recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
ACT-CL J0102−4915 galaxia-kumulua erakusten duen irudia, NASAren zein beste astronomia erakundeen teleskopioen eskutik.
**ACT-CL J0102-4915**, ''**El gordo**'' (euskaraz: "lodia" edo "gizena") edo **SPT-CL J0102-4915** bezala ere ezaguna, bere distantziara edo gertuago dauden galaxia-kumulu guztietatik handiena eta pisutsuena da. 2014ean egiaztatu zen galaxia-kumulu honen pisua edo masa 3 000 bilioi Eguzkirena bezainbestekoa zela.NASAren X Izpiko Chandra Behatokiak, Zientziarako Fundazio Nazionalak sortutako Atacamako Kosmologia Teleskopioak eta Very Large Telescope-k (Teleskopio Oso Luzeak) 2012an aurkitu zuten aipatutako galaxia-kumulu erraldoia.

'ACT-CL J0102-4915' izen ofiziala duen galaxia-kumulu honek badu ezizen bat, hain zuzen, espainiar zientzialari batzuek emandakoa. Ezizen hori hasieran aipatu dugun ''El gordo'' da eta gaztelaniaz, ''lodia'' edo ''gizena'' esan nahi du, ezizen honen jatorria, argi eta garbi, bere tamaina erraldoia da. Aipatzekoa da, galaxia-kumulu honen urrutitasuna harrigarria dela, Lurretik 7 000 milioi argi-urtetara kokatuta baitago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Guinness World Records 2014*, 030. orrialdea.
2. ↑  *Monster "El Gordo" Galaxy Cluster is Bigger Than Thought*. NASAren webgunea, 2014ko apirilaren 3ko artikulua.
3. ↑  NASA, "El Gordo Galaxy Cluster", 2012ko urtarrilaren 10eko artikulua.
4. ↑  CNN News komunikabide amerikarraren artikulua.
5. ↑  NASAren webguneko artikulua: ''*NASA's Chandra Finds Largest Galaxy Cluster in Early Universe*''.

Ikus, gainera
-------------

* Astronomia
* NASA
* Argi-urte
* Galaxia-kumulu

Kanpo estekak
-------------

* ACT-CL J0102-4915 ScienceDaily webgunean.
* X Izpiko Chandra Behatokiaren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q769155
* Commonscat Multimedia: El Gordo (galaxy cluster)

---

* **Astronomia**
* SIMBAD: ACT-CL J0102-4915

 |

* Wd Datuak: Q769155
* Commonscat Multimedia: El Gordo (galaxy cluster)
Orriaren izenburua *Pierre Messieren hiru elkarrizketa, Eguzkiaren, Lurraren eta airean agertu diren guza guztien inguruan.* Federic Morelek Parisen inprimatua, 1570. Itzultzailea: Marie De Cotteblanche
**Marie de Cotteblanche** (Paris, circa 1520 - 1584 baino lehenago) frantziar noblea eta itzultzailea izan zen.

Bizitza
-------

Bere gurasoak Guy de Cotteblanche, Parisko parlamentuko abokatua, eta Catherine Hesseline izan ziren. Anai eta arreba bana izan zituen: Marguerite eta Élie. Marie de Cotteblanchek hizkuntzak, filosofia eta matematikak ikasi zituen.

*Trois dialogues...* laneko aitortza gutunean Marguerite de Salucesekin zuen lagunartekotasuna agerian utzi zuen eta baita bi emakumeen arteko hartu-eman intelektuala ere. Gutun horretatik jakin daiteke Madame de Saluces izan zela Marie de Cotteblanchen italiera irakaslea..

Lanak
-----

1566an gaztelaniaktik Pedro Mexiaren *Coloquios y Diálogos* itzuli zuen, Gaztelako humanista bat, eta frantsesezko *Trois dialogues de M. Pierre Messie, Touchant la nature du soleil, de la terre et de toutes les choses qui se font et apparaissent en l'air* (Paris, Frédéric Morel, 1570) izenburua eman zion.

Aitorpen kapituluan adierazten da itzulpena italieratik egin zela eta ez gazteleratik: Berpizkundeko gorteak italiera hobesten zuen, izan ere, gara hartan gaztelania etsairen hizkuntza baitzen. Lan 29 berrargitaratu zen 1566 eta 1643 bitarte..

Ondorengoak
-----------

* Marie de Cotteblanche La Croix de Mainen eta Du Verdieren frantses liburutegietan aipatzen da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Frantsesez)**  *Dictionnaire universel des créatrices.*  Paris: Des Femmes ISBN 9782721006288..
2. ↑  Margueritek Salluceri idatzitako gutuna
3. ↑  Liburutegien 88. orrialdea

Bibliografia
------------

* J.-P. Beaulieu dir..  (2004). *D'une écriture à l'autre, les femmes et la traduction sous l'Ancien Régime.*  Ottawa.
* A. R. Larsen.  (1994). «Marie de Cotteblanche, préfacière et traductrice de trois dialogues de Pierre Messie» *Études littéraires* 27.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6762821
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 64147662846060550639
* LCCN: no2016127607

 |

* Wd Datuak: Q6762821
**Irene Hueche Meliqueo** (Antonio Hueche, Txile, 1946ko uztaila - Padre las Casas, 2011ko maiatza) gizarte-aktibista, maputxe ekintzailea eta Araucanía eskualdeko etnoturismoaren garapenean aitzindaria izan zen.

Biografia
---------

Eskolara sartu aurretik iruten lan egiten zuen, eta amari laguntzen zion animaliak eta anai-arreba adingabeak zaintzen. 10 urterekin sartu zen eskolara, baina eskola jazarpena eta diskriminazioa jasan zituen. Oinarrizko hirugarren mailara arte ikasi zuen, eta ondoren etxeko lanetan aritu zen. 1963an Santiagora joan zen bizitzera.

1982tik, maputxeak ez ziren emakumeekin biltzen hasi zen, Temucoko herrietan politika-gaietan lan egiteko. «Emakume maputxearen etxea» sortzen aritu zen. Bertan, irunak lantzen zituzten eta ehuna ehuntzen eta merkaturatzen irakasten zuten. Txileko diktadura militarraren aurka agertu zen emakume talde batekin, eta *Mapuche Ñimin Rayen* (*Flor Tejida*) Emakumeen Elkartea sortu zuten.

Ondoren, Irene etnoturismoaren garapenean sartu zen, eta *Weche Ruka* Zentro Turistiko ezaguna sortu zuen, geroago Padre de las Casas herriko erakargarritasun turistiko nagusietako bat izango zena. Bertan maputxeen kulturaren hainbat alderdi ikas daitezke, hala nola elikadura, medikuntza, artisautza, erlijioa, besteak beste. Juan Antonio Hueche komunitateko sei familiaren babesa izan zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Ulloa, Astrid.  (2007). *Participación política y ambiental.* .
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** admin.  (2011-05-12). «Pionera del Etnoturismo fallece tras grave enfermedad» *Araucanía Noticias Temuco* (Noiz kontsultatua: 2023-05-19).

Kanpo estekak
-------------

* Irenne Huecheren azalpen bideoa
* Weche Ruka

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106514882

 |

* Wd Datuak: Q106514882
Pazkozko xirioa Mugerreko elizan (Lapurdi).
**Pazkozko xirioa** kandela edo xirio handi bat izaten da, ohikoan gurutze gorri batez eta ikur gehiagorekin apaindua, bedeinkatu eta pizten dena eliza eta Pazko gaubeilan kristauek Jesukristoren berpizkundea ospatzen dutenean. Xirioak marraztua duen gurutzearen ondoan alfabeto grekoaren lehen letra (Alfa) eta azken letra (Omega) agertu ohi dira, Kristo "gauza guztien hasiera eta amaiera" dela adieraziz. 

Pazkozko xirioari eusten dion argimutila ere bereziki handia eta apaindua izan ohi da, pazkoko zutargia.

Erabilpena
----------

Batez ere Pazko gaubeilako erritualean du erabilpena xirio honek, orduan pizteko zeremonia berezia duelarik.

Pazko gaubeila suaren erritual batekin hasten da, Kristo berpiztuaren sinbolo den munduko argiarekin. Apaizak sua bedeinkatzen du, eta gurutzeari atxikitzen dizkion intsentsuzko garau ale, Kristoren bost zauriak irudikatzen dituztenak (eskuetan, oinetan eta alboan). Gero, Pazkozko xirioa sutan piztuko du eta elizan sartzen da, oraindik ilunpean, eta ondoren jendea sartzen da, ospakizunarekin jarraitzeko.

Pazkozko xirioa halaber Pazko-garaiko igandeetako mezetan erabiltzen da, Mendekoste igandera arte. Gero, urtean zehar —hurrengo urteko Garizuma arte— erabiltzen ahal da bataioak egiteko. Hileta-zeremonietan ere piztuta egon daiteke hilkutxatik gertu, katafalkokjo xirioak ordezkatzeko.

Sinbolismoa
-----------

Zeremonia hauetan Kristoren sinboloa da xirioa. Joakin Lizarragak bere *Jesu Kristoren eta Ama Birjinaren bizitzetan* hala deskribatzen du:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Kandela itxekiak signifikatzen du Jesus dibinoa: Artan tuzu irur gauza, argizaria, metxa, ta argia: Ontan berze irur, gorputza, arima, ta dibinidadea edo Jangoikotasuna. |  » |
| Joakin Lizarraga, 1793. |

Halaber, xirioa pizteak pizkundearekin lotura sinboliko zuzena du, eta xirioan alfa eta omega hizkiek ere jainkoari egiten dio erreferentzia, guztiaren hasiera eta amaiera delako.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «OEH - Bilaketa - OEH» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-18).
2. ↑   «Joakin Lizarraga: Jesu Kristoren eta Ama Birjinaren bizitzak» *klasikoak.armiarma.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-18).

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, frantsesezko Wikipediako «Cierge pascal» artikulutik itzuli da; zehazki, 2022-05-24ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q152548
* Commonscat Multimedia: Paschal candles

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4313193-1
* AAT: 300190806
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q152548
* Commonscat Multimedia: Paschal candles
**Paul Rios Garaizar** (Getxo, 1974) abokatu eta bakearen aldeko ekintzaile euskalduna da. Zuzenbidean lizentzitua (Deustuko Unibertsitatea), Elkarri erakundean militatu zuen (eta eleduna izan zen), eta hura desegitean, Lokarrin jardun zuen buru-belarri, koordinatzaile eta eledun bezala. Partaidetza inportantea izan zuen Aieteko Bake Konferentzian 2011n, zeinaren ondoren ETAk borroka armatua betiko uztea erabaki zuen. 2015ean Lokarri desegin ondoren ere, bizikidetza eta konponbidearen aldeko ekimenetan inplikatuta jarraitu du.

Kofi Annan eta beste Aieteko Konferentzian, 2011n; eskuinean Paul Rios.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Paul Ríos: "En Euskadi todavía quedan espacios de sufrimiento, sobre todo en el ámbito de las víctimas"» *www.publico.es* (Noiz kontsultatua: 2021-09-17).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108572643
* Commonscat Multimedia: Paul Rios

---

 |

* Wd Datuak: Q108572643
* Commonscat Multimedia: Paul Rios
*Oophaga granulifera* igela, pozoitsua da, eta horretaz ohartarazten du bere kolore gorriarekin.
**Aposematismoa** fenomeno biologikoa da: izaki batzuek zentzumenetarako ezaugarri deigarriak garatu dituzte, harrapariak urruntzeko. Animalia batzuek pozoia, zapore txarra edo antzeko babesak dituzte, ikusmenari dagozkionak bereziki adierazgarriak izanik. 

Hitzak bi erro greko ditu: *apo*, 'urrun' edo 'aparte' esan nahi duena; eta *sema*, 'seinale', ohartarazpen-seinale gisa itzul daitekeena.

Kolore aposematikoak
--------------------

Arrubio arrunta, kolore aposematiko agerikoekin; Euskal Herriko anfibio ohiko bat.
Kolore biziak erabiltzea da modu ohiko bat, eta hain zuzen ere kolore tipikoki aposematikoak badaude: gorria, laranja, horia eta beltza, eta horien konbinazioak dira ohikoenak aposematismo ikusizkoan. Kolore horiek izaera arriskutsua adierazten dute eta harrapakariek kolore horietako animaliak bakean uzten ikasten dute. Euskal Herriko faunan, arrubioak ekoizten duten pozoiaz defendatzeko gai dela adierazten du kolorazio aposematiko hori-beltzarekin.

Aldagaiak
---------

Kolorazio aposematikoa duten animaliek harrapakarien erasorik jasotzen ez dutenez, beste animalia batzuk horiek imitatzen dituzte, hau da, aposematikoen mimeta bihurtzen dira. Aposematismoaren bi mimetismo mota ezagutzen dira: Bates mimetismoa eta Muller mimetismoa. Batesenean, animalia imitatzailea ez da arriskugarria, eta Mullerrenean biak dira arriskugarriak, imitatua eta imitatzaileak, biak izanik aposematikoak.

Beste fenomeno bat homeotipia da, inguruneko gauza ez jangarriak imitatuz ezkutatzea.

Aposematismoa, zentzu batean, kripsiaren edo kamuflajearen antitesia da, eta erakarpenaren desberdina da, aurrekoa bezain fenomeno arrunta.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    Alexander, Zabala Arteaga.  (1995-11-01). «Engainuaren artea: kamuflajea eta mimetismoa» *Zientzia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-06-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q619751
* Commonscat Multimedia: Warning coloration

---

 |

* Wd Datuak: Q619751
* Commonscat Multimedia: Warning coloration
**Rebecca Helferich Clarke** (Harrow, Londres Handia, Londres, 1886ko abuztuaren 27a - New York, 1979ko urriaren 13a), **Anthony Trent** ezizenez eta **Rebecca Clarke Friskin** ezkondu izenez ere ezaguna, konpositore, musikologo eta biolista britainiar-amerikarra izan zen. Nazioartean biola birtuoso gisa aitortua izan zen eta lehen orkestra-jotzaile profesionaletako bat ere bihurtu zen.

Londresko Royal Academy of Music-en eta Royal College of Music-en ikasi zuen, non konposizioa ikasi zuen Charles Villiers Stanford-ekin, eta azkenean biola oinarrizko iturritzat hartu zuen bakarlari eta musika sortzaile gisa lan egiteko.      Adila eta Jelly D'Arangi biolin-jotzaileekin eta Suggia biolontxelo-jotzailearekin laukote nabarmena osatu zuen. 1916an, Estatu Batuetara joan zen eta New Yorkeko irakaskuntza eta ganbera taldeekin lotu zen. Gero, hainbat kontinenteetako musika-zentro ospetsuenetan ibili zen biola bakarlari gisa, musikologo errespetatua izan zen bitartean. Britainiar eta amerikar nazionalitateak aldarrikatu zituen eta bere bizitzako aldi handiak Estatu Batuetan eman zituen, non finkatu zen behin betiko Bigarren Mundu Gerraren ostean. James Friskin konpositore eta piano-jotzailearekin ezkondu zen 1944an. Clarke bere New Yorkeko etxean hil zen 93 urte zituela.

Bere musika-ekoizpena handia ez zen arren, bere lana konposizio-gaitasunagatik eta ahalmen artistikoagatik aintzatetsi zen. Bere lan batzuk oraindik argitaratu gabe daude (eta asko argitaratu berri dira); bere bizitzan argitaratutakoak, neurri handi batean, ahaztu egin ziren konposatzeari utzi ondoren. 1976an berpiztu ziren bere konposizioekiko interesa eta beka. Rebecca Clarke Society 2000. urtean sortu zen bere musikaren azterketa eta interpretazioa sustatzeko. Editatutako lanak honako hauek dira: *Lullaby and the Grotesco*, 1918ko biola eta biolontxelorako bi dueto, 1919ko biola eta pianorako Sonata, 1921eko piano hirukoteak, 1920ko korurako salmoa, abestiak pianoarekin, 1923ko Rapsodia biolontxelo eta pianorako, biolinarekin lagundutako abestiak, Irlandako gaiei buruzko abestiak, etab.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Rebecca Clarke, una viola entre cardos» *abc* 17 de octubre de 2016.
2. ↑   Txantiloi:Versalita, Pablo L..  (20 de abril de 2019). *Las compositoras rompen el silencio.*  ISSN 1134-6582..
3. ↑   «María Rallo: «La obra de Schumann que tocaré fue una petición expresa de Requejo»» *El Diario Vasco* 10 de marzo de 2019.
4. ↑   «Her Life | Rebecca Clarke Society» *www.rebeccaclarke.org*.
5. ↑   «Viola opression. Clarke y Shostakovich viola sonatas» *RTVE.es* 21 de enero de 2019.

Kanpo estekak
-------------

* Rebecca Clark Society

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q259670
* Commonscat Multimedia: Rebecca Helferich Clarke

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 71661708
* ISNI: 0000 0000 8393 1169
* BNF: 14850299k (data)
* GND: 121216586
* LCCN: n82159302
* NKC: xx0096449
* CiNii: DA12888810
* SNAC: w68d23w3
* SUDOC: 16326886X
* BIBSYS: 4043466
* Open Library: OL7516028A

 |

* Wd Datuak: Q259670
* Commonscat Multimedia: Rebecca Helferich Clarke
Ghanako musikari talde bat dashikiz jantzita.
**Dashikia** Afrika mendebaldean erabilitako gizonek jazteko jantzi koloretsua da. Antza, Nigerian sortu zen. Afrikatik kanpo ere ikus daiteke, esaterako Ameriketako Estatu Batuetan edo Frantzian. Gorputz erdia estaltzeko erabiltzen da. Emakumeek pareko janzkera dute, kaftan izenekoa. Dashiki Hausa hizkuntzatik dator, euskaraz "alkandora".

Dashiki motak
-------------

Jantzi hau formala edo ezformala izan daiteke. Normalean oso askatua eramaten da eta lepoak V itxura du. Brodalan deigarriak izaten dituzte. Koloreek esan nahi desberdinak adierazten dituzte:

* Grisa kolore tradizionala da, Afrikako mendebaldean ezkontzetako propioa.
* Batzutan ere, senargai batzuek ezkontzan zuri kolorea erabiltzen dute.
* Purpura eta labanda, Afrikako errege familien kolorea da.
* Urdina: maitasuna, harmonia eta bakearen kolorea.
* Beltza eta gorria, hiletetako koloreak dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Iruditegia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1133675
* Commonscat Multimedia: Dashikis

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300310134

 |

* Wd Datuak: Q1133675
* Commonscat Multimedia: Dashikis
Assal aintzira
**Assal aintzira** (frantsesez *Lac Assal*, arabieraz بحيرة لك عسل) Djibutiko Tadjourah Eskualdearen hegoaldean dagoen krater aintzira endorreiko bat da, afar herriaren lurraldean. Afrika osoko punturik baxuena (-155 m) eta Jordan ibaiaren arroan daudenen atzetik munduko bigarren baxuena da Ekialdeko Turkestango Turfango sakonunearekin batera.

Geologikoki Afarreko sakonunea deitzen zaion beheragunean dago. Bi horsten arteko graben batean dago; multzo horrek Rift Haran Handiaren ateragunea osatzen du.

Ezaugarriak
-----------

*Bahr-el-Assal* esapideak "eztiaren itsasoa" esan nahi du arabieraz.

**Assal aintzira** Antartika alde batera utzita gazitasunik handiena duen munduko ur-gunetzat jotzen da; % 34.8ko gatz kontzentrazioarekin (% 40 artekoa 20 metroko sakoneran), Garabogazköl (Turkmenistan, % 35 inguru) eta Itsaso Hilaren (% 33.7, askotan munduko aintzirarik gaziena dela esaten bada ere) aurretik; ozeanoetan batez bestekoa % 3.5 da. Antartikako Mc Murdoko haran lehorretako aintzira batzuetan —hala nola Don Juan aintziran— baizik ez da gazitasun handiagoa aurkitzen.

Assalek ezaugarri bat du munduan bakar bihurtzen duena. Beste aintzira hipergaziak ez bezala, bere ur iturri nagusia ez dator inguruko erreketatik; Adengoaren mendebaldeko adarra den Tadjourako golkotik gazitasun handiko ur termalak hartzen ditu. Aipatu golkotik hurbil dagoen Ghoubbet al-Kharab badia, aintziratik 10 km hego-ekialderantz dagoena, uren sartu-irten mugimendu honen lotura-gunea da. Aintzirara isurtzen den ur geza erabat hutsala da.

Eremua basamortua da; ez dago ia fauna ezta landaredirik ere. Uraren tenperaturak altua (33-34 °C) lurrunketa errazten du. Gatzaga bat dago inguruan, mendebaldean eta batez ere ipar-mendebaldean. Gatza ustiatu eta karabanaz Etiopiara garraiatzen da; aspalditik garrantzi handiko merkataritza jarduna izan da, Afrikako barnealdean gatza falta dela kontuan hartuta.

Bere ingurumarian sumendi asko daude; azkena, Ardoukôba, 1978ko azaroan sortu zen; **Assal** eta Ghoubbet al-Kharaben artean dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **Assal** eta Turpan -153-155 metrotan daude; iturriek ez dute bat egiten: *Artouestek* -173 m aipatzen ditu.
2. ↑  Ikus *Artouest* webgunea.
3. ↑  Gatza *Djiboutinvest* webgunean.
4. ↑  Ardoukôba Djiboutiweben.

Ikus, gainera
-------------

* Krater aintzira
* Rift Haran Handia

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** *Microbiological Study of a Hypersaline Lake in French Somaliland* ikerketa lana.
* **(Ingelesez)** Aintzirako argazkiak.
* **(Frantsesez)** Assal Djiboutiweben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q81239
* Commonscat Multimedia: Lake Assal

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315530469
* LCCN: sh00004924
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 6719059

 |

* Wd Datuak: Q81239
* Commonscat Multimedia: Lake Assal
*Artikulu hau Debako baserri eta ganadutegiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Saka (argipena)».*

Lasturko nafar kastako behi suharrak.
**Saka** baserria, **Perlakua**, **Perlakua-Saka** edo **Arriolaperla** izenez ere ezaguna, Debako Arriola baserri-auzoko etxalde bat da. Zezenketatarako ganadutegi baten jatorria ere bada, *Marqués de Saka* izenez ezaguna gaztelaniaz, euskaraz *Lasturko zezenak* (Lastur, izatez, Arriolatik gertu dagoen beste auzo bat izanik). Turismorako landetxea ere bada etxea 2021. urtean.

Gutxienik 1897. urtetik ezaguna da Saka zezenketa eta ganadu-ikuskizunetarako (sokamuturrak eta) ganadua hazten duen ganadutegia delako. Nafar kastako ganadua hazten dute bertan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Arriola Auzoa » Deba » Gipuzkoa» *b5m.gipuzkoa.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-01-12).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «PERLAKUA - SAKA Agroturismo restaurante pais vasco - GANADERIA BRAVA» *www.sakabaserria.com* (Noiz kontsultatua: 2022-01-12).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110529622

 |

* Wd Datuak: Q110529622
**Isabel Tolosa Cortés de Moctezuma** (Mexiko Hiria, Mexiko, 1568 - 1619 edo 1620), Juan Tolosa eta Leonor Cortés Moctezumaren alaba, Espainia Berriko Erregeorderriko aristokrata eta Juan Oñate konkistatzaile eta esploratzailearen emaztea.

Biografia
---------

Mexiko Hirian jaioa, Juan Tolosa eta Leonor Cortés Moctezumaren alaba izan zen. Hainbat neba-arreba izan zituen, ahizpa batzuk mojak egin ziren Sevillan; beste bat, ordea, Leonor Tolosa Cortés de Moctezuma Cristobal Zaldivarrekin ezkondu zen.

1588an, Isabel Juan Oñaterekin ezkondu zen, Panucon, Zacatecasen. Oñate, euskal jatorrikoa, Espainia Berriko herri indigenen aurka erabili zuen indarkeriagatik ezaguna egin zen. Isabelekin ezkonduta egoteak ospe handia eman zion Oñateri. Bi seme-alaba izan zituzten:

* Cristobal Naharriondo Pérez Oñate eta Cortés Moctezuma (1589 edo 1610ean jaioa), María Gutiérrez del Castillorekin ezkondua. Seme bat izan zuten, Juan de Oñate. 1608tik 1610era, Mexiko Berriko Santa Fe probintziako lehen gobernadore hautatua izan zen.
* María Oñate eta Cortés Moctezuma (1590 edo 1594an jaioa) 1616ko abuztuaren 17an Vicente de Zaldívar Oñate Mendoza sarjentu nagusiarekin ezkondu zen.

1595ean, Felipe II.a Espainiakoak Río Grande kolonizatzeko agindua eman zion Oñateri, Isabel Zacatecasen geratu zen bitartean. 1598an Oñatek espedizioa zuzendu zuen Mexiko Berrira eta Espainiako lehen asentamendua sortu zuen eskualdean. Haren semeak, Cristobalek, bederatzi urte inguru zituela aitarekin joan zen. Senarrak Mexiko Berria eskatu zuen Espainiarentzat, Rio Grande delakoaz haraindi, eta Santa Fe probintziako lehen gobernadore koloniala izan zen. 1608an, ordea, semea lehen gobernadore hautatua izan zen.

Isabel 1619 edo 1620 inguruan hil zen Panucon, Zacatecasen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Beatrice Quijada Cornish, *The Ancestry and Family of Juan de Onate*, University of California, pp. 459, 463, retrieved on 11 January 2010
2. ↑  Cornish, p.463

Genealogia
----------


| ⛭Zuhaitz genealogikoa |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Joan Tolosa |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  | Hernán Cortés |  |  |  | Isabel Tolosa Cortés de Moctezuma |  | María de Oñate y Cortés |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Leonor Cortés Moctezuma |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Tecuichpo Ixcaxochitzin |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

Kanpo estekak
-------------




|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6077821

 |

* Wd Datuak: Q6077821
**María Cristina Fernanda Brunetti Gayoso de los Cobos** (laburrago, **Cristina Brunetti**; Madril 1831 - Donostia 1914), jatorri italiarreko aristokrata espainiar bat izan zen, Donostian bizi izan zena. Cristina Enea parkeak bere omenez darama izen hori.

Cristina Brunetti XIV. Mandas eta Villanueva Dukerriaren jabea zen, baita XVIII. Belalcázar Konderriaren jabea ere. Donostiar batekin ezkondu zen 1859an, Fermin Lasalarekin, eta hala, haren senarra Mandasko eta Villanuevako duke ezkontide bihurtu zen.

Senarra baino lehenago hil zen (ondorengorik gabe), eta urte gutxiren buruan, Fermin Lasala Mandasko Dukea hil zenean, honen testamentuan agertu zen bere jauregia eta inguruko lurrak Donostiako herriari ematen zizkiola zenbait baldintzarekin, horien artean bat emaztearen izena eraman zezala beti parkeak, Cristina Enea, zehazki. Donostiako Udalak 1926an onartu zuen eskaintza.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «María Cristina Brunetti y Gayoso de los Cobos» *geni\_family\_tree* (Noiz kontsultatua: 2018-08-18).
2. ↑    «Mandasko\_Duke-Dukesak, foiletoa» *Cristina Enea Fundazioa* 2018.01.01 (Noiz kontsultatua: 2018-08-17).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q55862939

 |

* Wd Datuak: Q55862939
Aulki tolesgarria
**Aulki tolesgarria** aulki arin eta eramangarria da, tolestura lauak dituena, eta piletan, ilaretan edo gurdi batean biltegira daitekena.

Erabilerak
----------

Aulki tolesgarriak esertzeko erabiltzen dira normalean, eserleku iraunkorrak posible edo praktikoak ez diren lekuetan. Horren barruan sartzen dira aire zabaleko eta barneko ekitaldiak, hala nola hiletak, unibertsitate-graduazioak, erlijio-zerbitzuak, kirol-ekitaldiak eta lehiaketak.

Aulki tolesgarriak ere erabiltzen dira etxean, eserleku gehiago behar diren egoeretan. Besteak beste, festak, karta-jokoak eta afariko mahaian behar baino aulki gutxiago badaude.

Aulki tolesgarri batzuk ere aulki kulunkariak ere izan daitezke.

Historia
--------

Guldhøj-ko taburete tolesgarriaren markoa, Danimarka (Brontze Aro Nordikoa, K.a. XIV. mendearen erdialdean).)
Japoniako aulki tolesgarri tradizionala
K.a. XV. mendean aulki tolesgarriak erabili ziren Mediterraneo aldean eserleku gisa. Aulkiak ere opari gisa erabili ziren hilobi aberatsenetan. Ebanozko eta bolizko aulki tolesgarri bat, urrezko osagarriekin, Tutankhamunen hilobian aurkitu zuten Egipton. 

Aulki tolesgarriak Iparraldeko Brontze Aroan, Antzinako Egipton, Grezian eta Antzinako Erroman erabiltzen ziren. Markoa batez ere zurez egina zegoen, eta gutxitan metalez egina. Zura grabatu artistikoekin, urre kolorekoekin eta boliz apaindutakoekin txertatuta zegoen. 
Europako iparraldean, 18 aulki tolesgarri baino gehiagoren zatiak aurkitu dira, Brontzezko Arokoak, hala nola Daensen aulki tolesgarria eta Guldhøj aulkia, Vamdrupetik (Danimarka) gertu dagoena.

Aulki tolesgarria batez ere Erdi Aroan zabaldu zen. Altzari liturgiko gisa maiz erabiltzen eta gordetzen zen. XV. eta XVI. mendeetatik aulki tolesgarriak besoak eta buru-euskarriak izan ditu gehienetan. Jakina, jardunean eta ekitaldietan sarritan egoten diren aulki berrienei aulki tolesgarri ere esaten zaie. Eramangarriak eta erabilerrazak dira.

AEBn, aulki tolesgarri baterako patente goiztiar bat John Cramena izan zen 1855ean. 1947an, Fredric Arnold-ek aluminiozko lehen aulki tolesgarria sortu zuen, asenturako eta bizkarrerako ehun elastikoa zuena. 1957an, New Yorkeko Brooklyneko Fredric Arnold konpainiak 14.000 aulki baino gehiago egiten zituen egunean. Gaur egun, aulki tolesgarria plastiko gogorrez edo metalez edo zurez egina dago nagusiki. Aulki tolesgarriak hainbat kategoriatan bana daitezke.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1744391
* Commonscat Multimedia: Folding chairs

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300244770

 |

* Wd Datuak: Q1744391
* Commonscat Multimedia: Folding chairs
**Mary Lillian Ellison** (1923ko uztailaren 22 - 2007ko azaroaren 2) **The Fabulous Moolah** ring-izenez ezaguna zen borrokalari profesional estatubatuarra izan zen.

Billy Wolfe sustatzailearekin eta haren emazte Mildred Burke borrokalari eta entrenatzailearekin hasi zuen karrera, baita Buddy Rogers "Nature Boy" borrokalari profesionalarekin ere. NWAren Emakumeen Munduko Txapelketa irabazi zuen 1956an, eta 28 urtez tituluaren titular gorena izan zen. Emakumeen munduko txapelduna izan zen zortzi aldiz, eta, gaur arte, errekor bat du: munduko emakume txapeldun denbora gehien izan den pertsona, bere erregealdi guztiak bateratuta.

1980ko hamarkadan, Emakumeen Munduko Borroka Federazioarekin (WWF, geroago WWE) bat egin zuen, Rock 'n' Wrestling Connection denbora-lerroaren baitan, Cyndi Lauper eta Wendi Richterrekin. Azken horrek 1984ko WWF Emakumeen Txapelketa irabazi zion The Brawl to End It All borrokaldian. Moolahk bi aldiz berreskuratu zuen Emakumeen Txapelketa, hamarkadaren amaieran erdi-erretiroan sartu aurretik. Noizbehinkako agerraldiak egiten jarraitu zuen WWF/WWErentzat, hil zen arte; sarritan, Mae Young lagunarekin batera, saio komikoetan. 1999an, borroka profesionaleko historiako txapeldun zaharrena bihurtu zen, 76 urterekin Emakumeen Txapelketa irabazi zuenean.

Bere bizitzan zehar, Moolah emakumeen borroka profesionalean aitzindari gisa goretsi zuten eta industriako borrokalari handienetakotzat hartu zuten. WWFren Ospearen Aretoan 1995ean sartu zuten lehen emakumea izan zen, eta NWAren Ospearen Aretoko eta Borroka Profesionaleko Ospearen Aretoko kide ere bada. Hala ere, haren ondarea hondatu egin da hil eta hurrengo urteetan, haren babespean emakume borrokalariak esplotatu zituela alegatu zenean, bai finantza aldetik bai sexualki.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Laprade, Pat; Murphy, Dan.  (2017-04-11). *Sisterhood of the Squared Circle: The History and Rise of Women’s Wrestling.*  ECW Press ISBN 978-1-77305-014-0. (Noiz kontsultatua: 2023-07-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q256279
* Commonscat Multimedia: The Fabulous Moolah

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 38737931
* ISNI: 0000 0000 3829 907X
* LCCN: n2002091449

 |

* Wd Datuak: Q256279
* Commonscat Multimedia: The Fabulous Moolah
*Artikulu hau Txomin Agirreren idazlanari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Auñamendi (argipena)».*

Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da.Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu hemen klik eginez gero.Txomin Agirreren bizitza laburtzen duen bideoa.***Auñemendiko lorea*** Txomin Agirrek idatzitako lana da, 1897. urtean *Euskalzale* astekarian irten zen lehenengo aldiz eta urte bat geroago liburu moduan argitaratu zuten.

"Hasieran Riktrudis" deitzekoa zen, VII. mendean bizi izan zen izen bereko santa baten bizitza eta pasadizoak kontatzen baitizkigu. Kondairazko nobela hau ez zen iritsi *Kresala* eta *Garoa* eleberrien ezagupen mailara. Eleberrian agertzen diren kontu historikoak ziur aski ez dira nahiko eleberri historiko legez sailkatzeko. Navarro Villosladaren *Amaia edo euskaldunak VIII. mendean* obrarekin alderatua izan da.

Liburua bizkaieraz idatzita dago, zehazki ondarrutarrez, baina lexikoaren aldetik jasoa da, hitz larramenditarrez jantzia. Euskalkia denborarekin errespetatu egin da nahiz eta testua batuan ipintzen saiatu diren.

Fedea, aberria eta maitasuna dira lantzen dituen gaiak. Fedeari argia ematen dion protagonista "Riktrudis" da. Eleberria aurrera doan heinean, Riktrudis, kristau-ikono bihurtzen da. Gero aberria daukagu, hemen euskaldunen eta frankoen arteko gatazkak kontatzen baitira. Maitasunari dagokionez, Portun eta Riktrudisen arteko hartu-emana kontatzen digu.

Istorioa VII. mendean gertatzen da, euskaldunak kristau bihurtzen direneko garaia. Riktrudis, Arnoldo eta Luzia euskaldunen alaba bakarra, Adalbaldo frankotarren dukearekin ezkondu eta senarraren lurraldeetan bizitzera doa. Dukea, erregearen aginduz euskaldunei bakea eskaintzera dator. Badu, ordea, etsai handi bat euskaldunen artean, frankotarrekiko gorrotoa ahal duen gehien pizten saiatzen dena: Portun.

Portun, Riktrudisekin maitemindurik zegoen. Neskatxak haren maitasunari ez dio erantzunik eman nahi. Portunek, aitzitik, ez du atzera egiten bere nahian eta behin eta berriro saiatzen da. Horregatik dukea hiltzen du. Riktrudisek senarraren heriotzaren berri duenean, hiltzailea barka dezaten eskatu eta gero moja sartzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*.

Bibliografia
------------

* Salaberri Muñoa, Patxi: *Hagiografia eleberrirantz erroizten hastean (Arratsalde bat Auñamendiko lorearekin)*. - Egan, 2016-1/2, 129-162.
* Salaberri Muñoa, Patxi: *Hagiografiatik kolonizazioaren legitimaziora (Arratsalde bat Auñamendiko lorearekin) (II)*. - Egan, 2017-1/2, 13-80.

Ikus, gainera
-------------

* Euskarazko liburu ezagunen zerrenda

Kanpo estekak
-------------

* Testu osoa Klasikoen Gordailuan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254534

 |

* Wd Datuak: Q12254534
**Eztebe III.a Moldaviakoa** edo **Eztebe Handia** (errumanieraz: *Ștefan cel Mare*; 1433 - Suceana, 1504ko uztailaren 2a) Moldaviako voivoda edo printzea izan zen 1457tik 1504ra.

Bogdan II.aren semea izan zen eta Moldavia gobernatu zuen berarekin batera. 1451n Bogdan bere anaia Petri III.a Aaronek hil zuen. Eztebek Hungaria eta Valakiara ihes egin zuen, eta Vlad Drakularen laguntzarekin Moldaviara itzuli eta osaba kanporatu zuen. 1457ko udan printze bezala gantzutua izan zen eta 1459an Poloniari eraso zion Kasimiro IV.a Jagellondarraren laguntza eragozteko Petri Aaroni.

1467an Matias I.a Hungariakoa erregeak Moldavia inbaditzea eragotzi zuen eta 1470ean Petri III.a Aaron garaitu eta exekutatu zuen. Gotorleku zaharrak berreraiki eta berriak eraiki zituen otomanietatik defendatzeko. 1473an sultanari zergak ordaintzeari utzi eta Valakiari eraso zion. 1475ean otomandarrak garaitu zituen Vasluiko guduan eta Sixto IV.a aita santuak "Athleta Christi" deitu zion.

Hala ere, otomandarren aurkako hainbat porroten ondoren, zerga ordaindu zuen 1486tik. Harrizko elizak eta monasterioak eraiki zituen Moldaviako estiloan. Bere azken urteetan seme Bogdan III.arekin gobernatu zuen.

Bere erregealdi luzea egonkortasuna izan zen Moldaviako historian, eta egungo errumaniarrek heroi nazionaltzat jotzen dute. Errumaniako Eliza Ortodoxoak kanonizatu zuen 1992an.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q218134
* Commonscat Multimedia: Ștefan III cel Mare

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 89758463
* ISNI: 0000 0001 1030 8840
* BNF: 13325141k (data)
* GND: 119067765
* LCCN: n50038453
* NKC: jn20040226010
* SUDOC: 035621761
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02000/eu\_e\_3919/e3919
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q218134
* Commonscat Multimedia: Ștefan III cel Mare
**Sarako Eskola** euskal literaturako mugimendu bat izan zen, XVII. mendekoa. Eskolako kideak Sara, Donibane Lohizune eta Ziburu lapurtar herriek eratutako triangeluan sortuak ziren gehienbat.

Jatorria
--------

Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da.Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu hemen klik eginez gero.Axular eta bere obra aztertzen dituen bideoa.XVII. mendea izpiritualtasunaz beteriko mendea zen, eta kultura gai horri oso lotuta zegoen. Izpiritualtasuna hedatzeko, inguruko apaizek herri hizkuntza erabili zuten: euskara. Hori zela eta, XVII. mendea euskal kulturaren pizkundearen mendea izan zen.

Sarako Eskola berez ez zen eskola bat, baizik eta ezaugarri komunak zituzten idazle batzuen taldea edo literatur mugimendua. Hain izan zen garrantzizkoa, non ekialdeko idazleetan ere izan baitzuen oihartzun eta eragina, hala nola Arnaud Oihenart eta Juan Tartasengan.

Kideak
------

Hiru multzo egin daitezke:

* 1643 arteko idazleak: Esteve Materra, Joanes Etxeberri, Joanes Haranburu, Pierre Argaiñaratz eta Axular. Garai berekoa izan arren, Voltoire oso bestelakoa da, asmoz eta hizkuntzaz.
* 1643 arteko liburuetan eliz oniritziak edo laudoriozko poesiak egiten agertzen direnak: Stephanus Hirigoiti, Klaberia, Gillentena eta Hegi.
* 1643 ondokoak edo epigonoak: Silvain Pouvreau, Bernard Gazteluzar, Mixel Xurio, Joanes Etxeberri Sarakoa, Joanes Haraneder.

Ezaugarriak
-----------

Sarako eskolako idazleak batzen dituzten ezaugarriak hauek dira:

* Gehienak liburu erlijiosoak idazten zituzten elizgizonak ziren.
* Guztiek heziketa humanistiko sakona zuten.
* Herri euskaratik hurbilago zegoen hizkuntza erabili zuten, Joanes Leizarragak erabilitako maila jasotik aldenduta, baina haren lorpen batzuk bereganatuta, gutxienez grafian eta lexikoan.
* Talde bat osatzen zuten eta elkarri eliz oniritziak eta poemak idatzi zizkioten.
* Bereziki olerkigintza jorratu zuten.

Kritika
-------

Hainbat adituk —besteak beste, Patxi Salaberri Muñoak— zalantzan jartzen dute benetan «eskola» batez hitz egin daitekeen, ez baitago argi idazle horien artean benetako adiskidetasun edo lankidego harremanik ote zegoen. *Sarako Eskola* deritzon taldearen barnean sartu izan dira geografikoki, kronologikoki nahiz hierarkia sozialaren aldetik oso urrun ziren idazleak. Kontzeptu hori garai jakin bateko idazleak biltzeko etiketa baino ez da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Mikel ASURMENDI: «Jean Haritxelhar, Patxi Ezkiaga, Patxi Salaberri. Mahai-ingurua: literatura idatzia 1900 arte», *Argia*, 1899. zenbakia, 2003-05-18.

Ikus, gainera
-------------

* Euskararen historia
* Nafar-lapurtera

Kanpo estekak
-------------

* Xabier GARCÍA ARGUELLO: «Idazle klasikoen arrastoan», *El País*, 2005-08-29.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8778275

 |

* Wd Datuak: Q8778275
**Dolores García-Negrete Ruiz Zarco** (Alcalá la Real, Jaén, 1886ko apirilaren 8a - Jaén, 1940ko martxoaren 1a), **Dolores la Bella** bezala ere ezaguna, espainiar politikaria izan zen, Espainiako Alderdi Komunistako kidea, ideal errepublikarraren defendatzailea, diktadura frankistan preso politikoa izandakoa eta Espainiako Gerra Zibilaren ondoren eraila.

Biografia
---------

1886an jaio zen Alcalá la Realen, Carlos Garcia-Negrete Parera politikari liberalaren alaba. Castillo de Locubingo alkate izan zen Seiurteko Iraultzailearen garaian.

Doloresek konpromiso sendoa erakutsi zuen kausa errepublikanoarekin, askatasunaren, demokraziaren eta pobreen defentsaren defendatzailea. Federico Castillo Extremera medikuarekin ezkondu zen, eta 23 seme-alabaren ama izan zen; horietatik 14 aldi berean izan zituen bizirik. Senarraren eta Federico eta Manuel seme nagusien teoria komunisten eragin politikoak borroka politikorantz bultzatu zuen Dolores.

Jaengo etxean ikasleak, politikariak, komunistak, intelektualak eta artistak ibiltzen ziren, eta pobreak ere bai, laguntza medikoa ordaintzeko baliabiderik gabe zeudenak. Familiaren maila, soziala zein kulturala, eta haren ideal errepublikanoak, arazo izan ziren frankismoarentzat. Alderdi hori Falangek gerra amaitu ondoren epaileari igorriko zizkion txostenetan jaso zen.

1936ko azaroan bere senarra minbiziak jota hil ondoren, bere bizitzak aldaketa garrantzitsu bat jasan zuen, jarduera politiko garrantzitsu bat garatuz, 1937an Alderdi Komunistan afiliatzera eta errepublikaren legitimitatearen defentsara eraman zuena. Doloresek Jaengo Emakume Antifaxisten Elkartea sortu eta zuzendu zuen, eta UGTko Emakumeen Sindikatuan afiliatu zen inplikazio handia izanik. Jaengo Diputazio Probintzialeko kontseilari ere izan zen.

1939ko abuztuaren 26an atxilotu zuten, gerra zibila amaituta, presazko prozedura sumarisimoz, eta heriotzara kondenatu zuten bere filiazio komunista eta kargu politikoengatik, bere ekintzak lan humanitarioetan oinarritzen baitziren. 1940ko martxoaren 1ean Jaengo San Eufrasio hilerrian fusilatu zuten.

2006an Jaengo Udalak kale bat eskaini zion Santa Isabel auzoan.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   «Dolores García-Negrete Ruiz Zarco» *www.historiamujeres.es* (Noiz kontsultatua: 2022-08-10).
2. 1 2 3 4 5   **(Gaztelaniaz)** Sánchez Tostado, Luis Miguel.  (2018). *Morir por un ideal: la fascinante historia de la familia Castillo García-Negrete.*  ISBN 978-84-09-06648-3. PMC 1103677888. (Noiz kontsultatua: 2022-08-10).
3. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)** «García-Negrete Ruiz-Zarco, Dolores» *Fundación Pablo Iglesias* (Noiz kontsultatua: 2022-08-10).
4. ↑    *«Personajes destacados – Castillo de Locubín».* .
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** Sola, Ana.  (2017-03-12). «Siguiendo la huella de mujeres que hicieron historia en Jaén» *ElDiario.es* (Noiz kontsultatua: 2022-08-10).
6. 1 2 3 4   **(Gaztelaniaz)**  *Dolores García-Negrete Ruiz Zarco – Todos (…) los Nombres\_.*  (Noiz kontsultatua: 2022-08-10).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q64502243

 |

* Wd Datuak: Q64502243
**Onintze Villanueva Goikoetxea** (Mexiko, 1955ko abuztuaren 20a)

Biografia
---------

1970ko abuztuan heldu zen Durangora bere familiarekin eta bertan kokatu zen.

### Ikasketak

Durangoko Fray Juan de Zumarraga Institutuan eta Bilbon egin zituen ikasketak.

### Lan ibilbidea

Eusko Jaurlaritzako funtzionario lanpostua lortu eta hainbat sailetan lan egin zuen ,

(IVAP, Hezkuntza, Industria, Etxebizitza)

### Ekintzaile

Euskaltzalea eta Euskal Dantza zalea izanik, 1975ean Tronperri Taldearekin hasi zen elkarlanean eta taldean

irakaslea izan zen. 1977an Tronperri taldearen ordezkari giza Jai komisioan sartu

zen Durangoko Jaiak antolatzeko 1988ra arte jardun zuen zeregin horretan.

1988an Durangoko Udalak erabaki zuen Kultur Kontseilua sortzea eta Kultur taldeek Onintze izendatu zuten Presidente (1988-1991) Urte horretan Jai Kontseilua ere sortu zen, eta berak Jai Konsteiluan parte hartu zuen Kultur Kontseiluaren ordezkaria gisa. Parte hartu zuen Kultur eta Jai Kontseiluarenan estatutuen sorreran.

1989an Durangoko txupinlaria izan zeb Jai Kontseiluak proposatuta, Kontseiluetan egindako lanagatik. Garai hartan bera zen Kontseiluetan emakume bakarra. 2003an arazo pertsonalengatik, Jai Konsteilua utzi zuen. Udalak LAN SARIA eman zion.

Kontseiluko presidenta zen bitartean, antolatu zituen 

* Kultur astea,
* Hiru Durango (Mexico, AEB, Bizkaia) ordezkarientzako jaialdia,

* Durangoko taldeen hainbat emanaldiak.

* Parte hartu zituen San Agustin erabilerako proiektuan,
* Bakearen aldeko Udal Foroan
* Durangoko eta Durangotik kanpo kultur ekitaldian ezberdietan.

Gaur egun jubilatuta dago baina Tronperri Dantza Taldean lanean jarraitzen du.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
**Jorge Eliécer Orozco Dávila** (Armenia, 1945eko abuztuaren 1a - Pereira, 2021eko urtarrilaren 25a)  kolonbiar kazetaria, idazlea eta abeslaria izan zen, *RCN Radio*, *El Tiempo*, *La Patria* eta *La Crónica del Quindío* bezalako hedabideekin izandako harreman profesionalagatik aitortua.

Biografia
---------

### Hasierako urteak

Orozco Dávila Armenia hirian jaio zen, Quindíon, 1945ean, Jesús María Orozcoren eta Isaura Dávilaren semea. Lehen hezkuntzako ikasketak bere jaioterrian Armenian egin zituen eta goi mailako ikasketak Bogotan, non La Gran Colombia Unibertsitatean sartu zen 1950eko hamarkadaren erdialdean 

### Karrera

Profesionalki RCN irrati katearekin lotuta egon zen, 1974an eskualdeko kudeatzaile eta albistegietako zuzendari izan zen eta 2005era arte egon zen karguan. 1980an Radio Sucesos RCN-ko albistegietako zuzendari izendatu zuten, 1982ra arte izan zuen kargua, geroago eskualdeko albistegien zuzendaritzari ekin zion berriro, La Cariñosa katean emititzen zen La Gran Verdad tokiko espazioak eta Telecafé eskualdeko katearen Hablemos del Quindío programazioa ere zuzendu zituen. 1991n Alejandro Londoño fundazio medikoaren sortzaileetako bat izan zen, bere administrazio kontseiluko presidente ere bilakatuz. 

Orozco Dávilak Calarcá udalerriko Kultur Etxea sortu zuen eta bi liburu idatzi zituen: *Ledher el hombre* (1987) eta *Apuntes para la historia política del Quindío* (2016). Zutabegile gisa lan egin zuen herrialdeko hainbat egunkaritan, hala nola *El Tiempo*, *La Patria* eta *La Crónica del Quindío*. Kolonbiako musika tradizionalaren abeslari gisa, nazioko hainbat jaialditan parte hartu zuen, 1967an Kolonbiako Kantu Jaialdia irabaziz  RCN Irratiak emandako Urrezko Mikrofono saria ere jaso zuen. 

### Heriotza

Orozco 2021eko urtarrilaren 25ean hil zen Pereirako (Risaralda) Clínica Oncólogos de Occidente-n, hainbat hilabetez pairatzen zuen minbiziaren ondorioz.  Hirurogeita hamazazpi urte zituen.

Bibliografia
------------

* 1987 - *Ledher el hombre*
* 2016 - *Apuntes para la historia política del Quindío*

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   «Murió Jorge Eliécer Orozco Dávila, exdirector de RCN Radio» *La FM* 2021-01-25.
2. ↑   «Me encontré en la vida con Jorge Eliécer Orozco Dávila» *Cronica del Quindio*.
3. ↑   «Delicadísimo de salud el periodista Jorge Eliécer Orozco» *Eje21*.
4. ↑   «Murió el periodista quindiano Jorge Eliécer Orozco» *Radio Nacional de Colombia* 2021-01-25.
5. ↑   «Jorge Eliécer Orozco Dávila referente del periodismo en el Quindío: Uniquindío» *El Quindiano*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q105081277

 |

* Wd Datuak: Q105081277
**Shkumbin** ibaia Albaniako ibaia da. Ohrid lakuaren hego-mendebaldeko mendietan jaiotzen da, Pogradec barrutian. Lehenbizi iparralderantz doa, gero ipar-mendebalderantz, Qukës eta Librazhd gurutzatuz, eta han, mendebalderantz. Ondoren, Polis, Elbasan, Cërrik, Peqin eta Rrogozhinë hiriak ureztatzen ditu. Adriatiko itsasoan amaitzen da, Divjakë ipar-mendebaldean. 

Shkumbin Albaniako ibai nagusietako bat da: 181 km-ko luzera du eta 61,5 m3/s-ko emaria, batez beste. Shkumbin erromatarrek *Genusus* izenarekin ezagutzen zuten. Albaniar kulturarentzat garrantzitsua da, benetako muga dialektala baita. Izan ere, Albaniako albanierak bi dialekto ditu, Tosk, ibaiaren hegoaldean hitz egiten dena, eta Gheg, iparraldean.

Albaniako Tosk eta Gheg dialektoen muga, ibai honek markatua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q736668
* Commonscat Multimedia: Shkumbin

---

* **Lekuak**
* OSM: 6163945

 |

* Wd Datuak: Q736668
* Commonscat Multimedia: Shkumbin

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, frantsesezko Wikipediako «Shkumbin» artikulutik itzuli da; zehazki, 2021-11-22ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.
**Ikerketa institutua, Ikerkuntza institutua, Ikerlan institutua** edo **ikerketa erakundea** ikerketa egiteko sortutako establezimendua da. Ikerketa institutuak oinarrizko ikerketan espezializatu daitezke edo ikerketa aplikatura bideratu daitezke. Terminoak sarritan natura-zientzien ikerketa inplikatzen badu ere, gizarte zientzietan ere ikerketa institutu asko daude, batez ere ikerketa soziologiko eta historikoetarako.

Ikerketa institutu ospetsuak
----------------------------

Erdi Aroko hasieran, hainbat behatoki astronomiko eraiki ziren islamiar munduan. Horietako lehena IX. mendeko Bagdadeko behatokia izan zen al-Ma'mun kalifa abasidarren garaian eraikitakoa, nahiz eta ospetsuenak XIII. mendeko Maragheh behatokia eta XV. mendeko Ulugh Beg Behatokia izan. 

Keralako Astronomia eta Matematika Eskola matematika eta astronomia eskola bat izan zen, Sangamagramako Madhavak Keralan (India) sortu zuena. Eskolak XIV eta XVI. mendeen artean loratu zuen eta badirudi eskolaren jatorrizko aurkikuntzak Narayana Bhattathirirekin (1559-1632) amaitu zirela. Problema astronomikoak ebazten saiatzean, Keralako eskolak bere kabuz hainbat kontzeptu matematiko garrantzitsu aurkitu zituen.

Europako lehen ikerketa institutua Tycho Braheren Uraniborg konplexua izan zen Ven uhartean, izarren neurketa oso zehatzak egiteko sortu zen XVI. mendeko laborategi astronomikoa. Estatu Batuetan ikerketa institutu aipagarri ugari daude, besteak beste, Bell Labs, Xerox parkea, The Scripps Ikerketa Institutua, Beckman Institutua, RTI Nazioartekoa eta SRI Nazioartekoa. Hughes Aircraft-ek ikerketa-institutuaren egitura erabili zuen bere antolaketa-eredurako. 

Thomas Edison, "The Wizard of Menlo Park" izenekoa,  1800ko hamarkadaren amaieran ekoizpen masiboaren eta eskala handiko talde-lanaren printzipioak asmakuntza-prozesuan aplikatu zituen lehen asmatzaileetako bat izan zen, eta horregatik sarritan industria-ikerkuntzako lehen laborategiaren sorrera egozten zaio.

Oin-oharrak
-----------

1. ↑  Hughes After Howard, Kenneth Richardson, 2011, pg88, ISBN 978-0-9708050-8-9
2. ↑   «The Wizard of Menlo Park» *The Franklin Institute*.
3. ↑   Walsh, Bryan.  (15 July 2009). *The Electrifying Edison.*  Time.com.