recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Epitalamioa** edo **Eztei kanta**, ezkontza-kantu liriko bat da, Antzinako Grezian sortua eta ondoren Antzinako Erroman imitatua. Epitalamio hitza antzinako grezieratik dator, ἐπι (*epi*, «ondorengo honen gainean») eta θάλαμος (*thalamos*, «eztei-ohea»), hau da, «eztei-ohean». Oro har, gazteek osatutako abesbatzak ezkonberrien gelako atearen aurrean abesten zuen. Ahotsak txirulez eta beste musika tresna leunez laguntzen zituzten. Epitalamioak konposatu zituztenen artean, Greziako Safo eta Kalimako, eta Erromako Katulo daude.

Historia
--------

Epitalamioen jatorria oso antzinakoa da. Esaterako, hebrearren artean, Biblian, David erregeak konposatutako eztei-kantuak biltzen dira. Zenbait egilek epitalamioen sorkuntza Stesichoreri egotzi diote, 42ko Olinpiadan; tesi honek ez du oinarri handirik zeren eta Hesiodoren garaietan generoa ezaguna baitzen, esaterako Tetis eta Peleoren ezkontzan kantatu zirenak.

Erdi Aroaren ondoren, Pizkundean, epitalamioaren generoa —beste genero klasiko batzuk bezala— hainbat poetaren eskutik berpiztua izan zen, hala nola Giovanni Pontano, Juan Segundo, Antonio Agustín, Jerónimo Ramírez, Gabriele Altilio, Giovanni Gigli eta Martín Ivarra poeten eskutik.

Mendebaldean bakana da genero hau, ez bada hotsandiko zeremonietan, ezkontzetan zein hileta-elizkizunetan.

Euskal Herrian
--------------

Euskal Herrian zenbait epitalamio ezagutzen dira, hala nola:

* "Arbotiko prima eijerra", Beñat Mardo koblakariak jarria 1758an, Maria Place Arbouet eta Armand Jean Uharten ezkontzan.
* "Espus Espusari Topa", Etxahun Irurirenak.

Gure herriko tradizioan, bestetik, goi nafarrerako azpieuskalkiaren eremuan, toberak izenez ezagutzen direnak, berez, eztei kantak dira: mutil gazte talde batek ezkonberrien etxe aurrean kantatzen dute eztei bezperan. Kanta horietan perkusiozko musika tresnak dituzte.

Pastoraletan ere ezkontza bat tartekatzen da beti: koblkari batek ezkonberriei bertan daudenen sentimenduak azaltzen dizkie.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Hasieran2.  (2015-10-10). «Hasieran: Jaun Baruak» *Hasieran* (Noiz kontsultatua: 2019-02-27).
2. ↑  Antonio Serrano Cueto: "La novia remisa y el novio ardiente en el epitalamio latino: una imagen que pervive en el Renacimiento". *Cuadernos de Filología Clásica. Estudios Latinos*, 2003.
3. ↑
4. ↑  Ibidem, 329 or.

Ikus, gainera
-------------

* Leodegundiaren eztei-kanta

Kanpo estekak
-------------

* Eztei kanta Euskaltzaindiaren *Literatura Terminoen Hiztegia*n, 329-330 or.
* **(Gaztelaniaz)** Patrcia Calvelo: "El epitalamio en Safo"
* **(Gaztelaniaz)** "La novia remisa y el novio ardiente en el epitalamio latino: una imagen que pervive en el Renacimiento", Antonio Serrano Cueto, *Cuadernos de Filología Clásica. Estudios Latinos* 23. liburuki, 1, 2003, 153-170 or.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q686027
* Commonscat Multimedia: Epithalamium

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85044463
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q686027
* Commonscat Multimedia: Epithalamium
*Artikulu hau Nafarroa Behereko mendiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Behorlegi».*

**Behorlegi**, **Behorlegituturru** edo **Behorlegittutturru** Nafarroa Behereko Behorlegi udalerrian dagoen mendi bat da. 1.265 metroko garaiera du. Arbaila mendilerroan dago. Igotzeko ohiko abiapuntuak Behorlegi herria, eta Landerre eta Apanize lepoak dira.

Behorlegi herria eta atzealdean izen bereko mendia.
Mendizaleen artean Ipar Euskal Herriko mendi estimatuenetako bat da. Bere itxura piramidala dela eta, Hego Euskal Herriko mendizaleek "Iparraldeko Txindoki" ezizenez ere deitu ohi dute, Behorlegi herria dagoen haranetik ikusita Gipuzkoako Txindoki mendiaren nolabaiteko antza baitu.

Iparmendebalde-Hegoekialde norabidean luzatzen den gandor harritsua da mendi honen ezaugarri nabarmenena, izan ere 2 kilometrotik gorako luzera du karaitzezko ertz luze horrek, Apanizeko larreetatik hasi eta Olhazarreko ibarreraino.

Galeria
-------

* Behorlegi mendia Behorlegi herritik ikusitaBehorlegi mendia Behorlegi herritik ikusita
* Behorlegi mendia Lekunberritik ikusitaBehorlegi mendia Lekunberritik ikusita
* Behorlegi mendia eta Behorlegi herria elurpeanBehorlegi mendia eta Behorlegi herria elurpean

Kanpo estekak
-------------

* Behorlegi mendia. Euskal Herriko mendiak
* Behorlegi mendirako igoeraren bideoa ikusgai. Youtube.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26084458
* Commonscat Multimedia: Behorlegituturru

---

 |

* Wd Datuak: Q26084458
* Commonscat Multimedia: Behorlegituturru
**Epistasia** aleloak ez diren geneen arteko elkarrekintzari deritzo, fenotipo bat eragiteko. Ohikoena gene batek bere aleloa ez den beste gene baten adierazpena kontrolatzen duenean ematen dena da. Elkarrekintza horretan gene gainartzaileari epistatikoa deritzo, eta adierazten ez den geneari hipostatikoa. Esan daiteke ere gene epistatikoa fenotipoa baldintzatzen duena dela.

Epistasia, beraz, alelo desberdinen arteko dominantzia mota bat besterik ez da.

Epistasia dago saguen kolorea mugatzen duten bi pare aleloekin. Sagu horietan hiru fenotipo daude: beltza, grisa eta albinoa. **A** aleloak pigmentazioa eragiten du, eta **a** aleloak ez du pigmentaziorik sortzen (**A** gainartzailea izanik **a**-rekiko). **B** aleloak kolore grisa eragiten du, eta **b** aleloak beltza. Hori kontuan hartuta, hainbat konbinazio eman daitezke:

* **AABB**: grisa
* **aabb**: albinoa
* **AaBb**: grisa
* **AAbb**: beltza
* **Aabb**: beltza
* **aaBB**: albinoa
* **aaBb**: albinoa
* **AaBB**: grisa

  

Kasu honetan **A** aleloa epistatikoa da, saguen kolorea determinatzen duelako beste aleloen (**B**, **b**) adierazpenaren gainetik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q751748
* Commonscat Multimedia: Epistasis

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh99011759
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D004843

 |

* Wd Datuak: Q751748
* Commonscat Multimedia: Epistasis
**Epiroko Despoterria**, **Epiroko Printzerria** (grezieraz: Δεσποτάτο της Ηπείρου) edo **Artako Despoterria** ere deitua, Epiro eskualdean sortutako estatua izan zen, 1204an, Konstantinopla gurutzatuen esku erori eta Konstantinoplako Latindar Inperioa eratu ondoren. 1205 eta 1358 bitartean existitu zen.

Historia
--------

1204an gurutzatuek Konstantinopla konkistatu zuten, eta Pemaneoko guduan garaipena lortu ondoren (1204ko abendua) Bitinian sartu ziren. Konstantino Laskaris enperadorea borrokan hil zen 1205eko urtarrilean eta bere anaia Teodoro I.a Laskaris Nizeako enperadore izendatua izan zen. Baina Konstantinoplako aitalehena zen Joan X.a Kamatherosek, Traziara ihes egin zuena, ez zuen Nizeara joan izan nahi Teodoro koroatzera. Bulgariarrek Trazia 1205eko otsailean inbaditu zuten armada kumanoen laguntzarekin, eta, aldi berean, Teodorok porrot lazgarri bat jasan zuen gurutzatuen aurka, orain *latindar* deituak, Adramitioko guduan. Latindarrek ia Trazia guztia eta Bitinia okupatu zituzten, Saint Pol (Demotikako konderria) eta Luis Bloisekoa (Bitiniako Dukerria) kondearen kontura dukerri bihurtu zituztenak.

Traziako greziarrak matxinatu egin ziren, eta Demotika eta Adrianopolisek euren burua bulgariarri eman zieten. Filipopolis, nominalki Rainiero Trithekoari emandako dukerri baten buru zena, setiatua izan zen. Baldintza hauetan, Nikopoliseko bizantziar gobernaria zen Mikel I.a Angel Komnenok bere burua despota izendatu zuen eta bere domeinuak hedatu zituen hiriburu bezala Arta izendatuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Facaros, Dana; Theodorou, Linda.  (2003-5-1). *Greece.*  New Holland Publishers, 412 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q187684
* Commonscat Multimedia: Despotate of Epirus

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh86003561
* NKC: ge135779
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q187684
* Commonscat Multimedia: Despotate of Epirus
**Bideoa** irudiak mugimenduan grabatzen dituen sistema da. Telebistaren kume bat bezala kontsideratu daiteke.
Etimologikoki, latinetik dator, *videre* aditzetik hain zuzen ere, eta bere esanahia "*nik dakusat*" da.

Historia
--------

Hasieran zinemako euskarri berdina erabiltzen bazen ere, bideoak askatasun eta arintasun handia eskaini zion telebistari.
Ondoren etxeetara ere heldu zen teknologia hau. *Video Home Sistem* delakoarekin, (VHS)arekin, 1980ko hamarkadan, futboleko nazioarteko lehiaketak eta olinpiaden zabalkundeari lotuta, telebista berriekin batera, etxe gehienetara zabaldu zen tresna hau: ia-ea ezinbestekoa zen famili moderno batean bideoa edukitzea.

XXI. mendean bideoak batez ere Internetaren bidez argitaratu eta partekatu egiten dira. Bideoak argitaratzeko, munduarekin partekatzeko, badaude euskarri informatiko zentralizatu boteretsuak munduan, YouTube eta Vimeo bezalakoak, eta baita deszentralizatu eta federatuak ere PeerTube bezalakoak.

Dena den, XXI. mendean sakelako telefono adimentsu gehienek badute bideoak grabatzeko aukera eta bideo asko argitaratu gabe sare sozialen bidez partekatzen dira.

Formatuak
---------

Hainbat formatu egon badaude ere, eta beraien arteko lehia eta konpetentzia, gaur egun ia sistema guztiek bideo digitalera jo dute.

Wikimedia Commonsen, esate baterako, .webm eta .ogv formatu irekiak dira gaur egun gehien erabiltzen diren formatuak.

Formatu ohikoak, oso zabalduak: .mp4, .avi, .mkv...

Ikus, gainera
-------------

* Bideo edizioa.
* Ikus-entzunezko komunikazioa.

Kanpoko loturak
---------------

* *TBX.eus*, euskaldunok sarean ikusten ditugun bideoen sailkapen automatiko eta jarraitua egiten duen zerbitzua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q34508
* Commonscat Multimedia: Video
* Meta-Wiki Koordinazioa: Affiliations Committee/Resolutions/Update of Internal Process on Spending – December 2012

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11933779d (data)
* GND: 4063466-8
* LCCN: sh92003035
* NKC: ph127097
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 024483
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D014743

 |

* Wd Datuak: Q34508
* Commonscat Multimedia: Video
* Meta-Wiki Koordinazioa: Affiliations Committee/Resolutions/Update of Internal Process on Spending – December 2012
Epitafioak hilobietan jartzen dira. Argazkian Donostiako Ingelesen Hilerriko epitafioa.
**Epitafioa** (Grezieratik ἐπί 'gainean' eta τάφος 'hilobia'), hildako baten oroimena goratzen duen testua da, normalean hilarri edo plaka batean idatzita. Tradizionalki epitafioa neurtitzez idazten da baina ez da derrigorrezkoa.

Historia
--------

Antzinean epitafioa hildako baten hiletetan haren alde esaten ziren bertsoak ziren. Antzinako Grezian borrokan hildako atenastarren aldeko otoitza zen. Bertso horiek urtero errepikatzen ziren. Ondoren, haren hilobian jartzeko ohitura zabaldu zen, haren memoria zabaltzeko eta mantentzeko asmoz. Ohikoena neurtitzez idaztea zen baina ez beti.

Epitafioak oso desberdinak izan dira garaien eta pertsonaien arabera. Antzinako Erroman testuarekin batera irudiak egiten ziren, hildakoaren bizitza epitafio ikusten zuten guztientzat ikasgaia izan zetzan. Batzuk ospetsuak dira; esaterako, Groucho Marxen hilobian zera jartzen omen du: "Barkatu agurtzeko ez altxatzeagatik"; aitortu behar dugu epitafio hau ez dela benetazkoa.

Ezaugarriak
-----------

Epitafio bat ona izateko laburra izan behar du; laburrenak onenak dira. Horregatik, Platonek epitafioak lau hexametrotara mugatzen zituen. Helburua aurretik igarotzen zuena begi kolpe batez irakurtzeko gai izatea zen.

Dena dela, gaur egun, epitafio arruntena zera adierazten du: hildakoaren izen-abizenak eta hil zen data.

Epitafio batzuk literarioki oso ondo idatzita daude eta, ondorioz, azpigenero bezala daude katalogatuta, elegia barruan.

Historiaren eta arkeologiaren ikuspuntutik epitafioak informazio-iturri garrantzitsuak izaten dira.

Bilintxen hilobia Donostian. Gaur egun ohikoena izena eta heriotza data jartzea da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑  *Diccionario general de teología*, 1846, Abate Bergier

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Epitafio barregarri ospetsuak.[*Betiko hautsitako esteka*]
* **(Gaztelaniaz)**:Zinemako epitafio ospetsuak.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Epitafio*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1772
* Commonscat Multimedia: Epitaphs

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11941446b (data)
* GND: 4015056-2
* LCCN: sh85044460
* NDL: 00560884
* NKC: ph119981
* AAT: 300028729
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1772
* Commonscat Multimedia: Epitaphs
**Batisfera**, asmakizun urpekari bati eman zitzaion izena da, sakonera abisalen urpekontzi esploratzaileen aurrekaria. 1930en asmatu zuten William Beebe eta Otis Barton esploratzaileek. Itsasoko sakonera handiak lehen aldiz hurbiletik esploratzeko erabili izan zen.

Batisfera, oinarrian, hermetikoki itxitako esfera bat da, altzairuz egina, eta kristal indartuzko behaketa batxulo bat duena. Bere funtzionamenduan zehar, batisfera, itsasontzi batetatik zintzilik dago, metalezkoa den kable baten bidez, argindarrez, komunikabidez eta airez hornitzen duena. Aipaturiko kablea, hedatu egiten da batisfera urperatzeko, eta biribilkatua igotzeko. Benetan, objektu bizigabea da, eta, kablea apurtuz gero, abentura amaitu egiten da

1934an, aipaturiko asmatzaileek, batisferan eginiko urperatzearen errekorra ezarri zuten, 908,4 metrora iristen zena, oraindik indarrean dagoen errekorra. Sakonera gehiagora, zilborreste bezala funtzionatzen duen kablearen pisua maneiaezina bihurtzen den arren, oso zaila izango da errekor hori hobetzea.

1948an, Barton bera bakarrik jaitsi zen 1370 metroko sakonerara (Bill Brysonen "Ia guztiaren istorio labur bat" liburuaren arabera), batisfera aldatu bat erabiliz, bentoskopo delakoa

Ezaugarri teknikoak
-------------------

* Diametroa: 1,44 metro
* Hormen sendoera: 32 milimetro

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q810827
* Commonscat Multimedia: Bathysphere

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q810827
* Commonscat Multimedia: Bathysphere
*Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Beade (argipena)»*

| **Beade** |
| --- |
| Vigo |
| Santo Estevo eliza |
| Herrialdea | Galizia |
| Probintzia | Pontevedra |
| Azalera | 7.00 km² |
| Biztanleria | 5409  |

**Beade** Galiziako Pontevedra probintziako Vigo udalerriko parrokia bat da. Bembrive, Castrelos, Matama, Sardoma, Valadares eta Zamansgo parrokiekin egiten du muga.

Toponimia
---------

Beade, *Beati* latinezko hitzetik dator eta poza esan nahi du. Beade lehen aldiz aipatu zen dokumentua XII. mendean idatzi zen eta ondorengoa ipintzen zuen: «*in terra de Fragoso ecclesie Sancte Andree de Comesania medietas, **Sancti Stephani de Biadi** tres partes cum cauto suo, Sancti Iacobi de Benevivere integra cum cauto suo; Sancti Iacobi de Vigo integra cum cauto suo, Sancti Saluatoris de Teix integra cum ipsius regalengo*». Idatzi hau Tuiko gotzain batek idatzi zuen, bere menpeko lurrak markatzeko.

Geografia
---------

Beade, Vigoko erdialdean kokatzen da. Hiria baino askoz altuagoa den puntu bat denez, bertatik hiri guztia ikus daiteke, Vigoko itsasadarra ahaztu gabe.

Horretaz gain, auzo honetan amaitzen da Eifonso errekaren basabidea. Basabide hau bere baitan hartzen dituen, herrixka zahar, antzinako errota eta bestelako baliozko eraikin zein leku ikusgarriengatik ezaguna da.

Herriko jaiak
-------------

Beadeko patroia Santa Ana da. Bertako festak uztailaren 26an ospatzen dira.

Autonomia
---------

Beadek, Vigoko Bembrive parrokiarekin batera, autonomia berezi baten aitorpena du. Beadeko parrokiako instituzioen buruari *pedaño* deitzen zaio.

#### Beadeko instituzioen konpetentziak

* Mendiaren kudeaketa
* Biztanleriarekiko harremana
* Urbanismoa
* Zerbitzuak eta obrak

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Gazteleraz, *Entidad Local Menor* (ELM) deitzen zaio.
2. ↑  Josefina Barreiro andrea, ez da alkatea, Beadeko bizilagiunen elkarteko (C.S.C.R) zuzendaria baizik.

Ikus, gainera
-------------

* Parrokia, erakunde zibila
* Vigo
* Galizia
* Pontevedrako probintzia
* Eifonso errekaren basabidea

Kanpo estekak
-------------

* Beadeko bizilagunen elkartearen webgune ofiziala.
* Santo Estevo elizaren inguruko informazioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3398851
* Commonscat Multimedia: Beade, Vigo

---

* **Lekuak**
* INE: 36057020000

 |

* Wd Datuak: Q3398851
* Commonscat Multimedia: Beade, Vigo
| Alfabeto zirilikoa |
| --- |
|  |
|  |
| А | Б | В | Г | Ґ | Ѓ | Д |
| Ђ | Е | Ё | Є | Ж | З | Ѕ |
| И | І | Ї | Й | Ј | К | Ќ |
| Л | Љ | М | Н | Њ | О | П |
| Р | С | Т | Ћ | У | Ў | Ф |
| Х | Ц | Ч | Џ | Ш | Щ | Ъ |
| Ы | Ь | Э | Ю | Я |   |   |
| Hizkuntza ez-eslaviarretako hizkiak |
| Ӑ | Ӓ | Ӕ | Ҕ | Ғ | Ә | Ӏ |
| Ӂ | Җ | Ӝ | Ҙ | Ӟ | Ӡ | Ӥ |
| Ӗ | Ҡ | Қ | Ӄ | Ҟ | Ҝ | Ң |
| Ӈ | Ҥ | Ө | Ӧ | Ҧ | Ҫ | Ҷ |
| Ӵ | Ҹ | Ҽ | Ҿ | Ҩ | Ҳ | Ҭ |
| Ҵ | Ӱ | Ӳ | Ӯ | Ү | Һ | Ұ |
| Ӹ |   |   |   |   |   |   |
| Antzinako alfabeto zirilikoa |
| Ҁ | Ѹ | Ѡ | Ѿ | Ѻ | Ѣ | ІА |
| Ѥ | Ѧ | Ѫ | Ѩ | Ѭ | Ѯ | Ѱ |
| Ѳ | Ѵ | Ѷ |

**Be** (**Б**, **б**) Alfabeto zirilikoko bigarren letra da eta /b/ ahozkatzen da euskaraz bezala. Errusiarrean б /p/ moduan ahozka daiteke hitz baten bukaeran denean edo hotsik gabeko konsonante baten aurrean, eta [bʲ] moduan ahozkatzen da bokal palatal baten aurrean. 6 baten antza du eta ez da **Ve**rekin, B latinoa bezala idazten dena baina [v] ahozkatzen dena (frantsesez bezala *ville* hitzean). Bi hitzak greziarreko *beta*tik datoz. Idazterakoan б txikaik delta txikiaren antza har dezake δ.

Aintzina б *Buki* ahizkatzen zen. Ez du balio numerikorik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16291
* Commonscat Multimedia: Cyrillic Be

---

 |

* Wd Datuak: Q16291
* Commonscat Multimedia: Cyrillic Be
Ptolemaiosen planeta sistemaren oinarrizko elementuak. Planeta epizikloaren gainean mugitzen da (puntu lerro txikia), hau, aldi berean, deferentearen gainean mugitzen delarik (puntu lerro handia). Deferentearen erdia X da, baina epizikloaren angelu mugimendua uniforme da, bakarrik • puntuarekiko, ekuantea dena.
**Epizikloa** (grezieratik *zikloari buruz*), Ilargia, Eguzkia eta planeten irudizko mugimenduaren norantza eta abiadura aldaketak azaltzeko pentsatutako eredu geometrikoa zen. Pergeko Apoloniok diseinatu zuen K.a. III. mendearen amaieran, Klaudios Ptolemaios astronomoaren teoria geozentrikoa bertan oinarritu zelarik.

**Deferente**a, epizikloaren erdia da, zirkulu batean zehar irristatzen dena.

**Ekuante**a, planetak, bere ibilbidean benetan biratzen duen puntua da.

Nikolas Kopernikoren eredu heliozentrikoaren garapenarekin eta Johannes Keplerren orbita eliptikoetan mugitzen diren planeten azalpenarekin, epizikloen antzinako kontzeptua zaharkitua geratu zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q961202
* Commonscat Multimedia: Epicycle

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q961202
* Commonscat Multimedia: Epicycle
Erramu koroa
*Artikulu hau aginte-ikurrari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Koroa».*

**Erramu koroa** edo **erramu bonet** bat erramu hostoz osatutako koroa bat da, orokorrean, olerkari, kirolari eta gerlariei emana antzinako Grezia eta Erroman.

Atenas 2004ko Olinpiar Jokoetan zehar, sari banaketa zeremonietan, erramu koroak jartzen zitzaien lehenengo hiru postuetan amaitzen zutenei.

Erramua mitologian: Dafne eta Apolo
-----------------------------------

Apolo, Dafne lamiaz interesatu zen, Peneo ibaiaren alaba. Interes honen jatorria, Apolo Kupido gogaitzen ibili zenean dago. Azken jainko honek, mendeku gisa, maitasun gezi bat bota zion Apolori, baina gorrotozkoa Dafneri. Apolo, Dafneren atzetik zebilen denbora guztian, lamia konkistatu nahian, baina lamiak ihes egiten zion. Azkenean, Dafne, bere aitaren ertzera iristen da eta laguntzeko erregutzen dio. Orduan, gorputza enbor-azalez estaltzen da, hankak sustrai bihurtzen dira eta besoak eta ile, orbelez estalitako adar, guztira zuhaitz eder bat bihurtuz: erramua. Apolok, orduan, Dafne bere emaztea ezin zela izan erabaki zuen. Bere zuhaitzik gogokoena izango zen, garaipenen ohore eta beti berde mantenduko zena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q734844
* Commonscat Multimedia: Laurel wreaths

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4725126-8

 |

* Wd Datuak: Q734844
* Commonscat Multimedia: Laurel wreaths
**Base nukleikoak** edo **base nitrogenatuak** nitrogenoa osagaitzat duten molekula organiko ziklikoak dira, oinarrizko bi eraztunetatik sortuak: purinatik eta pirimidinatik. Purinak bi eraztun ditu, eta pirimidinak bakarra. Purinatik eratorritako baseak adenina eta guanina dira (bi eraztun dituzte), eta pirimidinatik zitosina, timina eta urazilo (eraztun bakarra).

Aipaturiko bost base nukleiko horiek nukleotidoen eta azido nukleikoen osaketan parte hartzen dute. Timina azido desoxirribonukleikoan (DNAn) besterik ez dago, eta uraziloa RNAn bakarrik. Gainontzeko base nitrogenatuak ADNan zein ARNan daude.

Base nukleikoen arteko elkarrekintzek DNAren egitura espaziala mantentzen dute. Zehazki, adenina eta timinaren arteko loturak alde batetik, eta zitosina eta guaninaren artekoak bestetik. Lotura horiek hidrogeno zubiaren motakoak dira.

Horretaz gain, base nukleikoek kode genetikoaren funtsa osatzen dute. Izan ere, kode genetikoan RNAren base nukleikoen hirukote batek (kodoiak) aminoazido bat kodetzen du. Base nukleikorik gabe proteinen sintesia ez litzateke burutuko, eta bizia -guk ulertzen dugun eran- ezinezko izango litzateke Lurraren gainean.

Aipaturiko bost base nukleikoak garrantzitsuenak dira, baina ez dira bakarrak. Flabina, hipoxantina, sasiuraziloa eta erribotimidina, besteak beste, funtzio biologikoa duten beste base nukleiko batzuk dira.

* AdeninaAdenina
* GuaninaGuanina
* ZitosinaZitosina
* TiminaTimina
* UraziloUrazilo

Ikus, gainera
-------------

* Kode genetikoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q422960
* Commonscat Multimedia: Nucleobases

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4248593-9
* **Kimikako identifikadoreak**
* ChEBI: 18282

 |

* Wd Datuak: Q422960
* Commonscat Multimedia: Nucleobases
*Errare Humanun Est*.

**Errare humanum est** latinezko esaldi bat da, euskaraz literalki *huts egitea gizatiarra da* izango litzateke, hots, *gizon-emakumeok huts egiten dugu, noiz edo noiz* edota *gizaki orok egiten du huts*. Esamolde labur hau esaldi luzeago baten zatia litzateke.

Jatorria
--------

Batzuetan, Seneka Gazteari egozten zaio, baina ez dago lekukotasunik. Senekaren aurretik jasoa zen ideia, esate baterako, Zizeronek zioen *Cuiusvis hominis est errare, nullius nisi insipientis in errore perseverare* ("Izakiak berezkoa du  huts egitea, baina inork ez du berezkoa, leloa ez bada, huts egiteari eustea") (Filipikak XII, 5).

Zizeronek, greko zaharra ondo zekienez, lau mende lehenagoko Euripidesen Hipolito obraren aipamena egin zezakeen.

300 urte geroago, Agustin Hiponakoak ideia berrerabili zuen bere Sermoietan (164, 14): *Humanum fuit errare, diabolicum est per animositatem in errore manere ("Huts egitea izakiak berezko izan arren, deabruzkoa da harrokeriagatik huts egiten jarraitzea* .")

Esanahia
--------

Giza izaera ez da perfektua, gizakiarena akatsak egitea da, ez baita orojakilea. Hala ere, latindar esaldiaren arabera, horrek ez du zabarkeria aitzinatu behar; akatsa hobetzeko aukera bat da. Orduan, auto-hobekuntzarako tresna interesgarri bihurtzen da. Bigarren zatiak esaten du bere akatsetan murgiltzen dena, zuzentzen saiatu gabe, barkaezina dela.

Baliokideak
-----------

Bertsio laburrak badu euskarazko baliokidea: Ez dago akatsik gabeko pertsonarik (434) edo Akatsik gabeko laguna, aurkitu ezin duguna (8608).

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Cicero: Philippic XII» *www.thelatinlibrary.com* (Noiz kontsultatua: 2020-06-24).
2. ↑   «Euripides, Hippolytus» *www.perseus.tufts.edu* (Noiz kontsultatua: 2020-06-24).
3. ↑   **(Latinez)** Augustin.  (1838). *Sancti Aurelii Augustini Opera.*  apud Parent-Desbarres (Noiz kontsultatua: 2020-06-24).
4. ↑   «Gotzon Garate - Atsotitzak - Online Kontsulta zerbitzua» *www.ametza.com* (Noiz kontsultatua: 2020-06-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2251997
* Commonscat Multimedia: Errare humanum est

---

 |

* Wd Datuak: Q2251997
* Commonscat Multimedia: Errare humanum est
**Biosphere 2** zientzia ikerkuntzarako lur sistema bat da.

Historia
--------

1991ko irailaren 26an, Oraclen (Arizona, AEB), zortzi zientzialari 1,27 hektareako ekosistema artifizial batean sartu ziren eta *Biosphere 2* proiektua martxan jarri zuten. Esperimentuak helburu hirukoitza zuen: ekosistemetako elkarreragin sare konplexuak ulertzea, espazioaren kolonizazioan biosfera itxiek izango luketen bideragarritasuna aztertzea eta, Lurrari kalterik eragin gabe, biosfera manipulatzea.

### Ezaugarriak eta bi misioak

200 milioi dolarreko biosferak oihan zati bat, ozeano txiki bat, mangladia, sabana, desertua, labore lurrak eta giza habitat bat zituen. Hermetikoki itxita zegoen eta zientzialariek ezin zuten handik irten, biosferak kanpoko laguntzarik gabe funtzionatu behar baitzuen. Lehen misioan taldeak bi urte eman zituen egituraren barruan, eta bigarren misio bat ere abiatu zen 1994ko martxoan, hamar hilabete iraun behar zuena.

### Arazoak eta gatazkak

Hasieratik CO2 mailak ezohiko gorabeherak izan zituen eta oxigenoak nabarmen egin zuen behera; hasi eta hamasei hilabetera oxigeno portzentajea %14,5ekoa zen, gutxi gorabehera 4.000 metroko altueran izan ohi dena. Animalia espezie asko hil egin ziren, eta beste batzuk, inurriak esaterako, gehiegi ugaldu. Ekosistemaren oreka hautsita zegoen, eta gizakiei ere eragin zien horrek.

Bigarren misioa hasi eta hilabetera lehen misioko bi kidek sabotaje ekintza burutu zuten, burbuilaren ate guztiak irekita. Eta orduan azaleratu ziren ia hasieratik zientzialarien artean izandako ika-mika eta ezinikusiak. Lehen misioan taldea bitan zatitu zen, lagun minak izandakoak etsai bihurtu ziren, eta elkarri arauak hautsi izana leporatzen hasi ziren.

*Time* aldizkariak zioenez: "Datuen manipulazioak, jakiak ezkutatzeak eta kontrabandoak sinesgarritasuna hautsi du. Bi urteko autoaskitasun esperimentua 200 milioiko engainu bihurtu da".

Porrot garestitzat jo izan den arren, *Biosphere 2*k ehunka zientzia-ikerlan ahalbidetu du. Hala ere, publikoaren interesa kideen eskandalu pertsonalek piztu zuten, ez lorpen zientifikoek.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6  Nagore Irazustabarrena, «Anaia Handien aita zientifikoa», *Argia*, 2011-09-04, CC-BY-SA lizentzia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q68139
* Commonscat Multimedia: Biosphere 2

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 1086326563
* WorldCat
* LCCN: n90714314
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q68139
* Commonscat Multimedia: Biosphere 2
**Epitomea** (grezieraz ἐπιτομή *epitome*, "*gainetik moztu*") lan luze baten laburpena da, funtsezkoena deskribatzen duena. Epitomeen garrantzia gaur egungo historiografiarentzako, kasu askotan, galdutako lanen edukiaren zirriborro bat ezagutzea ahalbidetzean dago.

Erregistratuko lehen epitomea, K.a. IV. mendean egin zuen Teoponpo Kiosekoa historialariak, eta Herodotoren Historiak laburtzen zituen. Beste epitome ospetsu batzuen artean, Ponpeio Trogoren *Istorio Filipiko*ena dago, Juniano Justino historialari erromatarrarena, *Miriobilion* edo *Liburutegia* deitua, Foziorena, epitome bilduma.

Antzinako Egiptoren historiaren ezagutzarako, garrantzi handikoak izan ziren Manetonen *Aigyptiaka* izeneko galdutako laneko epitomeak, baina partzialki kopiatua Flavio Josefo, Julio Sexto Afrikano, Eusebio Zesareakoa eta Sinzelo fraidearen testuetan, faraoien historia dinastietan banatzearen jatorria. Mendeetan zehar, epitome hauek, Herodoto eta beste egile greziar batzuen istorioekin batera, egiptoar munduko informazio iturri bakarrak izan ziren. Jean-François Champollioni esker, hieroglifo idazkera berriz irakurri, eta papiro eta baxuerliebeetako jatorrizko testuetan, bere kultura dizdiratsuaren benetako historia deskubritu ahal izan zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q124761

 |

* Wd Datuak: Q124761
**Erreaktibo mugatzailea**, erreakzio kimikoetan, erreakzioa osatu denean guztiz agortzen den substantzia da. Gainera, kontzentrazio espezifiko edo mugatzaile bat eragin dezake, honek kantitateak gelditu ditzakeelako 

Ekuazio kimikoetan koefizienteak erreaktibo edo produktu horren korpuskulu kopurua adierazten du, edo erreaktibo eta produktuen mol kopurua.

Ekuazioa doitua dagoenean, hau da, bi aldeetan atomo kopurua berdindu denean, kalkulu estekiometriko deitutakoak egiten dira. Estekiometria erreaktiboen eta produktuen arteko erlazio kuantitatiboen kalkulua da, hau da  produktu baten zenbat mol lortuko diren erreaktibo baten substantzia kantitatea zehatz batetik abiatuta. Produktu eta erreaktiboen molen erlazioa ekuazio doitutik lortzen da.

Normalean erreakzio kimikoetan erreaktiboen kantitateak ez dira zehatzak izaten, ekuazio doituak agindutako proportzioak. Erreaktibo bat soberan erabiltzen da, beste erreaktiboren baten kantitate gehienak erreakziona dezan. Agortutako erreaktibo hori **erreaktiboa mugatzailea** da, eta agortzen denean erreakzioa gelditu egingo da eta beraz agortutako erreaktiboa mugatzailea izango da. Dena bere menpe dagoenez sortutako produktuaren kantitatea mugatzen du.

Zati batean kontsumitzen diren erreaktiboak **gehiegizko erreaktiboak** izango dira, eta erreakzioa gelditzen denean berreskuratu egiten dira.

Erreaktibo mugatzailearen kontzeptuak erreakzio bat egitean kimikariek erabiltzen duten produktu garestiena guztiz kontsumituko dela ziurtatzen laguntzen die.

Erreaktibo mugatzaile guztiak erreakzionatzen duenean lortzen den produktuaren kantitateari errendimendu teoriko deritzo.

1. prozedura
------------

Erreaktibo mol proportzioa erlazio estekiometrikoak definitzen duen mol proportzioarekin konparatzea datza:

{\displaystyle {\ce {aX + bY->cZ}}}

X eta Y erreaktiboak,Z produktua eta a, b eta c koefiziente eskiometrikoak

{\displaystyle {\frac {molX}{molY}}\leq {\frac {a}{b}}}

orduan X erreaktibo mugatzailea izango da

### Adibidea

Sodio kloruroaren ekuazioa berdindua horrela geldituko litzateke

6 mol Na eta 8 mol Cl baditugu zein da erreaktibo mugatzailea?

{\displaystyle {\ce {2NaCl -> 2Na +Cl2}}}

{\displaystyle {\ce {2mol NaCl-> 2molNa + 1molCl}}}

{\displaystyle {\frac {molX}{a}}}

6 mol (Na)/2 mol = 3 mol

8 mol(Cl)/1 mol= 8 mol

Erreaktibo guztietan koefiziente baxuena duena da erreaktibo mugatzailea. Beraz, Na da mugatzailea kasu horretan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Reactivo limitante y rendimiento» *www.eis.uva.es* (Noiz kontsultatua: 2019-04-17).[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2704619

 |

* Wd Datuak: Q2704619
**Epizikloidea** (marra gorriaz), zirkunferentzia gidatzailea (marra urdinaz), zirkunferentzia sortzailea (marra beltzaz). Parametroak: *R* = 3, *r* = 1.
Geometrian, **Epizikloidea** kurba bat da, zirkunferentzia finko (gidatzailea) baten inguruan ukitze eran biratzean beste zirkunferentzia (sortzailea) bateko puntu batek sortzen duena. Beste hitzez, Epizikloidea epitrokoidearen kasu berezi bat da, non kurba sortzen duen puntua zirkunferentzia sortzailekoa den, beraz, erruleta mota bat da.

Ekuazioak
---------

Zirkunferentzia sortzailearen erradioa *r* bada, eta zirkunferentzia gidatzailearena *R* = *kr*, orduan, epizikloidea ekuazio parametrikoetan hau da:

{\displaystyle x(\theta )=(R+r)\cos \theta -r\cos \left({\frac {R+r}{r}}\theta \right)}
{\displaystyle y(\theta )=(R+r)\sin \theta -r\sin \left({\frac {R+r}{r}}\theta \right),}
edo:

{\displaystyle x(\theta )=r(k+1)\cos \theta -r\cos \left((k+1)\theta \right)\,}
{\displaystyle y(\theta )=r(k+1)\sin \theta -r\sin \left((k+1)\theta \right).\,}
### Kasu bereziak

{\displaystyle k=1} zenbaki arrazionala denean, hau da, {\displaystyle k={\frac {p}{q}}}, *p* eta *q* zenbaki osoak izanik, epizikloideak kurba aljebraikoak dira.

{\displaystyle k=1} denean, kardioide bat lortzen dugu.

{\displaystyle k=2} denean, nefroide bat lortzen dugu.

Adibideak
---------

* Epizikloideen adibide batzuk
* k=1 Kardioidea k=1 **Kardioidea**
* k=2 Nefroidea k=2 **Nefroidea**
* k=3 k=3
* k=4 k=4
* k=2,1=21/10 k=2,1=21/10
* k=3,8=19/5 k=3,8=19/5
* k=5,5=11/2 k=5,5=11/2
* k=7,2=36/5 k=7,2=36/5

Ikus, gainera
-------------

* Erruleta
* Zikloidea
* Hipozikloide
* Pascalen barakuilua

Kanpo estekak
-------------

* Epizikloideak, cfnavarra-n[*Betiko hautsitako esteka*]
* **(Ingelesez)** Weisstein, Eric W.: "Epicycloid" MathWorld-en.
* **(Gaztelaniaz)** Epizikloideak, Descartes-en
* **(Gaztelaniaz)** Kurba Teknikoak, tododibujo-n

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q214556
* Commonscat Multimedia: Epicycloid

---

 |

* Wd Datuak: Q214556
* Commonscat Multimedia: Epicycloid
**Elefantis** (K.a. I mendean bizi izana) Antzinako Greziaren emakume olerkari izan zen. Bere gai nagusia erotismoa zen eta sexualitateari buruzko eskuliburu batzuk idatzi omen zituen. Garaian Greziako gorteko partaideen artean izengoiti gisa animalien izenak erabiltzea ohikoa zen; horregatik pentsatu izan daiteke izen horren atzean pertsona bat baino gehiago egon daitekeela. Egile honen testu guztiak galdu egin dira.

Obrak
-----

Suetonioren testuetan Tiberio erromatar enperadoreak bere bidaia batean, Capri uhartean, Elefantisen testu gehienak erosi zituela aipatzen da.

*Priapeia* poema batean ere Elefantisen liburu bat aipatu egiten da.

Kosmetikari buruzko liburua eta abortoari eta abortatzeko metodoei buruzko beste bat idatzi zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Ogilvie, Marilyn Bailey (1986). *Women in science : antiquity through the nineteenth century : a biographical dictionary with annotated bibliography*. Cambridge, Mass.: MIT Press.
2. ↑  Suet. *Tib*. 43.2.
3. ↑   Trans. Leonard Smithers and Richard Francis Burton, *Priapea sive diversorum poetarum in Priapum lusus, or, Sportive Epigrams on Priapus* (1890).
4. ↑  Galen 12.416 and Pliny 28.81 cited in Plant, Ian Michael (2004). *Women writers of Ancient Greece and Rome: an anthology.* University of Oklahoma Press.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q450612

 |

* Wd Datuak: Q450612
**Electronic Entertainment Expo** deritzona, **E3** bezala ere ezaguna, bideo-jokoen industriako konbentziorik garrantzitsuena da. Erakusketak, soilik enpresetako langileei eta 16 urtetik gorako kazetariei sartzen uzten die.

E3a urtero maiatzeko hirugarren astean ospatzen da Los Angeleseko Konbentziogunean, Los Angeles hirian, Kaliforniako estatuan. Salbuespen bezala, 2007an uztailak 11tik 13ra ospatu zen Santa Monican, Kalifornia, eta 2009an uztailak 1etik 4ra ospatu zen Los Angelesen. Entertainment Software Association delakoaren arabera, 2005eko edizioan 70.000 bisitari baino gehiago izan ziren. Gaur egun, ekaina edo uztailean ospatzen da.

Bideo-joko garatzaile askok software eta hardwareari dagozkien euren sorkuntza eta berrikuntzak erakusten dituzte. Gainera, 1998tik E3ko bideo-jokorik hoberenarentzako sari bat ematen da.

2010eko E3a ekainak 14tik 17ra ospatu zen Los Angeleseko Konbentziogunean.

Historia
--------

Lehen E3a 1995ean ospatu zen Interactive Digital Software Association erakundeak antolatuta (gaur egun Entertainmente Software Association). Hau sortua izan aurretik, bideo-joko garatzaile askok euren produktuak beste konbentzio eta erakusketa batzuetan erakusten zituzten, Consumer Electronics Show (CES) eta European Computer Trade Shown adibidez.

2007ko E3a, salbuespen gisa, Santa Monican ospatu zen uztailak 11tik 13ra. Edizio honetan hain jendetsua izan ez zedin eta bideo-jokoetan zentratuago egon zedin, elkarrizketa eta interaktibotasun gehiago emanez aldaketa batzuk egin ziren. E3an Wii edo Xbox 360 bezalako kontsolekin arrakasta handia izan zuen.

2009ko E3a ekainak 2, 3 eta 4an ospatu zen. Edizio honek hedabideen eta publiko orokorraren aurreikuspenak bete ahal izan zituen, 41.000 bisitari baino gehiago izan baitzituen. Zenbait berrikuntza aurkeztu ziren, horien artean Project Natal (ondoren Kinect bezala berrizendatua), mugimenduak, ahotsa eta aurpegiak ezagutzen dituen periferiko bat Xbox 360rentzat eta Sony Motion Controller, Kinecten antzera funtzionatzen duen mugimendu sentsore bat duen kontrola, PlayStation Eyerekin batera nabarmendu ziren. Sony eta Microsoften apustuek Nintendorekin, honen Wii kontsolarekin eta Wii Motion Plus periferiko berriarekin lehiatzea dute helburu. Gaur egun. E3ren azkeneko edizioa Los Angelesen ospatu zen eta erreportajea eta ohar periodistiko askoren gaia izan zen.

2010eko Electronic Entertainment Expon Nintendo 3DS eta Xbox 360 Slim kontsolak aurkeztu ziren.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**Electronic Entertainment Exporen webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q336168
* Commonscat Multimedia: Electronic Entertainment Expo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143532742
* LCCN: nr2001027366

 |

* Wd Datuak: Q336168
* Commonscat Multimedia: Electronic Entertainment Expo
**Elektralkiza** Alkizako Arana bailaran dagoen minizentral hidroelektrikoa da, Mandabe errekaren urak baliatzen dituena.

Elektralkizako biltegirako ubidea Ilunbe errekastoaren iturbegitik gertu
Mandabe errekaren urak baliatzea energia elektrikoa ekoizteko ahalegin asko izan ziren XIX.mendearen bukaeran eta XX. mendearen hasiera. Lehen proiektua Jeronimo Arbilla Zubiarrainek egin zuen 1895ean, elektrizitatea usatu nahi baitzuen Tolosan zuen zerrategiko zerra mugitzeko. Ez zuen aurrera egin eta ondoren beste proiektu eta sustatzaile batzuk etorri ziren.

Elektralkizaren aitzindaria 1911an eraiki zen. Garaikoetxeko Inazio Urruzolak, Arritzagako Eusebio Zubiaurrek, Zumitzetako Markos Bengoak eta Antzietako Fermin Rotetak *Electra Alquizana* enpresa sortu zuten eta Bentzalaga baserriko lurretan, Mandabe errekan, zentral bat eraiki zuten. Errekan metro bateko altuerako eta 10 metro luzeko orma bat egin zuten eta horren ezkerreko muturrean kanal ireki bat zegoen, 345 m-ko luzerako nondik ura desbideratzen zen. Kanalaren bukaeran 12 x 2,5 m-ko biltegi bat zegoen eta hortik 30 cm-ko burdinazko hodi bat ateratzen zen 46 m-ko bidea egiten zuena turbinan sartu arte. Turbina 25 zaldi-potentziakoa zen. Hortik Alkiza, Anoeta, Billabona eta Hernialde herriak eta *Echezarreta* paper-fabrika hornitzen ziren.

*Electra Alquizana*ko bazkideek 1919an Igarantzabal baserriko lurretan, Igaran errotatik uraz gora, beste zentral bat eraikitzeko eskaera egin zuten, *Central Eléctrica de Alquiza* izenarekin. 1921ean baimena ematen zitzaienean enpresa jada *Echazarreta* paper-fabrikari salduta zuten. Zentrala ofizialki 1923ko otsailaren 23an jarri zen abian.

Zentralak Ilunbe errekastoak Berandoain baserriko lurretan duen iturbegitik eta Bidani errekatik biltzen ditu urak. Ilunbe errekastoko urak 285 m-ko luzerako kanal baten bidez Bidani errekaren iturbururaino eramaten dira. Bien urak biltegira eramaten dira, 131 m3 biltegiratzeko gai dena. Biltegitik ura 139 m-ko eta 30 cm-ko hodi baten bidez turbinara eramaten da. Turbina 105 zaldi-potentziako zen.

*Electra Alquizana*k *Echezarreta*rekin eginiko tratuan zentral berriak Alkiza elektrizitatez hornitzea egon zen. Ondorioz, alkizarrei kuotak *'Argiaren zalea' i*zeneko sozietate baten bidez kobratzen zitzaizkien, 1971an Iberduero herria argindarrez hornitzen hasi zen arte bi transformazio-zentro instalatuta.

Garai horretan *Echezarreta*k zentrala itxi zuen eta abandonaturik gelditu zen.

1982. urtean Polikarpo Odriozolak zentralaren instalazioak eta ustiatze-eskubideak erosi zituen. Obra handiak egin behar izan zituen: ur-hodia eta presa garbitu, turbina eta makineria konpondu eta hari berriak jarri. 1996an ekin zion berriz ere elektrizitatea produzitzeari.

*Elektralkiza*ko azpiegiturak badu bereizitasuna. Ura iturburuetatik zuzenan biltzen denez eta ubide bidez presara eramaten denez, ez zaio ibai-faunari eragozpenik jartzen uraz gora eta behera ibiltzeko, gainerako presa gehienek egiten duten legez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Eskolako ikasleak.  (2002). Oilategitik 2. alea, 18-21 or. ISBN eu..
**Emilio Bello Codesido** (1868ko uztailaren 13a, Santiago - 1963ko martxoaren 3a) Txileko 1925ean gobernatu zuen abokatu, diplomatiko, diputatu eta Gobernuko Juntako presidentea izan zen.

Biografia
---------

Andrés Ricardo Belloren semea zen, eta Andres Belloren biloba, Txileko Kode Zibilaren egilea. Hasierako ikasketak Colegio inglés, Instituto Nacional eta Txileko Unibertsitatean egin zituen, abokatu gisa lizentziatuz 1889an. 1891ko Txileko Gerra Zibilean José Manuel Balmaceda presidenteari laguntzeagatik, bere burua erbesteratzera behartu zuten. Geroago itzultzeko baimena eman zioten eta Alderdi Liberal Demokratikoa antolatu zuen Valparaison. Hainbat aldiz ministro eta enbaxadore izan zen Bolivian eta Mexikon .

1925eko estatu kolpe militarraren ondoren, Pedro Dartnell jeneralak eta Carlos Ward almiranteordeak osatutako Gobernuko Juntako presidente aukeratu zuten, Arturo Alessandri Palma konstituzio presidentearen itzulera espero zuen bitartean. Oso karrera politiko aktiboa jarraitu zuen hil arte.

Kanpo estekak
-------------

* Bolivian enbaxadore gisa duen eginkizunaren azterketa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3724339
* Commonscat Multimedia: Emilio Bello Codesido

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125145856991722921081
* ISNI: 0000 0004 5414 5600
* BNF: 17137454n (data)
* Biografías BCN: url

 |

* Wd Datuak: Q3724339
* Commonscat Multimedia: Emilio Bello Codesido
Sailkapen zientifiko batzuetan, **Biota** edo **Vitae** izaki bizidun guztiak sailkatzen dituen superdomeinua da. Horregatik, batzuetan eztabaida sortzen da sailkapen hau nola zatitu behar den jakiteko, sarri biziaren definizioa bera aldatu eta doitu egiten baita. Bizi estralurtarra ere bertan sailkatu beharko litzateke, noizbait aurkituz gero. Oro har, bizi zelularra *Biota* superdomeinuaren barnean sartzen da beti. Bizi ez-zelularra aipatzen bada, *Biota* bitan zatitzen da: *Cytota* (bizi zelularra) eta *Acytota* (bizi ez-zelularra).

Historikoki, *Mineralia* ez zen edozer *Biota* zen.

Ikus, gainera
-------------

* Bizia
* Biota (ekologia)

Kanpo estekak
-------------

* Bizia[*Betiko hautsitako esteka*] (Systema Naturae 2000)
* Vitae (BioLib)
* Biota (Taxonomicon)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2382443
* Commonscat Multimedia: Phylogenetic tree of life
* Wikispecies Espezieak: Biota

---

* **Datu taxonomikoak**
* BioLib: 14772
* Dyntaxa: 0
* EOL: 2913056
* Paleobiology Database: 28595
* Taxonomicon: 1
* WoRMS: 1

 |

* Wd Datuak: Q2382443
* Commonscat Multimedia: Phylogenetic tree of life
* Wikispecies Espezieak: Biota
**Bizi prehistorikoa** Lurraren historian zehar biziaren jatorritik orain dela 3,8 Ga.tik gizakiak idazten hasi ziren arte (gutxi gorabehera K. a. 3500) bizi izan diren forma bizidun guztiak dira. Eboluzioan zehar bizi forma berriak sortu dira eta beste batzuk desagertu.

Historiaurrean bizia ozeanotan bakterio eta zelula sinpleetatik alga eta protozooetara eboluzionatu zuten eta geroago eukariototara. Hauek izaki zelulanitzak sortu zituzten, onddo, landare eta animaliak tartean.

Geologikoari erreparatuz gizakia oso berandu agertu da, orain dela 4 milioi urte gutxi gorabehera hasi zelarik bere eboluzioa (ikus Garai geologiko eta Giza eboluzioa).

Antzinako gizaki horietatik oso gutxi dira milioika urtetan zehar bizi izan direnak gaur egun arte. Horietako bat zelakantoa da, edo Tarsidoak. Marrazo edo krokodiloa bezalako izakiak oso gutxi aldatu dira azkeneko hamarka milioi urtetan.

Bizi izan diren espezie guztien %99a baino gehiago dagoeneko desagertu da eta gaur egun fosilen bitartez baino ezin dira ikertu eta ezagutu.

Ikus, gainera
-------------


|  |  |
| --- | --- |
| * Ammoniteak
* Biohigadura
* Koralak --
* Dinosauroak
* Eboluzioa
* Foraminifero
* Fosilak
* Fosil bilketa
* Fosil parke
* Pentsaera eboluzionistaren garepena
* Paleontologiaren historia
* Ornogabeen paleontologia
* Brakiopodoak.
* Fosil garrantzitsuen zerrenda
* Nautiloideak
* Makrofosil
* Mikrofosil
* Mikropaleontologia.
* Paleobiologia
* Paleobotanika
 | * Paleoiknologia
* Paleontologia
* Paleozoologia
* Palinologia
* Euripteridoak
* Krinoideak
* Estromatolitoak
* Tafonomia
* Trilobitesak
* Ornodunen paleontologia
 |

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Prehistorics Illustrated.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2022178
* Commonscat Multimedia: Prehistoric life

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00566686

 |

* Wd Datuak: Q2022178
* Commonscat Multimedia: Prehistoric life
**Elefanteen Terraza** (khmereraz: ព្រះលានជល់ដំរី) Kanputxeako Angkorren barnean dagoen gune arkeologiko bat da, Phimeanakas (khmereraz: ប្រាសាទភិមានអាកាស) jauregiaren ondoan dagoena. Bere izena, bere oinarrian agertzen diren animalia honen erliebeei zor dio. Bayonaren iparraldean kokatua, ekialderanzko norantzan dago, Angkor Thomeko ekialdeko sarrerako zuzeneko sarreran, *Victory Gate* edo Garaipenaren Atea bezala ere ezaguna.

Terraza honen erabilera nagusia, errege zeremonientzako agertoki bezala erabiltzea zen, guduren batean garaipena lortu ondoren. Erregeak, terrazaren erdian egoten zena, bere jeneral eta soldadu garaileen desfilea ikusten zuen. Terrazan zehar, bere ohaideek dantza egiten zuten apsarak bailitzan.

Gaur egun, Elefanteen terrazak, Legenardun Erregea ezizenez ezagutzen denaren kopia bat du, jatorrizko eskultura, Phnom Penheko Museo Nazionalean dago.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q767080
* Commonscat Multimedia: Terrace of the Elephants

---

 |

* Wd Datuak: Q767080
* Commonscat Multimedia: Terrace of the Elephants
**Elizkaitz** Aralarko mendilerroan dagoen mendi ugarietako bat da. Oa mendatetik iparralderantz dago. Iparraldetik, mendi honen tontorra, Uni izeneko mendixkarekin lotzen da, baita Uakorri mendiarekin ere.

Irispideak
----------

Amezketatik, Arritzagako labarretik eta Guardetxetik, Malloa osoa jarraituz, Azkaratetik ere posible da Oako mendatea iristea, Aloixa-gañeko lautadatik igaroz, Beoin mendiaren tontorpetik. Azkaratetik, beste bide bat ere har daiteke, Astunalde izeneko lepora heldu eta Uakorri inguratu mendi honen mendebaldeko aurpegitik, Elizkaitzera igotzeko.

Bitxikeriak
-----------

Uni, mendixka laua da. Ustez, bertan, pilotaleku bat zegoen, pilotan jokatzeko. Kirol hau, mendizerrako artzainen artean oso ohikoa zen. Toki lauetan jokatzen zen, ordekatan, non, zelaiak banatzen zituen marra bat egiten zen. Hortaz, antzinako tenis itxurako kirol bat zen. Esaten denez, partiduak hogeitabi tantutara jokatzen ziren, eta, puntu kopuru hau, oraingo esku pilotan mantentzen dena dela, pilotalekuan jokatzen dena.

Berezitasunak
-------------

Elizkaitz mendiak, bere tontorrean, Euskal Herriko beste hainbat mendik bezala, burnizko gurutze bat du. Elizkaitzeko Hortza ere nabarmendu behar da.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256738

 |

* Wd Datuak: Q12256738