recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Huescako katedralaren fatxada nagusia. Bertan ituna sinatu zuten.
**Huescako Liga** (gaztelaniaz: *Liga de Huesca*) 1191ko maiatzaren 12an Huescan Alfontso II.a Aragoikoa, Antso VI.a Nafarroakoa, Alfontso IX.a Leongoa eta Antso I.a Portugalgoa erregeen ordezkariek sinaturiko ituna izan zen, Alfontso VIII.a Gaztelakoaren kontrakoa.

1191n Antso Portugalgo erregeak Alfontso Aragoikoari Gaztelako Erresumaren aurkako aliantza proposatu zion. Alfontsok proposamena onartu eta Nafarroa eta Leonera ituna zabaltzea eskatu zuen. Lau erregeen arteko ituna Huescan sinatu zuten urte hartako maiatzaren 12an.

Itunaren bitartez erregeek besteen baimenik gabe gerra ez deklaratzea adostu zuten. Alfontso IX.a Leongoak ez zuen sinisten Alfontso VIII.a bere lehengusuak gotorlekuak itzuliko zizkiola, nahiz eta 1188ko Carrióngo Gorteetan gaztelarrak hori hitzeman. Huescako ituna sinatu ondoren, Aragoi eta Nafarroako erregeek Soriako probintzia eraso zuten.

Koalizioak laster bere kideak galdu zituen. 1192an Alfontso II.a Aragoikoak bake-ituna sinatu zuen Gaztelako erregearekin, Huescako itunak debekaturik izanda ere. 1194an Nafarroako erregea hil zen eta bere ondorengoa zen Antso VII.ak ez zuen gerra mantendu nahi. Leon eta Portugalen arteko harremanak ere gaiztotu egin ziren Alfontso IX.a Leongo eta Teresa Portugalgoaren arteko ezkontza intzestuzkotzat jo zutelako.

1194an Alfontso IX.a Leongoak eta Alfontso VIII.a Gaztelakoak, Aulki Santuaren bitartekaritzarik esker, gerra etetea erabaki zuten eta Tordehumosko ituna sinatu zuten Valladolideko herri hartan apirilaren 20an.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5976043

 |

* Wd Datuak: Q5976043

1. ↑   García Fitz, Francisco.  (2002). *Relaciones políticas y guerra. La experiencia castellano-leonesa frente al Islam. Siglos XI-XIII.*  (1. argitaraldia) Sevilla: Sevillako Unibertsitatea ISBN 84-472-0708-0..
2. ↑  Porteo. Boletín da Sociedade Filatélica de A Coruña. 31-32. orr.
3. ↑  Porteo. Boletín da Sociedade Filatélica de A Coruña. 32. orr.
4. ↑   Suárez Fernández, Luis.  (1975). *Historia de España Antigua y Media.*  **1** Madril: Closas-Orcoyen S. L. 632 or. ISBN 84-321-1882-6..
5. ↑    Martín, José Luis.  (1994). «Alfonso IX y sus relaciones con Castilla» *Espacio, tiempo y forma* in: *Serie III, Historia medieval*. (Madril: UNED) **7**: 11-32. ISSN 0214-9745..
6. ↑   Aniz Iriarte, Cándido O.P.; Díaz Martín, Luis Vicente.  (1994). *Santo Domingo de Caleruega, en su contexto socio-político, 1170-1221.*  Salamanca: Editorial San Esteban ISBN 84-87557-77-5..
7. ↑   Carriedo Tejedo, Manuel; Estepa Díez, Carlos.  (1997). *Historia de León, Volumen II; El Reino de León en la Edad Media.*  La Crónica de León ISBN 84-920557-8-2..
**Ikasketa Amaierako Sari Berezia** edo **Ikasketa amaierako ezohiko saria** (edo karrera amaierako sari berezia edo ezohiko saria), *Premio Extraordinario de Fin de Carrera* gazteleraz, Espainiako unibertsitate bakoitzak eremu bakoitzeko diplomatura, gradu edo lizentziatura espediente akademikorik onenarekin eta ikasle-ibilbide onenarekin bukatu duten ikasleei urtero ematen dizkieten sariak dira.

Sari hau lortzeak, era berean, Espainiar estatuko Karrera amaierako Sari nazionala (*Premio Nacional de Fin de Carrera*, gazteleraz) irabazteko aukera dakar, horren hautagai bihurtzen baitzaitu.

Saria
-----

Unibertsitate bakoitzeko Gobernu-kontseiluak (edo Fakultate Batzarrak) ematen ditu sari hauek urtero, unibertsitateak eskeintzen dituen titulazio bakoitzetik espediente akademiko onena dutenei. Unibertsitate bakoitzak arautzen du saria eta unibertsitateko errektoreak eman ohi ditu zentro edo fakultateak proposatuta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Normativa de Concesión de los Premios Extraordinarios de Fin de Carrera de la Facultad de Química - Facultad de Química - Universidad de Murcia» *www.um.es* (Noiz kontsultatua: 2018-12-22).
2. ↑   «La US reconoce a sus mejores estudiantes» *comunicacion.us.es* (Noiz kontsultatua: 2018-12-22).
3. ↑   «Vicerrectorado de Relaciones Institucionales» *institucionales.us.es* (Noiz kontsultatua: 2018-12-22).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Tesinas, examen de grado y premios extraordinarios» *estudiosdegrado-gradukoikasketak* (Noiz kontsultatua: 2018-12-22).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q59781781

 |

* Wd Datuak: Q59781781
**Ione Basterra Olaguenaga** (Orozko, 1994ko abuztuaren 21a-2019ko abenduaren 28) txirrindularitza egokituaren hand bike diziplinan kirolari eta txapelduna.

Biografia
---------

1994an jaioa, ibilbide luzea egin zuen handbike -txirrindularitza egokitua- diziplinan nahiz eta arantza bifidoarekin jaio. Bizkaitarra ibiltzeko gai zen hainbat ebakuntza egin ostean. Irakaskuntzan lan egiten zuen Laudion, La Milagrosa ikastetxean, euskara irakaslea izanik. Basterra Saiatu Fundazioko taldekidea izan zen. 25 urterekin bat-batean hil zen.

Ibilbidea
---------

Basterrak Espainiako selekzioarekin lehiatzen zuen. Europako zirkuituetan bi domina eskuratu zituen 2013an. 2016an Europako txapelduna izan zen Sub-23 kategorian, Italian. 2016an, berriz, Espainiako Txapelketan bigarren geratu zen, eta 2017an 3. sailkatu zen Rosenauko lasterketan, frantziar estatuan. 2018an Munduko Kopan lehiatu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. 1 2

Kanpo loturak
-------------

* Heriotzaren berri EITBn.
* Elkarrizketa *Aiaraldea Gaur* hedabidean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q80333664

 |

* Wd Datuak: Q80333664
**Agave** landare generoa da, Agavaceae familiakoa. **Agave**, **pita**, **maguey**, **cabuya**, **fike** eta **mezkal** izenak ere ematen zaizkio.

Landarearen jatorria Mexikon dago, nahiz eta gaur egun naturalki Ameriketako Estatu Batuetatik Venezuelara hedatzen den. 200 espezie ezberdin ezagutzen dira, eta tamaina eta forma oso ezberdinekoak izan daitezke. Generoa orain dela 12 milioi urte sortu zela kalkulatzen da. Tekila, mezkal eta pulke edariak landare honetatik ateratzen dira.

Pita edo agabea (*Agave americana*)
Hostoetan sokak egiteko erabiltzen diren zuntz gogorrak ditu. Ez da agabazeoen familian zuntz horiek dituen bakarra, heneken landareak (*Agave fourcroydes*), *sisal* izenez ezagutzen denak (*Agave sisalana*) eta beste zenbaitek ere badituzte, baina pita edo agabe izenez *Agave americana* agabazeo-mota bakarrik ezagutzen da. *Pulke* izeneko edari bizia eta hori destilatuz tekila egiteko ere erabiltzen da pitaren hostoa; hain zuzen, hostoetan ebaki bat eginez gero hartzitzean edari bizi bihurtzen den isurkari bat irteten baita.

Ezaugarriak
-----------

Neurriz 1-2 m luze eta 2-3 m zabal izaten da pita landarea. Sustraiaren buruan eta mordoan eratuak izaten ditu hostoak, mamitsuak, ezpata-itxurakoak eta ertzetan arantzak dituztenak, kolorez berde urdinxkak eta ertz horikoak. Loreak zuriak edo horixkak izan ditzake, 8 bat m luze egiten den zurtoin bakarrean kokatuak eta buruxketan eratuak.

Ikus, gainera
-------------

* Agave generoko espezieen zerrenda

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q155874
* Commonscat Multimedia: Agave
* Wikispecies Espezieak: Agave

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00576876
* AAT: 300301749
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 187877
* EOL: 39864112
* Fl. China: 100796
* GBIF: 2766430
* GRIN:
* IPNI: 325900-2
* ITIS: 182659
* NCBI: 39509
* W3TROPICOS: 40034234
* USDA Plants: AGAVE
* uBio: 5867145
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D027882

 |

* Wd Datuak: Q155874
* Commonscat Multimedia: Agave
* Wikispecies Espezieak: Agave
**Huygens zunda**, Europako Espazio Agentziak (ESA) egina eta bere izena XVII. mendeko astronomo herbeheretarra izan zen Christiaan Huygensengatik jasotzen duena (Saturno planetaren ilargia den Titanen aurkitzailea izan zena), Titan ilargiaren atmosferara sartzeko eginiko zunda bat da Cassini-Huygens misioaren zati bezala. Cassini-Huygens espazio-ontzia 1997ko urriak 15ean jaurtia izan zen Lurretik. Huygens zunda Cassini orbitatzailetik 2004ko abenduak 25ean banandu zen eta Titanen 2005eko urtarrilak 14an lurreratu zen, Xanadu izeneko eremutik gertu.

Deskribapena
------------

Huygens zunda Saturno planetaren ilargirik handiena den Titanen hodeiak, atmosfera eta lurrazala esploratzeko pentsatu zen, Titanen atmosferan sartuz eta lurrazalera errobotizatutako laborategi bat eramanez. Misioa planeatu zenean Titanek izan zezakeen lurrazal mota ezezaguna zen. Lurreratzearen aurreko hilabeteetan Cassinik hartutako datuen analisiak galdera honi erantzuna ematen lagunduko zuela espero zen. Hasierako ziurgabetasunen artean garrantzitsuena zunda lur solido gainean edo hidrokarburoz osatutako laku edo itsaso batean lurreratuko ote zen jakitea zen.

Cassinik Titangandik 1200 kilometroko distantziara hartutako irudietan oinarrituz, zunda lurreratuko zen tokiak kostalde bat zirudien. Lurreratuko zen tokia solidoa ez zela izango onartuz, Huygens zunda lurrazal likidoarekin kontaktuan zenbait minutuz onik mantentzeko eta aurkitutako baldintzei buruzko informazioa bidaltzeko diseinatua izan zen. Gizakiek sortutako zunda bat lehen aldiz lurrean ordez itsasoan pausatuko zela espero zen. Zundak bere baterietan hiru ordurako energia baino ez zuen, eta hortik gehiena jaitsieran gastatuko zuen. Ingeniariek gehienez ere lurrazaletik 30 minutuan lortutako datuak jasotzea espero zuten.

Huygens zunda bi zatiz osatua dago: Bata zunda bera, Titanen lurrazalera jaitsi zena eta "Zundaren Laguntza Ekipoa" deritzona (PSE ingelesezko siglez) Cassini zunda orbitalari lotuta dagoena. PSEak zunda jarraitzeko, jaitsieran zehar lortutako datuak berreskuratzeko eta datuak prozesatu eta orbitatzailera bidaltzeko beharrezkoa zen elektronika du, ondoren orbitatzailetik Lurrera bidaliz.

Zunda lo egon zen 6,7 urte iraun zuen planetarteko bidaia luzean zehar, urtean bi aldiz egiten zitzaizkion azterketengatik izan ezik, hauen emaitzak Lurrera igortzen zirelarik, ESAko sistema eta karga erabilgarriko adituek azter zitzaten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q714789
* Commonscat Multimedia: Huygens (spacecraft)

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q714789
* Commonscat Multimedia: Huygens (spacecraft)
Aikidoa
**Aikido** (japonieraz: 合気道, Hepburn: *aikidō*?, a.i.ki.doː ahoskatua)
nork bere burua armarik gabe defendatzen irakasten duen borroka-artea da; Morihei Ueshiba (1883-1969) maisuak sortu zuen eta Japoniako borroka-arte tradizionalen sintesia da. Japonieraz izenak erakusten duen bezala (*ai* = bat egitea; *ki* = energia; *dō* = bidea), gorputzaren eta pentsamenduaren indarrak ekintza berean harmoniaz bat egitea du helburua. Beste borroka-arteetan ez bezala, helburua ez da arerioa menderatzea, erasoa desegin, erasoa desbideratu eta haren borondatea irabaztea baizik. Aikidoaren teknika gehienak ezpata, makila, aizto eta lantzazko borroketatik eratorriak dira. Horregatik, aikidoa armekin edo armarik gabe praktika daiteke.

Hastapenak
----------

Morihei Ueshibak aikidoa 1942an sortu zuen. Hala ere, lehenagotik Ueshibak bere arte martziala *aikibudo* edota *aikinomichi* deitzen zuen.

Armak
-----

Batez ere hiru arma mota erabiltzen dira:

**Bokken**: zurezko ezpata japoniarra, lehen aldiz Miyamoto Musashik entrenamendu eta borroketan erabilia.

**Jo**: zurezko makila, batez ere blokeatzeko balio duena.

**Tanto**: samuraiek erabilitako daga.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q43114
* Commonscat Multimedia: Aikido

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11935682h (data)
* GND: 4000844-7
* LCCN: sh85002549
* NDL: 00560104
* NKC: ph114011
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q43114
* Commonscat Multimedia: Aikido


1. ↑   Street, Web. «Aikido History» *aikidohistory.com* (Noiz kontsultatua: 2018-03-11).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Trainings with weapons in aikido» *aikido.by* (Noiz kontsultatua: 2018-03-11).
**Igor Andreievitx Kobzar**, errusieraz Игорь Андреевич Кобзарь, (Surgut, Errusia, 1991ko apirilaren 13a), boleibolean lehiatzen den kirolari errusiarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta zilarrezko domina eskuratu zuen boleibolean , ROC taldearekin Frantziaren atzetik eta Argentinaren aurretik. Kontuan izan behar da Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan errusiar kirolariek ezin izan zutela Errusiaren izenean esku hartu, NOBek (Nazioarteko Olinpiar Batzordea) ezarritako zigorra zela medio, eta ROCen izenean (Russian Olympic Committee) eta banderapean lehiatu zirela.

Tokion, honako hauek osatzen zuten taldea: Denis Bogdan, Valentin Golubev, Ivan Jakovlev, Jegor Kliuka, Igor Kobzar, Ilias Kurkaiev, Maksim Mikhailov, Pavel Pankov, Viktor Poletaiev, Jaroslav Podlesnykh, Dmitri Volkov eta Artiom Volvitx-ek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Gizonezkoak, estalia
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Igor Kobzar» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑   Euskaltzaindia. (PDF) *156. arauaː Alfabeto zirilikoz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema (errusiera, bielorrusiera, ukrainera eta bulgariera).* .
3. ↑  Igor Kobzar WorldofVolley-en **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16643145
* Commonscat Multimedia: Igor Kobzar

---

 |

* Wd Datuak: Q16643145
* Commonscat Multimedia: Igor Kobzar
*Artikulu hau Donostiako kaleari buruzkoa da; mendia gaitzat duena beste hau da: «Aizkorri»*

| **Aizkorri kalea** |
| --- |
|  Donostia, Antigua |
|  |
| HerrialdeaLurraldea |  Euskal Herria Gipuzkoa |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Aizkorri kalea is located in Euskal HerriaAizkorri kaleaAizkorri kalea | Aizkorri kalea is located in GipuzkoaAizkorri kaleaAizkorri kalea |
| Aizkorri kalea is located in DonostiaAizkorri kaleaAizkorri kalea |

 |
| Koordenatuak: | 43°18′41.6″N 2°00′12.7″W﻿ / ﻿43.311556°N 2.003528°W﻿ / 43.311556; -2.003528
 |

Aizkorri kalea Gipuzkoako Donostia hiriko kale bat da, Antigua auzoan kokatua. Kale hau bere luzeragatik nabarmentzen da. Izena Zegama-Oñatiko udal-mugarteetan kokatutako mendilerrotik datorkio. Bizitegi-kale bat da eta kalearen erdian haurrentzako parke txiki bat dago.

Kokalekua
---------

Aizkorri kaleko igogailua
Matia kalean hasita, goranzko aldapa luze bat da, hegoalderantz bideratua. Puntu altuenean, bitan banatzen da: Heriz pasealekua alde batetik, eta bestetik, Aizkorri kaleak jarraitzen du, beheranzko malda batean, Zarautz kalearekin bat egin arte. Zarautz kaletik Aizkorri kalera igotzeko malda bat eta igogailu bat daude.

Leku interesgarriak
-------------------

* Donostiako apaiztegia

Galeria
-------

* 
* 
* 
* 
* ParkeaParkea

Oharrak
-------

1979. urtera arte soilik gaztelaniazko izenak onartzen zituen kaleentzat Donostiako Udalbatzak. 2014. urtean Udalbatzak euskarazko izena onartu zuen kale honetarako (Aizkorri kalea, Aitzgorri ordez).

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Kale izendegia.*  Lizentzia CC-By-SA. Ikus (Noiz kontsultatua: 2018-4-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61070146

 |

* Wd Datuak: Q61070146
**Iturrotz** mendi bizikletako elkartea eta mendi txirrindularitza taldea da. Elkarteak nafarroan egiten diren lasterketa asko antolatzen ditu. Adibide gisa, 2003ko Euskadiko Open-ean, Izkue, Arazuri eta Orkoien-go lasterketak antolatu zituen. 2009. urtean, beste bi elkarterekin batera Caja Rural Kopa sortu zuen, nafarroan.

Beste aldetik, talde garrantzitsua izan da beti[erreferentzia behar] eta txirrindularitza eskola garrantzitsua dauka. Talde honetako txirrindulariek, Euskadiko Open-a irabazi dute taldeka, Diario de Navarra eta Lizarrako Klasikoa baita ere, besteak beste. Gurean, mendi bizikletaren lehenego urteetatik izan da lan garrantzitsua egiten ume eta gazteak mundu honetara urbiltzen. Ander Villanueva, 2014ko nafarroako txirrindularitza federakundearen lehendakaria izan zena, talde honetan izan zen gaztetan.

2004. urtetik aurrera, bere taldea Elite eta Sub23 mailan Conor-Saltoki bezala ezagutzen da.

Taldeak
-------

### 2003

* Ander Villanueva
* Ander Elizagarai
* Iker Ezkardi
* Iker Villanueva
* Ander Zulet
* Ivan Larratxea
* Oscar Vergara
* Iker Ezcarai
* Oskar Barnetxea
* Iñaki Izu
* Daniel Diez
* Imanol Sagardoy

### 2002

* Ander Villanueva
* Ander Elizagarai
* Cesar Ollo
* Ivan Larratxea
* Pedro Sagardoy
* Jose Luis Garcia

### 2001

* Ander Villanueva
* Ander Elizagarai
* Iker Villanueva
* Ivan Larratxea

### 2000

* Iker Villanueva

### 1999

* Ander Villanueva
* Ander Elizagarai

Palmaresa
---------

### 2003

Euskal Herriko Mendi Bizikleta Txapelketa.

Diario de Navarra Open-a.

Arazuri.

Arrasate.

Tolosa.

Muskiz.

Orkoien.

Gueñes.

Bastida.

Oteiza.

Muniain de la Solana.

Lukin Saria.

Villa del Cerco.

Zurukuain Saria.

Lizarra Klasikoa.

### 2002

Diario de Navarra Open-a.

### 2001

Euskadiko Open-a taldeka.

Diario de Navarra Open-a.

Julian Sport Saria.

Lukin Saria.

Zurukuain Saria.

### 2000

Bicihobby Saria.

### 1999

Lizarra Klasikoa.

Kanpo estekak
-------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Club Ciclista Iturrotz | Club Iturrotz.*  (Noiz kontsultatua: 2021-03-24).
2. ↑   «El navarro CC Iturrotz se lanza con un nuevo equipo, el Conor-Saltoki : MTB Mountain Bike en Internet : e-MTB.com : Competición, rutas, clubes, freeride, aventura, resistencia» *archive.e-mtb.com* (Noiz kontsultatua: 2021-03-25).[*Betiko hautsitako esteka*]
**Igor Kievekoa** (antzinako eskandinavieraz: *Ingvar*) Kieveko printzerriko errege barego bat izan zen, 912tik 945 arte errege izan zena. Oso gutxi dago argi berari buruz Lehen Errusiar Kronikan. Uste denez, erregealdi honetan kronikak ez ziren askorik idatzi, lurraldea khazariarren mende baitzegoen garai honetan. Zalantzan jartzen da, baita ere, Ruriken semea izango ote zen.

Igorrek bi aldiz setiatu zuen Konstantinopla, 941 eta 944an, eta, bere armada su grekoak suntsitu zuenez, enperadorearekin hitzarmen bat sinatu zuen (aipaturiko kronikan ikus daitekeena). 913 eta 944an, errusiarrek arabiarrak arpilatu zituzten Kaspiar Itsasoan, toki honetan egindako espedizioetan zehar.

Lehen kronikako kronologia begiratuz, Constantine Zuckermanek, Igor, errege, hiru urtez baino ez zela izan dio, 941eko udatik 945ean hil zen arte, kroniketan, Igor ez baita 941. urtea baino lehenago aipatzen.

Igor, drebliarren artean zerga bilketa egiten ari zela hil zen, 945ean, ondoren, bere emazte zen Olga Kievekoak mendekatu zuena. Lehen kronikak, bere heriotza, bere gehiegizko etekinekin lotzen du, hilabete berean bigarren aldiz zergak biltzen saiatzen ari zela adieraziz. Honen ondorio bezala, Olgak, zerga bilketa sistema aldatu zuen (poliudie).

Familia
-------


| ⛭Zuhaitz genealogikoa |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Oleg of the Drevlyans |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  | Rurik |  | Sviatoslav I.a Kievekoa |  |  | Yaropolk I of Kyiv |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Igor Kievekoa |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Gostomysl |  | Efanda |  |  |  |  | Uleb Igorevich |  |  | Vladimir I.a Kievekoa |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |

 |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q203501
* Commonscat Multimedia: Igor I, Grand Prince of Kyiv

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 37717208
* ISNI: 0000 0000 7860 0322
* GND: 119004593
* LCCN: no98122081
* NKC: jo2003168070
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02967/eu\_i\_0430/i0430
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q203501
* Commonscat Multimedia: Igor I, Grand Prince of Kyiv
**Aizkorri-Aratz** Araba eta Gipuzkoa arteko mendigune bat da, bereizten diren bost mendilerrok osatua: Altzania, Aizkorri, Urkilla, Elgea eta Zaraia. Aizkorri-Arazko mendi altuena Aitxuri da (1.551 m); EAEko mendirik altuena ere bada.

Aizkorri-Aratz mendigune karstikoak Aretxabaleta, Asparrena, Donemiliaga, Eskoriatza, Legazpi, Oñati, Zegama, Zerain eta Zalduondo udalerriak barne hartzen ditu.

Aizkorri-Arazko natura parkeak babesten du mendigunearen zati handi bat. Aizkorri-Aratzen, turismoa, basogintza eta abeltzaintza dira ekonomia jarduera nagusiak, eta zenbait erakunde ere badira, toki-entitateek basoak batera erabiltzen dituztela zaintzeko.

Antolatutako aldea Euskal Herrian Atlantikoko eta Mediterraneoko urak bereizten dituen banalerroko basoetan kokatzen da. Banalerro hau zona horretan nagusi diren ipar-mendebaldeko haizeek topatzen duten hesi orografiko garrantzitsuena da. Hala ere, antzeko altuera duten beste mendigune batzuen (hots, Durangaldearen) haizebera dagoenez, prezipitazioak ez dira pentsa dezakegun bezain ugariak.

Mendilerroak
------------

Aizkorri-Aratzeko mendigunea dauden mendilerroen zerrenda:

1. Aizkorriko mendilerroa (Aloña)
2. Altzaniako mendilerroa
3. Elgeako mendilerroa
4. Urkilla mendilerroa
5. Zaraiako mendilerroa

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3  Gobernantza Publiko eta Autogobernuko sailburuarena, EHAA - 2006ko maiatzak 19.
2. ↑  Euskal Herriko Natura (24), 2006
3. ↑  Euskal Herriko Natura (105), 2006

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda
* Euskal Herriko Geologia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107303124

 |

* Wd Datuak: Q107303124
**AT-AA** deritzenak (All Terrain Anti Aircraft) Star Warseko unibertsoan AT-ATak bezalako beste ibilgailu ibiltari batzuentzako arriskutsuak izan daitezkeen ontzi errebeldeak zanpatzeko osorik eraikitako ibiltariak dira. Stormtrooperren artean aire aurkako AT-PT izena sortu zen. Errebeldeen aireontzien ameskaiztoa den aireontzien aurkako ibiltari trebe eta azkar bat. Bere lau hanken kokapenak paregabeko egonkortasuna ematen diote, eta armazoiko blindajeak babes on bat eskaintzen die tripulazioari, pilotuari eta artileroari.

AT-AAk armazoi ibiltari batean kokatuta dagoen aireontzien aurkako su kapsula bat du. Kapsulak bere okerdura alda dezake, horrela su angelu hobe bat emanez. Tropak, ibilgailuak eta egiturak etsaien aireko sutik babesteko erabiltzen den ezinbesteko unitate bat da.

AT-AA Errepublika Galaktikoak diseinatu zuen, baina Inperio Galaktikoa izan zen unitate hauek eraikitzen hasi zena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8183061

 |

* Wd Datuak: Q8183061
**AT-AT**ak (All Terrain Armored Transport) Star Wars film sagako unibertsoan Inperio Galaktikoaren animalia itxurako ibilgailu batzuk ziren. Bere barnean motoreak eta inperio galaktikoko tropa ugari daramatzan gorputz batez, armak eta kontrol kabina dauden buru batez eta egitura lurreko arriskutik aldenduta mantentzen duten lau hankez osatuak daude. Gainera, euren hankatzarren azpian, minak, lubakiak edo tripulazioarentzako edo ibilgailuarentzat berarentzat arrisku bat izan daitekeen oro detektatzeko radarrak daude. Konbinaketa honekin, ezin zuten hutsik egin. Hothen zein Endorren indar errebeldeak edo euren bidean topatzen zuten etsai oro izutzeko eta Inperioaren nagusitasuna ezartzeko erabili ziren. Makina beldurgarri hauen eraikitzaileak Errepublika Galaktikoaren garaian AT-TEak, AT-STak eta Republic Gunshipak eraiki zituzten berak izan ziren. Hotheko AT-ATak "haize-bolada indar" izenarekin ezagutzen ziren eta Maximilian Veers jeneralaren aginduetara zeuden.

AT-ATak, euren tamaina erraldoiaren ondorioz, bereziki diseinatutako ontzitzar-lanzaderek garraiatzen dituzte, ibiltariak Destruktore estelarretatik edo gertuko goarnizioetatik garraiatzen dituztenak gudua gertatuko den tokian zabaltzeko.

Inperioaren aurretik, Antzinako Errepublikak erabili zituen Klon Gerretan, Jabiimeko guduan.

Ibiltari inperialen artean handienak dira, honen ondoren MT-ATak, AT-STak, AT-AAak eta AT-PTak datozelarik, ordena honetan.
**Aizkorrandi** edo **Intzartzu** Ataungo Aitzarte mendiaren tontorretako bat da. Aitzarteko iparraldean dauden Intzartzuko haitzetatik malkartsuena da Aizkorrandi.

Irispideak
----------

Eskalada bide labur batzuk, mendi honen hegoaldeko aurpegian daude. Aizkoate menditik doan bideak, ez du apenas zailtasunik, eta pasabide bat behartu behar da, Aizkoate mendiaren tontorrera iritsi aurretik dagoen ertzera iristeko. Ertzetik, Aizkoateren tontorrera iristen da. Arastortzeko gaña mendiranzko igoera erraza da, tartean dagoen lepora iritsi eta gero. Ia airezkoa den ibilbide honek Aitzarte izeneko ezkutatutako harana deskubritzea ahalbidetzen du, zeinek, Arrateta baino ez duen sarrera naturaltzat. Arratetako iparraldeko espoloian, eskalada eskola bat dago: Jentilbaratza. Iparraldetik tontorrera iris daiteke Ataun-San Martinetik, Errekarte edo Ameztiko lepora iritsiz gero.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Aizkoate»[*Betiko hautsitako esteka*], *Ataun Turismoa* webgunea, Ataungo Udala.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12252995

 |

* Wd Datuak: Q12252995


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
Dubai Mall Aquarium
Mexiko Hiriko Inbursa Akuarioa

*Artikulu hau eraikinari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Akuario (argipena)».*
**Akuario publikoa** edo **aquarium** (bere jatorrizko latinezko izena) uretako animalia biziak erakusteko prestaturiko eraikina da. Akuario publiko gehienek tanke txikiagoak dituzte, baita depositu handiagoak ere. Depositu handienek hainbat milioi litro ur hartzeko ahalmena dute, eta espezie handiak har ditzakete, izurdeak, marrazoak edo baleak barne. Akuario publikoek animalia erdi-urtarrak (igarabak, pinguinoak, etab.) ere har ditzakete.

Operazioaren ikuspegitik, akuario publiko bat zoologiko edo museo baten antzekoa da alderdi askotan. Akuario on batek erakusketa bereziak izango ditu bisitariak erakartzeko, bere bilduma iraunkorraz gain. Zooek bezala, akuarioek, normalean, ikertzaile talde espezializatu bat izaten dute, euren espezimenen ohiturak eta biologia aztertzen dituena.

Lehen akuario publikoa Londresko Regent's Parken ireki zuten 1853an, eta Europan oraindik aktibo dagoen akuariorik zaharrena (1874koa) Napoliko zoologia-estazioan dago, Italian. Euskal Herrian, 2020an Getxo Aquarium itxi ondoren, bi akuario daude: Donostiako Aquariuma eta Biarritzeko itsas museoa.

* 
* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Akuario.*  in: *Euskaltzaindiaren Hiztegia*..
2. ↑   **(Ingelesez)** szn.it. *Our history - The foundation.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2281788
* Commonscat Multimedia: Public aquariums

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11975930x (data)
* NDL: 00571650
* AAT: 300005756

 |

* Wd Datuak: Q2281788
* Commonscat Multimedia: Public aquariums
**Jairo Manuel Asencio**, (Sabana Grande de Palenque (Dominikar Errepublika, 1983ko maiatzaren 30a), beisbolean lehiatzen den kirolari dominikarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta brontzezko domina lortu zuen Dominikar Errepublikaren taldearekin, Japoniaren eta AEBko taldeen atzetik. 

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Darío Álvarez, Gabriel Arias, Jairo Asencio, Luis Felipe Castillo, Jumbo Díaz, Junior García, Jhan Mariñez, Cristopher Mercedes, Denyi Reyes, Ramón Rosso, Ángel Sánchez, Raúl Valdés, Roldani Baldwin, Charlie Valerio, José Bautista, Juan Francisco, Jeison Guzmán, Erick Mejia, Gustavo Nuñez, Emilio Bonifácio, Melky Cabrera, Johan Mieses, Yefri Pérez eta Julio Rodriguez-ek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 03 !3. postua, brontzezko domina | Gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Jairo Asencio *olympedia.org* **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3160591
* Commonscat Multimedia: Jairo Asencio

---

 |

* Wd Datuak: Q3160591
* Commonscat Multimedia: Jairo Asencio
**Aktinomizina** *Streptomyces* generoko hainbat bakteriok era naturalean ekoizten duten antibiotiko polipeptidikoen multzoari deritzo, Selman Abraham Waksman mikrobiologo estatubatuarrak estreinakoz 1940an isolatu zuena. Isolatutako antibiotiko zaharrenetarikoa da.

Botika honek bakterioen transkripzioa inhibitzen du, hots, DNAri estuki lotzen zaio RNA katearen sintesia oztopatuz.

Aktinomizinak espektro zabaleko antibiotikoak dira, bakterio Gram negatibo zein Gram positiboei eraso egiten dietenak. Zoritxarrez, oso toxikoak dira organismoarentzat, eta horrek haren erabilera klinikoa asko murrizten du gaixotasun infekziosoak tratatzeko orduan.

Aktinomizina bat, D-aktinomizina, hainbat minbizi mota tratatzeko erabiltzen da, efektu zitotoxiko nabarmen duelako. Zain barneko bidetik sartu ohi da, beste botika batzuekin batera, gaixo minbizidunen kimioterapia egiterakoan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q343465
* Commonscat Multimedia: Actinomycins

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00560153
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 1402-38-6
* ATC: L01DA
* ChEBI: 15369
* KEGG: C01775
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 1402-38-6

 |

* Wd Datuak: Q343465
* Commonscat Multimedia: Actinomycins
**Akuafobia** edo **hidrofobia** esaten zaio urarekiko beldur iraunkor eta irrazionalari. Akuafobia berariazko fobia da, pazientearen kontroletik haratago doan eta bere eguneroko bizitzan eragin dezakeen beldur maila. Era askotara jasan dezakete akuafobia gizakiek, baita jakinik itsasoko ura, ibaia edo bainuontzia ez direla berehalako mehatxua. Fobia hori duten pertsonek nabigatu edo igeri egitea bezalako jarduerak saihestu ohi dituzte, baita igeriketaren oinarrizko nozioak hartu ere.

Prebalentzia
------------

Fobiak dira antsietate-nahasteetan ohikoenak. NIMHren ikerketa batek frogatu zuen AEBetako biztanleen %8,7 eta %18,1 artean fobiak dituztela. Adinaren eta generoaren arabera banakatuta, aztertu zuen fobiak direla emakumeengan talde guztietan ohikoenak diren gaixotasun mentalak, eta 25 urtetik gorako gizonen artean gehien agertzen den bigarren gaixotasun mentala.

Fobia sinpleen artean, akuafobia da ohikoenetako bat. Antsietate-nahasteei buruzko artikulu batean, Lindalek eta Stefanssonek iradokitzen dute Islandiako biztanleria orokorraren %1,8 inguruk, 50 pertsonatik batek, gutxi gorabehera, pairatzen duela.

Arrazoiak
---------

Medikuek adierazten dute akuafobia pertsona batengan ager daitekeela, esperientzia espezifikoen edo arrazoi biologikoen ondorioz. Pertsona batzuek fobia hori urarekin lotutako esperientzia traumatiko baten erreakzio gisa garatu dezakete, hala nola itotzeko zorian egotea, urperatze bat edo itota dagoen ahaide bat hiltzen ikustea. Beste kasu batzuk faktore kulturalen ondorio izan daitezke, hala nola basamortuan hazitako pertsonen kasuan. Bat-bateko erreakzioak izaten dituzte ura tartean duten ustezko jardueren aurrean, hala nola igeri egitea, eta etengabeko ondoeza eragiten diete. Beste gaixo batzuek ondoeza senti dezakete aurreko kategorietan sartu gabe.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Edmund J. Bourne, *The Anxiety & Phobia Workbook, 4th ed*, New Harbinger Publications, 2005, ISBN 1-57224-413-5
2. ↑    *Dr. Kennedy's cumulative Vocabulary Course.* .
3. ↑  Kessler et al, *Prevalence, Severity, and Comorbidity of 12-Month DSM-IV Disorders in the National Comorbidity Survey Replication*, June 2005, Archive of General Psychiatry, Vol. 20
4. ↑  *Acta Psychiatrica Scandinavica* 1993 Jul;88(1):29-34.
5. ↑  Lynne L. Hall, *Fighting Phobias, the Things That Go Bump in the Mind*, FDA Consumer Magazine, Volume 31 No. 2, March 1997

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q623076
* Commonscat Multimedia: Aquaphobia

---

 |

* Wd Datuak: Q623076
* Commonscat Multimedia: Aquaphobia
**Ikerbasque** EAEn zientzia eta ikerkuntzaren garapena bultzatzeko sorturiko fundazio bat da, Eusko Jaurlaritzak sustatua. 2007an sortu zen.

Euskadiko Zientzien Fundazioak, talentu ikertzailea erakarri eta indartzeko programen eta ikerkuntzaren dinamizaziorako ekintzen bitartez, ikerketa zientifikoa garatzen laguntzeko asmoz sortu zuen fundazioa. **Ikerbasqueren** helburua EAEn zientzia indartzea da, beste ikerketa gune eta unibertsitateekin batera.

Bere lehenengo zuzendari zientifikoa Mari Carmen Gallastegi, Euskal Herriko Unibersitateko irakaslea, izan zen. Fernando Cossio irakasleak ordeztu zuen, 2009ko uztailean. **Ikerbasquek** bere hamargarren urteurrena ospatu zuen 2017an.

Ikerketa-langileak
------------------

**Ikerbasquek** hainbat kontratazio programa izan ditu, hasi zenetik, ikertzaile profil desberdinekin. Ikertzaileak euskal zientzia eta teknologia sarearen zentroetara bideratzea da haien helburuetariko bat. 2017 amaieran 221 ikertzailek egiten zuten lan fundazioan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Gutaz» *Ikerbasque, Basque Foundation for Science* 2017-03-22 (Noiz kontsultatua: 2019-10-04).
2. ↑    «Ikerketa» *Ikerbasque, Basque Foundation for Science* 2017-03-22 (Noiz kontsultatua: 2019-10-04).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5995880
* **Identifikadoreak**
* ISNI: 0000 0004 0467 2314

 |

* Wd Datuak: Q5995880
**Alepoko xaboia** erramu-olioarekin koipeztaturiko oliba-olioz egindako xaboia da, Alepon, Siria iparraldean, duela mende askotatik modu tradizionalean egiten dutena. Marseillako xaboiaren aurrekaria da eta Europara Gurutzaden garaian iritsi zela uste dute. Edonola ere, greziarrek eta erromatarrek jada ezagutzen zuten. Bere osaigaiak bigarren presioko oliba-olioa, sodio hidroxidoa eta erramu-olioa dira, beti ere proportzio aldakor batean.

Propietateak
------------

Alepoko xaboia hipoalergenikoa da, gehigarri kimikorik edo koloratzailerik ez duelako. Gainera, erramu-olioak propietate antiseptikoak ematen dizkio eta oso erabilgarria da gazte-aknearen tratamenduan. Psoriasi kasuak tratatzeko ere erabiltzen dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Aleppo Soap, The True Natural Soap» *Natural Cosmetic News*.
2. ↑   **(Ingelesez)** Partington, James R.  (1960). *A history of Greek fire and gunpowder.* , 307 or. ISBN 9780801859540..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2617190
* Commonscat Multimedia: Aleppo soap

---

 |

* Wd Datuak: Q2617190
* Commonscat Multimedia: Aleppo soap
Zamorako potoa, Arte emirtar eta kalifatar kordobarreko artelana, *horror vacui* adibidea.

***Horror vacui*** (latinezko "*izua hutsari*") esaera, artearen historian, bereziki margolaritzaren kritikan, arte lan bateko espazio huts oro, nolabaiteko diseinu edo irudiren batekin betetzea deskribatzeko erabiltzen da. Lauzatze matematikoaren edo zeltar elkarloturiko diseinuetan betetze eremu dentsoen ezaugarri orokorretako bat da.

*Horror vacui* adibide batzuk, objektu barbaroetan ikus daitezke, Sutton Hooko drakkar bikingoan edo Ruthwelleko gurutzean kasu. Barrokoko estetikako bereizgarria ere bada, eta, bereziki Rokoko estilokoa, arte islamiarrekoa eta arte bizantziarreko luxu harranditsukoa ere.

Esaera, bereziki, Mario Praz italiar ikerlari eta kritikoarekin lotzen da, viktoriar garaiko barne guneen diseinuko giro estutzaile eta ordenarik gabekoa deskribatzeko erabili zuena.

Zientzian
---------

Fisikan, "Naturak hustasuna gorrotatzen du" iritziaren aztertzeak, aristoteldarrek mantentzen zutena, XVII. mendeko iraultza zientifikoaren funtsezko eztabaidetako bat izan zen, horri kontra egin zion zientzialaririk garrantzitsuena Blaise Pascal izan zelarik. Bere erantzuna "Eta Parisen Chamonixen baino gehiago gorrotatzen du?" izan zen, merkuriozko barometro berak, bi hiri hauetan entseatzean utzitako espazio ezberdinari erreferentzia eginez, eta erabakigarri izan zen, arrazoia nortzuk zuten adieraztean.

Literaturan
-----------

Jacques Hamelink, 1939ko jaiotako idazle, entsegugile eta olerkari herbeheretarrak, *Horror vacui* izenburua zuen liburu bat idatzi zuen 1966an, Albin Michelek 1970ean frantsesera itzulia eta argitaratua.

Geografia eta kartografian
--------------------------

Antzinako mapetan eta egungo mapa turistiko askotan, espazio kartografiko guztia hartzen duten toki interesgarriak irudikatzen ohi dira. Espazio hutsak uzteko benetako **horror vacui** bat da, testu askotan ere agertzen dena, non toki ezezagunen deskribapen fantastikoak adierazten diren. Adibidez, El Dorado eta Orinokoko Arroko Parimako Zingirako elezaharrak, liburu askotan gehitu ziren, lurraldearen benetako ezagutza falta ordezteko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1505757
* **Identifikadoreak**
* AAT: 300266827

 |

* Wd Datuak: Q1505757
**Indar nuklearra** (edo **nukleoa-nukleoi elkarrekintza** edo **hondar-indar indartsua**) atomoetako protoien eta neutroien artean eragiten duen indarra da. Neutroiak eta protoiak, nukleoi biak, indar nuklearraren eraginpean daude ia modu berdinean. Protoiek karga +1e dutenez, horiek bereizteko joera duen indar elektrikoa esperimentatzen dute, baina distantzia nahiko laburrean indar nuklear erakargarria indar elektromagnetikoa gainditzeko bezain indartsua da. Indar nuklearrak nukleoak batzen ditu nukleo atomikoetan.

Historia
--------

Atomoaren elektroi-egituraren kasuan bezala, nukleoaren osaeraren aurkikuntzak ere azalpen bat eskatzen zuen, indar elektromagnetikoa eta grabitatorioa kontuan hartuta ezinezkoa zelako ulertzea karga positiboko partikulak, hau da, protoiak, nukleoan elkarri atxikirik nola egon zitezkeen (elektromagnetikoren aldaratze-indarra grabitatearena baino askoz ere intentsitate handiagokoa baita).

Erantzuna indar berri bat proposatzea izan zen: indar nuklearra. Oso distantzia laburretan, indar hori aldaratze elektromagnetikoa baino bortitzagoa da, baina distantzia handitu ahala, berehala hutseratu egiten da eta protoiek elkar aldaratzen dute orduan.

Pentsatzekoa da, beraz, bi protoi elkartu ahal izateko, energia handia beharko dela, lehenik aldaratze elektromagnetikoa gainditu behar baita. Izan ere, halaxe da, energia-kantitate itzela dagoenean bestetan ezin delako elkartze edo "fusio" hori gertatu. Izarretan bai, adibidez. Nukleoak, hidrogenoaren kasuan protoiak, elkarri atxikitakoan, energia izugarria askatzen da: nukleoaren lotura-energia (ikus «fusio nuklear»; «nukleoaren lotura-energia»).

Bestetik, nukleoa egonkorra izan dadin, hidrogenotik aurrera neutroiak behar dira protoien arteko aldaratze-indar elektromagnetikoari kontra egiteko. Taula periodikoan kaltziora iritsi arte, isotopo egonkorretan protoi- eta neutroi-kopuru bera egoten da gutxi gorabehera. Hortik aurrera, nukleoak egonkorrak izan daitezen, neutroi gehiago behar dira. Berunetik eta bismutotik aurrera, ordea, nukleoa ez da betiko egonkorra, ezin die partikulei iraunkorki eutsi. Nukleoak energia-maila txikiagoko egoerara jotzen du eta, horretarako, desintegratu egiten da. Horretarako probabilitatea nukleoaren osaeraren, hau da, egonkortasunaren araberakoa da (ikus «erradioaktibitate»; «fisio nuklear»).

Gaur egun, badakigu protoiak eta neutroiak ez direla oinarrizko partikulak, quark-ez osatuak diren hadroien multzo ugariko partikulak baizik (eredu estandar; quark). Protoien eta neutroien arteko indar nuklearra ere quarken arteko interakzio edo indar bortitzaren "hondar-indar" bat da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-03-09).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q749467

 |

* Wd Datuak: Q749467
Hertzsprung-Russell diagrama:  
Abzisak: Espektru mota./
Ordenatuak: Magnitude absolutua  
0, Ia, Ib Supererraldoiak. II Erraldoi argitsuak. III Erraldoiak. IV Azpierraldoiak. V Sekuentzia nagusia. **VI Azpinanoak**. VII Nano zuriak.
**Izar azpinano** bat Yerkesen espektru sailkapenean VI klaseko argitasuna duena da. Batzuetan **sd** aurrizkiarekin adierazten da. *Azpinano* hitza Gerard Peter Kuiperrek sortu zuen 1939an aurretik "tarteko nano zuri" bezala sailkatuak izan ziren espektru anomalodun izar batzuei erreferentzia egiteko.

Izar azpinanoek sekuentzia nagusiko espektru mota bereko izarrek baino 1,5 eta 2 magnitude gutxiago argitasuna dute, azken hauek baino metaltasun txikiagoa bait dute. Hertzsprung-Russell diagraman sekuentzia nagusiaren azpian agertzen dira, irudian ikus daitekeen bezala.

Azpinano hotzak
---------------

Sekuentzia nagusiko izar normalek bezala, azpinano hotzek (G eta M arteko espektru motakoak) euren energia hidrogenoaren fusio nuklearraren bidez sortzen dute. Ohi II populazioko izar zaharrak dira, eta Esne Bideko haloko izarrak, gure eguzkiarekin alderatuta abiadura espazial altua dutenak. I populazioko izarrekin alderatuta argi ultramore portzentaia handiagoa igortzen dute, euren metaltasun txikiagoaren ondorioz, erradiazio mota honen proportzio handiago batek ihes egitea ahalbidetzen duena. Honela, izarraren kanpo geruzen opakotasun txikiagoak erradiazio presioa murrizten du, eta, beraz, masa jakin baterako izar txikiago eta beroagoak dira.

Izar azpinano garrantzitsuenak
------------------------------

Honako taulan mota honetako izarrik ezagunenetako batzuk agertzen dira:

| Nombre | HD Zenbakia | Konstelazioa | Espektru mota | Distantzia (argi urteak) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Kapteynen izarra | HD 33793 | Pictor | M1 VI | 12,8 |
| Mu Cassiopeiae | HD 6582 | Cassiopeia | G5 VI / M5 V-VI\* | 24,6 |
| Groombridge 1830 | HD 103095 | Ursa Major | G8 VI | 29,7 |
| SSSPM J1549-3544 | — | Lupus | K5 VI | 372 |
| V391 Pegasi | — | Pegasus | B VI | 4570 |

\* Mu Cassiopeiae izar bitar bat da

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6220
* Commonscat Multimedia: Subdwarf stars

---

 |

* Wd Datuak: Q6220
* Commonscat Multimedia: Subdwarf stars
Ikerketarako aurrekontuen bilakaera hainbat herrialdetan 2004-2014 urteetan (Iturria: Berria)
**Ikertzailea** ikerketa bat burutu edo ikerketa batean parte hartzen duen norbait da, hau da, ezagutza bilatzeko, gertaerak edo erlazioak argitzeko proiektu bat aurrera daramana. Ikertzaileak irakaskuntzan edo eremu akademikoan, industrialean edo gobernukoetan lan egiten du, baita erakunde pribatuetan ere (irabazi-asmoarekin edo gabe), eta ikerketa zientifikoa izaten da bere jarduera nagusia.

Zaila da ondo zehaztea zer den ikertzailearen ofizioa edo bere profila, ikerketa-eremuak anitzak direlako eta jardueraren praktikan denen artean desberdintasun esanguratsuak daudelako. Hasieran, ikerketa ez zen jotzen benetako lanbide edo ofizio moduan, kalifikatzaile moduan baino ez zen erabiltzen.

Ekonomia Lankidetza eta Garapenerako Antolakundeak (ELGA) *Frascati manualean* argitaratu zuen moduan, askotarikoak dira ikertzaileen jarduera motak: «Ezagutza, produktu, prozesu, metodo eta sistema berriak sortzearekin lotuta dagoen espezalista da, edota horrelako proiektuen kudeaketaz arduratzen dena».

Historia
--------

Francis Bacon
Marie Curie, XX. mendeko ikertzailea 
Berariazko **ikertzaile** ofizioaren sorrera gizarte-esparruan espezializazio-zereginak azaldu zirenean gertatu zen. Aspaldian asmakizunak eta ezagutzak proba eta errore metodoa  aplikatzearen ondorio izan baino ez zen, eguneroko bizimoduan eta mundu osoan zehar. 

Francis Bacon-rekin, XVII. mendean, hasi zen Mendebaldea ikerkuntza antolatu eta sistematizatuaren interes ekonomiko eta politikoez jabetzen. Geroago z*ientzia-akademien* fundazioak erakutsi zuen gero eta interes handiagoa zegoela estatuen aldetik ikertzaileen lanaz, esparru trukerako esparru bat eskainiz, baita edonolako gizarte-aitorpena ere.

ikertzaileen hierarkia sozialaren eboluzioa eta ikerkuntza-lanen izaeraren eboluzioa batera gertatu ziren, eta beren emaitza metodo zientifikoaren mailakako sortzea izan zen iraultza kopernikarretik abiatuta.

Berariazko ikertzaile lanpostuak, estatuak berak edo enpresa pribatuek finantzaturik, zertxobait geroago sortu ziren, XIX. mendean, eta abiada bizian garatzen dira XX. mendean. Aurreko mendeetan, ikerketa zientifikoa jarduera nagusi bati eransten zitzaion, adibidez, hezitzaileari edo ingeniariari.

Ikerkuntza-erakundeak
---------------------

Erakunde zientifikoak edo ikerketa-erakundeak zientziaz eta ikerkuntza zientifikoaz aritzen direnak dira. Oso lotuta daude hezkuntzako erakundeekin eta eremu ekonomiko eta politikoekin. Natur zientziekin eta zientzia fisikoekin bakarrik identifikatzea ohikoa den arren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .

Ikus, gainera
-------------

* Zientzialari
* Zientzia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1650915
* Commonscat Multimedia: Researchers

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 123447898 (data)
* LCCN: sh85113055
* AAT: 300025576
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D012108

 |

* Wd Datuak: Q1650915
* Commonscat Multimedia: Researchers
*Artikulu hau emozioari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Itxaropen (argipena)».*
Ilunbeko kandelako argia bezala, bizitzako asmo eta desira bati buruz **itxaropena** galtzen den azkena dela esan ohi da.
**Itxaropena** edo **esperantza** nahi edo desiratzen dena beteko delako sinesmenean oinarritzen den emozioa da. Pertsonaren bizitzan oinarrizko emozioetako bat da, etsipen eta depresioari aurre egiten diona. Ohartu behar da, nahiaz haraindi, itxaropenak nahi eta bilatzen dena azkenean eskuratuko dela sinesmen sendoa dela eta horrela motibazioa indartu egiten duela.

Ikus, gainera
-------------

* Pandoraren kutxa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Wikiztegian** orri bat dago honi buruz: ***itxaropen***. |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q190507
* Commonscat Multimedia: Hope
* Wikiquote Aipu famatuak: Itxaropena

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX527300
* BNF: 11947539s (data)
* GND: 4025493-8
* LCCN: sh85061925
* NDL: 00565694
* NKC: ph123158
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D065026

 |

* Wd Datuak: Q190507
* Commonscat Multimedia: Hope
* Wikiquote Aipu famatuak: Itxaropena