recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Probabilitate teorian, **gertaera arraroen legea** banaketa binomialaren limitea, *n* saiakuntza kopurua infiniturantz eta *p* aldi bakoitzean gertaera suertatzeko probabilitatea zerorantz doazelarik, Poissonen banaketarako joera duela ezartzen duen teorema da. Horrela, gertaera arraroen legeak segida luze batean (hain zuzen, *n* infiniturantz doalarik) gertaera arraroen kopurua (0tik gertukoko probabilitatea duten gertaerak, hain zuzen) aztertzen ditu. Poissonen banaketaren probabilitateak erosoago kalkulatzen direnez *n* handiko eta *p* txikiko banaketa binomialaren probabilitateak baino, Poissonen banaketak konputazio-abantaila du banaketa binomialaren aldean kasu horietan. Abantaila da informatikaren garapena dela eta deuseztu bada ere, gertaera arraroen legea *p* probabilitate txikia saiakuntza batetik bestera aldatzen doan kasuetarako ere erabil daitekeela nabarmendu behar da, {\displaystyle \scriptstyle \lambda } parametro moduan, saiakuntza guztietan arrakasta izateko *pi* probabilitateen batura eginez. Gertaera arraroen legea Siméon Denis Poisson frantziar matematikari eta fisikariak ezarri zuen 1837 urtean *Recherches sur la Probabilité des Jugements en Matière Criminelle et en Matière Civile* liburuan.

Teorema
-------

{\displaystyle n\rightarrow \infty \ ;p\rightarrow 0\ ;np\rightarrow \lambda } betetzen diren kasuan:
{\displaystyle {\frac {n!}{k!(n-k)!}}p^{x}(1-p)^{n-x}\rightarrow {\frac {e^{-\lambda }\lambda ^{x}}{x!}}}
### Frogapena

{\displaystyle {\begin{aligned}{\frac {n!}{k!(n-k)!}}p^{x}(1-p)^{n-x}&={\frac {n!}{k!(n-k)!}}{\Bigg (}{\frac {\lambda }{n}}{\Bigg )}^{x}{\Bigg (}1-{\frac {\lambda }{n}}{\Bigg )}^{n-x}\\&={\frac {n!}{k!(n-k)!}}{\Bigg (}{\frac {\lambda }{n}}{\Bigg )}^{x}{\Bigg (}1-{\frac {\lambda }{n}}{\Bigg )}^{n-x}\\&={\frac {n!}{k!(n-k)!}}{\Bigg (}{\frac {\lambda }{n}}{\Bigg )}^{x}{\Bigg (}1-{\frac {\lambda }{n}}{\Bigg )}^{n}{\Bigg (}1-{\frac {\lambda }{n}}{\Bigg )}^{-x}\\&={\frac {n(n-1)\cdots [n-(x+1)]}{x!}}{\frac {\lambda ^{x}}{n^{x}}}{\Bigg (}1-{\frac {\lambda }{n}}{\Bigg )}^{n}{\Bigg (}1-{\frac {\lambda }{n}}{\Bigg )}^{-x}\\&={\frac {n(n-1)\cdots [n-(x+1)]}{n^{x}}}{\frac {\lambda ^{x}}{x!}}{\Bigg (}1-{\frac {\lambda }{n}}{\Bigg )}^{n}{\Bigg (}1-{\frac {\lambda }{n}}{\Bigg )}^{-x}\\&={\frac {n}{n}}{\frac {n-1}{n}}\cdots {\frac {n-(x+1)}{n}}{\frac {\lambda ^{x}}{x!}}{\Bigg (}1-{\frac {\lambda }{n}}{\Bigg )}^{n}{\Bigg (}1-{\frac {\lambda }{n}}{\Bigg )}^{-x}\\&=1{\Bigg (}1-{\frac {1}{n}}{\Bigg )}\cdots {\Bigg (}1-{\frac {x+1}{n}}{\Bigg )}{\frac {\lambda ^{x}}{x!}}{\Bigg (}1-{\frac {\lambda }{n}}{\Bigg )}^{n}{\Bigg (}1-{\frac {\lambda }{n}}{\Bigg )}^{-x}\\\end{aligned}}}

Hurbilketaren doitasuna
-----------------------

*i* saiakuntzetako probabilitateak *pi* izanik, banaketa binomialeko *P(X=k)* probabilitate zehatzekiko errorearen muga absolutua hau dela frogatzen da:

{\displaystyle {\Bigg |}P(X=k)-{\frac {e^{-\lambda }\lambda ^{x}}{x!}}{\Bigg |}\leq \sum p\_{i}^{2}}

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7208500
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q7208500
**Gertrud Leutenegger** (Schwyz, 1948ko abenduaren 7a) suitzar idazlea da. Idazle garaikideen grina berbera agertzen du Leuteneggerek idazlanetan: indarrean dagoen ordena hautsi eta mundu ezezagunetara urruntzeko nahia. Asmo hori agertzen da jadanik Gertruden lehen eleberrian: *Vorabend* (1975, *Bezperako eguna*). 1977ko *Ninive* lanean, aldiz, kontzeptu historiko, politiko eta mitikoek zabaltzen dute ikuspegia. Ikusmoldeari dagokionez, gainera, emakumezkoa izan ohi da kontalaria. Hurrengo idazlanetan, *Lebewohl gute Reise* (1980, *Ongi ibili eta bidaia ona izan*) olerki dramatikoan eta *Gouverneur* (1981, *Gobernatzaile*) eleberrian, botere-gose patriarkalaren eta emakumezkoen maitasun-indarraren arteko borroka hartzen du gaitzat. *Kontinent* (1985, *Kontinentea*) eleberrian ere, egitura antitetikoak agertzen dira, Txinan bizi izandako maitasunaren oroitzapena herriko eguneroko bizitzarekin nahasten baita kontatzailearen buruan. *Komm ins Schiff* (1983, *Zatoz itsasontzira*) bakarrizketa lirikoak eta *Meduse* (1988, *Medusa*) kontakizunak ere, maitasun-aldarte eta -gogorapenak oroitarazten dituzte irudi bizi eta liluragarrien bidez. Beste lan hauek ere idatzi ditu: *Sphärenklang. Dramatisches Poem* (1999), *Pomona. Roman* (2004), *Gleich nach dem Gotthard kommt der Mailänder Dom* (2006) eta *Matutin* (2008).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1515618
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 110562264
* ISNI: 0000 0001 1032 6715
* BNE: XX1731863
* BNF: 120248617 (data)
* GND: 118825054
* LCCN: n80117239
* NKC: jn20040219013
* SUDOC: 028407717
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03829/eu\_l\_1723/l1723
* TLS: Gertrud\_Leutenegger

 |

* Wd Datuak: Q1515618
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Oftalmia** edo **oftalmitisa** begietako hantura da.

Oftalmia hitza begi-globo osoko edo begi-globoaren parte bateko edozein hanturari dagokio berez, baina hiru eritasun berezi izendatzeko erabiltzen da, batez ere: oftalmia sinpatikoa, oftalmia neonatoruma eta oftalmia niveisa. Oftalmia sinpatikoa begi batean gertatutako zauriak beste begira hedatzen direnean gertatzen dena da; oftalmia neonatorum-a, haur jaioberriek izaten duten konjuntibitis-mota da, gonokokoek sortua izan ohi dena eta itsutasuna sor dezakeena; eta oftalmia nivalis-a, berriz, elurretan errefraktatutako eguzki-argiak sortua izaten da, fotofobia eta malko-isuria ezaugarri dituena.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q247453
* Commonscat Multimedia: Ophthalmia

---

 |

* Wd Datuak: Q247453
* Commonscat Multimedia: Ophthalmia
**Maldivera** edo **dhivehi**a indoariar familiako hizkuntzetako bat da, Maldivetan ofiziala. 300.000 hiztun inguru ditu, gehienak Maldivetan, eta soilik 10.000 Minicoyen (Indiaren administraziopeko uharte bat). Jatorria Indiatik iritsitako hizkuntza prakrito batean du, K. a. 500ean galdua, eta sinhalaren antzekoa da. Denboraren joanean, zenbait hizkuntzaren eragina jaso du: arabierarena —mailegu asko hartu dizkio—, baita, neurri txikiagoan, portugesarena, tamilerarena, hindiarena eta persierarena ere.

Uharteen arteko distantzia handien ondorioz, ahoskatze eta hiztegiko ezberdintasunak nabarmenak dira, bereziki, iparraldeko eta hegoaldeko atoloien artean. Esate baterako, maletar batek ez luke ongi ulertuko Seenu edo Adduko dialektoa.

Taana deritzon idazkera darabil, eskuinetik ezkerrera doana, baina lehen, *dives akurun* izenekoaz idazten zen, ezkerretik eskuinera: hori Islama uharteetara iritsi zenetik XVIII. mendera arte erabili zen, baina, modu ofizialean erabiltzen segitu zen Addun, XX. mendearen hasiera arte.

Hiru mailako klase ezberdintasun bat du: lehena, *enme maa goiy*, klase altu eta erregetzako jendeari buruz edo handikiekin hitz egiteko erabiltzen da, baita herrialdeko telebista eta irratian ere; agure, ofizial eta ezezagunekin, bigarren maila erabiltzen da, *maa* *goiy*; azkenik, jende gehienak eguneroko bizitzan hirugarren maila darabil, *aadaige goiy*.

Ez dago *Kaixo!* edo *Agur!* esateko zuzeneko itzulpenik: ohiko agurra *Nora zoaz?* (*Kontaaka*) galdetzea da.

Euskarak *atoloi* hitza (koral uharte edo arrezifezko eraztuna) *atholhu* hitzetik hartu dio.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q32656
* Commonscat Multimedia: Divehi language

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4605662-2
* SUDOC: 05069393X
* AAT: 300388791
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q32656
* Commonscat Multimedia: Divehi language

1. ↑    *53. araua - Munduko estatuetako hizkuntza ofizialak.*  Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2011-6-25).
2. ↑    *38. araua - Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak.*  Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2011-6-25).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Hizkuntza honek bere Wikipedia du: Bisita ezazu. |
**Olérongo arauak** (frantsesez: *Rôles d'Oléron*) Europa mendebaldeko itsas (edo amiralgo) legeetako lehen adierazpen formalak izan ziren, 1160. urtekoak. Bertan, itsas nabigazioko epaien idatzizko bilduma bat egin zuten, Europako Atlantikoaren kostaldean segitzen ziren ohituren arabera.

Sorburua
--------

Leonor Akitaniakoak agindu zituen 1160 inguruan, Louis VII.a erregea orduko bere lehen senarrarekin batera Bigarren Gurutzadatik itzuli zenean. Arauak Erdi Aroko Europako ohiturazko itsas legean oinarritzen ziren (*lex maritima*). Bertan, Europako Atlantikoaren kostaldean, baita Kantauri Itsasokoan ere, zituzten ohituretan oinarrituz eman ziren epaien araberako bilduma osatu zen idatziz.

Jatorriz, ohiturazko itsas lege hori ahozkoa zen, baina Erdi Aroko itsas kodeetan idatziz jartzen hasi ziren. Ohiturazko itsas legea bera *Lex Rhodia* zaharrean oinarritzen zen, K.o. I. mendetik Mediterraneo Itsasoko merkataritza gobernatu zuena. Leonorrek Jerusalengo Balduin III.a erregearen gortean zegoela ezagutu bide zuen hori. Oléron uhartearen arabera izendatzen dira, uhartean baitzegoen Atlantikoko marinelen gremio garrantzitsuena.

Leonorrek Ingalaterran ere agindu zituen erregeorde eskumenak eskuratu zituenean, Rikardo Lehoi Bihotza Hirugarren Gurutzadan zela.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «4 El fuero de San Sebastián» *www.ingeba.org* (Noiz kontsultatua: 2021-06-07).

Ikus, gainera
-------------

* Donostiako forua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q556537
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q556537
**Loita Armada Revolucionaria**, **LAR**, Galiziako talde armatu independentista bat izan zen. Partido Galego do Proletariado (PGP) eta Galicia Ceibe (OLN) erakundeen ingurukotzat jotzen zen. Bere lehen ekintza armatua 1978ko uztailaren 28an egin zuen, Santiago Compostelakoan hainbat kamioi errez. Ondoren, atentatu landuagoak burutu zituzten, banketxeak lapurtuz edo Atlatikoko Autopista delakoaren aurka lehergailuak ipiniz.

1980ko irailean hamasei lagun atxilotu zituzten LAReko kideak izatea egotzita. Horrez gain, hainbat pertsonek Portugalera egin zuten ihesi. Atxilotuek hamar egun igaro zituzten inkomunikaturik, Lege Antiterroristaren pean, eta torturak salatu zituzten. 1982an epaitu zituzten atxilotuak, azkenean bost lagun zigortuz. 1983an espetxean geratzen ziren LAReko hiru kideak kaleratu zituzten, PSOEko gobernuak presoek beraiek eskatutako indultua onartu eta gero.

1984an taldearen disoluzio ofiziala gauzatu zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3314952

 |

* Wd Datuak: Q3314952
**Loizaga dorrea** Galdamesko Concejuelo auzoan dagoen dorretxea da, egun ibilgailu zahar eta klasikoen museoa dena. Santiago baseliza alboan du.

Dorrea
------

Dorretxea ustez XIII. mendean egindako gotorleku hobiduna da, ganboatarrena izan zena. Hala ere, eraikina 1985ean berreraikita dago.

Goiko aldea almenaduna da, eta harresi hirukoitza, hobia zein zubi altxagarria dauzka inguruan. Oraindik ere, bere horretan daude erdi-puntuko arkua eta aurreko aldeko armarri bihotza.

Ibilgailu zahar eta klasikoen museoa
------------------------------------

Museoan dagoen Rolls-Royce Silver Ghost Apline Eagle, 1914koa.
Ibilgailu zahar eta klasikoen museoak Hispano-Suiza, Ford, Ferrari, Jaguar, Lamborghini, Mercedes edo Cadillac enpresen modeloak ditu. Hala eta guztiz ere, bertoko bilduma bikainena Rolls-Royce markako ibilgailuen munduko sortarik osatuena da. 1998. urtean BMW enpresak Rolls-Royce erosi zuen arte, enpresak eginiko modelo guztiak ditu eta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Enkartur. *Automobil Zahar eta Klasikoen.* .
2. ↑   Galdamesko Udala. *Loizaga Dorrea.* .
3. ↑   Bizkaiko Foru Aldundia. *Loizaga Dorrea. Ibilgailu zahar eta klasikoen museoa.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5049935
* Commonscat Multimedia: Castillo Concejuelo

---

 |

* Wd Datuak: Q5049935
* Commonscat Multimedia: Castillo Concejuelo
**Garagar Gantzu** (jatorrizkoan, *Barliman Butterbur*) Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den pertsonaia bat da. Eraztunen Jauna lanean agertzen da eta bertan Pottoka Zutitua ostatuaren jabea da, Bree herrian kokatua, Eskualdetik kanpo.

Garagar Gantzu gizon baxu, burusoil, lodi eta aurpegi gorriko bat zen, oso hiztuna eta ostatuaren kargu egiten oso arduratua zegoena. Gainera, oso oroimen txarrekoa zen. Aragornen arabera "*bezeroek uneoro deitzen dizutelako baizik ez zara gogoratzen zure izenaz*".

Gandalfek Frodori mezu bat bidaltzeko eskatu zion, non honi uztaila amaitu aurretik Eskualdea uzteko esaten zion, Nazgûlekin zuen arrisku latza zela eta, eta berarekin Breen batzeko. Gainera, Gandalfekin elkartzerik ez bazuen, Zangoz fidatzeko esaten zion, honek Rivendelera gidatuko baitzituen. Bere arduren eta bere oroimen txarraren ondorioz, Garagar Gantzuk ezin izan zion Frodori mezu hori bidali hau ostatura bertara iritsi zen arte, jendearen aurrean desagertuz.

Pottoka Zutitua ostatuan hobbitei ostatu eman zien eta Bill izeneko pottoka bat eman zien besteak Bill Iratzetak lapurtu ondoren.

Eraztunaren Gerraren amaieran hobittei Eskualdean zer gertatzen ari zen ohartarazi zien, hauek euren lurraldea Sarumanen izaki gaiztoetatik garbitu ahal zezaten

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Benetan oso gutxi dakizu Garagar zaharra lerdoa dela uste baduzu -esan zuen Gandalfek-. Oso aztia bere esparruan. Hitzegiten duena baino gutxiago pentsatzen du, eta polikiago; baina adreiluzko horma batean zehar ikus dezake (Breen dioten bezala) |  » |

.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1089083

 |

* Wd Datuak: Q1089083
**Guy Poulou** (Ziburu, Lapurdi, 1940ko azaroaren 15a - Donibane Lohizune, 2021eko urriaren 30a) lanbidez dentista eta Ziburuko auzapeza izan zen.

Biografia
---------

Guy Poulou, 2001az geroztik izan zen Ziburuko auzapez. 2002an eta 2008an UMPrekin irabazi zituen hauteskundeak, bietan lehen itzulian, baina tirabirak izan zituen alderdian, eta hurrengo udal bozetan UMPtik kanpoko zerrenda eskuindar bat aurkeztu zuen: Aupa Ziburu. Dentista izanik lanbidez, 2005era arte jardun zuen zeregin horretan; baita soldadutzan ere.

2014ko abenduaren 16an, Eneko Aldana Douat, Ziburu Biziko zerrenda buruak, herriko kontseiluan egindako galderari, mehatxuz erantzun zion Guy Poulou Ziburuko auzapezak. Abenduaren 26an, Ziburu Bizi alderdi abertzaleak «gogorki» gaitzetsi zituen Guy Poulouk esandakoak.

Eskuindar sutsua zen Poulou. Maiz izan dira kritikatuak Poulouren egin-moldeak. Batik bat, sumina piztu eta hautsak harrotu zituen auzapezak Ziburuko Kaskarotenea ikastolaren auzian hartutako jarrerak. Orduan Poulouk zaldu zuen, ez zela ikastolen kontra, baina nabarmendu zuen Ziburuko ikastolaren aferak ez zuela aterabiderik. 2012an sortu zuten ikastola, eta, handik bi urtera, hitzarmena ez zietela berrituko erabaki zuen Poulouk. Neurri gogorrak hartu zituen ikastolaren kontra: auzitara jo zuen orain dauden lur eremutik kanporatzeko, eta, azkena, argindarra kendu zien, zentroa hustu zezaten.

Poulou familia
--------------

Michel Poulou lehengusua alkate izan zen 1981etik 1989ra bitartean, eta Michelen aita eta Guyren osaba Jean Poulouk 1946-1971 eta 1977-1981 urteen artean agindu zuen Ziburun. Lehen Mundu Gerran hil zen haren aitona, Julien Poulou.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Olano, Jon.  (2014-10-30). «Guy Poulou: Ziburuko dinastia baten azken katebegia» *Berria*.
2. ↑  «Poulou, oposizioari: "Tarteka ehizarako zizpa hartu eta tiro egiteko gogoa dut"», *Berria*, 2014-12-19
3. ↑  «Ziburu Bizi alderdi abertzaleak «fermuki» gaitzetsi ditu Guy Poulouren «solasak»», *Berria*, 2014-12-27
4. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492579

 |

* Wd Datuak: Q20492579
**Garaia**, astronomian, koordenatuak emateko eta kalkulu zehatza emateko erabiltzen den denbora une zehatza da. Lurraren mugimendu batzuk nabarmenak dira (adibidez eguna edo urtea zehazten dituzten biraketak) baina beste batzuk ez hain nabarmenak, adibidez prezesioa eta nutazioa. Horregatik izarren koordenatuak aldatzen dira denboran zehar, nahiz eta oso nabarmena ez izan. Arrazoi hau dela eta behaketa eta neurketaren garaia zein den esatea komenigarria da.

Gaur egun egiten diren atlas gehienetan eta efemerideak ematen dituzten liburuetan J2000.0 da, 2000ko urtarrilak 1eko 12:00 UTCetan emana. **J** aurrizkiak garai juliarra dela esan nahi du. Lehenago erabiltzen zen estandarra B1950.0 zen, B horrek besseliar garaia zela adieraziz. 1984a baino lehen Besseliar garaiak erabiltzen ziren. Henry Draper katalogoak B1900.0 erabiltzen du eta konstelazioen mugak 1930an zehaztu zirenean B1875.0 erabili zuten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2703

 |

* Wd Datuak: Q2703
Ur-jauzia gertutik.
**Gullfoss** ("Urrezko Ur-jauzia" euskaraz) Islandiako hego-ekialdeko Hvítá ibaiaren arroilan dagoen ur-jauzia da, Islandiako ospetsuena. Urrezko Zirkuluaren ibilbide turistikoaren parte da.

Ezaugarriak
-----------

Gullfoss herrialdeko atrakzio ezagunenetako bat da. Hvítá ibaiaren ibilgu zabalean dago, hegoalderantz doa eta ur-jauzitik kilometro batera bat-batean ekialderantz egiten du, hiru maila kurbatutan eroriz. Une horretan, bi jauzitan erortzen da (11 eta 21 metrokoak), 32 metroko sakonerako pitzadura batean, 20 metroko zabalera eta 2,5 kilometroko luzera duena. Ur-jauzi horren batez besteko emaria segundoko 140 metro kubikokoa da udan, eta 80 metro kubikokoa neguan. Neurtutako gehienezko ur-fluxua 2000 metro kubikokoa da.

Historia
--------

XX. mendearen lehen erdian eta urte batzuk geroago, proiektu garrantzitsu bat aurrera eraman nahi zen Gullfossen balizko erabilerarren bitartez elektrizitatea sortzeko. Aldi horretan, jabeek, Tómas Tómasson eta Halldór Halldórsson, katarata inbertsiogile atzerritarrei alokatu zieten. Hala ere, inbertitzaileek proiektua gauzatzeko egindako saiakerek porrot egin zuten, partzialki dirurik ez zegoelako baina baita ere kritiki ugari zirelako. Gero, Islandiako Estatuari saldu zioten ur-jauzia. Ondoren ere, Hvita ustiatzeko planak asmatu ziren, Gullfoss betirako aldatuko zutena. Plan horiek ez ziren gauzatu eta orain Gullfoss babestuta dago. Inguru horien defentsan Sigríður Tómasdóttir emakume aktibista, Islandiako lehen ekologista gisa ezagututa, oso ezaguna egin zen.

Urrezko Zirkulua
----------------

Þingvellir eta Haukadalur haranaren geiserrekin batera, Gullfoss Urrezko Zirkuluaren partea da, Islandiako ibilbide turistiko ospetsuena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Sigríður Tómasdóttir, Islandiako lehen emakume ekologista.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Urrezko Zirkulua Lonely Planeten.
* Bideoa You Tuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q38519
* Commonscat Multimedia: Gullfoss

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 240606837
* GND: 7724842-9

 |

* Wd Datuak: Q38519
* Commonscat Multimedia: Gullfoss
***Los tramposos*** (euskaraz *Iruzurgileak*) Pedro Lazaga espainiar zinema zuzendariaren filma bat da. Filma honetako antzezle nagusiak honako hauek izan ziren: Tony Leblanc, Antonio Ozores, Concha Velasco, Laura Valenzuela, Venancio Muro, José Luis López Vázquez eta Carlos Díaz de Mendoza.

Filma honetan Tony Leblanc eta Antonio Ozores aktoreek bi iruzurgile lotsagabe bikote bat antzeztu zuten, maitasunaren ondorioz heuren buruak bide onera eramaten saiatuko direlarik.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Virgilio (Tony Leblanc) eta Paco (Antonio Ozores) ganora gutxiko bi iruzurgile dira, 1950eko hamarkadako amaiera aldean Madrilen jendeari iruzur txikiak eginez bizian nolabait aurrera egiten saiatzen direlarik, nahiz eta batzuetan Carabanchelgo espetxera "bisitatxoren" bat egin, heuren bizitza nahiko alaia da. Halere, Virgilio iruzurgilea Julita (Concha Velasco) neska gazteaz maiteminduko da, Pacoren arreba dena, neska honek bere anaiaren bizimodua begi txarrez ikusirik, Paco anaia eta bere adiskidea de Virgiliok bizimodu zintzora bidetzeko konbentzituko dituelarik. Lasterrera heuren odola saltzea sosak ateratzeko lanbide ona ez dela garbi geldituko da (aurretik genealogia salmenta negozio batekin huts egin dutelarik), hortaz heuren negozioa sortzea erabakiko dute. Julita eta bere laguna den Katy (Laura Valenzuela) bidai agentzia batean mekanografo lanean dabiltzala ikusirik, bi iruzurgileek heuren turismo enpresa irekitzea erabakiko dute, VIRPA (Virgilio eta Paco), Madrilera datozen turistentzako bidai gidatuak antolatuz. Horretarako autobus-gidari bati autobus bat alokatuko dute (Katyren diruarekin eta neska koitadua kide kapitalista delarik). Hurrengo egunean, turista talde bat osatzea lortzen dutenean, gidaria aurkeztu eta bere autobusa hileta baterako behar duela esango die. Nola edo hala, Virgilio eta Pacok turista taldea turismo ibilbideko geltoki bat balitz bezala hiletara eramango dituzte. Ondoren, iruzurgile bikoteak turistak taberna batetara espainiar ardoa dastatzera eramango dituzte (kopuru handietan). Nahiz eta aurretik prestatutako ibilbideko inongo lekutatik ez iragan izan, turistak bat-bateko ibilbide harekin oso gustura gelditu eta negozio hura sekulako arrakasta bilakatuko da, hortaz Julita eta Katyren nagusiak bi iruzurgileen lehia gogorraren beldurrez, bere enpresan zonaldeko zuzendariorde gisa kontratatuko ditu. Filmaren amaieran bi iruzurgileak bi neska-lagunekin Madrileko etorbide batean bikote bakoitzak auto bana dituztela pozik eta alai agertuko dira.

Kritika
-------

Carlos Aguilar kritikariak *Guía del cine español* liburuan aipatutakoaren arabera, filma hau *"bere erara, klasiko bat"* omen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Guía del cine español. Aguilar, Carlos. 1023 orrialde. Catedra argitaletea, 2007. isbn=978-84-376-2419-8 **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3878550

 |

* Wd Datuak: Q3878550
**Manos Unidas**, Espainiako Eliza Katolikoak sustatzen duen garapenerako Gobernuz Kanpoko Erakunde bat da, bere jarraitzaileez osatua. Bere helburua, gosearen, pobreziaren, azpigarapenaren eta horiek eratzen dituzten fenomenoen aurka jardutea da.

Historia
--------

1960. urtean sortu zen, *Acción Catolica Española* taldeko emakumeen eskutik, eta Elikadura eta Nekazaritza Erakundeak (FAO) gosearen aurka borrokatzeko deia egin zuenean, Ekintza Katolikoko emakumeek gosearen aurkako kanpaina sortu zuten.Eta horren bitartez, Afrikara eta Indiara dirua bidaltzeko diru bilketa egitea lortu zuten, eta ordutik aurrera, otsaileko bigarren igandean egiten dute diru bilketa.

Erakunde hau, Espainiako herrialde osoan zehar banaturik dago 71 delegazioen bitartez. Eta erakunde honek orain arte iraun duen izena 1978an hartu zuen, gosearen aurkako kanpainari esker. Gainera urte hauetan zehar, jendea hirugarren munduko egoeraz kontzientziatzea lortu du.
Bere diru iturriak hiru dira: lehen aipatu bezala, urtean behin egiten den diru bilketa, dohaintzak eta bertan dauden bazkideen kuotak. Ondorioz hortik ateratako diru gehiena, Afrikara, Asiara, Ozeaniara eta Amerikara bideratzen da, baina baita hegoaldeko beste zenbait herrialdeetara ere.

Hala ere, sortu zenetik lehentasun batzuk ezarri ziren herrialdeei laguntzak emateko orduan, lehentasun horiek proiektuak baieztatzeko dira, ala nola: Nekazaritzaren garapena; Hezkuntza promozioa; Osasun atentzioa; Emakume eta gizarte promozioa, etab. Eta helburu guzti horiek lortzeko, 2008an, 96.000 pertsonek osatzen zuten erakunde hau eta bakar bakarrik 203 langileekin funtzionatzen zuen.

Harrigarria bada ere, sortu zenetik egin zen lehenengo diru bilketan 3.000 euro lortu zituzten, baina 2005ean 60.000.000 euro irabazi zituzten. Eta diru horri esker 1.206 proiektu sortu zituzten 64 herrialdeetan.

Esku batuak, Pablo VI.ak 1971ean sorturiko Pontifize kontseiluaren menpe dago, horregatik erakunde hori eliza katolikoaren eskuetan dago. 1998. urtetik aurrera, Esku Batuak KIGSren (Kooperazio Internazionala Garapenerako eta Solidaritaterako) bazkide bihurtu da, eta 14 elkarte katolikoz osaturik, guztiak Europan eta Ipar Ameriketan ezarririk.

Azkenik esan beharra dago, Esku Batuak, Caritasekin eta Inbestigazio eta Dokumentazio Zentro Afrikarrarekin batera, 2003an beste erakunde bat sortu zuen, SUR fundazioa, Afrikako arazo sozial, ekonomiko eta politikoak aztertzeko eratua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)**  Manos Unidas *erakundeko estatutuak..* .

Ikus, gainera
-------------

* Gosetea

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Manos Unidasen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1146910
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 4168149489155193810003

 |

* Wd Datuak: Q1146910
**Germán Sánchez Ruipérez** (Peñaranda de Bracamonte, Salamanca, Espainia, 1926ko irailaren 12a - Dominikar Errepublika, 2012ko otsailaren 12a) enpresaburua eta mezenasa izan zen.

Biografia
---------

*Germán* erakusketa, Germán Sánchez Ruipérezen bizitzari buruzkoa, Madrilgo Matadero Madrid kulturaguneko Casa del Lector eraikinean.
Ama irakaslea zuen eta aita liburu-saltzailea. Hamar urte zituela, Espainiako Gerra Zibila hasi zen, eta gurasoak espetxera eraman zituzten. Hala, aitona-amonaren babespean gelditu zen. Gerra amaitu zenean, Salamancan hartu zuen bizileku familiarekin; han, gurasoek Cervantes liburu-denda erosi zuten.

Batxilergoko bosgarren mailan utzi zituen ikasketak familiari lagundu ahal izateko, eta, BBCren diru laguntzari esker, liburuen argitalpenari buruzko ikastaro bat egin zuen Londresen.

1959an, Anaya S.A. enpresa sortu zuen, batxilergorako testu-liburuak argitaratzeko helburuarekin. Anaya taldeko presidente sortzaile izateaz gainera, Nazioarteko Argitaldarien Elkarteko irakurketari buruzko batzordeko presidente da Genevan, bai eta International Electronic Publishing Research Centre Limited erakundeko presidente ere.

Kanpo estekak
-------------

**(Gaztelaniaz)** Germán Sánchez Ruipérez fundazioaren webgunea

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3331667
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 172010547
* BNE: XX1109428
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05257/eu\_s\_0765/s0765
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q3331667
***Grand Ole Opry*** ingelesez egindako musika-irratsaioa da, country musikaren zaharrena dena.

Astero ematen dute zuzenean Opryland izeneko antzoki batetik (Nashville, Tennessee). Bere historian zehar country musikako izar handiek desfilatu zuten, Porter Wagoner desagertutik Dolly Partonera.

1925eko azaroaren 28an sortu zuen George D. Hay jaunak WSMn ordubeteko irratiko "bihitegi-dantza" gisa. Gaur egun, Opry Entertainment-ek (Ryman Hospitality Properties, Inc. dibisioa) igortzen du, eta AEBetako historian luzeena izan den irrati-transmisioa da. Country musika eta bere historia ohoratzen ditu. Opry-k country musika, bluegrass, folk musika eta gospela jotzen duten abeslari ospetsuen eta artista garaikideen nahasketa bat aurkezten du, baita emanaldi komiko eta parodiak ere. Mundu osoko ehunka mila bisitari eta milioika irrati eta Internet entzule erakartzen ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** National Radio Hall of Fame. *Music & the Spoken Word.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7098695
* Commonscat Multimedia: Grand Ole Opry

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 175788511
* GND: 4550190-7
* LCCN: n80050011
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q7098695
* Commonscat Multimedia: Grand Ole Opry
**Guillermo Gómez Rivera** (Iloilo, 1936ko irailaren 12a) filipinar idazle eta hizkuntzalaria da.

Bizitza
-------

Filipinar idazlea, kazetaria, poeta, dramaturgoa, historialaria, hizkuntzalaria eta espainiera irakaslea. Filipinetako Akademiako zuzendaria da, Espainiako Errege Akademiako kidea eta hispanista sutsua. Dantza espainiarreko irakaslea ere bada eta flamenkoaren maisutzat dute Filipinetan.

Dinglen (Iloílo) sortu zen 1936ko irailaren 12an. Iloiloko San Agustin Unibertsitatean ikasi eta Merkataritza eta Hezkuntza Zientzietako lizentzia gradua erdietsi zuen. Geroago, San Juan Letrangoaren Ikastetxean Bachelor of Arts-eko gradua erdietsi zuen.

Espainieraren katedradun izan da 2001. urtea arte Adamson Unibertsitatean eta Filipinetako Konstituzio Konbentzioaren Hizkuntzen Batzorde Nazionaleko kide izan zen 1971tik 1973ra arte, Ferdinand Marcos Filipinetako presidente zenean –tagaloaren eta espainieraren ofizialtasunaren gainean zituen ideiak oso kontuan izan ziren garai horretan–.

Guillermo Gómez Windhamen ilobaren semea –espainieraz idazten zuen Filipinetako idazlea izan zen hura, Zóbel saria 1922an irabazi zuen lehena.

Zirkulu hispanofilipinarren artean, "Filipinetako On Kixote" moduan ezaguna da, espainiarrek uharteetan utzitako herentzia kulturala hedatzen egin zuen lanagatik.

Intelektual nazionalista beligerantetzat hartzen dute espainiera eta espainiarrek Filipinetako kulturan egindako ekarpena defendatzeko ideiengatik. Filipinetako gaur egungo kultura osorako ezinbesteko erreferentzia-puntutzat eta pertsonalitatetzat hartzen da.

Guillermori esker bere herrialdeko iragan hurbileko gertakari anitz oroimenetik berreskuratu dira. Halaxe badakigu 1930eko hamarkadan espainieraz egin zela zinema nazional filipinar hasiberri bezain arrakastatsua –horren adibidea da *Secretos de confesión* filma.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5616166
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 217642328
* ISNI: 0000 0003 5957 7018
* BNE: XX952299
* GND: 1028107765
* LCCN: no2012068709
* SUDOC: 196267765

 |

* Wd Datuak: Q5616166
**Manfria** Italiako herri bat da eta Gelako frakzio bakarra Caltanissettako probintzian, Sizilian. 2001ean 387 biztanle zituen.

Geografia
---------

Manfria Mediterraneoko kostaldean dagoen uda pasatzeko tokia da, Gelatik 12 kilometrora eta Licatatik 27 kilometrora. Tokia bi eremuz osatuta dago: Manfria (mendebaldeko eremua) eta Lido Manfria, ekialdean. Comunelli ibaiaren ibilguak banantzen du herria Marina di Butera, Buterako frazionetik.

Historia
--------

K.a. 340 inguruan, zeramika siziliotako irudi gorrien estiloan espezializatutako 3 taldeetako batek *Lentini-Manfria taldea* izena jaso zuen, zeina Sirakusa eta Gelan lanean aritu baitzen.

Manfria, izen bereko Erdi Aroko kostaldeko dorrearen izena daramana, XX. mendearen bigarren erdian hazi zen. 2006ko urtarrilaren 24ko udal lege baten ondoren *frazione* estatusa jaso zuen.

Manfria dorrea
--------------

Manfria dorrea (*Sferracavall*o ere deitua), mendebaldeko eremuaren eta Lido ibaiaren arteko muino batean dago. Siziliako kostaldeko dorre sare baten zatia zen, Camillo Camilliani florentziar arkitektoaren proiektuari jarraituz eraikia.

Iruditegia
----------

* Manfria dorrea (1)Manfria dorrea (1)
* Manfria dorrea (2)Manfria dorrea (2)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Informazioa: italia.indettaglio.it
2. ↑  Artikuluaren tokia: sicilyweb.it 2020.02.28an kontsultaturik.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2617282
* Commonscat Multimedia: Manfria

---

 |

* Wd Datuak: Q2617282
* Commonscat Multimedia: Manfria
**Guillermo Miguel Calabrese** (Buenos Aires, 1961eko urriaren 5a - Buenos Aires, 2023ko apirilaren 21a)  argentinar sukaldaria eta telebista-aurkezlea izan zen. Buenos Aireseko La Salle ikastetxean ikasi zuen. Carlos "Gato" Dumas irakaslearekin batera "Gato Dumas Colegio de Gastronomía" sukaldaritza ikastetxea sortu zuen, eta zuzendari akademiko nagusia izan zen. *Cocineros argentinos* programaren gidari izan zelako ezaguna zen. *Qué mañana!* programako gidari gisa ari zen lanean. .

Biografia
---------

Siziliar sustraiak zituen familia batean jaioa, Guillermo Calabrese medikuntza ikaslea zen, harik eta hogeita bost urte zituela Gato Dumasengana jo zuen bere ikasle izateko eskatzeko. Bere jatetxe bateko sukaldean garbitzaile gisa hasi eta hiru urte besterik ez zirenean sukaldari buru izatera iritsi zen. 

Jatetxe ugari sortu eta telebistako programetan parte hartu ondoren, 1998an, Gato Dumasekin batera, Gato Dumas Gastronomia Eskola sortu zuen.

telebistan
----------

2010etik 2019ra *Cocineros Argentinos* programa gidatu zuen. 

2022az geroztik *Qué mañana!* programa zuzentzeaz arduratu zen. Ariel Rodríguez Palacios ordezkatuz .

Heriotza
--------

2023ko apirilaren 21eko egunsentian hil zen Buenos Aires hiriko Fernández Ospitalean, bertara urgentziaz eraman zuten, bere etxean geldialdi kardiorespiratorioa izan ostean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Murió el reconocido cocinero Guillermo Calabrese» *Ámbito* 21 de abril de 2023.
2. ↑    *Guillermo Calabrese.* .
3. ↑   «Mano a mano con Guillermo Calabrese» *Vía Restó* 14 de septiembre de 2010.
4. ↑   «Guillermo Calabrese: el cocinero nac&pop» *Planeta Joy* 29 de julio de 2013.
5. ↑   «Murió Guillermo Calabrese, el reconocido chef que se destacó en Cocineros argentinos» *LA NACION* 2023-04-21.

Kanpo estekak
-------------

* Argentinako Sukaldarien orri ofiziala
* Gato Dumas Sukaldari Eskola

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16300703
* Commonscat Multimedia: Guillermo Calabrese

---

 |

* Wd Datuak: Q16300703
* Commonscat Multimedia: Guillermo Calabrese
Buenos Airesko Teatro Colóngo areto nagusia
**Opera-antzokia** edo, besterik gabe, **opera** opera-piezak antzezteko bereziki sortutako eraikina da, nahiz eta beste arte eszeniko batzuen interpretazioa ere posible izan. Opera-antzoki askotan, opera denboraldia ballet denboraldiaren ondoren izaten da.

Opera publikoko lehen aretoa Veneziako San Cassiano antzokia izan zen, 1637an bere ateak ireki zituena. Italiak, bere opera-tradizioa duela mende askotatik ezaguna den herrialdeak, horietako asko ditu oraindik. Henry Purcellen garaian, ez zegoen bakar bat ere Londresen. Alemanian, lehenengo aretoa 1678an ireki zuten. Estatu Batuetako lehen opera-antzokiek askotariko emanaldietarako balio zuten, eta, bertan, komunitate-dantzak, azokak, antzerki-piezak, vaudeville eta beste musika-ekitaldi batzuk ere hartzen zituzten.

Ezaugarriak
-----------

Opera askok eskala handiko ekoizpenak eskatzen dituztenez, opera antzokiak zabalak dira — normalean 1.000 eserleku baino gehiago, askotan milaka batzuk —. Opera askok ez dute tamaina handiko produkziorik behar eta antzoki txikiagoetan aurkez daitezke.

Areto tradizional batean, auditoriumak ferra-forma du, eta haren tamainak zehazten du edukiera. Alboetan, balkoiak eta palkoak daude. Normalean lubaki bat izaten du, eta bertan orkestra bat egon daiteke, musikariak auditoriumekoa baino maila baxuagoan eserita, haien interpretazioak agertokiko ahotsena isil ez dezan. Opera orkestra baten tamaina aldatu egiten da, baina opera, oratorio eta erromantizismoaren garaiko obra batzuetarako, interpreteen kopurua 100era irits daiteke.

Opera batek pertsonaia, abesbatza, dantzari eta supernumerario ugari izan ditzake. Horregatik, opera antzoki batek kamerino asko izan behar ditu. Sarritan, jantziak eta eszenografia egiteko tailerrak ere hartzen dituzte, baita makillajea, maskarak eta entseguei eskainitako espazioak erreserbatu eta prestatzeko beste espazio batzuk ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Great Opera Houses of the World - A567362» *BBC*.
2. ↑   **(Ingelesez)** Library of the Congress. *Today in History: October 22.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q153562
* Commonscat Multimedia: Opera houses

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4127756-9
* NDL: 01137844
* NKC: ph291745
* AAT: 300007104
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q153562
* Commonscat Multimedia: Opera houses
**Mangaka** (japonieraz: 漫画家?)
istoriotxoen marrazkilaria izendatzeko japonierazko hitza da. Japoniatik kanpo eta bereziki Mendebaldean, hitza istoriotxo japoniarren edo **manga**gileei deitzeko erabiltzen da. Autore horiek gehienetan japoniarrak dira, baina ez beti.

Normalean, mangakaren lanak lan nagusia hartzen du, bai bilbean eta bai istoriotxoaren marrazkian. Hala ere, ez da harritzekoa izaten mangagileren batek idazle batek emandako istoriorako marrazkiak egitea, ezta marrazkien xehetasunetan kanpotiko laguntza jasotzea ere. Kasuren batean, zenbait mangakak taldean egiten dute lan, produktu bakarra sortzeko (Clamp-ek, esate baterako), hain ohikoa ez bada ere.

Hitzaren esanahia
-----------------

*Mangaka* hitza bi elementuz osatua da: *manga* eta *ka*. Lehenak (漫画) artistak erabiltzen duen medioa adierazten du: komiki japoniarra edo, Japonian, "komikia" orokorrean; bigarrena, -*ka* (家), alegia, euskarazko -*gile* atzizkiaren baliokide da eta nolabaiteko maisutasun zentzua hartzen du. Adibidez, termino hori ez da erabiltzen istorio bat idatzi ondoren, manga egiteko marrazkilariari ematen dionarentzat: istoriotxogileentzako termino japoniarra *gensaku-sha* da.

Laguntzaileak
-------------

Mangaka askok laguntzaileak izaten dituzte, eginbeharren arabera. Mangaka batzuek oinarrizko zirriborroak besterik ez dute egiten eta laguntzaileek xehetasun guztiak fintzen dizkiete; beste batzuk, berriz, besteen laguntzaz kontu jakin batzuetarako soilik baliatzen dira (Go Nagaik, adibidez, behin laguntzaile bat hartu zuen helikopteroak eta bestelako ibilgailu militarrak marrazteko soilik). Paisaiak, koloreztatzea, pertsonaien diseinua... batzuetan laguntzaileen esku uzten dira, halaber.

Beste mangaka batzuek ez dute inongo laguntzailerik eta nahiago izaten dute dena beraiek egitea. Hori baino ohikoagoa da laguntzaileek mangaren hondoko marrazkiak egitea eta mangakak, pertsonaia nagusiak marraztu eta tindatzea. Askotan, marrazkietan laguntzeko hartzen badituzte ere, laguntzaileek ia inoiz ez diote laguntzen mangakari istorioa edo argumentuarekin, ideia orokorren bat emateaz haratago.

Gaur mangagile ezagun gehienak laguntzaile moduan hasi ziren marrazten, baina laguntzaile asko osperik gabe ere oso gustura daude eta beren ibilbide osoa lan hartan igarotzen dute.

Ikus, gainera
-------------

* Mangaken zerrenda

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q191633
* Commonscat Multimedia: Mangaka

---

 |

* Wd Datuak: Q191633
* Commonscat Multimedia: Mangaka
***Orthornavirae*** birus-erreinu bat da, azido erribonukleikoz (RNA) egindako genomak dituena; genoma horiek RNAren mendeko RNA polimerasa (RdRp) bat kodetzen dute. RdRp hori RNA biralaren genoma RNA mezularian (mRNA) transkribatzeko eta genoma errepikatzeko erabiltzen da. Erreinu horretako birusek ere eboluzioari eragiten dioten zenbait ezaugarri partekatzen dituzte, hala nola mutazio genetikoen tasa handiak, birkonbinazioak eta berrantolamenduak.

*Orthornaviraeko* birusak Riboviria eremukoak dira. Erreplikaziorako RdRp baten ordez alderantzizko transkriptasa bat kodetu zuen molekula ez-biral bat izan daitekeen arbaso komun batetik eratortzen dira. Erresuma bost phyllumetan banatzen da, eta birusak beren genoma motaren, ostalarien gamaren eta antzekotasun genetikoaren arabera bereizten dituzte. Hiru genoma mota dituzten birusak sartzen dira: harizpi anitzeko RNA birusak, harizpi negatiboko RNA birusa eta harizpi bikoitzeko RNA birusa. 

Birus-gaixotasun ezagunenetako asko erreinu honetako RNA birusek eragiten dituzte, besteak beste, koronabirusak, ebolaren birusa, gripearen birusa, elgorriaren birusa eta amorruaren birusa. Aurkitu zen lehen birusa, tabakoaren mosaikoaren birusa, erreinu honetakoa da. Historia modernoan, RdRp kodetzen duten ARN birusek gaixotasun-agerraldi ugari eragin dituzte, eta ekonomikoki garrantzitsuak diren labore asko kutsatzen dituzte. Birus eukariotiko gehienak, gizakien, animalien eta landareen birus gehienak barne, RdRp kodetzaileen RNA birusak dira. Aitzitik, birus prokariotiko gutxi daude erreinuan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q92190862
* Wikispecies Espezieak: Orthornavirae

---

* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 58766080
* NCBI: 2732396

 |

* Wd Datuak: Q92190862
* Wikispecies Espezieak: Orthornavirae
**Open Platform Communications** (OPC) edo **Plataforma Irekietarako Komunikazioak** industria-telekomunikazioetarako estandar- eta zehaztapen-saila da. Industria Automatizazioko eragile talde batek garatu zuen hasierako estandarra 1996an, **OLE for Process Control** (euskaraz: Prozesu Kontrolerako Objektu Lotze eta Kapsulatzea) izenaz. OPCak zehazten du instalazioaren denbora errealeko datuen eta hainbat ekoizleren gailuen arteko komunikazioa.

Hasierako estandarra garatu eta gero, 1996an OPC Fundazioa sortu zen estandarra zaintzeko eta mantentzeko xedez. 2011n OPC Fundazioak estandarraren izena aldatu eta *Open Platform Communications* izena jarri zion OPCa prozesu kontroletik haratago garatu delako. Gaur egun, OPC teknologiak eraikinen automatizazioan, fabrikazio diskretuan, prozesuen kontrolan, eta bestelako aplikaziotan erabiltzen da. Horrez gain, OPCa hasierako OLE inplementaziotik haratago garatu da beste datu-garraio teknologia batzuk barne hartzeko, besteak beste, Microsoften .NET Framework, XML, baita OPC Fundazioaren kodetze bitarra duen TCP formatua ere.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1502935

 |

* Wd Datuak: Q1502935
***Lichmera indistincta*** *Lichmera* generoko animalia da. Hegaztien barruko Meliphagidae familian sailkatua dago, eztiaz elikatzen diren hegaztien familia. Australian eta Ginea Berrian aurki daitezkeen hegazti hauek eskuila-puntak oso garatuta eta nektarrarekin elikatzeko egokituta dituzten mokoak dituzte. Kolore marroia duen hegazti ertain-txikia da, isatsean eta hegalean luma horiak dituena, eta begi atzean gezi hori bat duena.

Mendebaldeko, iparraldeko eta ekialdeko Australia osoan hedatua, mangladietatik eukaliptoen basoetara doan habitat sorta bat hartzen du. Aldi baterako nomada da bere eremu lokalean, eta landareei loretan jarraitzen die. Elikagai bakarra bilatu ohi duen arren, familia bereko espezie mistoen talde edo saldoetan ere elikatzen da. Nektarrak eta intsektuek osatzen dute bere dieta. Kumeak hazteko lurralde berean bizi da urtero, eta bizpahiru arrautza jartzen ditu habia batean, belarrez eta azal bigunez ehundutako habi batean. Bi sexuek habia eraikitzen eta kumeak elikatzen laguntzen dute. Abesti indartsu, argi eta musikal bat du, melifago guztien artean onena bezala deskribatua.

Nahiz eta bere presentzia gutxitzen ari den zenbait eremutan, hala nola Mendebaldeko Australiako Wheatbelt eskualdean, oro har, bertako populazio-mailak eta banaketa nahikoak dira IUCNk kontserbaziorako kezka txikiagotzat jo dezan

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Ingelesez)**BirdLife International (2012) Species factsheet. www.birdlife.org webgunetitik jaitsia 2012/05/07an
2. ↑  **(Ingelesez)** IOC Master List

Ikus, gainera
-------------

* *Lichmera*
* Meliphagidae

Kanpo estekak
-------------

* World Bird Names

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q790624
* Commonscat Multimedia: Lichmera indistincta
* Wikispecies Espezieak: Lichmera indistincta

---

* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Lichmera\_indistincta
* Avibase: 7CF36CE07942A2F4
* BirdLife: 103684809
* eBird: brohon1
* GBIF: 2487341
* ITIS: 560811
* UICN: 103684809
* NCBI: 266363
* Xeno-canto: Lichmera-indistincta

 |

* Wd Datuak: Q790624
* Commonscat Multimedia: Lichmera indistincta
* Wikispecies Espezieak: Lichmera indistincta
**Orburua** edo alkatxofa (*Cynara cardunculus var. scolymus*) barazki mota bat da, hosto berdez osatutakoa bihotz mamitsuaren inguruan.

Euskal Herrian Nafarroako Erriberakoa da preziatua. "Tuterako Orburua" Kalitateko Jatorrizko Deiturak babesten du, eta Nafarroako Erriberako 33 udalerritan laboratzen da, batez ere Erriberako hiriburuaren eraginpeko eremuan. "Blanca de Navarra" izeneko mota bakar-bakarrik laboratzen da. Barietate hori besteetatik bereizten duten ezaugarriak bere forma biribildua eta goiko aldean duen zulo zirkularra dira, bere hostoak ez baitira elkartzen lore-burua ixteko.

Orburu-uzta ona lortzea ez da lan erraza, baina merezi du. Ez du hotza maite, baina itsas ertzeko klima atsegin du. Lur aberatsak behar ditu; ongarri organikotan aberatsak batik bat.

Landatu: orburu-landareak ugaltzeko altzumak erabiltzen dira; sustrai-lepoan hazten diren pujak alegia.
Apirilean, 0,8 x 1 metroko tartea utziz zuloko bi altzuma landatu.

Lanak: jorraldi ugari. Neguan lasto, belar edo abarrez babestu. Uzta ondoren landare osoa ebaki, 30 cm-ra. Barraskilo eta satorren erasoetatik babestu. Urtero ongarritu.

Uzta: udazkenean, landare bakoitzeko 10-25 lore.
3 urtetik behin landareak berritu ohi dira, baina 6 urtera arte ere etekin egokia lor daiteke.

Sukaldean
---------

Orburua frijitua, egosia, menestra ospetsuaren osagai moduan, txirlekin edota urdaiazpikoarekin kontsumitu daiteke. Prestatzeko milaka modu, bata bestea bezain ona.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Tuterako orburuaz Nafarroako Gobernuaren webgunean
* Tuterako orburua

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q23041430
* Commonscat Multimedia: Artichokes as food

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4143140-6
* LCCN: sh85020244
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 4F3W47PLBE

 |

* Wd Datuak: Q23041430
* Commonscat Multimedia: Artichokes as food
Masa-zentro baten inguruan orbitan dauden bi objektu.
**Orbita** fisikan objektu batek beste baten inguruan eginiko ibilbidea da, betiere grabitate indarra bezalako indar zentripetu baten eraginpean dagoela.

Historia
--------

Johannes Kepler izan zen orbitak matematikaren bitartez aztertu zuen lehen zientzialaria eta lortutako emaitzak bere planeten mugimenduen 3 legeetan azaldu zituen. Lehendabizi, eguzki-sistemako planeten orbitak eliptikoak zirela aurkitu zuen eta ez zirkularrak, lehen arte pentsatzen zuten bezala. Bigarrenik, orbitaren abiadura ez dela konstantea eta honek planetaren eta Eguzkiaren arteko distantziarekiko menpekotasuna duela esan zuen. Hirugarrenik eta azkenik, eguzkiaren inguruan orbitatzen duten planeten artean erlazio unibertsala aurkitu zuen. Planetak orbita osatzeko behar duen periodoaren karratua, Eguzkirako batez besteko distantziaren kuboarekiko proportzionala da.

Isaac Newtonek frogatu zuen Keplerren legeak bere grabitatearen-teoriaren ondorioak zirela.

Orbita motak
------------

* Orbita zirkularra
* Orbita ekliptikoa
* Orbita eliptikoa
	+ Orbita oso eliptikoa
* Orbita inklinatua
* Orbita geoestazionarioa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4130
* Commonscat Multimedia: Orbits

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4238276-2
* LCCN: sh85095317
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q4130
* Commonscat Multimedia: Orbits