recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Xia Tenzinen bidaia miresgarria***  Patxi Zubizarretak idatziriko abenturazko kontakizuna da, bertan, Xia Tenzinen bidaia kontatzen da. 2010eko Euskadi saria lortu zuen "Euskarazko Haur eta Gazte Literatura" atalean. 2009an haur-literaturako XX. Ala Delta saria irabazi zuen. Liburuan kapitulu bakoitzak izenburu bitxi bat du eta izenburu bakoitzaren atzean misterio ugari daude gordeta. Liburuak, Jacoba Muñizen zuri beltzezko ilustrazio batzuk ditu lagungarri moduan.

Haria
-----

Abenturazko kontakizun honetan, izenburuak bildu bezala, Xia Tenzinen bidaia kontatzen da. Xia Tenzin, 2,40m.ko mutil erraldoia da eta Tibeteko mendietan bizi da. Bere aitaren ametsa itsasoa ikustea zen, abiatu zen itsasorantz baina ez zen itzuli. Xia Tenzinek bere egiten duen ametsa betetzeko asmoz, eta bide batez, aita topatzeko helburuarekin, bidaia egingo du Tibetetik Txina zeharkatuz Itsaso horiraino.
Bidaia istorioaren haria izango da, Xia Tenzin bere aitak aspaldi eginiko bidai hori egitera abiatzen denean hasten baita istorioa. Abenturaz betetako bidaia izango da. Bidai horretan. Xia Tenzin hazi egingo da; Denborak eta pasatzen dituen abenturak erakutsi egiten diote bere buruaren jabe egiten kolpez kolpe, abenturaz abentura. Eskailera baten maila bakoitzak zerbait erakusten dio… Uste batzuekin eman zion hasiera bidaiari eta beste gauzak aurkitu ditu bertan.

Liburuaren ezaugarriak
----------------------

Patxi Zubizarretaren ipuin hau entretenigarria eta atsegina izateaz gain, badu herri literaturatik, herri ipuinetatik; kontatzeko modua, egiturak, narratzeko moduak, argumentuak...

Zubizarretak ahozko literaturaren erritmoa eta kontatzeko era darabiltza, baina horren ondoan, eta horren osagarri, idazkera poetikoa ere bai. Honen guztiaren adibide garbia ditugu liburua osatzen duten hamar kapituluen izenburuak (hamarrak dira euri ezberdinak -edo euri ezberdinekin jolasten du idazleak-: *Tximeleta euria*, *Kristal euria*, *Euri berdea*, *Harri euria*, *Apo eta suge euria*... egoera ezberdinen ispilu).

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Xia Tenzinen bidaia miresgarria
2. ↑  Xia Tenzinen bidaia miresgarria
3. 1 2    *Bizitzaren bidaia miresgarrian.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25476492

 |

* Wd Datuak: Q25476492
*Artikulu hau Burgosko herriari buruzkoa da; Arabako herria gaitzat duena beste hau da: «Zalduondo»*

**Zalduendo** Burgosko probintziako herria da, Arlanzon udalerriaren barruan. Hiriburutik 20 kilometrora dago eta guztira 61 biztanle ditu. Burgos probintzian badira euskarazko hainbat toki-izen, Erdi Aroko dokumentazioan jasoak. Horietatik batzuk oraindik gordetzen dira: Zalduendo da horietariko bat.

Turismoa
--------

Herria eskualdeko gune turistiko bihurtzen saiatzen ari da, bere kokapen ezin hobeari esker. Bide Berdea edo Donejakue Bidea udalerritik igarotzen dira. Atapuercatik gertu dago, Unescok Gizateriaren Ondare izendatutako aztarnategi eta kobazuloekin. Arlanzon ibaia Burgoserako bidean igarotzen da, Villalbura errotaren inguruan, parke batekin eta ibai askaldegiarekin. Hori guztia Zalduendo Turismoaren udal webgunean jasotzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3574682
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 669-1278

 |

* Wd Datuak: Q3574682
**Polinesiarrek** oso erlazionaturiko talde etnolinguistiko osatzen dute, jatorriz Polinesiakoa (Polnesiako Triangeluko uharteak), Ozeano Bareko Ozeaniako eskualde zabal batean. Historiaurreko hasierako jatorria Asiako hego-ekialdeko uhartean kokatzen dute eta Taiwango Urheimat batekin austronesiar etnolinguistiko talde handiaren parte dira. Polinesiar hizkuntzak hitz egiten dituzte, Austronesiar hizkuntza familiako Ozeaniako subfamiliako adar bat .

2012an, gutxi gorabehera, 2 milioi polinesiar etniko zeuden mundu osoan (osoak eta zati bat), eta horietako gehien-gehienak polinesiar estatu-nazio independenteetan bizi dira (Samoa, Niue, Cook uharteak, Tonga eta Tuvalu) edo gutxiengoak osatzen dituzte, esaterako, herrialdeetan. Australia, Txile (Pazko uhartea), Zeelanda Berria, Frantzia (Frantziar Polinesia eta Wallis eta Futuna) eta Estatu Batuak (Hawaii eta Samoa Estatubatuarra), Pitcairn uharteetako Itsasoaz haraindiko britainiar lurraldeaz gain. Zeelanda Berriak izan zuen polinesiar biztanlerik handiena, 110.000 biztanle zituen XVIII. mendean.

Polinesiarrek nabigatzaile handien ospea lortu dute —haien piraguak Pazifikoko bazterrik urrunenetaraino iristen ziren, Hawaii, Rapanui (Pazko uhartea) eta Aotearoa (Zeelanda Berria) bezain urrun dauden uharteak finkatzeko aukera emanez.  Polinesiako biztanleek ibilaldi hori lortu zuten izarrak, korronteak, hodeiak eta txorien mugimenduak irakurtzeko antzinako nabigazio trebetasunak erabiliz, gaur egun arte ondoz ondoko belaunaldiei transmititu zitzaizkien trebetasunak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Wilmshurst, Janet M.; Hunt, Terry L.; Lipo, Carl P.; Anderson, Atholl.  (1 February 2011). «High-precision radiocarbon dating shows recent and rapid initial human colonization of East Polynesia» *Proceedings of the National Academy of Sciences* 108 (5): 1815–1820.  doi:10.1073/pnas.1015876108. ISSN 0027-8424. OCLC .3033267 PMID 21187404..
2. ↑   DOUCLEFF, MICHAELEEN.  (23 January 2013). «How The Sweet Potato Crossed The Pacific Way Before The Europeans Did» *NPR*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1042001
* Commonscat Multimedia: People of Polynesia

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4103200-7
* NDL: 00569153
* NKC: ph731437
* NARA: 10642517

 |

* Wd Datuak: Q1042001
* Commonscat Multimedia: People of Polynesia
Txantiloi:Merge

**Heteropteroak** dira *Heteroptera* azpiordenako intsektuak, eta hauetako askori euskaraz izen arrunta tximitx edo zimitz dutenak (nahiz eta izen hori beste intsektu batzuei ere ematen zaien). Beste intsektu ezagunen bat ere bada talde honetakoa, hala nola zapatari arrunta.

Hemiptera ordenaren barneko intsektu azpiordena da, 41 bat familia eta 30.000 espezie inguru hartzen dituena..

Ezaugarriak
-----------

Espezie gehienek bi hego pareak desberdinak dituzte. Gainekoak hemielitroak dira: atal basala gogorra eta larrukara dute eta atal distala minzkara. Azpikoak, berriz, mintz meheko gardenak dira. Geldirik daudelarik, bi hegal pareak bizkarrean gurutzaturik egoten dira. Aho-aparatua (moko edo estiletea deitua) zorrotza eta ziztatzaile-xurgatzailea da. Likidoz elikatzen dira: batzuk landareen fluidoez (izerdia, fruitu edo hazien edukia...) eta beste batzuk animalien fluidoez. Azken hauetako batzuk, ohe-zimitza eta Chagas-en gaixotasuna kutsatzen duen *Triatoma infestans*, esate baterako, parasitoak dira

Metamorfosi bakuna dute (garapen paurometaboloa), gehienetan 5 ninfa aldirekin. Hirugarrenetik aurrera, apurka-apurka, hegoak agertzen zaizkie. Oso habitat desberdinetan bizi daitezke; gehienak ingurune lehortarretan (landareak, orbela, lurzorua) agertzen diren arren, beste batzuk ur gezatakoak edo itsastarrak dira .

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Zimitz Euskalterm. Euskara.euskadi.net
2. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.
3. ↑  Miren PEÑA: Elkarrizketa Santiago Pagolarekin[*Betiko hautsitako esteka*] Heteropterus, 8. zenbakia, 2002ko uztaila. Gipuzkoako Entomologia Elkartea. Heteropterus.org
4. ↑  Luis MATA, Marta GOULA: Clave de Familias de Heterópteros de la Península Ibérica Departament Biologia Animal, Facultat de Biologia, Universitat de Barcelona. Ub.edu

Ikus, gainera
-------------

* Zimitz

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27191
* Commonscat Multimedia: Heteroptera
* Wikispecies Espezieak: Heteroptera

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4189091-7
* LCCN: sh85060175
* NDL: 00564251
* NKC: ph115749
* AAT: 300310494
* **Datu taxonomikoak**
* Dyntaxa: 2000933
* EOL: 2639124
* Fauna Europaea: 12786
* GBIF: 3248454
* ITIS: 103358
* NCBI: 33345
* Paleobiology Database: 70516
* WoRMS: 151134
* uBio: 4194021
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D020062

 |

* Wd Datuak: Q27191
* Commonscat Multimedia: Heteroptera
* Wikispecies Espezieak: Heteroptera
**Domeinua**
**Erreinua**
**Filum edo  
dibisioa**
**Klasea**
**Ordena**
**Familia**
**Generoa**
**Espeziea**
Taxonomia maila nagusiak  
(tarteko mailak ez dira ageri)

Taxonomia biologikoan, **ordena** organismoen sailkapenaren maila taxonomiko bat da. Maila hau klasearen eta familiaren artean dago. Badaude tarteko azpimailak ere, hala nola klasearen eta ordenaren artean dagoen goiordena, edo ordenaren azpitik dagoen azpiordena.

Kontzeptuaren historia
----------------------

Ordena izeneko maila taxonomikoa Augustus Quirinus Rivinus alemaniar botanikariak erabili zuen lehen aldiz, 1690eko hamarkadan argitaratu zuen landare sailkapenean. Carolus Linnaeusek bere erabilera orokortu zuen 1735ean argitaratu zen *Systema Naturae* liburuan, natura sailkatzeko sortu zituen hiru erreinuetan (alegia, mineraletan, landareetan eta animalietan) erabili baitzuen.

Frantziako botanika argitalpenetan, XIX. mendearen amaiera arte, *famille* hitza latinezko *ordo* hitzaren baliokide gisa erabili zen. Baliokidetasun hau egun erabiltzen den *Nomenklatura botanikoaren nazioarteko kodearen* aurrekari zuzena den *Lois de la nomenclature botanique* (1868) argitalpenean zehaztu zen.

Nomenklatura botanikoa finkatzeko 1906an egindako lehen nazioarteko arauetan, *familia* hitza frantziarren "famille" hitzak adierazten zuen maila bera izendatzeko erabili zen, eta *ordena* hitza maila altuago bat izendatzeko gorde zen.

Zoologian Linneoren ordenak modu koherenteagoan erabili ziren. Orduko zenbait izen oraindik ere erabiltzen dira (esaterako, Lepidoptera sitsak eta tximeletak sailkatzeko edo Diptera euliak eta eltxoak sailkatzeko).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q36602
* **Identifikadoreak**
* GND: 4302971-1

 |

* Wd Datuak: Q36602


| i • e • a Taxonomia  |
| --- |
| **Domeinua**/Supererreinua | Superfiluma/Superdibisioa | Superklasea |  | Superordena | Superfamilia |  |  | Superespeziea |
| **Erreinua** | **Filuma**/**Dibisioa** | **Klasea** |  | **Ordena** | **Familia** | Leinua | **Generoa** | **Espeziea** |
| Azpierreinua | Azpifiluma | Azpiklasea |  | Azpiordena | Azpifamilia | Azpileinua | Azpigeneroa | Azpiespeziea |
| Infraerreinua | Infrafiluma | Infraklasea |  | Infraordena |  |  |  | Barietatea (bot.) |
|  | Mikrofiluma |  |  |  |  |  |  |  |
Thomson gazela (*Eudorcas thomsonii*).
Mendiko gazela (*Gazella gazella*).
Granten gazela (*Nanger granti*).
**Gazela** Antilopinae subfamiliako hainbat espeziek hartzen duten izen arrunta da. Hiru genero ezberdinetako animaliak izendatzen dira horrela, *Gazella* generokoetaz gain *Nanger* eta *Eudorcas* generotako espezieak. Azken bi genero hauek *Gazella*-ren azpigenero kontsideratzen baziren ere, gaur egun espezie bereizitzat hartzen dira.

Afrikako sabanatan bizi dira gazela espezie gehienak, baina badira Erdialdeko Asian eta Indiako azpikontinentean ere. Gazelen artean ezagunenak Thomson gazela (*Eudorcas thomsonii*) eta mendiko gazela (*Gazella gazella*) dira. Springboka ez da gazela bat baina haien ahaidea bada.

Etimologia eta sinbolismoa
--------------------------

Arabierazko غزال (*ġazāl*) hitzetik dator. Magrebtarrek *ġazēl* esaten dute eta badirudi Europara antzinako espainieratik eta frantsesetik iritsi zela. Arabiarrek haien poesietan emakumezkoen edertasunaren sinbolotzat dute. Sahara azpiko Afrikako herrialde askotan "dangelo" esaten diote, "orein arina" esan nahi du.

Deskribapen orokorra
--------------------

Gazelak antilope ertainak edi txikiak dira, 60-110 cm-ko altuera hartzen dute. Kolore arre argia izaten dute. Bi adar kurbatu dituzte buru gainean.

Animalia arinak dira. Espezie batzuek 100 km/h abiadura ere hartzen dute eta denbora batez 50 km/h mantentzeko gai dira.

Espezieak
---------

### *Gazella* generoa

* *Gazella psolea* †
* *Gazella gazella*
* *Gazella arabica* †
* *Gazella benettii*
* *Gazella bilkis* †
* *Gazella dorcas*
* *Gazella saudiya* †
* *Gazella spekei*
* *Gazella cuvieri*
* *Gazella leptoceros*
* *Gazella subgutturosa*

### *Eudorcas* generoa

* *Eudorcas albonotata*
* *Eudorcas rufifrons*
* *Eudorcas rufina*
* *Eudorcas thomsonii*

### *Nanger* generoa

* *Nanger dama*
* *Nanger granti*
* *Nanger soemmerringii*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Skeat, Walter W. (Walter William).  (1910). *An etymological dictionary of the English language.*  Oxford : Clarendon Press (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).
2. ↑   «GAZELLE : Etymologie de GAZELLE» *www.cnrtl.fr* (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).
3. ↑   Behrens-Abouseif, Doris.  (1999). *Beauty in Arabic culture.*  (1st American ed. argitaraldia) Markus Wiener Publishers ISBN 1-55876-198-5. PMC 40043536. (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).
4. ↑     *Dangelo (swift deer).*  (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).

Kanpo estekak
-------------
Zapataria
**Zimitza** da Heteroptera azpiordenako intsektuen (heteropteroen) izen arrunta euskaraz. Hemiptera ordenaren barneko intsektu azpiordena da, 41 bat familia eta 30.000 espezie inguru hartzen dituena..

Ezaugarriak
-----------

Zimitz marraduna
Zimitz laranja.
Espezie gehienek bi hego pareak desberdinak dituzte. Gainekoak hemielitroak dira: atal basala gogorra eta larrukara dute eta atal distala minzkara. Azpikoak, berriz, mintz meheko gardenak dira. Geldirik daudelarik, bi hegal pareak bizkarrean gurutzaturik egoten dira. Aho-aparatua (moko edo estiletea deitua) zorrotza eta ziztatzaile-xurgatzailea da. Likidoz elikatzen dira: batzuk landareen fluidoez (izerdia, fruitu edo hazien edukia...) eta beste batzuk animalien fluidoez. Azken hauetako batzuk, ohe-zimitza eta Chagas-en gaixotasuna kutsatzen duen *Triatoma infestans*, esate baterako, parasitoak dira Landareen fluidoez elikatzen direnen artean Euskal Herriko mendietan ezagunenetako bat zimitz marraduna da, mihilu eta mandaperrexiletan ikusi ohi den mozorro gorri beltza.

Metamorfosi bakuna dute (garapen paurometaboloa), gehienetan 5 ninfa aldirekin. Hirugarrenetik aurrera, apurka-apurka, hegoak agertzen zaizkie. Oso habitat desberdinetan bizi daitezke; gehienak ingurune lehortarretan (landareak, orbela, lurzorua) agertzen diren arren, beste batzuk ur gezatakoak edo itsastarrak dira.

Gizakiaren bizkarroitzat edo parasitotzat jotzen dira zimitzak, batzuetan izurrite hitza ere erabili izan da.

Euskarazko izenak
-----------------

Euskaraz izen mordoa dauka: euskara batuan "zimitza" nagusitu da, bizkaieraz "imutxa/imitxa" eta iparraldeko euskaldunen artean "purnasa". Beste hainbat izen -aldaera- ere badauzka: *imitxa, imintxa, tximintx, tximitx, tximutz, zimintz, zumitz, txintxe...*

J.A. Mogelek 1802 urte inguruan idatzitako Peru Abarka eleberri txukunean etimologia bitxi hau eman zuen: "Tximitxa edo imitxia esaten da tximurtxi, edo imurtxi egiten dabelako".

Deriotarren gaitzizena
----------------------

Inguruko herrietako biztanleen arabera derioztarrak *tximutxak* dira, lezamarrak *zorriak* diren bezala eta larrabetzuarrak *akerrak*. Derioko euskara elkarteak izen hori dauka: Tximintx euskara elkartea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Zimitz Euskalterm. Euskara.euskadi.net
2. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.
3. ↑  Miren PEÑA: Elkarrizketa Santiago Pagolarekin[*Betiko hautsitako esteka*] Heteropterus, 8. zenbakia, 2002ko uztaila. Gipuzkoako Entomologia Elkartea. Heteropterus.org
4. 1 2   «Zimitza, mamorro zapal hori» *Euskara eta natura, paisaiaren bi alderdi* 2009-07-13 (Noiz kontsultatua: 2019-08-02).
5. ↑  Luis MATA, Marta GOULA: Clave de Familias de Heterópteros de la Península Ibérica Departament Biologia Animal, Facultat de Biologia, Universitat de Barcelona. Ub.edu
6. ↑    Ramírez de Okariz Kortabarria, Amaia. «Globalizazioak dakarren izurritea» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2019-10-22).

Ikus, gainera
-------------

* Heteroptera

Kanpo estekak
-------------
**Lybiidae** Afrikako hainbat hegazti biltzen dituen familia bat da. Amerika eta Asian bizi diren Capitonidaerekin loturik agertu dira denbora luzean zehar, baina lotura honen inguruko datuak ez dira zehatzak. 42 espezie daude familiaren barruan, *Lybius* genero tipotik *Pogoniulus*era. Saharaz hegoaldeko Afrikan aurki daitezke, Hego Afrikako hego-mendebalde urruna kenduta.

Trachyphoninae azpifamilia Saharako hegoaldetik Hego Afrikaraino hedatzen da. *Trachyphonus* generoa da lurralde zabaletan bizi den generoa. Lybiinae azpifamilia zuhaitzetan bizi da.

Sailkapena
----------

**Lybiinae**

* *Gymnobucco*
* *Stactolaema*
* *Pogoniulus*
* *Buccanodon*
* *Tricholaema*
* *Lybius*

**Trachyphoninae**

* Genus *Trachyphonus*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2527969
* Commonscat Multimedia: Lybiidae
* Wikispecies Espezieak: Lybiidae

---

* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 743429
* EOL: 2830069
* GBIF: 4849497
* ITIS: 553452
* NCBI: 91768

 |

* Wd Datuak: Q2527969
* Commonscat Multimedia: Lybiidae
* Wikispecies Espezieak: Lybiidae
**Apoidea** Hymenopteraren barruan sailkatutako intsektu goi-familia bat da. Spheciformes taldeko listorrak eta erleak ditu barnean.

Izendapena
----------

Erleak, azken sailkapenetan, Crabronidae familiako kideen eboluziotik eratorriak direla uste da, beste intsektu batzuk beharrean polena eta nektarra erabiltzen hasi zirenak; honek, ziurenik, Crabronidae parafiletiko egingo du. Eredu hau jarraituz bai erleak bai Spheciformes goifamilia bakarrean sailkatzen dira, eta erabil daitekeen izenik zaharrean "Apoidea" da, "Sphecoidea" beharrean. Azken hau iraganean erabili zen eta talde parafiletiko baten izena zenez, albo batera utzi zen.

Erle guztiak (euren listor arbasoak alde batera utzita) oraindik ere monofiletikoak direla uste denez, oraindik ere talde bat behar da goifamilia eta familiaren artean erle guztiak bateratzeko. Egile batzuek familia guztiak azpifamilia izendatu eta erle guztiak Apidae barruan sartu ditzute, baina hau ez da oso erabilia. Horen ordez ohikoagoa da Anthophila (Engel, 2005) erabiltzea, lehengo "Apiformes"en parekoa litzatekeena.

Familiak
--------

Spheciformes

* Ampulicidae
* Crabronidae
* Heterogynaidae
* Sphecidae

Anthophila

* Andrenidae
* Apidae
* Colletidae
* Dasypodaidae
* Halictidae
* Megachilidae
* Meganomiidae
* Melittidae
* Stenotritidae

*Incertae sedis*

* †Melittosphecidae

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q324132
* Commonscat Multimedia: Apoidea
* Wikispecies Espezieak: Apoidea

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph116667
* AAT: 300310662
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Apoidea
* BioLib: 17498
* EOL: 676
* Fauna Europaea: 11298
* GBIF: 1602
* ITIS: 154344
* NCBI: 34735
* Paleobiology Database: 70733

 |

* Wd Datuak: Q324132
* Commonscat Multimedia: Apoidea
* Wikispecies Espezieak: Apoidea
**Laminofonoak** perkusiozko musika tresnen familiaren barnean aurkitzen diren musika tresnak dira. Azpifamilia propio bat eratzen dute. Idiofonoak bezala ere ezagutzen dira. Jotzerakoan, xafla egina dagoen materialak, soinu bat sortzen du.

Azpifamilia honetako musika tresnak
-----------------------------------

* Xilofonoa
* Marinba
* Glockenspiel edo lira
* Vibrafonoa
* Hodi erako kanpaiak

Laminofonoak orkestretan
------------------------

Laminofonoen artean, xilofonoa da erabiliena. Hala ere, subfamilia honetako beste musika tresna batzuk ere agertzen dira, nohiz behinka.

Laminofonoak agertzen diren musika lan ezagunak
-----------------------------------------------

* 1812 Obertura Piotr Ilitx Txaikovski
* Alpeetako Sinfonia Richard Strauss
* Etxeko Sinfonia Richard Strauss

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1165766
* Commonscat Multimedia: Metallophones

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 7744556-9
* AAT: 300195385
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1165766
* Commonscat Multimedia: Metallophones
**San Blasen konspirazioa** Espainiako Karlos IV.aren erregealdian eman zen mugimendu politikoa izan zen. 1795eko otsailaren 3an, San Blas egunean, aurkitu zutelako deitu zioten horrela. Konspirazioaren ideologo nagusia Juan Picornell pedagogoa izan zen.

Gertakariak
-----------

Juan Picornell Mallorcako ilustratua zen buru, eta ordura arte pedagogia-berrikuntzan eta hezkuntza publikoaren sustapenean zentratu ziren haren kezkak. Konjuratuak estatu-kolpe bat ematen saiatzen ziren, Madrilgo herri-klaseek lagunduta, «aberria mehatxatzen duen hondamen osotik salbatzeko».

Kolpearen garaipenaren ondoren, Batzorde Gorena eratuko zen, herriaren ordezkari gisa behin-behineko gobernu gisa jardungo zuena, eta konstituzio bat egin ondoren hauteskundeak egingo ziren, konjuratuek monarkia konstituzionalaren edo errepublikaren alde egiten zuten argi egon gabe, nahiz eta bazekiten erregimen berriaren dibisa "askatasuna, berdintasuna eta oparotasuna" izango zela.

Picornell eta beste hiru atxilotu urkamendian hiltzera kondenatu zituzten, baina zigorra Venezuelako Kapitaintza Nagusiko La Guairako espetxean bete behar zuten biziarteko kartzela-zigorragatik trukatu zuten, baina handik ihes egitea lortu zuten 1797ko ekainaren 3an; handik aurrera Amerikako kolonia espainiarren independentziaren aldeko kreoleei lagunduz.

Juan Picornellek beste saiakera klandestino bat asmatu zuen Venezuelan Manuel Gual eta José María Españarekin, baina horrek ere porrot egin zuen.

Inplikatuak
-----------

Juan Picornellekin batera beste izen hauek aipa daitezke:

* Juan de Manzanares abokatua
* Bernardino Garasa abokatua, los traductores y profesores
* Juan Pons Izquierdo irakaslea
* José Lax de Boas irakaslea
* Sebastián Andrés matematikaria
* Manuel Cortés y Campomanes

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Elorza, Antonio (1970). «La conspiración de Picornell». *La ideología liberal en la Ilustración española*. Tecnos, 304-349.or.
3. ↑  Giménez López, Enrique (1996). *El fin del Antiguo Régimen. El reinado de Carlos IV*. Madril: Historia 16-Temas de Hoy. ISBN 84-7679-298-0.
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8350144

 |

* Wd Datuak: Q8350144
***Termitomyces*** Lyophyllaceae familiako onddo basidiomizetoen genero bat da. 30-40 espezie sartzen dira genero honetan eta guztiak termiten menpekoak bizirik irauteko. Termiten azpifamilia baten elikagai-iturri dira, Macrotermitinae familiarena hain zuzen ere, eta hauek sinbiosi harremanean egoten dira genero honetako onddoekin. Sinbiosi hau Atta inurrien eta Attamycetes onddoen arteko sinbiosiaren oso antzekoa da. Genero honetako espezie guztiek arrosa koloreko esporak eta sustrai-formako zurtoin luzanga dute, termita-habiarekin zuzenean lotuta dagoena.

Ezaugarriak
-----------

Onddo hauek jangarriak dira eta munduko onddo jangarririk handiena genero honetakoa da, *Termitomyces titanicus* onddoa. Onddo hau Afrika Mendebaldekoa eta Zambiakoa da eta bere kapelak metro bateko diametroa du.

Sukaldaritza-erabilera
----------------------

Genero hau oso ohikoa da Indiako Goa estatuan. Abuztu hasieran, bi aste inguruz, baserritar taldeak Goako errepideetan ibiltzen dira, eskuz bildutako perretxiko horiek saltzen. "Tonak" izeneko saltsarekin prestatzea oso ohikoa da. 

*Termitomyces* onddoen kantitate handiak ekoiztea oso zaila da, eta, beraz, oso garestiak dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Copeland, Jack.  (2017-01-26). «Tunny: Hitler’s biggest fish» *The Turing Guide* (Oxford University Press) (Noiz kontsultatua: 2023-04-30).
2. ↑   **(Ingelesez)** Mueller, Ulrich G.; Gerardo, Nicole M.; Aanen, Duur K.; Six, Diana L.; Schultz, Ted R..  (2005-12-01). «The Evolution of Agriculture in Insects» *Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics* 36 (1): 563–595.  doi:10.1146/annurev.ecolsys.36.102003.152626. ISSN 1543-592X. (Noiz kontsultatua: 2023-04-30).
3. ↑   Petrović, Predrag.  (2022-05-31). «Toxic components and toxicology of wild mushrooms» *Wild Mushrooms* (CRC Press): 369–413. ISBN 978-1-003-15258-3. (Noiz kontsultatua: 2023-04-30).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2382732
* Commonscat Multimedia: Termitomyces

---

* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 37648
* GBIF: 2530595
* Index Fungorum: 18637
* MycoBank: 18637
* NCBI: 71927
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D055434

 |

* Wd Datuak: Q2382732
* Commonscat Multimedia: Termitomyces
***Zuri*** Mikel Azpiroz piano-jotzaileak 2016an plazaratutako estudioko bakarkako musika-albuma da.  Grabazioa Pau Casals Auditorioan egin zen, Kataluniako El Vendrellen (Sant Salvador). Albuma Azpirozek berak daraman Mamusik ekoitzetxeak atera zuen. Artean Julio Villarren laguntza izan zuen.

Konposizioak
------------

Guztiak Mikel Azpirozenak dira:

* "Gaur Hemen"
* "Horizontera"
* "Zuri", albumari izena ematen dion konposizioa
* "Aingeru Saltaria"
* "Mari"
* "Hegoaldetik"
* "Badezakegu"
* "Valse Mélancolique"
* "Oskarbi"

Estiloa
-------

*Gaua* aurreko diskoaren bidetik dator; bederatzi konposizioko sortak osatzen du, mende bat baino gehiago luzatzen den denboraz kanpoko asmoarekin. Inpresionismotik blues-era, beste lurralde batzuetako eragin exotikoetatik –Euskal Herrikoak ere izan daitezkeen lurraldeak- abangoardiako joeretara, bere musikak geltoki ugari ditu, beti ere kaxoi itxiak saihestuta. Melodia lasaiak dira, gauekoak, intimistak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* "Zuri" konposizioa Youtuben.
* **(Gaztelaniaz)**:Elkarrizketa Radio Euskadin, 2016/06/16.
*Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Atmosfera (argipena)»*
Jupiterren atmosfera aktiboaren ikuspegia, Orban Gorri Handia agerian duela.
**Atmosfera** objektu astronomiko baten grabitateak bere inguruan mantentzen duen gas geruza da. Probabilitate gehiago dago atmosferari eusteko, baldin grabitatea handia bada eta atmosferaren tenperatura txikia bada.

Lurraren atmosfera
------------------

Sakontzeko, irakurri: «Lurraren atmosfera»
Lurraren atmosfera edo eguratsa Lurra inguratzen duen gas geruza da. Osagai nagusiak hauek dira: nitrogenoa (% 78), oxigenoa (% 21,12), argona (% 0,93), karbono dioxidoa (% 0,04) eta ur lurruna (aldakorra, % 2 izatera iritsi daiteke). Gainerakoa beste gas batzuen aztarnak dira.

Atmosferak lur kanpoko erradiazioetatik babesten du, izpi ultramoreak xurgatuz (ozono geruzak egiten du lan hori). Ez du muga zehatzik, gainazaletik aldendu ahala bere dentsitatea jarraian jaisten baita. Askotan, atmosfera eta espazioaren arteko muga bezala Karman muga aipatzen da, 100 km-ko garaieran.

Presioa
-------

Sakontzeko, irakurri: «Presio atmosferiko»
Presio atmosferikoa lurzoruan atmosferak atmosfera barruan dauden gorputzen gainean egiten duen presioa da.

Lurreko atmosferak batez besteko 1013,25 hektopascal, hPa (baztertua milibar, mb) presioa du itsas mailan, 45º latitudean. Hala ere, Nazioarteko Unitate Sistemaren unitatea metro karratutako newton (N/m2) edo pascal (Pa) izanda, itsas mailan batez besteko presioa 101 325 N/m2 edo Pa da. Aire hotza bada, jaisten da, presioa igoz eta antizikloi termikoak eraginez. Aldiz, beroa bada, igotzen da eta zikloi edo depresio termikoak eragiten ditu. Era berean, aire hotza eta aire beroa nahasten ez direnez, bata besteari jaitsarazten du antizikloi eta depresio dinamikoak sortuz.

Atmosferaren geruzak
--------------------

Lurrazaletik gora, bost geruza nagusi ditu atmosferak: troposfera, estratosfera (ozono geruza duena), mesosfera, termosfera eta exosfera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalmeten definizioa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8104
* Commonscat Multimedia: Atmosphere

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85009271
* NKC: ph597203
* NARA: 10637709
* AAT: 300255945
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D001272

 |

* Wd Datuak: Q8104
* Commonscat Multimedia: Atmosphere
**Oilarraren Bandera** (gaztelaniaz: *Bandera del Gallo* 2023ko abenduaren 16an Bilboko itsasadarrean jokatu zen traineru estropada berezia izan zen.

Kontestua
---------

Lau hamarkada baziren Abrako Itsas Klubak belaontzien *Regata del Gallo* ospatzen zuela denboraldiari amaiera emateko. Ezinbesteko zita izaten da Bizkaiko belaontzientzako eta irudi ikusgarria izaten da belaontzi guztiak Bizkaia zubiaren azpitik igarotzean.

2023an Abrako Itsas Klubak 125. urteurrena betetzen duenez belaontzien estropadaz gain traineruen estropada bat antolatzea erabaki zuen, eta Bandera izan zen garaikurra. TKE Ligan ari diren bost traineru bizkaitarretatik lauk hartu zuten parte. Portugalete eta Santurtzi artean jokatu zen, bi luze eta ziaboga bakarreko ibilbidean. Buruz-buruko lehiak izan ziren, lehenik eta behin final aurrekoak eta ondoren 3. eta 4. posturako lehia eta finala.

Emaitza
-------

### Final aurrekoak

|  | Taldea | Denbora |
| --- | --- | --- |
| **1** | **Lekittarra** | **9:20** |
| 2 | Kaiku | 9:26 |
|  | Taldea | Denbora |
| **1** | **Ondarroa** | **9:16** |
| 2 | Zierbena | 9:20 |

### Azken emaitza

|  | Taldea | Denbora |
| --- | --- | --- |
| 1 | Lekittarra | 9:07 |
| 2 | Ondarroa | 9:15 |
| 3 | Zierbena | 9:29 |
| 4 | Kaiku | 9:36 |
*Artikulu hau landare generoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Orbea (argipena)».*

***Orbea*** izenarekin ezagutzen dira esne-landareen azpifamiliako (Asclepiadoideae) generoko landareak eta haien lore ikusgarriak. Banaketa-eremu nagusia Afrikako hegoaldean dago. Espezie indibidualak Afrikako eta Arabiar penintsulako beste leku batzuetan ere aurkitzen dira.

Deskribapena
------------

*Orbea* generoak arantzarik gabeko eta zurtoin mamitsuak dituzten landareak biltzen ditu. Zurtoin horietako batzuk errizomak garatzen dituzte kimu luzexkatan. Zirtoin kimuek 3 metro arteko diametroa duten multzo trinkoak eta hedatuak osatzen dituzte espezie batzuetan, baina gehienetan, multzoek 5 eta 30 arteko zentrietoko diametroa dute. Pikorren altuera 5 eta 15 cm artekoa. Sustraiak zuntzezkoak dira. Landare-izerdia esnetsua izan ohi da

Zurtoin imu bakoitzeko 3 eta 5 infloreszentzia artean sortzen dira, kimuaren ia edozein altueratan sor daitezkeenak. Lore motaren arabera, infloreszentzia bakoitzak 40 lore izan ditzake, pixkanaka edo segida azkarrean irekitzen direnak, gutxitan aldi berean. 15era arteko luzera duena mm-ko infloreszentzia-zurtoin labur eta biluziak albo-prozesuak ditu eta brakteetako bat edo hainbat izan ditzake, lantzeolatuak, hostozabalak.

Loreek sarraski ustelaren edo gorotzen usaina ematen dute. Nektariferoak izan ohi dira. Lore hermafroditak, dira simetria erradiala dute eta bost sepalo lantzeolatu eta akuminatu luzeak izan ohi dituzte.

Petaloen erdian eraztun edo koroa koloretsu bat egon ohi da, eta generoaren izena, *Orbea*, forma horren latinezko izenetik dator hain zuzen (*orbis*, mundua).

Iruditegia
----------

* Orbea halipedicola*Orbea halipedicola*
* Orbea maculata*Orbea maculata*
* Orbea ciliata, lore handikoa.*Orbea ciliata, lore handikoa.*
* Orbea decaisneanaren lore txikiak*Orbea decaisneanaren* lore txikiak
* Orbea semota var. lutea*Orbea semota* var. *lutea*
* Orbea variegata*Orbea variegata*

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, alemanezko wikipediako «Orbea (Gattung)» artikulutik itzulia izan da, 2023-06-29 data duen 235036097 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2023-06-29 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.

1. ↑   «Orbea | PlantZAfrica» *pza.sanbi.org* (Noiz kontsultatua: 2023-08-07).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q162376
* Commonscat Multimedia: Orbea
* Wikispecies Espezieak: Orbea

---

* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 193209
* EOL: 5338920
* GBIF: 7150315
* GRIN:
* IPNI: 3544-1
* ITIS: 893778
* NCBI: 141496
* W3TROPICOS: 40032736
* USDA Plants: ORBEA

 |

* Wd Datuak: Q162376
* Commonscat Multimedia: Orbea
* Wikispecies Espezieak: Orbea
**Elisha Graves Otis** (1811ko abuztuaren 3a - 1861eko apirilaren 8a) igogailuetarako segurtasun gailu baten asmatzailea eta igogailuen fabrikatzaile estatubatuarra izan zen.

Bizitza
-------

Windham (Halifax) konderritik gertu jaio zen, Vermont estatuan. 1861eko apirilaren 8an hil zen difteriak jota. 1852an, igogailuak askoz ere seguruagoak izateko segurtasun gailu bat asmatu zuen. Sistema horrek euste-kablea apurtuz gero, erorketa galarazten zuen.

Otis 1853an hasi zen lehen igogailu "seguruak" saltzen. Bere asmakizuna 1854. urtean oihartzun handia izan zuen New Yorkeko Crystal Palaceko erakusketan, Elisha Otisek jendetza bildu zuenean plataformari zegokion soka bakarra mozteko agindua eman zuenean. Plataforma zentimetro gutxi batzuk bakarrik erori zen eta berehala gelditu zen. Segurtasun metodo berriak eragotzi egiten zuen igogailuek lurra jo zezatela istripuren bat gertatuz gero, eta benetako iraultza ekarri zuen industriarako.

Pertsonentzako lehen igogailua 1857an New Yorken instalatu zuten. Elisharen heriotza 1861ean izan ondoren, bere semeek, Charles-ek eta Norton-ek, Otis Brothers & Co konpainian jarraitu zuten iharduera.

Igogailuetan konfiantza publikoa handitu zuen Otisen asmakuntzak, etxe orratzak eraikitzeko funtsezkoa izan zena. Igogailuak eraikitzeko sortu zuen konpainia munduko igogailu handienetakoa bihurtu zen, 1976tik United Technologies Corporation enpresa-multzoan sartuta dago.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q171413
* Commonscat Multimedia: Elisha Otis

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 172312611
* ISNI: 0000 0001 2252 2588
* GND: 1275015077
* LCCN: no2012135297
* ULAN: 500222267
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q171413
* Commonscat Multimedia: Elisha Otis
**Enrique Alberto Aja Cagigas** (Pontones, 1960ko martxoaren 23a - ) txirrindulari espainiar ohia da, profesionala 1983tik 1992ra.

Kirol ibilbidea
---------------

Hamaika urterekin hasi zen txirrindularitzan. Amateurretan Covimasa taldean aritu zen lehenbizi eta geroago Reynolds taldera pasa zen. 1982ko Bizkaiko Bira irabazi ostean, profesionaletara pasatzeko aukera eskaini zioten. Reynoldsen hiru urte eman ostean, Teka talde kantabriarrarekin fitxatu zen.
Bere ibilbidean taldeko liderren laguntzaile lanetan aritu zen beti. Ajaren hitzetan, txirrindulariak bi kategoriatan sailkatzen dira: irabazteko gai direnak eta irabazten laguntzen dietenak (Ajak bigarren taldean ikusen zuen bere burua).<ref>*Los que tienen que servir*<ref>.

Palmaresa
---------

### Amateurra

**1980**

* 2. Manuel Galera Memorialan

**1981**

* Cinturón a Mallorca

**1982**

* Bizkaiko Bira
* 3. Cinturón a Mallorcan

### Profesionala

**1983**

* 2. Kantabriako Itzulian eta etapa bat
* 3. Errioxako Itzulian eta etapa bat

**1984**

* Meatze Haranetako Itzuliko etapa bat
* 2. Ordiziako Klasikan

**1985**

* Luis Puig Saria
* 2. Errioxako Itzulian

**1986**

* Kantabriako Vueltako etapa bat

**1987**

* Espainiako Vueltako etapa bat

**1988**

* 2. Burgosko Itzulian
* 2. Donostia Klasikoan

**1989**

* Errioxako Itzulia

**1990**

* Masferrer garaikurra
* 2. Guadarramako Mendateetako Klasikan
* 2. Narancoko Igoeran
* 3. Errioxako Itzulian
* 7. Donostia Klasikoan

**1991**

* 3. Manuel Galera Memorialan

Sailkapen orokorra Itzuli Handietan
-----------------------------------

| Itzulia | 1983 | 1984 | 1985 | 1986 | 1987 | 1988 | 1989 | 1990 | 1991 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Italiako Giroa | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Frantziako Tourra | 75. | 51. | 62. | 60. | 58 | 64. | - | - | - |
| Espainiako Vuelta | - | 23. | - | 20. | 19. | - | 21. | 40. | 61. |

—: ez zuen parte hartu   

UT: utzi, ez zuen amaitu

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

*
**Kurkubia** (*Rhinantus minor*) *Eskrofulariazeo*en familiako eta *Rhinanthus* generoko landare belarkaren izen arrunta. Ertza zerraduna duten lantza-formako hostoak, eta korolaren tutua kurbatuta duten galtzarbeko lore hori eta isolatuak dituzte. Arruntak dira Europan zein Asia mendebaldean.

Ezaugarriak
-----------

10-50 cm-ko urteko espeziea da, hosto zeihar lineal, horzdun dituena. Lore horiak, 1,5 cm-rainokoak, bilabiatuak, goiko ezpaina krosko itxurakoa, beheko ezpaina trilobulatua, sarritan bi hortz morerekin, galburu koloretsu batean, braktea triangeluar lanpinekin.

Fruituak ematean puztutako kaliza, glabro. Espezie aldakorra. Udaberrian eta udan loratzen da. Latinezko *Rhinanthus* izenak (sudur-lorea) loreen forma aipatzen du.

Habitat
-------

Sega-belardietan, belardietan eta dunetan bizi da.

Iruditegia
----------

* Rhinatus minorren kapsulak eta haziak.*Rhinatus minor*ren kapsulak eta haziak.
* Zehaztasuna.Zehaztasuna.
* Kleine Klapper-en deskribapena (1796).Kleine Klapper-en deskribapena (1796).

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Flora Europaea webgunea.
**Enrike Solinís Azpiazu** (Bilbo, Bizkaia, 1974) gitarra eta antzinako soka instrumentuen musikaria da.

Bilboko JC Arriaga kontserbatorioan ikasi zuen gitarra eta antzinako musika, eta Catalunyako Escola Superior de Musica-n, goi mailako ikasketak.

Enrike Solinís bilbotarra kultura ezberdinetako musikek erakartzen dute, eta musikari bakarlari eta kontinuista aritu da hainbat talde eta zuzendari garrantzitsurekin: Jordi Savallek zuzenduriko Hesperion XXI, Le Concert des Nations eta La Capella Reial de Catalunya taldeetan; René Jacobsek zuzenduriko Concerto Vocale eta Akademie für Alte Musik taldeetan; Emmanuelle Haimek zuzenduriko Le Concert D'astrée emanaldian; eta beste hainbatetan. Nazioarteko zenbait gitarra lehiaketatan saritua izan da, hala nola Comillas-eko Nazioarteko Lehiaketan, Ataulfo Argenta Nazioarteko Lehiaketan, eta Andrés Segovia Lehiaketan, eta abar. Kontzertuak eman ohi ditu mundu osoko jaialdietan eta Europako eta Amerikako areto garrantzitsuenetan: New Yorkeko Carnegie Hallen, Berlingo Konzerthausen, Parisko Champs Elysées aretoan, Mexikoko Culiacán Internacional Festivalen, Londresko Barbican Centerren, Mexiko Hiriko Nezahualcoyotl aretoan, La Habanako Leo Brouwer jaialdian…

Enrike Euskal Barrok Ensemble-ren sortzaile eta zuzendaria de 2006tik, zeinarekin bere ideia eta ibilbide propioa lantzen dituen.

Diskografia
-----------

### Enrike Solinís eta Euskal Barrok Ensemble

* *Colores del Sur, basque dances for guitar* (2013, Glossa)
* *Euskel Antiqva, Legacy of the land of Basque* (2015, Alia Vox)
* *El Amor Brujo, Esencias De La Musica De Manuel De Falla*  (2016, Alia Vox)
* *Juan Sebastian Elkano, the first round around the world* 2 Cd-Book (2018, Alia Vox)
* *Omnia Vincit Amore* (2020, Universal)
* Ars Lachrimae (2022, Alia Vox)
* Subh Cd-Book (Erlea, 2023)
* Euskelelea (Erlea 2023)

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
Perdiku-aulki barrokoa Weingartenen. Alemania
Prediku-aulki gotikoa Pisako katedralean. Italia
**Prediku-aulkia**, **pulpitua** (Heg.) edo **sermoitegia** sermoia egiteko eta predikatzeko erabiltzen den plataforma antzekoa da, leku garaian kokatua eliza osoan entzun ahal izateko. Irakurgaiak aldarrikatzeko erabiltzen direnean, anboi ere deitzen zaie. Gehienetan, karel bat dute aurrean eta ahots-itzulkina gainaldean.

Aldaretik gertu daude, oro har, tenpluko nabe nagusiaren euskarrietako bati itsatsirik. Gaur egun, gutxi erabiltzen dira, indarrean dauden arau liturgikoek, sermoia, mezaren zati bezala, presbiteriotik, aldare ondoan esatea gomendatzen baitute.

Historia
--------

Prediku-aulkiak, eliza edo basilika primitiboetan erabili ziren. Koroaren sarreran jartzen ziren, laukizuzen erako tribuna eran, garaiera txikira zegoen plataforma baten gainean, nora alboetako harmailetatik igotzen zen, eta han kantatzen ziren epistola eta Ebanjelioa meza nagusietan. Anboiek, zabalera eta garaiera gehiago edo gutxiagoz, XIV. mendea arte jarraitu zuten, egungo prediku-aulkien sistema hartu zenean, garai ogibalean eta platereskoan, hexagono forma hartzeko joera dutenak, garai guztietan, garai horretako estilo nagusiaren elementuekin apainduz.

Gotiko eta Pizkundetik aurrera, prediku-aulkien erabilera ugaritu zen, garaiko elementu bereizgarriekin apainduz.

Goialdean duen estalkitxoa, ahots-itzulkina, XVI. mendetik erabiltzen da, predikariaren ahotsa islatu eta hobeto entzun ahal izateko.

Erreferentziak
--------------

Ikus, gainera
-------------

* Prediku

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q211775
* Commonscat Multimedia: Pulpits

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4137684-5
* LCCN: sh85109020
* NKC: ph447002
* AAT: 300003790
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q211775
* Commonscat Multimedia: Pulpits
**Georges Marquet** (Jemeppe-sur-Meuse, Seraing, Belgika, 1886ko irailaren 18a - Niza 1947ko martxoaren 27a), ostalari-enpresari belgikarra izan zen, Europako luxuzko hotelen jabe eta kudeatzaile nabarmena izandakoa.

Ibilbidea
---------

### Ostalaritza-negozioa

1891n *Les Grands Hotels Europeens* elkartearen zuzendaria eta Ostendeko Kasinoren zuzendaria izan zen. Donostiako Hotel Continentalaren jabea zen

1905ean Donostiako Gran Casino Donostiako Gran Casinoren ustiapenean sartzen da, Jacobo Domínguez Iglesias kasinoren zuzendaria izen zenarekin hain zuzen ere.

Madrilgo Hotel Ritz eta Palace hotelen jabea ere izan zen.

### Kirola

**Hegazkintza**
Donostiako Real Aero Clubaren zuzendaria izan zen. Elkarte honek izan zuen egoitza garaiko Alameda kalean, 9. zenbakian.

Lehenengo hegazkinlariak Donostiatik berari ezker izan ziren, 1910tik aurrera aeronautikako erakustaldiak bultzatu zituen Donostian abiaziorako bi eremutan: Ondarreta eta Lasarteko aerodromoa.
.

**Automobilismoa**
Gran Casinoren elkarteak antolatzen zituen automobilismo froga batzuk.

**Hipika**
Donostiako Jockey Clubaren zuzendaria izanik Donostiako Hipodromoa eraikuntza bultzatu zuen, eta Santanderreko Bella Vista hipodromoa ere. Eta sari oparoekin hornitu zituen.

### Politikoa

Alderdi Liberalaren diputatua izan zen Furnes-Dixmude-Ostendeko barrutian 1929-1936 bitartean

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Blasco Olaetxea, Carlos.  (2016). *Cuadernos Donostiarras, Hipodromo San Sebastián 1916.* , 26 or..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Blasco Olaetxea, Carlos.  (2016). *Cuadernos Donostiarras, Hipodromo San Sebastián 1916.* , 10 or..
3. ↑  
 **(Gaztelaniaz)** Serrano, Felipe.  (2010). *Hotel Ritz - Un siglo en la historia de Madrid.*  Madrid: La Librería ISBN 978-84-9873-065-4..
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Blasco Olaetxea, Carlos.  (2016). *Cuadernos Donostiarras, Hipodromo San Sebastián 1916.* , 30 or..
5. ↑    *«Aena. Aeroportuak. Donostia. Historia».*  (Noiz kontsultatua: 2016/06/30).
6. ↑   **(Gaztelaniaz)** Blasco Olaetxea, Carlos.  (2016). *Cuadernos Donostiarras, Hipodromo San Sebastián 1916.* .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5878018

 |

* Wd Datuak: Q5878018
**Igartubeiti baserri-museoa** Ezkion (Gipuzkoa) dagoen izen bereko baserriaren inguruan eratutako museoa da.

Igartubeiti XVI. eta XVII. mendeetan garatu zen, eta horrela euskal baserriaren Urrezko Aroaren eta garai hartako zurezko arkitekturaren eredu paregabea da. Horrez gain, bere barruan sagardo dolare handi bat gordetzen du baserriak. Barnealdean antzinako baserrien bizimoldea birsortzen duen museo bilakatu da baserria, garai hartako altzari eta tresnak erakutsiz. Baserriaren alboan, interpretazio zentro moderno bat eraiki da, non euskal baserrien historia azaltzen den ikus-entzunezko baliabideak erabiliz.

Igartubeiti baserria Gipuzkoako Foru Aldundiak erosi zuen 1992an desagertu ez zedin, eta erakunde berak ustiatzen du.

Iruditegia
----------

* Barnealdeko dolarea.Barnealdeko dolarea.
* Dolarea.Dolarea.
* XVI. mendean Igartubeiti baserrian bizi zen Kortaberria familiaren antzezpena.XVI. mendean Igartubeiti baserrian bizi zen Kortaberria familiaren antzezpena.
* Kirikoketa, sagardorako sagar zanpaketa Igartubeiti baserri-museoan.Kirikoketa, sagardorako sagar zanpaketa Igartubeiti baserri-museoan.

Ikus, gainera
-------------

* Aristizabal baserria
* Salete baserria

Kanpo estekak
-------------

* Igartubeiti baserri-museoaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8341917
* Commonscat Multimedia: Igartubeiti baserria

---

 |

* Wd Datuak: Q8341917
* Commonscat Multimedia: Igartubeiti baserria
Tetrarkak, porfirozko eskultura, Bizantzioko jauregitik harpilatua 1204an. San Markoseko Altxorra, Venezia.
**Tetrarkia** boterea tetrarka deritzen lau pertsonek konpartitzen duten gobernu mota bat da. Historiografian, erromatar historiako garai jakin bati ematen zaion izendapena ere bada. Izan ere, Dioklezianok lau agintaritako sistema kolegiatu hori ezarri zuen 284an III. mendeko krisialdiaren ondorioz Erroma jasaten ari zen barne kaosari aurre egiteko, bai Ekialdean bai Mendebaldean, enperadore bana (*augustus*) eta ordezkari militar bana (*zesar*). Sistemak 238 eta 285 bitartean iraun zuen.

Sorrera eta bilakaera
---------------------

Tetrarkia sistema baten sorrera, egoera politiko-militarraren ondorioa izan zen, aurrez prestatutako plan bat edo inperioa gobernatzeko modu egoki bat ezartzeko baino. Hasieran Diarkia bat izan zen, honen bidez Maximiano zesar izendatu zuelarik 285ean, honek bagauden matxinada zanpa zezan. Urte bete beranduago, Karausioren altxamendua erreprimitzeko ardurarekin, mendebaldeko augusto izendatua izan zen.

Beste alde batetik, Erromak Sasandar Inperioarekin zuen etengabeko gatazka eta Karauso garaitzeko saiakerek huts egin izanak Diokleziano tetrarkia eratzera eraman zuten arrazoiak izan ziren. Bi Augustoek aldi berean bi zesarrak izendatu zituzten, Galerio eta Konstantzio Kloro. Honela, inperioa bi zesar eta bi augustoren agindupean geratzen zen. Augustoak inperioaren defentsaz arduratzen ziren, eta Zesarrak (*imperium*-az eta diademaz inbestituak) lagundu egiten zituzten, baita ordezkatu ere ezintasun egoeran bazeuden edo hiltzen baziren.

Sistema honetan, behintzat lehen tetrarkian, ez zegoen tetrarka bakoitzaren botere guneei buruzko lurralde banaketa zehatz bat. Diokleziano goragoko botere baten jabe zen, Augusto *senior*ra baitzen. Egoera hau bigarren tetrarkiaren eman ez zenez, eta nagusitasun arazoengatik zenbait gatazka sortu zirenez, lurralde banaketa lauren artean bigarren tetrarkian gauzatu zen.

Boterearen partaidetza honek ez zuen inperioaren banaketa bat suposatu, Dioklezianok berarentzat gorde baitzuen *Auctoritas Senioris Augusti*a, honela, gainontzeko lurraldeetan partehartze ahalmena mantenduz. Era berean, Dioklezianok tetrarkia berriari forma eman zion, augustoek 20 urteko gobernuaren ondoren kargua utzi behar zutela ezarriz, hala ordu arte zesar zirenak augusto bihurtuz eta hauek euren zesar propioak izendatuz. Era berean, erreformak, erabili behar ziren titulazio moduak adierazten zituen.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Erromatar enperadoreen titulu arruntak, *pius, felix, invictus, augustus, pater patriae*, funtsezko prokontsul boterea bezala, soilik bi augustoek erabili zituzten, Dioklezianok eta Maximianok. Euren aldetik, bi zesarrek kontsulatu eta *potestas tribunicia* kopuru bera zuten, baina ez zuten ahalmen inperialik. |  » |

Erreferentziak
--------------

1. ↑    García Soto, Itziar.  (2010). *Antzinako Erroma.*  Eima Katalogoa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q174450
* Commonscat Multimedia: Tetrarchy

---

 |

* Wd Datuak: Q174450
* Commonscat Multimedia: Tetrarchy