilaren 3an, Henrike II.a eta Filipe II.a Espainiakoaren artean. Itun hauen bidez Italiako gerrei eta Valois-Habsburgo borrokei amaiera eman zitzaien.

Frantziak Korsika eta Savoia Savoiako etxeari eta Piemonte Genovari itzuli zizkien, baina Turin, Pinerolo, Chieri, Chivasso eta Asti atxiki zituen. Saint-Quentin, Ham, Le Catelet eta Thérouanne berreskuratu zituen. Calais 8 urterako itzuli zitzaion. Espainiak Franche-Comté atxiki zuen eta Milanerria, Napoli, Sizilia eta Sardiniaren gaineko agintea berretsi zuen. Bi ezkontza adostu ziren: Filipe II.a eta Isabel Valoiskoaren artekoa batetik, eta Emanuel Filiberto Savoiakoa eta Margarita Frantziakoaren artekoa bestetik.

Hitzarmena ospatzeko Parisen antolatu ziren zaldun guduetan Henrike II.ari ezpaldutako lantza bat begitik sartu zitzaion, garezur-barneko odoljarioa eraginez. Europako zirujau hoberenak erregea sendatzen saiatu ziren arren, 9 egun geroago hil zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Paix du Cateau-Cambrésis Larousse.fr
2. ↑  Henri II (1519-59) Brought to life. Exploring the History of Medicine

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q836963
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 224744147
* GND: 1256968773
* LCCN: sh85020972
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 026462
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q836963
**Liencresko Dunen Natura Parkea** (gaztelaniaz: *Parque natural de las Dunas de Liencres*) Espainiako Kantabria autonomia erkidegoan dagoen dunez osatutako natura parke bat da, Pas ibaiaren bokalaren eskuin ibarrean. Santander hiritik 10 kilometro mendebaldera dago, Piélagos udalerriko Liencres herrian.

1986ko abenduaren 9ko dekretuaren bidez sortua izan zen.

Ezaugarriak
-----------

Guneak berebiziko garrantzia du, bai haize edo dinamika eolikoen nahiz kuaternario aroko fosil aztarnei dagokionez. Senadiz eta bi hondartzez osatua dago: Valdearenas eta Canallave, surfean jarduteko leku bikainak. Denera 256,81 hektareako azalera du.

Landaredia
----------

Dunetan landaredia urria da, baina dagoenak garrantzi handia du lurzoruko gain geruzen egonkortasuna mantentzen baidu. Gainera, landare espezie batzuk bitxiak eta urriak dira, tartean itsas zerba. Bertan, Itsas pinudi handi bat dago.

Fauna
-----

Faunaren barnean hegaztien migrazioa nabarmentzen da (udazken eta udaberrian), tartean txenadak, txirri arruntak eta itsas mikak daude, eta pinudiaren eremuan gabiraiak ohikoak dira.

Iruditegia
----------

* Pas ibaiaren bokalea eta eskuinean natura parkea.Pas ibaiaren bokalea eta eskuinean natura parkea.
* Liencresko Dunen Natura Parkeko itsaslabarretako landaredia.Liencresko Dunen Natura Parkeko itsaslabarretako landaredia.

Kanpo estekak
-------------

* Liencresko Dunen Natura Parkea Kantabriako tuirmos bulegoan **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3384715
* Commonscat Multimedia: Dunas de Liencres Natural Park

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316735832
* **Lekuak**
* Natura 2000: ES1300004

 |

* Wd Datuak: Q3384715
* Commonscat Multimedia: Dunas de Liencres Natural Park

43°26′52″N 3°57′45″W﻿ / ﻿43.447808°N 3.962631°W﻿ / 43.447808; -3.962631
**Haukadalur** (islandieraz: 'hœiːkaˌtaːlʏr̥, Norvegiera zaharraz: **Haukadalr** ˈhɔukɑˌdɑlz̠, edo "belatz harana") Islandiako bailara bat da. Islandiako hegoaldean dago, Laugarvatn lakuaren iparraldean.

Geiserrak
---------

**Haukadalurren** barruan daude Islandiako leku interesgarrienetako batzuk: geyserrak eta Laugarfjall erriolitazko laba-domoan garatu diren beste ezaugarri geotermiko batzuk. Haukadalurreko geiserrik handienak Strokkur eta Geysir bera dira, *geiser* hitza eman ziguna. *Strokkur* oso fidagarria da eta 5-10 minutuan behin erupzio egiten du; *Geysir* handienak, berriz, oso gutxitan egiten du erupzioa. Horiez gain, inguruan badira ur termal txikiagoak, buztinezko eltzeak eta fumarolak, guztira 40 baino gehiago.

Haukadalurreko eremu geotermikoaz azaldu ziren lehen aipamen idatziak 1294 ingurukoak dira, lurrikara batek tokiko iturri termalak aktibatu zituenean. Jakina da, halaber, lurrikarek tokiko geiserrak aktibatu dituztela iragan hurbilean, 2000ko uztailaren 17an eta 21ean gertatutako lurrikarak barne. Geiserrak direla eta, harana erakarpen turistiko jendetsua izan da XVIII. mendetik.

Hurbileko ikusgarriak
---------------------

Gullfoss ur-jauzia 10 km iparraldera dago, Islandiako Lur Garaietarantz, Kjölur errepidean. Gullfoss ur-jauzi eta Þingvellir bailararekin batera, Haukadalur Urrezko Zirkuluaren parte da.

Irudi-galeria
-------------

* Haukadalur  2017ko iraileanHaukadalur 2017ko irailean
* Haukadalur May 2016ko maiatzeanHaukadalur May 2016ko maiatzean
* Haukadalurreko geiserrakHaukadalurreko geiserrak
* eremu geotermikoa Geysir herrianeremu geotermikoa Geysir herrian
* Litli Geysir, HaukadalurLitli Geysir, Haukadalur

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1034430
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 2624152139979811100005

 |

* Wd Datuak: Q1034430
**Haugh unitatea** arrautzaren proteina-kalitatearen neurri bat da, zuringoaren altueran oinarritua (albumina). Raymond Haugh-ek sortu zuen, 1937an. Hegaztien industrian, neurri kualitatibo garrantzitsua da, beste neurketa batzuen gehigarri: lodiera eta azalaren erresistentzia.

Prozedura
---------

* Arrautza baten pisaketa.
* Gainazal lau batean haustea (haustura-metodoa).
* Mikrometro baten bidez, gorringoa berehala inguratzen duen albumina lodiaren (zuringoaren) altuera zehaztea.

Altuerak, pisuarekin korrelazionatuta, Haugh (uH) unitatearen balioa zehazten du. Balio handiago bati arrautzaren kalitate hobea dagokio (freskoenak, kalitate onenekoak, zuringo lodia du). Neurketak proteinen edukia eta arrautzaren freskotasuna zehazten dituen arren, ez ditu beste elikagai garrantzitsu batzuk kuantifikatzen, hala nola mikronutrienteak edo bitaminak.

Formula
-------

Hau da unitate hori kalkulatzeko formula:

{\displaystyle uH=100\*log(h-1.7w^{0.37}+7.6)}
* uH = Haugh unitatea
* *h* = albuminaren altuera, milimetrotan
* *w* = arrautzaren pisua, gramotan

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   Monira, K. N.; Salahuddin and, M.; Miah, G..  (2003). «Effect of Breed and Holding Period on Egg Quality Characteristics of Chicken» *International journal of Poultry Science* 2 (4): 261–263...
2. 1 2   Jeffrey Kluger.  (8 de julio de 2010). *Organic Eggs: More Expensive, but No Healthier.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3014899

 |

* Wd Datuak: Q3014899
**Lied** (alemanezko hitza, «kantua» esan nahi duena; hizkuntza hartan, plurala *lieder* da) XIX. mendeko Alemaniako kantu-mota da. Testu poetikoetan oinarritzen da, ahots bakarrerako da, eta pianoaren laguntzaz kantatzen da gehienetan. Goetheren poema lirikoak inspirazio iturri izan ohi dira liedetarako. Schubert (600dik gora idatzi zituen), Schumann, Brahms, Wagner, Strauss eta Mahler dira, besteak beste, lieda gehien erabili zutenak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q216860
* Commonscat Multimedia: Lieder

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12109363h (data)
* GND: 4035669-3
* NDL: 00564789

 |

* Wd Datuak: Q216860
* Commonscat Multimedia: Lieder
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

Henle-lakioko zenbait diuretikoren egitura kimikoa.
**Henle-lakioko diuretikoak** ekintza gunea nefronaren atala den Henleren lakioaren goranzko adarrean duten farmakoak dira. Eragin diuretiko handiena duten farmakoak ere badira.

Ekintza mekanismoa
------------------

Henleren lakioaren goranzko adarrean sodioa, potasioa eta kloroa xurgatu eta odolera eramaten dituen Na+/K+/2Cl- ponpa dago. Sodioarekin batera ura birxurgatzen da eta beraz, gernuaren edukia murriztu egiten da. Farmako hauek ponparen funtzionamendua inhibitzen dute, sodio eta ur birxurgapena murriztuz.

Ponpa honen bitartez besteak beste kaltzioa eta magnesioa ere birxurgatzen dira eta bere funtzionamendua inhibitzean xurgapen hau oztopatuta geratzen da.

Eragin farmakologikoak
----------------------

Diuretiko hauen eraginez, gernuan sodio, kloro, potasio, magnesio, kaltzio eta hidrogeno kontzentrazioak gora egiten du eta aldiz, azido urikoarenak behera. Gainera, bihotzeko aurrekarga jaisten da basozabalkuntza benosoa eraginez.

Giltzurrunetan protaglandinak askatuko dira eragin lokala emanez. Fluxu arteriala handitu egingo da eta basozabalkuntza arteriala emango da. Ondorioz, presio arterialak behera egingo du, odol bolumena murriztu egingo da eta edema arinduko da.

Diuresiaz gain, ondorio farmakologiko nagusien artean hain onak ez diren beste batzuk ere badaude: ototoxikotasuna, hipopotasemia, hipomagnesemia, alkalosi metabolikoa, hiperurizemia, hipobolemia, besteak (hipergluzemia, hiperlipidemia).

Erabilgarritasun terapeutikoa
-----------------------------

Diuretikoak kasu hauen tratamenduan erabiltzen dira:

* Egoera edematosoetan
* Bihotz gutxiegitasun kongestiboa
* Giltzurrun gutxiegitasuna
* Hipertentsio arteriala
* Hiperkaltzemia
* Garezur barneko hipertentsioa

Elkarrekintza farmakologikoak
-----------------------------

Henle-lakioko diuretikoak farmako hauekin batera ematean elkarrekintza farmakologikoak eman daitezke.

* Digitalikoak. Arritmiak sortzen dira.
* AIEEak. Ekintza diuretikoa murrizten dute eta prostaglandinen sintesia inhibitzen da.
* Aminoglukosidoak. Ototoxikotasun arriskua handitzen da.

Zenbait Henle-lakioko diuretiko
-------------------------------

* Furosemida
* Bumetadina
* Azido etakrinikoa
* Torasemida

Ikus, gainera
-------------

* Diuretikoak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q424280
* Commonscat Multimedia: Loop diuretics

---

* **Kimikako identifikadoreak**
* ATC: C03C

 |

* Wd Datuak: Q424280
* Commonscat Multimedia: Loop diuretics
**Leiho terapeutiko** edo **tarte terapeutikoa** gaixotasun bat tratatzeko erabilgarria den sendagaiaren dosi tartea da. Dosi tarte horretatik behera ez du eraginkortasunik izango eta gora toxikotasuna agertuko da gaixoaren bizitza ere arriskuan jarriz. Beraz, sendagaiaren erabilera segurua izan dadin erabili beharreko dosi tartea da.

Leiho terapeutiko hau sendagai bakoitzaren ezaugarria da. Honela leiho terapeutiko zabal eta estuko sendagaiak izango ditugu. Azkenengoek toxikapen arrisku gehiago dutenez, monitorizazioa beharrezkoa izango dute, hau da, sendagaiaren kontrentrazioaren neurketak egin beharko dira odolean.

Tarte hau DE50 eta DT50-en arteko erlaziotik ateratzen da. DE50 dosi eraginkorra da, hau da, sendagaia hartutako gaixoen %50-etan eragin terapeutikoa sortuko duen dosia eta DT50 gaixoen %50-etan toxikotasuna sortzen duen dosia.

Leiho terapeutiko estuko zenbait osagai aktibo:

* Warfarina
* Digoxina
* Azenokumarola
* Ziklosporina
* Litioa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2772241

 |

* Wd Datuak: Q2772241
**Greziako Zazpi Jakitunak** Greziako filosofo eta politikari talde bati eman zitzaion izena, K.a. VI. mendean. Bias Prienekoa, Kilon Lazedemoniakoa, Kleobulo Lindoskoa, Periandro Korintokoa, Pitako Mitilenekoa, Solon Atenaskoa eta Tales Miletokoa izan ziren Zazpi Jakitunak tradizioaren arabera; beste zenbaiten arabera Anakarsis, Epimenides eta Ferezides ere izan ziren taldekoak. Platonen garaitik dira ezagunak, eta Faleroko Demetrioren *Apotegma*en garaian egin ziren ospetsu, lan horretan goratu baitzituen Demetriok haien bizipen politikoak; talde horretako kideen ospeaz baliatuz, garai hartako gobernu tiranikoak justifikatu zituen idazle honek.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q207782
* Commonscat Multimedia: Seven Sages

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 25395398
* GND: 118613928
* LCCN: sh85120420
* NKC: ph621774
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q207782
* Commonscat Multimedia: Seven Sages