recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Alberto Dureroren Eba, sagarra eta sugearekin batera.
**Misoginia** (grezieratik *μισογυνία*; ‘emakumeei gorrotoa’) emakumeen eta nesken aurkako gorroto edo mespretxua. Era askotan azaldu daiteke: emakumeen aurkako biolentzia, diskriminazioa, emakumea sexualki objektu moduan erabiltzea, ahalmen gutxiko izaki bezala azaltzea... Erlijio gehienek eta mendebaldeko intelektual askok ideologia hau sustatu dute.

Definizioa
----------

Feminismo Unizar-ek honela definitzen du **misoginia**:Grekeratik dator, *miseo=*gorroto eta *gyne*=emakume. Misoginia kontzeptu barnean bi dimentsio topa ditzakegu: batetik, **gorrotoa, mespretsua eta higuina emakumearekiko** eta berarekin eta emakumeen munduarekin zerikusia duen guztiarekiko, gaitz guztien erredunak kontsideratuz (Pandoraren mitoa) zein gizonen tentazio handien iturritzat hartuz. Beste aldetik, misoginiaren bigarren dimentsioan **emakumea kokatzen da** soil-soilik **sufritzen duen emakumeen rol**ean, **gizonen otsein/neskame** gisa edo **ugaltzerako tresna bakuna** bezala. Kasu hauetan gizon misogino batek emakume batekin bizitzea onartzen du baina beti beraren gainean dagoela adieraziz eta emakumearen sufrimenduarekin gozatuz.

Ildo beretik jarraitzen du Francisco Cervantes Islas-ek" Gizon misoginoa emakumeekiko higuina (arbuioa, ez onartzea) duen subjetu gisa deskribatzen dut, baina aldi berean beraiengandik onurak ateratzen ditu, gehienetan materialak. Halaber, diskurtso atsegina izan dezake eta gizon onen itxura izan, arrazional eta ulergarri gisa agertu, berriz, lehenago edo geroago, emakumeena txikiagotzeko zein kanporatzeko jarrerak plazaratzen ditu."

Misoginia erlijioetan
---------------------

Munduko erlijio ia guztiek misoginia ezartzen dute. Esaterako, Biblian, gizakien sufrimendu guztiak emakume baten ekintza batean oinarritzen dira, hau da, emakumeak fruitu debekatua jan zuenean eta gizonari gauza bera egiteko gonbidapena egin zionean.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Code, Lorraine (2000). Encyclopedia of Feminist Theories (1st edición). London: Routledge. p. 346. ISBN 0-415-13274-6.
2. ↑    *Routledge international encyclopedia of women : global women's issues and knowledge.*  Routledge 2000 ISBN 0415920884..
3. ↑    *Misogyny in the western philosophical tradition : a reader.*  Routledge 1999 ISBN 0415921821..
4. ↑     *Feminismo Unizar.*  (Noiz kontsultatua: 2018-01-19).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *MISOGINIA, ODIO HACIA LAS MUJERES | PIEG.*  (Noiz kontsultatua: 2018-01-19).

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Esaldi misoginoen bilduma.
* **(Ingelesez)**:Misogyny, Misandry, and Misanthropy

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q308857
* Commonscat Multimedia: Misogyny

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX527983
* BNF: 12079116q (data)
* GND: 4155231-3
* LCCN: sh85086002
* NKC: ph122906
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q308857
* Commonscat Multimedia: Misogyny

Ikus, baita ere
---------------

* Misandria
* Misantropia
**Frantziar Indotxina** (frantsesez: *Indochine française*; vietnameraz: *Đông Dương thuộc Pháp*; khmereraz: សហភាពឥណ្ឌូចិន; laoseraz: ຝຣັ່ງແຫຼັມອິນດູຈີນ) 1888. urtetik aurrera Indotxinako kolonia frantsesei eman zitzaien izena izan zen. Kotxintxina, Kanbodia, Annam, Tonkin eta Laos ziren Frantziako Indotxina osatzen zuten koloniak. Bigarren Mundu Gerran (1941) japoniarrek menderatu zuten frantsesen lurraldea. Haiek alde egin zutenean, burujabetzaren aldeko gerrek 1950 arte iraun zuten. Urte horretan Indotxinako Federazioa eratu zen, Vietnam, Laos eta Kanbodia elkarturik.

Indotxinako Gerra
-----------------

Sakontzeko, irakurri: «Indotxinako Gerra»
1946-1954 bitartean Frantziaren eta Vietminhen artean gertatu zen gerra. Bigarren Mundu Gerran, japoniarrak Frantziako Indotxinan sartu ziren (1941). Ho Chi Minhek, Indotxinako alderdi komunistaren buruzagiak, Vietminh alderdia sortu zuen, kanpoko gudarosteei aurre egiteko eta independentzia lortzeko. Bigarren Mundu Gerra bukatu ondoren, Vietminhek hartu zuen aginpidea eta Vietnamgo errepublika sortu zuen. Frantziak bere aldetik ez zuen bere inperio koloniala galdu nahi eta *L’Union française* (Frantziako elkartasuna) eratu zuen, horrela beste izen batez koloniak mantentzeko. Frantses gobernuak lurralde horri erreinu independente modura eutsi nahi zion, baina Frantziako elkartasunaren barruan. 1948 urtean frantses armada berriro Indotxinan sartu zen, Haiphong hiria bonbardatu ondoren (1948). Vietminhen barruan komunistak, burgesak eta abertzaleak elkartu ziren, fronte bakar eta indartsu batean Frantziaren kontra. Vietminh-go armadak, Giap jeneralak zuzenduta, Cao Bangeko gudua irabazi zuen (1950), baina gero frantsesek kontraeraso batez lurralde osoa berriro menderatu zuten. Azkenean Giap jeneralak Diên Biên Phu inguratu zituen frantsesak, eta Frantziako gudarostea errenditu egin zen (1954). Genevako bake itunean, Indotxina bi estatuetan banatua gelditu zen: Vietnamgo errepublika demokratikoa iparraldean eta Vietnamgo errepublika hegoaldean.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2013-4-7 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q185682
* Commonscat Multimedia: French Indochina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 149958130
* ISNI: 0000 0001 2183 4360
* BNF: 12086315d (data)
* GND: 115041-8
* LCCN: n50055276
* NDL: 00563739
* SUDOC: 027262006
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q185682
* Commonscat Multimedia: French Indochina
**Brahmagupta** (jaio c. 598, hil c. 668), indiar matematikari eta astronomoa izan zen. Astronomiari buruzko *Brāhmasphuṭasiddhānta* izeneko lanean matematika eta aljebrari buruzko hainbat atal idatzi zuen. Zenbaki negatiboak erabili zituen lehena izan zen eta oinarrizko lau eragiketa matematikoak enuntziatu zituen.

Bizitza
-------

Brahmagupta, berak adierazi zuenez, K. o. 598. urtean jaio zen. Brahmagupta Indiako ipar-sartaldeko Bhillamalan bizi izan zen Harsharen jaurgoan. Horregatik, askotan, *Bhillamalacarya* (euskaraz: «Bhillamalako irakaslea») deitzen zaio. Gero Malwako Ujjaingo behatoki astronomikoko burua izan zen. Bertan matematikari eta astronomiari buruzko liburua idatzi zuen, *Brāhmasphuṭasiddhānta* («Egokiro Sortutako Brahmaren Jakinbidea») 628an, eta *Khandakhadyaka* («jateko hozka» edo «janari-mordoa») lan praktikoa 665ean. Bi liburu horien artean, *Brāhmasphuṭasiddhānta* da, zalantzarik gabe, garrantzitsuena.

Brahmaguptaren formula
----------------------

Brahmaguptaren teoremaren diagrama.
Bere lanean, hirukote pitagorikoa eratzeko araua dago:

> 
> {\displaystyle m,{\frac {m^{2}}{2(m-n)}},{\frac {m^{2}}{2(m+n)}}}
> 
> 
> 

hori Babiloniako antzinako arauaren aldaketa izan arren, berak ezin hobeto ezagutu ahal izan zuena. Laukientzako eremuaren Brahmaguptaren formula, formulekin batera erabili zuen:

> 
> {\displaystyle {\sqrt {\frac {(ab+cd)(ac+bd)}{(ad+bc)}}}} y {\displaystyle {\sqrt {\frac {(ac+bd)(ad+bc)}{(ab+cd)}}}}
> 
> 
> 

diagonaletarako, zenbaki arruntak diren alde, diagonal eta eremuak dauzkaten laukiak aurkitzeko.

Ekuazio zehaztugabeen teoria
----------------------------

Brahmaguptak, jakina, matematika berez atsegin zuen, ezen praktikatik kanpoko gauzak ezartzen baitzituen, hala nola haren laukiei buruzko emaitzak. Antza denez, bera ekuazio diofantiko linealari irtenbide orokorra ematen lehena izan zen: 

> 
> {\displaystyle ax+by=c} con {\displaystyle a,b,c\in \mathbb {Z} }.
> 
> 
> 

Ekuazio horrek emaitzak eduki ditzan, {\displaystyle c} {\displaystyle a} eta {\displaystyle b}-ren zatitzaile komun handienaz zatitu behar da, eta Brahmaguptak bazekien, {\displaystyle a} eta {\displaystyle b} elkarrekiko zenbaki lehenak baldin badira, orduan, ekuazioaren emaitza guztiak honako formula hauek ematen dituztela:

> 
> {\displaystyle x=p+mb}, {\displaystyle y=q-ma}
> 
> 
> 

 Bertan {\displaystyle m} zenbaki oso arbitrarioa da.

donde {\displaystyle m} es un entero arbitrario.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Historia de la matemática,* Carl B. Boyer. Alianza Editorial.
2. ↑  Museo de la Informática y Computación Aplicada-tik hartutako edukia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q202943
* Commonscat Multimedia: Brahmagupta

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 39509380
* ISNI: 0000000062992448
* BNE: XX1211622
* BNF: 12982384t (data)
* CANTIC: a1126424x
* GND: 120322420
* LCCN: n87151821
* CiNii: DA16111474
* SUDOC: 11215591X
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q202943
* Commonscat Multimedia: Brahmagupta
**Partido Galeguista** alderdi politiko nazionalista galiziarra izan zen, Espainiako Bigarren Errepublikaren garaian nagusia izan zena, 1931ko abenduan eta Pontevedran sortutakoa eta 1936 artean aktiboa ibili izan zena, "Rexurdimento" garaiaren azken urteetan.

*A Nosa Terra* alderdiaren aldizkaria izan zen, Irmandades da Fala taldearekin konpartitutakoa, eta *Federación de Mocedades Galeguistas* gazte atala 1934ko urtarrilean sortu zuten, 1.000 kide eduki izan zituena.

Alderdiak berak 1935ean garairik onenak bizi zituen, 5.000 kide eta 90 talde edukiz.
"Castelao" izan zen kide nabarmenetarikoa.

Espainiako Gerra Zibilak alderdiaren egitura larri kaltetu zuen, hainbat kide erebestera ihes eginez, baia beste batzuk 1937an Bartzelonan bulego bat sortu zute. Azkenean, Katalunia frankisten eskuetan erori ondoren, Frantzia eta Amerikarako bidea hartu zuten gehien-gehienek, Buenos Aires, Montevideo, Mexiko Hiria eta Habanan batik bat barreiatuz.

1950eko uztailaren 25ean "Galaxia" argitaletxea sortu zuten, eta honek markatu zuen alderdia bertan behera uztea Galizian, kideak kultura egitasmo honetan murgilduz.

Azkenik, izen bera izan duten alderdiak lau aldiz sortu izan dituzte Frankismoaren amaiera ondoren: 1978, 1984, 1991 eta 2004an.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q538566
* Commonscat Multimedia: Partido Galeguista (1931)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 123309461
* BNE: XX209257

 |

* Wd Datuak: Q538566
* Commonscat Multimedia: Partido Galeguista (1931)
1959ko otsailaren 3an Buddy Holly, Ritchie Valens eta J. P. "The Big Bopper" Richardson Iowako Clear Laken ondoan hil ziren hegazkin istripu batean, Roger Peterson pilotoarekin batera. 1971ean Don McLean abeslariak eta musikagileak *American Pie* abestian "**Musika hil zen eguna**" (ingelesez: *The Day the Music Died*) zela abestu zuen, eta izen horrekin ezagutzen da.

Garai hartan Holly eta bere banda (Waylon Jennings, Tommy Allsup, eta Carl Bunch) "Winter Dance Party" tourra egiten ari zen Ameriketako Estatu Batuetako mendebaldean zehar. Valens, Richardson eta Dion and the Belmonts taldeak ere batu ziren tour horretara. Bidaiak luzeak ziren eta autobus hotzetan egiten ziren, abeslarien eztarriei eragiten ziena. Clear Laken kontzertua eman eta gero Hollyk erabaki zuen hegazkin bat hartzea Moorheadera joateko (Minnesota). Richardsonek sukarra zuenez Jenningsen lekua hartu zuen, eta Allsupek bere aulkia galdu zuen Valensen aurka txanpon-jaurtiketa batekin.

Hegazkina aireratu eta gutxira, gauez eta eguraldi txarrarekin, pilotoak kontrola galdu zuen eta talka egin zuen lurraren aurka. Hegazkineko guztiak hil ziren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1412033
* Commonscat Multimedia: The Day the Music Died

---

 |

* Wd Datuak: Q1412033
* Commonscat Multimedia: The Day the Music Died
**Planck-en denbora** da fotoi batek hutsean argiaren abiaduran Plancken distantzia egiteko behar duen denbora.

Plancken distantzia denez luzera neurgarririk txikiena eta argiaren abiadura dagoen abiadura lasterrena, Plancken denbora da gaur egun onartzen diren teorien esparruan esanahi fisikoa duen denbora-neurririk txikiena. Beste definizio bat da **Planck-en denbora dela**, fisikan, Plancken unitate sisteman erabiltzen den denbora-unitatea.

Temrmino hauek Max Planck-en izenetik eratortzen dira.

Definizioa
----------

Planck-en denbora idatzi ohi da *t*P, latinezko t minuskulaz osatutako sinboloa (*tempus*, "denbora") eta p subindizea batetik, Max Plancken izenekoa. 

Plancken denbora honela definitzen da:

{\displaystyle t\_{\mathrm {P} }={\sqrt {\frac {hG}{2\pi {c^{5}}}}}={\sqrt {\frac {\hbar {G}}{c^{5}}}}={\frac {\ell \_{\mathrm {P} }}{c}}}
* non {\displaystyle \hbar } den Plancken konstante murriztua;
* {\displaystyle G} grabitazio-konstantea;
* {\displaystyle c} argiaren abiadura hutseab;
* eta {\displaystyle \ell \_{P}} Plancken luzera

Balioa
------

Nazioarteko Unitate Sisteman, Planck-en denboraren balio gomendatua hau da:

{\displaystyle t\_{\mathrm {P} }=5{,}391\ 247(60)\times 10^{-44}} s
non s segunduak diren, eta 10−4 errore erlatibo bat egon daitekeen. Biribilduta, 10−43 segundu dira.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, frantsesezko wikipediako «Temps de Planck» artikulutik itzulia izan da, 2022-07-01 data duen 194982286 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2022-07-01 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.

1. ↑   «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-12-04).
2. ↑
3. ↑    *Planck time.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q202642
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q202642
**Javier Ortiz Estévez** (Donostia, 1948ko urtarrilaren 24a - Madril, 2009ko apirilaren 28a) Donostiako kazetaria izan zen.

Frankismoaren garaian, hemezortzi urte zituela hasi zen kazetaritzan, isilpeko argitalpenetan. Horren eta bere militantzia politikoaren kariaz (ETA Berriko kide izan zen) hainbatetan atxiloturik, Frantziara erbesteratu zen. Franco hil ostean itzuli zen, eta *Saida* izeneko aldizkari errepublikazalea sortu zuen. Behin baino gehiagotan aldizkaria bahiturik suertatu zen, baita langileak atxilotuta ere.

1985ean *Mar* izeneko aldizkariko erredaktore-buru jardun zuen. Horren ondoren, 1989an Pedro J. Ramírezek El Mundo egunkari espainiarrean lan egiteko aukera luzatu zion, GAL auzia ikertzeko. Erredaktore-burua, EAEko erredakzioko fundatzailea, Iritzi saileko burua eta zuzendariordea izan zen hedabide horretan. Kazetariak eta hedabideak kontrako iritzi politikoak izanda, 2002tik aurrera astean bitan zutabea baino ez zuen idatzi. Egunkari horretan 2007 arte jarraitu zuen. Izan ere, irailaren 17an blogean Javier Ortizek berak jakinarazi zuen bezala, Público egunkarian zutabea idatziko zuen egunero. Halaber, Radio Euskadi eta ETBn iruzkingilea zen.

Entseguak
---------

* *Matrimonio, maldito matrimonio* (1991)
* *Jamaica o muerte* (1994)
* *El felipismo de la A a la Z* (1996)
* *Diario de un resentido social* (2001)
* *Ibarretxe* (2002)
* *Repensar la prensa* (beste birekin batera) (2002)
* *Miradas sobre Euskadi* (beste bederatziekin batera) (2004)
* *Xabier Arzalluz. Así fue* (2005)

Kanpo estekak
-------------

* Javier Ortizen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2675838
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 100952427
* ISNI: 0000000121455512
* BNE: XX872081
* BNF: 14456113h (data)
* GND: 138118760
* LCCN: n95097354
* SUDOC: 073765600
* UB: a1399456

 |

* Wd Datuak: Q2675838
**Constanze Mozart** (**Constanze Weber** jaioa, eta bigarren aldiz ezkondu ondoren **Constanze von Nissen**) (Zell Wiese haranean, Oihan Beltza, Alemania, 1762ko urtarrilaren 5a – Salzburgo, 1842ko martxoaren 6a) Carl Maria von Weber konpositorearen lehengusina eta Wolfgang Amadeus Mozam-en emaztea izan zen.

Biografia
---------

Fridolin Weberren alaba izan zen. Mozart eta Constanze Weber 1777an ezagutu ziren Mannheimen. Garai hartan, ordea, Mozartek ez zuen harekiko interesik, Aloysia ahizpa zaharrenarekiko baizik. Vienako Weber familiarekin 1781ean egin ondoren, Mozartek Aloysaren ezkontzaren berri izan zuen, eta orduan hasi zen Konstanzerekin harremanetan. Biak 1782ko abuztuaren 4an ezkondu ziren. Bederatzi urtean 6 seme-alaba izan zituzten:

* Raimund Leopold Mozart (1783)
* Karl Thomas Mozart (1784)
* Johann Leopold Mozart (1786)
* Theresia Mozart (1787)
* Anna Mozart (1789)
* Franz Xaver Wolfgang Mozart (1791).

Bi semek bakarrik, Karl Thomasek eta Franz Xaver Wolfgangek, biziraun zuten haurtzaroan. Hain denbora laburrean izandako haurdunaldi ugarien ondorioz, Constanze ahul eta ohean egon ohi zen.

1791n Mozart hil ondoren, Konstanzek bi seme-alabak mantentzeko zailtasun ekonomikoak izan zituen. Bizirauteko, 1800ean saldu zituen senarraren lanak.

"Berak eta bere familiak konpromiso bat sinatu zioten Wolfgang Amadeus Mozarti, eta konpromiso horren arabera, denboraldi batean harekin ezkontzen ez bazen, biziarteko pentsio bat ordaindu beharko zion Constanceri.

Era berean, bost axola izan zitzaion bere lehen senarraren (Wolfgang Amadeus Mozart) gorpuzkiak bota zituzten lekua, 17 urte geroago arte. Esan beharra dago Maria Anna Mozart kripta komunal batean lurperatu behar izan zutela, eta ez berak nahi eta bere buruarentzat Donostian prestatu zuen kripta batean, Constanze Mozartek fede txarrez bereganatu baitzuen kripta hura, Georg Nikolaus von Nissen bigarren senarra eta Genoveva Weber lurperatu zitzaten "

Dagerrotipo k 1840ko Konstanze ustezko irudiarekin ezkerreko muturrean, hil baino bi urte lehenago. Max Keller bavaro konpositorea erdian eserita egongo litzateke eta eskuinean bere emaztea, Josefa. Ezkerretik eskuinera, atzean, familiako sukaldaria, Felipe Lattner (Keller koinatua), eta Keller, Luise eta Josefaren alabak. Kopia 2004ko Altötting-eko Estatuko Artxiboan dago.

  

  

  

  

  

  

1809an, Georg Nikolaus von Nissenekin ezkondu zen, diplomatiko eta idazle daniar batekin. 1810 eta 1820 bitartean Kopenhagen bizi izan ziren, gero Europan zehar bidaiatuz, bereziki Italian eta Alemanian. 1824an Salzburgon finkatu ziren. Elkarrekin lan egin zuten Mozarten biografia batean, 1828an argitaratua, Konstanzeren bigarren senarra hil eta bi urtera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Stendhal, 2006, or. 31 y 35

Kanpo estekak
-------------
**Caroline Lake Quiner Ingalls**, ezagunagoa **Caroline Ingalls** izenez (Brookfield, Wisconsin, AEB, 1839ko abenduaren 12a - De Smet, Hego Dakota, 1924ko apirilaren 20a) estatubatuar irakaslea eta idazlea izan zen, autobiografoa. Laura Ingalls nobelagile estatubatuarraren ama izan zen, *Little House on the Prairie (Larreko etxe txikia)* liburuaren egilea.

Biografia
---------

Charlotteren eta Henry Quineren alaba zen. Bost urte baino ez zituela hil zitzaion aita. Bost urte geroago, ama Frederick Holbrookekin ezkondu zen. 16 urterekin hasi zen eskolan irakasten. 

1860ko otsailaren 1ean Charles Phillip Ingalls-ekin ezkondu zen, eta bost seme-alaba izan zituzten: Mary , Laura, Freddie, Carrie eta Grace.

Fikzioan
--------

*Little House on the Prairie (Larreko etxe txikia)* telesailean, Karen Grasslek aktoreak interpretatu zuen bere pertsonaia.

Bizitza errealean, hiru haur adoptatu zituzten. Telesailean hiribururako bidaia batean Charlesek aurkitu zuen haur bat adoptatu zuten; fikzioan, ostera, banandu behar zituzten Alicia, Carl eta John neba-arreba umezurtzak. Grace Snider korreoko emakumeak eta haren senarrak, Edwards jaunak, Charlesen bulegoko arduradunak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Los Ingalls*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3052249
* Commonscat Multimedia: The Ingalls

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 41096624
* ISNI: 0000000453043741
* LCCN: n95119471

 |

* Wd Datuak: Q3052249
* Commonscat Multimedia: The Ingalls

[[Kategoria:1839} jaiotzak]][[Kategoria:1924} heriotzak]]
*Artikulu hau Espainiako gizonezkoen selekzioari buruzkoa da; emakumeen selekzioa gaitzat duena beste hau da: «Espainiako emakumezkoen errugbi selekzioa»*
**Espainiako errugbi selekzioa** Espainiaren ordezkaria da errugbi txapelketa ofizialetan. Munduko 15.a zen 2022ko ekainean.

Historia
--------

Errugbia 1920 hamarkadatik jokatu izan da Espainiar Estatuan. Selekzioaren lehen partida 1929an jokatu zen Bartzelonan. 1930 hamarkadan lagunarteko partida ugari jokatu zituen eta gehienetan garaile atera zen, Alemaniaren aurka ezik.

Behin jokatu du Munduko Errugbi Txapelketan, sailkapen faseko lau partidak irabazi ondoren. Txapelketako Liga fasean ordea aurkari gogorrak tokatu zitzaizkion, Hego Afrika, Eskozia eta Uruguay, eta punturik lortu gabe gelditu zen.

Europako Nazioen Kopan jokatzen du bestela, **Sei Nazioen B Txapelketa** ere deitzen dena. 1952an egin zuen debuta eta 38 partaidetza izan ditu. Ez du inoiz irabazi baina hirugarren postu batzuk baditu, azkenengoak 2012 eta 2015 urteetan.

Hainbat euskal jokalarik jokatu izan dute selekzioan.

### Palmaresa

2008an Alemaniaren kontra jokatu zuen taldea.
#### Munduko Errugbi Txapelketa

Behin bakarrik sailkatu da Munduko Errugbi Txapelketa jokatzeko:

| Urtea | Antolatzailea | Postua | Garaipenak |
| --- | --- | --- | --- |
| 1999 |  Gales | Liga fasea |

1999an selekzioarekin aritu ziren euskal jokalarien zerrenda:

* Oskar Astarloa
* Aratz Gallastegi
* Aitor Etxebarria
* Rafael Bastide
* Francisco Puertas

#### Europako Nazioen Kopa

Europako Nazioen Kopako emaitzak:

* Hirugarrena 1954, 1973, 1974, 1978, 2012 eta 2015ean

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Espainiako Errugbi Federazioaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q250783
* Commonscat Multimedia: Spain national rugby union team

---

 |

* Wd Datuak: Q250783
* Commonscat Multimedia: Spain national rugby union team
**Cecilia Berdichevsky**, jaiotzez **Mirjam Tuwjasz** (Vidzy, Polonia, 1925eko martxoaren 30a - Avellaneda, Buenos Aires, Argentina, 2010eko otsailaren 28a) Argentinak izan zuen lehen ordenagailu handiaren lehen emakume-programatzailea izan zen eta aitzindaria informatikan. 'Noche de los Bastones' gauaren ondoren, Manuel Sadosky, Rebeca Guber eta Juan Ángel Chameroren *Asesores Científico-Técnicos* izeneko enpresan hasi zen lanean.

Biografia
---------

Mirjam Tuwjasz izenarekin jaio zen 1925eko martxoaren 30ean Vidzyn, Polonian, geroko Bielorrusian.

Juduen aurkako etsaitasunek gora egitean, lehenbizi bere aitak, eta gero, berak lau urte zituela, Hoda amak eta biak Argentinara emigratu zuten. Han Cecilia izena hartu zuen. Haurtzaroa Avellanedan eman zuen, Buenos Airesen. Aita urte gutxira hil zen eta ama gizon aberats batekin ezkondu zen berriro. 1951n, Mario Berditevsky medikuarekin ezkondu zen.

Lan ibilbidea
-------------

Berdichevskyk matematika ikasi zuen Buenos Aireseko Unibertsitateko Zientzia Zehatzetako Fakultatean, eta informatikarekiko lehen hurbilketak izan zituen. Cicely Popplewell programatzaile ingelesarekin eta Ernesto García Camarero espainiarrarekin egin zituen ikastaroak. Argentinak izan zuen lehen ordenagailu handiaren lehen emakume-programatzailea izan zen. Gero Mánchesterren jarraitu zuen ikasten eta 1963an Argentinara itzuli zen. Programatzailea izateaz gain, Ceciliak Zenbakizko Kalkulurako I. Lan Praktikoetako burua ere izan zen, eta irakasle titularra Manuel Sadosky zen.

1962an beka bat lortu zuen Londreseko Computer Unit-eko Unibertsitatean lan egiteko, eta gero Frantzian jarraitu zuen bere lana.

Ceciliak teknologiarekin lotutako hainbat enpresatan egin zuen lan, hala nola ACT (Sadosky, Guber eta Chamero enpresa), IBIZA enpresan, eta, 1984an, Aurrezki Kutxako zuzendariorde nagusia bihurtu zen, Zenbaketa Zentroarena. Erretiroa hartu ondoren, informatikako aholkulari-lanetan aritu zen eta nazioarteko proiektu eta erakunde garrantzitsuetan parte hartu zuen, Garapenerako Nazio Batuen Programan (NBGP) kasu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Stadler, Marta Macho.  (2022-03-30). «Cecilia Berdichevsky, programadora» *Mujeres con ciencia* (Noiz kontsultatua: 2023-11-27).
2. ↑    «Cecilia Berdichevski» *Bing* (Noiz kontsultatua: 2023-11-27).
3. ↑   **(Thailandieraz)** hmong.wiki. «Cecilia Berdichevsky BiografíayTrabajo publicado» *hmong.es* (Noiz kontsultatua: 2023-11-27).
4. 1 2    *Cecilia Berdichevsky.* .
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Cecilia Berdichevsky, mi tía abuela, la primera programadora de Clementina» *Todo Noticias* 2021-12-07 (Noiz kontsultatua: 2023-11-27).
6. 1 2  CEMLA immigration card: TUWJASZ/MIRJAM/4/Single/POLISH/WIDZE/1930/01/07/ASTURIAS/CHERBURGO.
7. ↑   Carlos Borches Y Raul Carnota.  (8 de diciembre de 2015). *Clementina, la memoriosa.* .
8. ↑    *Pioneras informáticas rioplatenses.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q52282738
* **Identifikadoreak**
* S2: 2173969

 |

* Wd Datuak: Q52282738
**Mercedes Vieito Bouza** (Habana, 1887 - Kuba, 1960) maistra eta kazetaria izan zen.

Ibilbidea
---------

José Vieito Freire eta Rosa Bouza Masedaren alaba, Somozetako etorkinak. Maistra aritu zen eta "La Aurora" eskola sortu zuen Luyanó auzoan lehen hezkuntzarako. Lehen artikuluak 1903an argitaratu zituen *Galizia* aldizkarian, "Rápidas" atalean, **Zoraida** goitizenarekin, 1905 arte iraun zuena. Galizian, Amerikako Galizia egunkarietan, *Galiziako Heraldo* de Galicia eta *Galiziako* Eco aldizkarietan parte hartzen jarraitu zuen, eta 1934ko zuzendari izan zen 1936an itxi zen arte. Somozasko La Aurora elkartean parte hartu zuen. 1924an Galizia bisitatu zuen.

Bizitza pertsonala
------------------

1918an ezkondu zen José López Lópezekin, eta 4 seme-alaba izan zituen.

Bibliografia
------------

Kanpo estekak
-------------

* "Mercedes Vieito. Maestra, periodista y amante de la justicia social" Álbum de Mujeres.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q42911231

 |

* Wd Datuak: Q42911231
**Ralf Winkler**, **A.R.** **Penck** izenez ezaguna (Dresden, Alemania ; 1939ko urriaren 5a - Zurich, Suitza; 2017ko maiatzaren 2a),  alemaniar margolaria, eskultorea, artista grafikoa eta bateria-jotzailea izan zen.

Biografia
---------

Margolari neoespresionista talde batekin ikasi zuen. Erregimen komunistan, polizia sekretuak kontrolatu zuen disidentetzat jota. 1970eko hamarkadaren amaieran Mendebaldeko Berlinen hainbat arte aurkezpenetan parte hartu zuen eta Ekialdeko Berlinen adierazpen askeko lehen lanetan aitzindaria izan zen.

Bereziki, Penck-ek egindako lanak 1980ko hamarkadaren hasieran hasi ziren arte galerietan eta Mendebaldeko zenbait museotan erakusten gehienbat. Bere ikusizko artelan garrantzitsuenen artean, Martin Gropius Bau museoan aurkeztutako Zeitgeist-en eta 1983an Tate Britain-eko Modern Art erakusketan egin zituen erakusketak.

1980ko hamarkadan pintura piktografikoa eta bere arte totemikoa eta forma primitiboen erabilera giza formak zirriborratzeko menderatu zituen. Hori dela eta, nazioarteko hainbat arte aurkezpenetan aritu da, batez ere New Yorken eta Londresen.

Pencken eskulturek, hain ezagunak ez diren arren, bere margolan eta marrazkien gai primitibo berberak gogora ekartzen dituzte eta ohiko materialak erabiltzen dituzte, hala nola egurra, botilak, kartoizko kaxak, latak, enbalatzeko zinta, eztainua eta aluminiozko papera, alanbreak eta pasta, denak sinpletasunez eta berezkotasunez muntatuta eta margotuta. .

Xehetasun estetiko txikia izan arren, haien eraikuntzaren kalitate zakarra eta sinpletasuna izan arren, bere margo sinboliko lauak bezalako forma antropomorfo sinboliko berberak dituzte. Bere margolanek Paul Kleeren lanen eragina izan dezakete, eta egiptoar edo maien idazkeraren lautasuna eta pintura beltz berantiarreko gordintasunarekin nahasten dituzte, Jackson Pollocken kasu. Eskulturak Pazko uharteko harri-buruak eta polinesiar artearen beste adierazpen batzuk iradokitzen dituzte.

A.R. Penck, bateria-jotzailea eta perkusionista, Triple Trip Touch rock taldeko kidea zen, eta aukera guztiak aprobetxatu zituen 1980ko hamarkada amaierako jazz musikari onenetako batzuekin jotzeko, Butch Morris barne, bere Heimbacheko jauregian musika-ekitaldiak eta arte erakusketak antolatuz 1990ean, Lee Lennie, Ana Homler eta Christine Kuhn-en margolanekin elkarlanean.

A.R. Penck Berlinen, Düsseldorfen, Dublinen eta New Yorken lan egin zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  A. R. Penck, Neo-Expressionist Painter Whose Work Reflected on the Postwar German Condition, Dies at 77

Kanpo estekak
-------------

* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q279088
* Commonscat Multimedia: A.R. Penck

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 109109654
* ISNI: 0000 0003 6859 3087
* BNE: XX1123363
* BNF: 14953156x (data)
* GND: 118592599
* LCCN: n80087510
* NKC: js20060421018
* Tabakalera ID: 55907
* CiNii: DA01589170
* SNAC: w6vt2281
* SUDOC: 061595551
* ULAN: 500006352
* KulturNav: id
* RKD: 62514
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q279088
* Commonscat Multimedia: A.R. Penck
**Lluís Raluy i Tomàs** (Sant Adrià de Besòs, 1942ko otsailaren 25a – Valentzia, 2021eko abenduaren 29a)  pailazo kataluniarra izan zen. Lluís Raluy Iglesias eta Marina Tomàs Jorbaren semea, zirku artisten familiakoa, idazlea, musikaria, artista eta matematikari autodidakta izan zen.

Biografia
---------

Lluísek 19 urte zituenean, zirkuak 2 urte eta erdiko birari ekin zion, eta Raluy familia urruneko herrialdeetara eraman zuen (Kenya, Uganda, Tanganyika, Madagaskar, Txina, Zeilan, Macau, Singapur, Kanbodia, Vietnam eta Indiako eta Asiako beste eskualde batzuk). Bira horretan, zirkua geldialdia egin zuen Reunion uharte txikian.

1984an, Carles Raluy anaiarekin batera, Ringland zirkuaz arduratu zen, familiako kide zela; beste anaia batzuek, Francisek eta Eduardek, berriz, Williams zirkoa sortu zuten, Mallorcan egoitza duena. 1984tik 1992ra, Ringlandak hainbat bira egin zituen Karibean eta Antilletako itsasoan, eta 1992an Kataluniara itzuli zen, Circ Raluy gisa, Vilanova i la Geltrún, Special Olimpicsen garaian.

2016. urtea Raluy Legacy zirkuko ikuskizuneko kidea zen. Raluy zirkua bereiziaren ondorioz sortu zen, 2016ko ekainean, bi zirku proiektutan. Raluy familiako hirugarren belaunaldikoa zen. Haren aita Raluy zirkuaren sortzailea izan zen, eta Lluís, anaia Karlosekin batera, zuzendarikidea izan zen.

Italian zehar egindako bira batean, Barbara Rastall (Liverpooleko ingelesa) ezagutu zuen The Beatleseko fan-klubeko idazkaria izan zena, eta berarekin Milanen jaio zen Louisa Raluy lehenengo alaba izan zuen.

Matematikarekiko zaletasunak materiari buruzko hiru liburu idaztera eraman zuen. Zirku-aktorearen eta matematika-liburuen idazlearen konbinazio ezohikoa irrati eta telebistako elkarrizketetan islatu da. Matematika-liburuez gain, Lluís Raluyk ispiluei buruzko liburu bat eta zirkuaren munduari buruzko beste bat ere idatzi zituen.

Obra
----

* Visión matemática del espacio (gaztelaniaz). Amposta: Gráficas Letti, 1985.
* Ingeniosa teoría del espacio y el tiempo (gaztelaniaz). Madril: La Casa de la Ecología, 1998. ISBN 8488781253.
* Ámbito de los números primos, su estructura y distribución, conjetura de Goldbach (gaztelaniaz). Bartzelona: Raluy Tomás, Luis, 2003. ISBN 8460765938.
* El secret dels miratges (katalanez). Girona: Cinctorres Club, 2009. ISBN 8495967340.
* El circo de los saltimbanquis (gaztelaniaz). Bartzelona: Ixorai Llibres, 2013. ISBN 8415987000.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Amela, Victor-M..  (23-04-2012). «Lluís Raluy, director de circ, pallasso i matemàtic eminent: "Visc en un carro, no entenc la vida sedentària"»  *La Vanguardia*.
2. 1 2   **(Katalanez)** «Raluy» *L'Enciclopèdia.cat.*  Bartzelona: Grup Enciclopèdia Catalana .
3. ↑    *Recordant Carlos Raluy dos anys després de la seva mort.*  2021-11-20.

Kanpo loturak
-------------

* Lluís Raluy eta Tomàs saila, Raluy Legacy zirkuaren webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28708642
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 107540460
* ISNI: 0000 0000 7769 3408
* BNE: XX1081407

 |

* Wd Datuak: Q28708642
**Araceli Martínez Esteban** (Guadalajara, 1974ko azaroaren 9a) guadalajarar politikaria, Espainiako Langile Alderdi Sozialistakoa (PSOE). 2015ean Gaztela-Mantxako Emakumearen Institutuko zuzendari izendatu zuten, sailburuorde mailaz.

Biografia
---------

### Lehen urteak

Gaztela-Mantxako Guadalajaran jaio zen, 1974ko azaroaren 9an, eta Gizarte Lanean diplomatu zen. Puntu berde batean lan egin zuen, kooperante Hondurasen eta zentro optiko batean. Gazteria Sozialistetan militartu zen, eta hantxe hasi zuen bere ibilbide politikoa.

### Jarduera politikoa

Emiliano García-Pageren besarkada bat, José García Molinaren begiradapean (2018).
Martínez Guadalajarako Udaleko 2003-2007 korporazioko talde sozialistan sartu zen lehen hautetsi gisa, eta Gaztela-Mantxako Gorteetako (2007-2011) VII. legegintzaldian diputatu izan zen. 2011. urtea Guadalajarako Udalera itzuli zen, ordukoan oposiziora.

Guadalajarako PSOEren zerrendan egon zen berriz, 2015eko maiatzeko hauteskunde autonomikoetan, ganbera eratu eta aste gutxira, parlamentari izateari utzi zion, 2015eko uztailaren 6an hain zuzen ere. José Luis Escudero Palomok ordezkatu zuen. Orduan, Gaztela-Mantxako Emakumearen Institutuko zuzendari izendatu zuten, sailburuorde mailarekin.

Sariak eta aintzatespenak

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   «"La sociedad se ha relajado, confundimos la igualdad del discurso con la real"»  *Guadaque* 2016-03-07.
2. ↑    *Araceli Martínez Esteban. VII Legislatura.*  Corts de Castella-la Manxa.
3. ↑    *Araceli Martínez Esteban. IX Legislatura.*  Corts de Castella-la Manxa.
4. ↑   «Page nombra delegados provinciales y a Araceli Martínez, directora del Instituto de la Mujer»  *La Voz de Talavera* 2015-07-09.
5. ↑   «Ya es oficial el nombramiento de Araceli Martínez como viceconsera»  *GuadalajaraDiario* 2015-07-10.
Tanzaniako Tarangire parkeko sabana
**Sabana** belartza tropikal edo subtropikal hedatsua da, landaredi lehorte-jasailez eratua eta zuhaitz bakanak dituena: normalean, basoen eta estepen arteko eremua da. Hitza amerindiarrek larredia izendatzeko erabiltzen zuten. Hala ere, sailkapena deskribapen fisikoa baino konplexuagoa da.

Tropikoen arteko sabanak
------------------------

Sabana arketipikoak dira. Tropikoen arteko biomak dira, baina batzuetan eskualde azpitropikaletan ere agertzen dira.

Ngorongoro sabana, Tanzanian.
Ezaugarriak:

* Ura: urte-sasoi lehorra dute.
* Lurzorua: emankortasun txikikoa.
* Tenperatura: urte-sasoi bat epela eta lehorra da eta bestea, beroa eta euritsua.
* Landareak: belarrak.
* Animaliak: ugaztunak, hegaztiak eta intsektuak.

Mota horretako sabanak Afrikako Serengeti eta Hego Amerikako Llanos dira.

Sabana epelak
-------------

Bost kontinenteetako erdialdeko latitudeetan daude. Bioma hori larredia da.

Ezaugarriak:

* Ura: eskasa.
* Lurzorua: emankorra.
* Tenperatura: urte-sasoi bat epela da eta negua, gorria.
* Landareak: belarrak.
* Animaliak: ugaztunak, hegaztiak eta intsektuak.

Mediterranear sabanak
---------------------

Klima mediterraneoa duten bost kontinenteetako erdialdeko latitudeetan daude.

Ezaugarriak:

* Ura: sasi-aridoa.
* Lurzorua: emankortasun txikikoa.
* Landareak: endemikoak.

Adibidez, Kaliforniako *chaparrala* mota horretakoa da.

Sabana paduratsua
-----------------

Mota horretako sabanetako ezaugarri nagusia sasoiko edo ohiko uholdeak da.

Ezaugarriak:

* Ura: ugari.
* Lurzorua: emankorra.
* Tenperatura: epela.

Adibidez, Zambezi ingurukoa edo Estatu Batuetako Everglades.

Sabana menditsuak
-----------------

Normalean, Tropiko inguruko eskualde alpinoetan edo azpialpinoetan daude. Adibidez, Hego Amerikako Altiplanoan edota Madagaskarren daudenak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q42320
* Commonscat Multimedia: Savannas

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4130737-9
* NDL: 00576380
* NKC: ph125432
* AAT: 300008881
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q42320
* Commonscat Multimedia: Savannas
**Meng Haoran** (孟浩然); (689/691–740) Tang dinastiaren garaian bizi zen txinatar olerkari garrantzitsua izan zen. Karrera ofizial baten bilaketa laburra egin zuen; azkenik, Meng Haoran jaio eta hazi zen lekuari buruz bizi eta idatzi zuen batez ere, gaur egun Hubei probintzian. Wang Wei, Li Po eta Du Furen garaikide zaharragoa izan zen. Meng Haoran eragin handia izan zuen High Tang garaiko beste poeta garaikide eta ondorengoentzat, batez ere poesiaren gai nagusi gisa naturan zuen interesagatik. *Hirurehun poema Tang* liburuan bere hamabost poema jaso ziren; kopuruaren arabera, bosgarren poeta da, Du Fu, Li Bai, Wang Wei eta Li Shangyin atzetik.

Biografia
---------

Meng Haoran Tang garaiko poeta nagusien arteko zaharrena izan zen. Xiangzhou barrutian (Xiangyang) jaio zen, Han ibaiaren hegoaldean, egungo hubei probintzian. Inguru honekiko eta bertako paisaiekiko atxikimendu handia izan zuen bizitza osoan. Karrera nahiko laburra izan zuen zerbitzu zibilean, 39 urterekin hasi zen Jinshi zerbitzu zibileko proba. 
Hil baino hiru urte lehenago jaso zuen lehen eta azken kargua, baina urtebete baino ez zuen eman lanean.

Askotan, Wang Weirekin lotzen dute, haien arteko adiskidetasuna eta paisaietako poeta gisa zuten nagusitasuna zirela eta. Izan ere, Haoranek hainbat poema idatzi zituen Wang Weiri eta bere urruntzeari buruz.

Beste poeta esanguratsuak
-------------------------

Tang dinastiako beste poeta esanguratsu batzuk dira:

* Li Po
* Du Fu
* Bai Juyi
* Wang Wei
* Tu Fu
* Liu Zongyuan
* Xue Tao
* Yu Xuanji
* Meng Jiao
* He Zhizhang

Erreferentziak
--------------

Ikus, gainera
-------------

* Literatura asiarra

Kanpo estekak
-------------
*Lactarius curtus*

Sinonimoak: *Lactarius hysginus*, *Lactifluus curtus*. *Lactifluus hysginus*, *Agaricus* *hysginus*, *Galorrheus hysginus*

Ez da ona sukalderako.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 8 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, ganbiletik lau-ganbilera, erdigune deprimitua. Azal likatsua, laukiekin, gorri ilun kolorekoa edo ardo kolorekoa, zaintxo erradialez egindako sarearekin.

**Orriak:** Estu, hauskorrak, kolore argikoak, zuri-krema-horixka kolorekoak.

**Hanka:** 3 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, laburra, oinarrirantz estutua, pruinaduna eta itsaskorra, marroi-krema koloretik marroi-gorrixkara doana. Latex zuria, ebakitzean ez da kolorez aldatzen (potasarekin horira erreakzionatzen du), zapore akre bizikoa.

**Haragia:** Zurixka, lurrin usain desatseginekoa eta gaztetan zapore leuna izaten du, baina pikantea bihurtzen da. Espora-jalkina zuria.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac" "lactis", esnetik dator, esneari dagokio. Latexa jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean

Jangarritasuna
--------------

Ez du sukaldaritzarako balio.

### Nahasketa arriskua

*Lactarius trivialis* delakoarekin nahas daiteke, honek kapela handiagoa izaten du eta urkien eta koniferoen azpian ateratzen da. *Lactarius ubidus* espezieak latex morea du. *Lactarius musteus*-ak hori-berdexkara jotzen duen latex zuria. *Lactarius necator*-ak azala ez du hain likatsua, kolore desberdinekoa da, eta gris-berdexka koloreko latexa du. *Lactarius hysgynus*, autoreren batek beste espezie bat dela dio, sulfato ferroso-agatik berdexkagoa delako.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Bakarrik edo taldean. Hostozabalen eta koniferoen baso mistoetan. Hezeguneak dituzten inguruetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 84 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
**Eneko Goia Laso** (Donostia, Gipuzkoa, 1971ko urriaren 30a) politikaria da, jelkidea, Zuzenbidean lizentziaduna. 2015. urteaz geroztik, Donostiako alkatea. VIII. legegintzaldian, EAJko eusko legebiltzarkidea izan zen. EAJ alderdiaren baitan, Gipuzkoako burukidea da.

Bizitza
-------

Eneko Goia Donostiako Amara auzoan jaio zen 1971ko urriaren 30ean. Ikasketak Ikasbide Ikastolan eta Barandiaran Lizeoan egin zituen. Zuzenbide lizentziatura Euskal Herriko Unibertsitatean burutu zuen eta ondoren Europar Batasuneko Zuzenbidean diplomatu zen Deustuko Unibertsitatean.

Ibilbide politikoa
------------------

Eneko Goia 1989an hasi zen politikan, 18 urte zituela, EAJren Euzko Gaztedi gazte erakundeko kide egin zenean. 2005eko apirileko hauteskundeetan Eusko Legebiltzarreko Gipuzkoako parlamentari hautatu zuten. Bitartean, EAJko Gipuzko Buru Batzarrako burukide ere izendatu zuten. 2007-2011 bitartean, Gipuzkoako Foru Aldundiko Bide Azpiegituretako Diputatu eta Donostiako Udaleko zinegotzi 2011tik 2015era. Lau urte horretan, Donostiako orduko alkate Juan Karlos Izagirreren (Bildu) aurka oposizio gogorra egin zuen, PSEren laguntzarekin. 2015eko Hego Euskal Herriko udal eta foru hauteskundeetan, 29.029 boto eta 9 zinegotzirekin, berak zuzendutako EAJko zerrendak eskuratu zuen boto gehien Donostian, eta, 2015eko ekainaren 13an, Donostiako alkate aukeratu eta izendatu zuten.

Idazlanak
---------

* *Bestelako Donostia: hiri hobetzeko ideiak eta proiektuak*. 2015

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Eneko Goia, Donostiako alkate berria», *EITB.eus*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256843
* Commonscat Multimedia: Eneko Goia Laso

---

 |

* Wd Datuak: Q12256843
* Commonscat Multimedia: Eneko Goia Laso
*Lactarius lignyotus*

Ez du interes gastronomikorik.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 2 eta 7 cm bitarteko diametrokoa. Ez oso haragitsua, hasieran konikoa, gero lau-deprimitua titi zorrotz batekin; zurrun-elastikoa; beltza, opakua, lehorra eta tomentuduna, erdigunetik ateratzen diren zimurtasun erradialekin; ertz biribildua, ildaskatze markatua, ondoren zabaldua.

**Orriak:** Zuriak, geroago okre-arrosa samarreko kolorekoak, meheak, estu, itsatsiak, untziforme samarrak eta zertxobait dekurrenteak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 5 eta 9 cm bitarteko garaierakoa eta 0,4 eta 1 cm bitarteko lodierakoa. Goialdean mehetua, liraina, luzanga edo zertxobait sabelduna behealdean; Goiko zatia, erabat zimurtua izaten du; beltza eta tomentuduna, oinarrian argiagoa edo zurixka; barrubetea, azkenik barnehutsa.

**Haragia:** Zuria, pixka bat arrosa ebakitzean; usain arina izaten du.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac" "lactis", esnetik dator, esneari dagokio. Latexa jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean. *Lignyotus* epitetoa grekotik dator, fuliginoso, esan nahi duen "lignys" hitzetik eta belarria, esan nahi duen. "ous-otos" hitzetik. Kapelaren kolore ilunagatik.

Jangarritasuna
--------------

Ez da erabiltzen sukaldaritzan.

### Nahasketa arriskua

Erraz bereizten da antzekoa den *Lactarius picinus* espezietik.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenaren hasieran. Mendiko koniferoen basoetan (bereziki izei gorrien azpian).

### Sasoia eta lekua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 96 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 383 or. ISBN 84-282-0540-X (T. 2). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
*Lactarius deterrimus*

Sinonimoak: *Lactarius deliciosus var. deterrimus eta piceus*

*Lactarius deliciosus* delakoak baino kalitate apalagoa du, zapore mikatz samarra, baina jangarria. Intsektuen har-larben elikagai gisa erabiltzen da.

Deskribapena
------------

**Kapela:** Neurri ertainekoa, 3 eta 12 cm bitarteko diametrokoa, ganbila eta ertz biribildutik deprimitu-inbutu formakora, azal leuna du, likatsua hezetasunarekin eta distiratsua lehorrean, mandarina koloretik marroi-laranjara doana, marroi-hori koloreko ertz ilunagoekin, ukitzean edo zahartzean orban berdeak garatzen ditu.

**Orriak:** Estu, okertuak, zertxobait dekurrenteak, lamelula urkilatuak, hauskorrak, laranja kolorekoak, ukitzean gorri ilunez eta gris-berdexkaz zikintzen dira.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain beherantz jarraitzen duten orriak

**Hanka:** 4 eta 10 cm bitarteko luzerakoa, betetik barnehutsera, oinarria pixka bat loditua, eremu zirkularrekin, laranja-gorrixka kolorekoa eta gutxi zikindua. Latexa gorri-ardo kolorekoa, ia ez da kolorez aldatzen, baina 30 minutura marroi bihurtzen da.

**Haragia:** Hauskorra, arrak jota. Hasieran fruta usain leunarekin, baina erretxina usainerako joerarekin, zapore mikatz samarrarekin. Espora-jalkina okre zurbil kolorekoa.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac" "lactis" esnetik dator, esneari dagokio. Latexa jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean. *Deterrimus* epitetoa latinetik dator, oso txarra, esan nahi duen "deterrimus" hitzetik. Bere propietate organoleptikoengatik.

Jangarritasuna
--------------

Kalitate ertaineko jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Lactarius deliciosus* delakoarekin nahas daiteke, honen haragia 10 minutuan ez da gorritzen, ez eta marroi iluna bihurtzen 30 minutuan, esnea ere mikatzagoa du eta pinuetan gehiago ateratzen da izeietan baino. *Lactarius fennoscandidus*-ak kapela marroi-laranja kolorekoa du, tonu gris purpura kolorekoekin, eremu zirkular biziagoak ditu eta oina laranja-okre kolorekoa.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Ekainetik azarora. Izeietan eta koniferoetan. Lurzoru guztietan 

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 80 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
**Goaren deskolonizazioa**, baita ere **Goaren Inbasioa** eta **Goaren Askapena**, India estatuak Goa lurraldean aurrera eraman zuen Portugalen aurkako gerra laburra izan zen. 1961ko abenduaren 18tik 19ra, Indiako armadak Portugalek azpikontinentean zituen lurrak okupatu zituen. Eraso horrekin indiarren okupazioaren aurka burututako protesten historia luzea amaitu zen.

Historia
--------

*Operation Vijay* izen klabearekin (hindiz: विजय *Vijay*, lit. "Garaipena"), Indiako Indar Armatuek egindako kanpaina militarraren bitartez, Indostan penintsulan 451 urteko portugaldar subiranotasunarekin amaitu zen. Goaretik batera, portugaldarrak Daman eta Diu eta Angedivatik ere kanporatu zituzten.

Indiarako, berea zen lurralde bat askatzeko eta berreskuratzeko kanpaina bat izan zen. Indiarren arabera Portugalek 450 urte lehenago kendu zizkion. Hainbeste urtea luzatzeko Indiak argudiatu zuen 430 urtez kolonien menpe egon zelako ezin izan zuela lurraldea berreskuratu lehenago.

Portugalek, aldiz, inbasiotzat eta bere subiranotasunaren urraketatzat hartu zuen. Errefortzuak bidaltzen saiatu ziren, eta, horretarako, Erresuma Batuari ibilbidean kontrolatzen zituen aerodromoak erabiltzeko baimena eskatu zioten, baina britainiarrek ez zuten eskaera onartu. Manuel António Vassalo e Silva Goako gobernadore zenari erabateko erresistentzia egiteko agindua eman zion Portugaleko gobernuak. Vassalok ez zuen horrela egin eta, ondorioz, traidore gisa tratatu zitzaion. Portugalgo gobernuarentzat amaiera traumatikoa izan zen Gaorena. Hori zen Asian zuen jabetza preziatuena. Emaitza ez zuen onartu eta Indiarekin harreman diplomatikoak bertan behera utzi zituen.

Hogeita bi indiar eta hogeita hamar portugaldar hil ziren borrokan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  White, Nigel D (2009). «Defending Humanity: When Force is Justified and Why by George P Fletcher and Jens David Ohlin». *Melbourne Journal of International Law* 10, 9. or.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q626191
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2011004082

 |

* Wd Datuak: Q626191