recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Tin Hinan, elezaharretako Kel Ahaggarren sortzailea.
**Kel Ahaggar** (tifinagez:*Ahaggarreko jendea*) Aljeriako Ahaggar mendietan tuareg herriak sortu zuen konfederazioa izan zen. Konfederazioa, ustez, elezaharren arabera, Tin Hinan emakume tuareg IV. mendean sortu zuen. Dena dela, era ofizialean, 1750 inguruan sortu zen. 1977an Aljeriako Gobernuak desagertutzat jo zuen. Konfederazioaren hizkuntza tahaggart zen, tamahaq hizkuntzaren dialektoa dena.

Historia
--------

Tuareg herriak bost konfederazio sortu zituzten; horien artean Kel Ahagarrekoa zaharrenetakoa izan zen. Izen hori goi Erdi Arotik aipatua izan da. Konfederazioko tribuek, arabiarren inbasioaren aurrean, Ahaggar mendietan babesa aurkitu zuten; arabiarrek Numidiatik eta Libiatik kanporatu zituzten.

Tribuak
-------

Kel Ahaggarren konfederazioa tribu batzuek sortu zuten. Hauek garrantzitsuenak:

* Kel Rela, tribu nagusia
* Aït Loaien.
* Dag Rali
* Iregenaten.
* Kel Silet.
* Taituq.
* Tégéhé Millet.

Buruzagiak
----------

Kel Ahaggarren buruzagiek *amenokal* izena zuten.

| Iraupena | Buruzagia |
| --- | --- |
| 1750 aurretik | Tin Hinan (Kal Ahaggarren sortzailea elezaharren arabera) |
| 17??-17?? | Salah |
| 17??-17?? | Muhammad al-Khir ag Salah |
| 17??-17?? | Sidi ag Muhammad al-Khir |
| 17??-1790 | Yunus ag Sidi |
| 1790-1830 | Ag Mama ag Sidi |
| 1830-1877 | Al-Hajj Ahmad |
| 1877-1900 | Aytarel ag Muhammad Biskra |
| 1900-*1903* | Attici ag Amellal |
| **Suzerania frantsesa** |
| *1903*-1905 | Attici ag Amellal |
| 1905-1920 | Musa ag Amastan |
| 1920-1941 | Akhemuk ag Ihemma |
| 1941-1950 | Meslar ag Amayas |
| 1950-1977 | Bayy ag Akhemuk |
| 1977 | *Konfederazioaren amaiera ofiziala* |

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Tuareg
* Tin Hinan
* Kel Ajjer

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:"La confédération des nomades Kel Ahaggar (Sahara Central)", P. Rognon-en artikulua *Annales de géographie* aldizkarian, 1962.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1738137
* Commonscat Multimedia: Tuareg

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300264298

 |

* Wd Datuak: Q1738137
* Commonscat Multimedia: Tuareg
**Komentu Cesaraugustoarra**, (***Conventus Caesaraugustanus*** latinez) Cesaraugusta hiria (egungo Zaragoza) hiriburutzat zuen erromatar komentu juridikoa izan zen, eta Tarrakonense (Hispania Tarraconnesis) zeritzan (lehen Hispania Ziterior zenari Zesar Augustok jarritako izen berria) probintziaren barruan zegoen.

Komentu juridiko deritzan zatiketa administratiboa Julio Zesarren garaian hasi zen, baina Klaudioren denboran zehaztu eta finkatu zen. Izaera administratibo, politiko, juridiko eta erlijiosoa zuen unitate bat zen, eremuz zatiketa naturalei edo biztanleen homogeneotasunari jarraiki zehaztu ohi zena. Dioklezianok 288. urte aldera egindako berrantolaketarekin, izateko arrazoia galdu zuten unitate horiek.

Iberiar penintsularen banaketa administratiboa Heinrich Kieperten mapanIberiar penintsularen banaketa administratiboa Heinrich Kiepert  (1818–1899)-en mapan*Conventus* honetan bi *coloniae* zuden, *Colonia Celsa* eta *Caesaraugusta, eta* hamazazpi *municipii* Ebro arroan denak: Ebro bera, Jalón, Segre, Cinca eta Henares ibaia. Municipii maila zuten hiri horeitatik nabarmenak, Augustoren garaian hauk ziren: *Bilbilis* (Calatayud), *Ilerda* (Lérida), *Calagurris* (Calahorra), *Osca* (Huesca), *Turiaso* (Tarazona), *Ercavica* eta *Complutum* (Alcalá de Henares).

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Bertan 17 - Erromatar garaia: 3. kapituloa: Gipuzkoako erromatar geografia» *bertan.gipuzkoakultura.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-02-01).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5785592
* Commonscat Multimedia: Conventus juridicus Caesaraugustanus

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 4233

 |

* Wd Datuak: Q5785592
* Commonscat Multimedia: Conventus juridicus Caesaraugustanus
Monarkia Hispanikoa 1598an.
     Gaztelako Kontseiluak kudeatutako lurraldeak
     Aragoiko Kontseiluak kudeatutako lurraldeak
     Portugalgo Kontseiluak kudeatutako lurraldeak
     **Italiako Kontseilua**k kudeatutako lurraldeak
     Indietako Kontseiluak kudeatutako lurraldeak
     Flandriako Kontseiluak kudeatutako lurraldeak
**Italiako Kontseilua**, edo, ofizialki, **Italiako Errege Kontseilu Gorena** (gaztelaniaz: *Real y Supremo Consejo de Italia*, italieraz: *Reale e Supremo Consiglio d'Italia*) Austriar etxeko espainiar monarkiarentzako italiar kontuez arduratzen zen organismoa zen.

Austrien espainiar monarkiaren gobernazioa, kontseilu deituriko organo espezializatuen bidez egiten zen, eta, erregimena, erregimen polisinodial deitzen zen. Napoli eta Siziliako erresumak koroara, Aragoiko koroaren bidez iritsiz, Aragoiko Kontseilua izan zen, hasieran, Italiako kontuez arduratzen zena. Konplexutasunaren ondorioz, Filipe II.a Espainiakoak, Italiako Kontseilua, Aragoiko Koroako Kontseilu Gorenetik banandu zuen. Ondoren, Milango dukerriko kontuak gehitu ziren.

Presidente batek eta sei buruzagik osatzen zuten: bi Napoliko erresumatik, beste bi Siziliako erresumatik eta beste bi Milango dukerritik (hiru kasuetan, buruzagi espainiar bat eta beste bat italiarra zeuden), aguazil eta idazkariez gain.

Bere eskumenen artean, estatu hauetako izendapen zibil eta militar guztiak, justizia eta ogasun kontuak zeuden.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q179786
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q179786
**Ishpuini** Urartuko errege bat izan zen. K.a. 824 eta K.a. 806 bitartean gobernatu zuen.

Sardur I.aren seme eta oinordekoa, bere erregealdiak, sentimendu nazionalaren berpiztearekin bat egiten du, espedizio militarrek azaltzen dituzten tokiko hizkuntzan idatzitako idazkunen ugaltzean adierazia. Idazkun horiei esker, iparraldera espedizio bat egin zuela ezagutzen da, Araxes ibaia jarraituz, baita beste bat Urmia aintzirara ere, Parsuashen aurka.

Beste kanpaina batean, Musasir hiria konkistatu zuen manearren aurka, ordutik aurrera, inperioko gune erlijiosoa bihurtu zena. Asiriako Shamshi-Adad V.a erregea garaitu zuela ere ezagutzen da.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Sardur I.a** | **Urartuko erregea**K.a. 824-K.a. 806 | Ondorengoa**Menua** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q369780
* Commonscat Multimedia: Ishpuini

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q369780
* Commonscat Multimedia: Ishpuini
**Shannonen adierazlea** edo **Shannon-Wienerren adierazlea** , H' ikurrez irudikatzen dena, aniztasun adierazlea da, besteak beste, ekologian erabiltzen dena bioaniztasuna aztertzeko.

Kalkulua
--------

Ekologia alorrean:

* {\displaystyle n\_{i}}: *i*-garren espezieko banako edo ale kopurua.
* {\displaystyle S}: Espezie kopurua, espezie ugaritasuna ere deritzona.
* {\displaystyle N} Banako guztien kopurua.

Aurreko balio hauetatik abiatuz, espezie bakoitzaren **ugaritasun erlatiboa** kalkulatzen da:

{\displaystyle p\_{i}={\frac {n\_{i}}{N}}}

Shannonen adierazlea honela kalkulatzen da azkenik:

{\displaystyle H^{\prime }=-\sum \_{i=1}^{S}p\_{i}\ln p\_{i}}
Adierazlea maximora heltzen da espezie guztiek kopuru berdinak dituztenean:

{\displaystyle H\_{\max }=\ln S}

Zenbat eta handiagoa izan, aniztasuna handiagoa dela esan daiteke.

Adibidea
--------

Eremu batean jasotako espezieen banakoak zenbatu ondoren, Shannonen adierazlerako kalkulua azaltzen da ondoren:

| Espeziea | Banakoak | p proportzioa | p\*ln(p) |
| --- | --- | --- | --- |
| A | 2 | 0.13 | -0.27 |
| B | 8 | 0.53 | -0.34 |
| C | 1 | 0.07 | -0.18 |
| D | 1 | 0.07 | -0.18 |
| E | 3 | 0.2 | -0.32 |
|

Azken zutabeko baturaren aurkakoa da Shannonen adierazlea:
{\displaystyle H'=1.29}
**Knox konderria** (ingelesez: *Knox County*) Indianako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Vincennes da. 2010eko zentsuaren arabera 38.440 biztanle zituen, Knox kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Knox konderriak 1.357,27 kilometro koadro ditu. Horietatik 20,76 ura dira. Beste 1.336,51 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 28,32 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 38.440 pertsonetatik 36.744 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 590 dira. 994 beltzak edo afroamerikarrak. 64 amerikar natiboak ziren eta 11 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 214 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 19 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 394 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q512746
* Commonscat Multimedia: Knox County, Indiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132544440
* LCCN: n82066081
* NARA: 10039088
* **Lekuak**
* OSM: 1482486
* TGN: 2000545

 |

* Wd Datuak: Q512746
* Commonscat Multimedia: Knox County, Indiana
**Simranjeet Singh**,  (Jalandhar, Punjab, India, 1996ko abenduaren 27a), belar-hockeyan lehiatzen den kirolari indiarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta brontzezko domina eskuratu zuen belar-hockeyan Indiako taldearekin, Belgikaren eta Australiaren atzetik.

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Surender Kumar, Varun Kumar, Birendra Lakra, Vivek Prasad, Dilpreet Singh, Gurjant Singh, Harmanpreet Singh, Hardik Singh, Mandeep Singh, Manpreet Singh, Rupinder Pal Singh, Shamsher Singh, Simranjeet Singh, Nilakanta Sharma, P. R. Sreejesh, Sumit, Lalit Upadhyay eta Amit Rohidas-ek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 03 !3. postua, brontzezko domina | Gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Simranjeet Singh» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Simranjeet Singh» FIH **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q55584905

 |

* Wd Datuak: Q55584905
**Rupinder Pal Singh**,  (Faridkot, Punjab, India, 1990eko azaroaren 11), belar-hockeyan lehiatzen den kirolari indiarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta brontzezko domina eskuratu zuen belar-hockeyan Indiako taldearekin, Belgikaren eta Australiaren atzetik.

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Surender Kumar, Varun Kumar, Birendra Lakra, Vivek Prasad, Dilpreet Singh, Gurjant Singh, Harmanpreet Singh, Hardik Singh, Mandeep Singh, Manpreet Singh, Rupinder Pal Singh, Shamsher Singh, Simranjeet Singh, Nilakanta Sharma, P. R. Sreejesh, Sumit, Lalit Upadhyay eta Amit Rohidas-ek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 03 !3. postua, brontzezko domina | Gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Rupinder Pal Singh» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Rupinder Pal Singh» FIH **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17495905

 |

* Wd Datuak: Q17495905
**Knox konderria** (ingelesez: *Knox County*) Illinoisko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Galesburg da. 2010eko zentsuaren arabera 52.919 biztanle zituen, Knox kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Knox konderriak 1.864,3 kilometro koadro ditu. Horietatik 8,85 ura dira. Beste 1.855,45 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 28,39 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 52.919 pertsonetatik 47.690 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.558 dira. 3.741 beltzak edo afroamerikarrak. 75 amerikar natiboak ziren eta 7 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 331 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 44 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.031 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q494552
* Commonscat Multimedia: Knox County, Illinois

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132515662
* GND: 4317169-2
* LCCN: n79143067
* NARA: 10039233
* **Lekuak**
* OSM: 1800722
* TGN: 2000516

 |

* Wd Datuak: Q494552
* Commonscat Multimedia: Knox County, Illinois
**Knox konderria** (ingelesez: *Knox County*) Maineko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Rockland da. 2010eko zentsuaren arabera 39.736 biztanle zituen, Knox kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Knox konderriak 2.962,81 kilometro koadro ditu. Horietatik 2.017,11 ura dira. Beste 945,69 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 13,41 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 39.736 pertsonetatik 38.674 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 337 dira. 192 beltzak edo afroamerikarrak. 136 amerikar natiboak ziren eta 5 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 184 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 23 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 522 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502581
* Commonscat Multimedia: Knox County, Maine

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152483605
* NARA: 10039724
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2535182
* TGN: 2000924

 |

* Wd Datuak: Q502581
* Commonscat Multimedia: Knox County, Maine
**Koch elur-maluta**, edo **Koch izarra**, 1904an Helge von Koch matematikariak deskribaturiko irudi itxia da, puntu orotan jarraia baina diferentziagarria ez dena.

Gaur egun fraktal gisa definitzen den kurba mota bat da, prozesu iteratibo baten bidez eraikia dena.

Eraikuntza
----------

Triangelu ekilatero batetik abiatuz, alde bakoitzean beste triangelu ekilatero txikiago bat gehitzen zaio iterazio bakoitzean, sorturiko zuzenki guztiak berdinak izango direlarik. Iterazioa nahi beste aldiz errepika daiteke, infinituraino.

**Koch izarraren eraikuntza**| 
1. iterazioa.
 | 2. iterazioa. | 3. iterazioa. |
|  |
| 4. iterazioa. | 5. iterazioa. | 6. iterazioa. |

Goikoak bezalako hiru kurbak osatzen dute **Koch izarra**, edo, kanporantz eraiki beharrean barnerantz eraikiz gero, **Koch anti-izarra**.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Koch anti-izarra (5 iterazio). |

Ezaugarriak
-----------

Koch izarra irudi fraktala da, zatiki bakoitza osotasunaren isla da.
Prozesua behatuz, ohar daiteke pausu bakoitzean zuzenki baten luzera 4/3 aldiz luzatzen dela. Hasierako hirukiaren luzera 3 unitatekoa suposatuz, n. iterazioan kurba osoaren luzera 3·(4/3)n izango da.

Nabarmentzekoa da infinitu iterazio eginez gero kurbaren luzera infinitua dela, nahiz eta espazio finitu baten barnean gertatu. Hori posible da, Koch elur-malutaren dimentsio fraktala d>1 baita.

Dimentsio fraktalaren kalkulua burutuz gero, d≈1.2618... dela ikusiko da.

Lehenago aipatu bezala, Koch izarra irudi fraktal bat da, alegia, irudiaren zati batek irudi orokorraren itxura berdina du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q223137
* Commonscat Multimedia: Koch curves

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q223137
* Commonscat Multimedia: Koch curves
**Shenandoah konderria** (ingelesez: *Shenandoah County*) Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Woodstock da. 2010eko zentsuaren arabera 41.993 biztanle zituen, Shenandoah kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Shenandoah konderriak 1.326,52 kilometro koadro ditu. Horietatik 8,8 ura dira. Beste 1.317,72 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 31,66 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 41.993 pertsonetatik 40.463 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.577 dira. 699 beltzak edo afroamerikarrak. 71 amerikar natiboak ziren eta 6 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 210 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 28 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 516 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q510947
* Commonscat Multimedia: Shenandoah County, Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137226144
* ISNI: 0000 0004 0391 5273
* LCCN: n82047356
* NARA: 10039877
* **Lekuak**
* OSM: 2534204
* TGN: 2002190

 |

* Wd Datuak: Q510947
* Commonscat Multimedia: Shenandoah County, Virginia
**Kimiosintesia** material organikoak (normalean karbono dioxidoa edo metanoa) sintetizatzean datza, energia-iturria kimikoa izanik.

Badira fotosintesia egin gabe materia organikoa mantenu-gai ez-organikotik lortzeko gai diren zenbait bakterio autotrofo, organismo hauek kimioautotrofoak dira eta bide metabolikoa kimiosintesia da. Organismo hauek Calvin zikloaren bidez finkatzen duten CO2, energia konposatu ez organikoen oxidaziotik lortuz. Organismo aerobikoak dira: oxigenoa substratu ez organikoak oxidatzeko erabiltzen dute eta lortutako energia ATP sintetizatzeko.

Hau da kimiosintesiaren ekuazio orokorra, hidrogeno sulfuroa molekula oxidagarritzat hartuz:

**CO2 + O2 + 4H2S → CH2O + 4S + 3H2O**

Faseak
------

Kimiosintesiaren faseak:

* Lehenengo fasean ATP eta ahalmen erreduzitzailea (bakterioetan NADH, landareetako NADPHren ordez) lortzen da, substantzia ez-organikoen oxidazioari esker. Hori da ADParen fosforilazio oxidatiborako energia-iturria. ATP zati bat elektroien arnasketa-katean garraio alderantzikatua eragiteko erabiltzen da, horrela NADH lortu ahal izateko.
* Bigarren fasean, bide metaboliko jarraituek fotosintesiaren fase ilunarekin bat egiten dute.

Ikus, gainera
-------------

* Fotosintesi
* Autotrofo
* Heterotrofo

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q332410

 |

* Wd Datuak: Q332410
**Ithilien**, Matěj Čadilek marraztua
**Ithilien** ("Ilargiaren lurraldea" sindarinez), Tolkienen legendariumeko fikziozko toki bat da. Gondorreko eskualde eta feudo bat da.

Ithilien, Anduineko beste aldean, ibaia eta Mordorreko Ephel Duathen artean dagoen Gondorreko lurralde bakarra da. Eskualdea, gainera, Ithilien iparraldea eta Ithilien hegoaldean banatua dago.

Lurralde eder eta oparoa zen Eguzkiaren Bigarren Aroan eta Eguzkiaren Hirugarren Aroaren lehen zatian, Gondor boteretsua zenean eta Mordor hutsik zegoenean. Antzina, bere hiriburua Minas Ithil izan zen, baina Mordorrek hartu zuenean, bere izena, Minas Morgulera aldatu zen. Honen ondoren, bertako biztanleria gehienak, Anduin ibaiaren beste aldera ihes egin zuen gerratik aldentzeko, baina Gondorreko seneskalek, esploratzaileak mantendu zituzten Ithilienen, baseak, Henneth Annûn bezalako toki sekretuetan zituztelarik.

Eraztunen Jauna eleberrian, Gollumek, Frodo Zorrozabal eta Samsagaz Gamyi, Ithilienetik zehar daramatza, Cirith Ungolerantz, Mordorrera iristeko. Olifante batekin zihoazen Haradeko hegoaldetarren arteko gudu baten lekuko izan ondoren, hobbitak, Faramirek aurkitzen ditu, Denethor II.a seneskalaren semea, eta Henneth Annûnera daramatza, baina jarraitzen uzten zaie, Sauronen agenteak ez zirela frogatu zuenean.

Eguzkiaren Laugarren Aroan, Ithilien, Ithilieneko printzeek gobernatu zuten, Faramir eta Eowynekin, Rohango printzesarekin hasten den leinu bat. Minas Morgul ez zen birpopulatua izan (denbora luzez behintzat), eta Faramirrek gobernatu zuen Emyn Arneneko jaun bezala.
Historia
--------

**Kloratita**, 2003an Zorrotzan sortutako punk-rock musika taldea da. Hasiera batean, gustoko taldeen bertsioak egiten hasi ziren, baina pixkana-pixkana beraien kantu propioak ere sortzeari ekin zioten.

Euskal Herri osoan 50 kontzertu inguru eman ondoren, 2004an beraien lehen diska grabatu zuten Tala estudioetan(*Inoiz baino gehiago...* ). Diskaz gain, liburuxka bat ere egin zuten.

2006an berriz, bigarren lana kaleratu zuten *Etikaz mintza gaitezen...* izenburupean. Diska grabatzeaz gain, DVD bat eta liburu bat ere kaleratu zituzten.

2007an oraingoz beraien azken lana den *Inoiz baino gehiago... komunismoa*  diska kaleratu zuten. Disko honek, "Etikaz mintza gaitezen..." bigarren diskoko "Komunismoa" abestiaren bertsio luzea, "Inoiz baino gehiago..." lehenengo diskoko abestiak Gasteizko gaztetxean zuzenean grabatuak eta Venezuelari buruzko zenbait korte jasotzen ditu. Diskoak, Venezuelako Sontizon taldearen "A cada 11 le llega su 13" diskoarekin batera "Gora Venezuela sozialista! Gora Euskal Herria sozialista" disko bikoitza osatzen du.

Beraien lan propioez gain, hainbat bildumetan ere parte hartu dute Kloratitakoek. Hala nola, AHTaren aurkako bildumetan edo Gazte Mugiko bildumetan.

Taldekideak
-----------

- Alberto - Ahotsa.

- Iraitz - Ahotsa.

- Gaizka - Bajua.

- Saul - Bateria.

- Ekaitz - Gitarra.
Diskografia
-----------

### Diskoak

- Inoiz baino gehiago... (MusikHerria, 2004). CD eta liburua.

- Etikaz mintza gaitezen... (MusikHerria, 2006). CD, DVD eta liburua.

- Inoiz baino gehiago... komunismoa (MusikHerria, 2007).
### Bildumetako partehartzeak

- "Espetxetik" abestia Gazte Mugiko CD bilduman (2005).

- "Gu geu izateko..." abestia Euskal Herriko I. Okupazio kongresuko *Erradikala izan sistema honen kontra* CD bilduman (2005).

- "Gazte eta Errebelde" abestia *Gazte eta Errebelde* CD bilduman (2005).

- "Makina zikina" abestia *Kriminalizazioare EZ!* CD bilduman(2005).

- "Historia ez da bukatu..." abestia *MusikHerria 1. bilduma* CD bilduman (2005).

- "Alienaziorako hitzak" abestia *Urtez urte sokak apurtuz* CD bilduman (2006).

- "Ama lurra" abestia *AHT eta beste proiektu txikitzaileak gelditu* CD bilduman (2006).

- "Etika" abestia Musikagidako CD bilduman (2006).

- "Komunismoa" abestia *Etxe hutsak okupatuz, eskubideak gauzatu* CD bilduman (2007).

Ikus, gainera
-------------

	* Euskal Herriko musika garaikidea
	* Bilboaldeko musika taldeak
Kanpo estekak
-------------

```
Kloratitaren webgune ofiziala
MusikHerria diskoetxearen webgunea
```

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 

	* **Wikimedia proiektuak**
	* Wd Datuak: Q12261511
 |

	* Wd Datuak: Q12261511
**Itimad-Ud-Daulahren Mausoleoa**, Indiako Uttar Pradesh estatuko Agra hirian dago. "Taj txikia" bezala ere ezagutzen da, batzuk, Taj Mahalaren zirriborrotzat hartzen baitute.

1622 eta 1628 bitartean Iamuna ibaiaren eskumako ibarrean eraikia, mausoleo honek, mogoldar arkitektura primitiboa, batez ere buztin gorria erabiltzen zuena, Humaiunen hilobia edo Akbarrenean bezala, eta garai berri honen arteko trantsizioa da, non, material nagusia, haitzurdin zuria izatera pasatzen den, eta Taj Mahala ordezkaririk nagusiena bezala duena.

Mausoleoa, Jahangir enperadorearen emazte zen Nur Jahanen enkarguz eraiki zen, bere aita Mirza Ghiyas Beg lurperatzeko, nori *Itimâd-ud-Daulâ* titulua eman zitzaion "estatuko zutabea" esan nahi duena. Mirza Ghitas Beg, Shah Jahan enperadorearen emazte zen Mumtaz Mahalen aitona ere bazen. Biak, Taj Mahalean lurperatuak daude.

Hilobia, ibai txiki eta zenbait bidek gurutzatzen dituzten lorategi batzuen barnean dago. Mausoleoa, 50 metroko luzerako aldea eta metro beteko altuera zuen plataforma baten gainean eraiki zen. Eraikinak berak, berez, 23 m²ko azalera hartzen du, eta alboetan, 13 metroko garaiera duten lau dorre hexagonalek mugatzen dute.

Harresiak, Rajastanetik ekarritako haitzurdinez eginak daude, harribitxi eta erdi harribitxizko inkrustazioekin, batez ere topazioa, onizea eta lapis lazulia. Marrazkiek, persiar apaindura estiloa jarraitzen dute eta marrazki geometrikoak eta landuagoak diren lore pitxerrak eta apaindura landareak irudikatzen dituzte. Argia, mausoleoaren barnean sartzen da haitzurdinean egindako irekidura txikien bidez.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1318766
* Commonscat Multimedia: Itmad-Ud-Daulah's Tomb

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 308195235

 |

* Wd Datuak: Q1318766
* Commonscat Multimedia: Itmad-Ud-Daulah's Tomb
**Shemekia Copeland** (New York, 1979ko apirilaren 10a) blues-kantari estatubatuarra da.

Abeslari ibilbidea
------------------

Harlemen jaio zen Copeland, New York hirian, Estatu Batuetan. Johnny Copeland gitarrista eta blues abeslariaren alaba da. Goiz hasi zen kantatzen, eta lehen emanaldia Cotton klubean izan zuen, gutxi gorabehera 10 urte zituenean. 16 urterekin hasi zen abeslari-karrera egiten. Aitak, Osasuna gainbehera hasi zitzaionean, Shemekia hartu zuen hasierako kantari edo telonera gisa bere emanaldi eta biretan, eta horrek Shemekiari blues-lokalen zirkuituan izena ezartzen lagundu zion. Copeland 1997an graduatu zen New Jerseyko Teaneckeko Institutuan.

Alligator Records-ekin grabazio-kontratua lortu zuen eta *Turn the Heat Up*! lehen albuma kaleratu zuen. 1998an, bira batekin jarraitu zuen Amerikako eta Europako blues zirkuituetan. Bere bigarren albuma, *Wicked*, 2000. urtean argitaratu zen, eta duo bat aurkeztu zuen Ruth Brownekin. Blues Musikako hiru sari irabazi zituen.

Hurrengo erregistroa, *Talking to Strangers*, John doktoreak ekoitzi zuen eta 2005ean The *Soul Truth* argitaratu zuen, Steve Cropperrek ekoitzia.

2008an, Telarc Internacionalekin sinatu zuen Copelandek, eta 2009ko otsailean argitaratu zuen bere lehen diskoa, *Never Going Back*. Rising Star - Blues Artist-a irabazi zuen *Down Beaten* 2009ko abenduan. Efes Pilsen Blues Festivalen ere parte hartu zuen 2009an. 

2013an, blues-musikako sari baterako izendatu zuten Copeland, emakumezkoen blues-artista kategorian.

2015eko urrian, *Outskirts of Love* 6. postura iritsi zen Billboard Top Blues Albums-en.

2022an Bilboko *Bilbao Blues Festival* jaialdian abestu zuen.

Discografia
-----------

* 1998: *Turn the Heat Up*
* 2000: *Wicked*
* 2002: *Talking to Strangers*
* 2005: The *Soul Truth*
* 2009: *Never Going Back*
* 2011: *Shemekia Copeland - Deluxe Edition*
* 2012: 33 1/3
* 2015: *Outskirts of Love*
* 2018: *America´s Child*

Erreferentziak
--------------

1. ↑  "Today in History - April 10", Fox News, April 10, 2008.
2. ↑    *Metroactive Music - Santa Cruz Blues Festival.*  Metroactive.com.
3. ↑    *Shemekia Copeland sings about what’s going on (Ep266) - Americana Music Show Podcast.*  Americanamusicshow.com 29 de septiembre de 2015.
4. ↑    highbeam.com *WHERE STARS ARE BORN.* .
5. ↑    *Telarc.*  Telarc.com.
6. ↑    *Blues Music Awards Nominees - 2013 - 34th Blues Music Awards.*  Blues.org.
7. ↑    *Blues Music: Top Blues Albums Chart.*  Billboard 14 de enero de 2014.
8. ↑    «Bluesa, guztien eskura» *Bizkaiko Hitza* 2022-07-29 (Noiz kontsultatua: 2022-07-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q445422
* Commonscat Multimedia: Shemekia Copeland

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 68556278
* ISNI: 0000 0000 4201 1446
* BNF: 15996012q (data)
* GND: 135427827
* LCCN: no98116103
* NKC: xx0018000
* SUDOC: 181717395

 |

* Wd Datuak: Q445422
* Commonscat Multimedia: Shemekia Copeland
**Issyk-Kul** (kirgizeraz: Ысык-Көл, ɯsɯqkœl ahoskatua; errusieraz: Иссык-Куль) Erdialdeko Asiako aintzira endorreikoa da, Tian Shan mendilerroaren ipar-ekialdean dagoena, Kirgizistango ipar-ekialdean. 1.607 metroko garaieran kokatua, 6.236 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta munduko bigarren mendi-aintzirarik handiena da, Titikakaren atzetik.

Geografia
---------

182 kilometroko luzera, 60 kilometroko zabalera eta 6.236 kilometro koadroko azalera ditu. Ura gazia baita, ez da inoiz izozten, neguak oso hotzak diren arren; izan ere *Issyk-Kul* (txinera tradizionalez: 熱海) izenak "itsaso beroa" esan nahi du. 118 ibai baino gehiagok dute ahoa aintziran, handienak Djirgalan eta Tiup; hala ere, ur gehiena inguruko glaziarretatik datorkio.

Aintzirak izena ematen dio Issyk-Kul eskualdeari.

Historia
--------

XVIII. mendera arte, aintzira Zetaren Bidean zegoen. Sobietar garaian, iparraldeko ertza turismorako gune bihurtu zen. Bertako kondairak dio urperatutako lau hiri daudela, eta hala izan daiteke, 2007an espedizio batek duela 2.500 urteko hiria aurkitu baitzuen.

Turismoa
--------

Issyk-Kul aintzira Kirgizistango turismo gune nagusia. Urte osoan gainak elurturik izaten dituzten mendilerroz dago inguratua. Berezitasun horrek txunditurik uzten du lakua bisitatzen duen oro. Haren ur garbiek eta udako tenperatura epelek, turista kirgizez gain, kazakhstandar eta errusiarrak erakartzen dituzte, nahiz eta oraingoz masifikaziorik ez dagoen. Izan ere, boom turistikoa ez da iritsi bertara eta, Txolpon Atan izan ezik, zaila da hotelen bat aurkitzea kostaldeko herrietan.

Eskualdeko herriak
------------------

Hauek dira aintziraren ertzean dauden herriak, mendebaldetik hasita:

* Balyktxy
* Koxkol
* Tamtxi
* Txolpon Ata
* Karakol (probintziako hiriburua)
* Tiup
* Barskon

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-06-29). *171. araua: Asiako toponimia.*  (Noiz kontsultatua: 2013-02-10).
2. ↑   Lukashov, Nikolai. *Descubren huellas de civilización antigua en lago montañoso en Asia Central.*  *RIA Novosti*, 2008ko urtarrilak 11, sp.rian.ru (Noiz kontsultatua: 2022-2-2).
3. ↑   Galarraga, Haize. *Kirgizistan. Mendi eta zaldien lurraldea.*  *Berria*, 2010eko apirilak 20, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2022-2-2).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q42191
* Commonscat Multimedia: Issyk-Kul

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 244718159
* GND: 4406221-7
* LCCN: no2008088743
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 1082659

 |

* Wd Datuak: Q42191
* Commonscat Multimedia: Issyk-Kul
Seidun napolitarraren adibidea, Do Maiorren, lehenengo alderantzikatzean (Fa, La bemol, Re bemol). Ikusten den bezala, subdominantezko eginkizuna izango luke. Honen ebazpena V. graduan izango litzateke, non La bemola bederatzidun minorra den.
**Seidun napolitarra** edo **akorde seidun napolitarra** subdominantearen gainean eratu ohi den akordea da, hirudun minorra eta seidun minorra dituena (do tonalitatean, fa-la-re litzateke)

Seidun napolitarra eskala batean bigarren gradu gutxituan (beraz, tonikarekiko bidun minorra) osatutako hiruko maiorra da. 'Napolitar' izaeraren jatorria zehaztea zaila den arren, unibertsalki onartua dago izena. XVIII. mendean lehenengo alderantzikatzean erabiltzen zen batez ere, hortik 'seiduna' kontsideratzea. XIX.mendetik aurrera, oinarrizko alderantzikatzean erabilita ere, "seidun" deitzen jarraitzen zaio. Izan ere, eztabaidagarritzat jo daiteke "bigarren gradu gutxituan oinarritutako" deskribapen hori.

Seidun napolitarra hiruko maiorra da eta, hortaz, ez da berez akorde disonantea. Disonante izateko sentsazio hori testuinguru harmonikoak ematen dio, tonikarekiko bitarte kromatikoa dela eta.

Nahiz eta eskala minorretik datorren eta honetan maizago erabiltzen den, askatasunez erabiltzen da modu maiorrean ere bai. Akorde honek subdominante-joera sendoa dauka eta gehienetan dominante baterantz doa. Baxua bikoiztea da gomendagarriena, gradu tonala baita.

V. gradura ebazteko, hirudun minorreko jauzia beherantz nabarmentzen da. Akordearen bostuna, eskala nagusiaren seiduna, alegia, hurrengo harmonian mantenduz gero, bederatzidunezko akordea emango luke.

Dirudienez, seidun napolitarraren asmatzailea Giaccomo Carissimi izan zen, 1656an Jephte oratorioaren konposatzailea. Anna Cazurra kataluniar musikologoak *Introducció a la música: de l'antiguitat als nostres dies* (eusk.: 'musikarako sarrera: antzinatik gaur egun arte') bere liburuan dioenez, Carissimiren lan hau lehendabizikoa izan liteke, non seidun napolitarra agertzen den.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Musika Hiztegia] [2012]

Bibliografia
------------

* *Armonía*, Walter Piston

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q775369
* Commonscat Multimedia: Neapolitan sixth chords

---

 |

* Wd Datuak: Q775369
* Commonscat Multimedia: Neapolitan sixth chords
Piridina
**Konposatu heteroziklikoak** konposatu kimiko ziklikoak dira, eta zikloko atomoak bi elementu desberdinetakoak edo gehiagotakoak dira. Kimika organikoaren barruan, konposatu heteroziklikoak karbono atomoz eta beste elementu batez osatuta daude, gutxienez. Karbonorik ez duten atomo horiei heteroatomo deritze, eta nagusiki nitrogenoa, oxigenoa eta sufrea dira.

Konposatu heteroziklikoen artean aipa daitezke: azido nukleikoak, botika gehienak, biomasaren osagarriak (zelulosa eta antzeko materialak) eta koloratzailek natural eta sintetiko asko.

Sailkapena
----------

Konposatu kimiko heteroziklikoak konposatu ez-organikoak edo konposatu organikoak izan daitezkeen arren, gehienek gutxienez karbono bat dute. Baina horrek ez du galarazten borazina bezalako konposatu bat (karbono atomorik ez duena) "heterozikliko" gisa etiketatzea.

Furanoa
IUPACek Hantzsch-Widman-en nomenklatura gomendatzen du konposatu heteroziklikoak izendatzeko.

Karbazola
Konposatu heteroziklikoak modu erabilgarrian sailka daitezke beren egitura elektronikoaren arabera. Heteroziklo aseek deribatu aziklikoek bezala jokatzen dute. Beraz, piperidina eta tetrahidrofuranoa amina eta eter konbentzionalak dira hurrenez hurren, profil esteriko aldatuak dituztenak. Beraz, kimika heteroziklikoaren azterketa bereziki deribatu asegabeetan oinarritzen da, eta 5 eta 6 atomotako eraztunak dituztenetan, hala nola, piridina, tiofenoa, pirrola eta furanoa.

Beste heteroziklo mota handi bat bentzenozko eraztunekin fusionatutakoei dagokie. Adibidez, bentzotiofenoa, indola eta bentzofuranoa

Bentzenozko bi eraztunen fusioak hirugarren konposatu-familia handi bat sortzen du. Honelakoak ditugu akridina, dibentzotiofenoa, karbazola eta dibentzofuranoa. Eraztun asegabeak heteroatomoak pi sistema konjokatuan duen parte-hartzearen arabera sailka daitezke.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193430
* Commonscat Multimedia: Heterocyclic compounds

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX528450
* BNF: 12117283k (data)
* LCCN: sh85060525
* NDL: 00563641
* NKC: ph167608
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D006571
* **Kimikako identifikadoreak**
* ChEBI: 5686

 |

* Wd Datuak: Q193430
* Commonscat Multimedia: Heterocyclic compounds
**Kolektore irekia** BJT transistorez osatutako zirkuitu integratuetan aurkitu daitekeen irteera mota bat da, adibidez TTL teknologian.

Kolektore irekian, zirkuitu integratuaren irteerako BJT transistorearen emisore terminala masara konektaturik dago eta kolektorea, aldiz, inora konektatu gabe dago. Modu honetan, BJT transistorea asetzen denean, honek irteerako terminalean edo kolektorean asetasuneko tentsioa jarriko du (VCEsat). Asetasuneko tentsio hori izango da zirkuituaren tentsio-maila baxua. Alabaina, transistorea eteten denean, transistoreatik ez da korronterik igaroko eta irteerako edo kolektoreko tentsioa ezezaguna izango da transistorea polarizatu gabe dagoelako. Beste era batean esanda, tentsio-maila altua ezezaguna izango da. Hori dela eta, erabiltzaileak tentsio-maila altua finkatu beharko du, adibidez elikatze-iturriaren eta irteeraren artean erresistentzia bat konektatuz. Erresistentzia horrek *pull-up* izendapena jasotzen du.

Abantailak eta desabantailak
----------------------------

### Abantailak

Zirkuituraren irteeran konektatu beharreko *pull-up* erresistentziaren elikatze-tentsioak ez du zergatik zirkuitu integratuarenarekin bat etorri behar.

Gainera, kolektore irekiak hainbat zirkuituren irteerak elkar konektatzea edo kableatzea ahalbidetzen du. Irteerak kableatzean ETA (AND) funtzio logikoa inplementatu daiteke.

### Desabantailak

Kolektore irekiaren desabantailetako bat potentzia-kontsumoa da. Hau desaktibaturik dagoenean nA batzuk ordenako korronte elektrikoa igarotzen da. Korronte hori, tenperaturaren arabera alda daiteke.

Erabilerak
----------

SCSI-1 interfaze estandarrak kolektore irekia erabiltzen du.

Oharrak
-------

Kolektore irekidun eta drainatzaile irekidun irteerak ez dira sinonimoak inola ere ez. Lehenengoak, esan bezala BJT transistorez osatutako zirkuituentzat dira eta bigarrenak MOSFET transistorez osatutakoentzat.

Ikus, gainera
-------------

* Totem-pole irteera (TTL)
* Drainatzaile ireki (CMOS)
* CMOS
* TTL

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1637491
* Commonscat Multimedia: Open collectors

---

 |

* Wd Datuak: Q1637491
* Commonscat Multimedia: Open collectors
**Saint-Jean de Prayssas eliza** Okzitaniako Prayssas herrian, Lot eta Garona departamenduan dagoen Erdi Aroko eliza katolikoa da.

Ezaugarriak
-----------

Elizan XII. mendeko elementuak ikus daitezke: absidea eta ondoko aldea. Horma lodiek, bestetik, XIX. mendean konpondutako kanpandorrea eusten dute.

Historia
--------

Elizaren aztarna zaharrenak XII. mendekoak dira, elementu erromanikoak. Badira ere elementu gotikoak.

1551an egindako bisitan, Jean de Vallierrek eliza konpontzen ari zela adierazi zuen. Lan-kanpaina horretakoak ziren habeartearen berreraikuntza eta alboko kaperen gangak, mendebaldeko ataria errenazentista estilokoa eta eskailera-dorrea. Bikarioak "eraikina jarraitzeko eta ahal bezain laster bukatzeko" eskatu zuen.

Eliza suntsituta zegoen 1569an Frantziako Erlijio Gerrekin batera. 1594an, Nicolas de Villars-ek bisitatu zuenean, eliza egoera txarrean omen zegoen. Garaipen arkuak 1601 data eta REIASE inskripzioa erakusten ditu, ziur asko konponketen urtea adierazteko.

1837-1838 urteetan, hegoaldean sakristia berria eraiki zen. Tximistek kanpandorrea partzialki suntsitu zuten 1841ean. Goiko aldea 1845 eta 1847 artean Gustave Bourrières arkitektoaren planoei jarraituz berreraiki zen.

Eraikina monumentu historiko gisa zerrendatu zen 1965ean eta urte berean sailkatu zen.

Iruditegia
----------

* XIX. mendean berreraikitako dorrea.XIX. mendean berreraikitako dorrea.
* HabearteaHabeartea
* Alboetako kaperakAlboetako kaperak
* Beirateak.Beirateak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑   Mérimée basea, Frantziako Kultura Ministerioa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3582101
* Commonscat Multimedia: Église Saint-Jean de Prayssas

---

* **Ondare historikoa**
* Mérimée: PA00084212

 |

* Wd Datuak: Q3582101
* Commonscat Multimedia: Église Saint-Jean de Prayssas
Kimika organometalikoan **konposatu organolitikoak** dira karbono-litio (C-Li) lotura duten konposatuak. Konposatu hauek erreaktibo inportanteak dira sintesi organikoan eta, sarri, zati organikoa edo litio-atomoa substratu bati transferitzeko baliatzen dira.

Halaber, konposatu organolitikoak anioi-polimerizazioetan usatzen dira hasarazle gisa. Industria farmazeutikoan sintesi asimetrikoak burutzeko erabiltzen dira.

1930eko hamarkada arte ez ziren konposatu organosilizikoak erreaktibo gisa baliatzen hasi.

Ezaugarriak
-----------

Karbonoaren eta litioaren arteko elektronegatibotasun-diferentzia oso handia da eta horrek ondorioa du C-Li lotura oso polarizatuta egotea, karga negatibo gehiena karbono-atomoan metatzen delarik. Hortaz, konposatu organolitikoek nukleozale onak eta base sendoak dira.

Konposatu organolitikoak oso erreaktiboak dira eta, batzuetan, baita piroforikoak ere.

Prestakuntza
------------

Alkilo- eta arilo-haluroak erraz erreakzionatzen dute litio metalikoarekin dagozkien konposatu organolitikoak emateko.

{\displaystyle {\ce {R-X + 2Li -> R-Li + Li-X}}}

Prestakuntza industrialetan erreakzioa abiatzeko eta errazteko % 0,5 – 2 bitarteko kontzentrazioan sodioa eransten da. Erreakzioa oso exotermikoa da.

Beste metodo batek inplikatzen du alkillitio baten litio-atomoa alkilo-haluro bati transferitzea. Adibidez, tert-butillitioaren litio-atomoa transferitzea aril edo alkenil ioduro edo bromuroei dagozkien konposatu organolitikoak emateko.

{\displaystyle {\ce {(CH3)3CLi + ArX -> (CH3)3X + ArLi}}}

Maneiua eta erabilera
---------------------

Konposatu organolitikoak oso erreaktiboak dira eta maneiatzeko teknika bereziak behar dituzte. Sarri korrosiboak, sukoiak eta, batzuetan, piroforikoak dira. Halaber, bero-deskonposizioa paira dezakete. Hortaz, konposatu organolitikoak 10 C-tik beheragoko tenperaturatan gordetzen dira.

Konposatu organolitikoak nukleozale eta base gisa joka dezaketenez erabilera zabala dute sintesi organikoetan, adibidez, aldehido eta zetonen karboniloekin erreakzionatzen dute kate luzegoko alkoholak emanez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Patai's Chemistry of functional groups..*  John Wiley & Sons 1999- ISBN 978-0-470-68253-1. PMC 639533403. (Noiz kontsultatua: 2023-03-10).
2. ↑   **(Ingelesez)** Wu, George; Huang, Mingsheng.  (2006-07-01). «Organolithium Reagents in Pharmaceutical Asymmetric Processes» *Chemical Reviews* 106 (7): 2596–2616. doi:10.1021/cr040694k. ISSN 0009-2665. (Noiz kontsultatua: 2023-03-10).
3. ↑   **(Ingelesez)** Stent, Matthew.  (2002-03-26). «Generation of a Highly Basic and Nucleophilic Organolithium» *cssp.chemspider.com* (Noiz kontsultatua: 2023-03-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q420460
* Commonscat Multimedia: Organolithium compounds

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q420460
* Commonscat Multimedia: Organolithium compounds
**Konposatu azoikoak** edo **azokonposatuak** diazenilo funtzio-taldea (R−N=N−R′) duten konposatu organikoak dira non R eta R' alkilo edo arilo izan daitezkeen. Diazenoaren deribatutzat jotzen dira.

Diazenilo funtzio-taldea

Ezaugarriak eta erabilera
-------------------------

Konposatu azoikoek isomeria agertzen dute. Azobentzenoaren kasuan esaterako *trans* isomero moduan agertzen da egoera normalean, baina argiztatzen bada *cis* isomero bilakatzen da. Ariloa duten konposatu azoikoak egonkorrak eta kristalinoak izaten dira.

Metilo-laranja adierazlea
Diazenilo funtzio-taldea bi eraztun aromatikorekin konjugatuta dagoenen erradiazio elektromagnetikoa xurgatzen du espektro ikusgarrian eta, ondorioz, kolorea agertzen du. Kolorazio bizia izaten da. Hortaz industrian koloratzaile gisa usatzen dira esparru askotan: ehungintzan, papergintzan, elikagaien industrian eta abarretan.

Beste talde batzuk ere egoteak uhin-luzera desberdinak xurgatzea ekar lezake, kolore diferenteko konposatuak eratuz. Horietako talde batzuk, sulfonatoek esaterako, konposatu azoikoak uretan disolbagarri egiten dituzte.

Azo-konposatu batzuk azido-base bolumetrietan baliatzen dira adierazle moduan, metllo-laranja esaterako.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-03-20).
2. ↑   «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
3. ↑    Arana,Gorka; de Diego, Alberto; Etxebarria, Nestor; Martínez, Irantzu; Usobiaga, Aresatz & Zuloaga, Olatz.  (2011). *Kimika analitikoa. Kimika analitikoaren oinarriak eta bereizketa kromatografikoaren oinarriak.*  EHU, 66 or. ISBN 978-84-694-1283-1..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q322251
* Commonscat Multimedia: Azo compounds

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12327858k (data)
* LCCN: sh85010652
* NDL: 00560443
* NKC: ph388526
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D001391
* **Kimikako identifikadoreak**
* ChEBI: 37533

 |

* Wd Datuak: Q322251
* Commonscat Multimedia: Azo compounds
**Komentu juridiko kluniarra** edo ***Conventus Cluniensis***, Tarraconensis probintziako zati juridiko-administratiboa da, Octavio Augusto enperadoreak sortua, K.a. 16-13 bitartean seguruenik, eta Pliniok aipatua. Komentuaren hiriburua Clunia hiria izan zen, geroago *Clunia Sulpicia* kolonia bihurtuko zena. Lurralde horren barruan, herri autrigoi, kantabriar, karistiar, turmogo eta, zalantzekin, barduliarren herri eta hiriak sartu ziren; Kantabriar mendikatean eta haren iparraldeko haranetan zeuden; eta hegoaldean, berriz, arebakoak, pelendoiak eta bakzeoak. *Conventus Cluniensis*-ek muga hauek omen zituen mendebaldean: *Conventus Asturum* mendebaldean; *Caesaraugustanus* ekialdean eta *Carthaginensis* hegoaldean. 

Dioklezianoren erreforma administratiboaren ondoren, komentuak Tarraconensis probintziaren parte izaten jarraitu zuen.

Lurralde honetan hiri gehienak eraikuntza berrikoak izan ziren, bertakoak bizileku berri eramanez eta gertuko herri indigenen izenak hartuz. Segisama eta Pirasoaca establezimendu militarrengandik sortutako hiri berriak izan ziren. Clunia, Deobrigula, Intercatia, Segontia Lanka, Suessatio, Uxama Barca, Forua eta Monte Cildá ere konkista ondoren eraiki ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Historikoa. Nat.*, III, 18
2. ↑   «Tesauros - Diccionarios del patrimonio cultural de España - Conventus Cluniensis» *tesauros.mecd.es* (Noiz kontsultatua: 2023-02-01).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** López Noriega, Pilar.  (1997). «Organización territorial romana en el conventus cluniensis: algunas consideraciones sobre la creación de ciudades ex novo» *Zephyrus. Revista de prehistoria y arqueología* (Universidad de Salamanca).

Kanpo estekak
-------------

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12386453

 |

* Wd Datuak: Q12386453
**Se...kara**, Egiptoko XIII. dinastiako faraoi bat izan zen, K. a. 1640 inguruan gobernatu zuena.

Bere izenaren zati bat, **Se...kara**, Turineko Errege Kanonean idatzita dago, VII.16 erregistroan. Bere agintaldiaren iraupena jartzen zuen papiro zatia galdu egin zen. Bere aurretik, "Uebenra Hor" edo Hor III.a, eta, bere ondoren "...enra" edo Sonebmiyu ditu. Bere semeak, Suahenra Sonebmiyu (Sonebmiyu), Minemaes eta Sit...(?) izan litezke.

Egiptoko XIII. dinastiako azken agintariek, soilik Tebasetik gertuko tokietan gobernatu zuten, Goi Egipton.

Garai honetan, ohi hikso deituriko erregeek, Egiptoko XV. dinastiakoak zirenak, Menfis konkistatu zuten eta Behe Egipto domeinatzen zuten, ia Egipto guztiko biztanleak zergari bihurtuz.

Bere garaiko testigutzak
------------------------

Soilik Turineko Errege Kanonean aipatzen da bere Tronu izenagatik: "nsw bi.tj Se...kara" (Goi eta Behe Egiptoko erregea Se...kara).

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Hor III.a** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko XIII. dinastia | Ondorengoa**Sonebmiyu** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9075296

 |

* Wd Datuak: Q9075296
**Shannongo estuarioa** Irlandako mendebaldean dagoen estuario handi bat da, bertan Shannon ibaiak bere urak Ozeano Atlantikoan isurtzen dituelarik. Estuario honen hasieran edo barnealdean Limerick hiria dago, itsasaldetik bere mugak iparraldetik Loop lurmuturra eta hegoaldetik Kerry lurmuturra direlarik. Estuario honek hegoaldetik Kerryko konderria eta Limerickeko konderria, eta iparraldetik Clareko konderria elkarbanatzen ditu.

Hegaldiak
---------

Historikoki, estuario hau 1930 eta 1940ko hamarkadetan Ozeano Atlantikoa zeharkatzen zuten ur-hegazkinen urartze lekua ian zen. 1945an estuarioan iparraldeko ertzean Shannon aireportua ireki eta estuarioko urartzeek behera egin zuten.

Ikus gainera
------------

* Shannon ibaia
* Fergus ibaia
* Limerick
* Foynes
* Shannon aireportua

Kanpo lotura
------------

* Shannongo estuarioa, turismontzien helburu **(Ingelesez)**
* Shannon Foynes Portuko Konpainiaren webgunea **(Ingelesez)**
* Shannon aireportuaren webgunea **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2750104
* Commonscat Multimedia: Shannon Estuary

---

 |

* Wd Datuak: Q2750104
* Commonscat Multimedia: Shannon Estuary