recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Rambutana** (*Nephelium lappaceum*) Sapindaceae familiako tamaina ertaineko zuhaitz tropikala da. Berez, Indonesiakoa eta inguruko eskualdetakoa da baina Amerikan eta Afrikan ere landatzen da. Litchiaren ahaidea da eta haren fruitua bezala rabutanaren fruitua ere jangarria da.

Historia
--------

Indoneisa aldean sortu zen landarea. XIII eta XV mendeen artean arabiar merkatariek Ozeano Indikoa inguratu eta Zanzibarreraino eraman zuten, Afrika ekialdean. Herbeheretarrek Indonesia kolonizatu zuten eta XIX mendean rambutana Amerikan zituzten kolonietara eraman zuten, Surinamera. Handik Erdialdeko Amerikara zabaldu zen. 

1906an rambutan haziak Estatu Batuetan landatu ziren baina landarea ez zen aurrera atera.

Deskribapena
------------

### Zuhaitza

Rambutanak 12-20 metrotako altuera hartzen du. Hosto txandakatu pinnatuak ditu, 10-30 cm luzera dutenak eta 3-11 zatidunak, bakoitza 5-15 cm luzerakoa.

Loreak oso txikiak dira, 2-2'5 mm, eta ez dute petalorik. 15-30 cm-ko luzera duen panikula batean jaiotzen dira.

### Fruitua

Zuhaitz arrak eta emeak daude, eta emeak soilik ematen ditu fruituak. 3-6 cm-ko luzera eta 3-4 cm-ko zabalera duen drupa obalatua da, gorri gorria eta arantza finez estalia. Barnealdeko mamia zuria eta zukutsua da, batzutan garratza eta beste batzutan oso gozoa. Hazi bakarra dauka, 2-3 cm ingurukoa, eta toxikoa da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Tindall, H. D.; Nations, Food and Agriculture Organization of the United.  (1994). *Rambutan Cultivation.*  Food & Agriculture Org. ISBN 978-92-5-103325-8. (Noiz kontsultatua: 2023-05-22).
2. ↑   «Opening the rambutan» *rambutan.com* (Noiz kontsultatua: 2023-05-22).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q476864
* Commonscat Multimedia: Nephelium lappaceum
* Wikispecies Espezieak: Nephelium lappaceum

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4401091-6
* LCCN: sh89003574
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 177499
* EOL: 595297
* Fl. China: 200013210
* GBIF: 5421126
* GlobalSpecies: 869494
* GRIN:
* IPNI: 783834-1
* ITIS: 506073
* UICN: 33266
* NCBI: 151071
* PlantList: kew-2382804
* W3TROPICOS: 50009191
* USDA Plants: NELA7
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 6G9IFS4884

 |

* Wd Datuak: Q476864
* Commonscat Multimedia: Nephelium lappaceum
* Wikispecies Espezieak: Nephelium lappaceum
**Martina Barroso García** (1917ko urtarrilaren 30a, Gilbuena, Ávila- 1939ko abuztuaren 5a, Madril) 1939ko abuztuaren 5ean Madrilen erregimen frankistak fusilatutako emakumeetako bat izan zen, momentu horretan modista zen eta 22 urte besterik ez zituen. Errepresaliatutako emakume talde hori Hamahiru Arrosak izenaz ezagutzen da.

Biografia
---------

Gilbuena, Ávilan jaio zen 1917ko urtarrilaren 30ean, eta Salustiano eta Maria zituen gurasoak. Ondoren Madrilgo Chamartín de la Rosa auzora lekualdatu zen.

1937ko martxotik JSUren militante izan zen eta gerra bitartean bere Unión de Muchachas taldekoekin tailer batean josi zuen, gizon soldaduentzat gerrarako arropa eginez.

1939ko ekainaren 6an atxilotu zuten Ventasko kartzelan eta urte bereko abuztuaren 5ean fusilatu zuten Madrilgo Ekialdeko Hilerriaren hilarrietan.

Memoria
-------

Murala. Gandian 
Urtero, Abuztuaren 5ean emakume talde honi eta Madrilgo Ekialdeko Hilerrian fusilatu zituzten JSUko beste 43 gazteei omenaldia egiten zaie. Era berean, Espainiako hainbat herritan Hamairu Arrosei eskeinitako kaleak daude. Halaber, beraien historiari buruzko obrak idatzi dira: liburuak, dokumentalak eta pelikulak.

Madrilgo herriak eta Trece Rosas fundazioak LAS TRECES ROSASen memorian 
2019ko apirilaren 13an Ekialdeko Hilerrian Madrilgo frankismoaren biktimei omenaldia egin zitzaien, Memoria eta Askatasuna kolektiboak 2007tik urtero antolatua. Izan ere, Madrilgo Udalak Fernando Hernandez Holgado historialriari eskatutako ikerketan azaleratzen da Madrilen gerra kontseiluagatik exekutatuko pertsonak 2.936 izan zirela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Madrilgo frankismoaren biktimen zerrenda. Memoria y Libertad-en
2. ↑  NÚÑEZ DÍAZ-BALART, Mirta eta ROJAS FRIEND, Antonio (1997): *Consejo de Guerra. Los fusilamientos en el Madrid de la posguerra (1939-1945)*. Compañía Literaria, Madrid. ISBN 9788482130590. (Dialnet)
3. ↑  Fusilados por el franquismo en el Cementerio del Este de Madrid
4. ↑   «Taller de historia del PCE "Marusia" [Tetuán, Madrid: Memorial Madrid. Represión franquista y lucha por la libertad»] *Taller de historia del PCE "Marusia" [Tetuán, Madrid]* (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
5. ↑  En Zona Feminista - Las Trece Rosas
6. ↑  Madrid homenajea a las Trece Rosas en el 74 aniversario de su ejecución
7. ↑  Listado de personas ejecutadas durante la posguerra (1939-1944) en la ciudad de Madrid(Internet Archiven artxibatua)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q90405622

 |

* Wd Datuak: Q90405622
**Ramegante** adjektiboa euskarazko neologismo umoretsua da, *Berria* egunkariko kazetari eta Euskalerria irratiko kolaboratzaile Iñigo Astizen testu bat maketatzean nahi gabe sortua. Izan ere, Ramon Saizarbitoriaren izena eta Julio Soto bertsolaria elegante aritu zela zioen esaldia uztartu zituen maketatzaileak, oharkabean. Astizek hutsegitea umorez hartu eta *ramegante* neologismoa bultzatzeko kanpaina umoretsua abiatu zuen, **Ramegante 2011 ekimena** izenburuarekin, beste hainbat letrazale lagun: Iban Zaldua, Gorka Bereziartua eta beste. Beraz, etimologiari erreparatuz, adjektibo sorberri honek «dotore» esan nahi du. Ez da, baina, edozein dotorezia, baizik eta, zehazki, Julio Sotok Ramon Saizarbitoriaren dotoretasunez abesten duelarik darabilena. Hala ere, hitzari beste edozein esanahi ematea onartzeko prest daude *ramegante* hitzaren zaleak.

Sorreraren xehetasunak
----------------------

2010eko martxoaren 20an, *Berria*ko kazetari Iñigo Astizek Nafarroako Bertsolari Txapelketako kronika idatzi zuen. Ordenagailuan tekleatu zuen lehen esaldia, «Elegante bukatu zuen Julio Sotok Lesakan jokatutako Nafarroako Bertsolari Txapelketako finala» izan zen. Testua maketan sartzeko tenorean, ordea, ez zuten erabat ezabatu Ramon Saizarbitoria aipatuz hasten zen beste testu bat, eta uztarketa horretatik hitz berria sortu zen. Apirilaren 21ean egunkari horrek argitaraturiko kronikan, honako hau irakur zitekeen: «Ramegante bukatu zuen Julio Sotok…».

Ramegante 2011 ekimenaren helburuak
-----------------------------------

*Ramegante* neologismoa eufonikoa dela, esparru semiologiko zabala garatzeko aukera ematen duela eta ahanzturan ez erortzea merezi ez duela aldarrikaturik, ekimenak bi helburu jarri zizkion bere buruari:

1. 2011ko martxoaren 21erako, *ramegante* hitzak 500 agerpen izatea Google bilagailuan. Helburu hori ez zen lortu, epe horretan behintzat.
2. Euskaltzaindiak *ramegante* hitza euskara baturako onartzea.

Ramegante 2011 ekimenaren deia, euskaldunei
-------------------------------------------

Aipatu helburuak lortzeko, noski, ekimenaren aldezleek beharrezko dute gizarteak hitza onartzea, eta horretarako dei hau argitaratu zuten:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Kazetari, idazle, blogari, buletin ofizialgile, panfletero eta gainontzeko eskribauen laguntza behar dugu zeregin horretarako. Zuen testuetan tarteka «ramegante» sartzera animatu nahi zaituztegu, zeuok ikusi zer esanahi eman nahi diozuen (hitzaren genesian esangura positiboa zuen, baina ez dio gehiegi axola). |  » |

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  «Ramegante 2011 Ekimena», Euskalerria irratia, 2010-04-13.
2. ↑  Iñigo ASTIZ: «Bertso biribilekin, txapela», *Berria*, 2010-03-21.
3. 1 2  Iñigo Astizi eginiko elkarrizketa, *Pasahitza* saioa, Euskalerria irratia, 2010eko apirila.
4. ↑  «Oinarrizko informazioa», Ramegante 2011 ekimenaren Facebookeko webguneko atala.

Kanpo estekak
-------------

* Ramegante 2011 ekimenaren orria, Facebook gizarte sarean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12266444

 |

* Wd Datuak: Q12266444
**Martin konderria** (ingelesez: *Martin County*) Indianako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Shoals da. 2010eko zentsuaren arabera 10.334 biztanle zituen, Martin kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Martin konderriak 881,65 kilometro koadro ditu. Horietatik 12,09 ura dira. Beste 869,56 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 11,72 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 10.334 pertsonetatik 10.195 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 70 dira. 10 beltzak edo afroamerikarrak. 26 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 29 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 70 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q506479
* Commonscat Multimedia: Martin County, Indiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132540762
* LCCN: n82018475
* NARA: 10039089
* **Lekuak**
* OSM: 1482338
* TGN: 2000546

 |

* Wd Datuak: Q506479
* Commonscat Multimedia: Martin County, Indiana
**Espainiako Arte Dramatikoaren Errege Goi-Eskola** (izen ofiziala, gaztelaniaz: *Real Escuela Superior de Arte Drámatico*, *RESAD*) Madrilen kokatutako antzerki ikasketen erakunde publikoa da.

Historia
--------

1830ean Espainiako Maria Kristina Borboikoa erreginak, Fernando VII.aren laugarren emazteak, musikazalea eta antzerkizalea izanik, Musika eta Deklamazio Errege Kontserbatorioa (*Real Conservatorio de Música y Declamación*, RCMD) bultzatu zuen Espainiako musika ikasketak bultzatu asmoz. Urtebete geroago, bere aholkulariek bertso antzerkia babesik gabe zegoela jakinarazi zioten, Italiako eraginak zirela-eta. Erreginak erabaki zuen RCMD zabaldu behar zela, Deklamazioko Nazio Eskola (*Escuela Nacional de Declamación*) sortuz.

Musika eta deklamazio eskola *Marqués de Revillagigedo* jauregian kokatzen da, Isabel Katolikoa kaletik eta Mostenses plazako 25 zenbakitik sartzen zen. Deklamazioa, Literatura, Lehen Hitzak, Erlijioa, Ezpata Jokoa, Musika eta Hizkuntzako ikasketak ematen ziren. 1911ra, arte ikasleak ikasketak bananduta egiten zituzten.

1911n RCMDen arauak aplikatu ziren, Deklamazio praktikak, janzkera, Literaturaren Historia, Dramatika, Esgrima eta Solfeo antzerki sailaren ikasketak ziren. Espainiako Bigarren Errepublika heldu zen arte, iraun zuten arau hauek.

1924 eta 1925 urteetan, Errege Antzokian pitzadura handiak agertu ziren. Horrexegatik, Printzesa Antzokira eraman behar izan zuten RESADen egoitza. 1931ean, berriz, II. Errepublika iristearekin batera, izena aldatu zitzaion goi-eskolari, Musika eta Deklamazioaren Nazio Kontserbatorioa (*Conservatorio Nacional de Música y Declamación*) izen berria ipiniz.

Gerra Zibila eta gero, izena berrezkuratu eta San Bernardo jauregian ezarri zuten egoitza. 1952an, Erret Kontserbatorioaren Deklamazioa (*Declamación del Real Conservatorio*) sailari Arte Dramatikoaren Errege Goi-Eskola (*Real Escuela Superior de Arte Dramático*) izendapen berria jarri zioten. 1966tik 1990era, aldiz, Erret Antzokian egon da, Musika Goi Kontserbatorioaren ondoan.

1990etik aurrera, Arte Dramatikoaren Goi-Eskola (*Escuela Superior de Arte Dramático, RESAD)* izena berreskuratu zuen, Dantza Eskola Profesionalak (*Escuela Profesional de Danza*) beste sail bat sortu zuelako.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** RESADen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2893783
* Commonscat Multimedia: Real Escuela Superior de Arte Dramático

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 167825490
* ISNI: 0000 0001 2300 4176
* LCCN: n96019040

 |

* Wd Datuak: Q2893783
* Commonscat Multimedia: Real Escuela Superior de Arte Dramático
**RNA birusa** bere material genetikoan RNA duen birusa da. Azido erribonukleiko hori gehienetan harizpi bakarrekoa da (ssRNA), baina tarteka harizpi bikoitzekoa (dsRNA) ere izan daiteke.

Beste bizidunen aldean, birusek azido nukleiko bakarra dute, RNA edo DNA. Eukarioto eta prokarioto guztiek DNA eta RNA, biak, izaten dituzte. Birusek duten azido nukleikoa hauetako bat izan daiteke:

* harizpi bikoitzeko DNA (DNA duten birus gehienetan)
* harizpi bakarreko DNA (DNA duten birus gutxi batzuetan)
* harizpi bakarreko RNA (RNA duten birus gehienetan)
* harizpi bikoitzeko RNA (RNA duten birus gutxi batzuetan)

RNA birusak dira, besteak beste, gripearena, C hepatitisarena, polioarena, HIESarena, elgorriarena, amorruarena, Ebola gaixotasunarena, Arnas sindrome akutu larriarena, COVID-19rena, etab. Baita landareen birus asko ere.

RNA birusen artean badaude batzuk DNA tarteko material genetiko gisa dutenak (erretrobirus deritzonak); prozesu hau burutzen dute:

RNA → DNA → RNA-m
Birus hauek funtsezko entzima baten jabeak dira: alderantzizko transkriptasa. Entzima horrek birusaren RNAtik abiatuta DNAren kate bat sortzen du, gero harizpi bikoitzeko DNA bihurtuko dena (zelula ostalaria infektatzerakoan).

Harizpi bakarreko RNA duten birusetan RNA hori bi taldeetan sailkatu daiteke: polaritate positibokoak eta polaritate negatibokoak. Lehenengoetan RNA zuzenean itzultzen da zelula ostalarian, RNA-m bailitzan. Bigarrengoetan, aldiz, RNA polimerasa batek RNA negatiboa RNA positibo bihurtu behar du itzulpenaren aurretik

B hepatitisaren birusa kasu bitxia da: harizpi bikoitzeko DNA du, baina RNA birusen taldean sailkatzen da, RNA erabiltzen duelako erreplikaziorako bitartekotzat. Alderantzizko transkriptasa du.

Sailkapena
----------

RNA birusak III eta VII bitarteko taldeetan sailkatzen dira birusen sailkapenean (Baltimorearen sailkapena):

* **III taldea**: harizpi bikoitzeko RNA birusak
* **IV taldea**: harizpi bakarreko eta polaritate positiboko RNA birusak
* **V taldea**: harizpi bakarreko eta polaritate negatiboko RNA birusak
* **VI taldea**: harizpi bakarreko erretrotranskribatutako RNA birusak
* **VII taldea**: harizpi bikoitzeko erretrotranskribatutako DNA birusak

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Kontsulta-fitxak] [2020]
2. ↑   Patton JT (editor) Segmented Double-stranded RNA Viruses: Structure and Molecular Biology, Caister Academic Press, 2008
3. ↑   Madigan M.T. Martinko J.M. Parker J. Brock *Mikroorganismoen biologia* (2007) E.H.U-ak euskaratua:237-238 orr.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q751911
* Commonscat Multimedia: Group III viruses
* Wikispecies Espezieak: RNA virus

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX541525
* BNF: 12257006k (data)
* GND: 4254833-0
* LCCN: sh85143842
* NKC: ph254779
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D012328

 |

* Wd Datuak: Q751911
* Commonscat Multimedia: Group III viruses
* Wikispecies Espezieak: RNA virus
Bruce McCandless astronautak MMU erabiliz lehenengo ontziz-kanpoko ibilaldia (*EVA*) burutu zuen, hegaldI askean eta anezkaren mendekotasunatik at
**Manned Maneuvering Unit** edo **MMU** anezka espazialen astronautei hegaldi askea baimentzen dien motxila propultsatua da. 1984an soilik erabili zen anezkako hiru misioetan. Motxila honek jantzi espazial EMUra lotzen zen eta presio altuko nitrogenoren bidez bultzatzua izaten zen. Errotazio eta traslaziorako eskuko kontrolak zituen astronautak anezkatik at mugi zedin.

Nitrogenoa propultsaile gisa erabiliz ez zen kutsakorra eta ez zen ignizio puntura heldu behar bultzatzea eragiteko. Propultsioaren zirkuitua bikoitza zen unitatearen fidagarritasuna handiagotu zedin, baina zirkuitoetan arazorik egotekotan, besteak funtzionatzen jarraituko zukeen astronauta anezkara iritsi ahal izateko.

Unitateak 140kg inguru pisatzen zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2304073
* Commonscat Multimedia: Manned Maneuvering Unit

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh86002045
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2304073
* Commonscat Multimedia: Manned Maneuvering Unit
**Taff ibaia** edo **Taf ibaia** (galesez: *Afon Taf*; ingelesez: *River Taff*) Galesko ibai bat da. Iturburua Brecon Beacons mendietan du, Taf Fechan (*Taff Txikia*) eta Taf Fawr (*Taff Handia*) erreken elkartzetik. Merthyr Tudful eta Rhondda Cynon Taf lurraldeak eta Cardiff hiriburua zeharkatu ondoren (Millennium Stadium errugbi estadioaren albotik), urak Cardiffko badian, Bristolgo kanalean isurtzen ditu.

Haren ibarrak Taff Harana (*Taff Vale*) deritzona osatzen du. Haren uretan izokin, amurrain eta aingira ugari daude.

Ezizena
-------

Erresuma Batuako eta bereziki Galesko *Taffy* ezizen aski ezagunak jatorria ibai horretan du. Taffy Haraneko jendea deitzeko erabiltzen da, eta maiz Galestik kanpo baita Carddiff hirikoak nahiz galestar guztiak ere edonongoak direla ere. Oxford English Dictionary hiztegiaren arabera "ingelesezko "Davy" edota "David" gizonezko izenaren galeserazko ahoskera eta "Dafydd" izenetik eratorria" omen da. Batzuetan "The Taffs" ("Taffiak") laburdura ere erabiltzen da.

Iruditegia
----------

* Ibaiaren iturburua.Ibaiaren iturburua.
* Taff ibaiaren ikuspegia landa eremuan.Taff ibaiaren ikuspegia landa eremuan.
* Taff ibaia izoztua eta Millennium Stadiumen alboan, 2010eko abendua.Taff ibaia izoztua eta Millennium Stadiumen alboan, 2010eko abendua.
* Taff ibaiaren estuarioa.Taff ibaiaren estuarioa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19700
* Commonscat Multimedia: River Taff

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315530544
* **Lekuak**
* OSM: 11888769
* Atlas Digital del Imperio Romano: 43836

 |

* Wd Datuak: Q19700
* Commonscat Multimedia: River Taff
**Manuel Alberto Freyre de Andrade y Armijo** (Carmona, Sevillako probintzia, 1765eko azaroaren 4a - Madril, 1834ko martxoaren 7a) espainiar militarra izan zen. Konbentzioko eta Napoleonen aurkako gerretan aritu zen.

Iberiar Penintsulako Gerraren (1808-1814) barruan, 1813ko abuztuak 9an, Espainiako Erregentziak hala erabakita, une horretan Gipuzkoan zegoen Laugarren Armada Espainiarreko buru berri bilakatu zen Castaños jeneralaren ordez. Kargu hori zuelarik, San Martzialgo gudua irabazi zuen Soult mariskal frantsesaren osteen aurrean (Irun, 1813ko abuztuak 31an). San Martzialgo markes-titulua eman zioten garaipen harengatik. Fernando VII.ak Gerra ministro izendatu zuen 1814ean, baina ez zuen azkenean kargu hura hartu, liberala zelako. 1820. urtean, Freyre jeneralaren agindupean jardun zuten Cadizko mugimendu liberala (Riegoren matxinada, 1820ko martxoa) tiroz zapaldu zuten osteek. Kargu guztiak utzi zituen Freyrek ondoren.

Sevillako probintzian jaio arren, galiziar jatorrikoa zen, bere aita Francisco Freire de Andrade militar galiziarra zelarik.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3326755
* Commonscat Multimedia: Manuel Freire de Andrade

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 305854939
* BNE: XX5221767
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02233/eu\_f\_1227/f1227
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q3326755
* Commonscat Multimedia: Manuel Freire de Andrade
**Manuel Elexpuru del Valle** (Bilbo, 1930 - ?, 1993ko ekainaren 4a) bizkaitar kazetaria izan zen, sukaldaritzan aditua.

Arkitektura ikasi zuen Madrilen. Urte askoan ilustrazio- eta dekorazio-lanak egin ondoren, margolari bezala hasi zen lanean Clarín publizitate-agentzian. Ondoren J. Walter Thompson agentzian zuzendari nagusi modura aritu zen. 1980-1983 urteen artean artikuluak idatzi zituen *Viajar* izeneko aldizkarian, Espainiako ardo-eremuen inguruan. 1987an bere gain hartu zuen *El Europeo* aldizkariko gastronomia-orria, eta lankide modura ere aritu zen *Vino y Gastronomía* aldizkarian. *Cofradía Española de la Buena Mesa* delakoaren eta Euskal Gastronomia Kofradiako kide zen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12262973
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01716/eu\_e\_1078/e1078
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q12262973
Emakume mangyan, 1912.
**Mangyan** Mindoro uhartean, Filipinetan, Luzon uhartearen hego-mendebaldean, dauden zortzi talde indigenentzako izen generikoa da. Talde bakoitzak bere tribu-izena, hizkuntza eta ohiturak ditu.

Populazioa, guztira, 100.000 pertsonakoa izan daiteke, baina estatistika ofizialak zehaztea zaila da, urruneko eremuetan bizi baitira, talde tribal bakartiak osatuz. Batzuek harreman gutxi edo batere ez dute kanpoko munduarekin.

Talde indigenak
---------------

Uhartean bizi diren talde etnikoak, iparraldetik hegoaldera, hauek dira: Iraya, Alangán, Tadyawan, Tawbuid (Batangan deitzen zaio uhartearen mendebaldeko lur baxuetan), Buhid eta Hanunoo.

Hegoaldeko kostaldean Ratagnondarrak daude.

Mindoroko ekialdean bizi den taldea, Bangon izenaz ezagutzen dena, Tawbuid-en azpitalde bat izan daiteke, hizkuntza horretako "mendebaldeko" euskalkiari buruz hitz egiten baitute.
Ambahan izeneko poesia idazteko erabiltzen duten alfabetoa ere badute (hanunuo alfabetoa).

Erreferentziak
--------------

Ikus, gainera
-------------

* Tony Pájaro

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2500209
* Commonscat Multimedia: Mangyan people

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85080534

 |

* Wd Datuak: Q2500209
* Commonscat Multimedia: Mangyan people
**Manglabitak** (grezieraz: μαγ[γ]λαβίται, *manglabitai*; sing. μαγ[γ]λαβίτης, manglabitēs) Bizantziar Inperioko bizkartzain unitate militar bat izan zen.

Euren izena *manglabion* hitzetik eratorria da (grezieraz: μαγγλάβιον, "borra") eta talde osoa izendatzeko ere erabiltzen zen. Hala ere jatorri honen inguruan eztabaidak daude: beste teoria baten arabera arabierazko *mijlab* (akuilu), latineo *manus* (esku) edo *clava*tik (borra) etor daiteke. Manglabitak IX. mendean agertu ziren, eta inperioko *Hetaireia*rekin batera enperadorarearen segurtasun pertsonalaren arduradunak ziren. Ezpatekin armatuta manglabitak bere aurretik joaten ziren zeremoniatan eta jauregi inperialeko ate zehatz batzuk goizero irekitzen zituzten. Manglabitak jatorri umilekoak ziren, askotan iletratuak, baina euren komnandantea, *prōtomanglabitēs* (grezieraz: πρωτομαγγλαβίτης, "lehen manglabita") edo *epi tou manglabiou* (antzinako grezieraz: ἐπί τοῦ μαγγλαβίου, "manglabioien agintean dagoena"), inperioaren hierarkian goian kokatzen zen, enperadorearekiko gertutasua dela eta. Manglabitak bizkartzain talde inperial gisa XI. mendean desagertu ziren baina "Eliza Handiaren manglabitak" XIII. menderaino biziraun zuten, Konstantinoplako Patriarkatuaren bizkartzain gisa.

Manglabitarik ezagunena Haralrd Hardara norvegiar erregea izan zen. titulua 1030ko hamarkadan Baregoen Guardian egin zuen zerbitzuari esker lortu zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6749061

 |

* Wd Datuak: Q6749061
**Rafael Aizpun Santafé** (Caparroso, 1889ko urriaren 24a - Iruñea, 1981eko maiatzaren 1a)

legelari eta politikari nafarra izan zen. Jesús Aizpunen aita da.

Biografia
---------

Zuzenbidea ikasi zuen Bartzelonan. Liberal autonomista, gaztetan maurismoaren zalea izan zen. 1922an, Partido Social Popularreko kide bihurtu zen, zenbaitek Espainiako lehenengo alderdi demokrazia-kristautzat jo izan duten alderdikoa, Rafael Aizpun bera bezala bestalde, eta Iruñeko Udaleko zinegotzi hautatu zuten. Aizpun lurjabea eta abokatua zen, baita Crédito Navarroko kontseilaria ere. Javier Drondak batez ere jabeen klasearen interes ekonomikoen babesletzat dauka.

1920. urtetik aurrera Eusko Ikaskuntzako kidea ere izan zen. 1930ean Lizarrako Estatutua idazteko batzarretan parte hartu zuen. Bigarren Errepublikako 1931ko hauteskundetan Nafarroako diputatu hautatu zuten, Miguel Gortari katoliko; Jose Antonio Agirre jeltzale eta Joaquín Beuntza eta Rodeznoko kondea karlistekin batera.1933an Unión Navarra alderdia sortu zuen, CEDA barruan egon zena eta gero Acción Popular de Navarra izango zena. 1933an eta 1936an berriro hautatu zuten diputatu. Aldi honetan, Nafarroan nekazaritza erreforma aplikatzearen kontra nabarmendu zen, foruen kontrakoa zela argudiatuz, eta Nafarroan lur-jabetzen pilaketa arazorik zegoela ukatu zuen.

Espainiako justizia ministroa izan zen Lerroux presidentea zela, hau da, 1934ko urritik 1935eko apirilera arte. Industria eta Merkataritza ministroa ere izan zen 1935eko maiatzatik irailera. Ministro gisa, 1934ko urriko iraultzaren ondoren, Nafarroako udal sozialistak bertan behera uzteko lehiatu zen, lurralde horretan istilurik izan ez zen arren. Gerra Zibilean altxatuen alde egin zuen eta, 1938an, lan handia egin zuen 1938ko abenduan sortutako batzordean 1936ko otsailaz geroko errepublikazaleen jarduera zuzenbidez kanpokoa omen zela frogatzeko. Nafarroako Zuzenbide Ikasketen Kontseiluko kide zela, berriz, frankismoak foru-zuzenbidea errespetatzen zuela defenditu zuen. Gerra bukatu eta gero politika utzi zuen.

1960ko hamarkadaren bukaeran, ekonomia irakasle izan zen Nafarroako Unibertsitatea izango zen eskolan.

Lanak
-----

Nafarroako Zuzenbide Foralean aditua, hauek dira idatzi zituen liburuak:

* *Anteproyecto de apéndice de Navarra al Código Civil* (1930).
* *Estudio jurídico de las leyes forales* (1952).
* *Ideas Generales de las instituciones de Derecho Civil Navarro* (1958).

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)**Espainiako Kongresuaren fitxa
2. ↑   Dronda, Javier.  (2013). *Con Cristo o contra Cristo: Religión y movilización antirrepublicana en Navarra (1931-1936).*  Tafalla: Txalaparta, 101 or. ISBN 978-84-15313-31-1.. Payne historialariak, berriz, EAJ-PNV jotzen du Espainiako lehen alderdi demokrata-kristau arrakastatsutzat.
3. 1 2 3 4  Dronda, Javier (2013), 102. or.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6747461
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX1209348
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 7667
* GEN: 2575
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q6747461
**Marcial Acharán y Smith** (Valparaíso, 1837ko ekainaren 30a - Lima , 1918ko irailaren 14a) Txileko enpresaria izan zen, XIX. mendeko Peruko bizitza politiko eta ekonomikoarekin lotua. Peruko Trujillo hirian bere izena daraman Arte eta Lanbide Eskolaren sortzailea izan zen.

Biografia
---------

Txileko Valparaison jaio zen 1837ko ekainean, Juan Ángel Acharán jaunaren eta Rufina Smith andrearen semea. Francisca (Panchita) Larrea Peruko andrearekin ezkondu zen bere lehen ezteietan, harekin seme-alabarik izan ez zuena. Francisca hiltzen denean, Ana Lucía de la Torre andrearekin topo egingo zuen, eta harekin ezkondu zen bigarren ezkontzan.

Bere lanari esker, dirutza pilatu zuen, Peruko Trujillo hirian *Acharán y Goycochea* konpainia eratuz.

Peru eta Txileren arteko gerra sortu zenean, Frantziara bidaiatu zuen, amaieran bueltan bere jarduera komertzialekin jarraitzeko. Frantziara egin zuen bidaian, sozialki eta ekonomikoki berritzeko ideia korronte batean murgildu zen.

Garrantzitsua da ere azpimarratzea Marcial Acharán y Smith Trujillo hiriko kontsulorde izendatu zutela 1877ko ekainaren 6an.

Bibliografia
------------

* María Luz Díaz Paredes, *Las mujeres de Haya*, Peruko Zientzia Aplikatuen Unibertsitatea, Lima, 2005, ISBN 978-9972-204-41-8 .

Kanpo estekak
-------------

* ikastetxearen informazioa eta argazkiak, zirriborro biografikoa
* Txileko Trujilloko kontsulordea, 1877

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5996102

 |

* Wd Datuak: Q5996102
Bartolomé Esteban Murilloren San Rafael goiaingerua
**Rafael** kristautasun katolikoan eta ortodoxoan ezagutzen diren hiru goiaingeruetako bat da. Beste biak Mikel eta Gabriel goiaingeruak dira.

Izena hebreerazko רָפָאֵל (*Rafa-El*) izenetik dator. "Jainkoak sendatzen du" edo "Jainkoa, Hark sendatu du" esan nahi du. Gaur egun sendagile esanahia duen hebreerazko hitza *rofe* da, Rafael izenak duen erro berberari lotua.

Deskribapen biblikoa
--------------------

Tobiasen liburuaren arabera, Rafael Yahveh-ek bidali zuen Tobiasi lagun egiteko, gazteari emaztegai jainkozale bat aurkitzeko egin behar zen bidaia luze eta arriskutsu batean. Emaztegai hori Sara da, zazpi senargai hiltzen ikusitakoa, Asmodeo izeneko deabru batek, emaztegaiaz maiteminduta zegoenak, eztei-gauean hiltzen baitzuen senargaia.
Hasiera batean, Rafael Ananias handiaren Azarias izeneko seme gisa aurkezten da, baina bidaia amaitzean Tobiti itsutasuna sendatzen dio eta Rafael aingeru gisa aurkezten da.
Bidaian, Tobiasi arrain bat arrantzatzeko argibideak ematen dizkio; aurrerago arrain horren erraiak atera eta Asmodeo deabrua uxatzeko eta aitaren itsutasuna sendatzeko erabiliko zuen. Hori dela eta, Rafael ezkongaien babesletzat hartzen da.

Rafael eta Islama
-----------------

Islamak auzi-eguna, tronpa baten soinuaz, iragartzeko ardura duen aingerutzat jotzen du. Hainbatetan, erromes-jantziarekin eta eskuan arrain handi bat duela irudikatzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56951
* Commonscat Multimedia: Archangel Raphael

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 37728471
* GND: 119520761
* LCCN: n2014010236
* NKC: ph668339
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05066/eu\_r\_0035/r0035
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q56951
* Commonscat Multimedia: Archangel Raphael
**Maite Berrogain Ithurbide** (Urdiñarbe, 1952) zuberoar idazle eta itzultzailea da.

Bibliografia
------------

Maite Berrogain Ithurbide laborari familia euskaldun batean sortu zen, 1952an, Urdiñarben. Maulen eskolaratua izan zen eta berantago Pauera joan zen idazkari ikasketak egitera. Maulera itzuli eta zapata fabrika batean lan egin zuen.

Baionako Eusko Ikaskuntzako permanentea izan da.

Obra
----

Idazle gisa:

Katalina de Erauso pastorala. 2005ean, Florance Delayren *Catalina: enquête* liburua irakurri eta Berrogainek pastorala bat idaztea erabaki zuen. 

> "Bere historia beltz eta gordeak biziki hunki ninduen. Ez naiz idazlea, baina ikusiz pastoral idazleek ez dutela hori idatzi nahi, nihaur hasi naiz, desafio bat bezala" 
> 
> 

Lehen emanaldia Baionan iragan zen 2016ko ekainaren 5ean, 3000 ikusle aitzinean. Berrogainek Katalina de Erauso pertsonaiari eta pastorala idazteari buruz dio: 

> **Katalina Erausoren historiak pastoralerako osagai guztiak dituela diozu. Erausoren zein aurpegi erakutsi nahi izan duzu?**
> 
> Lehenik emaztearen gauza. Askatasun gose hori. Emazteak ez dira behar izan komentuan edo ezkondu, bazuten beste asmorik ere, denbora horretako beste emazte batzuek ere. Zeren eta geroztik irakurria dut Kristobal Kolonekin joaten zirenak denak gizonak zirela, eta Pizarro eta Cortesekin emazteak ere joaten ziren konkistarat. Beraz, ez zen hain harrigarria emazteak ikustea, nahiz eta Katalina gizonez emana zen. Hala ere, momentu batzuetan emazte agertu da. Eman dezagun, bere osabaren itsasontzia hartu duelarik bere osabak bazekien emaztea zela.
> 
> 

Bigarren pastorala bidean du, Marga Andurainen bizia aipatuko duena.

Itzultzaile gisa:

François Sureau-ren *Le chemin des morts* liburuaren euskaratu 2017an, *Zurrunbidea* izendatu zuena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Madariaga, Ainize.  (2019). ««Libertatea kario pagatzen da»» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2020-07-03).
2. ↑   **(Frantsesez)** Delay, Florence.  (1994). «Catalina. Enquête, Florence Delay, Littérature française - Seuil» *www.seuil.com* (Seuil): 156. ISBN 978-2020210676. (Noiz kontsultatua: 2020-07-03).
3. ↑    Madariaga, Ainize.  (2019). ««Libertatea kario pagatzen da»» *Berria* (Berria) (Noiz kontsultatua: 2020-07-03).
4. ↑    puntapioa, Puntapioa.  (2019). «Maite Berrogain: "Zuberoan neskek sekulako aitzinamendua egin dute dantzan"» *dantzan.eus* (Dantzan.eus) (Noiz kontsultatua: 2020-07-03).
5. ↑   **(Frantsesez)** Irosbehere, Andde.  (2016). «Une Première à Bayonne, une pastorale entièrement conçue et jouée par des Bayonnais» *France 3 Nouvelle-Aquitaine* (France 3) (Noiz kontsultatua: 2020-07-03).
6. ↑   Irureta Azkune, Onintza.  (2016). «Pertsonaia gordea oholtzan» *Argia* (Argia) (Noiz kontsultatua: 2020-07-03).
7. ↑   «NorDaNor | EIZIE» *nordanor.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-07-03).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q51459135

 |

* Wd Datuak: Q51459135
**Psikologia kognitiboa** kognizioaren azterketaz arduratzen den psikologiaren atala da, hots, ezagutzan parte hartzen duten prozesu mentalak.

Ikuspegi kognitibistak pertsonaren adimenean edo kognizioan gauzatzen diren barne-prozesuetan oinarritu dira. Aztertzen dituen prozesu mentalak honakoak dira: Pertzepzioa, memoria, arreta, motibazioa, lenguaia, pentsamendu logikoa etb. Psikologia kognitiboa garun barnean ematen diren prozesuak ulertzen saiatzen da eta horrela gizakiaren jokaerak aurre esan edo zuzentzeko asmoa du. Garun barruan ematen diren prozesuak hala nola Zentzumen organoetatik lortzen dugun informazioa biltegiratzea, berreskuratzea, ezagutzea, ulertzea, antolatzea eta berriro erabiltzea da.

Neurozientziaren, adimen artifizialaren, psikologiaren, linguistikaren, antropologiaren  eta filosofiaren arteko erlazio bat da, hauek hexagono kognitiboa osatzen du.

Kognitiboek ez dituzte lege orokorrak bilatzen, ezberdintasun indibidualaren arrazoiak eta zergatiak baizik. Jean Piaget, Lev Vigotski, Jerome Bruner eta David Ausubelentzat, zuzenean behatu ezin den barne prozesua da ikaskuntza. Egile horien metodoek, ezberdinak izanik, pertsonak eta behagarriak ez diren hainbat aldagai hartu dituzte kontuan. Ikastea, haien aburuz, gizabanakoaren barnean gertatzen den aldaketa da.

Psikologia Kognitiboaren ezaugarriak
------------------------------------

* **Jarraitua:** bizitza osoan zehar ematen da.
* **Metakorra:** egungo esperientziak ulertzeko ahalmena lehenagoko esperientzietan oinarritzen da.
* **Konplexutasuna:** areagotzeko joera. Ahalmen, gaitasun eta abileziak hobetuz.
* **Antolakuntza:** organizatua eta orokortasunetik zehatzetara doa.
* **Arlo ezberdinen menpekotasuna:** arlo bateko eskuraketa, beste arloen garapenarekin lotuta. (Holistikoa)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [1998]
2. ↑    *Nuevas perspectivas científicas y filosóficas sobre el ser humano.*  Universidad Pontificia Comillas D.L. 2007 ISBN 9788484682189..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q23373
* Commonscat Multimedia: Cognitive psychology

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX4659863
* BNF: 12116308v (data)
* GND: 4073586-2
* LCCN: sh87007652
* NDL: 00967114
* NKC: ph121696
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000090182

 |

* Wd Datuak: Q23373
* Commonscat Multimedia: Cognitive psychology
**Maite Lephaille** (Sohüta, Zuberoa, 1957) kazetari ohia da. 30 urtez jardun zuen Xiberoko Botza irratian esatari.

Bizitza
-------

### Lehen urteak

Sohütako Ameltze kartierrean sortutako laborari alaba da. Hiru ahizpetan gazteena. Egiazko etxeko lanak egin behar izaten zituen lehenik, eta, ondoren, eskolakoak. Gazterik hasi zen ikasten eta lanean; aste goienetan. Laborantza ikasketak burutu zituen.

Etxeko hizkuntza euskara zen. Frantsesa eskolan ikasi zuen, eta ezagutu zuen euskaraz hitz egiteagatik eskolan jartzen zuten zigorra. Ziria batetik bestera pasatu behar izaten baitzuten eta azkenak zigorra jasaten zuen.

Haur denboran, Hegoaldea ez zen existitzen. Geroago, Maulen egin ziren bi Aberri egunetan parte hartu eta orduan sartu zitzaion Euskal Herriko mapa bere baitan

### Lan ibilbidea

21 urte inguru zituenean Laborantza kontabilitatean hasia zen lanean, Donapaleun. Udazkenean baziren kultur asteak, sekulako dinamika bazen. Jende anitz biltzen zen bertan. Antzerkiak, dantzaldiak eta ekitaldi ugari antolatzen ziren. Maite laguntzaile gisa ari zen; Ozazen [Zuberoa] biltzen ziren. Ikastolaren alde ere hainbat lan egindakoa da.

Taldean aritze hori laket zuen izugarri, eta kontulari lana utzi eta irratian aritzera erabaki zuen.

Militantzia zena bizibide bilakatu zion mihi dantzak. 30 urtez irrati-esatari jardun du Botza irratian, harik eta erretreta hartu arte. Administrazio kontseiluan segitzen du parte izaten, laguntzaile gisa. 

### Mendizaletasuna

Pirinioetako kaskoak sarri igotzen ditu. Nepalen ere egona da, Everesten lehen kanpalekuan; eta Bolivian, 6.000 metrotik gorakoetara igotzen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Madariaga, Ainize. «Maite Lephaille, Xiberoko Botzako kazetari ohia: "Ofizioan hori dut maite ukan: edozein jenderekin mintzatzea"» *Berria* 2020-07-05 (Noiz kontsultatua: 2020-07-05).
2. ↑   «Urteko bilduma: Osagarri saila, Maite Lephaille.» *euskalirratiak.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-07-05).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q96972256

 |

* Wd Datuak: Q96972256
**Roanoke city konderria** (ingelesez: *Roanoke city County*) Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua (Virginia) da. 2010eko zentsuaren arabera 97.032 biztanle zituen, Roanoke city kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Roanoke city konderriak 111,12 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,88 ura dira. Beste 110,23 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 873,22 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 97.032 pertsonetatik 65.387 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 5.345 dira. 27.256 beltzak edo afroamerikarrak. 198 amerikar natiboak ziren eta 36 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.676 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 199 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.280 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25479081

 |

* Wd Datuak: Q25479081
**Ralejoseko Bakea**, Tenerife uhartean, 1496ko uztailak 25ean, Acentejoko Bigarren guduan garaituak izan ziren guantxeen eta Alonso Fernandez de Lugo gaztelar Aurreratuaren artean, gaztelarren Kanariar uharteen konkistan sinatutako hitzarmen bat izan zen.

Konkistarentzako ondorioak
--------------------------

Guantxeen gerra alderdiaren amore ematea Alonso Fernandez de Lugoren aurrean.
Taoro, Teguste, Tacoronte et Anagako mentzeierriek osatutako *Gerra alderdiak* deritzenen aurka gaztelarrek, Aguereko guduan eta Acentejoko Bigarren guduan lortutako garaipenek, batzuen arabera, lurperatu gabeko gorpuen usteldurak eragindako izurriari eta euren buruzagi nagusia zen Bencomoren heriotzari loturik, baita euren kapitainik hoberenenak ere, guantxeen konkistarako etsiezinezko erresistentziaren amaiera azkarra ekarri zuen.

Acentejoko Bigarren guduaren ondoren, Benytomo izendatua izan zen Taoroko mentzei bezala, baita espainiarren aurkako taldearen buruzagi ere (gerra alderdiak). Benytomok bakea onartzen du, eta 1496ko uztailak 25ean sinatzen du, Tacoronteko Acaimorekin eta Anagako Beneharorekin batera, hitzarmena Alonso Fernandez de Lugorekin, horren ondorioz, guantxeak, kristautu eta *Espainietako erresumetara* konfederatzen direlarik. 1496ko irailean, Adeje, Abona, Daute eta Icodeko mentzeierriak, Realejoseko Bakera batzen dira, errebelde talde txikiak, mendi tontorretan mantentzen diren bitartean.

Bake hitzarmen honekin, Kanariar uharteen konkista, amaitutzat ematen da.

Bibliografia
------------

* Viera y Clavijo, *Noticias de la Historia General de las Islas canarias*. Goya ediciones, 4 volúmenes, Tenerife.
* Rodríguez Moure, J: *Tenesor Semidan, o Don Fernando Guanarteme*, Imprenta y librería de M. Curbelo, La Laguna, 1922.
* Espinosa, Alonso (fray). *Historia de Nuestra Señora de Candelaria*, Goya ediciones, Tenerife.
* Buenaventura Bonnet, *La Batalla de La Laguna y la muerte de Tinguaro. Estudio Hermenéutica Histórica*. Comisión provincial de Monumentos Históricos de Canarias, Tenerife,1916
* Abreu y Galindo, J. de, *Historia de la conquista de las siete islas de Canarias*, en A. Cioranescu (ed) Goya ediciones, Tenerife, 1977 ISBN 84-400-3645-0
* Bethencourt Alfonso, J: *Historia del Pueblo Guanche II* Lemus editor, La Laguna, 1997.
* Berthelot, Sabino. Etnografía y Anales de la Conquista de Las Islas Canarias. Ed. Goya. Santa Cruz de Tenerife. 1978. ISBN 84-85437-00-4.
* Blanco, Joaquín. Breve Noticia Histórica de las Islas Canarias. Ed. Rueda. Madrid 1983. ISBN 84-7207-029-8
* Acosta, José Juan; Rodríguez Lorenzo, Félix; L. Quintero, Carmelo Padrón, *Conquista y Colonización*.Santa Cruz de Tenerife, Centro de la Cultura Popular Canaria, 1988
* VV.AA. Historia de Canarias. Vol. I Ed. Prensa Ibérica. Valencia 1991. ISBN 84-87657-10-9

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9057184

 |

* Wd Datuak: Q9057184
**Real konderria** (ingelesez: *Real County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Leakey da. 2010eko zentsuaren arabera 3.309 biztanle zituen, Real kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Real konderriak 1.813,25 kilometro koadro ditu. Horietatik 2,35 ura dira. Beste 1.810,91 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,82 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 3.309 pertsonetatik 3.212 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 814 dira. 20 beltzak edo afroamerikarrak. 23 amerikar natiboak ziren eta 12 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 2 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 39 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26710
* Commonscat Multimedia: Real County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152440706
* ISNI: 0000 0004 0481 6998
* LCCN: n80060169
* **Lekuak**
* OSM: 1827065
* TGN: 2002060

 |

* Wd Datuak: Q26710
* Commonscat Multimedia: Real County, Texas
**Maramures** (errumanieraz: *Maramureș*; hungarieraz: *Máramaros*; latinez: *Marmatia*; ukraineraz: Мармарощина, translit.: *Marmaróshchina*) ipar-ekialdeko Karpatoetako lurralde historikoa da, egun Ukraina eta Errumaniaren artean banatua dagoena. Hiriburua Baia Maredu eta Satu Mare edo Vișeu de Sus hiriak ere barnean ditu.

Historia
--------

Daziarrek bere gotorlekuak eraiki zituzten bertan, tartean Oncești, Slatina edota Călinești. Gero *comitatus* ('konderri') bilakatu zen Hungariako Erresumaren barnean; orduan, magyarren erregeak errumaniar voivoda izendatu zuen, 1383ra arte valakiar legeari esker epaiak eman zituena.

Mohácseko gudua eta gero, Transilvania printzerri autonomo bihurtu zen. Lehen Mundu Gerra eta gero, eskualdea banatu zen, hegoaldea Errumanian geratuz. Bigarren Mundu Gerran Ukrainak iparraldea bereganatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Berria. *Estilo Liburua.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10975458
* Commonscat Multimedia: Maramureș

---

 |

* Wd Datuak: Q10975458
* Commonscat Multimedia: Maramureș
**Maria Jesus Ibaseta Mendizabal** (Lazkao, Gipuzkoa, 1885eko azaroaren 20a - Bilbo, Bizkaia, 1976ko abenduaren 31) maistra eta ekintzaile politikoa izan zen. Bilboko udal maistra ibili zen 1906tik aurrera, eta Emakume Abertzale Batzako kide izan zen.

Bizitza
-------

1885ean Gipuzkoako Lazkao herrian jaioa, 1903an Bizkaiko hiriburu Bilbon ari zen irakasle ikasketak egiten. Hartara, Bilboko Irakasleen Goi Eskola Normalean Goi-mailako Irakasle ikasketetako titulua lortu zuen 1905 urtean.

Bilboko seigarren eta bosgarren barrutietako eskoletan ibili zen lanean, Zorrozako haurren eskolako zuzendaria izan arte; ondoren Iturribideko, Marzanako eta Larraskituko eskoletan ibili zen maistra.

Gainera, emakume helduentzako gau-eskolak ematen zituen; bai eta, igandeetan, nagusientzako eskoletan ere.

1918an, Indautxuko eskoletako zuzendaria zen. Ibasetarekin batera, han ari ziren lanean Emiliana Bilbao Idoiaga, María Luz San Cristóbal, María Pilar Melendo, Patrocinio Izagirre Delgado, Concepción Elexpuru, Adelaida Zulueta, María Carmen Martinitz Goenetxea eta Consuelo Gartzia Kaltzada.

Irakasle ez ezik, ekintzaile politikoa ere izan zen Maria Jesus: Emakume Abertzale Batza erakundean parte hartu zuen hasiera-hasieratik. Erakunde horretako lehenengo zuzendaritzan, 1922an, diruzain kargua zuen Ibasetak.

1979an, Espainiako aldizkari ofizialean ageri da Ibasetaren izena, Laudioko (Araba) Galmaka auzoko eskola partikular bati lotuta: orduantxe desagertu baitzen auzo horretako eskola, Maria Jesus Ibaseta irakasle titularra zelarik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Maestras de Bilbao (primer cuarto del siglo XX).*  (Noiz kontsultatua: 2017-06-02).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Emakume Abertzale Batza» *Auñamendi Eusko Entziklopedia* (Noiz kontsultatua: 2017-06-02).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Orden de 7 de junio de 1979 sobre cese de actividades de Centros no estatales de Educación General Básica y Preescolar» *Boletín Oficial del Estado* 276: 26627. 1979-11-17 (Noiz kontsultatua: 2020-11-20). Arabako probintziari dagokion atalean, Galmakako eskola partikularra ageri da; eta, haren titulartzat, Maria Jesus Ibaseta Mendizabal.

Bibliografia
------------

* Begoña Bilbao, Gurutze Ezkurdia, Karmele Perez Urraza, Josu Chueca:   *Emakumeak, hitza eta bizitza : 90 urte Emakume Abertzale Batza.*  Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua 2012 ISBN 978-84-9860-737-6. PMC 879361424.. Ikus 234. orrialdea.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** «IBASETA, María Jesús de» *Auñamendi Eusko Entziklopedia* (Noiz kontsultatua: 2020-11-20).</ref> Emakume Abertzale Batzako diruzaintzat aipatzen du Maria Jesus Ibaseta.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q30109921
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 72400

 |

* Wd Datuak: Q30109921
**Malkaxko** Nafarroako tontor bat da, izen bereko mendiko tontorrik garaiena, 1.237 metroko garaiera baitu.

Abiapuntuak
-----------

Iturgoienetik, herriaren goialdeko zatitik, Trinidadeko ermitara igotzen den bidea hartzen da. Ermitatik ipar-mendebalderantz, beste tontortxo bat dago, ermita dagoena baino zertxobait garaixeagoa. Iparmendebalderantz jarraituz, pixka bat jaisten da, Malkaxko, hurrengo tontorra delarik, lurrean seinale geodesiko txiki bat eta harri mordo bat duelako identifikatzen dena. Ipar-mendebalderago, beherago, haize neurketentzako etxetxo bat dago, eta, bertan zegoen zunda kendu ondoren, dirudienez, oroitzapen bezala utzi dutena. Inongo zalantzarik gabe, hau da muinoko goreneko puntua, ikuspegi aldetik, zalantza asko sorrarazten dituen arren.

Lizarragako mendatetik 2,5 kilometrotara, errepidea hegoalderantz jarraituz, Sosako lautadetara doan bide bat dago. Bide honek Sosaportillugoikoa lepoa gainditzen du, eta Ilkomarreko baltsara daroa, Argiñanorantz jaisteko. Sosako lautadetatik, Malkaxko ondo ikusten da, eta zuzen abia daiteke bertara. Trinidadeko tontorretara, Lezaunetik ere igo daiteke, Iñarotz labarra, Trinidadeko bidea delakotik igoz.

Kanpo estekak
-------------

* euskal-herria.org webgunean

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12262917

 |

* Wd Datuak: Q12262917