recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Flamsteeden izendapena** zeruko izarrak izendatzeko erabiltzen den sistema bat da. Bayerren izendapena]]ren antzekoa, honengandik, greziar hizkien ordez zenbakiak erabiltzeagatik ezberdintzen da. Izar bakoitzari zenbaki bat ematen zaio, ondoren izarra dagoen konstelazioaren latindar genitiboa jarriz (ikus Konstelazioen zerrenda euren izenen genitiboentzako). Flamsteeden izendapenak 2554 izar hartu zituen.

Hasieran, zenbakiak konstelazio bakoitzaren barnean gutxienengotik gehienengorainoko igoera zuzenaren arabera eman ziren, baina ekinozioen prezesioaren ondorioz gaur egun zenbait irregulartasun daude. Izarrak izendatzeko metodo hau lehen aldiz Edmond Halleyk eta Isaac Newtonek 1712an Flamsteed beraren baimenik gabe argitaratu zuten John Flamsteeden Historia Coelestis Britannica lanaren hasierako bertsioan agertu zen. Flamsteeden katalogoaren azken bertsioak, 1725ean argitaratua, Flamsteed hil ondoren, baztertu egin zuen zenbaki bidezko izendapen oro.

Flamsteeden izendapenak ospea lortu zuen XVIII. mendean zehar, eta modu orokorrean erabiltzen da Bayerren izendapenik ez dagoenean. Baina izar batentzat Bayerren izendapena dagoenean, hau ia modu esklusiboan erabiltzen da, hala, esate baterako, δ Serpentis izarrarentzat hau izango da modu arruntean erabiliko den izena, eta ez 13 Serpentis.

Ohi euren Flamsteeden zenbakiagatik ezagutzen diren izar garrantzitsuenen artean 51 Pegasi (non lehen exoplaneta aurkitu zen, 61 Cygni, (gure eguzkia alde batera utziz gero Lurrerako bere distantzia neurtua izan zen lehen izarra), 47 Ursae Majoris (planeta sistema bat duen nano horia eta 18 Scorpii (gure eguzkiaren ia pareko ezaugarriak dituen eguzki bikia) daude.

Flamsteeden izendapena gaur egun dauden konstelazioa ez den beste konstelazio batean duten izarren adibideak daude, Bayerren izendapenarekin gertatzen den bezala, konstelazioen egungo mugak ezarri zirenean egin behar izan ziren konpromezuen ondorioz. Adibide bezala 10 Ursae Majoris aipa daiteke, gaur egun Lynx konstelazioan dagoena. Aipatu behar da, baita ere, Flamsteed katalogoak soilik Britainia Handiatik ikus zitezkeen izarrak kontutan hartu zituela, eta, beraz, oso hegoaldean dauden konstelazioetako izarrek ez dutela Flamsteeden izendapenik. Horren bi salbuespen 47 Tucanae kumulu globularra eta 82 Eridani dira, Benjamin Apthorp Goulden Uranometria Argentina izeneko hego hemisferioko katalogo garrantzitsu batean agertu zirenak.

Flamsteeden katalogoko sarreretako batzuk okerrak dira. Adibidez, Flamsteedek Urano planeta 1690ean ikusi zuen, baina planeta bezala errekonozitu ez zuenez, bere katalogoan "34 Tauri" bezala agertzen da.

Ikus, gainera
-------------

* Izar nomenklatura
* Henry Draper katalogoa
* Harvard Revised Catalogue
* Bayerren izendapena
* Bonner Durchmusterung

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111116

 |

* Wd Datuak: Q111116
**Asellus Australis** (δ Cancri / 47 Cancri / HD 74442) Cancer konstelazioko izar bat da, +3,94 itxurazko magnitudekoa, konstelazio honetako bigarren dizdiratsuena Altarfen ondoren. Bere izenaren jatorria Ganbela izar kumuluarekin (M44) lotua dago, ekialdean bi asto dituena (Asellus hitzak astoa esan nahi du latinez). Asellus Australis hegoalderen dagoena da, Asellus Borealis iparralderen dagoena den bitartean.

Gure Eguzki-sistematik 136 argi urtera dagoena, Asellus Australis K00III espektro motako erraldoi laranja bat da. 4585 gradu kelvineko azaleko tenperatura du eta gure eguzkiarena baino 53 aldiz handiagoa den argitasunarekin dizdiratzen du. Bere erradioa gure eguzkiarena baino 11 aldiz handiagoa da, eta bere masa bi eguzki masatan estimatzen da. Antzeko beste erraldoi batzuetan bezala, bere nukleoan helioaren fusio nuklearra gertatzen da. Bere metaltasuna gure eguzkiarena baino apur bat txikiagoa da, %75ekoa inguru.

Asellus Australis ekliptikako (eguzkiak zeruan zehar egiten duen "ibilbidea") izarrik dizdiratsuenetako bat da, ekliptikatik 5 arku minutu iparraldera baino ez baitago. Izar bikoitz optiko bat eratzen du 40 arku segundora dagoen +12,2 magnitudeko izar batekin, bien artean harreman fisikorik ez dagoelarik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15706
* **Astronomia**
* SIMBAD: \* del Cnc

 |

* Wd Datuak: Q15706
|}

**Alrisha** edo **Alrischa** (α Psc/α Piscium/113 Piscium), Pisces konstelazioan dagoen izar bitar bat da. Bere izena arabierazko الرشآء al-rišā’tik dator eta '(putzuko) soka' esan nahi du. Gure eguzki-sistematik 139 argi-urteko distantziara dago.

Sistema osatzen duten bi izarrak sekuentzia nagusiko izar zuriak dira, gaur egun, elkarrengandik 1,8 arku segunduko distantzia dagoelarik. Izar nagusia, Alrisha A (HD 12447) +4,33ko itxurazko magnitudea du eta A0 espektru motakoa da; bere laguna, Alrisha B (HD 12446), +5,23ko magnitudekoa, A3m espektro motakoa da. Lehenak 9500 kelvineko tenperatura du eta gure eguzkia baino 31 aldiz argitsuagoa da. Bigarrena bere laguna baino 900 kelvin hotzagoa da, eta gure eguzkia baino 12 aldiz argitsuagoa da. Euren hurrenez hurrengo masak 2,3 eta 1,8 eguzki masa dira. Bi izarretako bakar batek ere ez du azkar biratzen, eta, horren ondorio, izar kimikoki bereziak dira. Alrisha A Ap izar bat da, Lurrarena baino 1000 handiz handiagoa den eremu magnetikoa duena. Alrisha B, bere aldetik, lerro metalikodun izar bat da, Am izar bat.

Sistemaren orbita periodoa 700 urte baino gehiagokoa da. Bi izarren arteko bataz besteko distantzia 120 unitate astronomikokoa da, baina orbitaren eszentrikotasunak bien arteko tartea 50 eta 190 unitate astronomiko artean aldatzea eragiten du. Hurbilketarik handiena 2060an gertatuko da. Era berean, izarretakoren bat edo biak izar bitar espektroskopikoak izan daitezke.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q14072
* **Astronomia**
* SIMBAD: \* alf Psc

 |

* Wd Datuak: Q14072
***Louis Comfort Tiffany*** Joaquín Sorolla espainiar margolariaren margolan bat da, 1911n egina. Olio-pintura honetan Louis Comfort Tiffany (1848-1933) negozio-gizon estatubatuarra ikus daiteke haren lorategietan. Lana New Yorkeko Hispanic Society of America erakundean ikus daiteke.

Historia
--------

Sorolla 1905ean eta 1909an joan zen Estatu Batuetara, ikusleen artean arrakasta handia izan zuten bi erakusketa egitera. Badirudi Louis Tiffanyk bere margolaria aukeratu zuela bigarren erakusketan, 1909an, baina Sorolla Estatu Batuetara itzuli zen arte ezin izan zion haren erretratua egiteko bere eskaerari erantzun. 1911n, Hispanic Society of America-ren enkargu baten ondorioz egindako bidaian, Amerikara itzuli zen, eta koadro hau bere modeloaren jabetzako lorategietan margotu zuen. Badirudi Tyffany eta Sorolla aurretik ezagutzen zirela; berez, 1909an amerikarrak Sorollaren lau koadro erosi zituen Parisen. Urteetan, margolana Laurelton Hall lorategitik pauso batzuetara egon zen ikusgai, Tiffany familiak Hispanic Societyri dohaintza egin baino lehen. Sorollak Estatu Batuetan margotutako 54 erretratuetako ikusgarrienetako bat da hau.

Deskribapena
------------

Margolan handia da: 150.5 × 225.5 zm. Tiffany txakur batekin batera bere lorategian agertzen da, margotzeko elementuekin. Dena dela, lorak dira margolanaren elementu nagusia, handiak eta koloretsuak, modeloa ia landareen artean kamuflatzen da. Tiffanyren janzkeraren dotoreziak eta modeloa aurkezteko formaltasunak kontrastatu egiten dute «artista lanean» ideia eta Tiffanyren jarrera lasaiarekin: badirudi pintzelkada baten erdian gelditu dela ikuslearen iruzkin bati erantzuteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo-estekak
-------------
**Nagore Basterra Berridi** (Ondarroa, 1979) kirolaria da. 

Nagore Basterra BerridiNagore Basterra Berridi

Biografia
---------

13 urte zituela hasi zen bizikletan eta igeriketan, baina lesio bat tarteko utzi egin zuen denboraldi batez, eta orduan, korrika egiten hasi zen. Ondarroako Kardala kirol elkarteko zuzendari Gerardo Sainzek animatuta, taldera batu zen.

### Triatloia

16 urterekin Euskadiko txapeldunorde izan zen triatloi olinpikoan, eta Ermuan jokatu zen Bizkaiko duatloi txapelketan txapeldun postua lortu zuen. Astero izaten zituen lehiaketak, bai Euskal Herrian, bai Kantabrian. Bere emaitza onak ikusita, Kardalatik Eibar triatloi taldera joan zen, eta handik K3ra, Bilboko nesken triatloi taldera. Eibar Triatloi Taldean 16 urterekin hasi zen eta bertan ibili zen bi urtez. Bera zen emakume bakarra. 

Eibartik K2 taldera pasa zen, eta han beste bi urte egin zituen. Talde horretan zebilen Virginia Berasategi Luna triatleta ere. Haren aita zen entrenatzailea, Javier Berasategi. Berak gonbidatu zuen Nagore Basterra taldera. Bi urte igaro ondoren, ostera, utzi egin zuen: ez zen bateragarria unibertsitateko ikasketekin.

#### Ondarroako triatloi taldearen sorrera

Ondarroan triatloi talde baten beharra mahaigaineratu zuten arlo horretan lehiatzen zirenek, 2000. urtearen bueltan. Kardala Triatloi Taldea desagertuta zegoen, eta herritik kanpoko taldeetan zeuden denak. Beraz, Koaxi Triatloi Taldearen proiektua martxan jarri zuten Ondarroako triatletek. Nagore Basterra zen horietako bat. 

Ikasketak, lana eta amatasuna tarteko, lehiaketak utzi zituen. Kirola egiten jarraitzen du. Horrez gain, lanbidea ere kirolarekin erabat lotuta dauka; kirola edo gorputzarekin, fisioterapeuta da eta.


1. ↑    «Kirolaz gozatzen, presiorik gabe» *11barri* (Noiz kontsultatua: 2024-02-06).
**San Bartolome baseliza** Bizkaiko Leioa udalerrian dagoen baseliza katoliko bat da. Basaez auzoan dago (zati bat baita Neguri Ganetik hurbil dagoen Peruri auzoan ere), horregatik maiz Basaez auzoari San Bartolome ere deitzen zaio. Baselizak alboan dituen bi eskola publikoei izen ematen die (San Bartolo Haur Eskola eta Lehen Mailako Heziketa Ikastetxea), bai eta hurbileko bi baserriei ere: San Bartolomé eta Ermitazpi.

San Bartolomeri sagaratua dago.

Eraikina
--------

XVI. mendean eraikitako baseliza da.

13,2 x 7 metroko oinplano laukizuzena du. Hormak bistako harlanduzkoa ditu eta izkinarriak harginlanezkoak. Kanpai-hormak kanpai bakar batentzako baoa du eta hau ere harladuz eta harginlanez egina dago, gainaldean harrizko gurutze txiki bat duelarik.
Iparraldeko atea dintelduna da eta mendebaldeko fatxadan puntadun arkua du. Ipar nahiz hegoaldeko leihoak arku eskartzanodunak dira. Lurzorua lur-egosizko harlauzez egina dago.
Ergialdeko zatiko teilatua bi uretakoa da, gainera sarbidean eta epistolaren alboan ataria du.

Barnean, San Bartolomeren irudi bat gordeta dago.

Erabilera
---------

Hurbileko parrokia eliza eraiki eta ondoren ere, urte luzez antzinako parrokiaren funtzioak bete zituen, honela bada, berezko apaiza eta eguneroko meza izan zituen, baina jada 1983. urterako abestutako meza abuztuaren 24ean ospatu ohi zen, hain zuzen ere, San Bartolome Eguna.

Bibliografia
------------

* Gurutzi Arregi Azpeitia, *Ermitas de Bizkaia*, II. bilduma, ISBN 84-398-9631-X, 185. orr. Bizkaiko Foru Aldundia eta Labayru Institutua. Bilbo, 1987.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16562838

 |

* Wd Datuak: Q16562838
**Étienne Constantin de Gerlache baroia** (Bertrix, 1785eko abenduaren 26a – Ixelles, 1871ko otsailaren 10a) belgikar abokatu, historialari eta politikaria izan zen. Belgikako lehen ministroa izan zen 1831ko otsailetik martxora.

Parisen zuzenbidea ikasi zuen eta han abokatu lana egin zuen Liejan bizitzen jarri aurretik, Herbehereetako Erresuma aldarrikatu zenean. 1830eko Belgikako Iraultzaren ondoren, zenbait kargu izan zituen behin-behineko gobernuan. Kongresuko presidente izan zen eta Leopoldo I.a Belgikakoa belgikarren errege izatera gonbidatzeko mozioa bultzatu zuen. 1831n lehen ministro izan zen eta 1832an Ordezkarien Ganberako buru. 35 urtez Apelazio Gortea zuzendu zuen. Malinasko biltzar katolikoetako buru izan zen 1862tik 1867ra.

Historialari gisa, iholandarren aurkako eta katolikoen aldeko joerak nabarmendu ziren.



| * i
* e
* a
Belgikako lehen ministroak |
| --- |
| 
* de Gerlache
* Lebeau
* de Muelenaere
* Goblet d'Alviella
* de Theux de Meylandt
* Lebeau
* Nothomb
* Van de Weyer
* de Theux de Meylandt
* Rogier
* de Brouckère
* de Decker
* Rogier
* Frère-Orban
* d'Anethan
* de Theux de Meylandt
* Malou
* Frère-Orban
* Malou
* Beernaert
* de Burlet
* de Smet de Naeyer
* Vandenpeereboom
* de Smet de Naeyer
* de Trooz
* Schollaert
* de Broqueville
* Cooreman
* Delacroix
* Carton de Wiart
* Theunis
* Van de Vyvere
* Poullet
* Jaspar
* Renkin
* de Broqueville
* Theunis
* van Zeeland
* Janson
* Spaak
* Pierlot
* Van Acker
* Spaak
* Van Acker
* Huysmans
* Spaak
* G. Eyskens
* Duvieusart
* Pholien
* Van Houtte
* Van Acker
* G. Eyskens
* Lefèvre
* Harmel
* Vanden Boeynants
* G. Eyskens
* Leburton
* Tindemans
* Vanden Boeynants
* Martens
* M. Eyskens
* Martens
* Dehaene
* Verhofstadt
* Leterme
* Van Rompuy
* Leterme
* Di Rupo
* Michel
* Wilmès
* De Croo

 | Belgikako banderaBelgikako bandera |
**Hunter Schafer** (Raleigh, Ipar Carolina, 1999) estatubatuar modeloa, aktorea eta LGTB pertsonen eskubideen ekintzailea da. 2019. urteaz geroztik HBO telebista-kateko *Euphoria* telesailean Jules Vaughn izeneko pertsonaiarena egiteagatik ezaguna da.

Bizitza
-------

Hunter Schafer emakume transgeneroa da. 1999an sortua, jaiotzean bere genero-nortasunarekin bat ez zetorren generoa esleitu zioten.

Gaztetan, ikastetxe garaian, Schafer LGTBI+ kolektiboko ikurretako bilakatu zen Ipar Carolinako instalazio publikoetako pribatutasun eta segurtasun legearen aurka protesta egiteagatik. Delako legeak pertsona transgeneroei euren generokideentzako komunak erabiltzea debekatzen zien eta.

Modelo-lanetan aritutakoa, nazioarteko moda-etxe ezagunenetarako desfilatu du. 2019an antzezpenean debuta egin zuen *Euphoria* telesailean Jules Vaughn izeneko pertsonaiarena eginez.

Filmografia
-----------

### Telesailak

| Urteak | Izenburua | Pertsonaia | Oharrak |
| --- | --- | --- | --- |
| 2019 | *Euphoria* | Jules Vaughn |  |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Megía, Carlos.  (2019-07-01). «Hunter Schafer, la actriz y modelo del momento que se querelló contra todo un estado» *El País* (Noiz kontsultatua: 2019-07-04).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q59248250
* Commonscat Multimedia: Hunter Schafer

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 2109166535885312880000
* GND: 1269457845
* LCCN: no2023025640
* SUDOC: 267983697

 |

* Wd Datuak: Q59248250
* Commonscat Multimedia: Hunter Schafer
*"Mesedez, herrialdearen onerako, erabili metodo antisorgailuak"*. (goian) Jiangxi probintziako Nanchang (Dean Jiujiang Xian) aldirietan familia plangintza edo biztanleria kontrolatzeko politika sustatzen duen kartela. Biztanleriaren gaineko kontrola eta haur bakarreko politika, Txinako Herri Errepublikaren gainpopulazioa ekiditeko oinarrizko neurrietako bat izan zen.
**Haur bakarraren** **politika** Txinako hiriguneetan ezarritako populazioa kontrolatzeko neurri bat izan zen, populazioaren gehiegizko hazkundea edo gainpopulazioa murrizteko jaiotza-tasaren gainean kontrol erradikal bat ezarriz. Txina munduko herrialderik populatuena da, munduko populazioaren bostena bizi baita bertan.   1.200 milioi biztanle ditu gaur egun.

Txinako gobernuak 1979an aurkeztu zuen politika Txinaren gizarte eta ingurumen arazoak arintzeko.  Politika polemikoa izan da bai Txinan eta baita atzerrian ere, planteatzen dituen arazoengatik; aplikatu den moduagatik (pertsona batzuentzat zorrotzegi), eta ondorio ekonomiko eta sozial negatiboen inguruko kezkengatik. Hala ere, Txinako Bankuko Ikerketa Zentroak egindako azken inkestek erakutsi dute biztanleriaren %75 inguruk babesten duela politika. 

2008ko otsailean, Txinako gobernuko funtzionarioak, Wu Jianmin-ek, *senpai* politika berriro aztertuko zela esan zuen.  

Politika probintzia mailan ezarri zen, diru-sarreren gaineko isunak, familiak egin beharreko ordainketak eta beste bitarteko batzuen bidez. 2013ko azaroan, Txinako Alderdi Komunistaren 18. Batzorde Zentralaren (PCCh) hirugarren osoko bilkuran, aitak edo amak anai-arrebarik ez zuten bikoteei bi seme-alaba izatea baimentzeko erabakia hartu zen. Neurri honek seme bakarraren politika polemikoa aldatu zuen. 

2015eko urrian, Txinak politika hori bertan behera utzi zuen, baina bikoteko bi seme-alabaren muga mantendu zuen. Politika berriaren ezarpena mailakatua izango da; bigarren seme-alaba izan nahi duten bikoteek eskaera prozesu sinplifikatu bat jarraitu beharko dute .

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑  China y el hijo único. Julio Pérez Díaz, La política de control demográfico más famosa del mundo: China y el hijo único, en Apuntes de demografía
3. ↑  [Pascal Rocha da Silva, La politique de l'enfant unique en République Populaire de Chine, 2006, Université de Genève, p. 22-28. cf.
4. ↑   .
5. ↑  The Associated Press: China Mulls Change to One-Child Policy
6. ↑  "China Sticking With One-Child Policy." *The New York Times*, March 11, 2008.
7. ↑  [
Dos descendientes en vez de uno. La ley del hijo único ha evitado 400 millones de nacimientos y ha propiciado abortos selectivos y abandono de niñas], El País, 15/11/2013
8. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q221719
* Commonscat Multimedia: Population policy in China

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q221719
* Commonscat Multimedia: Population policy in China
***4′33″*** ("lau minutu, hogeita hamahiru segundo" edo, besterik gabe, "lau hogeita hamahiru") John Cage konpositore esperimental estatubatuarraren hiru mugimenduko konposizioa da. 1952an konposatua izan zen, edozein instrumentu edo musika-tresnaren konbinazioarentzat, eta partiturak erakusten die interpreteei ez dituztela beren musika-tresnak jotzen hiru mugimenduetan zehar. Pieza hau interpretatzean entzuleek entzuten duten inguruneko soinuek osatzen dute, nahiz eta normalean "lau minutu eta hogeita hamahiru segundoko isiltasuna" bezala antzematen den. Piezaren izenburua minutu eta segundotan irauten duen denbora osoari dagokio, guztira interpretazioak zehazki 4 minutu eta 33 segundo iraun behar baititu.

1947-48 aldera sortua, konpositorea *Sonatas and Interludes* lanean ari zen bitartean, *4′33″* Cageren lanaren epitome bilakatu zen, proposatzen baitzuen edozein soinu-esperientzia izan zitekeela musika. Budismoaren eragina ere islatzen zuen, Cagek 1940ko hamarkadaren bukaeratik ikertutakoa. 1982ko elkarrizketa batean, eta beste askotan, Cagek adierazi zuen *4′33″* lanik garrantzitsuena zela bere ustez. *New Grove Dictionary of Music and Musicians* delakoak *4′33″* "sorkuntzarik ezagunena" eta "eztabaidagarriena" dela dio.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «4'33"» *web.archive.org* 2018-01-09 (Noiz kontsultatua: 2023-12-28).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Cage, John» *Grove Music Online*  doi:10.1093/gmo/9781561592630.article.a2223954. (Noiz kontsultatua: 2023-12-28).
3. ↑   Kostelanetz, Richard; Cage, John.  (2003). *Conversing with Cage.*  (Second ed. argitaraldia) Routledge ISBN 978-0-415-93792-4. (Noiz kontsultatua: 2023-12-28).
4. ↑   Fetterman, William.  (1996). *John Cage's Theatre pieces: notations and performances.*  Harwood academic publishers ISBN 978-3-7186-5642-4. (Noiz kontsultatua: 2023-12-28).
5. ↑   «John Cage and the Avant-Garde: The Sounds of Silence» *www.classicalnotes.net* (Noiz kontsultatua: 2023-12-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12030
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 176029536
* GND: 4632870-1
* LCCN: no2001048823
* NKC: aun2013742310
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q12030
*Artikulu hau audio-kaseteari buruzkoa da; bideoa grabatu eta erreproduzitzeko kasetea gaitzat duena beste hau da: «Bideo-kasete»*
**Kasete** bat.
**Kasetea**, zehatzago **audio-kasetea** (Hego Euskal Herrian *zinta* ere deitua) audioa modu analogikoan grabatu eta erreproduzitzeko zinta magnetiko bat da, plastikozko kaxatxo baten barruan sartuta, kopuru handitan 1960ko hamarkadatik merkaturatu zena. Musika-etxeek ekoiztu eta merkaturaturiko kaseteez gainera, *zinta birjinak* ere merkaturatzen ziren, norberak gailu berezietan beste kaseteak bikoiztu nahiz bere grabazioak egiteko. 1990eko hamarkadan hasi zen kaseteen gainbehera **C**ompact **D**isk euskarriak ordeztuta.

Kasetearen teknologia, zinta magnetikoen teknologia, beste arlo batzuetarako ere erabili da, hala nola bideoa grabatzeko nahiz informatikan datuak gordetzeko (adibidez, 1980ko hamarkadako bideo-joko asko audio-kaseteen itxurako kutxatxoetan merkaturatzen ziren).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Wikiztegian** orri bat dago honi buruz: ***kasete***. |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q149757
* Commonscat Multimedia: Compact Cassette

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4036993-6
* AAT: 300028661
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q149757
* Commonscat Multimedia: Compact Cassette
2019ko Txapeldunen Ligako finaleko taldea.
Bartzelonak lau liga jarraian irabazi zituen 2012 eta 2015 artean.
**Bartzelona Futbol Kluba**-ren emakumezkoen futbol taldea Espainiako talde indartsuenetakoa da, zortzi Espainiako liga eta bederatzi Erreginaren Kopa eskuratu baititu. 2021ean eta 2023an Txapeldunen Liga irabazi zuen.

Historia
--------

Taldea 1988an sortu zen *Club Femení Barcelona* izenarekin eta Superligaren sortzaileetako bat izan zen 1989an. Hasieran Bartzelona Futbol Klubaren barnean ez bazegoen ere kolore blaugrana hartu zuen. 1991ean Kopako finalista izan zen eta 1994an lehenengo titulua eskuratu zuen, Erreginaren Kopa. 2001ean sartu zen FC Barcelonaren egituraren barnean.

XXI mendearen hasieran maila apalean ibili zen, Superligra igo eta jeitsi egin baitzen sarritan, harik eta 2007an behin betiko igo zen arte. Emaitza aipagarrienak 2010tik aurrera izan ditu, lau liga jarraian irabaziz eta beste lau Kopa ere bai. 2019an Txapeldunen Ligako finalera iritsi zen baina Olympique Lyonnais 4-1 emaitzaz garaitu zuen. 2019-20 denboraldian COVID-19 pandemiaren erruz Liga bertan behera gelditu zen eta une horretan bigarrenari 9 puntu ateratzen zizkionez txapeldun izendatua izan zen. 2021ean Txapeldunen Ligako finala jokatu zuen Chelsearen aurka eta 4-0 emaitzaz partida irabazi eta txapelduna izan zen. Urte berean Liga eta Kopa ere irabazi zituen.

2021-22ko Espainiako Liga aisa eskuartu zuen, partidu guzti guztiak irabaziz. Txapeldunen Ligako finalera irisi zen baina Turinen jokaturiko partida hartan Olympique Lyonnais 3-1 emaitzaz nagusitu zitzaion. 2022-23an berriz finalera iritsi eta bigarrenez izan zen txapelduna Wolfsburg 3-2 garaituz, 0-2 egon ondoren. Ligan partidu guztiak irabazi zituen eta Kopan jokalari bat legez kanpo sartzeagatik kanporatua izan zen.

Palmaresa
---------

* Txapeldunen Liga:
	+ Txapelduna (2): 2021, 2023
	+ Finalista (2): 2019, 2022
* Lehen maila (8): 2012, 2013, 2014, 2015, 2020, 2021, 2022, 2023.
* Erreginaren Kopa (9): 1994, 2011, 2013, 2014, 2017, 2018, 2020, 2021, 2022.
* Espainiako Superkopa (4): 2020, 2022, 2023, 2024.
* Kataluniako Kopa (10): 2009, 2010, 2011, 2012, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019.

Ikus, gainera
-------------

* FC Barcelona

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q522899
* Commonscat Multimedia: FC Barcelona (women)

---

 |

* Wd Datuak: Q522899
* Commonscat Multimedia: FC Barcelona (women)
**Carmen Larumbe** (Nafarroa, 1936ko uztailaren 14a - Brusela, 1995eko otsailaren 16a)  euskal jatorriko dantzari eta koreografo argentinarra izan zen.

Biografia
---------

6 urterekin Argentinara emigratu zuen bere familiarekin, lehenbizi Buenos Airesen kokatu zen eta urteak geroago Misiones probintziako hiriburua den Posadas hirian kokatu ziren. Adin nagusira iristean argentinarra naturalizatu zen. Santa María de Posadas ikastetxean eta Antonio Ruiz de Montoya fakultatean irakasle izan zen. Aldi berean, bere "Carmen Larumbe" dantza akademia ezarri zuen, dantzari eta irakasleen belaunaldiak prestatzen. 1965ean Misiones probintziako lehen ballet ofiziala sortu eta zuzendu zuen "Ballet Misiones" izenarekin,  Probintziako Kultura Sailaren menpe. Kultura ekintza lan aktiboa egin zuen probintziako hiriburuan, barnealdetik ere bira eginez. Misiones Baleta ezagutarazi zuen herrialdean Buenos Aireseko Canal 7 kate telebistaren bitartez, Nazioko Kultura Sailburuordetzak bultzatutako entzunaldietan. Buenos Aireseko Martín Fierro balleteko eta Maurice Bejartek zuzendutako Ballet del Siglo XX balleteko lehen dantzari eta koreografoa izan zen. Espainian zentro koreografiko bat eta Larumbe Danza konpainia sortu zituen. Hainbat bira egin zituen Misiones, Litoral, Corrientes, Chaco, Santa Fe, Córdoba, Buenos Aires, Paraguay eta Europan.

Obra nagusiak
-------------

* *Leyenda de la Caá Yarí* (Lucas Braulio Arecoren musika)
* *Lamento Cainguá* (Ricardo Ojedaren musika)
* *Tango Buenos Aires Hora 0*"
* *Guernika*
* *Cantos*
* *Ayotebe* (hil osteko lana)

Sariak
------

Sariak jaso zituen Belgikan eta ShiVA 8 saria Parisen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  MEMORIAL LARUMBE

Bibliografia
------------

* ' **Misiones probintziako emakume handiak'**. Egilea: Claudina Deglise. Misioen erredakzioa. Posadas, 2013. ISBN 978-987-27852-2-2

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20016304

 |

* Wd Datuak: Q20016304
**Apofis** edo **Apep**, egiptoar mitologian, Duatean bizi ziren indar gaiztoen eta ilunpeen ikurra zen.

* Izen egiptoarra: Apep. Izen greziarra: Apofis (*Apophis*)

Ikonografia
-----------

Suge erraldoi bat bezala irudikatua izan zen, suge ataldun herensuge bezala edo dortoka, krokodilo edo kaiman handi bat bezala.

Mitologia
---------

Suge erraldoi bat zen, hautsezina eta boteretsua, funtzio bezala, Ra eguzki jainkoak gidatutako eguzki txaluparen ibilbidea geldiaraztea zuena, egun berrira iristea eragozteko, eta, horretarako, zenbait modu erabiltzen zituen: zuzenean erasotzen zuen txalupa, edo arrastan zihoan txalupak behea joko zuen harea bankuak eratzeko. Guzti honek, xede bakarra zuen: Maata edo Ordena kosmikoa haustea.

Apofis, geldiarazteko berarekin borroka egin behar zen gaizkia zen, baina ez zen sekula suntsitua izango, soilik kaltetua edo menderatua zen, bestela, eguzki zikloa ezingo baitzen egunero gertatu eta mundua desagertu egingo bait litzateke. Antzinako egiptoarrentzako, funtsezkoa zen gaizkiaren kontzeptua existitzea, ongia posible izateko.

Egiptoarrek, zeruak kolore gorria hartzen zuenean, Apofisek jasandako zaurien ondorioz zela uste zuten. Eklipseak ere bere eraginez gertatzen zirela interpretatu zuten, Duateko bere borrokan.

Sugeen gurtza
-------------

Suge guztiak ziren bere irudikapena, kobra izan ezik, Eguzkiaren ikurra zena. Egipton, kobra, berpizte ikur bat zen, faraoien animalia babeslea zelarik, eta, Buto hirian, bere izaera mesedegarriagatik gurtuak ziren.

Izen teoforoak
--------------

Bere izena, Egiptoko XV. dinastiako zenbait faraoi hiksok izan zuten, Apofis I.a eta Apofis II.a kasu.

Astronomia
----------

Egiptoar mitologiako pertsonaia honengatik, 99942 Apophis asteroideak hartzen du izena, teoria batzuen arabera, 2029 eta 2036 bitartean, Lurraren aurka talka egin lezakeena.

Telebista
---------

*Stargate SG-1* telesaileko pertsonaia bati ere izena eman zion: Apophis izenekoa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q190511
* Commonscat Multimedia: Apep

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 120858453
* GND: 141251905
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q190511
* Commonscat Multimedia: Apep
**Nyarlathotep**, H. P. Lovecraft estatubatuar idazleak sortutako fikziozko pertsonaia bat da. Idazle honek berak sortutako Cthulhuren Mitoen arabera jainko gaizto bat da, eta *Nyarlathotep* (1920) kontakizun laburrean lehenbizikoz agertu zen, ondoren beste hainbat kontakizun laburretan agertu edo aipatzen delarik.

Itxuraz, jatorriz masa polipotsu handi bat da, iraizketa gorri luze bat duena, baina nahieran itxura ugari har ditzake. Gainontzeko Cthulhuren Mitoetako jainko eta izakiekin alderatuz gero bere portaera bitxia da, gizakien antzekoa dela ere esan liteke. Gizakiei beharrezko zerbitzua eman lekioken bakarrenetakoa da, bere berezko helburuak dauzka eta horiek lortzeko gizakiak manipulatzen ditu. Gizakien itxura ere har dezake, baita gizakien hizkuntzetan mintzatu ere. Suntsiketa arrunta baino eromena eta sufrimendua lortzea nahiago du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q621416

 |

* Wd Datuak: Q621416
**Historia Naturalaren Museo Zibikoa** (italieraz: *Museo Cívico di Storia Naturale*) Milanen dagoen Natur Historia museoa da, Europar Batasunean mota honetakoa den museo garrantzitsuenetakoa. Milanen erdigunean kokaturik dago, Indro Montanelli parkearen ondoan.

Historia
--------

XIX. mendeko Giuseppe de Cristoforis eta Giorgio Jan bildumagileek egindako donazioetan oinarrituta sortu zen 1838an. Gaur egungo eraikina 1888 eta 1893 artean eraiki zen estilo neorromanikoan.

Bigarren Mundu Gerraren barnean 1943. urtean estatubatuarren bonbaketek suntsitu egin zuten eta bildumaren erdia galdu zen.

Erakusgaiak
-----------

Hiru milioi pieza inguru gordetzen ditu. Hainbat zientziatako bildumak ditu; mineralogia, paleontologia, botanika eta zoologia.

Turistak gehien erakartzen dituena ehun diorama inguru dira. Haietan munduko ekosistema nagusiak eta Italiako babesturiko eremu garrantzitsuenak irudikatzen dira. Diorama horietan animalia espezie ugari ikus aitezke.

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala
**Yum Kaax**, Paul Schellhas ikertzailaren arabera maia kodexetan "E jainkoa" bezala identifikatuta, artoaren jainkoa da ikertzaile askoren ustetan; Eric S. Thompsonentzat interpretazio hori okerra da, piztien eta oihanaren jainkoa izanik. Artoa maia zibilizazioan ezinbesteko garrantzia zuen eta horrek jainko honen betebeharra justifikatu egiten du. Ideia hau azpimarratzeko esan dezakegu maien mundu ikuskeran gizona eta emakumea arto-oreatik sortu ziren. Yucatángo maien artean Itzamná eta Ixchelen semea bezala dago onartuta. Yucatánen Yum Kaax oihanaren zaindaria da. Emilio Abreu Gómezen arabera haren aurrean ezin da heriotza aipatu ere. Landetako eta uzten jauna da.

Yum Kaaxen errepresentazioa gazte atsegin bat bezala izaten da, aurpegi ederrekoa, bizitza eta oparotasunaren adierazgarri. Haren eskuetan arto landare bat du eta burua arto buruxka itxura du.

Haro klasikoan Popol Vuhren Hunahpú anaia bikiarekin identifikatu zen (bi anaia Ixbalanqué eta Hunahpú ziren). Hunahpú hiltzerakoan Yum Kaax bezala berpiztu zen. Une hori lurretik sortzen identifikatzen zaio, artoaren piztea leiendaren arabera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  
	* Thompson, J.E.S.  *Ethnology of the Mayas of southern and central British Honduras*. Chicago, 1930.
2. ↑  *Los dioses mayas*, 54.or.

Bibliografia
------------

* D.R.: *Los dioses mayas*, Mérida (Yucatán): Dante, 2004.
* Eric S. Thompson: *Maya History and Religion*. 1970.
* Diego de Landa: "Relación de las cosas de Yucatán". Mérida: Dante (2003) ISBN 84-492-0363-5
* *Pop Wuj*. Adrián Inés Chávez-en bertsioa. Kitxez eta gaztelaniaz. Mexiko Hiria: CEIESAS-INAH-Diego Rivera Fundazioa, 2008.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q143188
* Commonscat Multimedia: Yum Kaax

---

 |

* Wd Datuak: Q143188
* Commonscat Multimedia: Yum Kaax
*Mycena aurantiomarginata*

Sinonimoak: *Mycena elegans*, *Agaricus marginatus*, *Agaricus aurantiomarginatus*

Ez du sukaldaritzarako balio.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 0,8 eta 2 cm bitarteko diametrokoa, hasieran ganbila, ondoren kanpai-itxurakoa. Ertza argiagoa, hori-laranja kolorekoa eta erradialki ildaskatua gardentasunagatik. Azal leuna, arre-grisaxka kolorekoa oliba antzeko islekin.

**Orriak:** Koska batez fin-fin dekurrenteak, orritxoekin, okre-horixka koloretik hori-laranjara doan kolorerakoak, ertza ondo bereizia du, kolore biziagoa duelako.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 4 eta 8 cm bitarteko garaierakoa eta 0,2 eta 0,4 cm bitarteko lodierakoa, zilindrikoa, liraina, fistulosoa, kapelaren kolore berekoa, edo pixka bat argiagoa goialdean, leuna, pruinaduna goiko muturrean eta hori-laranja koloreko ile ugariz estalia.

**Haragia:** Arre-horixka kolorekoa, oso urria. Usain eta zapore nabarmenik gabea. Espora-jalkina zuria.

**Etimologia:** *Mycena* terminoa latinetik dator, perretxikoa, onddoa. *Aurantiomarginata* epitetoa ere latinetik dator, laranja kolorekoa, esan nahi duen "aurantius" hitzetik eta orlatua, esan nahi duen "marginatus" hitzetik. Orrien ertzak hori-laranja kolorea dutelako.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Mycena* txiki bat da, taldekoia, eta erraz ezagutzen da, orriek ertzean laranja-gorri kolore eder bat izaten dutekako.

Sasoia eta lekua
----------------

Udaren amaieran eta udazkenean. Urria. Koniferoen basoetan; baita hostozabaletan ere, leku heze edo goroldiotsuetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 180 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 287 or. ISBN 84-282-0253-6 (T.I). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)**  AVM Asociacion Vallisoletana de Micologia 1986.
**Meta-etika** kontzeptu etikoen jatorria eta esanahia aztertzen duen etikaren adarra da. Filosofoek ikasten duten etikaren hiru ardatzetako bat da, beste biak etika normatiboa eta etika aplikatua izanik.

  

Unibertsalismo morala, jarrera etiko bat da, eta arazo moral zehatz bakoitzari buruzko egia moral unibertsal bat dagoela dio. Sokratesek unibertsalismo morala esplizituki defendatu zuen, gizakiaren arrazoimenarekin lotura suntsiezina zeukala uste baitzuen. Pentsamendu sokratikoaren ikuspegi horrek aurrez aurre egiten zuen talka sofisten konbentzionalismo moralarekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Fieser, James. *Ethics and Contrastivism.*  Internet Encyclopedia of Philosophy (Noiz kontsultatua: 2022-04-21).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56003
* Commonscat Multimedia: Meta-ethics

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119601607 (data)
* GND: 4169556-2
* LCCN: sh2011005653
* NKC: ph501677
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q56003
* Commonscat Multimedia: Meta-ethics
Ingalaterra 600. urte aldera.
**Angloak** edo **angliarrak** (alemanez: *Angeln*; antzinako ingelesez *Englas*; latinez: *anglus*, singularra, *anglii*, plurala) germaniar herri bat izan zen. Jatorria gaur egungo Alemaniako Schleswig-Holstein estatuko Angeln eskualdean zuten (Danimarkako mugatik hurbil).

V. eta V. mendeetan zehar saxoi eta jutoekin batera gaur egungo Ingalaterrako ekialdean kokatu ziren, hiru erreinu sortuz: East Anglia, Mercia eta Northumbria. Anglo eta saxoein arteko batasunak anglosaxoi herriaren sorkuntza ekarri zuen.

Euren izendapena *Engla-lond*, gerora *Engeland*, hots, "Angloen Lurraldea", gaur egungo Ingalaterra izenen jatorria da.

Iruditegia
----------

* Angeln eskualdea edo penintsula.Angeln eskualdea edo penintsula.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2015-1-30). *174. araua: Antzinateko herriak. Ekialdeko eta Europako herriak.* , 4 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104238
* Commonscat Multimedia: Angles (people)

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4085773-6
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q104238
* Commonscat Multimedia: Angles (people)
**Heptarkia** (grezieraz επτά *hepta*, "zazpi", eta αρχία *arkhía*, "boterea") britainiar historian V. mendetik 927rarte izan ziren zazpi erreinuei ematen zaien izena da. Mendebaldeko Erromatar Inperioa erori eta 70 urtetara hainbat taldek okupatu zuten lurra.

Anglosaxoiek lur horiei **Angleland** izena jarri zieten, hau da *Angloen Lurraldea* eta hortik dator Ingalaterra izena. Zazpi erresumak Kent, Sussex Erresuma, Wessex, Essex Erresuma, Northumbria, East Anglia eta Mercia ziren. Erreinu hauek behin eta berriz elkartu eta etsaitu ziren eta batzuetan euretariko erregeren batek besteen gainetik zegoela zioen Bretwalda izena jartzen bere buruari, hau da, *Britainiarren Erregea*. VIII. mendean vikingoen inbasioak jasan zituzten eta guztiak elkarturik Ingalaterrako Erresuma osatu zuten 927. urtean.

Heptarkia izena XII. mendean jarri zuen Huntingdoneko Hendrikek eta nahiko ohikoa da bere erabilera XVI. mendetik aurrera. Hala ere ez da zuzena, bertan 7 erreinuez gain bazirelako beste hainbat lurralde, kategoria ezberdinetakoak, paper garrantzitsua jokatu zutenak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q237945
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q237945
**Kaus Australis** (Epsilon Sagittarii / ε Sgr / 20 Sgr) Sagitarius konstelazioko izarrik distiratsuena da greziar alfabetoko bosgarren hizkia den epsilon bayerren izendapena daraman arren. +1,79 itxurazko magnitudeko oso izar argitsu batek eta askoz ilunagoa den 14 magnitudeko beste izar batek osatutako izar bikoitz bat da.

Izena
-----

Kaus Australis izenak jatorri misto bat du: Kaus arabieratik dator eta arkua esan nahi du, eta Australis latinetik dator eta hegoaldekoa esan nahi du.

Nash (γ2 Sagittarii) eta Kaus Meridionalisekin (δ Sagittarii) akadieraz izar hau *Sin-nun‑tu o Si-nu-nu‑tum* (enara) zen. Antzinako Arabian, oraingoan ere Kaus Meridionalis eta Nashekin batera, eta, gainera, η Sagittariirekin *Al Na'am al Warid* (ostrukak joanean) eratzen zuen, zeruko ibaia (Esne Bidea) zeharkatu izanari erreferentzia eginez.

Eufratesen *Nibat Anu* deitua izan zitekeen.

Ezaugarri fisikoak
------------------

Galaxia erdialderanzko norabidean 145 argi-urteko distantziara, Kaus Australis A B9.5III espektro motako izar zuri-urdinska bezala katalogatua dago, 9200 kelvineko tenperaturarekin. Bere argitasuna gure eguzkiarena baino 375 aldiz handiagoa da, bere ezaugarriak dituen izar erraldoi batentzat ohikoa litzatekeena baino altuagoa, honen ondorioz erraldoi argitsu bezala ere katalogatua izan delarik. Bere erradioa, bere diametro angeluarraren neurketa zuzenetik abiatuta kalkulatua, eguzki erradioa baino 7 aldiz handiagoa da. Jada hidrogenozko erregai guztia agortua, ziur asko karbonoa oxigenoan fusionatzen hasi aurretik berotzen eta uzkurtzen ari den bizigabeko heliozko nukleo bat du. Bere adina 300 milioi urtean estimatua dago.

Kaus Australisek metaltasun txikia du, metal hauek izarraren barnealdean egoteagatik izan daitekeena, zuzeneko behaketarekiko ikusezinak, gure eguzkiarena baino 70 aldiz handiagoa den bere errotazio abiadura altuak eratutako kanpoko gas estalki baten ondorioz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q14034
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Astronomia**
* SIMBAD: \* eps Sgr

 |

* Wd Datuak: Q14034
Norabide bereko zuzenak eta bektoreak
 Trafiko seinale honen panel bakoitzaren formak gezi bat adierazten du, norabide bat adieraziz.
**Norabidea** puntu batek distantziari buruzko informaziorik gabe beste puntu batekin duen posizio erlatiboan dagoen informazioa da. Norabideak erreferentzia jakin bati erlatiboak izan daitezke (orkestra osoko biolinak normalean zuzendariaren ezkerrean esertzen dira) edo absolutuak izan daitezke aurrez adostutako erreferentzia-esparru baten arabera (New York hiria Madrilen mendebaldean dago). 

Norabidea eskuaz adierazi ohi da hatz erakusle luzatuz edo gezi batekin irudikatuz. Plano horizontala adierazten duen bertikalki orientatutako seinale batean, hala nola "aurrera" trafiko-seinalean, goranzko gezi baten bidez irudikatu ohi da. Matematikoki, norabidea bektore unitario baten bidez zehatz daiteke, edo modu baliokidean bide zuzenenak ardatz multzo zehatz bati dagokionez eratzen dituen angeluen bidez. 

Geometria euklidear eta afinean, azpiespazio baten norabidea azpiespazio horri lotutako espazio bektoriala da. Dimentsio unitarioko azpiespazio baten kasuan (lerro bat dena) norabide-bektoreak espazio bektorial horren nuluak ez diren bektoreak dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Queysanne, Michel. Fernand Nathan. Mathématiques, 1967. p. 252
2. ↑  Chevalier, Anne. De Boeck. Référentiel de mathématiques: De 12 à 16 ans, 2002. p. 88
3. ↑  Chambadal, Lucien. Larousse. Dictionnaire des mathématiques modernes, 1969.

Kanpo estekak
-------------
Trofonio
**Trofonio** (Grezieraz: *Trophonios*) Greziako mitologiako pertsonaia, Orkomenoko errege Erginoren semea. Tradizioaren arabera, Delfosen, bere anaia Agamenerekin batera, Apoloren tenplua eraiki zuen, baina amaitutakoan anaia hil zuen. Zigor gisa lurreko pitzadura baten barrunbera erori zen; handik orakuluak esaten zituen. Lebadeatik hurbil santutegi bat zuen lurpean, leize estu sakon batean, eta bertaratzen zirenek ikuskizunen bidez jasotzen zituzten galderen erantzunak.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1166183
* Commonscat Multimedia: Trophonius

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316440789
* BNF: 14537705j (data)
* GND: 128594802
* SUDOC: 074316397

 |

* Wd Datuak: Q1166183
* Commonscat Multimedia: Trophonius

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
*Lactarius pterosporus*

Sinonimoa: *Lactarius lactifluus.*

Sukaldaritzan ez da preziatua, haragi mina du.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 4 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, erdian hondoratua, batzuetan titi batekin edo erdian konkorrarekin eta erradialki zimurtua, hasieran ertza barrurantz biribilkatua, gero zabaldua, ondoren izurtua; horixka edo okre antzeko kolorekoa tonu arre-fuliginosoekin, edo orbanekin, opakua, pruinadun-tomentuduna, lehorra, likatsua eguraldi hezean, arrosa-karmin kolorea izaten du jandako guneetan.

**Orriak:** Horixkak, laranja-gorrixka kolorekoak, meheak, estu, luzera desberdinekoak, batzuetan hankara urkilatuak eta itsatsi-dekurrenteak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 4 eta 8 cm bitarteko garaierakoa eta 0,5 eta 1,8 cm bitarteko lodierakoa, ia zilindrikoa, oinarrira mehetua, hasieran pixka bat ildaskatua, gero leuna, betea, muindun-barrubetea, zurbil horixka, gris-arrexka oinarrirantz, estutzean arre-sepia kolorez tindatzen da.

**Haragia:** Zuria, arrosa-lila kolorera edo arrosa-karmin kolore bizira biratzen du ebakitzean, gero laranja kolorekoa, azkenean arre kolorekoa; usain ezezaguna, petrolioarena bezalakoa, zaporea hasieran gozoa gero akrera biratzen du.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac" "lactis", esnetik dator, esneari dagokio. Latexa jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean. *Pterosporus* epitetoa grekotik dator, hegoa, esan nahi duen "pteron" hitzetik. Hegodun esporengatik

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Lactarius ruginosus* delakoarekin nahas daiteke, honek kapela ilunagoa du, orriak zabalago, pixka bat gorri-azenario kolorera biratzen du haragiak eta potasarekin krema-hori kolorera erreakzionatzen du. *Lactarius azonites* espeziearekin ere bai honen oinarriko zelulen iletxoak laburragoak dira. *Lactarius acris*-ean haragia berehala gorritzen da. *Lactarius fuliginosus*-ean haragiak ez du potasarekin erreakzionatzen.

Sasoia eta lekua
----------------

Ekainetik azarora, barez ere irailean. Hostozabalen baso hezeetan, pagoen, arteen eta xarmen (*Carpinus betulus*) azpian.

### Banaketa eremua

Erreferentzia
-------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 96 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 303 or. ISBN 84-282-0541-X (T. 3). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas,.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)**  AVM Asociacion Vallisoletana de Micologia 1986.
*Lentinus cyathiformis*

Sinonimoak: *Panus cyathyformis*, *Lentinus degener*

Ez da jangarria.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 5 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, larrukara samarra, kopa inklinatu gisa, okre-adreilu zurbil kolorekoa, hasieran ganbila, baina laster hondoratua; ezkatatxo arre edo lehoi kolorekoekin.

**Orriak:** Dekurrenteak, estu, oso meharrak, zuriak, gero krema kolorekoak, atzean bildurik; ertz koskaduna.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Laburra, betea, leuna, eszentrikoa, kapelaren kolore berekoa eta ezkata finekin.

**Haragia:** Zurixka, zapore garratza eta astringentea.

**Etimologia:** *Lentinus* terminoa latinetik dator, "lentus" hitzetik, eta zaila, elastikoa, esan nahi du, kapelaren haragiari erreferentzia eginez, zuntzuna eta larrukara. *Cyathiformis* epitetoa, kopa, esan nahi duen, grekozko "cyatus" hitzetik eta forma esan nahi duen latinezko "forma" hitzetik dator. Kapelak kopa forma dutelako.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

Oharra: Beste *Lentinus* generoko espezieen oso antzeko espeziea da, kapelaren forma bereizgarriarekin eta orri meheekin, erabat dekurrenteak eta ez oso koskadunak. Onddoaren oina ere meheagoa izan daiteke, sustrai antzeko batekin, hazten den zurezko substratuan txertatua.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Hostozabalen enborretan, gutxiago koniferoen enborretan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 122 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 485 or. ISBN 84-282-0540-X (T. 2). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
*Lepiota forquignonii*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 2,2 eta 4 cm bitarteko diametrokoa, konikoa, ganbila, titi pixka batekin. Kapelaren azala belusatu fin batekin, disko marroi-arre kolorekoarekin, banantzen eta argitzen joaten da, hondo zurixkaren gainean ondo kontrastatutako okre-fuliginoso-oliba antzeko koloreko ezkatetan, estu. Ertza pixka bat oxkarratua errezel zuri kotoitsuaren hondarrekin.

**Orriak:** Zurixka-krema-arrosa kolorekoak, zabalak, desberdinak, libreak. Espora-jalkina zuria edo zurixka.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 3 eta 5,5 cm bitarteko garaierakoa eta 0,4 eta 0,7 cm bitarteko diametrokoa, leuna eta zurixka, eraztun antzekoaren eremutik gora isla arrosa kolorekoekin, fibriloso-iletsua, eta azpitik fibrila kotoitsuz apaindua eta oinarrirantz ezkata okre antzekoekin.

**Haragia:** Zurixka edo erreflexu arrosa kolorekoekin oinaren goialdean. Usain gogorra du, desatsegina, errefau-lur usaina edo *Lepiota Cristata* delakoak duen bezalakoa.

**Etimologia:** *Lepiota* terminoa grezierazko "lepis" "lepidos" hitzetik dator eta "oús eta otós ear" hitzetatik, kapela esan nahi duena. Ezkatadun kapela duen onddoa.

Toxikotasuna
------------

Toxikoa.

### Nahasketa arriskua

Sasoia eta lekua
----------------

*Quercus*-en basoetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 286 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Velazquez Vergara José Ignacio, Suarez Gil Angela.  (2009). Banco de setas, catalogo micologico.