recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Serafín Ajuria Urigoitia** (Bilbo, 1879ko uztailaren 27a - Gasteiz, 1937ko martxoaren 3a) arabar enpresaburua izan zen.

Bilbon jaio arren, bere bizitza pertsonala eta politikoa Araban egin zuen, hain zuzen ere bere aitonaren herrian, Araian, igaro zuen denbora gehien. Bertan hasi zuen jarduera industriala, Carlos anaiarekin. 1901ean, bere bazkide Segundo Aranzabalekin batera, krisian zegoen Metalúrgica Vitoriana enpresa erosi zuten. Bertan, altzairua lortzeko espainiar fabrikazioko lehen labe elektrikoak muntatu zituzten. Aranzabal 1923an hil zenean, Ajuria, S.A. enpresa sortu zen, eta hil arte zuzendu zuen.

Garai hartan, probintziako diputatu, Gerrako Batzorde Karlistako kide, Hospizioko Batzordeko kide, Espainiako Bankuko kontseilari eta San Migel parrokiako fabrika-batzordeko kidea izan zen.

Gaur egun Eusko Jaurlaritzako Lehendakariaren egoitza ofiziala den Ajuria Enea jauregitxoaren lehen jabea izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  gasteizberri.com

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9076088
* Commonscat Multimedia: Serafín Ajuria Urigoitia

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 24242

 |

* Wd Datuak: Q9076088
* Commonscat Multimedia: Serafín Ajuria Urigoitia
**Inchcolmeko abadia** (ingelesez: *Inchcolm Abbey*) Eskoziako Inchcolm uharteko abadia agustindarra da. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

Historia
--------

XII mendearen hasieran eliza agustindar bat eraiki zen Inchcolm uhartean. Kondairak dioenez 1123an Alexandro I.a Eskoziakoaren itsasuntzia urperatu eta erregea bertara iritsi zen eta erromes baten txabolan hartu zuen ostatu.

1235ean abadia bihurtu zen eta 1296an ingelesek eraso egin zioten arren aurrera jarraitu zuen. 1560ko Eskoziako Erlijio Erreformaren ondoren bertan behera utzia izan zen. Dena dela toki estrategikoan dagoenez Fortheko fiordoan babeserako eraikin gisa erabili izan da hainbat aldiz.

Deskribapena
------------

Eskoziako monasterioen artean egitura gehien egoera onean mantentzen dituena da. Klaustroak, kapera, beroketa gela eta errefektorioa osorik daude esate baterako. Egoera eskasenean eliza bera dago.

Inchcolm Antiphoner
-------------------

Adadetxeko altxor aipagarriena da, zeltiar kristatutasunaren kantuliburua da. San Kolunbaren omenezko kanta ugari daude bertan.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Historic Scotland erakundearen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2610252
* Commonscat Multimedia: Inchcolm Abbey

---

 |

* Wd Datuak: Q2610252
* Commonscat Multimedia: Inchcolm Abbey
**Kevin Kawan de Azevedo** (Campinas, Brasil, 1998ko irailaren 15a), **Kevinho** izen artistikoaz ezaguna, brasildar abeslaria eta abestigilea da.

Ibilbidea
---------

2012an hasi zen bere abestiak Internet bidez zabalduz, horien artean *Tá Bombando É* abestia. Hasieran *KL Produtora* ekoiztetxearekin egin zuen lan. 2016an, ordea, *KondZilla Records* ekoiztetxearekin hasi zen lanean eta urte bereko maiatzean bere lehenengo single arrakastatsua argitaratu zuen, *Ellas Gostam* izenburukoa eta MC Daviren parte-hartzearekin. Irailean *Tumbalutum* singlea kaleratu zuen. Abesti horri esker telebistako hainbat saiotan parte hartu zuen gonbidatu. 2017ko martxoan *Turutum* singlea kaleratu zuen, eta abenduan *Olha a Explosão* singlea. Azken hau abesti arrakastatsu bihurtu zen Brasilen. Handik Latinoamerikako abesti-zerrendatan sartu zen.

2017ko martxoan *O Grave Bater* singlea kaleratu zuen. Ekainean, *Tô Apaixonado Nessa Mina* singlea argitaratu zuen. Uztailean *Encaixa* singlea kaleratu zuen Léo Santana abeslariaren kolaborazioarekin. Azaroan *Deixa Ela Beijar* singlea kaleratu zuen Matheus & Kauan bikotearen parte-hartzearekin. Abenduan *Rabiola* singlea kaleratu zuen. 2018ko urtarrilean *Ta Tum Tum* singlea kaleratu zuen Simone & Simaria bikotearekin lankidetzan. Maiatzean, Munduko Futbol Txapelketaren abesti arrakastatsu bihurtu zen "Papum" singlea kaleratu zuen. Irailean, MC Kekelen laguntzarekin "The Baby" argitaratu zuen. Abenduan Warner Music Records etxearekin sinatu zuen eta *Agora É Tudo Me* singlea kaleratu zuen Dennis DJekin lankidetzan. 2019ko martxoan *Facilita* singlea kaleratu zuen eta apirilean *Salvou Meu Di* Gusttavo Lima abeslariarekin. Ekainean, *Uma Nora Pra Cada Dia* singlea argitaratu zuen. Azken hiru abesti hauek Spotifyren Top 200 zerrendan sartu ziren. Abuztuan *Credo que Delícia* singlea kaleratu zuen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28678297
* Commonscat Multimedia: Kevinho

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 2843157470198022640000
* ISNI: 0000 0004 6680 0246
* LCCN: no2019167966

 |

* Wd Datuak: Q28678297
* Commonscat Multimedia: Kevinho
Diesel motor batek sortutako kedarra
**Kedarra** osorik erretzen ez den zerbaitek sortzen dituen zatiki solido beltzen multzoa da. Karbono elementala, ia hutsa eta oso zatikatua, hauts fina sortzen duena. Osoa ez den errekuntzatik lortzen da (ikatza, egurra...), edo substantzia organiko batzuen eraldaketaren ondorioz: alkaterna, olio astunak, naftalina. Finena gasen kedarra da, hidrokarburoek osaturiko gas naturaletatik lortzen dena. Kedarra koloretzaile beltzak, inprimeria-tintak, zapatetarako betun beltza eta ikatz-papera egiteko erabiltzen da, besteak beste.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Ikus, gainera
-------------

* Partikula eseki

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13174856
* Commonscat Multimedia: Soot

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300049017
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D053260

 |

* Wd Datuak: Q13174856
* Commonscat Multimedia: Soot
**Kaosa**, fisikaren termodinamikan definituriko entropiaren berdintsua da. Kaosa kontzeptu poetiko edo metafisikoa da diskordia zentzua duena, eta entropia, aldiz, sistema fisiko baten zehazki definituriko funtzioa da. Kaosak zentzu orokorrean erabateko nahaste, ulertezin eta heterogeneoa den anabasa adierazten du. Kontzeptu intuitibo hau ez dator bat Termodinamikaren Bigarren Legearekin, honek dio sistema itxi batean entropia ezin dela gutxitu. Entropia maximizatua egotea beti sistema baten itxurazko homogeneotasunaren adierazle da. Sistema homogeneo batean eragindako zorizko perturbazioek ez dute aldaketa adierazgarririk ematen, beraz zientzialariek esango lukete, aleaotoriotasuna, kaosa, maximizatua dagoela. Sistema hauek isotropikoak dira.

Ikus, gainera
-------------

* Gas

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1787424
* Commonscat Multimedia: Chaos

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph119125

 |

* Wd Datuak: Q1787424
* Commonscat Multimedia: Chaos
Kandela-erloju alemaniar baten adibidea 
**Kandela-erlojua** kandela mehe bat da, tarteka ezarritako markekin (gehienetan, alboetan zenbakiak ditu), eta erretzen doan heinean denbora-tarteak igarotzen direla adierazten duena. Gaur egun erabiltzen ez diren arren, kandela-erlojuek ordua neurtzeko modu eraginkorra ematen dute barnealdeetan, gauez edo egun lainotsu batean. Kandela-erloju bat erraz bihur daiteke tenporizadore iltze astun bat iltzatuz kandelan, nahi den tartea adierazten duen markan. Iltzea inguratzen duen argizaria urtzen denean, iltzeak azpian dagoen plater batean jotzen du.

Historia
--------

Ez da ezagutzen non eta noiz erabili ziren kandela-erlojuak lehen aldiz. Haien erabilerari buruzko lehen aipamena You Jiangu-ren (K.o. 520) txinatar poema batean gertatzen da. Hor, graduatutako kandelak gauez denbora zehazteko modua ematen zuen. Antzeko kandelak Japonian erabili ziren X. mende hasieran.

You Jiangu-ren gailua argizarizko sei kandelek osatzen zuen, bakoitza 12 hazbetekoa, lodiera uniformekoa, eta hazbete bakoitza 12 ataletan banatuta. Kandela bakoitza lau ordutan erabat erretzen zen, markaketa bakoitza 20 minutu eginez. Kandelak babesteko jarri ziren alboetan adar gardeko panelak egurrezko egitura batekin kaxak babesteko. Denbora neurtzeko antzeko metodoak Erdi Aroko elizetan eta lehenago erabiltzen ziren, Ingalaterrako Alfredo Handia erregeak, batez ere, erretako tamaina jakin bateko kandelak zenbatuz, eta gero kandela graduatuak erabiliz. Azkenean, gaur egun erabiltzen ditugun erloju arruntek ordezkatu zituzten erloju horiek.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1896979
* Commonscat Multimedia: Candle clocks

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300180972

 |

* Wd Datuak: Q1896979
* Commonscat Multimedia: Candle clocks
*Artikulu hau Ghanako herriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Keta (argipena)».*
**Keta** Ghanako Volta eskualdeko herria da. Volta ibaitik ekialdera, Beningo mugatik gertu dago.

Historia
--------

Keta Anlo Ewe etniako jendeak populatu zuen XVII. mendean, Ewe herriaren azpitalde batek.

Garai kolonialean, Danimarkaren Afrikako jabetzetako bat izan zen. 1784an, Fort Prinzenstein gotorlekua eraiki zuten bertan, esklaboen salerosketarako, 1804. urtera arte izan zuen funtzioa. 1850. urtean Ketako gotorleku hau eta herria bera britainiarrei saldu zioten daniarrek.

Ghana independentean Udal Barruti bateko hiriburua da Keta, eta herriak izendatzen du halaber Parlamentuko barruti bat, herrialdearen ekialdea hartzen duen eskualdea, oro har Ewe mintzairako eskualdea, Beninekin mugan.



|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Ketako udal barrutia, eta Parlamentuko barrutia. |  | Ketako udal barrutia, eta Parlamentuko barrutia. |
| Ketako udal barrutia, eta Parlamentuko barrutia. |

Natura
------

Herriaren izen bereko Keta aintzira gazia dago herritik gertu. Ghanako aintzira handiena da 300 km2-ko ur azalerarekin. 1.200 km2-ko hezegune babestu baten parte da. Hegazti migratzaile ugari gelditzeko lekua da eta itsas dortoken haztegia ere badu.

Herriaren zati batzuk itsasoaren higadurak suntsitu zituen 1960 eta 1980 urteen artean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Amenumey, D. E. K. (1968) "The Extension of British Rule to Anlo (South-East Ghana)" *The Journal of African History* 9(1): pp. 997–117; JSTOR copy
2. ↑   **(Ingelesez)** «The Keta Fort (Fort Prinzenstein)» *Modern Ghana* (Noiz kontsultatua: 2020-09-24).
3. ↑   «Keta Lagoon Complex Ramsar Site» *www.fcghana.org* (Noiz kontsultatua: 2020-09-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1471408
* Commonscat Multimedia: Keta (Ghana)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139533371
* LCCN: n78035821
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1471408
* Commonscat Multimedia: Keta (Ghana)
**Kewaunee konderria** (ingelesez: *Kewaunee County*) Wisconsinko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Kewaunee da. 2010eko zentsuaren arabera 20.574 biztanle zituen, Kewaunee kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Kewaunee konderriak 2.808,32 kilometro koadro ditu. Horietatik 1.921,2 ura dira. Beste 887,12 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 7,33 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 20.574 pertsonetatik 20.187 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 463 dira. 63 beltzak edo afroamerikarrak. 75 amerikar natiboak ziren eta 5 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 59 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 15 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 170 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q932951
* Commonscat Multimedia: Kewaunee County, Wisconsin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153614084
* ISNI: 0000 0004 0429 3090
* LCCN: n81050407
* **Lekuak**
* OSM: 270666
* TGN: 2002330

 |

* Wd Datuak: Q932951
* Commonscat Multimedia: Kewaunee County, Wisconsin
**Kantabriar Neptuno** (gaztelaniaz: *Neptuno cántabro*) Castro Urdialesen topaturiko erromatarren aurreko estatuatxoa da. Estatua jainko batena da, ezker eskuan izurde bat, eskuin eskua galdurik (agian hiruhortz bat zuena) eta lepoan ilargierdi itxiaren itxura duen urrezko lepokoa dituena. Gizon gazte, biluzik, bizargabe eta txima luzeko irudi honek 12,6 cm-ko altuera du. Brontzez egindakoa, I. eta III. mendeen artekoa.

1955ean topatu zuten, Cueto mendiko tontorretik gertu, Cueto mendiko antzinako kastroan.

Bere jatorria ezezaguna da eta zenbait teoria daude:

* Erromatar estatua da, Neptuno irudikatzen duena.
* Indigena da, bertoko jainko batena, gero Neptunorekin batu zena. Hau nahiko bitxia da, bertoko samaniar, autrigoi edota kantabriarrak apenas ez ziren itsasoratu eta ez dute halako beste jainkorik.
* Estatua Apolorena da, erromatar Neptuno txima eta bizar luze dituen agurea baita.

Egun Santanderko Kantabriako Historiaurre eta Arkeologiaren Museoan dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Kantabriako Gobernua. *Ayuntamiento de Castro Urdiales: Memoria de información urbanística.* .
2. ↑    *Los cántabros antes de Roma.*  Real Academia de la Historia, 294 or. ISBN 8489512590..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6040993

 |

* Wd Datuak: Q6040993
**Nebkaura Kheti** edo **Kheti VI.a**, Egiptoko X. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 2070 inguruan gobernatu zuena, Egiptoko lehen tarteko aroan.

Errege honek, Herakleopolis Magnatik gobernatzen zuen, baina herrialdearen zati bat baino ez zuen kontrolatzen eta dinastia etsaia zen Egiptoko XI. dinastiako agintarien aurka borrokatu behar izan zuen, euren egoitza Goi Egiptoko Tebasen zutena.

Bere izena ez da Abidoseko Errege Zerrendan agertzen, ezta Saqqarakoan ere. Sexto Julio Afrikanok eta Eusebio Zesareakoak ere ez dute aipatzen. Bere titulaturako Tronu izena duen txatal bat, Turineko Errege Kanonean dagoena, 5.x erregistroan, berari buruz geratu den gauza bakarra da.

Jürgen von Beckerathen arabera, Merikara faraoiaren aita izan zen, baita *Merikara erregearentzako pretzeptuak* izeneko lanaren egilea ere.

Hala ere, beste aditu batzuk, Merikararen aitona izan zela diote, eta, Pretzeptuen egilea, Kheti VI.aren ondorengo izan zen Kheti VII.a izan zela.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Se...ra Kheti** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko X. dinastia | Ondorengoa**Kheti VII.a** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q887771
* Commonscat Multimedia: Khety Nebkaure

---

 |

* Wd Datuak: Q887771
* Commonscat Multimedia: Khety Nebkaure
**Meribra Kheti** edo **Kheti VII.a**, Egiptoko X. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 2060 inguruan gobernatu zuena, Egiptoko lehen tarteko aroa deritzon garaian.

Herakleopolis Magnatik gobernatzen zuen, baina herrialdearen zati bat baino ez zuen kontrolatzen, eta egoitza Tebasen zuten Egiptoko XI. dinastia etsaiko agintariei aurre egin behar izan zien.

Kheti VI.aren balizko semea eta Merykara faraoiaren aita, papiroan idazkera hieratikoz idatzitako *Pretzeptu*ak jaso zituena: *Khetiren irakaskuntzak bere seme Merikararentzat*. Pretzeptu hauetan, nobleziarekin nola jokatu erakusten dio. Gizarte krisiaren deskribapen baten ondoren, lehen tarteko aroan gertatu zena, gobernariak, ordena berrezartzeko eta monarkiaren loria galdua berreskuratzeko moduak azaltzen ditu. Pretzeptoak, *literatura moralista* deritzon garaiaren lehen lorpena izan ziren, alde etiko eta sublimeak, barne eta kanpo politikaren arauen aztertze sotil batekin tartekatuz.

Bere izena ez da Abidoseko Errege Zerrendan agertzen, ezta Saqqarakoan ere. Sexto Julio Afrikanok eta Eusebio Zesareakoak ere ez dute aipatzen. Turineko Errege Kanonean, 5.x erregistroan, bere tronu izena idatzia zuen txatal txiki bat baino ez zen geratu.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Kheti VI.a** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko X. dinastia | Ondorengoa**Merikara** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2245441

 |

* Wd Datuak: Q2245441
**Kantata**, literalki, kantatzen den musika mota bat da eta jotzeko musika motatik bereizten da gertaera katolikoetan ("sonata").

Garai barrokotik, kantata, ahots bakarlari bat edo gehiagorentzako konposaketa bat da, musika tresnekin lagunduta dagoena. Kantata, erritu erlijiosoetarako sortu ziren, katolikoak (kantata sakratuak) zein protestanteentzako. Kantata horiek, ahozko zati oso sendoa zuten, eliztarrek kantatzeko eginak zirenak. Kantata erlijiosoaren maisu handia, Johann Sebastian Bach izan zen. Bachen kantatek, orokorrean, hasierako abesbatz bat zuten, non sopranoek hasten zuten gai musikala gainontzeko ahotsekin jarraitua, errezitatibo laburdun ariekin jarraitzen zen, batzuetan, ahotsarentzat prestatuta zegoen melodia jotzen zuten musika tresnekin (*obligato* deitzen dena). Fededunen kongregazioak aurretik jakiten zituen koralak, zerbitzu erlijiosoa "sarrera koral" batekin hasten baitzen, organoak jotzen zuena. Bachen koral hauek, oratorio handien koroen oinarria izan ziren, *Eguberriko oratorioa* eta *Pasioa San Mateo eta San Juanen arabera*. Baina, garai barrokoan, kantata profanoa ere existitzen da, italiar jatorrikoa 1620an, jada genero bezala agertzen dena eta XVII. mendearen amaieran sendotzen dena Alessandro Scarlatti konposatzaile italiarrak, bere kantatak, denbora azkarreko errezitatibo eta *aria de capo*ko jarraipen baten bidez konposatu zituen (hasierako gaia errepikatzen zutenak, azkeneko zati bokalean A-B-A egituraren arabera). Scarlattik, kantata hauek, oso publiko hautatu batentzat pentsatu zituen, eta, beraz, harmonia eta kontrapuntuzko melodiak oso konplexuak ziren, *arioso*zko idazkera gehiegi ez nabarmentzeko joera hartuz, garrantzi gehiago, *ritornelli* instrumentalei emateko. Eredu hau, maisuki hartu zuen Vivaldik kantata sakratuetan eta Haendelek. Haendelek, opera txikien antzerakoak ziren kantatak idatzi zituen. Eduki dramatiko handiko kantata lirikoak ziren, batzuk ahotsa eta jarraikako baxuarentzat pentsatuak, beste batzuk, ahotsa, jarraikako baxua eta orkestrarentzat. *Azis*, *Galatea eta Polifemo* eta *Apolo eta Dafne* eta Pepe Herrero eta Carlos Prieto nabarmendu ziren.

Musikalan mota hauek idatzi zituzten konposatzaileen artean, Giulio Caccini, Claudio Monteverdi, Jacopo Peri, Alessandro Scarlatti, Vivaldi eta Giacomo Carissimi italiarrak eta Heinrich Schütz, Georg Philipp Telemann, George Frideric Handel, Dietrich Buxtehude eta Johann Sebastian Bach alemaniarrak nabarmentzen dira.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Bachen kantatak Bachen kantatei buruzko gidaliburua

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q174873
* Commonscat Multimedia: Cantatas

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX4719024
* GND: 4029509-6
* LCCN: sh85019780
* NDL: 00564980
* NKC: ph135180
* AAT: 300262934
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 3065
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q174873
* Commonscat Multimedia: Cantatas
**Kheti I.a** edo **Aktoes**, Egiptoko IX. dinastiako lehen faraoia izan zen, dinastiaren sortzailea, K.a. 2150ean.

Aktoesek estatu kolpe bat eman zuen, eta bere burua faraoi izendatu zuen Menfisetik gertu zegoen Henen-Nesut edo Herakleopolis Magnan, bere autoritatea soilik eskualderik gertukoenetan onartua izan zen arren, honela, IX. dinastia abiaraziz.

Sexto Julio Afrikanok **Aktoes** deitzen du, eta, Manetonengandik kopiatuta, dinastia honek bere hiriburua Herakleopolisen zuela eta Aktoesek sortu zuela idatzi zuen, nork aurreko erregeak baino askoz modu krudelagoan jokatu zuen, Egipto osoa atsekabetuz. Beranduago, erotu egin zen eta krokodilo batek hil zuen.

Eusebio Zesareakoak, **Oktois** deitzen duen errege honek, Egipto guztia kalamitate izugarriz josi zuela dio.

Ez da agertzen Abidoseko Errege Zerrendan, ezta Saqqarakoan ere. Bere izena zuen Turineko Errege Kanonaren txatala, galdu egin zen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Neferirkara II.a** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko IX. dinastia | Ondorengoa**Merikara I.a** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q592925
* Commonscat Multimedia: Khety Wahkare

---

 |

* Wd Datuak: Q592925
* Commonscat Multimedia: Khety Wahkare
Kantauri itsasoko ertzaren kokalekua, lauki gorrian.
Klima ozeanikoa Iberiar penintsulan.
Klima ozeanikoa Euskal Herrian.
**Kantauri itsasoko ertza** edo **Kantauriar eskualdea** Kantauri parean dagoen iparraldeko Iberiar penintsulako eskualdea da, hegoaldean Kantauriar mendikatea duena eta penintsulako klima hezeko eskualde nagusia bere gain hartzen duena.

Leongo, Palentziako eta Burgosko probintzien iparraldeak eta Lugoko probintzia, Asturias, Kantabria, Bizkaia eta Gipuzkoa osoak osatutako eskualde honetan Ozeano Atlantikoaren eragina nabarmena da.

Klima
-----

Eskualdeko klima nagusia ozeaniko epela eta hezea da, iparraldeko osagarria duten haizeek maiztasun handiagoa dutelarik. Urteko bataz besteko tenperatura 13 °C-koa eta urteko tenperatura handienaren eta txikienaren arteko desberdintasuna 12 °C-ekoa dira, oszilazio termiko txikiena duen penintsula osoko eskualdea izanda.

Urtero bataz besteko 1.700 eguzki-ordu eta 1800 l/m² prezipitazio ditu, 150 eta 200 egun euritsu inguru izanik.

Galeria
-------

* Somiedo, Asturias.Somiedo, Asturias.
* Berria hondartza, Kantabria.Berria hondartza, Kantabria.
* Donostia, Gipuzkoa.Donostia, Gipuzkoa.
* Europako mendiak.Europako mendiak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Ikus «cornisa» sarrera, *Zehazki* hiztegian.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1136392
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 244721190
* GND: 4442345-7

 |

* Wd Datuak: Q1136392
**Khnum** "Modelatzen duena", jainko sortzaile bat izan zen egiptoar mitologian. Bere jatorrian uraren jainko bat izan zen.

* Izen egiptoarra: **Khnum** Izen greziarra: **Khnoumis** edo **Knoufis** Izen nubiarra: **Deduen**

Ikonografia
-----------

Ahari burudun gizon bat bezala irudikatua izan zen. Atef koroa egiptoarra buruan zuela eta Uas zetroa eta ankha zeramatzalarik.

Mitologia
---------

*Hasierako arrautza*ren sortzailetzat jotzen zen. Bertatik sortu zen eguzkiaren argia, denboraren hasieran, munduari bizitza eman ziona. Jainko buztingilea, pertsonak Niloren lokatzaz modelatzen zituena, euren ka jaiotza momentuan sortuz. Ugalkortasunaren jainkoa. Behe munduko, Duateko uren zaindaria ere bazen, baita Elefantinako Niloko iturriena ere.

Tradizio baten arabera, Khnumek, gizakiak, bere buztingile tornuarekin sortzen zituen, baina bere gurpila apurtu zuen, biratzeaz nekaturik, eta, emakume bakoitzean, harriaren zati bat jarri zuen. Ordutik aurrera, berak ezer egin beharrik gabe ugaldu ahal izan ziren gizakiak.

Esnako hirukoaren zati izan zen, Satis eta Neitekin batera, Elefantinako hirukoarena, Satisen senar eta Anukisen aita izaki. Behe Aroan, hirukoa, Neit eta Hekarekin osatuko du. Heketen senarra zen Antinoen.

Irudikapena
-----------

Modu askotan irudikatua izan zen. *Khnum Nehep* "sortzailea", *Khnum Khentitauy* "bi Lurren gobernaria", *Khnum Sekhetashspef* "bere argia ehuntzen duena", *Khnum Khentiperankh* "Bizitzaren Etxearen gobernaria", *Khnum Nebtaanjet* "Bizitzaren herrialdeko Jauna", *Khnum Khentinechemchemankhet* "Bizitzaren Etxe Gozoaren gobernaria" eta *Khnum Neb* "Jauna" bezala irudikatua izan da.

Epitetoak
---------

Honako epiteto edo titulu hauek jaso zituen: "Modelatzen duena", "Urjauziko jauna", "Beste Munduko Jauna" eta "Aiten Aita eta Amen Ama".

Sinkretismoa
------------

Ra, Ptah eta Amon jainkoekin lotzen zen

Gurtza
------

Batez ere, Elefantina eta Esnan gurtua izan zen. Baita Filae, Hipselis eta Anitinoopolisen ere.

Kanpo estekak
-------------

Rosa Thode, *Panteoi Egiptoarra*, egiptologia.orgen

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q183097
* Commonscat Multimedia: Khnum

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 17819771b (data)
* SUDOC: 24186478X
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q183097
* Commonscat Multimedia: Khnum
Merkataritza-karabana Aqabako golkoko Graia uhartea zeharkatuz, Louis Hagheren 1839ko litografia

*Artikulu hau jende taldeari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Karabana».*
**Karabana** (persieraz: کاروان) sortaldean, basamortu edo toki arriskutsuetatik igarotzeko biltzen den jende taldea da. Zetaren Bidea edo Sahara basamortua zeharkatzeko erabili zuten batez ere, denen defentsa ez ezik eskala-ekonomia aprobetxatzeko ere helburuekin.

Karabanak erakartzeko herriek karabansaraiak eraikitzen zituzten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.
2. ↑   **(Frantsesez)** Mouterde, René; Poidebard, André.  (1931). «La voie antique des caravanes entre Palmyre et Hît, au IIe siècle après Jésus-Christ, d'après une inscription retrouvée au Sud-Est de Palmyre (1930)» *Syria* 12 (12-22): 101–115..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q203494
* Commonscat Multimedia: Caravans (travel group)

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4120546-7
* LCCN: sh85020065
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q203494
* Commonscat Multimedia: Caravans (travel group)
*Artikulu hau kantatzeko ekintzari buruzkoa da; abestiari gaitzat duena beste hau da: «abesti»*
Édith Piaf mikrofono baten aurrean kantatzen
**Kantua**, **abestea** edo **kantatzea** ahotsarekin musika sortzeko ekintza da. Kantuak tonua, erritmoa eta teknika-bokal multzo handia barnebiltzen ditu. Kantatzen duen pertsonari **kantari**, **abeslari** edo **bokalista** izena ematen zaio. Kantariek musika sortzen dute, izan ariak, abestiak edo bestelakoak, eta musika instrumentuekin edo gabe aritu daitezke. Kantua, normalki, musikari talde batekin egiten da, izan hau koru bat edo musika banda bat. Abeslariek solista gisa, musikari gutxi batzuekin edo orkestra sinfoniko batez lagunduta aritu daitezke. Kantuaren musika estiloen aniztasuna handia da, izan Txinatar opera, Indiar musika, musika erlijiosoa, gospela, jazza, bluesa edo pop, rock, musika elektronikoa.

Kantua izan daiteke formala edo informala, idatzia edo inprobisatua. Izan daiteke ekintza erlijioso baten parte, hobby bat, plazer hutsagatik, hezkuntzaren parte edo lanbide bat. Kantuan bikaintasuna lortzeko denbora, praktika, ikasketa eta erregulartasuna beharrezkoak dira. Praktika erregularrarekin musika indartsuagoa eta argiagoa egiten da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27939
* Commonscat Multimedia: Singing

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119590947 (data)
* GND: 4020470-4
* LCCN: sh85122827
* NKC: ph127679
* NARA: 10663863
* AAT: 300264372
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D063346

 |

* Wd Datuak: Q27939
* Commonscat Multimedia: Singing
**Khmer Inperioa**, gaur egun **Kanbodia** gisa ezaguna hego-ekialdeko Asiako inperiorik garrantzitsuena eta boteretsuena izan zen. Inperioa, aurretik zegoen Chenla erresumatik garatu zena, gaur egungo Laos, Tailandia eta Vietnamgo lur eremuak hartu zituen. Inperioaren sorrera garaian jemereek Javarekin harreman estuak zituzten, eta ondoren Srivijaya inperioarekin, hegoaldean. Utzitako ondasun handiena Angkor da, inperioaren momenturik gorenean hiriburua izan zena. Angkorrek erakusten du Khmer inperioaren botere eta ondasun handia eta, era berean, zituen sinismen anitz eta abeartsak. Inperioan hinduismoa praktikatzen zen, eta Mahayana budismoa eta Theravada budismoa, goi zein behe klaseetan. Gaur egungo satelite bidezko irudiek erakutsi dute Angkor izan zela Industria Iraultza aurreko munduko hiribururik handiena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q201705
* Commonscat Multimedia: Khmer Empire

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300019215

 |

* Wd Datuak: Q201705
* Commonscat Multimedia: Khmer Empire
**Screven konderria** (ingelesez: *Screven County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Sylvania da. 2010eko zentsuaren arabera 14.593 biztanle zituen, Screven kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Screven konderriak 1.698,69 kilometro koadro ditu. Horietatik 27,89 ura dira. Beste 1.670,8 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,12 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 14.593 pertsonetatik 8.078 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 180 dira. 6.283 beltzak edo afroamerikarrak. 33 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 56 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 139 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q503511
* Commonscat Multimedia: Screven County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 124351694
* GND: 4678817-7
* LCCN: n82010719
* NARA: 10039170
* **Lekuak**
* OSM: 416868
* TGN: 2000415

 |

* Wd Datuak: Q503511
* Commonscat Multimedia: Screven County, Georgia
**Santiago Ramón y Cajal museo-etxea** Nafarroa Garaiko Petilla Aragoi udalerrian dagoen museo bat da. Santiago Ramón y Cajal petillar Medikuntzako Nobel Saridun ospetsuari buruzko museoa da eta antzina haren jaiotetxea egon zen lekuan dagoen gaur egungo eraikinean.

Kokalekua
---------

Petillako herrigunean dago, Karrika Nagusian.

Museoa
------

Nobel Saridunaren bizitzari eta lanei buruzko erakusketa dibulgatibo gisa egokitua dago, baita bere titulu, kondekorazio eta erabilera pertsonaleko objektuen erreprodukzioak ere. Erakusketako gela guztietan grabatutako lokuzioak eta zientzialariaren bizitzaren bideo interaktiboa ere baditu.

Erreferentziak
--------------

Ikus, gainera
-------------

* Santiago Ramón y Cajal
* Petilla Aragoi

Kanpo estekak
-------------

* Santiago Ramón y Cajal museo-etxearen webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111420063
* Commonscat Multimedia: Casa natal de Ramón y Cajal

---

 |

* Wd Datuak: Q111420063
* Commonscat Multimedia: Casa natal de Ramón y Cajal
*Artikulu hau etologiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Sen (argipena)».*
Zorriak eta arkakusoak elkarri kentzen dizkiote primateek, senezko portaera bati jarraituz
Etologian eta biologian, **sena** animalia gehienek berez erakusten duten portaeren multzoa da, jatorrizkoa dena eta ikasi gabekoa. Sena heredatu egiten da eta espezie bereko animalia guztiek konpartitzen dute.

Senak eragindako portaera edo jokabideetan nerbio-sistema zentralak parte hartzen du. Senezko portaerak, beraz, jatorrizkoa izan arren ez du zer ikusirik ekintza erreflexuekin, azken hauetan burmuinak ez baitu parte hartzen.

Senezko jokabidearen ezaugarri nagusiak honako hauek dira:

* jatorrizkoa eta heredagarria da, beraz ez da ikasten
* antzekoa da espezie bereko animalia guztiengan
* kanpoko estimuluengatik baino neurri handiagoan barneko estimuluengatik sortzen da
* estereotipo bati jarraituz gertatzen da, hots, eredu finko baten arabera gauzatzen da espezie bereko animaliengan
* erreflexuen aldean askoz korapilatsuago eta garatuagoa da
* helburu jakin baterako moldatua izan ohi da eta, askotan, premiazko behar baten asetzearekin lotua dago (jana, sexu edo biziraupenarekin lotua, adibidez)

Senak eragindako portaerak dira, besteak beste, borroka, ihesa, sexu-jolasak, janaren bilketa, ondorengoen zaintza, habien eraikuntza (hegaztiengan), etab.

Esan ohi da animaliengan sena jokabidearen oinarria dela, oinarri hori gero ikaskuntzaren bidez garatzen delarik. Hots, bizitako esperientzien eta animaliak duen ikasteko gaitasunaren arabera (hein handi batean bere nerbio-sistemaren garapenari lotua dagoena) animaliak bere senezko portaera moldatuko du.

Sena gizakiarengan
------------------

Eskala zoologikoan aurrera joan ahala, ikasketa prozesuek gero eta garrantzi handiagoa dute, jokabidearen osagai nagusia bihurtu arte. Senaren eragina, beraz, handiagoa da ornogabe baten portaeran primate batenarena baino. Hala ere, senaren garrantzia gizakiaren jokaeran ez da gutxietsi behar, giza-zientzietako hainbat adituk (soziologoek, psikologoek...) egin ohi duten moduan. Biologia zientzietako ikerlariek (etologoek, fisiologoek, antropologoek...) senaren garrantzia (burmuinaren hainbat egituratan kokapen zehatza duena, hipotalamoan, esaterako) azpimarratzen dute.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18237
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX525104
* BNF: 11932123w (data)
* GND: 4161880-4
* LCCN: sh85066739
* NDL: 00563401
* NKC: ph121122
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D007323

 |

* Wd Datuak: Q18237
**Senaita** oxido motako minerala da eta crichtonita taldearen kidea da. Eugen Hussak eta George Thurland Priorrek aurkitu zuten 1898an, eta Joaquim Cándido da Costa Senaren izena eman zioten, Minas Gerais estatuko presidentea, baina ezaguna geologia eta mineralogiari buruz idatzitako liburuengatik.

Ezaugarriak
-----------

Senaita oxido mineralaren formula kimikoa hau da: {\displaystyle {\ce {Pb(Mn,Y,U)(Fe,Zn)2(Ti,Fe,Cr,V)18(O,OH)38}}}. trigonal\*]]ren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 6 - 6,5 da.

Morfologia eta eraketa
----------------------

Kristal irregularrak aurkeztu ohi ditu, maiz erronboedro tabularrak, eta zona batzuk borobilduak. [0001]en inguruko biraketaz maklak sortzen ditu. Granitoetan eta pegmatita sienitatan aurkitu zira, hobi hidrotermaletan baia baita ere detritikoetan. Ilmenita, errutilo, magnetita eta hematitari elkartua agertu ohi da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)** «Senaite: Mineral information, data and localities.» *www.mindat.org* (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3955168
* Commonscat Multimedia: Senaite

---

 |

* Wd Datuak: Q3955168
* Commonscat Multimedia: Senaite
**Knox konderria** (ingelesez: *Knox County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Benjamin da. 2010eko zentsuaren arabera 3.719 biztanle zituen, Knox kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Knox konderriak 2.215,67 kilometro koadro ditu. Horietatik 12,58 ura dira. Beste 2.203,1 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,68 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 3.719 pertsonetatik 3.448 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.101 dira. 209 beltzak edo afroamerikarrak. 14 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 7 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 36 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110570
* Commonscat Multimedia: Knox County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153594347
* LCCN: n79082214
* NARA: 10040092
* **Lekuak**
* OSM: 1810979
* TGN: 2002023

 |

* Wd Datuak: Q110570
* Commonscat Multimedia: Knox County, Texas
***Kanpo-Espazioko Kolorea***, ingelesez: *The Colour Out of Space*, H. P. Lovecraft estatubatuar idazlearen zientzia-fikzio eta beldurrezko kontakizun labur bat da. 1927ko martxoan idatzi zuen eta urte bereko irailean *Amazing Stories* aldizkarian lehenbizikoz argitaratua izan zen.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Massachusetts, Arkham herriko leku isolatu batean antzira bat eraikitzeko ardura duen ingeniaria bat protagonista da, honek kontakizuna lehen pertsonan kontatuz. Bertan, gainontzeko lurretatik ezberdina den lursail bat dago, ingeniariari sentipen bitxiak eragiten dizkiona. Bertako agure batek lursaila horren egoera aspaldi hango baserri batetik hurbil meteorito bat erori izanan zetzala azalduko dio, eta denboraren poderioz, landareak eta zuhaitzak lehenbizi, eta abereak ondoren, mutazioak jasaten hasi zirela, kolorea aldatuz, usain nazkagarriak bereganatuz, eta baserrian bizi zen familiako senideei ere eraginez, erotu eta amaiera tragiko batean denak hil baiziren. Hortaz, ingeniariak bertan topatutako izugarrikeriaren ondorioz bere lana uztea erabakiko du.

Zinema
------

* *Color Out of Space* (2019)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1212384
* Commonscat Multimedia: The Colour Out of Space

---

 |

* Wd Datuak: Q1212384
* Commonscat Multimedia: The Colour Out of Space
Greziar mitologian **Kanpe** (antzinako grezieraz Κάμπη *Kámpê*, beharbada κάμποςetik *kámpos*, "itsas munstroa") jainko ktoniko bat zen, munstro femenino bat.

Kronosek Tartaroa zaintzeko esan zion, non Ziklopeak eta Hekatonkiroak gartzelaratu zituen. Zeusen esku hil zen honek Tartaroko presoak askatu zituenean Kronosen aurka borrokatzen lagun ziezaioten (Titanomakia).

Munstro hibrido bat bezala deskribatua da, emakume gorputza duena, behealdean ezkataz estalia, sugezko ile batekin eta sorbalden artean mugitzen zitzaion eskorpioi batekin.

Nono Panopolisekoak *Dionisiakoak* liburuan, Kanperen deskribapen xehetuena ematen du. Joseph Fontenrosek, Nonok, Tiamat munstro babiloniarraren berrirudikapentzat jotzen zuela iradokitzen du, baita Ekidna ere, beste izen batekin, bere hanka ezkatatsuak sugegorriak bezalakoak zirelarik (ἔχιδνα, ekidna "sugegorria") edo Tifonen baliokide femeninoa. Bere lexikoian Hesikio Alexandriakoak, Epikarmo olerkariak Kanpe Zeto edo itsas munstro bezala adierazten duela nabarmentzen du ('Zeto'k munstro zehatz bat adierazten du, Gea eta Pontoren semea, baina baita itsas munstro guztiak orokorrean ere.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q176130
* Commonscat Multimedia: Campe

---

 |

* Wd Datuak: Q176130
* Commonscat Multimedia: Campe
***Know Nothing*** (euskaraz: «ez dakit ezer») mugimendua 1840 eta 1850eko hamarkadetan Ameriketako Estatu Batuetan existitu zen mugimendu politiko bat da. Sasoi hartan Estatu Batuetan gertatu zen etorkin irlandar katolikoen uholdearen ondoren haien aurka sortu zen beldurra izan zen mugimenduaren indar sortzailea. Etorkinok AEBetako berezko balioen aurkakotzat hartuak izan ziren eta Erromako Aita Santuak kontrolatzen zituela uste zen. Inmigrazioa eta bertakotzea murrizteko ahaleginak egin zituzten, baina arrakasta gutxirekin. Lider gutxi eduki zituzten eta jarraitzaileak gehien bat klase ertainekoak eta denak protestanteak izan ziren. 1860erako gehienek Alderdi Errepublikarrarekin egin zuten bat.

Mugimendua New Yorken sortu zen 1843an, *American Republican Party* (Amerikako Alderdi Errepublikarra) izenaren pean. Gero beste estatu batzuetara hedatu zen eta AEB mailako alderdia bihurtu zen *Native American Party* (Bertako Alderdi Amerikarra) izena erabiliz. 1855ean izena berriro aldatu eta *American Party* (Alderdi Amerikarra) bihurtu zen.

Hala ere, alderdiaren izenak baino gehiago iraun du *Know Nothing* terminoak. Honen jatorria alderdiaren izaera erdiezkutuan dago: kide bati erakundearen jarduerari buruz galdetzen ziotenean, *I know nothing* ("ez dakit ezer") esaten omen zuen.

Agerpena zineman
----------------

2002. urtean egindako *Gangs of New York* filmak Know Nothing mugimenduaren gakoetako batzuk erakusten ditu. Film honetan Daniel Day Lewis aktoreak William "Bill the Butcher" Cutting pertsonaia antzeztu zuen, Know Nothing liderra izan zen William Poole oinarritzat hartuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Britannica Online Encyclopedia: Know-Nothing alderdia

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**Natibismoa 1856ko AEBetako lehendakaritzarako hauteskundeetan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q550678
* Commonscat Multimedia: Know Nothing

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147716935
* LCCN: n2004084414
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q550678
* Commonscat Multimedia: Know Nothing
**Knott konderria** (ingelesez: *Knott County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Hindman da. 2010eko zentsuaren arabera 16.346 biztanle zituen, Knott kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Knott konderriak 913,88 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,45 ura dira. Beste 910,43 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 17,89 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 16.346 pertsonetatik 16.114 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 99 dira. 116 beltzak edo afroamerikarrak. 9 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 14 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 6 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 85 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q498058
* Commonscat Multimedia: Knott County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 123234557
* ISNI: 0000 0004 0618 0049
* LCCN: n86001477
* **Lekuak**
* OSM: 1846539
* TGN: 2000805

 |

* Wd Datuak: Q498058
* Commonscat Multimedia: Knott County, Kentucky
**Sauk konderria** (ingelesez: *Sauk County*) Wisconsinko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Hayward da. 2010eko zentsuaren arabera 61.976 biztanle zituen, Sauk kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Sauk konderriak 2.197,91 kilometro koadro ditu. Horietatik 45,88 ura dira. Beste 2.152,03 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 28,2 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 61.976 pertsonetatik 60.006 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.675 dira. 330 beltzak edo afroamerikarrak. 690 amerikar natiboak ziren eta 13 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 332 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 30 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 575 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q500933
* Commonscat Multimedia: Sauk County, Wisconsin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144245865
* GND: 7565446-5
* LCCN: n80094065
* NARA: 16557175
* **Lekuak**
* OSM: 1799456
* TGN: 2002352

 |

* Wd Datuak: Q500933
* Commonscat Multimedia: Sauk County, Wisconsin
**Korintoko golkoa** (grezieraz: Κορινθιακός Kόλπος, *Korinthiakós Kólpos*) Greziako golko bat da. Peloponeso penintsula eta Grezia kontinentalaren artean dago. Golkoa bera Patrasko golkoaren jarraian hasten da, itsasarteak Joniar itsasora duen irteera delarik. Bi golko hauen elkarketa da antzina **Lepantoko golkoa** izenaz ezaguna, 1571n Lepantoko gudu ospetsua gertatu zen tokia. Golko estu eta luze bat da, honen ekialdeko muturrean Korinto hiria dagoelarik. Lepanto hiria, gaur egun Naupakto deitua, justu bi golkoen arteko banalerroan dago.

XIX. mendearen amaieran Korintoko kanala ireki zen, irekiera artifizial batek Korintoko istmoa zeharkatzen du eta golkoa Egeo itsasoarekin lotzen du. Kanalak sei kilometro baino gehixeago neurtzen du, eta itsas garraiorako bide garrantzitsu bezala erabiltzen da.

Historia
--------

Otomandar Grezian, golkoa *Lepantoko golkoa* bezala ezagutu zen. Bertan gertatu zen 1571n Lepantoko hirugarren gudua, otomandar flota suntsitu zuena. 1772an, beste otomandar flota bat suntsitu zuten errusiarrek golkoaren sarreran. Lepanto hiria gaur egungo Naupakto da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *159. araua.*  Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2013-07-02).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q209682
* Commonscat Multimedia: Gulf of Corinth

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 248686838
* GND: 4313322-8
* LCCN: sh96008201
* NKC: ge494940
* **Lekuak**
* OSM: 11368134

 |

* Wd Datuak: Q209682
* Commonscat Multimedia: Gulf of Corinth
Tolkienen fikziozko unibertsoan eta Eraztunen Jauna eleberrian, **Kalenardhon**, Rohan herrialdean bihurtu zen Gondorreko probintzia bat zen. Bere mugak honako hauek dira: Hegoaldean, Meringeko Korrontea eta Halifirien, iparraldean, Limargi ibaia, ekialdean, Anduin ibaia eta mendebaldean, Isen ibaia.

Larre lautadaz eratutako eskualde bat da, bikaina abeltzaintzarentzat, nagusiki. Gondorretik iparraldera dago. Sekula ez zuen biztanleria handiegirik izan Eguzkiaren Hirugarren Aroan, bere urruneko kokapena dela eta.

Kalenardhon, erabat arpilatua eta hustua izango zen Gondorreko Seneskal zen Zirionen gobernupean Balchothtarrek inbaditu ondoren. Gero, Zirionek mezulariak bidaliko zizkien, horien artean Borondir, bere antzinako aliatuak ziren Eotheodtarrei, gerra garai honetan laguntzeko.

Eorlek, Eotheodeko jaunak, laguntza eskakizunari, hegoalderantz armada bat bidaliz erantzun zion, bera buru zela, armada honekin, inbaditzaileak garaituz Zelebranteko Zelaietako Guduan. Esker on bezala, Zirionek, probintzia utzi zion Eorli. Ondoren, hau, bere mendekoekin joango zen probintzia hartara.

Hallas seneskalak **Zaldunen Marka** bezala berrizendatuko zuen (Rohan sindarin hizkuntzan), eta Eotheodtarrak, Eorlingak bihurtuko ziren, ***Eorlen semeak*** edo Rohirrimak.
Three Mile Island erreaktorearen egoera korioa sortu zuen istripu nuklearraren ondoren.
**Korioa** edo **corium-a** erreaktore nuklear baten nukleoaren atalak urtu ondoren sortutako labaren antzeko ore nahasia da. Korioa erreaktore nuklearretan gerta daitekeen istripurik larrienak diren urtze nuklearretan sortzen da.

Korio hitza ingelesez sortutako neologismo bat da, *core*, "bihotza", eta elementu kimiko askotan erabiltzen den *-um* atzizkia batuz. Ingelesez *fuel containing material* (*FCM*, "erregaia duen materiala") eta *lava-like fuel containing material* (*LFCM*, "erregaia duen labaren antzeko materiala") ere deitzen zaio.

Korioaren osagaiak erregai nuklearra, fisio nuklearraren produktuak, kontrol-hagak, erreaktorearen egiturazko materialak, airearekin kontaktuan jartzean sortutako erreakzio kimikoen produktuak, ura eta lurruna dira, eta erreaktorearen ontzia hausten bada, erreaktorearen zoruko hormigoi urtua ere sartzen da nahastean.

Kanpo estekak
-------------

* *Corium esatea debekatuta dago Fukushiman*, argia.com aldizkariko artikulua

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q910355

 |

* Wd Datuak: Q910355