recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Araztegia Ripoll ibaiaren ondoan Katalunian.
**Hondakin-uren araztegia** hiri eta industrietan sortutako ur zikinak tratatzeko hirien inguruan sortutako azpiegiturak dira. Bertan prozesu ezberdinen bidez, ur-zikin horiek garbitu eta berriz ere ibai edo itsasoetan isurtzen dira.

Arazteko prozesuaren faseak
---------------------------

### Aurretratamendua

Eragiketa fisikoak eta mekanikoak dira eta horien bidez nahi izaten da ur zikinetik ahalik eta materia gehien bereiztea, berez edo duten tamainagatik ondorengo tratamenduetan arazoak eragin ditzaketen materiak hain zuzen.

Aurretratamenduko eragiketen bidez, gehien ikusten eta molestatzen duen kutsaduraren parte bat eliminatu egiten da (solido lodiak, harea, koipea...).

### Lehen mailako tratamendua

Helburu nagusia da ur zikinen gainean dauden solidoak gutxitzea. Solido horietako batzuk materia organikoak direnez, OEBa (oxigeno-eskari biologikoa) murrizten da.

Prozesu hori lehen mailako dekantagailuetan egiten da normalean. Horietan, banaketa grabitatearen ondorioz gertatzen da.

### Tratamendu biologikoa

Tratamendu biologikoaren xedea da materia organikoa eta oinarrizko elikagaiak degradatzea, mikroorganismoen bidez. Materia organikoaren edukia murrizten da batez ere eta, instalazio askotan, elikagaiak, bereziki nitrogenoa eta fosforoa.

### Ibaira edo itsasora isurtzea

Ur araztuak ibaira edo itsasora isurtzen dira. Desinfektatu egiten dira aurrena, ibaian edo itsasoan inolako aldaketarik eragin ez dezaten. ==

Edateko Uren Araztegiak (E.U.A.)
--------------------------------

E.U.A.-etan, prozesu hau burutzen da ura edateko ur bihurtzeko:

### Oxidazioa

Lehendabizi, ozonoa eransten zaio ur gordinean heltzen diren elementuak herdoildu daitezen, batez ere burdina eta manganesoa.

### Sedimentazioa eta dekantazioa

Oxidazio fasearen ostean, partikulen tamaina eta pisua handitzen duten substantziak eransten zaizkio. Ura koagulatzailearekin eta malutatzailearekin nahasten da, dekantazio fasean dituen solido organikoen nahiz ez-organikoen banaketa errazteko.

### Iragazketa

Iragazketan, aurreko fasean kendu ez diren pisu eta tamaina gutxiko partikulak ezabatzen dira. Iragazketa silize hareaz osatutako material baten gainean egiten da. Zaporeak eta usainak kentzeko, ikatz aktiboa ere erabil daiteke.

### Fluorazioa

Fluorra disolbatzen da, haurren txantxarra aurrezaintzeko.

### Desinfekzioa

Kloroa eta ozonoa dosifikatzen dira, ura desinfektatzeko. Zenbait instalaziotan izpi ultramoreak ere erabiltzen dira, eginkizun horretarako. ==

Ikus, gainera
-------------

* Hondakin-uren tratamendua
* Uraren kutsadura

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1068383

 |

* Wd Datuak: Q1068383
**Moucha uhartea** (frantsesez: *L'île Moucha*) Tadjourako golkoaren sarreran dagoen Djibutiko Errepublikako uharte erdi-basamortu txikia da, Djibuti hiritik hamabost kilometro iparraldera dagoena. Britainiarrek 1840 eta 1887 artean okupatu zuten.

Herrialde afrikar honetako eremu babestu bakarrenetako bat da. Uharteak mangladi-baso bat du, eta, batez ere, urpeko bere eremu ederragatik eta urpekaritza-toki ospetsu izateagatik ezagutzen dute. Maskal uhartea eta beste uharte batzuk Mouchatik gertu daude, eta, horregatik, batzuetan Moucha uharteak deitzen zaie. Uharteak koralezko uharri baten muturra dira.

2008ko apirilean, Guelleh presidenteak uhartea txinatar inbertitzaileei alokatzeko asmoen berri eman zuen, luxuzko hotel bat eta kasino bat eraikitzeko asmoa baitzuten.

Klima
-----

Txantiloi:Weather box

Galeria
-------

* Uhartearen ikuspegiaUhartearen ikuspegia
* HondartzaHondartza
* MangladiaMangladia

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Reserva Integral Maskali Sud y Musha (Moussa).* .
2. ↑  Il Sole-24 Ore, cité par Courrier international, n° 911, 17 au 23 avril 2008.

Kanpo estekak
-------------
**Unidad Revolucionaria Nacional Guatemalteca (URNG-MAIZ)** Guatemalako alderdi politikoa da.

Historia
--------

1982ko otsailaren 7an sortu zen gerrillari-talde gisa, Guatemalako lau gerrillari-talde garrantzitsuenak koordinatu ondoren. Gerrilla hauek ziren: Ejercito Guerrillero de los Pobres (EGP), Organización del Pueblo en Armas (ORPA), Fuerzas Armadas Rebeldes (FAR) eta Partido Guatemalteco del Trabajo (PGT).

Nazio Batuen Erakundeak babestutako bake-prozesu baten ondoren, 1996ko abenduaren 29an, Guatemalako Gobernuak eta URNG bake-akordio irmoa eta iraunkorra sinatu zuten, Boutros Boutros-Ghaliren aurrean, Nazio Batuen Erakundeko Idazkari nagusia. 1997an, URNG legezko alderdi politiko bihurtzeko prozesua hasi zuen, eta azkenik, 1998an legeztatu zen.

Hauteskundeak
-------------

1999ko hauteskundeetarako ezkerreko partiduen koalizioan aurkeztu zen eta hirugarren postua lortu zuten. 2003an, ezkerra bitan zatitu zen, eta URNG izan zen emaitza okerrena lortu zuena. Kongresu nazionala osatzen duten 114 parlamentarioetatik 7 bakarrik lortu zituen. Zorte bera izan zuten 2007ko hauteskunde orokorretan, berriz ere zatituta joan ziren, eta berriro ere 158ko bi kurul irabazi ahal izan zituzten.

2018ko urrian Hauteskunde Auzitegi Gorenak adierazi zuenez, alderdia bertan behera uzteko azterketa martxan zen, hauteskunde-delituengatik.

2023ko hauteskundeetan, Winaq alderdiarekin aurkeztu zituzten Amílcar Pop eta Mónica Enríquez-en hautagaitzak, presidente eta lehendakariorde, hurrenez hurren.

Lehendakarigaiak
----------------

| Urtea | Hautagaia | 1.go itzulia |
| --- | --- | --- |
| Botoak, guztira | Ehunekoa | Postua |
| 1999 | Alvaro Colom | 270.891 | % 12,36 | 3 |
| 2003 | Rodrigo Asturias | 69.301 | % 2,6 | 6 |
| 2007 | Miguel Angel Sandoval | 70.208 | % 2,14 | 10 |
| 2011 | Rigoberta Menchú | 146.353 | % 3,27 | 6 |
| 2015 | Miguel Angel Sandoval | 103.300 | % 2,11 | 11 |
| 2019 | Pablo Ceto | 94. 838 | % 2,16 | 1 |
| 2023 | Amilcar Pop | 87.580 | % 1,58 | 10 |

Ikus, gainera
-------------

* Guatemalako gerra zibila

Erreferentziak
--------------

1. ↑  TSE analizará proceso de cancelación de FCN-Nación
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Elecciones Generales 2023: binomio presidencial de la coalición URNG-Maíz -Winaq recibe credenciales para competir en las votaciones de junio.*  2023-03-26 (Noiz kontsultatua: 2023-07-13).

Kanpo estekak
-------------

* URNG-ren webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q430960
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134300277
* ISNI: 0000 0000 9175 1774
* BNE: XX266304
* BNF: 12538045t (data)
* LCCN: n85280166
* SUDOC: 034646647
* BIBSYS: 3078572
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q430960
***Eudaimonia*** grezierazko termino bat da, oro har, zoriontasun, ongizate edo bizitza on gisa itzulia; "giza loraldia" edo "oparotasuna" ere proposatu izan da, itzulpen zehatzago gisa.

Etimologikoki, "*eu*" ("ona") eta "*daimon*" ("espiritu") hitzek osatzen dute. Kontzeptu nagusia da Greziako etika eta filosofia politiko klasikoan, "aretē", "bertutea" edo "bikaintasuna" eta "phronesia" terminoekin batera, askotan "jakinduria praktiko edo etiko" gisa itzulia. Aristotelesen lanetan, *eudaimoniak* giza ongizate handiena adierazten du. Hori lortzea izango litzateke filosofia praktikoaren helburua, proiektu filosofiko bat sortzen duena, benetan zer den eta nola lor daitekeen ikertu (eta esperimentatu) nahi duena.

Izaeraren bertutearen (*ēthikē aretē*) eta zoriontasunaren (*eudaimonia*) arteko loturari buruzko eztabaida etika zaharraren kezka nagusietakoa da, eta desadostasun ugari ditu. Horren ondorioz, eudaimonismo mota asko daude. Aristoteles eta estoikoak dira eragin handieneko bi forma. Aristotelesek uste du bertutea eta haren praktika direla eudaimoniaren osagai garrantzitsuena, baina kanpoko ondasunen garrantzia ere onartzen du, hala nola osasuna, aberastasuna eta edertasuna. Aitzitik, estoikoek (estoizismo zaharra) uste dute bertutea beharrezkoa eta nahikoa dela eudaimoniarentzat, eta, beraz, ukatzen dute kanpoko ondasunen beharra.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Daniel N. Robinson. (1999). Aristotle's Psychology. Published by Daniel N. Robinson. ISBN 0-9672066-0-X ISBN 978-0967206608
2. ↑   Rosalind Hursthouse.  (18 de julio de 2007). *Virtue Ethics.*  *Stanford Encyclopedia of Philosophy*.
3. ↑   Verena von Pfetten.  (4 de septiembre de 2008). *5 Things Happy People Do.*  *Huffington Post*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1771260
* Commonscat Multimedia: Eudaimonia

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1771260
* Commonscat Multimedia: Eudaimonia
**Jean-Joseph de Laborde** (Jaka, 1724ko urtarrilaren 24a - Paris, 1794ko apirilaren 18a), Labordeko markesa, frantziar bankaria eta merkataria izan zen.

Biografia
---------

Jatorriz Bearnokoa zen familia xume batekoa zen, eta artean nerabe zela, Baionan edo Donibane Lohizunen inportazio eta esportazioko itsas konpainia bat zuzentzen zuen lehengusuarekin elkartu zen. Bere lehengusua hil zenean, familiaren negozioaren gidaritza hartu zuen.

Izugarri aberastu zen transatlantikoko merkataritzari esker, koloniak lehengaiez hornituz eta ekonomikoki interesgarrienak ziren produktuak inportatuz: fruitu exotikoak, esentzia arraroko zuhaitzak, urrea, egiten zuena, eta esklaboen salerosketan ere parte hartzen zuena. Haitin (Saint-Dominguen) lurren jabea zen, eta azukrea lortzen zuen.

Igoera sozial horrek, Argien Mendeko burges askoren igoerarekin aldera zitekeena, nobleen mailara igotzea ahalbidetu zion. Bere aberastasunek lur eta titulu ugari erosteko aukera eman zioten. Luis XV.a Frantziakoaren Gorteko bankari izendatu zuten, Frantzia eta Ingalaterra aurrez aurre jartzen zituen Zazpi Urteko Gerrarako behar zituen funtsen zati handi bat bereganatuz. Étienne-François de Choiseul ministroaren konfiantza lortu zuen. Zerga Biltzaile Nagusiaren kargua onartu zuen (1759-1767). Luis XVI.ak markes titulua ere eman zion, baina normalean ez zuen duintasun hori erabili. Choiseul zorigaitzean erori ondoren, bere negozio gehienetatik erretiratu zen.

Ingalaterrarekin Zazpi Urteko Gerra piztu ondoren, Frantziako gobernuak diru gutxi izan zuenean, Jean-Joseph de Labordek, denbora gutxian, Espainiako Erregeak gordetako kreditu pertsonal baten bidez, 12 milioi libera urre lortu zituen. Era berean, Jean-Baptiste-Donatien de Vimeur de Rochambeauko kondearen espedizio militarra egitea ahalbidetu zuten funtsak eman zituen, George Washingtoni Yorktowngo guduan ingelesen aurka lagundu zioten 6.000 gizonekin. De Labordek ere urtero 24000 libera inguru ematen zituen pobreentzat, eta 1788an beste 400.000 libera eman zituen Parisen lau ospitale handi eraikitzeko.

Frantziako Iraultzan, ordura arte Mérévilleko bere gazteluan erretiratuta bizi izan zena, auzitegi iraultzaile batek salatu eta epaitu zuen, zalantzarik gabe bere aberastasunak eraginda. Frantziatik kanpo kapitalak esportatzeko operazio batean parte hartu izana salatu ondoren, non bere seme Frantziskok Orleanseko dukearen koadro-galeria erosi eta Ingalaterrara eraman baitzuen, Louis de Saint-Justek heriotza-zigorra ezarri zion 1794ko apirilaren 18an, eta egun berean gillotinatu zuten Parisko Concorde plazan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  M. Bruguière, *L'aristocratique descendance des affairistes de la Révolution*, p. 106
2. ↑  Erick Noël, *Beauharnais : une fortune antillaise, 1756-1796*, p. 66
3. ↑  *Les institutions financières en France au s-XVIII*, vol. 1, par Thierry Claeys, p. 778 .

Kanpo estekak
-------------
Joaquín Domínguez Portela, ElXokas izenarekin ezagututa 1991eko apirilaren 13an jaio zan, Lugo, Galizia.

Gaur egun streamer eta Youtuberra da, Twitch eta Youtube sare sozialetan.

Biografia
---------

Joaquín Domínguez Portela, ElXokas izenarekin ezagututa edo bakarrik Xokas, 1991eko apirilaren 13an jaio zan, Lugo, Galizia. 2009an beraren unibertsotateko karrera Pontificia Salamancako unibertsitatean eta 2015ean produkzioko masterra atara eban. 2018ko urtarrilan, beraren twitcheko kanala hasi egin zuen eta ere bai Real Madrilen lan ere egiten hasi egin zan, bideo editore moduan, utzi egin ebala urte bat eta 5 hilabetez gero 100% stremeratzera dedikatzeko. Bera youtuber eta streamerra da, egiten dau gameplays Twitch plataformaren bidez, gero laburtzen dauzala Youtubera igotzeko.

Sariak
------

100.000 jarraitzaileko plaka 2021eko martzoaren 3an.

1.000.000 jarraitzaileko plaka 2022ko otsailaren 21ean.

ESLAND 2022 stremer nabarmengarriari.

Polemikak
---------

Joaquín kuestionatuta izan zan beraren hitz motzengatik, beste pertsonei egiten eban kritikengatik Twitter sare sozialean, Twitterreko beste kontu batzuekin. Despresiatu eban horrela beste streamer batzuk, Auronplay edo El Mariana moduan. Ere bai kritikatu eben oihu egiteagatik modu bortitzean beraren txateko pertsonei.

Beraren polemikarik handiena izan zan Twitter sare sozialean multikontuak eukiteagatik, (gaur egun esabatutak dagozala). Kontu batekin, beste streamer batzuei kritikatzen eban. Bera streamin batean kontu hori esabatu eban besteak konturatu barik. Hurrengo egunean onartu zuen egin eban guztia eta parkamena eskatu eban. Horren ostean, komportamendu berbera dauka eta jarraitzen dau komportamendu berberarekin beraren txateko jendearekin.

Bitxikeriak
-----------

Maestria bat dauka postprodukzioan eta bideoko edizioan.

World of Warcraft igotzen egon da beraren hasieratan, gaur egun harte.

Jordi Wildeko elkarrizketan, esan eban bera unibertsitatean egoanean, bizi izan zan ezezu batzuekin, baina hortik urten zan.

Hilabete bat egon zan espainiako streamer gehien ikusita Twitcheko plataforman.

1,68 metro neurtzen dau.

58 kilo pisatzen dau.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Información y biografía de Elxokas, Joaquín Domínguez» *Modelo Curriculum* (Noiz kontsultatua: 2022-10-23).
2. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Elxokas» *Wiki YouTube Pedia* (Noiz kontsultatua: 2022-10-23).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Alejandro\_.  (2022-04-23). «El Xokas - Quién es, Biografía, Datos y Curiosidades » La Bio De» *La Bio De* (Noiz kontsultatua: 2022-10-23).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «▷ ElXokas Wiki ≫ Quién es, Edad, Cumpleaños...【2022 】» *Mejor Influencer* (Noiz kontsultatua: 2022-10-24).
*Inocybe phaeoleuca*

Sinonimoa: *Inocybe splendens var. phaeoleuca*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 50 cm arteko diametrokoa, lehenbizi koniko-kanpai itxurakoa, gero lau-ganbila, ondoren zabaldua titi nabarmen puntazorrotz samar batekin, hasieran ertza inkurbatua, zorrotza, osoa, zahartzean pitzatua. Kapelaren azala fibrilosoa, errezel orokorraren gris-zurixka koloreko hondakinekin, hasietan marroi ilun kolorekoa, marroi-hur kolorekoa, ertzerantz argiagoa, garatzean gainazala pitzatu egiten da eta hondo zurbilagoa ikusten da.

**Orriak:** Ez oso estu, sabeldunak, adnatuak, zurixkak, gero gris-marroi kolorekoak, ertza koska irregularrekin, zurixka.

**Hanka:** 50 mm arteko garaierakoa eta 6 mm arteko diametrokoa, luzanga, zilindrikoa, oinarria pixka bat loditua, fibrilosoa, pruina fin batekin goialdean, hasieran zurixka, gero okre antzeko kolorez zikindua.

**Haragia:** Ez oso lodia, zurixka, usain espermatikoa du eta zaporea ez oso nabarmena.

**Etimologia:** *Inocybe* terminoa, muskulua, nerbioa, zuntza esan nahi duen, "is inós" hitzetik eta burua, esan nahi duen "cybe" hitzetik dator, hau da, zuntzezko kapela.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria, toxikoa izan daiteke.

### Nahasketa arriskua

*Inocybe splendes var. Phaeoleuca* oso antzekoa da.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Hostozabalen basoetan, oso arraroa koniferoen azpian, lurzoru karedunetan. Oso urria.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 240 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  Sociedad micológica Barakaldo. Investigación y divulgación de la micologia.
Egitura polikristalino ezberdinak
Mineralogian **klasto** bat arroka, fosil edo mineral baten edozein tamainako zatia da, bereziki beste arroka baten barnean dagoena. Solte dagoenean, **detritu** deitzen zaio. Arroka batean 0,063 eta 2 mm arteko tamainako zatiei **garaua** deitzen zaie. Arroka metamorfiko baten barruan baldin badago **blasto** deitzen zaio.

Sarritan eragile geologikoek eratzen dituzte klastoak, arrokak meteorizatzen doazen heinean. Arrokak kanpo ingurunearekin kontaktuan dauden une orotan hausturak edo mineralen eraldaketa kimikoak jasan ditzakete, hala, klastoak askatuz. Denboraren poderioz, arroka hauek desegin edo disgregatu egingo dira, klastoetan zatituta geratu arte.

Arroka orok pairatzen duen meteorizazio mekaniko, kimiko edota biologikoak klastoak eratzen dituenean, hauek garraiatuak izaten dira agente geologikoen bidez, azkenik, eremu jakin batean behin-behinean metatu arte. Agente geologiko hauek, besteak beste, grabitatea, errekak, haizea edo glaziarrak izan daitezke. Grabitateak ordea, klasto hauek maldan behera baino ezin ditu higiarazi, malda malkartsua bada, klasto handiagoak ere higiarazi ditzake, betiere, maldaren oinera iritsi arte. Aipatu beharra dago, lurzorua hezea badago, buztinak, haren plastikotasuna dela eta, grabitatearen eragina handitzen duela, luizien bidez. Hala ere, maldaren oinetik aurrera beste agente geologikoek parte hartu behar dute garraioan eta hauek guztiek klastoen higadura eragiten dute.

Demagun arroka batetik erauzitako klasto bat grabitateak aldapa baten oineraino higiarazi duela eta ondoren, erreka batera erori dela. Errekak garraio hautakor bidez (klastoaren tamainaren arabera, motelago edo azkarrago garraiatuko du) eramango du klastoa, kolpeen ondorioz higatzen eta beraz, borobiltzen doan bitartean. Agente geologiko honek urrun eraman dezake klastoa, baina azkenean, behe-ibilgura iritsi eta errekak klastoa garraiatzeko beharrezko indarra galduko du. Orduan jalki egingo da, baina ziurrenik, beste eragile geologiko batek garraiatzen jarraituko du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q899604
* Commonscat Multimedia: Crystallite

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q899604
* Commonscat Multimedia: Crystallite
12°11′10″N 68°59′22″W﻿ / ﻿12.18611°N 68.98944°W﻿ / 12.18611; -68.98944
Haizealdeko uharteak *izeneko beste uhartedi batzuen berri izateko, ikus: «Haizealdeko uharteak (argipena)»*
**Haizealdeko uharteak** Antilla Txikietako uhartedi bat dira, Puerto Ricotik Venezuelako Paria golkoraino hedatzen dena. Haize alisioen eragina duten uharteak dira. Martinika, Dominika, Grenada eta Grenadinak, Santa Luzia eta Saint Vincent, eta Trinidad eta Tobago uharteek osatzen dute uhartedia. Britainiarren eta frantziarren mendeko koloniak izan ziren; XVII eta XVIII. mendean Ingalaterrak eta Frantziak aldi berean bereganatu nahi izan zituzten; Britainiak hartutako uharteak 1962. urtea arte Antilla Britainiarren Elkarteko kide izan ziren. Gaur egun Martinika uhartea Frantziaren mendeko lurraldea da; Dominika, Santa Luzia eta Grenada lurralde burujabeak; Saint Vincent Mendebaleko Indietako Estatu Elkartuen taldekoa, eta Grenadina uhartediko uharte batzuek Grenadarekin eta besteek San Vicenterekin dituzte harremanak. Azukre kanabera lantzen da uharte gehienetan, eta turismoak garrantzi handia du.

Hizkuntza arteko aldeak
-----------------------

Antilla Txikiak taldeka sailkatzean, alde nabarmena dago ingelesaren eta inguru hartako Mendebaldeko gainerako hizkuntza nagusien (frantsesa, gaztelania eta nederlandera) artean:


| Hizkuntzak | Haizealdeko uharteak | Haizebeko uharteak |
| --- | --- | --- |
| Frantsesa, gaztelania eta nederlandera | *Haizealdeko uharteak* | *Haizebeko uharteak* |
| Ingelesa | *Windward Islands* | *Leeward Islands* |

Ikus, gainera
-------------

* Haizebeko uharteak

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2013/4/24 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  Euskaltzaindia: *70. araua: Mundu zabaleko uharte nagusiak*.
2. ↑  Euskaltzaindiak, euskara baturako eman duen 170. arauan (*Amerikako toponimia*), *Haizaldeko uharteak* izena onartu du. Hala ere, Euskaltzaindiko Exonomastika batzordeko idazkari Alfontso Mujikak adierazi duenez, «idazte-akatsa da, garbi-garbi» eta «*Haizealdeko* behar du» (ikus ItzuL posta zerrendara 2012ko azaroaren 29an bidalitako mezua).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107049386
* Commonscat Multimedia: Windward Antilles

---

 |

* Wd Datuak: Q107049386
* Commonscat Multimedia: Windward Antilles
**Australiako Gobernua** (ingelesez: *Australian Government*) edo **Mankomunitateko Gobernua** (*Commonwealth Government*) Australian botere exekutiboa duen konstituzio-organoa da. Gaur egun Ordezkarien Ganberako kide gehienen babesa duen alderdi edo koalizioko legebiltzarkideek osatzen dute Gobernua, eta, testuinguru batzuetan, ministroak ikuskatzen dituzten sailak eta beste organo exekutibo batzuk ere barne hartzen ditu.

Lehen ministroa gobernuburua da. Gobernadore nagusiak (Erregearen ordezkaria, estatuburua) izendatzen du formalki kargurako, nahiz eta bere erabakia Ordezkarien Ganberako kideen gehiengoaren babesa duen lider parlamentarioa aukeratzera mugatzen den. Konbentzioz, lehen ministroak Ganberako kide ere izan behar du.

Gobernuko beste kide garrantzitsu batzuk kabineteko ministroak (gobernuko sailak zuzentzen dituztenak), ministro mendekoak, idazkari parlamentarioak eta gobernuaren *backbencher*rak dira. Lehen ministroak eta kabineteko ministroek Kabinetea osatzen dute, politika egin eta gobernuaren agenda erabakitzen duen gobernuaren organo erabakitzaile gakoa. Gobernuko kideek botere legegilea (Parlamentuaren kontrolaren bidez) nahiz betearazlea (ministro gisa) erabil dezakete. Hala ere, gobernu arduratsuaren arabera, horrek ere eskatzen du gobernuaren ekintzak, bere ahalmen betearazlean, Parlamentuko gobernuz kanpoko kideen zenbaketaren mende egotea.

Gobernuak herrialdeko hiriburuan du egoitza, Canberran, Australiako Hiriburuaren Lurraldean. Hamasei departamentu federalen egoitzak Canberran daude, Parlamentuaren Etxearekin eta Gorte Gorenarekin batera. Gobernuak legearen eta Australiako Konstituzioaren arabera jokatu behar du.

Botere betearazlea gauzatzean, gobernuko ministroek formalki egikaritzen dute boterea Australiako Erregearen izenean, hari baitagokio botere betearazlea.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)** Australiako Gobernua.  (2023-10-13). «Government» *Parliamentary Education Office*.
2. ↑   **(Ingelesez)** «Australian Capital Territory» *Study Australia*.

Kanpo estekak
-------------
**Hidra** (edo **Pluton III**) Pluton planeta nanoak eta Karon sateliteak osatzen duten sistema bitarraren satelite bat da, eta sistema horren barizentroa orbitatzen du. Nix satelitearekin batera aurkitu zen 2005ean.

Karonen eta Nixen orbita-planoan dago, eta 100 km inguruko diametroa du. Hidraren itxurazko magnitudea +22,91 da; beraz, ezinezkoa da Lurretik ikustea.

Haren orbita ez da erabat zirkularra; eszentrizitatea 0,051 da, ez handia, baina ez da zero. 38,2 eguneko orbita-periodoa du, eta ia 1:6 orbita-erresonantzian dago Karonekin. Aurkitu zenean, Hydra % 25 distiratsua zen Nix haren satelite kidea baino. Espektralki neutral ageri da, Karon eta Nix bezala; Pluton, berriz, gorrixka da.

Aurkikuntza
-----------

2005. urtearen amaieran aurkitu zuen Hubble teleskopioaren Pluto Companion Search Team-ek (Hal A. Weaver, Alan Stern, Max J. Mutchler, Andrew J. Steffl, Marc W. Buie, William J. Merline, John R. Spencer, Eliot F. Young eta Leslie A. Young), eta Hubble teleskopioak, 2006ko otsailean, haren existentzia berretsi zuen. Aurkikuntza ekarri zuten irudiak 2005eko maiatzaren 15ean hartu ziren, eta urriaren 31n eman zen aurkikuntzaren berri.

Izendapena
----------

Hasieran, **S/2005 P 1** behin-behineko izendapena esleitu zitzaion, baina, 2006ko ekainaren 21ean, Nazioarteko Astronomia Batasunak Hidra izenez bataiatu zuen. Mitologia grekoko Hidra izenetik dator. Hidra Herkulesen kontra borrokatu zen bederatzi buruko sugea zen.

Ikus, gainera
-------------

* Nix (satelitea)
* Pluton
* Neptunoz haraindiko objektuak


| * i
* e
* a
**Pluton** |
| --- |
| Eskualdeak | (Cthulhu eskualdea · Cadejo orbana) eta **geologia** |
| Sateliteak | Karonte · Nix · Hidra · Kerberos · Styx |
| Aurkikuntza eta izena | Clyde Tombaugh · Percival Lowell · Venetia Burney |

| **Neptunoz haraindiko objektuak** |
| --- |
| 

**TNO motak**: Disko sakabanatukoak • Cubewanoak • Plutinoak • Sednoideak • Twotinoak
**Planeta nanoak**: Pluton • Eris • Haumea • Makemake • Orcus • Quaoar • Ixion • Varuna
**Sateliteak**: Karonte • Nix • Kerberos • Hidra • Styx • Disnomia • Namaka • Hiʻiaka • S/2015 (136472) 1 • Vanth
**Sednoideak**: Sedna • 2012 VP113
**Besteak**: Kuiper gerrikoa • Hillsen hodeia • Oorten hodeia • Bederatzigarren planeta |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q102701
* Commonscat Multimedia: Hydra (moon)

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 7031546

 |

* Wd Datuak: Q102701
* Commonscat Multimedia: Hydra (moon)
**2012 VP113** , **2012 VP113** bezala ere idatzia, transneptunotar objektu bat da, 450km inguruko zabalera duena eta izoztuta dagoena. Eguzkitik 12 000 milioi kilometrora kokaturik dago gutxi gorabehera, bere orbitaren punturik urrunena 67 000 milioi kilometrora dago.

2012VP113, izenak dioen bezala, 2012ko azaroaren 5ean aurkitu zen, Cerro Tololoko behatoki interamerikarrean. 4m-ko "Víctor M. Blanco" teleskopioarekin aurkitu zuten eta "Magallanes" teleskopioa (Txileko ''Las Campanas'' behatokiko Carnegie institutuan aurki daiteke) erabili zuten objektu honen orbita eta gainazaleko ezaugarriak zehazteko. Hawaiien kokaturik dagoen Gemini behatokiko Scott Sheppardek eta Chad Trujillok kalkulatu zuten, objektu honek Eguzkiaren inguruan bira bat emateko 4000 urte inguru behar zituela.

Ezaugarriak
-----------

2012 VP113ren perihelioa (Eguzkitik hurbilen dagoen unea) Eguzki-sistemako objektu guztien artean dagoen urrunena da. Eduki zuen azken perihelioan, 1979 urtean, Eguzkitik 80 UAra kokatu zen, gaur egun Eguzkitik 83 UA ingurura dago. Perihelioa 47 UA baino urrunago duten lau objektu baino ez dira ezagutzen: Sedna (76 UA), 2004 XR190 (51 UA), 2010 GB174 (48 UA) eta 2004 VN112 (47 UA). Dirudienez, 50-75 UA bitartean objektu gutxi ezagutzea ez da behaketa faltaren errua, seguruenik, bertan, Kuiper gerrikoan dauden objektuen kopuruarekin alderatuta, askoz gutxiago egongo dira, oraindik astronomoek ez dakite zein den objektu faltaren zergatia. 2012 VP113, Oorten hodeiko objektuen kidea dela dirudi.

Astronomoek oraindik ez dakite 2012 VP113ren orbitaren urruntasunaren zergatia nola azaldu. Kuiper gerrikoa baino urrunago dagoen objektu honen orbitaren zergatia azaltzeko, Sednarekin egin den bezala, Bederatzigarren planetaren teoria erabili da. Labur esanda, teoria honek dio Oorten hodeiean planeta handi eta masibo bat dagoela, Lurraren tamaina baino handiagoa duena, eta seguruenik, gasez osaturik dagoena, Neptuno bezala. Plutonetik haratago dauden objektuen orbiten ezaugarriek planeta honen existentzia ahalbidetzen dute eta azkeneko ikerketek diotenez, planeta hau existitzeak zuzenan azalduko lituzke aipatutako objektuen orbita arraroak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Minor Planet Cenetrren datuetatik hartua
2. ↑  JPL Small-Body Databasen ageri den datua
3. ↑  Mike Brownen webgunean hartutako datua
4. ↑  2017ko urrian planeta honen existentziaren inguruko froga gehiago aurkitu zituzten

Ikus, gainera
-------------

* Transneptunotar objektuak
* Eguzki-sistema
* Cerro Tololoko behatokia
* Chad Trujillo

Kanpo estekak
-------------

* 2012 VP113 objektuari buruzko irudiak *(Ingelesez)*
* 2012 VP113 JPL Small-Body Databasen *(Ingelesez)*

| **Neptunoz haraindiko objektuak** |
| --- |
| 

**TNO motak**: Disko sakabanatukoak • Cubewanoak • Plutinoak • Sednoideak • Twotinoak
**Planeta nanoak**: Pluton • Eris • Haumea • Makemake • Orcus • Quaoar • Ixion • Varuna
**Sateliteak**: Karonte • Nix • Kerberos • Hidra • Styx • Disnomia • Namaka • Hiʻiaka • S/2015 (136472) 1 • Vanth
**Sednoideak**: Sedna • 2012 VP113
**Besteak**: Kuiper gerrikoa • Hillsen hodeia • Oorten hodeia • Bederatzigarren planeta |
**Nikolas Segurola Etxaniz** (Largarate baserria, Matxinbenta, Azpeitia, Gipuzkoa, 1939ko martxoaren 28a - 2023ko abenduaren 30a) euskal artzain, fraide eta bertsolaria izan zen.

Segurola 1951n joan zen Arantzazuko santutegira bizitzera, 12 urterekin, eta 70 urte baino gehiago igaro zituen bertan. Besteak beste, bertako Gomiztegiko Artzain Eskolaren sortzaileetako bat izan zen. Gaixotasun batengatik etxera itzuli behar izan bazuen ere, behin betiko hara itzuli zen 19 urte zituenean. Arantzazu inguruko Gomiztegi baserriko abereak zaintzea izan zuen lan. Baina, fraideak gutxitu ahala, erabaki zuten han zituzten 1.200 txerriak, 6.000 oiloak eta 30 behiak kendu eta ardiak jartzea. Hortik sortu zen Arantzazuko Gomiztegi artzain eskola. Ardi latxa eta Idiazabalgo gaztaren alde lan handia eta oparoa egin zuen

Hitz jario handiko gizasemea, mila bertsotik gora ditu eginak, eta Arantzazuko liburutegian daude gordeta. 1986ko Bertsolari Txapelketa Nagusian epaile izan zen.

2020ko urtarrilaren 26an Urnietan ENBA baserritar sindikatuak "Baserritarron laguna" saria eman eta omenaldia egin zitzaion.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Nikolas Segurolaren hiru alderdi nagusiak bildu dituzte liburu batean» *Urola Kostako Hitza* 2016-11-23.
2. ↑   «Nikolas Segurola fraide, artzain eta bertsolaria hil da 84 urterekin» *Naiz*.
3. ↑   «Nikolas Segurola fraidea, artzaina eta bertsolaria hil da» *Berria* 2023-12-30 CC BY-SA 4.0 lizentziapean.

Bibliografia
------------

* *Nikolas Segurola: Fraide, artzain eta bertsolari*, Xabier Euzkitze, Iñaki Beristain eta Eduardo Urarte, Arantzazuko Frantziskotarren Argitaletxea, 2017

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q83796583

 |

* Wd Datuak: Q83796583
**We Are The Lions** (euskaraz *Lehoiak gara*) 2011ko uztailean Blues 'n' Breakers bilbotar blues taldeak kaleratu zuen abesti bat da. Abesti hau Bilboko Athletic Kluba futbol taldea Europa Ligan animatzeko asmoz ingelesez idatzi eta moldatutako britainiar hooligan motako futbol ereserkia bat da.

Hitzak
------

¡¡Aupa Leones!!

We come from the Basque Lands  

We're the bravest you've ever seen  

We roll by the river  

And just don't know what "give up" means

If you're still wondering  

You have some possibilities  

Maybe you're right  

But we'll keep on working on our dream

Athletic!!

And here we are, here we go!!  

Here we are, here we go!!  

Here we are, here we go!!  

Here we gooooooooooo!!

We are the lions, we are the lions, we are the lions from Bilbao  

We are the lions, forever champions, we are the lions from Bilbao  

We are the lions, we are all iron, lalaralala, Athletic!!  

We are forever lions, and we're gonna bite this cup

We have our supporters  

The most gentle you´ve ever seen  

They roll by the river  

Don´t know what give up shouting means  

If you're still wondering  

You have some possibilities  

Maybe you´re right  

But we´ll keep on working on our dreams.

Athletic!!

And here we are, here we go!!  

Here we are, here we go!!  

Here we are, here we go!!  

Here we gooooooooooo!!

We are the lions, we are the lions, we are the lions from Bilbao  

We are the lions, forever champions, we are the lions from Bilbao  

We are the lions, we are all iron, lalaralala, Athletic!!  

We are forever lions and we want this championship for us

And here we are, here we go!!  

Here we are, here we go!!  

Here we are, here we go!!  

Here we gooooooooooo!!

We are the lions, we are the lions, we are the lions, we are the lions from Bilbao  

We are the lions, forever champions, we are the lions from Bilbao  

We are the lions, we are all iron, we are all iron, lalaralala, Athletic!!  

We are the forever lions, and we're gonna bite this cup  

We are forever lions, and we want this championship for us  

We are forever lions and we're gonna bite this cup

Athletic!!

Kanpo estekak
-------------

* *We Are The Lions* abestia entzungai. Youtube. **(Ingelesez)**
* *We are the Lions* abestiari buruzko artikulua irakurgai. Berria.info
* Blues 'n' Breakers musika taldearen webgunea **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3333572

 |

* Wd Datuak: Q3333572

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Athletic Club |  |
| **Kideak:** Futbolariak  •  Entrenatzaileak  •  Presidenteak**Taldeak:** Emakumezkoena  •  Emakumezkoen B taldea  • Bilbao Athletic  •  Baskonia  •  Bizcaya**Instalazioak:** San Mames  •  Lezama  •  Ibaigane**Antzinakoa zelaiak:** San Mames (1913-2013)  •  Jolaseta (1911-1913)  •  Lamiako (1911-1913)  •  Ingelesen Landa (1898-1901)**Historia**: Bilboko Athletic Klubaren historia  •  Bilboko Athletic Klubaren ibilbidea Europan**Ereserkiak**: Athleticen ereserkia  •  Ehungarren Urteurrenaren ereserkia  •  We Are The Lions |
***Català salat*** edota ***salat***a (*katalan gazia* edota *jatorra*) Katalunian eta erdialdeko katalanaren barneko zenbait dialektotako ezaugarri jakin bat da. Orokorrean, Girona probintziako Blanes eta Begur udalerrien arteko kostaldeko eremuko hiztunen artean gertatzen da eta, era isolatuagoan, baita Cadaqués udalerrian ere, bai eta modu orokortuan Balear Uharteetako katalanean ere (Pollença udalerria ez beste).

*Salats* deritzoten artikuluen erabilpenean datza, latinezko *ipse*, *ipsa* eta *ipsum* artikulu erakusleetatik eratorriak: *es* eta *so* (maskulino singularra), *sa* (femenino singularra), *es*, *sos*, *ets* (maskulino plurala: denek ez dute horrela idazten, ordea), eta *ses* (femenino plurala). Bai *es* maskulinoa, bai *sa* femeninoa ondorengo hitza bokalez edo hatxez hasi ezkero, biak ere *s'* bilakatzen dira.

Hizkuntza erromantzeen barnean, sardinieran ere dagoen ezaugarria bada (*su* eta *sos*, maskulino singularra eta plurala; *sa* eta *sas*, femenino singularra eta plurala; eta haren dialektoen aldaerak, *is*, maskulino singularra, eta *soi*, maskulino plurala).

* Sa Riera. Es teu poble, katalan estandarrean La Riera. El teu poble da.Sa Riera (Begur).*Sa Riera. Es teu poble*, katalan estandarrean *La Riera. El teu poble* da.  
Sa Riera (Begur).
* Català salat hizkeraren kokapena gorriz.*Català salat* hizkeraren kokapena gorriz.

Ikus gainera
------------

* Katalanaren dialektoak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6745460

 |

* Wd Datuak: Q6745460
**Urdazubiko monasterioa** edota **San Salbatore monasterioa** Nafarroako Urdazubi udalerrian dagoen monasterio bat da. Gaur egungo eraikinak errenazentista estiloa du.

Bertatik Baztango Done Jakue bidea igarotzen da.

Kokalekua
---------

Herrigunean dago, Ugarana ibaiaren gainean.

Historia
--------

Jatorriaren data zehazterik ez badago ere, batzuen arabera XI. mendearen hasieran Antso III.a Gartzez Nagusia erregeak sortu omen zuen, bertan agustindarren kongregazio txiki batek erromesentzako ospitale bat eraiki zutelarik. Beste batzuen arabera, bere sorrera IX. mendean Antso II.a Gartzez Abarka erregearen eskutik legoke, horretarako presbiterioan dagoen *Comes Sanctius M* idazkian oinarrituz.

XII. eta XIII. mendeen artean ordena premontretarra bizi izan zen bertan, baina Erdi Arotik ez da deus ere gorde. Une gorena XVI. eta XVIII. mendeen artean izan zuen; garai hartakoak dira, hain zuzen ere, harri arrosak -Baztango harriaren eta harekin eraikitako eraikinen usadiozko kolorea- dituzten eraikinak.

Bi sute handi izan ziren monasterioan: bata, 1526an, Nafarroa Erresumaren konkistan herrialdeak bere independentzia galdu zuenean. Monasterioa 1609ko urtarrilean hasitako sorgin ehizen eta mugako tentsioen zurrunbiloaren erdigunean kokatu zen. 1793an, Frantziako Konbentzio Gerran, Frantziar Armadak eremua inbaditu eta monasterioa eta Urdazubi bera ere erre zituen. Azken sute horretan, monasterioko liburutegia suntsitu egin zuten, 9.000 liburutik gora biltzen zuena. Hori gertatu eta gero, 1806ean fraideek Gipuzkoako Loiolako Santutegian bilatu behar izan zuten.

Geroxeago, 1839an, Mendizabalen Desamortizazioa gertatu zen. Ordena premontretarrak behin betiko utzi zuen abadetxea, eta bertako tenplua parrokia-eliza bihurtu zen.

Garai bateko monasterioaren eliza eta klaustroa gorde dira. Barnealdean pintura eta eskultura garaikidearen bilduma iraunkor bat dago. Klaustroaren gainean monasterioaren museoa dago; han, ikus-entzunezko eta erakusketa-panelen bidez Urdazubiko historia erakusten da, baita Donejakue Bidearekin duen lotura eta monasterio gisa izandako iragana ere.

Kanpo estekak
-------------

* Urdazubiko monasterioari buruzko artikulua irakurgai **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25475834
* Commonscat Multimedia: Monasterio de Urdax

---

 |

* Wd Datuak: Q25475834
* Commonscat Multimedia: Monasterio de Urdax
**Tafallako gudua** Nafarroako herri horretatik gertu 1043an (aditu batzuen ustez 1035ean) izandako gudua izan zen.

Guduan iruindar armadak Ramiro Aragoikoak eta Zaragozako taifaren buruzagiak- ziur asko Al-Mustain I.ak- zuzendutako armada mendean hartu zuen.

Aurrekariak
-----------

Antso III.a Gartzez Nagusia hil zenean bere semeen artean jarauntsi zituzten bere ondasunak. Ramiro Aragoikoa seme nagusia zen baina, sasikumea izanda, ezin zuen Iruñeko Erresuma jarauntsi eta, beraz, Gartzea Santxez bilakatu zen Iruñeko errege. Beste anaiak, Fernando Santxez Gaztelako kondea eta Gonzalo Santxez Ribagortzako kondea, ez ziren erregeak izango, beti iruindar tronuaren menpean izango zirenez, *regulus* titulua izango zutelako.

Ramiro erdeinaturik sentitu zenez Gartzea erasotzea erabaki zuen eta horretarako Zaragozako taifaren buruzagiaren laguntza eskatu zuen.

Gudua
-----

Ez dago guduari buruzko datu zehatzik. Tafallaren ingurumarian gertu zen eta, adituen ustetan, laburra izan zen. Iruindarren garaipenak Ramiroren atzera-egitea bultzatu zuen. Kondairak dio zaldia ere galdu zuela gudu-zelaian eta zaldia iruindar erregearen eskuetan amaitu zela.

Ondorioak
---------

Guduaren ondoren, Gartzea Ramiro anaiarekin bihozbera izan zen: barkatu eta zenbait gaztelu eman zizkion. Aragoiarrak ez zuen berriro saiakera errepikatu anaia bizi zen bitartean.

Bere laguntzagatik, tafallarrek *Nobles, leales y esforzados* titulua jaso zuten. Garaipen hori dela eta, Uxueko Ama Birjinaren Santutegiko erromeria ospatzen dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Martínez Díez, Gonzalo.  (2007). *Sancho III el Mayor Rey de Pamplona, Rex Ibericus.*  Madril: Marcial Pons Historia ISBN 978-84-96467-47-7..

Bibliografia
------------

* G.E.A (Gran Enciclopedia Aragonesa)
* Matarredona Sala, Francisco.  (2003). *El Amanecer de un Reino, Ramiro I de Aragón.*  Leyere ISBN 8497756541..
* Pascal Ros, Alfonso; Tejero, Oscar; Perales, José Antonio.  (2008). *Reyes de un Reyno: de Íñigo Arista a Catalina I.*  Diario de Navarra ISBN 978-84-89103-52-8..
* Lakarra de Miguel, José María.  (1972). *Historia política del Reino de Navarra desde sus orígenes hasta su incorporación a Castilla.*  Nafarroako Aurrezki Kutxa ISBN 8450056993..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5723010
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 12003

 |

* Wd Datuak: Q5723010
**Ziro Gaztea** (antzinako grezieraz: Κῦρος, *Kyros*; antzinako persieraz: Kuruš‎) K.a. 424an jaioa eta K.a. 401ean hildakoa, akemenestar dinastiako persiar printze, satrapa eta jeneral bat izan zen.

Dario II.a Pertsiakoa eta honen arrebaorde Parisatideren semea zen. Artaxerxes II.a erregearen anaia eta Pertsiako tronurako hautagaia.

Zirok satrapa bezala gobernatu zuen Frigia, Lidia eta Kapadozian. Beste persiar satrapa bat zen Tisafernesek traizioa leporatu zion eta hiltzera zigortua izan zen. Satrapa bezala berrabildua izan zen Asia Txikian bere amaren bitartekaritzari esker.

K.a. 401ean Ziro bere anaiaren aurka matxinatu zen eta honengana zuzendu zuen bere armada propioa eta Antzinako Greziako mertzenario talde bat (Hamar Milak). Gatazka Cunaxako guduan erabaki zen, non Ziroren tropek (12.500 greziar hoplita eta peltasten artean eta 50.000 barbaroz osatuak zeudenak) Erregearen armadari aurre egin zioten, 200.000 soldaduz osatua zegoena. Ziro gudu honetan hil zen, jaso zuen gezikada baten ondorioz.

Xenofonte Atenaskoak Ziro Gaztea "Ziro Zaharraren ondorengo persiarren artean duinena eta gobernatzeko gaiena zen gizona" bezala definitu zuen, eta "greziarren zein barbaroen artean inor ez dela maitatuago izan epaitzen dut" gehitu zuen.

Ikus, gainera
-------------

* Lidiako satrapak

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2014-03-28). (PDF) *175. araua: Antzinateko pertsona-izenak eta izen mitologikoak (I): Mesopotamia, Mediako Inperioa, Akemenestar Inperioa eta Lidia.*  Bilbo, 5 or..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q297960
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 33294704
* ISNI: 0000 0000 9853 1635
* BNE: XX4908368
* BNC: 000694421
* GND: 118872834
* LCCN: n80051714
* NKC: jn20021017001
* SUDOC: 071044744
* UB: a1176275
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 06232/eu\_z\_1556/z1556
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q297960
*Inocybe pusio*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 9 eta 24 mm bitarteko diametrokoa, konikotik lau ganbilera, titiduna, ertz apendikulatuarekin, hasiera fibrila zurixkekin, zorrotza. Kapelaren azala feltroduna, zahartzean oso fibrilosoa eta ezkatekin pixka bat apaindua, marroi-hur kolorekoa, ilunagoa erdian.

**Orriak:** Adnatuak, zabal, gris zurbil kolorekoak tonu moreekin, ertza koska finekin, zurixka, orritxoekin eta lamelulekin.

**Hanka:** 24 eta 39 mm bitarteko garaierarekin eta 2 eta 5 mm bitarteko diametroarekin, zilindrikoa, oinarrian lodixeagoa, more kolorekoa edo lila antzekoa, goiko erdialdean gutxienez, pruina zurixkaz estalia, goiko herenean gutxienez fibrila arinekin, beheko erdian luzetarako fibrila arinekin, arrexka koloreko tonuekin.

**Haragia:** Usain espermatiko samarrarekin.

**Etimologia:** *Inocybe* terminoa, muskulua, nerbioa, zuntza esan nahi duen "is inós" hitzetik eta burua esan nahi duen "cybe" hitzetik dator, hau da, zuntzezko kapela.

Toxikotasuna
------------

Toxikoa.

### Nahasketa arriskua

*Inocybe erubescens* eta antzeko beste espezie batzuekin nahas daiteke, identifikatzeko mikroskopikoa erabili beharra dago. Urria.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Ezkien eta *Quercus canariensis* zuhaitzen azpian, areketako lurrean.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 238 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** AsoJaen.  (20232). Asociación Botánica y Micólogica de Jaen.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cuña Fernandez Avelino.  (2023). Avelinosetas.info 2023.
Irudian, hondoko mikrouhinen erradiazio kosmikoak tenperaturan duen anisotropia ikus daiteke.
Kosmologian, **hondoko mikrouhin erradiazioa** edo **mikrouhin erradiazio kosmikoa** unibertso guztia betetzen duen erradiazio elektromagnetikoa da. 1964. urtean aurkitu zuten, horren bila propio ibili barik, AEBko bi fisikarik, Arno Penziasek eta Robert Wilsonek. Beste batzuk hasita zeukaten bilaketa 1940. hamarkadan, baina hondoko erradiazioaren aurkikuntza ia kasualitatez gertatu zitzaien Penzias eta Wilsoni Bell Laborategientzat antena berri batean lanean ari zirelarik. Hurrengo hamarkadan, 1978. urteko Nobel Saria eman zieten egindako aurkikuntzagatik.

Hondoko mikrouhinen erradiazio kosmikoa aurkitzea Big Bang teoriaren aldeko beste froga indartsu bezala agertu zen. Big Bang teoriaren arabera, unibertsoa sortu zuen leherketa handiaren oihartzuna litzateke, gaur arte iraun duena. 2,725 K-eko tenperaturako gorputz beltzaren ezaugarriak ditu, eta mikrouhinen maiztasuna du, zehazki 160,2 GHz-ekoa; maiztasun horri 1,9 mm-ko uhin-luzera dagokio. Kosmologo askoren ustez, erradiazio horixe da Big Bang teoriaren froga nagusia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15605
* Commonscat Multimedia: Cosmic microwave background

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4165370-1
* LCCN: sh85110349
* NKC: ph884092
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q15605
* Commonscat Multimedia: Cosmic microwave background
**Manuel Blum** (1938ko apirilaren 26a) Venezuelan jaiotako Estatu Batuetako informatikaria da, 1995ean Turing Saria jaso zuena "Konplexutasun konputazionalaren teoriaren oinarriei egindako ekarpenen aitorpenean eta kriptografian eta programa-egiaztapenean egindako aplikazioan".

Hezkuntza
---------

Blumek Venezuelan jaio zen, familia judu batean. Blum MIT unibertsitatean ikasi zuen, non Ingeniaritza elektrikoan gradua eta masterra lortu zituen 1959an eta 1961ean, hurrenez hurren. Matematikan doktoratu zen 1964an, Marvin Minsky-ren ikuskaritzapean.

Lanbide-karrera
---------------

Blum Berkeleyko Kaliforniako Unibertsitateko informatika irakasle izan zen 2001era arte. 2001etik 2018ra Carnegie Mellon Unibertsitateko Bruce Nelson informatika irakaslea izan zen, non bere emaztea, Lenore Blum, ere informatika irakaslea zen.

2002an Estatu Batuetako Zientzien Akademia Nazionaleko kide aukeratu zuten. 2006an Ingeniaritzako Akademia Nazionaleko kide izendatu zuten konplexutasunaren teoria abstraktuari, inferentzia induktiboari, protokolo kriptografikoen eta programen egiaztatzaileen teoria eta aplikazioei egindako ekarpenengatik.

2018an, berak eta bere emazteak Carnegie Mellon Unibertsitatetik dimititu zuten sexismoaren aurka protesta egiteko, Olympus Proiektuaren kudeaketa-egituran egindako aldaketa batengatik, non Blumen emazteak tratu sexista jaso zuen zuzendari gisa, eta beste emakume batzuk proiektuko jardueretatik kanpo geratu ziren.

Ikerketak
---------

60ko hamarkadan makinen modelo zehatzen konplexutasun independentearen teoria axiomatikoa garatu zuen. Teoria hau Gödelen zenbakietan eta Blumen axiometan oinarritzen da. Teoria makina-eredu batean ere oinarritzen ez den arren, emaitza zehatzak lortzen ditu, hala nola konpresioaren teorema, arrakalaren teorema, zintzotasunaren teorema eta Blumen abiaduraren handitzearen teorema.

Bere beste lan batzuk honako hauek dira: telefonoz txanpon bat airera jaurtitzeko protokoloa, medianen mediana (denbora linealean hautatzeko algoritmoa), Blum Blum Shub zenbaki pseudoaleatorioen sortzailea, Blum-Goldwasser kriptosistema eta, berrikiago, CAPTCHAak.

Blum ikertzaile ospetsu askoren aholkulari gisa ere ezagutzen da. Doktoregoko ikasleen artean honako hauek daude: Leonard Adleman, Dana Angluin, Shafi Goldwasser, Mor Harchol-Balter, Russell Impagliazzo, Silvio Micali, Gary Miller, Moni Naor, Steven Rudich, Michael Sipser, Ronitt Rubinfeld, Umesh Vazirani, Vijay Vazirani, Luis von Ahn eta Ryan Williams.

Ikusi, gainera
--------------

* Venezuelarren zerrenda
* Grafoen isomorfismoaren zerrenda
* Ezagutza-zero proba ez-interaktiboa
* Txanponen jaurtiketa kuantikoa
* Opilen sailkatzea

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *Mathematics Genealogy Project.*  2023-12-01 (Noiz kontsultatua: 2023-12-05).

Categoría:Hombres