recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Leila T. Bauman** (Verona (New Jersey) 1855–1870 artean aktiboa) Ameriketako Estatu Batuetako emakume margolaria izan zen. Haren biografiari buruzko oso informazio gutxi ezagutzen da.

Ibilbidea
---------

Haren biografiari eta ibilbideari buruzko oso informazio eskasa dago. Jakin badakigu Veronan (New Jerseyn) jaio zela eta iruditegian ikus daitezkeen bi margoak egin zituela: *Geese in Flight* eta *US Mail Boat*, biak Naïf estilokoak. Biak 1850 inguruan egin ziren eta, antza, New Yorkeko airetiko ikuspegiak dira. *Geese in Flight* Emakume Artisten Museo Nazionalek 1987an egin zuen lehenengo erakusketan erakutsi zen, *American Women Artists 1830–1930*. Dirudienez, Currier & Ives lantegian lan egin zuen bolada batean.

Iruditegia
----------

* Geese in flight (Antzarak hegaldian)*Geese in flight* (Antzarak hegaldian)
* U.S.Mail Boat (Estatu Batuetako posta itsas-ontzia)*U.S.Mail Boat* (Estatu Batuetako posta itsas-ontzia)

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Eleanor Tufts; National Museum of Women in the Arts (U.S.); International Exhibitions Foundation (1987). *American women artists, 1830–1930.* International Exhibitions Foundation for the National Museum of Women in the Arts. ISBN 978-0-940979-01-7.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21497538
* Commonscat Multimedia: Leila T. Bauman

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 95781077
* ULAN: 500016308
* RKD: 5150

 |

* Wd Datuak: Q21497538
* Commonscat Multimedia: Leila T. Bauman
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Herpes birus soila** *Simplexvirus* generoko eta Herpesviridae familiako birusa da, 1 eta 2 tipokoa izan daitekeena. Herpes birus soilak iraun egiten du organismoan (gongoil sentsiboetan), lozorroan balego bezala, eta baldintza jakin batzuetan berraktibatu egiten da. Garai batean bi birus-tipoen tropismoa desberdina bazen ere (1 tipoko birusak begi, aho nahiz azaleko infekzioak eta infekzio neurologikoak soilik eragiten zituen; 2 tipoko herpes birusak, aldiz, genitaletako eta beheko gorputz-adarretako infekzio kutaneomukosoak sortzen zituen) gaur egun 1 tipoko birusak eragindako gero eta infekzio genital gehiago ikusten dira. 2 tipoko herpes birusa hilgarria gerta daiteke jaiotza-unean ama infektatu batek kutsatu duen jaioberriarentzat.

Hasierako infekzioaren ondoren, infektatutako pertsona batzuek birusa berraktibatzeko noizbehinkako agerraldiak izaten dituzte. Agerraldi batean, nerbio-zelula bateko birusa aktibatu egiten da eta axoi neuronaren bidez garraiatzen da larruazalera, non birusaren erreplikazioa gerta daitekeen eta lesio berriak eragin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Ginekologia Hiztegia] [2015]
2. ↑   **(Ingelesez)** «Herpes simplex» *DermNet NZ* (New Zealand Dermatological Society) 2006-9-16.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q655331
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D018259
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 22G38P19RL

 |

* Wd Datuak: Q655331
**Hesiodo** (grezieraz Ἡσίοδος, *Hêsíodos*, latinez *Hesiodus*) poeta greziarra zen, Homeroren ondoren poeta heleniar zaharrenetakoa. Tradizioak dioenez gizon *antihomerista* izan zen.

Hesiodoren kronologiak arazoak sortarazten zizkien grekoei ere, baina ikerlari gehienek K.a. VIII. mendearen erdialdetik VII. mendearen hasierara kokatzen dute.

Hesiodoren garaia arkaikoa dugu, estatu aristokratikoa finkaturik dago eta magistraturak nobleziarentzat dira, kontseiluan arkonte-ohiak daude eta asanbladan hiritar lurjabeek hartzen dute parte. Polisaren sendotzearen garaia da, han hiritarrak eta nekazariak daude, *isonomia* ideala praktikan jarriz agoran daude boterea eta autoritatea. Kultura, idazkerari esker, gehiagoren eskura dago, eta legeak hiritar guztien berdintasuna lortzeko balio badute dira baliagarriak. Ikuspuntu kontrajarriak badaude erregeak edo nobleen kontseiluak justua denaren iritzia bota behar dute eta prozesua jarraitzen duten hiritarrek bat zein bestea oihuen bidez defendatuko. Hesiodo horrelako *polis* baten bizi da, nobleziak gobernatuta, oraindik ez dago legerik, baina badira *nomoi*-ak (*nomoi*), zuzena zer den edo ez erabakitzeko oinarritzat balio duten ohitura finkoak. Horregatik dio Hesiodok ez duela indartsuaren legeak agindu behar, gizakia animaliengandik bereizten duena **justizia (*dike*)** delako.

Homeroren inguruan dagoen ilunpearen aurrean, Hesiodoren lanetan bere bizitzari buruzko zenbait datu azaltzen dira. Bere aita nekazaria eta abeltzaina zen Askra herrixkan, Beozian, Helikoneko Musen ohorez jaialdiak egiten ziren gurtza gunean. Hesiodo ere hemen jaio eta nekazari izan zen, eta baita *rapsoda* ere. Poetak behin bakarrik gurutzatu zuen itsasoa Anfidamanteren ohorezko hileta jokoetan parte hartzeko; han, legendak dioenez, Homero bera garaitu zuen eta saria irabazi.

Aita hiltzerakoan, jaraunspenaren banaketak bere anaia Persesekin haserretu zuen. Egoera gogor honek bultzatu zuen ***Lanak eta egunak*** idaztera, eta lana eta justizia giza bizitzarako oinarrizkoak direla aldarrikatzera.

Hesiodok lanari kantatzen dio justizia lortzeko. Handik aurrera lanari buruzko bi iritzi kontrajarri zabalduko dira: gizakiaren esentzia bera dela dioena (gizarte industrial eta landatarra) eta zitala eta esklaboen betebeharra dela dioena (aristokrazia). 

***Teogonia***ren idazlea dela, unibertsoaren eta jainkoen genealogia azaltzen duena.

Gaur egungo adituek bere poesia Homerorenaren guztiz kontrakoa dela esaten dute. Homeroren obrekin batera kultura grekoaren oinarria sortu zuten.

Idazkiak
--------

Hesiodi Ascraei quaecumque exstant, 1701
Lan oso hauek iritsi dira:

* *Teogonia*
* *Heraklesen ezkutua*
* *Lanak eta egunak*

Zatika iritsi dira:

* *Eoiae handiak* (agian *Teogonia* lanaren jarraipena)
* *Zeixen ezteiak*
* *Melanpodia*
* *Piritooren jeistea*
* *Lan handiak*
* *Ornitomantzia*

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindiaren 76. araua
2. ↑   «Hesiod, Works and Days, line 654-660» *www.perseus.tufts.edu* (Noiz kontsultatua: 2021-12-30).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Hesiodo*** Aldatu lotura Wikidatan |
**Hancock konderria** (ingelesez: *Hancock County*) Mendebaldeko Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua New Cumberland da. 2010eko zentsuaren arabera 30.676 biztanle zituen, Hancock kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Hancock konderriak 227,84 kilometro koadro ditu. Horietatik 13,88 ura dira. Beste 213,96 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 134,64 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 30.676 pertsonetatik 29.457 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 314 dira. 708 beltzak edo afroamerikarrak. 33 amerikar natiboak ziren eta 7 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 80 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 18 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 373 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q504863
* Commonscat Multimedia: Hancock County, West Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131385583
* LCCN: n83052237
* NARA: 10036553
* **Lekuak**
* OSM: 1910158
* TGN: 1002449

 |

* Wd Datuak: Q504863
* Commonscat Multimedia: Hancock County, West Virginia
***Cha-U-Kao emakume pailazoa*** (frantsesez: ***La Clownesse Cha-U-Kao***), Henri de Toulouse-Lautrec margolari frantsesak 1895an egin zuen lana da. Margolana Frantziako Parisko Orsay museoan erakusten da. Tamainua hau da: 64x49 zm.

Ezaugarriak
-----------

Zirkoaren munduak beti liluratu zuen Toulouse-Lautrec. 1880ko hamarkadan zirkoaren inguruko lanak egin zituen eta, hurrengo hamarkadan, itzuli zen gai horretara, honelako lanekin. Gaueko emakumeak, bestetik, haren gustuko gaia zen eta hau horren bariantea da. Margolariaren heldutasun garaia zen. Toulouse-Lautrec 1901ean hil zen, eta, azken etapa honetan ohikoa zen pintzelada astunagoa, lodiagoa.

Cha-U-Kao izena onomatopeia bat zen: "zarata eta kaosa" esan nahi zuen. Zirku-jarduerak horrelakoak ziren. Hau Moulin Rougen egindako margolana da, Toulouse-Lautrec kabaretera bertaratzen ziren pertsonaiak margotzen baitzituen.

Toulouse-Lautrecek pailazoa bere kamerinoan irudikatzen du, ileorde zuri batekin eta soineko urdin batekin, tutu horia janzten. Pinturaren kromatismo biziak (horia, morea, gorria, turkesa) bizitasun handia ematen dio eszenari. Garai hartan estanpa japoniarrek margolariengan eragin handia izan zuten eta lan honetan ere ikus daiteke: oso marra gutxirekin giroa deskribatzen du, modeloaren bustoari tratamendu plastiko eta eskematikoa ematen dio. Gaiak eta teknikak Edgar Degas margolariak ekartzen digu burura; Toulous-Lautrec asko miretsi zituen Degasen lanak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  L. Cirlot (zuz.), *Museo d’Orsay*, «Museos del Mundo» bilduma, 8.liburuki, Espasa, 2007. ISBN 978-84-674-3811-6, 185 or.

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)****(Gaztelaniaz)**:Margolana Orsay museoaren webgunean.
* **(Ingelesez)**:Bideoa Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q951954

 |

* Wd Datuak: Q951954
**Choapa probintzia** Txileko Coquimbo eskualdea osatzen duten hiruen artean hegoaldekoena da. Probintziako hiriburua Illapel hiria da.

Izena probintziako ibai nagusiari zor dio: Choapa ibaiari .

Geografia
---------

Choapako probintziak 10.131.6 km² azalera ditu; Coquimbo eskualdeko probintzietako txikiena da. 

Iparraldetik Limarí probintziak mugatzen du, ekialdetik Argentinak, hegoaldetik Petorca eta San Felipe probintziek - biak Valparaíso eskualdekoak dira - eta mendebaldetik Ozeano Bareak edo Txileko itsasoak.

Probintziako ibai nagusia Choapa da 140 km-ko luzerarekin.

Ekonomia
--------

2018an, Choapako probintzian erregistratutako enpresa kopurua 1.548 izan zen. Ekonomia Konplexutasunaren Indizea (EKI) urte berean -0,13 izan zen, eta Abantaila Konparatibo Ezagutaraziaren (AKE) indizerik handiena duten jarduera ekonomikoak, berriz, Baloreen Garraioa (492,03), Topografia Zerbitzuen Enpresak eta Lur-neurketa (143,29) eta Mahats laborantza Pisco eta Pattarraren ekoizpenerako (97,2).

Biztanleria
-----------

Azken erroldarako (2002), probintziako biztanleria 81.681 biztanle zen, 8,06 biztanle-dentsitatea zuen. 

Probintziako hiririk handiena Illapel da, bere hiriburua, 2002an 30.355 biztanle zituen.

Komunak
-------

Choapa probintzia lau komunetan banatuta dago.

Galeria
-------

* Illapeleko panoramika.Illapeleko panoramika.
* Canela Baja plaza nagusia.Canela Baja plaza nagusia.
* Los Vilos gaueko ikuspegia.Los Vilos gaueko ikuspegia.
* Salamancako Plaza Nagusia.Salamancako Plaza Nagusia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Cuenca del río Choapa.* .
2. ↑    *ADALYTICS.* .[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q63916
* Commonscat Multimedia: Choapa Province

---

 |

* Wd Datuak: Q63916
* Commonscat Multimedia: Choapa Province
***Hanafuda*** (japonieraz: 花札, *eusk: "lore-jokoak"*?)
 Japoniako karta joko tradizional bat da. Helburua, karta ezberdinekin bikoteak osatzea da. 48 karta ditu, launaka antolatutako 12 multzotan; multzo bakoitzak lore espezie ezberdin batean errepresentazioa du. XVI. mendean du jatorria.

1889an Nintendo enpresa *hanafuda*k egiten hasi zen. Yakuza mafiak karta hauek erabili zituen herrialde osoko kasino ilegaletan, Nintendoren diru sarrerak handituz. Uste denez, *yakuza* hitzaren jatorria ere joko honen ondorio da, *ya* (8), *ku* (9) eta *za* (3) delako joko honetan eman daitekeen jokaldirik txarrena.

1950ean Nintendok Disneyrekin tratua egin zuen *hanafuda* kartak Disneyren pertsonaiekin egiteko eta Japoniatik kanpo saltzeko. Milioika karta saldu ziren, eta diru horrekin Nintendok bere negozio motak hedatu zituen, bideo-jokok egiten hasiz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q697641
* Commonscat Multimedia: Hanafuda

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2014000931
* NDL: 00562895
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q697641
* Commonscat Multimedia: Hanafuda
**Hancock konderria** (ingelesez: *Hancock County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Sparta da. 2010eko zentsuaren arabera 9.429 biztanle zituen, Hancock kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Hancock konderriak 1.239,78 kilometro koadro ditu. Horietatik 17,72 ura dira. Beste 1.222,06 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,13 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 9.429 pertsonetatik 2.351 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 139 dira. 6.959 beltzak edo afroamerikarrak. 21 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 47 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 50 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q493112
* Commonscat Multimedia: Hancock County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 136048374
* GND: 7518065-0
* LCCN: n81025981
* NARA: 10039198
* **Lekuak**
* OSM: 1073866
* TGN: 2000361

 |

* Wd Datuak: Q493112
* Commonscat Multimedia: Hancock County, Georgia
*Sasso Piatto* mendia, Dolomitetan, inguruan larre alpetarrak dituela.
**Larre alpetarrek**, landare gramineo eta loredunen (edelweissa kasu) urteroko landaredi bat osatzen dute, Alpeetan eta beste mendilerro batzuetan (oro har ipar hemisferioan), baso landaretzadun azal termikoa, elur iraunkorrek osatzen dutenarenetik banatzen dutena. Alpeetako biztanleek, urteroko neguan, alpeetako etxe tipikoetan (txaletak) estabulazioarekin osatzen den larrealdaketa baten bidez erabiltzen duten udako larre gune bat da. Andeetako mortuko landarediarekin antza du, azken honetan, landaredia askoz aberats eta bariatuagoa den eta altuera handiagoetara dagoen arren.

Frantsesez alpage eta ingeles eta alemanez alpz edo alpen deitzen denari dagokio.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2149452
* Commonscat Multimedia: Alpine tundras

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300387643
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2149452
* Commonscat Multimedia: Alpine tundras
**Legarreako leizea** kobazulo bat da, Malerrekako Donamaria herriko Gaztelu auzoan dagoena. Bertan Espainiako Gerra Zibilean zenbait gorpu bota zituztela eta, gerra krimen haiengatik aztertutako Nafarroako hobi komuntzat hartzen den puntuetako bat da leize hau.

Sagardia-Goñi familiaren hilketa
--------------------------------

Sakontzeko, irakurri: «Sagardia Goñi familiaren sarraskia»
1936ko abuztuaren 30ean, Gazteluko Juana Josefa Goñi Sagardia, 38 urteko emakumea bere seme-alabekin batera desagertu zen. Hamabost egun lehenago etxetik eta herritik kanporatuak izan ziren lapurreta txikiak egitea egotzita. Tarteko egun horietan mendian bizi izan ziren adarrez egindako txabola batean, Pedro Sagardia aitaren zain. Aita eta seme nagusiena gerrako frontera derrigorrez bidalita zeuden eta ezin izan zuten lagundu. Gau horretan norbaitek txabola erre eta familia leizera bota zuen, ziurrenez aurrez erahilda.

Hainbat atxiloketa egin zituzten eta kasua zabalik egin zen 10 urtez, baina leizearen barrutik ikuskatu ondoren kasua itxi zuten. Eskualdean kasuari buruzko isiltasuna ezarri zen, gaia tabua bihurtu zen familia askotan eta historia hau legenda bihurtu zen.

2014an gerrako fusilatuen gorpuen bilako azterketa batean Legasako Iñaki Indart gaztearen gorpua agertu zen eta honek Sagardia-Goñi familiaren auzia berriz piztu zuen.

Aranzadi Zientzia Elkartearen indusketa lanei esker, 2016ko irailean Juana Josefa eta bere sei seme-alaben gorpuzkiak berreskuratu ziren: Joaquin (16), Antonio (12), Pedro Juan (9), Martina (6), Jose (3) eta Asunción (urte eta erdikoa). Juana Josefa haurdun zegoela aipatu izan den arren, Aranzadiko teknikariek gorpuzkien azterketaren ondoren ezin izan zuten konfirmatu hipotesi hau.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109584255

 |

* Wd Datuak: Q109584255
**Legazpiko udaletxea** Gipuzkoako Legazpi udalerriko Udalaren egoitza da. Euskal Herria plazan dago, Andre Mariaren Jasokundearen elizaren alboan.

Historia
--------

1730an gaur ezagutzen duguna eraiki zuten. Auzokideek auzo lanean, herriko arotzei eta harginei laguntzen zieten. Herriak bizi zituen arazo ekonomikoak zirela eta, 20 urte kosta zitzaien eraikitzea. Egilea ezezaguna da baina Martin Carrera izan zela pentsa daiteke.

Harlanduzko aurrealdeak, hiru arkuko ataria, Oñatiko Xabier Bikuñak eginiko Haraneko armarriak agertzen du. Barruan Alonso Cohomontek burdinean landuriko harmarria dago.

Euskal Herria plaza, Andre Mariaren Jasokundearen eliza eta Legazpiko udaletxearen irudia.

Ikus gainera
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Gipuzkoa** |

* Gipuzkoako jauregi eta dorretxeen zerrenda

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492912
* Commonscat Multimedia: Town hall of Legazpi

---

 |

* Wd Datuak: Q20492912
* Commonscat Multimedia: Town hall of Legazpi
**Larrea jauregia** Barakaldoko (Bizkaia) Larrea auzoan kokaturiko eraikina da. XVIII. mendean eraiki zen eta kokaleku berean zegoen dorretxearen erreformaren ondorioa da.

Historia
--------

Larrea jauregia Etxabarri familiaren jabetza izan zen. Jauntxo familia hau Barakaldon itzal handikoa zen eta herrian hainbat maiorazko eta jabetza zituen. Haien artean Beurko-Larreakoa.

Eraikina jauregi izan aurretik dorretxea izan zen. Erreforma XVIII. mendean garaiko jabea zen Jose Ramon Etxabarriren ekimenez burutu zen.

XXI. mendearen hasieran zaharberritua izan zen jatetxe bihurtzeko, Palacio Larrea Berria izenarekin.

Deskribapena
------------

Eraikina tipologia barrokokoa da eta Bizkaiko hainbat jauregiren funtzio eta estetika ezaugarriak ditu.
Oinplano laukidunekoa da eta lau isurialdeko estalkia dauka. Hiru solairu ditu, hiru bao ardatzekin. Hormarriaz aparejaturik dago, harlandua aurrealde nagusian, izkinetan eta bao ertzetan erabiltzen duela. Aurrealdean Etxabarri eta Larrea familien armarria dago eta sarrera nagusian animaliak irudikatzen dituzten bi gargola .

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Ezagutu Barakaldo: El palacio de Larrea**(Gaztelaniaz)**
2. ↑  Inauguración del Palacio de Larrea.**(Gaztelaniaz)**
3. ↑  Auñamendi Eusko Entziklopedia: Barakaldo: Arte.**(Gaztelaniaz)**
4. ↑  Ezagutu Barakaldo:Las casas-torre en Barakaldo (II).**(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

* Larrea jauregiaren argazki zaharra.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492902

 |

* Wd Datuak: Q20492902
***Larreko saria*** Iruñeko Euskalerriak irratiak 1995. urtean eratutako saria da, kulturan, euskalaritzan zein euskaltzaletasunean nabarmendu diren pertsona, erakunde zein kolektiboen lana eta bultzadari aitortza egiteko eta horiek eskertzeko. Hainbat urtez eman izan du saria irratiak, eta Nafarroan jardun dutenak izan dira jasotzaileak.

*Larreko* izena Pablo Fermin Irigarai auriztarraren omenez hautatua izan zen, Larreko zena bera Nafarroan euskal kulturaren aintzindarietakoa izan baitzen. Idazle eta medikua, 
*Gerla urte, gezur urte* kronika liburu berdingaitza utzi zuen idatzita, bai eta garaiko aldizkarietan lan asko argitaratuta ere.

Honakoak izan dira Larreko saria jaso dutenak urtez urte eta azkenekotik hasita:

2010 - Iruñerriko eta Tafallako Mintzakide egitasmoak

2009 - Hasierako euskal irratien bultzatzaileak

2008 - Xanti Begiristain idazlea

2007 - Joxemiel Bidador idazle eta ikertzailea

2006 - Zaldiko Maldiko elkartea

2005 - Seme alabak euskaraz hazi dituzten Iruñerriko amak

2004 - Sortzen-Ikasbatuaz eta Nafarroako Ikastolen Elkartea, biak elkarlanean

2003 -  Euskaldunon Egunkariaren Iruñeko ordezkaritzako langileak

2002 - Jose Maria Satrustegi euskalaria

2001 - Udal hautetsien mugimendua

2000 - Xabier Cunchillos euskaltzalea

1999 - Inozentzio Aierbe apaiza

1998 - Irulegiko irratia

1997 - Jorge Cortes Izal euskaltzain urgazlea

1996 - Sagrario Aleman euskaltzain eta irakaslea

1995 - Iñaki Perurena harrijasotzaile eta euskaltzalea
**Childhood's End** (euskaraz *Haurtzaroaren Amaiera*), 1953ko Arthur C. Clarke britainiar idazlearen zientzia fikziozko eleberri bat da.

Argumentua
----------

XX. mendearen amaieraldera, AEBak eta Sobietar Batasuna espazioan zeinek lehen ontzia gailua jartzen duen lehiatzen ari dira. Ustekabean estralurtar espaziontzi erraldoiak munduko hiri nagusienetan agertuko dira. Superjaunak deritzoten estralurtarrek gizakien kontaktuan jarri eta bere asmoak zintzoak direla eta gizateriari lagundu nahi diotela iragarriko diete. Aurrez-aurreko batzarrak burutuko dituzte, betiere estralurtarrek beren aurpegiak ezkutatuta dituztela, hauetan kristal unidirekzional baten bidez Nazio Batuen Erakundek Rikki Stormgren burua eta Karellen izeneko superjaunen buruak parte hartuko dute, azken honek gizakiei estralurtarren benetako itxura berreogeita hamar urtera erakutsiko dietela hitzemango die.

Behin berrogeita hamar urte igaro ondoren, Karellen eta gainontzeko superjaunek gizateriari beren benetako itxura fisikoa erakutsiko diete. Beren itxura usadiozko irudi historikoetako hegal, adar eta isatsadun deabruena da. Gizakiak baina garaiagoak, eta gorputzez indartsuagoak, baina eguzki argiarekiko oso sentsibleak, Lurreko airea denborldi laburretan bakarrik arnasteko gai dira.

Karellen jarrera gizakiekiko banatua dago, alde batetik beren moral faltak haiekiko gupida sentiarazten dio, bestalde gizakiek unibertso fisikoa gainditzeko duten gaitasun potentzialarekiko modu onberan jeloskor da. Lurraren ikuskatzaile gisa Karellen betebeharra gizateriak bere hurrengo eboluzio mailara jauzi egin dezan laguntzea izango da: giza haurrak beren psio fakultatearen garapen handiaren bidez itxuraldatuko diren apokalipsia.

Haur mutanteen estatus jainkotarraren prezioa beren nortasun indibiduala galtzea litzateke: espezie fusionatuentzat ez baitago "ni" izenorderik. Superjaunak gizakiak baina koefiziente intelektual handiagoa eta teknologikoki garatuagoak daudenez, ez dira jauzi ebolutiboa beren kaxaz emateko gai. Karellen betebeharra gizakiek gizarte orekatuagoa sortzeko beren ekintzak mugatzea litzateke, honela gizakiek superjaunek "Breakthrough" deritzoten fasen, haurren perzepzio extrasentsoriala eta telekinesiaren garapen ikaragarria bereganatuko duten unea, gizateriak bere burua suntsitu ez dezan.

Gizateria superjaunek apoteosira iristen lagunduko duten bosgarren espeziea da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q466057
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 309267663
* LCCN: no2016006369
* Open Library: OL17415W

 |

* Wd Datuak: Q466057
**Candida** onddo zelulabakarren (legamia) taldean sailkaturiko generoetako bat da. Onddo mikroskopiko honek hainbat patologia eragiten ditu, kandidiasi izen generikoarekin ezagutzen direnak.

Legamia hau oso ohikoa da larruazalean, digestio-aparatuan eta emakumezkoen baginan ere, komentsal ez kaltegarri moduan. Defentsa organikoak gutxituta daudenean, aldiz, mikrobioa patogeno bihurtzen da, eta kandidiasiak sortzen ditu. Mikrobio oportunista da, beraz.

Mikroskopioan ikusita, Candidak bi itxura har ditzake, dimorfikoa da: zelulabakarra eta haritsua. *Candida albicans*, talde honetako patogeno nagusia, fase haritsuan dago ia beti patologiak sortzen dituenean. Laborategiko hazkuntza-inguruan hazten denean (Sabouraud agarrean, esaterako), aldiz, zelula isolatuetan agertu ohi da.

C. albicans-ez gain, gizakiaren beste patogeno batzuk hauek dira: C. guilliermondi, C. krusei, C. tropicalis eta C. parapsilopsis.

Esan bezala, pertsona osasuntsu batean Candidak ez du inongo patologiarik sortzen. Patogeno bihurtzen da immunitate-sistema ahulduta dagoenean edo pertsona baten oreka mikrobiarrak aldatzen duenean (antibiotikoak luzaro hartzean, esaterako). Bere infekzioa errazten duten faktore nagusiak honako hauek izanik:

* adina (kandidiasiak ugariagoak dira zaharrengan)
* minbiziaren aurkako tratamendua jasotzea edo HIESa edukitzea
* terapia antibiotikoa jaso izatea
* diabetesa
* leukopenia eta neutropenia
* immunogutxitua izatea

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Candida*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q131260
* Commonscat Multimedia: Candida
* Wikispecies Espezieak: Candida

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85019563
* NKC: ph775020
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* Dyntaxa: 6032743
* EOL: 32103
* GBIF: 2518121
* Index Fungorum: 7487
* ITIS: 194591
* MycoBank: 7487
* NCBI: 5475
* WoRMS: 437947
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D002175

 |

* Wd Datuak: Q131260
* Commonscat Multimedia: Candida
* Wikispecies Espezieak: Candida
**Hayal de Ponata** Arabako Aiara, Bizkaiko Urduña eta Burgosko probintziako Lausa Harana udalerrien azpian dagoen kobazulo sistema bat da, Arabako handiena eta Iberiar Penintsulako handienetako bat. 1983an aurkitu zuen Arabako Espelelogia Taldeak, SI.44 izena duen atea. Korrontea ateratzen zen zulo bat ikertzeko asmoarekin ireki zen ate hau, Urduñako udalerrian. Gaur egun beste bi sarrera ditu: *Sima del Hayal de Ponata* (SI.57) eta *Sima del Barranco de Kobata* (SR.7).

Esplorazioa
-----------

Kobazuloa 1983an ikertu zen lehenengo aldiz. Urte horretako apirilean zuloa ireki eta hainbat leku ikertu ziren. Urtea bukatzerakoan 12.500 metroko ibilbidea kartografiatu zuten. 1984an kanpamentu bat ezarri zen barruan eta urte horretako urrian Grupo Espeleológico Edelweiss eta Bilboko GAES espelelogoekin batera 17.000 metroko kartografia egin zen. 1985an gorago zegoen "Secdtor aguas arriba" kobarekin batzea lortu zen, guztira 32.000 metroko ibilbidearekin. -300 metroko sakoneraraino heldu zen. Hurrengo urteetan hainbat galeria ikertu diren eta 40.000 metrotara heldu zen. 1989an beste irteera batzuk bilatzeari ekin zioten.<fre name="Edelweiss" />.

Kobazuloaren galeria gehienak ekialdetik mendebalderako norabidean daude.

Geologia eta hidrologia
-----------------------

Urduñako mendietan kokatzen den kobazulo hau kareharri-dolomitazkoa da. Koniaziar ertain-berantiarrekoa arrokak dira.

Bi erreka nagusi daude: Hayal de Ponata ibaia, "Sector Río Arriba"n hasi, Meandro Paulova, La Cloaca eta Alcantarillatik pasa eta P.11 putzuan galtzen dena, 2.500 metrotara. Bigarren ibaiak Río de la Lobera izena jasotzen du eta sarreratik 4.200 metrotara agertzen da, P.23aren ondoan. Putzu horretatik 1.000 metrora desagertzen da.

Bertako urak Quincoces de Yuson dagoen Cueva del Aguan agertzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)**  *Cavidades.*  Grupo Espeleólogico Alavés - Arabako Espeleologia Taldea 2009-07-22 (Noiz kontsultatua: 2010-06-27).
2. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)**  *El Karst de Sierra Salvada Alta, Alavesa y Burgalesa.*  Edelwiess (Noiz kontsultatua: 2010-06-27).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Hayal de Ponata.*  Grupo Edelweiss (Noiz kontsultatua: 2010-06-27).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** García Gómez, Roberto F..  (2004ko iraila). (PDF) *Espeleobuceo en la Cueva del Agua.*  Grupo Edelweiss (Noiz kontsultatua: 2010-06-27).[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

* Kobazuloaren argazkiak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258947

 |

* Wd Datuak: Q12258947
*Artikulu hau israeldar leinuari buruzkoa da; berokia gaitzat duena beste hau da: «Lebita»*
**Lebitar** (hebreeraz: לֵוִי‎, *Levi*, *Lēwî*, "atxikita") Levi-ren leinuko israeldarra izan zen, tenpluaren zerbitzuan aritzen zena. Bere burua Jakob eta Learen hirugarren semea zen Leviren oinordekotzat zuten.

Bere eginkizun erlijioso eta politiken truke, beste tribuek detxemak ordaintzen zizkieten lebitarrei. Apaizak Kohanim zuten izena eta kohanim ez zirenak musikariak edo zaindariak ziren.

Josuek israeldarrak Kanaanera eraman zituenean, lebitarrak hiriak bereganatu ez zituzten bakarrak izan ziren, hauek "Jauna baitute ondare, berak hitzeman bezala"

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.
2. ↑  Zen 18:21-25
3. ↑  Deuteronomioa:18-2

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6386590
* Commonscat Multimedia: Levites

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q6386590
* Commonscat Multimedia: Levites
***Candle in the Wind*** (euskaraz *Kandela Airean Bezala*) Elton John eta Bernie Taupin musikariek konposatutako abesti bat da. 1973ko *Goodbye Yellow Brick Road* diskoan argitaratu zen.

Taupinen arabera, "abestiaren hitzek gazterik ospea lortu eta bere bizitzako loraldian hil den norbaiten gaia jorratzen du, abestia James Deani buruzkoa izan zitekeen, Montgomery Clifti buruzkoa, Jim Morrisoni buruzkoa... heriotzaren glamour handiak, pertsonak behin betikotzen ditu".

Abestiaren jatorrizko hitzetan, hasierako lerroan "Goodbye Norma Jean" ("Adio Norma Jean") esaten da, alegia, Marilyn Monroeren aipamen argi eta garbia eginez.

1997an Elton Johnen adiskidemina zen Diana Galeskoaren heriotzaren harira, abeslariak haren omenez zenbait hitz aldatu eta abestia eskeini zion.

Kanpo estekak
-------------

* *Candle in the Wind* abestia entzungai. Youtube.com **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56071967
* **Identifikadoreak**
* GND: 7656166-5
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q56071967
**Gupta Inperioa** (sanskritoz: गुप्त साम्राज्य, *Gupta Sāmrājya*) Indiako inoizko inperio politiko eta militar handienetariko bat izan zen. Gupta dinastiak agindu zuen Inperioan 240-550 urte bitartean. Lurraldez, India iparraldeko eremu gehiena, eta gaur egungo Pakistan ekialdea eta Bangladesh hartzen zituen.

Gupta inperioak iraun zuen bitartean bakea, oparotasuna eta garapena izan ziren nagusi; horrenbestez, kultura indiarra asko aurreratu zen artean, literaturan eta zientzian: zientzia bera (gaur darabilgun zenbaki-sistema hamartarra garatu zuten, besteak beste), filosofia, arkitektura, eskultura, pintura, literatura, musika eta dantza landu zuten, gaurdaino iraun duenez. Sanskritoa zen Gupta Inperioko hizkuntza.

Gupta errege-erreginek administrazio-sistema eraginkorra ezarri zuten; botere zentral indartsua zeukaten, baina bake-garaietan herriei autonomia ere ematen zieten. Hinduismoa nagusi zenez, gizartearen antolaketa eredu horren araberakoa zen, kasta edo leinuka banatuta. Hinduismoaren ezaugarri nagusiak orduan ezarri ziren: jainko-jainkosak, erlijio-ohiturak eta tenpluak.

Inperioaren sasoian merkataritza eta kanpo-harremanak hain aberatsak izan ziren, ezen, sinesmen eta arkitektura hinduistak eta budistak Borneo, Kanbodia, Indonesia eta Thailandiaraino heldu ziren.

Historia
--------

Gupta dinastia jatorriz Bengalakoa zela uste dute: Śrī Guptak sortu zuen dinastia 240-280 urte bitartean.

Antolaketa
----------

Gupta Inperioko agintari nagusia enperadorea zen, Estatuko burua, baina nahitaez gobernu osoak lagundu behar zion: ministroek, Asanbleak eta funtzionarioek (zerga-biltzaileak eta ofizialak; enbaxadoreak, probintzia-gobernadoreak, militarrak eta artxibozainak; trobadoreak, heraldoak, eskribauak, guardiak, zelatariak, garraiolariak eta morroiak, besteak beste). Izan ere, Asanbleak izendatzen zuen erregea/enperadorea, zabarkeria kasuetan epaitu egiten zuen, eta erabakiak hartzen laguntzen zion. Asanbleako partaideak printzeak, agintari militarrak, apaizak, erakunde-ordezkariak eta behe-mailako agintariak ziren.

Enperadoreen zerrenda
---------------------

* Sri Gupta
* Ghatotkacha
* Chandragupta I.a
* Nishamusgupta
* Samudragupta
* Ramagupta
* Chandragupta II.a
* Kumaragupta I.a
* Skandagupta
* Purugupta
* Kumaragupta II.a
* Budhagupta
* Narasimhagupta Baladitya
* Kumaragupta III.a
* Vishnugupta
* Vainyagupta
* Bhanugupta
* Shashankgupta

Ikus, gainera
-------------

* Ajantā

Kanpo estekak
-------------


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11774
* Commonscat Multimedia: Gupta Empire

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 304914528
* AAT: 300018904
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 6002397

 |

* Wd Datuak: Q11774
* Commonscat Multimedia: Gupta Empire
Ana Soler Baena artistaren erakusketa batean, Uharten 2008an, publikoak desio edo guraria eskatuz parte har zezakeen instalazioan.
**Guraria** gogamenaren gaitasun bat da, itxaropena edo desira zerbait lortu nahi izatekoa. Fikzioan gurariak ohikoak dira, eta gurari hori egia bihurtzen duten mekanismo naturaz gaindikoak fantasiaren parte izaten dira. Esate baterako, *Mila eta Bat Gauetan*, ezaguna da Aladino eta bere kriseilu miragarriaren ipuina, zeinean gurariak eskatzen dituen Aladinok.

Herri sineskerietan ere ohikoak dira gurariak, batzuetan folklore bihurtuta. Esate baterako, Gaztelugatxeko baselizara igotakoan, bertako kanpaia hiru bider jo eta guraria eskatzen baduzu, bete egingo omen da gurari hori.

Ikus, gainera
-------------

* Desio (argipena)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Arboliz. «Gaztelugatxeko San Joan» *Gaztelugatxeko San Joan* (Noiz kontsultatua: 2018-09-18).
2. ↑   «Koralaren ateraldia Bizkaian : Gaztelugatxe eta Gernika» *www.paroisse-garikoitz-lapurdi.org* (Noiz kontsultatua: 2018-09-18).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q241625
* Commonscat Multimedia: Wishing

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85147118
* NKC: ph1056938

 |

* Wd Datuak: Q241625
* Commonscat Multimedia: Wishing
**Lilian Camberabero** (Saubion, 1937ko uztailaren 15a - Lyon, 2015eko abenduaren 29a) frantziar errugbilaria izan zen, uztartze-erdilari moduan aritzen zena. US Tyrosse taldean jokatu zuen bere anaia Guyrekin. Bi anaiak La Voulte taldera joan ziren 1955ean eta han jokatu zuten 1971ra arte. Han *Les loutins de La Voulte* bezala ezagutu ziren. La Voulte taldearekin Frantziako txapeldun izan ziren 1971n. Lilianek bere karrera CA Périgueux taldean amaitu zuen. 

14 aldiz jokatu zuen Frantziako errugbi selekzioan eta bi aldiz irabazi zuen Bost Nazioen Txapelketa, 1967an eta 1968an.

Erretiratu ondoren, hainbat talde entrenatu zituen, besteak beste, CA Périgueux, CS Vienne eta CS Bourgoin-Jailleux.

Bi anaiek *Le mot de passe*, Calman-Lévy, 1971, liburua idatzi zuten.

Bere iloba Didierrek, Guyren semeak, Frantziako selekzioarekin ere jokatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Lilian Camberabero, vainqueur du Grand Chelem en 1968 est décedé à l'âge de 78 ans» *L'Équipe* 2015eko abenduak 29 (Noiz kontsultatua: 2020-12-28).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3240802
* **Identifikadoreak**
* BNF: 129115375 (data)

 |

* Wd Datuak: Q3240802
| estreinaldi\_lekua = Grossherzogliches antzokia
| besteak = 
| webgunea = 
}}

*Artikulu hau Richard Straussen operari buruzkoa da; frankoen erregea gaitzat duena beste hau da: «Gontran I.a»*
**Guntram** Richard Strauss konposatzaile alemaniarrak hiru zatitan idatzitako opera bat da. Bere lehen opera izan zen, 1894. urtean idatzia. Bere lehen opera honetan, Wagnerren musika estiloaren eragina oso nabaria da. Operaren libretoa, konposatzaileak berak idatzi zuen. Opera honetako musika, *Heroi bizitza bat* izeneko bere olerki sinfonikoan oinarrituta dago.

Istorioa
--------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Erdi Aroko Alemanian oinarrituta dago opera honetako istorioa. Richard Wagnerren opera estilo musikalean oinarritua, maitasun eta erredentzioaren istorioa hirukote honen inguruan doa: Guntram izeneko koblakaria, Duke Robert ankerra, eta, azken honen emazte ia santua, Freihild.

Operako pertsonaiak
-------------------

* Duke Zaharra baxua
* Freihild (aurrekoaren alaba) sopranoa
* Duke Robert (aurrekoaren senarra) baritonoa
* Guntram (abeslaria) tenorea
* Friedhold (abeslaria baxua
* Dukearen bufoia tenorea
* Atsoa kontraltoa
* Agurea tenorea
* Bi gizon gazte baxuak
* Hiru basailu baxuak
* Mezulari bat baritonoa
* Lau koblakari alemaniar (Minnesinger) tenoreak, baxuak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1555028
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 246934553
* BNF: 13919830n (data)
* GND: 300156626
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1555028
**Las Hoyas**, Cuenca hiritik gertu (La Cierva udalerrian hain zuzen ere) dagoen aztarnategi paleontologikoa da.

Barremiar (Behe Kretazeokoa) garaikoa da eta Konservat-Lagerstätte izeneko aztarnategi motakoa da, hau da, ekosistemaren kontserbazio oso ona ahalbidetzen duten motakoa. Izan ere, Las Hoyas kareharri litografikoz osatuta dago, barnean ur gezako aintzira baten hondoan eratu ziren hondakin fosilizatuak gordetzen dituztenak, garai hartan Tetis itsasoko uhartedi bateko uharte bat zena.

Lo Hueco aztarnategiaren aurkikuntzari esker, Cuencako probintzia kretazear aztarnategi paleontologiko multzo garrantzitsuenetako bat bilakatu zen.

2016ko martxoaren 15ean aztarnategia Kultura Ondasun izendatu zuten, "gune paleontologiko"en kategorian. Era berean, Espainiako Geologia eta Meatzaritza Institutuak "nazioartean garrantzitsua den espainiar interes geologikoko eremu" (*geosite*) izendatu zuen.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2421893
* Commonscat Multimedia: Las Hoyas fossil site

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 277148752167041202288
* **Ondare historikoa**
* Catálogo de Patrimonio Cultural de Castilla-La Mancha: las-hoyas

 |

* Wd Datuak: Q2421893
* Commonscat Multimedia: Las Hoyas fossil site
Lazio eta Etruriako herrien mapa
**Hernikoak** edo ***ernicii*** Lazio hegoaldean kokatutako herri bat ziren. Latinoekin harremandutako taldea izan zen.

Beste herri italikoek bezala, ez zuten hiri garapen garrantzitsurik eta leku erlijioso baten inguruan bizi ziren, Anagni.

Historia
--------

Denbora luzez independienteak izan ziren eta K. a. 486an hain ziren boteretsuak ezen latinoekin akordioak egin ahal zituztela.

Volsko eta ekuoengatik babesteko Latindar Ligan sartu ziren, baina K. a. 362an erromatarrek lurralde asko kendu zizkieten.

Hernikoen izena, volskoena bezala, ez da agertzen Italiako tropen suministroen zerrendan, honek Lazioan elkartuta eta asimilatuta zeudela esan nahi du.

Ez du ezerk frogatzen hernikoek benetan latinetik ezberdin den dialekto bat hitz egin zutenik inoiz, baina pare bat hitzek adierazten digute euren hiztegiak ezaugarri propioak bazituela.

Bibliografia
------------

Conway, *Italic Dialects* (Cambridge University Press, 1897), p. 306 eta hurrengoak, glosa, leku-izenak eta pertsona izenak biltzen dituen liburua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Livy.  (2004-02-01). *The History of Rome, Books 09 to 26.*  (Noiz kontsultatua: 2017-04-14).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Polibio; Balasch, Manuel.  (1996-01-01). *Historias. Vol.2, Vol.2,.*  Gredos ISBN 842491841X. (Noiz kontsultatua: 2017-04-14).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q930242
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q930242
**Lekeitioko portua** edo **Txatxo kaia** Bizkaiko hirugarren arrantza kairik garrantzitsuena da Bermeoko eta Ondarroako portuen ondoren. Izan ere, 2004an 17 itsasontzi zituen baxurarako.

Lea ibaiaren bokalean kokatuta dago, Isuntzako hondartzaren badian, eta herriko erdigunea da antzinatik legez gaur egun ere. Kontutan hartu behar da ohiko pasealekua izateaz gain, jai egun nagusiak ere bertan ospatzen dituztela: San Pedroko jaietan kofradia aurrean kaxarranka dantza (ekainaren 29an) eta San Antolinetan antzar eguna (irailaren 5ean).

Historia
--------

Gaur egun dagoena baino lehenago beste kai batzuk egon ziren herrian, eta honi buruzko lehenengo berriak XIV. mendekoak ditugu. Hala ere, antza denez erromatarren garaian ere *portus* bat egon zelako aztarnak badaude.

XV. mendean, 1486ko ordenantzen arabera, hiru toki zeuden itsasontziak lotzeko: Lea ibaiaren ertzean (Madalena eta Isuntzako moilen artean) eta kaian bertan. Mende hartakoa edo zaharragoa San Pedro arrantzaleen kofradia ere bada. Erdi Aro hartatik balearen harrapaketak garrantzi handia eduki zuen Lekeition, inguruko beste herrietan bezala.

Urteak aurrera, eta 1735eko deskripzio baten arabera, kaian bi nasa zeuden: Nasabarri eta Nazazarra, eta tartean *nasabittartia* zelakoa. Orduan, Holandako moila izenekoa bazegoen bertan, Herbehereetako itsasontzi merkatarien joan-etorrien lekukoa izan dena.

Azkenik, portuaren gaurko egitura XIX. mendearen amaieran finkatu zuten, 1887 eta 1891 artean, Jose Lekerika ingeniariak egindako proiektuari jarraituz. Honen arabera lau moila eraiki zituzten: Abadeen moila, plazaren azpikoa (gaurko Independentzia enparantzaren azpikoa), Txatxo kaia eta iparraldekoa edo *tinglaua* (1932tik tinglatu batek estalia). Ordurarte, Arranegi kaleko etxeek hondartzara edo itsasora ematen zuten zuzenean.

Lekeitioko portua gauez.

Ontziolak
---------

Gogoan hartu behar dugu Leako itsasadarrean ontziolak egon direla gutxienez XIV. mendetik, eta gaur egun ere hauen aztarnak badaude.

Islako moila
------------

Islako moila, lazunarri edo malekoia 1856an amaitu zuten, itsasadarra Karraspioruntz bideratzeko XVIII. mendetik zetozen asmoak azkenean gauzatuz. Honek arrantza jarduera erraztu zuen, besteak beste.

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko portuak

Bibliografia
------------

* "Txatxo kaia. Lekeitioko portua. Memoria grafikoa". Lekeitioko Udala, 2006.

Kanpo estekak
-------------

* Eusko Jaurlaritzaren informazioa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12262150

 |

* Wd Datuak: Q12262150


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Euskal Herriko portuak |  |
| Armintzako portua • Baionako portua • Bermeoko portua • Bilboko portua • Donibane Lohizuneko portua • Donostiako portua • Elantxobeko portuaGetariako portua • Getxoko portua • Hondarribiko portua • Lekeitioko portua • Lemoizko portua • Mundakako portua • Mutrikuko portuaOndarroako portua • Orioko portua • Pasaiako portua • Plentziako portua • Portugaleteko portua • Santurtziko portuaZierbenako portua • Ziburuko portuaBestelakoak: Euskal Herriko kirol-portuen zerrenda |
**Hermógenes Irisarri Trucíos** (Santiago, 1819ko apirilaren 19a - 1886ko uztailaren 22a) poeta, kazetari, diplomatiko eta politikari txiletarra izan zen.

Antonio José de Irisarri eta Mercedes Trucíos-en semea zen, eta Antonio Smith Irisarri paisaia-margolariaren osaba.

Literatura karrera
------------------

Idazle publiko gisa bere ibilbidea *El Seminario* de Santiagon hasi zuen 1840an, eta prosako eta bertsoetako ekarpenak egin zituen bere herrialdeko hainbat artikulu eta literatura aldizkarietan. *Galería de hombres célebres de Chile (Txileko gizon ospetsuen Galeria)* lan biografikoaren zuzendaria izan zen.

Bere olerkien artean *Al sol de Septiembre*, *A San Martín* eta *La mujer adúltera daude* .

Karrera politikoa
-----------------

1857an Kongresu Nazionalerako diputatu hautatu zuten. 1860an Erdialdeko Amerikako bost errepublikek omendu zuten Txilen egin zuen ordezkaritzagatik, eta 1863an Perun bizi zen, denbora batez, eta *El Heraldo de Lima* egunkari politikoaren zuzendaria izan zen.

1886an Txilera itzuli zen eta urte berean Kongresuko diputatu eta presidenteorde hautatu zuten. José Joaquín Pérez presidenteak askotan gonbidatu zuen bere kabinetean sartzera, baina Hermógenesek beti ezezkoa eman zion proposamenari. Geroago Senatuan hautatua izan zen 1873an, baina orduan ez zen politikan aktiboki parte hartu.

Federico Errázuriz Zañartu presidentearen gobernupean , Estatuko kantziler izan zen, baina 1877an dimisioa eman zuen Quilpué-n erretiroan bizitzeko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9003195
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 509145858053023021659
* Biografías BCN: url
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 70013

 |

* Wd Datuak: Q9003195
**Agrio** edo **Caviahue aintzira** formazio naturaleko munduko aintzira azido bakanetako bat da.

Bere jatorria glaziarra da, eta Argentinako Neuquéngo probintziako Ñorquín departamenduan dago. 9,22 km²-ko azalera du, eta Copahue-Las Mellizas sumendi multzoko kaldera bolkaniko zahar batean dagoen sakonune bat hartzen du, estepa eta pehuene basoez inguratuta.

Bere ferra formak Argentinako hegoaldeko aintzira gehienen forma luzangekin kontrastatzen du, eta ia guztien iparraldean dago. Deskribapen-ikuspegitik, "*Aintziren Patagonia* "iparraldetik Caviahue aintzirak muga dezake, eta Los Alerces Parke Nazionaleko aintzirek, hegoaldetik. Inguruko landaredia ez da, gehienetan bezala, basotsua. Trantsiziozko mendikatearen parte denez, jasotzen duen hezetasunak (iparraldeko mendilerro garaia baino handiagoa eta hegoalderago Patagoniako Andeetako basoen eremua baino txikiagoa) esan nahi du espezie nagusia *araucaria araucana ,* edo Pehuén, bertako hizkuntzan, dela, batez ere *Ñirez* osatutako oihanpearekin.

Bere kostaldeak leunak dira, muino baxuez inguratuta egon arren.

Inguruan Copahue sumendia eta Cerro Caviahue mendia daude, non oso ezaguna den neguko kirol gune bat dagoen. Bere hirigunerik garrantzitsuena Caviahue herria da, aintziraren ertzean, eta turisten bisita ugari jasotzen ditu urteko garai guztietan.

Eremua Copahue-Caviahue Probintzia Parkearen sorrerak babestuta dago, eta Neuquén probintziako erdi-iparraldeko zirkuitu turistikoan dago, *Ruta del Pehuén* izenez ezagutzen dena. Bertara sartzeko errepide oso onetatik egiten da, Loncopué eta Chos Malal hirietatik.

Bere ibaiadar nagusia Agrio ibaia da. Aintzirara isuri baino pixka bat lehenago, ibai honek ur-jauzi bolkaniko batzuk ditu. Hauek kolore laranja bat ematen diete ibaiko urei, hein batean aintzirara transmititzen dena; honen urak eremu bolkanikoetako ibai eta aintziren uhertasun tipikoa aurkezten du. Bere irteera Agrio ibaia ere bada, Neuquén ibaiaren ibaiadar nagusia.

Caviahue aintzira eta herria dauden sakonunea Caviahueko galdara izeneko Sumendi-galdara da.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3214694
* Commonscat Multimedia: Lago Caviahue

---

 |

* Wd Datuak: Q3214694
* Commonscat Multimedia: Lago Caviahue