recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Uraren kutsadura Japonian.
**Ingurune osasuntsua izateko eskubidea** edo **Ingurune osasungarria eta iraunkorra izateko eskubidea** giza eskubideen aldeko erakundeek eta ingurumen erakundeek giza osasuna bermatzen duten sistema ekologikoak babesteko defendatzen duten giza eskubidea da.

Beste giza eskubidea
--------------------

Eskubidea osasunean oinarritutako beste giza eskubide batzuekin lotuta dago, hala nola, ura eta saneamendua izateko eskubidea, elikagai eskubidea eta osasun eskubidea. Ingurune osasuntsua izateko eskubideak giza eskubideen ikuspegia erabiltzen du ingurumenaren kalitatea babesteko, naturako eskubideetarako garatutako teoria juridikoaren aurrean, gizakientzat edo beste pertsona juridiko batzuentzat sortutako eskubideak naturara hedatzen saiatzen baita.

Ondorioak
---------

Eskubideak estatuaren betebeharra sortzen du ingurumen legeak arautu eta betearazteko, kutsadura kontrolatzeko eta, bestela, justizia eta babesak emateko ingurumen arazoek kaltetutako komunitateei. Ingurune osasuntsua izateko eskubidea eskubide garrantzitsua da klima aldaketaren inguruko auziak eta ingurumeneko beste arazo batzuetarako ingurumeneko aurrekari legalak sortzeko garaian.

Proposamenaren oinarriak
------------------------

Ingurumen osasuntsua izateko eskubidea giza eskubideei eta klima aldaketari buruzko nazioarteko ikuspegian oinarrituta dago. Eskubide hori babesten duten nazioarteko hitzarmenen artean 1972ko Stockholmeko Adierazpena, 1992ko Rioko Adierazpena eta, berriago oraindik, Ingurumenarekiko Itun Globala dira. NBEko 150 estatuk baino gehiagok aitortu dute eskubidea nolabait legediaren, auzien, zuzenbide konstituzionalaren, itunen zuzenbidearen edo beste legezko autoritate batzuen bidez. Eskualdeko bi itunek, Giza eta Herrien Eskubideen Afrikako Gutunak eta Giza Eskubideen Amerikako Konbentzioak ingurune osasuntsua izateko eskubidea jasotzen dute, bestetik. Giza eskubideen beste esparru batzuek, hala nola Haurren Eskubideei buruzko Konbentzioak, ingurumenari buruzko gaiak aipatzen dituzte, esparruaren ardatzarekin lotzen baitira, kasu honetan haurren eskubideak.

John Knoxek (2012-2018) eta David Boydek (2018-gaur egun) Giza Eskubideen eta Ingurumenaren gaineko Kontalari Bereziek gomendioak egin dituzte eskubide horiek nazioarteko zuzenbidean formalizatzeko moduari buruz. NBE mailako batzorde batzuek eta tokiko komunitate juridikoek (esaterako, New Yorkeko Abokatuen Kolejioa) onartu zuten 2020an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  "The Case for a Right to a Healthy Environment". Human Rights Watch. 2018-03-01.
2. ↑  Boyle, Alan (2012-08-01). "Human Rights and the Environment: Where Next?". *European Journal of International Law*. 23 (3): 613–642.
3. ↑   "OHCHR | Right to a healthy and sustainable environment". www.ohchr.org.
4. ↑  "Human Right to a Healthy Environment: UN Formal Recognition", nycbar.org.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Julen Rekondoren artikulua *Deia*n, 2020/07/27.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q105429329
* **Identifikadoreak**
* NKC: ph580767

 |

* Wd Datuak: Q105429329
66°40′59″N 27°58′47″E﻿ / ﻿66.68315°N 27.97963°E﻿ / 66.68315; 27.97963

*Artikulu hau Kemijärviko herrixkari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Joutsijärvi (argipena)».*
**Joutsijärvi** Finlandiako Kemijärvi udalerrian dagoen herrixka bat da. Ekialdean aurkitzen Joutsijärvi aintziraren alboan eta Salla udalerriko mugatik pare bat kilometrora. Laponiako eta Neguko Gerretako aztarna ugari dago herrixkan, bertako museoan aurkitzen diren jantzi eta armez gain.

Ikus, gainera
-------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * Joutsijärvi aintzira
 | * Kemijärvi
 | * Kemijärviko herrixkak
 | * Salla
 |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11867298

 |

* Wd Datuak: Q11867298


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Kemijärviko armarria Finlandiako banderaren aurrean | **Kemijärviko herrixkak** | Kemijärviko armarria Finlandiako banderaren aurrean |
| Halosenranta • **Hyypiö** • Isokylä • Javarus • **Joutsijärvi** • Juujärvi • Kallaanvaara • **Kemijärvi** (**Pöyliövaara • Särkikangas • Sipovaara**) • Kostamo • Leväranta • **Luusua** • Oinas • Perävaara • Raajärvi • Räisälä • Ruopsa • **Ryti-Lehtola** • **Soppela** • **Tapionniemi** • **Tohmo** • Varrio • **Vuostimo** • Ylikylä |
Annam Frantziar Indotxinaren barnean
**Annam** (vietnameraz: *An Nam*, txinera tradizionalez: 安南; pinyinez: *Ānnán*) Vietnam erdialdeko lurraldea da, ipar-hegoalde zabaltzen den kostaldeko ordoki batek osatua. Annamgo mendikatea du mendebaldean; Hego Txinako itsasoa, ekialdean; Tonkin lurraldea, iparraldean; eta Kotxintxina, hegoaldean. Biztanleria handikoa, ekonomia jarduera nagusiak nekazaritza (arroza, artoa, azukre-kanabera eta kokoa) eta arrantza dira. Hiri nagusiak Hue (hiriburua), Da Nang eta Qui Nhon dira.

Historia
--------

1803. urtea baino lehen, izen horrez ezagutzen zen Indotxina erdialdeko erreinua. Nguyen Anh enperadore annamiarrak Tonkin, Annam eta Kotxintxina batzea lortu zuen, eta Vietnamgo inperioa sortu zuen. Tu Duc (1847-1883) haren ondoko enperadoreak kristauen aurka antolatutako esetsaldiak aitzakia harturik, frantsesak Annamen sartu (1883) eta Frantziako babes-herri bihurtu zuten *Union Indochinoise* delakoaren barnean. Annamek enperadorea mantendu zuen, 1945. urtean Ho Chi Minhek errepublika aldarrikatu zuen arte. Vietnam zatiturik egon zen urteetan (1954-1976), bitan banatu zuen Annam 17. paraleloak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2013-4-7 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-06-29). *171. araua: Asiako toponimia.*  (Noiz kontsultatua: 2013-05-18).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q117267498

 |

* Wd Datuak: Q117267498
Zilarrezko amalgama
**Amalgama** merkurio-aleazio bat da beste metal batekin. Likidoa, pasta biguna edo solidoa izan daiteke, merkurio-proportzioaren arabera. Aleazio horiek lotura metalikoaren bidez eratzen dira, eroapen-elektroien erakarpen elektrostatikoko indarrarekin lan eginez, karga positiboa duten ioi metaliko guztiak kristalezko sare-egitura batean lotzeko. Ia metal guztiek amalgamak eratu ditzakete merkurioarekin, eta salbuespen nabarmenak burdina, platinoa, tungstenoa eta tantalioa dira. Zilar-merkurio amalgamak garrantzitsuak dira odontologian, eta urre-merkurio amalgama mineralaren urrea erauzteko erabiltzen da. Odontologiak merkurio-aleazioak erabili ditu zilarra, kobrea, indioa, eztainua eta zinka bezalako metalekin.

Ezaugarriak
-----------

Amalgamak honelakoak izan daitezke:

* *Likidoak*, merkurioa nagusi denean
* *Solidoak*, lotuta dagoen metala baino kantitate txikiagoan dagoenean

Denak zuriak eta distiratsuak dira eta kristaliza daitezke. Airean daudelarik, metal oxidagarriz osatutakoak oso azkar aldatzen dira; beroak guztiak deskonposatu eta merkurioa lurruntzen du, eta horrek pozoitzea eragin dezake izaki bizidun gehienetan. Azido nitrikoak amalgama guztien gainean bero gozo baten bidez egiten du lan; batzuetan, merkurioa disolbatu egiten du harekin lotuta dauden metalekin; beste batzuetan, oxido-egoeran oxidatu eta banandu egiten ditu, eta, azkenik, azido horrek aldaezin dituenekin alderatuta, merkurioa azido nitrikoan disolbatzen da, eta azido hori protoonitrato edo deutonitrato azidoaren egoerara pasatzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Callister, W. D. "Materials Science and Engineering: An Introduction" 2007, 7ª edición, John Wiley and Sons, Inc. Nueva York, sección 4.3 y capítulo 9.
2. ↑    *Amalgama de mercurio.* .

Bibliografia
------------

* Prandtl, W.: *Humphry Davy, Jöns Jacob Berzelius, zwei führende Chemiker aus der ersten Hälfte des 19. Jahrhunderts*. Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft, Stuttgart, 1948
* Hofmann, H. Jander, G.: *Qualitative Analyse*, 1972, Walter de Gruyter, ISBN 3-11-003653-3
* *Diccionario de materia mercantil, industrial y agrícola*, José Oriol Ronquillo, 1851

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q182574
* Commonscat Multimedia: Amalgam

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11978701h (data)
* GND: 4142156-5
* LCCN: sh85004094
* NDL: 00560158
* NKC: ph192852
* AAT: 300053990
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q182574
* Commonscat Multimedia: Amalgam
*San Lorenzo, San Prudentzio eta Santa Katalinaren taulak*, Tarazonako katedrala.
San Pedrori eskainitako erretaula, Viceko Apezpiku Museoan.
**Juan de Leví** edo **Juan Leví** 1388 eta 1407 artean Zaragozan bizi izandako margolaria zen. Nazioarteko gotikoan sailkatuta, estilo horretan Aragoiko Koroaren maisu handia izan zen. Guillén de Leví margolariaren iloba izan zen, nork, ondorengorik izan ez zuenez, bere ondasun denak Juani dohaintzan eman zizkion, 1388an.

Biografia
---------

Datu asko ez dira ezagutzen. Bere osaba Guillén de Leví izan zen; honek seme-alabarik ez eta bere ondare guztiak 1388an Juani utzi zizkion. Juduak ziren, ziur aski kristau berriak edo izandakoen semeak ziren. Familia Jarquekoa zen, Zaragozako probintzian.

Nicolás Solana, Darocan aktiboa izan zen margolaria, bere dizipulu edo jarraitzaile izan zen.

Estiloa
-------

Margolari honen ezaugarriak marrazkiaren finkotasuna eta zorroztasuna dira, irudien dotorezia, aurpegietan zein erritmo kurbinaletan, eta koloreen aberastasuna, bestetik. Haren lanetan ekialdeko elementuak, Sienako manierismoarekin eta nordiko azentu batzukin nahasten dira.

Obra
----

Erabat dokumentatuta ezagutzen diren bakarrak Tarazonako katedralean daude, *San Lorenzo, San Prudentzio eta Santa Katalinaren erretaulak* alegia. Lan hau Pérez Calvillo anaien hil-kaperan margotu zituen, 1392 eta 1402 artean. Viceko Apezpiku Museoan dagoen San Pedrori eskainitako erretaula ere dago; azken hau, jatorriz, Calatayuden zegoen.

Badira ere beste batzuk dokumentatuta baina, zoritxarrez, galdu egin direnak: San Jaimeren erretaula Montalbán herriko parrokian (Teruelgo probintzian), 1403an, eta La Hoz de la Viejaren elizan egin zuena, 1405ean.

Nafarroako Erresuman
--------------------

Nafarroan ere lan batzuk egotzi zaizkie baina oso eztabaidatuak izan dira zeren eta kronologikoki eta estilo aldetik kontraesanak eragiten baitituzte:

* Tuterako katedralean: Santa Katalina Alexandriakoaren erretaula.
* Lizarrako Done Mikel elizan: Santa Elenaren erretaula.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  de Leví, *Gran Enciclopedia Navarra*[*Betiko hautsitako esteka*].
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Juan de Leví Espainiako Historiaren Errege Akademiaren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5953260
* Commonscat Multimedia: Juan de Leví

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 95849818
* LCCN: n96044242
* ULAN: 500027240
* RKD: 43019
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 80883
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q5953260
* Commonscat Multimedia: Juan de Leví
**Arkada** punk-oi! estiloko musika talde bat da, 2002. urtean Barañaingo herrian (Nafarroa Garaia) sortua.

Mikel (kitarra), Juanillo (baxua), Aitor (bateria) eta Mikel (ahotsa) dira taldekideak. 2002. urtean proiektua besterik ez zenean zendutako gaztea zen Aritz Lazkoz ere bateria gisa aritu zen. Lehen kontzertua Zizur eta Barañain artean dagoen Ibai Parkean jo zuten Zartako eta Vortex taldeekin, baimenik gabe eta autogestionaturik. 2007ko abenduan, beren lehen maketa argitaratu zuten: *Bortitzari bortizki*. 2008an Arkadako bi taldekide atxilotuak izan ziren; bat espetxeratu zuten, eta taldearen ibilbidea eten zen.

2014ko martxoan, taldekide hura ere libre, kaleetara itzuli zen Arkada. Saskarrak taldeak Txantrean duen lokalean entsaiatu ostean bi abesti berri kaleratu zituzten, eta kontzertuak eskaintzen hasi ziren berriro. 2016. urtean disko berri bat argitaratu zuten: *Mil historias - Mil batallas*.

*Diskografia*
-------------

* Bortitzari bortizki (2007)
* Mil historias - Mil batallas (2016)

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** gure\_erabiltzaile.  (2014-03-20). «Arkada taldea gogoberriturik eskenatokietara igoko da bi abesti berriekin» *Plazaberri* (Noiz kontsultatua: 2020-07-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253984

 |

* Wd Datuak: Q12253984
**Amalia Torrijos Rodríguez** maistra espainiarra izan zen, 1933an Coripeko (Sevilla) alkate izendatua, eta Bigarren Errepublikako Espainian kargu hori bete zuen emakume bakarra.

Ibilbidea
---------

Torrijosek Hezkuntza Zientzietako Diplomatura ikasi zuen. Sevillako Coripe herrira bidali zuten maistra nazional gisa, herrian eragin handia izan zuen herritarren bizitzan. Herrian lan egin zuen, eta biztanle guztiek oso aintzat hartu zuten. 22 urte zituenean, Bigarren Errepublikan, herriko alkate izatea eskaini zioten, Espainian emakumeentzako botoa onartu eta urtebetera. Bigarren Errepublikan postu hori betetzen lehena eta bakarra izan zen. Andaluziako bigarren alkatea izan zen, 1925ean Primo de Riveraren diktaduran izendatutako Petra Montororen ondoren, eta Espainiako laugarrena.

Herritarren konfiantza izan zuen, irakasle jakintsua eta izaera onekoa zelako. Bere kargua irakasle lanarekin bateratu zuen. Ez dakigu noiz utzi zuen kargua Udalaren dokumentazioa Gerra Zibilean suntsitu zelako. Armadan jarraitu ez zuen bando frankistako sarjentu batekin ezkondu zen. Torresek ez zuen berriro irakatsi. Bikotea Andaluziako hiriburuan kokatu zen, janari-denda bateko buru izan zen eta ez zien inoiz bere iraganaz hitz egin ondorengoei, harik eta demokrazia Espainiara iritsi zen arte, lau hamarkadako diktaduraren ondoren.

Legatua
-------

Haren ondorengoak amaren memoria eta ondarea berreskuratzeko lanean ari dira. Frankismoan, errepublikanoa eta emakumeari izateagatik ezkutatuak. 

Kale bat du Coripen, Amalia Torrijos Anderea kalea, eta beste bat Sevillan, Amalia Torrijos kalea.

Coripen; Prestakuntza Zentroak ere haren izena darama, Udalaren jabegoa den Amalia Torrijos Lokala ere badago, baita Amalia Torrijos Emakumeen Elkartea ere.

2018an, Canal Sur, Andaluziako irrati telebista publikoak, bere ondarea aldarrikatu zuen "Mujeres andaluzas ejemplares" saioan.

Bibliografia
------------

* Rodríguez, Rafael: Diputatuak. Andaluziako Parlamentua, Sevilla, 2011.
* Rodríguez Pérez, Isabel María (koord.): Andaluziako kultura, Punta a Cabo. MAD-Eduforma, 2002. 262. or.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Otras notas gráficas. La señorita Amalia Torrijos, maestra nacional de Coripe, ha sido recientemente nombrada alcaldesa.*  24 de junio de 1933, 39 or..
2. ↑    *La alcaldesa más joven de España tomó ayer posesión de su cargo.*  29 de enero de 2002, 43 or..
3. 1 2   «Las políticas andaluzas hacen historia» *Diario Sur* 17 de abril de 2011.
4. ↑   Sevilla, Diario de.  (2 de febrero de 2012). «Las tres calles de Torrijos en Sevilla» *Diario de Sevilla*.
5. ↑   «La calle de la primera alcaldesa» *vLex*.[*Betiko hautsitako esteka*]
6. ↑   «ABC SEVILLA 25-04-2008 página 17 - Archivo ABC» *abc* 4 de septiembre de 2019.
7. ↑   «ASOCIACIÓN DE MUJERES AMALIA TORRIJOS» *Ayuntamiento de Coripe*.
8. ↑   «Recordamos a Amalia Torrijos, la primera mujer alcaldesa de España» *www.canalsur.es*.

Kanpo estekak
-------------

* Amalia Torrijos Sevillapedian, Wikandaren barruan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q93294365

 |

* Wd Datuak: Q93294365
**Ardi-mihia** (*Valerianella locusta* (Linnaeus) edo *Valerianella olitoria* (Moench)) Valerianaceae familiako landare belarkara da. Entsaladaren osagarri modura erabiltzen da, eta Euskal Herrian gero eta ezagunagoa da.

Erroseta forma osatuz hazten da, 10–15 cm inguruko espatula itxurako hostoekin. Landare gogorra da, klima epeletan neguko landare modura haz daitekeena. Baldintza beroagoetan igotzeko joera du haziak sortzeko, beraz Euskal Herrian ez da komeni uda beroetan haztea.

Ardi-mihia Europan, Afrika iparraldean eta Asia mendebaldean bizi da modu naturalean. Europan eta Asia aski arrunta da labore lurretan eta bide ertzeko guneetan. Ipar Amerikan laborantza guneetatik irten eta bertakotu egin da.

Nutrizioa
---------

Antzeko beste janari batzuek bezala (uraza, zerba...) elikagai asko ditu. Esaterako, urazak baino hiru aldiz C bitamina gehiago dauka, bai eta beta karotenoa, B6, B9 eta E bitaminak eta omega-3 gantzak.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q158954
* Commonscat Multimedia: Valerianella locusta
* Wikispecies Espezieak: Valerianella locusta

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4153947-3
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 95139
* BioLib: 421280
* Dyntaxa: 221055
* EOL: 467207
* GBIF: 2888778
* GRIN:
* IPNI: 860409-1
* ITIS: 35392
* NCBI: 59166
* PlantList: kew-2463641
* USDA Plants: VALO
* VASCAN: 9456
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 7319T0UJ7X

 |

* Wd Datuak: Q158954
* Commonscat Multimedia: Valerianella locusta
* Wikispecies Espezieak: Valerianella locusta
Thomas Coleren Arkadiano edo Pastoral Estatua, 1834
**Arkadia** (grezieraz: Αρκαδία: ) natura, artzaintza, nekazaritza eta landa eremuetako harmonia-ikuspegi idealizatu bat deskribatzeko leku mitiko bat da. Jatorriz benetako leku bat zen, Grezia klasikoan, baina gero, literaturan, *locus amoenus* ereduzko bat izendatzeko erabili egin da Arkadia toponimoa. 

Antzinako izen bereko greziar probintziatik dator terminoa; probintziaren topografia menditsua eta artzain-populazio urria zirela eta, *Arcadia* hitza poesia-gai bihurtu zen, natura birjinaren ikuspegi idiliko baterako. Egun, Arcadia poesia-termino bat da, oparotasun eta harmonia natural ugarirekin lotua. Artzainak bizi omen dira maiz 'lorategian', paradisuan. 

Arkadia kontzeptua mitologia errenazentistan ere ageri da. Oro har, ideal utopikoekin bat datorrela uste bada ere, Arcadia, berez, ez dator bat tradizio horrekin, eta tradizio horretan, askotan, ezinezkoa da zoriontasuna. 

Askotan pentsatzen zen Urrezko Aroaren ondoren bizi izan zirela biztanleak, beste eskualde batzuk hondatu zituzten harrotasun eta diruzalekeriarik gabe. Eskualde horretako biztanleek lotura estua dute basati onaren irudiarekin, biak ere naturatik hurbil bizi direla jotzen baitira, zibilizazioak erdeinatu gabe, eta bertutetsuak. Hirietan bizi direnak ez bezala.

Friedrich August von Kaulbachen *In Arcadia*
Thomas Eakins-en *Arcadia*

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Bridget Ann Henish, *The Medieval Calendar Year*, p96, ISBN 0-271-01904-2

Ikus, gainera
-------------

* *Locus amoenus*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q168786

 |

* Wd Datuak: Q168786
**Amalienborg jauregia** (danieraz *Amalienborg Slot*) Kopenhagen dagoen palazioa da eta bertan bizi da Danimarkako erregina Margarita II.a.

Frederik III-k bere emazte Sophie Amaliarentzako eraiki zuen XVII mendean baina 1689an Kristian V.aren 44. urtebetetzea ospatzeko opera saioa antolatu zuten eta tarimak sua hartu zuen. Suak jauregia erabat suntsitu zuen eta ikusleen arteko 180 pertsona hil ziren.

Gaur egungo jauregia 1760. urtekoa da. Plaza oktogonal baten inguruan rococo estiloko lau eraikin simetriko planifikatu zituen Nicolai Eigtved arkitekto daniarrak. Lau eraikinak *Moltke* jauregia (kristian VII.rena), *Levetzau* jauregia (Kristian VIII.rena), *Brockdorff* jauregia (Frederik VIII.rena) eta *Schack* jauregia (Kristian IX.rena). Lehenengo biak bisita daitezke, laugarrenean erregina bizi da.

Plazaren erdian Frederik V.aren estatua dago.

Inguruko eraikinak
------------------

Inguruan hainbat eraikin aipagarri daude, hala nola Frederiks Kirche eta Kopenhageko Opera etxea.

**Frederiken eliza (Marmolezko eliza)**

Jauregien konplexuari itsatsirik *Fredriks Kirche* Frederiken eliza borobila dago, "Marmolezko eliza" ezizenaz (danieraz *Marmorkirken*) ezagutzen dena. Oldenburg dinastiaren 300 urteurrena omentzeko diseinatu zen 1740 urtean, baina Nicolai Eigtveden heriotzak (1754.ean) eta marmolezkoa izanik hain garestia izateak 150 urtetan zehar bukatu ezinik egotea ekarri zuen. Gaur egun dakusagun eliza 1894ean inauguratu zen Ferdinand Meldahl arkitektuaren diseinuaz. Eskandinaviako kupularik handiena du 12 zutabek eusten dutelarik.

**Kopenhageko Opera Etxea**

Amalienborg jauregiaren parean dago, kanalaren beste aldean. Munduko opera etxe modernoenetako bat da. 2000 eta 2004 urteen artean eraiki eta 2005. urtean ireki zituen bere ateak. Plácido Domingo tenoreak Wagnerrek *Die Walküre* obra kantatu zuen Opera Etxearen 2006an.

Iruditegia
----------

* Kristian VII.aren jauregia.Kristian VII.aren jauregia.
* Frederik VIII.aren jauregia.Frederik VIII.aren jauregia.
* Frederik V.aren estatua, plazaren erdian.Frederik V.aren estatua, plazaren erdian.
* Frederiken eliza.Frederiken eliza.
* Opera Etxea.Opera Etxea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q211053
* Commonscat Multimedia: Amalienborg Palace

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 243862336
* GND: 4578309-3
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Ondare historikoa**
* FBB: 3102357

 |

* Wd Datuak: Q211053
* Commonscat Multimedia: Amalienborg Palace
Magna Graecia
**Arkagato** (grezieraz Ἀρχάγαθος) K.a. IV. mendean bizi zen eta K.a. 307an hil zen. Agatoklesen semea eta beste Heraklidesen anaia.
Honen aita Sirakusako tiranoa zena, geroago Siziliako erregea bilakatu zen. Bere ama izan zen, Damasen alarguna, aitaren aurreko ugazaba.
Arkagatok aitarekin joan zen K.a. 310ean Kartagoko espediziora. Arkagatok soldaduen anabasa batetik ozta-ozta ihes egin zuen heriotzatik. Arazoa zen Lisziso izeneko gizon bat hil zuela, honek amaordearekin (Altzia), intzestu egiteaz leporatzen ziolako, hau da, haren arrebaordearen (Lanassa) ama. Agatokles itzuli zenean Siziliara arazoak konpontzeko, armadaren arduraduna Arkagato utzi zuen.
Hasieran, Arkagatok hainbat garaipen izan zituen, baina geroago, hiru aldiz garaituak izan zen eta Tunisen babesa bilatu behar zuen. Aita laguntzera etorri zen baina alperrik, Sirakusako soldaduen matxinadak Kartago uztera eragin ziolako Soldaduek, mendekua hartuz, Arkagato hil zuten. Honek bazuen seme bat, Arkagato izenekoa ere, baina ez dago argi nor zen ama.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Ancient Library article: *Archagathus*, No. 1 Archived September 12, 2011, at the Wayback Machine.
2. ↑  Ptolemaic Genealogy: *Theoxena*, Footnotes 2 & 3 Archived November 26, 2011, at the Wayback Machine.
3. ↑  *Ptolemaic Dynasty* - Affiliated Lines: Agathocles
4. ↑  Ancient Library article: *Archagathus*, No. 1 Archived September 12, 2011, at the Wayback Machine.
5. ↑  Ancient Library article: Archagathus, No. 1 & 2 Archived September 12, 2011, at the Wayback Machine.

Informazio iturriak
-------------------

* Ancient Library article: Archagathus, No. 1 & 2
* Ptolemaic Genealogy: Theoxena
* Ptolemaic Dynasty - Affiliated Lines: Agathocles

Ikus, gainera
-------------

* Sirakusako tiranoak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2050698

 |

* Wd Datuak: Q2050698
K.a. III. mendearen taula (K.a. IV. mende | **K.a. III. mende** | K.a. II. mende)

K.a. 300ko hamarkada | K.a. 290ko hamarkada | **K.a. 280ko hamarkada** | K.a. 270ko hamarkada | K.a. 260ko hamarkada

K.a. 292 | K.a. 291 | K.a. 290 | K.a. 289 | K.a. 288 | **K.a. 287** | K.a. 286 | K.a. 285 | K.a. 284 | K.a. 283 | K.a. 282

 *Daturen bat gaineratzen baduzu, egunaren lotura segi dezakezu han ere sartzeko. Eskerrik asko!*

---

### Gertaerak

### Jaiotzak

* Arkimedes, matematikari, fisikari eta ingeniari greziarra (h. K.a. 212).

### Heriotzak

---

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47339
* Commonscat Multimedia: 287 BC

---

 |

* Wd Datuak: Q47339
* Commonscat Multimedia: 287 BC


| Denbora unitateak |
| --- |
| attosegundo • femtosegundo • pikosegundo • nanosegundo • mikrosegundo • milisegundo • segundo
minutu • ordu • egun • aste • hil • urte • bosturteko • hamarkada • mende • milurteko • gigaurte |
Japoniako itsas hobia Honshū uhartearen ekialdean datza.
**Japoniako itsas hobia** itsas hobi bat da, Ozeano Bareko Suzko Eraztunaren zati, Ozeano Barearen iparraldean dagoena, Japoniaren ipar-ekialdean. Kuril uharteetatik, Ogasawara uharteetara hedatzen da, eta, bere sakonerarik handiena, 9.000 metrokoa da. Kuriletako itsas hobira hedatzen da iparralderantz eta Izu-Ogasawarako itsas hobirantz hegoalderantz. Itsas hobi hau, Pazifiko Plaka Eurasiar Plakaren barnean subduzitzean sortu zen. Japoniako itsas hobia da Japonian gertatzen diren tsunami eta lurrikaren arrazoietako bat.

1989ko abuztuak 11n, Shinkai 6500 izeneko batiskafo bat, hiru tripulatzailerekin, 6526 metrora jaitsi zen.

2008ko urrian, Erresuma Batua eta Japoniaren talde bateratu batek, *Pseudoliparis amblystomopsis* espezieko arrain sarda bat aurkitu zuen 7700 metroko sakoneran, gogoratzen direnen artean, sakonen bizi direnak dena.

Ikus, gainera
-------------

* Itsas hobi
* Ozeano Bareko Suzko Eraztuna
* Japoniako Iparrekialdeko Arkua
* Izu-Bonin-Mariana Arkua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q118537
* Commonscat Multimedia: Japan Trench

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q118537
* Commonscat Multimedia: Japan Trench

40°07′N 144°19′E﻿ / ﻿40.117°N 144.317°E﻿ / 40.117; 144.317
Kamiolari bat kamioi bat gidatzen-
**Kamioilaria** kamioiak gidatzeaz arduratzen den pertsona da, materialak puntu batetik bestera garraiatzeko. Oinarrizko zerbitzuetako bat da gizarte industrializatuetan, lehengaiak edo materialak solido edo likido egoeran garraiatzen baititu lurrez, orokorrean bulegoetara, biltegietara, egoitzetara, produkzio-instalazioetara, handizkako merkataritza-zentroetara eta banaketa-zentroetara.

Ibilgailuaren funtzionamendu segurua egiaztatzeaz gain, harekin lotutako baldintza mekaniko edo gaiei dagokienez, bere funtzioen artean, karga-egoera eta bere doikuntza-neurria edo pisuak egiaztatzea dago, adierazitako entrega-ohar edo ibilbide-orriarekin bat datorrela ziurtatuta. Kargaren egonkortasuna soken bidez bermatzen du eta ibilbidean zehar segurtasuna bermatzen du. Helmugako puntuan gemango dio arraioaren ordainketa jaso dezake eta, nolanahi ere, albarana entregatu eta hartzaileari sinatzeko. Batzuetan, salgaia jatorrizko puntuan kargatzeko eta helmugan deskargatzeko lanetan parte hartzen du.

Normalean, larrialdiko konponketak egiten ditu garraioan, hala nola, pneumatiko zulatu bat aldatzea, bonbillak edo metxa ordezkatzea edo beste zenbait ekintza, nahiz eta, gaur egun, errepide bidezko laguntzak kontratatuta egoten dira ibilgailu aseguruan. Irratiaren bidez komunikatzen da beste kamioilari batzuekin edo bere enpresako egoitzarekin garraio edo helmuga berriei buruzko argibideak jasotzeko, errepidearen egoerari buruzko informazioa eskatzeko edo laguntza eskatzeko.

Ibilgailuaren oinarrizko mantentze-lanak ere zainduko ditu, ura, olioa eta erregai-maila egiaztatuz eta beharrezkoak direnean berriz hornituz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q508846
* Commonscat Multimedia: Truck drivers

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11959660k (data)
* GND: 4134734-1
* LCCN: sh85138127

 |

* Wd Datuak: Q508846
* Commonscat Multimedia: Truck drivers
**Japoniar aranondoa** edo **txinatar aranondoa** (*Prunus persica*) Rosaceae familiako fruta-arbola bat da. Fruitua **japoniar arana** (*ume*) da. Nahiz eta *aran* izendatu, lotura estuagoa du abrikotarekin. Ekialdeko Asiako sukaldaritzan (Txinan, Japonian, Korean eta Vietnamen) zuhaitzaren fruitua zukuetan erabiltzen da, alkoholaren gozagarri gisa, ozpinetan (*umeboshi*) eta saltsetan. Medikuntza tradizionalean ere erabiltzen da. Gainera, *Ume* loraldia aspalditik gai gogokoa izan da pintura eta olerkigintza tradizionalean sinoesfera osoan (Txinan, Korean, Japonian eta Vietnamen).

Jatorria
--------

*Prunus mume* Txinako hegoaldeko Yangtze ibaiaren inguruan sortu zen. Geroago, Japonian, Korean eta Vietnamen sartu zen. Hainabat ingurutan aurki daiteke: baso sakabanatuetan, ibarbasoetan, mendi-magal oihantsuetan eta mendietan, 1.700 eta 3.100 m bitarteko altitudean, eta laborantza-eremuetan.

Ezaugarriak
-----------

*Prunus mume* hosto erorkorreko zuhaitza da, negu erdialdean loratzen hasten dena, normalean urtarril inguruan otsaila amaitu arte Asia Ekialdean. 4-10 m garai haz daiteke. Loreek 2-2,5 cm diametroa dute eta oso usain lurrintsu dute. Kolore askotako koloreak dituzte: zuri, arrosa eta gorri ñabardurekin. Hostoak, petaloak erori eta gutxira agertzen dira, punta zorroztun forma obalatua dute, eta 4-8 cm luze eta 2,5-5 cm zabal dira.

Fruitua uda hasieran heltzen da, ekain edo uztail inguruan, Asia Ekialdeko urtaro euritsuan izaten da (*meiyu* izenekoa, 梅雨, "aran-euria"). Drupak 2-3 cm-ko diametroa du, zurtoinetik puntaraino doan ildoarekin. Azala horitu egiten da, batzuetan ikutu gorriekin heldu ahala, eta mamia horitu. Fruituengatik eta loreengatik landatzen da.

* Aran heldugabeakAran heldugabeak
* AranaArana
* Aran loreakAran loreak
* Aran loreaAran lorea
* ZuraZura
* Prunus mume zuhaiztia*Prunus mume* zuhaiztia

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Ingelesez)**  *Armeniaca mume in Flora of China.*  Missouri Botanical Garden (St. Louis, MO) & Harvard University Herbaria (Cambridge, MA) (Noiz kontsultatua: 21-08-2011).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q157763
* Commonscat Multimedia: Prunus mume
* Wikispecies Espezieak: Prunus mume

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh97007276
* NDL: 00573990
* **Datu taxonomikoak**
* Catalogue of Life: 204176
* EOL: 628584
* GBIF: 3021046
* GRIN:
* IPNI: 730000-1
* ITIS: 506231
* UICN: 136775345
* NCBI: 102107
* PlantList: rjp-7972
* W3TROPICOS: 27803569
* USDA Plants: PRMU5
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 3RSQ38B1JI

 |

* Wd Datuak: Q157763
* Commonscat Multimedia: Prunus mume
* Wikispecies Espezieak: Prunus mume
**Kamioia** motordun ibilgailua da, salgai edo karga astunak errepidez garraiatzeko ibilgailu handi eta sendoa hain zuzen ere. Autoa baino handiagoa da eta haren helburua, pertsonak eramatea baino, ondasunak garraiatzea da.

Haien egiturak, erresistenteagoak izateko aukera ematen die, koskor bakarrekoak baitira. Txasisaren (egitura oso gogor eta erresistentea) inguruan eraikita daude, beste autoetan gertatzen ez den bezala. Kamioi gehienetan antzeko elementuak agertzen dira: txasisa, egitura markoa, kabina eta, azkenik, karga eramateko atxikita doan beste egitura bat.

AEBetako kamioi klasikoak: motorduna eta motor gabekoa, Florida estatuan.
Daimler-Lastwagen, 1896
Egitura da, batik bat, kamioiari forma eta izena ematen diona, luzera eta pisua zehazten baitu. Hori dela eta, kamioi mota asko daude, funtzio berdina izaten dutenak, baina egoera edo eskala ezberdinetan erabiltzen direnak. Izan ere, ez baita kamioi mota bera erabiltzen hiri batetik bestera zenbait elementu garraiatzeko edo, industrian erabiltzen diren pieza erraldoiak herri batetik bestera eramateko.

Horrela, esan daiteke, kamioiak espezializatu direla lan zehatz batzuk egiteko, horretarako beharrezkoak diren elementuak garatuz. Ez da gauza bera beirazko kutxa, dinamita edota janaria garraiatzea: kasu batzuetan beharrezko da tenperatura kontrolatzea, besteetan kargak ezin du kolperik jasan edota gehiegi mugitu (kristalezko elementuen edo material arriskutsuen kasuan).

Kamioietan garraiatzen diren merkantziak, normalean, kamioietan bertan eramaten dira beste garraiobideak aproposak ez direlako. Merkantzia jakin batzuk, adibidez, hegazkinentzat handiegiak dira edo gehiegizko pisua gainditzen dute, eta itsasontzian eramatea, ezinezkoa da, lurretik garraiatu behar direlako derrigorrez.

Lehendabizikoa 1896an Gottlieb Daimlerrek egin zuen.

Kamioi batzuk, gutxi badira ere, lehiaketetarako erabiltzen dira. Dakar Rallyan, adibidez, ohiko kamioiak daude, autoei laguntza eskaintzen dietenak, eta lehiaketan bertan parte hartzen dutenak, askoren aburuz, ikuskizun harrigarria sortzen dutenak.

Kamioi motak
------------

Suhiltzaileentzako unitatea, 2004 Freightliner txasisean oinarritua.
Erabileraren arabera, honako kamioi mota nagusiak daude:

* Hormigoi kamioia
* Suhiltzaileen kamioia
* Zisternadun kamioia
* Zarama jasotzen duen kamioia
* Erremolke bezala erabiltzen den kamioia
* Obretan erabiltzen den kamioia, hondakinak azkar jasotzeko eta atzeko partea inklinatuz guztiz husten dena (dumper)
* Trailerra
* Termikoki isolaturiko kamioiak

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. *Kamioi.* .
2. ↑   About.com. *Truck History.* .[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q43193
* Commonscat Multimedia: Trucks

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11931102p (data)
* GND: 4034649-3
* LCCN: sh85138148
* NDL: 00573289
* NARA: 10641044
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q43193
* Commonscat Multimedia: Trucks
**Kamishibai** (japonieraz: 紙芝居??, hitzez hitz "paperezko drama")
 XII. mendean Japoniako budisten tenpluetan sortutako narrazioak kontatzeko modua da. Garai haietan populazio gehiena analfabetoa zelarik, monjeek, jendea erakartzeko, marrazkiak eta testuak konbinatzen zituzten *emaki* izeneko pergaminoak erabiltzen zituzten. Normalean, aktibitate honen atzean asmo pedagogikoa zegoen: istorioen bitartez monjek haien irakaspenak zabaldu egiten zituzten. Kamishibai bere horretan mendeetan gorde da.

 Kamishibai antzezpena Tokioko kaleetan.

XX. mendeko berpiztea
---------------------

1920tik aurrera, urte horietako depresio ekonomikoarekin batera narrazio mota hauek berpiztu egin ziren. Narratzailea, *gaito kamishibaiya*, soka batez lotuta zeuden egurrezko bi zati jotzen zituen; tresna horrek *hyoshigi* izena zuen eta haren bidez narratzaileak herrietan haren presentzia jakin arazten zuen. Haurrek, narratzaileari gozokiak erosi ondoren, saioa ikusteko esertzen ziren, eszenatoki txiki baten aurrean. Saioa ipuin desberdinen inguruan antolatu egiten zuen *gaito kamishibaiyak* horretarako eszenatokiak jartzen zituen ilustrazioak erabiliz.

 *hyoshigi* musika tresna, publikoari erakartzeko erabilia.
Bigarren Mundu Gerra ondoren, telebistaren agerpenarekin, genero hau desagertzen joan zen. Dena dela, azkeneko hamarkadetan Japoniako liburutegietan eta eskoletan erabili da berriro ere, jatorrizko erabilera berreskuratuz, hau da, helburu pedagogikoez.

Kamishibaia Euskal Herrian
--------------------------

Euskal Herrian Hik Hasi elkarteak eta Galtzagorri elkarteak ikuspuntu horretatik saio jendarteratzaileak egin dituzte. Nafarroan, bestetik, irakasle talde interesgarria dago genero horren inguruan.
Ixabel Millet teknika honetan espezialista da. Bere aburuz "horren bidez, edozein ipuin konta daiteke. Erraza da antzeztokia egitea, marrazkiak egitea... Ikasleek beraiek edozein ipuin presta dezakete, gelako ikasleei edo ondoko gelakoei ipuin bat horrela kontatzeko!". Eta horrela laburtu du teknikaren oinarria: "ipuinak antzeztoki txiki batean sartzen dira, eta, orriak pasatuz, ipuina kontatzen da".

Kamishibai sarean
-----------------

Accursed Toys lantegiko Lepisto eta Jennifer Diane Reitz-ek ordenagailuetan erabiltzeko moldaketa prestatu dute. Aplikazio hori jaitsi daiteke narrazio berriak sortzeko zein beste egileek egindakoak ikusteko. *Kamishibai* klasikoek ez bezala, horrela sortutakoek musika eta manga eta anime antzeko marrazkiak erabiltzen dituzte, genero horien ezaugarriekin.

 *Gaito kamishibaiyak* batek eszenatokia prestatzen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  [
3. ↑  Hik Hasi, 170.zenbakia. 36.or.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Otakuworld Kamishibaiak sortzeko eta ikusteko programa digitala.
* **(Gaztelaniaz)** ZiRKUSOFiA Ipuinak eta tailerrak.
* **(Gaztelaniaz)** Nafarroako Kamishibai Taldearen bloga.
* Kamishibai buruzko artikulua.
* Bideo bat kamishibai buruzkoa.
* Katrin Schlegel Kamishibai ipuin kontalariarekin elkarrizketa *Berria*n.
| **Bengoetxea III.a** |
| --- |
|  |
| **Izen osoa:** | Juan Mari Bengoetxea |
| **Jaiotza data:** | 1953ko irailaren 10a (69 urte) |
| **Jaioterria:** | Ezkurra, Nafarroa Garaia (Euskal Herria) |
| Pilotaria |  |
| **Modalitatea:** | esku huskako pilota |
| **Egungo enpresa:** | erretiratua |
| **Postua:** | aurrelaria |
| **Debutatze data:** | 1973ko abenduaren 3a |
| **Erretiratze data:** | 1991 |

**Juan Mari Bengoetxea**, goitizenez ***Bengoetxea III.a*** (Ezkurra, Nafarroa Garaia, 1953ko irailaren 10a) esku huskako pilotari profesional ohia da. Aurrelari jokatu ohi zuen. Nahiz eta Ezkurran jaioa izan, umetatik Leitzan bizi izan da. Familiakoak ditu esku huskako beste pilotari batzuk ere: bere anaia Mikel Bengoetxea *Bengoetxea IV.a* eta iloba Oinatz Bengoetxea *Bengoetxea VI.a*.

1972ko Esku Huskako Buruz Buruko Afizionatu Txapelketa bereganatu zuen. Bere ibilbide profesionalean buruz buruko txapelketa nagusia birritan irabazi zuen: 1978an eta 1979an. Gainera, 1979ko binakako txapelketa nagusia ere bereganatu zuen.

Esku Huskako Buruz Buruko Pilota Txapelketa Nagusiko finalak
------------------------------------------------------------

| Urtea | Txapelduna | Txapeldunordea | Tantoak | Pilotalekua |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1978 | **Bengoetxea III.a** | García Ariño IV.a | 22-13 | Anoeta |
| 1979 | **Bengoetxea III.a** | García Ariño IV.a | 22-10 | Ogueta |

Esku Huskako Binakako Pilota Txapelketa Nagusiko finalak
--------------------------------------------------------

| Urtea | Txapeldunak | Txapeldunordeak | Tantoak | Pilotalekua |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1979 | **Bengoetxea III.a** - Gorostiza | Pierola II.a - Maiz II.a | 22-15 | Anoeta |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3754960

 |

* Wd Datuak: Q3754960
**Arsinoe I.a** (K.a. 308-K.a. 247), Egiptoko erregina izan zen K.a. 285etik K.a. 274 arte.

Lisimako Traziakoa eta honen lehen emazte zen Nicaearen alaba zen. K.a. 285ean, Ptolomeo II.a Filadelfoa Egiptoko faraoiarekin ezkondu zen, Trazia eta Egiptoren Siriako diadoko zen Seleuko I.a Nikatorren aurkako aliantzaren zati gisa. Ptolomeorekin, hiru seme-alaba izan zituen: Ptolomeo III.a Evergetes, Lisimako eta Berenize Syra.

K.a. 279an bere amaordea eta bere senarraren arreba zen Arsinoe II.a heldu zenean, bere erregealdiaren amaia izan zen, Traziako erregina oihak, Ptolomeo II.aren aurka azpijokoan ibiltzea leporatu baitzion, nork arbuiatu egin zuen, eta bere arrebarekin ezkondu zen, Egiptoko errege tradizioa jarraituz, eta Filadelfo (bere anaien laguna) ezizena jaso zuen. Une horretatik aurrera, Ptolomeo III.a, ofizialki, Arsinoe II.aren semetzat hartu zen.

Arbuiatua, Arsinoe Koptosera joan zen, Wadi Hammamatetik gertu zegoen Goi Egiptoko hiri bat, K.a. 247an hil zen arte bertan bizi izan zelarik. Bere izena daraman estela bat aurkitu da, non *erregearen emazte* deitzen zaion, baina bere izena ez dago kartutxo batean jarria, erreginekin egin izan ohi zen bezala.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Arsinoe I.a*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q231668
* Commonscat Multimedia: Arsinoe I

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q231668
* Commonscat Multimedia: Arsinoe I
**Juan Eraso Olaetxea** (Areso, 1914ko otsailaren 21a - Angelu, Lapurdi, 2002ko abenduaren 21a) nafar musikaria eta abesbatza zuzendaria izan zen.

Bizitza
-------

Areson jaio arren, egun gutxi batzuk baino ez zituenetik Elizondon bizi izan zen. Bertako apaiz eta organista Juan Berekoetxearekin hasi zen musika ikasten. Ondoren Ángel de Trabadeloren ikasle izan zen, eta etorkizun handiko tenor-ibilbidea hasi zuen, zintzurreko arazoek eten zutena. Handik aurrera irakaskuntzan eta abesbatza zuzendaritzan jardun zuen.

Iruñeko Kontserbatorioko irakaslea izan zen eta, 1956-1960 bitartean, Iruñeko Orfeoiaren zuzendaria. Urte horietan impostazio modernoagoa eta ahots-hobekuntza erdietsi zuen orfeoiak. Horrekin batera, Frantziako entzunlekuetako ateak ireki zitzaizkion: Saint-Émilion, Tolosa Okzitania eta Baionara iritsi ziren, eta baita Pariseraino ere, non *Meza mozarabiarra* abestu eta Cristóbal Halffteren *Dukearen meza* grabatu baitzuten.

1942an sortu zuen Elizondoko Korala funtsezkoa izan zen haren musika jardunean. Abesbatza horrekin Espainia, Portugal, Frantzia, Italia, Britainia Handia, Belgika, Austria eta Hegoafrikan aritu zen, eta sari garrantzitsuak lortu zituen: 1952an *Llangollen International Musical Eisteddfodeko* (Llangollen, Gales) folklore eta polifoniako lehen sariak; 1953an Innsbruckeko Ahots Polifonia Klasikoko Nazioarteko Jaialdiko lehen saria; 1978an Tolosako Nazioarteko Abesbatzen Lehiaketako lehen saria.

1947-1948an, Elizondoko alkate izan zen. Baztandar askoren kantu irakaslea izan zen, musutruk, hauxe esaten baitzuen: *"dakienak irakats beza, ahal duenak ikas beza, eta duenak ordain beza"*. 1983an Elizondoko Seme Kutun izendatu zuten, eta 1992an Baztango Semetzako hartu zuen bertako udalak.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   Ruiz de Garibay, Carmen. *Eraso Olaetxea, Juan.*  Auñamendi Entziklopedia [on line], 2020, aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2020-10-16).
2. ↑   Santamaria, Lander. *Juan Eraso, centenario de un genio.*  *Diario de Noticias*, 2020ko urtarrilak 29, noticiasdenavarra.com (Noiz kontsultatua: 2020-10-16).
3. ↑    *Iruñeko Orfeoia: zuzendariak eta lehendakariak.*  orfeonpamplones.com (Noiz kontsultatua: 2020-10-16).
4. ↑    *Agrupación Coral de Elizondo.*  Coros de España, fundacionorfeo.com (Noiz kontsultatua: 2020-10-16).

Kanpo estekak
-------------

* Juanito Eraso, baztangohaizegoa.wordpress.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260972
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 39650

 |

* Wd Datuak: Q12260972
**Joan Peiró i Belis** (Sants, Bartzelona, 1887ko otsailaren 18a - Paterna, 1942ko uztailaren 24a) anarkista espainiarra izan zen. Bigarren Errepublikako Industria Ministroa izan zen Espainako Gerra Zibilean.

Bizitza
-------

Zortzi urte zituela, lanean hasi zen Bartzelonako beira lantegi batean eta 22 urte bete arte, ez zuen ikasi irakurtzen eta idazten. Beiraren sektorean aritu zen lanean, eta lankide batzuekin sortu zuen Cristalerías de Mataró kooperatiba. Bertan aritu zen beti lanean. 1907an Mercedes Olives Bonastre ehungitzako langilearekin ezkondu zen.

### Militantzia sindikala

Bere militantzia sindikala 1906an hasi zen, eta ardura karguak izan zituen 1915 eta 1920 artean; Federación Española de Vidrieros y Cristaleros erakundeko idazkari nagusia izan zen (1916-1920), eta baita *La Colmena Obrer*a (Badalonako sindikatuen organoa) eta *El Vidrio* argitalpenen zuzendaria ere. Aurrerago, *Solidaridad Obrer*a egunkariko zuzendaria izatera iritsi zen (1930) eta *Cataluña* CNT-ren arratsaldeko egunkarikoa ere bai (1937).

### 20ko hamarkada latza

Langileen kontrako errepresioa hurbiletik bizi izan zuen. 1920an bi atentatu egin zituzten bere kontra, eta Sorian eta Gasteizen atxilotua izan zen.
1922an CNT-ren idazkari nagusi izendatu zuten, eta bera kargu horretan zegoela egin zuen erakunde horrek Zaragozako BIltzarra. Hartan erabaki zuten CNT Langileen Nazioarteko Erakundean sartzea. Biltzar horretan, "mozio politikoa" izenekoa defendatu zuen Salvador Seguí, Ángel Pestaña eta VIadiurekin batean, eta erakundeko sektore ortodoxoenek gogor kritikatu zuten horregatik.

Primo de Riveraren diktadurapean, CNT-a ilegalizatu egin zuten, eta horrekin batean, bere egoitzak eta argitalpenak itxi egin zituzten. Erakundeko militante asko atxilotu egin zituzten, tartean Peiró.

### Errepublika garaia

Largo Caballeroren gobernuko lau ministro anarkistetako bat izan zen, Juan García Oliver, Federica Montseny eta Juan López Sánchezekin batera. Industria Ministro izan zen, eta postu horretatik, industrian esku hartzeko dekretu bat prestatu zuen, eta baita industriarako kreditu banku baten sorrera bultzatu ere, baina Negrinek proiektu horietako asko murriztu eta galgatu zituen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3054042
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 102369233
* ISNI: 0000 0001 1694 8304
* BNE: XX857905
* BNF: 16574570t (data)
* CANTIC: a10655773
* GND: 13969840X
* LCCN: n79043892
* NKC: jn20030611008
* SUDOC: 059899441
* UB: a1025958
* Open Library: OL1037914A
* PARES: 130810
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q3054042
**Arsinoe III.a**, Juniano Justinok **Euridize** deitzen duena, eta, Tito Liviok **Kleopatra** (K.a. 246 edo K.a. 245-K.a. 204), Egiptoko erregina izan zen K.a. 220tik hil zen arte.

Biografia
---------

Ptolomeo III.a Evergetes eta Berenize II.a Egiptokoaren alaba eta Ptolomeo IV.a Filopator, bere anaiaren emaztea zen, bertako ohituren arabera. Ptolomeo IV.arekin, Ptolomeo V.a Epifanes izan zuen, euren oinordekoa izan zena.

Bere senarrarekin batera gobernatu zuen hamasei urtez, berarekin, Rafiak Antioko III.a Handiaren aurkako garaipena ikusiz, K.a. 217an. Baina oso eragingarria zen Ptolomeo IV.ak, Sosibioren azpijokoei kasu egin, eta, Filamoni, Arsinoe hiltzeko agindu zion.

Arsinoeren lagunek, honen heriotza mendekatu zuten, handik gutxira Ptolomeo IV.a hil ondoren, Filamonen etxean sartu eta, gainontzeko familiarekin batera hilez.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Arsinoe III.a*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q40258
* Commonscat Multimedia: Arsinoe III

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 86055773
* GND: 137885172
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q40258
* Commonscat Multimedia: Arsinoe III
**Joan Roís de Corella** (Gandía edo Valentzia, 1435 - Valentzia, 1497) katalanezko idazlea izan zen.

Bizitza
-------

Valentziarra zen, Gandiakoa seguruenik. Apaiz katolikoa eta teologia-irakasle izan bide zen, eta haren obra XV. mendearen bigarren erdian kokatzen da. Katalanezko literaturaren lehen maisuetariko bat da. Obra ugaria utzi zuen hitz lauz, Italiako Berpizkundearen eragina erakusten duena. Prosa-lanetan gai mitikoak erabili zituen, klasikoen egokitze guztiz libreak moldatuz: *Rahonament de Telamó e Ulixes* (*Telamonen eta Uliseren arteko eztabaida*), *Istòria de Leander i de Ero* (*Leandroren eta Erosen historia*), *Istòria de Jason i Medea i de Ero* (*Jasonen eta Medearen eta Erosen historia*), eta abar.

Orobat, beste prosa-lan anitz idatzi zituen: hagiografikoak, Biblia gaien inguruko kontakizunak, gutunak (horien artean, Vianako printzearekikoak). Prosaz eta hitz lauz egina den *Tragèdia de Caldesa* (1458, *Caldesaren tragedia*) obran amodiozko penak aipatzen ditu. Maitasunaren gaia beste poema askotan ere erabili zuen Rois de Corellak. Halaber, poema sakratuak idatzi zituen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3089836
* Commonscat Multimedia: Joan Roís de Corella

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 36941208
* ISNI: 0000 0001 2128 1102
* BNE: XX1091945
* BNF: 12070330n (data)
* CANTIC: a10599630
* GND: 119480204
* LCCN: n82248081
* SNAC: w6bk3bfw
* SUDOC: 028980468
* UB: a1003066
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05144/eu\_r\_0819/r0819
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* BiValDi: 9457

 |

* Wd Datuak: Q3089836
* Commonscat Multimedia: Joan Roís de Corella