recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Gallaudet Unibertsitatea** (ingelesez: *Gallaudet University*) pertsona gorrei zuzendutako unibertsitate bakarra da. Estatu Batuetako Washingtonen dago kokatuta. Instituzio pribatua da baina Estatu Batuetako Kongresuaren laguntza zuzena du. Bertako hizkuntza nagusia Amerikar zeinu hizkuntza da; bigarrena, ingelesa da. Zeinu hizkuntzan ematen dira espezialitate gehienak eta ikasle-irakasleen arteko komunikazio lengoaia nagusia da. Unibertsitatean sartzeko garaian pertsona gorrek lehentasun guztia dute, nahiz eta entzuten duten pertsonen kopuru txiki bat onartu ere bai; pertsona horiek zeinu hizkuntza erabiltzen jakin behar dute.

Gallaudet Unibertsitatearen jatorria
------------------------------------

1856an Amos Kendallek, politikari aberatsa, hiriari lur eremu hori eman zion bertan haur gor eta itsuentzat barnetegi bat sortzeko asmoz. Instituzio horrek Columbia Institution for the Instruction of the Deaf and Dumb and Blind izenarekin 1857an ireki zituen ateak. Zuzendari bezala Edward Miner Gallaudet izendatu zen. Edward Thomas Hopkins Gallaudeten semea zen, Estatu Batuetako gorrentzat sortutako lehengo eskolaren sortzailea.

1864an Kongresuak unibertsitate tituluak emateko baimena eman zien. Une hartan matrikula zortzi ikasleena zen.

1954an Kongresuak instituzioaren izena aldatzea onartu zuen. Hortik aurrera Gallaudet University bezala ezagutu da. Gaur egun unibertsitate horren ikasleak ia bi mila dira eta gorrei maila guztietako hezkuntza eskaintzen zaie, lehengo hezkuntza unibertsitateraino. Unibertsitate mailan 40 karrera desberdinak eskaintzen dira. Zenbait ikerketa arlotan gailurreko unibertsitatea da, esaterako linguistikan eta zeinu hizkuntzaren irakaskuntza.

Nahiz eta baldintza egokiak izan, bertan ere pertsona gorrek ibilbide luze bat egin behar izan dute haien eskubideen alde. Hasieratik, instituzioaren kargu nagusiak entzuleak ziren, 1988 arte. Urte horretan, kale mobilizazioei esker, lortu zuten pertsona gorrak ere goi mailetako karguetarako onartuak izateko eskubidea. Horri esker gor batek, I. King Jordan doktorea, lortu zuen errektore izatea. Geroztik zuzendaritzaren erdia baino gehiago, %51, gorrak izan behar dira.

Gaur egun Gallaudet Unibertsitatea munduko gor guztientzat sinbolo bat da.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Gallaudet Unibertsitatearen web ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1056373
* Commonscat Multimedia: Gallaudet University

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 155875460
* ISNI: 0000 0001 0746 317X
* LCCN: n86023038
* NKC: nlk20040156296
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1056373
* Commonscat Multimedia: Gallaudet University

Galeria
-------

* 
* 
* 
*
**Galiziarren balea arrantza** galiziarrek eta Galizian egindako itsas ugaztun horien harrapaketa da. Ehizatutako baleak *Eubalaena glacialis* izan dira historikoki (euskal edo sardako balea), baina Aro Garaikidean *Eubalaena japonica* ere ehizatu dute ipar Itsaso Barean.

Cee, Galiziako ipar-mendebaldeko muturrean, luzaroan baleen prozesamendurako lantegi izandakoa
Galizian ez dago zetazeoen inguruko agiri historikorik XIII. mende arte.Valdés Hansenek dioenez, baleak, bereziki sardako baleak, arrantzarako beste espezie bat gehiago izan zen galiziarrentzat. Galiziarrak baleazaleak izan ziren zazpi mendez. Zetazeoen ehiza eta merkaturatzeak eragin handia izan zuen Galizia osoko hiri garapenarekin. Baleengandik erauzitako lehengaiak hainbat produktu erosteko baliatzen ziren: olioa argiztapenerako, balea bizarrak Katalunian luxuzko arropak edo aterkien barilak egiteko bideratzen ziren, baita farmazian eta kosmetikan erabilitako produktu eta haragitarako.

Galiziarren jarduerak ospea hartu zuen munduan eta, gainera, Galiziako Atlantikoko lurraldearen ekonomia eta biztanle hazkundea bultzatu zuen; gainera, Galiziako zenbait portu balea ehizatik sortu ziren, adibidez, Burela (Lugo) eta Suevos (Punta Langosteira). Hasiera batean, galiziarrek kostaldeko balea ehiza praktikatzen zuten, baina bi menderen buruan, ehiza teknika hobetzen hasi zen, itsaso zabaleko barkuak baliatuz zetazeoak zarataz izutu eta kostaldera bultzatzeko. Ehiza mota hori zetazeo mota nahiko txikiak harrapatzeko erabiltzen zen, adibidez, kalderoiak, balea zuriak, narbalak eta mazopak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20550894

 |

* Wd Datuak: Q20550894
**Gonzalo Txillida Juantegi** (Donostia, Gipuzkoa, 1926ko urtarrilaren 12a - *ib.*, 2008ko uztailaren 5a) gipuzkoar pintorea izan zen. Eduardo Txillida eskultorearen anaia eta Juan Txillida Ameztoi margolariaren aita zen.

Biografia
---------

Bere ibilbide artistiko luzean estilo anitz landu bazituen ere, betiere paisaia gai nagusitzat harturik, azken urteetan giro poetiko eta espiritualak sortu zituen, errealismoari uko egiten ez zioten paisaietan. Bere lana Euskal Herrian zein Euskal Herritik kanpo erakutsi zuen, eta alor horretan aipagarria izan zen, besteak beste, 1997an Donostiako DV galerian Mari Puri Herrerorekin batera egin zuena.

1999an bere seme Juan Txillida Ameztoirekin lankidetzan, Donostiako Benta Berri auzoko parrokia berriko aldare nagusia osatu zuen. Espazio horretan, bat egiten dute Gonzalo Txillidaren egunsentia aurkezten duen horma-lan handi batek eta bere semearen eskultura bik.

2001. urtean, Espainiako Gobernuak Arte Ederretako Merituari ematen zaion Urrezko Domina eskaini zion.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5882893
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 50905527
* ISNI: 0000 0000 5944 1522
* BNE: XX833379
* BNF: 170972874 (data)
* GND: 1017647356
* LCCN: n93106455
* Tabakalera ID: 84807
* SUDOC: 163522413
* ULAN: 500349376
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 36043
* Lur: 05788/eu\_t\_2583/t2583

 |

* Wd Datuak: Q5882893
**Meatze Ospitalea** Bizkaiko Abanto-Zierbena udalerriko Gallarta auzoan dagoen eraikin bat da.

Historia
--------

1881ean Enrique Areiltza sendagile-zirujau ospetsuak ospitaleari hasiera eman zion. Erietxe honetako mediku jarduerak 1930. urtera arte iraun zuen, orduan itxi egin zuten.

1936ko Gerra Zibil garaian tuberkulosidun gaixoei harrera egin zitzaien bertan. Gaixoei nahi adina janari ematen zitzaien, sendatzeko gainelikadura baten beharra zeukaten eta. Jarduera horretatik datorkio egungo Preventorio edo sendategi izena.

Eraikinaren jabetza aldatu zen. 1950eko hamarkadan Bizkaiko gobernadore falangistaren agindupean eraberritu ostean, Genaro Riestra eskola deituriko nesken barnetegi bat ireki zuten, non Espainia osotik etorritako neskek oinarrizko irakaskuntza jasotzen zuten.

Franco diktadorea hil ondoren, Buenos Aires eskola deituko da, izen bereko muinoan dagoelako. Baina eraikina, zaintze ezaren ondorioz, itxi egin behar izan zuten eta mendi magalean beste eskola bat eraiki zuten, alegia, Buenos Aires eskola, 1983an irekia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31187698

 |

* Wd Datuak: Q31187698
Analisi algoritmikoan, **goi-borne asintotiko** bat beste funtzio baten goi-borne gisa erabiltzen den funtzio bat da, argumentuak infiniturantz jotzen duenean. Normalean, Landauren notazioa erabiltzen da: O(g(x)), g(x)-ren agindua, hizkera arruntean Notazio O Handia deiturikoa, g(x) funtzioak gainetik mugatutako funtzioei erreferentzia egiteko.

> 
> 
>   
> 
> {\displaystyle O(g(x))=\left\{{\begin{matrix}f(x):{\mbox{existitzen da }}x\_{0},c>0{\mbox{ non}}\\\forall x\geq x\_{0}>0:0\leq |f(x)|\leq c|g(x)|\end{matrix}}\right\}}
> 
> 
> 

f(x) funtzio bat O(g(x))-rena da, c konstante positibo bat dagoenean, non {\displaystyle x\_{0}} baliotik aurrera f(x) ez baita hau baino handiagoa izango: {\displaystyle cg(x)} Horrek esan nahi du f funtzioa g baino txikiagoa dela emandako balio batetik abiatuta, faktore konstante batek izan ezik.

Goi borne asintotikoak berebiziko garrantzia du Konplexutasun Konputazionalen Teorian konplexutasun klaseak zehazterakoan.

 *f (x) = O (g (x))*. 
Nahiz eta O(g(x)) multzo gisa definituta egon, f(x)=O(g(x))) idatzi ohi da f(x) O(g(x)-ren ordez. Askotan, funtzioaz hitz egiten da soilik bere adierazpena izendatuz, h(x)=x² -ren ordez, baldin eta argi badago zein den funtzioaren parametroa adierazpenaren barruan. Grafikoan, portaera horren adibide eskematikoa ematen da. {\displaystyle cg(x)}

f(x)-rekiko, x infiniturantz jotzen duenean. Gainera, multzo hori ez da hutsa, g(x)=O(g(x)) baita.

Bibliografia
------------

* Introduction to Algorithms, Third Edition by Thomas H. Cormen, Charles E. Leiserson, Ronald L. Rivest, Clifford Stein

Ikus, gainera
-------------

* Ordenatze algoritmo
* Funtzio
* Matematika

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q269878

 |

* Wd Datuak: Q269878
*Alexandro gordiar korapiloa mozten*, Jean-Simon Berthélemyrena.
**Gordiar korapiloa** esaerak elezahar greko batean du jatorria. Horren arabera, Frigiako biztanleek (Anatoliako eskualdea, egungo Turkian) erregea behar zutela erabaki zutenean, Orakuluari aholkua eskatu zioten. Hark esan zien gurdian bele bat zuela Ekialdeko Atetik sartzen zen lehenbiziko gizona hautatzeko. Baldintza horiek Gordiasek bete zituen, gurdia eta idi-parea ondasun bakarrak zituen nekazariak. Hala, Gordias Frigiako errege izendatu zuten.

Monarka berriak Gordio hiria sortu zuen eta, eske onez, eskaintza bat egin zion Zeusen tenpluari: bere gurdia, uztarria eta pertika. Horiek, baina, oso korapilo berezi batez lotu zituen; soka muturrak korapiloaren barruan omen zeuden ezkutatuta eta, horrenbestez, askaezina zen ia. Inork askatzen bazuen Inperio Unibertsala eskuratuko zuen.

Beti ere kondairaren arabera, K. a. 333an, Alexandro Handia Persiar Inperioa konkistatzera zihoanean, Helespontoa zeharkatu ondoren, Frigia hartu zuen, non gordiar korapiloa askatzeko erronkari aurre egin behar izan zion. Arazoa korapiloa bere ezpataz moztuz konpondu zuen, berdin zuela korapiloa askatzea ala moztea esanez (Kinto Kurtzio Ruforen hitzetan). Gau hartan ekaitza izan omen zen, eta tximistak ikusi ziren zeruan. Alexandroren arabera, hori Zeus ados zegoenaren seinale zen. Eta, jakina den bezala, Alexandrok Ekialdea eta Persiar Inperioa konkistatu zituen.

Gaur egun, gainditzen zaila den edo konponezina den eragozpena adierazteko erabiltzen da "Gordiar korapiloa" esamoldea; bereziki imajinazio handia behar duena.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   Irazustabarrena Uranga, Nagore. *Korapilo gordiarraren jatorria askatzen.*  *Argia*, 2015eko uztailak 26, CC BY-SA 3.0, argia.eus (Noiz kontsultatua: 2021-6-25).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193373
* Commonscat Multimedia: Gordian Knot

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 1047701758
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q193373
* Commonscat Multimedia: Gordian Knot
**Gilles Hénault** (St. Majorique, Quebec, 1920ko abuztuaren 1a - Montreal, Quebec, 1996ko urriaren 6a) kanadar poeta, kazetari eta arte-kritikaria izan zen.

Biografia
---------

Montrealen egin zituen ikasketak, baina diru-arazoak zirela eta, bertan behera utzi behar izan zituen. Gero, bere kabuz ikasi zuen. *Le Jour* (1939), *Le Canada* (1940-1942) eta *La Presse* egunkarietan arituz ikasi zuen kazetari-ofizioa. Irratian ere lan egin zuen zenbait aldiz, eta baita *Le Devoir* egunkarian ere, Artea eta Letrak sailaren zuzendari gisa (1959), *Le Nouveau Journal* egunkarian, nazioarteko iruzkingile gisa (1961), *Royal Commission on Bilingualism and Biculturalism* erakundean (1962-1963), eta Antzerki Eskola Nazionalean, inprobisazio-irakasle gisa (1964). 1966an Montrealgo Arte Museoko zuzendari izendatu zuten. 1973tik aurrera, idazle eta itzultzaile autonomo gisa aritu zen.

Haren poesiek hizkuntzarekiko kezka handia erakusten dute, perfektuak dira formetan, eta aberatsak irudi harrigarrietan. Montrealgo pintoreen (*Les Automatistes* izenez ezagunak) eta surrealismoaren eragina gorabehera, bere poesia ezin argiagoa eta ulergarriagoa izan zen beti. Lan nagusiak: *Théâtre en plein air* (1946, "Antzerkia kanpoan"); *Totems* (1953, "Totemak"); *Voyages au pays de mémoire* (1959, "Bidaiak memoriaren herrialdera"); *Sémaphore* (1962, "Semaforoa"). *Signaux pour les voyants* (1972) lanean aurreko guztia bildu eta argitaratu gabe zeuzkan zenbait lan tartekatu zituen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3106301
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 61546928
* ISNI: 0000 0000 8387 1848
* BNF: 11907220q (data)
* CANTIC: a10099621
* GND: 129372773
* LCCN: n82093938
* SUDOC: 026918609
* BIBSYS: 90920817
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02757/eu\_h\_1458/h1458

 |

* Wd Datuak: Q3106301
Idazkun garaikide batek gertaerak gogorarazten ditu.
Ostatuaren aztarnak.
**Ituna**, **Zina** edo **Guisandoko Zezenen Gogaidetasuna** historiografiak erabili izan dituen izenak dira 1468ko irailean Guisandoko mendixkan, Ávila probintziako egungo El Tiemblo herrian, bertako benta batean egin zen bilkura eta ituna izendatzeko. Bilera horretan Henrike IV.a Gaztelakoa eta bere arrebaordea, gero Elisabet I.a Gaztelakoa izango zenaren arteko ituna lortu zen. Zin horren bidez Elisabet Asturiasko Printzesa izendatzen zen eta, horren ondorioz, Gaztelako Koroaren oinordekotzat onartua izan zen.

Zalantzak
---------

Dena dela, historialari batzuek gertaera hau zalantzan jartzen dute, eta erreginaren legitimitatea babesteko eta zuritzeko geroago asmatutako gertaera bezala azaltzen dute. Ez da inongo dokumenturik gordetzen. Horren arabera Henrike IV.a Gaztelakoak ez zuen oinordekotza hori onartu.

Tokia
-----

Leku horretan benta bat zegoen. Haren aztarnak gordetzen dira nahiz eta XVII. mendean suntsitua izan. Bertatik, 1273tik, Errege Abelbidea igarotzen zen.

Testuinguru historikoa
----------------------

1464tik aurrera Gaztelako Ondorengotzaren Gerra izango zenaren lehenengo gatazkak gertatu ziren. Prozesuan noble batzuk Henrike IV.a Gaztelakoaren eta haren begiko zen Beltrán de la Cuevaren aurkako jarri ziren. Matxinatuek 1465an Ávilako Iruzurra izenarekin ezagutu den zeremonia antolatu zuten; ekintza hartan, sinbolikoki, Henrike boteretik kendu zuten eta, haren ordez, anaiordea zen Alfontso Gaztelakoa errege bezala izendatu zuten. Alfontso 1468an hil zen eta horrek Elisabet arrebaordea matxinatuen aukera bihurtu zuen. Izan ere, Elisabetek beste bide bat aukeratu zuen boterea eskuratzeko, Henrikerekin negoziatzea, alegia. Negoziazio horien bitartekaria Antonio de Véneris izan zen, Aita santuaren Nuntzioa Hernike IV.aren gortean. Lehenengo entzuerak Castronuevon egin ziren eta han gerrarekin bukatzeko itun bat lortu zen. Ondoren, itun hori Guisandoko Zezenen Itunarekin formalizatu zen. Itunarekin erresuma osoak erregearen obedientzia onartu zuen eta, horren truke, Elisabetek ondare handia eta Asturiasko Printzesaren titulua lortu zituen; modu batez, Itunak Henrikeren alabari tronuaren eskubideak kentzen zizkion. Baina, bestetik, printzesaren ezkonza aurretik erregeak onartu behar zuen. Elisabetek ez zuen azken puntu hau bete eta ezkutuan, 1469an, Valladoliden, Aragoiko Koroaren oinordekoa zen Errando II.a Aragoikoarekin ezkondu zen. Ondorioz, Henrikek ituna puskatutzat jo zuen eta, 1470eko azaroaren 25ean, Val de Lozoyaren Zeremonian, bere alaba Joanaren eskubideak erregina izateko berriro ere onartu zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .

Ikus, gainera
-------------

* Elisabet I.a Gaztelakoa
* Henrike IV.a Gaztelakoa
* Gaztelako Ondorengotzaren Gerra
* Guisandoko Zezenak

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Itunaren inguruko informazioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2656396

 |

* Wd Datuak: Q2656396
**Greenup konderria** (ingelesez: *Greenup County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Greenup da. 2010eko zentsuaren arabera 36.910 biztanle zituen, Greenup kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Greenup konderriak 918,02 kilometro koadro ditu. Horietatik 26,04 ura dira. Beste 891,98 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 40,21 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 36.910 pertsonetatik 36.036 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 284 dira. 255 beltzak edo afroamerikarrak. 86 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 184 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 16 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 332 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q500670
* Commonscat Multimedia: Greenup County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152442788
* ISNI: 0000 0004 0617 8651
* NARA: 10036522
* **Lekuak**
* OSM: 1846528
* TGN: 1002426

 |

* Wd Datuak: Q500670
* Commonscat Multimedia: Greenup County, Kentucky
***Guipúzcoa Unida (GU)*** Gipuzkoako alderdi politiko erregionalista izan zen.

Alianza Popular koalizioaren saila izan zen Gipuzkoan. Koalizioak, ETA eta zuen itxuragatik, GU erabili zuen abertzaletasunaren aurka erregionalismo bultzatzeko asmotan. Gipuzkoako erregionalismoak UAk Araban edo UPNek Nafarroan izan zuten iturri bera izan zuen.

1977an Espainiar Hauteskunde Orokorretan hartu zuen parte. Laugarrena izan zen, 27.000 boto (%8,16a) lortuz. Hala ere, ezin zuen eserlekua lortu Euskadiko Ezkerrak 4.000 boto gehiago lortu zituelako.

Gipuzkoan GU, EKD eta Demócratas Independientes Vascosek guztira botoen %18a lortu bazuten ere ez zuten eserlekurik izan.

1977tik aurrera, Gipuzkoan Alianza Popular aurkeztu zen.

Hiru hamarkadetan inaktiboa izan bada ere, GU oraindino erroldatutako alderdia da.

Ikus, gainera
-------------

* Alianza Popular

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3822618

 |

* Wd Datuak: Q3822618
**Greenlee konderria** (ingelesez: *Greenlee County*) Arizonako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Clifton da. 2010eko zentsuaren arabera 8.437 biztanle zituen, Greenlee kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Greenlee konderriak 4.787,42 kilometro koadro ditu. Horietatik 13,75 ura dira. Beste 4.773,67 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,57 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 8.437 pertsonetatik 8.094 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 4.040 dira. 79 beltzak edo afroamerikarrak. 142 amerikar natiboak ziren eta 5 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 44 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 70 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q58683
* Commonscat Multimedia: Greenlee County, Arizona

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 154775911
* ISNI: 0000 0004 0646 0374
* NARA: 10038606
* **Lekuak**
* OSM: 1832193
* TGN: 2000095

 |

* Wd Datuak: Q58683
* Commonscat Multimedia: Greenlee County, Arizona
**Giordano Bruno** Ilargiaren alde ezkutuan dagoen inpaktuzko krater bat da, justu ipar-ekialdeko ikusmen mugaren atzetik. Librazioari esker, noizbehinka ikus daitekeen puntu bat da, nahiz eta alboz ikusten den hori gertatzen denean eta, beraz, ezin den detaile handirik eskuratu. Harkhebi eta Szilard krateen artean dago.

Ilargiaren orbitatik ikusita, Giordano Bruno ejekzio simetrikoen zentroan dago, inguruan duen materialak baino albedo handiagoarekin. Ejekzio-izpiek 150 kilometroko zabalera dute, eta oraindik ez dira ilundu espazioaren higadura dela eta. Kraterraren ingurua bereziki distiratsua da. Hau guztia dela eta formazio gaztea dela uste da, geologikoki hitz egiten. Benetako adina ez da ezaguna, baina 350 milioi urte baino txikiagoa dela uste da. 1178ko ekainaren 18an (gaur egungo ekainaren 25a izango litzateke gregoriotar egutegiaren arabera) Canterburyko bost monjek eztanda txiki bat ikusi zuten Ilargian, "[Ilargiaren] goiko adarra bitan zatitu zuena". Baliteke Giordano Bruno kraterraren sorrera izatea.

Italiako Giordano Bruno filosofoaren omenez izendatu zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1525305
* Commonscat Multimedia: Giordano Bruno (crater)

---

* **Astronomia**
* Gazetteer of Planetary Nomenclature: 2172

 |

* Wd Datuak: Q1525305
* Commonscat Multimedia: Giordano Bruno (crater)
**Guise leinua** frantziar nobleziako familia izan zen, jatorria Guise herrian zuena. XVI. mendearen bigarren erdialdean izan zuen botere gehien eta Frantziako Erlijio Gerretan parte hartze nabarmena izan zuen. Frantzian ez ezik, Eskozian ere kausa katolikoa defendatu zuen, Maria Guisekoa eta honen alaba, Maria Estuardoren bitartez.

Guise leinua, Lorrena leinuaren adar txiki bat zena, Klaudio Lorrenakoak (1496–1550) sortua izan zen, Frantziaren alde egindako zerbitzuak zirela eta, 1528an Frantzisko I.a Frantziakoak Guiseko duke izendatu zuenean. Frantzisko II.a Frantziakoaren erregealdian Klaudioren bi seme, Frantzisko, Guiseko bigarren dukea, eta Karlos kardinala, nabarmendu ziren. Espainiako erregearen eta Aita Santuaren laguntzaz burututako higanoten aurkako jazarpenaren ondorioa izan zen Amboiseko konspirazioa (1560). Porrot egin zuen matxinada kalbinista honen helburuak Guisetar buruzagiak erail eta aginpidea Borboi leinuari ematea ziren.

Guisetarrek antolatutako Wassyko higanoten sarraskiak (1562) Frantziako Erlijio Gerren hasiera eragin zuen. Gerra hauetan Guisetarrak Parisko Liga Santuaren buru izateagatik, protestanteekiko zuten intolerantziagatik nabarmendu ziren eta baita Valoistarrekin Frantziako koroa lortzeko izan zuten lehiagatik ere.

1584an Henrike III.a Nafarroakoa kalbinista Frantziako tronurako oinordeko bihurtu zenean, Henrike I.a Guiseko dukeak onartezintzat jo zuen. Horrek beste gerra zibil bat eragin zuen, *Hiru Henrikeena* deritzona, non Guiseko Henrikek, Filipe II.a Espainiakoaren laguntzarekin, Paris kontrolpean hartu, gobernari *de facto* bihurtu eta Frantziako errege koroa nahi izan zuen. 1588an Henrike III.a Frantziakoak Guiseko dukea eta honen anaia Luis, Reimseko artzapezpikua, hilarazi zituen. Hurrengo urtean, berriz, Jacques Clementek Henrike III.a Frantziakoa erail zuen.

Erailaren anaia txikia, Karlos Lorrenakoa Mayennego dukea (1554-1611) Guise leinuko buruzagi berri bihurtu zen. Honen iloba, Guisako duke berria zen Karlos Guisekoa (1571–1640) Frantziako errege izateko hautagai proposatua izan zen, ustez, Isabel Clara Eugenia espainiar infantarekin ezkonduz. Alabaina, 1596ko urtarrilean Henrike Borboikoak bakeak egin zituen Guise leinuarekin.

Guise leinuaren gizonezkoen ondorengotza zuzena 1675ean desagertu zen, Guiseko VII. dukearen heriotza goiztiarrarekin, eta geroago, 1705ean, Guisetarren ondasunak Borboi-Condé leinura pasa ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Georges GOYAU: House of Guise The Catholic Encyclopedia. Vol. 7. New York: Robert Appleton Company, 1910. 2013ko urtarrilaren 4an begiratua.
2. 1 2  House of Guise 2013. Encyclopædia Britannica Online. 2013ko urtarrilaren 3an begiratua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1336538
* Commonscat Multimedia: House of Guise

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 72214816
* GND: 120054477
* NKC: jx20130429002
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1336538
* Commonscat Multimedia: House of Guise
**Gelechioidea** (*Gelechia* generotik, "lurrean atseden hartzea") hainbat sits biltzen dituen Lepidoptera goifamilia bat da. Oso talde handia da, Ditrysia kladoaren lerro basaletako bat. Hala ere, ez da oso ondo ezagutzen bere sailkapena.

1990ko hamarkadan goifamilia honetan 1.425 genero eta 16.250 espezie zeuden. Hala ere espezieen %25 baino ez dela ezagutzen uste da. Estimazio hau egokia bada, Lepidoptera barruko goi-familiarik handienen artean egongo litzateke.

Ezpainetako palpoak ondo garatuak daude, baina ez dira lodiak, eta protrusio kurbatu baten itxura dute. Euren proboszidea ondo garatua dago, luze bizi diren imagoak garatzeko aukera emanez; proboszidearen alde proximala ezkatatsua da. Gelechioidearen barnean, hala ere, ohitura zabalak daude; gehienek hegal txikiak dituzte, lits iletsuekin, nahiz eta ez diren ikusteko errezak bizirik dauden animalietan, hegalen azpian geratzen baitira. Gorputza nahiko konprimatua izan ohi da, dortsobentralki edo lateralki.

Sailkapena
----------

Gelechioidearen sailkapena eta filogenia eztabaida handiko eremua da. Garai batean, adibidez, Elachistidae familia erabiltzen zen beste inon sartzen ez zirenak sailkatzeko, baina ez da monofiletikoa. Hauetako asko Oecophoridaeren barrura mugitu dira, baina ziurrenik egongo dira beste familia batzuk.

Ikerketa molekularraren arabera, familia hauek izendatu dira, behin-behinean:

* Autostichidae Le Marchand, 1947
* Lecithoceridae Le Marchand, 1947
* Xyloryctidae Meyrick, 1890
* Oecophoridae Bruand, 1850
* Depressariidae Meyrick, 1883
* Cosmopterigidae Heinemann in Heinemann & Wocke, 1876
* Gelechiidae Stainton, 1854
* Elachistidae Bruand, 1850
* Coleophoridae Bruand, 1850
* Batrachedridae Heinemann & Wocke, 1876
* Scythrididae Rebel, 1901
* Blastobasidae Meyrick, 1894
* Stathmopodidae Meyrick, 1913
* Momphidae Herrich-Schäffer, 1857
* Pterolonchidae Meyrick, 1918

Eta beste bi familia ez oso argi:

* Schistonoeidae Hodges, 1998
* Epimarptidae Meyrick, 1914

Lehenago, beste sailkapen hau erabiltzen zen, eta oraindik ere ikus daiteke maiztasunez:

* Agonoxenidae
* Batrachedridae
* Blastobasidae
* Coleophoridae
* Cosmopterigidae
* Elachistidae
* Ethmiidae
* Gelechiidae
* Glyphidoceridae
* Holcopogonidae
* Lecithoceridae
* Metachandidae
* Momphidae
* Oecophoridae
* Pterolonchidae
* Schistonoeidae
* Scythrididae
* Symmocidae
* Xyloryctidae

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q135051
* Commonscat Multimedia: Gelechioidea
* Wikispecies Espezieak: Gelechioidea

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Gelechioidea
* Dyntaxa: 6004816
* EOL: 758
* Fauna Europaea: 1642
* GBIF: 1676
* ITIS: 117914
* NCBI: 37581
* Paleobiology Database: 231119

 |

* Wd Datuak: Q135051
* Commonscat Multimedia: Gelechioidea
* Wikispecies Espezieak: Gelechioidea
**Greenham Common-eko emakume bakezaleen kanpamendua** (**Greenham Common Women's Peace Camp**) Ingalaterrako Berkshire-ko RAF Greenham Common-en kokatutako arma nuklearren aurka protesta egiteko sortutako emakumeen bake-esparru bat izan zen.

Historia
--------

Kanpamentua 1981eko irailean hasi zen, emakume galestar talde bat, *Women for Life on Earth*, Greenhamera etorri ostean Britainia Handiko gobernuak gurutzaldi-misilak bertan baimentzeko erabakia salatzeko. Basearen lehen blokeoa 1982ko maiatzean gertatu zen 250 emakumek protestan, eta 34 lagun atxilotu zituzten. 

1982ko abenduan, 30 000 emakume elkartu ziren basearen inguruan *Embrace the Base* ekitaldirako. «Hamar lagun gonbidatzeko» deialdira deitu zuten, posta kate batean. 

Kanpalekua ezaguna egin zen 1983ko apirilaren 1ean, ia 70.000 manifestariek 14 miliako (23 kilometro) giza kate bat osatu zutenean Greenham-etik Aldermastonera eta Burghfield-eko munizio fabrikara.   Emakumeen kanpamenduak hedabideen arreta erakarri zuen eta "Erresuma Batuan eta Europako beste leku batzuetan dozena bat toki baino gehiagotan beste bake kanpamendu batzuk sortzea ekarri zuen".

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Records of Greenham Common Women's Peace Camp (Yellow Gate).*  National Archives.
2. ↑   «Greenham Common: las mujeres que se abrazaron a la base» *www.elsaltodiario.com*.
3. ↑    *1983: Human chain links nuclear sites.*  British Broadcasting Corporation 1 de abril de 1983.
4. ↑  Paul Brown, Shyama Perera and Martin Wainwright. Protest by CND stretches 14 miles *The Guardian*, 2 April 1983.
5. ↑  David Cortright (2008). *Peace: A History of Movements and Ideas*, Cambridge University Press, p. 147.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5604092
* Commonscat Multimedia: Greenham Common Women's Peace Camp

---

 |

* Wd Datuak: Q5604092
* Commonscat Multimedia: Greenham Common Women's Peace Camp
**Fontainebleauko oihana** (frantsesez: *forêt de Fontainebleau*) Frantziako baso lur garrantzitsua da, Paristik 60 kilometrora dagoena. 280 kilometro koadroko eremua du, eta Fontainebleauko barrutian dago nagusiki, Sena eta Marne departamenduaren hego-mendebaldeko zatian. Basoaren zatirik handiena Fontainebleau kantonamenduan dago, nahiz eta ingurua ondoko kantonamenduetarantz hedatzen den, baita urruneko mendebalderantz ere, aldameneko Essonne departamenduko Milly-la-Forêt hirirantz kasu. Bere barnean bi udalerri daude, Fontainebleau eta Avon hain zuzen ere.

Fontainebleauko basoa 25.000 hektareako mendigune eta zuhaizti garrantzitsu bat da, horietatik 21.600 hektarea gaur egun baso komunalean kudeatzen dituztelarik. A6 autobideak, RD6 eta RD7 errepideek eta Paris-Lyon trenbideak basoa zeharkatzen du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala **(Frantsesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1293678
* Commonscat Multimedia: Forêt de Fontainebleau

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 242277189
* BNF: 11943491n (data)
* LCCN: sh85050178
* SUDOC: 02738070X
* **Lekuak**
* TGN: 7649624
* Natura 2000: FR1110795

 |

* Wd Datuak: Q1293678
* Commonscat Multimedia: Forêt de Fontainebleau
**Gorka Izeta Arrese** (Zarautz, 1965) kazetari, argitaratzaile, itzultzaile eta idazlea da.

Ibilbidea
---------

Euskal filologiaren ikasle izan zen baina ikasketak baztertu zituen, argitalpen munduan buru belarri aritzeko. Lan oparoena *Susa* argitaletxean egin zuen, hogeita hamar urtean argitaletxeko editorea izan baitzen, 1988tik 2018 arte. *Argia*n eta *Euskaldunon Egunkaria*n kultur kazetaria izan zen 1985tik 1991ra, Kultura saileko lehen erredakzio-burua izanik. Euskal literaturaren historiari buruzko perspektiba osoago bat izaten lagundu dio Armiarma.eus ataria osatzen jarduteak. Gaur egun, *Berria* egunkarian idazten du.

Azpimarratzekoa da haren garaiko idazle berri askoren editore erreferentziala izan dela, 1970 eta 1980ko hamarkadetan jaiotako idazle askorena, alegia. Adibidez, Leire Bilbao, Harkaitz Cano, Mikel Peruarena, Eider Rodríguez, Kirmen Uribek... haren laguntzaz eman zituzten lehenengo urratsak idazle gisa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Beñat Sarasolak idatzitako Gorka Arreseren biografia.
* Gorka Arresek edizioaz hizketaz, Youtuben.
* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106998029

 |

* Wd Datuak: Q106998029
**Gorka Igartua** (Ezkio-Itsaso, Gipuzkoa, 1979) aktorea da.

Ibilbidea
---------

Kasualitatez sartu zen *Goenkale* telesailean, 17 urte zituela. Ez zuen pentsatuta antzezpena lanbidetzat hartzea; baina, lagun taldeko batzuei *Goenkale*ko castingera laguntzera joanda, berak ere egin zuen proba, eta hartu egin zuten. Horrela ekin zion aktore ibilbideari.

*Goenkale*n bi urte pasatxo egin ondoren, *Hasiberriak* saioan aritu zen bi urte eta erdiz, hura ere ETBn bertan. Gero, Madrila joan zen, Tele 5 kateko *Hospital Central* telesailean jardutera.

Filmografia
-----------

* *Hospital Central* (2002)
* *Hasiberriak* (2000)
* *Goenkale* (1994)

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    «Gorka Igartua, Ezkio-Itsasoko aktorea: "Aktore munduak, zenbat eta gehiago murgildu, orduan eta gehiago erakartzen nau"» *Goierritarra*: 218. 2002-03-26.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Gorka Igartuaren profila IMDB.com webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258665

 |

* Wd Datuak: Q12258665
**Mikhail Gorbatxov**, Sobietar Batasuneko lider ohia, 1998ko **telebistako iragarki** batean aurkeztu zuen **Pizza Hutek**. 1997ko azaroan filmatu zuten Plaza Gorrian eta Moskuko beste leku bateko Pizza Hut jatetxe batean. 1998ko urtarrilean eman zen nazioartean, baina ez Errusian. Iragarkian, Pizza Hut jatetxean jaten ari den familia batek Gorbatxoven ondare politikoa eztabaidatzen du. Bi gizonak ez daude ados Perestroikak ekarritako aldaketekin, emakumeak Gorbatxovek Pizza Hut eman ziela esan arte. Gorbatxovek iragarkia egiteagatik irabazi zuen dirua erabili zuen bere fundazioaren proiektuak finantzatzeko. Iragarkia kapitalismoak Errusian izan zuen garaipenaren adierazgarri gisa deskribatu da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Musgrave, Paul. «Mikhail Gorbachev's Pizza Hut Thanksgiving Miracle» *Foreign Policy*.
2. ↑   G. Zhang, Jenny.  (August 15, 2019). «Yes, That Was Former Soviet Leader Mikhail Gorbachev Shilling for Pizza Hut in an Old Commercial» *Eater*.

Kanpo estekak
-------------

* Iragarkia YouTuben

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q105887055

 |

* Wd Datuak: Q105887055
Buelta emandako txanpu bote bat.
**Gela** sistema koloidal bat da, non fase jarraitua solidoa den eta sakabanatua likidoa. Gelek, likidoen antzeko dentsitatea dute, baina euren egiturak, solido batenaren antz handiagoa du. Gel adibide klasiko bat gelatina da.

Gel batzuek egoera koloidal batetik bestera igarotzeko gaitasuna dute, hau da, jariakorrak izaten dira mugitzen direnean eta solidotu egiten dira geldirik daudenean. Ezaugarri honi tixotropia deitzen zaio. Gel bat sortzeko prozesuari **gelazioa** deritzo.

Likidoa gasarekin ordezkatuz, aerogelak, dentsitate oso baxuko, porositate handiko eta isolamendu termiko bikaineko propietateak dituzten materialak sor daitezke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Gels handbook : fundamentals, properties and applications.*  ISBN 978-981-4656-11-5. PMC 936538908. (Noiz kontsultatua: 2021-01-11).
2. ↑   Leppard, Barbara..  (1994). *Tratamiento en dermatología.*  Radcliffe Medical Press ISBN 1-85775-003-9. PMC 807536691. (Noiz kontsultatua: 2021-01-11).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q185744
* Commonscat Multimedia: Gels

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph166209
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D005782

 |

* Wd Datuak: Q185744
* Commonscat Multimedia: Gels
Erromatar Inpeioa eta Germania Magna II. mende hasieran
**Germania Magna** Augusto erromatar enperadorearen garaian Erromatar Inperioak Rhin ibaian zuen mugatik ekialdera zegoen lurraldea zen. Druso, Tiberio eta Varo saiatu ziren lurralde hori menderatzen.

Historia
--------

K. a 9. urtean Drusok konkistatua zuen Rhin eta Elba ibaien arteko zatia, baina bere zalditik erori ondoren jasotako zaurien ondorioz, urte horretan bertan hil zen, eta lurralde hura bakean mantentzeko ardura Tiberiori suertatu zitzaion. Tiberiok beste ardura batzuk izan zituen garai horretan, esaterako Dalmazian eta Panonian sortutako altxamenduak, eta ezin izan zen Germania Magna probintziaz arduratu. Geroago, Augustok Varori esan zion lan horretaz arduratzeko. Baina alferrik. Ez zuen germaniar herriekin tratatzeko behar zen sentiberatasunik, eta bere harrokeriaren ondorioz, K. o. 9. urtean, germaniarrek prestaturiko segada baten erori zen, berarekin zihoazen hiru legioak bezalaxe. Bertan deusezta zituzten hiru legio horiek. Ordutik aurrera, Erromatar Inperioa ez zen, sekula gehiago, Rhinetik ekialdera zeuden lurrak konkistatzen saiatu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q62646
* Commonscat Multimedia: Roman Germania

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ge838754

 |

* Wd Datuak: Q62646
* Commonscat Multimedia: Roman Germania
Arabiako goma.
**Goma** gai likatsu eta gardena da, zuhaixka batzuen enborrei dariena. Nagusiki polisakaridoz osatua, uretan erraz disolbatzen da. Tropikoko zuhaitz batzuen enborretan (*Acacia* eta *Astragalus* generokoak) sortzen diren konkorrak hartuta lor daiteke, eta baita kimika baliabideak erabilita ere, almidoizko eta zelulosazko gaien sintesia eginez (goma sintetikoa).

Goma-landare batzuek, Arabiako gomak adibidez, uretan disolbatu eta disoluzio gardenak sortzen dituzte. Beste goma batzuek, goma tragakantak, adibidez, gelatina-itxurako gaia osatzen dute, ura xurgatzeko erraztasuna dutelako. Egonkortzaile eta emultsionatzaile moduan erabiltzen da industrian.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q903081

 |

* Wd Datuak: Q903081
**Gorputz hezkuntzako** klase batean dantzan.
**Gorputz hezkuntza** edo **soin heziketa** pertsona bakoitzaren gorputzaren ahalmenak eta ongizatea garatzeaz arduratzen den hezkuntza arautuaren arloa da. Besteak beste mugimendua, abilezia, erresistentzia, indarra, malgutasuna eta arintasuna lantzen ditu. Giza harremanak ondo bideratzeko behar diren konpetentzia asko lantzen dira arlo honetan, pertsonarteko gaitasuna eta herritar gaitasuna; norberaren gorputza gobernatzeko motrizitaterako konpetentziarekin batera.

Pertsonaren osasuna, garapen psikologikoa eta gizarte-harremanak bultzatzeari begira, psikomotrizitatearen ikuspuntutik.

 Historian zehar, gorputz hezkuntza gimnastika, soinketa edo bestelako ariketa fisikoak irakatsi eta eginaraztera mugatu bada ere, egun, ikuspuntu zabalago batetik aztertu eta burutzen da; hala nola, osasunarekin loturik dauden irakaspenak transmititu edo talde baten baitan burututako jardueren bitartez pertsona gizarteratzen laguntzeko. 

Gorputz hezkuntza ez da haur eta gazteei zuzendutako hezkuntza soilik, pertsona heldu eta adineko pertsonen ongizatea sustatzeko jarduera ere bada.

Kanpo estekak
-------------

* EAEko ikastetxe publikoetan gorputz hezkuntzari eskainitako orduei buruzko ikerketa eta erreportajea (2011) Argian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q243253
* Commonscat Multimedia: Physical education

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 131627112 (data)
* GND: 4077704-2
* LCCN: sh85101517
* NDL: 00572522
* NKC: ph116513
* NARA: 10643778
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 4881
* HDS: 010422
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D010806

 |

* Wd Datuak: Q243253
* Commonscat Multimedia: Physical education
**Gloria Scott**, jatorrizko ingelesezko izenburua *The Adventure of the Gloria Scott*, Arthur Conan Doyle eskoziar idazleak argitaratutako Sherlock Holmes detektibe ospetsuari buruzko kontakizun laburra da. 1893an kontakizun labur eta solte modura *The Strand Magazine* aldizkarian argitaratu zen. Ondoren eta urte berean, aldizkari horretan argitaratutako Sherlock Holmesi buruzko beste hainbat kontakizun laburrekin batera, *Sherlock Holmesen memoriak* liburuan argitaratu zen.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Unibertsitate-garaian, Holmesek hilabete igaro zuen Victor Trevor lagunarekin, Norfolkeko Victorren aitaren etxean. Han zegoela, Holmesek harritu egin zuen bere anfitrioia, Australiako urrezko zelaietan dirutza egin zuen lur-jabe bat.

Holmesek handik alde egin aurretik, beste agure bat agertu zen bat-batean etxean, Hudson jauna. Itxuraz, 30 urte lehenago bidaide izan ziren. Orduan, Holmesek Trevortarren etxea utzi eta hurrengo zazpi asteak kimikako esperimentuak egiten igaro zituen. Bat-batean, Trevor gaztearen telegrama jaso zuen, eta Norfolkera itzultzeko eskatu zion. Iritsi zenean, Victorrek esan zion Holmesi aita hiltzen ari zela gutun bat jaso ondoren izandako isuri baten ondorioz. Etxera heltzean, hilda zegoela jakin zuten.

Victorrek kontatu zion Holmesi bere aitak ezagutzen zuela Hudson, marinel ohia baitzen, eta nahiz eta sarritan mozkortu, aitak lorezain izendatu zuen, eta horrek asetzen ez zuenez, maiordomo geroago. Kontua da Hudsonek xantaia psikologikoa egin ziola aitari. Azkenean, Hudsonek joatea erabaki zuen, baina hauxe esan zuen: *Hampshirera joango naiz Beddoes jaunarengana. Seguru nago zu bezainbeste poztuko dela ni ikusteaz*. Handik gutxira, eskutitz bat heldu zitzaion aitari eta atake bat jasan zuen. Holmesek onartu zuen oharra lehen aldiz irakurri zuenean Watsoni jarri zitzaion harridura aurpegi bera jarri zitzaiola. Gakoa mezuaren hirugarren hitzetan zegoen. Funtsean, Beddoes jaunak ohartarazten ziola Trevorri Hudsonek guztia kontatu zuela.

Dena argitu zen Trevor jaunak gutun batean azaldutakoa irakurtzean. Berak idatzi zuen James Armitage izena zuela, ez Trevor, eta dirua faltsutzeagatik kondenatua izan zela. Beraz, Gloria Scott korbetan giltzaperatu zuten, Australiarako bidean. Presoetako batek, Jack Prendergastek, motin bat prestatu zuen. Matxinada arrakastatsua izan zen, eta preso batzuek odol gehiago nahi ez zutenez, korbetatik ihes egin zuten, besteak beste, bera eta Evans izeneko bat (Hudson geroago ikusiko duen Beddoes jauna). Hudson Gloria Scott korbetako marinela izan zen, matxinadatik bizirik ateratzea lortu zuen bakarra, eta matxinada hori egin zutenen beldurraren kontura bizitzea pentsatu zuen.

Ikus, gainera
-------------

* *Sherlock Holmesen memoriak* (1893)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1201436
* Commonscat Multimedia: The Adventure of the Gloria Scott

---

 |

* Wd Datuak: Q1201436
* Commonscat Multimedia: The Adventure of the Gloria Scott
***Gorteko emakume baten erretratua*** (italieraz: *Ritratto di cortigiana*), Caravaggiok 1597 inguruan margotutako lana da. Bertan Fillide Melandroni Flora Antzinako Greziako jainkosa bezala agertzen da. Alemanian, Bode museoan (Berlin) gordetzen zen, baina Bigarren Mundu Gerran galdu zen: 1945an txikitu zuten. Egun argazkiei esker ezagutzen da.

Historia
--------

Dirudienez, Caravaggiok Onorio Longhirentzat egin zuen, Caterina Campirekin ezkondu behar zen garaian. 1638an modeloa Fillide Melandroni identifikatu zen. Fillide Caravaggioren margolan askotan agertzen da: *Marta eta Maria Magdalena*, *Santa Katalina Alexandriakoa*, *Judith eta Holofernes*. Esaten denez, modelo hau Ranuccio Tomassonik Caravaggiori aurkeztu ziona izan zen; Carvaggiok, gero, 1606an, Tomassoni hil zuen, eta hor margolariaren maldan behera hasi zen. Margolana Vincenzo Giustinianirena (1564-1637) izan zen.

Azterketa
---------

Oso margolan soila da. Kolore aldetik zuriaren nagusitasuna nabaria da. Ezaugarri bereziena modeloak bularraldean duen lorea da, hau ere zuria. Espezialistek lore horren inguruan hainbat hipotesi azaldu dituzte. Batzuen ustez laranja-lore edo bergamota izan daiteke, biak ala biak ezkontzaren sinboloak. John Gash-ek, bestetik, jasmin bat ikusi du hor, maitasun erotikoaren sinboloa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «'Red-blooded Caravaggio killed love rival in bungled castration attempt'» *www.telegraph.co.uk* (Noiz kontsultatua: 2021-04-13).
2. ↑   **(Ingelesez)** «centuriespast | Caravaggio, Portrait, Caravaggio paintings» *Pinterest* (Noiz kontsultatua: 2021-04-13).
3. ↑   .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2395137
* Commonscat Multimedia: Portrait of a Courtesan by Caravaggio (destroyed)

---

 |

* Wd Datuak: Q2395137
* Commonscat Multimedia: Portrait of a Courtesan by Caravaggio (destroyed)
**Gordio** (antzinako grezieraz: Γόρδιον, *Gordion*; latinez: *Gordium*; turkieraz: *Gordiyon*) antzinako Frigiako erresumako hiriburua zen. Egungo Yassihüyük aztarnategiari dagokio, egungo Ankarako probintzia turkiarrean, Turkiako hiriburu den Ankaratik 96 kilometro hego-mendebaldera, Polatli barrutian. Gordioren muina, gotorlekuak, behe hiriak eta beste gotorleku batek osatua (turkieraz: *Küçük Hüyük*), Sangarioren (grezieraz: Σαγγάριος, egungo Sakarya) ekialdeko ibarrean zegoen, Anatolia erdialdetik Itsaso Beltzeranzko bidea egiten duen ibaia, beranduago, kontrako aldean aldiri zabalak sortu ziren arren. Bere izena, Gordiasekin lotua dago, Frigiako lehen erregeetako bat.

Mailarik antzinakoenak, Brontze Aro ertainekoak dira (K.a. 1500 inguru). K.a. XII eta X. mendeen artean, frigiarrak, dirudienez Traziatik iritsitakoak, Anatolia erdialdean ezarri ziren, Frigiako erresuma bateko ebidentziarik, K.a. VIII. mendea arte ez dagoen arren. Frigiak, bere distirarik handiena, Midas erregearen erregealdian lortu zuen (K.a. VIII-VII. mendeak), hiria birfundatu zuela uste dena. Bere erregealdiaren amaiera inguruan. Frigiak, zimeriarren inbasioak jasan zituen, nortzuk Gordioren suntsipenaren erantzule izan zitezkeen. Lidiarrek, zimeriarrak kanporatu eta Frigia konkistatu zuten K.a. 620 inguruan.

Gordionen inguruan, 80 hil tumulu inguru aurkitu ziren, Frigiako erregeek eraikiak. Horietatik handienak (jatorrian Midasen hilobia bezala ezagutu zena, gaur egun, bere aurreko erregeren batena dela uste den arren) 300 metroko diametroa eta 47 metroko altuera du.

Persiar konkistaren ondoren (K.a. 547), Gordio, Frigia satrapiako hiriburu bihurtu zen, baita garnizio militar iraunkor baten egoitza ere. Bere garrantzi estrategikoa, Sangario ibaiaren gurutzearen kontrolean zegoen. Gordiotik, Susa eta Sardes lotzen zituen errege bide persiarraren adar bat behintzat igarotzen zen. Galtzadaren hondakinak, oraindik ikus daitezke, eta, hauek erromatar garaian datatuak daudela dirudien arren, edozein kasutan, jatorrizko persiar ibilbidean egongo lirateke. K.a. 334an, Alexandro Handiaren armadak konkistatu zuen, Gordiar korapiloaren gertaera ezaguna gertatuz. Alexandro hil ondoren, Gordio, Seleuzidar Inperioaren zati izan zen, Galaziarena, Pergamoko erresumarena, eta, azkenik, K.a. 189tik aurrera, Erromatar Errepublikarena lehenik eta Erromatar Inperioarena ondoren. Erromatar garaian, jatorrizko hiria utzi egin zen, soilik Sangarioko mendebaldeko finkapenak mantendu zirelarik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2006-1-27). *Antzinateko hirien euskarazko izenak.* .

Ikus, gainera
-------------

* Gordiar korapiloa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q542854
* Commonscat Multimedia: Gordion

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 245658159
* GND: 4086766-3
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 21575

 |

* Wd Datuak: Q542854
* Commonscat Multimedia: Gordion