recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**San Bizente eliza** Erromantzatuko Murillo Berroia lekuan XIII. mendeko kristiau eliza bat da, gotiko estiloan.

Eraikina
--------

Eraikin gotikoa (XIII. mendea), harrizkoa, habearte bakarrekoa eta burualdea burualde zuzena duena. Estalkia kanoi-ganga zorrotza da, fajoien gainean. Ebanjelioaren aldean, kanoi zorrotzeko gangaz estalita dagoen kapera bat dago.

Sarrera epistolaren aldetik egiten da, arku zorrotzeko ate batekin, krismoiz apaindua kanpoko arkiboltan. Dorrea oinaldean dago, habeartearen lehen atalean.

Barruan, Sengarizko parrokiatik lekualdatutako erretaula barrokoa dago. XVII. mendeko lehen hereneko beste erretaula bat izan zuen, Irunberriko tailerrean egina, Joan Eretak egina, gaur egun oraindik ere gurutzerik ez dagoena. Birjinaren irudia gotikoa da.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | MURILLO BERROIA.*  (Noiz kontsultatua: 2021-12-31).

Ikus, gainera
-------------

* Murillo Berroia
* Erromantzatua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110329251

 |

* Wd Datuak: Q110329251
*Artikulu hau Donostialdeko mendiari buruzkoa da; Gasteizko mendixka gaitzat duena beste hau da: «Mendizorrotza»*

**Mendizorrotz** Gipuzkoako iparraldean dagoen mendia da, Donostia eta Orio artean, Igeldotik gertu. Arratzain (341m) eta Kukuarri (377m) mendiekin batera, Urumea eta Oria ibaien bokaleak bereizten dituen mendilerroan dago. Mendiko magalak itsasertzeraino luzatzen dira, itsaslabar amiltsuetan bukatuz.

Historia
--------

Gailurretik gertu gotorleku baten aztarnak ikus daitezke, erreferentzia zenbaiten arabera jatorria XIII. mendean duena, *Castillo de Monte Agudo* izenarekin (*Mendizorrotz* izenaren gaztelaniazko itzulpen literala). Ziurra da, gainera, Karlistaldietan gotorleku bat eraiki zela bertan. Inguruetan Iturrieta eta Arrozibarko dolmenak eta cromlech (Mendizorrotz I eta Artzate izenekoak) eta tumulu zenbaiten (Tontortxiki I, II, II eta IV) aztarnak ere badaude. Espainiako Gerra Zibilean, lubaki zenbait eraiki ziren mendian, egun ere ikus daitezkeenak. Garai hartakoa da, gainera, gailurretik gertu 1941 urtean agintari frankistek eraikitako monumentua, Mendizorrotzen 1936ko irailaren 13an, Donostian tropa frankistek hartu zuten egunean bertan, hildako Errekete teniente Jose Manuel Gorospe Echeberriaren omenezkoa. Monumentua erasotua izan zen hurrengo urteetan eta 1951 urtean konpondu behar izan zuten. Egun monumentua osatzen zuen gurutzea eta beste zenbait aztarna ikus daitezke.

Igoera
------

Igeldo auzotik aise igotzen da mendira, Orioraino doan errepidetik eta Polipaso baserriaren inguruetan mendi-bide bat hartuz.

Iruditegia
----------

* Mendizorrotzeko gotorlekua Indalecio Ojangurenen argazki batean.Mendizorrotzeko gotorlekua Indalecio Ojangurenen argazki batean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)**  «GUÍA DE ESPACIOS DE INTERÉS LÚDICO-NATURALÍSTICO DE GIPUZKOA: Mendizorrotz» *ingeba.org*.
2. ↑  **(Gaztelaniaz)**  «Los 'valles de los caídos'» *diariovasco.com*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263430
* Commonscat Multimedia: Mendizorrotz

---

 |

* Wd Datuak: Q12263430
* Commonscat Multimedia: Mendizorrotz


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
***Medea sumindua*** (frantsesez, ***Médée furieuse***) Eugène Delacroix margolari erromantiko frantsesaren margolan ezaguna da. Bere bizitzaren amaieran egin zuen eta gaur egun Lilleko Palais des Beaux-Arts de Lille museoan (Frantzian) gordetzen da.

Ezaugarriak
-----------

Delacroix 1838tik 1863ra gai berearen inguruko lan batzuk egin zituen; esaterako Louvreko museoan antzeko oihala, txikiagoa, ikus daiteke. Gai oso zabaldua egon zen, bestetik. Poussinek ere gai honetaz zenbait margolan egin zuen ere bai.

Delacroixen margolan oso tragikoa da. Medea, mitologia greziarraren pertsonaia, Jasonekin bi seme izan zituen baina, ondoren, Jasonek abandonatu zuen, ahaztuta Medea aztiak bere alde egindako guztia. Saldukeriaren aurrean Medearen mendekua bi seme hiltzea izan zen. Margolanean Medea aizto batez ikus dezakegu. Besoen artean bi haurrak daude. Haien begiek beldurra adierazten dute. Medearen aurpegia, bestetik, ez dago erabat argia, ilunpetetan galtzen baita. Paisaia gogorra da, arrokak. Ezkerreko goi angeluan zeru urdinaren zati bat ikus daiteke. Hiru protagonistak biluzik daude baina Medearen gorputza oihal batez erdi estalia dago; oihal horretan gorria da kolore deigarriena, eroriko den odolaren sinboloa. Konposizioan hiru pertsonaiak triangelu bat sortzen dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16011494

 |

* Wd Datuak: Q16011494
**San Nikolas atea** Hondarribiko harresien bi sarreretako bat da, ipar-mendebaldekoa hain zuzen ere. Hiriko sarbiderik zaharrenetakoa da. San Nikolas kalearen mutur batean dago, eta kaleari jarraituz, beste muturrean, Arma Plaza dago. Harlanduz egina dago (egun, oso hondatua dago), eta egitura oso sinplea du. Kanpo aldetik, arku beheratu du ateak. Barruko aldean, berriz, dintela du, bi pilastraren gainean jarria eta kuxinduraz apaindua.

San Nikolas atea (zaharberritze aurretik) eta zubi edo oinezkontzako pasabidearen irudia.
Hiribildua sortu zutenean, Erdi Aroan, Hondarribiak ez zuen San Nikolas kalerik, garai bateko harresiak huraxe zuen iparraldeko muga. Kalea eraiki eta XVI. mendea arte, kalea eta San Nikolas atea izan ziren hiribilduko garrantzitsuenak, harik eta hegoaldeko Santa Maria atea ireki zuten arte. Ordutik aurrera, Kale Nagusiak hartu zuen garrantzi gehien.

* Kanpoaldetik (zaharberritze aurretik).Kanpoaldetik (zaharberritze aurretik).
* Barnealdetik (zaharberritze aurretik).Barnealdetik (zaharberritze aurretik).

Ikus gainera
------------

* Santa Maria atea
* Hondarribiko harresiak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20493050

 |

* Wd Datuak: Q20493050
**Mendizelaia**, Nafarroako mendi bat da, Andiako mendilerroan dagoena. Mendizelaia, Andia mendilerroko mendirik txikiena da, baita 1.000 metrotik beherako garaiera duen bakarra ere, 982 metrorekin.

Abiapuntuak
-----------

Ibilbiderik errazena, Aritzaletan abiatzen da, mendiaren hegoaldean. Herriaren gorengo puntuan, iparmendebalderantz doan bide bat hartzen da, laster, artedi batetatik, harrizko harresi batek inguratutako eremu batetara daroa. Harresia jarraitzen da eskuinetara, aurreraxeago, pasatzeko lepo metalikoa aurkitu arte. Hortik, leunki, arteen artean igotzen den bide nabarmen bat abiatzen da, eta, beti iparralderantz joanez, goi larreetara iristen da. Behin hara iritsita, ekialdean, mendi honen tontorra gainean duten eraketa harritsu batzuk ikus daitezke, harri handi batek adierazten duen tontorra. Arbiotzeko labarrerako ikuspegia, ikusgarria da, 300 metroko erorialdi batekin eta Iturgoieneko gainak pare-parean daudelarik, kontrako magalean. Beste aukera bat, ibilbidea goraxeagotik abiatzea da, Lezaunera doan errepideko 25. kilometroan.

Kanpo estekak
-------------

* euskal-herria.org webgunean

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263428

 |

* Wd Datuak: Q12263428
**Mendocino konderria** (ingelesez: *Mendocino County*) Kaliforniako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Ukiah da. 2010eko zentsuaren arabera 87.841 biztanle zituen, Mendocino kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Mendocino konderriak 10.044,34 kilometro koadro ditu. Horietatik 962,95 ura dira. Beste 9.081,39 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,11 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 87.841 pertsonetatik 79.754 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 19.505 dira. 544 beltzak edo afroamerikarrak. 3.486 amerikar natiboak ziren eta 92 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.402 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 131 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.432 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108087
* Commonscat Multimedia: Mendocino County, California

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153618076
* ISNI: 0000 0004 0639 7176
* LCCN: n81108777
* NARA: 10038478
* **Lekuak**
* OSM: 396489
* TGN: 2000185

 |

* Wd Datuak: Q108087
* Commonscat Multimedia: Mendocino County, California
**San Bernardo**, mendiko txakur handien arraza bat da.

Jatorriz, Suitzako Alpeetakoa eta Italiaren iparraldekoa da. Txakur itzain ezagunenetakoa da, Pirinioetako artzakurrarekin batera.

Elur-luizietan eta mendian, oro har, jendea bilatzeko hezten dituzte maiz. Horregatik irudikatzen da sarritan lepoan whisky-upeltxo bat duela; izan ere, elurretatik ateratako biktimak berotzeko-edo balio omen zuen edariak.

Txakur handia, dotorea eta indartsua da. 70-90 cm-ko garaiera izan ohi du, eta 64-120 kg-ko pisua. Moloso motako txakurra da, hau da, gihar sendoak, masailezur indartsua, buru handia eta mutur motza ditu. Ile ugari izaten du, tenperatura hotzetatik babesteko, eta ile gehiago izaten du lepo inguruan eta atzeko hanketan. Ile gorri-marroixka eta zuria tartekatzen dira, eta itzal beltz antzeko bat izaten du aurpegiaren gainaldean eta belarrietan. Buztan luze eta astuna du, beherantz begira dagoena. Begi beltzak edo ilunak izan ohi ditu.

Izaerari dagokionez, noblea, irekia eta sakrifikatua da. Horrez gain, lagunkoia, leiala eta baketsua omen da, eta horregatik esaten da on-puska dela.

San Bernardo Handia hospiziotik datorkio izena. Suitzako Alpeetako izen bereko mendatean dago aterpetxea (2.473 m-an), Italiako mugan. Hospizio hura XI. mendean fundatu zuten fraideek handik pasatzen ziren bidaiari eta erromesak hartzeko. Etxe hartan, San Bernardo arrazako txakurrak erabiltzen omen zituzten fraideek, beren burua defendatzeko eta zaintzeko, batetik, eta neguan bidaiari galduak bilatzeko, bestetik. San Bernardo arrazako txakurrak grafikoki dokumentatuak daude 1695az geroztik, eta haien aipamen idatzia egiten da hospizioko 1707ko kronika batzuetan. Beranduago, XIX. mendean, Napoleon Bonaparterekin mendi-lepo hura gurutzatu zuten soldaduen kontakizunek Europa osoan barrena zabaldu zuten San Bernardo txakurren izen ona.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q38090
* Commonscat Multimedia: St. Bernard dog

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11938334j (data)
* LCCN: sh85116557
* NKC: ph397745
* AAT: 300266418
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q38090
* Commonscat Multimedia: St. Bernard dog
**Trematodoak** edo **trematoda** (grezieratik, *trimatodis*, irekidura edo bentosekin) Platyhelminthesen barruan sailkatzen den animalia klase bat da. Espezieetako batzuk parasitoak dira, baita gizakiarenak ere. Bizitza ziklo konplexuak dituzte, batzuetan espezie bat baino gehiagoren bizkarroi bizi dira.

Hosto-itxurakoak izaten dira, zapalak, ez oso luzeak. Gorputzaren aurreko eta erdiko aldean bentosa batzuk izaten dituzte. Ziliorik ez dute, baina azala mintz ezkatatsuz hornitua dute. Ahoa bai, baina uzki-zulorik ez dute trematodo-espezie gehienek. Hermafroditak dira. Hainbat eraldaketaren ondoren eta zenbait bizkarroi-oinetik igaroz iristen da trematodo heldu izatera.

Trematodo-espezie batzuk (digeneoen subklasekoak) gizakiaren bizkarroiak dira. Batzuek ehunak infektatzen dituzte (*Paragonimus westermani* birikan, *Clonorchis sinensis* eta *Fasciola hepatica* gibelean), eta beste batzuek odola (*Schistosoma* generokoak).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q207547
* Commonscat Multimedia: Trematoda
* Wikispecies Espezieak: Trematoda

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12169396q (data)
* LCCN: sh85137270
* NDL: 00567355
* NKC: ph115360
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Trematoda
* BOLD: 36
* EOL: 2894
* Fauna Europaea: 16178
* GBIF: 345
* ITIS: 54556
* NCBI: 6178
* Paleobiology Database: 319058
* WoRMS: 19948
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D014200

 |

* Wd Datuak: Q207547
* Commonscat Multimedia: Trematoda
* Wikispecies Espezieak: Trematoda
**Torredonjimenoko altxorra** (gaztelaniaz: *Tesoro de Torredonjimeno*), errege bisigodoek Elizari eskaini zizkien zenbait botozko koroak osatzen duten altxor bisigodo bat da. Guarrazarreko altxorraren antzekoa da, baina zakarragoa. Beharbada, koroak, Justa eta Rufina santuei eskainiak egongo ziren.

1926an aurkitu zuen Torredonjimeno herrian, egungo Kontsolazioaren Andre Mariaren Ermitatik gertu, olibondodun hazienda batean, Torredonjimenoko hirigunetik 2 kilometrora eta Martosetik 4 kilometrora baratzan lanean ari zen nekazari batek. Zati horiek inongo baliorik ez zutela pentsatuz, bere seme-alabei eman zizkien, bitxiak desmuntatzen eta buztinarekin nahastuz denbora pasatzen zutenak. Handik denbora batera, zati haiek erosi zituen trapero bat agertu zen. Hor galtzen da bere arrastoa, 1940ko hamarkadan berriz agertzen diren arti zatituak. Altxorra, gaur egun, Madril, Bartzelona eta Kordobako Arkeologia Museoen artean banatua dago.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3063605
* Commonscat Multimedia: Treasure of Torredonjimeno

---

 |

* Wd Datuak: Q3063605
* Commonscat Multimedia: Treasure of Torredonjimeno
**Menard konderria** (ingelesez: *Menard County*) Illinoisko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Petersburg da. 2010eko zentsuaren arabera 12.705 biztanle zituen, Menard kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Menard konderriak 817,03 kilometro koadro ditu. Horietatik 2,64 ura dira. Beste 814,39 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 15,55 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 12.705 pertsonetatik 12.441 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 121 dira. 74 beltzak edo afroamerikarrak. 27 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 29 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 129 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Menard County, Illinois age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486503
* Commonscat Multimedia: Menard County, Illinois

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153617039
* LCCN: n81096311
* NARA: 10036560
* **Lekuak**
* OSM: 1800578
* TGN: 1002655

 |

* Wd Datuak: Q486503
* Commonscat Multimedia: Menard County, Illinois
**Triangle Shirtwaist fabrikako sutea**, 1911ko martxoaren 25ean, AEBetako New York hirian jazotako industria ezbehar bat izan zen. New York hirian biktima gehien izandako industria istripu larriena izan zen eta AEBetako laugarrena. Fabrika 10 solairuko garaiera zuen Asch eraikineko 8. 9. eta 10. solairuetan zegoen, Greene Street eta Washington Place kaleen ipar-mendebaldeko izkinan, eta Washington Square Parkearen ekialdean, Manhattan barrutiko Greenwich Village auzoan.

Sutea
-----

Suteak ohialgintzako 123 emakumezko langile hil eta 23 gizon hil zituen, bai suak erreta, keak itota ala eraikinaren zatien erorketarengatik. Biktima gehienak neska edo emakume gazteak ziren, nagusiki Ekialdeko Europa eta Italiako etorkinak, bataz-besteko 14-23 urte artekoak. Biktimarik zaharrenak 48 urte zituen, eta gazteenak berriz 14 urte.

Horrenbeste hildako izatearen arrazoi nagusia sutea hastean fabrikako arduradunek eskaileretako eta irteeretako ateak itxitzean zetzan, garaiko lantegietan langileek larrialdietaz baliatuz langaiak ez lapurtzeko ohiko jarduera. Emakume langile askok, ateak itxita, ihesbiderik aurkitu ezinik eta suak inguratuta, zortzigarren, bederatzigarren eta hamargarren solairuetako leihoetatik kalera jauzi egin zuten.

Lan baldintza kaxkarrak
-----------------------

Ezbehar honek hildako eta zaurituez gain, ezkutuan zegoen tragedia jendaurrean azaleratu zuen: langileen lan eta segurtasun baldintza txarrak. Langile asko neskato edo nerabe adingabeak ziren, genienek egunero hamalau ordu inguru lan egiten zuten, eta astero 72 ordu lan egitera iritsi zitezkeen. Asteko bataz-besteko soldata 7-8 dolarretakoa zen, urtekoa 791 dolarretakoa.

Ustezko arrazoiak
-----------------

Brown eraikina gaur egun, antzinako Asch eraikina zena.
Suhiltzaile buruaren txostenaren arabera, sutea bi hilabetez hustu gabe zegokeen ohial edukiontzi batera jaurtitako eta gaizki itzalitako zigarro-hondakin batek eragina izango litzateke. Aldiz, New York Times egunkariaren arabera, sutea josteko-makina baten motorrak eragina lizateke.

Ondorioak
---------

Triangle Shirtwaist fabrikako suteak eta biktima kopuru handiak AEBetako Segurtasun eta Lan eta Fabrikako Osasun Araudian aldaketak burutzea ekarri zuen, eta Nazioarteko Ohialgintzako Emakume Langileen Sindikatuaren sorrera ahalbideratu (*International Ladies' Garment Workers' Union*), sindikatu honek garai haietako ohialgintzako emakume langileen lan baldintza latzak hobetzeko borrokari ekin zion.

2011ko martxoaren 25ean Triangle Shirtwaist fabrikako hondamendiaren 100. Urteurrena bete zen.

Kanpo estekak
-------------

* Triangle Shirtwaist fabrikako suteari buruzko orrialdea. Cornell Unibertsitatea **(Ingelesez)**
* Triangle Fire Open Archive **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q867316
* Commonscat Multimedia: Triangle Shirtwaist Factory fire

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* LCCN: n83177167
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q867316
* Commonscat Multimedia: Triangle Shirtwaist Factory fire
**Triasikoa**, laburrago **trias** ere deitua, Mesozoikoaren lehenengo garaia da. Orain dela 251 milioi urte hasi zen eta orain dela 208 milioi urte bukatu. Garai honetan sortu ziren lehenengo Dinosauroak eta lehenengo ugaztunak.

Triasikoa Euskal Herrian
------------------------

Euskal Herrian agertzen diren gesaltza ugariek triasikoko diapiroetan dute orokorrean oinarri
Mesozoikoaren lehenengo atala Triasikoa da. Bertan *germaniar fazies* izenarekin ezagutzen diren metakinak egon ziren, Permiarraren oso antzekoak eta askotan bereizezinak. Triasikoan hiru geruza nagusi metatu ziren fazies honetan: *buntsandstein*, *munschelkalk* eta *keuper*. Lehenengoa hareharriz osatua dago, bigarrena kareharriz eta hirugarrena buztin eta gatz ebaporitikoz. Azken geruza honek garrantzi berezia izan zuen Euskal Herrian, leku askotan aurkitzen diren diapiroak sortzen baititu. Gainera ofita izeneko arroka ere sortu zen, jatorri bolkanikokoa, faila nagusiak jarraituz.

Higadura zela eta Euskal Herrian zeuden mendi asko ia lautu egin ziren eta itsas-mailaren jaitsiera orokortu bat dela eta laku eta padura ugari sortu ziren. Beste gune batzuetan deltak egon ziren. Ingurune hauetan sortu ziren germaniar faziesak, leku batzuetan harea metatzen zen bitartean beste batzuetan ebaporitak agertu baitziren.

Aiako Harriaren eta beste mazizoen inguruan pikor larriko sedimentuz osatutako arrokak ikus daitezke, antzinako kostaren hedapenaren seinale. Triasikoaren bukaeran eta Jurasikoaren hasieran karbonatozko sedimentuak metatu ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   EDESO, J. M. *Euskal Herriko Geologia Esparrua*
2. ↑  Euskal Herriko historia geologikoa
3. ↑  ABALOS, B. Tectónica Comparada. X. gaia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47158
* Commonscat Multimedia: Triassic

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 121205321 (data)
* GND: 4186023-8
* LCCN: sh98002341
* NDL: 00570199
* NKC: ph117575
* AAT: 300391257
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q47158
* Commonscat Multimedia: Triassic


| Mesozoikoa |
| --- |
| Triasikoa | Jurasikoa | Kretazeoa |
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Menopausia** (grezieratik, *men* "hilabete" eta *pausis* "etena") hileko edo menstruazioaren behin betiko desagerpena da. Emakume gehienetan 45-55 urte bitarteko epean ematen da, eta ugalkortasun aldiaren bukaera eragiten du.

Menopausia egoerara iritsi aurretiko eta ondorengo garaiari klimaterio deritzo eta garai honetan azaltzen diren aldaketa eta sintomak klimaterio sindromea dira.

Klimaterioa
-----------

Sakontzeko, irakurri: «Klimaterio»
Emakumeengan poliki hasten den prozesua da, 45 urte inguru dutenean. Hilekoak erregular izateari uzten dio eta hilekoen arteko epea luzatzen da pixkanaka. Hilekorik gabeko 12 hilabeteko aldia betetzen denean menopausia baieztatzen da.

Maila fisiologikoan aldaketa sakonak gertatzen dira, hormona sexualen kopurua (estrogenoak eta progesterona) asko jaisten baita. Hormonen jaitsiera honek ondorio gaiztoak ekartzen ditu: beroaldiak, buruko mina, loezina, jokaera eta gogo-aldaketak, koito mingarriak, etab.. Gaixotasunei dagokionez, menopausiaren ondoren osteoporosi eta gaitz kardiobaskularrak harrapatzeko joera handitu egiten da, estrogenoek bi gaitz horien aurkako babesa ematen baitiete emakumeei.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q177708
* Commonscat Multimedia: Menopause

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX525223
* BNF: 11935565n (data)
* GND: 4169427-2
* LCCN: sh85083590
* NKC: ph135525
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* DiseasesDB: 8034
* MedlinePlus: 000894
* eMedicine: 264088
* MeSH: D008593

 |

* Wd Datuak: Q177708
* Commonscat Multimedia: Menopause
**Mensa** inteligentzia koziente altua daukaten pertsonentzako erakunde bat da. Onartze
baldintza bakarra adimen froga batean biztanleriaren gorenaren %2an dagoen puntuazioa lortzea da.

Sarrera
-------

Mensa 1946. urtean eratu zen Ingalaterran, Roland Berrill abokatu australiarra eta Lancelot Ware legelari eta zientzialari ingelesaren eskutik. Beraien asmoa buruz apartekoen elkarte bat sortzea zen, non onarpen baldintza bakarra adimen kozientea izango zen. Jatorrizko asmoa, gaur egun berdina izaten jarraitzen duena, ezberdintasun politiko, erlijioso, ideologiko eta nazionaletatik at egongo zen elkarte bat sortzea zen. Mensak edozein jatorri eta prestakuntza daukaten pertsonak biltzen ditu, sozialki aberatsa den giroa sortzeko helburuarekin. Mensak bere lana burutzeko zilegitutako eta adimen frogak egiteko gaitua dagoen psikologo batek igorritako ziurtagiria onesten du onartze froga moduan.

Mensak 100.000 bazkide ditu gutxi gorabehera. Izenaren jatorria *mensa* da (latinez mahaia, alegia), Artur erregearen mahai borobilaren omenez, betebeharretan eta eskubideetan berdinak diren bazkideak biltzen dituen elkartea dela irudikatzeko.

Mensaren helburuak
------------------

*Mensak* hiru helburu finko dauzka:

* gizateriaren onerako adimena identifikatu eta bultzatzea
* adimenaren izate, ezaugarri eta aplikazioaren ikerketa bultzatzea
* bere bazkideen adimen jarduera sustatuko duen giro soziala sortzea.

Antolaketa
----------

*Nazioarteko Mensa* *Nazio Mensa ezberdinen* elkartea da. Eratutako *Mensa* bat dagoen herrialde batean bizi diren bazkideak talde horren barnean kokatzen dira, bazkide gutxi dauden herrialdeetan aldiz, *Nazioarteko Mensan* kokatzen dira. Talde nagusiak bi dira, *American Mensa*, 50.000 bazkiderekin, eta *British Mensa* (Erresuma Batua eta Irlanda barnean hartzen dituenak), gutxi gorabehera 25.000 bazkiderekin. Espainiako Mensa 1984. urteaz geroztik dabil, eta 1.300 bazkide baino gehaigo dauzka. Argentinan eta Kolonbian ere badaude aintzat hartutako taldea nazionalak.

Kanpo estekak
-------------

* Nazioarteko Mensa
* Espainiar Estatuko Mensa
* Frantziar Estatuko Mensa
* Argentinako Mensa
* Kolonbiako Mensa
* Mensaren talde guztien zerrenda
* Mensa elkartearen adimen jokoak
* IH Mensa bezalako proba

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q184194
* Commonscat Multimedia: Mensa International

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133703771
* ISNI: 0000 0001 0806 7507
* BNF: 130870060 (data)
* GND: 2177825-5
* LCCN: n82044717
* NKC: kn20100319003
* NLA: 35282271
* BIBSYS: 90500131

 |

* Wd Datuak: Q184194
* Commonscat Multimedia: Mensa International
**Milion** (grezieraz: Μίλ(λ)ιον, *Míllion*; turkieraz: *Milyon taşı*), IV. mendean Konstantinopla eraikitako miliarioa da. Monumentu honek Bizantziar Inperioaren errepide guztien distantziak markatzeko erreferentzia puntua zen. Erroman ere antzeko bat izan zen, Milliarium Aureum, Erromako foroan kokatuta.

Kokapena
--------

Milionen hondakinak Istanbulen daude, Basilika zisternaren (*Yerebatan Sarnıcı*) hegoekialdeko izkinan eta Santa Sofiaren plazaren iparekialdean, Cağaloğlu auzoan, Eminönü barruti historikoan.

Eraikina
--------

Jatorrizko eraikinaren berrosaketa.
Milioiaren eraikinak kupula bat zuen, lau arku handiren gainean altxatuta. Hainbat estatua eta pinturekin apainduta zegoen. Konstantinoplaren konkistan otomandarrek, 1453an, errespetatu zuten, baina XVI. mendearen hasieran desagertuta zegoen. 1960ko hamarkadan egindako indusketetan, inguruko etxeen azpian eraikinaren zati batzuk aurkitu zituzten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Müller-Wiener, Wolfgang (1977). *Bildlexikon zur Topographie Istanbuls: Byzantion, Konstantinupolis, Istanbul bis zum Beginn d. 17 Jh.* Tübingen: Wasmuth. ISBN 978-3-8030-1022-3.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Byzantium1200 project 3Dn berrosaketa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1187329
* Commonscat Multimedia: Milion

---

* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 23785

 |

* Wd Datuak: Q1187329
* Commonscat Multimedia: Milion
**Milla euskal-olerki eder** Santiago Onaindia idazleak 1954an plazaratu zuen euskal poesiaren antologia da, hastapenetatik eta ahozko literaturatik 1954. urte arte. Antologia honekin Onaindiak euskara beste hizkuntzen parean jarri nahi zuen. Gerra ondoren balio sinboliko handia izan zuen obra honek. Egileak beste hizkuntzetan egiten ari ziren antologien eredua jarraitzen zuen, esaterako, gaztelaniazko *Las mil mejores poesías de la lengua castellana* (1928), Juan Bautista Berguak prestatutakoa, edo André Gidek egindako *Anthologie de la poésie française* (1949). Liburuetan mugaren bi aldetako idazleak bildu zituen eta, ideologikoki, oso ikuspuntu ireki batetik.

Antologiaren helburuak
----------------------

Jon Kortazar kritikariak Onaindiak lau helburu zituela azaldu du:

* Gerraondorengo garai ilunetan euskal literatura bazen
* Mila poesia bilduta zenbakiaren biribiltasunean euskal literaturaren oparotasuna adierazten zuen
* Euskal poesiaren historia zehatza ematen zuen
* Euskal poesia beste poesiak beste zen.

Antologiaren egitura
--------------------

* "Itz bi", Orixe
* "Eskeintza"
* "Ataria"
* "Liburu onen mamiña"
* "I Erri-olerkiak"
* "II Lau gizaldi". XVI. mendetik XIX. mendera
* "III Gure mendea 1900-1954"
* "Geigarria". Bertsolariei eskainita.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .

Kanpo loturak
-------------

* I.´tar A. *Euzko Gogoa* aldizkarian egindako komentarioa, 1955/01.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61070142

 |

* Wd Datuak: Q61070142
**Mill Ends Park** (sarritan modu okerrean *Mill's End Park* deitua) Estatu Batuetako Oregon estatuko Portland hirian dagoen parke txiki bat da. 1948ko San Patrizio Egun batez eraikia izan zen, irlandar mitologiako usadiozko "Leprechauns" iratxoen bizileku izateko eraikia izan zen, bestalde, leku honetan barraskilo lasterketa lehiaketak ere antolatu ohi dira. *Errekorren Guinness Liburua*ren arabera, mundu osoko hiri parke nimiñoena da.

Berez, parkeak 61 zentimetroko diametroa eta 0,292m²-ko azalera du. Parkea baldin bada, hiriko udalak hala esaten duelako da, nahiz eta benetan loraleku bat besterik ez izan.

Historia
--------

1948. urtean Mill Ends Park izango zen lekua argi poste bat ezartzeko aurreikusita zegoen toki bat zen. Argi poste hau aurkeztu ez eta txoko hartan belar txarrak hazten hasi ziren, hortaz, *Oregon Journal* egunkariko Fagan artikulugileak zulo hartan loreak erein zituen. Fagan irlandar jatorriko zen eta *Mills Ends* izeneko zutabea idazten zuen aipatutako egunkarian (egur lantegietan gelditu ohi diren pieza erregularren hondakinei aipamen bat zena). Horietako zutabe batean, hain zuzen, loreak ezarri zituen zuloari "Mills Ends Parkea" izena ezarri zion, eta "munduko parkerik txikiena" deitzen hasi zitzaion. Zutabeetan zehar parkearen fikziozko historia aletu zuen, batean kontatuz Leprechaun bat harrapatu zuela behin bertan, beste batean erranez Leprechaun horrek herriko alkatea mehatxatu zuela, eta abar.

Fagan 1969an hil zen, eta orduan bukatu ziren egunkariko zutabeetan agertzen ziren parkeari buruzko istoriak. Hala ere, jendeak tokia zaintzen eta zuloan loreak ezartzen jarraitu zuen. 1976an jaso zuen ofizialki parke izaera udaletxearen eskutik.

1971n Errekorren Guinnes Liburuak hiriko parke txikienaren titulua eman zion.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Oregon.com
2. ↑   **(Ingelesez)** Smith, Marty.  (2017). *Whose Bright Idea Was It to Claim Portland Has the World’s Smallest Park?.*  Willamette Week.
3. ↑   **(Ingelesez)** Young, Amalie.  (2001). *One Step and You’ve Left Mill Ends Park.*  Los Angeles Times.

Kanpo estekak
-------------

* Mill Ends Park parkeari buruzko argibidea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q753064
* Commonscat Multimedia: Mill Ends Park

---

 |

* Wd Datuak: Q753064
* Commonscat Multimedia: Mill Ends Park
*"De español e india produce mestizo"* esaldia daukan *"Pintura de castas"* izeneko antzinako margoa.
**Mestizo** gaztelaniazko hitza da, jatorriz europar (espainiar) eta amerindiar arteko nahasketa duen pertsona izendatzeko erabilia, Amerika Latinarrean oso fenomeno zabaldua izan dena. Halaber, Asia aldean ere erabili izan da historikoki bestelako arraza nahasketak izendatzeko Filipina Uharteetan, Ekialdeko Timor, Macau edo Sri Lankan.

Gizaki mestizoa bi arraza eta, beraz, bi kultura desberdin elkartzearen ondorio da. Hortaz, ia giza arraza guztiak dira mestizoak, zibilizazioak eta inperioak etengabe higitu baitira batetik bestera, eta giza emigrazioak eragin baitituzte beti. Hala ere, azken bi edo hiru mendeotan asko ugaldu dira mestizoak, giza talde handiek emigratu baitute lurralde berrietara, europarren kolonizazioaren ondorioz, batez ere. Terminoa mota bereko baina arraza desberdinetakoak diren bi animalia edo landare elkarrekin gurutzatzean sortzen den izaki berria izendatzeko ere erabiltzen da.

Ikus, gainera
-------------

* Mulato
* Zambo

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106713
* Commonscat Multimedia: Mestizo

---

* **Identifikadoreak**
* BNA: 000011877
* BNF: 11976662z (data)
* BNM: 000049111
* LCCN: sh93008230
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q106713
* Commonscat Multimedia: Mestizo
**Toyohashi** (japonieraz: 豊橋市, *Toyohashi-shi*?)
, Japoniako Aichi prefeturako hirugarren hiria da. 2014ko erroldaren arabera, 373.770 biztanle ditu. Ia 9 milioi biztanle dituen Chūkyōko metropoli eremuaren barnean dago.

Geografia
---------

Prefeturaren hego-ekialdean kokaturik dago, Atsumi penintsulan, Ozeano Barea eta Mikawa Badiaren artean. Higashi-Mikawa eremuko hiriburutzat hartzen da. Ozeano Bareko Kuroshio itsaslasterraren eraginez klima epela du, hainbeste bertako Katahama Jusan-ri hondartzan Itsas dortokek habia egiten dutela.

Historia
--------

Japoniar paleolit garaitik populatua izan den eremua da. K.a. 10.000 urteko hezurrak ere aurkitu izan dira.

Nara Aroan Tōkaidō errepideko posta-herria izan zen. Sengoku Aroan beronen jabetza eskuratzeko borroka latzak izan ziren Imagawa leinua eta bertako jauntxoen artean, eta ordukoak dira hainbat gatelu eta gotorleku, Yoshida gaztelua esate baterako. Matsudaira leinuak Oda Nobunagarekin bat egin zuen eta Imagawatarren arriskua desagertu egin zen.

Meiji berrezarkuntzaren ondoren Toyohashi herria eratu zen 1879an. 1906an hiri estatusa lortu zuen. 1944ko lurrikarak eta 1945eko bonbaketek hiriaren %60a suntsitu zuten ordea. Hurrengo urteetan berreraiki eta lurrak zabaldu zituen inguruko herriak barneratuz.

Ekonomia
--------

Nazioarte mailako itsas-portua dauka. Batez ere automobilen inportazio eta esportaziorako Japoniako porturik garrantzitsuena da, herrialde osoaren %50a bertan mugitzen delarik. Alemaniako Bremerhaven portuarekin konparatu izan da sarritan.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Yoshida gaztelua
* Toyohashiko arte eta historia museoa.
* Futawa-Yahata santutegia.

Iruditegia
----------

* Yoshida gaztelua.Yoshida gaztelua.
* Toyohashiko arte eta historia museoa.Toyohashiko arte eta historia museoa.
* Futawa-Yahata santutegia.Futawa-Yahata santutegia.
* Udaletxea.Udaletxea.
* Ishimaki mendia.Ishimaki mendia.
* Takatsuka hondartza.Takatsuka hondartza.

Hiri senidetuak
---------------

* Nantong (Txina) (1987)
* Toledo (Ohio) (AEB) (2000)
* Wolfsburg (Alemania) (2011)

Kanpo estekak
-------------

* **(Japonieraz)** Toyohashiko webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q336431
* Commonscat Multimedia: Toyohashi, Aichi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 257509767
* GND: 4211394-5
* LCCN: n80022937
* NDL: 00307207
* NKC: ge1020613
* CiNii: DA08288004
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 4567451
* TGN: 7004824

 |

* Wd Datuak: Q336431
* Commonscat Multimedia: Toyohashi, Aichi
**Santa Comba eliza** (galizieraz: *Igrexa de Santa Comba de Bande*) Bande udalerrian dago Ourensen. VII. mendeko bigarren erdialdean eraiki zen eta osotara galdua den monasterio baten eliza zen.

Laukizuzen batean sartuta dagoen gurutze greko bat da oinplanoa. Burualdea irtena , karratua eta zuzena da. Espazioaren zatiketa handia ikus daiteke (garaiko liturgiaren beharretara egokitua). Atondoaren alboetan bi areto txiki topa daitezke eta gurutzaduratik beste bi aretotara pasa daiteke.

Guztiz gangatua dago, adreiluz eginiko kanoi gangarekin. Zinborioan arrai hezur ganga topa dezakegu (Gala Placidiaren mausoleoan bezala, Ravennan). Estalkia kanpotik bi isurialdeko teilatua da eta zinborioan lau isurialdeko teilatua..

Adreiluarekin batera harria ere erabili zen eta askotan berrerabiliak ziren beste elementuak. Bertan, musulmanak azaldu zirenean abandonatutako zen beste eliza bat zegoen 680. urtean egina. Material berrerabilien beste jatorria: inguruetan erromatar garaieran eraikitako bainu batzuk izan ziren, kapitel eta pilareak ikus daitezke.

Barnekaldea xumea da eta dekorazio bakarra inposta lerro bat dugu, bertan motibo begetalak azaltzen dira. Absidean horma margo arrastoak daude. Harlanduz egina dago.

Ikus ere
--------

* Arte bisigotikoa
* San Joan Bataiatzailearen eliza (Venta de Baños)
* San Fruktuoso kapera (Braga)
* San Pedro de la Nave eliza

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Artehistoria. Santa Comba.
* **(Gaztelaniaz)** Turismo-prerromanico. Santa Comba
* **(Gaztelaniaz)** Blog de Arte en Galicia:Santa Comba de Bande

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q239106
* Commonscat Multimedia: Church of Santa Comba de Bande

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 138394567
* GND: 7599836-1
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 41986
* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0000198

 |

* Wd Datuak: Q239106
* Commonscat Multimedia: Church of Santa Comba de Bande
**San Joan eliza** Arriasgoitiko Zalba lekuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da.

Eraikina
--------

Burualde zuzena duten lau ataleko eraikin angeluzuzena da. Bolaz apaindutako mentsuletan bermatzen diren parpain-arkuen bidez bereizitako ilargixka-gangak estaltzen du; oinaldean, arku eskartzanoaren gainean, teilatu dintelduko korua altxatzen da. Portada erdi-puntukoa da eta hiru arkibolta ditu. Epistolaren aldeko bi kontrahormen artean dago. Azken atalaren gainean, Erdi Aroan hasi eta XVII. mendean amaitutako dorrea dago. Multzoak Erdi Aroko estilo eta kronologia du, 1600. urtean egindako moldaketekin. Barrualdean, XVIII. mendeko erretaula nagusi barrokoa dago; bankuaren gainean, gorputz artikulatu bat dago, zutabez bereizitako hiru kalez artikulatua, eta muturrekoak atzeraemanda daude. Fusteak girlandekin ornatuta daude eta, alboetan, zintzilik daude. Hostoen dekorazioa ere badago. Teilatupe batean errematatzen da, ostiko eta hosto-hegalen artean. Burua San Joan da, tailu erromanista. Dena birmargotu zen gero.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | ZALBA.*  (Noiz kontsultatua: 2021-10-23).

Ikus, gainera
-------------

* Zalba

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109141661

 |

* Wd Datuak: Q109141661
**San Francisco (Be Sure to Wear Flowers in Your Hair)** (euskaraz *San Francisco (Egon Hadi Ziur Hire Ilean Loreak Eramateaz)*) The Mamas & the Papas estatuar pop musika taldeko John Phillips musikariak idatzi eta Scott McKenzie kantautoreak abestutako abesti bat da. 1967ko maiatzaren 13an *The Voice of Scott McKenzie* diskoaren barnean argitaratu zen.

Izenburuak ongi adierazten duen gisa, AEBtako hippie mugimenduaren hiriburua zen San Francisco hiriburuari buruzko abestia da. Ondorioz, 1960ko hamarkada, San Francisco hiria edota hippie mugimenduan girotutako filma askotako soinu bandetako ohiko abestia izan da, tartean *Frantic* (1988), *Forrest Gump* (1994) eta *The Rock* (1996).

Bitxikeri gisa, Bee Gees ingeles taldeak abesti honi erantzun asmoz *Massachusetts* idatzi eta abestu zuen, Massachusetts estatutik San Franciscora bizitzera joan baina herrimina duen norbaiten ikuspuntua agertzen da.

Kanpo estekak
-------------

* *San Francisco (Be Sure to Wear Flowers in Your Hair)* abestia entzungai. Uoutube.com **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q648157

 |

* Wd Datuak: Q648157
Marko Aurelio, familiarekin, sakrifizio bat eskaintzen; behe-erliebea, Erromako Museo Kapitolinoan
**Sakrifizioa** jainko bati (edo izadiaz gaindiko izaki bati) eskaintzaren bat egitea da, eskainitakoa jainkoaren ondasun izatera iritsita, santutasunera heltzeko.

Sakrifizioetan, oro har, bizitza eskaintzen da, indar sakratua eskuratzeko. Antzinako sakrifizioetan, eskaingai bera hiltzen zen askotan, baina ez sakratu bihurtzeko, haren bizitza aske uzteko eta jainkoari iritsarazteko baizik. Sakrifizioak, gizonak errealitate sakratuan duen esperientzia denez gero, erlijioan du oinarria, eta horregatik zaila da, erlijioarekin gertatzen den bezala, sakrifizioen jatorria aurkitzea.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q179723
* Commonscat Multimedia: Sacrifice

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX527972
* BNF: 119365756 (data)
* GND: 4137524-5
* LCCN: sh85116387
* NDL: 00564020
* NKC: ph123643
* AAT: 300263243
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q179723
* Commonscat Multimedia: Sacrifice
**Merkheperra**, Egiptoko XIII. dinastiako faraoi bat izan zen, K. a. 1640 inguruan gobernatu zuena.

Bere tronu izena, **Merkheperra**, Turineko Errege Kanonean idatzia dago, VII.22 erregistroan, baina bere titulua eta bere erregealdiaren iraupena agertzen ziren papiro txatala galdu egin zen. Bere aurretik, ulertzen zaila den izen bat duen faraoi bat du, "Mer...ra", VII.21 erregistroan, eta, bere ondoren, "Merka...ra" du VII.23 erregistroan.

Errege honek, soilik Goi Egiptoko zati txiki baten gobernatu zuen, XIV, XV eta XVI. dinastien garaikidea zelarik. Egiptoko XIII. dinastiako azken agintariek, soilik Tebasetik gertuko lurraldeetan gobernatu zuten.

Garai honetan, ohi hikso deritzen erregeek, XV. dinastiakoak zirenak, Menfis konkistatu zuten eta Behe Egipto domeinatzen zuten, ia Egipto guztizko biztanleak zergari bihurtuz.

Bere garaiko testigutzak
------------------------

Bere izena, honako hauetan idatzia aurkitu da:

* Eskarabeo batean
* Turineko Errege Kanonean aipatzen da **Merkheperra** bezala.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Sekhaenra I.a** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko XIII. dinastia | Ondorengoa**Merkara** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3306484
* Commonscat Multimedia: Merkheperre

---

 |

* Wd Datuak: Q3306484
* Commonscat Multimedia: Merkheperre
*Artikulu hau Greziako antzinako hiriari buruzkoa da; Italiako udalerriari gaitzat duena beste hau da: «Mileto (Calabria)»*
Miletoko anfitetroa
**Mileto** (grezieraz Μίλητος, *Miletos*, turkieraz *Milet*) antzinako hiri greziarra zen, Asia Txikiko kostaldean kokatua, gaur egungo Turkian.

Antzinatean lau portu zituen, baina Meandro ibaiak lurrez bete zituen eta biztanleek hiria bertan bera utzi. Hemen jaio ziren Tales, Aspasia eta Hipodamo Miletokoa.

Historia
--------

Iliadan karioen hiri bezala izendatzen da, troiatarren alde egon zena.

K.a. 546 urtean Joniako kostaldea Pertsiako inperioak garaitu egin zuen. Mileto, Joniako kostaldean zegoenez, Pertsiakoen eskuetan erori zen, leku garrantzitsuenetako bat izateagatik agian, baina persiarrek Mileto ez inbaditzea erabaki zuten. Helenar hiria ekialdeko pentsamenduarekin hasi zen kontaktuan, eta ez zuten bakarrik grekoek beren ideiak zabaldu baita ere beste kultura batzuk ezagutzeko aukera izan zuten. Autore batzuek Talesi esleitzen diote pentsamendu arrazional hori.

K.a. 499 eta 494 urte artean matxinada jonikoa egon zen Aristagoras zuzentzen zuena, Histieo bitartean preso zegoen persiar lurraldean. Esparta, bere laguntza ukatu zuen, Atenas laguntza txiki bat bidali zuen eta flota persiarraren kontra zuzenean borrokan ez egiteko lagundu zien. Espartaren laguntzarik gabe, iraultza gelditzea erraza izan zen eta Mileto erre egin zuten, horregatik ez zen inoiz guztiz berreraiki.

Uste da Miletok 90 kolonia edo sortu egin zituela Itsaso Beltzaren inguruan (Abidos, Amisos, Berezan, Zepi, Kolona, Eszepsis, Fasis, Istria, Limnas, Miletopolis, Odeso, Olbia Pontika, Paesos, Pantikapea, Priapo, Proconeso, Sinope, Teodosia, Tieo, Tiras, Tomis, beste batzuen artean), gaur egun horietako 45 egin zurtuela konfirmatuta dago.

Miletoar ezagunak
-----------------

* Tales Miletokoa, matematikari eta filosofoa
* Anaximandros, filosofoa
* Anaximenes, filosfoa
* Hipodamo Miletokoa, arkitekto eta hirigilea
* Hekateo Miletokoa, historialari eta geografoa
* Isidoro Miletokoa, arkitektoa
* Arktino Miletokoa (K.a. VIII. mendea), poeta greziarra. Bi poema idatzi zituela esaten da, troiako ziklo epikoan: *Etiopida* eta *Iliongo suntsitzea*
* Aspasia Miletokoa, (K.a. V. mendean) erretorikar greziarra. Ospetsua izan zen bere edertasun eta jakinduriarengatik, Periklesek emaztea utzi zuen Aspasiarekin ezkontzeko. Askotan Sokrates, Herodoto, Alkibiades eta Fidiasengana joaten zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2006-1-27). *Antzinateko hirien euskarazko izenak.* .

Ikus, gainera
-------------

* Miletoko eskola

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Luventicus

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q169460
* Commonscat Multimedia: Miletus

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 238987137
* GND: 4039299-5
* NKC: ge1153009
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 21166

 |

* Wd Datuak: Q169460
* Commonscat Multimedia: Miletus

37°31′N 27°17′E﻿ / ﻿37.517°N 27.283°E﻿ / 37.517; 27.283
**Saladinen hilobia**. **Al-Nāsir Salāh ad-Dīn Yūsuf ibn Ayyūb** (kurdueraz, **Selaheddîn Eyûbîen**, arabieraz, **صلاح الدين يوسف الأيوبي**, hau da, Yusuf, Ayyub-en semea, mendebaldean Saladin bezala ezagunagoa (1138, Tikrit (Irak) - Damasko, 1193ko martxoaren 4) toki horretan lurperatua izan zen. Mausoleoa 1196an eraiki zen, Saladin hil eta hiru urte geroago.

Lekua
-----

Hilobia Omeiatarren meskita ipar-mendebaldeko aldean dago kokatuta. Meskita hori (arabieraz, الجامع الأموي , al-Djāmī banī Umaya) edo Damaskoko Meskita Handia, hiri horretako garrantzitsuena da, munduko zaharrenetakoa.

Ezaugarriak
-----------

Bi hilobi ikus daitezke. Bat, jatorrizkoa, egurrezkoa da eta bertan Saladinen gorpuzkiak jasoak daude. Bestea, marmolezko sarkofagoa, Gilen II.a Alemaniakoak, Alemaniako kaiserra alegia, siriarrei oparitu zien.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Mannheim, 2001, 88.or
2. ↑   .

Ikus gainera
------------

* Sarrazeno
* Damasko
* Hilobi

Bibliografia
------------

* Chauvel, Genevieve (2001). *Saladino - El Unificador del Islam*. Edhasa
* Baha al-Din Yusuf ibn Rafi ibn Shaddad, *A Rare and Excellent History of Saladin*. D.S. Richards. Burlington: Ashgate, 2001.
* Mohring, Hannes. *Saladin: the Sultan and His Times*. Baltimore, Maryland: The Johns Hopkins University Press, 2008.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q257153
* Commonscat Multimedia: Mausoleum of Saladin

---

 |

* Wd Datuak: Q257153
* Commonscat Multimedia: Mausoleum of Saladin
Sakristaua
**Sakristaua** edo **elizaina** elizaren mantentze lanak eta meza prestatzen apaizari laguntzen dion gizona da. Halaber, meza edo elizkizunak egiteko prestatekaz arduratzen da. Literaturan eta kultura herrikoian presentzia handiko pertsonaia izan da beti.

Historia
--------

Antzinako Erroman gaur egungo sakristauen funtzioak *ostiarii* izeneko pertsonek betetzen zituzten; ondoren ere *mansionarii*ek eta diruzainek. Gregorio IX aitasantuaren dekretuak zera zioen: sakristauak bulego propioa izaten zuten eta haren lana edalontziak, apaindurak eta argiak zaintzea zen. Sakristaua normalean gizona da (nahiz eta emakumeek ere izateko aukera izan) eta zuzenean izendatua edo aukeratua izan daiteke.

Sakristaua literaturan
----------------------

* Gonzalo de Berceo: "El sacristán impúdico", *Milagros de Nuestra Señora* (*Andre Mariari mirariak*) liburuan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  I lib. xxvi tit. "De officio sacristæ"
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1365552
* Commonscat Multimedia: Sacristans

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 15608493r (data)
* GND: 4074740-2
* LCCN: sh85116397
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1365552
* Commonscat Multimedia: Sacristans