recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Fra' **Jean L'Evesque de la Cassière** (Auvernia, 1502 – Erroma, 1581eko abenduaren 21a) Maltako Ordenako 51. Printze eta Maisu Handia izan zen 1572tik hil zen arte.

Afrikako iparraldeko Zoarako guduan izan zuen ausardia aitortu zioten. Auverniako hizkuntzaren Priore kargua zuen 1572an Ordenako Maisu Handi hautatu zutenean.

Bere erregealdiko lehen urteetan, Maltako apezpiku Martin Royas de Portalrubiorekin ika-mikak izan ziren, azkenean Gregorio XIII.a aita santuak erabaki zuena. Veneziako Errepublikarekin ere arazoak izan ziren Ordenako galerek harrapatu zutenean Veneziako ontzi bat. Aita Santuaren aginduz, Venezia konpentsatu behar izan zuten. Beste arazo garrantzitsu bat Filipe II.a Espainiakoa erregeak ahaide bat Gaztela eta Leongo priore izendatu zuenean gertatu zen. Gaztelako zaldunak matxinatu egin ziren izendapenaren aurka, eta aita santuak barkamena eskatu zien.

Maisu Handia erruduntzat jo zuten matxinatu eta giltzapetu zuten zaldun batzuek. Mathurin Romegasek hartu zuen aldi baterako gobernuaren ardura.

Cassière eta Romegas Erromara deituak izan ziren gertakizunak azaltzeko, eta La Cassière absolbitu eta gobernuan jarri zuten. Biak hil ziren Erroman urte hartan.
**Licitar** ( kroazieraz: *licitarska srca*; eslovenieraz: *lectova srca*) kolorez apaindutako gailetak dira, ezti gozoko orearekin, Kroazia eta Esloveniako kultur ondarearen parte direnak, Zagreb hiriburu kroatarraren ikur tradizional dira. Opari apaingarri gisa erabiltzen dira, sarritan ezkontza eta San Valentin egunean egiten diren maitasun-ospakizunetan. Gabon garaian, Zagreb hiria eta bereziki plaza nagusiko Gabonetako zuhaitza milaka bihotz licitarrez beteta daude.

Historia eta tradizioa
----------------------

Licitar bihotzak Samoborren 
Licitarrak egiteko eta emateko tradizioa XVI. mendean hasi zen. Licitar-egileak, Medičari izenez ezagunak, oso aintzat hartuak ziren gizartean eta oso bilatuak (licitarrak arrosa sorta bat ematea baino sentimentalagoak ziren). Gaur egun ere, tradizioa bizirik mantentzen dute familiaren sekretuan desiratzen duten zenbaitek, eta haien ekoizpen-metodoak ia ez dira aldatu. Licitar bat egiteko oraindik hilabete bat baino gehiago behar da.

Licitarrak famatu egin ziren Marija Bistricako santutegian (Zagreb ondoan) saltzen zirelako, eta bertara erromesek Bistricako Santa Maria Jasokundearen edo Santa Margarita egunean bisitatzen zuten. Ikur erlijiosoa ez den arren, licitarrak etxera eramateko erosi ohi ziren Zagorjerako bidaia luze eta batzuetan neketsuaren oroigarri bezala. Licitarren forma sinplea eta kolore eta apaingarri erakargarriak oroigarri zintzoa ziren beren familiei eta auzokideei itzultzean erakusteko.

Osagaiak eta prestaketa
-----------------------

Irakurri tailerra Radovljican, Eslovenian
Licitarraren osagai tradizionalak, metodoak eta debozioa erabiltzen dituzte. Osagai sinpleak ditu (eztia, irina, arrautzak, ura eta koloratzaile naturalak), baina prestakuntza luzea dute. Orea egun batzuetan heltzen da, gero moldatuta eta labekatuta egoten da eta bi astez lehortzen uzten da. Bi astez berriro lehortzen uzteko hurrengo pausoa kolorazioa da. Lehortu ondoren licitarrak apaintzen dira eta berriro astebetez lehortzen uzten dira.

Tradizionalki, lizitatzaileak %100 eskuz eginak daude eta, gehienetan, ingerada birakari batez, lore txikiz eta batzuetan ispilu txiki batez apainduak. Ezti-masaz eta produktu naturalez eginda daudenez, jan egin daitezke apainketak egin aurretik.

Licitarrei jengibre-ogi esaten zaie, baina ez dute jengibrerik.

Erabilera modernoak
-------------------

Garai modernoan, lizitatzaileak ohizko oroigarri kroaziarrak eta esloveniarrak dira (eta aireportu kroaziar eta esloveniar guztietan eta opari turistikoen denda askotan aurki daitezke), Gabonetako zuhaitzen apainketak, gonbidatuentzako ezkontza-mesedeak, negozio-opariak, apaindurazko beste asmo asko, eta oraindik ere maite dituzunei zure maitasuna erakusteko modu bat dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   English, M.. *Croatian gingerbread is UNESCO cultural treasure.*  The Times Herald.

Ikus, gainera
-------------

* Lebkuchen

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3068890
* Commonscat Multimedia: Licitar / Q3068890

---

 |

* Wd Datuak: Q3068890
* Commonscat Multimedia: Licitar / Q3068890
**Erika Letamendi Hurtado** (Gasteiz, Araba, 1985eko abenduaren 17a) erizain laguntzailea eta politikaria da. 

2023ko ekainaren 17an Donemiliagako alkate bilakatu zen, bigarren aldiz, 2023ko udal hauteskundeetan, Euskal Herria Bildu koalizioaren hautagaitza gailentzearen ondorioz.

Biografia
---------

Erika Letamendi Hurtado, hiru haurren ama. Laguntzaile tekniko gisa lan egiten du San Prudentzioko egoitzan lan egiten du erizain laguntzaile teknikari gisa, Gasteizen. Jatorriz gasteiztarra izan arren, Arabako Lautadako Axpuru herrian ditu arbasoak, eta Narbaizako herrian kokatu zaigu bere famiarekin, herriko bizitzaz gozatuz. Donemiliagako alkate bilaketu zen 2019. urtean.

2022ko azaroaren 2023ko udal hauteskundeetako zerrendaburu izango ziren pertsonak hautatzeko prozesua amaitu zen eta Erika Letamendiren haugaitza berritsu zuten.

2023ko ekaikaren 17an, Donemiliagako alkate bilakatu zen, bigarren aldiz Euskal Herria Bilduk lau eserleku lortu ondoren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Hego Euskal Herriko alkatetzen mapa, herriz herri eta alderdiz alderdi» *EITB* 2023-06-18 (Noiz kontsultatua: 2023-06-28).
2. 1 2   «EH Bilduko kideek zortzi udalerrietako hautagaitzak berretsi dituzte Araban» *ehbildu.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-06-28).
3. ↑   Hoy, Gasteiz.  (2022-11-05). «EH Bildu confirma sus candidaturas en 8 municipios de Álava» *Gasteiz Hoy* (Noiz kontsultatua: 2023-06-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q120025920

 |

* Wd Datuak: Q120025920
**Helasseren aldarea**, Miñaon agertu zen erromatar garaiko aldarea da. Euskararen historiarako dokumentu garrantzitsua da, bertan irakurtzen den teonimoa -jainko edo jainkosaren izena - akitanierazko izena delako.

Aldarea eta idazkuna
--------------------

Helasseren aldarea. K.o. II. mendea. Arabako Arkeologia Museoa.
Miñaoko estela M. Lourdes Albertos-ek aurkitu zuen 1970ean, egindako ikerketa bati esker (EAA, 1970). Arabako Arkeologia museoan gordeta dago egun. eta bertan ematen diren datuen arabera, aldareak 39 cm.ko altuera du, eta 25 cm zabalera. II. mendekoa da eta bere kontserbazio maila erdizkakoa da.

Estela honetan hurrengoa irakur daiteke:

AE(L)LIA

HELLICE

HELASSE

  

K.o. II. mendean datatu da.

*Ae(l)lia Hellice* eskaintzailea izango litzateke eta *Helasse* jainkosa edo jainko indigenaren izena. *Aelia* latindar *nomen* (abizen) ohikoa da. Eta *Hellice* *cognomen-a* (izena) greziar jatorrikoa da, eta horregatik uste da morroia izango zela, sarritan, izen greziarra ematen baitzitzaien esklaboei erromatar gizartean.

Joakin Gorrotxategik dioenez, S bikoitza soinu indigenen egokitze bat izango litzateke, latinera bihurturik. Eta Akitaniako adibideei begiratzen badiegu, litekeena da SS hori fonema txistukari frikatibo
bat izatea. Akitaniatik kanpo, SS bikoitza Antestia Oandissenen estelan erabili zen baita ere. Hasperena (H) nabarmendu beharko genuke, hau Akitaniako 34 antroponimo eta 4 teonimoetan baitago (datu hau 1984koa da, gaur egun gehiago ezagutuko direlarik).

Akitaniako teonimo batzuk -e amaiera dute (*Lahe*, *Garre*, *Erge*...), baita ere, baina, dudarik gabe, Barbarin-en (Nafarroa) topatutako *Selatse* teonimoa da gertukoena.

Identifikatzaile epigrafikoa
----------------------------

HEp 1989, 13

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Gorrotxategi, Joakin.  (1984). «Acerca de "Helasse", teónimo indígena atestiguado en Miñano Mayor (Álava)» *Veleia* (EHU/UPV) (1): 261-266. (Noiz kontsultatua: 2020-12-03).
2. ↑  Gaur egungo euskaran hiru dira euskaraz txistukari frikariak edo frikatiboak: s, z eta x idazten ditugunak. Ikus, Fonetika eta Fonologia. Euskara eta Euskal Literatura» Euskara eta Euskal Literatura. Lur Entziklopedia tematikoa.
3. ↑  Antroponimoak pertsona izenak dira.
4. ↑  Teonimoak jainko-jainkosen izenak dira.
5. ↑  Arkeologiarako Arabar Institutuaren Facebooketik hartu da testu hori.

Ikus, gainera
-------------

* Helasse

Kanpo estekak
-------------

* Hispania Epigraphica-ko fitxa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109331448

 |

* Wd Datuak: Q109331448
**Xamana** xamanismoaren errituak egiten eta burutzen dituen pertsona da. Xamanismoan, xamanari bere erlijioaren arabera errealitatea edo pertzepzio kolektiboa aldatzeko gaitasuna ematen zaio, eta logika kausal antzeko bati erantzuteko gaitasuna dute. Hori, azkenik, sendatzeko, espirituekin eta arbasoekin komunikatzeko eta arimekin lotzeko trebetasunetan adieraz daiteke. Pertsona mota hori adierazteko erabiltzen den terminoa da, batez ere Afrika, Amerika, Asia eta Ozeaniako ehiztarien eta biltzaileen gizarteetan eta Europako historiaurreko kulturetan ere erabiltzen dena. Kultura batzuetan uste da gaur egun, adibidez, xamanak ehiza non dagoen adieraz dezakeela, baita faktore klimatikoak aldatu ere.

Terminoa hizkuntza tungusikoetako sustantibotik dator (Siberiakoa), *shaman*etik ("dakiena"), eta *shahia* aditzetik ("jakintza").

Xamanen eginkizuna
------------------

Eginkizun garrantzitsua dute ehiztarien eta biltzaileen komunitateetan, jakinduriaren kutxa sakon gisa aritzen dira. Haren dohaina jaraunspen, hau da, jaiotza bidez jasotzen da, noizbehinka bokazioz, baina beti eskatzen ditu hastapeneko pasarteak: baraualdi luzeak, erretiroak eta, kasu batzuetan, haluzinogenoak hartzea. Familiek aukeratzen dituzte, eta lehenago espirituek (jainkozko hautaketa), eta entrenamendu zorrotza egin behar izaten dute. Bere funtzioen artean izpirituekin komunikatzea dago, beren komunitatearen akatsak zuzentzeko eta etorkizunaren erronkei aurre hartzeko; beraz, gizakiaren, bere mundu espiritualaren eta mundu fisikoaren arteko harmonia ere berrezartzen dute.

Xamanei ez zaie apaizen rola ezartzen, ez beste gizabanako batzuei esleitu zaielako, ez apaiz klaserik ez dagoelako. Kasu honetan, erlijio guztiak xamanaren bat dute erdigunea, espirituekiko bitartekari bakarra baita.[erreferentzia behar]

Espirituekiko komunikazioa
--------------------------

Xamanak naturaren eta gizakien espirituak bere «senide» bihurtzen ditu.[eskatutako [erreferentzia behar]
Txamanismoaren fenomenoa aztertu zuten antropologoek adierazi dute mundu espiritualerako «bidaiak» egin ditzaketela kontzientzia-egoera aldatuen bidez, horrela, ezagutzak jasoz.
Hala ere, xamanak tribuan duen ospea zuzen-zuzenean dator sendatzeko duen ahalmenetik.

Txamanismoaren fenomenoa Siberiako herrietatik, Japoniako, Ipar, Erdialdeko, Hego Amerikako, Australiako eta Zeelanda Berriko tribu indigenetatik dator eta dirau.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Kaufmann, Adela. *El chamán y los animales de poder.* .
2. ↑   Marvin Harris. *Antropología Cultural.*  Alianza.
3. ↑   Marvin Harris. *Antropología Cultural.*  Alianza.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q697405
* Commonscat Multimedia: Shamans / Q697405

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11979210b (data)
* GND: 4140043-4
* LCCN: sh85121087
* NDL: 00563792
* NKC: ph170583
* SUDOC: 027836312
* AAT: 300218522

 |

* Wd Datuak: Q697405
* Commonscat Multimedia: Shamans / Q697405
***Histoire de Gil Blas de Santillane*** liburua Alain-René Lesagek 1715 eta 1735 artean idatzitako frantsesezko eleberri pikareskoa da. Tobias Smollett edo Henry Fielding idazleen obrekin, generoak Ingalaterrako errealismo pikareskoari bide eman aurreko azken eleberri pikareskotzat hartzen da. Egilearen lan ezagunena da.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Morroi baten eta dontzeila baten semea, Gil Blas miseriaren erdian jaio zen Santillana del Marren, Kantabrian, eta osaba baten ardurapean geratu zen. Osaba horrek Oviedon hezi zuen; ikasteko gaitasun onak erakutsi zituen. Hamazazpi urterekin, Oviedo hiria utzi eta Salamancako Unibertsitatean ikasi zuen. Hala ere, bere etorkizun distiratsua eten egiten da, Salamancara bidean, gaizkile talde batek laguntzera behartzen dutenean, eta kartzelan amaitzen duenean. Espetxetik askatu ondoren, morroi gisa lan egin behar izan zuen, eta hainbat urtez ugazaba batzuen zerbitzura jarri zen. Horri esker, Espainian zeuden gizarte-talde ugari behatu ahal izan zituen, bai sekularrak bai erlijiosoak. Morroi-lana dela eta, gaizkile asko ezagutzen ditu, eta, bere moldagarritasun eta maltzurkeriari esker, planteatzen zaizkion egoera zailetara egokitzeko gai da. Hainbat gorabeheraren ondoren, Gortean amaitu zuen, erregearen eta lehen ministroaren idazkari kutun gisa. Horrela, bere adimen eta lan gogorrari esker, behe-behetik gora eginez, Gil Blasek azkenean gaztelu batera erretiratu eta hain gogor borrokatu zuen aberastasunaz eta bizimodu zintzoaz goza zezakeen.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
Bigarren frisoaren irudiak.
**Paniako antoxina** K.a. VII. mendeko antoxina edo pixide bat da, Italiako Chiusi herriko Paniako hilobian aurkitutakoa. Gaur egun Florentziako Museo Arkeologiko Nazionalean ikus daiteke.

Deskribapena
------------

Paniako antoxina etruriar artearen adibide garrantzitsuenetariko bat da. Boliz egina, honekin hiru dira ezaugarri antzeko artelaka: Chiusiko bat eta Cerveterikoa bestea. Antoxina 22 zm.ko alutera duren zilindro huts bat da. Kanpotik friso horizontalez apainduta dago; frisoen artean landareen apaindurez (palmondo-ostoak eta loto-loreak) ornitutako banda hestuak daude.

Goiko frisoan *Odisea*ko bi mito jaso ziren: Scyllarekin izandako topaketa eta Polifemorengandik ihesa. Bigarren frisoan gerren inguruko eszenak ikusten dira: borrokalarien alde egitea, hoplitek negar egiten duten emakumeei egindako agurrak, zaldun bat, borrokalari bat hileta-dantza egiten. Hirugarren frisoan animaliak eta munstroak ikusten dira. Azkenekoan, asmatutako animaliak ikusten dira.

Aurreko aroko bolizko lanekin konparatuta Paniako antoxinarena ez da hain monumentala baina eszenek errealismo handiago erakusten dute.

Erreferentziak
--------------

Bibliografia
------------

* Ranuccio Bianchi Bandinelli & Mario Torelli, *L'arte dell'antichità classica, Etruria-Roma*, Utet, Turin, 1976.

Kanpo loturak
-------------

* **(Italieraz)**:Italiako Museo Digitala.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Paniako antoxina*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q580263
* Commonscat Multimedia: Situla della Pania / Q580263

---

 |

* Wd Datuak: Q580263
* Commonscat Multimedia: Situla della Pania / Q580263
**Juana Azurduy** (Toroca, Potosíko Intendentzia, Río de la Platako Erregeorderria, egungo Bolivia, 1780ko uztailaren 12a - Sucre, Bolivia, 1862ko maiatzaren 25a) Peru Garaiko abertzalea izan zen, Ameriketako Espainiar lurraldeen independentzia gerretan nabarmendu zena. Río de la Platako Erregeorderria Espainiar Inperioaren mendetasunetik askatzeko borrokatu zen, eta bere gain hartu zuen *La Lagunako Errepubliketa* izeneko gerrillaren buruzagitza. Haren oroimena ohoratua da Argentinan eta Bolivian.

Bizitza
-------

Juana Azurduy Torocan jaio zen, Chuquisacatik gertu, 1780ko uztailaren 12an, estuasunik gabeko familia batean. Aita, Matías Azurduy, euskal jatorrikoa, zenbait etxalderen jabea zen; ama, Eulalia Bermúdez, Chuquisacako mestizoa. Anaia bat izan zuen, bera jaio baino bi urte lehenago hil zena, eta ahizpa bat, Rosalía. Zazpi urterekin umezurtz gelditu zenez gero, osaba-izebekin eta Santa Teresa komentuan hazi zen.

1805ean, Manuel Ascencio Padillarekin ezkondu zen. Manuel estantziero baten semea zen, Juanaren auzokoa eta haren familiaren laguna. Bost seme-alaba izan zituzten.

Bere ibilbide militarrean zehar, hainbat pertsonarekin izan zituen harremanak, Juan Huallparrimachi kasu, zeinarekin hainbat urteko ibilbidea partekatu baitzuen eta, alargundu ondoren, Martín Miguel de Güemesekin batera jarraitu zuen borrokan.

Azken horren heriotzak haren ibilbidearen amaiera ekarri zuen eta arazo ekonomiko handiak sortu zizkion bere azken egunetan. Gazte ezgaitu batekin hil zen, familia urrun baten semea, etxebizitza prekario batean. Ia mende bat igaro behar izan zuen haren ibilbidea aitortua izateko.

Hil ondorengo hainbat omenaldi jaso zituen: 2009 eta 2015 artean Boliviako Armadako mariskal eta Argentinako Armadako jeneral izendatu zuten, Latinoamerikako herrialde horietako militar mailarik altuenetako bat, gainera, bi herrialdeetan haren aurpegia txanpon papera inprimatu zuten bezala zuela. Boliviako probintzia batek bere izena darama, baita herrialde horretako eta Argentinako hainbat erakundek ere. Jenny Cárdenas eta Mercedes Sosa bezalako artistek interpretatutako abestiak ere konposatu ziren, baita bere pertsonan inspiratutako filmak ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Maldonado Arruti, Leticia. *Juana Azurduy.*  eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2024-3-14).
2. ↑    *Juana Azurduy.*  dbe.rah.es (Noiz kontsultatua: 2024-3-13).
3. 1 2    *¿Quién fue Juana Azurduy y por qué es una heroína popular?.*  cultura.gob.ar (Noiz kontsultatua: 2024-3-13).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q761348
* Commonscat Multimedia: Juana Azurduy / Q761348

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 18031141
* ISNI: 000000002628628X
* BNE: XX1477560
* GND: 119404664
* LCCN: n82073893
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q761348
* Commonscat Multimedia: Juana Azurduy / Q761348
Moutya dantza Seychellesen
**Moutya** edo **Moutia** Segaren antzeko dantza afrikar tradizionala da, baina mugimendu sugestibo nabarmenagoak ditu. Neska eta mutil dantzariak danbor erritmoan mugitzen dira. Askotan, danborrak ahuntzen azalaz egiten dira, eta sutan berotzen dira dantza hasi aurretik. Dantza poliki-poliki hasten da danborren erritmora, baina azeleratu egiten da eta erotikoagoa bihurtzen da danborraren kolpeak azkarrago eta azkarrago bihurtzen diren heinean.

Erritmoarekin eta dantzarekin batera kantua izaten da beti, eguneroko bizitzako zailtasunak eta pozak kontatzen dituena. 1970eko hamarkadaren bukaerara arte, Moutya riske-dantzatzat hartzen zen, eta gehienetan baztertu egiten zen.

Gizateriaren Kultur Ondare Ukiezinaren Zerrendan inskribatzea
-------------------------------------------------------------

2019an, Seychelles Moutya kultura-ondare ukiezin gisa erregistratzen saiatu zen, baina eskaera osatu gabetzat jo zen. Erregistroa 2021ean egin zen azkenean. David Andrék, Seychellesko Kultura Idazkari Nagusiak, erregistroa lorpen gisa deskribatzen du, eta uste du kultura-elementua etorkizuneko belaunaldiei transmititzea ahalbidetuko duela. UNESCOren deskribapen ofizialaren arabera, moutyak nortasun kulturala adierazten du eta elementu tradizionalak zaintzen ditu. Imitazio, dokumentazio eta ikerketa bidez transmititzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Frantsesez)** AFP, GEO avec.  (2021-12-15). «Qu'est-ce que la moutya, danse des Seychelles classée au patrimoine immatériel de l'Unesco ?» *Geo.fr*.

Kanpo estekak
-------------
**Kubatar desizoztea** (gaztelaniaz *deshielo cubano* eta ingelesez *Cuban Thaw*) 2014ko abendutik aurrera gertatu den Kuba eta AEBetuen arteko harremanen normalizazio prozesuak jasotako izendapena da. Bi herrialdeen arteko 54 urteko tira-bira eta etsaitasunaren ondoren, 2016ko martxoaren 20an Barack Obama 1928. urteaz geroztik Kuba bisitatzen duen AEBetako lehenbiziko presidentea bilakatu zen.

Historia
--------

2014ko abenduaren 17an AEBetako Barack Obama presidenteak eta Kubako Raúl Castro presidenteak bi herrialdeen arteko harremanen normalizazio prozesu baten hasierari ekingo ziotela iragarri zuten. Akordio hau jada hilabete batzuk lehenagotik Frantzisko Aitasantuaren bitartekaritza eta Kanadako Gobernuaren babesarekin negoziatua izan zen. Bi aldeen arteko bilerak Kanadan eta Vatikano Hirian burutu ziren, eta eztabaidatutako gaiak bidaiatze murrizketa batzuen altxatzea, hornigaien murrizketen gutxitzea, estatubatuar bankuen kubatar finantza sistemarako sarrera eta AEBtako Habanako eta Kubako Washington Hiriko enbaxaden berrirekitzea izan ziren, azken bi hauek 1961eko Kuba eta Sobietar Batasunaren arteko harreman estutzea eta AEBen eta Kubaren harreman haustearen ondorioz itxiak bauzeuden.

2015eko apirilaren 14an, harremanen berrezartzea prozesuaren barnean, AEBek Kuba herrialde horretako Estatu Departamentuak idatzitako terrorismoa babesten duten estatuen zerrendatik kenduko zuela iragarri zuen, maiatzaren 29an gauzatu zena, AEBtako Kongresuak honelako erabakiak atzera bota edo onarttzeko bere boterea erabiltzeari uko egin zion. Urte bereko uztailean, Kubako AEBtako interesen sailak eta AEBtako Kubako interesen sailak euren enbaxada estatusak berreskuratu zituzten.

2015eko abenduaren 11an AEBek eta Kubak 1963tik lehenbiziko aldiz bi herrialdeen arteko posta zerbitzua berrezartzea adostu zuten, 2016ko martxoaren 17an gauzatu zen erabakia. Handik aste betera, abenduaren 17an, bi herrialdeen arteko hegaldi komertzialak berrezartzeko memorandum bat onartu zen. Akordio hau 2016ko otsailaren 16an indarrean sartu zen eta bi herrialdeen artean egunero 110 hegaldi izatea helburu du.

2016ko martxoaren 20an Barack Obamak Kubarako hiru egunetarako bisitaldi bati ekin zion, 1928an Calvin Coolidgek burututako bisitaldiaren ostean AEBtako presidente batek uharte honetara burutu zuen lehenbiziko bisitaldia izan zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19816100
* Commonscat Multimedia: United States–Cuban Thaw / Q19816100

---

 |

* Wd Datuak: Q19816100
* Commonscat Multimedia: United States–Cuban Thaw / Q19816100
**Rahima Moosa** (Strand, Lurmutur Hiria, 1922ko urriaren 14a - 1993ko maiatzaren 29a) Hegoafrikako Kongresu Indiarreko kide izan zen eta ondoren Afrikako Kongresu Nazionaleko kide. Ezaguna da 1956ko abuztuaren 9ko emakumeen ibilaldian izan zuen rolagatik; geroago, Hegoafrikan eta Namibian emakumearen borrokaren aldeko Elkartasunaren Nazioarteko Eguntzat hartua. Moosa, halaber, Cape *Town Food and Canning Workers* *Union*-eko ordezkari sindikala izan zen.

Rahima Moosaren etxea Johannesburg-en.
Rahima Moosa Strand hirian jaio zen, 1992an, ahizpa biki batekin. Giro musulmanean hazi zen eta hiri horretako 6. barrutiko *Trafalgar* *High School* eskolan hezi zen, nahiz eta eskola goiz utzi zuen. Fatima ahizparekin batera apartheidaren aurkako kanpaina egin zuen. Rahima ordezkari sindikala izan zen, eta 1951n Hassen "Ike" Mohamed Moosa militantziako lankidearekin ezkondu zen. Johannesburg-era joan eta lau seme-alaba izan zituzten. Biek aktiboki parte hartzen zuten Hegoafrikako Kongresu Indiarrean eta geroago Afrikako Kongresu Nazionalean. Biltzarren Aliantza (1955) eta Askatasun Gutuna ere antolatu zituzten. Rahima, Sophia Williams-De Bruyn, Helen Joseph eta Lillian Ngoyi izan ziren, besteak beste, 1956ko abuztuaren 9an 20.000 emakumek Txartelen Legea zabaltzearen aurka egindako martxaren buru. Gaur egun, Hegoafrikan eta Namibian emakumearen borrokaren aldeko Elkartasunaren Nazioarteko Eguna ospatzen da, jardunaldi horren omenez.

Rahima Moosa erregimenak zaindu zuen, 1960ko hamarkadan bihotzekoak jota egon arren. 1993ko maiatzaren 26an hil zen, 1994ko Hego Afrikako hauteskunde orokorrak baino urtebete lehenago, eta apartheidaren amaiera sendotu zuen. Senarrak eta seme-alabek aktibo jarraitu zuten Afrikako Kongresu Nazionalean hil ondoren.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Rahima Moosa.*  South African History Online.
2. 1 2   Meer, Fatima. *Rahima Moosa Lecture: Appreciation and Speech by Prof Fatima Meer.*  dac.gov.za.
Drais-en "zurezko zaldia" *(dandy-horse)* (1816) 
**Draisina** lerroan jarritako bi gurpileko lehen ibilgailua izan zen, eta giza trakzioko lehen ibilgailu praktikoa. Oinaren bultzadarekin egiten zen aurrera, gaur egungo bizikletaren aurrekari zaharrena kontsideratzen da.

Beranduago, 1860ko hamarkadan, Frantzian, belozipedoa sortu zen draisina oinarri hartuta.

Historia
--------

1817an Karl Christian Ludwig Drais von Sauerbronn baroi alemaniarrak bi gurpileko lehen ibilgailua diseinatu zuen. Makina hau, draisina deitua (bere asmatzailearen omenez), "Makina ibiltaria" deitua (alemanez *laufmaschine*), bizikleta eta motozikletaren aitzindaria izan zen. "Makina ibiltari" hori bi gurpileko gurdi moduko bat zen, bata bestearen atzean jarriak, eta eskuleku bat. Pertsona zela txiki baten gainean eserita zegoen, burdinazko beso-euskarri baten gainean, eta eskuekin egurrezko makila bati eusten zuen, aurreko gurpilari lotuta, gidariak joan nahi zuen norabidean jiratuz.

Asmakizun hau, pertsona batek, ibiltzean, bere pisua oin batetik bestera txandaka mugitu behar izateagatik indar asko galtzen duen ideian oinarritzen zen. Draisek lortu zuen ibilgailu xume hau sortzea, gizonari lan hori ekiditea ahalbidetzen ziona. Makina horrek, azkar eboluzionatu zuen, egungo bizikletara iritsi arte. Gaur egun, pedalik gabeko jatorrizko diseinua oreka-bizikletan erabiltzen da (pedalik gabeko entrenamenduko bizikleta bezala ere ezagutzen da).

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Balbo.  (2012-12-27). «H c M: LA DRAISIANA Y EL VELOCÍPEDO» *H c M* (Noiz kontsultatua: 2024-03-18).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1255515
* Commonscat Multimedia: Dandy horses / Q1255515

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4424083-1
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1255515
* Commonscat Multimedia: Dandy horses / Q1255515
***Baserritar neskato krabelin gorriduna*** (gaztelaniaz: *Aldeanita del clavel rojo*) margolana Adolfo Guiard artistaten lan ezaguna da. Margolari honek marrazkiari garrantzi handia eman zion baina lan honetan margoak difuminatzen ikusten ditu.

Deskribapena
------------

Lan honetan ez dago irudia inguratzen duen marrazkia eta plastikotasuna koloreekin lotuta dator. Margolanean kolore deigarriena krabelinena da, zalantzarik gabe: gorria eztanda egiten du lanaren erdian. Kolore nagusiak, bestetik, urdinak eta arreak dira. Irudi nagusia hamar urte baino gutxiago izango dituen neskatxarena da, buruan esneontzi handia bat daramana. Goizeko orduak dirudite eta protagonistak etxetik kanpo daude. Atzealdean itxura kostunbrista duen eszena ikus daiteke: haur batzuk jolasten, emakume zahar bat etxearen kanpoaldean eserita lanean, fondoan itsasontzi baten belak, zuhaitz bat... Irudi horiek difuminatuagoak daude. Krabelinak sentsualitate kutsu bat ematen dio neskatxari; hala ere, bere begietan melankolia, agian nekea, da nagusi, haren pentsamenduak eszena horretatik kanpo egongo balira bezala.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Margolana Bilboko Arte Ederren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18683018

 |

* Wd Datuak: Q18683018
**Miren Josune Irabien Marigorta** (Amurrio, Araba, 1970) Amurrioko emakumezko lehen alkatea izan zen, 2011n hautatua. Euzko Alderdi Jeltzaleko kidea da.

Bizitza
-------

Amurrion jaio zen, 1970. urtean. Zientzia Politikoak ikasi zituen, eta irakaskuntzan, itzulpengintzan eta hizkuntza normalizazioan aritu da lanean.

Alkatea
-------

2011ko ekainaren 11n hartu zuen Amurrioko alkatetza, Pablo Isasi ordezkatuz. EAJk berriro eskuratu zuen Amurrioko Udala, hura galdu zuenetik 24 urte igaro eta gero. Hauteskunde haietan, EAJk jaso zuen boz gehien, zazpi zinegotzien babesa lortuta. Bilduko zazpi zinegotziak abstenitu ziren, eta PPko bi zinegotziek eta PSE-EEkoak euren hautagaiak bozkatu zituzten.

Hurrengo bi legegintzaldietan (2015-2019 eta 2019-2023), Amurrioko alkate izaten jarraitu du. Aurretik Arabako batzarkidea izan zen, 2003tik 2007ra bitartean.

EUDELen Batzorde Betearazleko kidea da (2016/2019). Virginia Woolf BASQUESKOLAN parte hartuko du, euskal alkateentzako topagune, elkarrizketa eta prestakuntza gunea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *Josune Irabien Marigorta. Amurrioko alkatea.*  Virginia Wolf Basqueskola (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).
2. ↑    Batzarra, Euzkadi Buru. «www.eaj-pnv.eus» *www.eaj-pnv.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Amurrio: El PNV se hace con la alcaldía» *www.eitb.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).
4. ↑    Berria. «Amurrion EAJkoa izango da alkatea, 24 urteren ondotik» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2020-03-10).
5. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Josune Irabien repetirá como alcaldesa del PNV en Amurrio cuatro años más» *El Correo* 2015-06-13 (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q14015352
* Commonscat Multimedia: Josune Irabien Marigorta / Q14015352

---

 |

* Wd Datuak: Q14015352
* Commonscat Multimedia: Josune Irabien Marigorta / Q14015352



Kategotia:Arabako alkateak
**Argentinako presidentea** (gaztelaniaz: *Presidente de Argentina*; ofizialki **Argentinako Nazioaren presidentea**  eta **Argentinako Errepublikako presidentea** bezala ezagutzen da,  gaztelaniaz: *Presidente de la Nación Argentina*) Argentinako estatuburua eta gobernuburua da. Konstituzio nazionalaren arabera, presidentea gobernu federalaren zuzendari nagusia eta indar armatuen komandante nagusia ere bada.

Argentinako historian zehar, estatuburuaren bulegoak aldaketa ugari izan ditu, bai tituluan, bai bere ezaugarrietan eta eskumenetan. Javier Milei egungo presidenteak 2023ko abenduaren 10ean zin egin zuen. Alberto Fernández ordezkatu zuen.

Argentinako konstituzioak, hainbat konstituzio-aldaketekin batera, presidentearen betekizunak, eskumenak eta erantzukizunak, agintaldia eta hauteskunde-metodoa ezartzen ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Congreso de la Nación Argentina» *www.congreso.gob.ar*.
2. ↑   **(Ingelesez)** «Joint statement by presidents of the United Mexican States and the Argentine Republic» *www.cancilleria.gob.ar*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12969145
* Commonscat Multimedia: Presidents of Argentina / Q12969145

---

 |

* Wd Datuak: Q12969145
* Commonscat Multimedia: Presidents of Argentina / Q12969145
**Gorka Urtaran Agirre** (Gasteiz, 1973ko abenduaren 21a) Euzko Alderdi Jeltzaleko politikari arabarra da. 2015eko ekainaren 13aren geroztik Gasteizko alkatea da.

Biografia
---------

Gasteizko San Viator ikastetxean ikasi zuen eta 1998an soziologian lizentziatu zen EHUn. 1994. urtean EAJko kide bihurtu zen eta 2007. urtean Arabako Biltzar Nagusietako biltzarkide izendatu zuten.

Ibilbide politikoa
------------------

2011n Gasteizko alkatetza lortzeko EAJko hautagaitzaren burua izan zen eta sei zinegotzi eta bigarren indarra izatea lortu zuen.

2015eko hauteskundeetan EAJko zerrendaburua izan zen berriro eta hirugarren indarra izatera pasatu zen, zinegotzi bat galduz. Hala ere, EH Bildu, EAJ, Hemen Gaude (Ahal Dugu) eta Irabaziren zinegotzien botoei esker (27tik 14 guztira), Gasteizko alkate izendatu zuten, Alderdi Popularreko Javier Maroto ordezkatuta.

2019ko udal hauteskundeetan EAJren zerrenda lehen indarra izan zen, botoen %23,65 lortuta eta 7 zinegotzirekin. Ekainaren 14an egindako osoko bilkuran Gateizko Udalbatzak berriro aukeratu zuen alkate, EAJren eta PSOEren botoei esker.

Kanpo loturak
-------------

* Gorka Urtaran politikariaren webgunea  **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20087136
* Commonscat Multimedia: Gorka Urtaran / Q20087136

---

* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 1737183

 |

* Wd Datuak: Q20087136
* Commonscat Multimedia: Gorka Urtaran / Q20087136
**Jean-Dominique Senard** (Neuilly-sur-Seine, Frantzia, 1953ko martxoaren 7an) automobilaren industria alorreko enpresaburu frantses bat da. 2005ean Michelin pneumatikogintza enpresan sartu zen finantza-zuzendari. 2012ko maiatzaren 11an Michel Rollierri jarraitu zion Michelin enpresaren zuzendaritza exekutiboan. Jean-Dominique Senard Michelin familiarekin ahaidegorik ez duen lehen zuzendari exekutiboa da.

Biografia
---------

### Hasierako urteak

Senard diplomazialari baten semea da, bere aita Frantziako enbaxadore izan zen Kairon, Hagan eta Erroman. Jean-Dominique Senardek Abondanceko Sainte-Croix des Neiges eskola eta lizeo pribatuan ikasi zuen. Ondoren, zuzenbideko maisutza ikasketak burutu zituen HEC Parisen 1976an.

### Jarduera profesionala

1979ko irailetik 1987ko irailera arte kudeaketa ikuskaria eta finantza-arriskuen kudeaketa-lanen arduraduna izan zen Frantziako Petrolio Konpainian (Total SA taldea).

1987an Saint-Gobain enpresaren diruzaintzako zuzendaritzan sartu zen. 1988ko otsailean alboko zuzendari izendatu zuten eta 1991ko urtarrilean finantza eta diruzaintzako zuzendari izendatu zuten. 1995ean Alemania eta Erdialdeko Europarako ordezkaritza nagusiaren finantza-zuzendari eta Vegla GmbH enpresako (Saint-Gobainen filiala) zuzendaritza-batzordeko kide izendatu zuten.

1996an Pechiney aluminio-enpresan sartu zen finantza-zuzendari. 2001etik 2003ra taldearen aluminio primario sektoreko zuzendaritza hartu zuen. 2003an Pechineyko presidente-zuzendari nagusi eta Pechiney erosi berri zuen Alcan talde kanadarreko batzorde exekutiboko kide izendatu zuten. 2005ean, Pechiney egitura berrian bateratzea ziurtatu ondoren, Alcan taldea utzi zuen.

2005ean Michelineko finantza-zuzendari bihurtu zen. 2007an taldeko kudeatzailekide izendatu zuten. 2011ko maiatzean kudeatzaile buru izendatu zuten eta 2012ko maiatzean taldeko presidente eta kudeatzaile buru, Michel Rollierri jarraituz.

2014ko urrian, Jean-Dominique Senarden agintaldia 4 urtez luzatu zioten.

Sariak
------

* Ohorezko Legioaren ofiziala.
* Urteko HEC saria (2012).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1684801
* Commonscat Multimedia: Jean-Dominique Senard / Q1684801

---

 |

* Wd Datuak: Q1684801
* Commonscat Multimedia: Jean-Dominique Senard / Q1684801
**Auzolan** 1980ko hamarkadako euskal alderdi politiko troskista izan zen.

Historia
--------

Auzolan 1983ko martxoaren 26an Liga Komunista Iraultzailea (LKI), Langile Abertzale Iraultzaileen Alderdia (LAIA) eta Nueva Izquierda (Euskadiko Ezkerraren nafar zatiketa) alderdien arteko sortutako koalizioa izan zen, Euskadiko Mugimendu Komunistaren (EMK) laguntza zuena.

1983ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundetan lehendabizikoz parte hartu eta 8.356 boto lortu zituen (%3,46a). Ez zuen eserlekurik lortu.

1984ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundetan Araban Iñaki Pérez Beotegi, *Wilson*, ETAren buruzagi ohia eta 1977ko amnistia aprobetxatu zuena, Gipuzkoan Iñaki Albistur eta Bizkaian Periko Ibarra izan zituen zerrendaburuak. Hala ere, 10.462 boto (%0,98a) baino ez zituen lortu.

1986ko maiatzaren 30ean banatu eta Nafarroako kideek Batzarre sortu zuten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4891636

 |

* Wd Datuak: Q4891636
**Bruno Lafont** (Boulogne-Billancourt, 1956ko ekainaren 8a) frantziar enpresaria da.

Frantziako enpresaburua da. Lafargeko zuzendari nagusia izan zen 2006tik 2015era, Holcimekin bat egin zuenean LafargeHolcim izateko. LafargeHolcimeko presidentekidea izan zen 2015etik 2017ko apirilera.

Bizitza goiztiarra
------------------

Lafont 1956an jaio zen. HEC Parisen lizentziatu zen 1977an eta Parisko École nationale d'administration-n.

Karrera
-------

Lafont 1983an Lafarge-n sartu zen auditore gisa finantza sailean. Gero Alemanian eta Turkian lan egin zuen. 2006ko urtarrilaren 1ean izendatu zuten zuzendari nagusi. Bere agintaldian, Lafargeren nazioarteko hedapena gainbegiratu zuen 70 herrialdetara, Lafarge Ipar Amerikako akziodun minoritarioak eskuratzea barne. Horrez gain, kostuak % 60 murriztu zituen lehen urtean, batez ere estalkietako filiala deuseztatuta. 2008ko abenduan Orascom Cement erosi zuen, Orascom Construction Industries-en filiala, 8.800 milioi euroren truke, eta Albert Frère eta Nassef Sawiris milioidunak ekarri zituen Lafargeko administrazio kontseilura. 2015ean CEO kargua utzi zuen, Holcim-ekin bat egin eta gutxira. Horregatik, 2,5 milioi euroko plusa eman zioten. LafargeHolcimeko presidentekidea izan zen 2017ko apirilera arte.

Lafont Électricité de France eta ArcelorMittalen administrazio kontseiluetan dago. Txinako Chongqing alkatearen aholkularia da. *Fondation nationale pour l'enseignement de la gestion* erakundeko presidentea ere bada.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Bruno Lafont, ex-PDG de Lafarge : «Les autorités françaises nous ont encouragés à maintenir nos activités en Syrie»
2. ↑  Bruno Lafont
3. ↑  Bruno Lafont, l’homme qui transforme Lafarge
4. ↑  Lafarge va racheter Orascom Cement pour 8,8 milliards d'euros
5. ↑  Le patron de LafargeHolcim quitte le groupe
6. ↑  Conseil d’administration

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2926852
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 172292374
* ISNI: 0000000122512400
* BNF: 17055304k (data)
* SUDOC: 148587801

 |

* Wd Datuak: Q2926852
**Abkhaziako gatazka** *de facto* errepublika independente bat den eskualde horretako georgiar eta abkhazen arteko gatazka etnikoa da. Zentzu zabalago batean, Georgia eta Abkhaziaren arteko gatazka Kaukasiako eskualdeko gatazka geopolitiko baten zatitzat har daiteke, XX. mendearen amaieran, Sobietar Batasuna desegin ondoren, areagotu zena.

Gatazka, sobietar osteko eremu odoltsuenetako bat, konpondu gabe dago oraindik. Georgiako gobernuak Abkhaziari behin baino gehiagotan autonomia handia eskaini zion. Hala eta guztiz ere, Abkhaziako gobernuak eta oposizioak Georgiarekin batzeko edozein modu baztertu zuten. Abkhaziak bere independentzia Georgiaren askapen gerra baten emaitza dela uste du; georgiarrek, berriz, historikoki Abkhazia Georgiaren parte izan dela uste dute. Gerraurreko Abkhazian, georgiarrek talde etniko garrantzitsuena- 1989an %45,7koa- osatzen zuten, baina orain Abkhazian geratzen diren georgiar gehienek Georgiatik independente izaten jarraitu nahi dute.

Gerran zehar, Abkhaziako mugimendu separatistak eskala handiko garbiketa etnikoko kanpaina bat egin zuen, georgiar etniako 250.000 pertsona baino gehiago kanporatzea eta 15.000 baino gehiago hiltzea ekarri zuena. Europako Segurtasun eta Lankidetzako Erakundeak (ESLA) georgiarren garbiketa etnikoa ofizialki onartu zuen. Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluak su-etenerako deia egiten duten hainbat ebazpen onartu zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  US State Department, Country Reports on Human Rights Practices for 1993, Abkhazia case
3. ↑  Chervonnaia, Svetlana Mikhailovna. *Conflict in the Caucasus: Georgia, Abkhazia, and the Russian Shadow.* Gothic Image Publications, 1994.
4. ↑  *US State Department, Country Reports on Human Rights Practices for 1993, February 1994, Chapter 17.*
5. ↑  UN GA/10708
6. ↑  Resolution of the OSCE Budapest Summit Europako Segurtasun eta Lankidetzako Erakundea, 1994-12-6
7. ↑  Commonwealth and Independence in Post-Soviet Eurasia Commonwealth and Independence in Post-Soviet Eurasia
by Bruno Coppieters, Alekseĭ Zverev, Dmitriĭ Trenin, p 61

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q321780
* Commonscat Multimedia: Georgian-Abkhazian conflict / Q321780

---

 |

* Wd Datuak: Q321780
* Commonscat Multimedia: Georgian-Abkhazian conflict / Q321780
**Bierzo** (gaztelaniaz: *El Bierzo*; galizieraz: *O Bierzo*; astur-leoneraz: *El Bierzu*) Gaztela eta Leongo ipar-mendebaldean dagoen eskualdea da, Leongo probintzian kokatutakoa.

Mugakideak Asturias iparraldean, Lugoko probintzia ipar-mendebaldean, Ourense hego-mendebaldean eta ekialdean Leongo beste eskualde batzuk.

2.828 km2-ko azalera dauka eta 131.022 biztanle zituen 2005ean (44.32 biz./km2). Hiriburu eta udalerri nagusia Ponferrada du (66.656 biz. 2006an).

Herri nagusiak
--------------

1. Ponferrada: 65.984 biztanle (2005).
2. Bembibre: 10.059.
3. Fabero: 6.039.
4. Toreno: 3.792.
5. Villafranca del Bierzo: 3.710.

Historia
--------

Inguru naturala
---------------

*Las Médulas*: antzinako meategi erromatarrek sortutako paisaia
Sil ibaiak (Miñoren adarra) eskualdea zeharkatzen du.

Bestela, aipatzekoa da Los Ancares izeneko eremu naturala.

Hizkuntzak
----------

Gaztelania da Bierzoko herritarren hizkuntza nagusia, baina honetaz gain beste bi hizkuntz-komunitate ditugu.

Alde batetik galizierazkoa dugu eskualdeko mendebaldean, Vilafranca do Bierzo, Barxas, Borrés, Cacabelos, Candín, Carucedo, Carracedelo, Corullón, Oencia, A Ponte de Domingo Flórez, Sobrado, Trabadelo, Valboa, A Veiga de Valcarce eta Villadecanes udalerrietan. Bertan egiten duten aldaera "ekialdeko galiziera" da, Asturiasen egiten duten eonaviegoaren taldekoa.

Bestetik, leonerazko (asturleoneraren aldaera) hiztunak bizi dira eskualdean, batez ere Furniella, Altu Sil, Valle'l Bueza, Os Ancares, El Bierzu Central eta Cabreira inguruetan.

Elkarteak
---------

* El Toralin

Pertsonaia ezagunak
-------------------

* Luis del Olmo (1937-), kazetaria.
* Amancio Prada (1949-), musikari eta abeslaria.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindiaren 151. araua: Espainia-Frantzietako eskualdeen izenak.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Bierzoko Eskualde Kontseilua
* **(Gaztelaniaz)** Bierzoko Ikasketen Institutua
* **(Galizieraz)** Asociación Berciana da Lingua Xarmenta
* (Leoneraz) Leoneraren aldeko Bierzoko elkartea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q780060
* Commonscat Multimedia: El Bierzo / Q780060

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315126962
* BNF: 120199578 (data)
* **Lekuak**
* OSM: 6630095
* TGN: 7339677

 |

* Wd Datuak: Q780060
* Commonscat Multimedia: El Bierzo / Q780060
Hizkuntza germanikoak Europan, 900 urtearen inguruan: ekialdeko multzo suediarrak, gaur ingurune baltiko eta eslaviarrak diren lurretan, Rus herriaren kokapenak lirateke.
Rus noble baten hileta (irudikapen erromantikoa), Heinrich Semiradzki, 1883.
**Rus** edo **Ros** (eslaviar hizkuntzez: *Русь*, grezieraz: Ῥῶς (*Rhos*), arabieraz: الروس‎ (*al-Rūs*) edo arabieraz: الروسية‎ (*al-Rūsiya*)) Errusiari izena eman zion herria izan zen.

Haren jatorria ez da oraino behar bezala argitu. Batzuen ustez, ekialdeko eslaviarrekin nahasi zen iparraldeko herri bikingoa zen; beste aditu batzuen arabera, barego bikingoekin nahastu zen hego-ekialdeko herri eslaviarra zen. Nolanahi ere, garbi dago Errusia Zaharraren sorkuntzan zuzenean parte hartu zuela rus herriak.

Etimologia
----------

Finlandieraz eta estonieraz *Ruotsi* eta *Rootsi* esaten diote Suediari, gertuen duten herri eskandinaviarrari. Horrekin lotura argia du Rus terminoak, uste baita fino-ugriar herriek bikingo edo eskandinabiarrak deitzeko modu batetik eratortzen dela hitza. Jatorrian atzerago eginez erroan egon daitezke *Rođer* / *rođsmenn* terminoak, arraun eta arraunlariak; eskandinaviarren zabalkundea, bai Baltikoan zein egungo lautada eslaviarretan arraun-untziez gertatu baitzen.

Rurikiden dinastian ohikoak egin ziren izenen artean ere jatorri eskandinaviarren presentzia ikusten da. Adibidez: Oleg (Helgi), Olga (Helga) eta Igor (Ingvar).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   **(Errusieraz)** «РУСЬ» *Словарь Онлайн* (Noiz kontsultatua: 2022-01-19).
2. ↑   **(Errusieraz)** «The Origin of Rus» *StudFiles* (Noiz kontsultatua: 2022-01-19).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q914114
* Commonscat Multimedia: Rus' people / Q914114

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q914114
* Commonscat Multimedia: Rus' people / Q914114
**Europako aitaginarreba**, XIX. mende amaierako eta XX. mende hasierako bi errege europarrei erreferentzia egiteko erabili izan den *sobriquet* bat da: Kristian IX.a Danimarkakoa eta Nikolas I.a Montenegrokoa, beren seme-alabek atzerriko printze eta printzesekin izan zituzten ezkontzengatik. Bakoitza botere moderno edo apaleko monarka izateak (eta horrela ezkontzak ez luke mehatxatuko boterearen oreka delikatua) aukera eman zien beren seme-alaba ugarietako batzuk kontinentean zehar aberastasun handiagoko oinordekoekin ezkon zitezen.

**Kristian IX.a Danimarkakoa**
Kristian IX erregea bere familia handiarekin Fredensborg jauregian bildu zen Laurits Tuxenek 1883tik 1886ra.

Kristian IX.a Danimarkakoa
--------------------------

Kristian IX.a Danimarkakoren (1818-1906) eta Louise erreginaren (1817-1898) seme-alabek, besteak beste:

* Frederiko VII.a Danimarkakoa (1843-1912)
* Alexandra erregina Erresuma Batukoa (1844-1925) Eduardo VII.a erregearen erregina.
* Jurgi I.a Greziakoa (1845 – 1913)
* Maria Feodorovna enperatriz Errusiakoa (1847-1928) Alexandro III.a enperadorearen enperatriza.
* Thyra Hanoverko printzesa (1853 – 1933), Fidel Augusto printzearekin ezkondu zena.

Kristian IX.ak bere seme-alabak, ume-koinata eta bilobak biltzen zituen Fredensborg eguna deitutakoengatik Fredensborg jauregian, Kopenhageko iparraldean. Kristian eta Louisen bilobak Jurgi V.a Erresuma Batukoa erregea, Nikolas II.a Errusiakoa enperadorea, Konstantino I.a Greziakoa erregea eta Haakon VII.a erregea eta Maud Norvegiako erregina izan ziren.

**Nikolas I.a Montenegrokoa**
Nikolas erregea bere familiarekin Montenegroko Erresumako aldarrikapen-egunean, 1910eko abuztuaren 28an

Nikolas I.a Montenegrokoa
-------------------------

Nikolas I.a Montenegrokoa (1841-1921) aita izan zen:

* Zorka Montenegrokoa, Petri I.a Serbiakoa erregearekin ezkondu zena.
* Elena Montenegrokoa, Viktor Emanuel III.a Italiako erregearekin ezkondu zena.
* Anna Montenegrokoa, Frantzisko Jose Battenberg-ekoa printzearekin ezkondu zena.
* Bi alaba, anaiekin ezkondu zirenak:
* Anastasia Montenegrokoa, Nikolas Nikolaievitx Errusiakoarekin ezkondu zena George Leuchtenberg-eko dukea dibortziatu ondoren.
* Milica Montenegrokoa, Piotr Nikolaievitx Errusiakoarekin ezkondu zena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Sobriquet* bat ezizen bat da, batzuetan onartua, baina sarritan beste batek emana, hori deskriptiboa da. Sobriquet bat izengoiti batetik ezberdintzen da, normalean izen ezagun bat den bezala benetako izen baten ordez erabiltzen dena, azalpenaren beharrik gabe, eta askotan jatorrizko izena baino ezagunagoa bihurtzen da. Sobriquet terminoa izengoitia izan daiteke pertsona, pertsona talde edo leku jakin batentzat.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2893057

 |

* Wd Datuak: Q2893057