recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Last Train from Gun Hill*** (euskaraz: «Gun Hilleko azken trena») 1959eko western filma da, John Sturges estatubatuar zinemagileak zuzendu zuena. James Poek idatzi zuen gidoia, Les Crutchfielden kontakizun batean oinarriturik. *High Noon* (Fred Zinnemann, 1952), *3:10 to Yuma* (Delmer Daves, 1957) eta Sturgesek berak zuzendutako *Bad Day at Black Rock* (1955) filmen elementuak biltzen ditu.

Kirk Douglas, Anthony Quinn, Carolyn Jones eta Earl Holliman izan ziren antzezle nagusiak. Douglas eta Holliman lehenago ere arituak ziren Sturgesekin, 1957ko *Gunfight at the OK Corral* filmean zehazki.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Katherine (Ziva Rodann) indiar emakumeak eta haren semeak egun batzuk igaro dituzte familiarekin. Itzulera bidean cowboy batzuek jazarriko dituzte. Emakumeak aurre eginen die, eta erasotzaileetako bat aurpegian zaurituko du zartailuarekin. Azkenik, semeak ihes egitea lortuko du, baina amak ez.

Katherine Matt Morganen (Kirk Douglas), Pawneeko sheriffaren emaztea zen. Semeak erasoaren berri ematen diolarik gertalekura joanda, andrea bortxaturik eta hilik atzemanen du Mattek. Gaizkileetako baten zela ere aurkituko du, C.B. hizkiak dituena. Haren jabea Craig Belden (Anthony Quinn) da, iraganean Matten adiskide mina eta behin bizia salbatu ziona. 

Morgan Gun Hillera joanen da, Beldenen bizilekura, bere emaztearen hiltzaileak nor izan ziren ikertzera. Belden Gun Hilleko jauntxoa dela ikusiko du, herria kontrolpean duena, eta Katherinen hiltzaileetako bat haren semea dela. Morganek hiltzaileak atxilotu eta justiziaren aurrera eraman nahiko ditu eta, herri osoa aurka jarriko zaion arren, Rick Belden (Earl Holliman) atzematea lortuko du. Baina herritik aterako den hurrengo trena iritsi arte sei orduz itxaron beharko du, eta Craig Belden morroien erasoei aurre egin beharko die.

Aktoreak
--------

* Kirk Douglas: Matt Morgan
* Anthony Quinn: Craig Belden
* Carolyn Jones: Linda
* Earl Holliman: Rick Belden
* Brian G. Hutton: Lee
* Ziva Rodann: indiar emakumea

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** *Last Train from Gun Hill*, imdb.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1199445
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 305889100
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1199445
| ***Fake news*** |
| --- |
| Formatua | Telebista saioa |
| Aurkezlea(k) | Maria Amolategi |
| Iraupena | 25-30 minutu |
| Herrialdea |  Euskal Herria |
| Hizkuntza | Euskara eta gaztelania |
| Ekoiztetxea(k) | Pausoka Entertainment |
| TB Katea |  ETB1 eta ETB2 Spain ETB2 |
| Ordutegia |  19:30 eta ETB2 Spain 22:30 |
| Emisioa | 2018ko urtarrilaren 18a –2018ko urtarrilaren 18a |
| Denboraldia(k) | 1 |
| Atal kopurua | 1 |
| Audientzia |  |

***Fake news*** Euskal Telebistan emititu zen programa piloto bat izan zen. Maria Amolategi abeslariak aurkeztu zuen 2018ko urtarrilaren 18an. Pausoka Entertainmentek ekoitzi zuen eta Javier Garcia de Vicuña izan zen zuzendaria.

Saioa astelehenetik ostiralera ematea zen ideaia. Egunero eta bi hizkuntzatan. Euskaraz ETB1en eta berdina, gaztelaniaz ETB2n. Baina apustu sendoa egin aurretik, ETBk probako saio bat emititzea erabaki zuen. Programa horrek izan zuen audientzia kaskarra ikusita, saioak atal bat izan zuen eta ez zuen aurrera segi.

Saioaren azalpena
-----------------

Aktualitatea eta umorea lantzen dituen saioa da. 2018ko urtarrilaren 18an eman zuten saioan, aste horretan gertatu ziren bost albiste nagusienak landu zituzten umore puntuarekin. Bost albiste adierazgarri horiekin ranking bat egin zuten.

Albisteak bezala, kamera aurrean agertzen direnak ere bost dira. Maria Amolategik beste lau lagun ditu aurkezten laguntzeko:

* Mikel Bermejo
* Alazne Etxeberria
* Mitxel Santamarina
* Inma Fernandez

Audientzia
----------

Oso datu txarrak eman zituen programak. 2018ko urtarrilaren 18an, ETB1ek %1,6ko kuota izan zuen bataz beste. *Fake news*ek berriz %0,2. Bataz bestekoa baino askoz ere gutxiago.

ETB2ren kasuan, eguneko bataz bestekoa %7,0 izan zen eta *Fake news*ena %1,8. Momentu berean, Gailurra Xtreme Perdido saioak %3,8 eman zuen. Beraz, *prime time*an ETB1ek irabazi egin zion ETB2ri (ez da ia inoiz gertatzen). ETB1ek ETB2ren audientzia bikoitza baino gehiago izan zuen.

Horregatik, probako saio honen datuak ikusita, Euskal Telebistak *Fake news*ekin aurrera ez segitzea erabaki zuen.

| Atala | Emisio data | Katea | Audientzia |
| --- | --- | --- | --- |
| Ikusleak | Kuota (eusk.) |
| 1 | 2018ko urtarrilaren 18a |  ETB1 *(Eguneko bataz bestekoa: %1,6)* | 1.000 ikusle | %0,2 (%0,7) |
| ETB2 Spain ETB2 *(Eguneko bataz bestekoa: %7,0)* |  | %1,8 |
|

Kritikak
--------

Datu eskasez gain, sare sozialetan ere zeresana eman zuen saioak. Kritika ugari jaso zituen.

Aspaldian ikusi zuten saiorik txarrena zela esan zuen jendeak, auzo lotsa pasatu zutela ikusten, espainiar erreferenteekin osatutako saioa zela eta ez Euskal Telebistarako modukoa...

Saioa topikoz josia zegoela aipatu zuten eta Javier Garcia de Vicuña zuzendariaren eta bere lan egiteko moduaren garaia pasa zela. ETBri eta Pausoka Entertainmenti begiak irekitzeko eskatu zieten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ETBk 'Fake news' umorezko saio berria estreinatuko du» *Berria*.
2. ↑   «ETB1en eta ETB2n umorezko saio berria» *EiTB*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61069629

 |

* Wd Datuak: Q61069629
**Laura Penagos Rodriguez** (Suesca, Kolonbia, 1983ko otsailaren 10a) Euskal Herrian bizi den antzezle-sortzaile eta hezitzaile kolonbiarra da.

Biografia
---------

Bogotako Teatro Libre Eskolan graduatu zen. Goiz hasi zen antzerki-irakaskuntzan. Kolonbiako unibertsitate entzutetsu bat baino gehiagotan lan egin du irakasle gisa, eta hainbat muntaia profesionaletan aritu da aktore gisa. 2004an, Kolonbia osoa zeharkatu zuen biran, Teatro Librek taularatutako Heiner Kippardten *El caso Oppenheimer* obrarekin. 2006an, Bertolt Brechten *Madre Coraje*, Bogotako Teatro Librek eta Antzerkiaren Etxe Nazionalak Bogotako Antzerki Jaialdi Iberoamerikarrerako prestatutako bertsioan. 2005ean, Federico García Lorcaren *La Casa de Bernarda de Alba*, Cartagenako Arte Ederren Eskolan. 2008an, Nafarroara etorri zen bizitzera. Besteak beste, Workcenter Grotowski eta Thomas Richards taldearekin jarraitu du bere trebakuntza, Bartzelonan eta Italian. Gorputz eta ahots formazioak ematen dizkie antzezle eta eszena arloan interesa duten pertsonei. 2021ean, antzerki-bira hasi zuen *Atzerrian lurra garratz* lanarekin, istorioaren aktore protagonista gisa Artedrama eta Huts Teatro plataforma eszenikoaren eskutik. Gaur egun, bere metodologia ikertzen eta garatzen ari da prestakuntzari eta sormen-prozesuei begira.

Antzezlanak
-----------

* *El caso Oppenheimer*
* *Madre coraje*
* *La casa de Bernarda Alba*
* *La pasión de Eva*
* *Atzerrian lurra garratz* (aktorea eta gidoigilea)
* *Behi-jasa / Llueven vacas (gaztelaniaz).*

Kanpo estekak
-------------

Laura Penagosen Instagram kontua

Laura Penagosen Facebook profila

Laura Penagosen Youtube kanala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113358934

 |

* Wd Datuak: Q113358934
Erromesen bilgune izateagatik, Larrasoañan hiru ospitale izan ziren:

* Agustindarren ospitalea
* Donejakue ospitalea
* San Blasko ospitalea

Historia
--------

Hiru ospitaletik antzinakoena Agustindar Erlijiosoen monasteriokoa izan zen, Orreagako kolegiatarena. San Blas ospitaleari dagokionez, Gotzaindegian 1695ean artxibatutako dokumentu baten bidez, badakigu etxea eta landak zituela, eta kofradiakideen eta bizilagunen limosnei esker mantendu zen. Erdigunea zaintzeko, beata bat, erlijioso bat edo baserritar bat zeuden, erromesei aterpea emateaz arduratzen zirenak. 1640an, ospitale honetan hiru ohe baino ez zeuden, eta bere jarduera txikituz joan zen, 1604tik aurrera bere baliabideen administrazio txarrari esker.

Erreferentziak
--------------

* «Esteribar | Larrasoaña» *www.esteribar.org* (Noiz kontsultatua: 2021-09-07).

Ikus, gainera
-------------

* Larrasoaña
* Donejakue bidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108442953

 |

* Wd Datuak: Q108442953
**Esmeraldako Budaren tenplua** (วัดพระแก้ว, *Wat Phra Kaew*) Bangkoken, Tailandian, dagoen budisten tenplua da. Tailandiako tenplu budista garrantzitsuena da; hiriaren gune historikoan dago, Phra Nakhon barrutian, Bangkokeko Jauregi Handiaren lurretan. Tenpluaren izen osoa hau da: **Wat Phra Sri Rattana Satsadaram**, (วัดพระศรีรัตนศาสดาราม).

Historia
--------

Tenpluaren eraikuntza Buddha Yodfa Chulaloke erregeak hiriburua Thonburitik Bangkokera eraman zuenean hasi zen, 1785ean. Beste tenplu batzuek ez bezala, ez du lekurik monjeek bertan bizitzeko, baizik eta eraikin sakratuak, estatuak eta pagodak baino ez ditu, dekorazio aberatsarekin.

Kanbodiar askok uste dute Wat Prah Keo, Phnom Penhen, Esmeraldako Budak egon beharko lukeen leku legitimoa izango litzatekeela, eta Laosko biztanle askok uste dute leku legitimoa Vientianen dagoen Haw Phra Kaew dela.

Buda, tamainaz txikia den arren, Thailandiako herriaren ikono erlijioso nagusia da. Kondairak dio estatua Indian sortu zela, baina ibilbide luzea izan zuela Bangkokera iritsi aurretik. Hainbat mendetako kokapen aldaketen ondoren, Chakri jeneralak (geroago Rama I.a errege bilakatuko zena) Vientianetik harrapatu eta Thonburira eraman zuen gaur egungo kokapenera eramateko.

Ezaugarriak
-----------

Eraikin nagusia ubosoth zentrala da, eta bertan Esmeraldako Buda dago. Tenplua inguratzen duen harresia, *Ramayana* mitologiaren elementuekin apaiduta dago barrualderantz; berez, *Ramayana*ren bertsioa Thailandian *Ramakian* izenburua du. 

Kanpoaldera, harresiak zuriz margotuta daude. Irudi asko daude tenpluaren eremuan, *Ramakian*go irudiekin, eta horien artean bost metroko altuera duten erraldoiak (yak) nabarmentzen dira. Indiako mitologiatik sortzen dira tximino erregeak eta urrezko pagoda inguratzen duten erraldoiak ere.

Tenpluak Angkor Waten eredu bat ere badu, Nangklao erregeak gehitua (Rama III.a), Kanputxeako Khmer Inperioak eta thailandiarrek sustrai kultural eta erlijioso berberak baitituzte.

Ohitura
-------

Arrazoi kulturalak direla eta, galtza luzeak eraman behar dira tenplura sartu ahal izateko.

Iruditegia
----------

* Esmeraldako Buda, Tailandiako sakratuena.Esmeraldako Buda, Tailandiako sakratuena.
* 
* 
* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Roeder, Eric (1999). "The Origin and Significance of the Emerald Buddha" (PDF). *Explorations in Southeast Asian Studies*. Honolulu: Center for Southeast Asian Studies, University of Hawai'i at Manoa. 3: 1, 18.
3. ↑  Suksri, Naengnoi; Chakrabongse, Narisa; Limpabandhu, Thanit (2013). *The Grand Palace and Old Bangkok*. River Books. ISBN 978-974-9863-41-1.

Kanpo estekak
-------------

* Bangkokeko Jauregi Handiaren webgune ofiziala.
* **(Ingelesez)**:Bideoa Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1045876
* Commonscat Multimedia: Wat Phra Kaew

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159492936
* ISNI: 0000 0001 2195 9198
* LCCN: n84042220
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1045876
* Commonscat Multimedia: Wat Phra Kaew
**Evora** Evorako barrutiko tren geltoki bat da, Evora udalerrian kokatuta dagoena.

Historia
--------

Vendas Novas eta Evoraren arteko lotura 1863ko irailaren 14an inauguratu zuen *Hego-ekialdeko Trenbideen Konpainiak*; hurrengo zatia, Estremozeraino, 1873ko abenduaren 22an jarri zen zerbitzuan.

1903ko martxoaren 16an, ordenantza batek geltoki horretan lanak egiteko plana onartu zuen, merkantzia-zerbitzuetarako zuen gaitasuna handitzeko; une hartan, haren mugimendua zegoen azpiegiturak gainditzen ari zen; dokumentu hori Augusto Victor da Costa Sequeira Bide eta Lanetako ingeniari-buruak egin zuen, Administrazio Kontseiluaren agindupean. Obrak honako hauek ziren: estalitako eta estali gabeko kaiak eraikitzea, geltokiaren iparraldean dagozkion sarbideak eta maniobrak egitea, eta geltokiaren hegoaldean trenbideak aldatzea. Linea galdu bat eraiki beharko da, lurrazala kargatzeko. Gune horrek ez luke inolako eraikinik izan behar, eta, beraz, Sôr eta Reguengos lineetako konexioa amaitzen denean aldatu ahal izango litzateke.

Urte bereko uztailaren 1eko lege batek Sôreko Ponte linea eraikitzea baimendu zuen, ustiapenerako ireki zen Arraiolos arteko lehen zatia 1907ko apirilaren 21ean izan zelarik; ondoren, Reguengos de Monsaraz arteko linea 1903ko apirilaren 24ko lege batek agindu zuen, eta lotura hori 1927ko apirilaren 6an inauguratu zen.

Geltokia
--------

Zerbitzuak
----------


| Aurrekoa | 20x20px[Betiko hautsitako esteka] Comboios de Portugal | Hurrengoa |
| --- | --- | --- |
| *geltoki-burua* |  | IntercidadesLinha de Évora |  | Casa Branca→ *Lisboa–Ekialdea* |

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  «1683». *Gaceta de los Ferrocarriles*: 75, 78.
2. ↑  «Líneas Portuguezas». *Gaceta de los Ferrocarriles* 16(367): 110. 1 de abril de 1903. Consultado el 27 de enero de 2012.

Ikus, gainera
-------------

* Rede Ferroviária Nacional
* Comboios de Portugal

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8845277
* Commonscat Multimedia: Évora train station

---

 |

* Wd Datuak: Q8845277
* Commonscat Multimedia: Évora train station
**Fayette konderria** (ingelesez: *Fayette County*) Illinoisko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Vandalia da. 2010eko zentsuaren arabera 22.140 biztanle zituen, Fayette kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Fayette konderriak 1.878,63 kilometro koadro ditu. Horietatik 22,95 ura dira. Beste 1.855,68 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 11,79 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 22.140 pertsonetatik 20.889 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 304 dira. 969 beltzak edo afroamerikarrak. 33 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 47 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 6 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 192 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111584
* Commonscat Multimedia: Fayette County, Illinois

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137218372
* LCCN: n81096317
* NARA: 10036776
* **Lekuak**
* OSM: 1801528
* TGN: 1002369

 |

* Wd Datuak: Q111584
* Commonscat Multimedia: Fayette County, Illinois
**La Cartujako Estadioa** (gaztelaniaz: *Estadio La Cartuja*) Espainiako Andaluzia autonomia erkidegoko Sevilla hiriburuan dagoen estadio bat da.

Estadioa *La Cartuja uhartean* kokatua dago, La Cartujako monasterioaren kokalekua (hortik datorkio izena). 2014ko Olinpiar Jokoetako hiriaren hautagaitza aurkeztearekin batera eraiki eta 1999ko maiatzaren 5an inauguratu zen, nahiz eta hiriak hautaketak horiek galdu izan, hiriko agintariek *Olinpiar* izendapenaz izendatzen jarraitu ohi du.

Gaur egun bertan, Club de Rugby Ciencias errugbi taldeak bere etxeko partiduak jokatu ohi ditu.

Protesta ekintza
----------------

1999ko abuztuaren 20an bertan Munduko Atletismo Txapelketako inaugurazio ekitaldia ospatzen ari zela, txepelketa hartako maskotak ziren *giraldillez* mozorrotutako hamar euskal ekintzaileek euskal presoen sakabanaketare aurka protesta egiteko euskal preso politikoak euskal herriratzearen aldeko hainbat pankarta jendaurrean erakutsi zituzten.

Iruditegia
----------

* Kanpoaldetik.Kanpoaldetik.
* Barnealdea.Barnealdea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Gezurrezko *giraldillen* aurkako epaiketa hasi da. 2000ko ekainaren 4a. El País.com **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

* La Cartujako Olinpiar Estadioaren webgunea **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q368737
* Commonscat Multimedia: Estadio Olímpico de la Cartuja

---

 |

* Wd Datuak: Q368737
* Commonscat Multimedia: Estadio Olímpico de la Cartuja
Beharbada, Eskeria uhartea, gaur egungo Korfu izango da.
Odiseo Alzinoo erregearekin
**Feaziarrak** Eskeria uharteko herri mitiko bat dira (grezieraz Σχερίη or Σχερία eta, ziuraski, gaur egungo Korfu). Herri hau funtsesko herrialdea da Odisean, Odiseo, hau Itakara itzuli aurretik, ostatatzen duena baita.

Odiseo uharte berri batean galtzen da, eta Nausikaak aurkitzen du, bere aita den Altzinooren aurrera eramaten duena. Honek, abegi egiten dio eta bere istorioa entzuten du. Ondoren, Odiseori bere aberrira itzultzen laguntzeko agintzen du, honen eskura, itsasontzi bat bere tripulazio osoarekin jarririk. Herri honen zoritxarreko patua, Poseidonek, Odiseori emandako laguntzagatik haserre, Zeusi zigorra eskatzen dionean ulertzen da. Honek, itzultzen denean, feaziarren itsasontzia arroka handi bat bihurtzen du, eta portuaren sarrera itxi. Herri honek Jason eta Medea ere hartu zituen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q128693
* Commonscat Multimedia: Phaeacians

---

 |

* Wd Datuak: Q128693
* Commonscat Multimedia: Phaeacians
**Fayette konderria** (ingelesez: *Fayette County*) Mendebaldeko Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Fayetteville da. 2010eko zentsuaren arabera 46.039 biztanle zituen, Fayette kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Fayette konderriak 1.731,01 kilometro koadro ditu. Horietatik 17,61 ura dira. Beste 1.713,41 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 26,6 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 46.039 pertsonetatik 43.165 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 402 dira. 2.097 beltzak edo afroamerikarrak. 91 amerikar natiboak ziren eta 5 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 89 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 19 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 573 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q504830
* Commonscat Multimedia: Fayette County, West Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139560832
* GND: 4601699-5
* LCCN: n81018763
* NARA: 10039926
* **Lekuak**
* OSM: 1913184
* TGN: 2002261

 |

* Wd Datuak: Q504830
* Commonscat Multimedia: Fayette County, West Virginia
**Nau** (valentzieraz: *Cap de la Nau*, (ˈkab de la ˈnaw ahoskatua) Espainiako Mediterraneoko lurmuturrik bereizgarrienetako bat da. Xàbia udalerrian dago, Valentziako golkoko hegoaldeko muturrean, eta erraz ezagutu daiteke Alacanteko probintziako ekialdereneko muturra baita.

Deskribapena
------------

Orografia malkartsukoa, lurmuturrak oso akzidentaturiko amildegizko kostalde bat osatzen du, honen pean kala txiki batzuk daudelarik, kobazulo eta uhartexkekin, Cova dels Oguens ezaguna kasu (jada XVIII. mendean Antonio José de Cavanillesek deskribatutako kobazulo naturala.

Oso erabilia da, baita ere, urpekaritza eta beste ur kirol batzuk praktikatzeko, eta lurmuturrean Nauko itsasargia ere ikus dezakegu, itsas nabigaziorako.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Europako toponimia fisikoa.* .

Ikus, gainera
-------------

* Nauko itsasargia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1024914
* Commonscat Multimedia: Cap de la Nau

---

* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 40785

 |

* Wd Datuak: Q1024914
* Commonscat Multimedia: Cap de la Nau
Johann Nikolaus von Hontheim, "Febronius" ezizena zuena, febronianismoaren sortzailea.
**Febronianismoa** Febroniusek bere *De praesenti statu Ecclesiae deque legitima potestate Romani Pontificis liber singularis* obran (1763) ezagutzera eman zuen dotrina da. Klemente XIII.ak kondenatu zuen 1764. urtean. Febronianismoaren arabera, oso autonomia handia behar dute elizako apezpikuek bere egitekoetan eta kontzilioa da, Aita Santu eta apezpiku guztien gainetik, huts egiten ez duen erakunde maila bakarra. Alemanian eta Austrian nabarmendu ziren, batez ere febronianismoaren jarraitzaileak. Bere frantziar baliokidea galikanismo izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Latinez)** le Bret, Johann F, ed. «Gravamina trium Archiepiscoporum-Electorum, Moguntinensis, Trevirensis et Coloniensis contra Curiam Apostolicam anno 1769. ad Cæsarem delata» *Magazin zum Gebrauch der Staaten und Kirchengeschichte, vornehmlich des Staatsrechts catholoscher Regenten in Ansehung ihrer Geistlichkeit* (Ulm: auf Kosten der Stettinischen Buchhandlung) (8): 1–21. OCLC .225242437.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q698387
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q698387
***La grotta di Trofonio*** (euskaraz: *Trofonioren leizea*) opera buffa gisa sailkatuta dagoen opera da. Giovanni Battista Casti libreto baten gainean, Antonio Salierik konposatu zuen. Vienan 1875eko urriaren 12an taularatu zen lehen aldiz. Lanak bi ekitaldi ditu, bost eszena.

Historia
--------

Lehen emanaldia Vienan (Austria) egin zuen, Burgtheaterren, 1785eko urriaren 12an, eta arrakasta handia izan zuen. Operaren historiaren antzekotasunak eragina izan zezakeen Lorenzo da Ponterengan, Mozarten *Così fan tutte*ren libretoa idatzi zuenean. Gaur egun gutxi antzezten den opera da; Operabase webguenaren estatistiketan 2005-2010 aldian bi emanaldi baino ez dira agertzen.

Argumentua
----------

Dori eta Ofelia ahizpak maiteminduta daude Plistene eta Artemidoro adiskideekin. Bi pareek kontrastatzen duten dituzten pertsonalitateengatik: Dori eta Plistene bitxiak eta sutsuak dira, Ofelia eta Artemidoro barnerakoiak eta isilpekoak. Trofonio magoak bere kobazulo magikora gonbidatzen ditu, non beren karaktereak alderantzizkoak diren, lehenik gizonak eta gero emakumeak. Azkenean dena konpontzen da eta amaiera zoriontsua da.

Pertsonaiak
-----------

| Pertsonaia | Ahots mota | Estrenaldian interpretatu zuena1785eko urriaren 12an | Berriz taularatuta2005eko martxoaren 14an |
| --- | --- | --- | --- |
| Aristone | baxu | Francesco Bussani | Olivier Lallouette |
| Dori, Aristoneren alaba, Artemidororekin maiteminduta | soprano | Celeste Coltellini | Marie Arnet |
| Ofelia, Aristoneren alaba, Plistenekin maiteminduta | soprano | Nancy Storace | Raffaella Milanesi |
| Artemidoro | tenore | Vincenzo Calvesi | Nikolaï Schukoff |
| Plistene | tenore | Stefano Mandini | Mario Cassi |
| Trofonio, aztia | bajo | Francesco Benucci | Carlo Lepore |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1412552
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 177302940
* GND: 301015929
* LCCN: no2010057349

 |

* Wd Datuak: Q1412552
Naqadaren kokapena
**Naqada** (edo *Nagada*), Nilo ibaiaren mendebaldeko ibarrean dagoen hiri bat da, Qina gobernazioan, Egipton, Tebasetik 25 kilometro iparraldera.

Antzinako egipzieraz **Nubt** "urrezko hiria" deitzen zen, ekialdeko basamortuko ur meatzeetatik hain hurbil egoteagatik eman zitzaion izena, Goi Egiptoko V. nomoko hiri bat zen, greziarrek **Ombos** deitu zuten, eta beranduago, arabieraz, **Tuj** deitua izan zen. Gaur egungo hiria **Naqada** deitzen da (beste hiri bat ere existitu zen izen greziar bera zuena: Ombos, gaur egungo Kom Ombo, Asuanetik 40 kilometro iparraldera dagoena).

Historia
--------

Batzuetan Nubteko konfederazioa deitua, uste denez, Naqada I garaian, jada entitate politiko gisa egituratutako hiri bat zen, beharbada ekonomikoak ziren arrazoiengatik, hiri-estatu garrantzitsu bihurtu zena; bere gobernariek, indarra edo konbentzitze bidez, entitate politiko txikiagoak osatzen zituzten garrantzi gutxiagoko inguruko zenbait herri mendean hartu zituzten.

**Naqada** nagusitasuna izan zuen lehen hiri estatu edo lurralde konfederazioa izan zen, K.a. 3500etik K.a. 3300 arte, Naqada II garaiaren hasieran (Naqada IIa eta IIb aroak). Nagusitasun hau, ondoren, *Nejen* edo Hierakonpolisera pasa zen (Naqada IIc eta IId aroak).

Gaur egungo hiriak, Naqadak, 50.000 biztanle ditu 2006ko azken erroldaren arabera.

Naqada kultura bezala
---------------------

Naqada edo Nagada, Egiptoko kultura aurredinastiko batek jasotzen duen izena ere bada, K.a. 4000tik K.a. 3000 arte datatua.

Arrasto arkeologikoak
---------------------

Hirian, Seth jainkoari eskainitako tenplu baten hondakinak daude, beharbada Tutmosis I.a, Tutmosis III.a, Amenofis II.a eta garaiko beste erregeren batek eraikia. Hirian, Amenofis III.aren zetrua ere aurkitu zen, gaur egun, Londresko museoren batean zaindua dagoena.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**Chronology of the Naqada Period

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q959859
* Commonscat Multimedia: Naqada

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134131016
* GND: 10172638-7
* SUDOC: 068737939
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q959859
* Commonscat Multimedia: Naqada
"El Hortera", *Los españoles pintados por sí mismos* bildumaren ilustrazioa (ed. 1851).
**Nabarmen** (gaztelaniaz: *hortera*) bere ohitura, egite, molde edo itxura gaitzesgarri edo bitxiengatik nabarmentzen dena da.

Estereotipoa Madrilgo burgesiaren merkataritza loretsuaren garaian agertu zen, XIX. mendearen eta XX.aren lehen herenean. Sarri bere garaikideek pertsonaia pintoresko eta kastizo bezala erretratatu zuten. Espainiar errealismoko maisuek deskribatu zuten, Benito Pérez Galdós eta Ramón Pérez de Ayala kasu, edo alderdi anitzeko literatuak, Ramón Gómez de la Serna kasu, eta sarritan zartzuelako pertsonaia koral bezala agertzen zen.

1970eko hamarkadatik aurrera, terminoa berreskuratu zuten tonu peioratiboarekin modu deigarrian eta gusturik gabe, jatorri germaniarreko kitsch mugimenduaren estetikatik gertu, janzten eta apaintzen den gizabanakoa izendatzeko, eta arrunt, zakar edo gustu txarrekoa dena adjektibatzeko mespretxuzko epiteto gisa.

Gaiari buruzko azterlan batzuek nabarmen berri hauen agerpena 1960ko hamarkadaren amaieran kokatzen dute. Nabarmen berri honek jada izaera nazionala du eta ez da Espainiako hiriburura mugatzen. Frankismoaren gainbeherarekin eta Espainiako herriaren ohiko forma kateatuen liberalizazioarekin batera, zeina, azkenean, atzerriko modei lotsarik gabe irekita baitzegoen, estetika deigarri eta koloristak erabakitako une estrategikoan. Ameriketako Estatu Batuetatik eta Ingalaterratik ekarritako beat modaren jarraitzailea, lentejuelak, kanpai-formako galtzak, papar-hegal handiak eta orpo rokokoko zapatak jantzi zituen, Queen, The Bee Gees, David Bowie edo ABBA laukote suediarra bezalako musikariek ospetsu bilakatu zituztenak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Nabarmen.*  in: *Euskaltzaindiaren Hiztegia*..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Flores, Antonio.  (1843). *Los españoles pintados por sí mismos: El Hortera.*  Madril: Biblioteca Gaspar y Roig, 78-84 or..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Deleito, José.  (1949). «Origen y apogeo del género chico» *Revista de Occidente* (Madril): 498-503. OCLC .1969185.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Lorenzo, Javier.  (2011-6-2). *La España hortera.*  Literaturas Com Libros ISBN 9788493903572..
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cueto, Juan.  (1976-8-17). «De lo específico a lo hortera» *El País*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28501403

 |

* Wd Datuak: Q28501403
**Leozko Armagintzako Kaporalgo jauregia** Orbaibar ibarreko Leotz udalerriko izen bereko kontzejuan Erdi Aroko jauregi bat da.

Eraikina
--------

Armagintzako Kaporalgogisa agertzen da Nafarroako Erresumako nomina ofizialean. Orube horretako alaba bat, Maria Leotz, Fernando Katolikoaren inudea izan zen, kroniken arabera. 1571n jauregiaren salbuespena ebatzi zen, eta jabea Juan Beltran Leotz zen, 1592an oraindik bizi zena. Haren oinordekoa Antonio semea izan zen, eta haren alaba Maria Beltran Leotz , 1629an Migel Mururekin ezkondu zena. Hauen alaba eta oinordekoa Mariana Muru izan zen, 1687an kapilau izendatua izan zena. 1710ean, Frantziska Iruñela Bakedao kuartelen errebateagatik auzibidean aritu zen, 1723an artean bizi zen Manuel Berrioren alarguna. Bere alaba Manuelak beste errebate bat eskatu zuen 1745ean. 1788an, Beraskaingo abadeak datu bat idatzi zuen, hau da, jauregiak garai batean bere Magestadeko Mendietan finkatuta zeudela.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | LEOTZ.*  (Noiz kontsultatua: 2022-02-01).

Ikus gainera
------------

* Leotz (kontzejua)
* Leotz
* Orbaibar
* Erdialdea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112675319

 |

* Wd Datuak: Q112675319
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Esklerosia** (antzinako grezieraz: *sklerós* "gogor") organo edo ehun baten indurazio patologikoa, bertako ehun konektiboaren hipertrofia dela medio sortzen dena. Esklerosia da beraz, gaixotasun deribatu bat, eta ez da gaixotasun independente bat.

Gaixotasuna, normalean hantura bat edo askoren ondorioz, perfusio arazo edo zahartze-prozesuetan sortutako ehun kalte bategatik dator. Era berean, gaixotasun autoimmune batek ere esklerosi bat ekar dezake. Emaitza ehun konektibo hori gogortzea dakar, ekoizpena kontrolik gabe dagoelako. Eragindako organoak gogortzen dira eta elastikotasuna galtzen dute.

Hona hemen esklerosi mota batzuk:

* Alboko esklerosi amiotrofiko
* Arteroesklerosi
* Esklerosi anizkoitz
* Otosklerosi
* Eskleroderma
* Esklerosi tuberkuludun

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. *Esklerosi.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q140067
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D012598
* TA: A02.2.00.008

 |

* Wd Datuak: Q140067
**Langile Sindikatu Koordinakundea** (katalanez eta jatorrizko izenaz: **Coordinadora Obrera Sindical**, COS) 1987. urtean sortutako Katalan herrietako nazio, genero eta klase askapenerako sindikatua da.

1987. urtean Kataluniako Langileen Sindikatu Konfederazioak bertan behera utzi zuen bere jarduera Kataluniako Sindikatu Konfederazioan batzeko, baina bere militantziaren zati handi batek Langile Sindikatu Koordinakundea sortu zuen handik gutxira, Katalan Herrietako ezker independentistaren babesa eta sustengua jasoko zuena.

Langile sindikatu koordinakundea Kataluniako Sindikatu Batasunaren Koordinakundearen parte da beste sindikatu batzuekin batera.

COS izenaz ezagutzen den sindikatu hau katalan nazio askapenerako mugimenduko parte da, eta oro har, Katalan Herrietako ezker independentistaren sindikatu erreferentea.

Kanpo estekak
-------------

- Langile Sindikatu Koordinakundea, webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8350531

 |

* Wd Datuak: Q8350531
**Larimer konderria** (ingelesez: *Larimer County*) Coloradoko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Fort Collins da. 2010eko zentsuaren arabera 299.630 biztanle zituen, Larimer kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Larimer konderriak 6.821,91 kilometro koadro ditu. Horietatik 98,3 ura dira. Beste 6.723,61 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,02 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 299.630 pertsonetatik 284.675 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 31.628 dira. 2.259 beltzak edo afroamerikarrak. 1.277 amerikar natiboak ziren eta 192 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 5.675 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 347 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 5.205 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q127970
* Commonscat Multimedia: Larimer County, Colorado

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127849208
* ISNI: 0000 0004 0643 5953
* LCCN: n81035705
* NARA: 10039132
* **Lekuak**
* OSM: 1411323
* TGN: 2000226

 |

* Wd Datuak: Q127970
* Commonscat Multimedia: Larimer County, Colorado
**Eugenio Prieto Arana** (Eibar, 1922 -1987) Bigarren Mundu Gerran Sobietar Batasuna defendatzen borrokatu zuen hegazkinlari euskalduna izan zen, Aireko Indar Sobietarretako euskal hegazkinlarien taldekoa, Bandera Gorriaren Ordena irabazitakoa.

Biografia
---------

1922an jaio zen Eibarren, eta Gerra Zibilean Eibartik Sobietar Batasunera joandako 60 gerrako umeetakoa izan zen. Odesa eta Pirovodskaia hirietan bizi izan zen, eta nerabe zela harrapatu zuen II. Mundu Gerran Sobietar Batasuna sartu izana eta Txkalov hiriko pilotu eskolan trebatu zen, beste zenbait euskal gazterekin. 

Hegazkinak manejatzen ikasita, Aireko II. Armada Sobietarrean integratu zen, eta lotinante kargua lortu zuen. 1943ko Kurskeko guduko borrokaldi batean hegazkina bota zioten (egun berean Antonio Uribe pilotua ere bota zuten baina Uribe hil egin zen), baina bizirik irten zen, eta alemanek harrapatu zuten. Ihes egin zuen eta Armada Gorriarekin berriro bat eginda, borrokan jarraitu zuen. 

Etsaiaren lau hegazkin bota izanagatik Bandera Gorriaren Ordenaren oroigarria jaso zuen. Moskun langile gisa jarraitu zuen bizitzen gerra ondoren, baina Piedad Sainz de la Maza emaztearekin Euskal Herrira itzuli zen 1987an, eta urte berean hil zen Eibarren.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** De Madariaga Fernández, Rafael.  (2010). *Aeroplano, Revista de Historia Aeronáutica* (28): 104-116..
2. ↑   «- Fuerzas Aereas. :: Españoles en la 2ª G.M.» *www.mve2gm.es* (Noiz kontsultatua: 2022-07-07).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112305493

 |

* Wd Datuak: Q112305493
**FC Kuban Krasnodar** (*Футбольный клуб "Кубань" Краснодар*) Errusiako futbol talde ospetsuenetakoa da. Krasnodar hirian egoitza eta zelaia *Stadion Kuban* dituena. 2008an hiri berean sortu zen FC Krasnodar taldearekin elkarbanatzen du estadioa eta bien arteko lehia handia bihurtu da. Biak ere, Kuban estadioan jokatu ohi dute. 2018an diru arazoen ondorioz taldea desegin zen.

Historia
--------

1928an eratu zen *Dynamo* izenarekin eta horrela iraun zuen 1953 arte. Kaukaso inguruko mailatan aritu zen. Hurrengo hamarkadan emaitza hobeak izan zituen eta Sobietar Batasuneko A mailan ere aritu zen (2. maila), hala ere ezegonkortasuna nagusitu zen eta sarritan aldatu zuen izena, *Neftyanik* (1954-57), *Kuban* (1958-60) eta *Spartak* (1961-62). 1963an berriz Kuban Krasnodar izena hartu zuen eta honekin jarraitu du orain arte.

1980an Sobietar Batasuneko maila gorenera igo zen eta bi urte egin zituen bertan. 1987an ere igoera berri bat lortu zuen.

1992an Sobietar Batasuna desegin eta taldea Errusiako lehen mailan kokatu bazen ere 18. egin eta maila galdu zuen. ordutik aurrera bigarren eta hirugarren mailak ezagutu zituen 2004an lehen mailar itzuli zen arte. Gora eta behera urte batzuk egin ondoren azken urteetan lehen mailan egonkortu da.

2012an zortzigarren egin zuen 2013an bosgarren eta 2014an berriz ere zortzigarren. 2013-14 urtean UEFA Europa Leagueko multzokako fasera iritsi zen. 2014-15 denboraldian ligan 10. egin du baina Kopako finalera iritsi da. Luzapenean garauitu zuen FC Lokomotiv Mosku taldeak.

Palmaresa
---------

* Errusiako futbol liga (0): bosgarrena 2013an.
* Errusiako futbol kopa (0): finalista 2015ean.
* Errusiako lehen maila (Sobietar Batasuneko 2. maila) (4): 1948, 1962, 1973, 1987

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala
* Fanwebgune ofiziala
* Fanforum GREENMILE

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q29103
* Commonscat Multimedia: FC Kuban

---

 |

* Wd Datuak: Q29103
* Commonscat Multimedia: FC Kuban
Inbentarioko kostu partzialak (eskaerak egiteko kostuak eta biltegiko kostuak) eta kostu totala (kostu partzailen batura) eskaera tamainaren arabera azaltzen dituen grafikoa: eskaera tamaina ekonomikoa 5 unitatekoa da, 40 moneta unitateko kostua ekarriko duena.
**Eskaera tamaina ekonomikoa** inbentario eta eskaera kostuak minimotzen dituen eskaeraren tamaina da, izakinen kudeaketarako hainbat eredutan ezartzen den helburuari jarraiki eta izakinen eskaria determinista dela pentsatuz. Oinarriko ereduari **Wilsonen formula** deritzo eta haustura edo stock-gabeziarik eza, eskari eta hornikuntza denbora finko eta jakinak eta izakinak eskuratu eta eskaerak burutzeko kostu konstanteak ezartzen ditu baldintza moduan. Eredu horretaz haraindiz, eredu konplexuagoak eratu izan dira, eskaera-tamaina handiak egiteagatik hornitzaileak egiten dituen deskontuak, eskaeren jasotze jarraitua eta segurtasun-stocka kontuan hartuz.

Wilsonen formula
----------------

Eskaera tamaina ekonomikoko eredu sinpleena Ford W. Harris estatubatuarrak garatu zuen 1913 urtean, baina R. H. Wilson aholkularia izan zen sakon aztertu eta aplikatu zuena.

Formula eratortzeko, inbentarioak eta eskaeren aginduek dakarten {\displaystyle \ K\ \,} kostu totala zehaztu behar da:

{\displaystyle K=\ eskaerak\ burutzeko\ kostua\ +\ biltegiko\ kostua\ =\ S{\frac {D}{Q}}+H{\frac {Q}{2}}}
non, {\displaystyle \ D\ \,} urteko eskaria, {\displaystyle \ S\ \,} eskaera bat burutzeko kostua, {\displaystyle \ Q\ \,} eskaera tamaina, {\displaystyle \ D/Q\ \,} urteko eskaera kopurua, {\displaystyle \ H\ \,} izakin unitate bat biltegian izateko urteko kostua eta {\displaystyle \ Q/2\ \,} inbentarioko batezbesteko izakin-kopurua den.

Kostu totala minimotzen duen {\displaystyle \ Q\ \,} kalkulatzeko, kostuaren funtzioa berari buruz deribatuz eta 0-ra berdinduz:

{\displaystyle {\frac {dK}{dQ}}=-{\frac {DS}{Q^{2}}}+{\frac {H}{2}}=0}
{\displaystyle \ Q\ \,} bakanduz Wilsonen formula eskuratzen da:

{\displaystyle Q^{2}={\frac {2DS}{H}}\ \rightarrow \ Q^{\*}={\sqrt {\frac {2DS}{H}}}}.
Adibidez, urtean 1000 unitateko eskari finkoa aurreikusten bada, eskaera bat burutzeko kostua 10 eurokoa eta izakin bakoitzak urtean zehar biltegian izateko kostua 2 eurokoa izanik, eskaera tamaina hobezina kostua minimotzeko hau da:

{\displaystyle Q^{\*}={\frac {2\times 1000\times 10}{2}}=100}
Beraz, aldi bakoitzean 100 unitate eskatuz, 10 aldiz egin beharko litzateke eskaera urtean zehar.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q451299
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX4667257

 |

* Wd Datuak: Q451299
**Eskaiola**, igeltsu naturaletik lortzen den produktu industrial bat da.

Kalitate handiko eta ale oso fineko igeltsua da, igeltsu natural mineralean duen proportzioa %90etik gorakoa delarik, oso purua beraz.

Espainian, eraikuntzan asko erabiltzen den material bat da, zuri kolorekoa, ale finekoa, ezpurutasun oso gutxi ditu, igeltsu zuriak baino gutxiago, eta "sabai faltsu"etan erabiltzen da, baita eraikinen paramentuetako akaberetan ere.

Hitza, italierako *Scaglióla* hitzetik dator, *Scáglia*ren txikigarria, latinetik *Scaliolae*, talkoaren antz apur bat duen harri zuria.

XIX. mende hasierararte, **eskaiola** bezala igeltsu eta igeltsu espatiko nahasketa bat ulertzen zen, kola urez oreatua. Ikuspegi tradizionaletik, igeltsua eta eskaiolaren arteko ezberdintasuna, igeltsu naturalean duten purutasuna, eta, batez ere, granulometria da, eskaiola finagoa baita. Igeltsuak %70a baino gehiagoko purutasuna duen bitartean, eskaiolak %90etik gorakoa izan behar du. Industria arloan, ez dago bata eta bestearen arteko ezberdintasunik. Akaberazko igeltsu edo eskaiolak, proiektatzekoak...

Eskaiolaren konposaketa kimikoa, gehienbat erdihidrataturiko kaltzio sulfatoa da:CaSO42•H2O, igeltsu natural arrastoekin eta III. faseko Anhidritarekin batera, konposaketaren arabera ezaugarri ezberdinak izan ditzakeelarik.

Erabilerak
----------

* Ore bezala: eskaiola, hauts eran aurkezten da, 20 kilo inguruko zakuetan enbasatua. Urarekin oreatua, oso akabera fina behar duten luzituetan erabiltzen da, eusteetan (orohar espartzuarekin batera...). Gehigarriekin nahastua iztukadurak egiteko erabiltzen da.

* Konformatua: eskaiola, lantegietan moldeatzen da, forma ezberdinekin, elementu apaingarriak egiteko: zutabeak, soingainak, moldurak eta baita altzariak ere.

* Plaketan: eskaiola mikrobeira zuntzarekin nahasten da, nahiko erresistentzia duten plakak eratzeko. Sabai faltsuak edo barne espazioen banaketarako panelak egiteko erabiltzen da.

* Perlitarekin nahastua, arindu egiten da eta propietate bereziak ematen dizkio, isolatzaile, suaren aurkako babesle bezala...

*Osasunaren Nazioarteko Erakundea, gorputzadarrak, bertako hezurren bat apurtuz gero, geldi edukitzeko beste modu aurreratuago batzuen bila ari da, uste denez, eskaiola larruazalaren gainean jartzea arriskutsua izan baitaiteke, aurkitu denez, larruazaleko minbizia eragin baitezake tenperatura oso altuekin konbinatuz gero.*

Igeltsulana
-----------

Eskaiola, igeltsulan ekonomikoa egiteko erabili izan da, dagozkien molde negatiboak sortuz, eta, hauengandik, ondoren, positiboak.

Ikus, gainera
-------------

* Igeltsulan

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1415022
* Commonscat Multimedia: Scagliola

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4183820-8
* LCCN: sh98002457
* AAT: 300014963

 |

* Wd Datuak: Q1415022
* Commonscat Multimedia: Scagliola
**Larrasoañako presa** Esteribarko Larrasoaña kontzejuan presa bat da, Arga ibaiaren gainean. Ubide, errota eta baratzez osatutako multzoa da.

Deskribapena
------------

Presa errotatik (herriaren iparraldetik) 600 bat metrora dago, eskuinaldean, Erdi Aroko zubira iritsi baino pixka bat lehenago. Multzo hori XIX. mendearen hasieran aipatu zen.

Julio Altadillek, dirudienez, errota zaharraren gainean eraiki zen irina aipatzen du. Errota zaharraren eraikina, makineriaren zati bat eta, izututa, eroanbide batzuk ondo kontserbatzen dira. Larrasoañak ere batana izan zuen (batan bat ehun ireki batzuk beste ehun tupidoago batzuk bihurtzeko makina bat da. Gurpil hidrauliko bat mugiarazten duen ur-korronte baten indarrez funtzionatzen zuten, gerora ehunak trinkotu arte kolpatzen zituzten mailuak aktibatzen dituena).

Ibai-hesi horrek berak hektarea bateko ureztatze bat ere elikatzen du. Ubidea *Errotabaratze* terminotik igarotzen da. Ez dakigu antzinakoa den, baina 1710ean tipulazea baratzeak aipatzen dira, tipulak landatzeko. Maria Blasco idazlearen arabera, presoa larrasoaindarren ametsetako paradisua zen.

Erreferentziak
--------------

* «Esteribar | Larrasoaña» *www.esteribar.org* (Noiz kontsultatua: 2021-09-07).

Ikus, gainera
-------------

* Larrasoaña
* Arga ibaia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108443307

 |

* Wd Datuak: Q108443307
**Larraskitu** Bilboko (Bizkaia) hegoaldeko auzune bat da. Bilboko zazpigarren barrutian kokatuta dago, Errekaldeko barrutian alegia. Auzoak Eskurtze parkearekin egiten du muga hegoaldean, Errekaldeberriko auzoarekin iparraldean, eta Arnotegi mendiarekin mendebaldean. Auzoan, Errekaldeko barrutiko zerbitzu eta azpiegitura garrantzitsuak kokatzen dira, Fango igerileku eta kirolgunea esaterako. A-8 autobideak auzoa zeharkatzen du.

Pagasarri mendirako igoera nagusia Larraskitun hasten da, hainbat mendizalek bertatik hasten du Pagasarrirako igoera. Etxebizitzez gain, bulego eraikin bakan batzuk dadue A-8 autobidearen bestaldean, Azertia eta Iberdrolako eraikinak besteak beste. A-8 autobidearen bestaldean ere, banandutako etxebizitza blokeak daude, Artatzu Goikoan deritzon gunean.

Aburto, Irusta, Bentabarri, San Roke eta San Justo baserri-auzuneak barne hartzen ditu.

Euskara
-------

Iñaki Gaminde hizkuntzalari erreakaldetarrak ikertu duen Bilboko euskararen hiru aldaeretako bat dugu Larraskitukoa, besteak Begoña eta Buiakoak direlarik.

Bibliografia
------------

* Gaminde, Iñaki. *"Bilboko Larraskituko Euskaraz: Lexikoa eta Testuak"*. Bilboko Udala, 1994.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Bilbo** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261921

 |

* Wd Datuak: Q12261921


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Bilbo | Bilboko auzoak | Bilbo |
| Abando • Abusu • Altamira • Ametzola • Arabella • Arangoiti • Atxuri • Basurtu • Begoña • Bilbo Zaharra • Bolueta • Deustuko Doneperiaga • Errekaldeberri • Gazteleku • Ibarrekolanda • Indautxu • Iralabarri • Iturrialde • Iturrigorri • Kastrexana • Larraskitu • Lorategi-hiria • Masustegi • Matiko • Miribilla • Olabeaga • Otxarkoaga • San Adrian • San Frantzisko • San Ignazio • Santa Ana • Santutxu • Solokoetxe • Txurdinaga • Uretamendi • Uribarri • Zabala • Zazpikaleak • Zorrotza • Zurbaran |
**Laura Palmés** (Bartzelona, 1954 - Id. 2011ko ekainaren 24a) kataluniar kazetaria eta idazlea izan zen. 1994an Bartzelona saria irabazi zuen *Eutanasia: morir para vivir* erreportajearekin. Darrere les palmeres/ Palmondoen atzean elaberria argitaratu zuen.

Lan ibilbidea
-------------

Kazetaritzan lizentziatu ondoren, Avui egunkari katalanean lan egin zuen. Geroago, Televisión Españolan hasi zen, erreportari gisa lan eginez, eta Atotxako hilketei, Mendebaldeko Saharako gerrari eta, batez ere, eutanasiari buruz —*Eutanasia: morir para vivir—* egindako erreportajeetan nabarmendu zen, Ramón Sampedrori egindako elkarrizketan finkatua, hura izan baitzen lagundutako heriotza legez eskatu zuen lehen espainiarra. Laura Palmések, erreportajearen aurreko bost urteetan diagnostikatutako endekapenezko gaixotasun larri batekin —esklerosi anizkoitza—, Bartzelonako Hiria Saria lortu zuen 1994an, eta, Sampedrori bere esperientziaren berri orri batzuetan uzteko eskatu ondoren, *Darrere les palmeres/ Palmondoen atzean* eleberria argitaratu zuen. Lan horiek oinarri izan ziren Alejandro Amenabarrek *Mar adentro* filma egin zezan, non Laura Palmesek Juliaren pertsonaia (Belén Rueda) inspiratu baitzuen filmean.

La2 telebistan "L'habitació del fons" saioan hainbat erreportaje sakon egin zituen. Bertan sakonki lantzen ziren gaiak, ezaugarri zuen zorroztasun profesionalarekin.

Sariak eta aintzatespenak
-------------------------

\* 1994an Bartzelonako Hiria Saria lortu zuen *Eutanasia: morir para vivir* eutanasiari buruzko erreportajearekin.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Katalanez)** CatalunyaPress.cat. «Laura Palmés, una altra gran professional maltractada» *Catalunyapress* (Noiz kontsultatua: 2023-01-02).
2. ↑   **(Ingelesez)**  *Linea 900 - Eutanasia: morir para vivir.*  (Noiz kontsultatua: 2023-01-02).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** País, El.  (2011-06-26). «Laura Palmés, la reportera que inspiró a Amenábar» *El País* ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2023-01-02).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5802939
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 39286242
* ISNI: 0000 0000 5954 1857
* BNE: XX918809
* LCCN: nr97038690

 |

* Wd Datuak: Q5802939