recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Saharatik datorren hondar eta hauts ekaitza, Cabo Verdeko uharteetara iristen dena.
**Gandua** fenomeno meteorologiko bat da, atmosferan partikula oso txikiak (hautsa, errautsak, buztina edo esekitako harea) garraiatzen dituena. Hautsa, gatzak (sodioa) edo inguruneko elementuak direla eta gertatzen denean, "A" motako gandua esaten zaio; gertaera bereziengatik gertatzen denean, hala nola basoko suteengatik edo izaera kutsatzaileko bestelako gertaerengatik, "B" motako gandua esaten zaio.

Jatorria
--------

Jatorria itsas uretako gatz-partikulak dituen ur-lurrunaren partikuletan du, eta, kasu askotan, suteen kean eta errautsetan, Caracaseko ekialdean (Venezuela) 2010eko martxoaren amaieran hartutako irudian ikus daitekeen bezala. Hondarrezko ekaitzak ere izan daitezke; fenomeno hori ohikoa da Mediterraneoko herrialdeetan, Kanariar Uharteetan eta beste eskualde batzuetan.

Hareazko ekaitzen kasuan, partikulak oso tamaina heterogeneokoak dira, handienekoak ez dira iturritik oso urrun erortzen, eta finenak Siroko haizeak Kanariar Uharteetara eramandako distantzia handietara jarraitzen dute. Batzuetan, ekaitz horien soberakinak Ipar Amerikara iristen dira, Karibeko eta Estatu Batuetako ekialdean, udako antizikloiekin eta haize alisioekin. Puerto Rico eta Antilla Txikiak dira udako ekaitz horien eragin handiena jasaten dutenak.

Kasu askotan, nahiz eta gero eta gutxiago izan, etxe-kutsatzaileak isurtzen dira hiriguneetan, adibidez Industria Iraultzatik Erresuma Batuan ikatza erretzeagatik sortzen zen smoga kasu.

Konparaketa beste fenomeno meteorologikoekin
--------------------------------------------

| Meteoroa | Ikusgaitasuna | Hezetasuna | Aerosola |
| --- | --- | --- | --- |
| Euria | < 3 km | %100 | Ura edo izotza |
| Zirimiria | < 1 km | %100 | Ura edo izotza |
| Lainoa | < 1 km | %90-100 | Ura edo izotza |
| Lainobera | 1 - 2 km | %80-90 | Ura edo izotza |
| Bisutsa | < 2 km | < %80 | Partikula solidoak |
| Gandua | > 2 km | < %80 | Partikula solidoak |

Ikur meteorologikoak
--------------------

| Ikurra | Zenbakia | Deskripzioa |
| --- | --- | --- |
|  | **05** | Gandu |

---

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Gandu» *Euskalterm* (Noiz kontsultatua: 2022-03-15).
2. ↑   ASALE, RAE-. «calina | Diccionario de la lengua española» *«Diccionario de la lengua española» - Edición del Tricentenario*.
3. ↑   RTVE.es.  (2020-02-24). «Qué es la calima y cómo afecta a la salud l RTVE» *RTVE.es*.
4. ↑  Guillermo Zuloaga: El viento salante. Caracas: Creole Petroleum Corporation, Revista *El Farol*, 28 (218), pp. 29-33, 1966, ilustrado
5. 1 2   «El polvo del Sáhara: un viaje sin fronteras» *Tiempo.com | Meteored* 2019-04-25.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q643546
* Commonscat Multimedia: Haze

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 2859
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q643546
* Commonscat Multimedia: Haze
**Fulton konderria** (ingelesez: *Fulton County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Hickman da. 2010eko zentsuaren arabera 6.813 biztanle zituen, Fulton kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Fulton konderriak 597,3 kilometro koadro ditu. Horietatik 65,05 ura dira. Beste 532,25 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 11,41 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 6.813 pertsonetatik 5.026 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 53 dira. 1.607 beltzak edo afroamerikarrak. 17 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 45 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 5 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 111 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491831
* Commonscat Multimedia: Fulton County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 155938666
* ISNI: 0000 0004 0617 7894
* LCCN: n80094101
* NARA: 10038897
* **Lekuak**
* OSM: 1846524
* TGN: 2000790

 |

* Wd Datuak: Q491831
* Commonscat Multimedia: Fulton County, Kentucky
**Celia Brañas Fernández Miranda** (A Coruña, 1880ko maiatzaren 20a – A Coruña, 1948ko ekainaren 12a), zientzilari galiziarra, aitzindaria izan zen emakumea kultura zientifikora hurbiltzera.

Biografia
---------

Gurasoak Consuelo Fernández Miranda eta Gonzalo Brañas Sánchez-Boado kazetaria, idazlea eta farmazeutikoa izan ziren. Bere anaia Gonzalo Brañas Fernández zientzilaria izan zen.

1908an irakasle laguntzaile moduan hasi zen lanean A Coruñako irakasleentzako Eskola Normalean. 1911n, irakasle titularra bihurtu zen eta eskolaren zuzendari ere izan zen hainbat aldiz, 1946an erretiroa hartu zuen arte.

1919an, A Coruñako Ikaskuntza Galegoen Institutuak antolatutako Ikasketa Galegoen Lehen Kongresuan parte hartu zuen Brañasek. Bertan proposatu zuen A Coruñan ikerketarako itsas biologia estazio bat sortzea eta nola egin ere azaldu zuen. 1920an lortu zuen Madrilgo Natura Zientzien Museoak itsas biologiari buruzko ikastaro bat antolatzea A Coruñan. Ikastaro horren ondorioa izan zen Pontevedrako Marín biologia estazioa sortzea 1932an.

1922an bi hilabeterako dirulaguntza lortu zuen Ikasketak eta Ikerketa Zientifikoak Osatzeko Batzordearengandik (Junta para Ampliación de Estudios e Investigaciones Científicas, JAE), histologia praktikak egiteko Madrilgo Natura Zientzien Museo Nazionalean.

A Coruñako lanbide heziketaren patronatoaren kidea izan zen baita ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Eskela (1948-06-19) *La Voz de Galicia*, 5. or.
2. ↑   Fraga, Xosé A.  (2015-11-08). «Unha pioneira na incorporación da muller á cultura científica na Coruña» *La Opinión de A Coruña*.
3. 1 2   Fraga, Xoxé A.  (2016-02-22). *La labor precursora de Celia Brañas Fernández en la incorporación de la mujer a la cultura científica. In Mujeres Con Ciencia.* .
4. ↑  Una docena de... mujeres científicas gallegas. In *Plaza Pública*.
5. ↑    *Brañas Fernández, Gonzalo. In Diccionario de profesores de instituto vinculados a la JAE (1907-1936)..* .

Kanpo estekak
-------------

* Xoxé A. Fraga Vázquez. Celia Brañas Fernández. Consello da Cultura Galega.
* Xosé A. Fraga Vázquez (2016-02-22) La labor precursora de Celia Brañas Fernández en la incorporación de la mujer a la cultura científica.
* Erakusketa: *A ciencia ten nome de muller* (Wikibooks)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28950268

 |

* Wd Datuak: Q28950268
**Cañaveral lurmuturra** (ingelesez *Cape Canaveral*) 1950etik, AEBen jaurtigune nagusia da, aktibitate espazialen gune nagusia. Geografiaren ikuspuntutik, Ozeano Atlantikoan hedatzen den irtenune estu bat da, Florida estatuan.

Misil jaurtiketarako base bezala, bere aktibitatea 1950eko uztailak 24an hasi zuen, V2 suziri eraberrituekin. Tokia, paregabea zen, jaurtiketak, ekialderantz egiten baitziren, eta, honela, misilak errez jarrai zitezkeen euren igoeran eta itsasoan erori inori kalterik eragin gabe.

Gaur egun, irtenune hareatsu hura, jaurtiketa arrapala ugariz betea dago, eta laborategi eta kontrolgune ezberdinekin lotzen duten errepide sare trinko bat du. Ingurua, neurri batean, NASAk kontrolatzen du, egitarau espazial zibilez arduratzen den estatubatuar organismo espaziala, eta beste erdian, AEBetako Aire Armadak, militarrez arduratzen dena.

1964an, inguru guztia, *Kennedy lurmuturra* bezala berrizendatua da, aurreko urtean hila izan zen AEBetako presidentearen omenez. Baina, hamar urte beranduago, protesta ugariren ondorioz, berriz Cañaveral lurmuturra deitua izan zen, eta Kennedy izena, NASAren gune espazialarentzako baino ez zen geratu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193401
* Commonscat Multimedia: Cape Canaveral

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 156236653
* BNF: 119801014 (data)
* LCCN: sh92004094
* NKC: ge1040990
* NARA: 10045480
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q193401
* Commonscat Multimedia: Cape Canaveral
**Celia Sánchez-Ramos Roda**(Zaragoza, 1959ko ekainaren 24a) espainiar farmazialari eta ikertzailea da, ikusmenaren babesaren eta prebentzioaren arloan espezialista. Farmazian lizentziatua eta Optikan diplomatua da. Madrilgo Konplutense unibertsitatean irakaslea izan zen eta Madrilgo Konplutense unibertsitatean Neuro-Konputazio eta Neuro-Robotikako Laborategi eta Ikerketa Taldearen sortzailea izan zen.

Ikasketak
---------

Madrilgo Konplutense unibertsitatean eta Ikuspegiaren Zientzietan doktorea Europako unibertsitatena. Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean eta Europako unibertsiatean ikasirik farmazentika eta optika areetan espezializatua da. Irakaslana 1986az geroztik egin du, honako ikasketa hauetan: diplomaturan, graduan , masterrean eta doktorego-programetan .

Esperimentuak
-------------

Egilea da, bera espezializatutako arloan (optika eta farmazentika) liburu, beste egile batzuen liburu-etako atalak eta artikuluak idatzi ditu. 1990az geroztik, mundu osoko kongresu, sinposio, topaketa zientifiko eta hitzaldietan parte hartu du.

Sariak
------

2010eko Genevako Sari Nagusiko urrezko domina lortu zuen. Ondoren, 2009ean, Inbentora onenaren saria eman zioten.

Baita ere, urrezko domina eman zioten, Osasun Arloko asmakizun onena egin zuleako. Bukatzeko, Patente espainiar onenaren saria eman zioten Marken Espainiako Bulegoak.

Erreferentzia
-------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Celia Sánchez-Ramos.*  2020-09-12 (Noiz kontsultatua: 2021-04-23).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5058022
* Commonscat Multimedia: Celia Sánchez-Ramos

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 100921018
* ISNI: 0000 0000 7152 5593
* BNE: XX1568327
* LCCN: n2011084078
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 2488108

 |

* Wd Datuak: Q5058022
* Commonscat Multimedia: Celia Sánchez-Ramos
**Fulton konderria** (ingelesez: *Fulton County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Atlanta da. 2010eko zentsuaren arabera 920.581 biztanle zituen, Fulton kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Fulton konderriak 1.383,89 kilometro koadro ditu. Horietatik 19,92 ura dira. Beste 1.363,98 lurra dira.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 920.581 pertsonetatik 448.580 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 72.566 dira. 400.457 beltzak edo afroamerikarrak. 1.586 amerikar natiboak ziren eta 287 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 51.304 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2.582 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 15.785 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486633
* Commonscat Multimedia: Fulton County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157110457
* ISNI: 0000 0004 0606 4398
* LCCN: n80162605
* NARA: 10039165
* **Lekuak**
* OSM: 975368
* TGN: 2000351

 |

* Wd Datuak: Q486633
* Commonscat Multimedia: Fulton County, Georgia
**Cavalier konderria** (ingelesez: *Cavalier County*) Ipar Dakotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Langdon da. 2010eko zentsuaren arabera 3.993 biztanle zituen, Cavalier kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Cavalier konderriak 3.910,78 kilometro koadro ditu. Horietatik 54,93 ura dira. Beste 3.855,85 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,02 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 3.993 pertsonetatik 3.914 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 24 dira. 4 beltzak edo afroamerikarrak. 35 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 9 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 29 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28523
* Commonscat Multimedia: Cavalier County, North Dakota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 123179180
* LCCN: n82104468
* **Lekuak**
* OSM: 1740277
* TGN: 2001566

 |

* Wd Datuak: Q28523
* Commonscat Multimedia: Cavalier County, North Dakota
Pompeiako fullonicaren arrastoak.
**Fullonica** Erromatar Inperioan garbitoki edota tindategi moduan jarduten zuten dendei ematen zitzaien izena zen.

Mantendu diren Fullonicak
-------------------------

K.o. 79. urtean Ponpeian, Vesubio sumendiaren erupzioak ustekabean harrapatu zituen erromatar hiriko negozioak; besteak beste, Stephanusen fullonica edo garbitegia. Aztarnategiko gainerako elementuak bezalaxe garbitegia oso ondo kontserbatu zuten errautsek. Eta badira ondo iraun duten beste fullonica batzuk ere; esaterako, Ostiakoa, Barcinokoa (Bartzelonakoa) eta Herkulanokoa. Izan ere, erromatar hiri edo kolonia guztiek fullonica bana zuten gutxienez.

Garbitze prozesua
-----------------

Jantziak nahiz etxeko arropa garbitzen zituzten negozio haietan. Detergente kimiko artifizialik ezean, gernua erabiltzen zuten; pixa garaiko garbigarri unibertsaltzat jo daiteke, hortzak garbitzeko ere erabiltzen baitzuten. Saltus fullonici edo ur berritze istiletan gernuaren amoniakoa ona zen togetako, tuniketako eta artilezko zapietako orbanak kentzeko. Gernua kareaz eta errautsez nahasten zuten, lehengai horiek zurigarri naturalak baitira.

Pixa guztiak ez ziren berdinak. Batzuek atzerritik inportatzen zuten (hispaniar gernuaren dohain garbigarriak ezagunak ziren), baina gehienetan komun publikoetan bildutako likidoa erabili behar zuten. Baziren negozio autarkikoagoak ere: dendaren hormetan anfora erdiak jartzen zituzten oinezkoek maskuria arindu zezaten. Ponpeian idazkunak aurkitu dira, herritarrei pixa egiteko gonbitea egiten dietenak.

Soda eta gernua nahastuta, esklaboek jantziak eta oihalak zapaltzen zituzten, detergente kirasdunaz ondo busti arte. Orbanak kendu ondoren, arropak kanpoan zegoen istil handiago batera eramaten zituzten, eta impluviumean bildutako euri uretan pasatu, xukatu eta eguzkitan lehortzen uzten zituzten. Herritar aberatsenek txanpon batzuk gehiago ordaindu eta fullonicako esklaboek arropak lore eta belar esentziez lurrindu zizkieten, pixa usainaren arrastoak ezabatzeko.

Gernuaren gaineko zerga eta eratorritako esapidea
-------------------------------------------------

Dirua edozein jardueratatik biltzeko grinak bultzatuta, Vespasiano enperadoreak garbitegietan edo letrina publikoetan herritarrek uzten zuten gernuaren gaineko zerga ezarri zuen. Suetoniok jaso zuenez, enperadorearen seme Titok erabakia itsustu zion aitari. Vespasianok, orduan, aureus bat atera zuen poltsatik eta urrezko txanponaren usainak gogaitzen ote zuen galdetu zion Titori. Semeak ezetz esan ondoren, aitak zera erantzun zion: "*Eta, hala ere, pixatik dator*". Orduan sortu omen zen *Pecunia non olet* (Diruak ez du kiratsik) latinezko esapide ezaguna.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   Irazustabarrena, Nagore.  (2013-07-21). «Diruak ez du kiratsik; detergenteak, aldiz, bai» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q55111792
* Commonscat Multimedia: Fullonicae

---

 |

* Wd Datuak: Q55111792
* Commonscat Multimedia: Fullonicae
**Giles konderria** (ingelesez: *Giles County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Pulaski da. 2010eko zentsuaren arabera 29.485 biztanle zituen, Giles kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Giles konderriak 1.582,94 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,64 ura dira. Beste 1.582,29 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 18,63 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 29.485 pertsonetatik 25.692 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 471 dira. 3.006 beltzak edo afroamerikarrak. 95 amerikar natiboak ziren eta 7 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 111 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 33 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 541 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Giles County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502479
* Commonscat Multimedia: Giles County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146604590
* LCCN: n82102458
* NARA: 10040046
* **Lekuak**
* OSM: 1848176
* TGN: 2001864

 |

* Wd Datuak: Q502479
* Commonscat Multimedia: Giles County, Tennessee
**Carl Gustav Rehnskiöld** kondea, (1651ko abuztuaren 6a-1722ko urtarrilaren 29a) Karlos XII.a Suediako erregearen agindupeko landa-marexal bat izan zen. Erraz haserretzen zen arren, Rehnskiölden trebezia militarrak Karlos erregearen aholkulari militar nagusi eta aginteko bigarrena bihurtu zuen; eta, horren ondorioz, "Iparraldeko Alexandroren Parmenion" ezizena jaso zuen.

Biografia
---------

Rehnskiöld Stralsunden jaio zen, eta Gierd Antoni Rehnskiölden eta Birgitta Torskeskålen semea zen.

Bere bizitzan zehar paper garrantzitsua bete zuen Iparraldeko Gerra Handian. Agintea zuen Fraustadteko guduan, eta gudu honen ondoren Karlos XII.a erregeak landa-marexal izendatu zuen, konde titulua ere emanez. Bere karrerako ekintza nabarmenen artean 1701 eta 1703 arteko poloniar kanpaina arrakastatsua eta Ukrainako kanpaina negargarria egon ziren, eta azken hau 1709an Poltavako guduarekin amaitu zen. Gudua erabateko porrota izan zen suediar armadarentzat, eta Rehnskiöld errusiarrek harrapatu zuten, 1718 arte gatibu izan zutena.

Bere garaiko suediar jeneralik garrantzitsuenetako bat izan zen, baina, hala ere, errusiar nagusitasun militarrari bidea erraztu zion, suediarra eroraraziz.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Carl Gustav Rehnskiöld*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q434380
* Commonscat Multimedia: Carl Gustaf Rehnskiöld

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 27917560
* ISNI: 0000 0000 3302 6996
* GND: 121061396
* LCCN: n2002038323
* KulturNav: id

 |

* Wd Datuak: Q434380
* Commonscat Multimedia: Carl Gustaf Rehnskiöld
**Garth Hill**, **The Garth**, **Garth Mountain** eta galeseraz **Mynydd y Garth**, Galesko hegoaldeko mendi bat da, eta Cardiff iparraldeko Pentyrch udalerritik hurbil dago. 307 metroko garaiera du.

Mendi hau ia Cardiff hiriburuko leku gehienetatik ikusgai da, eta egun eguzkitsuetan baita Bristolgo kanalaz haratago dagoen Ingalaterra hego-mendebaldeko Weston-super-Mare udalerria bezain leku urrunetatik ere. Taff haranean dago, alde batetik Pentyrch udalerria eta bestetik Gwaelod-y-Garth eta Taff's Well udalerriak dituela.

Garth mendiaren magalean hainbat tumulu daude, Brontze Aroko hilarriak zirenak, eta gaur egun aztarnategiak.

Mendi honek inon osperik baldin badu, *The Englishman Who Went Up a Hill But Came Down a Mountain* (1995, *Muino bat igo baina mendi bat jeitsi zuen ingelesa*) film ospetsuko mendi/muinoa mendi honetan oinarritua egotean datza.

Ikuspegi panoramikoa Garth Muinotik ikusita.
* Garth Muinoaren gailurreko erpin geodesikoa.Garth Muinoaren gailurreko erpin geodesikoa.
* Garth Muinoa Culverhouse Cross udalerritik ikusia.Garth Muinoa Culverhouse Cross udalerritik ikusia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q289065
* Commonscat Multimedia: Garth Hill

---

 |

* Wd Datuak: Q289065
* Commonscat Multimedia: Garth Hill
Udako eguna txerri emearekin, eta bere txerrikumeekin
**Carl Henrik Bøgh** (Kopenhage, 1827ko irailaren 3a - Kopenhage, 1893ko urriaren 19a) daniar margolaria izan zen; animaliekin egindako eszenengatik ezaguna.

Biografia
---------

Aita, Hans Henrik Bøgh, eskolako irakaslea zen. Anaia nagusia, Erik Bøgh, kazetari eta antzerkigile bihurtu zen. 1863an, Cathrine Sophie Henriette Møller-ekin ezkondu zen, Barrutiko aguazil baten alabarekin, bertako epaile baten baliokidea. Haien alaba, Elisabeth (1865-1948), ere margolaria izan zen.

Lehen Schleswigeko Gerran soldadu aritu ondoren, Danimarkako Arte Ederren Errege Akademian sartu zen, Johan Ludwig Lund-ekin ikasi zuen, eta animalien pinturan espezializatzea erabaki zuen. 1854an egin zuen lehen erakusketa, Charlottenborg jauregiko Udaberriko Erakusketan. Hiru urte geroago Neuhausenske Prize [da] eman zioten .

1860tik 1861era, ikasketa bidaia bat egin zuen atzerrira, Akademiaren bidaia-bekarekin; Brusela eta Anberes bisitatzen, baina Parisen igaro zuen denbora gehiena. 1870ean eta 1875ean, bere lan batzuk "Royal Painting Collection"-ek (gaur egun Danimarkako Galeria Nazionalak) erosi zituen. 1873an, irakasle izan zen.

Bere oreinen margolanak izan ziren ezagunenetakoak. Norvegiara eta Suediara pintura espedizioak ere egin zituen .

Bibliografia
------------

* Bögh, Carl Henrik, In: Ulrich Thieme, Felix Becker (arg. ): *Allgemeines Lexikon der Bildenden Künstler von der Antike bis zur Gegenwart*, Vol. 4: Bida–Brevoort. Wilhelm Engelmann, Leipzig 1910, 189. or
* Bøgh, Carl Henrik In: Carl Frederik Bricka (Ed.): *Dansk biografisk Lexikon*, Vol.3: Brandt–Clavus, 1889, pgs.311–312, @ Projekt Runeberg
* Karl Henrik Bögh, In: Bernhard Meijer (Ed.): *Nordisk familjebok conversationslexikon och realencyklopedi*, Vol.4 Brant–Cesti, 1905 pg.870, @ Projekt Runeberg

Kanpo estekak
-------------

* Datu biografikoak @ *Kunstindeks Danmark*
* Bøgh @ ArtNet-ren lan gehiago

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5600305
* Commonscat Multimedia: Carl Bøgh

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 96328200
* GND: 1226870864
* ULAN: 500089009

 |

* Wd Datuak: Q5600305
* Commonscat Multimedia: Carl Bøgh
**1986ko Arkansasko gobernadore hauteskundeak** 1986ko azaroaren 4an egin ziren, Arkansasko gobernadorea aukeratzeko.

Bill Clinton jarduneko gobernadore demokrata aurkeztu zen berriro. 1982an hautatua eta 1984an berrautatua izan zen, eta hirugarren agintaldi jarraitua eta laugarrena bilatzen zituen guztira (Clinton 1978an hautatu zuten lehen aldiz). Bere aurkaria Frank D. White gobernadore errepublikano ohia zen, 1980ko hauteskundeetan Clinton garaitu zuen kargura itzuli nahi zuena.

Arkansasko konstituzioaren 63. emendakina indarrean sartu ondoren, Arkansasko gobernadore guztien agintaldia bi urtetik lau urtera luzatu zen. 1986ko hauteskundeak izan ziren ordutik egin ziren lehenak, eta horrek esan nahi zuen garaipena lortzen zuena Arkansasko gobernadore izateko lau urteko agintaldirako lehen hautatua izango zela.

Clintonek Orval Faubus gobernadore ohia garaitu zuen demokraten izendapenerako, eta Whitek Maurice Britt gobernadoreorde ohia garaitu zuen errepublikanoen primarioetan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16161308

 |

* Wd Datuak: Q16161308
**Garry Kent Masciarelli** (New York, 1934ko azaroaren 13a - Burbank, Kalifornia, 2016ko uztailaren 19a) estatubatuar zinema-zuzendaria, aktorea, idazlea eta produktorea izan zen .

Bizitza
-------

Telebistan hasi zen lanean, telebista-sailetarako gidoiak idazten eta produzitzen (*Laverne and Shirley*, *Happy Days*, *The Odd Couple)*, baina jazz-musikagile, kazetari eta umorezko *gag* idazle ere izan zen (Emmy sari bat irabazi zuen Dick van Dyken show-rako egindako lanarekin). Marshallek produzitutako lanen artean azpimarratzekoak ditu *How Sweet It Is* (1968) eta *The Grasshopper* (1970), baina zinema-zuzendari gisa da batez ere ezaguna.

Lehenengo filma 1982an zuzendu zuen: *Young Doctors in Love* (*Sendagile gazte maiteminduak*), erietxe batean gertatzen den komedia eroa. Marshallen hurrengo lana *The Flamingo Kid* (1984) izan zen, Matt Dillon protagonista duen filma. *Nothing In Common* (1986, *Zerikusirik ez*) aurkeztu zuenean, nabarmen ikusi zen komedia erromantikoa izango zela bere filmografian pisu gehien izango zuen generoa. Horrela, 1990ean plazaratu zuen hamarraldi hartako filmik arrakastatsuenetako bat izan zena, *Pretty Woman*, Julia Roberts eta Richard Gere dituena protagonista (Julia Roberts antzezle onenaren Oscar sarirako izendatu zuten). Marshallek, film horrek eman zion ospea ikusirik, eskema bera jarraituz osatu zuen hurrengo filma, *Frankie and Johnny* (1991), 1987an Kathy Bates eta F. Murray Abrahamek antzezturiko *Frankie and Johnny in the Clair de Lune* (Terrence McNally) obran oinarritua, zineman Al Pacino eta Michelle Pfeiffer antzezleek interpretatua, bai eta *Runaway Bride* (1999) filma ere. Haren beste lan batzuk: *Georgia Rule* (2007); *Valentine's Day* (2010); *New Year's Eve* (2011).

Marshallen filmografiaren ezaugarri nagusietako bat filmetako elkarrizketa landuak dira. Bestalde, oro har, nahiago du antzezleen intimitatea lantzea eta ez kanpoko irudi ikusgarri eta garestiekin egindako filmak, eta horrela erakutsi du bere lanetan, azken urteetakoetan batez ere.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Garry Marshall*** Aldatu lotura Wikidatan |

* **(Ingelesez)** Garry Marshall the Internet Movie Database-ren web-orrian

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q315087
* Commonscat Multimedia: Garry Marshall

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 81742832
* ISNI: 0000 0001 2282 3911
* BNE: XX1624490
* BNF: 139338131 (data)
* CANTIC: a20102501
* GND: 137568401
* LCCN: n79128656
* NKC: jx20050419036
* NLA: 35748696
* CiNii: DA12391313
* SNAC: w6348rdn
* SUDOC: 147515440
* BIBSYS: 90225372
* ICCU: FERV074534
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04071/eu\_m\_1163/m1163
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q315087
* Commonscat Multimedia: Garry Marshall
Calvin zikloaren eskema
**Calvin zikloa** fotosintesia egiten duten organismoek CO2-a finkatzeko erabiltzen duten bide metabolikoa da. Melvin Calvin kimikariak (1961eko Nobel Saria) aurkitu zuen 1949an. Kloroplastoen estrometan burutzen da, eta fotosintesiaren ilunpeko fasea osatzen du, argirik gabe burutzen dena.

Funtsean, fotosintesiaren argi-fasean sortzen diren ATP eta NADPH Calvin zikloaren bitartez erabiltzen dira CO2 finkatzeko eta glukosa eratzeko. Horretarako, baina, oinarrizko bi entzima behar dira: RuBisCO (*Erribulosa Bisfosfato Karboxilasa Oxigenasa*) eta fosforribulokinasa.

Zikloaren ekuazioa honako hau da:

**6CO2 + 12NADPH + 18 ATP → C6H12O6P + 12NADP+ + 18ADP + 17 Pi**

Zikloaren nondik norakoak
-------------------------

Zikloa hiru fasetan sailkatu ohi da:

* lehenengo fasea CO2-aren finkapenarena da. Pentosa batek (erribulosa 1,5 bifosfatoak) CO2 molekula hartzen du, bi molekula azido 3-fosfoglizerikoa (3C) emanez.

* bigarren fasean, azido 3-fosfoglizerikoa fosforilatzen da (ATP gastatuz) eta gero erreduzitu egiten da (NADPH gastatuz), glizeraldehido-3-fosfato emateko. Sortutako glizeraldehido-3-fosfatoa garrantzi handiko molekula da, hainbat prozesu biosintetikotan (gluzidoenak, lipidoenak eta aminoazidoenak) parte hartzen duelako.

* hirugarren fasean glizeraldehido-3-fosfatoa, erreakzio biokimiko batzuen bitartez, erribulosa 1,5 bifosfato bihurtzen da, ATP gehiago gastatuz eta zikloa bukatuz.

Azpimarratu behar da Calvin zikloa ez dela ziklo itxia, alboko desbideratzeak dituelako, batez ere glizeraldehido-3-fosfatoaren mailan. Aipatu denez, molekula horrek glukosa sintetizatzen du, glukolisiaren hasierako urratsen alderantzizko bidea eginez.

Organismo fotosintetikoek ez ezik, fotosintesia garatzen ez duten bakterio autotrofo batzuek ere Calvin zikloa erabiltzen dute glukosa sortzeko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q220389
* Commonscat Multimedia: Calvin cycle

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q220389
* Commonscat Multimedia: Calvin cycle
**Champaign konderria** (ingelesez: *Champaign County*) Ohioko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Urbana da. 2010eko zentsuaren arabera 40.097 biztanle zituen, Champaign kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Champaign konderriak 1.113,26 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,02 ura dira. Beste 1.110,25 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 36,02 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 40.097 pertsonetatik 38.194 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 451 dira. 874 beltzak edo afroamerikarrak. 134 amerikar natiboak ziren eta 12 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 151 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 32 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 700 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q389573
* Commonscat Multimedia: Champaign County, Ohio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153606504
* LCCN: n80109357
* **Lekuak**
* OSM: 180915
* TGN: 1002254

 |

* Wd Datuak: Q389573
* Commonscat Multimedia: Champaign County, Ohio
***Cantares gallegos*** Rosalia de Castrok 1863ko maiatzaren 17an argitaratu zuen poesia liburua da. Galiziar Letren Eguna ospatzeko erreferentzia gisa erabiltzen den eguna. Galiziako herri kantigen eragin handia duen obra da.

Poemetan Rosalia bizi izan zen landa-gizartea islatzen duten gaiak garatzen dira. Ezaugarri deskriptibo handiko poema kostunbristak aurkitzen dira, baina badira maitasunezko poema sozial eta intimistak ere. Kantu hauek galizierazko literaturaren berpizkundea adierazten dute, egileak hizkuntzari duintasuna ematen dio eta galegoz literatura idaztea posible dela erakusten du.1 Egilea bere sorterri abandonatuaren ahots lirikoa da. Obran herriaren depresioaren aurkako testigantza bat gordetzen da, nekazari guztientzat harro egoteko modukoa izan dadin, bai eta hartzaile guztientzako memoria-ekintza bat ere.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3311871
* Commonscat Multimedia: Cantares gallegos

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 183082009
* BNE: XX3383846
* BNF: 17009049n (data)
* GND: 4668738-5
* LCCN: n89671823
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 1685

 |

* Wd Datuak: Q3311871
* Commonscat Multimedia: Cantares gallegos
**Geb**, jainko sortzailea, biziaren eta emankortasunaren printzipioa, Lurraren pertsonifikazioa da, *Geben Etxea* egiptoar mitologian.

* Izen egiptoarra: **Keb**. Izen greziarra: **Geb**. Jainko/sa greziarra: Plutarkoren iritziz, Kronos.

Ikonografia
-----------

Koroatutako berde ilun koloreko gizona, buruan antzar bat duela

Mitologia
---------

Geb, jainkorik antzinakoenetako bat da. *Jainkoen Printzea*, bere aita Shuren tronua heredatzen du, ondoren Lurraren gaineko autoritatea Osirisi eman zion, ondoren Horusentzat izan zen, eta, azkenik, faraoiarentzat, *Geben oinordeko* deitua.

Heliopoliseko kosmogonian, Shu eta Tefnuten semea zen. Nuten neba eta senarra, bere seme-alabak Osiris, Isis, Neftis eta Seth izan ziren. Nutekin, *Arrautza Handia* sortu zuen, hemendik, Bennu txoria jaio zelarik (Fenix hegazti egiptoarra).

*Epaiketa Gelan*, hildakoaren bihotzaren pisaketa zaintzen zuen eta zuzenak izan ez zirenen izpirituak preso mantentzen zituen, Hilen Liburuaren arabera. Duateko ateetako zaindari ere bada.

Sinkretismoa
------------

Jainko sortzaile bezala, Atumekin identifikatua izan zen.

Gurtza
------

Heliopolis, Tebas, Edfu, Kom Ombo eta Sinain gurtua izan zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q168444
* Commonscat Multimedia: Geb

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 72200761
* BNF: 16188676n (data)
* GND: 119292815
* SUDOC: 336514950
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q168444
* Commonscat Multimedia: Geb
**Gerrilla marketina** marketin teknika eta estrategia multzoa da, hau bide ez konbentzionalean exekutatua eta bere helburua sorgarritasunaren bidez lortzen dutelarik, eta ez publizitatean inbertsio handiak eginda. Publizitate konbentzionala ez denez, talde objetibo batera heltzea ahalbidetzen du era desberdin batean.

Jatorria
--------

Gerra marketin terminoa 1984an famatu egin zen Jay Conrad Levinson-en bidez bere gerra marketin liburuan: *Secrets for Making Big Profits from Your Small Business*. Batzuetan "marketin erradikal" edo "extreme marketin" terminoak ere erabili izan diran. Hasiera batean marketin mota honetan gehien erabiltzen zena estartzidoen (stencils) bidezko gerra publizitatea edo grafitiak ziren. Gerora beste metodo batzuk erabiltzen joan dira, hala non kartelak, web orrialdeak, aktoreak, jende multzoen momentuko ekintzak (flashmobak), edota posta elektronikoak.

Marketin mota hau enpresa txikiek erabiltzen dute gehienbat. Sormena erabiltzean datza bideak, espazioak, eguneroko egoerak edo inguruneko elementuak direla medio hauek experientzia batean bihurtuz eta jendearen memorian gordez. Marketin tradizionalarekin alderatuz, gauza garrantzitsuak aldatzen dira. Hala nola erabilitako tokiak, kostuak eta azken kontsumitzailearekin kontaktu zuzena edukitzea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24637
* Commonscat Multimedia: Guerrilla marketing

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph580609

 |

* Wd Datuak: Q24637
* Commonscat Multimedia: Guerrilla marketing
Gerriko berdearen ikurra Gasteizen.
Londresko Metropolitan Green Belt.
**Gerriko berdea**, baita ere **Eraztun berdea**, hirigintzan hirien inguruan basa edota nekazari lurrak gordetzeko eta babesteko lurren sailkapena da. Oinarrizko ideia hirigunea begetazioaz inguratzea da, horrela hiritarren bizi balditzak eta basa-bizitza hobetzeko eta zaintzeko. Gerrikoan dauden lurrak haien artean konektatuta egon behar dira, hesi-efektua ekiditzeko.

Bide berdeak
------------

Gerriko berdearekin lotura baldin badu ere, bide berdeek ez dute hiria inguratzen baizik eta gurutzatu. Bide berdeek ere sarritan herri desberdinak lotzen dituzte.

Helburuak
---------

Gerriko berdeek beste helburuen artean hauek bilatzen dituzte:

* Ingurumena eta biodibertsitatea babestea.
* Hirien aire kalitatea hobetzea, kutsadura gutxituz.
* Ingurumena hiritarren eskura jartzea, urruti joan beharrik
* Nekazari inguruak babestea. Gerriko berdea izango ez balitz hirigintzak espazio horiek jango lituzke.

Gerriko berde ospetsuak
-----------------------

* Gasteizko Eraztun Berdea
* Londresko Metropolitan Green Belt
* Burgosko gerriko berdea
* Brusela-Hiriburua eskualdearen gerriko berdea

Ikus, gainera
-------------

* Bide berde

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1552255
* Commonscat Multimedia: Green belts

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12112600z (data)
* GND: 4158358-9
* LCCN: sh85057233
* AAT: 300008338
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1552255
* Commonscat Multimedia: Green belts
**Uharte Arakilgo tren istripua** 1997ko martxoaren 31n gertatu zen, arratsaldeko 19:43etan, Madrildik Irunera zihoan Renfe Intercity motako tren bat, bere bidetik atera zen Uharte Arakilgo burdinbidearen geltoki parean, gehiegizko abiaduragatik. Geroagoko ikerketek frogatu zutenez, trenaren gidaria 130 kilometroko abiaduran zihoan, askoz abiadura txikiagoan joan behar bazen ere.

Hamazortzi pertsona hil ziren.

Deskribapena
------------

1997ko martxoaren 31n, Bartzelona-Hendaia ibilbidea egiten ari zen Intercity *Miguel de Unamuno* trenbidetik atera zen orratz-aldaketa batean, eta abiadura handiegian sartu zen, makinistak eta laguntzaileak mantendutako bertsioaren arabera, geltokira hurbiltzeko seinale aurreratua zegoelako bide libreko akatsagatik (argi berdea), zuhurtasun-iragarkian izan beharrean (30 km/h-ko murrizketa adieraziko zuen). Geltokirako sarrera geldialdi-iragarkian, 137tik gelditzeko denborarik gabe Seinaleen arduraduna zen geltokiko buruaren bertsioan, hark ukatu egin zuen aurreratze-seinalea bide librean egon zitekeenik. 18 pertsona hil ziren, eta 80 eta 100 artean zauritu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Uharteko tren istripuaren X. urteurrena, larunbatean» *Guaixe* 2007-03-29.
2. ↑   «Spain: train derailment kills at least 21» *Lakeland Ledger*: A7. 1997-4-1.
3. ↑   «Las mayores tragedias ferroviarias en los últimos años» *El Mundo* 2013-7-24.
4. ↑   *www.noticiasdenavarra.com* (Noiz kontsultatua: 2020-06-13).
5. ↑
6. ↑
7. ↑   «elmundo.es - El accidente ferroviario más grave de los últimos 30 años» *www.elmundo.es* (Noiz kontsultatua: 2020-06-13).

Ikus, gainera
-------------

* Uharte Arakilgo geltokia
* Euskal Herriko tren istripuen zerrenda

Kanpo estekak
-------------

  

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268523

 |

* Wd Datuak: Q12268523
**Gerhard Weilheim** —**Gerry Weil** izen-deiturez ezagunagoa— (Viena, Austria, 1939ko abuztuaren 11) jazzeko piano jotzailea da. Austrian jaioa, Venezuelan bizi da 17 urte zituenez geroztik, eta bere bigarren aberritzat du Venezuela.

Gaur egun izen handiko musikaria da Venezuelan, jazz garaikidearen alorrean batik bat. Jazz modernoaren eta Venezuelako bertako musikaren elementuak erabiltzen ditu bere lanetan, eta lan horiek oso ezagunak bihurtu dira azken urteotan. Ikasketei dagokionez, autodidakta izan zen hasiera batean, eta geroago Berklee College of Music-en ikasi zuen. Venezuelan, Gerry Weil musikaririk emankorrenetarikoa da, eta belaunaldi gazteengan eragin handienetarikoa izan duena.

Diskografia
-----------

* 1969: El Quinteto De Jazz
* 1971: The Message
* 1984: Jazz En Caracas
* 1989: Autana/Magic Mountain
* 1993: Volao
* 1999: Profundo
* 2005: Free Play & Love Songs
* 2006: Empatía
* 2006: Navijazz
* 2009: Tepuy

Kanpo estekak
-------------

* Gerry Weilen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3752522
* Commonscat Multimedia: Gerry Weil

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 389150325562710090009
* LCCN: n2017049210

 |

* Wd Datuak: Q3752522
* Commonscat Multimedia: Gerry Weil
Gerriko Santua, Mariaren eskuetatik Tomasenetara, Pratoko katedraleko margolan batean.
**Gerriko Santua**, italieraz *Sacra Cintola* edo *Sacro Cingolo*, Andre Mariaren Jasokundeari lotutako erlikia bat da, ustez Italiako Prato hiriko katedralean gordetzen dena.

Kondaira
--------

Erlikiaren aipurik ez da ebanjelioetan, eta seguruenik jatorria du Erdi Aroko kondaira batean, Mediterraneo Ekialdean sortua izan daitekeena.

Elezaharrak dio Santo Tomas Apostoluak ez zuela ikusi Andre Mariaren Jasokundea, predikuan ari omen zen-eta Indian, eta itzuli zelarik eta kontatu ziotelarik, sinesgogor agertu omen zen, hala nola lehenago ere Jesusen berpizkundearekin. Orduan, Andre Maria agertu omen zitzaion zeruetatik jaitsia, eta bere jantzietatik gerrikoa askatu, eta hura Tomasi eskuetara erortzen utzi zion.

Kontaera alternatibo batzuen arabera, Tomas bera izan zen Jasokundearen lekuko bakarra, eta gerrikoa utzi zion Mariak zerura joan zeneko froga izan zezan. Beste bertsio batean, Jasokundearen unean Indian zen Tomas, baina Mariaren mirariz, magikoki etorri zen Olibondoen Mendira eta han berak jaso zuen askatutako gerrikoa. Tradizio batzuetan *Tomasen Gerrikoa* ere esaten zaio erlikiari.

Toscanako tradizioa
-------------------

Motibo batean edo bestean, aldagaiekin, elezaharrak berebiziko indarra hartu zuen Erdi Aroko Toscanan, Florentzian eta inguruetan, eta errepresentazio asko daude artean. Florentziatik gertuen dagoen hirian, Praton, gerrikoa bera gordetzen 12. mendetik dela dio tradizioak. Pratoko merkatari batek Jerusalemen jaso omen zuen erlikia, eta hirira ekarri zuen 1141. urtean; Duomora donazioa 1171. urtean izan zen.

1312. urtean gertuko Pistoia hiriko Musciattino delako batek lapurtu egin zuen erlikia, baina harrapatu zutelarik Pratokoek, eskuak lotuta hiritik zaldi batetik arrastaka torturatu zuten, gero eskuak moztu, urkatu eta erre egin zuten.

*Gerriko Santua* Pratoko katedralean gordetzen da, eta urtean zenbait aldiz, hiriko apezpikuak herriari erakusten dio katedral honek hartarako propio eraikitako kanpoaldeko pulpitua erabiliz,Donatello eta Michelozzo artisten 15. mendeko maisulan ikusgarria eta eraikuntza bakana.

Pratoko apezpikua Donatelloren pulpitutik Gerriko Santua erakusten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** McPortland, Joanne. *Legend of St. Thomas and Mary's girdle--Aleteia.*  (Noiz kontsultatua: 2020-09-12).
2. ↑   «The Holy Belt» *www.cittadiprato.it* (Noiz kontsultatua: 2020-09-12).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3461031
* Commonscat Multimedia: Sacra Cintola

---

 |

* Wd Datuak: Q3461031
* Commonscat Multimedia: Sacra Cintola
**Ceoltóirí Chualann** (euskaraz *Cualanngo musikariak*) irlandar musika herrikoia jotzen zuen talde bat izan zen. Seán Ó Riada buru zutelarik, bertan gerora The Chieftains talde ospetsuaren kide sortzaileak izango zirenetako asko zeuden. *Ceoltóirí* hitzak irlanderaz *musikariak* esan nahi du, *Cualann* berriz garai hartan Ó Riada bizi zen Dublin hiriaren kanpoaldeko barruti baten izena da. Ó Riadan eta Ceoltóirí Chualann arteko elkarlanak zeltiar musikarako bodhrana perkusio musika-tresna gisa erabat indarberritu zedin suposatu zuen.

Bere garaian talde honek irlandar musika herrikoira iraultza ekarri zuen, garai hartako musika herrikoiaren usadiozko moldeak apurtu zituelarik, bai taldeko kideek euren artean zuten jotzeko moduagatik nahiz hainbat aintzinako musika-tresnen indarberritze lanarengatik ere. Etorkizunean irlandar folk talde gehienek euren eredua jarraitu zuten, gaur egun ezagutzen ditugun Irlandako folk eta zelta musikako taldeek talde honi asko zor diotelarik.

Ikus gainera
------------

* Seán Ó Riada
* The Chieftains

Kanpo estekak
-------------

* Ceoltóirí Chualann taldea Ril Mor Bhaile an Chalaidh abesti herrikoia jotzen entzungai
* Ceoltóirí Chualann taldearen zuzeneko emanaldia ikusgai eta entzungai

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2788567
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137323970
* ISNI: 0000 0000 9346 4154
* LCCN: n88678888

 |

* Wd Datuak: Q2788567
**Charleston konderria** (ingelesez: *Charleston County*) Hego Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Charleston da. 2010eko zentsuaren arabera 350.209 biztanle zituen, Charleston kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Charleston konderriak 3.517,19 kilometro koadro ditu. Horietatik 1.144,53 ura dira. Beste 2.372,66 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 99,57 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 350.209 pertsonetatik 236.137 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 18.877 dira. 103.479 beltzak edo afroamerikarrak. 838 amerikar natiboak ziren eta 246 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 4.660 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 471 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 4.378 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q181015
* Commonscat Multimedia: Charleston County, South Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125491030
* BNE: XX5573574
* NARA: 10040030
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 1857000
* TGN: 2001734

 |

* Wd Datuak: Q181015
* Commonscat Multimedia: Charleston County, South Carolina
**Charles konderria** (ingelesez: *Charles County*) Marylandko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Elkton da. 2010eko zentsuaren arabera 146.551 biztanle zituen, Charles kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Charles konderriak 1.665,28 kilometro koadro ditu. Horietatik 479,72 ura dira. Beste 1.185,56 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 88 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 146.551 pertsonetatik 77.164 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 6.259 dira. 59.201 beltzak edo afroamerikarrak. 877 amerikar natiboak ziren eta 87 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 4.296 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 243 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 4.683 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q501319
* Commonscat Multimedia: Charles County, Maryland

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134873513
* ISNI: 0000 0004 0476 6919
* LCCN: n81018764
* NARA: 10046412
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 936351
* TGN: 7016100

 |

* Wd Datuak: Q501319
* Commonscat Multimedia: Charles County, Maryland
*Artikulu hau liburuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Gerra Txikia».*

***Gerra txikia*** liburua 2014ko maiatzean kaleratu zuen Lander Garrok, haren bigarren eleberria izanik.
Antza denez eleberri honek elementu autobiografikoak ditu, hau da, egileak liburuaren protagonista bezala, euskal errefuxiatuen semea izan zen gerra zikinaren garaietan. Modu batez, egilea Xabier haurrarekin identifikatu egiten da. Ziur aski 2014ko euskal eleberri onenetarikoa da hau.

Izenburua
---------

Protagonistaren krisi une batean euskal dantzak ikasteaz uzten du etxean ezer esan gabe. Disimulatzeko, ikasteko orduetan, paseo luzeak ematen ditu. Horrelako batean Mundu Gerran aberriaren alde eroritakoei eskainitako oroigarria aurkitzen du. Han zera irakurtzen du: *Aux Héros Hendayais de la Grande Guerre*; horren aurrean Xabierrek pentsatzen du: "Ba ote da gerra txikirik?"

Narratzailea
------------

Liburua hirugarren pertsona idatzita dago baina narratzaileak dena Xabierren ikuspuntutik kontatuko du. Narratzaileak Xabierren barne pentsamendu guztiak ezagutzen ditu, haren sentimenduak eta beldurrak.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Jose Mari Ugarte Lapurdin errefuxiatua dago ETAkidea izateagatik. Haren familia, ordea (ama eta hiru seme-alaba) Errenterian gelditu dira. Hegoaldean bizitza ez da erreza amarentzat, nahiko lan gogorrak egin baititu aurrera ateratzeko. Ahal dutenean Iparraldera doaz aitarekin egotera. Han ikusten dutena ez da seme-alaben gustukoa baina, azkenik, gurasoek Hendaian bizitzeko elkartzea erabakitzen dute. Protagonista Xabier da, seme-alaben txikiena eta bere mundua haurren mundua da. Begi xaloekin inguruan gertatzen den guztia aztertzen du. Hendaian direla GALeko erasoak hasten dira eta Ugarterren gertuko batzuk hiltzen dituzte. Aita, beldurrez jota, seme-alabekin gero eta petralagoa da. Bitartean seme-alabak inguru berrira moldatzen saiatzen dira, errealitate berrian egokitzen. Xabierrek eskola berria ezagutuko du, neskak, maitasuna, zigarroak, lehen kontzertua... Poliki-poliki Xabierrek, gerra inguru horretan, haurtzaroa gaindituko du.

Pertsonaia nagusiak
-------------------

* Xabier: seme-alaben txikiena, adina ez da ondo zehazten baina hasieran zortzi-bederatzi urte izango ditu.
* Jose Mari Ugarte: aita, eleberri osoan pertsonaia urruna.
* Ama: nobelan zehar handitzen joago den pertsonaia; zenbait momentutan Xabierrek superheroia moduan ikusiko du.
* Gotzon: Anaia nagusia. Punki egiten da eta aitak hori ezin du eraman. Xabierren konplitzea.
* Nagore: Arreba bakarra. Liburuetan gordetzen du bere burua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑  197. or.

Kanpo estekak
-------------

* Lander Garro *Sautrela* saioan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25475504

 |

* Wd Datuak: Q25475504