recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Joan Bosco** (italieraz: *Giovanni Melchiorre Bosco*; I Becchi, 1815eko abuztuaren 16a - Turin, 1888ko urtarrilaren 31), **Don Bosco** izenez ere ezaguna, italiar apaiz, hezitzaile eta idazlea izan zen, Salestar Elkartearen eta Maria Laguntzailearen Alaben Institutuaren sortzailea. Pio XI.ak santu aitortu zuen 1934ko apirilean. Jaieguna urtarrilaren 31n ospatzen da.

Bizitza
-------

Joan Bosco Italiako Piemonten sortu zen, 1815eko abuztuaren 16an. Gurasoak, Francesco Bosco eta Margarita Occhiena, nekazariak ziren. Bi urte besterik ez zituela aita hil zitzaion. Hamasei urte zituelarik, Chieriko apaizgaitegian sartu zen. Diakonotza harturik, Turingo seminario nagusira joan zen. Bertan, babesgabeko mutiko batzuk biltzen zituen igandero, eskola eta jolastoki zen egitura batean. Laster ikaskuntza-tailerrak eraikitzea erabaki zuen. Lehenbiziko biak 1853an inauguratu ziren. 1856an, 650 ikasle (150 barneko eta 500 kanpoko), lau tailer, inprimategi bat, latineko lau eskola eta hamar apaiz zeuden.

1859an, San Frantzisko Saleskoaren Elkartea sortu zuen, eta 1872an Maria Laguntzailearen Alaben Institutua emakume-kongregazioa, Maria Mazzarelloren laguntzaz. Italiako agintari zibil eta erlijiosoen errespetua izan zuen, eta baita ospe handia atzerrian ere. Haren obra bizkor hedatu zen, askotan agintari eklesiastikoen eta estatuburuen eskariz; Don Bosco bizi zela, Argentina, Uruguai, Brasil, Txile eta Ekuadorren kokatu ziren salestarrak.

1888an hil zen, 72 urte zituela. Andre Maria Laguntzailearen basilikan hilobiratu zuten; hil eta denbora gutxira Valsaliceko salestarren etxera eraman bazuten ere, geroago basilikara eraman zuten berriz ere, eta han dago gaur egun. Pio XI.ak santu aitortu zuen 1934ko apirilean, hil eta 46 urte geroago, eta Joan Paulo II.ak *Gazteen aita, maisu eta laguna* titulua eman zion. Hainbat herrik, probintziak, parkek, kalek, museok, unibertsitatek eta, batez ere, ikastetxek daramate haren izena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Agirre, Kepa. *Don Bosco: gaurko munduak eta gaztediak bear zaituei!.*  karmelaldizkaria.eus (Noiz kontsultatua: 2017-1-28).
2. 1 2    *Don Bosco eta lanbide-heziketa.*  salesianos.es (Noiz kontsultatua: 2017-1-28).[*Betiko hautsitako esteka*]
3. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Joan Bosco*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Don Bosco, italieraz.
* Don Boscoren bizitza, gaztelaniaz.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q146183
* Commonscat Multimedia: John Bosco

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 14770385
* ISNI: 0000 0001 2276 8035
* BNA: 000042159
* BNE: XX1053161
* BNF: 119050153 (data)
* BNC: 000125481
* CANTIC: a10053232
* GND: 118513826
* LCCN: n79066722
* NDL: 00433921
* NKC: jn20000700206
* NLA: 35708546
* CiNii: DA04962601
* SNAC: w6wq3dc5
* SUDOC: 027433811
* BIBSYS: 99014297
* UB: a1000462
* ICCU: CFIV035918
* Open Library: OL1009892A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03270/eu\_j\_0784/j0784
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q146183
* Commonscat Multimedia: John Bosco
**Migel Gonzalez Aozaratzakoa Leibar**, santu izenaz **San Migel Aozaratzakoa**, (Oñati, 1598ko otsaila- Nagasaki, 1637ko irailaren 29a) apaiz eta misiolari domingotarra izan zen, Japonia ebanjelizatzen hil zena.

Biografia
---------

Oñatin jaio, domingotar bilakatu eta Espainiako probintzian aritu zen Rosariokora bidali zuten arte. Luzongo Bataan misioan ebanjelioa aditzera eman zuen.

1636an Manilako domingotarrek boluntarioen espedizioa antolatu zuten Japoniako kristauak laguntzeko asmotan. Hara joan ziren Antonio González, Guillermo Courtet eta Miguel Aozaratzakoa, Vicente Shiwozuka japoniar apaiza eta Lazaro Kyotokoa izeneko laiko batekin batera. Lorenzo Ruiz itsasoan gehitu zen. Okinawara ailegatu bezain pronto, preso hartu, torturatu eta bere fedea ukatu gabe denak hil ziren.

1980ko urriaren 11an Joan Paulo II.ak martiri izendatu, 1981eko otsailaren 18an dohatsu aitortu eta 1987ko urriaren 18an santu izendatu zuen. Irailaren 29an ospatzen da bere eguna.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Saints.SQPN.com. *Saint Miguel González de Aozaraza de Leibar.* .
2. ↑   Eliza Katoliko Erromatarra. *Lorenzo Ruiz y 15 compañeros, Santos.*  www.catholic.net.
3. ↑   Leonardi, Claudio; Riccardi, Andrea; Zarri, Gabriella.  (2000). *Diccionario de los santos.*  Editorial San Pablo, 234 or. ISBN 8428522588, 9788428522588..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263546
* Commonscat Multimedia: Michael de Aozaraza

---

 |

* Wd Datuak: Q12263546
* Commonscat Multimedia: Michael de Aozaraza
R'lyeh-ren kokapen posiblearen mapa, Lovecraft-en arabera eta Derleth-en arabera
**R'lyeh** (*Ru-li-eh* edo *Rill-ieh* ahoskatua) fikziozko hiria da, H. P. Lovecraftek sortua. *The Call of Cthulhu* kontakizunean agertu zen lehen aldiz, 1928an. Geometria ez euklidiarrean oinarritutako arkitektura du, eta Ozeano Barean hondoratuta dago. Bertan dago, preso, Cthulhu jainkoa.

Lovecraftek 47° 9’ S latitudean eta 126° 43’ W longitudean ezarri zuen uhartea, Nemo puntutik gertu. August Derlethek, Cthulhuren mitoak Lovecraftekin batera sortu zituen editoreak, 49° 51’ S, 128° 34’ W longitudea eman zuen. Koordenatu horien arabera, hiria Pohnpeitik (Ponape) 9.500 km-ra dago, 10 eguneko nabigazioa itsasontzi azkar batean. Benetan existitzen den uharte honek paper garrantzitsua du mitoen garapenean.

Cthulhuren mitoak izenaz ezagutzen diren kontakizun fantastikoen multzoan, batez ere 1920tik 1940ra bitarteko Estatu Batuetako pulp literaturan garatuak Cthulhuren jarraitzaileek gehien erabiltzen zuten liturgia-esaldia «*Ph'nglui mglw'nafh Cthulhu R'lyeh wgah'nagl fhtagn*» zen, hau da, «Bere R'lyehko egoitzan, hildako Cthulhuk ametsetan itxoiten du»

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Weird Tales v11n02 [1928-02*. *] 1928-02 (Noiz kontsultatua: 2023-09-10)**.*

Ikus, gainera
-------------

* Bloop, NOAAk jasotako soinu bitxia inguru horretan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q943837

 |

* Wd Datuak: Q943837
**Michel Zelaia** (Biarritz, 1930eko uztailaren 4a - Biarritz, 2020ko urtarrilaren 1a) lapurtar errugbilaria izan zen, bigarren lerroko, hirugarren lerroko erdiko eta hirugarren lerroko hegal postuetan aritzen zena. Kirol ibilbide luze eta oparoa egin zuen 1950eko eta 1960ko hamarkadetan, Biarritz Olympique taldean eta Frantziako selekzioan. Jokalari gisa erretiratu ondoren, entrenatzaile aritu zen. Adituen iritziz, Euskal Herriko errugbilaririk handiena izan da, Serge Blancorekin batera.

Bizitza
-------

Michel Zelaia Biarritzen jaio zen 1930eko uztailaren 4an. Biarritz Olympiquen egin zuen ia bere ibilbide osoa, 1960an Stade bordelaisek kontratatu zuen arte. Erretiroa hartu baino lehen, Sport Athlétique Mauléonaiseko jokalari-entrenatzailea izan zen. Ez zuen titulurik irabazi Lapurdiko taldearekin, baina arrasto sakona utzi zuen, kapitain izan baitzen urte askoan. 1957an, Frantziako errugbi txapelketako jokalari onenaren *Oscar du Midi olympique* saria jaso zuen.

Frantziako selekzioarekin eskuratu zituen lorpenik garrantzitsuenak. 50 partida jokatu zituen 1953-1961 bitartean, eta hemezortzi puntu lortu. Hamabi aldiz izan zen kapitain, bigarren eta hirugarren lerroko jokalari gisa, eta haren lana erabakigarria izan zen Frantziak Bost Nazioen Torneoa bost aldiz irabaz zezan: 1954an, 1955ean, 1959an, 1960an eta 1961ean.

Erretiratu ondoren, hamar urtez entrenatu zuen Biarritz Olympique, hiru alditan banatuta: 1967tik 1972ra, 1976tik 1980ra eta 1988tik 1989ra. Frantziako selekzioaren prestatzailea ere izan zen hainbat biratan. 1989an, familiarekin Australia aldera joan eta bertako talde batzuen entrenatzailea izan zen. Hegoafrikan egonaldi bat egin ondoan, Biarritzeko gaztetxoak prestatzen amaitu zuen bere entrenatzaile ibilbidea.

Palmaresa
---------

### Frantziako selekzioa

* Bost Nazioen Txapelketa
	+ irabazlea: 1954, 1955, 1959, 1960 eta 1961

Oharrak
-------

1. ↑  Ingalaterra eta Galesekin berdindua.
2. ↑  Galesekin berdindua.
3. ↑  Ingalaterrarekin berdindua.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4    *Ikur baten agurra.*  *Berria*, 2020ko urtarrilak 3, CC BY-SA 4.0, berria.eus 2020-01-03 (Noiz kontsultatua: 2020-1-3).
2. ↑   Etxeberria, Julen.  (2020-01-03). *Ikur baten agurra.*  *Berria*, 2020ko urtarrilak 3, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2020-1-3).
3. ↑   Reyrat, David.  (2020-01-03). *Décès de Michel Celaya, ancien capitaine du XV de France et de Biarritz.*  *Le Figaro*, 2020ko urtarrilak 2, lefigaro.fr (Noiz kontsultatua: 2021-9-20).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3309220

 |

* Wd Datuak: Q3309220
**San Kizito** (Buganda, 1872a — Namugongo, Buganda, 1886ko ekainaren 3a) Ugandako martirietako bat izan zen, Mwanga II.a Bugandako erregeak hildako martiririk gazteena.

Bizitza
-------

1872 inguruan jaio zen Bugandako erresuman (Uganda modernoaren lurraldea). Aita Lukomera zuen izena eta mbamba leinukoa zen, eta ama Wangabira, fumba leinukoa. Karlos Lwangak hainbat aldiz salbatu zuen Kizito erregeak usteltzetik eta 1886ko maiatzaren 25ean bataiatu zuen, beste lau katekumenorekin batera. Bataioan Kizitori emandako izena ezezaguna da. Ekainaren 3an, Namugongon, Mwanga II.ak 31 kristau erre zituen bizirik, eta horietatik gazteena Kizito izan zen. Kizitoren azken hitzak «Agur lagunak, gure bidean gaude» izan ziren.

Kanonizazioa
------------

1920an, Benedikto XV.a aita santuak dohatsu bilakatu zuen eta 1964ko urriaren 18an Paulo VI.a aita santuak kanonizatu zuen. Jaieguna ekainaren 3an ospatzen da. Haurren eta lehen hezkuntzako ikastetxeen zaindaritzat hartzen da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 . **(Ingelesez)** «Kizito» *Dictionary of African Christian Biography (DACB)*  jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2020/09/20).
2. ↑ . **(Ingelesez)** «Saint Kizito» *Patron Saints Index*  jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2008/06/16).
3. ↑   **(Ingelesez)** Mubiru, Charles Lwanga.  (2012). *The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation: As Seen from the Traditional African Education.*  LIT Verlag Münster, 128 or. ISBN 978-3-643-90142-2..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3463928
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 96162664528355002686
* ISNI: 0000 0000 5412 2338
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3463928
**Lemkoen Ruteniar Errepublika Nazionala** (lemkoeraz: Руска Народна Република Лемків) 1918ko abenduaren 5ean sortu zen. Lehen Mundu Gerra eta gero Austria-Hungariako Inperioa desegiten zegoen, orduan polako-errusiar nazionalista batzuek independentzia aldarrikatu zuten. Errusiarekin elkartzea lortu ez zuenez Txekoslovakiarekin elkartzen saiatu zen baina Gregory Žatkovichek, ruteniar agintaria deuseztatu zuen.

Jaroslav Kacmarcykek agintzen zuen errepublikan, Kontseilu Nazional Nagusiaren presidentearen izenarekin. 1920ko martxoan Poloniar gobernua lurrak inbaditu zituen, bere desagerpen formala Saint Germaingo Itunean ofizial bilakatu zen Galitziako lurraldeak Poloniara pasatzean.

Estatu hau ez da nahasi behar Komanczako Errepublikarekin, beste Lemkiar estatu independente bat 1918tik 1919ra. Beste estatu honek Pro-Ukraniarra zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2308885

 |

* Wd Datuak: Q2308885
**Guillem Timoner Obrador** (gaztelaniaz: Guillermo Timoner) (Felanitx (Mallorca), 1926ko martxoaren 24 - Madril, 2023ko abuztuaren 17) pistako txirrindulari balearra izan zen, eta lehiatu zen 1941 eta 1968 urteen artean. Sei aldiz izan zen munduko txapeldun motor atzeko txirrindularitzan. Haren anaia Antoni ere txirrindulari profesionala izan zen. 1983an, ordurako 15 urte zeramala erretiraturik, itzuli lehiaketara eta hurrengo urtean Espainiako txapelketa irabazi zuen, 58 urte zituela.

Sei aldiz munduko txapeldun
---------------------------

Pistan lehiatu zen batez ere, baina nabarmendu, motor atzeko txirrindularitzan nabarmendu zen. Espezialitate horretan sei aldiz irabazi zuen Munduko txapelketa —Milan (1955), Amsterdam (1959), Leipzig (1960), Milan (1962), Paris (1964) eta Donostia (1965). Urte batzuk geroago, 2006n, beste txirrindulari balear batek, Joan Llanerasek, berdindu egin zuen haren balentria. Orobat, Timoner munduko azpitxapeldun izan zen birritan —Kopenhage (1956) eta Paris (1958)—, Europako txapeldun behin eta Espainiako txapeldun 24 aldiz.

Felanitx haren jaioterrian kale bat eta kiroldegi bat daude Guillem Timoner izenarekin. Horrezaz gain, herriak kale-eskultura bat eskaini zion txirrindulari ohiari.

  

Guillem Timoner Amsterdamgo pistan, 1966an

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q778742
* Commonscat Multimedia: Guillermo Timoner

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX1224783
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05630/eu\_t\_1002/t1002

 |

* Wd Datuak: Q778742
* Commonscat Multimedia: Guillermo Timoner
**Armeniako Errepublika Demokratikoa** (armenieraz: Հայաստանի Դեմոկրատական Հանրապետութիւն, *Hayastani Demokratakan Hanrapetut’yun*; batzuetan **Armeniako Lehen Errepublika**) Armeniako lehenengo errepublika modernoa izan zen. Errepublika lehenago Errusiar Inperioako Ekialdeko Armeniako lurraldean eratu zen, 1917ko Errusiar Iraultzaren ostean. Gobernuko buruak Armeniar Federazio Iraultzailetik zetozen batez ere. Sortu zenean, Georgiako Errepublika Demokratikoa zuen mugakide iparraldean, Otomandar Inperioa mendebaldean, Persia hegoaldean eta Azerbaijango Errepublika Demokratikoa ekialdean.

Sorreratik bertatik, barne eta kanpo arazo ugari izan zituen Armeniako Errepublika Demokratikoak. Errepublikako biztanleetako asko, Mendebaldeko Armenian izandako Armeniar genozidioko sarraskietatik ihes egindako jendea ziren, eta errepublika ia eratu ere ezin izan zen egin, Otomandar Inperioak eraso egin baitzion, ingurune hartan bizi ziren armeniarrak suntsitu nahian. Errepublikak bi urte baizik ez zuen iraun. 1920aren bukaeran, herrialde hura konkistatu zuen sobietarren Armada Gorriak. Armeniako Errepublika, Armenia Menditsuko Errepublikarekin batera, Armeniako Sobietar Errepublika Sozialista bilakatu zen 1921ean; eta, Sobietar Batasunaren desegitearen ondoren, gaur egungo Armeniako estatua bihurtuko zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Ingelesez)** Peter BALAKIAN: *The Burning Tigris: The Armenian Genocide and America's Response*, HarperCollins, New York, 2003. Ikus 321. orrialdea. ISBN 0-06-055870-9.
2. ↑  **(Ingelesez)** Robert H. HEWSEN eta Christoper C. SALVATICO: *Armenia: A Historical Atlas*, University of Chicago Press, 2001

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q139670
* Commonscat Multimedia: First Republic of Armenia

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11966070q (data)
* LCCN: sh85007275

 |

* Wd Datuak: Q139670
* Commonscat Multimedia: First Republic of Armenia
**Lorraine-Dietrich** lokomotorren, automobilen eta hegazkin-motorren fabrikatzailea izan zen, Frantzian, 1896tik 1935era.

Historia
--------

De **Dietrich et Cie** konpainia. 1896an hasi zuen bere jarduera eta trenbiderako lokomotorrak fabrikatzen aritu ziren.

1900eko hamarkadaren hasieran automobilen ekoizpenarekin hasi ziren, lizentziapean (Bollée, Turcat-Méry, Bugatti eta Vivinus), Niederbronn-eko lantegian.

1902an, bere autoa ekoitzi zuen, Ettore Bugatti ingeniariaren diseinuarekin, fabrikan lanean hasi zena.

1908an automobil eta hegazkin motorren fabrika banatu eta **Lorraine-Dietrich** izena jarri zioten. 

1920ko hamarkadan, Lorraine-Dietrich motor markak bere jarduera zabaldu zuen beste herrialde batzuetan hegazkin-motorrak fabrikatzeko lizentziak emanez. 

Motor eta automobil asko 27 urteko jarduera industrialean fabrikatu ziren, 1935ean jarduera bertan behera utzi eta fabrika itxi zen.

Lehiaketa
---------

Lorraine-Dietrich-ek Sari Nagusietan eta kirol lasterketetan parte hartu zuen lehiaketa-talde bat izan zuen. 1906an Circuit des Ardennes-en irabazi zuen Arthur Duray gidariarekin. 1925 eta 1926an, Lorraine-Dietrich B3-6 autoan Le Manseko 24 Orduak irabazi zituzten, azken urte honetan 1-2-3 sartuta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑   «Le Mans 24 Hours 1926 - Race Results - Racing Sports Cars» *www.racingsportscars.com*.
5. ↑   «Le Mans 24 Hours 1925 - Race Results - Racing Sports Cars» *www.racingsportscars.com*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q574579
* Commonscat Multimedia: Lorraine-Dietrich

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126119408
* BNF: 169766870 (data)

 |

* Wd Datuak: Q574579
* Commonscat Multimedia: Lorraine-Dietrich
**Rovaniemiko gudua** Laponiako Gerran suntsiketa handienak sortu zituen gudua izan zen. Alemaniaren eta Finlandiaren aurkako borrokak Rovaniemi, Laponiako hiriburuaren suntsiketa ekarri zuen. Izan ere, Tornioko guduaren ondoren, alemaniarrek, mendeku goseak itsuturik, eskura zuten lehen hiria erre eta suntsitu zuten.

Jarraipenaren Gerra 1941. urtean hasi zenean, Finlandiako Gobernuak alemaniar soldaduei herrialdean sartzen utzi zien, Laponiako mugak defenda zezaten. Hasieratik, alemaniarren nahia zen Finlandia bereganatzea; baina finlandiarrak, konturatu zirenean, hori ekiditen saiatu ziren. Alemaniarrek Rovaniemi herrian zeukaten gotorleku garrantzitsuena, eta hura erasotzera joan ziren orduan finlandiarrak 1944ko urriaren 10ean.

Gainera, Finlandiak bake-akordioa sinatu zuenean Sobietar Errepublika Sozialisten Batasunarekin (SESB), alemaniar soldaduak (200.000 gizon) oraindik herrialdean zeuden, eta SESBek, bake-akordioan, horiek herrialdetik irteteko eskatu zien.

Ondorioz, gerrako alde bietako inork ez zuen irabazi; Rovaniemi herria izan zen galtzaile.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3269671

 |

* Wd Datuak: Q3269671
Klakerako zapatak.
**Klakea** (ingelesez *tap dance*) soinudun zapateatua egiten den bitartean oinak erritmikoki mugitzen diren dantza mota estatubatuarra da. Klake oinetakoek metalezko xafla batzuk dauzkate zolan eta, lurrean joaz, perkusio instrumentu gisa erabiltzen dira. Bi mota nagusi daude: klake erritmikoa eta Broadwayko klakea. Klake erritmikoa, arreta gehien bat musikaltasunean jartzen duena, jazzaren tradizioari loturik dago. Broadwayko klakeak, berriz, dantzan ipintzen du arreta eta askotan antzerki-musikalaren parte izaten da.

Ingalaterrako eskalapoi dantzan, zeltiar *giga* eta *reel* dantzetan eta afrikar dantzen zapateatu konpasatuan du jatorria.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** International Tap Dance Association
* **(Ingelesez)** Klakearen jatorria Beholders.org
* **(Ingelesez)** United Taps Tap Dance Resource and Guide
* **(Ingelesez)** Tap moves
* **(Ingelesez)** Klakea Open Directory Project

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q244475
* Commonscat Multimedia: Tap dance

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00572712
* NKC: ph215907
* AAT: 300162569
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q244475
* Commonscat Multimedia: Tap dance
Mambo dantzariak, Mexikon.
**Mamboa** Kubako dantza bat da, 1940ko hamarkadan garatu zena izen bereko musika generoa Amerika osoan zabaldu zenean. 1930eko hamarkadan sortu zuen Arsenio Rodríguez musikari eta konpositore kubatarrak, Habanan Cachaok garatu zuen beranduago eta Dámaso Pérez Pradok eta Benny Morék ezagun egin zuten.

Historia
--------

1940ko hamarkadaren amaieran, Pérez Pradok aurretik existitzen zen musika estiloan oinarritutako dantza asmatu zuen, eta mambo gisa merkaturatu zuen. Kikongo hizkuntzan «jainkoekin hitz egitea» esan nahi du, kongoarrek hitz egiten zuten hizkuntzan. Habanaren ondoren, Pérez Pradok musika Mexikora eraman zuen, eta han adoptatu zuten. Mamboaren dantza originalak askatasuna eta pausu zailak izan zituen ezaugarri. Artista mexikar batzuk dantzari ezagunak izatera iritsi ziren: Tongolele, Adalberto Martínez, Rosa Carmina, Tin Tan eta Lilia Prado. Horietako gehienek zuzeneko emanaldietan lagundu zioten Pradori, edo Mexikon hainbat film egin zituzten.

New Yorkera iritsi zen dantza guztiz desberdina da bertan orain egiten denarekin. Jatorrizko mamboaren dantzak ez du haustura-urratsik, ezta oinarrizko urratsik ere. Kubako dantza ez zuten onartu dantza-maisu profesional askok. Kubako dantzariek "musika sentitzea" bezala deskribatuko lukete, non soinua eta mugimendua gorputzaren bidez fusionatu baitziren. Estatu Batuetako dantza profesionaleko irakasleek muturreko, diziplinarik gabeko, gisa ikusi zuten dantzaren ikuspegi hori, eta, beraz, beharrezkotzat jo zuten dantza estandarizatzea, merkatu sozialerako edo aretorako sal daitekeen produktu gisa aurkezteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Garcia, David F..  (2006). «Going Primitive to the Movements and Sounds of Mambo» *The Musical Quarterly* 89 (4): 505–523.  doi:10.1093/musqtl/gdm006..
2. ↑    *Arsenio Rodriguez interview 1970 - Part 2 of 3.*  YouTube 4 de noviembre de 2010.
3. 1 2   Garcia, D. F..  (2006). «Going Primitive to the Movements and Sounds of Mambo» *The Musical Quarterly* 89 (4): 505–523.  doi:10.1093/musqtl/gdm006..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q333002
* Commonscat Multimedia: Mambo

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4208648-6
* NKC: ph224392
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q333002
* Commonscat Multimedia: Mambo
Erliebearen jatorrizko koloreen hipotesia.
**Gauaren erregina**, **Burney erliebea** ere deitua, Mesopotamiako terrakotazko goierliebe bat da, Paleobabiloniar garaian egindakoa, K.a. 1800-K.a. 1750 artean. Ixtar, Erexkigal edo Lilitu izan litekeen jainkosa baten irudikapena da.

Historia
--------

Erliebea Iraken hegoaldetik dator; han siriar negoziogizon batek eskuratu zuen 1924an. Ingalaterrara heldu zen, eta 1935an Sydney Burney izeneko zaharki salerosleak erosi zuen. Norman Colville-ren bildumara pasa zen eta, ondoren, japoniar batek erosi nahi izan zuen. Gobernu britarriarrak herrialdetik ateratzeko asmoa ez zuen onartu eta British Museumen gorderik gelditu zen. Azkenik, 2003. urtean erakunde horrek erosi zuen.

Ezaugarriak
-----------

* Garaiera: 49,500 zm.
* Zabalera: 37 zm.
* Lodiera: 4.8 zm (gehienez)
* Gaia: terrakota.

Deskribapena
------------

Erliebean emakume bat biluzik ageri da. Hegoak ditu baina beheruntz begira; horrek lurreko munduaren jainkosa dela adierazten du. Buruan adardun burugainekoa du; adarrak oso ohikoak ziren Mesopotamiako jainkoen irudietan. Eskuan soka bat du, zuzenbidearen ikurra. Oinak hegazti harraparien atzaparren modukoak dira. Erreginaren oinak bi lehoien gainean daude. Alboetan bi hontz zuri ikusten dira.

 Hammurabi garaiko inperioa, K.a. 1750 urtearen inguruan.

Esanahia
--------

Erliebearen interpretazioa ez dago garbi. Jainkosaren identitate desberdinak azaldu dute espezialistek; hauek dira zabalduenak:

* Ixtar, maitasunaren eta gerraren, sexuaren eta emankortasunaren jainkosa.
* Erexkigal, azpimunduaren jainkosa Mesopotamiako mitologian.
* Lilitu, deabru-emea, Toran Lilith gisa agertzen dena.

Erliebea alde batetik ikusia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Frankfort, Henri (1937). "The Burney Relief". Archiv für Orientforschung. 12: 128–135.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:British Museumeko webguneko fitxa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1016771
* Commonscat Multimedia: Burney relief, Queen of the Night

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 177680964
* BNF: 15737428v (data)
* LCCN: no2007023516

 |

* Wd Datuak: Q1016771
* Commonscat Multimedia: Burney relief, Queen of the Night
***Grön eld*** (euskaraz: «su berde») beiraki berdearen eskultura da. Vicke Lindstrand artista suediarraren lana da. Järnvägstorgeteko Umeå hirian dago, bertako Geltoki nagusiaren aurrean. Hiriko eskultura ospetsuena da. 1970ean altxatua, orduko beirazko munduko eskultura handiena zen.

Historia
--------

HSB enpresako burua zen Sven Wallanderek lana enkargatu zuen Norrköpingen dagoen *Prisma* ikusi ondoren. Eskulturaren prezioan HSBk ordaindu zuen eta hiria instalazioa. Egun, eskultura, Umeå udaletxearena da.

Deskribapena
------------

*Grön eld*ek beirazko hiru zutabe ditu, elkarrekin kiribilduak. Igotzen diren heinean meharragoak dira. Zutabe horiek egiteko bederatzi mm.ko lodierako beirazko hiru mila xafla erabili ziren. Xaflak haien artean heltzeko itsasgarri berezi bat erabiliz zen, epoxi, ingurumenaren aldaketak ondo eusteko. Eskulturak bederatzi metro ditu, 45 tonako pisua. Zutoin baten gainean jarrita dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10509958

 |

* Wd Datuak: Q10509958
**Janina Maria Ochojska-Okoρska** (Gdaρsk, Polonia, 1955eko martxoaren 12a) poloniar astronomoa, politikaria eta ekintzaile humanitario eta soziala, Europako Parlamentuko kidea eta Ekintza Humanitario Poloniarraren sortzailea.

Biografia
---------

Zabrzen 1. zenbakiko institutuan graduatu zen. 1980an astronomian graduatu zen Torungo Nikolas Koperniko Unibertsitatean, eta 1984 arte Poloniako Zientzien Akademiako astrofisika-laborategian lan egin zuen Torungo Nikolas Koperniko astronomia-zentroan. 1970eko hamarkadaren amaieratik, oposizio demokratikoarekin lotuta egon zen; Antoni Stawikowskiren Gizarte Liburutegi Independentearekin lankidetzan aritu zen. *Solidaridad* sindikatuarekin elkartu zen, gerra-legea sartu ondoren, eta ezkutuko argitalpenen banaketan eta errepresioaren biktimen eta haien familien laguntzari buruzko tokiko batzordearen jardueretan parte hartu zuen.

Janina Ochojska, 2021
Polioa dela-eta urritasun bat du txikitatik. Berak dioenez, onartu egiten du ezgaitasun hori Antoni Stawikowski doktoreak zuzendutako Kalkiko Tratamendu eta Hezkuntzarako Zentroan egoteari esker. 1984an Frantziara joan zen ebakuntza egitera, eta laguntza humanitarioa emateko ideia izan zuen. *EquiLibre* Fundaziorako boluntario aritu zen, harremanak bilatuz eta Poloniarako laguntza koordinatuz. 1989an fundazio horren adar poloniarraren sortzaileetako bat izan zen. 1992an laguntza poloniarreko konboi bat antolatu zuen Jugoslavia zaharrarentzat. 1992an, Poloniar Ekintza Humanitarioa ere sortu zuen, eta presidente izan zen.

1996an Michael Okoρρski *Tygodnik Powszechny* astekariaren kazetariarekin ezkondu zen, baina senar-emazteak dibortziatu egin ziren. 2000. urtean, Wojciech Bonowicz-ek egin zion elkarrizketa luze bat argitaratu zen liburu gisa (Heaven is different), eta, 2015erako, beste bat, Marzena Zdanowskak (*The World According to Janka*) egina.

Sariak eta aintzatespenak
-------------------------

* Polonia Restituta ordenako komandante-gurutzea (2011)
* Bene Meritoren ohorezko domina (2009)
* Ohorezko Legioa (Frantzia, 2003)
* Ecce Homo agindua
* Irribarrearen ordena

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Polska Akcja Humanitarna :: Janina Ochojska.*  9 de abril de 2015.
2. ↑   «Janina Ochojska – Encyklopedia Solidarności» *www.encysol.pl*.
3. ↑   «Janina Ochojska: Mam dużo marzeń - niepelnosprawni.pl» *www.niepelnosprawni.pl*.
4. ↑   «Hołownia, Szymon (2011). Ludzie na walizkach. Nowe historie. Wydawnictwo Znak - Bilatu» *www.bing.com* (Noiz kontsultatua: 2022-09-21).
5. ↑   «Wręczenie odznaczeń "Bene Merito" przez Ministra Spraw Zagranicznych Radosława Sikorskiego» *www.msz.gov.pl*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q55823
* Commonscat Multimedia: Janina Ochojska

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 9396484
* ISNI: 0000 0001 1791 3170
* LCCN: no00085532

 |

* Wd Datuak: Q55823
* Commonscat Multimedia: Janina Ochojska
*Artikulu hau gudariari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Askari».*
Askaria.
**Askariak** (arabieraz, persieraz eta swahiliz, "soldadu" esan nahi du), XIX. eta XX. mendeetan Afrikan izan ziren europer kolonietako soldaduak ziren. Gaur egun, askari Afrikako zenbait lurraldetan lantzak erabiltzen dituzten soldaduei ere deitzen zaie, baita guardia egiten duten soldaduei edota poliziei ere.

Inperialismo Berrian Afrikan errekrutatuko soldaduek (askariek) italiar, portugaldar, belgikar, ingeles eta espainiar kolonietako armadetan lan egiten zuten. Honela, askariek beraien artean borrokatu behar izaten zuten armaden arteko borroketan. Paper garrantzitsua jokatu zuten zenbait konkista kolonialetan eta, ondoren, barne segurtasun indar bezala gelditu ziren.

Bi mundu gerretan askariak beraien kolonietatik kanpo ere irten ziren borroka egitera, Afrikako zenbait lekutara, Ekialde Hurbilera eta Asiara.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Askari | International Encyclopedia of the First World War (WW1).*  (Noiz kontsultatua: 2018-01-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q643745
* Commonscat Multimedia: Askari

---

 |

* Wd Datuak: Q643745
* Commonscat Multimedia: Askari
Soda bat
**Ur gasduna** edo **karbonatatua** azido karbonikoa (H2CO3) duen ura da, eta, ezegonkorra denez, ur eta karbono dioxidoan (CO2) oso erraz deskonposatzen da. Azken hau, burbuilen eran ateratzen da, edariari presioa amaitzen zaionean. Mineralen kopurua handia duenean, gasdun ura izena hartzen du. Herrialde batzuetan karbonodun urari bikarbonatoa gehitzen zaionean **soda** edo **club soda** deitzen zaio, ur karbonodun soilari gasdun ura deritzon bitartean edo baita Seltzeko ura ere.

Historiari begiratuz gero, lehen karbonodun ura limoi-urari bikarbonatoa gehituz egiten zela jakin dezakegu.

Kimika
------

Urari karbono dioxidoa gehitzean, ekilibrioa osatzen du azido karbonikoarekin, hau da doituta geratzen da:
H2O + CO2 <---> H2CO3
H2CO3 <---> H+ + HCO3-
HCO3- <---> H+ + CO3=

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q264554
* Commonscat Multimedia: Carbonated water

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 001240091
* NKC: ph812797
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D061545

 |

* Wd Datuak: Q264554
* Commonscat Multimedia: Carbonated water
***Carabus violaceus*** kakalardo espezie bat da, Carabidae familiakoa, zientziarako Lineok 1758an deskribatu zuena. Europatik Japoniaraino hedatzen da. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

Deskribapena
------------

Kolore more iluna du, horregatik "lurreko kakalardo morea" ezizena ematen zaio. Ez da batere deigarria, elitroen ertzak eta pronotoak distira more biziagoa dute. 20-30 mm artean neurtzen du, baina 37 mm-ko alerik ere ikusi da. Helduek fusionaturik dituzte elitroak eta horregatik ezin dute hegan egin.

Beldarra handiagoa da heldua baino.

Habitata eta elikadura
----------------------

Baso, parke eta lorategietan bizi da. Egunez orbelaren edo harrien azpian gordeta egoten da eta gauez ateratzen da ehizara. Azkar mugitzen da alde batetik bestera. Bareak janez elikatzen denez nekazaritzarako intsektu onuragarria da. Bareak mukia jariatuz babesten dira *Carabus violaceus* kakalardoaren aurrean. Barraskiloak, zizareak eta gurgurioak ere ehizatzen ditu.

Ikusi da akaro batzuk kakalardoaren burura igo eta distantzia luzeak egiten dituztela toki hobearen bila. Fenomeno horri foresia esaten zaio eta komentsalismo mota bat da.

Bizi zikloa
-----------

Metamorfosi osoa egiten du, arrautza, beldarra, pupa eta heldua. Beldarrak ere haragijaleak dira eta 10 hilabeteko garapena dute. Ondoren lurrean pupa osatzen dute eta udazkenean ateratzen dira helduak, baina hibernatu egiten dute eta udaberrirako ez dira aktiboak izaten. Helduak hainbat urtez bizi daitezke.

Iruditegia
----------

* Elitroen ertz morea ongi ikusten da.Elitroen ertz morea ongi ikusten da.
* Burua.Burua.
* Helduaren eta beldarraren tamainen konparaketa (ilustrazioa).Helduaren eta beldarraren tamainen konparaketa (ilustrazioa).

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Carabus violaceus» *tubiologia.forosactivos.net* (Noiz kontsultatua: 2023-09-09).
2. ↑   «EHAEko Coleoptera Catalogoa|Heteropterus» *www.heteropterus.org* (Noiz kontsultatua: 2023-09-09).
3. ↑   **(Ingelesez)** Smith, Laura. «Carabidae - ground beetles 2 | www.bumblebee.org» *www.bumblebee.org* (Noiz kontsultatua: 2023-09-09).
4. 1 2 3 4   **(Ingelesez)** «Carabus violaceus» *uk beetles* (Noiz kontsultatua: 2023-09-09).
5. 1 2   «Cárabo violáceo | Animalandia.» *animalandia.educa.madrid.org* (Noiz kontsultatua: 2023-09-09).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1535893
* Commonscat Multimedia: Carabus violaceus
* Wikispecies Espezieak: Carabus violaceus

---

* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 173291
* BioLib: 40
* Dyntaxa: 103310
* EOL: 2942855
* Fauna Europaea: 387086
* GBIF: 4470765
* NCBI: 41075
* Zoobank: 8656B8D5-9429-4C60-A895-560D7F600FA0

 |

* Wd Datuak: Q1535893
* Commonscat Multimedia: Carabus violaceus
* Wikispecies Espezieak: Carabus violaceus
**Branting monumentua** (suedieraz: *Brantingmonumentet*) Estokolmoko Norra Bantorgeteko parke batean eraikitako brontzezko eskultura multzoa da.

Historia
--------

Monumentuan Hjalmar Branting (1860 – 1925) sozialdemokrazia suediarraren pertsonalitate handia agertzen da. Multzoa Carl Eldh artistak egin zuen. Eldh 1926an monumentuan lanean hasi zen, Branting hil eta urtebetera, baina 1952 arte ez zen altxatu. Monumentuak Maiatzaren Eguneko manifestazio bat erakusten du; bertan langile talde bati zuzentzen ikusten da Branting. Langile mugimenduaren aitzindarietako asko Branting inguruan ikusten dira monumentuan, besteak beste, Axel Danielsson eta August Palm.

Bandalismoa
-----------

1992ko maiatzaren 17an, lehergailu batek eztanda egin zuen eta monumentuan kalteak eragin zituen, tartean Brantingen gorputzan. Antza denez, dibertsio gisa, zazpi gaztek antolatu zuten erasoa. Bi urte geroago monumentua zaharberritua izan zen. Konponketak 320.000 Suediar koroen kostua izan zuen. Dirua Estokolmo hiriak eta Sindikatu Suediarren Konfederazioak ordaindu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Barbro Dillworth & Fredrik Nejman, "Vem är trött på statyerna?", Expressen, 18 May 1992.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4345843
* Commonscat Multimedia: Brantingmonumentet

---

 |

* Wd Datuak: Q4345843
* Commonscat Multimedia: Brantingmonumentet
**Lilit Teryan** edo **Liliet Teryan** (1930eko abenduaren 31 - 2019ko martxoaren 7a) Irango jatorri armeniarreko eskultorea izan zen. Teheranen debekatuta zegoenean eskultura irakasteari utzi behar izan zion. 2008an hasi zen erakusketak egiten eta gero berriro irakasten. Irango eskulturaren Ama deitu izan diote.

Biografia
---------

Teryan Teheranen jaio zen 1930ean. Hiriko Naderi inguruan jaio zen. Bere gurasoak Armeniakoak ziren. Bere ama Frantzian artista gisa trebatu zen eta aita Teherango Bankuan lan egiten zuen. Amak bere alabari gaitasun artistikoak trebatzen lagundu zion. 

Parisen arte formakuntza formala egin zuen Beaux Art Academy-n. 

Eskultura irakasteko trebatu zen eta Iranen irakasten lehenetariko bat izan zen. Teherango Unibertsitateko Arte Dekorazioen Fakultatean irakatsi zuen.  Iraultzaren ostean eskulturaren irakaskuntza legez kanpokoa bihurtu zen eta irakaskuntza ezkutuan jarraitu behar izan zuen. 

Teheranen bere lana lehen aldiz ikusi zuten Teheran Silver Publishing-eko erakusketa batean 2008an. Handik denbora batera eskultura irakasten hasi zen berriro Azad Unibertsitatean.  Irango eskulturaren Ama deitu izan diote.

Armeniako alfabetoaren sortzailea den Mesrop Mashtots  eta Yeprem Khan Irango heroi nazionalaren estatua bat sortu du. Estatua Teherango Santa Maria elizan dago. 

Teryan 2019an hil zen bere jaioterrian  eskailera batzuetatik erori ostean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Persieraz)** «زندگینامه : لیلیت تریان (۱۳۰۹- ۱۳۹۷)» *همشهری آنلاین* 2011-07-05.
2. ↑    *Sculptor Lady Terian Lilith died at the age of eight.* .[*Betiko hautsitako esteka*]
3. ↑   **(Persieraz)**  *لیلیت تریان از پیشتازان مجسمه‌سازی در ایران‌ درگذشت.*  2019-03-08.
4. 1 2   **(Persieraz)** «زندگینامه : لیلیت تریان (۱۳۰۹- ۱۳۹۷)» *همشهری آنلاین* 2011-07-05."زندگینامه : لیلیت تریان (۱۳۰۹- ۱۳۹۷)". *همشهری آنلاین*. 2011-07-05. Retrieved 2020-01-07.
5. 1 2 3   **(Persieraz)**  *لیلیت تریان از پیشتازان مجسمه‌سازی در ایران‌ درگذشت.*  2019-03-08."لیلیت تریان از پیشتازان مجسمه‌سازی در ایران‌ درگذشت". 2019-03-08. Retrieved 2020-01-07.
6. ↑   **(Ingelesez)** «Sculptor Lilit Teryan dies at 88» *Honaronline*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q30351715
* Commonscat Multimedia: Lilit Teryan

---

 |

* Wd Datuak: Q30351715
* Commonscat Multimedia: Lilit Teryan
**Amaren Eguna** urtero ospatzen den festa da amen ohorez, herri anitzetan.

Jatorria
--------

Amaren eguna Antzinako Grezian hasi zen ospatzen Rhea jainkosaren ohorez, Zeus, Poseidon eta Hades jainkoen ama, besteak beste. Erromatarrek "*Hilaria*" izendatu zuten ospakizuna grekoengandik hartu zutelarik. Martxoaren 15ean ospatzen zen Zibelesen tenpluan eta hiru egunetan zehar eskaintzak egiten ziren.

Lehenengo kristauak, jainkosa grekoari eguna eskaini beharrean, Ama Birjinaren ohorez hasi ziren ospatzen. Santutegi katolikoan, Sortzez Garbiaren eguna abenduaren 8an ospatzen da, eta Panama bezalako herri askotan oraindik ospatzen da egun horretan.

Mundu zabalkuntza
-----------------

Anna Jarvis, Anna Reeves Jarvisen alaba eta 1858 aldean mendebaldeko Virginiako ekintzaile bat izan zen, Estatu Batuetako guda zibilean apalatxe komunitateetan osasun zerbitzu publikoa hobetzea helburutzat hartuta emakume antolakuntzan parte hartu zuen aktiboki.

Bere ama galdu zuela 1905ean, hasi zen gutunak igortzen, politiko, abokatu zein bestelako eragin handiko pertsonei Amaren Eguna maiatzaren bigarren igandean izan zedila eskatuz (Urte batzuetan bere amaren heriotzarekin bat egiten zuen datak). 1912an *Amaren Egunaren nazioarteko elkartea* sortzea lortu zuen, bere eskaera sustatzea helburu bezala.

Datak
-----

Azken urteetan maiatzaren lehenengo igandea ondorengo egunetan izan zen:

* 2013: Maiatzak 5
* 2014: Maiatzak 4
* 2015: Maiatzak 3
* 2016: Maiatzak 1
* 2017: Maiatzak 7
* 2020: Maiatzak 3

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47502
* Commonscat Multimedia: Mother's Day

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4371191-1
* LCCN: sh85087540
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q47502
* Commonscat Multimedia: Mother's Day
**Esku Gorriaren Defendatzaileak**, **RHD** (jatorrizko izena, ingelesez: *Red Hand Defenders*) 1998an sortutako Ipar Irlandako talde armatu loialista bat da. RHDren izenak Ulsterko balizko banderari egiten dio erreferentzia, zeinean sei puntatako izar zuri baten barruan esku gorri bat agertzen baita.

Uste denez, Ulsterren Defentsarako Elkartea (UDA) eta Loialista Boluntarioen Indarra (LVF) talde armatuetako kideek osatzen dute RHD. Talde horiek emandako su-etenarekin ados ez zeuden kideek osatu zuten RHD, askok UDA nahiz LVFko kideak izateari utzi gabe ekintza armatuak egiten segitu ahal izateko.

2002ko urtarrilean, RHDk postako langile katolikoak eta Belfasteko eskola katolikoetako langileak bere ekintza armatuaren jomugak zirela jakinarazi zuen. Urte hartako otsailean, UDAk eta LVFk Esku Gorriaren Defendatzaileekin loturarik ez zutela adierazi zuten. 2003an beste talde loialistekin enfrentamendu armatuak izan zituen eta UDAko kide bat hil zuten.

Ulsterko Unibertsitateko CAIN kontaketaren arabera, RHD taldeak zortzi lagun hil ditu 2001etik aurrera: sei zibil, Ulsterren Defentsarako Elkarteko kide bat eta Ulsterko Errege Polizia Indarretako (RUC) kide bat. Horrez gain, lehergailu bidezko hainbat ekintza egin ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  "Red Hand Defenders" BBCn
2. ↑  CAIN proiektua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q764262

 |

* Wd Datuak: Q764262


| Ipar Irlandako talde armatuak |
| --- |
|  **Errepublikarrak:** Behin-behineko IRA  •  IRA Ofiziala  •  INLA  •  *Talde txikiagoak:* Benetako IRA  •  Jarraipeneko IRA  •  IPLO
 **Loialistak:** Ulsterko Boluntarioen Indarra  •  Ulsterren Defentsarako Elkartea  •  *Talde txikiagoak:* Loialista Boluntarioen Indarra  •  Esku Gorriaren Defendatzaileak
*Ikus, gainera*: IRA izena erabili duten erakundeak  •  Ipar Irlandako gatazka |
*Artikulu hau Afrikako aintzirari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Kariba».*
**Kariba** munduko aintzira artifizial eta erreserba handiena da. Zambezi ibaian dago kokatuta, ibaiaren sorburuaren eta bukaeraren arteko erdibidean, Indiako ozeanotik 1300 km-ra ibaian gora, Zimbabweren eta Zambiaren arteko mugan. 1958tik 1963ra bitartean bete zen urez, Kariba presari esker.

Historia
--------

Zimbabweko Kariba herria, presan lanean ari ziren langileentzat sortu zen. Mlibizi herrian (Zimbabwe) eta Siavonga eta Sinazongwe herrietan (Zambia), aldiz, biztanle kopurua nabarmen handitu da, urperatutako lurretatik heldu den jendearengatik.

Geografia
---------

Kariba aintzirak Zimbabweren eta Zambiaren arteko muga osatzen du. 220 kilometro luze da, eta 40 kilometro zabal. 5.580 km²-ko azalera dauka, eta 185 km³ ur biltzeko edukiera.

Fauna
-----

Urtegia urez bete zen heinean deskonposatzen ari zen materia organiko ugari askatu zen eta gaur egun arrain espezie ugari kopuru handitan agertzen dira. Sardina itxurako *kapenta* arrainak sartu zituzten Tanganyika aintziratik ekarrita. Gaur egun arrantza jarduera handia dago urtegiaren ertzetako herrietan.

Ugaztunei dagokionez Nilotar krokodiloak eta hipopotamoak daude aintzirako uretan eta elefanteak, lehoiak, gepardoak, lehoinabarrak, bufaloak eta beste hainbat animalia inguratzen dira ertzera ura edatera.

Arrano arrantzaleak eta ubarroiak ere ugari ikusten dira.

Iruditegia
----------

* Kariba aintzira.Kariba aintzira.
* Arrantzaleak aintziran.Arrantzaleak aintziran.
* Aintzira ertzean hondartzak daude.Aintzira ertzean hondartzak daude.
* Aintzira ilunabarrean.Aintzira ilunabarrean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *60. araua: Aintzirak.* .

Ikus, gainera
-------------

* Afrikako Aintzira Handiak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1047206
* Commonscat Multimedia: Lake Kariba

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315149861
* NKC: ge134261
* SUDOC: 170680282
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 1119987

 |

* Wd Datuak: Q1047206
* Commonscat Multimedia: Lake Kariba
**Izz ad-Din al-Qassam Brigadak** (arabieraz: كتائب الشهيد عز الدين القسام‎, *Katāʾib al-shahīd ʿIzz al-Dīn al-Qassām*; Izz ad-Din al-Qassamen omenez izendatuak, askotan **Al-Qassam Brigadak** laburtua) Hamas alderdi politikoaren adar militarra da. Egungo buruzagia Marwan Issa da. 1992an Yahya Ayyashen zuzendaritzapean sortuak, Hamasen helburuak lortzeko ekintza militarrak egitea zuten helburu. 1994 eta 2000 artean, Izz ad-Din al-Qassam Brigadek israeldar zibil eta militarren aurkako hainbat eraso egin zituzten.

Bigarren Intifadaren hasieran, Israelgo jomuga nagusi bilakatu ziren. Hori zela eta, Zisjordaniatik ia desagertu ziren baina Gazako Zerrendan zenbait talde mantendu zituzten.

Izz ad-Din al-Qassam Brigadak erakunde terrorista da Europar Batasunarentzat, Estatu Batuentzat, Australiarentzat eta Erresuma Batuarentzat.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   .
2. ↑  Country Reports on Terrorism 2004
3. ↑  Australian National Security - Listing of Terrorist Organisations
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1475112
* Commonscat Multimedia: Izz ad-Din al-Qassam Brigades

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 123699604
* LCCN: n2001053549

 |

* Wd Datuak: Q1475112
* Commonscat Multimedia: Izz ad-Din al-Qassam Brigades
**Italiako Erresuma** Alderdi Nazional Faxistak gobernatu zuen 1922tik 1943ra bitartean, Benito Mussolini lehen ministro eta diktadore zela. Italiar faxistek erregimen totalitarioa ezarri zuten eta oposizio politiko eta intelektuala zapaldu zuten, modernizazio ekonomikoa, gizarte-balio tradizionalak eta Erromako Eliza Katolikora hurbiltzea sustatzearekin batera.

Payneren arabera (1996), "gobernu faxista hainbat fasetan gertatu zen, nahiko desberdinak". Lehen fasea (1922-1925) izendatutakoa sistema parlamentarioaren jarraipena izan zen, baina "legez antolatutako diktadura betearazlea" izan zuen. Bigarren fasea (1925-1929) diktadura faxistaren eraikuntza izan zen. Hirugarren faseak (1929-1935) esku-hartze txikiagoa izan zuen kanpo-politikan. Laugarren faseak (1935-1940) kanpo-politika erasokorra izan zuen ezaugarri: Eritreatik eta Somaliatik abiatutako bigarren italo-etiopiar gerra; Nazioen Ligarekin izandako liskarrak, zigorrak ekarri zituztenak; gero eta autarkia ekonomiko handiagoa; Albaniaren inbasioa; eta Altzairuko Ituna sinatzea. Bosgarren fasea (1940-1943) Bigarren Mundu Gerra bera izan zen, eta porrot militarrarekin amaitu zen; seigarren eta azken fasea (1943-1945), berriz, Salòko gobernua izan zen, alemaniarren kontrolpean antolatutako txotxongilo-estatua.

Bigarren Mundu Gerran ardatzeko potentzien kide nagusietako bat izan zen Italia, hasierako arrakasta izan zuten hainbat frontetan borrokatuz. Hala ere, Afrikako porrotaren ondoren, Sobietar Batasunak ekialdeko frontean izandako arrakastak eta Sizilian aliatuen lehorreratzearen ondoren, Viktor Emanuel III.a erregeak Mussolini kanporatu eta atxilotu zuen. Gobernu berriak armistizio bat sinatu zuen aliatuekin 1943ko irailean. Alemania naziak Italiako iparraldeko erdiaren kontrola hartu zuen, eta Mussolini erreskatatu zuen, Italiako Errepublika Soziala (RSI) ezarriz. Mussolinik eta faxista leialek oraindik ere zuzentzen zuten estatu kolaborazionista.

Une hartatik aurrera, herrialdea gerra zibilean sartu zen, eta Italiako erresistentzia-mugimendu zabalak alemaniarren eta RSIren aurkako gerrillen gerran jarraitu zuen. Mussolini erresistentziak harrapatu eta hil zuen 1945eko apirilaren 28an, eta etsaitasunak hurrengo egunean amaitu ziren. Gerra amaitu eta gutxira, atsekabe zibilak 1946ko instituzio-erreferendumera eraman zuen, Italia monarkia izango ote zen edo errepublika bihurtuko ote zen jakiteko. Italiarrek monarkia utzi eta Italiako Errepublika sortzea erabaki zuten, gaur egungo Italiako Estatua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Payne, Stanley G..  (2004). *A history of fascism, 1914-1945.*  (Reprint. argitaraldia) Routledge ISBN 978-1-85728-595-6. (Noiz kontsultatua: 2023-09-25).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q48742118

 |

* Wd Datuak: Q48742118