recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
"Umezurtzak", Thomas Kenningtonen margolanean (1885).
**Zurtza** edo **umezurtza** gurasorik gabeko haurra, haiek hil, derrigortuta haurrarengandik banatu edo haurra abanadonatu dutelako. Herrialde garatuetan haur zurtzen portzentajea txikia izaten da, pertsona helduen bizitza-itxaropena luzea delako. Herrialde azpigaratuetan berriz, umezurtzen arazoa larria da, egoera horretan dauden haurrak ugariagoak izateaz gainera, horien aldeko babes-sistema eraginkorrik egoten ez delako. Hain zuzen, herrialde horietan umezurtzak kaleko haur bilakatzeko arriskua izaten da.

Historian, haur zurtzak umezurztegietan jaso, zaindu eta hezi badira ere, egun beste familia batek hartzea hobesten da. Gerra izan da haur zurtzak sorrarazi eta horien arazoa larriagotu egiten duen faktore nagusienetakoa.

Historia
--------

Europako lehenengo ama-haurren ospitalea Bartzelonan sortu zuten 1370ean, *Casa d'Infants Orfes* izenekoa. Eraikina oraindik existitzen da, Ramelleres kalean, gaur egun Ciutat Vellako barrutiaren bulegoak barruan dituelarik. 1883an ospitalea Les Corts auzora aldatu zuten, Can Cavallé masian, Camp Nou estadioaren ondoan.

Pertsona ezagunen artean Nelson Mandela, Edgar Allan Poe, Leo Tolstoy, Louis Armstrong, Marilyn Monroe edo Ray Charles umezurtzak izan ziren.

Herri kulturan
--------------

Europan herri ipuinetan sarritan pertsonaiak umezurtzak izaten dira, Edurnezuri edo Errauskine esate baterako. Halaber, superheroi klasikoak ere umezurtzak dira, adibidez Superman, Batman, Spiderman, Ironman, Daredevil, Robin, Lobezno eta abar.

Munduan
-------

Txinan 2005ean kalkulatzen zen 573.000 umezurtz zeudela 18 urtetik beherakoak. Errusian bestela
2002an 650.000 ume bizi ziren umezurztegietan. 16 urterekin ateratzen dira normalean, eta estatistiken arabera % 40a *homeless* bilakatzen dira eta % 30a kriminal edo bere buruaz beste egiten dute.

Latinamerikan "kaleko ume"-ek presentzia handia daukate (Brasilen *meninos da rua*). Afrikan, bereziki zabalduta dagoen errealitatea da "HIESaren umezurtzena", gaixotasunak hildako ama edota aitarik gabeko umeena alegia.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)****(Gaztelaniaz)****(Frantsesez)**UNICEF-en webgune ofiziala.
* **(Ingelesez)**"Children orphaned by AIDS" (UNAIDS)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193279
* Commonscat Multimedia: Orphans

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11991946r (data)
* GND: 4139277-2
* LCCN: sh85095750
* NDL: 00566906
* NKC: ph200850
* NARA: 10642497
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 016588
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D054540

 |

* Wd Datuak: Q193279
* Commonscat Multimedia: Orphans
***Zurrutero alaia*** (nederlanderaz: *De vrolijke drinker*) Frans Halsek 1627-1628an margotutako margolana da. Erabili zuen teknika olioa margo-oihal gainean izan zen. Luze-zabala 81,5x66,5 zm-koa da. Gaur egun Amsterdamgo Rijksmuseumen ikus daiteke. Halsek margotu zuen arteko erretratu ezagunena da.

Margolanaren ezaugarriak
------------------------

Pertsonaia bakarreko erretratua da, Frans Halsen obran ohikoa. Pertsonaia aurrera begira dago eta, irribarrez, eskuineko eskuaz agurtzen du; ezkerreko eskuarekin, aldiz, so-egileari kopa bat ardo eskaintzen dio, margolanetik irteten. Protagonista gizona da, herriko pertsonaia ohikoa, urteetan sartua. Hegal zabaleko txapela darama. Gorputz erdian, gerrikoa darama non Maurizio printzearen medailoia ikusten den. Gizona, bestela, ez dakigu zein den.

Margolanak baikortasuna eta alaitasuna transmititzen du. Hori, adibidez, koloreetan ikus daiteke: guztiak argiak dira; salbuespen bakarra kapelaren beltza izanik. Argiak distiratsuak dira. Guztiak errealismoaren sentipena ematen du. Irudia espontaneoa da, indar handikoa.

Halsen lanetan ohikoa den moduan, atzean ez da paisaia edo irudirik ikusten.

Herbehereetako margolaritzan margolanaren elementuak so-egileari hurbiltzeko joera zegoen, nolabait margolanaren mugak puskatuz. Kasu honetan joera hori baieztatzen da, bereziki edalontziaren eskaintzarekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Olivar, M. *Cien obras maestras de la pintura*, Biblioteca Básica Salvat, 1971. ISBN 84-345-7215-X

Kanpo-estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Louvre musoearen webguneko fitxa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q650635
* Commonscat Multimedia: The Merry Drinker

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Handle: url

 |

* Wd Datuak: Q650635
* Commonscat Multimedia: The Merry Drinker
**Moraxella** generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, koko edo kokobazilo itxura dutenak. Koko horiek bikoteetan agertzen dira sarritan (diplokokoak).

Gehienak ez dira mugikorrak, eskakizun nutritibo zorrotzak dituzte eta ez dute esporarik sortzen.

Genero honen ezaugarri biokimiko nagusiak hauek dira:

* aerobio hertsiak (O/H: +/-)
* oxidasa (+)
* katalasa (+)
* gluzidoak ez dituzte katabolizatzen

Bakterio hauek ohikoak dira errinofaringean eta goiko arnas bideetan. Komentsal ez-kaltegarriak dira gehienak, baina zenbait espezie eta andui oportunistak izan daitezke (*Moraxella catarrhalis*, *Moraxella lacunata*...), konjuntibitis, otitis eta arnas bideetako gaitzak sortuz.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q138309
* Wikispecies Espezieak: Moraxella

---

* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 83166
* GBIF: 3219792
* ITIS: 957631
* NCBI: 475
* WoRMS: 571362
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D009016

 |

* Wd Datuak: Q138309
* Wikispecies Espezieak: Moraxella
**¡A la caza del cuadro!** Francisco Ibáñezek sortutako pertsonaiarik ezagunenak diren Mortadelo eta Filemonen abentura bat da.

Istorioa
--------

Bacterio profesoreak bere margolan bilduma saldu du. Margolan horietako batean Superrak *top secret* zen dokumentu bat gorde zuen, baina orain ez du gogoratzen horietako zeinetan gorde zuen. Mortadelo eta Filemonek margolan horien erosleen etxeetara joan beharko dute, eta margolan bakoitzean dokumentua bilatu jabeak ohartu gabe.

Iruzkinak
---------

Mortadelo eta Filemonek ikertu beharko duten margolan jabeetako bat Rompetechos da, pertsonaia honek agenteekin abentura batean parte hartzen duen lehen aldian (El sulfato atómicon bere senideren bat izan behar duen Rompetechen bat agertzen den arren).

Laugarren ataletik aurrera sarrera Mortadelo, bere mozorroen ondorioz nahi gabe Filemoni arazoak ematen da.

Agenteek bilatu beharreko margolanek "Egun lainotsua eguzkiarekin ilargiaren argitan", "Lehortea Ipar Poloan", "Bazilo begiokerra aza zelai batean", edo, nabarmenki, "Zirtzilkeria handia", Vázquez-Sanchisen elkarekoizpen bat bezala aurkezten dena, Blas Sanchís Bonetenganako erreferentzia bat izan daitekeena, garai hartan Vázquezen komiki apokrifoen sormena antolatzeaz arduratzen zena.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Magín el mago** | **Mortadelo eta Filemonen abenturak**1971 | Ondorengoa**Los inventos del profesor Bacterio** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5941511

 |

* Wd Datuak: Q5941511
Eguberria Norvegiako zahar-egoitza batean.
**Zahar-egoitza**, **zaharren egoitza**, **zahar etxe** edo **zahar-etxe** adineko pertsonen aisiarako eta kulturarako zentroa da, beren ahalmen fisikoak eta mentalak lantzeko, eta beren sormena eta parte-hartzea sustatzeko prestatua. Emandako zerbitzuen aniztasuna eta intentsitatea oso aldakorra izan daiteke. Normalean, legeak araututako gutxieneko zerbitzu batzuk daude, honako hauek barne hartzen dituztenak: mantenua, gaitasun funtzionalen estimulazioa, dinamizazio soziokulturala, osasun-arreta, gizarteratzeko laguntza eta terapia okupazionala.

Aurrekoaz gain, zerbitzu medikoa, erizaintza, laguntza psikologikoa, garbitegia, harrera eta bizikidetza, familia-laguntza, garraioa eta botikak ematea ere eskaintzen dituzte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «**zaharren egoitza** - Euskaltzaindiaren Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-09-06).
2. ↑   «**zahar-etxe** & **zahar etxe** - Euskaltzaindiaren Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-09-06).
3. ↑  Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2009]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q837142
* Commonscat Multimedia: Nursing homes

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4139269-3
* LCCN: sh85078270
* NARA: 10644257
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 10783
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D009735

 |

* Wd Datuak: Q837142
* Commonscat Multimedia: Nursing homes
**Nada Dimić** (serbieraz: Нада Димић; Divoselo, 1923ko irailaren 6a - Stara Gradiška, 1942ko martxoaren 17a) jugoslaviar komunista izan zen. Jugoslaviako Herriaren Heroia izendatu zuten Bigarren Mundu Gerran hil eta urte gutxira.

Bizitza
-------

Nada Dimić Divoselon jaio zen, Gospić herritik hurbil, Serbiarren, Kroaziarren eta Esloveniarren Erresuman (gaur egungo Kroazian), serbiar etniako familia batean. Oinarrizko eskolan lau urtez ikasi ondoren, Zemunera joan zen ikastera. Han beste lau urte eman zituen gimnasioan ikasten eta urtebete bat ekonomia akademian. 1938an Gazteria Komunistan sartu zen eta 1940an Jugoslaviako Komunisten Liga alderdian.

Bigarren Mundu Gerran Jugoslavia inbaditu zutenean, 1941eko ekainean Sisakeko lehenengo brigada partisanoan sartu zen, Kroaziako lehenengo brigada partisanoa izan zena. Urte berean, Ustaxaren poliziak Dimić atxilotu zuen Sisaken. Zagrebeko espetxera zeramatenean, honek pozoia irentsi zuen galdeketak ekiditeko. Hala ere, pozoiak ez zuen hil. Handik gutxira Alderdiaren Zagrebeko zelulak erreskatatu zuen eta partisanoen esku zegoen Kordun aldera eraman zuten.

Intoxikaziotik sendatu eta gero, Karlovacera joan zen eta han partisanoen ezkutuko agente gisa lan egin zuen. 1941eko abenduaren 3an italiarrek preso hartu zuten eta Ustaxaren poliziaren esku utzi zuten. Ustaxak torturatu zuen, baina Dimićek inolako informaziorik emateari uko egin zion. Azkenik, 1942ko otsailean Stara Gradiškako kontzentrazio esparrura bidali zuten. Handik hilabetera erail zuten bertan, 18 urte zituela.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1288702
* Commonscat Multimedia: Nada Dimić

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 65288053
* ISNI: 0000 0000 2173 9278
* LCCN: n79109508

 |

* Wd Datuak: Q1288702
* Commonscat Multimedia: Nada Dimić
**Mongo Beti** (Mbalmayo, Kamerun, 1932ko ekainaren 30a - Douala, Kamerun, 2001eko urriaren 8a) frantsesez idatzi zuen idazle kamerundarra izan zen.

Biografia
---------

Letra Klasikoetako irakasle izan zen Erruanen. Lehenengo eleberria 1954an idatzi zuen, *Ville cruelle* ("Bizitza krudela"), Eza Boto ezizenarekin. Ondoren idatzi zituen *Le Pauvre Christ de Bomba* (1956, "Bombako Kristo gaixoa") eta *Mission terminée* (1957, "Eginkizun amaitua"). Lan horietan, kolonizazioaren gehiegikeriak salatu zituen. *La Ruine presque cocasse d'un polichinelle* (1979, "Politxinela baten hondamendi ia barregarria") satiraren ondoren, *Les Deux Mères de Guillaume Ismaël Dzewatama* (1983, "Guillaume Ismaël Dzewatamaren bi amak") lanarekin nabarmen utzi zuen kultura frantsesaren eta afrikarraren artean bizi den afrikarraren drama. *La Revanche de Guillaume Ismaël Dzewatama* (1984, "Guillaume Ismaël Dzewatamaren mendekua") lanean, Afrikako arazo politikoak aztertzen ditu. Arazo horiek, bestalde, bi saiakera-lanen oinarri izan dira: *Lettre ouverte aux Camerounais* (1986, "Gutun irekia kamerundarrei") eta *La France contre l'Afrique, retour au Cameroun* (1993, "Frantzia Afrikaren kontra, Kamerunera itzulera"). Horretaz gainera, *Dictionnaire de la négritude* (1989, "Beltzen hiztegia"), *L’Histoire du fou* (1994, "Eroaren istorioa"), *Trop de soleil tue l’amour* (1999, "Gehiegizko beroak hil egiten du maitasuna") eta *Africains si vous parliez* (2005, "Afrikarrak, hitz egigno bazenute") lanak argitaratu zituen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q248047
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 110775725
* ISNI: 0000 0001 2147 7279
* BNE: XX1175085
* BNF: 11891850j (data)
* GND: 118510363
* LCCN: n50009106
* NDL: 00512037
* NKC: ola2002153075
* NLA: 35018193
* SUDOC: 026726408
* Open Library: OL60260A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00987/eu\_b\_2952/b2952
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q248047
***Mongolia*** Katalunian argitaratzen den aldizkari satirikoa da. Paperean argitaratuta, Espainia osoan banatzen da. Lehenengo alea 2012ko martxoaren 23an plazaratu zen. Aldizkariaren lema hau da: "Revista satírica sin mensaje alguno" (Mezurik gabeko aldizkari satirikoa).

Edukiak
-------

Sortzaileen arabera *Mongolia*k aurretik zabaldutako beste aldizkari satirikoetan oinarritu zen, besteak beste, *La Codorniz*, *Hermano Lobo*, *El Papus*, *Barcelona*, *The Clinic*. Baita Monty Pythonen eragina ere onartzen dute.

Aldizkarian umorea nagusi bada ere, baita ere eduki politikoak eta ikerketako lanak jasotzen ditu.

Sariak
------

Sortu zenetik sari ugari jaso ditu:

* 2013an, Europako Kazetarien Elkarteak giza-eskubideen defentsan egindako lana saritu zuen.
* 2014an, Museo Della Satira de Forti dei Marmi-k (Italia) aldizkari satiriko onenari saria eman zion.
* 2015ean, *Cartelera Turia* aldizkariak "Huevo de Colón" saria eman zion.

Beste aktibitateak
------------------

Aldizkaritik at, *Mongolia* aldizkariak beste ekimenak ere eraman ditu aurrera. 2013an zuzeneko espektakulua sortu zuen, *Mongolia, el Musical*. Jarraian *Mongolia, el Musical 2.0* eta, 2018an, *Mongolia sobre hielo*. Espektakulu guztiek aldizkariaren espiritu ganberroa jasotzen dute.

Telebistan ere saio desberdinak egin dituzte. Espainiako laSexta katean, esaterako, "Al Rojo Vivo" saioan, Informe Mongolia egin dute. Flooxer plataforman, bestetik, astero, *Mongolia te lo explica* saioa egiten dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .
3. ↑   .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5651926
* **Identifikadoreak**
* ISSN: 2254-4232

 |

* Wd Datuak: Q5651926
**Varnhem abadia** (suedieraz: *Varnhems kloster*), Skara udalerrian dagoen monasterio zistertar historikoa da.

Historia
--------

X mendearen inguruan egur eta harrizko eliza bat izan zen bertan, hori erakutsi baitute hilobi zaharrenen erradiokarbono datazioek, baina 1040 hamarkadaren bukaeran monasterio berriaren lehenengo harria ezarri eta Suediako (Eskania ezik) harri hutsezko eliza zaharrena altxatu zuten erromaniko estiloan. Horretarako Sigrid izeneko emakume alargu aberats batek lurraldea oparitu zien monje zistertarrei. Erreginak donazio hori atzera itzuli nahi izan zuen baina ez zuen lortu eta monjeek abadia eraikitzea lortu zuten.

Erik Etxeak babestu zuen abadia eta bertan lurperatzeko pribilejioa jaso zuen. Etxe horretako hiru errege daude bertan hobiratuak: Kanuto I.a, Erik X.a eta Erik XI.a.

1234 urtean suak erre zuen abadia baina Birger Jarl eta beste gizon aberats batzuek berreraiki egin zuten itxura ikusgarriagoa emanez, estilo gotikoan. 1260an inaugurazio ekitaldia egin zuten, Suedian ordurarte ezaguturiko ospakizun handiena izan zen.

1527an Erlijio Erreformarekin batera monasterioa konfiskatu egin zuen erregeak eta 1566an daniarrek erre egin zuten Iparraldeko Zazpi Urteko Gerran.

XVII mendean Kristina Erreginak Magnus Gabriel De la Gardie estatugizonari eman zion abadia eta honek berriztu egin zuen eta familiako mausoleoa ezarri zuen bertan, abadiaren zati ugari ordea bertan behera gelditu ziren. XX mendean hainbat berrizte lan egin izan zaizkio eta gaur egun monasterioa ikusgai dago, hondarrez inguratuta bada ere.

Hilobiak
--------

Varnhem abadian lurperaturikoen artean honako hauek nabarmentzen dira:

* Erregeak:
	+ Inge Zaharra
	+ Kanuto I.a Suediakoa
	+ Erik X.a Suediakoa
	+ Erik XI.a Suediakoa
* Besterik:
	+ Björn Näf
	+ Birger Jarl
	+ Magnus Gabriel De la Gardie

Iruditegia
----------

* Abadiaren ikuspegia.Abadiaren ikuspegia.
* Aurrealdea.Aurrealdea.
* Barnealdea.Barnealdea.
* Monasterioko klaustro zaharra.Monasterioko klaustro zaharra.
* Monasterioaren hondarrak.Monasterioaren hondarrak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q860739
* Commonscat Multimedia: Varnhem Monastery

---

 |

* Wd Datuak: Q860739
* Commonscat Multimedia: Varnhem Monastery
**Yumako basamortua** (ingelesez: Yuma Desert) Sonorako basamortuaren zati bat da, Ameriketako Estatu Batuetako hego-mendebaldean eta Mexikoko ipar-mendebaldean. Salton ibaiaren arroan dago. Basamortuak landaretza gutxiko aldeak ditu eta hareazko duna eremu nabarmenak. Batez beste 200 mm-ko prezipitazioa du urtero, eta Ipar Amerikako basamorturik gogorrenetako bat da. Gizakiaren presentzia urria da eremu osoan. Hiririk handiena Yuma da, Arizonan, Colorado ibaian eta Kaliforniako mugan.

Basamortuak Arizonako hego-mendebaldeko izkinaren goragune txikienak hartzen ditu, mendebalderantz Colorado ibairaino hedatzen dena. Ibaiaren beste aldean, Kalifornian, Sonorako basamortuaren eskualdea dago. Bi eskualdeak Colorado ibaiak bakarrik banatzen dituen arren, badira alde batean edo bestean bakarrik bizi diren landare eta animalia espezie asko, saguaro kaktusaren kasu, ibaiaren ekialdean bakarrik dagoena.

Iruditegia
----------

* Basamortua zerutik ikusita.Basamortua zerutik ikusita.
* Gila ibaia. Begetazioa eskasa da.Gila ibaia. Begetazioa eskasa da.
* Saguaro kaktus Colorado ibaiaren ekialdean bakarrik dago.Saguaro kaktus Colorado ibaiaren ekialdean bakarrik dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Jaeger, Edmund C. (1957). *The North American Deserts*. Stanford University Press. 73–83 or.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Britannica.com webgunearen informazioa.
* **(Ingelesez)**:Basamortuaren mapa.
* **(Ingelesez)**:Yumako basamortuaren *Interesko lekuak*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1969338
* Commonscat Multimedia: Yuma Desert

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1969338
* Commonscat Multimedia: Yuma Desert
**NK Celje** (izen osoa *Nogometni Klub Celje*) Esloveniako futbol taldea da, Celje hirikoa. Esloveniako liga eta kopa bana eskuratu ditu.

Historia
--------

Taldea 1919 urtean sortu zen *SK Celje* izenarekin eta 1946an  *NK Kladivar* izena hartu zuen, "errementaria" eslovenieraz. 1964an Esloveniako Errepublikako liga irabazi eta Jugoslaviako bigarren mailara igo zen.

1992an Eslovenia independientea bihurtu zenean lehen mailan sartu zuten eta 1993 eta 1995ean Kopako finalera iritsi zen baina bietan galtzaile atera zen.

2003an azken unerarte liga irabaztekotan egon zen baina azkenean Maribor nagusitu eta bigarren postuarekin konformatu behar izan zuen. 2005ean Kopa irabaztea lortu zuen finalean Gorica 1-0 garaitzean. Ordutik aurrera Esloveniako puntako taldea izan da eta 2015ean ere bigarren gelditu zen Liga sailkapenean eta kopa final asko jokatu dituen arren denak galdu ditu, azkena 2016an 2-2 berdindu ondoren penalti jaurtiketetan gainditu zuen Mariborrek zazpina penalti bota eta gero.

2020an aurreneko aldiz liga irabaztea lortu zuen.

Palmaresa
---------

### Eslovenian: 2

* Esloveniako Liga:
	+ Txapelduna (1): 2020.
	+ Bigarrena (2): 2003, 2015.
* Esloveniako Kopa
	+ Txapelduna (1): 2005
	+ Bigarrena (9): 1993, 1995, 2003, 2006, 2012, 2013, 2015, 2016, 2021

Kanpo estekak
-------------

* **(Eslovenieraz)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31533
* Commonscat Multimedia: NK Celje

---

 |

* Wd Datuak: Q31533
* Commonscat Multimedia: NK Celje
**NK Osijek** Kroaziako futbol talde bat da, Osijek hirikoa. Kroaziako Ligaren sortzaileetariko bat izan zen.

Historia
--------

1916 sortua izan zen **HŠK Slavija** taldean du jatorria. Bigarren Mundu Gerrarekin batera taldea desagertu zen eta 1945ean **NK Udarnik** taldea osatu zen. Herriko beste bi talderekin elkartu eta 1947an sortu zen **NK Osijek**. Hasieran kolore gorria eta urdina zituen baina 70. hamarkadan zuri-urdinak bihurtu ziren.

1977tik aurrera Jugoslaviako Ligako lehen mailan aritu zen eta emaitzarik onena1984ko seigarren postua izan zuen. Urte horretan bertan Kopako finalaurrekoa ere jokatu zuen.

1992ean Kroaziako Ligaren sortzaileetariko bat izan zen eta lehenengo urtean hirugarren egin zuen HNK Hajduk Split eta NK Zagreben atzetik. Beste bost aldiz ere izan da hirugarrena, azkena 2007-08 denboraldian eta 1999an Kroaziako Kopa irabazi zuen. Honen ondorioz sarritan jokatu du UEFA Kopa.

2021ean Ligan bigarren postua eskuratu zuen, ordurarteko posturik onena.

Palmaresa
---------

* Kroaziako futbol liga:
	+ Bigarrena (1): 2021
* Kroaziako futbol kopa:
	+ Txapelduna (1): 1999
	+ Finalista (1): 2012

Jokalari famatuak
-----------------

* Davor Šuker: Kroaziak eman duen futbol jokalari loriatsuena.

Kanpo estekak
-------------

* **(Kroazieraz)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q738876
* Commonscat Multimedia: NK Osijek

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 305712410

 |

* Wd Datuak: Q738876
* Commonscat Multimedia: NK Osijek
**NK zelulak** (ingelesetik, *Natural Killers*, "Zelula hiltzaileak") immunitate-sistemaren zelulak dira, linfozitoak direnak, baina B eta T linfozitoetatik bereiziak. Izan ere, B eta T linfozitoen aldean ez dituzte antigenoak ezagutzen, haien eginkizuna garrantzitsua izanik erantzun immune inespezifikoan (oroimenik gabekoan, alegia).

Zelula hiltzaile naturalek ez dute fagozitosia egiten, ez dira benetako fagozitoak. Apurtzen dituzten zelulak perforina izeneko substantziak jariatuz lisatzen dituzte. Ez dituzte mikroorganismo patogenoak suntsitzen, baina gai dira birusek infektatutako zelulak eta zelula gaiztoak (tumoralak) akabatzeko. Hori dela eta, minbiziaren prebentzioan funtsezko zeregina betetzen dute, gorputzeko immunozaintzaren elemeturik aipagarrienetakoak izanik.

Interferoiak eta zitokina batzuek NK zelulak aktibatzen dituzte.

Minbizidun zelulak suntsitzeko duten gaitasuna dela eta, NK zelulak ikergai dira minbiziaren aurkako tratamenduan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q332181
* Commonscat Multimedia: NK cells

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85072328
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D007694
* FMA: 63147

 |

* Wd Datuak: Q332181
* Commonscat Multimedia: NK cells
**Mendebaldeko Saharako liskarrak 2020an**, baita ere **Marokoko militar interbentzioa Guergueraten** gisa ezagutua, Marokoko Erresumaren eta Fronte Polisarioaren artean 2020ko azaroan piztutako gatazka armatua izan zen. Gertakizunak Guerguerat mugaren pasabidean bizi izan ziren, herrialde okupatuaren eta Mauritaniaren arteko mugan dagoen lekuan, alegia. Eskualdea desmilitarizatua da, baina Marokok armada hara bidaltzea erabaki zuen sahararren protesta bat desegiteko.

Aurrekariak
-----------

Marokoko armadak muga oztopatzen zuten 50 saharar kanporatzeko ekintza burutu zuen. Saharar hauek urriaren 21etik lurraldea Mauritaniarekin lotzen duen errepidea blokeatzen ari ziren. Protestaren helburua Nazio Batuen Erakundearen aurrean 1991tik Mendebaldeko Sahararen autodeterminazioaren erreferendum egin ez izana salatzea zen. Blokeoaren ondorioz ehunka kamioi geraraziak zeuden mugaren inguruan. 2020ko azaroaren 14an, Marokoko interbentzioaren ondoren, Fronte Polisarioak hautsitzat jo zuen Marokorekin 1991n sinatu zuten su-etena, eta, hortaz, larunbatean gerra egoera ezarri zuen. Aldi berean, Nazio Batuen Erakundeari esku hartzera eskatu zien. Polisarioak lurralde osoan gerra-egoera ezarri zuen egun bat lehenago Marokok egin zuen erasoaren erantzunez.

Liskarrak
---------

Fronte Polisarioak gerra egoera ezarri zuen larunbata 14an Mendebaldeko Saharan. Polisarioaren iturrien arabera, Marokoko armadaren zazpi base militarri egin zietela eraso misilez eta tiroz; gainera, «hainbat militar» marokoar hil zituela berretsi zuten. Marokok, aldiz, gezurtatu egin zuen inor hil dutenik, Efe berri agentziaren arabera. Marokoko iturri horien esanetan, Fronte Polisarioaren indar armatuek ez diete eraso egin harresian, eta gaineratu dute soilik «istiluren bat» izan dela. Ofizialki, Marokok ez du gerra oharrik eman, eta armadak ez du adierazpenik egin ostiraletik.

Protestak Euskal Herrian
------------------------

Mendebaldeko Saharan gerra egoera ezarri eta gatazka gogortu ondotik, Saharako herriari babesa erakusteko mobilizazio andana egin ziren Euskal Herriko hainbat tokitan, azaroaren 14an. Bilbon, Iruñean, eta Donostian, Saharan duten legez kanpoko okupazioa salatu eta autodeterminazio eskubidea gauzatu dadila eskatu zuten. Eragile askok babestu zituen protestak, eta saharar errefuxiatuek parte hartu zuten baita ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Hekking, Morgan.  (2020-11-13). «Morocco’s Armed Forces ‘Completely Secure’ Guerguerat Border Crossing» *Morocco World News* (Noiz kontsultatua: 2020-11-17).
2. ↑
3. ↑    Otamendi, Gorka Berasategi. «Fronte Polisarioak jakinarazi du Marokoren zazpi baseri eraso diela» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-05-10).
4. ↑    Berria. «Saharako herriaren autodeterminazio eskubidean oinarritu beharko litzateke konponbidea, EAJren ustez» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-05-10).

Kanpo estekak
-------------

* *Saharako gatazka 3.000 hitz baino gutxiagotan* komikia, Mauro Entrialgoren gidoi eta marrazkiekin, CC BY-NC-ND lizentziaduna, pdf formatuan eskuragarri

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q101559356

 |

* Wd Datuak: Q101559356
Skopje, Ipar Mazedoniako hiriaren zonifikazioa, hirigintza plangintza orokorraren barruan. Zona bakoitza kolore batez agertzen da.
**Zonifikazioa** da hirigintza plangintzan erabiltzen den metodo bat, udalerri batek edo beste gobernu maila batek lurzorua «zona» izeneko eremutan banatzen duenean. Zona edo eremu horietako bakoitzak garapen berrietarako erregulazio multzo bat du, beste eremuetatik bereizten duena. 

Zonak erabilera bakarrerako definitu daitezke (adibidez, bizitegitarako, industriarako...); erabileraren arabera bateragarriak diren zenbait jarduera konbinatu ditzakete; edo, forman oinarritutako zonifikazioaren kasuan, erregulazioek arautu egin ditzakete baimendutako eraikinen dentsitatea, neurria eta forma, edozein direla ere.

Zona edo eremu bakoitzeko hirigintza arauek zehazten dute hirigintza baimena eman daitekeen urbanizazio jakin baterako. Zonifikazioak lurzoruaren erabilera zuzen eta baldintzatu batzuk zehatz ditzake. Adibidez, lurrak zatitzeko orubeen neurria, edo eraikinen forma eta eskala adieraz ditzake. Halako jarraibideak funtsezkoak izan daitezke hiri hazkundea eta garapena bideratzeko. Zonifikazioa da herrialde garatuetako tokiko gobernuek gehien erabiltzen duten hirigintzako plangintza erregulatzailearen metodoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Council, National Research.  (2008-10-15). *Urban Stormwater Management in the United States.*  ISBN 978-0-309-12539-0. (Noiz kontsultatua: 2022-12-21).
2. ↑  R.W. Caves (2004) *Encyclopedia of the City*. Londres, Routledge, ISBN 978-0415862875. 784. or.

Ikus, gainera
-------------

* Hirigintza
* Hirigintza partzelazio

Kanpo estekak
-------------

* Zoning Point Ameriketako Estatu Batuetako hiri bakoitzaren zonifikazio bilatzailea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q702232
* **Identifikadoreak**
* BNF: 11949450h (data)
* GND: 4005104-3
* LCCN: sh85149959
* AAT: 300025964
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q702232
**Nafarroako Teknologien eta Nekazaritzako Elikagaien Azpiegituren Institutua Elkarte Anonimoa** edota **INTIASA** (gaztelaniazko izendapenaren laburdura, *Instituto Navarro de Tecnologías e Infraestructuras Agroalimentarias Sociedad Anónima*) Nafarroako Gobernuaren Herri Garapen, Ingurumen eta Tokian Tokiko Administrazio Sailaren eskumeneko enpresa publiko bat da.

Egoitza Atarrabia udalerriko Nekazaritza-Perituen Eskolan du.

Historia
--------

2011ko urriaren 1ean sortu zen, Nafarroako enpresa publikoen sektorearen ordenatze eta berregituratze egitasmoaren barnean eta honako enpresa publikoen bateratzearen ondorioz:

* Riegos del Canal de Navarra S.A.
* Riegos de Navarra S.A.
* Instituto de Calidad Agroalimentaria S.A. (ICAN)
* Instituto Técnico y de Gestión Ganadera S.A. (ITGg)
* Instituto Técnico y de Gestión Agrícola S.A. (ITGa)

Kanpo estekak
-------------

* INTIASAren webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20016899

 |

* Wd Datuak: Q20016899
**Áras an Uachtaráin** (euskaraz Lehendakaritza izango zen bere izendapen parekidea) Irlandako Errepublikako presidentearen egoitza ofiziala da. Irlandako Errepublikako Lehendakari edo Presidentearen irlanderazko izendapen parekidea *Uachtarán na hÉireann* da (*Irlandako Lehendakaria*). Jauregi hau Dublingo ipar-mendebaldean den Phoenix Parkean kokatzen da.

Nathaniel Clements, parkeko zaintzaile eta arkitektura zaleak XVIII. mendean etxebizitza hau diseinatu zuen. Eraikuntzaren ondoren, Áras an Uachtaráin hiru agintari moten bizilekua izan da, honela Irlandako historia konplexua isladatuz: lehenik Irlandako Erresumaren Lord-Lieutenant britaniarraren bizileku izan zen, ondoren Gobernadore Nagusiarena, eta gaur egun Irlandako Erepublikaren Lehendakariarena.

Áras an Uachtaráin egoitzarako sarrera, Phoenix Parketik ikusita.

Kanpo estekak
-------------

* Áras an Uachtaráineko webgune ofiziala
* Egoitzaren geletatik barna eginiriko bira birtuala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2107474
* Commonscat Multimedia: Áras an Uachtaráin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315945400

 |

* Wd Datuak: Q2107474
* Commonscat Multimedia: Áras an Uachtaráin
**Venezuelako Unibertsitate Zentrala** edo **Univeridad Central de Venezuela** (**UCV**) Venezuelako unibertsitate publiko bat da, San Pedro Parrokiako Valle Abajo urbanizazioan kokatua, Caracaseko erdigune geografikoaren hegoaldean. 1721ean sortua, herrialdeko goi hezkuntzako erakunderik zaharrena da. Bere egoitza nagusia, Caracaseko Unibertsitate Hiria, UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen 2000. urtean.

QS World University Rankings erakundeak 2018rako mundu mailan egindako ikerketa baten arabera, UCV lehen postuan dago estatu mailan eta 28 Latinoamerikan.

2009. urtean, graduaurreko eta graduondoko hirurogei mila ikasle baino gehiago, sei mila irakasle eta administrazioko eta zerbitzuetako zortzi mila langile inguru zituen. Horiek 9 fakultate osatzen dituzte Caracasen; 2, Maracay Ingeniaritza Gunean, Caguan (Aragua estatua), eta 1 Barquisimeto Arkitektura Gunean, Lara estatuan; gainbegiratutako unibertsitate-ikasketetarako 5 gune eta 12 estazio esperimental ditu herrialdeko hainbat herritan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q936476
* Commonscat Multimedia: Universidad Central de Venezuela

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127868205
* ISNI: 0000 0001 1033 6147
* BNE: XX133709
* BNF: 118678731 (data)
* GND: 36941-X
* LCCN: n80126270
* NKC: ko2004236378
* NLA: 35178815
* SUDOC: 026429705
* BIBSYS: 6048817
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 3379970

 |

* Wd Datuak: Q936476
* Commonscat Multimedia: Universidad Central de Venezuela
| **Mendeurrenaren plaza** |
| --- |
|  Donostia, Amara |
| Mendeurrenaren plaza |
| HerrialdeaLurraldea |  Euskal Herria Gipuzkoa |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Mendeurrenaren plaza is located in Euskal HerriaMendeurrenaren plazaMendeurrenaren plaza | Mendeurrenaren plaza is located in GipuzkoaMendeurrenaren plazaMendeurrenaren plaza |
| Mendeurrenaren plaza is located in Donostia erdiguneaMendeurrenaren plazaMendeurrenaren plaza |

 |
| Koordenatuak: | 43°18′45″N 1°58′50″W﻿ / ﻿43.31260612°N 1.98055269°W﻿ / 43.31260612; -1.98055269
 |

**Mendeurrenaren plaza** Donostiako (Gipuzkoa) plaza bat da, Urbieta kalea (Donostia) eta Prim kaleen amaieran zabaltzen dena, Araba parkearen ondo-ondoan. Urbieta kalearen amaieratik Antso Jakitunaren hiribideraino luzatzen den errepideak erdibitzen du. Bi monumentu daude plazan: Maria Kristina Austriakoaren monumentua (1918) eta Rikardo Ugarteren *Estela* eskultura (1970). Eraikin nabarmenak ere baditu bere inguruan, hala nola Arrano etxea (6 zenbakia), non Aitzol idazlea bizi izan zen, eta 1 zenbakidun eraikina, non Julio Urkixo bizi izan zen.

Izena 1916ko apirilaren 5ean udalbatzak egin zuen bilkuran jarri zitzaion, eta era honetan, hiriaren berreraikuntza hasi eta ehun urtera hiria bertaraino iritsi zela adierazteko etorkizunerako datu historiko gisa balio izan zela bilatzen zuten..

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Saizarbitoria, Ramon. *Lili eta biok (3. atala).* .
2. ↑  Donostiako Kaletegia Donostiako Udalaren webunetik, CC-By-Sa lizentziapean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21963496
* Commonscat Multimedia: Mendeurrenaren plaza/Plaza del Centenario

---

 |

* Wd Datuak: Q21963496
* Commonscat Multimedia: Mendeurrenaren plaza/Plaza del Centenario
**Neodiapsida** narrastien familiaren barruko adar nagusi bat da. Bere barruan Diapsida guztiak daude, Araeoscelidia ordena primitiboa izan ezik.

Sistematika filogenetikoan Younginiformes guztien arbaso komuna eta bere ondorengo guztien multzo gisa definitzen da. Hau da, sugandilak, krokodiloak, hegaztiak eta bere ondorengo guztiak. Familia guztiak daude gertuago gaur egungo Sauriatik desagertutako Araeoscelidiatik baino.

Permiar garaiko neodiapsido basal guztiak sugandila itxurakoak dira, baina jada espezializazioak dituzte igeri egiteko (*Claudiosaurus*) eta hegan egiteko (Coelurosauravidae). Beste batzuk ezagunagoak egiten zaizkigu (*Youngina* etab.). Permiarra baino lehen neodipasidoek Lepidosauromorpha eta Archosauromorphari jaiotza eman zioten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3497035
* Commonscat Multimedia: Neodiapsida

---

* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 42336478
* Paleobiology Database: 92209

 |

* Wd Datuak: Q3497035
* Commonscat Multimedia: Neodiapsida
**Mikropaleontologia** Paleontologiatik bereizten da mikroskopioa edo lupa bezalako tresneriaren erabilpena derrigorrezkoa egiten delako mikrofosilak aztertzeko.

Mikropaleontologia tresna praktikoa da Geologiarentzat, eta batez ere honen adarra den Sedimentologiarentzat. Mikrofosilek informazio azkarra ematen dute arroka bat datatzeko, ingurune itsastarra edo kontinentala mugatzeko, paleogazitasuna edo paleobatimetria finkatzeko...

Paleontologiarekin ezer gutxi jakin daiteke Lurraren historiaren lehenengo 3/4etatik. Baina Mikropaleontologiak aukera eskaintzen du Aurrekanbriar garaiaren inguruko zehetasunak jasotzeko.

Zientzia berria da **Mikropaleontologia**, baina petrolioaren ikerketak direla eta aurrerapausu handiak izan ditu azkeneko urteetan. Hala ere mikropaleontologiarekin zerikusia duten lehenengo idatziak Herodotok egin zituen k.a. V. mendean eta Pliniok eta Estrabonek I. mendean. Ez zen izan van Leeuwenhoekek mikroskopioa asmatu arte zientzia honek garapena izan zuela. Hookek lehenengo mikroforaminiferoa deskribatu zuen (*Ammonia beccarii*) XVII. mendean. Ondoren hainbat izen garrantzitsu egon dira, adibidez, Alcide d'Orbigny, Haeckel eta Grzibowski kasu.

Ikus, gainera
-------------

* Dinoflagelatu
* Silikoflagelatu
* Diatomea
* Erradiolario
* Ostrakodo
* Mikrofosil

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1142548
* Commonscat Multimedia: Microfossils

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11937393t (data)
* LCCN: sh85084880
* NKC: ph980076
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1142548
* Commonscat Multimedia: Microfossils
Kanpotarako 0-25 mikrometroa, ohikoa.
**Mikrometroa** (grekeratik eratorria, *mikros*, txiki, eta *metron*, neurketan), baita **Palmer torlojua** deitua, bere funtzionamendua torloju mikrometriko batean oinarritzen den neurketa tresna bat da eta objetuen dimentsioak doitasun handiz neurtzeko balio du, bere neurriak milimetroaren zentesimak (0,01 mm) eta milimetroen milarenetara (0,001 mm) (mikra) ere irits daitezke.

Horretarako hari fineko torloju baten bidez euren artean hurbiltzen diren bi gako ditu, hari honek bere inguruan zehar eskala bat grabatuta duelarik. Eskalak noniusa izan dezake. Normalki, kanpotarako mikrometro baten gehienezko luzera 25 mm da, halere 0tik 30erakoak ere badaude, hortaz neurtu nahi diren neurketa esparru bakoitzerako mikrometro bana edukitzea komeni da (0-25 mm), (25-50 mm), (50-75 mm), etab.

Sarritan mikrometroak torlojuaren gehienezko tortsio mugatzeko modu bat ere izan ohi du, hari finak tresnaren doitasunaren galera sortu ditzaketen indarrak nabarmentzea zailtzen baidu.

Kanpo estekak
-------------

* Kanpotarako mikrometroari buruzko bideoa ikusgai

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12458
* Commonscat Multimedia: Micrometers

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 124935332 (data)
* GND: 4450038-5
* LCCN: sh85084863
* NDL: 00567402
* AAT: 300198990
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q12458
* Commonscat Multimedia: Micrometers
Maori gerretan hildako guztien oroigarria.
**Zeelanda Berriko Gerrak** edo **Zeelanda Berriko Lurretako Gerrak** (New *Zealand Wars* edo Land Wars ingelesez), batzuetan **Maori Gerrak** ere deitak, gatazka armatu bat izan zen Zeelanda Berrian, 1845 eta 1872 bitartean. Maorien gehiengoak koroa britainiarrak finkatzen ari zen kolonizazioari uko egitea izan zen gerraren arrazoi nagusia.

Waitangiko Ituna sinatu ondoren, 1840an, maorien lurraren babesa bermatzen zen, lurra Koroari baino ezin baitzitzaion saldu. Baina kolonoek agintari kolonialen gainean egindako presioek ituna bortxatzea ekarri zuten, eta horrek Maori Errege Mugimendua sortzea, europarren etorrera aurka zegoena. 

Maorien eta britainiarren arteko lehen borroka armatua Hegoaldeko Uhartean izan zen, 1843an, baina gerra 1845ean hasi zen. Gerra berehala zabaldu zen herrialde osoan, eta gatazka handienak Ipar Uhartean gertatu ziren, Waikatoren inbasioa izanik, 1863 eta 1864 bitartean, gatazkarik larriena. 

Zeelanda Berriko Gobernuak bere armada eraman zuen, bertako miliziek eta fusilero boluntarioek osatuta. Britainiar armadarekin bat egin zuen, eta ia 18.000 soldadu bildu ziren Zeelanda Berriko lurralde osoan. Gerrari maoriek, nahiz eta kopuruz gutxiago izan, gerrilla moduko taktika militarrak erabili zituzten. Azkeneam, ia 16.000 km²-ko lurrak konfiskatu zizkieten maoriei, eta agintari kolonizatzaileen kontrolpean geratu ziren, gerraren gastuak ordaintzearen aitzakian.

Erreferentziak
--------------

Ikus, gainera
-------------

* Taranakiko Lehen Gerra
* Waitangiko Ituna

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1545405
* Commonscat Multimedia: New Zealand Wars

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2002001354
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1545405
* Commonscat Multimedia: New Zealand Wars
**Namadgi** Australiako Canberran dagoen parke nazionala da, hiriburuaren hego-mendebaldean, Hegoaldeko Gales Berriaren mugan. Hiriburuaren %46a parke horrena da. 1994an eman zitzaion Parke Nazionalaren kalifikazioa.

Etimologia
----------

Namadgi izena bertako indigenek eman zioten.

Historia
--------

Indigenen presentzia aspaldikoa da inguru honetan, gutxienez azken 21.000 urtetan. Parkean haien aztarna arkeologiko asko daude, 800 urte dituzten margolanak barne. Heri horientzat inguru honek garrantzi handia du, bereziki Ngunnawal herrirako; horregatik, parkearen gestioa haien oneritziez egiten da. 2001eko apirilean Canberrako autoritateekin ituna sinatu zuten.

Kolono europearrak 1830 inguruan heldu ziren eta etxaldeak sortu zituzten.

Parkea 1994an sortu zen.

Ezaugarriak
-----------

Parkeak Australiar Alpeen ipar aldea babesten du; granitozko gailurrak espektakularrak dira. Ekosistema desberdinak aurki daitezke: larreak, eukalipto basoak, goi mendietako paisaiak... Fauna ere barietate handikoa da: ekialdeko kanguru grisak, walabiak, wombatak, mika australiarrak, loroak eta beleak. Parkean dauden urtegiek Canberra hiria urez ornitzen dute.

Klima subalpinoa da, neguan hotza eta udan beroa. Eguraldia oso azkar aldatzen da. Elurra ez da arraroa parkean, batez ere Bimberi eta Brinbadella gailurretan. Mendi altuena 1.911 metro dituen Bimberi haitza da.

Iruditegia
----------

* Eukaliptoak.Eukaliptoak.
* Canberra urez hornitzeko urtegiak parkean daude.Canberra urez hornitzeko urtegiak parkean daude.
* Indigenek egindako margolanak: kanguroa, dingoak, emus, gizakiak eta dortoka.Indigenek egindako margolanak: kanguroa, dingoak, emus, gizakiak eta dortoka.
* Kanguro grisa.Kanguro grisa.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Parkearen inguruko informazioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1635824
* Commonscat Multimedia: Namadgi National Park

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315527723
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2616224

 |

* Wd Datuak: Q1635824
* Commonscat Multimedia: Namadgi National Park
**National Health Service** (NHS) Erresuma Batuko osasun zerbitzu publikoa da, 1940ko hamarkadan sortutakoa. Europa mailan aitzindari izan zen, bai eta beste herrialde batzuetarako eredua ere.

Gaur egun lau sistema barne hartzen ditu 1969tik, bakoitza modu independentean badabil arren: *NHS Scotland* (Eskozia), *NHS Wales* (Gales), *NHS England* (Ingalaterra) eta *Health and Social Care in Northern Ireland* (Ipar Irlanda).

Historia
--------

Bigarren Mundu Gerraren ondoren sortu zuten, Aneurin Bevan laborista galestarra ministroa zela, 1948an alde batetik Ingalaterra eta Galeserako eta bestetik Eskoziarako sistema bana abiatuz eta William Beveridge ekonomialariak urte batzuk lehenago honen guztiaren oinarriak ezarri zituelarik.

Hasiera hartan eta 1974 arte hiru atal nagusitan banatu zituzten zerbitzuak: Ospitale mailakoa (14 zentro eraikiz Ingalaterra eta Galesen), Lehen Mailako medikuntza (poliklinikak) eta herri-zerbitzuak (amategiak, umeentzako zentroak, txertoak, hezkuntza eta abar).

1960ko hamarkada garapen eta hazkundekoa izan zen, eta 1974an erreforma handiei ekin zieten. Garai hartan ere Galesek bere eskuduntza propioak lortu zituen, Ingalaterratik banatuz.

1980ko hamarkadan krisialdi ekonomikoa hasi ziren nabaritzen, eta Margaret Thatcherren gobernuak arlo pribatuarekiko elkarlanari ekin zion, Alderdi Laboristaren kritikei aurre eginez. Hala ere, geroago Tony Blair presidente laboristak berak ere bide hori hartu behar izan zuen azkenean, irizpide ekonomikoei jarraituz.

Ikus, gainera
-------------

* Osasun arreta unibertsala

Kanpo-estekak
-------------

* **(Ingelesez)****(Frantsesez)****(Gaztelaniaz)**NHSren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q918396
* Commonscat Multimedia: National Health Service

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147179369
* ISNI: 0000 0001 1498 8986
* LCCN: n92051836
* NKC: vse2016908460
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q918396
* Commonscat Multimedia: National Health Service
**Natibitateko Andre Mariaren eliza** Ibargoitiko Elo udalerrian XV. mendeko kristiau eliza bat da, barroko estiloan.

Eraikina
--------

Hasiera batean, bi eliza egon ziren, San Martin eta Santa Maria elizak, eta parrokia bakar batean urtu ziren, bigarrena desagertu zenean. Hala ere, altzarien zati bat (XIII. mendea) gaur egun kontserbatzen den lehenengora aldatu zen. Gaur egungo eraikinak gurutze latindar formako oinplanoa du, eta XVIII. mendean aldaketa sakonak jasan zituen, gurutzadura, transepto eta kapera nagusi berri bat eraiki zenean, eta norabidez aldatu zen tenplua birbideratu zenean, bere jatorrizko burualde poligonala gaur egun nabearen lehen zatiari dagokiona izan dadin. Hiru atal ditu: lehena poligonala da, giltzarria duen gurutze-ganga izartuz estalia; gainerakoak gurutze-ganga bakuna, gurutzadura petxina gaineko kupularekin eta kanoi-ganga ilargixkadun transeptuak. Egungo kapera nagusia burualde zuzenekoa da, eta gurutze-ganga sinplea du. Kanpandorrea epistolaren aldean dago. Tenpluaren barrualderako sarrera epistolaren gaur egungo aldetik egiten da, erdi-puntuko arkudun ate modernoarekin, arkupez babestuta. Erretaula nagusi erromanista (ca. 1600), 1927an eraldatu zen, bertan sagrario erakusketari berri bat egin eta bere kale nagusia eraldatu zuenean, San Martinen talde eskultoriko moderno bat gehituz, Errenazimentu amaierako jatorrizko obrako gainerako eskulturetatik (tailuak eta erliebeak) aldentzen duen pobrearekin. Bankua, hiru solairuko bost kale eta atikoa ditu. Bertan, sagrario modernoaren gainean, Andre Mariaren eta Haurraren irudia nabarmentzen da, tamaina eta itxura gotiko txikikoa (XIII. mendea), antzinako Santa Maria parrokiatik datorrena. Gehiegi zaharberritu arren, ez du interes artistikorik falta.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | ELO.*  (Noiz kontsultatua: 2021-12-16).

Ikus, gainera
-------------

* Elo
* Ibargoiti

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110628332
* Commonscat Multimedia: Iglesia de Monreal

---

 |

* Wd Datuak: Q110628332
* Commonscat Multimedia: Iglesia de Monreal
Velia Procularen epitafioa edo estelaren kalkoaren bektorizazioa: idazkuna, estelaren profila eta marrazkiakVelia Procularen epitafioa edo estelaren kalkoaren marrazkia
Velia Procula Hic sepulta est annorum XXX cura parentiumVelia Procula, 30 urteko emakumearen heriotz-estela, Bergarako erakusketan.
Orein-emea eta bere oreinkumeaOrein-emea eta bere oreinkumea irudikatuta daude V*elia Procularen* estelan. Orein-emea Soriako Tierras Altaseko estelatan sarritan agertzen da hildakoa emakumea edo neska denean.
**Velia Procularen estela edo hilarria**, Soriako Tierras Altas eskualdean aurkitu zen erromatar garaiko heriotza-estela edo hilarria da. Tailer epigrafiko horretako ezaugarri berezigarriak ditu: hiru bandatan antolatutako idazkera eta marrazkiak, modu azkarrean landutako harria eta inskripzioak, ohiko egitura jarraitzen duen epitafioa, etab.

Hildako emakumea orein eme batez irudikatuta dago, eta alboan, orein-kumea dauka titia hartzen. marrazki hau, amatasunaren adierazletzat hartzen dira. Goiko aldean dagoen marrazki sinplea hildakoaren erretratu eskematikoa izango litzatekeela uste da. Bi marrazkien artean epitafioa dago.

Soriako San Pedro Manriquen agertu zen.

Idazkunaren irakurketa epigrafikoa
----------------------------------

### Transkripzioa

DM

VELIAEPROCUL

EHIC SEPULTA EST

ANNORUXXX CV

RAPARETNIV

### Testu barruko loturak edo hizki elkartuak

AE elkarturik daude bigarren lerroan. Bigarren lerro horretako beste ezaugarri bat da hasieran agertzen den marrazkia: huntz baten hostoa, hilezkortasunaren sinboloa erromatar kulturarentzat.

### Testuaren irakurketa laburdurak osatuz

D(is) M(anibus) / · Veliae Procul/e hic sepulta est / annoru(m) XXX cu/ra parentiu(m)

### Itzulpena

Velia Procularen man jainkoei (eskainia), 30 urte (zituen), hemen dago ehortzirik, haren gurasoen ahaleginari esker.

Identifikatzaile epigrafikoa
----------------------------

HEp 2003/04, 00657

Oharrak
-------

1. ↑  Erromatarren idazkeran U eta V berdin-berdin idazten ziren.
2. ↑   «HispaniaEpigraphica Online Database - Record Card» *eda-bea.es* (Noiz kontsultatua: 2020-11-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104404336
* Commonscat Multimedia: Steele of Velia Procula

---

 |

* Wd Datuak: Q104404336
* Commonscat Multimedia: Steele of Velia Procula