recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Drew konderria** (ingelesez: *Drew County*) Arkansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Monticello da. 2010eko zentsuaren arabera 18.509 biztanle zituen, Drew kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Drew konderriak 2.164,35 kilometro koadro ditu. Horietatik 18,92 ura dira. Beste 2.145,43 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,12 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 18.509 pertsonetatik 13.041 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 454 dira. 5.139 beltzak edo afroamerikarrak. 42 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 91 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 5 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 188 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61478
* Commonscat Multimedia: Drew County, Arkansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148933168
* ISNI: 0000 0004 0646 173X
* LCCN: n81071115
* NARA: 10038513
* **Lekuak**
* OSM: 1826821
* TGN: 2000126

 |

* Wd Datuak: Q61478
* Commonscat Multimedia: Drew County, Arkansas
**Edgecombe konderria** (ingelesez: *Edgecombe County*) Ipar Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Tarboro da. 2010eko zentsuaren arabera 56.552 biztanle zituen, Edgecombe kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Edgecombe konderriak 1.312,22 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,4 ura dira. Beste 1.308,81 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 43,1 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 56.552 pertsonetatik 23.464 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.104 dira. 32.318 beltzak edo afroamerikarrak. 128 amerikar natiboak ziren eta 7 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 113 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 45 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 477 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q118127
* Commonscat Multimedia: Edgecombe County, North Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139545436
* LCCN: n79118985
* NARA: 10039485
* **Lekuak**
* OSM: 2528698
* TGN: 2001493

 |

* Wd Datuak: Q118127
* Commonscat Multimedia: Edgecombe County, North Carolina
**Deuel konderria** (ingelesez: *Deuel County*) Hego Dakotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Clear Lake da. 2010eko zentsuaren arabera 4.364 biztanle zituen, Deuel kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Deuel konderriak 1.648,82 kilometro koadro ditu. Horietatik 36,07 ura dira. Beste 1.612,75 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2,65 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 4.364 pertsonetatik 4.306 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 86 dira. 12 beltzak edo afroamerikarrak. 12 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 4 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 28 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q489265
* Commonscat Multimedia: Deuel County, South Dakota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145527179
* LCCN: n79108902
* **Lekuak**
* OSM: 1739806
* TGN: 2001789

 |

* Wd Datuak: Q489265
* Commonscat Multimedia: Deuel County, South Dakota
**Corellia** Star Warsen unibertsoko planeta bat da. Ez da sagako filmeetan agertzen.

Corellia klima epeleko planeta bat da, bertako lurrazala zelaiz, basoz eta itsasoz osatua dagoelarik.

Koruskantetik distantzia gutxira kokatua, Corellia galaxian benetako teknologia lantegi bat izateagatik nabarmentzen da. Corelliatik zetozen hiperespaziora iritsi ziren lehen lehen ontziak, soilik "corellia motakoak" deituak, eta eredu honetan oinarritua dago Han Soloren Milurteko Belatza, ontzi hau ere planeta honetakoa delarik. Jatorria Corellian duten sagako beste pertsonaia batzuk Adi Gallia jedia, Aliantza Errebeldearen sortzaileetako bat izan zen Garm Bel Iblis eta Crix Madine jenerala dira, azken hau Star Wars V. Atala: Inperioaren kontraerasoa eta Star Wars VI. Atala: Jediaren itzulera filmeen artean errebeldeetara pasatzen den Inperioko komandantea dena.

Bere izena barroko garaiko konposatzaile eta musikari italiarra izan zen Arcangelo Corelliren omenez jasotzen du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1079899

 |

* Wd Datuak: Q1079899


| * i
* e
* a
*Star Wars*eko planeta eta sateliteak |
| --- |
| 
* Alderaan
* Bespin
* Corellia
* Coruscant
* Dagobah
* Endor
* Felucia
* Geonosis
* Hypori
* Hoth
* Kashyyyk
* Mygeeto
* Naboo
* Tatooine
* Yavin

 |
| Kategoria |
Mugarriaundi menhirra erorita.
Mugarriluze menhirra.
Urkitzako lepoa trikuharria.
Alabitarte tumulua.
**Elgea-Artiako Estazio Megalitikoa**. Tumuluak, trikuharriak eta menhirak aurkitu dira Gipuzkoa hegoaldeko estazio megalitiko honetan. Gordetzen diren aztarnak garrantzitsuak dira, tartean bi menhir, baina beste batzuk mendiko lanekin (lur berritze, pisten irekiera) txikituak izan dira.

Historiaurreko monumentuak
--------------------------

Periodo orokorra: Brontze Aroa, Kalkolitoa / Eneolitoa, Burdin Aroa, Neolitoa, K.a. 3000 eta 900 urte artekoak.

Kokapen geografikoa
-------------------

Altueran berdintsua da mendi hau, gehieneko maila desberdintasuna 400 metro eskasekoa delarik. Arlabango mendatetik sortu eta bere izeneko menditik Artiaraino doan mendikatean kokatzen da, Gipuzkoako hegoaldeko muga eratuz eta beste kate eta beste estazio batzurekin elkartuz lurraldearen ekialdea. Udalerri hauetan dago estazioa: Eskoriatza, Leintz-Gatzaga eta Oñati.

Sailkatutako monumentuak
------------------------

Estazio honetan bederatzi monumentu megalitiko aurkitu dira.

### Trikuharriak

* Artaso
* Elgea I
* Urkitzako Lepoa

### Tumuluak

Gelditzen direnak bost dira. Beste bi desagertutzat jotzen dira. Ofizialki lau azaltzen dira:

* Alabitarte
* Elgea II
* Gallerdi
* Isikoaitz

### Menhir

* Mugarriaundi.
* Mugarriluze.

Egoera legala
-------------

Estazio Megalitikoa Monumentu Multzoa eta Kultura Ondasuna deklaratu zuen Eusko Jaurlaritzak 2003an. Bertan bederatzi monumentu aipatzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Babesteko Dekretua, EHAA - 2003ko uztailak 8, 133.zenbakia.
* Eusko Jaurlaritza Kultura Ondarea webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61070880

 |

* Wd Datuak: Q61070880
**Domesday liburua** (ingelesez *Domesday Book*, *Domesday* edo *Winchester Book*) 1086 urtealdera Gilen I.a Ingalaterrakoaren aginduz osatu zen Ingalaterrako Erresumako erregistro nagusia izan zen. Erregistro hau gaur egun burutu ohi diren zentsuen antzekoa da.

Gilen I.ak konkistatu berri zuen herrialdearen informazioa behar zuen, honela hura hobeto adminsitratzeko asmoz. Honela bada, *domesday* hitzak "kontuen eguna" edota "kontuak kitatzeko eguna" esan nahiko luke. Honekin lord batek bere menpeko bakoitzak zituen jabetzen kontabilitatea eraman zezakeen.

Izena
-----

Domesday liburuaren xehetasuna.
Latinez idatzi zen. *Domesday* izena anglosaxoierazko *dom* hitzetik dator, euskaraz "kontu" edo "aintzatespen" esan nahi du.

Erdi Aroko kristauen ustetan eta Bibliako Apokalipsiaren arabera, Azken Epaia egunean Jesukristok pertsona bakoitzari bere bizitza osoan burututako ekintzen inguruko kontu hartzea gauzatuko omen du. *Doomsday* izendapenak zantzu hori ere izango luke (ingelesez *doom*, "patua").

Argitalpen elektronikoa
-----------------------

2006ko abuztuan Erresuma Batuko Artxibategi Nazionalak Domesday liburuaren online bertsio osoa eskuragarri jarri zuen.

Kanpo estekak
-------------

* Domesday liburuari buruzko orrialdea **(Ingelesez)**
* Domesday liburuaren argitalpen elektronikoa **(Ingelesez)**
* Domesday liburua **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19867
* Commonscat Multimedia: Domesday Book

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 174988839
* GND: 4150402-1
* LCCN: n81063021
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q19867
* Commonscat Multimedia: Domesday Book
**Deskarga-lanparak** gas baten bidez korronte elektrikoa erabiltzen duten argi-elementu gisa erabiltzen duten lanpara elektrikoak dira, solido batean korronte elektrikoaren zirkulazioa erabiltzen duten harizpi-lanparak ez bezala. Deskarga terminoa korronte elektrikoa gasaren bidez deskargatzen denetik dator, jatorriz bere funtzionamendurako beharrezkoak diren tentsio altuak kondentsadore baten deskargatik zetozen. Edozein gas egokia da deskarga elektrikorako, airean zehar korrontea eta hodeian ur-lurruna zirkulatzean argi-kantitate handia (tximistargia) sortzen duten tximistek frogatzen duten bezala.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q922672
* Commonscat Multimedia: Gas discharge lamps

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 16538584n (data)
* GND: 4156004-8
* LCCN: sh85041653
* NKC: ph769882
* AAT: 300181255
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q922672
* Commonscat Multimedia: Gas discharge lamps
**Dutchess konderria** (ingelesez: *Dutchess County*) New Yorkko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Poughkeepsie da. 2010eko zentsuaren arabera 297.488 biztanle zituen, Dutchess kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Dutchess konderriak 2.137,64 kilometro koadro ditu. Horietatik 76,97 ura dira. Beste 2.060,67 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 139,17 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 297.488 pertsonetatik 253.079 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 31.267 dira. 27.395 beltzak edo afroamerikarrak. 465 amerikar natiboak ziren eta 80 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 10.330 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 725 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 5.414 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115148
* Commonscat Multimedia: Dutchess County, New York

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152437128
* ISNI: 0000 0004 0456 2959
* LCCN: n80007931
* NARA: 10036731
* SUDOC: 150542569
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 1427979
* TGN: 1002347

 |

* Wd Datuak: Q115148
* Commonscat Multimedia: Dutchess County, New York
Veneziako duxa, XVI. mendea.
Veneziako Duxaren Jauregia, duxaren egoitza
**Duxa** edo **Dogoa** (latinez: *dux*, «buruzagia»; italieraz: *doge*; venezieraz *doxe*), Veneziako Errepublikako gorengo kargua zen, mila urte baino gehiagoz indarrean egon zen kargua, VIII. mendetik XVIII. menderarte. Titulu hau, denbora labur batez, Genovako Errepublikan ere erabili zen.

Tituluaren jatorria
-------------------

Titulu hau, Venezia Bizantziar Inperioaren subirautzapean zegoenean erabiltzen hasi zen, hiria Konstantinoplagandik independizatu ondoren iraunkor bihurtuz. Veneziako tradizioaren arabera, lehen Duxa, Paolo Lucio Anafesto izan zen, kargurako 697an aukeratua.

Karguaren ezaugarriak
---------------------

VIII eta XII. mendearen artean, Duxaren boterea erabatekoa zen arren, kargu hau izan zutenek sekula ez zuten titulua oinordetzakoa izaterik, ezta dinastiak sortzerik ere. Ondoren, XII. mendetik aurrera, aristokraziak, Duxaren ahalmenak arlo zabaletan mugatzea lortu zuen; honela, konstituzio gorputzen garapenaren bidez, gobernuaren funtzioak arautu ziren Estatuaren antolakuntzaren arlo ezberdinetan. Kargua hartzerakoan, duxak, zin egin behar zuen, zin honen bidez, konstituzioa, bere gainetik zegoela onartzen zuelarik, honela, bere ahalmenak eta eskumenak, bere agintaldiaren hasieratik mugatuz. Duxa, Veneziako familia garrantzitsuen artean aukeratzen zen, eta bizi osorako betetzen zuen kargua.

Azken duxa, Ludovico Manin, Napoleonek Italia iparraldea 1797an konkistatu zuenean kargutik kendua izan zen.

Dux azpimarragarriak
--------------------

Dux azpimarragarrienen artean, Enrico Dandolo (kargu hau 1192 eta 1205 bitartean bete zuena), laugarren gurutzada bultzatu zuena eta Francesco Foscari (duxa 1423 eta 1457 bitartean) aipa daitezke, azken honen agindupean, veneziarrek, lehen aldiz konkistatu ahal izan zituztelarik Italiar penintsulako lurralde batzuk.

Genovan
-------

Genovan ere erabili zen duxaren instituzioa, veneziar ereduaren arabera. 1339an ezarri zen eta, bere gorabeherekin, napoleondar garaia arte mantendu zen.
Borneko pasealekua.
**El Born** Kataluniako Bartzelona hiriburuko auzo edo eremu bat da, Borneko pasealekua, Borneko merkatua eta Santa Maria del Mar elizaren artean hedatzen da. Administratiboki Ciutat Vella barrutiko Sant Pere, Santa Caterina i la Ribera auzoan dago. Bere mugak Picasso etorbidea, Printzesaren kalea, Rec kalea, Borneko pasealekua, Santa Maria del Mar, Pla de Palau eta Marquès de l'Argentera etorbidea kokalekuek ezartzen dituzte.

El Born eremua kontrastez beteriko gunea da, bertan Bartzelona histotorikoak eta joera berritzaile edo aurrerakoieko dendek bat egiten baidute, bai eta moda, gastronomia nahiz arte proposamen berriek ere. Dendez gain, eremu honetan honako leku interesgarri hauek daude:

* Montcada kalean Bartzelonako Euskal Etxea, Bartzelonako Picasso Museoa eta Montcada aretoa daude.
* Santa Maria del Mar eliza.
* Olles enparantza.
* Antzinako Borneko merkatua.
* Bartzelonako Euskal Etxea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3049748

 |

* Wd Datuak: Q3049748

41°23′08″N 2°11′03″E﻿ / ﻿41.3855556°N 2.1841667°E﻿ / 41.3855556; 2.1841667
**Diemel** Alemaniako ibai bat da, Hesse eta Ipar Renania-Westfalia estatuetatik igarotzen dena.

Iturburua
---------

Ibai honen iturburua, Sauerlanden dago, Willingen herritik gertu. Iturburua, itsasoaren mailatik 680 metroko garaierara dago.

Ibilbidea
---------

Orokorki, ibai honen ibilbidea ipar ekialderanzko norantzan doa, Marsberg, Warburg eta Trendelburg herrietan zehar.

Ahoa
----

Bere urak, Weser ibaian isurtzen ditu, azken ibai honen ezkerraldean, Bad Karlshafen herrian.

Luzera eta arroa
----------------

Ibai honen luzera, Willingenetik Bad Karlshafenerarte, 106 kilometrotakoa da. Bere arroaren azalera, 1.760 kilometro karratukoa da.

Ibaiadarrak
-----------

* Mülmecke
* Holzbach
* Hagen-Bicke
* Itter
* Twibicke
* Rhene
* Kalle Boke
* Silberbach
* Hoppecke
* Grenzbach
* Dütlingsbach
* Glinde
* Hamecke
* Staubke
* Rummecke
* Kallenthal

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q708553
* Commonscat Multimedia: Diemel

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 239907181

 |

* Wd Datuak: Q708553
* Commonscat Multimedia: Diemel
Gaztelua ibaitik ikusita.
**El Barco de Ávilaren gaztelua** edo **Valdecornejaren gaztelua** XII. mendeko gotorlekua da. Dagoen garaieratik Tormes ibaia eta bertako zubia kontolatzen du. Avilako probintzian (Espainian) dago eta gaur egun jabego pribatuaren eskuetan dago.

Historia
--------

Erromatarrek suntsitu zuten betoi herriko kastro baten gainean eraikia, XII. mendean eraiki eta XIV. mendean berreraiki zen. Bere oinplanoa karratua da eta bere azalera 1700 m2-tan kalkula daiteke, desagertutako gelak kontuan hartu gabe, lubaki eta kontrafosoa, arrastelua, usategia, zalditegiak...

Behin baino gehiagotan berreraikia izan da baina bere jatorrizko perimetroa babestu da. XIX. mendearen erdialdean herriko hilerri gisa erabili zen eta horrek kalte ugari eragin zizkion. Gaur egun jauregia Alba Etxearen jabegoa da. Zolua eta omenaldi dorrea konpondu dira eta herriko kultur areto gisa erabiltzen da.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q187933
* Commonscat Multimedia: Castle of El Barco de Ávila

---

* **Ondare historikoa**
* Patrimonio Web JCyL: 590

 |

* Wd Datuak: Q187933
* Commonscat Multimedia: Castle of El Barco de Ávila
***Emakumeak borrokan*** Jusepe de Riberak oihal gainean egindako olio-pintura bat da. Pradoko Museoan gordetzen da Madrilen.

Margolana, data eta izenpea adierazita ditu, eta Napolin egina da 1636an, Erromako historiari buruzko hogeita hamar margolanetik gorako ziklo batean kokatuta. Margolan-sorta egiteko mandatua Giovanni Lanfrancok, Domenichinok, Riberak berak eta beste ertilari batzuek jaso zuten.

Kondairaren arabera 1552an Napolin gertatutako pasadizo bat irudikatzen du: bi emakumek, Isabella de Carazzi-k eta Diambra de Pottinella-k, duelu batean elkarren kontra borrokatu ziren Alfonso de Avalos markesaren aurrean, Fabio Zeresola delako gizon baten maitasunagatik. Margolan honen gaia bizioaren eta bertutearen arteko borrokaren alegoriatzat ere hartua izan da.

Ikus, gainera
-------------

* Barrokoa
* Italiako margolarien zerrenda

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3716086
* Commonscat Multimedia: Combate de mujeres (P001124)

---

 |

* Wd Datuak: Q3716086
* Commonscat Multimedia: Combate de mujeres (P001124)
***La toilette***, euskaraz ***Emakumea bere komunean*** Henri de Toulouse-Lautrec margolari frantsesak 1896-1889 artean egindako margolana da. Kartoi gaineko olioz egina dago. Gaia komunean garbitzen eta prestatzen ari den prostituta baten irudia da. Egun Orsay museoan, Parisen, erakusten da.

Azterketa
---------

Margolan hau errealitatetik hartutakoa da. Toulouse Lautrec sarritan putetxetan ibiltzen zen eta bertan eguneko ordu asko ematen zituen. Margolanaren enkuadrea argazkilaritzarena da, goitik beherako ikuspuntua azpimarratuz.

Margolanaren elementu askok Degas ekartzen digu burura: modeloa bera, gelan ikusten diren objektu pobreak... Toulouse-Lautrecek bere burua margolari horren jarraitzaile moduan ikusten zuen. Biak ala biak emakumeen intimitateaz erakartuak sentitzen ziren eta hori bien lan askotan ikus daiteke.

Margolan honetan elementu inpresionistak ikus daitezke baina zantzu errealistek, modu batez, inpresionismoa gainditu arazi egiten ditu. Errealismoarekiko joera hori Van Gogh margolariarengatik jaso zuen Toulouse-Lautrecek

Koloreak argitsuak dira baina, halaber, hotzak dira. Pintzelkada, bestetik, indartsua da. Zenbait tokitan azpiko kartoiaren kolorea ikus daiteke. Horrek guztiak bukatu gabeko margolanaren itxura ematen dio lanari.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Christa von Lengerke: "Del Impresionismo al Art Nouveau", *Los maestros de la pintura occidental*, Taschen, 2005, 518 or. ISBN 3-8228-4744-5

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3824633
* Commonscat Multimedia: Rousse, La Toilette (Henri de Toulouse-Lautrec)

---

 |

* Wd Datuak: Q3824633
* Commonscat Multimedia: Rousse, La Toilette (Henri de Toulouse-Lautrec)
**Coweta konderria** (ingelesez: *Coweta County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Newnan da. 2010eko zentsuaren arabera 127.317 biztanle zituen, Coweta kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Coweta konderriak 1.154,66 kilometro koadro ditu. Horietatik 12,75 ura dira. Beste 1.141,91 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,01 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 127.317 pertsonetatik 101.097 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 8.493 dira. 21.744 beltzak edo afroamerikarrak. 284 amerikar natiboak ziren eta 54 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.895 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 182 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.061 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111928
* Commonscat Multimedia: Coweta County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 151276416
* ISNI: 0000 0004 0407 8948
* LCCN: n81018438
* NARA: 10039092
* **Lekuak**
* OSM: 1059841
* TGN: 2000329

 |

* Wd Datuak: Q111928
* Commonscat Multimedia: Coweta County, Georgia
***Emakume ijitoa*** (nederlanderaz: *Zigeunermeisje* ) Frans Halsek 1626ko inguruan margotutako margolana da. Erabili zuen teknika olioa egurraren gainean izan zen. Ez da oso handia, 58x52 zm. Gaur egun Frantziako Louvre museoan ikus daiteke non *La Bohémienne* izenburuarekin aurkezten den. Lanaren jabea Louis La Caze zen eta berak aipatutako museoari eman zion, 1869an. Ziur aski Halsek margotu zuen arteko erretratu ezagunena da.

Gaiaren inguruko eztabaida
--------------------------

Betidanik emakume ijito baten erretratu gisa aurkeztu bada, askoren ustez hori eufemismo bat da. Berez, esaten diote, margolanaren protagonista prostituta bat da. Hori ez zen harrigarria izango zeren eta Halsen gustuko gai bat baztertuen irudiak egitea baitzen. Kasu honetan nabarmena da argiak azpimarratzen duen emakumearen eskotea. Janzkera, bestetik, nahiko probokatzailea da. Baina, batez ere, modeloaren jarrerak ematen ditu aztarna nagusiak: garai haietan emakume baten erretratuan oso gaizki ikusita zegoen pertsonaia irrifarrez hortzak erakusten azaltzea; hau guztia lizuna eta lotsagarria zen. Begirada ere probokatzailea da.

Teknika
-------

Frans Halsek pintzelada arinez egin zuen margolana. Modu batez, teknina hori inpresionismoaren aurrekari gisa hartu daiteke: pintzelada solteak bata bestearen gainean jartzen dira. Horri esker emakumearen keinua indartzen du. Halsen erretratuetan ohikoa da pertsonaiaren atzean paisaia ez agertzea eta hemen ere hori esan daiteke nahiz eta nolabait zerbait ikustea, kanpoan egindako lana izango balitz.

Argia emakumearen aurpegian eta bularrean zentratuta dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Hermann Bauer, "El Barroco en los Países Bajos", *Los maestros de la pintura occidental*, Taschen, 2005, 296 or. ISBN 3-8228-4744-5
2. ↑  L. Cirlot (zuz.), *Museo del Louvre II*, «Museos del Mundo» bilduma, 4. liburuki, Espasa, 2007. ISBN 978-84-674-3807-9, 173 or.

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Louvre musoearen webguneko fitxa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3206722
* Commonscat Multimedia: The Gipsy Girl (Frans Hals)

---

 |

* Wd Datuak: Q3206722
* Commonscat Multimedia: The Gipsy Girl (Frans Hals)
*Ecce Homo*, egilea Quentin Massys, 1520.

**Ecce Homo** latinezko esaldia da eta euskaraz *hau da gizona* edo *hona gizona* esan nahi du, hau Vulgata idazlanean agertzen den grekerazko *ιδου ο ανθρωπος* esamoldearen itzulpena da. San Joanen Ebanjelioaren arabera (19.5) Pontzio Pilatos erromatar agintariak hitz horiek aipatu zituen Jesus Nazaretekoa (zigortua, lotua eta arantzadun koroaz) harekiko etsaikor agertzen zen jendaurrean aurkeztu eta bere azken epaia jakinarazi zienean, nonbait [Pontzio Pilatos|Pilatosek]] ez baitzuen zigorraren zergati garbirik ikusten eta.

Nahiz eta Ebanjelioaren esaldia hondatze fisikoren irudiari loturik egon (Jesus zigortu ostean), gaur egun esaldia eguneroko hizkeran fisikoki hebainduaren zentzuan erabili ohi da; hots, "*ecce homo* bat egina ailegatu zen" bezalako esaldietan aipatzen den pertsonak zauriz, ubeldura, etab... beteriko irudi fisikoa duela uler daiteke.

Artean *Ecce Homo* izendapenaz Jesusen sufrimendu aldiaren irudikapenei deitzen zaie.

Ikus, baita
-----------

* Laura Mintegi *Ecce homo* (2006, *Txalaparta*)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q534805
* Commonscat Multimedia: Ecce homo

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q534805
* Commonscat Multimedia: Ecce homo
**Edith Södergran** (San Petersburgo, 1892ko apirilaren 4a - Roshchino, Finlandia, 1923ko ekainaren 24a) suediar hiztuneko finlandiar poeta bat izan zen. Haren fama Eskandinabian handia da eta XX. mendeko eskandinabiar poeta nagusienen artean dago.

Eskandinabian maiz aurkezten dute Edith Södergran hiru korronte nagusiren oinordeko bezala: frantziar sinbolismoa; alemaniar espresionismoa eta errusiar futurismoa. Alta, egia bada ere alemana primeran menderatzen zuela eta errusiera zein frantsesa ondo ezagutzen zituela, badirudi oinordetza guzti horien esleipena gehiegizkoa omen dela, izatez, bateraezinak baitira zenbaitetan. Edozein modutara, gertaera horrek argi erakusten du zein punturaino izan zen originala Edith Södergranen lana, apartekoa izan baitzen haren alorrean. Ez bolizko dorre batean baztertu izanagatik, bazik eritasunagatik eta isolamenduagatik, haren lanak jite berezia hartu izan du, gaur egun ere arrotz eta harrigarri bilakatzen duena.

Lanak
-----

Edith Södergranek bere bizitza laburrean zehar lau poesia bilduma argitaratu zituen. Hil ondoren, *Landet som icke är* ("Ez den lurraldea") argitaratu zen eta bertan aurreko bildumetan baztertutako poemak bildu ziren.

* *Dikter* ("Poemak", 1916)
* *Septemberlyran* ("Iraileko lira", 1917)
* *Rosenaltaret* ("Aldareko arrosa", 1919)
* *Framtidens skugga* ("Etorkizunaren arintasuna", 1920).
* *Landet som icke är* ("Ez den lurraldea", 1925)

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q466595
* Commonscat Multimedia: Edith Södergran

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 27108529
* ISNI: 0000 0001 2125 2483
* BNE: XX1151034
* BNF: 121747228 (data)
* GND: 118797875
* LCCN: n81140018
* NKC: jn20000701679
* SNAC: w68k9837
* SUDOC: 030303192
* BIBSYS: 90198361
* ICCU: MILV010633
* Open Library: OL281002A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q466595
* Commonscat Multimedia: Edith Södergran
**Edith Maria Fischerström** **Olsson** (1881–1967) suediar margolari, artista grafiko, eskultore eta arte irakaslea izan zen. XX. mendearen lehen erdian xilografia eszenikoak egin zituen eta erretratuak eta paisaiak margotu zituen. 1950eko hamarkadatik aurrera, erretratuetan zentratu zen, animalienak barne, eta 1970eko hamarkadaren erdialdean pertsona ospetsuen animaliak eta bustoak zizelkatzen hasi zen. Bere lana Suediako hainbat museotako bildumetan dago, besteak beste, Moderna Museet eta Nationalmuseet.

Biografia
---------

Stockholmen jaio zen 1881eko irailaren 24an, Edith Maria Olsson Carl August Olsson [sv] arkitektoaren alaba zen. (1848–1926) eta Wöllner (edo Woelner) jaiotako bere emaztea Elvira Vilhelminaren alaba zen. Familiaren bi seme-alabetatik txikiena zen. 1901etik 1903ra, Suediako Arte Ederren Errege Akademian ikasi zuen Axel Jungstedt eta Oscar Björck-en eskutik. Ikasketa bidaietan jarraitu zuen Frantziara, Espainiara, Italiara, Herbehereetara eta Alemaniara. 1905ean, Carl Fischerström armadako ofizialarekin ezkondu zen eta harekin hurrengo urtean seme bat izan zuen, Iwan, eta alaba bat, Louise, 1909an. 

1904tik 1906ra arte irakatsi zuen Sollefteåko eskola pribatu batean.  Hortik aurrera, bere senarraren karguaren ondorioz, familia Suediako hainbat tokitara joan zen bizitzera. 1922an bere aita hil ondoren, Edith eta seme-alabak Stockholmera itzuli ziren. Batez ere olioz margotuz, bere lanak hainbat erakusketatan erakutsi zituen, besteak beste, 1914ko Malmöko Baltikoko Erakusketan. Bere bakarkako lehen erakusketa 1918an egin zen, Lunden lehenik eta gero Stockholmeko Nya Konstgalleriet-en. 

1928an, Stockholmeko eszenekin egindako xilografia-albuma argitaratu zuen, eta urte batzuk geroago *Göteborgs hamn* eta *Götaverken* mendebaldeko kostaldeko eszenak argitaratu zituen. Bere erretratuetan, Annie Frykholm (1934) ehungintza artistaren bat zegoen, Nationalmuseet-en dagoena, eta bere paisaietan bere bidaietako eta Suediako Halland eta Scaniako eszenak zeuden. Erretratuak ere egin zituen, animalien batzuk barne. 74 urte zituela, Fischerström eskulturara jo zuen, animaliak irudikatuz edo pertsonaia ospetsuen bustoak sortuz. Besteak beste, Karen Blixen, Anna Branting eta Gerda Lundequist izan ziren. 

Edith Fischerström Stockholmen hil zen 1967ko urriaren 12an, 84 urte zituela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Txantiloi:Swedish  *Edit Fischerström.*  Konstnärslexikoneet Amanda.
2. 1 2 3   Txantiloi:Swedish  *Fischerström, Edith Maria.*  Svenska män och kvinnor : biografisk uppslagsbok 1948.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16594812
* Commonscat Multimedia: Edith Fischerström

---

* **Identifikadoreak**
* KulturNav: id

 |

* Wd Datuak: Q16594812
* Commonscat Multimedia: Edith Fischerström
**Emakumearen eta Teknologiaren Institutua** edo **Emakumearen eta Teknologiaren Anita Borg institutua** Palo Alton, Kalifornian, kokatuta dagoen irabazi-asmorik gabeko erakundea da. 1997an sortu zuen Anita Borg informatikariak. Arlo teknologikoan emakumearen presentzia areagotzea da erakundearen helburuetako bat.

Institutuaren programa garrantzitsuenetako bat Emakumeak Informatikan Grace Hopper Ospakizuna da, mundu-mailan emakume informatikari gehien batzen dituen bilkura.

2002an Telle Whitney-k hartu zuen bere gain Institutuaren presidentetza eta zuzendaritza orokorra. 2003an Borgen omenez institituari Emakumearen eta Teknologiaren Anita Borg Institutua izena jarri zioten. Sortu zenetik, Estatu Batuetan haren programa kopurua handitu eta nazioartean duen tamaina laukoiztu egin da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «AnitaB.org - Women transform technology» *AnitaB.org* (Noiz kontsultatua: 2018-07-12).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17442

 |

* Wd Datuak: Q17442
**Ebroren Deltako natura parkea** (katalanez: *Parc Natural del Delta de l'Ebre*; gaztelaniaz: *Parque natural del Delta del Ebro*) Kataluniako hezegunerik handiena da, bai eta Europako handienetarikoa ere, Camarga (Bouches-du-Rhone) eta Doñana (Huelva) ondoren.

Ebro ibai-ahoa edo bokalea da, Mediterraneo itsasoaren ondoan dagoena. 7.802 hektareako zabalera dauka, eta bere barnean, Espainiako arroz landaketa nagusienak daude.

Gaur egun, gune honek natur parkea osatzen du 1983tik. Kataluniako 18 parkeetako bat da.

Fauna
-----

Hegaztien 325 espezie bizi edo igarotzen dira inguru honetatik.

Gizakia
-------

Baix Ebre eta Montsià izeneko eskualdeen barruan dago Natur Parkea, Deltebre eta Amposta izanda bakoitzeko udalerririk handienak inguru honetan, hurrenez hurren. l'Ampolla, Camarles, Deltebre, Sant Carles de la Ràpita eta Sant Jaume d'Enveja herriak ere parke honen barruan daude.

Ikus, gainera
-------------

* Kataluniako geografia

Kanpo estekak
-------------

* **(Katalanez)****(Gaztelaniaz)** Ebroren Deltako webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q549557
* Commonscat Multimedia: Delta de l'Ebre Natural Park

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 170896303
* BNE: XX453179
* **Lekuak**
* OSM: 2622191

 |

* Wd Datuak: Q549557
* Commonscat Multimedia: Delta de l'Ebre Natural Park
*Ecce Homo* errestaurazio saiakera aurretik.
**Borja herriko *Ecce Homo* margolana** (latinez, "hau da gizona" edo "hona hemen gizona") bertako Miserikordia Santutegian (Zaragoza) erakusgai dagoen margolana da, Ecce homo irudi bat irudikatzen duena. Margolanaren jatorriko bertsioa Elías García margolariak egin zuen, XIX. mendearen bukaeraren inguruan, eta balio artistiko eta ekonomiko eskasekoa zen. Gainera, Elias Garciaren *Ecce Homo* hori ez zen originala: Guido Renik egindako beste *Ecce Homo*arekin antzekotasun handia zuen edo William Frenchek egindakoarekin.

Errestaurazio kaskarra
----------------------

2012ko abuztuan, margolanaren kontserbazio-egoera kaskarra zela eta, 80 urteko Cecilia Giménez herriko margolari afizionatuak gainetik margotu eta jatorriko *Ecce Homo* irudia guztiz desitxuratu zuen. Herriak egindako salaketa bat zela eta, haren aldaketek mundu zabaleko arreta erakarri zuen denbora gutxian, Internet fenomeno irrigarri moduan eta irudi berria beste irudien muntaiarako baliatuz. Gertaerak nazioarteko ospea hartu zuen: adibidez BBC telebista eta *The Independent* aldizkari britainiarrek eta *Libération* egunkari frantsesak eman zuten haren berri; albistea Atlantikoaren beste aldera iritsi zen, TBS kanalean Conan O'Brien izeneko programan parodia bat egin zutenean. Denbora pasa ahala, hasierako isekek irudiarekiko sinpatiari tokia utzi zioten.

Herriko agintariek bertsio berria desegiteko egindako iragarpenen aurrean, Interneten kanpaina zabala abiarazi eta Pop Artearen ikono moduan *Ecce Homo* berria gordetzeko eskatu zen. Milaka lagun joaten da urtero Borjara *Ecce Homo* horren argazkiak egitera. Cecilia Giménez andreak ziurtatzen du elizgizonaren baimena zuela hartarako eta herritarrek lanean ikusi zutela, ez zuela inoiz ezkutuan egin.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2302517
* Commonscat Multimedia: Ecce Homo (Elías García Martínez)

---

 |

* Wd Datuak: Q2302517
* Commonscat Multimedia: Ecce Homo (Elías García Martínez)
***Eboluzioa*** Piet Mondrian artista holandarraren pintura goiztiarra da. 1911n amaitu zuen zuten, artistak Paris bisitatu ondoren. Pinturak Mondrianek paisaia errealistetatik abstrakzio erradikalera egindako bidaiaren erdiko puntua erakusten du. Lerro estilizatuekin eta forma sinbolikoekin, Mondrianen azken margolana izan zen giza figura batekin. Mondrianek pintura osatu eta gutxira, *Moderne Kunstring* (Modern Art Circle) lehen erakusketaren zati gisa erakutsi zen Amsterdamgo Stedlijk museoan.

Artelana Kunstmuseum dago, Hagako bildumaren parte da. Museora eraman zuten 1955etik 1971era, eta, azkenik, museoak 1971n erosi zuen, Sal Slijperren misio garrantzitsu baten barruan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Nederlanderaz)** «10918x1y104323» *Kunstmuseum Den Haag* 2016-11-15.
2. ↑   **(Nederlanderaz)** «Piet Mondriaan» *rkd.nl*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18710645
* Commonscat Multimedia: Evolution (Piet Mondrian)

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q18710645
* Commonscat Multimedia: Evolution (Piet Mondrian)
**Dona Tututa** edo **Tutura Évora** izenez ezaguna, jaiotzaz **Epifânia de Freitas Silva Ramos Évora** (Mindelo, Cabo Verde, 1919ko urtarrilaren 6a - Isla de Sal, Cabo Verde, 2014ko urtarrilaren 26a) caboverdetar piano-jotzaile ezaguna izan zen. Aitzindaria izan zen, emakumeek gauez jotzeko tabua apurtu baitzuen eta piano-jotze klasikoa herriko tradizionalaz nahastu baitzuen.

Biografia
---------

António da Silva Ramosen (Anton Tchiche) alaba zen. Haren neba, Pedro Alcântara Silva Ramos (Tchufe), gitarrista eta kantaria zen. Nerabezaroan, Tututa piano-ikasketak hasi zituen. Profesionalki jo zuen Café Royalen. São Vicentek gauez jotzean tabu bat puskatu zuen lehen emakumea izan zen. Musikari dagokionez, hitzarmenei ere aurre egin zien piano-jole klasikoaren prestakuntza Cabo Verdeko musika tradizionalarekin nahastean. Ezkondu ondoren, Sal uhartera joan zen, senarrari lagun eginez eta karrera artistikoa bertan behera utziz. 12 seme-alaba izan zituen, besteak beste, Magda Évora eta Milú Évora kantariak. Pneumoniaz hil zen 2014. urtean.

### Musika-ibilbidea

1966an, 47 urte zituela, disko bakarra kaleratu zuen. Estatu Batuetara egindako bidaia batean, Proscribak gonbidatuta, *Rapsodia Tututa & Taninho* grabatu zuen Taninho gitarristarekin. Grabazio horren ondoren, noizbehinkako bidaiak egin zituen eta bere diskoa Frantzian, Ginean eta Portugalen aurkeztu zuen. 

Bere herrialdean legendazko figuratzat hartua, besteak beste, Grito d’ Mina, *Sentimendua*, *Ama Tigre* eta *Bizitza Torturatua* lanak egin zituen. Cesária Évora, Bana, Humbertona eta bere alaba Magda Évora dira bere abestiak grabatu zituzten artistetako batzuk.

Diskografia
-----------

* 1966 - Tututa & Taninho rapsodia

Sariak eta aintzatespenak
-------------------------

Besteak beste,

* 2008an omenaldia egin zioten Alberto Rui Hacharen *Tututa* poemarekin.
* Haren izena Sal Arteen Udal Eskolari eman zitzaion.
* 2013. urtean, João Alves de la Veigak pianistaren bizitzari eta lanari buruzko *Dona Tututa* dokumentala zuzendu zuen. Dokumental onenaren saria jaso zuen urte hartako Cabo Verde International Film Festival-en.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Morreu a compositora e pianista cabo-verdiana Tututa Évora. Público, 27 de janeiro de 2014
2. 1 2  Tututa Évora completa 95 anos de idade. RTC, 6 de janeiro de 2014
3. ↑  S. Vicente canta parabéns a Tututa Évora. Embaixada de Cabo Verde no Brasil, 5 de janeiro de 2009
4. ↑   **(Ingelesez)** Admin.  (2021-11-04). «CV Interilhas ship "Dona Tututa" awaits Cape Verdean certification» *Maio Cape Verde* (Noiz kontsultatua: 2023-02-15).

Kanpo estekak
-------------

* Dona Tututa, B'lizzard, 2019ko martxoaren 9a

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16266834
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 968162669314055500007
* LCCN: no2021083324

 |

* Wd Datuak: Q16266834
**Dona Grazi eliza** Erronkariko ibaxako Uztarroze udalerrian XVI. mendeko kristiau eliza bat da.

Eraikina
--------

XVI. mendean eraiki zen gotikorrenazentista estiloan, eta Errege Katolikoen tankerako xehetasun apaingarri batzuk ditu. Oinplanoan habearte bakarra du, alboko kaperekin, gurutzadura gisa, eta burualde pentagonala. Estalki gisa, izar-gangak erabiltzen dira habeartean eta burualdean, eta sei zati txiki gurutzaduraren besoetan. Oinaldean dagoen goi-koruak egurrezko habe bat du, 1591ko data duena.

Kanpoaldeak fabrikaren asentamendua erakusten du lur-malda batean, hormak harlanduzkoak dira eta, bere dimentsio apartengatik, dorrea nabarmentzen da, oinaldeko atalaren gainean dagoena. Azken horren behealdean, erdi-puntuko arku molduratua duen portada dago.

Barrualdean, 1640ko hamarkadako erretaula bat dago, tradizio erromanistakoa, eta beste bat Juan Huitzi Ituren mihiztatzailearena eta Juan Beroitz eskultorearena. Bankuak idulkiak eta taulak ditu, fuste ildaskatua eta ildaskatua duten zutabeek artikulatzen dituzten bi gorputz, eta beheko herena apainduta dago, eta teilatupe batek errematatzen du multzoa. Bere kaxetan santu ezberdinen irudiak daude, horien artean Santa Engraziarena nabarmentzen delarik. Erakustokia estilo neoklasikokoa da.

Alboetako erretaulak XVII. mendeko erdiko hamarkadetakoak dira, zaharrenaren ondorengoak, eta bere trazak bankua, zutabeen arteko gorputza eta frontoi kurbatuaren errematea ditu. Done Joane Bataiatzaileari eta Done Frantses Asiskoari eskainita daude, XVII. mendearen erdialdean datagarriak diren mihise gaineko pinturetan irudikatuta. Beste erretaula neoklasiko batzuk eta Matias Ruedak 1738an eraikitako organo bat kontserbatzen dira, Gardeko Jose Urzainki arotzak zizelkatutako garaiko kutxa barrokoarekin.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | UZTARROZE.*  (Noiz kontsultatua: 2022-02-01).

Ikus gainera
------------

* Uztarroze
* Erronkaribar

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111130907

 |

* Wd Datuak: Q111130907
**Domingo Bonetxea Andonaegi** (Getaria, Gipuzkoa, 1713ko irailaren 21a - Tahiti, 1775eko urtarrilaren 26a) euskal herritar esploratzailea zen. Tahiti Espainiar Inperiora eramaten saiatu zuen.

Bere bidaiak Peruko erregeordearen, Manuel d'Amat i de Junyenten, agindupean egin zituen, azkena James Cooken bidaiak Peru erasotzeko baseak sortzeko asmotan egin zituelaz kezkatuta zegoelako. Bonetxea Tahitira heldu zen James Cook baino zenbait aste geroago eta hantxe, Cooken espedizioak utzitako aizkora aurkitzeaz gain, bertoko hitzak bildu zituen.

Lehenengo Bidaia (1772-1773)
----------------------------

1772ko irailaren 26an, Domingo Bonetxeak Tahiti esploratzeko bidaia hasi zuen. Tomas Gayangos bere tenientea zela Callaotik atera zen *Aguila* izeneko itsasontzian.

Azaroaren 13an Tahitiko Tautirara heldu ziren eta herrixkari *"Santísima Cruz"* izena eman zion.
Bonetxeak eskifaia eta bere buruari tahitiarrekin harreman sexualak edukitzea debekatu zien, tahitiarren ustekaberako. Abenduaren 20an Tahiti utzi eta 1773ko otsailaren 21ean Valparaisora heldu zen.

Bigarren Bidaia (1774-1775)
---------------------------

Bidai honen helburua Tahiti Espainiar Inperiora anexionatzea eta bertokoak ebanjelizatzea zen eta Karlos III.a Espainiakoaren baimena zuen. Itsasontzi bik, *Aguila* eta *Jupiter* izenekoak, Callao utzi zuten 1774ko irailaren 20an. Tu tahitiarren errege nagusia garaitu ondoren, Bonetxea misio bat eratu zuen. Tamalez, Bonaetxea Tahitin 1775eko urtarrilaren 20an hil zen.

Bonetxea hil eta gero, azaroaren 12an espainiarrek misioa utzi zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)** MELLÉN BLANCO, Francisco: "Domingo Bonechea Andonaegui y sus expediciones a Tahití", Itsas Memoria. Revista de Estudios Marítimos del País Vasco,6, Untzi Museoa-Museo Naval, Donostia-San Sebastián, 2009, pp. 735-746.

Ikus, gainera
-------------

* Tahanea eta Tatakoto, berak lehendabizikoz esploratutako uharteak.

Kanpo loturak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Domingo Bonetxea*** |

* Joan-etorria euskarazko material-didaktikoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1237508
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 51908
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q1237508
**Don Pimpón** *Barrio Sésamo*ko pertsonaia da, Alfonso Vallejo aktoreak interpretatua. 1980ko hamarkadako espainiar bertsioan Espinete edo Txema okina bezalako pertsonaiekin agertzen zen.

Jende askok uste du hontz bat irudikatzen zuela, baina pertsonaiaren diseinua Vallejoren beraren itxuran oinarritzen zen, aktoreak dioen bezala.

Serieko pertsonaia bidaiaria zen. Bere lagunarekin, Kapurthala maisuarekin, mundu osoan zehar abenturak hasi eta auzora itzultzen zen, modu hezigarrian azaltzera.

Bakarlari gisa kantatu zuen abesti bakarra "*La canción de Don Pimpón*" izan zen.

Barrio Sésamoko pertsonaiak Jim Hensonen lantegietan sortzen ziren, eta Reyes anaiek mantendu zituzten, *Electroduendes*, *La bola de cristal* eta *Los Muñegotes* ere sortu zituztenak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   vertele.eldiario.es.  (11 de noviembre de 2014). «Se revela qué era Don Pimpón, uno de los grandes misterios de 'Barrio Sésamo'» *vertele*.
2. 1 2   «Alfonso Vallejo:» *Sufridores en casa*.
3. ↑   «¿Cuál es el verdadero origen de Espinete?» *La Vanguardia* 26 de abril de 2018.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3815341

 |

* Wd Datuak: Q3815341
**Ekuo** edo **equi**en lurraldea, Lazioren ekialdean hedatzen zen, sabinar eta hernikoen artean, Aniene ibaiaren goi ibilbidean, Mendi Hernikoetan eta Fuzino lakuaren inguruan, Lazioa eta Abruzoen artean. Biztanleriak, nukleoak osatzen zituen *vici* (herrixkak) edo *oppida*tan, altueretan gotortutako tokiak, askotan santutegiak ere bazirenak, antolatuz, non herrixketako biztanleria babesten zen, horretarako beharrik egonez gero. Pagi edo barrutietan ere antolatuak zeuden, vici eta oppida bat edo gehiago hartzen zituena.

Euren hizkuntza, hizkuntza italikoen familiakoa zen, osko-unbriar adarrekoa

Hekuoak, herri gerlaria ziren. Nagusiki, segadekin eraso azkarrekin eta razien bidez borrokatzen zuten. Praeneste okupatzera iritsi ziren, bigarren latindar hiria, Mendi Albanoen ekialdeko adarrera iritsiz. Volskoekin aliatuak, K.a. 431n garaitu zituzten Luzio Kinzio Zintzinatoren agindupeko tropek Algido mendiko guduan (gaur egun Aglioko gaztelua Roca Prioran), non kontsulen armada bat inguratu zuten. Volskoekin batera, erromatarrek, betiereko etsaitzat hartzen zituzten (veteres hostes Romanorum). K.a. 304an, Bigarren Samnitar Gerran garaipena lortu ondoren, Erromak, behin betiko ekuoekin amaitzea erabaki zuen, samnitarren alde egin zutenak gerraren amaiera aldean. Denbora gutxian, Junio Brutok, ekuoen hiri nagusia zen Trebulia Suffenas suntsitu zuen. Lurralde honetan, Alba Fucens eta Carsioli erromatar kolonien sorrerak, ekuoen independentziarekin amaitu zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q381053
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q381053
**Costa de la Tarongina** edo **Costa dels Tarongers** (gaztelaniaz: *Costa del Azahar*, euskaraz: «laranja loreen kosta») Mediterraneoko Balearretako itsasoko kostari, Castellóko probintzian dagoenari ematen zaion izen turistikoa da, hondartza eta kalazko 120 kilometroz osatua. Hango landaketarik ezagunena laranjondoak direlako eman zaio izen hori.

Tradizioz, *Costa del Azahar* izenak Valentziako probintziako kostaldea ere hartu du (Alacanteko probintziako Cabo de la Naoraino ere iritsi arte), baina marka turistikoaren ofizializazioak soilik Castellóko kostaldeari erreferentzia egiteko, azken aldian, Valentziako probintziako kostaldeari erreferentzia egiteko izendapen turistikoa Valentziako kostaldea izatea eragin du.

Berezko marka turistikoan zentratzen bagara eta ez Ebroren delta eta Cabo de La Naoren arteko kostalde zati geografikoan, Costa de la Taronginak, soilik Castellóko probintzia hartuko luke, eta, beraz, bertan, Vinaròs, Benicarló, Peníscola, Oropesa del Mar, Benicàssim edo Moncofa kostalde herrietako eguzki eta hondartza turismoa, Sierra de Irtako (kostaldearekiko paraleloa den mendikatea, ia eraldatu gabea) toki natural babestuekin, Prat de Cabanes-Torreblancako hezegunea, Las Palmaseko basamortuko parajeak eta honen kostaldeko ikuspegiekin edo Columbrete uharteetako Natura Erreserbarekin, azken hauek kostaldetik 56 kilometrora. Musikaren arloan *Costa del Azahar* izeneko pasodoblea entzun daiteke, Manuel Lillo Torregrosa maisuak konposatua.

Hiriburuko etengabeko aisialdi eskaintzaz gain, kostaldetik gertu Mascarell herri gotortua bezalako enklabeak ere badaude, kostaldeko marinel herri txikiak edo probintziako hain tipiko eta ezagunak diren zitrikoen landaketak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindiko Exonomastika Batzordea: «Kosten izenak», *Euskera*, LII, 2007, 3.
2. ↑  Katalanezko izenak dira biak. Ikus «Costa dels Tarongers», Enciclopèdia Catalana.

Ikus, gainera
-------------

* Valentziako Erkidegoko hondartzak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1059586
* **Identifikadoreak**
* NKC: ge250314

 |

* Wd Datuak: Q1059586
**Effingham konderria** (ingelesez: *Effingham County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Springfield da. 2010eko zentsuaren arabera 52.250 biztanle zituen, Effingham kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Effingham konderriak 1.250,78 kilometro koadro ditu. Horietatik 13,55 ura dira. Beste 1.237,24 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,02 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 52.250 pertsonetatik 43.812 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.501 dira. 6.982 beltzak edo afroamerikarrak. 135 amerikar natiboak ziren eta 16 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 425 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 66 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 814 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156637
* Commonscat Multimedia: Effingham County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125501637
* ISNI: 0000 0004 0407 9836
* LCCN: n81102896
* NARA: 10039135
* **Lekuak**
* OSM: 413939
* TGN: 2000342

 |

* Wd Datuak: Q156637
* Commonscat Multimedia: Effingham County, Georgia