Eszeptizismo filosofikoa
------------------------

*Teoriak zalantzan jartzen dituen baina ezagutza egon daitekeela onartzen duen jarrera epistemologiko eta filosofikorako, ikus eszeptizismo zientifiko*

*Hitz honen beste erabilera batzuetarako, ikus eszeptizismoa.*

**Eszeptizismoa** ezagutzaren teoria bat da, egiaren existentziarik eza baieztatzen duena, edo, existitzen bada, gizakia ezagutzeko ezgaia dela baieztatzen duena. Filosofia klasikoan terminoa zalantzan oinarritutako korronte filosofiko bat izendatzeko erabili zen, eskolan Pirron filosofo greziarrak ordezkatua, zeinak esaten baitzuen "ez zuela ezer baieztatzen, iritzia besterik ez zuela ematen".  Eszeptizismoa negazionismotik bereizten da baieztapenei ebidentzia objektiboa eskatzeagatik, eta ebidentzia hori onartzearen kasuan, negazionismoak ebidentziak zalantzan jartzen edo baztertzen dituen bitartean.

Ezaugarriak
-----------

Eszeptikoa normalean egiatzat onartzen denarekin zalantza duen edo ados ez dagoen norbait da. "Eszeptiko" hitza grezierazko *skeptikoi* hitzetik dator (grekoz aztertu edo ikertu esan nahi duena). Hitz honen etimologiak bere esanahian "ikertzen duenak" adierazten du. Filosofo eszeptikoek ez dute egia objektibo batean sinesten, dena subjektiboa delako, ikertzen ari den subjektuaren arabera, eta ez ikertutako objektuaren arabera.

Eszeptiko batek esango luke "hotza sentitzen dut baina ez du hotza egiten, soilik hotza edo beroa dudala jakin baitezaket".Epaiketak ez egiteko eta soilik iritziak emateko emateko jarrera horri epojé (epaiketa etetea) deitu zitzaion.

Filosofian, jarrera horrek ataraxiara garamatza (bake mentala); izan ere, ezertan sinesten ez zutenez, ez ziren inorekin gatazketan sartzen, eta ez zituzten beren iritziak defendatu behar, ez baitzegoen egia objektiborik.

Jatorriak eta erakusleak
------------------------

Eskola edo mugimendu filosofiko gisa, eszeptizismoa antzinako Grezian eta Indian sortu zen. Indian, Ajñanako filosofia eskolak eszeptizismoa defendatu zuen. Budismoaren eta jainismoaren aurkari goiztiarra izan zen, eta eragin handia izan zuen budismoan. Grezian, filosofoek jada Xenofanesetik iritzi eszeptikoak adierazi zituzten, Demokritok eta sofista batzuek bezala. Gorgiasek, adibidez, argudiatu zuen ezer ez dela existitzen, zerbait balego ere ezin izango genukeela ezagutu, eta, jakin ahal izango bagenu ere, ezingo genukeela jakinarazi .Kratilo filosofo heraklitearrak alegatu zuen komunikazioa ezinezkoa dela, esanahiak etengabe aldatzen baitira. Sokratesek ere joera eszeptikoak zituen, argudiatuz «ezer ez zekiela bakarrik» .Hala ere, hipotesien eta dedukzioen sistema sokratikoa ez zuten inoiz zalantzan jarri eszeptikoek, nahiz eta xahutzaile ospea lortu eta onarpena galdu erritu, kondaira eta sineskeria sustraituen aurka borrokatzerakoan.

Sistemen aniztasuna eta aurkakotasuna egon zen, hala nola Demokritorena, Enpedoklesena, Platonena, etab. abstrakzioak eta zalantzak sortzen dituztenak. Pirron eszeptizismoaren sortzailea izan zen. Bidaiari handia, kultura asko ezagutu zituen Alexandro Handiaren armadekin, eta horrek bere kulturaren egia nabarmenak eta tradizioak zalantzan jartzea ahalbidetu zion. Esaten da Pirronek muturrera eraman zuela epaiketa etetea, ahots-kordak ateratzeraino. [eskatutako hitzordua]

Timon Silografoak tradizio eszeptikoari jarraitu zion ideia aristotelikoak zalantzan jarriz, dedukzio aristotelikoaren lehen printzipioak ere zalantzan jarriz. Eszeptizismoaren bigarren mota eszeptizismo akademikoa izan zen, K.a. III. mendean formulatua eta horrela deitua, bere bi defendatzaile nagusiak, Artzesilao eta Carnéades, Platonen Akademiaren oinordekoak zirelako. Eszeptiko akademikoek, beren argudioak filosofo estoikoen ziurtasunen aurka zuzendu zituztenek batez ere, ezagutza posible zenik ukatzen zuten. Carnéadesek probabilismoaren nozioa proposatu zuen: zentzumenetatik edo arrazoimenetik lor dezakegun informazioa probablea baino ez da; Carnéadesen egiaztapenaren teoria, beraz, XX. mendeko pragmatiko eta positibisten ezagutza zientifikoaren teoriekin parekagarria da.

K.a. I. mendetik aurrera, eszeptizismoak garrantzia hartu zuen berriro ere pixkanaka, Enesidemo eta bere eskolatik — hauek hainbat tropo edo jokamolde bildu zituzten epaiketa etetea lortzeko — Luciano Samosatakoa eta Sexto Enpirikoraino, azken eszeptiko klasikoak irudikatzen dituztenak. Seigarren Enpirikoa eszeptiko pirroniarra izan zen eta Zirriborro Pirronikoak idatzi zituen. Obra honetan bizitza praktikoan honako hauek jarraitu behar direla dio:

* Naturak ematen dituen seinaleak
* Gorputzaren beharrak
* Tradizioak eta legeak

Antzinako eszeptizismoa Erromatar Inperio berantiarrean desagertu zen, batez ere San Agustinek *Contra los académicos* lanean eszeptikoei eraso egin ondoren. Interesa berpiztu egin zen Errenazimentuan eta Aro Modernoan, bereziki Sexto Enpirikoren idazki osoak latinera itzuli ondoren. Hainbat idazle katolikok, Francisco Sánchez el Escéptico, Michel de Montaigne, Pierre Gassendi, Marin Mersenne eta Pierre Bayle barne, argudio eszeptikoak eman zituzten.

Errenazimenduan, Francisco Sánchez medikuak funtsezko obra bat idatzi zuen, Quod nihil scitur (Ezer ez dakigula). Eszeptizismoa ez zen hipotesi baliozkotzat hartu egia aztertzeko, halako moldez non Descartesen eta bere zalantza metodikoaren lehen oinarria izan baitzen, zeinarekin eszeptizismoak pixkanaka garrantzia hartzen duen Argien Mendera arte, non pentsamendu ilustratu guztia blaitzen baitu. Michel de Montaignek interes pirronikoa berpiztu zuen Apología de Raimundo Sabunde saiakeran, non argudiatzen duen ezin dugula errealitatearen ezagutza ziurrik izan, Jainkoak ematen ez badigu behintzat. 

René Descartes filosofo eta matematikari frantziarra eszeptizismoa ezeztatzen saiatu zen *Meditaciones de la primera filosofía l*anean, ahalik eta eszeptizismorik muturrekoenaren kasua formulatu ondoren, niaren ezagutza baieztatzean (pentsatzen dut, gero existitu egiten naiz) eta Jainkoa existitzen dela eta naturaren errealitateaz engainatuko ez gaituela frogatzen saiatzean.

XVIII. mendean, David Hume filosofo eskoziarrak eszeptizismoa berritu zuen. Hume enpirista zen, ideia guztiak zentzumenen inpresioetatik datozela baieztatuz. Humek argudiatu zuen, arrazoi enpiristengatik, ez dagoela arrazoi sendorik Jainkoarengan, niarengan edo arimarengan, kanpoko mundu batengan, kausazko beharrezkotasun batengan, moraltasun objektibo batengan edo arrazoiketa induktibo batengan sinesteko. Humek eszeptizismo moderatua deitu zuena besarkatu zuen, berak praktikoki eta psikologikoki ezinezkotzat jotzen zuen eszeptizismo pirroniarrari uko egiten zion bitartean.Gaur egun ere, eszeptizismoa eztabaidagai da filosofoen artean.

Eszeptikoa
----------

Pirronek judizioa uzten du eta uste du ez dagoela ezer egiazkoa edo faltsua, ona edo txarra, heretikoa edo sakratua. Horrela, pentsamendu dogmatikoaren aurka egiten du. Pirronek ez zuen ezer idatzi, baina berari honelako esaldiak egozten zaizkio:

1. Ez duzu inoiz egia ezagutuko.
2. Ez esan "horrela da", "hala dela iruditzen zait" baizik.
3. Iritzi ezberdinak daude jakintsuen artean, ezjakinen artean bezalaxe. Nik daukadan edozein iritzi arbuia dezakete ni bezain prestatuak eta zerrendatuak diren pertsonek, eta nireak bezain baliagarriak diren argudioekin.

1. ↑  https://dle.rae.es/escepticismo
2. ↑  Google Books: A second-century satirist:or, Dialogues and stories from Lucian of Samosata
3. ↑  Escepticismo. Torre de Babel Ediciones.
4. ↑  Diogenes Laërtius (tr. Hicks, 1925), ix.72. See also Bakalis (2005, p.86)
5. ↑  W. T. Jones, *A History of Western Philosophy*. New York: Harcourt, Brace, 1952, p. 60 n. 45.
6. ↑  Richard H. Popkin, "Skepticism", in Paul Edwards, ed. *The Encyclopedia of Philosophy*, vol. 7. New York: Macmillan, 1967, p. 449.
7. ↑  Allan Hazlett, *A Critical Introduction to Skepticism*. London: Bloomsbury, 2014, p. 4-5.
8. ↑  Popkin, 1983, pp. 11-12.
9. ↑  Popkin, 1983, p. 13.
10. ↑  Richard H. Popkin, *The History of Skepticism from Erasmus to Spinoza*, rev. ed. Berkeley: University of California Press, 1979, chaps 1 and 2.
11. ↑  Bassham, Gregory ( 1959-) (cop. 2018). *El libro de la filosofía : de los Vedas a los nuevos ateos, 250 hitos en la historia del pensamiento*. Librero. p. 210. ISBN 978-90-8998-945-1. OCLC 1123026787. Consultado el 29 de febrero de 2020.
12. ↑  See, e.g. Popkin, *The History of Skepticism*, p. 210.
13. ↑  Hume, de El proceso de conocimiento en (20 de noviembre de 2011). «Hume: ¿escéptico moderado?». *El proceso de conocimiento en Hume*. Consultado el 16 de noviembre de 2019.
14. ↑  See, e.g. John Greco, ed. *The Oxford Handbook of Skepticism*. New York: Oxford University Press, 2008.