recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |  |
| --- | --- |
|  | **Wikiteka**n badira testuak, gai hau dutenak:***Historia de regibus Gothorum, Vandalorum et Suevorum*** |

***Historia de regibus Gothorum, Vandalorum et Suevorum*** ("Godo, bandalo eta sueboen erregeen historia") 265tik 624ra bitartean hedatzen den historia liburua da, Isidoro Sevillakoak idatzia, latinez. Bilduma laburbildu bat da, eta dituen iturri ezberdinak direla eta, batzuetan inkonsistentea. Bandaloen historia godoen ostean agertzen da, eta sueboena historio aparte baten gisa.

Isidorok bere historioa aitzinsolas batekin hasten du, "Laus Spaniae", Espainiari laudorio eginez. Hementxe asmatzen du lehenengo aldiz *mater Spania* (Espainia ama) esaldia. Lanaren hurrengo ataletan Espainiaren batasunaren aldeko lana egiten du, identitate bisigotoa defendatuz. Isidorok espainiar aroa erabiltzen du datazioak egiteko. Iturri nagusia Jeronimo Estridongoak Eusebio Cesareakoaren historiari 378an egindako jarraipena izan zen. Bertatik Paulo Orosioren testuak erabili zituen 417. urterarte eta, Espainiaako Hidazio, 469. urterarte. Historiaren azken urtetarako Prospero Akitaniakoaren testuak erabili zituen, honek ere Jeroniko Estridongoari jarraipena egin baitzion 405-53 urteen artean. Biktor Tununakoa izan zen bere Afrikako lekukorik behinena 444tik 566ra eta Jon Biclarrekoa Espainiako historiaren azken atalerako, 565-90 urteen artekoa. Maximo Zaragozakoaren kronika galduen erabilera ere egin zuen. 590 eta 624 urteen arteko gertakarien lekukoa izan zenez, horiek ere jaso zituen.

Liburuak bi bertsio ditu, eta biak heldu zaizkigu gaurdaino. Lehenengoa ziurenik 619. urtean bukatu zuen, Sisebutoren heriotzaren urtean, eta laburragoa da. 624an bukatu zuen, antza, bigarrena, Suintilaren agintaldiaren 5. urtean. Bertsio luzeak "Laus Spaniae" eta "Laus Gothorum" (Godoei laudorioa) ditu, godoen eta bandaloen erreinaldiak ondo bereiztuz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1218746

 |

* Wd Datuak: Q1218746
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Hemopneumotoraxa** bi baldintzen konbinaketa deskribatzen duen termino medikoa da: pneumotoraxa (airea gune pleuralean) eta hemotoraxa (odola gune pleuralean).

Gune pleurala birikak inguratzen dituen mintza eta barrunbea estaltzen duen mintzaren artean dago. Bertan pleura izeneko likido bat dago. Likido honek bi mintzak elkartuta mantentzen ditu gainazal tentsioari esker. Horma torazikoa zulatzen bada, bertara airea eta odola sartuko dira presioa aldatuz.

Patologia honetan arnasketa eragozten da birika baten (hemopneumotorax unilaterala) edo bien (hemopneumotorax bilaterala) funtzioa galtzen delako, aire eta odolaren presioak eraginda.

Arrazoi traumatikoek eragiten dute, esaterako kolpe batek. Nahiz eta zenbait kasutan, pneumotoraxa duten gaixoek konplikazioen eraginez hemopneumotoraxa garatzen duten.

Tratamendua
-----------

Prozedura arruntena pleurotomia izaten da. Hau, barrunbe pleurala kanpo ingurunearekin kontaktuan jartzen duen teknika kirurgikoa da. Bertan hodi drainatzaile bat erabiltzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q368562
* **Identifikadoreak**
* BNF: 145534980 (data)
* LCCN: sh85060222
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* DOID: DOID:2718
* CIE-10: J94.2
* CIE-9: 511.89
* MeSH: D006468

 |

* Wd Datuak: Q368562
**Henschel & Sohn** (*Henschel and Son*) Kasselen kokatutako Alemaniako enpresa bat zen.

Georg Christian Carl Henschelek 1810ean sortu zuen fabrika Kasselen. Bere semeak, Carl Anton Henschelek, beste lantegi bat sortu zuen 1837an. 1848an konpainia lurrunezko lokomotorrak fabrikatzen hasi zen.

XX. mendean, Alemaniako lokomotorren ekoizle handiena bihurtu zen, kamioiak (1925–1974), tankeak, hegazkinak, armak, diesel motorrak, autobusak eta trolebusak fabrikatzeaz gain.

Bigarren Mundu Gerra
--------------------

1935 hasieran, Henschel Panzer I tankeak fabrikatzen hasi zen. Bigarren Mundu Gerran, 1939-1940an, Panzer III tankeen eskala handiko eraikuntza hasi zen eta Tiger I tankeena 1941ean hasi zen. Henschel Panzer VI Tigerren eraikitzaile nagusia izan zen. 1945ean, enpresak 8.000 langile baino gehiago zituen 12 orduko bi txandatan.

Henschel-en instalazioak aliatuen bonbardaketen helburu garrantzitsuenetako bat izan ziren eta ia suntsitu egin ziren.

Gerraostea
----------

Enpresak 1948an ekin zion berriro jarduerari. 1964an *Rheinische Stahlwerke* erosi eta *Rheinstahl Henschel AG* bihurtu zen, 1976an *Thyssen Henschel*, eta 1990ean *ABB Henschel AG*. 1996an konpainia *ABB Daimler Benz Transportation Adtranz* bihurtu zen eta 2002 inguruan Bombardierrek (Kanada) erosi zuen. Kasseleko fabrika oraindik existitzen da eta munduko lokomotorren fabrika handienetako bat da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q163580
* Commonscat Multimedia: Henschel & Sohn

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133111669
* GND: 19618-6
* LCCN: n89625448
* SUDOC: 176297731

 |

* Wd Datuak: Q163580
* Commonscat Multimedia: Henschel & Sohn
**Harizpi negatiboko RNA birusak** ("**-ssRNA birusak**") birus-multzo bat dira, eta zentzu negatiboko eta eta harizpi bakarreko genomak dituztenak, azido erribonukleikoz eginak. Harizpi osagarri gisa jarduten duten genomak dituzte, eta, haietatik abiatuta, RNA mezularia (mRNA) RNAren mendeko RNA polimerasaren (RdRp) entzima biralak sintetizatzen du. Genoma biralaren erreplikazioan, RdRp-ek zentzu positiboko antigenoma sintetizatzen du, eta norabide negatiboko RNA genomikoa sortzeko txantiloi gisa erabiltzen dena. RNA harizpi-negatiboko birusek beste ezaugarri batzuk ere badituzte: gehienek kapsidea inguratzen duen estalki biriko bat dute, genoma birala gordetzen duena, –ssRNAen genomak linealak izan ohi dira, eta ohikoa da genoma segmentatuta egotea.

ARNren birusek ***Negarnaviricota*** phyluma osatzen dute, *Orthornavirae* erreinuan eta Riboviria domeinuan. Harizpi bikoitzeko RNAren birusa zen arbaso komun batetik (dsRNA) eratoarri dira, eta reobirusen klado-ahizpak direla uste da, dsRNA birusak direnak. Phylumaren barruan, bi adar nagusi daude: *Haploviricotina*, gehienak segmentatu gabeak, eta ARNm-en estalkiak sintetizatzen dituen RdRp bat kodetzen duena, eta *Polyploviricotina*, zeinaren kideak segmentatuta baitaude eta ostalarien mintzak kentzen dituen RdRp bat kodetzen duen ostalariaren mRNAk erabilita. Guztira sei klase bereizten dira phylumean.

Harizpi negatiboko RNA birusak oso lotuta daude artropodoekin, eta modu informalean bana daitezke transmisiorako artropodoen mende daudenak eta artropodoen birusetatik eboluzionatu direnak, baina orain ornodunetan erreplika daitezke artropodoen laguntzarik gabe. Rift Haraneko sukarraren birusa eta tomatearen zimelduraren birusa artropodoen bidez transmititutako -ssRNA adibideak dira. Ornodunen -ssRNA birus nagusien artean daude ebolaren birusa, hantabirusa, gripearen birusa, Lassako sukarraren birusa eta amorruaren birusa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q57737752
* Wikispecies Espezieak: Negarnaviricota

---

* **Datu taxonomikoak**
* GBIF: 10753629
* NCBI: 2497569

 |

* Wd Datuak: Q57737752
* Wikispecies Espezieak: Negarnaviricota
**Abigail Hobbs** (Vers, Essex, AEB, 1678 - ) 14 eta 16 urte bitarteko neska zen, eta 1692ko apirilaren 18an sorginkeriagatik atxilotu zuten, Giles Corey, Mary Warren eta Bridget Bishop-ekin batera. Salem herrixkan bizi aurretik, bera eta bere familia Hirigunean (Maine) bizi izan ziren, Massachusettseko Badiako probintziaren mugan, Wabanakien eraso asko izan ziren garai batean. William aitari eta Deliverance Hobbs amaordeari ere sorginkeria leporatu zieten.

### Sorginkeria prozesua

Abigailek, 1692ko apiriletik ekainera bitartean, bertako magistratuen azterketa anizkoitzetan, sorginkeriak aitortu eta beste batzuk salatu zituen, John Proctor barne. Epaiketan, irailean, bere aurkako bi akusazioen errudun deklaratu zen, bata Mercy Lewis atxikitzeagatik eta bestea Deabruarekin hitzarmena egiteagatik. Bere azterketan, 1692ko apirilaren 20an, Abigail Hobbs-ek George Burroughs-i, Salemeko aurreko ministroari, sorgin izatea egotzi zion. Burroughs ministroa izendatu zutenean, komunitateko kide errespetatua, akusatuen hierarkia sozial handiagokoen aurkako salaketa asko agertu ziren .

William Phips gobernadoreak atsedenaldia eman zion Hobbs familiari 1693ko urtarrilean, William Stoughton epaile nagusiak exekuzio-agindua sinatu ondoren. Aitak Auzitegi Nagusiari eskatu zion familia kartzelaratzea kostatu zitzaion 40 librako gastuak ordain zitzala, baina Gorteak 1712an eman zizkion 10 libera esterlina onartzeko prest zegoela esan zuen. Bera izan zen Massachusettseko Gorte Nagusiak 1711ko urriaren 17an Itzultze Legean izendatutakoetako bat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Mary Beth Norton, *In the Devil's Snare*, Knopf: New York 2002
2. ↑  Paul S. Boyer and Stephen Nissenbaum, *Salem Witchcraft Papers* (henceforth *SWP*) DaCapo Press, 1977, pp. 405-409, pp. 410-412, 413
3. ↑  Paul Boyer and Stephen Nissenbaum, *SWP* p. 414
4. ↑  *SWP* pp. 414-415.
5. ↑  "Letter No. 2" (William Phips to Daniel Finch, 2nd Earl of Nottingham, February 21, 1693), *SWP* p. 865

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, {{{hizkuntza}}} Wikipediako «Abigail Hobbs» artikulutik itzuli da. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4667683

 |

* Wd Datuak: Q4667683
Shalleko lakua
Abijatta lakua
**Abijatta-Shalleko parke nazionala** parke nazionala da Etiopian. Oromiako eskualdean eta Etiopiako Lur Garaietako eskualdean dago, Addis Abebatik 200 kilometrora eta Batu–Shashamane autobidetik ekialdera.

887 kilometro karratu ditu, Errift haraneko Abijatta eta Shallako lakuak barne. Bi lakuak hiru kilometro lur menditsuz bereizita daude. Parkearen garaiera 1540 eta 2075 metro bitartekoa da, eta gailurrik altuena Fike mendia da, bi lakuen artean kokatuta dagoena.

Bi lakuez gain, parke nazional honen erakarpen nagusia Abijatta lakuaren ipar-ekialdeko izkinan dauden ur termalak eta lakuan dauden flamingoak dira. Kontuz ibili behar da ibilgailuak laku honen ertzera eramatean, azaleko lokatz lehorraren azal mehea oharkabean pasa baitaiteke.

Historia
--------

Bere asmoa basa-bizitza babestea zen arren, gaur egun animalia basati gutxi ikus daitezke bertan. Derg-en erregimenaren azken egunetako sasoi gorabeheratsuan, eta denbora pasa ahala, nomada asko baliatu ziren ahuldutako agintari zentralaz parkera joateko eta abereekin bizitzeko. Abijatta lakua inguratzen duen Acaziako basoaren zati handi bat landare-ikatzerako moztu dute. Gaur egun, talde txikiek ez dute *Akaziako* zuhaitzik erortzen jarraitzen, baizik eta lakuaren kostatik ateratako lurra kendu eta saltzeko bezain urruti.

Duela gutxi egindako bisitari batek adierazi zuen ezen, kudu maiorra hazteko populazio bideragarriak egon badaitezke ere, Grant-en gazela, beltzaren eta hena punteatuaren babesa, ez zuela haren presentziaren ebidentziarik ikusi. Babuinoak oraindik ere nahiko arruntak diren arren, artzainek sartutako ganaduak gainditu zituen. Granteko gazela batzuk eta hainbat ostrukak hesitutako esparru batean eduki ziren, atearen etxetik hurbil. Hala ere, 300 hegazti-espezie baino gehiago erregistratu dira Abijatta-Shallan edo ondoko baso parkeen hondakinetan. Jakinarazi denez, Parke Nazional honen birgaitzea 1996an hasi zen eta tokiko komunitateak etorkizuneko plangintzan eta garapenean modu aktiboan integratzeko planak iragarri ziren. Parkeko beste animalia batzuk hauek dira: Hippo, Krokodiloa, Leon, Jirafa, Leopard, Zebra, Wartmusical, Hyena, Egipcio Geese eta Chita.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Philip Briggs, *Ethiopia: The Bradt Travel Guide*, 5th edition (Chalfont St Peters: Bradt, 2009), pp. 457ff
2. 1 2  "Important Bird Areas factsheet: Abijatta - Shalla Lakes National Park", BirdLife International website (accessed 16 November 2010)

Kanpo estekak
-------------

* Abijatta-Shallako parke nazionaleko gune babestuei buruzko munduko datu-basea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q321200
* Commonscat Multimedia: Abijatta-Shalla National Park

---

 |

* Wd Datuak: Q321200
* Commonscat Multimedia: Abijatta-Shalla National Park
**Haritzalde Naturzaleen Elkartea** Donostian 1991n sortutako naturzaleen taldea da. Haien helburuak izadi eta kultura ondarea defendatsea da. Naturkon koordinadoraren partaideak dira.

Historia
--------

1991n naturzale batzuk elkartu ziren Kristina Enean egiten ari ziren zuhaitz mozketa handien aurka. Talde horretatik, 1992an, Donostiako Parkeen Lagunak taldea sortu zen, eta handik Haritzalde. Horrela legeztatu zen 1997an Haritzalde Parkeen Lagunak Elkartea, gaur Haritzalde Naturzaleen Elkartea.

Kanpainak
---------

Mota askotako kanpainak burutzen dituzte:

* Zuhaitzen aldaketak
* Urumearen aldeko kanpainak
* Errausketaren aurkako kanpainak
* Irteera naturalistikoak
* Zuhaitz-hazien banaketak
* Antondegi Gainan surf parkea egitearen aurkakoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Talderaren webgune ofiziala.
* Haritzalde Facebooken.
* Haritzalde Twitterren.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109331598

 |

* Wd Datuak: Q109331598
Arrautzaren **gorringoa**.
**Gorringoa** hegaztien arrautzaren barneko gai gorri-horixka da, enbrioiari elikagaiez hornitzen duena, eta zuringoz inguratuta dagoena.

Arrautza mota batzuek ez dute gorringorik, adibidez, elikagai-hornidura nahikoa den egoeretan jartzen direlako (parasitoide baten ostalariaren gorputzean, adibidez) edo enbrioia amaren gorputzean garatzen delako, zeinak elikagaia hornitzen duen, normalean plazenta baten bidez. Amaren gorputzak enbrioia zuzenean hornitzen duen ugalketa-sistemei matrotrofikoak esaten zaie; gorringoak (bitelo ere deitua) enbrioia hornitzen duen sistemei lezitotrofikoak esaten zaie. Espezie askotan, hegazti guztietan eta narrasti eta intsektu gehienetan bezala, biteloak amaren ugalketa-traktuan eraikitako biltegiratze-organo berezi baten itxura hartzen du. Beste animalia askotan, bereziki espezie oso txikietan, arrain eta ornogabe batzuetan, gorringoaren materiala ez dago organo berezi batean, arrautzaren zelularen barruan baizik (obuluan).

Biltegiratutako elikagai gisa, gorringoak bitamina, mineral, lipido eta proteina ugarikoak izaten dira. Proteinek elikagai gisa funtzionatzen dute, neurri batean berez, eta beste neurri batean gainerako mantenugaien biltegiratzea eta hornidura erregulatzeko. Adibidez, espezie batzuetan, obulu batean dagoen gorringo-kopuruak eragina du ernalketaren ondorengo garapen-prozesuetan.

Gorringoa ez da protoplasma bezalako material zelular bizia, material pasiboa baizik, hau da, deutoplasma. Elikadura-materiala eta horri lotutako kontrol-egiturak oogenesian hornitzen dira. Materialaren zati bat, gutxi gora-behera, amaren gorputzak eman zuen moduan biltegiratzen da, neurri batean, arrautzan eskainitako ehun ez germinalek prozesatua, prozesamendu biosintetikoaren zati bat, bere azken forman, obozitoan bertan gertatzen den bitartean.

Animaliez gain, beste organismo batzuek ere, algek adibidez, batez ere oogamoek, baliabideak metatu ditzakete beren gameto femeninoetan. Gimnospermetan, emeen gametofitoaren hondarrek elikagaiak hornitzeko ere balio dute, eta loredun landareetan, endospermoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. *Gorringo.* .
2. ↑    *The invertebrates : a synthesis.*  (3rd ed. argitaraldia) Blackwell Pub (2002 printing) ISBN 0-632-04761-5. PMC 44425487. (Noiz kontsultatua: 2021-05-01).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q181409
* Commonscat Multimedia: Egg yolk

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2005020321
* AAT: 300011803
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D004530
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 4IPS17B70T

 |

* Wd Datuak: Q181409
* Commonscat Multimedia: Egg yolk
**Hemolisinak** eritrozitoak apurtzen dituzten substantziak dira. Egitura kimikoari dagokionez, gehienak proteinak dira (nahiz eta gutxi batzuk lipidoak izan). Bakterioak, batik bat, eta onddo gutxi batzuk dira hemolisinen ekoizle nagusiak. Hemolisinen ekoizpenak, hain zuzen, mikrobio ekoizleen birulentzia areagotzen du.

Hemolisinek eritrozitoen zelula mintza kaltetzen dute, bertan poro ugari sortuz. Horren ondorioz, eritrozitoen lisia gertatzen da.

Hemolisinak ekoizten dituzten bakterioak laborategian identifikatzeko odol-agar hazkuntza-ingurunea erabili ohi da. Aztertzen ari garen mikrobioa odol-agarrezko plaka batean ereiten da. Hemolitikoa baldin bada, plaka horretan eritrozitoen lisia eragingo du eta, beraz, plakan hemolisi-eremuak agertuko dira .

Egitura proteikoa dutenez, hemolisinak termolabilak dira, hots, beroak apurtzen ditu.

Hemolisinak ekoizten dituzten bakterioen artean Staphylococcus aureus (lau hemolisina mota sortzen dituena), Streptococcus pyogenes, Vibrio parahaemolyticus eta Clostridium perfringens aipa daitezke, eta baita Escherichia coli enteropategoa ere .

Vibrio parahaemolyticus-en hemolisinak onkologoen arreta erakarri du. Ikerketapean dago bere ahalmena koloneko minbiziaren zelula tumoralen hazkuntza inhibitzeko

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Geny B, Popoff MR (2006). «Bacterial protein toxins and lipids: pore formation or toxin entry into cells». Biol Cell. 98: 667-678
2. ↑   Madigan, M.. Martinko J.M. Parker, J.: Brock Mikroorganismoen Biologia (2007), EHUak euskaratuta, 788 orr. IBSN: 978-84-9860-026-1
3. ↑   Los FC, Randis TM, Aroian RV, Ratner AJ. (2013) Role of Pore-Forming Toxins in Bacterial Infectious Diseases Microbiol Mol Biol Rev. 77: 173-207
4. ↑   Karmakar P, Chakrabarti MK (July 2012). Thermostable direct hemolysin diminishes tyrosine phosphorylation of epidermal growth factor receptor through protein kinase C dependent mechanism. Biochim. Biophys. Acta. 1820 (7): 1073–80.

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2746278

 |

* Wd Datuak: Q2746278
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Hemotoraxa** barrunbe pleuralean odolaren presentzia da. Normalean lesio torazikoek sortua izaten da, baina zenbait kasutan birikako minbiziak edo bihotzeko edo toraxeko kirurgiak ere eragin dezakete.

Lesio traumatiko baten ondorioz, saihets batek birikako ehuna edo arteria zauri ditzake odola gune pleuralera sartzea eraginez. Zauria puntadun zerbaitekin edo bala bidez egina bada, birika arriskuan jar dezake. Hemotoraxa pneumotorax (gune pleuralean airearen sarrera) batekin erlazionatuta egon daiteke eta odol kantitatearen arabera, konplikatu egin daiteke shock egoerara helduz.

Sintomak
--------

* Arnasa hartzeko zailtasunak
* Min torazikoa
* Antsietatea eta urduritasuna
* Bihotz-maiztasunaren igoera

Diagnostikoa
------------

Medikuak azterketa fisiko batean arnasa hartzean soinuen murrizketa bat detektatu dezake edo bestela, toraxaren erradiografia bat egin dezake.

Tratamendua
-----------

Gaixoa egonkortu, odoljarioa gelditu eta gune pleuralean dagoen odola kanporatu behar da. Aitzitik, bertatik atera den odola gaixoari transfusioa egiteko erabili behar da.

Gainera, hematoraxaren eragilea tratatu behar da. Lesio traumatikoaren kasuan, hodi drainatzaile bat kokatzearekin nahikoa izango da, kirurgia beharrik gabe.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q369073
* Commonscat Multimedia: Hemothorax

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* DiseasesDB: 19762
* MedlinePlus: 000126
* eMedicine: 2047916
* MeSH: D006491

 |

* Wd Datuak: Q369073
* Commonscat Multimedia: Hemothorax
**Hemphill konderria** (ingelesez: *Hemphill County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Canadian da. 2010eko zentsuaren arabera 3.807 biztanle zituen, Hemphill kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Hemphill konderriak 2.362,48 kilometro koadro ditu. Horietatik 15,21 ura dira. Beste 2.347,27 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,61 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 3.807 pertsonetatik 3.742 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.086 dira. 4 beltzak edo afroamerikarrak. 12 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 18 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 28 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112078
* Commonscat Multimedia: Hemphill County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158284336
* LCCN: n81050036
* NARA: 10047117
* **Lekuak**
* OSM: 1809527
* TGN: 2002001

 |

* Wd Datuak: Q112078
* Commonscat Multimedia: Hemphill County, Texas
**Hope diamantea** 44,50 kilateko diamante urdina da. Harribitxi hau oso handia da: 25,6 x 21,78 x 12 mm. 1830ean salgai agertu zen eta Henry Philip Hope Londresko bankariak erosi zuen, hortik dator bere izena (hortaz, izena ezin da itzuli, nahiz eta jakin "itxaropena" esan nahi duela). Bere jatorria ezezaguna da, Frantziako Iraultzan lapurtutako diamante batetik sortu zela uste da, Frantziako erregeek ere diamante urdin handia zutelako, 2005ean bigarren diamantearen berdintasuna aldarrikatu zuten. XIX eta XX. mendeetan zehar jabe askoren jabetza zen, 1958an Washingtoneko Smithsonian Instituzioak erosi zuen.

Harriari dagokionez "madarikazio" baten kondaira dago, May Yohe-k sortua, Hope familiako kideetako baten emaztea izan zena. Australiara ihes egin zuen bere mutil-lagunarekin, baina ezbehar batzuk izan zituen. Estatu Batuetara itzuli zen, bere herrialdera, eta diamanteari lotutako madarikazio baten ideia saldu zion zinemagintzari. Film bat egin zen horri buruz, gezur askorekin eta **Hope diamantearen** madarikazioa munduko hiri kondaira bihurtu zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q640037
* Commonscat Multimedia: Hope Diamond

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4725310-1
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q640037
* Commonscat Multimedia: Hope Diamond
{{AEBko konderri infotaula auto
tikoa|Hopewell city konderria|ingelera=Hopewell city County}}
**Hopewell city konderria** (ingelesez: *Hopewell city County*) Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua (Virginia) da. 2010eko zentsuaren arabera 22.591 biztanle zituen, Hopewell city kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Hopewell city konderriak 27,98 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,36 ura dira. Beste 26,62 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 807,4 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 22.591 pertsonetatik 13.485 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.480 dira. 8.216 beltzak edo afroamerikarrak. 78 amerikar natiboak ziren eta 23 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 174 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 37 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 578 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25479045

 |

* Wd Datuak: Q25479045
**Henrike I.a**, **Potoloa** (frantsesez: *Henri de Lusignan*; Nikosia, 1217ko maiatzaren 3a - *ibidem*, 1253ko urtarrilaren 18a) Zipreko erregea izan zen 1218tik 1253ra.

Hugo I.a Ziprekoa eta Alizia Xanpainakoaren semea izan zen. Zortzi hilabeterekin errege bihurtu zen aita hil ondoren. Alizia izan zen erregeordea, baina bere osaba Filipe Ibelingoari eman zion gobernua. Filipe hiltzean, bere anaia Joanek hartu zuen erregeordetzaren ardura.

Henrike zortzi urterekin koroatu zuten Nikosiako Santa Sofia elizan. 1228an, Frederiko II.a enperadoreak erregeordetza Amalric Balraisi ematera behartu zuen Joan. Hala ere, Frederiko uhartetik joan ondoren, Joanek kontraerasoa jo eta kontrola berreskuratu zuen, eta, ondorioz, Lombardiarren Gerra hasi zen. Henrikek bere erresumaren kontrola berreskuratu zuen hamabost urterekin, 1232an.

Jerusalemgo erregeordea ere izan zen 1246etik 1253ra, Konradoren izenean.

Hiru aldiz ezkondu zen, Alix Montferratekoa, Estefania Lamprongoa eta Plaisance Antiokiakoarekin. Hirugarren emaztearekin Hugo II.a Ziprekoaren aita izan zen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q506087
* Commonscat Multimedia: Henry I of Cyprus

---

 |

* Wd Datuak: Q506087
* Commonscat Multimedia: Henry I of Cyprus
Indianapolis, 1950.
**1 Formularen historia** edo F1en aurrekariak XIX. mende bukaerako auto lasterketetan eta XX. mendeko Gran Prix izeneko lehiaketetan bilatu daitezke. Gaur egun 1 Formulako lasterketa bakoitzari Gran Prix deitzen zaio eta Gran Prix guztiak bateratzen duenari 1 Formulako Munduko Txapelketa deritzo.

Aurrekariak
-----------

Lehenengo auto lasterketa 1887an izan zen, eta Paristik Versallesera bitarteko bidea egin behar izan zuten. 1885. urtean, beste lasterketa bat izan zen, eta Paristik Burdeosera eta Burdeosetik Parisera buelta egin behar izan zuten. Hala ere, esan ohi da lehenengo auto-lasterketa Estatu Batuetan egin zela, 1878. urtean. Handik aurrera, Europan lasterketa asko egiten hasi ziren. Europako lasterketak errepide-lasterketak ziren; Estatu Batuetan, berriz, hasiak ziren zirkuitu itxietako lasterketak egiten. 1909. urtean, Indianapolisko zirkuitua eraiki zuten eta 1914an, gutxi gorabehera, lehen lasterketa-autoak diseinatu zituzten fabrikak sortu ziren.

Giuseppe Farina.

F1 lehiaketen sorrera
---------------------

Dena dela, Formula 1 Bigarren Mundu Gerraren ondoren sortu zen. Hasieran lau Grand Prix lasterketa zeuden. Arauak Bigarren Mundu Gerra baino lehen ezarri ziren, baina 1947. urtean AIACRa zena birbildu egin zen eta Nazioarteko Automobilismo Federazioaren (frantsesez: *Fédération Internationale de l'Automobile*) izena hartu zuen (FIA siglaz ezagutua). Puntuazio sistema bat ezarri zen eta Munduko Lehiaketa sortu zen. Lehenengo lasterketa ofiziala 1950. urteko maiatzaren 13an izan zen Silverstonen, Ingalaterran. Irabazlea Giuseppe Farina izan zen eta baita ere urte horretako Munduko Lehiaketakoa. 1950-1960ko hamarkadan, auto-fabrikatzaileak ziren taldeak irabazi zuten (Ferrari, Mercedes-Benz, Maserati eta Alfa Romeo). 1970eko hamarkadatik aurrera, Bernie Ecclestonek 1 Formularen eskubide komertzialak berrantolatu zituen eta honela kirol hau milaka milioiko negozioa bihurtu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**: Formula 1aren webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q173329
* Commonscat Multimedia: Formula One by year

---

 |

* Wd Datuak: Q173329
* Commonscat Multimedia: Formula One by year
**Henrike Estuardo**, **Lord Darnley** bezala ezagunagoa (Temple Newsan, Ingalaterra, 1545eko abenduak 7-1567ko otsailak 10) Estuardo leinu eskoziarreko noble ingeles bat izan zen. Albanyko dukea eta Eskoziako printze ezkontidea. Mateo Estuardo, Lennoxeko 4. kondea eta Margarita Douglasen semea. Azken hau, era berean, Archibald Douglas, Anguseko kondea eta Margarita Tudorren alaba. Beraz, bere aitaren aldetik Jakobo II.a Eskoziakoa erregearen ondorengoa zen, eta bere amaren aldetik Henrike VII.a Ingalaterrakoa erregearena.

Katolikoa zenez, bere herrialdeko tronurako hautagai nabarmen bat zen, bere osaba Henrike VIII.a Ingalaterrakoaren seme-alabak, Maria Tudor katolikoa izan ezik, gutxiengo katolikoak ilegitimotzat hartzen baitzituen, eta Margarita Tudorren ondorengoek, horien artean Darnleyk, aipaturiko tronua okupatzeko eskubide osoa zutela zioten.

Maria Estuardo Eskoziako erreginarekin ezkondu zen 1565ean, Eskoziako noblezia protestanteak kalte handitzat hartu zuena, Eskoziako gehiengoa 1560an presbiterianismora (kalbinismoaren adar bat) bihurtu bazen ere, erreginak katolikoa izaten jarraitzen baitzuen.

Ezkontza horrek Ingalaterran ere ardura handia piztu zuen, Elisabet I.a Ingalaterrakoak ez baitzuen ezkontza hori onartu (Darnley ingelesa zen), sortzen zuen mehatxuaz gain, ezkontza elkartuak Elisabetentzat mehatxu bat suposatzen baitzuen: Maria ere Margarita Tudorren ondorengoa zen eta katolikoek Maria Tudorren oinordeko legitimotzat hartzen zuten. Gainera, biek izan zezaketen semea bere tronuaren lehiakide bat izango zen.

Hain zuzen ere, 1566ko ekainak 19an Edinburgon Darnley eta Maria I.a Eskoziakoaren seme bakarra jaio zen. Etorkizunean Jakue VI.a Eskoziakoa eta I.a Ingalaterrakoa izango zena.

Urte horretan bertan endekatu zen bien arteko harremana (denbora asko lehenagotik ahuldua zegoena), lehenik eta behin Darnleyk Mariari errege koroa zezala eskatu ziolako, eta bigarrenik erreginaren faboritoa zen David Rizzioren hilketagatik bere senarraren aginduz.

Hurrengo urtean eraila hil zen bere maitalearekin batera ziur asko James Hepburn, Bothwelleko IV. kondeak, erreginaren maitalea zena eta senarra izango zenak zuzendutako konspirazio batean.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Frantzisko II.a Frantziakoa** | **Eskoziako errege ezkontidea**1565-1567 | Ondorengoa**James Hepburn, Bothwelleko IV. kondea** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Henrike Estuardo, Lord Darnley*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q312381
* Commonscat Multimedia: Henry Stuart, Lord Darnley

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 40190630
* ISNI: 0000 0000 5425 7814
* BNE: XX5450052
* BNF: 16200286f (data)
* GND: 119528517
* LCCN: nr93013805
* SNAC: w66t0zcg
* SUDOC: 124441912
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01410/eu\_d\_0222/d0222
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q312381
* Commonscat Multimedia: Henry Stuart, Lord Darnley
**Palazzo Guevara di Bovino** delakoa Napoliko jauregi monumental bat da, Riviera di Chiaian kokatua, Chiaia auzoan.

Ezaugarriak
-----------

XIX. mendean Moscarella arkitektoak  eraiki zuen Florentziako Errenazimentuko arkitektura erreferentzia eredutzat hartuta, bereziki Pitti jauregia, Giuseppe Pisantik diseinatutako fatxadan nabari den bezala.

Eraikina Bovinoko Guevara leinuko Bovinoko dukeena izan zen eraiki zenean, baina 1906tik aurrera Di Marzo familiaren jabetza bihurtu zen. Lehenengo solairuan Pignatellitarrak bizi ziren eta gero Frantziako Kontsulatuak.

Eraikina, lur gaineko hiru solairutan, harlandu leun batez osatua dago, eta fatxada osoan zehar doazen balkoiak ditu. Liburutegiko aretoan eta dantzalekuan Ignazio Perriccik eginiko freskoak ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Vittorio Gleijeses, *Chiese e palazzi della città di Napoli*, ESI, 1978

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1228164
* Commonscat Multimedia: Palazzo Guevara di Bovino (Naples)

---

 |

* Wd Datuak: Q1228164
* Commonscat Multimedia: Palazzo Guevara di Bovino (Naples)

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, Italierazko Wikipediako «Torre Guevara» artikulutik itzuli da; zehazki, 2021-12-17ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.
**Guevara jauregia**, Lorcako (Murtziako eskualdea, Espainia) eraikin barroko zibil esanguratsuena da, jauregi bat. Herrian *Casa de Guevara* edo *Casa de Las Columnas* (zutabeen etxea) izenekin ezaguna da. Lope Gisbert kalean dago, XVIII. eta XIX. mendeetako tokiko aristokrazia eta burgesiak bere egoitza aberatsak ezartzeko aukeratu zuen tokietako batean. 21. mendean, museo gisa eta kultura-jardueretarako, erakusketetarako eta bisita gidatuetarako erabiltzen da, Lorcako udalak kudeatuta.

Ezaugarriak
-----------

Gebara leinuaren Espainiako adar noble baten abetza izan zen, eta Juan de Guevara García de Alcaraz Done Jakue ordenako zaldunak aginduta egin zen, aurreko eraikin batzuen erreforma osoa eginez, Andres de Goenaga euskal arkitektoaren lanarekin, lan luze batean, 1691 eta 1705 urteen artean.

Guevara jauregiaren atari nagusia.
Fatxadan, nabarmentzeko modukoa da erretaula barroko handi baten antzeko atari ikusgarria, lau zutabe salomoniko eta erdiko ezkutu bikaina duena, Gebara armarri koroatua. 

2011ko maiatzaren 11ko lurrikarak eragindako kalteen ondoren, eraikina erabat eraberritu zen eta 2013ko apirilaren 23an berrinauguratu zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5480691
* Commonscat Multimedia: Palacio de Guevara

---

* **Lekuak**
* OSM: 2647533
* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0012340

 |

* Wd Datuak: Q5480691
* Commonscat Multimedia: Palacio de Guevara

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, gaztelaniazko Wikipediako «Palacio de Guevara» artikulutik itzuli da; zehazki, 2021-08-12ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.
Hiru tximino jakintsuak: Tximino gorra, tximino mutua eta tximino itsua. Toshoguko santutegia, Japonia.
**Hiru tximinoak** (japonieraz *san saru*), baita **hiru tximino jakintsuak** edo **hiru tximino mistikoak** izenez deituak ere, Hidari Jingorō (1594-1634) japoniar eskulturgilearen egurrezko eskultura batean irudikatuak dauden hiru tximino dira, eskultura hau Toshoguko santutegiko (1636) ikuilu sakratuetan kokatzen da, santutegi hau Tokio hiriburaren iparraldean dago eta Tokugawa Ieyasuren ohorez eraiki zen.

Hiru tximinoen japonierazko izenak Mizaru, Kikazaru eta Iwazaru dira, hots, euskaraz "ez ikusi", "ez entzun" eta "ez mintzatu", betiere tximinoak zer ez duten ikusi, entzun edo aipatu zehaztu gabe. Esaera honen jatorria txinatar santaian oinarritzen da, hau ikusgai dagoen munduaren hausnarketa eta ikuskapenean oinarritzen den filosofia bat delarik. Gerora moral kode hau hiru tximinoei lotu zitzaien; lotura honen ardura Denkyō Daishiri (767-822) eman ohi zaio (Saichō gisa ere ezagutua), hau Heian aroan (794-1185) Tintai Eskola Budistaren Tendaishū japoniar afarraren sortzailea izan zelarik. Lotura hau kode moralean hiru aldiz agertu ohi den zaru delakoa (japonieraz ukazio kasua) eta tximinoa izendatzeko japonierazko saru hizaren arteko nahasketa da, azken hitz hori sarritan zaru hitzan ere bilakatzen delarik. Kamakura aroan (1185-1392) hiru tximinoen irudia oso ospetsua bilakatu zen.

Hiru tximinoen gaia oso konplexua eta anitza da; bai filosofia kodea eta santai moralaren jakitun zen intelektual elitearentzat nahiz herri xehearentzat, hiru tximinoek "sistemaren aurrean errenditzearen" esanahi zuten, jokamolde kode honek injustizia ez entzun ez eta ikusi, eta bakoitzaren atsekabea ez aipatzeko zuhurtzian oinarritzen zen, eta gaur egun arte esanahi berberarekin iruan izan du. Beste bertsio edo interpretazio baten arabera, tximinoak jainkoek gizonen ekintza txarrez ohartzeko bidalitako espioiak lirateke; tximino itsua, gorra eta mutuaren irudikapena aipatutako espioitza horren aurkako defentsa magiko modura sortu omen zen. Antzinako Vadjra japoniar jaikoaren hiru aurpegien errepresentazioa izango ote zen ere aipatu izan da.

Denborarekin japoniar kondaira hau angloxaoi mundura hedatu zen, eta handik europar edo mendebaldeko kulturara zabaldu zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q835709
* Commonscat Multimedia: See no evil hear no evil speak no evil

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4998974-1
* LCCN: sh85135030
* NDL: 01183836

 |

* Wd Datuak: Q835709
* Commonscat Multimedia: See no evil hear no evil speak no evil
**Hirugarren Teoria Unibertsala** (arabieraz: نظرية عالمية ثالثة) Libiako Muammar al Kadafi‎k deskribatutako gobernu idealaren estiloari deritzo. Teorizazioa 1970eko hamarkadan garatu zuen Kadafik berak Liburu Berdean eta "Jamahiriya"ren deklarazioarekin libiar gobernua honen gainean eratu zen, 1977an. Antikapitalismoa eta asanbladaren kontzeptuak batzen ditu, beduinoen ohiturei jarraituz. Balore Islamikoak ditu eta, horregatik *islamiar sozialismo* gisa ere ezagun da. Estatu sozialistaren eta arabiar nazionalismoaren ideiak ere barnean ditu, eta demokrazia definitzerakoan atenasko demokraziara begiratzen du. Hala ere Lider Gorena beharrezkoa dela uste du, iraultza bera ondo kudeatzeko. Hirugarren Munduarentzat kapitalismo eta komunismoaren arteko bidetzat proposatu zuen, bi ideologia horiek baliagarriak ez direla argudiatuta. Kadafiren arabera *hirugarren teoria unibertsala* "sozialismo naturala" da, eta Ernesto Che Guevara eta Gamal Abdel Nasserren ezkerreko ideologien batasun bat da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2995403

 |

* Wd Datuak: Q2995403
**Große Aue** Alemaniako ibai bat da, Weser ibaiaren ibaiadarra dena, azken honen, ezkerraldetik.

Ibilbidea
---------

Ibaiak, hasieran, hegoalderanzko bidea hartzen du, baina, kilometro eta erdi geroago, iparralderanzko norantzan doa, Schweningdorferantz. Ondoren, Bad Holzhausenetik igarotzen da, handik gertu, Ipar Alemaniako lautadan sartuz. Amaieratik gertu Mittellandkanal kanalarekin dago. Hona heldu aurretik Espelkamp igarotzen du, eta, kanala igaro ondoren, Rahden, Preußisch Ströhen, Wagenfeld eta Barenburg herriak gurutzatzen ditu, Binnen herrian, bere urak Weser ibaira isurtzen dituen arte

Ahoa
----

Ibai honen ahoa, Binnen herrian dago, Saxonia Behereko erdialde inguruko herri batean, Ipar Renania-Westfalia estatuaren iparrekialdeko muturrarekin duen mugatik gertu.

Ibilbideko beste herri batzuk
-----------------------------

Lübbecke

Arroa eta luzera
----------------

Ibai honen arroaren azalera osoa, 1517 kilometro karratutakoa da. Horietatik, 458, Ipar Renania-Westfalia estatuan daude. Bere luzera, berriz, Weser ibaiaren arroko ibai guztietatik, laburrenetariko bat da, 85 kilometroko luzerarekin.

Goitiera
--------

130 metroko garaieran jaiotzen denetik, 37,5 metroko garaieran bere urak Weser ibaian isurtzen dituen arte, 92,5 metroko garaiera jaisten du ibai honek.

Ibaiadarrak
-----------

### Ezkerretik

* Nordbach
* Schierenbeke
* Mühlenbach
* Landwehrbach
* Grenzgraben
* Hedemer Bruchgraben
* Großer Dieckfluss
* Wiete
* Sule
* Allerbeeke
* Siede
* Peeksriede
* Dunkgraben

### Eskuinetik

* Klosterbach
* Bruchriede
* Obermehner Mühlenbach/Mehner Bach
* Gartemanns Bach
* Flöthe
* Fabenstedter Graben
* Kleine Aue (Holsingerort)
* Wickriede
* Langer Graben
* Herrenriede
* Kleine Aue (Barenburg)
* Schweinelake
* Kirchdorfer Mühlenbach
* Schliebeeke
* Rüsselbach
* Sarninghäuser Meerbach
* Langhorst Kuhlengraben

Toki Naturalak
--------------

Steyerberger basoak igarotzen ditu ibai honek bere ibilbidean zehar. Baita Eggetal izeneko harana ere.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q471322
* Commonscat Multimedia: Große Aue

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 297926786
* GND: 103348282X

 |

* Wd Datuak: Q471322
* Commonscat Multimedia: Große Aue
Gibel-belarra, *Hepatica nobilis*
**Gibel-belarra** (*Hepatica nobilis*) Ipar hemisferioko eskualde epeletako ia baso guztietan hazten da, lehorrenetan izan ezik. Kareharrizko lurrak nahiago ditu,eta ugaria da mendietako eremu fresko eta laiotzetan. Hegoaldeko toki lehorrenetan,urdinak izaten dira beti. Eremu hotz eta hezeenetan zuriak eta arrosak.

Ezaugarriak
-----------

Belar-landare txiki iraunkor edo bizi bat da, 20 cm-ko altuera gainditzen ez duena. Oro har urdinak edo urdin-moreak dira, baina badaude lore zuri eta arrosak dituzten aldaerak. Oso goiz agertzen dira, udaberri hasieran edo negu betean hain hotzak ez diren lekuetan, hosto berriak zabaldu baino lehentxeago. Fruitua poliaquenio bat da.

Historia
--------

Hepatiko izena hostoek gibelarekin duten antzekotasunetik dator. Lorea organo horren kolorearen antzekoa da. Aspaldi, gibeleko gaitzak tratatzeko landare erabilgarria zela uste zen.Gaur egun badakigu ez duela inolako propietaterik erabilera horretarako, eta landare freskoa toxikoa da.

Propietateak
------------

Erdi Arotik erabiltzen da bronkitisa eta tantak tratatzeko. Gaur egun homeopatian baino ez da erabiltzen. Kanpotik, konjuntibitisak sumindutako begiak garbitzeko erabiltzen da.

Erabilpena
----------

Landare freskoa, toxikoa da. Gastroenteritisa eragin dezake, eta, beraz, landare lehorra erabili behar da beti ahotik emateko. Diuretiko eta hesteetako antiinflamatorio gisa erabiltzen da eta ez da zaurientzako egokia.

Hostoak udaberrian biltzen dira infusioak prestatzeko.

  

Izen hauez ere ezaguna da: gibel-belarra, gibelekoa, hepatika noblea, hirutasunaren belarra, hirusta urreztatua, otso-biola.
**Hirugarren Estatua** Nafarroako, Zuberoako eta Europako herri askotako Gorte Nagusietan ordezkaritza zuten hiru gizarte-mailetako bati, burgesiari edo hirietako eta herrietako ordezkariei zegokienari, ematen zitzaion izena. Hirugarren Estatu honetara biltzen ziren nobleen ordezkari ez ziren eta elizako hierarkiakoak ez ziren ordezkari guztiak, eta XIII. mendetik aurrera hasi zitzaizkien ordezkari burgesak laborariei nagusitzen. XVII. mendetik aurrera, gizarte-maila nagusi bihurtu zen Hirugarren Estatua (Ingalaterrako burgesiak bere baldintzak eta nagusigoa ezarri zuen Komunen Ganberaren bidez XVII. mendean), eta Frantziako koroaren barnean ez zen egoera hori XVIII. mende-bukaera arte argitu (1789ko iraultza). Burgesiaren iraultzaren bidez bideratu zen industria herri berrietan, nekazaritzako erreforma eta industria-iraultzaren ondorioz egituratu zen XIX. mendean langileriaren klase berria, zenbaitetan *laugarren estatua* ere deitua.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q909656
* **Identifikadoreak**
* BNF: 119543898 (data)
* GND: 4150694-7
* WorldCat
* LCCN: n50070684
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q909656
XVIII. mendeko Burmes Hiruhortza
**Hiruhortza**, hiru punta txikidun lantza edo sarde bat da. Latinez *tridentis* deitzen zitzaion. Tri, hiru, eta dentis, hortza.

Arrantzarako erabili izan zen. Arma bezala, reziarioek, erromatar gladiadore mota batek erabili zituzten, euren aurkaria biltzeko sare bat erabiltzen zutenak, eta, ondoren, hiruhortza, hiltzeko. Arma jaurtigarri bezala ere erabili zen: kasu hauetarako, gurutzatutako egonkorgailu bat jartzen zitzaion, bere hegaldia errazteko.

Sinbologia
----------

Poseidonen eskultura
Bere jatorrizko erabilera, arrantza tresna bezala zenez, hiruhortza, sarri, Poseidon jainkoarekin lotzen da, itsasoaren jainkoa greziar mitologian. Bere hiruhortzarekin lurra kolpatuz, Poseidonek zaldia sortu zuen, baita Greziako ur iturri batzuk ere. Hiruhortza, Shiva jainko hinduaren arma jaurtigarria ere bada. Kristautasunaren tradizioan, hiruhortza deabruarekin lotzen da. Disneyk 1989an ekoiztutako Sirenatxoa pelikulako Tritoi erregearen arma zen eta Mermaids pelikularentzako eginiko sareko PAXeko Dianaren arma. Barbados hegoamerikar estatuko banderan ere, hiruhortz beltz bat agertzen da.

Barbadoseko bandera

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q271628
* Commonscat Multimedia: Tridents

---

 |

* Wd Datuak: Q271628
* Commonscat Multimedia: Tridents
**Hots aldizkaria** kultura eta literaturaren gainean interesa zuen lagun talde baten ekimenez 1982an Legazpin sortutako euskara hutsezko aldizkaria izan zen. Literatura, ipuin, artikulu, denborapasa, komiki, argazkinobelak eta beste tartekatu zituen. Tartean ziren Joxe Mari Auzmendi Matxain Hik Hasi egitasmoaren sortzailea, Aitor Arana idazlea eta Felix Ibargutxi kazetaria. Gerora Legazpin sortu Ene Bada! aldizkariaren nolabaiteko aurrekaria izan zen, Euskal Herriko herri aldizkarien aitzindaria izan zen.

Aldizkariaz gain, bestelako argitalpen eta produktuak plazaratu zituen taldeak, hala nola "hotsargitarapenak, "hotsegunkaria", "hoska", "Hotsiker", "hotsizki", "hotsikus", egutegia eta abar.

Historia
--------

1982an zero alea kaleratu zuen "hots" aldizkariak.
1983ko maiatza eta ekainean, 4. eta 5. aleek, argazkinobelagintza landu zuten (Biziminak 1 eta 2).
1983ko uztaila eta azaroan, 6. eta 8. aleek, komikigintza landu zuten. "Sasitza non dago" eta "Xomorro" komikiak argitaratu zituen. 1984ko uztaila/abuztuan, komikien gaineko ale berezia eskaini zuen.
1984ko martxoan, 12. alea, "hotsiki" plazaratzen da, gaztetxoen partaidetza bultzatu asmoz, eurentzako gehigarri berezi gisa. 1985etik 1987rako maiatzeko Santikutz jaietan, urtero hiru egunez jarrian, "hotsegunkaria" argitaratu zuten, egunkari euskaldun nazional baten beharra azpimarratzeko; Euskaldunon Egunkaria emaitza izango zuen prozesua baino lau urte lehenago, beraz. 1988 bitartean, argitalpen saiakera ezberdinak egin ziren, kolorea sartuz, Haztegi Ikastolako ikasleen elkarlana bilatuz, eta abar.
1985-1987 artean egutegiak plazaratu ziren, paisaiak (1985) eta herriko taldeak (1986) bilduz. 1987koaren mila ale agortu eta bigarren argitalpena egin behar izan zuen.

Argitarapenak
-------------

1983ko urrian "Legazpiko idazleak 1" eta "Legazpiko idazleak 2".
1985 "Espaloirik gabeko hiria" (lan taldean literaturgintzan zebiltzanen lanekin) eta "Hotsiker" ikerketa taldearen lanekin.

1985, 1986 eta 1987ko maiatzean, hiruna ale, "hotsegunkaria" izenez, egunkari euskaldun baten premia aldarrikatzeko, herriko jaien berri euskaraz emanaz. 1985eko aleak 25 pezetatan saldu ziren, 1986 eta 1987koak 50 pezetatan.

1986ko abenduan: "Legazpiko idazleak III"

"Oilarraren promesa", "Azterketa semiologikoa"
"Gerhard Bähr, artikulu bilduma"
"Sendabelarrak"
"Euskararen egoera Iparraldean. Lehen hurbilketa"
"Lastozko zubia"
"Esperantoa ikasgai"

"Legazpi 1987-1988" urtekaria
"Legazpi harana", herriko historia ipuin gisa kontatuz, argazki eta marrazkiz horniturik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25475531

 |

* Wd Datuak: Q25475531
**Hubbleren legea** galaxia baten gorriranzko lerrakuntza dagoen distantziarekiko proportzionala de la dioen fisikako lege bat da. Unibertsoaren hedapenaren paradigmaren behaketazko lehen frogatzat hartzen da, eta, gaur egun, Eztanda Handia edo Big Bangaren froga euskarririk aipatuenetako bat da.

Lege honen arabera, Unibertsoaren hedapenaren inertziaren neurri bat Hubbleren konstanteak ematen du. Behaketazko erlazio honetatik abiatuta, galaxiak, batzuk besteengandik, euren arteko distantziarekiko proportzionala den abiaduran aldentzen direla ebatz daiteke, abiadura-distantzia erlazioa bezala ezartzen den eta, batzuetan, Hubbleren legearekin nahasten den erlazio orokorrago bat dena.

Kanpo estekak
-------------

* Ricardo Moreno Luquero: *Hubbleren legea*, Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Saila. DBHko bigarren ziklorako eta batxilergorako teoria eta jarduera liburuxka.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q179916
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q179916