recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Tolosako Udal Txistulari Banda** sei musikarik osatzen dute, horien artean lau txistularik eta beste bi perkusio jolek. Zereginen artean igandeetako goiz guztietan diana eta herriko jaietan jotzea daude. Tolosako dantzari eta koru taldeekin elkarlanean ere aritzen da. Diana alde zaharreko kaleetan barrena egiten da eta auzoetara hedatzen da ere. Horrez gain, Udalbatza laguntzen du egin ohi diren ekitaldi berezietan. Gaur egun Ion Garmendia Anfurrutia da bandako zuzendaria.

Historia
--------

Txistularien Udal Banda izen ofiziala estreinakoz 1916an agertzen da, horrela iragartzen baita urte horretako Iruñeko festetan.

### Aurrekariak

1658 urtean aipatzen da lehen aldiz Udalaren soldatapeko txistulari baten kontratazioa agiri batean, nahiz eta pentsatzeko den lehenago ere izango zela soldatapeko txistulariren bat garai hartan erabiltzen zen "danbor" edo "juglare" izenarekin. 1658ko agirian azaltzen den lehen txistulari hori Miguel Leitzakoa zuen izena. 1681eko agirian Pedro San Martin aipatzen da, eta 1690ekoan Juan Urrutiaren kontratua agertzen da, urtean 24 dukatu kobratzen zituena.

1700 inguruan Ariznabarreta txistulari sendia agertzen da. Lehena Joanes Ariznabarretan izan zen, Jose, haren semearekin batera aritzen zena. 1737an Antonio izeneko beste bat agertzen da 1762an erretiratu bitarte aritu zena. Azken honek Martin Puldainekin eta Francisco Antonio Ureta azkoitiar danbor jolearekin aritzen zen.

1773an Francisco Javier Arenaza aritzen zen urtean 1.100 errealen truke. 1785en hil zen eta hura ordezkatzeko Udalak oposaketa bat antolatu zuen. Bertara aurkeztu ziren Lorenzo Manterola, Aiako musikari juglarra, eta Juan Ignacio Etxaide, Oriokoa. Epaimahai nor kontratatu adostu ezinik ibili zenez, Joseph Joaquim Martirena alkateak erabaki salomoniko bat hartu zuen eta biak kontratatu zituen, bakoitzari soldataren erdia eskainiz. Itxura denez formula horrek ez zuen funtzionatu eta Materola geratu zen bakarrik postuarekin. 

Tartean aritu zen beste musikari ezaguna Hilarion Bengoa durangarra izan zen. Herrialde osoan oso ezaguna zen eta Kantabrian eta Gaztela aritua izan zen ere. Denbora gutxian egon zen Tolosan laster Donostiara joan baitzen.

Txistulari ospetsuak
--------------------

* Francisco María Arsuaga Letemendia, *Txango*.
* Juan Antonio Sarasola Zubillaga.
* Miguel Martinez de Lezea Laskurain.
* Iñaki Letamendia Loinaz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Mikel Gotzon, Telleria Tapia.  (2012). *Tolosako Txistulariak.*  Zazpiko, 10 or..
2. ↑    Iñaki, Lizanasoro.  (1985). *Tolosa herri musikaria.*  Tolosako Udala, 72 or. ISBN 84-7086-133-6..
3. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Telleria, Mikel Gotzon.  (2012). *Tolosako Txistulariak.*  Zazpiko, 3 or..
**Tuorkottajärvi** aintzira Finlandiako Enontekiö udalerrian dagoen aintzira bat da. Pöyrisjärvi Eremu Basatiaren ondoan dago eta Näkkälä sami herrixkatik hurbil. Nahiz eta aintzira ez dagoen babestutako eremu batean, bertan, hegazti babestu asko aurki daiteke; hala nola, borrokalariak, istingor arruntak, kuliska pikartak, mendebal-txori mokomeheak, laponiako berdantzak, elur-berdantzak, elur-hontzak, eper zuriak, txirri lepokodunak, zapelatz galtzadunak, larre-buztanikarak, mendi-txontak, negu-txirtak, papourdinak, txirritxo handiak, txoka gorriztak, urre txirri arruntak, ahate gorriztak, ahatebeltzak, beltxarga oihulariak, zerra txikiak eta antzara hankagorriztak, hankahoriak, muturzuriak eta nanoak.

Beste ohiko biztanle batzuk azeri zuri eta gorriak, bisoi amerikarrak, elur-orein etxekotuak, erbinude arrunt eta zuriak, hartz arreak, ipar-katamotzak, jatunak eta otsoak dira .

Palojärvi mendebaldean eta Näkkäläjärvi hegoaldean **Tuorkottajärvi** aintziraren bizilagun nagusiak dira. Inguruko muinoen gailurretatik erortzen den urak betetzen du aintzira; bestalde, ateratzeko orduan, ura Näkkäläjoki ibairen bidez, Ounasjokira isurtzen da, azkenik, Botniako Golkoraino iristeko. Gutxi gorabehera, azarotik ekainera izoztua egon ohi da aintzira.

Aintzira oso ezaguna da arrantza munduan; izan ere, bertan, amuarrain marroi eta laponiako amuarrain artiko handienak arrantzatzera uda partean etorri ohi diren arrantzaleen kopurua handia da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Pöyrisjärven erämaa[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268278

 |

* Wd Datuak: Q12268278


| Enontekiöko aintzira garrantzitsuenak |
| --- |
| Saana mendixkako ikuspegi urtsuakSaana mendixkako ikuspegi urtsuakMalla Erreserba Naturaleko Kilpisjärvi aintziraMalla Erreserba Naturaleko Kilpisjärvi aintziraAilakkajärvi • Guoskatjávri • Iso Salankijärvi • Iso Leveä • Kalaton • Kalatonjärvi • Kaura**Kelottijärvi** • Ketojärvi • **Kilpisjärvi** • Kivijarvi • Lijankijärvi • Marsujärvi • Marttajärvi • MelajärviMuotkajärvi • Näkkäläjärvi • **Ounasjärvi** • Palojärvi • Pasmajärvi • Peerajärvi • PeltojärviPeriläjärvi • Pitsusjärvi • **Pöyrisjärvi** • Riimmajávri • Salttijärvi • Seitavuopio • SomasjärviSotkajärvi • Termisjärvi • Tuolpajärvi • Tuorkottajärvi • Vuomajärvet • Vuontisjärvi • Ylimmäinen |
**Tupac Katari** edo **Catari** (**Tupaj Katari** ere) (1750 - 1781eko azaroaren 15a), **Julián Apasa Nina** izenarekin jaioa, 1780. hamarkadan Espainiar Inperioaren aurka Bolivian aritu zen buruzagi indigena izan zen.

Biografia
---------

Tupac Katari izena garai hartako beste bi buruzagiren izenetatik hartu zuen: Tupac Amaru II.a
alde batetik eta Tomás Katari (Chayantako jauntxo bat) bestetik.

Tupac Katarik 40.000 pertsonako armada osatu eta altxamendu bat burutu zuen Chuquiago (gaur egungo La Paz) hiria setiatuz. Birritan eraso zuen, baina altxamenduaren aurka bidalitako tropak garaile irten ziren.

Ondoren Andrés Tupac Amaru (Tupac Amaru II.aren iloba zena) Amaru Tupac Katariri batu zitzaion eta La Paz-en bigarren setio bat hasi zuten. Ez egonkortasun politiko eta militarraren ondorioz, altxamenduaren aurka zeuden buruzagi batzuek berau bukaerarazi zuten. Altxamendua hasi zuten buruzagiak atxilotuak eta exekutatuak izan ziren.

XVIII. mendeko altxamendu indigena hau geografikoki gehien hedatu zena izan zen, baita atxikimentu gehien lortu zituena. Erregeordetzak bi urte behar izan zituen deuseztatzeko.

Matxinoak La Paz hiria 1781ko martxoaren 13an hasita ehun eta bederatzi egunez setiatu zuten, garaipenik lortu gabe eta Buenos Aires-etik zetozen tropen erresistentziaren aurka. Testuinguru hortan, Agustin Jauregi erregeordeak matxinoen moral baxua aprobetxatuz amnistia eskaini zien borroka bertan behera uzten zutenei, askok egin zutena. Tupac Katarik ez zuen hala egin, eta Achacachira zuzendu zen bere armada bir-antolatzeko asmoarekin. Bere jarraitzaile batzuek saldua, espainiarrek preso egin zuten 1781eko azaroaren 9an.

Ikus, gainera
-------------

* Tupac Amaru I.a
* Tupac Amaru II.a

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q468810
* Commonscat Multimedia: Tupac Katari

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 2316864
* ISNI: 0000 0000 5400 1536
* BNE: XX4932472
* BNF: 12466321m (data)
* LCCN: nr90006394
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q468810
* Commonscat Multimedia: Tupac Katari
**San Migel baseliza** Nafarroako Antsoain udalerrian dagoen baseliza bat da. Done Mikeli sagaratua dago.

Kokalekua
---------

Antsoaingo herrigune historikoaren sarreran dagoen muino batean dago. Gaur egun etxebizitza bat da.

Historia
--------

Erdi Arokoa da.

1714ko urriaren 13ko memoria baten arabera Iruñeko katedraleko Manuel Agirre priore eta kanonigoak baselizaren eta alboko ukilu baten teilak berritu eta hormak zaharberritze aldera 211 erreal ordaindu zituela badakigu. Garaiko beste agiri batzuen arabera 1726ean Migel Olaitz baseliza honetako ermitau izendatua zuten, eta hura 1737an zendu zenean, Mateo Orobiok ordezkatu zuen.

Eraikina
--------

Oinplanoak nabe angeluzuzen sinplea marrazten du, lau zatikoa eta horiek kanpoan egituratzen dira, hiru kontrahormak bereizita. Harlanduzko hormen gainean bi aldeko teilatu bat dago. Elizbarrutiko Museoan dauden San Joseren eta Ama Birjinaren soinen bi tailuak baseliza honetakoak dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25479486

 |

* Wd Datuak: Q25479486
Bi trontzalari jardunean.
Trontzalariak Bilbo hiriko Zazpi Kaleetan.
**Trontza** bi helduleku dituen trontza edo arpan izeneko zerra motarekin egiten den herri kirola da. Lurretik 45 eta 50 zentimetro altuera artean dagoen etzandako enborra ebakitzean datza. Bi kirolari jarduten direnez, bien artean koordinatu behar dira trontzaren alde batetik edo bestetik tira egiteko. Trontzan diharduenari **trontzalari** edo **arpanlari** deritzo.

Mozketaren ondorioz lortutako trontzak osorik atera behar dira, epaileek horiek baliozkotzat emateko. Gizonezkoek guztira 22 ebakidura egin behar izaten dituzte, eta emakumezkoek, berriz, 10. Lasterren ebakitzen duen bikotea garailea da.

Herri kirol hori Pirinioetako mendi-herrietan egiten da gehienbat.

Ikus, gainera
-------------

* Aizkora proba

Kanpo estekak
-------------

* Araudia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3111240
* Commonscat Multimedia: Wood chopping sports

---

 |

* Wd Datuak: Q3111240
* Commonscat Multimedia: Wood chopping sports


| * i
* e
* a
Herri kirolak |
| --- |
| H18K saileko herri kirolak | Aizkora proba • Sega jokoa • Harri jasotzea • Sokatira • Giza-abere probak (giza proba - zaldi proba - idi-dema - asto proba) • Lasto altxatzea • Lasto botatzeaLokotx biltzea • Trontza • Zaku eramatea • Orga joko • Ingude altxatzea • Txinga eramatea • Ontzi eramatea • Harri zulaketa |
| Beste herri kirol eta jokoak | Ahari jokoa • Aker proba • Antzara-jokoa • Artzain-txakurren lehiaketak • Bola jokoa • Estropadak • Igel-toka • Oilar-jokoa • Palanka jaurtiketa • Sagar biltzea • Toka |
Aguraingo Bustamantetarren etxean, eskuinean Bikuñatarren armarria ikus daiteke.
**Santxo Santxez Bikuñakoa** —gaztelaniaz: *Sancho Sánchez de Vicuña*— (Bikuña, Araba, XII. mendearen amaiera XIII. mendea) Nafarroako Erresumaren militarra izan zen.

Bizitza
-------

Haren bizitzari buruz ez daukagu informazio handirik. Dakigu XII. mendearen amaieran Bikuñan jaio zela eta Bikuña abizen historikoarekin ezagutzen den lehenengo pertsona dela. Militarra izan zen eta Antso VII.a Nafarroakoaren agindupean borrokatu zuen. 1212an Navas de Tolosako guduan hartu zuen parte infanteriaren kapitain bezala. 1227an Baezako armaz hartzeko ekintzetan ibili zen. Nafarroako erregeak, armarria eman zion.

Santxo Santxez Bikuñakoarekin Nafarroako Erresumako leinu garrantzitsu bat hasi zen. Haien armarriak Euskal Herriko etxe askotan ikus daiteke: Gereñun, Agurain, Portugalete... Geroago, XVII. eta XVIII. mendeetan, leinu horren ondorengoak Espainiako monarkiaren barruan kargu garrantzitsuak bete zituzten, bereziki Karlos II.a Espainiakoa eta Filipe V.a Espainiakoarekin.

Lema
----

Bikuña familiaren lema hau zen: «En el cielo ay una luna y los Vicuña tienen dos [armarrian], porque así le plaçó a Dios». (Zeruan ilargi bat dago eta Bikuñatarrek bi dituzte (armarrian) Jaungoikoak horrela nahi izan zuelako).

Armarria
--------

Bere zerbitzuak eskertzeko Antso VII.a Nafarroakoak armarri hau eman zion:
Azur fondo baten gainean, kate bat, banda batean, zilarrezko hamaika katebegiekin, eta bi ilargi erdiak. Halaber, zortzi puntetako urrezko bi izar ditu.

Bibliografia
------------

* Gregorio López de Vicuña: *Hidalguía de sangre en propiedad: A la memoria del hidalgo soldado Sancho Sánchez de Herdoñana-Vicuña en el septimo centenario de la toma de Baeza. 1227-1927, el ínfimo entre sus descendientes*. Cádiz, 1927. 756 or.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2
2. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6119851

 |

* Wd Datuak: Q6119851
Sao Tome, Príncipe eta Annobon uharteen kokapena.
Sao Tomeko oihana.
Annobon uhartea.
Sao Tomeko ibisa.
**Sao Tome, Principe eta Annobongo oihanak** Gineako golkoan dauden Sao Tome, Príncipe eta Annobon uharteetan aurkitzen den oihan mota da. Sao Tome eta Principe herrialdeari dagozkio aurreneko bi uharteak eta Ekuatore Gineari hirugarrena.

Geografia
---------

Uharte bolkanikoak dira hirurak. Itsasoaren erdian dauden uharte malkartsuak dira. Hiruen artean punturik garaiena Pico de São Tomé (2.024m) markatzen du.

Iparralderen Principe aurkitzen da, Afrikatik gertuen dagoena da, eta 128 km²-ko azalera du. Sao Tome da uharte handiena, 836 km²-ko azaleraduna eta hegoalderen eta Afrikatik urrunen Annobon dago. Azken hau oso txikia da, 17 km²-ko azalera baino ez. Uharte zaharrena Principe da, duela 31 milioi urte eratu baitzen. Sao Tomek 14 milioi urte eta Annobonek 4'8 milioi urte dituzte.

Klima
-----

Ekuatore lerroan egonik ingurune beroa da eta itsasoaren erdian daudenez oso hezea. Horregatik oihan ekuatorialak estaltzen ditu uhartean. Haizeak Ozeano Atlantikotik Afrika kontinentalerantz mugitzen direnez uharteen hego-mendebaldea oso hezea da, urtero 5.000mm-ko prezipitazioa izaten du. Afrikari begira dagoen ipar-ekialdea aldiz lehorragoa da, 1.000mm baino ez. Euriteen garaia urria eta maiatza artean izaten da.

Batazbesteko tenperatura 27 °C ingurukoa da eta aldaketa gutxi izaten ditu. Mendialdean 20 °C-taraino jeitsi daiteke.

Biodibertsitatea
----------------

### Flora

Espezie endemiko ugari aurkitzen dira uharteetan. Principek 37 landare espezie endemiko ditu, Sao Tomek 95 eta Annobonek 20. 16 espezie baino ez dira hiru uhartetan agertzen. Aipatzekoak dira uharteetan aurkitzen diren *Begonia* erraldoiak.

Sao Tome uhartean lur baxuetako oihana 800 metrotako altuerara iristen da, ondoren mendiko basoa kokatzen da eta 1.400 metroko altueratik gora baso lainotsua dago.

### Fauna

143 hegazti espezie zerrendatu dira uharte hauetan eta horietatik 72 espeziek bertan kumatzen dute. 28 espezie dira uharteetako endemikoak. Aipagarrienak Sao Tomeko ibisa, Sao Tomeko usoa, Annobongo paradisuko hegaztia eta Drongo beltza dira.

Ugaztunei dagokienez Sao Tomen hiru saguzar endemiko aurkitzen dira.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112889
* **Lekuak**
* WWF: AT0127

 |

* Wd Datuak: Q112889
Machu Picchu, Peru : Munduko ondarea turismo-helmuga gisa.
**Turismoaren geografia** edo **geografia turistikoa**, helmuga turistikoen egitura espazialak sortzen dituen prozesuak eta elkarrekintzak aztertzen eta azaltzen dituen Geografiaren adarra da.

Sarrera
-------

Geografia askotariko interesak estaltzen dituen turismoa da, sistema sozio-ekologikotzat hartzen den paisaiaren gaineko giza inpaktuak barne. Zientzia aplikatu gisa, turismoaren industriari dagozkion kezkei erantzuten die. Geografia funtsezkoa da hura aztertzeko, espazio geografikoan zeharreko mugimenduak eta jarduerak biltzen baititu, eta jarduera horretan lekuen eta nortasun pertsonalen bi ezaugarriak paisaien eta pertsonen artean sortzen diren harremanen bidez eratzen dira.

Jatorria
--------

Geografia turistikoari buruz daukagun lehen lanetako bat Charles Réaurena da, bere *Repertorio de viajes* aldizkarian 50eko hamarkadako azterlan batzuk egin baitzituen, gaur egun geografia turistikoa deitzen dugunaren oinarria direnak. Pierre Defert -ek aurrekoaren ildo beretik jarraitzen du, biak ere geografia turistikoaren lehen abiarazletzat hartzen dira zientzia konplexutzat.

Joerak
------

Giza geografian egin berri diren garapenen ondorioz, geografia kulturala hurbildu egin da, eta, horren ondorioz, hainbat hurbilketa egin dira teorian turismorako, besteak beste, noizbehinkako jarduera gisa haratago hedatzen den soziologia, edo leku kontuntibo gisa ikusteaz gain, helmuga batean leku-zentzua ere sortzen duena. 

Gaur egun, turismoaren geografia bat dago, merkatuen, turismo-trafikoaren eta nukleo hartzaileen gaiak biltzen dituenara. Gaur egun, eremu igorle eta hartzaileetan dago definituta, baina banaketa hori ez da hain argia; izan ere, haien artean nahasten dira. Geografia turistikoari buruzko ikerketa asko daude, baina, hala ere, oso zientzia berria da, 50 urte baino ez baititu, eta hutsala da zientzia tradizionalekin alderatuz gero. Gaur egungo turismoa oso definituta agertzen da tradizioetakoa dei daitekeen turismo-korronte batean (errepideak, trenbideak, hegazkina); baita turismo-jatorria soilik duen korronte batean ere (ibilbideak, hegaldia).

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Defert, P. (1966): *La localisation touristique. Problèmes théoriques et pratiques.*. Bern: Ed. Gurten.
2. ↑  Larsen, J. Urry, J. and Axhausen, K. (2006): *Mobilities, Networks, Geographies* (Movilidades, Redes, Geografías). Aldershot:Ashgate.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1350203
* **Identifikadoreak**
* GND: 4122150-3
* NDL: 01162219
* NKC: ph120519

 |

* Wd Datuak: Q1350203
**Turkiar sugegorria** (*Vipera xanthina*) *Viperidae* familiako suge pozoitsua da, Greziako ekialdean, Turkiaren Europako lurretan eta Egeoko uharteetan bizi dena. Ez da azpiespezierik identifikatu.

Banaketa
--------

Turkiar sugegorriak Europan Istanbul inguratzen duen aldean du muga (Turkiaren Europako lurretan). Asia Txikian, aldameneko Errusian, Libanon eta Egeoko zenbait uhartetan ere dago.

Itxura
------

Tamainari dagokionez 120 cm inguru neurtzen ditu ale heldu batek, baina orokorrean txikiagoak izaten dira. Sugegorri handia, gorputz lodiarekin, erraz Europako beste espezietatik bereiz daitekeena. Ez du sudur-apendizerik eta bereizgarria eta askotan garbia den marrazki bat du buruan. Buru gaineko ezkatak txikiak dira baina supraokularrak samar handiak. Normalean, bizpahiru ezkaten ilarak begia eta ezpain-gainekoen artean. 23-25 ezkata ilarak gorputz erdian.
Orokorki, begitik aho-ertzara doan lerro bat dago, eta askotan, begiaren azpian ahoan zeharkako orban bat. Buruaren gainaldean elkartzen diren bi lerro ere badaude; hauek begien artean heda daitezke eta, hau gertatzen bada, horien aurrean nabariak diren bi orban txiki egoten dira. Buruan dauden marka hauek oso deigarriak dira. Gorputz grisa, horikara, oliba-koloreko edo arrexka. Askotan, orno-lerro ilunak ertza ilunagoa edo izurtua izaten du; batzuetan errombo elkartuez osatua dago. Saihetsaldeak bizkarraldea baino ilunagoak dira orban edo barra goibelekin. Beheko aldea grisaxka da baina isats-muturraren azpiko atala horia edo laranja.

Ohiturak
--------

Mota askotako habitatan kausitzen den sugea da, baso irekiak, hegal harritsuak, larreak eta zingirak
sartuz. Labore-lurrean ere egoten da urak erakarria. Askotan, bero egiten duenean gauez oso aktiboa da baina baita egunekoa ere.
Nahiz eta samar odolgabea den oso azkar erasotzen du. Heldua denean ugaztun eta hegaztiz elikatzen da. Gaztea denean muskerrak ehizatzen ditu.

Ugalketa
--------

Beste sugegorriak bezala,obobibiparoa da. Arrautzak amaren barruan txitatzen dira erditzeko unea iritsi arte.

Pozoia
------

Oso suge arriskutsua da; bere hozkadak zoritxarreko ondorioak ekar ditzake tratatzen ez bada.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «*Vipera xanthina*», Integrated Taxonomic Information System.

Ikus, gainera
-------------

* Sugegorri
* Vipera lebetina

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q641092
* Commonscat Multimedia: Vipera xanthina
* Wikispecies Espezieak: Montivipera xanthina

---

* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 793620
* Fauna Europaea: 214773
* GBIF: 4820419
* ITIS: 1058462
* UICN: 61537
* NCBI: 110207

 |

* Wd Datuak: Q641092
* Commonscat Multimedia: Vipera xanthina
* Wikispecies Espezieak: Montivipera xanthina
**Veral ibaia** (aragoiera eta gaztelaniaz *río Veral*, euskaraz **Berari** dokumentatua) Espainiako Aragoi autonomia erkidegoko Huescako probintziaren iparraldeko ibai bat da.

Ibilbidea
---------

Pirinioetako Zuriza kokalekuan jaiotzen da, Anso ibarran barna doa, Biniés arroila, Ansó eta Berdún herriak zeharkatuz, azkenik Villarreal de la Canal herrian bere urak Aragoi ibaian isurtzen dituelarik.

Higadura eta zeharkatzen dituen kareharrizko lursailen eraginez, Biniés arroila bezalako estuguneak sortu ditu.

Aisia
-----

Ibai honek bere ibilbideko zenbait gunetan ur-biziak eta malda naturala dituela aprobetxatuz, bertan aisialdirako hainbat jarduera burutu litezke. Jarduera guzti horien artean nabarmenena piraguismoa delarik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3573313
* Commonscat Multimedia: Veral River

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 1101

 |

* Wd Datuak: Q3573313
* Commonscat Multimedia: Veral River
**Schorndorf** Alemaniako Baden-Württemberg Estatuko hiri bat da. Stuttgart Estatuko hiriburutik 26 km ekialderantz kokatuta dago. Waiblingen eta Fellbachen atzetik Rems-Murr-Kreis eskualdeko hirugarren hiri handiena da.

Hiria *Die Daimlerstadt* (*Daimler hiria*, euskaraz) izenez ere ezaguna da, bertan Gottlieb Daimler (1834–1900) ingeniari alemaniar ospetsua jaio zelako.

Geografia
---------

### Kokapen geografikoa

Hiria Rems ibaiaren haranaren zabalgunean kokaurik dago. Hirian iparraldetik datozen Schornbach eta Wieslauf ibai txikiagoak Rems ibaiarekin elkartzen dira. Rems ibaia ekialdetik mendebaldera zeharkatzen du hiria. Hiriaren alde zaharra ibaiaren hegoaldean kokaturik dago.

### Udalerri mugakideak

Hurrengo udalerriek Schorndorf-ekin muga daukate:

Winterbach, Remshalden, Berglen, Rudersberg, Welzheim, Urbach, Plüderhausen, Adelberg, Wangen, Uhingen eta Lichtenwald.

### Demografia

Gaur egun, hiriak 40.000 biztanle inguru ditu. Biztanleriaren bilakaera hainbat hiri europarren antzekoa izan da, batez ere XX. mendean biztanleriak gora egin baitzuen.

### Auzoak

Hiritarren gehiengoa *Kernstadt* (*hiri erdialdea*, euskaraz) barrutian bizi da. Badaude udalerrian bertan beste auzo eta herri txiki batzuk:

| Barrutia | Biztanleak |
| --- | --- |
| Kernstadt | **24.716** |
| Buhlbronn | **777** |
| Haubersbronn | **3.299** |
| Miedelsbach | **2.077** |
| Oberberken mit Unterberken | **1.554** |
| Schlichten | **853** |
| Schornbach mit Mannshaupten | **1.825** |
| Weiler | **4.151** |

### Lurzoru-banaketa

Hauxe da udalerriaren lurzoruaren banaketa, erabilerari dagokionez.

Demografia
----------

Grafiko hau ezin da une honetan ikusi, software arazo bat dela eta. Lanean ari gara ahalik eta lasterren grafikoak berriro erakutsi ahal izateko.
Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q14882
* Commonscat Multimedia: Schorndorf

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126745342
* GND: 4053210-0
* LCCN: n85344376
* **Lekuak**
* OSM: 401643
* TGN: 1041140

 |

* Wd Datuak: Q14882
* Commonscat Multimedia: Schorndorf

1. ↑   «Fläche seit 1996 nach tatsächlicher Nutzung - Statistisches Landesamt Baden-Württemberg» *www.statistik-bw.de* (Noiz kontsultatua: 2020-07-15).
Substantzia toxikoak identifikatzeko erabiltzen den ikurra
**Toxikoa** (grezieratik **τοξικóτητ** *toxon*, gezi muturra, eta, zabalkuntzaz, gezi muturrean jartzen den pozoia) bizidun bati emanez gero, eragin kaltegarriak dituen edozein substantzia kimiko da. Pozoien azterketa toxikologia bezala ezagutzen da.

Zabalkuntzaz, hitza metaforikoki erabil daiteke talde luze eta konplexuagoetan, familia edo gizartean adibidez, eragin toxikoak deskribatzeko.

Toxikologiaren zientzian, aztergaia, kanpo baldintza edo substantzia baten eragina eta organismo bizidunetan dituen ondorengo eraginak dira: organismoak, sistema organikoak, organo bakanak, ehunak, zelulak, unitate azpizelularrak... Toxikologiaren kontzeptu zentral bat, toxikotasuna, organismoa eta substantzia kimikoaren arteko elkarrekintza baten ondorio dela da, eta, beraz, toxikotasuna espeziea, eraginpean egondako denbora, adina, sexua, hartze bidea eta kontzentrazioaren araberakoa izango da (dosia).

Ikus, gainera
-------------

* Ototoxiko

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q274160
* **Identifikadoreak**
* GND: 4078372-8
* LCCN: sh85136331
* NKC: ph165184
* AAT: 300220163
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q274160
*Lu* fonograma oparotasunaren ikurra da. Sarritan, zorte oneko kutun moduan erabiltzen dute.
**Txinatar erlijio tradizionala** han txinatarren berezko erlijioa da. Erlijio politeista da, xamanismoaren ezaugarri asko dituena, eta budismoak, konfuzianismoak eta taoismoak eragin handia dute erlijioan.

Zaila da jarraitzaileen kopurua zehaztea, iturrien arabera, 880 eta 390 milioi artean izanda. Txinako gobernuaren errolda eta inkesten aburuz, txinatarrek bere burua budista edo taoistatzat dute (erlijio bat hautatzen badute). Erlijio sinkretikoa izanda, zaila da antolaturik dauden txinatar beste tradizio espiritualetatik ondo ezberdintzea.

Sinesmenak
----------

Txinatar erlijio tradizionala, gehienbat, politeismo eta sinkretismoaren aldaera bat da, barnean arbasoei mirespen eta jainko naturalei gurtza (batzuetan baita ilargi eta eguzkiari ere) dituena. Budismo, taoismo eta konfuzianismotik bere doktrina teologikoa hartzen du. Askotan, santu taoistak, Buda eta txinatar jainkoak nahasten ditu. Bere jarraitzaileek sarritan sorginkeria erabiltzen dute.

Dioses
------

Matsu itsaso eta marinelen jainkosaren irudiak, jantzi tradizionalez estalirik.
* Guan Yu (關羽), egia eta leialtasunaren jainkoa.
* Baoxeng Dadi (保生大帝), bizitzaren enperadore nagusia.
* Cai Shen (財神) osasuna eta ongizatearen jainkoa.
* Hu Ye (虎爺 "Tigre Jauna"), izpiritu zaindaria.
* Matsu (媽祖), itsaso eta marinelen jainkosa.
* Shangdi (上帝) (hitz. enperadore nagusia)
* Txeng Huang (城隍), jainko zaindariak
* Sun Wukong (孫悟空，齊天大聖)； "Errege Tximua"
* Tu Di Gong (土地公, tǔ dì gōng), Lurraren jainkoa.
* Wentxangdi (文昌帝 "kulturaren enperadorea"), ikasketen jainkoa.
* Xi Wangmu (西王母), "Mendebaldeko Ama Erregina"
* Yuexia Laoren (月下老人) "Ilargiaren Agurea"
* Zao Xen (灶君|灶神), sukaldaritzaren jainkoa
* Zhuxeng Niangniang (註生娘娘 "Jaiotzaren Jainkosa"), emankortasunaren jainkosa.

Demografia
----------

Txinatar erlijio tradizionalak milioika jarraitzaile ditu bai Txina kontinentalean, bai Taiwanen bai mundu osoko txinatar komunitateetan. Txinako Gobernua ofizialki laikoa da, eta konfuzianismo eta budismo baino ez ditu babesten. Taiwanen, estatistika ofizialen arabera, herritar gehienak budistak dira. Hala eta guztiz ere, egun, erlijio tradizionalaren eragin kulturala handia da oso.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Brown, Melissa J.; Feldman, Marcus W..  (2009). «Sociocultural epistasis and cultural exaptation in footbinding, marriage form, and religious practices in early 20th-century Taiwan» *Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America* 106 (52): 22139–22144. doi:10.1073/pnas.0907520106..
2. ↑  J. J. M. de Groot. *Religion in China: Universism a Key to the Study of Taoism and Confucianism*. 1912.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1074275
* Commonscat Multimedia: Chinese folk religion

---

 |

* Wd Datuak: Q1074275
* Commonscat Multimedia: Chinese folk religion
Elizaren kanpoko irudia.
**Vera Cruzeko eliza** (Benetako Gurutzearen eliza) Ourenseko probintzian dagoen O Carballiño herrian dagoen XX. mendeko eliza katoliko ezaguna da. Antonio Palacios Ramilo (1874-1945) arkitektoaren bukatu gabeko obra izan zen.

Historia
--------

Eraikina altxatzeko herritarrek bildu zuten, batez ere Luciano Evaristo Vaamonde da Cortiña parrokoaren eraginez. Lanen hasiera 1943ko ekainaren 25a izan zen eta bukatzeko hamalau urte behar izan ziren. Tartean arkitekto nagusia hil zen eta horrek amaiera atzeratu zuen. Estilo aldetik zaila da sailkatzeko; nahiz eta eraikin garaikidea izan Erdi Aroko apaingarriak eta elementuak dira nagusi; zentzu horretan estilo historizistan kokatu beharko genuke. San Ziprianori eskainita dago. Nahiz eta dorrea bukatu gabe egon, eliza 1952ko irailaren 17an ireki zen. Lanak 1957an amaitu ziren.

Ezaugarriak
-----------

Dorreak 52 metro ditu; itxita dago zeren eta ez baita segurua. Elizaren zabalera 1080 m²koa da.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Elizaren gaineko informazioa udalaren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Vera Cruzeko eliza (O Carballiño)*** Aldatu lotura Wikidatan |
**Senakhtenra-Taa** edo **Taa I.a**, Egiptoko XVII. dinastiako faraoi bat izan zen, Egiptoko bigarren tarteko aroa deritzon garai nahaspilatsu batean gobernatu zuena, K. a. 1560 inguruan.

Garai hartan, *Bi Lurraldeak* (Egipto), printzerri ugaritan banatuta zeuden, horietako gehienak, hiksotar jatorriko Egiptoko XV. dinastiak edo Nubiako Kerma erresumak, hegoaldean, kontrolatuak. Oso gutxi harro zitezkeen inbaditzaileekiko autonomia mailaren bat izateaz, eta, horietako bat, Tebasekoa zen.

Ez da askorik ezagutzen Senakhtenrari buruz, ezta Tebasen zenbat denboran gobernatu zuen, bere senidetasun harremanak edo bere erregealdian egin zuena ere. Beharbada, Intef VII.aren anaia eta Sobekemsaf II.aren semea izango zen, baina ez dago batere garbi.

Pentsatzekoa da iparraldeko hiksoek oso mugatua egotea, baina litekeena da, baita ere, jada bere erregealdian, matxinada egiteari buruz hitzegiten hasi izana, eta sentimendu nazional bat agertzen hasi zen Tebas hiri probintziarrean, atzerritarrak kanporatzea eta bi lurraldeak berbateratzea pentsatuz.

Senakhtenra baino ezagunagoa, bere emaztea izan zen, jatorri xumekoa eta klaneko amalehena, Tetisheri. Berak ereingo zuen eta matxinadaren eta Amon jainkoaren gurtzaren hazia bere bi semeengan, Seqenenra eta Ahhotepengan, hauen aita hil zenean.

Ez da ezagutzen printze tebastar honen hilobiaren eta momiaren kokapena, Egiptoko XVIII. dinastia monumental eta handiaren sustraia izan zena.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Intef VII.a** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko XVII. dinastia | Ondorengoa**Taa II.a** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Taa I.a*** Aldatu lotura Wikidatan |
**San Pedro eliza** Gipuzkoako Beizama udalerrian dagoen eliza bat da.

Kokalekua
---------

Herrigunean dago,

Historia
--------

Beizamako eraikuntzarik zaharrena da. Ziurrenik, XVI eta XVII. mende artean hainbat alditan egindakoa da.

Eraikina
--------

Elementu gotikoak ditu, baina gotiko ondorengo garaietan egindakoak. Pizkunde garaiko estiloa du, nahiz eta kupula erdiesferikoan amaitzen den dorre karratua 1928an bukatua izan. Portada, klasiko garaikoa du, hiruki itxuradun frontoiarekin.

Hala ere, urteetan zehar egin diren berrikuntzak ugariak dira, eta aipatzekoa da XIX. mendean hilerri berria eraikitzeari ekin ziotela, eliz barruko hilobietan egindako azken lurperatzea 1809. urtean izan zelarik. Bitxikeri bezala, hilerri berrian lurperatutako lehena Caceresko probintziako Trujillo udalerriko Antonio Gomez izeneko bat izan zen, ziur aski, Iberiar Penintsulako Gerram hildako soldadu bat litzateke. XX. mendean organo berria jarri zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25480007

 |

* Wd Datuak: Q25480007
Mekanika kuantikoan, **u-bit** edo **ubit**a uhin-funtzioak birformulatzeko proposatutako entitate teoriko bat da, zeinean zenbaki konplexuen ordez, bakarrik zenbaki errealak erabiltzen diren.

Deskribapena
------------

Gertaera kuantiko jakin bat jazotzeko probabilitate erreala jakiteko, ohiko kalkuluetan zenbaki konplexuz osatutako multzo bati berbiduraren antzeko operazio matematiko bat egin behar da. Baina zenbaki konplexuekin aritzeak minus baten erro karratua erabiltzea dakar, zenbaki irudikaria deritzona eta zenbaki errealek ez bezala objektu errealak zenbatzeko eta deskribatzeko balio ez duena. Gainera, konputatutako emaitzak nahitaez zenbaki erreala izan behar duenez, konputatzean informazioa galtzen da.

Berekin minus baten erro karratua erabiltzea ez dakarren formulazio alternatibo baten bila diharduten zenbait ikerlarik. Williams Collegeko Bill Wootters eta haren lankideek era horretako eredu bat garatu dute. Eredu horrek uhin kuantiko guztiekin kuantikoki korapilatutako entitate unibertsal bat, u-bit deritzona, egotea eskatzen du.

U-bita matematikoki plano bidimentsional erreal batean biratzen duen bektore bat bezala irudika badaitekeen ere, ez du irudikapen fisikorik mundu errealean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Aleksandrova, Antoniya; Borish, Victoria; Wootters, William K..  (2013ko maiatzaren 7a). «Real-vector-space quantum theory with a universal quantum bit» *Physical Review A* doi:10.1103/PhysRevA.87.052106. Bibcode: 2013PhRvA..87e2106A..
2. ↑    *The Ubit Model In Real-Vector-Space Quantum Theory.*  2012 (Noiz kontsultatua: 2018ko martxoaren 13).
3. 1 2   **(Ingelesez)** Chalmers, Matthew.  (2014ko urtarrilaren 25a). «From i to u: Searching for the quantum master bit» *New Scientist*: 32–35. (Noiz kontsultatua: 2018ko martxoaren 13a).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17107488

 |

* Wd Datuak: Q17107488
**Vinyamar**, Tolkienen legendarium ospetsuan, Taras mendiaren oinean dagoen hiri bat da, Nevrasten, Turgonek sortua ozeanoaren ertzean, Noldor elfoek, erbesteko lurretan eraiki zituzten harrizko lan guztietatik antzinakoenetako bat delarik.

Han bizi izan zen Turgonen herria, Ulmok bere ehiza bidaietako batean eragindako amets batek, uztera eraman zuen arte, bere herriarekin batera, Gondolin eraikitzeko.

Urte asko beranduago, Vinyamarreko utzitako barrutietan, Huorren seme zen Tuorrek, Ulmok Turgoni utziarazi zizkion Ezkutua, Kasketa, Sare kota eta ezpata aurkitu zituen, valarrak, mezulari baten bidez, Gondolinen berehalako erortzeaz abisatzeko hau gertatzear zegoela. Eta han, Tuorrek, Turgonek Valinorrera bidali zuen flotako marinel galduarekin, Voronwërekin topo egin zuen, Gondolinera gidatu zuena, honek Ulmok eman zion mezua eraman zezan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2528885

 |

* Wd Datuak: Q2528885
**Scotiako dortsala** edo **Scotia Arkua** ozeano dortsal edo itsaspeko mendikate batek jasotzen duen izena da, Andeen jarraipena dena eta mendikate hau Antartikako Antartandeekin lotzen duena.

Scotiako mendikate dortsalak hegoaldetik eta iparraldetik mugatzen du Scotiako itsasoa gutxienez 4.350 kilometro luze den arku nabarmen bat eratuz (zenbaki hau ia bikoiztu egiten da Antartikako penintsulako mendebaldeko kostaldeekiko paraleloan doan itsaspeko mendikatearen adartzat hartzen bada).

Geologikoki sistema orografiko nahiko gaztea da, bulkanismo indartsua eta sismotasun garrantzitsu batekin, bertako mendirik garrantzitsuenak Hego Antillak edo Antartillak izeneko uhartedian daudelarik, uhartedi honetako uharteak Aurora uharteak, Hego Georgia, Hego Orkadak, Hego Shetland eta Hego Sandwich direlarik; aktibitate bolkaniko eta sismikorik handiena ekialdereneko muturrean nabaritzen da (non Hego Sandwich uharteak urazaleratzen diren), han dortsala kontaktuan sartu eta bat-batean subdukzio gune batean hondoratzen bait da: Hego Sandwicheko fosa, 8.325 metrorainoko sakonerara iristen dena. Neurri handi batean hain zuzen ere plaka tektonikoen arteko talka (Hego Amerikako plaka, Antarktikako plaka eta Scotia plaka txikia kasu) hau da dortsal hau eratzen duen lur azalaren tolesdura eragiten duena.

Mendikate honetako itsaspeko mendebaldereneko sektorea ordokitua da (Burdwood bankua edo Namuncurá bankua), iparraldetik Scotiako dortsalak hurrenez hurren Argentinar itsasoa eta Argentinar arroarekin muga egiten du, ekialdetik, jada aipatu den Hego Sandwicheko fosarekin, eta hegoaldetik Atlantiko Antartiko arroarekin.

Baten batzuk, batez ere geografo txiletarren batzuk, Scotiako dortsala Ozeano Atlantikoa eta Ozeano Barearen arteko muga naturala dela uste izan dute, iritzi hori eztabaidatua bada, aldiz eztabaidaezina da Scotiako Dortsala Ozeano Atlantikoa eta Ozeano Antartikoaren artean dagoela.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2797542
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2797542
Ilar krema
**Sukaldaritzako krema** irina edo beste osagai batekin loditutako likido zaporetsuei esaten zaie. Saltsa eta purearen arteko dentsitatea dute eta lehen plater moduan koilararekin jaten dira.

Frantziako sukaldaritza tradizionaletik datorren ohitura da krema hauek esnekiekin edo gorringoarekin amaitzeko ohitura. Hori asko egiten bada ere, sukaldari guztiek ez dute gustuko.

Krema hauek zerbitzatzeko garaian ohitura handia dago, elementu txigortuak ( ogia, urdaiazpikoa....) edo belar usaintsu xehatuak ( perrexila, tipulin, ....) gainetik gehituz amaitzea.

Kremak sailkatzeko garaian, loditzeko erabili dugun elementuaren arabera egingo dugu.

Krema motak
-----------

### Lekaleen kremak

Krema prestatzeko garaian elementu nagusiak lekaleak ( dilistak, garbantzuak, babarrunak...) direnean. Lekale hauek prestatzeko garaian, barazkiak edo bestelako osagaiak erabil ditzakegu.

Jeneralean, bezperan sobratutako lekaleak aprobetxatuz egiten dira. Lekale prestaketa hauek salda batekin bustita eta irabiagailutik lehenik eta txinotik ondoren pasatuta lortzen diren likido krematsuak izaten dira.

Badago ohitura bat krema hauek esneki ( gurin, esne gain, esne, gazta krema) pittin batekin bukatzeko. Sukaldari guztiak ez daude frantziar sukaldaritza klasikotik datorren ohitura honen alde.

Dilista krema, txitxirio krema, babarrun krema...

### Barazki kremak

Irina duen barazki bat da ( patata, kuia, ilarra...) bestelako osagaiekin eta salda batekin nahastu eta egosita. Irabiatu eta iragazi egiten da. Amaieran esneki bat gehi dakioke krema dentsitate handiagoa emateko.

Kremaren osagai batzuk egosi aurretik koipearekin sueztitu daitezke.

Parmantiere krema, vichyssoise krema, Saint-Germain krema, kalabaza krema, ilar krema, patata krema.....

### Irinekin loditutako kremak

Kremaren prestaketa hasieran roux bat egiten da irin eta gurinarekin. Roux hau egin aurretik gurinetan beste osagairen bat sueztitu daiteke: tipula, porrua. Roux honi ondoren zapore nagusia emango dioten osagaiak ( txanpiñoiak, muskuiluak ) gehituko dizkiogu, besteak beste. Salda zaporetsu batekin busti eta irakin ondoren, irabiatu eta iragazi egingo dugu krema dentsitatea lortu arte.

Bigarren aukera bat ere badago krema mota hau egiteko. Prestaketa guztia berdin egingo genuke baina ez genioke irinik gehituko amaiera arte. Behin salda irabiatu eta iragazi ondoren, irakiten dugula arto irin birfindua ur hotzetan nahastua gehituko genioke, hagatxoarekin irabiatzen dugun bitartean.

Esnekiren batekin edo arrautza gorringo batekin amaitu dezakegu, krema dentsitate gehiago emanez. Veloute krema ere esaten zaio.

Muskuilu krema, txanpiñoi krema, itsaski krema, onddo krema.....

### Arroz kremak

Jeneralean, barazkiekin egiten den krema izaten da, eta salda gehituta, arroz ale batzuekin egosten da.

Arroz aleak izango dira irabiatu eta iragazirik, krema dentsitatea emango diotenak.
Kasu honetan ere amaieran sukaldari batzuk esnekiak gehitzen dizkiete, krema dentsitate handiagoa emateko.

Portugaldar krema, errekako karramarro krema, barazki krema...

Ikus, gainera
-------------

Barazki\_eta\_Entsalada\_errezetak

Kanpo estekak
-------------

gastronomiavasca.net/eu/gastro
Turkuko gaztelua 1724. urtean.
**Turkuko gaztelua** (finlandiera: Turun linna; suediera; Åbo slott) Finlandiako hego-mendebaldeko Turku hirian dagoen gaztelua da, ustez 1280. urtean eraikia.

Turkuko gaztelua Finlandian zutik dirauen eraikuntzarik zaharrena dela uste da, eta Eskandinavia osoko gaztelurik handiena. Erdi Aroan gaztelua aintzira baten erdian zegoen, uharte gisa; baina gaur egun Turkuren ondoan dago, lurrez inguraturik. Izan ere, uhartearen ingurua XV. mendean haran bilakatu zuten, ibaia desbideratuz.

Hurrengo urteetan, gaztelu indartsu eta sendoena bihurtu zen, eta errusiarrek eta novgorodtarrek ezin izan zituzten haren harresiak gainditu. Hala ere, gazteluak ez dauka gerra historia handirik, Viipuriko gazteluak eta Olavinlinna gazteluak ez bezala.

XVI. mendean berreraikia izan zen, Suediako erregeentzako. Izan ere, lurralde hauetara etortzea gogoko zuten, eta ondorioz, gazteluaren inguruan, Turku hiria garatu zen.

Gaztelua, Olavinlinna gaztelua eta Häme gazteluarekin batera hiruki defentsibo bat osatzen zuten.

Historia garaikideari dagokionez, 1941ko Jarraipenaren Gerran, sobietarrek gaztelua bonbardatu zuten, baina ez zuten hau suntsitzea lortu. 1987. urtean berreskuratu egin ziren harresiak eta museo bilakatu zen, lehengo urtean 200.000 turista jaso zituelarik. Gainera, gela handiak, hiriak, bilkuretarako erabiltzen ditu.

Historia
--------

### Gazteluzain eta jaunen zerrenda

Eraikuntza
----------

Museoa
------

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q136893
* Commonscat Multimedia: Turku Castle

---

 |

* Wd Datuak: Q136893
* Commonscat Multimedia: Turku Castle
**Scotland konderria** (ingelesez: *Scotland County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Lancaster da. 2010eko zentsuaren arabera 4.843 biztanle zituen, Scotland kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Scotland konderriak 1.137,77 kilometro koadro ditu. Horietatik 6,8 ura dira. Beste 1.130,97 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 4,26 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 4.843 pertsonetatik 4.793 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 33 dira. 3 beltzak edo afroamerikarrak. 12 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 11 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 23 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q496971
* Commonscat Multimedia: Scotland County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144528338
* LCCN: no90012959
* **Lekuak**
* OSM: 1180484
* TGN: 2001245

 |

* Wd Datuak: Q496971
* Commonscat Multimedia: Scotland County, Missouri
**Sujetoenea** Gipuzkoako Goierri eskualdeko Ordizia udalerrian dagoen eraikina da. Hain zuzen ere, Ordiziako Alde Zaharran dago, Ordiziako plaza nagusiaren hegoaldean, Ordiziako udaletxea eta Abaria jauregiaren artean.

Historia
--------

1740ean eraiki zen. Bere izen bitxia, On Manuel Vicente de Murgutio y Gaitan de Aialaren arabera, antzina bertan bizi izan zen eta "Sujeto" ezizena zuen ostalariari zor dio. Aurretik, eraikinak Arimen Ostatua izena zuen.

Eraikina postetxea izan zen, hain zuzen ere, Espainiako Erresuma osoko udalerrietan hedatu ziren garaian. Gerora, jada 1805. urtealdera, garai bateko diligentzia edo zalgurdien geltokia ere izan zen.

Gaur egun, eraikinaren azpikaldean estankoa dago.

Eraikina
--------

Nahiz eta berez etxe noblea ez izan, bere itxura eta eraikin historikoa denez, herriguneko eraikin nabarmenen artean dago, batez ere, bere atari nagusiko goialdea apaintzen duten margoak direla eta, zoritxarrez, margo hauek denboraren iragatea eta higaduraren ondorioz ezabatzen ari dira.

* Atari nagusiko goialdeko margoen xehetasuna.Atari nagusiko goialdeko margoen xehetasuna.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20493060

 |

* Wd Datuak: Q20493060
**Throw Momma from the Train** (euskaraz *Bota Ezak Amatxo Trenetik*) 1987ko Danny DeVito estatubatuar zinema zuzendariare komedia beltza filma bat da. Danny DeVito berak, Billy Crystal eta Anne Ramsey aktoreek antzeztu zuten.

Izenburua 1956ko *Mama from the Train (A Kiss, A Kiss)* ("Amatxo trenetik (muxu bat, muxu bat") abestiari zor dio. 1951ean Alfred Hitchcockek zuzendutako *Strangers on a Train* ("Ezezagunak trenean") film ospetsuan oinarritua da, izan ere, filma horrekiko omenaldi gisa hartan protagonista izan zen Farley Granger aktoreak honetan agerpen labur bat izan zuen. Anne Ramsey aktore beteranoak burututago antzezpenari esker Emakumezko bigarren aktore onenaren Oscar Sariaren izendapena zuen.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Larry Donner (Billy Crystal) sorkuntza krisialdian dagoen idazlea da, hori gutxi ez balitz, bere emazte ohia den Margaret (Kate Mulgrew) idazle arrakastatsua izatea jasan beharra du. Bitartean, Larryk ikasleei idazketa eta sorkuntza ikastaroak irakasten dizkie. Donner eta bere ikartaroetako ikasle barnerakoia den Owenek (Danny DeVito) gauza amankomun bat dute: euren bizitzetako emakumeek bi gizonak zoratzekotan dauzkate. Margaret Donnerrek Larryri bere eleberria ohostu eta best seller arrakastatsu bat argitaratu du, aldiz, Owenen ama (Anne Ramsey), bere semea etengabeko inpernu batean biziarazten duen ozpindutako adineko emakumea gizatxarra da.

Honeela bada, Owenek bi arazoak jokaldi batean kitatzeko ideia izan du: berak Margaret akatu eta Larryk bere amatxoa akatuko du. Itxuraz, bien arteko loturarik gabeko hilketak ... baina Margaret hiltzean, Owenen atrealdi honetaz ez dakien Larry inongo koartadarik gabe gelditu eta hilketaren susmagarri bikaina bilakatuko da. Hortaz, nahi ala ez, Larryk Oweneen amatxoa hiltzera derrigortua egongo da, batere erraza ez den gauza, atsoa uste baina izaera kaskar eta gogorrekoa baita.

Aktoreak
--------

* Danny DeVito: Owen Lift
* Billy Crystal: Larry Donner
* Anne Ramsey: Amatxo Lift
* Kim Greist: Beth
* Kate Mulgrew: Margaret Donner
* Branford Marsalis: Lester
* Rob Reiner: Joel, Larryen agentea
* Bruce Kirby: DeBenedetto detektibea
* Oprah Winfrey: bere burua antzeztuz
* Farley Granger: Guy Haines
* Robert Walker: Bruno Anthony

Kanpo estekak
-------------

* *Throw Momma from the Train* filmaren IMDBko fitxa irakurgai **(Ingelesez)**
* *Throw Momma from the Train* filmaren trailer edo iragarkia ikusgai. Youtubee.com **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1422110

 |

* Wd Datuak: Q1422110