**Amalia de Isaura** (Madril, 1887ko ekainaren 24a - ibidem 1971ko abenduaren 22a) antzerki eta zinemako kupletista eta aktorea izan zen. Caricata edo inprobisazioan espezializatutako aktore komikoa izan zen.

Biografia
---------

Haren gurasoak Arturo de Isaura maisua, pianista eta zarzuela-konpainien zuzendaria, eta Carmen Pérez, soprano komikoa izan ziren. Apolo Antzokian finkatu zen bere ibilbidea. 1930eko eta 1940ko hamarkadetan, Miguel de Molina eta Concha Piquer-en konpainietan lan egin zuen, kontrapuntu parodikoa. Ikusleek asko maite zuten.

Aintzatespenak
--------------

Amalia de Isaura ezinbesteko presentzia da XX. mendearen lehen erdiko Espainiako ikuskizunaren historiari buruzko erakusketa eta argitalpenetan. *El Paral.lel* (1894-1939) erakusketetan agertzen da. *Bartzelona i l'invle de la modernitat*, Bartzelonako Kultura Garaikidearen Zentroak (2012-2013) antolatua eta *Intermedios*en. *La cultura escénica en el primer tercio del siglo XX español* *(Kultura eszenikoa Espainiako XX. mendearen lehen herenean)*, Acción Cultural Españolak antolatuta (2016-2018).

Elena Fortúnen *Celia en la Revolución* nobelan aipatzen dute Amalia de Isaura: Miguel de Molinak eta berak Gerra Zibilean eremu errepublikanoan eskaini zuten kontzertuetako batera joan zen protagonista. Espainiako Zentro Dramatiko Nazionalak 2019an ekoiztutako eleberri honen antzerki-egokitzapenean, Ione Irazábal aktorea Amalia Isaura izan zen eta E. Tecglenek konposatutako *La Militarista* kanta kantatu zuen.

*Las cosas del querer* filmean, Miguel de Molinaren karreran eta erbesteratzea eragin zuten arrazoietan oinarrituta, Ángela Molinak eta María Barrancok interpretatutako pertsonaiak Amalia de Isauran inspiratuta daude.

Amalia de Isaura aktorea Juan Espejo Asturrizagak Cesar Vallejo poeta peruarraren bizitzari buruz idatzitako biografian agertu zen. Víctor Raúl Haya de la Torre, Peruko borrokalari sozialaren biografia gehienetan ere agertu da, Perun eta Latinoamerikan izandako ibilbide politikoagatik. Izan ere, berak zuzentzen zuen komedia-konpainiak Trujillo hiria (Peru) bisitatu zuen 1916. urtearen amaieran. Espejoren arabera (1989), Isaurak "Trujillon egunero antzerkia bete egin zuen denboraldi batean" eta Vallejok, bere funtzioetara maiz joaten zenak, "*Amalia de Isaura en Malva Loca*" sonetoa argitaratu zuen La Reforma izeneko egunkarian, 2016ko abenduaren 9an. Antenor Orrego Erreformaren zuzendariak "Espainiako artistaren nortasuna goraipatzen duen artikulu ederra" argitaratu zuen. Haya de la Torrek, berriz, argumentu sinpleko komediaren libretoa eman zion aktoreari: *"Triunfa vanidad"*, unibertsitateko klaustroko lagun maitagarriaren bizitzako pasarte batzuetan inspiratua 1913tik, Cesar Vallejo. Baztertu beharrean, xumea izateagatik eta agian antzerki-teknikarik ez izateagatik, Amalia de Isaurak eskuzabaltasunez interpretatu zuen komedia, eta oso kritika onak eragiten zituen Trujillo hirian.

Hautatutako filmografia
-----------------------

* *La pura verdad* (1931)
* *Verbena* (1941)
* *Acompáñame* (1966)
* *Amor en el aire* (1967)
* *Pepa Doncel* (1969)

Iruditegia
----------

* 1912-06-16, Don Juanen andreak, Madril komikoa1912-06-16, Don Juanen andreak, Madril komikoa
* 1913-02-12, Amalia Isaura, Mundo Graficon1913-02-12, Amalia Isaura, Mundo Graficon
* 1918-12-22, Amalia Isaura, La Novela Teatralen, Tovar1918-12-22, Amalia Isaura, La Novela Teatralen, Tovar
* Vallejo, Carrión eta Amalia Isaura, La corte del porvenir laneanVallejo, Carrión eta Amalia Isaura, La corte del porvenir lanean
* Amalia Isaura eta José Moncayo, El príncipe casto laneanAmalia Isaura eta José Moncayo, El príncipe casto lanean

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Goble p.142
2. ↑   Laborda, Ángel.  (29 de diciembre de 1971). «Adiós a Amalia de Isaura. Fue una de las grandes "reinas" de las "varietés"» *ABC*: 65..
3. ↑   «Amalia de Isaura Pérez | Real Academia de la Historia» *dbe.rah.es* (Noiz kontsultatua: 2022-03-25).
4. ↑   «Amalia de Isaura Pérez | Real Academia de la Historia» *dbe.rah.es*.
5. ↑   «Molina y Amalia de Isaura triunfan en la guerra | Valencia 1939» *valenpedia.lasprovincias.es*.
6. ↑   «Celia en la revolución [Sendero Fortún»] *Centro Dramático Nacional - Ministerio de Cultura*.
7. ↑

Bibliografia
------------

* Goble, Alan. *The Complete Index to Literary Sources in Film*. Walter de Gruyter, 1999ko urtarrilaren 1a.

Kanpo estekak
-------------

* Amalia de Isaura en Internet Movie Database (en inglés).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20977960
* Commonscat Multimedia: Amalia de Isaura

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 68848078
* BNA: 000029606
* BNE: XX1663355
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q20977960
* Commonscat Multimedia: Amalia de Isaura