recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Artikulu hau kristau zeremoniari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Meza (argipena)».*

**Meza** apaizek eukaristia ospatzeko egiten duten kristau zeremonia da. Kristau liturgiaren ekitaldi garrantzitsuenetakoa da. Halaber, genero musikal sakro edo erlijiosoa da, koralaren konposizioa, musika, liturgia eukaristikora eramaten duena.

Meza katolikoaren osagaiak
--------------------------

Euskal Herrian hedatuen dago kristatutasun katolikoaren kasuan, hauek dira mezaren osagai nagusiak.

### Hasierako erritua

Elkarte osoari prestatzen da Jaunaren Hitza entzuteko eta eukaristia ospatzeko. Atal hauetaz osatzen da:

* Meza-emaileak hasieran egiten duen agurra.
* Damu-otoitza edo penitentzia-ekintza.
* Aintza aldarrikatzea (Abendualdian eta Garizuman izan ezik).

### Hitzaren liturgia

Bibliaren hiru irakurgai irakurtzen dira: Itun Zaharrekoa, Itun Berrikoa eta Ebanjelioetakoa. Gero Kredoa errezatzen da.

### Euskaristiaren liturgia

Hasieran, opagaiak aurkezten dira: ogia eta ardoa. Esker-ematearen otoitzaren ondoren, sagarapena egiten da. Zati inportanteak dira, orobat, Gure Aita errezatzea, eta mezara etorritakoek elkarri bakea opa izatea. Meza-emaileak ogia zatitu ondoren, sinestunen jaunartzea izaten da.

### Amaierako erritua

Meza-emaileak amaierako bedeinkapena ematen du, normalean kanta batekin agurtzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Manjón, Andrés.  (). *Eukaristia.*  (Noiz kontsultatua: 2018-05-15).[*Betiko hautsitako esteka*]

Ikus, gainera
-------------

* Eukaristia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q132612
* Commonscat Multimedia: Mass (liturgy)

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX525435
* BNF: 12160834c (data)
* GND: 4038805-0
* LCCN: sh85081846
* NKC: ph115393
* AAT: 300379721

 |

* Wd Datuak: Q132612
* Commonscat Multimedia: Mass (liturgy)
**Dougherty konderria** (ingelesez: *Dougherty County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Albany da. 2010eko zentsuaren arabera 94.565 biztanle zituen, Dougherty kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Dougherty konderriak 866,69 kilometro koadro ditu. Horietatik 15,4 ura dira. Beste 851,3 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,01 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 94.565 pertsonetatik 29.388 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.073 dira. 63.198 beltzak edo afroamerikarrak. 177 amerikar natiboak ziren eta 52 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 719 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 84 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 947 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q176480
* Commonscat Multimedia: Dougherty County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 154775809
* ISNI: 0000 0004 0407 9545
* GND: 1046528890
* LCCN: n81018451
* NARA: 10039121
* **Lekuak**
* OSM: 1028119
* TGN: 2000338

 |

* Wd Datuak: Q176480
* Commonscat Multimedia: Dougherty County, Georgia
**KRC Genk** (izen osoa *Koninklijke Racing Club Genk*) Belgikako Limburg eskualdeko futbol taldea da, Genk hirikoa.

1988an eratu zen eta dagoeneko emaitza bikainak lortu ditu Belgikan, 3 Liga eta 4 Kopa irabazi baititu.

Historia
--------

Esan bezala 1988an eratu zen hiriko **K. Waterschei S.V. Thor Genk** (1919koa) eta  **K.F.C. Winterslag** (1923koa) elkartu zirenean. Waterschei S.V. Thor taldeak jadanik bazituen Belgikako bi kopa irabazita, 1980 eta 1982an hain zuzen ere.

Lehenengo denboraldi bikaina 1998an izan zuen Kopa irabazi eta Ligan 2. postua eskuratzerakoan. Hurrengo urtean Liga irabazi zuen. Gaur egun Belgikako talderik onenetakoa da. Azkenengo garaipenak 2019ko Liga eta 2021eko Kopa ditu.

Palmaresa
---------

### Belgikan: 11

* Belgikako Liga (4): 1999, 2002, 2011, 2019.
* Belgikako Kopa (7): *1980* (W), *1982* (W), 1998, 2000, 2009, 2013, 2021.
* Belgikako Superkopa (1): 2011.

### Nazio artean: 0

#### UEFA Intertoto Kopa

* final aurrekoak 2004ean.

Euskal taldeen aurkako partidak
-------------------------------

Genk taldeak kanporaketa bakarra jokatu du euskal taldeen aurka:

| Denboraldia | Txapelketa | Fasea | Etxekoa | Emaitza | Kanpokoa |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2016-17 | UEFA Europa League | Liga fasea | GenkAthletic | 2-05-3 | AthleticGenk |

Kanpo estekak
-------------

* **(Nederlanderaz)****(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q216032
* Commonscat Multimedia: K.R.C. Genk

---

 |

* Wd Datuak: Q216032
* Commonscat Multimedia: K.R.C. Genk
**KK Split** (Košarkaški Klub Split) Kroaziako Split hiriko saskibaloi talde historikoa da. 1945ean fundatu bazen ere, 1980ko hamarkadaren bukaera eta 1990ekoaren hasiera izan ziren bere garairik onenak, Europako kopa hiru aldiz irabazi baitzuen.

Historia
--------

1945ean sortu zen *KK Hajduk* izenarekin. Hiru urtez tartekako partidak jokatu zituen eta 1949an *KK Split* izena hartu zuen. 1963-64 denboraldian Jugoslaviako ligako lehen mailan jokatzen hasi zen. 1967an **KK Jugoplastika** Split izena hartu zuen eta 1990era arte horrela ezagutua izan zen. Bere garairik onenak orduan iritsi ziren. Ordutik aurrera izen ugari izan ditu, hala nola, *POP 84-Split*, *Slobodna Dalmacija* eta 1993tik aurrera *Split Croatia Osiguranje*.

Palmaresa
---------

* Europako Kopa:
	+ Txapelduna (3): 1989, 1990, 1991
	+ Finalista (1): 1972
* Korać Kopa:
	+ Txapeluna (2): 1976, 1977

* Jugoslaviako Liga (6): 1971, 1977, 1988, 1989, 1990 eta 1991
* Jugoslaviako Kopa (5): 1972, 1974, 1977, 1990 eta 1991

* Kroaziako liga (1): 2003
* Kroaziako kopa (5): 1992, 1993, 1994, 1997, 2004

Jokalari historikoak
--------------------

* Toni Kukoč
* Dino Rađa
* Duško Ivanović
* Velimir Perasović
* Zan Tabak

Kanpo estekak
-------------

  

* **(Ingelesez)** KK Spliten webgune ofiziala
**Jasokundeko Andre Mariaren eliza** Lizoainibarko Iheltz lekuan Aro Modernoko kristiau eliza bat da.

Eraikina
--------

Herriaren erdian kokatua, garai batean herritik kanpo zegoen beste erromaniko baten lekua hartu zuen. Gaur egungoak oinplano angeluzuzena du eta dorrea oinaldean. Aurreko elizako hilobi-lauzaren bat duen atari batek erdi-puntuko arkudun portada babesten du. Barruan, erretaula nagusi barrokoa dago, hiru kaletan eta teilatupean atal bakarrekoa. Apaindura aberatsa da; lau zutabeetako fusteak girlandaz apainduta daude. San Bizente, San Kristobal, San Frantzisko Xabierrekoa eta Arrosarioko Ama Birjinaren tailuak ezagunak dira. Sagrarioa erromanista da, XVII. mendekoa, eta Erresuzituaren erliebeak ditu atean, eta Pedro eta Pablo santuak alboetan. Erromanistak dira, halaber, San Rokeren eta San Juanen bi tailu (kalbario batekoak), orain erretiratuta daudenak. Alboko beste erretaula bat, XVIII. mendekoa, landare-dekorazio ugariko nitxo batera mugatzen da. Parrokia honetakoa da prozesio-gurutze bat, zilarrezkoa, XVIII. mendekoa, rococo estilokoa, arrokailazko apaingarriekin, eta Lerruz herrian kontserbatzen dena. Atzealdean Arrosarioko Ama Birjina eta korapiloan Andres, Santiago, Joan Ebanjelari eta Pablo santuak.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | IHELTZ.*  (Noiz kontsultatua: 2021-10-23).

Ikus, gainera
-------------

* Iheltz

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109301515

 |

* Wd Datuak: Q109301515
Dawudi Bohrak euren jantzi tradizionalarekin
**Dawudi Bohra** (urduz: داؤدی بوہرہ‎) Xiismoaren azpi-sekta bat da. Dawudi Bohraren sinismenen jatorria Yemenen aurki daitezke, non Fatimitar Kaliferritik garatu zen. Bertan jazarpena izan zuten, Sunnismoarekin eta Zaidiyyahrekin zituzten ezberdintasunak zirela eta. 1530a aldera euren Dawata Indian kokatu zuten. *Bohra* hitza gujaratieratik dator, *vehru* hitzatik. Esanahia *salerosketa* da, eta egiten zuten lanari erreferentzia egiten dio. *Dawudi* hitzak Dawud Bin Qutubshahren jarraitzaileak zirelako ematen zaio, Tayyibi sektaren haustura ekarri zuen liderra.

Euren buruzagi izpirituala *Dāʿī l-Muṭlaq* da (arabieraz: داعي المطلق‎ "Mugarik gabeko Misiolaria"). 52. Dai al-Mutlaqaren heriotzak gatazka ekarri du. Batzuek Mufaddal Saifuddin jarraitzen dute eta beste batzuek anaia.

Dawudi Bohraren kulturan nahasketa handia dago, Yemen, Egipto, Afrika eta Indiako. Bizi diren lekuetako hizkuntza ofizialez gain, euren hizkuntza dute, *Lisānu d-Dā‘wat* izenekoa, pertsiar-arabiar idazkera erabiltzen duena eta urdu, gujaratiera eta persieratik eratortzen dena. Proiektu filantropiko asko garatzen dituzte munduan zehar. Komunitate txikia dira, milioi bat inguru mundu osoan, gehienak Indian. Asko Karatxin bizi dira eta diaspora dago mundu osoan zehar.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q653227
* Commonscat Multimedia: Dawoodi Bohra

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2018002632
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q653227
* Commonscat Multimedia: Dawoodi Bohra
William Crookes zientzilariaren araberako agerpen baten deskripzioa.
**Katie King** gizaki itxurako agerpen baten izena zen. Antza, espiritua zen agerpen hori Florence Cook espiritistaren saioetan agertzen omen zen, ektoplasma baten materializazio moduan.

Florence Cook
-------------

Florence Cook (Cobham (Kent), 1856ko ekainaren 3 - Londres, 1904ko apirilaren 22) oso ospetsua egin zen espiritista moduan izan zen. Bere ahalmen psikikoak oso gazte ezagutu zituen, 14 urtetik. Laster espirituekin komunikatzea haren espezialitatea bihurtu zen. Haren bileretan mota guztietako pertsonak hurbiltzen ziren, benetako espektakulua izanik. Charles Blackburn izeneko gizon batek antolatu zuen bere espiritista-ibilbidea. William Crookes zientzilariak, bestetik, fenomeno horiei azalpen zientifiko eman nahian, Florenceren ekintzak ikertu zituen. 1874an antolaketa publikoak utzi zituen eta ezkondu egin zen. Ezkontza ez zen ondo atera, ordea, eta mundu horretara itzuli behar izan zuen. 1880an espektadore talde batek erabiltzen zituen trukoak salatu zituzten eta hor hasi zen bere maldabehera. Hogei urte geroago, neumoniak jota, hil egin zen.

Florence Cook espiritista.

Katie King
----------

Katie King Florence Cook azalarazi egin zuen espiritu ospetsuena izan zen. Hasiera batean Katie partzialki agertzen bazen, gero eta osatuago gorpuztu zen. Agertutako espiritua zuriz jantzita agertzen zen; hitz egiten zuen eta ibiltzen zen. Katiek behin saio haietan agertzen zen beste espirituaren alaba zela azaldu zuen, hau da, John King-en alaba. Lehenengo aldiz 1870an agertu zen. [1871]]tik 1874ra William Crookes ikerlariak kasua aztertu zuen eta espiritu haren berrogei inguruko argazki lortu zituen. 1874an Katie behin-betiko desagertu zen, haren esanetan beste, goi-plano batera igotzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**: Kasuaren inguruko informazioa eta argazkiak.
* **(Gaztelaniaz)**: Katieren espirituari buruzko informazioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2656209
* Commonscat Multimedia: Katie King (spirit)

---

 |

* Wd Datuak: Q2656209
* Commonscat Multimedia: Katie King (spirit)
**Dawson konderria** (ingelesez: *Dawson County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Lamesa da. 2010eko zentsuaren arabera 13.833 biztanle zituen, Dawson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Dawson konderriak 2.336,5 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,72 ura dira. Beste 2.331,78 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 5,92 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 13.833 pertsonetatik 12.789 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 7.387 dira. 860 beltzak edo afroamerikarrak. 28 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 46 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 13 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 95 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110670
* Commonscat Multimedia: Dawson County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 129015265
* LCCN: n81074677
* NARA: 10040008
* **Lekuak**
* OSM: 1812314
* TGN: 2001971

 |

* Wd Datuak: Q110670
* Commonscat Multimedia: Dawson County, Texas
**Katilu laranja** (*Aleuria aurantia*) *Pyronemataceae* familiako onddoa da. Euskal Herrian aurkitzen da, bereziki inguru hezeetan, esateko Nafarroa Garaiaren iparraldean.

Ezaugarriak
-----------

Kolore laranja du, tonu oso bizi eta deigarriekin. Haren kopa 3 eta 8 zentimetro arteko diametro ditu. Bere esporak forma elipsoidalekoak dira eta morfologia fusiforme izan dezakete, erretikulatuak. Dimentsioak 13-23 x 6-11 mikrometroak dira. Kanpoko itxuraren ondorioz, *Melastiza chateri* espeziearekin nahastu daiteke.

Habitat
-------

Bide eta baso irekiak, pinudiak batez ere. Ugaria da eremu hezeetan, ganadu-simaurra dagoen tokietan.

Batez ere udazkeneko espeziea da, baina baita udaberri goiztiarretan ikus daiteke ere, oso hezeetan, edo, noizean behin, hezetasun handiko negu goiztiarretan, baina tenperatura oso hotzik gabe. Koniferoen basoetako habitak atsegin ditu, hala nola pinudiak eta hostoerorkorren basoak, baina ez hain ohikoak.

Gastronomia
-----------

Ez du interes handirik baina batzuentzat oso zapore fina du. Jangarria da bai egosita baita ere gordinik. Apaingarri gisa ere erabil daiteke. Haragia oso delikatua du. Entsaladan jateko, aldez aurretik ozpinetan eduki ondoren, oso goxoa da. Likoreak prestatzeko erabiltzen da baita ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Phillips, Roger (2010). *Mushrooms and Other Fungi of North America*. Buffalo, NY: Firefly Books. p. 368. ISBN 978-1-55407-651-2.
3. 1 2
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Katilu laranja Perretxikoak webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1251715
* Commonscat Multimedia: Aleuria aurantia
* Wikispecies Espezieak: Aleuria aurantia

---

* **Datu taxonomikoak**
* BioLib: 59677
* Catalogue of Life: 141730
* Dyntaxa: 2963
* EOL: 243403
* GBIF: 5258678
* Index Fungorum: 473871
* MycoBank: 473871
* NCBI: 5188
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: PQ917TR2CU

 |

* Wd Datuak: Q1251715
* Commonscat Multimedia: Aleuria aurantia
* Wikispecies Espezieak: Aleuria aurantia
**Dawson konderria** (ingelesez: *Dawson County*) Montanako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Glendive da. 2010eko zentsuaren arabera 8.966 biztanle zituen, Dawson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Dawson konderriak 6.172,38 kilometro koadro ditu. Horietatik 29,28 ura dira. Beste 6.143,1 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,45 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 8.966 pertsonetatik 8.655 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 178 dira. 25 beltzak edo afroamerikarrak. 141 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 26 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 113 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490762
* Commonscat Multimedia: Dawson County, Montana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143090632
* LCCN: n82097441
* **Lekuak**
* OSM: 1740623
* TGN: 2001270

 |

* Wd Datuak: Q490762
* Commonscat Multimedia: Dawson County, Montana
**Jasokundeko Andre Mariaren eliza** Izarbeibarrako Legarda udalerrian kokatutako XIV. mendeko kristau eliza bat da. Gotiko estiloa ditu.

Habearte bakarreko eraikin gotikoa da, burualde zuzena du burualdean, eta XVI. mendeko kapera gotiko berantiar bat erantsi zioten, epistolaren aldean gurutze-gangaz estalia, eta XVI. mendearen amaierako bi ataleko nabe bat, ebanjelioaren aldean ertz-gangaz estalia. Habearte nagusia fajoien gaineko kanoi zorrotzeko gangaz estalita dago, eta oinaldeko lehen atala, goi-koruaren zati batekin okupatua, gainerakoen ondorengoa da.

Sarrerako atea, gotikoa, arku zorrotzekoa da, eta bere arkiboltak, giltzarrian krismoia dutenak, inposta-kapiteletan bermatuta daude, Kristoren Haurtzaroko erliebe historiatuekin apainduta (Bisitazioa, Jaiotza eta Deikundea).

Erretaula nagusia platereskoa da (XVI. mendekoa), eta sotobankoa, bankua, bi solairuko bost kale eta atikoa ditu. Bankuan, Ebanjelarien erliebeak nabarmentzen dira, bakoitzak bere idazmahaian idazle gisa irudikatzen dituenak. Lehenengo solairuan, Santosen hainbat irudi daude, titularraren irudiarekin batera dauden horma-hobietan, erdiko kalean. Bigarren solairuan, Deikundearen, Inuzenteen Sarraskiaren eta Natibitatearen eszenak dituzten erliebeak daude, eta, teilatupean, fardel biribileko Kalbarioa ageri da, Aita Betierekoaren irudiarekin amaitzen den frontoian.

Epistolaren aldeko kaperan erretaula txiki bat dago, tailuzkoa, San Joan Bataiatzailearen Kondairaren erliebeekin apaindua, eta ebanjeliokoan beste bat, Birjinari eta Haurrari eskainia, estilo erromanistan, San Pedro eta San Pauloren artean, Deikundearen, Egiptorako ihesaren eta Esponsalesen eszenak erliebean dituela, bankuan.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | LEGARDA.*  (Noiz kontsultatua: 2022-12-28).
* «LEGARDA - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-12-29).

Ikus, gainera
-------------

* Legarda
* Izarbeibar
* Izarbeibar-Novenera

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115922793

 |

* Wd Datuak: Q115922793
**Jasokundeko Andre Mariaren eliza** Izarbeibarrako Añorbe udalerrian kokatutako XIV. mendeko kristau eliza bat da. Gotiko estiloa ditu.

Eraikuntza
----------

Herrigunean, bere monumentaltasunagatik, Jasokundearen parrokia nabarmentzen da, gurutze latindar gotiko-errenazentistako oinplanoa duen eraikina. Barruan eskultura-lana ditu, eta horien artean XVI. mendeko azken urteetan Lizarrako tailerraren orbitan egindako erretaula erromanikoa nabarmentzen da. 1597an Juan de Landak bere pintura kontratatu zuen eta harena da gruteskoen polikromia. Egitarauak apostoluen, ebanjelarien, aita santuen eta Elizako doktoreen irudiak biltzen ditu gai nagusiak markatuz: San Migelen erliebea, Bernabé Imbertoren obrarekin analogiak aurkezten dituena, eta Ama Birjinaren eta Haurraren tailuak eta Jasokundearen taldea, Antxietaren obretatik oso hurbil daudenak. Alboetako erretaula barrokoek eta beste erretaula neoklasiko batek osatzen dute multzoa. Tenpluak, gainera, bi gurutze barroko eta Ama Birjinaren bi tailu ditu, bata erromanikoa (Andre Maria Zuria) eta bestea gotikoa. Arkitektura zibilean, gotiko berantiarreko aztarna batzuez gain, harlanduzko fatxadak eta XVII. mendeko oinplano irregularra dituzten bi jauregi aipatu behar dira.

### Organoa

Ale neoklasikoa du.

Mugimendu neoklasikoa apur bat beranduago islatzen da Nafarroan bere organoetako kutxei dagokienez (1797tik XIX. mendearen amaiera arte). Dirudienez, bere trazagileek ez dute Ventura Rodriguezen estetika berria onartu Iruñeko Katedralaren fatxadan, eta hori Nafarroan A.S. Ochandátegui egon arren, bertan agertzen baita, baita aurretik eraikitako koruak eta organoak ziurtatzen ere.

Korronte artistiko berri hau, batzuek mespretxuz «hotz» eta irudimenik gabe epaitua, gaur egun berrikusten ari da. Nolanahi ere, garaiko koordenatu estetiko, sozial eta abarretatik ikusi beharko litzateke.

Añorbek instrumentu neoklasiko ederra du, 1981ean ondo zaharberritua. Obra I.«Vianako Printzea»-ren laguntzarekin egin zen. Organoa 1830ean eraiki zuen Antonio Gómez de Larragak, eta bertako maisu batek egindako azken bi instrumentuetako bat dela uste da. Organogileen «Nafarroako eskola» zaharraren amaiera irudikatzen du. Garai horretatik aurrera, maisu gipuzkoarrak eta aragoiarrak nagusi izan ziren Nafarroako organogintzan.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | AÑORBE.*  (Noiz kontsultatua: 2022-12-28).
* «Archivo Etnográfico» *web.archive.org* 2014-02-01 (Noiz kontsultatua: 2022-04-01).

Ikus gainera
------------

* Añorbe
* Izarbeibar
* Izarbeibar-Novenera

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115912889

 |

* Wd Datuak: Q115912889
*Artikulu hau dixieland musika generoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Dixie».*

Original Dixieland Jass Band 1918an.
**Dixieland** jazz-hot edo jazz tradizionalaren estilo bat da. Musika mota hau 1910. hamarkadan zabaldu zen eta metalezko musika tresnen erabilera eta inprobizazioa dira haren ezaugarri nagusiak.

Etimologia
----------

Ameriketako Estatu Batuetako hegoaldeko estatuei Dixie esaten zaie; "land" bestetik "lurra" da. Dixie kontzeptuak lurralde horien kontrola Frantziaren eskuetan zegoen garaietatik dator. Louisianan egindako garaiko bileteek, "ten" ordez, "dix" hitza zeramaten, "hamar" euskaraz. Hortik "Dix land" ideia sortu zen; hortik "Dixie Land" eta, azkenik, Dixieland sortu zen. Geografikoki estatu hauek hartzen ditu: Hego Carolina, Mississippi, Florida, Alabama, Georgia, Louisiana, Texas, Virginia, Arkansas, Ipar Carolina, Tennessee eta Maryland

Historia
--------

Dixieland jazzaren lehen estiloetako bat da, Storyvilleko musikariek asmatu zuten, New Orleans-en. Izena Dixie izeneko Estatu Batuetako hegoaldeko eskualdearen erreferentzia da. Txarangak, frantses kuadrillak, ragtime, blues eta inprobisazio kolektiboa eta polifonikoa uztartzen ditu. Orkestra baten tamaina finkatuta ez badago, "lehen lerroa" (edo korneta), tronboia eta klarinetea eta "erritmo atala" (atal erritmikoa) osatzen dute  *gutxienez tresna hauetako bi: banjo, kontrabaxua edo tuba, pianoa eta perkusioa (bateria, garbigailua, etab.).*

Dixieland terminoa *Original Dixieland Jass Band* izen bereko taldearen diskoaren milioi bat ale saldu ondoren zabaldu zen 1917an. Geroztik musika mota etengabe zabaldu zen. Louis Armstrongen All-Stars Dixielandekin identifikatutako orkestra zen, nahiz eta Armstrongen eragina jazz arlo guztietan eman.

Ezaugarriak
-----------

Hauek izan daitezke batzuk:

* Dixielanden hiru musika tresna gailentzen dira: tuba, korneta eta piano.
* Erritmoa eta oinarri harmonikoa beste hauen gainean antolatzen dira: bateria, baxu elektrikoa, klarinete eta tronboi; batzutan ere hauek, bakarko une inprobisatuetan, paper protagonista hartzen dute.
* Banjo ere ager daiteke.
* Musika tresnekin jotzeko teknika bereziak garatu zituzten, esaterako *tailgate estiloa* tronboiarekin.
* Sarritan, kalean jotzeko musika da, batzutan ere desfilatzeko. Kasu horietan, pianoa, kontrabaxua eta bateria tubarekin eta perkusio musika tresnekin (kaxa, txindatak) ordezkatzen dira.
* Dixieland musikari zuriek jotzen zuten, "New Orleans" estiloa imitatuz; azken hori musikari beltzek jotzen zuten batez ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Encyclopædia Universalis, "Dixieland".

Kanpo estekak
-------------

* Dixieland New Orleansen kaleetan.
* **(Gaztelaniaz)**:Zer da dixieland?

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q906647
* Commonscat Multimedia: Dixieland

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85038657
* NKC: ph224332
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q906647
* Commonscat Multimedia: Dixieland
**Maury konderria** (ingelesez: *Maury County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Selmer da. 2010eko zentsuaren arabera 80.956 biztanle zituen, Maury kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Maury konderriak 1.594,34 kilometro koadro ditu. Horietatik 6,32 ura dira. Beste 1.588,02 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 50,78 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 80.956 pertsonetatik 68.828 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3.909 dira. 10.076 beltzak edo afroamerikarrak. 232 amerikar natiboak ziren eta 21 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 482 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 62 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.255 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Maury County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502393
* Commonscat Multimedia: Maury County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 138379478
* ISNI: 0000 0004 0442 5719
* GND: 4319410-2
* LCCN: n81003708
* NARA: 10040103
* **Lekuak**
* OSM: 1364501
* TGN: 2001896

 |

* Wd Datuak: Q502393
* Commonscat Multimedia: Maury County, Tennessee
**Dixie konderria** (ingelesez: *Dixie County*) Floridako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Cross City da. 2010eko zentsuaren arabera 16.422 biztanle zituen, Dixie kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Dixie konderriak 2.236,84 kilometro koadro ditu. Horietatik 410,76 ura dira. Beste 1.826,08 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,14 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 16.422 pertsonetatik 14.732 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 512 dira. 1.364 beltzak edo afroamerikarrak. 63 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 48 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 209 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q488805
* Commonscat Multimedia: Dixie County, Florida

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 155961411
* ISNI: 0000 0004 0403 4195
* LCCN: n82088483
* **Lekuak**
* OSM: 1210709
* TGN: 2000263

 |

* Wd Datuak: Q488805
* Commonscat Multimedia: Dixie County, Florida
**Diyala** —*Diyala ibaia* bezala ere ezaguna— (*Sîrwan* kurdueraz), ibai bat da, Tigrisen ibaiadarra. Bere ibilgua, Iran eta Irak artean egiten du, ekialdetik mendebaldera. Orotara, bere ibilguak, 445 kilometroko luzera du.

Hamadandik gertu jaiotzen da, Zagros mendietan, Iranen. Lurralde menditsutik jaisten da, eta, 32 kilometrotan, bi herrialdeen arteko nazioarteko muga eratzen du. Azkenik, Tigris ibaian isurtzen ditu bere urak, Bagdadetik hegoaldera.

Ez da posible Diyala ibaiaren goialdeko zatian nabigatzea, bere ibilgua, zati horretan, oso estua baita, baina ibaiaren harana, Iran eta Irak arteko merkataritza ibilbide garrantzitsu bat da.

Ibaiaren emaria, Behe Diyalaren haranean dagoen presa baten bidez kontrolatzen da, uholdeak kontrolatu eta Bagdadetik iparmendebaldeko eremua bustitzen duena.

Ibaiak, bere izena Diyala probintziari ematen dio.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q304413
* Commonscat Multimedia: Diyala River

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315144285
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q304413
* Commonscat Multimedia: Diyala River
**Merry Christmas (I Don't Want to Fight Tonight)** abestia The Ramones taldearen rock estiloko gabon kanta da da, Joey Ramone taldekideak idatzia eta 1987. urtekoa. Euskarara itzulita, izenburuak dio: *Gabon zoriontsuak / ez dut borrokatu nahi gaur gauez*.

1987ko Ramonesen single baten (I Wanna Live) B alde gisa argitaratu zen lehenbizi, eta gero Brain Drain albumean sartu zuten. Hala ere, gutxik erreparatu zioten garai hartan kantuari eta ez zen zerrendetan sartu, ezta Gabonetako giroa aproposagoa izan zitekeenean. Hala ere, urteekin, Gabonetako pop rock kantuen erreportorioan eta Ramonesen zaletuen memorian ospea irabazi izan duen abestia da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)** «Old music: Ramones – Merry Christmas (I Don't Want to Fight Tonight)» *the Guardian* 2011-12-20 (Noiz kontsultatua: 2020-12-20).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104379138

 |

* Wd Datuak: Q104379138
**McDonnell Douglas** estatubatuar hegazkin-fabrikatzailea da. Bi konpainia handiren fusioaren emaitza da: McDonnell eta Douglas. Gaur egun mundu-mailan hirugarren konpainia da merkataritza-hegazkinen eraikuntzan, eta garrantzitsuenetako bat hegazkin militar eta espazialetan.

Douglas enpresa Donald Douglasek sortu zuen 1920. hamarraldian. Ospe handia lortu zuen Estatu Batuetako armadako zenbait pilotuk Douglas World Cruiser hegazkinekin munduari bira 175 egunetan eman ziotenean. Baina arrakastarik handienak hegazkin zibilak eginez eskuratu zituen, batez ere *Boeing 247*arekin lehiatzeko TWA konpainiarekin akordio bat sinatu ondoren. Horrela hasi ziren sortzen 1930. hamarraldian *DC-1* iraultzailea eta haren ondorengoak. Garai hartan *DB-7 Boston* bonbaketari militarra ere egin zuen. Bigarren Mundu Gerra amaitzean, erreaktore eta koheteak egiten hasi zen. Lehen erreaktore militarra 1950ean atera zen, eta hamarraldi hartan garraiorako hegazkin militar gehiago ere egin zituen. *B-707*arekin lehiatzeko *DC-8* erreaktorea sortu zuen, 1960an.

McDonnell enpresa, berriz, James McDonnellek eraiki zuen 1939an. 1945ean atera zuen lehen erreaktore militarra, *XFD-1 Phantom* (geroago *FH-1* izenez ezagutua). Ondorengo modeloa, 1960ko *F-4 Phantom* ehiza-hegazkina, mito bihurtu zen. Bi enpresak 1967an elkartu ziren, Douglasen krisialdiaren ondorioz batez ere.

*DC-10* hegazkina, *B-747*-arekin lehiatzeko sortua, konpainia berriak atera zuen. Horrez gainera, helikopteroak eta hegazkin militar eta espazialak ere egiten ditu.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q201815
* Commonscat Multimedia: McDonnell Douglas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158243761
* ISNI: 0000 0001 2113 8613
* BNF: 12574670j (data)
* GND: 272845-X
* LCCN: n81039757
* SUDOC: 050329049
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q201815
* Commonscat Multimedia: McDonnell Douglas
La Nouvelle Année
**Jean Dorey** (Ville-ès-Nouaux, Saint Helier, 1831ko urtarrilaren 27a - 1872ko abuztuaren 23a) normandieraz idazten zuen idazle jerseytarra zen.

Saint Lawrence barrutiko La Blanche Pierre jatorriko familia zuen. **JD**, **JDR** eta**Jean des Ruettes** goitizenekin jerseyeraz, frantsesez eta ingelesez idatzi zuen. Batzuetan jerseyeraren bertsio fonetiko batean ere. 1870. urtearen inguruan bere poema motzetako batzuk *Nouvelle Année*-n argitaratu zituzten. Horretaz gain liburu bat idatzi zuen. Fraînque Le Maistrek esaerak, erizaintzari buruzko errimak eta Jean Doreyren poemetako batzuk eskuizkribu batean idatzita jaso zituen. Gaur egun, eskuizkribu hori Société Jersiaiseko liburutegian dago.

Artikulu historiko, genealogiko eta artistikoak idatzi zituen frantsesez zein ingeleraz. *Chronique de Jersey*, *Jersey Independent*, Londresko *l'Imprimerie de l'International* eta Frantziako *Le Phare de la Loire* egunkarietan lan egin zuen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3171787

 |

* Wd Datuak: Q3171787
**Dolores Clara Fernandez Huerta** (Dawson, Mexiko Berria, 1930eko apirilaren 10a) Estatu Batuetako buruzagi sindikal eta aktibista soziala. Hispanoa da jatorriz.

Biografia
---------

Maisu-ikasketak egin ondoren, nekazaritzako langileen seme-alabei irakasten hasi zen. Gero ohartu zen eragin handiagoa izan zezakeela gurasoei lagunduz. 1950ean, Ameriketako hispanoen bizimodua hobetzeko sortu zen Community Service Organizationekin (CSO, Komunitate Lanerako Erakundea) aritu zen lanean. Asko kezkatzen zuen nekazaritzako langile etorkinen egoerak, diru beharragatik, talde-organizaziorik ezagatik eta ingelesa ez jakiteagatik esplotatu egiten baitzituzten. CSOk ez zion babesik eman nekazaritzako langileak organizatzeko ahaleginean, eta beraz, erakunde hori utzi eta 1962an National Farm Workers Association (NFWA, Nekazaritzako Langileen Elkarte Nazionala) sortu zuen César Chavezekin batera, nekazaritzako langile etorkinei beren soldatak eta lan-baldintzak hobetzen laguntzeko. Huerta NFWAren lehen lehendakariordea izan zen. Langileei beren eskubideen berri emanez, piketeak antolatuz, politikariekin hitz eginez, dirua bilduz, boikot nazionalak antolatuz eta kontratuak negoziatuz, langileen osasuna eta lan-baldintzak hobetu zituen; besteak beste, DDT eta bestelako pestizidak erabiltzea eragoztea lortu eta Kalifornian lehendabiziko aldiz nekazaritzako langileek hitzarmen kolektiborako zuten eskubidea onar zedin lortu zuen. Soldatak bermatzeko funtsak, pentsio-funtsak eta irratiak antolatzen parte hartu zuen. Beste zenbait sariren artean, 1993an National Women´s Hall of Fame saria jaso zuen.

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Dolores Huerta*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q468843
* Commonscat Multimedia: Dolores Huerta

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 43482688
* ISNI: 0000 0000 2899 7923
* GND: 1173349251
* LCCN: n91078832
* NARA: 10571314
* SNAC: w6hz252v
* SUDOC: 255734689
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02907/eu\_h\_2953/h2953
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q468843
* Commonscat Multimedia: Dolores Huerta
**Iurreta Lanbide Heziketa LHII**, Iurretan dagoen irakaskuntza publikoko lanbide heziketako institutua da. Bere eginkizuna pertsonak lan mundurako prestatzea da.

Institutu hau 1978-79 ikasturtean sortu zen eta hasieran bost lanbide edo espezialitatetan prestatzen zuen ikaslegoa:

* Fabrikazio mekanikoa.
* Elektronika.
* Automozioa.
* Administraritza.
* Kimika.

Urteak igaro ahala, zenbait aldaketa gertatu dira (batxilergoa ere irakasten zen urte batzuetan zehar), eta gaur egun jorratzen diren espezialitateak honako hauek dira:

* Fabrikazio mekanikoa.
* Elektronika.
* Automozioa.
* Administraritza.
* Informatika.
* Mendekotasun-egoeran dauden pertsonentzako arreta.

Ziklo guztiak euskaraz ala elebitan ematen dira. Bizkaia mailan, lanbide heziketako ikastetxeetan zikloak euskaraz ematen aitzindari izan da institutu hau, ia sortu zenetik hasi baitzen irakasgaiak euskaraz ematen.

Ikasleek sasoian egiten dituzten ikasketa profesionaletaz gain, lan munduan aritzen diren beharginak teknologia berrietan eguneratzeko edo birziklatzeko ikasketak ere garatzen dira. Gainera, langabezian dagoen jendea lanbide berrietan trebatzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25474748

 |

* Wd Datuak: Q25474748
**Dolores Corella Piquer** (Castellón de la Plana, Valentzia, 1966) Espainiako zientzialari eta ikertzailea da, Farmazian doktorea eta Valentziako Unibertsitateko Medikuntza Prebentiboko eta Osasun Publikoko katedraduna. Aitzindaria da nutrizio-genomikari buruzko ikerketan.

Biografia
---------

Dolores Corella Castelló de la Planan jaio zen, eta lehen eta bigarren mailako ikasketak Ondan egin zituen; gero, 1989an Valentziako Unibertsitatean farmazian lizentziatu zen, lizentziaturako sari bereziarekin, eta Doktoretzako saari bereziarekin ere bai. Gainera, Elikagaien Zientzia eta Teknologian lizentziaduna da. Estatu Batuetan osatu zuen bere prestakuntza.

Ibilbide profesionala
---------------------

Espainian aitzindaria izan da genomika ikerketa epidemiologikoan integratzen, eta 1998an Valentziako Unibertsitateko Epidemiologia Genetiko Molekularreko lehen Ikerketa Unitatea sortu zuen. Unitate horren zuzendaria da. 2006az geroztik, CIBER Fisiopatología de la Obesitatea eta Nutrizioa taldearen zuzendaria da. 2009tik, Valentziako Unibertsitateko Medikuntza Fakultateko katedraduna da.

1989an, ikertzaile biomedikoaren karrera egin zuen Valentziako Ikerketa Zitologikoen Institutuan, Santiago Grisolíak zuzenduta. Gaixotasun kardiometabolikoen prebentzioan aplikatutako genomika hartu zuen ardatz, eta gene-giro elkarreraginen azterketan espezializatu zen. 2011tik, Unibertsitate Osasungarrien Espainiako Sareko koordinatzailea da Valentziako Unibertsitatean.

Gaur egun, exposomika, fenomika, genomika, epigenomika, transkriptomika, metabolomika, bioinformatika eta beste omika batzuk integratzen ditu, bai gaixotasun kardiometabolikoen ikerketan, bai zahartze osasungarrian.

Sariak
------

* 2017: Gregorio Marañón Oroimenezko Saria, Errege Gastronomia Akademiako elikadurako zientzialari onenari.
* 2017: Nazioarteko Hipokrates Saria.
* 2018: Jaime I saria, Ikerketa Medikoaren atalean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *La catedràtica de la Universitat de València Dolores Corella, premi Jaume I d’Investigació Mèdica.* .
2. 1 2    *Dolores Corella.*  2018.
3. ↑   media, À Punt. *VÍDEO | Premis Rei Jaume I: Dolores Corella Piquer.* .
4. 1 2   Mercantil, ARRELSonline es Ateneo Cultural y. *Dolores Corella Piquer, Seny Onder 2018.* .
5. 1 2    *La catedràtica de la Universitat de València Dolores Corella, premi Jaume I d’Investigació Mèdica.* .
6. 1 2 3    *Corella, Dolores.* .
7. ↑   «Dolores Corella, la mejor científica en alimentación según la Real Academia de Gastronomía» *www.ciberisciii.es*.

Kanpo estekak
-------------

* Elkarrizketa Dolores Corellari, 2018ko Ikerketa Medikoko Rei Jaume I saria irabazi duenari.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47101238
* Commonscat Multimedia: Dolors Corella Piquer

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87354302
* ISNI: 0000 0000 5972 9964
* BNE: XX1616764
* GND: 1165578662
* ORCID: 0000-0002-2366-4104
* Google Scholar: o\_xArkIAAAAJ
* ResearcherID: L-9888-2014
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 342612

 |

* Wd Datuak: Q47101238
* Commonscat Multimedia: Dolors Corella Piquer
Ezkerretik eskuinera: Bill Power, Bob Dalton, Grat Dalton eta Dick Broadwell-en gorpuak 1892an.
**Danltondarrak**, **Daltondarren Taldea** edo **Dalton Anaiak** 1890-1892 bitartean Mendebalde Urrunean ospetsu bilakatu ziren gaizkile talde bat izan zen. Banku eta trenen lapurketak espezializatuak edo trebatuak zeuden. Jesse James bidelapurrekin batera aritu ziren Younger anaien senideak ziren, halere Daltondarren ekintzak haietatik independienteak izan ziren eta James-Younger taldeak baino beranduago jardun zuten. Dalton familiak Missouri estatuko Jackson konderria jatorria zuen.

Daltondarren taldea honako anaiek osatu zuten: Gratton "Grat" Dalton (1861-1892), Bob Dalton (1869-1892) eta Emmett Dalton (1871-1937). Laugarren anai bat ere bazegoen, William "M. "Bill" Dalton (1866-1894), baina hau Butch Cassidyren *Talde Basatiko* kide izan zen, bai eta aurretik polizia gisa ari zela erail zuten Frank Dalton izeneko bosgarren anai bat ere.

1892ko urriaren 5ean Kansas estatuan dagoen Coffeyville udalerriko C.M. Condon & Company's Bank eta First National Bank bankuak lapurtzen ari zirela, bertako herritarrek ezagutu eta tirokatu egin zituzten. Taldeko kideak ihesi hasi zirenean herritarrek tiroz Grat Dalton, Bob Dalton, Dick Broadwell eta Bill Powers hil zituzten. Emmett Daltonek 23 tiro zauri jaso arren, bizirik ateratzea lortu zuen, bizi guztirako espetxe zigorra eman zioten. Halere, 14 urte espetxean egon ondoren barkamena eman zioten eta kalera atera zen. Ehorztetxe batean lan egin zuen, idazlea eta aktorea ere izan zen, azkenik 1937an 66 urterekin zendu zelarik.

Taldetik libre gelditu ziren Bill Doolin, «Bitter Creek» Newcomb eta Charlie Pierce izan ziren, baina hauek ez zuten Coffeyville udalerriko lapurketa egun hartan parte hartu.

Kanpo estekak
-------------

* Daltondarrak eta Coffeyvilleko lapurreta **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q934918
* Commonscat Multimedia: Dalton Gang

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q934918
* Commonscat Multimedia: Dalton Gang
**KEiiNO** norvegiar musika-talde bat da, 2018an sortua. Taldea Fred Buljo raperoak eta Alexandra Rotan eta Tom Hugo abeslariek osatzen dute.

Kontestua eta ibilbidea
-----------------------

Taldea 2018ko uda amaieran sortu zen, Tom Hugo eta bere senarra, Alex Olsson, "Spirit in the sky" kanta konposatzen hasi zirenean. Proiektua osatzeko, Alexandra Rotan abeslaria eta Fred Buljo rapero eta Joikariarekin batu ziren, KEiiNO ofizialki hirukote bat bezala osatuz. Taldearen izenak Fred Buljoren jaioterritik hartzen du inspirazioa, Kautokeino, hain zuzen ere. Herriaren izena Samieraz *Guovdageaidnu* da, eta azkeneko -*geaidnu* zatia "bidea" bezala itzuli daiteke. Fred Buljoren hitzetan, KEiiNOk hirukotea batzera eraman duen bide edo istorioari egiten dio erreferentzia. Taldearen izena, baina, samierazko esanahia Kven dialektoko ahoskatzearekin bateratzeagatik dator, Fred Buljoren arbaso batzuk talde honetakoak baitziren.

Taldea, baina, ez da abeslarien lehen proiektu artistikoa, izan ere, Alexandra Rotanek dioen bezala, "bakoitzak bere karrera zeukan musika-munduan, baina KEiiNO izan da benetan arrakasta erakutsi diena".

KEiiNO "Spirit in the sky" kanta abesteko eratu zen, Norvegiako Melodi Grand Prix leihaketan parte hartuko zuena 2019an. Leihaketa Eurovision Abesti Lehiaketarako Norvegiaren ordezkaria aukeratzeko erabili ohi da, eta KEiiNOk irabazi ondoren, leihaketan parte hartzeko eskubidea bereganatu zuen. Kantak hirukotearen kideek musika munduan aurrera egiteko zailtasunen kontra nola borrokatu duten islatzen zuen: Fred Buljo etnia gutxiengo bateko kide izanda, Tom Hugo gizon homosexuala bezala eta Alexandra Rotan industrian emakumeei ezartzen zaien presioaren kontra. Leihaketan, kanta finalera pasa zen eta bertan 6. postuan geratu zen 331 punturekin, horietako 291 telebotoarenak. Izan ere, Norvegiak telebotoa irabazi zuen.

2020eko maiatzean, taldeak haien lehen diska atera zuen, OKTA izenekoa. Bertan, musika elektronikoa poparekin, joikarekin edota inuiten eztarri-kantekin konbinatzen dituzte. Diskan haien Eurovisioneko kanta ere agertzen da. Aipatzekoa da ere diskan Electric Fields australiar taldearekin egindako elkarlana, hauek haien herrialdea 2019an Eurovisionen ordezkatzen saiatu zirelarik. OKTA Norvegiako zerrendetan agertu zen, 30. postua lortuz.

2021eko urtarrilaren 11an, taldeak Melodi Grand Prixean berriz ere parte hartuko zuela argitaratu zen, "Monument" kantarekin.

Diskografia
-----------

* "Spirit in the sky" (2019)
* "Shallow" (2019)
* "Praying" (2019)
* "Vill ha dig" (2019)
* OKTA (2020)
* "I wanna dance with somebody" (2020)
* "Transarctic lover" (2020)
* "A winter's night" (2020)
* "Monument" (2021)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61009979
* Commonscat Multimedia: Keiino

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 66156131091958312308
* ISNI: 0000 0004 7833 8984
* BIBSYS: 1542227329676

 |

* Wd Datuak: Q61009979
* Commonscat Multimedia: Keiino
**Kalinizio Heliopoliskoa** (antzinako grezieraz: Καλλίνικος; Heliopolis, Siria, K.o. VII. mendea) bizantziar arkitekto eta ingeniaria izan zen. Berak asmatu zuen su grekoa, guduan hodi batzuen bidez etsaiaren ontzietara edo gudarien artera jaurtitzen zen isurkari guztiz sukoia, itzaltzen ia ezinezkoa zena. Su grekoa zerez zegoen osatua inork ez zekien, Bizantzioko enperadoreak eta Kalinizioren familiak izan ezik, eta familia horrek zuen isurkaria prestatzeko ardura. Gaur egun oraindik ez da asmatu su grekoa zerez zen osatua, baina naftaz, sufrez, eta beste zenbait osagaiz egina zela uste da. Zizikoko guduan (673) erabili zen lehenengo aldiz, eta horri esker menderatu zituzten gudu horretan bizantziarrek musulmanak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2014-1-24 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q705149
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03340/eu\_k\_0275/k0275
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q705149
**Joos van Cleve** edo **Joos van der Beke** (c. 1485 – 1540/1541) Anberes inguruko margolaria, margolaritzan 1511tik 1540ra jardun zuen. Herbehereetako ohiko pintura teknikak eta Errenazimenduko pintura estiloak batzeagatik ezaguna.

Anberesko San Lukas taldeko kidea izan zen. Erregetza erretratuak eta erlijio lanak egin zituen gehienbat. Teknika aldetik trebea eta koloreen erabileran sentsibilitate handia ageri zuen. Margoetako atzeko aldean paisaia zabalak jarri zituen lehendabiziko margolarietako bat izan zen, hamaseigarren mendeko iparraldeko Errenazimenduan ohikoa bihurtuko zen teknika hain zuzen ere.

Kornelio edo Cornelius van Cleve margolariaren aita izan zen. Semea buruko gaixotasun bat jota omen zegoen eta hala 'Sotte Cleef' (Cleef eroa) ezizenez ere ezaguna izan zen.

Bizitza
-------

### Bizitza

Joos van Cleve 1485 urte inguruan jaio zen baina ez dago argi non. Anberesko hainbat legezko dokumentuetan 'Joos van der Beke alias van Cleve' ageri da. Ustez bere jatorria Renania behealdeko eskualdekoa edo Kleve hirikoa da bertatik eratorriko abizena baitu. Margolaritza ikasketak, antza, 1505 urte inguruan eman zituen, Jan Joesten tailerrean, izan ere honek Alemaniako Kalkarreko Nikolaikirche elizaren aldarea egiten lagundu zion.

Dirudienez 1507- 1511 urte tartean Brujasera joan zen, hargatik bere margoak Brujasko margolarien estiloaren itxura handia dute. Geroago Anberesera joan eta 1511n bertako San Lukas taldeko maisu izan zen. 1529 edo 1539 urtean, baliteke Frantziara bidaiatu izana, baita Italia ingurura ere eta 1535 inguruan Londresera ere.

### Bizitza pertsonala

Lehen emaztearekin bi seme-alaba izan zituen. Semea, Cornelius (1520) margolari izan zen. Ez dago argi zein urtetan zendu zen baina 1540 urteko azaroaren 10ean testamentua idatzi zuen eta bere bigarren emaztea alargunen zerrendan ageri izan zen 1541 urteko apirilean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  "Rijksmuseum: Joos van Cleve"
2. ↑  Hand, John Oliver (2005)
3. 1 2  Campbell, Lorne (2000)
4. 1 2 3  Joos van Cleve at the Netherlands Institute for Art History **(Nederlanderaz)**
5. ↑  John Oliver Hand

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q153472
* Commonscat Multimedia: Joos van Cleve

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 69201794
* ISNI: 0000 0001 1877 5443
* BNE: XX1515954
* BNF: 14966522n (data)
* GND: 119024268
* LCCN: nr91022860
* NKC: xx0224881
* NLA: 35198788
* SUDOC: 03066425X
* ULAN: 500007799
* BPN: 04165452
* RKD: 17248
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Museo del Prado: 85e1b658-e982-49d1-92b5-7e14c79fe23b

 |

* Wd Datuak: Q153472
* Commonscat Multimedia: Joos van Cleve