recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Comanche konderria** (ingelesez: *Comanche County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Comanche da. 2010eko zentsuaren arabera 13.974 biztanle zituen, Comanche kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Comanche konderriak 2.454,49 kilometro koadro ditu. Horietatik 25,72 ura dira. Beste 2.428,77 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 5,69 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 13.974 pertsonetatik 13.750 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3.605 dira. 25 beltzak edo afroamerikarrak. 47 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 34 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 8 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 106 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108952
* Commonscat Multimedia: Comanche County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 141903260
* LCCN: n81072754
* NARA: 10047034
* **Lekuak**
* OSM: 1836937
* TGN: 2001962

 |

* Wd Datuak: Q108952
* Commonscat Multimedia: Comanche County, Texas
**Montmorency konderria** (ingelesez: *Montmorency County*) Michiganko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Atlanta da. 2010eko zentsuaren arabera 9.765 biztanle zituen, Montmorency kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Montmorency konderriak 1.457,26 kilometro koadro ditu. Horietatik 41,41 ura dira. Beste 1.415,85 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 6,7 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 9.765 pertsonetatik 9.561 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 96 dira. 15 beltzak edo afroamerikarrak. 41 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 14 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 133 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502543
* Commonscat Multimedia: Montmorency County, Michigan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 138386140
* LCCN: n81091880
* NARA: 10039677
* **Lekuak**
* OSM: 1907327
* TGN: 2000982

 |

* Wd Datuak: Q502543
* Commonscat Multimedia: Montmorency County, Michigan
**Marie-Andrée Arbelbide** (Lekorne, 1936 - 2014ko maiatzaren 18a) euskal herritar politikari abertzalea izan zen, ezaguna batez ere Heletako (Nafarroa Beherea) auzapeza edo alkatea 30 urtez izan zelako (1977-2007).

Biografia
---------

Ingeniaritza ikasi zuen Paris aldean 1955 eta 1960 artean, eta Euskal Herrira itzultzean nekazaritzaren arloan jardun du batez ere. Lafitte abizenarekin sortua, 1960. hamarkadan Marie-Andrée Arbelbidek bere aita, Germain Lafittek, sortu zuen Lafitte mintegien ardura hartu zuen. Aita Lekorneko auzapeza izana zen. Bere ahizpa eta Maurice Faizon bere koinatarekin batera, landare apaingarriak eta fruitudunak lantzen zituen enpresa honen modernizatzea burutu zuten.

Politikan hastean, Arbelbide bihurtu zen Marie-Antoinette Etxebarrenekin (Urepele) batera Ipar Euskal Herriko emakumezko alkate bakarra. Iholdiko Kantonamenduan ere hautagaia izan da, bai independente (1985ean) bai abertzale gisa (1992an).

Gero, kultura arloan ari zen eta Heletako Traboules elkarteko presidentea izan zen.

Abertzaletasunaren bilakaera
----------------------------

Auzapez bihurtu zenean, 1977an, ez zen aipu hautetsi abertzalerik. Senarra, Xalbat Arbelbide, Xipri Arbelbide apaiza eta kazetariaren anaia, Enbatako kidea zen, eta berak ere mugimendua segitzen zuen. Baina auzapezen artean ez zen abertzaletasunik aipatzen. Gero, aski laster etorri zen. 1980ean euskal departamenduaren aldeko hautetsien elkarteko egoitza Heletan ezarri zuten. Hauteskundeak izan ziren hurrengo aldian hori aipatu zen. Jendeak kritikatu zuen, baina herria kudeatzeko moldeak gaina hartu zuten. Kudeatzeko moduan konfiantza eman zieten, eta beraz hauteskundeak berriz irabazi zituzten. Beti aski kritika gogorrak ukan izan zituen, baina horrek elkartasuna ere eragiten zion, ez bere ideientzat, baina pertsonalki.

1995ean, Negu Gorriak taldearen kontzertua Heletako plazan antolatzea onartu zuen. Beste inork ez zuen bere herrian ukan nahi. Herriko bozak baino zortzi egun lehenago izan zen. Aste osoan kritika gogorrak ukan zituen, baina inoizko emaitza hoberena hauteskunde haietan lortu zuen.

EgunkarianDarraidu-ren taldea. Ezkerretik eskuinera, Mixel Berzaitz, Marie-Andree Arbelbide, Andre Darraidou, Louisette Mayerau eta Richard Beitia.
Euskal departamenduaren aldeko hautetsien elkartearen egoitza Heletan ezarri zuten geroago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Eskela» *Sud Ouest* 2014-5-19.
2. ↑   «Marie-Andree Arbelbide, 31 urtez Heletako auzapez izan zena zendu da» *Gara* 2014-05-20.
3. 1 2 3 4   Bidegain, Eneko.  (2008-5-25). «Plazer handia ukan dut herritarrek euskal gaiak emeki-emeki onartu dituztelako» *Berria*.
4. ↑   Kazeta.info.  (2009-05-11). *Xalbat Arbelbide, Heletako auzapeza ohiaren senarra hil da.* .
5. ↑  *Traboules*[*Betiko hautsitako esteka*] EKEren webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* 10 albiste Marie Andree Arbelbidez Bilaketaren emaitza «Euskaldunon Egunkariaren hemeroteka. 1990-2003.» webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263076
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 21607

 |

* Wd Datuak: Q12263076
**Mollarri** edo **Malla Arria** Zarautz ondoan dagoen uhartea da. 1924ra arte, aurrean meak zamatzeko toki bat zegoen, egun berreraiki dutena.

Zamalanak
---------

Zarauzko Mollarri (edo Malla Harria) uhartea eta bertako mea biltegiaren aztarnak
XX. mendeko lehen urteetan, Frantziara edo Ingalaterrara abiatzen ziren itsasontziek Mollarriko *cantilever* edo zubi zamatzailean betetzen zituzten upategiak. 10-15 ordu bitarteko lana izaten zen. Itsasontziak buia-sistema baten bidez amarratzen zituzten.

*Cantilever* edo zubi zamatzailea metalezko egitura bat zen eta haitzetan finkatuta zegoen. Zubiko barrak 23 metro luze ziren eta, azpialdean, behar bezala txarrantxatutako euskarri trapezoidal deformaezina zuten. Metalezko diagonalek eusten zituzten errailak eta horietan barrena ibiltzen airen bagonetak edo perrailak isurgailuraino.

### Mea-biltegiak

Gaur egun desagertuta dauden biltegiaren egiturak harearri irregularreko eraikinaren gainean finkatuta zeuden. Biltegi horren barruan zeuden bagonetak zirkulatzeko errailak eta aireko bi tranbia-lineak tinkatzeko kontrapisuak.

### Gailur-dorreak

Gailur-dorreek aireko tranbiaren kableak eusten zituzten. Garaiera desberdinekoak zituzten. Bigarren lineako dorreek kable bidez lotzen zituzten itsasertza eta Mollariaren arteko 300 metroko tartea eta 40 metroko desnibela. Lehen linea aldiz, 10.700 m luze zen eta Andazarrate gaineko meategiak eta mea-biltegia lotzen zituen. Orduko hogei tona garraiatzeko gai ziren sistema horren bidez.

### Aireko tranbia

Linea batek orduko 20 tona burdin mea airez garraiatzen zituen 10.700 metrotan zehar, Andazarrate gainetik Talaimendiko mea-biltegiraino. Beste linea batek biltegiaren eta Mollarriaren arteko 300 metroak lotzen zituen. Kargatzeko eta deskargatzeko guneen artean desnibela zegoenez, eta bagonetak maldan behera pisu handia garraiatzen zutenez, lineak ez zuen mugitzeko aparteko motorrik behar. Hala ere, bazeuzkan balaztatzeko sistema bat eta abiarazteko diesel motor bat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Gipuzkoa, Noticias de. «'Mollarri': la joya que sale a la luz» *www.noticiasdegipuzkoa.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-08-23).
2. ↑   Etxeberria, Antxon.  (2008/05/31). «El cargadero de Mollarri será visitable para finales de año» *Diario Vasco*.
3. ↑    A.Garcia. «Burdinaren sukarraren garaia» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2021-08-23).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Gipuzkoa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263763
* Commonscat Multimedia: Mollarri

---

 |

* Wd Datuak: Q12263763
* Commonscat Multimedia: Mollarri


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Euskal Herriko uharteak |  |
| Aketx • Amuitz • Bedua • Berens • Billano • Dunbarriak • Galera • Gaztelugatxe • Hirukanale • Izaro • KonpantziaMollarri • Orenin • Sandinderi • San Nikolas • Santa Klara • Santiago Aurrea • Txatxarramendi • Txorien Uhartea • Txurruta • Zuhatza |
***Cinquecento*** (italieraz *bostehun*) europar ingurune artistikoko arorik garrantzitsuenetariko bat da. XVI. mendean barna garatu zen, eta Pizkunde izenarekin ezaguna den mugimenduaren bigarren fasea izan zen. *Pizkunde Garaia* izenaz ezaguna da orobat, eta Italian gertatu zen, Pizkundearen bigarren mendean. Aurrekaria *Quattrocento*a du. *Cinquecento*a amaitzean, haren emaitzak Europako mendebalde osoan zabaldu ziren, eta *Seicento*ari hasiera eman. *Cinquecento*aren erdigunea Erroma zegoen, *Quatrocento*arena ez bezala, azken horrek Florentzia izan baitzuen erdigune.

Eraikin bikainak egin ziren, zenbait aita santuren mezenasgoaren babesean (Alexandro VI.a, Julio II.a eta Klemente VII.a). Garai hartan Erroman egin ziren eraikinen artean, Done Petriren basilika da nabarmenenena. Aldi horretako arkitekto onenetarikoek eraiki zuten: Bramantek lehen proiektua egin zuen, Michelangelok kupula diseinatu zuen, eta Madernok eraikinaren gainerako zatiak egin zituen.

Garai horretako beste arkitekturagune bat Venezia hiria izan zen, eliza eta jauregi ederrak eraiki baitzituzten bertan. Venezian asko edatu zen beste eraikuntza zibil mota bat: *villa*; hau da, aristokraziako landa-etxea. Andrea Palladio izan zen aldi horretako arkitekto nagusietako bat, eta villa eta eliza garrantzitsuak egin zituen Venezian eta haren inguruan; esaterako, Berreroslearen eliza.

Cinquecentoko lau artista handiak
---------------------------------

XVI. mendean, pizkundeko pintura gailurrera iritsi zen. Italiako lau artista nabarmendu ziren: Leonardo da Vinci, Michelangelo Buonarroti, Rafael eta Tiziano.

* **Leonardo da Vinci** (1452-1519) humanista izan zen, eta jakintza-alor asko jorratu zituen. Margolan gutxi egin zituen, baina denak bikainak. Natura eta proporzioak adierazten nabarmendu zen. *Sfumato* teknikan maisu izan zen: irudien efektua lauzotzea, sakontasun sentsazioa emateko. Bere lanik apaigarrienak "Gioconda" eta "Azken Afaria" dira.

* **Michelangelo** (1475-1564) arkitekto, eskultore eta margolari bikaina izan zen. Margolan garrantsitzuenak Kapera Sixtinako freskoak dira, mugimenduz eta espresibitatez beteriko eszenak baititu.

* **Rafael** (1483-1520) pizkundeko margolari handienentzat hartzen da, perfekzioa lortu baitzuen kolorea, marrazkia eta konposizioa erabiltzen. Lanik garrantsitzuenak Vatikanoko Stanza della Signaturako freskoak dira; adibidez, Atenasko Eskola. Madonnak edo birjinak ere aipagarriak dira.

* **Tiziano** (1490-1576) Veneziako margolari garrantsitzuena izan zen. Veneziako margolariak kolorearen erabileragatik eta margolanen aberastasunagatik nabarmendu ziren. Tizianok gai erlijiosoko erretratu eta margolan bikainak egin zituen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q847706
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q847706
Minbizi ohikoenak eta haien metastasien kokapenak.
**Metastasia** minbiziak gorputzean zehar egindako hedadura edo aurreratzea da, beti ere jatorrizko lekutik beste organo batzuetara.

Tumore guztiek hau egiteko gaitasuna daukate, mota gutxi batzuk izan ezik.

Jatorrizko organoak
-------------------

Tumore ohikoenak dira metastasiak sortzen dituzten nagusiak ere: Birikako, bularreko, melanoma, heste lodiko, giltzurruneko, prostatako eta pankreakoa.

Helmugako organoak
------------------

Odol gehiago jasotzen duten organoek aukera gehiago daukate horren bidez zelula metastasikoak hartzeko. Besteak beste, gibela eta birikak daude helmugako organo ohikoenen artean.

Tratamendua
-----------

Tratamenduen artean kimioterapia, erradioterapia eta batzuetan kirurgia bera ditugu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q181876
* Commonscat Multimedia: Metastases

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119732206 (data)
* GND: 4125915-4
* LCCN: sh85084296
* NKC: ph138073
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* DiseasesDB: 28954
* MedlinePlus: 002260
* MeSH: D009362

 |

* Wd Datuak: Q181876
* Commonscat Multimedia: Metastases
**Mario Luca Giusti** (Florentzia, 1956) diseinatzaile eta enpresari italiarra da, bere izenaren markarekin ekoizten dituen kristal sintetikoko diseinuzko baxera eta ontziteriagatik ezaguna.

19. mendetik Florentzian oinetakoen ekoizpenera dedikatzen zen familia baten jaioa, 16 urterekin Milanera joan zen, non diseinatzaile lanetan trebatu zen Germana Marucelli jostunarekin.

2007an ireki zuen bere izena duen enpresa eta denda katea, zeinean diseinuzko baxera eta ontziak saltzen diren. Kristal sintetikoa deitzen diona, beira akrilikoa izan ohi da ontzien kasuan, eta melamina plateretan, kolore bizi eta forma originaletan. Bere produktua banatzen duten puntuen artean, zenbait museoren dendak daude, hala nola Guggenheim Bilbokoa eta Victoria and Albert Museum Londresen.



|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Bi sorta desberdinetako edalontziak, Giustik diseinatuak. |  | Bi sorta desberdinetako edalontziak, Giustik diseinatuak. |
| Bi sorta desberdinetako edalontziak, Giustik diseinatuak. |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Italieraz)** DESIDERIO, EVA.  (1540909987016). «Rosso e sintetico: l'impero di cristallo firmato Mario Luca Giusti» *QuotidianoNet* (Noiz kontsultatua: 2020-09-30).
2. 1 2   **(Italieraz)** Giusti, Mario Luca. «Chi siamo» *www.mariolucagiusti.it* (Noiz kontsultatua: 2020-09-30).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q99349220
* Commonscat Multimedia: Mario Luca Giusti

---

 |

* Wd Datuak: Q99349220
* Commonscat Multimedia: Mario Luca Giusti
**Montedoro** Italiako udalerri bat da. Caltanissettako probintzian kokatuta dago, Sizilia eskualdean. Palermotik 80 kilometro hego-ekialdera eta Caltanissettatik 20 kilometro mendebaldera dago eta 14.1 kilometro koadroko eremua da. 2004ko abenduaren 31n 1.751 biztanle zituen.

Mugakideak
----------

Montedorok honako udalerri hauekin egiten du muga:

Canicattì  
Racalmuto  
Bompensiere  
Mussomeli  
Serradifalco

Historia
--------

Montedororen kokalekuan sikanoak eta ondoren sikuloak bizi izan dira. Haitzulo-hilobiak (*tombe a forno*) daude Monte Ottavio, Mulinello, Palombaro, Fontana Grande eta Fra Diego barrutietan. Tholoseko hilobi batek, *Gruttu di li rimitu* deitua, Ottavio mendian, mizenastar presentziaren testigantza ematen du.
Marcello barrutian zeramika, adreiluak eta Arezzoko zeramika apaingarriak aurkitu dituzte.
Berbereen eta arabiarren artean, herriak *Minzar* izena zuen (panorama esan nahi duena) eta bere erreka *Ued dur*.
1232an Frederiko II.ak Minzar Agrigentoko Ursone gotzainari eman zion.
1635eko martxoaren 29an, Diego Aragona Cortez Tagliavia printzeak, lurralde feudaletan herrixka bat ezartzeko kontzesioa lortu zuen (*Licentia populandi*), eta Montedoro sortu zuen Balatazza feudoan.
Bi mende inguruz, eskuadeak meatzaritzan oinarritu du bere ekonomia. 1815etik 1975era Montedoroko lurraldean hainbat sufre-meategi landu ziren: Nadurello, Stazzone Sociale, Grottazze, Gibellini. 1957tik 1980ra, Montedororen inguruan, potasa-gatzak hazi ziren.
1896an sufre-merkatuaren gorabeherak Ameriketako Estatu Batuetara emigrazio-fluxuak hasi ziren, batez ere Pittston inguruan, Pennsylvanian, eta 1946tik aurrera Europako herrialdeetara eta Italia iparraldeko hiri industrialetara.
Gaur egun, arlo honetako ekonomia nekazaritzan eta zerbitzuen sektorean datza batez ere. Bere labore nagusiak almendrondoak, olibondoak eta mahastiak dira. Herriko gozotegia ere ospetsua da.

Demografia
----------

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Demografia osoa eta beste estatistika batzuk: *Istat* Italiako Estatistika Institutua.

Kanpo estekak
-------------

ISTAT

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q477591
* Commonscat Multimedia: Montedoro

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 234765340
* GND: 4461229-1
* **Lekuak**
* OSM: 39242

 |

* Wd Datuak: Q477591
* Commonscat Multimedia: Montedoro


|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Montedoro*** Aldatu lotura Wikidatan |
**Mario Gabiria Labarta** (Cortes, Nafarroa Garaia, 1938ko apirilaren 14a - Zaragoza, 2018ko apirilaren 7a) nafar soziologoa izan zen. Hiri-soziologian eta ekologian espezializatua. Nafarroako Unibertsitate Publikoan irakasle izan zen bere azken urteetan. 1970eko hamarkadan, idatzitako liburuez eta hainbat aldizkaritan argitaratutako artikuluez asko zabaldu zituen jendartean ekologiaren inguruko kezkak, ideiak eta informazioa, ikerketa espezializatuak eta unibertsitate-mailako lanak dibulgazioko liburu eta artikuluekin tartekatuz.

Obra nagusiak: *España a gogó. Turismo, charter y neocolonialismo del espacio* (1974), *Ni desarrollo regional ni ordenación del territorio. El caso de Valencia* (1974), *El escándalo en la Court-Line* (1975), *Ecologismo y ordenación del territorio de España* (1976), *Turismo de invierno y el asentamiento de los extranjeros en la provincia* (1976), *Curso de Urbanismo* (1977), *Vivienda social y trabajo social* (1990), *Benidorm* (1991), *La quimera del agua: presente y futuro de Daimiel y Castilla La-Mancha* (1992), *La caña y el pez: estudio sobre los salarios sociales en las Comunidades Autónomas* (1995), *España, La séptima potencia* (1996), *Agua, placer y equilibrio* (1999, elkarlanean).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263097
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 7514539
* ISNI: 0000 0000 5940 8837
* BNE: XX834728
* BNF: 12774759n (data)
* CANTIC: a10091580
* GND: 172489571
* LCCN: n50016882
* CiNii: DA08976153
* SUDOC: 075078317
* UB: a1246785
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 62320
* Lur: 02378/eu\_g\_1245/g1245

 |

* Wd Datuak: Q12263097
**Margherita pizza** tomatez, mozzarellaz, albaka freskoz, gatzez eta olioz eginiko napolitar pizza tipiko bat da. Napolitar pizzarik ezagunena da marinel pizzarekin batera.

Historia
--------

Tradizioak dioenez, 1889ko ekainean, Italiako Margarita erregina omentzeko, Brandi pizzadendako Raffaele Esposito sukaldariak Margherita pizza sortu zuen, horretarako erabili zituen osagai nagusiek (tomatea, mozzarella gazta eta albaka) italiako banderako koloreak irudikatzen zituztelarik. Gazta erabili zuen lehen errezeta izan zen.

Alabaina, gaur egun Margherita pizza deitzen dena, Margarita erreginari eskeinia izan aurretik jada prestatua izan zen. Francesco de Bouchardek 1866an pizza mota nagusiak deskribatu zituen, gaur egun marinel pizza, Margherita eta calzone deitzen direnak.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Pizzarik arruntenak, *coll'aglio e l'oglio* deituak (baratxuri eta olioarekin) olioarekin ontzen dira. Honen gainean, gatza, oreganoa eta txiki-txiki eginiko baratxuri zatiak jartzen dira. Beste batzuk birrindutako gaztarekin estali eta zerri gantzarekin ontzen dira, ondoren, gainean, zenbait albaka osto jarriz. Lehenei, sarri, arrain txikiak gehitzen zaizkie, eta bigarrenei mozzarella xerra finak. Batzuetan prosciutto xerrak, tomatea, txirlak etab... erabiltzen dira. Batzuetan orea bere gainean tolesten da *calzone* deritzona osatuz. |  » |

Bestaldetik, jada 1830ean, Riccio delako batek jada deskribatu zuen tomatea, mozzarella eta albakaz eginiko pizza bat *Napoli, contorni e dintorni* liburuan.

Ikus, gainera
-------------

* Raffaele Esposito

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q500724
* Commonscat Multimedia: Pizza Margherita

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q500724
* Commonscat Multimedia: Pizza Margherita
**Chupa Chups** Espainiako konpainia bat da, makil gozokidunak fabrikatzen eta saltzen dituena. Eric Bernat espainiarrak sortu zuen, 1958an, Villamayor herrian (Asturias); eta 2006az geroztik Perfetti Van Melle izena duen Italiako taldearen menpe dago.

Historia
--------

Eric Bernaten zerbitzu militarra bukatu ondoren, 1950ean hasieran zeukan enpresa inauguratu zuen. 1954an, Domingo Massanes enpresariak "Granja Astuarias" fabrikaz okupatzea eskaini zion, sagarrekin erlazionatutako produktuak eginez.

1956 eta 1957 urteen artean, goxoki bat makil batekin batzea bururatu zitzaion. Ideia hau buruatu zitzaion, goxokien kontsumitzaile gehienak umeak direlako, eta hauek goxokia ahotik eskuekin ateratzen dutelako.

1958. urtean, lehenengo goxoki borobila makilarekin merkaturatu zen, "Chups" izenarekin. Honen eslogana "chupa Chups" zioen, eta jendeak hau onartu zuen izen bezala.

1995. urtean, Chupa Chups bihurtu zen espazioan makilaz kontsumitua izan den lehenengo goxokia.Pertsonaia askok, Johan Cruyff, Spice Gils, Harrison Ford, Giorgio Armani... besteak beste, Chupa Chups-aren kanpainak egin dituzte.

2006. urtean, Perfetti Van Melle taldeak, kontratu bat egiten dute Eric Bernaten ( 2003an hilda) oinordekoekin, non enpresa guztia eurena izatera pasatzen den.

Gaur egungo produkzioa urtero 17.000 tonetakoa izaten da, eta egunerokoa 12.000 milioi unitatekoa.

Logotipoa
---------

Produktuak logotipo berria behar zuen, Salvador Dalík egin zuen tarifa milionari baten ordez,1968. urtean logotipoa aldtu zen. Izen berdina jarriz eta gaur egun ezagutzen dugun margaritaren barruan. Eta hau izan zen bere lehenengo eslogana : 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *És rodó i dura molt* |  » |

Beste behaketa batzuk
---------------------

* Espainian, "Chupa Chups "terminoak orain honela ezagutzen da, edozer goxoki makilarekin eta borobila dena.

* Seguruenik, goxoki honen publikoak, izena deformatzea lortu du  **Chupa Chups**  orain onartua dago  **chupachús** esatera.

* Lurralde batzuetan , Japonian esate baterako, ingeleseko ahoskera ezartzen diote,  **chupachas**  esanez, hau da, gaizki ahoskatzen dute.

Kanpo estekak
-------------

* Página web española de Chupa Chups (requiere Flash)
* Página web internacional de Chupa Chups (en inglés y requiere Flash)
* Página web de Smint (requiere Flash)
* Página web de tranquille la vie (en frances y requiere Flash)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q938535
* Commonscat Multimedia: Chupa Chups

---

 |

* Wd Datuak: Q938535
* Commonscat Multimedia: Chupa Chups
**Mitchell konderria** (ingelesez: *Mitchell County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Colorado City da. 2010eko zentsuaren arabera 9.403 biztanle zituen, Mitchell kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Mitchell konderriak 2.372,2 kilometro koadro ditu. Horietatik 12,49 ura dira. Beste 2.359,71 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 3,96 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 9.403 pertsonetatik 8.234 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3.481 dira. 1.043 beltzak edo afroamerikarrak. 44 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 27 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 10 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 45 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112442
* Commonscat Multimedia: Mitchell County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153614842
* LCCN: n81062653
* NARA: 10046922
* **Lekuak**
* OSM: 1812357
* TGN: 2002043

 |

* Wd Datuak: Q112442
* Commonscat Multimedia: Mitchell County, Texas
**Maipo ibaia** Txileko Santiagoko metropolitar eskualdea eta Valparaiso eskualdea zeharkatzen dituen ibai nagusia da. Santiago hiriburuaren hegoaldean kokatzen da. Santiago erdialdean zehar igarotzen den Mapocho ibaia da bere adarretako bat. Bere iturburua Maipo sumendiaren mendebaldeko maldan dago, Andeetan. Maipo ibaia da, askorekin, eskualderako ureztatze eta edateko ur iturri nagusia.

Ibilgua
-------

Bere goiko ibilguan ibaia gotortutako uholde bat gisa ibiltzen da Andeetako mendietan barrena. Hemen, hiru ibaiadar nagusi jasotzen ditu: El Volcán ibaia, Yeso ibaia eta Colorado ibaia. Andeak utzi ondoren, Maipo ibaia bere izena daraman haranean zehat igarotzen da, hau da, Txileko ardogintzako eskualde nagusietako bat. Maipo ibaiak 250 km egiten ditu Ozeano Barean itsasoratu aurretik, Llolleo herritik gertu, San Antonioko portuaren hegoaldean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q738867
* Commonscat Multimedia: Maipo River

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315162667
* **Lekuak**
* OSM: 7548612

 |

* Wd Datuak: Q738867
* Commonscat Multimedia: Maipo River
Aljebra linealean, **minorra** matrize batetik errenkada eta zutabe bana kenduta lortzen den matrize karratuaren determinantea da. Formalki, **M**ij i-garren errenkada eta j-garren zutabea kenduta sortzen den matrizearen determinantea da.

Definizioa
----------

Izan bedi A matrizea {\displaystyle m\times n} neurrikoa eta {\displaystyle k} zenbaki osoa {\displaystyle 0<k\leq \min\{m,n\}}, {\displaystyle k\times k} ordenako {\displaystyle A} ren minorea, {\displaystyle k\times k} erako matrize baten determinantea da, {\displaystyle A}ri {\displaystyle m-k} lerro eta {\displaystyle n-k} zutabe ezabatuz lortua.

{\displaystyle {m \choose k}}
era daudenez {\displaystyle k} lerro hautatzeko, guztira dauden {\displaystyle m} zutabe horietatik, eta

{\displaystyle {n \choose k}}
era daudenez {\displaystyle k} zutabe aukeratzeko {\displaystyle n} zutabetatik, guztira

{\displaystyle {m \choose k}\cdot {n \choose k}}
minore daude {\displaystyle k\times k} neurrikoak.

Notazioa
--------

{\displaystyle n\times n} neurriko {\displaystyle A} matrize karratu baten {\displaystyle (i,j)} minorea (maiz {\displaystyle M\_{ij}} eran adierazia), {\displaystyle A} matrizearen {\displaystyle i}garren lerroa eta {\displaystyle j}garren zutabea ezabatuz lortzen den {\displaystyle (n-1)\times (n-1)} matrizearen determinante gisan definitzen da. {\displaystyle (i,j)} minoreari {\displaystyle (i,j)}garren minor edo {\displaystyle ij} minor ere deitu ohi zaio.

{\displaystyle M\_{ij}} {\displaystyle A} matrizeko {\displaystyle a\_{ij}} elementuari dagozkion indizeak ezabatuz ere lor daiteke, kasu horretan {\displaystyle M\_{ij}} {\displaystyle a\_{ij}}ren minorea dela esaten dugu.

{\displaystyle A} matrize karratuari lerro bakar bat eta zutabe bakar bat ezabatuz eratzen den minoreari lehen minor deritzo, adibidez {\displaystyle M\_{ij}} matrizea. Bi lerro eta bi zutabe ezabatzean lortzen denari, berriz, bigarren minor deritzo.

Adibidea
--------

Matrize hau emanda:

{\displaystyle {\begin{pmatrix}\,\,\,1&4&7\\\,\,\,3&0&5\\-1&9&\!11\\\end{pmatrix}}}
**M**23 minorra (2. errenkada eta 3. zutabea kenduta) honela lortzen da:

{\displaystyle {\begin{vmatrix}\,\,1&4&\Box \,\\\,\Box &\Box &\Box \,\\-1&9&\Box \,\\\end{vmatrix}}} → {\displaystyle {\begin{vmatrix}\,\,\,1&4\,\\-1&9\,\\\end{vmatrix}}=(9-(-4))=13}
Beraz, **M**23 = 13 da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1341061

 |

* Wd Datuak: Q1341061
Animalia formako apaindura duen platera. XIV. mendeko maiolika zaharra, Umbria, Italia. Santa Maria della Scalako museoa, Siena, Italia.
**Maiolika**, amaitu beirakara berezi bat duen zeramika mota bat da. Terrakota da zeramika lanen oinarria, eta, kasu honetan, silizio dioxidoz, errauts sodiko erraustuz, berun eta eztainuz osatutako metalezko esmalte bat ematen zaio.

Historia
--------

Uste denez, "maiolika" izena Mallorca Erdi Aroan izendatzeko italieratik dator. Mediterraneo itsasoan dagoen uhartea zeramika hispaniar-arabiarra mota honen inportazio gunerik garrantzitsuena izan zen Italiaruntz. Maiolika zeramika Espainian, ustekabeko aurkikuntza bat izan zen, Txinan kaolinez egiten zen moduko portzelana bat sortu nahi izan zenean.

Egipto eta Sirian, antzerako teknika bat ezagutzen zen oso antzinatik. Ondoren, buztingileek berrasmatu zuten, hain estimatuak ziren portzelana txinatarrak imitatzeko. Aldi berean, arabiarrek, zibilizazio hauetatik ikasi zuten X. mendean, eta, XIII. mendean, jada Iberiar penintsula osotik eta Siziliatik hedatu zuten, azken honetatik, Italiara pasa zelarik.

Italiako Faenza hirian, Ravenatik gertu, modu berezian eboluzionatu zuen, perfekzio handiko maiolika zeramika lortuz, "faiantza" hitza, kalitate gorenaren sinonimoa izateraino. Hiri honek, zeramikari buruzko nazioarteko museo bat du.

Lehenengo maiolikak, terrakota horixka batekin egin ziren, kuartzo hautsarekin nahastutako berunezko margo beiratu geruza batekin osatutako esmalte batekin estalia.

Herri islamiarrek eginiko maiolika zeramikak, kobre edo manganesoz osatutako pigmentuekin apaintzen ziren, kolore berde edo marroia emateko.

Ikus, gainera
-------------

* Faiantza

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q622753
* Commonscat Multimedia: Majolica

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11936552j (data)
* LCCN: sh85079964
* NKC: ph135195
* AAT: 300021170
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q622753
* Commonscat Multimedia: Majolica
**Moulin de la Galette** ("Gailetaren errota") Montmartren bihotzean dagoen haize errota bat da, non Frantziako hiriburu den Pariseko muinorik ezagunena koroatzen duen. Errota hau, ez zen bere motako bakarra 1600eko Frantzian; Montmartre, mahasti, gari soro eta larrezko herri bat zen, ondoren, hiriburura auzo bezala erantsia izan zena. Denboraren igaroaz eta frantziar historia iraultzailearekin, Moulin de la Galettek aldaketa garrantzitsuak jasan zituen: hasiera batean, garia eta mahatsa xehetzeko zenak, kabaret bezala amaitu du.

Ingurua, zenbait margolarik margotu dute, Pablo Picasso, Pierre-Auguste Renoir, Henri de Toulouse-Lautrec eta Vincent Van Gogh kasu.

1939an, Monumentu historiko izendatua izan zen.

Errota
------

Jatorrian, barrutiak, bi errota zituen: Blute-fin eta Radet, lehen aldiz, 1622an aipatzen direnak. XVII. mendean, Debray familiak onibarra erosi eta errotan ekoiztutako hirinaz bizi izan zen. Aldi berean, han inguruan ibilaldian zebiltzanei, opil bat ematen zieten (zekalezko ogi bat) eta baso bat esne eskaintzen zieten. Paristarrak sarri joaten ziren bertara, bereziki igandetan, inguruaz eta bertan egiten zen ogi bikainaz gozatzeko.

Elezaharrak dioenez, 1814ko iraultzan, Debraytarren ondorengoen anaia txikiak, zatitua eta errotaren besoetako batean iltzatua amaitu zuen, kosakoen erasotik defendatzen saiatu zenean. Berrezarpenaren ondoren, bere semeak, Nicolas-Charles Debrayk, errota, lorategidun dantzaleku bihurtu zuen.

Montmartrek bere garai dizdiratsua bizi du, belle epoque deritzonean, jende bohemioa han finkatzen da, muinoan, eta bertako atelier, kafetegi eta kabaretetara joateko ohitura du. Le Moulin de la Galette, ikuskizun gune bihurtu eta bere osagaietako bat galtzen du: le Radet. Ondoren, le Moulinek, beste erabilera batzuk izan zituen, zinetoki bihurtu zen, eta, denbora batez, Frantziar Irrati-Telebista bulego bat izan zen. Gaur egun, beharbada auzoaren harmonia errespetatzeko, berriz kabareta da.

Galeria
-------

* Le bal du moulin de la galette Auguste Renoir*Le bal du moulin de la galette* Auguste Renoir
* Le moulin de la galette Vincent Van Gogh*Le moulin de la galette* Vincent Van Gogh
* Moulin de la galette Henri de Toulouse-Lautrec*Moulin de la galette* Henri de Toulouse-Lautrec
* c. 1885c. 1885

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q924480
* Commonscat Multimedia: Moulin de la Galette

---

* **Ondare historikoa**
* Mérimée: PA00086755

 |

* Wd Datuak: Q924480
* Commonscat Multimedia: Moulin de la Galette
***Moulin Rougen, bi emakume dantzan*** (frantsesez: *Au Moulin-Rouge, deux femmes dansant*), Henri de Toulouse-Lautrec margolari frantsesak 1892an egin zuen lana da. Margolana Pragako Museo Nazionalean erakusten da, Txekian. Tamainua hau da: 93x80 zm. Lanak Moulin-Rougeko kabaret ospetsuaren bezeroak erakusten ditu.

Deskribapena
------------

Hau da Toulouse-Lautrecen gai gogokoenetako bat: Montmartreko Moulin-Rouge kabareteko gaueko giroa. Margolaria lan honetan jarrera errealista hartzen saiatu zen: ez dago idealizatzeko ezta ere kritikatzeko asmorik. Jasotzen du ikusten duena.

Lehen planoan, elkarrekin dantzan ari diren bi emakume daude, sinpleki jantzita. Bere atzean, dantzalekua eta mahaien gunea banatzen dituen baranda bat dago. Eskuinean Charles Conder margolaria ikusten da, eta ezkerrean François Ganzi. Jaka gorriko emakumea Jane Avril da, Moulin-Rougeko abeslari eta dantzaria zena; Avril Toulouse-Lautrecen beste margolan batzuen protagonista izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Christa von Lengerke, «Del Impresionismo al Art Nouveau», *Los maestros de la pintura occidental*, Taschen, 2005 (ISBN 3822847445), 517 or.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5831987
* Commonscat Multimedia: At the Moulin Rouge: Two women waltzing (Henri de Toulouse-Lautrec - National Gallery in Prague)

---

 |

* Wd Datuak: Q5831987
* Commonscat Multimedia: At the Moulin Rouge: Two women waltzing (Henri de Toulouse-Lautrec - National Gallery in Prague)
***Moulin Rougen*** (frantsesez: *Au Moulin-Rouge*), Henri de Toulouse-Lautrec margolari frantsesak 1892 eta 1895 artean egin zuen lana da. Margolana Ameriketako Estatu Batuetako Chicagoko Arte Institutuaan erakusten da. Tamainua hau da: 123x140 zm. Lanak Moulin-Rougeko kabaret ospetsuaren bezeroak erakusten ditu.

Ezaugarriak
-----------

Margoak, bere erdigunetik gertu, kabaretean dagoen mahai baten inguruan eserita dauden hiru gizon eta bi emakumez osatutako talde bat irudikatzen du. Eskuinetik ezkerrera, Edouard Dujardin, La Macarona dantzaria, Paul Secau argazkilaria eta Maurice Guibert argazkilaria daude. Lehen planoan, eskuinean, itxuraz beste mahai batean eserita, May Milton dantzari ingelesaren profil partzial bat dago; bere aurpegia argi bereizgarri batekin argiztatua dago. Atzealdean, eskuinean, Moulin Rougeren La Goulue dantzaria eta emakume bat daude. Atzean ere Toulouse-Lautrec berari ikusten zaio, baita Gabriel Tapié de Céleyran ere.

Margolana Chicagoko Arte Institutuaren jabetza da, Helen Birch Bartlett Memorial Bildumaren zati bezala. Bertan lehen aldiz 1930eko abenduaren 23an erakutsi zen. 2011n Londresen erakutsi zen , Courtauld Arte Institutuan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3607521
* Commonscat Multimedia: At the Moulin Rouge (Toulouse-Lautrec)

---

 |

* Wd Datuak: Q3607521
* Commonscat Multimedia: At the Moulin Rouge (Toulouse-Lautrec)
Muetz 21-1-8
Muetz 21-1-8
**Muetz** Gesalazko udaletxea bertan daukan kontzejua da, herriburua beraz. 1857ko errolda arte berezko udalerria izan zuen.

2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 48 biztanle zituen. 2014an, kopuru bera zeukan.

Geografia
---------

Iparraldean Iruxo, hegoaldean Allozko urtegia, Hiriberri (Deierri) eta Estenotz, ekialdean Biguria eta mendebaldean Riezu ditu herri mugakideak.

Demografia eta biztanleria
--------------------------

Muezko biztanleria| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 48 | 49 | 53 | 51 | 52 | 50 | 53 | 48 |

Ondarea
-------

Santa Eulaliako eliza XIII. mendean eraiki zuten eta, bitxikeria moduan, erromatar garaiko hilarri bat dauka antzinako atearen ondoan. Hainbat erreforma egin zituzten tenplu honetan ondorengo mendeetan.

San Migelen baseliza ere aipatzekoa da. 920. urtean izandako Valdejunquerako gudua edo Muetzeko kanpaina lursail horretan gertatu zelarik.

Ikus, gainera
-------------

* Lizarrerria

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Nafarroa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263850

 |

* Wd Datuak: Q12263850

* Herriko datuak ("Gran Enciclopedia de Navarra").
* "Arte, Historia y curiosidades: Muez".
* Muetz kontzejuaren ikuspegia Google Street View-n.

  



|  **Gesalatz** |
| --- |
| Argiñano | Arzotz | Bidaurre | Biguria | Estenotz | Garisoain | Genbe | Irurre | Iruxo | Iturgoien | Izurtzu | Lerate | Muetz | Muniain | Muzki |  |
**Monona konderria** (ingelesez: *Monona County*) Iowako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Onawa da. 2010eko zentsuaren arabera 9.243 biztanle zituen, Monona kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Monona konderriak 1.810,23 kilometro koadro ditu. Horietatik 12,59 ura dira. Beste 1.797,64 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 5,11 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 9.243 pertsonetatik 9.011 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 107 dira. 33 beltzak edo afroamerikarrak. 90 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 20 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 85 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485478
* Commonscat Multimedia: Monona County, Iowa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157112553
* LCCN: n81022690
* NARA: 10039010
* **Lekuak**
* OSM: 1425435
* TGN: 2000627

 |

* Wd Datuak: Q485478
* Commonscat Multimedia: Monona County, Iowa
***Marguerite Gachet pianoan*** Vincent van Goghek 1889an burutu zuen lana da. Egiteko olio-pintura teknika erabili zuen. Basileako Arte Museoan gordetzen da. 
Saint-Rémy-de-Provencen zegoenean egin zuen. Tamainua 41 × 32,6 zmkoa da.

Historia
--------

Van Goghek hilabete baino gehiago eman zuen Auvers-sur-Oise herrian, Gachet doktoreak tratatzeko. Ravoux ostatuan lo egiten zuen bitartean. Margueritek (1869-1949), orduan hogeita bat urte zituenak, Auvers-sur-Oise familiaren etxean pianoa jotzen zuen. Gachet doktorea atsekabetu egin zen bere alaba margolariarentzat bakarrik posatu zela jakitean, haien artean adiskidetasun oro debekatzen baitzion. Van Goghek min handia hartu zuen hau guztiarekin. Aurreko egunean *Mademoiselle Gachet Auvers-sur-Oiseko bere lorategian* izeneko margolana egin zuen, egun Orsayko museoan jasota dagoena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Derek Fell, *Van Gogh's Women: Vincent's Love Affairs and Journey Into Madness*, New York, Carroll & Graf Publishers, 2005, 108.or.
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11768670
* Commonscat Multimedia: Mademoiselle Gachet au piano

---

 |

* Wd Datuak: Q11768670
* Commonscat Multimedia: Mademoiselle Gachet au piano
Jendaurrean egiten den bakarrizketak azalpena, narrazioa, deskripzioa, iritzia, eta beste hainbat diskurtso mota izan ditzake bere baitan.**Monologoa** edo **bakarrizketa** pertsona bakar batek eginiko hizketa luzea da, ahots ozenez bere pentsamenduak adierazten ari dena edo beste pertsona batzuei hizketan, pertsonaia bati edo irakurle bati, edo ikusle talde bati, adibidez.

Monologoa literatura genero guztietan erabiltzen den baliabidea da: olerkian, antzerkian edo eleberrian.

Monologoa narratiban
--------------------

Narratibaren arloan, monologoaren xedea, pertsonaia baten barne mundua agerian uztea da, narratzaileak parte hartu gabe. Narratibako monologo mota ezberdinak aurki daitezke:

* "Monologo aipatua", bakarrizketa ere deitzen zaiona, pertsonai batek ahots ozenean esandako monologoa da eta estilo zuzenean itzulia. Orohar, autoazterketa edo aitorpenarekin lotuta dago.

"Barne monologoa" edo monologo autonomoa, narratzaile edo pertsonaia baten pentsamendua adierazten saiatzen den literatura teknika da. XX. mendeko eleberriaren teknika ezaugarritsu bat da, oso sarri erabilia James Joyce, Virginia Woolf eta William Faulkner bezalako egileen lanetan. Monologo mota honen adibideak, hala ere, XIX. mendeko eleberrian ere aurki daitezke. Sarri, Benito Perez Galdosek idatzitako La desheredada eleberriko Insomnio número cincuenta y tantos atala aipatzen da.

Dorrit Cohn eta Humphrey bezalako egile batzuk, monologo mota bezala jotzen dute estilo ez zuzen askea bezala ezagutzen dena, non, pertsonaiaren hizketa mentala, narratzailearen hizketaren zati bezala aurkezten den baliabidea. Cohnek, honi, monologo narratua esaten dio; Humphreyk, "barneko monologo ez zuzena".

Monologo dramatikoa
-------------------

Antzerki lanetan, monologoa, genero dramatiko bat da, non, pertsona batek, bere pentsamenduak ozen pentsatzen duen, bere sentimenduak eta pentsamenduak publikoari adieraziz. Pertsonaiak ezaugarritzeko balio duen atal dramatiko baten zati da eta, beraz, balio psikologiko handia du, introspekzio tresna den heinean. Zentzu horretan, ospetsuak dira Shakespeareen lanetako monologoak, Hamleteko bezala "Izan ala ez izan" esaldi ospetsuarekin hasten dena. Monologoak, pertsonaia batek bere buruarekin izan dezakeen elkarrizketa bat estali dezake, edo bizirik eta arrazoirik gabekoa den izaki batekin: maskota bat, margolan bat... Horrela, pertsonaiak, beragandik kanpo ateratzen ditu bere emozioak. Monologoa, Espainiako Urrezko Mendean, dezima eta sonetoei ematen zitzaizkien, eta, honela, izaera joko handia dagoen komedietan, soneto asko agertzen dira (adibide ezaugarritsua Lope de Vegaren *El perro del hortelano* izango litzateke).

Ikus, gainera
-------------

* *Stand-up*
* Solilokioa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q261197
* **Identifikadoreak**
* GND: 4130893-1
* AAT: 300266470
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q261197
**Cora Dvorkin** (Buenos Aires, Argentina) kosmologo eta fisikaria da. Bere diploma Buenos Aireseko Unibertsitatean jaso zuen. Chicagoko Unibertsitatera joan zen graduko ikasketak egitera, eta han doktoretza lortu zuen. 2011n fisika sailean "Sydney Bloomenthal Fellwship" saria irabazi zuen bere ikerketetan egindako errendimendu nabarmenagatik.

Harvardeko Unibertsitateko Fisika saileko irakaslea da. Kosmologian aditua, unibertso goiztiarraren fisika ikertzen du, materiaren izaera, energia iluna, neutrinoak eta Big Bangaren ondorengo lehen uneetan existitu ziren beste partikula arin batzuk aztertzen ditu.

Ikerketa eta ibilbidea
----------------------

2015an, Dvorkin, Harvard Unibertsitateko fakultatean sartu zen. Mikrouhin kosmikoen hondoko behaketak, grabitazio lingoteak eta Unibertsoaren Large-eskalako egitura erabiltzen ditu sektore ilunaren izaera hobeto ulertzeko.

Dvorkinek ekarpen teoriko esanguratsuak egin ditu materia ilunaren ikerketarako, behaketa-probek osatutako eremu zabal batean zentratuz

Dvorkin, gainera, oso eskainia da zientzietako emakumeei laguntzeko.

Sariak
------

* 2012 "Martin and Beate Block Award" fisikari gazte onenari eman zioten Aspen fisikarako zentroak
* 2014-2017 ITC Camaradería, Harvard unibertsitatea emandakoa
* 2014-2017 Camaradería de Hubble, NASAk eman zion
* 2019 Estatu Batuetako departamentua energia saria

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Sidney Blumenthal | Wilson Center» *www.wilsoncenter.org* (Noiz kontsultatua: 2021-06-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106357950
* **Identifikadoreak**
* ORCID: 0000-0003-1476-1241
* Google Scholar: Hos1S6QAAAAJ

 |

* Wd Datuak: Q106357950
**Murchinson ibaia** (ingelesez:*Murchinson River*) Mendebaldeko Australiako bigarren ibairik luzeena da. *Yilgarn goi-lautadako* Iturritik, Robinson mendilerroaren hegoaldean, 780 km-ko ibilbidea du Kalbarri (bere ertzean dagoen hiri bakarra) hiriaren ondoan dagoen Indiako Ozeanoko bokaleraino. 200 milioi metro kubiko urteko batez besteko ekoizpena du. Bi ibaiadar nagusiak ditu: Sandford ibaia eta Roderick ibaia.

Ibaiaren arroa 82.000 kilometro karratutan zabaltzen da Mendebaldeko Australiako *Mid Westean.* Ozeanoaren eta Yilgarn lautadaren arteko 550 kilometro baino gehiagora hedatzen da. Euriak erortzen dira soilik arroaren iparraldeko aldean udako zikloietan, urte osoan zehar ibaia lehorra baita, eta urmael batzuk topatuko dituen harezko suge luze bat osatzen du.

Bere arroaren mugetan daude euri ondoren betetzen diren *aintzira gaziak*. Aintzira hauek Murchinson ibaiako lehen 90 kilometroak osatzen ditu etengabeko kate bat, aldiz; ondoren, ibaia mendebaldera eta hego-mendebaldera eta mendebaldera berriz biratzen da Indiako Ozeanora iristeko.

Kostaldetik gertu, ibaiak Siluriar fosiletan aberatsak diren harriak dituen arroila sakona zeharkatzen du. Oraindik basatian dagoen arroila Kalbarriko Parke Nazionalean dago.

Ibaiari izena eman zion George Gray esploratzaileak, 1839an ibaira iritsi zenean. Bere izenak Sir Roderick Murchison geologo eskoziarra ohoratzen du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1703677
* Commonscat Multimedia: Murchison River

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2017003666
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1703677
* Commonscat Multimedia: Murchison River
**Marguerite Joly** (1637-1681eko abenduaren 19a), pozoitzailea profesionala izan zen, Frantziako Pozoien aferan nahastuta egon zen. Heriotz zigorra ezarri zioten.

Akusazioak
----------

1680ko martxoan, Joly pozoien aferan atxilotu zuten, Étienne Guibourgek seinalatu ondoren. La Voisin parean pozoi-banatzaile trebe gisa deskribatua, oso emakume arriskutsutzat hartzen zen. Torturapean, abortuak modu profesionalean egin zituela aitortu zuen, eta meza beltzen ospakizunetan haurren sakrifizioen berri izan zuela ere onartu zuen.

Margarita Joly bihurtu zen lekuko nagusia Françoise de Dreuxen aurkako epaiketan. Dreux 1680ko apirilean absolbitu zuten, eta Jolyren aitorpenaren ondoren, haren aurkako bigarren atxilotze agindua eman zen. Jolyk ohiko bezerotzat jo zuen Dreux, eta aitortu zuen Dreuxek bere bi maitale, Pajot eta Varennes, hil zituela; Richelieuko dukesa, Richelieuko dukearen emaztea, hiltzen saiatu zela; bere anaia eta koinata, Monsieur eta Madame Saintot, hiltzeko asmoa zuela, bai eta bere maitalearen gertuko edozein aurkari, Richelieuko dukea, ere.

Lehen bi heriotzak ezin izan ziren hilketatzat jo, frogarik ez zegoelako, eta hilketa saiakerek, berriz, ez zuten arrakastarik izan, gertatu baziren. Dreuxek herrialdea utzi zuen Jolyren atxiloketaren ondoren. Nahiz eta Parisen ez izan, pozoitzailearen testigantzari esker epaitu eta kondenatu zuten.

Margarita Joly sutan erreta hiltzera kondenatu zuten, eta uraren tormentua jasan zuen hil aurretik. Torturan, Jolyk hilketa batzuk aitortu zituen eta Anne Meline bere konplizetzat jo zuen. La Poignarden ilobaren sakrifizioan, Mademoiselle de Saint-Laurens-entzako meza beltz batean haur baten sakrifizioan egon zela esan zuen, ezkontzeko desioak bete zitezen, eta pozoiak erosi zituela Jolyren senarra hil zuen Melinerekin elkarlanean.

Torturak amaitu ondoren, bere deklarazio guztietan atzera egin zuen, Saint-Laurensen aurka egindakoan izan ezik. Gau hartan bertan erre eta exekutatu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Jean-Christian Petitfils, *L'affaire des Poisons*, Place des éditeurs, 2013, 330 or. (ISBN 978-2-262-03845-8,
2. ↑  Anne Somerset, *The Affair of the Poisons: Murder, Infanticide, and Satanism at the Court of Louis XIV*, St. Martin's Press, 2003 (ISBN 0-312-33017-0).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4957239

 |

* Wd Datuak: Q4957239