recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Hizkuntza eraikia** (ingelesez: *conlang* edo *constructed language*) edo **hizkuntza artifiziala** (ingelesez: *artificial language*) artifizialki sortutako hizkuntza da. Hiru multzo handitan banatu ditzakegu, funtzioaren arabera: hizkuntza lagungarriak (ingelesez: *auxiliary languages* edo *auxlangs*), nazioarteko komunikazioa errazteko bideratuak; hizkuntza proiektatuak (*engineered languages* edo *engelangs*), helburu esperimental, filosofiko edo logikazkoei lotuak; eta hizkuntza artistikoak (*artistic languages* edo *artlangs*), zio estetikoekin abiatuak.

Kontzeptualki horrela izanda ere, kontuan hartu behar dugu sorreran hizkuntza guztiak direla artifizialak, eta urteen joan-etorrian erabiltzaileek hiztun natural bihurtzen ditzutela.

Euskara batuaren eta hebreera modernoaren kasuak dira, nolabait: XX. mendean osagarri zaharretatik sortutako hizkuntzak dira, denborak aurrera egin ahala hiztun propio eta natural lortu dituztenak.

Gaur egun, munduan gehien hitz egiten den hizkuntza artifiziala esperantoa da.

Hizkuntza lagungarriak
----------------------

Interlingua bandera.
Esperanto bandera.
Volapük bandera.
Kotava bandera.
Ido bandera.

  

Hizkuntza lagungarriak nazioarteko komunikazioa ahalbidetzeko sortzen dira, maiz lingua franca izateko borondatez. Nazioarteko hizkuntza lagungarriak (ingelesez: *international auxiliary language* edo *IAL*) izena ere hartzen dute. Adibide ezagunenak dira esperantoa, volapüka, idoa eta interlingua. Laurek dituzte hainbat urteko esperientzia, hiztun kopuru zabala munduan zehar, eta baliabide ugari. Halaber, kotava sortu zen esperanto eta ido hizkuntzak eraikitzerakoan egindako akatsak zuzentzeko asmoz.

Romanica ere hizkuntza lagungarria da. Erromantze hizkuntzak batuta sortua, latin modernotzat erabiltzen da.

Bestalde, gestunoa edo nazioarteko keinu hizkuntza eraiki zuten, gor eta mutuek mundu osoan elkar ulertzeko kodetzat.

Hizkuntza proiektatuak
----------------------

Hizkuntza logikoak edo esperimentalak dira. Loglan da horien adibide.

Hizkuntza artistikoak
---------------------

Quenyaren, hizkuntza artistiko eraiki baten, idazketa berezia
Artistikoak helburu estetikoekin eginak dira.

J. R. R. Tolkien idazleak sortutako quenya hizkuntza da adibide argia. Halaber, solresol hizkuntza dugu, musikaren notekin egina. Klingon hizkuntza ere badago, Klingon Inperioko zibilizazio alienigenoaren ama hizkuntza *Star Trek* zientzia fikziozko frankizian.

Azkenik, aipatzekoak dira hurrengo hizkuntza eraikiak:

* miresua hizkuntza, euskara hartu duelako osagarri, finlandierarekin nahasita; elkarren arteko mintzaira urrunak izanda, kode berri bitxia edo exotikoa sortu dute horrela, helburu komunikatiborik bilatu gabe;
* eta krutxiera, euskarazko hitzak dituen beste hizkuntza eraikia.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Conlang posta zerrenda

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q33215
* Commonscat Multimedia: Constructed languages

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119779443 (data)
* LCCN: sh85074581
* NDL: 00574782
* NKC: ph137904
* AAT: 300389747

 |

* Wd Datuak: Q33215
* Commonscat Multimedia: Constructed languages
**Hammurabi** (akkadieraz: 𒄩𒄠𒈬𒊏𒁉, *Ḫa-am-mu-ra-bi*; Babilonia, K.a. 1810 aldean - Babilonia, K.a. 1750 aldean) Babiloniar Inperioko seigarren erregea izan zen K.a. 1792-K.a. 1750 bitartean.

Bizitza
-------

Sin-Muballit Babiloniako bosgarren erregearen semea zen, eta haren erresuma oinordetu zuen K.a. 1792an. Babiloniako lehenbiziko egiazko inperioa sortu zuen: Akkad eta Sumeria konkistatu zituen, eta Larsa, Mari eta Asiria auzo-herrialdei nagusitu zitzaien. Hamurabiren inperioak Persiar golkotik Diyarbakirrera eta Zagrosetik ekialdeko basamortuetara bitarteko lurrak hartu zituen. Inperioa osatzerakoan, gerraz bainoago, diplomaziaz baliatu zen. Administrazioa Babiloniara bildu zuen eta legeak legedietan bildu zituen. Marduk, Babiloniako jainkoa, ezarri zuen mesopotamiarren jainko nagusi. Herentzia bidezko monarkia ezarri zuen. Hura hilik, Samsu-Iluna haren semeak hartu zuen erregetza.

Hammurabiren Kodea
------------------

Artikulu nagusia: «Hammurabiren Kodea»
Hammurabi ezaguna da historiako lege bilduma lehenbizikoetako bat promulgatu zuelako: Hammurabiren Kodea. Epai bilduma bat da, eta epaileentzako orientabidea izan nahi du, tokian tokiko ohiturak baztertu gabe, hala ere. Hiru gizaki maila bereizten dira bertan: libreak, mendekoak eta esklaboak. *Talioiaren legea* da oinarri. Familia eskubideari dagokionez (emaztearen legezko nortasuna, ezkontza haustea, herentzia, etab.), halako oreka bat gertatzen da gizonezkoen eta emakumezkoen artean. Merkatarien aginpidea sendo bermaturik dago. Kodearen berritasuna legezko printzipioak argi adierazi izanean datza, eta berdintasuna du helburu nagusia. Erabateko eragina izan zuen antzinateko Ekialde Hurbileko legedietan. Bestalde, bertan erabilitako idazkera literatura eredu klasiko bilakatu zen urte luzetan.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2017/10/19 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2014-03-28). (PDF) *175. araua: Antzinateko pertsona-izenak eta izen mitologikoak (I): Mesopotamia, Mediako Inperioa, Akemenestar Inperioa eta Lidia.*  Bilbo, 3 or..

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Sin-Muballit** | **Babiloniako erregea**K.a. 1792-K.a. 1750 | Ondorengoa**Samsu-Iluna** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Hammurabi*** Aldatu lotura Wikidatan |
"Frantsesez mintzatu, garbiak izan zaitezte", Frantzia hegoaldeko eskola bateko hormetan.
**Hizkuntza genozidioa** edo **linguizidioa** kultura menperatzaile batek komunitate baten hizkuntzaren gainean eragiten duen heriotza programatua da. Kasu gehienetan, kultura menperatzailea estatu menperatzaile batena da. Horrek, eskura dituen tresnen bidez —eskola, armada, komunikabideak, eliza, eliteak...—, hizkuntza menperatuaren galera bilatzen du, neurri politiko zorrotz eta eraginkorrak ezarriz.

Hizkuntz genozidioa etnozidioaren mota bat da.

Genozidio linguistikoaren saiaketak ugariak izan dira historian zehar. Batzuk arrakastatsuak izan eta muturreraino iritsi dira, Amerikako eta Afrikako hizkuntza askoren galera ekarri baitute. Gugandik gertu, aipatzekoak dira Frantziako estatuak Frantziako iraultzaren ondoren frantsesa ez diren gainontzeko hizkuntzak (euskara, katalana, bretoiera, korsikera, okzitaniera...) desagertarazteko martxan jarri dituen politikak. Espainiako estatuan, aldiz, Karlos III.aren ondotik gaztelania ez diren penintsulako beste hizkuntzak debekatuak izan dira eremu formaletan, eta —garai batzuetako salbuespenarekin— euskarari jazarpen latza ezarri zaio, zigor fisikoak eta guzti (eraztunarena, adibidez) .

Bibliografia
------------

* Koldo Izagirre. *Autopsiarako frogak* 2010, Susa.
* **(Gaztelaniaz)** Joan Mari Torrealdai. *El libro negro del euskera*. (1998, *Ttarttalo*) Euskarak mendeetan zehar jasandako erasoei buruzko liburua.
* **(Gaztelaniaz)** Joan Mari Torrealdai. *Asedio al euskera. Más allá del libro negro*. (2018, *Txertoa*).

Ikus, gainera
-------------

* *Welsh Not*.
* Euskararen debekua.
* *Vergonha*.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Joan-Lluis Lluis: *Nire zakurrarekin solasean Frantziaz eta frantsesetaz*, Gatuzain, 2006
2. ↑   Joan Mari Torrealdai: *El libro negro del euskera*, Ttarttalo, 1998. ISBN 84-8091-395-9

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1826594

 |

* Wd Datuak: Q1826594
**Here's a Health** edo **Here's A Health To The Company** (euskaraz *Honatx brindisa* edo *Honatx lagunarteari brindisa*) Irlandako abesti herrikoi bat da. Gaia irlandar emigrazioaren historia luzea du. Irlandako musikari eta musika talde ugarik abesti honen aldaera asko burutu izan dituzte, horien artean beharbada ospetsuna The Chieftains taldea litzateke.

Uste denez, abesti hau *The Parting Glass* abesti herrikoiaren aldaera bat litzateke.

Hitzak
------

Of all the money e'er I had,  

I spent it in good company.  

And all the harm I've ever done,  

Alas! it was to none but me.  

And all I've done for want of wit  

To mem'ry now I can't recall  

So fill to me the parting glass  

Good night and joy be with you all.

  

If I had money enough to spend,  

And leisure time to sit awhile,  

There is a fair maid in this town,  

That sorely has my heart beguiled.  

Her rosy cheeks and ruby lips,  

I own she has my heart in thrall,  

Then fill to me the parting glass,  

Good night and joy be with you all.

  

Oh, all the comrades e'er I had,  

They're sorry for my going away,  

And all the sweethearts e'er I had,  

They'd wish me one more day to stay,  

But since it falls unto my lot,  

That I should rise and you should not,  

I gently rise and softly call,  

Good night and joy be with you all.

Ikus gainera
------------

* The Parting Glass

Kanpo estekak
-------------

* The Chieftains taldearen *Here's a Health* abestiaren bertsioa entzungai **(Ingelesez)**
* Blackmore's Night taldearen *Here's a Health* abestiaren bertsioa entzungai **(Ingelesez)**
* Brobdingnagian Bards taldearen *Here's a Health* abestiaren bertsioa entzungai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5736789

 |

* Wd Datuak: Q5736789
**Cragside** Ingalaterrako Northumberland-eko Rothbury herritik gertu dagoen Viktoriar landetxea da. William Armstrong-en (Armstrong lehenengo baroia), Armstrong Whitworth arma enpresaren sortzailearen, etxea zen. handiki industriala, zientzialaria, filantropoa eta garabi hidraulikoaren eta Armstrong kanoiaren asmatzailea, etxeko arloan ere erakutsi zuen bere asmamena, eta Cragside energia hidroelektrikoarekin argiztatutako munduko lehen etxea bihurtu zen. Landetxea teknologikoki aurreratuta zegoen; Richard Norman Shaw etxeko arkitektoak idatzi zuen "era guztietako gauzak egiten dituzten makina hidrauliko zoragarriekin" hornituta zegoela. Bere lurretan, Armstrongek presa eta aintzirak eraiki zituen zerrategi bat, urarekin funtzionatzen duen garbitegia, ontzi-garbigailuaren eta plater-igogailuaren, igogailu hidraulikoaren eta hidroelektrikoki elikatutako erregailuaren lehen bertsioak. 1887an, Armstrong nobleziako titulua eman zioten, Erresuma Batuan noblezia lortu zuen lehen ingeniaria edo zientzialaria eta Cragsideko Armstrong baroi bihurtu zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5180627
* Commonscat Multimedia: Cragside Estate

---

* **Ondare historikoa**
* NHLE: 1042076

 |

* Wd Datuak: Q5180627
* Commonscat Multimedia: Cragside Estate
**Ankesenpaaton-Tasherit**, Akenaton faraoiaren gorteko errege printzesa ugarietako bat izan zen. Bere izenak, *Ankesenpaaton gaztea* esan nahi du.

Akenatonen erregealdiko 14 eta 17. urte bitartean jaioa, bere ama Kiya edo Akenatonen alabetako hirugarrena, Ankesenamon edo Ankesenpaaton izan liteke, bere aitaren erregealdiaren 5. urtean jaioa, 17.enean 12 urte izango zituena. Aton deiturak, faraoiaren alaba zela adierazten du.

Oso gutxi ezagutzen da berari buruz, eta litekeena da haurtzaroan hil izana, Ankesenamon Tutankamonen Errege Emazte Handi bihurtu zenean, berari buruz ez baitago ezer. Ikerketen egungo egoera dela eta, ez da ezinezkoa, gazte hau, Tutankamonekin ezkondu zen Ankesenamon bera izatea.

Ankesenpaaton-Tasherit, arkeologoek, 1938tik ezagutzen dute, Hermopolisen, bere izena zeraman margolan bat aurkitu zutenean.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Bere gorputzari dagokion errege alaba, Ankesenpaaton, bizi ahal izan dadila! bere gorputzari dagokion errege alaba, bere maitea, Ankesenpaaton gaztea. |  » |
**Apio Klaudio Sabino Inregilense** (latinez: *Appius Claudius Sabinus Inregillensis*), erromatar kontsula izan zen K.a. 495ean Publio Servilio Priskorekin.

Sabinar jatorrikoa, Regilo hirian bizi zen; tradizioak, Apio Klaudio, Erromatar Errepublikarekin bakea egitearen aldeko sutsu bezala adierazten du, eta, bere posizioaren ez populartasunak, jarraitzaile talde batekin, Erroman babestea eragin zuena.

Bere jarraitzaileak, erromatar hiritar bihurtu ziren, Aniotik haratagoko lurrak, hauei emanak izan ziren, tribu berri bat osatu zutenak, "Klaudia" izenekoa, Apio Klaudio bera, patriziarrekin batera joan zen bitartean, senatari bezala.

Bere kontsulaldian, bere zorrari buruzko legeen aplikazio gogorrak, K.a. 494 edo K.a. 493 arte iraun zuen plebearen sezesio bat behartu zuten. Plebeioak, gertuko "Mendi Sakratu"an babestu ziren, eta, patriziarrek, Agripa Menenio bidali zuten, euren jarrera aldatzeko konbentzitzeko.

Hurrengo urtean, plebeioek, zerrendatzeari uko egin ondoren, diktadore baten izendapena proposatzen aurkitzen dugu, eta, Dionisio Halikarnasokoaren arabera, Espurio Kasioren nekazal legearen aurkako oposizioan parte hartze nabarmena izan zuen. Plinioren arabera, Belonaren tenpluan bere arbasoen irudiak jarri zituen lehena izan zen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Aulo Postumio Albo Regilense eta Tito Verginio Trikosta Zelimontano** | **Erromatar kontsula Publio Servilio Priskorekin batera.**K.a. 495 | Ondorengoa**Aulo Verginio Trikosta Zelimontano eta Tito Vetusio Gemino Zikurino** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q774066
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01296/eu\_c\_0665/c0665
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q774066
Andeetako zibilizazioen hainbat adibide.
**Andeetako zibilizazioak** antzinako gizarte konplexuak izan ziren, Hego Amerikako herri indigenak osatuak. Kontinentearen mendebaldean, Ozeano Barearen eta Amazoniaren arteko kostaldeko eta Andearteko haranetan garatu ziren. Eskualde hori zibilizazioaren sorlekuetako bat izan zen, hau da, gizarte konplexua modu autonomoan sortu zen eremu batzuetako bat, hala nola Mesopotamia eta Mesoamerika. Kultura-gune hori gaur egungo Peru, Bolivia eta Txileko iparraldeko eskualde menditsuetan eta kostaldean zabaldu zen, eta eragina izan zuen Argentinan, Kolonbian eta Ekuadorren. Herri horien iraganaren berreraikuntza arkeologiaren bidez egiten da nagusiki, Espainiako konkistaren garaiaren aurreko kontakizun idatzirik ez dagoelako. Horregatik, etengabeko aurkikuntzek berreraikuntza historiko horren birmoldaketak eragin zituzten.

Munduko alde honetako lehen gizarte konplexu ezagunak, Sechín eta Caral, K.a. 4. milurtekoan sortu ziren, egungo Peruko erdialdeko kostaldean. K.a. XII. mendean Chavin edo Cupisniqueko kultura kostalde osoan eta erdialdeko Andeetan zabaldu zen, eta, gainbeheraren ondoren, hainbat eskualde-estilo sortu ziren: Paracas, Vicús, Cajamarca, Moche, Recuay, Lima, Pucará, Nazca, Huarpa eta Tiahuanaco. 

VII. mende inguruan, Nazca eta Tiahuanacok Huarparen gainean izan zuten eragina, nekazaritzan eta ureztaketan tokiko garapenei gehituta, Huari sortzea ekarri zuen, hiri-estatu handi eta militarizatu gisa, eta Chavinen eraginpean zegoen eskualdearen zati handi batean hedatu zuen bere nagusitasuna, Tiahuanacota hegoaldean izan ezik. X. mendean Huari eta Tiahuanaco erori zirenean, botere politikoa hainbat kultura-estilotako jaurerrietan zatitu zen. Garai hartan, Lambayeque, Chimú, Chancay, Ychsma, Maranga eta Chincha garatu ziren kostaldean, Chachapyoas, Huamachuco, huancak, chancak, collak, Lupaca, Chiribaya eta inken parean. 1438. urtearen inguruan, Pachacuti inkak Inperio inkaikoa gaur egungo Kolonbiaren hegoalderaino eta Argentinako ipar-mendebalderaino hedatzen du. Kultura-ondorengotza luzeak aldaketa latza izan du Espainiaren Konkistarekin XVI. mendean.

Andeetako zibilizazioen lorpen original batzuk laboreen, ureztatze-kanalen, astronomiaren, teknika arkitektonikoen, ehunen eta kontabilitatearen garapenean daude.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Andean archaeology III : north and south.*  Springer 2006 ISBN 978-0-387-28940-3. PMC 262691131. (Noiz kontsultatua: 2022-01-18).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3122657
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3122657
**Andarto** Gipuzkoako hegoaldean dagoen mendia da. Zaraiako mendilerroan dagoen mendietako bat da, Deguriako haranean kokatua. Oñati eta Aretxabaleta arteko mugan dago, aipaturiko Deguriako haranaren ipar-ekialdeko muturrean.

1.076 metroko altuera du, eta tontorra zuhaitzez betea du.

Hara joateko bideak
-------------------

Bide errazena Urizar edo Uxarko bidegurutzetik (Eskoriatza) Alabita haranera doan bidetik joatea da. Handik Lizargarateko bidegurutzera heldu ondoren, gas hodiak jarraitzen duen bidea hartu, ezkerretara jo, aurrera, eta Arlutz mendiaren hegomendebaldetik, Deguriara sartzea da. Han, ekialderanzko bidea zuzen jarraitu eta Maruatx pareraino heldu behar da. Horrela, Andarto tontorrera, mendiaren iparraldeko bidetik hel daiteke.

Bestela, beste hiru abiapuntu ohikoak Araotz (Oñati) auzoa, Goroeta (Aretxabaleta) eta Elgea (Barrundia) dira. Hurrenez hurren, ordu bat eta 45 minutu, 2 ordu eta 2 ordu eta 15 minutu inguruko igoerak eskatzen dituzte.

Ikus, gainera
-------------

* Gipuzkoako mendien zerrenda
* Debagoiena

Kanpo estekak
-------------

* "Mendikat" webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253459

 |

* Wd Datuak: Q12253459


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
**Henry Jacques Le Même** (Nantes, Frantzia, 1897ko urriaren 17a - Megève, Frantzia, 1997ko otsailaren 17a) frantses arkitektoa izan zen.

Biografia
---------

1917an Pascal-Recouraren lantegian hasi zen ikasten, eta ondoren, Emmanuel Pontrémolirenean. 1923an Rougevin lehiaketa irabazi zuen, hotel baterako diseinatu zuen igerileku bati esker. Émile Jacques Ruhlmann altzari-diseinatzaileak berarekin lan egitera deitu zuen. Harekin egon zen bitartean, 1920ko Parisko etxe dotoreenak ezagutu ahal izan zituen.

Horrez gainera, beste hainbat maisu frantsesekin lan egin zuen, Pierre Patoutekin, batez ere, 1925eko Erakusketa Unibertsalerako lanak eginez. 1926an Maurice de Rothschild baroiak baserri bat egiteko eskatu zion, garai hartan antzinako baserriak modan baitzeuden. Lan hartarako, baserria eraikiko zen inguruko etxeak aztertu zituen, eta horixe izan zen lan haren irakaspena, lekuaren espiritua bereganatzea eta garai hartako kultura ezagutzea ezinbestekoak zirela, hain zuzen.

Hirurogei urtean jardun zuen lanean, eta era askotako lanak egin zituen: Megèveko etxebizitza sozialak, 1937ko Nazioarteko Erakusketako Zurezko jauregia Parisen (lehenengo saria)... 1920. urtearen amaieran Pol Abraham arkitektoarekin elkartu zen Assyko goi-ordokiko erietxeak egiteko (Savoia Garaia). Plaine Jouxeko erietxeak ospe handia eman zien.

Horrez gainera, aipatzekoak dira Guébriantekoa (1932) eta Martel-de-Janvillekoa (1937). 1980an Marcel Dassaultek etxe handi bat egiteko enkargua eman zion, aurrealdea 70 metrokoa behar zuena. Horrez gainera, Megève eski-estazioa dotorea bihurtu zen, Le Mêmeri esker.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3132860
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 79052397
* ISNI: 0000 0000 8158 7560
* BNF: 120554808 (data)
* GND: 12333991X
* LCCN: n90696506
* SUDOC: 029434726
* ULAN: 500112555
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03770/eu\_l\_1132/l1132

 |

* Wd Datuak: Q3132860
**Haitzulo-hilobia** edo **labe-hilobia** harkaitzean zulatutako hilobi mota berezi bat da, nagusiki Sizilian erabilia Brontze Aroan, honen formak labe baten antza du.

Haitzulo- edo labe-hilobia

Egitura
-------

Haitzulo-hilobi baten egitura oso sinplea da, berez, siziliar labe tipikoen egitura gogorarazten du. Era berean, kobazulo itxurako kamera bat du, irekidura txiki batekin. Hil ganberaren aurretik, askotan, gelaurreko bat edo korridore bat egon daiteke. Irekidura estaltzeko, sarritan, ikur antropomorfikoekin edo kiribilezko sinboloekin zizelkatutako ate monolitiko bat zegoen.

Historia
--------

Hasieran, banakako ehorzketetarako bazen ere, ondoren, multzoko ehorzketetarako erabili zen, ziuraski, biztanleria gehitzean.

Mota honetako hilobiak Siziliako lurralde osoan aurki daitezke. Pantalican irekitzen diren milakoak bikainak dira, UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu baititu bertako arroken nekropoliak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3992598

 |

* Wd Datuak: Q3992598
Othniel Charles Marsh (ezkerrean) eta Edward Drinker Cope (eskuinean), Hezurren Gerraren sortzaileak.
**Hezurren Gerra** Edward Drinker Cope eta Othniel Charles Marsh paleontologo ezagunen arteko tira-bira bat izan zen.

Historia
--------

1872an, Wyoming (AEB), Hezurren Gerra delakoa lehertu zen. Edward Drinker Cope eta Othniel Charles Marsh paleontologo ezagunen arteko tira-bira gero eta gogorragoak, erreparorik eta etenik gabeko eraso bihurtu ziren, nork aurkituko dinosauro fosil eta espezie berri gehien. Garai batean, Cope eta Marsh lagunak izan ziren; batak bestearen izena ipini zion aurkitutako espezie berriren bati. Cope azkarra eta oldarkorra zen eta Marsh, aldiz, lanean mantsoagoa baina metodikoagoa. 1870ean Marshek Cope umiliatu zuen, *Elasmosaurus* espezieko ale bat berrosatzean burua buztanak behar lukeen tokian ipini ziola egotziz. Ordainetan, Cope Wyomingo Bridger Basin aztarnategian lanean hasi zen, Marshek hura bere eremu pribatutzat jo arren. Orduan erasoak publiko bihurtu eta egunkarietara iritsi ziren.

Biak aberatsak ziren eta beren ondasunak erabili zituzten udatan Colorado edo Wyomingeko aztarnategiak ustiatzeko. Gero, neguan, aurkitutakoa aztertu eta emaitzak argitaratzen zituzten. Baina gero eta diru eta ahalegin gehiago eskaintzen zizkioten bestearen izena eta lana txikitzeari. Ez zen lehia garbia izan, lapurreta, iruzurra, espioitza, eroskeria, arrasto suntsiketa eta irainak medio.

Ofizialki, Marshek irabazi zuen gerra: 86 espezie berri aurkitu zituen eta Copek, ostera, 56 baino ez. Dena den, Copek topatu zituen dinosaurorik ezagunenak: *Triceratops*, *Diplodocus*, *Stegosaurus*... Azkenik, biak izan ziren galtzaile, bestea suntsitu beharraren beharraz, ondasun guztiak xahutu eta porrot egin baitzuten.

Ondorioak
---------

Edonola ere, zientzia izan zen garaile, lehiakortasunak emaitza hobetzen omen du eta. Elkarlanaren alorrean lezio eredugarririk eman ez bazuten ere, paleontologiaren alorrean ondare eskerga utzi zuten: Gerra baino lehen Ipar Amerikan bederatzi dinosauro espezie zeuden izendatuta eta gatazka amaitzean 150 inguru. Egun, ia mende eta erdi geroago, bikoteak aurkitutako arrastoak katalogatzen ari dira oraindik.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4  Nagore Irazustabarrena, «Hezurren gerra», *Argia*, 2008-08-03, CC-BY-SA lizentzia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q152646
* Commonscat Multimedia: Great Dinosaur Rush

---

 |

* Wd Datuak: Q152646
* Commonscat Multimedia: Great Dinosaur Rush
**Angel Bassols Batalla** (Mexiko Hiria, 1925eko otsailaren 7-Guadalajara, Jalisco, 2012ko otsailaren 14) itzultzaile, narratzaile eta saiakera-egile mexikarra. Aita Narciso Bassols abokatua izan zen.

Biografia
---------

Geografia ekonomikoa ikasi zuen Moskuko Lomonosov Unibertsitatean eta Renneseko Unibertsitatean egin zuen doktoregoa. Nazio Batuetako Erakundeko itzultzaile izan da, eta Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoko Filosofia eta Letra Fakultateko irakasle. 1983. urteaz geroztik *Posición* aldizkariko zuzendari izan zen.*Veinticinco años en la geografía mexicana (Hogeita bost urte Mexikoko geografian)* antologia argitaratu zuen 1985ean. Ipuin-liburuen artean aipatzekoak ditu: *Cinco años en la URSS* (1950, *Bost urte SESBen*), *Caravana de hombres libres* (1951, *Gizon libreen karabana*), *Hasta pronto compañeros* (1951, *Laster arte adiskideak*), *Relatos mexicanos* (1954, *Kontakizun mexikarrak*), *Mi teniente Ambrosio y otros relatos* (1960, *Anbrosio tenientea eta beste kontakizun batzuk*). Saiakera-liburuen artean hauek ditu nagusiak: *Viajes geográficos en Europa* (1965, *Bidaia geografikoak Europan*), *Diversidad regional, regiones económicas y regiones agrícolas de México* (1972, *Mexikoko eskualde-aniztasuna, eskualde ekonomikoak eta nekazari-eskualdeak*), *Realidades y problemas de la geografía en México* (1985, *Geografiaren errealitateak eta arazoak Mexikon*), *El desarrollo regional en México: teoría y práctica* (1992, *Mexikoko eskualdeen bilakaera: teoria eta praktika*).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28028537
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 44390261
* ISNI: 0000 0001 1631 3990
* BNF: 12432480t (data)
* GND: 126003106
* LCCN: n50025766
* SUDOC: 033461422
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00822/eu\_b\_1304/b1304

 |

* Wd Datuak: Q28028537
San Esteban eliza.
**Aniés** Huescako Hoya eskualdeko herria da. Huescako probintziako La Sotonera udalerriari dagokio. Riel eta Soton ibaien artean dago, bere izeneko mendilerroaren oinean dagoen muino baten gainean. Huesca hirirako distantzia 27 kilometrokoa da. Ospetsua da bertan dagoen Haitzeko Birjinaren baseliza erromanikoa.

Historia
--------

1084tik 1158 arte tenentzia bat izan zen. 1198an Petri II.a Aragoikoak Rikardo Huescako apezpikuaren eskuetan utzi zuen. 1201ean García Gudal apezpikuak Maltako Orden militarrari eman zion. XIX. mendean herri garrantzitsua zen 114 etxeekin. 1960. hamarkadan, Bolea, Puibolea, Lierta, Esquedas eta Plasencia del Monte herriekin batera La Sotonera udalerria sortu zuen.

Demografia
----------

Garapen demografikoa| 1970 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 236 | 134 | 145 | 142 | 140 | 140 |

Monumentuak
-----------

* Haitzeko Birjinaren baseliza
* San Esteban eliza
* San Cristóbal baseliza
* Santa Bárbara baseliza
* San Cosme eta San Damián baseliza

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8199995
* Commonscat Multimedia: Aniés

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 994

 |

* Wd Datuak: Q8199995
* Commonscat Multimedia: Aniés
**Angus Lennie** (Glasgow 1930eko apirilaren 18a - Londres, 2014ko irailaren 14a) eskoziar aktore bat izan zen. Nagusiki 1963ko *The Great Escape* filman Archibald Ives eskoziar gudari eta iheslariaren papera antezteagatik ospetsua da.

Filmografia
-----------

### Filmak

Filma hauetan antzeztu izan du: , *Tunes of Glory* (1960), *Oh! What a Lovely War* (1961), *The Great Escape* (1963) eta *633 Squadron* (1964).

### Telesailak

Honako telesaila hauetan agertu izan da: Crossroads*, 1974tik 1981ra Shughie McFee sukaldaria antzeztuz,* The Saint*,* Doctor Who*,* The Borderers*,* Z Cars*,* Rumpole of the Bailey*,* Lovejoy*,* The Onedin Line*,* All Night Long*,* Keeping Up Appearances *eta* Monarch of the Glen

Kanpo loturak
-------------

* Angus Lennie aktorearen IMDBko fitxa irakurgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1753420
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 122312772
* ISNI: 0000 0003 7201 5327
* LCCN: no2010092811

 |

* Wd Datuak: Q1753420
**Amenanoren iturria** (italieraz: *Fontana dell'Amenano*) Siziliako Cataniako erdigunean dagoen monumentu ezaguna da. Amenano ibaiari eskainita dago. 1867an eraikia, Tito Angelini eskultore napolitarraren lana da.

Kokapean
--------

Iturria erdigunean dago, Duomo Plazan, Senatuaren egoitza den Elefanteen jauregiaren aurrean.

Ezaugarriak
-----------

Multzo monumentala Carrarako marmolez egina dago. Amenano ibaia monumentuaren azpitik doa eta hari eskainita dago multzoa. Amenano alegoria baten bidez irudikatuta dago: gazte biluzi batek ugaritasunaren adarra eramanez. Adarretik ura dario eta, eskulturaren oinetan dagoen pontetik urjausi moduan erori egiten. Guztia ur-izararen inpresioa ematen du eta hortik dator, alegia, bertakoek ematen dioten Sizilierazko izena: *acqua a linzolu* (*ura izaran*).

Iturritik erortzen den ura berriro ere Amenano ibaira itzultzen da.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Informazio turistikoa.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Amenanoren iturria*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3747372
* Commonscat Multimedia: Fontana dell'Amenano (Catania)

---

 |

* Wd Datuak: Q3747372
* Commonscat Multimedia: Fontana dell'Amenano (Catania)
***Das Urteil*** (euskaraz: *Epaia*) Franz Kafkak 1912an idatzitako narrazioa da. *Arkadia* izeneko literatura-urtekarian argitaratu zen 1913an. *Felice Bauer* emakumeari eskaini zion narrazioa, nahiz eta hurrengo argitalpenetan *F.* izena bakarrik agertu.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Georg Bendemann, merkatari gazte bat, gutun bat idazten ari zaio Errusian bizi den lagun bati, laster Frieda Brandenfeld neskarekin ezkonduko dela azaltzeko. Lagunak jaioterria utzi zuen negozio bat ezartzeko Errusian. Negozioa gainbehera doa, nahiz eta hasieran arrakasta izan.

Georgek gutuna idatzi duela bere aitari azaltzea erabakitzen du. Aitak zalantzan jartzen du lagunik dagoela. Halaber, familiaren negozioan gertatzen dena ezkutatzea leporatzen dio Georgeri.

Georg saiatzen da aita oheratzen, baina honek oihukatzen du bere semeak hil egin nahi duela. Halaber, semearen laguna ezagutzen duela onartzen du, eta Georgeri aurpegiratzen dio kasu egin ez diola lagunari, Errusiara joan zenetik. George kikiltzen da aitaren hitz gogorrengatik.

Aitak, gaitzespenak amaituta, honako epai hau botatzen dio: *itota hiltzera kondenatzen zaitut*. Georgek etxetik alde egiten du eta zubi batera heltzen da. Han bere burua erortzen uzten du, hiltzeko, agidanez.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q278998
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 176600027
* BNF: 12254781j (data)
* GND: 4192531-2
* LCCN: n79077991
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q278998
**Amelie Madelaine Morgan**, Slough, Inglaterra, Erresuma Batua, (2003ko maiatzaren 31) gimnastikan aritzen den kirolari britainiarra da..

Olinpiar Jokoak
---------------

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu, eta brontzezko domina eskuratu zuen *Taldeka* emakumezkoen kategorian, Erresuma Batua ordezkatuz; ROCeko taldearen (urrezko domina) eta AEBko taldearen (zilarrezko domina) atzetik sailkatu zen Erresuma Batuko taldea. Honako hauek osatzen zuten gimnasta taldea: Jennifer Gadirova, Jessica Gadirova, Alice Kinsella eta Amelie Morganek.

Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
---------------------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 03 !3. postua, brontzezko domina | ‘’Taldeka’’, emakumezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Amelie Morgan» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Amelie Morgan» *olympics.com* **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q57313832
* Commonscat Multimedia: Amelie Morgan

---

 |

* Wd Datuak: Q57313832
* Commonscat Multimedia: Amelie Morgan
**Maajerura Amenemhat** edo **Amenemhat IV.a**, Egiptoko XII. dinastiako zazpigarren faraoia izan zen, Egiptoko Inperio Ertainean. K.a. 1807/K.a. 1806tik K.a. 1798/K.a. 1798/K.a. 1797 arte gobernatu zuen, Jürgen von Beckerathen arabera.

**Maajerura** deitua Abidoseko Errege Zerrendan eta Saqqarakoan. Turineko Errege Kanonaren arabera, Amenemhat IV.aren erregealdiak, 9 urte 3 hilabete eta 27 egun iraun zuen. Manetonek aipatzen duen **Ammenemes** baldin bada, zortzi urteko erregealdia izan zuen, Sexto Julio Afrikanoren arabera Jurgi Sintzeloren bertsioan.

Inperio ertaineko faraoi baten estatua zatia

Biografia
---------

Bere erregealdiko lehen urtean, bere aurreko faraoia izan zen Amenemhat III.aren elkargobernari bezala aritu zen, Nubiako harkaitz batetako grabatu baten arabera. Bere erregealdi laburra, nahiko baketsu eta lasaia izan zen. Zenbait espedizio erregistratu ziren, Serabit el-Jadimeko meatzeetara, Sinain bere erregealdian datatuak daudenak.

Amenemhat, gizonezko oinordekorik gabe hil zen, eta, bere oinordekoa, bere arrebaorde edo izeba zen Neferusobek izan zen. 1500 urte inguruan, Egipto gobernatu zuen lehen emakumea izan zelarik. Amenemhat IV.a, Neferusobeken senarra izan zitekeen, baina hipotesi hau gaur egun justifika dezakeen ebidentzia historikorik ez dago.

Bere garaiko testigutzak
------------------------

### Eraikinak

Mazghunako hegoaldeko piramidearen hondarrak
Medinet Madiko tenplua amaitu zuen. Zahi Hawassen arabera, "Medinet Madiko tenplua, orainditik osorik mantentzen den Egiptoko Inperio Ertaineko tenplu bakarra da". Tenpluaren oinarriak, eraikin administratiboak, bizilekuak eta aletegiak, espedizio arkeologiko egiptoar batek lurpetik atera zituen 2006an.

Amenemhat IV.aren piramidea eta hil multzoa, Mazghunan.

Amenemhat IV.ak, beharbada Qasr el-Saghan, El Fayumetik iparrekialdera tenplu bat ere eraiki zuen.

### Idazkunak

Amenemhat III.aren tronu izena eta Amenemhat IV.aren horusen izena duen eskarabeo bat. UC11332 (Petrie Museoa)

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Amenemhat III.a** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko XII. dinastia | Ondorengoa**Neferusobek** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Amenemhat IV.a*** Aldatu lotura Wikidatan |
Haragitzeak: Matsia, Kurma, Varaja, Vamaná, Krishná, Kalki, Buddha, Paraśu Rāma, Rāma, Narasimha eta Rādhā.
**Dasavatara** (euskaraz «hamar haragitzeak» esan nahi duen sanskritozko hitza) arriskuan dauden gizakiak salbatzeko, Vishnu hindu jainkoak egin beharreko hamar haragitzeak dira. Hindu mitologiaren arabera, Vishnuk forma hauek hartu ditu: arraina, dortoka, basurdea, lehoi-gizona, ipotxa, aizkoraz armaturiko gizona, Rāma, Krishná eta Balarama, Krishnáren anaia. Hamargarren haragitzea gauzatzeke dago oraindik; zaldiaren itxura hartuko du horretan Vishnuk.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2176651
* Commonscat Multimedia: Dashavatara

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2176651
* Commonscat Multimedia: Dashavatara
**Amenemhat VI.a**, Egiptoko XIII. dinastiako faraoi bat izan zen, Detlef Frankeren arabera, K.a. 1730etik K.a. 1724 arte gobernatu zuena.

Bere izena, Sankhibra, Turineko Errege Kanonaren txatal batean idatzia dago, VI.10 erregistroan, eta "Raren bihotz bizia" esan nahi du. Manetonek Amenemes deitu zuen. Intefen semea eta Amenemhat V.aren biloba, Renseneb izeneko seme bat izan zuen, hau ere errege izatera iritsi zena.

Bere garaiko testigutzak
------------------------

Bere izena, Turineko Errege Kanonean eta Karnakeko Errege Zerrendan idatzia dago.

Karnaken erliebe bat ere badago, bertan hiru izen azaltzen diren kartutxo batekin, izen horiek, Amenemhat, Intef eta Ameni direlarik. Kim Ryholtek, titulu horiek, senidetze bezala interpretatu ditu, garai hartan bi edo hiru izen erabiltzea oso ohikoa baitzen.

Bere izena erakusten duten beste testigutza batzuk, honako hauek dira: harrizko arkitrabe bat Heliopolisen eta zenbait zigilu zilindriko.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Iufni** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko XIII. dinastia | Ondorengoa**Semenkara** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q462378
* Commonscat Multimedia: Amenemhat Seankhibre

---

 |

* Wd Datuak: Q462378
* Commonscat Multimedia: Amenemhat Seankhibre
**Harategi kantoia** Gasteizko Alde Zaharrareko kantoi bat da.

Kokapena
--------

Alde Zaharraren mendebaldeko mendi-magalean dago. Jesusen Zerbitzarien kalean hasten da eta Frai Zacarias Martinez kaleraino iristen da, Errementari, Zapatari eta Hedegile kaleak zeharkatu eta gero.

Luzera
------

127 metroko luzera du eta desnibela 24 metrokoa da. Ez dauka ataririk.

Trafikoa
--------

Beheko zatiak soilik oinezkoentzat dira; goikoa, Hedegile kaletik Frai Zacarias Martinez kalera doana, trafikorako irekita dago.

Horma-irudiak
-------------

Kantoi honetan daude *Eskuz esku* horma irudiak, 2010. urtean egin ziren.

* Eskuz Esku.Eskuz Esku.
* Eskuz Esku (Mosaikoa).Eskuz Esku (Mosaikoa).
* Eskuz Esku.Eskuz Esku.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Gasteizko harresia
* Errementari kalea, 88

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56752459
* Commonscat Multimedia: Cantón de las Carnicerías, Vitoria-Gasteiz

---

 |

* Wd Datuak: Q56752459
* Commonscat Multimedia: Cantón de las Carnicerías, Vitoria-Gasteiz
**Ameni Qemau** Egiptoko XIII. dinastiako faraoi bat izan zen, K. a. 1743 inguruan gobernatu zuena, Frankeren arabera.

Bere izena ez da Turineko Errege Kanonean agertzen, baina Shtp-ib-Ra agertzen da, dinastiako laugarren erregea eta Amenemhat V.aren semea, dirudienez, Ameni Qemau dena.

Biografia
---------

Bere aurreko erregea izan zen Amenemhat V.aren balizko semea, bi urte inguruko erregealdia baino ez zuen izan Sehetepibra edo Hetepibra tronura iritsi aurretik, bere seme eta oinordekoa izan zena.

Ameni Qemau, Menfiseko nekropolietako bat den Dahshurretik hegoaldera zegoen piramide batean lurperatua izan zen.

Bere garaiko testigutzak
------------------------

Bere piramidea, bere sarkofagoarekin, Charles Musesek aurkitu zuen 1957an Dahshurren, lakuaren ondoan, beranduago, piramidea, Ahmad Fakhri industu eta aztertu zuen. Bere oinarriaren neurriak, 52x52 metro dira, eta hondakinetan dago. Barnealdeko suntsipena, hilobi lapurrek eginikoak dirudite. 1968an, Maragiogliok eta Rinaldik, sakonago ikertu zuten.

Piramideak, jatorrian, berrogeita hamar metroko altuera zuen. Hondakinetan dagoen arren, azpiegitura askoz baldintza hobeetan dago, eta aztertu ahal izan da. Sarrera, ekialdeko horman zegoen, eta, hil kameraraino iritsi arte, zenbait gela txiki eta eskailera zeharkatzen zituen korridore luze bateraino iristen zen.

Kameren kokapena, Egiptoko XII. dinastia amaiera eta Egiptoko XIII. dinastia hasierako tipikoa da. Harrizko sarkofago handia, momiarentzako zulo bat zuen zati batean, eta ontzi kanopoentzako txikiago batean zetzan: hautsia eta identifikaezinak ziren hezur arrastoekin aurkitu zen. Baliozko gauzen bila, lapurrek, ontzi kanopoen zuloa hautsi zuten. Musesek, txatalen batzuetan, erregearen izena aurkitu zuen: Ameni Qemau. Charles Musesen artxiboak, Kairoko bere etxetik lapurtuak izan ziren.

Bere izena, hilarri txatal batean eta zigilu zilindriko batean idatzia ere aurkitu da, Gebel Zeiteko galena meatze batean, Itsaso Gorriaren ondoan.

Beste hipotesi batzuk
---------------------

Bere existentzia, eztabaidatua izan da:

* N. Dautzenbergen arabera, faraoi hau errege zerrendan sartzea, zerrenda bera idatzi zuen eskribaren errepikatze akats baten ondorio da, eta, beraz, 6,12 posizioan agertzen den errege bera bezala hartu behar da. Argudio honek, indarra hartzen du *Asiarraren semea* agertzen baita (Ameni-Aamu/Qemau) Sehetepibraren titulaturan, eta Amenemhat V.a, Ameni asiarra deitua izan zen.

* Kim Ryholten arabera, Ameni Qemau, bere aurrekoaren, Sekhemkara Amenemhaten semea zen, eta bi urte inguruko erregealdia izan zuen Sehetepibra tronura igo aurretik. Shtp-ib-Ra eta Htp-ib-Ra bi faraoi ezberdin direla uste du.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Amenemhat V.a** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko XIII. dinastia | Ondorengoa**Sehetepibra** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q462464
* Commonscat Multimedia: Ameni Qemau

---

 |

* Wd Datuak: Q462464
* Commonscat Multimedia: Ameni Qemau
**Harappa**, Pakistan ipar-ekialdeko probintzia den Punjabeko aztarnategi arkeologiko garrantzitsu bat da.

Ravi ibaiaren ezkerraldeko ibarretik 8 kilometro hegoaldera kokatua dago (duela 3.000 urte, agian, ibaia hiritik metro gutxira igaroko zen arren), Sahiwaletik 35 kilometro hego-mendebaldera, Lahoretik 185 kilometro hego-mendebaldera eta Karachitik (Arabiako itsasoaren kostaldean) 1000 kilometro ipar-ekialdera.

Egungo Harappa hiri txikia, antzinako hiri gotortuaren hondakinetatik 7 kilometro hego-ekialdera eraikia dago.

Antzinako hiria
---------------

XIX. mendearen erdialdean, hondakinak espoliatuak izan ziren, antzinako hiriaren hondakin ikusgarriak desagertuz. 1872 eta 1873 bitartean, gotorlekua, Alexander Cunninghamen arkeologo taldeak industu zuen.

1920an, Rai Bahadur Daya Ram Shaniren taldeak, indusketa sakonago bat hasi zuen. Bere lanak eta bere garaikideenak, Harappan zein oso antzinako Mohenjo-Daro hirian, (hau ere Pakistanen), munduari, ahaztutako zibilizazio hau ezagutzea ahalbidetu zioten.

1930 eta 1940ko hamarkadetan, beste arkeologo batzuek jarraitu zuten indusketa, 1946an, sir Mortimer Wheelerrek, hiriko harresiaren hondakinak aurkitu zituen arte.

Arkeologoek, Harappako antzinako hiria, Indo ibaiaren iparraldeko gunea domeinatzen zuen hiri finkapen bat zela uste dute.

Ikus, gainera
-------------

* www.harappa.com

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q185562
* Commonscat Multimedia: Harappa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 235928336
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q185562
* Commonscat Multimedia: Harappa
**Araba espetxea**, baita ere **Zaballako espetxea**, kokatuta dagoen eremuaren izena hori baita, Arabako kartzela nagusia da. Nolabait, aurreko Langraiz Okako espetxea ordezkatu zuen.

Ezaugarriak
-----------

2008 eta 2011. urteen artean espetxe berri bat eraiki zuten Gasteizko mendietako San Migel mendiaren ondoan. Eraikina Langraizko kontzejuaren barnean dago orobat; zehazki, aipatu mendiko maldaren lurzoru urbanizaezinean zegoen 50 hektareako partzela batean. Lurzoru mota horretan Araban inoiz eraiki den eraikin handiena da. Guztira 80.000 metro karratu dauzka, hau da, 18 futbol zelaik adinako azalera. 2011n inauguratu zuten.

Ez dauka kontrol dorrerik, baina baditu 200 kamera baino gehiago eta 6 metroko altuerako harresi eta hesiak. Zentzu horretan segurtasun handiko eremua da. Euskal Herriko handiena da: 720 ziega ditu, 13 m²koak. Beste instalazio artean, igerilekua du baina inoiz ez da urez bete.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Mintegi pide al Estado que frene la obra de Zaballa antes de llegar a los tribunales» *Noticias de Álava* 2008-09-26.

Ikus, gainera
-------------

* Langraiz Okako espetxea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109410429

 |

* Wd Datuak: Q109410429
*Artikulu hau Muxikako auzoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Amona (argipena)».*

**Amona** edo **Amunaga** (gaztelerazko grafia jada ez ofiziala) Muxika herriko auzoa da, Gernikatik gertu, BI-635 errepidearen ondoan dago eta errepide honek Muxika uzten duen iparraldeko mugan. Oka ibaiak zeharkatzen du auzoa.

Auzoko baserrien artean, izen bat baino gehiago errepikatzen da: Luperiaga, Etxerre, Okana edo Okaranaga, Zubieta.... Okana delako etxearen ondoan Okanabaso izeneko muino bat dago, sorgin kontuekin lotua, Jose Migel Barandiaranek jasotako alegien arabera. Inguru berean Peru eta Mari izena zuten bi gaztainondo ere baziren, antzinako ezkontza eta erosketa-tratuen lekuko gisako funtzio bat zeukatenak.

Inguruko zahar askok oraindik San Roman izenez ezagutzen dute auzoa, izen hau izan zuelako Amona izenera aldatu baino lehenago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Amona - Lekuak - EODA» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-11-14).
2. 1 2   «Muxikako Udala - Auzoak» *Muxikako Udala* 2009-01-06 (Noiz kontsultatua: 2021-11-14).[*Betiko hautsitako esteka*]
3. ↑    Eusko Jaurlaritza, Geoeuskadi.  (2016-10). *MUXIKAko toponimoen mapa eta kale izendegia.*  GeoEuskadi / Muxikako udala / Eusko Jaurlaritza / Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2021-11-14).
4. ↑   «San Roman eta Ugarte arteko mugak - Ahotsak.eus» *ahotsak.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-11-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q48750971

 |

* Wd Datuak: Q48750971
**Amontillado upela** (ingelesez: *The Cask of Amontillado*) Edgar Allan Poe estatubatuar idazlearen kontakizun labur bat da. *Tales of the grotesque and arabesque* liburuan argitaratu zen 1846an.

2000an Koro Navarrok euskarazko itzulpena Poeren kontakizun laburrez osatutako *Kontakizunak* liburuan *Amontillado upela* izenburupean argitaratu zuen. Aurretik, Jon Mirandek *Amontillado upela* izenburuaz eta Oskillasok *Upela amontilladuzkoa* izenburuaz euskaratu zuten.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Italiako hiri bateko inauterietan, Montresor pertsonaiak Fortunato izeneko gizona bilatu zuen mendekua hartzearren, aspaldian egin zizkion umiliazioengatik. Mozkortuta aurkitzean, erraza izan zen konbentzitzen bere jauregira joateko, amontillado ardo bat probatzearen aitzakiarekin. Jauregiko katakonbetara eraman zuen eta han mendekua gauzatu zuen.

Kanpo estekak
-------------

* Koro Navarroren itzulpeneko bertsioa, podcast bihurtua, Xerezaderen Artxiboan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1130590
* Commonscat Multimedia: The Cask of Amontillado

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 175747927
* BNF: 16163302n (data)
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1130590
* Commonscat Multimedia: The Cask of Amontillado
**Hizkuntza-superestratu** kontzeptuak lurralde batean beste bat, inbaditzailea, ezartzen denean denboraldi batean, ondoren atzera egiteko baina hizkuntza indigenan aztarnak uzteko fenomenoa izendatzen du. Hizkuntza inbaditzaileak atzera egiten du baina haren ezaugarriak, modu batez, hizkuntza inbadituan gelditzen dira. Laburbilduz, hizkuntza arrotzak utzitako aztarna linguistikoak bertako hizkuntzan.

Euskal Herriko lurralde batzuetan hori gertatu zen historikoki latinarekin: zenbait tokitan euskararen gainean ezarri zen baina gero, berriro ere, latina desagertu zen. Hala ere, bertako hizkuntzan haren aztarnak utzi zituen.

Garbiago ikus daiteke herri germanikoen inbasioarekin penintsulan. Erdi Aroan herri horiek penintsulako lurralde askotan bertakoekin nahastu ziren eta hizkuntza ohitura berriak ekarri zituzten. Herri-indigenek ez zuten haien hizkuntza galdu, gehien batean latin arrunta, baina hizkuntza berrien elementuak jaso zituzten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Barquín, Amelia.  (2000). [www.ueu.eus/download/artikulua/uztaro35\_3.pdf «Latinetik hizkuntza erromanikoetara: euskararen hurbileko erromantzeak»] *Uztaro* (35).

Ikus, gainera
-------------

* Hizkuntza-adstratu
* Hizkuntza-substratu

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q913935
* **Identifikadoreak**
* GND: 4212930-8

 |

* Wd Datuak: Q913935