recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ointxe! Saskibaloi Taldea** Arrasateko saskibaloi taldea da

Historia
--------

1964an Jon Basurko Txurruka saskibaloi jokalari bilbotarra Arrasatera etorri zen. 1966an Jose Maria Arizmendiarrietak eskatu zion Juventud Deportiva Mondragón taldearen barnean saskibaloi talde bat eratzeko. Entrenamenduak 1967an hasi ziren eta lehenengo partida ofiziala 1968an jokatu zuen. Iturripeko pilotalekuan izan zen partida eta Donostiako Txangurro Iturriotz taldeari 51-50 irabazi zion. 1977an Musakolako kiroldegian jokatzen hasi zen.

1984an Jon Basurkoren lekua Jose Mari Balzategik hartu zuen eta taldea hazi egin zen. 1990an 2. Nazionalera iritsi zen eta 1994 eta 1997 artean EBA Ligan jokatu zuen, garai hartan Espainiako bigarren maila zen. Lehen denboraldian Txus Brizuela gasteiztarra zen entrenatzailea. Bigarren denboraldirako Saski Baskoniarekin ituna sinatu zuen orduan eta hainbat jokalarik bertan jokatu zuten utzita, denetan aipagarriena Jorge Garbajosa, gerora NBA-n arituko zena. Jose Angel Samaniego zen entrenatzailea eta ACB Ligara igotzeko play-offak ere jokatu zituen, baina ez zuen helburua lortu. 1997tik aurrera gainbehera iritsi zitzaion taldeari.

2007-08 denboraldian Mondragon Unibertsitateak bere gain hartu zuen eta bultzada berria eman zion taldeari. Eskoriatza Kirol Elkartearekin sinaturiko itunaren bidez nesken taldeen ardura eskoriatzarrek hartu zuten. Lehenengo denboraldian EBA Ligara igotzea lortu bazuen ere postuari uko egin behar izan zion eskatzen zuen esfortzu ekonomikoa zela eta. 2014an lortu zuen EBA Ligara itzultzea eta ordutik bertan dabil.

2019ko irailean EBA taldeen Euskal Kopa irabazi zuen finalean Saski Baskoniaren harrobiko taldea 84-79 garaituz.

Palmaresa
---------

* Euskal Kopa (EBA)
	+ Txapelduna (1): 2019
	+ Finalista (1): 2021

Azken denboraldiak
------------------

| Urtea | Maila | Postua | Denboraldikoemaitzak |
| --- | --- | --- | --- |
| 2014-15 | EBA | 10.a | 10-16 |
| 2015-16 | EBA | 9.a | 11-15 |
| 2016-17 | EBA | 11.a | 8-18 |
| 2017-18 | EBA | 14.a | 9-21 |
| 2018-19 | EBA | 5.a | 16-10 |

Emakumezkoen taldea
-------------------

2020-2021 denboraldian Emakumezkoen senior taldea sortu da lehen aldiz, harrobiko jokalariei jarraipena emateko asmoz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Ointxe! Arrasateko Saskibaloi KE | Historia» *www.ointxe.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-04-12).

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** www.ointxe.eus

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61364658

 |

* Wd Datuak: Q61364658
**Erdialdeko Amerikako eta Karibeko III. Jokoak** El Salvadorko hiriburu San Salvadorren jokatu ziren, 1935eko martxoaren 16tik apirilaren 5 arte.

Historia
--------

El Salvadorrek Erdialdeko Amerikako eta Karibeko Jokoak antolatu dituen lehen aldia da. Hirugarren joko haiek, berez, 1934an ospatu beharrekoak ziren, baina aurreko urtean jasandako denborale baten ondorioz, luzapen bat eskatu zuen, 1935ean antolatzeko.

Parte hartu zuten kirolari kopurua, 741ekoa izan zen, eta, kirolen artean, golfa, hipika, boxeoa eta borroka sartu ziren. Emakumeek, boleibolean, igeriketan eta saskibaloian parte hartzen jarraitu zuten.

Joko hauetan, Jamaikak ez zuen parterik hartu.

Dominak
-------

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Postua | Estatua | Urrea | Zilarra | Brontzea | Guztira |
| 1 |  Mexiko | 37 | 20 | 21 | 78 |
| 2 |  Kuba | 31 | 30 | 23 | 84 |
| 3 |  Puerto Rico | 5 | 5 | 5 | 15 |

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Erdialdeko Amerika eta Karibeko II. Jokoak** | **Erdialdeko Amerikako eta Karibeko III. Jokoak**1935 | Ondorengoa**Erdialdeko Amerikako eta Karibeko IV. Jokoak** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3291889

 |

* Wd Datuak: Q3291889
Munduko herrialdeetan per capita errenta adierazten duen mapa. Nabariak dira herrialde batetik bestera dauden desberdintasunak, baina herrialde bakoitzaren baitan ere desberdintasun ekonomiko handiak izaten dira.
**Desberdintasun ekonomikoak** ondasunen eta errentaren banaketan nahiz baliabide ekonomikoetarako heltzean gizarte bateko pertsona, familia eta erakundeen artean nahiz herrialde batetik bestera dauden desberdintasunak dira. Desberdintasun ekonomikoak aipatzeko, **pobre eta aberatsen arteko aldea** edo **desoreka** esamoldea ere erabiltzen da. Desberdintasun ekonomikoak sistema ekonomikoak sorrarazten ditu: kapitalismoak desoreka horiek gehitzen ditu eta sozialismoa desberdintasun horiek apaltzen saiatzen da.

Ikus, gainera
-------------

* Desberdintasun ekonomikoaren neurketa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5055020
* Commonscat Multimedia: Economic inequality

---

 |

* Wd Datuak: Q5055020
* Commonscat Multimedia: Economic inequality
*Artikulu hau Argentinako ibaiari buruzkoa da; Nikaraguako ibaia gaitzat duena beste hau da: «San Juan (ibaia)»*
**Desaguadero** mendebaldeko Argentinako ibaia da. 1498 km luze da eta 260.000 km²ko arroa drainatzen du. Berez Coloradoren ibaiadarra bada ere, gaur egun arro ia endorreikoa da: jeneralean ura agortzen da, Coloradora iristsi gabe.

Izena
-----

Bermejo, Desaguadero, Salado, Chadileuvu eta Curaco izenaz ezagutzen da ibaiaren goi-ibilgua.

Geografia
---------

Cerro Bonete Chicon (La Riojako probintzia) du iturburua. Ur emari handikoa da hasieran, baina lurralde idorretan barneratzen da ondoren eta lurruntzearen eta lurren ureztatzearen ondorioz, urik gabe iritsi ohi da behe-ibilgura. Beraz, euri asko egiten duenean baizik ez da Colorado ibairaino iristen Desaguaderoren ura.

### Ibaiadarrak

Jachal, San Juan, Mendoza, Tunayan, Diamante eta Atuel dira ibaiaren adar nagusiak.

### Zeharkatutako udalerriak

* La Riojako probintzia: Villa San José de Vinchina, Villa Castelli eta Villa Unión.
* San Juango probintzia: Bermejo.
* Mendozako probintzia: Desaguadero eta Canalejas.
* San Luisko probintzia: Mosmota eta Navia.
* La Pampako probintzia: Santa Isabel, Limay Mahuida eta Puelches.

Hidrometria
-----------

Desaguaderoren emaria 16 urtez (1983-1998 bitartean) neurtua izan da La Reformako estazioan (La Pampako probintzia), Coloradorekin elkartu baino 150 km lehenago. Gune horretan, drainatutako eremuak 350.000 km² ditu. Urteko batez besteko emaria 23,57 m³ segundokoa da. Emari handiena ekainean du (31,5 m³/s), eta txikiena abenduan (7,3 m³/s).

**Desaguadero ibaiaren batez besteko emariak (m³/s), La Reformako estazioan neurtuak**  
**Datuak: 1983 eta 1998 artean**

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2015-3-21 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑    *Un río en vías de desaparición.*  laarena.com.ar (Noiz kontsultatua: 2015-07-19).
2. ↑    *Estudio Integral de la Cuenca del Desaguadero.*  lapampa.gov.ar (Noiz kontsultatua: 2015-09-17).[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q385342
* Commonscat Multimedia: Desaguadero River

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 3128524

 |

* Wd Datuak: Q385342
* Commonscat Multimedia: Desaguadero River
*Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Elosu (argipena)»*

**Elosu** Arabako iparraldeko herri eta kontzejua da, Legutioko udalerrikoa. Herrigunearen mendebaldean dago kokatuta, eta iparraldean, bestela, **Ollerieta** auzoa. Azken honetan Euskal Buztingintza Museoa dago.

100 pertsona inguru bizi dira bertan.

Historia
--------

Villarreal de Alava-ko ermandadean kokatuta, beste bost herrixkekin batera Villarrealera, Alfonso XI. errege gaztelarraren garaian, XIV. mendean. Urbina eta Gosain-ekin batera koadrila osatzen zuen, ermandadean zeuden hiru koadriletako bat alegia.

Espainiako Gerra Zibilean, Legutioko guduaren testuinguruan, Elosuko 17 herritar fusilatu zituzten. Itxuraz gertakari honek ez zuen gerra-ekintzekin zerikusirik izan, baizik eta mendeku pertsonalekin.

XX. mendearen hasieran eskola publiko mistoa zegoen, 28 neska-mutilekin. 1973an, azkenik, 40 euskal hiztun zenbatuta zeuden kontzejuan.

Demografia
----------

| Elosu-Ollerietako biztanleria |
| --- |
|  |
|

Garraioa
--------

Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |
| --- |
|  **Eskualdeko Garraioa** |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  **Zerbitzua**  |  **Hasiera**  |  **Ibilbidea**  |  **Amaiera** ⁠ |
| **6a** | OtxandioLegutio | Oleta • Elosu • Elosu (Ollerieta) • Nafarrate • Urrunaga • Larrabea • Legutio (Zabalain) | OtxandioLegutio |

 |

Ondasun nabarmenak
------------------

* Ollerieta baserriko labea. Euskal Buztingintza Museoaren barruan dago.
* San Miguel eliza: Zaharberrituta dago, izan ere oso kaltetua izan zen Gerra Zibilean.
* Desagertutako baselizak: Santa Pía, San Prudencio, San Sebastián eta Mujanokoak.

Buztingintza Museoa.

Ikus, gainera
-------------

* Zuia-Gorbeialdea

Bibliografia
------------

* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Informazioa Auñamendi entziklopedian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3051654
* Commonscat Multimedia: Elosu

---

 |

* Wd Datuak: Q3051654
* Commonscat Multimedia: Elosu
**Old City Hal** edo Filadelfiako **Udaletxe Zaharra** Filadelfiako eraikin historikoa da, Ameriketako Estatu Batuetako ekialdeko itsasertzean. Eraikuntza lanak 1791an bukatu ziren.

Ezaugarriak
-----------

David Evans arkitektoaren planoak eta arkitektura georgiar estiloa jarraituz eraiki zen.

Historia
--------

1791tik 1800 urte arte Estatu Batuetako Auzitegi Gorenaren egoitza izan zen. Bitarte horretan Filadelfia Estatu Batuetako hiriburua izan zen, funtzio hori betetzeko Washingtonen prestaketak lanak egiten ziren bitartean. Ondoren, hiriko udaletxea izan zen gaur egungo Philadelphia City Hall (1871-1901) eraiki arte. XVIII. mendearen bukaeran migratzaileak jasotzeko lekua izan zen. Gaur egun museoa da eta Independentziaren Parke Historiko Nazionalaren barruan dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .

Kanpo loturak
-------------

* **(Ingelesez)**:Old City Hall.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Old City Hall (Filadelfia)*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3350184
* Commonscat Multimedia: Old City Hall-Supreme Court

---

 |

* Wd Datuak: Q3350184
* Commonscat Multimedia: Old City Hall-Supreme Court
*Nycticebus javanicus*
***Nycticebus javanicus*** (edo Javako loria) Lorisidae familiako primate estrepsirrino bat da, Indonesiako Java uhartearen mendebaldean eta erdialdean dagoena. Hasieran espezie berezitu bezala deskribatu bazen ere, *Nycticebus coucangen* subespezietzat hartu zen denbora askoan, harik eta 2000ko hamarkadan bere morfologia eta genetika berriro aztertu eta espezie bereizia zela zehaztu zen arte. *N. coucang* eta *N. bengalensis* loriarekin lotuta dago. Espeziea aldakorra da ilearen luzeraren eta, neurri txikiagoan, kolorearen arabera.

Kopetan diamante baten itxura ematen dion marra bat du. 5,6 eta 6,8 kilogramo bitarte pisatzen du. Loris guztiak bezala, espezie zuhaiztar bat da, eta poliki-poliki mugitzen da lianetan zehar, zuhaitz batetik bestera salto egin beharrean. Batez ere lehen eta bigarren mailako basoetan bizi da, baina banbu, mangladi eta kakao-landaketetan ere aurki daiteke. Fruta, muskerrak eta arrautzak jaten ditu, adarretan lo egiten du (batzuetan taldean) eta normalean bakarrik edo bikotekidearekin ikusten da.

Javako loriaren populazioa etengabe murrizten ari da ezkutuko ehizagatik, animalia exotikoen salerosketagatik eta medikuntza tradizionalarekin lotutako ikerketak egiteko erabiltzen dutelako. Loris populazioek dentsitate txikia dute, eta pairatzen duten mehatxu handienetako bat habitata suntsitzea da. Hori dela eta, Natura Kontserbatzeko Nazioarteko Batasunak (UICN) galzorian dagoen espezie gisa katalogatzen du, eta desagertzeko aukera gehien duten munduko 25 primate zerrendan (2008-2010) sartu zen. Nahiz eta Indonesiako legeak babesten duen eta babestutako hainbat eremutan dagoen, isileko ehiza jarraitua eta animaliak babesteko legeak nekez aplikatzen dira toki mailan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q972907
* Commonscat Multimedia: Nycticebus javanicus
* Wikispecies Espezieak: Nycticebus javanicus

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 4454393
* GBIF: 5786064
* ITIS: 944108
* UICN: 39761
* NCBI: 310934
* uBio: 7140055

 |

* Wd Datuak: Q972907
* Commonscat Multimedia: Nycticebus javanicus
* Wikispecies Espezieak: Nycticebus javanicus
Hondartzan **abandonaturiko oinetako** bat: itsasoan urtetean egon arren, ez dira aise degradatzen.
**Oinetako abandonatuak** kale, errepide eta naturan dauden oinetakoak dira, banaka gehienetan, jabeak utzi edo galduak. Fenomeno interesgarri eta misteriotsu bilakatu da: izan ere, oinetakoak beste jantziak eta objektuak baino maizago agertzen dira; eta, giltzak edo bestelako objektuak ez bezala, ez da erraza norberak oinetako bat galdu duela berehala ez konturatzea.

Misterioa azaltzeko, hipotesi zenbait eman dira. Adibidez, pertsonek presagatik korrika dabiltzanean, aise gerta daiteke oinetako bat galtzea; egoera horretan, pertsonak nahiago du aurrera jarraitu (trena ez galtzeko, esaterako) eta oinetakoa galtzea. Ohikoa da, baita ere, emakumeek jaietan takoidun oinetakoak janztea, berez oinetik aise askatzen direnak; jaietan harrapatzen diren mozkorrak direla eta, azkenean kalean uzten dira zapata hauek. Hondartzetan ere maiz agertzen dira oinetako abandonatuak: jendeak hondartzan ibiltzeko berariazko oinetakoak jantzi eta kalean ibiltzekoak utzi egiten ditu beste gauzekin batera, baina hondartzatik alde egitean, kalekoak ahaztu egiten ditu akaso. Itsasoak ere sarri ekartzen ditu oinetakoak kostaldera, oinetakoak kasu askotan uraren gainean flotatu eta beste jantziak baino gai iraunkorragoez eginak daudelako. Haurren oinetakoak ere maiz ikus daitezke kale eta errepide bazterretan abandonaturik, agian haurrak oinetakoak erantzi eta automobileko leihotik behera gauzak botatzeko duten joera dela eta.

Oinetakoak edozein lekutan uztearena nahita egiten den jarduera ere izan daiteke. Herrialde zenbaitetan, oinetako jaurtiketa izeneko denbora-pasa egiten da, oinetakoen lokarriak baliatuz, oinetakoak kable edo zuhaitz-adarretan utziz. Hortik, arte moduan ere garatu den ohitura da, *objet trouvé* joerari jarraiki. Bestalde, oinetako abandonatuen irudia sarri erabili da olerkigintzan, oinetakoaren jabearen inguruan gogoetak eginez.

Fenomenoak hedabideen arreta piztu du eta interneten ere blogak sortu dira gaiaren inguruan.

Kanpo estekak
-------------

* Argazki galeria Zapata abandonatuen galeria.
* Road side shoe - Mistery, errepide bazterreko oinetakoaren misterioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4663378

 |

* Wd Datuak: Q4663378
**Dooly konderria** (ingelesez: *Dooly County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Vienna da. 2010eko zentsuaren arabera 14.918 biztanle zituen, Dooly kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Dooly konderriak 1.028,96 kilometro koadro ditu. Horietatik 13,84 ura dira. Beste 1.015,12 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,07 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 14.918 pertsonetatik 7.323 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 862 dira. 7.381 beltzak edo afroamerikarrak. 16 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 93 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 6 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 96 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q492036
* Commonscat Multimedia: Dooly County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137218918
* LCCN: n81103572
* NARA: 10039110
* **Lekuak**
* OSM: 1073788
* TGN: 2000337

 |

* Wd Datuak: Q492036
* Commonscat Multimedia: Dooly County, Georgia
**Erlijio amerindiarrak**, Amerikako herri indigenen edo amerindiarren praktika erlijioso zein espiritual edota sinesmen multzoa dira. Erlijio tradizional hauen sinesmen eta ezagutzak ahozko historia, istorio, alegoria edo printzipio moduan transmititzen dira. 

Kontinentean eta denboran zehar praktika ezberdina garatu ziren, teologia edo sinesmen monoteistak, politeistak, henoteistak, animistak, xamanistak edo sinkretikoak garatuz. Eta praktikak, sinesmenak haina dibertsoak dira; talde txiki edo tribuen taldekapenetik, hiri handien ospakizunetara zabalduz, landare ezberdinak erabiliz kontzientzia alteratzeko edo dantza zein erritual jakinak plazaratuz. Praktika hauetako batzuk egun arte iraun dute, nahiz eta kasu askotan europar kolonialismoaren ondorioz desagerrarazi edo gutxietsi diren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Singh, Manvir.  (2018). «The cultural evolution of shamanism» *Behavioral and Brain Sciences* 41: e66. doi:10.1017/S0140525X17001893. ISSN 0140-525X. (Noiz kontsultatua: 2022-04-10).
2. ↑   **(Ingelesez)** Hultkrantz, Åke.  (1979). *The Religions of the American Indians.*  University of California Press ISBN 978-0-520-04239-1. (Noiz kontsultatua: 2022-04-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65210091

 |

* Wd Datuak: Q65210091
**Erlijioaren presentziak telebista espainiarrean**, urria izan arren ezinbesteko papera jolasten du erlijio katolikoaren transmisioan. Katolizismoaz gain, La 2 kateak *Islam hoy* saioa eskaintzen du, islamaren egoera aztertuz Espainiar estatuan. Familia eredu tradizionalaren eta fedearen ideiak egunerokotasunean txertatzen ahalegintzen dira. Horretarako, dokumental eta erreportaiez gain, Batikanoarekin zuzeneko transmisioa, elizkizunak eta albistegietara bideratzen dute erlijioa. Ezinbestekoa delarik, hizlariaren karisma eta honen testigantza, lider erlijiosoaren papera hartzen dutelarik. Gainera, hizkera propioa garatu dute. Aipatzekjoa da gainera, saioek egun bat bereganatu dutela, sinbolismo guztiarekin: igandea. Espainiar panorama telebisiboan, urria da genero honen agerpena kate autonomikoetan; baina azpimarragarria TV2 kate publiko espainiarrean. Kate pribatuei dagokionez kate kontserbadoretan aurki dezakegu nagusiki, presentzia aipagarriarekin 13TV katean eta maila baxuagoan Intereconomia katean.

Generoak
--------

* Elizkizunak
* Gertakizunak
* Erlijio-saioak

Izaera
------

- Erlijio edo joera filosofiko desberdinen ikuspegitik eginiko tele-saioak.

- Erlijio katolikoa eta kristaua nagusi.

- Ohiko egutegi erlijiosoarekin lotuta, oso leku ezaguna programazio-tauletan (mezak, aste santuko eta gabonetako ekitaldiak).

- Egoera berezietan bakarrik aireratzen direnak: Aita Santu katolikoaren izendapena, Urte Xakobeoaren ingurukoek eta abar.

Programak
---------

Adibiderik esanguratsuena 13TV katearena da, honek hainbat programa baititu erlijioari eskainitakoak.

### 13TV

El mundo visto desde el Vaticano, Igandeetan 10:30etan

Ángelus, Astelehenetatik-Larunbatetara 12:00tan

Audiencia General S.S. Francisco, Asteazkenero 11:30etan

Ángelus CTV, Igandeetan 12:00etan

+Que Noticias, Igandeetan 11:15etan

Santa Misa, Igandero

### La2

El dia del Señor, TVE 2. Igandeetan 10:30

Islam hoy, TVE 2 Igandeetan 8:45

Pueblo de dios, TVE 2 (Dokumental erlijiosoak)

Testimonio, TVE 2. Iganteetan 10:25

Audientziak
-----------

Kantar Mediaren 2012ko generoen araberako saioen emisioren arabera, honakoak dira datuak erlijioari dagokionez:

**TV2** saioen %2,3 eskaintzen zaio erlijioari

**13TV** saioen %5,9 eskaintzen zaio erlijioari

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16517048

 |

* Wd Datuak: Q16517048
Casio W-59 erloju digitala 
**Erloju digitala** ordua zenbakien bidez adierazten duen erlojua da, orratzen bidez egiten duen erloju analogikoa ez bezala. Erloju digitalen funtzionamendua normalean elektronikoa da, nahiz eta badira ordenagailu emuladoreak ordenagailuaren pantailan bai erloju analogikoak eta digitalak bistaratu ditzaketeenak.

Historia
--------

Josef Pallweber Suitzako erlojugileak, Salzburgon (Austrian) jaiotakoa, erloju mekaniko-digitaleko eredua sortu eta fabrikatu zuen 1956an. Erloju digital baten lehenengo patentea Estatu Batuetan D.E Protzmann-ek egin zuen eta beste batzuek, 1956ko urriaren 23an, patente honek iratzargailu digitala deskribatzen du. D.E Protzmann-ek eta bere bazkideek beste erloju digital bat ere patentatu zuten 1970ean, mugitzen ziren gutxieneko pieza batzuk erabiltzen zituena.

1970ean, LED pantaila zuen lehenengo eskumuturreko erloju digitala pilaka ekoiztu zuten, Hamilton Watch Company-k ekoitzitakoa. Erloju hori egin zuten aurreko bi urtekoa gogora ekarriz, konpainia berak Stanley Kubrick-en *2001:* *A Space Odyssey* (1968) filmaren erloju prototipo digitala sortu zuenean.

70. hamarkadan zehar, hasi berri zen arren, erloju digitalen garapen handia egon zen, horrelako gailuen ospea etengabe handitzen joan zen urteetan zehar.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1225105
* Commonscat Multimedia: Digital clocks

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4149854-9
* AAT: 300196070

 |

* Wd Datuak: Q1225105
* Commonscat Multimedia: Digital clocks
Ivan Basso txirrindularia 2005eko Frantziako Tourreko hogeigarren etapako erlojupekoan.
**Erlojupekoa** errepideko txirrindularitzako hirugarren lasterketa familia da (besteak, klasikoak eta etapatako lasterketak dira). 1990eko hamarkadaren erdialdetik aurrera Txirrindularitzako Munduko Txapelketa bat dago txirrindularientzako espezialitate honetan. Etapatako probetan, beti egoten da probaren bat erlojupekoa, beti bere iraupenaren arabera. Klasiketan eta etapatako lerroko lasterketetan ez bezala, erlojupekoetan, txirrindulari bakoitza bakarrik joaten da, bere taldekideen laguntzarik gabe, eta txirrindularien arteko irteera tartea minutu bat, bi, edo hirukoa izaten da, ibili beharreko distantziaren arabera.

1960ko eta 1970eko hamarkadetan, bazegoen erlojupeko modalitate bat, non, txirrindularia moto baten atzetik joaten zen, zeinak biziki murrizten zuen airearen erresistentzia, eta, beraz, txirrindularia arinago joan zitekeen.

Erlojupeko proben beste aldaera bat, taldekakoa da. Talde bakoitza, baturik doa, eta irteera tartea aurretik zehazten da. Erreferentzia bezala hartzen den denbora, ohi, bosgarren sartzen denarena da. Itzuli handi batek, batzuetan, mota honetako erlojupeko bat izaten du. Munduko Txapelketa eta etapatako lasterketak alde batera utziz gero, erlojupeko probarik ezagunena, Nazioen Sari Nagusia da. Jacques Anquetil, 9 garaipenekin, proba honetan garaipen gehien lortu dituen txirrindularia da. Bigarrena, 5 garaipenekin, Bernard Hinault "Kaimana" dago.

Gainera, badago beste modalitate bat, ez hain ohikoa, bikotekako erlojupekoa dena. Probarik azpimarragarriena, desagertu zen arte, Eddy Merckx Sari Nagusia izan zen.

Txirrindulari hoberenek, mutil zein nesketan, batzuetan, Orduaren errekorra lortu nahi izaten dute, belodromoetan egiten den proba.

1990eko hamarkadan, erlojupekoak izan dira aurrerapen teknologikoen onura gehien jaso dituzten probak, bereziki diseinaturiko elementuak sartuz, (eskutokiak, gurpilak, etab...), edo bizikleten aldaketetan, honela, postura aerodinamikoagoak ahalbidetuz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2266066
* Commonscat Multimedia: Individual time trial

---

 |

* Wd Datuak: Q2266066
* Commonscat Multimedia: Individual time trial
**O Bean an Tí** (euskaraz *Oi Etxekoandre*) Irlandako abesti herrikoi bat da. Irlanderaz abestu ohi da. Musika talde ugarik abesti honen bertsioak burutu izan dituzte, horien artean ziurrenik ezagunenak Clannad taldea izango delarik.

Hitzak
------

Ó éirigí suas a thogha na bhfear is cuirigí píc ar bharr gach cléith,  

Leagaigí síos iad lucht an droch-chroí agus cuirigí dlí na Fraince ar bun,  

Bis:
Agus ó bhean an tí, cén bhuairt sin ort?  

Ó bhean an tí, fá dhó nó trí,  

beidh an talamh gan chíos ón bhliain seo amach,  

Agus ó bhean an tí, nach suairc é sin?  
  

Tá jug ar an bhord is tá beoir ag teacht,  

tá arm go leor ag an Duke of York,  

Tá an Francach is an Spáinneach ar bhruach na trá,  

agus b'fhearr liom go mór é ná cómhra ban  
  

Bis  
  

Mo chreach is mo chrá nuair a bhí mé beag,  

in aois mo dhá bhliain sular smaoinigh mé ar olc,  

Nach ndeachaigh mé ar bord nó in arm an Rí,  

sular chaith mé mo shaol ag dul timpeall ort  
  

Bis  
  

Go mbristear mo dhroim faoin ualach seo,  

ma thigim arís ag cur buartha ort,  

Is a liacht bean óg as seo go hAbhainn Mhór,  

a shiúlfadh an ród is a d'ólfadh deoch  
  

Bis

Kanpom loturak
--------------

* Clannad taldearen *Bean an Tí* abestiaren bertsioa entzungai **(Gaeleraz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12264970

 |

* Wd Datuak: Q12264970
**Donibane-Ziburuko gaztetxea** (**DZG**) Lapurdiko Donibane Lohizune herrian dagoen gaztetxea da. Bi herrietako gazteak biltzen ditu.

Jakingarriak
------------

Donibaneko Akotz auzoan dago, Getariarako bidean. 1989an gazte taldea sortu zen eta 1991ean lehenago auzoko eskola izandako eraikina okupatu zuten; eskola zaharra Lafiteneko hondartzatik hurbil. Lapurdiko gaztetxerik zaharrenetakoa da eta kultura elkarte gisa eratuta dago. Eraikina Herriko Etxearena da eta ituna du gazte taldearekin, non "behin-behineko okupa" moduan tratatzen dituzten. 1995ean hortik botatzeko saiakerak kale egin eta gero, 2009an bere ondoan luxuzko jatetxea zabaldu eta gero arazoak egon ziren berriro Herriko Etxearekin eta 2010eko ekainean lekuz aldatzeko proposamen eta mehatxua zabaldu zion.

Musika da gaztetxearen ekimen indartsuena eta hainbeste talderi entseatzeko eta jotzeko aukera eskaini die; esaterako Izate edo The Rodeo Idiot Engine taldeak bertan sortuak dira. Graffitia eta bertsoak ere bultzatzen dira, besteak beste; Odei Barroso bertsolaria gaztetxeko kideetakoa da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Gaztetxearen orria, Myspace.
2. ↑  *Petit rocker deviendra grand…*, PaysBasqueActualités, 2011ko apirilaren 7a.

Ikus, gainera
-------------

* Gaztetxe

Kanpo estekak
-------------

* *Bi eredu, ilusio bera*, Uxua Larretxea, Argia, 2.274. zkia. 2011ko apirilaren 24a.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256345

 |

* Wd Datuak: Q12256345
*Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Elosu (argipena)»*

**Elosua** Bergarako (Gipuzkoa) ipar-ekialdeko auzo bat da, Azkoitirako bidean. 50 bat baserrik osatzen dute auzunea.

Berez, errepidearen alde batean dauden auzuneko etxeak Bergarakoak dira eta beste aldean daudenak berriz Azkoitiko izen berdineko auzoarenak.

Izena
-----

Elosua izenaren *-a* amaiera artikulua da. Hortaz, honela deklinatzen da: *Elosua*, *Elosuan*, baina *Elosura, Elosuko* (hala nola *Bizkaia/Bizkaiko* edo *Azkoitia/Azkoitiko*). Bertakoek Elosu esaten dute.

Demografia eta biztanleria
--------------------------

Elosuako biztanleria| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 24 | 24 | 20 | 19 | 17 | 16 | 17 | 17 |

Ondasun nabarmenak
------------------

* **Baserriak**: nabarmenak dira Iriaun edo Ixaun eta Gomezkorta edo Gomozkorta baserriak.
* XII. mendeko gaztelu nafar baten aztarnak, Iriaun gaztelua.
* **San Martin eliza**, XV. mendean hasia.

Elizaren ondoko abade etxe zaharra aterpetxea da gaur egunean, eta gaua har liteke bertako gela kolektiboetan.

Kultura
-------

### Jaiak

Maiatz inguruan (Garizumaren arabera) Igokunde eguna ospatzen da, eta erromeria egin ohi da.

Udaberrian halaber, Bergarako Pazkoetatik 15 egunera **Otaba** jaiak ospatzen dira. Hiru eguneko jaia egin ohi da asteburu batean.

Urriaren 12an, Pilareko Andre Mariaren egunean, **Ganadu azoka** egiten da, eta auzoan jende gehien biltzen duen ospakizuna izan ohi da,

Abenduaren 24an **Gabon eskean** irteten dira auzotarrak.

Ikus gainera
------------

* Elosua (Azkoitia)

Kanpo estekak
-------------

* Elosua Bergarako udal webgunean
* Auzoko etxe guztien izenak eta kokapenak[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256773
* Commonscat Multimedia: Elosua (Bergara)

---

 |

* Wd Datuak: Q12256773
* Commonscat Multimedia: Elosua (Bergara)


| Bergarako auzoak |
| --- |
| Angiozar • Aritzeta • Basalgo • Elorregi • Elosua • Murinondo • Osintxu • Ubera |
Orban Gorri Txikia (behean, ezkerrean) eta Orban Gorri Handia (erdian, eskuinean).
**Orban Gorri Txikia** 2006 urtean Jupiterren atmosferan Orban Gorri Handiaren ondoan agertu zen ekaitz erraldoi bat da

Historia
--------

Orban Gorri Txikia 2006 urtearen hasieran agertu zen. 1940ko hamarkadatik Jupiterren zeuden hiru obalo zuriek 1998 eta 2000 urteen artean bat-egin zutenean sortu zen. Obalo txuri hau, *Obalo Txuri BA* izendatuta, kolorez aldatzen hasi zen eta 2006 urtearen hasiera Orban Gorri Handiaren tonuak hartu zituen. Bi orbanen kolore gorrixkak planetaren barne atmosferako gasak atmosferan igotzen direnean eta eguzkiaren erradiazioaren efektuak jasaten dutenean sortu daitezke. Infragorrian neurtzerakoan bi orbanak hodei nagusien gainetik daudela ematen du. Obalo Zuritik Orban Gorrira pasatzea ekaitza indartzen ari den sintoma bat izan daiteke. 2006ko apirilaren 8an Hubble espazio teleskopioaren Jarraipen Kamera Aurreratuak ekaitz gaztearen irudi berriak hartu zituen.

Kanpo estekak
-------------

* astroenlazador(com)
* Haizearen abiaduraren ikerketa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2319297
* Commonscat Multimedia: Oval BA

---

 |

* Wd Datuak: Q2319297
* Commonscat Multimedia: Oval BA
**Donibane Lohizuneko badia** Lapurdiko kostaldean dagoen badia bat da. Bertan, zen ematen dion Donibane Lohizune eta Ziburu udalerriak daude. Badia honetan Urdazuri eta Untsin ibaiek beren urak Bizkaiko golkoan isurtzen dituzte.

Mugak honako hauek ditu: ekialdean Zokoako gotorlekua eta mendebaldean berriz Santa Barbara lurmuturra. Badiaren erdian hormigoizko barra bat dago, badia bera itsas enbatetatik babesteko eraikia, barra honi Zokoako gotorlekuan eta Santa Barbara lurmuturrean dauden beste biak gehitu behar zaizkio, guztiek badiari babes ematen diotelarik.

1789ko enbata batek guztiz hondoratu zituen Donibane Lohizuneko portuko auzoak eta Urtsulatarren komentua.

Badia osoaren ikuspegi panoramikoa Donibane Lohizuneko hondartzatik ikusita.

Badia osoaren ikuspegi panoramikoa Donibane Lohizuneko hondartzatik ikusita.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492914

 |

* Wd Datuak: Q20492914

**Coordinates: Missing latitude**  
Invalid arguments have been passed to the {{#coordinates:}} function
**Oktanajea** edo **oktano zenbakia**, motorrerako erregai baten (gasolina eta gasolioak adibidez) errendimenduaren neurri estandarra da. Zenbat eta oktano kopurua handiagoa izan, orduan eta konpresio handiagoa izan dezake erregaiak detonatu aurretik. Termino zabaletan, oktano zenbaki handiagoa duten erregaiek konpresio erlazio handiagoak behar dituzten errendimendu altuko gasolina motorretan erabiltzen dira. Aitzitik, oktano kopuru txikiagoa duten erregaiak (baina zetano zenbaki altuagoak) aproposak dira diesel motorrentzat, diesel motorrek ez baitute erregaia konprimitzen, baizik eta airea soilik konprimitzen dute eta, ondoren, erregaia injektatzen dute konpresioaren bidez berotu den airean. Gasolinazko motorrak airea eta erregai konprimitutako nahasketan oinarritzen dira, konpresio etaparen ia amaieran pizten dena elektrikoki aktibatutako txinpartak erabiliz. Hori dela eta, erregairen konpresibilitate altua gasolina motoreetan da garrantzitsua nagusiki. Gasolina oktano indize txikienekin erabiltzeak motorra kolpatzeko arazoa sor dezake.

Isooktanoa erreferentziako estandar gisa
----------------------------------------

 2,2,4-trimetilpentanoak (iso-oktanoa) (goian) 100 oktano zenbakia du; n-heptanoak (behean) 0 oktano zenbakia du.
Oktanoak gasolinaren osagai tipikoak diren hidrokarburoen familia bat dira. Likido koloregabeak dira, 125° C inguruan irakiten dutenak. Oktanoaren familiako kide bat, isooktanoa, erreferentziazko estandar gisa erabiltzen da gasolioak edo PGL erregaiek auto-pizteari aurre egiteko duten joera erreferentzia gisa.

Errendimendua
-------------

Oktano zenbakia ez da erregaien energia edukiaren adierazle. Erregaia modu kontrolatuan erretzeko joeraren neurria baino ez da, kontrolatu gabeko modu batean lehertu beharrean. Garrantzitsua da hau jakitea motor zehatz batentzako erregai bat aukeratzerakoan. Errendimendu hoberena detonaziorik gabe erabil daitekeen erregai oktano baxuena aukeratzen denean lortzen da.

Sakontzeko
----------

* **(Ingelesez)** McAllister, Sara; Chen, Jyh-Yuan; Fernandez-Pello, A. Carlos (2011). Fundamentals of Combustion Processes. Springer Science & Business Media. ISBN 978-1-4419-7943-8.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Werner Dabelstein, Arno Reglitzky, Andrea Schütze and Klaus Reders "Automotive Fuels" in Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry 2007, Wiley-VCH, Weinheim.doi:10.1002/14356007.a16\_719.pub2

Ikus, gainera
-------------

* Zetano zenbakia

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Gasolina fintzea eta saiakuntzak, 3.1 taula, 32. orrialdea
* **(Ingelesez)** Zergatik dira Oktano mailak garrantzitsuak
* **(Ingelesez)** Gasolina: ohiko galderak
* **(Ingelesez)** Nola egiten du lan Octane HowStuffWorks.com-en

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193423
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q193423
| **Embeltran kalea** |
| --- |
|  Donostia, Parte Zaharra |
| Embeltran kalea, Antzoki Zaharra atzean. |
| HerrialdeaLurraldea |  Euskal Herria Gipuzkoa |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Embeltran kalea is located in Euskal HerriaEmbeltran kaleaEmbeltran kalea | Embeltran kalea is located in GipuzkoaEmbeltran kaleaEmbeltran kalea |
| Embeltran kalea is located in Donostiako Parte ZaharraEmbeltran kaleaEmbeltran kalea |

 |
| Koordenatuak: | **Coordinates: Missing latitude**Invalid arguments have been passed to the {{#coordinates:}} function
 |

**Embeltran kalea** Donostiako Parte Zaharreko kale bat da. Kale Nagusitik Narrika kalearaino doa.

Izenaren jatorria
-----------------

"Embeltran" izenak jatorri gaskoia du. Jakina denez, Donostiak gaskoi populazio garrantzitsua izan zuen, eta bertako toponimian aztarna ugari utzi zuten Gaskoieraz "Em" partikulak "jauna" esan nahi du; beraz, Embeltran izenak "Beltran jauna" edo "Don Beltran" esan nahi du.

Zalantza da zein zen Beltran Jaun hori. Serapio Muxikak harresiaren "Beltran jaunaren Kuboaren" 1542ko erreferentzia jaso zuen. Kubo hori Zurriola aldean zegoen kokatuta, geroago Amezketako Kuboak ordeztu zuena. Beltran hori Beltran de la Cueva, Alburquequeko dukea, izan daiteke. De la Cueva 1522an Gipuzkoako Jeneral Gorena zen. Kalearen izena izan daiteke bertan bera bizi zelako ala berak kubo hori egiteko agindua eman zuelako.

Kale historikoa
---------------

Oso kale zaharra da. 1566ko erroldan eta 1630eko Ordenantzetan agertu zen. 1722 izena beste kale bati eman zitzaion baina Plaza Berria egiteko desegin zuten. XVIII. mendean gaur egungo kaleari eman zitzaion; mende horretan kalea konpondu zen, horretarako Erregearen Probestuaren etxartea desageraraziz.

Indusketa arkeologikoa
----------------------

XX. mendeko amaieran kaleko 3. zenbakian, etxeko zorupean eginiko arkeologia indusketa batean berandu Erdi Aroaren Probestu izan zen Miguel Martínez de Engómez leinuaren etxea aurkitu zen. Bertan, material arkeologiko ugarirekin, Erdi Arotik aldatu gabe iraun duen sekuentzia estratigrafiko baten erregistroa aurkitu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Kalearen ezaugarriak eta historia Donostiako Udalaren webgunean.
* **(Gaztelaniaz)**: Miren Ayerbek eta cesar Fernándezek indusketa arkeologikoaren gaineko txostena. *Zainak* aldizkaria, 19.zk. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1999, 215-226 or. ISSN:1137-439X. ISBN 84-8419-958-4

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25474288

 |

* Wd Datuak: Q25474288
**Erik Gorria** (antzinako eskandinavieraz: *Eiríkr hinn rauði*) (950-1003 edo 940-1010) norvegiarra zen. Eirikr Thorvaldsson (antzinako eskandinavieraz: *Eiríkr Þorvaldsson*) deitzen zen baina "Gorria" deitzen zuten bere ileengatik. Norvegiatik kanporatua, hilketa batekin erlazionatu zutelako, Islandiako Ipar-mendebaldean kokatu zen eta Tiodild-ekin (Thjódhildr) ezkondu zen. Hiru seme ukan zituen eta sasiko alaba bat ere.

Beste borrokaldi batzuen ondotik berriz ere hilketaz kondenatua izan zen (bi islandiar erail zituen bere esklaboak hil arte jo baitzituzten). Gunnbjörn Úlfssonek ikusitako lurrak Islandia mendebaldean, bisitatzea erabaki zuen orduan. 982 aldera, Groenlandiara joan behar izan zuen bere familiarekin eta kolonoak etorraraztea saiatu zen (985 aldera). Urte batzuk geroago, Erik Gorriaren seme batek, Leif Eriksson, Ternua aurkitu zuen.

Groenlandian, 450 bat kolono estimatzen ziren hastapenean. Geroago, beharbada 3000 kolonoak, uhartearen Mendebaldean kokatu ziren bi establezimendutan (Mendebaldeko establezimendua eta Ekialdeko establezimendua). Erik fedegabea gelditu zen, baina Thjódhildr-ek (bere emaztea), eliza bat eraikiarazi zuen aski fite eta gaur oraindik aztarnak aurki daitezke. Kolonoek Islandiaren modelo politikoa berriz hartu zuten beren sistema politikoarentzat. Baina Gardhar-eko apezpikuak bere autoritate moral eta politikoa inposatu zuen aski fite, Danimarkaren kolonoak Groenlandia menpekotasunean jarri arte 1261an.

XVI. mende, Eskandinaviarrak Groenlandiatik desagertu ziren (klima hoztu zelako, indigenen aurka borrokak ainizten ziren, gosetea iragarri zen, eta batez ere odolkide arazo handiak baziren).

Erreferentziak
--------------

1. ↑  islandieraz: *Eiríkur rauði*; norvegieraz: *Eirik Raude*; danieraz: *Erik den Røde*; suedieraz: *Erik Röde*; faroeraz: *Eirikur (hin) reyði*

Ikus, gainera
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Erik Gorria*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Leif Eriksson

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q172345
* Commonscat Multimedia: Erik the Red

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 27871957
* ISNI: 0000 0000 8705 0086
* BNE: XX1150295
* GND: 118999508
* LCCN: n80017784
* NKC: xx0173408
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01843/eu\_e\_2344/e2344
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q172345
* Commonscat Multimedia: Erik the Red
**Emberizidae** edo **berdantzak** hegazti familia zabal bat da, Passeriformes ordenaren barruan sailkatua. Haragijaleak dira berdantza mota gehienak. Mundu osoan bizi dira, Indian, Madagaskarren eta Australian ezik; Euskal Herrian udazken aldean ikusten dira batez ere. Mota ugari hartzen ditu genero honek: mendi-berdantza (*Emberiza cia*), berdantza miarritz (*Emberiza hortulana*), zingira-berdantza (*Emberiza shoeniclus*)...

Generoak
--------

*Arremon  
Arremonops  
Melozone  
Pipilo  
Aimophila  
Oriturus  
Torreornis  
Spizella  
Pooecetes  
Chondestes  
Amphispiza  
Calamospiza  
Passerculus  
Arremon  
Ammodramus  
Passerella  
Xenospiza  
Melospiza  
Zonotrichia  
Junco  
Saltator  
Paroaria  
Pheucticus  
Arremon  
Atlapetes  
Gubernatrix  
Melanodera  
Cyanocompsa  
Cyanoloxia  
Amaurospiza  
Volantinia  
Sporophila  
Tiaris  
Oryzoborus  
Catamenia  
Diuca  
Sicalis  
Idiopsar  
Phrygilus  
Haplospiza  
Lophospingus  
Coryphospingus  
Poospiza  
Embernagra  
Geospiza  
Emberiza  
Miliaria*

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28486
* Commonscat Multimedia: Emberizidae
* Wikispecies Espezieak: Emberizidae

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph569166
* AAT: 300389924
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Emberizidae
* BOLD: 1118
* Dyntaxa: 2002122
* EOL: 7553
* Fauna Europaea: 10876
* GBIF: 9608
* ITIS: 178838
* NCBI: 62155
* Paleobiology Database: 133797
* WoRMS: 225870

 |

* Wd Datuak: Q28486
* Commonscat Multimedia: Emberizidae
* Wikispecies Espezieak: Emberizidae
**Erraldoien Amildegiak** (gaztelaniaz: *Acantilados de Los Gigantes*) Tenerife uharteko mendebaldeko kostaldeko eraketa geologiko bolkanikoak dira, basaltozkoak. Bere horma bertikalengatik bereizten dira, ozeanorantz, 300 eta 600 metro baino gehiago bitarteko altueratik erortzen direnak.

Guantxeen garaietan *Infernuko Harresia* izenarekin ezagutzen ziren, eta hala irudika daitezke, bere laba iluneko geografia, uhartearen barnealderantz ia zeharkaezina baita. Carrizales, Juan López, El Natero, Barranco Seco, etab... bezalako sakanek soilik zeharkatzen dituzte amildegiak, bere itsasoratzean harea naturalezko edo hartxintxarrezko hondartza txikiak edo badiak utziz, aisia-itsasontziek sarri erabiltzen dituztenak, tokiko fisonomiak, bertara sakan hauetatik iristea zaildu egiten baitu.

Itsasoaren mailatik behera, amildegi hauek ez dute sakonerantz jarraitzen. Toki hauetako itsas ohantzeek, ez dute 30 metro baino gehiagoko sakonerarik, eta bere iriste zailaren ondorioz, urpekari eta arrantzale ugari erakartzen dituen aberastasun natural bat dute.

Erraldoien Amildegiak, gaur egun, harea beltzeko hondartza bat, portu nautiko bat eta igerileku natural bat dituen herri turistiko txiki bat da. Herri honetatik gertu, zenbait toki turistiko daude, Erraldoien Amildegiak, La Arena hondartza, Puerto de Santiago, etab... Toki hau, uharteko eta uhartedi osoko hiriburu den Santa Cruz de Tenerifetik 125 kilometrora dago, eta Tenerife hegoaldeko nazioarteko aireportutik 45 kilometrora.

Erraldoiak

Erraldoiak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2822632
* Commonscat Multimedia: Acantilados de Los Gigantes

---

 |

* Wd Datuak: Q2822632
* Commonscat Multimedia: Acantilados de Los Gigantes
**Erlikia-ontzia** erlikia bat edo gehiago edukitzeko ontzi bat da, normalean kutxa bat. Hildako pertsonaia erlijiozkoen debozio herrikoiak arte oso bat garatu izan du mendeetan, hainbat forma eta estilo estetikotako material preziatuetan erlikiak sortuz. Euskal Herriko kontestuan, geurean eta inguruan erlikia-ontzi katolikoak dira nagusiki.

Motak
-----

Kristautasuneko erlikiaren formarik zaharrena kutxa edo arka formakoa da, martirien hilkutxa primitiboa gogora ekartzen du, normalean sarkofago bat, eta bere osotasunean gordetako gorputzak biltzen ditu. 

Erlikia-ontzi paleokristau eta bizantziarrak harriz eta marmolez eginak dira batez ere. Erdi Aroko gehienak metalez eginak dira, askotan zilarrezkoak edo urrezkoak. Esmalteekin edo harri bitxiekin aberastu zitezkeen. Kristalezko parte gardenak ere izan ditzakeren, ontzian dagoen erlikia ikus dadin. 

Izen espezifikoa dutenak ere badira: Grezierazko *lipsanoteka* terminoa (literalki "erlikia armairua"), hainbat erlikia jasotzeko xedea duten altzariak edo erlikia-ontziak izendatzeko erabiltzen da. *Estauroteka* bereziki Egiazko Gurutzearen zati bat duenari esaten zaio. 

Erlikia-ontzi *topiko* gisa izenda daitezke gordetzen duten gorputz edo hezur formaren arabera finak. Horrelakoak daude busto, garezur edo beso formakoak. Hainbat forma geometriko posible dira: laukizuzena, kubikoa, oktogonala, zilindrikoa edo beste.

Azkenik, badaude erlikiak gordetzeko beste modu batzuk, hala nola *regalia* edo agintearen sinboloetan integratzea: zetro, koroa eta abarretan. Horiek pertsonalki eramangarriak diren bezala, badira debozio pertsonalerako aldean eramateko egindako beste batzuk ere, forma eta material askotakoak dira: ohikoa izan da talisman gisa erabiltzea (amuletoetan edo ezpaten zorroetan, adibidez). Karlomagnok, adibidez, bere Joyeuse ezpataren heldulekuan erlikia bat zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Reconstitutions» *hemiole.com* (Noiz kontsultatua: 2023-03-27).

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, frantsesezko Wikipediako «Reliquaire» artikulutik itzuli da; zehazki, 2023-02-14ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q722604
* Commonscat Multimedia: Reliquaries

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119327497 (data)
* LCCN: sh88005676
* NKC: ph174196
* AAT: 300187549
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q722604
* Commonscat Multimedia: Reliquaries
**Erlojuaren mekanikoa** denboraren iragatea neurtzeko prozedura mekanikoa erabiltzen duen erloju mota bat da. Erloju mota honetan multzo ezberdinak daude: fenomeno natural baten neurketa kontuan hartuz denbora neurtzen duten erlojuak (eguzki erlojuak, ur erlojuak) eta kuartzoaren oszilazioan oinarritutako elojuak, azken hauek gainera osagai elektronikoak izan ditzakete.

Teknikoki mintzatuz, erloju hauen barnean dagoen makinariari *kalibre* deitzen zaio, eta erlojugintzako diseinuzko produktua da. Kanpoaldea eta apaingarriak (*kaxa* deritzona) bitxigintzaren produktuak dira, horregatik zenbait erloju markek kanpoaldea diseinatu eta barnean beste markek edo etxeek eginiriko kalibreak muntatzen dituzte.

Sakelako erloju baten barne osagaiak.

Historia
--------

Lehen erloju mekanikoak txinatarrek asmatu zituzten XI. mendean, funtzionamendu iraukorrerako ihes-mekanismo batez horniturik. Erdi Aroan Europan ere hasi ziren egiten lehenengo erloju mekanikoak. Richard de Wallingfordek (1292-1336), horrelako bat eraiki zuen 1330. urte inguruan, planetario astronomiko modura erabiltzeko. Geroago, Pizkundetik aurrera, Galileo-k (1564-1642) eta, bereziki, Huygens-ek (1629-1695) aurrerapen handiak egin zituzten, *pendulu-erlojua* asmatuz eta hobetuz, denboraren neurketa zehatzagoak egin ahal izateko.

Oro har, erloju mekanikoak higidura oszilakorretan oinarriturik daude. Higidura hori iraunkortzeko, energiaz hornitu behar dira erlojuak modu era kontrolatu desberdinetan, hala nola grabitatez, pendulu batez, malgukien bidez, elektrizitatez… Izatez, erlojuen neurketa higidura edo oszilazioen kopurua zenbatuz egiten da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3103207
* Commonscat Multimedia: Pendulum regulators

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4126473-3
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3103207
* Commonscat Multimedia: Pendulum regulators