recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Harmaila*** Kirola ardatza zuen euskal aldizkaria izan zen.

Ibilbidea
---------

2018ko udatik aurrera, euskarazko kazetaritzaren egitasmo berri hau abian jarri zen, kirolarekin zegoen hutsunea betetzeko asmoz. Hedabide berriaren atzean, Aitor Manterola, Eñaut Barandiaran eta Iñaki Berastegi kazetariak, besteak beste, ibili dira.

2018. urtean bertan, Harmaila aldizkariak prentsa idatzizko atalean lortu zuen *Argia Saria*.

2020ko udan, 9. zenbakia kaleratuta, eten da, oraingoz, argitalpenaren ibilbidea, ale horren "agurrean" aitortu duten bezala, "aldizkaria ekonomikoki errotzeko helburuak eskuen artean ihes egin digulako"..

Ezaugarriak
-----------

Genero berdintasuna, lurraldetasuna eta hainbat kirol lantzea izan dira argitalpenaren baliorik nabarmenenak.

Sorretatik, elkarlana sustatu nahi izan du, eta, besteak beste, AEKrekin lankidetza-hitzarmena sinatu zuten urtebetez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  argia.eus
2. ↑  berria.eus
3. ↑  Ehkirola. *Kalean da Harmaila kirol aldizkariaren 9. eta azken alea | EHK.* Noiz kontsultatua: 2020-08-27
4. ↑   «'Harmaila' aldizkaria abian da, euskara eta kirola uztartzen dituen kirol egitasmoa» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2020-12-16).
5. ↑    «Harmaila aldizkariak eta AEK-k elkarlana abiatu dute, euskaraz bizitzeko aukerak ugaritzeko» *sustatu.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-12-16).
6. ↑   «Aizu!» *www.aizu.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-12-16).[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q98844865

 |

* Wd Datuak: Q98844865
**Coles konderria** (ingelesez: *Coles County*) Illinoisko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Charleston da. 2010eko zentsuaren arabera 53.873 biztanle zituen, Coles kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Coles konderriak 1.321,09 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,62 ura dira. Beste 1.316,47 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 40,78 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 53.873 pertsonetatik 50.485 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.155 dira. 2.022 beltzak edo afroamerikarrak. 79 amerikar natiboak ziren eta 10 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 523 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 37 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 717 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112137
* Commonscat Multimedia: Coles County, Illinois

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159455613
* LCCN: n81055148
* NARA: 10039160
* **Lekuak**
* OSM: 1801520
* TGN: 2000500

 |

* Wd Datuak: Q112137
* Commonscat Multimedia: Coles County, Illinois
**Hammudtarrak** edo **Banu Hammud** (arabieraz: بنو حمود‎, *Banū Ḥammūd*‎), Ali ibn Hammud al-Nasirrek sortutako dinastia berbere bat izan zen. Hauen arbasoak Idristarren artean aurkitzen dira hauen sortzailea zen Idris I.aren ondorengoak baitziren. Abbadtarren, Ziritarren eta Banu Huden artean, abbadtarrak talderik indartsuena eta iraunkorrena izan zen.

Marokokoak jatorriz, Al-Andalusen finkatu ziren X. mendearen amaieran eta Kordobako Kaliferria bereganatu zuten 1016an Ali ibn Hammud al-Nasir omeiatar kalifak Sulaiman al-Mustain kalifa burua moztu zuenean.

Dinastia honek, Ali ibn Hammud al-Nasirrez gain, Kordobako beste bi kalifa eman zituen: Al-Qasim al-Mamun eta Yahya al-Mutali; eta Kordobako kaliferria desegin ondoren, Malagako eta Algecirasko taifetan zenbait errege.

XI. mendearen erdialdera arte mantendu ziren boterean, 1055ean, Sevillako taifak Algeciraskoa konkistatu zuenean, eta, 1057an, ziritarrek Malagako taifa menderatu zuenean.

Hammudtarrak xiismoaren adar zaidikoak ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Peter N. Stearns Peter N. Stearns, ed. *g. The Iberian Peninsula.*  in: *The Encyclopedia of World History: Ancient, Medieval, and Modern Chronologically Arranged*. (6. argitaraldia) Boston, MA: Houghton Mifflin Company, 218 or. ISBN 0-395-65237-5..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1033421
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 232821179
* GND: 1020647566
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1033421
**Hammershus gaztelua** Danimarkaren ekialdean Itsaso Baltikoan sartuta degoen Bornholm uharteko gaztelu bat da, gaur egun aztarnak baino gelditzen ez direna. Hammeren lurmuturraren ondoan kokaturik dago, uhartearen iparraldeko puntan, itsasoaren mailatik 74 metrotako garaieran.

Historia
--------

Valdemar II.arentzako egoitza izateko eraiki zela pentsatzen da. Honetaz gain daniarrek Itsaso Baltikoaren ertzak erasotzeko base gisa ere erabili zen.

Danimarkako erregeen eta Lundeko artzapezpikuen artean hainbat borroka izan ziren eta artzapezpikua beti Bornholmen babesten zela ikusita erregeek sarritan erasotu zuten gotorlekua XIII eta XIV mendeetan. 1521ean Kristian II.ak Fioniako artzapezpikua gordetzeko presondegi gisa erabili zuen. Luzaroan ez ordea, Lübeckeko armadak eskuratu baitzuen urte berean. 1658an suediarrek okupatu zuten.

Hammershus gazteluaren zati handi bat behera bota zen 1750 inguruan eta ordutik aztarnak baino ez dira gelditzen. 1900an gazteluaren osagai batzuk berriztu egin ziren.

Gaztelua
--------

Iparralderantz Bornholm inguratzen duen itsasertzaren ikuspegi itzela dauka gazteluak, hegoalderantz aldiz haran sakonak estaltzen ditu basoak.

Gazteluaren egiturari dagokionez kutxa itxurako gelak ditu eraztun itxurako babes ugariz inguraturik. Gaur egun 750 metotako luzera duen harresia ikus daiteke. Dorre nagusi bat ere badu, Mantel dorrea.

Iparraldeko Europan dagoen Erdi Aroko gotorleku handiena da.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q700384
* Commonscat Multimedia: Hammershus

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 240545507
* GND: 4640946-4
* LCCN: sh2021003951

 |

* Wd Datuak: Q700384
* Commonscat Multimedia: Hammershus
**Andarto Txiki** Zaraiako mendilerroan dagoen mendi ugarietako bat da. 847 metroko garaierarekin, mendilerroko zortzigarren mendirik txikiena da. Deguria haranaren ekialdeko muturrean dagoen mendi bakarti bat da, piramide itxurakoa, Andarto menditik gertu dago.

Irispideak
----------

Bideetako bat, Bolibarretik abiatzen da. Lizargarate leporaino heldu ondoren, ezkerrerantz doan bidea hartu behar da, Arlutz menditik gertu egon arte. Toki hontan, Deguriara jaisten den eskuineko bidea hartu behar da. Jaitsi ondoren, Degurian, haranaren iparraldeko zatia mendebaldetik ekialdera jarraiki, azken muturrean, bidexka bat dago, Andarto Txiki mendiaren eskuinaldetik, Urkulu urtegira doana. Bide hau hartu, eta, ondoren, ezkerretarantz hartu behar da, ondoren, mendiaren iparraldeko bidetik, tontorrera heltzeko.

Beste bidea, Urkulutik abiatzen da. Arbeko labarra igarotzen duen bidea hartu, eta Ugaztegiko bidegurutzera heldu behar da. Behin hemen, eskuinetarantz hartu behar da, minutu batzuen ondoren, etxe baten ondora heltzeko. Hemendik, gas hodiaren bideari jarraiki, Kontrastako lepora heldu behar da. Hemendik, bidea zuzen doa mendi honetarantz. Baina, Deguriara heldu beharrean, iparralderaxeago geratu behar da. Eskuinetara hartu behar da, Deguria haraneko iparrekialderantz doan bide horren amaiera aldera.

Berezitasunak
-------------

Inguruko beste hainbat mendiek bezala, honek ere badu bere postontzia. Baina, honen kasuan, perretxiko itxurakoa da. Alboan, beste txikiago batzuk ditu, itxura berekoak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253461

 |

* Wd Datuak: Q12253461
**Angel Bados Iparraguirre** (Olatzagutia, 1945) nafar eskultore eta arte irakaslea da. Arte Plastikoen Espainiako Saria jaso zuen 2018an.

Bizitza
-------

1969-1973 bitartean Madrilgo Arte Ederretako Eskolan ikasi ondoren, Iruñeko Arte eta Lanbide Eskolan hasi zen irakasle lanetan. Han egin zuen bakarkako lehen erakusketa, 1975ean. Nafarroako Foru Aldundiaren beka bati esker, 1976 eta 1977an Italian eta Ingalaterran egon zen. Bilbora aldatu zen, eta handik egin zuen artista eta irakasle bidearen parterik handiena.

Euskal Eskultura Berria mugimenduan kokatu zuten kritikariek 1980ko hamarkadan, Txomin Badiola, Pello Irazu, María Luisa Fernández eta Juan Luis Morazarekin batera, eta Oteizaren eta Txillidaren osteko euskal artegintzako izen nagusietariko bat izan zen. Mugimenduko kide ia denekin egin zuen bat Bilbon, Euskal Herriko Unibertsitateko Arte Ederren Fakultatean irakasle hasi zenean. Artelekun ere aritu zen 1994-1998ko epean, Badiolarekin batera, eta Itziar Okariz, Jon Mikel Euba, Ana Laura Alaez, Sergio Prego eta besteren obra gainbegiratu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   Gurrutxaga Uranga, Amagoia. *Sortzaile eta maisu aldi berean.*  *Berria* egunkaria, 2018ko irailak 20, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2019-11-17).
2. ↑   Astiz, Iñigo. *Angel Bados: «Sinboloei buruak moztu dizkiegu, eta harro gaude».*  *Berria* egunkaria, 2017ko urriak 8, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2019-11-17).

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Rueda Pardo, Sonia *Angel Bados Iparraguirre*, Auñamendi Entziklopedia [on line], 2019, aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8219400
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87739280
* ISNI: 0000 0000 6021 2751
* BNE: XX876203
* GND: 1041653174
* LCCN: no2011173505
* SUDOC: 136345182
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 18955
* **Bilduma digitalak**
* MNCARS: url

 |

* Wd Datuak: Q8219400
**Sehetepibra Amenemhat** edo **Amenemhat I.a**, Egiptoko XII. dinastiaren sortzailea eta dinastia honetako lehen faraoia da. K.a. 1976tik K.a. 1947 arte gobernatu zuen, Jürgen von Beckerathen arabera.

Manetonek **Ammanemes** deitzen du, Sexto Julio Afrikanoren arabera, edo **Ammenemes** Eusebio Zesareakoaren arabera, Sesoncosisen aita bezala bakarrik aipatzen duen arren. Turineko Errege Kanonaren txatalak, ...tepib... erakusten du, 2.20 erregistroan. Abidoseko Errege Zerrendan eta Saqqarakoan, Sehetepibra bezala agertzen da.

Biografia
---------

Amenemhat I.aren piramidea El Lishten
Amenemhat, errege familiakoa ez zela eta, tronura, bere erregealdi osoan iraungo zuen nobleziaren oposizio indartsu batekin igo zen. Hiriburua, Ity-Tauyn antolatu zuen, Menfisetik hegoaldera. Nilo ibaiaren ekialdeko ibarra sendotu zuen, eta Kanaan eta Libia eraso zituen, mugak mantentzera, lurraldeak konkistatzera baino bideratuago zeudenak.

Amenemhat I.a, erahila hil zen, Sinuhéren istorioaren arabera, eta bere seme Sesostris I.a, Amenemhaten erregealdiko hogeigarren urtetik elkargobernaria zena izan zen bere oinordekoa. Beranduago, eraikuntza handiak bultzatuz herrialdeari eman zion garapen maila altuagatik bereziki gogoratua izan zen. San Petersburgoko museoan, bere gobernualdia loriatzen duen papiro bat dago.

Bere garaiko testigutzak
------------------------

### Eraikinak

Amenemhat I.aren piramidearen planoa
Bere piramidearen multzoak, El Lishten eraikia, Tebastar eragineko arkitektura kontzeptuak isladatzen ditu, bi mailetan dauden terrazekin, Mentuhotep II.aren kasuan bezala. Piramideak, 55 metroko altuera eta 78 metroko luzera izan zuen. Nukleoa, Egiptoko Antzinako Inperioko beste piramide batzuetatik lapurtutako harrizko blokez osatua dago, Giza eta Saqqaratik datozenak. Kanpo estaldura, Turako harrobietako kareharri dizdiratsuz egin zen.

### Hondar arkeologikoak

* El Lishten eraikitako bere piramidearen multzoa
* Erregearen izena duten blokeak Bubastisen eta Qantirretik gertu (Habachi)
* Idazkunak Elefantinako harkaitz batean (de Morgan)
* Ayn Soujnako idazkunak (Abd el-Raziq, Castel, Tallet, Ghica)

### Testu literarioak

Amenemhat, Egiptoko Inperio Ertaineko hiru testu literariotan aipatzen da:

* Wolfgang Kosack: *Berliner Hefte zur ägyptischen Literatur 1 - 12*: Teil I. 1 - 6/ Teil II. 7 - 12 (2 Bände). Paralleltexte in Hieroglyphen mit Einführungen und Übersetzung. Heft 9: Die Lehre des Königs Amenemhet I. an seinen Sohn. Verlag Christoph Brunner, Basel 2015. ISBN 978-3-906206-11-0.

* Sinuhéren istorioa (Sanehet)
* Amenemhaten irakaskuntzak
* Nefertyren axanpak

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Mentuhotep IV.a** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko XII. dinastia | Ondorengoa**Sesostris I.a** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Amenemhat I.a*** Aldatu lotura Wikidatan |
**Alcorn konderria** (ingelesez: *Alcorn County*) Mississippiko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Corinth da. 2010eko zentsuaren arabera 37.057 biztanle zituen, Alcorn kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Alcorn konderriak 1.039,52 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,43 ura dira. Beste 1.036,09 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 35,65 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 37.057 pertsonetatik 32.323 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.010 dira. 4.209 beltzak edo afroamerikarrak. 62 amerikar natiboak ziren eta 5 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 116 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 28 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 314 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111286
* Commonscat Multimedia: Alcorn County, Mississippi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 123155699
* ISNI: 0000 0004 0645 2104
* LCCN: n80104574
* NARA: 10039630
* **Lekuak**
* OSM: 1833610
* TGN: 2001087

 |

* Wd Datuak: Q111286
* Commonscat Multimedia: Alcorn County, Mississippi
Zilarrez, gurutze gorria kuarteletan mairu erregeak dituela, llamada "Alcorazko gurutzea" deitua. Gaspar de Torres, *Armorial de Aragón*, 1536.
**Alcorazko gurutzea** alboetan lau mairu buru dituen San Jurgiren gurutzeak osatutako enblema heraldikoak jasotzen duen izena da. Arma hauek lehen aldiz Petri III.a Aragoikoaren berunezko bulda batean agertu ziren, ziuraski gurutzada izpirituari erreferentzia egiten zion armaarri pertsonal bezala. Aragoiko armarriaren hirugarren kuartelean agertzen da.

Petri III.a Aragoikoaren 1281eko berunezko bulda.
Tradizionalki, enblema hau Alcorazko guduarekin lotu da XIV. mendean bere jatorriari buruz sortutako interpretazioen arabera, Huescaren kristau konkistan San Jurgiren partehartze miraritsuarekin lotzen zutena. Aragoiar irudikapen batzuetan aldaerak agertzen dira Erdi Aroa eta Aro Modernoan zehar, lehen eta hirugarren buruak ezkerrera begira jarriz adibidez, bigarren eta laugarrenei simetrikoki begiratzen dietenak, edo soldadu mairuak errege bihurtuz, bakoitzari koroa ireki bana gehituz.

Sardiniako armarriak eta banderak XV. mendean Petri III.a Aragoikoaren alboetan mairu buruak zituen San Jurgiren gurutzea adoptatu zuen.
Armarri heraldiko hau Aragoiko Erresumari XV. mendearen erdialdetik aurrera pribatuki eman zitzaizkionetako bat izan zen, eta Sardiniako lurralde armarri bezala hartua izan zen XV. mendearen erdialdetik aurrera, beharbada mende honen amaieran, uhartea Aragoiko Koroaren zati zenean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3752731
* Commonscat Multimedia: Cross of Alcoraz

---

 |

* Wd Datuak: Q3752731
* Commonscat Multimedia: Cross of Alcoraz
Amenemoperen hil mozorroa. Kairoko Egiptoar Museoa.
**Usermaatra Setepenamon Amenemotep** edo **Amenemope**, Egiptoko XXI. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 993 eta K.a. 984 bitartean gobernatu zuena, Egiptoko hirugarren tarteko aroa deritzon garaian.

Manetonek, **Amenoftis**ek bederatzi urteko erregealdia izan zuela dio, Sexto Julio Afrikano eta Eusebio Zesareakoaren arabera Jurgi Sintzeloren bertsioan.

Biografia
---------

Amenemoperen hilobia Tanisen
Psusenes I.a faraoiaren eta Mutnedyemet erreginaren semea, gaztetan, elkargobernari bezala aritu zen bere aitaren erregealdiko azken urteetan, momia baten bendetan aurkitutako ebidentzien arabera.

Psusenes I.aren eta Amenemopeten errege hilobiak, kalterik gabe aurkitu zituen Pierre Montet arkeologoak 1939 eta 1940 bitartean Tanisen, altxor baliotsuak zituztela aurkituz, horien artean, urrezko hil mozorroak eta bitxigintza ederreko bitxi ugari. Amenemoperen hilobiko lau objektuk, lepoko bat eta hiru besokok, bere aitaren izena, Psusenes I.a, grabatua mantentzen dute.

Montetek, Amenemoperen hilobia 1940an ireki zuen, Alemaniak Bigarren Mundu Gerran, Frantzia inbaditu baino hilabete lehenago. Inbasio honen ondoren, indusketa guztiak, bat-batean geldiarazi ziren gerra amaitu arte. Montetek, berriz hartu zuen Taniseko indusketen ardura 1946an, bere aurkikuntzak 1958an argitaratuz.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Psusenes I.a** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko XXI. dinastia | Ondorengoa**Osokor** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q462448
* Commonscat Multimedia: Amenemope

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 3264131
* GND: 118648772

 |

* Wd Datuak: Q462448
* Commonscat Multimedia: Amenemope
**Guilford konderria** (ingelesez: *Guilford County*) Ipar Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Greensboro da. 2010eko zentsuaren arabera 488.406 biztanle zituen, Guilford kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Guilford konderriak 1.703,25 kilometro koadro ditu. Horietatik 30,88 ura dira. Beste 1.672,36 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 286,75 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 488.406 pertsonetatik 300.054 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 34.826 dira. 156.982 beltzak edo afroamerikarrak. 2.071 amerikar natiboak ziren eta 193 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 19.059 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1.123 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 8.924 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502257
* Commonscat Multimedia: Guilford County, North Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152430436
* ISNI: 0000 0004 0424 7596
* LCCN: n79060411
* NARA: 10039501
* **Lekuak**
* OSM: 2528705
* TGN: 2001500

 |

* Wd Datuak: Q502257
* Commonscat Multimedia: Guilford County, North Carolina
**Andeetako Koroa** edo **Popayango Jasokundeko Andre Mariaren Koroa** eskaintza-objektu bat da, jatorriz Kolonbiako Popayángo Jasokundeko Andre Mariaren irudi baterako egina.

Ezaugarriak
-----------

Koroak 34,5 zentimetroko garaiera du, 52 zentimetroko zirkunferentzia, 2,18 kilo pisatzen ditu guztira, eta 18 eta 24 kilate arteko urrearekin egin zen. Guztira 443 esmeralda ditu, bandaren eta diademaren artean banatzen direnak. Koroan dago munduko esmeraldarik handiena, Atahualpako esmeralda; 15,80 x 16,15 milimetroko tailu angeluzuzeneko harribitxia da, ustez Atahualpa enperadorea harrapatzean hari kendua.

Historia
--------

Bere jatorriari buruzko hainbat istorio zein kondaira daude. Dokumentu zaharrenek adierazten dutenez, 1590eko hamarkadan egin zen Granadako Erresuma Berrian (Espainiar Inperioa), Andre Mariari eskainia, Popayan eskualdea suntsituko zukeen baztanga izurritea saihesteagatik. Christopher Hartop, ordea, 1995ean New Yorkeko Christie's enkante-etxeari egindako salmenta-proposamen batean aztertu zuen koroaren bitxietan aditua zenak, material konposatuzko pieza bat zela iradoki zuen, eta ziur asko XVI. eta XVIII. mendeen artean egin ziren zati batzuk.

Koroak historia luzea zuen Sortzez Garbiaren jaiaren ospakizunean, harik eta XX. mendeko lehen hamarkadetan koroa zaintzen zuen kofradiak Aita Santuaren baimena eskatu zuen arte-lan hura saltzeko eta bildutako dirua ongintzarako erabiltzeko. Baimena 1914an eman zen, baina saltzaileek (Sortzez Garbiaren Kofradia) ez zuten eroslerik aurkitu 1936ra arte, Warren J. Piper Chicagoko enpresaria buru zuen estatubatuar talde batek erosi zuen arte. Orduan, Piperrek esan zuen koroa desmuntatu egingo zutela eta harribitxiak bereizita salduko zituztela, baina ez zen halakorik gertatu. Koroa, aldiz, hurrengo hamarkadetan erakutsi zen publikoki noizean behin, bereziki Detroiten 1937an, General Motorsek Chevroleteko gama berriaren aurkezpenean erabili zuenean: 225.000 lagunek ikusi zuten orduan, hiriko biztanle guztien % 15ek. Koroa New Yorkeko 1964ko Munduko Azokan eta 1959an Ontarioko Errege Museoan ere erakutsi zen.

Koroa Kolonbiatik ateratzeko modua eztabaidagarria izan ze, eta Kolonbiako gobernuak ahaleginak egin zituen hura herrialdera itzultzeko, baina azkenean ez zen lortu. Koroa 2015ean erosi zuen New Yorkeko Metropolitan Museum of Art erakundeak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «La Corona de los Andes sale a subasta en 500 millones de pesetas» *El País* 1995-09-18 ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2023-05-10).
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Koroaren bideoa Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5189523
* Commonscat Multimedia: La Corona de Nuestra Señora de la Asunción de Popayán

---

 |

* Wd Datuak: Q5189523
* Commonscat Multimedia: La Corona de Nuestra Señora de la Asunción de Popayán
Buda.
**Anantarika-karma**, *ànantarika-kamma* edo **Funtsezko Bost Bekatuak** (japonieraz *go-gyaku o go-gyakuzai*), Budismo barruan egin daitezkeen irain nagusiak dira. Erabateko krimenak dira eta, ondorioz, Karmak berehalako hondamendia dakar.

Bost krimenak
-------------

Bos izan dira trazionalki **ànantarika-kamman** sartzen diren bekatuak:

* Nahita egindako aitaren hilketa (parrizidio)
* Nahita egindako amaren hilketa (matrizidio)
* Arhat (izaki goiargitu-uste) baten hilketa
* buda baten odola zabaltzea
* Sanghan zisma eragitea; Sangha monjen eta mojen komunitate budista da.

Azkeneko hirurak **Funtsezko Hiru Bekatuak** izenarekin ezagutzen dira. Nahikoa da bost horietatik bat egitea Avīcin infernuan bukatzeko.

Devadata
--------

Devadata, Gautama budaren lehengusua, azkeneko hiruak egiteagatik ezaguna da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *The Soka Gakkai Distionary of Budhism* ISBN 4-412-01205-0
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q784046
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q784046
**Amelia konderria** (ingelesez: *Amelia County*) Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Amelia Court House da. 2010eko zentsuaren arabera 12.690 biztanle zituen, Amelia kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Amelia konderriak 928,57 kilometro koadro ditu. Horietatik 8,42 ura dira. Beste 920,14 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 13,67 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 12.690 pertsonetatik 9.523 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 290 dira. 2.925 beltzak edo afroamerikarrak. 39 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 27 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 10 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 166 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q461562
* Commonscat Multimedia: Amelia County, Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148910114
* ISNI: 0000 0004 0390 7572
* GND: 1053837755
* LCCN: n79056360
* NARA: 10040081
* **Lekuak**
* OSM: 2534164
* TGN: 2002139

 |

* Wd Datuak: Q461562
* Commonscat Multimedia: Amelia County, Virginia
**Haloformoaren erreakzio** esaten zaio metilzetona bat (R-CO-CH3) edo metilzetona bihur daitekeen alkohol sekundario bat halogenatuz haloformoak (CHX3) sintetizatzeko erreakzioari. Erreakzioa base baten aurrean gertatzen da. Kloroformoa, bromoformoa eta iodoformoa lor daitezke horrela. Fluoroformoa ez dago horrela lortzerik.

Historia
--------

Haloformoaren erreakzioa kimika organikoaren erreakziorik zaharrenetako bat da. Lehen aipua George-Simon Serullas-ek egin zuen. Etanol eta uretako iodo-disoluzio bati potasio metalikoa erantsi zion potasio formatoa eta iodoformoa eratu zirelarik.

Haloformoaren erreakzioa historikoki erabili izan da metilzetonak edo metizetonara oxida daitekeen alkohol sekundarioak, isopropanola kasu, detektatzeko. Iodoa baliatu izan da eta *iodoformoaren erreakzio* ere esan izan zaio. Iodoa eta sodio hidroxidoa substratuari eransten zaizkionean, erreakzionatu egiten dute iodoformoa eratuz giro-tenperaturan solidoa dena eta hauspeatu egiten dena. Egun analisi horiek erresonantzia magnetiko nuklearrez edo infragorrizko espektroskopiaren bidez egiten dira laborategian azkarragoak direlako eta lagin-txikiagoak behar dituztelako.

Industrialki iodoformoa eta bromoformoa ekoizteko usatzen zen erreakzioa hau, nahiz eta kloroformoa ere prestatzeko baliatu izan den.

Erreakziobidea
--------------

Lehen urratsean halogenoa desproportzionatzen da hidroxido baten aurrean haluro eta hipohalito anioiak emanez.

{\displaystyle {\ce {Br2 + 2HO^- -> Br^- + BrO^- + H2O}}}

Substratua alkohol sekundarioa bada, hipohalitoak zetonara oxidatuko du.

Substratua metilzetona bat bada, hipohalitoarekin erreakzionatzen du:

1. Kondizio basiko horietan zetonak zeto-enol tautomerizazioa pairatzen du. Hipohalitoak eraso elektroizale bat egiten dio enolatoari.

2. Alfa-posizioa zeharo halogenatu denean, molekulak hidroxidoaren bidezko ordezkapen nukleozale bat pairatuko du, −CX3 anioia izanik irteten den taldea. Honek ingurunetik edo aurreko urratsean eratu den azido karboxilikotik protoi bat erauziko du haloformoa eratzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Anakabe, Eneritz & Arrasate,, Sonia.  (2012). *Kimika organikoa.*  EHU, 119 or. ISBN 978-84-9860-672-0..
2. ↑   Kürti, László.  (2005). *Strategic applications of named reactions in organic synthesis : background and detailed mechanisms.*  Elsevier Academic Press ISBN 978-0-12-429785-2. PMC 60792519. (Noiz kontsultatua: 2022-03-06).
3. ↑   **(Frantsesez)** Serullas, Georges Simon (1774-1832) Auteur du texte.  (1822). *Notes sur l'hydriodate de potasse et l'acide hydriodique. Hydriodure de carbone, moyen d'obtenir à l'instant, ce composé triple, par G.-S. Serullas,....*  (Noiz kontsultatua: 2022-03-06).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q898447
* Commonscat Multimedia: Haloform reactions

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q898447
* Commonscat Multimedia: Haloform reactions
**Alcona konderria** (ingelesez: *Alcona County*) Michiganko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Harrisville da. 2010eko zentsuaren arabera 10.942 biztanle zituen, Alcona kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Alcona konderriak 4.637,59 kilometro koadro ditu. Horietatik 2.890,42 ura dira. Beste 1.747,17 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2,36 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 10.942 pertsonetatik 10.745 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 124 dira. 13 beltzak edo afroamerikarrak. 62 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 25 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 5 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 91 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112993
* Commonscat Multimedia: Alcona County, Michigan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125442347
* LCCN: n80149764
* NARA: 10039562
* **Lekuak**
* OSM: 1907303
* TGN: 2000942

 |

* Wd Datuak: Q112993
* Commonscat Multimedia: Alcona County, Michigan
**Ameraun** (lehen: *Ameráin*) Euskal Herriko Gipuzkoako tren geraleku zahar bat da, Berastegi udalerrian kokatuta dagoena.

Gaur egun, Plazaolako bide berdearen barruan dago.

Historia
--------

1901eko otsailaren 8an, Francisco Hornaetxek errege agindua jaso zuen gobernuak baimendu ziezaion burdinbidearen emakida. Hornaetxek kontzesio hau *Sociedad Anónima Leizarán* (kapital bizkaitarrekoa) enpresari pasa zion 1902ko martxoaren 24ean. Andoain-Plazaola tartearen behin betiko kontzesioa enpresa horrek lortu zuen urte bereko irailaren 19an, 22,006 kilometrotako luze eta 1 metro zabal zen burdinbidearekin.

1953ko urriaren 13 eta 14 artean eginiko euriteen ondorioz burdinbidearen azpiegitura oso kaltetuta geratu zen (euste-hormak, lubetak, zubiak...). Jabea zen enpresak hainbat saiakera egin zituen tokiko erakundeekin, azpiegitura konpontzeko asmoarekin. Baina, negoziazio hauek ez zuten emaitzarik eman eta zerbitzua geldi geratu zen, uholdeek eragindako kalteak ez zirelako konpondu.

Dena den, trenak jarraitu zuen zenbait zerbitzu lokal egiten zazpi urtez, esate baterako Elduain eta Andoain artean egurra garraiatzeko. Honetako bidaia batean, trenak Andoaingo parrokoa zen Rosendo Rekondo harrapatu zuen, 1957ko uztailean. Azkenean, konpainiak burdinbidea kentzeko eta burdinbidea behin betiko ixteko baimena jaso zuen 1958ko irailaren 5ean. Ondorioz, geraleku hori behin betiko itxi zen.

Egoera
------

Geralekua Iruña—Donostia burdinbidearen 61,0 kilometro-puntuan zegoen, 330 metroko altueran, Bizkotx eta Beiñes geralekuen artean. Tartea bide bakarra da eta ez zegoen elektrifikatuta.

Geralekua
---------

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Nafarroako Entzikolpedia Handia | PLAZAOLA.*  (Noiz kontsultatua: 2020-11-10).
2. ↑   Kabexoi, Xabier. «Plazaolako trenako historia» *www.plazaola.net* (Noiz kontsultatua: 2020-11-10).
3. ↑   «Geralekuko fitxa *Euroferroviarios* webgunean» *euroferroviarios.net* (Noiz kontsultatua: 2020-12-01).

Ikus, gainera
-------------

* Berastegi
* Iruña—Donostia burdinbidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q103491435

 |

* Wd Datuak: Q103491435

| * i
* e
* a
   **Iruña — Donostia burdinbidea** |
| --- |
| ***Iruña–Hiria*** • **Iruña–Iparralde** • *Aitzoain • Berriogoiti • Oteitza • Saratsa • Eritze • Saratsate • Gulia • Aizkorbe • Irurtzun • Latasa • Mugiro • **Lekunberri** • **Leitza** • Areso • Plazaola • Bizkotx • Ameraun • Beiñes • Ollokiegi* • **Andoain** • **Lasarte** • Añorga • **Amara–Donostia** |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Bizkotx | **Ameraun** | Beiñes |  |  |  |
|  | Iruña–Hiria |  |  |  |  |  | Amara–Donostia |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |

 |
**María Amelia Chopitea Villa** (Colquechacan, 1900eko martxoaren 20a - 1942ko urtarrilaren 26a). Idazlea eta Boliviako lehen emakume medikua izan zen.

Biografia
---------

Amelia Chopitea Villa, Colquechacako (Potosi) departamenduko jatorria zuen. Amelia Villaren eta Adolfo Chopitearen alaba izan zen.

Ikasketak
---------

1926an, Villa San Francisco Xavier de Chuquisaca de Sucren Unibertsitatean graduatu zen (Bolivia), gero Parisen bere ikasketekin jarraitu zituen.

1926ko irailean,Nazio Kongresuaren beka bat eman zioten eta horrela bere titulua lortu zuen. Boliviara bueltatu zen eta bertan kirurgialaria egin zen,ginekologian eta pediatrian espezializatuta ere. Oruro Ospitaleko haurren pabiloia ezartzea lortu zuen. Gobernu Boliviarrak duela gutxi bere lana ohoratu zuten, eta "Español" liburuan sartu zuten. ¿Nor den nor? Bolivian 1942an (bere heriotzako urte berean) argitaratuta.

The Dinner Party
----------------

Amelia Villa arte instalazioaren,Judy Chicago aurkeztutako 999 emakumetako bat izan zen: The Dinner Party. Eta Ondare Basamentuan sartuta egon zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Chopitea Villa Maria Amelia (1900 - 1951)» *www.imbiomed.com.mx* (Noiz kontsultatua: 2021-03-20).
2. ↑   «La primera médica boliviana» *www.paginasiete.bo* (Noiz kontsultatua: 2021-03-20).

* **(Gaztelaniaz)**  *Amelia Villa.*  2015-08-31 (Noiz kontsultatua: 2017-04-03).
* **(Gaztelaniaz)**  *Amelia Villa.*  2015-08-31 (Noiz kontsultatua: 2017-04-03).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4742315

 |

* Wd Datuak: Q4742315
**Angrod**, Tolkienen legendarium ospetsuko pertsonaia bat da, idazlearen hil ondorengo lana den Silmarillionen agertzen dena. Noldorren Errege Etxeko elfo bat da. Bere izena, sindarinezkoa da eta "burdinazko heroia" esan nahi du. Telerien hizkuntzan, Angarato izena du, quenyaz "Artanga", baita, azken hizkuntza honetan, "Angamaitë" izena ere, "Burdinazko Eskuak" esan nahi duena.

Istorioa
--------

Noldor printzea eta Finarfinen hirugarren semea zen. Anaia eta arreba bezala, Finrod, Orodreth, Aegnor eta Galadriel zituen. Ez zen Valinorren geratu bere aitarekin, baizik eta bere anaia Finrodekin joan zela Erdialdeko Lurraldera, Feänorrekin, Melkorren aurka zin egin baitzuen. Finroden basailua, bere anaia Aegnorrekin batera, Dorthonioneko iparraldeko maldak zaindu zituen.

Noldor guztietatik, Angrod zen Sindarren lagun handiena eta hauek gehien errespetatzen zutena, bereziki Thingolek, hainbeste, beti ondo hartua izan zela Menegrothen, Valinorreko ihesaren arrazoia eta Mandosen Maldizioa kontatzera ausartu zela. Dagor Bragollach izeneko guduan erori zen.
Mercedes-Benz Fashion Week Madrid 2017.
**Cibeles Madrid Fashion Week**, 2007 arte **Pasarela Cibeles** bezala ezagutua izan zena, Espainian moda bultzatzeko plataforma nagusia da Gaudi Pasarelarekin batera. Urtean bi aldiz ospatzen da.

2012tik aurrera, Madrilgo moda pasarelak Mercedes-Benzekin aliantza bat adostu du nazioarteko bere garapena indartuko duena, alemaniar markak babestutako munduko pasarela handien artean egongo delarik, Berlin edo New Yorkekoak bezala. Hala, espainiar pasarelari nazioartekoagoa eta garaikideagao den irudi bat emango dio, zirkuituko beste pasarela hauekin hurbilagoko harreman bat sortuko den aldi berean.

Madrilgo feria erakundea den IFEMAk. 2009ko irailak 18an 2007 arte Cibeles Pasarela izan zenaren 50. edizioa ospatu zen.

Kanpo estekak
-------------

* Web oficial

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3889367
* Commonscat Multimedia: Mercedes-Benz Fashion Week Madrid

---

 |

* Wd Datuak: Q3889367
* Commonscat Multimedia: Mercedes-Benz Fashion Week Madrid
Angolako Hirurak, ezkerretik eskuinera: Herman Wallace, Albert Woodfox eta Robert Hillary King
Louisianako Estatu Presondegiaren sarrera
**Angolako Hirurak** (ingelesez: *Angola Three*) hiru estatubatuar preso ohi dira, **Robert Hillary King**, **Albert Woodfox** eta **Herman Wallace**, Louisianako Estatu Presondegian (West Feliciana parrokia, Louisiana, AEB) bakarturik hamarkadak eman zituztenak.

Historia
--------

Robert Hillary King, Albert Woodfox eta Herman Wallace Louisianako Estatu Presondegian zeuden espetxeraturik 1970eko hamarkadaren hasieran. Afrikako esklaboek ustiatutako plantazio ohi bat zen espetxea eta, horregatik, Angola deitzen zioten eskualdean. Hirurek Pantera Beltzen Angolako Sekzioa osatu zuten. Hainbat protesta antolatu zuten, besteak beste, kartzeletako segregazioaren eta tratu txarren aurka. «Presoek euren eskubideei buruzko kontzientzia har zezaten nahi genuen», azaldu zuen gerora Kingek. AEBetako espetxe bortitzenetako bat izateko ospea zeukan Angolak: «Bortxaketa asko gertatzen ziren, eta zaindariek onartu egiten zituzten. Preso batzuek kontrolatzen zuten espetxea, haiek ziren zaintzaren zutabe nagusia».

Pantera Beltzetako kideek garesti ordaindu zuten bazterrak nahastea. 1972an kartzelako zaindari bat hilda agertu zen istilu batzuen ondoren, eta Wallaceri, Woodfoxi eta Kingi egotzi zieten hilketa. Ez zegoen froga fisikorik, eta bi lekukok baino ez zuten haien aurka hitz egin: bat itsua zen, eta besteak atzera bota zuen esandakoa. Hala ere, bakartuta egotera kondenatu zituzten. Hirurek beti defendatu zuten errugabe zirela. Hainbat erakundek eskatu zuten haiek askatzeko, tartean Amnesty Internationalek.

Robert Hillary King 2001ean errugabetu eta askatu zuten, 29 urte bakarturik eman ostean. Herman Wallaceri gibeleko minbizia topatu zioten 2013ko ekainean; urrian askatu zuten, eta handik egun gutxira hil zen. Azkenik, Albert Woodfox baldintzarik gabe askatzeko agindu zuen Louisiana estatuko epaileak 2015ean, eta haren aurka egitekoa zen hirugarren auzia bertan behera uzteko ere, «epaiketa justu bat egiteko konfiantza faltagatik». Azkenean, Woodfox 2022ko abuztuan hil zen, Covid-19 gaixotasunak eragindako osasun-arazoen ondorioz.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   Velte, Samara. *Herman Wallace: Hiltzeko askatua.*  *Berria* egunkaria, 2013ko urriak 4, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2019-05-12).
2. 1 2   Garcia, Adrian. *Albert Woodfox: 43 urte preso eta bakartuta.*  *Berria* egunkaria, 2015eko ekainak 10, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2019-05-12).

Kanpo estekak
-------------

* AEBetan 43 urte bakartuta izan duten presoa askatzeko agindu du epaileak, *Gara* egunkaria, 2015eko ekainak 10, naiz.eus
* **(Gaztelaniaz)**: Albert Woodfox heriotzaren inguruko erreportaia, naiz.eus, 2022/08/06.
* **(Ingelesez)**:Angola3.org
* **(Ingelesez)**:Robert King-en webgune ofiziala, kingsfreelines.com
**Angolako Herri Errepublika** (portugesez: *República Popular de Angola* Angolaren independentziatik, 1975ean, eta 1992 bitarteko epealdia artean duen Angolako historiaren zatia da. Mozambiken gertatu bezala, Angolan independentzia erdietsi eta estatu sozialista deklaratu zuen bere burua. Sortutako nazio berriak harreman estuak egin zituen Sobiet Batasuna, Kuba eta Mozambikerekin. MPLA alderdiak gobernatu zuen herrialdea eta alderdi bakarreko estatu marxista-leninista ezarri zuen.

UNITA izeneko oposizio taldeak gerra zibila abiarazi zuen MPLAren aurka, eta horretarako, Hego Afrikaren eta Estatu Batuen babesa izan zuen.

1991ean, MPLAk eta UNITAk bake hitzarmena sinatu zuen eta alderdi anitzeko hauteskunde sistema adostu zuten. Nahiz eta borroka gogorrak gertatu, azkenean Angolako Herri Errepublika 1992an desegin eta gaur egungo Angolako Errepublika sortu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Angola - Communist Nations

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2208280
* Commonscat Multimedia: People's Republic of Angola

---

 |

* Wd Datuak: Q2208280
* Commonscat Multimedia: People's Republic of Angola
**Harnett konderria** (ingelesez: *Harnett County*) Ipar Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Lillington da. 2010eko zentsuaren arabera 114.678 biztanle zituen, Harnett kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Harnett konderriak 1.557,37 kilometro koadro ditu. Horietatik 16,36 ura dira. Beste 1.541,01 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 73,64 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 114.678 pertsonetatik 86.066 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 12.359 dira. 23.591 beltzak edo afroamerikarrak. 991 amerikar natiboak ziren eta 126 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 983 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 202 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.719 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q497861
* Commonscat Multimedia: Harnett County, North Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147764026
* ISNI: 0000 0004 0378 4680
* LCCN: n82020142
* NARA: 10039514
* **Lekuak**
* OSM: 2528707
* TGN: 2001502

 |

* Wd Datuak: Q497861
* Commonscat Multimedia: Harnett County, North Carolina
**Angara** (buriateraz: Ангар, *Angar*; errusieraz: Ангара́) edo **Tunguska Garaia** (errusieraz: Верхняя Тунгуска, *Verkhniaïa Toungouska*) hego-ekialdeko Siberiako ibaia da, Errusiako Irkutsk oblasta eta Krasnoiarsk kraia zeharkatzen dituena. Jeniseiren eskuinaldeko ibaiadarra da. 1.779 kilometroko km luze da eta 1.040.000 km²-ko arroa drainatzen du. Baikal lakuan iturria duen ibai bakarra da.

Geografia
---------

Angara Baikal lakuan sortzen da, Listvianka herritik hurbil (Irkutsk oblasta). Erdialdeko Siberiako goi-ordokiaren hegoaldea zeharkatzen du eta, iparralderanzko norabidean, Irkutsk, Angarsk eta Bratsk hirietatik igarotzen da. Aurrerago, mendebalderantz jotzen du eta, Ilim ibaiadarrarekin batu ondoren, Jeniseira isurtzen da Strelka hiriaren ondoan.

Ibai-laster ugari ditu eta oso egokia da energia hidroelektrikoa ekoizteko. Garrantzi handiko urtegi eta indarretxe daude:

* Irkutskekoa, 1956an amaitua. 660 MWko potentzia du.
* Bratskekoa, 1964an amaitua, 5.504 km²ko urtegi batekin. 4.500 MWko potentzia du.
* Ust-Ilimskekoa, 1980an amaitua. 3.840 MWko potentzia du.

Hidrometria
-----------

Angararen emaria 1953-1999 bitartean neurtua izan da Tatarkan (ahoa baino 30 km lehenago). Gune horretan, drainatutako eremuak 1.040.000 km² ditu, ia arro osoa. Urteko batez besteko emaria 4.518 m³/s da; emari handiena maiatzean du (9.350 m³/s), elurra urtzearen ondorioz, eta txikiena azaroan (2.784 m³/s).

**Angararen batez besteko emariak (m³/s), Tatarkan neurtuak**Datuak: 1953 eta 1999 artean

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Europako toponimia fisikoa.* .
2. 1 2  Podkamennaya http://global.britannica.com/EBchecked/topic/24432/Angara-River[*Betiko hautsitako esteka*] Global.britannica.com
3. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.
4. ↑  Angara Rusnet.nl
5. ↑  Angara At Tatarka R-arcticnet.sr.unh.edu

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q162737
* Commonscat Multimedia: Angara River

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 235182195
* GND: 4313825-1
* NKC: ge117638
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q162737
* Commonscat Multimedia: Angara River
**Angel Azkarraga** (Mutriku, Gipuzkoa, 1956 - ) aitzindaria izan da Euskal Herrian manager lanean. Bere ibilbide profesionala Itoiz taldeari estu lotuta badago ere, Errobi, Ruper Ordorika, Hertzainak, Joseba Tapia,Negu Gorriak, Su Ta Gar eta beste hainbat talde ordezkatu ditu Matxitxa bere kontratazio agentziaren bidez.

Biografia
---------

Angel Azkarraga arrantzale familia batean jaio zen, eta lau anaietan zaharrena da. Gaztetatik izan du musika zaletasuna, baina beti arlo teknikoari edo antolakuntzakoari lotuta garatu du harekiko harremana. Indar Trabes plaza taldeko kideekin eta bereziki Juan Carlos Perez lotzen zuen adiskidetasunari esker, haiekin hasi zen soinu teknikari lanak egiten, eta taldeak izena aldatu eta Itoiz deitzen hasi zenean, taldearen managerra bihurtu zen. Geroztik hainbat kantari eta talderekin lan egin du, baina harreman estuena Itoizekin izan du. "Manager batek talde bakarra dauka, beste askorekin lan egin arren. Nire taldea Itoiz izan zen".

Kontratazioaren eremu profesionalean Jaime Iarritu Xoxoa diskoetxeko buruaren bidez sartu zen Azkarraga. Diskoetxeak Galdakaon zuen estudioaren azpiegitura teknikoaz arduratzeaz gain, Xoxoako zenbait talderen kontratazioa hartu zuen bere gain: Errobirena Hegoaldean -Errobi desegin ondoren, Anje Duhalderena- eta Itoiz, Izukaitz eta Ruper Ordorikarena. Lau taldeokin Matxitxa Musika Eragintza kontratazio agentzia jarri zuen abian, 1980an, Xoxoa utzi ondoren. "Garai hartan batere jorratu gabeko arloa zen management-a. Dena egiteke zegoen. Borroka ez zen neurri bateko eszenatokia eskatzea, eszenatokia egongo zela ziurtatzea baizik".

Rock kontzertuen antolakuntzan azpiegitura tekniko egokia izatea -argi eta soinu ekipoak, agertokiaren neurriak, promozioa...- eta taldeen eskubideak betetzen zirela bermatzea eta urtetik urtera hobetzen joatea izan zen Azkarragak Matxitxatik bultzatu zuen lan ildoa. Profesionalizazioa ekarri zuen rockaren management arlora, eta gero eta gehiago izan ziren Azkarragarengan konfiantza jarri zuten taldeak, puntako rock talde gehienak -Hertzainak, Kortatu, Delirium Tremens, Yassa, M-ak, Jotakie, Su Ta Gar eta Negu Gorriak, besteak beste- ordezkatzen zituen enpresa bilakatzeraino. 1995ean kontratazio agentzia beste arduradun batzuen eskuetan utzi zuen Azkarragak, eta geroztik Kuban bizi da.

Erreferentziak
--------------

* 

* Edukiaren zati bat «Angel Azkarraga» artikulutik hartua da. Artikulu hark Jon Eskisabel du egile, eta Creative Commons Aitortu-Partekatu Berdin 3.0 lizentziarekin argitaratu da Badok euskal kantagintzaren atarian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253549

 |

* Wd Datuak: Q12253549
**Amen-omen**, **ziri** edo **albiste faltsu** bat pertsona talde bati gezurra den zerbait egia dela pentsatzeko egindako saiakera da. Ingelesezko ***hoax*** terminoa ere ezaguna egin da Interneten eta bestelako medio elektronikoen bidez zabaldutako amen-omenak izendatzeko.

Iruzur batekin alderatuta, normalki biktima zehatzak dituenak, eta delitu bat helburu duena, amen-omen batek masiboki sakabanatzea du helburu, eta horretarako prentsa edo komunikabideak erabiltzen ditu. Gaur egun, Internet da horietatik ohikoena, eta foroetan, sare sozialetan eta posta elektroniko bidez egiten diren mezu-kateetan aurkitu ohi du inpakturik handiena.

Amen-omen batek ez du izaten dirua irabazteko helburua, baizik eta iritzi publikoan aldaketa bat ematekoa.

Ikus, gainera
-------------

* Albiste faltsu (Fake news)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q190084
* Commonscat Multimedia: Hoaxes

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4697342-4
* LCCN: sh2008007033
* NKC: ph470477

 |

* Wd Datuak: Q190084
* Commonscat Multimedia: Hoaxes
**Sekhemkara Amenemhat** edo **Amenemhat V.a**, Egiptoko XIII. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 1746 eta K.a. 1743 bitartean gobernatu zuena, Detlef Frankeren arabera. Bere hilobia non dagoen ez da ezagutzen.

Bere izena, *...ra (A)menemhat*, Turineko Errege Kanonaren txatal batean idatzita dago, VI,7 erregistroan, hiru urteko erregealdia izan zuela eta, hamairugarren dinastiako faraoien artean hirugarren postuan adieraziz. Bere titulatura, Horusen izena, Tronu izena eta Sa-Ra izena aipatzen zituena, Atribisen, Niloren deltan aurkitutako hilarri batean aurkitu zen.

Elefantinan, honako idazkun hau zuen harkaitz bat zegoen:


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | jainko ona, herrialde bikoitzaren jauna, zeremonien nagusia, Goi eta Behe Egiptoko erregea Sekhemkara, Ra Amenemhaten semea, Satisen maitea, Elefantinako jauna, betirako biziko dena. |  » |

Burua, soingainaren zati batekin, XIX. mendean aurkitu zen, eta Vienako Kunsthistoriches Museumean kontserbatzen da, behekaldea, idazkun identifikatiboa duena, mende bat beranduago aurkitu zen bitartean, eta Asuango museoan erakutsia dago.

Faraoi honen existentzia, egiptologoren batzuk zalantzan jartzen duten arren, elkarrengandik hain aldenduak dauden bi aurkikuntza hauek, herrialdearen iparraldetik hegoaldera gobernatzen zuela ziurtatzen dute, eta hala onartua zela.

Kim Ryholten arabera, bere oinordekoa, bere seme Ameny Qemau izan zen, Hetepibra tronura iritsi baino bi urte lehenago gobernatu zuena, teoria honen arabera, Hetepibra, Amenemhaten biloba izango litzatekeelarik, eta ez bere semea. Qemau, Dahshurretik hegoaldera lurperatua izan zen, Menfiseko nekropolietako bat, 52x52 metroko oinarria duen ia erabat suntsituta dagoen piramide batean, 1957an Charles Musesek aurkitua eta Ahmad Fakhrik industu eta aztertua.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Amenemhat Sonbef** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko XIII. dinastia | Ondorengoa**Ameny Qemau** |