**Iheltz** Lizoainibar-Arriasgoiti udalerriko Lizoainibar ibarreko leku bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

2022 urtean 22 biztanle zituen.

Bertako biztanleak *ihelztarrak* dira.

Izena
-----

Iheltz toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Yeltz* (1268)
* *Yels* (1279)
* *Ielz* (1280)
* *Yelz* (1366)
* *Yelz* (1532)
* *Yelz* (1767)
* *Yelz* (1829)
* *Ielz* (1974)
* *Iheltz* (1990)

Geografia
---------

Iheltz Lizoainibar ibarran dago.

### Ingurune naturala eta klima

Lizoainibar Pirinioaurreko ibarra da, Eguesibar eta Longida lotzen dituen lautada da. Ibaia zeharkatzen du Erro ibaiak, Irati-Aragoi ibaiaren adarrak.

Ibarreko klima azpi-mediterraneoa da, urteko batez besteko tenperatura 12 eta 13 gradu ingurukoa, eta batez besteko prezipitazioak 800 mm eta 1 000 mm bitartekoak. Urteko egun euritsuak 90 izaten dira, batez ere udaberri eta udazkenean. Uda garaian, bi hilabete lehor izaten dira, uztaila, eta, batez ere, abuztua.

Herrigunearen inguruko basoetan, birlandatutako pinuak dira nagusi. Birlandaketa hauek XIX. mendetik aurrera egin ziren, inguruko zerrategiek zuten hazkunde azkarreko zuhaitzen beharra zela eta. Oraindik ere, 100-120 hektarea gordetzen da.

#### Estazio meteorologikoak

Lizoainibarren dagoen Beortegi herrian, itsasoaren mailatik 580 metrora, Nafarroako Gobernuak 1998n jarritako estazio meteorologikoa dago.

|      Datu klimatikoak (Beortegi, 1998-2020)      |
| --- |
|  Hila  |  Urt  |  Ots  |  Mar  |  Api  |  Mai  |  Eka  |  Uzt  |  Abu  |  Ira  |  Urr  |  Aza  |  Abe  |  Urtekoa  |
|
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 17.6 | 21.9 | 24.7 | 29.0 | 35.0 | 39.4 | 38.1 | 39.9 | 36.5 | 29.6 | 21.8 | 17.2 | **39.9** |
|
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 8.6 | 10.0 | 13.4 | 15.9 | 19.9 | 25.4 | 28.2 | 28.3 | 24.2 | 18.9 | 12.0 | 9.0 | **17.8** |
|
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 4.3 | 4.9 | 7.9 | 10.2 | 13.6 | 17.9 | 20.2 | 20.4 | 17.1 | 13.1 | 7.7 | 4.7 | **11.8** |
|
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 0.8 | 0.6 | 2.8 | 4.7 | 7.4 | 10.9 | 13.0 | 13.4 | 11.0 | 8.3 | 4.0 | 1.1 | **6.5** |
|
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -7.9 | -10.0 | -9.8 | -3.8 | -1.1 | 2.3 | 5.2 | 6.2 | 2.1 | -1.9 | -7.3 | -12.4 | **-12.4** |
|
|
| Batez besteko prezipitazioa (mm) | 96.6 | 85.4 | 96.7 | 85.2 | 69.5 | 54.2 | 38.1 | 33.2 | 57.2 | 77.0 | 105.0 | 80.8 | **878.9** |
|
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 67.5 | 42.9 | 42.9 | 46.9 | 66.6 | 55.2 | 51.3 | 36.2 | 72.0 | 96.8 | 58.3 | 53.2 | **96.8** |
|
|
|
|
|
|
|
| *Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua*  |

---

Grafiko hau ezin da une honetan ikusi, software arazo bat dela eta. Lanean ari gara ahalik eta lasterren grafikoak berriro erakutsi ahal izateko.
Aukeratu beheko zatian urte-tarte bat, urte horiek goian xehetasun handiagoz ikusteko.

Ikusi edo aldatu datu gordinak.

Historia
--------

Koroako nekazariek, 1280an, urtean 6 kahitzeko petxa bat, gari-lapurreta bat, 13 kahitze eta erdi garagar eta olo, eta 24 gaileta ardo, gehi kahiz bat, gari-lapurreta bat eta garagar eta olo-lapurreta bat zor zituzten. Leonor printzesak Oger Gurgidekoari eman zizkion bere errentak 1468n. Orreagako Santa Mariak 1261az geroztik izan zituen lursailak.

1835-1845eko udal erreformak arte, Nafarroa Garaiko toki erregimena uniformatu zutenak, Iehltz Lizoainibarko diputatuak eta bizilagunen artean aukeratzen zen erregidore batek gobernatzen zuten. XIX. mendearen erdialdera, parrokoa aurkezteko eskubidea herritarrek zuten.

Demografia
----------

2022 urteko erroldaren arabera 22 biztanle zituen Iheltzek.

| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 18 | 18 | 17 | 13 | 18 | 17 | 20 | 21 | 18 | 21 | 20 | 21 | 22 | 22 | 20 | 20 | 20 | 20 | 19 | 20 | 20 |

Grafiko hau ezin da une honetan ikusi, software arazo bat dela eta. Lanean ari gara ahalik eta lasterren grafikoak berriro erakutsi ahal izateko.

|

|  |

Kultura
-------

### Euskara

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Lizoainibarko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinioaurre ibarretik Eguesibar eta Longida ibarrekin eta Pirinioaurreko Eguesibar eta Longida ibarrekin hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Lizoainibar atzerakada-eremuan sailkatu zituen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Ihelzko azpieuskalkia pirinioaurrera da.

#### Euskararen Foru Legea

Sakontzeko, irakurri: «Euskararen Foru Legea»
Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legeari jarraituz, Lizoainibar-Arriasgoiti eremu mistoko udalerria da. 2010eko erroldan, herritarren % 10,62ek zekien euskaraz.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Jasokundeko Andre Mariaren eliza, Aro Modernoko kristiau eliza.
* Ihelzko jauregia, Erdi Aroko jauregia.

Oharrak
-------

1. ↑  /ɟʝélt͡s̻/ ahoskatua (laguntza)  
Azentua: zorrotza lehengoan silaban

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindia: Euskal Onomastikaren Datutegia.
2. ↑   «Iheltz - Lekuak - EODA» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-08-30).
3. ↑   Meteo Navarra. «Estazioko datuak - Beortegi» *meteoeu.navarra.es* (Noiz kontsultatua: 2021-09-01).
4. ↑    *Beortegiko estazioko balio klimatologikoak.*  Nafarroako Gobernua (Noiz kontsultatua: 2020-08-24).
5. ↑   «Iheltz» *www.ine.es* (Espainiako Estatistika Institutua) (Noiz kontsultatua: 2021-08-31).
6. ↑  Luis Luziano Bonaparte. *Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés*, 1863.
7. ↑  Koldo Zuazo. *El euskera y sus dialectos*. Alberdania, 2010.
8. ↑  Euskaltzaindia. Hegoaldeko goi-nafarrera. pirinioaurrera.

Ikus, gainera
-------------

* Lizoainibar
* Lizoainibar-Arriasgoiti
* Pirinioaurrea
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

Kanpo estekak
-------------

* Lizoainibar-Arriasgoitiko Udalako webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12259489
* Commonscat Multimedia: Iheltz

---

 |

* Wd Datuak: Q12259489
* Commonscat Multimedia: Iheltz

| * i
* e
* a
  Lizoainibar-Arriasgoiti |
| --- |
| Lekuak | 

|  |  |
| --- | --- |
| Lizoainibar | Beortegi • Erredin • Iheltz • Janaritz • Leiun • Lerrutz • Lizoain • Mendiorotz • Ozkaritz • Urotz |
| Arriasgoiti | Urritzelki • Zalba • Zuntzarren |

 |
| Etxaldeak | 

|  |  |
| --- | --- |
|  Arriasgoiti | Galdurotz |

 |
| Herri hustuak | 

|  |  |
| --- | --- |
| Lizoainibar | Azpurotz • Belokain • Ezpilaga • Laboa • Muru |
| Arriasgoiti | Aginaga • Aitzuriaga • Biorreta • Garbala • Ilotz • Ondaitz • Zaldaitz |

 |