recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Jean Borthayre** (Muskildi, Zuberoa 1901eko maiatzaren 25a - Montmorency, Val-d'Oise, Frantzia 1984ko apirilaren 25a) baritonoa izan zen. Bere ospea batez ere frantses eta italiar opera errepertorioa landuz lortu zuen.

Biografia
---------

Abeslari autodidakta, Europan zehar bira egin zuen Euskal Herriko abesbatza batean hasi zen bakarlari. Parisko kontserbatorioan sartzeko arrakastarik izan ez zuen saiakeraren ostean frantses hiriburuko Opéra-Comiquen baxua zen Louis Azémak bere ahotsa entzuteko aukera izan zuen. Parisen bizi izateko denetarik (taxista lana...) egin izan zuen; euskal kantuak ziren bere errepertorio bakarra 1934an Parisko Casinora Tino Rossiren errezital batean parte hartzeko igo zenean. Bere izena opera giroan entzuten hasi zen eta 1936an Marie-Louise bere emaztearekin (Azémaren alaba) operaren gaineko ikasketak hasi zituen. 1937an Aljerreko Operan kantatzeko kontratatu zuten baina Bigarren Mundu Gerrak ibilbidea moztu zuen.

Bere debut profesionala 1943an egin zuen Tolosa Okzitaniako Kapitolioko Antzokian; bertan 1946 arte egin zuen lan, Jules Masseneten *Hérodiade* operan Herodesen papera egiten. Gerraren ostean beste zenbait hiritako opera etxetan aritu zen: Bordele, Marseilla, Lyon, Estrasburgo, Gante, Anberes eta 1951n Paris; urte horretan aldi berean Opera Nazionalean (otsailaren 25ean) eta Opéra-Comiquen (otsailaren 22an) debutatu zuen ia 50 urte zituela, Charles Gounoden *Faust* operan Valentinena eta Georges Bizeten *Les Pêcheurs de perles* delakoan Zurgarena eginez hurrenez hurren. 1968 arte bi antzoki garrantzitsu horietan kantatu zuen.

Batez ere frantses estatuan lan egin zuen; bere kantatzeko eragatik frantsesezko operaren ikurretakoa izan zen. Orduan frantsesez abesten ziren Giuseppe Verdiren opera batzuetan egindako baritono lanagatik ere ospetsu bihurtu zen: Rigolettorena izen bereko operan, Germontena (*La traviata*), Renatorena (*Un ballo in maschera*).

Zenbait grabaketa
-----------------

**Borthayrek** parte hartu Zuen grabaketen artean hauexek daude:

* *Les Pêcheurs de perles* Mattiwilda Dobbsekin.
* *Lakmé* Mado Robinekin.
* *Faust* eta *Manon* Victoria de los Ángelesekin.
* *Chants basques* izeneko diskoa ere grabatu zuen.

Bibliografia
------------

* Roland Mancini eta Jean-Jacques Rouvereux: *Guide de l'opéra*, Fayard, *Les indispensables de la musique* bilduma, Paris, 1986. ISBN 2-213-59567-4.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Borthayre nazioarteko Opera selekzio batean.
2. ↑  *Digamusic.com*.

Ikus, gainera
-------------

* Opera

Kanpo loturak
-------------

* **(Frantsesez)** *Malibran.com*, frantsesez kantatutako opera katalogoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3170854
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 69118867
* ISNI: 0000 0000 5945 5588
* BNE: XX1694091
* BNF: 13933268n (data)
* GND: 13485554X
* LCCN: n82162744
* NKC: xx0167878
* SNAC: w64j1ktr
* SUDOC: 241975948

 |

* Wd Datuak: Q3170854
**Irlandako Gobernua** (Eskoziako gaeleraz: *Rialtas na hÉireann*; ingelesez: *Government of Ireland*) Irlandako Errepublikan botere betearazlea gauzatzen duen gobernua da.

Ezaugarriak
-----------

Gobernuaren burua Taoiseach edo Lehen Ministroa da. Aldiz, Lehen Ministro ordeari Tánaiste deritzo eta Taioseachak Gobernua osatzen duten kideen artean aukeratu ohi du. Irlandako Konstituzioaren arabera, gobernuak 7 eta 15 kide artean osatuta egon beharra du, hauetako bakoitza ministerio baten buru da, eta ministro hautatua izateko Oireachtas (Irlandako Legebiltzar Nazionala) legebiltzarreko kidea izatea derrigorrezkoa da.

Oireachtas legebiltzar nazionala bi ganberatan banatua dago: Dáil Éireann (behe ganbera) eta Seanad Éireann (goi ganbera).

Gaur egungo Taoiseach karguan Fine Gael alderdiko Enda Kenny politikaria dago eta Tánaiste karguan berriz Alderdi Laboristako Joan Burton politikaria.

Kanpo estekak
-------------

* Irlandako Gobernuaren webgunea **(Ingelesez)** **(Gaeleraz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1672817
* Commonscat Multimedia: Government of Ireland

---

* **Identifikadoreak**
* ISNI: 0000 0004 0371 6733

 |

* Wd Datuak: Q1672817
* Commonscat Multimedia: Government of Ireland
Patango Durbarreko tenplo newariak
 Neska newariak jantzi tradizionalez jantzita
**Newari** edo **Newa herria** (nepal bhasaz नेवार) Nepalgo Katmandu ibarreko zibilizazioaren sortzaileak dira. Aintzinatik bertan bizi izan dira eta etorkinek beren hizkuntza eta ohiturak ikasi izan dituzte. 2001eko zentsoaren arabera 1.245.232 newari daude Nepalen eta horietatik 825.000 pertsonek beren hizkuntza den nepal bhasa hitzegiten dute. Herrialdeko seigarren etnia handiena dira.

Etimologia
----------

Newar eta Nepal hitz berdinaren aldaera fonetikoak dira. Batzuen ustez Nepal izena Newar hitzaren sanskritizazioaren ondorioz sortu zen, beste batzuen ustez Nepal da aurreneko hitza eta erabilerak Newar bihurtu zuen.

Historia
--------

Newariak Katmandu populatu zuten etnia izanik, hiriaren historiarekin newariena ere kontatzen da.

Erlijioa
--------

Newari geheinak hinduistak dira (%84) baina budistak ere badaude (%16). Hiru hiri nagusien artean Patan da budistena, bi estupa baititu, eta aldiz Bhaktapur beti hinduista izan da.

Arkitektura
-----------

Katmanduko ibarrean UNESCO zazpi eremu izendatu ditu Gizateriaren Ondare, baina 2500 tenplotik gora daude, beraz etnia eraikitzailea izan zela esan daiteke. Ibarretik kanpora ere tarteka egon izan ziren eta beraien aztarnak aurki daitezke Pokhara edo Bandipurren esate baterako. Merkatari newariak Nepaletik ere atera izan dira, batez ere Indiako Darjeelingera, Sikkimera eta Bhutanera.

Kanpo estekak
-------------

  

* **(Ingelesez)** Jwajalapa, a window to newar culture
**Portugalgo zinema** herrialde europar hartan egindakoa da, hastapenak XIX. mendeko amaieran eta XX.eko hasieran dituena. 1950eko hamarkadan *"Cinema Novo"* izeneko mugimendua sortu zuten neoerrealismo italiarraren ildoa hartuta.

Aipatzekoak dira zuzendarien artean Manoel de Oliveira zuzendari beteranoa eta João César Monteiro, eta aktore nabarmenak Maria de Medeiros, Edgar Morais, Beatriz Batarda,
Joaquim de Almeida, Nuno Lopes, Lúcia Moniz, Laura Alves eta Beatriz Costa, beste batzuen artean.

Bestela, *"O Crime do Padre Amaro"* Portugalgo pelikularik arrakastatsuena da, Eça de Queirós idazleraen eleberrian oinarritutakoa.

Kanpo estekak
-------------

* **(Portugesez)**Breve História do Cinema Português (1896 - 1962). PDF
* **(Portugesez)**Cinema Português bloga
* **(Portugesez)**Filmes portugueses bloga

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2067802
* Commonscat Multimedia: Cinema of Portugal

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12034626c (data)

 |

* Wd Datuak: Q2067802
* Commonscat Multimedia: Cinema of Portugal
**Marie-Madeleine Fifamè Akrota**, **Mylène Flicka** (Benin, 1996ko uztailaren 22a), Irawo hedabidearen idazle eta blogari benindarra, feminista eta sortzailea da.

Biografia
---------

Marie-Madeleine Fifamè Akrota Beninen jaio zen 1996an. 14 urterekin, Mylène Flicka goitizena aukeratu du (Mary O'Hararen lana gogoratuz, *Nire lagun Flicka*), Facebook-eko kontu bat sortzeko. Literatur batxilergoa 15 urterekin lortu zuen. 17 urte zituela, bere lehen bloga sortu zuen, Beninen bizitza sozioekonomiko eta kulturalarekin zerikusia duten funtsen eztabaidetan parte hartzeko, eta ezaguna izatera iritsi zen. Bereziki emakumeen eskubideei buruz hitz egiten du, edo, adibidez, administrazioaren funtzionamenduari buruz.

Gero, diplomazia eta nazioarteko harremanak ikasi zituen Beningo Administrazio Eskola Nazionalean eta magistraturan, baina ministerio batean izandako lehen esperientzia etsigarria izan zen, eta Interneten hackaktibista izaten jarraitzea erabaki zuen.18 urterekin, Afrikako talentuen istorioak kontatzeko —bereziki, herrialde frankofonoetako gazteak—, Irawo komunikabide panafrikarra sortu zuen (*izarra* esan nahi du). Komunikabide horren eduki digitala web gune batean, telebistako web gune batean eta sare sozialetan argitaratu zen, eta munduko milioi bat pertsona baino gehiagoko komunitatea da.

2018an MBA bat hasi zuen Parisen.

Zenbait kanpainatan parte hartzen du eta koordinatu ere egiten ditu. 2016. urtean, #Give MeMyCredit (Emaidazu kreditua) artistek beren eskubideak beren obretan gorde ditzaten eta erabiltzen direnean dagokien kreditua jasotzea ahalidetzeko. 2017an, #FreeMyBoobs (Askatu nire bularrak) kanpainak emakumeek tituzorrorik ez erabiltzea onargarria izatea sustatu zuen. 2018an, #TaxePasMesMo kanpainak (nire megaoktetoetan ez zergarik ezarri) gobernuak sare sozialen erabilerari zergarik ez jartzea lortu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Irawo Talents : Mylène Flicka porte la voix des jeunes étoiles africaines – Jeune Afrique» *JeuneAfrique.com* 21 de noviembre de 2018.
2. 1 2   Olivier de Souza.  (2017). «Mylène Flicka ou les lettres libres d’une Béninoise engagée» *Le Monde*..
3. ↑   «Patronyme pas  *assez Béninois*, la DEI lui refuse le passeport, le ras-le-bol de Mylène sur Facebook» *Benintech*..
4. ↑   «Qui sont les webactivistes africains ? – Jeune Afrique» *JeuneAfrique.com* 22 de noviembre de 2016.
5. ↑   Amaury de Rochegonde.  (2016). «Bonouko, ou le nouveau visage du journalisme africain» *Radio France internationale*..
6. ↑    *Mylène Flicka, l'art de chasser les talents.*  28 de marzo de 2018 ISSN 1423-3967..
7. 1 2    *Mylène Flicka ou les lettres libres d’une Béninoise engagée.*  24 de septiembre de 2017.
8. ↑   «Benin repeals social media tax after protests» *The Mail & Guardian* 25 de septiembre de 2018.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47516300

 |

* Wd Datuak: Q47516300
**Irlandako Errepublika eta Erresuma Batuaren arteko muga** (ingelesez: *The Republic of Ireland – United Kingdom border*) Ipar Irlanda britainiar nazio osagarria Irlandako gainerako Errepublikatik banatzen duen muga da. Irlandako muga (ingelesez: *the Irish border*) edo muga (ingelesez: *the border*) ere esaten zaio. 1922ko abenduaren 6an trazatu zuten, Anglo-irlandar Itunaren bidez. Itun horren bidez, 32 konderri irlandarretatik 26 Erresuma Batutik banandu ziren eta Irlandako Estatu Librea eratu zuten. Hala ere, Erresuma Batuak gainerako 6 konderrien subiranotasunari eutsi zion, eta horiek Erresuma Batuaren zati dira gaur egun.

Muga 499 kilometrotan zehar hedatzen da Lough Foyle (mendebaldean) eta Carlingford Lough (ekialdean) artean, Irlandako itsasoan. Hau da Erresuma Batuak eta Irlandak lurreko muga partekatzen duten eremu bakarra. Irlanda eta Erresuma Batua Bidaien Eremu Bateratuaren barruan daudenez, ez da mugako kontrolik izaten, nahiz eta Erresuma Batuak eta Irlandak horretarako eskubidea duten, hainbatetan egin duten bezala.

2020ko otsailaren 1ean Erresuma Batua Europar Batasunetik (Brexit) atera zenetik, banaketa-lerroa Europar Batasunaren kanpo-muga bihurtu da. Hala ere, Erresuma Batuak, Irlandak eta Europar Batasunak sinatutako hiruko akordio baten arabera, behin-behinean, 2020ko abenduaren 31ra arte gutxienez, ez da kontrolik egiten mugan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bremer, Juan José.  (2017). *Tiempos de guerra y paz: Los pilares de la diplomacia: de Westfalia a San Francisco.*  Penguin Random House Grupo ISBN 6073154135..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** McCann, Nuala.  (2017-6-23). «Cómo se vive en el límite de Irlanda del Norte y la República de Irlanda, la única frontera terrestre que Reino Unido compartirá con la Unión Europea tras el Brexit» *BBC*.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Pellicer, Lluís.  (2019/10/17). «El acuerdo del Brexit evita la frontera dura en Irlanda» *El País*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q670200
* Commonscat Multimedia: Republic of Ireland-United Kingdom border

---

 |

* Wd Datuak: Q670200
* Commonscat Multimedia: Republic of Ireland-United Kingdom border
**Irratiaren Mundu Eguna** (frantsesez: *Le jour mondial de la radio*: ) otsailaren 13an ospatzen den nazioarteko eguna da. 2011ko azaroaren 3an, UNESCOren 36. konferentzian onartu zen.

Historia
--------

2010eko irailaren 20an, Espainiako Irratiaren Akademia eskatuta, Espainiak UNESCO-ren Batzordeari proposatu zion Irratiaren Nazioarteko Eguna aldarrikatzeko proposamena gai-zerrendan sartzea. UNESCO-k kontsulta zabala egin zuen 2011an zenbait interesdunekin, hala nola irrati-elkarteekin, Nazio Batuen agentzia, funtsa eta programekin, GKE-ekin, fundazio eta aldebiko garapen-agentziekin, UNESCOren ordezkaritza iraunkor eta UNESCOrentzako batzorde nazionalekin. Erantzunen artean, %91 proiektuaren alde zeuden, honako hauen laguntza ofiziala barne: Arabiar Estatuen Irrati-Telebisten Batasuna (ASBU), Asiako eta Ozeano Bareko Irrati-Telebisten Batasuna (ABU), Afrikako Irrati-Telebisten Batasuna (AUB), Karibeko Irrati-Telebisten Batasuna (CBU Nazioarteko Elkartea), Europako Irrati-Telebisten Batasuna (EBU), Nazioarteko Irrati-Telebisten Elkartea (IAB), Ipar Amerikako Irrati-Telebisten Elkartea (NABA), Iberoamerikako Telekomunikazioen Erakundea (OTI), BBC, URTI, Batikanoko Irratia eta abat. Kontsulta honen emaitzak UNESCOren 187 EX/13 dokumentuan daude.

2012ko abenduan, Nazio Batuen Batzar Nagusiak Irratiaren Nazioarteko Egunaren aldarrikapena babestu zuen, eta, hala, Nazio Batuen eta bere kideen agentzia, funts eta programa guztiek ospatuko duten eguna bihurtuta. (A/RES/67/124). Mundu osoko irratiaren industriako hainbat erakunde ekimena bultzatzen ari dira, herrialde garatuetako irratiak garapen-bidean dauden mundukoei laguntza ematera bultzatuz. Mirta Lourenco izan zen UNESCOk bultzatutako kontsulta, aldarrikapen eta ospakizunen arduraduna.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «World Radio Day 2021: History, Theme, Invention, True Bhakti | SA News» *S A NEWS* 2021-02-13.
2. ↑   «UNESCO Session 187EX/13» *UNESCO* (UNESCO) 26 August 2011.
3. ↑   UNESCO.  (10 July 2011). «13 February proposed as World Radio Day | United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization» *UNESCO*.
4. ↑    *World Radio Day: What will you be doing?.*  Radio Info 15 January 2012.

Ikus, gainera
-------------

* Irratiaren historia
* Irrati askeak
* UNESCO
* Europako Irrati-Telebisten Batasuna
* Espainiako Irratiaren Akademia

Kanpo estekak
-------------

* Unescoren webgunea Irratiaren Nazioarteko Egunerako
* Nazioarteko Irrati eta Telebista Batasuna
* Irratidifusioko Europako Batasuna
* Espainiako Irrati Akademia
* Arte eta Irrati Zientzien Akademia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1359258
* Commonscat Multimedia: World Radio Day

---

 |

* Wd Datuak: Q1359258
* Commonscat Multimedia: World Radio Day
Irratirako lan bat grabatzen. Herbehereak, 1949.
**Irrati-antzerkia** (maiz **irrati-nobela** edo **irrati-komedia** gisa ezaguna, generoaren arabera) antzerki- edo fantasiazko edukia duen irrati-edukia da. Ikusizko osagairik ez dutenez, irrati-antzerkiak elkarrizketaren, musikaren eta soinu-efektuen mende daude, entzuleari istorioa imajinatzen laguntzeko.

Irrati-nobelari azpigeneroari esker garapen handia izan zuen 1920 eta 1940 artean, eta mundu mailako entretenimendu-modu bihurtu zen. Telebista iristearekin batera, XX. mendearen erdialdean, pixkanaka beherantz egin zuen, entretenimendu-espazioen programazioan zati txiki bat hartu arte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Radioteatro» *definicionabc.com*.
2. ↑   [ «Realización, lenguaje y elecciones narrativas de radioteatro: tres
aproximaciones a la creación de espacios sonoros en el tiempo»] *revistas.ucm.es* 2016.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2635894
* Commonscat Multimedia: Radio dramas

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119750862 (data)
* GND: 4025435-5
* LCCN: sh85110529
* NKC: ph125249

 |

* Wd Datuak: Q2635894
* Commonscat Multimedia: Radio dramas
Elementu baten **isotopo erradioaktiboa**, isotopo bat da, hau da, elementu batekiko, neutroi kopuruan aldatzen diren aldaerak dira. Isotopo erradioaktiboek, euren jatorrizko elementuarekiko duten ezberdintasuna, erradioaktiboak direla da. Hau, protoi eta neutroien artean balantze txar bat izateagatik gertatzen da. Hau konpentsatzeko, nukleoak erradiazioa igorri behar du, nukleoa egonkortzeko, elementu egonkor edo beste isotopo erradioaktibo bat bihurtuz. Formaz aldatzean askatutako energia, Geiger kontagailu batekin edo partikula detektagailu motaren batekin, wilsonen kamera edo burbuila kamerarekin, adibidez, detekta daiteke.

Isotopo erradioaktibo bakoitzak, semidesintegrazio-periodo eta batez besteko bizitza bereizgarri bat du. Energia, nagusiki, erradiazio korpuskular (partikulak) bezala aska daiteke: alfa (helio nukleoak), beta (elektroiak), neutroiak (erradiazio neutronikoa) edo energia elektromagnetiko bezala (gamma izpiak).

Isotopo erradioaktibo artifizial batzuk, medikuntzan erabiltzen dira. Adibidez, teknezioaren isotopo bat, blokeatutako zain edo arteriak identifikatzeko erabil daiteke. Isotopo erradioaktibo naturalen batzuk, kronologiak berregitek erabiltzen dira, arkeologikoak kasu.

Isotopo erradioaktiboak, neurri txikiagoan, atmosferaren geruza altuetan sortzen dira, izpi kosmikoen ondorioz. Orohar, isotopo erradioaktibo batek, beste elementu batzuk kutsa ditzake, honela, "ugalduz", Kobalto-60a bezala, burdina aktibatzen duena, kobalto60 bihurtuz.

Ikus, gainera
-------------

* Semidesintegrazio-periodo
* Erradioaktibitate

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q192900
* Commonscat Multimedia: Radionuclides

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4133541-7
* LCCN: sh85110713
* NDL: 00563517
* NKC: ph124992
* NARA: 10675444
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q192900
* Commonscat Multimedia: Radionuclides
**Indra**, vedismoko (hinduismoaren aurreko erlijioa) jainko nagusia zen Indian. Heroi eta protagonista nagusi bezala agertzen da Rig-veda lanean (K. a. XI. mende inguruan). Atmosferaren eta ikus daitekeen zeruaren jainkotzat hartzen da.

Beranduago, hinduismoan, erdijainko (jainko txikiak) guztien errege bihurtu zen, eta Brahma, Vishnu eta Shivak gainditu zuten.

Bere arma, tximista da (vashra). Bere vajana (ibilgailua), Airavata elefantea da, Indrak, euria erorarazten duen hodeia irudikatzen duena.

Beste gauza batzuen artean, eskuineko begi-niniaren jainko gobernaria da (ezkerreko begi-ninikoa, bere emazte Indrani edo Sachi delarik).

Bere larruazala, zuria edo horia da, eta, bere gorputza, betiledun begiz josia dago, munduan gertatzen den guztia ikustea ahalbidetzen diotenak.

Izatez, begi horiek, Gotama jakintsuaren madarikazio-bedeinkapen bat izan zen. Indrak, jakintsuaren emaztea zen Ahalya liluratu zuen. Aszetak, adulterio honen berri izatean, Indraren gorputza, hamarnaka bulbaz betetzea eragin zuen. Indrak, penitentziak egin zituen barkamena eskatzeko, eta, jakintsuak, azkenik amore eman zuen, bulba horiek begi bihurtuz.

Hinduismoko testuetan, Indra, jainko nagusi bezala duen postua galtzeko beldurra duen jainko bat da. Horregatik, jainkoak, Vishuamitra bezalako gizakiren batek, hurrengo berraragitze batean igotzea eta Indraren postua hartzea ahalbidetuko dion karma irabazteko hersturak egiten dituela jakiten duenean, honek, zeruko emagaldu edo apsarak (Urvashi, Rambha edo Menaka kasu) bidaltzen ditu, gizaki hori liluratu eta aurrerapen mistikoa galarazteko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q128335
* Commonscat Multimedia: Indra

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 59889618
* GND: 119224402
* LCCN: n2020242216
* NKC: jo2016908840
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q128335
* Commonscat Multimedia: Indra
Kopenhageko barrutiak  

A: **Indre By**  

B: Østerbro  

C: Nørrebro  

D: Bispebjerg   

E: Brønshøj-Husum  

F: Vanløse  

G: Valby  

H: Vesterbro/Kongens Enghave   

I: Amager Vest   

J: Amager Øst

**Indre By** (euskaraz: «barneko hiria») Kopenhageko alde zaharra da. 4'65 km²-ko azalera dauka eta 26.223 pertsona bizi dira bertan.

Geografia
---------

Kanal nagusiak bitan banatzen du Indre By, mendebaldean alde zaharra bera eta ekialdean uharte artifizialen gainean eraikitako Christianshavn auzoa daude. 2007tik aurrera biek barruti bera osatzen duten arren, Christianshavnek bere kontseilu propioa mantentzen du.

Historia
--------

Barrutiaren mugek Kristian IV.aren garaian (1588-1648) Kopenhagek zeukan zabalera erakusten dute. Hiri gotortua zen eta putzuek inguratzen zituzten harresiak.

Lau ate zeuden hirira sartzeko; *Vesterport* ("Mendebaldeko atea"), gaur egungo udaletxearen(Rådhus) ondoan, *Nørreport* ("Iparraldeko atea") Nørreport geltokiaren ondoan, *Østerport* ("Ekialdeko atea") Kastellet gotorlekuaren inguruan, eta *Amagerport* ("Amager atea", hegoaldeko atea) Christianshavn eta Amager uhartearen artean. Ate hauek 1856an eraitsi ziren.

Aintzira artifizialak ere eratu ziren hiriaren inguruan babes funtzioarekin. Gaur egun aintziren irauten dute. Aintziren inguruko lurretan etxeak eraikitzea debekaturik zegoen, hiriaren kanpoaldea baitzen, abeltzaintzarako erabiltzen ziren beraz. Gaur egun eremu oso populatuak dira.

1869an Errege Etxeak udalari saldu zizkion babes egitura guztiak eta honek denak bota zituen hiria zabaldu ahal izateko. Harresiak egon ziren tokian parkeen eraztuna eratu zen eta putzuak ere berriztu egin ziren.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Amalienborg jauregia.
* Slotsholmen uhartea: Christiansborg jauregia, Børsen (Burtsa) eta Danimarkako Errege Liburutegia daude bertan.
* Rosenborg jauregia.
* Rådhus.
* Lorategi Botanikoak.
* Danimarkako Errege Antzokia.
* Langelinie parkea: bertan daude sirenatxoaren eskultura eta Gefion iturria.
* Nyhavn kanala.
* Strøget karrika.
* Christianshavn auzoan:
	+ Christiania hiri librea.
	+ Salbatzailearen eliza.
	+ Kopenhageko Opera Etxea.

Iruditegia
----------

* Amalienborg jauregia.Amalienborg jauregia.
* Christiansborg jauregia.Christiansborg jauregia.
* Børsen.Børsen.
* Rosenborg jauregia.Rosenborg jauregia.
* Rådhus udaletxea.Rådhus udaletxea.
* Nyhavn kanala.Nyhavn kanala.
* Lorategi Botanikoetako beirazko negutegia.Lorategi Botanikoetako beirazko negutegia.
* Gefion iturria.Gefion iturria.
* Strøget karrika.Strøget karrika.
* Kopenhageko Opera Etxea.Kopenhageko Opera Etxea.
* Salbatzailearen eliza.Salbatzailearen eliza.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q367402

 |

* Wd Datuak: Q367402
**Isabel María Francisca de Paula Luisa Clementina Güell** **y López** (Bartzelona, 1872ko azaroaren 23a- ibidem, 1956ko maiatzaren 8a) konpositore katalana izan zen.

Biografia
---------

Bartzelonan jaio zen 1872ko azaroaren 23an. Kuban jaiotako Isabel López Morenoren (Antonio López y López Comillasko lehen markesaren alaba) eta Eusebi Güell Bacigalupi, Güelleko lehen kondearen alaba. Isabel María Francisca de Paula Luisa Clementina Güell y López izenekin inskribatu zuten.

Txiki-txikitatik izan zuen musikarako zaletasun handia, pianoa eta organoa jotzen zituen eta Francesca Bonnemaisonek zuzentzen zuen Emakumearen Kultura Institutuko abesbatzako partaidea ere izan zen. Pianoa eta organoa ikasi zituen Bartzelonan eta Parisen.

Bere dedikazio nagusia karitatea eta ongintza izan ziren, bere gizarte-klaseko emakume bati zegokion bezala. Bartzelonan hil zen 1956ko maiatzaren 8an.

Obra
----

Zenbait pieza konposatu zituen, batez ere erlijio-musikakoak, eta une desberdinetan interpretatu ziren; adibidez, 1911ko apirilaren 23an, Sant Jordiren festarako Güell Kolonian egindako meza batean. Jacint Verdaguerren olerkiak musikatu zituen eta *Te Deum* (1918) eta *Stabat Mater* (1917) ere idatzi zituen.

Diskografia
-----------

* "Konpositore katalanak. Sorkuntza modernista ". María Teresa Garrigosa (sopranoa) eta Heidrun Bergander (pianoa). Gidariaren eskua. Leg.Atala B-45.116-2008.

Bizitza pertsonala
------------------

Gaudiren mezenasa izan zen aita, eta Palau Güell edo Güell parkea bezalako lanak enkargatu zizkion. Palau Güell-en bizi izan zen gurasoekin eta anai-arrebekin nerabezarotik, 1901ean Carlos Sentmenat eta Sentmenatekin, Castelldosriuseko IX. Markesarekin ezkondu zen arte. Gaudik Merkataritza Batzordearen kaleko bikote gaztearen etxea apaindu zuen. Gaudik, Isabelen isats-pianoa sartu ezin zuenez, biolina jotzeko gomendatu zion pasadizoa kontatzen da. Hori Josep Carner-ek *Auques y abanicos, en una auca* liburuan jaso zuen gertaera hau.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Registre de Naixements de l'Ajuntament de Barcelona, any 1872, número de registre 5678.
2. 1 2   «Isabel Güell i López - Visit Barcelona» *www.barcelonaturisme.com*.

Bibliografia
------------

* Albert Corp, Esteve (1900). *Isabel Güell López. Castelldosriuseko markesa*. Andorra la Vella: Pirene.

Kanpo estekak
-------------

* Family Search genealogia duen orria

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17148146
* Commonscat Multimedia: Isabel Güell i López

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 101533304
* ISNI: 0000 0000 7229 3501
* CANTIC: a10491831
* LCCN: no2009166913

 |

* Wd Datuak: Q17148146
* Commonscat Multimedia: Isabel Güell i López
**Isabel Le Brun de Pinochet** (San Felipe, Txile, 1845 – 1870eko ekainaren 25) hezkuntzaren aldeztailea izan zen, Txilen neskek hezkuntzarako sarbidea izatea ekarri zuena. Bere garaian, neskentzako bigarren hezkuntza mugatua zen, eta elizaren ikastetxeen bitartez soilik eskuragarri. Le Brunek bigarren hezkuntzako ikastetxe pribatu bat inauguratu zuen, gero Liceo Isabel Le Brun de Pinochet izena izango zuena, Santiagon, 1875ean. Horrek estatuaren esku sexu bientzako hezkuntza-sistema bat eratzeko bidea ireki zuen. Lehen hezkuntzako eta bigarren hezkuntzako eskolak eman zituen. Ikastetxea lanean izan zen bigarren ikasturtearen bukaeran, 1876ko abenduaren 1ean, Txileko Unibertsitateko Onarpen Kontseiluari eskaera egin zion, batzorde bat izenda zezan bere ikastetxeko neska ikasleen azterketak baliozkotzeko.

Le Brunen eta beste emakume hezkuntza-aldeztaile baten (Antonia Tarrago) omenezko estatua, Samuel Román eskultoreak egina. Santiago hiriburuan dago.
Le Brunek egindako presioari eta kudeaketei esker, emakumezkoak goi mailako hezkuntzan sartzeko dekretua sinatu zuen Miguel Luis Amunátegui Hezkuntzako ministroak, 1877an.

Le Brunen eta beste emakume hezkuntza-aldeztaile baten (Antonia Tarrago) omenezko estatua bat dago Santiagon, Samuel Román eskultoreak egina.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Ingelesez)** «Women in Brazil & ChileÐ[*Betiko hautsitako esteka*], Babson College (Wellesley, Massachusetts). Powerpoint.
2. 1 2   **(Ingelesez)** Sánchez Manríquez, Karin.  (2006). «The entry of chilean women in university and the changes in customs through law 1872-1877» *Historia (Santiago)* 2 (SE) ISSN 0717-7194. (Noiz kontsultatua: 2019-03-24).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6077680
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 28145857105122922424

 |

* Wd Datuak: Q6077680
Erromesak.

Donejakueren Frantses Bideko bederatzigarren etapa
--------------------------------------------------

Etapa erraza eta desnibel gutxikoa, leun-izurtua dagoen lurralde batean barna. Ibilbidea, funtsean, nekazaritzako pistetatik igarotzen da, eta mahastien ondoren zereal soroetatik joango gara. Etapa Grañonera arte luza daiteke, han aterpetxe xume bat dagoelako; edo are gehiago Redecillaraino, udal-aterpea baitu.

Naiaratik Santo Domingo de la Calzadara: 21,44 km.
--------------------------------------------------

Yusoko monasterioa.
Santa María la Real monasterioaren parean, aldapa handia duen Costanilla kaletik joano gara. Pinudi bat zeharkatu ondoren, nekazaritzako pista bakartiak ikusiko ditugu, batzuk asfaltatu berriak, mahastien artean. Azofrarako tokiko errepidea hartuko dugu.

**5,7. Azofra**. Irteeran Virgen de Valvanera hiribidetik jarraituko dugu, gutxira XVI. mendeko Rollo Judizial baten ondotik pasatuz. Alesancoko errepidetik joango gara, nekazaritzako pista erosoetatik, nahiko izurtua dagoen eremu batetik. Aldapa luze bat igota, Errioxa Garaia Golfa urbanizazioa gurutzatuko dugu, Cirueña ezkerretara geratuz. Betalde, interes kulturaleko eta presarik gabeko erromesak Azofran desbidera daitezke Santa María de Cañas eta San Millán de Yuso monasterioak bisitatzeko.

**14,9. Cirueña**. Nekazaritza-pista batetik atera, eta mendi-lepo batetik Santo Domingo de la Calzada ikusten da. Jaitsiera luze baten ondoren, Santo Domingon sartuko gara Torrecilla etorbidetik, Kale Nagusitik jarraituz katedralera ailegatu arte.

**20,7. Santo Domingo de la Calzada**.

Santo Domingo de la Calzada.
----------------------------

Santuaren Kofradiaren aterpetxearen sarrera.
Ondare nagusia katedrala da, bere bizitza erromesei eskaini zien santuaren kripta eta mausoleoarekin. Aipagarriak dira baita Abadia Zistertarra, Trastamara Etxea, Santuaren Kofradia, eta Santo Domingoko Zubia.

Aterpetxeak
-----------

Erabiliena udalarena den eta Santuaren Kofradiak kudeatzen duen "Santuaren Kofradiaren aterpetxea" da, herriaren erdian. Bertan 185 lagun sartzen dira 10 logela partekatutan. Gidetako beste aterpetxe batzuk honakoak dira: Abadia Zistertartarren aterpetxea, Alfonso Peña ostatua, Miguel ostatua, La Catedral ostatua, Rey Pedro I ostatua, Room Concept hostela, eta Carpe Viam hostela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Pombo Rodriguez, Anton.  (2019). *El Camino de Santiago en tu mochilla. Camino francés.*  Anaya Touring ISBN 9788491580997..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Baz Uriarte, Edurne.  (2018). *Camino de Santiago de cerca. Planeta, Barcelona.*  ISBN 9788408194538..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Contreras Gil, Francisco.  (2021). *Guía mágica del Camino de Santiago.*  Luciérnaga ISBN 9788418015571..
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Mencos Arraiza, Carlos.  (2018). *Cien cosas que hay que saber del Camino de Santiago.*  Lectio ISBN 9788416918393..

Kanpo estekak
-------------

* Donejakueren Frantses bidea – Consumer gida
* **(Gaztelaniaz)** Donejakueren Frantses bidea – Gronze gida
**Jackson konderria** (ingelesez: *Jackson County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Kansas City da. 2010eko zentsuaren arabera 674.158 biztanle zituen, Jackson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Jackson konderriak 1.596,07 kilometro koadro ditu. Horietatik 30,52 ura dira. Beste 1.565,55 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 422,39 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 674.158 pertsonetatik 483.008 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 56.434 dira. 159.442 beltzak edo afroamerikarrak. 2.668 amerikar natiboak ziren eta 1.492 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 10.621 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 846 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 16.081 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q127238
* Commonscat Multimedia: Jackson County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 138370099
* ISNI: 0000 0004 0511 3637
* LCCN: n80034413
* NARA: 10039732
* **Lekuak**
* OSM: 1180462
* TGN: 2001208

 |

* Wd Datuak: Q127238
* Commonscat Multimedia: Jackson County, Missouri
**Jackson konderria** (ingelesez: *Jackson County*) Illinoisko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Murphysboro da. 2010eko zentsuaren arabera 60.218 biztanle zituen, Jackson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Jackson konderriak 1.560,16 kilometro koadro ditu. Horietatik 47,39 ura dira. Beste 1.512,76 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 38,6 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 60.218 pertsonetatik 48.149 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.403 dira. 8.488 beltzak edo afroamerikarrak. 176 amerikar natiboak ziren eta 28 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.890 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 111 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.376 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486471
* Commonscat Multimedia: Jackson County, Illinois

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131341318
* ISNI: 0000 0004 0370 2884
* LCCN: n79139025
* NARA: 10039218
* **Lekuak**
* OSM: 1800892
* TGN: 2000512

 |

* Wd Datuak: Q486471
* Commonscat Multimedia: Jackson County, Illinois
**Jackson konderria** (ingelesez: *Jackson County*) Coloradoko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Walden da. 2010eko zentsuaren arabera 1.394 biztanle zituen, Jackson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Jackson konderriak 4.198,27 kilometro koadro ditu. Horietatik 18,75 ura dira. Beste 4.179,52 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 3,01 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 1.394 pertsonetatik 1.369 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 150 dira. 0 beltzak edo afroamerikarrak. 13 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 11 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q127975
* Commonscat Multimedia: Jackson County, Colorado

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152461964
* GND: 4342180-5
* LCCN: n82024138
* **Lekuak**
* OSM: 415167
* TGN: 2000220

 |

* Wd Datuak: Q127975
* Commonscat Multimedia: Jackson County, Colorado
**New weird** (literalki, **arraro berria**) 1990eko hamarkadan sortutako literatura generoa da. Batez ere 2001 eta 2005 artean argitaratutako hainbat nobela eta kontakizunetan garatu zen. M. John Harrisonek erabili zuen lehen aldiz "New weird" terminoa China Miévilleren *The Tain* eleberriaren sar hitzan, 2002an. Genero honetan idazten dutenak, batez ere, beldurrezko eleberrien eta fikzio espekulatiboen artean mugitzen dira, bi generoen arteko mugak nahastuz. Genero honetako idazle ezagunak K. J. Bishop, Steve Cockayne, Paul Di Filippo, M. John Harrison, Thomas Ligotti, Ian R. MacLeod, China Miéville, Alastair Reynolds, Justina Robson, Steph Swainston, eta Jeff VanderMeer daude.

Hainbat definizio eman zaizkio genero honi. Jeff VanderMeer eta Ann VanderMeerren arabera, generoak fantasia tradizionalean aurki daitezkeen leku eta ideia erromantikoak alboratu eta ingurune urbano batean kokatzen ditu istorioak, mundu errealeko ereduekin, zientzia-fikzioa eta fantasia uztartuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Women in science fiction and fantasy.*  Greenwood Press 2009 ISBN 0313054746. PMC 298460560. (Noiz kontsultatua: 2018-11-28).
2. ↑    *The new weird.*  ISBN 9781892391551. PMC 154744171. (Noiz kontsultatua: 2018-11-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1425198

 |

* Wd Datuak: Q1425198
**Jean-Claude Germain** (Montreal, 1939ko ekainaren 18a -) kanadar kazetari, antzerki-kritikari eta idazlea da.

Biografia
---------

Montrealgo Unibertsitatean Historiako ikasketak egin zituen. Hiri hartan bertan Antonin Artaud antzokia sortu zuen, eta orobat sortu zituen 1969an Le Théâtre du Même Nom (TMN) antzokia eta Les Enfants de Chénier konpainia (1971n Les P´tits Enfants La Liberté izena hartu zuen). *Le Petit Journal*, *Dimensions* eta *Digest Éclair* aldizkarietan lan egin zuen kritikari gisa, eta antzerkian espezializaturiko beste hainbat aldizkariren lankide izan zen; *Le Magazine Maclean*, *L´Illettre* (1970-1971) eta *Les Pays théâtral* (1977-1980) aldizkariak sortu zituen, eta *Centre du Théâtre D´Aujourd´hui*ren (1969-1982) sortzaileetako bat eta haren zuzendari artistikoa izan zen. Québeceko antzerki esperimentalaren eta berrizalearen alorrean lan egin du, batez ere, eta eragin handia izan du Centre d´essai des auteurs dramatiques zentroaren sorreran. Idazle, antzezle, musikari eta zuzendari askorekin lan egin du eta hezitzaile gisa ere aritu da.

Bere obretan Québecen iraganari eta orainari buruzko iritziak argitaratu ditu, larritasuna eta umorea, biak bateratuz. Germainen lanen artean azpimarratzekoak dira *Rodéo et Juliette* (1970) parodia; *Mamours et conjugats* (1979), ezkonbizitzaren satira; *Diguidi, diguidi, ha! ha! ha! Si les Sansoucis s'en soucient, ces Sansoucis-ci s'en soucieront-ils? Bien parler, c'est se respecter!* (1972), quebectarren eta ingelesen arteko konplizitateari buruzko fartsa; *Le roi des mises à bas prix* (1972); *Les hauts et les bas de la vie d´une diva: Sarah Ménard par eux-mêmes* (1976); *Un pays dont la devise est je m´oublie* (1976); *L´école des rêves* (1979); *Les faux brillants de Félix-Gabriel Marchand* (1977); *De tous les plaisirs, lire est le plus fou* (2001); eta *Rue Fabre, centre de l'univers: historiettes de mon jeune âge* (2007).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3164999
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 51817010
* ISNI: 0000 0001 2132 9196
* BNF: 127797513 (data)
* GND: 118896970
* LCCN: n83216478
* NKC: mub20231185096
* SNAC: w65m8qvh
* SUDOC: 059943912
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02415/eu\_g\_1612/g1612

 |

* Wd Datuak: Q3164999
**Amethyst Amelia Kelly** (Sydney, Australia, 1990eko ekainaren 7a - ) ezagunagoa **Iggy Azalea** ezizen edo izen artistikoarekin, abeslari eta musikagile australiarra da. "Pu$$y" eta "My World" abestien bideoklipetan atera ondoren ezaguna egin zen mundu osoan. 2011ko irailaren 27an Azalea bere lehenengo iraupen handiko proiektua atera zuen "Ignorant Art" deituriko mixtape bat.

2012an, XXL aldizkariaren Top 10 inkestan estatubatuarra ez zen lehenengo emakume eta lehenengo rapero bezala azaldu zen. Urte berean uztailaren 30ean, *Glory* izenarekin dohaineko EP bat atera zuen. 2012ko BET Hip Hop sarietan T.I. B.o.B. eta beste hainbat artistekin agertu zen. Beranduago bere bigarren mixtape atera zuen, *TrapGold* , 2012ko urriaren 11n, Diplo eta FKI produzitzaile bezala. Bere albumaren estreinaldia 2014ko udan izango da *The New Classic*.

Biografia
---------

Amethyst Amelia Kelly Australian jaio zen eta beranduago Mullumbimbyra lekualdatu zen bere familiarekin, Amethyst oraindik haurtxo bat zela. Bere aita pintore eta cómic artista zen bere ama etxeak eta hotelak garbitzen zituen bitartean. Azalea 14 urteekin hasi zen abesten. Bakarkako karrera hasi baino lehen Azalea talde bat osatu zuen auzo bereko bi neskekin eta azkenean taldea uztea erabaki zuen beste biak ez zutelako serioki hartzen.

16 urte bete baino lehen, Iggy Azalea Estatu Batuetara lekualdatu zen 2006an karrera musikalera dedikatzeko. Ez zen bigarren hezkuntzan graduatu bere amarekin dirua irabaztea nahiago zuelako, Estatu Batuetara joateko desioa betetzeko.

Lagun batekin "oporretara" joango zela esan zien bere gurasoei eta azkenean bertan geratu zen. Estatu Batuetara lekualdatu eta gero bere ezizena "Iggy Azalea" hartu zuen.

Estatu Batuetara heldu zen lehenengo aldian Miamin geratu zen eta Houstonetik pasatu eta gero, Atlantan ezarri zen. Baina azkenean Los Angelesen geratu zen 2010etik. 2011an, Iggy Azalea freestyle bideoak igo zituen YouTubera eta "Pu$$y" abestiaren bideoklipa bere YouTubeko kanalera igo zutenean bere karrera gora egin zuen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2748803
* Commonscat Multimedia: Iggy Azalea

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 308181215
* ISNI: 0000 0004 0774 2680
* BNF: 16921023v (data)
* GND: 1052702457
* LCCN: no2014036402
* NKC: xx0235028
* **Bilduma digitalak**
* Billboard: iggy-azalea

 |

* Wd Datuak: Q2748803
* Commonscat Multimedia: Iggy Azalea
**Ilotak** (antzinako grezieraz: Εἵλωτες, *Heílôtes*) Aintzinako Espartan jatorriz Lakonia eta Mesenia eskualdeetakoak ziren askatasunik gabeko pertsonak ziren. Euren izaera Antzinaroan ere eztabaidatze zen: Kritiasen arabera, "dudarik gabeko esklabu" ziren, baina Polluxen arabera "gizon askeen eta esklabuen arteko" estatus bat zuten. Lurrari lotuak, batez ere nekazaritzan egiten zuten lan, eta gehiengo ziren bizi ziren lurraldean, beraz jaten ematen zioten Espartako hiritarrei.

Iloten proportzioa Espartako hiritarrekin adleratuta Espartako estatuaren historian zehar aldakorra izan da. Herodotoren arabera zazpi ilota zeuden espartar bakoitzarentzat Plateako guduaren garaian (K. a. 479). Beraz ilotak ez matxinatzea zen espartarrentzat kezka iturririk nagusiena. Ilotek ohikoa zituzten tratu-txarrak, umiliazioa eta baita sarraskia ere: udazken guztietan espartarren iloten aurkako gerra deklaratzen zuten eta horrela Krypteiako kide batek hil zitzakeen erritual batean inongo arrisku eta ondoriorik gabe. Matxinadak eta iloten bizitza hobetzeko saiakerak ohikoa ziren, adibidez Zinadonen konspirazioan gertatu zena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q462484
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q462484
Ohiko iltze zapalak.
Ohiko iltze zapalak Eiffel dorrearen egituran.
**Iltze zapal** edo **errematxea** loturako elementu finkoa da, bi pieza elkarri lotzeko erabilia. Ziri zilindriko itxura du, normalean metalikoa, mutur batean "buru" bat duena, hau da, zabalxeagoa dena. Beste muturra zapaldu egiten da, sekzioa zabalduz, estutu nahi ditugun bi atalak lotzeko.

Dauden lotura-metodo zaharrenetakoa bada ere, gaur egun muntaketa-teknika gisa duen garrantzia inoiz baino handiagoa da. Horren arrazoia da, neurri batean, lotze-prozesua merkatzea lortzen duten automatizazio-teknikak garatu izana. Zapaltzea edo errematxatzea lotze-metodo gisa gehien erabiltzen den eremuak honako hauek dira, besteak beste: automobilgintza, etxetresnagintza, altzarigintza, hardwarea, industria militarra, metal ijezketa, dokumentu ofizialetan eta abar.

Zapaltze beroa
--------------

Lotze-metodo honek oso erabilera zabala izan zuen XIX. mendeko metal-lotzean edo mihiztaduran, soldadura oxiazetilikoa agertu aurretik: zapaltze edo errematxatze beroak oso lotura gogor eta trinkoa ahalbidetu zuen. Galdarak muntatzeko erabiltzen zen, altzairuzko egiturak eraikitzeko (eraikinak, zubiak, dorreak...), hesiak, arkupeak eta errailak muntatzeko. Luzaroan erabili izan da ontzigintzan, xaflak ez zirelako beroagatik deformatzen, soldadurarekin ez bezala.

Eiffel dorrea 2,5 milioi itzal zapalekin muntatu zen. *Normandie* ontziak (1935) 11 milioi iltze zapal erabili zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  "Iltze zapal" ageri da Zehazki hiztegian
2. ↑  "Errematxe" Elhuyar hiztegian

Ikus, gainera
-------------

* Buloi

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q212500
* Commonscat Multimedia: Rivets

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4171891-4
* NDL: 00569441
* AAT: 300036425
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q212500
* Commonscat Multimedia: Rivets
**Jean-Blaise Adema Andurandegi** (Senpere, 1861eko urriaren 2a - Baiona, 1936ko maiatzaren 7a) lapurtar apaiz, kazetari eta idazlea izan zen, Grazian Adema *Zaldubi* idazlearen iloba. Ez zuen libururik argitaratu, baina artikulu anitz idatzi zituen, *Euskalduna* aldizkarian batez ere. 1918tik 1925era, *Euskalduna* zuzendu zuen. Euskaltzaina izan zen 1919an Euskaltzaindia sortu zenetik beretik.

Bizitza
-------

Jean-Blaise Adema Senperen jaio zen, 1861eko urriaren 2an; François Adema txokolategilearen eta Catherine Andurandegiren semea izan zen. Larresoroko seminario ttipian ikasi zuen lehenik, eta Baionako apaiztegian gero. 1884an apaiztu zen, 23 urte zituelarik, eta Senperen eman zuen lehenbiziko meza. 1884tik 1906ra Larresoroko apaiztegiko irakaslea izan; Frantziako historia eta geografia irakasten zituen. Besteak beste, Jean Etxepare izan zuen ikasle.

1906an, Sarako erretore izendatu zuten, eta 1910ean Uztaritzekoa. Uztaritzen Jean Elizalde *Zerbitzari* izan zuen apaizkide, hau Lehen Mundu Gerrara joan zen arte. 1918ko abuztuaren 8an, Baionako katedraleko kalonje izendatu zuten. Harrezkero, katedraleko diruzaina eta eskola giristinoetako arduraduna izan zen.

1895ean hasi zen *Euskalduna*-n idazten, eta anitz urtez besoz beso lan egin zuen Jean Hiriart-Urrutirekin astekari horretan. 1915ean, Hiriart-Urruti hil ondoan, aldizkariko erredaktoreburu bilakatu zen, eta 1918an zuzendari kargua hartu zuen. Ordura arteko bideari segitu zion aldizkariak, erlijioari, euskarari eta nekazaritzari garrantzia emanez, baina kutsu informatiboagoarekin. 1919ko irailaren 21ean, Euskaltzaindiaren lehenbiziko bilkuran, euskaltzain izendatu zuten. 1925ean, *Euskalduna*-ko zuzendaritza utzi zuen.

1936ko maiatzaren 7an hil zen, Baionan. Senpereko hilerrian ehortzirik dago.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6 7   Bidegain, Eneko. *Lehen Mundu Gerra "Eskualduna" astekarian.*  Doktore Tesia, 2012, UB/BU - UPV/EHU, euskara.euskadi.net (Noiz kontsultatua: 2020-8-7).
2. 1 2    *Euskaltzaindiak gaur betetzen ditu 90 urte.*  euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2020-8-7).
3. ↑   Alberbide, Xipri. *Zoriona.*  Labayru Ikastegia - Bilbao Bizkaia Kutxa Fundazioa, 2005, argitalpenak.labayru.eus (Noiz kontsultatua: 2020-8-8).
4. ↑    *Gratien Adema "Zaldubi" eta J. Blaise Ademaren hilobia.*  euskargazki.blogariak.net (Noiz kontsultatua: 2020-8-8).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3164594

 |

* Wd Datuak: Q3164594
**Iruñeko gudua** Iruñean 1521eko maiatzaren 20an egin zuten, alde batetik espainiar armadak eta, bestetik, Nafarroakoak frantziar armadaren laguntza zutena, 1512ko espainiarrek eginiko Nafarroako konkista eta gero. Nafarroako armadak bertoko biztanleriaren altxamenduaren laguntza izan zuelako laster hartu zuen Iruñeko gaztelua eta hildako gutxi izan zituzten.

Henrike II.ak Frantzisko I.aren laguntza lortu zuen Nafarroako Erresuma berreskuratzeko Gaztelako Erresumaren itxurazko ahulezia aprobetxatuz. Tamalez, Nafarroako errekonkista hasi zenerako bukatuta zegoen Gaztelako komuneroen gerra. 1521eko maiatzean Nafarroak altxamendu orokorra izan zuen, tartean Iruñea bezalako beaumondarren hirietan. Barneko altxamendua babesteko Andre Foixkoak zuzendutako 12.000 oinezko (gehienak gaskoiak eta artilleria astuna zuen armadak maiatzaren 15ean Donibane Garazi konkistatu zuen. Agudo Orreaga eta Auritz ere konkistatu zituen.

Iruñeko biztanleak altxatu ziren eta Naiarako dukea eta Nafarroako erregeordea zen Antonio Manrique de Lara maiatzaren 17an Iruñetik Alfarora ihes egin zuen, baina bidean lapurreta egin zioten. Iruñean zeuden Gaztelako Erresumako soldadu gutxi gazteluratu ziren. Soldadu hauen artean oinaztarren kapitaina zen Inazio Loiolakoa zegoen, sei ordu zirauen gotorlekua menderatzeko bonbardaketan hanketan zauritua izan zena. Erasotzaileen artean, berriz, Frantzisko Xabierkoaren anaiak ziren Miel eta Joanes zeuden, gudua eta gero hiria babestuko zutenak.

Erresuma berreskuratzeko guda ez zen latza izan: Zengarren mendian 1.000 oinaztarren aurkako gatazkan 17 hildako izan ziren; Esan beste lau ihes egiten ari ziren tropak aurkitu zutenean eta Iruñean zaurituak baino ez. Gero, ez zituzten beaumondarren aurkako mendekuak egin.

Espainiako Inperioak laster 30.000 laguneko armada sortu zuen, horietako asko bere zigorra askatzeko asmotan zenbiltzaten komuneroak. Andre Foixkoa jeneralak bere kokagunea sendotu baino Logroño hartzea saiatu zuenez, nafar-gaskoiek Noaingo gudua galdu zuten eta, beraz, Nafarroako independentzia.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3174545

 |

* Wd Datuak: Q3174545

1. ↑   Pedro Esarte Muniain, *Navarra, 1512-1530*, ISBN 84-7681-340-6