recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Hebeloma anthracophilum*** *Hymenogastraceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da inola ere jangarria.

Sinonimoak: *Agaricus birrus*, *Hebelomatis anthracophilum*.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 5 cm inguruko diametrokoa, likatsua, kolore aldakorrekoa arre-lehoi koloretik grisaxkara doan kolorekoa, ertz zurbila.

**Orriak:** Adnatuak, ur tantatxorik gabe, beix-okre zurbil kolorekoa.

**Hanka:** 8 cm inguruko luzerakoa, elastikoa, zaila, ez da apurtzen okertzerakoan, zurixka kolorekoa edo gris-zilarreztatu kolorekoa. Gortinarik gabe. 

**Haragia:** Ez du errefauaren usainik, baizik txokolatearena edo kakaoaren usaina eta zapore akrea edo mikatza.

**Etimologia:** *Hebeloma* terminoa antzinako grekotik dator eta errezel gaztea esan nahi du, perretxiko heldugabeetan bakarrik ikusten delako errezela.

Jangarritasuna
--------------

Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua

Bere generoko gainerako espezieetatik gehien bereizten duen ezaugarria habitata da, erretako lurrak.

Sasoia eta lekua
----------------

Urte osoan, batez ere udan eta udazkenean. Erretako lurretan eta egur ikatzetan edo erretako egurretan ateratzen da. Lurzoru nitrogenatuetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Euskal Herriko perretxiko eta onddoak*, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza  •   *Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak*, A.D.E.V.E. 2012  •   Euskalnatura  •   *Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos*, Luis García Bona, Kriselv, 1987  •   *Catálogo micológico del País Vasco*, Aeranzadi, 1973  •   *Mendizalearen Hiztegia [mikologia]*, Ostadar Mendi Taldea.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 228 or. ISBN 84-282-0865-4..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Jose Ignacio Velazquez.  (2023). Banco de setas, catalogo micológico.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia..
**Recoleta** Argentinako Buenos Aires hiriko erdiguneko bizitegi-auzo bat da; interes historiko eta arkitektoniko handiko eremua da, batez ere, Recooletako hilerrian, han baitago, eta hiriaren erakargarritasun turistiko eta kultural handia du.

Luxuzko auzotzat jotzen da, izan ere, metro karratuko balioa hiri honetako garestienetakoa da. Buenos Aires Metroko D lineak auzo honetatik igarotzen da.

Historia
--------

Haren izena Aita Errekoletoen Komentutik dator, XVIII. mendearen hasieran eskualde hartan ezarri ziren ordena frantziskotarreko kideetatik, komentua eta Pilarreko Ama Birjinari eskainitako eliza bat fundatuz, eta honi erantsita, hilerria. Recoleta pasealekua ia auzoaren erdigune geografikoa da eta punturik altuenetako bat; horregatik, XIX. mendearen amaieran, hiriaren hegoaldeko familia aberatsak erakarri zituen, sukar horiaren izurritetik ihes egiten zutenak. Harrezkero, Buenos Airesko auzo dotore eta garestienetako bat da, eta luxuzko etxe, enbaxada eta hotelak hartzen ditu, Alvear Palace Hotela barne, Latinoamerikako luxuzkoena.

Familia hauek (horietako batzuk gobernu eliteetako kideak, independentzia garaiko pertsonaia garrantzitsuen ondorengoak) jauregiak eta frantses estiloko eraikin handiak eraiki zituzten auzoan (horietako asko 1950eko eta 1960ko hamarkadaren amaieran suntsituak. Horregatik, askotan Buenos Aires "Amerikako Paris" gisa hartu izan da. Gaur egun, eraikin horietako batzuk eraikin modernoekin batera daude.

Retiro eta Palermo inguruko auzoetako sektore batzuekin batera, Recoleta Iparraldeko Auzoa izenaz ezagutzen den zonaren zati bat da, hiriko kultura-bizitzaren zati handi bat biltzeko tradiziozkoa.

Kultura
-------

Recoleta auzoa kultura espazio ugariengatik nabarmentzen da. Monumentu historikoez gain, Argentinako Arte Ederren Museo Nazionala, Argentinako Liburutegi Nazionala, Recoleta Kultura Etxea eta bestelako pabilioiak eta erakusketak ditu.

Kanpo estekak
-------------

* Recoleta
* AmigosDeLaRecoleta.com.ar[*Betiko hautsitako esteka*] (auzoko webgunearen lagunak)
* CentroCulturalRecoleta.org (Centro Cultural Recoleta webgunea)
* Info-Recoleta.com[*Betiko hautsitako esteka*] (La Recoletaren inguruko webgunea)
* Buenos Airesko Hiriko Gobernuko gune turistikoa (auzoaren bisita)
* Recoleta hilerriaren Google mapa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1010253
* Commonscat Multimedia: Recoleta, Buenos Aires

---

* **Identifikadoreak**
* BNA: 000030830
* **Lekuak**
* OSM: 2224056

 |

* Wd Datuak: Q1010253
* Commonscat Multimedia: Recoleta, Buenos Aires
**Regina Lago García** (Palentzia, 1897- Mexiko Hiria, 1966) pedagogo, psikologo eta zientzialari espainiarra izan zen.

Biografia
---------

Palentziako familia aberats batean jaioa, Palentziako Eskola Normalean Irakasle ikasketak egin zituen eta Madrilgo Irakasle Ikasketen Goi Eskolan zabaldu zituen, bere promozioko lehena izanik zientzien atalean. Fisika eta Kimikako irakasle izan zen La Lagunako Kanarietako Eskola Normalean (1924) eta, geroago, Lugoko Eskola Normaleko Matematikako irakasle (1927).

Gazte-gaztetatik politikoki eta sindikalki konprometitutako emakumea, 1921ean UGTn afiliatu zen, Sorospen Gorriko eta Emakume Antifaxisten Elkarteko kide izan zen.

1928tik 1930era, Ikasketak Hedatzeko Batzordearen beka bat lortu zuen, Genevako J. J. Rousseau institutura joateko, Psikologia Esperimentaleko prestakuntza zabaltzeko eta Suitzako Eskola Normalen funtzionamendua ezagutzeko. Itzulitakoan, *Las Repúblicas Juveniles* (1931) argitaratu zuen. Lugoko, Segoviako eta Palentziako Eskola Normaletatik igaro ondoren, 1934an Museo Pedagogiko Nazionalean materialen atalburu izateko oposizioa gainditu zuen. Urte berean Emakume Antifaxisten Elkartean eta Nazioarteko Sorospen Gorrian sartu zen.

Juan Comas senarrarekin batera, *La práctica de las pruebas mentales y de instrucción* (1933) argitaratu zuen.

1936tik 1938ra, Andereen Egoitzarako (*Residencia de Señoritas*) Batzorde bat izendatzean, Regina izendatu zuten batzorde horretako lehendakari, eta Maria Maeztu ordezkatu zuen. Halaber, 1938an Carabanchelgo (Madril) *Hospicio de niñas difíciles-*eko zuzendaria izan zen, eta Valentziako inspektorea.

Espainiako gerra zibila amaitzean, Parisera joan zen, eta Haurtzaro Ebakuatuaren Kontseilu Nazionaleko kontseilari pedagogikoa izan zen. Erbestean jarraitu zuen New Yorken eta Mexikon. Mexikoko FETEren batzorde eragilean parte hartu zuen, zenbait urtez Elkartasun Batzordea zuzenduz eta Espainiako irakaskuntzako profesionalei lagunduz. Dirua biltzeko kanpainak egiteaz arduratu zen, premia-egoeran zeuden lankideei laguntzeko, Afrikako kontzentrazio-esparruetan atxilotuak askatzen saiatzeko eta Mexikora iristen ziren maisuen harrera eta kokapena prestatzeko. Bertako hiriburuan hil zen 1966an.

Lanak
-----

* *Climatología de la cuenca del Duero* (1921)
* *Las Repúblicas Juveniles* (1931)
* *La práctica de las pruebas mentales y de instrucción* (1933)

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   García Colmenares, Carmen. *Regina Lago: una psicóloga comprometida con la infancia durante la guerra civil española..* .
2. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Regina Lago | La Escuela de la República» *laescueladelarepublica.es* 2016-04-25 (Noiz kontsultatua: 2022-06-26).
3. 1 2   Marcos, Beatriz Peyrot.  (2011-06-01). «MAESTRAS REPUBLICANAS : REGINA LAGO, profesora y psicóloga» *MAESTRAS REPUBLICANAS* (Noiz kontsultatua: 2022-06-26).
4. ↑   Secretaría de mujer e igualdad. *Pioneras y precursoras hacia la igualdad de género.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21004020
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 3486150749004316420006
* BNE: XX3077774

 |

* Wd Datuak: Q21004020
**Ethylwyn**, **Æthelwynn** edo **Ethelwynn** X. mendeko emakume noble bat izan zen. Ezaguna da Dunstanekin egindako topaketa dela eta eta berak egindako brodatze lanei esker.

Dunstanen biografiaren arabera, Ethylwynek laguntza eskatu zion erlijio-jantzi batzuk egiteko, hainbat irudi geometriko zituena eta, ondoren, urrez eta harri bitxiz dekoratzea nahi zuena. Ethylwynek egindako jantziak, hala ere, desagertu dira.

Dunstanen biografoaren arabera, Ethylwyn bisitatu zuenean bere lira (edo arpa) eraman zuen, brodatzen zuen bitartean jo ahal izateko. Kondairaren arabera, lira paretan eskegi zuen eta, miraria gertatu zen: bakarrik jotzen hasi zen; hau entzun ostean, Dunstan, Ethylwyn eta eurekin zeuden emakume guztiek egiten zutena utzi eta "elkarri begiratu zioten harriduraz".

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)** Stenton, Frank Merry.  (1965). *The Bayeux Tapestry: A Comprehensive Survey.*  Phaidon Press (Noiz kontsultatua: 2018-03-16).
2. ↑    *Aedificia nova : studies in honor of Rosemary Cramp.*  Medieval Institute Publications 2008 ISBN 9781580441100. PMC 191758381..
3. ↑   Reginald), Dodwell, C. R. (Charles.  (1993). *The pictorial arts of the West, 800-1200.*  Yale University Press ISBN 0300053487. PMC 26586491..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16146423

 |

* Wd Datuak: Q16146423
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Espektro zabaleko antibiotikoak** espezie askotako bakterioen aurka eraginkorrak diren antibiotikoak dira. Bakterio Gram positibo zein Gram negatiboak sentikorrak dira antibiotiko hauekiko .

Antibiotiko hauen erabilera gomendatzen da infekzioa sortu duen bakterioa ezezaguna denean (kultiboaren emaitzak medikuak oraindik eskura ez dituelako, esaterako), edo infekzioaren atzean bakterio ugari egon daitezkeelako susmoak egoten direnean.

Antibiotiko mota hauek tentuz erabili behar dira, bakterioen erresistentziak erraztu ditzaketelako.

Espektro zabaleko antibiotikoak ez dira hautakorrak: bakterio ugari suntsitzen dituztenez, beren erabilerak arrisku batzuk eta albo-ondorio gaiztoak dakartza sarritan. Izan ere, antibiotiko hauek bakterio patogenoak ez ezik, gure gorputzeko bakterio onuragarriak ere kaltetzen dituzte (gure heste-flora, adibidez), eta horrek ondorio txarrak eragiten ditu gure organismoan.

Orokorrean, espektro mugatutako antibiotikoak baino gehiago erabiltzen dira espektro zabalekoak medikuntzan. Hala ere, infekzioaren bakterio eragilea ezaguna denean (eta antibiotiko batekiko sentikorra denean) espektro mugatutako antibiotikoak dira aukera terapeutikorik onena: esaterako, eskarlatinaren aurka penizilina erabili ohi da, bakterio eragilea -Streptococcus pyogenes- sentikorra delako antibiotiko horrekiko.

Gorputzeko mikrobiota ere kaltetzen dutenez, espektro zabaleko antibiotikoak infekzio sekundarioak sor ditzakete. Jakina denez, heste-florak, esaterako, infekzio gastrointestinalak ekiditen ditu, hainbat bakterio patogenoren hazkuntza inhibitzen duelako. Heste-flora hori desagertzen baldin bada, patogeno batzuek abagune hori aprobetxatuko dute hesteak kolonizatzeko eta bertan infekzio bat sortzeko. Patogeno horiek eskuarki erresistenteak dira antibiotikoen aurrean: onddo batzuk (Candida albicans, adibidez) eta Clostridium difficile bezalako bakterioak, kolitis pseudomenbranosoaren eragilea.

Espektro zabaleko antibiotiko batzuk
------------------------------------

Hauek aipa daitezke, besteak beste:

* kloranfenikol
* tetraziklinak
* kinolonak
* aktinomizina
* penizilina erdi-sintetikoak: amoxizilina, anpizilina...

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Ory, Edwin M. (1963-07-27). "The Use and Abuse of the Broad Spectrum Antibiotics". JAMA: The Journal of the American Medical Association. 185 (4): 273.
2. ↑   Madigan M.T. Martinko J.M. Parker J. *Brock Mikroorganismoen biologia* (2007) E.H.U-ak euskaratua:759 orr. ISBN: 978-84-9860-026-1

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4971815

 |

* Wd Datuak: Q4971815
Avignongo Aita Santuen jauregia
**Avignoneko Aitasantutzaldia** kristautasunaren historian 1309etik 1377ra doan tarteari deritzo. Epe horretan zazpi aita santuk bere egoitza Avignonen ezarri zuten (gaur egungo Frantzia):

* Klemente V.a: 1305–1314
* Joan XXII.a: 1316–1334
* Benedikto XII.a: 1334–1342
* Klemente VI.a: 1342–1352
* Inozentzio VI.a: 1352–1362
* Urbano V.a: 1362–1370
* Gregorio XI.a: 1370–1378

1378an Gregorio XI.ak berriro egoitza Erromara mugitu zuen eta han hil zen. Hurrengo hautaketen inguruko eztabaida bat dela eta, kardinal batzuek euren egoitza Avignonen mantendu zuten, eta bi antipapa hautatu zituzten:

* Klemente VII.a: 1378–1394
* Benedikto XIII.a: 1394–1423 (Avignonetik kanporatua 1403an)

1378tik 1417ra arteko epea nahiko korapilotsua da eta historialariek Mendebaldeko Zisma gisa izendatu dute. Antipapa ugari egon ziren eta fakzio ugari sortu ziren Eliza Katolikoaren barruan, zuten loialtasunaren arabera. Konstantzako Kontzilioak egoera konpondu zuen 1417an.

Aita Santuen Lurraldea (gaur egun Vatikano Hiria) handia zen garaiotan, eta Avignonez gain Venaissineko konterria ere hartzen zuen bere barruan. Frantziar Iraultza gertatu ondoren, 1791an, Frantziako lurrak izatera igaro ziren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q202558
* Commonscat Multimedia: Avignon Papacy

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85097533
* NKC: ph849406

 |

* Wd Datuak: Q202558
* Commonscat Multimedia: Avignon Papacy


| Mendebaldeko Zismako aita santuak |
| --- |
|  |
*Hygrocybe coccineocrenata*

Ez du sukaldaritzarako balio

Deskribapena
------------

*Hygrocybe turunda* bezalakoa da, baina ezkata txiki beltzaxkak izaten ditu hondo gorriaren gainean eta kapelaren ertza krenatua.

**Kapela:** 20 mm arteko diametrokoa, hasieran ganbila, gero laua, zabaldua edo, are gehiago, erdialdean deprimitua, gainazala ez du likatsua, erdigunera markatuagoak, ilunagoak eta handiagoak diren ezkatatxo txikiz zeharkatua; kapela lehor dagoenean eta zahartzaroan nabari dira gehiago. Gorritik laranja-gorrira doan kolorekoa, helduaroan tonu horixkak ere izan ditzake. Ertz irregularra eta oxkarratua.

**Orriak:** Zabal, okertuak, dekurrenteak, tartekatutako lamelulekin, hasieran zuriak, zahartzean zurbil horixkak.

**Hanka:** 10 cm inguruko garaierakoa eta 0,3 cm inguruko lodierakoa, luzanga, zilindrikoa, liraina, leuna, lehorra , nahiz eta batzuetan, hazten den habitat oso hezea dela eta, likatsua iruditu, gorria, oinarrirantz argiagoa. 

**Haragia:** Gutxi eta hauskorra. Hori zurbila oinean eta laranja-gorrixka kolorekoa kapelaren azalaren azpian. Usain eta zapore nabarmenik gabea. Espora-jalkina zuria.

**Etimologia:** *Hygrocybe* terminoa grekotik dator eta kapela bustiarekin esan nahi du.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

Antzeko habitatetan hazten diren antzeko beste bi espezie daude: *Hygrocybe* *cantharellus* eta *Hygrocybe turunda*.

Sasoia eta lekua
----------------

Ekainetik irailera. *Ephagnum* artean, zohikaztegietan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 110 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Gonzalez Granados Jose.  (2023). REDFORESTA Red Social de los profesionales del Medio Natural.
**Aurora Valeria Albertina** ***Bertha Valerius*** (Stockholm, 1824ko urtarrilaren 21a – *Ibidem,* 1895eko martxoaren 24a) Suediako argazkilari eta pintorea izan zen, Johan David Valeriusen eta Kristina Aurora Ingell-en alaba.

Biografia
---------

Suediako Arte Ederren Errege Akademian ikasi zuen artea, eta geroago Düsseldorf, Dresde eta Parisen. Itzultzean, erretratuak margotzen hasi zen. 1860an bere ahizpa eta Kristina Nilsson kantariarekin egon zen, Parisen ikasten ari zela. Parisen egindako bigarren egonaldian, argazkilaritza ikasi zuen, eta itzultzean, bere argazki-estudioa ireki zuen. 1863an, Stockholmeko argazkilari garrantzitsuenetakotzat hartu zuten.

1864an Errege Gorteko erretratugile ofizial izendatu zuten. 1866an Kungsträdgården erakusketarekin saritu zuten. 1870eko hamarkadaren erdialdean, bere estudio itxi eta pinturan soilik jardun zuen, eta arrakasta handia izan zuen.

Karitatezko kausa ugaritan parte hartu zuen eta, aberatsa ez zen arren, 150.000 koroa baino gehiago eman zizkien behartsuenei bere bizitzan zehar.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Europeana.  (2022-12-20). «5 Swedish Pioneering Female Photographers You Should Know» *DailyArt Magazine* (Noiz kontsultatua: 2023-12-11).
2. ↑   MeisterDrucke. «Christ by Bertha Valerius: Highest-quality art reproduction» *MeisterDrucke* (Noiz kontsultatua: 2023-12-11).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4984195
* Commonscat Multimedia: Bertha Valerius

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 44277627
* ISNI: 0000 0000 5151 5064
* GND: 188443894
* KulturNav: id
* RKD: 464209
* **Ondare historikoa**
* FMIS: LSH/agents/30512

 |

* Wd Datuak: Q4984195
* Commonscat Multimedia: Bertha Valerius
Amanishajetoren piramidea, Wad Ban Naga-n, Meroe.
**Amanishajeto** edo **Amanishakheto** Nubiako erregina (kandake). K.a. 10. hamarkadaren eta K.a. 1go hamarkadaren artean gobernatu zuela uste da.

Amanishajetoren izena hainbat monumentutan grabatuta dago, besteak beste, Kawako Amonen tenpluan, Meroeko hilarri batean, amaitu gabeko Wad Ban Naqa-ko jauregi batean, Qasr Ibrim eta Naqan aurkitutako bi hilarrietan eta bere piramidean, Meroen (seigarren zenbakia duena). Biblian ere aipatzen da, Apostoluen Eginetan (8:27 gertaerak).

1832an Giuseppe Ferlini esploratzaile italiarrak Amanishajetoren altxorra aurkitu zuen eta horren ondorioz famatua egin zen erregina hau. Bere jauregia orain arte identifikaturiko handienetako bat izan omen zen, 61 metro luzeeran eta 3.700 metro karratuko zabalera baitzuen. Erreginaren bitxiak Berlingo Egiptoko Museoan eta Municheko Egiptoko Museoan daude..

Erreferentziak
--------------

* LASZLO, Török (1996). *Fontes Historiae Nubiorum* Vol. II, Bergen, 723-725. ISBN 82-91626-01-4
* VELA-RODRIGO, Alberto A. (2021). "The sacred treasure of Queen Amanishakheto", *Ancient Egypt Magazine*, 21 (5), 44-50.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Amanishajeto*** |

* Archivo del Instituto Oriental de Chicago: Imagen de su pirámide destruida (en Inglés)
* El tesoro de la Reina (en Inglés)
* Estela encontrada en Naqa
***Hygrocybe subminutula*** *Hygrophoraceae* familiako onddo espezie bat da.

Deskribapena
------------

*Hygrocybe insipida* delakoaren oso antzeko garaierakoa, baina **kapela** erabat gorria eta oso likatsua.

**Orriak:** Adnatuak, zuriak, oinaren goiko aldearekin kontrastea egiten dute, kapela bezain gorria baita, oinarria izan ezik, hori zuria edo horia izaten da, likatsua, 6 cm inguruko garaierakoa eta 0,3 cm inguruko lodierakoa.

**Haragia:** Horia edo zuria. Espora jalkina zuria.

**Etimologia:** *Hygrocybe* terminoa grekotik dator eta kapela hezearekin, esan nahi du.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Hygrocybe minutula*, *Hygrocybe parvula* eta *Hygrocybe cantharellus* delakoekin nahas daiteke

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean. Zelaietan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Euskal Herriko perretxiko eta onddoak*, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza  •   *Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak*, A.D.E.V.E. 2012  •   Euskalnatura  •   *Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos*, Luis García Bona, Kriselv, 1987  •   *Catálogo micológico del País Vasco*, Aeranzadi, 1973  •   *Mendizalearen Hiztegia [mikologia]*, Ostadar Mendi Taldea.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon, Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa..*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 108 or. ISBN 84-282-0865-4..
**Mäntyniemi** (suedieraz: *Talludden*) Finlandiako presidentearen egoitza ofiziala da, Helsinkiko Meilahti auzoan kokatua. Egoitza, zegokion lehiaketa irazbazi ondoren, Raili Pietiläk eta Reima Pietiläk diseinatu zuten. 1993an amaitu zen eraikitzen.

Historia
--------

1993ko azaroan Mauno Koivisto egoitzara aldatu zenetik, Finlandiako presidente guztiak Mäntyniemin bizi izan dira.

Ezaugarriak
-----------

Hiru eraikin daude multzoan. Etxe nagusiak 2,000 m²-ko azalera hartzen du, gutxi gorabehera. Etxe nagusiak presidentearen logela pribatuak eta bulego pertsonalen suiteak ditu, baita harrera-gelak ere. Barnealdeen diseinua, ehunak, altzariak, baxera eta beste gai batzuk Mäntyniemi-rako diseinatu ziren. Harria (granitoa) eta zura (urkia) barnealdean erabili ohi diren materialen artean daude. Itsasoaren ondoan dago. Eskailerek harrera-gela nagusitik itsasoaren aurreko terraza batera eramaten dute.

Eraikinen inguruko paisaia Maj-Lis Rosenbröjer arkitektoak diseinatu zuen. Bere helburua eraikinen eta begetazioaren arteko harmonia lortzea zen.

Bertan bizi izan diren presidenteak
-----------------------------------

* Mauno Koivisto (1993–1994)
* Martti Ahtisaari (1994–2000)
* Tarja Halonen (2000–2012)
* Sauli Niinistö (2012–gaur egun)

Iruditegia
----------

* Mäntyniemik oso diseinu berezia du.Mäntyniemik oso diseinu berezia du.
* Barrualdea 2018an.Barrualdea 2018an.
* Barrualdea.Barrualdea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Eraikina Presidentearen webgune ofizialean.
***Coprinopsis gonophylla*** *Psathyrellaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoa: *Coprinus gonophyllus*.

Deskribapena
------------

**Basidioma:** Hasieran globo-itxura samarrekoa eta heltzean babesten duen errezel zurixka ugariz estalia; errezel hau hautsi egiten da eta kapelaren eta oinaren forma eta kolorea ikusteko aukera ematen du.

**Kapela:** 1 eta 3 cm bitarteko diametrokoa, hasieran oboide samarreko formarekin, gero zabaldu egiten da ganbilagoa bihurtuz, grisetik gris beltzaxkara doan kolorekoa errezelaren hondar zurixka irregularrekin, ertza ildaskatua.

**Orriak:** Trinkoak, hasieran zurixkak, gero grisak eta azkenik beltzak eta delikueszenteak.

**Hanka:** 2 eta 3 cm bitarteko garaierakoa, zilindrikoa, zuria, oinarria erraboildun samarrekoa, gainazal leuna.

**Haragia:** Urria, usain eta zapore nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Coprinus* hitza grezieratik dator, "coprinus" hitzetik, eta simaurrari dagokiona, simaurretan hazten dena, esan nahi du.

Jangarritasuna
--------------

Ez du interes gastronomikorik.

### Nahasketa arriskua

*Coprinopsis epichloēs* espeziea antzekoa da, baina lehen begiratuan askoz txikiagoa da.

Sasoia eta lekua
----------------

Ikatz-hondakinetan, bai txondor-plazetan edo suak egin diren lekuetan, bai suak erretako lekuetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak.
---------------

1. ↑  *Euskal Herriko perretxiko eta onddoak*, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza  •   *Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak*, A.D.E.V.E. 2012  •   Euskalnatura  •   *Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos*, Luis García Bona, Kriselv, 1987  •   *Catálogo micológico del País Vasco*, Aeranzadi, 1973  •   *Mendizalearen Hiztegia [mikologia]*, Ostadar Mendi Taldea.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 270 or. ISBN 84-282-0865-4..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Velaz Vergara José Ignacio, Suarez Gil Angela.  (2009). Banco de setas.
*Agaricus cupreobrunneus*

Sinonimoak: *Psalliota campestris var. cupreobrunnea*, *Agaricus campestris var.* *cupreobrunneus*, *Agaricus cupreobrunneus*, *Psalliota cupreobrunnea*

Hornigai gisa edo haragi gorriekin. Prestatzean galdu egiten du usain desatsegina, eta usain fungikoa areagotu egiten zaio. *Agaricus campestris* espezieak baino kalitate apaltxoagoa du.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 10 cm arteko diametrokoa, hemisferikoa edo ganbiletik laura. Ertza inkurbatua, soberakinekin. Kapelaren azala arre-grisaxka kolorekoa, zuntzez eta ezkata erradialkiz apaindua.

**Orriak**: Arrosa koloretik arre ilunera doan kolorekoak heltzean.

**Hanka:** Zilindrikoa, solidoa, zuritik grisera doan kolorekoa. Eraztun sinplea, mintzezkoa eta hauskorra.

**Haragia:** Urria, zuria arrosa kolorera biratzen. Usain eta zapore desatseginak ditu.

**Etimologia:** A*garicus* terminoa grekotik dator, perretxikoa esan nahi duen "agarikón" hitzetik.

Jangarrirasuna
--------------

Kalitate ertaineko jangarria.

### Nahasketa arriskua

Kapela fibrilosoa edo ezkatatsua duten beste *Agaricus* batzuekin nahas daiteke, hala nola *Agaricus campestris* delakoarekin.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean. Larreetan. Belar estaldura ona duren eremu garbietan. Haran zabaletan eta belarjaleek bazkatzen duten mendietan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 274 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
**John Langdon Haydon Down** (Torpoint, 1828ko azaroaren 18a-1896ko urriaren 7a), Britania Handiko mendiku bat izan zen. Down sindromea mediku honen homenean deitu zen.

Bizitza
-------

Cornuallesko herri batean jaio zen eta gurasoak Irlandarrak ziren. Bere aita botikaria zen eta 14 urte zituenean, Johnek, bere aitarekin lanean hasi zen. 18 urte zituenean Londonera joan zen zirujau baten laguntzailea izateko. Bloomsbury Squaireko laborategi batean lan egin zuen gero. Orduan, Michael Faraday ezagutu zuen eta gas experimentuekin lagundu zion.

1853ean, Torpointera bueltatu zen bere aita laguntzeko hura hil egin zen arte. Urte berean, eta bere aita hil ostean, Royal London Hospitalean bere medikun

tza ikasketak hasi zit 1856ean, zirujau bezela ikasketak amaitu zituen eta bi urte geroago, Surreyn, Earlswood zuzendari mediku izendatua izan zen. Bertan hasi zuen Bere pazienten ikerketak eta 1866ean liburu bat argitaratu zuen. Honen izenburua honsko hau da: observations on an ethnic clasification of idiots. Bertan, adimen urritasunak dituzten pertsonen klasifikazioa egin zuen etniaren arabera.

Bere bi semeak, Reginald eta Percival, bere lana jarraitu zuten, Reginald bereziki.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
**Fuji mendiaren Hōei erupzioa** (japonieraz: 宝永大噴火, *Hōei dai funka*?)
 1707an (Hōei aroko laugarren urtea) gertatu zen, abenduaren 16an hasi eta urtarrilaren 1a arte iraun zuen.

Fuji mendiak historian zehar hiru ikaragarrizko erupzio pairatu ditu: birritan Heian aroan (Enryaku eta Jogan erupzioak) eta behin Edo aroan (artikulu honetako Hōei erupzioa).

Nahiz eta labarik jaurti ez zuen, Hōei erupzioak sumendi-errauts kopuru itzela bota zuen, sumendiaren inguruko leku zabalen gainean sakabanatuta, Fuji menditik ia 100 kilometrotara dagoen Edo hirira iritsiz (gaurko Tokio). Errauts kopurua 800.000.000 m³ ingurukoa zenbatetsi zuten.

Erupzioa Fuji mendiaren hego-mendebaldeko aldean gertatu zen, eta hiru tximinia berri sortu zituen, 1. 2. eta 3. Hōei-tximiniak izenekoak. Gaur arte hauxe izan da Fuji mendiaren azken erupzioa.

Hondamendi sekundarioak
-----------------------

Hōei erupzioaren hurrengo urtean, Sakawa ibaia gainezkatu zen sumendi-errautsaren jalkinaren ondorioz.

Sumendi-hondar jausiek Fuji mendiaren ekialdeko soroak zabal-zabal estali zituzten. Soroak berreskuratzeko nekazariek sumendi-hondakinak zabortegiratu eta hondar-tontorrak egin zituzten. Euriak hondar-tontorrak zabortegietatik ibaietara behin eta berriro eroan eta ibai batzuen sakonera gutxitu zuen. Batez ere Sakawa ibaian sumendi-errauts kopuru handiek han-hemenka behin-behineko dikeak sortu zituzten. Hōei erupzioaren hurrengo urteko abuztuaren 7 eta 8ko euri-zaparradek sumendi-errauts eta lokatzaren olde bat sortu eta dikeak apurtu zituzten Ashigara lautada urpetzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Titsingh, Isaac.  (1834). *Annales des empereurs du japon.* , 416 or..
2. ↑   Smith, Henry D..  (1988). *Hokusai: One Hundred Views of Mt. Fuji.*  New York: George Braziller, 197 or. ISBN 978-0-8076-1453-2..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q288045
* Commonscat Multimedia: Hōei eruption

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 001212492

 |

* Wd Datuak: Q288045
* Commonscat Multimedia: Hōei eruption
*Artikulu hau eskultura motari buruzkoa da; unitate politiko beregaina eta burujabea den nazioa, nazio zatia edo nazio multzoa gaitzat duena beste hau da: «Estatu»*
Auguste Rodinen *Pentsalaria*.
Juan Sebastian Elkanoren estatua Getarian.
**Estatua** izaki bizidun bat irudikatzen duen eskultura-lana da. Normalean, era errealista eta figuratiboaz egiten da. Beraz, eskultura mota da. Irudia pertsonena zein animaliena izan daiteke.

Teknikak eta materialak
-----------------------

Estatuak egiteko material desberdinak erabil daitezke: harria, egurra, buztina, metalak... Artistaren arabera erabiltzen dira. Antzinean material ohikoena harria izaten zen: marmol, kareharria, alabastro, granito, diorita. Gaur egun material modernoak ere erabiltzen dira: polimeroak, plastikoak, hormigoi.

Material horiekin, bestetik, teknika desberdinak erabil daitezke. Adibidez, moldetuaren teknika: molde bat egiten da eta barruan metal urtuak sartzen dira, orokorrean brontzea.

Izendapenak eta estatua motak
-----------------------------

Oscar Wilderi eskainitako brontzezko estatua, Dublingo Merrion Squaren.
Marko Aurelioren zaldizko estatua.
Estatuak, jarreren arabera sailkatu daitezke:

* *propioa*, zutik,
* *eseria*
* *etzana*, gehienetan sarkofago baten gainean
* *zaldizko estatua*
* *otoilaria*, belaunikatuta
* *eskaintzailea*, objektuak eskaintzen

Irudikatutako gorputzaren atalaren arabera:

* *busto*, burua eta toraxen goiko partea erakusten du
* *herma*, busto antzekoa baina zutabe batean jarraitzen du
* *gorputz enborra*, eskultura baten fragmentoa, bururik gabe, besoak edo hankak gabe

Taminuaren arabera:

* *kolosoak*, oso tamainu handikoak
* *estatuatxoak*, normalean apaingarri gisa erabiltzen dira

### Irudigintza polikromoa

Honen arabera, amaierako emaitza margotu egiten da. Teknika honen jatorria oso zaharra da. Antzinean, esaterako, egurrezko tailuak margotzen ziren.

Estatua ospetsuak
-----------------

* Rodasko kolosoa
* Zeusen Olinpiako estatua
* Marko Aurelioren zaldizko estatua
* Askatasunaren Estatua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .
3. ↑   .

Ikus, gainera
-------------

* Eskultura

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q179700
* Commonscat Multimedia: Statues

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX527313
* BNF: 119333152 (data)
* GND: 4129665-5
* LCCN: sh85127595
* NKC: ph125739
* AAT: 300047600

 |

* Wd Datuak: Q179700
* Commonscat Multimedia: Statues
**Sanfrecce Hiroshima** (japonieraz: サンフレッチェ広島, *Sanfurecche Hiroshima*?)
 Japoniako futbol talde bat da, Hiroshima hirikoa, Japoniako 3 Liga eta 3 Kopa irabazi ditu besteak beste.

Izena
-----

*Sanfrecce* izenak bi atal ditu, japonierazko "San" (hiru) eta italierazko "frecce" (geziak).

Historia
--------

Taldea 1938an *Toyo Industries Soccer Club* (東洋工業サッカー部) izenarekin sortu zen. 60. hamarkadaren bukaeran talde japoniar indartsuena izan zen 5 Liga eta hiru kopa irabaziz eta 1969ko Asiako Txapeldunen Ligan hirugarren postua eskuratuz. 1968ko Olinpiar Jokoetan Japoniako selekzioak brontzezko domina irabazi zuen eta Tokyo Kyogoko jokalariek osatu zuten selekzioaren bizkarrezurra. 1981ean izena aldatu zuen eta *Mazda SC* (マツダSC) bihurtu zen.

1992an liga profesionala eratu zenean izen berria hartu zuen, *Sanfrecce Hiroshima*. Hasiera hartan liga bi fasetan jokatzen zen eta Sanfreccek lehen fasea irabazi zuen, beraz ligako finala jokatzeko txartela eskuratu zuen zuen. Bigarren fasean ordea oso gaizki ibili zen eta maila galdu zuen. Finalean ere galtzaile atera zen.

Hurrengo urteetan maila apala izan zuen harik eta 2007an kopa finalera iritsi zen arte. 2012, 2013 eta 2015ean Liga irabaztea lortu du eta 2015ean FIFAren Kluben arteko Munduko Kopan hirugarren gelditu zen.

Palmaresa
---------

### Japonian: 8

* Japoniako liga (3): 2012, 2013, 2015.
	+ Liga amateurra (5): 1965, 1966, 1967, 1968, 1970.
* Enperadorearen Kopa (3): 1965, 1967, 1969.
* Superkopa (4): 2008, 2013, 2014, 2016.

### Nazioartean: 0

* FIFAren Kluben arteko Munduko Kopa (0): hirugarrena 2015ean.
* Asiako Txapeldunen Liga (0): hirugarrena 1969an.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q630279
* Commonscat Multimedia: Sanfrecce Hiroshima

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 260553285
* NDL: 00628561

 |

* Wd Datuak: Q630279
* Commonscat Multimedia: Sanfrecce Hiroshima
Kashima Soccer Stadium.
**Kashima Antlers** (japonieraz: 鹿島アントラーズ, *Kashima Antorāzu*?)

Japoniako futbol talde bat da, Kashima (Ibaraki) hirikoa, Japoniako futbol liga gehien irabazi dituena, zortzi garaipen hain zuzen ere. 2016an FIFAren Kluben arteko Munduko Kopako finala jokatu zuen eta 2018an Asiako Txapelduna izan zen.

Historia
--------

1947an sortu zen taldea Osakan *Sumitomo Metal Industries, Ltd* izenarekin. Amateurra zen Japoniako ligan aritu zen hasieratik eta 1975ean kashimara aldatu zuen egoitza.

1992an liga profesionala abiatu zenean *Sumimoto* izena utzi eta gaur egungo **Kashima Antlers** izena hartu zuen. Garai hartan ligak bi fase izaten zituen eta Zico jokalari brasildar ezaguna entrenatzaile izanik ligaren lehen fasea irabazi zuen. Liga irabazteko ordea fase bakoitzeko txapeldunen arteko finala jokatu behar izaten zen eta Tokyo Verdy nagusitu zitzaion.

1996an lortu zuen lehenengo liga, eta 1997an kopa, Ligako kopa eta superkopa eskuratu zituen. Hurrengo urteetan talderik arrakastatsuena bihurtu zen Japonian, ez ordea Asiako txapelketetan, 1999ko Asiako Errekopako hirugarren postua du aipagarriena. 2000an denboraldi bikaina burutu zuen Liga, kopa eta Ligako kopa eskuratuz.

2007 eta 2010 artean hiru liga eta bi kopa irabazi zituen taldearen garai onena bihurtuz. 2016an berriz ere txapelduna izan zen eta FIFAren Kluben arteko Munduko Kopa jokatu zuen finaleraino iritsiz. Real Madrilek luzapenean gainditu zuen. 2018 urtean Asiako Txapelduna izan zen eta Munduko Kopa jokatu zuen.

Palmaresa
---------

### Japonian: 25

* Japoniako liga (8): 1996, 1998, 2000, 2001, 2007, 2008, 2009, 2016.
* Enperadorearen Kopa (5): 1997, 2000, 2007, 2010, 2016.
* Ligako Kopa (6): 1997, 2000, 2002, 2011, 2012, 2015.
* Superkopa (6): 1997, 1998, 1999, 2009, 2010, 2017.

### Nazioartean: 4

* FIFAren Kluben arteko Munduko Kopa
	+ Txapelduna (0)
	+ Finalista (1): 2016.
	+ Laugarrena (1): 2018.
* AFC Txapeldunen Liga (1): 2018.
* A3 Txapeldunen Kopa (1): 2003.
* Japonia/Hego Amerika Kopa (2): 2012, 2013.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16932
* Commonscat Multimedia: Kashima Antlers

---

 |

* Wd Datuak: Q16932
* Commonscat Multimedia: Kashima Antlers
**Islandiako espatoa** mineral mota da. *Espatoa*k erreferentzia egiten du kristal hauen erraztasuna forma geometrikoetan banatzeko eta *Islandia*k herrialde horretan aurkitu zelako.

Lehen aldiz Islandian aurkitu zen, 1625. urtean, Eskijfordeko meatokian. Meatoki inportanteenak Queenslandekoa (Australia), Derbyshirekoa (Britainia Handia), Arizonan, Montanan, Mexiko Berrian (Ameriketako Estatu Batuak) eta Eskijfordekoa dira.

Bere formula CaCO3 da, bere gogortasuna 3koa da Mohs eskalan, haustura konkoidala du, esfoliazio perfektua, distira beirakara du eta marraren kolorea zuria da.

Mineral honek, birrefringentzia fenomenoa du eta da zer izpi bat mineral honen kristaletara heltzean, bi izpi kanporatzen ditu. Bata izpi arrunta deitzen dena eta bestea aparteko izpia deitzen dena. Fenomeno hau Erasmus Bartholin danimarkar fisikoak frogatu zuen, 1625ean.

Diman, Bizkaian, Islandiako espatoa oso famatua da bere gardentasuna dela eta.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q974568
* Commonscat Multimedia: Iceland spar

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300380526
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q974568
* Commonscat Multimedia: Iceland spar
Telefono baten teklak
**DMTF** (Dual-tone multi-frequency) Telefono-sistema batean, maiztasun desberdinak dituzten bi banda darabiltzan seinalizazio-teknika bat da. Banda batek lau maiztasun baxu ditu, eta beste banda lau maiztasun altu. Telefonoko tekla bat (digitu bat) zapaltzean, banda desberdineko bi maiztasun (baxu eta altu bana) gurutzatzen dira, eta bi tonuren konbinazioa den soinua entzuten da. Hurrengo taulan, tekla bakoitza zapaltzean gurutzatzen diren maiztasunak ikus daitezke:

DTMF taula|  | 1209 Hz | 1336 Hz | 1477 Hz | 1633 Hz |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 697 Hz | 1 | 2 | 3 | A |
| 770 Hz | 4 | 5 | 6 | B |
| 852 Hz | 7 | 8 | 9 | C |
| 941 Hz | \* | 0 | # | D |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q941685
* Commonscat Multimedia: Dual-tone multi-frequency signaling

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q941685
* Commonscat Multimedia: Dual-tone multi-frequency signaling
*Inocybe flocculosa*

Sinonimoak: *Agaricus flocculosus*, *Inocybe aurantiifolia*, *Inocybe cordae*

Muskarina du, eta era askotako arazo larriak eragin ditzake.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 4 cm arteko diametrokoa, konikotik zabaldura titia mantenduz, gaztetan ertz inkurbatua (zuzena ondoren). Kapelaren azala erradialki fibrilosoa (batez ere erdirantz), marroi-kanela kolorekoa edo arre-okre kolorekoa, ertza argiagoa.

**Orriak:** Adnatuak edo libreak, gaztetan zurixkak, espora-jalkinaren ondoren, marroiak edo arre-oliba kolorekoak.

**Hanka:** Lerdena, 4 eta 7 cm bitarteko garaierakoa, zilindrikoa, betea, goian zuriagoa eta arre argia behean, goia pruinadun-hauts itxurakoa, oinarri tomentuduna eta pixka bat loditua, mizelio hondakin zuriekin. Gaztetan gortina iheskorrarekin.

**Haragia:** Fina, urria, mintz-itxurakoa, zuri-horixka kolorekoa hankaren barruan eta arrexka kolorekoa kapelaren barruan. Usain espermatikoa, zapore desatsegina. Espora-jalkina marroi-burdin kolorekoa.

**Etimologia:** *Inocybe* terminoa, muskulua, nerbioa, zuntza esan nahi duen, "is inós" hitzetik eta burua, esan nahi duen "cybe" hitzetik dator, hau da, zuntzezko kapela.

Toxikotasuna
------------

Toxikoa.

### Nahasketa arriskua

Beste *Inocybe* arrexka koloreko eta ezkatatsuekin nahas daiteke: *godey*, *impexa*, *queleti*. *Tricholoma terreun* delakoarekin ere bai, honek orri zuriak ditu, kolore grisaxkagoa (ez arrexka)

Sasoia eta lekua
----------------

Azaroan (Iraila-abendua). Banaketa zabala. Mendiko basoetan, hostogalkorretan (zumarra, sahatsa, haritza, pagoa); baita koniferoetan eta karraskadietan ere. Lurzoru karedunetan. Hezetasuna behar du.

### Banaketa eremua

Galeria
-------

*

Erreferentziak
--------------
Arthur C. Clarke (1965). Honetaz gain, *2001: espazioko odisea* eleberria ere idatzi zuen.

***How the World Was One*** (euskaraz *Nola Mundua Bat Zen*), 1992ko Arthur C. Clarke britainiar idazlearen zientzia fikziozko eleberri bat da. *2001: espazioko odisea*

Argumentua
----------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | 1858an telegrafoaren sorrerarekin, eta AEBak eta Erresuma Batua Atlantikoan zehar kobrezko kableez elkarlotzearekin, mende eskasean, komunikabideen sistemak eraldatu eta gizaki eta nazioen harremanak guztiz irauli dituen prozesu bat hasi zen. |  » |

Gainontzeko herrialdeek bi potentzia anglosaxoien adibide aintzindaria jarraitu eta gailu telegrafikoari esker lotura berriak ezarri zituzten. Beranduago, telefonoaren eta irratiaren asmakuntzek komunikanideen azelerazioa baieztatu zuten, eta Bigarren Mundu Gerra igaro ondoren, espaziora doitasun handiko sateliteak jaurtitzeak osatu zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16386140

 |

* Wd Datuak: Q16386140
**Aissa Intxausti** (Lekeitio, Bizkaia, 1996 - ) bizkaitar bertsolaria eta bertso-irakaslea da. 2016ko, 2021eko eta 2023ko Bizkaiko Bertsolari Txapelketan aritu zen.

Biografia
---------

Zuzenbide eta Enpresen Administrazio eta Zuzendaritzako gradua ikasi zuen, eta abokatutzako masterra egin, nahiz eta ez dabilen alor horretan lanean. Karrera bukatu ostean Bizkaiko Bertsozale Elkartearekin hezkuntza arautuan bertsolaritza klaseak ematen ibili izan da, ordezkapenak egiten. Lankurekin ere ikuskizun ezberdinetan parte hartu du, Eneko Arraterekin batera: Urpekakariak, Alpistegia, Hor Konpon Mari Anton eta Pretresku bertso-antzerkiak egin dituzte. 2022tik Bizkaiko Bertsozale Elkarteko Zuzendaritza kidea da.

Bertsolari ibilbidea
--------------------

Lekeitioko eskola publikoan hasi zen bertsotan, bertsolaritza klaseak ematera joaten baitzitzaien Onintza Enbeita LH5 eta LH6 ikasturteetan. Gerora, Markina-Xemeingo bertso eskolan eta Lekeitioko Poto bertso eskolan ibili izan da.

### **Txapelketak**

Parte hartutako txapelketak:

* 2016ko Bizkaiko Bertsolari Txapelketa.
* 2021eko Bizkaiko Bertsolari Txapelketa.
* 2023ko Bizkaiko Bertsolari Txapelketa.

### **Bertso Erronda**

Sakontzeko, irakurri: «Bertso Erronda»
Bilboko Alde Zaharreko Erronda kaleko tabernetan ospatzen den bertso txapelketa da. Hauetan hartu du parte Intxaustik:

* 2017: Last bertso round
* 2018: Bertso saloon
* 2019: Bertsolarri
* 2020. Bertan behera gelditu zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    Elkartea, Xenpelar Dokumentazio Zentroa-Bertsozale. «Aissa Intxausti - Biografiak - BDB. Bertsolaritzaren datu-basea» *bdb.bertsozale.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-11-26).
2. ↑    «Aissa Intxausti bertsolariarekin egin dugu gaurko Aritzen kilometroa, Ean» *EITB* 2022-04-07 (Noiz kontsultatua: 2023-11-26).
3. ↑    «Azken finalaurrekoa jokatuko da zapatuan, Lemoan» *Bertsozale Elkartea* (Noiz kontsultatua: 2023-11-26).
4. ↑    GAUR, GUREAN.  (2018-03-19). «BertsoErronda, Bilboko Alde Zaharreko ostegunak irauli dituen ekimen kultural herrikoia» *hamaika.naiz.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-11-26).

Kanpo estekak
-------------

* Aissa Intxaustiren bertsoak Bertsoa webgunean
* Hamaika Telebistak Aissa Intxaustiri egindako elkarrizketa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q123558376

 |

* Wd Datuak: Q123558376
**Asier Barandiaran Amarika** (Galdakao, 1970eko maiatzaren 15a) euskal filologoa da.

Deustuko Unibertsitatean euskal filologian lizentziatu zen (1993). Nafarroako Unibertsitateko irakasle laguntzailea izan da (1995-2002) eta irakasle kontratatua (2002-2011). 2002an Euskal Filologian doktoretza erdietsi zuen Euskal Herriko Unibertsitatean, cum laude kalifikazioarekin. 2011tik Euskal Herriko Unibertsitatean aritzen da lanean irakasle, Hezkuntza eta Kirol Fakultatean, Gasteizko campusean. Eusko Ikaskuntzako lehendakariordea izan da, Nafarroa ordezkatuz (2012-2020) eta Nafarroako Gobernuko Euskara Kontseiluko kidea aritu da 2008an hasi eta 2016ra arte. Egun LAIDA ikerketa taldeko kidea da. Euskaldunen AEBetarako emigrazioa XX. mendearen bigarren erdialdetik hona ere aritu da ikertzen, Laia ikerketa taldearen babesean.

Kanpo estekak
-------------

* Laida Ikerketa Taldea:  

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 

	+ **Wikimedia proiektuak**
	+ Wd Datuak: Q102077960
	+ **Identifikadoreak**
	+ ORCID: 0000-0002-0249-3246
	+ **Bilduma digitalak**
	+ Dialnet: 25918
 |
* Wd Datuak: Q102077960
**Errementari Museoa**, Zeberion kokatzen den museoa da, apartamentu turistikoen azpialdean ; garai batean Ermitabarriko eskolak hartzen ziren eraikinean.

120 metro karratuko espazioa da. Honen bitartez, Zeberioko Udalak bere iraganaren zati bat gordetzeko nahia izanda, industria metalikoarekin zerikusia duen ondare etnografikoa etorkizuneko belaunaldientzat argitaratzea lortu du.

Errementariaren lanbidea ezagutzen den zaharrenetakoa da, eta bere lan teknikak aldaketa handirik gabe mantendu ziren mende askotan zehar. Bere eginkizun nagusia produkzioa da, baina garrantzitsuena nekazaritzarako, eraikuntzarako, etxeko lanetarako eta etxeko beharretarako hainbat tresna, ekipamendu edo zapata konpontzea da. Beraz, oso garrantzitsua da landa-biztanleriaren eguneroko bizitzarako eta lanerako, hala nola Zeberioko haranerako, non errementariak Arkulanda, Sautuola, Iturrondo, Zubibarria, Ermitabari, Egia, Zubialde, Aresanaga eta Olatxuko komunitateetan hasi baitziren XIX. eta XX. mendeetan.

Jose Añibarro Aiesta Pasaiari eskainia dago, Zeberioko azken errementaria.Gorputz eta ariman eskainitako familia bateko hirugarren belaunaldikoa da; Zeanuriko aitona Lucasekin hasi eta ondoren bere aita Doroteorekin jarraitu zuen.
Txantiloi:Infobox monarch
**Shanakdakhete**, **Shanakdakheto** edo **Sanakadakhete** Kuxeko Erresumako erregina-ordea izan zen eta Meroetik agintzen zuen Kristo Ondorengo lehenengo mendearen hasieran.

Itzulpen oker baten ondorioz urteetan Kux Erresumako lehenengo erregina izan zela uste izan da. Egun, lehenengoa Nahirqori izan zela uste da.

Shanakdakhete Naqa-ko F tenplua eraikitzearen arduraduna izan zen, aurreko egitura bat ordeztuz. Tenplu honetan dauden hieroglifoetan baino ez da aipatzen erregina honen izena eta erliebeak egon badaude ere, hauek hondaturik daude. Hurrengo inskripzioaren izenburupean ageri da: *Raren semea, Bi Lurren jauna, Shanakdakheto*.

Amanishakheto eta Shanakdakhete izenak modu oso antzerakoetan adierazten dira, hori dela eta bata bestetik hurbil gobernatu zutela uste da..

Ikus gainera
------------

* Amanirenas

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   **(Ingelesez)** Kuckertz, Josefine.  (2021). «Meroe and Egypt» *UCLA Encyclopedia of Egyptology*: 5, 12, 16..
2. ↑  László Török, The kingdom of Kush: handbook of the Napatan-Meroitic Civilization, 1997