recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Categoría:Mujeres
**Maria Vos** (Amsterdam, 1824ko abenduaren 21a - Oosterbeek, 1906ko urtarrilaren 11) bodegoietan aditua zen margolari nederlandarra izan zen.

Biografia
---------

Aita burtsako agentea zuen familia batean jaio zen. Weesp-eko barnetegi frantses batean orain «etxeko ekonomia» deituko zena ikasi zuen. Hala ere, garai hartan goi-mailako gazteentzat ohikoa zen bezala, Christiaan Andriessen margolariaren marrazketa-eskolak jaso zituen, eta, ondoren pintura-klaseak. 1844an, obraren bat azaldu zuen Exhibition of Living Masters-en, eta, 1847an, Amsterdameko Arte Ederren Errege Akademiako ohorezko kide bihurtu zen.

Hiri horretan lan egin zuen 1853 arte, Oosterbeekera joan eta «Hollandse Barbizon» izeneko pintore talde batekin elkartu zenean. 1863an, Adriana Johanna Haanen laguna, Kiers irakaslearen ahizpaordea, berarekin elkartu zen. Zazpi urte geroago, "Villa Grada" izeneko etxe bat eraiki zuten, eta bertan marrazki eta pintura eskolak eman zituzten. Haanen 1895ean hil zen, baina Mariak bizirik iraun zuen eta han bizi izan ziren azken artistetako bat izan zen. Zortzigarren urtebetetzean, Arti et Amicitiae-ko hirurogeita hamar kideren omenaldi pertsonala jaso zuen.

Nahiz eta Vos batez ere bere natura hilengatik ezaguna izan, erretratuak, paisaiak eta hiriko eszenak ere egin zituen, Oosterbeek deskribatzen duten akuarela batzuk barne. Batez ere Herbehereetan eta Belgikan erakutsi zituen bere lanak, baina Filadelfiako Mendeurreneko Erakusketan ere izan zuen bere lanaren lagina.. Bere lanen zati handi bat galdu egin da, baina bere ekoizpenaren kantitate handia dela eta, oraindik ere asko kontserbatzen dira. Bere lanaren atzera begirako garrantzitsuak 1973an eta 2002an egin ziren.

Iruditegia
----------

* Still Life with Stoneware Mug*Still Life with Stoneware Τ*
* Vegetable Stall*Egoera begetagarria*
* Still Life with Goldfish Bowl*Still Life Goldfish Bowlekin*
* Hunting Still Life*Still Life*

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4    *Vos, Maria (1824-1906).* .
2. 1 2 3    *Biographical notes.* .
**Ernest Day**, BSC (1927ko apirilaren 15a - 2006ko azaroaren 16a) britainiar argazki-zuzendaria eta zinema- eta telebista-zuzendaria izan zen, David Lean eta Lewis Gilbert- ekin egindako kolaborazioengatik ezaguna.  Kamera-operadore gisa eman zuen bere karreraren zatirik handiena, Lean-ek bere "begiak" bezala deitu zion sarritan, eta 70 mm-ko filma-kamera bat erabili zuen lehen kamerari britainiarra izan zen.  Oscar sarietarako eta BAFTA sarietarako izendatu zuten Lean-en *A Passage to India* (1984) azken filmagatik.   

  

**Gopinath Saha** edo **Gopi Mohan Saha** (1905eko abenduaren 16a - 1924ko martxoaren 1a) Indiako independentziaren aldeko (Britainiar Rajetik) aktibista bengalarra eta Indiako independentzia mugimenduko kidea izan zen.  1924ko urtarrilaren 12an, Charles Tegart hiltzen saiatu zen, mugimendu iraultzaileen aurkako borrokan buruzagia eta orduan Calcutako Poliziaren Detektibe Saileko burua. Saharen saiakerak huts egin zuen Ernest Day (1888an jaioa) oker hil baitzuen, hara lan ofizialengatik joandako zibil zuria. Saha atxilotu, epaitu eta, 1924ko martxoaren 1ean, urkatu zuten, Aliporeko kartzelan.

1. ↑   «The ASC -- American Cinematographer: DVD Playback:» *theasc.com*.
2. ↑   «BSC Members | British Society of Cinematographers» *bscine.com*.
3. ↑   **(Ingelesez)**  *"A Passage to India" by Day, Ernest - American Cinematographer, Vol. 66, Issue 2, February 1985.* .
4. ↑   **(Ingelesez)** Influence, Urban. «American Cinematographer: A Passage to India | New Beverly Cinema» *New Beverly Cinema - The premier revival theater in Los Angeles*.
5. ↑   «A Passage to India» *Turner Classic Movies*.
***Konposizio suprematista: zuria zuriaren gainean*** (1918) Kazimir Maletvitxen mihise gaineko olio-pintura abstraktua da. Errusiako mugimendu suprematistaren adibiderik ezagunenetako bat da, Urriko Iraultza baino urtebete geroago margotua.

Malevitxek 1916an hasitako "zuria zuriaren gaineko" serie baten parte da lana, eta lauki zuri bat irudikatzen du, zentratu gabea, eta angelu bat du hondo baten gainean; hori ere tonu epelagoa duen karratu zuri bat da. Lanak 79,5 bider 79,5 zentimetro neurtzen du. Malevitxek baztertu egiten ditu arte adierazgarriaren ezaugarri gehienak, kolorearen, sakoneraren edo bolumenaren zentzurik gabe, eta forma geometriko monokromo sinple bat uzten du, ez hain zuzen simetrikoa, muga zehaztugabeak dituena. Nahiz eta lana xehetasun gehienetatik aterata egon, zertzeladak nabariak dira koadro honetan, eta artista saiatu zen koadro makurra oihaletik aterako balitz bezala ikusten. Malevitxek nahi zuen koadroak flotazio-sentsazioa izatea, kolore zuriarekin infinitua sinbolizatuz eta laukiaren inklinazio arina mugimendua iradokiz.

Mugimendu konstruktibista lehiakideek bromatzat hartu zuten Malevitxen lana, UNOVIS taldearen erakusketa bateko mihise onena zela argudiatuz: "mihise zuria, erabat purua, inprimazio-geruza oso ona duena. Zerbait egin zitekeen bertan".

Kanpo estekak
-------------
**Oruç Reis** (Oruç almirantea) edo **Aruj** (turkieraz: *Oruç Reis* (Lesbos, 1474–Aljeria,1518), baita ere **Baba Aruj** eta **Bizargorria** gisa, otomandar inperioaren kortsario aliatua izan zen. Hiri desberdinetako sultana ere izan zen: Jijel (1514), Shershell (1516), Aljer (1516), Ténès (1517) eta Tilimsen (1517). Botere handia eskuratu zuen eta kristauen benetako zigorra izan zen; musulmanentzat benetako heroi mitikoa izan zen, ordea. Bere anaia Hayreddin ere Oruçekin batera borrokatu zuen eta baita botere handia izan zuen ere; Oruç hil ondoren bere anaia nagusiaren lana jarraitu zuen.

Izenak
------

Fikzioan (zineman, literaturan, musikan) gehien gelditu dena "Bizargorria"arena izan da. Izengoitia egokia izan liteke baina, berez, beste izen baten deformazio batetik dator: "Baba Aruj" izengoititik. "Baba"" hitzak "aita" esan nahi du, beraz, Aita Aruj; batzutan ere "Baba Oruç" edo Aita Oruç. Kristauek "Barba" (bizar) ulertzen zuten. "Aita"ren kalifikazioa musulmaneei laguntzeko zuen joeragatik dator. Oruç Reisek Iberiar Penintsulatik ihes egin nahi zuten mudejarei lagundu zien, 1504 eta 1510 artean. Oruçek musulman hauei itsasontziz Afrikako iparraldera eraman zituen eta, bidaia bitartean, oso ondo tratatu zituen; horregatik, aitaren tratamendua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Hayreddin Bizargorria

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Bizargorri anaien inguruko artikulua.
* **(Ingelesez)**:Beste artikulu.
* **(Gaztelaniaz)**:Bizargorri anaien historia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q470634
* Commonscat Multimedia: Aruj

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 261552771
* ISNI: 0000 0000 7820 1022
* BNE: XX1697180
* BNF: 12653020v (data)
* GND: 1021241059
* LCCN: no97066876
* NKC: jo2007409390
* SUDOC: 027717259

 |

* Wd Datuak: Q470634
* Commonscat Multimedia: Aruj
**Alexa Demie** (Los Angeles, Kalifornia, Estatu Batuak, 1990eko abenduak 11) mexikar jatorriko antzezlari eta abeslari estatubatuarra da. HBOko *Euphoria* telesailean Maddy Pérez-en rola antzezteagatik famatua egin zen. 2016an estreinatu zen telebistan Ray Donovan telesailean.

Bizitza pertsonala
------------------

Alexa Los Angelesen jaio zen, Kalifornian. Haurtzaroaren zati handi bat Atwater Village auzoan eman zuen, eta bere familia Rose Mendez amak, Mexikoko nazionalitatea zuen makillatzaile batek, Scott Wilson Vanerstrom aitak eta Falize Rome arrebak osatzen dute. Bere aitona Dennis Wilson da, musikaria eta The Beach Boys taldeko kidea da.

Zortzi urte zituenetik, batez ere bere amarekin hazi zen, baina aitarekin harreman ona duela adierazi du sarritan. 2019an, izena legez aldatu eta Alexa Demie izatera pasa zen.

Ibilbide profesionala
---------------------

2013an, Alexa Demie Azealia Banks-en eta Pharrell Williams-en «ATM Jam» abestiaren bideoklipeko protagonista izan zan. Hiru urte geroago, 2016an estreinatu zen telebistan aktore gonbidatu gisa, Showtime kateko *Ray Donovan* telesailean. 2017an Dave McCary-ren *Brigsby Bear* filmeko protagonista izan zen, eta hurrengo urtean Jonah Hill-en *Mid90s* zintan eta Netflixeko *Love* telesailean parte hartu zuen.

Gia Coppolaren *Mainstream* filmean lan egin ondoren, *The OA* zientzia-fikziozko telesailean parte hartu zuen. 2019an, Trey Edward Shults-en *Waves* filmeko protagonista izan zan, eta telebistan lehen paper garrantzitsua izan zuen, Maddy Perez-en rola antzeztu zuen *Euphoria* telesail dramatikoan, Zendaya eta Maude Apatow-rekin batera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Montoya, Leydy.  (2022-01-24). «Alexa Demie» *Historia y biografía de* (Noiz kontsultatua: 2023-01-11).
2. ↑    *Love (TV Series 2016–2018) - IMDb.*  (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** González, Corina.  (2022-02-27). «5 cosas que no conocías de Alexa Demie, 'Maddy' en 'Euphoria'» *Diario AS* (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q63710339
* Commonscat Multimedia: Alexa Demie

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 22155224413184370713
* LCCN: no2019032153

 |

* Wd Datuak: Q63710339
* Commonscat Multimedia: Alexa Demie
**Jean-Guy Talamoni** (Saumur, Frantzia, 1960ko maiatzaren 6an) politikari korsikar abertzalea da. Gaur egun (2018an) Corsica Libera alderdi independentistaren idazkari nagusia da. Era berean, 2015eko abendutik Korsikako Asanbladaren lehendakaria ere bada.

Abokatu gisa ere dihardu eta Korsikar Hizkuntza eta Kulturaren Kontseiluaren kidea da.

Biografia
---------

Maine eta Loirako Frantziako departamenduan jaioa, korsikar jatorrizko familia batean, bera ume txikia zela sendia Korsikara itzuli zen. Oso gaztetatik irlako mugimendu abertzalean murgildu zen, eta gero zuzenbidea ikasi zuen Aix-en-Provencen. 1985ean, ikasketa unibertsitarioak bukatuta, Korsikara itzuli eta korsikar hizkuntza eta kulturan diplomatu zen, Cortiko unibertsitatean zuzenbideko irakasle postua ere eskuratuz.

1992an Korsikako Asanbladan sartu zen estreinakoz, Corsica Nazione alderdiaren zerrendetan aukeratua izan ostean. 1998an alderdi horren zerrendaburua izan zen lehenbizikoz. 2004an Frantziako poliziak atxilotu zuen, "talde armatu eta terroristaren kolaboratzaile" izateko akusaziopean. Atxiloketa horrek hautsak harrotu zituen irlan. Epaiketan, dena den, absolbitua izan zen.

Pè a Corsica (Korsikaren alde) koalizioaren zerrendaburua izan zen 2015ean eta 2017an, eta horren arrakasta handiaren ostean (gehiengo absolutua Korsikako Asanbladan 2017an)  bertako lehendakaria izendatua izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Jean-Guy Talamoni abertzale korsikarra atxilotu dute Berria egunkaria, 2004-04-15ean
2. ↑  Korsika: Ziklo politiko berria hastear NAZIOGINTZA, 2018-09-1ean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q511564
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 17405614
* ISNI: 0000 0000 5251 0679
* BNE: XX1771310
* BNF: 13774905d (data)
* CANTIC: a20042255
* GND: 1038678161
* LCCN: nr2002020034
* NKC: jo20181007512
* SUDOC: 059905794
* BIBSYS: 3038525

 |

* Wd Datuak: Q511564
**Kurkubika** taldeko nesken haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Gaintzan, Nafarroa Garaian, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

Arauak
------

Neskek elkarri eskutik heldu eta korroa osatzen zuten, bakarra haien atzetik libre geratzen zen bitartean. Hark "Kurrea-kurrea-kena..." esaten zuen ozenki eta jolaskideek "ttunttunena" erantzuten zioten. Bakarrik eta libre zebilenak, gutxien uste zenean, korroko bati kolpetxo bat ematen zion bizkarrean eta hura berehalaxe abiatzen zen haren bila korroa utzita. Atzetik segitze hori korroaren barrutik zein kanpotik egiten zen. Harrapatzaileak iheslariari eskua ezartzen bazion, batak bestearen lekua betetzen zuen eta jokoak jarraitu egiten zuen. Baina korrokoek jarritako denboran ez bazuen harrapatzen, bi neska horiek beren lekura itzultzen ziren eta jokoari berriro hasiera ematen zitzaion.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Juan Garmendia Larrañaga - Xabier Mendiguren Bereziartu: *Juan Garmendia Larrañagaren hiztegi etnografikoa*. Donostia: Ikastolen Elkartea, 2003. 124.or.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Juan Garmendia Larrañaga: *Haur jolasak*, Eusko Ikaskuntza, 2007, 39.or.
**Osculum infame** Francesco Mario Aguadaren *Compendium maleficarum* liburuko miniatura, 1608
***Osculum infame***, latinezko hitzak, euskaraz **Muxu zitala**, sorginek egiten omen zuten zeremoniaren izena da. Zeremonia horretan sorginek deabruari mendekotasuna erakusten zioten ipurtzuloan muxua emanez. Herriko sineskeriaren arabera, hori omen zen deabrua gurtzeko keinua. Muxu horren bidez deabruak sorginak limurtzen zituen. *Osculum infame* akelarre gehienen deskribapenetan eta sorginen aurkako epaiketan azaltzen da.

Zeremonia
---------

Jasotako testigantzen arabera zeremonia horrekin, Deabruak haren jarraitzaileen izenak entzunez gero, akelarreri ematen zitzaion hasera. Orduan, jarraitzaileak, herrestaka edo atzeraka ibiliz, harengana hurbiltzen ziren. Deabruaren ipurdiaren aurrean makurtzen ziren orduan muxua emanez. Errito horrek ere sorginen iniziazioa markatzen zuen. Zeremonia burutu ondoren akelarreko festak hasten ziren. Batzuetan Deabrua ez zen gizaki moduan agertzen, apo, aker edo katu beltz moduan baizik.

Zenbait iturriren arabera omenaldi ekintza baino gehiago penitentzia omen zen, adibidez, Eskoziako North Berwicken sorginen aurka egindako epaiketetan.[erreferentzia behar] Jakina denez, epaiketa horietan testigantza gehienak tortura baliatuz lortzen ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**: *The Kiss in History*, Jonathan Durranten liburua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2247318

 |

* Wd Datuak: Q2247318
Komombo tenpluko horma
**Egiptoar idazkera hieroglifikoa** Antzinako Egipton erabilitako idazkera sistema bat da, hieroglifoak edo elementu ideografikoak, logografikoak eta alfabetikoak lotzen dituena. Hieroglifo hitzak sustrai grekoak ditu (ιερος *hieros* "sakratu" eta γλυφειν *glyfein* "irarri" edo "idatzi"). Idazkera hau sakratutzat jotzen zen Antzinako Egipton eta bere ezagutza elizgizonek zuten soilik. Herri xumeak, demotiko izeneko beste idazkera bat ibiltzen zuen.

K.a. 3150 urte inguruan, egiptoarrek mesopotamiarren antzeko idazkera-sistema piktografiko bat erabiltzen hasi ziren. Mesopotamiarrek gero eta idazkuntza eskematikoagoa eta soilagoa asmatu zuten (kuneiformea); egiptoarrek, aldiz, itxura konplexua eta artistikoa (hieroglifikoa) eman zioten, eta tenpluak zein hilobiak apaintzeko erabili zuten.

Hainbat urtez ulertezinak izan arren, hieroglifoen esanahia Rosetta harriari esker Jean-François Champollion frantziarrak deszifratu zituen, hainbat ikerketa eginez.

Idazkera mota hau erabiliz idatzi zen azken inskripzioa. Esmet-Akhom , edo Philae 436 izena ematen zaio inskripzioa da eta Egipto hegoaldean dagoen Filae irlako Hadrianoren atean ikus daiteke. 394. urtean sinatu zuen Nesmeterakhemek, Isisen apaizak Mandulius nubiar jainkoari eskainita.

Adibidea
--------

Ptolomeo hieroglifoekin idatzia:

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Hau izango litzateke itzulpena: | PT | O | LM | I I S |

Kanpo estekak
-------------

* Ancient Egyptian Hieroglyphics – Aldokkan
* Glyphs and Grammars – Resources for those interested in learning hieroglyphs, compiled by Aayko Eyma
* Hieroglyphics! – Annotated directory of popular and scholarly resources

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q132659
* Commonscat Multimedia: Egyptian hieroglyphs

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12000972s (data)
* LCCN: sh85060649
* NDL: 00978198
* AAT: 300028721

 |

* Wd Datuak: Q132659
* Commonscat Multimedia: Egyptian hieroglyphs



1. ↑  PARKINSON, RICHARD, 1999. *Cracking Codes: The Rosetta Stone and Decipherment*, 178. or.
'***Alaken Alaken'*** 1994an Donostian argitaratu zen gabon-kanta da. Aita Donostiak Hazparnen jasotakoa. gabon kanta honetan, artzainei buruzko jardunez eta lanez hitz egiten da eta garai hartan zuten garrantzia, adierazi eta aldarrikatzen du.

Hitzak
------

Alaken abestia. Ahozko kantutegitik hartutako partitura.
Olentzero eta Mari Domingi
Horrela dago jasota Alaken abestia, ahozko kantutegitik hartutako partituratik.

*Alaken,*

*alaken,*

*ala pikula tun paire,*

*errespunde la pikula tunpa*

*Jesus Maria Jainkoa zen.*

*(bis) Adizkideok!*

*Ikusi duzue*

*zelai horietan artzaia,*

*artzai txiki,*

*artzai handi,*

*artzai mutur leuna.*

*Alaken, alaken...*

*Lo leri lelo,*

*goxo dek goxo,*

*neguan etxe txokoa.*

*(bis) Gaur jaio da, gaur,*

*Jesus Haurtxoa.*

*Lo leri lelo,*

*hiru errege*

*izar baten arrastoan.*

*Lo leri lelo,*

*tranka, trankatran,*

*hirurak zaldiz badoaz.*

*Alaken, alaken...*

  

"Iru errege ziran ,

Mago jakintsuak,

Jesus adoratzera

Belenen sortuak.

Meltxor, Kaxpar, Baltaxar

ziran bere izenak,

intzentsua ta mirra

eskeñi dutenak.

Iru errege datoz 

kale nagusitik 

tripak ardoz beteta 

ezin egon txutik. 

Meltxorre'k eltzen diyon 

Kasparr'i besotik 

ez muturrez aurrera 

eroiziagatik."

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Euskal kantutegia - Eusko Ikaskuntza» *www.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-12-22).
2. ↑     *Alaken - Euskal Folklorea (letrarekin ).*  YukiPunki. Youtube (Noiz kontsultatua: 2022-12-22).
3. ↑    Xirula mirula.  (1984). *Alaken.*  Elkar. Xirula Mirula: gaia - Youtube (Noiz kontsultatua: 2022-12-22).

Ikus, gainera
-------------

* Olentzero
* Gabon kanta
* Kategoria:Euskal gabon kantak

Kanpo estekak
-------------

* Gabon-kantak Ahotxak.eus (100dik gora grabazio).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115864905

 |

* Wd Datuak: Q115864905
**Imanol Aiestaran Odriozola** (Donostia, 1974ko azaroaren 10a - ) , txirrindulari gipuzkoar ohia da.

Kirol ibilbidea
---------------

Aita Antonio eta anaia gaztea Patxi ere, txirrindulariak izan ziren. 

Afizionatuetan emaitza onak lortu ondoren, 2000. urtean Relax-Fuenlabrada taldean pasatu zen profesionaletara. Emaitzarik onena 2001eko Andaluziako Itzuliko etapa batean lortutako seigarren postua izan zen. AEBetako Webcor taldean aritu zen 2004an, bereziki Chris Hornerren laguntzaile lanetan. Aldi honetan, Sea Otter Classic-ean seigarrena amaitu zen.

Erretiratu ostean, maratoiari ekin zion. Ezkondua eta hiru seme-alabaren aita, Morgan emaztea Estatu Batuetan ezagutu zuen..

Palmaresa
---------

**1994** 

* Uharteko Udala Saria

**1998** 

* 3. Euskal Herriko errepideko txapelketan

**1999**

* San Pedro Saria
* San Bartolome Saria
* 3. Xanisteban Sarian
* 3. Leintz Bailarari Itzulian

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Imanol Aiestaran - Siteducyclisme.net
2. ↑  Imanol Aiestaran - Procylingstats
3. ↑  {{url= exciclista Imanol Ayestaran se plantea «bajar de 2h40, aunque sé que es difícil»|aldizkaria=diariovasco.com|data=2018-11-24|egilea=M. J. Silvanos}}

Kanpo estekak
-------------

*
**Juan Crisostomo Goienetxe Agerrebere** (Irurita, Baztan, 1741eko urtarrilaren 26a - Arequipa, Peru, 1813ko otsailaren 27a) nafar militar, politikari eta merkataria izan zen.

Biografia
---------

Iruritako Indakoetxean jaio zen, 1741eko urtarrilaren 26an. Aita Pedro Goienetxe Grajitena eta ama Maria Bautista Agerrebere Iturralde izan zituen. Iruritako Indakoetxea, Goienetxea, Grajitena, Iturregia eta Agerreberea, Anizko Arraioz eta Maritorena eta Zigaurreko Iturraldea etxeetako oinordekoa zen.

1768an, 27 urte zituela, Peruko Erregeorderriko Callaoko portura iritsi zen. Amat erregeordearekin harremanetan jarri ostean, Arequipara igorri zuten, Milizia Diziplinatuen sarjentu nagusi kargua zuela. Horretaz gainera, meatze eta nekazaritza lurren ustiapenari esker, aberastasun handia lortu zuen.

1772an Maria Josefa de Barreda y Benavidesekin, alegia, Nicolas de Barreda y Obando, Arequipako lurjabe handienetako baten alabarekin, ezkondu zen. Bost seme-alaba izan zituzten:

* Pedro Mariano (1772-1844), Limako Errege Entzutegiko epailea izan zena.
* José Manuel (1776-1846), Errege Armadako lotinant jenerala eta Guaquiko lehen kondea.
* José Sebastián (1784-1872), Limako artzapezpikua.
* Juan Mariano (1788-1870), merkataria.
* María Presentación.

Goienetxe merkataritzan ere aritu zen; batetik, Europako manufaktura produktuak inportatzen zituen, eta bestetik, eskualdeko pattar saltzaile handiena zen. Horrezaz landa, esklabu-tratuan ere jardun zuen. Irabazien zati bat Penintsulan inbertitu zuen. Jarduera militarrari dagokionez, Tupac Amaru II.aren matxinadaren (1780-1782) aurkako errepresioan esku hartu zuen. 1788an Granadarien kapitain izendatu zuten, eta 1796an sarjentu nagusi. 1786an Arequipako alkatea izan zen, eta epailea geroago.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Juan Crisóstomo de Goyeneche y Aguerrevere Auñamendi Eusko Entziklopedia. Euskomedia.org
2. 1 2 3  Malamud, Carlos D.*La consolidación de una familia de la oligarquía Arequipeña* Revistas.ucm.es

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3187830
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 68169

 |

* Wd Datuak: Q3187830
**Frogmore Estate** *Home Parkeko* 13 ha-ko (130.000 m²) parke pribatua da, Windsor gazteluaren ondoan, Ingalaterrako Berkshireko konderrian. Bere izena Tamesis ibaiaren ondoan dagoen eremu zingiratsu honetan betidanik egon den *igel* (*frog*, ingelesez) ugariri zor zaio.

Jauregian Frogmore House dago, errege landa-etxea, baita britainiar errege familiaren hiru ehorzketa-leku ere: Errege Mausoleoa, Victoria erreginaren eta bere senarraren, Alberto printzearen hilobiak, Kent-eko dukesaren mausoleoa, Viktoria erreginaren ama, eta Errege Hilerria .

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, {{{hizkuntza}}} Wikipediako «Frogmore» artikulutik itzuli da. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.

* Web de *Royal Collection Trust – Frogmore House* — Horarios, direcciones y datos de contacto.
* Web de Royal Windsor: Frogmore House, jardines y mausoleo (en inglés).
* Imágenes históricas del mausoleo real de Frogmore de 1870 a 1901 (en inglés).
**Faustino Aranzabal Salegi** (Donostia, 1968) Gipuzkoako margolari, hizlari eta koreografoa da. Arte Aplikatuetan Graduatua Zaragozan 1989an, 1987-89an, Jose Luis Zumeta, Villalba eta Daniel Canogar artistek zuzendutako pintura-tailerrak egin zituen Donostiako Artelekun, eta litografia eta estanpazio estudioak Don Herbertekin. Kresala elkartearekin lotura zuzena du.

Ibilbidea
---------

Arte eszenikoetan graduatua da, eszenografia espezialitatean. 1987az geroztik bakarkako erakusketak egin ditu Donostian, Andoainen, Errenterian, Zarautzen eta Zizurkilen. Nabarmentzekoak: Keinuka EHUko Errektoreordetzan (Euskal Herriko Unibertsitatea) Donostian eta Sasi Bidetan Durangoko Arte Museoan 2000. urtean. Getxoarten parte hartu zuen Getxon (Bizkaia), birritan Puskak taldearekin 2001ean eta Koropiloak lanarekin 2002an. 2003an Barakaldoko Udal Liburutegian Show time eta Ordiziako Barrena Kultur Etxean Eszeptikoarena aurkeztu zuen eta 2004an Lettres sur la danse Tolosako Aranburu Jauregian.

2003an Itoizko urtegiaren aurkakoek herri horretan antolatutako erakusketan parte hartu zuen.

1993ko ekainean, Kresala konpainiaren zuzendari artistiko izendatu zuten eta talde horrentzat obra berriak sortu ditu, nortasun propioa duen errepertorio koreografikoa txertatuz. 2000. urtean, Han dantzarako ikergunea sortu zuen. Dantzako irakaslea da, eta ikastaro monografikoak ematen ditu Euskal Herrian eta atzerrian. Hezkuntza alorrean dantzaren sentsibilizaziorako hainbat proiektu eta tailer zuzentzen ditu. Dantza tradizionalaren sustraiak hartu, eta «euskal koreografia berrian» ekarpena egitea du asmoa, bi estiloak modu ahalik eta «naturalenean» lotuz.

Zuzendutako koreografia lanak
-----------------------------

* 2021: *Amoria & Dolore*.
* 2018: *Haize hegoa*.

Obra
----

* *Kresala Euskal Dantza Taldea, tradizioa sormen iturri*. Gaztelupeko Hotsak, 2008. ISBN 9788493615727.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q123555223
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 10748

 |

* Wd Datuak: Q123555223
**Al-Hijaz** edo **Hijaz** izenekoa (arabieraz **الحجاز**) Arabiar penintsulako ipar-mendebaldeko eskualde historiko bat da, 1932tik Saudi Arabiaren zati dena. Bere izena *Hejaz*, *Hijaz*, *Hedjaz*, etab... bezala transkribatua aurki daiteke. Bertako hiri nagusia Jidda da, baina ezagunenak Medina dira.

Historia
--------

Bere historiaren zatirik handienean, Al-Hijaz eskualdea unean uneko potentzien menpe izan da: Egipto lehenik eta Otomandar Inperioa ondoren, eta tokiko gobernaria Mekako xerifea izan zuen.

Denbora gutxi iraun zuen haren independentziak, Lehen Mundu Gerraren ondoren Arabiar Matxinada altxamenduak (non Arabiako Lawrencek parte hartu zuen) otomandar boterea kanporatu zuen. Independentzia 1916an aldarrikatu zuen, haxemien dinastiaren gidapean geratu zen; haren buruak Hussein ibn Alik, Meka Mekako jerife tituluarekin gobernatzen zuen.

1924an, Al-Hijaza, Banu Saud klanak hartu zuen, ondoan zegoen erdialdeko Arabiako Najd lurraldearen erregeorde zirenak. Haxemiak boteretik bota eta Al-Hijaza Najdari erantsi zitzaion 1932an, Saudi Arabia izeneko estatu berria sortzeko.

Erresuma Batuak Irak eta Jordaniako tronuetan jarri zituen haxemiak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q169977
* Commonscat Multimedia: Hejaz

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 240357380
* BNF: 11960276w (data)
* GND: 4096070-5
* LCCN: sh00003133
* NKC: ge516945
* SUDOC: 027596931
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 7016669

 |

* Wd Datuak: Q169977
* Commonscat Multimedia: Hejaz
**Walter Clopton Wingfield** (Ruabon, Gales, 1833ko urria - Londres, Ingalaterra, 1912ko apirilaren 18a) belar tenisaren aitzindarietako bat izan zen.  

Gem alkateak eta Augurio Pererak 1872an Leamington Spa-n burututako "lawn tennis-aren" garapenaren ondoren, Jeu de Paume zaharrean oinarrituta,  Clopton Wingfield-ek 1874an *Sphairistike* izendatu zuen joko bat kaleratu zuen, pilota jokoaren greziar hitza. Arau berrien jokoa laster oso ezaguna bihurtu zen Britainia Handiko gizarte-klase aberatsenen artean. 1880ko hamarkadan, tenis pistak sortu ziren herrialde osoan. 

Walter Clopton Wingfieldek bi teniseko arau liburu ere idatzi zituen: *The Book of the Game* eta *The Major's Game of Lawn Tennis*. *Butterfly Bicycle (Tximeleta Bizikleta)* ere asmatu zuen. 1997az geroztik Nazioarteko Tenisaren Ospearen Aretoan saritua izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Tyzack, Anna,The True Home of Tennis *Country Life*, 22 June 2005
2. 1 2  J. Perris
(2000) Grass tennis courts: how to construct and maintain them p.8. STRI, 2000

Kanpo estekak
-------------
**Jose Mari Etxebarria Lejarraga** (Zornotza, Bizkaia, 1942ko abenduaren 19a) euskalaria da.

Biografia
---------

Teologian lizentziatu zen Erroman 1968an, eta Filologia Erromanikoan Deustuko Unibertsitatean, 1975ean. Etniker Bizkaiako kidea da 1973tik, eta *Euskal Herriko Atlas Etnografikoan* parte hartu du. Euskaltzaindiko Dialektologia Batzordeko kidea da 1981. urteaz gero, eta batzordeko idazkaria 1983tik aurrera. Urte horretan berean *Euskal Herriko Atlas Linguistikoa* bere ardurapean hartu zuen taldean sartu zen. 1979-1980 ikasturteaz gero eskolak eman ditu Deustuko Unibertsitatean.

Ahozko euskara eta euskalkiak izan dira Etxebarriaren ikerketen gai nagusiak. 1987an Hizkuntza eta Literatura Saileko idazkaria izan zen Eusko Ikaskuntzan. 1992tik 1995ra sail horretako lehendakari ere izan zen.

Hainbat liburu eta lan argitaratu ditu, besteak beste: *Euskal dialektologiarako testo eta ariketak* (1983), *Euskararen oinarrizko hiztegia* (1987), *Euskalki guztien etnotestoak* (1991), *El verbo auxiliar vasco, Formas unificadas y dialectales* (2002), *Euskarazko grabaketak 1913-1917. Grabaciones en euskara* (2008), *Amorebieta-Etxanoko hiztegi etnografikoa* [CD] (2009).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011-12-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260677
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 149579
* Lur: 02039/eu\_e\_4301/e4301

 |

* Wd Datuak: Q12260677
'***Gaueko izar'*** Erein-ek 2000n argitaratu zuen gabon-kanta da *Euskal kantak* kantutegian.

Hitzak
------

Gau izartsua (Van Gogh)
Horrela dago jasota abestia, ahozko kantutegitik hartutako partituratik.

*Gaueko izar argitsuena*
*piztutzeakin batera,*
*haurtxo eder bat etorri zaigu*
*gaur arratsean etxera.*
*Ordu ezkeroz etxeko danak*
*poztuta zoratzen gera,*
*haurra dalako zerutik honuntz*
*datorren Jainko berbera.*
*Alai ta pozik kanta dezagun*
*haurtxo honen etorrera,*
*gure iluna alaitutzeko*
*jaio dan argi ederra.*
*Gaurtik aurrera atzerri hontan*
*zorionekoak gera,*
*haurra dalako zerutik honuntz*
*datorren Jainko berbera.*

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Gaueko izar - Euskal kantutegia - Eusko Ikaskuntza» *www.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-12-22).
2. ↑    «Bilaketa - Euskal kantutegia - Eusko Ikaskuntza» *www.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-12-22).

Ikus, gainera
-------------

* Olentzero
* Gabon kanta
* Kategoria:Euskal gabon kantak

Kanpo estekak
-------------

* Gabon-kantak Ahotxak.eus (100dik gora grabazio).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115800927

 |

* Wd Datuak: Q115800927
**Iñigo Benito Lopez de Armentia**, pilota arloan **Nalda III.a** deituraz ezaguna (Gasteiz, Araba, 1978ko maiatzaren 25a) esku huskako pilotari profesional ohia da. Atzelari jokatzen zuen, Asegarce enpresarekin lehenik (1998-2004) eta Asperekin gero (2004-2009). Estatistika ofizialek diotenez, 1,75 m luze da, eta 78 kg pisatzen zuen. Profesionaletako estreinako partida 1998ko martxoaren 29an jokatu zuen, Larderoko pilotalekuan. 2009ko uztailaren bukaeran erretiratu zen, eskuin eskuan zuen fibrosia gainditu ezinda. Hamaika urteko ibilbide profesionalean, 210 patida jokatu zituen, tartean zenbait estelar; horietatik 96 irabazi eta 114 galdu zituen. Ez zen txapelketa nagusietan nabarmendu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)** Tino REY: «Despedida con pesar», *El Correo*, 2004-03-11.
2. ↑  **(Gaztelaniaz)** Carlos ZULUAGA: «Nalda III abandona la pelota a causa de su maltrecha mano derecha», *Manista.com*, 2009-07-22.
3. ↑  **(Gaztelaniaz)** Tino REY: «El pelotari Íñigo Nalda abandona la profesión», *El Correo*, 2009-07-21.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260088

 |

* Wd Datuak: Q12260088
Tortolosak
**Tortolosak**, **kurkuluxak** edo **txokoak** arkumeen hanketako tortolos hezur txikiekin egiten den Euskal Herriko haur-jolas tradizional bat da, munduan zehar ere zabaldua, hezurrak bota eta suertatzen diren aldeak zein diren, jaurtitzaileak irabazi edo galdu egiten duena. Aldaera batzuetan tortolosak orden jakin batean jasotzea, edo gero eta kopuru handiagoak biltzea da helburua.

Aldaera anitz dituen jolasa eta Euskal Herrian ere herriz herri izendapen ezberdinak dituena: kaloka Donostian, sakaponak Zestoan eta asakaponak Zumaian. Hezurraren lau alde posibleek ere izen ezberdinak jasotzen dituzte: 

Tortolosen lau aldeak. Azpian lepo eta zulo aldeak. Gainean belarri eta koxk aldeak.
* Lepo: kanporantz borobildua den aldea.
* Zulo: sakonune nabarmena duen aldea.
* Belarri: belarri itxura duena.
* Koxk: alde leunena.

Tokika bestelako izenak ere badaude. Bestalde, gazteleratik eratorritako *pone*, *sake*, *karne*, *kulo* ere erabiltzen dira.

Antzinako Grezian, *astragaloi* izenez, eta Erroman, *tali* izenez, sarri jolasten zen tortolosetan eta dadoen aurrekariak izan ziren. Tortolosetan, ordea, aldeek suertatzeko probabilitate ezberdinak dituzte, aldeko eta aurkako konbinazioak sortuz horrela. Adibidez, Erroman *Venus* izeneko konbinazioak lau *tali* edo tortolos alde ezberdinak suertatzea adierazten zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Angulo Martin, Patxi.  (1997). «Mundu zabaleko jokoak. Jokoen mundu zabala» *www.elhuyar.eus* (Elhuyar) ISBN 978-84-92457-60-1. (Noiz kontsultatua: 2021-12-19).
2. ↑    «Zumaiako hitz bereziak: Asakapon -» *Baleike.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-08-25).
3. ↑   «Tortolosetan; tortolosaren aldeak - Ahotsak.eus» *ahotsak.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-07-08).

Ikus, gainera
-------------

* Jokoenea

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Julio de Urquijo: Tabas y peonzas en el País Vasco, *www.euskomedia.org* webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20452
* Commonscat Multimedia: Knucklebones

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85069194
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q20452
* Commonscat Multimedia: Knucklebones
**Bosniako Eliza** XIII. gizaldian Erromako Eliza Katolikotik bereizitako kristau-eliza targozalea izan zen, eta bere kabuz jardun zuen, Frantziskotarrak Erromako agintea berrezartzen saiatu ziren arte, 1340ko hamarraldian. Ordutik aurrera Bosniako Eliza eta Erromako Eliza Katolikoa elkarren aurka lehiatu ziren, haren funtzionarioak iraitzi edo katolizismora bihurtzera behartu zituzten arte, turkiarren konkistaren aurregunetan. Elizaren bizialdian Aita Santuaren idazleek bosniarrak zinausletzat salatu zituzten, eta haietako batzuek ere dualista eta manestartzat jo zuten. Salaketa haiek zirela-eta, Bosniako Eliza lehenagoko Balkanetako erlijio-elkarte manestar baten erakundetzetzat jo izan ohi da, Bulgariako bogomildarrena, alegia. Edozelan ere, gaur egun, hainbat adituk ohizko teoria hura zalantzan ipintzen dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Malcolm, Noel.  (1996). *Bosnia, A Short History - New, Updated Edition.*  Papermac, 14 or. ISBN 0333662156..

Ikus, gainera
-------------

* Bosniako Erresuma
| **Kanpandegi kalea** |
| --- |
|  Donostia, Parte Zaharra |
|  |
| HerrialdeaLurraldea |  Euskal Herria Gipuzkoa |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Kanpandegi kalea is located in Euskal HerriaKanpandegi kaleaKanpandegi kalea | Kanpandegi kalea is located in GipuzkoaKanpandegi kaleaKanpandegi kalea |
| Kanpandegi kalea is located in Donostiako Parte ZaharraKanpandegi kaleaKanpandegi kalea |

 |
| Koordenatuak: | 43°19′22.7″N 1°59′12.9″W﻿ / ﻿43.322972°N 1.986917°W﻿ / 43.322972; -1.986917
 |

**Kanpandegi kalea** Donostiako Parte Zaharreko kale bat da. Ijentea kaletik Koruko Andre Mariaren kaleraino doa. Izena Santa Maria eliza ondoan zegoen kanpandorretik dator.

Kale honek Parte Zaharreko zonalde altuenak batzen ditu (Urgull mendiko beheko aldea eta Fermin Kalbeton kaleko goiko duna) eta, horregatik, Portu kalea zubi baten bidez igarotzen du.

Kale historikoa
---------------

Kale honek aspalditik gorde du bere izena. 1630ko Udal Ordenantzetan agertzen da lehen aldiz: "Nikolas Orendainen etxetik Santa Mariaren kanpandorreraino". 1813ko hiri-hondamendiaren ondoren kalea hobetu zen, zuzenago eta zabalago eginez. Kale horretan Zubi-gain elkartea eta San Migel Goiaingeru ikastetxea (ezagunago Elizaran ikastetxea bezala) daude

Izenaren jatorria
-----------------

XIII. mende edo XIV. mendetik, Santa Maria elizaren ondoan kanpandorre bat egon zen. Dorre horrek orratza eta lau kanpai-horma alboetan zituen. Dorrea espetxe moduan eta, halaber, elizaren kanpandegi bezala erabili izan zen. Zoritxarrez, gertatutako lurrikaren ondorioz dorrea pitzatu egin zen. 1817ko ekainaren 4ean Udalak dorrea botatzea erabaki zuen. Eraikuntza horretatik ateratako harriak beste etxeak egiteko erabili zen, Boulevardeko San Jeronimo kalea eta Kale Nagusiko artekoak, alegia; etxe horiek Nemesio Salcedorenak bezala ezagutzen dira.

Kanpandegi kaleko zubitik Portu kalearen ikuspegia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Kalearen ezaugarriak Donostiako Udalaren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21572090

 |

* Wd Datuak: Q21572090
**Anna Petrovna Búnina** (1774ko urtarrilaren 18a -1829ko abenduaren 16a) Errusiako poeta izan zen, bere literatur lanetik soilik bizi izan zen lehen idazle errusiarra izateagatik ezaguna.. Iván Bunin Nobel saridunaren senidea.'

Biografia
---------

Urusovo herrian jaio zen Anna, Riazango gobernazioan (gaur egun, Lípetsk-eko obblastean). Ama erditzean hil zen, eta hainbat senidek hezi zuten, oinarrizko hezkuntza bakarrik jasoz. 13 urte zituela hasi zen idazten, eta 1799an argitaratu zuen lehen lana.

San Petersburgora joan zen 1802an, aitaren herentzia txiki baten laguntzari esker. Bere etxea ezarri eta tutoreen bidez hezten jarraitu zuen. Idazketan erabat aritzen da, patroien eta mezenasen laguntzaz emandako laguntzari eta bere obren salmenten diru-sarrerei esker.

Familia inperial errusiarrak pentsioak eman zizkion 1809, 1810 eta 1813an. 1807tik 1810era, Gavrila Derzhavin eta Alejandro Shishkoven tertulia literarioaren parte izan zen. Shishkov aurkeztu zioten, eta Shishkov haren aholkulari bihurtu zen, familiako harremanei esker. 1811n Errusiar Hitzaren Maitaleen ohorezko kide izendatu zuten.

Bere lehen lana *La Musa Novata* izan zen, 1809an argitaratua, eta ondoren bigarren alea, 1812an izenburu berekoa. Britainia Handira joan zen 1815-17an, bularreko minbizia tratatzeko, baina ez zuen lortu nahi zuen emaitza. 1819an *hautatutako lanen* bolumen bat argitaratu zuen. 1820an, Literatura, Zientzia eta Arteak Maitaleen Elkarte Libreko ohorezko kide izendatu zuten. San Petersburgon utzi zuen 1824an, bere gaixotasunak okerrera egin zuenean, eta senideekin bizi zen, baina bere independentzia finantzarioari eutsi zion. Denisovkan hil zen, Riazango gobernazioan, 1829an, eta Urusovon lurperatu zuten.

Kritika
-------

Buninak era askotako gaiak landu zituen, estilo eta metrika desberdinak erabiliz, aurreko poeta errusiarrek baino aldaera gehiagorekin. Bere lanean, emakumeen esperientziei buruzko behaketa originalak egiten ditu, batez ere gizonekiko gatazketan. Bere poesia ezaguna izan zen bere garaian, Solasaldiko bere aurkarien satira eta famatua izatera iritsiz, Arzamas Elkartekoak barne, Bunina kide zen Errusiar Hitzaren Maitaleen estetika kontserbatzailearen aurkakoak zirenak.Haren lanak, hein handi batean, ahaztuta geratu ziren hil ondoren, hein batean garaiko gizartearen erasoek eraginda, eta horrek geroko eragina mugatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Bagdasarova, Sofya. «Первая в профессии: поэтесса Анна Бунина» *Культура.РФ* (Ministry of Culture of the Russian Federation).

Kanpo estekak
-------------
*Inocybe griseolilacina*

Sinonimoak: *Inocybe personata*, *Inocybe pusio*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 1,5 eta 3 cm bitarteko diametrokoa, lehenengo koniko-ganbiletik ganbil-laura, titi txiki batekin; ertz inkurbatua, gortinaren hondarrek oxkarratua. Kapelaren azala iletsua edo fibrilatsu-tomentuda, ezkatatsua, pitzatua, okre-marroi kolorekoa tindu moreekin.

**Orriak:** Zabal, zertxobait sabeldunak, more kolorekoak ale gazteetan eta okre kolorekoak helduaroan.

**Hanka:** Nahiko luzea, zilindrikoa, okertua, azala morexka kolorekoa eta fibrila zuriekin.

**Haragia:** Zurixka, kapelan eta oinean apur bat morea. Irin usain sendoarekin.

**Etimologia:** *Inocybe* terminoa, muskulua, nerbioa, zuntza esan nahi duen. "is inós" hitzetik eta burua, esan nahi duen "cybe" hitzetik dator, hau da, zuntzezko kapela.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria, zenbait autoreren arabera toxikoa da.

### Nahasketa arriskua

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean. Hostogalkorren basoetan, ale gutxiko taldeak eratzen ditu. Urria

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 238 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  Sociedad micológica Barakaldo. Investigación y divulgación de la micologia.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Morales Pulido Juan, Carmona Perate José Julián.  (1981). Sociedad Micologica Extremeña, Medalla de Extremadura 2019.
**Europako Neutroien Espalazio Iturria** (ingelesez: *European Spallation Source* edo **ESS** siglekin ere ezaguna) diziplina anitzeko ikerketa-zentro bat da, munduko neutroi-iturririk indartsuena erabiliko duena. Instalazioa Lunden (Suedia) eraikitzen ari dira. Europako hamahiru herrialdeen proiektu bateratua da. Eraikuntza 2025erako amaituta egotea aurreikusten dute.

ESSk neutroiak sortuko ditu espalazio-prozesuaren bidez (prozesu horretan gorputz batek zatiak igortzen ditu inpaktu baten edo estresaren ondorioz), tenperatura baxuan helio likidoarekin mantendutako wolframiozko bloke birakari batean protoi azeleratuen inpaktuaren bidez. Neutroiak hainbat material ikertzeko estazio esperimentaletara garraiatzen dira, arlo zientifiko eta teknologiko askotan aplikatzeko. Zehaztapenen arabera, ESSren neutroi-sortak 30 aldiz distiratsuagoak izango dira antzeko beste iturri batzuetan sortatutakoak baino.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Berggren, K.-F. and A. Matic 2012. Science at the ESS: A brief outline. In O. Hallonsten (ed.) In pursuit of a Promise: Perspectives on the political process to establish the European Spallation Source (ESS) in Lund, Sweden (pp 31-47). Lund: Arkiv Academic Press, 2012.
2. ↑   ESFRI Roadmap 2018. *European Spallation Source ERIC.* .

Kanpo estekak
-------------
**Cytophaga** generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, bazilo itxura dutenak. Bacteroidales ordenean sailkatuta daude.

Cytophagak mugimendu bitxia du: ez ditu flageloak, eta mugimendu irristakorra du. Bakterioak substratu bati atxikitzen dio, eta horren inguruan irristatzen da. Higidura mota honek desplazamendu azkarra sortzen du, eta bakterioak 150 μm/minutuko abiadura har dezake. Mugimendu berezi honek balio taxonomikoa izan zuen iraganean.

Cytophaga aerobio hertsia da eta lur-zoruan eta uretan oso hedatuta dago .

Genero honetako bakterioek ezaugarri metaboliko bitxia dute: degradazioari oso erresistenteak diren polisakarido batzuk degradatzeko gai dira (zelulosa, kitina...). Zelulosa degradatzeko gaitasuna oso garrantzitsua da mikrobiologia industrialean, eta zelulasa entzima hidrolitikoari esker zor zaio. Cytophagak ekoizten dituen zelulasa horiek ez daude bakteriotik kanpo, bakterioaren bilgarrian baizik. Horregatik, zelulosa digeritu ahal izateko bakterioak harreman fisikoa eduki behar du zelulosa-zuntzekin.

Cytophaga erraz kultibatzen da laborategian zelulosa duen agar bateko hazkuntza-ingurune batean. Hazkuntza-ingurune horretan Cytophagak gune argiagoak sortuko ditu zelulosa metabolizatzen duenean.

Genero honetako espezie batzuk arrainen patogenoak dira, eta kalte handiak sortzen dituzte arrain-haztegietan

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Madigan M.T. Martinko J.M. Parker J. *Brock Mikroorganismoen biologia* (2007) E.H.U-ak euskaratua: 533 orr. ISBN: 978-84-9860-026-1.
2. ↑   Madigan M.T. Martinko J.M. Parker J. *Brock Mikroorganismoen biologia* (2007) E.H.U-ak euskaratua: 533 orr. ISBN: 978-84-9860-026-1.
**Genozidio-Krimena Prebenitzeko eta Zigortzeko Hitzarmena (GKPZH)** –ingelesez, **CPPCG** bezala laburtua– edo **Genozidio-Hitzarmena**, genozidioa kriminalizatzen duen eta bertan parte hartzen duten Estatuak debekua betetzera behartzen dituen nazioarteko ituna da. Genozidioa delitu gisa kodetu zuen lehen tresna juridikoa izan zen hau, bai eta Nazio Batuen Batzar Nagusiak aho batez onartutako lehen giza eskubideen ituna; izan ere, GKPZHa 1948ko abenduaren 9an adostu zen, Nazio Batuen Batzar Nagusiaren hirugarren saioan. Hitzarmena 1951ko urtarrilaren 12etik dirau indarrean; egun, 2021erako, 152 estatukide ditu barnean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide» *United Nations Audiovisual Library of International Law*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q865344
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 183873516
* GND: 4162049-5
* BOE: BOE-A-1969-170
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q865344
**Nahirqo** Kuxeko Erresumako lehenengo erregina-ordeari esleitutako izena da, erresuma hau gobernatu zuen lehenengo emakumea, hain zuzen ere, K.a. II. mende erdian. Meroeko Beg. N. 11 piramidean lurperatua dago. Uste denez, erregealdi honen aurretik Adikhalamani erregearen emazte bezala ere agindu zuen.

Hasiera batean, erregina hau eta Shanakdakhete nahastu egin ziren, baina Shanakdakhetek askoz beranduago gobernatu zuen, AD mendearen lehen erdian.

Beg. N 11 piramidea, Meroen.
Meroen dagoen Beg. N 11 piramidearen jabearen izena ezezaguna da, hala ere, ikonografiaren arabera erregina batekin identifikatzen da. Tanyidamani, Adikhalamaniren semea, hilobian irudikatzen denez, lurperatuta dagoena bere ama dela uste da, Nahirqo. Kuxeko erregina-orde batekin ere identifikatu dute Nahirqo, estatua bikoitz batean irudikatua. Estatua hori, ziur aski, heriotzari eskainitako Meroeko tenplu batetik dator.

Adikhalamaniren zuzeneko oinordekoa Tabirqo izan zitekeen, baina oso ezaguna da, ustez goiz hil zelako. Baliteke Nahirqok tronua hartu izana Tabirqo gobernatzeko gazteegia zelako eta ondoren boterean mantendu izana gaztearen heriotzagatik. Nahirqoren erregealdia K.a. II. mende erdikoa da. Ikonografiaren arabera, K.a. 145. urtearen inguruan gobernatu zuela uste da eta beraz, Tolomeo VIII Physcon-en garaikidea litzateke.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   **(Ingelesez)** Kuckertz, Josefine.  (2021-04-27). «Meroe and Egypt» *UCLA Encyclopedia of Egyptology* 1 (1) (Noiz kontsultatua: 2023-12-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q121378694

 |

* Wd Datuak: Q121378694
**Tlacotalpan** Veracruz estatuaren hego-ekialdeko herri bat da , Papaloapan arroaren mugen barruan, Mexikon, bere izenak "lur hautsiak" esan nahi du. Mexikoko Golkoko kostaldean kokatua, arrantza tradizioagatik eta urtero antolatzen dituen jarocha eta décima musika jaialdiengatik ezaguna da; era berean, herri-arkitektura eta Andaluziako musikaren, Afrikako erdialde-mendebaldeko musikaren eta Mesoamerikako jatorrizko kulturen arteko lotura kultural eta historiko garrantzitsua osatzen du.. 

Ibai-portu bat ere bada, Papaloapan ibaiak inguratua eta ureztatua, udalerrian San Juan eta Tesechoacán ibai adardunak ere baditu; 646,51 km²- ko hedadura du, estatuko lurralde osoaren % 0,89arekiko eta Veracruzeko portutik 90 km-ra dago, Tuxtepec hiritik 110 km-ra, Xalapa hiritik 203 km-ra, estatuko hiriburua eta Mexiko Hiritik 500 km-ra gutxi gorabehera.

Tlacotalpaneko hirigune historikoa Unescok Gizateriaren Ondare izendatu zuen 1998an .

Erreferentziak
--------------

1. ↑  veracruz.gob.mx - Tlacotalpan
2. ↑   Centre, UNESCO World Heritage. «http://whc.unesco.org/es/list/862» *whc.unesco.org*.

Kanpo estekak
-------------

* Udalaren webgune ofiziala
* Tlacotalpaneko turismoa, zerbitzuak eta informazioaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q903792
* Commonscat Multimedia: Tlacotalpan, Veracruz

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 309637685
* NARA: 10037239
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 862

 |

* Wd Datuak: Q903792
* Commonscat Multimedia: Tlacotalpan, Veracruz