recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Stearns konderria** (ingelesez: *Stearns County*) Minnesotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua St. Cloud da. 2010eko zentsuaren arabera 150.642 biztanle zituen, Stearns kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Stearns konderriak 3.599,96 kilometro koadro ditu. Horietatik 121,26 ura dira. Beste 3.478,7 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 41,85 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 150.642 pertsonetatik 140.604 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 4.190 dira. 4.595 beltzak edo afroamerikarrak. 392 amerikar natiboak ziren eta 38 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 2.949 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 107 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.957 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491148
* Commonscat Multimedia: Stearns County, Minnesota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 130196998
* ISNI: 0000 0004 0401 053X
* GND: 4496992-2
* LCCN: n81093350
* NARA: 10039582
* **Lekuak**
* OSM: 1795714
* TGN: 2001071

 |

* Wd Datuak: Q491148
* Commonscat Multimedia: Stearns County, Minnesota
**Ste. Genevieve konderria** (ingelesez: *Ste. Genevieve County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Farmington da. 2010eko zentsuaren arabera 18.145 biztanle zituen, Ste. Genevieve kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Ste. Genevieve konderriak 1.312,54 kilometro koadro ditu. Horietatik 19,74 ura dira. Beste 1.292,8 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 13,82 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 18.145 pertsonetatik 17.756 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 149 dira. 117 beltzak edo afroamerikarrak. 52 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 49 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 168 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q489847
* Commonscat Multimedia: Ste. Genevieve County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 151288806
* GND: 7608539-9
* LCCN: n82032846
* **Lekuak**
* OSM: 1180447
* TGN: 2001240

 |

* Wd Datuak: Q489847
* Commonscat Multimedia: Ste. Genevieve County, Missouri
**Silverpit kraterra** Ipar itsasoan dagoen urpeko talka kraterra da, Britainia Handiko uhartearen kostaldean. 2002an aurkitu zen petrolioaren ustiapen arrunt baten harira bildutako datu sismikoak aztertzen, Britainia Handiko uharteetan lehen talka krater gisa katalogatuta. Ordutik beste jatorri posible batzuk proposatu dira.

Bere adina 65 milioi urtekoa izan behar da eta, beraz, bere eraketa Chicxulub kraterra Yucatan penintsulan, Mexikon (dinosauroak desagertu ziren garaian) sortu zuen talkarekin bat dator. Silverpit talka krater bat bada, horrek Lurrak zenbait objekturen talka jaso zuela esan nahi du, litekeena da 1994an Shoemaker-Levy 9 kometak Jupiterrekin izandako talkaren antzeko gertakaria izatea. Talka anitzen teoria ezaguna den teoria hori, garai hartako beste talka krater batzuen existentzian ere oinarritzen da.

Aurkikuntza
-----------

Kraterra britainiar Petrolium-eko Simon Stewart-ek eta Philip Allen-ek Production Geoscience Ltd. enpresako petrolio geozientzialariek bildutako datu sismikoak aztertuta aurkitu zen Humber itsasadarreko 130 km- ra kokatutako gunean, erregai fosilen biltegien ohiko bilaketan. Allenek eraztun kontzentriko multzo bat nabaritu zuen, baina ez zuen fenomeno hori interpretatu eta argazki bat bere bulegoko horman zintzilikatu zuen, norbaitek bere existentziaren misterioa ulertzen lagunduko zion itxaropenarekin. Stewart-ek, loturarik ez zuen gai batengatik Production Geoscience bisitatzen zuenean, mapa ikusi zuen eta talka krater bat izan zitekeela proposatu zuen. Aurkikuntza eta talka kraterren hipotesia *Nature* aldizkarian argitaratu zen 2002an.  Silverpit izenak bertako arrantza basetan du jatorria.

Silverpit kraterraren aurkikuntzaren berri eman baino hiru urte lehenago, Ipar itsasotik zetozen datu sismikoek talka kraterraren frogak izan zitezkeela iradoki zuten: talka kraterren eraketa tasa Lurrean eta Ipar itsasoaren tamaina kontuan hartuta, espero zen talka krater kopurua batekoa zen.

Kraterra 1500 m sakonera inguruko sedimentu geruzaren azpian dago, Ipar itsasoaren oinarria osatzen duena 40 m inguruko sakoneran. Ikerketek iradokitzen dute kraterra eratzeko garaian, 50 eta 300 m-ren artean zegoen eremua itsas mailaren azpitik.

Jatorria
--------

Komunikabide zientifikoetan onartzen da Silverpit-en jatorriaren inguruko azalpenik onena bolido bat dela. Hala ere, kraterrak eratzea sor dezaketen beste mekanismo batzuk daude eta Silverpit talka kraterra gisa sailkatzea zalantzan jarri da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Stewart, S. A. y Allen, P. J. «A 20-km-diameter multi-ringed impact structure in the North Sea.» *Nature* 418, 520-523 (2002). PMID 12152076.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q923146
* Commonscat Multimedia: Silverpit

---

 |

* Wd Datuak: Q923146
* Commonscat Multimedia: Silverpit
Polimeroen kimikan **suspentsio-polimerizazioa** edo **esekidura-polimerizazioa** polimeroak sintetizatzeko industria-metodo bat da non eragiketa mekanikoa medio, monomeroa uretan dispertsatzen den tantak osatuz eta horrela irauten duen prozesuan zehar. Tanten diametroa 0,001-0,5 cm tartean egon daiteke. Horrekin batera, eta tantak elkar ez daitezen, erreakzio-inguruneari egonkortzaileak botatzen zaizkio. Egonkortzaileen artean aipa daitezke uretan disolbagarriak diren polimeroak (poli(binil alkohol)a adibidez), elektrolitoak, silikatoak edo aluminio hidroxidoa.

Hasarazlea monomeroan disolbatzen da eta, ondorioz, monomero-tanta guztiak erreakzio-matraze txiki gisakoak dira, bertan garatzen delarik polimerizazioa. Suspentsioko monomero-tantak polimero-tanta bihurtzen direnez eta perla baten itxura hartzen dutenez *perla-polimerizazio* terminoa ere usatu izan da.

Abantaila handiak ditu suspentsio-polimerizazioak: erraza da kontrolatzeko, erraza maneiatzeko eta erreakzio-beroa erraz eliminatzen da. Alabaina desabantaila handi bat ere badu: formatzen diren polimero-perlek sakon ikuzi beharko dira, gainazalean geratzen diren egonkortzaile-arrastoek arras alda ditzaketeelako polimeroaren zenbait propietate eta baita polimeroaren beraren itxura ere.

Erabilera
---------

Suspentsio-polimerizazioz poliestirenoa, poli(metil metalkrilato)a, poli(binil kloruro)a eta poli(binil azetato)a sintetizatzen dira besteak beste.

Suspentsio- *vs* emultsio-polimerizazioa
----------------------------------------

| Polimerizazioa | Abantailak | Desabantailak |
| --- | --- | --- |
| Suspentsioa | * Polimeroa eskuratzea erraza, iragaziz
 | * Irabiatzea kontrolatzeko arazoak
* Erreakzio geldoa eta, maiz, pisu molekular txikiak
* Perlak sakon garbitu beharra
 |
| Emultsioa | * Erreakzio-abiadura eta pisu molekular handiak
 | * Polimeroa separatzea
 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Iruin, J.J. & Elortza, J.M..  (1988). *Kimika fisiko makromolekularra.* , 151 or. ISBN 84-86967-01-5..

Ikus, gainera
-------------

* Erradikal-polimerizazio
* Masa-polimerizazio
* Disoluzio-polimerizazio
* Emultsio-polimerizazio

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q901073
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q901073
**Whitley konderria** (ingelesez: *Whitley County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Williamsburg da. 2010eko zentsuaren arabera 35.637 biztanle zituen, Whitley kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Whitley konderriak 1.152,85 kilometro koadro ditu. Horietatik 18,88 ura dira. Beste 1.133,97 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 30,91 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 35.637 pertsonetatik 34.831 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 310 dira. 205 beltzak edo afroamerikarrak. 93 amerikar natiboak ziren eta 11 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 123 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 10 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 364 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q506342
* Commonscat Multimedia: Whitley County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153632475
* ISNI: 0000 0004 0618 4664
* LCCN: n82138896
* NARA: 10038871
* **Lekuak**
* OSM: 1846593
* TGN: 2000852

 |

* Wd Datuak: Q506342
* Commonscat Multimedia: Whitley County, Kentucky
**Niger** (ingelesez *Niger River*) Mendebaldeko Afrikako ibai nagusia da. 4.180 kilometroko luzerarekin Afrikako hirugarren ibairik luzeena da, Nilo eta Kongo ibaien ostean, eta munduko hamairugarrena. Ginean jaio, eta Mali, Niger, Benin eta Nigeriatik igaro ondoren, Gineako golkoan itsasoratzen da, Nigerren delta handia eratuz. 2.117.700 km²-ko arroa du. Ibaiadar nagusia Bani da.

Bamakoraino nabigagarria da eta eskualdeko komunikazio, garraio eta merkataritza ibilbide nagusia da.

Etimologia
----------

Nigerren bazterretan bizi direnek izen desberdin ugari dute ibaiari deitzeko. Adibidez mandingaz *Jeliba* edo *Joliba* (euskaraz "ibai handia") esaten zaio; songhaieraz *Isa Ber* ("ibai handia") eta joruberaz *Oya*, ibaiko jainkosa baten izena. Niger izenaren jatorria ezezaguna da. Baliteke *gher n gheren* (euskaraz "ibaien ibaia") amazigerazko esalditik etortzea, *ngher* murriztua. Izen hori erabiltzen da ibaiaren erdialdeko zatian, Timbukturen inguruan. Nigeria eta Niger estatuek ibaitik hartu dute beren izena.

Geografia
---------

Nigerren iturburua Loma mendigunean dago, Sierra Leona eta Ginearen arteko mugan. Ipar-ekialderako norabidean Ginea eta Maliko hegoaldea zeharkatzen ditu, Bamako, Timbuktu eta Gao bainatuz.

Maliko erdialdean, Timbuktu eta Djenné artean, Bani ibaiarekin elkartu eta barne delta zabala eratzen du. Uholde garaian 40 000 km²-ko azalera duen hezegune honetan ibaiaren emaria asko murrizten da: uraren %25 eta %50 artean galtzen da, gehiena lurrundurik. Barne deltako hiri nagusiak Mopti, Sévaré eta Djenné dira.

Gero, hego-ekialderako norabidea harturik, Niger zeharkatzen du eta Niger eta Beninen arteko muga egiten du. Aurrerago Nigerian sartu eta hegoalderako norabidea hartzen du. Gineako golkoan itsasoratu baino lehen ibaiadar nagusia, Kamerunetik datorren Benue ibaia, elkartzen zaio. Port Harcourtetik hurbil Atlantikora isurtzen da. Ahoan Nigerren delta handia eratzen du.

Ibaiadarrak
-----------

Niger ibaia Ségoun (Mali).
* Bani ibaia.
* Sokoto ibaia.
* Benue ibaia.
* Béli ibaia.
* Gorouol ibaia.
* Sirba ibaia.
* Tapoa ibaia.

Hiri nagusiak
-------------

Niger ibaiaren ertzean dauden hiri nagusiak hauek dira:

* Bamako
* Ségou
* Mopti
* Timbuktu
* Niamey
* Onitsha
* Port Harcourt

Ikus, gainera
-------------

* Afrikako geografia

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-03-30). *167. araua: Saharaz hegoaldeko Afrikako toponimia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3542
* Commonscat Multimedia: Niger River

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 312565176
* BNE: XX453549
* GND: 4042299-9
* LCCN: sh85091852
* NDL: 00628857
* NKC: ge134393
* NARA: 10038760
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 9110137

 |

* Wd Datuak: Q3542
* Commonscat Multimedia: Niger River
**Xabier Aierdi Urraza** (Zeberio, 1957) soziologo eta irakasle euskalduna da. Lizentziatua da soziologia eta zientzia politikoetan Deustuko Unibertsitatean (1980) eta kazetaritzan Euskal Herriko Unibertsitatean (1984). Soziologian doktore ere bai (1991).

Jarduera
--------

Euskal Soziologia Elkarteko lehendakari izana da, eta Espainiako Soziologia Federazioko (FES) lehendakari orde.

Migrazio eta etnizitatearen alorrean lan egin du, eta bere jarduera ikertzaile gehiena gai horien inguruan garatu du. Ikuspegi Immigrazioaren Euskal Behatokiaren zuzendari izan da 2003tik 2011ra (lehen hiru urteetan Cristina Blancorekin partekatuz zuzendaritza). 2011n, José Antonio Oleagarekin batera, Begirune Immigrazioaren Ikerketarako Laborategia sortu zuen EHUko ikerketa talde gisa. Besteak beste, Immigrazioaren aldeko Gizarte Itunean (Eusko Jaurlaritzaren ekimena) aditu gisa parte hartu du eta Zurrumurruen Aurkako Sarearen (Hego Euskal Herriko hainbat erakunde eta talderen artekoa) dinamizatzaile izan da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    «Xabier Aierdi Urraza - hizlariak - udaltop» *www.udaltop.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-09-07).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Xabier Aierdi Urraza – Curriculum Vitae | COMBI» *combiproject.eu* (Noiz kontsultatua: 2018-09-07).
3. ↑    «ehuGuneko kolaboratzailea» *ehugune* (Noiz kontsultatua: 2018-09-07).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56508302
* Commonscat Multimedia: Xabier Aierdi

---

* **Identifikadoreak**
* ORCID: 0000-0002-4783-6361
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 26291
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 748340

 |

* Wd Datuak: Q56508302
* Commonscat Multimedia: Xabier Aierdi
**Sunsundegui, S.A.** Sakana eskualdeko Altsasu udalerrian kokaturiko enpresa da, autobus eta trenen karrozeriak egiten dituena.

1944an Irunen sortua, 1956an Altsasura lekualdatu zen.

2008an lortu zuen fakturazio-errekorra, baina kudeaketa txarrak krisi ekonomiko larria ekarri zion, eta, horren ondorioz, 2009an Nafarroako Gobernuak, Sodenaren bitartez, bere kudeaketaz arduratu behar izan zuen

2012. urtearen amaieran, Nafarroako Gobernuak Sunsundeguin desinbertitzea erabaki zuen, eta 2013. urtearen lehenbiziko erdian akordio bat lortu zuen langileekin eta zuzendaritza-taldearekin, hauek akziodunak bihur zitezen, enpresa bereganatuz.

Espainiako merkatuaz gain, Sunsundeguik Europa eta Ekialde Hurbileko hainbat herrialdetara esportatzen ditu autobusak, eta, horren ondorioz, 2008an Nafarroako Gobernuaren esportazioaren saria jaso zuen.

2019ean 450 langile zituen.

Modeloak
--------

Hirikoak eta hiriartekoak
* Sunsundegui SB3 (artikulatua; 81 eserleku)
* Sunsundegui SB3 (Low Entry)
* Sunsundegui SB3 pisu garaikoa
* Sunsundegui SB3 Go

Autobusak
* Sunsundegui SC7 (71 eserleku, 3,7 metroko altuera)
* Sunsundegui SC5 (71 eserleku, 3,5 metroko altuera)

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala euskaraz

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1969241
* Commonscat Multimedia: Sunsundegui buses

---

 |

* Wd Datuak: Q1969241
* Commonscat Multimedia: Sunsundegui buses
**Willy Schlobach** (Brusela, 1864ko abuztuaren 27a - Nonnenhorn, 1951) alemaniar-belgikar margolaria izan zen. 1884an, Les XX-ren sortzaileetako bat izan zen, atmosferako margo lainotsuengatik ezaguna den artista talde batekoa. 1887an Londresera joan zen eta bertan urte batzuk eman zituen. Londresko gaueko bizitza deskribatu zuen eta 1880ko hamarkadaren amaieran bere obrak gero eta eragin neoinpresionistako ezaugarriak zituen, baina 1894. urtearen ondoren lehengo estilo inpresionistara itzuli zen.

Gaztaroa Belgikan igaro zuen bitartean, bere gurasoak eta emaztea alemaniarrak ziren. Bere "belgikar" garaian, James Ensor eta Willy Finch margolari belgikarrekin adiskide egin zen hirurak Bruselako Académie Royale des Beaux-Arts-era joan zirenean. Garai hori amaitu zen, Alemaniak Belgika inbaditu zuenetik gutxira, Lehen Mundu Gerra hasi zenean, Alemaniaren aldeko sinpatiak Alemaniaren aurkako sentimenduarekin talka egin baitzuen. Gero, Alemaniara joan zen, eta bertan egon zen 1951n hil zen arte.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2044739
* Commonscat Multimedia: Willy Schlobach

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 65009703
* ULAN: 500170297
* RKD: 90088

 |

* Wd Datuak: Q2044739
* Commonscat Multimedia: Willy Schlobach
**Noltland gaztelua** (ingelesez: *Noltland Castle*) Eskoziako Pierowall herrian dagoen gaztelua da, Orkadak uhartedian. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

Historia
--------

1560 urtean Adam Bothwell Orkadetako apezpikuak bere anaia Gilbert Balfourri Notland lurraldea eman zion eta honek eraiki zuen gaztelua. Hau Maria I.a Eskoziakoaren alde azaldu zen eta Robert Stewart Orkadetako Earlak setiatu egin zuen 1570 inguruan baina atzera egin behar izan zuen. 1598an haren seme Patrick Stewartek setiatu zuen berriz eta eskuratu ez arren kalte handiak eregin zizkion.

1606rako konpondu eta Sir John Arnot-ek erosi zuen. 1650an ordea Hiru Erresumen Gerran Covenanterrek gaztelua eskuratu eta su eman zioten. 1881ean hondarretan zegoela aipatzen da eta 1911an Balfour familiak Estatuari eman zion. Gaur egun Historic Scotland erakundeak kudeatzen du.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1965066
* Commonscat Multimedia: Noltland Castle

---

 |

* Wd Datuak: Q1965066
* Commonscat Multimedia: Noltland Castle
**Willy Koch Schöneweiss** (Ohligsen, Alemania, 1878ko ekainaren 5a - Donostia, 1950eko martxoaren 8a), Koch argazkilari dinastiaren aitzindaria da.

20 urterekin Alemaniatik alde egitea erabaki zuen eta Frantzia hegoaldean denboraldi labur bat igaro ondoren Donostian finkatu zen 1898 urte inguruan. Argazkilari aprendiz moduan hasi zen lanean Boulevard 19ko Casa Resines argazkilari estudioan. Magdalena Bengoetxearekin ezkondu zen eta lau seme-alaba izan zituzten: Carmen, Willy, Sigfrido eta Pablo. Laurak argazkilariak izan ziren eta aitarekin ibili ziren lanean.

1908tik 1921era, argazki estudio propio bat izan zuen Askatasunaren hiribidean, 20 zenbakiko, 4. solairuan. 1921ean Askatasunaren hiribideko 24 zenbakira aldatu zen eta bertan egon zen 1935 arte, azkenik 1935etik estudioa itxi arte Askatasunaren hiribideko 41ean egon zen.

Adituen iritziz lehen mailako argazkilaria izan zen eta horretaz gain argazkigintza alorreko lehiaketa eta epaimahaietan parte hartu ohi zuen. Willy Kochen argazkiak garaiko egunkari eta aldizkarietan argitaratu ziren, besteak beste, Donostiako "El Pueblo Vasco" egunkarian eta *Novedades* aldizkarian, Madrilgo *Nuevo Mundo* eta *La Esfera* aldizkarietan.

Koch leinuko ondorengoak "Koch, Koch eta Koch" (Egunkaria, 1999)
2010ean Donostiako Kutxa aretoan Sigfrido Koch Arrutiren omenezko erakusketa Koch leinuko hainbat argazkilariren argazkiekin osatu zuten: Willy Koch, Sigfrido Koch Bengoetxea, Alberto Schommer, Alberto Schommer García, Sigfrido Koch Arruti, Edurne Koch Elizegi, Nagore Koch Elizegi, Willy Koch Louvelli eta Marco Bialon Koch.

Erreferentziak
--------------

* Sigfrido Koch Arrutiren omenez: harrapatutako uneak = Instantes atrapados: homenaje a Sigfrido Koch Arruti. Kutxa, 2010
* Maddi Elorza Insausti: Iraganaren ispilu: Euskal Herria eta *Novedades* aldizkaria 1909-1919 / 1928-1929. Kutxa, 2011

1. ↑    Sarasketa, Ane.  (1999-11-25). «Koch, Koch eta Koch» *Berria* (Euskaldunon Egunkariaren hemeroteka. 1990-2003.) (Noiz kontsultatua: 2021-05-20).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20966268

 |

* Wd Datuak: Q20966268
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Nekrofilia**, (grezieratik νεκρός (nekros «hildakoa», «gorpua») eta φιλία (filia; «maitasuna», «zaletasuna») baita ere **nekrosexualitatea** parafilia ezohikoa da. Afektatuek sexualki gorpuekiko erakarriak sentitzen dira. Gorpuak pertsonenak zein animalienak izan daitezke. Nekrofilia tabua da gizarte gehienetan. Hitza 1886an erabili zen lehenengo aldiz, Krafft-Ebing psikiatra alemanarraren *Psychopathia Sexualis* (Sexuaren psikopatologia) liburuan. Munduko legedi guztietan debekatuta dago eta, askotan, gogor zigortuta.

Kasu ezagunenak
---------------

* Victor Ardisson
* Henri Blot
* Carl Tanzler

Serieko hiltzaile askok ere joera hori izan dute, besteak beste, Ed Gein, Richard Chase, Luis Alfredo Garavito, Winston Moseley, John Reginald Halliday Christie, Jeffrey Dahmer eta Ted Bundy.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Aranzadi Martínez, Juan.  (2008). *Introducción histórica a la Antropología del parentesco.*  Editorial Universitaria Ramón Areces, 331 or. ISBN 978-84-8004-713-5..
2. ↑  Krafft-Ebing, Richard von (1886). *Psychopathia Sexualis*. English translation: ISBN 1-55970-425-X.

Bibliografia
------------

* Benjamin Ball, *La folie érotique*, Librairie J.-B. Baillière et fils, Paris, 1888, berrargitalpena : L'Harmattan, 2001 lire
* Patrick Bergeron, *Nécrophilie : un tombeau nommé désir*, Éd. du Murmure, Neuilly-lès-Dijon, 2013.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Ikuspuntu medikoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q181843
* Commonscat Multimedia: Necrophilia

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 122194306 (data)
* GND: 4171419-2
* LCCN: sh85090573
* NKC: ph659856

 |

* Wd Datuak: Q181843
* Commonscat Multimedia: Necrophilia
**Núria Rafel i Fontanals** (Bartzelona, 1954ko maiatzaren 13a) arkeologo katalana da. Ezaguna da Kataluniako populazio protohistorikoen azterketagatik, batez ere Ebro inguruan.

Ibilbidea
---------

Bartzelonan eman zuen gaztaroa, eta Filosofia eta Letren Fakultatean eman zuen izena. Historiaurrean, arkeologian eta antzinako historian espezializatu zen. 

```
1976an ekin zion bere ibilbide profesionalari, Vilafranca del Penedès institutuko irakasle gisa. Handik hilabete gutxira, 1977ko urtarrilaren 1ean, irakasle laguntzaile izendatu zuten Bartzelonako Unibertsitatean. 
```

Landa-arkeologia izan zen bere eremu kutuna. Indusketa askotan parte hartu zuen eta hamabi aztarnategitako lanen zuzendaria izan zen (co). Horien artean nabarmentzekoak dira Coll del Moro (Terra Alta) herri iberikoaren eremu gotortua eta nekropolia, Molarren Kalbarioko herrixka, Turkesako historiaurreko meatzea Cornudella de Montsant-en eta Ulldemolins-en Bepoko Solana. 

```
*La necropolis del Coll del Moro* doktore-tesiaren gaia Coll del Moro lana izan zen, 1986an defendatu zuen Miquel Tarradell eta Mateuren zuzendaritzapean (1920-1995). Hurrengo urtean, orduko Lleidako Azterketa Orokorraren oposizioak gainditu zituen. Han, historiaurreko katedra lortu zuen, eta harekin jarraitu zuen 1991n Lleidako Unibertsitatean sortu zenean. 
```

Argitalpenak
------------

* Ehun eta hogeita hamar artikulu, liburu eta bestelako argitalpenen inbentario baterako, ikus «Publicacions Núria Rafel Fontanals (1978-2018)».  «Publicacions Núria Rafel Fontanals (1978-2018)» *Revista d'Arqueologia de Ponent* (28): 303-309. 2018.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Katalanez)** «Núria Rafel i Fontanals» *L'Enciclopèdia.cat.*  Bartzelona: Grup Enciclopèdia Catalana .
2. 1 2 3 4  Armada 2018.
3. ↑   Cabós, Carles X..  (13/11/2016). «Núria Rafel, arqueòloga: "Els prehistòrics eren antics, però no tontos"» *Segle 21*.

Bibliografia
------------

* Armada, Xosé-Lois.  (2018). «Homenatge a Núria Rafel Fontanals» *Revista d'Arqueologia de Ponent* (28): 283-382..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q93371948
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 107540210
* ISNI: 0000 0001 1779 0633
* BNE: XX1071937
* LCCN: n90720093
* SUDOC: 083805206
* UB: a1353833
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 29308

 |

* Wd Datuak: Q93371948
**Nór** edo **Nori**, saga zaharren arabera, Norvegia sortu zuen lehen errege mitikoa izan zen. Raum Zaharraren aita zen eta, beraz, Norvegiako erresuma vikingoetako agintarien arbaso zuzena.

*Hversu Noregr byggdist*
------------------------

*Hversu Noregr byggdist* kontakizunean (*Nola populatu zen Norvegia*) *Nór* Górren eta Gói printzesaren anaia zen, guztiak Thorriren semeak, Götaland, Kvenland eta Finlandiako erregea, eta Snær errege legendarioaren biloba.

*Chronicon Lethrense*
---------------------

*Chronicon Lethrense*aren arabera Upsalako Ypper erregeak hiru seme zituen, Dan, Danimarkako agintaria izan zena, *Nór* (*Nori*), Norvegiako agintari izango zena eta Østen, Suediako agintaria izango zena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Ættartölur Jons Steingrimur, Jónsson, Steingrímur, (Manuscript, filmed by the Genealogical Society of Utah, 1953), FHL microfilm 73279. p. 40, FHL microfilm 73279.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3347287

 |

* Wd Datuak: Q3347287
**Nicolas Viar Eguzkitza** (Bilbo, 1865eko apirilaren 16a- *ib.*,1945eko martxoaren 17a) idazle eta politikari abertzalea izan zen. Miguel Unamunoren ikaskide izan zen Bizkaiko Institutoan. Abokatua, zinegotzia eta idazle emankorra, mende aldaketako euskal bizitza politikoan eta lehenbiziko Eusko Jaurlaritzan aktiboki parte hartu zuen.

Ibilbide politikoa
------------------

Euskal-Erria elkarte foruzaleko kide izan zen, batzordekidea 1886tik eta Bilboko udalean zinegotzi elkarteko kide gisa. 1899an Euskal-Erria elkarteko korronte batek eta EAJk bat egin zutenean sortutako Euskal Zentroko idazkari aukeratu zuten. Lagun izan zuen Sabin Aranaren heriotzaren ondoren, 1906an bere ideia liberalengatik EAJtik kaleratua izan zen.

1936an Jesus Maria Leizaolak lehenbiziko Eusko Jaurlaritzaren zuzenbide-batzorde aholku-emailearen kide izendatu zuen. Bere independentzia politikoa mantendu zuen beti, baita partaide zen gobernuarekiko ere, Wakonigg Austriako kontsula defendatu baitzuen, espioitzaz salatua izan ondoren exekutatua izango zena. Bilboren erorketaren ondoren, Agirreren gobernuan parte hartzeagatik kartzela-zigorra jaso zuen.

Obra
----

Bere obraren gehiena bilbotar kostunbrismoan kokatzen da, zeinean antzerkia, poesia eta kontakizun laburrak nabarmentzen diren. Antzerki nazionalistaren eta "antimaketismo" literarioaren adierazgarri nagusienetakoa izan zen.

*Euskalduna* aldizkarian eta Resurreccion Maria Azkuek euskal letren lantzea sustatzeko xedearekin sortutako *Ibaizabal* astekarian idatzi zuen. Euskal-Erria elkarteko argitalpena zen *La Unión Vasco-Navarra* egunkarian ere kolaboratu zuen. Hedabide honetan "Euskaria" poema abertzalea argitaratu zuen 1886an eta "Pachi, el de los paliques" bere pertsonaia ezaguna ezagutzera eman zuen.

### Los Paliques de Pachico

"Pachico Achalandabaso", Bilboko Zazpikaleetako Dendarikalean tailerra duen zapatari burutsua, Viarrek sortutako pertsonaiarik ezagunena izan zen. Lehenbizikoz *Tercero sin principal* antzerki-lanean agertu zen bigarren mailako pertsonaia moduan. Bere abentura eta desbenturak *Euzkadi* egunkarian argitaratu ziren kontakizun labur gisa eta 1932an liburu batean bilduak izan ziren.

Antzerkia
---------

* *Euterpe fúlgida*, 1897 (Óscar Rochelten kolaborazioarekin)
* *¡Ospa! ¡Ospa!*, 1905;
* *La marcha de las antorchas*, 1906;
* *Tercero sin principal*,1909 (José María Marurirekin idatzitako obra);
* *Tutti contenti*, 1911;
* *Alma vasca*, 1911;
* *A mal dar*, 1912;
* *Nerea*, 1912;
* *Maite*, 1913;
* *¿Me caso?*, 1913;
* *Manu Soro*, 1914 (Sabino Aranari buruzko obra, Emiliano Arriagaren kolaborazioarekin);
* *Un chimbo*, 1920

Oharrak
-------

1. ↑  Iturri batzuen arabera 1947an hil zen

Bibliografia
------------

Ikus, gainera
-------------

* Alfredo Etxabe
* Ixidor Parada
* Manuel de la Sota

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6042657
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 128997

 |

* Wd Datuak: Q6042657
Hamar basahate harretatik bat homosexuala da.
**Nekrofilia homosexuala basahateengan** 1995an Herbehereetan ikusitako portaera bati egiten dio erreferentzia. Nekrofilia animaliengan animalia bizidun batek hildako beste batekin sexu erlazioak dituenean gertatzen da. Kasurik ezagunena Kess Moelikerrek ikusi zuen Rotterdameko Historia Natularen Museoan. Bere bulegoan zegoela basahate bat hilik zegoen beste batekin sexu-erlazioak izaten ikusi zuen. Bi basahate ar bortxaketa hegaldi bat egiten ari ziren (hamar basahate arretik bat homosexuala dela kalkulatzen da) eta leihoaren aurka jo zuten. "Beraietako bat hil zen, bestea berarengana jo eta ez zuen inongo erantzunik jaso" idatzi zuen Moelikerrek. Bere ustez hau nekrofilia homosexualaren kasu argi bat zen eta hala adierazi zuen 2001ean DEINSEA aldizkarian.

Ikerketa honengatik biologiako Ig Nobel Saria jaso zuen Moelikerrek.

Horrelako portaerak beste espezie batzuetan ere ikusi dira: *Rhinella marina* arrek hildako beste ar batzuekin sarpena egiten dute, eta batzuetan animaliak ez diren objektuekin ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  C.W. Moeliker. The first case of homosexual necrophilia in the mallard (243-247 or)
2. ↑  Cane Toads: An Unnatural History

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3755302

 |

* Wd Datuak: Q3755302
*"Txamar" hitzak artikulu honetara dakar. Jantzia gaitzat duena beste hau da: Zamar.*

**Nekora** edo **txamarra** (*Necora puber*) krustazeo dekapodo espezie bat da, sukaldaritzan oso aintzat hartzen den karramarroa. ***Necora*** generoko espezie bakarra da, hau da, monotipikoa. Bizkaian **parte txarreko karramarro** ere diote.

Nekora Norvegia hegoaldetik Mendebaldeko Sahara arte bizi da, eta Mediterraneoaren eskualde batzuetan ere bai. Itsas hondo harritsuetan bizi da, itsasertzetik 65 metroko sakonera arte.

Ezaugarriak
-----------

Gorputza ile fin-finez estalia du, belus itsura emanez. Oskola arrexka edo beltzaxka du, tarte urdinekin, 7–15 cm zabalekoa. Lehengo pereiopodo (hanka) parea besteak baino handiagoa da eta haginak ditu. Azken pereiopodo parea zabala da, igeri egiten errazteko.

Negu azkenetan, arrak emea ernaltzen du, hazia hazi-putzu baten ipintzen du eta handik pasatzen dira arrautzak errun momentuan, martxo inguruan.

* Bizkarraldea Bizkarraldea
* Aurrealdea Aurrealdea
* Sabelaldea Sabelaldea

Sukaldaritza
------------

Nekorak merkatuko karramarro espezietan haragirik finena eta estimatuena du. Prestatzeko ohiko era egostea da. Ohiko platera da Europa Mendebaldean Atlantikoaren kostaldean, Euskal Herria barne.

Txamar egosiak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Barrutia, Eneko.  (2003). «Arrainen izenak Bizkaian XX. mendean» (pdf) *Zainak* (Donostia: Eusko Ikaskuntza) (25) ISBN 8484198790. ISSN 1137-439X. Bibcode: 1137-439X..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q853487
* Commonscat Multimedia: Necora puber
* Wikispecies Espezieak: Necora puber

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04391/eu\_n\_0526/n0526
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Macropipus\_puber
* BOLD: 79922
* Dyntaxa: 245305
* GBIF: 4307449
* NCBI: 338210
* Paleobiology Database: 224562
* WoRMS: 107398
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 024A38PA7X

 |

* Wd Datuak: Q853487
* Commonscat Multimedia: Necora puber
* Wikispecies Espezieak: Necora puber
子 karakterea marrazteko modua.
**Neko no ko koneko, sishi no ko kojish** (子子子子子子子子子子子子
; euskaraz: «Katuaren umea katakumea, lehoiaren umea lehoikumea», gaur egun 猫の子子猫、獅子の子子獅子 gisa idatzia) japonierako hitz-joko bat da, Saga enperadoreak proposatua Ono no Takamura poetari. Hitz-joko honen historiaren jatorria *Uji Shūi Monogatari*n agertzen da, XIII. mendean idatzitako liburua.

Kondaira
--------

Kondairak dio Jauregi Inperialean japoniera zaharrean idatzitzako plaka bat zegoela, inork irakurri ezin zuena eta «無悪善» zioena. Honela, enperadoreak Ono no Takamurari eskatu zion irakurtzeko, baina ez zuen erantzun nahi izan; azkenean, eskatuta, honela irakurri zuen: «Saga nakute yokaran». Onok «悪» kanjia (*txarra* esan nahi duena) *Saga* gisa irakurri zuen, enperadorearen izena. Onok esan nahi zuena zen *Txarra dagoen lekuan, ez dago onik*, baina enperadoreak ulertu zuen *Saga dagoen lekuan, ez dago onik*, enperadorea haserraraziz. 

Enperadoreak, orduan, esan zion edozein gauza irakurtzeko gai bazen, testu bat irakurri beharko zuela edo, bestela, zigorra jasoko zuela. Enperadoreak 子 kanjia idatzi zuen, *ume* esan nahi duena, hamabi aldiz: «子子子子子子子子子子子子». Onok honela irakurri zuen: «Neko no ko koneko, shishi no ko kojishi». Erantzunak enperadoreari zirrara sortu zion, gai izan zelako esaldi koherente bat irakurtzeko kanji berberarekin, eta ez zuen zigortu.

Azalpena
--------

Onok lau irakurketa ezberdin eman zizkion 子 kanjiari: «ne» kun'yomi irakurketa da, japonierakoa; «ko» beste kun'yomi irakurketa da, baina «shi» on'yomi irakurketa da, txinatar jatorrikoa, go-on motakoa. Azkenik, «ji» «shi» soinuaren aldera bat da. «no» japoniar jatorriko partikula posesibo bat da, baina ez zuen japonieraz idazteko modurik. Beraz, esaldia *neko no ko no koneko, shishi no ko no kojishi* moduan irakur zitekeen.

Ikus, gainera
-------------

* Buffalo buffalo Buffalo buffalo buffalo buffalo Buffalo buffalo, antzeko kontzeptua, ingelesez.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3296737

 |

* Wd Datuak: Q3296737
**Wright konderria** (ingelesez: *Wright County*) Iowako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Clarion da. 2010eko zentsuaren arabera 13.229 biztanle zituen, Wright kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Wright konderriak 1.507,99 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,7 ura dira. Beste 1.503,29 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 8,77 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 13.229 pertsonetatik 13.012 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.274 dira. 40 beltzak edo afroamerikarrak. 20 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 33 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 5 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 116 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491452
* Commonscat Multimedia: Wright County, Iowa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 138451104
* ISNI: 0000 0004 0426 1881
* LCCN: n85323602
* NARA: 10038908
* **Lekuak**
* OSM: 1792956
* TGN: 2000659

 |

* Wd Datuak: Q491452
* Commonscat Multimedia: Wright County, Iowa
**Nicolas Schmit** (Luxenburgo, 1953ko abenduaren 10a) politikaria da eta Enpleguaren eta Gizarte Eskubideen Europako Batzordeko komisarioa da 2019tik. Luxenburgoko Langileen Alderdi Sozialistako kidea (LSAP), lehenago Luxenburgoko Gobernuko kidea zen 2004tik 2019ra, eta Europako Parlamentuko diputatua 2019an.

Biografia
---------

Schmitek ekonomia ikasi zuen Frantzian, Institut d'études politiques d'Aix-en-Provencen.

1979an, Schmitek agregatu gisa ekin zion bere karrera politiko eta diplomatikoari, Luxenburgoko Lehen Ministroaren bulegoan, Kanpo Arazoetako Ministerioa atzetik zuela. 1989an LSAPek Diputatuen Ganberan duen ordezkaritzako idazkari bihurtu zen. 1991ko urriaren 29an izendatu zuten Estatu Kontseiluko kide, René Grégoriusen ordez.

2009ko hauteskundeen ondoren, Estatuko barrutirako LSAPeko diputatu bakar gisa, ez zuen kargua hartu, berriz ere gobernuarentzat izendatu zuten. Luxenburgoko Lan, Enplegu eta Immigrazio ministroaren bulegora igo zuten. Europako Sozialisten Alderdiko EPSCO sareko lehendakaria da.

2011ko urtarrilean, Xavier Bettelek alegatu zuen Schmitek eragin bidegabea zuela Dukerri Handiko Polizian, karguak 18 urteko semearen kontra utz zitzan aurreko hilabetean. Schmitek ukatu egin zuen semearen laguntza behar ez bezala eraginda zegoela, "kontzientzia argia" zuela esanez.

2019ko Europako hauteskundeetatik, Schmit Europako Parlamentuko diputatua izan da, Sozialisten eta Demokraten Aliantza Aurrerakoiaren (S&D) taldekoa. Harrezkero Enplegu eta Gizarte Gaietako Batzordean lan egin du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Frantsesez)**  *Membres depuis 1857.*  Council of State.
2. ↑   **(Frantsesez)**  *2009: Circonscription Est.*  Service Information et Presse 7 April 2009.
3. ↑  PES ministers determined to push for more Social Europe
4. ↑   **(Alemanez)** «Drohungen auf dem Polizeibüro?» *Luxemburger Wort* 18 January 2011.

Ikus, gainera
-------------

* Vladimír Špidla
* László Andor
* Marianne Thyssen

Kanpo estekak
-------------

* Schmit gobernuaren webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13104358
* Commonscat Multimedia: Nicolas Schmit

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 190887539
* ISNI: 0000 0003 5674 2962
* GND: 1187230111
* SUDOC: 147761220

 |

* Wd Datuak: Q13104358
* Commonscat Multimedia: Nicolas Schmit
**Wright Flyer**|  |
| **Mota** | Lehenbiziko hegazkina |
| **Bidaiariak** | 1 |
| **Eraikitzailea** | Wright anaiak |
| **Diseinatzailea** | Wright anaiak |
| **Lehenengo hegaldia** | 1903ko abenduaren 17a |
| **Zerbitzu hasiera** | 1903ko abenduaren 17a |
| **Zerbitzu amaiera** | 1903ko abenduaren 17a |
| **Egoera** | Esperimentala |
| **Erabiltzaile nagusia** | Wright anaiak |
| **Unitate eraikiak** | 1 |
| **Aldaerak** | Wright GliderWright Flyer IIWright Flyer III |

**Wright Flyer** edota **Flyer I** (euskaraz *Wright Hegalaria* edota *Hegalaria I.a*) 1903an Wright anaiek diseinatu eta eraikitako hegazkin esperimental bat izan zen. Historiara "airea baina pisuagoa zen eta hegaldi arrakastatsua burutu zuen lehenbiziko hegazkin motorduna eta pilotuduna" izateagatik igaro da, alegia, hegan egin zuen lehenbiziko hegazkin aintzindaria. Nazioarteko Federazio Aeronautikoak hala onartua baitu. Berez, canard motako pilotu bakarreko biplano bat zen.

Eredu esperimenatala zenez erabilera bakarra izan zuen, 1903ko abenduaren 17an, AEBetako Ipar Carolinako Kitty Hawk udalerrian. Egun honetan, lau hegaldi labur burutu zituela erregistratua dago: lehenak, Orville Wright pilotua zela, 12 segundu iraun eta 37 metroko distantzia hegan egin zuen; laugarren eta azkenak, Wilbur Wright pilotu zela, 59 segundu iraun eta 260 metroko distantzia hegan egin zuen.

Eredu honetan oinarrituz, Wirght anaiek honako aldaerak garatu zituzten: Wright Flyer II eta Wright Flyer III. Aurrez, 1900-1902 artean, Wright anaiek Kitty Hawk udalerrian beste zenbait ereduekin burututako saikeretan eta probetan bereganatutako eskarmentuan oinarritua zegoen, bereziki Wright Glider piloturik gabeko planeatzailean. Azkenean, 1908ko maiatzaren 22an Wirght anaiek beren asmakizunaren patentea lortu zuten: aireplanoa.

*Flyer I* hegazkinaren hegaldiak hegazkintzaren "aro aintzidariari" hasiera eman zion (1903-1914), Lehen Mundu Gerraren hasierarekin amaituz.

Ezaugarriak
-----------

1908ko patentea.
### Ezaugarri orokorrak

* Eskifaia: 1
* Luzera: 6,4 m (21,1 oin)
* Zabalera: 12,3 m (40,3 oin)
* Garaiera: 2,7 m (9 oin)
* Hegal azalera: 47 m² (505,9 oin²)
* Pisu hutsa: 274 kg (603,9 lb)
* Gehienezko pisua aireratzean: 338 kg (745 lb)
* Eragilea: 1× lerroko motorra, 4 zilindro eta 3294 c.c. .
* Potentzia: 9 kW (12 HP; 12 CV), 1090 r.p.m.-ra
* Helizeak: 2× bipala, pauso finkoa motorretik.
* Helize diametroa: 2550 mm

### Errendimendua

* Gehienezko abiadura operatiboa (Vno): 48 km/ord (30 MPH; 26 kt)
* Hegaldi garaiena: 9 m (30 ft)
* Hegal karga: 7 kg/m2

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q688605
* Commonscat Multimedia: Wright Flyer

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh86000359
* NKC: ph1041599
* NARA: 10666262
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q688605
* Commonscat Multimedia: Wright Flyer
**Wright konderria** (ingelesez: *Wright County*) Minnesotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Buffalo da. 2010eko zentsuaren arabera 124.700 biztanle zituen, Wright kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Wright konderriak 1.849,95 kilometro koadro ditu. Horietatik 136,78 ura dira. Beste 1.713,16 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 67,41 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 124.700 pertsonetatik 119.838 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3.052 dira. 1.286 beltzak edo afroamerikarrak. 397 amerikar natiboak ziren eta 42 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.459 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 77 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.601 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490390
* Commonscat Multimedia: Wright County, Minnesota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 150108635
* LCCN: n81097113
* **Lekuak**
* OSM: 1795862
* TGN: 2001084

 |

* Wd Datuak: Q490390
* Commonscat Multimedia: Wright County, Minnesota
**Water of Leith**, Edinburghetik (Eskozia) igarotzen den ibaia da. Leith auzoan itsasoratzen da, Forth estuarioan hain zuzen.

35 kilometroko luzera du eta Pentland Hills mendietan jaiotzen da. Harperrig urtegitik pasatzen da, Cairns gazteluaren aztarnen ondotik gero, eta ondoren, Balerno, Currie, Juniper Green, Colinton, Slateford, Longstone, Saughton, Balgreen eta Roseburn zeharkatzen ditu. Edinburgora iristean, erdigunetik gertuen pasatzen den lekua Deal Village auzoa da, eta bertan, errota zahar bat dago oraindik. Puntu horretan Dean Bridge zubi ikusgarriak gainetik zeharkatzen du, Thomas Telfordek diseinatu zuena 1832an Queensferryrako errepidea Hiri Zaharrarekin lotzeko.

Oinezkoen eta bizikleten bidea
------------------------------

Oinezkoentzat eta bizikletentzat ibilbide bat dago ibaiaren ondotik joaten dena eta 19,71 kilometro dituena Balernotik Leithera doana. Zenbait tarteetan, trenbide zahar baten bidea hartzen du, eta hala, zenbait tunelen eta zubiren barrena igarotzen da. Balernotik hasita, bideak beherantz egiten du, baina malda hain da biguna, ia ez dela antzematen. Bidearen mila eta erdi errepidean barrena igarotzen da. Bidearen lurra hainbat elementuekin tartekatzen da: asfaltoa, legar konprimitua eta lur konprimitua. Badira ibilbide osoan zehar bidea adierazten duten hainbat kartel.
Balerno eta Edinburgheko Itsasontzi-gunea 44 autobusarekin lotuta daude, eta beraz, posible da ibilbide guztia oinez egin eta autobusez abiapuntura bueltatzea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3566668
* Commonscat Multimedia: Water of Leith

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315530401
* LCCN: sh97005608
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 6295237

 |

* Wd Datuak: Q3566668
* Commonscat Multimedia: Water of Leith
**Wat Mahathat** (Thai alfabetoan วัดมหาธาตุ พระนครศรีอยุธยา, *Erlikia Handiko tenplua]]*) Thailandia erdialdeko Ayutthaya uhartean dagoen budismoaren tenplua da. 1991tik Gizateriaren Ondarea den Ayutthaako Parke Historikoaren barruan dago; parke berean beste tenplu bat dago, Wat Ratchaburana izenekoa. Sukhothai Parke Historikoa izen bereko tenplua dago ere bai. Ayutthayako Kronikaren arabera, tenplua eraikuntza 1374an hasi zen.

Kokapena
--------

Wat Mahathat Ayutthaya zaharraren erdigunean dago, Chi Kun Road eta Naresuan Road artean, Phra Ram Park-en ipar-ekialdean.

Historia
--------

Mahathat tenplua Ayutthaya uhartearen ekialdean dago. Errege estatusa izan zuen tenplua izan zen, eta sakratuena izan zen Thailandian gobernatu zuen Ayutthaya erresuman, 1351 eta 1767 bitartean. Pagoda nagusiak Mahathat Chedi eta Mahathat Prang dira, biek Budaren erlikiak gordetzen dituztenak. Historiako une batean, Patriarka Gorena (Thailandiako monje budisten ordenaren burua) bizi izan zen tenpluak izan ziren.

Ayutthayako kronikak, Mahathataren eraikuntza, 1374an hasi zela kontatzen du, Boromma Ratchathirat I.aren erregealdian, eta Ramesuan erregearen erregealdian osatu zela. Pagodaren fundazioak, Boromma Ratcha I.a (edo Song Tham) erregearen erregealdian erori ziren, baina, ondoren, 1633an berreraiki ziren, Prasat Thong erregearen erregealdian.

Azkenik, tenplua suntsitu eta erre egin zuten Birmaniako inbasioan, 1767an, eta, ordutik, hondatuta geratu zen.

Budaren burua
-------------

1767ko Birmaniak burututako inbasioan, Budaren estatua askori buruak moztu zitzaizkien. Buru horietako bat mende batzuk geroago amaitu zen pikondo sakratu baten sustraien erdian (Ficus erlijiosoa); budismoaren, hinduismoaren eta jainismoaren jarraitzaileek jainkotzat jotzen dute zuhaitz hori. Horregatik, "Bodhiren zuhaitza" ere deitura darama. Mota horretako zuhaitz baten azpian Siddhartha Gautama meditatzera eseri zen, argiztapen espirituala lortuz.

Iruditegia
----------

* Ikuspegi orokorra.Ikuspegi orokorra.
* Buda estatuen kaltetuta Birmaniako inbasioaren garaian.Buda estatuen kaltetuta Birmaniako inbasioaren garaian.
* Erorkinak.Erorkinak.
* Budaren burua zuhaitz baten sustraien artean.Budaren burua zuhaitz baten sustraien artean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Manajitprasert, Supaporn; Tripathi, Nitin K.; Arunplod, Sanit. «Three-Dimensional (3D) Modeling of Cultural Heritage Site Using UAV Imagery: A Case Study of the Pagodas in Wat Maha That, Thailand». *Applied Sciences*, 9 (18): 3640. ISSN 2076-3417
2. ↑   «Ayutthaya: A heritage site reminiscent of the diplomatic hub it once was». *Hindustan Times*. 2016ko maiatzaren 23a.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Ayutthayaren historia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q660585
* Commonscat Multimedia: Wat Mahathat, Ayutthaya

---

 |

* Wd Datuak: Q660585
* Commonscat Multimedia: Wat Mahathat, Ayutthaya
**Zambujeiroko trikuharri handia** (portugesez: *Anta Grande do Zambujeiro*) Évora hiritik gertu dagoen trikuharri ezaguna da. Iberiar penintsulako trikuharri handienetakoa da.

Kokapena
--------

Evoratik 11 kilometro mendebaldera dago, Bom Jesus do Valverde konbentutik gertu, Nossa Senhora da Tourega parrokian.

Historia
--------

Ikerketek K.a. 4000 eta 3000 urteen artean kokatu dute trikuharriaren eraikuntza. Henrique Leonor Pina arkeologoak ekin zion 1965ean indusketak egiteari eta hainbat tresna aurkitu dira, kupre eta zeramikazko objetuak, brotxeak, katiluak... 1971an Portugalgo monumentu nazional izendatu zuen Portugalgo gobernuak. 1983an itxitura metaliko bat egin zitzaion egitura babesteko.

Egitura
-------

Ganbara bakarra eta sarrera korridorea ditu granitozko harlauzaz estalita. Aurpegi nagusia ekialdera begira dago. Ganbara poligonalak 8 metrotako garaiera duten zazpi harrik mugatzen dute eta 12 metro luze den korridorea bi metrotako garaiera duten harriek bideratzen dute.

Zazpi metrotako harriak osatzen zuen sabaia baina trikuharriaren ondan hautsita dago. Trikuharriaren aurrean menhir handi batek seinalatzen zuen sarrera baina gaur egun lurrean etzanda dago.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
* Trikuharriaren barnealdea.Trikuharriaren barnealdea.
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q570513
* Commonscat Multimedia: Anta Grande do Zambujeiro

---

* **Ondare historikoa**
* IGESPAR: 70498
* SIPA: 1233

 |

* Wd Datuak: Q570513
* Commonscat Multimedia: Anta Grande do Zambujeiro
**Spencer konderria** (ingelesez: *Spencer County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Taylorsville da. 2010eko zentsuaren arabera 17.061 biztanle zituen, Spencer kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Spencer konderriak 496,39 kilometro koadro ditu. Horietatik 12,9 ura dira. Beste 483,49 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 34,37 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 17.061 pertsonetatik 16.517 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 239 dira. 256 beltzak edo afroamerikarrak. 30 amerikar natiboak ziren eta 9 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 70 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 12 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 167 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Spencer County, Kentucky age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q503446
* Commonscat Multimedia: Spencer County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139546442
* ISNI: 0000 0004 0618 3637
* LCCN: n79133191
* NARA: 10039062
* **Lekuak**
* OSM: 1804293
* TGN: 2000843

 |

* Wd Datuak: Q503446
* Commonscat Multimedia: Spencer County, Kentucky