recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Wajima** (japonieraz: 輪島市, *Wajima-shi*?)
, Japoniako Ishikawa prefekturako hiria da. 2014ko erroldaren arabera 27.801 biztanle ditu. Bere artisau lanengatik, merkatuagatik eta kultur ondarearengatik da ezaguna, bai eta paisaia ikusgarriarengatik ere.

Geografia
---------

Prefeturaren iparraldean kokaturik dago, Japoniako itsasoan sartzen den Noto penintsulan. Noto aireportua dago bertan, penintsulari zerbitzua ematen diona.

Historia
--------

2006ko otsailaren batean eratu zen gaur egungo udalerria Monzen herriarekinbat egiterakoan.

Mila arroz soroak
-----------------

Senmaida (千枚田) izena du japonieraz eta Ishikawa prefeturako eta Japoniako ikuspegi ederrenetako bat da. 1004 arroz soro dira, bertako familiek zaintzen dituztenak edo alokatzen dituztenak.

Urte sasoi guztietan bisitari asko izaten ditu. Iraileko azken astean nazio mailan egiten den zozketa batean bi bikotek beren ezkontza bertan egiteko aukera izaten dute.

Urriko lehen astean milaka kandela pizten dituzte arroz soroetan.

Gojinjo-daiko danborra
----------------------

*Gojinjo-daiko* (御陣乗太鼓) Wajimako danbor berezia da, kultur ondare izendatua dagoena. Wajimako Nafune herrixkako biztanleek baino ezin dute jo danbor hau.

Kondairak dioenez 1577an Uesugi Kenshin generalak Noto inbaditu nahi izan zuenean bertakoek armarik ez zuten baina danborrak jotzen hasi ziren deabruaren maskarak jantzita eta inbaditaileek beldurrez ihes egin zuten.

Jaialdiak
---------

* Wajima Taisai (輪島大祭): Abuztuaren 22 eta 25 artean izaten da. 10 metroko altuerako Kiriko linternak eramaten dira hiriko kaleetan zehar.
* Karramarroaren jaialdia (輪島かに祭り): Azaroaren erdialdera izaten da eta kaleetan mahai luzeak ezartzen dira marisko janak egiteko.
* Kanakura Argi jaialdia: Kanakura Wajimako herrixka txiki bat da eta bertan linterna bakoitzaren inguruan 10.000 sake botila ezartzen dira irudi geometrikoak osatuz.

Iruditegia
----------

* Soiji tenplua.Soiji tenplua.
* Tarumi ur-jauzia.Tarumi ur-jauzia.
* Wajimako merkatua.Wajimako merkatua.
* Iwakura mendia.Iwakura mendia.

Kanpo estekak
-------------

* **(Japonieraz)** Udalaren webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q823896
* Commonscat Multimedia: Wajima, Ishikawa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 260212403
* NDL: 00363256
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q823896
* Commonscat Multimedia: Wajima, Ishikawa
**Zirtoa, ateraldia edo ditxoa,** esaldi edo erantzun barregarria da, edozein elkarrizketatan bat-batean erabiltzen dena. Halako esaldiak erabiltzen dituenari ditxolaria edo zirtolaria esaten zaio. Praktika aski zabaldua izanagatik Euskal Herrian, erantzun ezohikoenak eta barregarrienak ematen zituzten herritarrek baino ez zuten hartzen ditxolari izena. Erantzunak labur-laburrak izaten dira eta erriman oinarritzen dira nagusiki baina badira errimarik gabeko zirtoak ere. Txistearen antzera, zirtoan ere bukaeran dator kolpea eta harridura sortu behar du, ateraldia entzuten duenari harridura edo irria sortu behar dio. 

Komunikazioa eta ahozkotasuna oparoago ziren garaian, hizketaldiak biziak eta luzeak ziren garaian, ohikoa zen zirtoak sortzea. Baina baziren horretan nabarmentzen ziren batzuk, horiei esaten zitzaien ditxolari. Eta nola bazekiten abilak zirela horretan, jendeak tentatu egiten zituen, zirikatu. Horiek ezagunak izaten ziren, hizketarako dohaina ez ezik, azkar erantzuteko eta errimatzeko gaitasuna ere bazutelako. Herrian eta inguruan oso ezagunak ziren. Edonori ez zitzaion ditxolari esaten, bakan batzuk ziren horretarako erraztasuna eta zaletasuna zutenak.

Egunerokoa
----------

Egunero edo edozein egunetan gertatzen dira ahozko literaturaren perfomanceak, ez baitute zertan jendetzarik bildu ezta testu luzerik izan ere. Alde horretatik, zirtoek ez dute aparteko baliorik unean-unean, baina ahozko literaturaren dinamikaren baitako genero gisaz ulertuz gero, adierazpide txiki hauek hizkuntza baten balioa eta kalitatea islatzen dute.

Beraz, zirtoak eguneroko generoen zerrendan sartzen dira, baina gutxien ezagutzen direnak eta gutxien aztertu direnak izan dira.

#### Adibideak

«Erosi diat astoa», «hik beharko duk hik, lastoa»; «Nehork ez du hil nahi», «baina zahartu bai!»; «Mihiak ez du hezurrik hausten», «baina bai hautsarazten»; «Horixe da txakurtxo polita... zer izen du?», «Pitxita», «eta putzik egiten al du ipurdia itxita?».

"Aiztondoren zirtotsa" egitasmoa
--------------------------------

Harituz Tolosaldeko Bertsozaleen Elkarguneko kideek Aiztondo bailarako zirtoak aztertu eta hezkuntzan irakastea helburu duen proposamena da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Paya, Xabier.  (2013). *Ahozko Euskal Literaturaren Antologia.*  Etxepare ISBN 9788469566923..
2. ↑    Amuriza, Xabier.  (1981). *Hitzaren kirol nazionala.*  Elexpuru Hnos. S.A. ISBN 84-85455-07-X..
3. 1 2    Paya, Xabier.  (2013). *Ahozko Euskal Literaturaren Antologia.*  Etxepare ISBN 9788469566923..

Bibliografia
------------

* Paya, Xabier (2013). *Ahozko Euskal Literaturaren Antologia*. Donostia: Etxepare Euskal Institutua
* Amuriza, Xabier (1981). *Hitzaren kirol nazionala.* Zamudio: Elexpuru
**Veitsiluotoko eliza** (finlandieraz: *Veitsiluodon kirkko*) Kemi hiri finlandiarrean dagoen eliza protestantea da. Zehazki, hiriaren hegoaldeko Hepola herri-auzoan dago, Veitsiluoto eta Ajos uharteetatik gertu, eta beraz, elizara joaten diren fededun gehienak bertako industriagunean lan egiten duten langileak dira. Bazter leku honetako biztanleei erlijio-zerbitzua emateko eraiki zuten tenplua eta izena, diru-laguntza handia eman zuen Veitsiluoto Oy enpresa kemitarrari zor dio. Hain zuzen, eliza Kemi-Tornioko parrokiaren ekimenaren eskutik eraikitzen hasi zen 50eko hamarkadan eta azkenean, 1957ko irailaren 29an ireki zen .

Elizaren eskuin-izkina.
Veikko Larkas arkitekto helsinkiarrak diseinatu zuen eta lan ibilbide oparoan eraiki zituen elizetan seigarrena izan zen. Artistaren lana ezagutzen duen edonork, tenpluaren egiletasuna aise jakingo luke, Hoilolako, Kauhajokiko, Kolariko eta Kyyjärviko elizak eta Veitsiluotokoa oso antzekoak baitira; antzekotasun hauen artean, inongo apaingarririk ez duen aurrealde zuri ikaragarria da nagusi. Eraikin honek lau tarteko nabe luzea du eta arbelezko teilatua gorenetik ia lurra ukitzeraino iristen da. Alboak sarrera nagusitik absideraino teilatua betetzen duten leiho bakar luzeek osatzen dute eta lehen esan bezala, aurrealdea hutsa da. Tenpluaren objektu baliotsuenak, 1958an Kangasalako Fabrika ospetsuan egin zen organo ederra eta teilatuan dagoen eta Pietarinristi (euskaraz, *San Petersburgoko gurutzea*) izena duen gurutze berezia dira .

Tenplua Kemi-Tornioko parrokian dago eta elizbarrutiaren eraikin nagusia Kemiko eliza den arren, Veitsiluotokoa eliza garrantzitsuenetakoa da. Guztira, sinestunentzako 350 eserleku daude barruan eta Olavi Heliövaara Ouluko diozesiko gotzainak 1957ko irailaren 29an sagaratu zuenetik ez da berritze-lanik egin. Lehen esan bezala, elizkizunetara joaten diren herritar bakarrak hepolarrak direnez, igandetan baino ez da mezarik ematen. Ezkontza, bataio eta garrantzia handiko beste ekitaldi batzuetarako hepolarrek ere dotoreagoa den Kemiko elizara joateko ohitura dute. Gaur egungo apaiza edo *pappi*a Jani Koivusalo elizgizona da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Kemin seurakunta Veitsiluodon kirkko. 2011.04.09
2. ↑  Kangasalan urkutehdas 2011.04.06

Ikus, gainera
-------------

* Kemiko eliza
* Lappiko elizak

Kanpo estekak
-------------

* Kemin Seurakunta **(Finlandieraz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5407159
* Commonscat Multimedia: Veitsiluoto Church

---

 |

* Wd Datuak: Q5407159
* Commonscat Multimedia: Veitsiluoto Church
**Wilkes konderria** (ingelesez: *Wilkes County*) Ipar Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Wilkesboro da. 2010eko zentsuaren arabera 69.340 biztanle zituen, Wilkes kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Wilkes konderriak 1.960,41 kilometro koadro ditu. Horietatik 6,84 ura dira. Beste 1.953,57 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 35,37 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 69.340 pertsonetatik 65.359 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3.772 dira. 2.785 beltzak edo afroamerikarrak. 110 amerikar natiboak ziren eta 15 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 295 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 67 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 709 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q430328
* Commonscat Multimedia: Wilkes County, North Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133686373
* LCCN: n80037721
* NARA: 10039487
* **Lekuak**
* OSM: 2528756
* TGN: 2001553

 |

* Wd Datuak: Q430328
* Commonscat Multimedia: Wilkes County, North Carolina
**Vejle Boldklub** Danimarkako futbol taldea da, Vejle hirikoa. 5 Liga eta 6 Kopa irabazi ditu, azkenak 80. hamarkadan.

Historia
--------

Cricket talde gisa sortu zuten 23 gizonek 1891. urtean. Futbolean 1902. urtean hasi zen jokatzen.

Hiru garai on izan ditu taldeak, lehenengoa 10. hamarkadan Jutlandiako txapelketak irabaziz, eta bigarrena 50. hamarkadan (Liga bat eta bi Kopa) eta denetan onena 70. hamarkadakoa Ligan eta Kopan txapeldun izatea lortu zuelarik. 1991. urtean ordea, bere ehungarren urteurrenean maila galdu zuen 35 urteren ondoren. Ordutik Lehen mailan (Danimarkako 2.a) ari da.

2008. urtean futbol estadio modernoa inauguratu zuen. 2010an Kolding FC taldearekin elkartu zen baina 2011an Koldingek berriz banatzea erabaki zuen.

Palmaresa
---------

Danimarkan:

* Liga (5): 1958, 1971, 1972, 1978 eta 1984
* Kopa (6): 1958, 1959, 1972, 1975, 1977 eta 1981

Txapelketa ez ofizialak:

* Jutlandiako txapelketa (4): 1912, 1913, 1914 eta 1915

Europan:

* Europako Kopan: 4 parte hartze
* Errekopan: 3 parte hartze. 1978. urtean final laurdenetaraino iritsi zen.
* UEFA Kopan: 3 parte hartze.

Jokalari ezagunak
-----------------

* Allan Simonsen

Kanpo estekak
-------------

* **(Danieraz)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q737936
* Commonscat Multimedia: Vejle BK

---

 |

* Wd Datuak: Q737936
* Commonscat Multimedia: Vejle BK
**Wake konderria** (ingelesez: *Wake County*) Ipar Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Raleigh da. 2010eko zentsuaren arabera 900.993 biztanle zituen, Wake kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Wake konderriak 2.220,45 kilometro koadro ditu. Horietatik 57,25 ura dira. Beste 2.163,21 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 405,77 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 900.993 pertsonetatik 648.458 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 87.922 dira. 182.793 beltzak edo afroamerikarrak. 2.537 amerikar natiboak ziren eta 317 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 48.287 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1.755 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 16.846 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q506215
* Commonscat Multimedia: Wake County, North Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144229571
* ISNI: 0000 0004 0639 7256
* LCCN: n79005676
* NARA: 10039460
* **Lekuak**
* OSM: 2528697
* TGN: 2001548

 |

* Wd Datuak: Q506215
* Commonscat Multimedia: Wake County, North Carolina
**Wookieeak** Star Wars film sagako arraza bat dira, bere lehen agerpena THX 1138 filmean aipamen bezala den arren.

Wookieerik ezagunena Chewbacca da, Han Soloren kidea. Beste wookiee ezagun batzuk Lowbacca, Tyvokka, Zaalbar, Chuundar, Attichitcuk, Tarfful, Mallatobuck, Lumpawarrump, Chalmun, Snoova eta Hanharr dira.

Ezaugarriak
-----------

Wookieek bi metro baino gehiagoko altuera eta euren gorputza osorik estaltzen duen ilaje sendoa dute. Espezie xalo bat da, baina teknologiari buruzko ezagutzak dituztena. Gerlari eta mekanikari abilak, nahiago dute euren familiarekin bizitza sinple bat izan, honek ondoko sistemekin harreman arin bat izatea eta foro diplomatiko ezberdinetan parte hartzea eragozten ez dien arren.

Kashyyyk planetakoak, Senatu Galaktikoan Yarua senatariak ordezkatzen ditu.

Testuingurua
------------

Klon Gerretan Kashyyykeko gudua gertatu zen, non wookiee soldadu ugari eta biztanleriaren zati bat euren lurraldea eta baso sakratuak defendatzen hil ziren.

Sistema Independenteen Konfederakuntzaren gudu droideen aurka borrokatu zuen wookiee soldadu bakoitza, ohoratua eta gurtua izan zen.

Inperio Galaktikoaren iritsierarekin lege martziala abiarazi zen bere munduan eta esklabu bihurtuak izan ziren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1750900
* Commonscat Multimedia: Wookiees

---

 |

* Wd Datuak: Q1750900
* Commonscat Multimedia: Wookiees


| * i
* e
* a
*Star Wars*eko pertsonaiak |
| --- |
| Nagusiak | 
* Ackbar almirantea
* Padmé Amidala
* Wedge Antilles
* Cad Bane
* BB-8
* Darth Bane
* Jar Jar Binks
* C-3PO
* Lando Calrissian
* Chewbacca
* Poe Dameron
* Dooku kondea
* Boba Fett
* Jango Fett
* Finn
* Saw Gerrera
* Greedo
* Grievous jenerala
* Jabba the Hutt
* Qui-Gon Jinn
* Maz Kanata
* Nien Nunb
* Obi-Wan Kenobi
* Leia Organa
* Darth Maul
* Palpatine
* Phasma kapitaina
* R2-D2
* Rey
* Darth Vader
* Luke Skywalker
* Kylo Ren
* Han Solo
* Ahsoka Tano
* Grand Moff Tarkin
* Thrawn almirante nagusia
* Asajj Ventress
* Watto
* Mace Windu
* Yoda

 |
| *Legendak* | 
* Mara Jade
* Kyle Katarn
	+ HK-47
	+ Kreia
	+ Revan
* Starkiller
* Jacen Solo

 |
| Espezieak | 
* Nagusiak
	+ Banthak
	+ Ewokak
	+ Huttak
	+ Sarlaccak
	+ Tusken Raiderrak
	+ Wookieeak
* *Legendak*
	+ Yuuzhan Vongak

 |
| Besteak | 
* Droideak

 |
**William Quan Judge** (Dublin, Irlanda, 1851ko apirilaren 13a - New York, 1896ko martxoaren 21a) irlandar abokatua izan zen. Elkarte Teosofikoaren hiru sortzaile nagusietako bat izan zen.

Bizitza
-------

Bere gurasoak Frederick H. Judge eta Alice Merry Quan izan ziren. New Yorken lehorreratu zen 1864ko uztailaren 14an.

Okultismoa eta espiritismoa aztertzeko gogoz, Judgek Estatu Batuetara bidaiatu zuen, eta han Helena Blavatsky bere lagun handia eta irakaslea eta Henry Olcott ezagutu zituen. 1875ean New Yorkeko Elkarte Teosofikoaren sorreran parte hartu zuen eta bertako sekzio nazionaleko presidentea izan zen 1886tik hil arte. Helena Blavatsky hil ondoren gogor eraso egin zioten Mahatmen irakaspenei leial egoteagatik eta Annie Besant Teosofia-elkarteko bere burua lider aldarrikatu berriari aurre egiteagatik, jadanik Besantek Adyarreko Brahman teosofoen eta Olcott koronelaren beraren sinpatia irabazi zuenean.

1895ean Teosofia-elkartearen Urteko Biltzarrak bere kausa onartu zuen eta Ipar Amerikan atal independente bat sortzeko baimena eman zitzaion, eta presidente bihurtu zen.

Urte horietan eta hil zen arte, Judge Mahatmengandik jasotzen jarraitu zuen argibideak idazten jarraitu zuen, berak David Lloyd ezizenarekin sinatu zituen idatziak eta urte batzuk geroago Guy Ballard-ek erabiliko zituen "Aktibitatea Ni Naiz" mugimendua sortzeko. Blavatsky hil zenean, 1891an, Judgek gatazkak izan zituen Olcott eta Besantekin, mahtamen jatorrizko irakaspenetatik aldentzen ari zirela uste baitzuen. Ondorioz, Olcott eta Besant-ekin elkartea amaitu zuen 1895ean eta Teosofia-elkarteko Amerikako Ataleko gehienekin banandu zen. Besanten jarraitzaileek eraso egin bazioten ere, erakunde berria zuzendu ahal izan zuen heriotzara arte, urtebete geroago New Yorken gertatu zena, eta Katherine Tingleyk hartu zuen ardura. Elkarte Teosofiko horrek Pasadenan (Kalifornia) sortu zuen Nazioarteko Egoitza Nagusia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q548776
* Commonscat Multimedia: William Quan Judge

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 12310458
* ISNI: 0000 0000 8091 1138
* BNE: XX1327108
* BNF: 11909176j (data)
* GND: 124607861
* LCCN: n80014793
* NKC: jo2001100162
* CiNii: DA08683348
* SNAC: w6ns2j1g
* SUDOC: 026942445
* ICCU: CFIV071251
* Open Library: OL1078945A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Gutenberg proiektua: 47795

 |

* Wd Datuak: Q548776
* Commonscat Multimedia: William Quan Judge
*Lienzo de Tlaxcala*n soldadu espainiarrak Chalcora sartzen hiru soldadu tlaxkaltekekin
**Tlaxkalteka** (gaztelaniaz: *Tlaxcalteca*) Amerikako nahua taldeko nahuatl azpitaldeko herria. Egun desagerturik da tlaxkalteka baina Kolonen aurreko garaietan Mexikoko ordokian kokaturik zegoen. Lau jaurerri konfederatuetan (Tepetikpak, Okotelulko, Tizatlan, Quiahiztlan) eraturik zeuden, zeinek bere gobernua zuela eta guztiekiko arazoetan erabakiak elkar aditurik hartzen zituztela. Ez ziren inoiz azteken mende erori, nahiz eta bi herriok urte luzez elkarren aurka gudukatu ziren *xōchiyaoyōtl* deituriko gerra loratuetan: bi armadek borrokari ekiten zioten aurrez erabakitako egunetan eta lekuetan, bietako batek etsi arte. Kolonizatzaile espainiarrak iristean, haiei aurre egitea erabaki zuten bertako jaunek. Hernán Cortések Cholulan garaitu zituen tlaxkaltekak, baina, hala eta guztiz ere, haiek izan ziren espainiarren aliaturik leialenak; azteken aurkako kanpainan, espainiarrekin batera esku hartu eta lehengo etsaiez mendekua hartu zuten, eta geroztikako kolonizazioan ere parte hartu zuten.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1471210
* Commonscat Multimedia: Tlaxcalteca

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12163874b (data)
* LCCN: sh85135686
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1471210
* Commonscat Multimedia: Tlaxcalteca
**Stanton konderria** (ingelesez: *Stanton County*) Nebraskako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Stanton da. 2010eko zentsuaren arabera 6.129 biztanle zituen, Stanton kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Stanton konderriak 1.116,29 kilometro koadro ditu. Horietatik 7,91 ura dira. Beste 1.108,38 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 5,49 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 6.129 pertsonetatik 6.010 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 281 dira. 36 beltzak edo afroamerikarrak. 25 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 6 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 5 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 47 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q495985
* Commonscat Multimedia: Stanton County, Nebraska

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159467257
* LCCN: n82060262
* NARA: 10039539
* **Lekuak**
* OSM: 610945
* TGN: 2001399

 |

* Wd Datuak: Q495985
* Commonscat Multimedia: Stanton County, Nebraska
**Stanley R. Mickelsen Safeguard Complex** (SRMSC) instalazio militarren multzoa izan zen, Grand Forks (Ipar Dakota) inguruan zegoena, Ameriketako Estatu Batuetako Armadaren Safeguard misil antibalistikoaren programaren babesle. 30 LIM-49 espartar misil antibalistikoen eta 70 sprint laburreko misil antibalistikoen jaurtiketa eta kontrola babesten zuen konplexuak.

Konplexuaren hedapen eremuak, Missile Wing 321eko misioko Minuteman jaurtigailuak hartzen ditu barnean, Grand Forks Air Force Base basean, Ipar Dakotan. 1972ko Misil Antibalistikoen Itunaren arabera, baimena eman zitzaion ABM sistema bakar bat zabaltzeko ICBM jaurtitzaileak babesten zituen eremu bat babesteko. 100 jaurtigailu eta 100 misil izan ziren itunaren arabera baimenduta zeuden gehienak.

Kokalekuak 1975eko apirilaren 1ean hasierako gaitasun operatiboa lortu zuen, eta 1975eko urriaren 1ean gaitasun operatibo osoa, inflaziorako egokitutako 2 bilioi dolar baino gehiago kostatuz. Ordezkarien Ganberak 1975eko urriaren 2an bozkatu zuen proiektua desegiteko, efektiboa ez zela erabakita. Konplexua 1976ko otsailaren 10ean desaktibatu zuten, urtebete baino gutxiago operazioan egon eta 24 orduko gaitasun operatiboa izan ondoren. 2012ko abenduan, Forbesko Spring Creek kolonia huteritak erosi zuen, enkantean 530.000 dolarren truke. 2020an, Piramidea barne hartzen zuten ondasunen zatiak Cavalier Konderriko Garapen Agintaritzari (CCJDA) saldu zitzaizkion 462.900 dolarren truke. Kolonia huteritarrak bere jabetza gordetzen du.

Bere izena Stanley R. Mickelsenen omenez jasotzen du, AEBetako Armadaren Defentsa Agintaritzako jeneral ohia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Walker, James A..  (2003). *Seize the high ground : the Army in space and missile defense.*  Center of Military History] ISBN 0-16-072308-6. PMC 57711369. (Noiz kontsultatua: 2020-12-27).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Stanley R. Mickelsen Safeguard Missile Site Radar (MSR) Complex» *Cold War Tourist* (Noiz kontsultatua: 2020-12-27).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16900648
* Commonscat Multimedia: Stanley R. Mickelsen Safeguard Complex

---

 |

* Wd Datuak: Q16900648
* Commonscat Multimedia: Stanley R. Mickelsen Safeguard Complex
**Madison Hinton** (Miami, 1977ko urriaren 22a), ezaguna **Ts Madison** edo **Maddie** ezizenez, enpresaburu eta LGBTen eskubideen aldeko ekintzaile estatubatuarra da. Madison emakume transgeneroa da. Helduentzako material erotiko transgeneroa ekoizten eta banatzen dituen Raw Dawgg Entertainment izeneko enpresa sortu aurretik, hainbat bideo erotiko amateurretan agertu zen.

Bizitza
-------

Hinton Miamin jaio zen. 2004an *bigdickbitch.com* helduentzako ordainpeko webgunea sarean argitaratu zuen. Aktore porno lanetan aritzeaz gain, bere kabuz bideoak eta argazkiak ekoizten eta banatzen hasi zen. 2009an Raw Dawgg Entertainment/RDE Multimedia Group enpresa sortu zuen.

2013an ospetsu egin zen Vinen jarri zuen *New Weave 22 Inches* izenburuko bideoa birala bihurtu eta gero. Bideoan Madisonen gorputz biluzia ageri da.

Filmografia
-----------

### Filmak

| Urtea | Izenburua | Rola | Oharrak |
| --- | --- | --- | --- |
| 2017 | *Trans-Me* | Madam Belair |  |
| *The Lady in the Locket* | Lareema | Film laburra |

Liburuak
--------

* *A Light Through The Shade: An Autobiography of a Queen* (2014)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18044716
* Commonscat Multimedia: Ts Madison

---

 |

* Wd Datuak: Q18044716
* Commonscat Multimedia: Ts Madison
**Tsangyang Gyatso** (tibeteraz: ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོ, Wyliez *Tshang dbyang Rgya mtsho*, txinera tradizionalez: 仓央嘉措; Tawang, 1683ko martxoaren 1a - 1706ko azaroak 15) seigarren Dalai Lama izan zen. monba jatorrikoa zen.

Bizitza
-------

Pema Lingparen ondorengoen eta Tsewang Lhamo izeneko Bekharreko herri batetako errege jatorriko emakume monba baten semea zen.

Bere bizitza, zenbait elezaharri lotua dago, bere jaiotzatik beretik, are Tsewangen haurdunalditik ere. Haurdunaldiko lehen hilabetean, esaten denez, bere amak, arrozdiko bere uzta karantzen zuen tokian zegoen mortero batetatik ura nola irteten zen ikusi zuen, eta, halako batean, bere etxetik gertuko iturburu batetik ura edan zuenean, esnea irteten hasi zela. Ordutik, toki hori, Oma-Tsikang, "esnezko ura" bezala ezagutzen da.

Tsewangek, Sanje Tenzin izena jarri zion ume bat izan zuen, elezaharraren arabera, bere amaren esnea edan ez zuena. Behin, infekzio baten ondorioz, ezpainak handitzen hasi zitzaizkion, eta ezin zituen ireki. Bi igarle deituak izan ziren, eta zauria purutu zioten, Ngawang Gyatso deituz.

Bere senideek ziotenez, umea, norbait jainkotiarra bezala agertzen zitzaien ametsak zituzten. Umetan ezagutua izan zen, sekretupean, eta, bere haurtzaroan, heziketa probintziar bat jaso zuen, bosgarren Dalai Lamaren heriotza kontatzea erabaki zen arte.

Monasterioko bizitza jarraitzerik nahi izan ez zuen Dalai Lama bakarra izan zen. Bere jokaera, beste berraragitze batzuen oso ezberdina izan zen, Lhasako tabernetara sarri joateagatik eta maitale ugari izateagatik bereizten baitzen. Tibetarrek oso gogoko zituzten kantu eta olerki erromantiko ugari idatzi zituen, tibetarrek eurek, maisu tantrikotzat hartzen dutelarik.

Baina, mongolentzat, bere gobernua babestu zutenak, bere jokaera ezegokia zen. Dalai Lama modu erratuan aukeratua izan zela uste izan zuten, eta faltsua zela. Preso hartu eta tronutik kendu zuten. Bere heriotzaren baldintzak, erabateko misterioa dira.

Orotarik
--------

* Ekialdeko Kameng basoan, tximu espezia bat aurkitu ondoren, Indiako gobernuak, Tsangyang Gyatso Biosphere Reserve izeneko gune babestu bat sortu du.
* Tsangyang Gyatso, *new age* estiloko kantariei gai bezala balio izan zien, Dadawa kasu, *The Sixth Dalai Lama's Love Song* kantuan.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Ngawang Lobsang Gyatso** | **Dalai Lama**?-1706 | Ondorengoa**Kelsang Gyatso** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Tsangyang Gyatso*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25251
* Commonscat Multimedia: Tsangyang Gyatso, 6th Dalai Lama

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 17250680
* ISNI: 0000 0000 9251 6071
* BNE: XX1112577
* BNF: 12093826x (data)
* GND: 119017644
* LCCN: n81095106
* NDL: 01087656
* NKC: xx0254711
* CiNii: DA0524920X
* SUDOC: 031034683
* BIBSYS: 90532341
* ICCU: RAVV084686
* Open Library: OL559848A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q25251
* Commonscat Multimedia: Tsangyang Gyatso, 6th Dalai Lama
**"Zugana Manuela"** Jose Maria Iparragirreren maitasunezko abesti ezaguna da. Gertaerak Donostian ematen dira, "Andre Marietan". Abestiaren Manuela, Manuela Franziska Zubizarreta (edo Zubiaurre) zen, Tolosan 79 urtez 1916ean hil zena.

Hitzak
------

Hau da gurera heldu den bertsioa:

1
Zugana Manuela  

nuanian pensatu,  

uste det ninduela   

deabruak tentatu,  

ikusi beziñekin   

naiz enamoratu,   

ojala ez bazinan   

sekulan agertu.   

2
Amorioz beterik   

esperantza gabe,  

zergatik egin zinan   

bihotz honen jabe:  

zuk esan behar zenduben   

hemendikan alde,  

egiazki ez naiz ni   

bizardunen zale.  

3
Ahaztu nahi zaitut baina   

ezin, ezin ahaztu,  

zure amorioak   

burua dit galdu...   

Orain behar zenduke   

bihotz hori bigundu,   

eta maitagarri horrek   

pixka bat lagundu.  

4
Barkatu behar dituzu   

nere erokeriak,   

zure begira daude   

nere bi begiak:  

garbi garbi esan ditut   

nere ustez egiak,   

zoraturikan nauka   

zure aurpegiak.  

5
Gabian ibili naiz   

guzizko ametsetan,  

Donostian nengoela   

Andre Marietan,  

eta ikusi nuela   

herri hartako plazan,   

erdian zebilela   

Manuelatxo dantzan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Arozamena, 198.
2. ↑    Agirre Maiora, Antxoka.  (2019). «II.I.I Manuela Zubiaurre Bertsolari (1837-1916)» *Bertsolaritzaren historia: hedabideratzea, eragiletza eta proiektua (1823-2018). Ahots subalternoaren bizi-indarraren testigantza bat.*  Leioa: Euskal Herriko Unibertsitatea, 42 or..
3. ↑
4. ↑   «Zugana Manuela - Wikiteka» *eu.wikisource.org* (Noiz kontsultatua: 2017-12-14).

Bibliografia
------------

* Jesus Maria Arozamena-Tomas Garbizu: *Viejas canciones donostiarra. Donostiko kantu zarrak*. Donostiako Aurrezki Kutxa, Donostia, 1971, 150-151 or.

Kanpo estekak
-------------

* Abestia Oskorriren bertsioan.
* Abestia Gontzal Mendibil eta Bratislavako Orkestra Sinfonikoaren bertsioa.
* Abestiaren partitura.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111431834

 |

* Wd Datuak: Q111431834
**Yuki Yanagita**,  japonieraz 柳田 悠岐 (Hiroshima, 1988ko urriaren 9a), beisbolean lehiatzen den kirolari japoniarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta urrezko domina lortu zuen Japoniako taldearekin, AEB eta Dominikar Errepublikaren aurretik. 

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Kōyō Aoyagi, Suguru Iwazaki, Masato Morishita, Hiromi Itoh, Yoshinobu Yamamoto, Masahiro Tanaka, Yasuaki Yamasaki, Ryoji Kuribayashi, Yūdai Ōno, Kodai Senga, Kaima Taira, Ryutaro Umeno, Takuya Kai, Tetsuto Yamada, Sōsuke Genda, Hideto Asamura, Ryosuke Kikuchi, Hayato Sakamoto, Munetaka Murakami, Kensuke Kondo, Yuki Yanagita, Ryoya Kurihara, Masataka Yoshida eta Seiya Suzuki-k.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 01 !1. postua, urrezko domina | Gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Yuki Yanagita *olympedia.org* **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11534568
* Commonscat Multimedia: Yuki Yanagita

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 263145542624396640493
* NDL: 001222768

 |

* Wd Datuak: Q11534568
* Commonscat Multimedia: Yuki Yanagita
**Steuben konderria** (ingelesez: *Steuben County*) Indianako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Angola da. 2010eko zentsuaren arabera 34.185 biztanle zituen, Steuben kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Steuben konderriak 835,18 kilometro koadro ditu. Horietatik 35,03 ura dira. Beste 800,15 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 40,93 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 34.185 pertsonetatik 33.495 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 982 dira. 155 beltzak edo afroamerikarrak. 81 amerikar natiboak ziren eta 6 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 162 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 12 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 274 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24646
* Commonscat Multimedia: Steuben County, Indiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146588624
* LCCN: n81042245
* NARA: 10037138
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 1802089
* TGN: 1002919

 |

* Wd Datuak: Q24646
* Commonscat Multimedia: Steuben County, Indiana
**Valdenarros** Soria probintziako herri bat da (Gaztela Leon, Espainia). Burgo de Osma (edo "Osma hiria" bezala ezaguna) udalaren barne dago.

Geografia
---------

Valdenarros, 936 metroko altueran dago. Bertan dauden ustiaketa nagusiak hauek dira: garia, eguzkilore, behi zaintza. Landareriari dagokionez, orre (enebro), artea eta pinua nagusitzen dira.

Historia
--------

1789ko erroldan (Floridablanca Konteak agindu zuena), "Val de Narros" agertzen zen. Badirudi izen horrek esanahi bat zuela: Valle de los Navarros, hau da, Nafartarren haran. Antza, Nafarroatik joaten ziren artzainak, aberek lurralde hartan negua eta udaberria igarotzeko. Garai hartan Valdenarros-ek 229 biztanle zuen.

1842 urtean, berriz, herriak 55 familia eta 204 auzokide zituen. XIX. mendearen erdialdean, udalerria handitu zen eta Velasco barruan sartu zen.

XX. mende bukaeran, Valdenarros udalerri bezala desagertu zen, Burgo de Osma-Ciudad de Osma barruan barneratu zelako. Herri biek (Velasco eta Valdenarros), orduan, 87 familia eta 302 biztanle zituzten.

Gaur egun, apenas dago biztanlerik. Opor garaian erabiltzen diren etxebizitzak besterik ez daude.

Ondarea
-------

* Santa María Magdalena eliza (Soria)
* Juliana Nicomediakoa eta Roke Montpellierkoa santuen baselizaren aztarnak.
* Herriko pilota-lekua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Mininsterio de Cultura. Patrimonio Histórico.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9092279
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 20352

 |

* Wd Datuak: Q9092279
**Southampton hiriko harresiak** ingalaterra hegoaldeko herriaren inguruan eraiki ziren defentsa-egiturak dira. Southampton inguruko erromatar eta anglosaxoien kokalekuak gotorlekuak harresiz edo hobiz gotortu ziren arren, geroko harresiaren jatorrira iritsi zen X. mendean hiria egungo gunera mugitu zutenean. Hiri berri hau ibaiertzek, hobiek eta ibaien eta kostaldeko kurba naturalek defendatu zuten. Normandiarrek Southamptongo gaztelua eraiki zuten baina ez zuten herriaren defentsarik zabalena hobetzeko asmorik egin XIII. mendearen hasierara arte, Southampton-en oparotasuna merkataritza-zentro gisa eta Frantziarekin gatazka izan zenean, ateak eta harrizko hormak eraiki zituzten iparraldeko eta ekialdeko kokalekuaren aldeetan.

1338an Southampton Frantziako indarrek eraso zuten; hiriko defentsak ez ziren oso egokiak izan, batez ere mendebaldeko eta hegoaldeko kaietan. Eduardo III.ak berehalako hobekuntzak egin zituen Southamptongo harresietan, baina 1360. urtera arte ez zen lan handirik egin. Datozen hamarkadetan, herri osoa 2 km-ko (1,25 milia) harrizko horma luzez inguratuta zegoen, 29 dorre eta zortzi ate zituena. Bolborazko armen etorrerarekin 1360 eta 1370. urteetan, Southampton Ingalaterrako lehen herrietako bat izan zen teknologia berriak instalatzen lehendik zegoen gotorlekuetan eta dorre berriak eraikitzen bereziki kanoiak kokatu ahal izateko.

Southampton hiriko harresiak funtsezko defentsa garrantzitsua jarraitu zuten izaten XV. mendean zehar, ateak batzuetan hiritarren instalaziorik garrantzitsuenak ziren, herriko udaletxe eta espetxe gisa jarduten baitzuten. XVII. mendearen bukaeran bere garrantzia etengabe gainbehera eta hormak poliki-poliki eraitsi edo egokitu ziren beste erabilera batzuentzat XVIII. Eta XIX. mendeetan zehar. Prozesu hau XX. mendearen hasieran jarraitu zen, gerraosteko urteetan, harresiak Southampton-eko historiaren ezaugarri garrantzitsu gisa aitortu ziren. Behin-behineko kontserbazio-proiektuak izan dira eta hormak orain erakargarri turistiko gisa sustatzen dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7569186
* Commonscat Multimedia: Southampton Town Walls

---

 |

* Wd Datuak: Q7569186
* Commonscat Multimedia: Southampton Town Walls
**Pedro *Txeru* García Izagirre** (Barakaldo, 1947ko uztailaren 2a- ) euskal herritar historiagile eta euskaltzalea da.

Barakaldoko San Bizente auzoan jaio zen, familia ugariko baten hirugarren semea. Txikitan Lutxanako futbol taldean jokatu zuen eta hamalau urterekin Aurrera enpresako lanbide eskolara jo zuen. Han doitzailea ofizioa ikasi egin zuelarik. Garai berean, Francoren erregimenean kontra borrokatu zuen, eta 1960 hamarkadako urteetan kartzelatu izan zen bi aldiz, hirugarren aldiz kartzelatu izan zen 1971ean, halaber, lan mundutik despeditua izan zen hiru bider langile eskubideen alde borrokatzeagatik.

Euskararekiko grinaren ondorioz Bermeora abiatu zen, hizkuntza ikasteko asmoz 1966an eta hurrengoan Ondarrura joan zen mintza-praktika egitera, soldaduskatik bueltan Elgoibar herrira joan zen lan egitera, hantxe ere aprobetxatu zuen euskara hobetzeko. Bueltan Barakaldoko euskararen aldeko mugimenduan aritu zen, euskara bultzatu nahian ezkerraldean, krisiak indar guztiekin jotzen zuen momentuan, industria-birmoldaketaren urteetan. AEKan (Alfabetatze Euskalduntze Koordinakundea) irakasle izan ondoren Administrazioan lanari ekin zion.

Barakaldoko historia, toponimia eta folklorea berreskuratzeko intentzioarekin ikertzen du. Egindako lanak hauek dira:

* *Ibaibe Herri Ikastetxea. Barakaldo. 25 urteurrena* liburua (2005) koordinatu zuen. Lan honetan mugimendu euskaltzalearen hastapenaren kapitulua ere idatzi zuen, bere esperientzia pertsonala eta jendearen oroitzapenez baliatuz.

* *Barakaldori buruzko bibliografia. Barakaldo a través de sus autores*. Hizpide batzuetatik hasita, lana zerrenda bibliografikoa da, 550 libururen erreferentziaz osaturikoa, ikertzaile, irakasle, miaketari eta dena delako gairen baten inguruan jakin nahian dabiltzan guztiei zuzenduta. Agertzen diren gaiak honako hauek dira: eleberriak, gizarte eta kultura gaietako liburuak, historia liburuak, politika, osasungintza, etxebizitza, demografia, zinea, ekonomia, beharginak, burdingintza…

Liburuan oinarrituta, Enkarterrietako Museoak "Barakaldo. Egileen begirada" erakusketa burutu zuen: Idazkiekin batera data zein arlo ezberdinetako elementu ugari aurkeztu ziren ( Erdi Aroko piezetatik hasita gaur egungo sormen plastikora iritsiz) Barakaldon mendeetan zehar presente egondako "aniztasuna" eta "barietatearen" isla izan direnak.

*K-Barakaldo* aldizkariaren erredakzio kontseiluan parte hartzen du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Historia del Movimiento Euskaltzale. Barakaldo. 1960-1980.* .
2. ↑   «Recuperan la antigua ruta que unía Barakaldo y Abellaneda» *El Correo* 2009-11-13.
3. ↑   *Deia* 2015/11/24.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268359
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 100924407
* BNE: XX1729953

 |

* Wd Datuak: Q12268359
**Willi Heinrich** (Heidelberg, Alemania, 1920ko abuztuaren 9a - Dobel, 2005eko uztailaren 12a) alemaniar idazlea izan zen.

Biografia
---------

Bigarren Mundu Gerran ekialdeko frontean ibili zen. Gerra bukatuta eleberriak idazten hasi zen. 1954an, Baden-Badenera joan zen bizitzera, eta harrezkero idazten hasi zen buru-belarri. Bere lehen eleberrian gerraz, gerratik etxerako itzuleraz eta emigrazioaz hitz egiten zuen batez ere, baina 1960ko hamarraldian, giza harremanen alderdi erotikoetara bildu zuen arreta osoa, arazo politikoen eta sozialen oinarri gisa hartuta.

Bere lehen eleberrian *Das geduldige Fleisch* (1955, *Haragi pairatsua*) gerrako izugarrikeriak kontatu zituen, eta arrakasta handia izan zuen; Sam Peckinpah zuzendariak *Steiner* filma egin zuen Heinrichen eleberri horretan oinarri hartuta. Gerrari buruzkoak dira, baita ere, *Der goldene Tisch* (1956, *Urrezko mahaia*), *Die Gezeichneten* (1958, *Markatuak*) eta *Alte Häuser sterben nicht* (1960, *Etxe zaharrak ez dira hiltzen*) eleberriak. Gainerako obrak denbora-pasako eleberriak dira, hizkuntza askotara itzuliak eta arrakasta itzela izandakoak: *Schmetterlinge weinen nicht* (1969, *Tximeletek ez dute negarrik egiten*), *So long, Archie* (1972), *Eine Handvoll Himmel* (1976, *Zeru puska bat*) eta *Zeit der Nymphen* (1987, *Ninfa garaia*).

Kanpo estekak
-------------

* **(Alemanez)** Willi Heinrichen webgune ofiziala

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106608
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 111596114
* ISNI: 0000 0000 8408 8679
* BNE: XX1302757
* BNF: 141055861 (data)
* CANTIC: a12246840
* GND: 118548522
* LCCN: n50029984
* NKC: xx0008090
* SNAC: w6w963gs
* SUDOC: 068781415
* BIBSYS: 90066576
* UB: a1373899
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02740/eu\_h\_1286/h1286

 |

* Wd Datuak: Q106608
**Vera Lewis** (New York, 1873ko ekainaren 10a-Woodland Hills, Los Angeles, Kalifornia, 1956ko otsailaren 8a) antzerki eta zinema emakume aktore estatubatuarra izan zen. Bere ibilbide nagusia zinema mutuan garatu zuen. 1915 eta 1947 artean 183 filmetan lan egin zuen. Ralph Lewis aktorearekin ezkondu zen.

Biografia
---------

New Yorken jaioa, antzerki aktore gisa hasi zen hiri horretan. Zineman bere ibilbidea [[1915] urtean hasi zen 'Hypocrites' filmarekin, [[[Myrtle Stedman]] eta Courtenay Foote protagonista zituelarik. 1915etik 1929 63 ekoizpen mututan aritu zen, horien artean klasikoa den *Intolerance* filman (1916). Iturri batzuek diotenez, 1915eko *The Birth of a Nation* filmean ere jardun zuen, baina hori ez da zehatza.

Zinema mutuko beste izar askok ez bezala, Lewisek erraz gainditu zuen zinema soinudunerako trantsizioa, *Wide Open* filmetik hasita, non Patsy Ruth Miller eta Edward Everett Horton ekin zion. Inoiz lehen izartzat hartua ez bazen ere, guztira 58 filmetan parte hartu zuen 1930eko hamarkadan eta beste 60tan 1940koan.

Vera Lewis 1947an erretiratu zen, Woodland Hillsen (Los Angeles, Kalifornia) bizi zela. 1956ko otsailaren 8an hil zen.

Filmografia aukeratua
---------------------

* *Hypocrites* (1915)
* *Intolerance* (1916)
* *Peg o' My Heart* (1922)
* *Ella Cinders* (1926)
* *Resurrection* (1927)
* *Ramona* (1928)
* *The Iron Mask* (1929)
* *Just Imagine* (1930)
* *Night Nurse* (1931)
* *King Kong* (1933)
* *Way Down East* (1935)
* *Man on the Flying Trapeze* (1935)
* *Mr. Smith Goes to Washington* (1939)
* *The Roaring Twenties* (1939)
* *The Courageous Dr. Christian* (1940)
* *Million Dollar Baby* (1941)
* *Yankee Doodle Dandy* (1942)
* *The Cat Creeps* (1946)

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Vera Lewis IMDb webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3555709
* Commonscat Multimedia: Vera Lewis

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 9569357
* LCCN: no2005003947
* SNAC: w6gp213k

 |

* Wd Datuak: Q3555709
* Commonscat Multimedia: Vera Lewis
**Willi Boskovsky** (Viena, Austria, 1909ko ekainaren 16a - Visp, Suitza, 1991ko apirilaren 21a) austriar musikagilea izan zen.

Biografia
---------

Bederatzi urte zituela, Vienako Musika Akademian sartu zen, eta biolin-ikasketak egin zituen. 1926an lortu zuen diploma, eta baita Kreisler saria ere. 1932an Vienako Operako orkestran eta Orkestra Filarmonikoan sartu zen. 1935. urtean Vienako Musika Akademiako irakasle izendatu zuten. Operako orkestrako eta Filarmonikako konzertmeister bihurtu zen urte horretan bertan. Biolin-bakarlaria izan zen zuzendari ospetsuekin, hala nola Wilhelm Furtwängler, Karl Böhm edota Herbert von Karajanekin.

Baina 30eko hamarraldian bakarlari gisa hasi zuen karrera uzten joan zen, orkestrako eta ganbera-musikako lanen mesedetan. Hainbat talde osatu zituen: Boskovsky hirukotea (1937), Boskovsky laukotea (1947), Vienako laukote filarmonikoa, eta Vienako zortzikotea (1948-1958). Lili Kraus piano-jotzailearekin bikote bikaina osatzen zuen. Johan Straussen musikarenganako zaletasunak Urte Berriko Vienako kontzertuak zuzentzera bultzatu zuten, 1955etik 1979ra bitartean. 60ko hamarraldiaren hasieran gazte talde bat bildu zuen Vienako Mozart taldea osatzeko. 1969an Johann Straussek berak 1890ean sortu zuen Vienako Johann Strauss Orkestrako zuzendari izan zen. Urte Berriko Vienako kontzertuen ondorioz, ospetsu egin zen mundu osoan orkestra-zuzendari gisa, baina Boskovsky biolin-jotzailea zen, batez ere. Lili Kraus eta Nikolaus Hübnerrekin egin zituen Mozarten piano, biolin eta biolontxelorako lanen grabazioak balio handiko agiriak dira. Hogeita hamabi urtean, Wiener Philharmonikerreko harizko tresnen estilo eta sonoritateari eutsi zien, eta haren lana oinarrizkoa izan zen XX. mendeko orkestraren bilakaeran.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q78708
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 46945684
* ISNI: 0000 0001 0896 4232
* BNE: XX847706
* BNF: 138917062 (data)
* GND: 132077396
* LCCN: n81082492
* NKC: pna2009504991
* CiNii: DA05432942
* SNAC: w6fn43wt
* SUDOC: 079000002
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01135/eu\_b\_4432/b4432

 |

* Wd Datuak: Q78708
**William Daniel Conybeare** (1787ko ekainaren 7a - 1857ko abuztuak 12) geologo eta paleontologo britainiarra izan zen.

Biografia
---------

Conybeare Londresen jaio zen eta Oxfordeko Unibertsitateko Christ Church Collegen ikasi zuen. Erlijio-ordenatan sartu zen eta Wardingtoneko bikario izan zen ( Bristoletik gertu). Garai horretan, *Bristoleko Filosofia Erakundearen* sortzaileetako bat izan zen, 1822an. Glamorganshireko errektorea izan zen Sully-n 1823tik 1836ra arte, eta Axminsterreko bikarioa 1836tik 1844ra arte. Hezkuntza arduraduna 1839z gero, eta Llandaff Apezpikutza anglikanoaren errektorea 1845etik aurrera.

John Kidd-en (1775-1851) ikastaroetan geologian interesatu zen. Ikasketak egin ondoren, Erresuma Batuan eta kontinentean zehar bidaiatu zuen, eta *Geological Society of Londoneko* lehen kideetako bat izan zen.

William Buckland (1784-1856) eta Adam Sedgwick (1785-1873) Conybeareren lana geologian aintzatetsi zioten.

1821ean, William Conybeareak Mary Anningek (1799-1847) aurkitu zuen plesiosauriko eskeletoa maisuki deskribatu zuen. Orduan egin zuen txostenaren elementu nagusiak ondorengo ikerketek berretsi zituzten.

Zenbait lan argitaratu zituen: Ingalaterrako hego-mendebaldeko ikatz-geruzei buruz (William Buckland-ekin, 1824an), Thamesis haranari buruz, Léonce Élie de Beaumont-eko mendilerroaren eraketaren teoriari buruz (1798-1874), eta Lyme Regis-en gertu ur-irristatzeari buruz, 1839an.

Hala ere, bere lan nagusia *Outlines of the Geology of England and Wales da,* 1822an, William Phillips-en (1775-1828) lanaren bigarren edizioa, idazlearekin batera idatzia. Conybeareren ekarpenak edizio honen zati nagusia da, non lehenengo zatian soilik deskribatzen zen Karboniferoa eta geruza berrienak. Idazketa honek eragin handia izan zuen Erresuma Batuko zenbait elkartetan.

Conybeare *Royal Society-ko* kidea izan zen, eta *eta Frantziako Institutuko* kidea ere. 1844an Wollaston domina jaso zuen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2143830
* Commonscat Multimedia: William Conybeare
* Wikispecies Espezieak: William Daniel Conybeare

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 27420313
* ISNI: 0000 0001 2277 7505
* GND: 1055131868
* LCCN: nr00005906
* NLA: 35431631
* SNAC: w6p84jhn
* SUDOC: 149669143
* Open Library: OL1800870A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2143830
* Commonscat Multimedia: William Conybeare
* Wikispecies Espezieak: William Daniel Conybeare
**Turkana** —antzinako *Rudolf aintzira* izenaz ezaguna— Kenia eta Etiopia artean dagoen aintzira da. Batzuetan hartzen zuen kolorea zela eta, **Jadezko itsasoa** ere deitu zioten.

Geografia
---------

Turkanak 6 405 km²-ko hedadura du; hori dela eta, munduko basamortu-lakurik handiena da. Chalbiko basamortua bere ondoan dago.

Turkanaren ingurua lehorra da oso. Hiru ibai dira aintzira hartan ahoa dutenak: Omo, Turkwel eta Kerio ibaiak. Turkanak lurruntzearen ondorioz baino ez du ura galtzen, baina haren sestra 10 metro jaitsi zen 1975 eta 1993 artean.

Historia
--------

1888an Samuel Teleki kondeak eta Ludwig von Höhnel tenienteak aitzidari *Rudolf* izena jarri zioten Austria-Hungariako Artxidukearen omenez. 1975an Turkana izena berreskuratu zuen. Eskualdeko biztanleak Gabbra, Rendille eta Turkana tribuetakoak dira.

Turkanaren ingurua oso garrantzitsua da antropologia ikerketetan, hantxe aurkitu baitituzte Skull 1470 burezurra edo Turkana Boy ("turkana mutila") bederatzi milioi urteko *Homo erectus* hezurdura.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindia: *60. araua: Aintzirak*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q182719
* Commonscat Multimedia: Lake Turkana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315149360
* BNF: 11932778t (data)
* GND: 4061250-8
* LCCN: sh85115717
* SUDOC: 027242757
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 1969016

 |

* Wd Datuak: Q182719
* Commonscat Multimedia: Lake Turkana