recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Saddell gaztelua** (ingelesez: *Saddell Castle*) Eskoziako Saddell herrian dagoen gaztelu bat da, Argyll eta Bute eskualdean, Kintyre penintsulan. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

Historia
--------

Argylleko apezpikua zen David Hamiltonek eraiki zuen 1508 eta 1512. Aurretik egon zen Saddell abadiako hondarretako harriak erabiliz eraiki zen gaztelua. 1556an Arraneko kondea zen James Hamiltoni eman zion zorrak kitatzeko asmotan, eta honek MacDonald leinuari eman zion. 1558an ordea erre egin zuen Sussexeko kondeak James McDonaldek irlandarren alde eta ingelesen aurka egin baitzuen.

1607an Jakue I.a Ingalaterrakoa eta VI.a Eskoziakoak Campbell leinuari eman zion. 1774an Saddell House eraiki zenean gaztelua bertan behera utzi zuten.

Iruditegia
----------

* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q168089
* Commonscat Multimedia: Saddell Castle

---

 |

* Wd Datuak: Q168089
* Commonscat Multimedia: Saddell Castle
**Maritxu Lasuen** (Eibar, Gipuzkoa, 1919) euskal erraketista profesionala izan zen .

Biografia
---------

Maritxu Lasuenek, bere herritar askok bezala, Eibarko erraketista eskolan ikasi zuen pilotan. Sasoi hartan Euskal Herrian erraketista asko sortu ziren, pilotarako zaletasun handia baitzegoen. Eta horietako asko eibartarrak edo Eibarko frontoietan ikasitakoak ziren.
Eibar beste herri batzuk baino irekiagoa zen, ez hain katolikoa; sozialistak eta errepublikanoak ziren nagusi. Emakumeek askatasun gehiago zuten, nahiz eta, batzuek begi onez ikusi ez kirol hau. Mugimendu handiko frontoia zeukan. Hiru pilota eskola sortu zituzten, eta pilotarien harrobia bihurtu zen Eibar.

Erraketistak
### Erraketista ibilbidea

Gerra zibilaren aurretik joan zen Madrilera jokatzera. Gerra garaian ordea, Madrileko frontoiak itxi egin ziren eta Bartzelonara joan zen. Bartzelonako Txiki-Alai frontoian jokatu zuen. Frontoi hau 1935ko abenduaren 21ean inauguratu zen Txiki-Alai izenaz baina 1939ko apirilaren 1ean Gobernuaren aginduz Frontón Chiqui izena jarri zioten.
Madrilen jokatzen ari zela Curro Caro pilotazalea eta toreatzailea ezagutu zuen eta gerra garaian Eibarko Arrateko elizan ezkondu eta Madrilera joan ziren bizitzera.
Gerra ostean, Maritxuk Madrilgo Madrid frontoian jarraitu zuen jokatzen 1946. urtera arte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Emakume erraketistak - Aintzinako lanbideak» *ORAIN Gipuzkoa* (Noiz kontsultatua: 2020-12-20).
2. ↑   «Azken erraketistak, mende hasierako kirolari profesionalak» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2020-12-20).
3. ↑   «Pelotaris en Salamanca | Zulaika´s txik-txak» *www.jizulaika.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-12-20).
4. ↑   46-47 Maritxu Lasuen (J.A. Larrañaga

Kanpo estekak
-------------

* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas
* Erraketistak lehen eta orain. Dokumentala
* Emakume erraketistak. Erakusketa
* Erraketistak, aitzindariak pilotaren munduan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q58481828

 |

* Wd Datuak: Q58481828
**Testu-tratamenduko programa** edo **testu-prozesadorea** testuan oinarritutako dokumentuak lantzeko erabiltzen den programa informatiko bat da. Ohiko idazketarekin alderatuz eskaintzen dizkigun abantailak honako hauek dira: formatu digitalean gordetzen denez aurrerago erreproduzitu, berreskuratu eta berredita daitekeela. Dokumentu hauek ikusi, inprimatu, postaz bidali, beste formatu bat eman edo aurrerago erabiltzeko gorde daitezke.

Erreferentziak
--------------

Ikus, gainera
-------------

* LibreOffice
* OpenDocument
* Open Office
* Microsoft Word
* Vi

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Wikiztegian** orri bat dago honi buruz: ***testu-prozesadore***. |

* LibreOffice euskaraz

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q54277
* Commonscat Multimedia: Word processors

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119347998 (data)
* GND: 4059667-9
* LCCN: sh85148113
* NDL: 00575674
* NKC: ph116449
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q54277
* Commonscat Multimedia: Word processors
Dado jokalariak Ponpeiako fresko batean
**Tesserae** edo **Cubi** Antzinako Erromako joko bat izan zen. Gaur egungo dadoen jokoa izango litzateke. Erromatarrek jolasten zuten joko ezagunetariko bat zen helduen artean. Dadoak kubo txiki batzuk ziren eta kuboko alde bakoitzean 1etik 6rako zenbaki bat zegoen.

Tessera (pluralean tessere), dadoa zen, nahiz eta latinez, beste objektu batzuk izendatzeko erabiltzen zen hitza zen, besteak beste, mosaiko bateko pieza txiki bakoitzak tessera ere bazen.

Materiala
---------

Jolasteko 2 dado behar dira, Erromatarrek 2 dado erabiltzen zituzten. Katilu bat ere behar da dadoak barruan sartzeko eta dadoak katilutik botatzeko, 4 fitxa ere behar dira. Greziarrak ere jolasten ziren baina 2 dado erabili beharrean 3 erabiltzen zituzten.

Arauak
------

Dadoak bota behar dira eta zenbakirik handiena ateratzen duenak irabazten du.

Zenbakirik handiena ateratzen duenak fitxa bat mugitu behar du, horrela azkeneko kasilara iritsi arte.

Joko honetan tranpa asko egiten ziren. Joko hau leku askotan jolasten zen, adibidez, tabernetan, etxeetan, kanpamentu militarretan...

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Tesserae (juego de dados romano) - Ab Urbe Condita.*  2020-06-01 (Noiz kontsultatua: 2023-04-22).
2. ↑   **(Ingelesez)** Jasiński, Jakub. *Dice in ancient Roman world « IMPERIUM ROMANUM.*  (Noiz kontsultatua: 2023-04-22).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61070247

 |

* Wd Datuak: Q61070247
**Randall konderria** (ingelesez: *Randall County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Canyon da. 2010eko zentsuaren arabera 120.725 biztanle zituen, Randall kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Randall konderriak 2.389,08 kilometro koadro ditu. Horietatik 28,19 ura dira. Beste 2.360,89 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 50,53 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 120.725 pertsonetatik 114.136 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 19.775 dira. 2.701 beltzak edo afroamerikarrak. 586 amerikar natiboak ziren eta 29 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.625 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 93 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.555 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112086
* Commonscat Multimedia: Randall County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125497081
* ISNI: 0000 0004 0558 8018
* LCCN: n81042576
* NARA: 10046975
* **Lekuak**
* OSM: 1810715
* TGN: 2002058

 |

* Wd Datuak: Q112086
* Commonscat Multimedia: Randall County, Texas
Cal emprear gros no 'gran'Pirinioetako mendiko txakurra, ezagupena duen arraza bat.
**Mastina** azienda zaintzeko erabiltzen den txakur handi, sendo eta iletsua da. Artzain-txakur mota bat, baina artzain zein unaien zerbitzukoa, behi-azienda zaintzeko gauza ere bada eta. Mastin tipikoak buru handia dauka, lepo motz lodia eta belarri txiki eroriak. Mendiko txakur gisa ere sailka daitezke, bere tamaina eta indarragatik hartz zein otsoei aurre egiteko gai diren txakurtzat kontsideratzen baitira.

Artzanor eta artzakur terminoak ere erabiltzen dira euskaraz artzain-txakur bereziki handi hauek izendatzeko. 

Zinologian, mastinak molosoen parte kontsideratzen dira (beste molosoak dogoak liratekeelarik). NFZren sailkapenean, nazioartean ezagututako arrazen artean, mastinak 2. taldean sartzen dira, moloso eta antzekoekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Euskaltzaindiaren Hiztegia - Mastin» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-10-28).
2. ↑   «Euskaltzaindiaren Hiztegia - Artzanor» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-10-28).
3. ↑   «Perros tipo pinscher y schnauzer - Molosoides - Perros tipo montaña y boyeros suizos» *www.fci.be* (Noiz kontsultatua: 2022-10-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1907935
* Commonscat Multimedia: Mastiffs

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1907935
* Commonscat Multimedia: Mastiffs
**Marion konderria** (ingelesez: *Marion County*) Ohioko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Marion da. 2010eko zentsuaren arabera 66.501 biztanle zituen, Marion kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Marion konderriak 1.046,64 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,91 ura dira. Beste 1.045,73 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 63,54 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 66.501 pertsonetatik 61.236 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.503 dira. 3.754 beltzak edo afroamerikarrak. 97 amerikar natiboak ziren eta 27 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 326 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 56 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.005 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q489553
* Commonscat Multimedia: Marion County, Ohio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131346073
* LCCN: n80060723
* **Lekuak**
* OSM: 185761
* TGN: 1002635

 |

* Wd Datuak: Q489553
* Commonscat Multimedia: Marion County, Ohio
**Mastin ingelesa** txakur-arraza bat da, nahiko handia eta artzain txakur motakoa. XVIII. mendean honela deskribatu zuten: "katu bat eta lehoi bat alderatzea, txakur normal bat eta mastina alderatzea bezelakoa da."

Jatorria
--------

Txakur arraza honen jatorria Britainian dago, eta erromatar inperioaren garaietatik dago bertan. Mastinaren arbasoak irlara feniziar merkatariek eraman zituztela uste da, K.A. VI. mendean.

Arraza indartsu eta tinkoa izaki, mastina lan zail eta gogorretarako erabilia izan da. Kirol odoltsuetan, zezenen aurka, hartz eta beste hainbat txakurren aurka egiten zuen borroka. Baina beste erabilpen batzuk ere ematen zitzaizkion: ardiak zaintzeko, bizkarzain lanetan eta lagun gisa ere erabiltzen ziren.

Nahiko argi dago Mastin eme bat Ameriketara iritsi zela 1620an, Mayflower ontzian, baina ez zen bertako arrazen ikerketetan ez zuten dokumentatu XIX. menderarte. Bigarren mundu gerraren garaian ez ziren oso ohikoak Mastinak Ingalaterran. Baina AEB eta Kanadatik mastin berriak eraman zituzten Britainiara, eta gaur egun nahiko arraza famatua da.

Itxura
------

Txakur arraza hau nahiko handi eta boteretsua da, buru handi eta zabalarekin. Gehienetan buruak karratu baten itxura hartzen du.

Tamainaz handia eta gorputz indartsuduna izan behar da, edozein puntutatik begiratuta. Gorputzak zabala eta handia izan behar du eta bere hankak banandurik egon behar dira, batez ere aurrekoak. Inoiz ez da altura eta pisu finkorik ezarri arraza honentzat baina altuera gutxi gorabehera 70 eta 80 cm bitartekoa izan ohi da eta pisuari dagokionez 80 kg eta 100 kg artekoa izaten da emeetan, eta arretan berriz 100 kg-tik gorakoak. Noizbait 120 kg ko Mastinak ere aurkitu dira.

Ilea motza eta larruazalari ondo itsatsia du, eta kolore desberdinak izan ditzake, baina bere muturra, belarriak eta begi inguruak beltzak izaten dira.

Osasuna
-------

Txakur mota hau nahiko handia da eta komenigarri zaio elikadura egokia izatea eta kirola erregularki egitea. Normalean 10-12 urte bitarteko bizialdia dute.

Txakur hauen arazorik larriena pisu gehiegi izatea izan ohi da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q38418
* Commonscat Multimedia: English Mastiff

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85082003

 |

* Wd Datuak: Q38418
* Commonscat Multimedia: English Mastiff
**Marion konderria** (ingelesez: *Marion County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Darien da. 2010eko zentsuaren arabera 8.742 biztanle zituen, Marion kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Marion konderriak 951,77 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,83 ura dira. Beste 947,94 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,11 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 8.742 pertsonetatik 5.670 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 570 dira. 2.837 beltzak edo afroamerikarrak. 40 amerikar natiboak ziren eta 13 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 77 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 6 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 99 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486344
* Commonscat Multimedia: Marion County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148940389
* LCCN: n82010746
* NARA: 10039318
* **Lekuak**
* OSM: 1059838
* TGN: 2000389

 |

* Wd Datuak: Q486344
* Commonscat Multimedia: Marion County, Georgia
**Terminologia erauzketa** (ingelesez, *terminology extraction*) informazio erauzketaren barne dagoen arlo bat da. Terminologia erauzketaren helburua corpus bat oinarri izanik, automatikoki termino garrantzitsuak eskuratzean datza.

Komunitate birtual bateko gai baten ezagutza irudikatzeko lehen pausoetako bat gai horretarako termino garrantzitsuekin berbategi bat osatzea da. Dokumentu sorta baten oinarrituz gai baten inguruko termino garrantzitsuak eskuratzeko metodo ezberdinak definitu izan dira.

Orokorrean, terminologia automatikoki erauzteko, termino hautagaiak ateratzen dituzten prozesagailu linguistikoak erabili ohi dira. Ondoren, hautagaien zerrenda horretatik termino batzuk kentzen dira metodo estatistikoak eta ikasketa automatikoan oinarritutakoak erabilpenaren bitartez iragaziz. Terminologia erauztea oso baliagarria da antzekotasun semantiko eta ezagutzaren kudeaketa bezalakoetan oinarri bezala izateko.

Ikus, gainera
-------------

* Hizkuntzalaritza konputazionala
* Lengoaia naturalen prozesamendua
* Testu meatzaritza

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** TermExtractor, terminologia erauzteko doako web aplikazioa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2748079

 |

* Wd Datuak: Q2748079
**Marion konderria** (ingelesez: *Marion County*) Indianako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Indianapolis da. 2010eko zentsuaren arabera 903.393 biztanle zituen, Marion kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Marion konderriak 1.043,79 kilometro koadro ditu. Horietatik 17,38 ura dira. Beste 1.026,41 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 865,49 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 903.393 pertsonetatik 622.371 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 84.466 dira. 238.454 beltzak edo afroamerikarrak. 1.954 amerikar natiboak ziren eta 333 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 18.119 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2.320 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 19.842 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q506230
* Commonscat Multimedia: Marion County, Indiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127851812
* LCCN: n81071147
* NARA: 10036516
* **Lekuak**
* TGN: 1002633

 |

* Wd Datuak: Q506230
* Commonscat Multimedia: Marion County, Indiana
**María Esperanza Rodríguez Escario** (Madril, Espainia, 1959ko abenduaren 18a) espainiar kazetari eta *Televisión Española*ko aurkezlea da.

Biografia
---------

Kazetaritzan lizentziaduna da Madrilgo Complutense Unibertsitatean. 1985ean, Pedro Erquicia euskal herritar kazetariak kontrataturik, *Televisión Española*n lan egiten hasi zen. Bertan hurrengo saioak aurkeztu ditu: *Telediario* albistegia, *48 horas* saioa Andrés Aberásturirekin eta *Buenos días* albistegia Pedro Erquiciarekin.

Dena dela, María askoz ezagunagoa da kirol saioak aurkezteagatik. *Estudio Estadio* eta *Estadio 2* saioak aurkeztu zituen. Gainera, 1986tik *Telediario* albistegietan agertu izan da egunero, 1989tik gaur egunera arte albistegien kirol atala aurkeztuz.

2012ko otsailean ospitaleratu behar izan zuten iktus baten ondorioz.

2013an emakumezko telebista aurkezle onenaren Ondas Saria irabazi zuen.

2014ko irailaren 1etik aurrera TVEko albistegietako kirol atalak aurkezteari utziko dio.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6003737
* Commonscat Multimedia: María Escario

---

 |

* Wd Datuak: Q6003737
* Commonscat Multimedia: María Escario
**María Teresa González** (Gijón, 1950ko azaroaren 28a -Ibidem 1995ko maiatzaren 23a) asturiar poeta eta idazlea izan zen, *Lletres Asturianes* eta *Lúnula* aldizkarien ohiko kolaboratzailea. Asturiasko Letren XXIX. astea eskaini zioten 2008an.

Biografia
---------

Tremañesko langile-auzoan jaio zen, eta hamazazpi urte zituela CRADY aplikazio elektrikoen enpresan sartu zen ikastun; fabrika horretan lanean jarraitu zuen 1987an itxi zen arte. Vicente García Oliva senarrarekin batera Gijóngo Conceyu Bable gunearen sortzaileetako bat izan zen 1975ean.1984an hasi zen bere lehen poemak idazten, eta haiekin lehen literatura-lehiaketak irabazi zituen hainbat argitalpenetan.

1987an bere lehen poema liburua argitaratu zuen: *Collaciu de la nueche*. 1993an bere poema-liburua argitaratu zuen *Heliocentru* asturieraz, eta 1994an bere lehen kontakizun-liburu bakarra: *La casa y otros cuentos* (*Etxea eta beste ipuin batzuk)*. 1995ean hil zen jaioterrian, gaixotasun luze baten ondoren.

Hainbat antologiatan agertzen da, poeta zein narratzaile gisa: *Antoloxía poética del Surdimientu* 1989, *El secretu de la lluvia* 1992, *La patria de la piel* 1992, *Antoloxía del cuentu asturianu contemporaniu* 1994, *Muyeres que cuenten* 1995 y *Les muyeres* eta *los díes de la poesía asturiana contemporánea* 1995.

1996an, Gijongo Ateneo Obrerok poesia osoaren lana argitaratu zuen «*Tiempu de cristal*» bilduman.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Cañas destaca que la escritora María Teresa González es una "luchadora" y un ejemplo de compromiso con el asturiano.*  Europa Press 5 de mayo de 2008.
2. 1 2    *La Selmana de María Teresa González.*  6 de mayo de 2008.
3. ↑    *Necrológica.*  El País 25 de mayo de 1995.

Kanpo estekak
-------------

* Página dedicada a María Teresa González
* LNE Maria Teresa Gonzalez
* Colección de poemas
* *Por si dixerais el mio nome...* en homenaje a María Teresa González (Enlace de descarga) Archivado el 29 de julio de 2018 en Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13147756
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 53429746
* ISNI: 0000 0000 5955 2388
* BNE: XX956716
* LCCN: n97017059
* NKC: mub2013756547
* UB: a1269603

 |

* Wd Datuak: Q13147756
**Mariposa konderria** (ingelesez: *Mariposa County*) Kaliforniako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Mariposa da. 2010eko zentsuaren arabera 18.251 biztanle zituen, Mariposa kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Mariposa konderriak 3.788,69 kilometro koadro ditu. Horietatik 36,27 ura dira. Beste 3.752,42 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,21 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 18.251 pertsonetatik 16.868 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.676 dira. 129 beltzak edo afroamerikarrak. 459 amerikar natiboak ziren eta 26 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 201 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 22 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 546 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156191
* Commonscat Multimedia: Mariposa County, California

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 123168056
* ISNI: 0000 0004 0638 6725
* LCCN: n81112499
* NARA: 10046065
* SUDOC: 204270774
* **Lekuak**
* OSM: 396465
* TGN: 7014004

 |

* Wd Datuak: Q156191
* Commonscat Multimedia: Mariposa County, California
**María Luisa Abad Izquierdo** (Alcoy, Alacant, 1947ko maiatzaren 13a) Alicanteko telebistako aurkezlea da, eta oso ezaguna izan zen 70eko eta 80ko hamarkadetan. Bere ibilbide gehiena Televisión Españolan egin zuen.

Biografia
---------

Alcoyn jaio eta herri bereko Sant Bonaventura kalean bizi izan zen. Alcoiko Esclavas ikastetxean ikasi zuen. Erizain lan egin zuen, 1968an ezkondu zen arte.

Lan ibilbidea
-------------

### Iragarkietan

1969an Televisión Españolarentzako publizitate-iragarkiak egiten hasi zen. 1972an eman zituen lehen urratsak publizitate-eredu gisa, hiru urte eta erdian beteko zuen lanbidea. Normalean, etxekoandrearen paperak ematen zizkioten, garbiketako eta sukaldeko produktuen berri emanez. Besteak beste, Dixán garbigarriari eta Antiu Xixona kakahueteei eman zien irudia. 

### Telebistan aurkezle

Geroago, *La gran vez* 1973 lehiaketaren laguntzaile gisa hasi zen, Miguel de los Santosekin batera. 1974an, Jose Maria Querok zuzendutako bertsioan parte hartu zuen *¡Señoras y señores!* barietate-saioan. 70eko hamarkadaren erdialdean, jarraitutasun-esatarien taldean sartu zen, Isabel Borondo, Lola Martínez eta abarrekin batera.

1975etik 1978ra bitartean *Gente joven* lehiaketa aurkeztu zuen, 1977an *Gente del sábado* magazina Tiko Medinarekin, 1979aren hasieran *300 milllones* saioa edo urte horretan bertan *625 líneas* saioa. 1980an, *Cosas* magazinaren aurkezpena egin zuen Joaquín Prat eta Mónica Randallekin. Eta 1981ean, Jesús María Amilibiarekin batera, Espainiako telebistaren historiako kronika sozialaren lehen programaren buru izan zen: *Bla, bla, bla* izenekoa*.*

1984an *Al galope* kiniela hipikoari buruzko programa bat ere aurkeztu zuen, Daniel Vindelekin eta 1988an *De película* zinemari buruzko saioa.

1990az geroztik, batez ere bere ahotsa entzun da; izan ere, 2007an erretiro aurreratua hartu arte, Loteria Nazionalaren zozketak eman zituen, eta, bereziki, abenduaren 22an Gabonetako Zozketa Bereziaren bidez identifikatzen zen.

Bizitza pertsonala
------------------

Bere bizitza pertsonalari dagokionez, 1968ko abenduaren 28an ezkondu zen, 21 urte zituela, Alejandro Hernándezekin, finantzario bateko exekutiboarekin. Hiru seme-alaba izan zituzten: Alejandro, Belén eta Sergio. Ezkontza 1986ko otsailaren 3an banandu zen. Gero, Octaviano Griñán Martínezekin (Andaluziako Juntako presidente ohi José Antonio Griñán Martínezen anaiarekin) eta berak aurkezten zuen *Al galope* saioaren zuzendariarekin ezkondu zen.

Sariak
------

1978an Ondas saria eman zioten.

* 1981ean Urrezko TP saria, *Cosas* saioarengatik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Marisa Abad» *IMDb*.
2. ↑   «María Luisa Abad Izquierdo (Marisa Abad) – (1947)» *Tipografía La Moderna*.
3. ↑   «Lo que el ERE se llevó» *abc* 2006-11-30.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5999236

 |

* Wd Datuak: Q5999236
**Mathews konderria** (ingelesez: *Mathews County*) Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Mathews da. 2010eko zentsuaren arabera 8.978 biztanle zituen, Mathews kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Mathews konderriak 652,58 kilometro koadro ditu. Horietatik 430,02 ura dira. Beste 222,56 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 13,76 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 8.978 pertsonetatik 7.939 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 104 dira. 822 beltzak edo afroamerikarrak. 18 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 30 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 166 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q336948
* Commonscat Multimedia: Mathews County, Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 124340246
* ISNI: 0000 0004 0391 3657
* LCCN: n81010662
* NARA: 10036548
* **Lekuak**
* OSM: 2534190
* TGN: 1002647

 |

* Wd Datuak: Q336948
* Commonscat Multimedia: Mathews County, Virginia
**Massac konderria** (ingelesez: *Massac County*) Illinoisko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Bloomington da. 2010eko zentsuaren arabera 15.429 biztanle zituen, Massac kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Massac konderriak 626,3 kilometro koadro ditu. Horietatik 11,9 ura dira. Beste 614,39 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 24,64 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 15.429 pertsonetatik 14.150 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 290 dira. 891 beltzak edo afroamerikarrak. 59 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 41 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 12 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 276 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Massac County, Illinois age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486476
* Commonscat Multimedia: Massac County, Illinois

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 154781420
* LCCN: n81096310
* NARA: 10039236
* **Lekuak**
* OSM: 1800894
* TGN: 2000519

 |

* Wd Datuak: Q486476
* Commonscat Multimedia: Massac County, Illinois
**Mathias Fritsche** alemaniar musikari eta konposatzaile bat da, bereziki ezaguna sarean argitaratu dituen abesti ezagunen birmoldatze instrumentalengatik. 2015ean argitaratu zuen bere lehen abestia, zehazki, urte horretako abuztuaren 14an. Haren musika instrumentala, lasaia eta moldakorra da. Hala ere, pop eta rock estiloan ere esperimentatu du eta haren abesti eta konposaketa guztietan instrumentuen aberastasun handia dago.

Argitalpenak
------------

* *You make it all right* (2015) (Ondo egiten duzu)
* *Angels Reborn* (2015) (Aingeruen Berpizkundea)
* *Wake Up* (2015) (Esnatu)
* *Schön dich zu sehen* (2016) (Pozten naiz zu ikusteaz)

Horiez gain, bere YouTubeko kanalean zenbait bertsio eta konposaketa argitaratu ditu, hala nola, Alan Walkerrenak eta Rihannarenak. 2019ko azaroan berrogeita hamar mila jarraitzailetik gora zituen sare sozial horretako kanalean.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Alemanez)** «About» *Mathias Fritsche* (Noiz kontsultatua: 2019-11-17).
2. ↑    «Mathias Fritsche» *YouTube* (Noiz kontsultatua: 2019-11-17).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q75299763

 |

* Wd Datuak: Q75299763
**Telurokrazia** (latinezko hitza *tellūs* —"lurra"— eta greziar hitza κράτος, —"boterea"—) zibilizazio edo estatu sistema bat da, lurraldeen garapenari eta barruko lurraldeetara sartze iruankorrari oso lotuta dagoena. Estatu telurokratikoek lurralde jakin bat dute eta beraien bizilekua eratzen duen gehiengo etnikoa dute. Horri esker, hedapen handiagoa gertatzen da. Telurokraziaren kontrakoa talasokrazia (itsas inperioa) da, egiaz oso gutxitan ikusten den egoera jakin baten mota purua, normalean ezugarri telurokratikoak talasokraziarekin konbinatzen direlako. 

Geografia politikoan, geopolitikan eta geokonomian, terminoak herrialde baten boterea azaltzen du, lurraren gaineko kontrolaren bidez. Esate baterako, Maskateko Sultanerria guztiz talasokratikoa zen, baina Omango Imamerria, guztiz telurokratikoa. Gainera, itsasgabeko estatu gehienak edo guztiak telurokraziak dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4454245

 |

* Wd Datuak: Q4454245
**Mathias Gidsel**,  (Skjern, Danimarka, 1999ko otsailaren 8a), eskubaloian aritzen den kirolari danimarkarra da..

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta zilarrezko domina eskuratu zuen eskubaloian, Danimarka ordezkatuz; Frantziako taldearen (urrezko domina) atzetik eta Espainiako taldearen (brontzezko domina) aurretik sailkatu zen Danimarka.

Tokion, honako hauek osatzen zuten Danimarkako taldea: Lasse Andersson, Mathias Gidsel, Jóhan Hansen, Mikkel Hansen, Jacob Holm, Emil Jakobsen, Niklas Landin Jacobsen, Magnus Landin Jacobsen, Mads Mensah Larsen, Kevin Møller, Henrik Møllgaard, Morten Olsen, Magnus Saugstrup, Lasse Svan eta Henrik Toft Hansenek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Eskubaloia, gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Mathias Gidsel» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  "Mathias Gidsel" *olympics.com* **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104840470

 |

* Wd Datuak: Q104840470
**Mateu Morral i Roca** (Sabadell, 1879ko azaroaren 29a-Torrejón de Ardoz, 1906ko ekainaren 2a) anarkista katalana izan zen. Ospetsua egin zen Alfontso XIIIaren eta Viktoria Eugenia Battenbergekoaren aurkako atentatuagatik.

Erasoa
------

1906ko maiatzaren 31n, Mateu Morral i Roca anarkista kataluniarrak Espainiako Errege Alfonso XIII. eta bere emaztegai Victoria Eugeniaren aurka atentatua egin zuen Madrilen. Beren ezkontza eguna zen eta Elizatik jauregira bidean zirela, ostatu bateko hirugarren solairutik lehergailua jaurti zien lore-sorta batean ezkutatuta. Tranbiaren kable batean jo zuen baina, desbideratu eta huts egin zuen. Errege-erreginak onik atera ziren, baina beste 25 pertsona hil zituen. Argazkia segundo batzuk beranduago aterea da. Bi egunez ezkutuan egon zen, baina harrapatu eta hil egin zuten. Heriotza ez dago garbi: ofizialki polizia bat hil ondoren buruaz beste egin omen zuen baina gorpuaren azterketa hipotesi hori ezeztatu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3047716
* Commonscat Multimedia: Mateo Morral

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 54031372
* ISNI: 0000 0001 0654 3565
* BNE: XX1168566
* BNF: 12960701h (data)
* CANTIC: a10689783
* GND: 101621569X
* LCCN: nr94024478
* SUDOC: 145291456
* UB: a1225869
* Open Library: OL1733977A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q3047716
* Commonscat Multimedia: Mateo Morral
**Telumehtar-Unbardazil**, Tolkienen legendariumean eta Eraztunen Jauna eleberriaren eranskinetan, Gondorreko hogeitazortzigarren erregea izan zen. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1632an jaioa, Tarondor erregearen semea da, eta, Tronua, 1798an hartu zuen. Bere izena quenya hizkuntzakoa da eta **Izar Ganga** bezala itzul daiteke.

Bere garaian, Gondorren etsai nagusiak euren onera etortzen ari ziren, Izurri Handia jasan ondoren, baina Haradrimak eta Ekialdeko Gizonak, euren artean borrokan aritzeko gogoz zeuden. Ez hala Umbarreko Kortsarioak, Gondor hegoaldeko kostaldea berriz eraso zutenak.

Horregatik, Telumehtarrek, itsasontzi flota handi bat bildu zuen, eta, 1810ean, Umbar eraso zuen, erabat menpean hartuz. Han desagertarazi ziren Kastamirren azken ondorengoak, eta Hiri-Portua erabat hondakinetan eta mortua geratu zen.

Dirudienez, nahiko argi dago erregeak ez zuela gotorlekua aldarrikatu eta berrezarri, eta sarrera debekatu zion Haradetik zetorren orori, soilik goarnizio babesle bat utziz. Hala eta guztiz ere, Gondorrek, Erdialdeko Lurraldearen zati horren kontrola, beste ia mende batez mantendu zuen.

Honegatik, Unbardazil titulua hartu zuen, "Umbarreko garailea" bezala itzul daitekeen quenya hizkuntzako hitza. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1850ean hil zen, eta, bere oinordekoa, bere seme Narmazil II.a izan zen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Tarondor Gondorrekoa** | **Gondorreko erregea**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1798-1850 | Ondorengoa**Narmazil II.a** |
Ez daukate formatuak sortzeko Informaziorik (lodiak, azpimarratuak, etzanak, tamaina, eta abar) ezta  letra-motarik ( adibidez, Arial, Times, Courier, eta abar). Testu laua terminoa ingelesezko **plain text** terminoaren hitzez hitzeko itzulpen baten jatorria du, euskaraz testu sinplea edo testu bakuna esan nahi duena.

Testu-fitxategien idazketara eta aldaketara zuzendutako aplikazioei testu-editoreak deitzen zaie.

Testu-fitxategien izenetarako arauak Windowsen
----------------------------------------------

.txt fitxategiaren luzapenarekin izendatzeko ohitura dago, beste edozein eduki izan ahal izan arren, erabiltzailearen apetari ( Ohizko eta baliozkoak dira: .inf, .80, .dat,. tmp, .prv, .hlp, .htm, eta abar)Txantiloi:Cr

Gomendagarria da testu lauko fitxategi baterako ez erabiltzea oso hedatuta eta izen oso ezagunak diren egon luzapenak, nahasi ahal baitute erabiltzailea edo sistema eragile bera ere, adibidez: .xls, .doc, .ppt, .wav, .gif edo .jpg, Egiazko eragozpenik ez dagoen arren erabili nahi badira.

Testu-fitxategien izenetarako arauak Unixen
-------------------------------------------

Unix sistemetan fitxategien izenetarako konbentzioak erlaxatuagoak dira. .txt luzapena asko zabaldu egin da azken garaietan, baina normalean fitxategiaren edukia lehen byteak aztertzen dituzten programekin zehazten da, "file" komandoa adibidez

Kanpo loturak
-------------

* FILExt formatuaren deskribapena
Telstarri buruzko garaiko dokumentala, euskarazko azpitituluekin
Telstar satelitearen irudia
**Telstar** hainbat telekomunikazio sateliteren izena da. **Telstar 1** munduko lehen merkataritzarako telekomunikazio satelite artifiziala izan zen, AEBk Lurraren orbitan jarria.

1962ko uztailaren 10ean jaurti zuen Delta jaurtitzaileak eta telebista, telefono eta abiadura handiko komunikazio datuak transmititzeko diseinatua zegoen. NASAk Cañaveral lurmuturretik (Florida) Telstar espazioratu zuen, Amerikako kontinentearen eta Europaren arteko komunikazioa erraztuko zuen merkataritza-satelitea. AT&T konpainia iparamerikarrak Bell Laborategien laguntzaren bitartez garatua izan zen satelite hau Ozeano Atlantikoaren bi aldeetako telekomunikazioez arduratzen ziren zenbait enpresen eta nazioarteko erakundeen arteko akordioaren ondorio izan zen.

Orbitaratzea eta lehen emisioak
-------------------------------

Delta suziri baten goiko zatian jarriz, orbitan jarri zuten 77 kilogramoko satelite artifizial hau. Telstarrek 2 ordu eta erdi behar izan zituen Lurraren orbita egiteko, hau da, munduari buelta bat emateko, eta 20 bat minutuz baino ezin zuen informazioa igorri, Ozeano Atlantikoaren gainean zegoenean zehazki.

Satelite honek bidalitako lehen irudia Andover geltoki lurtarrean ezarritako AEBko bandera izan zen, satelitearekiko komunikaziorako sostengutzat eraikia izan zena urte bat lehenago. Urte horretako uztailaren 23ko arratsaldeko ordu bietan (New Yorkeko ordutegian) telebistako lehen emanaldia igorri zen CSB eta NBC kate iparamerikar eta BBC kate britainiarraren eskutik, Askatasunaren Estatuaren lehen irudiak agertu ziren. Beisboleko partida baten irudi batzuen ondoren, Washington DC konektatu zen, John F. Kennedy, AEBetako presidentearen prentsa hitzaldi bat eskaintzeko.

Hurrengo konexioan, bi ordu eta erdi geroago, Europako hainbat paisaia agertu ziren: Big Ben, Eiffel dorrea, Kapera Sixtinoa, arrantzale siziliarrak eta zenbait orein Zirkulu polar artikoan. Satelite bidezko lehen komunikazio telefonikoa ere gauzatu zen gau hartan.

Hau izan zen gaur egun telekomunikabideen eremuan dugun guztia edukitzea ahalbidetu zuen lehen pausua eta ondoren etorri ziren gerokoak. 1963ko maiatzaren 7an jaurti zuten bigarren Telstar bat, hainbat prestazio hobetuta zituelarik.

Bere omenez egin zuten Adidas Telstar futbol baloia.

Kanpo estekak
-------------

* A Day in History. Telstar Brings World Closer (1962)
* John F. Kennedyren prentsaurrekoa Telstar inauguratzen)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q751132
* Commonscat Multimedia: Telstar satellites

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q751132
* Commonscat Multimedia: Telstar satellites

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)**
**Maria galleta** galleta mota bat da.

Historia
--------

1874ko urtarrilaren 23an, San Petersburgon, Maria Aleksandrovna dukesa handia – Alexander II.a Errusiakoa tsarraren alaba– eta Ingalaterrako Alfred printzea –Edinburgoko dukea, Viktoria erreginaren laugarren semea– ezkondu ziren Neguko Jauregian. Urteko ezkontzaren aitzakian, bi gozogile ingelesek, James Peek-ek eta George Hender Frean-ek, galleta mota berri bat prestatu zuten eta ezkongai errusiarraren izena ipini zioten: *Marie biscuit*.

Gozoki berria espresuki bostetako tearekin hartzeko sortu zuten, ordu arte egunero kontsumitu ohi zituzten galletek busti eta berehala desegiteko joera ezatsegina baitzeukaten. Peek, Frean & Co. konpainiak ekoiztutakoek, aldiz, duin eta kurruskari eusten zieten murgilei. Produktua prest zeukaten ezkontza baino lehen ere, baina publizitate egokia behar zuten kontsumitzaile britainiarrak liluratzeko. Ez zen garaiko pertsona ezagun baten izena zeukan lehen gozokia: Victoria erreginak, Albert printzeak edo Garibaldik ere beren galletak zituzten. Eta hala, errege familiarekin lotuta, produktuak bide samurragoa izan zuen merkatu britainiarrean, lehenik, eta atzerrian, aurrerago.

Maria galleten jatorriari buruzko beste bertsio oker bat zabaldu da luzaroan: Eugenio Fontaneda espainiarrak asmatu zituela eta Maria bilobaren izena jarri ziela. Baina Espainian kontsumitu ziren lehen Maria galletak Peek & Freanek berak ekoitziak ziren. Inportatutako galleta horiek, ordea, oso garestiak ziren, 5,5 pezeta kiloak.

### Maria galletak Euskal Herrian

Espainiako lehen Maria galletak Gipuzkoan ekoitzi zituzten, Errenteriako Olibeten. 1886an sortutako fabrikak oragailu mekanikoak, ijezkailuak eta Espainiako lehen kate-labeak zituen. Hala, prezioa erdira jaitsi zen, 2,5 pezeta kiloko, baina luxuzko produktua zen oraindik. Juan Ramón Jiménez idazlearentzat behintzat bai. Zenobia Camprubi idazle eta hizkuntzalariak, erbestean zela, zera idatzi zion Juan Guerrero Ruiz editoreari: «Ezusteko handiena J.R.rentzat Maria Olibet galletak lirateke, gauza legendario eta eskuraezintzat jotzen baititu beti».

Aurrerago Bilbon 1907an sortutako Artiach eta Fontaneda bera hasi ziren Mariak egiten. Baina benetako bultzada Espainiako Gerra Zibila amaituta jasoko zuten galletek, frankismoaren babesean. 1950eko hamarkadan, irin eta azukre gainprodukzioa Gaztela Mantxako –nagusiki, Palentziako– industria galletagilera bideratu zuten eta erregimenak Espainiaren susperraldi ekonomikoaren ikurretako bat bihurtu nahi izan zuen Maria.

Hala ere, Maria fenomenoa beste herrialde askotan ere zabaldu zen, kostua merketu ahala. Egun, munduko 40tik gora herrialdetan ekoizten dira. Eta, abizenak abizen, ia denek dute dukesa handiaren izena: Maria, Marie, Marietta, Mariya, Mariebon, Mariakaakje, Mariekjeks...

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6 7   Irazustabarrena, Nagore.  (2017-12-10). «Dukesaren eta herriaren gaileta» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3232603
* Commonscat Multimedia: Marie biscuits

---

 |

* Wd Datuak: Q3232603
* Commonscat Multimedia: Marie biscuits
**Roger II.a Siziliakoa** (Mileto, 1095eko abenduaren 22a - Palermo, 1154ko otsailaren 26an), Siziliako kondea (1105-1130), Apulia eta Calabriako Dukea (1127-1130) eta Siziliako erregea (1130-1154), Hauteville normandiar familiako kidea. Rogerrek normandiarren Hego Italiako konkistak erresuma batean biltzea lortu zuen, eta gobernu bat oso zentralizatu eta eraginkorra antolatu zuen.

Bizitza
-------

Roger I.a Siziliako kondearen eta Adelaida del Vastoren semea izan zen. Aita hil zenean, Rogerren anaia Simon bilakatu zen Siziliako konde, baina, lau urte geroago, ondorengorik utzi gabe hil zen Simon, eta Rogerrek eskuratu zuen Siziliako konderria (1105).

Bere lehengusu Gilenen oinordeko zenez, Apuliako dukerria jaso zuen 1127. urtean, Gilen hil zenean. Rogerrek, orduan, Italiako hegoaldeko lur guztiak beretzat eskatu zituen Hauteville familiaren izenean. Honorio II.a aita santuak eta Apuliako biztanleek aurka egin zioten (1127-1128), ez baitzuten nahi Apuliak Siziliarekin bat egiterik, baina amore eman behar izan zuten. Erramun Berenger III.a Bartzelonako kondearekin bat egin zuen 1127an, eta gerrarako berrogeita hamar ontzi eskaini zizkion hari sarrazenoen aurka borroka zedin.

Honorio II.a aita santua hil zenean, Rogerrek laguntza eman zion Anakleto II.a antipapari Inozentzio II.a aita santuaren kontra, eta, ordainetan, Anakletok Roger Siziliako errege koroatu zuen Palermon 1130ean. Horrek Inozentzio II.a aita santuaren aldekoen aurkako gerra piztu zuen. Sarrazenoen laguntzaz, kanpoko eta barneko etsaiei aurre egin ahal izan zien, eta Inozentzio II.a segada batean atxilotu ondoren (1139), aita santuak Siziliako erregetzat (*Rex Siciliae*) onartu behar izan zuen atxilotu eta handik hiru egunera.

1144an bere erresumaren eta aita santuaren estatuen arteko mugak zehazten zituen hitzarmena izenpetu zuen. Europako errege nagusietakoa bilakatu zen, eta Sizilia Mediterraneoko itsas potentzia nagusi bilakarazi zuen bere itsas armada ahaltsuari esker. Afrikan eta Grezian eraso ugari egin zuen Bizantziar Inperioaren aurka.

Palermon hil zen, eta hiriko katedralean lurperatu zuten. Haren laugarren seme Gilen I.a Siziliakoak jarauntsi zuen Siziliako koroa.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Roger II.a Siziliakoa*** Aldatu lotura Wikidatan |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193901
* Commonscat Multimedia: Roger II of Sicily

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 89029606
* ISNI: 0000 0001 1477 1971
* BNF: 121018300 (data)
* GND: 11860211X
* LCCN: n80086499
* NKC: jo20201094038
* CiNii: DA04107913
* SUDOC: 027503909
* ULAN: 500258099
* ICCU: CFIV055867
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05143/eu\_r\_0803/r0803
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q193901
* Commonscat Multimedia: Roger II of Sicily
Fitxategi:Celia-Sánchez-ANPP.jpgCelia Sánchez (1920-1980), Las Marianasen bultzatzaile nagusietariko bat.
**Mariana Grajales pelotoia**, herrian **Las Marianas** (Marianak) bezala ezagututa, Kubako Iraultzaren garaian Sierra Maestran emakumeez osatutako pelotoia izan zen.

Sortzaileak
-----------

La Platan sortu zen, 1958ko irailaren 4ean. Gaur egungo Kuban Marianak aipatzen direnean bertako emakumeen balorea eta adorea adierazteko erabiltzen da. Emakume hauek Fulgencio Batistaren aurkako altxamenduan hartu zuten parte. Haren funtzioak, atzeragoardiako lanekin batera, armak erabiliz frontean ere eman ziren, emakumeek beraiek horrela eskatuta. Behin garaipena lortuta, gehienak anonimotasunean gelditu ziren, goi-karguak bete ez baitzituzten. Salbuespen batzuk izan ziren, hala ere: Haydée Santamaría, Melba Hernández, Vilma Espín, Celia Sánchez, Teté Puebla, Elvira Díaz Vallina edo Zaida Trimiño. Antza, proiektuaren bultzatzaile nagusietariko bat Celia Sánchez izan zen, Fidel Castroren kolaboratzaile gertua. Izena Mariana Grajales Coello (1815 -1893) borrokalari kubatarraren oroimenez aukeratu zuten.

Borrokak
--------

Entrenamendu egin ondoren Eddy Suñol komandantearen agindupean gelditu ziren. Suñolek hasiera batean pelotoi hori sortzearen aurka bazegoen, azkenik haien papera onartu zuen. Lehendabiziko borroka Cerro Peladokoan izan zen, egungo Bartolome Masó udalean, Granma probintzian. Emakume haietako batzuk primerako tiratzaileak zirela eta, Holguínen, *Simón Bolivar IV. Frontea* sortzeko bidaliak izan ziren. Las Marianas pelotoiak, bestetik, borroka desberdinetan jarraitu zuten: La Presan, Los Güiros... Azken honetan Suñol zauritua izan zen eta emakumeek agindua hartu zuten. Borroka gogorrena Guisakoa izan zen: hamar egunetan Batistaren ejerzioari aurre egin zioten. Pelotoia 1959ko urtarrilaren 1ean desegina izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Las Marianas Ecured webgnuean.[*Betiko hautsitako esteka*]
* **(Gaztelaniaz)**: 2015ean Las Marianas pelotoiari eskainitako omenaldia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27901836

 |

* Wd Datuak: Q27901836
**Martin Ziguélé** (1957ko otsailaren 12a) Afrika Erdiko Errepublikako lehen ministroa izan zen (2001-2003) eta 2005eko hauteskunde presidentetzarako hautagai izan zen. Hauteskunde horietan bigarren postua lortu zuen Afrika Erdiko Errepublikako Herri Askapenaren Mugimenduaren (MLPC) buru izaten.

Ibilbide politikoa
------------------

Ange-Félix Patassé presidenteak lehen ministro izendatu zuen 2001eko apirilaren 1ean, Lomeko (Togo) egoitzatik itzultzen ari zenean. Ondoren, MLPCren lidergoa hartu zuen eta Patessé-ren ondorengoa izateko erronka hartu zuen 2005eko hauteskunde presidentetzarako hautagai bezala, baina François Bozizé jeneralak garaitu zuen.

MLPC-ren presidentea da 2006ko ekainaz geroztik.

2011ko hauteskundeetan berriro ere Bozizéren aurre egin zuen, eta orduan hirugarren postua hartu zuen.

2021eko urrian, COD-2020 koalizioak, Crépin Mboli-Goumbaren Patrie alderdiak eta Martin Ziguélé Afrika Erdiko Herriaren Askapenerako Mugimenduak euren ordezkariak erretiratu zituzten batzorde antolatzailetik eta "Elkarrizketa saboteatzeko nahia" salatu zuten.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1648403
* Commonscat Multimedia: Martin Ziguélé

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158785579
* GND: 1106285727
* LCCN: no2002088857
* SUDOC: 145240312

 |

* Wd Datuak: Q1648403
* Commonscat Multimedia: Martin Ziguélé
**Marian Otxoa de Eribe** (Bilbo, Bizkaia, 1964) Literatura doktorea, Errumanierazko idazleen itzultzailea da. Literatura horretan espezialista, gaztelaniazko itzultzaile nagusia da. Bere lanen artean garrantzi berezia dute Mircea Cărtărescuren obraren itzulpenek. Idazle errumaniar horren **El ala derecha** lanaren itzulpenarengatik 2023an Vanitiy Fair-ek sortu berri duen Openbank Literatuta sari berrien Itzulpen onenaren saria jaso zuen.

Biografia
---------

Bilbon jaioa, Deustuko Unibertsitatean Filologia Hispanikoa ikasi zuen. Unibertsitate berean Literatura konparatuan doktoreago tesia aurkeztu zuen, *La poesía de Whitman y los poetas sociales de postguerra*. 1993ko azaroan, gaztelaniazko irakurle moduan Konstantzako Unibertsitatean (Errumanian) plaza bat eman zioten. Han errumaniera ikasi zuen. Berriro ere Bilbon, Bigarren Hezkuntzako Institutu batean lanean hasi zen. Errumanierazko itzultzaile bezala argitaletxe desberdinetan bere burua eskaini zuen. Lehenengo eskaintza Pre-Textos argitaletxearen Manuel Borrásek egin zion, Panait Istratiren bi eleberri gaztelaniera itzultzeko. Ondoren Impedimenta argitaletxearen Enrique Redelek Mircea Eliaderen eta Mihail Sebastianen lan batzuk eskaini zizkion itzultzeko. Dena dela, bere lan garrantzitsuena Mircea Cărtărescuren obraren itzulpena izan da.

Itzulpen batzuk
---------------

* Panait Istrati: *Kyra kyralina* eta *El tío Anghel*.
* Mihail Sebastian: *Mujeres*.
* Mircea Eliade: *La novela del adolescente miope* eta *Gaudeamus*.
* Mircea Cărtărescu: *El ruletista*, *Solenoide*, *El cuerpo*
* Tatiana Țîbuleac: *El verano en que mi madre tuvo los ojos verdes*.
* Gabriela Adameșteanu
* Mircea Cărtărescu: *El ala derecha'*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Errazti, Izaskun.  (2023-03-18). ««La traducción es música»» *El Correo* (Noiz kontsultatua: 2023-05-12).
2. ↑  Alex Oviedo: "Traduzco prácticamente todos los días del año", *Bilbao*, 349 zk. 2019ko uztaila, "Pergola gehigarria", 3 or.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Alex Oviedoren elkarrizketa *Impedimenta* webgunean.
* **(Gaztelaniaz)**:Elkarrizketa EITBko Iflandia saioan, 2019/05/16.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65588895

 |

* Wd Datuak: Q65588895