recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Amin Pierre Gemayel** (arabieraz: أمين بيار الجميٌل‎‎; Bikfaya, Libano, 1942ko urtarrilaren 22a) libanoar politikaria da. Errepublikako lehendakaria izan zen 1982-1988 bitarteko urteetan. Burujabetasunaren aldeko mugimendu libanoarraren eta kristau maroniten buruzagi nagusietako baten semea.

Biografia
---------

Zientzia politikoko ikasketak egin zituen Saint Josepheko Unibertsitatean, Beiruten. Abokatu-laguntzaile aritu zen, eta Kataeb alderdiko zuzendaritzaren laguntzaile gero. 1971n, Biltzar Nazionaleko kide izendatu zuten.

1982an, kristau maroniten gutxiengoaren eta musulman druzo eta xiiten gehiengoaren arteko gerra zibilean, Biltzar Nazionalak Aminen anaia txikia Bashier Gemayel milizia kristauaren buruzagia hautatu zuen lehendakari. Hiru aste geroago, hil egin zuten. Aminek anaiak baino babes handiagoa zuen herritarren artean, eta bera hautatu zuten lehendakari, 1982. urtearen bukaeran.

Aminek lehendakaritza hartu orduko, Israelek PAEko baseak desegiteko bidalitako gudaroste gehienak erretiratu zituen Libanotik, eta Nazio Batuen Erakundeak, berriz, bake-indarrak bidali zituen. Hala ere, gerra zela eta, Gemayelek ezin izan zuen gobernu egonkorrik eratu. Bere agintaldian, gatazka gogorrak izan ziren Libanon, eta Siriak eta Israelek zenbait eskualde okupatu zituzten (Israelek bezala, Siriak ere PAEren boterea murriztu nahi zuen). Gemayelek gatazkako aldeen arteko negoziazioak gidatu zituen, eta Ta'ifeko hitzarmenaren bidez (1989), gerra zibila amaitzea lortu zen. Lehendakaritza utzi zuenean, legelaritzara itzuli zen. Horretaz gainera, bi egunkari argitaratu zituen, frantsesez.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Amin Gemayel*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q328776
* Commonscat Multimedia: Amine Pierre Gemayel

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 32019474
* ISNI: 0000 0001 2320 1815
* BNF: 12069454w (data)
* GND: 119519658
* LCCN: n83181910
* SUDOC: 028969227
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02399/eu\_g\_1457/g1457
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q328776
* Commonscat Multimedia: Amine Pierre Gemayel
Puzker erretzea
**Puzker erretzea** puzkerrak botatzean uzkitik kanporatzen diren gasak nahita erretzean datzan jarduera da. Gizabanako batzuk ekintza barregarritzat hartzen badute ere, oso arriskutsua da larruazalean sor ditzakeen erredurak direla eta.

Puzkerrak hainbat gasez osatuta daude, horien artean nagusitzen dira oxigenoa (O2), nitrogenoa (N2), karbono dioxidoa (CO2), hidrogenoa (H2) eta metanoa (CH4). Gas nagusien artean, azken bi horiek sukoiak dira. 

Puzkerra erretzean sortzen den sugarraren kolorea koloneko gasen konposizioaren arabera aldatzen da. Sugarrak urdinak izan ohi dira. Hala ere, horiak edo laranjak ere izan daitezke. Gar urdinagoek metano kantitate handia adierazten dute. Hortaz, hidrogeno kantitatea igo ahala garrek horirantz joko dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Alkorta, Janire.  (2022-07-12). «Iritzi artikulua: Pirritx, Porrotx eta Parrat» *Uztarria* (Noiz kontsultatua: 2023-12-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5436457
* Commonscat Multimedia: Fart lighting

---

 |

* Wd Datuak: Q5436457
* Commonscat Multimedia: Fart lighting
**Poteketa** taldeko haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Lizartzan, Gipuzkoan, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

Arauak
------

Neska-mutilen joko hau urte guztikoa zen eta errepidean egiten zuten. "Betetzailea" nor zen jakiteko, jolaskide batek ondorengoa esaten zuen hitz bakoitzaz laguna seinalatzen zuen bitartean: "Kuku-miku-anda-miku-txantxa-perro-kastellano-plon-plon-ikusi-det-erbie-lau-intxaurren-erdienbosgarrena- pus-ladron-ministron". Azkeneko "ministron" hori egokitutakoari pote hutsa ematen zitzaion (tomatearekin edo beste zerbaitekin erabilitakoa), barruan harria zuela. Potearen ahoa jo egiten zen harri hori irten ez zedin. "Betetzaileak" potea hartu eta ahalik eta urrunen bota behar zuen, ondoren, jasotzera joan eta bizkor baino bizkorrago abiapuntura itzultzeko. Behin hara iritis eta gero, potea lurrean utzi eta lagunak bilatzeari ekin behar zion, orduko ongi gordeta egoten baitziren. "Betetzaileak" norbait begiz jotzean, haren izena ozen esaten zuen, potea lurrean hiru bider joz eta "pote", "pote", "pote" esanez. Hala uzten zituen jokoz kanpo jokalariak. Baina ezkutatuen bila zebilen bitartean, norbaitek gordelekua utzi, potea hartu eta urrunera bota zezakeen, "betetzaileak" hura jaso bitartean berriro gordelekura itzultzeko aukera zuelarik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Juan Garmendia Larrañaga - Xabier Mendiguren Bereziartu: *Juan Garmendia Larrañagaren hiztegi etnografikoa*. Donostia: Ikastolen Elkartea, 2003. 157-158.or.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Juan Garmendia Larrañaga: *Ume jolasak*, Eusko Ikaskuntza, 2007, 48.or.
**Max Beckmann** (Leipzig, Saxonia, Alemaniar Inperioa, 1884ko otsailaren 12a - New York, AEB, 1950eko abenduaren 27a) alemaniar margolaria izan zen.

Biografia
---------

Leipzigen jaioa, nekazari familia bateko kidea. Bera jaio eta Leizpigen bizitzera joan ziren. Gaztetik marrazketan aritu izan zen eta 1900 urtean Weimarreko Arte Eskolan ikasketak egin zituen.

1903 urtean Minna Tuberekin ezkondu zen eta Parisera joan ziren. Beckmann Florentzian eta Genovan ere izan zen; azkenik 1904 urtean Berlinera bizitzera joan zen. 1912 urtean bere lehen erakusketa antolatu zuen eta bere lehen margolanetan inpresionisten eragina nabarmena da. Bere lana arrakastatsua zela eta, arteari buru-belarri ekinez aritu ahal izan zuen. Lehen Mundu Gerran mediku izan zen baina nerbio krisi batek jota utzi behar izan zuen. Gudan bizitako esperientziek eragin handia izan zuten bere ondorengo lanetan; hala bada, bere margolanek espresionista kutsua hartu zuten.

Beckmannek  Frankfurt am Mainen klaseak eman zituen 1915 geroztik baina 1933 urtean Nazien alderdiak lan hori bertan behera uztera behartu zuten. 1930. hamarkada hasieran Parisera margotzera sarri joaten zen eta garai honetan hain zuzen ere, triptikoak erabiltzeari ekin zion, neurri batean Boscoren lanen eraginpean.

Naziek 1937 urtean bere margoak endekatutzat (ikus Arte endekatua) sailkatu zituzten eta Beckmann Amsterdamera bizitzera joan zen.

1947an Amsterdam utzi eta AEBtara jo zuen. Lehenik eta behin Missourin  bizi izan zen, geroago, New Yorken. 1950 urtean bihotzekoak jota zendu zen bere erakusketa batean parte hartzeko Metropolitan Museumerako bidean.

Beckmannek hainbat autorretratu margotu zituen, besteak beste *Smoking jantzita autorretratua* (1927), gaur egun klasikotzat jota. Bere beste lan asko eguneroko bizitzako irudiak dira. Sarritan gorputz elbarri eta barregarriak irudikatu zituen, dirudienez 1920ko eta 1930eko hamarkadetako Alemaniako gobernuari kritika egiteko, baita bere Lehen Mundu Gerran bizitako esperientzien aipamen gisa.

Bere bizitza osoan zehar brontzezko zortzi eskultura besterik ez zituen egin eta hauek gizakien mugimenduak adierazten zituzten, hala nola dantzariak spagat edo pinu zubia egiten. Pieza horiek erakusgai daude Frankfurt am Main-eko Städel institutuan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Bere erakusketaren oharra eta Spagat eskultura, hemenː huma3.com

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q164683
* Commonscat Multimedia: Max Beckmann

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 46775885
* ISNI: 0000000108571682
* BNE: XX1002394
* BNF: 12031032x (data)
* GND: 118508210
* LCCN: n79139651
* NDL: 00432707
* NKC: ola2002152307
* Tabakalera ID: 50980
* CiNii: DA01617822
* SNAC: w62f852x
* SUDOC: 027281159
* ULAN: 500024106
* BIBSYS: 90069474
* UB: a1095478
* ICCU: RAVV066924
* Open Library: OL47282A
* KulturNav: id
* RKD: 5533
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q164683
* Commonscat Multimedia: Max Beckmann
**Sormenaren Kabia** Fagus-Alkiza proiektuaren baitan Alkizako Udalak sustatutako kultur ekimena da. Sormena eta kultura hiri eta herri handietatik deszentralizatzeko asmoarekin martxan jarri zen Sormenaren Kabia.

Sormenaren Kabia 2018an abiatu zen Fagus-Alkiza Interpretazio Zentroaren 5. urteurrena ospatzeko. Landa eremuan beren jarduera artistikoa garatu nahi duten artistei espazio bat eskaintzen die ekimenak. Edozein espezialitate eta jatorriko artistei irekita dago. Udaberriaren hondarrean deialdi publiko bat egiten da interesatutako artistek beren proiektuak aurkez dezaten. Epai-mahaiak aukeratutako bi proiektuak udazkenean garatzen dira.

Artistei diru-ekarpen bat, ostatua eta Koldobika Jauregiren aholkularitza eskaintzen zaie. 2018 eta 2019an bi asteko egonaldia antolatu da. 2020tik aurrera 3 astekoa izango da. Antolakuntzak artisten lana ezagutzera emateko ikus-entzunezko bana ekoizten du sortzaile bakoitzarentzat.

Egonaldian zehar artistek herritarrekin, bereziki herri-eskolako ikasleekin, harremanak izan ditzaten bultzatzen da. Artistek herritarrei irekitako tailerrak antolatzea ohikoa da.

Saritutako artistak
-------------------

2018ko edizioan Txiki Keixeta eta Kimia Kamvari izan ziren egonaldia egin zuten artistak. Keixetak zeramika-lanak landu zituen eta Kamvarik onddoen esporekin irudigintza.

2019k edizioan Nagore Legarreta argazkilaria eta Beñat Raya eta Mus laborategiko bere kideak aukeratu ziren egonaldirako.

2020ko edizioan Idoia Unzurrunzaga argazkilariak eta Maria Andres dantzariak jaso dute beka.

2021eko edizioan Ione Larrañaga ilustratzaileak eta Joseba Agirrezabalaga artista plastikoak jaso dute beka.

2022ko edizioan Mirari Errondosoro Etxabe artisauak eta Laia Varela Lasarte bitxigileak jaso dute beka

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Ayuso, Edurne.  (2019). *Alkizako Sormenaren Kabia: natura maite duten sortzaileentzat habia.*  Oilategitik 19. alea, 49-50 or..
2. ↑    Legarretaren egonaldia..
3. ↑    Rayaren egonaldia..
4. ↑   *www.noticiasdegipuzkoa.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-09-27).
5. ↑    Fagus-Alkiza. *SORMENAREN KABIA 2021, IRITSI DA UZTA BILTZEKO EGUNA – FAGUS Alkiza.*  (Noiz kontsultatua: 2022-12-11).
6. ↑   Fagus-Alkiza. *.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q97205696

 |

* Wd Datuak: Q97205696
*Inocybe nitidiuscula*

Sinonimoak: *Inocybe friesii,* *Agaricus nitidiusculus*, *Inocybe scabella*, *Inocybe* *nemorosa*, *Inocybe tarda*

Jangarritasuna zalantzan. Haragi gutxi du eta usain eta zapore desatseginak

Deskribapena
------------

**Kapela:** 2 eta 4 (5) cm bitarteko diametrokoa, ganbiletik laura edo titi apur batekin, denbora askoan leuna, gero fibriloso-hertsia, gaztaina kolorekoa, horixka, lehoi kolorez lausotua; gortina hondarrekin ale gazteak.

**Orriak:** Zuzenak eta ez oso sabeldunak; hur kolorekoak, gero arre-oliba antzeko kolorekoak eta azkenean kanela kolorekoak, ertz argiagoarekin.

**Hanka:** 3 eta 5 cm bitarteko garaierakoa eta 0,3 eta 0,8 cm bitarteko diametrokoa, lirain samarra, errezel nabarmenarekin, okre antzeko-gorrixka kolorekoa edo marroia; pruinadun zuria goialdean, gainerakoan ildaskatu samarra.

**Haragia:** Solidoa, okre antzeko-gorrixka kolorekoa, usain espermatikoa.

**Etimologia:** *Inocybe* terminoa, muskulua, nerbioa, zuntza esan nahi duen, "is inós" hitzetik eta burua esan nahi duen "cybe" hitzetik dator, hau da, zuntzezko kapela. *Friesii* epitetoa pertsona izenetik dator, Fries omentzeko

Jangarritasuna
--------------

Susmagarria *Inocybe* denak bezala.

### Nahasketa arriskua

*Inocybe pelargonium* delakoarekin nahas daiteke, hau ere arre-horixka kolorekoa da.

Sasoia eta lekua
----------------

Udaberrian hasten da eta udazkeneraino irits daiteke. Urria. Goi-mendietako larreetan eta basoetako eremu hezeetan. Koniferoetan, basoetako soilguneetan, bide ertzetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 240 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 205 or. ISBN 84-282-0541-X (T. 2). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)**  Sociedad micológica Barakaldo. Investigación y divulgación de la micologia.
*Inocybe obscura*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 2 eta 4 cm bitarteko diametrokoa, haragi gutxi du, kanpai-itxurakoa, lau-titiduna, fibrilosoa, diskoan ezkatatsua, lila zurbil kolorekoa.

**Orriak:** Nahikoa estu, sabeldunak, sinuado-itsatsiak, lila-hur kolorekoa, gero arrexka ilun kolorekoa, kolore bereko ertzarekin.

**Hanka:** 3 eta 5 cm bitarteko garaierarekin eta 0,3 eta 0,5 cm bitarteko diametroarekin, zilindrikoa, barrubetea, oinarrirantz loditua, lila antzeko kolorekoa zurbiltzeko joerarekin.

**Haragia:** Lila zurbil kolorekoa edo zuri zikin kolorekoa, irin zaharraren usainarekin eta zapore gozoarekin.

**Etimologia:** *Inocybe* terminoa, muskulua, nerbioa, zuntza esan nahi duen "is inós" hitzetik eta burua, esan nahi duen "cybe" hitzetik dator, hau da, zuntzezko kapela. *Obscura* epitetoa latinetik dator, iluna esan nahi duen, "obscurus" hitzetik. Bere kolore ilunagatik.

Toxikotasuna
------------

Toxikoa izan daiteke *Inocybe* guztiak bezala.

### Nahasketa arriskua

*Inocybe calamistrata* delakoaren antza izan dezake, batez ere oinaren oinarrian duen lila koloreagatik.

Sasoia eta lekua
----------------

Udaberrian eta udazkenean. Taldeetan eta soropildua hazten da basoetako belardietan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 238 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 203 or. ISBN 84-282-0541-X (T. 3). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)**  AVM Asociacion Vallisoletana de Micologia 1986.
*Stenella frontalis*
**Izurde** Cetacea itsas ugaztunen azpiordenaren barruko hainbat animaliren izen arrunta da. Normalki izurde izenarekin Delphinidae familiako ozeanoko izurdeak izendatzen dira, baina baita ere Platanistidae (Indiako ibaietako izurdeak), Iniidae (Mundu Berriko ibaietako izurdeak), Pontoporiidae (ur geldoetako izurdeak) eta desagertutako Lipotidae Txinako ibaietako izurdeak. Gaur egun 40 espezie ezagutzen dira.

Izurderik txikienak *Cephalorhynchus hectori maui* azpiespeziekoak dira, 1,7 metroko luzera eta 50 kilogramorekin; luzeenak orkak dira, 9,5 metroko luzera eta 10 tonako pisuarekin. Espezie askok dimorfismo sexuala dute, arrak emeak baino handiagoak direlarik. Gorputzak lirainak dituzte, igeri egiteko guztiz moldatuak, eta aurreko bi gorputz adarrak ere moldatuta dituzte uretan mugitzeko. Ez dira fokak bezain malguak, baina abiadura handia har dezakete, 55,5 kilometro orduko. Hortzek itxura konikoa dute, azkar mugitzen diren arrainak harrapatzeko. Oso entzumen ona dute, bai airean zein uretan; entzumena hain da ona ezen itsu direnek ere biziraun dezaketen. Espezie batzuek sakonera oso handia hartzen dute igeri egiten. Ur hotzetan bizirauteko koipe geruza bat dute.

Izurdeak mundu osoan zehar aurki daitezke, baina gehienek nahiago dituzte ur epelak eta ingurune tropikalak, nahiz eta badiren batzuk ur oso hotzetan bizi direnak, *Lissodelphis* generoa kasu. Izurdeek arrainak eta kalamarrak jaten dituzte, baina badira handiagoak diren batzuk, orkak bezala, fokak eta ugaztunak jaten dituztenak. Izurde arrek hainbat eme ernaltzen dituzte urtero, baina emeek bi edo hiru urtean behin baino ez dute harremanik. Kumeak udaberrian edo udan jaiotzen dira, eta emeek hartzen dute eurak hazteko ardura guztia. Espezie batzuetan denbora luzez edoskitzen dituzte euren kumeak. Izurdeek bokalizazio asko sor ditzakete, askotan klik eta txistu soinuen antzekoak.

Etimologia
----------

Etimologiaren aldetik hitz elkartu bat da, IZ aurrizkiak ura esan nahi du (izotza: ur hotza) eta URDE hitzak txerria edo urdea. Bizkaian **izurda** diote.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Sociedad de Estudios Vascos (San Sebastián). Jornadas (2002. Bermeo).  (2003). *La pesca y el mar : cambio sociocultural y económico = Arrantza eta itsasoa : aldaketa soziokulturala eta ekonomikoa = Le péche et la mer : changement socioculturel et économique.*  Eusko Ikaskunza = Sociedad e Estudios Vascos ISBN 84-8419-879-0. PMC 1025139777. (Noiz kontsultatua: 2020-02-22).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7369
* Commonscat Multimedia: Delphinidae

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11946037g (data)
* GND: 4011392-9
* LCCN: sh85038890
* NDL: 00564230
* NKC: ph820619
* AAT: 300250159
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D004289

 |

* Wd Datuak: Q7369
* Commonscat Multimedia: Delphinidae
**Lagenina** azpiordena foraminifero bentonikoen azpiordenetako bat da. Espezie guztiek pareta monolamelarra edo multilamelarra dute, baina lamelek ez dute guztiz estaltzen. Pareta kaltzitikoa da, zulo txikiekin. Kristalek estalki organikoa izan ohi dute. Oskolak kiribilduak edo ez-kiribilduak izan daitezke eta irekidura orokorrean bukaeran egonten da, zimurdura erradial batzuetan kokatzen delarik.

Sistematika
-----------

1987tik aurrera 2 superfamilia, 10 familia eta 220 genero bereiztea proposatu da. Superfamiliak honakoak dira:

* Lagenina
	+ Robuloidoidea
	+ Nodosarioidea

Eboluzioa
---------

Helen Tappan eta Alfred Loeblichen arabaera Lageninaren eboluzioa, Involutinina eta Miliolinarena bezala, Fusulinina azpiordenetik egin zen. Lagenina azkar agertu zen, Siluriarrean edo Karboniferoan, baina Triasikorarte urriak izan ziren.

Jurasikoaan Nodosarioidearen barruan Nodosariidae familiak hartu zuen abantaila, *Nodosaria*, *Pseudonodosaria*, *Dentalina*, *Laevidentalina*, *Pyramidulina* eta *Frondicularia* generoekin.

Erreferentziak
--------------

* TAPPAN, H. eta LOEBLICH, A. R. Jr. 1988. Foraminiferal evolution, diversification, and extinction. *Journal of Paleontology*. 62(5), 695-714,
* MICROPALEONTOLOGIA. Molina, Eustoquio - 2º ed. Zaragoza: Prensas Universitarias de Zaragoza, 2004.

Ikus, gainera
-------------

* Foraminifero

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1552021
* Commonscat Multimedia: Lagenida
* Wikispecies Espezieak: Lagenida

---

* **Datu taxonomikoak**
* Dyntaxa: 6001370
* EOL: 13075286
* GBIF: 8086060
* WoRMS: 162591

 |

* Wd Datuak: Q1552021
* Commonscat Multimedia: Lagenida
* Wikispecies Espezieak: Lagenida
*Artikulu hau izar-kumuluari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Pleiade (argipena)».*

Pleiadeen kokapen-mapa
**Pleiadeak** edo **Bost Oiloak**, *Messier 45* edo *M45* izenaz ere ezaguna, Ipar hemisferioko izar-kumulu bat da, begi hutsez ikusten dena gaueko zeruan, Taurus konstelazioaren albo batean kokatua. Ezaguna da aspalditik, eta kultura askotako antzinako mitologian agertzen da. Izena greziar mitologiatik dator, Pleiadeak Atlasen zazpi alabak baitira. Euskal Herriko bazter askotan **Oiloloka bere txitekin** deitzen diete.

1.000 izarrek, gutxi gorabehera, osatzen dute kumulua, eta haietatik dozena bat begi hutsez ikus daitezke. Oso izar gazteak dira; 30 argi-urteko espazio batean daude, Lurretik 450 bat milioi urtera. Lurretik gertuen dagoen kumuluetariko bat da. Izarrok duela 100 bat milioi urte sortu ziren, izarrarteko gas-hodei batetik. Izar-kumulurik handienak eta distiratsuenak zuri-urdinak dira, Eguzkia baino bost aldiz handiagoak.

Zerua garbi dagoenean eta Ilargirik ez dagoenean, izar urdin distiratsuenak begi hutsez ikus daitezke (parentesi artean, itxurazko magnitudea): Taygeta (4,3), Pleione (5,09), Merope (4,17), Maia (3,88), Electra (3,71), Celaeno (5,46), Atlas (3,63) eta Alcyone (2,87).

Adituen arabera, beste 250 milioi urtez baino ez dira biziko elkarrekin. Denbora hori igarotzerako, elkarrengandik bereizi egingo dira,

Ipar hemisferioan, neguan, aski nabarmen agertzen direnez, antzinateko kulturetan ere ezagunak izan ziren. Indiako *Mahābhārata* epopeian aipatzen dira, Homeroren *Iliada* eta *Odisea* epopeietan ere bai; baita *Biblia*n eta maien liburu sakratuan ere.

Herri-kultura
-------------

Euskaraz Pleiadeei **Izar-malkoak** deitu izan zaie. Hortik Fernando Morilloren liburu arrakastatsuaren izenburua.

Japoniako Subaru automobil-konpainiaren logoa Pleiadeen kumulua da. Japonieraz, Pleiadeen kumuluak «Subaru» izena du.

Beste izen arruntak
-------------------

*Pleiadeak*
tokiko euskarazko testuetan:
*Bost-oiloak;*
*Bost-izarrak;*
*Oilaloka (Txitoiloak, Txita-kolokak, Koloka-txitak, Oilakolokatxitak);*
*Sei-izarrak;*

batzuetan
*Izar zazpikiak;*
*Zazpi izarrak.*
Tokiko gaztelaniaz:
*Las Siete Cabritillas.*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Gendler, Robert.  (2006). *A Year in the Life of the Universe: A Seasonal Guide to Viewing the Cosmos.*  Voyageur Press, 54 or. ISBN 1610603400..
2. ↑  *Orotariko Euskal Hiztegia*, Euskaltzaindia.

Kanpo estekak
-------------

* Messier 45, SEDS Messier pages **(Ingelesez)**
* Astronomy Picture of the Day **(Ingelesez)**
* M45ren oinarrizko datuak, bibliografia eta beste SIMBAD datu-basean **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13423
* Commonscat Multimedia: Pleiades (star cluster)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 237301763
* GND: 4174907-8
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Astronomia**
* SIMBAD: Cl Melotte 22

 |

* Wd Datuak: Q13423
* Commonscat Multimedia: Pleiades (star cluster)
Dionisio Eskasa, *Anno Domini* eraren asmatzailea

***Anno Domini*** (latinezko esaldia; euskaraz «Jaunaren urtean») —labur, **A. D.**— edo **Kristo ondoren(go)** —labur, **K.o.**— Jesus Nazaretekoa jaio zenetik zenbatutako data dela erakusten duen egutegi-adierazgarria da, horixe baita kristau aroaren hasiera.

Juliotar eta gregoriotar egutegiek adierazgarri hau erabiltzen dute. Jatorrizko latindar esaera *Anno Domini Nostri Iesu Christi* gero *Anno Domini* izatera erraztu zuten.

Historia
--------

Joanes I.a Aita Santuak 525ean Dionisio Eskasa fraide eta matematikariari eskatu zion Jesukristoren jaiotza urtea zehaztea kristau era finkatzeko. Tamalez, Dionisiok Herodes Handiaren erreinaldiaren data jartzean lau eta zapi urteen arteko hutsa egin zuen, Jesus 748 a.u.c.-en ordez 753 a.u.c. (*ab urbe condita* edo Erroma eratu zenetik) urtean jaio zela esanez.

Mendebaldeko Europan VIII. mendean zehar onartu zuen sistema eta Ekialdean XVI. mendean eta handik mundu osora zabaldu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindia: Laburdurak
2. ↑  Berria: Estilo liburua
3. ↑  Laburtzapenen hiztegia
4. ↑   Blackburn, Bonnie; Holford-Strevens, Leofranc.  (2003). *The Oxford companion to the Year: An exploration of calendar customs and time-reckoning.*  Oxford University Press ISBN 0-19-214231-3..
5. ↑   Duncan, David. E..  (1999). *Calendar 1999:humanity's epic struggle to determine a true and accurate year.*  ISBN 0-380-79324-5..

Ikus, gainera
-------------

* Oraingo Aroa eta Oraingo Aroaren Aurrekoa
* Kristo aurreko
* Before Present (BP) (Oraina baino lehen)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q159791
* Commonscat Multimedia: Anno Domini

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 13527
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q159791
* Commonscat Multimedia: Anno Domini
**Kung fu**a mendebaldean Txinako borroka-arteak izendatzeko erabilitako terminoa da: txinerazko terminoa *wushu* da (*wǔ*: gerra; *shù*: arte: *"gerrako edo borrokako artea"*). Taiwanen *kuoshu* (*guoshu*) izenaz ezagutzen da..

Hala ere, *kung fu* terminoa, urteen poderioz, ahalegin eta dedikazioa eskainiz, jasotako trebetasuna gisan definitzen da. Horregatik, ez da bakarrik borroka-arteei dagokien terminoa, ahalik eta hobekien egiten saiatzen garen beste edozelako ekintzari ere esaten zaio. Borroka-arteak izendatzeko erabiltzearen ohitura mendebaldeko herrialdeekiko harremanengatik sortu zen.

Izenaren jatorria
-----------------

Kung fuaren jatorrizko izena *wu* *shu* da, hots, gerrako artea, baina *kung fu* izen sintagmak ordezkatu zuen, *maisutza* esanahia ere bazuelako. Gaur egun, terminoa Txinako borroka-arte tradizionala aipatzeko erabiltzen da; *wushu* izena, aldiz, kung fu modernoaren kirol-sistemari dagokio, hau da, olinpiadetara zuzenduta dagoen ahalegin handia eskatzen duen kirola.

Arte hori ezagutarazteko, oso garrantzitsuak izan ziren Bodhidharmaren agerpena (Ta-Mo, txineraz) eta Jackie Chan. Bruce Leek filmen bidez eman zion entzutea.

Kung fuan badago, eskuaren bitartez, aurkariari eztarria ateratzeko teknika bat, "tigrearen atzaparra" izenaz ezaguna da. Ez da nahitaezkoa izaten eztarria ateratzea, aurkaria hil edo larriki zauri dezakeen kolpe bat nahikoa izaten da. Txapelketetan debekatuta dago eta defentsa pertsonalean erabiltzea ere legez kontrakoa da, arriskutsuegia delako.

Beste estilo batzuk
-------------------

* Tao Yang Chuan
* Shaolin Kung-fu
* Kung-fu "Defentsa Pertsonal"
* Bugai pai
* lung ying kuen

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Yang, Jwing-Ming..  (1989). *The root of Chinese Chi kung: the secrets of Chi kung training.*  Yang's Martial Arts Association ISBN 0-940871-07-6..
Königsberg hiriaren mapa, Eulerren garaian. Zeharkatu beharreko zazpi zubiak erakusten ditu.
**Königsbergeko zazpi zubietako ebazkizuna** matematikaren historian ospetsua den ebazkizuna da. 1736. urtean Leonhard Euler matematikariak ebatzi zuen soluziorik ez zuela erakutsiz. Horrela, esan daiteke grafo-teoria eta topologia izeneko adarrak sortu zirela matematikaren baitan.

Ebazkizunaren enuntziatua
-------------------------

Königsberg hiria Pregolia ibaiko bi ertzetan kokatzen zen eta ibaiak besarkatzen zituen bi uharte zabal ere hartzen zituen, bi ertzetara 7 zubien bitartez loturik, irudiak erakusten duen bezala.

Hirian zehar, zazpi zubiak behin bakarrik zeharkatzen dituen txango bat bilatzea da ebazkizunaren xedea, ibaia zubietatik bakarrik zeharkatuz, eta zubiak oso osorik ibili behar direla.

Eulerren azterketa
------------------

Lehorrean jarraitzen den ibilbideak ebazpenerako garrantzirik ez duenez, zazpi zubietako mapa grafo baten bitartez azal daiteke, zubiak ertz moduan irudikatuz:

 →
 →

Ibilbide bateko abiapuntuan eta helmugan ezik, erpin batera sartu ondoren, atera ere egin behar da. Beraz, ibilbide batean erpin batera heltzen den aldi kopurua bat dator, muturretako erpinetan ezik, erpin batetik ateratzen den aldi kopuruarekin. Beraz, zubiak edo ertzak behin bakarrik zeharkatu behar badira, erpin guztietako mailak bikoitiak izan behar dira, muturreko erpinetan ezik. Erpin berean hasi eta bukatu nahi bada, Eulerren zirkuitua osatu nahi bada alegia, abiapuntuko eta helmugako erpineko maila ere bikoitia izan beharko da.

Zazpi zubietako ebazkizunean, zazpi zubietako mapari dagokion grafoko lau erpinak maila bakoitikoak direnez, ezin da osatu Eulerren zirkuiturik, ez eta Eulerren ibilbiderik ere, hau da ezin dira zeharkatu zazpi zubiak zubirik errepikatu gabe.

Azterketa honetatik Eulerren teorema sortzen da. Ertzak behin bakarrik zeharkatzen dituen ibilbide bati **ibilbide eulertar** deritzo. Ibilbide eulertarra izateko, abiapuntuan eta helmugan ezik (bi erpinetan ezik, alegia), beste erpin guztietako mailak bikoitiak izan behar dira. Erpin berean hasi eta bukatzen bada, **zirkuitu eulertarra** dagoela esaten da, kasu honetan erpin guztietako mailak (abiapuntua eta helmuga barne) bikoitiak direlarik.

Ikus, gainera
-------------

  

* Grafo eulertar

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q33100
* Commonscat Multimedia: Seven Bridges of Königsberg

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q33100
* Commonscat Multimedia: Seven Bridges of Königsberg
**Koalizio katoliko-foruzalea** Espainiako 1931ko ekainaren 28ko hauteskunde konstituziogileetara aurkeztu ziren Hego Euskadiko alderdi eskuindar foruzaleen hautagaitzen izendapen orokorra izan zen. Behin Gorteak osatuta, Euskal Gutxiengoa parlamentu-taldea eratu zuten.

Honako ideologia-joera hauek osatzen zuten:

* Tradizionalismoaren adar biak: jaimistak, Jakue Borboi-Parmakoaren aldekoak, eta integristak.
* Alfontsotar erregezaleak, kargutik kendu berri zuten Alfontso XIII. erregearen aldekoak.
* Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ), hasiera batean koalizioan egon ez eta bere hautagaitza eduki arren, azkenean hauteskundeak baino zortzi egun lehenago atzera egin eta Koallizioan sartu zen erlijio-balioen alde. Kide integristak EAJ sartzearen aurka bozkatu zuen.

Hautagaitzek Bizkaian eta Gipuzkoan *Euskal Herriarentzako Sortarauaren Aldeko* hautagaitza izendapena jaso zuten, Nafarroa Garaian Koalizio *Katoliko-Foruzalea* eta Araban Hautagaitza *Katoliko-foruzalea*. Hauteskanpaina Eliza katolikoaren alde ardaztu zuten: gobernuak emandako gurtzeko askatasunari eta erlijio katolikoaren ikasbidea ikasplanetik at uzteari buruzko xedapenei gogo biziz eraso zieten. Horretaz gain, 1839ko Foruak Baieztatzeko Legeak eta 1841eko Nafarroako Lege Hitzartuak deuseztatutako foruak leheneratzea eskatzen zuten.

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Gutxiengoa
* Elkarte Tradizionalista
* Hego Euskal Herriko hauteskundeak Espainiako Bigarren Errepublikan
* Euskal Herriarentzako Sortaraua

Kanpo-estekak
-------------

* *Minoría Vasco-Navarra* Auñamendi Eusko Entziklopedian

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8347290

 |

* Wd Datuak: Q8347290
Iturrigorri gaseosaren txapa bat, jolasari izena ematen ziona.
**Txapak** edo **iturriak** jolas edo joko bat da, botilen tapoi metalikoak (txapa) erabiltzen dena baliabide nagusi gisa. Helburu bat baino gehiago izan dezake: zelai batetik aurkaria kaleratzea, lasterketa bat egitea, futbol partidu bat simulatzea, edo beste bat. Txapari erpuruarekin erakuslea gelditu eta askatu ostean egiten den indarrarekin eragiten zaio. Indarraz gain, punteria ere behar da, dagokion ibilbidea egin dezan.

Maiz, txapari kirolarien aurpegiak jartzen zitzaizkion, hala nola kromoetako aurpegiak, egunkari edo aldizkarietan aurkitutakoak edo beregi txapekin jolasteko egindakoak.

Txapetan aritzeko zirkuitu bat.

Iturri izena
------------

Bereziki Bizkaian *iturri* izena ematen zaio jolas honi. Izena Iturrigorri gaseosatik datorkio, Bilboko La Vizcaína S.A. enpresak egiten zuen gaseosa, eta estaltzeko txapak erabiltzen lehenengoetakoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *TXAPEN LASTERKETA – Urtxintxa.*  (Noiz kontsultatua: 2022-05-08).
2. ↑    «Txapa edo 'iturri' jolasa, berriz ere modan» *EITB* (Noiz kontsultatua: 2022-05-08).
3. ↑   «Bilbaopedia - Gaseosas y bebidas refrescantes» *www.bilbaopedia.info* (Noiz kontsultatua: 2022-05-08).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8344757

 |

* Wd Datuak: Q8344757
*Tarzan of the Apes* filmeko posterra, 1918.
**Tarzan** Edgar Rice Burroughs idazlearen eleberri-sail bateko pertsonaia da. 1912. urtean idatzi zuen Burroughsek Tarzanen lehen eleberria, *Tarzan of the Apes*, eta ondoren beste 23 liburu idatzi zituen Tarzani buruz. Oso ezagun eta ospetsu egin da zinemaren eta komikiaren bidez. Oso txikia zelarik Afrikako oihanean galdu eta piztien artean hazitako gizon zuria da Tarzan, piztia guztien adiskidea.

Biografia
---------

Tarzan lord britainiar baten eta dama baten semea da. Bere benetako izena **John Clayton II**, **Greystokeko Bizkondea** da. Amotinatu batzuek Afrikako kostaldean utzi zituzten. Tarzan haurtxoa zela, ama hil zitzaion eta aita Kerchakek hil zuen, Tarzan hartu zuen tximinoen leinuko buruak.

Gurasoak hil eta gutxira, Tarzan mutiko basatia bihurtu zen, Mangani izeneko tximino-leinu batean hezia, zientziarako ezezaguna den tximino handien espezie bateko kideak. Bere ama-tximinoa Kala deitzen da. Tarzanen nerabezaroan gertatutako istorioak gehitu zituen Burroughsek Tarzanen seigarren liburuan, *Jungle Tales of Tarzan*.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q170241
* Commonscat Multimedia: Tarzan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 60147662821560550014
* GND: 118620886
* LCCN: nb2016018210
* NKC: jo2016908809
* NLA: 66254802
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q170241
* Commonscat Multimedia: Tarzan
*Inocybe corydalina*

Sinonimoak: *Inocybe haemacta*, *Agaricus haemactus*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 70 mm arteko diametrokoa, koniko-kanpai itxurakoa, ondoren lau-ganbila, titi kamuts markatu batekin, ertz leuna, helduaroan pitzatua. Kapelaren azala fibrilosua, ezkatatsua, errezel orokorraren ageriko hondakinekin erdian, plaka ezkatatsu txiki grisaxka kolorekoekin, arre argi edo krema zurixka kolorekoa, orban berde-urdinxkekin titiaren inguruan.

**Orriak:** Ez oso estu, desberdinak. adnatuak, zurixkak, gris zurbilak, arrexka kolorekoak bukaeran, ertzak aldeak baino kolore gutxiago izaten dute.

**Hanka:** 80 mm arteko garsaierakoa eta 15 mm arteko diametrokoa, luzanga, zilindrikoa, erraboildun samarra, fibrilosoa, zurixka edo krema-zurixka kolorekoa, gortina iheskorrarekin.

**Haragia:** Ez oso lodia, kolore zurixkakoa edo krema-zurixkakoa, fruta-konpotaren usain bereizgarria du, baina desatsegin samarra eta zapore meleka, ez oso nabarmena.

**Etimologia:** *Inocybe* terminoa, muskulua, nerbioa, zuntza esan nahi duen "is inós" hitzetik eta burua, esan nahi duen "cybe" hitzetik dator, hau da, zuntzezko kapela.

Toxikotasuna
------------

Oso toxikoa.

### Nahasketa arriskua

*Inocybe pyriadora* delakoarekin nahas daiteke; honek kapelaren erdian ez du kolore ilun berezirik.

### Sasoia eta lekua

Udan eta udazkenean, batez ere hostozabalen basoetan. Ez da oso ohikoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 236 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  Sociedad micológica Barakaldo. Investigación y divulgación de la micologia.
Oiartzungo wikilari batzuk elkarrekin editatzeko egindako bilera batean. 2022.
Mundu osoko wikilariak Milafrangan, Lapurdin, 2019ko Korrikan parte hartzeko prest.
**Wikilari**a Wikipediako editore bat da. Wikipedian euskaraz idazten duten kideek asmatutako neologismo honekin Euskal Wikipedian edo haren inguruko proiektuetan (wikimedian) lan egiten duten kideei deritze.

Wikilari egoiliar
-----------------

Aurrekoari lotuta wikilari egoiliarra wikipediako editore bat da, erakunde jakin batean egonaldi bat egiten duena. Egoiliarrak jasotzen dituzten erakundeak kultura eta ondarearen alorrekoak izan ohi dira, bereziki, galeriak, liburutegiak, artxibategiak eta museoak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Wikilari egoiliarra.
* Wikipedia:Lankideak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q876040
* Commonscat Multimedia: Wikipedia community

---

 |

* Wd Datuak: Q876040
* Commonscat Multimedia: Wikipedia community
**Beremundo** edo **Bermudo Iratxekoa** (Arellano edo Villatuerta, c. 1020 - Iratxeko monasterioa, 1092ko martxoaren 8a) nafar monje beneditarra izan zen, XI. mendean Iratxeko abadea izandakoa.

Biografia
---------

Batzuen ustez Arellanon eta, besteen ustez, Villatuertan jaio zen. Hamabi urte zituela, 1032 inguru, Iratxen onartu zuten, non Munio bere osaba bertoko abadea zen. Mariarenganako jaieraduna, fraideek Birjinaren irudiarekin hitz egiten zuela zioten. Munio hil zenean, 1052 inguru, abade hautatu zuten.

Donejakue bideari esker, bere agintaldian, monasterioa urrezko aro bat bizi zen: Antso IV.a Gartzezek hiru eliz, hamabi monasterio eta sei hiribildu eman zizkion eta Antso Ramirezek gehiago. Honek 1087an pribilegio berri bat eman zien: moje guztien hitza epaiketa batean frogatzat hartu behar izan zen. Beremundo antzinako mozarabiar errituaren aldekoa izan zen eta liburu bi bidali zituen Erromara: otoitzena (*Liber orationum*) eta antifonarioa (*Liber antiphonarum*). Alexandro II.ak, abadearen ospea ezagutzen zuena, biak onartu zituen.

Monasteriotik gertu, Lizarra izeneko herrixkan, Beremundok Puyeko irudia topatu zuen 1080an. Antso Ramirezek hiri berria sortu zuen Jakako forua emanez. Izendapena monasterioaren kalterako izan zen, erregearen dohaintzak hiri berriarentzat izan baitziren.

Jada 1099an abade berri bat zuten Iratxen. Hori dela eta, adituek 1092ko martxoaren 8an hil zela diote.

Gurtza
------

Iratxen lurperatu zuten. Alexandro III.ak 1163an aldarera goratu zuen. Bere bizitzari buruzko iturriak (*Becerro de Irache* eta *Leccionario de Irache* hain zuzen ere) 1547koak, beraz, berantiarrak dira baina bere mirarietako asko (profeziak, sendaketak, exorzismoak eta abar) azaltzen dituzte.

1583an Antonio Comonteskoak egindako promes baten ondorioz, sakristian kokatu zuen kutxa batera eraman zituzten bere aztarnak. Paulo V.ak 1614an gurtza onartu zuen, 1646an Inozentzio X.ak berretsia. 1657an, aztarnak zilarrezko kutxa batean jarri zituzten.

1835eko desamortizazioan, erlikiak Aiegiko San Martin elizara eraman zituzten eta, handik, Arellano eta Villatuertara. Jaioterria ezezaguna izan arren, biek erlikia-ontzia partekatzea erabaki zuten: bost urtero irailaren 3an lekualdatzea egiten dute, Iratxen eta Deikaztelun geldialdiak eginez.

Nafarroako Donejakue bidearen zaindaria, atsotitz batek honela dio: "*Mientras el mundo sea mundo, el ocho de marzo San Veremundo"**.*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Atienza, Juan G.. *Los santos imposibles.*  Bartzelona: Plaza y Janés ISBN 8401311098..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9093014
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 102884

 |

* Wd Datuak: Q9093014
**Nikolas Zendoia Aristi** (Aia, Gipuzkoa, 1941eko urtarrilaren 2a) gipuzkoar bertsolaria eta idazlea da.

Biografia
---------

Aiako Izeta baserrian jaio zen. 21 urte zituela Azpeitiara joan zen lanera eta han bertsozaletu zen. 1967an Gipuzkoako Txapelketan hartu zuen parte eta baita finalera iritsi ere. 9. postuan gelditu zen eta hurrengo urteetan bertso idatziak egin bazituen ere 1970. hamarkadan bertso mundua utzita egon zen. 1977an Zarautzera joan zen bizitzera.

1986an berri ekin zion bertsolaritzari eta 1989an Bertsolari Txapelketa Nagusian hartu zuen parte. Finalerdiak jokatu zituen.

1990. hamarkadaren hasieran *Diario Vasco* egunkarian "Oroitzapenak" izenburupean aurreko garaiko pasadizuak kontatzen zituen artikuluak idazten hasi zen. 1998an *Beranduko birigarroa* (Auspoa, 1998) liburua argitaratu zuen. Bertan 1990. hamarkadan lehiaketatan saritutako bertsoak bildu zituen, bai eta egunkarian idatzitako artikuluak ere.

Bertsolaritza
-------------

* Bertsolari Txapelketa Nagusia
	+ finalerdiak (1): 1989
* Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa
	+ finalista (1): 1967

Liburuak
--------

* *Beranduko birigarroa* (Auspoa, 1998)

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Elkartea, Xenpelar Dokumentazio Zentroa-Bertsozale. «Nikolas Zendoia - Biografiak - BDB. Bertsolaritzaren datu-basea» *bdb.bertsozale.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-07-19).
2. 1 2    «Zendoia Aristi, Nikolas - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-07-19).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Artículos escritos por Nikolas Zendoia» *El Diario Vasco* (Noiz kontsultatua: 2023-07-19).
4. ↑   «Zarauzko Idazleak - Nikolas Zendoia - Beranduko birigarroa» *zarauzkoidazleak.org* (Noiz kontsultatua: 2023-07-19).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115590257

 |

* Wd Datuak: Q115590257
| * i
* e
* a
Mahomaren guduen zerrenda |
| --- |
| **Ghazwah (berak parte hartu zuen guduak)**
* Abwa
* Buwat
* Safwan
* Dul
* Badr I
* Kudr
* Sawiq
* Qaynuqa
* Thi
* Bahran
* Uhud
* Asad
* Nadir
* Nejd II
* Badr II
* Jandal
* Trench
* Qurayza
* Lahyan
* Mustaliq
* Ituna
* Khaybar
* Fadak
* Qura
* Dhat
* Baqra
* Meka
* Hunayn
* Autas
* Ta'if
* Tabuk

**Sariyyah (berak eskatutako espedizioak)**
* Raids
* Nakhla
* Nejd I
* Qatan
* Unais
* Raji
* Damri
* Bir
* Atik
* Maslamah
* Ukasha
* Thala I
* Thala II
* Qarad
* Jumum
* Is
* Thala III
* Hisma
* Zaid
* Auf
* Ali I
* Wadi
* Kurz
* Rawaha
* Umar
* Bakr
* Bashir
* Mayfah
* Ghalib
* Yemen
* Sulami
* Kadid
* Layth
* Shuja
* Ka'b
* Mu'tah
* Amr I
* Ubaidah
* Hadrad
* Edam
* Khadirah
* Khalid
* Amr II
* Sa'd
* Jadh
* Tufail
* 1st Autas
* 2nd Autas
* Tamim
* Khatham
* Dahhak
* Jeddah
* Ali III
* Udhrah
* Khalid III
* Khalid IV
* Sufyan
* Jurash
* Najran
* Mudhij
* Hamdan
* Dhul
* Usamaren Armada (Azken espedizioa)
 |

**Buwaten inbasioa** 2 AHko Rabi ul Awalen (623ko urria) gertatu zen inbasioa izan zen. Mahomak berak karabanen oldarraldien barruan agindutako inbasioa izan zen, eta Mahoma izan zen gidaria. Karabanak beste bide bat hartu zuen, ez-ezaguna guztiz, eta ez zen erasorik gertatu.

Gertakariak
-----------

Waddanen inbasioa eta hilabete batera Mahomak ehun bat Muhajir eta Ansar eraman zituen Bawatera, Qurayshen karabana igarotzen zen puntuetako bat. Bostehun gamelu baino gehiagok eta ehun gidarik osatzen zuten karabana, Quraysen Umayyah ibn Khalafen gidaritzapean.

Ibn Hisham eta Ibn Ishaqen arabera eraso honen helburua Mekatik Medinara ihes egin behar izan zutenean galdutako ondasunak berreskuratzea zen, euren erlijioa praktikatzeagatik bota baitzituzten handik. Quraysek musulmanek utzitako ondasun guztiak hartu eta saldu zituzten. Mahomaren biografian aipatzen dute (eta hau da gordetzen den biografiarik zaharrena, VII. mendekoa) karabana hauetako ondasunak lapurtzeko baimena eman zuela Mahomak, Allahk berak saritzak emango ziela argudiatuz.

Hala ere ez zen gudurik egon eta, beraz, ez zen lapurretarik gertatu. Karabanak izkutuko bide ezezagun bat hartu zuen. Mahoma orduan Dhat al-Saqerako bidea hartu zuen, al-Khabareko basamortuan. Bertan otoi egin zuen eta mezkita bat eraiki zuten. Hau izan zen lehen inbasioa Ansar batzuek parte hartu zutena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3153831

 |

* Wd Datuak: Q3153831
| * i
* e
* a
Mahomaren guduen zerrenda |
| --- |
| **Ghazwah (berak parte hartu zuen guduak)**
* Abwa
* Buwat
* Safwan
* Dul
* Badr I
* Kudr
* Sawiq
* Qaynuqa
* Thi
* Bahran
* Uhud
* Asad
* Nadir
* Nejd II
* Badr II
* Jandal
* Trench
* Qurayza
* Lahyan
* Mustaliq
* Ituna
* Khaybar
* Fadak
* Qura
* Dhat
* Baqra
* Meka
* Hunayn
* Autas
* Ta'if
* Tabuk

**Sariyyah (berak eskatutako espedizioak)**
* Raids
* Nakhla
* Nejd I
* Qatan
* Unais
* Raji
* Damri
* Bir
* Atik
* Maslamah
* Ukasha
* Thala I
* Thala II
* Qarad
* Jumum
* Is
* Thala III
* Hisma
* Zaid
* Auf
* Ali I
* Wadi
* Kurz
* Rawaha
* Umar
* Bakr
* Bashir
* Mayfah
* Ghalib
* Yemen
* Sulami
* Kadid
* Layth
* Shuja
* Ka'b
* Mu'tah
* Amr I
* Ubaidah
* Hadrad
* Edam
* Khadirah
* Khalid
* Amr II
* Sa'd
* Jadh
* Tufail
* 1st Autas
* 2nd Autas
* Tamim
* Khatham
* Dahhak
* Jeddah
* Ali III
* Udhrah
* Khalid III
* Khalid IV
* Sufyan
* Jurash
* Najran
* Mudhij
* Hamdan
* Dhul
* Usamaren Armada (Azken espedizioa)
 |

**Dul Ashirren inbasioa** Buwaten inbasioaren ostean gertatu zen , 623ko abenduan (2 AH). Espedizioa Mahomak agindu zuen Siriara zihoan karabana baten berri izan ostean. Mahomak 150-200 musulman inguru bildu zituen, karabanaren aurkako oldarraldia hasteko prest. Karabanak, hala ere, Siriarako bidea hasi zuen musulmanen iritsieraren aurretik.

Musulmanek hogeita hamar gamelu zituzten, eta txandaka erabiltzen zituzten. al-Usharayhra iritsi zirenean, mekarren karabana baten aurka oldartzea espero zuten, Abu Sufyanek Siriara eramaten zuena. Mahomak jada bazekien karabana hau egongo zela eta hilabetez itxoin zuen puntu horretatik pasa zedin, baina Mekako karabana jada pasa zen.

Operazio honetan Mahomak aliantza bat lortu zuen Banu Madlaj leinuarekin, al-Ushayraren inguruan bizi zen leinu bat. Banu Damrahrekin aurretik egindako beste itun bat itxi zuen, era berean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3046033

 |

* Wd Datuak: Q3046033
**Xabier Oleaga Arondo** (Erandio, Bizkaia, 1956ko maiatzaren 14a) euskal kazetaria da, Errenterian bizi dena. AEKko sortzaileetako bat izan zen, irakasle ibili ostean. Kazetaritzan, *Punto y Hora de Euskal Herria* aldizkarian hasi eta *Egin* egunkarian jarraitu zuen, bai eta bigarren horretan zuzendaria izatera iritsi ere. Gero *Euskaldunon Egunkaria* kazetara igaro zen, eta hango zuzendoriorde izan zen. Partaide ikastolen elkartean ere jarduten du, zuzendaritza batzordean eta komunikazio esparruan.

*Euskaldunon Egunkaria* kasua
-----------------------------

Sakontzeko, irakurri: «Euskaldunon Egunkariaren itxiera»
Espainiako Auzitegi Nazionalak aginduta, 2003an Oleaga atxilotu zuten, ETAri laguntzeaz akustatuta, Guardia Zibilak eta orduko Espainiako Gobernuak abiatutako operazio baten barruan. Oleagak torturak salatu zituen. Oleaga akusazio haietaz guztiez absolbitu zuten 2010ean, jasandako guztia jasanda, egunkari hartako Martxelo Otamendi, Iñaki Uria, Txema Auzmendi eta Joan Mari Torrealdai lankideekin batera.

Kanpo loturak
-------------

* Biografia laburra, *Berria*n.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12269038
* Commonscat Multimedia: Xabier Oleaga

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 116881

 |

* Wd Datuak: Q12269038
* Commonscat Multimedia: Xabier Oleaga
**Salwa Bakr** (arabieraz: سلوى بكر‎; Kairo, 1949) egiptoar idazlea da.

Bakr da Egiptoko tradizio literario moderno aberatsenetakoa duen idazle garaikidea eta Egiptoko eleberri eta kontakizun laburren egile ospetsuenetakoa. Enpresa administrazioko ikasketak eta kritika literariokoak egin zituen, eta kazetaritzan hasi zen, ondoren, lanean. Hiru bilduma eman ditu argitara kontakizun laburrez osatuak, eta bi eleberri ere idatzi ditu. Bere kontakizun laburrei esker Alemaniako irrati nazionalaren Fikzioko Sari Nagusia eskuratu zuen 1993an. Lan ezagunena 1997an argitara emandako *Urrezko orga* eleberri satirikoa du, zeinetan kontatzen baititu Nasserren agintaldian Kairoko espetxe batean bizi ziren emakumeen istorioak. Aipagarria du, halaber, *Gizonen trikimailuak eta beste kontakizun zenbait* (1993).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2016-08-29 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q445776
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 37058136
* ISNI: 0000 0001 2128 3220
* BNF: 13188547c (data)
* CANTIC: a11749854
* GND: 115710051
* LCCN: n88672806
* NKC: jo2011663588
* SUDOC: 035424036
* UB: a1325268
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00727/eu\_b\_0353/b0353

 |

* Wd Datuak: Q445776