recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Grekokalabreraren hedadura, historian. **Urdinez**: XV. mende arte. **Morez**: XVI. mende arte. **Horiz**: XIX. mende arte. **Laranjaz**: XX. mende arte. **Gorriz**: gaur egungo hedadura.
**Grekokalabrera**, **Calabriako greziera** edo **Bovesiako greziera** Calabriako (Italia) Bovesian mintzatzen den grikoaren aldaera da. Haren hiztunek *grika* deitzen diote.

5.000 lagun baino gutxiagok mintzatzen dute, gehienak adinean sartutakoak. Horietatik, 2.000k erabiltzen dute hizkuntza, eta 50 pertsona soilik dira 35 urtetik beherakoak. UNESCOk, horrela, *galtzear dagoen hizkuntza*tzat jotzen du. Historikoki, grekokalabrera familia eremuan erabili izan da eta literatur eta kultur esparruan garapen urria garatu du. Hori dela eta, dialektotzat hartu izan da historikoki, nahiz eta, hizkuntzaren ikuspegitik, greziera modernotik desberdintzen duten berezko ezaugarriak dituen.

Bovesiako bederatzi udalerritan mintzatzen da: Bova Superiore (herrigune handiena eta Bovesiari izena ematen diona), Roghudi eta Gallicianò herrietan batez ere, baina baita Chorìo di Roghudi, Bova Marina, Reggio Calabria hiriko San Giorgio Extra eta Rione Modena auzoetako biztanle batzuek ere.

Bova herrian, hainbatek greziera modernoa ikasten dute, grekokalabreraren ordez.

Ikus, gainera
-------------

* Magna Graecia
* Grikoa
* Italiako hizkuntzak
* Europako hizkuntza gutxituak

Kanpo estekak
-------------

* **(Italieraz)** Grecìa Calabra
* **(Ingelesez)** UOC.edu/Euromosaic/Web/Document/Grec/An/i1/i1.html/ Euromosaic-en txostena

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1146398

 |

* Wd Datuak: Q1146398
**Munto** Donostiako Aiete auzoan dagoen baserria izan zen, Aiete jauregitik gertu. XVI. mendean eraiki zen eta bi bide historikoen bidegurutzean zegoen: *Goiko Galtzara*, Donostia Baiona-Madril Errege-Bidearekin lotzen zuena eta Antigua eta Aiete lotzen zituen bidea. San Bartolome komentuarena izan zen, zeinak hara sartutako moja baten sari moduan jaso zuen.

Donostiako setioan hiria erre ondoren, herritarren babeslekua izan zen. Halaber, karlistadetan kuartel moduan erabili zen. Ondoren eta XX. mendeko azken hamardaketara arte, sagardotegia eta bertsolarien topagunea izan zen.

Bere egoera txarra dela eta, 2013ko otsailean eraitsia izan zen. Horren ondorioz, politikarien arteko polemika sortu zen, ondasun historikoa azkenean bota izanaren errua elkarri botaz.

**Munto baserria** eraisten, 2013ko otsailean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Entre guerras y comidas de sidrería, *www.diariovasco.com*, 2008-08-08.

Ikus, gainera
-------------

* Manuel Matxain

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263892
* Commonscat Multimedia: Munto baserria

---

 |

* Wd Datuak: Q12263892
* Commonscat Multimedia: Munto baserria
Erretratu honetan, *damnatio memoriae*ren ondorioz, Getaren aurpegia ezabatu zen; agindu hori Karakalak eman zuen, haren anaia eta hiltzailea alegia.
***Damnatio memoriae*** latinezko esapidea da, literalki *oroimenaren kondenazioa* esanahia duena. Hildako baten ohorea zapuzteko era izan zen, batez ere traidoretzat jotzen zirenean. Helburua pertsona horren arrastoa bizitza publikotik ezabatzea zen, inoiz existitu ez balitz bezala, Erromaren ohorea gorde ahal izateko. Baliteke gizarte horretarako zigor gogorrena izana.

Ospe txarreko enperadore askok zigor hori jaso zuten. Lehenengoa Kaligula izan zen. Neron, Komodo eta Getari ere *damanatio memoriae* eman zien Senatuak. Enperadore hauen izenak eraikin publikoetatik kentzen ziren eta haien estatuak eraisten zituzten.

Kondenatutako Erromako enperadoreak
-----------------------------------

Hauek dira zigor hori jaso zuten zenbait enperadorek:

* Kaligula
* Neron
* Galba
* Vitelio
* Oton
* Domiziano
* Komodo
* Klodio Albino
* Geta
* Makrino
* Heliogabalo
* Maximino Trax
* Pupieno
* Balbino
* Filipo Arabiarra
* Treboniano Galo
* Emiliano
* Karo
* Numeriano
* Karino
* Maximiano
* Maximino Daia
* Maxentzio
* Lizinio
* Konstantino II.a

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**: "Damnatio memoriae" Livius.org-en.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q223590
* Commonscat Multimedia: Damnatio memoriae

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q223590
* Commonscat Multimedia: Damnatio memoriae
*Arlekina*, Maurice Sandek margotua
**Arlekin** (italieraz: *Arlecchino*; frantsesez: *Arlequin*) italiar *Commedia dell'arte*ren pertsonaia ezaguna da.

Kolore desberdineko laukiz edo erronboz egindako jantzia darama eta aurpegia mozorrotuta. Jatorriz bufoi lotsagabe, arrunt eta alferra zen, baina XVII. mendean Frantziara eta Europako agertoki guztietara igarotzean, haren zakarkeria goxaturik geratu zen eta, azkenik, zerbitzari gaixo eta sentibera bilakatu zen.

Marivauxek pertsonaia sendotzen lagundu zuen eta XVIII. mendeko bigarren erdian, komedia eta opera irrigarri askoren protagonista izan zen.

Egun, inauteri zenbaitetan pertsonaia nabaria da eta mozorro moduan erabiltzen da mundu zabaleko hiriko inauterietan.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17298
* Commonscat Multimedia: Harlequin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 173746310
* BNF: 12321457p (data)
* GND: 4132521-7
* LCCN: sh85058930
* NKC: js2018983165
* SUDOC: 032123914
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q17298
* Commonscat Multimedia: Harlequin
***Lide ta Ixidor*** Santos Intxaustiren opera da (beste sailkapen batzuen arabera, haurrentzako ipuin lirikoa), euskarazko lehen haurrentzako opera. Bi ekitaldi eta epilogoa ditu. Libretoa Alfredo Etxabek idatzi zuen.

Historia
--------

1910eko maiatzaren 24an estreinatu zen Bilboko Campos Eliseos antzokian. Bertan egin zuen debuta Maria Teresa Tellaeche bigarren mailako paper batean. 

*La Voz de Guipúzcoa* egunkariak opera kritikatu zuen euskal kutsu faltagatik. Lehen emanaldiaren ostean, laster ia ahaztuta geratu zen urte askotan.

2022ko urriaren 22an, berreskuratu ondoren, opera aurkeztu zuen Bilboko Koral Elkarteak, bakarlari hauekin: Marta Urbieta (Lide), Maite Maruri (Ixidor), Olatz Saitua (atsoa), Larraitz Navas (maitagarria) eta Gorka Unamuno (deabrua). Diskoa ere grabatu zuen.

Pertsonaiak
-----------

| Pertsonaia | Tesitura |
| --- | --- |
| Lide | soprano |
| Ixidor | mezzosoprano |
| Atsoa | soprano |
| Maitagarria | soprano |
| Satanito deabrua | tenor |

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Operak eguneroko bizitzaz kontatzen du. Istorioa Gabonetan gertatzen da. Lide eta Ixidor neba-arrebak baserrian geratu dira gurasorik gabe. Atso batek atea jo du eta etxean sartzen utz diezaioten konbentzitu ditu. Bat-batean Lide eta Ixidor jauregi batean agertu dira eta opil handi bat agerrarazi dute. Jaten hasiak direnean, tarta barrutik deabrua agertu da, haiei kalte egiteko asmoz, baina Ixidorrek uxatu du. Orduan, lorategian, maitagarri bat agertu zaie, eta gero Jesusen jaiotza eta Errege Magoen etorrera. Orduan, neba-arrebak esnatu eta baserrira itzuli zirela jabetu dira. 

Nabarmentzekoa da operaren elebitasuna: gaztelaniaz abesten duen pertsonaia bakarra deabrua da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4    «María Teresa Tellaeche aktoreak 1910 eko maiatzaren 24ean egin zuen debuta Lide ta Ixidor obran» *Euskonews* 625 2012-05-18-25 (Noiz kontsultatua: 2023-07-27).
2. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)** Urrutia Cabrera, Isabel. «'Lide eta Ixidor', la primera ópera infantil en euskera, ya está a la venta» *El Correo* 2022-10-20 (Noiz kontsultatua: 2023-07-27).
3. 1 2 3    «Euskal Opera egitasmoak ‘Lide ta Ixidor’ aurkeztu, iaz ‘Maitena’ berreskuratu ondoren» *Amatiño* 2022-10-22 (Noiz kontsultatua: 2023-07-27).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Casares, Emilio; Torrente, Alvaro.  (2001). *La ópera en España e Hispanoamérica: actas del Congreso Internacional La Opera en España e Hispanoamérica, una Creación Propia.*  2 Madrid: Ediciones del ICCMU ISBN 9788489457188. (Noiz kontsultatua: 2023-07-27).
5. ↑    Aranberri Mendizabal, Luis. «"Lide ta Ixidor", 112 urte geroago» *Eibar.org* 2022-10-23 (Noiz kontsultatua: 2023-07-27).
6. 1 2 3    «Lide ta Ixidor» *Bilboko Koral Elkartea* (Noiz kontsultatua: 2023-07-27).

Kanpo estekak
-------------

* Letra

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q120969194

 |

* Wd Datuak: Q120969194
**Lobos uhartea** (gaztelaniaz: Isla de Lobos) Uruguaiko uharte handi bat da, Negro ibaiaren (gaztelaniaz: Río Negro) eta Uruguai ibaiaren elkargunean dagoena. Politikoki Rio Negro departamenduari dagokio. XIX. mendera arte, uhartea hareazko bankuek elkartutako hiru uharte zen, handiena Vizcaíno izenekoa, Negro ibaiko Yaguarí ibaiadarraren beste aldeko uhartea bezala..

Lobos eta Vizcaíno uhartea izan ziren Uruguai ibaiaren ekialdeko bazterreko lehen behi-taldearen lehorreratzeko gunea. 1611n, Hernando Arias de Saavedrak (Hernandarias) txaloak eta zezenak utzi zituen hazkuntzarako, eta ekintza errepikatu zuen 1617an. Artalde horiek azkar hedatu ziren jatorriko Uruguaiko esportazio kalitateko rodeoa. Era berean, rol garrantzitsua izan zuen Villa Sorianoren fundazioan, Uruguaiko Europako lehen asentamendua.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Rio Negro Bankuei buruzko dokumentala, 2010 Marcelo Casacuberta www.ceibal.edu.uy

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q55621131

 |

* Wd Datuak: Q55621131
Antofagasta Eskualdearen mapa, eroritako uraren mm-ko isohietak erakusten dituena. Mendebaldean Ozeano Barea dago, erdialdean Atacama basamortua eta ekialdean Atacamako puna, Andeetako mendilerroan, prezipitazioarekin, batez ere goi-ordokiko neguan. Eskuineko "udare" handia Atacamako gatzagari dagokio, 25 mm/urte-ko isohietaz inguratuta dagoena. Udarearen erdian dagoen "25" zenbakia, kasualitatez, Txileko arroaren inbentarioko elementuaren zenbakia da.
**Isohieta** kontuan hartutako denbora-unitatean prezipitazio bera duten plano kartografikoko puntuak batzen dituen isolinea da. Horrela, eremu bererako, plano ugari diseina daitezke isohietekin; adibide gisa, urtarrileko, otsaileko eta abarretako epe luzeko batez besteko prezipitazioaren isohietak edo hileko prezipitazioen isohietak. ss dd ff gg hh jj kk

Prezipitazio-kurba
------------------

Isohieta meteorologiaren arloan erabiltzen da urteko batez besteko prezipitazioen adierazle bera duten lurreko puntuak maila kartografikoan irudikatzeko aukera ematen duen kurba izendatzeko. Isolinea da, plano kartografiko batean, urte batean edo baita beste denbora-tarte batean prezipitazio bera erregistratzen den puntu guztiak lotzen dituena.

Ikus, gainera: «isolinea»

Erreferentzia
-------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2647274

 |

* Wd Datuak: Q2647274
Bost zurrunbilo ozeaniko handienak.
 **Ipar Atlantikoko zabor orbana** (*North Atlantic Garbage Patch*) giza hondakinak biltzen den Ipar Atlantikoko eremu bat da. Orbana 32 ºN paraleloan dago, gutxi gorabehera Atlanta (Georgia, Ameriketako Estatu Batuak) hiriaren parean, 22 ºN-tik 38 ºN-ra paraleloetan zabaltzen da. Zabor orbana berriki aurkitua izan da, 2010ean, eta Ipar Atlantiko zurrunbiloarekin lotura zuzena du. Dagoeneko, orbanak luzerako ehunka kilometro ditu. Orbanak kilometro karratuko 200.000 zabor-zatien dentsitatea du, guztiak itsas gainean flotatzen.   Urtaroen arabera eta, baita ere, zenbait fenomeno klimatikoen ondorioz, esaterako El Niño fenomenoa, orbana lekuz aldatzen da, 1.600 kilometro eta oraindik are urrutirago, Ameriketako Estatu Batuetako National Oceanic and Atmospheric Administration - NOAAren arabera. Mundu osoan arazoa hartzen ari den dimentsioaren aurrean "Zazpigarren kontinente"az hasi da hitz egiten.

Ikerkuntza
----------

Zonaldean zamatu diren zaborrak neurtzeko 5 Gyres project bidez
 2010ko urtarrilean espedizio bat zonaldera hurbildu zen. Tlade horrek 35 lagin hartu zituen hiru mila miletan, St. Thomas, Bermuda eta Azoreak artean. *Sea Education Society* (SEA) elkarteak, bestetik, 7.000 ikasle inguruko laguntzaz, 1986tik 2008 arte, sare finak erabiliz, 6.100 tokietan plastikoa jaso du. Datu horiekin, Ipar Atlantikoaren zurrunbiloan Ozeano Bareko zabor orbanean aurkitu duten "uharte"aren antzekoa topatu dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *La Vanguardia*, 2010ko abuztuaren 20
2. 1 2
3. ↑  Scientists study huge ocean garbage patch
4. ↑  Scientists find giant plastic rubbish dump floating in the Atlantic
5. ↑  Plastic rubbish blights Atlantic Ocean
6. ↑   5 Gyres project

Ikus, gainera
-------------

* Hondakinak itsasoan
* Ozeano Bareko zabor orbana

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)** "Zazpigarren kontinente" espedizioa.
* **(Ingelesez)** *Discovery News*
* **(Ingelesez)** Zabor orbanaren argazkiak.
* **(Ingelesez)** Plastics at SEA: North Atlantic Expedition
* **(Gaztelaniaz)** Discoveryn

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3123657

 |

* Wd Datuak: Q3123657
**Pálné Veres** (hungarieraz: *Veres Pálné*), jaiotzez **Hermin Karolina Beniczky** (hungarieraz: *Beniczky Hermin Karolina*), (Lázi, Austriar Inperioa, 1815eko abenduaren 13a – Váchartyán, Hungaria, 1895eko irailaren 28a) irakasle eta feminista hungariarra izan zen.

Bizitza
-------

Pavol Benický (Pál Beniczky) eta Karolina Sturmannen alaba, Hermin Beniczky 1815eko abenduaren 13an jaio zen Lázin, orduan Austriar Inperioaren parte zena. Familia alemanez mintzatzen ziren luterotarak ziren.

1839an, Pál Veres notarioarekin ezkondu zen eta, hungariar tradizioaren arabera, senarraren izenetik datorren Pálné Veres izena erabiltzen hasi zen (*-né* «emaztea» esan nahi du). Szilárda alaba izan zuten 1842an, eta 1844an semea, jaio eta gutxira hil zena.

1869an nesken eskola sortu zuen. Horrelako lehen eskola izan zen Hungarian.

Eskola 11 klasetan banatuta zegoen: lehen mailako lau, erdi mailako lau eta goi mailako hiru. Curriculumak honako irakasgai hauek biltzen zituen: erlijioa, hungariera, hungariar literatura, estetika, pedagogia, antropologia eta psikologia, logika, zibilizazioaren historia, aljebra eta geometria, alemana, frantsesa, orratz lanak, musika, gimnastika, estereometria eta marrazkia.

Pálné Veres etsita zegoen ikasle kopuru handi batek ikasketak uzten zituelako, baina lortu zuen goi-burgesiari eta aristokraziari eragitea nesken hezkuntzaren onurak aitor zezaten.

1895eko irailaren 28an hil zen Váchartyán eta Vanyarc-eko hilerrian lurperatu zuten. 1906an, Pálné Veresen omenezko monumentua ireki zuten Budapesten. Gero, eskola zegoen kaleari Pálné Veres izena jarri zioten.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   **(Eslovakieraz)** Okoličányová, Vlasta.  (2021). «Hermína Verešová, rod. Benická» *Spoločenstvo Evanjelických Žien*.
2. 1 2   **(Hungarieraz)** Kozák, Péter.  (2019). *Földiekkel játszók: Művésznők és múzsák.*  Budapest: Kossuth Kiadó.
3. 1 2 3   **(Ingelesez)** Loutfi, Anna; Daskalova, Krassimira; Haan, Francisca de.  (2006). «Beniczky, Hermin (Mrs. Pál Veres (1815–1895)» *Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe: 19th and 20th Centuries.*  Budapest: Central European University Press, 54 or. ISBN 978-963-7326-39-4..
4. ↑   **(Frantsesez)** De Gubernatis, Angelo.  (1885). *La Hongrie politique et sociale.*  Florence: J. Pellas, 332 or..
5. 1 2   **(Frantsesez)** De Gubernatis, Angelo.  (1885). *La Hongrie politique et sociale.*  Florence: J. Pellas, 333 or..
6. ↑   **(Eslovakieraz)** Mináč, Vladimír.  (1982). *Malý slovenský biografický slovník: generálny heslár SBS: A-Ž.*  Martin: Matica slovenská, 635 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1421022
* Commonscat Multimedia: Pálné Veres

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 20554883
* ISNI: 0000 0000 3769 2435
* BNF: 14475435t (data)
* GND: 122109473
* LCCN: nb2004010799

 |

* Wd Datuak: Q1421022
* Commonscat Multimedia: Pálné Veres
**Disko-jogailua** binilozko diskoak irakurri eta entzuteko erabiltzen den tresna da. Funtzionamenduaren oinarriak elektromagnetiko-analogikoak dira, fonografo eta gramofonoaren eta kasuetan ez bezala. Izan ere, disko-jogailua diskoak baliatzen dituen fonografo elektrikoa dela esan daiteke.

1920ko hamarkadan asmatu zen, diskoak elektrikoki erreproduzitzeko asmoak akuilaturik. Helburua ordura arteko soinu kalitatea hobetzea eta grabatze-euskarria iraunkorragoa egitea zen. Arrakasta handia izan zuen, lehenik kaseteek eta gerora disko konpaktuek ordeztu zuten arte, 1980ko hamarkadan.

Historia
--------

Disko-jogailuaren oinarriak fonografoan leudeke. Fonografoa zilindro batean inskribaturiko lerroak soinu bihurtzen ziten tresna mekaniko bat zen, gerora zilindroaren ordez disko bat erabiltzen hasi zirelarik gramofono delakoa eman zuena. Fonografoa 1877an patentatu zuen Edisonek, eta honi hainbat hobekuntza egin zizkion Alexander Graham Bellek 1880an. Gramofonoa berriz 1887an patentatu zuen Berlinerrek. Disko-jogailua ez zen 1925 urtera arte asmatu, ordura arte teknologia ez baitzen aski garatua arlo elektroteknikoan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Hipermerkatuetako Produktuak Hiztegia] [2009]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17591720
* Commonscat Multimedia: Record players

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 179710882
* GND: 4174890-6
* LCCN: no2008112251
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q17591720
* Commonscat Multimedia: Record players
**Toshiba korporazioa** (japonieraz: 株式会社東芝, *Kabushiki-gaisha Tōshiba*?)
 Japoniako konpainia bat da, aparatu elektrikoak eta elektronikoak ekoizten dituena. Egoitza nagusia Tokion daukate, Minato auzoan.

Dagokion arloan, munduko zazpigarren ekoizlea da Toshiba. Ordenagailu eramangarrien salmentetan, esate baterako, munduko bosgarren postuan dago. 2001. urtean Toshiban 188.042 langilek ziharduten lanean.

Historia
--------

1939. urtean Japoniako bi enpresak bat egin zuten Tokio Shibaura Denki ("Tokioko Konpainia Elektrikoa") sortzeko: Shibaura Seisaku-sho (1876. urtean telegrafo-osagaiak egiten hasi zen Tanaka Seizo-sho, Hisashige Tanaka-rena, baina aparatu elektrikoak ekoizten liderra zen XX. mende hasieran); eta lanpara elektrikoak ekoizten zituen Tokio Denki (lehenago "Hakunetsu-sha" izenekoa). Enpresa berria *To-Shiba* izenez egin zen ezaguna, eta 1978. urtean *Toshiba* izen berria ipini zioten formalki.

Enpresak XX. mendean oso indar handia hartu zuen: barruko hazkundeaz gain, bestelako enpresak eskuratu zituzten, eta hainbat alorretan jardun izan du. Bai produktuak bai zerbitzuak eskaintzen ditu: aire girotuko sistemak, etxetresnak, erabiltzaileentzako gailu elektronikoak (telebista, DVD eta tankerakoak barne), kontrol-sistemak (hala nola hegan egiteko kontrol-sistemak, trenbideetako kontrol-sistemak, segurtasun-sistemak, trafikokoak), ekipamenduen elektronika, igogailuak, argiztapena, medikuntzako ekipamenduak, ordenagailuak, elektronika digitala, erdieroaleak, sistema elektrikoak, elektrizitate-sareak eta abar.

Kanpo estekak
-------------

* Webgunea **(Ingelesez)**
*Rutstroemia echinophila*

Sinonimoa: *Phialea echinophila*

Ez du sukaldaritzarako balio, oso txikia baita

Deskribapena
------------

**Errezeptakulua:** Kupiliformea, sesila edo oin motz batekin. 2 eta 10 mm bitarteko diametrokoa. Barne aldea edo himenioa, marroia da, leuna eta kanpoko aldea kolore berekoa, baina argiagoa. 

**Hanka:** Motza, mehea, kolore berekoa edo zertxobait ilunagoa oinarrian. Batzuetan hanka gabe.

**Etimologia:** *Echinophila* epitetoa grekotik dator, trikua esan nahi duen "echinos" hitzetik eta laguna esan nahi duen, "philos" hitzetik. Gaztainen morkotsetan hazten delako.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria, oso tamaina txikia baitu.

### Nahasketa arriskua

Espezie hau erraz ezagutzen da bere habitatagatik, gaztaina morkotsean hazten baita.

Beste *Rutstroemia* batzuk: *Rutstroemia bolaris*, hau, *Alnus viridis-*en eroritako eta hildako adarretan hazten da. *Rutstroemia bulgaroides*, hau *Picea*-en erdi lurperatutako pinaburuetan jaiotzen da. *Rutstroemia elatina*, hau *Abies alba* espezieko luma eta adar erorietan. *Rutstroemia luteovirescens*, *Acer*-en usteldutako pezioloetan. *Rutstroemia firma*.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean oso arrunta da. Lur hezean erori eta beratutako gaztaina (*Castanea* *sativa*) morkotsen barruko aldean agertzen da.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo.  (1987). *Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color.*  Iberduero, 793 or. ISBN 84-404-0530-8..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 683 or. ISBN 84-282-0540-X (T. 2). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 332 or. ISBN 84-282-0865-4..
**Heduarrak** edo Eduarrak (latinez: *Haedui* edo Aedui, galieraz: \*Aiduoi, 'sutsuak ?'; Antzinako grezieraz: Aἴδουοι), erromatarren aurreko Galiako herri zelta bat izan ziren, Saona ibaiaren haranean kokatzen zirenak, Bibrakte bere hirigune nagusiaren inguruan, gaur eguneko Saona eta Loira departamenduetan. Sekuaniarren, etsaitasun tradizionala zuten haiekin, eta mendebaldeko arvernien auzokideak ziren.

Sufragio bidezko buruzagitza tribal sistema baten bidez gobernatuak, Bergobreto deitua, erromatarrekin aliantza bat adostu zuten, *Errepublikako anai* izendatuak izan zirelarik. Aliantza honen izenean, erromatarren laguntza eskatu zuten helveziarrekin zuten borrokan, eta jatorrizko tropez hornitu zituzten Julio Zesarren indarrak, odolezko anaiatzat hartzen zituenak, K. a. 57an Galiako Gerran. Hala ere, gainontzeko nazio galiarrekin bat egitea erabaki zuten, Vercingetorixen alde eginez K. a. 52an.

Erromaren menpe egon ondoren, bere lurraldea Galia Lugdunensis probintzian inskribatua izan zen, *Augustodunum* hiribilduan hiriburua zelarik.

Klaudio enperadoreak, erromatar hiritartasuna eman zien 48an, *taula klaudiar*retan gordetako hitzaldi batean.

Heduarren txanpona
Bibracteko aztarnategi-museoan egindako heduar gerlari baten berreraikitzea

Heduar ezagunak
---------------

Heduar izen batzuk iritsi zaizkigu Zesarren obraren bidez edo Bibraktarren gunean aurkitutako objektuetatik:

* Convictolitavis heduarren magistratu gorena (bergrobeto) da, Zesarren erabakiz, Kotos arerioa indultatuz. Heduarren eta erromatar okupazioaren aurkako koalizio arteko elkartzearen buru nagusitzat hartzen da.
* Dumnorix heduarren buruzagi bat izan zen Galietako gerran eta Julio Zesarren etsairik bortitzenetako bat izan zen.
* Diviziako bere existentzia historikoki frogatua duen antzinateko druida bakarra da.
* Litaviko heduarren arteko zelta nabarmen bat da, familia eraginkor batekoa.
* Suros, Julio Zesarren aipamen batengatik ezaguna, Erromatarren aurka borrokatu zen azken heduarra izan zela uste da. 51. urtean hil zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q677863
* Commonscat Multimedia: Aedui

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh96002718
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q677863
* Commonscat Multimedia: Aedui
Germaniar Erromatar Inperio Santuaren lurraldea 1648an agintari erlijiosoek gobernatuta.
**Printze-apezpikua** apezpikua da , elizbarrutiko agintari erlijioso gorena izateaz gain , elizbarrutiaren lurraldean edo haren zati batean agintaria edo estatuburua dena. Botere zibil gorena artzapezpiku edo abade batek betetzen duen kasuetan, termino baliokideak **printze-artzapezpiku** edo **printze abade** dira .

Adibideak
---------

#### Germaniar Erromatar Inperio Santua

*Printze-apezpikua* Erromatar Inperio Santuaren eliz estatu bat gobernatzen zuten apezpikuek erabiltzen zuten noblezia titulua zen , edo Erromatar Inperio Santuaren printze titulua jaso bazuten.

Horrela, Liejako apezpikua , Liejako Printzerriko subiranoa , 985etik aurrera apezpiku eta Inperioko printzea izan zen. Liejako Printze-Apezpikuen Jauregia (gaur egun Liejako Justizia Jauregiaren egoitza) dago oraindik Belgikako hiri honetan.

Beste adibide batzuk zeuden, hala nola Estrasburgoko, Metz-eko , Basileako , Genevako, Sion-eko, Salzburgoko , Osnabrück-ko, Rigako (Livoniako printzea), Münster-reko , Utrecht-eko, Montenegroko eta Trentoko printze-apezpikua

Stavelot-Malmédyko Printzerria ( Liejan ) ere printze-abade batek gobernatutako estatu burujabea zen.

XIX. mendearen hasieran desagertu ziren erlijio printzerri horietako gehienak , Napoleonek Erromatar Inperio Santua desegin eta Rhin-go Konfederazioa sortu zuenean. Batzuk ere Frantziak anexionatu zituen .

#### Andorra

Aparteko kasu bat da Andorrako Printzerria , gaur egun oraindik existitzen dena, zeinaren Estatu Burua elkarrekin ( Andorrako printzekidea gisa) Urgelleko apezpikuak eta Frantziako Errepublikako presidenteak -azken hau eskubide historikoen gordailuzainak- dute. Castellbòko bizkondeak , gero Foixeko kondeak , Nafarroako erregeak eta azkenik Frantziakoak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22881
* Commonscat Multimedia: Prince-bishops

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4304876-6
* AAT: 300379278

 |

* Wd Datuak: Q22881
* Commonscat Multimedia: Prince-bishops
**Christie Aschwanden** (1971) estatubatuar kazetaria da eta *FiveThirtyEight* bezalako argitalpeetan aitzindari izan zen idazle zientifiko bezala. Haren 2019ko iburua (*GOOD TO GO: What the Athlete in All of Us Can Learn From the Strange Science of Recovery,* 2019): New York Timesen arrakasta handia izan zuen. Kavli Zientziaren Aurrerapenerako Elkarte Amerikarraren Kazetaritza Zientifikoaren Saria jaso zuen 2016. urtean, eta Eskritura Zientifikoaren Aurrerapenerako Kontseiluaren zuzendaritza-batzordean parte hartu zuen.

  

Christie Aschwanden kazetariaren izena da gehien aipatzen den izena Finkbeinerren testa aipatzen denean. Bera jotzen da test horren sortzailetzat.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q63389877
* Commonscat Multimedia: Christie Aschwanden

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 220952819
* ISNI: 0000 0003 6143 9538
* BNF: 17859243j (data)
* LCCN: no2011190639
* NDL: 001318348
* Open Library: OL7340927A

 |

* Wd Datuak: Q63389877
* Commonscat Multimedia: Christie Aschwanden
**Wieliczkako Gatz Meatzea** (polonieraz: *Kopalnia soli Wieliczka*), Wieliczka Poloniako hegoaldeko hirian kokatua, Krakoviako metropoli eremuan dago. XIII. mendean zabaldutakoa, meategiak mahai-gatza etengabe produzitu zuen 2007ra arte, martxan dagoen munduko gatz-meategirik zaharrenetako bat izanez. denbora guztian, Zupy krakowskie Gatz Meatzeak konpainiak zuzendu du errege-meatzea.
1996an meatze merkataritza gelditu egin zen, gatzaren baxuko prezioagatik eta meatzeko uholdeengatik. Meatzea gaur egun Poloniako Monumentu Historiko Nazional ofizialetako (*Pomniki historii*) bat da. Erakusgaiak dira, besteak beste, estatuak eta lau kapera, meatzariek gatz harkaitzetik zizelkatutakoak, baita garaikideko artistek egindako tailu osagarriak ere.

Wieliczkako gatz meatzeak 327 metroko sakonera du eta 287 kilometro luze da. Gatz-arroka tonu desberdinetako gris naturalean dago, granito ez leunduaren bezalako itxura duena, bisitari askok espero dezakeen itxura zuri edo kristalinoa ez bezalakoa. XIII. mendean Wieliczkan aurkitu zituzten gatzezko harriak eta lehenengo putzuak zulatu zituzten.

Munduko gatz meatze aktibo zaharrenetariko bat da, zaharrena Bochniakoa izanik, Polonian ere, Wieliczka-tik hogei kilometrora.

Meategi honetan 3.5 kilometroko ibilbidea dago, meatzariek gatz-harrietan zizelkatutako pertsonaia mitikoen eta historikoen estatuak dituena. kandela-kristalak ere gatzez eginak dira. Ganberak eta kaperak ere gatzetan zulatuta daude, lurpeko laku bat eta gatz-meatzaritzaren historia erakusten duten erakusketak daude. Urtero 800.000 bisitari inguru jasotzen ditu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q454019
* Commonscat Multimedia: Wieliczka salt mine

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 161246704
* GND: 1029491666
* LCCN: sh97005850
* ULAN: 500311713
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 14351979
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 32ter-001

 |

* Wd Datuak: Q454019
* Commonscat Multimedia: Wieliczka salt mine


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Polonia | Gizateriaren Ondarea Polonian | Polonia |
| Auschwitz-Birkenau  • 
Bakearen elizak (Jawor eta Świdnica)  • 
Białowieża basoa 1  • 
Krakoviako hirigune historikoa  • 
Kalwaria Zebrzydowska  • 
Malborkeko gaztelu teutonikoa  • 
Mendeurrenaren Aretoa (Wrocław)  • 
Muzakowski parkea 2  • 
Polonia Txikiko egurrezko elizak  • 
Toruńgo Erdi Aroko hirigunea  • 
Varsoviako hirigune historikoa  • 
Wieliczkako eta Bochniako gatz meatzeak  • 
Zamośćeko hirigune historikoa
**Oharrak:** 1Bielorrusiarekin batera  **·** 2Alemaniarekin batera |
**Exeter Chiefs** (izen ofiziala, *Exeter Rugby Club*) Ingalaterrako Exeter hiriko errugbi talde bat da. Ingalaterrako errugbi txapelketan jokatu ohi du.

Historia
--------

1871an sortu zen Exeter Rugby Club eta 1873an jokatu zuen lehen partida. 1890an Devongo Kopa eskuratu zuen. 1905ean bere zelaian jokatu zuen lehen aldiz Zeelanda Berriko errugbi selekzioak partida Iparraldeko hemisferioan. Devon Konderriko selekzioaren aurka jokatu zuen eta orduan jaso zuen "All Blacks" ezizena.

1996an Heineken Kopa abiatzearekin batera Europako taldeak profesionalizatu egin ziren, baina Exeter behe mailatan aritu zen. Hala ere hainbat aldiz jokatu zituen Kopako final laurdenak, 1993 eta 1995ean hain zuzne ere. Hirugarren mailan ari zen orduan. 2010an bigarren mailako txapelduna izan zen eta ordutik lehen mailan dabil. Anglo-Galestar Kopa bat jokatu du eta Europako bi txapelketetan ere aritu da, Heineken Kopan eta Challege Kopan.

2016an liga bikaina burutu eta finalista izan zen. 2017an lortu zuen Liga irabaztea. 2018 eta 2019an Ligako fase erregularra irabazi eta finala jokatu zuen, baina galtzaile atera zen. 2020an Europako Txapeldunen Kopa irabazi zuen, bai eta Ingalaterrako liga ere bigarren aliz.

Lorpenak
--------

* Europako Txapeldunen Kopa (Heineken Kopa)
	+ Txapelduna (1): 2020.
* European Challege Cup
	+ Final laurdenak 2011an.
* Ingalaterrako errugbi txapelketa:
	+ Txapelduna (2): 2017, 2020.
	+ Finalista (4): 2016, 2018, 2019, 2021.
* Anglo-Galestar Kopa:
	+ Txapelduna (1): 2014.
	+ Finalista (2): 2015, 2017.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Exeter Chiefs taldearen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q675305
* Commonscat Multimedia: Exeter Chiefs

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 250462985
* LCCN: nb2012009169

 |

* Wd Datuak: Q675305
* Commonscat Multimedia: Exeter Chiefs


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | 2021-22ko Ingalaterrako errugbi txapelketako taldeak |  |
| Bath  •  Bristol  •  Exeter  •  Gloucester  •  Harlequin  •  Leicester  •  London Irish  •  Newcastle  •  Northampton  •  Sale Sharks  •  Saracens  •  Wasps  •  Worcester |
Argazki honetan, atzean, *Leda atomikoa*ren zirriborroa ikus daiteke. Argazkiak *Dali atomicus* izenburua du eta  Philippe Halsmanek egin zuen 1945ean.
***Leda atomikoa*** (gaztelaniaz: *Leda atómica*) Salvador Dalí margolari espainiarraren margolan ospetsua da, 1949an egina. Oihal gaineko olio-teknikaren bidez egina dago, estilo surrealistakoa. Neurriak 61.1 x 45.3 zm. dira. Figueresko (Katalunian) Dalí antzoki-museoan gordetzen da.

Nor zen Leda?
-------------

Greziar mitologian, Leda (antzinako grezieraz: Λήδα, lɛ͜ɛ́da͜a ahoskatua) Espartako erregea zen Tindaroren emaztea zen. Zeusek bere egin zuen zisne edo beltxarga bihurtuta, eta horregatik ikonografian beltxarga batekin agertu ohi da. Margolan honetan Ledaren irudian Dalíren emaztea agertu zen, hau da, Gala Dalí.

Margolanaren jatorria
---------------------

Dalí energia atomikoaz oso interesaturik zegoen. Lan hau egiteko ikerketa bat egin behar izan zuen: Kalifornian ezagututako matematikari errumaniar baten laguntzaz, Matila Ghyka printzearen laguntzaz, Dalík hiru hilabetez kalkulu teoriko konplexuak egin zituen, koadroaren konposizio berezia sortuz. Pinturak mendeetako tradizio matematiko eta sinbolikoa laburbiltzen du, bereziki pitagorikoa. Urrezko proportzioan oinarritutako filigrana da, baina ikusleak ez ikusteko moduan landua. 1947ko zirriborroan, Dalík pentagrama mistiko pitagorikoan oinarrituta egindako analisi geometrikoaren zehaztasuna ikus daiteke. Pentagrama mistikoa bost marra zuzenekin marraztutako bost puntako izarra da.

Deskribapena
------------

Hau oso lan sinbolikoa da. Margolanaren erdian, elementu nagusi gisa Leda biluzik agertzen da (Gala Dalí). Elezaharraren arabera, Ledak Zeus jainko greziarra liluratu zuen zisne bihurtua. Dalík beltxarga bezala pertsonifikatu nahi du bere burua, baina aldi berean, Kastor eta Polux (harreman horretan jaioko zirenak) Gala eta bera bezalako bi arima biki bezala lotzen ditu. Leda idulki garai baten gainean eserita dago, oinak idulki txiki flotagarrien gainean dituela, beltxarga hegalaria laztantzen duen bitartean. Koadroan denak flotatzen du, baita itsasoak ere hondar gainean, eta atomo barneko teoria fisikoari jarraiki ezerk ez du inolako kontakturik. Flotatzen duten objektuen artean, egurrezko eskuaira bat, Biblia bat izan daitekeen liburu gorri bat, ur kontzentratutako hiru tanta eta bizitzaren sinbolo den arrautza oskol bat daude, azken hau oso garrantzitsua Dalírentzat. Garrantzitsua da Gala pintatzeko erabiltzen den errealismoa aipatzea, ia modu fotografikoan. Beltxargak bezala, Daliren koadroek errealismo ikaragarria eta oso landua erakusten zuten garai hartan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. 1 2
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Margolanaren irudia.
* **(Gaztelaniaz)**:Erreferentzia mitologikoak margolanean.
* **(Katalanez)****(Frantsesez)****(Gaztelaniaz)**:Web del Teatro-Museo Dalí en Figueras

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q133508

 |

* Wd Datuak: Q133508
| **Ruotsinpyhtää (Strömfors)** |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ruotsinpyhtääko armarria |

 |
| **Berezko izena** | Ruotsinpyhtään kunta(fi)Strömfors kommun (sv) |
| **Herrialdea** |  - Finlandia |
| **Eskualdea** | Hegoaldeko Finlandia |
| **Lurraldea** | Ekialdeko Uusimaa |
| **Alkatea** | Risto Nieminen |
|  |
| **Azalera** | 292,94 km² |
| **Biztanleria** | 2 927 (30.11.2007) |
| **Dentsitatea** | 11,2 bizt/km² |
| **Sorrera** | 1743 |
|  |

**Ruotsinpyhtää** finlandieraz edo **Strömfors** suedieraz, 3.000 biztanlera iristen ez den itsas-hertzeko herri txiki bat da. 1695. urtean meatzariak inguratu ziren inguru hauetara eta eliza bat eraikian **Kymmene** ibaiaren ondoan biztanleria lurralde honetara egokitu zuten.

Basoetatik ibilaldiak eta pinuen bistak biztanleen egunerokotasunak dira. Biztanleria, Pernån ez bezala, finlandieraz hitz egiten du batik bat, beraz herriaren izen ofizial eta antzina hizkuntza honetakoa da, nahiz eta XVII. mendean suediarrek izena aldatzen saiatu.

Herri honetan jaio da, gaur egun Finlandiako aktorerik famatuenetarikoa, Pamela Tola.

Historia
--------

Lehen aipatu dudanez, herria meatzari batzuek sortu zuten duela 300 urte baino gehiago, eta bertan bizitzen jarraitu zuten. Errusiar eta Suediar erresumen aurkako gerrateek Ekialdeko Uusimaa eskualdeko hainbat herrien antzera, hainbat errefuxiatu, gaixo eta zauritu eraman zituzten haietara.

Biztanleak gerrateen ondorioez gogoratzen dira oraindik izan ere hainbat eta hainbat historio kontatzen dizkiete aitonek hauen ilobei belaunaldiz belaunaldi.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q999193
* Commonscat Multimedia: Ruotsinpyhtää

---

 |

* Wd Datuak: Q999193
* Commonscat Multimedia: Ruotsinpyhtää
**Varbergeko gotorlekua** (suedieraz: *Varbergs fästning*) Suedia hego-mendebaldeko gotorlekua da Varberg hirian dagoena, Hallandeko konderrian.

Historia
--------

Gotorlekua Jacob Nielsen konde daniarrak eraiki zuen 1287-1300 artean eraiki zuen Danimarkako erregearengandik babesteko, izan ere honek Jacob Nielsen legezkanpo ezarri baitzuen Erik V.a Danimarkakoa erahil izanagatik. Nielsen kondeak harreman ona zuen Erik II.a Norvegiakoarekin eta honen laguntza jaso zuen gotorlekua eraikitzeko. Ordainetan 1305ean Norvegiaren esku gelditu zen eta XIV mendean zehar gotorlekua handitu egin zuten, gaztelu bat ere altxatu zuten harresien barnean.

XVI mendean sarritan setiatua izan zen eta kalte handiak jasan zituen bakoitzean. Ordurako Danimarkarena zen, baina 1645eko Brömsebroko Itunaren ondoren Suediaren eskutan gelditu zen. Funtzio militarra izan zuen 1830 arte eta gartzela ere izan zen 1931an itxi zuten arte.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
* 
* ZalditegiakZalditegiak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q847100
* Commonscat Multimedia: Varbergs fästning

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144901079
* ULAN: 500312310
* **Ondare historikoa**
* FMIS: raa/bbr/21300000014133

 |

* Wd Datuak: Q847100
* Commonscat Multimedia: Varbergs fästning
*Artikulu hau gladiadoreari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Espartako (argipena)».*

Espartako (Denis Foyatier, 1830). Louvre museoan ikusgai
**Espartako** (Trazia, K.a. 113, Lucania K.a. 71) (latinez *Spartacus*) erromatar garaiko esklabua izan zen, zein K.a. 73 eta 71 bitartean Italiako esklaboen matxinadaren burua zen. Gladiatore ohiez eta esklaboez osatutako armadak legio asko garaitu zituen Hirugarren Zerbitzari-Gerra zelakoan.

Espartakoren jatorriari buruz teoria ezberdin batzuk daude. Batek dio atzemandako soldadu traziarra zela. Besteak Erromako armadan aritutako iheslari zela. Azken horren arabera, Espartakok erromatarren alde borrokatu ondoren, desertatu zuen. Atzemandurik, esklabo bihurtu zuten eta Lentulo Batiatoko gladiadore-eskolara bidali zuten.

K.a. 73an, Espartako 70 bat lagunekin batera gladiadore-eskolan matxinatu zen. Sukaldeko ganibetekin eta gurdi batetik lapurtutako armekin Vesuvio sumendian ezkutatu ziren. Baserrietako beste esklabu batzuek bat egin zuten. Eskualdean zehar ibili ziren, hiltzen eta lapurtzen. Arrakasta zela eta, 90.000 gizon izatera iritsi zen Espartakoren armada.

Esklabotzan oinarritutako horrelako gizarte batean, esklaboen matxinada arriskutsua oso izan zitekeen. Senatuak 3.000 gizonetako legioa bidali zuen Espartakoren kontra, baina esklaboek suntsitu zituzten Vesuvio sumendian.

Beste bi legioak garaitu ondoren, Italiako hegoaldean eman zuten negua. Orduko, matxinoen artean zahar, ume eta emakume asko zeuden, borrokatzeko gai ez zirenak. Udaberrian, Galia aldera jo zuten, Senatuko beldurrarako. Bi kontsul bidali zituzten arren, Italiako erdialdean Espartakok menderatu ahal izan zituen (nahiz eta baja andana jaso), eta iparraldera egin zuten. Hor, Galia Zisalpinako armada ere garaitu zuten.

Espartakoren erorikoa.
Galia aldera joan nahi bazuen ere, hegoaldera egin zuten, jarraitzaileek hala eskatuta. Baten bat, halere, Alpeak zeharkatuta, etxeratu zen. Gainerakoek Krasoren legioak menderatu ostean, hegoaldera jo zuten, Mesina aldera. Hor, K.a. 72ko negua eman zuten.

Piratekiko Siziliara igarotzeko hitzarmena bertan behera utzita, Krasok berriro eraso egin zien Espartakoren gizon-emakumeei. Krasok inguratu zituen Calabrian. Senatuak Ponpeiori eta Lukulori deitu zioten Hispaniatik eta Anatoliatik hurrenez hurren.

Espartakok Krasoren setioa apurtzea lortu zuen, baina ihesean harrapaturik geratu ziren. Silarius ibaiko batailan hil zen Espartako. Gainerakoak, iparraldera egin zutenean, Ponpeiok atzeman zituen. 6.000 esklabu inguru gurutzatu zituzten *via Appia*n zehar. Krasok ez zuen gorputzak kentzeko agindua eman, eta, beraz, bidaiariek hildakoak ikusi behar izan zituzten urteak pasa ondoren ere.

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Espartako*** Aldatu lotura Wikidatan |

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*.
**Espezie deskribapena** aurkitu berri den espezie baten deskribapen zientifiko formala da, normalean artikulu zientifiko baten moduan. Haren helburua da organismo-espezie berri baten deskribapen argia ematea eta lehenago deskribatu diren edo erlazionatuta dauden espezieetatik nola desberdintzen den azaltzea. Baliotzat jotzeko, espeziearen deskribapenak denboran zehar ezarritako jarraibideak jarraitu behar ditu. Izendatzeak dagozkien kodeak atxikitzea eskatzen du, adibidez: zoologian, Nomenklatura Zoologikoaren Nazioarteko Kodea (ICZN); landareak, alga, onddo eta landareen Nazioarteko Nomenklatura Kodea (ICN); birusak, Birusen Taxonomiaren Nazioarteko Batzordea (ICTV). Espezie deskribapenak sarritan ale tipoaren argazkiak edo bestelako ilustrazioak biltzen ditu, non metatzen diren ohar batekin batera. Espeziea deskribatzen duen argitalpenak izen zientifiko formala ematen dio espezie berriari. 1.9 milioiren bat espezie identifikatu eta deskribatu dira, existi daitezkeen 8,7 milioi espezieetatik.  Milioika gehiago desagertu dira Lurreko bizitza osoan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Mora, C..  (23 August 2011). «How Many Species Are There on Earth and in the Ocean?» *PLOS Biology* 9 (8): e1001127. doi:10.1371/journal.pbio.1001127. OCLC .3160336 PMID 21886479..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1361864
* **Identifikadoreak**
* GND: 7746734-6

 |

* Wd Datuak: Q1361864
**Bacardí eraikina** Habanako Habana Zaharrean dagoen eraikin enblematikoa da. Art Déco estilokoa, 1930ean bukatu zen, une hartan hiriko egitura garaiena izanik.

Historia
--------

Bacardí ron-konpainiak, Facundo Bacardí Massó kataluniarrak sortutakoa, eraikin honen zuzendaritza hiru arkitektoei eman zien: Rafael Fernández Ruenes, Esteban Rodríguez Castell eta José Menéndez. Lana, bost urte ondoren, 1930ean bukatu zuten. Dorrea Las Murallas izeneko antzinako Habanako auzoan eraiki zen; hantxe konpainiaren bulego nagusiak zeuden. Behin eraikita, Bacardík solairu batzuk hartu zituen eta gainontzekoak konpainia desberdinei alokatu zien. Egoera hori Kubako Iraultzarekin aldatu zen. Gobernu berriak kanpoko konpainiak nazionalizatu zituen eta guztiek Kuba utzi zuten; Bacardí enpresak konkretuki Miamira joan zen, 1963an. Hortik aurrera dorrea bulego-eraikina bezala gelditu zen. 1990. hamarkadan Habana Zaharra berreskuratzeko proiektu ugari jarri zen martxan, tartean dorre honen berreskuratzea. Proiektua Oficina del Historiador de la Ciudad edo Hiriaren Historialariaren Bulegoaren lana izan zen eta gaur egun bertan daude haien bulegoak jatetxe eta erakusketa areto batekin.
Goiko partetik hiriaren ikuspegi ederra dago.

Egitura
-------

Bacardí eraikina, 2016an
Eraikuntza altzairuzko eta hormigoizkoa da. Fatxadak, bestetik granito naturalez, terrakotaz eta adreilu prentsatuez egina dago. Egiturak erdiko gorputz eskalonatua erakusten du. Goian, eraikinaren puntan, brontzezko konpainiaren anagrama den saguzarra dago. Saguzarra beirazko poliedro baten gainean dago eta gauean barrutik argitzen da.

Eraikinaren barrualdea oso aberatsa da, batez ere marmolei, urrezko kapitelei eta, orokorrean, ikusten diren arte-lan guztiei esker. Barruko espazioek handitasuna transmititzen dute, bereziki beheko solairuetan eta sarreran. Orokorrean, barruko elementuak oso ondo gorde dira.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Informazio turistikoa.
* **(Gaztelaniaz)**:Dokumental laburra Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4838596
* Commonscat Multimedia: Bacardi Building (Havana)

---

 |

* Wd Datuak: Q4838596
* Commonscat Multimedia: Bacardi Building (Havana)
**Ezkuzta** Azpeitiako udalerrian dagoen kobazuloa da. Azpeitiko kanpoaldetik Zestoarantz, Ezkuzta baserriaren atzeko aldean eta izen bereko harrobiaren ondoan dago.

Ezaugarriak
-----------

Urmael bat da, kontsumorako erabilia, eta kobazulo barruan bertan kanalizatua. Galeria honetatik beste bat sortzen da, jatorrizko egoeran mantentzen dena. Haitzuloaren sarrerak, ekialdera begira, 3 metroko zabalera eta 2,5 metroko altuera du, baina artifizialki handituta dago.

Historia
--------

Aztarnategia Azpeitiko Antxieta Taldeko kideek aurkitu zuten 1979an eta kata bat egin zuten. 1983an material gehiago jaso zuten azaletik.

2014ko azaroaren 5ean, duela 14.500 urte inguruko hezurrezko bi haga apaindu agertu ziren. Iberiako Penintsulan gisakorik ez zela eta Izturitzekoekin ahaidetuta zeudela zioten adituek.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3  «Ezkuzta»
2. ↑  Juan Luis Zabala, «Duela 14.500 urte inguruko hezurrezko bi haga apaindu agertu dira Azpeitiko Ezkuztan leizezuloan», *Berria*, 2014-11-05

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492515

 |

* Wd Datuak: Q20492515
**Clissold parkea** (ingelesez: *Clissold Park*) Ingalaterrako Londres hiriburuan dagoen parke bat da, iparraldeko Hackney udalerrian kokatzen da.

Historia
--------

Jonathan Hoare merkatari eta filantropo kuakeroak *Paradise House* eraiki zuen XVIII mendean. Parkeak paradisua isladatu nai zuen, etxearen inguruan *New River* ubidea zuelarik. 1811 urtean Augustus Clissold apezpiku anglikanoak erosi zuen eta bere izena eman zion eremuari. Augustus Clissold 1882an hil zen eta 1889an John Runtz eta Joseph Beck aktibistek agintariei eskatuta eremu osoa espazio publiko bihurtu zen. 1890an beraien omenezko iturria ezarri zen.

2010 urtean etxearen eta parkearen berriztatze lanak abiatu ziren.

Parkea
------

Clissold parkeak 22,57 hektareatako azalera dauka. Bi aintzira natural ere baditu aktibisten izenak jaso dituztenak, *Beckmere* and *Runtzmere* bihurtuz.

Aisialdirako hainbat osagai ere baditu: tanis pistak, kirol zelaiak, haurrentzako jolastokiak, bolatokia, kafetegia, aintzirak... Oreinak, eperrak eta untxiak ikustea ere ohikoa da. Capital Ring ibilbideak ere zeharkatzen du parkea.

Iruditegia
----------

* Clissold House, atzean St Mary eliza.Clissold House, atzean St Mary eliza.
* Clissold House eta New River ubidea.Clissold House eta New River ubidea.
* Parkea.Parkea.
* Aintzira.Aintzira.
*

Informazio praktikoa
--------------------

* Metro geltokiak (milia batetako distantziara):
	+ Manor House
	+ Finsbury Park
	+ Arsenal

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3680838
* Commonscat Multimedia: Clissold Park

---

* **Ondare historikoa**
* NHLE: 1000800

 |

* Wd Datuak: Q3680838
* Commonscat Multimedia: Clissold Park