recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Eleak mugimendua** 2011ko ekainaren 19an eskubide zibil eta politikoen aldeko mugimendua da. Helburua normalizazio politiko eta demokratikoa ditu eta lanerako eremuak berriz, kalea eta herritarren kontzientziak ditu.

Euren lehen lana "prozesu demokratikoa deuseztea helburu duen saiakera oro geratzea" zen. Horretarako, Auzitegi Nazionaleko epaiketak jarri zituzten helburutzat.

Aurrekaria
----------

Aurore Martin Batasunako kidearen atxiloketa eragozteko Baionan egon zen desobedientzia zibileko ekintza izan zen aurrekaria.

Kronologia
----------

### 2011

Ekainaren 27an Hego Euskal Herriko hiriburu guztietan manifestazioak egin ziren "Euskal Herria libre eta legala. Eskubide guztiak guztientzat" lemapean.

Ekainaren 28tik uztailaren 2ra bitartean berriz, Donostiako Zuloaga plazan *Aske Gunea* jarri zuten, Euskal Herriko pertsona guztien eskubide zibilen aldeko bateragunea.

### 2013

Sakontzeko, irakurri: «Askegune»
2013ko azaroan, ‘tartalarien’ alde mobilizatzera deitu zuen Eleak mugimenduak.

### 2014

Eleak pozik agertu zen 40 euskal gazteren absoluzioagatik. «Urteetako espetxe zigorraren mehatxupean bizi ziren 40 gazte euskaldunek ez dute espetxea zapalduko», adierazi zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Argia, 2011-06-20
2. ↑   Naiz, 2011-06-20
3. ↑   Topatu.info, 2013-11-14
4. ↑   Naiz, 2014-06-11

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492348

 |

* Wd Datuak: Q20492348
Kulunkaulkia
**Kulunkaulkia** kulunkatzeko aulkia da, hankak arku-moduko bi piezari lotuak dituena; horri esker bertan esertzen denak kulunkatzeko aukera du. Kulunkaulkia erosoa da eta erlaxatzeko aukera ematen du.

Historia
--------

Antza denez, aulki mota hau Ingalaterran asmatu zen, XVIII. mendearen lehenengo hamarkadetan. XIX. mendean Ameriketako Estatu Batuetan modan jarri zen; New Yorkeko Duncan Phyfe ekoizten hasi zen.

Mito estatubatuar baten arabera kulunkaulkia Benjamin Franklinek sortu zuen baina ez dago inongo erreferentziarik hori baieztatzeko.

Mark Twain, New Hampshiren, 1905, kulunkaulki batean eserita.

Modelo desberdinak
------------------

* Yucatango kulunkaulkiak.Yucatango kulunkaulkiak.
* Michael Thonetek diseinatutako aulkia.Michael Thonetek diseinatutako aulkia.
* Haurrentzako kulunkaulki modernoa.Haurrentzako kulunkaulki modernoa.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Kulunkaulki modernoak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q14963
* Commonscat Multimedia: Rocking chairs

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85114745
* NKC: ph746664
* NARA: 10640997
* AAT: 300038273

 |

* Wd Datuak: Q14963
* Commonscat Multimedia: Rocking chairs
**Kultura-gatazka** kultura-balio eta -sinesmen desberdinek talka egiten dutenean gertatzen den gatazka-mota bat da. Kontzepturako definizio zabal eta estuak daude, indarkeria (gerra barne) eta delinkuentzia esplikatzeko erabili direnak, mikro edo makro mailan.

Balio kontraesankorrak
----------------------

Jonathan H. Turnerrek honela definitzen du *kultura-gatazka*: "pertsonak beren artean desadostasunean jartzen dituzten balio eta sinesmen kulturalen arteko desberdintasunek" eragindako gatazka. Mikro mailan, Alexander Grewek kultura-gatazka bat eztabaidatzen du kultura eta nazionalitate desberdinetako gonbidatuen artean, 1970eko komedia britainiar batean ikusten den bezala, *Fawlty Towers*. Gatazka hori honela definitzen du: pertsonek beren jatorri kulturaletik datorren portaera jakin bati buruz dituzten itxaropenak betetzen ez direnean gertatzen dena, beste batzuek jatorri kultural eta itxaropen desberdinak baitituzte.

Kultura-gatazkak konpontzen zailak dira, gatazkako alderdiek sinesmen desberdinak baitituzte. Kultura-gatazkak areagotu egiten dira desberdintasun horiek politikan islatzen direnean, bereziki makro mailan. Abortuari buruzko eztabaida da kultura-gatazkaren adibide bat. Garbiketa etnikoa kultura-gatazkaren beste adibide bat da. Gerrak kultura-gatazka baten ondorio ere izan daitezke; adibidez, esklabotzari buruzko iritziak izan ziren Ameriketako Estatu Batuetako gerra zibilaren arrazoietako bat.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   Turner, Jonathan H..  (2006). *Sociology.*  Pearson Prentice Hall ISBN 0-13-113496-5. PMC 60669025. (Noiz kontsultatua: 2021-12-16).
2. ↑   **(Ingelesez)** Grewe, Alexander.  (2005-10-17). *"I'm sick to death with you..." or External Character Conflicts in Fawlty Towers.*  GRIN Verlag ISBN 978-3-638-42885-9. (Noiz kontsultatua: 2021-12-16).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5193269

 |

* Wd Datuak: Q5193269
**Ellsworth mendiak** Antartikako mendikaterik altuena da. Mendikatea 360 kilometrotan zehar hedatzen da eta 48 kilometroko zabalera du. Iparraldetik hegoaldera orientatua dago Ronne izotz hesiaren mendebaldeko zatian zehar.

Minnesota glaziarrak bitan banatzen du. Iparraldeko erdiak Sentinel mendikatea osatzen du eta hegoaldekoak Heritage mendikatea. Lehena, askogatik gainera, handiena eta ikusgarriena da, non Vinson mendigunea dagoen, 4.892 metroko altuerarekin Antartika osoko tontorrik garaiena dena. Mendi hauek 1935eko azaroaren 23an aurkitu zuen Lincoln Ellsworthek, Dundee uhartetik Ross izotz hesira egin zuen hegaldi historiko batean zehar. Esploratzaileak Sentinel mendikatea izen deskriptiboa eman zion.

Kartografia
-----------

Mendiak xehetasunez kartografiatu zituen Ameriketako Estatu Batuetako Geologia Zerbitzuak hantxe bertan datuak hartuz eta AEBetako Itsas Armadak 1958 eta 1966 bitartean eginiko aireko argazkien bidez. Mendikatea bi eraketa ezberdinez osatua zegoela begi bistan geratu zenean, *Advisory Committee of Antarctic Names*ek (US-ACAN) Sentinel mendikatea izena iparraldeko erdiari eman zion, eta Heritage mendikatea hegoaldekoari, Batzordeak mendikate guztia bere aurkitzaileak bataiatu zuen era berean deitzea gomendatu zuen arren.

Klima
-----

Ellsworth mendietan, batez besteko tenperatura -30 °Ckoa da. Espedizioentzako hilabeterik hoberenak azaroa eta urtarrila bitartean dira, uda erdialdea hego hemisferioan. Alabaina, inguru hartarako espedizio bat antolatzea lan zaila da, babes zientifiko ofizial bat edo diru asko izatea eskatzen baitu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1139110
* Commonscat Multimedia: Ellsworth Mountains

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 238454256
* GND: 4247053-5
* LCCN: sh89006754
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 1109006

 |

* Wd Datuak: Q1139110
* Commonscat Multimedia: Ellsworth Mountains
**Elrohir** Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den pertsonaia bat da. Idazlearen lanik ezagunena den Eraztunen Jaunan agertzen da. Peredhil edo Elfo erdi bat da, Elrond eta Celebrianen semea eta, beraz, Celeborn eta Galadrielen biloba. Elladanen anaia bikia eta Arwenen neba ere bazen. Bere izenak Elfo-Zalduna esan nahi du, ziuraski bere zalduntza dohain bikainengatik.

Bere familiarekin Rivendelen bizi zen gerlari trebea zen. Orko talde batek bere ama Celebrian bahitu zuenean bere anaia Elrohir eta bera izan ziren salbatu zutenak, Celebrianek, ordutik, bizitzeko gogoa galdu zuelarik, Portu Grisetarantz abiatuz, bere hiru seme-alabak eta bere senarra Erdialdeko Lurraldean utziz.

*Iparraldeko Mendirakoien* lagun eta burkidea, bere anaiarekin batera Arnorren hondakinak Etsaiagandik babesten lagundu zuen Iparraldeko Erresuma erori ondoren.

Eraztunaren Gerran, Elladan eta bere anaia Elrohir Konpainia Grisean doaz; bi anaiek Aragorni lagundu zioten azken guduetan (Pelennorreko Zelaietako gudua barne) Gerran, Legolasekin batera, elfoen ordezkari gutxietakoak izan zirelarik, liburuek argitzen ez duten arren, Tolkienen beste istorio batzuen bidez Sauronek Thranduil erresuma edo Lothlorien bezalako beste elfotar lurralde batzuk eraso zituela ezagutzen bait da.

Bere anaiak, arrebak, aitak eta osabak bezala, hilezkortasuna eta hilkortasunaren artean aukera zezakeen, bere aitarekin batera Eguzkiaren Hirugarren Aroaren amaieran Valinorrera joango zen ala ez erabakiz. Bere aita abiatu ondoren ere, oraindik denbora batez bere anaiarekin Erdialdeko Lurraldean geratu zela adierazten da. Batzuk, hilkortasuna erabaki zuela uste dute.
**Milagros Socorro Morales** (Maracaibo, Venezuela, 1960ko martxoaren 19a) kazetari, idazle, itzultzaile eta unibertsitate-irakaslea da, eta 1999an Kazetaritzako Sari Nazionala irabazi zuen. 2018an, Oxfam Novib/PEN saria jaso zuen Hayan, adierazpen-askatasunaren alde egindako lanagatik, mehatxuaren eta jazarpenaren aurrean.

Biografia
---------

Maracaibon jaio zen, Zulia estatuko hiriburuan, baina egun gutxira Machiques herrira eraman zuten,Serrania del Perijára, Kolonbia eta Venezuelaren arteko mugara. Bere familia bizi zen abere-eremu horretan, hiru neba-arrebekin batera hazi zen, 15 urte zituen arte, eta Maracaiborantz abiatu zen ikasten jarraitzeko. 1980tik 1986ra, Zuliako Unibertsitateko gizarte-komunikazioko karrera ikasi zuen. Maracaibon, graduatu ondoren, Zuliako Unibertsitateko Gizarte Komunikaziorako Eskolako irakasle gisa aritzen da eta *Babilonia* aldizkaria sortu eta zuzendu du.

Caracasen 2000. urtean hasi zen *El Universal* egunkarian zutabegile gisa, eta 2002. urtera arte iraun zuen. Urte horretan bertan, *El Nacional* egunkariko plantillan sartu zen, zutabegile, elkarrizketatzaile eta kronista gisa, 2002ko otsailetik 2014ko martxora bitartean. 2008tik aurrera, bere kronikak *Climax* aldizkarian argitaratzen hasi zen. 2009ko azarotik 2015eko otsailera bitartean, kazetari, itzultzaile eta *Código Venezuela*ko zuzendari gisa aritu zen lanean, eta kazetari independente gisa aritu zen hainbat komunikabide inprimatutan, hala nola *Exceso* aldizkarian, *El Nacional* egunkarian eta *Bigott* aldizkarian.

Argitalpenak
------------

Idazle gisa, ipuinean, saiakeran, lekukotasunean, kronikan eta erdi-bigunean ibili da Socorro.

* "*El abrazo del tamarindo*" (Alfaguara, 2008) / fikziozko eleberria
* "*Greñas*" seriea (Haurrentzako alfaguara, 2007) / Haurrentzako ipuinak
* "*Vacas en las nubes*" (Alfaguara infantil, 2007) / Haurrentzako ipuinak
* "*Salvajismo ekintzak*" (Random House Mondadori, 1999) / Kontakizunak
* "*Alfonso ‘Chico’ Carrasquel.* *V bularrea*n" (Fundarte, 1994) / Ez-fikzioa
* "*Una atmosfera de viaje*" (Zuliako Unibertsitatea, 1989) / Kontakizunak

Sariak
------

* 2018an, Oxfam Novib/PEN saria jaso zuen Hayan, mehatxuen aurrean adierazpen-askatasunaren aldeko lanagatik.
* 1999an, urtero Venezuelan ematen den *Kazetaritza Sari Nazionala* jaso zuen.
* 1996an, *Jose Antonio Ramos Sucre Biurteko narratiba-saria* jaso zuen, ondoren 1999an argitaratutako "Acciones de salvajismo" lanarekin.
* 1994an, *Diario de Caracasen lehen hiri-kronikako saria* jaso zuen, "La Venus del Cafetal" testuarekin.
* 1990ean, *Zuliako Unibertsitateko Udón Pérez I. Biurtekoaren narratiba-saria* jaso zuen, "Una atmosfera de viaje" kontakizunarekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Milagros Socorro, Author at Climax» *Climax*.
2. ↑   «Milagros Socorro recibió en La Haya galardón por su labor periodística» *efectococuyo.com*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q50676454
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 68833401
* GND: 1057259527
* LCCN: nr97010458
* SUDOC: 238244946

 |

* Wd Datuak: Q50676454
**Kirill Viktorovitx Borodatxov**, errusieraz Кирилл Викторович Бородачёв, (Samara, Errusia, 2000ko martxoaren 23a), *Floretea-taldeka* kategorian aritzen den eskrimalari errusiarra da..

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta zilarrezko domina eskuratu zuen *Floretea-taldeka* kategorian, ROCeko taldearekin; Tokion, Frantziako taldearen (urrezko domina) atzetik eta AEBko taldearen (brontzezko domina) aurretik sailkatu zen ROC taldea. Kontuan izan Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan errusiar kirolariek ezin izan zutela Errusiaren izenean esku hartu, NOBek (Nazioarteko Olinpiar Batzordea) ezarritako zigorra zela medio, eta ROCen (Russian Olympic Committee) izenean eta banderapean lehiatu zirela.

Tokion, honako hauek osatzen zuten taldea: Anton Borodatxov, Kirill Borodatxov, Vladislav Mylnikov eta Timur Safinek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Gizonezkoa, *Floretea-taldeka* kategoria.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Kirill Borodatxov» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑   Euskaltzaindia. (PDF) *156. arauaː Alfabeto zirilikoz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema (errusiera, bielorrusiera, ukrainera eta bulgariera).* .
3. ↑  "Kirill Borodatxov" *olympics.com* **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107358877

 |

* Wd Datuak: Q107358877
Enpresaren ekonomian, **merkatu-kuota** enpresa baten produktu edo zerbitzuen salmenten dagokien sektoreko salmenta guztiak duten proportzioa da, aldi edo une jakin batean zehar.

Adibidez, herri bateko okindegi guztietako salmentak urte batean 100.000€ izanik, okindegi bateko salmentak 15.000€ izan badira, okindegi horretako merkatu kuota 15.000/100.000=%15 da urte horretan. Salmentak dirutan neurtu ordez, unitatetan ere neur daitezke (saldutako euroak jaso ordez, saldutako unitateak alderatuz). Orobat, merkatu-kuotak salmentei buruzkoak izateaz gainera, sektoreko bezero kopuruari buruzkoak ere izan daitezke (*A telefono-konpainiak abonatu guztien %40ko merkatu-kuota lortu du*, adibidez).

Ohikoa da enpresek bere helburuak merkatu-kuota jakin bat lortzeari begira ezartzea (bi urteren buruan, merkatuaren %25 lortu behar dela, adibidez). Aldi berean, merkatu-kuotak enpresa bakoitzak sektore batean duen nagusitasuna adierazteko erabiltzen dira. Merkatu-kuoten banaketa nolakoa den, merkatu-mota ezberdinak bereizten dira. Horrela, monopolioa enpresa bakar batek merkatuaren kuota nagusiena duelarik gertatzen da. Duopolioan merkatua bi enpresen artean banatzen da, merkatu-kuotak ezberdinak izan daitezkeen arren. Merkatua enpresa gutxiren artean banatzen denean, merkatu-kuota nabarmenak lortuz, oligopolioa dagoela esaten da. Azkenik, merkatua enpresa askok osatzen dutenean, bakoitzak merkatu-kuota txikia dagoela, merkatua zatikatuta dagoela esaten da eta konkurrentzia perfektoko egoeraren ezaugarriak izango ditu.

Kanpo estekak
-------------

* Merkatu-kuota, Gizapedian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q828814
* **Identifikadoreak**
* GND: 4037625-4
* LCCN: sh88006124

 |

* Wd Datuak: Q828814
**Eneko Irigarai** (Donostia, 1936) ETAko sortzaileen artean gazteena izan zen. 1965ean iritsi zen Aljerrera. Aljeria independizatu berria zen, eta mundu osoko liberazio mugimenduek ordezkaritza zuten han. Baita ETAk ere. Eneko Irigarai izan zen ordezkaritza horren arduraduna, 11 urtez eta gehienbat horregatik da ezaguna ETAn.

Biografia
---------

Iniziatiba handikoa izan zen, marxista goiztiarra eta heterodoxo samarra, ez zuten inoiz atxilotu; ez zuen espetxerik zapaldu, eta 1961ean erabaki zuen muga igarotzea, falangistaz beteta Donostiara zihoan trenaren kontrako atentatuaren ondoren jendea atxilotzen hasi zirenean, baina Iparraldean ere ez zuen iheslari paperik eskatu, eta Espainiako pasaportearekin jarraitu zuen eta jarraitu du geroztik ere, bizitzen egon den lekuetan egoiliar gisa lan eginez.

1965eko martxoan iritsi ziren Aljerrera Eneko Irigarai eta Julen Madariaga, ihesi, Frantziako estatutik kanporatu eta sei hilabeteko espetxe zigorra jaso ondoren. Aljeriak independentzia lortu berria zuen, eta mundu osoko liberazio mugimenduek ordezkaritzak zituzten han. Eneko Irigaraik han eman zituen ondorengo hamaika urteak, ETAren ordezkaritzaren kargu. Hala, bada, haren eskua ezinbestekoa izan zen erakundeak nazioartean izan zuen proiekzioan ETAren lehenengo urteetan.

60. hamarkadaren amaieran ETA utzi eta Ipar Euskal Herrian bizitzera geratu zen. 70. urteko hasieran EIAren sorreran parte hartu zuen.

Alarguna da eta hiru alaba eta bost biloba ditu.

Bibliografia
------------

2018an Joxean Agirre Odriozolak haren biografia idatzi zuenː "Eneko Irigarayː Aljeriar konexioa. ETAren sortzaile baten ibilerak. Bertan, Enekok esandako pasarte asko idatzita daude.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56760028

 |

* Wd Datuak: Q56760028
Kontratua.
**Merkataritza-kontratua** bi pertsona edo gehiagoren arteko zuzenbidezko harremana da. Harreman horren bidez, pertsona batek (zordunak) beste batentzako (hartzekodunarentzako) prestazio zehatz bat betetzera behartzen du bere burua. Subjektuen arteko harreman horrek betebeharra eta eskubidea lortzen ditu. Batek bestearen interesen alde zerbait egin behar du, horrek hari prestazioa galdetzeko ahalmena dutelako, eta prestazioa (ematekoa, egitekoa edo ez-egitekoa) betez gero, betebeharra desagertu egingo da.

Kontratuaren forma, froga, eta interpretazioa
---------------------------------------------

Harreman hauek guztietan, kode zibileko arauak aplikatzen dira. forma kasuan, hauek osatzeko askatasuna dago, baina kasu batzuetan bada atxiki behar den funtsezko elementuren bat.

Frogari dagokionez, berezitasun gutxi batzuk daude: merkataritza-liburuak edo kontabilitate-liburuak. Faktura ez da froga dokumental bat, ez baitago faktura jaulkitzeko merkataritza-betebeharrik, zerga-betebeharra baizik.

Interpretazioaren inguruan badaude zenbait arau. Zalantza kasuan, zordunaren alde egingo du irizpidea. Kontsumitzaileekin egiten diren kontratuetan, kontsumitzaileen alde interpretazio zentzua jasotzen du kontsumitzaileen babeseko legeak eta baita baldintza orokorren legeak. Merkataritza kontratuak alderdi ahularen aldeko jarrera hartzen du.

Merkataritza-kontratu garrantzitsuenak
--------------------------------------

* salerosketa-kontratua
* fidantza-kontratua
* artesari-kontratua
* agentzia-kontratua
* truke-kontratua
* emakida kontratua
* frankizia-kontratua
* kontu korronte kontratua
* banku-kontratua
* balio-merkatuko kontratuak
* aseguru-kontratua

Kontratu bereziak
-----------------

### Kontratu atipikoa

kontratu bat egiten denean kontratuan ezarritakoak behartzen du eta legezko indarra du alderdien artean, adostasuna eman badute eta behar bezala egin bada. Badaude kontratu asko zein araudirik ez duten ( frankizia-kontratua, finantziazioaren inguruan, leasing eta faktoring, bankugintzako hainbat kontratu) eta gerta daitezkeen harremanetan arazorik sortuko balitz, eta kontratuan ezarritakoak ez badu aurreikusten edo erautzen soluzioa zein izan behar duen, legedira jo beharko litzateke.

### Iraupenezko harremandun kontratuak

Hornidurazko harremana iraupen mugagabea duen kontratuak izaten dira. Arazorik handiena izaten da kontratu hauen amaierara nola iritsi. Alderdiren batek, edozein ez-betetze egingo balu, beste alderdiak du hauste horretan oinarrituaz, kontratua bertan behera uzteko aukera, inolako kosturik gabe. Kasu onetan onustean egin beharko litzateke, bidezko aurre-abisu batekin.

### Kontratuetako baldintza orokorrak

Alderdietako batek aurretik xedatutako formularioa prestatzen du eta beste alderdiak onespena ematen du. Bertan, iraupena, prezioa eta horrelako oinarrizko elementu batzuen batura egongo da.

Kanpo-estekak
-------------

* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5785316

 |

* Wd Datuak: Q5785316
Arnaga etxea Kanbon, Eduard Ronsard idazleari eskainitako museoaren egoitza.
Zabalaga baserria Chillida-Lekun, Eduardo Chillidaren tailerra izan zena.
**Museo-etxeak** pertsonaia baten biografiari eta lanari eskainitako espazioa da, normalean, emakume edo gizon ospetsu horrek jaio, hil edo bizi izan zen etxean.

Mota desberdinak
----------------

Museo-etxe desberdinak daude, jakintza edo artearen adar desberdinetako izen handiei eskainitakoak:

* *Margolariak*, adibidez Ignacio Zuloagari eskainitako Zumaiako Zuloaga museoa.
* *Eskultoreak*, adibidez Eduardo Chillidari eskainitako Chillida-Leku Hernanin.
* *Idazleak*, adibidez Edmond Rostandi eskainitako Arnaga etxea
* *Medikuak*, adibidez Sigmund Freudi eskainitako Freud Museo-etxea Vienan.
* *Politikariak*, adibidez Che Guevarari eskainitako Ernesto Che Guevara Museoa Alta Gracian, Argentinan.
* *Musikariak*, adibidez Elvis Presleyri eskainitako museoa Gracelanden, AEBn.

Ezaugarriak
-----------

Museo hauek interes desberdinak izaten dituzte. Gehienetan egilearekin edo pertsona ospetsuarekin lotura handia izan zuten objektuak eta elementuak erakusten dira. Askotan ere pertsona horrek ezagutu zuen etxe horren ezaugarriak gorde egin dira. Horrelako museoen bidez pertsonaiaren garaia, bizimodua, ohiturak irudikatu ditzakegu. Horregatik, askotan, arte-lanen haratago interesa dute. Dena dela, oso ohikoa da ere bai pertsonaiak bizitza osoan bildutako objekturak ikusteko aukera eskaintzea: margolanak, arkeologia piezak, liburutegiak...

Askotan etxe horiek beste erabilerak ezagutu dituzte eta beharrezkoa izaten da bere garaiko egiturak berreskuratzeko lanak aurrera eramatea. Hor da, adibidez, Bartolome Murilloren Museo-etxearen kasua, Espainiako Sevillan, urte asko bulegoen eraikina bihurtuta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2087181
* Commonscat Multimedia: Historic house museums

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300005815

 |

* Wd Datuak: Q2087181
* Commonscat Multimedia: Historic house museums
*Ez nahasi Morava Handia serbiar ibaiarekin*.
**Moravia Handia** (txekieraz: *Velká Morava*, eslovakieraz: *Veľká Morava*, latinez: *Magna Moravia*) 833 eta X. mendearen artean garatu zen erdialdeko Europako inperioa izan zen. Gaur egungo Eslovakia eta Moravia, eta Hungaria zein Austriako zati batzuk hartzen zituen. Bere hedapen handienean, Bohemia, Poloniaren hegoaldea eta Lusazia ere barnean zeuden.

Mojmír I.a, Moraviako printzeak, sortu zuen Moravia Handia, 833 aldean Nitrako Printzerria bereganatu zuenean. Svatopluk I.aren erregealdian (870 aldean–894) erdietsi zuen hedadurarik handiena eta, hungariarren erasoak zirela eta, 907an desagertu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Great Moravia Slovak-republic.org
2. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193152
* Commonscat Multimedia: Great Moravia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316639017
* NKC: ge131256
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q193152
* Commonscat Multimedia: Great Moravia
**Mexikoko Arte Museo Nazionala** (MUNAL) Mexiko Hiriko Zentro Historikoan dago, Tacuba kaleko 8 zenbakiarekin markatutako eraikin batean, Manuel Tolsá plazan. Mexikoko artearen bilduma adierazgarri bat dago jasota bertan, erregeordetzaren garaitik 1950eko hamarkadara arte.

Eraikina
--------

Eraikina Komunikazio eta Herri Lan Idazkaritzaren Jauregia da. Arkitektura eklektikoa du, XX. mendearen hasieran oso ohikoa, baina batez ere neoklasikoa eta errenazentista da. 1982an Arte Museo Nazionalera bideratu zen, eta 1997an zaharberritu zen.

Eraikina erraz identifika daiteke Karlos IV.a Espainiakoaren zaldizko estatua handiagatik, Espainiako errege izan baitzen Mexikok independentzia irabazi baino lehentxeago. Estatua, *El Caballito* izenez ezaguna, jatorriz Zokalo plazan zegoen, baina hainbat lekutara mugitu zen. Oinarrian duen plakaren arabera, Mexikok ez du Espainiako errege baten gorespen gisa mantentzen, artelan gisa duen kalitateagatik baizik.

Bildumak
--------

Museo honetan Mexikok artearen historiaren bost mende erakusten ditu. Egile batzuk aipatzeagatik hauek jasoko ditugu: Andrés de la Concha, José Juárez, Sebastián López de Arteaga, Cristóbal de Villalpando, Miguel Cabrera, Manuel Tolsá, Santiago Rebull, Felipe S. Gutiérrez, Juan Cordero, José María Velasco, Saturnino Herrán, Ángel Zárraga, Alfredo Ramos Martínez, Gerardo Murillo (Dr. Atl), María Izquierdo, Diego Rivera, Frida Kahlo, José Clemente Orozco eta David Alfaro Siqueiros.

Iruditegia
----------

* Gaueko irudia.Gaueko irudia.
* Barruko eskailerak.Barruko eskailerak.
* 
* Contrerasen Malgré Tout lana sarreran.Contrerasen *Malgré Tout* lana sarreran.
* Eskulturak areto batean.Eskulturak areto batean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Noble, John (2000). *Lonely Planet Mexico City.* Oakland California: Lonely Planet. 115.or. ISBN 1 86450 087 5.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Museoaren lanak Google Arts & Culture proiektuan.
* **(Gaztelaniaz)**:Museoaren webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1138147
* Commonscat Multimedia: Museo Nacional de Arte (Mexico)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137951343
* ISNI: 0000 0000 9384 9003
* BNF: 12290319w (data)
* LCCN: n85027607
* SUDOC: 031744931

 |

* Wd Datuak: Q1138147
* Commonscat Multimedia: Museo Nacional de Arte (Mexico)
**Museologia** (grekoko *μουσειόν* = museión 'museo', musen lekua eta *λόγος* = logos, arrazoia, argumentua, hitz egitea) museoen historia, hauek gizartean duten eragina, kontserbazio eta katalogazio teknikak lantzen dituen gizarte zientzietako adar bat da.

 British Museumeko Ilustrazioaren gela, museo bateko argien mendea erakusteko zaharberritua
"Bitxikerien kabineteak" deituriko lehenengo museoak XV. mende amaieran eta XVI. mendean zehar sortu ziren. Erdi Aroan zehar loturarik, klasifikaziorik edo adierazi gabeko pilatutako objektu multzoa besterik ez zen. Espazio guztia betetzen zuten, gehiegikeria bisuala sortuz eta aparteko  informazio ekarpenik egin gabe.

Museo kontzeptua, Guillermo Budék 1554ko bere *Lexicon-Graeco-Latinum*en "musei eta ikasketari eskainitako  lekua,  jakintza noble bakoitzari eskainia" bezala definitzen du.

XIX. mende amaieran Londresko Historia Naturalaren Museoak, Lineoren sailkapenaren arabera, bere objektuak modu zientifikoan antolatuko ditu.

XX. mendean zehar erakusketa teknikek komunikazio aurrerapenak txertatuz joan ziren, gaur egun arte, non, museoek multimediatikoak izatea eskatzen duten.

Gaur egun museologoak komunikazio eta informazio zientziekin batera lan egiten du. Informazio idatzi hauek laburrak izan behar dute, kazetaritzan egiten den modura, baina eduki zientifikoarekin. Telebista eta informatika ere sartu dira edukiak modu ludiko eta eraginkorrean transmititzeko. Objektuen erabilera museo askoren ezinbesteko baldintza bilakatu zen, baita dibertsio parkeetara mugatua zegoen teknologiaren erabilera (zamalkatzeko dinosauroak. Meategien errepliketan zehar ibiltzeko trenenak, etab.).

Honek, eztabaida piztuarazten du, museologo guztiak ez baitaude ados "masetako kulturaren" elementuak kontsideraturikoak emaitza zientifikoak jendearengana gerturatzeko erabiltzearekin. Baina teknologia berri hauek beraien museoetan txertatu dituztenen emaitzek erakusten dute hau dela jakituria (lehenago eruditutzat hartua) eta  ulertzeko modu berriak uztartzeko modua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q460162
* Commonscat Multimedia: Museology

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11932553x (data)
* GND: 4170787-4
* LCCN: sh85088722
* NDL: 01201364
* NKC: ph123051
* AAT: 300054275
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q460162
* Commonscat Multimedia: Museology
Enigma zifratze-makinaren logoa.
Enigma makina
**Enigma** zifratu errotatibozko makina bat da, mezua zifratu nahiz deszifratzeko balio duena. Bigarren Mundu Gerran erabili zen nagusiki.
Alexander Koch holandarrak asmatu zuen, geroago Arthur Scherbius Alemaniarrak patentea lortu eta hainbat aurrerapen egin zituelarik.

1920an hasi zen erabiltzen. TYPEX edo SYGABA Enigmaren beste izen batzuk dira, beste herrialde batzuetan Ingalaterran eta Amerikan hurrenenez hurren, erabiliak,. Bere funtzionamendua elektriko-mekanikoa dela esan daiteke. Teklatuaren bidez hizkiak sartu eta makinaren barruko mekanismoekin hizkien ordezkapenak egiten ziren. Beraz, ordezkatze metodoa erabiltzen du (fluxuzko zifratzea).

Historia
--------

Espainiako Gerra Zibilean makina honen bertsio bat erabili izan zen. Baina Bigarren Mundu Gerran izan zuen erabilera handiena, Alemaniarrek euren mezu gehienak bidaltzeko erabili baitzuten. Bertan bere kodea apurtua izan zen eta horren ondorioz aliatuek garrantzi handiko mezuak deszifratu ahal izan zituzten. Naziek gerra galtzeko pisuzko arrazoia izan zela jotzen da.

Alemaniarrek Enigma makinaren zifratzea apurtezina zela pentsatzen zuten, baina oker zeuden. Poloniarrek Berlinetik Varsoviara bidalitako Enigmaren antzeko makina bat atzeman zuten. Ez zen Enigma makina bera, baina bertsio militarren makinaren ideia bat izateko balio izan zuen. Marian Rejewski poloniarra izan zen makinak nola funtzionatzen zuen asmatu zuen lehena metodo matematiko eta estatistikoak erabilita.
Rejewski mezu guztien hasieran mezuaren kodea 2 aldiz errepikatzen zela konturatu zen. Kode hau zifratu ezkero, kateatuak zeuden hainbat hizki sortzen ziren.

Esaterako: QRSQRS mezua zifratu ondoren JXDRFT sortzen zela ikusi zuen. Beraz, J eta R, X eta F, D eta T hizkiak kateatuak zeudela konturatu zen.

Hori egin ondoren *Bomba* izeneko makina paralelo bat eraiki zuen.
Orain konbinazioak gutxiagoak ziren beraz eskuz egin ahal ziren.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Enigmaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q150758
* Commonscat Multimedia: Enigma machine

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4209290-5
* LCCN: sh00004694
* NKC: ph715974
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q150758
* Commonscat Multimedia: Enigma machine
**Moratín poetaren erretratua** (gaztelaniaz: *Retrato del poeta Moratín*) Francisco de Goyak 1824an Leandro Fernández de Moratín idazlearen erretratua egin zuen, Burdeosen biak erbesteratuak zeudenean. Erabili zuen teknika olioa mihisean izan zen. Margolanaren tamainua 60 x 49,5 zm.koa da. 1932an Bilboko Arte Ederren Museoak erosi zuen.

Historia
--------

Biak ala biak, liberalak, aitzaki desberdinak erabiliz, Fernando VII.aren errestauraziotik ihes egin zuten, Frantziako hirian babesa hartuz. Goyak bi aldiz egin zuen bere adiskidea zen Leandro Fernández de Moratín (1760–1828) poeta eta dramaturgoaren erretratua. Lehenengoa 1799an. Hogeita bost urte geroago biak, Goya eta Moratín, Bordeleko erbestean elkartu ziren eta margolariak idazleari esperientzia errepikatzeko proposamena egin zion. Fernández de Moratínek, proposamena zela eta, hau idatzi zuen: "Nire erretratua egin nahi du. Beraz, oso ederra naizela pentsatuko duzu, hain pintzel trebeak nire kopiak biderkatu nahi dituenean". Oso erretratu soila da, eta margolariak Bordelen margotutako lehenengo eta adierazgarrienetakoa da.

Deskribapena
------------

Idazlea mahaian eserita dago, eta Goyaren sinadura alderantzikatua daramaten paper batzuen gainean jarrita dago. Pentsakor dagoela eta luma omen duen eskua nola dagoen jarrita kontuan hartuta, badirudi sorkuntza-jardueran bete-betean murgilduta dagoela. Izan ere, erradiografian azaltzen denez, luma margotu egin zuen, baina, ondoren, ezkutatu egin zuen. Arropa eta atzealde berdexka margotzeko orduan, pintzelkada zabal bezain soltea erabili du. Aurpegia, ordea, arreta handiz tratatu zuen, pintzel-ukitu arretatsuen bitartez. Erretratu intimista bezain bizia da, eta Goyak bere adiskidearen izaera uzkurra eta malenkoniatsua irudikatzea lortu zuen.

Bibliografia
------------

* María Teresa Rodríguez Torres: *Francisco de Goya: Adiskideen erretratuak : Zapater eta Moratín* Bilboko Arte Eder Museoa. B'06: Buletina, 2 zk. Bilbo: Bilboko Arte Ederren Museoa, 2007, 145-149 or.
* Ana Sánchez-Lassa: *De Goya a Gauguin: el siglo XIX en el Museo de Bellas Artes de Bilbao*. Erakusketaren katalogoa. Bilboko Arte Ederren Museoa, 2008, 88-91 or. 2.zk.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. 1 2

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q87664190

 |

* Wd Datuak: Q87664190
**Korresko gaztelua** Arraia-Maeztuko eraikina da.

Izkiko arroila Gaztela eta Nafarroako Erresumaren arteko mugan zegoenez, Portiellako gaztelua edo Mairuena eraiki zuten, Erdi Aroko guduen lekuko. Gaztelarrek XIII. mendean hartu zuten.

2016ko martxoaren 8an Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

Deskribapena
------------

Korresko gazteluaren multzoa iristen zaila den kareharrizko harkaitz-malkar batean kokaturik dago; higadurak hautsita dago ipar-mendebaldeko eta hego-ekialdeko alboetan, eta 3 eta 4 metro arteko sakonerako hobi natural moduko bat osatzen du. Halaber, haranaren gaineko 100 metro inguruko malda bertikaleko hormak osatzen du hego-ekialdeko alboa. Hegoaldeko alboan, berriz, harkaitza altxatzen da erliebe hori Soila menditik bereizten duen igarobide naturalaren gainean, eta Bujandarako bidezidor bat abiatzen da handik.

Aztarnategi horretan ez dute oraindik arkeologia-ikerketako landa-lanik egin, baina gainazalean dauden hondakin garrantzitsuak (egiturak zein materialak) ikusita, begi-bistakoa da interes nabarmena duela Goi Erdi Aroko era horretako kokaguneak ezagutzeko.

Gaur egun gehien ikusten denagatik gazteluko sailkapena jaso badu ere, oraindik ere gainazalean, azalera handiko eremu batean, eta hiru mailatan, ikus daitezkeen egituren sakabanaketagatik, pentsa daiteke gotorleku garrantzitsu baten babespean edo oinean eratutako populatze-toki baten aurrean gaudela.

Egun oraindik agerikoak diren egiturak ditu alderik gorenean, gaztelukoak izango direnak berez (uharka eta dorre nagusia izan daitekeena); horiez gain, erdiko mailan eraikitako beste batzuk ere badaude (gotorlekuaren defentsa aurreratua ixteko horma altuak), eta, mendebaldeko magalaren alderik baxuenean, eremu zabalagoa ixten duen defentsarako egitura sendo bat; azken horrek, ziur aski, populatutako eremua babespean hartuko zuen.

Erreferentziak
--------------

* Edukiaren zati bat monumentu hau *sailkatutako kultura-ondasun* izendatzen duen lege testutik hartu da. Izan ere, testua jabari publikokoa da eta ez du jabetza intelektualik, Espainiako Jabetza Intelektualaren Legeko 13. artikuluan xedatu denez (Espainiako Aldizkari Ofiziala, 97. zenbakia, 1996-04-22).

1. ↑  Kultura Ondasun izendapena EHAAn

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q51124136

 |

* Wd Datuak: Q51124136


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
**Korrelazio koefiziente tetrakorikoa**, bi aldagai dikotomikoen arteko korrelazioa neurtzeko koefizientea da, bi aldagai dikotomikoak era ezkutu edo sorrean banaketa normalaren araberakoak direla pentsatzen delarik. Karl Pearson estatistikariak asmatu zuen 1901. urtean. Korrelazio tetrakorikoa korrelazio polikorikoaren kasu berezia da, non bi aldagaiak ordinalak diren. Psikometrian erabili ohi da, aldagaiak era kuantitatiboan neurtzeko zailtasuna dela eta, askotan elementuak edo banakoak bi sailetan banatzen direlako (adibidez, azterketa bat gainditu edo ez gainditu, test edo estimulu baten aurrean erantzuna positiboa edo negatiboa izan den). Ez da erabili behar aldagaiak berez dikotomikoak direnean (adibidez, sexua).

Bi aldagai dikotomikoen arteko korrelazioa edo asoziazioa aztertzeko beste teknika batzuk badaude, phi koefizientea esaterako, baina hauek korrelazioa sistematikoki gutxietsi egiten dutela frogatu izan da. Korrelazio koefiziente tetrakorikoa korrelazio maila zehatzagoa ematen saiatzen da, aldagai dikotomikoen ezkutuan banaketa normalaren araberakoak diren bi aldagai kuantitatibo daudela pentsatuz betiere.

Kalkulua
--------

Kalkulurako 2x2 kontingentzia taula batetik abiatzen da:


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **0** | **1** |
| **0** | a
  | b
  |
| **1** | c
  | d |

Korrelazio koefiziente tetrakorikoa zehatz kalkulatzea ez da erraza, ez eta erosoa ere. Hau dela eta, korrelazio koefiziente tetrakorikorako hurbilketak proposatu dira. Horietako bat hau da:

{\displaystyle r\_{\text{tet}}=\cos {\Bigg (}{\frac {\pi }{1+{\sqrt {\frac {ad}{bc}}}}}{\Bigg )}}
Pearsonen korrelazio koefiziente lineala bezala interpretatzen da (izan ere, korrelazio tetrakorikoa Pearsonen koefizientearen zenbatespen bat besterik ez baita): negatiboa denean korrelazioa negatiboa izango da (hau da, aldagai batean 0 izateak beste aldagaian 1 izateko joera dakar eta alderantziz) eta positiboa denean, korrelazio positiboa izango da (hau da, aldagai batean 0 izateak beste aldagaian ere 0 izateko joera dakar, eta berdin 1 kategoriarekin). Sendotasunari buruz, eskuarki balio absolutuan 0.7tik gorako balioek korrelazio sendoa erakusten du, inferentzia azterketa gorabehera.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7226213

 |

* Wd Datuak: Q7226213
**Korriban**, Star Warsen fikziozko unibertsoan Sith magiaren eraginpean dagoen mundu mortu bat da, infernu bat eta oso arriskutsu bihurtu dena. Sith jaunek jauregi eta hilerri handiak eraiki zituzten eroritako euren jaun handien omenez. Jaun Ilun bat hiltzen zenean, bere gorpu momifikatua zeremonia handi batekin lurperatzen zen Jaun Ilunen Haranean. Jaun Ilunei dedikatutako lau hilobi handi daude: Marka Ragnosena, Ajunta Pallena, Naga Sadowrena eta Tulak Hordena. Sith inperioa erori ondoren, planetak ordurarte izan zuen garrantziaren zati handi bat galdu zuen.

Denbora laburrez berrezarri zen Darth Malaken erregealdian, eta Dreshdae eta Sith entrenamendu akademia bat ezarri ziren tokia izan zen. Alabaina, Jaun Iluna Darth Revanen esku hil ondoren, Sith Ordena barne gerra batean murgildu zen, eta mundua berriz bertan behera utzia izan zen.

Korriban Inperio Galaktikoko planetarik garrantzitsuenetako bat izan zen, arrazoi erlijioso soilagatik izan bazen ere.

Endorreko guduan hil eta zazpi urtera, Palpatine Enperadoreak, antzinako Jaun Ilunek indarraren alde ilunaren pertsonifikazio bezala berpiztua, Korriban bisitatu zuen bere klonatutako gorpuaren ustelketa geldiarazteko alferreko saiakera eginez.

Planeta honetan bertan, Tavion Axmisek eta Ragnosen Anaitasunak Marka Ragnos sith jauna bere hilobian berpizten saiatu ziren, baina Jaden Korrek geldiarazi zituen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2085181

 |

* Wd Datuak: Q2085181
Kilker Hiztunaren irudia. Irudigilea: Enrico Mazzati. Carlo Collodi idazlearen *Le avventure di Pinocchio. Storia di un burattino* liburuko irudia.
Italieraz idazten zuen Carlo Collodi egilearen Pinotxoren abenturak liburuko pertsonaia, 1883 urteko haur eta gazte literatura bezala sailkatu den eta mundu zabalean hedatu den literatur klasikoa. **Kilker Hiztuna** pertsonaia nagusiari, Pinotxori, hitz egiten dion pertsonaia da, bere kontzientziaren funtzioa beteko duena.

Deskripzioa
-----------

Kilker Hiztuna bertute askotariko pertsonaia da, edukazio onekoa, eskuzabala, jakintsua, arduratsua, azkarra, mesfidatia... Protagonistari, Pinotxori, aholku zuhurrak emango dizkio beti, protagonistak normalean aholkurik eskatzen ez badu ere.

Film *Pinocchio*, Disney 1940
-----------------------------

**Kilker Hiztuna**ren irudi bat Disney enpresako film ospetsuaren fotograma batetik. Jatorrizko bertsioan, Disneyko gidoigileek *Jiminy Cricket* izenarekin bataiatu zuten pertsonaia.
Pinotxori buruzko 20 filmetik gora egin dira, haien artean, Walt Disneyk 1940an egindako marrazki bizidunetako filma izan da, ziur aski, historian pertsonaia honi buruz arrakasta handiena izan duena. Luigi Comencini-ren 1972ko filma eta arrakasta handiegirik izan ez zuen 2002ko Roberto Benigni-rena ere aipagarriak dira.

Disneyren filma (1940ko otsailaren 7an estreinatua) moldaketa askea den arren, animazio maisulantzat jotzen da gaur egun eta Estatu Batuetako Kongresuko Liburutegiak "kulturalki garrantzitsu" izendatu zuen. Horregatik, herrialde honetako Film Erregistroan babesteko aukeratua izan zen.

Ikus baita
----------

* Carlo Collodi
* Pinotxo

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1028714
* Commonscat Multimedia: Jiminy Cricket

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157144782719582880843
* LCCN: nb2015019863

 |

* Wd Datuak: Q1028714
* Commonscat Multimedia: Jiminy Cricket
**Energia-balantza** energiaren iraupenaren legearen ezarpenetako bat da, sistema fisikoen azterketak egiteko erabiltzen dena. Sistemara sartu eta sistematik ateratzen den energia-kopurua aintzat hartuz, aurrez ezezagunak ziren energia-jarioak aurkitu daitezke. Hau egiteko energiaren irautearen legearen (energia ez da berez sortu edo desagertzen) hainbat forma erabil daitezke.

Erabilera
---------

Energia-balantzak ingeniaritza kimikoan eta ingurumen-jakintzetan erabiltzen dira, hala nola erreaktore kimikoen diseinuan edo bakartzaile baten sakonera kalkulatzean. Sistema fisikoaren mugak zehaztu egin behar dira, sistemara eta sistematiko sarrerak eta irteerak erraz identifikatzeko. Sistema fisiko oso baterako ezarriz gero, bere formetan orokorrena hurrengoa da:

{\displaystyle {\text{Sarrera}}+{\text{Sorrera}}-{\text{Irteera}}-{\text{Desagerpena}}={\text{Metaketa}}\,}
* Sarrera: Sistema fisikora sartzen den energia-kopurua.
* Sorrera edo agerpena: Erreakzio kimiko bidez sistema fisikoaren barruan askatzen den energia-kopurua.
* Irteera: Sistema fisikoa uzten duen energia-kopurua.
* Metaketa: Sistema fisikoaren barruan metatuz edo bilduz doan energia-kopurua.
* Desagerpena: Erreakzio kimikoa gertatzeko sistema fisikoak ematen duen barruan energia-kopurua.

Materia-balantzen antzera, sistema egoera egonkorrean dagoela kontu hartuz, "metaketa" terminoa huts bihurtzen da, energia-balantza sinplifikatuz.

Higidura-kopuruaren balantza, materia-balantza eta exergia-balantzekin batera ingeniaritza kimikoaren diseinuaren oinarria da energia-balantza.

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q613992

 |

* Wd Datuak: Q613992
Monopteroa Esch-sur-Alzette-n, Luxenburgo. 
 Monoptero eta monoptero-periptero tenplua, Vitruvio*-*ren *De architectura* liburuan, Amati edizioa (1829). 
Arkitekturan **monoptero [tenplua]**  (antzinako grezieraz: ο μονόπτερος, "hegal bakuna" ) eraikuntza soil bat da, teilatua eusten duen hormarik gabeko kolomadi zirkular bat hain zuzen ere. Periptero tenpluaren mota berezi bat da; bertan cellaren inguruan kolomadi bat zirkunferentzia bat osatzen du. Tenplua zirkularra izateaz gain cella zilindrikoa duenean monoptero-periptero esaten zaio.

*Tholos* (zentzu zabal batean "tenplu zirkularra") batean ordea, ez dago cellarik. Antzinako Grezian eta, batez ere Antzinako Erroman, eraikin monopteroak, beste eginkizun batzuen artean baldakino modura erabiltzen zen, gurtzako irudiari estalpea emateko, esaterako Atenaseko Lisicrates-ren monumentua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   Monopter Espainiako Errege Akademiaren hiztegian.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60129
* Commonscat Multimedia: Monopteros

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph290659

 |

* Wd Datuak: Q60129
* Commonscat Multimedia: Monopteros
***El sexto sentido*** (euskaraz *Seigarren zentzumena*) 1929ko Nemesio Manuel Sobrevila bilbotar zinema zuzendariaren zinema mutuko drama film bat da. Filma Madrilen egin zen, 1929ko apirilean eta maiatzean. Film abangoardista eta surrealista da, kostunbrismoaren eta foilletoien zenbait elementuez nahasturik.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Filmak bi bikoteen historia narratzen du. Gizonezkoak bat baikorra eta bestea ezkorra dira. Lehenengoaren bikoteak bizitzaz disfrutatzen du, besteak, bitartean, beti daude aspertuta. Ezkorraren neska-lagunak bere aitari zezenketak ikusteko sarrera bat erosi dio. Bikotekideak susmo txarrak ditu: nondik atera du dirua? Egoera argitzeko Kamus doktorearengana joango dira. Kamus artista mozkortia eta filosofoa da. Haren ustez zinema seigarren zentzumena da.

Aktoreak
--------

Gehienak Soldevilaren lagunak ziren. Guztien artean Eusebio Fernández Ardavínek 1949an Bilbon egin zen beste film batean hartu zuen parte, *Neutralidad*. Hauek izan ziren aktoreak:

* María Anaya: Atezaina
* Ricardo Baroja: Kamus
* Faustino Bretaño: Carmenen aita
* Enrique Durán: Carlos, baikorra
* Antonia Fernández Ardavín: Carmen
* Eusebio Fernández Ardavín: Leon, ezkorra
* Gertrudis Pajares : Luisa
* Felipe Pérez
* Francisco Marti: aberats burusoila

Filmaren ibilbidea
------------------

Filma estreinatu zenean ez zuen arrakasta handirik izan. Donostiako Zinemaldiaren bigarren edizioan, aldiz, filma berreskuratua eta proiektatua izan zen. Une horretatik ezagutzera eman zen eta film gurtua bihurtu zen.

Bibliografia
------------

* Alberto López Echevarrieta: "El sexto sentido, el experimento de un bilbaíno". *Bilbao* aldizkaria, 2016ko urrian, 34.or.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Film osoa RTVEren filmotekan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16560839

 |

* Wd Datuak: Q16560839
**Kutxen Itxiera** (katalanez: *Tancament de Caixes*) 1899ko urriaren 20ean Bartzelonako (Katalunia) enpresaburu eta dendariek egindako protesta bat izan zen, Francisco Silvelaren Gabinetearen legearen eta Raimundo Fernández Villaverde ogasun ministroaren aurka. Komertzio eta industriak bajan ematea izan zen ekintza, kontribuzioa era legal batean ez ordaintzeko. Protesta Bartomeu Robert i Yarzabal doktoreak, Bartzelona hiriko alkateak gidatu zuen.

Akzioa 1898ko krisi kolonialaren ondorioa izan zen, zeinak Espainiako gobernua aurrekontu murriztaile batzuk inposatzera eraman zuen, defizita konpentsatzeko zerga igoera batez lagundua. Protesta nagusiki lana eta kapitalaren utilitatearen eta zedula pertsonalen zergen aurkakoa izan zen, Bartzelonan Madrilen baino altuagoak zirelako.

Industria eta Komertzioaren Defentsarako Ligaren Juntak egin zuen protesta deialdia. Junta Sindikal Permanente bat sortu zen, Bartzelonako 50 gremio baino gehiagoren ordezkaritzak aukeratua. Protesta Sabadell, Mataró, Manresa eta Vilafrancara hedatu zen eta dendari batzuk kartzelatu izan ziren kontribuzioak ez ordaintzeagatik.

### Ondorioak

Kutxen itxierak Bartzelonako alkate Dr Bartomeu Robert eta Espainiako Manuel Duran i Bas eta Camilo García de Polavieja y del Castillo ministroen dimisioa suposatu zuen, bahiturak sinatu aurretik. Egoera honen aurrean, Estatuak Katalunian gerra egoera dekretuz agindu zuen eta Industria eta Komertzioaren Defentsarako Liga legez kanpo utzi zuen.

Madrilgo prentsak neurri gogor hauek txalotu zituen, Kutxen Itxieran neurri guztien bidez borrokatu beharreko irismen haundiko mugimendu separatista bat ikusten zuelako. Kataluniako hainbat merkatari kartzelatu zituzten eta dendak konfiskatu zizkieten, oraindik zergak ordaintzen ez zituztenak beldurtzeko asmoz. Azkenik, galera ekonomikoek eta merkatariek jasaten zuten arriskuak mugimenduak amore ematea ekarri zuen. Polavieja Jeneralaren Programarako Atxikipenen Junta Erregionala sortu zuen burgesiaren sektoreak erregionalismo politikorako bilakaera azkarra izan zuen, Unió Regionalistaren sorrera bultzatuz. Talde hura, 1899an sortua eta Robert doktoreak zuzendua, bi urte geroago Lliga Regionalista bihurtu zen, XX. Mendeko katalanismo politikoaren muina izango zena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Katalanez)** «el Tancament de Caixes» *Enciclopèdia Catalana.*  (Noiz kontsultatua: 2017-10-20).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q610244

 |

* Wd Datuak: Q610244