recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Paulette Goddard** (jaiotza-izena: *Pauline Marion Levy*; Great Neck, New York, 1910eko ekainaren 3a - Ronco sopra Ascona, Suitza, 1990eko apirilaren 23a) estatubatuar zinema-antzezlea izan zen. Hamabost urterekin hasi zen ikuskarien munduan lanean, Florez Ziegfelden zuzendaritzapeko music-halleko taldean, dantzari gisa. Hollywooden, 1929an egin zuen debuta, Stan Laurel eta Oliver Hardy bikote komikoaren filmetan. Bere lehen protagonista-papera Charles Chaplin *Charlot* ezagunak eman zion, 1935ean, *Modern Times* filmean, industria-giroko gizartearen satira eta zinemaren historiako filmik hoberenetakoan. Chaplinekin ezkondu zen, eta 1942an dibortziatu ziren. Harekin *The Great Dictator* (1940) nazismoari buruzko satiran ere lan egin zuen. Baina Bigarren Mundu Gerraz geroztik, Chaplinengandik urrun, bere ibilbide profesionala gainbehera joan zen. Bi lan bakarrik ditu aipagarriak: *Errukiaren aingeruak* (1947) eta Jean Renoirren *Ganberazain baten egunkaria* (1946). Bestalde, George Gershwin, Clark Gable eta Aldous Huxleyrekin maitasun-harremanak izan zituen, eta Chaplinengandik dibortzioa lortu ondoren, Burgess Meredith aktorearekin ezkondu zen. Handik urte batzuetara, harengandik ere dibortzioa lortu, eta azkenik, Erich Maria Remarqueren alboan aurkitu zuen egonkortasuna, maitasun-kontuetan. 1958an Suitzara joan ziren bizitzera, eta beste zenbait film ere egin zuen arren (Terence Fisher, Reginald Borg edo Francesco Masellik zuzenduak), Chaplinen filmetan egindako lanarengatik izango da ezaguna bere izena, zinemaren historian.

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Paulette Goddard*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q95050
* Commonscat Multimedia: Paulette Goddard

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 100242937
* ISNI: 0000 0001 2145 2397
* BNE: XX1306538
* BNF: 13948666g (data)
* GND: 119334585
* LCCN: n82153280
* NKC: pna2004259305
* NLA: 35218594
* SNAC: w6n028v0
* SUDOC: 034297529
* BIBSYS: 98006406
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02474/eu\_g\_2208/g2208
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q95050
* Commonscat Multimedia: Paulette Goddard
**Pedro Gómez Valderrama** (Bucaramanga, Kolonbia, 1923ko otsailaren 13a - 1992ko maiatzaren 7a) gaztelania idazlea, kazetaria eta diplomatikoa izan zen.

Bizitza
-------

Zuzenbidea eta Zientzia Politikoak ikasi zituen Bogotan, Londresen eta Parisen. Kolonbian hainbat kargu publikoren ardura izan zuen bere esku, eta diplomatiko gisa ere nabarmendu zen atzerrian, baina letren alorrean da, batez ere, ospetsua, bera baita *Mito* aldizkariaren belaunaldiaren idazle nagusietako bat. Aldizkari horren sorreran parte hartu zuen 1955. urtean, eta aldizkari hartan eman zituen argitara bere lan aipagarriak, garai hartako kolonbiar idazle handienenekin batera, harik eta 1962. urtean aldizkaria desagertu zen arte. *Mito*ren inguruan sorturiko mugimenduko kide gisa, kolonbiar literaturan "aldaketa" kontzeptua praktikan jartzen ahalegindu zen Gómez Valderrama.

Idazle nekaezina izan zen, eta artikuluez gainera, hainbat ipuin, saiakera eta eleberri idatzi zituen bere karreran. Bereziki nabarmentzekoak dira Gómez Valderramaren ondoko obra hauek: *Muestras del diablo* (1958, *Deabruaren erakusketak*), *El Retablo de Maese Pedro* (1967, *Maese Pedroren erretaula*), *La procesión de los ardientes* (1973, *Sutsuen prozesioa*), *Invenciones y Artificios* (1975, *Asmakizunak eta tramankuluak*), *La otra raya del tigre* (1977, *Tigrearen beste marra*) eta *La Nave de los Locos* (1984, *Eroen ontzia*).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3753480
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 9890240
* ISNI: 0000 0000 8355 8480
* BNE: XX930503
* BNF: 121761223 (data)
* GND: 120523701
* LCCN: n80129074
* NKC: jx20060503002
* CiNii: DA13929888
* SUDOC: 030321425
* UB: a1105901
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02504/eu\_g\_2503/g2503
* **Bilduma digitalak**
* Persée: 234572

 |

* Wd Datuak: Q3753480
**Chuquisacako San Frantzisko Xabierko Errege eta Goi Unibertsitate Pontifikala** (**USFX**; gaztelaniaz: *Universidad Mayor Real y Pontificia de San Francisco Xavier de Chuquisaca*) Boliviako Sucreko unibertsitate publikoa da. Mundu Berriko unibertsitate zaharrenetako bat da. Testu historiko askotan, **Charcaseko Unibertsitatea** ere aipatzen da.

  

Sporer, Penrod, Read eta Cutler (1995) ikertzaileek identifikazio-saio batean susmagarri bat aukeratu eta berehala lekukoen konfiantza neurtu zuten azterketa ugaritako aurkikuntzak konbinatu zituzten.

1624an sortu zen Felipe IV.a Espainiako erregearen aginduz, eta Inozentzio XII.a Aita Santuaren laguntzarekin, unibertsitateak Zuzenbidean eta Teologian heziketa eskaintzeko asmoa zuen Hego Amerikako gentry aberatsen familiei eta ondorengoei.

XIX. mendearen hasieran, Chuquisaca eta bere unibertsitatea Bolivian gogo iraultzailearen gune bat izatera iritsi ziren. Unibertsitateak ongi landutako elite frankofiloari eutsi zion intelektualki, zeinaren idealak Boliviako Independentzia Gerra ekarri zuen eta, azken finean, espainiar kolonia guztien independentzia. Simón Bolívar-ek Errepublika aldarrikatu ondoren, unibertsitatea herrialde berriko unibertsitate nagusia bihurtu zen.

Kanpo estekak
-------------

* Fundacion de la Universidad San Francisco Xavier de Chuquisaca
New Yorkeko Unibertsitateko (NYU) **Tisch Arte-Eskola** (ingelesez eta ofizialki, *New York University Tisch School of the Arts*), **TSoA** edo **Tisch** modura ere ezaguna, NYUko antzez-arte eta zinema eskola da, AEB mailako film-eskola hoberenen artean kokatzen dena. Arte-eskola horretara joandako *alumni* ugari dira, gaur egun, AEBetako zinema-industriaren, entretenimendu-industriaren edo Broadwayko irudi. *Variety* eta *THR* aldizkarien arabera, mundu mailako arte-eskola handienen artean kokatzen da ia urtero, modu konsistentean.

1965eko abuztuaren 17an sortua, **Tisch** artista, film-zuzendari eta ikasle ugariren hasiera-puntu da; izan ere, eskola honek arte-disziplinetan barneratzeko beharrezkoak diren entsegu tekniko eta baliabide akademikoak eskaintzen ditu, aldi berean. Eskola hau hiru 'Institututan' (*Institutes*) dago banaturik: antzez-arteak (*Performing Arts*), komunikazio-baliabide berriak (*Emerging Medias*) eta filmak eta telebista (*Film & Television*). Hiru 'Institutu' hauen barruan, gainera, gradu ezberdinak aurki daitezke: aktore-heziketa, dantza, drama, antzez-artea, agertoki-diseinua, musikal-gidoien idaztea, argazkilaritza, bideojoko-diseinu eta garapena eta film- eta telebista-ikasketak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑   **(Ingelesez)** Miniflix.  (2018-12-12). «15 Best Film Schools In The U.S. To Become An Award-Winning Short Filmmaker» *Medium* (Noiz kontsultatua: 2020-08-06).
3. ↑   **(Ingelesez)** «3. American Film Institute - The Top 25 American Film Schools» *The Hollywood Reporter* (Noiz kontsultatua: 2020-08-06).
4. ↑   **(Ingelesez)** «Top Film Schools Around the World» *Top Universities* 2018-02-06 (Noiz kontsultatua: 2020-08-06).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** «NYU | Tisch en Nueva York, Estados Unidos de América» *www.masterstudies.es* (Noiz kontsultatua: 2020-08-06).
6. ↑  tisch.nyu.edu/about/about-tisch

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q797078
* Commonscat Multimedia: Tisch School of the Arts

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 141970449
* ISNI: 0000 0001 2172 1366
* LCCN: n85322615

 |

* Wd Datuak: Q797078
* Commonscat Multimedia: Tisch School of the Arts
**Superior** (ingelesez: *Lake Superior*, frantsesez: *Lac Supérieur*) Amerikako Aintzira Handietatik handiena da. Iparraldean, Kanadako Ontario eta Estatu Batuetako Minnesota estatuak ditu, hegoaldean, berriz, Estatu Batuetako Wisconsin eta Michigan.

Hedaduraz, munduko ur gezako aintzirarik handiena da (82.100 km²); hala ere, Siberiako Baikalek bolumen eta sakonera handiagoak ditu.

Izena
-----

Anishinaabez *Gichigami* («ur handia») izena du. Zenbait kantutan *Gitche Gumee* izena ere ematen zaio. *Supérieur* izena XVII. mendeko frantziar esploratzaileek jarri zioten, Huron aintziraren gainean dagoelako.

Geografia
---------

Superior Aintzira Handien sartaldean dago; denetan goienean dagoena da, itsas mailatik 183 metrora, eta hortik datorkio izena. 25.700 km²-ko eremua du, hots, Txekiar Errepublika baino handiagoa da. 563 kilometroko luzera, 257 kilometroko zabalera eta, batez beste, 149 metroko sakonera ditu. Ekialdean, Michipicoten uhartearen inguruan du sakontasun handiena (406 m). Bestalde, 12.232km3-ko ur bolumena dauka.

Superiorren 210 ibai baino gehiago isurtzen dira, luzeenak Nipigon eta Saint Louis. Hustubidea St. Marys ibaia da, Huronera isurtzen dena. Uharte nagusia Royale da. Estatu Batuen eta Kanadaren arteko muga lerroa Royale uhartetik iparraldera luzatzen da St. Marys ibairaino.

Aintziraren ertzean herri askorik ez da, baina izotzak urtuta egoten diren 6-7 hilabeteetan itsasontzi asko ibili ohi da.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2015/1/2 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-05-25). *170. araua: Amerikako toponimia.* .
2. ↑  Great Lakes Factsheet No. 1: Physical Features and Population Epa.gov

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1066
* Commonscat Multimedia: Lake Superior

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 244089340
* GND: 4075549-6
* LCCN: sh85130609
* NKC: ge690368
* NARA: 10046718
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 4039486

 |

* Wd Datuak: Q1066
* Commonscat Multimedia: Lake Superior
**Deuteromycota** (grezieraz "bigarren onddo" esan nahi du) Fungi erreinuko filum formal bat izandakoa da. Egun terminoa modu informalean erabiltzen da modu asexualean ugaltzen diren Ascomycota eta Basidiomycota filumetako kideez hitz egitean.

Beste izen batzuk ere eman izan zaizkio talde honi, hala nola **Deuteromycetes** edo *Fungi imperfecti*. Orain *onddo anamorfiko* edo *onddo mitosporiko* ere deitzen zaie, baina izen hauek ez daukate esangura taxonomikorik.

Arazoak sailkapen taxonomikoan
------------------------------

**Deuteromycota** taxona onartua ez dagoen arren, oraindik ere talde horretan sailkatuak izan diren onddo askorentzat ez da aurkitu lekurik sailkapen modernoetan. Izan ere, onddoak gehienetan ugalketa sexualean zehar ekoizten diren fruitu-gorputzen eta esporen ezaugarrien arabera sailkatzen dira, eta Deuteromycota taldeko onddoek espora asexualak soilik sortzen dituzte.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Deuteromycota*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q648056
* Wikispecies Espezieak: Anamorphic fungi

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph171322
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* Index Fungorum: 90090
* ITIS: 14116
* MycoBank: 90090
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D003904

 |

* Wd Datuak: Q648056
* Wikispecies Espezieak: Anamorphic fungi
{{taxotaula automatikoa
| izena = Gorotz-sorgin txikia 
| authority = S. A. Redhead, J.-M. Moncalvo & R. J. Vilgalys

**Gorotz-sorgin txikia** (*Stropharia semiglobata*) *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoa: *Protostropharia semiglobata*

*Stropharia semiglobata*
Sukaldaritzarako baliorik gabeko perretxikoa, bere tamainagatik eta haragi gutxi duelako. Susmagarria ere bada. Behi eta zaldi gorotzetan edo inguruan ateratzen da batez ere.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 2 eta 3 cm. arteko diametrokoa; hasieran ia hemisferikoa, azkenean, ganbil-kamutsa, leuna, likatsua eguraldi hezean, distiratsua eguraldi lehorrean, horixka kolorekoa ilunagoa edo argiagoa, batzuetan hori-berdexka.

**Orriak:** Zabalak, itsatsiak; hasieran errauts zurbil kolorekoak, gero oliba-arre kolorea hartzen dute eta azkenean purpura iluna. Ertza zurbilagoa dute.

**Hanka:** Liraina, luzea, zilindrikoa, laster hutsa, hori zurbila, likatsua eraztunetik behera, mintzezko eraztuna, likatsua, mehea, galkorra, argia hasieran eta ia beltza amaieran.

**Haragia:** Mehea, zurbila, ia usainik gabea eta zapore leunekoa.

Gorotz-sorgin txikia
**Etimologia:** *Stropharia* terminoa, "strófio"-tik dator, neskek bularra estutzeko erabiltzen zuten bularreko faszia-tik. Eraztunari erreferentzia eginez. *Semiglobata* epitetoa berriz latinetik dator, "semiglobatus"-etik. Hemisferikoa esan nahi du. Kapelaren formagatik.

Toxikotasuna
------------

Susmagarria da. Uste da substantzia toxikoak dituela eta baita haluzinogenoak ere. Oraindik gutxi ikertu da.

### Nahasketa arriskua

*Stercoraria* barietatea oso zaila da *semiglobata*-tik bereiztea, horretarako mikroskopioa hartu beharra dago.

*Stropharia coronilla* eta *Psilocybe merdaria* eraztunik gabekoekin nahas daiteke eta *Psilocybe luteonitens*-arekin titi zorrotz ilunagoarekin.

Sasoia eta lekua
----------------

Oso ohikoa udaberritik udazkenera arte, belardietako belarretan, bideetan eta leku hezeetan, gorotzetan eta gorotzen inguruan.

**Banaketa eremua:** Ipar Amerika, Europa, Ipar Afrika, Erdialdeko eta Hego Amerika, Asiako iparraldea, Austria, Zeelanda Berria.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo.  (1987). *Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color.*  Iberduero, 400 or. ISBN 84-404-0530-8..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 193 or. ISBN 84-282-0253-6 (T.I). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Palacios Quintano Daniel.  (2014). *Disfrutando con las setas.*  Leitzaran, Grafikak S.L. Andoain, Gipuzkoa, 342 or. ISBN 978-84-617-0196-4..
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Lotina, Roberto.  (1985). *Mil setas ibericas.*  Diputacion foral de vizcaya, 255 or. ISBN 84-505-1806-7..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q46810615
* Commonscat Multimedia: Protostropharia semiglobata

---

* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 34175559
* GBIF: 8259749
* Index Fungorum: 550115
* MycoBank: 550115

 |

* Wd Datuak: Q46810615
* Commonscat Multimedia: Protostropharia semiglobata
Lehen Mundu Gerratik bi urtera Lilleko Arte Ederren Jauregian Espainiako eta Italiako margoei eskainitako galeria berreraikitzea. Irudiaren erdian Émile Théodore, 1912tik 1937ra 'museoko arduraduna'.
**Museo eta arte-galerietako arduraduna edo kontserbatzailea** (ingelesez *curator*) bilduma bat edo batzuk osatzen dituzten objektuak zaintzeaz arduratzen den pertsona da. Gehienetan, kontsebatzaileak museo bateko bildumen arduradunak dira, baina kargua beste erakunde motaren batean gordeta dauden bildumak, publikoak edo pribatuak, zaintzeko esparruan ere gauzatu daiteke, hala nola unibertsitate, artxiboa, liburutegi edo laborategi batean.

Kontserbatzaileek funtsezko eginkizuna dute gizateriaren kultura-ondarea mantentzeko.

Deskribapen orokorra
--------------------

Arduradun batek bere bilduma aztertu eta dokumentazioa inbentariatu, katalogatu eta sailkatzeko funtzioa betetzen du; baita haren kontserbazioa, babesa eta, azkenik, hedapena (ezagutza partekatzen laguntzea). Izaera orokorragoarekin, **ondare historikoaren kontserbatzaile** gisa ere dei daiteke.  Museo bateko ondare-elementu guztiak inbentariatuta eta sailkatuta daudela ziurtatuko du, eta bildumaren kontserbazioaz eta mantentzeaz ere arduratuko da. Bere eginkizuna baloratzea da, baita ezagutaraztea ere. Argitalpena, hezkuntza eta dibulgazio zientifiko eta artistikoa, beraz, bere eginkizunen parte dira.

Erakusketa aldi baterako edo iraunkorrak antolatzera esklusiboki dedikatzen denari komisario deritzo. 

Artearen arloan, kontserbatzaileek artelanen bildumak zaintzen eta kudeatzen dituzte. Askotan haiek kontratatzen dituzten arte-erakundeek eta museoek lanen zaharberritzearen arloan gaitasunak izatea espero dute, nahiz eta erakunde gehienetan lanaren zati hori talde espezializatuen esku utzi ohi den.

Historia naturalaren alorrean, kontserbatzaileak arduratzen dira mota guztietako objektuak mantentzeaz eta kudeatzeaz, unibertsitateetako, herbarioetako, natur zientzietako museoetako eta lorategi botanikoetako bilduma zientifikoetan aurkitutako ale motako laginak barne.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *¿Cómo trabaja un conservador de patrimonio?.*  18 de febrero de 2016.
2. ↑    *comisario y curador de exposiciones, términos válidos.*  7 de mayo de 2014.

Kanpo estekak
-------------

* El papel del conservador de museos 1 y 2 - Museo del Prado

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q674426
* Commonscat Multimedia: Curators

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX525630
* BNF: 11947224x (data)
* GND: 4688848-2
* LCCN: sh85088712
* NKC: ph566290
* AAT: 300025633
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q674426
* Commonscat Multimedia: Curators
Sobietar haur bi, 1922an
**1921-1922ko sobietar gosetea** (errusieraz: Голод в России 1921—1922 годов) edo **Volgako eskualdeko gosetea** (errusieraz: Голод в Поволжье), Sobietar Batasuneko mendebaldean izandako gosetea izan zen. 1921eko udaberrian hasi eta urtebete iraun zuen. 20 milioi lagunek jasan zuten eta guztira 5-10 milioi hildako inguru gertatu ziren, batez ere, Volgan, Iparraldeko Kaukason eta ekialdeko Ukrainian.

Jatorri hirukoitza izan zuen: alde batetik ekonomikoa (Prodrazviorstka produkzio-sistema eta banaketaren anabasa), klimatikoak (1921eko lehortea) eta, azkenekoz, politikoak (langile-estatu batek ezin izan zion estatu inperialista bati laguntza eskatu)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Lowe, Norman.  (2002). *Mastering Twentieth-Century Russian History.*  Palgrave, 155 or..
2. ↑   «How the U.S. saved a starving Soviet Russia: PBS film highlights Stanford scholar's research on the 1921-23 famine» *Stanford News*.

Ikus, gainera
-------------

* 1931-1933ko sobietar goseteak
* Holodomor

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2172846
* Commonscat Multimedia: Famine in Russia, 1921-1922

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2010013246

 |

* Wd Datuak: Q2172846
* Commonscat Multimedia: Famine in Russia, 1921-1922
***Pacta sunt servanda*** latinezko lokuzio bat da, "hitzartutakoak behartzen du" bezala itzultzen dena. Konbentzio oro, hitzartutakoaren arabera, aldeek zintzo bete behar dutela adierazteko erabiltzen da. Zuzenbide zibilaren (kontratuekin espezifikoki lotuta) eta nazioarteko zuzenbidearen oinarrizko printzipioa da. "Kontratua aldeen artean legea da". Kontsigna hau, Antzinako Erroman sortua eta "itunak ohoratu" behar direla dioena, gizarteak bere buruarengan jartzen duen konfiantzaren oinarrietako bat da. Esamolde hau lehen aldiz Henrike Segusiokoa kardinalak idatzi zuen XIII. mendean, baina bere lana ez zen XVI. mendera arte argitaratu.

Nazioarteari dagokionez, honako hau adierazten da: "Indarrean dagoen tratatu orok alderdiak behartzen ditu, eta alderdiek fede onez bete behar dute" (Tratatuen Zuzenbideari buruzko Vienako Konbentzioaren 26. artikuluak, 1969koak, eta Tratatuen Zuzenbideari buruzko Vienako Konbentzioaren artikulu berak, 1986koak, estatuen eta nazioarteko erakundeen artean edo nazioarteko erakundeen artean egindako Tratatuen Zuzenbideari buruzkoak). Auzitegien irizpenak nazioarteko zuzenbidearen printzipio orokorretan oinarritu dira, *Pacta sunt servanda* printzipioa eta fede ona finkatzean, araua barne-ordenamenduan txertatzeko ekintzaren ardatz gidari gisa.

Printzipio horrek aplikazio zabala du zuzenbide erromatarraren eskolan kontratu-materialean. Figura horren aurrean, legearen hutsuneak argitu daitezke, edo, are gehiago, arauan ezarritakoari kontrajarri, betiere uko egin ezin zaizkion terminoak ez badira; horrela, interpretazio-irizpideen arabera, alderdi kontratugileen borondatea edo asmoa balioetsi eta errespetatu egin behar da, legeak urratzen ez dituen guztian, harremanetako arau goren gisa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** ASALE, RAE-; RAE. «Diccionario de la lengua española | Edición del Tricentenario» *«Diccionario de la lengua española» - Edición del Tricentenario* (Noiz kontsultatua: 2020-05-21).
2. ↑   Hyland, Richard.. *Pacta sunt servanda : a meditation.*  PMC 82174071. (Noiz kontsultatua: 2020-05-21).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q328671
* **Identifikadoreak**
* GND: 4134693-2
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q328671
La Hoyako oin biribileko etxe baten maketa. La Hoyako bizilekuaren irudia, Biasterin (Araba)
**La Hoya museoa** Toloño mendilerroaren magalean , Arabako Guardia herriaren ondoan kokatzen da. 1986an sortua izan zen izen bereko aztarnategiaren topaketan 1973 eta 1989 bitartean egin zituzten kanpaina ezberdinen ondorioz. Proiektu museologiko eta museografikoa Armando Llanos izan zen indusketaren zuzendaria.

Zentroak aztarnategi arkeologiko horretako ezaugarriak eta eguneroko bizitza azaltzen ditu. Aztarnategiko indusketak XX. mendeko azken laurdenean hasi ziren. La Hoyak. K.a. 200. urtearen (Erdi/Azken Brontze Aroa) eta K.a. 250. urtearen (II. Burdin Aroa) artean izan zituen biztanleak. Herrixkak bere goreneko unean erasoa, sutea eta amiltzea jasan zituen. Horrela, azoka egun bateko jarduera indartsuak eten ziren, eta hondar horiek bere horretan egon ziren, lurpean, aurkitu zituzten arte.

Alde batetik, aztarnategian barrena ibiltzeko aukera dago. Bertan hirigintza da alde nabarmena, izan ere, kale, plaza eta etxadiak bere inguruan daude. Bestalde, zentroan herrixkak II. Burdin Aroan zuen itxuraren maketa ikus daiteke, baita beren etxeen erreprodukzioa ere, benetako tamainan. Horren barruan gela guztiak eta aztarnategian topatutako objektuak ikus daitezke. Etxearen kanpoaldean kaleak ikus daitezke, bai eta herrixkaren pasarte garrantzitsuenetarikoa (suntsipena eta ondorengo sutea) azaltzen duen panel bat ere.

Ordutegia
---------

Astelehenetan, jaiegunetan izan ezik: itxita

**Neguko ordutegia:**

Asteartetik larunbatera: 11:00 - 15:00

Igande eta jaiegunetan : 11:00 -14:00

**Udako ordutegia:**

Asteartetik larunbatera: 11:00 - 14:00 eta 16:00 - 19:00

Larunbata, igande eta jaiegunetan: 11:00 - 14:00

Kanpo estekak
-------------

* Auñamendi entziklopedia. La Hoya Museoa
* Araba.eus- La Hoya Burdin Aroko herrixka

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61069837

 |

* Wd Datuak: Q61069837
**Aleksandr Litvinenkoren pozoinketa** bere erailketa izan zen eta, Polonio-210 hilgarriaren eraginez, erradiazio akutu sindromearen lehenengo biktima baieztatuan bilakatu zen eta, mediku askoren arabera, Litvinenkoren hilketak gertaera kezkagarri bat adierazten du: terrorismo nuklearraren aro baten hasiera.

Bi libururen autore izan zen: *Errusia airean: terrorea barrutik* eta *Lubyanka talde kriminala*. Haietan, errusiar zerbitzu sekretuak salatu zituen hainbat errusiar departamentu bonbardatu zituelako eta beste ekintza terrorista batzuk ere burutu zituelako, Vladimir Putin agintera eramateko xedean.

2006ko azaroaren 1ean, Litvinenko bat-batean gaixotu zen eta ospitalean sartu zuten. Handik 3 astera hil zen.

Litvinenkoren Segurtasunerako Zerbitzu Federalaren krimenei buruzko salaketek eta bere ohikoa ez zen gaixotasunaren errudun nagusia Vladimir Putin errusiar presidentea zela publikoki hil-zorian zegoenean salatzeak mundu osoan eman zioten ospea.

Britainiar autoritateek Litvinenkoren heriotzaren inguruan eginiko ondorengo ikerketek britainiar eta errusiar gobernuen arteko harreman diplomatikoak zailtzea ekarri zuten. Estraofizialki, britainiarrak ziur zeuden. "%100 dakigu zein izan den, non eta nola administratu dion pozoia!. Baina ez zuten ebidentzia jakinarazi, ez baizuten etorkizuneko epaiketa batean ateratzeko aukerarik eman nahi. Susmagarri garrantzitsuena, Babeserako Zerbitzu Federaleko (FSO) ofizial ohi bat, Andrei Lugovoy, Errusian dago oraindik. Dumako kide da eta inmunitatea dauka. Susmagarri hori Dumarako aukeratu aurretik, britainiar gobernua estraditatzen saiatu zen. Arrakastarik gabe, gainera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)**
2. ↑  **(Gaztelaniaz)**
3. ↑  **(Gaztelaniaz)**
4. ↑  **(Gaztelaniaz)**
5. ↑  **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2395283

 |

* Wd Datuak: Q2395283
Meriwether Lewis (ezkerrean) eta William Clark (eskuinean).
Espedizioak jarraitutako ibilbidea.
**Lewis eta Clarken espedizioa**, gaur egungo AEBen mendebaldea alderik-alde zeharkatzen zuen lehenbiziko estatubatuar espedizioa izan zen.

Saint Louis ingurutik abiatuz, mendebaldeko norantza hartu eta Ipar Amerikako zati handi bat gurutzatuz, Ozeano Barearen Kostaldera ailegatu ziren.

Espedizioa Thomas Jefferson presidenteak agindu zuen, 1803an Louisianaren erosketa jazo eta berehala. Ameriketako Estatu Batuetako Armadako gizon boluntario hautatuez osatua zegoen, denak ere Meriwether Lewis kapitaina era bere lagun William Clark teniente ordearen agindupean.

Beren bidai arriskutsuak 1804ko maiatzetik 1806ko irailera iraun zuen. Helburu nagusia lurralde bereganatu berria arakatu eta kartografiatu, kontinentearen mendebalde erditik ibilbide segurua ireki eta Erresuma Batuak edo beste europar potentziek lurralde zabal honen jabetza aldarrikatu baina lehen estatubatuar presentzia ezartzea izan zen.

Bigarren mailako helburuak zientifikoak eta ekonomikoak izan ziren: lurraldearen landaretza, fauna eta geografia ikertzea, eta bertako amerindiarrekin merkatal akordioak burutzea.

Espedizioa Saint Louisera mapa, marrazki eta egunerokoez beterik itzuli zen, hauek Jeffersoni aurkeztuak izan ziren.

Zinema
------

* *The Far Horizons* (1955, "Zeruertz Urrunak"): Fred MacMurray (Meriwether Lewis) eta Charlton Heston (William Clark).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q505802
* Commonscat Multimedia: Lewis and Clark Expedition

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134541263
* BNF: 12099542s (data)
* GND: 4167503-4
* LCCN: n84018492
* NKC: ko2017967059
* NLA: 60664008
* NARA: 10442195
* SNAC: w6vn52cs
* SUDOC: 027303160
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q505802
* Commonscat Multimedia: Lewis and Clark Expedition
**Joe Mitty**, jaiotzez Joseph Sidney Mitty, (Islington (Erresuma Batua), 1919ko maiatzaren 7a - 2007ko irailaren 30a) Oxfam erakundeko dendak Erresuma Batuan zabaldu zituen ekintzailea izan zen. Hasiera batean Oxfam dendetan arropa eta beste objektuen dohaintzak jaso eta horiek behartsuei banatzen zitzaizkien, baina Mittyk bigarren eskuko salgai moduan jartzeko ideia izan zuen. Horri esker, Oxfam erakundeak bere finantzak hobetu eta Oxfam denda-sarea zabaldu ahal izan zuen. Gaur egun, Erresuma Batuan, 700 bat Oxfam denda badira.

Biografia eta lorpenak
----------------------

 
Oxfam denda Oxforden
Oxfam denda Düsseldorfn
Joseph Sidney Mitty Londres iparraldean dagoen Islingtonen (Erresuma Batua) jaio zen 1919ko maiatzaren 7an.

Aita Royal Arsenaleko langilea zen eta Joek 12 urte besterik ez zituenean hil zen, amak bakarrik zaindu zuelarik.

1942an armadan zegoen Dorothy Whitekin ezkondu zenean eta bikoteak bi seme eta alaba izan zituen. II. Mundu Gerra garaian, erakunde honen kontuen ardura eraman zuen eta gerraren eraginpean nekez zebiltzan zibilen artean erabilitako arropa banatzeko arduraduna izan zen. Horrela ikusi zuen, txirotasunaren aurkako borroka negozio ederra izan zitekeela eta *Behartsua jantz ezazu, aberastuko zara-eta!* lema gauzatu zuen.

1946an, Mittyk armada utzi zuen eta Oxfordera joan zen bizitzera. 75 £ ordaindu zuen lur eremua erosi zuen eta hurrengo 60 urtetan emazterekin biziko zen etxea eraiki zuen. Hasieran aire ontzi ekoizpenerako ministeritzan aritu zen lanean, baina, 1949an, Oxfordeko Gosearen aurkako Komitearentzako administratibo izateko lan iragarki batean erreparatu zuen -Gerora, Oxfam izango zen erakundea- eta Mittyk bere burua aurkeztu zuen. Hasiera batean beste bolondresekin batera kobratu gabe aritu bazen ere, gero soldatapeko lehen langilea bilakatuko zen. 1971n, milioi libra baino gehiagoko irabaziak lortu zituen
.

1989an alaba Gloria hil zen eta, 1995ean, berriz, Dorothy emaztea ere galdu zuen.

2000n, milatik gora ziren Oxfam karitate dendak eta milaka bolondres ari ziren beretzat lanean.

Joe Mitty 2007ko irailaren 30ean hil zen, 88 urte zituenean. Bere semeetako batek hartu zuen aitaren lanaren jarraipenaren ardura.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)**
2. ↑  **(Ingelesez)**

Irudiak
-------



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6211392

 |

* Wd Datuak: Q6211392
**Stjarnan Garðabær** edo **Stjarnan FC** (islandieraz *Stjarnan Knattspyrnudeild*) Islandiako futbol taldea da, Garðabær hirikoa (Reykjavik Handia). 2014an irabazi du Islandiako liga lehen aldiz.

Historia
--------

1960an sortu bazen ere 2009 arte ez zuen lortu lehen mailan aritzerik. Azken urteetan emaitza onak lortu ditu, 2012 eta 2013an kopako finalista izan da eta 2014an liga irabazi du. 2013-14ko UEFA Europa Ligan Motherwell FC eskoziarra eta Lech Poznań poloniarra kanporatu zituen.

Golak ospatzeko asmatzen dituzten koreografiengatik da ezaguna. Arrantzan, komuna, bizikleta... YouTuben arrakasta handia izan dute.

Palmaresa
---------

### Islandian: 2

* Islandiako Liga (1): 2014.
* Islandiako Kopa (0): finalista 2012 eta 2013an.
* Islandiako Superkopa (1): 2015.

Kanpo estekak
-------------

* **(Islandieraz)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q279886
* Commonscat Multimedia: Stjarnan FC

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 2725152140027711100004

 |

* Wd Datuak: Q279886
* Commonscat Multimedia: Stjarnan FC
**Valur Reykjavik** (islandieraz *Knattspyrnufélagið Valur*, "Valur futbol elkartea") Islandiako futbol talde onenetakoa da palmaresari dagonionez, Reykjavik hiriburukoa. *Valur* izenak "ipar-belatza" esan nahi du. Islandiako 20 Liga eta 9 Kopa irabazi ditu.

Historia
--------

Valur 1911ean eratu zen Reykjavik erdiguneko Hlíðarendi auzoan. 1940 arte futbolean bakarrik aritu zen baina orduan eskubaloi atala sortu zuen eta arrakastarik handiena 1980an izan zuen Europako Eskubaloi Kopako finalera iristean (TV Grosswallstadtek gainditu zuen finalean 21-12ko emaitzaz).

Futbolari dagokionez 1930 eta 1945 artean Islandiako talde nagusia izan zen, 11 Ligatan nagusitu baitzen. Urte batzuk maila apalagoan ibili ondoren 1966ko ligan bigarren aro bikain bati hasiera eman zion 1992ko kopa txapelketaraino luzatu zena.

XXI mendean beste talde batzuen itzalean egon arren 2007ko liga eta 2005eko kopa irabazi ditu, beste bina superkopa eta ligako kopa ere bai. 2018an Islandiako titulu guztiak eskuratu ditu.

Palmaresa
---------

### Islandian: 50

* Islandiako Liga (23): 1930, 1933, 1935, 1936, 1937, 1938, 1940, 1942, 1943, 1944, 1945, 1956, 1966, 1967, 1976, 1978, 1980, 1985, 1987, 2007, 2017, 2018, 2020.
* Islandiako Kopa (12): 1965, 1974, 1976, 1977, 1988, 1990, 1991, 1992, 2005, 2015, 2016, 2018.
* Islandiako Superkopa (11): 1977, 1979, 1988, 1991, 1992, 1993, 2006, 2008, 2016, 2017, 2018.
* Islandiako Ligako Kopa (3): 2008, 2011, 2018.
* Kopa Atlantiarra (Islandia-Faroeak) (1): 2008.

Emakumezkoen taldea
-------------------

Emakumezkoen talde indartsua du Valurrek, herrialdeko handienetakoa.

* Islandiako Liga (10): 1978, 1986, 1988, 1989, 2004, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010
* Islandiako Kopa (13): 1984, 1985, 1986, 1987, 1988, 1990, 1995, 2001, 2003, 2006, 2009, 2010, 2011

Kanpo estekak
-------------

* **(Islandieraz)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q597715
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 260407570
* LCCN: n2012043423

 |

* Wd Datuak: Q597715
Juduen hilketa Ivanhoroden (Ukraina). Emakume bat umea bere gorputzarekin babesten saiatzen da, *Einsatzgruppen* taldeko kideek hurbiletik tiro egiten duten bitartean
***Einsatzgruppen*** (*ekintza-taldeak* esan nahi duen alemanezko hitza; singularra: *Einsatzgruppe*), izen osoa ***Einsatzgruppen der Sicherheitspolizei und des SD***, Alemania Naziko Schutzstaffel-en (SS) unitate hiltzaile mugikorrei ematen zitzaien izena da. Bigarren Mundu Gerran, talde hauek masa-hilkintzak egin zituzten Ekialdeko Europan, gehienean tiroka. Garrantzi handia izan zuten nazien politika genozida gauzatzeko tenorean eta, beste erakunde kriminal batzuekin batera, Porraimos eta Holokaustoaren arduradunetakoak izan ziren. Talde hauek milioi eta erdi lagun inguru hil zituzten, gehienak juduak.

1939ko irailetik aitzina, Hitlerren aginduz eta Wehrmacht jakinaren gainean zegoela, 60.000 lagun inguru hil zituzten Polonian: juduak (7.000 inguru), buruko gaixoak, intelektualak, apaiz katolikoak eta nobleak. 1941eko ekainean Bizargorri Operazioa hasi zenetik, Sobiet Batasunean (gehienbat Ukraina eta Herrialde Baltikoetan) eta Balkanetan, Wehrmachtekin elkarlanean, juduak, ijitoak, komunistak eta ezindu fisiko eta psikikoak erailtzen jardun zuten. Esaterako, 1941eko irailean 33.771 judu hil zituzten, bi egunez, Babin Jar-en (Ukraina), eta 1941eko azaroaren 30etik abenduaren 8ra, 25.000 Rumbulako oihanean (Rigatik hurbil, Letonia) .

Bigarren Mundu Gerra amaitu ostean, *Einsatzgruppen* taldeetako 24 goi-kargu epaituak izan ziren Nurenbergen, gerra krimenez eta gizadiaren aurkako krimenez akusaturik. Hamalau heriotzara (lau bete ziren) eta bi bizi bitarteko espetxera zigortuak izan ziren.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Hannah ARENDT: Eichmann Jerusalemen Euskaratzailea: Koro Navarro. Klasikoak bilduma. Ehu.es
2. 1 2  Yale F. EDEIKEN:Introduction to the Einsatzgruppen Holocaust History Project. Holocaust-history.org
3. ↑  Saul FRIEDLÄNDER: *Das Dritte Reich und die Juden, Band 2: Die Jahre der Vernichtung 1939–1945*. C.H. Beck, München 2006
4. ↑  The Holocaust: The Invasion of the Soviet Union and the Beginnings of Mass Murder Yad Vashem The Holocaust Martyrs' and Heroes' Remembrance Authority. y
Yadvashem.org
5. ↑  Remembering Rumbula[*Betiko hautsitako esteka*] Rumbula.org

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q152543
* Commonscat Multimedia: Einsatzgruppen

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 303929500
* GND: 4151379-4
* LCCN: no2013067170
* NKC: kn20140910007
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q152543
* Commonscat Multimedia: Einsatzgruppen
*Cortinarius sulphurinus*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 7 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, haragitsua, hori-sufre kolorekoa, *Cortinarius splendens* eta baino zurbilagoa, koloregabetzean gorrixka-oliba antzeko kolorekoa.

**Orriak:** Hori-sufre kolorekoak.

**Hanka:** 8 cm arteko garaierakoa eta 1 cm arteko lodierakoa, hori zurbil kolorekoa, 2 cm inguruko erraboilarekin, ertzak arrexka kolorekoak.

**Haragia:** Zurixka, usain leunarekin edo anis usain arin batekin.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Cortinarius flavovirenz* delakoarekin nahas daiteke, hau hostoerorkorren zuhaitzen azpian hazten da.

Sasoia eta lekua
----------------

Abuztutik urrira. Baso mistoetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 212 or. ISBN 84-282-0865-4..
*Cortinarius traganus*

Sinonimoak: *Agaricus traganus*, *Inoloma traganum*, *Phlegmacium traganum*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 3 eta 10 cm bitarteko diametrokoa. Ia esferikoa, gero ganbila. Lila fibrilosoa edo more bizi kolorekoa, adinean aurrera egin ahala, okre-zurixka kolorea hartzen joaten da.

**Orriak:** Lodiak, marjinatuak, ildaskatuak, zabal, hasieran lehoi-okre antzeko kolorekoak, gero arre-kanela kolorekoak.

**Hanka:** 6 eta 10 cm bitarteko garaierakoa eta 1 eta 3 cm bitarteko diametrokoa. Borra formakoa edo salbuespen gisa, erraboil marjinatu batekin. Hasieran more kolorekoa, gero zurbilduaz eta okre antzeko kolorea hartuaz.

**Haragia:** Hori-arre kolorekoa, usain txarrarekin, akerrak izaten duen antzekoarekin edo azetilenoaren antzekoarekin.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Traganus* epitetoa grekotik dator, akerra, esan nahi duen "tragos" hitzetik. Jariatzen duen usainagatik, akerraren antzekoa.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Cortinarius camphoratus* da, zalantzarik gabe, espezie hurbilena.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Koniferoen eta hostozabalen basoetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 216 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa..*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 179 or. ISBN 84-282-05640-X (T. 2). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
**Tenpluaren Mendia** edo **Meskiten Zelaigunea** juduentzat eta musulmanentzat sakratutzat jotzen den leku erlijiosoa da, 15 hektarea ingurukoa, Jerusalemgo Hiri Zaharrean kokatua. Gaur egun, zabalgunea munduko leku sakratu lehiatuenetako bat da.

Izenak
------

Izena israeldarrentzat, Jerusalemgo Tenplua dela eta, הַר הַבַּיִת da (*Har Ha-Bayit*, lit. «Etxearen Mendia» edo «Tenpluaren Mendia» da; musulmanentzat الحرم الشريف‎‎ (*Haram esh-Sharif*, lit. «Santutegi Noblea» edo الحرم القدسي الشريف (*al-Ḥaram al-Qudsī al-Šarīf*, lit. «Jerusalemgo Saantutegi Noblea» da. Judaismoarentzat Moria mendian Isaakek semearen sakrifizioa egin behar zuen tokia zen; musulmanentzat Islameko hirugarren toki sakratuena da.

Ezaugarriak
-----------

Gaur egungo tokia, Herodes Handiaren erregealdian tenplua hedatzeko eraiki zen eustormak (Erosten harresia barne) inguratzen duen plaza laua da. Plaza omeya garaiko hasierako hiru eraikin monumentalek menderatzen dute: [[[Al-Aqsako meskita]], Arrokaren Kupula eta Katearen Kupula, baita lau minarete ere. Harresiek eta Herodesen ateek, bizantziar berantiar eta islamiar garai goiztiarretan egindako gehikuntzekin, mendiaren aldeak zeharkatzen dituzte.

Gaur egun, hamaika atetatik irits daiteke hara, horietako hamar musulmanentzat eta beste bat musulmanak ez direnentzat, eta Israelgo poliziaren guardia-postuak dituzte bakoitzaren inguruan. Indarrean dagoen "statu quo" aren arabera, juduak ezin dira Zelaigunera sartu otoitz egiteko, baina bisitari gisa sar daitezke. Esparrua Jordaniaren zaintzapean dago, baina Israelek kontrolatzen du, eta Jerusalemen gaineko subiranotasunari eusten dio 1967ko Sei Eguneko Gerraz geroztik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Al Aksa meskita
* Arrokaren Kupula
* Jerusalemgo tenplua
* Erosten harresia

Kanpo estekak
-------------
**Xochilt Madai** (Guadalajara, Mexiko, 1972) arkitektoa eta ekintzailea da, Mueble Verde egitasmoaren bultzatzailea, altzari zaharberritzailea.

Biografia
---------

Arkitektu ikasketak egin zituen Mexikon. Profesionalki arkitekto gisa prestatuta, artea eraikuntza prozesu ororen ezinbesteko luzapentzat hartzen du, beharrezkoa, baina erantzun azkar eta funtzionalen garai hauetan ahaztua. Bizi dugun egoera larriarekin bat datorren kontzientzia ekologikoarekin, hiri altzariak eta hondakinak eraldatzeko, zaharberritzeko eta berrerabiltzeko ahaleginetan zentratzen da, proposamen ausartak eta harrigarriak eginez, egungo gizartearen usadioak eta ohiturak birplanteatzera bultzatzen gaituztenak.

Dirurik gabe eta birziklapenaren eta iraunkortasunaren gaineko kontzientziak bultzatuta, zaborretako altzariak biltzen eta zaharberritzen hasi zen. Horrela sortu zen Mueble Verde. Egitasmo horren helburu nagusia da kalean botata dauden altzariak zaharberritzea, beste norbaitek berrerabiltzeko.

Papalote Zentroan ere parte hartzen du. Kultura ugaritan oinarrituta tailerrak eskaintzen dituen elkartean: gastronomia, artea, musika...

Bere jaioterrian, Mexikon, 126 milioi biztanle baino gehiago dira, eta arazo handiak dituzte hondakinekin. Ikasketak hasi zituenean, jende asko ezagutu zuen bere egunerokorako alternatiba merkeak eta jasangarriak bilatzen zituena. Horren eraginez saiatzen da aukera horiek eskaintzen.

### Proiektuak

* *Trashumanteak.*

Sariak
------

* Bilboko Udalak emandako Emakume Ekintzailearen 2023ko saria jaso zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    Rios, Naroa.  (2023-08-05). ««Ez ditugu objektuak maite, sinbolizatzen dutena baizik»» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2023-08-05).
2. 1 2    *Xòchitl Madai - Guadalajara, México - Azken Muga.*  (Noiz kontsultatua: 2023-08-05).
3. ↑   Press, Europa.  (2023-03-16). «Ayuntamiento de Bilbao rinde su cuarto reconocimiento a las mujeres migrantes que residen en la Villa» *www.europapress.es* (Noiz kontsultatua: 2023-08-05).
4. ↑   «Bilbao.eus, Bilbao Abierto, Noticias» *www.bilbao.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-08-05).
5. ↑   «Bilbao visibiliza a las mujeres migrantes - Onda Vasca» *www.ondavasca.com* 2023-03-16 (Noiz kontsultatua: 2023-08-05).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q121201486

 |

* Wd Datuak: Q121201486
**Edgardo Ortuño** (Montevideo, 1970eko ekainaren 10a) Fronte Zabaleko irakasle eta politikari uruguaitarra da.

Biografia
---------

Artigas Irakasleen Institutuan Historiako irakasle tituluduna. Uruguaiko Diziplinarteko Ikasketen Zentroan (CEIU) ikerketa-laguntzaile gisa lan egin zuen 1990-1991n, eta historia, gizarte zientzien eta hezkuntzaren inguruko hainbat ikastaro eta mintegitan parte hartu zuen.

1987an Estatuaren Zigor Erreklamazioaren Iraungitze Legea indargabetzeko Erreferendumean jardun zuen; urte horretan sartu zen alderdiko jarduera politikoan; 1989an Aldetdi Artiguistaren sorrera prozesuan parte hartu zuen. 2000-2005 legealdirako diputatu ordezko hautatua, eta diputatu titularra 2005ean.

Herrialdearen historiako lehen legegile afro-uruguaitarra izan zen. Hori dela eta, 2003an Latinoamerikako eta Karibeko Parlamentu Afro-ondorengoen Lehen Bilerara gonbidatu zuten Brasilen, koordinazio-organo hori osatzen zuen Brasiliako Legea sinatu eta aukera-berdintasunaren eta arraza-bereizkeriaren aurkako deia egin zuen.

*Candombe, Kultura Afro-Uruguaiko eta Arraza Ekitatearen Egun Nazionalaren* aldarrikapenaren sustatzaile erabakigarria izan zen. 

2020ko ekainaren 23an Ortuñok OSEko (Estatuko Obra Sanitarioak) Zuzendari kargua hartzen du Fronte Zabalaren izenean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Portal De Política. *Diputado Edgardo Ortuño - "Día Nacional del Candombe, la Cultura Afrouruguaya y la Equidad Racial".* .

Kanpo estekak
-------------

* Prof. Edgardo Ortuno (biografia)
* Edgardo Ortuno (biografia)
* **(Ingelesez)** Ortuno, Edgardo (1970-)
* Native Black Party


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5817796
* Commonscat Multimedia: Edgardo Ortuño

---

 |

* Wd Datuak: Q5817796
* Commonscat Multimedia: Edgardo Ortuño
*Artikulu hau mitologia egiptoarrari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ba (argipena)».*

**Ba**, egiptoar mitologiaren arabera, arimaren indar bat da, gizakiaren zati izpiritualaren osagaia, hildako izaki bakoitzaren indar bizia, behin hil ondoren agertzen den izaera izpirituala.

Ezaugarriak
-----------

Hildakoari erreferentzia egiten dion kontzeptu bat da, ez gizaki biziari. Ba, jainkoen mundua eta Lurraren arteko bitartekari antzeko bat zen, mugikortasuna baitzuen, eta bi munduak harremanetan jartzea posible egiten zuen. Hildakoak, mugitu eta hilobian zegoen bere Karekin biltzeko zuen baliabidea zen.

Bak, gorputza uzten zuen behin pertsona hildakoan, eta zeruko erresumara igotzen zen, baina, gauero, hildakoaren zerraldora joan behar izaten zuen, hildakoaren gorputzean sartzeko, jainkoen mundua eta hildakoaren hilobiaren artean joan-etorrian aritzen zen. Ka eta Ba, banaezinezko osagaiak ziren, biek zuten elkarren beharra, eta gorputzaren suntsiketak, ba ezabatzea esan nahi zuen.

Honek, gorputza baltsamatzea beharrezko egin zuen, baita hilobietan, hildakoaren estatuak eta "Ate Faltsuak" zizelkatzea ere, bak, eutsi behar zuen euskarri materiala ezagu zezan. Gorputza usteldu egingo zela aurreikusirik, hilobietan, hildakoen estatua batzuk jartzen ziren, barentzat babesleku bezala balio zezaten.

Jainkoen ba, lurreko haragitzeetan agertzen zen, animaliak, estatua sakratu eta lotutako beste izaki jainkotiar batzuetan, adibidez: Osiris, Raren batzat hartzen zen. Ba, objekturen batzuk ere bazuten, piramideek adibidez.

Antzinako egiptoarrentzako, sei ziren giza izpirituaren osagaiak: Ka, Ib, **Ba**, Aj, Ren eta Sheut.

"Ate Faltsua" *Rejmira*ren hilobian. Egiptoko XVIII. dinastia. Louvre

Ikonografia
-----------

Baren irudikapena hieroglifoan, zikoina afrikar edo jabiru bat da, edo giza burudun hegazti bat. Inperio Berrian, giza buru eta besodun belatza; ahari bezala, kurrilo bezala...

Ba, betierekoa da, eta bere izaera, jainkoengandik oso gertukoa da: *neteru*; zikoina afrikar edo jabiru bezala irudikatzen zen

Hiru jabiru bezala irudikatua, "boterea", "agerpen jainkotiar guztiak" esan nahi zuen.

Giza burudun hegazti batek, gorputzera lotutako izpiritua, edo jada banandu dena sinbolizatzen zuen.

Ahari bezala irudikatutako ba, jainko izpiritu nagusi bat da.

Gar bezala irudikatutako ba, antzinako teoria erlijioso baten hondarra izango litzateke, non, zeurko izarrak, soilik, bere argiak argiztaturiko kontaezinbeste ba izango liratekeen.
**Armentiako parkea** Gasteizko Eraztun Berdeko parkeetako bat da. Gasteizko hego-mendebaldean dago, Armentia herriaren gainean. Gasteizko mendien barreneko muinotxoetako batean hedatzen den erkamezti bat da bere osagai nagusia. Parkeak 161 hektarea ditu, eta Gasteiz mendietako baso inguruneak, hiri inguruko berdeguneak eta hiri ekosistema lotzen dituen igarobide ekologikoa da; horixe da, hain zuzen, Armentiako parkeak ekologiaren ikuspegitik duen balio nagusia.

Parkearen jabea Arabako Foru Aldundia da. 1974an Aldundiak parke botaniko bat sortzeko proiektua jarri zuen martxan gune honetan, eta hainbat zuhaitz espezie landatu zituen, bai bertakoak zein kanpokoak. 1990eko hamarkadan gunearen kudeaketa Gasteizko Udalaren eskuetan geratu zen, eta 1998an parkea osatzeari ekin zitzaion.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Vitoria-Gasteizko Eraztun Berdea: Armentiako parkea», Gasteizko Udalaren webgunea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254026

 |

* Wd Datuak: Q12254026