recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**ZX Spectrum**-a 80ko hamarkadako etxe-ordenagailu ezagunetarikoa da. Lehen modeloa 1982ko apirilean Sinclair Research britainiar konpainiak Erresuma Batuan merkaturatu zuen, eta familiako azken modeloak 1993an fabrikatuak izan ziren. Bere erabilerraztasun eta salneurri merkeari esker herrialde askotako milioika lagunen lehen ordenagailua izan zen.

Modeloak
--------

### ZX Spectrum 16/48K (1982)

Lehen modeloek 16 edo 48 kilobyte RAM eduki zezaketen. Beraien ROM 16 kilobytekoa zen, Sinclair BASIC-a edukiz. Zilog Z80-A 3,50 MHz-ko abiadurarekiko CPU bat zuten. Kanal bakarreko soinua barneko bibragailu batek sortzen zuen. Teklatua kautxuzkoa zen. Programak eta datuak kasete grabagailu arrunt batean (ez barne) grabatzen zituzten. Telebista arrunt baterako bideo irteera bat zeukaten (Spectrum guztietan bezala). Spectrum guztiek 256x192ko bereizmena zituzten, 15 kolorerekin.

### ZX Spectrum + (1984)

ZX Spectrum +
Teklatu hobearekiko Spectrum 48 Kb bat zen. Honetaz gain, reset-botoi bat zuen.

### ZX Spectrum 128 (1985)

ZX Spectrum 128
Bere teklatua eta aurreko modeloarena berdintsuak ziren. Baina barrutik ezberdinagoak ziren. 128 Kb RAM eta 32 Kb ROM (hobetutako BASIC-editore berri bat edukiz) zituen. Honetaz gain, hiru kanaleko soinu berria telebistan entzuten zen, MIDIrekin bateragarria zen eta zenbait periferikorako irteerak zituen.

### ZX Spectrum +2 (1986)

1986an Amstrad lehiakideak Sinclair erosi zuen. Bere lehen modeloa, ZX Spectrum +2-a izan zen. Spectrum 128 bat zen, hobetutako teklatu batekin eta garrantzitsuena: kasete grabagailu bat zuen karkasan barne. Lehen aldiz bi joystick-etarako portuak zituen (aurreko modeloetan kanpo-interfazeen bidez konektatzen ziren).

### ZX Spectrum +3 (1987)

ZX Spectrum +3
Kasete grabagailuaren ordez, 3 hazbeteko diskete-unitate bat zeukan. ROM 64 Kilobytekoa zen, disketearen sistema eragilearekin.

### ZX Spectrum +2A (1987)

Bere karkasa +2koa zen eta barnea +3koa zen.

### Klonak

50 klon ofizial zein ez-ofizial baino gehiago zenbatu dute, gehienak Ekialdeko Europan eta Hego Amerikan.

90ko hamarkadan Spectrum-a, gainontzeko 8 bit-eko ordenagailuak bezala, 16 bit-eko ordenagailu berriek ordezkatua izan zen.

Softwarea
---------

Spectrum-ean erabiltzeko 13.000 programa baino gehiago sortu zuten. Gehienak bideo-jokoak, baina mota guztietako programak ere bai. Zenbait egungo bideo-joko programatzailek Spectrum-ean hasi zuten beraien lanbidea.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** World of Spectrum - ZX Spectrum-ari buruzko webgune ofiziala. Milaka doako bideo-joko eta artxibo original, baita ere PC-an erabiltzeko emuladoreak.
* **(Ingelesez)** **(Gaztelaniaz)** **(Frantsesez)** Retrospec - Spectrum-eko jokoen PC-rentzako doako bertsio berriak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q23882
* Commonscat Multimedia: Sinclair ZX Spectrum

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4068309-6
* LCCN: sh85122791
* NKC: ph832224

 |

* Wd Datuak: Q23882
* Commonscat Multimedia: Sinclair ZX Spectrum
**Monroe konderria** (ingelesez: *Monroe County*) Iowako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Albia da. 2010eko zentsuaren arabera 7.970 biztanle zituen, Monroe kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Monroe konderriak 1.124,84 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,52 ura dira. Beste 1.123,32 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 7,09 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 7.970 pertsonetatik 7.846 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 169 dira. 22 beltzak edo afroamerikarrak. 10 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 29 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 62 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485984
* Commonscat Multimedia: Monroe County, Iowa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157157397
* LCCN: n84149259
* NARA: 10039011
* **Lekuak**
* OSM: 1790074
* TGN: 2000628

 |

* Wd Datuak: Q485984
* Commonscat Multimedia: Monroe County, Iowa
**Mons-en-Pévèleko gudua** 1304ko abuztuaren 18an, Mons-en-Pévèle herritik hurbil, gertatutako bataila izan zen. Bertan Frantziako Erresumako eta Flandriako konderriko armadak borrokatu ziren. Filipe IV.a erregea bera izan zen Frantziako armadaburua.

Historia
--------

XIII. mende amaieran Filipe IV.a Frantziakoaren eta haren basailu Guy de Dampierre, Flandriako kondearen arteko liskarra piztu zen. 1297an Filipek eskualdea hartzeko lehen ahaleginak egin ostean, flandestarrak matxinatu ziren. 1302an, Brujasko matutietako sarraskiak eta Kortrijkeko hondamendiak Frantzia umiliatu zuten. 1304ko abuztuaren 9an Filipe IV.a buru zuen frantziar armada Tournain sartu zen..

Abuztuaren 17an, Mons-en-Pévèlen, frantziarrek flandestar gudarostearekin topo egin zuten. Biharamunean flandestarrek ezustean eraso egin zuten. Baina frantziarrek, erregea han zegoela eta adoreturik, eutsi zieten eta garaipen erabakigarria erdietsi zuten.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3  *Bataille de Mons-en-Pévèle* Museehistoiredefrance.fr

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2007565
* Commonscat Multimedia: Battle of Mons-en-Pévèle

---

 |

* Wd Datuak: Q2007565
* Commonscat Multimedia: Battle of Mons-en-Pévèle
**Monroe konderria** (ingelesez: *Monroe County*) Indianako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Bloomington da. 2010eko zentsuaren arabera 137.974 biztanle zituen, Monroe kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Monroe konderriak 1.065,32 kilometro koadro ditu. Horietatik 43,54 ura dira. Beste 1.021,77 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 129,51 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 137.974 pertsonetatik 122.866 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 4.029 dira. 4.363 beltzak edo afroamerikarrak. 288 amerikar natiboak ziren eta 56 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 7.190 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 232 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.979 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q512699
* Commonscat Multimedia: Monroe County, Indiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 151257635
* LCCN: n79066470
* NARA: 10036390
* **Lekuak**
* OSM: 1112544
* TGN: 1002678

 |

* Wd Datuak: Q512699
* Commonscat Multimedia: Monroe County, Indiana
**Ziriako Llodio Goikoetxea** (XIX. mendearen erdialdea, Lezama - ????, ????; gaztelaniaz *Ciriaco de Llodio*) euskal abertzale eta jeltzale bat izan zen. Sabin Arana eta Luis Arana Goiriren adiskidea izan zen.

1894ko uztailaren 15an *Euzkeldun Batzokija* elkarteko lehendakariorde hautatu zuten, Sabin Arana lehendakaria izan zelarik. **(Gaztelaniaz)**

Sabin Aranak burututako *Bizkaia bere independentziaren alde* liburuxkaren aurkezpenean egon zen pertsonetako bat ere izan zen. Bestalde, Sabin eta Luis Arana Goiri anaiekin batera lehenbiziko Bizkai Buru Batzarreko mahakidea ere izan zen. 1897an espainiar agintaritzak Euzkeldun Batzokija elkartea itxitzera behartuarazi zutenean, batzorde kitatzaileko kidetako bat ere izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskeldun Batzokiya. Auñamendi Entziklopedia. Euskomedia.org **(Gaztelaniaz)**
2. ↑  Luis Arana Goiriren idazkia. Memoriadigitalvasca.es. Sancho El Fuerte elkargoa.

Kanpo estekak
-------------

* Ziriako Llodioren irudia ikusgai. Auñamendi Entziklopedia. Euskomedia.org **(Gaztelaniaz)**

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12269365
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 79241

 |

* Wd Datuak: Q12269365
**Monroe konderria** (ingelesez: *Monroe County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Forsyth da. 2010eko zentsuaren arabera 26.424 biztanle zituen, Monroe kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Monroe konderriak 1.030,33 kilometro koadro ditu. Horietatik 5,58 ura dira. Beste 1.024,75 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,04 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 26.424 pertsonetatik 19.636 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 535 dira. 6.249 beltzak edo afroamerikarrak. 64 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 209 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 14 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 248 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q493024
* Commonscat Multimedia: Monroe County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159463512
* LCCN: n82010724
* NARA: 10039096
* **Lekuak**
* OSM: 1027988
* TGN: 2000393

 |

* Wd Datuak: Q493024
* Commonscat Multimedia: Monroe County, Georgia
**Murphy** ingelesez eta jatorrizko irlanderazko bertsioan ***Ó Murchadha*** ("Murchadh-en ondorengoak") edo ***Mac Murchaidh*** ("Murchadh-en semea" ), era berean abizen hau *Murchadh* berezko pertsona Izen Irlandarretik dator, bere esanahia "itsas-gudari" edo "itsas-guda" da. (*Muir* hitzak "itsaso" esanahi du eta *cath* hitzak "guda".) Murphy abizenaren eratorria den Mac Murchaidh abizena ohikoa da Ulster eskualdean, bereziki Armagh eta Tyrone konderrietan (nahiz eta hauetara bakarrik mugatua ez egon). Murphy klanaren goiburua "Fortis et hospitalis" da eta bere esanahia euskaraz "Ausart eta abegikor" da.

Murphy Irlandar Abizen hedatuenetako bat da. Irlandera modernoan "**Ó Murchú**" bezala idatzi ohi da, behin edo behin "Ó Murchadha" idazkerarekin ere ikusi ohi da.

Jendea
------

* Elliott Murphy (1949), musikaria.
* Lenny Murphy (1952-1982), loialista.
* Eddie Murphy, (1961), aktorea.
* Cillian Murphy, (1976), aktorea.

Kanpo estekak
-------------

* Irlandako Murphytarren Webgunea, bertan Murphy abizenaren argibide orokorrak, historia, eratorriak eta eztabaidagunea aurki daitezke.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1953798
* Commonscat Multimedia: Murphy (surname)

---

 |

* Wd Datuak: Q1953798
* Commonscat Multimedia: Murphy (surname)
**William Joseph Mackey** (Montreal, Quebec, 1915 -  Thimphu, Bhutan, 1995eko urriaren 18a) Kanadako aita jesuita bat izan zen, Bhutango hezkuntza sistema modernoa ezartzeaz arduraduna izan zena, lehen unibertsitatea barne (Sherubtse College unibertsitatea).

Hasieran bizitza
----------------

Mackey jesuita sartu zen 1932an, eta 1945ean apaiz ordenatu. 1946an, Kanada utzi eta Indiako Darjeeling eskualdera joan zen Jesuiten misio batera. Bertan aritu zen 17 urtez, eta denbora horretan zehar hainbat hezkuntza-programatan parte hartu zuen, bi goi-eskolako zuzendari ere izan zen. Hala ere, tokiko agintarien gustukoa ez zenez, 1963an herrialdea uzteko agindu zioten.

Bhutango erregeak, Jigme Dorji Wangchuck, Mackey Indiatik berehala kanporatuko zutela jakin zuenean, Mackey gonbidatu zuen Bhutanera hezitzaile moduan aritzeko, herrialdea modernizatzeko ahaleginetan parte hartzeko. Mackeyk gonbidapena onartu zuen. Neurri prebentibo moduan, bere hortz guztiak kendu zituen, Bhutan-en ez baitzuen odontologia modernoa erabiltzerik izango.

Bizitza Bhutanen
----------------

Mackey Bhutanera iritsi zenean 1963ko urrian, ofizialki budista zen herrialde horretan Jesuitena izan zen onartu zen lehen erlijio-ordena erromatar katolikoa. Hiru hamarkada ondoren, Mackey egin ez bihurketa, bhutandar herritarrek, hori debekatuta zegoen azpian Bhutandar legea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  The Jesuit and the dragon: the life of Father William Mackey in the Himalayan kingdom of Bhutan (book review) from Catholic Insight; published September 1, 1996; retrieved November 5, 2012
2. ↑  British-Indian Medical Service Officers in Bhutan, 1905-1947: a historical outline, by Alex McKay; published 2004 in *The Spider and the Piglet: Proceedings of the First International Seminar on Bhutan Studies*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2080550
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 105909089
* ISNI: 0000 0001 1496 6488
* GND: 120243628
* LCCN: n96050860

 |

* Wd Datuak: Q2080550
Zuringoak gorringoa inguratzen du.
**Zuringoa** (izen arrunta) edo **albumena** (izen zientifikoa) arrautzak gorringoaren inguruan duen likido erdigardena da, enbrioia elikatzen eta babesten duena.

Osaera
------

Nagusiki, uretan disolbatutako % 15eko proteina kopuru batean datza. Proteinen artean nagusia oboalbumina da, %55a inguru. Gorringoak ez bezala, zuringoak gantz kopuru oso urria du. 80 °C-an berotzen bada, koagulatu egiten da, eta kolore zuria hartzen du. 

Okerreko ustea da zuringoa arrautzaren zitoplasma dela. Arrautzaren zitoplasma gorringoa da, biteloz betea dagoena eta nukleo txikia bazter batean kokaturik duena. Zuringoa zelulaz kanpoko egitura bat da eta arrautza barnean dagoen enbrioia babesten eta elikatzen du.

Erabilerak
----------

Zuringoak, gizakientzat, erabilera asko du, batez ere sukaldaritzan, eta, horren barnean, gozogintzan nagusiki. Muntatuz, merengea eta beste gozo batzuk egiten dira. Pastelak estaltzeko ere erabil daiteke. San Blas opilei, labetik atera ondoren, arrautza zuringo muntatuzko geruza bat ematen zaie.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q796758
* Commonscat Multimedia: Egg white

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300191730
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D004529
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 9006-50-2
* DrugBank: 10528
* UNII: 3E0I92Z2GR
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 9006-50-2

 |

* Wd Datuak: Q796758
* Commonscat Multimedia: Egg white

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011-12-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
**William Henry Fitton** (1780ko urtarrilaren 24a - 1861eko maiatzaren 13a), irlandar geologoa izan zen.

Fitton Dublinen jaio zen eta Trinity Collegen ikasi zuen. Garai horretan geologian interesatu zen, batez ere fosiletan. 1808an Edinburgora mugitu zen eta bertan geologia ikasi zuen eta 1809an Londonera mugitu zen eta bertan kimika eta medikuntza ikasi zuen. 1811n Geological Society of Londoni Dublineko eskualdeko geologiaren inguruko txostena aurkeztu zion, hainbat mineral arraro barne.

*Observations on some of the Strata between the Chalk and the Oxford Oolite, in the South-east of England* (Trans. Geol. Soc. ser. 2, vol. iv.) eta *Fitton's Strata below the Chalk* lanak argitaratu zituen. Geological Society of Londoneko lehendakari izan zen 1827-1829 tratean. *Notes on the Progress of Geology in England*, *A Geological Sketch of the Vicinity of Hastings* lanak idatzi zituen hortik aurrera. 1852an Wollaston Domina eman zioten.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q962324
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 47517277
* ISNI: 0000 0000 6318 8339
* GND: 116585625
* LCCN: nr98019733
* NLA: 36250966
* SNAC: w6dn6x9k
* SUDOC: 144109662
* Open Library: OL5684112A

 |

* Wd Datuak: Q962324
***Metallica*** (baita ***The Black Album*** edo Disko Beltza ere deitua, diskoren azalean beltzaren nagusitasunarengatik) AEBetako Metallica heavy musika taldearen bosgarren albuma da. Elektra Records diskoetxearekin 1991ko abuztuaren 12an plazaratua, kopia gehien saldu dituen diskoa du Metallicak. Rolling Stone aldizkariak, 2003an, 252. kokatu zuen historiako 500 disko garrantzitsuenen artea.

Harrera
-------

Zaleen artean hautsa astindu zuen Disko Beltzak. Nahiz eta kritikariek bai albuma bai taldea goretsi eta arrakasta komertziala izan, hainbat zale atsekabetuta eta haserretuta ere geratu ziren Metallicaren norabide berriaren aurren. Gehienen ustez, aurreko lehen 4 diskotako riff azkarrak eta eztarrizko oihuak joanda ziren. *Nothing else matters* gisako baladek taldearen bira komertziala erakusten zuten.

Hori dela eta, Metallicaren zaleak erdibituta agertu ziren. Alde batetik, "Holier Than Thou", "Through The Never", edo "The Struggle Within" kantetan heavyren ezaugarriak aldarrikatzen zituzten. Baina beste aldetik, kontrakoek adierazten zuten "Nothing Else Matters" edo "The Unforgiven" gisako baladak irabazpen komertzialari zuzenduta zeudela, aurreko underground zaleei baino.

Hala ere, Disko Beltzaren letrak pertsonalagoak ziren, hurrengo diskoetan gertatu zen bezala. "The God That Failed" (*Huts egin zuen jainkoa*) kantan, esaterako, James Hetfield abeslariak minbiziak eragindako amaren heriotza eta sendabidea hartzeko eragotzi zion Zientzia Kristaua jorratzen ditu.

Kanten zerrenda
---------------

James Hetfieldek eta Lars Ulrichek idatzitakoak dira guztiak, bestela esan ezean.

1. "Enter Sandman" (Kirk Hammett, James Hetfield, Lars Ulrich) – 5:32
2. "Sad But True" – 5:26
3. "Holier Than Thou" – 3:49
4. "The Unforgiven" (Kirk Hammett, James Hetfield, Lars Ulrich) – 6:29
5. "Wherever I May Roam" – 6:45
6. "Don't Tread on Me" – 3:59
7. "Through the Never" (Kirk Hammett, James Hetfield, Lars Ulrich) – 4:04
8. "Nothing Else Matters" – 6:31
9. "Of Wolf and Man" (Kirk Hammett, James Hetfield, Lars Ulrich) – 4:16
10. "The God That Failed" – 5:05
11. "My Friend of Misery" (James Hetfield, Jason Newsted, Lars Ulrich) – 6:47
12. "The Struggle Within" – 3:51

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q213516
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315176415
* LCCN: n2015020687

 |

* Wd Datuak: Q213516
**Zurruntasuna** da gorputz elastiko batek kanpoko indarrek eragiten duten deformazioari aurre egiteko duen gaitasuna.

Sarrera
-------

F indar apli*k*atu baten pean δ distantzia deformatzen den gorputz baten k zurruntasuna hau da

{\displaystyle k={\frac {F}{\delta }}}
Nazioarteko sisteman, zurruntasuna normalean newtonetan metroko (N/m) neurtzen da.

Zurruntasunaren beste definizio bat kθ bihurdurarekiko zurruntasuna da; zurruntasun hori antzera definituta dago gorputz elastiko batek M tortsio-momentu bat duenean eta errotazio-angelu bat (edo biraketa-angelu bat) agertzen denean.

{\displaystyle k\_{\theta }={\frac {M}{\theta }}}
Nazioarteko sisteman, bihurdurazko uholdea newtonetan radianeko neurtzen da (N·m/rad).

Zurruntasunaren alderantzizkoa **malgutasuna** da, normalean metrotan newtoneko neurtzen dena.

Erlazioa material baten elastikotasunarekin
-------------------------------------------

Dimentsio bakarreko sistemetan (adibidez, barretan edo habeetan), elastikotasun-modulua (Young-en modukua) materialaren zurruntasunaren neurri gisa uler daiteke.

Solido elastikoetan, zurruntasuna materialaren elastikotasun-moduluarekiko proportzionala da, baina elementuen dimentsioen araberakoa ere bada. Adibidez:

* trakzioaren edo konpresioaren eraginpean dagoen sekzio konstanteko elementu batean, zein da ardatz-zurruntasuna?

{\displaystyle k={\frac {AE}{L}}}
non *A* z*e*harkako sekzioa baita, E elastikotasun-modulua, eta L elementuaren luzera.

* hegalkinean dagoen inertzia-habe konstante batean, karga puntual batekin, zurruntasun-flexio hau du:

{\displaystyle k={\frac {3EI}{L^{3}}}}
non I z*e*harkako sekzioaren inertzia-unea baita, E elastikotasun-modulua, eta L habearen landagunearen eta karga puntuala aplikatzeko puntuaren arteko distantzia baita.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Zurruntasun - ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-12-22).
2. ↑    Insausti Irastorza, Nagore.  (2019). *Zurruntasun-indar metodoaren inplementazioa konpositeen saiakuntza mekanikoetan.*  (Noiz kontsultatua: 2022-12-22).

Ikus, gainera
-------------

* Elastikotasuna
* Elastikotasun-modulua
* Hookeren legea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q569057
* Commonscat Multimedia: Stiffness (materials science)

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4128096-9
* AAT: 300056200

 |

* Wd Datuak: Q569057
* Commonscat Multimedia: Stiffness (materials science)
*Artikulu hau txantxa edo trufari buruzkoa da; broma deitu izan den moluskua gaitzat duena beste hau da: «Zizare barrenari»*
**Txantxa** edo **trufa** pertsona edo talde bati adar jotzea da, barre eragiteko eta asmo txarrik gabe txantxa jasotzen duenarengana. Hego Euskal Herrian **broma** ere esaten zaio. Txantxaren biktimari harridura edo traba eragitea bilatzen da, modu artifizialean sortutako egoera baten bitartez.

Bizikleta lotuak modu xelebreetan jartzea ohiko **txantxa** da.
Txantxa bat egiteko ohiko baliabideak gezurrak kontatzea, horren ondorioz harridura sortu edo biktimari zerbait eginarazteko, eta objektuak manipulatzea dira, biktimarengan efektu irrigarria izan dezaten, biktima besteen aurrean nabarmen geraraziz. Txantxak egitean, gehiegikeriak ere gertatu izan dira: batzuetan, salaketak jartzen dira norberak pairatutako txantxak direla eta.

Hego Euskal Herrian ohikoa da inuzente-eguna aukeratzea hartarako eta Iparraldean apirilaren 1a.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q931092
* Commonscat Multimedia: Pranks

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX5641732
* BNF: 126521813 (data)
* GND: 4227919-7
* LCCN: sh85106043
* SUDOC: 050602799
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q931092
* Commonscat Multimedia: Pranks
*Watton Abbey*. Zurkaitzak horma eusten. 
**Zurkaitza** eraikuntza bat edo honen zati eusteko jartzen den habea da, normalean zurezkoa.

Batez ere hondatzeko zorian dagoen eraikuntza eusteko erabiltzen da. Zurkaitzak eraikuntza pozesuan ere erabiltzen dira, hala nola eraikinak edo zubiak altxatzeko edo kofratzeko. Aldi baterakoak dira eta lanen amaieran kentzen dira.

Ekintzari **zurkaizte** deritzo. Batzuetan zurkaitzari *apeo* edo *eskora* ere esaten zaio.

Motak
-----

Zurkaitzek, funtzio edo kokapenaren arabera, izen desberdinak dituzte:

* zutiko: bertikala bada
* ostiko edo eskora: zeiarra bada, oro har, horma baten kontra badago
* etzana edo horizontala

### Eraikinetan

Eraikin edo bestelako eraikuntza bat eraistekotan edo erortzeko zorian bada, zurkaiztu egiten da, bai zutikoez baliatuz (solairuak eta baoak eusteko) bai zurkaitz inkinatuz (hormak eusteko). Zurkaitz edo habe inkinatu horiei "ostiko" edo "eskora" deritze. Zurkaitz bat edo gehiago inklinatzen dira hormaren eta lurraren artean, albo bultzadei aurre egiteko. Euskarririk eraginkorrena zurkaitz zeiarra (ostikoa) da, 60 eta 70 gradu arteko angeluan hormaren kontra.

Eraikitze prozesuan ere erabiltzen dira zurkaitzak, batez ere zimenduak ezartzen direnean. Zurkaizteak inguruko bultzadei eutsiko die eraikinaren lurpeko solairuak eraiki arte.

Zurkaitzak hormigoizko eta harrizko egiturak eraiktzeko erabiltzen dira, aldi baterako euskarria ematen baitute hormigoia gogortu eta kargei eusteko nahi den erresistentziara iritsi arte. Ohikoa da arkuak eta gangak eraikitzeko. Kasu honetan zinbria deritzo egiturari.

### Zangak

Zangak egiteko indusketa lenetan, zurkaitzek lurra eusten laguntzen dute, bertan lan egin ahal izateko eta langileen segurtasuna bermatzeko. Izan ere, lurra zulatzean (industean) alboetako lurra nahiko trinkoanez bada, alboetara erori daiteke. Horretarako kofratuak edo hormak ezartzen dira ostikoz edo Zurkaitz horizontalez eutsiak.

Egiturak
--------

Eskora-egitura fatxada batean
* 
* 
* 
* 

Eskora-egitura zulo luzeetan
* 
* 
* 
* 

Eskora-egitura zulo karratuetan
* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Zurkaitz». *Euskaltzaindiaren Hiztegia*. (Noiz kontsultatua: 2022-10-06)
2. ↑  «zutiko». *Euskaltzaindiaren Hiztegia*. (Noiz kontsultatua: 2022-10-06)

Ikus, gainera
-------------

* Aldamio
* Kontrahorma

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2514054
* Commonscat Multimedia: Shoring

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4359326-4
* AAT: 300053767
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2514054
* Commonscat Multimedia: Shoring
**Santiago Hernández Redondo**, ezizenez ***Txantxillo***, Donostiako kaleetan zehar eta gehienbat Parte Zaharrean poltsaz gainezka beti gora eta behera ibiltzen zen herri pertsonaia zen. Askotan xilofonoa jotzen zuen eta «una pesetita, por favor» ("pezetatxo bat, mesedez") eskatzen zuen. Poltsaz beteta ibiltzeko joera horregatik, Donostian ohikoa da norbait poltsaz beteta ikusten denean, "Txantxillo ematen duzu!" edo antzeko esaldiren bat botatzea.

2010eko azaroaren 30ean Antigua auzoan haren omenezko estatua bat jarri zuten.

Bizitza
-------

**Txantxillo** irudikatzen duen eskultura, Donostiako Olarain Ikastetxe Nagusian.
Berez, Salamancako probintziako Valero eta San Esteban de la Sierra udalerrietatik zetorren familia apal batean jaio zen. Lanbidea gurasoek irakatsi zioten. Uliako harkaitzetatik ateratako hondar saltzaile gisa, Groseko etxekoandreek auzoko latsari lekuan arropa garbitzeko erabiltzen zuten. Gerora, Trueba zinema inguruko kazetetako berrien oihulari modura jardun zuen.

Garai hartan jada bere ezizenaz ezaguna zen. Hori amonari zor zion. Txikitan Sagues auzoan bizi zelarik, amonak , leihotik, jokatzeari utzi eta etxera jatera igotzeko deitzen omen zion: «*¡Chiquillo, sube ya!*» (euskaraz, "Txikito, igo hadi oraintxe!"). Eta «chiquillo» hitza, errepikatzearen poderioz, Txantxillo izatera igaro zen, izen horrekin ezagutu zuten harat honata zebilenetan ikusten zutenek, beti itxuraz baliorik ez zuten traste eta tresna zaharrak botaz, nahiz eta, zalantzarik gabe, haiek euren jabearentzat esanahia izan. Beste azalpen bat ere posible da: Gipuzkoako toki askotan 'santillo' esaten zaio Santiago egunari (uztailaren 25a); kontuan izanda Txantxilloren izena, berez, 'Santiago' zela, likeena da 'Txantillo' izatea euskarazko 'Santillo' izenaren txikigarria.

Beti Grosen bizi izan zen, Artetxe Jenerala kaleko bostgarren solairuko etxebizitza batean, bere bizitza agortzen hasi zen arte. 2003. urtean hil zen, Donostiako Gurutze Gorriko zentro gerontologikoan eta 28 kilo besterik pisatzen ez zituela. Famatua zen haren *Dame una pesetita* esaldia, edonori esaten ziona. Horrela, Sanchis y Jocano abeslari donostiarrek *Cronica de San Sebastián* beren disko eta abestian berari buruzko erreferentzia egiten zuten:

(...)
*Todas las calles sin gente, todos los bares aislantes*
*Y contemplar a Txantxillo recogiendo pesetas*
*Entre otros mendigos de su misma cualidad*
(...)
* 1988ko ihauterietan1988ko ihauterietan
* Gros auzoko kartelaGros auzoko kartela
* 2016ko pintada2016ko pintada

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Pezetak ez du oraindik balioa galdu. 2010eko azaroaren 30a.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Txantxillo*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Cinco años sin Txantxillo. Diario Vasco egunkaria. **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268329
* Commonscat Multimedia: Txantxillo

---

 |

* Wd Datuak: Q12268329
* Commonscat Multimedia: Txantxillo
**Yuma konderria** (ingelesez: *Yuma County*) Coloradoko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Wray da. 2010eko zentsuaren arabera 10.043 biztanle zituen, Yuma kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Yuma konderriak 6.134,91 kilometro koadro ditu. Horietatik 11,13 ura dira. Beste 6.123,78 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,61 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 10.043 pertsonetatik 9.912 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.088 dira. 16 beltzak edo afroamerikarrak. 33 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 20 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 9 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 50 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q312744
* Commonscat Multimedia: Yuma County, Colorado

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152466932
* GND: 4422300-6
* LCCN: n82088639
* **Lekuak**
* OSM: 1411336
* TGN: 2000254

 |

* Wd Datuak: Q312744
* Commonscat Multimedia: Yuma County, Colorado
**Tyler konderria** (ingelesez: *Tyler County*) Mendebaldeko Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Middlebourne da. 2010eko zentsuaren arabera 9.208 biztanle zituen, Tyler kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Tyler konderriak 675,2 kilometro koadro ditu. Horietatik 11,4 ura dira. Beste 663,8 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 13,64 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 9.208 pertsonetatik 9.120 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 49 dira. 13 beltzak edo afroamerikarrak. 16 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 12 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 46 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q511069
* Commonscat Multimedia: Tyler County, West Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 124328222
* LCCN: n80013198
* NARA: 10039809
* **Lekuak**
* OSM: 1913130
* TGN: 2002297

 |

* Wd Datuak: Q511069
* Commonscat Multimedia: Tyler County, West Virginia
**Tyler konderria** (ingelesez: *Tyler County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Woodville da. 2010eko zentsuaren arabera 21.766 biztanle zituen, Tyler kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Tyler konderriak 2.423,25 kilometro koadro ditu. Horietatik 28,81 ura dira. Beste 2.394,45 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 8,98 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 21.766 pertsonetatik 18.994 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.487 dira. 2.376 beltzak edo afroamerikarrak. 104 amerikar natiboak ziren eta 6 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 49 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 19 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 218 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26502
* Commonscat Multimedia: Tyler County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 129016194
* NARA: 10037023
* **Lekuak**
* OSM: 1841036
* TGN: 1002959

 |

* Wd Datuak: Q26502
* Commonscat Multimedia: Tyler County, Texas
*Artikulu hau **Modem** bihurgailuari buruzkoa da, esanahi ezberdinentzako ikus Modem*
Telefono-modema
**Modem** **mo**dulatzaile/**dem**odulatzaile hitzetatik dator. Seinale analogikoaren gainean datu digitalen transmisioa ahalbidetzen duen bihurgailua da.

Normalean, fisikoki urruti dauden eta teknologia digitala erabiltzen dituzten konputagailu bi elkarrekin komunikatzeko erabiltzen den seinale analogiko- digital bihurgailua da. Etxeetan telefono linearen bidez datuak bidali eta jasotzeko periferikoa da. Internet konexioa izateko da.

Komunikazio prozesua
--------------------

Konputagailu batek dituen datuak bit-ez osatuta daude, datu digitalak. Bit hauek telefonoko linea analogikora egokitzeko (modulatu) eta bidaltzeko modemera igortzen dira.
Linea telefonikoko beste aldean dagoen modema jasotzen ditu bit hauek eta datu digitalak bihurtzen ditu (demodulatu). Labur esanda, aparatu honek ordenagailutik datorren seinale digitala seinale analogikoa itzultzen du, eta alderantziz, hau da telefonotik datorren seinale analogikoa seinale digitala ordenagailuari bihurtuz.

Modem motak
-----------

Kanpoko eta barne modemak bereizten dira nagusiki baina software modemak ere daude, winmodem ere deituak.

* **Barne modemak**: Konputagailu barruko hedatze erretenetan sartzen diren txartelak dira. Erretenaren arabera era askotakok daude:

* Bus ISA: Abiadura baxukoak dira ez dira erabiltzen
* PCI: Egungo (2007) estandarrik erabiliena
* AMR: Egungo (2007) konputagailu berrietako oinarri-plaketan agertu dira.

Merkeak eta lekurik ez dute hartzen barne modemak.

* **Kanpoko modemak**: Barrutik barne modemak bezala dira baina konputagailuk edo PDAtik kanpo daude, plastikozko kutxa batean sartuta. Eramangarriak, LED argien bidez bere egoeraren berri ematen dute. Aldiz lekua hartzen dute.

-Konexio motak:
* COM ataka erabiltzen dutenak
* PC Card konputagailu eramangarrietan erabiltzen dira eta txartel txiki bat da.
* USB ataka erabiltzen dutenak. Ez dute behar argindarrik. Telefono mugikorrentzako modeloak ere badaude. Ikus: 3G

  

* **Software modemak**: Barne modemak dira baina bere funtzio edo osagai batzuk sistema eragilearen (Microsoft Windows) esku utzi dira.

Ikus, Gainera
-------------

* RS-232
* Interfaze
* Router

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5607
* Commonscat Multimedia: Modems

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119820469 (data)
* GND: 4123783-3
* LCCN: sh85086435
* NKC: ph122933
* AAT: 300024534
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D003629

 |

* Wd Datuak: Q5607
* Commonscat Multimedia: Modems
Irudiko moderatzailea zutik eta eztabaidan dauden bi gizonezkoak eserita.
 1960ko AEBko bi hautagaien arteko eztabaidan, John F. Kennedy eta Richard Nixon. Lau moderatzaile. Laurak gizonezko.
Eztabaida-**moderatzaile** edo debate-**moderatzaile** bat eztabaida edo debate batean parte-hartzaile neutral gisa jardun behar duen pertsona da. Parte-hartzaileen denboraren erabilpena mugatu behar dute eta eztabaidan sortzen diren arazoen gaia alde batera utz ez dezaten saiatzen da. Batzuetan moderatzaileek galdera-sortak egin ditzakete, eztabaidetako parte-hartzaileei beren argudioa erabat garatzeko aukera emateko asmoz, eztabaida abiada bizian joan dadin.

**Moderatzaile**ak, eztabaida arautuetan, ahal den neurrian partaideekiko neutrala izan behar du. Moderatzaileak debate arautuetan funtzio asko betetzen ditu: partaideak aurkeztu, txandak banatu, partaideen txanden denborak mugatu, girotu, partaideen denboraren erabilera orekatzen ahalegindu... Horretarako galdera-sorta bat prestatuta eraman dezake eta partaide batek hitza gutxi erabiltzen badu, berari galdetu.

Zaila da erabat neutrala den pertsona bat topatzea, baina moderatzaile on batek neutraltasunez jokatzen saiatu beharko luke.

Normalean eztabaidetan eta debateetan, izan akademikoak, izan politikoak, moderatzaileak parte hartzaileak aurkeztu ohi ditu, eta galderak egiten dizkie. Batzuetan entzuleek igorritako galderen artean hautaketa egiten du, eta entzuleen galdera batzuk partaideei egiten dizkie. Telebistako eta irratiko saioetan, moderatzaile batek askotan hartzen ditu ikuspuntu desberdinak dituzten pertsonen mezuak, eta mezu horietako batzuk erabiliko ditu saioan zehar gonbidatuei galderak egiteko.

Agian, moderatzaileen paperik ezagunena hauteskunde-kanpainen ezaugarri komun bihurtu den eztabaida politikoa da. Moderatzaileak erabateko kontrola izan dezake; zein galdera egin bat-batean erabaki dezake, edo iragazki gisa jokatu, entzuleen galderak hautatuz.

Eztabaida akademikoetan edo solasaldi dialogikoetan ere, askotan komeni izaten da moderatzaile trebe bat, edo batzuk, izendatzea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)** Mª de los Ángeles Castaño Molina, César Carrillo García, Mª Emilia Martínez Roche, José Arnau Sánchez, Mª Isabel Ríos Rísquez, Mª Dolores Nicolás Vigueras: *Guía práctica de grupos de discusión para principiantes*. Univ. Murcia. 2017. ISBN: 978-84-697-4465-9.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Blas-Arroyo, Jose Luis.  (1998). *Funciones y estructuras discursivas del moderador en el debate político.*  ISSN 0226-7144. (Noiz kontsultatua: 2021-02-26).

Bibliografia
------------

Ikus, gainera
-------------

* Testu tipologia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16961937

 |

* Wd Datuak: Q16961937
**Wallowa konderria** (ingelesez: *Wallowa County*) Oregonko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Enterprise da. 2010eko zentsuaren arabera 7.008 biztanle zituen, Wallowa kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Wallowa konderriak 8.162,79 kilometro koadro ditu. Horietatik 14,2 ura dira. Beste 8.148,59 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,86 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 7.008 pertsonetatik 6.781 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 156 dira. 26 beltzak edo afroamerikarrak. 38 amerikar natiboak ziren eta 6 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 24 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 7 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 126 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Wallowa County, Oregon age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q495382
* Commonscat Multimedia: Wallowa County, Oregon

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132555440
* ISNI: 0000 0004 0448 4073
* **Lekuak**
* OSM: 1837131
* TGN: 2001722

 |

* Wd Datuak: Q495382
* Commonscat Multimedia: Wallowa County, Oregon
**Williamsburg city konderria** (ingelesez: *Williamsburg city County*) Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua (Virginia) da. 2010eko zentsuaren arabera 14.068 biztanle zituen, Williamsburg city kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Williamsburg city konderriak 23,78 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,42 ura dira. Beste 23,37 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 591,59 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 14.068 pertsonetatik 10.893 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 941 dira. 1.918 beltzak edo afroamerikarrak. 35 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 802 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 23 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 393 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25479091

 |

* Wd Datuak: Q25479091
**Xanti Vicente Altxu**, ***Madelon*** ezizenez ezaguna (Errenteria, 1959ko irailaren 16a - *Ib*. 2006ko otsailaren 25a) LGBTI pertsonen eskubideen aldeko ekintzailea izan zen. 

Euskal Herrian LGBTI pertsonen eskubideen aldeko borrokan engaiatu zen lehen aktibistetatakoa izan zen 1979 urtean, Vicente Vadillo Santamaría, *Francis*-en, Errenterian bizi zen trabestia, polizia nazionalak hil ondoren. Gertaera hauengatik poliziaren aurkako epaiketa egiten ari ziren garaian, 1982ko abenduaren 21ean, Xanti Vicente Altxu bi orduz bahitua izan zen Errenterian. Atxikipenean zehar gorputza kristalez markatu, jipoitu eta galdeketa egin zioten.

Gipuzkoako EHGAMen sortzaileetako bat izan zen. Euskal Herriko gay askapen mugimenduaren aitzindarietako bat izan zen. Gizarte Arriskugarritasuna izeneko legearen aurka eta apostasiaren alde egin zuen, eta EHGAM mugimenduak eginiko jardueretan aurpegi ezagunetako bat izan da. Estatu espainoleko Askapen Homosexualerako Mugimenduan ere parte hartu zuen EHGAMen izenean.

Zintzilik Irratian lan egin zuen, Errenteriako Txintxarri elkarteko kide izan zen, urte askoan bere auzoko jaiak, Gaztaño auzoa, antolatu zituen eta Errenteriako memoria historikoa berreskuratzen lagundu zuen.

Omenaldiak
----------

2006 urtean "Milaka luma, Altxu gogoan" omenaldi jendetsua egin zitzaion Errenterian.

2012 urtean, bizilagunen proposamena kontuan hartuta, Errenteriako Udalak Gaztaño pasealekuari Altxu kalea izena eman zion. 

*Madelon* literatur sariketa: EHGAMek Madelon gazteentzako literatur lehiaketa antolatzen du, Xanti Altxuren omenez. Sari hauen helburua da LGTB borroka eta bisibilitatea bultzatu eta ikustaraztea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   dir. Landa Gorostiza, Jon Mirena,.  (2008). *Informe sobre víctimas de vulneraciones de derechos humanos derivadas de la violencia de motivación política : Vitoria-Gasteiz, 24 de junio de 2008.*  Gobierno Vasco PMC 932590281. (Noiz kontsultatua: 2023-03-18).
2. ↑    adibide.  (2012-05-01). «Gaztaño pasealekuari Altxu kalea izena jartzea onartu dute plenoan» *Bidasoko Hitza* (Noiz kontsultatua: 2023-03-18).
3. ↑   Ehgam.  (2006-02-24). «EHGAM 2006: > MADELON, AGUR ETA OHORE» *EHGAM 2006* (Noiz kontsultatua: 2023-03-18).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Muga, Aitziber.  (2012-04-28). «Errenteria cambia el nombre de la avenida Gaztaño por calle Altxu» *Noticias de Gipuzkoa* (Noiz kontsultatua: 2023-03-18).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** «En recuerdo a Santi Altxu» *El Diario Vasco* 2006-05-23 (Noiz kontsultatua: 2023-03-18).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q117196292

 |

* Wd Datuak: Q117196292
**Zubiria** euskal abizen bat da, bereziki hedatua Nafarroa Garaian, non biztanleen ‰0,25ak abizen hau duen. Zubiria jauretxearen jatorria Bakaikun dago, Sakanan. Bertan jaio zen XVI. mendean Martín Lopez de Zubiria Ayanz Guendulain, armarria eskuratu zuen gizona.

Zubiriako kondeak
-----------------

Sakontzeko, irakurri: «Zubiriako konderria»
Zubiriako kondeak Bizkaian botere industrial eta ekonomiko handia duen leinua da, oso lotuta Ybarra familiarekin, Cosme Damián Zubiria Etxeeandia (Barakaldo, 1808 - 1882) Prudencia María Juana Ybarra Gutierrez de Cabiedesekin ezkondu zenetik. Familia honetako kide ezagunak izan dira Tomás Zubiria edo Juan Manuel Zubiria Uhagón enpresaburuak.

Leinu hau Bakaikutik Gipuzkoara pasa zen XVII. mendearen amaieran eta hortik Bizkaira. Euren jauretxea gaur egun EHUko Ekonomia eta Enpresa Zientzien Fakultatea dagoen lekuan zegoen, Sarrikon.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Nombres y apellidos» *www.ine.es* (Noiz kontsultatua: 2021-11-12).
2. ↑   «Zubiria» *www.euskalnet.net* (Noiz kontsultatua: 2021-11-12).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q52224913
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 148513

 |

* Wd Datuak: Q52224913
**Zubizabal umildegia** Zalduondon Erdoña eta Agurainera bideko irteeran dagoen guruztokia da (Araba), Kalzadausi izen esanguratsua ere baduena, Ametzaga errekaren aldamenean. Antzina hau zen, halaber, Lizarrateko galtzadatik herri horietara zihoan bideko Zalduondoko irteera. Aldamenean, zubi zahar bat du; biak ere eraikitako euskal ondare nabari sailkatuta daude.

XVI. mendeko ohiko guruztoki bat da, eta gurutzeak Lazarragatarren armarria du. Zutabeak kapitel toskanarra du, eta balaustradadun besoak, horietako bat oso hautsia. Lazarragatarren armarrian arrano bat agertzen da orein bat oinperatzen; lehena ganboatarren ikurra da eta bigarrena, berriz, oinaztarrena.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Portilla Vitoria, Micaela.  (1991). *Por Álava, a Compostela: una ruta europea; Del paso de San Adrián al Ebro / Micaela J. Portilla..*  Diputación Foral de Álava/Arabako Foru Aldundia, 46 or. ISBN 84-7821-066-0. (Noiz kontsultatua: 2019-09-09).

Ikus, gainera
-------------

* San Saturnino eliza (Zalduondo)
* San Lazaro eta Magdalenaren ospitalea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q68107955

 |

* Wd Datuak: Q68107955
*Artikulu hau Gipuzkoako Ordizia udalerrian dagoen dorretxeari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Muxika dorretxea».*

**Muxika dorretxea** Ordizian dagoen dorretxea da.

Kokalekua
---------

Alde Zaharrean dago, Santa Maria kalean.

Historia
--------

Oso garrantzitsua izan da Ordiziako historian, Udalak bertan egiten baitzituen bere bilerak 1511 arte. Lehenengo udaletxea, 1516an eraiki zen Ordizian.

Eraikina
--------

Oraindik bertan dauka armarria, Santa Maria Kaleko sarrera gainean. Lehenengo zatian, bi armarritxoren ondoan bi banda ditu, bakoitzak hiru zerrenda dituenak; bigarrenean, berriz, zuhaitz bat ageri da lehoi bat enborrean gora doalarik.

Aldaketa handiak jasan ditu, eta gaur egun, erabilera anitzeko etxea da: Postetxea dago bertan, Beti Argi Banda, Laguntasuna Rondaila eta Burrunbazale Txarangak bertan egiten dituzte saioak, AEKko eskolak ematen dira.

Muxika dorretxearen ataria.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25479757
* Commonscat Multimedia: Muxika dorretxea, Ordizia

---

 |

* Wd Datuak: Q25479757
* Commonscat Multimedia: Muxika dorretxea, Ordizia


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
*Artikulu hau Bizkaiko Muxika udalerrian dagoen dorretxeari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Muxika dorretxea».*

**Muxikako dorretxea** Bizkaiko Muxika udalerrian dagoen dorretxe bat da.

Kokalekua
---------

San Roman auzoan dago, San Roman baselizatik hurbil.

Historia
--------

XIV. mendean Muxikako jaunek eraiki zuten. Leinuen Gerrako gudu eta borroka ugariren lekuko izan zen. Bizilagunak izan ditu 20. mendera arte.

Eraikina
--------

21. mendean gordetzen den eraikina harrizko artelan handia da, lehenagoko harresiaren gainean eraikitakoa, eta muino batean kokatuta dago, paisaia paregabea aurrean duela.

Gainera, dorretxe eta nekazal guneko jauregien arteko estilo arkitektonikoak barneratzen ditu, izan ere, Pizkunde garaiko jauregia eraiki zen barruan, elementu gotikoak gaineratuz.

Funtsezko bi gune ditu eraikinaren egiturak: etxartea eta etxebizitza. XIX. mendean egitura nagusi hau berreraiki zenean, teilatuko jabaloiak ere kendu egin ziren.

Kanpo estekak
-------------

* Muxikako dorretxea eta San Roman baseliza. San Roman auzoa. Muxikako Udal webgunea.
* Muxikako dorrea (Muxika). Bizkaiko ondare historikoa. Bizkaiko Foru Aldundia.
* Muxika dorrea. Eusko Jaurlaritza.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25476055
* Commonscat Multimedia: Muxika dorretxea

---

 |

* Wd Datuak: Q25476055
* Commonscat Multimedia: Muxika dorretxea



1. ↑    Enbeita, Onintza; Fernandez, Luistxo. «Hiru elizate Muxikakoak» *Eibar.ORG | Eibarko peoria* (Noiz kontsultatua: 2021-12-12).
**Mark Alan Mancina** (Santa Monica, Kalifornia, 1957ko martxoaren 9a) estatubatuar musikagilea da, batez ere Hollywoodeko soinu-bandena, hala nola Trevor Rabinekin *Con Airerako* egindako ekarpenak. Disneyren lehen animazio filma konposatu zuen, Tarzan, eta Disneyren *The Lion King-arako* abestiak moldatu zituen (Hans Zimmerrek, berriz, zati instrumentala Lebo M-rekin batera Afrikako doinuetarako konposatu zuen) Broadway musikala barne.

*Twister* (1996) thrillerraren soinu banda ere konposatu zuen, baita *Speed* (1994) eta *Two Rebel Policemen* (1995) akziozko film arrakastatsuetakoak ere.

Mancina John Van Tongerenekin lankidetzan aritu zen 1995ean *The Outer Limits* berrargitalpeneko abesti nagusia idazteko. Biek hamar atal grabatu zituzten saioaren lehen denboraldirako.

Phil Collins-ekin ere lan egin du Disney animaziozko filmetarako bi abestitan, *Tarzan* eta *Brother Bear* .

Mancinak Hans Zimmerrek ekoitzitako *Blood +* anime-ko serie ezaguneko musika konposatzeaz gain, rock progresiboko proiektu ugaritan parte hartu du.

Kanpo estekak
-------------

* Orri ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q534151
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 85519662
* ISNI: 0000 0001 1030 4321
* BNE: XX1260296
* BNF: 13988884s (data)
* GND: 13490690X
* LCCN: no97065674
* NDL: 001315823
* NKC: xx0035333
* SNAC: w6tm86s9
* SUDOC: 096318066
* BIBSYS: 9032208

 |

* Wd Datuak: Q534151