recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Zuhaitz baten txorko a, Sardinian.
**Txorkoa** lurrean egiten den zuloa da, bertan landatutako landarearentzat euri-ura biltzeko edo ureztatzea errazteko. Ereitean egiten diren zuloa ere bada, bertan ura bildu eta landarea hazten baita.

Ongarria gehitzeko aukera ere ematen du, sakabanatzea saihestuz. Landa-inguruneetan eta nibelatutako lurretan, forma ohikoena zuhaitzaren enborra inguratzen duen zulo zirkular baten forma hartzen du, ingurua baino maila beheagoan. Lurrezko muino bat ere izan daiteke, ingurua baino gorago, barruan zulo bat duena. Hirugarren formak elementu eta material osagarriak ditu (harri lodiak, lauzak, adreiluak, zurak edo antzekoak) enborra inguratzen duen hesi antzeko bat osatzeko.

Hiri ingurunean
---------------

Hiri eta herrietan, oro har zoladura iragazgaitz eta trinkoetan (espaloi, plaza eta kaleetan) landatzen dira zuhaitzak. Horretarako, zolatu gabe uzten den zatia da txorkoa, bertan zuhaitzak hazteko. Hiri-txorkoek oso forma desberdinak har ditzakete: ohikoenak borobilak eta karratuak.

Oro har, udaleko "parke eta lorategi sailak" zaintzen ditu, baina badira auzotarrek landatu eta kudeatuak ere.

Txorko batzuk sakonak izan ohi dira espaloiaren mailarekiko eta arriskutsuak suertatu oinezkoentzat. Beste batzuetan, espaloi estuetan edo jende ugari dagoen lekuetan, txorkoko lurra gehiegi zapaldu daiteke, lurra trinkotuz eta sustraiak itoaraziz. Horregatik, askotan txorkoak babestu egiten dira, bai inguruan hesiak ezarriz bat lurra estaliz. Mota askotako lur estalgarri daude: karratuak, zirkularrak, hormigoizkoak, sareta metalikoak, burdinurtuzkoak, aluminiozkoak... Oro har, inguruko espaloi edo espazioaren maila berean jartzen dira.

Irudiak
-------

* Sareta metalikozko txorkoaSareta metalikozko txorkoa
* Hiri txorko bat, zuhaitza babesteko legarra eta burdin-sareta dituenaHiri txorko bat, zuhaitza babesteko legarra eta burdin-sareta dituena
* Lorez landatuaLorez landatua
* Hiri txorko bat, zuhaitzaz gain loreak eta zuhaixkak dituena.Hiri txorko bat, zuhaitzaz gain loreak eta zuhaixkak dituena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Txorko Orotariko Euskal Hiztegian, Euskaltzaindia (noiz kontsultatua: 2021-07-30)
2. ↑  Alcorque Arkitektura Hiztegian, EHU (noiz kontsultatua: 2021-07-30)

Ikus, gainera
-------------

* Zuhaitz

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q811612
* Commonscat Multimedia: Tree pits

---

 |

* Wd Datuak: Q811612
* Commonscat Multimedia: Tree pits
**Artubi** Aralarko mendilerroaren Malloan dagoen mendi bat da. Malloa, iparraldetik ixten du. Astunalde lepoak, Uakorri menditik banatzen du. Lepo hau, Amezketa eta Araitzeko haranaren arteko pasabide naturala da.

Irispideak
----------

Amezketatik, Arritzagako harana zeharkatzen da, Anduitzen azpitik antzinako meatze instalazioetaraino. Hemendik, Astunaldera igo daiteke. Azkaratetik, Astunalderako bideak. Balerdiko hegoekialdeko ertza inguratzen du, Astunaldeko kanal handipean kokatzeko. Sigi-sagaka doan igoera gogor batek, tontorrera daroa.

Amezketatik igotzeko dagoen beste aukera bat, Larrondoko lautadara heltzea da, Arritzagako labarraren eskuineko bazterraren gainean dagoen lautada handia. Toki honetan, Zabalegiko iparraldeko magaletik igo daiteke, Zabalegi leporaino iristeko. Toki honetatik, Artubiko tontorrera iris daiteke.

Aritzagako haranak U forma du, eta honek, jatorri glaziarra izan dezakeela pentsarazi du. Hau, Buruntzuzuineko meatzeetan aurkitutako sedimentuengatik izango litzateke. Batzuek, hau, aurreko morrena bezala identifikatu dute. Baina, metaketa hauek, oso garai hotzetan eratu ziren arren, baztertuta geratzen da glaziarearen aukera, baina ez elurtegiena.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254229

 |

* Wd Datuak: Q12254229
**Hesburger** jatetxea Espoo herrian, (Finlandia)
Hesburger Riga
***Hesburger*** janari lasterra zerbitzatzen duen jatetxe-kate finlandiarra da. Turku hirian dauka egoitza nagusia eta Finlandiako hanburgesa jatetxe-kateen artean handiena da. *McDonald's* etxe estatubatuarrak baino jatetxe gehiago ditu bertan.

1992an 12 jatetxe baino ez zeuden arren, 200 jatetxe baino gehiago ditu gaur egun 60 herritan sakabanatuta. *Carrols* izeneko enpresa lehiakidea erosi zuen 2002an. Nazioarteko merkatura ere hedatu da *Hesburger*, eta Finlandian ez ezik, Herrialde Baltikoetan eta Alemanian ere baditu jatetxeak. Sirian ere ireki zen Hesburger bat baina oso denbora gutxian egon zen irekita. Errentagarria ez izanagatik itxi zuten.

Hanburgesak, entsaladak, patata frijituak, freskagarriak, esnearekin egindako irabiatuak eta postreak zerbitzatzen ditu besteak beste. *Hesburgerrek* zenbait lekutan pasta edota kafea zerbitzatu (azken hauek *Hesecafes* bezala dira ezagunak), eta autoa garbitzeko aukera ere ematen du. Jatetxe guztiek wi-fi zerbitzua eskaintzen dute.

Honako herrialdeetan daude *Hesburger* jatetxeak:

* Finlandia
* Estonia
* Letonia
* Lituania
* Alemania

Kanpo estekak
-------------

* Web orri ofiziala **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1276832
* Commonscat Multimedia: Hesburger

---

 |

* Wd Datuak: Q1276832
* Commonscat Multimedia: Hesburger
Zelesiria, Siriar Gerra bortitzen borroka lekua.
**Bigarren Siriar Gerra** K.a. 260 eta K.a. 253 bitartean gertatu zen gerra bat izan zen. Antigono II.a Gonatas eta Antioko II.a Theos, azken hau, Antioko I.a Soterren oinordekoa zena, aliatu eta Ptolomeo II.a eraso zuten, hau, bere aldetik, Pergamoko Eumenes I.a erakartzen saiatu zelarik. Gerra, egiptoar flotaren porrotarekin amaitu zen Koseko guduan, non, egiptoar faraoiak, Egeoko itsas nagusitasuna galdu zuen. Honen ondorioz, Egiptok, Asia Txikiko lurralde askoren kontrola galdu zuen, eta, zenbait estatu txiki, Seleuzidar Inperioaren eraginpean sartu ziren. Egiptok, Anatolia hegoaldeko hiriren batzuk kontrolatzen jarraitu zuen, eskualdean modu erabakiorrean eraginik izan gabe.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Lehen Siriar Gerra** | **Egipto eta Seleuzidar Inperioaren arteko K.a. III eta II. mendeko gerrak (Siriar Gerrak)**K.a. 260-K.a. 253 | Ondorengoa**Hirugarren Siriar Gerra** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1330607
* Commonscat Multimedia: Syrian Wars

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1330607
* Commonscat Multimedia: Syrian Wars
**Argishti I.a** Urartuko antzinako erresumako seigarren errege ezaguna izan zen. K.a. 785etik K.a. 763 arte gobernatu zuen.

Urartueraz Argištiše deitzen zen, eta, armenieraz: Արգիշտի (Argishti).

K.a. 782an, Erebuni gotorlekua sortu zuen, ondoren, Erevan bihurtuko zena, Armeniako gaur egungo hiriburua.

Menuaren seme eta oinordekoa, bere aurrekoek eginiko konkistak jarraitu zituen. Asiriaren aurka garaile, Siriaren iparraldeko zatia konkistatu eta, Urartu, hititen ondorengo Ekialde Hurbileko estaturik boteretsuenean bihurtu zuen. Bere erresuma, Sevan lakutik iparraldera ere hedatu zuen, Diauehi eta Araraten zati handi bat konkistatuz. Erebuni gotorlkeua, K.a. 782an eraiki zuen, eta, Argishtikhinilikoa K.a. 776an.

Hizkuntzalariren batzuk, Argištiše izenak etimologia indoeuroparra duela uste dute (armeniarra, frigiarra edo, luvitarra). Armenierazko արեգ (areg transliteratua) "eguzki jainko", "Eguzkia", grezierazko Άργέστης (dizdiratsua), sanskritozko ariuna (zilarrezkoa) eta latinezko argentum (zilarra)rekin alderatzen dute.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Menua** | **Urartuko erregea**K.a. 785-K.a. 763 | Ondorengoa**Sardur II.a** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Argishti I.a*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q317030
* Commonscat Multimedia: Argishti I

---

 |

* Wd Datuak: Q317030
* Commonscat Multimedia: Argishti I
Zuhaitz gaztea bi zurkaitzekin
Txakolin mahastia, Zarauztik Getariarako bidean.  
Lurretik aldenduta daude, zurkaitzetan eutsiak, hezetasunetik babesteko.
**Zurkaitza** edo **paldoa** euskarri gisa erabiltzen den zurezko zati edo enborra da.

Nekazaritza eta paisaiagintzan, zuhaitz gazteei eta zenbait landareri alboan jartzen zaie, hazkundearen lehen urtetan edo itxura jakin bat izatearren. Landare belarkarak edo igokariak eusteko, batez ere baratzeetan (hala nola ilarrak eta tomateak), euskarri txikiagoak izaten dituzte, arba izenekoak. Maiz, hiru makil luzez egintako piamide-itxurako egiturak izaten dira.

Nekazaritzan eta paisagintzan
-----------------------------

Zuhaitz landatu berria ez dago lurrean ondo ainguratuta. Bere sustraiak, biluzik edo erro-lurrez, azalekoak dira eta oraindik ez dira lurrean barneratu. Egoera horrek zuhaitza ahultzen du hazkundearen lehen urteetan, eta denbora horretan ondo eutsitako zurkaitz batek bakarrik bermatu ahal izango du zuzen haziko dela.

Zuhaitza ez da zurrundu behar: zurkaitzak ondo eutsi behar du eta aldi berean enborraren mugimendu naturala ahalbidetu. Normalean, zurkaitza soka edo uhal bidez lotzen da enborrera, hazkundea oztopatu gabe. Beraz, ez gehiegi estutu behar enborraren inguruan eta metalezko lokarriak saihestu behar dira azala kaltetu nahi ez bada.

Zuhaitza oso handia landatu ez bada, 3-4 urteren buruan behar bezain sustraituta dago eta zurkaitza ken daiteke.

Hainbat modu erabil daitezke zuhaitz bat zurkaizteko:

* bakarra, zutik ala zeiar, haize nagusien aldean, enborraren marruskadura mugatzeko.
* bi, enborraren alde banatan
* hiru, oholez elkarri lotuak
* lau, oholez elkarri lotuak

Eraikuntzan
-----------

Sakontzeko, irakurri: «Zurkaitz (eraikuntza)»
Zurkaitzak batez ere hondatzeko zorian dagoen eraikuntza eusteko erabiltzen da, bai zutik (zutikoak), bai inklinatuak (ostiko edo eskorak), bai horizontalak (etzanak). Zurkaitzak eraikuntza pozesuan ere erabiltzen dira, hala nola eraikinak edo zubiak altxatzeko edo kofratzeko. Aldi baterakoak dira eta lanen amaieran kentzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Zurkaitz». *Euskaltzaindiaren Hiztegia*. (Noiz kontsultatua: 2022-10-4.)
2. ↑  «Paldo». *Euskaltzaindiaren Hiztegia*. (Noiz kontsultatua: 2022-10-4.)
3. ↑    *Lorezaintza hiztegia.*  Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia 2019 ISBN 978-84-457-3481-0..

Ikus, gainera
-------------

* Ganibela

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3542447
* Commonscat Multimedia: Tree stakes

---

 |

* Wd Datuak: Q3542447
* Commonscat Multimedia: Tree stakes
SOAP II Kodetze-formatua, 1957
**SOAP** (**Symbolic Optimal Assembly Program**, *Programa mihiztatzaile sinboliko optimoa*) programa datuak prozesatzeko IBM 650 danbor magnetikoko konputagailuetarako mihiztatadura-lengoaia izan zen, 1954an erabili zen lehen aldiz ordenagailu aitzindari haietan. Stan Poleyk garatu zuen IBM Thomas J. Watson Research Center-en. SOAPi "ptimo" deitzen zitzaion, biltegiratze-danborrean sortutako aginduak biltegiratzen saiatzen zelako, instrukzio batetik hurrengora iristeko denbora ahalik eta txikiena izan dadin. SOAP urrats anitzeko mihiztatzailea da, hau da, behin baino gehiagotan prozesatzen du iturburu-programa objektu-programa sortzeko.

SOAPen lehen bertsioa SOAP IIk gainditu zuen 1957an, eta hardwarearen ezaugarri gehigarriak babesten zituen, hala nola indize-erregistroak eta nukleo magnetikoaren memoria; gero, SOAP IIA 1958an, SOAP 2L, SOAP 2L Tape, SOAP 4000 eta SOAP 42 1961ean. 1957an SOAP erabili zen FOR TRANSIT konpilatzailearen euskarri gisa.

Donald Knuth-ek SOAP III izeneko bertsio independenteak ekoitzi zituen 1958an, eta SUPERSOAP, 1959an, Case Institute of Technology-n. Orain, Cleveland-eko (Ohio) Case Western Reservve University unibertsitatean dago. AEBko Estandarren Bulego Nazionalak, Herbert Howe-ren zuzendaritzapean, SOAP bertsio bat ere idatzi zuen, ISOPAR izenekoa, eta optimizazioa nabarmen hobetu zuela esan zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «SOAP III» *Online Historical Encyclopaedia of Programming Languages*.

Kanpo estekak
-------------

* SOAP Programazio Lengoaien Online Entziklopedia Historikoan
**Edward Martin Hurson**, irlanderaz *Mairtin Ó hUrsain* (1956ko irailaren 13a, Cappagh, Tyrone konderria – 1981eko uztailaren 13a, Maze espetxea) Behin-Behineko IRAren Ekialdeko Tyroneko Brigadako kidea izan zen. 1981eko Irlandako gose greban hil zen 10 errepublikar presoetako bat izan zen.

Johnnie eta Mary Ann Hurson senar-emazten 9 seme-alabetako bat zen. Eskola utzi eta soldatzaile bezala lan egin zuen, ondoren Ingalaterrara joan, Francis anaia rekin bizitzen jarri eta eraikuntza lanetan jardun zuen. 1974. urtearen amaieraldera bi anaiak Tyrone konderrira itzuli ziren. Denboraldi batez Irlandako Errepublikako Donegal konderria dagoen Bundoran udalerrian egon ziren, IRAren entrenamendu lekua zegoela jakina zen tokian.

1976ko azaroan Hurson, Kevin O’Brien, Dermot Boyle, Peter Kane eta Pat O’Neill atxilotuak izan ziren. Hursoni IRAren hiru mina jartze ekintzetan parte hartzea leporatu zioten: 1975eko irailean Cappagh jaioterrian, azaroan Tyrone konderriko Galbally udalerrian, eta hirugarrena 1976ko otsailean Reclain herrixkan, azken honetan Royal Ulster Constabulary poliziak eta Ulstergo Defentsa Errejimenduko soldauak ozta-ozta bizirik atera ziren. Ekintza bakoitzarengatik hogei, hamabost eta bost urtetako espetxe zigorrak ezarri zitzaizkion.

Espetxealdian denbora luzez neskalaguna zuen Bernadette Donnellyrekin ezkondu zen. Bestalde, burusien protestan parte hartu zuen.

1981eko Irlandako gose greban ere parte hartu zuen, maiatzaren 28an urdaileko zuen Brendan McLaughlin presoaren postua ordezkatuz gose grebari ekin zion. 40 egunera ura edateko gaitasuna erabat galdu zuen, honek bere heriotza gainontzeko presoena baina askoz ere azkarragoa izatea ekarri zion. Uztailaren 13an eta Maze espetxean deshidratazioaren ondorioz 24 urte zituela zendu zen, 46 egunez gose greban egon ondoren.

1981eko Irlandako Hauteskunde Orokorretan Longford–Westmeath barrutirako hautagai aukeztu zen, une horretan gose greban zeuden errepublikar presoez osatutako Anti H-Block hautesmarka ordezkatuz, nahiz eta bere hautagaitzat irabazi ez izan, 4.573 bozka (%10,1) lortu zituen. Barruti horretako irabazlea Fianna Fáil alderdiko Albert Reynolds hautagaia izan zen, 10.450 bozka (%23,0) lortuz.

Ikus gainera
------------

* 1981eko Irlandako gose greba

| * i
* e
* a
1981eko Irlandako gose greba |
| --- |
| Hildako grebalariak | Bobby Sands (maiatzaren 5a)  •  Francis Hughes (maiatzaren 12a) Raymond McCreesh (maiatzaren 21a)Patsy O’Hara (maiatzaren 21a) Joe McDonnell (uztailaren 8a)  •  Martin Hurson (uztailaren 13a)Kevin Lynch (abuztuaren 1a)  •  Kieran Doherty (abuztuaren 21a)  •  Thomas McElwee (abuztuaren 8a)Michael Devine (abuztuaren 20a) |
| Biziraun zutenak | Brendan McLaughlin  •  Paddy Quinn  •  Laurence McKeown  •  Pat McGeown  •  Matt Devlin  •  Liam McCloskeyPatrick Sheehan  •  Jackie McMullan  •  Bernard Fox  •  Hugh Carville  •  John Pickering  •  Gerard HodgkinsJames Devine |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q328772

 |

* Wd Datuak: Q328772
**Alan Griffin** (1952ko urtarrilaren 22a, Ennis, Clare konderria - 2023ko abenduaren 5a) irlandar musikari bat izan zen, luzaz Gipuzkoan bizi izan zena. Hainbat musika-tresnaren artean, irlandar gaita eta tin whistle txirula, eta alboka jo zituen. Luzaroan Alboka musika taldearen kideetako bat izan da.

Literatura alorreko doktoretza bat zela medio, 1984ean Donostiara iritsi eta orduantxe hasi zen euskal musikara hurbiltzen, ezagutzen eta maitatzen. Urte haietan, hainbat kantari eta talderekin kolaborazio ugari egin zituen, bai diskoen grabaketetan, bai zuzeneko emanaldietan. Hasiera batean, Txomin Artola eta Amaia Zubiriaren Folk-Lore Sorta proiektuan eta geroztik Xabi San Sebastian, Juan Mari Beltran, Joxan Goikoetxea, Gorka Knörr, Benito Lertxundi, Olatz Zugasti edo Xabier Euzkitze bezalako artistekin.

Ikus gainera
------------

* Alboka musika taldea

Kanpo loturak
-------------

* Alan Griffin musikariaren biografia laburra. Aztarna.com  **(Ingelesez)** **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q30149716

 |

* Wd Datuak: Q30149716
**Julen Madina Aierbe** (Hernani, Gipuzkoa, 1955 – Donostia, Gipuzkoa, 2016ko abuztuaren 30a) lanbidez Hezkuntza Fisikoko irakaslea zen, bai eta judo eta jiu-jitsu borroka arteetako irakaslea ere.

41 urtez Iruñeko entzierroetan lasterkari izan eta oso ezaguna izan zen, beste hainbat herritako entzierroetan ere parte hartu ohi zuen eta.

Entzierroetan korrika egiteaz gain, ETB2ko *El conquistador del fin del mundo* saioan kolaboratzailea izan eta iritzia ematen parte hartu ohi zuelako ere bazen ezaguna.

2004ko uztailaren 12an Sanferminetan Jandilla ganadutegiko *Trigueño* zezenak Iruñeko zezen plaza sarreran harrapatu eta bost adarkada eman zizkion. 2011. urtean Iruñean korritzeari utziko zuela iragarri zuen. Ez, ordea, Tuteran. Hain justu, 2016ko Erriberako hiriburuko Santanatan, uztailaren 25ean, beste zezen batek harrapatu zuen, baina ez zion lesio larririk eragin.

2016ko abuztuaren 25an, ostegunez, Zurriolako hondartzan olatu kolpe batek lurrerantz bota eta hondarraren kontra buruan jotako kolpeak eragin zion lesioa. Hiru lagunek uretan buruz behera zegoela aurkitu eta atera egin zuten. Ospitalean zainketa berezietan egon ondoren, abuztuaren 30ean zendu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Julen Madina: Una carrera de 41 años ataviado de riguroso blanco y pañuelico rojo. 2016ko abuztuaren 31a. Diariovasco.com **(Gaztelaniaz)**
2. ↑  Julen Madina hil da, entzierro korrikalari ezaguna eta ETBko kolaboratzailea. 2016ko abuztuaren 30a. Beria.info

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27093801

 |

* Wd Datuak: Q27093801
Otto Marseus van Schrieck 1660
**Otto Marseus van Schrieck** (Nijmegen, 1619 – Amsterdam - 1678ko ekainaren 22a). Holandako Urre Aroko margolaria. Flora eta fauna inguruko margolanak egiteagatik ezaguna.

Lanak
-----

Berak egindako hainbat lan landarei ingurukoak dira. Margolan ilunak izan ohi dira eta landareez gain, sarritan muskerrak, intsektuak eta zuhaitz edo lore adarrak jartzen zituen. 

RKDren arabera, jarraitzaileak honako hauek izan zituen: Willem van Aelst, Anthonie van Borssom, Elias van den Broeck, J Falk, Trajano Hughes, Nicolaes Lachtropius, Jacob Marrel, Abraham Mignon, Rachel Ruysch, Christiaen Striep, Isac Vromans, Matthias Withoos, eta Pieter Withoos. Zerrenda honetan aipagarria da hutsegite nabarmen bat, hots, aipatutako azken bien alaba eta arreba, hots, Alida Withoos; izan ere honek Vijverhof-eko Agnes Block-en lorategi bildumako margolanak egiten lagundu baitzion.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Otto Marseus van Schrieck[*Betiko hautsitako esteka*] in the RKD
Federico Krutwigek 1984 urtean plazaratutako liburua da. Lan horrekin Krutwigek azaldu nahi zuen Zibernetikaren Aroa berrian etortzekoak ziren aldaketek ekarriko zuten egoera berria. Euskal Herrian gai hau landu zuen lehen autorea da. Egilea Euskal Herriari zuzentzen bazaio ere, egiten duen planteamendua orokorra da zeren mundu mailan gertatzen hasten ari zen prozesu historiko baten inguruan aritzen baita.

Gaztelaniaz egin zuen, baina gaur egun euskarara itzulita dago. Edukinari dagokionez, ia 500 orrialdeko liburua da.

Testua 10 partetan banatuta dago, non problema berbera ikuspegi ezberdinetatik azaltzen baita. Problema edo gaia da zibernetikak ekarriko duen errealitate berriaren, hau da, *Computer Shock*-aren aurrean euskaldunek zer egin lezaketen, gizabanako askeen nazio bezala iraun nahi balezate.

Lana berez, sistema filosofiko bat da, hainbat filosofo eta zientzilariren aipuez beteta. Orduko jakintza aurreratuenak eta Historian zehar garatutakoak aurkezten ditu orduko errealitatea eta etortzekoa zena modu holistiko batean azaltzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Arzoz, Inaki.  (2002). *Divulgando la cibercultura vasca. Una apuesta social.*  Core. Rev. int. estud. vascos, 47, 2, 418 or..
2. ↑  Arima. (2021): Computer Shocka Euskaria +2001 urtea. Zero argitaldaria.
**Euzkotar Erkal Abertzale Alderdia** (gaztelaniaz: *Partido Republicano Nacionalista Vasco*) Hego Euskal Herriko alderdi politikoa izan zen, 1911n sortua. Lehentxeago —1909. urtean— sortutako Euzkotar Abertzale Alderdi Liberalak hasia zuen bideari jarraitu zion.

Jeltzaleen «Jaun-goikua eta Lagi-zaŕa» goiburuari kontra eginez, «Aberria eta Askatasuna» hartu zuten goiburutzat.

Pedro Sarasketak, Segundo Ispizuak eta Francisco Ulaziak 1911n sortu zuten Euzkotar Erkal Abertzale Alderdia, Eusko Alderdi Jeltzaletik aldentzen zen aukera aurrerakoitzat. Eredutzat hartu zuen Kataluniako Unió Federal Nacionalista Republicana.

*Azkatasuna* aldizkaria argitaratu zuten, eta Bilboko Euzkotar Erkal Abertzale Batzokia (gaztelaniaz: *Círculo Republicano Nacionalista Vasco*) zuten egoitza. Antza denez, egoitza hori inauguratzeko ekitaldian, jeltzaleek liskarra sortu zuten, han jarrita zegoen Sabino Arana Goiriren erretratua kendu nahian. Alderdiak ez zuen luzaro iraun.

Eusko Abertzale Ekintzaren aurrekari garbia da.

Euzkotar Erkal Abertzale Alderdia antolatu zuen batzordea (1911ko urtarrila). Argazkiko gizonak, ziur aski, honako hauek izango ziren: Prantzesko Ulazia Beitia, Segundo Ispizua, Pedro Sarasketa, Victor Gabirondo, Francisco Zubitarte, Miguel López Elorriaga, Romualdo Salcedo, eta beste bat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Díaz Noci, Javier.  (1994). *Euskarazko aldizkari, egutegi eta almanaken erroldea (1834-1959).*  Eusko Ikaskuntza, 19 eta 85 or. ISBN 848747165X..
2. ↑    Díaz Noci, Javier.  (1992). *Euskarazko prentsa XX. mendean (1919-1937).*  EHU, 107 or. ISBN 9788484381358..
3. 1 2 3  Idoia Estornés Zubizarreta: «Partido Republicano Nacionalista Vasco», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
4. ↑  Idoia Estornés Zubizarreta: «Francisco Ulacia Beitia», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
5. ↑  Jose Luis Alvarez Enparantza, *Txillardegi:* «Patxi eta Indalecio»,[*Betiko hautsitako esteka*] *Gara*, 2006-02-28.

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3751669

 |

* Wd Datuak: Q3751669
**Sofia Jogalia Poloniakoa** (polonieraz: *Zofia Jagiellonka*; 1522ko uztailaren 13a - 1575eko maiatzaren 28a), Jogalia dinastiako kidea, Poloniako printzesa eta Brunswick-Wolfenbütteleko dukesa izan zen 1556tik 1568ra Henrike V.a Brunswick-Lüneburgekoarekin ezkondu eta gero.

Krakovian jaioa, Sigismundo I.a Poloniakoaren eta Bona Sforza Milangoa bigarren emaztearen alaba zen. Bere gurasoen sei umeetatik hirugarrena izan zen. 1548an Bona Sforza bere seme Sigismundo II.arekin gatazkan sartu zen Barbara Radziwiłłekin egin nahi zuen ezkontza zela eta. Sofia eta bere ahizpak Krakoviatik atera eta Mazoviara eraman zituzten. 1556an 67 urte zituen Henrike V.arekin ezkondu zen. Duke katolikoa Habsburgoen enperadore Karlos V.aren defendatzaile sutsua izan zen Esmalkaldako gerran. Lehenago Mariarekin ezkondu zen, Henrike Württembergekoaren alabetako bat. Bikote horrek zortzi seme-alaba izan zituen, baina seme bakarra zegoen bizirik: Julio Brunswick-Lüneburgekoa, anaia nagusi guztiak 1553an Sievershausengo guduan hil baitziren. Bere aitak ez zuen uste agintari ona izango zenik eta, horregatik, beste oinordeko bat nahi izan zuen tronorako. Hala ere Sofiak ez zion seme-alabarik eman.

1568ko ekainaren 11n Sofia alargun geratu zen. Schöningenera mugitu zen senarra hil ostean. Honen ostean bere semeorde Juliorekin gatazkan sartu zen, Schöningenen kudeaketaren inguruan. 1572ko urtarrilaren 17an akordioa sinatu zuten, baina Juliok ez zuen bere hitza bete eta Sofiak laguntza eskatu behar izan zion Maximiliano II.a enperadoreari.

1570ko udaberrian Sofia Luteranismora aldatu zen, Jogalia dinastiako lehen eta azken protestantea. 1575eko maiatzaren 28an hil zen Schöningenen. Wolfenbüttelen lurperatuta dago.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q455255
* Commonscat Multimedia: Sophia Jagiellon, Duchess of Brunswick-Lüneburg

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 56084621
* ISNI: 0000 0000 7997 1627
* GND: 119066939
* LCCN: n2008039844
* NKC: js20211099714
* SUDOC: 033742340

 |

* Wd Datuak: Q455255
* Commonscat Multimedia: Sophia Jagiellon, Duchess of Brunswick-Lüneburg
**Koldobike Natxitube Gametxogoikoetxea** (Elantxobe, 1912ko maiatzaren 19 - 1995eko maiatzaren 27a) Bilboko Eskola Normalean irakasle titulua atera ondoren maistra ibili zen Aldundiaren auzo-eskoletan eta Errotatxuetako ikastolan.

Biografia
---------

Elantxoben jaio zen, 1912eko maiatzaren 19an. Bilboko Eskola Normalean irakasle titulua atera eta maistra ibili zan Aldundiaren auzo-eskoletan eta 1932an hasita Errotatxuetako ikastolan, Rosario Olazabal maistrarekin batera; eskola hau Eusko Ikastola Batza erakundeak bultzatuta sortu zen. Eta Bilboko zenbait ume ikasi zuten bertan euskara eta euskal kultura; tartean Edurne Egino, Udaberri Galduan blogean kontatzen duenez. Abestiak, dantzak eta kontatzen kantazen zuten Arriendar Miren moduko irakasleekin.

Gerraren hasieran, 1937an, irakasle gisa lagundu zien Belgikara eraman zituzten gerrako haurrei. Hainbat urtez Bruselan bizi izan zen Garbiñe eta Miren ahizplekin batera. Itzuli ondoren, ez zioten lan egiten utzi, baina Madrilen bizi ziren haur euskaldunei euskara eskolak eman zizkien.

Jose Ramon Rementeriarekin ezkondu zen eta hiru seme-alaba izan zituzten; Joseba, Nerea e Ibon.

Bibliografia
------------

* Begoña Bilbao, Gurutze Ezkurdia, Karmele Perez Urraza, Josu Chueca: "EMAKUMEAK Hitza eta Bizitza". *Euskal Herriko Unibertsitatea*, 2012 , 255.or.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Orrantia, Josi Sierra.  (2009-03-26). *Udaberri Galdua: Edurne Egino Bilbokoa.*  (Noiz kontsultatua: 2017-03-26).
2. 1 2   «José Ramón Rementeria y la carretera de los bermeanos en Otxandio (1936-1937)» *Euskal kultura* (Noiz kontsultatua: 2023-05-18).

Kanpo loturak
-------------

* Magisteritza eskolako Memorian aipamena, 43, 49, 79 orrialdetan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q29039042

 |

* Wd Datuak: Q29039042
Categoría:Mujeres
**Gema Igual Ortiz** (Santander, Kantabria, 1973ko irailaren 10a) kantabriar politikaria da, Santanderko alkatea 2016ko azaroaren 17an. Kantabriako Alderdi Popularrekoa da.

Biografia
---------

Santanderren jaio bazen ere, Arnuero herriaren parte den Islan hazi zen. Hiru neba-ahizpetako bat, José Manuel, udalerri horretako alkatea eta PPko diputatu autonomikoa da. 

Kantabriako hiriburuko La Albericia institutuan bigarren hezkuntzako ikasketak egin ondoren, irakasle-ikasketak egin zituen Kantabriako Unibertsitatean, baina ez zituen ikasketak amaitu, Madrilen lana aurkitu baitzuen. Espainiako hiriburuan turismo agentzia batean aritu zen lanean zortzi urte inguru.

Santanderrera itzuli zenean, Kantabriako Enpresari Gazteen Elkarteko gerentea izan zen.

2003an, Gonzalo Piñeiroren eskutik iritsi zen Santanderko Udalera. Han, zinegotzi zela, hainbat arlotatik igaro zen: Turismoa eta Festak (2003-2007); Turismoa eta Protokoloa (2007-2011); eta Turismoa eta Erakundeekiko Harremanak (2011-2015, eta 2015eko ekainetik 2016ko azarora).

Santanderko PPren hautagaitzaren bigarren postuan egon zen 2007, 2011 eta 2015eko hauteskunde deialdietan.

2016ko azaroaren 17an Santanderko alkate izendatu zuten, Sustapen ministro berria zen Iñigo de la Sernaren ordez. horrela, hiriaren historiaren kargu egin zen lehen emakumea bihurtu zen.

2000. urteaz geroztik Kantabriako PPn afiliatuta dago, eta eskualdeko alderdiaren Batzorde Betearazleko kidea da eta Kantabriako PPko Alkateen Kontseiluko lehendakaria izan da.

2016ko abendutik, Espainiako Udal eta Probintzien Federazioko Gobernu Batzordeko kidea da.

Horrez gain, Santander Creación Fundazioko presidentea da, eta Santanderko alkatea izanda, Arku Atlantikoko Hirien Konferentziaren lehendakariordetzan dago.

Kantabriako PPko hautagai gisa aurkeztu zen Santanderreko 2019ko udal-hauteskundeetan. Udaleko 25 zinegotzietatik 11rekin irabazi zuen. Ciudadanos eta Vox taldeekin ituna egin ondoren, alkatetza hartu zuen 2019ko ekainaren 15ean.

2023an alkatetza berretsi zuen, Udaleko 27 zinegotzietatik 14 lortu ondoren.

Ikus, gainera
-------------

* Santanderko Udala



1. ↑    *Gema Igual Ortiz, alcaldesa de Santander.* .
2. 1 2 3 4   Santiago, Violeta.  (15 de junio de 2019). *Gema Igual apela al consenso para construir el futuro de Santander.*  Santander.
3. ↑    *Número 2 lista PP Ayuntamiento de Santander.* .
4. ↑    *Gema Igual, nueva alcaldesa de Santander en sustitución de Íñigo de la Serna.* .
5. ↑    *Primera alcaldesa de Santander.* .
6. ↑    *Miembro del Comité Ejecutivo del PP de Cantabria.* .
7. ↑    *Vocal de la FEMP.* .
8. ↑    *Nueva presidenta de la Fundación Santander Creativa.* .
***Strychnos pungens*** *Loganiaceae* familiaren zuhaitza da. Afrikan zabalduta dago.

Deskribapena
------------

Normalean 5 metroko altuera izaten du, baso mistoan edo leku harritsuetan haziz. Adarrak motzak eta zurrunak dira. Hostoak lauak, zurrunak, kontrajarriak eta eliptikoak dira, eta arantza itxurako punta zorrotza dute. 
Fruitua 12 zm.-ko diametrokoa da, biribila, kolore berde-urdinxkako oskol gogor lauarekin, eta hori egiten da heltzen denean. Fruituaren mamia azido zitrikoan aberatsa da eta jangarria da, baina haziak nahiko pozoitsuak dira. Zuhaitza estrikninaren iturria *Strychnos nux-vomica*ren hurbileko ahaide bat da.

Banaketa
--------

Hegoafrikan Witwatersrand, Magaliesberg eta iparralderago Namibia iparralderaino hazten da, Botswana eta Zimbabweko iparralderaino.

Taxonomia
---------

*Strychnos pungens* Hans Solereder ikerlariak deskribatu zuen eta datua *Die Natürlichen Pflanzenfamilien* 4(2): 40. 1892. aldizkarian plazaratu zen.

Sinonimia
* *Strychnos henriquesiana* Baker

Iruditegia
----------

* Hostoak.Hostoak.
* Loreak.Loreak.
* Azala.Azala.
* Fruitua.Fruitua.

Bibliografia
------------

* AFPD. 2008. African Flowering Plants Database - Base de Donnees des Plantes a Fleurs D'Afrique.
* Gibbs Russell, G. E. W. G. M. Welman, E. Retief, K. L. Immelman, G. Germishuizen, B. J. Pienaar, M. Van Wyk & A. Nicholas. 1987. List of species of southern African plants. Mem. Bot. Surv. S. Africa 2(1–2): 1–152(pt. 1), 1–270(pt. 2).

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  .

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:New Fruits for Arid Climates.
**William Henry Waddington** (Saint-Rémy-sur-Avre, 1826ko abenduaren 11 – Paris, 1894ko urtarrilaren 14a) frantziar politikaria izan zen. Frantziako lehen ministroa izan zen 1879ko otsailetik abendura.

Frantzian jaio zen eta kotoiaren negozioan aritzen zen industrialari britainiar aberats baten semea zen. Lehen hezkuntza Parisen egin zuen eta Rugby School eta Cambridgeko Unibertsitatean ikasten jarraitu zuen. Unibertsitateko arraun taldeko kide izan zen eta 1849ko Oxford-Cambridge estropadan parte hartu zuen.

Hurrengo urteetan ikerketa [[arkeologikoan aritu zen eta Asia Txikian, Grezian eta Sirian ibili zen.

Hauteskundeetan porrot egin ondoren, 1871n diputatu aukeratu zuten eta 1873an Instrukzio Publikoko ministro izendatu zuten. 1876an senatari aukeratu zuten eta Instrukzio Publikoko ministro izendatu zuten berriro.
1877an errepublikanoen garaipenarekin Atzerri ministro izendatu zuten eta 1878ko Berlingo Biltzarran frantziar ordezkarietako bat izan zen.

1879ko otsailean lehen ministro izendatu zuten eta erradikalen eta erreakzionarioen arteko bakeari eustea lortu zuen. Premiazko neurrien atzerapenak alderdi guztien babesa kendu zion eta abenduan dimisioa eman zuen.
**1934ko Portugalgo greba orokorra**, baita ere **1934ko matxinada**, Portugal osoan eman zen, Portugalgo Bigarren Errepublika faxistaren aurka.

Gertaerak
---------

1934ko urtarrilaren 18an, Portugalen sindikatu komunistak eta eragile anarkistek greba orokorra deitua zuten. Milaka langilek deialdiarekin bat egin zuten eta istilu gogorrak izan ziren António de Oliveira Salazar diktadoreak sindikalismoa faxisten esku uzteko hartutako erabakiaren aurka. Azkenik, gobernuak matxinada gogor zapaldu zuen.

Manifestazioak Portugalgo hiri askotan antolatu ziren, besteak beste, Lisboan, Porton, Coimbran, Bragan, Leirian, Almadan, Anadian, Setúbalen, Silvesen, Sinesen... Era berean, sabotaje eta protesta ekintza ugari izan ziren. Protestak bereziki garrantzitsua izan zen Marinha Grande hirian. Erantzun gisa, Salazarreko gobernuak "setio-egoera" aldarrikatu zuen, hainbat herritan merkataritza-establezimenduak itxita eta Lisboako erdigunean zirkulatzea debekatuta.

Greba orokorra egin eta berehala, Portugalgo gobernuak 1934ko urtarrilaren 18an izandako gertaera bortitzenen errua Portugalgo Alderdi Komunistak babestutako sindikatuei egotzi zien, eta, ondoren, Zaintza eta Defentsarako Estatuko Poliziak (PIDE) langile mugimendu komunistak desegin zituen. Ehundaka langile atxilotuak eta espetxeratuak izan ziren; horietako asko hil ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------
**Waltraut Seitter** (1930eko urtarrilaren 13a - 2007ko azaroaren 15a) astronomo alemaniarra izan zen.

Waltraut Carola Seitter Zwickaun jaio zen 1930ean, eta bere aitak ingeniari gisa lan egin zuen Horch auto konpainian. Koloniako eskolara joan zen, eta bertan amaitu zuen bigarren hezkuntzako eskola 1949an (tranbia-txartelen biltzaile, errefuxiatuen laguntzaile eta marrazkilari lanak egin ondoren), eta unibertsitatean sartu zen fisika, matematika, kimika eta astronomia ikastera. Bere ikasketak Smith Collegen jarraitu zituen Northamptonen, Massachusettsen, Fulbright Programako beka batekin, 1955ean fisikako masterra lortu zuen eta astronomiako irakasle bihurtu zen. 1958tik 1962ra, Bonneko Unibertsitateko Hoher List Behatokian lan egin zuen, doktoregoa lortu zuen eta Bonneko Unibertsitateko laguntzaile, behatzaile eta irakasle karguak bete zituen. 1967an, Ameriketako Estatu Batuetako Astronomia Elkarteko irakasle gonbidatua izan zen Nashvilleko Vanderbilt Unibertsitatean (Tennessee), eta, ondoren, irakaslea izan zen Smith Collegen (1973tik, Astronomia irakaslea Eliza Appleton Haven). 1975ean, astronomiako katedrara deitu zuten Alemaniako Muenster Unibertsitatean (astronomiako katedra bat hartu zuen lehen emakumea izan zen Alemanian), eta astronomia institutuko zuzendari izan zen 1995ean erretiroa hartu zuen arte.

  

Bonnen egon zenean, izar-estatistiken arazoetan eta izarren sailkapen espektralean lan egin zuen, Bonnen Atlas Espektrala argitaratuz (bi liburukitan). Muensterren, ikertzaile gazteen talde batekin, Muenster Redshift (MRSP) proiektua antolatu zuen, Erresuma Batuko Schmidt teleskopioaren objektiboko prisma-plakak gorrira eramateko metodo bat, eta Muenster Red Sky Survey, hego hemisferioko galaxien katalogoa, ESO Schmidt plaka gorri zuzenetan oinarritua. MRSPren datuekin, konstante kosmologikoaren ekintzaren lehen zantzuak aurkitu ziren, supernobaren bilaketa nagusiek haren existentzia zalantzarik gabe ezarri baino lehentxeago.

  

Bere ibilbide osoan, nobak eta zerikusia zuten erupzio-izarrak ere ikertu zituen. 

Berak antolatutako erakusketetan *Emakumeak Astronomian eta Zientzia Erbestean* (Smith College) eta *Kepler eta bere garaia* (Muenster, 1980) daude. Nazioarteko astronomia-topaketak ere antolatu zituen. 

1975etik, Waltraut Seitter Hilmar Duerbeckekin ezkonduta egon zen, astronomo lankide batekin.

  

*4893 Seitter asteroidea* bere omenez izendatua dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Waltraut Seitter, astrónoma | Efemérides» *Mujeres con ciencia* 13 de enero de 2018.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q97141
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 64643900
* ISNI: 0000000116597559
* BNF: 12286095d (data)
* GND: 137375727
* LCCN: n87912063
* SUDOC: 165974281

 |

* Wd Datuak: Q97141

[[Kategoria:1930} jaiotzak]][[Kategoria:2007} heriotzak]]
Google bilaketa euskaraz (Baietz lehenengoan!)
**Baietz lehenengoan!** (ingelesez, *I'm Feeling Lucky* edo *IFL*), Googleren bilatzailean, web erako interfazean eskaintzen duen botoi-erako bilaketa modua da, zeinak ez duen emaitza zerrenda bat ematen, baizik eta zuzenean bidaltzen zaituen bere indizearen araberako lehen aukerara.

Euskaraz
--------

Hainbat hizkuntzatan formulazio desberdina da. Euskarazkoa, ekarpen boluntarioa euskal internautena, Garikoitz Araolaza ekintzaileak proposatu zuen 21. mendearen hasiera. *Baietz lehenengoan!* ez da itzulpen literala, baina botoiak egiten duenaren ideia ondo transmititzen du. Inguruko erdara batzuetan zortearen ideiak (*lucky* ingelesez) esplizituagoa da: *J'ai de la chance* (frantsesez), *Voy a tener suerte* (gazteleraz), *Segur que tinc sort* (katalanez).

Erabilpena
----------

Bilaketa-modu horren eraginkortasunak adierazten du Googlek bere emaitzei eta haiek sailkatzeko ordenari konfiantza handia diela. Marketin keinu bat da, Googlek bere PageRank sistemaren sendotasuna erakusteko.

Marissa Mayer Googleko exekutiboak 2007an adierazi zuenez, bilaketan egindako kontsulten % 1ak baino gutxiagok erabiltzen zuen "Baietz lehengoan" modua. Portzentaia txikia izanagatik, urte berean Tom Chávez publizitateko aholkulariak kalkulatu zuen botoiaren erabikpenak urtean 110 milioi dolarreko diru-sarrerak murritzagoak ekarriko zizkiola Googleri, zeren eta emaitza-zerrendan publizitaterik erakusten ez duten klikak dira hara doazenak, eta emaitzetako publizitate aukerak ziren orduan Googleren diru sarrera nagusia.

2008an Google Chrome nabigatzailea eta geroxeago mugikorreko bilaketak areagotzearekin, 2010eko hamarkadatiik aurrera Googleren bilaketa botoiak ez dira hain errelebanteak. Bilaketak URL barratik edo zuzenean Google.com ireki gabe egiten direnez, ikusi ere gutxiago egiten da *I'm feeling lucky / Baietz lehenengoan!* botoia.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, frantsesezko wikipediako «J'ai de la chance» artikulutik itzulia izan da, 2022-12-12 data duen 199435068 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2022-12-12 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.

1. ↑    Ochoa, L..  (2013). «Ingelesaren eskutik egin zituen euskarak lehen urratsak sarean» *El Diario Vasco* (Noiz kontsultatua: 2023-02-10).
2. ↑  **(Ingelesez)**  Brendan Newnam.  (19 novembre 2007). *Are you feeling lucky? Google is.*  dans l'émission *Marketplace* sur National Public Radio..

Kanpo estekak
-------------

* Euskarazko Google bilaketa interfaze nagusia (2023-02-10ean probatua).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9362
* Commonscat Multimedia: I'm Feeling Lucky (Google)

---

 |

* Wd Datuak: Q9362
* Commonscat Multimedia: I'm Feeling Lucky (Google)
**Gertrudis Babengergekoa** (c. 1118 - 1150eko apirilaren 8a) Babenbergeko etxeko kidea zen, eta Bohemiako dukesa ezkontidea 1140tik hil zen arte, Vladislaus II.a Bohemiakoaren ezkontza eta gero.

Leopoldo III.a Austriakoaren eta Ines Waiblingenekoaren alaba zen. Bere aitaren heriotza eta gero Gertrudisen anaia Leopoldo IV.a Bavariakoa bilakatu zen Austriako margravea, eta 1338an premisliden Maria Bohemiakoarekin ezkondu zen, etorkizunean Gertrudisen senarra izango zenaren lehengusina.

Gertrudis Vladislaus II.arekin ezkondu zen, Vladislaus I.a Bohemiakoaren semerik zaharrena, 1140an. Bere senarrak dukerria utzi zuen bere osabaren agintaldian zehar, Soběslav I.a Bohemiakoa, baina osabaren heriotzarekin nobleziak berriro deitu zuen. Amaren aldetik, Gertrudis hohenstaufentar errege Konrado III.a Alemaniakoaren erdi-anaia zen, familia ona Vladislausentzat.

Bere lehengusu Konrado II.a Znojmokoak Praga setiatu zuenean 1142an gaztelua defendatu zuen bere koinatu Teobaldo I.a Jamnitzekoarekin, Vladislausek Konrado III.aren laguntza eskatzen zuen bitartean.

Gertrudisek erlijio instituzioetan interesa zuen eta hainbat kanpoko erlijio gonbidatu zituzten Bohemian instalatzen. Lau seme-alaba izan zituzten eta 1150an hil zen, 32 urte zituela, Pragan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2243803
* Commonscat Multimedia: Gertrude of Babenberg, Duchess of Bohemia

---

 |

* Wd Datuak: Q2243803
* Commonscat Multimedia: Gertrude of Babenberg, Duchess of Bohemia
**Sofia Minskekoa** (1140 - 1198ko maiatzaren 5a) Danimarkako erregina ezkontidea izan zen Valdemar I.a Danimarkakoarekin ezkondu eta gero, eta beranduago Turingiako landgravesa. Richeza Poloniakoaren alaba zen, Polonien Lurraldean erregen zen "Valador" izeneko gizon batekin izan zuen ezkontzatik. Aitaren inguruan espekulazio asko egon dira, baina oraindik orain ez dago identifikazio ziurrik. Baliteke Volodar Minskekoa izatea aita.

Kanuto V.a Danimarkakoaren arreba-ordea zen. Bere ama Suediako erregearekin ezkondu zenean bertara joan zen bizitzera eta han hezi zen. Valdemarri eskeini zioten ezkontzarako, Danimarka eta Suediaren arteko aliantza gisa. Danimarkan, ordez, ez zen oraindik adinez nagusia ezkontzeko, hamalau urte baitzituen, eta Bodil izeneko emakume baten esku utzi zuten zaintzan. 1157an ezkondu ziren.

Sofiaren inguruan mitoak idatzi dira, adibidez Valdemarren zerbitzaria Tove hil zuela eta bere arreba Kirsten zauritu, baina baliteke mitoa baino ez izatea. 1182n alargundu zen eta Luis III.a Turingiakoaren proposamena jaso zuen 1184an ezkontzeko. 1190an errepudiatu zuen eta Danimarkara itzuli zen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2026887
* Commonscat Multimedia: Sophia of Minsk

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 8423151248012044270002
* GND: 1147496994

 |

* Wd Datuak: Q2026887
* Commonscat Multimedia: Sophia of Minsk
**Zezilia Brandenburgokoa** (1405 - 1449ko urtarrilaren 4a) Brandenburgoko printzesa izan zen jaiotzez eta Bruswick-Wolfenbütteleko dukesa ezkontzaz. Frederiko I.a Brandenburgokoa eta Elisabet Bavariakoaren alaba zen, ama Frederiko Bavaria-Landshutekoaren alaba. Zeziliaren anaiak izan ziren Brandenburogko printze-hautesle, lehenengo Frederiko II.a Brandenburgokoa eta, ondoren, Alberto III.a Akiles.

1423ko maiatzaren 30ean Gilen III.a Brunswick-Lüneburgekoarekin ezkondu zen. Ezkontza Sigismundo I.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoak anatolatu zuen, bere ahizpa Magdalena Frederiko II.a Brunswick-Lüneburgekoarekin egin zuen bezala. Bi ezkontzak 1420ko martxoaren 3an ospatu ziren.

Ezkontzan Bodenteich gaztelua eskaini zioten Zeziliari, baina ezkondu ostean Wolfenbütteleko gaztelua eman zioten. Magno Saxe-Lauenburgekoa apezpikuak gaztelua eskatzen zuen, eta eskari hori ekiditeko Zeziliak bere koinatuari eman zion gaztelua 1432an. Henrike koinatuak lortu zuen apezpikuaren eskariari muzin egitea, baina, ondoren, Zezilia eta umeak gaztelutik bota zituen. Anaien artean gatazka piztu zen eta Brunswickeko dukerria bitan banatu zen: Henrikek Brunswick-Wolfenbütteleko printzerria jaso zuen eta Gilenek Calenbergeko printzerria

Bikoteak bi seme-alaba izan zituen. 1449ko urtarrilaren 4an hil zen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q299925
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 251614398
* GND: 1024092917

 |

* Wd Datuak: Q299925
**David G. Cooper** (Lurmutur Hiria, 1931 - Paris, 1986ko uztailaren 29a) psikiatra hegoafrikar ospetsua izan zen. Anti-psikiatriaren teorikoa izan zen, R. D. Laing, Thomas Szasz eta Michel Foucaultekin batera. Hark sortu zuen "anti-psikiatria" hitza, garaiko psikiatria ortodoxoaren metodologietatik bereizteko.

Biografia
---------

Lurmutur Hiriaren Unibertsitatean ikasi zuen, 1955 urte arte. Londresera joan zen ondoren eta han ospitale desberdinetan lan egin zuen. Londresen ere *Villa 21* izeneko proiektu batean lan egin zuen; unitate horretan eskizofreniak jotako gazteekin lan egin zuen. 1967ko uztailaren 15tik 30 arte Roundhousen (Londresen) antolatu zen Congress on the Dialectics of Liberation batzarra koordinatu zuen eta Fenomenologiaren Ikerketen Insitutuaren zuzendaria izan zen. Aipatutako batzarrean garaiko intelektual kritiko asko bildu zen, besteak beste, R. D. Laing, Paul Goodman, Allen Ginsberg, Herbert Marcuse eta Stokely Carmichael, Pantera Beltzen aintzindaria.

Ronald David Laingekin eta beste kolaboratzaileekin Philadelphia Association sortu zuen. Elkarte horren lana marxismo eta existentzialismoan zegoen oinarrituta. Dena dela, 1970. hamarkadan, elkartearen ibilbidearekin ados ez eta utzi zuen. Funtsean Cooperrek kritika politikoa eta soziala hobesten zuen eta, haren iritziz, elkartea dinamika mistikoan abiatzen ari zen.

Ideologia
---------

Cooper ustez, eromena eta psikosia gizarte harremanen ondorioa dira, bereziki menpekotasun-sistema egoera baten ondorioa, eta, arazo horiek zuzentzeko, iraultza ezinbestekoa da. Ideia hauek zabaltzeko Argentinara joan zen, Amerikako herri hori, haren ustez, potentzial iraultzaile handia baitzegoen. Ondoren, Ingalaterrara itzuli zen eta, azkenik, Parisera joan zen. Han hil zen, Parisen, 1986an.

Obra
----

Bere saiakera ezagunenak:

* *Reason and Violence: a decade of Sartre's philosophy*, Tavistock (1964) – R. D. Laing-ekin batera idatzita.
* *Psychiatry and Anti-Psychiatry*, Paladin (1967)
* *The Dialectics of Liberation*, Penguin (1968)
* *The Death of the Family*, Penguin (1971)
* *Grammar of Living*, Penguin (1974)
* *The Language of Madness*, Penguin (1978)

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Oisín Wall, "The Birth and Death of Villa 21", *History of Psychiatry*, 24.liburuki (3), 326-340.or.
3. ↑

Kanpo loturak
-------------

* **(Ingelesez)**: Brother Beast: the David Cooper Anti-Page
* **(Ingelesez)**: Brother Beast: A Personal Memoir of David Cooper, Stephen Ticktinek idatzita.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q558122
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 71389274
* ISNI: 0000 0001 0913 4476
* BNE: XX893882
* BNF: 11897590d (data)
* CANTIC: a10453350
* GND: 122134443
* LCCN: n50026183
* NDL: 00436583
* NKC: xx0054746
* Tabakalera ID: 109001
* CiNii: DA07050787
* SUDOC: 026798123
* BIBSYS: 90055085
* Open Library: OL4782025A

 |

* Wd Datuak: Q558122
***Pseudovadonia livida*** Cerambycidae familiako kakalardoa da, zientziarako Fabriciusek 1776an deskribatu zuena. Europan eta Ekialde Hurbilean bizi da.

Azpiespezieak
-------------

Sei azpiespezie ditu:

* *Pseudovadonia livida bicarinata*  (Arnold, 1869)
* *Pseudovadonia livida desbrochersi*  (Pic, 1891)
* *Pseudovadonia livida hatayensis*  Özdikmen, 2015
* *Pseudovadonia livida livida*  (Fabricius, 1776)
* *Pseudovadonia livida pecta*  (J. Daniel & K. Daniel, 1891)
* *Pseudovadonia livida setosa*  (Danilevsky, 2013)

Deskribapena
------------

Tamaina txikiko kakalardoa da, 5-9 mm arteko luzera duena. Gorputzez luzea eta estua da. Burua proportzioan handia du eta begi handiak ditu. Antenak ere luzeak dira, gorputzaren luzerara iristen ez direnak. Pronotoa karratua eta beltza da eta elitroak gorrixka-marroiak eta urre kolorezko ile finez estalita daude.

Habitata
--------

Pinudietan aurkitzen da bereziki. Batzuetan *Quercus* edo *Castanea* generoko espezietan ere ikus daiteke.

Bizi zikloa
-----------

Bi urtetako zikloa betetzen du. Helduak maiatza eta iraila artean ikusten dira hegan eta loreetako nektarraz eta polenaz elikatzen dira. Emeak Marasmio jangarria (*Marasmius oreades*) onddo ugari dagoen lurreko humusean jartzen ditu arrautzak eta onddo horren mizelioaz elikatzen dira beldarrak.

Iruditegia
----------

* Kakalardo txikia da.Kakalardo txikia da.
* Kakalardoa hegan.Kakalardoa hegan.
* Arra eta emea kopulatzen.Arra eta emea kopulatzen.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------