recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Artikulu hau Bilbon jaiotako politikariari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Urkixo».*
**Mariano Luis Urkixo Muga** (Bilbo, 1768 - Paris, 1817) Espainiako Karlos IV.aren garaian, Lehenengo Estatu-Idazkari bitarteko izan zen.

Madril eta Salamancan Zuzenbidea ikasi zuen eta Ingalaterran bizi izan zen. Floridablanca eta Aranda kondeei esker hasi zen politika munduan. Voltaireren *La muerte de César* gaztelaniara itzuli zuen, Inkisizioak kondenatu zuen, eta kultura frantziarraren zalea izan zen..

Lehenengo Estatu-Idazkari bitarteko bihurtu zenean, Inkisizioa borrokatu zuen. Napoleonek Aita Santuen Lurraldea inbaditu zuenean, Aita Santuari eskumen batzuk kendu zizkion, eta Espainiako apezpikuei eman. Horrek *Urkixoren Zisma* (1799) izenekoa sortu zuen Hori zela eta, jansenista izatea leporatu zioten. Gainera, Godoyk eta Napoleonek haren aurka egin zuten, eta kargua utzi behar izan zuen. Nolanahi ere, bere agintaldian kulturarekin arduratu zen eta, adibidez, Alexander von Humboldten Amerikako bidaia bultzatu zuen.

Gero, 1808. urtean, Urkixok Fernando VII.-ari Napoleonekin harremanaik ez izateko gomendatu zion baina honek ez zion jaramonik egin. Bilbon zegoelarik, maiatzaren 2ko matxinada eta maiatzaren 5eko Baionako abdikazioak ezagutu zituen. Napoleonek Baionara joateko eskatu zion eta Josef Bonaparteren aldera lerratu zen, eta berriro, Lehenengo Estatu-Idazkari izendatu zuten. Momentu hauetan "Reflexiones" deritzon obra gauzatu zuen. Bertan, Foruak ez aldatzeko gomendioa eman zuen Konstituzio berrian(Textu konstituzional bateko foruen aldeko textu bakarra da XIX. mende osoan). Hori dela eta, Frantziara ihes egin behar zuen Josef I.a erregearekin batera.

1817. urtean, eta akatz mediko baten ondorioz, hil egin zen, Parisen.

Bere omenez izendatu zen Bilboko Urkixo zumarkalea mende bat geroago.

Urkixoren hilobia, Paris

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Andrés Muriel, *Historia de Carlos IV*, 6. liburukia. Madril, 1894, 111-119. orr.
2. ↑  Mariano Luis de Urkijo, *La muerte de César. Tragedia francesa de Mr. Voltaire: traducida en verso castellano y acompañada de un discurso del traductor sobre el estado actual de nuestros teatros y necesidad de su reforma*, Madril: Blas Román, 1791.
3. ↑  M.V. López Cordón Cortezo, *Un voltarien espagnol à la fin du XVIIIe siècle: Mariano Luis de Urquijo*, Oxford, 1997, 1251-1261. orr.
4. ↑  Carlos Martínez Shaw, (1996) *El siglo de las luces. Las bases intelectuales del reformismo*, Madril: Temas de Hoy, 69. orr.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3031141
* Commonscat Multimedia: Mariano Luis de Urquijo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 163178085
* ISNI: 0000 0001 1207 737X
* BNE: XX4991111
* LCCN: n91020537
* SNAC: w66d73q4
* SUDOC: 179303996
* UB: a1346764
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 135042
* Lur: 05897/eu\_u\_0788/u0788
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q3031141
* Commonscat Multimedia: Mariano Luis de Urquijo
**Rufino Laiseka Oronoz** (Bilbo, Bizkaia, 1872 – Mexiko, 1944) PSEko buruzagi eta Bilboko alkatea izan zen 1920 eta 1922 artean. Bere lanbidea zela eta, *La Voz de Vizcaya* egunkariaren takigrafoa, gaztetan hasi zen sozialismoaren militantzian.

Bilboko alkatea izan baino lehen, sozialistak eta errepublikarren arteko elkartasuna negoziatu zuen. 1910ko grebaren akordioan parte hartu zuen.

1920an, Bilboko lehendabiziko alkate sozialista bihurtu zen eta urte hartan Bilboko portuan zeuden liskarretan bitartekari. 1931eko hauteskundetan, Espainiako Bigarren Errepublika bultzatuko zuenak, zinegotzi hautatu zuten eta, ondoren, Bizkaiko Bitartekari Biltzarraren presidente bihurtuko zen, 1933ko urriaren 10era arte.

1937 arte, Bizkaiko Aurrezki Kutxaren presidente ere bazen eta Bizkaiko ordezkaria 1936ko Autonomia Estatua negoziatzeko.

1936an Mexikora alde egin zuen non *Agrupación Socialista Española* erakundearen presidente bihurtu zen.

Ikus, gainera
-------------

* Bilboko alkateen zerrenda

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4892551
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 84515
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q4892551
**Raluy zirkua** Katalunian sortutako konpainia bat da. Ezaugarri bereziak ditu, bai zirkuko ingurune historikoa birsortzen duelako, bai familia osaera duelako.

Jatorria eta helburuak
----------------------

Lluís Raluy Iglesias zirku artista, Carcasonan (Languedoc) kasualitatez jaioa 1911ko otsailaren 11n baina Sant Adrià del Besòsen (Barcelonès) bizi izan zena, bere emaztea Marina Tomàs Jorba Igualadakoa (Anoia) eta bere lau semeak: Lluís, Carlos, Eduard eta Francesc dagozkien familiekin sortu zuten, 70eko hamarkadan, *Circ-Museu Raluy* deitu zutena. 

Konpainiaren proiektua karroza zaharrak biltzeko eta zaharberritzeko duen grina aprobetxatzea da, bizitza nomadan, familia lanean eta publikoarekiko hurbiltasunean oinarritutako ikuskizunaren mamia tradizionala berreskuratzeko.

Gaur egun, familiako lau belaunaldi ari dira lanean ikuskizunean.

Raluy zirkuaren ekoizpenak ibiltariak dira eta lau kontinente bisitatu dituzte.

Proiektu berriak
----------------

2016ko maiatzean, Terrassako emanaldiaren ostean, **Circ Raluyk** bi zirku proiektu berri sortu zituen: Circ Raluy Legacy eta Circ Històric Raluy, bakoitza Lluís eta Carlos Raluy anaiek zuzenduta, hurrenez hurren, bien alabekin eta senideekin batera, eta horrela, Lluís Raluy Iglesiasek garai hartan hasitako proiektua zabalduz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Katalanez)** «Raluy» *L'Enciclopèdia.cat.*  Bartzelona: Grup Enciclopèdia Catalana .

Irudi galeria
-------------

* El Circ Raluy (2008), acampat a Can Palet de Vista Alegre (Terrassa).Raluy zirkua (2008),Can Palet de Vista Alegren (Terrassa) kanpatua.
* Carpa del Circ RaluyRaluy zirkuko karpa
* Orgue del Circ RaluyRaluy zirkuko organoa
* Circ Raluy a Cerdanyola del VallèsRaluy zirkua Cerdanyola del Vallès-en
* Vagó taquilla del Circ RaluyRaluy zirkuko leihatila bagoia
* Entrada del circZirkurako sarrera
* Un dels espectaclesIkuskizunetako bat
* El circ al capvespre, a BarcelonaZirkua Ilunabarrean, Bartzelonan

Kanpo estekak
-------------

* Circ Històric Raluy webgunea
* Circ Raluy Legacy webgunea
Categoría:Mujeres
**Kate Lester** (Ingalaterra, 1857ko ekainaren 12a – 1924ko urriaren 12a) Britainia Handiko antzerki- eta zinema-aktorea izan zen, zinema mutuaren urteetan jardun zuen.

Biografia
---------

Ingalaterrako Shouldham Thorpen jaioa, benetako izena **Sarah Cody** zuen. Bere familia oso ezaguna zen duela bostehun urte inguru, eta bere arbasoetako bat, Sir William Butts, Ingalaterrako Enrike VIII.aren medikua izan zen. Lester New Yorken hezi zen, eskola esklusiboenetan heziz. Eskola amaitu ondoren, arte dramatikoa ikasi zuen, eta Dion Boucicault irakasle ezagunaren zuzendaritzapean ikasi zuen.

Lester antzerkiaren edertasuna izan zen XIX. mendearen amaieran. *Dama handi* batek bezala egin zuen antzerkiko debuta *New Yorken, Lady Silverdaleren papera eginez Partnersen,* estreinaldiaren aurretik gaixotu zen aktore baten ordez. Bere antzerki-ibilbidean zehar, Lesterrek aukera izan zuen antzezle hauekin aritzeko:

  

Richard Mansfield, John Drew, Jr. eta antzeko . William Henry Crane, Mrs. Fiske, Robert B. Mantell, Henrietta Crosman, Julia Marlowe, Margaret Anglin eta James J Corbett.

Zinema mutuan egindako lehen emanaldiak 1916koak dira. Pantailan maiz interpretatu zituen amaren paperak, eta rol emozionalengatik nabarmendu zen. Gainera, goiz hasitakoan, *dama handiko* pertsonaiak garatzen hasi zen. Lesterren azken filmak 1925ean estreinatu ziren.

Kate Lester 1924an hil zen, 67 urte zituela, Hollywooden (Kalifornia), Universal Pictures-en bere kamerinoan leherketa bat izan ondoren. Seguruenik, berogailu batek izandako gas-ihesak leherketa bat eragin zuen gelako jantzigelan, aktorea hura pizten saiatu zenean. Hollywood ospitalera eraman zuten, eta bertan hil zen, ilean, aurpegian, eskuetan eta enborrean jasandako erredurak zirela eta.

Filmografia hautatua
--------------------

* *A Coney Island Princess* (1916)
* *The Fortunes of Fifi* (1917)
* *To-Day* (1917)
* *Betsy Ross* (1917)
* *Mujercitas* (1918)
* *The Paliser Case* (1920)
* *Earthbound* (1920)
* *Simple Souls* (1920)
* *Rose o' the Sea* (1922)
* *Quincy Adams Sawyer* (1922)
* *Nuestra Señora de París* (1923)
* *Black Oxen* (1923)
* *Beau Brummel* (1924)
* *Wife of the Centaur* (1924)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Silent Film Necrology 2nd edition page 311 c.2001 by Eugene M. Vazzano
2. ↑  Who Was Who on Screen 3rd edition page 432 by Evelyn Mack Truitt c. 1983

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Kate Lester*** Aldatu lotura Wikidatan |

* *Kate Lester*  Internet Movie Databaseren webgunean **(Ingelesez)**
* Kate Lester en IBDb.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 

	+ **Wikimedia proiektuak**
	+ Wd Datuak: Q6375601
	+ Commonscat Multimedia: Kate Lester

---

	+ **Identifikadoreak**
	+ WorldCat
	+ VIAF: 31000568
	+ ISNI: 0000 0000 2866 1688
	+ GND: 1019109122
	+ LCCN: n85376859
	+ SNAC: w6jf8fpn
 |
* Wd Datuak: Q6375601
* Commonscat Multimedia: Kate Lester

[[Kategoria:1857} jaiotzak]][[Kategoria:1924} heriotzak]]
Categoría:Mujeres
Categoría:Nacidos en 1857
Categoría:Fallecidos en 1924
**Zangozako herri matxinada** Gaztelako okupazioaren aurka sortu zen 1513an. Hasieran arrakasta izan bazuen, gaztelarrek laster berreskuratu zuten herriaren kontrola.

Gertakariak
-----------

Gaztelak Nafarroa inbaditu zuenetik, Zangoza hiriak okupazio larri eta deserosoa jasan behar izan zuen, goarnizioak ezarri baitziren gazteluan, Errege Jauregian eta eliza eta etxe nagusi batzuetan. Goarnizioak biztanleria zibilaren aurkako abusuak eta erasoak ugariak izan ziren, baita gazteen mobilizazioak eta bahiketa ere, hainbat lekutan zerbitzatzeko.

1513ko ekainaren 1an, Zangozan herri matxinada piztu zen Gaztelako inbasoreen aurka, soldadu batzuek herritar bat jipoitu ostean. Soldaduen eta Zangozako herritarren arteko harremana oso txarra zen, gaztelarrek gazte zangotzarrak beren zerbitzura jartzeko bahitzen baitzituzten. Jipoiak tarteko, zangozarrak, suminduta, kalera atera ziren soldaduei aurre egitera. Gaztelar okupatzaileek alde egin behar izan zuten. Istiluetan bi zangozar eta bi soldadu hil ziren. Aste batzuen buruan tropa gaztelarrak indarrez sartu ziren berriro.

Mendekuak aste batzuk beharko zituen iristeko. 1513ko ekainaren 24an, Comaresko markesaren tropak gauez iritsi ziren hirira eta bertako kaleak okupatu zituzten. Ondoren, soldaduek etxeetako ateak bortxatu eta matxinadako buruak atxilotu zituzten, gazteluko ziegetan giltzapetzeko. Beste hogei bat bizilagun erbesteratuak izan ziren. Ondorengo zangotzarrek ihes egin zuten herritik ikerketak hasi aurretik: Martín Gónzalez, Juan de Anués, Martín de Mendívil, Juan de Ardanaz, Juan de Sarasa, Martín Echalarte eta Juan de Olloki.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------


[[Kategoria:1510eko hamarkadako gatazkak
**Teoponpo**, grezieraz Θεόπομπος, *Theópompos*, (Kios, K.a. 380 – K.a. 323) historialari greziar bat izan zen, beharbada, K.a. IV. mendeko garrantzitsuena. Bere lanik garrantzitsuena *Filipicas* deritzona da, 58 liburuk osatutakoa, Alexandro Handiaren aita zen Filipo II.a Mazedoniakoaren historian oinarritua. Bere lanean, estilo moralista da nagusi, Filiporen bizitza pertsonalaren aurkako kritikengatik bereizten dena, agintariaren ekintza politikoen alde zegoen bitartean. Herodoto, Isokrates eta Antistenesen eragina izan zuen.

Bere lan guztia galdu da, baina beste egile batzuk berari buruz egiten dituzten aipamen luzeengatik ezagutzen da. Lehen aipaturiko *Filipicas* lanaz gain, *Helenicas* deritzon beste bat ere idatzi zuen, Tuzididesen lanaren jarraipena. *Helenicas*, dirudienez, garrantzi gutxiagokoak dira, ez baita asko aipatzen, egilearen hasiera garaikoa. Lan honi buruz, Arnaldo Momigliano historiografian adituak "Teoponpok, beraz, Tuzididesen lana jarraitzeko ahaleginean heldu egin behar izan zuen". Momiglianok, Teoponpogan, Tuzididesen ereduaren gainditzea nabarmentzen du. Filiporen sarrerak, baliorik gabe uzten du Esparta-Atenas eskema, eredu historikoak, errealitate politiko berrira egokitu behar izan zirelarik.
*Ez nahasi Sabin Bilbao Loiuko futbolariarekin*.
**Sabino Bilbao Líbano** (Leioa, 1897ko abenduaren 11 - Getxo, 1983ko urtarrilaren 20a) bizkaitar futbolaria zen, Athleticen erdilari moduan jokatu zuena.

Biografia
---------

Sabino Athleticen beheko mailetan trebatu zen 1916an lehen taldera igo arte. Zuri-gorriekin zelai erdian 9 denboraldiz jokatu zuen, Errege Kopako hiru finalean arituz eta 2 txapelketa irabazi zituelarik, 1921ean eta 1923an hain zuzen ere.

Espainiar futbolaren historiografian, Sabino, nagusiki, historiako lehen konbinatu espainiarreko partaideetako bat izateagatik gogoratzen dute, 1920ko Anberesko Olinpiar Jokoak jokatu zituena eta zilarrezko domina lortu zuena.

Espainiako selekzioan txapelketa hartako bi partida jokatu zituen, 1920ko irailaren 1ean Suediaren aurkako partidan debutatuz (txapelketako hirugarrena) eta hurrengo partida Italiaren aurka ere jokatuz. Suediarren aurkako partidan izandako anekdota ospetsu batengatik gogoratzen da, bere taldekideak (bai selekzioan, bai Athleticen), Jose Maria Belaustek «A mi el pelotón, Sabino, que los arrollo» esan omen zuen, Suediako selekzioari gola sartu aurretik. Orduan espainiar amorruaren (gaztelaniaz: *la furia española*) mitoa jaio omen zen. Hala ere, litekeena da Belaustegigoitiak hori ez esatea, baizik eta «Sabino, aurrera!», euskaraz. Izan ere, Espainiako selekzioan ziharduten beste euskal herritar futbolariak adoretzeko, askotan oihukatzen zien «aurrera, aurrera!».

Ibilbidea
---------

| Kluba | Urtea(k) |
| --- | --- |
| Athletic Club | 1916-1925 |

Tituluak
--------

### Eskualdeko Txapelketak

| Txapeleketa | Kluba | Urtea |
| --- | --- | --- |
| Iparraldeko Eskualdeko Txapelketa | Athletic Club | 1920 |
| Iparraldeko Eskualdeko Txapelketa | Athletic Club | 1921 |
| Bizkaiko Herrialde Txapelketa | Athletic Club | 1923 |
| Bizkaiko Herrialde Txapelketa | Athletic Club | 1924 |

### Errege Kopak

| Titulua | Kluba | Urtea |
| --- | --- | --- |
| Errege Kopa | Athletic Club | 1921 |
| Errege Kopa | Athletic Club | 1923 |

### Nazioarteko tituluak

| Titulua | Kluba | Urtea | Saria |
| --- | --- | --- | --- |
| 1920ko Olinpiar Jokoak | Espainiako selekzioa | 1920 | Zilarrezko domina |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)** Fitxa - www.athletic-club.net
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Algo más que un grito» *El País*.
3. ↑   Rivas, Jon.  (2008-06-15). «El inspirador de la "furia española" fue un vasco»» *El Mundo*.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «La furia española» *1de3* 2009/06/14.
5. ↑   «Hemeroteca» *La Vanguardia*: 58. 1990-6-7.
6. ↑   **(Gaztelaniaz)** «José María Belaustegigoitia Landaluce» *miathletic.com*.
7. ↑   **(Gaztelaniaz)** Gómez Amat, Daniel.  (2007). *La patria del gol: fútbol y política en el Estado español.*  Alberdania, 33 or..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3354656
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 14178

 |

* Wd Datuak: Q3354656
Takometroa
**Takometroa**, makina birakari batean, ibilgailu baten motorrean adibidez, ardatz baten errotazio-abiadura adierazten duen neurgailua da; abiadura hori minutuko edo segundoko biratan adierazi ohi da motorraren ardatzaren abiadura neurtzen denean. Watten erregulatzaile zentrifugoa, adibidez, takometro mekanikoa zen; autoetan ere erabiliak izan dira takometro mekanikoak abiadura adierazteko (orduan, gurpil-ardatzaren errotazio-abiadura neurtzen da, eta orduko kilometrotan adierazi ohi da). Gaur egun, ordea, takometro elektrikoak eta kondentsadorezko takometroak erabiltzen dira.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q206976
* Commonscat Multimedia: Tachometers

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph471339
* AAT: 300199723
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q206976
* Commonscat Multimedia: Tachometers
**Akagi mendia** (japonieraz: 赤城山, *Akagi-yama*?)
 (euskaraz *Gaztelu gorria*) Japoniako Honshu uhartearen erdialdeko sumendia da, 1.828 metroko altuera duena. Maebashi hiriaren ondoan dago, Gunma prefeturan. Haruna eta Myōgi mendiekin batera *Jōmō-ko hiru mendiak* osatzen ditu (Jōmō Gunmaren aintzinako izena da).

3 x 4 kilometrotako kraterra dauka eta beronen ipar-ekialdean Ōno aintzira dago. Ōno aintziraren ondoan Akagi santutegia dago. Gailurrak *Kurobi* izena hartzen du eta Akagi Hiroba autobus geltokitik hiru ordutako igoera dago.

Erupzioak
---------

Duela 31.000 urte inguru izan ziren erupzioek eratu zuten sumendiaren konoa. Jakina da IX mendean hainbat erupzio izan zituela eta azkenengoa 1251ean izan zuen. 1938ko erupzioa gertatu izana ez da ziurra, beraz ez da ofizialki onartzen.

Iruditegia
----------

* Ōno aintzira.Ōno aintzira.
* Ōno aintzira izoztuta.Ōno aintzira izoztuta.
* Kurobi Ōkami santutegia, gailurretik gertu.Kurobi Ōkami santutegia, gailurretik gertu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q415251
* Commonscat Multimedia: Mount Akagi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 252982940
* LCCN: sh85003041
* NDL: 00639118

 |

* Wd Datuak: Q415251
* Commonscat Multimedia: Mount Akagi
**Ollagüe sumendia** geruza-sumendi aktiboa da, Bolivia eta Txileko mugan dago, Txileko Antofagastako eskualdean, eta Boliviako Potosí departamenduan, Andeetako mendikatean, 5868 m-ko altuerarekin.

1250 metroko diametroa duen kraterra du, hegoaldean higatu dena, laben arrastoak agerian utziz. Era berean, airetik, bi fumarola antzematen dira: nagusia, 100 metro neurtzen dituena, kraterraren mendebaldean 700 metrora dago, eta bertan gas horiak (sufrea) eta zuriak (ur lurruna) ihesak ikus daitezke. Beste fumarola sumendiaren goialdean dago.

Txilen aldean gora eginez, itsasoaren mailatik 5500 metro ingurura igota, sumendiaren oinetik oinez bisitatu daitezkeen Santa Cecilia eta Santa Rosa izeneko sufre kanpamentu ohien hondakinak ikus daitezke. Igoerak egoera fisiko ona behar du. Kontuz ibili sumendiaren hego-mendebaldera hurbiltzeko bideetan dauden gaizki identifikatutako meategiak. Hobe da ipar-mendebaldeko ibilbidea erabiltzea edo Ollagüe herriko poliziari kontsultatzea gune arriskutsuei buruz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1420297
* Commonscat Multimedia: Ollagüe Volcano

---

 |

* Wd Datuak: Q1420297
* Commonscat Multimedia: Ollagüe Volcano
**Kamerun mendia** edo **Fako** (ingelesez: *Mount Cameroon* edo *Cameroon Mountain*; frantsesez *Mont Cameroun*) Kamerungo sumendi aktiboa da, Gineako golkoaren ondoan kokaturik dagoena. Eskualdean *Mongo ma Ndemi* du izena (euskaraz: "Handitasunaren mendia").

Geografia
---------

Kamerungo sumendi-lerroan kokatzen da, Nyos aintzira eta Gineako golkoan dauden Bioko, Principe, São Tomé eta Annobon uharteekin batera. Azken erupzioak 1999ko martxoaren 28an eta 2000ko maiatzaren 28an jazo ziren.

Igoera
------

Nahiz eta Kamerun mendia Afrikako sumendirik handienetariko bat den, gailurra ailegatzera erraza da. Izan ere urtero ospatzen den *Mount Cameroon Race of Hope* lasterketaren txapedunak 4½ ordutan egiten du.

Mendia igotzeko lehenbiziko europarra Joseph Merrick misiolaria izan zen, 1840ko hamarkadan. Geroago, Mary Kingsley esploratzaile ingelesa igo zen; 1897ko *Travels in West Africa* liburuan azaldu zuen igoera.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q190562
* Commonscat Multimedia: Mount Cameroon

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 13185470w (data)
* GND: 4259091-7
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q190562
* Commonscat Multimedia: Mount Cameroon
**Berenize Sira** (Alexandria, K.a. 280 – Antiokia, K.a. 246, Egiptoko printzesa eta antzinako Siriako erregina ezkontidea izan zen, Antioko II.a Theos seleuzidar erregearen emaztea. Ptolomeo II.a Filadelfoa eta honen lehen emaztea izan zen Arsinoe I.a traziar printzesaren alaba izan zen.

Ezkontza
--------

Ptolomeotar dinastia eta seleuzidarren artean, K.a. 249an sinatutako bake itun baten zati bezala, Bigarren gerra Siriarrarekin amaitzeko, Berenize, K.a. 261ean, Antioko II.a Theos erregearekin ezkondu zen, itunean hitzartutako baldintzen arabera, bere aurreko emaztea izan zen Laodize I.ataz dibortziatu zena eta oinordekotza eskubideak, Berenizeren semeari eman zizkiona, Siria hegoaldearen jabetzaren truke. Horregatik, "Ezkon ordainaren eramalea" ezizena jaso zuen. Ptolomeok, pertsonalki lagundu zuen bere alaba Pelusiora, eta Apoloniok, Antiokoren ministroak, Sidonera eraman zuen, non Siriako erregeak hartu zuen.

Oinordekotza gerra
------------------

Ptolomeo K.a. 246an hil zenean, Antioko II.a, berriz, bere lehen emaztea izan zen Laodize I.arekin ezkondu zen. Siriako erregea, handik gutxira hil zen, Efeson, pozoitua, uste denez. Laodizek eta bere aldekoek, Berenizeren semea oinordekotzatik kendu eta, oinordeko bezala, Seleuko II.a izendatu zuen. Lekuko batzuen arabera, testamentua benetakoa zen, baina erregea mozkortuta zegoenean sinatutakoa. Berenize erreginak, Antiokian zegoena, bere semearen eskubideak defendatzea erabaki zuen (hau ere Seleuko deitua), eta Laodizeren aurkako gerra aldarrikatu zuen Soloia (Zilizia) konkistatuz bere armadarekin, bere anaia Ptolomeo III.ari laguntza eskatuz, baina biak, Berenize eta bere semea, Laodizeren aldekoak ziren Gennaios eta Ikadionek pozoituak izan ziren, Laodizek, honela, eskubide dinastikoak bere semearengana itzultzen zirela bermatuz. Ptolomeo III.ak, bere arrebaren hilketa mendekatu zuen Siria inbadituz, Laodize hilez eta lurraldea okupatuz K.a. 246 eta K.a. 244 bitartean, Hirugarren gerra Siriarra deritzonean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q237136

 |

* Wd Datuak: Q237136
**Kensal Greengo hilerria** Ingalaterrako Londresko Kensington eta Chelseako Royal Borough of North Kensington-eko Kensal Green eremuan dagoen hilerria da. Parisko Père Lachaise hilerrian inspiratuta, George Frederick Carden abokatuak sortu zuen. Hilerria 1833an ireki zen eta 72 acres (29 ha) ubide baten ondoan dauden lursailak ditu, bi kontserbazio-eremu barne. Hilerrian gutxienez 33 hegazti eta beste fauna espezie batzuk bizi dira. Hilerri bereizgarri honek oroigarriak ditu, aberatsak eta ospetsuak biltzen dituzten mausoleo handietatik hasi eta hilobi txikiago bereizgarri askorekin eta oso gazteei eskainitako gune bereziak biltzen ditu. Hiru kapera ditu eta erlijio guztien zerbitzura daude.  Londresko zazpi hilerri zoragarrietako bat da.

Hilerria betikotu zen GK Chesterton-en *The Flying Inn* liburuko "The Rolling English Road" poemaren lerroetan: 

 "Bada oraindik berri onak entzuteko eta gauza ederrak ikusteko; Kensal Green-etik Paradisura joan baino lehen."

Greziar estiloko eraikinak izan arren, hilerria gotikoa da batez ere, monumentu gotiko pribatuen kopuru handia dela eta. Giro hori dela eta, hilerria izan zen filmetako hainbat eszena leku aukeratua, batez ere *Theatre of Blood.*

Hilerria Parke eta Lorategi Historikoen Erregistroan I. mailan ageri da. Erabiltzen jarraitzen du.

Kokapena
--------

Hilerria Londresko Royal Borough of Kensington eta Chelsean dago. Bere sarrera nagusia Harrow Road-en dago (Ladbroke Grove eta Chamberlayne Road elkartzen diren tokitik mendebaldean). Bere beste sarrera, Alma Place (Mendebaldeko atea, Greyhound Road ia parean) ere iparraldean dago. Alma Placek West London Erraustegira (jabea eta operadorea berdina da) eta Santa Maria hilerri katoliko erromatarrera eramaten du, Londresko Hammersmith eta Fulham-en dauden auzoetara. Hilerria Harrow Road eta Grand Union Canaleko Paddington besoaren artean dago hegoaldean, aspaldi horma batek bereizita egon dena.

Kanalaren ondoan dagoen hegoaldeko horman desagertutako ate multzo bat ezartzen da, non gabarrak lur-proportzio bat hartzen zuten hobiak indusketan eta noizean behin gabarraz eramandako hilkutxak deskargatzen ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Kensal Green Cemetery – and West London Crematorium» *kensalgreencemetery.com*.

Kanpo estekak
-------------

* Friends of the Cemetery.
* Aerial view from 1938, from the English Heritage "Britain from Above" archive

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1574424
* Commonscat Multimedia: Kensal Green Cemetery

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 149392206
* LCCN: nr2003018265
* **Ondare historikoa**
* NHLE: 1000817

 |

* Wd Datuak: Q1574424
* Commonscat Multimedia: Kensal Green Cemetery
***Escualdun Gazeta*** Los Angelesen, AEBetan euskarazko aldizkaria izan zen. Lehen alea 1885eko abenduaren 24an plazaratu zen. Sortzailea eta zuzendaria Martin Vincent Biscailuz izan zen. Bakarrik hiru zenbaki plazaratu zituen.

Historia
--------

1885eko abenduaren 24an, *Escualdun Gazeta* euskarazko lehen astekariaren lehen alea kaleratu zuten Los Angelesen, AEBetan. Jatorri baxenafarra zuen Martin Vincent Biscailuz abokatua izan zen bultzatzaile eta zuzendaria, eta euskara hutsez eginiko lehen aldizkarietako bat izan zen. Hiru zenbaki argitaratu zituzten. 1886ko urtarrilaren 16an argitaratu zuen azken alea, inprenta ordaintzeko nahikoa harpidedun ez zuela eta. Handik urtebetera, diasporako euskaldunek *Californiako Eskual Herria* jarri zuten abian, euskara hutsez eta lau urtez argitaratu zuten astero.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Martin Biscailuz

Kanpo estekak
-------------

* Aldizkaria Urazandi Liburutegi Digitalean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q123990845

 |

* Wd Datuak: Q123990845
**Merapi** mendia (indonesieraz/javeraz: Gunung Merapi, "Suzko Mendia") kono formako sumendia da, Indonesiako Erdialdeko Java eskualdean dagoena. Jakarta hiriburutik 400 km inguru hego-ekialdera dago, Jogjakarta hiriaren inguruan.

Merapik 2.911 metro ditu altueran, eta Indonesiako sumendirik aktiboena da: 2010. urtean gertatu zen azken erupzioa; ondorioz, lurrikara eta tsunamia sorrarazi zituen. 1548. urtetik hona, hirurogeita bederatzi erupzioren berri jaso da agirietan. Orokorrean, 10-15 urtetik behin izaten ditu erupzioak, eta ondoriorik latzenak 1006, 1786, 1822, 1872 eta 1930ekoek sortu zuten.

Edozein modutan ere, milaka lagun bizi dira sumendiaren magalean, eta herri batzuk 1.700 metroko altueran eraikita daude.

Parke Nazionala
---------------

Merapi inguruko 6.410 hektareako eremuak Parke Nazional izendapena jaso zuen 2004. urtean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q134108
* Commonscat Multimedia: Mount Merapi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 242677633
* BNF: 12098227t (data)
* LCCN: sh88001161
* SUDOC: 029333725
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q134108
* Commonscat Multimedia: Mount Merapi
**Aragats** —*Aragats mendia* bezala ere ezaguna— (armenieraz *Արագած*, "Aragats Lerr" generikoarekin, 4.095 m) Armeniako mendirik altuena da. Estratosumendia da eta bere azken erupzioaren data ez da ezagutzen.

Kokapena
--------

Bere izena daraman Aragatsotn ("Aragatsen behean") probintzian dago, Erevanetik 40 bat km ipar-mendebaldera. Errepide batzuek mendia inguratzen dute; ibilbide biribil horretan topatzen diren hiri nagusiak Ashtarak probintziaburua (hego-ekialdean), Aparan (ipar-ekialdean), Artik (ipar-mendebaldean) eta Talin (hego-mendebaldean) dira.

Ezaugarriak
-----------

Egun estatuko tontorrik garaiena bada ere, ez du armeniarrentzat ikurraren funtzioa betetzen: herri honetako kideentzat mendi nazionala Ararat da, Erevanetik ikusgai dena baina turkiar estatuarekiko mugaz bestaldean, nagusiki kurduak bizi diren lurraldean. Armeniar genozidioaren aurretik, ordea, armeniarrak ziren nagusi alde honetan.

Bere magalean Biurakan behatokia eta Amberdeko gotorlekua daude. Lehena historikoki garrantzitsua izan da, batez ere argazkigintzaren gaineko ikerketa batzuetarako.

Mendia nahiko helmuga ezaguna da mendizaleentzat, are gehiago udan: garai honetan eguraldiaren laguntzaz bere igoera erraztu egiten da; hala ere eguraldi aldaketak supituan gerta daitezke. Lau tontor nagusi daude: iparraldekoa da altuena eta teknikoki prestakuntza handiagoa eskatzen du; besteak mendebaldekoa (4.80 m), ekialdekoa (3.916) eta hegoaldekoa (3.879, igotzen errazena dena).

**Aragats** elurtuta.

Kondaira
--------

Mito baten arabera tradizio kristauan Gregorio Argitzailea deitzen den santua -Armeniako patroia- behin mendian otoitz egiten hasi zen; une horretan zerutik inoiz itzaltzen ez zen kriseilua jaitsi zen, berari argia eskaintzeko.

Armeniarren tradizioak dio kriseilua oraindik han dagoela eta bihotzez zein espirituz garbiak direnek baino ezin dutela ikusi. Betiereko argiontzi hau nazioaren itxaropen eta ametsen ikurra litzateke.

Irakurgaia
----------

* Euskal Mendizale Federazioak ateratzen duen *Pyrenaica* aldizkariko 217. alean (2004ko 4.a) *Aragats, trekking por Armenia* izeneko artikulua dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Anatoliako eta Hego Kaukasoko toponimia.* .
2. ↑  Aragats Smithsonian Institutionen *Global Volcanism Program* webgunean.
3. ↑  Argitzailearen kriseiluaren kondaira.
4. ↑  Aldizkariaren webgunea; ikus "Zenbaki atzeratuak" atala.

Ikus, gainera
-------------

* Ararat mendia
* Armeniar genozidioa

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Mendiari buruzko webgunea.
* **(Ingelesez)** Aragats SummitPost webgunean.
* **(Ingelesez)** Mendia Peakbagger webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q203568
* Commonscat Multimedia: Mount Aragats

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: xx0116241
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q203568
* Commonscat Multimedia: Mount Aragats
**Ponta do Pico** edo "Montanha do Pico" Portugalgo mendirik altuena da, Pico uhartean (Azoreak) kokatutakoa.

2.351 metroko altuera dauka, eta sumendia da jatorriz, XVIII. mendean azkeneko aldiz erupzioa eduki zuena.

Pico mendia airetik ikusita.
Zailtasun gehiegirik gabe igo daiteke (jaitsieran kontuz ibili behar da) baina sarbidean dagoen *Casa da Montanha*-n izena emanda, eta ordainduta. 

Lau bat ordu behar dira igotzeko. Sumendi nagusiaren gailurrera iritsi eta gero aldapa piko bat dago tontorreraino falta diren 80 bat metroak gainditzeko eta *Piquinho* deitutako konoaren gainean amaitzeko. 

UNESCOK izendatu du Gizateriaren Ondaretzat.

Ikus, gainera
-------------

* Portugalgo geografia

Kanpo estekak
-------------

* Casa da Montanharen web ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 

	+ **Wikimedia proiektuak**
	+ Wd Datuak: Q928681
	+ Commonscat Multimedia: Pico

---

	+ **Hiztegiak eta entziklopediak**
	+ Britannica: url
	+ **Lekuak**
	+ TGN: 1107467
 |
* Wd Datuak: Q928681
* Commonscat Multimedia: Pico
**Minamoto no Yoshinaka** (japonieraz: 源 義仲?, 1154 - 1184ko otsailaren 21a)
 Japoniako historiako Heian garaiko samurai bat izan zen. Minamoto klaneko kidea eta, Kamakura shogunerriko lehen shoguna izango zen Minamoto no Yoritomoren lehengusu eta etsaia izan zen Genpei Gerretan.

Biografia
---------

Musashi probintzian jaio zen. Oraindik haur bat baino ez zela, bere aita, Minamoto no Yoshikata hil egin zuten, eta bere domeinua, beste familia adar baten kontrolpera pasa zen.

1180an, Yoshinakak, Mochihito Printzearen aldetik, Taira klanaren aurka armetan altxatzeko deia jaso zuen. Yoshinaka, honela, Genpei Gerratan sartu zen, eta laster hartu zuen Shinano probintziaren kontrola. 1181ean, Yoshinakak, bere aitarenak izan ziren lurraldeak berreskuratzeko aukera ikusi zuen, orain, Minamoto no Yoritomoren esku zeudenak. Biek, elkarri ez erasotzeko adostasun bat lortu zuten, baina Yoshinakak ez zuen Yoritomo klaneko buruzagi bihurtzea onartu, eta beraz, berak bakarrik Taira klanarekin amaitu eta klanaren kontrola hartzea erabaki zuen.

Yoshinakak, Taira no Koremoriren armada garaitu zuen Kurikarako guduan, eta Kiotorantz joan zen. Tairatarrak hiriburutik erretiratu ziren, Antoku Enperadore gaztea eurekin eramanez.

Yoshinaka hiriburutik irten zen eta bere lehengusuek hil zuten Awazuko guduan. Otsun lurperatua izan zen, eta bere omenezko tenplu bat eraiki zen Muromachi garaiaren amaieran.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Fujiwara no Tadabumi** | **Shoguna**1184 | Ondorengoa**Minamoto no Yoritomo** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Minamoto no Yoshinaka*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1139202
* Commonscat Multimedia: Minamoto no Yoshinaka

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 6276591
* ISNI: 0000 0000 3471 925X
* LCCN: n82062762
* NDL: 00622843
* SUDOC: 26044622X
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1139202
* Commonscat Multimedia: Minamoto no Yoshinaka
*Artikulu hau animaliari buruzkoa da; Filipinetako uhartea gaitzat duena beste hau da: «Cebu»*

**Zebua** (*Bos taurus indicus* edo *Bos indicus*), etxekotutako *bovinae* azpifamiliako azpiespezie bat da. Asian du jatorria.

Iraganean abere honen taxonomiari buruzko nahiko eztabida egon zen. Une batzuetan aparteko espezietzat hartu zen (*Bos indicus*) izenarekin. Bere jatorriari buruzko eztabaida ugari egon zen ere. Hasiera batean gaurren (*Bos gaurus*) edo bantengen (*Bos javanicus*) ondorengotzat hartzen zen zebua. Egun berriz demostraturik dago Indian kokaturik zegoen uroaren azpiespeziearen ondorengoa dela, hau da, Bos primigenius namadicusen ondorengoa. Azpiespezie hau K.a. 8.000 urte inguruan etxekotua izan zen. Hau dela eta, zebua Bos taurusen espezie berberekoa da.

Gauzak horrela beste edozein behi aziendaren espezie berberekoa da zebua, nahiz eta lehen aipatutako Asiako beste bi basa-idiekiko antzinako gurutzaketak ezin dira baztertu ere.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Portugesez)** ABCZ - Associação Brasileira dos Criadores de Zebu (Brazilian Zebu)
* **(Ingelesez)** ABCZ - Brazilian Cattle Genetic
* **(Ingelesez)** Senaapathy Kangayam Cattle Research Foundation

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q46889
* Commonscat Multimedia: Bos taurus indicus
* Wikispecies Espezieak: Bos taurus indicus

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11962616m (data)
* GND: 4190556-8
* LCCN: sh85149698
* **Datu taxonomikoak**
* uBio: 655948

 |

* Wd Datuak: Q46889
* Commonscat Multimedia: Bos taurus indicus
* Wikispecies Espezieak: Bos taurus indicus
**Agung mendia** edo **Gunung Agung** Indonesiako Bali uhartean dagoen sumendi bat da, Batur mendiaren hego-ekialdean. Baliko mendirik altuena da eta estratosumendi motako sumendia da. Inguru osoan zehar ikusgarria da, bere 3.031 metroekin, eta Baliko klimaren inguruan kontrol handia eragiten du, batez ere euriari dagokionez. Urrutitik kono itxura ia perfektoa du. Sumendiaren gainetik Lombok uharteko Rinjani mendia ikusi daiteke, nahiz eta biak askotan egon lainoz estalita.

Baliko mitologian Agung Mendia Meruren erreplika bat da, Unibertso osoaren erdiko ardatza. Baliko tenplurik garrantzitsuena den Pura Besakih mendi honen magalean dago.

Sumendi gisa krater sakona du, eta ohikoa da bertatik kea edo errautsak ateratzea. Azkeneko erupzio handia 2017ko azaroan gertatu zen, eta ehunka mila pertsona euren etxeetatik atera behar izan ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   1936-, Pringle, Robert,.  (2004). *A short history of Bali : Indonesia's Hindu realm.*  Allen & Unwin ISBN 1865088633..
2. ↑   **(Ingelesez)** «Bali's Mount Agung volcano erupts» *BBC News* 2017-11-21 (Noiz kontsultatua: 2017-11-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q158470
* Commonscat Multimedia: Mount Agung

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q158470
* Commonscat Multimedia: Mount Agung
**Seán O'Casey**, jaiotze izenez *John Casey*, irlanderaz *Seán Ó Cathasaigh* (Dublin, 1880ko martxoaren 30a, Irlanda - Torquay, Ingalaterra. 1964ko irailaren 18a) irlandar antzerkigilea izan zen. Nazionalismoa eta sozialismoari buru belarri loturik egon zen, Dublingo langile mailentzat antzezlanak idatzi zituen lehendabiziko egilea izan zen. Bere antzezlanetan batik-bat emakumenganako begirunezko tratamendua nabarmentzen da.

Gaztaroa
--------

O'Casey zena **John Casey** izenaz Dorset kaleko 85. zenbakian jaio zen, Dublingo iparraldean. Michael Casey, bere aita zena, arrain gordina jaten ari zela itota hil zen. Aitaren heriotza ondoren familiak larritasun eta zailtasun ugarietatik igaro behar izan zuen. Seánek ikusmen txarra zuen, honek bere ikasketetan kaltea besterik ez zion ekarri. Ikastetxea hamalau urteko adinarekin utzi eta lanbide ezberdinetan jardun zuen, tren gidari barne.

XIX. mendeko 90. hamarkadan, Seán eta Archie bere anaia nagusiak, Dion Boucicault eta William Shakespearen antzezlanak euren etxean bertan antzezten zituzten. Seánek *Mechanics' Theatre* antzokian antzezten zen Boucicaulten *The Shaughraun* antzezlanean paper txiki bat bereganatzea lortu zuen, antzoki hau gaur egun *Abbey Theatre* antzokia dagoen lekuan kokatzen zen.

Politika
--------

Irlandar nazionalismoak O'Caseyrengan pizten zuen erakarpena handiagotzen zihoan, ondorioz 1906an Liga Gaelikoaren kide bilakatu eta irlandera ikasi zituen. Irlandar gaita jotzen ere ikasi zuen eta St Laurence O'Tooleko Gaitajole Taldeko lehendakari eta idazkari postuetan ere aritu zen. Irlandako Errepublikar Anaitasunean sartu eta Dublingo langileen interesak defendatzeko asmoz Jim Larkinek sortutako *Irish Transport and General Workers Union* sindikatuaren ekintzetan nahastu zen.

1914ko martxoan Jim Larkinen Irlandar Gudaroste Hiritarraren Idazkari Nagusia bilakatu zen, berehala erakunde honen buru James Connolly bihurtu zelarik. 1914ko uztailaren 24an O'Caseyk bere kargua utzi zuen.

Ikus, gainera
-------------

* William Butler Yeats
* James Connolly

Kanpo loturak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Sean O'Casey*** Aldatu lotura Wikidatan |

* O'Casey gaur egungo literaturan
* O'Casey antzerkigilea Faber Webgunean
* O'Casey Artean eta Kulturan
* Bibliografia
* Seán O'Casey - Artistaren deskribapena atzerritar bezala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q315170
* Commonscat Multimedia: Sean O'Casey

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 12319997
* ISNI: 0000 0001 0870 131X
* BNE: XX1051203
* BNF: 120172199 (data)
* CANTIC: a18745179
* GND: 11858927X
* LCCN: n79063153
* NDL: 00621223
* NKC: jn19990006214
* CiNii: DA02010592
* SNAC: w6s180gm
* SUDOC: 028309820
* BIBSYS: 90059793
* Open Library: OL123281A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q315170
* Commonscat Multimedia: Sean O'Casey
**Araciel** edo **Araziel** Tuterako merindadean dagoen herri hustua da. Egungo Corellatik ipar-ekialdean zegoen, Alhama ibaiaren ibarrean.

Historia
--------

Burdin Aroko kastro gotortu baten inguruan eraikia, Antzinako Erromako hiri baskoia izan zen. Merobaudesek bagaudak garaitu zituenean aipatzen den *Aracellinatorum frangit insolentiam Bacaudarum* horretako *Aracellinatorum* izango litzateke.

1119an Alfontso I.a Nafarroakoako konkistatu eta Cornagoko forua eman zion. Fortun Gartzez Caxal bere tenentea izan zen (1135).

Epeka-epeka biztanleria galdu zuen eta izurri beltza eta gero, 1350 inguruan, 14 familia besterik ez zituen. XV. mendearen hasieran husturik geratu zen baina gazteluak bere goarnizioa mantendu zuen. 1416an bere lurrak Corellara eman zizkioten.

Ondarea
-------

* Aracielgo gaztelua
* Santa Luzia eliza

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Auñamendi Eusko Entziklopedia. *Araciel.* .
2. ↑   Armendáriz Martija, Javier.  (2008). *De aldeas a ciudades. El poblacimento durante el primer milenio a. C. en Navarra.*  Iruñea: Nafarroako Gobernua ISBN 978-84-235-3101-1..
3. ↑   Agorreta, María Jesús Pérex.  (1990). «En torno a la localización de Aracilus (Navarra)» *Hispania antiqua* (14): 135–138. ISSN 1130-0515. (Noiz kontsultatua: 2020-12-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5702189

 |

* Wd Datuak: Q5702189
**Manuel Hidalgo Salas** "Gure Manzanas" izengoitiaz ezaguna, (Erandio, ?-Úbeda (Jaén, Espainia), 2012ko urtarrilaren 12a) guardia zibila, frankismo urtetan torturatzaile ospetsua izan zen, bereziki Euskal Herriko herri desberdinetan. Bizkaian frankismoaren azken urtetan bizi izan zen errepresioaren ardunetariko bat izan zen.

Biografia
---------

Erandion jaioa, Benemeritan hasi zuen bere ibilbidea zenbaki bezala. Meteorikoki igo zen. 1972ko otsailean iritsi zen Gernika-Lumora kapitain gisa, eta 1976ko azarora arte egon zen herrian. Urte hoietan Bizkaiko eskualde osoa izan zuen mende. 1976an Leongo Trenbideen Brigadara bidali zuten. Erretiratu egin zen
1994an, koronelaren graduazioarekin, Jaengo komandantziaren buru izan ondoren. Jaen eta Cadiz artean ezarri zuen bizilekua.

Tortura testigantzak
--------------------

Bizkaian herritar ugari torturatzeagatik ezagun zen Manuel Hidalgo Guardia Zibileko kapitain ohia. Busturialdea, Lea Artibai, Durangaldea eta Mungia inguruetan tratu txar basatiak burutzeagatik zen ezaguna. Mungiar askok oroitzen du nola saiatu zen zuhaitz bat botatzen herritarrek ikurriña bat jarria zutelako. 

Bera Euskal Herrian zela ondorengoak gertatu ziren inguruotan:

* 1973an guardia zibilek Fruizen tiroz akabatu zuten Joaquín Diestre;
* 1974an guardia zibilek kontrol batean tiroz zauritu zuten Pedro Bilbao gernikarra;
* 1975ean guardia zibilek Mungian tiroz akabatu zuten Alfredo San Sebastian;
* 1975ean guardia zibilek Gernikan tiroz akabatu zituzten Blanca Salegi eta Iñaki Garai;
* 1975ean zehar Busturialdeko hainbat herritan egin ziren negozio zein etxebizitzen aurkako erasoak;
* 1976an ezezagunek Mungiako Jai Alai tabernaren aurka egindako tiroketa;
* 1976an ezezagunek Nicolas Madariagaren Bakioko etxean eztandarazitako lehergailua
* 1976an zehar eskuin muturreko zenbait ultrak Bermeo, Mundaka eta Gernikan ehunka autori egindako gurpil zulaketak.

Behin Franco diktadorea hilda, 1976ko abenduan garaiko agintariek azkenean Hidalgo kapitaina lekualdatzea erabaki eta Leónera bidali zuten. Urteetan mailaz igoz saritu zuen Espainiako Gobernuak, teniente koronel izatera helduz. Sekula ez zuen egindako torturengatik erantzun behar izan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Joxe Felix Azurmendi: "Hidalgo, el torturador indiscreto", Onda Vasca, 2012/06/25.
* **(Gaztelaniaz)**:Errepresioa Bizkaian frankismoaren azken urtetan, Notixias de älava, 2021/06/23
Hego Vietnameko mapa administratiboa.
**Hego Vietnam**, ofizialki **Vietnamgo Errepublika**, Asiako hego-ekialdeko Estatu bat izan zen, egungo Vietnamen hegoaldean zegoena. Errepublika hura 1955ean aldarrikatu zuen Ngô Đình Diệm presidente berriak, Bảo Đại enperadorea Estatu Batuek bultzaturiko erreferendum baten bidez boteretik kendu ondoren. Frantsesen erretretaren ostean, Vietnam bi estatutan zatitu zen, iparralde sozialista zuena eta hegoaldea, kapitalista. AEBetako aholkulari militarrak Hego Vietnamen finkatu ziren, Ipar Vietnamen eragin politiko eta militarra mugatze aldera. Hain zuzen ere, errepublika berriak Estatu Batuen interes geoestrategikoei erantzuten zien, Gerra Hotzaren testuinguruan. Hori zela eta, Hego Vietnamek Estatu Batuen laguntza militar zuzena izan zuen Vietnamgo Gerran, Ipar Vietnamen eta Hego Vietnamgo Askapenerako Nazio Frontaren aurkako borrokan bete-betean sartu baitziren. Milaka gizon eta baliabide kopuru ikusgarria erabili arren (AEBek batez ere), indar kapitalistek porrot militar itzela jasan zuten komunisten aurkako borrokan. Gauzak horrela, armada estatubatuarra 1973an herrialdetik erretiratu zen, eta handik bi urtera, Ipar Vietnamek hegoaldea bereganatu zuen. Gerraren galerak Hego Vietnamen desagertzea ekarri zuen, eta berea zen eremuan, Hego Vietnamgo Errepublika ezarri zen: handik urtebetera, 1976an, Ipar Vietnamekin bat egin zuen eta Vietnamgo Errepublika Sozialista sortu.

Vietnamgo Errepublikan 1967ko hauteskundeetan bozkatu zuen emakume bat.
Vietnamgo Errepublikako pasaportearen diseinua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q180573
* Commonscat Multimedia: South Vietnam

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125172283
* BNF: 12100851q (data)
* GND: 4078050-8
* LCCN: n96003700
* NDL: 00560638
* NKC: ge136767
* NARA: 10046594
* SUDOC: 027748863
* **Lekuak**
* TGN: 6005575

 |

* Wd Datuak: Q180573
* Commonscat Multimedia: South Vietnam
*Artikulu hau Oñatiko zazpigarren kondeari buruzkoa da; izen bereko pertsonaia gaitzat duena beste hau da: «Eneko Belitz Gebarakoa»*

**Eneko Belitz Gebarakoa Tassis**, zazpigarren Oñatiko kondea eta Villamedianako kondea (Gatzaga Buradon, 1566 – Madril, 1644ko urriaren 31a) euskal herritar politikari eta diplomatikoa izan zen.

Biografia
---------

Aita Petri Belitz Gebarakoa, Buradon Gatzagako jauna, eta ama Maria Tassiskoa, Raimundo Tassiskoaren alaba (1515-1579), zituen. Petri Belitz Gebarakoaren alaba zen Katalina ezkondu zenean Oñatiko konde ezkontide bihurtu zen, emaztearen neba bakarra Ladron Belitz Gebarakoa Doverren 1588an Ingalaterrako armada borrokatzen ari zuela hil zelako. Era berean, 1622an Madrilean Joanes Tassiskoa, bere lehengusua eta Villamedianako kondea, hil zenean, bere tituluak ere jarauntsi zituen.

Eneko Filipe III.a Espainiakoaren gortean izan zen eta Flandriako gudetan hartu zuen parte, non preso hartu zuten. Diplomatiko munduan Espainiako enbaxadore izan zen Aulki Santuan, Savoian, Hungarian eta Vienan. Bertan Matias I.a Habsburgokoari lagundu zion Fernando II.a Habsburgokoa enperadore berria izan zedin eta honi Wallensteinen aurka.

Madrilen Filipe IV.aren balido izatekotan izan zen, baina honek Gaspar Guzmán, Olivaresko konde-dukea, nahiago zuen.

1644an hil zen Madrilen eta San Filipe elizan lurperatu zuten.

Seme-alabak
-----------

Katalina Belitz Gebarakoarekin batera bederatzi seme-alabak izan zituen:

* Petri, Milanon zaldi-istripu baten ondorioz hilda.
* Joanes, erlijioan sartuta.
* Eneko (1597–1658), 1648 eta 1653 artean Napoliko erregeordea.
* Filipe Emmanuel, 1642an Perpignanen eroria.
* Beltran, Monterealeko markesa eta Sardiniako erregeordea
* Maria Ana, Musoccoko printzea eta Melzoko markesa zen Antonio Maria († 1678) ezkondu zuena.
* Maria Angela, moja
* Katalina, moja
* Ana Maria, moja

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q291900
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316750696
* BNE: XX5652336
* CANTIC: a11493264
* GND: 1220953660
* UB: a1289913
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 57315

 |

* Wd Datuak: Q291900