recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Bi aminoazido enantiomeroak
Kimikan eta biokimikan, **enantiomeroak** (isomero optikoak ere deituak) estereoisomeroetako mota bat dira. Enantiomeroetako bikote batean, bietako bat bestearen ispiluko irudia da, eta biak ezin dira gainjarri (pertsona baten bi eskuekin gertatzen denaren antzera).

Molekula enantiomeroek antzeko ezaugarri fisiko eta kimikoak dituzte, bat izan ezik: argi polarizatua norabide ezberdinetan desbideratzen dute. Argiaren bibrazio-planoa eskuinalderantz desbideratzen badu, dextrogiro deitzen zaio molekula enatiomeroari, eta ezkerralderantz desbideratzen badu, lebogiroa.

Azido laktikoaren D eta L isomeroak
Enantiomeroak karbono asimetrikoak dituzte. Karbono asimetrikoa da bere lau balentziak erradikal desberdinez beteta dituena. Azido laktikoaren kasuan, adibidez, karbono asimetrikoa da 2. karbonoa (ikusi irudia). Karbono asimetrikoan OH taldea eskuinean dagoenean, molekula enantiomeroa D taldekoa da; karbono horretan OH taldea ezkerrean dagoenean, molekula L da.

Azpimarratu behar da ez dagoela inongo loturarik isomero dextrogiroaren eta isomero lebogiroaren eta D eta L konfigurazioen artean. D konfigurazioko enantiomero bat dextrogiroa edo lebogiroa izan daiteke, eta baita L konfigurazioko enantiomero bat ere. Esaterako, glukosak naturan duen ohiko forma dextrogiroa da, eta fruktosaren ohiko forma lebogiroa da; biak ala biak, ordea, D konfiguraziokoak dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q494483
* Commonscat Multimedia: Enantiomers

---

 |

* Wd Datuak: Q494483
* Commonscat Multimedia: Enantiomers
Japonian eginiko motokultorea lanean.
**Motokultorea** edo **ardatz bakarreko traktorea** ardatz bakarra duen ibilgailu autopropultsatua da, oinez doan gizaki batek endaitzak erabiliz gidatzen duena. Gehien bat nekazaritzan lurra landu eta goldatzeko erabiltzen da.

Orokorrean, motokultoreek 15kW baino gutxiagoko potentzia duten gasolina edo diesel motorra izan ohi dute eta oinez doan gidari batek maniobratzen ditu. Aurreranzko zein atzeranzko zenbait martxa izan ohi dituzte. Motoaitzurrekin duten desberdintasun nagusia da, motokultoreek trakziorako bi gurpil izaten dituztela, eta motoaitzurrek trakzioa lurra mugitzeko palen bidez lortzen dute. Potentzia nahikoa izanez gero, motokultoreek erremolke txiki bat garraiatu dezakete, gidaria eserita daukatela.

Motokultoreei (motoaitzurrei ez bezala) tresna desberdinak atxikitu ahal zaizkie lurra lantzeko: goldea, fresa, ereilea...

Ikus, gainera
-------------

* Traktore
* Golde

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1150400
* Commonscat Multimedia: Two-wheel tractors

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00561716

 |

* Wd Datuak: Q1150400
* Commonscat Multimedia: Two-wheel tractors
**Espainiako Oroimen Historikoaren Legea**, ofizialki **Abenduaren 26ko 2007/52 Legea, gerra zibilean eta diktaduran jazarpena eta bortizkeria jasan zutenen aldeko neurrien ezarpena eta haien errekonozimendua eta beren eskubideen areagotzea**, 2007ko urriaren 31n Espainiako Diputatuen Kongresuan onartutako ordenamendu juridikoko lege bat da.

Espainiako Gerra Zibileko (1936-1939) nahiz ondoren Frankoren diktaduran jasotako biktimen onartzea eta errekonozimendua barne hartzen du, ez hala, frankistek eraildako biktimen hobi komunen irekitze, indusketa edo aztertzea.

Legea teorian betetzekoa izan arren, Espainian maiz praktikan ez da betetzen, batez ere Alderdi Popularra eta espainiar nazionalismo eskuindarra agintean dauden hiri eta udalerrietan, Hego Euskal Herrian bereziki UPNrekin gertatzen den bezala.

Hego Euskal Herria
------------------

### Nafarroa Garaia

Hego Euskal Herrian horren argibide garbiena Nafarroa Garaian UPN alderdia Nafarroako Gobernutik kaleratu arte militar kolpisten izenak daramatzaten kale eta haien omenezko monumentuen mantentzea da, adibidez, Iruñea hiriko Erorien monumentua, Imas Anaien kalea edota Julio Ruiz de Alda kalea. Aldiz, 2015tik aurrera eratutako Geroa Bai, EH Bildu, Ahal Dugu eta Ezkerraren Nafarroako Gobernuak Oroimen Historikoaren Legea betearazten eta egoera hau aldatzeari ekin zion.

### Euskadi

Euskadin ere, eta EAJ alderdiak 1936ko Gerran kolpisten jazarpena zuzenean jasan arren, alderdi horretako kidea eta Bilboko alkatea zen Iñaki Azkunak Espainiako Zerga Agentzia Administrazioren eraikinean dagoen armarri frankista eta Bilboko udaletxeko batzar aretoko alkate frankisten erretratuak kentzeko eskaerei muzin egin zien.

Ereferentziak
-------------

1. ↑  El Ayuntamiento de Bilbao mantiene un escudo franquista cuya retirada reclamó el PNV. 2002ko maiatzaren 3a. Elpaís.es **(Gaztelaniaz)**
2. ↑  Azkuna,alcalde del PNV de Bilbo se niega a retirar retratos de alcaldes franquistas del ayuntamiento. 2014ko otsailaren 14a. Eh.lahaine-org **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q703535
* Commonscat Multimedia: Ley de Memoria Histórica de 2007

---

* **Identifikadoreak**
* BOE: BOE-A-2007-22296

 |

* Wd Datuak: Q703535
* Commonscat Multimedia: Ley de Memoria Histórica de 2007
**Frantziaren eta Errusiaren arteko harremanak** oso gutxitan izan dira adiskidetsuak historian zehar.

XVIII. mendean, Errusiak intelektual frantsesak inportatu zituen, eta gehienak negatiboak ziren ezezaguna zitzaien lurraldeari buruz. Napoleonen garaian (1800-1815), bi nazioek Erdialdeko eta Ekialdeko Europa menderatu nahi zuten. Napoleonek Errusiaren inbasio masiboa jaurti zuen 1812an, baina oso gaizki atera zitzaion eta, bere porrotaren ostean, Errusiak Ekialdeko Europaren gaineko kontrola eskuratu zuen. Errusiak ere Otomandar Inperioa menderatu nahi zuen, baina Frantziak eta Britainia Handiak borroka egin eta Krimeako Gerra irabazi zuten (1854 – 1856) hori saihesteko. 1890eko hamarkadan, Frantzia diplomatikoki bakartuta zegoen, eta aliantza bat egin zuen Errusiarekin eta Britainia Handiarekin. Aliantza horren ondorioz, Alemaniaren aurkako gerrara joan zen 1914-1918an, Lehen Mundu Gerran. 1917an, Errusiak iraultza bat jasan zuen, boltxebikek kontrola hartu zuten, eta Brest-Litovsk-eko Ituna sinatu zuen Potentzia Zentralekin 1918an. 1930eko hamarkadan, Frantziak ezin izan zuen aliantza bat eratu nazien Alemania berpiztu baten aurka. Sobietar Batasuna eta Estatu Batuak izan ziren gainerako superpotentziak 1945etik aurrera, baina Gerra Hotz luze bati aurre egin zioten, 1947-1989 bitartean. Frantziak NATOk hedapen komunistaren aurkako aliantzan lagundu zien Estatu Batuei. 1989az geroztik, harremanak egokiak izan dira, baina ez epelak, gatazka-arazo handirik gabeak.

Pew Global Attitudes Project 2017 inkestaren arabera, frantsesen %36k Errusiaren aldeko ikuspegia dute, %62k iritzi txarra adierazten duten bitartean. Errusiako Iritzi Publikoaren Ikerketa Zentroak 2018an argitaratutako iritzi-inkesta baten arabera, errusiarren %81ek Frantziaren aldeko iritzia dute, %19k iritzi negatiboa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Publics Worldwide Unfavorable Toward Putin, Russia.*  Pew Research Center November 30, 2017.
2. ↑    *RUSSIA AND FRANCE: THE PRESENT AND THE FUTURE.*  Russian Public Opinion Research Center May 28, 2018.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q83176
* Commonscat Multimedia: Relations of France and Russia

---

 |

* Wd Datuak: Q83176
* Commonscat Multimedia: Relations of France and Russia
**Krimeako Astrofisika Behatokia** Krimeako Errepublikako astrofisika behatoki bat da. Behatokia *Krimeako Astrofisika Behatokiko Aldizkaria* argitaratzen aritu da 1947tik, eta ingelesez 1977tik.

1900ean sortu zen behatoki pribatu bezala bere egungo tokitik hegoaldera, Simeisen. Instalakuntza hauek oraindik badute erabileraren bat, eta Krimea-Simeiseko Astrofisika Behatokia bezala ezagutzen dira. Bigarren Mundu Gerran suntsitua izan ondoren, 1948an berreraiki zen. Instalakuntzak, ordutik, Nauchnyj herrian daude.

Sobietar Batasuna desegin ondoren, Ukrainakoa da, europar eta errusiar zientzialariekin elkarlan estua mantentzen badu ere.

Makutsov teleskopioarekin, 1,2 eta 2,6 metroko irekidurako bi teleskopio erreflektorerekin, koronografo batekin, bi eguzki dorrerekin, 40 zentimetroko astrografo bikoitz batekin eta irratiteleskopio batekin doitua dago. Nauchnyjen Moskuko Unibertsitateko Astronomoa Institutua ere badago. Ikergai nagusi hauek ditu: eguzki fisika, sistema bitarrak, izarren abiadura erradiala eta quasarrak.

Galeria
-------

* Simeis VLBI EstazioaSimeis VLBI Estazioa
* 22 metroko irratiteleskopioa, uhin luzera zentimetriko eta milimetrikoetarako.22 metroko irratiteleskopioa, uhin luzera zentimetriko eta milimetrikoetarako.
* Behatoki zaharraren kupulaBehatoki zaharraren kupula

Ikus, gainera
-------------

* Krimeako Astrofisika Behatokitik aurkitutako asteroideak

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q936126
* Commonscat Multimedia: Crimean Astrophysical Observatory

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 156515901
* ISNI: 0000 0004 0478 8341
* LCCN: n82163075
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q936126
* Commonscat Multimedia: Crimean Astrophysical Observatory
**Laminiturri** Ojacastro (Errioxa) herriko Barrotarna auzoan dagoen iturburu bat da, Horcajo ibaiaren haranean.

Izena
-----

"Laminen iturria" esan nahi du. Ojacastroarrek kontatzen dutenez hegazti oinak zituen emakumezko bat bizi zen iturri hartan. Euskal mitologiako Laminaren deskribapena da hain zuzen ere. Jakina da Ojacastron autofedeak izan zirela sorginen aurka.

Laminiturri Elkartea
--------------------

Errioxan egonik eta euskarazko toponimia argia izanik Laminiturri Kultur Elkarteak berarentzat hartu zuen izena. Logroñon 1996an Errioxako Unibertsitateko euskaltzale talde batek sortu zuen elkarte hau Errioxako euskararen usadioa eta sustraiak aztertu eta ezagutzera emateko helburuaz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Urrutia, Javi. «Puzarna (1187 m)»  (Noiz kontsultatua: 2021-04-15).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Ojacastro, una localidad entre la leyenda y el futuro» *La Rioja* 2013-10-10 (Noiz kontsultatua: 2021-04-15).
3. ↑  **(Gaztelaniaz)** Ojacastroko Laminiturri izeneko iturriari buruzko informazioa
4. ↑   «La Rioja - Errioxa» *www.errioxa.com* (Noiz kontsultatua: 2021-04-15).

Ikus, gainera
-------------

* Laminiturri Kultur Elkartea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106510344

 |

* Wd Datuak: Q106510344
**Kriosumendia** edo **izotz-sumendia** harri urtuen ordez ura, amoniakoa edo metanoa bezalako sustantziak jaurtitzen dituen sumendia da. Jaurtitzen dituen sustantziei kriomagma edo kriolaba deitzen zaie. Orokorrean likidoak diren arren kasu batzuetan lurrun forma har dezakete. Erupzioaren ondoren kriomagma kondentsatu eta solido bihurtzen da inguruneko tenperatura hotzaren ondorioz. Kriosumendiak Eguzki Sistemako izotz-lerroaz haragoko ilargi izoztuetan edo ur asko duten bestelako objektuetan eratu daitezke. Kriosumendiak izan daitezkeen hainbat egitura identifikatu dira Plutonen, Titanen eta Zeresen. Horretaz gain, sumendiak osatzen ez dituzten arren, izotz geiserrak ikusi dira Entzeladon eta behar bada baita Tritonen ere.

Izotza urtu eta kriosumendiak sortzeko energia iturri bat itsasaldiaren azelerazioa izan daiteke Eguzki Sistemako zenbait gorputzetan. Desintegrazio erradioaktiboa beste energia iturri posible bat da. Izoztutako material zeharrargien pilaketek ere beharrezko beroa pilatzen lagundu dezakete.

Behaketak
---------

1989an Voyager 2 espazio zundak Neptunoren Triton ilargian hartutako irudietan geiser moduko 4 erupzio aurkitu zituzten. Ondoen dokumentatutako 2 erupzioak material ilunez osatutako 8 kilometro inguruko altuerako zutabeak ziren. Haizebean 100 kilometroraino zabaltzen ziren hodei ilunak. Zutabeen erradioa hamarnaka metro eta kilometro baten artekoa zen. Azalpen posible bat lurrazal azpiko berotegi-efektu baten bidez nitrogeno izotza berotu izana da. Eguzkiaren beroak presurizatutako nitrogeno gasa leherketa moduan aterako litzateke gainazalera, izotz eta partikula ilunak atmosferara arrastatuz.

2005eko azaroaren 27an Cassinik Entzeladoren hego poloko geiserei argazkiak atera zizkien.

Geroztik eguzki sistemako hainbat ilargitan kriobolkanismoa dagoela adierazten duten zeharkako ebidentziak aurkitu dira, hala nola, Europa, Titan, Ganimedes eta Mirandan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Twitterreko Elhuyar Hizkuntza kontuaren proposamena.
2. ↑   **(Ingelesez)** Greenberg, Richard; Geissler, Paul; Hoppa, Gregory; Tufts, B. R..  (2002). «Tidal-Tectonic Processes and Their Implications for the Character of Europa's Icy Crust» *Reviews of Geophysics* 40 (2): 1–1–1-33. doi:10.1029/2000RG000096. ISSN 1944-9208. (Noiz kontsultatua: 2018-12-26).
3. ↑   **(Ingelesez)** Shoemaker, E. M.; Kirk, R. L.; Johnson, T. V.; Hansen, C. J.; Cook, A. F.; Brown, R. H.; Becker, T. L.; Kieffer, S. W. *et al*..  (). «Triton's Geyser-Like Plumes: Discovery and Basic Characterization» *Science* 250 (4979): 410–415. doi:10.1126/science.250.4979.410. ISSN 1095-9203. PMID 17793016. (Noiz kontsultatua: 2018-12-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q478788
* Commonscat Multimedia: Cryovolcanism

---

 |

* Wd Datuak: Q478788
* Commonscat Multimedia: Cryovolcanism
Ustez krioklastismoak zartatutako haitza (Abisko)
**Krioklastismoa**, gelifrakzioa ere deitua, uraren izozte-urtze prozesuak eragindako meteorizazio bat da.
Ura (euri-ura, adibidez) arroka bateko arrakaletan sartu ondoren, eta zeropeko tenperaturen eraginez, izoztu egiten da. Izotzak ur likidoak baino bolumen handiagoa duenez, inguratzen duen arrokari presioa eragiten dio.
Urtze-hanpatze fenomeno honek arrakalaren tamaina handitzen du eta momentu baten buruan, arroka hautsi egiten da.

Erosio mota hau mikro eta makro eskalan gertatzen da. Mikrokrioklastismo egoera baten adibide bat hareharriaren kasua da: Ur molekulak hareharriaren poroetan sartu eta, lehenago aipatutako prozesuaren bidez, harria txikitu egiten da. Fenomeno honek izen berezi bat dauka: pikor-disgregazioa.
Makrogelifrakzioaren kasuan, harri bloke handiak askatzen dira haitzetatik. Fenomeno hau arriskutsua izan daiteke, adibidez, bide baten gainean gertatzen delarik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2488728

 |

* Wd Datuak: Q2488728
**Lamiarrieta jauregia** edo **Etxeberria** eraikuntza barrokoa da, Baztango Lamiarrieta alderdian dagoena, Nafarroa Garaian. Bozate eta Arizkun arteko bidegurutzean dago, Urtsua jauregitik hurbil.

Eraikina
--------

Bloke horizontal bakarreko eraikina da, 30 metro luze eta 15 metro zabal. Pareta zarpiatuak ditu, harlanduak baoetan eta kantoietan, eta lau isurkiko teilatua. Fatxadan arkupe bat dago, zirkuluerdiko zazpi arkuren bidez irekia, eta goiko bi solairuetan beste horrenbeste bao (leihoak eta irtengune gabeko balkoiak, erritmikoki banatuak); sabaian hiru txapitula daude. Armarriak Done Jakueren gurutzea dauka, Juan Tomas Goienetxe ordena horretako kidea izan baitzen.

Historia
--------

Juan Tomas Goienetxek eraikiarazi zuen 1712-1713 bitartean. Ordokiko Goienetxean 1681ean jaioa, Juan Tomas Goienetxe oso gazterik kokatu zen Madrilen, Juan Goienetxe Gaston osabaren babesean. Gortean Ogasuneko kontulari nagusia eta Mariana Neoburgekoa erreginaren diruzaina izan zen. Aita hil zitzaiolarik, Ordokiko Goienetxea jaso, eta *"cabo de armeria"* izeneko mailara goratzea lortu zuen; jauregi hori desagerturik dago gaur egun. Etxeberria egiteko Joan Urrutia hargina eta Joan Antonio San Juan lan-maisua hartu zituen. Ondorengo mendeetan Ubillos familiaren eta Erreparadoreen jabetza izan ondoren, jesuiten esku geratu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Lamiarrieta jauregia.*  Toponimia Oficial de Navarra, toponimianavarra.tracasa.es (Noiz kontsultatua: 2020-1-14).[*Betiko hautsitako esteka*]
2. 1 2    *Casa Echeverría, Arizkun.*  Cátedra de Patrimonio y Arte Navarro, Universidad de Navarra, unav.edu (Noiz kontsultatua: 2019-4-20).
3. ↑    *Palacio Lamiarrita.*  Auñamendi Entziklopedia [on line], aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2019-11-30).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25475900

 |

* Wd Datuak: Q25475900
**Larrangoiti** Arabako iparraldean dagoen mendia da, Urkilla mendilerroan kokatutakoa.

Irispideak
----------

Gainlabur lepora, Barriatik edo Narbaixatik hel daiteke, Beltranen etxeetatik. Behin lepo honetan, eskuinetik hel daiteke tontorrera, malda leunean. Arantzazutik doan bidea, lehenik, izen bereko labarraren hondoraino jaisten da, ondoren, hormigoizko bidetik mendebalderantz jarraitzeko, baina denbora gutxiz, laster, ezkerretarantz hartu behar baita, Azpilloste lepora heltzeko. Azkenik, hegoalderantz jarraituz, Gainlabur leporaino heltzen da, eta hemendik mendiaren tontorrera

Bitxikeriak
-----------

Mendi honen tontorreko postontzian, metalezko xaflan, Trango mendiaren altuera jartzen du, Larrangoitirenaren ordez. Gainera, xafla berean, Zurkur izena ageri da. Hau ere ez dator bat mendiaren izenarekin.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261919

 |

* Wd Datuak: Q12261919
***Moros y Cristianos*** (euskaraz *Mairuak eta Kristauak*) 1987ko Luis García Berlanga espainiar zinema zuzendarial zuzendu eta Rafael Azcona gidoilariarekin batera idatzitako komedia film bat da. Fernando Fernán Gómez, Agustín González, Rosa Maria Sardà, José Luis López Vázquez, Pedro Ruiz Céspedes, Andrés Pajares,
Verónica Forqué, María Luisa Ponte, Chus Lampreave, Luis Escobar, Antonio Resines, Diana Peñalver, Emilio Laguna, José Luis Coll, Luis Ciges eta Elena Santonja aktoreek antzeztu zuten.

Berlanga eta Azcona maisuak beren Garaiko artistikoenarengandik urruti egon arren, berriz ere elkarrekin lan egiteko berrelkartu, eta eskarmentu handiko aktore multzo handi batek lagundurik, beren ibilbide osoko film komertzialenetako bat izan zena burutu zuten.

1987ko Taldeko emakumezko aktorerik onenaren Goya Saria (Verónica Foqué) irabazi zuen.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Xixona hiriko turroi lantegi bateko jabea den valentziar familia bateko senideak, Planchadelldarrak, beren produktuak ezagutzera emateko asmoz Madrilgo gastronomia erakustazoka batera joan dira. Erabaki hau familiaburua eta enpresaren sortzailea den On Fernando Planchadell (Fernando Fernán Gómez) egoskorraren iritziaren aurka hartu dute, edozein berrikuntza egitearen aurka egotean oinarritzen den bere printzipioei leial baita.

Aktoreak
--------

* Fernando Fernán Gómez: Don Fernando
* Agustín González: Agustín
* Rosa Maria Sardà: Cuqui Planchadell
* José Luis López Vázquez: Jacinto López
* Pedro Ruiz Céspedes: Pepe
* Andrés Pajares: Marcial
* Verónica Forqué: Monique
* María Luisa Ponte: Marcella
* Chus Lampreave: Antonia
* Luis Escobar: Fray Félix
* Antonio Resines: Olivares

Kanpo estekak
-------------

* IMDBko fitxa irakurgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6024348

 |

* Wd Datuak: Q6024348
**Larraineko mendatea** (zubereraz: *Uthurzehetako Lepoa*; frantsesez: *Port de Larrau*; gaztelaniaz: *Puerto de Larrau*) Larraine (Zuberoa) eta Otsagabi (Nafarroa) udalerriak lotzen dituen mendatea da. 1.573 metrotara dago itsas mailatik.

Geografia
---------

Ohiko abiapuntua da Orhi (2.018 m.) mendira igotzeko, bai eta ekialdean duen Otsogorrigañara ere. Ekialdean ere Holtzarteko arroilak ditu. Olhadoko erreka bertan du iturria.

Toponimia
---------

Frantsesezko *Larrau* toponimoak itxura hauek izan ditu historian:
*Sanctus Johannes de Larraun* eta
*l'ospitau de Larraun* (1174an eta 1385ean, Duchesne bilduma CXIV).

Igoera
------

Zuberoako aldetik Larraineko Laugibar aterpetik igo daiteke RD-26 errepidetik, mendatearen ipar-ekialdean kokaturikoa. Igoerak 15,3 kilometroko luzera du. Bertatik 1.205 metro igotzen dira (batez besteko %7,9a). Tarte batzuetan %10 gradiente du, gehiengoa %13a izanda. Larrainetik tontorreraino ailegatzeko 1.362 metroko altueran dagoen Erroimendiko mendatea igaro behar da.

Otsagabiatik hasita, mendateak 19,3 kilometroko luzera eta 100 metroko tunela ditu tontorretik gertu. Alde horretatik, NA-2011 errepidetik, 815 metro igotzen dira (batez besteko %4,2a), gehiengoa %8a izanda.

Frantziako Tourra
-----------------

2007ko igoera, Carlos Sastre, Mauricio Soler eta Iban Mayo
Igoera bitan egin dute txirrindulariek Frantziako Tourrean, 1996an eta 2007an. Lehendabizikoz igo zutenean, Miguel Indurainek denbora asko galdu zuen Iruñera zihoan etapa batean. 2007an, lasterketa osoko mendaterik gogorrenetariko bat izan zen, Orthezetik Aubisquera zihoan etapan egindakoa.

### Datuak

| Urtea | Etapa | Kategoria | Hasiera | Bukaera | Lehendabizikoa tontorrean |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2007 | 16 | *Hors Categorie* | Ortheze | Gourette-Aubisque | Txente García Acosta |
| 1996 | 17 | *Hors Categorie* | Argelèrs de Gasòst | Iruñea | Richard Virenque |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Hemen erabilia eta baita Frantziako *Institut Géographique Nationala*k esana
2. ↑  Paul Raymond: *"Dictionnaire topographique Béarn-Pays Basque"*
3. ↑  Duchesne Bilduma, 99-114. Liburukiak, Oihenarten paperak - Frantziako Liburutegi Nazionala
4. ↑  Larraineko mendatea Frantziako Tourrean

Kanpo estekak
-------------

* Pirinioetako zeharkaldia: Hendaiatik Hiru Erregeen Mahaiara (III),Orbaizeta-Larraine 2.000 metrotik goiti" (Argia. com, 2007-07-08 -- 2096. zk.)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1851165
* Commonscat Multimedia: Larrau (mountain pass)

---

 |

* Wd Datuak: Q1851165
* Commonscat Multimedia: Larrau (mountain pass)
**Moroso** gaur egun hustua dagoen Valderredible araneko herria da, Kantabrian (Espainia). 1.065 metrotan dago, erkidegoko garaienetariko bat izanik.

Deskribapena
------------

Moroso Costumbría errekaren ondoan eta aran txiki batean zegoen herria zen. Egun bertara ailegatzea ez da erraza; bide egokienak Valdeprado del Río edo Candenosatik ateratzen dira. Beste aukera San Cristóbal del Montetik da baina bidexkak ia desagertuak daude. Herrian hondakin batzuk besterik ez dira gelditzen, batez ere XV. mendeko San Lukas elizaren zimenduak. Garai bateko soroak eta larreak gaur egun basoak dira. Badago, bestetik, "Herri ustuen ibilbidea" (PR S34) Morosotik pasatzen dena.

Historia
--------

Moroso nekazari herria zen, Oraindik XIX. mendean zazpi etxe eta 20 biztanle zituen. Herriko ekoizpen nagusiak garia, zekale, lekaleak eta patata ziren. Halaber, abeltzaintzak bere garrantzia bazuen: behiak, ahuntzak, zerriak, ehiza...

Morosok Valldefrente aran osoak pairatu zuen fenomeno bera ezagutu zuen, migrazioarena alegia. Fenomenoak XX. mendeko 60 eta 70 hamarkadetan larritu zen, batez ere goiko aldeetan eta, ondorioz, komunikazio okerragoak zeuzkaten herrietan. Morso antzeko prozesua Candenosa, Rasgada, Arantiones, Coroneles edo Cejancas herrietan eman zen. Antza, 1988an oraindik herriaren aztarnak ikus zitzakeen baina handik aurrera harri eta harlandu gehienak beste eraikuntzetan erabili omen ziren. 2001an ia ez zen hormarik gelditzen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Garaienena Candenosa da, 1150 metrotan.
2. ↑  Pascual Madoz: *Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar*

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:http://www.valderredible.es/situacion.asp
* **(Gaztelaniaz)**:Ibilbidea Morosotik.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6024355
* Commonscat Multimedia: Moroso (Cantabria)

---

 |

* Wd Datuak: Q6024355
* Commonscat Multimedia: Moroso (Cantabria)
**Larrasoañako zubia** —*Bidelapurren zubia* ere deitua— Esteribarko Larrasoaña kontzejuan XIV. mendeko harrizko zubi bat da. Donejakue Bidearen baitako ondare kontsideratzen da, Nafar Bideak Nafarroan egiten duen etaparen parte.

Kondaira
--------

Herriko jendearen esanetan zubi honen inguruan lapurrak ezkutatzen ziren Donejakue bidea egiten zuten erromesei lapurtzeko asmoz. Hortik herrian erabiltzen den izena, Bidelapurren zubia.

Zubia
-----

Bi arku beheratu handi eta erdi-puntuko hirugarren txikiago bat ditu. Bigarrena, errotako irteera-ubidearen pasabideari dagokio, ibaian gora. XVI. mendearen erdialdetik, zubi honen arkuen azpian zura zirkulatzeagatik ordaindu behar zen. Bi zubi-bular zapalgarri ditu, triangelu-formakoak eta poligonalak. 1987an, ezkerreko zubi-bularra ia askatuta zegoen, eta erdiko arkuaren ezkerreko oinarrian arrakala garrantzitsuak antzeman ziren. Gaur egun erabat zaharberritu da.

Erreferentziak
--------------

* Santiago Sainz de los Terreros Goñi, (2010), *Puentes antiguos de Navarra: Zubiri, Yesa, Larrasoaña, Iroz, Burlada*.
* Imanol Goikoetxea, (1993), *Guía práctica para recorrer el camino de Santiago: a pie, en bicicleta, a caballo, en coche*, Donostia: Txertoa, ISBN 8471482800

Ikus, gainera
-------------

* Larrasoaña
* Arga ibaia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19859419
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 669-268

 |

* Wd Datuak: Q19859419
**Erresistentzia zibila** talde zibilek indarkeria-ez aktiboaren bidez, bereziki boterea, indarra, polizia edo erregimen bati aurre egiteko ekimen politikoan datza. Desobedientzia zibilari estuki lotua dago.

Erresistentzia zibilak deialdia egin, eta etsaiari presioa sartu (bai psikologikoa nahiz sinbolikoa) eta indarkeria-ezaren bidez zeozer egin dezan behartuarazten du: etsaiaren botere iturriak ahultzeko ekintza sistematiko eta antolatuak burutuz, negoziatzera edota botere politikoa utz dezan behartuaraziz.

Erresistentzia zibilaren baldintza nagusia bortizkeria inoiz ez erabiltzean datza eta bere ohiko ekintzen artean honakoak daude: esna-aldiak, eskaerak, baraualdiak, itxierak, eserialdiak, boikotak, grebak, gose grebak, lan jarduera geldoak edo japoniar grebak, desobedientzia zibila, eskratxak, garraiobide alternatiboak martxan ipintzea, agintearen edo poliziaren jarduerak oztopatzea, estatu edo gobernu paraleloak sortzea, herri galdeketak burutzea, etab.

Maiz, eta herrialdearen arabera, erresistentzia zibila burutzen duten ekintzaileek boterearen eta bere morroien aldetik zigor latzak jasan ohi dituzte, betiere euren erresistentzia apurtzeko asmoz: isun ekonomiko, kargugabetze politiko edo epaiketetatik hasi eta jipoiak, atxiloketak, langabetzeak edo kaleratzeak, espetxe zigorrak, erbesteratzeak, isolamenduak, eta abarreraino. Munduko zenbait lekutan, oso erregimen itxi edo diktaduretan heriotza zigorra ere ekar dezake.

Herrialdeak
-----------

Munduan erresistentzia eta desobedientzia zibila erabili den herrialdeen artean honakoak daude:

* Euskal Herria: Ahal Dugu, Askegunea, Herri harresia, Arrantzale bizardunak, edota herri galdeketak: independentzia galdeketak, AHTari buruzkoak, zabor bilketa, etab.
* Irlanda: Ipar Irlandako gatazkan, bereziki errepublikar edota biztanleria irlandar nazionalistak burutuak.
* Katalunia: Independentzia galdeketak
* AEB: bereziki afroamerikarren eskubideen alde
* Ekialdeko Europa: Polonia, Lituania, Letonia, Estonia, Txekiar Errepublika, Eslovakia, Kroazia, Eslovenia, Bosnia, Montenegro, Mazedonia, Kosovo, Errusia.
* Afrika: Mendebaldeko Sahara, Aljeria, Egipto.
* Asia: India, Tibet, Palestina, Filipinak, Myanmar.

Ikus gainera
------------

* Desobedientzia zibila
* Bortizkeria-eza
* Intsumisio
* Ekintza zuzena

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3109572

 |

* Wd Datuak: Q3109572
**Larraitz** Gipuzkoako Tolosaldea eskualdean dagoen Abaltzisketa udalerriko auzoetako bat da. Herrigunetik kanpo dago, Txindoki mendiaren itzalpean. Izan ere, mendi honetara iristeko abiapuntuetako bat Larraitzeko aparkalekua da, ziurrenik mendi honetara igotzeko abiapuntu denetan ohiko eta ezagunena dena.

Bertan Larraitzeko Ama Birjinaren baseliza kokatzen da. Bestela, emakumezko izena ere bada.

Ohiturak
--------

Oso ohikoa da inguru honetan, bertsotan aritzea. Bertsolari ospetsu asko joaten da urtean zehar bertara. Horietako bat, bere garaian, Lazkao Txiki izan zen.

Irispideak
----------

N-1 autobidea alde batera utzi ondoren, Alegia aldean, GI-2133 eskualde errepidea hartzen da, Orendain igaro ondoren, Abaltzisketara heltzen dena.

N-1 autobide beretik, Ordizia igaro ondoren, lehengo eskualde errepide bera hartu behar da, Zaldibiarantz, ondoren, Larraitzerantz eta Abaltzisketako herrigunerantz jarraitzeko.

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko onomastika
* Aralarko natura parkea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261914

 |

* Wd Datuak: Q12261914


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
Oxenstiern meatzearena Ladugårdslandet-en geratzen diren eraikin zahar bakanetako bat da, eta auzoaren lehengo itxuraren ideia bat ematen du.
 Kronobageriet ("Erret Ogitegia") Estokolmoko eraikin zaharrenetakoa da.
 Ladugårdslandstull aduana-etxeak Ladugårdslandet ekialdeko ertzean zeuden, egungo Karlaplan dagoen tokian. 1895ean eraitsi zituzten.
 Sturekatten gozotegia, XVIII. mendeko eraikina; 1890eko hamarkadan ondoan bi eraikin askoz altuago itsatsi zizkioten.
**Ladugårdslandet**, Stockholmeko (Suedia) ipar-ekialdeko barruti bat izan zen, 1885etik aurrera Östermalm izena hartu zuen.

XVII eta XVIII. mendeetan Ladugårdslandeteko barrutiak 1-3 solairutako eraikin mistoak zituen: egurrezkoak eta harrizkoak, gehienak kolore horiz eginikoak. Eraikinok lorategi edo laborantza lursail handiagoak izan ohi zituzten; asko mea ustiategiak ziren, edo militarrekin lotura zuten. Biztanleetako asko artisauak ziren (zapataginak, ispiluginak edo bitxigileak adibidez), baina Ladugårdslandeten presentzia militar handia zegoen, hainbat erregimenturekin eta Gärdet ariketa eta entrenamendu eremuarekin.

Historia
--------

Ladugårdslandet ("bihitegi eremua", suediarrez) Stockholmeko ipar-ekialdeko barrutiaren izena zen. Eremua, jatorriz, erregeek ezarritako bi ukuilu izan ziren, lehen Santa Klara monasterioarenak izan ziren etxeetan. Ukuilu horietatik, hiritik hurbilen zeuden zatiak Stockholm hiriari eman zitzaizkion 1639 eta 1670ean, eta bertan etxeak eraiki ziren, lehen kaleak sortuz; hurrengo urteetan hazkundeak landetxe txikien bidez jarraitu zuen. Artean, barrutia Stockholmeko jende askoren aisialdi lekua zen, uda garaian-eta.

1870eko hamarkadan, Ladugårdslandetek barruti pobre eta zikin fama zuen. Urte horietan gentrifikazio fenomeno bat bizi zuen: eraikin handiagoak eta kale zabalagoak egiten hasi ziren, eta jende aberatsa bertaratu zen. Auzoaren izaera berriarekin bat ez zetorrelakoan, 1885ean auzoari izena ere aldatu zitzaion, Östermalm jarriz ("ekialdeko meatzaldea"). 

Halere, izen zaharra ez da guztiz desagertu, Ladugårdslandsviken toponimoan bizi delarik (Strandvägen kalearen hegoaldean dagoen badia).

Eraispena
---------

Ladugårdslandet-en eraikin zaharren eraisketa prozesuak 1890eko hamarkada osoan jarraitu zuen. Östermalm auzo berria azkar eraiki zen, eraikuntza-teknologia industrializatuarekin, eta Ladugårdslandet-en landa-eraikinen paisaia ia erabat desagertu zen.

Kale-sare zaharraren egitura ia guztiz desagertu zen auzoaren berritze prozesuan; halere zatiren bat gorde da, adibidez Storgatanen. Bestela, kaleak tarte berriekin edo zabalagoekin planifikatu ziren.

Gainerako eraikinak
-------------------

Ladugårdslandet garaiko eraikin batzuk gelditzen dira: Armémuseum, Kronobageriet, Hedvig Eleonora eliza, Fredrikshov-en gazteluaren aztarnak, hiriko iparraldeko kuartela, Krubban kuartela, Oxenstiern meatzea eta Sturekatten gozotegia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10552983

 |

* Wd Datuak: Q10552983
**Errepublikaren Defentsa Batzordeak** edota **EDB**, katalanez: **Comitès de Defensa de la República** edota **CDR**, iraganean **Erreferendumaren Defentsa Batzordeak** deituak, **Comitès de Defensa del Referèndum**, Kataluniako tokian tokiko, auzo, eskualde eta nazio mailan eratu eta lehenbizi 2017ko urriaren 1eko Kataluniaren independentziarako erreferenduma eta ondoren Kataluniako Errepublika indarkeria ezaren bidez defendatzeko helburua duten asanblada multzoa da.

Kataluniaz gain atzerrian ere eratuak daude, tartean Paris, Montpellier, Berlin, Munich, Londres, Milan, Viena eta abarren, bai eta Euskal Herrian ere (Donostia eta Gasteizen).

Iruditegia
----------

* CDRei buruzko horma-irudia, «Fem República» ("Errepublika Egiten Dugu") esaldiaz.CDRei buruzko horma-irudia, «Fem República» ("Errepublika Egiten Dugu") esaldiaz.
* CDRen AP-7 autobidearen mozketa, Cardedeu udalerri parean.CDRen AP-7 autobidearen mozketa, Cardedeu udalerri parean.
* CDRen aldeko idazkia.CDRen aldeko idazkia.

Kanpo estekak
-------------

* Twitter kontua **(Katalanez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q42126137
* Commonscat Multimedia: Comitès de Defensa de la República

---

 |

* Wd Datuak: Q42126137
* Commonscat Multimedia: Comitès de Defensa de la República
**Ladugårdslandsviken** Suediako itsas-badia txiki bat da, Stockholmeko sarreran, Saltsjön badia handiagoaren baitan. Ladugårdslandsvikenen hego-mendebaldean Blasieholmen penintsula eta Skeppsholmen uhartea daude; Södra Djurgården uhartea ekialdean; eta Strandvägen bulebarra iparraldean. Kosta lerroa jarraituz, mendebalderantz Nybroviken eta ekialderantz Djurgårdsbrunnsviken badiak daude.

Izena Ladugårdslandet auzo zaharrari zor dio, (orain Östermalm barrutiaren parte dena).

Mendebaldean, badiak Ladugårdslandsbron izeneko zubiarekin egiten zuen muga. XIX. mendean tarte hori lurrez bete zen, eta gaur egun Nybroplan eta Berzelii parkeak dira .

Erreferentziak
--------------

* Landell, Nils-Erik (1992). Stockholmskartor (1:a upplagan). Stockholm: Rabén & Sjögren. Libris 7237012. ISBN 91-29-61681-6

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10552985
* Commonscat Multimedia: Ladugårdslandsviken

---

 |

* Wd Datuak: Q10552985
* Commonscat Multimedia: Ladugårdslandsviken
**Errobien barneko mendilerroa** edo **Argarai-Lindux mendilerroa** Nafarroa Beherea eta Nafarroa Garaia artean dagoen mendilerro bat da, Urepeleko edo Aldudeko Errobi eta Arnegiko Errobi arteko mugan dagoela.

Errobien barneko mendilerroak Lauriñaga, Adartza, Lindus, Argaraiko mendilerro txikietan kokatuta dagoen gailurreria bat osatzen du, Otsamunho, Sorogain, Mendiaundi, Girizuko mendi-oinekin lotuta.

Bere punturik altuena Lauriñaga mendia da, 1.279 metrorekin.

Errobien barneko mendilerroak, Ortzanzurieta eta Hauzako mendilerroekin Aldudeko mendigune geologikoa osatzen dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Adartza, Auñamendi Eusko Entziklopedia
2. ↑  **(Frantsesez)** Saint-Jean-Pied-de-Port XIII-46, Bureau de recherches géologiques et minières.

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda
* Kintoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q62663691

 |

* Wd Datuak: Q62663691
**Erronkariko gazta** Nafarroako ibar pirenaiko hartan egindakoa da, 1981etik aurrera jatorri deitura duena.

Gaur egun ekoizle nagusiak Uztarroze, Burgi, Izaba, Erronkari eta Bidankoze dira.

Erronkariko gaztaren ezaugarriak
--------------------------------

Latxa ardi arrazako esne gordinarekin egiten da (eta zerbait, Rasa arrazako ardi-esnearekin), neguan eta udaberrian, batez ere. Gutxienez, lau hilabetez eduki behar da ontzen. Zapore sendoa du, ondu ondoren zertxobait mina eta koipetsua, baina goxoa. Mozketa hauskorra du, eta zuria, marfil-kolorekoa, baina horira jotzen du. Begi txikiak ditu era desberdinean banaturik. Molde zilindriko trinkoan ateratzen da; azala nabar iluna du, eta alde guztiak leunak dira. Erronkariko gazta alearen pisua 1 eta 3,5 kilo artekoa izaten da. Etiketa komertzialaz landara, kontraetiketa bat ere eraman behar du bere zenbakiarekin, lakrezko zigilu bat balitz bezala, eta hauxe idatzirik: "Erronkari Jatorrizko Deitura". Horrek erran nahi du gazta kontrolpean egon dela egin den bitartean, eta gazta, gainera, abendutik uztailera bitarte egin dela, biak barne.

Ikus, gainera
-------------

* Erronkari jatorri izenaren afera

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Erronkariko gaztaz Nafarroako Gobernuaren webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q425847

 |

* Wd Datuak: Q425847
Errioxako mapa, 1769 urtean.
**Errioxa** Euskal Herriko edo *Rioja* Espainiakoaren toponimoa argitzeko teoria desberdinak daude. Gaur egun Espainiako Autonomia Erkidegoa den lurraldea, historikoki ere Nafarroako Erresumaren parte izan zen. Amerikako konkistarekin batera, Errioxako migratzaileek eramanda, bestetik, toponimoa zabaldu egin zen; Espainiako Almerian, Argentinan, Perun, Txilen badira ere toponimo horrekin izendatutako lekuak.

Etimologia konplexua
--------------------

Hipotesi desberdinak garatu dira hitzaren jatorria argitzeko. Hauek dira ezagunenak:

* Mikel Gorrotxategi: euskal toponimo batetik sortu zen, *oja* hitzatik alegia; garai batekin hitz horrekin 'oihan'etik zetorren.
* Beste egile batzuek ere toponimoa euskaratik datorrela esanez, *herria* eta *ogia* hitzetatik etorriko, «ogiaren lurra» esateko.
* Rivalia hitzatik datorrela hipotesia, «erreken lurra».

Dena dela, egile asko hitzaren esanahia eta etimologia bilatzen saiatu dira. Batzuk aipatzeagatik Florian Ocampo XVI. mendean, Rodrigo Méndez Silva XVII. mendean, Mateo Anguiano XVIII. mendean, Ángel Casimiro de Govantes XIX. mendean, Marcelino Menéndez Pidal eta Merino Urrutia XX. mendean, Eduardo Aznar Martínez XX. mendean...

Gorrotxategiren azterketa
-------------------------

Errioxak euskal etimologia duela dirudi. Mikel Gorrotxategi Euskaltzaindiko Onomastika Batzordeko idazkariak dioenez, «erdal toponimo bat da, euskal toponimo batetik sortua». *Río Oja*tik dator, eta *oja* badirudi euskarazko 'oihan'etik datorrela, Errioxako Oja haranean euskaraz bizi baitziren XIV. mendera arte. Errioxako Oja haranean euskaraz bizi baitziren XIV. mendera arte. «Ojacastro eta Ezkarai inguruan foru bat zuten, eta epaitegietan euskaraz deklaratzeko eskubidea zeukaten», Gorrotxategiren esanetan.

Espainiako La Rioja
-------------------

1980an jarri zioten La Rioja izena lehen Logroñoko probintzia zenari eta urte horretatik aurrera Autonomia Erkidegoa. Erabakia politikoa izan zen zeren eta eskualde autonomo horren barruan dauden eskualde batzuk ez dira inoiz Rioja eskualde historikokoak izan; hori da Cameros edo Arnedoren kasuak, adibidez.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5479170

 |

* Wd Datuak: Q5479170
Phenakistoskopio batek dantza bat erakutsiz, bals bat alegia.
**Erritmo** (antzinako grezieratik *ῥυθμός* – *rhythmos*, "simetria" esan nahi duena) elementu sendu eta ahulen segida erregularrez osaturiko mugimendua da. Arteetan oinarrizko kontzeptua da, musikan, dantzan eta literaturan erabilia.

Erritmoa musikan
----------------

Musikan bi esanahi ditu:

* Denbora edo aldi azentudun eta azentugabeen segida ordenatu eta errepikakorra. Erritmo-formularik sinpleenak bitarra eta hirutarra dira, erritmo-unitatea bi edo hiru osagaiz osatuta dagoenaren arabera.
* Musika- edo dantza-estilo jakin baten patroia den tempo, konpas eta azentuek osatutako unitate errepikakorra.

Erritmoa hizkuntzalaritzan
--------------------------

Hizketa prosodia eta segmentuak bat egiterakoan gauzatzen da eta erritmoarekin kanporatzen da (azentuarekin eta esaldi-doinuarekin batera). Erritmoa denboran zehar gertatutako erregulartasuna da. Erregulartasun hori hautemateko garrantzitsua da, erregulartasuna lortzeko errepikatzen diren tarteak berdintzat hartzea.

Errepikapen erregularra elementu desberdinetan oinarritu daiteke. Hizkuntza erritmoen oinarrizko elementutzat silaba eta azentua hartzen dira, hau da, hizkuntzek kontsonante eta bokal andanak kanporatzekoan erritmo oinarritzat har ditzaketen elementu nagusiak azentua eta silaba dira. Horrela, hizkuntzek errepikapena lortzeko oinarri hartzen duten elementuaren arabera, hizkuntz erritmo desberdinak lortu ahal dira: silaba-aldikotasuna eta azentu-aldikotasuna.

Hizkera gauzatzeko, prosodia eta segmentuen uztardura ahoskatzeko, unitate minimoa, txikiena silaba da. Hizkuntza guztiak silabaka gauzaten dira, baina silabak ez du balio erritmiko bera hizkuntza guztietan. Hizkuntza batzuetan silaba da erritmoa antolatzeko funtsa, alegia erritmoa silabaka antolatzen dute. Hizkuntza horiek silaba-aldikoak dira. Beste hizkuntza batzuetan, nahiz eta hizketa silaben bidez gauzatu, azentua da erritmo antolaketaren funtsa, hau da, azentuka antolatzen dute erritmoa. Hizkuntza horiei azentu-aldiko hizkuntzak deritzaie.

Erreferentziak
--------------

* Edukiaren zati bat «Erritmoa» artikulutik atera da. Artikulu hark SEG du egile, eta Creative Commons Domeinu Publikoa lizentziarekin argitaratutako *Sareko Euskal Gramatika*tik (ISBN: 978-84-693-9891-3) hartu dugu.

1. ↑   Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. *Erritmo.* .

Kanpo estekak
-------------

* Erritmoa Sareko Euskal Gramatika

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q170406
* Commonscat Multimedia: Rhythms

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00569579
* NKC: ph120922
* AAT: 300056305

 |

* Wd Datuak: Q170406
* Commonscat Multimedia: Rhythms
Estatistikan, **Pearsonen korrelazio koefiziente linealak** edo, labur, **korrelazio koefizienteak** bi aldagai kuantitatiboren arteko korrelazio linealaren **norabidea** eta **sendotasuna** neurtzen duen adierazle bat da. Kobariantzatik eratortzen den koefizientea da: jatorrizko datuez kalkulaturiko kobariantza dimentsionatua izanik, korrelazioaren sendotasuna neurtzeko egokia ez denez, jatorrizko datuak estandarizatu eta datu estandarizatu hauekin kobariantza kalkulatuz lortzen da Pearsonen korrelazio koefizientearen formula.

Azpimarratu behar da Pearsonen korrelazio koefiziente linealak korrelazio **lineala** neurtzen duela eta ez dituela antzematen aldagaien artean izan daitezkeen bestelako erlazio motak.

Kalkulua lagin baterako
-----------------------

Honela irudikatu eta kalkulatzen da lagin batean, {\displaystyle (x\_{1},y\_{1}),(x\_{2},y\_{2}),\ldots ,(x\_{n},y\_{n})} datuetarako:

{\displaystyle r\_{xy}={\frac {s\_{xy}}{s\_{x}s\_{y}}}},

{\displaystyle s\_{xy}} bi aldagaien arteko kobariantza eta {\displaystyle s\_{x},s\_{y}} *x* eta *y* aldagaien desbideratze estandarrak izanik hurrenez hurren.

Interpretazioa
--------------

Koefizientearen zeinuari buruz:

* positiboa bada, korrelazioa positiboa edo zuzena izango da, hau da, aldagai batek gora egitean, eskuarki besteak ere gora egingo du;
* negatiboa bada, korrelazioa negatiboa edo alderantzizkoa izango da, hau da, aldagai batek gora egitean, eskuarki besteak behera egingo du.

Koefizientearen balio absolutuari buruz:

* 0 bada, bi aldagai kuantitatiboen artean ez dago korrelazio linealik.
* 0.3 baino txikiagoa bada, korrelazioa ahula dela esan daiteke.
* 0.3-0.6 tartean bada, korrelazioa ertaina dela esan daiteke.
* 0.6 baino handiagoa bada, korrelazioa sendoa dela esan daiteke.
* 1 bada, korrelazio lineala erabatekoa da: bi aldagaiei dagozkien puntuak zuzen bati jarraituz lerrokaturik daude.

Dena den, esan behar da interpretazio egokiagoa egiteko korrelazioaren aztergai diren antzeko ikerketak ere kontuan hartu behar direla.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1136628
* **Identifikadoreak**
* GND: 4165345-2
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1136628
Estatistikan, **korrelazio partzialak** beste aldagai batzuen eragina ezabaturik, bi aldagai kuantitatiboren arteko korrelazioa adierazten du. Kontzeptu garrantzitsua da; izan ere, bi aldagaien arteko korrelazioa aztertzean, beste aldagai batzuk bi aldagaien korrelazioan izan dezaketen eragina ezabatu edo kontrolpean eduki behar da.

Adibidez, 8-14 urteko haur batzuei buruz, adina, adimen maila eta garaiera jasotzen badira, altueraren eta adimen mailaren arteko korrelazio positiboa antzemango da, bi aldagaien arteko korrelazio koefizientea kalkulatzen bada. Hau da, logika edo teoria guztien aurka dagoen baieztapena egitera eramango luke korrelazio koefizienteak: zenbat eta garaiagoa, orduan eta adimentsuagoa izango da haurra. Emaitza harrigarri eta logikarik gabeko arrazoia hau da: haurra hazi ahala (zenbat eta urte gehiago izan), orduan eta garaiagoa eta adimentsuagoa da, baina ez da adimentsuagoa garaiagoa delako, urte gehiago dituelako baizik. Beraz, altueraren eta adimen mailaren arteko benetako korrelazio maila aztertzeko, adinaren eragina ezabatu behar da, korrelazio partzialaren bitartez.

Korrelazio partziala kontzeptu garrantzitsua erregresio anizkoitzean.

Korrelazio partzialerako koefizientea lagin batean
--------------------------------------------------

*A* eta *B* aldagaien arteko korrelazio partzialerako koefizientea, *C* hirugarren aldagai baten efektua ezabatuz honela irudikatu eta kalkulatzen da, aldagaien arteko korrelazio koefizienteetatik abiatuz:

  

{\displaystyle r\_{AB.C}={\dfrac {r\_{AB}-r\_{AC}\cdot r\_{BC}}{{\sqrt {1-r\_{AC}^{2}}}\cdot {\sqrt {1-r\_{BC}^{2}}}}}}

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2998010

 |

* Wd Datuak: Q2998010
31°46′35″N 35°14′01″E﻿ / ﻿31.776481°N 35.233667°E﻿ / 31.776481; 35.233667

**Erosten Harresiko plaza** (ingelesez: *Western Wall Plaza*, hebreeraz: רחבת הכותל המערבי‎) Jerusalemgo Hiri Zaharreko Juduen auzoko plaza bat da, Erosten harresiaren mendebaldean kokatua. Erosten Harresiko plaza 1967. urtean sortu zen, hiria batu ondoren. Plazaren iparraldean daude Erosten harresiko tunela eta Belaunaldien Katearen Zentroa. Plazaren hegoaldean daude Jerusalemgo Arkeologia Parkea eta Simaurraren atea; eta mendebaldean, Juduen auzoa.

Irudi galeria
-------------

* Erosten harresiaErosten harresia
* Erosten harresiko tunelaErosten harresiko tunela
* Belaunaldien Katearen ZentroaBelaunaldien Katearen Zentroa
* Jerusalemgo Arkeologia ParkeaJerusalemgo Arkeologia Parkea
* Simaurraren ateaSimaurraren atea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24009481
* Commonscat Multimedia: Western Wall Plaza

---

 |

* Wd Datuak: Q24009481
* Commonscat Multimedia: Western Wall Plaza
**Erriberri kalea** Nafarroako hiriburua den Iruñeko Bigarren Zabalgunean dagoen kale bat da.

Izena
-----

Izena Erriberri nafar udalerriaren omenez darama.

Kalea
-----

Emilio Arrieta kalean hasi, Iruñeko zezen plazaren parean, eta ipar-hegoaldeko norantzan Nafarroa Beherea etorbidea eta Zuria Nafarroakoa plaza zeharkatuz, Agoitz kalean amaitzen da.

Honako kale hauek zeharkatzen dute: Leire kalea, Teobaldoak kalea, Nafarroa Behereko etorbidea, San Fermin kalea, Tafalla kalea, Felipe Gorriti kalea, Amaiurko Gaztelua kalea eta Iturralde Suit kalea.

Aralar kalea eta Amaia kalearekiko paraleloki doa.

Ondarea
-------

* Iruñeko zezen plaza
* Eskolapioen eraikina
* San Frantzisko Xabierkoaren eliza
* Zabalguneko merkatua
* Zuria Nafarroakoa plaza

* Iruñeko zezen plaza.Iruñeko zezen plaza.
* Eskolapioen eraikina.Eskolapioen eraikina.
* San Frantzisko Xabierkoaren eliza.San Frantzisko Xabierkoaren eliza.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25479515

 |

* Wd Datuak: Q25479515