recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Greip** edari marka bat da, mahats muztioarena, Tafallan (Nafarroa Garaia) ekoitzia 1964. urtetik. Zumos de Navarra izan zen enpresa sortzailea zeina 1990eko hamarkadatik PepsiCo multinazionalaren jabetza den.

Historia
--------

1964. urtean sortu zuen enpresa Santiago Palacio Gotia enpresariak, besteak beste Tafallako Udalak 6.000 metro koadro utzi zizkiolako lantegia eraikitzeko. Greip izena hasieratik izan zuen muztio produktuak, ingelesezko *grape* (mahats) hitzaren ahoskeragatik. Lantegiak 14 langile zituen hasieran, orduko 800 boteila ekoizteko gaitasunarekin. Urteekin ekoizpena asko hasi zen, eta Espainian zabalkunde handia izan zuen produktuak 1980ko hamarkadako telebistako iragarkiei esker.

1983. urtean Kas talde gasteiztarrak gehiengo bat erosi zuen enpresan, eta jabetza osoa 1989an. 1992an Kas PepsiCo multinazionalean erosi zuelarik Kas, Zumos de Navarra enpresa eta Greip marka haren jabetza bihurtu ziren. 

Greip ekoizten duen Tafallako lantegiak beste edari batzuk ere ekoitzi ditu urteen buruan, hala nola KasFruit eta Radical Fruit Company markak.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Andrades, Amanda.  (2015-06-26). «Mosto Greip, un "trago corto sin alcohol" que cumple 50 años» *Cinco Días* (Noiz kontsultatua: 2022-10-09).
2. ↑    *Gran Enciclopedia de Navarra | ZUMOS DE NAVARRA.*  (Noiz kontsultatua: 2022-10-09).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q114555172
* Commonscat Multimedia: Greip (brand)

---

 |

* Wd Datuak: Q114555172
* Commonscat Multimedia: Greip (brand)
**Graciela Nidia Aráoz** argentinar filologoa, olerkaria eta ikertzailea da. San Luisko probintzian, Argentinan, Villa Mercedesen jaio zen, Buenos Aires hirian bizi den arren.

Biografia
---------

Villa Mercedesen jaio zen San Luisko probintzian. Argentinako errepublikan. Letretako irakaslea da aurrekarien lehiaketa bidez, eta Madrilen graduondoko bat egiteko beka bat irabazi zuen, non Espainiako Hizkuntza eta Literaturako irakasle titulua eta Filologiako lizentziatura lortu zituen (Hispaniar Sekzioa). Gaur egun Argentinako Idazleen Elkarteko (SEA) presidentea da, eta Buenos Airesko Nazioarteko Liburu Azokaren esparruan urtero egiten den Buenos Airesko Nazioarteko Poesia Jaialdiaren zuzendaria. Aldiz, El Libro Fundazioko Kultur Jardueren Batzordeko kidea da eta Munduko Poesia Mugimenduko eta Red Nuestra América sareko kide sortzailea da. Liburutegi herrikoiak babesteko Batzorde Nazionalaren ''*Argentina Crece Leyendo'*' (Argentina irakurtzen hazten) liburuak eta irakurketa sustatzeko kanpaina diseinatu eta gauzatu zuen. (CONABIP).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5883945
* **Identifikadoreak**
* BNA: 000040025

 |

* Wd Datuak: Q5883945
**Hortus sanitatis**, Johann Wonnecke von Caub mediku alemaniarrak, bere izena **Johannes de Cuba** izenarekin latinizatu zuenak, idatzitako liburua da. XV. mendeaan inprimatutako lehen historia naturaleko liburua da.

Liburua alemanez agertu zen *Gart der Gesundheit* (1485) izenburuarekin eta geroago latinera itzuliko da Jacob von Meydenbach-ek argitaratutako '*Hortus sanitatis'* (1491) izenburupean. Espezialista batzuek pentsatzen dutenaren aurka, badirudi ez dela 1484ko Latin *Herbariusaren* itzulpena, jatorrizko lan handiagoa baizik.

1500ean frantsesera itzuli zen *Jardin de santé: herbes, arbres et choses qui de iceuly coqueurent et conviennet a lusage de medecine* izenburupean.

*Hortus sanitatis* lana hainbat tratatutan banatuta dago.

* *De Herbis*, ospetsuena, landareak eta horien sendabelarrei buruz dihardu. 530 kapitulu ditu.
* 164 kapitulutan lurreko animaliei *buruz hitz egiten* duen *De animalibus vitam in terris ducentium* .
* *De avibus*, hegaztiei eta orokorrean animalia hegalariei buruzko tratatua (saguzarrak eta intsektu hegalariak barne).
* 106 kapituluko *De piscibus* arrain eta "itsas munstroei" buruzko tratatua da (sirena baten ilustrazio famatua agertzen da).
* Harri bitxien 144 kapituluko De *lapidibus*.
* Eta azkenik, *Tractatus de Urinis* .

Lanak, oro har, mediku bokazio nabaria du.

Ilustrazioak oinarrizkoak dira baina errealitateari leialak. Egileak kondaira ugari biltzen ditu kritikarik egin gabe. *Paradisuko bizitzaren zuhaitza*, sirenak, zentauroak bezala.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1494563
* Commonscat Multimedia: Hortus Sanitatis

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1494563
* Commonscat Multimedia: Hortus Sanitatis
2013ko maitzaren 30eko radar irudia
**(285263) 1998 QE2** Lurretik gertu igarotzen den asteroide bat da, 2.75 kilometroko diametrokoa. 1998ko abuztuaren 19an aurkitu zuten Lincoln Near Earth Asteroid Research (LINEAR) programaren baitan, Socorro (New Mexico)n. 14 urteko obserbazio arku bat du eta orbita ezaguna.

Asteroidea dinosauroen desagerpena ekarri zuena baino txikiagoa da, eta bere orbitan lurretik oso gertu pasatzen da. Astronomoek uste dute ez dela arriskutsua. 2013ko maiatzaren 30ean asteroidea lurretik 6 milioi kilometrotara zegoenean, Goldstone radarrak bere inguruan orbitan zegoen beste gorputz bat detektatu zuen. Asteroideak duen ilargiak 600 metroko zabalera du. Hau da, 1998 QE2 asteroide bitarra da. NASAren arabera 200 metroko zabalera baino gehiago duten asteroideen %16a bitarra edo hirutarra da, sistema bat osatuz.

Lurrera egingo duen gerturapenik handiena 2013ko maiatzaren 31eko 20:59tan izan zen, eta hurrengo bi mendetan gertuen izango den momentua izango da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13401078
* Commonscat Multimedia: (285263) 1998 QE2

---

* **Astronomia**
* JPL: 2285263
* MPC: 285263

 |

* Wd Datuak: Q13401078
* Commonscat Multimedia: (285263) 1998 QE2
**Göteborgeko Arte Ederren Museoa** (suedieraz: *Göteborgs konstmuseum*), Suediako Arte museo ezaguna da, Göteborg hirian dagoena, Götaplatsen enparantzan.

Historia
--------

Eraikina 1919 eta 1923 artean eraiki zuten hiriaren sorreraren 300 urteurrena ospatzeko egin zen Erakusketa Unibertsalaren barnean. Sigfrid Ericsson eta Arvid Bjerke arkitektoek diseinatu eta altxatu zuten. Arkitektura nordikoaren adibide neoklasiko garbia da. Adreilu horiz eraiki zuten, *Göteborgeko adreilua* izenaz ezagutzen da, hiriko hainbat eraikin material honekin eginak baitaude.

Bildumak
--------

Suedian dagoen 1880 eta 1890 hamarkadetako arte eskandinaviarraren museo garrantzitsuena da.

Areto aipagarriena Fürstenberg galeria da, Göteborg hiriari artelan ugari oparitu zizkion Pontus Fürstenberg-en omenez. Bertan P.S. Krøyer, Carl Larsson, Bruno Liljefors, Edvard Munch eta Anders Zorn margolarien lanak ikus daitezke.

Honetaz gain Monet, Picasso and Rembrandten lanak ere ikus daitezke.

Iruditegia
----------

* Eraikinaren aurrealdea.Eraikinaren aurrealdea.
* Götaplatsen enparantza.Götaplatsen enparantza.
* Sarrerako eskailerak.Sarrerako eskailerak.
* Carl Larsson.Carl Larsson.
* Edvard Munch.Edvard Munch.
* Rembrandt.Rembrandt.

Kanpo estekak
-------------

* **(Suedieraz)****(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1992004
* Commonscat Multimedia: Göteborgs konstmuseum

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158282684
* ISNI: 0000 0004 0438 5366
* BNF: 118697121 (data)
* GND: 2012453-3
* LCCN: n81029678
* NDL: 00743630
* NKC: ko20181002615
* NLA: 36061781
* CiNii: DA04144308
* SUDOC: 026451484
* ULAN: 500237486
* BIBSYS: 90059279

 |

* Wd Datuak: Q1992004
* Commonscat Multimedia: Göteborgs konstmuseum
Koilara eta azukre-koxkorra jartzeko era.
Hainbat itxurako **absenta-koilara**
**Absenta-koilara** edari hau prestatzeko erabiltzen den koilara da. Absenta hartzeko unean koilararen gainean azukre-koskor bat jartzen da, edalontziaren gainean jarrita, ur pixka bat gainetik isuriz, absentaren zapore mingotsa murrizteko. Koilara laua da eta zuloak ditu, eta itxura desberdinak izan ditzake, hala nola, Eiffel Dorrea, zuhaitz hostoak, eta abar.

Koilara mota hau ezin da 1843 baino lehenagokoa izan, urte horretan azukre-koskorrak agertu baitziren.

Ikus, gainera
-------------

* Absenta

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Auvers-sur-Oiseko absentaren museoa (frantsesez)

Kanpo estekak
-------------

* Absentari buruzko museo birtuala: historia, ohiturak eta artea **(Frantsesez)**
* La Fée Verte. Absentari buruzko munduko eztabaidagune zaharrena. Gidak, erreferentziak eta artikuluak **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3006797
* Commonscat Multimedia: Absinthe spoons

---

 |

* Wd Datuak: Q3006797
* Commonscat Multimedia: Absinthe spoons
Pertsonaien isolamendua margolanaren hutsuneetan adierazten da.
***Absenta*** (frantsesez: *L’Absinthe*) , baita ere ***Dans un café*** 1875etatik 1876ra, Parisen, Edgar Degas margolari frantsesak egin zuen margolan ospetsu eta, bere garaian, polemikoa da. Gaur egun Orsay museoan ikus daiteke.

Deskribapena
------------

Margolanak bi irudi erakusten ditu, emakume bat eta gizona hurrenez hurren. Gizonak, txapela jantzita, eskuinera begira dago, iruditik kanpora, eta emakumea, formalki janzkeraz eta kapelaz jantzita, galduta bezala, beheruntz begira dago. Emakumearen aurrean likido berdez betetako edalontzia dago, absenta, margolanari izena ematen dion edaria. Emakumea Ellen André aktorea da, eta gizona Marcellin Desboutin margolaria eta inprimatzailea da.

Biak, emakumea zein gizona, absentaren kontsumoaren ondorioz intoxikatuta daude. Absenta graduazio handiko likorra da alkohol eduki handia (65º eta 89,9° bitartekoa). Belar desberdinekin egiten da, bereziki *Artemisia absinthium*. Garai hartako Europako biztanleen artean oso zabaldua zen baina ondorio gogorrak zituen eta, horregatik, herrialde askotan debekatua izan zen.

Degasek edatearen eraginak bikotearengan nabarmentzen du: zorabiatuta daude, isolamenduan eta marjinazioan. Pertsonaiak isolamendua margolanaren hutsunean adierazten da.

Gaia
----

Edgar Degasen margolan hau Parisko Pigalle plazako Nouvelle Athènes Kafetegian. Margolaria askotan joaten zen kafetegi horretara; gazte garaietan nahiako zuen Guerbois Kafetegia.​

Kritikak
--------

Lana inpresionisten bigarren erakusketan aurkeztu zen, 1876an. Han oso kritika gogorrak jaso zituen, batez ere itsusia eta nazkagarria zelako. Urtetan biltegi batean gordeta egon zen, 1892 arte; urte horretan berriro ere publikoan erakutsi zen eta, orduan ere, oso harrera txarra izan zuen. 1893an Ingalaterran erakutsi zen, ordurako *L'Absinthe* izenburuaz, eta polemika handia eragin zuen. Arte kritikari askoten ustez bertan jasotako pertsonak degeneratuak eta desatseginak ziren. Askoren ustez moralaren aurkako benetako erasoa zen, esaterako William Blake Richmond eta Walter Craneren iritiziz. Viktoriar Aroaren ingeles askok susmopean hartzen zuen Frantziatik heldutako margolaritzaren joera berriak; hori Barbizongo eskolaren margoekin ere hasi zen gertatzen. Ingalaterrako ikusleek lanatik moralaren inguruko lezioa atera zuten lanatik, absenta eta alkoholaren aurkako adierazpena.

Picassoren omenaldia
--------------------

Pablo Picassok margolan hau omendu zuen bere *La Buveuse d'absinthe* margolanarekin, 1901ean egina.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Christa von Lengerke, «Del Impresionismo al Art Nouveau», *Los maestros de la pintura occidental*, Taschen, 2005, 494 or, ISBN 3-8228-4744-5
2. ↑  *La Buveuse d'absinthe* Hermitage museoa, San Petersburgon.

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)****(Gaztelaniaz)****(Ingelesez)**:Orsay museoaren fitxa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1239950
* Commonscat Multimedia: L'Absinthe by Edgar Degas

---

 |

* Wd Datuak: Q1239950
* Commonscat Multimedia: L'Absinthe by Edgar Degas
**Abu Nasr Mansur ibn Ali ibn Irak** (persieraz: أبو نصر منصور بن علی بن عراق‎; 960-1036) matematikari persiar bat izan zen, ezaguna sinuaren teorema aurkitzeagatik.

Abu Nasr Mansur Gilan jaio zen, eskualdea gobernatzen zuen sendietako baten barruan. Bere lekua esparru politikoaren barruan printze baten baliokidea zen. Al-Biruni irakaslea izan zen, matematikari gisa ere harekin lan egin zuena. Elkarrekin matematikaren aurkikuntza handien arduradunak izan ziren, eta lan asko elkarri eskaini zioten.

Abu Nasr Mansurren lana matematikan zentratu zen arren, astronomiari buruzko zenbait lan ere idatzi zituen. Matematikan, trigonometriari buruzko lan garrantzitsuak egin zituen, Ptolomeoren idatzietan oinarrituta. Horrez gain, Menelao Alexandriakoaren lanak gorde zituen eta Greziako teorema asko berridatzi zituen.

Abu Nasr Mansur Gazni hiritik gertu hil zen, gaur egungo Afganistanen.

Ikus, gainera
-------------

* Matematika Erdi Aroko Islamean
* Al-Biruni

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2383120
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 24465144
* ISNI: 0000 0001 2124 3464
* BNF: 170519404 (data)
* GND: 102411557
* LCCN: nr92029163
* SUDOC: 069735239
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2383120
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du aholku medikorik ematen**   

**Abstinentzia-sindromea** pertsona batengan adikzioa eragin duen substantzia hartu edo jarduera egiteari uzten denean sortzen den sintoma eta erreakzioen multzoa da.

Alkoholaren gehiegizko erabilerak, adibidez, tolerantziara, mendekotasun fisikora eta ondoko abstinentzia-sindrometara eramaten du. Abstinentzia-sindromea, batez ere, nerbio sistema zentrala hiperkitzikakortasun-egoeran mantentzen delako ematen da .

Sindrome hau gaixotasun psikologikoetan ere ager daiteke; hauen artean mendekotasun emozionala. Azken honetan ez dago droga edo sustantziekiko mendekotasunik baina bai beste pertsonekikoa, hori dela eta, subjektuak jasaten dituen min emozionalak min fisiko bihurtzen dira.

Sintomek, sustantziaren eta mendekotasunean iraundako denboraren arabera formaz eta intentsitatez aldatuagatik ere, kasu guztietan, nerbio-sistemaren desorekatik datoz.

Ezaugarri klinikoak
-------------------

Abstinentzia-sindromearen eraginak maila arinetik zorrotzera bitartekoa izan daiteke. Loaldian gorabehera txikiak izatetik haluzinazioak eta, kasu askotan, konbultsioetara iritsi daiteke.

Sintomak
--------

* Urduritasuna
* Buruko mina
* Haluzinazioak
* Hipertentsioa
* Anorexia
* Sukarra
* Antsietatea
* Loezina
* Botagalea
* Depresioa
* Ahultasuna
* Beldurra
* Suminkortasuna

Diagnostikoa
------------

Orokorrean honetan datza:

* Sintomen behaketa.
* Historia klinikoa, gehienetan familia eta lagunen laguntzarekin batera.
* Azterketa medikua; mediku orokorrak, adiktologoak edota larrialdietako mediku batek egina.
* Kasu batzuetan, toxikologia azterketa egiteko beharra dago. Azterketa hauek, gernu azterketak edo odol azterketak dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Gaixotasunen Hiztegia] [2015]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q498902
* **Identifikadoreak**
* GND: 4206835-6
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* eMedicine: 819502

 |

* Wd Datuak: Q498902
***Honestiores*** eta ***humiliores*** Antzinate Berantiarreko gizarte-zatiketa nagusien izenak ziren, bai Erromatar Inperio Beherean (batez ere mendebaldean), bai erresuma germaniarrean, bereziki bisigodoen erresuman, non baldintza horiek definitzen baitzuten kargurik ez zuten pertsona libreen gizarte-posizioa.

Gizarte-zatiketa horren jatorria, patrizioen eta plebeioen arteko ohiko bereizketa alde batera uzten zuena, eta esklabotzaren mende ez dagoen gizaki askearen funtsezko duintasuna, II. mendetik aurrera gertatzen da. *Humiliores*-ak, erromatar hiritarrak izan arren, tortura, galdeketa-metodoa edo esklaboengana mugatutako zigorra jaso zezaketen. *Honestiores*-ak ere torturatu egin zitezkeen kasu batzuetan akusatuak edo lekukoak izanez gero, traiziozkoak kasu.

*Honestiores*
-------------

Etimologikoki zintzoenak, zintzoenak esan nahi du. Ohore edo ondra kontzeptua funtsezko atala da noblezia Erdi Aroan eta Antzinako Erregimenean estamentu pribilegiatu gisa duen nagusitasunaren justifikazio ideologikorako.

*Honestiores*-en artean, senatariak, magnateak edo handikiak eta *consortes*-ak (sing. *consors*) ziren, hau da, lur-jabe erromatar eta godo aberatsak. Senatarien artean, oraindik ere, hainbat titulu aurki ditzakegu, hasi patrizio zaharrenetik eta garrantzitsuenetik eta *curiales* xumeenetaraino.

Gotzainak *honestiores*-ekin parekatzen ziren.

Klase ertaina
-------------

*Honestiores* eta *humiliores* artean klase ertain bat zegoen, nolabaiteko aberastasuna zuena, merkatariek eta jabe ertainek osatua, horietako batzuek maila kuriala zuten, eta ez dirudi berezko klasea osatu zutenik: aberatsenak *honestiores*-en mailarik baxuenean zeuden, eta pobreenak, berriz, *humiliores*-en maila gorenean. Antza denez, horiekin parekatzen ziren apaizak eta diakonoak.

*Humiliores*
------------

Etimologikoki, xumeenak esan nahi du, garbienak. *Humilior* da lurrean beheratua dagoena (*ad humum*). Makurraraztea beheratzea da, munduan lurra baxuena (*infima*) dela uste delako.

Biztanleria librea, nekazariak, jornalariak, artisauak, pobreak eta lurrik gabeak, eta beheko kleroa *humiliores*-en (edo beheragokoen) kategoria ziren. Gainetik *honestiores*-ak zeuden eta behetik esklaboak bakarrik zeuden: *idoneus* edo etxekoa eta *vilior* edo landatarra.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «La tortura en Roma» *Monografias.com* 2005-04-28 (Noiz kontsultatua: 2022-01-30).
2. ↑   **(Ingelesez)** «honestiores | social class | Britannica» *www.britannica.com* (Noiz kontsultatua: 2022-01-30).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** A.C.), Marco Terencio Varron (116; Casquero, Manuel-Antonio Marcos.  (1990). *De lingua Latina: edición bilingüe.*  Anthropos Editorial ISBN 978-84-7658-238-1. (Noiz kontsultatua: 2022-01-30).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56636325

 |

* Wd Datuak: Q56636325
**Actimel** jogurt likido baten marka komertziala da, Danone enpresa frantziarrak probiotiko moduan ekoiztu eta saltzen duena. 1994an hasi zen Europan merkaturatzen.

Produktu honen osagai bereizgarria, beste jogurten aldean, bakterio laktiko berezia da, Lactobacillus casei immunitas izenekoa (Lactobacillus casei Danone edo Lactobacillus casei DN-114.001 izenekin ere ezagutua). Bakterio honekin batera, jogurtaren ohiko bakterioak (Lactobacillus bulgaricus eta Streptococcus termophilus) daude.

Horretaz gain, jogurt honek D eta B6 bitaminak ere baditu.

Enpresa ekoizlearen arabera, Actimelek, besteak beste, immunitate-sistema bizkortu eta indartu egiten du, organismoaren defentsa organikoak hobetuz. Beste probiotikoekin gertatzen denaren antzera, baina, ikerketa zientifikoek ez dituzte onura horiek argi baieztatzen, sarritan emaitza kontrajarriak agertzen direlako  

Euskal Herrian 100 ml-ko ontzietan saltzen da, eta fruta ezberdinetako zaporeetan ere eros daiteke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Parra M D, Martínez de Morentin B E, Cobo J. M, Mateos A and Martínez J. A (2004) Daily ingestion of fermented milk containing Lactobacillus casei DN114001 improves innate-defense capacity in healthy middle-aged people Journal of Physiology and Biochemistry (ingelesez) 60 (2): 85-92
2. ↑   Meyer AL, Micksche M, Herbacek I, Elmadfa I.; Daily intake of probiotic as well as conventional yogurt has a stimulating effect on cellular immunity in young healthy women; Ann Nutr Metab. nº50 (2006), p.282-289

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q343276

 |

* Wd Datuak: Q343276
**Grand Porteko gudua** Frantziako Armadako fragata eskuadren eta Britainiar Errege Armadaren arteko itsas gudu bat izan zen. Bataila 1810eko abuztuaren 20tik 27ra izan zen Frantziako uhartean (gaur egun Maurizio) Grand Port portua jabetzeko Napoleondar Gerretan. Lau fragatako eskuadroi britainiarra portua blokeatzen saiatu zen frantziarrek erabiltzea eragozteko, sarreran zegoen Île de la Passe uharteko gotorlekua harrapatuz. Posizio hori britainiar lehorreratze talde batek hartu zuen abuztuaren 13an, eta bederatzi egun geroago Guy-Victor Duperré kapitainaren agindupeko Frantziako eskuadroi bat badiara hurbildu zenean, Samuel Pym kapitain britainiarrak haiek erakartzea erabaki zuen kostaldeko uretara, haien kopuru handiagoak Frantziako itsasontziei aurre egin ahal izateko.

Frantziako bost itsasontzietatik lauk britainiar blokeoa haustea lortu zuten, babestutako ainguramenduan aterpea hartuz, eskarmentu handiko portuko piloturik gabe gaindiezinak ziren uharri eta hondar-barra korapilatsu batzuen bidez soilik sar zitezkeenera. Pym-ek bere fragatei frantziarrei erasotzeko agindu zienean abuztuaren 22an eta 23an, bere itsasontziak badiako kanal estuetan harrapatuta gelditu ziren: Bi lehorrera konektatuta zeuden ezinbestean; Hirugarren bat, Frantziako eskuadroiak kopuruz gainditua, garaitua izan zen; eta laugarren batek ezin izan zuen arma eraginkorraren barruan itxi. Frantziar itsasontziak ere oso kaltetuak izan ziren bitartean, bataila hondamena izan zen britainiarrentzat: Itsasontzi bat kalte konponezinak jasan ondoren harrapatu zuten, lehorreko itsasontziak erre egin zituzten Frantziako abordatze taldeek harrapatu ez zitzaten eta gainerako itsasontzia konfiskatu egin zuten.

Britainia Handiko porrota Errege Armadak gerra osoan zehar jasan zuen okerrena izan zen, eta Indiako ozeanoa eta bere funtsezko konboia komertzialak Jacques Hamelinen fragaten erasoak jasan zitzaten utzi zituen. Horren aurrean, agintari britainiarrak Île Bourbon-eko eskuadroi indartzen ahalegindu ziren Josias Rowley-ren agindupean eskualdean zeuden itsasontzi guztiak aginduz, Baina, pixkanakako indartze honek, ekintza desesperatu batzuk eragin zituen, banakako itsasontzi britainiarrak, eskuadroi frantziar boteretsuenek eta seguruenek eraso baitzituzten. 1810eko abenduan, errefortzu egoki bat proiektatu zen, gudu eskuadroi indartsu bat hornituz, Albemarle Bertie almirantearen agindupean, berehala inbaditu eta Frantziako uhartea menderatu zuena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q267339
* Commonscat Multimedia: Battle of Grand Port

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2011000556

 |

* Wd Datuak: Q267339
* Commonscat Multimedia: Battle of Grand Port
**Grand Traverse konderria** (ingelesez: *Grand Traverse County*) Michiganko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Traverse City da. 2010eko zentsuaren arabera 86.986 biztanle zituen, Grand Traverse kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Grand Traverse konderriak 1.557,4 kilometro koadro ditu. Horietatik 354,79 ura dira. Beste 1.202,61 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 55,85 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 86.986 pertsonetatik 83.062 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.874 dira. 1.023 beltzak edo afroamerikarrak. 941 amerikar natiboak ziren eta 25 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 588 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 40 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.307 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490647
* Commonscat Multimedia: Grand Traverse County, Michigan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153614078
* ISNI: 0000 0004 1797 9374
* LCCN: n81050397
* NARA: 10039612
* **Lekuak**
* OSM: 1586055
* TGN: 2000961

 |

* Wd Datuak: Q490647
* Commonscat Multimedia: Grand Traverse County, Michigan
**Achim** Alemaniako herri bat da, Saxonia Beherea estatuan eta Verden barrutian kokatua. Gainera, azken barruti honetako herririk handiena da. Verden herritik 17 kilometro iparmendebaldera eta Bremenetik 16 kilometro hegoekialdera, Weser ibaiaren ibilbidean.

Geografia
---------

Achim, Weser ibaiaren haranean dago. Herria inguratzen duen lurraldea, txilardia da inguru natural hontan. Herria, itsasoaren mailatik 65 metroko altuerara dago

### Hedadura eta biztanleria

Herriak, 65,1 kilometro karratuko hedadura du, eta 2006. urteko azken egunean eginiko azken erroldaren arabera, herrian 30059 pertsona bizi dira

### Badener Mendiak

Badener mendiak, Baden herrixkan daude. Baden, Achimen barnean kokatuta dagoen herrixka bat da. Kokapen hau, Weser-Marsh mendebaldean eta 40 metroko garaierako harea duna taldea eta Badener txilardia ekialdean dituelarik eratuta dago.

Historia
--------

Herri honen lehen aipamena, 1091. urtekoa da, Arahem izenarekin. XII. mendean, misiolari kristauek bataio eliza bat eraiki zuten. Oraingo San Lorentzoren aurrekaria izan zen. Azken eliza hau, 1257an eraiki zen. Achimen, 1847. urtetik existitzen da tren geltokia. Bremen eta Hannover arteko bidean dago. 1626tik 1712rarte, batzuetan suediarrek eta beste batzuetan daniarrek kontrolatua izan zen. Zazpi urteetako gerran zehar, Frantziak kontrolatu zuen. 1815eko Vienako Kongresuaren ondoren, Hannoverreko erresumaren zati izan zen.

Ondasun nabarmenak
------------------

* San Lorentzoren eliza, 1257. urtean eraikia

Demografia
----------

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16143
* Commonscat Multimedia: Achim (Landkreis Verden)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145439830
* GND: 4000368-1
* **Lekuak**
* OSM: 1182036

 |

* Wd Datuak: Q16143
* Commonscat Multimedia: Achim (Landkreis Verden)
Barañain, toponimo nafar tipikoa.
**-ain** amaiera edo atzizki toponimikoa ohikoa da euskaraz, batez ere Nafarroa Garaian eta Gipuzkoan, eta Pirinioetan hedatuz ekialderantz, baita Gaskoina eta Aragoin ere Euskal Herritik haratago.

Jatorria
--------

Julio Caro Barojaren iritziz, erromatarren garaiko *villa* edo *fundus* etxaldeen kokapenarekin uler daitezke toponimo hauek, zeinean lehen partea pertsona-izen bat litzatekeen (hala nola *-oze* amaierako toponimoetan bezala), eta ondoren -ain hori jatorri latinokoa, -*anum* atzizkitik eratorria. Lehen partea pertsona-izenarekin lotzearena iritzi hedatua da, baina atzizkiaren jarorria latindarra zalantzan jarri dute askok, eta -ain indigena eta euskalduna dela defenditu dute ordea.

Hedapena
--------

Ixaka Lopez Mendizabalek egindako ikerketa batean, 486 toponimo aurkitu zituen amaiera honekin Euskal Herrian: Gipuzkoan 239, Nafarroa Garaian 170, Araban 22, Lapurdin 21, Bizkaian 19, Nafarroa Beherean 10 eta Zuberoa 5. Hala ere, Gipuzkoako adibide gehienak toponimia txikikoak dira, eta herri eta inguru populatuen kasuan, Nafarroa Garaian ugariagoak dira.

Euskal deiturak neurri handi batean etxe eta toki-izenekin lotuta daudelarik, -ain amaierako abizen asko daude halaber, eta nafar deituren kasuan, Nafarroa Garaiko herriekin bat egiten dute abizen horiek.

Euskaraz -ain amaiera duten toki populatuen hedadura, Wikidatan jasoak 2020ko abuztura artean, eta Hego Euskal Herrira mugatutako bilaketan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Arraiza, Eugenio. «'Ain-' -ez bukatzen diren euskal toponimoak» *Fontes Linguae Vasconum, nº 48 (1986), pags. 225-250* (Noiz kontsultatua: 2020-08-06).
2. 1 2    Enzunza, Aitzol Altuna.  (2015-03-03). «-AIN no es latín, casi nunca» *Nabarralde* (Noiz kontsultatua: 2020-08-06).

Kanpo estekak
-------------

* -ain, Wikidata bilaketa, mapan kokatua. Euskaraz dokumentaturiko toki populatuak, Hego Euskal Herrira murriztutako bilaketa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13050277

 |

* Wd Datuak: Q13050277
Galoze, Zaraitzu ibarrean; gaztelerazko forman É diakritikoa falta zaio.
**-oze** amaiera edo atzizki toponimikoa ohikoa da euskaraz, Euskal Herriaren ekialdean eta bereziki Pirinioen alde bietan. Atzizkiaren hedadura are ekialderago iristen da, inguruko erromantzeetako atzizki parekideek erakusten dutenez: *-ués* forma aragoierazkoa eta *-òs* okzitanierazkoa dira forma ohikoenak. Baina atzizki parekideak asko dira, aldakorrak hizkuntza batetik besterako formetan, eta iristen dira Kataluniaraino; adibidez: *-ons, -òs, -osse, -ost, -ous, -otze, -ues, -ués, -ueste**.*

Jatorria
--------

Aditu batzuen arabera, substratu euskal-akitaniar baten adierazgarri dira toki-izen hauek (Gerhard Rohlfs, Jean Séguy), baina Julio Caro Barojaren arabera batzuk dira baskonikoak eta besteak berriz jatorri galo-erromanikokoak.

Rohlfsen arabera, atzizkiak laguntzen duen izenaren lehen partea pertsona izen bat da, eta -oze delakoak jabetza adieraziko luke. Galoze izenak, adibidez, adieraziko luke "Gallus delako baten tokia", adibidez. Zentzu horretan -ain amaiera ohikoak duen funtzio bertsua luke atzizki toponimiko honek.

Rohlfsen iritziz *-ŏssu* zen jatorrizko atzizki akitaniarra, Joan Corominesek -osse zioen, baina Koldo Mitxelenaren arabera *-ox* amaiera izango zen jatorrizkoa, eta bokal gehikuntza latinizazioaren ondorio bat.

Adibideak
---------

Euskaraz izen asko -oze erako amaierarekin arautu ditu Euskaltzaindiak, baina ez du esan nahi hori denak forma kanoniko bat. Tokian tokiko lekukotzak desberdinak dira, nahiz eta kasu batzuetan, aldakorrak. Esate baterako, Galoze herriari dagokionez, Mikel Belaskok aipatzen ditu *Gallos, Gaios, Galloze* eta *Galloxe* formak euskaraz jasoak, eta ez prezeski *Galoze*.

Euskal Herriko adibide batzuk, parentesi artean nola diren aragoieraz eta gaztelaniaz:

* Nabaskoze (Navascués)
* Apardoze (Apardués)
* Nardoze (Nardués)

Euskal Herritik kanpo:

* Lixoze (Lichos frantsesez, Bearnon)
* Ezkoze (Escos frantsesez, Bearnon)
* Zigoze (Sigüés gaztelaniaz, Aragoi)
* Urdoze (Urdués gaztelaniaz, Aragoi)

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Enzunza, Aitzol Altuna.  (2015-03-03). «-AIN no es latín, casi nunca» *Nabarralde* (Noiz kontsultatua: 2020-08-05).
2. ↑   Martinena, Ricardo Cierbide.  (1980). «Toponimia navarra: historia y lengua» *Fontes linguae vasconum: Studia et documenta* 12 (34): 87–106. ISSN 0046-435X. (Noiz kontsultatua: 2020-08-05).
3. ↑    *Mikel Belasko. Toponimia.*  (Noiz kontsultatua: 2020-08-05).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Salaberri, Patxi.  (2010). «Nabaskoze» *Euskera* (Euskaltzaindia): 361-363..
5. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Belasko, Mikel.  (2009). *Gallués.*  Mikel Belasko - Toponimia (Noiz kontsultatua: 2020-08-05).
6. ↑   «Euskal Herri inguruko exonimoak - Euskara Batuaren Eskuliburua» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-08-05).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20619180

 |

* Wd Datuak: Q20619180
|  |  |
| --- | --- |
|  | **Wikiztegian** orri bat dago honi buruz: ***homogeneo***. |

**Homogeneo** eta **heterogeneo** terminoak substantzia, gorputz, multzo edo sistema bateko osagaiek edo elementuek izaera, propietate edo egoera berdin edo antzekoak dituzten adierazteko erabiltzen dira. Dena delakoa *homogeneoa* dela edo *homogeneotasuna* esango da bere baitan izaera edo propietate berdinak dituzten gaiak badaude. Gai edo elementu horiek izaera ezberdina badute, berriz, substantzia, gorputz, segida edo sistema *heterogeneoa* dela edo *heterogeneotasuna* duela esango da. Adibidez, pertsona-talde bat *heterogeneo* dela esango da, bere baitan ezaugarri ezberdinetako pertsonak biltzen badira. Taldeko kideak antzekoak badira, taldea *homogeneoa* dela esango da.

*Homogeneo* eta *heterogeneo* terminoek erabilera zabala dute hainbat zientzia eta jakintza-arloetan:

* matematikan, funtzio homogeneoa, funtzio mota bat.
* kimikan, katalisi heterogeneoa eta homogeneoa ditugu.
* matematikan, ekuazio homogeneoa, termino independentea 0 den ekuazioa
* soziologian, gizarte-homogeneotasuna.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q80216

 |

* Wd Datuak: Q80216
Taras Xevtxenko, izen titpikoki ukrainarra zuen idazle nazionala; estatua elebidun bat Brasilgo hiri batean.
**-enko** atzizki antroponimikoa duten abizenak ukrainarren artean abizen ohikoenetakoak dira. Ukrainar abizenen formakuntzan -enko atzizkia da eratorpen modu usuenetako bat, baina ez bakarra; -iuk edo -txuk amaierak ere ohikoakm baitira, ekialderago ohikoan.

Historia
--------

 Podolia 21. mendeko Ukrainaren mapan kokatua, -enko abizenen jatorria.
16. mendeko dokumentuetan -enko erako patronimikoak Podolian kokatzen ziren batez ere, noizean behin Kiev eta Zhytomyr eskualdeetan ere bai.

17. mendean, -enko formazioak dagoeneko Ukraina ekialdeko lurraldean antroponimiko ohikoena ziren. 1649ko Zboriveko Itunaren ondoren egindako kosakoen erregistroetan, -enko abizenek abantaila kuantitatibo absolutua dute beste guztien aldean. Stepan Bevzenkoren kalkuluen arabera, Kiev erregimentuaren erregistroan -enko izenak %60 dira.

Esanahia
--------

Ukrainako beste abizen atzizki batzuk bezala, patronimikoa adierazten du ohikoan -enko amaierak, jatorrian bederen. Hau da, noren seme edo alaba; hala nola, Ivanenko, Ivanen seme edo Pavlenko, Pavlo edo Pauloren seme. Ez bakarrik aitatasun patronimikoa adierazteko, gainera, emakume izenetan jatorria dutenak egon badaude eta: Odartxenko, Odarka emakume izenetik eratorria, adibidez.

Goitizen, lanbide eta abarren ondorengoak adieraz dezakete halaber -enko deitura hauek. Esate baterako:

* Usenko: *Us*, bibote.
* Bilouxenko: *Bilo*, zuri, *Us*, bibote. Bibote zuridunaren ondorengoa.
* Xevtxenko: *Xvets*, zapataria.
* Popenko: *Pip/pop,* apaiza (Ukrainako apaiz ortodoxoek ezkontza baimendua dute).
* Babenko: *Baba*, amona.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Slavutych, Yar.  (1962-09-01). «Ukrainian Surnames in -enko» *Names* 10 (3): 181–186. doi:10.1179/nam.1962.10.3.181. ISSN 1756-2279. (Noiz kontsultatua: 2022-03-07).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12145365
* Commonscat Multimedia: Ukrainian surnames that ends with -enko

---

 |

* Wd Datuak: Q12145365
* Commonscat Multimedia: Ukrainian surnames that ends with -enko
Stanisław Wyspiański izeneko poloniar baten oroigarria Varsovian.**-slaw** edo **-slav** eran amaitutako pertsona-izenak bereziki ohikoak dira Ekialdeko Europan eta Balkanetan. Izenen forma femeninoak - **slava** / -**slawa** amaitzen dira. Eslaviar izen tradizional zaharrenetakoak dira eta gaur egun oso ohikoak dira.

Jatorria
--------

7. mendeko greziar kronika batzuetan agertu  zen era honetatako lehen izana, *Radoslaw* delako bat, 688. urtean. Ordutik aurrerako Greziako kroniketan forma *-sthlabos* / *-sthlavos zen* ohiko forma.

-Slav delako forma honen jatorrizko esanahia ez dago argi. 21. mendean *slava* ohore edo ospea bezala interpretatz; baina etnonimo edo etniaren izen adierazlea ere izan daiteke, hau da, *Radoslaw* litzateke *Rado eslaviarra*.

Adibideak
---------

Izen adibideak zenbait hizkuntza eslaviarretan:

| Serbokroaziera | Txekeira | Bulgariera | Errusierra | Polonierra | Polabera |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Boleslav |  | Boleslav | Boleslaw |  |
| Borislav |  | Borislav |  |  |  |
| Braslav |  |  |  |  |  |
| Bratislava | Vratislav |  |  |  |  |
|  | Břetislav |  | Bryakhislav |  |  |
|  | Bronislav |  | Bronislawv | Bronislaw |  |
| Gojslav |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Izyaslav |  |  |
|  | Jaroslav |  | Yaroslav | Jaroslaw |  |
| Mislav |  |  |  |  |  |
| Miroslav | Miroslav | Miroslav |  | Miroslaw |  |
|  |  |  | Mstislav |  | Mistislaw |
|  |  |  |  |  | Pribislaw |
| Radoslav |  |  |  | Radoslaw |  |
|  | Rastislav | Rostislav | Rostislav |  |  |
|  | Stanislav |  | Stanislav | Stanislaw |  |
|  | Sobeslav |  |  |  |  |
|  |  |  | Sudislav |  |  |
|  |  |  | Svyatoslav |  |  |
| Tomislav |  |  |  |  |  |
|  | Vladislav |  | Vladislav | Wladyslaw |  |
|  |  | Wseslaw |  |  |  |
| Višeslav |  |  | Vysheslav |  |  |
| Zdeslav |  |  |  |  |  |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Konstantin VII. Porphyrogennetos, *De Administrando Imperio*, u. a.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25377742

 |

* Wd Datuak: Q25377742
**Hillsborough konderria** (ingelesez: *Hillsborough County*) Floridako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Tampa da. 2010eko zentsuaren arabera 1.229.226 biztanle zituen, Hillsborough kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Hillsborough konderriak 3.278,31 kilometro koadro ditu. Horietatik 635,97 ura dira. Beste 2.642,34 lurra dira.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 1.229.226 pertsonetatik 967.200 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 306.635 dira. 191.260 beltzak edo afroamerikarrak. 2.948 amerikar natiboak ziren eta 703 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 41.328 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2.992 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 22.795 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q488874
* Commonscat Multimedia: Hillsborough County, Florida

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125491649
* GND: 4578796-7
* LCCN: n80123438
* **Lekuak**
* OSM: 1210701
* TGN: 1002479

 |

* Wd Datuak: Q488874
* Commonscat Multimedia: Hillsborough County, Florida
**Hillsborough konderria** (ingelesez: *Hillsborough County*) New Hampshireko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua (New Hampshire) da. 2010eko zentsuaren arabera 400.721 biztanle zituen, Hillsborough kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Hillsborough konderriak 2.310,83 kilometro koadro ditu. Horietatik 41,64 ura dira. Beste 2.269,19 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 173,41 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 400.721 pertsonetatik 372.465 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 21.241 dira. 7.405 beltzak edo afroamerikarrak. 742 amerikar natiboak ziren eta 99 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 12.898 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 975 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 6.137 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q54439
* Commonscat Multimedia: Hillsborough County, New Hampshire

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133696884
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 305468
* TGN: 1002480

 |

* Wd Datuak: Q54439
* Commonscat Multimedia: Hillsborough County, New Hampshire
Gorpu guztiz fin marrazkien bertsioaz. Marc M. Gustà, Bernat M. Gustà eta Irene Alcón, 2011.
**Hilotz paregabea** (jatorrizko frantsesez ***cadavre exquis***) XX.mendeko hasieran abangoardiek, bereziki surrealistek, modan jarri zuten hitz-jokoa da. Horren bidez irudi literario batetik beste asko atera daitezke. Antza, jokoa garaiko mahai-jolas ezagun batean oinarritu zen. Hitz-jokoa taldeka egiten da: partaide bakoitzak paper batean gustuko zerbait idazten du eta aldamenekoari pasa baino lehen, idatzitako gehiena ezkutatzen du; amaieran horrelako sortutako konposizioa hilotz paregabea zen. Jokuak bariante asko ditu: norberak utz dezake esaldi amaiera bistan hurrengoak jarraitzeko; edota gauza bera marrazkien bidez egin daiteke.

Izenaren jatorria frantsesetik dator, lehen aldiz jokatu zenetik, 1925an; orduan sortutako lehenego testua horrela zion: «Le cadavre - exquis - boira - le vin - nouveau», hau da, "Hilotz paregabeak ardo berria edango du".

Robert Desnos, Paul Éluard, André Breton eta Tristan Tzara hitz-jokoaren hasierako parte-hartzaileak izan ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**: Gorpu guztiz fina zineman.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q691389
* Commonscat Multimedia: Cadavre exquis

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh94008313
* AAT: 300182745

 |

* Wd Datuak: Q691389
* Commonscat Multimedia: Cadavre exquis
**Grogaldr** edo **Groaren aztikeriak**, Svipdagsmal lanean aurkitzen diren bi olerkietatik lehena da. Lan hau, eskandinaviar mitologian nigromantziaren praktikaren adibide bat da. Svipdagek, bere ama Groa, völva bat, hilen artetik nola altxatu zuen xehatzen du. Hau, oraindik bizirik zegoenean egiteko esan zion zerbaitzen; honek, völvak etorkizuneko gauzei buruz zuen ezagutza marrazten duelarik. Nigromantziaren asmoa, kasu honetan, bere semeari, bere amaorde maltzurrak ezarritako lan batean laguntzea da, amaorde horrek, ustez, bai baitzituen bere planak beste plan honek huts egin zezan.

Lehen ahapaldian, Svipdag, hitz egiten hasten da eta bere ama hilobitik altxa dadin saiatzen da, bere hil muinoan, oraindik bizirik zegoenean irakatsi zion moduan.

Bigarren ahapaldiak, bere erantzuna du, non Svipdagi, heriotzetik esnatua izan zen arrazoia galdetzen dion.

Svipdagek, bere amaordeak ezarritako lana kontatuz erantzuten dio, lan hori, Mengloden eskua lortzea zelarik. Svipdagek, bidaia horretan izango dituen zailtasun guztiak aurreikusten ditu eta hala dio:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | berak, batek bidaiatu ezin duen 
toki batetara joateko behin eta berriz esaten dit 
Menglod ederra ezagutzeko. |  » |

Bere hildako ama, bidaia, luzea eta oztopoz betea izango denaren ideiarekin ados dago, baina ez dio ez saiatzeko esaten.

Svipdagek, bere amari, honen völva ezagutzak eskatzen dio bere babeserako, eta Groak, orduan, bederatzi aztikeri kantatzen ditu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2261503

 |

* Wd Datuak: Q2261503
***INTERCAL*** programazio lengoaia esoterikoa da oso zaila ulertzeko diseinatua izan dena. FORTRAN eta COBOL lengoaien parodia da.

Don Woods eta James Lyons Princeton-eko ikasleak asmatu zuten, 1972. urtean. Egungo bertsioa, C-INTERCAL deritzona, Eric S. Raymond-ek mantentzen du. Jatorrizko egileen arabera, INTERCAL "Compiled Language With No Pronounceable Acronym" ("Konpilatutako lengoaia inolako akronimo ebakigarririk") esan nahi du.

Adibidea
--------

Kaixo mundua adibidea:

```
DO ,1 <- #13
PLEASE DO ,1 SUB #1 <- #238
DO ,1 SUB #2 <- #108
DO ,1 SUB #3 <- #112
DO ,1 SUB #4 <- #0
DO ,1 SUB #5 <- #64
DO ,1 SUB #6 <- #194
DO ,1 SUB #7 <- #48
PLEASE DO ,1 SUB #8 <- #22
DO ,1 SUB #9 <- #248
DO ,1 SUB #10 <- #168
DO ,1 SUB #11 <- #24
DO ,1 SUB #12 <- #16
DO ,1 SUB #13 <- #162
PLEASE READ OUT ,1
PLEASE GIVE UP

```

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** INTERCAL lengoaiaren wengunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1054365
* Commonscat Multimedia: INTERCAL

---

 |

* Wd Datuak: Q1054365
* Commonscat Multimedia: INTERCAL
**Grolier Kodexa** (*Codex Grolier*), Kodex hau Mexikoko Antropologia Museo Nazionalean dago eta ezagutzen den laugarren maia kodexa izan daiteke. Antza Chiapas inguruko kobazulo batean aurkitua izan zen, Palenquetik gertu. Karbono-14 bidezko datazioak XIII. mende hasierakoa dela erakutsi du. Izena publikoki erakutsi zen lehenengo tokitik dator, New Yorkeko Grolier Clubean. Edukia Artizarraren araberako egutegia omen da.

Aurkikutza
----------

Beste hiru maia kodexekin aldetuta, Grolier kodexa oso berandu agertu zen. Goian aipatu dugunez Chiapasen mendietako kobazulo batean 1965an aurkitua izan omen zen. Lehenengo jabea José Saénz izeneko mediku bat izan zen eta honek Michael Coe ikertzaileari erakutsi zion. Publikoki 1971an, Grolier Clubean alegia, eman zen ezagutzera. Hasieratik ikusi zen besteak baino pobreago zela, zehaztasun gutxiagokoa, eta zati bat bakarrik zela.

Ikerlari batzuentzat iruzur bat da dokumentu hau. Nahiz eta zientifikoki datatua egon, erakusten duen egitura desberdina da. UNAMeko Laura Elena Soteloren ustez kodexa material zaharrak erabiliz 1960an egin zen. Beste batzuek benetakoa dela esaterakoan ez dute zalantzarik. Adibidez, Miguel León-Portillak demostratutzat ematen du bere jatorri historikoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Nikolai Grube: *Der Dresdner Maya-Kalender: Der vollständige Codex*. Verlag Herder, Freiburg, 2012, ISBN 978-3-451-33332-3, pp. 21-22**(Alemanez)**
2. ↑  Milbrath, Susan: *New Questions Concerning the Authenticity of the Grolier Codex*, Latin American Indian Literatures Journal, 2002, pp. 50–83**(Ingelesez)**
3. ↑  Miguel León-Portilla: *Literaturas indígenas de México*, 101.or.
4. ↑  AEBko liburuzaleen elkarte ospetsua, 1884an sortua.
5. ↑
6. ↑  *Literaturas indígenas de México*, 101 or.

Bibliografia
------------

* Miguel León Portilla: *Literaturas indígenas de México*. Mexiko Hiria: FCE, 1992.

Kanpo estekak
-------------

* Grolier Kodexa osoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q381642
* Commonscat Multimedia: Grolier Codex

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 175967524
* GND: 7679206-7
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q381642
* Commonscat Multimedia: Grolier Codex

Ikus, gainera
-------------

* Mexikoko kodex kolonialak
* Maia kodexak
* Amate paper
Jesus gurutziltzatua, goialdean INRI sigla duela.
**INRI** sigla bat da, latinezko *IESVS NAZARENVS REX IVDAEORVM* esaldia laburbiltzen duena, euskaraz: «Jesus Nazaretekoa, juduen erregea».

Biblia kristauko Itun Berrian, Mateo (27:37), Markos (15:26); Lukas (23:38) eta Joanen (19:19) ebanjelioetan ageri da. Gurutze askotan eta gurutze irudi askotako plaketan ageri da INRI sigla; batzuetan, gurutzean zuzenean garbatuta dago, eta sarritan Jesusen irudiaren gainaldean.

Joanen (19:19–20) ebanjelioan honela azaltzen da:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | 19 Pilatok kartel bat idatzi eta gurutze gainean ezarri zuen. Hau zegoen idatzia: «Jesus Nazaretarra, juduen erregea».

20 Judu askok irakurri zuen kartela, hiritik hurbil baitzegoen Jesus gurutziltzatu zuten lekua; gainera, hebreeraz, latinez eta grekoz zegoen idatzia. |  » |

Sortaldeko zenbait eliza ortodoxok gurutzean grezierazko *INBI* sigla ezartzen dute, esaldi hau laburbiltzen duena: Ἰησοῦς ὁ Ναζωραῖος ὁ Bασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων.

Batzuek diote siglaren azalpena ὁ Bασιλεὺς τοῦ κόσμου («munduaren errege») dela, argitu gabe ea benetan hori idatzi zen ala idatzita egon behar lukeena den. Beste eliza ortodoxo batzuek (Errumaniakoak, adibidez), aldiz, INRI sigla darabilte.

Hebreeraz esaldia ישוע הנצרת מלך היהודים (*Yeshu'a HaNatserat Melech HaYehudim'*, AFI: [\jeʃu'ə\ \hɑ\ \nɑʦeratʰ\ \meleχ\ \hɑ\ \jehuðiːm]) idazten da. Baliteke sibla arameraz idatzita egotea, hebreera ez bezala arameoa Jesusen ama hizkuntza baitzen.

Masoi batzuk diote sigla honen jatorria jentilen artean edo paganismoan dagoela, hots, kristautasuna baino antzinako garaietan. Sigla horren azalpena *IGNE NATVRA RENOVATVR INTEGRA* dela diote, euskaraz: «Suaren bidez natura erabat eraberritzen da».

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Biblia interneten» *www.biblija.net* (Noiz kontsultatua: 2020-02-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q223720
* Commonscat Multimedia: INRI

---

 |

* Wd Datuak: Q223720
* Commonscat Multimedia: INRI