recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Orona Ideo** da Hernanin Orona enpresaren egoitza zentrala hartzen duen eraikina edo eraikin multzoa. Atal desberdinez osatzen da, eta ikusgarriena *Orona Zero* deitu duten egitura biribila da.

Orona enpresaren zenbait zerbitzu batzeko pentsatua sortu zen Orona Ideo, ikerketa, berrikuntza eta formakuntza alorrak banatzen dira bere eraikin desberdinetan: berrikuntza-hiri deitzen dio Oronak osotasunari. Adibidez, Mondragon Unibertsitateak emandako bi karrera bertan ematen dituzte, energiaren ingeniaritza eta eko-teknologia industrialetan ingeniaritza.

Eraikuntza
----------

Orona Ideoren sustatzailea Orona enpresa izan zen (igogailuen fabrikatzailea), proiektista MC2 izenekoa, eta egituraren fabrikatzailea, Urssa. Lau arkitektok egindako proiektua da: Xabier Barrutieta, Eneko Goikoetxea, Javier de la Fuente eta Santiago Pérez. 2013an amaitu zen lana, eta urte hartako irailean inauguratu zen.

### Orona Zero eraikin biribila

Orona Zero barrua hutsa duen zirkulu bat da, zero formako egitura bat, alegia. 90 metroko diametroa dauka, 16 metroko altuera eta 15 graduko inklinazioa du.

Eraikin honek saria jaso zuen 2017an, Egitura Hormigoiaren Elkarte Zientifiko-Teknikoak antolatzen duen Egitura Ingeniaritzako III. ACHE saria, hain zuzen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Interview to Xabier Barrutieta: The Future of Green Buildings» *Vies de Villes Magazine* (Noiz kontsultatua: 2018-06-21).
2. 1 2   «Zerora bidean, eraikuntza jasangarria - Elhuyar Aldizkaria» *aldizkaria.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-06-21).
3. ↑    «MONDRAGON UNIBERTSITATEA - Orona Ideo» *www.mondragon.edu* (Noiz kontsultatua: 2018-06-21).
4. 1 2    «Eraikin-egitura onenaren saria eman diote Orona Zerori — Orona» *www.orona.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-06-21).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q55109089

 |

* Wd Datuak: Q55109089
**Moisés Omar Halleslevens Acevedo** (La Libertad, 1949ko irailaren 4a) militar eta politikari nikaraguarra da, 2012ko urtarrilaren 10etik 2017ko urtarrilaren 10era Nikaraguako presidenteorde izan zena.

Biografia
---------

La Libertaden jaio zen,1949ko irailaren 4an, abeltzaintzan aritzen zen familia batean.

### Gerrillari sandinista

1966an, Farmazia ikasketak utzi zituen Leongo UNANen, Nazio Askapenerako Fronte Sandinistaren (FSLN) gerrillan sartzeko.

1974an, "Juan José Quezada" gerrilla zutabea osatu zuen, Anastasio Somoza Debayleren erregimenean goi funtzionarioa zen José María Castillo Quanten etxea erasotzeaz arduratu zen bera. Operazioak hainbat preso politikoren askapena negoziatzeko balio izan zuen, horien artean Daniel Ortegarena.

Herri Iraultza Sandinistaren garaipenaren ondoren, 1979ko uztailak 19an, Komandante Gerrillari titulua eta Brigadako Komandante gradu militarra jaso zituen.

### Gobernu sandinista 1979-1990

XX. mendeko 80ko hamarkadako gobernu sandinistan, Herri Armada Sandinistaren (EPS) Zuzendaritza Politikoko burua izan zen. Ondoren, Kontrainteligentzia Militarreko (CIM) burua izan zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9052236

 |

* Wd Datuak: Q9052236
**Eiji Kabashima** (japonieraz: 椛島 永次, *Kabashima Eiji*?, Yanagawa, Fukuokako prefektura, Japonia, 1969ko ekainaren 19a)
, ezagunagoa **Kaba-chan** (japonieraz: KABA.ちゃん?)
 izen artistikoaz, japoniar emakumezko tarento eta koreografo transgeneroa da. New Yorken dantza ikasi eta gero, Japoniara itzuli zen eta Dos musika taldeko kide izateko hautatua izan zen. Dos taldean egiten zuen pertsonaia bitxiagatik ezaguna, 2002an *Dancing Sanma Palace* telebista programako saio batean agertu zen. 2002tik 2005era *Waratte Iitomo!* telebista programako epaimahaikidea izan zen.

Kaba-chan bi alditan lehiatu zen *Shall We Dance?* (japonieraz: シャル・ウィ・ダンス?, *Sharu Wi Dansu?*?)
 programan (*Dancing with the Stars* programaren japoniar bertsioa).

2015eko abuztuaren 17an Kaba-chanek adierazi zuen sexua berresleitzeko ebakuntza egin zuela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *KABA.ちゃん - プロフィール - Yahoo!人物名鑑.*  (Noiz kontsultatua: 2018ko otsailaren 22a).
2. ↑    *シャル・ウィ・ダンス？［オールスター社交ダンス選手権］.*   jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2008ko abenduaren 31) (Noiz kontsultatua: 2018ko otsailaren 22a).
3. ↑    (Noiz kontsultatua: 2018ko otsailaren 22a).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3080639
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 259122729
* NDL: 00926068

 |

* Wd Datuak: Q3080639
**Kinto Sol** Milwaukee, Wisconsin hiriko hip hop talde mexikarra da. Hiru anaiek osatzen dute: DJ Payback García (Javier García), El Chivo (Eduardo García) eta Skribe (Manuel García), bigarrena, taldeko liderra Irámuco, Guanajuato, Mexiko.

Historia
--------

Kinto Sol-ek bere lehenengo diskoa ingelesez egin zuen, bere bigarren diskoa Del Norte al Sur izan zen, Mexikon egindako berezko Hecho En Mexico maitasunagatik eta kaleetan ospea lortu zuen, odolaren ondoren ez zen familiaren egoera hitz egiten, ondoren Losen Hijos Del Maíz arimak, malinchismoak, Azteken odolaren maitasuna, besteak beste, gaiak ukitu zituen ospea lortu zuen. Bere azken diskoa Cárcel De Sueños izan zen. Antorcha honetan ez da agertu. Haien abestiak hip-hop taldeekin ospea lortu dute, hala nola, Control Machete, Cartel de Santa eta Akwid, besteak beste.

Diskografia
-----------

* *Kinto Sol* (1999)
* *Del Norte Al Sur* (2000)
* *Hecho en México* (2003)
* *La Sangre Nunca Muere* (2005)
* *Los Hijos del Maíz* (2007)
* *Cárcel De Sueños* (2009)
* *El Último Suspiro* (2010)
* *Familia, Fe Y Patria* (2012)
* *La Tumba del Alma* (2013)
* *Protegiendo El Penacho* (2015)
* *Lo Que No Se Olvida* (2016)
* *Somos Once* (2017)
* *Lengua Universal* (2018)

Kanpo Loturak
-------------

* Gune Ofiziala
* Kinto Sol Facebook Gune Ofiziala
* Kinto Sol Twitter Gune Ofiziala

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3197224
* Commonscat Multimedia: Kinto Sol

---

* **Bilduma digitalak**
* Billboard: kinto-sol

 |

* Wd Datuak: Q3197224
* Commonscat Multimedia: Kinto Sol
**Juan Ramón Molina liburutegia** (gaztelaniaz: *Biblioteca Nacional Juan Ramón Molina*) Tegucigalpan, Hondurasen dagoen erakundea da. 40.000 liburu baino gehiago ditu. Sortzailea Antonio Ramón Vallejo Bustillo izan zen.

Eraikina
--------

Hondurasko Liburutegi Nazionalaren egoitza Tipografia Nazional zaharrean dago. Jatorrian, eraikin honek Errege Erreskate Etxea hartu zuen (1780) eta 1826ra arte txanponak egin zituen. 1830az geroztik, lokalak Kongresu Nazionalaren bileretarako erabili zen, 1859-1876 urteen artean kuartel bezala balio izan zuen eta, geroago, 1898an Tipografia Nazionala ezarri zen.

Historia
--------

Hondurasko Liburutegi Nazionala onura publikoko erakundea da, Hondurasko Herrien Kultura, Arte eta Ondareen Idazkaritzaren (SECAPPH) mendekoa. Bere helburua herrialdean eta atzerrian argitaratutako dokumentu-ekoizpen guztia biltzea, katalogatzea, sailkatzea, kontserbatzea eta zabaltzea da. 1880ko abuztuaren 27an sortu zen, Marco Aurelio Sotoren administrazioan, otsailaren 11ko akordioaren bidez, mila pesoko aurrekontuarekin. Gaur egun Eduardo Bähr idazle hondurastarraren zuzendaritzapean dago.

2009ko urtarrilaren 13an, Rodolfo Pastor Fasquellek, Kultura, Arte eta Kirol Bulegoetako Estatu Idazkariak, Liburutegia berrizendatu zuen Juan Ramón Molina poeta hondurastarraren izenarekin.

2012ko urtarriletik, eta Miguel de Cervantes Liburutegi Birtualaren Erdialdeko Amerikako Liburutegia aurkeztu ondoren, Hondurasko Hizkuntzaren Akademiarekin, Hondurasko Unibertsitate Nazional Autonomoarekin eta Francisco Morazán Unibertsitate Pedagogiko Nazionalarekin batera, Hondurasko Letren Liburutegi Birtualeko Batzorde Nazionala osatzen du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6974150
* Commonscat Multimedia: National Library Juan Ramón Molina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 138211588
* ISNI: 0000 0001 2167 6905
* BNF: 12333668k (data)
* GND: 221457-X
* LCCN: n85179895
* SUDOC: 116241640

 |

* Wd Datuak: Q6974150
* Commonscat Multimedia: National Library Juan Ramón Molina
Katagorri grisa
**Katagorri** edo **urtxintxa**k, zuhaitzetan bizi diren esziuridoen familiako ugaztun karraskari espezie ezberdinak dira.

Ia edozein baso motatan bizi daitekeen arren, pagadi, harizti, amezti eta erkameztiak nahiago ditu artadiak baino. Baita urriztiak, eta lizarrez, haltzaz eta beste hainbat espeziez osatutako oihan nahasiak ere. Behar izanez gero, pinu eta ler gorrietan ere bizi daiteke.

Habia, zenbait hegaztiren antzera eraikitzen dute, nahiz eta hauek gehiago ixten duten. Gehienetan bi sarrera-irteera sortzen dute, bat goialdean, estuagoa dena, badaezpadakoa. Erditu baino lehen balizko eraso batez babesteko bigarren habia sortzen dute.

Gehien bat karraskaria da, beraz, intxaurrak, ezkurrak eta abar jaten ditu; dena den, goseak jota egonik eta zer jan aurkitu ezinean badabil, txorien arrautzak eta baita txorikumeak ere jan ohi ditu.

Europan zuhaitzetan bera bezain trebea denik ez dago, hala ere zenbait etsai ditu, azeriak lurrean jaten aritzen denean eta lepahoria, katajineta, basakatua eta aztorea adarretan. 4-7 kume izan ohi dituzte eguraldia lagun izanez gero eta bazka aski izatekotan.

Kulturan
--------

Manex Pagolak idatzi eta geroago Pantxoa eta Peio bikoteak abestu zuten Urtxintxak abestia 70. hamarkadan, oso ezaguna egin zena.

Ikus, gainera
-------------

* Katagorri arrunta

Kanpo estekak
-------------

* Katagorria, akrobata xarmangarria Joxerra Aihartza, Zientzia.net webgunean

* EL BOSQUE HABITADO. El bosque de Ametzagaña. Mr Argoma-ren bideoa Ametzagaina basoko animaliekin: amilotx mottoduna, urtxintxa, kardantxiloa, eskinosoa, eta zozo leizismoduna (zuribeltza). Txikoria-belarra ere bai

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q858243
* Commonscat Multimedia: Sciurus

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 12545
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q858243
* Commonscat Multimedia: Sciurus
*Artikulu hau Bizkaiko Trapagaran udalerriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Olaso dorrea».*

**Olaso jauregia** Bizkaiko Trapagaran udalerrian dagoen jauregi bat da. Gaur egun Kultur Etxe gisa erabiltzen da.

Jainkoaren Itxuraldaketaren eliza eta Trapagarango udaletxetik hurbil dago.

Historia
--------

XX. mendearen hasieran eraiki zuen José Rufino Olaso La Puentek eraikiarazi zuen. Ez da jatorrizko lana, XVI. mendean Olaso sendiak Gipuzkoako Bergara udalerrian eraiki zuen Olaso dorrearen kopia baizik.

Eraikina
--------

Eraikinak estilo gotikoari jarraitzen dio. Fatxada nagusiko balkoi baten xehetasuna. Fatxada harlanduzko harrizkoa da. Balkoiari dagokionez, burdinezko bere balaustrada nabarmentzen da. Behealdean, landa-motiboekin ornatuta dago. Beste aldetik, atea ere aipatu beharra dago. Fuste leuneko zutabetxoez banatuta dauden bi bao zuzenez osatuta dago. Bere gainean bi arku konopial daude bermatuta. Balkoia moldura lerronahasi batez errematatuta dago. Bere barruan, alboetan bi irudi dituen armarri bat dago.

* Balkoia.Balkoia.
* Alboko ikuspegia.Alboko ikuspegia.
* Alboko ikuspegia.Alboko ikuspegia.

Ikus gainera
------------

* Gipuzkoa Olaso dorrea, Bergara, Gipuzkoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25902663
* Commonscat Multimedia: Palacio Olaso, Trapagaran

---

 |

* Wd Datuak: Q25902663
* Commonscat Multimedia: Palacio Olaso, Trapagaran
**Kai-lan** (*Brassica oleracea var. alboglabra*) aza landare mota burugabea da, hau da, hostoek buru trinkoa eratzen ez dutena. Beste izen batzuk ere hartzen ditu, hala nola **gai lan** edo **txinatar brokolia**. Jatorrizko aza landarea (*Brassica oleracea*) bezala, landare belarkara hau biurtekoa da, baina urteroko gisa landatzen da. Barazki estimatua da, jatorriz Kanton probintziakoa Txina hegoaldean.

Ezaugarriak
-----------

Barazkia honek azosto lodi, lau eta distiratsuak ditu, berde urdinxkak. Zurtoin lodiak ditu eta infloreszentzia ñimiño gutxi batzuk, ia aztarna hutsak, brokoliren antzekoak.

Urteroko landarea izanik, 40 cm arteko garaiera du etapa begetatiboan eta metro bateko garaiera loraldiaren amaieran, atal begetatiboak ilegabeak eta glaukoak dira. Sustrai nagusia oso adarkatuta dago. Zurtoin bakarra, estua edo urkilatua goiko aldean. Hostoak obatuak dira, txandakatuak eta peziolatuak, ertza irregularki horzduna eta askotan uhindua. Infloreszentzia, 30-40cm luze den multzo terminal edo axilar bat da, 1-2 cm luze den pedunkulu batekin. Loreak zuriak izaten dira, batzuetan horiak eta gutxitan gorriak, 2 eta 3 cm arteko diametrokoak, tetrameroak baina 6 estamine dituztenak. Fruitua, 3-9 cm luze den silikua bat da, tontor koniko batekin. Zenbaki kromosomikoa (2n = 18).

Erabilera
---------

Txinatar brokolia oso erabilia da txinatar sukaldaritzan (bereziki Kantonen) eta vietnamdar sukaldaritzan, wok batean prestatua [[jengibre] eta baratxuriarekin, egosia edo lurruna erabiliz.
Ohiko brokolia ez bezala, non lorea bakarrik jaten den, bere hosto eta loreek jaten dira.

* Kai-lan freskoa kantongo eranKai-lan freskoa kantongo eran
* Phat khana mu krop: thai erako txinatar brokoli frijitua urdai karraskatxuarekin*Phat khana mu krop*: thai erako txinatar brokoli frijitua urdai karraskatxuarekin

Ikus, gainera
-------------

* Txinatar aza

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Brassica oleracea L. var. alboglabra (L. H. Bailey) Musil Germplasm Resources Information Network (GRIN)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1677369
* Commonscat Multimedia: Gai lan
* Wikispecies Espezieak: Brassica oleracea var. alboglabra

---

* **Datu taxonomikoak**
* GBIF: 3042859
* GRIN:
* ITIS: 532650
* NCBI: 3714
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 9TTN98G65Q

 |

* Wd Datuak: Q1677369
* Commonscat Multimedia: Gai lan
* Wikispecies Espezieak: Brassica oleracea var. alboglabra
**Ontzanburu** Aralar mendilerroan dagoen mendi bat da. Iparraldean duen aurretontorra, mendizaleentzat garrantzi handirik ez duena, Muñotxikita deitzen da

Pardarri mendiaren ekialdean dago eta Igaratzako Arratea izeneko mendateak banatzen du Arbelo-Labeongo gailurretik, hemendik igotzeko bidea egonez, kontrako aldetik errazagoa den arren, Olamuñoko zelaietatik.

Irispideak
----------

Guardetxetik, Errenagako babeslekuetaranzko ohiko bidea jarraitu behar da, eta iparralderantz jarraitu Igaratzako lautadetara heldu arte, mendilerroaren erdi-erdian. Ezkerretara, larreetan, kareharrizko estratu nabarmenak dituen muino bat dago, Ontzanburu mendiaren tontorra dena. Bertara, galbiderik gabe igo daiteke. Amezketatik, ibilbidea luzeagoa da, Aritzagako labardia Igaratzako Arrateraino zeharkatuz, eta, hemendik, tontorrera igoz.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265190

 |

* Wd Datuak: Q12265190
**Julia Zesaris** edo **Julia Maior**, latinez *Julia Caesaris* (K.a. 39ko urriaren 25 - K. o. 14) Augustoren alaba bakarra izan zen, Eskribonia bigarren emaztearena. Julia gurasoak dibortziatu baino egun batzuk lehenago jaio zen.

K.a. 25ean, Julia Martzelo lehengusuarekin ezkondu zen. K.a. 23an hil zen Martzelo. K.a. 21ean, Agriparekin ezkondu zen, zein, leinu apalekoa bazen ere, Augustoren eskuina bihurtu baitzen. Bost seme-alaba izan zituzten: Vipsania Julia (edo Julia Minor), Agripina Maior (Kaligularen ama), Gaio Zesar, Luzio Zesar eta Postumo Agripa. Augusto bera arduratu zen biloben heziketaz. Gaio eta Luzio semetzat eta oinordekotzat hartu zituen. Agripa bizirik zegoenean ere, Augustok familia bere kasa eraman nahi izan zuen: apaltasun eta kastitate ereduak izatera behartu zituen. Hala ere, infideltasunak (batez ere Juliarenak) herritarren hizpide ohikoa ziren.

Agripa hil ondoren, Julia Tiberiorekin ezkondu zen K.a. 11n. Horretarako, Tiberiok Vipsania Agripinaz dibortziatu behar izan zuen, benetan maite zuen emakumea. Gainera Juliarekin izandako semea hil zen. Zorigabeko ezkontza zen Julia eta Tiberioren artekoa. K.a. 6an, Tiberio Rodasera bizitzera joan zen. Orduko, banandurik zeuden.

Augustoren alaba bakarra izanda, Juliak uste zuen ukiezina zela. Nolanahi ere, K.a. 2an, adulterio eta traizioa leporatuta, atzeman zuten Julia. Augustok ezkontza baliogabetu zuen, eta, publikoki, adierazi zuen Julia aitaren kontrako konspirazio batean parte hartu zuela.

Juliaren maitaleak herbesteratu (Senpronio Grako bezala) edo hil (Julo Antonio, Marko Antonioren semea, bezala) zituen Augustok. Julia bera herbesteratu zuen egoera txarreko irla txiki batera: gizonik gabe, ardoa edatea ere debekatu zion. 5 urte beranduago baldintzak baretu zizkion, baina Erromatik urrun eduki zuen. Agindu garbiak eman zituen Augustok Julia eta bere burua mausoleo berean ez ehorzteko. Tiberiok, boterea eskuratu zuenean, Julia etxe batean sartu zuen, bakar-bakarrik. Gosez hil zen Julia etxe horretan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Julia Maior*** Aldatu lotura Wikidatan |
**Julia Marino** (Bahía Negra, Paraguai, 1992ko apirilaren 14a) estatubatuar herritartasuna duen paraguaitar eskiatzaile akrobatikoa da, halfpipe eta slopestyle diziplinetan lehiatzen dena. Sotxiko 2014ko Neguko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen Paraguai herrialdea ordezkatuz; horrenbestez, neguko olinpiar joko batean Paraguai ordezkatu zuen lehen kirolaria bihurtu zen.

Paraguain jaio bazen ere, zortzi hilabeterekin Ameriketako Estatu Batuetako familia batek adoptatu zuen eta harrezkero AEBtan bizi da. Bere ekimenez Paraguai ordezkatzea erabaki zuen, Paraguaiko agintarien eta Olinpiar Batzorde Nazionalaren laguntza lortuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Julia Marino pondrá bandera paraguaya en Sochi 2014» *Paraguay.com* 2013-11-20 (Noiz kontsultatua: 2022-05-08).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «El sueño de Julia Marino se evaporó en dos saltos» *ABC Color* 2014-02-11 (Noiz kontsultatua: 2022-05-08).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15628917

 |

* Wd Datuak: Q15628917
**Julia Anatolievna Managarova**, errusieraz Юлия Анатольевна Манагарова, (Kryvyi Rih, Errusia, 1988ko irailaren 272a), eskubaloian aritzen den kirolari errusiarra da..

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu, eta zilarrezko domina eskuratu zuen eskubaloian, ROC ordezkatuz; Frantziako taldearen (urrezko domina) atzetik eta Norvegiako taldearen (brontzezko domina) aurretik sailkatu zen ROCeko taldea. Kontuan izan, Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan errusiar kirolariek ezin izan zutela Errusiaren izenean esku hartu, NOBek (Nazioarteko Olinpiar Batzordea) ezarritako zigorra zela medio, eta ROCen (Russian Olympic Committee) izenean eta banderapean lehiatu zirela.

Tokion, honako hauek osatzen zuten ROCeko taldea: Anna Sedoikina, Polina Kuznetsova, Polina Gorxkova, Daria Dmitrieva, Anna Sen, Anna Viakhireva, Polina Vediokhina, Vladlena Bobrovnikova, Ksenia Makeieva, Jelena Mikhailitxenko, Olga Fomina, Jekaterina Ilina, Julia Managarova, Antonina Skorobogattxenko eta Viktoria Kalininak.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Eskubaloia, emakumezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Julia Managarova» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑   Euskaltzaindia. (PDF) *163. arauaː Georgieraz eta armenieraz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema.* .
3. ↑  "Julia Managarova"[*Betiko hautsitako esteka*] *olympics.com* **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1034000
* Commonscat Multimedia: Iuliia Managarova

---

 |

* Wd Datuak: Q1034000
* Commonscat Multimedia: Iuliia Managarova
**Julia Maura Herrera** (Madril, 1910eko apirilaren 5a - ib. 1971ko maiatzaren 17a) madrildar antzerkigilea izan zen. Real Academia Españolaren Espinosa Cortina saria lortu zuen. "Alforjas para la Poesía" literatura-mugimenduaren sortzaileen artean dagoen emakume bakarra da.

Biografia
---------

Historia politikoan eta letretan zaildua zen familia aristokratiko batean jaio zen. I. Maura dukea zen Gabriel Maura Gamazoren eta V. Mortera kondesa zen Julia Herrera Herreraren alaba zen. r Politikoa eta idazlea zen Antonio Maura Montanerren biloba zen. Lau neba-ahipa izan zituen: Gabriela, María del Carmen, María Victoria y Ramón.

Letretarako egokia zen familia-giroan, txikitatik erakutsi zuen literaturarako eta antzerkirako zaletasun handia, ipuinak eta poesiak idazten. Gaztetatik Europa osora joan zen aitarekin. Bidaietako oharrak eta inpresioak lehen urrats literariotzat har daitezke.

Andrés Covarrubias Villatoyako markesarekin ezkondu zen eta bost seme-alaba izan zituen.

Idazle ibilbidea
----------------

Bere literatura-zaletasunak idazketan aritzera eraman zuen, eta eleberrien eta argitaratutako saiakeren artean *Como la tierra y el mar*, *Lola* edo *Eva y la vida* aipa litezke. Hala ere, antzerkigile gisa nabarmendu zen, eta estreinatu zuen lehen lana *La mentira del silencio* izan zen 1944an. Eszenaratzea Luis Escobarrek egin zuen María Guerrero antzokian, Espainiako hiriburuko garrantzitsuenetakoa. Segituko zuten *El hombre que voló a su casa*, Rafael Rivellesek interpretatua; *Lo que piensan los hombres*, Isabel Garcesekin; *La sin pecado*, *Siempre*, *Chocolate a la española* (1953), *La eterna Doña Juana* (1954), *La riada* (1956) edo *Jaque a la juventud* (1965).

Bigarren mailako autore gisa, *El amor y la mujer en la poesía* (1956) hitzaurrea idatzi zuen. 

Bere ipuin gehienak batzen ditu 1963ko *Historias crueles* lanak.

Sariak eta aintzatespenak
-------------------------

* Real Academia Españolaren Espinosa Cortina saria

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   «Julia Maura y de Herrera | Real Academia de la Historia» *dbe.rah.es* (Noiz kontsultatua: 2023-05-20).
2. ↑    *Julia Maura fue enterrada ayer en Madrid.*  15 de mayo de 1971.
3. ↑    ISSN https://archivo.rae.es/maura-herrera-julia-1910-1971-como-la-tierra-y-el-mar..
4. ↑    ISSN https://archivo.rae.es/maura-herrera-julia-1910-1971-eva-y-la-vida..
5. ↑    *Estreno de "La mentira del silencio", comedia original de Julia Maura.*  16 de noviembre de 1944.
6. ↑    *En el María Guerrero se estrenó "La riada", de Julia Maura.*  24 de abril de 1956.
7. ↑    *Estreno de "Jaque a la juventud", de Julia Maura en el Teatro Club.*  11 de junio de 1965.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18747737
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 86947967
* ISNI: 0000 0000 6027 731X
* BNE: XX1181789
* GND: 1245471600
* LCCN: no2011172640
* SUDOC: 145757412
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q18747737
**Katalan Herrietako Ikasleen Sindikatua** (katalanez eta jatorrizko izenaz: ***Sindicat d´Estudiants del Països Catalans*** edo ***SEPC***) Katalan Herrietako ezker independentistako ikasle antolakundea da, 2006. urtean sortua.

Bere sorreratik «Ezkerreko ikuspegi batetik Katalan Herri guztietarako hezkuntza eredu propioa» eraikitzea du helburu eta horrekin batera «kalitatezko herri hezkuntza publikoa, katalana eta antipatriarkala» aldarrikatzen du.

Bere ekintza eta jarrera iraultzaileengatik, SEPC-ko hainbat kide legearen indarrez mehatxatu, atxilotu, zentsuratu, isundu eta unibertsitatetik kanporatu dituzte urteetan zehar.

Ezker independentistako parte organikoa den heinean jarduera politiko estrategikoa lantzen du ezker independentistako beste gazte antolakundearekin batera, Arran antolakundearekin.

Sorrera
-------

Sindikatu hau 2006. urtean sortu zen Alternativa ESTELek eta Katalan Herrietako Ikasleen Kordinakundeak elkar batzeko hasi zuten prozesua amaitutzat eman zutenean, indar metaketa helburu zuen prozesu hori amaitzearekin batera sortu zen Katalan Herrietako Ikasleen Sindikatu berri eta indarberritua.

Ideologia politikoa
-------------------

Ikasle antolakunde independentista, sozialista, feminista, katalana, ekologista, antifaxista eta internazionalista da, ezker independentista mugimendu soziopolitikoaren parte delarik.

Nazioarteko aliatuak
--------------------

Oso harreman estuak ditu estatu espainiarraren mende dauden beste bi nazio zapalduetako ikasle antolakunde independentista, sozialista eta feministekin, besteak beste, Ikasle Abertzaleekin (Euskal Herria) eta Erguer - Estudantes da Galizarekin (Galizia).

Kanpo estekak
-------------

* **(Katalanez)** - Katalan Herrietako Ikasleen Sindikatuaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9077702
* Commonscat Multimedia: Student Union of the Catalan Countries

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316756872
* CANTIC: a12186983

 |

* Wd Datuak: Q9077702
* Commonscat Multimedia: Student Union of the Catalan Countries
**Josephine Clofullia**, jaiotzaz, **Josephine Boisdechêne** (Versoix, Suitza, 1829ko martxoaren 25a – Suitza, 1875) suitzar emakume bizarduna izan zen, eta P. T. Barnum-en American Museum-en erakutsi zen.

Biografia
---------

### Haurtzaroa

Familia aberats baten alaba, iledun jaio zen eta zortzi urte zituela bi hazbeteko bizarra zuela esaten zen. Andereñoen eskola batera joan ondoren, hamalau urterekin Suitzan eta Frantzian hasi zen erakusten, lehenbizi aitarekin eta sustatzaile batekin eta gero aitarekin baino ez. Parisen Fortune Clofullia margolaria ezagutu eta ezkondu egin ziren.

### Bizitza pertsonala

Emakume izaera berretsi egin zen Clofulliak bi seme-alaba izan zituenean; lehena, 1851n jaio zen, ezkondu eta urtebetera, baina hamaika hilabeterekin gaixotu eta hil egin zen. Arreba hil eta hilabete gutxira jaio zen Albert semea, ama bezain hirtsuto edo iledun.

Bitxikerien ikuskizun-ibilbidea
-------------------------------

Familia osoa —Clofullia, aita, senarra eta semea— Estatu Batuetara joan ziren, eta han ikuskizunetan aritzen zen P. T. Barnum ezagutu zuten. Hark kontratatu egin zuen, eta 1853. urteaz geroztik "*Ginebrako emakume bizardun*" gisa erakutsi zuen, eta ziurtatzen zuen bizarra 6 hazbetekoa zela (15,24 cm), Albert semeari ere bibliako izen handia jarri zion "*Esaú umea*", guztiz iletsua zela esanda, nahiz eta beti jantzita erakutsi. Clofullia, garai hartako emakume bizardun orok bezala, bere feminitatea nabarmentzeko, modan zegoen jantzita agertzen zen, dama setatu bat balitz bezala. Horretarako Barnumek jantzi eta bitxirik onenak erosi zizkion; Bizatrra mozu zuenean, Napoleon III.aren bizarra imitatuta, diamante bat jaso zuen haren opari.

Barnum-en epaia edo propaganda
------------------------------

1853ko uztailean, ustez William Charr-ek Clofulliaren aurkako demanda jarri zuen, gizon bat eta iruzurgile bat zela esanez. Hainbat medikuk aztertu eta emakume-izaera egiaztatu zuten, eta azkenean epaimahaiak baztertu egin zuen kasua. Baina susmo sendoak daude, Barnumek publizitate-trikimailu gisa eta interesa handitzeko asmatutako kontua zela.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   **(Ingelesez)** «Josephine Clofullia (The Bearded Lady) Begins Performing at Barnum's American Museum» *World History Project* (Noiz kontsultatua: 2023-03-20).
2. ↑   **(Portugesez)** MeisterDrucke. «Josephine Clofullia | Thomas M. Easterly» *MeisterDrucke* (Noiz kontsultatua: 2023-03-20).
3. ↑   **(Thailandieraz)** hmong.wiki. «Josefina Clofullia Vida tempranayVida personal» *hmong.es* (Noiz kontsultatua: 2023-03-20).
4. ↑   **(Ingelesez)** CandyGuy.  (2006-06-03). «MME. CLOFULLIA - The Bearded Lady of Geneva» *The Human Marvels* (Noiz kontsultatua: 2023-03-20).
5. ↑   **(Ingelesez)** «In Photos: Bearded Women Throughout History» *thevintagenews* 2021-08-03 (Noiz kontsultatua: 2023-03-20).
6. ↑    *The Human Marvels: Mm.Josephine Clofullia, The Bearded Lady of Geneva.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5495580
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 309885752

 |

* Wd Datuak: Q5495580
Antoine Lavoisieren kalorimetro **Kaloria** (**cal**) fisikan bero-kantitatea neurtzeko onartutako unitatea da.

Presio atmosferiko normalean ur gramo baten tenperatura 14,5 °C-tik 15,5 °C-ra gehitzeko behar den bero-kantitatea da. Bere baliokide mekanikoa 4,1868 joule dira. Dietetikan maiuskulaz erabiltzen da kilokaloria (*kcal* edo *Cal* 1.000 kaloria dira) izendatzeko.

Jatorria
--------

Nicolas Clément irakasleak 1824an definitu zuen lehen aldiz *kaloria-kilogramo* gisa, eta horrela sartu zen frantses eta ingeles hiztegietan 1842 eta 1867 arteko aldian.

Kaloria hori kalorikoaren teoriaren ondorioz sortu zen: beroaren transmisioa fluido jakin bat (kalorikoa) gorputz batetik bestera igarotzean gertatzen zela suposatzen zen. Kaloriko kopuru hori kaloriatan neurtuko litzateke. Kalorikoaren teoria baztertuta, eta beroa energiaren adierazpen bat dela onartuta, kaloria unitateen sistema metrikoaren energia-unitate gisa definitu zen (eta aurrerago unitateen sistema teknikoarena).

Kaloria "txikia" (kaloria modernoa) Pierre Antoine Favrek (kimikaria) eta Johann T. Silbermannek (fisikaria) sortu zuten 1852an. 1879an, Marcellin Berthelotek gramo-kaloria (kaloria modernoa) eta kilogramo-kaloria (kilokaloria modernoa) bereizi zituen. Berthelotek ere sartu zuen kilogramo-kaloria letra larriz idazteko konbentzioa, Kaloria bezala.

Elikadurarako kilogramo-kaloriaren (kcal) erabilera Wilbur Olin Atwater Wesleyango Unibertsitateko irakasleak sortu zuen, 1887an.

Kaloria modernoa (cal) 1896an aitortu zen lehen aldiz cm-g-s (cgs) sistemako unitate gisa, egun dagoen cgs izeneko energia unitatearekin batera, erg delakoa (Clausiusek 1864an iradoki zuen lehen aldiz ergio izenarekin, eta ofizialki 1882an onartu zen).

1928an ere kexa handiak izan ziren kaloriaren bi definizio nagusietatik eratorritako balizko nahasmenduari buruz eta horiek bereizteko maiuskulaz baliatzearen ideia egokia ote zen. Kaloriaren erabilera 1948ko Pisu eta Neurrien bederatzigarren Konferentzia Orokorrak ofizialki baztertu zuen.

Gaur egun, kaloria ez da sartzen Nazioarteko Unitate Sisteman.

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *Laburtzapenen hiztegia.*  Gasteiz: Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia, 120 or..
2. ↑     *Laburtzapenen hiztegia.*  Gasteiz: Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia, 139 or..
3. ↑   **(Ingelesez)** Hargrove, James L.  (2007-12). «Does the history of food energy units suggest a solution to "Calorie confusion"?» *Nutrition Journal* 6 (1) doi:10.1186/1475-2891-6-44. ISSN 1475-2891. (Noiz kontsultatua: 2022-10-29).
4. ↑   **(Ingelesez)** Marks, Percy L..  (1928-01). «The Two Calories» *Nature* 121 (3037): 58–58. doi:10.1038/121058d0. ISSN 1476-4687. (Noiz kontsultatua: 2022-10-29).
5. ↑   «resolution 3 - BIPM» *www.bipm.org* (Noiz kontsultatua: 2022-10-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q130964
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q130964
**Ounasjärvi aintzira**, Enontekiön, Finlandia iparraldeko udalerrian dagoen aintzira bat da, Hetta hiriburuaren magalean hain zuzen. Herrixka, aintziraren hertzean antolatzen da eta bertara, ur-kirolak praktikatu eta Pallas-Yllästunturi Parke Nazionalera joan nahi dituzten turista asko gerturatu ohi da urtero.

Pallas-Yllästunturi Parke Nazionalean, herrialde osoko hegazti-espezie gehienak dute habia, eta uda partean, 150 hegazti-espezie ezberdin baino gehiago batzen dira basoetan. Batetik, negua bertan igarotzen duten eper zuriak, eskinosoak, kaskabeltz borealak eta mokokerrak daude; eta bestetik, udaberri partean etortzen diren buztanzuri eta elur-berdantza dotoreak .

Ugaztun handi asko dago ere; hartz arreak, ipar-katamotzak, jatunak, otsoak eta altze nagusiak esaterako .

Bere urak, aldamenean dagoen Muotkajärvi aintzirarenak bezala, Ounasjoki ibaira isurtzen dira, handik, Kemijoki ibaira joateko eta azkenik, Bothniako Golkoan amaitzeko. Aintzira, arrantza-leku ospetsua da inguruetan, laponiako amuarrain artiko, amuarrain marroi eta izokin arrain asko baitago bertako ur emankorretan. Izotz arrantza, bertako ohitura zaharretariko bat da, aspaldiko samitarrek egin ohi zutena Sápmi herrialdeko aintzira izoztuetan.

Aintzirako uharte handi eta ezagunena, Karjalansaari uhartea da, non Enontekiöko lehen biztanleen jatorriari buruz aztertzeko balio izan duten antzinako hainbat aztarna aurkitu diren .

Ikus, gainera
-------------

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| * Enontekiö
* Enontekiöko aireportua
 | * Hetta herrixka
* Karjalansaari uhartea
 | * Muotkajärvi aintzira
* Muotkajärvi herrixka
 | * Näkkäläjoki ibaia
* Ounasjoki ibaia
 | * Pallas-Yllästunturi PN
* Pöyrisjärvi EB
 |

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Pallas-Yllästunturin kansallispuisto
2. ↑  Ingurune naturalak[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11801192
* Commonscat Multimedia: Lake Ounasjärvi

---

 |

* Wd Datuak: Q11801192
* Commonscat Multimedia: Lake Ounasjärvi


| Enontekiöko aintzira garrantzitsuenak |
| --- |
| Saana mendixkako ikuspegi urtsuakSaana mendixkako ikuspegi urtsuakMalla Erreserba Naturaleko Kilpisjärvi aintziraMalla Erreserba Naturaleko Kilpisjärvi aintziraAilakkajärvi • Guoskatjávri • Iso Salankijärvi • Iso Leveä • Kalaton • Kalatonjärvi • Kaura**Kelottijärvi** • Ketojärvi • **Kilpisjärvi** • Kivijarvi • Lijankijärvi • Marsujärvi • Marttajärvi • MelajärviMuotkajärvi • Näkkäläjärvi • **Ounasjärvi** • Palojärvi • Pasmajärvi • Peerajärvi • PeltojärviPeriläjärvi • Pitsusjärvi • **Pöyrisjärvi** • Riimmajávri • Salttijärvi • Seitavuopio • SomasjärviSotkajärvi • Termisjärvi • Tuolpajärvi • Tuorkottajärvi • Vuomajärvet • Vuontisjärvi • Ylimmäinen |
**Ouray konderria** (ingelesez: *Ouray County*) Coloradoko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Ouray da. 2010eko zentsuaren arabera 4.436 biztanle zituen, Ouray kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Ouray konderriak 1.404,32 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,6 ura dira. Beste 1.402,72 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,32 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 4.436 pertsonetatik 4.339 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 196 dira. 6 beltzak edo afroamerikarrak. 14 amerikar natiboak ziren eta 5 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 25 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 44 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q426699
* Commonscat Multimedia: Ouray County, Colorado

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 151279239
* LCCN: n81060231
* **Lekuak**
* OSM: 1411345
* TGN: 2000237

 |

* Wd Datuak: Q426699
* Commonscat Multimedia: Ouray County, Colorado
Herrixkako inguru zingiratsua.
**Kaamanen** (iparraldeko sameiraz: *Gámas*), Finlandiako Lappi lurraldean dagoen Inari udalerriko herrixka bat da. 200 bat biztanle inguru dauzka herrixkak, zeinak elur-orein abeltzaintzatik bizi diren gehienbat. Zingira asko daude herrixka inguruan eta hegazti-zale ugari hurbildu ohi da bertara hauek behatzera.

Finlandia osoko altze-kopuru handiena aurki daiteke bertan, eta hauek, lege bereziekin babestuak daude herrialde osoko eremu babestuenean.

Ikus, gainera
-------------

* Inari

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3750913
* Commonscat Multimedia: Kaamanen

---

 |

* Wd Datuak: Q3750913
* Commonscat Multimedia: Kaamanen


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Inariko herrixkak** |  |
| Akujärvi • Angeli • **Inari** • **Ivalo** • Kaamanen • Keväjärvi • Koppelo • Kuttura • Lisma • Menesjärvi • **Näätämö** • Nellim • Partakko • Riutula • **Saariselkä** • **Sevettijärvi** • **Törmänen** |
Triangelu baten garaierak eta **Ortozentroa** (H)
*abc* triangelua *ABC* triangeluaren **triangelu ortikoa** da
**Ortozentroa** (grezierazko ορθόκεντρο hitzetik) triangelu baten hiru garaierek elkar ebakitzen duten puntua da.

*Orto* aurrizkiak *zuzen* esan nahi du grezieraz, eta oinarriak eta garaierak osatzen duten angeluari egiten dio erreferentzia.

Triangelu zorrotzaren kasuan, ortozentroa barnean dago; triangelua zuzena bada, angelu zuzenaren erpinean bertan dago; eta kamutsa bada, kanpoan dago.

ABC triangelua zeiharra bada —hau da, ez badu angelu zuzenik—, garaieren eta aldeen ebaki-puntuek abc beste triangelu bat osatzen dute, **triangelu ortikoa** edo **garaieren triangelua** deiturikoa. Bada, ortozentroak beste propietate bat du: irudian ikus daitekeenez, triangelu ortikoaren intzentroa da.

Ikus, gainera
-------------

* Euler-en zuzena
* Zirkunzentroa
* Barizentroa

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Weisstein, Eric W.: "Altitude" MathWorld-en.
* **(Ingelesez)** Weisstein, Eric W.: "Orthocenter" MathWorld-en.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10621500

 |

* Wd Datuak: Q10621500
**Nuarbe** Azpeitia eta Beizama artean dagoen auzoa da. Ibaieder errekak banatzen ditu bi aldeak eta Beizamako aldetik Antsosoro erreka jaisten da.

Nuarberi buruz
--------------

### Historia

Nuarbeko etxe zaharrenak XVI. eta XVII. mendekoak omen dira. Antzinako Nuarbe osatzen zuten eraikinak ostatua, errota, burdinola edo errementaria, ermita eta zenbait etxe ziren. Ostatuaren lehen aipamenak 1692. urtekoak dira, *Erdikoa* etxearenak, 1652. urtekoak, eta *Alikante* izeneko etxearenak, 1647koak. Azken hau, aipatutako urtean Baltasar Ibarguren Urrestillako bikarioarena zen.

### Nuarbeko urtegia

1984an amaitu zen 1979an eraikitzen hasitako proiektua. Urtegiak Zarautz, Getaria, Zestoa, Zumaia, Azpeitia eta Azkoitiko herriak urez hornitzeko eraiki zen.

### Otarregintza

1960-1970 garaira arte, otarregintza zen nuarbetarren diru-iturri nagusia. Garai batean Nuarben/nuarbetarrek egindakoak ziren Gipuzkoan zehar gehien zabaltzen ziren otarreak.

Nuarbe munduan
--------------

### Sokatira

Sokatira talde indartsua eta ospetsua dauka herriak, nazioartean hainbat txapelketa irabazi duena. Hori dela eta, auzoan kirol horrekin lotutako museoa ikusgai dago 1995etik.

### Bitxikeriak

ETB 1eko Herri txiki, infernu handi telebista saioko 5. denboraldiko zortzigarren programa Beizaman izan zen. Momentu batean Nuarbetik ere pasa zen Mikel Pagadizabal, saioko aurkezleetako bat, eta bi nuarbetarrekin ibili zen berriketan, haietako bat Juan Zabaleta *Txistu* otarregilea.

### Auzokide ezagunak

* Angel Otaegi - ETAko kidea, pilotaria eta txirrindularia
* Xiriako Gurrutxaga *Nuarbe* - pilotaria
* Juan Zabaleta *Txistu* - otarregilea

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    Azkune, Laxaro.  (2015). *Oroimen bizia. Azpeitiko auzoak XX. mendean.*  Azpeitia Udala, 207-221 or..

Ikus, gainera
-------------

* Nuarbe (Azpeitia)

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** "Nuarbeko Sokatiraren Museoa: Soka eten ez dadin"

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12264937

 |

* Wd Datuak: Q12264937

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Azpeitiko auzoak |  |
| Aratz-Erreka • Azpeiti herrigunea • Eizagirre • Elosiaga • Izarraitz • Odria • Oñatz • Loiola • Nuarbe • Urrestilla |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
'**Reñubeiru'** edo '**Xuan Cabritu'** izenez ere ezaguna, ***El Nuberu*** hodeien eta ekaitzen jainkoa da. Gizon bizardun gisa irudikatu ohi da, ahuntz larruz eta kapelaz. Pertsonekin maltzur joka dezake larreetan eta soroetan kaltea eraginez edo laguntzen dioten horiekin ongi joka dezake.

Mitoaren arabera, Egipton ohiuaren hirian bizi da. Behin Asturiasera bidaiatu zuen hodei baten gainean. Halabeharrez lurrera erori eta babesa eskatu behar izan zuen. Baina inork ez zion lagundu, gaualdean baserritar txiro batek etxera gonbidatu zuen arte. Harrez gero, ordainetan urtero soroak ureztatzen dizkio uzta ona izan dezan.
Urte batzuk beranduago baserritarrak Egipto hurrunearino aldendu behar izan zuenean bere maiteak beste batekin ezkontzea erabaki zuela entzun zuen. Nuberuari laguntza eskatu zion, hodei baten gainean Asturiaseraino itzuli eta ezkontza galaraz zezan.

Herrixketan *Nuberu* ager ez zitzaien kanpaia jotzen zuten.

Extremadurako mitologiako Entiznau pertsonaia Nuberuren antzekoa da, baita jantzietan ere.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3320623

 |

* Wd Datuak: Q3320623
**Kaabu**, **Gabu**, **Ngabou** edo **N'Gabu** Mendebaldeko Afrikako mandinga erresuma edo inperio bat izan zen, gaur egun Ginea Bissauko eta Senegaleko lurrak okupatu zituena 1537. eta 1867. urteen artean. Kaabu jatorriz Maliko inperioaren probintzia bat izan zen, botere zentralaren beherakadaren ondorioz independentzia lortu zuena.

Historia
--------

XVI. mendea aurrera egin ahala, Maliko inperioak, gainbeheran, galdu zituen probintzia gehienak, eta bere tamaina txikitu egin zen, inperioa sortu zuten mandingen jatorrizko lurrak hartu arte. Probintziek, Kaabu barne, independentzia lortu zuten, erresuma independente berriak sorraraziz. Kaabuk 1537. urtean independentzia lortu zuen, Sama Koli erregea (*Kaabu Mansaba* edo *Farim Kaabu*) aldarrikatuz, Kaabu probintziako ordezkari gisa gobernatu zuena eta Tiramakhan Traore-ren biloba izan zena. Estatu berriak Maliko ondare kulturala mantendu zuen. Izan ere, ondare horietako bat da Kaabuko agintariek Maliko inperioarekin harreman historikoan oinarritu zutela lidergoa izateko eskubidea.

Kaabu-k harremanak mantendu zituen europarrarekin, batez ere portugesekin, esklaboen merkataritza mantentzen zuenekin.

Inperioaren boterea XIX. mendearen hasieran hasi zen gain behera etortzen. Garai hartan, Fula talde etnikoak, Islamera bihurtu zirenak, Mendebaldeko Afrikako herrialde ez-musulmanei aurre ematen hasi ziren. 1867an, Futa Tooro-k, bere erreinuetako batek, Kaabu erasotzeko jihad bat deitu zuen, Kansalako gerra deitu zitzaiona. Indar islamikoek Kansala, hiriburua, hamaika egunez setiatu zuten Kansalako batailan, eta bukatu ondoren sua eman zioten. Suteak Kaabu independentearen azken agintaria hil zuen, baita jende askok, bai defendatzaileak eta erasotzaileak ere. Batailaren ondoren, Fouta Dgallonen erresumak, Kansalako setioaren arduradun nagusietakoak, Kaabu anexionatu zuen, menpeko estatu bezala, Portugalgo erreinuak erabat kentzea erabaki zuen arte, XIX. eta XX. mendeen aldaketaren artean gertatu zena.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** (COR), Instituto Del Tercer Mundo.  (2008-03-13). *Guia Del Mundo 2008/ Guide to the World 2008.*  IEPALA Editorial ISBN 9788467523003. (Noiz kontsultatua: 2018-01-28).
2. ↑   **(Ingelesez)**  *Volume V - Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century | United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization.*  (Noiz kontsultatua: 2018-01-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q862478
* **Lekuak**
* TGN: 8698191

 |

* Wd Datuak: Q862478
**Olasoko kantua** XV. mendean eginiko euskal kantu zaharra da. Arrasateko gudua baino lehen, oñaztarren eta ganboatarren arteko liskarrak baretuta zeudela, Butroeko Jaunak, Martin Ruiz de Gamboak, Olasoko Jaunarekin hitzarmen bat egin zuen, bere alaba Juana Olasoko Jaunarekin ezkontarazteko. Arrasateko sutea gertatuta eta Butroeko nagusia hila zelarik, haren alargun Elvirak bere alabaren ezkontza eragotzi nahi izan zuen. Kantuan, alaba Juanaren nahia ageri da Olasora ezkontzeko. 1450ean egin zen ezkontza.

Hitzak
------

Lau lerroko bertsoa da gorde denaː

*Verba orren verba gacia,*
Verba orri nay ez daquiola valia.  

Dardoac eguinarren vere aldia,  

Olaso da ene egoteco aulquia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Herri literatura, XIV-XVII. mendeak» *klasikoak.armiarma.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-02-15).

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2017-05-03 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31188351

 |

* Wd Datuak: Q31188351
Fundaziora sarrera, Olaso Dorrean.
**Olaso Dorrea Fundazioa** Bergaran egoitza duen erakundea da, 1982an sortua. Telesforo Monzonen ondarea eta memoria gordetzeko funtsarekin sortu zen erakundea eta Bergarako Olaso Dorrean du egoitza, Monzon eta emaztearen etxebizitza izan zen jauregian.

Jarduerak
---------

2008ko otsailaren 13an, Euskaltzaindiak eta Fundazioak elkarlanerako hitzarmena sinatu zuten. Hitzarmen horri esker, Olaso Dorrea fundazioaren ondare bibliografiko eta artxibistikoa Euskaltzaindiaren egoitzan gordetzen da , Azkue bibliotekan.

2019ko irailaren 12an Telesforo Monzon eLab Euskal Herrigintza Laborategia aurkeztu zuen fundazioak, bere baitako ikertegi bat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Azpeitia, Azpeitiko Euskara Patronatua. «Olaso Dorrea Sorrerakundearen ondare bibliografikoa Euskaltzaindiaren egoitzan» *Erabili* (Noiz kontsultatua: 2020-02-13).
2. ↑   «Olaso Dorrea Sorrerakundeak eta Euskaltzaindiak hitzarmena sinatu» *Plazaberri* (Noiz kontsultatua: 2020-02-13).
3. ↑   «Olaso Dorrea Fundazioaren funtsak bere gain hartuko ditu Euskaltzaindiak» *Gara* (Noiz kontsultatua: 2020-02-13).

Kanpo estekak
-------------

Olaso Dorrea fundazioaren web-gunea: 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104250501

 |

* Wd Datuak: Q104250501
**Ortomixobirusak** *Orthomyxoviridae* familian sailkatzen diren birusak dira, gizakia zein animaliak infektatzen dituztenak. Talde honetan gripea eragiten duten birusak daude.

"*Myxo*" terminoak mukia esan nahi du, eta birus hauek mukiaren bitartez transmititzen direla adierazi nahi du (arnas traktuan ugaltzen baitira).

Ortomixobirusak tamaina ertaineko birusak dira (80-120 nm). Harizpi bakarreko eta polaritate negatiboko RNA dute material genetiko gisa, oso zatikatuta (gripearen birusak, adibidez, 8 zatitan banatuta du RNA molekula). RNAren zati bakoitza kapside helikoidal batez dago babestua, baina birioia oso pleomorfikoa izaten da (gehienetan esferikoa izan arren).

Ortomixobirusek kanpoko bilgarria dute kapsideraen gainetik, bi glukoproteina dituena: hemaglutinina (HA) eta neuraminidasa (NA), ezaugarri antigenikoak dituztenak.

Aipatu den bezala, birus hauen berezko ezaugarria beren material genetikoaren antolakuntzan datza: RNA ez da zati osoa, hainbat zatitan agertzen baita banaturik (8 zatitan, zehazki, giza-gripearen birusaren kasuan). Genomaren egitura berezi horrek aldakortasun genetikoa areagotzen du, RNAren zatien arteko errekonbinaketa genetikoa errazten duelako. Esaterako, genoma desberdina duten bi andui birikok zelula bera infektatzen dutenean, haien RNA molekulak elkartu eta errekonbinatu daitezke, genoma berri bat agertuz.

Honen ondorio praktikoa egitura genetiko desberdinetako etengabeko birusen agerpena izaten da, gripearen kasuan urtero txerto berri bat sorrarazten duena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q287246
* Commonscat Multimedia: Orthomyxoviridae
* Wikispecies Espezieak: Orthomyxoviridae

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph526588
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 782773
* BioLib: 44312
* EOL: 8037
* GBIF: 1910
* NCBI: 11308
* WoRMS: 600073
* uBio: 1883485
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D009975

 |

* Wd Datuak: Q287246
* Commonscat Multimedia: Orthomyxoviridae
* Wikispecies Espezieak: Orthomyxoviridae