recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**George Maciunas** artista, galeria jabea eta publizitate-eragile lituaniar-amerikarra, Kaunasen (Lituania) jaio zen, 1931ko azaroaren 8an, eta Bostonen (Massachusetts) hil zen 1978ko maiatzaren 9an. Fluxus mugimenduaren sortzaile nagusia izan zen.

Biografia
---------

Jurgis Maciunasen familiak 1944an, sobietar inbasioaren ihesi nahian, Lituania utzi zuen eta Alemaniara bizitzera joan ziren. 1948an, aitak AEBetako enpresa batean lana aurkitu zuen eta familia osoa hara joan zen. 1954an Jurgis New Yorkeko Unibertsitatean sartu zen Europako eta Siberiako Erdi Aroko artea ikasteko. 1960an, New Yorkeko Knoll Elkartean diseinatzaile bezala aritu zen. Urte horietan George Maciunas La Monte Young musikagilearen laguntzaz abangoardiako munduan sartu zen. George Brecht, Dick Higgins, Allan Kaprow eta beste artistak ezagutu zituen. Amus Salcius lagunarekin batera arte-galeria ireki zuen, AG galleria, New Yorkeko Madison Avenuen.

1961eko udaberrian, George, bere izena ingeles kutsu izateko aldatu baitzuen, bere galerian performance batzuk antolatu zituen; horietan Fluxus izena agertu zen lehen aldiz. 1961eko udan *An Anthology* izenenko orrialde sortu zuen eta Jonas Mekas zinegileak zuzentzen zuen *Film Culture* zinema aldizkarian kolaboratu zuen. AG galerian, John Cage, Yoko Ono, Henry Flynt, Dick Higgins filmak erakutsi zituen. Maciunasek ere Musica Antiqua et Nova jaialdia antolatu zuen.

Arazo ekonomikoak zirela eta, Maciunasek galeria itxi behar izan zuen. Orduan bere amarekin batera New York utzi eta Alemaniako Wiesbadenera joan zen, bertan U.S. Air Forcen diseinatzaile gisa lan egiteko. Horri esker Europako abangoardiako artista handienak ezagutzeko aukera izan zuen. 1962an lehen Fluxus taldea sortu zuen ofizialki; bertako kideak Maciunasekin batera Dick Higgins, Benjamin Patterson, Wolf Vostell, Nam June Paik, Emmett Williams zeuden.

1976an Estatu Batuetara itzuli zen, Massachusettsera. New Marlborough hirian arte zentro berri bat saiatu zen sortzen eta 1977an Seattlen Fluxus Jaialdia bultzatu zuen, Maciunasek eraman zuen azkena. Minbiziak jota Billie Hutching poetarekin ezkondu zen. Hilabetetara, 1978ko maiatzaren 9an, hil zen artista lituaniarra.

Kanpo loturak
-------------

* George Maciunas Fundazioaren web orria.

Bibliografia
------------

* **(Gaztelaniaz)**: Hubertus Butin eta beste batzuk: *Diccionario de conceptos de arte contemporáneo.* Abada Editores. ISBN= 978-84-96775-46-6.
* **(Gaztelaniaz)**: Amy Dempsey: *Estilos, escuelas y movimientos*. Bartzelona: Blume, 2002. ISBN =84-89396-86-8.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q455931
* Commonscat Multimedia: Jurgis Mačiūnas / Q455931

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 36975044
* ISNI: 0000000066449987
* BNF: 12256239v (data)
* GND: 119081784
* LCCN: n85173011
* NKC: jn20030709003
* Tabakalera ID: 53017
* SNAC: w6n304h4
* SUDOC: 031325688
* ULAN: 500075547
* BIBSYS: 90568232
* Open Library: OL4444774A
* RKD: 88059
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* MNCARS: url

 |

* Wd Datuak: Q455931
* Commonscat Multimedia: Jurgis Mačiūnas / Q455931
Konkurrentzian, **bizitasun propietateak** adierazten du zerbait ona noizbait gertatuko dela. Hau da, jarritako helburua lehenago edo beranduago lortuko dugula. Bizitasun propietateak aurrerapen bat behar du.

Aurrerapen propietate batek adierazten du beti emango dela kasua non ekintza noibait izango den egikaritua. Aurrerapenaren aurkakoa: gosez hil, ekintza inoiz egikaritzen ez den egoera.

Sistema batek bizitasun propietateak betetzen dituen galdetzea ez da oso esanguratsua. Nahikoa da infinitu kasutan sistema behatzea, eta sistema errealak ez egikaritzea inoiz. Bizitasuna garrantzitsuena den propietatearen hurbilketa da.

Adibidea
--------

#### Bide bakarreko zubiaren problema

Ibai bateko zubi bat oso estua da, eta soilik kotxe bat konkurrenteki mugi daiteke, soilik norabide berean mugitzen badira. Segurtasun botxaketa bat gertatuko da aldi berean bi kotxe zubian sartzen badira norabide ezberdinean. Ezkerretik eskubira kotxe urdinak eta eskubitik ezkerrera kotxe gorriak.

Kolore bakoitzeko kotxe bat baino gehiago daudenean, posible da lehenengoz kotxe gorri bat zubian sartzea, eta ondoren kotxe gorriak sartzen jarraitzea, urdinei inoiz pasatzen ez utziz(edo alderantziz).

Bizitasun propietatea betetzeko, kasu honetan lehenago edo beranduago kotxe urdinak zubia zeharkatu beharko luke(edo beste kasuan gorria). Hau egiteko nahikoa da semaforo bat ezartzea eta horrela gorriak eta urdinak zeharkatuko dute zubia.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Liveness properties. Joost-Pieter Katoen

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255316

 |

* Wd Datuak: Q12255316
***Bost ahizpa*** Aitor Aranak idatzitako polizia eleberri bat da, 2003. urtean argitaratua. Polizia eleberri klasikoen gaia aukeratu zuen egileak, misterioz eta krimenez betea. Eleberriak ospe handia lortu du; besteak beste, Txomin Agirre saria irabazi zuelako.

Datuak
------

Kontaketa hau, 3. pertsonan dago idatzita, narratzaile orojakile batez kontatua, hau da, narratzaileak pertsonaiei buruz dena daki sentimenduak, gertaeren zergatiak... Bestetik Ibaizabal argitaletxeak argitaratu zuen. Zehazki, 178 orrialdek eta 12 kapituluk banatzen da eleberri hau.

Argumentua
----------

Misterioz jositako istorio bat da hau. Aspalditik harremanik ez duen familia bat da eta aitak bere alabei deitzen die banan-banan Arabako landetxe batera joateko asteburu pasa. **Bost ahizpak** hara joaten dira (baita ahizpetako baten alaba bat ere). Aspaldian ez dute aitaren berririk izan, txiki-txikitatik ez zuten harreman onik izan aita alabak. Landetxean, aitak ezusteko galanta emango die, aberats bilakatu dela, baina laster hiltzekotan da gaixotasun sendaezin baten ondorioz. Igandean bizirik irauten duen alabari emango diola oinordetza, baina alaba guztiak hilda badaude, aitaren abokatuak eramango du aberastasun osoa.

Orduan bere buruaz beste egiten du aitak eta bere emaztea bi tiroz hiltzen du. Ondoren, landetxean elkartu den familia pixkanaka-pixkanaka hiltzen doa asteburua pasa ahala.

Pertsonaiak
-----------

* Leire: Amaiaren alaba da, hamabost urte ditu eta izeba guztietatik bakarra ezagutzen du (Garbiñe). Oso azkarra da.

* Amaia: Bost ahizpetako bat da, Leireren ama da, hogeita hamahiru urte ditu, Garbiñe eta Agustinarekin harreman ona du baina bikiekin ez, (Pilar eta Ana), txikitako arazoengatik.

* Pilar eta Ana: Bost ahizpetako bi dira. Pilarrek berrogeita hiru urte ditu eta beste ahizpekin ez du harreman ona txikitan oso txarto portatu zelako beraiekin. Ana andre edadetsua da eta beste ahizpekin ez du harreman ona txikitan oso txarto portatu zelako.

* Garbiñe: Bost ahizpetako bat da, Leireren izeba. Amaiarekin du harreman gehien asko lagundu diolako eta Agustinarekin ere oso harreman ona du.

* Agustina: Bost ahizpetako bat da, gizonezko gorputz batean jaio zen. Bera emakumea zela sentitzen zenez, emakumezkoen arropa janzten hasi zen. Izena ere aldatu zuen, Agustinetik Agustinara. 40 urte ditu.

* Mikel: Anaren mutil laguna, ezkutuan sartzen da etxera, Anaren gelan gordetzen da hasieran eta mutil ona eta jatorra dela ematen duen arren, oso gauza txarrak egiten ditu istorioan zehar.

Bibliografia
------------

* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65216654

 |

* Wd Datuak: Q65216654
**Groenlandiako autogobernu erreferenduma** 2008an egin zen, azaroaren 25ean. Onartua izan zen eta 2009ko ekainaren 21etik, Groenlandiaren Egun Nazionaletik, alegia, eraginkorra da.

Historia
--------

Groenlandiak betidanik pertsonalitate bereizia izan Danimarkatik at. 1775. urtean Danimarkako kolonia bihurtu zuen eta 1953an herrialde horren beste probintzia. 1979an, Danimarkako Erresumaren barruan, herrialde autonomoa bihurtu zen, parlamentu propipoarekin arlo batzuen gaineko ahalmenarekin: osasuna, ikastetxeak eta zerbitzu sozialak batez ere. 1985. urtean Europako Ekonomia Erkidegotik erretiratu zen, arrantza bere lurraldeko uretan kontrolatzeko helburuarekin. Prozesu horren barruan, Danimarkak groenladiarrek haien antolaketari buruzko eta haien etorkizunari buruzko erabakia hartzea onartu zuen. 2008ko urtarrilaren 2an, Hans Enoksenek, Groenlandiako Lehen Ministroak, erreferenduma iragarri zuen.
 Horrekin Groenlandiak arlo estrategikoei buruzko erabakiak hartzea onatu zuen: errekurtsoen kontrolaz (gas, petroleo), arlo juridikoaz, etorkizunari begira burujabetzari buruzko erabakia hartzeko eskubidea eta horrekin, independentzia, kulturaz zeren eta groenlandiera hizkuntza ofiziala bihurtu zen... Danimarkaren eskuetan kanpo-harremanen politika gelditu zen.

Emaitzak
--------

|      |    Botoak   |  % |
| --- | --- | --- |
|   Hautezkunde errolda |   | %100 |
|   Emandako boto guztiak |   28.518 |  % |
|   Balekoak diren boto guztiak |   28.268 |  % |
|   Baliogabetutako boto guztiak |   250 | %0,89 |
|   Bai |   21.355 | %75,54 |
|   Ez |   6.663 | %23,57 |

Kanpo estekak
-------------

* Groenlandia dice 'sí' a su independencia de Dinamarca *El País*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q153052

 |

* Wd Datuak: Q153052

Erreferentziak
--------------

1. 1 2
2. ↑  (groenlandieraz) Ukiortaami oqalugiaat 2008 Namminersornerullutik Oqartussat.
3. ↑  Groenlandia vota masivamente y sin sorpresa por la autonomía ampliada *France-Presse|AFP*.
**Justin Schoenefeld** (1998ko abuztuaren 13a) akrobaziazko eskiatzaile estatubatuarra da, aireko jauzietan espezializatua. 2022ko Neguko Olinpiar Jokoetan aireko jauzi mistoen proban urrezko domina lortu zuen.

Karrera
-------

Schoenefeldek 2014ko abenduan egin zuen bere debuta Nor-Am Kopan Park Cityn (Utah), 12. eta 10. postuan sailkatuz. 2015-16 denboraldian, bost aldiz lehen hamarren artean amaitu zuen, eta aireko jauzien diziplinako sailkapenean bederatzigarren sailkatu zen. Denboraldi honetan lehen garaipena lortu zuen Lake Placiden. Chiesa in Valmalencoko 2017ko Juniorren Munduko Txapelketan 15. postuan amaitu zuen. 2017-18 denboraldian, Nor-Am Kopan aireko jauzien diziplinako sailkapena irabazi zuen hiru garaipenekin. 2019ko urtarrilean egin zuen debuta Munduko Kopan Lake Placiden, eta 17. postuan amaitu zuen. Honen ondotik bi aldiz lehen hamarren artean sailkatu zen eta denboraldi amaieran hamargarren postuan amaitu zuen sailkapen orokorrean. Deer Valley Resorten bederatzigarren postua eta 2019-20 denboraldian Moskun 18. postua lortu ostean, Munduko Kopako lehen garaipena lortu zuen Minsken. Horren atzetik bosgarren postua lortu zuen Almatyn.

Schoenefeld 2021eko FIS Freestyle Ski eta Snowboardeko Munduko Txapelketan gizonezkoen aireko jauzietan lehiatu zen.  2022ko Neguko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, talde mistoen aireko jauzien proban urrezko domina irabaziz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Qualification results.* .
2. ↑    *«Justin Schoenefeld».*  FIS.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q88661603

 |

* Wd Datuak: Q88661603
Nerbioi ibaia Basauri parean.
**2008ko ekaineko Bizkaiko uholdeak** 2008ko maiatzaren 31tik ekainaren 1era Bizkaian egondako uholdeak izan ziren.

Ezaugarriak
-----------

| Prezipitazioa Maiatzaren 31tik Ekainaren 1era |
| --- |
| **Euria mmtan** | **Estazioa** |  |
| 

---

 |
| 139,0mm | Mungia |
| 138,6mm | Deustu (Bilbo) |
| 129,1mm | Derio |
| 127,3mm | Galea Punta (Getxo) |
| 120,5mm | Bermeo |
| 117,9mm | Zugastieta (Trapagaran) |
| 115,7mm | Zornotza |
| 104,0mm | Mañaria |
| 96,3mm | Iurreta |
| 70,1mm | Balmaseda |
| 65,1mm | Elorrio |
|

Maiatzaren 31n euria hasi zen Nafarroan Mediterraneo itsasotik etorritako borraska baten fronte baten eraginez. Borraska, astiro mugitu zen eta prezipitazio handiak utzi zituen Nafarroa hegoaldean aurrena, eta Iruña eta inguruko herrietan ondoren. Pixkanaka, frontea mendebalderantz mugitu zen arratsaldeak aurrera egin ahala eta Bizkaia eta Gipuzkoan euria hasi zen.

Maiatzaren 31 arratsaldean, euria gogotik egin zuen Nafarroan, 30-40mm euri inguru jaso ziren, guztira egun hartan 50-60mm neurtuz. Gau hartan, frontea Bizkaira ailegatu zen, oso astiro mugituz, eta bidean prezipitazio handiak utziz, aurreko orduetan Nafarroan jausitakoa baino askoz gehiago, 100mm eta 150mm bitartean.

### Getxo

Gobela ibaia bere bidetik irten zen Fadurako kiroldegi parean, inguruko etxeetako garajeak eta behe solairuak urez bete ziren eta jendea etxeetatik atera behar izan zuten. Egoerarik larriena Getxon bizi izan zen. Bilboko metroaren zerbitzua eten egin behar izan zen Bilboaldeko eskuinalde guztian euriak eraginda eta milaka pertsona argindarrik gabe geratu ziren.

#### Irudiak

* Gizon bat etxeko atarirantzGizon bat etxeko atarirantz
* Auto bat uretatik ateratzeko lanetan Makaleta EtorbideanAuto bat uretatik ateratzeko lanetan Makaleta Etorbidean
* Bi bizilagun Ibatao Estartako baserri bateanBi bizilagun Ibatao Estartako baserri batean
* Makaleta Etorbidea urez estalitaMakaleta Etorbidea urez estalita
* Hiru mutil urez beteriko Makaleta Etorbidea mendiko bizikletaz zeharkatzenHiru mutil urez beteriko Makaleta Etorbidea mendiko bizikletaz zeharkatzen

### Basauri

Basauriko Urbi auzoan Nerbioi ibaia bere bidetik irten zen eta inguruko etxeetako garajeak urperatu zituen.

### Erandio

Altzagako auzoan, eurite indartsuek kale bat urez bete zuten.

### Trapagaran

Trapagaran eta Barakaldoko gune industrialetan uholdeak izan ziren.

Ikus, gainera
-------------

* 1983ko uholdeak
* Euskal Herriko gertakari meteorologikoak
* Uholde historikoak Euskal Herrian

Kanpo estekak
-------------

* Ibaizabal ibaia Bilboko Abusu auzoaren parean.
* Gobela ibaia Getxo parean.
* Uribe-Kostako autobidea.
* Gobela ibaia Fadurako kiroldegi parean.
* **(Alemanez)** Ekainaren 1eko isobara mapa Wetterzentrale.de webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12252616

 |

* Wd Datuak: Q12252616
**Nepalgo sarraski erreala** 2001eko ekainaren 1ean gertatu zen, ostiralean, Narayanhityko Errege Jauregiko lurretan, Nepalgo erregearen egoitzan. Hildakoen artean Nepalgo Birendra erregea eta Aishwarya erregina, Dipendaren aita eta ama zeuden. Dipendra printzea Nepalgo Errege bihurtu zen, aita hil ondoren, baina hiru egunez koman izan ostean, hil egin zen; zurrumurruak daude, ordea, Dipendra errege izendatu aurretik hil zela. Haren osaba Gyanendra izan zen Nepaleko hurrengo eta azken erregea.

Gertakariaren laburpena
-----------------------

Informazioen arabera, Dipendra edaten aritu zen eta bere gonbidatuetako bat gaizki tratatu zuen. Ondorioz, aitak, Birendra erregeak, semeari festa uzteko agindu zion. Mozkortuta zegoen Dipendra Nirajan printzeak eta Paras printzeak eraman zuten bere gelara.

Ordubete geroago, Dipendra festa armatura itzuli zen HKMP5 subfusil batekin eta M16 fusil batekin, eta behin bakarrik egin zion tiro sabaiari, Birendra erregeari tiro egin baino lehen. Segundo batzuk geroago, Dipendrak izeba bati tiro egin zion. Gero, osaba Dhirendra tirokatu zuen bularrean, Dipendra atxilotzen saiatzen zen bitartean. Tiroketan, Doug printzeak zauri arinak izan zituen, eta errege familiako hiru kide salbatzen saiatu zen, bi haur barne, haien gainetik sofa bat jarrita.

Erasoan, Dipendra gelatik sartu eta atera zen tiro eginez. Haren ama, Aishwarya erregina, gelan sartu zen tiroak entzutean, eta berehala atera zen laguntza eske.

Dipendraren amak, Aishwaryak eta haren anaia Nirajanek aurre egin zioten jauregiko lorategian, baina tiroen ondorioz hil ziren ere. Dipendra jauregitik alde egin zuen, ondoan zegoen erreka baten gaineko zubian jarri zen eta bere buruari tiro egin zion.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   Rahul Bedi.  (8 de junio de 2001). «Massacre witness blames Crown Prince» *The Telegraph*.
2. ↑    *Nepal survivors blame prince.*  BBC News 7 de junio de 2001.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q487163

 |

* Wd Datuak: Q487163
**Paul Leo Gustav Behncke** (1869ko abuztuaren 13a – 1937ko urtarrilaren 4a) Lübecken jaiotako Almirante alemaniarra izan zen. Lehen Mundu Gerran, Jutlandiako guduan, Alemaniako Itsas Zabaleko Flotaren III.Eskuadroiaren komandantea izan zen.

Zerbitzua itsas-armadan
-----------------------

Hamalau urterekin itsas armadan sartu zen, eta ofizial gisa Ekialde Urruneko kanoiontzi baten buru izan zen. Kielgo Itsas Akademian ikasi ondoren Estatu Nagusian lana lortu zuen. SMS *Falke* gurutzaontzi babesgabearen komandante gisa, Txinako uretara itzuli zen eta gutxira kapitain mailara igo zutenean, SMS *Wettin* korazatuaren kapitaina izendatu zuten. Aurrerago SMS *Westfalen* Dreadnought-aren kapitaina izan zen. 

Behncke *Konteradmiral* (Kontralmirante) izendatu zuten Lehen Mundu Gerra hasi baino lehen, eta berriz ere Estatu Nagusiari esleitu zioten. Gerran zehar, Alfred von Tirpitz almiranteak itsaspeko gerrari buruz zituen teorien aurka agertu zen, eta III. Eskuadroiaren buru izendatu zuten, alemaniar itsas armadako bederatzi korazatu modernoenetatik zortzik osatua (*König* eta *Kaiser* klaseak). SMS *König* ontzian zihoazen ontzi hauen buru, Behnckek Jutlandiako guduan parte hartu zuen. Guduan jaurtigai ezpal batek larriki zauritu bazuen ere, ontzi-armada osoaren buru aurkitu zen ekintzaren hirugarren fasean.

Ekialdean, Albion Operazioaren testuinguruan, 1917ko Moon Soundeko guduan errusiar flotaren zati baten erretiratzea eragotzi zuen eta *Slava* korazatua hondoratu zuen. Ordurako, *Vizeadmiral* (almiranteorde) maila zuen, eta hurrengo urtean, Eduard von Capelle almiranteak uko egin ondoren, Itsas Bulego Inperialeko Estatu Idazkaritzaren zuzendaria bihurtu. Kargua hilabete batez baino ez zuen bete, kargua uztera behartuta egon baino lehen.

Behnckek kargua berreskuratu zuen gerra ostean, Adolf von Trotha almirantea ordezkatuz, eta 1924an erretiratu zen itsas armadatik. Erretiroan, Behncke Alemaniar-Japoniar Elkarteko presidentea izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Alemanez)** Biographie, Deutsche. «Behncke, Paul - Deutsche Biographie» *www.deutsche-biographie.de* (Noiz kontsultatua: 2024-04-01).
2. ↑   Hildebrand, Hans H.; Henriot, Ernst.  (1988). *Deutschlands Admirale 1849-1945: die militärischen Werdegänge der See-, Ingenieur-, Sanitäts-, Waffen- und Verwaltungsoffiziere im Admiralsrang.*  Biblio Verl ISBN 978-3-7648-1499-1. (Noiz kontsultatua: 2024-04-01).
**Francesinha** Portugalgo sukaldaritza modernoko ogitarteko tipikoa da. Barietaterik ezagunena Portoko da, jatorrizko hiria.

Deskribapena
------------

Moldeko ogi xigortuaren xerra da, hestebetez eta haragiz betea: urdaiazpiko egosia, txipolata, mortadela, txahal- edo txerri-xerra. Gero, beste moldeko ogi-xerra txigortu batekin eta gazta-xerrekin estaltzen da; ondoren, gainerrea ematen zaio, eta saltsa minetan bustitzen da, batez ere garagardoarekin eta tomatearekin; batzuetan, arrautza frijitu bat gehitzen zaio. Normalean, francesinharekin batera patata frijituak eta garagardoa jan ohi da.

Historia
--------

Daniel David Silvak sortu zuen francesinha, 1960ko hamarkadan Frantziatik itzuli zen sukaldari emigranteak. Hala ere, jatorriari buruzko eztabaida dago. Plater trinkoa da, eta bazkaltzeko edo afaltzeko hartzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Receta de francesinha

Kanpo estekak
-------------

* Francesinha bilatzailea
* Francesinharen ermandadea: francesinhen balorazioa eta sailkapena (portugesez)
* Francesinha proiektua (portugesez)
Pieter Brueghel Zaharraren *Babelgo dorrea* margolanean, 1563an, hargintzaren lana ondo erakutsi zuen (Kunsthistorisches Museum).
**Hargintza** eraikuntzan erabiltzeko harria lantzeko lanbidea da. Artisau hauek harginak edo harri-lantzaileak dira. Gaur egun hargintza lana asko mekanizatu da eta, ondorioz, harginak desagertzen ari dira baina mendeetan oso lanbide garrantzitsua izan da. Ezagutzen diren eraikuntza historiko gehienen atzean harginak egon dira.

Lehengaia
---------

Hargintzaren lehengaia harria da. Harri horien ezaugarrien arabera teknikak eta lanabesak aldatzen eta moldatzen dira: gogorragoa eta arinagoa, hauskortansua, konposizioa...

Egiteko prozesua
----------------

Lau fase bereizi daiteke; bakoitzean artisau desberdinek parte hartzen dute:

* lehegaia harrobitik ateratzea;
* harri-blokeak moztea;
* harrien formak osatzea;
* amaiera, askotan apaingarriak jarriz.

Hargin markak
-------------

Antzinako artisauek haien lanak hargintzaren markekin seinalatzen zituzten. Sinbolo horiek haien artean ezagunak ziren eta tresnak eta lanabesak ere marka horiekin bereizi egiten ziren. Marka horiek oso sinpleak dira ete askotan elementu desberdinen konbinaketak dira: marrak, puntuak, gurutzeak, letrak... Horrelako markak batez ere Erdi Aroan erabili ziren eta garai horietako eraikuntzetan oso ohikoak dira.

Harginaren marka.

Tresnak eta lanabesak
---------------------

Harginak bere tresnak erakusten 2009ko "European Heritage Days" erakusketan.
Harria lantzeko tresna eta lanabes asko erabiltzen dira, besteak beste:

* neurtzeko lanabesak: metro, konpasak eta eskuairak;
* kolpekatze tresnak: ziriak, mailutzarrak, pikotxak, harri mailuak, mutxardak, eskodak, hargin mailuak, hotzeko zizelak, e.a.;
* mozteko tresnak: Zerrak eta trontzak;
* amairea emateko tresnak: zizelak, zulakaiak, segurtagailuak, trintxa, zur zizelak, abujardadorak eta zundak.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2

Ikus, gainera
-------------

* Txirrita
* Gregorio Urkaregi Otxandiano

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Harginen lana.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19794820
* Commonscat Multimedia: Stonemasonry / Q19794820

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX533285
* GND: 4138515-9
* LCCN: sh85128340
* NKC: ph250793
* AAT: 300015334

 |

* Wd Datuak: Q19794820
* Commonscat Multimedia: Stonemasonry / Q19794820
*Artikulu hau sexualitateari buruzko egoerari buruzkoa da; kristau pertsonaia gaitzat duena beste hau da: «Ama Birjina»*
Andregaiaren soineko zuria haren **birjintasunaren** ikurra da.
**Birjintasuna** sexu harremanik izan ez duen pertsonaren egoera da. Birjintasunak balio berezia du hainbat erlijio eta kulturatan, **birjina** izateak norberaren araztasun eta ohorea atxikitzen dituelako, bereziki ezkondu gabeko emakumeen kasuan. Egun, mendebaldeko kulturan, goizegi birjintasun egoera galtzen duten emakumeak joera promiskuoa duela baloratu ohi da; birjinak diren emakume helduen kasuan, ordea, gizonen gustukoak ez direla baloratzeko joera egoten da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q170538
* Commonscat Multimedia: Virginity / Q170538

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX526128
* BNF: 11977062j (data)
* GND: 4029016-5
* LCCN: sh85143788
* NKC: ph228424
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q170538
* Commonscat Multimedia: Virginity / Q170538
*Artikulu hau historiaurreko monumentuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Pagoeta (argipena)».*
Arreta tumulua.
**Pagoetako Estazio Megalitikoa**. Aztarna megalitiko asko ikus daiteke Pagoeta mendian. Guztira bederatzi dira ezagutzen direnak. Dena dela, gehiago ere egon daiteke.

Historiaurreko monumentuak
--------------------------

Periodo orokorra: Brontze Aroa, Kalkolitoa / Eneolitoa, Burdin Aroa, Neolitoa, K.a. 3000 eta 900 urte artekoak.

Kokapen geografikoa
-------------------

Geografikoki Erniokoaren jarraipena da estazio hau. Lurzoruaren konposaketa litologikoa kareharrizkoa
da. Aiako udalerrian dago.

Sailkatutako monumentuak
------------------------

Pagoetako estazio megalitikoa eta Aiako mugak
Estazio honetan ondorengo monumentu megalitikoak aurkitu dira:

### Trikuharriak

Bakarra dago:

* Olarteta

### Tumuluak

Guztira zortzi dira:

* Arreta
* Murgil I
* Murgil II
* Saberriko Haitzak
* Urruztume I
* Urruztume II
* Urruztume III
* Urruztume IV

Egoera legala
-------------

Estazio Megalitikoa Monumentu Multzoa eta Kultura Ondasuna deklaratu zuen Eusko Jaurlaritzak 2003an. Bertan bederatzi monumentu aipatzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Babesteko Dekretua, EHAA - 2003ko uztailak 8, 133.zenbakia.
* Bisita Birtuala.
* Pagoetako Parke Naturala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61070832

 |

* Wd Datuak: Q61070832
**Plano** Ameriketako Estatu Batuetako hiri bat da, Texas estatukoa, Collin konderrian dagoena.

2010. urteko erroldaren arabera, 269.776 biztanle zeuden Planon. Metropoli-eremu osoan, bestalde, 6.145.037 biztanle daude. 2000. urteko erroldaren arabera, 222.030 biztanle zeuden, biztanleriari dagokionez, Texasko bederatzigarren hiririk handiena zenez. 2008. datuen arabera, beste alde batetik, biztanleriak gora egin zuen aurreko urteekin alderatuz: 267.480 biztanle zeudenez, Estatu Batuetako hirurogeita hamargarren hiri handiena zen.

Plano, Dallas-Fort Worth metropoli-eremukoa da. Industria-konpainia handi mordoek daukate egoitza nagusia Planon, hala nola Ericsson Inc. Rent-A-Center, Crossmark, Perot Systems, Electronic Data Systems, JCPenney, Frito-Lay, Cinemark Theatres, Dr Pepper eta UGS-k, besteak beste.

Bizi izateko aukerako hiria da Plano, eta horregatik hainbat sari eta merezimendu eman izan diote: beste batzuen artean, CNN Money aldizkariak Ekialdeko Estatu Batuetan bizi izateko hiririk egokiena izendatu zuen 2005. urtean. Gainera, Planoko ikastetxeak herrialdeko onenetakoen artean daude hainbat sailkapenen arabera. Hiririk dirutsuenetarikoa ere bada, %6,4koa baino pobrezia txikiagoarekin: izan ere, 2008. urtean Estatu Batuetako hiririk dirutsuena izan zen, herrialde guztiko etxekoen diru-sarrerak konparatuz.

Klima
-----

* Uztaila izaten da urteko hilabeterik beroena.
* Jaso duten tenperatura beroena 1936. urtean izan zen: 47,77 °C.
* Urtarrila izaten da urteko hilabeterik hotzena.
* Jaso duten tenperatura hotzena 1930. urtean izan zen: -21 °C.
* Hilabete euritsuena maiatza izaten da.

Historia
--------

1840. urtekoa da Planoko lehenengo asentamendua: zerrategia, errota eta denda zegoenez, gero eta jende gehiago erakarri zuen herriak. 1872. urtean trenbidea eraiki zutenez, Texas - Houston lotzen zuen linea, hiria asko hazi zen: 500 biztanle zeuden 1874. urterako. Edozein modutan ere, XX. mendeko bigarren erdian hazi zen nabarmen, batez ere 80ko hamarkadatik aurrera.

Kanpo estekak
-------------

* Plano
* Komunitatea
* Ekonomia
* Informazioa
* *Dallas Morning News* Planoko bloga[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q51689
* Commonscat Multimedia: Plano, Texas / Q51689

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 267549065
* GND: 6100949-0
* LCCN: n83049002
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 6575893
* TGN: 2106802

 |

* Wd Datuak: Q51689
* Commonscat Multimedia: Plano, Texas / Q51689

Erreferentziak
--------------
*Russula persicina*

Sinonimoak: *Russula rubicunda*, *Russula krombholzii var. rubrata*

Minegia da sukaldean erabiltzeko.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 7 eta 12 cm bitarteko diametrokoa, sendoa, gutxi hondoratua erdigunean, laster lautua, azala zimur fin-finekin, gero leuna, eta ia distiratsua, zati batean bereiz daiteke, beheko haragia arrosaz koloreztatuta ikusten utziz. Arrosa-gorri distiratsu kolorekoa; berehala koloregabetzen da, eremu handietan krema tonalitateak hartzeraino.

**Orriak:** Oso zabalak, nahikoa estu, krema-grisaxka kolorekoak. 

**Hanka:** 6 eta 8 cm bitarteko garaierakoa eta 1 eta 2 cm bitarteko lodierakoa, nahiko sendoa, zuria, gehienetan arrosaz edo arrosa-morez zikindua. 

**Haragia:** Akre samarra, *Russula emetica* delakoaren usainarekin, hau da, fruta usainarekin, grisaxka samarreko kolorearekin. Erreakzioak: Guayaco: intentsitate ertainekoa (G); sulfato ferroso: arrosa-laranja zikina; fenol: arrea.

**Etimologia:** Latinetik dator Russula hitza, russus-etik, gorriaren txikigarritik: apur bat gorrixka, kolore gorria dutelako Russula generoko espezie askok. *Persicina* epitetoa berriz grekotik dator, muxika, esan nahi duen, "persicon melon" hitzetik. Bere koloreagatik.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Russula emetica* (urkipean) eta *Russula sanguinaria* delakoek, antzeko kolorea eta zapore mina dute. *Russula lepida*, matea da, kolore gorri uniformea du eta gozoa da. *Russula luteolacta* ukitzean horitu egiten da. *Russula aurea* delakoaren orriak hori-urre kolorekoak dira. *Russula rosea* eta *Russula aurora*, ez dira pikanteak.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenaren hasieran. Hostozabalen azpian, baina koniferoen azpian ere bai.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   style="background:#F99;vertical-align:middle;text-align:center;" class="table-no"|Ez Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 74 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 361 or. ISBN 84-282-0541-X (T. 3). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia..
4. ↑   **(Gaztelaniaz)**  AVM Asociacion Vallisoletana de Micologia 1986.
*Russula rubra*

Sinonimoak: *Russula rubra var. polippus, Melanoleuca russula,* *Russula kavinae*, *Agaricus ruber*, *Agaricus emeticus*. *Agaricus linnaei*.

Ez da jangarria, oso mina. Sindrome gastrointestinalak eragin ditzakeela uste da.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 7 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, ganbila gero irekia eta erdian hondoratua, ertz kamutsarekin, forma erregular samarra du, karmin kolorekoa ertzerantz, ilunagoa erdirantz, hezetasunarekin distiratsua den azala, lehorrean, opakua eta belus fin baten itxurarekin.

**Orriak:** Ez oso estu, lodiak, urkilatuak, oinean mehetuak, dekurrenteetarako joera arinarekin edo itsatsiak, libreak, kolore zurixkakoak, gero okre oso argira pasatzen dira, hondoan zainekin.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 4 eta 7 cm bitarteko garaierakoa eta 5,6 eta 8 cm bitarteko lodierakoa, zilindrikoa, normalean gorantz loditua, pixka bat mehetua oinarrian, betea, zuria, baina batzuetan tonalitate arrosa edo grisaxkaren batekin adinagatik; gainazal zimurtsua.

**Haragia:** Hasieran solidoa, gero bigunagoa, zuria, baina berehala grisez edo horiz zikindua; zaporea akre samarra du eta ezti usaina.

**Etimologia:** Latinetik dator *Russula* hitza, russus-etik, gorriaren txikigarritik: apur bat gorrixka, kolore gorria dutelako *Russula* generoko espezie askok. *Rubra* epitetoa latinetik dator, arrosa, esan nahi duen "ruber" hitzetik. Bere kapelaren koloreagatik.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Russula lepidaren* antzekoa da, baina honek ez du haragi akrea eta esporak ere argiagoak ditu. *Russula mairei*, *Russula emetica* eta *Russula persicina* delakoek ere badute antza.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Hostozabalen basoetan. Nahiko urria.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 76 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 365 or. ISBN 84-282-0541-X(T. 3). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia, Es or..
Lehen Mundu Gerran Montenegroren erorketa militarra baino lehen, Lazar Mijušković buru zuen gobernua (1915eko abenduaren 20a - 1916ko apirilaren 29a).

Historia
--------

Gobernu berriak hiru irtenbide hauetako bat erabaki behar izan zuen: 

* 1. aurreko gobernuaren ebakuazio plana egitea
* 2. Defentsa defentsibo bat jasotzea Montenegroko Goi Komandoaren planaren arabera, eta
* 3. Austria-Hungariarekin bereizitako bake bat amaitzeko negoziazioak egitea.

Gobernuak beste irtenbide bat erabaki zuen, nahiz eta Montenegrorentzat bideraezina izan, Montenegroko armada aliatuen laguntza materialik gabe zegoelako, eta ezin izan baitzion erresistentzia egokia eman lau aldiz handiagoa zen etsaiari.

1916ko urtarrilean Montenegroren defentsarako plana Montenegroko Komando Gorenak egin zuen, 1915eko urritik abendura bitarteko operazioak ondo antolatu zituen berak. Hala ere, Montenegroko Komando Gorenak 1915eko abenduaren amaieratik 1916ko urtarrilaren 17ra arteko operazioak planifikatu ez zituen errealki, plan horrek porrota ekarri zuelako. Erregeak, Gobernuak, Batzar Nazionalak eta buruzagi militar gorenek ezin zuten ebakuazio plana onartu.

Nikola erregeak 1916ko urtarrilaren hasieran herrialdea utzi zuenean, orduko lehen ministroa, Lazar Mijušković, berarekin joan zen. Hiru ministro eta Komando Goreneko burua, Janko Vukotić dibisionala, herrialdean geratu ziren. Erbestean, Frantzian, Andrija Radović-ek (1916ko maiatzaren 12a - 1917ko urtarrilaren 17a) eratu zuen gobernu berria.

Gobernuko kideak
----------------

**Ministroen Kontseilua, 1916ko urarrilaren 2a - 1916ko maiatzaren 12a**| Funtzioa | Margolana | Izen-abizenak | Xehetasunak |
| --- | --- | --- | --- |
| Ministroen Kontseiluko presidentea |  | Lazar Mijušković | 1916ko urtarrilean erbestera joan zen. |
| Kanpo Arazoetako ministroa |
| Justizia ministroa |  | Marko Radulović | ez zen erbestera joan |
| Hezkuntza eta Eliza Gaietarako ministroa | ordezkaria |
| Finantza eta Eraikuntza ministro |  | Andrija Radović | Izendatu zutenean, Montenegron ere ez zegoen, erregearen ordezkari gisa baizik. Gobernua Brindisin zegoen jada |
|  | Lazar Mijušković | ordezkaria
(Andrija Radović ezean) |
| Barne Arazoetako ministroa |  | Risto Popović | ez zen erbestera joan |
| Ministro militarra |  | Radomir Vešović | ez zen erbestera joan |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31182675

 |

* Wd Datuak: Q31182675
**Kortsea** soinari itxura emateko erabiltzen den kanpoko zein azpiko arropa da. Historian zehar emakumeek zein gizonek jantzi izan dute, nahiz eta emakumeak diren gehien erabili izan dutenak.

Bularretatik saihetsetaraino edota gerriraino janzten du. Janzki honek soina goratzen du, saihets-hezurren goiko partean presioa eginez eta bularrak igoz. Gainera, gerria nabarmentzen du.

XIX. mendean kortseak, armadurak eta merinakeak modan jarri ziren emakumeen artean. Garai hartako gerruntzeek gorpuzkera 10 cm.tan murriztera hel zitezkeen. Horren ondorioz, emakume askok giltzurruneko arazoak izan zituzten eta barne-organo ugariren desplazamendua pairatu behar izan zuten estutasunagatik.

Bularretakoak modan jarri zirenean, 1920ko hamarkadan, gerruntzeen erabilerak behera egin zuen.

Erabilera
---------

### Moda

Gaur egun, soina goratzeko erabiltzen da, saihets-hezurren goiko partean presioa eginez, bularrak igoz eta gerria nabarmenduz. Hala ere, antzinean emakumeek bularrak ezkutatzeko eta gizonek argal-itxura emateko erabiltzen zuten.

### Medikuntza

Bizkarrezurreko arazoak edo barne-lesioak dituzten pertsonak gorputz-enborra immobilizatzen duten kortseak erabili ditzakete, betiere medikuaren aholkuarekin kalte berrien sorrera ekiditeko.

Ikus, gainera
-------------

* Bularretakoa
* Bustierra
* Merinakea
* Gerruntzea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q180225
* Commonscat Multimedia: Corsets / Q180225

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4165357-9
* LCCN: sh85033068
* AAT: 300210582
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q180225
* Commonscat Multimedia: Corsets / Q180225
**Prestigeren hondamendia** Galizian gertatutako petrolio-isuria izan zen. Prestige kasko bakarreko petrolio-ontzi bat izan zen. 77.000 tona petrolio zeramatzala, 2002ko azaroaren 19an Galiziako (Espainia) kostaldean hondoratu zen eta marea beltza erraldoia sortu, Mariano Rajoy ministroa zela. Costa da Morte ingurua kaltetuenetarikoa izan zen, arrantza sektorea bereziki kolpatuz.

Espainia, Portugal eta Frantziako kostaldeak beltzez busti zituen, Europako bazter hauetako inoizko hondamendirik handienetakoa eraginez. 2005. urtean oraindik ondorioak nabarmenak ziren kostaldeetan. Ontziaren kapitaina, Apostoulos Mangouras greziarra, salbamendu-ekipoekin ez kooperatzeagatik atxilotu zuten, baina 2005. urterako jadanik kalean zen.

Euskal Herriko kostaldera ere iritsi ziren petrolio arrastoak.

Garbiketa lanak
---------------

Hasieran, espainiar gobernuak pentsatu zuen 17.000 tona petrolio galdu egin zuela ontziak. 2003ko hastapenetan, zamaren erdia galdu zuela onartu zuten, eta azkenean 63.000 tona izan zela kalkulatu dute hainbat iturrik (%75a baino gehiago). 2004an gainontzeko 13.000 tona atera zuten hondoratutako itsasontzitik.

Garbiketarako kanpaina masiboa burutu zuten, boluntarioek eta profesionalek osatutako taldeka antolaturik. Ekimena arrakastatsua izan zen, eta kostaldeko hainbat zati berreskuratu ahal izan zuten. Urte bat geroago, Galiziako hainbat hondartza errekuperatu zituzten bainurako.

Nunca Máis
----------

Nunca Máis izeneko plataformak hilabete haietan esparru askotako taldeak (>200 elkarte eta erakunde) eta hiritarrak batu izan zituen hondamendia salatzeko. Aldarrikapen modu askotarikoak erabili zituzten salaketa ahalik eta urrunen iristeko, hondamendi eremu izendatzeko eta ondorio sozioekonomikoak eta osasunean eta ingumenean eragindakoak lehen bai lehen lehengoratzeko. Halaber, eskatu zuten prebentzio mekanismoak tamaina honetako katastrofeak ekiditeko. Manifestazio jendetsuena 2002ko abenduaren 1ean Santiagon egindakoa izan zen (200.000 pertsona).

2006ko abuztuan plataforma berraktibatu egin zuten uda partean Galizian ohikoak diren suteen aurka protestatzeko. Ingurumeneko terrorismoaren kontra hitz batean.

Ekologismoaren alde Galizian inoiz piztutako mugimendurik handiena da zalantza barik.

Bibliografia
------------

* Lobato, Xurxo (2003): *No país do Nunca Máis*. Editorial Galaxia, Vigo.
* Paz, Xavier eta Vázquez Carpentier, Alba (2007): *Nunca Máis. A voz da cidadanía II*. Difusora, Ourense

Kanpo estekak
-------------

* **(Galizieraz)** Nunca Mais plataforma
Herrialdeen araberako ugalkortasun-tasa (2016), CIA World Factbook

|  |  |
| --- | --- |
| 
     7–7.99 Haur
     6–6.99 Haur
     5–5.99 Haur
     4–4.99 Haur

 | 

     3–3.99 Haur
     2–2.99 Haur
     1–1.99 Haur
     0–0.99 Haur
 |

**Guztizko ugalkortasun-tasa** edo **ugalkortasun-tasa osoa** da, biztanleria jakin batean, emakumeek beren ugaltze bizitza osoan zehar batez beste duten seme-alaba kopurua.

### Ordezkatze-tasa

Ordezkatze-tasa da emakumeek izan beharko luketen ugalkortasun-tasa, biztanleria kopuru absolutuak belaunaldiz belaunaldi berdin iraun dezan.

Emakumeek, umeak izateko bizitza epea bizirauten badu, ordezkatze-tasa bete dadin, ugalkortasun-tasa 2,0tik hurbil egon behar da.

Herrialde garatuetan ordezkatze-tasa 2,1 inguruan izan daiteke, baina herrialde ez garatuetan ordezkatze-tasa 2,5 artekoa ere izan daiteke (herrialde horietan hilkortasun-tasa handiagoa da).

Ugalkortasun-tasa txikienak
---------------------------

Munduko ugalkortasun-tasa txikienak herrilde garatuetan izan ohi dira. Besteak beste, Europa Ekialdea, Hego Europa eta Asia Ekialdeko herrialdeak.

Euskal Herriak munduko ugalkortasun-tasa txikienetakoa du. Ordezkatze-tasa ez du, beraz, betetzen. Are gehiago, historian zehar inoiz gertatu ez den fenomenoa gertatzen ari da, XX. mendeko 80 hamarkadatik aurrera. Fenomeno hau Ugalkortasun-tasa osoa 1 ingurura hurbildu edo 1 baino baxuagoa izatearen ondorioa da. Ondorioz, XXI. mendean, Euskal Herriko berezko populazioaren (immigrazioa kontuan hartu gabe) erdia galtzea izango da.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q285897
* Commonscat Multimedia: Fertility rates / Q285897

---

 |

* Wd Datuak: Q285897
* Commonscat Multimedia: Fertility rates / Q285897
**Leire Fernandez Beitia** (Ondarroa, 1992) jarduera Fisikoan eta Kirolaren Zientzietan graduatua da eta kirol teknikaria da lanbidez. Hainbat kiroletan aritu izan da, batez ere, futbolean. Txikitatik futbola izan da bere kirol ibilbidea markatu duena eta Athletic eta Aurrera Vitoria bezalako taldeetan jokatu du. Behin futbola utzi eta gero, hainbat kirol probatu ditu.

Lehen Hezkuntzako 6. mailan Ondarroako Zubi Zahar ikastolako atletismo taldean hasi zen. Ikasturte bat egin zuen atletismo taldean, eta Bizkaiko txapelketan parte hartu zuen Durangoko atletismoko pistan egin zen lehiaketan. Hurrengo ikasturtean areto-futboleko taldean hasi zen bera baino zaharragoekin.

Aurrera Kirol Elkarteak emakumezkoen areto-futbol talde bat zeukan, eta jokalariek taldean sartzea proposatu zioten. Beraz, 14 urterekin futbol taldean sartu eta beste bi urte egin zituen bertan. Hiru leku ezberdinetan entrenatzen zuten: Zeledonio eraikineko jolastokian, kiroldegiko kantxan edo Anexoko futbol-zelai zaharrean. Hamasei neskako taldea osatu zuten. Futbol-hamaikako taldea sortu nahi izan zuten, eta Berriatuko taldean egin zieten leku.

Lau urtez jokatu zuen Berriatuako taldean, eta azkenengo urtean Lezamatik deitu zioten, Athleticekin entrenatzera joateko. Berriatuako laugarren denboraldia amaitu ondoren, hurrengoa Athleticen hasi zuen, eta bertan eman zituen beste bi denboraldi, zehazki, Batxilergoko bi urteak.

2010ean hasi zuen Jarduera Fisikoa eta Kirolaren Zientzietako Gradua Gasteizen. Athletic utzi eta Gasteizko Aurrera Vitoriarara joan zen, ordura arte jokatzen egon zen klubaz hitz egin eta horrela bideratuta. 

2014an amaitu zuen Leire Fernandezek Gasteizko etapa. Behin ikasketak amaitu zituenean, Eibartik deitu zioten, kirol sektoreko enpresa baten lan egiteko. Beraz, Aurrera Vitoriako bere ibilbidea ere bertan amaitu zen. Horrela, ibilbide profesionalari hasiera eman zion, eta Ondarroara egin zuen buelta. Ostean, Mutriku Futbol Taldean jokatzen hasi zen Karmele Lopez lagunak taldean sartzea proposatuta.

Sei urte egin zituen Mutrikuko Futbol Taldean Fernandezek, lehenengo bi urteak jokalari, hirugarrena jokalari-entrenatzaile eta hurrengo hiru urteak, entrenatzaile soilik. Mutriku Futbol Taldean hiru urte zihoala lesionatu zen. Beste hiru urte egin zituen entrenatzaile lanetan eta 2019an agur esan zion futbolari. 

Leire Fernandez BeitiaLeire Fernandez Beitia
Kirol munduan murgildurik jarraitzen du Leire Fernandezek, bai lanari dagokionean, bai jarduera fisikoa praktikatzeko orduan. Egun, kirol teknikaria da, eta formatzen jarraitzen du. Esaterako, duela gutxi lortu du kirol kudeaketa masterreko titulua. Horrez gain, Mutrikuko eta inguruko herrietako emakumeekin batera, pala txapelketetan ibili izan da. Gaur egunean, bizikletan eta mendizaletasuna uztartzen ditu.
**Schokland** (Noordoostpolderko udalerria) Zeider Zeeko Neerlandeko golkoko uharte zaharra da. Schoklandek uharte-estatusa galdu zuen 1942an Noordoostpolder itsasoak irabazi zuenean. Antzinako egoera oraindik nabaria da; izan ere, Schokland, polderretik eta oraindik ukitu gabe dauden Middelbuurt-eko dikeetatik metro gutxira baitago.

Itsas mailaren igoerari erantzuteko garatu zen Schokland, eta leku segurua bihurtu zen Erdi Aroan, baina egoera arriskutsua bilakatzan hasi zen XIX. mendeko uholdeen ondoren. Une horretan, Schoklandeko biztanleak uharteko hiru leku altuenetan babestu ziren: Emmeloord, Molenbuurt eta Middelbuurt. Itsasikara batek irla handia suntsitu zuen 1825ean, eta gobernuak uhartearen okupazioa uztea erabaki zuen 1859an.

Gaur egun, Schokland leku arkeologiko ezaguna da eta Schokland Museoa irekitzen du. Herbehereetako Unescoren Gizateriaren Ondarearen zerrendan 1995ean inskribatu zen Herbehereetako lehen tokia ere izan zen.

2008ko azaroaren 1az geroztik, Schokland herri bat kontsideratzen da, Noordoostpolder udalerriko herri bat zehazki.

Kanpoko loturak
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Schokland*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Descriptivo de la Unesco
* Schokland

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 

	+ **Wikimedia proiektuak**
	+ Wd Datuak: Q69307
	+ Commonscat Multimedia: Schokland / Q69307

---

	+ **Lekuak**
	+ OSM: 275970
	+ TGN: 7271337
	+ **Ondare historikoa**
	+ Gizateriaren ondare: 739
 |
* Wd Datuak: Q69307
* Commonscat Multimedia: Schokland / Q69307
**Jacques Ignace Hittorf** edo **Jakob Ignaz Hittord** (Kolonia, 1792ko abuztuaren 20a – Paris, 1867ko martxoaren 25a) Alemanian jaiotako frantziar arkitektoa izan zen.

Jaioterrian igeltsero batekin hainbat urtez ikasi ondoren, 1810ean Parisera joan zen Arte Ederren Akademian ikastera, eta, aldi berean, marrazkilari gisa lan egiten zuen Charles Percierrekin. François-Joseph Bélanger arkitektoak lana eskaini zion arkitektura metalikoko lehenengo eraikina eraikitzeko eta, ondoren, lanakak ikuskatzeko.

1818an gobernu-arkitekto izendatu zuten, eta eraikin publiko eta pribatu asko diseinatu zituen Parisen eta Frantziako hegoaldean. Bidaiak egin zituen Ingalaterrara, Alemaniara, Italiara eta Siziliara, eta antzinako Greziako arkitekturan kolorearen erabilera aurkitu zuen. Berak erabili zuen kolorea bere lanetan. 1833an, Concorde plaza birdiseinatu zuen, eta bi iturrien egilea izan zen. Urte horretan Arte Ederren Akademiako kide hautatu zuten.

Material berrien erabilera, bereziki burdinurtuarena, klasizismo kontserbatzailearekin konbinatu zuen, Berrezarkuntzetik Frantziako Bigarren Inperiora arteko ibilbide batean.