recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Mayor Fernández da Cámara Pita, Maria Pita** (galizieraz **María Pita** idatzia) izenarekin ezagunagoa , (Sigrás, Cambre, Galizia, 1560 inguruan - 1643), Galiziako heroia izan zen A Coruñako defentsan parte hartu zuena, britainiar armadaren erasoaren aurka. 1589. urtean. Garai hartan Portugal eta Espainia erresuma bateratua ziren, eta Galizia haren parte zen Filipe II.aren erregetzaren pean.

Heroia A Coruñan
----------------

1589ko maiatzaren 3an tropa ingelesak iritsi ziren A Coruñara Francis Drake almirantea buru zutela. Erasoa Elisabet I.a Ingalaterrako erreginaren estrategiaren parte zen, haren asmoa zelarik Portugalgo erresuma askatzea Filipe II.arengandik (Espainiako erregea 1556az geroztik eta Portugal 1580az geroztik) ). Ingelesek, A Coruña hiria inguratu ondoren, harresian pitzadura bat ireki zuten eta hiri zaharraren aurkako erasoa hasi zuten. Maria Pitaren senarra hil zuten eta Mariak, amorruz beteta, bandera ingelesa zeraman lantza bat hartu eta erasoa zuzendu zuen militar ingelesa hil zuen. Tradizioak dioenez, gertaera hori "ohorea duenak, jarrai nazazu" oihukatuz egin zuen Mariak ("Quen teña honra, que me siga"). Ekintza hark tropa ingelesak desmoralizatu zituen, 12.000 soldaduz osatua izan arren, eta erretiratzea ekarri zuen. 

Borroka amaitutakoan, gorpuak biltzen lagundu zuen eta zaurituak artatu zituen. María Pitarekin batera, A Coruñako beste emakume batzuek hiria defendatzen lagundu zuten; gudan zauritu zuten Ines de Benen kasua dokumentatuta dago.

Bizitza pertsonala
------------------

1581ean Xoán de Rois harakinarekin ezkondu zen. Lehen senar hura 1585ean hil zen, eta ondoren beste hiru senar izan zituen: Gregorio de Rocamonde, harakina bait ere, 1589an hil zena ingelesen erasoan; Sancho de Arratia, Andaluziako marinela 1590ean baina 1592an hil zena, eta Gil Bermúdez de Figueroarekin, Real Audienciako ezkutariarekin, zeina 1613an hil zena. Lau seme-alaba izan zituen, Maria Alonso de Rois, Francisca de Arratia (1590), Juan Bermúdez de Figueroa eta Francisco Bermúdez de Figueroa (1602).

Setioan egin zuen esku-hartzeaz gain, bizitza gorabeheraz betea izan zuen Mariak, auzi ugari barne. Galiziako Erresumako Artxiboak hogei auzi desberdin gordetzen ditu: zorrak eta ondasunen lapurreta, irain eta erasoengatik auzi penalak eta beste.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  María do Carmen Saavedra Vázquez (2006) "María Pita Heroína coruñesa célebre pola defensa da cidade fronte os ingleses" *Álbum de Mulleres*, CCG.
2. ↑  Armesto, Victoria (1971) Galicia feudal p. 14. Editorial Galaxia.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «El "Quen teña honra que me siga" de María Pita durante el sitio de A Coruña cumple 431 años» *Quincemil* (Noiz kontsultatua: 2021-07-13).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q761335
* Commonscat Multimedia: María Pita

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 58353150
* ISNI: 0000000059260852
* BNE: XX1072239
* BNF: 12560812r (data)
* LCCN: n96107689
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q761335
* Commonscat Multimedia: María Pita
Klara Hitler (Spital, Austria, 1860ko abuztuaren 12a - Linz, 1907ko abenduaren 21a) Adolf Hitlerren ama izan zen.

Biografia
---------

Haurtzaroa eta gaztaroa (1860-1885)

Klara Polzl 1860an jaio zen Spitalen, Austriako iparraldean dagoen herri txiki batean. Bere gurasoak Johann Baptist Pölzl nekazari txikia eta Johanna Hiedler ziren. Senar-emazteak hamaika seme-alaba izan zituzten, eta horietatik hiru baino ez ziren atera haurtzarotik: Klara, zaharrena, Johanna eta Theresia. Klararen amaren aldeko aitona Johann Nepomuk Hiedler zen (Hüttler, abizenak "landa-eremuko jabe txikia" esan nahi du, eta garaiko dokumentazioan hainbat grafia ditu), eta haren anaia, Johann Georg Hiedler, Maria Anna Schicklgruber-ekin ezkondu zen, Aloisi Hitlerren ama eta, beraz, Adolf Hitlerren beraren amona. 

1. ↑     *Austria.*  2024-01-05 (Noiz kontsultatua: 2024-02-13).
2. ↑     *Adolf Hitlerren gailentzea.*  2023-10-15 (Noiz kontsultatua: 2024-02-13).
3. ↑     *Johann Nepomuk Hummel.*  2023-12-14 (Noiz kontsultatua: 2024-02-13).

loisiren bataio erregistroan aitaren izena zuriz agertzen denez, ez dago argi hau Georg bera zenik, baizik eta Nepomuk, Maria Anna hil eta gutxira Aloisi bere etxaldera bizitzera eraman zuena. Nolanahi ere, Klara eta Aloisi estu ahaidetuta zeuden, eta aitona-amonetako baten nortasunari buruzko ziurtasunik ezak oinarririk gabeko espekulazioak eragin zituen Adolf Hitler juduen balizko jatorriari buruz. 

Klara Braunau am Inn-era joan zen 1876an, hamasei urte zituela, Aloisi lehengusuaren eta Anna Glassl lehen emaztearen etxean neskame gisa zerbitzatzera. Aloisik hogeita hemeretzi urte zituen orduan, eta aduana-funtzionario gisa lan egiten zuen. Handik gutxira, Franciska Matzelberger neskame gaztearekin hasi zen harremanetan, eta Annarekin 1880an banandu bezain laster hasi zen harekin bizitzen. Frantziskak Klarak etxea uzteko eskatu zuen, 1883an Aloisirekin ezkondu zen eta bi seme-alaba izan zituzten, baina 1884an tuberkulosiak jota hil zenean, Aloisik Klara Braunaura itzularazi zuen.

1. ↑     *Adolf Hitler.*  2023-10-22 (Noiz kontsultatua: 2024-02-13).
**Marja-Leena Leinonen** (Varkaus, 1946ko urtarrilaren 16a – Helsinki, 2019ko ekainaren 8a) finlandiar hizkuntzalari, itzultzaile eta irakaslea izan zen.

Bizitza
-------

1967an Varkausko ikastetxean graduatu ondoren, kazetaritza ikasi zuen Helsinkiko Ekonomia Eskolan (gaur egun Aalto Unibertsitateko negozio eskola). Gero Helsinkiko Unibertsitatean sartu zen, non errusiera eta hizkuntzalaritza orokorra ikasi zituen. 1975ean graduatu zen. Ondoren hiru urtez hizkuntzalaritza irakatsi zuen. 1983an doktoretza lortu zuen.

1981etik aurrera, Leinonenek Tampereko Unibertsitatean irakatsi zuen, lehenik hizkuntzalaritza orokorra eta 1985etik eslaviar hizkuntzak. 2004an erretiroa hartu zuen. 

Bere tesian, errusieraren aspektu-sistemaren semantika aztertu zuen. Gainera, Finlandiako errusiarren ahozko historiaren azterketari ekin zion. Komiera ere ikasi zuen, eta lankide komiekin batera, hizkuntza horren egiturari eta eremu horretako hizkuntza-harremanei buruzko ikerketak argitaratu zituen. 

Anders Johan Sjögrenen bidaia-oharrak Finlandiako Liburutegi Nazionaleko webgunean argitaratzeko proiektuan parte hartu zuen. 

Erretiroa hartu ondoren, hizkuntza baltikoak ikasi zituen eta letonierazko literatura itzuli zuen finlandierara. Helsinkiko Letoniako abesbatzan ere abestu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Finlandieraz)** Leisiö, Larisa.  (2019). «"Tollot luulevat, että tutkimuksen pitää juosta kvartaalitalouden perässä". Marja Leinonen 1946–2019» *Virittäjä* 3: 446-449. (Noiz kontsultatua: 2024-02-13).
2. ↑   **(Finlandieraz)**  *Suomen professorit 1640–2007.*  Professoriliitto, 387 or. ISBN 978-952-99281-1-8..
3. 1 2 3 4 5   **(Finlandieraz)** Leisiö, Larisa; Vilkuna, Maria. «Marja Leinonen 1946–2019» *Helsingin Sanomat* 2019-08-12 (Noiz kontsultatua: 2024-02-13).
4. ↑   **(Finlandieraz)** «Esko Häkli: Akateemikko A. J. Sjögrenin päiväkirjat» *Helmet* (Noiz kontsultatua: 2024-02-13).

Kanpo estekak
-------------
**Île de la Cité** izeneko uhartetxoa, Sena ibaian dago, ibai hau, Frantziako hiriburu den Parisen bihotzetik igarotzen denean.

Historia
--------

K. a. 52an, Julio Zesar eta Vercingetorixen arteko gerran, parisiarren tribu zeltiar txikia, uharte honen inguruan bizi zen. Denbora luzez pentsatu zen parisiarrak Île de la Citén ezarri zirela. Gaur egun, historialariek, beste hipotesi batzuk balizkoago jotzen dituzte. Hain zuzen ere, parisiarrak, ondo ezarri izango ziren urrutiago, Senaren ibaiadarra den Bièvre ibaiaren itsasoratzean, edo baita gaur egun, desagertuta dagoen uharte batean ere, baita Bièvre ibaiaren itsasoratzeak eratutako penintsulan ere, ibaiaren ezkerreko ibarrean (*Rive Droite*).

Parisko gune guzti hau, uholdegarria edo zingiratsua zen, beranduago Le Marais (Padura) deituriko gunea bezala, eta uhartea bera, 1197an erabat hondoratu zen.

Monumentuak
-----------

Erdi Aroko hiru monumentu mantentzen dira oraindik Île de la Citén:

* Parisko Notre-Dame katedrala
* Sainte-Chapelle (1245)
* Conciergerie presondegia.

Bertan, beste honako hauek ere daude.

* *Pont Neuf*, XVII. mendean inauguratutako zubia.
* Parisko polizia prefektura
* Parisko Justizia Jauregia
* Hôtel Dieu, hiriko ospitalerik antzinakoena
* Parisko merkataritza auzitegia

Île de la Citék, zenbait interesgune ditu: Vert-Galant (mendebaldeko muturrean dagoena), Joan XXIII (Notre-Dame inguruan) eta Dauphine (Justizia Jauregiaren atzean) plazak, eta hiriko lore azoka.

Ikus, gainera
-------------

* Île Saint-Louis
* Cité (Parisko metroa)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q190063
* Commonscat Multimedia: Île de la Cité

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315530731
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q190063
* Commonscat Multimedia: Île de la Cité
*Mycena vulgaris*

Sinonimoak: *Agaricus vulgaris*, *Prunulus vulgaris*

Ez da sukaldean erabiltzen, usain txarra eta haragi gutxi duelako.

Deskribapena
------------

**Kapela:** Txikia, 2 cm arteko diametrokoa, koniko-kanpai itxurakotik laura, heldu ondoren ertz ildaskatuak. Azal zurixka edo arre-grisaxka, erraz erortzen den geruza likatsu batez estalia, gel-testura hartzeko joerarekin. Hankak eta orrien ertzak ere gel-testura hartzen dute, baina lupa batekin behatu behar da.

**Orriak:** Dekurrente samarrak, zabal, sabeldunak, zuri-gris kolorekoak.

**Hanka:** 6 cm arteko garaierakoa, oso mehea, kapelaren kolorekoa.

**Haragia:** Urria, irin zaharraren usainarekin.

**Etimologia:** *Mycena* terminoa latinetik dator, perretxikoa, onddoa. *Vulgaris* epitetoa ere latinetik dator, arrunta, esan ahi duen "vulgaris" hitzetik. Maiztasunez agertzen delako.

Jangarritasuna
--------------

Ez du interes gastronomikorik.

**Nahasketa arriskua**

*Mycena geesteranii* delakoak esporetan desberdintasun nabarmenak ditu. Mycena *clavicularis* eta *Mycena rorida* espezieek ez dute gel-testura hartzen.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean. Koniferoen basoetako azikulen artean. Iparraldeko mendietan (Kantabriar mendikatea, Pirinioak).

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 182 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 239 or. ISBN 84-282-0541-X (T.3). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Morales Pulido Juan, Carmona Perate José Julián.  (1981). Sociedad Micologica Extremeña, Medalla de Extremadura 2019.
*Micromphale perforans*

Sinonimoak: *Marasmius perforans*, *Gymnopus perforans*, *Agaricus perforans*

Ez da toxikoa eta ez jangarria (oso haragi gutxi eta usain desatseginekoa).

Deskribapena
------------

**Kapela:** Oso txikia 0,5 eta 2,5 cm bitarteko diametrokoa, ganbiletik kanpai itxurakora, erdian sakonune batekin, erradialki ildaskatua. Azal lehorra, glabroa, zertxobait ildaskatua, gaztetan marroia, zahartuaz zurixka kolorea hartuaz joaten da.

**Orriak:** Adnatuak, batzuetan oina inguratzen duen lepokoarekin bat eginak, estuak, zabal, hori-zurixka kolorekoak.

**Hanka:** Luzea, lehorra, belusduna (oinarrian gehiago), behean,mizelioaren harizpi beltzaxka luzeekin, marroia, gutxi-asko iluna edo beixa, hezetasunarekin, goialdean zurbila.

**Haragia:** Mehea, kapelakoa gelatinakara, zurixka edo marroia, usain txarra zanpatzean, aza ustelduarena, hartzituarena edo baratxuriarena, zapore leuna. Espora-jalkina zuria.

**Etimologia:** *Marasmius* hitza grekotik dator, "marasmius" hitzetik, eta lehortzea esan nahi du. *Perforans* epitetoa berriz latinetik dator, zulatzen duena, esan nahi duen "perforans" hitzetik. Hazten den konifero-lumak zulatzen dituelako.

Jangarritasuna
--------------

Ez du interes s gastronomikorik.

### Nahasketa arriskua

*Gymnopus androsaceus* delakoak, habitat bera du, baina kapelak kolore arrexkagoa du eta oin meheagoa. *Marasmius splachnoides* espezieak, oin mehea du, harizpirik gabeko oinarria, usaingabea da eta hostogalkorretan sortzen da. *Marasmius* *scorodonius*-ak antzeko habitata du, baina handixeagoa da (1-2), eta baratxuri usaina du (ez aza ustelduarena).

Sasoia eta lekua
----------------

Ekainetik azarora. Sakabanatuta edo taldean. Kosmopolita. Mendiko koniferoen azikuletan (izeietan pinuetan baino gehiago). Ohikoa Bajaurin.

### Banaketa eremua

Erreferentzia
-------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 176 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 279 or. ISBN 84-282-0253-6 (T.I). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
**Gustavo Angulo García** (Gasteiz, 1979/1980), Euskal Herriko politikari, arte-historialari, merkatari eta erizaina da, Eusko Legebiltzarreko legebiltzarkide dena, Elkarrekin Podemosen alderdiaren eskutik.

2019ko Apirileko hauteskundeetan, Podemos-IU-Equo Berdeak koalizioaren barruan 25,688 boza lortu zituen, bozen %14.86a. 2019ko Senaturako Hauteskundeetan ere Arabako barrutitik aurkeztu zen, Podemos-IU koaliziopean, 21,541 boza lortuz (bozen %12.86a), eserlekua lortzetik urrun geratu bazen ere.

Ibilbidea
---------

EHUn Artearen Historian lizentziatua, Valladolideko Unibertsitatean Museologia master bat egin zuen. Bertan, Valladoliden, turismo-gida modura egin zuen lan, bai eta museo zein arte-erakustokietan ere. 2010ean, *Picara Sensual* izeneko denda ireki zuen, 2015. urteko udara arte irekita mantendu zuena. Azken urteetan erizaintzan lanbide-heziketa jaso zuen, Diagnostikorako Irudi-teknikaritzan. Ondorioz, Gasteizko Txagorritxu Ospitalean egiten du lan.

Autonomia-koordinaziorako Kontseiluaren kidea da Euskadin, bai eta Arabako koordinazioaren buruetako izan ere.

Aipatu bezala, 2019. urteko bi Hauteskunde Orokorretan Senatura aurkeztu zen, Arabako barrutitik. 2020ko Eusko Legebiltzarrerako Hauteskundeetan, Arabako barrutiko zerrendaburu modura aurkeztu zen, Elkarrekin Podemosen alderdiaren eskutik eta Cristina Macazagaren trukean.

Kontrobertsia
-------------

OKDiariok 2020ko ekainaren amaieran argitaratu bezala, "2010 eta 2015. urteen artean izandako" *Picara Sensual* izeneko dendak "emakumeak *kosifikatu* egiten" zituen. OKDiarioren hitzetan, gainera, egunkari digital honek egindako publikazioaren ondorioz, Angulok aipatutako dendarekin erlazionaturiko web-orria zein sare sozial ezberdinetako kontuan ezabatu zituen, urte bereko uztailaren hasieran.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   «Gustavo Angulo Garcia – Primarias de Podemos al Congreso y Senado» *primariascongresoysenado.podemos.info* (Noiz kontsultatua: 2020-07-23).
2. 1 2   **(Gaztelaniaz)** PAÍS, Ediciones EL. «Resultados Electorales en Araba / Álava: Elecciones Generales 2019-28A» *EL PAÍS* (Noiz kontsultatua: 2020-07-23).
3. 1 2   **(Gaztelaniaz)** PAÍS, Ediciones EL. «Resultados Electorales en Araba / Álava: Elecciones Generales 2019» *EL PAÍS* (Noiz kontsultatua: 2020-07-23).
4. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)** «Podemos: "Pícara Sensual", así 'cosificaba' a la mujer el candidato por Álava, Gustavo Angulo, en su tienda erótica» *okdiario.com* 2020-06-30 (Noiz kontsultatua: 2020-07-23).
5. ↑   *nortexpres.com* (Noiz kontsultatua: 2020-07-24).
6. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Podemos: El candidato por Álava, Gustavo Angulo, borra el blog de su boutique erótica donde 'cosificaba' a la mujer» *okdiario.com* 2020-07-01 (Noiz kontsultatua: 2020-07-24).
*Artikulu hau Alemaniako eskualde eta antzinako estatuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Baden (argipena)».*
**Baden** Alemaniako hego-mendebaldeko antzinako estatua izan zen, Basilea eta Mannheim arteko ordokietatik Oihan Beltzaren mendebaldera eta Suabia nahiz Frankoniako eskualde batzuetara hedatzen zena. Hiriburua Karlsruhe zuen.

Historia
--------

Lehenbizi erromatarrek eta gero alemanek okupatu ondoren, Baden *markgraf* (alemanez, «markako kondea») edo margrave bihurtu zen 1100. urte aldera. Erreforma Protestantearen ondoren, katolikoen eta protestanteen arteko gorabehera ugari izan ondoan, *Dukerri Handi* egin zuten Baden 1806. urtean, eta 1815etik aurrera Germaniar Konfederazioaren partaide bihurtu zen. 1870ean Alemaniako Inperioaren parte egin zen, eta harrezkero, Alemaniaren historia modernoa bizi izan du, gainerako Alemaniako estatuekin batera. 1952an, Alemaniako Errepublika Federala osatu zenean, Baden eta Württemberg lurraldeak Baden-Württemberg izeneko *Land* berria osatzeko elkartu ziren.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q186320
* Commonscat Multimedia: Baden

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 124366426
* BNF: 15376623k (data)
* GND: 4069065-9
* LCCN: n82244059
* SUDOC: 027463028

 |

* Wd Datuak: Q186320
* Commonscat Multimedia: Baden
**George Jackson** (Chicago, Illinois, 1941eko irailaren 23 - San Quentingo Espetxea, Kalifornia, 1971ko abuztuaren 21a) militante beltza eta ekintzaile estatubatuarra izan zen, Pantera Beltza Alderdiko kide. 1960an espetxeratu zuten 18 urterekin gasolindegi batean 70 dolar lapurtzeagatik, eta espetxean bertan marxista iraultzailea bihurtu zen, Pantera Beltzetan sartuz. San Quentingo Espetxean goardiek tiroz erail zuten.

Ospe handia hartu zuen bere idazkiekin, non Estatu Batuetako preso beltzen zoritxarreko esperientziak argitara atera zituen. Izan ere, espetxe hauetako goardia zuri arrazistek zentzumen-gabezia, isolamendu osoa, zaintze konstantea, muturreko indarkeria eta irainak bezalako taktika ankerrak ezartzen zizkieten preso beltzei.

Ikus, gainera
-------------

* Pantera Beltza Alderdia
* Malcolm X

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1507656
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 79257115
* ISNI: 000000011678467X
* BNE: XX1267795
* BNF: 119083656 (data)
* GND: 118556258
* LCCN: n50027786
* NDL: 00444394
* NKC: vse2017964159
* SNAC: w6z03c5f
* SUDOC: 026932423
* Open Library: OL6299603A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1507656
**Yang pasabidea** edo **Yangguan** (txinera tradizionalez: 陽關; txinera sinplifikatuz: 阳关; pinyinez: *yángguān*; euskaraz: «Eguzkiaren Atea») Txinako Harresi Handiaren mendebaldeko muturrean kokaturik zegoen pasabide bat zen, Dunhuang hiritik 43 kilometro hego-mendebaldera. Nanhu izeneko herrixkan dago.

Etimologia
----------

*Yumenguan* eta *Yangguan* ateak ziren eremu honetako pasabide bakarrak. *Guan* izena "pasabide" edo "ate" bezala itzultzen den arren, "aduana" esan nahi zuen. *Yangguan* pasabidearen esanahia "hegoaldeko aduana" da, izan ere *Yang* hitzak eguzkitsua (edo hegoaldea) esan nahi du, eta hegoalderen dagoen atea da bera.

Beste atea *Yumenguan* da. *Yu* (jade) eta *men* (atea) direnez, *Yumenguan* "Jade atearen aduana" izango zen. Jade karabana guziak bertatik pasatzen zirelako ezarri zioten izen hori.

Historia
--------

Erdialdeko Asia eta Han inperioa basamortuan barna ibilbide estu batek lotzen zituen, Hexi korridorea izena zuenak.

Jatorrizko ate biak Han Wudi enperadoreak eraiki zituen K.a. 121 urtean. Ate bien artean 68 kilometroko distantzia dago eta antzina Txinako Harresi Handiak lotzen zituen biak. Bost kilometro bakoitzeko dorre bat aurkitzen zen. Tang dinastiaren garaian Zetaren Bidea pasatzen zen bertatik eta ate garrantzitsua izan zen Yangguan. 900. urtearen inguruan bertan behera gelditu zen Yangguan Atea eta ordutik basamortuko haizearen eta harearen higadura jasan du, hala atean nola harresiak.

Egitura
-------

Gaur egun Dundun mendi gaineko dorrearen hondarrak baino ez dira gelditzen. 5 metrotako altuera dauka eta 8 metrotako zabalera. Atea bera desgerturik dago eta eremu guztian beste egiturarik ez dago. Dorre honetatik iparralderantz etorbide bat abiatzen da eta 796 metrotara Yangguan museoa aurkitzen da.

Kultura
-------

Txinatik ateratzen ziren bidaiarientzak azkenengo atea zen eta olerki tradizional ugaritan agertzen da Yangguanen erreferentzia.

Dorretik 1.371 metro hegoaldera Curio Sand harana aurkitzen da. Kondairak dioenaren arabera bertan printzesaren dotea zekarren karabana bat dago lurperaturik eta altxor bilatzaile ugari joan izan dira bertara.

Iruditegia
----------

* 
* 
* Museoa.Museoa.
* Etorbidea.Etorbidea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Yangguan Great Wall, Dunhuang, Gansu» *www.travelchinaguide.com* (Noiz kontsultatua: 2019-10-10).
2. 1 2 3 4   Hill, John E.  (2015). *Through the Jade Gate to Rome: A Study of the Silk Routes during the Later Han Dynasty, 1st to 2nd Centuries CE.*  Volume I (Revised ed.). CreateSpace.
3. ↑   «Jade Gate Pass Great Wall Fort — Yumenguan, Dunhuang» *China Highlights* (Noiz kontsultatua: 2019-10-01).
4. ↑   «Dunhuang Yumen Pass, Jade gate pass, Gansu» *www.silkroadtourcn.com* (Noiz kontsultatua: 2019-10-01).
5. 1 2   «Yangguan Pass - Great Wall of China» *China Highlights* (Noiz kontsultatua: 2019-10-10).
6. 1 2   «Yangguan Sandie» *www.silkqin.com* (Noiz kontsultatua: 2019-10-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q909541
* Commonscat Multimedia: Yangguan

---

 |

* Wd Datuak: Q909541
* Commonscat Multimedia: Yangguan
**Juyong pasabidea** edo **Juyongguan** (txinera tradizionalez: 居庸關; txinera sinplifikatuz: 居庸关; pinyinez: *Jūyōng Guān*) Txinako Harresi Handiko pasabide nagusietako bat da.
Beijingo Changping barrutian dagoen Guangou izeneko 18 kilometroko haran batean dago, hiriburuko erdigunetik 50 kilometro baino gehiagora. Txinako Harresi Handiko hiru urrats handienetako bat da, Jiayuguan eta Shanhaiguanekoekin batera.

Izen ezberdinak izan zituen dinastia ezberdinetan zehar. Hala ere, "Juyongguan" izena hiru dinastiek erabili dute. Qin dinastia izan zen erabili zuen lehena, Qin Shi Huang enperadoreak Harresi Handia eraikitzea agindu zuenean. Juyongguanek bi urrats ditu, bata hegoaldean eta bestea iparraldean. Hegoaldekoa Hegoaldeko Pasabidea deitzen da eta iparraldekoa Badaling.

Egungo pasabidea Ming dinastiak eraiki zuen, eta geroago berritu zuten. Ikuspegi estrategikotik oso leku garrantzitsua da, barnealdea eta Txinako iparraldeko mugatik gertu dagoen eremua lotzen baititu.

Galeria
-------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Hu, Wen.  (2017). Michael Dillon ed. *Encyclopedia of Chinese History.*  Routledge, 602 or. ISBN 978-0-415-42699-2..

Kanpo estekak
-------------
**Zeta Cygni** (ζ Cyg / 64 Cygni / HD 202109 / HR 8115) Cygnus konstelazioko seigarren izarrik distiratsuena da, +3,21eko itxurazko magnitudearekin. Izar honek izen propio arruntik ez duen arren, ρ Cygni eta inguruko beste izar ahulago batzuekin batera, Txinan **Chay Foo** bezala ezagutzen zen, "gurdi biltegia". Gure eguzki-sistematik 151 argi-urtera dago.

Zeta Cygni G8III espektro motako eta 4980 kelvineko tenperatura efektibo bat duen erraldoi hori bat da. Bere argitasuna 119 eguzkikoa da. Bere erradioa gure eguzkiarena baino 14,7 aldiz handiagoa da, eta bere masa hiru eguzki masakoa. Bere adina 400 milioi urtetan estimatzen da.

Zeta Cygni bario izar bat da, hau da, bere atmosferan elementu honen eta beste elementu astun batzuen kontzentrazio handia duela. Ohiko beste bario izar batzuk ζ Capricorni eta Alfard (α Hydrae) dira. Izar hauetan, elementu astunen kontzentrazio handiak ondoan duten nano zuri batekin lotzen dira, askotan ikusezina dena, iraganean gaur egun izar nagusia dena kutsatu zuena. Hubble espazio teleskopioarekin lortutako xehetasun handiko irudiek izar laguntzaile oso ahul bat duela ikustea ahalbidetu dute, nano zuri bat, 0,04 arku segundora. Zeta Cygniren inguruan orbita bat 17,8 urtetik behin osatzen du. Aurretik Zeta Cygni baino masiboagoa zen, eta horregatik azkarrago eboluzionatu zuen. Bere amaierako etapan bere masaren zati bat gaur egun izar nagusi bezala ikusten dugunari eman zion, ondoren ia ikusezina den nano zuri bat izatera pasatuz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2742610
* **Astronomia**
* SIMBAD: \* zet Cyg

 |

* Wd Datuak: Q2742610
**Iraia Beiro Monasterio** (Ondarroa, 1991) kirolaria da.

Biografia
---------

Iraia Beiro Monasterio Ondarroako Aurrera Kirol Elkarteko futbolaria izan zen. Futbolean zebilela, gelakide batzuek atletismoan izena eman zuten Lekeitioko Tximista atletismo taldean. Futbola utzi, eta bera ere atletismo taldean sartu zen, 14 urterekin. Ostean, Durango eta Bilboko atletismo taldeetan ere ibili zen. Hainbat modalitatetan aritu zen, besteak beste, aringa-aringa, jauzia eta pisu jaurtiketa. Denbora igaro ahala, espezializatzen hasi zen, eta jaurtiketari ekin zion, pisu jaurtiketari eta xabalina jaurtiketari, hain zuzen.

### Xabalina eta pisu jaurtiketa

Iraia Beiro MonasterioIraia Beiro Monasterio
Xabalina txapelketetan gutxieneko marka lortu zuen Espainiako txapelketara joateko. Euskal Autonomia Elkartearen taldearekin joan zen, eta irabazi egin zuen. Horrez gain, bakarkako Espainiako frogarako txartela ere lortu zuen. Taldearekin joan zen froga horretara, eta han ere lehenengo postuan gelditu zen. Atletismoan hasi eta lehenengo urtean bertan lortu zituen emaitza horiek.

Jarraitu egin zuen, batez ere, xabalinarekin, batzuetan pisu jaurtiketa ere egiten zuen arren. Lau urte egin zituen kirol horretan, eta guztietan lehenengo postua edo podiumaren barruan sartzea lortu zuen.

Lau urteren ostean, Bigarren batxilergoa egiten ari zela, atletismoa utzi zuen, ikasketekin ezin uztarturik. 



1. ↑    «Autoardura: bakarkako kirolean, beharrezko faktorea» *11barri* (Noiz kontsultatua: 2024-02-05).
**Lur Aranburu Etxaniz** (Ondarroa, 2004) gimnasta eta artista da. Gaur egun, Gure Zirkuan dabil lanean, Euskal Herriko zirku ibiltarian.

Biografia
---------

Lur Aranburu EtxanizLur Aranburu Etxaniz
Lur Aranburu Etxanizek 7 urterekin telak eta trapezioak egiten ikasi zuen. Gerora, gimnastika erritmikoan hasi zen: lehenengo Mutrikun eta handik urtebetera Eibarko Ipurua taldean. Hainbat lehiaketa eta domina pilatu ditu Lur Aranburuk bigarren klub horretan, besteak beste, Espainiako Txapelketa, Gipuzkoako Txapelketa eta Euskadiko Txapelketa. 

Gimnasta zela, hankan zuntz-etendura izan zuen. 2019an apendizitisaren ondorioz ebakuntza egin zioten, eta geldi egon behar izan zen bi hilabetez. Pandemia garaian, utzi egin zuen, batetik, lehiatzeko era aldatu zelako eta, bestetik, Batxilergoko ikasketekin uztartzeko.

Batxilergoa amaitu ostean, ibilbide artistikoan gehiago barneratu zen. Zirkuaren munduan barrena murgildu eta Bartzelonako Rogelio Rivel zentrora joan zen ikastera.

Ondarroara buelta egin zuenean, Gure Zirkuak herrian bira bat egin zuen batean, curriculuma bidali zien, eta hartu egin zuten. Gaur egun bertan dabil lanean.



1. ↑    «Zirkuaren barrenean murgildurik» *11barri* (Noiz kontsultatua: 2024-02-06).
**Ecaterina Szabo** (Covasnako barrutia, Errumania, 1968ko urtarrilaren 22a) errumaniar gimnasta artistiko ohia da; 20 domina irabazi ditu, mundukoak, kontinentalak eta olinpikoak.

Lorpenak
--------

Batez ere Los Angelesko Olinpiar Jokoetan nabarmendu zen, 1984an, urrezko lau domina irabazi zituen zaldi-jauzian, oreka-habean, lurzoruan eta taldekako lehiaketan, eta zilarrezkoa, berriz, banakako orokorrean, Mary Lou Retton estatubatuarrarekin izandako borroka epiko baten ondoren, zeinak azkenean urrea lortu baitzuen.

Hiru urte geroago, taldea 1987an Rotterdameko Munduko Txapelketara eraman zuen, Sobietar Batasuna garaituz, lehiaketaren historian hirugarren aldiz. 

Errumaniako 1984ko posta-zigilua, Ecaterina Szabo gimnastaren omenez.
2000. urtean Gimnasiako Fama Aretoan sartu zen.

Ecaterina Szaboren argazkia, 2017(e)ko abuztuaren 20koa, lehiaketetatik erretiratuta.

Kirolari ibilbidea
------------------

1973an hasi zen gimnasia artistikoaren diziplinan, Onesti-ko gimnastika-eskolan, Maria Cosma eta Mihai Agoston izan zituen entrenatzaile.1980an urrezko lehen dominak lortu zituen gazteen txapelketetan. 1982an urrezko bi domina lortu zituen eta parte-hartze nabarmena izan zuen gainerako gaitasun guztietan.

Moskuko Olinpiadetan, 1984ko Olinpiar Jokoetan, Szabo izan zen faboritoa, eta "the next Nadia" (Nadia berria) deitu zioten, Nadia Comüneci errumaniarra erreferentzia hartuta. Konpetentzietan urrezko domina gehienak irabazi bazituen ere, Mary Lou Retton garaitu zitzaion proba batean .05 puntu eztabaidatuan. Errumaniara heroi bihurtuta itzuli zen, eta urteko atleta errumaniar onena zela esan zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   FERNÁNDEZ, JUAN JOSÉ. «La gimnasia norteamericana Mary Lou Retton gana con justicia a la rumana Ecaterina Szabo» *Diario EL PAÍS (el periódico global)*.
2. ↑  Fédération Internationale de Gymnastique Ecaterina Szabo (en inglés)
3. ↑  Gymn Forum Results 1982 Junior European Artistic Gymnastics Championships Women Event Finals

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q235750
* Commonscat Multimedia: Ecaterina Szabo

---

* **Kirolariak**
* COI: ecaterina-szabo

 |

* Wd Datuak: Q235750
* Commonscat Multimedia: Ecaterina Szabo
**Josephine Onyia Nnkiruka** (1986ko uztailaren 15a) Nigerian jaiotako atleta espainiar ohia da, eta 100 metroko hesi proban espezializatu zen. Espainia ordezkatu zuen 2008ko Pekingo Joko Olinpikoetan.

2008ko bilera batean clenbuterolagatik positibo eman zuen. Atletismoko Espainiako Federazioak, atleta ez zigortzea erabaki zuen, bi aldiz negatiboa eman baitzuen clenbuterol positiboko proba egiteko unean. Hala ere, IAAFk kasua Kirolaren Arbitraje Auzitegira eraman zuen. CASek IAAFren apelazioa berretsi zuen, eta Onyia bi urtez etenda egon zen. Aurreko emaitzak baliogabetu egin ziren, eta atletari lortutako lorpen guztiak kendu zizkien. Bereizitako bi proba positiboak dopatzeari buruzko arauen arau-hauste bakartzat hartu ziren, ez baitzioten lehenengo probaren berri eman bigarren proba positiboa egin arte. Bi urteko lehia debekua jaso zuen, 2010eko azaroaren 10ean amaitu zena.

2015eko abuztuan jakinarazi zen Onyiak positibo eman zuen berriro Espainiako atletismo-txapelketetan esteroide anabolikoak erabiliz, ondoren, betiko debekua jaso zuela jakinarazi zuten.

Kirol Lorpenak
--------------

| Europako Pista Estaliko Txapelketak |
| --- |
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2008 | Mosku Errusia | 01 !1. postua, urrezko domina | 60m hesi |

Erreferentziak
--------------



1. ↑  Josephine Onyia. Sports Reference. Retrieved on 2011-02-01.
2. ↑  La española Josephine Onyia, suspendida dos años por el TAS. *El País* (2009-10-07). Retrieved on 2009-10-07.
3. ↑  Athletics: Ban for Onyia. Sky Sports (2009-10-07). Retrieved on 2009-10-07.
4. ↑  Onyia da positivo por cuarta vez, abc.es, 22 August 2015
**Mao Anying** (txinera tradizionalez: 毛岸英; pinyinez: *Máo Ànyīng*; Changsha, Hunan, Txinako Herri Errepublika, 1922ko urriaren 24a - Ipar Korea, 1950eko azaroaren 25a) Mao Zedong txinatar liderraren seme zaharrena izan zen. Moskun hezi zen eta abioi erasoaldi batean hil zen, Koreako gerran boluntario zegoela.

Biografia
---------

Mao Anying txikitan
Mao Anying eta Liu Songlin emaztea
**Mao Anying** Changshan, Hunan (Txinako Herri Errepublika) jaio zen 1922ko urriaren 24an. Gurasoak Mao Zedong txinatar liderra eta bere bigarren emaztea zen Yang Kaihui izan zituen .

1930ean, aita klandestinitatean zegoen eta Kuomintangeko indarrek ama atxilotu zioten, 8 urte besterik ez zituen umearen aurrean torturatu eta asasinatu zutelarik. Anaia gaztea eta biek Shangaitik alde egitea lortu zuten eta, eskale ibili baziren ere, Alderdi Komunistako kide klandestinoen babesa izan zuten .

1936an, Parisera eraman zuten eta Moskura gero. Beste lider komunista batzuen antzera, Stalinen erregimenaren babesean ikasi zuen. Armada Gorrian sartu zen eta II. Mundu Gerran parte hartu zuen, ekialdeko frontean. Garai horretan, *Xie Liaosha* (謝廖沙) ezizena erabili ohi zuen.

1946an, Txinara itzuli zen eta, 1949ko urrian, Liu Songlinekin ezkondu zen.

Heriotza
--------

1950ean, Koreako Gerran parte hartuko zuen bolondres txinoz osatutako armadan sartu zen eta, Peng Dehuairen agindupean, urriaren 25ean, Yalu ibaia zeharkatu zuen. Hilabete geroago, azaroaren 25ean, errusiera itzultzen ari zen bitartean, airezko erasoaldi batean hil zen. 28 urte zituen.

Maoren jarreraren beldur, ez zuten berehalakoan eman albistea. Zhou Enlaik eman zion aitari semearen heriotzaren berri. Zartarako bikaina jaso zuen buruzagiak eta hauek izan omen ziren bere hitzak:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Gerran sakrifizio asko dago. Sakrifiziorik gabe ez da garaipena lortuko* |  » |

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Mao Anying*** Aldatu lotura Wikidatan |

1. ↑  **(Gaztelaniaz)** .
2. ↑  **(Gaztelaniaz)** .
3. ↑  **(Gaztelaniaz)** .
4. ↑  **(Ingelesez)** .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q482807
* Commonscat Multimedia: Mao Anying

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 50620069
* ISNI: 0000000063522878
* LCCN: n84039483
* SUDOC: 234844779

 |

* Wd Datuak: Q482807
* Commonscat Multimedia: Mao Anying
**Laura Cutina** (Ploiesti, Errumania, 1968ko irailaren 13a) gimnasta artistiko errumaniarra da, 1984an taldekako lehiaketan txapeldun olinpikoa izan zen.

Kirolari ibilbidea
------------------

### 1983

1983ko Budapesteko Munduko Txapelketan, taldekako zilarra lortu zuen, Sobietar Batasunaren ondoren eta Ekialdeko Alemaniaren aurretik. Taldekideak: Lavinia Agache, Mirela Barbălată, Simona Renciu, Mihaela Stanulet eta Ecaterina Szabo izan ziren.

### 1984

Los Angelesko Olinpiar Jokoetan taldekako urrea eskuratu zuen, Estatu Batuen eta Txinaren aurretik.

### 1985

Montrealgo Munduko Txapelketan, 1985ean, zilarra eskuratu zuen taldekako lehiaketan, Sobietar Batasunaren atzetik eta Ekialdeko Alemaniaren aurretik. Taldekideak: Celestina Popa, Eugenia Golea, Daniela Silivas, Ecaterina Szabo eta Camelia Voinea izan ziren

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Laura Cutina.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1253880
* Commonscat Multimedia: Laura Cutina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 1165155105763576320009
* LCCN: nb2019004119
* **Kirolariak**
* COI: laura-cutina

 |

* Wd Datuak: Q1253880
* Commonscat Multimedia: Laura Cutina
**Monica Rosu (**Bacău, Errumania, 1987ko maiatzaren 11) gimnasta artistikoa da. Bere ibilbidean urrezko bi domina olinpiko eskuratu zituen (taldekakoan eta zaldi-jauzian).

Lehen urratsak
--------------

Monica 1991n hasi zen gimnasian entrenatzen, lau urte zituela, CSS Bacú elkartean.

Ibilbide profesionala
---------------------

### 2003

2003an, AEBetako lehen mundu-txapelketan parte hartu zuen eta zilarrezko domina eskuratu zuen bere taldearekin, eta laugarren geratu zen zaldi-jauzian.

### 2004

2004an urrezko domina lortu zuen zaldi-jauzian eta beste bat bere taldearekin Europako Txapelketan, Amsterdamen.

Erretiroa
---------

2005ean min hartu zuen, eta, 2005eko Munduko Txapelketaren ondoren, erretiratu egin zen.
2005ean, Japonian, telebistako *Kunoichi* lehiaketan eta *Monster Box* showean parte hartu zuen.2009an, *Forma Maxima* telebistako showaren aurkezlea izan zen, bizimodu osasuntsua sustatzen duen, TVR1 kanalaren bidez (Errumania). Gonbidatuen artean Ion Iriac (Guillermo Vilas tenislari argentinarraren entrenatzailea), Ilie Nãstase eta Gheorghe Hagi egon ziren.
Orduz geroztik, kirol-administrazioko maisutza ikasi du Bukaresten (Errumania).

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Gymn Forum Results World Championships
2. ↑  «Monica Roșu took part at two successful shows of Japanese TV channel TBS», artículo en el diario rumano *The Awakening* (Rumania).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q265858
* **Kirolariak**
* COI: monica-rosu

 |

* Wd Datuak: Q265858
**Amstelkring Museoa** (nederlanderaz: *Museum Ons' Lieve Heer op Solder*) Amsterdamen dagoen XVII. mendeko eraikina da. Bere interes nagusia teilatupean eraikitako eliza katoliko klandestinoa da; Ons 'Lieve Heer op Solder izena du (Gure Jauna Ganbaran). Kontserbatzen diren mota horretako elizen adibide bakanetako bat da. Kultu erlijiosorako ere erabiltzen da batzuetan.

Historia
--------

1580tik aurrera, gurtza katolikoa debekatuta egon zen Utrechteko Batasunak kontrolatutako eremuetan. Komunitateak modu pribatuan baino ezin ziren bildu, eta eraikinen kanpoaldean ez zegoen inolako seinalerik horiek salatzeko. Hortik sortu zen ondoko hiru etxeetako ganbarak lotzeko ideia, kanpotik erabat ikusezina zen eliza txiki bat osatzeko.

Eraikina Jan Hartman merkatari katolikoarentzat eraiki zen 1661ean, eta kulturako erabili zen 1663tik 1887ra, urte horretan inauguratu baitzen San Nikolas eliza berria. 1735ean handitu egin zen, teilatuari burdinazko barren bidez lotutako bi galeria gainjarri gehituz, eserleku eskuragarrien kopurua handitzeko. 1888an museo bihurtu zen. Gaur egun, Amsterdamgo zaharrenetako bat da.

Iruditegia
----------

  

* Ons' Lieve Heer op Solder
* ElizaEliza
* ElizaEliza
* ElizaEliza
* OrganuaOrganua
* AitorlekuaAitorlekua
* SaelaSaela
* Sukaldeko eskailerakSukaldeko eskailerak
* SukaldeaSukaldea

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Nederlanderaz)**: Webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q493160
* Commonscat Multimedia: Museum Ons' Lieve Heer op Solder

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 268947381
* GND: 4213211-3
* **Ondare historikoa**
* Rijksmonument: 6107

 |

* Wd Datuak: Q493160
* Commonscat Multimedia: Museum Ons' Lieve Heer op Solder
**Elena Horvat** (hungarieraz: Ilona Horváth, geroago Florea, 1958ko uztailaren 4a) erretiratutako arraunlari errumaniarra da. Munduko txapelduna eta urrezko domina olinpikoa da kaxarik gabeko bikotean.

Ibilbidea
---------

Errumaniako Kirol eta Olinpiar Batzordearen (COSR) datu-basearen arabera, Horvatek Bukaresten hasi zuen bere ibilbidea "Viitorul" kirol Klubean, eta gero Steauara transferitu zuten. Txapelketa nazional bat irabazi zuen eta 1980ko Moskuko Olinpiar Jokoetan parte hartu ahal izan zuen erreserba gisa. Emaitza bikainak lortu zituen munduko hainbat txapelketetan. Moskuko Olinpiar Jokoen ondoren, Horvathek Errumaniako talde nazionalean jarraitu zuen beste ziklo olinpiko batean, eta nazioarteko estropada garrantzitsuetan parte hartzen jarraitu zuen. Orduan, 1981ean, Munduko Txapelketa bisitatu zuen Munichen, eta handik brontzezko sari bat ekarri zuen, zuzendaritzarik gabeko deuzeen konpentsazioan irabazia.

1982ko Lucernako munduko txapelketan brontzea jaso zuen lau hankan, norabide gorabeheratsuarekin.

1983an, Duisburgeko Munduko Txapelketan, zilarrezko domina lortu zuen zuzendaritzarik gabeko bi txapelketatan.

  

Binakakoan txapelketa nazionaletako 10 titulu irabazi zituen, eta 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan Rodica Arbarekin batera lemarik gabeko 1.000 metroetan urrea irabazi ondoren, 1985. urteko Munduko Txapelketetan ere urrezko domina irabazi zuen, eta "urteko Atleta Onena" izendatu zuten Errumanian.

Zoltan Beczek adierazi zuen Los Angelesko Joko Olinpikoen aurretik Errumaniak ez zuela domina olinpikorik arraunean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *Elena Horvat.*  2021-08-16 (Noiz kontsultatua: 2022-02-09).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5359034
* Commonscat Multimedia: Elena Horvat

---

* **Kirolariak**
* COI: elena-horvat

 |

* Wd Datuak: Q5359034
* Commonscat Multimedia: Elena Horvat
**Tafisko tenplua** (arabieraz: معبد طافا‎: Taffeh, Taffa edo Tafa; idazkera klasikoan baita Taphis) antzinako tenplu egiptoarra da, Herbehereetara eraman zena 1970eko hamarkadan Nubiako Monumentuak Salbatzeko Nazioarteko Kanpainaren barruan, Aswango presaren ondorioz Nasser lakuak urperatu behar baitzuen jatorrizko kokapena Nilo ibaiaren ondoan.

Jatorrizko tenplua
------------------

Tenplua hareharriz eraiki zen K.a. 25 eta K.a. 14 bitartean, Augusto enperadore erromatarraren agintepean. *Taphis* izeneko gotorleku erromatarraren zati bat zen eta 6,5 bider 8 metro neurtzen du. Tenpluaren iparraldeko aldeko aurreko bi zutabeak pilare karratuez osatuta daude, zutoin elkalortuekin lau aldeetan. Tenpluaren barruko atzeko paretak estatua batentzako nitxoa du. Inskripzio greko bat eta gurutze kristau bat daude hormetan zizelkatuta.

Berkokapena Leidenen
--------------------

Adolf Klasens, Rijksmuseum van Oudheden museoko zuzendaria eta egiptologoa izan zen pertsona gakoa tenplua Leidenen (Herbehereak) kokatzeko orduan museo honetan.

Eraikin hau gutxi gorabehera 250 tonako 657 blokez eraikita dago. 1979an Herbehereetara iritsi ondoren, Antzinateko Museo Nazionalaren (Rijksmuseum van Oudheden) hegal berri batean berreraiki zuten Leidenen. Egitura berria apropos diseinatu zen Holandako klimak ez ziezaion harriari eragin, argi naturalak tenplua argiztatuko zezan, eta bisitariek tenplua ikusteko aukera ere izan zezaten sarrera txartela ordaindu gabe ere. Hondatutako harri-kopuru minimo bat ordezkatu zituzten.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, ingelesezko wikipediako «Temple of Taffeh» artikulutik itzulia izan da, 2021-10-13 data duen 1115792347 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2021-10-13 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.

1. 1 2    *Temple of Taffeh.*  Rijksmuseum van Oudheden.
2. ↑   **(Nederlanderaz)** «Tempel van Taffeh als blijk van dank» *Rijksmuseum van Oudheden*.
3. 1 2  Dieter Arnold, Temples of the Last Pharaohs, Oxford University Press, 1999. p.240
4. ↑    *Sacred destinations.*  Leiden, South Holland, Netherlands: Sacred destinations.
5. ↑    *Adolph Klasens bio.*  Saqqara.nl.
6. ↑   Schrijver, Elka.  (1979). «The Netherlands» *The Burlington Magazine* 121 (915): 402–399..
7. ↑   **(Nederlanderaz)** «Tempel van Taffeh als blijk van dank» *Rijksmuseum van Oudheden*.
8. ↑   **(Ingelesez)** «48 Hours In: Leiden, Netherlands» *The Independent*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q978503
* Commonscat Multimedia: Temple of Taffeh

---

* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 30632

 |

* Wd Datuak: Q978503
* Commonscat Multimedia: Temple of Taffeh
«Txina» hitzaren karaktere sinplifikatua eta tradizionala, txinatar hizkuntzan. Lehenengo karakterea «zentrala» da, eta bigarrena «nazioa».
**«Txina Bakarra»** (txinera tradizionalez: 一個中國; txinera sinplifikatuz: 一个中国; pinyinez: *yī gè Zhōngguó* posizio politiko bat da, zeinaren arabera nazio-estatu bakarra dagoen munduan «Txina» izenarekin eta, beraz, Txina kontinentala, Hong Kong, Macao eta Taiwan guztiak direla «Txina» izeneko erakunde nazional bakarraren parte.

Txinako Herri Errepublikako gobernuak gogotsu eusten dio printzipio horri, eta zehazten du, Pekingo gobernuarentzat, Taiwan uharteak «probintzia errebelde» soil baten *de facto* maila izan behar duela, eta ezin izango dela inoiz estatu independente gisa onartu. Printzipio hori onartzea edo baztertzea funtsezko faktorea da Txinako Herri Errepublikaren (Txina kontinentala, Hong Kong eta Macao gobernatzen ditu) eta Txinako Errepublikaren (Taiwan uhartea gobernatzen du) eta inguruko Pescadores, Quemoy, Matsu, Pratas eta Taiping uharteen arteko harremanetan.

Txinako Herri Errepublikak erabat eusten dio «Txina bakarra»ren politikari; Txina eta Txinako Herri Errepublika berdintzen ditu, eta dio Txina bakarraren gaineko legezko gobernu bakarra Pekingoa dela. Printzipio hori aplikatuz, Txinako Herri Errepublikak Pekingo gobernua Txinako gobernu bakar gisa onartuko duten harreman diplomatikoak dituzten herrialde guztiei eskatzen die Taiwanekin harreman diplomatikoak izateari uko egin diezaiotela, eta Taiwan ere «Txinako Herri Errepublikaren parte» gisa onartzea. Txina bakarra dagoela onartzea da Txinako Herri Errepublikak jarri duen aurrebaldintza Txinako Errepublikarekin negoziazioei eusteko.

Txinako Errepublikak politika horrekiko duen posizioa nabarmen zatituagoa da. Legez, Txinako Errepublikak «Txina bakarra» printzipioaren berezko bertsioari eusten dio, ofizialki esaten baitu Taipeiko gobernua dela Txina kontinental osoaren «legezko gobernu» bakarra. Hala ere, Taiwango Gobernuak ez ditu modu aktiboan mantentzen eskakizun horiek. 

Taiwango Koalizio pan-urdineko alderdiek Txina Bakarraren politika onartzen dute, baina haiek ez dute «Txina» Txinako Herri Errepublikarekin berdintzen, Taiwanekin berarekin baizik, Txinako Herri Errepublikako erregimenari zilegitasun guztia ukatuz. Kuomintang alderdiko Ma Ying-jeou presidente ohiak 2006an adierazi zuen "Txina bakarra dagoela, Txinako Errepublika".

Aitzitik, Taiwango *Koalizio pan-berdeko* alderdiek ez dute onartzen *Txina Bakar* baten jarrera; izan ere, nahiago dute Taiwan Txinatik bereizitako estatu gisa hartu. Taipeiko erregimenak Txina kontinentalari buruzko nahiak alde batera uztea eta Taiwan estatu independentetzat jotzea proposatzen dute, Txinako Herri Errepublikarekin lotura politikorik gabe. Jarrera hori ere baztertu egiten du Txinako Herri Errepublikako gobernuak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q608889

 |

* Wd Datuak: Q608889
**Vietnamdartzea** da Richard Nixon AEBetako lehendakariak Vietnamgo Gerran Hego Vietnamgo armada handitu, hornitu eta entrenatzeko abiarazi zuen politika, borrokan gero eta parte handiagoa har zezaten eta, hala, AEBko tropak murriztuz joateko.

Vietnamgo gerraren kontrako manifestazioa Washingtonen, 1971ko apirilaren 24an
Estatu Batuetan 1965etik aurrera geroz eta jende gehiagok azaltzen zuen gerraren aurkako iritzia, batez ere ikasleen artean. 1968an, Nixon lehendakari hautatua izan ondoren, Estatu Batuetako agintari berriek vietnamdartzea deitu estrategia berria abiatu zuten: beren tropak gutxitzen hasi ziren arian-arian, eta, aldi berean, Saigongo erregimenari erabateko laguntza ekonomikoa zein militarra ematen zioten. FNL erakunde komunistak (Hego Vietnam Askatzeko Nazio Frontea) 1969ko ekainean Behin-Behineko Iraultza Gobernua sortu zuen.

1969ko abuztuan, Washington eta Hanoi isilpeko negoziaketan hasi ziren Parisen, H. Kissinger eta Le Duc Tho ordezkari nagusiak zirela. Aldi berean, ordea, Estatu Batuek bere aire-indar guztia erabili zuten oinezko tropen murrizketa orekatzearren eta Ho Chi Minh pista deitua (iparraldetik hegoalderako laguntza bideratzen zuena) hondatzearren.

Negoziaketan, Estatu Batuek uko egin zioten Hanoik eta Behin-Behineko Iraultza Gobernuak aurkezturiko bake-planari, komunistek Van Thieu-ren dimisioa eta nazio-akordiorako gobernua eskatzen baitzituzten (1971ko ekaina-uztaila).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q927708
* Commonscat Multimedia: Vietnamization

---

* **Identifikadoreak**
* NARA: 10643611
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q927708
* Commonscat Multimedia: Vietnamization