**Mary Montagu** edo **Lady Mary Wortley Montagu**, jaiotzaz **Mary Pierrepont** (Nottingham, Erresuma Batua, 1689ko maiatzaren 26a - *ibid*. 1762ko abuztuaren 21a), aristokrata, idazle eta bidaiari britainiarra, korrespondentzia famatu baten egilea. Bere idatziez gain, Lady Mary ezaguna da Turkiatik itzuli ondoren Britainia Handian baztanga inokulatu eta defendatzeagatik. Txertoaren aitzindaria izan zen. Bestalde, emakumeak eta haien hazkunde intelektual eta soziala oztopatzen zituzten jarrera sozial garaikideak jorratzen eta desafiatzen zituzten haren idazkiek.

Biografia
---------

Evelyn Pierreponten, Kingston-upon-Hulleko lehen dukearen, alaba nagusia zen. Covent Garden-en bataiatu zuten eta bere anaiari Kingston-upon-Hulleko bosgarren konde gisa jarraitu zion, Maryk urtebete zuenean. Geroago, Marqués de Dorchesterren titulua jaso zuen eta jatorrizko titulua Ducado bihurtu zuen. Ama, bera oraindik haur zela hil zena, William Fielding Denbigheko hirugarren kondearen alaba zen.

Aita harro zegoen bere edertasunaz eta etorriaz, eta zortzi urte zituela Kit-Kat Club-ean brindis bat esan omen zuen. Seme-alaben heziketari ez zion arreta handirik jarri, baina Gilbert Burnet Salisburyko gotzainak Lady Mary autodidaktika-ikasketak egitera animatu zuen.

Ibilbidea
---------

Mary Astellekin,emakumearen eskubideen aldeko borrokalariarekin, eta I. Sandwich kondea zen Edward Montaguren Anne Wortley Montagu bilobarekin, adiskidetasun estua izan zuen. Gutun biziak izan zituen Annerekin. Baina, Anneren gutunak Edward Wortley Montagu nebaren idatzien kopiak ziren; eta 1709an Anne hil ondoren, Edward eta Lady Maryren arteko korrespondentziak bitartekaririk gabe jarraitu zuen. Lady Maryren aitak, orduan Dorchester markesak, ez zuen onartu Wortley Montagu bere suhia bihurtzea, bere ondasunak balizko oinordeko bati lotu nahi ez zituelako. Negoziazioak hautsi ziren, eta Lord Dorchesterrek alabari beste senar bat topatu zionean, Edwardek eta Maryk ihes egin zuten (1712). Lady Mary Wortley Montaguren lehen ezkontza-urteak landan gordeta eman zituen. 1715etik senarra Ingalaterrako parlamentuko kidea izan zen Westminsterretik, eta handik gutxira Lord Commissioner del Tesoro izendatu zuten. Lady Mary senarrarekin Londresen elkartu zenean,bere etorriak eta edertasunak gorteko irudi nabarmena bihurtu zuen.

Berehala (1716) Wortley Montagu enbaxadore izendatu zuten Ate Gorenean (Turkiar Inperioa). Lady Maryk lagundu zion eta Vienatik eta Konstantinoplara iritsi aurretik, Adrianópolisetik (Edirne) igarotzeko aukera izan zuten. Enbaxada aldia laburra izan zen, 1717an itzultzeko esan baitzioten, baina senar-emazteak hiri hartan egon ziren 1718ra arte. Bidaia horren historia eta Ekialdeko bizitzari buruzko oharrak *Turkiako Enbaxadaren Gutunetan* (*Turkish Embassy Letters*) kontatzen dira; gutun biziak dira, deskribapen grafikoz beteak; hurrengo emakume bidaiari-idazleen inspiraziotzat hartzen dira, baita orientalismoaren kontzeptuan sartzen den arte-ekoizpenaren parte handi baten inspiraziotzat ere. 

Lady Mary Wortley Montagu bere seme Edwardekin, Jean Baptiste Vanmourren lana
Otomandar Inperiotik, Lady Maryk (bere azalean baztangaren orbainak erakusten zituen, eta neba hiltzen ikusi zuen), Ingalaterrara itzultzean, bariolizazioa ekarri zuen, gaixotasunaren aurkako profilaxi gisa. Bere seme-alabak inokulatu zituen, eta aurre egin zien praktika horren aurkako aurreiritzi indartsuei; beraz, txertaketaren aitzindaria izan zen, gero 1796an Edward Jenner zientzialariak martxan jarri zuena. Ekialderantz irten aurretik Alexander Pope ezagutu zuen, eta hura ez zegoenean, hark gutun bitxiak idatzi zizkion, funtsean eduki errealik gabeko epistolar erotikoko ariketak.

Oso gutun gutxi trukatu zuten Lady Mary itzuli ondoren, eta hainbat arrazoi eman dituzte hurrengo eztabaida harrigarri eta bortitzerako. Konstantinoplako enbaxadan egon zeneko azken eskutitza Poperi bidali zitzaion eta edukia 1718ko azaroaren 1ean Doverren idatzi zela dirudi. Poperen *Epitaph on the Lovers struck by Lightning* *(Tximistak jotako maitaleei buruzko epitafioa)* parodia barne du.

Eskutitz horien bilduma eskuz idatzia irakurle multzo handi baten artean zabaldu zen, eta Pope, agian, bere satiraren zirkulazio horrek iraindu egin zuen. Lord John Herveyrekin zuen adiskidetasunaren zeloak zirela ere esan izan da, baina Lady Louisa Stuartek esan zuen Popek maitasun-adierazpen bat egin ziola Lady Maryri, eta hark barre batean jaso zuela. Nolanahi ere, Lady Maryk irain publiko ororen xalotasuna aldarrikatu zuen beti. Dunciaden aipatzen da («Duncíada» edo «Tonteríada»), Poperen ohar iraingarrietako batean ezkutatzen den pasarte batean. Uste da *A Pop upon Pope* Mary Montagu-ren lana dela, eta Popek pentsatu zuen bera ere (Mary) *One Epistle to Mr A*. Pope-ren autoreetako bat izan zela («Epistola bat A. Pope jaunari», 1730).

Popek behin eta berriz egin zion eraso, baina indarkeria bereziz *Horazioren Bigarren Liburuko Lehen Satiraren imitazioan* hizkera 'lodiko' gelditze batean, Lady Mary Saforen irudian agertzen delarik. Maryk beste pertsona bati eskatu zion kexatzeko, eta erantzun argi bat jaso zuen: Popek ezin zuen pentsatu bera edo beste edozein pertsona bere buruari aplikatutako zizkiokeenik irain horiek. *Verses addressed to an Imitator of Horace by a Lady* («*Dama batek Horazioren imitatzaile bati zuzendutako bertsoak»* 1733), eraso horien erreplika difamatzailea, Lady Maryk eta haren aliatu deklaratuak, Lord Herveyk, elkarrekin egindako lanari egozten zaio, oro har. Maryk korrespondentzia erromantikoa izan zuen Rémond izeneko frantziar batekin, eta hark gutun galanteegiak bidali zizkion ikusi baino lehen. Maryk diru kopuru bat inbertitu zuen beretzat, bere aholkuari jarraituz eta haren arriskupean, South Sea Bubble-n berariaz xedatu zenez, inbertsioa bere balioaren erdira eraman zuen «burbuila» finantzarioak. Frantsesak zor gisako jatorrizko batuketa berreskuratzen saiatu zen, senarrari korrespondentzia erakusteko mehatxupean. Lady Mary benetan ikaratuta zirudien hasieran, ez hainbeste galanteria egozteagatik, baizik eta senarrak bere diru espekulazioen norainokoa aurki zezakeelako. Horri buruz ari da, antza, Poperen «*Who starves a sister, or forswears a debt»* esaldiaren bigarren erdia (*Epilogue to the Satires*, 113; «*Ahizpa bati ihes egiten diona, edo zor bati uko egiten diona*», Satiren amaiera), eta lehen akusazioak ez du funtsik. Izan ere, zoratuta zegoen bere ahizpa kutunena, Mar-eko kondesa, Lord Grange koinatuaren zaintzatik libratzen saiatu zen. Lord Grangek bere emaztea krudeltasun handiz tratatzen zuen eta kalumniatu egiten zuen. 

1739an, Lady Maryk senarra utzi eta bere bizitzarekin jarraitu zuen, eta, elkarri gutunak bidaltzen jarraitu bazuten ere, ez ziren gehiago elkartu. 1740an, ezinikusia zion Horace Walpole bisitatu zuen Florentzian, eta bere xelebrekeriak nahasketa nahasi batean egozten zituen (ikus «*Gutunak*», Letters, ed.). Cunningham, i. 59). Lady Mary bizilekuz aldatu zen: Avignon, Brescia, Lovere (Iseo lakua). Larruazaleko gaixotasun mingarri batek desitxuratzen zuen, eta haren sufrimenduak hain gogorrak ziren, eromenean erortzeko beldur baitzen. Krisi larria izan zuen Palazzo kondesa eta haren seme-alabak bisitatzen ari zela, eta, agian, egoera mentalak bizitza sozialaren erritmoa gutxituarazi zion. Hirurogeita hiru urterekin, Horace Walpolek egiten duen interpretazio eskandalagarria ziurtasunez bazter daiteke.

Senarrak dirua pilatu zuen azken urteetan, eta esaten zen bere heriotzan (1761) dirutza zuela bilduta. Satirizatu egin zuten Poperen *Imitations of Horace* delakoan (bigarren liburuko bigarren satira), Avidieu eta bere emaztearen erretratuan. Mary alabak, Bute Kondesak, garai hartan lehen ministroa zen senarra, Ingalaterrara itzultzeko eskatu zion. Lady Mary Londresera itzuli zen urte berean, 1762ko abuztuaren 21ean, hil zen. Bere seme Edward Wortley Montagu ere idazle eta bidaiaria izan zen.

Bere lanaren garrantzia
-----------------------

*Letters of Lady Mary Wortley Montague*, 1800Bere lanen edizio akademikorik ez zen argitaratu XX. mendearen bukaera arte. Gareth Robertsek *Doctor Who* *Only Humanen* eleberrian adibide gisa aipatu zuen, maitasunagatiko ezkontza zergatik balioesten den gehiegi azaltzeko.

2003an, Jennifer Lee Carrellek *The Speckled Monster: A Historical Tale of Battling Smallpox* *(Munstro pikarta: baztangaren aurka borrokatzeko historia historikoa)* argitaratu zuen. Lady Maryk Londresen baztangaren aurkako txertoa inokulatzeko egin zuen borroka kontatu zuen, egunkarietatik eta korrespondentzietatik abiatuta.

Lady Maryk saihestu egin zuen argitaratzea, neurri batean eraso pertsonalak saihesteko, eta haren lan gehienak ez du iraun. Gaur egun, autore eta ikono feminista gisa duen estatusa, neurri handi batean, mugimendu feministarekin duen literatura-elkarte berrituari zor zaio. Hala ere, haren bizitzak eta lanak edozein kategorizaziori aurre egiten diote.

1901ean, bere gutunak *The Best Letters of Mary Wortley Montagu* gisa argitaratu zituen Octave Thanetek.

Lana
----

* *The complete letters of Lady Mary Wortley Montagu*, 3 liburuki, Robert Halsband-ek argitaratua, Oxford: Clarendon Press, 1965-67.
* Romance *Writings*, Isobel Grundyk argitaratua, Oxford: Clarendon Press, 1996.
* *Essays and Poems and Simplicity, a Comedy,* Isobel Grundyk argitaratua, Oxford: Clarendon Press, 1977, 1993an berrikusia.

Espainian *Cartas desde Estambul* argitaratu zen , La Línea del Horizonte argitaletxea. Madril, 2017. ISBN 84-15958-59-8

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Stadler, Marta Macho.  (2018-10-30). «Mary Wortley Montagu y la inoculación de viruela» *Mujeres con ciencia* (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Lady Mary Wortley Montagu, la mujer pionera de la inmunización olvidada por la historia» *BBC News Mundo* (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** admin.  (2023-02-01). «¿Qué aportación a la inmunología hizo Lady Montagu?» *okupo.mx* (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
4. ↑   Nizamoglu, Cem.  (2010-02-16). «Lady Montagu and the Introduction of Smallpox Inoculation to England» *Muslim Heritage* (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Lady Montagu, precursora de la inoculación de la viruela y el feminismo» *Lady Montagu, precursora de la inoculación de la viruela y el feminismo  | El Diario de Salud* (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
6. ↑   **(Gaztelaniaz)** «La mujer que trajo la vacuna de la viruela y a la que nadie creyó» *La Vanguardia* 2020-06-20 (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
7. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Lady Mary Wortley Montagu, los primeros pasos hacia la vacuna de la viruela» *historia.nationalgeographic.com.es* 2022-05-24 (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
8. ↑   **(Gaztelaniaz)** Nuevatribuna.  (2021-11-01). «Mary Montagu, la aristócrata inglesa que descubrió la vacuna para la viruela» *Nuevatribuna* (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
9. ↑    *Lady Mary Wortley Montagu, la mujer pionera de la inmunización olvidada por la historia.* .

Bibliografia
------------

* Zenbait egile (1910-1911). «Montagu, Lady Mary Wortley». Chisholm, Hugh, argitaletxea. Encyclopædia Britannica. A Dictionary of Arts, Sciences, Literature, and General information (ingelesez) (11. edizioa). Encyclopædia Britannica, Inc.; egun ,publiko dago.
* Grundy, Isobel : *Lady Mary Wortley Montagu: Comet of the Enlightenment,* Oxford University Press, AEB; New edition 2001 714 or ISBN 0-19-818765-3
* Prescott, Sarah: *Lady Mary Wortley Montagu: Comet of the Enlightenment*, Isobel Grundy 1999. Review of English Studies, New Series, Vol. 51, Ez. 202 (May, 2000), or. 300-303
* Savater, Fernando: *La civilización y Lady Mary*, artikulua.

Kanpo estekak
-------------

* *Vidas Contadas* RNE.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q235121
* Commonscat Multimedia: Lady Mary Wortley Montagu

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 7394587
* ISNI: 0000 0001 0866 5013
* BNE: XX1369961
* BNF: 119165942 (data)
* CANTIC: a12285195
* GND: 118736701
* LCCN: n50004183
* NKC: nlk20000091914
* NLA: 35359184
* SNAC: w6xd1fqh
* SUDOC: 027035492
* BIBSYS: 90735943
* UB: a1098029
* ICCU: CFIV047049
* Open Library: OL126194A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Gutenberg proiektua: 7433

 |

* Wd Datuak: Q235121
* Commonscat Multimedia: Lady Mary Wortley Montagu