recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Fernando zirkuan*** (frantsesez: *Au cirque Fernando*), Henri de Toulouse-Lautrec frantziar margolariak 1887-1888 tartean egin zuen lana da. Margolana Estatu Batuetako Chicagoko Arte Institutuan erakusten da. Luze-zabala hau da: 98x161 zm. Oihal gaineko olio-margolaritza teknika erabili zuen.

Ezaugarriak
-----------

Zirkuaren munduak beti liluratu zuen Toulouse-Lautrec. 1880ko hamarkadan zirkuaren inguruko lanak egin zituen eta, hurrengo hamarkadan, itzuli zen gai horretara. XIX. mende amaierako eta XX. mende hasierako Edgar Degas, Pablo Picasso edo Georges Pierre Seurat bezalako margolariek inspirazio iturri garrantzitsu bat aurkitu zuten zirkuko eszenetan. Zirkuko babeslekua zen, arazoei ihes egiteko bidea, soziologikoki gai piktoriko bat izatera iritsi zen, hainbat lan bikainetan islatua.

Egileak, amazonak bere zaldiarekin salto egingo duen unea berea irudikatzen du, Toulouse-Lautrecek nahita moztua, gelditua. Inpresionistengan, argazkigintzaren teknika hasiberriaren eraginez, oso ohikoa ziren horrelako eszena geldiaraziak. Margolariak, modelo bezala, bere maitalea zen Suzanne Valadon eta Monsieur Loyal erabili zituen, azken hau zeremonia-maisua edo animalien hezle gisa.

Margolanak "Moulin Rouge" kabareta apaindu zuen hau ireki zenean, 1889an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo-estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Chicagoko Art Museoaren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3607561
* Commonscat Multimedia: Cirque Fernando / Q3607561

---

 |

* Wd Datuak: Q3607561
* Commonscat Multimedia: Cirque Fernando / Q3607561
**Trinidad Tinturé Navarro**, **Trini Tinturé** izenez ezaguna (LLeida, 1935eko abuztuaren 6a – Bartzelona, 2024ko urtarrilaren 18a) historialaria eta ilustratzailea izan zen. Haren lanak leku nabarmena du XX. mendeko komikiaren historian. Batez ere kanpoko merkaturako lan egin zuen. Neska eta nerabeei zuzendutako komikietan espezializatu uzan zen. Horien artean, *Emma es encantadora* nabarmentzen da (1981), Espainian lanik esanguratsuena, Andreu Martín gidoilariarekin elkarlanean sortua.

Biografia
---------

Trini Tinturé 1935ean jaio zen. Bere familia, sei kidekoa, aitaren diru-sarreretatik bizi zen, zurgindegi bat baitzuen.Txiki-txikitatik izan zuen marrazkirako zaletasuna eta, bere kabuz ikasi zuen.

Marrazkilari ibilbidea
----------------------

1955ean, bere jaioterriko Arte Ederren Zirkuluko marrazketa artistikoko 1. domina eman zioten.Bi urte geroago, Bartzelonara joan zen trenez, izeba-amona bat bizi zen lekura. Han ez zuen arazorik izan argitaletxe txikietan historialari-lana aurkitzeko (Gráficas Soriano, Indedi) eta publizitatearekin ere probatu zuen.

1960an Brugueran sartzea lortu zuen, eta handik kanpo merkatura jauzi egin zuen Creaciones Editoriales agentziaren bidez. Haren komikiak Alemania, Austria eta Erresuma Batuko aldizkarietan argitaratu ziren, hala nola "Biggi", "Jurtz", "Jamp Shop", "Tina" edo "Twinkle". Kanpo-merkaturako dituen serieen artean, Oh, Tinker! eta *Curly*. nabarmentzen dira.

1981etik aurrera, Andreu Martín eta Francisco Pérez Navarrorekin gidoiei bere telesailik ezagunena garatu zuen, *Emma es encantadora,* "Lily" aldizkarirako.

2015. urtean, 33. Nazioarteko Komiki Aretoan, "Autoras del cómic femeninoa en el franquismo 1940/1970" izeneko erakusketa jarri ziren ikusgai haren lanak.

Estiloa
-------

Armando Matías Guiuk Trini Tintureren marrazkien samurtasuna nabarmendu du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *El cómic femenino de España vuelve al primer plano.* .
2. 1 2  Cuadrado (2000), p. 1221-1222.
3. 1 2 3 4 5  Tinturé, Trini (06/1983). *Comic Story-24* en "Bruguelandia" nº 22, pp. 20-23.
4. 1 2 3  Matías Guiu, Armando (06/1983). *Comic Story-24* en "Bruguelandia" nº 24, pp. 22-23.
5. ↑   «Trini Tinturé» *lambiek.net*.
6. ↑   Press, Europa. *Arranca el Salón del Cómic que espera alcanzar los 106.000 visitantes.* .

Bibliografia
------------

* CUADRADO, Jesús (2000). Atlas español de la cultura popular: De la historieta y su uso, 1873-2000. Madrid: Ediciones Sinsentido/Fundación Germán Sánchez Ruipérez. 2 v. ISBN 84-89384-23-1.

Kanpo estekak
-------------

* Egilearen orri ofiziala;

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6152712
* Commonscat Multimedia: Trini Tinturé / Q6152712

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87602524
* ISNI: 0000000061122387
* BNE: XX819287
* Tebeosfera: Tinture

 |

* Wd Datuak: Q6152712
* Commonscat Multimedia: Trini Tinturé / Q6152712
*Artikulu hau Singapurreko dibisari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Dolar».*

**Dolar singapurtarra** (mandarin txinera sinplifikatuaz: 新加坡元, malaysieraz: *Ringgit Singapura*, tamilez: சிங்கப்பூர் வெள்ளி, ingelesez: *Singapore dollar*), Singapurko Errepublikan zirkulazioan dagoen dibisa da. Bere ISO 4217 kodea **SGD** da eta bere sinboloa $ edo S$, dolar eta peso izeneko beste diru mota batzuetatik bereizteko. Dolar singapurtar banako baten ehunena zentimo deitzen da eta dolar bakoitza 100 zentimoz osatuta dago.

Historia
--------

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *Euskaltzaindiaren Hiztegia.*  (Noiz kontsultatua: 2017-09-13).
2. ↑   **(Ingelesez)**  *Monetary Authority of Singapore.*  (Noiz kontsultatua: 2017-07-21).
3. ↑   **(Ingelesez)**  *XE - The World's Trusted Currency Authority.*  (Noiz kontsultatua: 2017-07-21).

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Singapurreko Diru Agintaritzaren webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q190951
* Commonscat Multimedia: Money of Singapore / Q190951

---

 |

* Wd Datuak: Q190951
* Commonscat Multimedia: Money of Singapore / Q190951
*Artikulu hau Argentinako dibisari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Peso (argipen)».*
**Peso ley argentinarra** (gaztelaniaz: *Peso ley*), Argentinako Errepublikan 1970etik 1983ra zirkulazioan egon zen dibisa da. Bere ISO 4217 kodea **ARL** zen eta bere sinboloa $Ley, peso eta dolar izeneko beste diru mota batzuetatik bereizteko. Peso ley argentinar banako baten ehunena zentabo deitzen zen eta peso bakoitza 100 zentaboz osatuta zegoen. *Peso ley* hitzek, pisu lege esan nahi dute gaztelaniaz.

Historia
--------

1970eko lehenengo egunean peso ley argentinarrak peso moneda nacional argentinarra ordezkatu zuen, hurrengo truke tasarekin: 100 peso moneda nacional argentinar = 1 peso ley argentinar. 1983ko ekainaren 1ean, berriz, 1983-1985 bitarteko peso argentinarrak peso ley argentinarra ordezkatu zuen, hurrengo truke tasarekin: 10.000 peso ley argentinar = 1 peso argentinar.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)**  *Banco Central de la República Argentina.*  (Noiz kontsultatua: 2017-07-07).
2. ↑   **(Ingelesez)**  *Coins of CIS and Baltic countries.*  (Noiz kontsultatua: 2018-05-20).
3. 1 2   **(Ingelesez)**  *Coins of CIS and Baltic countries.*  (Noiz kontsultatua: 2017-07-07).

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Argentinako Errepublikako Banku Zentralaren webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3900745
* Commonscat Multimedia: Argentine peso ley / Q3900745

---

 |

* Wd Datuak: Q3900745
* Commonscat Multimedia: Argentine peso ley / Q3900745
Esnea *koloidea'* da, uretan suspentsioan dauden gantz-globuluek osatzen dutelako.
**Koloidea** edo **suspentsio koloidala** bi fase dituen sistema da, gehienetan bat likidoa eta bestea partikula solidoz osaturikoa.

Disoluzio likidoetan, disolbatzailea da kopuru handiagoan dagoen substantzia (ura, eskuarki), disolbatzeko ahalmena duena, eta solutua da aurrekoan disolbatzen dena, kopuru txikiagoan dagoena. Adibidea ura (disolbatzailea) eta azukrearen (solutua) arteko disoluzioa da.

Solutu partikulen neurriaren arabera hiru disoluzio mota daude:

* esekidurak edo dispertsioak: solutu partikulen diametroa 0,1 μm baino handiagoa denean. Solutu hauek hauspeatzen dituzte disoluzioan uzten badira.

* **suspentsio koloidala**: solutuak esekiduretan baino txikiagoak dira, eta 0,001 eta 0,1 μm arteko diametroa dute. Solutu hauek, aurrekoen aldean, ez dira mikroskopio optikoan ikusten, eta soilik ultrazentrifugazioa aplikatzen denean hauspeatzen dituzte.

* benetako disoluzioak: solutuen neurria 0,001 μm baino txikiagoa denean. Solutu hauek ez dira ikusten ezta mikroskopio elektronikoan ere. Ez dute inoiz hauspeatzen, ezta ultrazentrifugazioarekin ere.

Benetako disoluzioen aldean (guztiz gardenak direnak), suspentsio koloidalak uherragoak dira.

Koloideen ezaugarri nagusia, beraz, solutu partikulen neurrian datza, haien ezaugarri kimikoen gainetik.

Koloideek garrantzi handia dute biologian. Zelularen zitosola suspentsio koloidala da, adibidez. Proteinak eta lipidoak dituzten hainbat likido organiko koloideak dira.

Suspentsio koloidalak bi egoeratan egon daitezke:

* Sol egoeran: hau da benetako egoera koloidala, eta itxura likidoa du.
* Gel egoeran: solak ura galtzen duenean gel bihurtzen da; itxura likatsua du (erdi solidoa)

Zenbait alderdi fisiko-kimikok (pHak, tenperaturak, gatzen kontzentrazioek...) disoluzio koloidalak egoera batetik bestera erraz igarotzea ahalbidetzen dute.

Sistema biologikoetan ere sol eta gel egoeren aldaketak gertatzen dira: amebek, kasu, holako aldaketak gauzatzen dituzte haien zitoplasman, eta haiei esker mugikortasuna lortzen dute.

Koloide ohikoenak dira fase likidoa (fluidoa edo fase jarraitua) eta fase solidoa (solutua edo fase barreiatua) dutenak. Sol deritzonak dira (solutu partikulak solidoak dira eta likido batean daude barreiaturik). Halere, beste koloide mota batzuk egon daitezke:

* emultsioak: solutua likidoa eta fluidoa ere likidoa denean
* aerosolak: solutua likido edo solidoa denean, eta fluidoa gasa
* aparrak: solutua eta fluidoa, biak, solidoak direnean

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q181780
* Commonscat Multimedia: Colloids / Q181780

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119764910 (data)
* GND: 4164695-2
* LCCN: sh85028453
* NDL: 00566640
* NKC: ph121722
* AAT: 300237901
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D003102

 |

* Wd Datuak: Q181780
* Commonscat Multimedia: Colloids / Q181780
*Artikulu hau jesuita eta kazetariari buruzkoa da; Hik Hasi aldikariko sortzailea gaitzat duena beste hau da: «Joxe Mari Auzmendi Matxain»*

**Txema Auzmendi Larrarte** (Ordizia, Gipuzkoa, 1949ko urriaren 20a) jesuita eta kazetaria da. Euskalgintzan egin duen lanarengatik da ezaguna.

Kazetaritza lanei 1988an ekin zien. *Egunkaria Sortzen* taldeko bultzatzaileetariko bat izan zen eta *Euskaldunon Egunkariaren* sorreran hasiera–hasieratik parte hartu zuen.

"Egunkaria" kasua
-----------------

Sakontzeko, irakurri: «Euskaldunon Egunkariaren itxiera»
Espainiako Auzitegi Nazionalak aginduta, *Euskaldunon Egunkaria* itxi zuen Guardia Zibilak 2003ko otsailaren 20an, eta jesuita euskalduna atxilotu eta 20 egun egin zituen preso. Azkenean, 2009ko abenduaren 15ean hasi zen epaiketa. Espainiako Auzitegi Nazionalak 2010eko apirilaren 12an absolbitu zuen Azurmendi, egunkari hartako Martxelo Otamendi, Iñaki Uria, Xabier Oleaga eta Joan Mari Torrealdai lankideekin batera.

Ikus, gainera
-------------

* Jesuita ezagunen zerrenda

Kanpo loturak
-------------

* Txema Auzmendiren biografia[*Betiko hautsitako esteka*], *Euskonews Gaztea* astekarian.
* Biografia laburra, *Berria* egunkarian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268348
* Commonscat Multimedia: Txema Auzmendi / Q12268348

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 25138

 |

* Wd Datuak: Q12268348
* Commonscat Multimedia: Txema Auzmendi / Q12268348
Juan-Juan edo Rouran khaganerriaren mapa.
**Juan-juan**, batzuetan **Jwen-jwen**, **Jou-jan**, **Jeu-jen**, edo **Geougen** (txineraz, «inurri-intsektuak»), Asiako erdialdeko herri mongoliarren konfederazioa izan zen.

Mantxuriatik Turkestanera zabaltzen zen inperio bat osatu zuen konfederazio honek V. mendearen hasieratik VI. mende erdialdera arte.

Hunoekin batu ziren aliantzan, eta Txinako iparraldeko Wei dinastiaren aurka borrokatu ziren. 552. urtean, inperio horretan bizi ziren herri turkiarrak matxinatu eta, Wei dinastiaren laguntzaz, menderatu egin zuten juan-juan inperioa. V. mendean Europa aldera jo zuen herri avaroa juan-juan taldeko herria zen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q155361
* Commonscat Multimedia: Rouran Khaganate / Q155361

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85070733
* NDL: 00575167
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 8698255

 |

* Wd Datuak: Q155361
* Commonscat Multimedia: Rouran Khaganate / Q155361
**Hunoak** Erdialdeko Asiako tribu nomada edo erdi-nomaden konfederazioa izan ziren, turkieraren familiako hizkuntza batean mintzatzen zen aristokraziak zuzenduta. Deskribapen zaharrenetan esaten denez, ez zuten etxe finkorik eta ez zuten nekazaritza ezagutzen. Arkua ongi erabiltzen zuten, zaldi gainean oso trebeak ziren eta ausartak eta basatiak ziren borrokan.

K.o. 370. urtean Europari eraso zion herri nomada horrek jatorria Asiako erdialdean zuen eta ondorengo zazpi hamarkadetan inperio handi bat eratu zuten.

IV. eta V. mendeetan, haien tribu batzuek Europa inbaditu zuten, batez ere Atila haien buruzagia zenean. Volga ibaiaren mugaraino iritsi ziren IV. mendean, eta lehendabizi Volga eta Don ibaietako ibarretan bizi ziren alanoak menderatu zituzten; gero, ostrogodoen inperioa bereganatu zuten, 376an gaurko Errumaniako lurraldeetan bizi ziren bisigodoak mendean hartu zituzten eta Erromatar Inperioaren mugaraino (hots, Danubio ibairaino) iritsi ziren.

432rako, hunoek germaniarren herri asko mendean izanda, erromatarren kontra eraso egiten hasi ziren. Urte horretan, errege bakarra zuten: Rugila. 434an hil zenean, haren iloba Bledak eta Atilak erregetza hartu zuten. 441ean, erromatarrek Marguseko bakea sinatua zuten hunoekin eta hala erabaki zuten erromatarrek hunoei ordainketak egingo zizkietela, baina hitza bete ez zutenez, Atilak eraso handia egin zuen Danubioko mugatik aurrera erromatarren kontra. 445ean Atilaren bigarren erasoa izan zen Erromako Ekialdeko inperioaren kontra, eta Balkanetatik Greziaraino iritsi zen. 451n erromatarrek eta bisigodoek Atila menderatu zuten. Atila 453an hil zen, haren semeak elkarren artean borrokatu ziren eta inperioa zatitu egin zuten. Ekialdeko Erromako gobernuak hunoei muga itxi zienez gero, pixkanaka indarra galdu zuten.

Bestalde, Txinari eraso zioten xiongnu nomadak ere hunoak zirela uste da. K. a. II. mendean hasi ziren Qin dinastiari erasotzen eta IV. mendeko Han dinastiaraino luzatu ziren erasoak. Persiari eta Indiari ere eraso zieten IV. mendetik VI. mendera "huno zuriak" izena hartuta.

Azken hunoak Kaukasian bizi izan ziren VIII. mendean.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2015-1-30). *174. araua: Antzinateko herriak. Ekialdeko eta Europako herriak.* , 3 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q45813
* Commonscat Multimedia: Huns / Q45813

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12654425x (data)
* GND: 4026215-7
* LCCN: sh85063093
* NDL: 00563679
* NKC: ph117618
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q45813
* Commonscat Multimedia: Huns / Q45813
**Nati Bilbao Onaindia** (Durango, Bizkaia, 1929ko otsailaren 25a - *Ibidem,* 2023ko azaroaren 2a) trikiti musikako panderojolea, abeslaria, tabernaria eta sukaldaria izan zen, baita Durangoko bonbardaketaren lekukoa ere.

Bizitza
-------

Durangoko Larrinagatxu auzoko Erdikoetxean jaio zen Nati. Orozketako eskolara joan zen umetan; eskolan hasi eta 8 egunetara Gerra Zibila hasi zenez, ez zen eskolara bueltatu 3 urte beranduagora arte; San Frantziskoko eskolara ere joan zen. Kanpezuko (Araba) Antonio Gómez de Segurarekin ezkondu eta bi seme eta alaba bat izan zituen: Ricardo, Carlos eta Nieves. Nati 1937ko martxoaren 31ko bonbardaketa faxistaren lekuko izan zen. Izan ere, Durango eta Gernikako udalak senidetzeko eskatzen duen manifestuaren sinatzaileetako bat zen. Berak ere ezin izango du sentitu egunen batean lortzen bada.

Panderojolea, tabernaria, eta sukaldaria izan zen. Hil baino hamarkada batzuk lehenago errezeta gastronomikoak prestatzen zituzten ETBko saio batean parte hartu zuen.

Bere kasa ikasi zuen pandero jotzen eta hil zen bezperan ere jo omen zuen. Soinua, atabala eta harmonika ere jotzen zituen. Euskal Herriko panderojole zaharrenetakoa zen. Horregatik, ETBko "*Eten barik joten*"  edo Iban Gorriti eta Lander Petralanda durangarrek zuzendutako *"Durango 1937*" dokumentaletako eta omenaldietako protagonista izan zen.

2018ko maiatzaren 30an, Bilbon, omenaldia egin zioten. "Eten barik joten". Jasotako panderoa etxeko tabernako apalean jarri zuten ikusgai.

Bere etxeko taberna eta jatetxea oso ezaguna da inguruan, bere aitite txakolina egiten hasi zenetik.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Mugalari.  (2023-11-02). «Fallece Nati Bilbao, anfitriona histórica del asador Larrinagatxu, panderetera y testigo del bombardeo contra Durango» *MugaKultura* (Noiz kontsultatua: 2023-11-02).
2. ↑   «Bilbao Onaindia, Nati - Ahotsak.eus» *ahotsak.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-11-02).
3. ↑    «'Eten barik joten'...» *bizkaie.biz* (Noiz kontsultatua: 2023-11-02).
4. ↑   «Eten barik joten» *impredecible* 2019-10-12 (Noiz kontsultatua: 2023-11-02).
5. ↑   Zurekin.  (2020-12-21). «'Eten barik joten' dokumentala, astelehen honetan, ETB1en» *El Correo* (Noiz kontsultatua: 2023-11-02).
6. ↑   Mugalari.  (2020-12-21). «ETB estrena hoy 'Eten barik joten' sobre las mujeres en la trikitixa con las duranguesas Nati y Edurtzeta» *MugaKultura* (Noiz kontsultatua: 2023-11-02).
7. ↑   Gorriti, Iban.  (2023-11-02). «Fallece Nati Bilbao, la ‘Maurizia’ de Durango» *Deia* (Noiz kontsultatua: 2023-11-02).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q123287120

 |

* Wd Datuak: Q123287120
**Pasaiako Itsas Eskola**, ofizialki **Blas de Lezo Lanbide Heziketako Ikastetxe Integratua** (**Blas de Lezo LHII**) itsasoko nabigaziorako eta arrantzarako formakuntza eskaintzen duen ikastetxe publikoa da. Pasai San Pedron dago kokatua, arkitektura brutalista ikusgarriko 1966ko eraikin batean.

Historia
--------

1939an bost arrantza eskola sortu ziren Gipuzkoan, horietako bat Pasai San Pedron zegoelarik, Villa Salinas izeneko eraikinean. Hori izan zen Itsasketa eta Arrantza Prestakuntzako Eskolaren oinarria, zeinak merkataritzako eta arrantza itsasketako marinelentzako gaitasun agiriak ematen zituen. Eraikina txiki geratu zitzaienean, egoitza berria planifikatu zen, eta hala egin zen eraikin berria, hiru gorputz nagusiz osatua eta 1966an inauguratua.

Luis Laorga eta José López Zanón arkitektuek diseinatutako eraikin hau Euskal Herriko eraikin brutalisten artean nabarmentzen da. 

2013an etxebizitzak egiten ari zirela ondoan, oinarriak mugitu zitzaizkion eraikinari. Zati bat behera bota behar izan zuten, eta debekatuta dago harrezkero eraikinaren bi parte ikusgarritan sartzea, segurtasun arrazoiengatik: badiarantz luzapen baten gisa diseunatutako planetarioan, eta gorantz orratz ikusgarri batekin nabarmentzen den dorrean.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
**Eduardo Bengoechea** (1959ko uztailaren 2a) Córdoban jaiotako tenislari ohi argentinarra da. 1987ko irailean munduko 21. zenbakiko bakarkako karrerako ranking gorena lortu zuen. Bengoecheak ez zuen bakarkako edo binakako titulurik irabazi ATP biraren mailan, baina bi aldiz finalista izan zen binakakoan. Jokalari karreraren ostean Argentinako Davis Kopako taldeko kapitaina izan zen 1996an.

  

**Eduardo Bengoechea** (born 2 July 1959) is an Argentine former tennis player born in Córdoba. He achieved a highest career ranking in singles of world No. 21 in September 1987. Bengoechea did not win a singles or doubles title on the ATP tour level but was twice a finalist in doubles. After his playing career he was captain of the Argentinian Davis Cup team in 1996.

Karrerako finalak
-----------------

### Binakakoa (2 galera)

| Emaitza | W/L | Data | Txapelketa | Azala | Bikotea | Aurkariak | Puntuazioa |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Galdu | 0–1 | 1985eko martxoa | ATP Buenos Aires | Buztina | Diego Pérez | Martín JaiteChristian Miniussi | 4–6, 3–6 |
| Galdu | 0–2 | 1988ko azaroa | ATP Buenos Aires | Buztina | José Luis Clerc | Carlos CostaJavier Sánchez | 3-6, 6-3, 3-6 |

Kanpo estekak
-------------

*
**Bury Me, My Love** The Pixel Hunt-ek taldeak garatu eta Arte Francek argitaratutako eleberri-bisuala da. Nour eta Majd bikote siriarraren esperientzia kontatzen du istorioak, Nour Siriako gerra zibiletik Europara ihes egiten saiatzen den bitartean.

Jostagarritasuna
----------------

Jokalariak mugikorreko txat aplikazioaren bidez Majdek Nourri emandako erantzunak aukeratu eta aholkuak emango dizkio. Kasu batzuetan Nourrek eta Majdek irudiak bidaliko dizkiete elkarri.

Garapena
--------

Jokoa Frantziako The Pixel Hunt estudioak garatu zuen, Figs diseinu-estudioarekin, eta Arte Francek argitaratu zuen Androiderako eta iOSerako, 2017ko urriaren 25ean. Nintendo Switch eta Windowsen bertsioak 2019ko urtarrilaren 10ean argitaratu zituen Playdius Entertainment-ek. 

Horrez gain, Nour's Choice izeneko doako prekuela bat jarri zen erabilgai webgunean azaroaren 3an. Inkle sistema erabiltzen du fikziozko abentura interaktiboa eskaintzeko.

Harrera
-------

Pocket Gamer-ek "jokatu beharrekoa" bezala izendatu zuen bere narrazio emozionalagatik, baina Switch-en bertsioa kritikatu zuen. Polygon-ek gomendatu egin zuen bere "narrazio distiratsua" zela eta. *Game* Spot-ek "lurralde ezezaguna" esploratzeagatik goraipatu zuen, baina berriz jolasterakoan eskainitako aukerak aspergarriak zirela kritikatu zuen.

British Academy Games Awardsak 2018an ospatu zirenean, Best Mobile Game and Game Beyond Entertainment arloetan izendatu zuten. 2018ko Games for Impact arloan izendatu zuten The Game Awards-en. 2018ko Joko Mugikorren Nazioarteko Sarietan, Joko Esanguratsu Onenaren saria irabazi zuen. [beharrezko hitzordua]

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Gamerauntsia. «Bury Me, My Love» *gamerauntsia.eus* (Noiz kontsultatua: 2024-03-20).
2. ↑   **(Ingelesez)** Sowden, Emily.  (3 November 2017). «Nour's Choice is a short prequel to the Syrian refugee story, Bury Me, My Love» *Pocketgamer.com*.
3. ↑   **(Ingelesez)** Maurin, Florent.  (8 December 2017). «The emotional rollercoaster of making a video game» *Game Developer*.
4. ↑   **(Ingelesez)** Cowley, Ric.  (4 January 2019). «Bury me, my Love Switch review - "Beautiful game, wrong platform"» *Pocketgamer.com*.
5. ↑   Campbell, Colin.  (9 January 2019). «Bury Me, My Love is the stirring story of a refugee’s dangerous journey» *Polygon*.
6. ↑   Wakeling, Richard.  (8 January 2019). «Bury Me, My Love Review - Trials And Tribulations» *GameSpot*.

Bibliografia osagarria
----------------------

* **(Ingelesez)** Priestman, Chris.  (1 May 2017). «A Game About Syrian Refugees and WhatsApp» *Vice*.
* **(Ingelesez)** Favis, Elise.  (10 January 2019). «Bury Me, My Love Review - A Powerful Story Of War-Torn Lovers» *Game Informer*.

Kanpo estekak
-------------

Game Erauntsia - Bury Me, My Love bideojokoaren euskarazko analisia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q63953247

 |

* Wd Datuak: Q63953247
Khitan ehiztariak bere arranoekin, Hugui (胡瓌), IX. edo X. mendea.
**Khitan** (khitaneraz: ; txinera tradizionalez: 契丹; pinyinez: *Qìdān*) talde etniko proto-mongola izan zen, Mantxuriaren zati handi bat menderatu zuena. Gaur egun evenk deitzen diren tungus talde etnikoetako bat da.

907an, Txinako iparraldean Liao dinastia ezarri zuten 1125era arte, jurchendarrek eraitsi eta Jin dinastia ezarri zutenera arte, agintean izan zena. Liao dinastia 1125ean erori ondoren, khitan askok mendebaldera emigratu zuten eta Kara Khitai inperioa ezarri zuten (azkenean Genghis Khanek 1218an suntsitu zuena).

Zortzi tribuko konfederazio batean antolatuta zeuden, tribuetako batean aldi jakin baterako hautatutako khanek zuzenduta.

Ekonomia
--------

Herri nomada izanda, khitanak abeltzaintzan, arrantzan eta ehizan aritzen ziren. Hegoaldeko herri eta herrixka txinatarrak eta inguruko tribuak arpilatzea ere esklaboen, artisautza eta jakien iturri baliagarria zen, batez ere gosete garaian.

Aldameneko Txinaren eraginpean, eta administrazio sedentario baten premiaren ondoren, khitanek nekazaritza, laborantza eta hirigintzari ekin zioten.

Txina eta Balhaeko nekazariek ez bezala, garia eta artatxikia hazten zituzten. Liao dinastiako klase gobernariak ehiza-kanpainak egin zituen uda amaieran, bere arbasoen tradizioa jarraituz. Liao dinastia erori ondoren, khitanak bizimodu nomadago batera itzuli ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Chinese History – Liao Dynasty – economy» *Chinaknowledge*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q218332
* Commonscat Multimedia: Khitan people / Q218332

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85072200
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q218332
* Commonscat Multimedia: Khitan people / Q218332
**Txileko komunak** herrialdearen administrazio-banatekan maila beherenekoan dauden erakundeak dira, eskualdeen eta probintzien pean. Euskal Herrian erabiltzen den *udalerri* kontzeptuaren baliokidea da.

Txileko komuna erakunde subnazional txiki bat da, hiritarra, landatarra edo mistoa; zenbait hiri, herri edo herrixka elkartuz sortua. Komuna baten barruan egon daitezke hiri edo herri bat baino gehiago, hala nola: hiriak (5.000 biztanle baino gehiago), herriak (2.001 – 5000 bitarte biztanle, edo 1000 – 2001 bitarte, biztanleen % 50 bigarren edo hirugarren sektoreko ekonomia-jardueran ari badira), edo beste edozein motako herrixka edo giza kokaleku batzuk.

2010. urtean, Txilen 346 komuna daude, 54 probintziatan bilduak.

Administrazioa
--------------

Komuna bakoitzaren (edo komuna elkarte) toki-administrazioa udalean datza. oro har, udalak komuna bakar bat administratzen du, alabaina, Cabo de Hornos komunaren kasuan udalak Cabo de Hornos eta Antártica komunak administratzen ditu.

2008. urtean 346 komuna eta 345 udal daude.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1840161
* Commonscat Multimedia: Communes of Chile / Q1840161

---

 |

* Wd Datuak: Q1840161
* Commonscat Multimedia: Communes of Chile / Q1840161
**Txuktxia** (errusieraz: чукчи pluralean, чукча singularrean) Siberiako talde etnolinguistikoa da. Siberiako ipar-ekialdean bizi dira, Bering itsasartetik Lena ibaia bitarteko lurraldean. Haien hizkuntza, txuktxiera, paleosiberiar hizkuntzen multzoko samodi taldekoa da.

15.000 lagun inguru dira, bi taldetan banatuak, kultura berekoak baina bizimodu desberdinekoak: itsasaldeko txuktxiak eta barrualdekoak. Itsasaldekoak egonkorrak dira eta arrantzatik bizi dira; inuiten antzeko bizimodua dute. Barrualdeko txuktxiak erdinomadak dira eta elur-oreina dute bizibide; endogamoak eta poligamoak dira. Animismoa da bi txuktxi taldeen erlijioaren oinarria. Izpiritu gaiztoei egozten diete heriotza, eritasuna eta zorigaitza eta haiengandik babesteko amuletoez, errituez eta sorginkeriez baliatzen dira. Urtean behin elur-oreina (itsasaldean zakurra) sakrifikatzen zuten izpiritu gaiztoak baretzeko. Xamanismoak garrantzi handia izan du txuktxien gizartean.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2014/02/13 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia. (PDF) *190. arauaː Munduko herriak eta etniak.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106991
* Commonscat Multimedia: Chukchi people / Q106991

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 13517896d (data)
* LCCN: sh85025480
* NKC: ph136627
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q106991
* Commonscat Multimedia: Chukchi people / Q106991
**Ángel Betular** (1891 - 1938ko ekainaren 3a) argentinar futbolaria izan zen. Betularrek Racing Club de Avellanedan egin zuen bere ibilbide osoa, non atzelari gisa jokatu zuen.  Betularrek 12 titulu irabazi zituen Racingen jokatuz, nazioarteko bi kopa barne.

Karrera
-------

 1914ko Racing Club taldea, Betular bere jokalarietako bat zuela.
Buenos Airesen jaioa, Betularrek bere jokalari ibilbidea Racing Club-en hasi zuen. Jokatzeko estilo dotorea zuen, defentsa gogor batekin eta urrutiko jaurtiketarekin batera, gol asko sartu zituen. Gainera, penaltiak eta jaurtiketa libreak jaurti ohi zituen bere taldearentzat.

1910ean Racingek Bigarren Mailako finala irabazi zuen Boca Juniorsen aurka, eta Argentinako futbol ligako lehen mailara igo zen, Betular talde irabazlearen parte izanik.  Betularrek hainbat titulu irabazi zituen Racingekin, Zoilo Canavery, Alberto Ohaco eta Alberto Marcovecchio bezalako futbolari aipagarriekin batera jokatuz.  

1914an Betularrek Racing taldean jokatu zuen Torino Football Cluben aurkako nazioarteko lagunarteko partida, The Academyren aldeko 1-0eko emaitzarekin. 

1. ↑    *Aconcagua, Números 18-23.*  1931.
2. ↑    *Una Academia de fútbol.*  Diario Clarín.
3. ↑    *Argentina - Copa Ibarguren.*  Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation.
4. ↑  Angel Betular on Racing official website
5. ↑    *South American Trip of Torino and Pro Vercelli in 1914.*  Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation.
**Aketegi** (1.551 m) Aizkorriko mendilerroan dagoen tontor bat da, Gipuzkoan. Maiz nahasten da gertu dauden Aitxurirekin eta Aketegi erpinarekin. 

Denbora luzez Aketegi erpina mendilerroko punturik altuena zela uste izan zen. Hala ere, 1980ko hamarkadaren bigarren erdialdean eginiko neurketa zehatzek demostratu zuten Aketegi altuagoa dela, 1.551 metrorekin. Beraz, Euskal Autonomia Erkidegoko punturik altuena da. Nahiz eta beste mendi batzuk bezain ezaguna izan ez, 943 metroko goragunea du, Euskal Herria osoan errekorra izanik.

Azken hamarkadetan mendi hau Aitxuri bezala izan da ezaguna. 2016an Lenbur Fundazioa eta Zegamako udalak bultzatutako ikerketa baten ondoren ikusi da **Aketegi** dela tontor honi dagokion tradiziozko izena  eta Aitxuri dela gertu dagoen beste tontor bat.

Erreferentziak\_
----------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Urrutia, Javier. «Mendikat → Aketegi (1551 m)» *www.mendikat.net* (Noiz kontsultatua: 2022-12-15).
2. ↑     *Zegamako mapa.*  Zegamako udala.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115694749

 |

* Wd Datuak: Q115694749
Indoeuroparren hedapena Kurgan hipotesiaren arabera.
**Kurgan hipotesia** Marija Gimbutas ikerlariak 1956an plazaratutako teoria da, arkeologia eta hizkuntzalaritza uztartuta, aitzinindoeuroparren jatorria Kaspiar itsasoaren eta Itsaso Beltzaren artean kokatzen duena.

Kaspiar itsasoaren eta Itsaso Beltzaren arteko lurraldean Kurgan kultura garatu zen Kalkolitoaren eta Behe Brontze Aroaren artean. Ehorzketarako kurgan izeneko tumulua (errusieraz eta ukraineraz tumulua adierazteko hitza da kurgan) du ezaugarri nagusi kultura horrek. Marija Gimbutasek eta berarekin bat datozen ikerlariek Kurgan kultura aitzineuroparrekin lotzen dute.. Ondorengo mendeetan, eskualde horretatik Europa, Iran eta India aldera hedatu bide ziren indoeuropar hizkuntzak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Thomas, Homer L.; Gimbutas, Marija.  (1958-10). «The Prehistory of Eastern Europe. Part I: Mesolithic, Neolithic and Copper Age Cultures in Russia and the Baltic Area» *American Journal of Archaeology* 62 (4): 433.  doi:10.2307/502070. ISSN 0002-9114. (Noiz kontsultatua: 2021-05-14).
2. ↑  Gimbutas (1970) page 156: "The name *Kurgan culture* (the Barrow culture) was introduced by the author in 1956 as a broader term to replace and Pit-Grave (Russian *Yamnaya*), names used by Soviet scholars for the culture in the eastern Ukraine and south Russia, and Corded Ware, Battle-Axe, Ochre-Grave, Single-Grave and other names given to complexes characterized by elements of Kurgan appearance that formed in various parts of Europe"

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q221513

 |

* Wd Datuak: Q221513
**Aitzinindoeuroparrak** garai modernoetan berreraikitako aitzinindoeuroperaz mintzatzen ziren balizko herriak dira. Kalkolito eta Brontze Aroaren artean biziko ziren.

Indoeuropar hizkuntza jatorria duten antzinako eta gaur egungo hizkuntzen arteko hiztegia eta gramatika erkatuz, antzinako hiztegi eta gramatika erkideak eraiki dira. Zalantzak zalantza, artifizialki sortutako hizkuntza horretatik herri horiek nola bizi ziren ondoriozta daiteke:

* Gizartea gizonezko erlazioen artean oinarritzen zen.
* Jainko nagusiak *\*dyeus ph2tēr* (literalki "zeruko aita"; > antzinako grezieraz *Ζευς (πατηρ) / Zeus (patēr)*; *\*dieu-ph2tēr* > latinez *Jupiter*) eta lurreko jainkoa ziren.
* Olerki heroikoak sortu eta abesten zituzten.
* Elurra ezagutzen zuten.
* Abeltzainak eta nomadak ziren, behiak eta zaldiak hazita.
* Gurpildun gurdiak zituzten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1145774

 |

* Wd Datuak: Q1145774
**Aline Sitoé Diatta** 1920an jaio zen Kabroussen (Casamance), eta 1944an hil zen Tombuctun, Malin. Erresistentzia diolaren heroia da; bereziki, Frantziako kolonizazioaren aurka egindako borrokagatik da ezaguna.

Biografia
---------

Aline Sitoé Diatta 1920an jaio zen Kabroussen, Casamancen, frantziar kolonia garaian. Bere gurasoak Silisia Diatta eta Assonelo Diatta izan ziren, baina bere osaba Elaballin Diattak hazi zuen bere aita hil zenean. Kultura diolak dio oso emakume azkarra eta indartsua izan zela.

Kolonizazioaren garaian, frantsesek Senegal okupatu zuten, eta portugaldarrek Casamance. Frantsesek jakin zutenean Casamance oso eskualde emankorra zela, bertara abiatu ziren, eskualdea kolonizatzeko eta ustiatzeko asmoz. Arrantzarako eta, batez ere, nekazaritzarako gunea zen, eta diolak bizi ziren bertan. Labore nagusia arroza bazen ere, frantsesek kakahuetea landatzea nahi zuten. Bertakoak landatzera behartzen zituzten, eta kasu egin ezean, hil egiten zituzten.

Alinek amets egin zuen kakahuetea landatzeko eta kolonizazioa geldiarazteko inposaketarekin amaitu behar zuela, eta borrokari ekin zion. Hainbat desobedientzia eta matxinada ekintza antolatu zituen. Bereziki, kolonizatzaileek ezarritako laboreak uzteko eta antzinako praktikak berreskuratzeko deia egin zuen. Frantziarrek atxilotu eta Tombuktura deportatu zuten, Malira. Han 1944an hil zen, 24 urte zituela. Bere familia osoa atxilotzen eta hiltzen saiatu ziren, baina ez zuten lortu.

Omenaldiak
----------

Aline erresistentzia diolaren ikono bat da. Bere figura hango ahozko kulturan transmititu da, belaunaldiz belaunaldi.

Hainbat omenaldi egin dizkiote. Bere omenez, Dakar Cheikh Anta Diop Unibertsitateko campus bati jarri diote bere izena, Ziguinchorreko estadio bati, eta hainbat eskolari eta erakunderi ere bai.

Aline Sitoé Diatta ferryak Dakar eta Ziguinchor arteko itsas ibilbidea egiten du 2008tik. Wilis ferria ordezkatu du, oroimen tragikoko Joolaren oinordekoa.
Takhti-Sangin Baktrianako mapa batean.
**Takhti-Sangin** antzinako hiria da. Amu Dariaren ibai adar diren Vakhx eta Panj ibaien ondoan eraikia, Tajikistanen.

Aztarnategia
------------

Hirian dagoen erresuma grekobaktrianoko tenplu greziarretik atera zen, antza, Oxusko altxorra. Altxor hori egun British Museum eta Victoria and Albert Museum museoetan erakusten da. Takhti-Sangin Baktriako satrapian zegoen eta K. a. III. mendean sortu zen, beraz garai helenistikoan.

Aztarnategiak ondo gotortutako zitadela bat du. Bertan Oxusko tenplua dago Amu-Darya jainkoari eskainita.

Harzurizko buru margotua, II-III. mendekoa.

Gizateriaren Ondarea
--------------------

1999ko azaroaren 9an hiria kultura kategoriako Gizateriaren Ondareen aurreko zerrendan sartua izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Holt, pág. 43
2. ↑

### Bibliografía

* Holt, F. L. (1989). *Alexander the Great and Bactria: The Formation of a Greek Frontier in Central Asia* (2.ar.). Brill Archive. ISBN 9004086129.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Unescoren webguneko informazioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6554804
* Commonscat Multimedia: Takht-i Sangin / Q6554804

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 246224033
* SUDOC: 114378290

 |

* Wd Datuak: Q6554804
* Commonscat Multimedia: Takht-i Sangin / Q6554804
**We Are Standard** punk-funk / dance-rock taldea da, 2002 urtean sortua Getxon (Bizkaia, Euskal Herria). Egun, taldea Deu Txakartegi, Jon Aguirrezabalaga, Javi Leta, D.W. Farringdon eta Juan Escribano kideez osatuta dago.

Hasieran taldeak *Standard* izena izan zuen, baina 2008tik aurrera *We are Standard* deitzen dira; izan ere, izen bereko beste talde bat bazegoen Estatu Batuetan, non, Europako beste herrialde batzuetan bezala, bere bigarren diskoa argitaratu berria zegoen.

2004. urtean taldeak (oraindik *Standard* izanik) EP bat grabatu zuen hiru abestiz osatuta, *Golden section* izenarekin. Hurrengo urtean FIB musika jaialdian (Benicàssim) aurkeztu zuten eta bertako demo proiektuan irabazle bilakatu ziren, eta Mondosonoro aldizkariak maketa onenaren saria eman zien.

Haien lehen albuma *3.000 W 40.000 V* izan zen, eta 2006ko martxoan argitaratu zuten Mushroom Pillow diskografikarekin. Diskoa arrakasta itzela izan zen, eta hura aurkezteko bira luzea egin zuten Espainia eta Europa osoan barrena, 100 kontzertu baino gehiago emanez.

Taldea biran jarraitzen zuen bitartean, 2007an bigarren EP publikatu zen, *The Impossible Mixes*, aurreko diskoaren lau kanten bertsio berri eta The Velvet Underground taldearen *Waiting for the man* bertsio berri bat barnean hartuz.

Bigarren albuma 2008ko azaroaren 4an heldu zen, Mushroom Pillow diskoetxearekin hau ere. Diskoak taldearen izen bera izan zuen, *We Are Standard*. Honen aurkezpenak Europa eta Ipar Amerikako herrialde askotara eraman zien. Ordutik aurrera beste bi diska atera dituzte eta remix bat ere bai.

Izan duten kontzerturik arrakastatsuenetakoa Bilboko 2009ko Aste Nagusian *Zodiacs* taldearekin batera Botika Zaharreko zabaldian emandako izan da.

Diskografia
-----------

* *Golden Selection* (2004) - 3 kantako maketa
* *3.000 V 40.000 W* (2006, Mushroom Pillow)
* *The Mpossible Mixes* (2007) - 5 kantako miniCD-a
* *We Are Standard* (2008, Mushroom Pillow)
* *The Goldean League* (2010) - remix
* *Great State* (2011)
* *Day* (2013)

Kanpo estekak
-------------

* Taldearen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2918882
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 169227195

 |

* Wd Datuak: Q2918882
*Artikulu hau mendikateari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Altai».*
**Altai** (altaieraz:  Алтай туулар, *Altay tuular*; kazakheraz: Алтай таулары, *Altay tawları*; errusieraz: Алтайские горы, translit.: *Altajskije gory*; txinera tradizionalez: 阿爾泰山脈; txinera sinplifikatuz: 阿尔泰山脉, Xiao'erjing: اَعَرتَىْ شًامَىْ; dunganeraz: Артэ Шанмэ; mantxueraz: ᠠᠯᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠨᠢᠷᠤᠭᠤ, *Altai-yin niruɣu*) Erdialdeko Asiako mendikatea da, Errusia, Txina, Mongolia eta Kazakhstan artean kokaturik. Mendietan Irtish, Obi eta Jenisei ibaiek dute ahoa. Bere mugak Ipar-mendebaldeko 52º iparrean, ekialdeko 84º - 90º ekialdean (non Saian mendiak hasten diren), eta hego-ekialdean Gobi basamortuan daude.

*Alitau* edo *Altai* turkieraz "Urrezko mendiak" esan nahi du. Mendikateak *Ek-tagh* izena ere badu. Bere ezaugarri naturalak direla eta, UNESCOk bere natura-erreserbak Gizateriaren Ondare izendatu zituen, Altaiko Urrezko Mendiak izeneko multzoan.

Geografia
---------

Geografikoki mendiak hiru eskualdetan banatuta daude:

* Altai errusiarra edo Altai Handia
* Altai mongoliarra
* Gobi-Altai

Hona hemen mendikatearen mendi nagusiak:

| Izena | Garaiera (m.) | Eskualdea |
| --- | --- | --- |
| Belukha | 4.506 | Altai errusiarra |
| Chüiten-Gipfel | 4.374 | Altai mongoliarra |
| Khouji Feng | 4.356 | Altai errusiarra |
| Mönkh Khairkhan Uul | 4.204 | Altai mongoliarra |
| Tsast Uul | 4.193 | Altai mongoliarra |
| Tsambagaraw Uul | 4.165 | Altai mongoliarra |
| Sutai Uul | 4.090 | Altai mongoliarra |
| Freundschafts-Gipfel | 4.082 | Altai mongoliarra |
| Ich Bogd Uul | 3.957 | Gobi-Altai |
|

Ekologia
--------

UNESCOk 16.175 km² azalera duen eskualdea Gizateriaren ondare izendatu zuen: 'Altai mendi urrekarak' (Altai eta Kutun erreserbak, Teletskoje aintzira, Belukha mendia eta Ukok goi-lautadak osatuta). Hantxe daude elur-lehoinabarra eta argali ugaztun arraroak.

2003ko irailaren 27an 7,3 graduko lurrikarak hegoaldeko Chuya arroa suntsitu zuen.

Ikus, gainera
-------------

* Asiako geografia

Galeria
-------

* Belukha mendiaBelukha mendia
* Kutsherla haranaKutsherla harana
* Mendikatea Kucerla lakutikMendikatea Kucerla lakutik
* Kutsherla lakuaKutsherla lakua

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *159. araua.*  Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2010-10-12).
2. ↑   **(Ingelesez)** UNESCO. *Golden Mountains of Altai.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5955
* Commonscat Multimedia: Altay Mountains / Q5955

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315124939
* BNE: XX4575423
* BNF: 14517625g (data)
* GND: 4001377-7
* LCCN: sh85003866
* NKC: ge134013
* SUDOC: 078616182
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q5955
* Commonscat Multimedia: Altay Mountains / Q5955
Sarako Galtzadak erdi aroko monumentu ederrak dira.

### Herritik Xarbo Errekara

Galtzada plazatik pasatzen zen. Beharbada Elizara gateko edo oino Ospitale zaharrara pausatzeko. Geroago herriko muinoa jaustean Xarbo Errekako 

| Lapurdiko monumentu historikoak |
| --- |
| Abbadia jauregia · Ahetzeko eliza · Amotzeko zubia · Arnaga etxea · Azkaineko erromatar zubia · Baionako judu hilerria · Baionako katedrala · Baionako sinagoga · Biarritzeko itsasargia · Biarritzeko sinagoga · Bonnat museoa · Agorreta etxea · Donibane Lohizuneko eliza · Getariako talaia · Gixuneko gaztelua · Hôtel du Palais · Ibarruneko zubia · Ilbarritz jauregia · Marracqeko jauregia · Uztaritzeko eliza · Ziburuko eliza · Zokoako gotorlekuaeta beste hainbat |

auzoran pasatzen da. Hor da galtzadaren pasaleku ezagunena. Borna batzuk eta gero Xarbo Errekaren erreka pasatzeko zubia bada: Harzubi zubia.Harzubi bi harri lodiko zubia da, "Carte de l états major" mapan aurkitua izan da zubiaren izena.1994 ean Herriko Etxearen eskutik galtzada horren parte hau eta beste batzuk Saran zehar, zaharberritu zuten.

### Otoitz-lekuak

Galtzadako leku ainitzetan otoitz-lekuak aurkitzen ahal dira: San Isidro, San Pedro, San Martin,San Nikolas...

### Eltsospetik Ospitalera

Eltsospetik pasatzean San Eloiko Otoitz-lekuan pasatzen gira San Eloi erromesen santua da fite ikusten ahal betidanik erromesak hor pasatzen zirela.

### Bornak

Galtzada osoan ikusten ahal dira bornak. Animaliak galtzadan ez pasatzeko baliatuak ziren. Edo beharbada ere erromatarrak bezala mila ero baziren bornak?

### Herri osoan

Galtzadak etxe batetik bestera, lanera joateko edo merkataritza egiteko baliatuak ziren orduan herri osoan galtzada sare bezala bada:

* plazatrik ihalarrera
* ihalarretik mendiondoera
* eltsospetik granadara

* Borna bat Xarbo errekako Galtzadangranadatik lizarrietara?

### Granadako zubia

Istilarte atzematen ahal Granadako zubia "erromatar zubia" egiazkiz erdi arokoa. Granadako etxetik etortzen da zubiaren izena 1630ean sortu da.Ez dakigu zubiaren datua. Baina pentsatzen ahal da XVI mendekoa dela galtzadak bezala.

### Beste galtzada bat: erromatar galtzada

Jean Luc Tobie ren ustez saran pasatzen zen erromatar galtzada bat: Zugarramurditik Halty bentara, Sarako lezeetatik Uriora, Nabarlatzeko lepoa arte Berara joateko, Oiassora eta azkenik Tarraconera.
Hijra bat Indian.
**Genero-sistemak** gizartearen eta sexu-kopuruaren arabera antolatzen dituzten gizarte egiturak dira. Genero rola da, pertsona batek esaten duen guztia adierazten duenean eta horrek adierazten du norberaren burua, gizona, emakumea edo transexuala den esaten digu. Ez dago mugatuta, sexu eta erotismoaren sustapena eta erantzuna. Genero identitatea norberaren esperientzia pertsonala da, generoaren eginkizuna eta gizabanakoarena.

Genero sisitema hau zabalduenetariko bat da. Generoaren binarizazioa sexu eta generoaren sailkapena da, gizonezkoen eta emakumezkoen bi modu ezberdin eta deskonektatuetan. Mugikortasun soziala deskribatzen du, pertsonek genero-rolak gurutzatu edo nahasten dituzte edo genero ez-bitrikoen beste adierazpenekin identifikatzea asko kostatzen zaikie. Intersexuak eta transexualak estigmatizatzen dituzten aurreiritziak ere antzeman daitezke. Genero binarioak sarritan genero-rolak eta genero-identitateak dakartza gizabanakoaren edo emakumezkoen funtzioarekin okupatzen duen gizarte tokia identifikatzeko.

Genero ez-europeoen sistemak
----------------------------

Generoaren binarismoa nabarmena denean, transgeneroek sexuarekin zerikusia duten gizarte-arauek salbuespen garrantzitsua izaten dezakete. Pertsona intersexualak gizonen eta emakumeen artean biologikoki determinatuak ez daudenak, beste bistako berezitasun bat dute. Sistemaren beste desbideratzeak dira, gay-ak, lesbianak, bisexualak, trabestiak edo transexualak dira. Beste kultura batzuek mendebaldeko bitar generoaren independentzia dute.

Homosexualitatearen definizio kulturala
---------------------------------------

Genero bitar sistemaren arteko gizonen eta emakumeen arteko aldea gizonezko eta emakumezkoen esklusiboki gizonezkoen eta emakumezkoen arteko diferentzietan, oso garrantzitsua da sexu bereko pertsonen arteko sexu-sexualitatea elkarren artean aldatzen dela ikustea. Azpikultura batzuetan, hala nola, transvestites Brasilen, portaera homosexualak bitar generoaren alde batera uzten du. Brasileko homosexual hauek beraien izena legalki aldatu ahalko dute.

Homosexualitatea eta gizartean okupatzen den lekuetan gertatzen diren ondorioak kultura bakoitzean erabat desberdinak izaten dira askotan. Esate baterako, Papua Ginea Berriko zenbait Sambiako tribuetan uste da mutil batek nerabezarora igarotzen duela adineko gizon batek semena, bizitza indarrean jotzen duen semea 12,1 suertatzen bada. Gainera, Sambia herri horiek uste dute gizon batek ezin du bere semena berritu bere kabuz, eta, beraz, errituala pixka bat luzatu ahal izango da, normalean etengabeko arte, zuhaitz batek semen antzeko likido esekita bat egitean eta edaten duenetik orduan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3036574

 |

* Wd Datuak: Q3036574