recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Burdindogi**, Nafarroa probintzian topa dezakegun euskal mendia da. 
Ingurune ederrean kokatuta dago Burdindogi, basoak, gehienetan pagadiak, menderatutako eremu zabal baten erdian.
Baditu inguruan beste hainbat gain bere artean babesten dutenak, hainbat mendikateren elkargunea baita.
HE.an Leateko Gaina eta Goitiko Gaina (Goitean), azken hau gain nabarmen eta borobila, Katalagoan egon ez arren buzoia duena.
H.ko katean Urdanatz eta Baratxueta / Usetximendi hurrenez hurren, Katalogoko mendiak biak eta ibilbide berean bisitatzeko moduan.
IMan, berriz, Eride Gaina, eta Zuriain aldera abiatzen den bizkar luzea.
Tontorretik gertu dagoen SantoKristoren Ermitak eman dio seguraski gainontzekoen artean nabarmentzeko aukera.
Mendekosteko astelehenean ospatzen da (zen?) bertan erromeria.
Pagadiak eta han hemenka sakabanatutako aritz zaharrek estaltzen dute erabat tontorra eta honen ingurua.
Gandorrean iparraldera jausten den aldapak agerian utzitako haitz bakan batzuk, tontorraren pare gelditzen direnak.
Tontorra atzemateko hildako mendizale baten oroimenez ezarritako buzoia jasotzen duen haitza bilatu beharko duzue, gandorreko haitz lerroari jarraituz.
Inguru horretan ibiltzeko komenigarria da iparrorratza edo GPSa eskura izatea, inguruko basoak eta orografia apalak orientazioa zailtzen baitute.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

Burdindogi, .
Hirukurutzetako trikuharria.
Agerreburu trikuharria.
**Elosua-Plazentziako Estazio Megalitikoa** historiaurreko aztarna arkeologikoak dituen naturgunea da, Soraluze, Elgoibar, Azkoitia, Bergara eta Antzuola udalerrien artean kokatua, Gipuzkoako mendebaldean, Deba eta Urola bailaren arteko mendilerrroan. Jose Miguel Barandiaranek aurkitu zituen megalitoak eremua ikertzen ari zela 1921 eta 1922an. Hamasei aztarna megalitiko ezagutzen dira: hamar tumulu, menhir bat eta bost trikuharri. Dena dela, gehiago ere egon daiteke.

Historiaurreko monumentuak
--------------------------

Periodo orokorra: Brontze Aroa, Kalkolitoa / Eneolitoa, Burdin Aroa, Neolitoa, K.a. 3000 eta 900 urte artekoak.

Kokapen geografikoa
-------------------

Estazioa Gipuzkoa mendebaldean dago, historikoki Deba eta Urola haranen arteko pasaleku izan den Irukurutzetako mendilerroan. Karakate menditik 500 metro ingurura dago iparralderen dagoen monumentua. Hegoalderen dagoen monumentua, berriz, Elosu inguruan dago, Agerreburu menditik 150 metro ingurura.

Sailkatutako monumentuak
------------------------

Estazio honetan ondorengo monumentu megalitikoak aurkitu dira:

### Trikuharriak

* Agerreburu
* Aitzpuruko Zabala
* Atxolin
* Iruiya
* Irukurutzeta
* Kerexetaegia Hegokoa / Keixetako Egiya hegoaldeko trikuharria

### Tumuluak

* Aizkoin
* Atxolin Txiki
* Kerexeta / Keixeta
* Kerexetaegia Iparrekoa / Keixetako Egiya iparralde
* Kutzebakaar
* Maurketa
* Naasiko Goena
* Pagobedeinkatu
* Gizaburua

### Menhirra

* Arribiribilleta

Egoera legala
-------------

Estazio Megalitikoa Monumentu Multzoa eta Kultura Ondasuna deklaratu zuen Eusko Jaurlaritzak 2003an. Bertan 16 monumentu aipatzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Karakate

Kanpo estekak
-------------

* Babesteko Dekretua, EHAA - 2003ko uztailak 8, 133.zenbakia.
* Eusko Jaurlaritza: Kultura Ondarea.
* Debabarrean: Dolmenen ibilbidea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61070817

 |

* Wd Datuak: Q61070817
Duccio di Buoninsegnaren "Oseas profeta", Sienako katedrala (c. 1309-1311)

*Artikulu hau Itun Zaharreko profetari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Oseas».*
**Oseas** (hebreeraz: הוֹשֵׁעַ, estandar *Hoshea*, tiberieraz *Hôšēăʻ*, "Salbamen"; antzinako grezieraz: Ὠσηέ, *Ōsēé*) Biblian, hamabi profeta txikietako bat da, haren izeneko liburuaren egilea. Samariako erresuman aritu izan zen, K.a. 752tik K.a. 725 arte. Oseasen liburuan ikusten den ideia nagusia, Jahveren maitasuna da, Israelen eskergaiztasunari kontrajarririk.

Hirurogei urtez lan egin zuen eta idatzizko profeziak uzteko profeta bakarra izan zen. Aita Beeri profeta izan zuen.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q665541
* Commonscat Multimedia: Hosea

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 40616921
* ISNI: 0000 0001 0799 4333
* GND: 118553763
* LCCN: n50030739
* SUDOC: 180967061
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q665541
* Commonscat Multimedia: Hosea

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2012-12-1 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   www.Bibler.org.  (2012-05-30). *Dictionary - Hosea.* .
**Alfredo Piedrafita Gómez** (Barbastro, Huesca, 1960ko abenduaren 19a) Nafarroa Garaiko musikari eta argazkilari ezaguna da. Aragoian jaioa txikitatik Iruñean bizi da. Rock-talde desberdinetan aritu da, bereziki Barricadan.

Taldeak
-------

Ezaguna Barricadako kidea izanda, 1983tik 2013 arte, hala ere Piedrafitak beste taldetan ere kolaboratu du:

* Paper Queen
* Pabellón negro
* In vitro
* Miss Octubre

Argazkilaritza
--------------

2014an Aljeriako errefuxiatu sahararrentzako kanpamenduetan kooperatzaile gisa ibili zen. Han ateratako argazkiekin liburua editatu zuen, *La estación perpetua*. Horrekin batera, argazki lan gehiago argitaratu ditu hedabide batzuetan hala nola sare sozialetan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Miss Octubre webgune ofiziala.
* **(Gaztelaniaz)**: www.barricada.net Barricadari eskainitako webgunea.
* **(Gaztelaniaz)**: Facebook ofiziala.
* **(Gaztelaniaz)**: Twitter ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q63968153
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 86738780
* ISNI: 0000 0003 7199 8018
* BNE: XX1088169

 |

* Wd Datuak: Q63968153
Biosfera Erreserben Mundu Sarearen mapa, 2009an, herrialde bakoitzak duen biosfera erreserben kopurua adierazita. *Oharra: mugaz gaindiko erreserbak hainbat aldiz zenbatu dira; hots, zenbat herrialdetakoak diren, hainbat aldiz.*
**Biosfera erreserba**, UNESCOk planetako habitat moten adierazgarritzat izendatu dituen eremu geografikoak dira, lehorreko nahiz itsasoko ekosistemak barne hartzen dituztenak. Izendapen horiek Gizakia eta Biosfera (MaB) programaren barruan egiten dira; izan ere, 1970eko hamarkadaren hasieran abiatutako programa horren helburu da bioaniztasunaren galerak ekologian, gizartean eta ekonomian dakartzan ondorioak aztertzea, eta bioaniztasunaren galera hori geldiaraztea. Eta helburu horretarako tresna bat da Biosfera Erreserben Mundu Sarea.

Hiru helburu dituzte biosfera erreserbek: natura kontserbatzea, garapen jasangarria eta laguntza logistikoa, ezagutza zientifikora eta jasangarritasunerako hezkuntzara zuzendua. Esperimentazio-eremu eta esperientzia-laborategi gisa konfiguratzen dira, haietan bizi diren pertsonen bizi-baldintzak hobetzeko kontserbazioaren eta garapen jasangarriaren arteko oreka lortzeko helburuarekin.

Gaur egun, munduan 580 biosfera erreserba dira, eta 114 estaturen lurretan daude.

Biosfera erreserbak Euskal Herrian
----------------------------------

Bi dira biosfera erreserbak Euskal Herrian: Urdaibai (Bizkaian) eta Bardea (Nafarroan).

* Urdaibaiko hezeguneaUrdaibaiko hezegunea
* Bardeak.Bardeak.
* Galizia eta Portugal artean dagoen Gerês-Xurés erreserbaGalizia eta Portugal artean dagoen Gerês-Xurés erreserba
* Ekialdeko Karpatoetako erreserba.Ekialdeko Karpatoetako erreserba.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    «Zer dira biosfera erreserbak» *Urdaibai. Dibertsitate biologiko eta geologikoa. www.euskadi.eus* (Ekonomiaren Garapen, Jasangarritasun eta Ingurumen Saila. Eusko Jaurlartitza) 2017-11-13 (Noiz kontsultatua: 2023-12-14).
2. ↑  **(Ingelesez)** UNESCO: «Biosphere Reserves – Learning Sites for Sustainable Development». Webgunearen kontsulta data: 2011-09-20.
3. ↑  **(Ingelesez)** Urdaibai, UNESCOren webgunean
4. ↑  **(Ingelesez)** Bardea, UNESCOren webgunean

Ikus, gainera
-------------

* Biosfera
* Monumentu natural
* Natura erreserba
* Parke nazional

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q158454
* Commonscat Multimedia: Biosphere reserves

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4428082-8
* NKC: ph114178

 |

* Wd Datuak: Q158454
* Commonscat Multimedia: Biosphere reserves
International Stadium Yokohama (Nissan Stadium).
2013ko taldea.
**Yokohama F. Marinos** (japonieraz: 横浜F・マリノス, *Yokohama Efu Marinosu*?)
 Japoniako futbol talde bat da, Yokohama hirikoa, Japoniako 3 Liga eta 7 Kopa irabazi ditu besteak beste.

Historia
--------

1972an *Nissan Motors SC* izenarekin sortu zen taldea Yokohaman. Liga erdi-amateurrean gora egin zuen eta 1988 eta 1989ko ligak irabazi zituen. 80. hamarkadan Enperadorearen kopa ere lau aldiz irabazi zuen. 1993an liga profesionala hasi zenean talde indartsuenetakoa zen, Asiako Futbol Errekopa bera ere irabazi baitzuen, baina 1995etik aurrera gainbehera iritsi zitzaion eta 2003 arte ez zuen liga berria eskuratu. 1999an *Yokohama Flügels* taldearekin bat egin zuen, hortik taldearen izeneko "F" hizkia.

Euskaldunak ere izan dira Yokohama F. Marinosen. Julio Salinas jokalari bilbotarra bertan aritu zen 1998 eta 2000 urteen artean eta 47 partidatan 34 gol sartu zituen. 1997-98 denboraldian Xabier Azkargorta azpeitiarra izan zen entrenatzailea.

2013 denboraldian ligako bigarren postua eskuratu du eta kopako txapelduna izan da.

Palmaresa
---------

### Japonian: 15

* Japoniako liga (5): 1995, 2003, 2004, 2019, 2022.
	+ Liga amateurra (2): 1989, 1990.
* Enperadorearen Kopa (7): 1983, 1985, 1988, 1989, 1991, 1992, 2013.
* Ligako Kopa (1): 2001.

### Nazioartean: 2

* Asiako Futbol Errekopa (2): 1992, 1993.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q854932
* Commonscat Multimedia: Yokohama F. Marinos

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 257020360

 |

* Wd Datuak: Q854932
* Commonscat Multimedia: Yokohama F. Marinos
Osaka Expo '70 Stadium.
**Gamba Osaka** (japonieraz: ガンバ大阪, *Gamba Ōsaka*?)

Japoniako futbol talde bat da, Suita (Osaka) hirikoa. Japoniako futbol liga bakarra irabazi duen arren Asiako txapelduna izan zen 2008an.

Historia
--------

1980an *Matsushita Electric Industrial Co.* izenarekin sortu zen Nara prefeturan *Yanmar Diesel F.C.* taldean soberan zauden jokalariekin. 1990an Kopa irabaztea lortu zuen.

1992an Liga profesionala hasi zenean Suita (Osaka) hirira aldatu zen eta Gamba Osaka izena hartu zuen. 2005ean lortu zuen orain arteko liga bakarra egun dramatiko batean, izan ere azken jardunaldian bost talde baitzeukaten liga irabazteko aukera.

Urterik onena ordea 2008a izan zuen Asiako txapelduna izan baitzen eta eta FIFAren Kluben arteko Munduko Kopan hirugarren gelditu zen Mexikoko CF Pachuca taldea 1-0 emaitzaz gaindituta. 2009an Kopa berria irabazi zuen eta hau du orainarteko azken titulua.

2012an maila galdu zuen baina 2013an bigarren mailako txapeldun izan zen eta berriz lehen mailara itzuli zen. Itzulera bikaina izan du gainera, 2014an Liga, Kopa eta Ligako Kopa irabazi ditu eta.

Palmaresa
---------

### Japonian: 10

* Japoniako liga:
	+ Txapelduna (2): 2005, 2014.
	+ Bigarren (3): 2010, 2015, 2020
* Enperadorearen Kopa (4): 1990, 2008, 2009, 2014.
* Ligako Kopa (2): 2007, 2014.
* Superkopa (2): 2007, 2015.

### Nazioartean: 1

* FIFAren Kluben arteko Munduko Kopa:
	+ hirugarrena 2008an.
* Asiako Txapeldunen Liga:
	+ Txapelduna (1): 2008

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q738423
* Commonscat Multimedia: Gamba Osaka

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 260041277
* NDL: 01077429

 |

* Wd Datuak: Q738423
* Commonscat Multimedia: Gamba Osaka
Nigerren, **2023ko krisia**, estatu-kolpea izan zen, non hango presidentetza-guardiak Mohamed Bazoum presidentea atxilotu zuen. Lehendakaritzako guardiako komandantea, Abdourahamane Tchiani jenerala, berriz, beste junta militar bateko buru izendatu zuen bere burua. Erantzun gisa, 2023ko uztailaren 30ean, Afrika Mendebaldeko Estatuen Ekonomia Erkidegoak (ECOWAS) astebeteko epea eman zien Nigerreko kolpearen buruzagiei boterea Bazoumi itzultzeko edo nazioarteko zehapenei eta indarraren erabilerari aurre egiteko. Epea 2023ko abuztuaren 6an amaitu zen eta ECOWASek abuztuaren 10ean erreserba-indarra berehala aktibatzeko agindu zuen. ECOWASek aldez aurretik parte hartu du Ganbian, demokrazia berrezartzeko, 2016-2017ko Konstituzio krisiaren ondoren.

Aktiboki parte hartzen duten ECOWASeko estatu kide guztiek, Cabo Verdek izan ezik, konpromisoa hartu dute beren indar armatuak ECOWASek Nigeriar Batzarraren aurka zuzendutako esku-hartze militarrean sartzeko, esku-hartze hori eginez gero. Aitzitik, Burkina Fasoko eta Maliko batzar militarrek iragarri zuten tropak bidaliko zituztela batzarraren alde, inoiz horrelako esku-hartze militarra egiten bazen, eta, aldi berean, elkarrekiko defentsa-ituna osatzen zuten.

Erreferentzia
-------------

1. ↑    *Niger : ce que l'on sait de la tentative de coup d'Etat en cours contre le président Mohamed Bazoum.*  2023-07-26.
2. ↑    *Niger soldiers declare coup on national TV.*  2023-07-26.
3. ↑    *Niger's Bazoum 'held by guards' in apparent coup attempt.*  2023-07-28.
4. ↑    *Niger general Tchiani named head of transitional government after coup.*  2023-07-28.
5. ↑   Hairsine, Kate.  (2023-08-05). *Niger: How might an ECOWAS military intervention unfold?.* .
6. ↑   Asadu, Chinedu.  (2023-08-01). *What would West African bloc's threat to use force to restore democracy in Niger look like?.* .
7. ↑   «Most of West Africa ready to join standby force in Niger: ECOWAS» *www.aljazeera.com*.
8. ↑   AfricaNews.  (2023-08-08CEST10:50:00+02:00). «Mali, Burkina Faso, sends delegation to Niger in solidarity» *Africanews*.

Kanpo estekak
-------------
Egutera eta ospela: Arana bailara, Alkizan.

Eguteran elurrik ez dago, urtu du aspaldi eguzkiak; baina ospelean elurrik geratzen da oraindik 
**Laiotza**, **ospela**, **ainubea** edo **uspela** eguzki-erradiazio txikiena jasotzen duen mendialdea da. Ipar hemisferioan mendi baten ipar isurialdea da, eta hegoaldekoa baino hotzago eta ilunagoa izaten da; hego hemisferioan, berriz, hego isurialdea izaten da. Kontrakoa denari —eguzki gehien jotzen duen isurialdeari— egutera deritzo.

Iparraldeko orientazioak itzal handiagoa du, hezetasuna hobeto kontserbatzen da, eta hotzagoa izaten da.

Sinonimoak
----------

*Ainubea* Bizkaian eta *uspela* Ipar Euskal Herrian erabiltzen da. Lehen forma *Zaindu maite duzun hori* Ruper Ordorikaren kantuaren hitzetan agertzen da.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Kantu leunak
Nahi nituzke jarri.
Eguzkia
Ainubian denari.
Zaindu maite duzun hori.* + - * Ruper Ordorika
 |  » |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Laiotz». *Euskaltzaindiaren Hiztegia*. (Noiz kontsultatua: 2021-7-20.)
2. ↑   **(Katalanez)** «obac» *L'Enciclopèdia.cat.*  Bartzelona: Grup Enciclopèdia Catalana .
3. ↑   «Zaindu maite duzun hori» *www.badok.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-12-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Wikiztegian** orri bat dago honi buruz: ***laiotz***. |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3547603

 |

* Wd Datuak: Q3547603
***Jaiotza*** Piero della Francesca Pizkundeko italiar margolariaren margolana da, 1470-75 artean egina. Irudiak Jesusen jaiotza irudikatzen du, eta margolaria 1492an hil baino lehen egindako lanen artean kontserbatzen den azkenetariko bat. Gaur egun Londresko National Galleryn dago ikusgarri. Oso ohiko irudia da Eguberrietako zorion-txarteletan.

Deskribapena
------------

Jaiotzaren irduai Betleemetik udako egun argi batera aldatu da, Toscanako paisaia menperatzen duen muino batean, ezkerretara sigi-saga egiten duen ibai batekin eta eskuinean gotortua den hiri bateko hiri-paisaiarekin, agian Piero della Francescaren jaioterria, Borgo Sansepolcro. Koadroa bere jaioterriko artistaren familia-jauregirako margotu zen; hasieran kapera pribatu baterako erretaula zela pentsatu zen, baina orain logelan zintzilikatu zela uste da.

Erdian, harrizko ukuilu bat dago aurrietan, egurrezko teilatu inklinatuarekin, asto batek eta idiak okupatua. Erortzeko zorian dagoen ukuilua angelu oso zeiharrean margotuta dago muino harritsu baten gailurrean, agian Jesusen jaiotzaren egoera kaskarra islatzeko asmoz.

Lehen planoan, Jesus haurra biluzik dago lurrean zabaldutako Ama Birjinaren mantu urdinaren tolesturen gainean, eta XIV. mendeko Suediako Santa Brigidaren ikuspegia islatzen du, XV. mendean oso ezaguna. Haurrak bere ama barerantz altxatzen ditu besoak, aurpegi zuriz eta ile argiz, bere ondoan belaunikatuta, hatz meheak lotuta dituela. Soineko urdin bat darama, detaile gorriekin, mantu urdin luze bat, ilearen gainean errezel txiki bat eta perlak ilean eta lepoan.

Eskuinean, lurrean jarritako asto baten aulkiaren gainean eserita dago Josef, hankak gurutzatuta dituela, brontzezko eskultura helenistikoa gogorarazten duen jarrera batean. Ikusleari begira, oinaren eskuineko oina ere nabarmena da. Josefek toga arrosa bat jantzi du jaka beltzarekin eta txapel urdinarekin, eta marroiz jantzitako bi artzainekin hitz egin du, horietako bat txapel gorriarekin. Artzain batek zerurantz keinu egiten du; besteak, berriz, gorantz begiratzen du, agian izar batengana (ez da ikusten).

Familia Santuak bost aingeruko serenata bat jasotzen du, zutik, eskultura klasiko gisa, toga luzeekin, ezkerrean, bi laute jotzen eta beste bi aho irekiarekin, kantatzen ariko balira bezala. Eszenan beste landare eta txori batzuk sartzen dira, hala nola, ukuiluko teilatuan mika bat, aldi baterako isilduta, eta ezkerretara dagoen zuhaixka batean, aurpegi gorriko karnaba, erredentzioaren sinboloa.

Kanpo estekak
-------------
**Lepa Svetozara Radić** (serbieraz: Лепа Светозара Радић; Gašnica, Jugoslaviako Erresuma, 1925eko abenduaren 19a - Bosanska Krupa, Kroaziako Estatu Independentea, 1943ko otsailaren 8a) serbiar jatorriko jugoslaviar partisanoa izan zen. 1951n hil osteko Herriaren Heroiaren Ordena esker oneko bereizgarria eman zioten ardatzeko potentzien aurkako erresistentzia mugimenduan izan zuen eginkizunagatik.

Urkatuta erail zuten Bigarren Mundu Gerran zehar Alemaniako tropen aurka tiro egiteagatik. Hil aurretik, urkamendian zegoela, bahitzaileek bizia salbatzeko aukera eman zioten baldin eta bere kamaradak eta buruzagiak nor ziren ezagutarazten bazuen. Honek bahaitzaileen eskaintza onartu ez, eta erantzun zien ez zela traidore bat eta ezagutuko zituztela bere heriotzagatik mendeku hartzera joango zirenean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q277282
* Commonscat Multimedia: Lepa Radić

---

 |

* Wd Datuak: Q277282
* Commonscat Multimedia: Lepa Radić
**Astakamamila** (*Santolina chamaecyparissus*) Elkartuen (Asterazeoak) taldeko landarea da, sendabelar gisa erabiltzen dena. 

Kamamilaren antzeko usaina du, hortik landarearen izena, eta zapore mingotsa du.

Deskribapena
------------

Landare hostoriraunkorra da, 50 cm-ko altuera hartzen duena. Hosto estuak ditu, zati luzexkatan banatuak. Gris-berde kolorekoak dira eta usaintsuak.

Lore antzeko gerba bakunak ditu, horixkak, adarren muturrean. Infloreszentzia osatzen duen lore bakoitza hodi itxurakoa da.

Fruitua karratu itxurakoa da.

Hedapena eta habitata
---------------------

Jatorrian Europan badu ere Afrika iparraldera eta Ipar Amerikara ere zabaldu da.

Toki lehorretan eta harritsuetan hazten da, Mediterraneoko karezko lurretan bereziki. Behin indarra hartzen duenean gai da lurzoru lehor eta pobreetan bizitzeko.

Erabilera
---------

Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

Sendabelar gisa erabiltzen da. Heste zizareak hiltzen ditu eta tripako minei aurre egiteko kamamilaren ordezko bezala erabiltzen da gerben infusioa. Antibiotikoa eta desinfektatzailea ere bada.

Sitsen aurka egiteko armairuetako tiraderatan jartzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *RHS A-Z encyclopedia of garden plants.*  United Kingdom: Dorling Kindersley, 1136 or. ISBN 978-1405332965..
2. ↑   «Santolina chamaecyparissus - Plant Finder» *www.missouribotanicalgarden.org* (Noiz kontsultatua: 2023-11-06).
3. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.
4. ↑   Dr. Berdonces I Serra.  (1998). *«Santolina chamaecyparissus». Gran Enciclopedia de las Plantas Medicinales.*  Tikal ediciones, 43-44 or. ISBN 84-305-8496-X..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1543811
* Commonscat Multimedia: Santolina chamaecyparissus
* Wikispecies Espezieak: Santolina chamaecyparissus

---

* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 163969
* BioLib: 96973
* Dyntaxa: 232490
* EOL: 509719
* GBIF: 3125933
* IPNI: 241927-1
* ITIS: 38354
* NCBI: 41644
* PlantList: gcc-143604
* W3TROPICOS: 2701201
* USDA Plants: SACH2
* WoRMS: 1114857
* uBio: 463819

 |

* Wd Datuak: Q1543811
* Commonscat Multimedia: Santolina chamaecyparissus
* Wikispecies Espezieak: Santolina chamaecyparissus
Categoría:Mujeres
**Bianca Maria Piccinino** (Trieste, Italia, 1924ko urtarrilaren 29a) idazle, kazetari eta aurkezle italiarra da.

Biografia
---------

Triesten jaio zen 1924an, eta biologian graduatu zen. 1953an sartu zen RAIn, zientzia-dibulgazioko aurkezle gisa.

### 1950: Debuta kazetaritzan

1950eko hamarkadaren erdialdean, *L'Amico degli animali* telebista-programa zuzendu zuen, Angelo Lombardirekin eta Andaù laguntzailearekin batera.

Italian, 1957, 1958 eta 1959ko Eurovisióneko Kantu Jaialdia aurkeztu zuen.

### 1960 eta 1970 urteak

Hurrengo urteetan, moda-zerbitzuen arduradun bihurtu zen, eta 1975ean, Emilio Federekin batera, TG1en lehen edizioa zuzendu zuen, telediario bat aurkeztu zuen Italiako lehen emakumea izanik. 1981eko uztailaren 29an, aurkezle italiarra izan zen Charles eta Dianaren arteko ezkontzako Rai 1-erako.

### 1980tik bukaera arte

1989an erretiratu ondoren ere Rai egon zen, *Moda* telebistako asteroko aldizkaria zaintzen urte batzuetan. Onoren *Moda* irakaskatsi zuen Erromako Koefia Akademian fashion gisa, eta hainbat aldizkaritarako artikuluak idatzi zituen.

Bibliografia
------------

* *Radiocorriere TV*, n.1957ko 31.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Dizionario della moda*, Grasso A. (a cura de), *Enciclopedia della televisione*, Garzanti, 2008, refere el año de nascimento errado como 1932).
2. ↑  Bianca Maria Piccinino. Giornalista RAI – Come era e Come è.

Kanpo estekak
-------------

* *Bianca Maria Piccinino*  Internet Movie Databaseren webgunean **(Ingelesez)**
**Izar Gorriaren Ordena** (errusieraz, Орден Краснoй Звезды) Sobietar Batasuneko kondekorazio zibil eta militarra da. 1930ean ezarri zen,.

Lehen saritua Sobietar Batasuneko Mariskal Vasili Blyukher izan zen 1930eko irailean. Izar Gorriaren Ordena II. Mundu Gerako kondekorazio militar arruntenetako bat izan zen alde sobietarrean, hiru milioi pertsonak baino gehiagok jaso zuten.

Izar Gorria jasotzeko motiboen artean, gerra garaian izan ohi ziren ausardia edo bikaintasuna antolakuntzan eta agintean (baita hil ondorengo sari gisa); eta bake garaian, estatu sobietarraren segurtasuna eta mugak babestearren, edo armetan, jakintza militarrean eta teknika belikoen alorrean egindako ekarpenengatik.

Izar Gorriaren Ordena jasotakoen artean, hiru euskal herritar badira behintzat, Aireko Indar Sobietarretako euskal hegazkinlarien taldeko Ignazio Agirregoikoa soraluzetarra, Jose Luis Larrañaga Muniategi eibartarra eta Antonio Uribe Galdeano barakaldoarra; hiruak II. Mundu Gerran gerran hildako hegazkinlariak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Decree of the Presidium of the Supreme Soviet of the USSR of April 6, 1930.*  Legal Library of the USSR 6 April 1930.
2. ↑    *Decree of the Presidium of the Supreme Soviet of the USSR of May 5, 1930.*  Legal Library of the USSR 5 May 1930.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Orden de la Estrella Roja» *Cartagenero.es* 2019-11-05 (Noiz kontsultatua: 2022-06-10).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Luis Lavín, un piloto bilbaíno en la Gran Guerra Patriótica (1941-45) – A.D.A.R..*  (Noiz kontsultatua: 2022-06-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q695106
* Commonscat Multimedia: Order of the Red Star

---

 |

* Wd Datuak: Q695106
* Commonscat Multimedia: Order of the Red Star
**Josef Wentzeslao I.a** (Josef Wenzel Lorenz; Praga, abuztuaren 9a - Viena, 1772ko otsailaren 10a) Liechtensteingo printzea izan zen 
1712tik 1718ra eta 1748tik hil zen arte.

Joan Adam I.a printzearen lehengusu urruna zen, eta hark aukeratu zuen oinordeko, Anton Florian ezatseginaren ordez. Josef Wentzeslao Liechtensteingo printze bihurtu zen 1712an, Joan Adam hil zenean, baina 1718an akordio batera iritsi zen Anton Florianekin, Vaduzeko konderria eta Schellembergeko jaurerria Rumburkeko domeinua aldatzeko. Gainera, Anton Florianen alaba ezkondu zen.

Karrera militarrean aritu zen eta jeneral arrakastatsua izan zen turkiarren aurka eta Italian lortutako garaipenekin. Germaniako Erromatar Inperio Santuaren enbaxadore ere izan zen Parisen.

1732tik 1745era Johann Nepumukekoa Karlos printzearen erregeordea izan zen haren adin txikitasunaren garaian. 1748an bigarren aldiz Liechtensteingo printze bihurtu zen. Ana Maria Antonia Liechtensteingoarekin ezkondu zen eta haurtzaroan hil ziren bost seme-alaba izan zituzten. Frantzisko Josef I.a izan zen haren oinordekoa tronuan.
**Yohanna Barnaba Abdallah** (h. 1924ko otsailaren 11) mozambiketar historialari, idazle eta apaiz anglikanoa izan zen.

Bizitza
-------

Mozambiken iparraldean jaio zen, eta Barnaba buruzagiaren semeordea zen.

Likomako katedral anglikanoan apaiztu zen 1898an. Zanzibarren egon ondoren, Malawi lakuaren ekialdeko Unangun hartu zuen bizilekua, eta azkenean han eman zuen bere ibilbidearen zatirik handiena. Nyassalandiako elizbarrutian ordenatu zen lehen apaiza izan zen. 1905ean Lur Santura erromesaldia egin zuen. 

1924an, kostaldera oporretara zihoala, gaixotu zen Medon, eta 1924ko otsailaren 11n hil zen, ziurrenik pneumoniak jota.

Grezieran eta Biblian aditua zen. *Chikala cha Wayao*, yao etniaren eta hizkuntzaren azterketa funtsezkoa egin zuen. George Meredith Sandersonek ingelesera itzuli eta 1919an argitaratu zuen. 1973an berriro argitaratu zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)** Anderson-Morshead, A. E. M.  (1909). *The history of the Universities' Mission to Central Africa, 1859-1909.*  London: Universities' Mission to Central Africa, 235, 387 or. (Noiz kontsultatua: 2023-12-05).
2. ↑   **(Ingelesez)** Tengatenga, James, ed. *A History of the Anglican Church, 1861-2010.*  The UMCA in Malawi (argitaratze data: 2010) ISBN 978-99908-87-65-5..
3. ↑   **(Ingelesez)** Abdallah, Yohanna B.  (1973). *The Yaos: Chiikala Cha Wayao.*  F. Cass ISBN 0714624624. (Noiz kontsultatua: 2023-12-05).

Kanpo estekak
-------------
**Argaña**, Nafarroa probintzian topa dezakegun euskal mendia da.

Monterrian hasten den kateak Ekiako malkar ikusgarrian amaitzen da, Gorza herriaren gainean.
Ez dira oso paraje ezagunak, eta susmoa dut mendizale gehienek interes gutxi eman dietela mendi hauei.

Gain gehienak pinudiak hartuta, gasbideak zeharkatuta edo sasiek erabat eragotzita baitaude.
Hala ere, Argaina izan daiteke bazter hauetako mendirik interesgarriena: harrizko gailurra du, paisaia apur bat ikusiko dugu bertatik eta arazo handirik gabe iritsiko gara gailurrera.
Ez da gutxi.
Hori bai, kontuz ibili Ekia bezalako infernuetan sartu aurretik: ibilbide segururik ezean larrutzea segurua duzue!

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Euskal Herriko Mendien Katalogoa* 2007ko otsaila, 2009ko apirila, Euskal Mendizale Federazioa. Berrikusketen arduraduna: Patxi Galé. Katalogo horretako toponimoek Euskaltzaindiaren Onomastika Batzordearen oniritzia dute. (EODA)  
Mendien koordenatuak, garaiera eta prominentzia jakiteko, ikus *Peakvisor.com* webgunea.

Kanpo estekak
-------------

* Argaña, .
**Lundeko katedrala** (suedieraz: *Lunds domkyrka*), Lundeko eliza historikoa da.

Historia
--------

### Sorrera

Lund Suediako hiri zaharrenetakoa da, X mendearen bukaeran sortu baitzen. 1085 inguruan Kanuto IV.a Danimarkakoak aipatu zuen katedral bat bazela bertan eta eskola sortu zuela, Eskandinaviako eskola zaharrena izango zena. Hau ez da ordea gaur egungo katedrala. Erik I.a Danimarkakoak erromesaldia egin zuen Erromara eta Paskoal II.a Aita Santuari promesa egin zion handik itzultzean Eskandinavia osoa hartuko zuen diozesia eratuko zuela. Diozesiaren egoitza Lunden ezarri zuen eta Asser Thorkilsson apezpikuak 1104 inguruan katedral berria eraikitzea erabaki zuen 1145ean sagaratu zena.

### Danimarkan

Danimarkako erlijioaren erdigunea bihurtu zen Lund eta erresumaren historian leku garrantzitsua hartu zuen. Monarkia eta aristokrazia bertan bildu izan ziren bai eta erregeren koroatu ere, 1202an Valdemar II.a Danimarkakoa. 1234an su handi batek kaltetu zuen katedrala eta hainbat zati berreraiki behar izan ziren. XIV mendean estilo gotikoko koroa eta aldarea gehitu zitzaizkion. 1424an erloju astronomiko bat ezarri zen habeartean.

1536ko Erlijio Erreformak kalte handia eragin zion Lundi. Eliza eta monasterio ugari eraitsi ziren eta hiriak Danimarkan zuen influentzia asko gutxitu zen.

### Suedian

1658ko Roskildeko Itunak Eskania guztia suediarren esku utzi zuen. XIX mendean Helgo Zettervall arkitektoak berriztatze lan ugari egin zituen eta dorreek gaur egungo itxura hartu zuten. 1920 hamarkadan absideko mosaikoak ezarri ziren.

Arkitektura
-----------

Hareharriz eginda dago katedrala. Dorre bikiek 55 metrotako altuera daukate eta piramide itxurako tontorra katedralaren adierazgarri nagusiak dira. Barnean dauden kanpaien artean zaharrena 1513an egina da.

Elizaren sarrerako ateak brontzezkoak dira eta Bibliako 24 pasarte agertzen dituzten erliebeak dituzte. Barnealdean eraikin erromanikoa da baina koroa eta aldarea gotikoak dira. Bost organo daude katedralean. Handiena Marcussen & Søn konpainia daniarrak egin zuen eta 1934an ezarri zen.

Kripta 1123an egin zenetik ez da aldatu.

Iruditegia
----------

* Katedralaren ikuspegia.Katedralaren ikuspegia.
* Aurrealdea.Aurrealdea.
* Barnealdea.Barnealdea.
* Koroa.Koroa.
* Kripta.Kripta.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1236689
* Commonscat Multimedia: Lunds domkyrka

---

* **Ondare historikoa**
* FMIS: raa/bbr/21300000022524

 |

* Wd Datuak: Q1236689
* Commonscat Multimedia: Lunds domkyrka
**Carmelo Ortiz de Elgea Jauregi** (Aretxabaleta, 1944ko abenduaren 20a) gipuzkoar pintorea da. Gasteizko Arte eta Ofizioen Eskolan egin zituen Marrazketa ikasketak, baita Madrilgo Arte Ederren Zirkuluan ere. Bere aurreneko bakarkako erakusketa Gasteizko Aurrezki Kutxaren Kultura Aretoetan egin zuen, 1961ean, eta hurrengo urteetan ere han erakutsi zituen bere lanak.

Hasieran figurazioari lotu bazitzaion ere, nahiz eta kolorearen erabilera ezohikoak ukitu berritzailea eman bere lanari, berehala egin zuen abstrakziorako urratsa, 60ko hamarkadaren erdialdera. 1966an, Schommer, Joakim Fraile eta Juan Miegekin batera, Orain taldeko kide izan zen, eta urte hartan taldeak Donostian eta Gasteizen egin zituen aurkezpen-erakusketetan eta ezagutzera eman zuen *Manifestuan* parte hartu zuen.

Hurrengo hamarkadan, berriz, pop-arta, informalismoa eta abstrakzio gestuala landu zituen, berriro ere, abstrakzioa erabat baztertu gabe, figurazio aldera egiteko. 1985etik aurrera paisaia landu du gehienbat, izadia islatzen duten irudi figuratiboetan forma geometriko organikoak, erretratuak eta beste elementu batzuk tartekatuz. 1990 inguruko bere aldi "kubatarrean" nabarmen-nabarmena egin zen figurazioaren eta abstrakzioaren arteko uztardura.

Erakusketei dagokienez, eta azken urteetakoak aipatuz, bakarrekoa egin zuen 1984an Bilboko Arte Ederretako Museoan. 1986an *Hostoa* talde-erakusketaren barruan ikusi ahal izan ziren bere lanak Alemanian, Mallorcan, Italian eta Bilbon. 1989an *Arte Vasco en el Museo de Alava* erakusketan parte hartu zuen Gasteizen, eta 1990an bere lana San Telmo Museoak eratu zuen *Santos Iñurrieta, Juan Mieg eta Ortiz de Elguea* erakusketan ikusi ahal izan zen. 1994an, *Pinturas 1992-1994* bakarkako erakusketa egin zuen Gasteizko Amarica erakustaretoan. 2007an, Caja Vital Kutxa Fundazioaren Aretoan bere ibilbideko lanen bilduma erakutsi zuen.

Azken urteetan aldaketa nabarmena izan du bere lanak, eta kutsu arkitektonikoko olio koloretsuak margotu ditu, XV-XVI. mendeetako Italiako hirietako giroa Gasteizko paisaia urbanoetara ekarriz.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255676
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 44584432
* ISNI: 0000 0000 7827 4053
* BNE: XX881795
* BNF: 15036249t (data)
* GND: 119441632
* LCCN: n80126960
* Tabakalera ID: 84818
* SUDOC: 183591259
* ULAN: 500056874
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 112151
* Lur: 04624/eu\_o\_1655/o1655

 |

* Wd Datuak: Q12255676
**Automatizazioa** ekoizte, egokitze, banatze, aztertze eta kudeatze prozesuetan gizakien esku-hartze zuzena murriztea ahalbidetzen duten tekniken multzoa da. Automatizazio tekniken euskarri teorikoak automatika (matematika aplikatuen adarra) izeneko zientziatik datoz. Aplikazio ugari ditu automatizazioak: prozesu industrialetan, gestioan, garraioan, etab.

Prozesu horietako eragiketak gizakiek zuzenean egiten ez dituztenean, automatikoki baizik, horri erregulazio automatikoa deitzen zaio. Horixe da, hain justu (erregulazio automatikoa), automatizazioaren giltzarri nagusietakoa, eta hauxe du oinarrizko printzipio: egonkortu beharreko magnitude bakoitza neurtu, neurketaren bat-bateko balioa igorpen balioarekin alderatu, bereizketa seinale bat eratu, seinalea funtzio sorgailu batean tratatu eta aginte seinalea sortu, horrek dagokion erregulatze organoa gida dezan.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2017-02-15 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Ikus, gainera
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Gai honi buruzko informazio gehiago lor dezakezu **Scholia**n |

* Automatizazio industrial

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q184199
* Commonscat Multimedia: Automation

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX4659844
* BNF: 11972980r (data)
* GND: 4003957-2
* LCCN: sh85010116
* NKC: ph114100
* AAT: 300056084
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D001331

 |

* Wd Datuak: Q184199
* Commonscat Multimedia: Automation
**Anastassia Virsaladze**, jaiotzaz **Anastassia Abdushelishvili** (Kutaisi, Georgia, Errusiako Inperioa, 1883ko urriaren 30a (Juliar egutegia) - Tbilisi, Georgia, Errusia, 1968ko irailaren 5a) georgiar pianio-jotzailea eta musika irakaslea izan zen. Goi-mailako musika ikasketak egin zituen lehen emakume georgiarra izan zen.

1921ean Tbilisiko Kontserbatorioan irakasten hasi zen. 1929an sustatua, 1946an erretiratu zen arte jardun zuen bertan, eta 100 pianista baino gehiagoren irakaslea izan zen. Ikasle garrantzitsuenen artean Dmitri Baixkirov, LevVlasenko eta Elisso Virsaladze biloba izan ziren.

Biografia
---------

1883ko azaroaren 11n Kutaisin jaioa, Anastasia Virsaladze San Petersburgoko Kontserbatorioa Anna Iessipovarekin ikasi zuen eta 1909an graduatu zen. Anastasia Virsaladze izan zen goi-mailako musika ikasketak egin zituen lehen emakume georgiarra. Spiridon Virsaladze (1869-1930) medikuarekin ezkondu zen, Tbilisin.

Musikari ibilbidea
------------------

Kontzertuetan parte hartu ondoren, 1921ean Tbilisiko Kontserbatorioan irakasten hasi zen, eta 1932an irakasle izan zen, denboraldi luze batean piano-saila zuzentzen. 1926an jo zuen Berlinen, eta, seguruenik, Estatu Batuetan aritu zen lehen piano-jole georgiarra izan zen. Han, musikagile iparramerikar asko ezagutu zituen, eta askotan jo zituen haien lanak.

Kontserbatorioan, 1934tik 1938ra Children Group-eko kide izan zen. Bere ibilbidean, ehun piano-jotzaile ikasle baino gehiago izan zituen, beteak beste, Dmitri Bashkirov, Lev-Vlassenko eta, bereziki, Eliso Viraladze bilobari ere erakutsi zien, zortzi urte zituenetik 14 urte arte gogor irakatsi zion. Gero, ikasle zela erakutsi zion kontserbatorioari.

### Heriotza

1968ko irailaren 5ean hil zen Tbilisin- Didube panteoian dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Thailandieraz)** hmong.wiki. «Anastasia Virsaladze BiografíayReferencias» *hmong.es* (Noiz kontsultatua: 2023-12-17).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Anastasia Virsaladze» *hmn.wiki* (Noiz kontsultatua: 2023-12-17).
3. ↑   Txantiloi:Es-CO «Anastasia Virsaladze - Traducción al español – Linguee» *Linguee.co* (Noiz kontsultatua: 2023-12-17).
4. 1 2 3 4  "ანასტასია ვირსალაძე" (in Georgian). NPLG. Consultat 20 Octubre 2020.
5. ↑  "Wirssaladze" (en alemany). Piano News. 2005. Consultat 20 Octubre 2020
6. 1 2 3  Gvakharia, Giorgi (9 setembre 2002). "ელისო ვირსალაძე 60 წლის გახდა" (in Georgian). Radio Tavisupleba. Consultat 20 Octubre 2020.
7. ↑  Mikaberidze, Alexander (2015). Historical Dictionary of Georgia. Rowman & Littlefield Publishers. pp. 681–. ISBN 978-1-4422-4146-6.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16364800

 |

* Wd Datuak: Q16364800
**Agustina Lizarazu Larburu** (Auxtiña, lezoarrontzat) (Lezo 1873ko otsailaren 22a - ib. 1965). Euskaldunen eskolatzeaz arduratu zen emakume lezoarra.

Biografia
---------

Martin Jose eta Juana Josefaren alaba eta 1901eko maiatzaren 8an Manuel Intxaurrandieta Isasarekin esposatu ondoren zazpi seme-alaba izan zituzten (Emilio, Mª Rosario, Martin Jose, Anastasio, Gabriel, Fernando eta Manuel Mª). 

Seme-alabez gainera, beste herritarren heziketaz ere arduratuta, Kale Nagusiko 10 zenbakiko *Maixu Kristobal-ene*aren etxabean jarri zuen eskola izango zen egoitza, herriko haurren zaintzaz batera eliz-otoitzak, Jaunartzearen tenorerako "dotrina" irakatsiz eta horiez gain, oinarrizko eragiketak, irakurketa eta idazketa ere irakasten omen zituen, denak lurrean eserita, modu alaian jolastuz eta kantatuz, irakasten zuen emakumea izan zen.

Agustinaren ikasleak
Eskolaurreko haurren irakaskuntzara mugatu bazen ere, bistan da oso garrantzitsua izan zela eskola hau herritar euskaldunontzat alde batetik, Lezoko irakaskuntzak euskararekiko zuen gabezia eta kezka adierazten zuelako nolabait, eta bestalde, herritarrek konfiantza osoz herriko emakume ezagunaren esku uzten zituztelako euren haurrak, euskarazko haurtzaindegiaren funtzioa beteaz. Jakina da oso arrakastatsua suertatu zela XX mende hasierako eskola hau, herriko neska-mutiko gehienak irakaskuntzaren hastapeneko nozioak bertan ikasten zituztelako.

Eskola ordu horiek erreal batzuen truk izaten ziren, nahiz eta askok ordaindu ez, bizi zuten egoera ekonomiko eskasa zela medio. Baina hori ez omen zen oztopo izaten eskolatzeko tenorean denak berdin berdin artatzen zituelako, lekukotzen arabera.

Herritar helduek euren lekukotzetan beti emakume honekiko miresmena aipatu izan dutenez, Auxtiñaren lana errekonozitzeko eta eskertzeko modua herriko kale bati *Agustina Lizarazu* izena ezartzea izan zen Rafael Izulain alkatearen agintepean, hots, hirurogeiko hamarkadaren bukaera aldera, eta geroztik horrela ezagutzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    lehenetsia, Gune.  (2021-04-09). «Euskaldunen eskolatzeaz arduratu zen emakumea» *Oarsoaldeko Hitza* (Noiz kontsultatua: 2023-12-19).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Lezoko herri mugimendua XX. mendean. Lezoko historia urratsez urrats 4 by lezoko udala kultura - Issuu» *issuu.com* 2014-02-24 (Noiz kontsultatua: 2023-12-18).
3. ↑   «Agustina Lizarazuri buruzko oroitzapen onak - Ahotsak.eus» *ahotsak.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-12-19).
4. ↑    «agustina lizarazu Aloak» *Oarsoaldeko Hitza* 2021-04-09 (Noiz kontsultatua: 2023-12-19).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q123909006

 |

* Wd Datuak: Q123909006
**Sabrina Debora Salerno**, ezagunagoa **Sabrina** izen artistikoaz (1968ko martxoaren 15a, Genova) italiar abeslari, modelo, aktore eta ekoizle bat da.

1980ko hamarkadaren amaieraldera Mendebaldeko Europan sex symbola bilakatu zen, bereziki *Boys (Summertime Love)* abestiaren bideoklipari esker. Hego Euskal Herrian nahiz Espainian 1987an Un, dos, tres... responda otra vez telebista saio ospetsuan abesten agertu zenetik ospetsu bilakatu zen, eta urte hartako TVE1 kateko Urte Zahar gaueko saioan abesten ari zela bular bat bere eskotetik atera eta segundu eskas batzutan denon ikusgai agertu zenetik, nazio mailako eskandaloa bilakatzeaz gain gizon eta mutil gazte nerabe ugariren mito sexuala ere bihurtu zen.

Bestalde, hedabideek Samantha Fox ingeles abeslariarekin lehia ospetsua sortarazi zuten, hura ere sex symbol izendapena jasoa baizen, nahiz eta berez biek benetazko lehiarik ez izan. Garai hartan Sabrinak ustezko lehia horri buruz honakoa esan zuen: "Samantha eta nire arteko antzekotasun bakarra bularrak dira, nik abestu egiten dut". Hogei urte beranduago bi abeslariak elkarrekin abesti bat abesteko bildu ziren.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q232479
* Commonscat Multimedia: Sabrina Salerno

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 100318838
* ISNI: 0000 0000 9215 0081
* BNE: XX1375034
* BNF: 13997036p (data)
* CANTIC: a11021925
* GND: 134505360
* LCCN: n95099811
* NKC: xx0164533
* SNAC: w6d54bhn
* ICCU: RAVV520523

 |

* Wd Datuak: Q232479
* Commonscat Multimedia: Sabrina Salerno
Musika elektronikoa DJ baten eskutik, 2011an, Akihabara, Tokyo.
***Dance* musika elektronikoak**, **EDM** edo **klub-musika** modura ere ezaguna dena, festibal, *rave* eta gau-klubetan bereziki jotzen den hainbat musika-genero elektronikori egiten dio erreferentzia. Normalean DJek sortzen dituzte abestiak, *mix* deritzon abesti-selekzio bat erabilita, abesti batetik beste batera salto eginez. **EDM** generoko album-ekoizleek, halere, *live*-kontzertuak egin ditzakete (*live PA* modura ezagutzen direnak), kontzertu edota festibal askotan.

1980ko hamarkada amaieran eta 1990eko hamarkadako hasieran, *rave*en sorrera-garaian eta piratak ziren irrati-kateen sorreraren testuinguruan, **EDMak** *mainstream*-ospea lortu zuen, bereziki Europa mailan. Amerikako Estatu Batuetan, halere, ez zuen hainbesteko ospea eduki hasiera batean, Chicagoko musika elektronikoak Europako **EDMtik** edan bazuen ere, garaiko komunikazio-bide estatubatuarren oniritziri handirik gabe; besteak beste, garaiko **EDMaren** eta droga-kulturaren artean zegoen erlazioaren ondorioz. Hala, maila ezberdinetako gobernuen *rave*-kulturaren aurkako normatiba berezia kaleratu zuten.

Hala, ez zen 2010eko hamarkadako hasierara arte non **EDMak** ospea eskuratu zuen AEBetan eta Australian, **EDMak** "AEBetako *rave-*kulturatik" urruntze-saiatzearen ondorioz. **EDMak** bere musika-genero propioa izateko bidea bilatzen badu ere, gaur egun oraindik ere musika-genero askotarako aterki-izen modura erabiltzen da, besteak beste: *dance-pop*a, *house*a, *techno*a, *trance*a, *drum and bass*a, *dubstep*a eta *trap*a, bai eta beren azpigeneroak ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Music cultures in the United States : an introduction.*  Routledge 2005 ISBN 0-203-99716-6. PMC 61346883. (Noiz kontsultatua: 2020-08-18).
2. ↑   Butler, Mark J. (Mark Jonathan), 1970-.  (2006). *Unlocking the groove : rhythm, meter, and musical design in electronic dance music.*  Indiana University Press ISBN 0-253-34662-2. PMC 61162077. (Noiz kontsultatua: 2020-08-18).
3. 1 2   **(Ingelesez)** Reynolds, Simon.  (2012-08-02). «How rave music conquered America» *The Guardian* ISSN 0261-3077. (Noiz kontsultatua: 2020-08-18).
4. ↑
5. ↑   **(Ingelesez)** Burgess, Richard James.  (2014). *The History of Music Production.*  Oxford University Press ISBN 978-0-19-935717-8. (Noiz kontsultatua: 2020-08-18).
6. ↑   **(Ingelesez)** «Music» *Armada Music* (Noiz kontsultatua: 2020-08-18).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q851213
* Commonscat Multimedia: Electronic dance music

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh00000588
* NKC: ph114446
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q851213
* Commonscat Multimedia: Electronic dance music
Erle-argizaria
**Erle-argizaria** erleei darien gai horixka eta urtzen erraza da, beren bizilekuko abaraskak egiteko erabiltzen dutena. Osagai nagusiak gantz-azidoen eta kate luzeko alkoholen esterrak dira. 

Argizariz egindako ezti-abaraska.
Abaraska eraikitzeko erle gazteei sabelaldean xafla ñimiñoetan sortzen zaien gaia da. Gero xafla horiek ahoz bigundu eta eraikitzen dituzte gelaxka hexagonal ezagunak.

Kosmetikogintzan krema, lozio, ukendu eta ezpainetako margoak egiteko erabiltzen da. Horrez gainera, kandelak eta sendagaiak egiteko eta zura, larrua eta metalak irazgaitz bihurtzeko ere baliatzen da. Baimendutako elikagai-gehigarria da (E901).

Argizari-sitsa
--------------

Abaraska egin berritan zuri-horixka da, baina larben garapenerako erabili ahala iluntzen joaten dira, besteak beste larba eta ninfen azalez betetzen joaten baitira beren paretak. Modu horretako abaraskak elikagai onenak dira **sitsentzat**. Bi dira argizaria jaten duten sits-espezieak.

Sits helduak nahikoa lasai ibiltzen dira erlauntz barnean erleen erasorik gabe. Sitsek, ordea, arrautzak egiten dituzte han-hemenka. Erladia indartsu den bitartean sitsen arrautzak ez dira garatzen, baina erladia ahultzen bada, sits-larbek abaraska guztia jaten dute. Abaraska eliminatzearekin batera eliminatzen dira gaixotasunez kutsatutako gelak; bestela esanda, sitsen erasoak balio du zerbaitengatik galdu diren erleen abaraskak suntsitzeko, profilaktikoa da.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2012/11/24 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2001]
2. 1 2 3   Aizpurua, Martxel.  (2020). «Erleekin solasean» *www.buruxkak.eus* (UEU) ISBN 978-84-8438-706-0. (Noiz kontsultatua: 2020-03-02).

Ikus, gainera
-------------

* Erlezaintza

* Erlategi
* Erlauntz
* Erle arrunt
* Erlekume
* Ezti

Kanpo estekak
-------------

* *Erletxo, Erletxo nagusia hil da* Martxel Aizpurua (UEU, 2023)
* *Erleekin solasean* Martxel Aizpurua (UEU, 2020)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q143739
* Commonscat Multimedia: Beewax

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4006533-9
* LCCN: sh85012857
* NKC: ph165960
* AAT: 300014588
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q143739
* Commonscat Multimedia: Beewax