recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Txinatar aza** (*Brassica rapa* subsp. *chinensis*) Brassicaceae familiako landare belarkara da, hau da, ortuetan lantzen diren belar itxurako barazkia. Nahiz eta *aza* hitza izan, berez arbi (*Brassica rapa*) azpiespezie bat da. Txinan du jatorria eta oso erabilia da txinatar sukaldaritzan eta Asiakoan oro har. Euskal Herrian eta Europan ere hasi da erabiltzen eta ekoizten azken urteetan. Hosto-mami zuri handiak, hosto berde zabalak eta pella handiak dituzte, zerbaren itxurakoak. Beste izen batzuk ere baditu: **Pak Choi**, **Paksoi** edo **Bok Choy**.

Zaporea eta erabilera sukaldaritzan
-----------------------------------

Ohiko azaren antzerako zaporea du, baina, askoz suabeagoa da. Txikoriaren, arbiaren eta azaren zaporeak gogorarazten du. Sukaldean, txikiturik, gordinik (gaztea denean bereziki), gutxi egosita, entsaladan eta gratinaturik jan daitezke. Wokean, soja saltsarekin eta anakardoekin ere oso ondo geratzen dira. Beste azen modura, zuntz, ur eta bitaminatan oso aberatsa da, kaloria gutxi dauka, asegarria da eta aldi berean liraina eta digeritzeko erraza.

Barietateak
-----------

### Pekinensis

Aza txinatarra pekinensis (*Pe tsai*)
Hosto berde eta luzeak, peziolo zuriak. Ipar Txinan kultibatzen denez, *Pe* (iparra) *tsai* (landarea) du izena. 50-60 cm-ko altuera izatera iristen da.

### Chinensis

Hasieran Linnaeusek landare hauek *Brassica chinensis* barnean sailkatu zituen. Landare hauek ez dira burubiltzen, hosto leun eta ilun berde dira (zerba baten antzekoak). Beste barietatea baino txikiagoa izaten da, ez da 40 cm-ra iristen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   «Aza asiarra» *baratzeparkea.ekogunea.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-03-03).
2. ↑   «Asiako azak, gure baratze eta platerentzat aproposak | Karabeleko» *www.karabeleko.org* (Noiz kontsultatua: 2018-03-03).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Fuchs, Liliana.  (2017-02-13). *Pak choi, la col asiática que parece una acelga: cómo usarla en la cocina.*  (Noiz kontsultatua: 2018-03-03).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Pak Choi - Juan Mari Arzak» *hogarmania.com* (Noiz kontsultatua: 2018-03-03).

Ikus, gainera
-------------

* Txinatar brokolia

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**Nutritional information
* **(Ingelesez)**Multilingual taxonomical information from the University of Melbourne
* **(Ingelesez)**How to choose, store and use pak choi from Veg Box Recipes

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q165178
* Commonscat Multimedia: Brassica rapa subsp. chinensis
* Wikispecies Espezieak: Brassica rapa subsp. chinensis

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph216305
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* GBIF: 3042702
* GRIN:
* IPNI: 953223-1
* NCBI: 93385
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: IBM8ST2F5U

 |

* Wd Datuak: Q165178
* Commonscat Multimedia: Brassica rapa subsp. chinensis
* Wikispecies Espezieak: Brassica rapa subsp. chinensis
**Lapalionjärvi aintzira** Finlandiako Kemijärvi udalerrian dagoen aintzira bat da, Enijärvi eta Javarusjärvi aintziretatik eta Javarus herrixkatik hurbil. Kemijärvi aintziren bihotzetik ateratzen diren aintzira txikitxoetako bat dugu hau, bizilagun dituen aintzirekin batera. Arrainen oparotasunagatik eta ur gardenengatik da ezaguna; izan ere, arrantzaren paradisua da eta hala nola, izokin eta perka antzeko arrain-mota ugari aurkitu daiteke bertan.

Inguruko landaredia basoen Lappi lurraldean aurkitzen diren landare ohikoak da; hala nola, azaleak, azeri-mahatsak eta urki zilarkarak.

Faunari dagokionez, igarabak edo urtxakurrak dira nagusi bertako uretan eta lehen aipaturiko izokin eta perka antzeko arrainez elikatzen dira. Altzeak, elur-oreinak eta hartz arreak dira inguruetan agertu daitezkeen ugaztun handi eta esanguratsuenak. Hegaztiei dagokienez, eskinoso abeslariak eta zapelatzak dira nagusi .

Aintziran bi uharte txiki dauzka, izoztuak gelditzen direnean mendixkatxoak diruditenak; hegoaldean dagoenak bakarri dauka izena Kämppäsaari.

Ikus, gainera
-------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Kämppäsaari uhartea
* Enijärvi aintzira
 | * Javarus herrixka
* Javarusjärvi aintzira
 | * Kemijärvi
* Kemijärvi aintzira
 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Pyhä-Luoston kansallispuisto

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261872

 |

* Wd Datuak: Q12261872


| Kemijärviko aintzira garrantzitsuenak |
| --- |
| Ala-Askanjärvi • **Enijärvi** • Irnijärvi • Javarusjärvi • JoutsijärviKalkiaisjärvi • Kalliojärvi • Katisko-Saarijärvi • **Kemijärvi**Kummunjärvi • **Kyröjärvi** • Lapalionjärvi • Misijärvi • OutijärviSaarijärvi • Saarijärvi • Siikajärvi • Suopankijärvi |
Bi gorputz astronomikoz (adib. Eguzkia eta Lurra) osatutako sistema baten potentzial grabitatorioaren kurbak, non Lagrangeren 5 puntuak erakusten diren.
**Lagrangeren puntuak** sistema orbital baten 5 posizioei deritze non objektu txiki bat, soilik grabitatearen eraginpean dagoena, teorikoki bi objektu handien artean geldikor egon daitekeen (adibidez Lurraren eta Ilargiaren artean dagoen satelite bat).

Historia
--------

Leonhard Euler matematikari eta fisikariak Lagrangeren 3 puntu kolinealak (L1, L2, L3) aurkitu zituen, Joseph Louis Lagrangek beste biak aurkitu baino urte batzuk lehenago.

1772an Lagrangek hiru gorputzen problemaren inguruko idazlana argitaratu zuen. Idazlanaren lehen atalean hiru goputzen problema orokorra aintzakotzat hartu zuen. Hortik abiatuta, bigarren atalean, orbita zirkularra duten hiru masentzat bi emaitza patroi konstante berezi frogatu zituen: kolineala eta aldekidea.

XX. mendearen hasieran asteroide troiarrak aurkitu zituzten Jupiter-Eguzkia sistemaren L4 eta L5 Lagrangeren puntuetan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q190463
* Commonscat Multimedia: Lagrange points

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 16258674h (data)
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q190463
* Commonscat Multimedia: Lagrange points
**Txitxirioa** (*Cicer arietinum*), **barbantzu** edo **garbantzu** izenaz ere ezaguna, Fabaceae familiako landare belarkara jangarria da. Era berean, Euskal Herrian asko jaten den lekalea da.

Etimologia
----------

Txitxirio hitzaren jatorria frantsesezko *chiche* da, eta azken hori latinezko *cicer* hitzetik dator. Txitxirio hitza Ipar Euskal Herrian eta Nafarroan dago hedatuen, Sakanaraino. Garbantzu eta barabantzu hitzak, berriz, espainierazko *garbanzo* hitzetik datoz, eta erabiliena da Bizkai-Gipuzkoetan.

Deskribapena
------------

*Cicer arietinum noir*Txitxirio-landarea 20-50 cm arteko altueraraino hazten da eta luma-formako hosto txikiak dauzka zurtoinaren albo bietan. Haziak zorroetan ekoizten ditu, eta zorro bakoitzak bizpahiru ale ditu. Lore zuri edo gorri urdinxkak ditu. Klima tropikal edo azpitropikaletan hazten da ondoen, 400 mm baino gehiagoko prezipitazioak dituzten eskualdeetan; klima epeletan ere haz daiteke, baina ekoizpena askoz txikiagoa da.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q81375
* Commonscat Multimedia: Cicer arietinum
* Wikispecies Espezieak: Cicer arietinum

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 122707125 (data)
* GND: 4163728-8
* LCCN: sh85025920
* AAT: 300375533
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 10215
* GEA: 6109
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 70772
* BioLib: 39937
* Dyntaxa: 223336
* EOL: 685208
* Fl. China: 200012048
* GBIF: 2947311
* GRIN:
* IPNI: 486336-1
* ITIS: 26537
* NCBI: 3827
* PlantList: ild-4318
* W3TROPICOS: 13045294
* USDA Plants: CIAR5
* VASCAN: 5704
* uBio: 454471
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 45D20ZVF41

 |

* Wd Datuak: Q81375
* Commonscat Multimedia: Cicer arietinum
* Wikispecies Espezieak: Cicer arietinum
**Tornike "Toko" Shengelia** (georgieraz: თორნიკე შენგელია; Tbilisi, 1991ko urriaren 5a) saskibaloi jokalari georgiarra da. Gaur egun, Endesa Ligako Laboral Kutxa Baskonian jokatzen du. 2,02 metro luze da eta hegal-pibota postuan jokatzen du.

Kirol-ibilbide profesionala
---------------------------

2009ko otsailaren 8an ACB Ligako talde valentziarrarekin debutatu zuen 17 urte zituenean, jokalari georgiarra pistan egon zen bederatzi minutuz. Minutu horietan zazpi puntu lortu zituen.

Eurokopako lehiaketan talde valentziarrarekin ere debutatu zuen, bi errebote harrapatu zituen lehen partidan, asistentzia bat eman zuen eta bi falta pertsonal egin zizkioten, nahiz eta berak lau falta egin. Partida hartan zazpi puntu lortu zituen.

2010eko abuztuaren 20an ACB Ligako *Power Electronics Valentzia*tik joan zen. Bere kiroletako karrera Belgikan jarraituko zuen. Minutu gehiago jokatu ahal izateko, akordio batera iritsi zen *RBC Verviers-Pepinster* talde valoniarrarekin, han jokatu zuen hurrengo sasoian utzita.

2011an, Georgiako Europako 20 urtetik azpiko B Mailan *JBS* (Jokalari Baliotsuenaren Saria) edo, ingelesez, *MVP*, izendatu zuten.

2014ko ekainaren 20an Espainiara itzuli zen eta Endesa Ligako Laboral Kutxa Baskonian sinatu zuen hiru sasoitarako.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q983599
* Commonscat Multimedia: Tornike Shengelia

---

 |

* Wd Datuak: Q983599
* Commonscat Multimedia: Tornike Shengelia
***The Good Earth*** (euskaraz: «Lur ona») Pearl S. Buckek 1931n argitaratutako liburua da. 1932n Fikzioko Pulitzer Saria eskuratu zuen eleberri hau dela eta. Bi urte horietan zehar Ameriketako Estatu Batuetako *best-seller*ra izan zen, eta 1938an Buckek Literaturako Nobel Saria irabazi izanaren arduradun nagusia da. *Sons* eta *A House Divided* eleberriekin batera trilogia bat eratzen du.

Eleberrian Lehen Mundu Gerra baino lehen familia txinatar baten bizitza dramatizatzen du. 1924-1944 arteko liburu nabarmenen artean jarri zuen Life Magazinek. 2004an Oprah Winfreyk liburua hautatu zuen bere liburu kluberako eta berriro ere *best-seller* izatera iritzi zen. 1930ko hamarkadan zehar AEBk Txina Japoniaren aurkako aliatu izaten lagundu zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1218608
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 180596409
* GND: 4744321-2
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1218608
Txoka arrunta
**Txoka** Fringillidae familiako eta *Carduelis* generoko eta bere barnean dagoen *Acanthis* azpigeneroko zenbait txori txikiren izena da. 12 cm inguru luze izaten dira. Itxuraz txantxangorriaren antzekoak dira. Burua handi samarra dute, mokoa labur, sendoa eta isatsa bi puntakoa. Kolorez arreak izaten dira, baina urte-sasoiaren eta sexu-harremanetarako aldien arabera, buru-paparrak gorri edo gorrixkak eta sabelaldea zurixka edo arre zurixka izan dezakete.

Europan, Afrikako iparraldean eta Asiako mendebaldean eta ekialdean bizi dira. Haziak eta intsektuak jaten dituzte batez ere. Txoka espezie ezagunenak hauek dira: txoka arrunta (*Acanthis* edo *Carduelis cannabina*), txoka txikia (*C.* edo *A. flammea*) eta txoka mokohoria (*C.* edo *A. flavirostris*).

Espezieak
---------

* *Carduelis cannabina*
* *Carduelis johannis*
* *Carduelis yemenensis*
* *Carduelis hornemanni*
* *Carduelis flammea*
* *Carduelis cabaret*
* *Carduelis flavirostris*

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61356936

 |

* Wd Datuak: Q61356936
**"The Galway Races"** (euskaraz "Galwayeko Zaldi Lasterketak") irlandar folk abesti bat da. Musika talde eta abeslari askok abesti honen bertsioak egin izan dituzte, beharbada horien artean esanguratsuena The Dubliners eta The Pogues dira.

* "The Galway Races" abestiaren "The Dubliners" taldearen bertsioa entzuteko sakatu hemen
* "The Clancy Brothers" abestiaren "The Dubliners" taldearen bertsioa entzuteko sakatu hemen

Hitzak
------

As I rode down to Galway town to seek for recreation  

On the seventeenth of August me mind being elevated  

There were multitudes assembled with their tickets at the station  

Me eyes began to dazzle and I'm goin' to see the races.

With your whack-fa-the-da-for-the-diddle-ee-iddle-day. (Bis)

There were passengers from Limerick and passengers from Nenagh  

And passengers from Dublin and sportsmen from Tipperary  

There were passengers from Kerry, and all quarters of our nation  

And our member, Mr. Hearst, for to join the Galway Blazers.

With your whack-fa-the-da-for-the-diddle-ee-iddle-day. (Bis)

There were multitudes from Aran, and members from New Quay Shore  

Boys from Connemara and the Claire unmarried maidens  

There were people from Cork city who were loyal, true and faithful;  

Who brought home the Fenian prisoners from diverse foreign nations.

With your whack-fa-the-da-for-the-diddle-ee-iddle-day. (Bis)

It's there you'll see confectioners with sugarsticks and dainties  

The lozenges and oranges, the lemonade and raisins!  

The gingerbread and spices to accommodate the ladies  

And a big crubeen for thruppence to be pickin' while you're able.

With your whack-fa-the-da-for-the-diddle-ee-iddle-day. (Bis)

It's there you'll see the gamblers, the thimbles and the garters  

And the spotting Wheel of Fortune with the four and twenty quarters  

There was others without scruple pelting wattles at poor Maggy  

And her father well-contented and he lookin' at his daughter.

With your whack-fa-the-da-for-the-diddle-ee-iddle-day. (Bis)

It's there you'll see the pipers and the fiddlers competing  

The nimble footed dancers a-tripping over the daisies  

There were others crying cigars and lights and bills for all the races  

With the colors of the jockeys and the prize and horses' ages.

With your whack-fa-the-da-for-the-diddle-ee-iddle-day. (Bis)

It's there you'll see the jockeys and they're mounted out so stately  

The pink, the blue, the orange, and green, the emblem of our nation  

When the bell was rung for starting, all the horses seemed impatient  

I thought they never stood on ground their speed was so amazing.

With your whack-fa-the-da-for-the-diddle-ee-iddle-day. (Bis)

There was half a million people there from all denominations  

The Catholic, the Protestant, the Jew, and Presbyterian  

There was yet no animosity, no matter what persuasion  

But failte and hospitality inducin' fresh acquaintance.

With your whack-fa-the-da-for-the-diddle-ee-iddle-day. (Bis)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7735659

 |

* Wd Datuak: Q7735659
**Tosta Banda** nazioarteko folk musika talde bat da, 2016an sortutakoa. Eskozia, Gales, Frisia, Galizia, Irlanda, Euskadi eta Kornualleseko musikari eta kantariz osatua dago. Tosta Banda-ren musika-zuzendaria Mixel Ducau da, eta zuzendari artistikoa Igor Otxoa. Bere lehen albuma, *Tosta*, Donostiako Elkar estudioan grabatu zen.

TOSTA kontzertu/ikuskizunean TOSTA BANDAko 10 musikari eta abeslarik hartzen dute parte. Guzti hauek haien kalitate eta beraien kultura eta herrialdeetan erreferente izateagatik izan dira aukeratuak: Eskozian, Galizian, Frisian, Irlandan, Galesen, Kornuallesen eta Euskal Herrian.

Dantza eta musika Kornualleseko dantzari keltiar baten eta gonbidatu berezi gisa KUKAI Dantza Konpainiako bi dantzarien eskutik uztartzen dira.

Haiek guztiek amankomunean dute kultura txikietako kide izatea, hizkuntza gutxituak hitzegitea eta internazional mailan ezagunak diren musika tradizio aberatsak izatea. Gainera beraien sustraiak partekatu eta elkarrekin lan egiteko gogoan ere bat egiten dute.

Lehen aldia da kultura hauetako instrumentu, erritmo, kantu, estilo eta dantzak elkartzen direla modu gaurkotu batean sustrai hauetako kantak berrasmatu eta berrinterpretatzeko. Ikuskizunean kanta hauek Kukairen euskal dantza garaikidea eta kultura keltiarreko dantzak ere gehitzen zaizkio.

Txikitasunaren eta dibertsitatearen garrantzia bistarazten duen kontzertu-ikuskizun originala, musika eta dantza mailan indartsua eta eszenikoki zaindua. Luis Enrique Mejia Godoyren abestiak dioen bezala: "… jakin baitakite txikiak izanik ere... elkarrekin sumendia garela!"

Taldekideak
-----------

* Gales: Gwilym Bowen Rhys: ahotsa, gitarra akustikoa eta mandolina
* Galizia: Mónica de Nut: ahotsa eta pandeireta
* Irlanda: Caoimhín Ó Fearghail: ahotsa, bouzouki eta flautak
* Kornualles: Bec Applebee: ahotsa eta perkusioa
* Eskozia: Rona Wilkie: ahotsa eta fiddle
* Frisia: Marit Talens: ahotsa eta perkusioa
* Euskal Herria: Mixel Ducau: alboka, ttun ttun, klarinete, saxofoi eta gitarra akustikoa
* Euskal Herria: Iñigo Egia: perkusioa
* Euskal Herria: Mikel Ugarte: txalaparta
* Euskal Herria: Ixi Jauregi: ahotsa, txalaparta eta pandero

Kanpo estekak
-------------

* Tosta Banda webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q29842065

 |

* Wd Datuak: Q29842065
**Malores Etxeberria** (Zaldibia, 1957) irakasle eta udal euskara-teknikaria da, 1990-2020 tartean Hernaniko udal administrazioan euskararen erabilera zabaltzeko lan handia egin duena.

Bizialdia
---------

Beti ibili izan da euskararen munduan. Hamar urte zeramatzan helduen euskalduntzean, AEK-n lehenik eta Ilazki euskaltegian gero. Asko gustatzen zitzaion. Baina 1990ean, euskara zerbitzuak udaletan sortzen hasi zirenean, Hernaniko udaletxean hasi zen lanean, Hernanira joan zen bizi izatera eta bizi ere.

1990ean hasi zenean udalean dena erdaraz sortzen zen, gauza gutxi batzuk ezik itzuli eta bi zutabetan moldatzen zirenak. Udalak erabat funtzionatzen zuen gaztelaniaz, nahiz eta baziren politikari euskaldunak. Herri Batasuna zegoen alkatetzan eta udal-gobernuan, baina euskara ez zen bizi batere. **Malores Etxeberria** teknikari sartzean euskara zerbitzua sortu zuten administrari batek, itzultzaile batek eta Malores teknikari berriarekin berarekin. Orduan hasitakoari esker lorpen handiak izan ziren, 30 urte geroago euskara hutsean funtzionatzera heldu zen udalaren administrazioa.

Hala ere, 2022an, **Malores** ez zegoen pozik herri mailan egiten zen euskararen erabilerarekin, aurrerago joango zela uste zuen hasieran. Gauza asko egin zen 1990-2020 tartean, baina beraren iritziz herria urrun zegoen 2020an hasieran nahi zutenetik edo espero zutenetik. Kezka hori buruan eta toki askotan euskara bidegurutzean zegoela entzuten zenean, Hernaniko Euskara Zerbitzuan gogoeta bat ireki zuten. Txosten mamitsu bat argitaratu zuen Hernaniko Udalak, Aztiker ikerguneak lagunduta. E*uskararen normalizazioa Hernanin, nola egin aurrera, 2021*.

Galdetu zuten ea nondik jo behar zuten aurrera, ez baitzekiten ondo erantzuten. Gauza askorekin esperimentatu zen lehenago, batzuk ongi atera ziren, beste batzuk gaizki, Nondik jo behar zen? Zer esan behar zuten? Zein diskurtso erabili? Edozerk balio zuen? Dena zegoen ongi? Nora iritsi nahi zuten? Zer behar zuen euskarak irauteko, bizirauteko? Eta horri normalizazioa deituko zioten? Elebitasuna? Hizkuntz berdintasuna? Non egon behar zuten ez desagertzeko?

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Arbelaitz Mitxelena, Lander.  (2022-08-02). «"Euskaltzaleok ez baditugu pilak jartzen, ez gara egungo diskurtso 'light'-etik pasako"» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2022-08-04).
2. ↑     *Euskararen normalizazioa Hernanin, nola egin aurrera, 2021.*  Hernaniko udala.
3. ↑    «Euskeraren normalizazioari buruzko prozesua aurkeztu zuten Udalak eta Aztikerrek, hilaren 10ean - Hernani» *Kronika.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-08-05).

Kanpo estekak
-------------

* *Euskararen normalizazioa Hernanin, nola egin aurrera, 2021.* Hernaniko udala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113446926

 |

* Wd Datuak: Q113446926
**Madame Charpentierren erretratua** (frantsesez: *Madame Georges Charpentier*) Pierre-Auguste Renoir margolari frantziarraren margolanik ezagunenetako bat da. Olioa oihal gainean izeneko teknikarekin egina dago. 46,5 zentimetro luze eta 38 zentimetro zabal ditu. 1876 eta 1877 bitartean margotu zen. Galerie nationale du Jeu de Paume izeneko museoan egon zen, eta, gaur egun, Orsay Museoan dago, Parisen, Frantzian.

Erretratu hau, oraindik, inpresionismoaren barnean dago. Beste margolan handiago baten prestaketa-margolana da, **Madame Charpentier eta bere seme-alabak** izenekoa, New Yorkeko Arte Museo Metropoliarrean dagoena. Kasu honetan, erretratuan agertzen den pertsona, orban zuri bat da atzealde beltz baten gainean, non lorez apaindutako gortinak erdikusi daitezkeen. Bera, bere ezkerrerantz itzultzen da, alde horretan dagoen norbaiten elkarrizketa entzuten ariko balitz bezala. Protagonista, Georges Charpentierren emaztea zen, musika editore ospetsua, bere geletan, politikari, intelektual eta artisten biltzarrak ospatzen zirelarik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11702934
* Commonscat Multimedia: Madame Georges Charpentier (1876-1877) by Pierre-Auguste Renoir in the Musée d'Orsay

---

 |

* Wd Datuak: Q11702934
* Commonscat Multimedia: Madame Georges Charpentier (1876-1877) by Pierre-Auguste Renoir in the Musée d'Orsay
**Luce konderria** (ingelesez: *Luce County*) Michiganko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Newberry da. 2010eko zentsuaren arabera 6.631 biztanle zituen, Luce kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Luce konderriak 4.953,32 kilometro koadro ditu. Horietatik 2.624,72 ura dira. Beste 2.328,6 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,34 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 6.631 pertsonetatik 5.357 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 82 dira. 735 beltzak edo afroamerikarrak. 325 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 17 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 196 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490649
* Commonscat Multimedia: Luce County, Michigan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133702687
* LCCN: n81097142
* **Lekuak**
* OSM: 1898721
* TGN: 2000972

 |

* Wd Datuak: Q490649
* Commonscat Multimedia: Luce County, Michigan
*Ez nahasi Club Baloncesto Lucentum Alicante saskibaloi-taldearekin*.
**Lucentum** ibero-erromatar hiria izan zen, El Tossal de Manises izeneko eremuan, gaur egungo Alacanten zegoena.

Historia
--------

Lucentum hiriaren jatorria K.a. IV. mendean dago. Lehen biztanleak kontestaniar herriko iberiarrak ziren, eta harreman komertzial eta kultural estuak zituzten greziarrekin zein feniziarrekin. Penintsulako hegoaldeko kultura tartesiarrekin ere harremanak zituzten. Elkar-truke kultural horiek guztiek berezko ezaugarriak zituen kultura bat sortu zuten, Plinio Zaharra edo Estrabon bezalako historialari erromatarrek «Kontestania» deitu zutena. Uste denez, greziarrek «Akra Leuke» (antzinako grezieraz: Λευκῆ Ἂκρα, *Akra Leukḗ* esaten zioten hiri bera izan zen.

Kartago Bigarren Gerra Punikoa baino lehen eta bitartean penintsulan sartu zenean, hiriak gaur egun bere hondakinetan ikus daitekeen eragin arkitektoniko kartagotarra jaso zuen. Hauek jada existitzen den hiriaren gainean eraikitzean, Lucentumgo hondakin iberiarrak ia ez dira existitzen (hiria inguratzen zuen harresiaren zati batzuk izan ezik). Erromatarrek hiriari «Lucentum» izena eman zioten, Publio Kornelio Eszipionek Sortaldea konkistatu ondoren, eta gaur egun multzo historikoa osatzen duenaren hondar gehienak eraiki zituzten. Erromatar hiri guztiek bezala, Lucentum termaz, tenpluz, foroz, estoldaz eta abarrez hornitua izan zen.

Hiriaren urrezko aroa k.a. eta k.o. I. mendeen artean izan zen. Mende honen amaieran gainbehera handian sartu zen eta k.o. II. eta III. mendean ia erabat hustua izan zen. Gainbehera horren arrazoi nagusia ondoko Ilici hirian zegoen (egungo Elx), zeinak, lehorrez eta itsasoz hobeto komunikaturik, Lucentum hiriari garrantzi komertzial eta estrategikoa kendu zion. Hainbesteraino iritsi zen hiriaren gainbehera, non erabat abandonatua izan zen, eta, ondoren, hilerri musulman bat eraiki zuten haren gainean, X. edo XI. mendean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Historia.*  in: *Gran Enciclopedia Temática de la Comunidad Valenciana*. Prensa Valenciana.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3555926
* Commonscat Multimedia: Lucentum

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 172171813
* SUDOC: 027351688
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 22235

 |

* Wd Datuak: Q3555926
* Commonscat Multimedia: Lucentum
**Trousdale konderria** (ingelesez: *Trousdale County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Hartsville da. 2010eko zentsuaren arabera 7.870 biztanle zituen, Trousdale kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Trousdale konderriak 302,1 kilometro koadro ditu. Horietatik 6,35 ura dira. Beste 295,76 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 26,05 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 7.870 pertsonetatik 6.959 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 198 dira. 748 beltzak edo afroamerikarrak. 23 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 18 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 118 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Trousdale County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q501939
* Commonscat Multimedia: Trousdale County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 140745736
* ISNI: 0000 0004 0442 7634
* LCCN: n82132474
* **Lekuak**
* OSM: 1848203
* TGN: 2001921

 |

* Wd Datuak: Q501939
* Commonscat Multimedia: Trousdale County, Tennessee
**Tumblr**|  |
| URL helbidea |  |
| Komertziala? | Bai |
| Webgune mota | Microblogging, tumblelog |
| Erabiltzailea erregistratzea | Bai |
| Hizkuntza(k) | Hizkuntza anitzekoa |
| Jabea | Yahoo! |
| Egilea | David Karp |
| Argitalpen data | 2007ko otsaila |
| Egoera | Aktiboa |

**Tumblr** microblogging zerbitzu bat da, testuak, argazkiak, bideoak, loturak, aipuak eta audioak tumblelog eran elkarbanatzeko aukera ematen duena. Bere egoitza nagusia Manhattanen (New York, AEB) dago, eta David Karp-ek sortu zuen 2007an. Erabiltzaileek gainontzeko erabiltzaileak "jarrai" (follow) ditzakete euren sarrerekin batera besteenak ere ager daitezen, edo euren blogak pribatu egin, beraz, Tumblr sare soziala dela esan daiteke. Webguneak bere erabilerraztasuna eta pertsonalizazio aukerak nabarmentzen ditu. Erraz pertsonaliza daiteke, eta gai ugari eskaintzen ditu, baita musika-erreproduzitzailea jartzea ere, HTML eta Javascript kodigoak baimentzen baititu.

2011 erdialdera Tumblrek bere aurkari WordPress.com-ek baino blog gehiago zituen. 2012ko otsailean 46,2 milioi blog baino gehiago zituen.

2013ko maiatzaren 20an Yahoo!-k 1.100 milioi dolarren truke erosi zuen Tumblr. Akordioa 2013ko ekainaren 20an itxi zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q384060
* Commonscat Multimedia: Tumblr

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 176782399
* LCCN: n2010042642
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q384060
* Commonscat Multimedia: Tumblr
***Laranjak eta limoiak*** (espainieraz *Naranjas y limones*) Julio Romero de Torres margolari andaluziarraren margolan sinbolista da. 1927an sortu zuen eta gaur egun Kordobako Julio Romero de Torres Museoan erakusten da.

Deskribapena
------------

Neska gazte batek, gerritik gora biluzik, bost laranja erakusten ditu, eskuen eta besoen artean. Laranjen artean bere bi bular ikusten dira, "limoiak" alegia. Gona gorputzean itsatsita dago, neskaren formak erakusten. Emakumea ikusleari begira dago. Fisikoki, egilearen obran ohikoa izan zenez, Andaluziako neska da, beltzarana. Modeloaren atzean laranjondo txiki bat ikus dezakegu, laranjaz beteta; baita pieza arkeologiko batzuk. Neurri batean margolana izadi hil izango balitz bezala dago azalduta. Margolanaren atzealdean marroi kolorea da nagusi; argia neskaren gorputza adierazten du, hondo horren gainean azpimarratuta. Garaian obra hau probokazio gisa izan zen hartuta.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Margolanari buruzko komentarioa Julio Romero de Torres Museoaren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16610778

 |

* Wd Datuak: Q16610778
**Txekiako Errepublikako Liburutegi Nazionala** (txekieraz: *Národní knihovna České republiky*) Pragan dagoen Txekiako liburutegi nagusia eta zaharrena da. Kultura Ministerioaren menpe dago. Fondoetan ia zazpi milioi dokumentu ditu eta urtero 70.000 ale berri jasotzen ditu. Liburutegia Pragako Clementinumen dago egokituta, hiriaren alde historikoan.

Historia
--------

XIII. mendean Praga hiriaren alde historikoan, dominikarren monastegian, *Studium generale* eskola sortu zen. XIV. mendean eskola eta bere liburutegia *Univerzita Karlova* delakoarekin bildu zen (Pragako Unibertsitate Karoldarra). Pragako unibertsitatea ere XIII. mendean sortua zen eta liburutegi desberdinak zituen. 1556an jesuita talde batek monastegiaren gainean barnetegi bat eraiki zuen, Clementinuma. 1622an jesuitek Pragako unibertsitatearen kudeaketa eskuratu zuten, bertako haren liburutegi guztiena. Orduan, liburutegi horiek guztiak Clementinumen bildu zituzten.

1773an, jesuitak kanporatuak izan ziren eta unibertsitatea estatuko instituzio bihurtu zen eta haren liburutegia, Maria Teresa I.a Austriakoaren aginduz, Inperioko liburutegi izendatu zuten.

1918an liburutegiaren kontrola Txekoslovakia berriaren esku gelditu zen. 1924an *Slovanská knihovna* (Liburutegi eslabarra) sortu zen, 1929tik Clementinumera igaro zena hau ere. Gaur egun han darrai, Liburutegi Nazionalaren esparru autonomo moduan.

1935ean liburutegiak izenez aldatu zuen, *Národní a univerzitní knihovna*, hau da Liburutegi Nazionala eta Unibertsitarioa. Halaber, publikazio berri guztiek ale batzuk derrigorrez liburutegiari eman beharreko agindua kaleratu zen. 1939an, Alemaniaren okupazioaren ondorioz, unibertsitateak itxi egin ziren baina liburutegiak 1941 arte martxan jarraitu zuen.

1990ean gaur egun den izena jaso zuen liburutegiak. 2005eko irailean Unescok ematen duen Jikji Munduko Memoria saria jaso zuen; lehendabiziko instituzioa izan zen sari hori jasotzen, saria 2004an sortu baitzen. 2012tik Hostivař auzunean eraikin erantsi bat du.

Clementinum irakurketa gela zaharra.

Ikus, gainera
-------------

* Clementinum
* Pragako Unibertsitate Karolinoa

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo loturak
-------------

* Liburutegiaren webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Txekiako Errepublikako Liburutegi Nazionala*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1967876
* Commonscat Multimedia: National Library of the Czech Republic

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 265219579
* ISNI: 0000 0001 1956 5296
* GND: 5245820-9
* NKC: kn20010709069
* SUDOC: 13149466X
* Libraries.org: 3385

 |

* Wd Datuak: Q1967876
* Commonscat Multimedia: National Library of the Czech Republic
**Manixtuxu** akadiar dinastiako Sumerreko hirugarren erregea izan zen. Sargon Akadekoaren semea eta bere aurreko izan zen Rimushen anaia zen, hau hil ondoren gobernatu zuelarik, K.a. XXIII. mende inguruan.

Bere erregealdian, bere aitarenaren amaieran agertu zen matxinada orokor egoerak jarraitu zuen, bere anaiak gogor aurre egin ziona. Manishtushuren erregealdiak, bere anaiarenarekin nahiko antzekotasun izan zuen, berak ere matxinada horiei aurre egin behar izan baitzien, horien artean, Inperioko ekialdeko eta iparraldeko herrienak nabarmentzen direlarik. Urte hauetan aipatzen da, lehen aldiz, hurriten mehatxua.

Ezaguna da Persiar golkoan aurrera eraman zuen kanpaina bat, baita bere zerbitzariei lurrak eman izana ere.

Azkenik, eraila hil zen, bere anaia bezala. Bere oinordekoa, bere seme Naram-Sim izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2014-03-28). (PDF) *175. araua: Antzinateko pertsona-izenak eta izen mitologikoak (I): Mesopotamia, Mediako Inperioa, Akemenestar Inperioa eta Lidia.*  Bilbo, 3 or..

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Rimush** | **Sumerreko erregea**K.a. XXIII. mendea | Ondorengoa**Naram-Sim** |
**Torden** (ingelesezko eta nazioarteko hedapenean ***Mortal*** izenarekin zabaldua, euskaraz *Hilkor)* André Øvredal-ek zuzendutako 2020ko film norvegiarra da. Mitologia nordikoan inspiratutako fantasiazko filma da.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Eric izeneko gazte estatubatuar hasieran azaldu gabeko egoeran dago, Norvegiako natura basatian ezkutatuta. Paraje horretan nahigabe nerabe bat hiltzen du eta ondoren atxilotu egiten dute. Galdeketa egiteaz gain, Christine psikologo gaztea ezagutuko du atxiloaldean. Psikologioak Erici sinesten dio eta gizonarekiko sinpatia sentitzen du, eta deskubrituko du arbaso eskandinabiarrak dituela Ericek, eta haiengandik akaso botere moduko batzuk jaso dituela oinordetzan. AEBetako enbaxadak Ericen estradizioa eskatzen duenean, Christinek ihes egiten lagunduko dio. Norvegiako agintariak ere haren bila ari dira orain. Ericek azkenean benetan zer den deskubrituko du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    via Open Data Euskadi, cc-by-sa. «Torden» *AZpiTituluak.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-09-15).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65940913

 |

* Wd Datuak: Q65940913
*Artikulu hau elaberria buruzkoa da; filma gaitzat duena beste hau da: «Tiempo de silencio (filma)»*

***Tiempo de silencio*** 1962an Luis Martín-Santosek idatzitako eleberria da. XX. mendean gaztelaniaz idatzitako eleberri nagusienetariko bat da. Bilbea sinplea izan arren, estilo abanguardista du.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

1940ko hamarkadan, Madrilen, Pedro doktoreak minbiziaren aurkako ikerketa-zentro batean lan egiten du. Arratoiak behar eta, Amador laguntzailearen bitartez, txabola batean bizi den Muecasi eskatuko dizkio.

Filma
-----

1986an izen bereko izenburupean, Vicente Aranda zuzendari espainiarrak zinemara eraman zuen, Imanol Arias aktorea paper nagusian.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Herráez, Miguel.  (1997). *La novela española y sus rupturas, a treinta y cinco años del inicio del Boom Latinoamericano.* .
2. ↑   Buckley, Ramón.  (1973). *Problemas formales de la novela española contemporánea.*  Bartzelona: Península, 207 or. ISBN 84-297-0914-2..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3311083

 |

* Wd Datuak: Q3311083
**Lurrik Gabekoen Mugimendua** (portugesez: *Movimento dos Trabalhadores Rurais Sem Terra* edo **MST**) Brasilgo lurrik gabeko landa langileen mugimendua. Bere sustatzaile asko CPT (Comissão Pastoral da Terra) apaiz ezkertiarrak, askapenerako teologiaren inguruan izan ziren eta ekoizpen gabeko latifundioak landa langileen artean banatzea zuten helburu.

Aurrekariak
-----------

XIX. mendean esklabuak matxinatu eta kilomboaak soru zituzten.Nekazaritza familiarrera itzultzeko landa eremuak. Nagusi esanguretsuena Zumbi Dos Palmares izan zen. Antonio Conseleirok zuzendutako matxinadak 25.000 pertsona okupatutako lur batean gizarte igualitario eta demokratiko bat sortzeko 1897ko Urriko sarraskiak deuseztatu zuen asmo hau. Nekazal elkarteek lur okupazioak antolatu zituzten Brasilgo Ipar-Ekialdean.

Historia
--------

MSTa 1970-85eko epean diktadura militarrean eman ziren lur arlo handiak esku gutxitan gelditu ziren, eta hau landa eremuko biztanleen pobreziarekin batera lurrak okupatzen hasi ziren. Organizazioan, laguntza handia izan zuten eliza katolikoko talde aurrerakoien aldetik, Brasilgo estatu ezberdinetan ematen ziren mugimendu ezberdinen arteko batasuna emanez.
Era honetan MSTa nazio mailan sortzea erabaki zen 1985ean Curitiban egindako kongresuan, Brasil osoko 1500 delegatuen parte hartzearekin.

Hezkuntza
---------

Lurrik gabeko nekazariek 1800 eskola inguru sortu dituzte 160 000 haurrentzat eta 3900 irakaslek zazpi unibertsitate publikotan formakuntza jaso dute. Halaber helduen alfabetizazio kanpaina bereziak dituzte martxan.
eskola hauetan Paulo Freire askapenerako teologiako apaizaren doktrinak jartzen dituzte praktikan, elkartasunean eta ingurumenaren zaintzan hezten dituzte haurrak.

Egitura
-------

* MSTa edozein alderdi politikoengandik eta elizarengandik independentea da.
* Buruzagitza emakume eta gizonen arteko parekotasuna dago %50ean

Ekintzak
--------

Gaur egun, MSTak 1,5 miloi pertsona (300.00 familia) asentamenduetan biltzen ditu eta beste 150.000 oraindik kanpamentuetan daude.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Berria. [#5246 *Estilo Liburua.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q852277
* Commonscat Multimedia: Movimento dos Trabalhadores Rurais Sem Terra

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153692683
* BNE: XX226808
* BNF: 12465469n (data)
* GND: 6066823-4
* LCCN: n86148374
* SUDOC: 033837759
* BIBSYS: 49255
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q852277
* Commonscat Multimedia: Movimento dos Trabalhadores Rurais Sem Terra
*Artikulu hau Lidiako hiriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Magnesia».*
Peloperen tronua
**Magnesia Sipilokoa** (latinez: *Magnesia ad Sipylum*; antzinako grezieraz: Μαγνησία ὑπὸ Σιπύλῳ) Lidiako hiri bat izan zen, Esmirnatik 65 bat kilometrotara kokatua, Sipilo (Sipylum) mendiaren ipar-mendebaldeko oinean eta Hermo ibaiaren (gaur Gediz) hegoaldean. Joniako bere homonimoa bezala, ustez Tesaliako Magnesia hiriak sortutakoa da. Gaur egun Manisa hirian dago, Turkian.

Hiri honen entzutea batez ere bere harresiaren aurrean izan zen gudu garrantzizko bati zor zaio: K. a. 190. urtean, Luzio Kornelio Eszipion Erromako kontsulak zuzentzen zuen erromatar armada eta Antioko III.a Handiaren artean izan zenari, non Seleukotar Inperioaren erregea garaitu eta Anatoliako jabetzak galdu zituen. Hiria berehala erromatarrei errenditu zitzaien.

Erromatarren azpian hiri garrantzizko bat izan zen. Tiberioren erreinaldian lurrikara batek suntsitu zuen, baina enperadoreak berak diruz lagundu zuen haren berritzea.

Bazuen oraindik halako garrantzi bat V. mendean eta Bizantziar Inperioan zehar badago haren aipurik.

Asia Txikiko parte hartan Otomandar Inperioaren azpian aberats izaten jarraitu zuen hiri gutxietako bat izan zen. Sultan turkiarren aldi baterako egoitza izan zen.

Antzinateko aztarnarik ospetsuena Niobe Sipiloskoa da (*Suratlu Tash*), mendiaren inguruan kokatua, hiritik 6 bat kilometrotara. Irudi eseri erraldoi bat da, arroka-hobi batean ebakia, jatorri hititakoa, agian Pausaniasek "jainkoen Amaren estatuarik zaharrena" zeritzona, Broteas Tantaloren semeak zizelkatua, eta Homerok kantatua. Honetatik gertu hiri zahar baten aztarna asko daude, eta kilometro bat ekialderago beste estatua bat dago, agian Pausaniasek Peloperen tronua zeritzona. Iturri beroak ere badaude, eta Apoloren harpe sakratu bat.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q920866
* Commonscat Multimedia: Magnesia ad Sipylum

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 21172

 |

* Wd Datuak: Q920866
* Commonscat Multimedia: Magnesia ad Sipylum

38°36′47″N 27°25′33″E﻿ / ﻿38.61306°N 27.42583°E﻿ / 38.61306; 27.42583
**Lurrikara argia** edo **EQL** (ingelesez, *earthquake light*) lurrikara bat gertatzen ari den bitartean edo lurrikara gertatu baino minutu batzuk lehenago ortzian agertzen diren argi batzuk dira. Kasu batzuetan, lurrikararen ondoren eta baita sumendien aktibitatearekin batera ikusi dira ere (2011an, Japoniako Sakurajima sumendian esaterako).

Ezaugarriak
-----------

Haien itxura aurora borealen antzekoa da eta kolorea gehienetan zuria edo urdinxka, baina batzuetan kolore gehiagodunen lekukotza badaukagu ere. Argi hauen iraupena segundo batzuetatik hamar bat minuturainokoa izan daiteke eta lurrikararen epizentrotik distantzia handietara ikusgai izaten dira: 100 Km eta 400 Km-ko distantzietara ere, adibidez.

Zer diren eta zergatik gertatzen diren inork ez daki oso ziur, zalantzarik gabe. Teoria anitz daude, baina haietako bat ere ez da guztiz ziurra.

Lekukotzak
----------

Haiei buruzko lekukotza K. a. IV. mendetik daukagu, eta XIX. mendeko nahiz XX. mendearen hasierako lurrikara esanguratsu askotan ikusi izan zirela heldu bazaigu ere, 1.965-67 artean Japonian gertatutako lurrikaretan argazkiak atera zizkioten arte, zientzia gizonek ez zuten fenomenoa aintzat hartu.

Ordutik sarritan ikusiak izan dira eta argazki nahiz bideoan grabatuak izan dira, hala nola, 2007an Peruko lurrikaran, 2009an L'Aquilan edo 2010ean Txilen.

Hortaz, zientzia gizonek badakite (ondo jakin ere) fenomenoa existitzen dela, baina ez dakite zerk edota nola eragiten duen. Teoria anitz daude honen inguruan, baina haietako bat ere ez da erabat ziurra.

Hauetako teoria batek dioenez lurzoruak kuartzo ugari daukanean, estres sismikoak piezoelektrizitatea eragiten du, alegia, harkaitzak elektrikoki kargatzen ditu eta honek eremu magnetikoak eragiten ditu argiak sorrarazten dituena.

Beste batek dio, estres sismikoak lurraren eremu magnetikoa edota ionosfera puskatzen dituela eta honek aurora borealaren antzeko distirak eragiten dituela.

Beste batzuen ustez, lurzoruak lurrikararekin gasak erauzten ditu atmosferara eta gas hauek erreakzio elektrikoak sorrarazten dituzte atmosferan.

Azkenik beste teoria batek zera dio, lurzoruak kuartzo asko daukanean eta lurrikarak astintzen duenean distira egiten duela eta distira ortzian islatzen dela.

Teoria hauetako bat ere ez da esperimentalki frogatua izan oraindik eta, hortaz, ez da erabat ziurra. Gainera, fenomeno hau lurrikara batzuetan soilik gertatzeak ikerketa eta azalpena zailago bihurtzen ditu, eta zalantza gehiago sortzen ere.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  
IBON LARRAZABAL, «Lurrikara argiak», *Argia*, 2014-12-14, CC-BY-SA lizentzia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1348952

 |

* Wd Datuak: Q1348952
|  |
| --- |
| **Mizenas eta TirintoArkeologia Guneak**1 **UNESCOren gizateriaren ondarea** |
| 
Tirintoko akropolia |
| **Mota** | Kulturala |
| **Irizpideak** | i, ii, iii, iv, vi |
| **Erreferentzia** | 941 |
| **Kokalekua** |  Grezia |
| **Eskualdea2** | Europa eta Ipar Amerika |
| **Izen ematea** | 1999 (XXIII. bilkura) |
| 1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) 2 UNESCOren sailkapena |

Tirintoko oinplanoa
**Tirinto** (antzinako grezieraz *Τίρυνς* eta gaur egungo grezieraz *Τίρυνθα*) mizenastar aztarnategi arkeologiko bat da, Argolidako nomos greziarrean, Peloponesoko penintsulan, Naupliatik kilometro batzuk iparraldera.

Tirinto, muino baten gainean zegoen gotorleku bat izan zen, duela zazpi mila urte baino gehiago okupatua izan zena, Brontze Aroaren hasieratik. Bere gorengo maila K.a. 1400 eta K.a. 1200 artean lortu zuen. Bere elementu nabarmenenak bere jauregia, tunelak eta harresi erraldoiak izan ziren, batez ere azken hauek, hiriari, *Tirinto harresi handiena* homeroar epitetoa eman baitzioten. Antzinatean, hiria Herkulesi buruzko mitologiarekin lotu zen. Iturri batzuek hemen kokatzen dute heroiaren jaiolekua.

Tirintoko jauregiaren megaron ospetsuak, atondo zabal bat du, gela nagusia, non, eskuineko hormaren hondoan tronua egon zen, eta erdialdean tximinia bat ere bazuen, zurezko lau zutaberekin inguratua, mizenastar estilokoak, sabaiarentzako euskarri bezala balio zutenak.

Tokia gainbehera etorri zen zibilizazio mizenastarraren amaierarekin batera, eta erabat ahaztua geratu zen denboraren igaroan. Pausaniasek K.a. II. mendean bisitatu zuen. Heinrich Schliemannek industu zuen 1884-1885ean, eta gaur egun, gaur egungo indusketak egiten dira bertan.

Tirinto, Gizateriaren Ondarearen Paisaia Kultural bezala izendatua izan zen 1999an. Tokiko bisitariek kokapenaren tokirik garaiena asfaltatua izan dela ikus dezakete, neurri batean, gotorleku itxura emanez, eta beste neurri batean, heliportu itxura.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2006-1-27). *Antzinateko hirien euskarazko izenak.* .

Ikus, gainera
-------------

* Zibilizazio mizenastarra
* Arkitektura mizenastarra

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q217379
* Commonscat Multimedia: Tiryns

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 242988230
* BNF: 119336794 (data)
* GND: 4060216-3
* LCCN: sh91006054
* NKC: ge131174
* SUDOC: 027254143
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 22611
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 941-002

 |

* Wd Datuak: Q217379
* Commonscat Multimedia: Tiryns


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Grezia | Gizateriaren Ondarea Grezian | Grezia |
| Atenasko Akropolia • Vergina • Korfu • Delos • Delfos • Epidauro • Mizenas eta Tirinto • Mistra • Olinpia • San Juan Teologoaren monasterioa eta Apokalipsiaren leizea • Dfniko monasterioa • Hosios Loukas • Nea Moni • Meteora • Athos mendia • Tesalonikako paleokristau eta bizantziar monumentuak • Pitagoreion eta Samosko Heraion • Rodasko hiri zaharra • Bassae |
**Tirion** (Kôr-Tirion ere deitua), Tolkienen legendarium ospetsuan, elfoek Ardan eraikitako lehen hiria da, Eldamar badiatik gertu kokatua, Amanen.

Tirion, **Túna Muinoa**n kokatua zegoen, Calaciryaren haranean, Pelori mendikate osoan zehar, mendiak, zeharkagarriak izateko bezain baxuak diren gotorleku bakarra.

Tirion hiriaren deskribapenek, berari buruz, balkoi zurizko, kristalezko eskailerazko eta alde guztietan zehar sakabanatutako harribitxi eta diamantezko etxedun hiri eder bat zela diote. Tirionen dago Mindon Eldalieva ospetsua, Finwëren dorrea, bere tontorrean, kristalezko lanpara eder bat zuena, lanpara honen argia, urrutitik ikus zitekeelarik. Mindon Eldalievaren parean, bere erdian, Antzinako Egunetako zilarrezko zuhaitz zuria zen Telperionen fruituetatik jaiotako lehen zuhaitz zuria ereina zuen plaza zegoen.

Hasieran, baina, hiria, Noldorrek eta Vanyarrek populatu zuten, baina, azken hauek, Valarrekin bizitzera joatea erabaki zutenez, Tirion, Noldorren ardurapean geratu zen.

Han gobernatu zuen Finwëk bere familiarekin, baina, bere seme nagusia zen Feänor kanporatua izan ondoren, Finwë berarekin erbesteratu zen. Tirionen, Fingolfin eta Finarfin geratu ziren, bere seme txikiak, baina, Noldorrek ihes egin ondoren, Tirionen soilik Finarfinek gobernatu zuen, bere herriaren zati oso txiki batekin.