**Aditz-partizipiozko perpaus txertatua** aditz jokatu gabeko perpaus txertatuaren motetako bat da (beste motak aditz-izenezko perpaus txertatua, aditzoinezko perpaus txertatua eta etorkizuneko aspektu-marka duten perpaus txertatua dira). Aditz-izenarekin osatutako perpausetan bezala, aditz-partizipioaz osatzen den perpaus txertatuak atzizki egokiaz hornitua agertu behar du, dagokion gramatika-zereginaren arabera.

Partizipioa, aditz-adjektibo
----------------------------

Aditz-partizipioak berezko duen zeregina adjektiboa izatea da. Hortik datorkie perpaus txertatu mota berezi bat osatzeko ahalmena.

* a. *Obabakoak nobela Atxagak idatzia da.*
* b. *Karmele erabat gaztetua aurkitu nuen lehengoan.*

Perpaus horien adjektibotasunaz ohartzeko, aski da beste perpaus hauetan begiak ipintzea:

* a. *Obabakoak nobela ederra da.*
* b. *Karmele oso lirain aurkitu nuen lehengoan.*

Perpaus horien egituraz luze eztabaida badaiteke ere, argi dago predikatua dela, nolabait, aditz-partizipioaz eratutako osagai hori.
Partizipioa aditz adjektibatua dela onartuta, gauzak errazago ikusten dira. Izan ere, hainbat adjektibo aditzetik eratorriak dira, edo, bestela esan: zail da askotan adjektiboaren eta partizipioaren arteko bereizketa egitea (konpara, bestela, *bete da / betea da; hil da / hila da; nekatu da / nekatua da*, etab.). Baina, hortik aparte, eta orain ere atzizkiz hornituta edo hornitu gabe, perpaus-txertakuntzan joko handia ematen dute, bai nolabaiteko osagarri gisa, bai zenbait perpaus adberbial edo adizlagun osatzeko orduan ere.

Partizipioa zenbait aditzen osagarri
------------------------------------

Bi kasu bereizi behar dira: soila dutenak eta forma burutua dutenak.

### NAHI, BEHAR eta antzekoen osagarri

NAHI, BEHAR, USTE, GOGO eta beste bakarren baten osagarri gisa, partizipioa ager daiteke. Eskakizun bakarra da perpaus nagusiko subjektua eta perpaus txertatuarena bat eta bera izatea:

* a. *Ez dut inor ikusi nahi gaur.* Nik nahi [[Ø] inor ikusi]
* b. *Liburu guztiak erosi behar ditu gure zuzendariak.* [[Ø] liburu guztiak erosi] behar ditu gure zuzendariak
* c. *Nire lagunak pozik ikusi gogo ditut.* [[Ø] nire lagunak pozik ikusi] gogo ditut (nik)

Partizipioa eta aditz nagusia bat eginda bezala agertzen dira (*ikusi-nahi; erosi-behar; ikusi-gogo*). Horregatik, aditz-komunztadura egitean nor, nori eta nork sintagmak aditz bakarraren ingurukoak balira bezala hartzen dira.

### Partizipioa, osagarriaren aspektu burutuaren adierazle

Aspektu burutua duen perpaus osagarria partizipioaz eman daiteke, eta IZAN laguntzailea gehi dakioke.

* a. *Garaiz etortzea* [-burutua]
* b. *Garaiz etorri (izan)a* [+burutua]

Gehienetan, aspektu-oposizio hori, testuinguruari esker, neutralizatua gelditzen bada ere, zenbait esapidetan forma burutua erabili ohi da:

* a. *Damu dut zu nahigabetua.*
* b. *Zu hemen ikusi izanak poz handia eman zidan.*
* c. *Nik zer kulpa daukat zuk seme asko hazia?*

Partizipioa zenbait perpaus adberbialetan
-----------------------------------------

Partizipioaren bidez, osagarriez gainera, adizlagunak eta izenlagunak ere osa daitezke. Horretarako, jakina, atzizki edo postposizio egokia hartu beharko du perpausak. Postposizio hori, beti bezala, adizkiari itsasten zaio.

### Moduzko perpaus adberbialak: -TUTA eta -TURIK

Partizipioak predikatua osa dezake, adjektibo batek osatuko lukeen modu bertsuan. Antzeko testuinguruetan ager daitezke partizipiodun perpaus txertatuak -TA edo -(R)-IK atzizkia daramatela:

* a. *Txapela belarrietaraino sartuta irten zen etxetik.*
* b. *Iparraldeko leize zuloan galduta daude euskal espeleologoak.*
* a. *Giltzari bi itzuli emanik irten zen kalera.*
* b. *Auto hau ongi ordaindurik dago.*

Haietako batzuk artikuludun formaz ordezka daitezke (-TUA eta -TUAK gisa). Goiko adibideetan, aukera hori dutenak b-koak dira.
Nolanahi ere, kontuan izan bedi -TUTA eta -TURIK formak egiazki adberbiozkoak direla. Horrenbestez, aldaezinak. Baina -TUA-ren azken osagaia artikulua da, eta hori, komunztaduraren arabera, formaz aldatzen da: subjektua singularra bada, -TUA. Plurala bada, -TUAK. Hori ezin da egin *sartuta* bezalakoekin:

* a. **\****Herri asko zapaldutak daude.*
* b. **\****Biharko lan guztiak amaitutak ditut.*

Perpaus horiek txarrak dira. Haien ordain zuzenak honako hauek dira:

* a. *Herri asko zapalduta/zapaldurik daude / Herri asko zapalduak daude.*
* b. *Biharko lan guztiak amaituta/amaiturik ditut / Biharko lan guztiak amaituak ditut.*

Holako perpausak galdegaiaren lekuan agertzen direnean moduzkotzat interpretatzen badira ere, mintzagai modura agertzen dira sarritan, esaldiaren hasieran hain zuzen:

* *Ateari danbateko ikaragarria emanik / emanda, kalera irten zen.*

Horrelakoetan, moduaz gainera, nolabait denbora ere adierazten dutela ematen du: *Ateari danbateko ikaragarria eman ondoren, kalera irten zen* esango balitz bezala.

### Partizipioa instrumentalean: -TUZ eta -TUAZ

Goikoak bezala, moduzkotzat har daitezke.

* a. *Ekaitza poliki poliki indarra galduz zihoan.*
* b. *Jendea errespetatuz, gauzak hobeki egin daitezke.*
* c. *Erabilitako liburuak salduz bizi da emakume hori.*

Galde daiteke, dena den, ea baden diferentziarik partitibozko perpausaren eta instrumentalaz baliatzen denaren artean:

* *Marsellesa kantatuz atera zen etxetik / Marsellesa kantaturik atera zen etxetik.*

*Marsellesa kantatuz* esatean, perpaus nagusiko ekintza eta perpaus txertatukoa aldi berean gertatzen direla esan nahi da, hots: *kantatzea* eta *irtetea* aldi berekoak direla. Hortik datorkio moduzko interpretazioa. *Marsellesa kantaturik* esatean, berriz, kantatu ondoren irten zela esaten da.

### -TUTAKO eta -TURIKO

Hauek NOLAKO galderari erantzuten diote. Izenlagun edo adjektibotzat har daitezke. Horrek esan nahi du, edo izen baten ezkerretara agertuko direla, beti ere izen-sintagmaren barruan, edo aditz kopulatibo batekin izen predikatu gisa. Edo zehatzago hitz eginez, perpaus erlatiboak direla esan liteke. Horregatik, aditz jokatuzko perpaus erlatiboek ordezka ditzakete horrelako perpausek. Adibidez:

* a. *Nik zuri atzo **esandako/esaniko** kontuak, mesedez, ez inori esan.*
* (*Nik zuri atzo esan nizkizun kontuak ...*)
* b. *Kontu horiek aspaldi gure herrian **gertatutakoak/gertaturikoak** dira.*
* (*Kontu horiek aspaldi gure herrian gertatu direnak/zirenak dira*)

Adjektibo diren aldetik, -TUA(K)-en bidez ere ordezka litezke, bereziki (b)-koen tankerakoetan:

* *Kontu horiek aspaldi gure herrian gertatuak dira.*

Aspektuaren aldetik, horrelako esapideetan ageri den adizkia [+burutua] dela ematen du. Eta esanahiaren aldetik ere, gauzak horrela dira gehienetan: *esandako gauzak*, gehienetan, «*esan (izan) diren gauzak*» dira, ez «*esaten direnak*», are gutxiago, «*esango direnak*».
Baina, testuinguruaren arabera, aspektu-balio hori neutralizatu egiten dela dirudi. Honako honetan, adibidez:

* *Gauez egindako lanak egunez ageri dira.*

honela interpreta liteke:

* *Gauaz egiten diren lanak egunez ageri dira.*

**Ekialdeko euskalkietan, -TUTAKOren ordez -TU soila erabiltzen da erlatiboaren ordezko. Mendebaldeko *erositako gauzak*-en ordez, *erosi gauzak* esaten da. Hots: [...-TUTAKO] + Izena = [-TU] + Izena**
Adibidez:

* *Zuk erositako gauzak hobeak dira = Zuk erosi gauzak hobeak dira.*

### -TUTAKOAN / -TURIKOAN

Behin -TUTAKO moduko egitura dagoenean, erraza da normalean denborazko adiera ematen zaion -TUTAKOAN egiturara pasatzea.
Izen bat isilarazi dela pentsatzea aski da horretarako:

* *Nik «aurrera!» esandakoan, hasi korrika.*

Horren azpian pentsa daiteke honelako zerbait dagoela:

* *Nik «aurrera!» esandako unean, hasi korrika.*

Jakina, erlatiboetan bezala, gerta daiteke denborazkoa ez bestelako adiera izatea. Hori testuinguruak argituko du. Adibidez:

* *Aitak gomendatu zigun hotelean ez zegoen lekurik, baina zuk esandakoan nahi adina zuten.*

Hor argi dago hiztuna ez dela denboraz ari, leku batez baizik.

### Partizipioa instrumentalean + GERO: -TUZ GERO

GERO aditzondoaren agerpenak salatzen duen bezala, batzuetan horrelako perpausak denborazkoak izan ohi dira:

* a. *Behin lana amaituz gero, irten zaitezkete kanpora.*
* b. *Karrera amaituz gero(ztik) ez dut Miren ikusi.*

Horretaz aparte, baldintza-zentzua ere izan dezakete perpaus horiek. Horrek esan nahi du bestelako baldintzazko perpausen ordain izan daitezkeela:

* *Mozkorra harrapatzen da ardo gehiegi edanez gero* (= *mozkorra harrapatzen da ardo gehiegi edaten bada*).

GERO-z aparte, badira beste zenbait postposizio ere instrumentala eskatzen dutenak: BATERA, esaterako:

* *Liburua mahai gainean utziaz batera, burua atzerantz bota zuen.*

Nolanahi ere, perpaus hauek denak adizlagunak dira. Eta kategoriari dagokion heinean, postposizio-sintagma:

### Partizipioa + -ARREN / -AGATIK: -TUARREN / -TUAGATIK

Horrelako perpausak kontzesiboak dira. Aditz-izenezko perpaus txertatuetan ager daitezkeen -TZEARREN eta -TZEAGATIK atzizkiez osatutako mendeko perpausak kausazkoak edo xedezkoak dira. Oraingo hauen adiera, ordea, guztiz bestelakoa da:

* a. *Euskalduna izan arren, ez du hizkuntza gehiegi landu.*
* b. *Herriaren jabe izanagatik, ez du oraindik etsi, gehiago nahi du.*

Kontzesiboak direnez gero, ordain ugari izango dituzte: **-ba ere, -turik ere, -tuta ere, nahiz eta**, etab.

### Partizipioa gobernatzen duten zenbait elementu: EZEAN / EZIK; ORDUKO; NAHIZ (ETA), GABE, …

#### Partizipioa + EZEAN / EZIK

[Partizipioa + EZEAN / EZIK] egituraren bidez, nolabait moduzko perpaus adberbialak osatzen dira. Modu hori pixka bat gehiago zehaztuz, baldintzazko balioa dutela esan daiteke, ezezkako baldintza hain zuzen:

* a. *Garaiz etorri ezean, ez dizut emango afaririk* (= *garaiz ez bazatoz,* …)
* b. *Zuzen aparkatu ezik, ez gara denok sartuko* (= *zuzen aparkatzen ez bada,*…)

##### IZAN EZIK eta EZ EZIK ez dira nahastu behar

IZAN EZIK, itxura guztien arabera, [partizipioa + ezik] egitura da.
Beraz, sail honetan du bere lekua. Hala ere, ez luke bestelako aipamenik mereziko jendeak EZ EZIK-ekin nahastuko ez balu.
IZAN EZIK-ek, [partizipioa + ezik] tankerakoa bada ere, baldintza baino gehiago, salbuespena adierazten du. Hain zuzen, esapide horiek SALBU adizlagun/adjektiboaren bidez eman daitezke:

* a. *Ikasleek izan ezik, beste guztiek erabil ditzakete liburutegiko aldizkariak.*
* b. *Ikasleek salbu, denek erabil ditzakete liburutegiko aldizkariak.*

EZ EZIK, berriz, beste zereginetarako erabiltzen da, nolabait BAIZIK-en kontrako gisa:

* *Ikasleek ez ezik, irakasleek ere erabil ditzakete liburutegiko aldizkariak.*

Hots: ikasleek eta irakasleek ere bai.

#### Partizipioa + zenbait denbora-postposizio

##### -TU + ORDUKO

[Partizipioa + ORDUKO ] egiturak denbora-balioa du. Adibidez, **sartu orduko** bezalako batek bi interpretazio izan ditzake:
a) **sartu eta berehala** edo b) **sartu baino pixka bat lehenago, sartzerako**.
Praktikan, egia da, ez du axola handirik batera interpretatu ala bestera interpretatu.

* *Giltza sartu orduko txakurra txilioka hasi zen.*

##### -TU + ARTE

Denboraren iraupenaren muga adierazten du. NOIZ ARTE galderari erantzuten dio:

* a. *Zu ezagutu arte tristerik bizi nintzen.*
* b. *Egon hemen ni etorri arte.*

##### -TU + BITARTEAN

Hau ere goikoaren tankerakoa da, baina oraingoan, muga adierazi beharrean, ekintzaren iraupena adierazten du:

* a. *Nik entsalada prestatu bitartean, zuek mahaia atondu.*
* b. *Gela margotu bitartean jai eman ziguten.*

Aurreko hiru kasu horiek aditz jokatuaren bidez ere eman daitezke:

* a. *Giltza sartu nuen orduko txakurra txilioka hasi zen.*
* b. *Zu ezagutu zintudan arte triste bizi nintzen.*
* c. *Egon hemen ni kanpoan naizen bitartean.*

##### -TU + ONDOREN

Hau ere denborazko adizlaguna da. ZEREN ONDOREN izango litzateke perpaus honi dagokion galdera:
a. Kafesnea hartu ondoren ohera joan zen.
b. Bigarren gola sartu ondoren askoz motelago hasi ziren jokatzen.
Esapide honek ez du aditz jokatuzko ordainik onartzen.

##### -TU + AHALA

* a. *Botilak hustu ahala, berriak ekartzen zituzten mahaira.*
* b. *Gezurrak asmatu ahala, paperean ezartzen zituen.*
* c. *Fakturak, kontabilizatu ahala, artxibatu egiten zituen.*
* d. *Zahartu ahala, hezurrak gogortuz zihoazkion.*

Hauek ere bi gertaeren arteko denborazko erlazioa adierazten dute: bi gertaerak, iraupena izanik, aldi berean edo bertsuan gertatzen direla ematen da aditzera.
Esapide honen kidekoa dela dirudi ekialdeko euskalkietan ARAU postposizioaz osatua. Aditzoinari eransten zaio postposizio hori:

* a. *Loreondo batek, lilia ireki arau, hostoa galtzen du.*
* b. *Irabaz arau, jan.*

#### NAHIZ (ETA) + partizipioa

[NAHIZ (ETA) + partizipioa] egitura kontzesiboa da. Beste hainbatetan bezala, aditza jokatua ager daiteke nahiz jokatu gabe. Jokatu gabea denean, partizipioa da, partizipio soila, morfema horrek gobernatzen duena:

* *Nahiz (eta) irakasle ona izan, ikasle guztiak aspertzen zaizkio.* (= *nahiz (eta) irakasle ona den*…)

Kasu honetan ez dago postposiziorik. NAHIZ horrek azpian dukeen **nahi** hori gorabehera, nolabaiteko aurrizkitzat edo hartu beharko litzateke.

#### -TU + GABE

GABE postposiziotzat hartu behar da. Horrenbestez, postposizio-sintagma bat izango da GABE-rekin osatutako perpaus txertatua. Hala ere, zenbaitetan behintzat, ematen du postposizio horrek adjektibo gisa funtzionatzen duela, partizipioak bezalaxe, hain zuzen:

* a. *Inori ezer esan gabe sartu zen gelan.*
* b. *Pakete horiek inork zabaldu gabeak dira.*
* c. *Sukaldea jaso gabe daukat oraindik.*

Batzuetan, moduzko adizlaguna dela pentsa liteke (a). Izen predikatu gisa ere agertzen da (b eta c). Hitz gutxitan esateko, gehienetan -TUTA / -TURIK-en parekoa da. Diferentzia bakarra da GABE-k ezezko bihurtzen duela perpausa.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011-12-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12252792

 |

* Wd Datuak: Q12252792