recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Aurelia Gutiérrez Blanchard** (Santander, 1877ko abenduaren 1a- Valladolid, 1936ko abuztuaren 24a) pedagogoa izan zen. Ahizpa zuen María Blanchard margolaria, kubismoaren 'Dama handia' eta lehengusina Matilde de la Torre kazetaria, idazlea, pedagogoa eta politikari sozialista.

Biografia
---------

Enrique Gutiérrez Cueto *El Atlántico-*ren kazetari eta fundatzailearen eta Concha Blanchard Santistebanen alaba zen. Familia-giroan hazi zen, eta aitonak, Cástor Gutiérrez de la Torrek, eragin handia izan zuen guztietan. Gainera, Aureliaren aita bezala, kazetaria izan zen, *La Abeja Montañesa* eskualdeko egunkariaren sortzailea. Bere aita pinturazalea izateak berak eta haren ahizpa María Blanchardek artearekiko interes handia izatea sortu zuen, nahiz eta bere ahizpak bakarrik jarraitu arlo horretan profesionalki. Aita hil eta gutxira, 1904an, familia osoa Madrilera joan zen; han, Aureliak Irakasleen Goi Eskolan ikasi zuen, eta Manuel Barahona Mugüerzarekin ezkondu zen. Harekin hainbat seme-alaba izan zituen: Manuel, Regina (1905-1994), Enrique (1911-41) eta Elena (1912-2010).

Ibilbidea
---------

1914ko irailaren hasieran, Aurelia Jaengo Maistren Eskola Normalera iritsi zen irakasle. Geroago, 1925ean, Melillako Eskola Orokor eta Teknikoko Pedagogiako irakasle gisa iritsi zen, eta 1932ko apirilean Melillako Lehen Hezkuntzako Eskola Normaleko bitarteko zuzendari ere izan zen. Denboraldi horretan, Granadako Unibertsitateko katedradun izendatu zuten, eta geroago Pedagogia eta Praktika klaseak eman zituen Irakasle Eskolako titulazioetan.

JAEk Genevako hainbat egonalditarako pentsioduna izanik, hezkuntzarako britainiar arautegiaren konparaziozko azterketek bide eman zioten 1930eko hamarkadatik aurrera Lehen Hezkuntzako berrantolaketari buruzko artikuluak argitaratzeko, «eskola-tailerren hedapena sustatuz eta gelen masifikazioa murrizten saiatuz, irakasleek ezin baitzieten haur bakoitzari bere beharren arabera erantzun». Emakumeen eskubideen alde borrokatzeko artikuluak ere idatzi zituen.

Espainiako Gerra Zibila hasi zenean, Aurelia Valladoliden zegoen, hiri horretako Eskola Normalean paidologiako irakasle gisa. Paidologiak gizakia haurren eta gazteen garapen-egoeran aztertzen duen zientzia da. 1936ko udan, irakasle 'zigortuen' zerrendak atera baino lehen hil egin zuten.

Aintzatespenak
--------------

* Ohorezko Aurelia Gutiérrez-Cueto Blanchard plaka García Quintana ikastetxean, hil zuten tokian, Valladolideko Udalak jarritakoa.

Iruditegia
----------

* Ahizpa, María Blanchard margolari kubista, 1909Ahizpa, María Blanchard margolari kubista, 1909
* Lehengusina, Concha Espina idazlea, 1929Lehengusina, Concha Espina idazlea, 1929

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Llano, Rafael Pérez.  (2016-10-05). «Dos hermanas» *ElDiario.es* (Noiz kontsultatua: 2022-04-05).
2. ↑  Semblanza dentro del espacio dedicado a las maestras de la República en: RTVE.es A la Carta
3. ↑  El Norte de Castilla

Kanpo estekak
-------------

* Mestres de la República bloga
* Informazioa jariatzea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q29014793

 |

* Wd Datuak: Q29014793
**Andre Mariaren kolegiata** (ingelesez: *Collegiate Church of St Mary the Virgin*) Eskoziako Haddington herrian dagoen eliza da, Ekialdeko Lothian eskualdean. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

Historia
--------

Erdi Aroan Haddington Eskoziako laugarren herri handiena zen eta Errege Burgo bihurtu zen lehenengoa. XII mendean Haddintongo abadia sortu zen baina toki estrategikoa izanik sarritan erasotu eta erre zuten herria. 1380rako herria errekuperatzen hasia zegoen eta Andre Mariaren kolegiata eraikitzen hasi ziren, 1410an sagaratu zutena. Estilo gotikoak eraiki zen. Ordutik sarritan gehitu zaizkio eraikinak eta berreraiki beharra ere izan da hainbatetan. Azkenengo berriztatze lanak 1970. hamarkadan burutu ziren.

Deskribapena
------------

Eskoziako elizarik luzeena da, 62'8 metro neurtzen ditu ekialdetik mendebaldera.

Deskribapena
------------

L-itxurako oinarria duen eraikina da eta lau solairu ditu. Dorretxoekin horniturik dago. Gaztelua Fortheko fiordoaren gaineko muino batean kokaturik dago, Musselburgh erdigunetik 3'2 kilometro hegoaldera.

Iruditegia
----------

* Ikuspegia.Ikuspegia.
* Atea.Atea.
* Barnekaldea.Barnekaldea.
*

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2795778
* Commonscat Multimedia: St. Mary's Collegiate Church, Haddington

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134160520

 |

* Wd Datuak: Q2795778
* Commonscat Multimedia: St. Mary's Collegiate Church, Haddington
**Andre Mariaren katedrala** (ingelesez: *St Mary's Cathedral*) Eskoziako Glasgow hiriko lau katedraletako bat da, hain zuzen ere Eskoziako Eliza Episkopalari dagokiona. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

Historia
--------

Kongregazioa Alexander Duncanek sortu zuen 1715 urtean eta 1728an elkartzeko etxe bat lortu zuten unibertsitatearen alboan. 1745eko jakobiten matxinadaren porrotak episkopalisten debekua ekarri zuen, baina taldeak aurerra jarraitu zuen. 1792an debekua kendu zen eta taldeak indarra hartu zuen.

Andre Mariaren elizaren eraikina 1871 urtean hasi zen eraikitzen eta 1893 arte bukatu ez bazen ere hasierako urtean bertan, azaroaren 9an eman zen lehenengo meza. George Gilbert Scott arkitektuak diseinatu eta altxatu zuen. 63 metrotako altuera dauka. 1908an katedral maila lortu zuen.

1980ko hamarkadan berriztatze lanak hasi zituzten eta hainbat fasetan 2002 urterarte luzatu ziren.

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2942498
* Commonscat Multimedia: St. Mary's Cathedral, Glasgow

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 317110733
* LCCN: no2015104575

 |

* Wd Datuak: Q2942498
* Commonscat Multimedia: St. Mary's Cathedral, Glasgow
**Antibirikoak**, **antibiralak** edo **birusen kontrakoak** birusak deusestatzeko erabiltzen diren substantzia kimikoak dira. Birusek sortzen dituzten infekzioei aurre egiteko erabiltzen dira (antibiotikoak bakterioen infekzioen aurka erabiltzen direnaren antzera).

Bakterioen aldean, birusak zelula barneko parasito hertsiak dira. Horrek esan nahi du infektatutako zelulari estuki lotuta daudela, zelularen tresneria biokimikoa erabiltzen baitute ugaltzeko. Ondorioz, industria farmazeutikoarentzat ez da erraza izan birusen kontra soilik jarduten duten botikak aurkitzea, organismoaren zelulak kaltetu gabe .

Lehenengo botika antibirikoak 1960ko hamarkadan agertu ziren, baina botika horien sintesian aurrerakada handia eman zen 1985tik aurrera, hein handi batean HIESaren agerpenarekin batera. Gaur egun, antibiotikoen aldean, botika antibiriko gutxi dago, nahiz eta haien zerrenda urtez urte handitzen den.

Antibirikoei esker hainbat gaitzen aurkako tratamendua dago egun: HIESa, herpes birusek sortzen dituzten gaitzak (barizela, herpes arrunta, herpes zosterra...), B eta C hepatitisa.... A influenzaren birus (gripea) eta papilomabirusen aurka ere antibiriko espezifikoak daude.

Ekintza-mekanismoa
------------------

Antibirikoen jarduerak birusen ugalketa inhibitu behar du zelula ostalaria kaltetu gabe (ala ahalik eta gutxien kaltetzen).

Mekanismo ezberdinen bidez eraso egiten diete antibirikoek birusei: .

* nukleosidoen analogoak: birusaren DNA edo RNAren sintesia oztopatzen dute. Birusaren azido nukleikoan ezartzen dira eta erreplikazio akatsak eragiten dituzte. Antibiriko hauetako batzuek alderantzizko transkriptasa entzima inhibitzen dute, HIESaren birusarentzat funtsezko entzima dena. Aziklobirra eta zidobudina, besteak beste, talde honetako antibirikoak dira.

* birusen atxikidura (zelula ostalariari) galarazten dutenak: amantadina eta errimantadina

* pirofosfatoen analogoak: gai dira RNA eta DNA polimerasak inhibitzeko modu ez konpetitiboan. Adibidez, azido fosfonoformikoa.

* alderantzizko transkriptasa entzima inhibitzen duten ez-nukleosidoak: entzima horren gune aktiboaren konformazioa aldatu egiten dute (nebirapina).

Gaur egun birusen infekzioei modu eraginkorrean aurre egiteko oraindik botika gutxi daude. Horregatik, profilaxia eta txertoen erabilpena da biderik onena birusek eragiten dituzten gaitzak ekiditeko. Zoritxarrez, txertoak ez dira eraginkorrak birusek infekzioa hasi dutenean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Ingraham, J. eta Ingraham C.: Introducción a la microbiología vol. II, ed. Reverté 509 orr.
2. ↑   Basaran Miren eta Umaran, Adelaida *Mikrobiologia medikoa* E.H.U.ak argitaratuta, 399-404 orr.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q846227
* Commonscat Multimedia: Antivirals

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85005787
* NKC: ph118519
* **Kimikako identifikadoreak**
* ChEBI: 36044

 |

* Wd Datuak: Q846227
* Commonscat Multimedia: Antivirals
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

Fluoxetinaren ('Prozac') blisterra, hau da antidepresiborik erabilienetarikoa munduan.
**Antidepresiboak** sendagai psikoaktibo familia handi bat da. Batik bat erabiltzen dira depresio asalduretan, baina baita bestelakoetan, distimian, nahasmendu obsesibo-konpultsiboan, min kronikoan, elikadurarekin eta loarekin lotutako arazoetan eta abar. Bakarrik edo konbinazioan beste medikazio batzuekin batera hartu daitezke.

1950eko hamarkadan sortu zituzten lehenengoak, triziklikoak izenekoak. AEBetan antidepresiboak sendagairik salduenak izan ziren 2013an, eta joera bera erakutsi dute Erresuma Batuan eta mundu garatuaren beste hainbat tokitan ere. Generoari dagokionez, emakumezkoak dira erabiltzaile gehienak.

Sailkapena
----------

* Sertralina
* Zitalopram
* Fluoxetina
* Eszitalopram
* Trazodona
* Duloxetina
* Cymbalta
* Paroxetina
* Amitriptilina
* Mirtazapina
* Desvenlafaxina
* Nortriptilina
* Venlafaxina
* Bupropion

Indikazioak
-----------

* Depresio asaldurak.
* Distimia.
* Nahasmendu obsesibo-konpultsiboa.
* Min kronikoa.
* Elikadurarekin lotutako asaldurak.
* Loarekin lotutako asaldurak.

Albo-ondorioak
--------------

Ikus, gainera
-------------

* Psikoleptiko

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q76560
* Commonscat Multimedia: Antidepressants

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX528348
* BNF: 11944046z (data)
* GND: 4002263-8
* LCCN: sh85005661
* NDL: 01140705
* NKC: ph137961
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000928
* **Kimikako identifikadoreak**
* ATC: N06A
* ChEBI: 35469

 |

* Wd Datuak: Q76560
* Commonscat Multimedia: Antidepressants
**Anticosti Parke Nazionala** (frantsesez: *Parc national d'Anticosti*) 572 km2-ko Quebeceko parke nazionala da, Anticosti uhartean dago, iparraldeko kostaren aurrean. 133 bat hegazti-espezie daude, Virginia orein-talde batzuk, eta itsas txakur arrunt ugari, uhartearen lurralde osoan diren haitzulo eta arroila ugariak kontuan hartu gabe.

Vauréal ur-jauzia.

Aberedia
--------

24 ugaztun-espezie daude parkean. Bi *Cervidae* mota bizi dira parkean, altzea (gutxi) eta Virginia oreina (gehiegi). Hauek ere haragijale dira: azeri gorria, hartz beltza, ibaietako igaraba (*Lontra canadensis*), itsas txakur arrunta, itsas txakur muturbeltza eta itsas txakur grisa.

Parkean bizi diren ugaztun txikiak hauek dira: Amerikako erbia, Kanadako kastorea (*Castors canadensis*), arratoi musketaduna eta sagu basatia. Parkean hiru saguzar mota ikusten dira: iparraldeko saguzarra, errauts-saguzarra, eta saguzar marroi txikia.

Azkenik, parkeko uretan 9 zetazeo-espezie bizi dira, hau da, mazopa arrunta, izurde albozuria, izurde muturzuria, orka, pilotu-izurde hegaluzea, zere txikia, balea urdina eta zere arrunta.

Leku ezagunak
-------------

* Baie de la Tourreko kolosoak
* Chicotte arroila
* Observation arroila
* Vauréal ibaiaren ur-jauzia eta arroila
* Patate haitzuloa
* Grand-Lac-Salé erreserba ekologikoa
* Pointe-Heatherreserba ekologikoa
* Pointe Carleton

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2052003
* Commonscat Multimedia: Parc national d’Anticosti

---

* **Lekuak**
* OSM: 7745542

 |

* Wd Datuak: Q2052003
* Commonscat Multimedia: Parc national d’Anticosti
Arkuaren ikuspegia gauez.
Bao-barnearen xehetasuna.
**Argentarioen Arkua** (italieraz *Arco degli Argentari*, latinez *Arcus Argentariorum*) Erroman dagoen ate txiki bat da, San Giorgio al Velabro elizaren arkupeari erantsita dagoena. Arkitrabatutako ate forma du, eta, beraz, ez da arku bat, bere izenak dioen bezala.

Monumentua, 204an eraikia izan zen, vicum Jugarium deritzon antzinako hiribidea Foro Boarioko plazara ematen zuen tokian, Bocca della Verità deritzonaren plazaren egungo tokian. *Argentarii et negotiantes boari huius loci*ek (hemengo bankari eta merkatari boarioak), Septimio Severo eta Karakala enperadoreei, Geta zesarrari, Septimioren emazte zen Julia Domnari eta Karakalaren emazte zen Fulvia Plautillari eginiko eskaintza pribatu bat da. Idazkunek, laster jasan zituzten Damnatio Memoriae deritzen kalteak, Plautilla (205ean erbesteratua eta 211n hildakoa) eta Getaren (212an hila) izenak ezabatuz. Lehen une batean, eskaintzak, beharbada, Gaio Fulvio Plauziano pretorioaren prefektu zenaren izena ere mantendu zuen, 205ean erori zena.

Monumentuak, 6,80 metroko altuera eta 5,86ko zabalera du. Atea, bi pilastra handik eutsitako haitzurdinezko arkitrabe batetaz osatua dago, angeluetan lesena apainduak dituelarik, horietatik ekialderenekoena, VII. mendean, San Giorgio al Velabro elizan erdierantsia izan zena. Egitura, haitzurdin zurizko plakez estalia dago, basamentua trabertinozkoa den bitartean. Litekeena da arkuaren gainean, errege familiaren estatuak jarri izana.

Apaindura oso aberatsa da, landare irudiekin eta espazio guztiak hartzen ditu (horror vacui), espazio figuratiboentzako askatuz. Hegoaldeko zatian, eskaintza idazkuna, trabeazioko friso eta arkitrabeari gain hartzen diena, Herkules eta jeinu bat irudikatzen dituzten bi baxuerliebez inguratua dago. Pasabide barneko panelek, sakrifizio eszenadun erliebeak dituzte, irudiak, simetrikoki kontrajarriak daudela: eskuman, Septimio Severo eta Julia Domna agertzen dira, ezabatutako irudi batek Geta irudikatu beharko lukeen bitartean, eta, ezkerrean, Karakala, jatorrian, ondoan, Plautilla eta Plauziano zituena, *damnatio memoriae* delakoak ezabatuak izan zirenak. Mendebaldeko zutabearen kanpoaldeko zatian, panelak, soldadu eta preso barbaroak irudikatzen ditu, aurrean, erromatar zutoihalekin apaindutako bi lesena angeluarren artean, tunika laburra duen irudi bat kontserbatzen den bitartean. Berau, erliebe nagusien gainean, garaipen edo arranodun panel txikiagoek osatzen dute, eta, bere azpian, sakrifikatutako biktimen buruaz beste egite eszenak.

Ikus, gainera
-------------

* Foro Boarioa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q645062
* Commonscat Multimedia: Arco degli Argentari

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 238810608
* LCCN: sh96003574

 |

* Wd Datuak: Q645062
* Commonscat Multimedia: Arco degli Argentari

41°53′22.24″N 12°28′58.71″E﻿ / ﻿41.8895111°N 12.4829750°E﻿ / 41.8895111; 12.4829750
**Anteo Zamboni** (Bolonia, 1911ko apirilaren 11 - *ibidem*, 1926ko urriaren 31) italiar gaztea 15 urte zituelarik Benito Mussolini hiltzen saiatu zen, Bolonian, 1926ko urriaren 31an. Anteo Zamboni gazte anarkista Benito Mussolini Italiako diktadore faxista hiltzear egon zen. Bolonian, Erromako Martxaren urteurrenaren ospakizunetan jendartetik Mussolinirengana hurbildu eta tiro egin zion. Huts egin zuen ordea, eta jarraitzaile faxistek hil arte jipoitu zuten. Atentatuaren ondoren, gaztearen aitari eta izebari espetxe-zigorra ezarri zieten, gaztearen erabakian eragina izatea egotzita.

Gaztearen gorpuak 14 labankada, errebolber-tiro bat eta itotze-zantzuak zituen. Gaztea Carlo Alberto Pasolini zalditeriako ofiziala harrapatu zuen; ofiziala Pier Paolo Pasolini zinema-zuzendariaren aita izan zen. Ekitaldia palanka politiko gisa erabili zuen gobernu faxistak, askatasunak ezabatzeko eta oposizioko alderdi guztiak desegiteko.

Polemika
--------

Ondoren, gertaerari buruzko bertsio berriak agertu ziren, baita atentatuaren dinamika konplexuagoa iradokitzen duen liburu bat ere, Zamboniren familiaren eta Leandro Arpinati politikari faxistaren arteko harremanekin lotuta. Bertsio honek dio Zamboniren keinuaren atzean faxismoaren barne boterearen barruan konplot bat ezkutatzen zela, Farinaccirekin lotutako alde erradikalaren eta Mussolini buru zuenaren artean. Zambonik ez zuela zuzenean tiro egin ere egin pentsatu zen, gazteari errua egotzi zioten beste batzuek baizik. Beraz, ustezko erasotzaile suizidaren heriotza, historialari batzuen arabera, Duceko aldekoen amorru kolektiboa baino asmo konplexuagoko zerbaitek eragin zezakeen.

Kale baten izena
----------------

Boloniako kale batek anarkista gaztearen izena darama: "Mura Anteo Zamboni" bidea. Bertan daude hiriko unibertsita-fakultate gehienak.

Filma
-----

Gianfranco Mingozzik egindako hilketa saiakerari buruzko film ba egin zuen. Filma *Gli ultimi tre giorni* da (1978) eta Franco Lotteriok interpretatu zuen Zamboniren papera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Delzell, p. 325; Roberts, p. 54; Rizi, 113.or.
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q586996
* Commonscat Multimedia: Anteo Zamboni

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 69835429
* ISNI: 0000 0000 3428 8007
* BNF: 144191211 (data)
* GND: 123440300
* LCCN: n2001034383
* SUDOC: 059758961
* ICCU: VIAV096192

 |

* Wd Datuak: Q586996
* Commonscat Multimedia: Anteo Zamboni
**Antzoriz lurmuturra** Lekeitio udalerriaren iparraldeko mugan dagoen itsaslabarra da. **Santa Katalina** izenez ere ezagutzen da, bertan dagoen baselizaren izenetik.

Inguru fisikoa
--------------

Antzoriz lurmuturraren koordenatuak 43 22,60 I eta 002 30,60 M dira. Otoio mendiaren iparraldeko hegian kokatua dago; ekialderantz Lekeitioko kostaldea dago, eta hirigunea 1,5 kilometrotara; mendebalderantz, berriz, Ispasterko itsaslabarrak eta Ogellako hondartza.

Lurmuturra kareharriz osatua dago, eta bere egiturari esker hainbat kobazulo aurkitzen dira bertan.

Kobazuloak
----------

Lurmuturrean Antzorizko kobak ditugu, Santa Katalina izenez ere ezagunak (baseliza horren azpian daudelako). Haietako batean (Antzoriz I) Santa Katalinako aztarnategia dago, 1982-2000 urteetan induskatu zena eta harrezkero hainbat arlotan Europako arkeologiaren erreferentzia bihurtu dena.

Baseliza
--------

Lurmuturraren gaineko muinoaren tontorrean, Antzorizko Santa Katalina baseliza dago. Erdi Arokoa da (XV. mendea). Gaur egunean ez du erabilpen erlijiosorik, eta esparru partikular batean dago.

Itsasargia
----------

Antzorizko lurmuturrean dago Lekeitioko itsasargi nagusia. 1862an eraikitakoa, gaur egun guztiz automatizatuta dago eta bertan itsas nabigazioari buruzko museo txiki bat bisita daiteke.

* Antzoriz II eta IV kobazuloak; Santa Katalina baseliza; eta Lekeitioko itsasargia.Antzoriz II eta IV kobazuloak; Santa Katalina baseliza; eta Lekeitioko itsasargia.
* Antzoriz lurmuturra (Lekeitio). Santa Katalinako itsasargia eta baseliza.Antzoriz lurmuturra (Lekeitio). Santa Katalinako itsasargia eta baseliza.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «D-1502 Faro del Cabo Santa Catalina (Lekeitio)»  (Noiz kontsultatua: 2018ko maiatzaren 26a).
2. ↑   «Antzorizen oporretan (Lamiña D'Or)»  (Noiz kontsultatua: 2018ko maiatzaren 26a).
3. ↑   BERGANZA GOCHI, Eduardo. ARRIBAS PASTOR, José Luis..  (2014). «La intervención arqueológica en el yacimiento de la cueva de Santa Catalina. Pp:7-24. In. BERGANZA, ARRIBAS et alii. 2014. La Cueva de Santa Catalina (Lekeitio, Bizkaia): La intervención arqueológica. Restos vegetales, animales y humanos.» *Kobie Serie BAI* (Bilbo) (4).
4. ↑   «Antzorizko Santa Katalina baseliza»  (Noiz kontsultatua: 2018ko maiatzaren 26a).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q54257531
* Commonscat Multimedia: Antzoriz

---

 |

* Wd Datuak: Q54257531
* Commonscat Multimedia: Antzoriz
| Gobernu motak |
| --- |
| * Aristokrazia
* Autokrazia
* Demokrazia
* Despotismoa
* Diktadura
* Errepublika
* Monarkia
	+ Absolutua
	+ Konstituzionala
* Komunismoa
* Oligarkia
	+ Teknokrazia
* Alderdi bakarrekoa
* Teokrazia
* Tirania

---

 |
| Politika saila |

**Aristokrazia**k (grekoz *aristos* = onena + *kratos* = boterea) onenen gobernua esan nahi du. Terminoak boterea gizartearen klase gorenen esku dagoen erregimena definitzen du. Izen bera nobleziaren sinonimo gisa erabiltzen da. Platon eta Aristotelesek hitza haren jatorriko adieran erabili zuten. Platonen ustez, "onenak" filosofoak ziren, egiaren eta sistema etiko garbi baten bilatzaileak. Aristotelen iritziz, aristokrazia ez zen monarkia (bakar baten gobernua) eta demokrazia (herriaren gobernua) bezalakoa. Teoria aristotelikoan, gutxiengoak boterea du, guztien mesedetan. Horrela ez denean, aristokrazia oligarkia bihurtzen da, fakzioaren gobernua. Jatorrizko esanahitik haratago, erromatar eta greziarren arabera, aristokraziak ondo definitutako gizarte-mailak izan ziren, boterea zutenak edo ezkutuan maneiatzen zutenak.

Aintzinatik, terminoa gizarteko mailarik gorenenarekin eta gutxienenarekin identifikatu da. Goi Erdi Aroan, monarkiek ez zuten aristokrazien hazkuntza ahalbidetzen. Gorteak garatzen ziren heinean, noblezia-tituluek erreinuen politikan eragin handia zuten aristokrata berriak ahalbidetu zituzten. Praktikan, ez da historian zehar "onenen gobernuaren" adibide garrantzitsurik egon, normalean boterea erregeek edota, Aro Garaikidean, herriak baitzuten. Erregela horren salbuespen gisan, Venezia eta Polonia aipa daitezke.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q123432
* Commonscat Multimedia: Nobility

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4130286-2
* LCCN: sh90004739
* NKC: ph118603
* AAT: 300375127
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q123432
* Commonscat Multimedia: Nobility


|  |  |
| --- | --- |
|  | **Wikiztegian** orri bat dago honi buruz: ***aristokrazia***. |
***Australopithecus afarensis*** espeziea *Australopithecus* generoko espezierik ezagunena eta dokumentatuena da, eta honen ondorioz, eztabaida handiak sortu ditu. Donald Johanson izan zen aurkikuntza egin zuen ikerlaria, Etiopian, 1974an. Bertan aurkitu zuten hain famatua egin den **Lucy**. Fosil honetan duela 3 milioi urteko *afarensis* eme baten hezurduraren % 40 kontserbatzen da.

Espezie honetan garbi asko ikus daiteke zeukaten dimorfismo sexuala. Gizonak emakumeak baino askoz ere handiagoak ziren, espezie ezberdinak emateraino.

Hominido hau belarjalea zen ia bere osotasunean. Bere arbaso *Australopithecus anamensis*ak bezala esmalte lodia zuen, fruitu lehorrak, tuberkuluak eta sustraiak jaten zituztelarik. Baso ikerietan bizi izan zen eta familia bereko gizonek osatutako erkidegoetan bizi ziren. Komunitate bakoitzean eme batzuk zeudelarik.

Afarensisak burmuin txikia zuen 400-500 cc. ingurukoa eta bipedoa zen, bere besoak luzeak izan arren.

Espezie hau duela 3,7 milioi urte ingurutik, duela 2,9 milioi urte ingurura arte bizi izan zen, bai baso itxietan, baita baso irekietan ere. Ia milioi bat urtez bizi izan ziren ia aldaketarik jasan gabe eta klima aldaketa baten ondorioz iritsi zen beraien azkena. Tenperatura hoztuz joan zen eta hezetasuna jaisten, espezieri ez zion moldatzeko denborarik eman eta beraien bizitza moztu egin zen. Hala ere, beste genero bati eman zion txanda, *Paranthropus*ari, alegia.

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107685
* Commonscat Multimedia: Australopithecus afarensis
* Wikispecies Espezieak: Australopithecus afarensis

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4518923-7
* LCCN: sh85009653
* **Datu taxonomikoak**
* GBIF: 4827687
* Paleobiology Database: 83055

 |

* Wd Datuak: Q107685
* Commonscat Multimedia: Australopithecus afarensis
* Wikispecies Espezieak: Australopithecus afarensis
***Australopithecus anamensis*** Meave Leakey ikerlariak aurkitutako espeziea da. Honen arrasto gutxi aurkitu dira orain arte: aurpegi baten zati bat hortz batzuekin, eskeletoko hezur batzuk eta osatu gabe dagoen mandibula bat.

Jakina da bere haginak Ardithipecus ramidus-arenak baino handiagoak direla, eta aurkitutako tibia zabal eta gogor bati esker, hankabikoa zela ziurtatzen da. Letaginen txikitzeak, seguruenez, ahoekin eginiko borrokak amaitutzat ematen ditu. *Anamensis*aren hortz esmaltea bere arbasoak baino lodiagoa da eta honek esan nahi du, oihan inguruetan bizi bazen ere, fruitu lehorrak bezalako jaki gogorrak jaten zituela, tuberkulu eta haziez gain.

Bere habitata bere arbasoena baino irekiagoa zen, oihan eta baso irekietan bizi baitzen, eta horrela, jaki eta babesleku gehiago zituen.

Aurkitutako hezur urriekin eginiko kalkuluen arabera metro eta erdira iristen ez zen garaiera zuten gizaki hauek eta 30 kilogramo inguru pisatzen zituzten, gaur egungo txinpantzeen antzera.

Espezie hau eta gero, giza eboluzioaren katea banatu egiten da, batzuk milioi urte batzuk eta gero desagertu egiten direlarik eta beste batzuk gu bizi garen garairaino iraun dugularik.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** C. David Kregerren artikulua

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q310520
* Commonscat Multimedia: Australopithecus anamensis
* Wikispecies Espezieak: Australopithecus anamensis

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300310415
* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 51587954
* GBIF: 4827685
* Paleobiology Database: 83057

 |

* Wd Datuak: Q310520
* Commonscat Multimedia: Australopithecus anamensis
* Wikispecies Espezieak: Australopithecus anamensis
**Aretxagazeta** 1992. urtean Aretxabaletan sortu zen herri aldizkaria izan zen, euskara hutsezkoa eta hamabost egunero herriko albisteak biltzen zituena.

Historia
--------

Arrasateko *Arrasate Press* aldizkariaren harira sortu zen. 1991ean hasi ziren biltzen eta 1992ko martxoaren 12an atera zuten aurreneko alea. Hasiera batean bi astean behin kaleratzen hasi zen eta 12 orrialde zituen, ondoren tamainaz handitu zen 24 orrialdetaraino. Guztira 2.500 ale banatzen ziren. Loramendi Elkartea izan zen arduraduna. 

1998an Aretxabaletako Komunikabideak-Loramendi Elkartea eratu zen eta 1999an Atxabalta Telebista abiatu zen, 2000 arte iraun zuena. 2000. urtean Goiena Komunikazio Taldeak Debagoieneko herri komunikabide guztiak bateratu zituen eta urte amaieran *Goienkaria* astekaria argitaratu zen. Urte pare bat gehiago iraun zituen *Aretxagazetak*.

*Goienkaria* astekariaren Aretxabaletako atalak *Aretxagazeta* izena mantendu zuen (gainerako herri aldizkariena bezalaxe) baina 2006an herrien izena hobestea erabaki zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    Gazteaukera. «Aretxagazeta - Programaren atalak | Gaztetxartela» *www.gazteaukera.euskadi.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-12-29).
2. ↑    «ATB, Arrasate Press, Jardun, Berrigara, Aretxagazeta... nola sortu ziren, eta lehen urteak - Debagoiena» *Goiena.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-09-04).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Elizazu, Guadalupe Calvo.  (2001-03-11). «Euskarazko aldizkariak kaleratuko dituen taldea sortu da Deba Garaian» *El País* ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2021-09-04).
4. ↑    «'Goienkaria' berrituaren aurkezpena» *sustatu.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-12-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109331887

 |

* Wd Datuak: Q109331887
**Aretafila Zirenekoa** (antzinako grezieraz: Ἀρεταφίλα δ’ ἡ Κυρηναία, grezieraz: Αρεταφίλα η Κυρηναία; Zirene, Antzinako Grezia, K. a. 50. urtera aldera) zirenetar aitoren alaba izan zen, Plutarko biografoak *De mulierum virtutes* (grezieraz: Γυναικῶν ἀρεταί) idatzian jaso zuenaren arabera, Nikokrates tiranoa agintetik kendu zuena.

Nikokratesek Fedimo (grezieraz: Φαίδιμος) Aretafilaren senarra hil ondoren, Aretafila berarekin ezkontzera behartu zuen. Nikokratesen tiranialdian, zirenetarrak zanpatu zituzten, ondasunak atzeman zizkieten eta haien etxeak suntsitu zituzten. Aretafilak bere herrikideak agintari ankerrarengandik askatzeko eta hura pozoitzeko erabakia hartua zuen. Hala ere, Kalbia Nikokratesen amak Aretafilari buruzko susmoak zituenez, semea konbentzitu zuen hura torturatzeko agin zezan.

Aretafila Nikokratesekin ezkontzera behartu zuten eta alaba bat izan zuen. Aretafilak alaba Leandro izeneko aitaren anaiarekin seduzitzera animatu zuen, bere aita tiranoa agintetik ken zezan ahaleginez. Aretafila Leandro konbentzitzeko gai izan zen honek Nikokrates hiltzeko.  Leandro, alabaina, bere anaia bezain tiranoa atera zitzaien. Ondorioz, Aretafilak beste plan bat pentsatu behar izan zuen bere herria atzerritar tiranoetatik askatzeko. Aretafilak Libiako Anabus printzea erosi zuen Leandro atxilotzeko. Zirenetarrek Aretafila goraipatu zuten eta gobernu berrian postu bat eskaini zioten, baina uko egin zion eskaintzari. Idatzien arabera, harrezkero bizitza bere etxeko emakumeentzako gelan igaro zuen. Historialariek luze eztabaidatu dute Aretafilaren rolari buruz bere garaiko emakumeen ikurtzat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Lobera, Gotzon.  (2016). «Ekarpen bat exonomastikari, Homeroren Odisea oinarri hartuta» *Euskera* (Bilbo) 61 (2): 665-741. ISSN 0210-1564. (Noiz kontsultatua: 2018-03-14).
2. ↑   Hale, Sarah Josepha Buell.  (1876). *Woman's Record: Or, Sketches of All Distinguished Women, from "the Beginning" Till A.D. 1850. Arranged in Four Eras. With Selections from Female Writers of Every Age.*  Harper & brothers.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4789092

 |

* Wd Datuak: Q4789092
**Arete Zirenekoa** (antzinako grezieraz: Ἀρήτη; fl. Ka. IV. - V. mendeak) Zirenaikako emakumezko filosofoa izan zen. Libiako Zirenen jaioa, Aristipo Zirenekoaren alaba izan zen. Berarengandik ikasi zuen filosofia eta honek, aldi berean, Sokratesen ikasle izan zen. Aretek bere semeari irakatsi zion filosofia, Aristipo Gaztea; horregatik semeari *amak irakatsia* izengoitia jarri zioten (antzinako grezieraz: μητροδίδακτος, *metrodidaktos*).

Uste denez Aretek bere aitaren filosofia eskolaren ardura hartu zuen honen heriotzaren ostean. Hainbat testu historikoetan berari buruzko erreferentziak agertzen dira, baina guztiak idatzi ziren bere heriotzaren ostean. Diogenes Laerzio, Estrabon, Gens Elia, Klemente Alexandriakoa, Teodoreto Zirokoa eta Aristoklesen lanetan zein *Suda*n aipatua agertzen da. Diogenesek idatzi zuen Areteren ikasleen artean Teodoro Ateoa eta Anniceris zeudela. Ez dago idazkun historikorik Areteren irakasgaien inguruan, baina bere aitak sortu zuen eskolaren ideien inguruan dokumentazioa badago.

Gizakien bizitzan plazerrak eta minak duten paperaren inguruko ikuspuntu sistematikoa garatu zuen lehen filosofoetako bat izan zen. Zirenaikoek uste zuten disziplinak, jakintzak eta ekintza bertutetsuek plazerra sortzen zutela. Emozio negatiboak, aldiz, izan haserrea edo beldurra, mina biderkatzen zuten. Sokratesen *Protagoras*en amaieran aipatzen da "bizitzaren salbamendua" plazer eta penei "neurriaren zientzia" aplikatzean datzala. Zireneko Eskolak, beraz, hedonismoaren lehen gerturapen bat eskaini zuen, Europan Jeremy Benthamek berriro ere XVIII. eta XIX. mendetan hartuko zuen bidetik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Bailey. Ogilvie, Marilyn.  (1986). *Women in science : antiquity through the nineteenth century : a biographical dictionary with annotated bibliography.*  MIT Press ISBN 026215031X. PMC 47008020..
2. ↑   J. Barnes, Nathan. *Reading 1 Corinthians with philosophically educated women.*  ISBN 9781620325728. PMC 879350687..
3. ↑   Brett,, King, D.. *A history of psychology : ideas and context.*  (Fifth edition. argitaraldia) ISBN 9781317350606. PMC 913829095..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q262225
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 24990110
* GND: 102381240

 |

* Wd Datuak: Q262225
**Annette Dobmeier** (Tauberbischofsheim, 1968ko otsailaren 10a) esgriman aritu zen atleta alemaniarra da, florete modalitatean espezialista.

1992ko Bartzelonako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, taldekako proban zilarrezko domina lortuz (Sabine Bau, Zita-Eva Funkenhauser, Anja Fichtel-Mauritz eta Monika Weber-Kosztorekin batera) .

1993an, Dobmeierrek Zilarrezko Bay Leaf saria jaso zuen, Alemaniako kirol sari gorena. Geroago, osteopata eta osasun arloko profesional gisa trebatu zen, eta bere bulegoa sortu zuen Frankfurt Mainen.

1989ko Munduko Eskrima Txapelketan urrezko domina irabazi zuen taldekako proban.

2012tik aurrera Alemaniako emakumezkoen futbol selekzioarekin lan egin zuen.

Nazioarteko ohoreak
-------------------

|  |
| --- |
| **RFA ordezkatuz** |
| Munduko Txapelketa |
| Urtea | Lekua | Domina | Froga |
| 1989 | Denver  AEB | 01 !1. postua, urrezko domina | Taldekako florete |
| **Alemania ordezkatuz** |
| Olinpiar Jokoak |
| Urtea | Lekua | Domina | Froga |
| 1992 | Bartzelona  Katalunia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Taldekako florete |

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** "Anette Dobmeier"
* **(Ingelesez)** «Fencing World Championships (1921-2011)» Or. Ameriketako Olinpiar Batzordea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q70939

 |

* Wd Datuak: Q70939
**Anne Tyler** (Minneapolis, Minnesota, AEB, 1941) estatubatuar eleberrigilea da. Oso ezaguna Estatu Batuetako erdi mailako klaseko familia-bizitzaren deskripzio zorrotzak egin izan dituelako. Tylerren pertsonaia gehienak eguneroko bizitzako arazoei aurre egin behar dieten pertsona arruntak dira.

Biografia
---------

Anne Tyler Minneapolisen jaio zen, baina askotan aldatu ziren etxez, harik eta, berak zazpi urte zituela, kuakero-komuna batean bizitzen gelditu ziren arte. 1952an Raleighera joan ziren bizitzera, Ipar Carolinara. Duke Unibertsitatean egin zituen ikasketak, Reynolds Price eleberrigilearekin, besteak beste. 1961ean lortu zuen lizentzia, eta 1963an Taghi Mohammed Modarressi irandar jatorriko eleberrigile eta psikiatrarekin ezkondu zen, eta Montrealgo McGill Unibertsitatera joan zen harekin batera. Han idatzi zuen bere lehenengo eleberria: *If Morning Ever Comes*) (1964, "Egunsentia iristen bada"). 1967an Baltimorera joan ziren bizitzera, eta Tyler buru-belarri idazten hasi zen.

Anne Tylerren eleberriak Ipar Carolinako nekazari-giroko herrietan edota Baltimoreko hirian kokatuta daude gehienak. Bere seigarren eleberriarekin lortu zuen ospea eta kritikaren onespena: *Searching for Caleb* (1976, "Caleb-en bila"), Baltimoreko familia bateko lau belaunaldiren kontakizuna, gizabanakoaren beharrak arakatzeko aitzakia gisa erabilia. Bere hamargarren eleberriak ere izugarrizko arrakasta izan zuen: *The Accidental Tourist* (1985, "Ustekabeko turista", Lawrance Kasdanek zinemara eramana) bere semearen bat-bateko heriotzari aurre egiten ikasten duen gizon baten historia.

*Breathing Lessons* (1988, "Arnas ariketak") beren bizitza itxuraz hutsala beren gain hartzen saiatzen diren senar-emaztegai batzuen historia da, eta eleberri horrekin Pulitzer saria irabazi zuen 1989an.

Beste zenbait lan aipagarri: *Celestial Navigation* (1974, "Zeruko nabigazioa"); *Morgan's Passing* (1980, "Morganen igarotzea"); *Saint Maybe* (1991, "Ia santu bat"); *Ladder of Years* (1995, "Urteen eskailera"); *Digging to America* (2006); *Noah's Compass* (2010).

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Anne Tyler The Internet Movie Database webgunean

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q235615
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 39384885
* ISNI: 0000 0001 2128 7870
* BNA: 000024241
* BNE: XX1142539
* BNF: 11927296c (data)
* GND: 118910248
* LCCN: n79100453
* NDL: 00459310
* NKC: jn19990008664
* CiNii: DA00970674
* SNAC: w6xw5fk2
* SUDOC: 027171922
* BIBSYS: 90064786
* ICCU: CFIV024752
* Open Library: OL4435045A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05816/eu\_t\_2865/t2865
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q235615
**Areizaga jauregia** edo **Baroikoa** Gipuzkoako Urola Erdia eskualdean dagoen Urretxu udalerrian dagoen jauregi bat da. Etxea Urretxuko Alde Zaharrean dago, behinola, Erdi Aroan errege bidearen alboan sortu zen etxe multzoan. 1964ean Gipuzkoako kultura ondasuna izendatua izan zen.

XVII. mendean On Felipe Areizagak eraiki zuen, aurrez Karlos V.a Espainiakoarengandik Baroi titulua jasotako jauntxoa. Horregatik, eraikinaren aurrealdean bi aurpegiko arranoa eta apaindura oparoak dituen familiaren armarria du, hain zuzen ere, jatorrizko jauregitik mantendu izan den zati bakarra da.

Sarrerako dintel gainean gaztelaniazko idazki hau du:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | "La maldición de la madre abrasa de raíz hijos y casa". |  » |
| "Amaren madarikazioak semeak eta etxea errotik kiskaltzen ditu." |

Gainontzeko apaindura elementuak maila apalenera mugatuak daude: erdialdeko balkoia eta multzoaren goialdeko teilatuondo irtenen artean armarri handi-mandi baina tailaketa ez oso finekoak daude, honek udalerrian gaur arte mantendu izan diren jaurgietatik oparoen apaindutakoa bilakatzen dute.

* Armarria.Armarria.
* Armarria.Armarria.
* Balkoia.Balkoia.
* Alboko ikuspegia.Alboko ikuspegia.

Ikus gainera
------------

* Santa Barbara baseliza
* Corral-Ipeñarrieta jauregia
* Gipuzkoako kultura ondasunak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Gipuzkoa** |

* Areizaga jauregia. Urolagaraia.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20639938
* Commonscat Multimedia: Areizaga jauregia

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0001593

 |

* Wd Datuak: Q20639938
* Commonscat Multimedia: Areizaga jauregia
Aita Cestac, Lapurdiko 19. mendeko apaiza, sotana eta arrabatarekin.
**Arrabata** (frantsesez da *rabat*) apaiz katolikoen jantziaren parte bat izan da, ohikoa Frantzian XVII. mendearen eta XIX. mendearen artean. Lepagora moduko bat da, edo lepagoraren luzapen bat: lepotik paparrera luzatzen den lauki bikoitz baten itxura dauka. 20. mendearen hasieran desagertu ziren neurri handi batean.

Ipar Euskal Herrian ere erabili izan ziren: adibidez, Jean Elizalde euskaltzaina halakoa jantzita ageri da Euskaltzaindiko bileretako argazkietan, 1927. urtean.

Apaiz katoliko zein protestanteek erabili izan zuten. Frantzian eta Ipar Euskal Herrian apaizen artean ohiko bihurtutakoak beltzak izan ohi ziren, ertz zuriekin. Beste ohitura erlijioso batzuetan zuriak izan ohi ziren, eta laikoen artean ere, abokatu eta magistratuek erabili ohi dituzte zuriak, baita 21. mendean ere, zenbait herrialdetako justizia sistemetan.

Iruditegia
----------

* Jean Elizalde 1927ko Euskaltzaindiko bilera batean, arrabat beltzarekin.Jean Elizalde 1927ko Euskaltzaindiko bilera batean, arrabat beltzarekin.
* Charles Wesley, 18. mendeko apaiz protestante metodista bat.Charles Wesley, 18. mendeko apaiz protestante metodista bat.
* Abokatutzako arrabat zuria.Abokatutzako arrabat zuria.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Orotariko Euskal Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-09-18).
2. ↑   «Dictionary : RABAT» *www.catholicculture.org* (Noiz kontsultatua: 2018-09-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q814196
* Commonscat Multimedia: Bands (neckwear)

---

 |

* Wd Datuak: Q814196
* Commonscat Multimedia: Bands (neckwear)
***Animalien sorrera*** (Italieraz *Creazione degli animali*) Tintoretto margolari italiarraren margolana da, 1551 eta 1552 artean margotuta. Jatorriz obra hau Palazzo Ducaleren biltegian zegoen; 1928an Veneziako Akademiaren Galeriak jaso zuen eta gaur egun han erakusten da. Lan hau enkargu orokorrago baten barruan zegoen; Veneziako *Albergo de la Scuola della Santissima Trinità* gai biblikoei buruzko bost margolan enkargatu zizkion eta hau izan zen haietako bat. Margolan honen azken errestaurazioa 1967an egin zen.

Azterketa
---------

Lan honen oinarria *Hasiera* liburuan dago, munduaren sorrera narratzen den orrialdetan. Jaungoikoa margolanaren erdian agertzen da, haren irudi nagusia izanik. Bere irudia argiaz inguratuta dago, horrela fondo ilunaren gainean kontraste handia sortuz. Jaungoikoaren errepresentazioa gizon zahar baten modukoa da, bizarrez eta hile luzez, tunika gorri luzeaz jantzita. Esku baten bi behatz (hatz erakuslea eta hatz luzea) altxatuta dauzka, sorreraren unea markatuz. Haren espezie desberdinetako animaliak agertzen dira, bakoitza dagokion medioan sartuta: hegan egiten, igeri egiten, lehorrean...

Bibliografia
------------

* *Los Grandes Genios del Arte*, 28. liburuki, Tintoretto, Unidad Editorial, 2005, Madril. ISBN 84-96507-04-1.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5963059
* Commonscat Multimedia: Creation of the Animals by Jacopo Tintoretto

---

 |

* Wd Datuak: Q5963059
* Commonscat Multimedia: Creation of the Animals by Jacopo Tintoretto
**Animalien Tratu Etikoaren Aldeko Jendea** (ingelesez *People for the Ethical Treatment of Animals* edota **PETA**) Animalien eskubideen alde jarduten duen estatubatuar erakunde bat da. Egoitza nagusia Virginia estatuko Norfolk hirian du. Irabazteko asmorik gabeko erakundea da eta 300 langile ditu, erakundearen arabera mundu osoan 3 milioi kide eta jarraitzaile omen ditu. Honako leloa du: "animaliak ez dira geu elikatzeko, jazteko, haiekin esperimentatzeko, edota edozein modutara menpean hartzeko ere."

1980ean Ingrid Newkirk eta Alex Pacheco ekintzaileek sortu zuten.

Animalien eskubideak azken muturreraino defendatzen dituzte: zezenketa, txakur, idi eta oilar demak, eta animalien esperimentazioaren aurka egoteaz gain, animalien hiltegien, aziendadun baserrien, animali haztegi, maskota denda eta ganadu azoken aurka ere badaude, gainera animaliak jateko hiltzea, arrantzatzea edota maskota gisa edukitzearen aurkako kanpainiak ere burutu dituzte.

AEBetan gain beste munduko hainbat herrialdeetan ere ordezkaritzak baditu, tartean Alemania, Erresuma Batua, Espainia, Frantzia, Kanada, Herbehereak, India, Italia, Txina,

Euskal Herrian nagusiki urtero erakundeko kideak Iruñeko Sanferminetan zezenketa eta zezen lasterketen aurka biluzik manifestatzeagatik ezagunak egin dira.

Kanpo estekak
-------------

* PETAren webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q151888
* Commonscat Multimedia: People for the Ethical Treatment of Animals

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 156017123
* GND: 4368868-8
* LCCN: n85378392
* SUDOC: 154654957
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q151888
* Commonscat Multimedia: People for the Ethical Treatment of Animals
**Augustoren tenplua** (kroazieraz: *Augustov hram*) Pula hiriko hirian dagoen tenplu erromatarra da.

Historia
--------

K. o. 2 eta 14 urteen artean eraiki zen. Berez hiru tenpluren multzoa zen baina honek bakarrik dirau zutik. Augustoren tenplua ezkerrean zegoen, erdialdean tenplu handiagoa zegoen eta eskuineko Dianaren tenplua udaletxearen barnean dago.

Bizantziarren garaian Augustoren tenplua eliza bihurtu zuten eta ondoren aletegi gisa erabili zen. Bigarren Mundu Gerran bonba batek asko kaltetu zuen eta 1947an berreraiki egin zen.

Eraikina
--------

Podium baten gainean eraikita dago eta zutabe korintiarrak ditu. Oinarriak 8 metro zabaleran eta 17'3 luzeran ditu.

Iruditegia
----------

* Tenplua eta Pulako udaletxea.Tenplua eta Pulako udaletxea.
* Aurrealdea.Aurrealdea.
* Atzealdea.Atzealdea.
* Zutabearen detailea.Zutabearen detailea.
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q770030
* Commonscat Multimedia: Temple of Roma and Augustus (Pula)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 305663131
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 20227

 |

* Wd Datuak: Q770030
* Commonscat Multimedia: Temple of Roma and Augustus (Pula)
**Antonio Oliden Tolosa** (Orio, 1926ko otsailaren 8a - Lasarte-Oria, 2023ko uztailaren 6a) euskal arraunlaria izan zen. Kirol honen historiako kirolari handienetakoa izan zen, beste zenbait garaipenen artean 11 Kontxako Bandera irabazi baitzituen (10 arraunlari gisa eta bat patroi lanetan).

Kirol ibilbidea
---------------

Antonio Oliden Orioko Ortzaika auzoan jaio zen. 1946ko Espainiako Txapelketa irabaziz egin zuen debuta traineruan. Haren kirol jardueraren zatirik handiena Orioko traineruari loturik egon zen arren, lehenengo Kontxako Bandera Donostiako Esperanzarekin lortu zuen, 1950an; izan ere, gipuzkoarren selekzio bat egin zen Zierbenak Kontxako Bandera irabaz zezan ekiditeko. Hurrengo banderak Orioko traineruarekin lortu zituen; tartean, Aginagarekin eskuraturiko bi ere badaude, 1957koa eta 1960koa. Oriorekin lortu zuen azken Kontxako Bandera 1964koa izan zuen.

1965ean, Orio Arraunketa Elkartea sortu zen, eta hasieratik aulki mugikorra bultzatzen hasi zen Antonio Oliden. Ortzaikako hainbat arraunlarik Lasartera jo zuten, eta bi Kontxako bandera irabazi zituzten, bigarrena Oliden patroi zela. 1971ean egin zuen debuta patroi lanetan, Klaudio Etxeberria "Gorria" ordezkatuz, eta 1978 arte ibili zen bertan. Tartean, Gipuzkoako 5 txapelketa eta Kantauri itsasaldeko bandera garrantzitsuenak irabazi zituen. 1980an, Zumaiako patroia ere izan zen; ordurako, 54 urte zituen jadanik.

Hauek dira, beraz, izan zituen taldeak, hurrenez hurren:

| Taldea | Denboraldiak |
| --- | --- |
| Orio | 1946-1964 |
| Esperanza (Donostia) | 1950 |
| Aginaga | 1957 eta 1960 |
| Lasarte-Michelin | 1971-1978 |
| Zumaia | 1980 |

Palmaresa
---------

* Kontxako Banderak (11): 1950, 1951, 1952, 1953, 1955, 1957, 1958, 1960, 1964, 1969 eta 1973.
* Espainiako Traineru Txapelketak (5): 1946, 1951, 1952, 1955, 1969.
* Gipuzkoako Traineru Txapelketak (5): 1970, 1974, 1975, 1976, 1977.
* Espainiako Trainerilla Txapelketak (2): 1952, 1953.
* Espainiako Batel Txapelketak (2): 1951, 1952.
* Bandera nagusiak:
	+ Nerbioiko Sari Handia (2): 1969, 1975.
	+ El Corte Ingles Bandera (1): 1974.
	+ Generalisimoaren Kopa (A Coruña) (2): 1973, 1975.
	+ Zarauzko Ikurrina (1): 1977.

Ikus, gainera
-------------

* Orio Arraunketa Elkartea
* Kontxako Bandera

Bibliografia
------------

* *Orio en el Remo, 75 años de historia*, Luis Azcue Aldaz

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Auñamendi Eusko Entziklopedia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492511
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 149102

 |

* Wd Datuak: Q20492511
**Augustusbrücke** (euskaraz: *Augustoren zubia*) zubi bat da, Alemaniako Saxonia estatuko Dresden hirian dagoena. Alde Zaharrean dago, eta Elba ibaia alderik-alde zehakatzen du.

Historia
--------

Lehenbiziko aldiz XVIII. mendean eraiki zen. Ondorengo mendeetan zehar hainbat alditan zaharberritu zen. 1945an Dresdenen bonbardaketaren ondorioz suntsitua izan zen. 1949an aurreko itxurarekin zehatz-mehatz berreraikia izan zen. 1945-1990 bitartean *Georgi Dimitrov zubia* (bulgariar heroia) izena eman zitzaion. Alemaniaren bateratzearen ondoren, lehengo izen historikoa berreskuratu zuen.

2002ko Elba ibaiko uholdeen ostean zubia trafikoari itxia egon zen, aldi batez oinezkoei ekialdeko espaloiatik ibiltzea ere debekatu zitzailerarik. Halere, ez zuen kalterik pairatu izan.

Dresden hiriko Augustusbrücke zubiaren aireko argazkia. 2008. urtea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q450445
* Commonscat Multimedia: Augustusbrücke

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 245870368
* GND: 7561956-8
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q450445
* Commonscat Multimedia: Augustusbrücke