recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Parisko Automobil Erakusketa** (frantsesez: *Mondial de l'Automobile*) Parisen (Frantzia) bi urtean behin egiten den automobil erakusketa da. Iraila eta urria bitartean ospatzen da eta Europako erakustaldi garrantzitsuenetako bat da, Frankfurteko Automobila Erakusketarekin eta Genevako Automobila Erakusketarekin batera. Aldian behin auto, prototipo eta ekoizpen auto berri askoren estreinako gunea da. Gaur egun, *Parisko expo Porte de Versailles* erakustazokan egiten da ikusketa urte bikoitietan bakarrik, urte bakoitietan ospatzen den Frankfurteko erakusketarekin txandakatuz. 

*Mondial* Automobil Fabrikatzaileen Nazioarteko Erakundeak antolatu du, eta nazioarteko automobilgintzaren erakustaldi garrantzitsutzat jotzen du. 2016an, 1.253.513 bisitari jaso zituen Parisko Automobil Erakusketak, eta munduan gehien bisitatuena den automobil erakusketa da, Tokio eta Frankfurten aurretik.

Erakusketaren gako batzuk hauek dira: 125.000 m² erakusketa, 8 pabilioi, 18 herrialdetako 260 marka, 65 munduko estreinaldi, auto elektriko eta hibridoen 10.000 gidatze proba baino gehiago, 103 herrialdetako 10.000 kazetari baino gehiago.  1986ra arte, ***Salon de l'Automobile*** deitzen zen; *Mondial de l'Automobile* izena hartu zuen 1988an eta *Mondial Paris Motor Show* 2018an.

Erakusketa urtero egin zen 1976ra arte, ordutik bi urtean behin izan da.

Citroën, Peugeot eta Renault marka frantziarrek sarritan estreinatu ohi dituzte modelo eta prototipo berriak erakustoki honetan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Paris Motor Show.*  20 de noviembre de 2012.
2. ↑    *Paris motor show.*  Paris Digest.

Kanpo estekak
-------------

* Parisko Automobil Erakusketa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1048801
* Commonscat Multimedia: Mondial de l’Automobile de Paris

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 151023281
* SUDOC: 181677520

 |

* Wd Datuak: Q1048801
* Commonscat Multimedia: Mondial de l’Automobile de Paris
**Eskatu ahalako bideoa** edo **VoD** (ingelesetik: *Video On Demand*), ikusleak nahi duen momentuan, nahi duen edukia eskura eduki ahal izateko telebista sistema bat da. Bi modu daude eskatua ahalako bideoa ikusteko: lehena, momentuan ikustea, eta bigarrena, bideoa digitalki grabatzen duen hardware bat erabiliz grabatzea edo ordenagailura deskargatzea beste momenturen baten ikusteko.

Historia
--------

1990. urtean lehen VoD sistema komertziala jarri zen martxan Hong Kongen, baina ez zuen asko iraun, garai haietan CDak askoz merkeagoak zirelako eta ordaindu beharreko telebista ez zirelako ohikoak Hong Kongen.

1994. urtetik aurrera Web zerbitzu bat garatzen zuten Cambridgen. Zerbitzu honek, Cambridgen datu sareari loturik zeuden 250 etxebizitza eta irakaskuntza zentrori datu eta bideoa eskaintzen zien.

MPEG-1 bidezko *streaming*a Acorn Online Mediak garaturiko ATM sare bat eta STB zuen ICL komunikabideetarako ahalbideturiko zerbitzari baten bidez egin zen. Sistema honen 2Mbit/s-ko eskaintzen zituen etxe bakoitzeko eta ondoren 25Mbit/s-ra igo zen. BBC eta Anglia TVek eskaintzen zituzten edukiak, baina 1996.urtean alde batera utzi zen eduki hauek lortzea ez baitzen erraza.

1998.urtean, Kingston Comunications, Erresuma Batuko lehen VoD konpainia komertziala bihurtu zen. Telebista eta Internet deskodetzaile bakar batekin eskaintzen zuen, ADSL bidez.

2001.urtean, Kingston Interactive TV-ek 15.000 harpidetu zituen dagoeneko, eta HomeChoice zerbitzuak testatu ondoren, Londresen zabaldu zen. Honekin, 40.000 harpidetu izatera iritsi zen Kingston Interactive TV, baina 2006. urtea Tiscalik erosi zuen konpainia.

Ikus, gainera
-------------

* ipTV

Kanpo estekak
-------------

* "http://www.nytimes.com/2007/08/06/business/media/06stream.html"
* "http://news.com.com/2100-1025\_3-6021998.html"
* "http://www.screendigest.com/reports/08ondemandmedia/readmore/view.html"
* "https://web.archive.org/web/20081220045546/http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS52307+06-Jan-2008+BW20080106"

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q723685
* Commonscat Multimedia: Video on demand

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph425907
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q723685
* Commonscat Multimedia: Video on demand
**Fauquier konderria** (ingelesez: *Fauquier County*) Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Warrenton da. 2010eko zentsuaren arabera 65.203 biztanle zituen, Fauquier kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Fauquier konderriak 1.686,67 kilometro koadro ditu. Horietatik 9,78 ura dira. Beste 1.676,89 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 38,66 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 65.203 pertsonetatik 57.588 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 4.178 dira. 5.232 beltzak edo afroamerikarrak. 186 amerikar natiboak ziren eta 27 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 826 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 103 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.241 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502213
* Commonscat Multimedia: Fauquier County, Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153617162
* ISNI: 0000 0004 0429 8684
* GND: 4725844-5
* LCCN: n81097536
* NARA: 10036775
* **Lekuak**
* OSM: 1633326
* TGN: 1002368

 |

* Wd Datuak: Q502213
* Commonscat Multimedia: Fauquier County, Virginia
**Eusebio Ollo Miranda** (1838-1917) nafar farmazialaria izan zen.

Lehen urteak eta formakuntza
----------------------------

Francisco Javier Ollo Errazkin (1791-1869) eta María Micaela Miranda Elizalderen semea zen. Eusebio Altsasun jaio zen 1838ko abuztuaren 11n. Gaztelaniaz ez zekienez, askotan burdinazko eraztuna janztera behartu zuten eskolan gazteleraz hitz egin zezan.

Aitak bezala, farmazian lizentziatu zen.

1866ko otsailaren 4an Carolina Elordi Lipuzkoarekin (1842-1871) ezkondu zen Iruñeko San Juan parrokian. Carolina Gaspar Elordiren alaba zen, Filipinetan erbesteratu eta Manilako audientziako presidente izan zen Lizarrako liberala. Bikoteak Aniana (1866-1950) alaba izan zuen, Daniel Irujo Urrarekin ezkondu eta 1936ko uztaileko altxamenduaren ondoren Buenos Airesen erbesteratuta hil zena.

Jarduera politikoa eta laborala Lizarraldean
--------------------------------------------

Eusebio Ollok bere aitak Francisco Javier Ollo Errazkinek (1791-1869) Lizarrako Inmaculada pasealekuan 1850eko abuztuaren 3an jarri zuen botika oinordetzan jaso zuen. Beste zenbait negozioetan ere aritu zen. 1914ko ekainean, Urederra ibaiko urak aprobetxatuz, Lizarraldean energia elektrikoa ekoizteko baimena eman zioten.

Hogeita hamar urte zituela politikan esku hartu zuen lehenengo aldiz eta Lizarrako zinegotzi hautatua izan zen 1866ko azaroan eta 1868ko abenduan; azken hauteskunde hauen ondoren alkateordea izendatu zuten. Garai hartako bi alderdiekin, karlistekin eta liberalekin, bat egiten ez bazuen ere, adiskide zen Antonio Dorregaray jeneral karlistarekin. Azken honek hainbat argazki bidali zizkion bai eta egun Ormaiztegiko Zumalakarregi museoan gordeta dagoen txapela eta zauritu zutenean beso-euskarriaren gerrikoa. Bestalde, 1868ko hauteskundeetan udaletxeko sei hautagaiak aukeratu ondoren, gobernadore zibilak kargu publikoak eten zituen 1869ko uztailean, konstituzioa zin egiteari uko egiteagatik. Honek adierazten du Ollo eta udaletxeko beste ordezkarien karlismoarekiko kidetasuna.

Eusebio Ollo Miranda
Lizarran hil zen Carolina Elordi 1871eko abuztuaren 8an.

Bigarren Karlistaldian ez zuen Ollok aktiboki parte hartu gerran baina, 1873ko abuztuaren 24an hiria karlistek okupatu zutenean, Dorregaray jenerala Ollorekin bildu zen. Botikari gisa, Gurutze Gorriarekin kolaboratu zuen eta hiria defendatzen zuten tropa karlistek sendagaiak eta bestelako beharrak hornitzen parte hartu zuen.

1882ko foru hauteskundeetan Estanislao Aranzadi Izkueren hautagaitzaren aurka egin zuen batzordeko kide izan zen, eta horrek adierazten du garai hartan ez zela Nafarroako Euskal Elkargoaren aldekoa.

1904an Ollo Lizarrako Círculo Católico de Obreros elkarteko kide zen, Lizarrako laurogeiko hamarkadako kontserbadoreekin lotutako elkartea.

Eusebio Ollo Lizarran hil zen 1917ko urtarrilaren 27an 79 urte zituela.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q100331230

 |

* Wd Datuak: Q100331230
**Owen konderria** (ingelesez: *Owen County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Owenton da. 2010eko zentsuaren arabera 10.841 biztanle zituen, Owen kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Owen konderriak 917,5 kilometro koadro ditu. Horietatik 8,14 ura dira. Beste 909,35 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 11,82 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 10.841 pertsonetatik 10.613 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 246 dira. 90 beltzak edo afroamerikarrak. 15 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 17 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 10 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 95 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q496771
* Commonscat Multimedia: Owen County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 155956123
* ISNI: 0000 0004 0618 2351
* GND: 4719665-8
* LCCN: n80049890
* NARA: 10036552
* **Lekuak**
* OSM: 1846573
* TGN: 1002763

 |

* Wd Datuak: Q496771
* Commonscat Multimedia: Owen County, Kentucky
1891n egindako ouija-ohola.
**Ouija** (etimologikoki "bai"-"bai" esan nahi duen hitz konposatua da: frantsesetik "oui", alemanieratik "ja"; ingelesez *witchboard* izena du) espiritismoaren ideiak jarraituz, hildakoekin edo espirituekin komunikatzeko tresna da. Noiz sortu zen ez dago oso garbi baina ematen du XIX. mendean, espiritismoaren arrakastarekin batera, zabaldu zela moda berri hori. 1890eko maiatzaren 28an Ameriketako Estatu Batuetan Elijah Jefferson Bond-ek, oholaren asmatzaile bezala, eta William H. A. Maupin eta Charles W. Kennard titularren moduan ouija-ohola patentatu zuten.

Antolaketa
----------

Ouijaren egitura sinplea da: zurezko ohol batean alfabetoa, zenbakiak, "bai", "ez" eta agur hitza grabatu egiten dira. Ondoren, markatzaile (makil bat, gezia...) baten gainean parte hartzaileek behatza kokatuz, espirituei dei egiten diete. Espiritismoaren arabera, markatzailea oholaren gainean has daiteke mugitzen, letrak eta zenbakiak seinalatuz, horrela espirituaren erantzunak ezagu arazten. Helburu berarekin badago beste sistema bat kopa bat erabiltzen duena: koparen inguruan alfabetoa kokatzen da eta saioaren partaide guztiek behatz bat koparen gainean jartzen dute. Gaur egun badira online funtzionatzen diren ouijak.

Kopa batez ere egin daiteke.

Bayou esperimentua
------------------

Larry Bayou izeneko irakasle batek ouijaren eraginkortasuna ezagutzeko esperimentu bat egin zuen: ouija saio arrunta antolatu zuen baina parte hartzaileek, begiak estalita, ez zituzten letrak ikusten. Espirituak letraz letra bere mezuak sortu zituen baina, begien estalkiak kenduta, ez zen inongo mezu koherenterik agertu. Horrek erakusten zuen parte hartzaileek, jakitun edo jakin gabe, mezuak sortzen dituztela, ez espirituek.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Youtuben jasotako ouija erabiltzen ikasteko bideoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q672107
* Commonscat Multimedia: Ouija (board game)

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4700704-7
* LCCN: sh85096121
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q672107
* Commonscat Multimedia: Ouija (board game)
Memorial Hall.
**1876ko Filadelfiako Nazioarteko Erakusketa** edo **Centennial Exposition** Ameriketako Estatu Batuetako Filadelfia hirian egin zen nazioarteko erakusketa izan zen. Erakusketa honekin Ameriketako Estatu Batuetako Independentzia Aldarrikapenaren ehun urte ospatu nahi izan ziren. Irekiera maiatzaren 10ean izan zen, azaroaren 10ean ixteko. Europatik kanpo egin zen lehen erakusketa handia izan zen Filadelfiakoa.

Ezaugarriak
-----------

Erakusketa horretan 35 herrialdek hartu zuten parte. Erakusketak 115 hektarea bete zuen eta, guztira, 10.000.000 bisitari izan zituen; beraz, arrakasta erabatekoa izan zen. Erakusketaren kostea 5.907.706 eurotan kalkulatu da. Erakusketa honetan zenbait aparatu berriak ezagutzera eman ziren: telefonoa, idazteko makina, josteko makina, Thonet aulkia...

Memorial Hall
-------------

Erakusketaren eraikin nagusia Memorial Hall izan zen. 1875-76 bitartean eraiki zen eta 1881ean desmuntatu eta saldu egin zen. Garai hartan munduko eraikinik handiena izan zen. Mendeurreneko Batzordeak Henry Pettit arkitektoa eta Joseph M. Wilson ingeniaria aukeratu zituen bere diseinu eta eraikuntzarako. Eraikina lau aldeetan atariez inguratuta zegoen. Eraikinaren ekialdeko sarrera bagoientzako sarbide gisa erabiltzen zen eta eraikinaren hegoaldeko sarrera tranbientzako eraikinaren sarrera nagusi gisa. Iparraldeak eraikin nagusia arte galeriarekin lotzen zuen eta mendebaldeak makineria eta nekazaritza erakusteko balio zuen. Eraikinaren fatxada Bess of Hardwicken Hardwick Halleko jauregi ingelesean inspiratuta dago.

Eraikinaren barruan, erakusketak sareta batean antolatu ziren. Estatu Batuetako Erakusketak eraikinaren erdian jarri ziren, eta atzerriko erakusketak zentroaren inguruan antolatu ziren. Eraikin nagusiaren barruko erakusketak meatzaritza, metalurgia, manufaktura, hezkuntza eta zientzia landu zituzten. Atzerriko komisarioen bulegoak eraikinaren alboetan jarri ziren, alboko pasabideetan, erakutsitako produktuen inguruan.

Euskal saritua
--------------

Eibarko Plazido Zuloagak aurkeztu zituen burnizko objektuei esker sari bat jaso zuen; objektu horietan damaskinatu teknika erabili zituen, urrezko eta zilarrezko inkrustazioekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Gross, Linda P.; Snyder, Theresa R. (2005). *Philadelphia's 1876 Centennial Exhibition*. Arcadia Publishing. ISBN 0-7385-3888-4.
2. ↑
3. ↑  Moisset, Inés (2016). «Bess de Hardwick c. 1527-1608». *Un día | una arquitecta 2*.
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)****(Ingelesez)**:Bureau International des Expositions webgunea.
* **(Ingelesez)**:J. S. Ingram: *Centennial Exposition Described and Illustrated*, Hubbard Bros, Philadelphia, 1876

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q984109
* Commonscat Multimedia: Centennial Exposition

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133339765
* BNF: 12136619r (data)
* GND: 5128983-0
* LCCN: n50057204
* SNAC: w60s6n71
* SUDOC: 12942031X
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q984109
* Commonscat Multimedia: Centennial Exposition
**Oviñana** (asturieraz: *Ouviñana*) Asturiasko Cudillero kontzejuan dagoen parrokia edo herrixka bat da. 553 biztanle ditu, eta 4,26km².
Iparraldean Bizkaiko golkoarekin du muga, ekialdean San Martin de Luiña parrokiarekin eta hegoaldean Soto de Luiñarekin.

Oviñanako tokirik ezagunena Vidiuko itsasargia da, izen bereko lurmutur gainean eraikita eta 100 metroko itsaslabarrez inguratuta. Hondartza ugari ere baditu: Vallina, el Sablon, el Gallo, el Gallin, Cueva, Peñadoria, Gradas, San Cidiellu, Maurieyu, Portiella, Puertochico eta Castrillon.

Itsasoko uraren erosioak kobazulo ugari sortu ditu itsaslabarretan, ezagunena faro azpian dagoena *la Iglesiona* (kupula itxura duelako) izanda.
Herriko eraikinik esanguratsuenak eliza, eskola, arrantzaleen kofradia, *Vivigo* auzoko kapera eta Vallina hondartza ondoko errotak dira.

Uztailaren hasieran *La jira* izeneko jaiak ospatzen dira eta abuztuko 15-17 egunetan San Roke herriko patroiaren jaiak. Garrantzi txikiko beste festak ere ospatzen dituzte, adibidez *antroxu* (edota inauteriak) eta Donibane gaua.

Oviñana 3 auzok osatzen dute:
*Riego Abajo* (Rieguabaxo) 232 biztanle.
*Riego Arriba* (Rieguarriba) 224 biztanle.
*Vivigo* (Vivíu) 97 biztanle.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3751178
* **Lekuak**
* INE: 33021060000

 |

* Wd Datuak: Q3751178
**Filgi Claverie Mitxelena** (Biarritz, Lapurdi, 1959ko urtarrilaren 2a) Gizarte arloko goi-mailako diplomaduna da. Enpresen kudeaketan aritu zen lehenik, eta ondoren gizarte arloan. 1991tik goiti, ofizioz kultura arduraduna da, bereziki Ipar Euskal Herrian.

Euskal kultur militante gisa, besteak beste, Hazparneko Eihartzea Kultur etxeko sortzailetarik bat izan da, Euskal Kultur Erakundeko sortzaile, diruzain eta lehendakariordea, Seaskako lehendakaria, Etxepare Institutuko Zuzendaritza batzordeko kidea eta Bureau Européen des Langues Moins Répandues gobernuz kanpoko elkartearen lehendakariordea izan da.

Biarritz Culture eta Maitaldia dantza festibalaren sortzaile eta zuzendaria izan da. Ondotik, Dantzaz Konpainia sortu eta zuzendu zuen, 2013a arte. Gaur egun, Iparraldeko Errobi Herri Elkargoko kultura zuzendaria da.

Kanpo estekak
-------------

* Elkarrizketa Filgi Claverieri Argia aldizkarian.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257872

 |

* Wd Datuak: Q12257872
**Bigarren Pizkundea** deitzen zaio 1960ko hamarkadaren ondoren euskal literatura izandako berritzeari. Formalki desberdindu behar da Euskal literaturaren Lehen Pizkundearekin, foruzaletasunaren ondorioz sortutakoa.

Historia
--------

Espainiako Gerra Zibila eta Bigarren Mundu Gerraren ondoren, euskal literaturak une latzak bizi izan zituen. Argitaratu zituzten lehendabiziko liburuak Telesforo Monzonen *Urrundi* (1945 Mexiko Hirian), Jokin Zaitegiren *Goldaketan* (1946 Mexiko Hirian) eta Salbatore Mitxelenaren *Arantzazu* (1949 Guatemalan).

1950eko hamarkadaren bukaeran, idazle-belaunaldi berria jaio zen, tartean Gabriel Aresti. Honek *Harri eta Herri* (1964) bere liburuan Europan modan zegoen gizarteko poesia jorratu zuen. Bere garaian libururiak salduena zen eta euskal herriaren isla berria erakusten zaigu: jadanik Orixeren *Euskaldunak* baserri-euskal herria aldendu eta "Euskal Hiria" sortuz. Arestik gaztelaniaz idatzi zuten euskal poetak zituen lagun, Blas de Otero edo Gabriel Zelaia, konpromiso sozial bere zutelako. Era berean, antzerkiari ekin zioten talde batzuekin edo *Ez Dok Amairu*, "Euskal Kantagintza Berria" izeneko mugimenduaren sortzaileekin ere harreman estuak izan zituen.

Eleberriei buruz, Txillardegiren *Leturiaren egunkari ezkutua* (1957) lehendabiziko euskal eleberri modernoa da, existentzialismo ereduak jarraitzen duena. Gero Ramon Saizarbitoriaren *Egunero hasten delako* eta *Ehun metro* (*Nouveau Roman* mugimenduaren eragina dutenak) eta Anjel Lertxundi agertu ziren.

Behin frankismoaren garaiak pasata, euskarazko argitaletxeak joritu ziren urtero 1.500 titulu argitaratzen, eta 300 idazle inguru izanda. Euskal literaturaren urrezko aro honetan, lehendabizikoz Euskal Herritik kanpo arrakasta izan duten idazleak agertu dira: Bernardo Atxaga (*Obabakoak* edo *Behi euskaldun baten memoriak*) edo Unai Elorriaga (*SPrako tranbia*).

Ikus, gainera
-------------

* Euskal literatura Lehen Pizkundean

Kanpo estekak
-------------
**Fili** Tolkienen legendarium ospetsuan Durin I.aren leinuko nano bat da, Disen semea, hau Thorinen arreba eta ezagutzen den emakume nano gutxietako bat. Ered Luin mendietan jaio zen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2859. urtean.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2941ean, Thorinek "Mendipeko Erresuma" Smaug "Urrezkoa" herensugearen eskuetatik berreskuratzeko Ereborrerako mision abiatzeko osatu zuen konpainian sartu zen. Euren gaztetasunagatik, bera eta bere anaia Kili ziren espedizioko zaluenak eta horregatik bidaltzen zituen Thorinek abangoardiara esploratzeko. Biek aurkitu zuten konpainia ondoren Mendi Lainotsuetako orkoek preso hartuko zuten tokia zen leizezuloa. Eta biek aurkituko zuten, Bilbo Zorrozabalekin batera, Ate Sekretua zegoen tokia. Fili, gainera, trebea zen sokekin, bera izan zen Sorgindutako ibaiaren kontrako ertzean utzitako txalupa kakotu zuena.

Urte horretan bertan hil zen, Kilirekin batera, Bost Armaden guduan, hil zorian zegoen bere osaba Thorin erregea defendatuz. 82 urte baino ez zituen.
**Orube plaza** Bizkaiko Portugalete hiribilduko plaza bat da. Udaletxe, hotela eta itsasadarraren artean dago.

Gerra Zibil ostean, 1938an, Udalak izen tradizionala aldatu eta *Generalísimo Franco* izendatu zuen. 1979ko irailaren 28ko udalbatzak toponimo frankista guztiak kendu zituen eta jatorrizko izena berreskuratu zuen.

Plazan bertan, estilo-nahasketa nabaria erakusten duen mende hasierako Musika kiosko ikusgarria ageri zaigu. Plazaren erdi-erdian, berriz, Victor Txabarriri eskainitako monumentua altxatzen da, XIX. mende amaierako euskal ekonomia eta politikagintzan eragin handia izan zuen portugaletetarraren oroimenean.

Enparantza edertzen laguntzen duten beste bi eraikinak 1884ko udaletxe barroko-neoklasikoa (arkupeduna eta tonu urdinetan margotua dagoenez oso ikusgarria geratzen dena), eta estilo kolonialean (beste batzuentzat neoklasikoan) egindako Hotela dira.

Iruditegia
----------

* Plazaren ikuspegiaPlazaren ikuspegia
* Musika kioskoaMusika kioskoa
* Plazako eraikin batPlazako eraikin bat
* Udaletxea eta Victor Txabarriren omenezko monumentuaUdaletxea eta Victor Txabarriren omenezko monumentua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindiaren EODA. *Portugaleteko kale izendegiaren proposamena.*  Portugaleteko Udalaren Euskara Zerbitzua.
2. ↑    *La historia del nombre de la calle Carlos VII.*  El Mareómetro 2014-10-28.
3. 1 2    *Nerbioi itsasadarra Bilbo-Trapagaran-Zierbena-Zanturtzi-Portugalete-Getxo.*  in: *Ihesi: Euskal Herriko gida*. Argia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20493012

 |

* Wd Datuak: Q20493012
**Filesa auzia** ustelkeria kasu bat izan zen; enpresa trama bat sortu zuten (Filesa, Malesa eta Time-Export) PSOEren finantzaketa ilegala gauzatzeko xedean, 1989ko hauteskunde kanpainako gastuei aurre egiteko. Kontratu publikoak puzten zituzten zegokien komisioa kobratzeko. Jarritako hainbat salaketa bertan behera geratu zen, alderdi politikoen *finantzaketa irregular* delitua tipifikatu gabe zegoelako.

Ikerketa
--------

Mariano Barberok, Auzitegi Goreneko magistratuak, burutu zuen ikerketa eta, 1995eko maiatzaren 5ean, salaketa ezberdinekin 39 pertsona inputatu zituzten. Hurrengo delituak identifikatzen ziren: faltsukeria ideologikoa dokumentu merkantilean, fondo publikoen bidegabeko eralgitzea, bidegabeko jabetzea, faltsukeria dokumentu publikoan, delitu monetarioa, eragimen-trafikoa eta zilegi ez den elkartea. Gerora Ave kasua ere azaleratu zen.

Auzia
-----

1997an hasi zen eta, ordurako, 12 inputatu besterik ez ziren: José María Sala y Grisó, Carlos Navarro Gómez, Luis Oliveró Capellades, Alberto Flores Valencia, Aida Álvarez Álvarez, Miguel Guillermo Molledo Martí, Luis Sánchez Marcos, Francisco Javier Iglesias Díaz, Julio Calleja González Camino, Juan Antonio Molina Vivas, Eugenio García Mansilla eta Diego Ramos Ramos.

Beste batzuen artean, salaketa nagusiak hurrengoak izan ziren: faltsukeria dokumentu merkantilean, zilegi ez den elkartea eta bidegabeko jabetzea.

Hasierako instruktoreak uko egin zion kasuari eta Enrique Bacigalupok hartu zuen haren lekua. 1997ko urriaren 28an eman zen sententzia eta José María Salari esleitu zioten 3 urteko kartzela zigorra. Auzitegi Konstituzionalak eten egingo zuen eta 2 urte besterik ez zituen beteko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8342058

 |

* Wd Datuak: Q8342058
**Filfla** edo **Filfola** Malta artxipelagon dagoen uharte txikia da. Artxipelagoaren hegoaldean dago eta Żurrieq udalerriaren barruan dago. Guztira 6 hektarea ditu. Ondoan, Filfoletta arkaitza dago. Debekatuta dago uhartean ibiltzea, hegatientzako babes-lekua baita.

Etimologia
----------

Izenaren jatorria ez dago garbi. Hipotesi baten arabera arabieratik etor daiteke, "filfel" hitzetik, euskaraz piperbeltz.

Historia
--------

Mendetan inor ez da bertan bizi izan. Bere lurrean eraikitako eraikuntza iraunkor bakarra, 1343an kobazulo baten barruan eraikitako kapera bat zen, baina 1856an lurrikara batek suntsitu zuen eta uhartearen zati bat ere hondoratu zuen. Bertan zeuden margolanak, eraikina txikitu baino lehen Zurriqueqera eraman zituzten eta han f+gordetzen dira. 1971ra arte, Royal Navy eta Royal Air Force britainiarrek tiro-poligono gisa erabili zuten uhartea. 1980an hegaztientzako babesgunea izendatu zuten.

Naturgune babestua
------------------

Erreserban espezie hauek aipa daitezke:

### Habia egiten duten hegaztiak

* Ekaitz-txori txiki (Hydrobates pelagicus). 5.000 bikote inguru.
* Gabai arrea (Calonectris diomedea). 2.000 bikote inguru.
* Kaio hankahoria (Larus michahellis). 130 bikote inguru.

### Endemismoak

* Sugandila mota bat: *Podarcis filfolensis* (ssp. filfolensis).
* Barraskilo bat: *Lampedusa imitatrix gattoi*.

Kondaira
--------

Filflaren sorrera istorioa Il-Maqluba dolinaren sorreraren inguruko kondairekin lotuta dago. Maltako kondairak kontatzen du gaur egun Il-Maqluba osatzen duen eremuan bizimodu libertino zeramaten pertsonak bizi zirela. Bizilagun batek beren bekatari-bideen aurka ohartarazi zien, haiek ohartu gabe. Jainkoak, beraz, bekatariak zigortu nahi izan zituen herrixka irentsiz, hurko jakintsua bakarrik salbatuz. Orduan, aingeruek herrixka zati bat itsasora bota omen zuten, horrela Filfla uhartea sortuz.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Argazkiak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q743970
* Commonscat Multimedia: Filfla

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315528534
* LCCN: sh99012486
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q743970
* Commonscat Multimedia: Filfla
**Filemoni Gutuna** edo, labur, **Filemoni** (**Flm**) Bibliako Itun Berriko hamazortzigarren liburua da. Paulok Filemoni idatzitako gutuna da. Gutunak hogeita bost txataleko kapitulu bakarra dauka, Paulok egindako laburrena eta Itun Berriko libururik laburrenetako bat, eta koinez idatzita dago.

Hartzailea
----------

Kolosarra zen Filemon, aberatsa, Paulok kristau egina (Flm 19). Pauloren lankide izan zen eta kristau-elkartearekiko eskuzabala (Flm 5-7).

Ordurako zahartua eta preso zegoelarik idatzi zion gutuna Paulok, *Kolosarrei Gutuna* idatzi zuen egoera eta garai bertsuetan.

Edukia
------

Onesimo esklaboak ihes egina zion Filemoni, beronekin gorabeheraren bat izan ondoren (Flm 18). Nola ez dela jakin, Onesimok Paulorekin topo egin zuen, eta hark kristau bihurtzen (Flm 10). Paulok berekin eduki nahi zuen, baina ez zuen erabakirik hartu nahi nagusiaren baimenik gabe (Flm 13-14); horregatik, Filemoni bidali zion Onesimo, gutuntxo honekin batera, esklaboa "anaia maite" bezala ez ezik (Flm 16), Paulo bera bezala hartzeko erregutuz (Flm 17). Ez zion ageri-agerian esklaboari askatasuna emateko eskatzen, baina ez zuen ezbairik eskatutakoa baino gehiago egingo zuela Filemonek (Flm 21).

Pauloren asmoa gutunean ez zen esklabotzari buruzko irakaspena bere zabalean ematea, kasu berezi bat konpontzea baizik. Baina ikusmolde guztiz berria azaldu zuen gai hartan, azkenean esklabotzaren gaitzespena ekarriko zuen ikusmoldea:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | ez da jadanik bereizketarik juduaren eta judu ez denaren artean, esklaboaren eta librearen artean, gizonezkoaren eta emakumezkoaren artean, zuek guztiok bat baitzarete Kristo Jesusengan |  » |
| Ga 3:28 |

Beraz, gizaki guztiak berdinak lirateke Jainkoaren aurrean.

### Egitura

* Agurra (1:1-3).
* Filemonen maitasuna eta sinesmena (1:4-7).
* Paulo, Onesimo esklaboaren alde mesede eske (1:8-22).
* Azken agurra (1:23-25).

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Flm 0 - BIBLIJA.net - Biblia interneten» *www.biblija.net* (Noiz kontsultatua: 2021-05-11).

Ikus, gainera
-------------

* Biblia
* Itun Berria

Kanpo estekak
-------------

* *Elizen Arteko Bibliako* Filemoni Gutuna
* Joanes Leizarragaren Bibliaren Filemoni Gutuna

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q131104
* Commonscat Multimedia: Epistle to Philemon
* Wikisource Jatorrizko testuak: Biblia/Filemoni

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 179400679
* BNA: 000058992
* BNE: XX3591768
* BNF: 12008439h (data)
* GND: 4075950-7
* LCCN: n80098138
* SUDOC: 028201213
* BIBSYS: 90156604
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q131104
* Commonscat Multimedia: Epistle to Philemon
* Wikisource Jatorrizko testuak: Biblia/Filemoni
***Flechas cardinales*** Barricada rock taldearen hamabosgarren estudioko disko luzea izan zen. Lana 2009. urtean plazaratu zuten, Dro East West diskoetxearekin. Hau izan zen El Drogas taldea utzi ondoren argitaratutako lehenengo diskoa; bere tokia Javier Hernández "Boni"k hartu zuen. Ekoizlea Iker Piedrafita, Alfredo Piedrafitaren semea, izan zen. Orokorrean, aurreko diskoak baino melodikoagoa izan zen.

Abestien zerrenda
-----------------

1. "P´a enredarte"
2. "Punto de mira"
3. "Aguardiente"
4. "Eclipse"
5. "El muelle"
6. "Como el invierno"
7. "En lo más pequeño"
8. "Hasta diez"
9. "Imán"
10. "La balanza"
11. "Remiendos"
12. "Rugir y morder"
13. "Flechas cardinales"

Taldea
------

* Ander Izeta: Baxua, koruak
* Javier Hernández "Boni": Ahotsa, gitarra, koruak
* Alfredo Piedrafita "Alf": Gitarra, koruak
* Ibon Sagarna "Ibi": Bateria

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Diskoaren gaineko komentarioa.
* **(Gaztelaniaz)**:"Flechas cardinales" kanta Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61069053

 |

* Wd Datuak: Q61069053
**Filibusteroa** (gaztelaniazko *filibusterotik*) atzerriko herrialde edo lurralde batera baimenik gabeko espedizio militar batean parte hartzen duen pertsona da, iraultza edo sezesio politikoa sustatzeko edo laguntzeko. Terminoa Latinoamerikan zehar matxinadak bultzatu zituzten Ameriketako Estatu Batuetako hiritarrei aplikatzen zaie, batez ere XIX. mendean. Ziurrenik, adibiderik nabarmenena William Walker Nikaraguan hasitako Filibusteroen Gerra da.

Filibusteroak beren gobernuaren baimen ofizialik gabe jarduten duten militar irregularrak dira, eta, oro har, irabazi ekonomikoak, ideologia politikoak edo abenturaren zirrarak eragiten dituzte. Mertzenarioek ez bezala, filibusteroak modu independentean motibatuta daude eta beren kabuz lan egiten dute, lider mertzenario batek besteen izenean jarduten duen bitartean.  1850eko hamarkadako filibusteroen ekintza askeak Estatu Batuetako Kongresuan filibusterismo ekintza politikoari modu figuratuan aplikatzea ekarri zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  
Axelrod, Alan *Mercenaries: A Guide to Private Armies and Private Military Companies* CQ Press, 9 January 2014

Kanpo estekak
-------------

* Texas A & M Univ. filibusterizazioari buruz
* Kubako Filibuster Mugimenduari buruzko Latinoamerikako azterlanak (1849-1856)
* Memory palace podcast-a filibuster-i buruz, William Walker.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3073738
* **Identifikadoreak**
* BNF: 119434909 (data)
* GND: 4154622-2
* LCCN: sh85048203
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3073738
**Fairfield konderria** (ingelesez: *Fairfield County*) Hego Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Winnsboro da. 2010eko zentsuaren arabera 23.956 biztanle zituen, Fairfield kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Fairfield konderriak 1.838,58 kilometro koadro ditu. Horietatik 61,14 ura dira. Beste 1.777,45 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 13,03 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 23.956 pertsonetatik 9.472 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 374 dira. 14.112 beltzak edo afroamerikarrak. 47 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 54 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 30 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 241 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q505975
* Commonscat Multimedia: Fairfield County, South Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143059068
* NARA: 10040069
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2532506
* TGN: 2001744

 |

* Wd Datuak: Q505975
* Commonscat Multimedia: Fairfield County, South Carolina
Espartakisten Ligaren manifestua 1919ko matxinadaren alde.
**Espartakisten Liga** (alemanez: *Spartakusbund*) Lehen Mundu Gerra amaieran Alemanian antolatu zen mugimendu iraultzaile marxista bat izan zen. Karl Liebknecht, Rosa Luxemburg edo Clara Zetkin ziren sortzaileetako batzuk.

1918a izan zen bere garai handiena, Alemanian iraultza piztu zenean Errusiako boltxebikeen antzeko zerbait lortu nahian. Espartako izena eman zioten, Erromako esklaboen iraultza lideratu zuenaren omenez. 1918ko abenduan, Komintern-ekin egin zuen bat eta Alemaniako Alderdi Komunista izena hartu zuen (KPD - Kommunistische Partei Deutschlands).

1919ko urtarrilaren 1ean, Espartakisten Ligak edo KPDk iraultza komunista txiki bat egin zuen, Luxemburg eta Liebknecht aurka bazeuden ere, langileen laguntza ez zutelako bateratzea lortu. Alemaniako Alderdi Sozialdemokratak, armadak eta talde paramilitar ultraeskuindarrek, Friedrich Ebert kantzilerra buru, erraz lortu zuten iraultza espartakista itzaltzea. Karl Liebknecht, Rosa Luxemburg eta beste asko erori ziren betirako Freikorpsen bortxakeriaren azpian, gorpuak errekan agertu ziren eta hurrengo asteetan ere heriotzak eragiten geratu gabe jarraitu zuten.

Lehen esan bezala, Espartakisten Ligaren hondarrak Alemaniako Alderdi Komunistan (KPD) bildu ziren eta bere egunkariak *Die Rote Fahne* (Bandera Gorria) bizirik jarraitu zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156607
* Commonscat Multimedia: Spartacus League

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145476995
* BNF: 11934340h (data)
* GND: 2022232-4
* SUDOC: 027263363
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q156607
* Commonscat Multimedia: Spartacus League
**Eöl** Tolkienen legendarium ospetsuan Teleri edo elfo ilun bat zen, Thingol erregearen senidea, nor denbora batez Doriatheko basoetan bizi izan zen, baina ondoren, Noldorrekiko mesfidantza zela eta, Nan Elmothera joan zen.

Nanoen oso laguna zen, askotan Nogrodera ohorezko gonbidatu bezala gonbidatua izateraino. Hauengandik burdingintzaren artea ikasi zuen; eta bere ezagutzekin Mithrila bezain erresistentea zen metal bat sortu zuen, baina hura baino meheagoa eta moldagarriagoa, ezpata guztien aurkako babesa ematen zuena eta "galvorn" deitu zuena, ebanoa bezain beltz eta dizdiratsua baitzen.

Aredhel Ar-Feiniel basoan galduta topatu zuen, eta sorginkeria bat egin zion handik irten ez zedin, Eöl berataz maitemindu baitzen. Berarekin ezkondu zen, elkarrekin basoaren sakonean bizi izan ziren eta Maeglin izeneko seme bat izan zuten.

Bere semea gaztea eta ausarta zenean, bere aitarekin haserretua honek Noldorrak ezagutzea debekatzen baitzion, bere amarekin batera utzi zuen. Eöl, haserretuta, bere semearen eta bere emaztearen atzetik joan zen Gondolinen sartu zen arte. Han, atxilotua eta Turgonen aurrera eramana izan zen, heriotzaren eta Gondolinen giltzaperatuta bizitzearen artean hautatzeko aukera eman ziona. Lehena aukeratu zuen; baina, bere semea hil guran, pozoitutako xabalina bat jaurti zuen, honen ondorioz Aredhel hil zuelarik, bere semea babesteko honen aurrean jarri zena. Hilketa honegatik Caragdûrretik jaurtia izan zen, bertan hilez, baina ez aurretik bere seme Maeglin patu bera jasatearekin madarikatu gabe.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1989015

 |

* Wd Datuak: Q1989015
**Fleet Street** Londresko kale bat da. Bere izena Fleet ibaitik dator (gaur egunean lurrazpian ezkutuan). Kaleak bide paraleloa egiten Tamesis ibaiarekiko, haren ezkerreko eta iparraldeko aldean. Londresko bi gune historikoren lotura egiten du kaleak, City-a ekialdean, eta Westminster mendebaldean.

Prentsarekin erlazioa
---------------------

Erresuma Batuko egunkari eta prentsa erakunde britainiar nagusiek bertan izan zuten egoitza nagusia, 18. mendearen hasieran hasi zen tradizio baten ondorioz. Horrek horrela iraun zuen 1980ko hamarkadara arte, baina egunkari eta gainerakoak berkokatzen hasi ziren orduan. 2005ean Reuters agentzia britainiarrak itxi zuen bertako egoitza; azken prentsa erakundea izan ziren Fleet Street-en baina izena oraindik metonimikoki erabiltzen da prentsa nazional britainiarrari erreferentzia egiteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *Reuters says goodbye to Fleet St.*  2003-09-23 (Noiz kontsultatua: 2020-11-19).
2. ↑   **(Ingelesez)** Tryhorn, Chris.  (2003-09-23). «Reuters makes £30m move from Fleet Street» *The Guardian* ISSN 0261-3077. (Noiz kontsultatua: 2020-11-19).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q846686
* Commonscat Multimedia: Fleet Street

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315146680
* LCCN: sh90003968

 |

* Wd Datuak: Q846686
* Commonscat Multimedia: Fleet Street
**Espazio Sakoneko Sarea** (ingelesez: *Deep Space Network* edo *DSN*) espazio-ontzien planetarteko misioen, irrati-astronomia behaketen eta Eguzki-sistema eta unibertsoa esploratzeko radarraren laguntzaile bezala lan egiten duten nazioarteko irrati antena sare bat da. Lurraren inguruko orbitetan egin beharreko misioetan ere laguntzen dute. DSNa Pasadenako NASAren Jet Propulsion Laboratory deritzonaren zati da.

Australiako hiriburu den Canberrakoa Espazio Sakoneko Sarea osatzen duen 70 metroko diametroa duen hiru antena parabolikoetako bat da. Antena hauetako bakoitza beste biekiko gutxi gora-behera Lurraren longitudearen heren batera kokatzen da. Canberrakoaz gain, beste bi daude: Bata Mojave basamortuan, Kaliforniako Goldstone herritik gertu, eta bestea, DSS-63a, Madrid Deep Space Communications Complexen, Robledo de Chavela udalerrian (Madrildik gertu). Honela, eta espazio arteko komunikazioen arduraduna izaki, gutxienez antenetako bat ontzietakoren batekin komunikatzeko prest izatea ziurtatzen da, eguzki-sistemarekiko duen posizioa kontutan hartu gabe.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q835696
* Commonscat Multimedia: Deep Space Network

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132141685

 |

* Wd Datuak: Q835696
* Commonscat Multimedia: Deep Space Network
**Flavio Orestes** (latinez: *Flavius Orestes*; 476ko abuztuaren 28a) politikari erromatar bat izan zen, denbora batez inperioa kontrolatu zuena, 475. urte inguruan.

Panoniako familia aristokratiko batean jaioa, beharbada, germaniarren ondorengo zen. Tatulusen semea eta Romulus Comes kondea Norikako dukearen suhia zen. Panonia Atilari utzi zitzaionean, Orestes honen gortera batu zen, Valentiniano III.a eta Atilaren arteko negoziaketetan diplomatiko gisa.

475ean, Orestes, *Magister militum* eta Patrizio izendatua izan zen, Julio Nepote erromatar enperadorearen aldetik, azken honen akats handi bat izaten amaitu zuena. 475eko abuztuaren 28an, Orestesek, germaniar tribu federatu (*foederati*)en buru bezala, Ravenaren kontrola hartu zuen, inperioko hiriburua zena. Julio Nepotek Dalmaziara ihes egin behar izan zuen, non gobernatzen jarraitu zuen 480. urtean hila izan zen arte. Orestesek, bere semea Augusto izendatzeko probestu zuen, horrela, historian ezaguna izango zen izena lortuz: Romulo Augustulo.

Hau, Basilisko eta Zenon enperadore bizantziarrek sekula ez zuten onartu. Baina, euren artean zuten gerra zibila zela eta, ezin izan zuten ezertxo ere egin.

Honela, Orestesek txanponak egin ahal izan zituen Italia iparraldeko meatzeetatik ateratako produktuekin, boterera heltzen lagundu zioten mertzenario barbaroei ordaintzeko. Hauek, erromatar armada ere osatzen zuten garai hartan. Heruloek eta esziroek, Italian lurrak lortzeko nahia zuten, baina Orestesek ezezkoa eman zien, haien buruzagiei batere gustatu ez zitzaiena. Honela, Odoakrok, 476ko abuztuaren 23an euren errege bezala izendaturik, matxinada bat antolatu zuen. Bertan, Orestes harrapatua eta hila izan zen abuztuaren 28an, Piacenzan. Honek, Mendebaldeko Erromatar Inperioaren erorketa suposatu zuen, eta Erdi Aroaren hasieratzat hartzen da.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q311149
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q311149
*Artikulu hau Tolkienen asmakuntzari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ea (argipena)».*
**Eä** Tolkienek sortutako fikziozko unibertsoaren elfoerazko izena da.

*Eä* Iluvatarrek mundua sortzeko erabili zuen hitza da, eta "Izan bedi" zein "den mundua" esan nahi du. Hitza elfoen hizkuntzetako bat zen quenyan sagaratua da, sorkuntza osoa hala deitzen zuena. Munduaren sorreraren istorioa Iluvatar eta Ainurren aldetik Ainulindalën kontatzen da, Silmarillion lanaren lehen zatia dena. Eären barnean Arda dago, Iluvatarren semeak (elfoak eta gizakiak, lehen eta bigarren jaioak) bizi diren mundua. Eären erdigunea (ez du zertan erdigune fisikoa izan behar) Gar Itzalezina da. Tolkienen mitologian, Arda hasieran mundu lau bat izango zen, denboraren igaroan, Munduaren Eraldaketaren ondoren gure Lurra izatera pasako zen mundu esferiko bat bihurtuko zena.

Bigarren sorrera baten ikuspegitik, Tolkienek proposatu zuen bezala, errealitatearen sorrera aldera daiteke, ideietatik abiatuta istorio on guztietan gertatzen denarekin aldera daiteke: irakurlea bertan harrapatua dago, eta ez da beste plano batean garatzen den istorioa dela ohartzen, baizik eta bertan barneratu eta bertatik irteten dela, Ainurrek Iluvatarren sorreran egin zuten bezala.
Leo von Klenze arkitektoak Hemitage museorako diseinatutako exedra.
**Exedra** (grezieraz εξέδρα) estalkirik gabeko eraikin bat izan daiteke, zirkuluerdi formako oinplanokoa, kurbaren barnealdeko zatian eserleku eta bizkarralde finkoak dituena. Exedrak, sarri, jauregi baten fatxadan jartzen dira, baina irekidura bezala erabiltzen da barnealdeko horman.

Jatorrizko greziar esanahia (atearen kanpoaldean dagoen eserleku bat), ireki eta harrizko eserleku garai eta kurboek inguratua den gela batentzako erabili da: giro zabal bat, topagune eta elkarrizketa filosofiko gune bezala erabiltzeko. Exedra bat, kolomadi baten barneko espazio huts eta kurbo batetik ere nabarmendu daiteke, agian, zirkuluerdi formako eserleku batekin.

Exedra, erromatarrek hartu zuten, historiako ondorengo garaietan sendotzeko (arkitektura erromaniko eta bizantziarretik aurrera).

Ikus, gainera
-------------

* Abside

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q594648
* Commonscat Multimedia: Exedrae

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4369013-0
* LCCN: sh95005925
* AAT: 300004014
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q594648
* Commonscat Multimedia: Exedrae
**Euskal Onomastikaren Datutegia** (**EODA**) Euskaltzaindiaren zerbitzua da, bilaketa omomastikoak egiteko prestatua, eta hiru atal nagusitan daude sailkatuta: deiturak, pertsona-izenak (antroponimia) eta lekuak (toponimia, Euskal Herrikoa eta mundukoa). Izen berezien euskarazko forma egokia jakiteko baliabide inportantea da.

Datutegian agertzen diren euskal forma batzuen idazkera idazkera arau baten bidez finkatua du Euskaltzaindiak, eta bilaketetan erreferentzia agertzen da kasu horietan, baina ez da izen guztien kasua. Asko Euskaltzaindiko Onomastika batzordearen lanen emaitza dira, eta haren bermea daukate; eta beste batzuk irizpide egokiei jarraituz egindako ikerketen emaitzak dira, baina ikerlari edo ikerketa-talde batzuek egindako lanetatik hartu dira, eta ez dute, beraz, Euskaltzaindiaren berariazko oniritzirik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Euskal Onomastikaren Datutegia - EODA - EODA» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-01-09).

Ikus, gainera
-------------

* Atlas
* Euskal Wikiatlasa
* Mapamundi

Kanpo estekak
-------------

* EODA sarean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109331689

 |

* Wd Datuak: Q109331689
**Faradayren konstantea** ({\displaystyle F} sinboloa, batzuetan ℱ) fisikan eta kimikan erabiltzen da, eta elektroi mol bateko karga elektrikoaren kantitatea da. Konstante honen izena Michael Faraday zientzialari britainiarraren omenez aukeratuta dago. Sistema elektrokimikoetan erabiltzen da elektrodoetan sortuko diren elementuen masak kalkulatzeko.

*F* sinboloaren bidez adierazten da, eta erlazio honek ematen du: 

{\displaystyle F=N\_{A}\cdot e=96485,3365\,{\mbox{C mol}}^{-1}}
non *NA* Avogadroren zenbakia da (gutxi gorabehera 6,022 ×1023 mol -1) eta *e* oinarrizko karga elektrikoa da hots, elektroiaren karga magnitudea. (Gutxi gorabehera 1,602 ×10−19 C).

*Hasieran F-* ren balioa horrela kalkulatu zen: Denbora tarte jakin batean korronte ezagun bat erreakzio elektrokimiko batean metatutako zilar masa pisatuz eta ondoren elektrolisiaren Faradayren legeak aplikatuz.

  

Balio hori Avogadroren zenbakia kalkulatzeko erabili zen. Ikerketek *Faradayren konstantea* eta, beraz, Avogadroren zenbakia kalkulatzeko modu zehatzagoa zehazten jarraitzen dute. Balio hori erabiltzeko asmoa dago kilogramoa atomo kopuru zehatz baten bidez birdefinitzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  CODATA (2006): Faraday constant, NIST.
2. ↑  Fuente: Informe anual de 1999 de la National Physical Laboratory, Teddington, Reino Unido)

Ikus, gainera
-------------

* Elektrolisia
* Michael Faraday

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q192819
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q192819
Prezesioa, urdinez, nutazioa, gorriz eta errotazioa, berdez
Lurraren nutazioa
**Nutazioa** (latinetik *nutare* kulunkatu) bere ardatzaren inguruan bira egiten duten objektu simetrikoen errotazio ardatzean mugimendu arin ez erregular bat da. Honen ohiko adibideak giroskopioak, zibak eta planetak dira.

Lurraren kasuan, nutazioa, zeru esferan duen batez besteko posizioaren inguruan, Lurraren poloaren aldizkako kulunka da, Ilargiak planetagan duen eraginagatik, ziba baten mugimenduaren antzera, hau, indarra galdu eta erortzear dagoenean.

Lurraren kasuan, nutazioa prezesio mugimenduari gainjartzen zaio, erregularrak ez izateko moduan, baizik eta izurtuak, prezesio mugimenduagatik lurraren ardatzaren mugimendua espazioan proiektatzeak marraztuko lituzkeen kono teorikoak. Nutazioak, Lurreko poloak, 18,6 urtetik behin arkuko bederatzi segundo mugitzea eragiten du.

Eguzkiak, garrantzi gutxiagoko beste nutazio efektu bat eragiten du, urte erdiko batez besteko epearekin eta 0,55 arku segundoko gehienezko polo mugimenduarekin. Gainontzeko planetek ere eragiten dituzte aldaketak, perturbazioak deritzenak, baina, euren balio txikiagatik, garrantzi gehiegirik ez dutenak.

Nutazio mugimendua, James Bradley astronomo ingeleseak aurkitu zuen 1728an eta 20 urte beranduago, 1748an ezagutzera eman zen. 20 urte beranduagorarte ez zen jakin Lurraren ardatzaren mugimendu gehigarri honen jatorria Ilargiak eragindako grabitate erakarpena zela.

Ikus, gainera
-------------

* Lurraren mugimenduak
* Prezesio
* Errotazio
* Translazio
* Chandlerren kulunka
* Eulerren angeluak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q190009
* Commonscat Multimedia: Nutation

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11977606q (data)
* LCCN: sh85093443
* NDL: 00572001
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q190009
* Commonscat Multimedia: Nutation