recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Elizabeth Langdon Williams**, astronomoa izan zen. 1879ko otsailaren 8an jaio zen Putnamen. Elizabeth 1903an graduatu zen MIT (Massachusetts Institute of Technology) unibertsitatean, gorenezko mailarekin. Bertan ikasketak amaitu zituen lehen emakumea izan zen.  1905ean  Percival Lowellek Elizabehtei kontratatu zion Bostongo bere bulegoan lan egiteko.

X planet proiektua
------------------

X planetako proiektuan kontratatu zuten arte, Elizabeth Langdonei beraien proiektuan X planetaren ikerketan kalkuluak egiteko kontratatu zioten .

Williamsek Planet X proiektuan egin zuen eginkizuna gizakiaren ordenagailuaren burua zen, kalkulu matematikoak eginez Lowell-ek objektu ezezagun bat bilatu behar zuen eta tamaina Neptuno eta Urano orbitetan dauden desberdintasunetan oinarrituta. Bere kalkuluek planeta ezezagunaren kokapena aurreikustea ahalbidetu zuten, baina Lowell 1916an hil zen eta proiektua eten egin zen. Hala ere, 1920ko hamarkadaren amaieran, proiektua berriro hasi zen eta Clyde Tombaugh kontratatu zuten hura zuzentzeko. Tombaugh-ek Lowell-en iragarpenak (Williams kalkuluetan oinarrituta) erabili zituen 1930ean Pluton izeneko planeta berri gisa identifikatutako 1915ean ateratako zeruko eskualde batean irudia kokatzeko.

Azken urteak
------------

1935ean, George Hall Hamilton hil zen eta Elizabeth Langdon Williams alarguna geratu zen, eta etxez aldatu behar izan zuen Lebanon New Hampshire herrira bere anai txikinarekin. 1981ean, 101 urte zituela hil zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q37999385
* Commonscat Multimedia: Elizabeth Langdon Williams

---

 |

* Wd Datuak: Q37999385
* Commonscat Multimedia: Elizabeth Langdon Williams
**Elske van Panhuys Smith** (1929) holandar-estatubatuar astronomoa, administratzaile akademikoa eta astronomiari buruzko liburuen egilea da. Emakumeen aurkako diskriminazioaz ere hitz egin du akademian.

Biografia
---------

Smith 1929an jaio zen Monakon, Holandako diplomatiko baten alaba gisa. Bere bizitzako lehen urteak Austrian igaro zituen Herbehereetara, Venezuelara, Costa Ricara joan aurretik, eta azkenik, 1943an, AEBetako Bostonera. Bostonen geratu zen batxilergoko eta unibertsitateko ikasketak bukatzeko, bere aita kargu gehiagotara joan baitzen. Radcliffe College-n astronomia ikasi zuen, lehen urteko lagun baten bitartez horretan interesatu ondoren, eta Bart Bok astronomo holandar-amerikarraren eta Harlow Shapleyren tutoretza jaso zuen. Harvard Unibertsitatean egon zen bere senarrarekin, Harry Smith, Bok-ekin izar arteko polarizazioari buruzko graduondoko ikasketak egiteko. Doktoregoa egin zuen. 1956an.

Bi gorputzen problemari soluzio egokia aurkitzeko zailtasunen ostean, Smith eta bere senarra izarren astronomiatik eguzki astronomiara pasatu ziren, orduan modaz kanpo, Sacramento Peak-eko Eguzki Behatoki Nazionalean posizio bateratuak lortzeko, berea hasieran lanaldi partzialean. Urtebeteren buruan, hango postua lanaldi osoko bihurtzeko gai izan zen. Zazpi urte beranduago, 1960ko hamarkadaren hasieran, Boulder-era (Colorado) joan ziren bizitzera, bere senarrak Arauen Bulego Nazionalean postu bat har zezan; Laborategiko Astrofisikako Institutu Bateratuan ikertzaile izan zen. Berriro joan ziren, urtebete geroago, Washington DC-ra, non bere senarrak NASAn postu bat zuen; Marylandeko Unibertsitateko (College Park) irakasle bihurtu zen, eta ikerketan baino gehiago astronomiaren hezkuntzan zentratzen hasi zen.

Marylanden, bere lana administrazio akademikora aldatu zen, hasieran astronomia programako zuzendari jardunean eta, azkenean, errektoreorde laguntzaile gisa. Virginia Commonwealth Unibertsitatera joan zen humanitate eta zientzietako dekano gisa, hamabi urtez izan zuen kargua, eta, ondoren, erretiroa hartu aurretik, ingurumen-ikasketetako programa berri baten zuzendaria izan zen.

Liburuak
--------

Smithen liburuak honako hauek dira:

* *Solar Flares* (Henry J. Smith-ekin, Macmillan, 1963) [4]
* *Introductory Astronomy and Astrophysics* (Kenneth C. Jacobs-ekin, Saunders, 1973) [5]

Errekonozimendua
----------------

Smith Zientziaren Aurrerapenerako Amerikako Elkarteko kide izendatu zuten 1966an.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112228647

 |

* Wd Datuak: Q112228647
**Deskargako gudua** 1835ko ekainaren 2an Deskargako mendate inguruan gertatu zen gudua izan zen.

Gudua
-----

Zumalakarregik 1835eko maiatzaren hondarrean Ordizia setiatu zuen, zenbait arrakastaren ostean hiriak menperatzeko gauza zela erakutsi nahiean. Ordizian bildutako liberalek erasoari eutsi zioten, artilleria karlistaren aulezia nabarmena zelako eta laguntza jasoko zutenaren itxaropenez. Honela, Jauregi Donostiatik Tolosara gerturatu zen, Espartero Bizkaitik Bergarara, Valdes Arrasaten zegoen bitartean.

Zumalakarregi Ordiziako setioa gogortzen saiatu zen, laguntzak jaso aurretik menperatzearren. Gómez Tolosa aldera bidali zuen "Artzaiaren" indarrei eusteko eta Eraso Urretxura Esparterorenak kontrolatzera. Ekainaren 2an Espartero Deskargan kokatu zen beste buruzagi liberalen berrien zain. Gauean sekulako ekaitza jasan zuten eta Esparterok, Valdesen berririk ez zuenez, Bergarara erretiratzea erabaki zuen.

Bitartean Erasok Bizkaiko lantzarien talde bat eta Arabako Gidariak bidali zituen errekonozimendu bat egitera Deskargaruntz eta, ustekabean, liberalen kanpamenduaren erdian aurkitu ziren. Gauaren eta ekaitzaren ondorioz liberalak eraso gogor baten aurrean zirela uste izan zuten, sakabanaketa izugarria sufrituz. Bergara aldera eginiko erretirada desastre huts bat gertatu zen, karlista gutxi batzuk 2.000 liberal preso hartu zituztelarik. Liberalengan sortutako beldurrak Bergaratik Bilborantz mugi arazi zituen Esparterorenak. Valdes Iruñera eta Jauregi Donostiara erretiratu ziren.

Ekainaren 3an Ordizia errenditu zen, segidan Bergara, Tolosa, Eibar, Irun eta Durango karlisten eskutan geratuz. Deskargako sorpresaren eragina sekulakoa izan zen, Gipuzkoa eta Bizkaia osoak, hiriburuak ezik, Zumalakarregiren menpe geratu baitziren.

Erreferentziak
--------------

* Edukiaren zati bat Gipuzkoa Kultura webgunetik hartu da, webgune haren egile eskubideen jabe den Gipuzkoako Foru Aldundiak Creative Commons Aitortu-PartekatuBerdin 3.0 (CC-BY-SA 3.0) lizentziarekin argitaratu baitu (ikus webguneko oharra).

Kanpo estekak
-------------

* XIX. mendeko historia militarra Euskal Herrian. Deskarga. Gipuzkoakultura.[*Betiko hautsitako esteka*] CC-BY-SA lizentziapean eginiko lana.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256190

 |

* Wd Datuak: Q12256190
Eskoziar Highlands eta Lowlands eskualdeak.
***Lowlands*** edo **Eskoziako Behe Lurrak** (gaeleraz, *a' Ghalldachd*, hau da, "eremu ez gaelikoa"), Eskoziako hegoaldeko lurraldearen ohiko izendapena da, nahiz eta ez ofiziala izan, hau da, Lur Garaiak edo Highlands eskualdearen barne ez dauden lur guztiak. Eskoziako Lur Garaien eta Behe Lurren arteko banaketa muga ohituraz Firth of Clyde delakoan kokatzen da, Stonehaven eta Helensburgh udalerrien artean. Agian izendapena ez da behar lukeen bezain zehatza, "Behe Lurrak" deitzen zaienak ez baitira bereziki lauak, ez eta Lur Garaietako lur guztiak menditsuak ere.

Banaketa administratiboa
------------------------

Ohituraz egiten den banaketan Lowlands eskualdearen barnean ondorengo konderri hauek daude:

|  |  |
| --- | --- |
| * Ayrshire
* Berwickshire
* Clackmannanshire
* Dumfriesshire
* East Lothian
* Fife
* Kinross-shire
* Kirkcudbrightshire
 | * Lanarkshire
* Mid-Lothian
* Peeblesshire
* Renfrewshire
* Roxburghshire
* Selkirkshire
* West Lothian
* Wigtownshire
 |

Bai Highlands eskualdean nahiz Lowlands eskualdean lurrak dituzten konderriak honako hauek dira:

* Angus
* Dunbartonshire
* Stirlingshire
* Perthshire
* Kincardineshire
* Aberdeenshire
* Banffshire
* Moray.

Nahiz eta Caithness batzuetan Highlands eskualdearen barnean egon, ohikoa da Lowlands eskualdearen barnean ere sartua ikustea. Orkada uharteak eta Shetland uharteak ere batzuetan *Lowlands* eskualdearen barnean sartzen dira, bereziki hauetan gaelera ez den hizkuntza bat mintzatzen delako; baina erabateko nortasun ezberdina dute, eskandinabiar herrialdeetatik hurbilago dagoena, uharte hauetako biztanle batzuk beren buruak eskoziartzat ez dituztelarik.

Ingalaterrarekin mugatzen duten Eskoziako hegoaldeko konderriak Borders bezala ere izendatzen dira eta batzuetan *Lowlands* eskualdetik banadua dagoen eskualdetzat hartzen dira.

*Scottish Lowlands* izendapena orokorrean eskoziar hizkuntza izendatzeko erabili ohi da, bai eta Eskoziako historia edota klanen sistema izendatzeko ere, baita genealogia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q654252
* **Identifikadoreak**
* GND: 4111397-4
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q654252
**Deskonfinamendua** (batzuetan, deseskalatzea Hego Euskal Herrian) ofizialki konfinamendua kentzen joatea da. Kontzeptua 2020ko COVID-19 pandemiaren testuinguruan agertu zen, eta 2020ko maiatz hasieratik hasi zen ezartzen Espainian eta Frantzian. Hego Euskal Herrian, Espainiarako ezarritako egutegiaren arabera, astebete eta bi asteko fasetan hasi zen aplikatzen, eta ekainaren hondarrean amaitu zen.

Dena den, deskonfinamenduak erritmo desberdinak ditu tokian tokiko egoeraren eta ezaugarri demografikoen arabera. Euskal Autonomia Erkidegoan, maiatzaren 4an hasi zen 0 fasea, ekonomia jarduera mugatu batzuk eta ordutegi murritz batean kalera ateratzeko aukeraz. maiatzaren 11n hasi zen deskonfinamenduko lehen fasea. Maiatzaren 25ean, konfinamenduaren ordutegi mugak kendu ziren Hego Euskal Herrian, baina Euskal Autonomia Erkidegoan maskara edo musukoaren nahitaezko erabilera ezarri zen etxeaz kanpoko barnealde guztietan eta bi metroko urruntze sozialari eutsi ezin zitzaion toki guztietan.

Nafarroan ere deskonfinamenduaren 2. fasea hasi zen maiatzaren 25ean. Nafarroako Gobernuak erabakitako neurrien artean, ibai-erreketan bainatzea eta mendiko kirolak ordutegirik gabe egin ahal izatea zeuden. Ipar Euskal Herrian, deskonfinamenduaren 2. fasea ekainaren 2an zen hastekoa, Frantzia osorako planaren arabera. Jatetxeak eta ostatuak ireki zitzaketen ordutik aurrera. Ekain hasieran, EAEko lehendakari Iñigo Urkulluk deskonfinamenduan euroeskualdea osatzen duten EAE, Nafarroa eta Akitania Berriaren arteko joan-etorriak baimentzea eskatu zien Espainiako eta Frantziako gobernuei, baina galdea errefusatua izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Espainian koronabirusari aurre egiteko konfinamendua deseskalatzeko prozesua gaur: 4 faseen azken ordukoa | EiTB Gai interesgarriak» *www.eitb.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-06-02).
2. ↑   «Deskonfinamendua Euskadin. Lehenengo fasea: maiatzaren 11tik 24ra. - Elgoibarko Udala» *www.elgoibar.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-06-02).
3. ↑    Telebista, Euskal Irrati.  (2020-05-24). «Nafarroak ibaietan bainatzea eta mendian kirola ordutegirik gabe egitea baimenduko du» *www.eitb.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-06-02).
4. ↑    Koskarat, Oihana Teyseyre. «Ipar Euskal Herria bigarren fasean sartuko da ekainaren 2tik aitzina» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2020-06-02).
5. ↑    Hermosilla, Gotzon. «Espainiak ez du onartu Euskal Herri osoan ibili ahal izatea» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2020-06-03).

Ikus, gainera
-------------

* Urruntze sozial

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q95494769

 |

* Wd Datuak: Q95494769
Kimika organikoan **deskarboxilazio** esaten zaio karboxilo talde bat duen konposatu organiko bat karbono(IV) oxido molekula bat askatuz transformatzearen erreakzioari. Biokimikan oso garrantzitsua da. 

Deskarboxilazio-erreakzioa

Biokimikan
----------

Molekula organikoen oxidazioan deskarboxilazioa funtsezko erreakzio metabolikoa da. Deskarboxilasa klaseko entzimek katalizatzen dute. Adibidez pirubatoaren deskarboxilazioa erreakzio giltzarrian da arnasketa aerobikoan non pirubato molekula batek karboxilo taldea galtzen duen karbono(IV) oxido gisa, azetil-CoA emanez, Azken hau Krebsen zikloan sartzen da; zikloan deskarboxilazio gehiago pasatzen dira.

Aminoazidoek ere deskarboxilazioa pairatzen dute amina bihurtuz, adibidez histidina histamina bihurtzen da.

{\displaystyle {\ce {R-CH(NH2)COOH -> R-CH2-NH2 + CO2}}}

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Deskarboxilazio.*  .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q898436
* Commonscat Multimedia: Decarboxylation

---

* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D003653

 |

* Wd Datuak: Q898436
* Commonscat Multimedia: Decarboxylation
Erregeen eta dorreen hasierako kokapena. Erregeak adierazitako laukietara mugi daitezke.

 Zuriak erregearen aldea endrokatu du (0-0) eta beltzak berriz erreginaren aldea (0-0-0).

**Endrokea** edota **arrokatzea**, xakean, erregeak eta bi dorreetako batek parte hartzen duten jokaldi bat da. Xakean jokalariak jokaldi bakar batean bi pieza mugi ahal ditzakeen mugimendu bakarra da. Bere helburua erregea arerioaren erasotik babestea da.

Endrokea honetan datza: Erregea jokalariaren lehen lerroan ezker ala eskuinera bi lauki mugitu eta era berean hura mugitu den aldeko dorrea zeharkatzera doan erregearen hurrengo laukira mugitzea. Honela erregea *arrokatua* edo *endrokatua* (gotortua) gelditzen da.

Endrokea burutu ahal izateko ezinbestea da honako baldintzak betetzea:

* Erregea eta mugituko den dorrearen artean inolako piezarik ez egotea.
* Jokaldi hori egin arte, partidan zehar bai erregea bai dorrea mugitu gabe izatea.
* Erregea mehatxatua ez egotea, eta mugimenduan mehatxaturiko laukitik ez pasatzea.

Enroke laburra edo motza esaten zaio erregea bere aldeko dorrerantz mugitzen bada (erregearen aldera), eta enroke luzea erregea beste aldeko dorrerantz mugitzen bada (erreginaren aldera). Notazioari dagokionez, enroke laburra O-O gisa adierazten da, eta luzea berriz O-O-O gisa.

Enrokea XIV. edo XV. mendean gehitu zitzaion europar xakeari, nahiz eta XVIII. menderarte arauak ez ziren guztiz adostu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q102877
* Commonscat Multimedia: Castling

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh97007763
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q102877
* Commonscat Multimedia: Castling
**Eskoziar salda**, **Barley salda** edo **Scotch broth** Eskoziako sukaldaritzako zopa tradizional moduko bat da.

Osagaiak
--------

Salda honek dituen osagai nagusiak hauek dira: behi- edo arkume-haragia, garagar-aleak, azenarioak, arbiak eta kolinaboa (Europa iparraldeko zopetan oso ohikoa den elementua), aza eta porruak bezalako barazkiak. Proportzioak eta osagaiak aldatu egin daitezke tokiko errezetaren eta sukaldariaren gustuen arabera. Zopari ilar lehorrak, dilistak eta abar gehitu ohi zaizkio. Zopa honek denbora behar izaten du behar bezala prestatzeko; batzuetan ontzietan merkaturatzen da.

Historia
--------

XIX. mendearen hasierako Maria Rundellen *A New System of Domestic Cookery* sukaldaritza liburuan "Scotch Mutton Broth" ardi lepoarekin egiten da, gaingabetu eta sutan egosi ordubete inguru, hezurdun ardi mozketak gantza kendu eta gehitu baino lehen zopara. Hainbat ordu igaro ondoren zopan barazkiak gehitzen dira, arbiak, azenarioak eta tipula, eta sutan egosten dira samurtu arte, eta, azkenik, aldez aurretik bustitako garagar eskoziarra gehitzen zaio. Zopa perrexil fresko apaingarri batekin zerbitzatzen da.

Christian Isobel Johnstoneren arabera, arditxoa alboan zerbitza zitekeen bouilli gisa kapera saltsarekin, perrexilarekin eta gurinarekin, pepino ozpinarekin edo nasturtiums (lore jangarriak) mostaza eta ozpinarekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Grigson, Jane (1985). *Jane Grigson's British Cookery*. 159 or.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Eskoziako errezeta.
* **(Ingelesez)**:Scotch Brothen errezetak eta argazkiak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2896374

 |

* Wd Datuak: Q2896374
**El Salvador eliza** (Salbatzailearen eliza) Cáceresko Plasencia herrian dagoen XIII. mendeko eraikin erromanikoa da. Estilo erromanikoa nagusi bada ere, elementu gotikoak ere baditu. Hiriko eliza zaharrena da.

Ezaugarriak
-----------

Erromaniko estilokoa da eta hori batez ere zirkulu erdi formako aldare nagusiaren aldean eta kanpandorrearen lehenengo atalean ikus daiteke. Habearte bakarrak jatorriz egurrezko sabaia zuen baina 1774an oso kaltetua zegoela eta, adreiluzko egitura batekin konpondu behar izan zuten. Barruan, absidea gogorra da, apaingarri gabe.

Azpimarratzekoa da Los Moretas hilobiaren kapera. Gotorlekuaren nagusia, Hernán López de Moretak sortu zuen.

1968an eraikina berritu egin zen eta eraikinari aldaketa gehiegi egin zitzaion.

Galeria
-------

* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Arteguías webguneko informazioa.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***El Salvador eliza (Plasencia)*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5912845
* Commonscat Multimedia: Church of El Salvador, Plasencia

---

 |

* Wd Datuak: Q5912845
* Commonscat Multimedia: Church of El Salvador, Plasencia
Ofizialki, **Eskoziako ereserkia** ez da existitzen. Erresuma Batuaren zatia izanda, *God Save the Queen* erabiltzen da Eskozia ordezkatzeko. Baina badaude bai hautagai batzuk bai eztabaida sutsua ereserkiari buruz.

Eztabaidaren historia
---------------------

Eskoziak ez du inoiz bere ereserkia izan. 1998ko Eskoziako Legebiltzarrari eskumenen itzulpena eta gero, Eskoziako gobernuak, laborista eta liberalen artekoa, *God Save the Queen* erabiltzen jarraitzea erabaki zuen. Hala ere, britainiar ereserkia ez da asko maitatua herritarren artean, batez ere XVIII. mendean *rebellious Scots to crush* ("eskoziar matxinoak zapaltzea") bertsoa erabiltzeagatik. Nahiz eta estrofa ez zen luzaroan erabilia, bertokoek abestia eskoziarren aurkakotzat izan dute beti.

Gainera, kirol munduan Eskozia askotan hartu du parte nazio independente moduan eta zenbait abesti erabili behar izan ditu bere selekzio eta kirolariak adierazteko.

Hautagaiak
----------

Eskoziako ereserkia izateko hiru hautagai nagusiak *Auld Lang Syne*, *Flower of Scotland* eta *Scotland the Brave* dira, nahiz eta beste batzuk ere erabiliak izan (tartean *Scots Wha Hae*, *A Man's a Man for a' that*, *Freedom Come-All-Ye*, *Both sides the Tweed*, *Caledonia* , *I'm Gonna Be (500 Miles)* edo *Highland Cathedral*).

Abesti bakoitza egoera jakin batean erabilia izan da:

* *Scotland the Brave* Commonwealth Jokoetan erabiltzen dute.
* *Flower of Scotland* errugbi eta futbol selekzioek erabiltzen dute.
* *A Man's a Man for a' that*, Sheena Wellingtonek abestu zuen Eskoziako Legebiltzar berria irekitzeko.

2006ko ekainean *Royal Scottish National Orchestra*k galdeketa *online* egin zuen abesti gogokoa hautatzeko. 10.000 boto baino gehiago jasota, *Flower of Scotland* irabazlea zen %41a lortuz.

| Abestia | Botoak (%) |
| --- | --- |
| *Flower of Scotland* | %41a |
| *Scotland the Brave* | %29a |
| *Highland Cathedral* | %16a |
| *A Man's A Man for A' That* | %7a |
| *Scots Wha Hae* | %6a |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Ingelesez)** BBC News
2. ↑  **(Ingelesez)** www.highlandclearances.info
3. ↑  **(Ingelesez)** BBC News
4. ↑  **(Ingelesez)** RSNOren galdeketa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q965162

 |

* Wd Datuak: Q965162
**Etxe Gorria** (frantsesez *Maison Rouge*) Lapurdiko Hendaia udalerrian dagoen etxe bat da. Etxeak izena kanpoaldetik duen kolore gorri bizi eta ikusgarriari zor dio.

1993ko azaroaren 29tik aurrera Lapurdiko monumentu historikoen zerrendaren barnean sailkatua dago.

Kokalekua
---------

Zitroinondo karrikaren 2. zenbakian dago.

Historia
--------

1910-1911 artean berez Parisen bizi zen Edmond Durandeau (1870-1960) arkitektoak eraiki zuen. Lehen Mundu Gerran bere bizilekua bilakatu zen, 1921an karrika aldeko hegal bat eraikiz handitu zen. 1928an terraza eta pergoladun patio bat gehitu zitzaizkion, Art Déco estiloko iturri baten eta François-Léon Sicard eskultorearen Atena Partenos greziar jainkosaren eskultura baten inguruan egituratua.

Kanpo estekak
-------------

* Etxe Gorria. Frantziako Kultura Ministerioaren webgunea **(Frantsesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22968694
* **Ondare historikoa**
* Mérimée: PA00125260

 |

* Wd Datuak: Q22968694
Esterren egitura orokorra

*Artikulu hau konposatu kimikoari buruzkoa da; Bibliako pertsonaia gaitzat duena beste hau da: «Ester (Biblia)»*
**Esterra** azido karboxiliko batek alkohol edo fenol batekin erreakzionatzean, prozesuan ura galduz, eratzen duen konposatu kimikoa da.

Adibidez:

{\displaystyle {\ce {CH3 - COOH + C2H5OH -> CH3 - COOC2H5 + H2O}}}

{\displaystyle {\ce {azido azetikoa + etanola -> etil azetatoa + ura.}}}

Ester-mota asko daude. Kate motza duten azido eta alkoholetatik eratutako esterrak, normalean, usain gozoko likido lurrunkorrak dira. Ezagunak dira etil azetatoa, disolbatzaile gisa eta espasmoaren kontra erabilia; amil azetatoa, zelulosa-bernizen disolbatzaile gisa erabilia; binil azetatoa, butil azetatoa, zelulosa nitratoa eta lurrun natural edo artifizialen prestaketan erabiltzen diren beste asko. Esterrak dira, orobat, fruituei beren usaina ematen dietenak: muxikari etil butiratoak, sagarrari propil butiratoak, etab. Kate luzeko azidoak glizerolarekin erreakzionatzean, lipidoak lortzen dira. Argizariak ere esterrak dira.

Esterifikazioa esterrak sortzen dituen erreakzio kimikoa da.

Etimologia
----------

*Ester* hitza 1848an Leopold Gmelin alemaniar kimikariak sortu zuen, ziurrenik *Essigäther* hitzaren laburpenetik, "eter azetiko".

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   **(Ingelesez)** Chemistry, International Union of Pure and Applied. «IUPAC Gold Book - esters» *goldbook.iupac.org* (Noiz kontsultatua: 2018-12-13).
2. ↑   **(Ingelesez)** Wright, Cameron; Group, Waterloo Public Interest Research.  (1986). *A worker's guide to solvent hazards.*  The Group (Noiz kontsultatua: 2018-12-13).
3. ↑   **(Alemanez)** Gmelin, Leopold.  (1848). *Handbuch der Chemie.*  K. Winter (Noiz kontsultatua: 2022-06-16).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q101487
* Commonscat Multimedia: Esters

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11970080s (data)
* GND: 4153062-7
* LCCN: sh85044949
* NDL: 00562050
* NKC: ph827243
* AAT: 300015257
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D004952
* **Kimikako identifikadoreak**
* ChEBI: 35701

 |

* Wd Datuak: Q101487
* Commonscat Multimedia: Esters
**Enchilada** Mexikoko eta Erdialdeko Amerikako gastronomiaren platera da, herrialde bakoitzean prestaketa eta osagaiak desberdinak dira, Mexikon arto tortillekin saltsa minen batean biribilkatuta edo tolestuta eta bustita egiten da. Mexikoko plater ezagunenetako bat da eta aniztasun handia dute herrialdeko eskualdeko sukaldaritza ezberdinetan. Estiloaren arabera, enchilada haragiekin batera —oilaskoa, txahala, indioilarra— gaztarekin edo barazki egosiekin bete daiteke; Horrez gain, normalean apaingarri osagarri batzuekin batera lagunduta egon ohi da, orokorrean tipula, letxuga, esnegaina eta/edo gazta fresko txikituta edo xerratan osatuta dagoena.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q876096
* Commonscat Multimedia: Enchiladas

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2015002269
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q876096
* Commonscat Multimedia: Enchiladas
**Erdizko larrea**, Artesiagan, Aldude menditik gertu dagoena, Baztango tokiko abeltzainek ondoen baloratzen dutena da, Nafarroa Garaian; halaber, Kontserbazio Bereziko Eremua (KBE) da, Natura 2000 Sarearen parte gisa zeren eta Aldude mendiaren barruan baitago. Hala ere, haren etorkizuna zalantzazkoa da, Artesiagako meatze-proiektuaren kokalekuetako bat baita.

Lehen zundaketak
----------------

Erdizko eremuan Magnesitas Navarras enpresak egin nahi duen meategiaren afera 2001. urtean hasi zen, enpresak eremu horretan zundaketak egiteko baimena lortu zuenean. Herritarren artean, albisteak ez zuen harrera ona izan, bertako nekazari aunitzek ez dutelako euren animalia guztiak mantentzeko adina lur propio eta herri lurrak behar dituztelako abeltzain jarduerarekin jarraitu ahal izateko. Erdiz da lur komunal horietako bat, Baztanen dauden hiru bazkalekuetatik handiena.

Proiektua
---------

Magnesitas de Navarrak (Magna) argitaratutako txostenaren arabera, 23 urte baino gehiagoko proiektua izango litzateke Artesiaga mendikoa. Lehen urtean prestaketa egin nahi dute; lehen bost urteetan iparraldeko zulotik aterako dute materiala. 6. urtetik 12.era iparraldeko zuloa beteko dute, eta hegoaldeko zulotik materiala ateratzen hasiko dira. 12. urtetik 22.era hegoaldeko zulotik aterako dute materiala. Hortik aurrera, lurra berregokituko dute. Belardiak eta pagadiak jarriko dituzte, baina hegoaldeko zuloa amilburu bihurtuko da betirako.

Protestak
---------

Larrea eta lana eremua defenditzeko 2007an sortu zen Erdiz Bizirik taldea eta 2008an Magnesitas Navarras Magna enpresak proiektua bertan behera utzi zuen aurretik protesta jendetsuak egin ondoren. Enpresak 2019an adierazi zuen proiektua berriz ere. Ondoren, bailarako biztaleen sektore garrantzitsu batek manifestazio eta protesta ugari egin ditu. 2022ko azaroaren 20an gaiaren inguruko galdeketa prestatu zen baina Espainiako Gobernuak Nafarroan duen ordezkariak uste zuen herriek eta Baztango Udalak ez dutela eskumenik auzi horren gainean, Magnaren proiektua udalerriz gaindikotzat izendatu dutelako, bestez beste. Eta, horrenbestez, gai horri buruz galdeketa egiteko eskumena ukatu zien. Horren arabera, Baztango Udalaren eta Baztango Batzar Nagusien oniritzirik ez du behar enpresak, lanei ekiteko.

Nafarroako Parlamentuaren jarrera
---------------------------------

Artesiaga mendian, Baztanen (Nafarroa), meategi bat egitea onartu zuen 2022ko urriaren 6an Nafarroako Parlamentuak, Navarra Sumaren, PSEren eta Geroa Bairen aldeko botoekin, eta María Chiviteren Gobernuari eskatu zioten proiektua «foru intereseko inbertsio» izendatzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Aldudeko mendigunea
* Magnesitas Navarras

Kanpo estekak
-------------
Eremu urdinaren azalera Euler-Mascheroni konstantera konbergentea da.
**Euler-Mascheroni konstantea** (*Euler konstantea edo Gamma* bezala ere ezaguna) zenbakien teorian agertzen den konstante matematikoa da, eta γ (Gamma) letra minuskulaz adierazten da.

Serie harmonikoaren eta logaritmo naturalaren arteko aldearen limite gisa definitzen da: 

|  |
| --- |
| 
{\displaystyle \gamma =\lim \_{n\rightarrow \infty }\left[\sum \_{k=1}^{n}{\frac {1}{k}}-\ln(n)\right]=\int \_{1}^{\infty }\left({1 \over \lfloor x\rfloor }-{1 \over x}\right)\,dx}
 |

Gutxi gorabeherako balioa honakoa da:

γ ≈ 0,577 215 664 901 532 860 606 ...

Ez da e zenbakiarekin nahastu behar, *Eulerren zenbakia* ere deitua dena.

Historia
--------

Konstantea 1734an aipatu zen lehen aldiz, Leonhard Euler matematikari suitzarrak idatzitako artikulu batean: *De Progressionibus harmonicis* *observes*. Bertan, konstantearen lehenengo 6 digituak kalkulatu zituen Eulerrek eta *C* letraz izendatu zuen*.* 1781ean beste 10 hamarren kalkulatu zituen. 1790ean, Lorenzo Mascheronik lehenengo 19 hamartarrak kalkulatuko zituen eta *A* gisa izendatu zuen*.* Gerora γ izendapen modernoa hartu zuen, gamma funtzioarekin duen loturagatik.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q273023
* Commonscat Multimedia: Euler–Mascheroni constant

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4227778-4
* NKC: ph301323

 |

* Wd Datuak: Q273023
* Commonscat Multimedia: Euler–Mascheroni constant


1. ↑  Krämer, 2005
Eulerren formularen interpretazio geometrikoa.
**Eulerren formula**, izena Leonhard Eulerren omenez duena, bereziki analisi konplexu arloko matematika-formula bat da, funtzio trigonometrikoen eta funtzio esponentzialen arteko erlazio sakona erakusten duena. (Eulerren identitatea Eulerren formularen kasu berezi bat da). Formula hau da:

{\displaystyle e^{ix}=\cos \left(x\right)+i\,\operatorname {sin} \left(x\right)},
non :

*x* zenbaki erreala den;
*e* logaritmo naturalaren oinarria den;
*i* unitate irudikaria den;
sin eta cos funtzio trigonometrikoak diren.
Esponentzial konplexuaren eta funtzio trigonometrikoen arteko erlazioa Roger Cotes matematikari ingelesak frogatu zuen lehendabizi 1714an, honela

{\displaystyle \ln(\cos x+i\sin x)=ix\,}
non *ln* logaritmo naturala den.

Frogapena
---------

Eulerren formula aztertzeko berretura-serietan garatzearen ezaguerak behar ditugu. Baliabide handi bat sartuko dugu, asko sakondu gabe, ondorengo kontzeptua dena:

{\displaystyle a}-n zentratutako {\displaystyle f(x)} funtzio analitiko baten Taylorren serietan garapena honela adierazten da:

{\displaystyle f(x)=\sum \_{n=o}^{\infty }{C\_{n}}{(x-a)^{n}}}
{\displaystyle |x-a|<R} , non

{\displaystyle C\_{n}={\frac {{f^{n}}(a)}{n!}}}
Garapen kontzeptu hori erabiliz eta {\displaystyle f(x)=e^{x}} hartuz {\displaystyle a=0} zentroko ingurune batean, honako hau dugu:

{\displaystyle e^{x}=\sum \_{n=0}^{\infty }{\frac {{{f^{n}}(0)}{x^{n}}}{n!}}=\sum \_{n=0}^{\infty }{\frac {x^{n}}{n!}}=1+{\frac {x}{1!}}+{\frac {x^{2}}{2!}}+{\frac {x^{3}}{3!}}+{...}}
{\displaystyle (-\infty ,\infty )} konbergentzia-tarteko edozein {\displaystyle x}-rako

{\displaystyle x=1} denean, aurreko ekuazioan, {\displaystyle e} zenbakiko adierazpena lortzen da, serie infinitu bat bezala:

{\displaystyle e=\sum \_{n=0}^{\infty }{\frac {1}{n!}}=1+{\frac {1}{1!}}+{\frac {1}{2!}}+{\frac {1}{3!}}+{...}}
{\displaystyle x} -ren ordez {\displaystyle ix} ordezkatzen badugu, orduan:

{\displaystyle e^{ix}=\sum \_{n=0}^{\infty }{\frac {(ix)^{n}}{n!}}={\sum \_{n=0}^{\infty }{\frac {{(-1)^{n}}\cdot {x^{2n}}}{(2n)!}}}+i{\sum \_{n=1}^{\infty }{\frac {{(-1)^{n-1}}\cdot {x^{2n-1}}}{(2n-1)!}}}}
Aurreko ekuazioaren ({\displaystyle e^{ix}}) batuketaren lehenengo zatia {\displaystyle cos(x)} funtzioaren garapena da eta bigarren zatia {\displaystyle sin(x)}-rena Maclaurinen serie batean. Beraz, Eulerren formula izenez ezagutzen den ekuazioa dugu:

{\displaystyle e^{ix}=\cos \left(x\right)+i\,\operatorname {sen} \left(x\right)}
modu orokorragoan honela ere idatz daiteke:

{\displaystyle e^{iux}=\cos \left(ux\right)+i\,\operatorname {sen} \left(ux\right)}.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  John Stillwell (2002). Mathematics and Its History. Springer.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**Eulerren formula eta Fermaten azken teorema
* **(Ingelesez)**Eulerren formularen ikus-adierazpena

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q184871
* Commonscat Multimedia: Euler's formula

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q184871
* Commonscat Multimedia: Euler's formula

Ikus, gainera
-------------

* Moivreren formula
**Estellerriko Erribera** Lizarrako merindadearen hegoaldeko eskualdea da, Tuterako Erriberarekin batera Nafarroako Erribera osatzen duena (Nafarroa). Udalerri hauek osatzen dute Estellerriko Erribera: Andosilla, Azagra, Berbintzana, Cárcar, Faltzes, Funes, Larraga, Lerin, Lodosa, Mendabia, Mendigorria, Miranda Arga, Azkoien, San Adrián, Sartaguda eta Sesma. Oso eskualde laua da, eta laborantza da eskualdeko ekonomia-jarduera nagusia (Tuterako Erriberarekin batera, Nafarroa osoko nekazaritzarako eremuaren % 50 eratzen du). 600 mm euri-ur izaten da, batez beste, urtero. Ega eta Arga ibaiek iparralde-hegoalde igarotzen dute eskualdea, eta Ebro ibaiak eratzen du hegoaldeko muga. Industria gutxi garatua dago (ardogintza, kontserbak).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257293

 |

* Wd Datuak: Q12257293
**Ergobiko zubia** Gipuzkoako Astigarraga udalerriko zubi bat da. Urumea ibaia zeharkatzen du eta Astigarragako Ergobia auzoan dago, ertz batean Astigarraga udalerria eta bestaldean Donostiako lursailak daudelarik, hortaz bi udalerrin arteko muga ere bada.

Historia
--------

Zubia XVI. mendean eriki zen eta izen bereko Ergobia ibi historikoan kokatua dago, Frantzia eta Gaztela arteko bide zaharra iragaten zen lekuan (1870an Donostiara desbideratu zen arte). XVIII. mendean Urumea ibaian eraiki zen lehenbiziko harrizko zubia izan zen, aurretik zegoen egurrezko zubia ordezkatu zuelarik.

Zubia
-----

Kareharri landuz eginda dago eta beheratutako erdi-puntuko hiru arku ditu, zubi-bular indartsuak ditu kontrakorrontean eta uretan behera. Behinolako tankera eta itxura sendoa mantentzen ditu gaur egun, aldaketa eta gehiketa ugari egin zaizkion arren. Zubiak bere eskuinaldean burdinezko eskuleku zahar eta fin bat du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Ibaia. Urumea.com **(Gaztelaniaz)**
2. 1 2  Astigarraga: Ergobiko zubia. Kulturweb.com

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257022
* Commonscat Multimedia: Ergobia zubia

---

 |

* Wd Datuak: Q12257022
* Commonscat Multimedia: Ergobia zubia


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Donostia | Donostiako zubiak | Donostia |
| Zurriolako zubia • Santa Katalina zubia • Maria Kristina zubia • Mundaiz zubia • Gladys del Estal pasabideaJose Antonio Agirre zubia • Burdin zubia (eraitsia) • Realaren zubiaMikel Laboa pasabidea • Egiako zubia • Topoko zubia • Urdintzuko zubia • Espartxoko zubia27 Poligonoko zubia • Martuteneko zubia • Ergobiko zubia |
Iruñeko entzierroa
**Entzierroa** jai askotan eta bereziki San Fermin jaietan goizero ospatzen den ekitaldia da. Bertan arratsaldean zezenketan parte hartuko duten zezenak euren lo-lekutik zezen plazara eramaten dira. Entzierroen funtsa, orokorrean, zezenen aurrean korrika egitean datza. Jarduera honen arriskua handia da eta soilik Iruñean, 15 pertsona hil dira 1924tik.

Iruñeko entzierroa
------------------

Sakontzeko, irakurri: «Iruñeko entzierroa»
Iruñeko entzierroa goizero 8:00etan hasten da zuziri batekin. Santo Domingo aldapa igo ondoren udaletxeko plazatik pasa eta Mercaderes kalea zeharkatzen dute. Honen bukaerara heldu aurretik Estafeta kalea hartzen dute bihurgune bat egiten. Kale hau bukatuta Telefonicako zatia egiten dute ahalik eta zezen plazara sartu arte. Guztira 825 metroko ibilbidea da.

Sanferminetako gertaerarik sonatuena da dudarik gabe. Harexek eman dio fama Iruñeari eta harexegatik urtean aste batez munduko albistegi guztietan azaltzen da. Goizeko zortzietan izaten da, uztailaren 7tik 14era arte (6an ez dago entzierrorik). Uztailaren hamabostean azken gau txoriek entzierroaren parodia txiki bat egiten dute: billabesaren entzierroa (Iruñeko hiribusarekin egiten dena).

Entzierroa lasterraldi bat da: bizpahiru minutuz Iruñeko hainbat gaztek (eta ez hain gaztek) zezenen aurrean laster egiten dute. Batzuetan askoz gehiago iraun dezake ustekaberik izaten bada). Lasterrak 800 bat metroko bidea egiten du eta parte-hartzeko ez da inon izenik eman behar: korrika egiteko gogorik izanez gero, ibilbideko tarteren batean sartu eta ahalik eta hobekien egitea da garrantzitsuena.

Garai batean entzierroaren lasterrak arrazoi bakarra zuen: egunero kanpotik plazaraino zezenak ekarri beharra. Kamioirik ez izan orduan eta bistan dena, kalean barrena ekarri behar. Pixkanaka jendea zezenen aurrean laster egiten zaletu zen, emozioa eta arriskua probatzeagatik. Urteak joan urteak etorri, gero eta lasterkari gehiago biltzen dira eta gaur ikuskizun izugarri jendetsua da.

Orain ez dizugu emanen entzierro bidearen xehetasunik, lasterraren ikuspen orokor bat baizik:

Gauaren bukaera aldean, oholezko hesi doblea jartzen da entzierro bidearen alboetako kaleak ixteko. Kaleak hustu eta garbitu egiten dira, gaueko kondarrez zikinduta egoten baitira, eta polizia jendea kanporatzen hasten da.

Erran bezala bi hesi daude; haien artean debeku da ikuslerik egotea. Mediku jendea baizik ez. Barrenaldeko hesiak, gainera, erabat libre behar du inor behartzen baldin bada hartara salto egin ahal izateko. Azken langa bere tokian delarik, kale osoa pasabide bakarra bihurtu da, batere aterabiderik gabekoa. Parte hartu nahi dutenek bi ate dituzte entzierro bidean sartzeko: bat merkatuan eta bat Udal plazan.

Ikus, gainera
-------------

* 2006ko Sanfermin jaietako entzierroak

Kanpo estekak
-------------

* Sanferminetako argazkiak[*Betiko hautsitako esteka*] www.sanfermin.com gunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1160214
* Commonscat Multimedia: Running of the bulls

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1160214
* Commonscat Multimedia: Running of the bulls
**Erg Chebbi** (arabieraz: عرج شبي‎) Marokoko Sahara basamortuan dagoen erg edo hare eremu bakarra da. Aljeriakoen edo Mauritaniakoekin konparatuta ez da oso handia baina, hala ere, interesgarria da.

Ezaugarriak
-----------

Erg Chebbik iparraldetik hegoaldera 22 kilometroko luzera du eta 5 kilometroko zabalera. Bertan dauden dunek 150 metroetaraino ailegatzen dira. Erfoudetik 40 kilometrotara dago. Dunen inguruan dauden herriak Hassi-Labiad eta Merzouga dira. Herri hauetara turista asko joaten dira erg ezagutzeko asmoz. Aljeriako muga gertu dago.

Nahiz eta basamortuan egon, euria egiten du eta, batzutan, uholdeak pairatu dituzte. Esaterako, 2006an hiru hildako izan ziren eta ehundaka pertsonek ihes egin behar izan zuten. Eraikin asko suntsituak izan ziren.

Historia
--------

VIII. mendetik XIV. mendera karabanentzako leku estrategikoa izan zen hau. Aberastasun horren ondorioz Sijilmassa erresuma sortu zen.

Turismoa
--------

Herriaren aktibitate ekonomiko nagusia turismoaren inguruan antolatzen da. Herri honetatik basamortuan zeharreko ibilaldiak antolatzen dira, ezagunenak dromedarioz. Ohikoa da, esaterako, Oasi Handian gaua egitea.

Merzouga Rally Dakar Series barruan sartu ohi da. Turismo garapen hori sortzen duen eragin ekologikoa dela eta, kritikatua izan da.

Harea bainuak
-------------

Bero handiago egiten duenean bertako jende asko harea bainua eta masaxea hartzen du. Horretako hare azpian minutu batzuk lurperatzen zaie. Antza denez, erreumatismoa eta hezurretako minak leuntzeko oso ona omen da.

Iruditegia
----------

* Arratsa dunetan.Arratsa dunetan.
* Erg Chebbi Merzougatik ikusita.Erg Chebbi Merzougatik ikusita.
* Dromedarioak.Dromedarioak.
* Erg Chebbiko gailur bat.Erg Chebbiko gailur bat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Prozesu eoliko
* Reg
* Erg
* Hamada
* Duna

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Erg Chebbi dron batez filmatuta.
* **(Gaztelaniaz)**:Chebbi Lexicorient.com webgunean.[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q146219
* Commonscat Multimedia: Erg Chebbi

---

 |

* Wd Datuak: Q146219
* Commonscat Multimedia: Erg Chebbi
**Domingo Goia Etxeandia** (gaztelaniaz: *Domingo de Goya y Echeandia*), gero Goia Villamayor, (Zerain, 1578ko maiatzaren 18a-?) etxegilea, ezaguna da Francisco Goyaren heren-aitona izan zelako. Hari buruzko informazio asko ez dago. Zeraingo Mantxolatxiki baserrian jaio zen. Zaragozako probintzian dagoen Fuentes de Jiloca herritik harri-lantzaile gisa lan egiteko deitu zuten eta hara joan zen, bertako elizaren dorrea altxatzeko. Han, 1626an, María Garicanorekin ezkondu zen. Dirudienez, Aragoian haren euskaltasuna erakutsi behar izan zuen aitoren semeen pribilegioak izateko eta horrela onartu zioten edo horrela dirudi Domingo Goya bati aldeko jasotako dokumentazioan, Valladoliden, 1598an. Lana bukatu ondoren, Domingo Goia Aragoian gelditu zen.

Zerainen badago Francisco Goyari eskainitako monumentua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110423331

 |

* Wd Datuak: Q110423331
**Esperientzia** organismo kontzienteek inguruko mundua hautemateko duten prozesua da. Esperientziek kontzientzia aktiboa izan dezakete esperientzia duen pertsonaren aldetik, baina ez dute zertan izan. Esperientzia da filosofiaren alor ezberdinen gai nagusia, besteak beste, hautemapenaren filosofia, izpirituaren filosofia eta fenomenologia.

"Esperientzia" hitzaren hainbat adiera ezberdin bereizi behar dira. "Esperientzia" hitzak "hautemapena", "sentsazioa" edo "behaketa" lerroetan zehar esan nahi du. Hitzaren adiera honetan esperientziatik lortutako ezagutza "ezagutza enpirikoa" edo "*a posteriori* ezagutza" deitzen da. Horrek proposiziozko ezagutza ekar dezake (adibidez, zenbait gauza sentimenezko esperientzian oinarriturik egiazkoak direla aurkitzea), prozedurazko ezagutza (adibidez, sentimenezko esperientzian oinarritutako zeregin jakin bat betetzen ikastea) edo ezagupenez ezagutzea (adibidez, pertsona, leku edo objektu jakin batzuekiko hurbiltasuna, haiekiko esperientzia bitartegabean oinarritutako ezagutza).

Hizkuntza arruntean, "Esperientzia" hitzak, horren ordez, batzuetan, norberaren gaitasun edo esperimentu mailara jo dezake, orokorrean edo gai jakin batera mugaturik. Hitzaren adiera honetan, "Esperientzia" k, oro har, ezagutzari egiten dio erreferentzia; Artikulu hori ez da esperientziari buruzkoa zentzu horretan, baizik eta gertaeren berehalako begiespenari buruzkoa da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Silins, Nicholas.  (2019). Zalta, Edward N. ed. «Perceptual Experience and Perceptual Justification» *The Stanford Encyclopedia of Philosophy* (Metaphysics Research Lab, Stanford University) (Noiz kontsultatua: 2020-12-15).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Definition of EXPERIENCE» *www.merriam-webster.com* (Noiz kontsultatua: 2020-12-15).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q164359
* **Identifikadoreak**
* BNF: 119475551 (data)
* GND: 4015217-0
* LCCN: sh85046433
* NDL: 00565344
* NKC: ph191037

 |

* Wd Datuak: Q164359
**Erfurteko komuneko hondamendia** 1184ko uztailaren 26an Erfurten gertatu zen ezbehar bat izan zen. Germaniako Erromatar Inperio Santu osoko noble batzuk San Petri Elizako areto batean elkartu ziren, eta euren pisu konbinatuaren ondorioz zorua erori zen, azpian zeuden komunetan eroriz. Dozenaka noble gorotz likidotan itotzea eragin zuen. Gutxienez 60 pertsona hil ziren istripuan.

Aurrekariak
-----------

Luis III.a Turingiakoa eta Konrado Magunziakoa artzapezpikuaren arteko gatazka, Henrike Lehoiaren porrotaz geroztik zegoena, areagotu egin zen, hainbesteraino ezen Henrike VI.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa erregeak, eskualdean zehar bidaiatzen ari zela Poloniaren aurkako kanpaina militar batean parte hartzeko, esku hartu behar izan zuen. Henriken Erfurten dieta bat deitzea erabaki zuen, eta negoziazioetara gonbidatu zituen beste pertsona batzuk.

Gertakaria
----------

Germaniako Erromatar Inperio Santuko nobleak bilerara gonbidatu zituzten, eta asko uztailaren 25ean iritsi ziren. Batzarra hasi zenean, nobleak eserita zeuden Santa Maria probostearen egurrezko zorua hautsi egin zen tentsioaren eraginez, eta jendea lehenengo solairutik erori zen sotoko komunera. 60 pertsona inguru hil ziren. Esaten denez, Henrike erregea, harrizko zorua zuen gela batean eseri zelako bakarrik biziraun zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Alemanez)** Rundfunk, Bayerischer.  (2011-07-26). *26. Juli 1184 : Erfurter Latrinensturz.*  (Noiz kontsultatua: 2020-07-24).
2. ↑   «RI IV,2,4 n. 2778, Friedrich I. 1184 Juli 25–26, Erfurt : Regesta Imperii» *www.regesta-imperii.de* (Noiz kontsultatua: 2020-07-24).
3. ↑   **(Alemanez)** Gabriel, Gottfried.  (2013-08-05). «Fakten oder Fiktionen? Zum Erkenntniswert der Geschichte» *Historische Zeitschrift* 297 (1): 1–26. doi:10.1524/hzhz.2013.0305. ISSN 0018-2613. (Noiz kontsultatua: 2020-07-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1350221

 |

* Wd Datuak: Q1350221
**Elisabeth Samson** (Paramaribo, 1715 — 1771) emakume beltz afro-surinamdarra izan zen, esklaboen alaba eta senide (baina bera jaiotzetik libre). Kafe plantazio baten eta esklaboen jabe bihurturik, negozioetan arrakastatsu eta aberats bilakatu zen emakumea izan zen.

Biografia
---------

1715ean jaio zen; ama Mariana zuen, askatutako esklabua, eta Elisabeth legalki libre jaio arren, ez zen hala gertatu bere anaia eta ahizpekin. Hala ere, anaiorde bate ere bazuen, Charlo Jansz izenekoa, eta honek senide horiek emantzipatu zituen. Maria Jansz ahizpaordearen etxean hazitakoa, Samsonek familia politikoaren laguntza izan zuen irakurtzen eta idazten ikasteko, eta modu berean negozioetan ere trebatu baitzuten. 19 urterekin hasi zen jabetza eskuratzen, baina 1736an kanporatu zuten koloniatik kalumnia delituagatik kondenatu ondoren. Herbehereetako Parlamentuan aurkezturiko helegitea arrakastatsua izan zen eta 1739an Surinamera itzuli zen.

Esklaboak eta bi kafe landaketa txiki eskuratu ondoren, Samsonek harremana hasi zuen lurjabe handiago batekin, Carl Otto Creutzekin, eta honen jabetzak kudeatzen arrakasta izan zuen. Creutz hil zenean, haren plantazioa, *Clevia,* ganadutegi bat eta Paramaribo hiriko bi etxe, Samsonen eta bere senide batzuen jabetzara pasatu ziren. Samsonek familiako hainbat kiderekin jabetzak eskuratzen jarraitu zuen, eta bereziki Nanette ahizparekin esportazio negozio arrakastatsua sortu zuen.

1767an, Hermanus Daniel Zobre-rekin ezkondu zen; Surinameko lehen emakume beltza gizon zuri batekin ezkondu zena.

18. mendeko gizarte kolonialen kontestuan, kasu bitxia adierazten du Samsonen biografiak: beltza, baina esklabo-jabea; emakumezkoa baina negozio propioetan aberastua. Horregatik, ikerketa ugariren objektua izan da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Celebrating the Extraordinary Life of Elisabeth Samson | Publications» *publications.iadb.org* (Noiz kontsultatua: 2021-03-17).
2. ↑   **(Nederlanderaz)** Otto, Marcel.  (2019-09-17). «Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland» *resources.huygens.knaw.nl* (Noiz kontsultatua: 2021-03-17).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4976659
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 9075451
* ISNI: 0000 0000 3477 1779
* BNF: 13737258z (data)
* LCCN: n94053339
* BPN: 72954658

 |

* Wd Datuak: Q4976659