recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Velta Tatjana Rūķe-Draviņa** (Valmiera, 1917ko urtarrilaren 25a – Stockholm, 2003ko maiatzaren 7a) letoniar-suediar hizkuntzalari eta irakaslea izan zen.

Bizitza
-------

1917an jaio zen Valmieran, trenbideko langile baten familian. Rigako 2. eskolan ikasi zuen eta 1939an Letoniako Unibertsitatean graduatu zen, non filologia baltikoa ikasi zuen. 1938tik aurrera eta Bigarren Mundu Gerran, indoeuropar hizkuntzen azterketa konparatiboetan aritu zen, baina ez zioten ikerketa amaitzen utzi, gai honi buruzko tesi baten defentsa publikoa ez zegoelako onartzen Letonia okupatuan. Rūķe-Draviņak fonetika irakasle gisa lan egin zuen eta letonierazzko toponimoak aztertzearekin lotutako hainbat proiektutan parte hartu zuen.

1944ko udazkenean, Suediara ihes egin zuen senarrarekin batera. 1949an seme bat izan zuten, Dainis, gero astronomo bihurtu zena. Rūķe-Draviņak zientzia egiten jarraitu zuen. 1949tik 1970era, hizkuntza baltikoak eta eslaviarrak irakatsi zituen Lundeko Unibertsitatean. 1970etik 1984ra, Stockholmgo Unibertsitateko Hizkuntza Baltikoen katedraduna eta Hizkuntza eta Literatura Baltikoen Saileko burua izan zen. Hizkuntza baltikoen irakasle bakarra izan zen Herrialde Baltikoetatik kanpo eta paper handia izan zuen Stockholmgo Unibertsitatean irakasgai honen irakaskuntzan. 300 lan zientifiko baino gehiago argitaratu zituen. 2003an hil zen, 86 urte zituela.

Lanak
-----

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)** Metuzāle-Kangere, Baiba.  (2004). «Velta Ruke-Dravina in memoriam» *Scando-Slavica* 50: 191-192. (Noiz kontsultatua: 2024-02-21).
2. 1 2 3   **(Letonieraz)** «Velta Rūķe - Draviņa» *Ailab.lv*  jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2016-11-16) (Noiz kontsultatua: 2024-02-21).
3. 1 2 3   **(Letonieraz)**  *Latvijas enciklopēdija.*  5 Rīga: Valērija Belokoņa izdevniecība (argitaratze data: 2009), 49 or. ISBN 978-9934-8068-0-3..

Kanpo estekak
-------------
*Hau islandiar izen bat da: azken izena ez da abizena, patronimikoa baizik. Pertsona hau deitzeko bataio-izena erabiltzen dute.*
**Auður Jónsdóttir** (Reykjavik, Islandia, 1973) idazle islandiarra da. Halldór Laxness 1955ko Literaturako Nobel Saridunaren iloba da.

Auðurren istorioak hainbat antologia eta egunkarietan argitaratuak izan dira. *Stjórnlaus lukka* (1998) eleberria Islandiako Literatura Sarirako hautagaia izan zen. Handik aurrera, haurrentzako eta gazteentzako liburuak idazteaz gain, beste eleberri gehiago idatzi zituen, hala nola *Skrýtnastur er maður sjalfur* (2002), bere aitona Halldór Laxnessi buruzkoa.

*Folkið í kjallaranum* liburuak 2004ko Islandiako Literatura Saria jaso zuen eta 2006an Ipar-Kontseiluko Literatura Sarirako hautagaia izan zen.

Gaur egun Bartzelonan bizi da bertan ikasten duelako. Bere senarra Thorarinn Leifsson, ilustratzailea eta idazlea da.

Lanak
-----

### Eleberriak

* *Annað líf*
* *Fólkið í kjallaranum*
* *Stjórnlaus lukka*
* *Tryggðapantur*

### Haur eta gazteentzako literatura

* *Algjört frelsi*
* *Gagga og Ari*
* *Skrýtnastur er maður sjálfur*

### Istorio laburrak

* *Gifting*
* *Litli lögfræðingurinn*
* *Sögurnar*

Kanpo loturak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Auður Jónsdóttir*** Aldatu lotura Wikidatan |

* **(Danieraz)** **(Ingelesez)** **(Islandieraz)** Auður Jónsdóttirren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q467282
* Commonscat Multimedia: Auður Jónsdóttir

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 237974497
* ISNI: 0000000385476317
* BNF: 135387436 (data)
* GND: 13865414X
* LCCN: nr2001031824
* SUDOC: 050691953

 |

* Wd Datuak: Q467282
* Commonscat Multimedia: Auður Jónsdóttir
**San Martin eliza** Odieta ibarreko Latasa kontzejuan XVI. mendeko kristiau eliza bat da.

Eraikina
--------

Eraikin gotiko berantiarra da, harriz egina, bertikaltasun nabarmenekoa, eta elementu batzuk gehitu zaizkio ondoren. Habearte bakarra du; burualde poligonala, hiru aldekoa, angeluetan kontrahormak dituena; eta dorre txikia, oinaldean, nabearen lehen atalaren gainean. Burualdeari epistolaren aldetik atxikitako sakristia bat ere badu, eta haren ondoan alboko kapera bat, habeartearen altuera berekoa, oinplano angeluzuzenekoa. Barrura sartzeko, zirkuluerdiko arkua du hegoaldean bertan, harrizko portada klasizista batez markoztatuta, eta zutabe toskanarrak plintoen, taulamenduaren eta gainean frontoi triangeluarraren gainean. Kapera nagusiaren estalkia gurutze-ganga izartuz egina da, giltzarriekin, eta mota berekoak dira habeartearen erdiko bi atalak estaltzen dituztenak. Azken atala, berriz, korua dagoen tokia, teilatu lau baxuagoz estaltzen da, eta zirkuluerdiko zeharkako arku batek bereizten du gainerakoetatik. Altzaririk zaharrenak XVIII. mendeko bi erretaula dira, zur polikromatuzkoak, eta horma-hobi bat dute erdian, irudiak gordetzeko: kapera nagusia okupatzen duena, Tourseko San Martini eskainia, koroatzean Kalbario bat duena, eta Arrosarioko Ama Birjinarena, habeartearen eskuineko aldeko kaperan dagoena, Ama Birjina eta Haurra zutik dituela, titular gisa.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | LATASA.*  (Noiz kontsultatua: 2021-12-31).

Ikus, gainera
-------------

* Latasa
* Odieta

Kanpo estekak
-------------
**Carlos Zayas Mariategui** (Palma Mallorcakoa, 1933ko abuztuaren 30a) kazetari, politikari eta ekologista espainiarra. Massiel bikotekidea izan zen.

Biografia
---------

Kazetaritza eta Zuzenbidea ikasi zuen. Frankismo garaian antifrankismoan aritu zen eta bi aldiz preso sartu zuten, 1958an eta 1963an. Klandestinitatean PSOEko militantea izan zen. *Cuadernos para el Diálogo* eta *España Económica* aldizkarietan idatzi zuen. Geroago *Cambio 16* aldizkariaren eta *El Mundo* egunkariaren sortzaile bat izan zen. 1977an Partido Socialista Obrero Español (PSOE) alderdiaren zerrendetan hauteskudentara aurkeztu zen; Teruel barrutitik diputatu aukeratua izan zen.

Azken urtetan eskuinean kokatu zen, Unión Progreso y Democracia alderdiari lagunduz. Dena dela, egun ez dago inongo alderdi politikotan. Azken hogei urtetan, bestetik, ekologismoan militatu du, Mallorkako Amics de la Terra erakundean, Friends of the Earth International sarean, munduko garrantzitsuenetariko bat.

Massiel abeslariaren bikotekidea izan zen; elkarrekin seme bat dute, Aitor Carlos, 1977an Londresen jaioa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Espainiako Diputatuen Kongresuaren webguneko fitxa.
* **(Gaztelaniaz)**:Carlos Zayarekin elkarrizketa Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5752158
* **Identifikadoreak**
* PARES: 146838

 |

* Wd Datuak: Q5752158
**Maria Dulce de Oliveira Almada Duarte** (1933ko abuztuaren 24a – Praia, 2019ko abuztuaren 19a) caboverdetar hizkuntzalari, irakasle eta ekintzaile politikoa izan zen.

Bizitza
-------

1933an jaio zen São Nicolau uhartean. Gil Eanes lizeoan ikasi zuen eta 1958an hizkuntza erromantzeetan graduatu zen Coimbrako Unibertsitatean. Cabo Verdeko kreolerari buruzko gradu amaierako lana defendatu zuen. Antikolonialismoaren eta Cabo Verden eta Ginea Portugesaren (gaur egun Ginea Bissau) independentziaren alde egin zuen.

Mindeloko Gil Eanes lizeoan portugesa eta frantsesa irakatsi zituen. 1960an Frantziara joan zen Caengo Unibertsitatean portugesa irakastera. Gero Aljeria, Maroko, Senegal eta Ginea bisitatu zituen eta Ginea eta Cabo Verderen Independentziarako Afrikako Alderdian sartu zen. *Libertação*rako (Liberation) artikulu ugari idatzi zituen eta Amílcar Cabralen idazlanak frantsesera itzuli zituen.

Abílio Duarte politikariarekin ezkondu zen. 

Cabo Verdek independentzia lortu ondoren, hainbat ministerioetan lan egin zuen, Kultura eta Hezkuntza Ministerioan barne. Geroago, hizkuntzalaritzan zentratu zen eta Cabo Verdeko kreolerari buruzko lan ugari argitaratu zituen. Cabo Verdeko kreolera ofizialtzearen alde egin zuen. 

2019ko abuztuaren 19an hil zen Praian, 85 urte zituela.

Lanak
-----

* *Crioulo Cabo-Verdiano: contribuição para o estudo do dialecto falado no seu arquipélago* (1961)
* *Bilinguismo (ou diglossia as relações de força entre o crioulo e o português na sociedade cabo-verdiana)* (1968)
* *Rotas da Cabo-Verdianidade* (2023, hil ostekoa)

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Portugesez)** Ribeiro, Sheilla. «Morreu a linguista Dulce Almada Duarte» *Expresso das Ilhas* 2019-08-19 (Noiz kontsultatua: 2024-02-21).
2. 1 2   **(Portugesez)** «Dulce Almada Duarte» *Bertrand Livreiros* (Noiz kontsultatua: 2024-02-21).
3. 1 2 3 4 5   **(Portugesez)** Matos, João. «Cabo Verde chora Dulce Duarte figura de proa da cultura caboverdiana» *RFI* 2019-08-21 (Noiz kontsultatua: 2024-02-21).
4. 1 2 3   **(Portugesez)** «Dulce Almada Duarte - uma combatente pela libertação da Guiné e Cabo Verde» *Rádio Vaticano* 2013-01-24 (Noiz kontsultatua: 2024-02-21).
5. ↑   **(Portugesez)** Araujo, Dulce. «Dulce A. Duarte – combatente e defensora da língua caboverdiana» *Vatican News* 2023-06-10 (Noiz kontsultatua: 2024-02-21).
6. ↑   **(Portugesez)** «O percurso da escrita da língua caboverdiana» *Associação Caboverdeana* 2019-10-26 (Noiz kontsultatua: 2024-02-21).
7. ↑   **(Portugesez)** «Livro póstumo de Dulce Almada Duarte é lançado em Lisboa» *RTC* 2023-10-18 (Noiz kontsultatua: 2024-02-21).

Kanpo estekak
-------------
**Elorrioko gudua** bando-gerren esparruan 1468an Elorrion izandako gudu bat izan zen.

Bertan, ganboatarren bandoan lerrokatzen zen eta hiribilduko biztanleen babesa zuen Marzanatarren etxeak oinaztarrak ziren Ibarratarren aurka borrokatu zuen.

Gudua
-----

Garai horretan Durangaldea Zaldibarkoen eta Durangokoen arteko ika-mika garai batean zegoen. Orduan, Durangon geratzen zen Petri Abendañokoaren semea zen Juan Abendañokoaren agindupean, Abendañotarrek euren osteak bidali zituzten Elorriotik Durangora eta Zaldibarrekoei babesa ematen zien Ibarratarren dorretxea eraso zuten. Eraso horren aurrean, Juan Alonso Muxikakoa, Aramaioko jauna, Santillanako markesak bidalitako ahaideak eta Gaztelako 60 mertzenario bildu ondoren, Petri Ruiz de Ibarrari laguntzera joan zen eta Elorrio setiatu zuen.

Lope Gartzia Salazarren *Bienandanças e fortunas* liburuaren arabera, Gartzia Salazarren semeetako batzuk bere aholkuen aurka Elorriora agertu ziren eta, Butroetarrekin batera, eta Kantabriatik ekarritako artilleria piezak instalatzeaz arduratu ziren. Gainontzeko tropen erasoa ez zen artilleriarenaren ondoren izan, armadaren gehiengoa ez zen borrokan sartu eta erretiratzen hasi zen.

Etsaiaren desordena orokorra ikusirik, hiribilduaren defendatzaileak bertatik irten ziren eta gudua ganboatarren alderdira jarri zuten. Garaipena izugarria izan zen eta, ondoren, Ibarrako dorretxearen erabateko erasoaz gain ganboatarrek Ermua eta bere ingurumariak ere hartu zituzten.

Lope Gartzia Salazarren semeetako hiru guduan hil ziren, horietako bat, Otsoa Salazar, Abendañotarren aginduz herriko ateetan exekutatu zuten. Juan Abendañokoa bera Gonzalo Salazarren esku hil zen, Loperen semea. Juan Alonso Muxikakoak hankan bi gezi zauri izan zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Elorrioko Udala. *Bataila Handia.* .
2. ↑   Gartzia Salazar, Lope.  (XV. mendea). Ana María Marín Sánchez ed. *Istoria de las bienandanças e fortunas.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65159270

 |

* Wd Datuak: Q65159270
Esteve Materraren *Doctrina Christiana* liburuaren lehen argitaraldiko azala; argitaraldi hartako ale bat aurkitzeak famatu zuen Aziti Bihia elkartea.
**Aziti Bihia Hizkuntzalari eta Filologoen Elkartea** 2012ko azaroan sortutako ikerlari gazteen taldea izan zen. Haien ikerketa helburuak hizkuntzalaritza historikoari eta, oro har, euskal filologiari lotuak ziren: euskararen historia, gramatika historikoa, dialektologia diakronikoa... 2015eko martxotik, Euskal Herriko Unibertsitateko ikasle-elkartea ere izan zen.

2024ko martxoan kideek elkartea desegiteko erabakia iragarri zuten sare sozialetan.

Taldearen izena
---------------

Elkartearen izena Arnaut Oihenart idazleak jasotako atsotitza da (*Euskal atsotitzak eta neurtitzak*), eta gaur egungo euskara batuan «hazitik bihia» idatziko litzateke; esanahia «nolako zura, halako ezpala» esaeraren antzekoa da.

Esteve Materraren *Doctrina Christiana*
---------------------------------------

Elkartearen ekintzarik ezagunena da Esteve Materrak idatzitako *Doctrina Christiana* (1617) liburuaren lehenengo edizioaren ale bat aurkitu izana: 2015. urtearen hasieran aurkitu zuten, Danimarkako Errege Liburutegian. Liburu hori lapurtera klasikoaz idatzitako lehenbizikoa izan zen, eta ordu arte lehen argitaraldi hartako ale guztiak galduta zeuden. 2018ko otsailean liburuaren edizio kritikoa argitaratu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Arnaut Oihenart: *Euskal atsotitzak eta neurtitzak*, Euskaltzaindia, Bilbo, 2003. Ikus 83. orrialdea.
3. ↑
4. ↑    «Esteve Materraren 'Doctrina Christiana' liburuaren edizio kritikoa aurkeztuko dute UPV/EHUk eta Euskaltzaindiak - Info» *UPV/EHU* (Noiz kontsultatua: 2019-01-02).

Kanpo estekak
-------------

* Taldearen webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492042

 |

* Wd Datuak: Q20492042
***Arhopalus rusticus*** Cerambycidae familiako kakalardoa da, zientziarako Lineok 1758an deskribatu zuena. Europan eta Asian bizi da, Siberian, Txinan, Japonian eta Pakistanen aurkitu baita.

Deskribapena
------------

Tamaina txiki ertaineko kakalardoa da, 10-30 mm artean neurtzen baititu. Gorputza luzea eta zapala du eta ile motz motzak estaltzen du. Elitroek bi edo hiru arrail azaltzen dituzte. Gorputz guztiak kolore marroia du, hala buruak, pronotoak, elitroek, antenek eta hankek.

Buruaren alboetan begi beltz handiak ditu. Emeen antenek gorputzaren luzeraren erdia neurtzen dute eta arren antenak luzeagoak dira, gorputzaren bi heren ingurukoak.

Beldarra zuria da eta helduak bezala zapala. 28-39 mm luze izaten da.

Habitata
--------

Konifero basoetan aurkitzen da. Zuhaitzen enborraren oinarrian hbia egiten du eta egunez bertan ezkutatzen da. Gauez da aktiboa eta herrietako argiek erakarri egiten dute.

Bizi zikloa
-----------

Helduak ekaina erdialdetik abuztu erdialdera ikusten dira. Ilunabarrean kopulatzen dute eta emeek zuhaitzen enborren azalean 800 arrautza jartzen dituzte. 2-3 astetara beldarrak jaiotzen dira eta zuhaizten azalaren azpialdean zurez elikatzen dira. 6-7 mm diametrodun tuelak egiten dituzte. Bi negutan hibernatu egiten dute eta hirugarren urtearen udaberrian pupa eratzeko ganbera sortzen dute enbor barnean. 14-21 egun pupa egoeran egon ondoren jaiotzen dira *Arhopalus rusticus* helduak.

Iruditegia
----------

* Heldua.Heldua.
* Heldua.Heldua.
* Buruaren argazkia, begia eta antenaren oinarria.Buruaren argazkia, begia eta antenaren oinarria.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
**McLain Ward** (Brewster – New York (AEB) 1975ko urriaren 17a) hipikan aritzen den kirolari estatubatuarra da.

Olinpiar Jokoak
---------------

2004ko Udako Olinpiar Jokoetan, Atenas 2004an (Atenas), *Saltoak taldeka* proban, AEBko taldea osatzen zuten Peter Wylde (*Fein Cera*ren gainean), McLain Ward (*Sapphire*ren gainean), eta Chris Kappler-ek (*Royal Kaliber*en gainean) urrezkoa lortu zuten Suediako taldearen eta Alemaniako taldearen aurretik sailkatuz.

2008ko Udako Olinpiar Jokoetan, Pekin 2008an (Pekin), *Saltoak taldeka* proban, ostera, AEBko taldea osatzen zuten Laura Kraut (*Cedric*en gainean), McLain Ward (*Sapphire*ren gainean), Will Simpson (*Carlsson Vom Dach*en gainean) eta Beezie Madden-ek (*Authentic*en gainean), urrezkoa lortu zuten Kanadako taldeari eta Suitzako taldeari aurre hartuz.

2016ko Udako Olinpiar Jokoetan, Rio 2016an (Rio de Janeiro), berriro *Saltoak taldeka* proban, AEBko taldea osatzen zuten Kent Farrington (*Voyeur*en gainean), McLain Ward (*Azur*en gainean) eta Lucy Davis-ek (*Barron*en gainean), zilarrezkoa lortu zuten Frantziako taldearen atzetik eta Alemaniako taldea gaindituz.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), *Saltoak taldeka* proban, beste behin, zilarrezkoa lortu zuen AEBko taldearekin, Suediako taldearen (urrezko domina) atzetik eta Belgikako taldearen (brontzezko domina) aurretik sailkatuz; oraingoan, honako hauek osatzen zuten taldea: Laura Kraut (*Baloutinue*ren gainean), Jessica Springsteen (*Don Juan van de Donkhoeve*ren gainean) eta McLain Ward-ek (*Contagious*en gainean).

Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
---------------------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2004 | Atenas Grezia Grezia | 01 !1. postua, urrezko domina | *Saltoak taldeka. Sapphire*ren gainean. |
| 2008 | Pekin Txinako Herri Errepublika Txina | 01 !1. postua, urrezko domina | *Saltoak taldeka. Sapphire*ren gainean. |
| 2016 | Rio de JaneiroBrasil Brasil | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | *Saltoak taldeka. Azur*en gainean. |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | *Saltoak taldeka*.*Contagious*en gainean. |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «McLain Ward» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «McLain Ward» *olympics.com* **(Gaztelaniaz)**
3. ↑  Saltoak taldeka. Emaitzak 2008 olympedia.org **(Ingelesez)**
4. ↑  Saltoak taldeka. Emaitzak 2008 olympedia.org **(Ingelesez)**
5. ↑  Saltoak taldeka. Emaitzak 2008 olympedia.org **(Ingelesez)**
6. ↑  Saltoak taldeka. Emaitzak 2020 olympedia.org **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q946402
* Commonscat Multimedia: McLain Ward / Q946402

---

 |

* Wd Datuak: Q946402
* Commonscat Multimedia: McLain Ward / Q946402
1972ko urtarrilaren 30ean, gerora **Igande Odoltsua** (ingelesez: *Bloody Sunday*) izenez ezaguna izango zen egunean edota **Bogsideko Sarraskia** (*Bogside Massacre*) Ipar Irlandako Derry hiriko Bogside auzoan jazo baitzen, Erresuma Batuko indar armatuek 14 pertsona erail zituzten eskubide zibilen aldeko manifestazio batean parte hartzen hari zirela.

Egun hartan 15.000 pertsona atera ziren kalera, frogarik gabe ustezko IRAko kideak kartzelatzea ahalbidetzen zuen neurri baten aurka, zeinagatik hainbat errugabe espetxeratuak izan ziren. Manifestazioa bakean hasi zen arren, talde txiki bat soldadu britaniarrak zeuden barrikada bati harrika hasi zen. Soldaduek hasiera batean gasarekin eta gomazko pilotekin erantzun zuten. Minutu batzuk geroago ordea, kalea infernu bihurtu zen. Jendeak noraezean korri egiten zuen, benetako balengandik ihesi. Zaurituei laguntzeko hurbiltzen zen oro tirokatua izan zen. 20 minututan 13 hildako eta 30 zauritu egon ziren (hauetako bat geroago hilko zen).

IRAren ekintza armatuak hiru urte lehenago hasi ziren arren, oraindik erakunde txiki eta ahula zen. *Igande Odoltsuaren* erantzun bezala, babes sozial nabarmena jaso zuen eta boluntarioen gorakada izugarri bat.

Ikerketa
--------

2010eko ekainaren 15ean ikerketa amaitutzat eman zen eta ondorioak azaldu zituen David Cameron lehen ministroak Erresuma Batuko Komunen Ganberan eta 1972ko Igande Odoltsu hartan britainiar armadak hildako 27 pertsonak justifikatu gabe hil zituela ondorioztatu zen.

2015eko urtarrilaren 23an, 'Bloody Sunday auziaren' ikerketa irekitzeko eskatu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *'Igande odoltsua' "bidegabea eta babes ezina" izan zen Cameron Erresuma Batuko lehen ministroarentzat.*  Berria (Noiz kontsultatua: 2010-06-15).
2. ↑  «'Bloody Sunday auziaren' ikerketa irekitzeko eskaera», *Berria*, 2015-01-24

Ikus, gainera
-------------

* Igande Odoltsua filma

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q190819
* Commonscat Multimedia: Bloody Sunday, Derry

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 16256326b (data)
* GND: 4599868-1
* LCCN: sh2006005252
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q190819
* Commonscat Multimedia: Bloody Sunday, Derry
Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da.Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu hemen klik eginez gero.Bisurtearen gaineko zortzi datu, horietako bat **otsailaren 30aren** gainekoa.
**Otsailaren 30**a ez dagoen eguna da, baina historian behin erabili izan da.

Suedia
------

1712ko Suediako egutegi bat.
Suediak 1712ko otsailean egun hori eduki zuen. 1700tik egutegi gregoriotarra hartzea erabaki zuen eta horretarako urtero egun bat kendu behar zen, 1710 arte. Hala ere, 1700ean bakarrik egin zuten eta, horregatik, egutegi juliarra egun bat aurreratu zen eta anabasa handitu. Horregatik, 1712ak bi egun bisistu eduki zituen. 1753an berriro ekin zioten egutegi gregoriotarrari.

Sobietar erabileraren mitoa
---------------------------

Mitoak dio 1929an, Sobiet Batasunak 30 eguneko hilabeteak zituen egutegia onartu zuela: azken bost egunak ez ziren inongo hilabetekoak eta, beraz, jai-egunak ziren. Mito horren arabera 1930 eta 1931n bakarrik erabili ziren, baina urte horietako egutegiek ez dute halakorik jasotzen.

Ikus, gainera
-------------

* Bisurte
* 0 urtea

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Bauer, R. W..  (1993). *Calender for Aarene fra 601 til 2200 efter Christi Fødsel.*  (Fotografisk optryk. argitaraldia) Dansk Historisk Fællesforening ISBN 87-7423-083-2. PMC 894209063. (Noiz kontsultatua: 2020-03-01).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q37096
* Commonscat Multimedia: 30 February

---

 |

* Wd Datuak: Q37096
* Commonscat Multimedia: 30 February
**Konsoni Lantegia** Eusko Jaurlaritzako Kultura Saileko material higigarrien biltegia da. Gordailua, Consonni konpainiaren lehen instalazio ohietan dago, Zorrotzaurre, Bilbon.

2.000 objektu inguru gordetzen dira biltegian, eta horien artean aurki ditzakezu: motoak, linotipoak, aingurak, inprimagailuak, motorrak, prentsak ... Bilduma honen jatorria 1980ko hamarkadan hasi zen industria-birmoldaketa dela eta lantegi asko itxi zirenean. Ondare hori galtzea saihesteko, biltegia sortu zen material higigarria gordetzeko. Gaur egun oraindik jarraitzen dute makineria industriala biltzen .

Bisita espezifikoetarako gordailua ireki ondoren, 2018az geroztik eta Industri Ondare eta Herri Laneko Euskal Elkartearen (IOHLEE) laguntzarekin, bisita gidatuak egiten dira ostiralean izen-ematepean .

Iruditegia
----------

* Ikuspegi orokorraIkuspegi orokorra
* Objektu batzukObjektu batzuk
* Bessemer labeen maketaBessemer labeen maketa

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q73369371

 |

* Wd Datuak: Q73369371
**Charleroiko gudua**(frantsesez: *bataille de Charleroi*), **Sambre ibaiaren gudua** ere deitua, 1914ko abuztuaren 21ean gertatutako bataila bat izan zen Lehen Mundu Gerraren testuinguruan, Alemaniar eta Frantziar armadak borrokatu ziren. Frantziarrek ibaiaren ertzetik erasotzea planifikatzen zeuden Alemaniarrek kargan agertu zirenean; Alemaniarrek garaile atera ziren.

Gudua
-----

Alemaniarren Frantziako inbasioa Lehenengo Mundu Gerraren hasieran, 1914ko abuztuaren 20an, Lanrezac frantziar jeneralak Sambre ibaiaren ertzean 40 kilometroko luzeran armada kokatzen hasi zen, haren ezkerrean zalditeria zegoen, Sordet jeneralaren agindupean eta Britainiar Armada Espedizionarioa (BAE) Monsen. Momentu horretan Lanzerac-ek alemaniarren 38 dibisioen kontra topo egin zuen, Karl von Bülow jeneralaren agindupean.

Alemaniar 2. Armada hasi zuen Sambre ibaiko posizioen kontra. Lanrezac jeneralak zuzendutako V. Armada gehiegi aurreratu zen aurreko egunetan, ekialdean gertatzen ari ziren porroten informaziorik gabe. Estatu Nagusitik Joffrek Lanrezac aurrera egitera bultzatzen ari zen, baino azken honek bazekien Britainiarren BAE taldea laguntza gabe ezingo zuela eraso zuzen bati aurre egin. BAE-k ekialdeko hegalean kokatuta zegoen, baino haren ahultasuna oso argia zen. Abuztuaren 22an Bülowek 3 dibisioekin Frantziar V. Armada erasotu zuen aurrez aurre. Erasoa latza izan zen bi aldeentzat, eta frantziar III. armada-gorputzak "galera ikaragarriak" jasan zituen. Ofizial frantsesen artean nagusiki nabaritu ziren galerak. Alemaniarren artileriaren nagusitasuna nabaritu zen; denbora batez Mosa ibaia erasotzen 340 kanoi tiroka aritu ziren. Borroka Abuztuaren 23ra arte iraun zuen, frantziarrak erretiratu zirenera arte. Bitartean alemaniarren 3. Armada Mosa ibaia gurutzatu zuen frantziarren eskuineko hegala aurrez-aurre erasotzeko. Lanrezac jeneralak erretiratzeko agindu zuen, Joffreren nahien aurka, Alemaniarren erasoa haien hornidura-bideak moztuko zituela uste zuelako. Frantziar atzerakada porrot handiago batengatik salbatu zituen, Schlieffen plana zioenez Alemaniarrak Frantziarrak Belgikaren hego-ekialdean inguratu behar baitzituzten eta mugimendu honekin ez zuten lortu.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)** Tuchman, Barbara.  (2014). *The Guns of August.*  Random House Trade.
2. ↑   Doughty, Robert A..  (2005-01-01). *Pyrrhic Victory.*  Harvard University Press ISBN 978-0-674-03431-0. (Noiz kontsultatua: 2023-05-21).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q860150
* Commonscat Multimedia: Battle of Charleroi / Q860150

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2013000917
* NKC: ph867510

 |

* Wd Datuak: Q860150
* Commonscat Multimedia: Battle of Charleroi / Q860150
*Psathyrella multipedata*

Sinonimoak: *Psathyrella fasciculata*, *Psathyrella stipatissima*

Ez du inolako balio gastronomikorik.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 1,5 eta 3 cm bitarteko diametrokoa, konikotik ganbil-kanpai itxurakora, ertza mehea eta zertxobait ildaskatua. Kapelaren azala higrofanoa, gardentasunagatik ildaskatua euriarekin, leuna, matea, zetaduna, fibrila erradialekin, marroi-buztin-hori-gorri kolorekoa hezetasunean eta amaieran edo lehorrean zurbildu egiten da krema-zuri kolorea hartuz.

**Orriak:** Itsatsiak, estuak, estu, lamelulekin, gris-okre argi kolorekoak, ilunduaz joaten dira, ertz argiagoarekin.

**Hanka:** 3 eta 10 cm bitarteko garaierakoa, liraina, hauskorra, oinarri iluna, kurbatua eta soropildua, fibrila zurixkaz estalia eta pruinaduna goialdean.

**Haragia:** Mehea, hauskorra, zuri-gris kolorekoa, usaingabea eta zaporegabea. Espora-jalkina marroi ilun kolorekoa.

**Etimologia:** *Psathyrella* terminoa. "psathyra"-ren txikigarria da, grezierazko hitzetik eratorria, "xehatzen erraza" esan nahi du.

Jangarritasuna
--------------

Ez du interes gastronomikorik.

### Nahasket arriskua

Oinaren hazkuntza faszikulatuak ondo definitzen du espezie hau.

Sasoia eta lekua
----------------

Udaberritik udazkenaren hasierara. Bideen ertzetan, sastraketan, belardietan, hostogalkorren basoetan. Parkeetan eta lorategietan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 266 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 83 or. ISBN 84-282-0541-X (T. 3). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia..
Atxuria Ibantelitik
**Arxuria** edo **Peñaplata**, Nafarroa eta Iparraldea probintzian topa dezakegun euskal mendia da.

Mendi honen magalean gordetzen dira Sarako leizeak, bisitarientzako prestatuak (500 pta sarrera, gidari eta guzti).

Hegoaldeko hormatan eskaladarako aproposak diren hormak ditu, zailtasun handirik gabekoak, eta horietako batzuk berariaz prestatuta daude.

Zugarramurdi ere gertu gelditzen da. Ibilbide polita: Sarako leizeak > Arxuriako tontorra (hegoaldetik hobe, horma gainditzeko pasarteren bat bilatuz) > Zugarramurdi > Zugarramurdiko leizeak ikusi eta abiapuntura itzuli. Zailtasun bakarra hegoaldeko hormak gainditzea da, hegoaldetik joanez gero: atzera eta aurrera eginez gero, ordea, ez da zaila erraz igotzeko moduko xendaren bat aurkitzea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Euskal Herriko Mendien Katalogoa* 2007ko otsaila, 2009ko apirila, Euskal Mendizale Federazioa. Katalogo horretako toponimoek Euskaltzaindiaren Onomastika Batzordearen oniritzia dute. (EODA)  
Arxuria (Mendikat)

Kanpo estekak
-------------

* Arxuria, .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110608554

 |

* Wd Datuak: Q110608554
**Insausti jauregia** edo **Intxausti jauregia** Gipuzkoako Urola Erdia eskualdean dagoen Azkoitia udalerriko jauregia da.

Historia
--------

XVIII. mendearen erdialdera eraiki zen jauregi barroko hau, herriaren jatorrietara iristen den antzinako Intxaustiko lurretan. Jauregiaren ondoan Espiritu Santuaren Eliza dago, Jose Lizardikoak egindakoa. Jauregi honetan bizi izan zen pertsonairik ospetsuena *Peñafloridako kondea* Xabier Munibekoa izan zen, Azkoitiko hizketaldiak antolatu eta akademiari hasiera eman ziona eta Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen (gaztelaniaz *Real Sociedad Bascongada de Amigos del País*) eta herri-mailan "Azkoitiko Zalduntxoak" izenaz ezaguna denaren sortzailea izan zena, Euskal Herrian ilustrazioari hasera emanaz.

Insausti jauregia Peñafloridako Kondeak eraberritu zuen Italiatik dekoratzaile maisu bat ekarri araziz. Jauregi honetan "El borracho burlado" antzezlanaren, euskaraz idatzitako lehenengo opera, entsegu aretoa gordetzen da.

Jauregi honetan ere Euskal Herriko lehenengo laborategi esperimentala kokatzen zen, bertan Juan Jose eta Fausto Elhuyar anaiek "tungsteno" edo "wolframioa" aurkitu zutelarik.

Gaur egun
---------

1990ean Eusko Jaurlaritzak eskuratu zuen. Jaurlaritzak bere gain hartu du jauregia zaharberritzeko 2,7 milioi euroko aurrekontua. Adiskideen Elkarteko arduradunen esanetan, hainbat ekitaldi antolatuko dute bertan "hausnarketa gunea" izan dadin.

Eraikina birgaitzeko lan ugari egin ondoren, 2006an ireki zuten berriz Insausti jauregia, Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen egoitza bihurtuta. Bulegoak, batzar-gelak, ekitaldi-aretoa eta Memoria Historikoaren gela daude barruan.

Hala, 2007ko azaroan, "Ilustrazioa, Ilustrazioak Nazioarteko Batzarra" egingo zuten.

Horrez gain, Xabier Munibe Institutuaren egoitza da eta Urola Erdiaren Bultzatze eta Garapenerako Elkartearen (Iraurgi Lantzen) bulegoak ere bertan daude.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

* Edukiaren zati bat monumentu hau *sailkatutako kultura-ondasun* izendatzen duen lege testutik hartu da. Izan ere, testua jabari publikokoa da eta ez du jabetza intelektualik, Espainiako Jabetza Intelektualaren Legeko 13. artikuluan xedatu denez (Espainiako Aldizkari Ofiziala, 97. zenbakia, 1996-04-22).

Kanpo estekak
-------------

* Insausti jauregia Euskadiko Turismo webgunean[*Betiko hautsitako esteka*]
* Insausti jauregia Kulturweb.com webgunean
* Insausti jauregiaren maketa ikusgai
* Euskalerriko Adiskideen Elkarteko webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12259634
* Commonscat Multimedia: Insausti jauregia / Q12259634

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0001467

 |

* Wd Datuak: Q12259634
* Commonscat Multimedia: Insausti jauregia / Q12259634

  


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
**Alderdi Demokrata Popularra** (gaztelaniaz: *Partido Demócrata Popular*) Espainia alderdi politiko kristau demokrata izan zen.

Historia
--------

Espainiako Trantsizio Demokratikoan buruzagiek Zentro Demokratikoaren Batasuna sortzera lagundu zuten 1977an baina 1982an koalizioa utzi eta Alderdi Demokrata Popularra sortu zuten.

1982 eta 1986 artean Aliantza Popularra eta Alderdi Liberalarekin batera Coalición Popular sortu zuen.

1987ko Espainiako Udal Hauteskundetan bakarrik joan eta 319.519 boto eta 1.520 zinegotzi lortu zituen. Urte bereko Europar Hauteskundetan 170.866 boto lortu zituen.

1989an desagertu eta Alderdi Popularra sortuberrian murgildu zen.

Alderdikideak
-------------

Presidenteak Óscar Alzaga eta Javier Rupérez izan zituen eta alderdikideen artean Jaime Mayor Oreja, Javier Arenas, José María Álvarez del Manzano edo Jaime Ignacio del Burgo zeuden.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q634372
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 262728946
* LCCN: n50082349

 |

* Wd Datuak: Q634372
**Isabel Rodríguez** (XVI. mendea) Mexikoko Konkistan parte-hartu zuen soldadu eta medikua izan zen. Gerrako medikuntzaren aitzindaria izan zen. Espedizioko erizainen taldearen sortzaile eta buru gisa egindako lanagatik Francisco Cervantes de Salazar eta Bernal Díaz del Castillo kronikalariek mirestu zuten.

  

Ustez 1520an heldu zen gerora Espainia Berria izango zenara, Hernán Cortésen alde egiteko. Hainbat emakume aritu zen bere aginpean, nabarmenenak Beatriz de Palacios, Beatriz González eta Juana Mansilla izan ziren. Emakumeak armak zituzten eta funtzio militarrak betetzen zituzten; beraz, litekeena da Rodríguezek ere borrokan aritzea, batez ere Tenochtitlanen.

Rodríguezen erizain lanak miraritzat hartu zituzten batzuk.

Espainiako Koroaren eskutik ohorezko mediku titulua jaso zuen, ordura arte gizonezkoek bakarrik jaso zutena. Horrek baimena eman zion Espainia Berriko lurralde guztietan mediku aritzeko, eta, seguruenik, historian erregistratutako lehenengo emakume medikoetako bat izan zen.

Bere azken senarrarari, egindako "zerbitzuengatik", Tacubayako lurrak oparitu zizkiotenean, bertan geratu eta tokiko komunitatean medikuntza praktikatzen jarraitu zuen.

Ikus, gainera
-------------

* María de Estrada

Erreferentziak
--------------

1. ↑
**Hiksoak** (egiptoeraz *heqa khasewet*, "atzerriko agintariak"; grezieraz Ὑκσώς, Ὑξώς; arabieraz الملوك الرعاة, "artzain erregeak") jatorria Siria Garaian zuen herri semitikoa izan zen.

Historia
--------

K.a. XVIII. mendearen hasieratik K.a. 1580ra Egipto Beherean nagusi izan ziren hiksoak. Avaris hiriburu zuen erreinu bat sortu zuten iparraldean (XV. eta XVI. dinastiak) eta Egipto Garaian ere nagusi izan ziren. Teknika indoeuropar batzuk, hala nola gerrako orga, eta Asiako zenbait jainko bere egin zituzten.

K.a. XVI. mendean hiksoen gainbehera gertatu zen, eta Tebas-era bilduriko printze egiptoarrek haien aurkako gerrari ekin zioten: K.a. 1600ean Kamosis-ek Erdialdeko Egiptotik egotzi zituen hiksoak eta Menfis-ez jabetu zen. Hogei urte geroago (K.a. 1580), Amosis-ek Egiptotik bota zituen behin betiko eta Siriaraino esetsi zien.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q192319
* Commonscat Multimedia: Hyksos / Q192319

---

 |

* Wd Datuak: Q192319
* Commonscat Multimedia: Hyksos / Q192319

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2015-1-30). *174. araua: Antzinateko herriak. Ekialdeko eta Europako herriak.* , 3 or..
**Eskola-kontseilua** hezkuntza-komunitateko sektore guztiek ikastetxeen gobernuan parte hartzeko organoa da. Hezkuntza-komunitate osoko ordezkariek osatzen dute, hau da, zuzendaritzak, irakasleek, ikasleek, familiek, administrazioko eta zerbitzuetako langileek, toki-administrazioko ordezkariek eta kontseiluak beharrezkotzat jotzen dituen beste pertsona batzuek. Ikastetxea publikoa edo pribatu itundua den, eskola-kontseiluaren osaera ere alda daiteke.

  

La funció principal del consell escolar és participar en la presa de decisions en relació amb aquells temes importants per al funcionament i l'organització del centre: el projecte educatiu, la programació general, la gestió econòmica, la resolució dels conflictes, les activitats extraescolars i l'horari lectiu, entre altres. El consell escolar de cada centre ha de designar un dels membres com a responsable per impulsar les mesures educatives de foment de la igualtat real i efectiva entre homes i dones. A Catalunya, segons la Llei d'educació li corresponen les següents funcions.

Eginkizunak
-----------

Ikastetxearen funtzionamendurako eta antolaketarako garrantzitsuak diren gaiei buruzko erabakiak hartzen parte hartzea da eskola-kontseiluaren eginkizun nagusia: hezkuntza-proiektua, programazio orokorra, kudeaketa ekonomikoa, gatazkak konpontzea, eskolaz kanpoko jarduerak eta eskola-ordutegia, besteak beste. Ikastetxe bakoitzeko eskola kontseiluak kide bat izendatu behar du gizonen eta emakumeen arteko berdintasun erreala eta eraginkorra sustatzeko hezkuntza neurriak bultzatzeko. Katalunian, Hezkuntzari buruzko Legearen arabera, eginkizun hauek dagozkio:

* Ikastetxearen heziketa-proiektua eta dagozkion aldaketak onestea.
* Ikastetxearen Urteko Plana onestea eta garapena eta emaitzak ebaluatzea.
* Erantzukidetasun akordioen, hitzarmenen eta ikastetxeak entitate edo erakundeekin dituen bestelako lankidetza akordioen proposamenak onestea.
* Antolaketa eta funtzionamendu arauak eta dagozkien aldaketak onestea..
* Ikastetxearen aurrekontua eta kontuen errendimendua onestea.
* Ikasleak onartzeko prozeduran parte hartzea.
* Gatazkak konpontzen parte hartzea eta, bidezkoa bada, ikasleen zigorrak berrikustea.
* Eskola jarduera osagarriak eta eskolaz kanpoko jarduerak programatzeko jarraibideak onestea eta garapena ebaluatzea.
* Ikastetxearen funtzionamendu orokorraren azterketa eta ebaluazioan parte hartzea eta eskolako errendimenduaren bilakaera ezagutzea.
* Beste ikastetxe batzuekin eta ingurunearekin lankidetzan aritzeko irizpideak onestea.
* Legezko edo erregelamenduzko arauek esleitzen dioten beste edozein.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Consell escolar.*  Família i Escola.
2. ↑  Txantiloi:Ref-web
3. ↑  Txantiloi:Ref-web
4. ↑    *Decret 102-2010 Articles 27.3 i 45.*  Generalitat de Catalunya.
5. ↑    *Llei 12/2009 d'educació (Article 148 i article 152).*  Generalitat de Catalunya.

Kanpo estekak
-------------
**Samantha Cristoforetti** (Milan, Italia, 1977ko apirilaren 26a -) astronauta italiarra da. Europako Espazio Agentziaren hirugarren eta Italiako lehen emakumezko astronauta da. Nazioarteko Estazio Espazialeko 42/43. Espedizioetako kide da eta gaur egun espazioan dago.

Samantha Italiako Aire Armadaren kapitaina da. 500 ordutik gorako esperientzia pilatu du ondorengo hegazkin militarrak pilotatzen: SF-260, T-37, T-38, MB-339A, MB-339CD and AM-X.

Samanthak italieraz, ingelesez, alemanez, frantsesez eta errusieraz daki.

Biografia
---------

Samantha Milanen jaio zen 1977ko apirilaren 26an. Trentoko *Liceo Scientifico* zentroan burutu zituen bere bigarren hezkuntzako ikasketak 1996an, non ikasle-truke programari esker urte bat igaro zuen Ameriketako Estatu Batuetan.

2001ean graduatu zen Municheko Teknologia Unibertsitatean, non ingeniaritza mekanikoan master titulua lortu zuen propultsio aeroespazial eta egitura arinen espezializioetan. Gainera, bere ikasketen parte bezala, lau hilabete igaro behar izan zituen Frantzian, Toulouseko Aeronautikaren eta Espazioaren Goi Eskola Nazionalean aerodinamikako proiektu esperimental batean lan egiten. Koheteentzako propultsatzaile solidoen inguruko master-tesia idatzi zuen Moskuko Teknologia Kimikoen D. Mendeleiev Unibertsitatean egin zuen 10 hilabeteko egonaldian zehar.

2001ean Italiako Aire Armadan sartu zen Pozzuolin. Italiako Aire Armadaren akademian egindako entrenamenduen parte bezala, 2005ean zientzia aeronautikoetan graduatu zen Napoliko Federico II.a Unibertsitatean.

2005etik 2006ra Sheppard Aire Armadaren Basean egon zen Texasen, AEBtan. Bertan Euro-NATOren jet pilotuentzako baterako entrenamendua burutu zuen, borroka-pilotua bilakatu zen eta Italiako Istranako basera bidali zuten 51. hegazkin bonbaketarien hegalaren 132. eskuadroira.

2007an Samanthak borroka-hegazkinen oinarrizko entrenemandua burutu zuen. 2007tik 2008ra MB-339 hegazkina pilotatu zuen.

2008an Foggian basea duen 32. hegazkin bonbaketarien hegalaren 101. eskuadroian sartu zen.

2009ko maiatzean hautatu zuten ESAren astronauta. 2009 irailean ESAn sartu zen eta 2010eko azaroan astronautentzako oinarrizko entrenamendua egin zuen. 2012ko irailean Italiako Espazio Agentziak 2014an Nazioarteko Estazio Espazialera joateko misioa esleitu zioten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Samantha Cristoforetti*** |

* **(Ingelesez)** Samantha Cristoforettiren profila ESAren wegunean
* **(Ingelesez)** Samantha Cristoforetti Twitterren
* **(Ingelesez)** Samantha Cristoforetti Flickerren

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q379039
* Commonscat Multimedia: Samantha Cristoforetti / Q379039

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 9146635487841980406
* GND: 1178577848
* LCCN: no2021077312
* SUDOC: 241104246
* ICCU: LO1V431657

 |

* Wd Datuak: Q379039
* Commonscat Multimedia: Samantha Cristoforetti / Q379039
**Les Testarudes** ska, reggae, rocksteady eta soul musika-taldea da, 1996 eta 2003 artean jaiotako bederatzi emakumek osatua. Haiek guztiek helburu bera dute: agertokietan emakumeen presentzia sustatzea eta beren lana ikusaraztea, bai konposizioaren esparruan baita interpretazioarenean ere. Taldearen izenak, "Les Testarudes", bi esanahi ditu: alde batetik, taldea emakumez soilik osatzeko burugogortasunari egiten dio erreferentzia; bestetik, mugimendu rudearen retro dotoretasunarekiko leialtasunaren seinale da.

Proiektua musikaren munduan, eta, bereziki, maskulinizatuta dauden ska eta rocksteady estiloetan ahalduntze-espazio bat sortzeko beharrarengatik jaio zen. Emakumeen musika-ekoizpena ikusarazteko kezkak baitan hartzen ditu emakumeak eszenatokian agertzea eta haien emanaldiak planteatzeko artxibo bibliografikoa prestatzea. Artxibo hori Jamaikako musika-kulturaren estiloetan eta haien adarkatzeetan oinarrituta dago, eta joko eta konposatuko dituzten abestiak erabakitzeko darabilte taldekideek.

Taldearen jatorria eta epizentroa Bartzelonako La Bordeta auzoa da, eta lehen kontzertua 2023ko maiatzean izan zuen. Orduan, haren ospea handituz joan zen, Katalunia osoan berrogei bat baino gehiago eskaini arte. Errepertorioan nazioko eta nazioarteko artisten abestiak eskaintzen ditu, Jamaikako musika-kulturaren emakume interpretatzaile eta konposatzaileei buruzko ikaskuntza- eta ezagutza-eremu bat eskaintzeko asmoak bultzatuta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Katalanez)** CCMA. *Telenotícies - Les Testarudes és un grup de nou dones que actualitzen el ska i el reggae - 3Cat.*  (Noiz kontsultatua: 2023-12-03).
2. ↑   «Les Testarudes» *stqblack.cat*.
3. ↑   «LES TESTARUDES» *Buenritmo Producciones S.L*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q122877720
* Commonscat Multimedia: Les Testarudes

---

 |

* Wd Datuak: Q122877720
* Commonscat Multimedia: Les Testarudes
**Buriatak** (buriateraz: *Буряад*, *Buryaad*; Буряад-монгол; mongolieraz: Буриад) Baikal aintziraren ertzean bizi den herri mongol bateko kideak dira. 500.000 lagun inguru dira eta Siberiako talde aborigen handiena osatzen dute. Gehienak Buriatiako Errepublikan (Errusia) bizi dira nagusiki. Mongol etniako iparraldeko azpitalderik handiena dira.

Oraintsu arte artzain eta ehiztari nomadak izan diren arren, gaur egun nekazaritzan ere aritzen dira, eta mundu guztian ezagun egin diren *brakstish* direlakoak egiten dituzte hango errementariek. Budismoa dute erlijio nagusia, lamaismo eran, baina Tibeteko eraginak (tantrismoa) eta jatorri siberiarreko ohitura xamanistak ere badituzte. Zurezko etxoletan bizi dira, edo bestela feltroz egindako yurtatan neguan eta larruz estalitakoetan udan.

XIII. mendeaz geroztik bizi dira oraingo lurretan eta 1922an Buriatiako Errepublika sortu zuten, Sobietar Batasuna zenaren barruan. Gaur egun buriat gehienak Ulan-Ude hirian eta inguruetan bizi dira, nahiz eta hainbat oraindik modu tradizionalagoan bizi diren landa eremuetan. Mongolieraren dialekto bat hitz egiten dute, buriatera.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2014/02/09 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia. (PDF) *190. arauaː Munduko herriak eta etniak.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q207050
* Commonscat Multimedia: Buryat people / Q207050

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11982642k (data)
* LCCN: sh85018093
* NKC: ph296986
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q207050
* Commonscat Multimedia: Buryat people / Q207050
NASAk garatutako 20 metroko eguzki-bela baten prototipoa.

**Eguzki-bela** espazio zunda eta espaziontzientzako motorren erabilpenaren alternatiba edo gehigarria den propultsio sistema bat da. Eguzki-belek espaziontzietatik kanpo dauden iturriek sortu edo igorritako bulkadak bereganatzen dituzte, modu honetan espaziontziek ez dute eurekin batera motor edo erregairik garraiatu beharrik, espaziontziaren pisua nabarmenki arinduz, eta horrela abiadura handiagoak hartzea ahalbideratuz. Bereganatzeko gai diren bulkada-iturrien arabera, motorrak bi multzo handietan sailka daitezke:

* **Fotoi-belak** edo **fotonikoak**, geruza islagailu bat edo gehiagoz osatutako azalera handi batean datza, bulkada bereganatzeko eguzki-erradiazioaren argi-presioaz baliatzeko gai dira. Eguzkian jatorria duten fotoiez gain, belak gizakiak sor ditzakeen beste uhin elektromagnetiko mota gehiagoz baliatzeko ere diseina daitezke, tartean laser izpiak edo mikrouhinak.

* **Plasma-belak**, bela fotonikoak ez bezala, bulkada eragiteko eguzki-haizearen plasma beregana dezaketen eremu elektriko edo magnetikoak sor ditzaketen sareez osatuak daude. Sortzen duten eremuaren arabera, bela hauek bela-magnetiko edo bela-elektriko izendapena hartzen dute.

Eguzki-belek eskeintzen duten potentzia eskasa dela eta, metodo honekin propultsatuak diren espaziontziak espaziora ohiko suziri baten bidez jaurti behar dira. Jada atmosferatik kanpo daudela, beren azelerazioa oso geldoa da, beren abiadura 100 km/h-ko areagotzeko egun osoa behar izan baitezakete. Halere, suziriek ez bezala, bulkada bela batean etenaldiekin burutzen da, ondorioz denboraren poderioz belek gaur egungo zurrusta-propultsio bidezko sistemek baino abiadura askoz ere handiagoak lor ditzakete.

Eguzki-belen garapena nahiko berria da, eta gaur egun arte IKAROS zunda bakarrik lortu da arrakastaz jaurtitzea, partzialki metodo honekin propultsatua, baina XXI. mendearen hasieran espazio-agentziak teknologia honen garapenean dihardute. Eguzki-belei buruz "egunen batean izarretara eraman gaitzakeen teknologia ezagun bakarra" dela esan izan da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q368891
* Commonscat Multimedia: Solar sails

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh87002887

 |

* Wd Datuak: Q368891
* Commonscat Multimedia: Solar sails