recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Genevako Konferentzia** Koreako Gerratik eta Indotxinako Lehen Gerratik eratorritako auziak konpontzeko konferentzia bat izan zen; bertan, hainbat naziok parte hartu zuten. Genevan (Suitza) egin zen 1954ko apirilaren 26tik uztailaren 20ra. Gai korearrari buruzko konferentziaren zatia adierazpen edo proposamenik egin gabe amaitu zenez, normalean garrantzi gutxiagokotzat jotzen da. Hala ere, Frantziar Indotxinaren desegiteari buruzko Genevako Akordioek ondorio iraunkorrak izan zituzten. Frantziako inperio kolonialak Asiako hego-ekialdean izan zuen gainbeherak Vietnamgo Errepublika Demokratikoa (Ipar Vietnam), Vietnamgo Estatua (etorkizuneko Vietnamgo Errepublika edo Hego Vietnam), Kanbodiako Erresuma eta Laoseko Erresuma sortzea ekarri zuen.

Hego Korea, Ipar Korea, Txinako Herri Errepublika, Sobietar Batasuna eta Ameriketako Estatu Batuetako diplomazialariak konferentziaren zati korearraz arduratu ziren. Indotxinari dagokionez, Frantzia, Viet Minh, Sobietar Batasuna, Txinako Herri Errepublika, Estatu Batuak, Erresuma Batua eta Frantziar Indotxinatik aurrera sortuko ziren etorkizuneko Estatuen artean egin ziren akordioak. Hitzarmenak, aldi baterako, Vietnam bi eremutan banatu zuen, bata iparraldekoa, Viet Minhek gobernatzen zuena, eta, bestea, hegoaldekoa, Vietnamgo Estatuak gobernatzen zuena, enperadore Bảo Đại buru zuena. Konferentziaren Azken Adierazpenak, bertako presidente britainiarrak emana, 1956ko uztaila baino lehen hauteskunde orokorrak egitea ezartzen zuen, Vietnamgo Estatu bateratu bat sortzeko. Akordioetako batzuek sortzen lagundu bazuten ere, Vietnamgo Estatuko eta Estatu Batuetako ordezkariek ez zituzten zuzenean sinatu edo onartu. Vietnamgo Estatuak, Ngo Dinh Diemen menpean, uko egin zion hauteskundeak egitea baimentzeari: hori Vietnamgo gerraren arrazoietako bat dela jotzen da. Konferentzian hiru su-eten akordio independente sinatu ziren, Kanbodia, Laos eta Vietnam barne hartzen zituztenak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «American foreign policy. 1950-1955; basic documents» *avalon.law.yale.edu* (Noiz kontsultatua: 2023-03-19).
2. ↑   Young, Marilyn Blatt.  (1991). *The Vietnam Wars, 1945-1990.*  HarperPerennial ISBN 0-06-092107-2. PMC 60058507. (Noiz kontsultatua: 2023-03-19).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q482407
* Commonscat Multimedia: Geneva Conference (1954)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 141864905
* BNF: 12004653n (data)
* SUDOC: 028155424
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q482407
* Commonscat Multimedia: Geneva Conference (1954)
**Franklin konderria** (ingelesez: *Franklin County*) Massachusettsko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Greenfield da. 2010eko zentsuaren arabera 71.372 biztanle zituen, Franklin kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Franklin konderriak 1.876,64 kilometro koadro ditu. Horietatik 65,41 ura dira. Beste 1.811,23 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 38,03 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 71.372 pertsonetatik 68.228 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.250 dira. 703 beltzak edo afroamerikarrak. 175 amerikar natiboak ziren eta 9 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 887 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 99 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.271 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Franklin County, Massachusetts age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q54163
* Commonscat Multimedia: Franklin County, Massachusetts

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133696878
* LCCN: n81018741
* NARA: 10046101
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 1839610
* TGN: 7013942

 |

* Wd Datuak: Q54163
* Commonscat Multimedia: Franklin County, Massachusetts
**Franklin konderria** (ingelesez: *Franklin County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Carnesville da. 2010eko zentsuaren arabera 22.084 biztanle zituen, Franklin kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Franklin konderriak 690,11 kilometro koadro ditu. Horietatik 12,83 ura dira. Beste 677,27 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,03 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 22.084 pertsonetatik 19.779 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 866 dira. 1.821 beltzak edo afroamerikarrak. 29 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 121 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 25 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 305 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q385931
* Commonscat Multimedia: Franklin County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127837751
* ISNI: 0000 0004 0408 0327
* LCCN: n80049893
* NARA: 10039152
* **Lekuak**
* OSM: 452082
* TGN: 2000350

 |

* Wd Datuak: Q385931
* Commonscat Multimedia: Franklin County, Georgia
**Franklin parrokia** (ingelesez: *Franklin Parish*) Louisianako parrokia bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Winnsboro da. 2010eko zentsuaren arabera 20.767 biztanle zituen, Franklin Parish kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Franklin parrokiak 1.645,78 kilometro koadro ditu. Horietatik 28,11 ura dira. Beste 1.617,67 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 12,62 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 20.767 pertsonetatik 14.049 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 196 dira. 6.500 beltzak edo afroamerikarrak. 36 amerikar natiboak ziren eta 6 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 42 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 5 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 129 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Franklin Parish, Louisiana age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q504391
* Commonscat Multimedia: Franklin Parish, Louisiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144262581
* LCCN: n82004299
* NARA: 10038915
* **Lekuak**
* OSM: 1838148
* TGN: 2000874

 |

* Wd Datuak: Q504391
* Commonscat Multimedia: Franklin Parish, Louisiana
**Frantsesen eta Indiarren Gerra** 1754 eta 1763 artean oraingo Kanadako eta Estatu Batuetako lurretan gertatu zen gerra da. Zazpi Urteko Gerra, 1756an lehertua, Britainia Handia eta Frantziaren arteko lehia izan zen. Itsasoen, espainiarrak ez ziren Ipar Amerikako kolonien eta Indiaren kontrola lortzea zen helburua. Britainia Handiak lortu zuen garaipena. Frantsesen eta Indiarren Gerra, beraz, Europako gerraren Ipar Amerikako atala izan zela esan daiteke.

Zazpi Urteko Gerra
------------------

Sakontzeko, irakurri: «Zazpi Urteko Gerra»
Ia mende osoa zeramaten dena den amerikar kontinentean borrokaldietan, eta Europakoa baino bi urte lehenago lehertu zen. Merkatari eta finantza buruen interesak defendatzen zituen Ingalaterrak, eta inperio bat eraiki nahi zuten mundu mailako merkataritza mendean izateko. Indian eta batez ere Ipar Amerikan frantsesak oztopo ziren. Izan ere, New Orleansetik Quebeceraino hedatzen ziren lurralde frantses zabalak hamahiru koloniak itotzen zituzten.

Frantsesak XVII. mende hasieratik ezarri zituzten lehen kolonoen asentamenduak. Arazo asko izan zituzten gizaldi guztian zehar. Larruen merkataritzak "Kastorearen Gerra" deiturikoa leherrarazi zuen, borrokaldi eta liskarrak hamarkada luzeak iraun zuten Liga Irokesa (hainbat leinu indiar biltzen zituena) eta frantsesen aliatuen artean: hudoak, algonkinoak… Erran daiteke bere ondorioa sarraski latza izan zela, indiar guztiak galtzaile atera ziren frantses, ingeles, holandar, suediarren mesedetan.

Ingelesak bere aldetik ez zituzten gauzak samur izan. Nolabaiteko bakea sinatu zen XVII. mendearen hondarrean, hala ere ordea irokes eta algonkinoen arteko gerrak zenbait urtez iraun zuen. XVIII. mendearen erdialdera ere izan zen gerrarik, baina nagusigo koloniala lortzeko apustua, aurreko gizaldian hasitakoa, Zazpi Urteko Gerran erabaki zen.

Ondorioak
---------

Asko idatzi daiteke ondorioen inguruan, Wolfeko garaipenak kolono britainiarrek frantsesei eta euren aliatuei hamarkada luzeetan zehar izaniko beldurren amaiera ekarri zuen. Epe ertain eta luzera eragingo zituen ondorioak ordea, antzeman zituzten hainbat ingeles eta frantses garaikidek. Luzez izutu dituen auzoa (frantziar boterea) mendean hartuta, laster ikasiko zuten kolonia amerikarrek britainiar "babesik" (alde batetik frantsesen aurka babestu bai, baina metropoliak beren mesedetan zebilzkien koloniak) behar ez zutela. Urte gutxi pasa ziren gerra hau amaitu eta Amerikako independentzia gerra lehertu zen arte, eta bi gatazken harremana garbia da beraz.

Ikus, gainera
-------------

* Azken Mohikanoa
* Fort William Henry
* Parisko Ituna (1763)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q154697
* Commonscat Multimedia: French and Indian War

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85140137
* NARA: 10675720
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q154697
* Commonscat Multimedia: French and Indian War
**Franklin konderria** (ingelesez: *Franklin County*) Maineko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Farmington da. 2010eko zentsuaren arabera 30.768 biztanle zituen, Franklin kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Franklin konderriak 4.515,59 kilometro koadro ditu. Horietatik 121,39 ura dira. Beste 4.394,2 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 6,81 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 30.768 pertsonetatik 30.046 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 315 dira. 70 beltzak edo afroamerikarrak. 113 amerikar natiboak ziren eta 10 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 129 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 15 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 385 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q506326
* Commonscat Multimedia: Franklin County, Maine

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139568183
* NARA: 10039721
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2535179
* TGN: 2000921

 |

* Wd Datuak: Q506326
* Commonscat Multimedia: Franklin County, Maine
Orvieto hiriko Palazzo del Capitano del Popolo.
***Capitano del popolo*** (italieratik, *Herriaren kapitaina*) Italian Erdi Aroan erabili zen titulu administratibo bat izan zen.

Instituzioa
-----------

XIII. mendearen hasieran sortu zen, *populares* izeneko herri lau geroz eta aberatsagoa (merkatariak, profesional ezberdinak, artisauak eta, itsas hirietan, barkuen jabeak) komunen administrazioan lanak eskuratzen hasi zenean Italiako hiri-estatu askotan. *Populare* hauek nobleziaren boterearen aurrean (podestà izeneko administrariarekin) udal arduradun baten beharra ikusi zuten. Bologna izan zen, Italiako iparrraldean, *capitani del popolo* izendatzen lehena, 1228an.

*Capitano del popolo*ak podestàren gainean boterea zuen, askotan bi kontseilu autonoren laguntzarekin: artisau eta gremioetako maisuena bata (italieraz: *arti e mestieri*) eta *gonfalonieri*ena bestetik, hiriko herrixkei lotutako lider militarren arduraduna.

Florentziako Errepublikan 1250an hasi ziren *capitano del popolo* bat edukitzen, Frederiko II.aren eskutik hiria askatzeko saiakerak zirela eta. Genoako Errepublikan ere kargua existitu zen hasierako faseetan.

XIII. mendeko bigarren erdian, hala ere, *Capitano del popolo* titulua despotismorako oinarri bilakatu zen, oinordekotza finkatu zelako. Tituluaren jabea aukeratzeko prozesuaren gaineko kontrola bereganatuz, hainbat familia garrantzitsuk (adibidez karguak boterea kentzeko helburua zuten aristokratak) euren hiri eta herrien gaineko boterea eskuratu zuten, Comune horiek Signoriatan eraldatuz (hau da, jaurerriak).

Italiako zenbait hiritan, kargu honi lotutako jauregi edo egoitza zibilak egon ziren, zeinak batzuk oraindik Palazzo del Capitano del Popolo izenez ezagunak diren.

Ikus, halaber:
--------------

* Bargello
* Palazzo del Capitano del Popolo

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1060577

 |

* Wd Datuak: Q1060577
**Butler konderria** (ingelesez: *Butler County*) Iowako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Allison da. 2010eko zentsuaren arabera 14.867 biztanle zituen, Butler kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Butler konderriak 1.506,74 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,21 ura dira. Beste 1.502,53 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 9,87 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 14.867 pertsonetatik 14.685 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 133 dira. 25 beltzak edo afroamerikarrak. 14 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 35 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 106 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113783
* Commonscat Multimedia: Butler County, Iowa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157113486
* LCCN: n81035027
* NARA: 10039036
* **Lekuak**
* OSM: 1792938
* TGN: 2000572

 |

* Wd Datuak: Q113783
* Commonscat Multimedia: Butler County, Iowa
**Carmen Kurtz** (jaiotza-izena: *Carmen de Rafel Marés*) katalan idazlea izan zen (Bartzelona, 1911ko irailaren 18a - 1999ko otsailaren 5a).

Biografia
---------

1935ean, ikasketak Londresen egin ondoren, Pierre Kurtzekin ezkondu zen, eta idazten hasi zenean, haren abizena hartu zuen. Ezkondutakoan Frantziara joan ziren, baina Bigarren Mundu Gerran senarra gerrara deitu zuten, eta alemanek atxilo hartu zuten. Gatibualdiak haren izaera garraztu zuen, eta 50eko hamarraldian bereizi egin ziren. Esperientzia hori *El desconocido* (*Ezezaguna*) eleberrian kontatu zuen; 1956ko Planeta saria jaso zuen. Aurrerago, *En la punta de los dedos* (1968, *Hatzen puntan*) argitaratu zuen, Segoviako gerra ondoko giroaz. Ezkonduta egon zen garaiko azken urteak Segovian eman zituen, eta han hasi zen haurrentzako ipuinak idazten; baina Carmen Laforeten *Nada* eleberriak izan zuen arrakastak helduentzat idaztera bultzatu zuen. Horrela sortu zen *Duermen bajo las aguas* (1955, *Urpean egiten dute lo*), Bigarren Mundu Gerraren garaiko Frantzia okupatuari buruzko oroitzapenen bilduma.

1954an Bartzelona Hiria eleberri saria irabazi zuen.

Obra
----

Lan aipagarrienak: *La vieja ley* (1956, *Zaharkitutako legea*); *Detrás de la piedra* (1958, *Harriaren atzean*); *Al lado del hombre* (1961, *Gizonaren ondoan*); *El becerro de oro* (1964, *Urrezko zekorra*); *Siete tiempos* (1964, *Zazpi aldi*); *Las algas* (1966, *Itsas belarrak*); *Entre dos oscuridades* (1969, *Bi iluntasunen artean*); *Al otro lado del mar* (1973, *Itsasoaz bestaldean*); *El viaje* (1975, *Bidaia*); *El regreso* (1976, *Itzulera*); *Cándidas palomas* (1975, *Uso xaloak*). Haurrentzat idatzitako lanen artean aipatu beharrekoak dira *Color de fuego* (1964, *Suaren kolorea*), eta *Oscar* pertsonaiari eskainitako saila.

Estiloa
-------

Carmen Kurtzek zorroztasunez aztertzen du beti errealitatea, berak bizitakoa, askotan, eta bere eleberriek horregatik dute eguneroko baten edo oroimen-liburu baten itxura.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3751031
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 32481878
* ISNI: 0000 0001 1441 0498
* BNE: XX1720869
* LCCN: n80053240
* NKC: xx0132378
* SUDOC: 074094300
* UB: a1003645
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03648/eu\_k\_3352/k3352
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q3751031
**Carmen López Alonso** historialari espainiarra da.

Biografia
---------

Gaur egun, Madrilgo Unibertsitate Konplutentseko Pentsamendu Politikoaren Historiako irakasle titularra da. Haren ikerketa-lana, alde batetik, pentsamendu politikoa Espainiako historian zehar aztertzean oinarritzen da, eta arreta berezia jartzen du marjinazioa eta pobrezia bezalako gaietan, eta horiek ideia politiko eta sozialen barruan ulertzeko moduan; bestetik, Israeli eta Ekialde Ertainari buruzko azterlanetan. Besteak beste, *¿Jano o cabeza de Medusa? Historia y política en Israel* de 1999, eta *Historia y presente en Israel y Palestina*, de 2009 Prentsan eta ikerketa-aldizkarietan ere artikuluak idatzi ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Carmen López Alonso - Universidad Complutense de Madrid

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28534027
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 76342244
* ISNI: 0000 0001 0801 9329
* BNE: XX845388
* BNF: 120840660 (data)
* CANTIC: a11606885
* GND: 1047961083
* LCCN: n85232069
* CiNii: DA03221265
* SUDOC: 029156378
* UB: a1021189
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 36054
* Dialnet: 147292

 |

* Wd Datuak: Q28534027
**Butler konderria** (ingelesez: *Butler County*) Nebraskako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua David City da. 2010eko zentsuaren arabera 8.395 biztanle zituen, Butler kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Butler konderriak 1.530,19 kilometro koadro ditu. Horietatik 15,29 ura dira. Beste 1.514,9 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 5,49 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 8.395 pertsonetatik 8.287 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 195 dira. 24 beltzak edo afroamerikarrak. 10 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 27 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 5 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 42 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156500
* Commonscat Multimedia: Butler County, Nebraska

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152451781
* LCCN: n81039805
* **Lekuak**
* OSM: 1425398
* TGN: 2001327

 |

* Wd Datuak: Q156500
* Commonscat Multimedia: Butler County, Nebraska
**Kareen Fleur Adcock** (Auckland, Zeelanda Berria, 1934ko otsailaren 10a) zeelandaberritar olerkaria da.

Biografia
---------

Bost urte zituela bere herrialdea utzi eta Ingalaterrara joan zen, eta han egin zituen ikasketak, aitak irakasten zuen ikastetxeetan. Zeelanda Berrira itzuli zenean, bertako Victoria Unibertsitatean lizentziatu eta 1958-1963 bitartean irakasle eta liburuzain-lanak egin zituen. Zeelanda Berriko bizimoduarekin atsekabeturik, Ingalaterrara itzuli eta, Kanpo Arazoetako ministerio eta Commonwealth erakundeen liburutegian, laguntzaile-postuan lan egin zuen 1979 arte. Urte horretan, idazte-lanari buru-belarri heltzea erabaki zuen.

Zeelanda Berriko Wellingtonen argitaratu zuen bere lehen poema-liburua, "Urakanaren begia" (1964), zeinaren zati bat Londresen berrargitaratu zen "Tigreak" titulupean (1967). Liburu hauetan jadanik finkaturik agertzen da Adcocken estilo argi, ironiko eta lasaia. Estilo horixe erabili du, orobat, gai sozial, politiko eta pertsonalak azaltzeko, hain harrera ona izan duen "Bideratua" (1977) liburuaren kasuan bezala. "Ustekabeko liburua" izenekoan (1986), haurtzaroari eta gizonei buruzko olerki bikainak idatzi zituen; "Aldi baterako eremua" liburuan berriz (1991), etxeko gaietatik hasi eta egungo gatazka politikoetarainoko era guztietako arazoak azaltzen ditu, besteak beste, energia nuklearraren aurka eta ekologiaren alde agertuz.

Adcocken zehaztasunak, ironiak eta garraztasunak guztiz atsegina eta irakurgarria bilakatzen dute bere poesia. 1983an bere "Olerki Hautatuak" argitaratu ziren. 2008. urtean, Zeelanda Berriko Meritu Ordena jaso zuen.

Obra
----

* *Poems 1960-2000* (2000)
* *Looking Back* (1997)
* *Selected Poems* (1991)
* *Time-zones* (1991)
* *Meeting the Comet* (1988)
* *The Incident Book* (1986)
* *Hotspur: a ballad* (1986)
* *Selected Poems* (1983)
* *Below Loughrig* (1979)
* *The Inner Harbour* (1979)
* *The Scenic Route* (1974)
* *High Tide in the Garden* (1971)
* *Tigers* (1967)
* *Eye of the Hurricane* (1964)

Ikus, gainera
-------------

* Ingelesezko literatura

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q270258
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 29580646
* ISNI: 0000 0001 1613 7093
* BNF: 121970841 (data)
* GND: 119357038
* LCCN: n82148032
* NKC: jn20000600037
* NLA: 35304787
* CiNii: DA02083541
* SNAC: w62w27j7
* SUDOC: 030584701
* BIBSYS: 90149884
* Open Library: OL394433A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00054/eu\_a\_0547/a0547
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q270258
Lorrenako gurutzea, Frantziako Erresistentziaren ikurra.
**Frantziako Erresistentzia** (frantsesez: *la Résistance*) Bigarren Mundu Gerran zehar Frantziako nazien okupazioa eta Vichyko gobernuari aurka egin zioten frantziar erresistentzia mugimendu eta erakunde multzoa zen.

Bitan banatuta zegoen: bata **Kanpoaldeko Erresistentzia** zen, hau 1940. urtetik aurrera Charles de Gaulle jenerala eta Frantziako Indar Askeen inguruan antolatu zen, eta bestea **Barnealdeko Erresistentzia** zen. Azken hori *Erresistentzia* izenez soilik ere ezaguna zen, eta apurka-apurka Frantziako alemanen okupazio garaian agertzen hasi eta Kanpoaldeko Erresistentziari atxiki zitzaion.

1942an De Gaullen Frantzia Askea eta Barnealdeko Erresistentzia elkartu eta Frantzia Borrokalaria (frantsesez, *France Combattante* edo *Forces Françaises Combattantes*) erakundea sortuko dute, azken honek aurreko Frantzia Askea erakundea ordezkatu zuelarik.

Iruditegia
----------

* Frantziako Erresistentziaren agiria.Frantziako Erresistentziaren agiria.

Ikus, baita ere
---------------

* Frantziako Gudua
* Frantzia Askea
* Txantxa-gerra

Kanpo estekak
-------------

* Frantziako Erresistentziaren Museoa **(Frantsesez)**
* AURKENERENA BARANDIARAN, Joseba:"Joseph Abeberri, Ziburuko auzapez deportatua". *Elinberri. Argibide Hiria*, 2015-X-12.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q157146
* Commonscat Multimedia: French resistance

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4076667-6
* LCCN: sh2010002506

 |

* Wd Datuak: Q157146
* Commonscat Multimedia: French resistance
Burrunbagailuaren ikurra.
**Burrunbagailua** (ingelesez: *Buzzer*) hotsak sortzen dituen gailu elektronikoa da. Hots-iturriaren arabera, ondorengo sailkapena egin daiteke: mekanikoa, elektromekanikoa eta piezoelektrikoa. Burrunbagailuak iratzargailuetan, tenporizadoreetan eta antzeko beste zenbait gailutan erabiltzen dira.

Historia
--------

### Elektromekanikoak

Joseph Henryk asmatu zuen lehenengo burrunbagailu elektrikoa 1831n. Batez ere ateetako txirrinatzat erabili izan ziren 1930eko hamarkadaren hasierara arte, doinu eztiagoko txirrinak agertu zirenean.

### Piezoelektrikoak

Burrunbagailu piezoelektrikoak Japonian asmatu ziren eta 1970eko eta 1980ko hamarkadetan gailu elektroniko askotan txertatu zituzten.

Erabilpena
----------

* Iratzargailuak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1148571
* Commonscat Multimedia: Piezoelectric loudspeakers

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4184089-6
* AAT: 300207458

 |

* Wd Datuak: Q1148571
* Commonscat Multimedia: Piezoelectric loudspeakers
Callanish harriak
Planoa
**Callanish harriak** (ingelesez: *Callanish Stones*, Eskoziako gaeleraz: *Clachan Chalanais*) Eskoziako Kanpoko Hebridetako Lewis uhartean dauden harrespila batzuk dira. Callanish herrixkan daude.

Geografia
---------

Roagh aintziraren gaineko muino apal batean daude, Great Bernerako mendiak atzean dituztela.

Historia
--------

K.a. 3000 urtean nkazal eremua zela ikusi da eta harrizko zirkulua k.a. 2900-2600 artean eraiki zen. Zirkuloaren barnean ekialdeko zatian hilobia eraiki zen, dirudienez zirkuloa egin baino beranduago.

K.a. 1500-1000 artean erabiltzeari utzi zioten eta Brontze Aroko nekazariek bertako harriak erabili zituzten eraikin berriak egiteko. k.a. 1000-500 artean zohikatzak estali zuen.

1857an zohikatza kendu zen eta hilobia aurkitu zuten. 1885ean Estatuaren babesean gelditu zen.

Egitura
-------

Hamahiru harriekin 11'4 metrotako diametroa duen zirkulua osatzen da. Erdian monolitoa dago, zentrutik 0'8 metrotara mendebaldera desbideratua, hilobiarengatik. 4'8 metrotako altuera dauka, 1'5 metrotako zabalera eta 0'3 metrotako sendoera.

Zirkulotik bost harrizko lerro ateratzen dira puntu kardinaletara, hauetatik bi paralelo dihoaz iparralderantz, 83'2 metro luzera duen etorbide antzeko bat osatuz. Lerro bien artean 6'7 metrotako zabalera du, konstantea ez den arren. Zirkulutik urrundu ahala altuera ere jeisten dihoa.

Iruditegia
----------

* Erdiko zirkuloa.Erdiko zirkuloa.
* Harri tenteak.Harri tenteak.
* Etorbidea.Etorbidea.
* Lerroak.Lerroak.
* Airetiko ikuspegia.Airetiko ikuspegia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3242938
* Commonscat Multimedia: Callanish Stones

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3242938
* Commonscat Multimedia: Callanish Stones

58°11′51″N 6°44′42″W﻿ / ﻿58.1976°N 6.7451°W﻿ / 58.1976; -6.7451
Donostiako Alderdi Eder parkeko frantses milazkak.
**Frantses milazka** edo **Tamariza arrunta** (*Tamarix gallica*) *Tamarix* generoko zuhaixka da, Saudi Arabian eta Sinain jatorria duena, baina Iberiar penintsulan eta Frantzian ere ugaria dena, hortik bere izena.

Ezaugarriak
-----------

Adar meheak eta hosto eta lore oso txikiak ditu. Hostoak txikiak eta berde grisaxkak dira, arrainen ezkatak bezala antolatuak. Hotzaldiek erasotzean erori egiten dira.

Loreak hermafroditak dira, arrosa kolorekoak eta izpitan bilduak. Udaberri-udan azaltzen dira.

Milazkek lurrean dagoen gatza xurgatzen dute urarekin eta elikagaiekin batera, baina, ondoren, gatz hori hostoetatik kanporatzen dute, kalterik egin ez diezaien.

Erabilera
---------

Apaingarri izaten dira, zuhaitz itxura eman dieten zuhaixka hau, hala nola Donostian *tamarindo* izen okerarrekin ezagutzen diren ibiltokietako zuhaitzak.

Milazkaren zura erregai gisa oso egokia da eta adarrak oso elastikoak direnez noriatan sokak egiteko erabili izan dira.

Oso erraz ugaltzen dira eta dunak eta ibaiertzak finkatzeko erabiltzen dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q164285
* Commonscat Multimedia: Tamarix gallica
* Wikispecies Espezieak: Tamarix gallica

---

* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 94958
* BioLib: 38912
* EOL: 585674
* GBIF: 2874695
* GRIN:
* IPNI: 828110-1
* ITIS: 22304
* UICN: 79928337
* NCBI: 125585
* PlantList: kew-2520053
* W3TROPICOS: 31100006
* USDA Plants: TAGA
* WoRMS: 418683
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 3080251PAI

 |

* Wd Datuak: Q164285
* Commonscat Multimedia: Tamarix gallica
* Wikispecies Espezieak: Tamarix gallica
**Frantsesen eta Indiarren Gerrak** edota **Frantziar-Indiar Gerrak** (ingelesez *French and Indian Wars* eta frantsesez *Guerres intercoloniales*) 1688-1763 artean Ipar Amerikan jazo ziren Britainiar Inperioa eta Frantziar Inperioaren arteko hainbat gatazka militarrek osatutako gerra multzoa da. Britainia Handiko Erresuma eta Frantziako Erresumak parte hartzeaz gain Amerindiarrei, nahiz Espainiar Inperioak eta Zazpi Herbehere Batuen Errepublikak Ipar Amerikan zituzten koloniei ere eragin zien. Gerra hauek Europan Frantziako Erresuma eta Ingalaterrako Erresuma elkar borrokatu ziren Bigarren Ehun Urteko Gerraren (1688-1815) barnean sar litezke. Amerikako Hamahiru Kolonietako eta Frantzia Berriako britainiar eta frantziar koloniak etengabe zihoazen, honek hainba eremu eta eskualdeetan talka eta arazoak eragin zituen. Europar erresuma eta inperioak gerran sartzean heuren koloniek ere hartan parte hartu zuten, nahiz eta datek beti bat ez datozen.

Frantsesen eta Indiarren Gerrak eta heurekin batera jazo ziren europar gerrak honakoak dira:

| Gerraldia | Ipar Amerikako gerra | Europako gerra | Bake Akordioa |
| --- | --- | --- | --- |
| 1689 - 1697 | Gilen erregearen gerraLehen Koloniarteko Gerra (Quebecen) | Aliantza Handiaren gerra Augsburgoko Ligaren gerraBederatzi Urteko Gerra | Rijswijko Ituna (1697) |
| 1702 - 1713 | Ana erreginaren gerra Bigarren Koloniarteko Gerra | Espainiako Ondorengotza Gerra | Utrechteko Ituna (1713) |
| 1744 - 1748 | Jurgi erregearen gerra Hirugarren Koloniarteko Gerra | Jenkinsen Belarriaren gerra  Austriako Ondorengotza Gerra | Akisgrango Ituna (1748) |
| 1754 - 1763 | Frantsesen eta Indiarren Gerra Laugarren Koloniarteko Gerra | Zazpi Urteko Gerra | Parisko Ituna (1763) |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q681416
* Commonscat Multimedia: French and Indian War

---

 |

* Wd Datuak: Q681416
* Commonscat Multimedia: French and Indian War
**Frantzia eta Alemaniaren arteko muga** Alemania eta Frantzia banatzen dituen muga da. Hainbat aldaketa izan ditu historian zehar eta hainbat arrazoirengatik, bi herrialde horiek sortu zirenetik.

Ezaugarriak
-----------

Frantziaren eta Alemaniaren arteko muga 451 kilometrokoa da, Frantziako ekialdean eta Alemaniako mendebaldean.

Ipar-mendebaldean hasten da Alemania-Frantzia-Luxenburgo muga hirukoitzean, Alemaniako Perl udalerria (Sarre estatua), Frantziako Apach udalerria (Mosela departamentua) eta Luxenburgoko Schengen udalerria (Remich kantonamendua) elkartzen direnean. Puntu hau Mosela ibaiaren gainean dago.

Mugak ekialderantz jarraitzen du, Rhin ibairaino. Orduan, ekialdetik hegoalderantz abiatzen da Alemania-Frantzia-Suitza muga hirukoitzeraino. Muga hirukoitza Rhin ibaian dago, Weil am Rhein (Alemania, Baden-Wurtemberg estatua), Huningue (Frantzia, Rhin Garaia departamentua) eta Basilea (Suitza, Basilea kantoia) udalerrien gainean. Dreiländereck delakoak batasun hau sinbolizatzen du, suitzar lurraldean hego-ekialdetik 150 metro ingurura dagoen monumentua.

Mugak Alemaniako hiru estatu (Baden-Wurtemberg, Renania-Palatinatua eta Sarre), Frantziako eskualde bat (Ekialde Handia) eta hiru departamendu (Rhin Garaia, Rhin Beherea eta Mosela) banatzen ditu, baita Estrasburgo bezalako hiri garrantzitsuetakoak ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Sander, Michael.  (2011). *Historia de la frontera franco-alemana en Sarre del siglo XVIIIe a nuestros días.*  Academia Nacional de Metz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1991225
* Commonscat Multimedia: Borders of France-Germany

---

 |

* Wd Datuak: Q1991225
* Commonscat Multimedia: Borders of France-Germany
Behe Egiptoko nomoak
**Buto** (grezieraz: Βουτώ, arabieraz: بوتو‎, *Butu*), egun **Tell El Fara'in**, Egipto Behereko VI. nomoko antzinako hiri bat izan zen, Niloren deltaren ipar-mendebaldean zegoena.

Jatorrian, bi hiri ziren, *Pe* eta *Dep*, Inperio Berriaren garaitik *Per-Uadyet* "Uadyeten etxea", bezala ezagutuak, Uadyet kobra jainkosaren gurtza toki nagusia baitzen.

Ziuraski, Behe Egiptoko erresumaren hiriburua izan zen Egiptoko aro protodinastikoan, azkenik, Hegoaldeko erresumaren mende geratu zelarik. Izan ere, aro honi dagozkion estratuetan (K.a. 3100. urtea), tokiko zeramika, pixkan-pixkana, bere jatorria Goi Egipton duen zeramikagatik ordeztua da. Gorengo mailak, saitar, lagidar eta erromatar aroei dagozkie, eta hoberen kontserbaturik daudenak dira.

Tokia, Flinders Petriek identifikatu zuen 1888an, modu intentsiboan, 1960ko britainiar espedizioa arte industua izan ez zelarik. 1985etik hona, indusketa, Alemaniar Arkeologia Institutuak zuzentzen du.

Kanpo estekak
-------------

* **(Alemanez)** Alemaniar Arkeologia Institutua

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q739278
* Commonscat Multimedia: Buto

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4331543-4
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 21702

 |

* Wd Datuak: Q739278
* Commonscat Multimedia: Buto
**Francis Jammes** (Tournay, Bigorra, 1868ko abenduaren 2a - Hazparne, Lapurdi, 1938ko azaroaren 1a) frantziar olerkari eta eleberrigilea.

Francis Jammesek bere poemetan eta nobeletan erabili zituen gaiek eta idatz-moldeek freskura berezi bat ekarri zuten, XX. mendearen hasieran, Frantziako literatura dekadentera. Bearnoko Orthezen jarri zen lanean Jammes gaztea, notarioaren bulegoan, eta 1891ean eman zituen argitara lehen poemak, guztiz klasikoak direnak. 1893tik aurrera, ordea, neurri librean hasi zen idazten, eta joera naturalista batera eraman zuen bere molde ulerterrazak, sinbolisten poesiatik urrun. 1898. urtean eman zuen argitara lehen poema-bilduma, *De l´Angélus de l´aube à l´Angélus du soir* (*Goizeko Angelusetik arratseko Angelusera*), eta harekin eman zuen bere burua ezagutzera Frantzia osoan. Idazle nekaezina zen, eta artikulu ugari eman zuen egunkari eta aldizkarietan. 1901. urtean bildu zituen ordura arte idatziriko artikuluak *Le deuil des primevères* (*San Jose loreen dolua*) liburuan. 1905. urtean erlijio katolikora itzuli zen, Paul Claudel lagun idazleak bultzatua, eta bertso alexandrinoa landu zuen ondoren, erlijiozko poema batzuetan: *Clairières dans le ciel* (1906, *Ostarteak zeruan*); *Les Géorgiques chrétiennes* (1911-1912, *Kristau Georgikak*); *Les Quatrains*, (1923-1925, *Lauko bertsoak*). Eleberri batzuk idatzi zituen: *Clara d´Ellébeuse* (1899), *Le roman du lièvre* (1902, *Erbiaren ipuina*), baina olerkia izan zuen gogokoen, kristau egin zenetik bereziki. Francis Jammes Hazparnen jarri zen bizitzen 1921. urtean eta han bizi izan zen heriotzera arte (1938). Euskal gaiak ere erabili zituen bere idazlanetan: *Les Robinsons basques* (1925, *Euskal Robinsonak*), *Le Mariage basque* (1923, *Euskal ezkontza*), *François Etcheco, sculpteur basque 1853-1889* (1931, *François Etcheco euskal eskultorea, 1853-1889*).

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Francis Jammes*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

* Txillardegi. 1966: "Unamuno ala Jammes?", *Jakin*, 21: 81-84.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q353873
* Commonscat Multimedia: Francis Jammes

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 66469012
* ISNI: 0000 0001 2137 1714
* BNE: XX1085617
* BNF: 119085574 (data)
* BNM: 000089533
* CANTIC: a11974400
* GND: 118775901
* LCCN: n79127773
* NDL: 00444517
* NKC: jn19990003966
* NLA: 35242289
* CiNii: DA01982500
* SNAC: w6pr847f
* SUDOC: 026934787
* BIBSYS: 90091041
* UB: a1352160
* Open Library: OL144443A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 63545
* Lur: 03216/eu\_j\_0240/j0240
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Gutenberg proiektua: 4702

 |

* Wd Datuak: Q353873
* Commonscat Multimedia: Francis Jammes
Jiichirō Matsumoto (1887–1966), burakumimen diskriminazioaren aurka borrokatu zen politikari burakumina
**Burakumin** (部落民
, literalki *herriko jendea*) Japoniako gutxiengo bati ematen zaion izena da. Gizarte-kastarik apalena osatzen dute. Nahiz eta kasta-sistema ofizialki 1871n kendu, *burakumin* asko ghetto gisako herrietan bizi dira Japonia osoan, mendebaldean gehienbat. Gaizkien ordainduta dauden lanetan dihardute gehienek. Edozein pertsona *burakumin* dela jakitea aski da, normalean, *burakumin* ez den batekin harremanik ezin izan dezan. Erroldarik ez badago ere, milioi bat eta hiru milioi bitarte direla uste da. Hizkuntzaz, arrazaz eta etniaz gainerako japoniarrak bezalakoak dira, hau da, fisikoki ez dira desberdinak.

Jatorria XVII. mendean, Torugawa aroan, ezarri zen bost mailako kasta-sisteman du oinarria. Samuraiak ziren kasta gorena, eta burakuminak kastarik apalena.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q548787
* Commonscat Multimedia: Burakumin

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85018032
* NDL: 00561058
* NKC: ph563366
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q548787
* Commonscat Multimedia: Burakumin
**Butler konderria** (ingelesez: *Butler County*) Kansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua El Dorado da. 2010eko zentsuaren arabera 65.880 biztanle zituen, Butler kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Butler konderriak 3.746,49 kilometro koadro ditu. Horietatik 43,16 ura dira. Beste 3.703,33 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 17,58 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 65.880 pertsonetatik 62.522 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.602 dira. 1.054 beltzak edo afroamerikarrak. 586 amerikar natiboak ziren eta 31 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 452 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 48 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.187 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q376505
* Commonscat Multimedia: Butler County, Kansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158283100
* ISNI: 0000 0004 4657 8633
* LCCN: n81035028
* NARA: 10038924
* **Lekuak**
* OSM: 1070373
* TGN: 2000667

 |

* Wd Datuak: Q376505
* Commonscat Multimedia: Butler County, Kansas
**Butte konderria** (ingelesez: *Butte County*) Hego Dakotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Belle Fourche da. 2010eko zentsuaren arabera 10.110 biztanle zituen, Butte kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Butte konderriak 5.869,94 kilometro koadro ditu. Horietatik 42,73 ura dira. Beste 5.827,21 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,72 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 10.110 pertsonetatik 9.666 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 306 dira. 20 beltzak edo afroamerikarrak. 170 amerikar natiboak ziren eta 7 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 21 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 225 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2613601
* Commonscat Multimedia: Butte County, South Dakota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134880360
* LCCN: n81110648
* **Lekuak**
* OSM: 1739797
* TGN: 2001779

 |

* Wd Datuak: Q2613601
* Commonscat Multimedia: Butte County, South Dakota
Alaninaren formula kimikoa
**Formula kimikoa** elementu kimikoek osatutako konposatu baten (molekula edo kristala izan) errepresentazio konbentzionala da. Taula periodikoan agertzen diren ikurren bitartez molekula bakoitzean dauden elementuak aipatzen dira eta azpi-indize gisa bakoitzaren atomo kopurua agertzen da, unitate elemental bakoitzean dauden proportzioak agertuz.

Formula motak
-------------

* **Formula enpirikoa** edo **formula minimoa**: sustantzia batean dauden atomo kopurua eta euren arteko erlazio minimoa agertzen da. Adibidez 1,2-butadiolarena C2H5O litzateke.

Konposatu kobalenteetan, posiblea balitz, faktore amankomun batez formularen azpiindizeak sinplifikatuz lortzen da. Horrela, glukosaren formula enpirikoa CH2O da, eta horrek zera esan nahi du: karbono atomo bakoitzeko bi hidrogeno atomo daudela eta oxigeno atomo bat. Azpiindizeak beti dira zenbaki osoak eta 1 bada, ez da idazten.

magnesio hidruroaren sare ionikoa.
Konposatu ionikoetan, formula enpirikoa da ezagutu ahal dugun bakarra, sare ionikoan mota bakoitzeko ioi-kopuruen arteko proportzioa zehazten duena. Magnesio hidruroan, hidruro ioi bi (bola zuriak, digraman) daude magnesio ioi bakoitzeko (bola berdeak), beraz bere formula enpirikoa hauxe da: MgH2.

* **Formula molekularra**: Sustantzia batean dauden atomo kopurua eta euren kopuru zehatza aipatzen du, laburdurarik egin gabe. 1,2-butadiolarena **C4H10O2** litzateke.
* **Formula erdigaratua**: Kimikan batez ere gehien erabiltzne dena da, lotura batzuk garatuz eta beste batzuk ez. 1,2-butadiol, adibidez, **CH3-CH2-CH(OH)-CH2OH** da.
* **Formula garatua** edo **egitura-formula**: Molekularen irudikapen bat da, non atomo bakoitza non lotzen den agertzen den, eta zein nolako loturaren bitartez. Adibidez

1,2-butadiolaren kasuan honakoa da:

```
   H H H H
   | | | |
  H——C——C——C——C——OH
   | | |  \
   H H O-H H
```

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Química: la ciencia central. Theodore L. Brown, Bruce E. Bursten, Julia R. Burdge. 9. argitalpena. Pearson Educación, 2004. ISBN: 9702604680. 50. or.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q83147
* Commonscat Multimedia: Chemical formulas

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00564435
* NKC: ph139299
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q83147
* Commonscat Multimedia: Chemical formulas
*Juduen sarraskia Bartzelonan 1391n* (Josep Segrelles, ca. 1910).
**1391ko pogroma** urte hartan Gaztelako eta Aragoiko Erresumetan izandako juduen aurkako erasoa izan zen.

Historiografia juduan pogromari "5151ko fede-aldaketa behartua" (hebreeraz: גזירות קנ"א‎, *Gzeirot kana*) diote,. Gaztelako Gerra Zibilan sortutako juduen aurkako giroan murgildurik, erasoa ekainaren 6an hasi zen Sevillan. Bertan arpilatze, sute eta sarraskiak izan ziren eta laster zabaldu zen Iberiar penintsulako Erresuma kristauen judutegi nagusietara. Eraso nagusiak Kordoban, Toledon eta Burgosen izan ziren. Abuztuaren 8an Bartzelonan 300 judu inguru erail zuten.

1328an ez bezala, Karlos III.aren politikari esker, Nafarroako Erresuman giro lasaiagoa zegoen eta haraino emigratu ziren gaztelar eta aragoiar judu asko. Hala ere, kronikek erasoak izan zirela baieztatu zuten; izan ere, Tuterako Sinagoga Nagusia erre zuten, 1401ean herri harpidetza antolatuz zaharberritu zutena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Ginio Meyuhas, Alisa. *Judíos, marranos y cristianos nuevos en Sefarad.* .
2. ↑    *Gzeirot kana - Punto de inflexión en la historia de los Judíos de España.* .
3. ↑    *Antisemitismo en la Península. El año de la Ira.* , 6 or..
4. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2890987

 |

* Wd Datuak: Q2890987
**1511ko elurrezko miraria** (nederlanderaz: *de sneeuwpoppen van 1511* edo Dwonder van claren ijse en snee -*elur eta izotz argiaren miraria*) Bruselako protesta bat izan zen, non bertako biztanleek 110 elurrezko panpin satiriko eraiki zituzten. Elurrezko panpinen erdiak baino gehiagok ezaugarri pornografikoak edo sexualak erretratatzen zituela estimatzen da. Gizon bat limurtzen ari zen elurrezko moja bat, herriko iturri aurrean sexu harremanak zituen elurrezko gizon bat eta elurrezko mutil biluzi bat, elurrezko gizon mozkor baten ahoan pixa egiten. Elurrezko unikornioak ere baziren, elurrezko sirenak, elur dentista bat, eta elurrezko prostitutak jendea hiriko auzo gorrira erakartzen. Sortutako elurrezko panpin politikoen artean, "Magalean adarbakarra zuen elurrezko birjina bat" zegoen, Coudenbergeko duke-jauregiaren aurrean eraikia, Karlos V. Erromatar Inperio Santuaren etxea. Hau, kanpoan zela eta, bere izeba Margaret Austriakoarekin Malinesen bizi zela protestatzen ari zen.

Mirakuluaren aurretik, sei aste egon ziren eguraldi hotzarekin. Populazioaren hazkundearekin eta nekazarien eta Habsburgeko Etxearen arteko desoreka handi batekin batera, bertako biztanleek elurrezko gizonak erabiltzea erabaki zuten protesta egiteko. Klase sozioekonomiko ezberdinek elurrezko gizon mota ezberdinak eraiki zituzten. Ondorioz, behartsuek klase nagusiek eraikitako elurrezko gizonak suntsitu zituzten. Azkenean, *Miraria* bukatutzat eman zuen hurrengo udaberri beroan elurrak jo zuenean, eta horrek uholdeak eragin zituen Bruselan. Handik hilabete batera, ur guztia desagertu zenean, Frantziako erregeak 1.000 urrezko txanpon eman zizkion hiriari.

Jan Smeken poeta holandarrak "*Dwonder van claren ijse en scnee*" (izotz eta elur garbiaren miraria) olerkian idatzi zuen *Mirariari* buruz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Eckstein, Bob.  (2018-12-13). «The Raunchy, Comical, Political Snowman Invasion of 1511» *Atlas Obscura* (Noiz kontsultatua: 2021-01-09).
2. 1 2   «Mixcloud» *Mixcloud* (Noiz kontsultatua: 2021-01-09).
3. ↑   Pleij, Herman.  (1990). «Urban Elites in Search of a Culture: The Brussels Snow Festival of 1511» *New Literary History* **21** (3): 629–647. doi:10.2307/469131. ISSN 0028-6087. (Noiz kontsultatua: 2021-01-09).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24969549

 |

* Wd Datuak: Q24969549
**Butler konderria** (ingelesez: *Butler County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Poplar Bluff da. 2010eko zentsuaren arabera 42.794 biztanle zituen, Butler kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Butler konderriak 1.810,38 kilometro koadro ditu. Horietatik 11,19 ura dira. Beste 1.799,19 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 23,64 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 42.794 pertsonetatik 39.170 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 666 dira. 2.235 beltzak edo afroamerikarrak. 215 amerikar natiboak ziren eta 15 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 283 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 35 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 841 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q484457
* Commonscat Multimedia: Butler County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158287189
* LCCN: n81093738
* **Lekuak**
* OSM: 1180547
* TGN: 2001176

 |

* Wd Datuak: Q484457
* Commonscat Multimedia: Butler County, Missouri