recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Deltoidea** (gorriz)
Geometrian, **deltoidea** (**trikuspoide** edo **Steiner-en kurba** izenekin ere ezaguna), hiru kuspideko hipozikloide bat da. Beste hitz batzuetan esanda, deltoidea erruleta bat da, zirkunferentzia baten (sortzailea) P puntu baten ibilbideak deskribatzen duena erradio hirukoitzeko beste zirkunferentzia baten barrutik (gidatzailea) ukituz eta irristatu gabe biratzen duenean. Izena grezierazko delta hitzetik hartzen du, *delta* letraren antza baitu.

Ekuazioak
---------

Deltoidearen ekuazio parametrikoak hauek dira:

{\displaystyle {\begin{cases}x(t)=2a\cos(t)+a\cos(2t)\\y(t)=2a\sin(t)-a\sin(2t)\end{cases}}}
non *a* zirkunferentzia sortzailearen erradioa den.

Kartesiar koordenatuetan:

{\displaystyle (x^{2}+y^{2})^{2}+18a^{2}(x^{2}+y^{2})-27a^{4}=8a(x^{3}-3xy^{2})\,}
Koordenatu polarretan:

{\displaystyle r^{4}+18a^{2}r^{2}-27a^{4}=8ar^{3}\cos 3\theta \,}
Kurbak hiru puntu singular ditu: {\displaystyle t=0,\,\pm {\tfrac {2\pi }{3}}} balioei dagozkien kuspideak.

Ikus, gainera
-------------

* Astroidea, lau kuspideko kurba bat
* Reuleaux-en hirukia
* Superelipsea

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Weisstein, Eric W.: "Deltoid" MathWorld-en.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2348724
* Commonscat Multimedia: Deltoid

---

 |

* Wd Datuak: Q2348724
* Commonscat Multimedia: Deltoid
**Anaxandra** (grekeraz: Ἀναξάνδρα; fl.220 k.a. urtean) antzinako greziar artista eta margolaria izan zen. Nealkesen alaba eta ikaslea izan zen, mitologia eta genero eszenetako margolari bat. Klemente Alexandriakoak, bigarren mendeko kristau teologoak, *bere Stromateis liburuan* aipatu zuen Emakumeak perfekzioneko gizonei bezain gai direla. Clementek helenistaren lan galdu bat aipatzen du Didimo Alexandriakoa ( I K.a.) bere iturri bezala.

Erabilera modernoa
------------------

Bere izena eman zen Nazioarteko astronomia elkartean 1994an Venusen krater handi batera 20km ko diametroa zuena artistaren omenez. Bere izena ere Caroline B. Cooney egilearen 2003ko *Goddess of Yesterday* nobelaren pertsonaia nagusienarako, Troiako gerran garatzen joan dena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *Planetary Names: Crater, craters: Anaxandra on Venus.*  (Noiz kontsultatua: 2018-03-19).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2845677

 |

* Wd Datuak: Q2845677
***Cypraea*** Cypraeidae familiako itsas molusku gastropodoen generoa da. Kauri hitza erabiltzen da molusku hauen maskor hutsei deitzeko ere. Mundu osoko itsaso tropikal eta subtropikaletan bizi dira.

Kauri maskorra izan da, *Cypraea moneta*-rena batez ere, historiako dirurik erabilienetakoa. Afrikan eta Asian maskor hauekin salerosi zen Alexandro Handiaren garaitik XX. mendeko lehenbiziko hamarkadak arte. Marco Polok, XIII. mendean, kauriak Txinaratz zeramatzaten gamelu-karabanak ikusi zituen. Ekialdeko Indietan merkataritzan ibiltzen ziren europar itsasontziak lehenik kauriz hornitu behar izaten ziren. Horretarako molusku hauek bizi diren tokietara joaten ziren. Portugaldarrak eta herbeheretarrak Maldivetan hornitzen ziren. Alemaniarrak eta britainiarrak Zanzibar eta Mozambikera jotzen zuten, non beste espezie bat (*Cypraea annulus*) oso ugaria baitzen.

Stanley eta Livingstoneren espedizioek (1871-1876) egiaztatu zuten Afrikako Aintzira Handien eskualdean kauria zela ohiko dirua. Bugandan (Uganda) behi batek 2.500 kauri balio zuen, ahuntz batek 500 kauri, oilasko batek 25 kauri eta 30 kiloko bolizko letagin batek 1000 kauri. Garai hartan errupia bat 7.000 kauri oskolen truke aldatzen zen. Ordurako prezioa jaisten hasiak ziren, oso kopuru handiak harrapatzen zirelako. Esate baterako, 1850 eta 1860 artean alemaniar konpainia batzuek 35.000 tona kauri harrapatu zuten Zanzibarreko koral arrezifetan.

Espezieak
---------

Lehen hainbat espezie zituen baina egungo *Cypraea* generoko espezieak honakoak dira:

* † *Cypraea ficoides* (Hutton, 1873)
* *Cypraea pantherina* Lightfoot, 1786
* *Cypraea porcellus* Brocchi, 1814
* *Cypraea tigris* Linnaeus, 1758

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Valledor de Lozoya, Arturo.  (2003ko iraila). «El coleccionismo de conchas: pasado y presente de una actividad dañina para la fauna malacológica» *Quercus* (211).
2. ↑  conchylio.free.fr: Coquillage monnaie

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q312056
* Commonscat Multimedia: Cypraea
* Wikispecies Espezieak: Cypraea

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00572608
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 6331
* EOL: 38195
* GBIF: 2301229
* ITIS: 72742
* NCBI: 69558
* Paleobiology Database: 9724
* WoRMS: 205978

 |

* Wd Datuak: Q312056
* Commonscat Multimedia: Cypraea
* Wikispecies Espezieak: Cypraea
Danvikengo ospitalaren eraikina, 2010ean berritu berri.
**Danviken** Nacka udalerriko Sicklaön herriko auzo bat da, Suediako Stockholm konderrian.

Lehen erreferentziak
--------------------

Barrutia Nackako zaharrenetakoa da. Gutxienez 1550eko hamarkadatik daude biztanleak bertan. Gustav I. Suediakoaren aginduz Danvikenen ospitalea eraiki zen, artean Stockholm hiriaren barruko lurretan. Auzoaren lehen garaietatik Hammarby lakuaren eta Saltsjön arteko ur-ibilguan errota bat egon zen, Kvarnbäcken ("Errekako Ehotegia") edo Danviks ström ("Danvikengo Korrontea") izenekoa. Bertan burdinola bat ere egon zen.

Garapen industriala
-------------------

1675ean, auzoan karbono-beltza ekoizten hasi ziren, inprimatzeko tintaren lehengaia. Lantegia ospitaletik ekialdean kokatu zen; aktibitatean 1856ra arte jardun zuen.

1686an, ospitalearen eta karbono-beltz fabrikaren artean, itsasoko uretatik gatza ateratzeko lantegia eraiki zen; baina ez zuen ongi funtzionatu (Saltsjön-ek, izen hori izan arren, gatz gutxi du). Geroago, gatz fabrikaren eraikina ospitale psikiatrikoa izan zen. 1861ean, azkenik, zereal-errotak instalatu ziren bertan, 1980ko hamarkadara arte iraun zutenak. Orduan amaitu zen erabilera industriala, eta harrezkero etxebizitza bezala erabili izan da.

Ospitale zaharra 1915ean itxi zuten eta bertan bizi ziren zaharrak Danvikshemera aldatu zituzten.

Gaur egunean
------------

Azken urteetan Danvikeneko biztanleria asko hazi da, Stockholmeko hirigunetik hurre egoteak erakargarri bihurtu baitu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10466772
* Commonscat Multimedia: Danviken

---

 |

* Wd Datuak: Q10466772
* Commonscat Multimedia: Danviken
**Davidson konderria** (ingelesez: *Davidson County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Nashville da. 2010eko zentsuaren arabera 626.681 biztanle zituen, Davidson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Davidson konderriak 1.362,19 kilometro koadro ditu. Horietatik 56,75 ura dira. Beste 1.305,44 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 460,05 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 626.681 pertsonetatik 421.000 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 61.117 dira. 172.075 beltzak edo afroamerikarrak. 1.450 amerikar natiboak ziren eta 293 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 18.878 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1.185 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 11.800 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Davidson County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1177705
* Commonscat Multimedia: Davidson County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 136028980
* LCCN: n79060705
* NARA: 10040017
* **Lekuak**
* OSM: 1847619
* TGN: 2001855

 |

* Wd Datuak: Q1177705
* Commonscat Multimedia: Davidson County, Tennessee
**Crow Wing konderria** (ingelesez: *Crow Wing County*) Minnesotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Brainerd da. 2010eko zentsuaren arabera 62.500 biztanle zituen, Crow Wing kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Crow Wing konderriak 2.995,39 kilometro koadro ditu. Horietatik 407,75 ura dira. Beste 2.587,64 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 20,87 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 62.500 pertsonetatik 60.631 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 652 dira. 297 beltzak edo afroamerikarrak. 471 amerikar natiboak ziren eta 15 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 232 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 28 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 826 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113333
* Commonscat Multimedia: Crow Wing County, Minnesota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148861064
* LCCN: n81054143
* NARA: 10039603
* **Lekuak**
* OSM: 1796047
* TGN: 2001016

 |

* Wd Datuak: Q113333
* Commonscat Multimedia: Crow Wing County, Minnesota
***Dantza Moulin-Rougen*** (frantsesez: *La Danse au Moulin-Rouge*), Henri de Toulouse-Lautrec frantziar margolariak 1890ean egin zuen lana da; urte horretan Independenteen Aretoan erakutsi zen. Margolana AEBetako Filadelfia hirian dagoen Filadelfiako Arte Museoan erakusten da. Bere luze-zabala hau da: 115x150 zm. Oihal gaineko olio-margolaritza teknika erabili zuen.

Ezaugarriak
-----------

Ireki berri zen Moulin Rouge ia karikatura lez ikusi zuen Lautrecek lan honetan, Parisko jende asko zegoen une batean hartua. Hainbat pertsonaiek elkar eragiten dute, edaritegiko barran bermatzen dira, dantzariei begira daude eta eztabaidatzen ari dira. Begiak pertsonaiengana bigarren planoan gidatzen dituen pintura lerroari esker, elementuak oihalaren gainean trebeki kokatuz. Han, burezur aurpegia zuen gizon bat eta Jane Avril dantzaria, margolariaren musa, ikusten dira. Bigarren plano horretan margolariaren lagunak, M. Guibert, F. Gauzi eta Marcellin Desboutin margolariak eta P. Sescau argazkilaria daude.

Haien aurrean, margolanaren ezkerraldean, Valentin-le-Désossé, garaiko bizizale ospetsuak, beste dantzari bati zuzentzen zaio. Bigarren hori, ilegorria eta indartsua da, eta horrek La Goulue-n pentsarazten du, jendaurreko emanaldi batean. Dantzari hauen mugimenduek ikusleen lasaitasunarekin kontrastea egiten dute.

Lehen planoan, soineko arrosa eta kapela dituen dama dotore bat ikusten da.

Erreferentziak
--------------

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3633443
* Commonscat Multimedia: At the Moulin Rouge, The Dance (Toulouse-Lautrec)

---

 |

* Wd Datuak: Q3633443
* Commonscat Multimedia: At the Moulin Rouge, The Dance (Toulouse-Lautrec)
**Antoine-François Desrues** (Chartres, 1744-Paris, 1777ko maiatzaren 6a) Frantziako hiltzaile eta pozoitzaile ospetsua izan zen. Bere kasuak polemika handiak eragin zituen.

Biografia
---------

Chartresen jaio zen, guraso xumeen familia baten altzoan. Parisera joan zen zortearen bila, eta han hasi zuen dendari gisa lanean. Bere pietate eta debozio handiagatik ezaguna zen gizona, eta bere negozioak ospe handia lortu zuen, baina 1773an bere diru xahutze pertsonalaren ondorioz denda utzi zuenean, haren egoera tamalgarria bihurtu zen.

Egoera horretan, La Motte jaunarekin negozioak egin zituen baserri bat erosteko. Ordaintzeko ordua iritsi zenean, Desruesek Parisen berarekin egotera gonbidatu zuen, diruaren transferentziaren zain, 130 000 libera. Bitartean, pozoitu egin zuen; ondoren, hamasei urteko semearekin gauza bera egin zuen. Bukatzeko, erosketa zuritzeko diruaren ordainagiria faltsutu egin zuen. Bere bizimodu berriari ekiteko Desrues de Bury-ren izen aristokratikoa hartu zuen.

Andrearen eta semearen desagerpenak susmoak sortu zituen. Desrues atxilotu eta biktimen gorpuak aurkitu zituzten. Bizi osorako kartzela zigorra ezarri zioten, baina ihes egiten saiatu ondoren, berriro epaitu zuten eta mutilatu eta bizirik erretzeko zigorra ezarri zioten. Heriotzara kondenatua, bere exekuzioa Parisen gertatu zen, 1777an. Errautsak zabaldu ziren, ondoren. Desruesek bere errugabetasuna azken unera arte aldarrikatu zuen. Borreroa Charles-Henri Sanson izan zen, Luis XVI.a Borboikoaren borreroa izango zena. Emaztea Pitié-Salpêtrièreko Ospitalean entzerratu zuten eta, 1792an, Frantziako Iraultzaren Irailaren sarraskietan, matxinatuek hil zuten.

Desrues hil ondoren bere familiak izena aldatzea eskatu zuen; horrela Pierre Desrues 1777an Pierre Orée bihurtu zen (bere seme Louis Noël Marin, Chartresen jaioa, Orléansen bizi zena, Orée D´Aideville abizena hartu zuen) eta, 1813an, familiaren beste adar bat Dorée bihurtu zen.

Polemika
--------

Hasiera batetik herria ez zegoen ados kondenarekin. Jende askoren ustez erregearen biktima bat zen. Haren errautsak herrian zabaldu eta saldu ziren zeren eta aberastasuna erakartzen baitzuten.

Desruesen heriotzak, bestetik, eztabaida sakona ireki zuen, Antzinako Erregimenaren justizia egiteko moduei buruz. Desruesen kasua garai iraultzailetik sortutakoekin alderatu zen. Honoré de Balzac, Victor Hugo eta Alexandre Dumas parte hartzaileen artean egon ziren. 1828an gertaeraren irudikapen dramatikoa egin zen Parisen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Annie Duprat, « L'affaire Desrues ou le premier tombeau de l'Ancien Régime », Sociétés & Représentations, no 18 « La Justice en images »,‎ 2004, 123-134or.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Desrues Murderpedia webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2853465
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 268169069
* ISNI: 0000 0003 8296 2993
* BNF: 14955835c (data)
* GND: 118524909
* LCCN: n91004261
* SUDOC: 230189342

 |

* Wd Datuak: Q2853465
**Crawford konderria** (ingelesez: *Crawford County*) Indianako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua English da. 2010eko zentsuaren arabera 10.713 biztanle zituen, Crawford kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Crawford konderriak 799,58 kilometro koadro ditu. Horietatik 7,97 ura dira. Beste 791,61 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 13,4 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 10.713 pertsonetatik 10.516 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 126 dira. 21 beltzak edo afroamerikarrak. 40 amerikar natiboak ziren eta 9 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 20 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 103 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q509092
* Commonscat Multimedia: Crawford County, Indiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127848916
* LCCN: n81033817
* NARA: 10036666
* **Lekuak**
* OSM: 1804393
* TGN: 1002306

 |

* Wd Datuak: Q509092
* Commonscat Multimedia: Crawford County, Indiana
**Didier Ignace Ratsiraka** (Vatomandry, 1936ko azaroaren 4a - Antananarivo, 2021eko martxoaren 28a) madagaskartar politikaria eta militarra izan zen.

Bi urtez Tananariveko San Migel eskolan ikasi zuen, jesuiten zuzendaritzapean; goi-mailako ikasketak Frantzian egin zituen, eta militar ikasketak Lanveoc-Poulmiceko Ontzi Eskolan, Bormetteseko Transmisioetako Eskola Ofizialean, eta Parisko Ontzidiko Gerrako Goi Eskolan. Madagaskarreko independentziaren ondoren, 1960ko ekainean, politikan hasi zen, eta 1963tik 1970era bere karrerarekin zerikusia zuten karguak izan zituen. 1970etik 1972ra Madagaskarreko enbaxadaren agregatu militarra izan zen, Frantzian; Kanpo Arazoetako ministro gero; eta Lehen Ministro eta Defentsa-ministro 1975ean. 1976ko urtarrilean, lehen aldiz, Madagaskarko Errepublika Demokratikoaren lehendakaritza lortu zuen, eta harrezkero Ambohitsorohitran lan egin zuen, Madagaskarko monarkiarena izandako Jauregi Zaharrean. 1989an lehendakari hautatu zuten, ostera, beste zazpi urterako, botoen % 63 eskuratuta. Hauteskunde horietan iruzur eta askatasunik ezaren akusazioak izan ziren. Didier Ratsirakaren erregimenaren 17 urteak 1993ko martxoan amaitu ziren, bere kritikari nagusia Madagaskarko Auzitegi Goreneko lehendakari izendatu zutenean. Ratsirakak almirante gradua zuen. Gainera, Iraultzaren Batzorde Gorenaren lehendakari izan zen 1975eko ekainetik aurrera, Madagaskarko Iraultzaren Abangoardiaren idazkari nagusia 1976tik aurrera, eta Madagaskarko Iraultza Sozialistaren Defentsarako Fronte Nazionalaren idazkari nagusia 1977etik aurrera. 1997tik 2002ra, Ratsiraka berriro izan zen Madagaskarreko lehendakaria.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q315953
* Commonscat Multimedia: Didier Ratsiraka

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 3825540
* ISNI: 0000 0000 7832 9827
* BNF: 123896202 (data)
* GND: 119236974
* LCCN: n82130259
* SUDOC: 032978340
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05081/eu\_r\_0182/r0182
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q315953
* Commonscat Multimedia: Didier Ratsiraka
**Aroostook konderria** (ingelesez: *Aroostook County*) Maineko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Houlton da. 2010eko zentsuaren arabera 71.870 biztanle zituen, Aroostook kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Aroostook konderriak 17.683,32 kilometro koadro ditu. Horietatik 404,65 ura dira. Beste 17.278,66 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 4,06 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 71.870 pertsonetatik 69.008 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 667 dira. 430 beltzak edo afroamerikarrak. 1.195 amerikar natiboak ziren eta 11 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 310 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 14 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 902 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491046
* Commonscat Multimedia: Aroostook County, Maine

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158213124
* GND: 4601692-2
* NARA: 10039709
* **Lekuak**
* OSM: 2535177
* TGN: 2000919

 |

* Wd Datuak: Q491046
* Commonscat Multimedia: Aroostook County, Maine
Ponpeiako bainu termalen apodyteriuma. *Harpers Dictionary Antiquities of Classical Classical*, 1898. 
 Apodyterium Bilbilis (Espainia), II. mendean bertan behera utzita. 
Antzinako Erroman ( baita antzinako Grezian ere) **apodyterium**, **apoditerium**, **apodytherium** edo **apoditerio** ( antzinako grezieraz : ἀποδυτήριον, arropak eranzteko den tokia) bainu termaletan edo ikuskizun publikoetako eraikinetan aldagela gisa erabiltzen zen aretoa zen.

Bainu publikoetan sarrera nagusiaren ondoan kokatua zegoen eta haietako asko mosaiko zolatuekin apainduta zeuden.

Gela handi bat zen, hormetan atxikita eserlekuak zituzten herritarrek arropak edo sandaliak aldatu ahal izateko. Buruaren altueran, hormak, apalak edo nitxoen bitartez, arropak edo bestelakoak gorde zitezkeen bainatzen zeuden bitartean edo beste jarduera batzuk egiten ari ziren bitartean  baina aterik ez zutenez sarritan lapurretak izaten ziren, hortaz, norberaren gauzak zaintzeko esklaboak eramaten zuten edo bertan ere kontratatu zitezkeen (*servus capsarius* izenez ezagunak).

Erreferentziak
--------------

1. ↑   *apodyterium*  PBS-n (ingelesez). 2013ko urtarrilaren 15ean eskuratu zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1576602
* Commonscat Multimedia: Apodyteriums

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300004223

 |

* Wd Datuak: Q1576602
* Commonscat Multimedia: Apodyteriums
**Arpad**, Siriako antzinako hiri bat izan zen, Alepo inguruan kokatua. Ziuraski, Serifeko toki arkeologikoan egongo zen. K.a. X. eta K.a. VIII. mendeetan, Bit-Agushitarren erresuma aramearraren hiriburua izan zen.

Arpad aramear erresumaren antolaketa politikoari dagokionez, hau, jentilizio eta senidetza hitzetan espresatzeko joera zegoen (*bit* hitzean bezala, "etxea" esan nahi duena). Pertsonarik garrantzitsuenak "Arpadeko Erregea" titulua jasotzen zuen arren, hau beste "Arpadeko errege" batzuekin laguntzen zen, tribu familia handietako buruzagiak.

Asiriaren etengabeko erasoek, Arpadeko Matti-El, Ashur-nirari V.arekin, lehenarentzat batere mesedegarria ez zen hitzarmen bat sinatzera eta zergaordaina ordaintzera eraman zuen. Urte batzuk beranduago, Arpadeko errege bera, Urartuko Sardur II.arekin eta Siriako errege neohitita batzuekin aliatu zen, Asiriako Tiglath-Pileser III.aren aurka. Errege honek, koalizioa garaitu zuen K.a. 743an, eta, hiru urte beranduago, K.a. 740an, Tiglathek Arpad konkistatu zuen, suntsipen ugari eraginez.

Hiria, Bibliako pasaia batzuetan agertzen da:

* II Erregeak: 18.34, 19.13
* Isaiasen Liburua: 10.9, 36. 19, 37.13
* Jeremiasen Liburua: 49.23

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q698634
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q698634

36°28′N 37°06′E﻿ / ﻿36.47°N 37.10°E﻿ / 36.47; 37.10
**Detlof Sigismund von Winterfeldt** (1867ko maiatzaren 28an jaio zen Berlinen, eta 1940ko uztailaren 3an hil zen) alemaniar jeneral eta agregatu militarra izan zen. Compiègneko Armistizioaren sinatzailetako bat izan zelako ezaguna da.

Bizitza
-------

### Jatorria

Detlof Rudolf von Winterfeldten (1829-1894) jeneral prusiarraren eta Pauline Bertharen (1842-1914) semea izan zen. Anai bat izan zuen: Hans Karl von Winterfeldt (1862-1931), armadan teniente-jeneral kargura iristea lortu zuena eta Joachim von Winterfeldt-Menkin, bere lehengusua, Reichstageko diputatu bat izan zen. 

### Karrera militarra

Winterfeldtek *Französisches Gymnasium Berlinen* ikasketak egin zituen eta 1886ko urriaren 1ean *Fahrenjunker* (ofizialordea) mailarekin Frantzisko I.a Kaiserraren Granadarien 2. erregimentuan sartu zen. 1888an bigarren mailako teniente maila lortu zuen eta 1898an lehenengo mailakoa. 1900ko irailaren 14an Belgikara bidali zuten alemaniar enbaxadaren agregatu militar gisa bidali zuten. Han iraun zuen 1905ra arte, noiz armadan sartu zen berriro.

1909an, hala ere, Frantziara joan zen alemaniar enbaxadaren agregatu militar gisa, Belgikan bezala. 1913an Frantzian oraindik egonda auto-istripu bat izan zuen eta zauri oso larriak jaso zituen, hala ere urte berean teniente-jeneral titulua jaso zuen. 1914ko Uztaileko Krisialdian Alemaniara itzuli behar izan zuen baina joan baino lehen Frantziako gobernuak Ohorezko Legioaren ofizialen gurutzea eman zion.

1914ko abenduaren 31ara arte armadan ezin izan zuen sartu zauriengatik baina 1915ean 8. armadaren agintaria egin zuten. 1917tik aurrera Alemaniako Kantzilerraren ordezkariorde gisa lan egin zuen eta honengatik 1918ko azaroaren 11ko Compiègneko armistizioan parte hartu zuen.

1940ko uztailaren 3an hil zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Priesdorff, Kurt von.  (1942). «Soldatisches Führertum» *Hanseatische Verlagsanstalt Hamburg, o. O.* (Hamburg) 10 (3124): 131..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1201484
* Commonscat Multimedia: Detlof von Winterfeld

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 67666035
* GND: 133794504

 |

* Wd Datuak: Q1201484
* Commonscat Multimedia: Detlof von Winterfeld
**Debagoieneko tranbia** Gipuzkoako Debagoiena eskualdean tranbia-sarea eraikitzeko proiektua izan zen. EuskoTran enpresa publikoak kudeatuko zuen. Proiektua bertan behera utzi zen hasieratik.

Proiektuaren aurrekariak eta eraikuntza
---------------------------------------

Debagoieneko garraio publikoa hobetzeko asmoarekin Euskal Trenbide Sareak (Euskal Autonomia Erkidegoko trenbide sareen kudeatzailea), eskualdea zeharkatuko zuen tranbia baten proiektua prestatzen hasi zen. Obrak 2007ko udaberrian zehar hastea espero zen, behin proiektua zehaztu eta parte hartuko zuten enpresak erabakita zeudenean.

Proiektua hiru fasetan eraikiko zen, guztira 28.556 metroko luzeera izango zuen trenbideak, 32 geltoki, eta 179,87 milioi euroko kostua.

#### 1. fasea: Bergara - San Prudentzio - Aretxabaleta - Arrasate

Bergara eta Aretxabaletako udalerriak batuko zituen, trenbidea bikoitza izango zen eta 15.742 metrotako luzeera izango zuen. Guztira hemeretzi geltoki izango zituen ibilbide guztian zehar. Obrek 113 milioi euroko kostua izatea aurrikusi zuen Euskal Trenbide Sareak.

#### 2. fasea: Aretxabaleta - Eskoriatza

Aretxabaleta eta Eskoriatzako udalerriak batuko zituen, trenbidea bikoitza izango zen 2.055 metrotan zehar, eta bakarra beste 592 metrotan zehar. Guztira hiru geltoki izango zituen ibilbide guztian zehar. Obrek 15,9 milioi euroko kostua izatea aurrikusten zuen Euskal Trenbide Sareak.

#### 3. fasea: San Prudentzio - Oñati

San Prudentzio Oñatiko udalerrirekin batuko zituen, trenbidea bikoitza izango zen 7.443 metrotan zehar, eta bakarra beste 2.220 metrotan zehar. Guztira hamar geltoki izango ziren ibilbide guztian zehar. Obrek 50,6 milioi euroko kostua izatea aurrikusten zuen Euskal Trenbide Sareak.

Tranbiaren ezaugarriak
----------------------

Geltoki bakoitzaren luzeera 30 metrotakoa izango zen, eta tranbia ibiliko zen trenbidearen zabalera 1,0 metrotakoa izango zen. Ibilbide guztia trenbide bikoitzekoa izango zen.

Tranbia bakoitzak 18,6 metroko luzeera izango zuen eta 120 pertsonarentzako edukiera (70 zutik eta 50 eserita), 120 plaza horietatik 2, mugikortasun gutxiko pertsonentzako gorderik erreserbaturik egongo ziren. Tranbiak 30 km/h abiadura izango zituen oinezkoentzako guneetan eta 50 km/h abiadura hiriko beste gune guztietan, eta 80 km/h abiadura hiriguneetatik kanpo.

Geltokiak
---------

Debagoieneko tranbiaren lehen faseak 17.542 metroko luzeera izango zuen, eta guztira 19 geltoki. Euretarik 7 Bergarako udalerrian egongo ziren, Arrasatek 9 geltoki izango zituen, eta Aretxabaletak azkenik 3 geltoki.

Ibilbideak 33,6 minutuko iraupena izango zuen. Ibilbideko 1.235 metro tunelak izango ziren, eta 629 metro, bidezubiak.

Kanpo estekak
-------------

* Euskotranen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256114

 |

* Wd Datuak: Q12256114
**André Nzapayeké** (Bangassou, 1951ko abuztuaren 20a) Afrika Erdiko Errepublikako politikaria da, 2014ko urtarrilaren 25etik 2014ko abuztuaren 10era bitartean, bitarteko lehen ministroa. Gobernuko buru izan aurretik Afrikako Garapen Bankuaren idazkari nagusia eta Erdialdeko Afrikako Bankuko presidenteordea izan zen. Kristaua da.

Lehen ministroa
---------------

2012ko urtarrilean, 2012an hasi zen gatazka zibilaren aurrean, Catherine Samba-Panza presidenteak lehen ministro izendatu zuen Nicolas Tiangayeren dimisioa burutu zenean. Samba-Panza presidenteak bezala, bere eginkizun nagusia zen herrialdea 2015erako aurreikusitako hauteskundeetaraino eramatea. karguaz jabetuta, bere lehentasuna zen sarraskiak eta beste basakeriak gelditzea, Estatuaren agintea berreskuratzea eta gatazkak desplazatutakoak laguntzea. Gobernuaren gehiena Nzapayeké bezalako teknokratek osatzen zuten arren, bere izendapena ez zen ongi jaso eta krisiaren eta indarkeriaren egoera jarraitu zuen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15652682
* Commonscat Multimedia: André Nzapayeké

---

 |

* Wd Datuak: Q15652682
* Commonscat Multimedia: André Nzapayeké
**Darfur** (arabieraz: دار فور‎, eusk: 'Fur herriaren lurra') Sudango mendebaldean kokatutako eskualdea da. Afrika Erdiko Errepublika, Txad eta Libiarekin egiten du muga. Sudango hiru estatu federatuk osatzen dute: Gharb Darfur, Janub Darfur eta Shamal Darfur. 493.180 km²ko hedadura du. Ordoki bat da, nahiko lehorra, Marrah mendiekin erdialdean. Iparraldean hareazko desertu bat du eta hegoaldean sabana da nagusi. Hiririk garrantzitsuenak Al-Fashir, Nyala eta El Geneina dira. Al-Fashir hiriak 30.000 biztanle ditu.

Eskualde menditsua da erdialde eta mendebalean. Jebel Marra da mendi altuena, 3.088 metrorekin. Laboreak eta datilak ustiatzen dira batez ere. Bertan furrak bizi dira, islamiar beltzak.

Darfurko gatazka Yanyauiden eta afrikar beltzen arteko garbiketa etnikoa sortu du, milioika errefuxiatu eta milaka pertsonen heriotzarekin 2007ko abuztuaren 1ean Sudan eta Nazio Batuen Erakundeak 26.000 militar hedatzeko akordioa lortu zuten.

Historia
--------

Berberiar erreinua izan zen XVI. mendera bitartean. 1874. urtean Egiptoren mende geratu zen. XVIII. mendean oparotasun handia izan zuen eskualde honek.

2014ko abuztuaren 21ean, Roziqat eta maalia leinuetako 63 kide hil ziren gutxienez, lursail baten jabetzak eta ganadu lapurretak eragindako borroketan. Lursailari buruzko lehia 1950eko urteetan sortu zen, eta, maalien lurretan petrolioa aurkitu ostean, gogortu egin ziren.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2014/08/24 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia. *Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia.* .
2. ↑  «LEINU ARTEKO BORROKETAN HILAK, SUDANEN», *Berria*, 2014-08-22

Ikus, gainera
-------------

* Jebel Marra

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q46733
* Commonscat Multimedia: Darfur

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158033834
* GND: 4090906-2
* LCCN: n80034964
* NKC: ge602500
* NARA: 10046137
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 7016650

 |

* Wd Datuak: Q46733
* Commonscat Multimedia: Darfur
BERRIETAKO EDUKIA
-----------------

Determinatzaile-mota bat, ez mugatzaile dena, ez zenbatzaile. Determinatzaile zehaztugabe deritze, deitura horretan halako kontraesan moduko bat badago ere.
Hauek dira nagusiak:

* ***zein, zer, edozein, edozer, zeinahi, zernahi.***

Kokagunea
---------

Determinatzaile hauek izen-sintagma barnean izenaren ezkerreko kokagunea hartzen dute:

* *ZEIN etxe erosi dute?*
* *EDOZEIN liburu erabil dezakezu.*
* *Pittin bat edanez gero, batzuek EDOZER gauza esaten dizute.*

Determinatzaile zehaztugabeak eta mugatzailea
---------------------------------------------

Determinatzaile zehaztugabeak ezin dira mugatzailearekin batera agertu izen-sintagman. Beraz, honako konbinazio hauek txarrak dira:

* *\*Hartu edozein liburua, eta irakurri.*
* *\*Zer liburuak erosi dituzu?*

Haien ordain zuzenak honako hauek dira:
*\* Hartu edozein liburu, eta irakurri.*
*\* Zer liburu erosi dituzu?*

Determinatzaile zehaztugabeak eta zenbatzaileak
-----------------------------------------------

Zenbatzaileekin konbinatzean, gauzak pixka bat konplikatzen dira, zeren denek ez baitute berdin jokatzen. Adibidez, badirudi EDOZEIN eta EDOZER ezin direla zenbatzaileekin batera agertu:

* *\*Edozein liburu bat hartu, eta irakurri.*
* *\*Edozer bost liburu har ditzakezu.*

Baina ZER eta ZEIN, adibidez, ager daitezke zenbatzaileen lagun:

* *Zein bi liburu aukeratuko zenituzke uharte batera eramateko?*
* *Zer bost arazo nagusi aipatuko zenituzke?*

Jakina, horrelakoetan, sarritan aposizioaren bidea erabil daiteke:

* *Har itzazu bost liburu, edozein, eta irakurri.*

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
**Debaluazioa** edo **balio-gutxitzea** diru batek atzerriko diru batekiko duen balio nominalaren galera da. Diru baten debaluazioak zergati asko izan ditzake, hauen artean bertako diru baten eskaera falta edo atzerriko diruarekiko eskaera handiagoa. Hori bertako ekonomiaren konfiantza faltaren ondorioz gerta liteke. Debaluazioaren aurkako prozesuari errebaluazioa deritzo.

Merkataritza librea duen sistema batean, hau da, banku zentralaren parte-hartzerik ez dagoenean edo apenas dagoenean, debaluazioa balio-galtze gisa ezagutzen da.

Herrialdeetako monetak balio bat adierazten du, balio hau herrialdearen aberastasunarekin erlazionatzen du. Diru batek ez du berez balio erreal bat, baizik eta adierazgarria da soilik eta herrialdeak diru gehiago jaulki edota bere aberastasunarekin babestu dezakeen baino balio handiagoa emanez gero, balio horien doikuntzak egin beharko dira.

Adibidez: Norbaitek dauzkan ondasun guztiak (demagun horiek direla dauden ondasun bakarrak) 100 euroan balioztatuko balira, 1 euroko 100 txanpon jaulki litezke ondasun horien adierazpen gisa; baina une jakin batean dagoen ondasun kopurua handitu gabe 1 euroko 100 txanpon gehiago jaulkitzen badira (orain 200 euro izango dira guztira), zirkulatzen ari diren txanponek ez dute ondasun horien balio erreala adierazten, eta horren ondorioz hiru aukera existitzen dira.

1. Jada existitzen diren ondasunei aldakuntzak egin bere balioa 200 eurora handiagotzeko.
2. Zirkulaziotik 1 euroko 100 txanpon kendu.
3. Balio (erreal) txikiagoa eman txanponari (50 zentimo). **Hauxe da zehatz-mehatz diru bat debaluatzea.**

Txanpon gehiago jaulkitzearen arrazoia, aberastasun handiagoaren beharra zen, beraz lehenengo aukera baztertzen da ez baitzegoen non inbertitu.

Zirkulazioan 200 txanpon baldin badaude, oso zaila da txanpon horiek dituztenei txanpon horiek itzultzeko esatea ezer ezen truke. Beraz, errazena diru hori debaluatzea izango da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q220788
* **Identifikadoreak**
* BNF: 13318987m (data)
* GND: 4141203-5
* LCCN: sh85037333
* NKC: ph436060
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q220788
**Determinatzailea**, hizkuntzalaritzan, izen-sintagma baten erreferentea mugatzen, zehazten edo kuantifikatzen duen hitza edo morfema da.

Izen-sintagmak ardaztzat izen berezi bat edo izenordain bat baldin badu, ardatz horrek ez du bestelako laguntzarik behar izen-sintagma osatzeko. Baina ardatza izen arrunt bat bada, izen-sintagma ez da gauzatzen determinatzailerik ez baldin bada.

Determinatzailearen zeregina izen-sintagmaren erreferentzia zehazten laguntzea da. Alegia, *txakur* izena animalia-mota ezagun bati aplikatzen zaio. Baina egiazko munduan, lau hankaren gainean dabiltzan txakur zehatzez hitz egin behar izaten da, eta orduan zein txakur aipatzen ari den zehaztu beharra dago: *txakurrak* esanda, esan nahi du txakur guztiak aipatzen ari direla. *Txakur hau* esanda, berriz, ez. Ezta *txakurra* edo *txakur handia* esanda ere. Oraingoan, mundu errealean, edo asmatuan, dabiltzan animalia jakin batzuk aipatzen ari dira. Horixe da determinatzailearen zeregina.

Hiru multzotan sailkatzen dira:

* mugatzaileak,
* zenbatzaileak eta
* determinatzaile zehaztugabeak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q576271

 |

* Wd Datuak: Q576271
**Debreceni VSC** (izen osoa *Debreceni Vasutas Sport Club*) Hungariako azken urteetako futbol talde onena da, Debrecen hirikoa. 7 aldiz irabazi du Hungariako futbol liga, 6 aldiz Kopa eta beste bost aldiz superkopa. Budapestekoak ez diren taldeen artean, palmaresik onena dauka.

Historia
--------

1902an sortu zen, *Egyetértés Futball Club* izenaz, baina Estatuko trenbideek bereganatu zuten eta *Debreceni Vasutas Sport Club* (*vasutas*ek "trenbide" esan nahi du). Komunismoa iritsi zenean "Loki" ezizena hartu zuen, herrialde komunistetan "Lokomotiv" izena baitzuten trenbide enpresako futbol taldeek.

Behe mailatan aritu izan da historian zehar, noizbehinka lehen mailara iristea ere lortu duen arren. 1993an igo zen azken aldiz Hungariako lehen mailara eta ordutik bertan izan da. Aurreneko tituluak 1999 eta 2001eko kopak izan zituen baina 2005etik aurrera Hungariako talde nagusia izan da, zazpi liga, lau kopa eta bost superkopa irabazirik. Europako txapelketetan, ordea, ez du emaitza aipagarririk lortu.

Palmaresa
---------

### Hungarian: 19

* Liga (7): 2005, 2006, 2007, 2009, 2010, 2012, 2014.
* Kopa (6): 1999, 2001, 2008, 2010, 2012, 2013.
* Hungariako Superkopa (5): 2005, 2006, 2007, 2009, 2010.
* Hungariako Ligako Kopa (1): 2010

Kanpo estekak
-------------

* **(Hungarieraz)** webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q205732
* Commonscat Multimedia: Debreceni VSC

---

 |

* Wd Datuak: Q205732
* Commonscat Multimedia: Debreceni VSC
Mahatsen hartzidura.
**Ardogintza** mahats muztioz ardoa egitea da. Ardogintza arruntak bost urrats ditu: zapalketa, muztio egokitzea, irakina edo hartzidura, ontziz aldatzea edo garbitzea eta gordetzea. Zapalketa, mahatsari muztioa ateratzeko egiten da, bai tolarean bai bi zilindro artean estututa. Muztioa egokitzea, ardoak nahi den alkohol maila izan dezan egiten da, ura, azukrea, azido tartarikoa, etab. botata, edo ardoari tanino gehiegi izateak ematen dion garraztasuna kentzeko, muztioari mahats azala eta korbutsa kenduta. Irakina edo hartzidura bere kasa hasten da mahats azalean izaten diren mikroorganismoek eraginda. Hauek, gas karboniko ugari dariola, muztioan dagoen azukrea alkohol bihurtzen dute. Burbuila handitan gora egiten duen gasak berekin eramaten ditu mahats azalak gaineraino eta han geruza sortzen du; aldi berean, isurkaria arretu egiten da eta berotu, baina ur hotza bota edo ardandegia hoztu egin behar izaten da muztioa 20-25 gradutik pasa ez dadin. Azukre guztia alkohol bihurtu denean irakiteari uzten dio, eta ontziz aldatzen da orduan. Ontziz aldatzeko edo garbitzeko, ardoari mahats lapa kendu behar zaio, jalkinari behera joaten utzita edo bonba iragazkidunak erabilita. Ardoa zurezko edo porlanezko ontzietan biltzen da eta hor hasten da beste irakinaldi bat, motela eta luze antzekoa; orduan poliki-poliki gas karbonikoa botatzeari uzten dio, mahats lapa jalkinak kupel hondora joaten dira eta isurkaria argitu egiten da. Garbiketa lana behin eta berriz egiten da, iragazita behar izanez gero, harik eta isurkari garbi gardena lortu arte. Ondoren, ardoa gorde egiten da, halako ezaugarri jakin batzuk izan ditzan eta txartu ez dadin. Ardo zuria, gorria, beltza edo berezia izan aldatu egiten dira eragiketak; esate baterako, behar adina gradu ez duenean, legeak onartzen duen ardo alkohola botatzen zaio, edo gradu askoko ardoak nahasten zaizkio (coupage). Ardoak dituen osagaien artean nolako erreakzioak gertatzen diren, aireko oxigenoa lagun dela, halako sainetea eta usaina izango du: batzuetan ozpindu egingo da, beste batzuetan arretu, etab. Azken batean, mahatsa nolakoa den eta enologoak zenbaterainoko trebetasuna duen, halakoa irtengo du ardoak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2016-6-5 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Ikus, gainera
-------------

* Mahastizaintza

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q213376
* Commonscat Multimedia: Wine production

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 121174745 (data)
* GND: 4189467-4
* NKC: ph292616
* AAT: 300265204

 |

* Wd Datuak: Q213376
* Commonscat Multimedia: Wine production
**Argudio teleologikoa** edo **diseinuaren argudioa** Jainkoaren existentzia frogatzeko *a posteriori* motako argudio bat da, naturaren ustezko diseinuan eta xedean oinarritua. Premisa hori izanik, ondorioztatu daiteke badela diseinatzaile bat, Jainkoa alegia.

Antzinako filosofo batzuek garatu zuten halako teologia bat. Platonek, esaterako, Demiurgo proposatu zuen, artisau gisako izakia, unibertso fisikoa taxutzearen eta mantentzearen arduraduna. Aristotelesek teologia naturalistagoa proposatu zuen, mugiarazle mugiarazi gabea.

Xenofonteren arabera, Sokratesek argudiatu zuen ezen, gizakien atalak ezin hobeki egonda egokituta bata besteari, hala nola betazala begiari, ezinezkoa dela hura kasualitate bat izan, eta, hartara, unibertsoan plangintza dagoen seinalea dela.

Erlojugilearen analogia
-----------------------

Analogia hau Zizeronek ere eman zuen, eta, geroztik, modu batean edo bestean errepikatu da. William Paleyk egin zuen horren garapen famatuenetakoa 1802an:

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q729193
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q729193


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Txilardi bat zeharkatzean, eman dezagun oina harri baten kontra jartzen dudala eta, galdetzen bazait harria nola iritsi den toki horretara, erantzuten ahal dut ezen, nik dakidala, han egon dela betidanik. Agian ez litzateke erraza izanen arrapostu hori absurdoa dela frogatzea. Baina demagun erloju bat topatzen dudala lurrean eta, galdetuta nola iritsi den toki horretara, ez nuke emanen aurretik eman dudan erantzuna, hau da, nik dakidala, erlojua betidanik egon dela toki horretan. Toki batean edo bestean, egile batek egon beharko zuen noizbait, betetzen duen helburuarekin erlojua egin zuena, haren osaera ulertu zuena eta haren erabilera diseinatu zuena. […] Erlojuan dagoen diseinuaren seinale oro dago naturan; alde bakarra da ezen naturan seinale horiek handiagoak direla eta neurketa guztiak gainditzen dituztela. |  » |
**Cryogeniarra** (grezierazko κρύος/cryos, izotza eta γένεσις/genesis, jatorria) denbora eskala geologikoaren banaketa bat da, Aro Neoproterozoikoaren bigarren garai geologikoa. Duela 850 milioi urte hasi eta duela 630 +5/-30 milioi urte amaitu zen. Bere hasiera kronometrikoki ezartzen da, bere amaiera estratigrafiaren arabera ezartzen den bitartean.

Bere izena tropikoko latitudeetan aurkitutako glaziar metaketengatik jasotzen du, karbonatozko sedimentuek jarraituak. Glaziarrak pultsu erritmiko sail bat jarraituz hedatu eta atzeratu ziren, beharbada ekuatorera ere iritsiz. Oro har, mundu mailako bi glaziazio handi behintzat kontutan hartu behar dira. Sturtian glaziazioa (duela 760 milioi eta 700 milioi urte bitartean gertatutakoa) eta Marinoan/Varanger glaziazioa, (duela 635 milioi urte inguru gertatutakoa) Lurraren historian ezagutu diren handienak dira eta, beharbada, planeta osoa estali zuten. Amaierako glaziazio bat duela 582 milioi urte gertatu zen, Garai Ediakarikoan.

Tilitazko metaketa glazialak Cryogeniarrean latitude baxuetan zeuden tokietan ere gertatu ziren, Elur bola lur deritzonean planetako ozeanoen izoztearen hipotesia eragin zuen fenomenoa. Teoria honek, Kirshivink doktoreak proposatu zuena eta gaur egun Berkeleyko Unibertsitateko Paul F. Hoffmanek defendatzen duena, eztabaida handi bat sortu du, Lurra, ekuatoreraino, kilometro 1eko sendoera izatera iristen ziren glaziarrez estalia egon zela esaten bait du. Desadostasun nagusia glaziazio horiek benetan mundu mailakoak ala tokiko gertaerak izan ote ziren da.

Cryogeniarrean, Rodinia superkontinentea zatitu eta Pannotia superkontinentea sortzen hasi zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Jose Ramon Etxebarria: *Zientzia eta teknikako euskara arautzeko gomendioak*[*Betiko hautsitako esteka*], EIMA, Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Tonikoa** | **Lurreko garai geologikoak**Duela 850 milioi urte - Duela 630 +5/-30 milioi urte | Ondorengoa**Ediakarikoa** |

Ikus, gainera
-------------

* Geologia historiko
* Lurraren historia
* Elur bola lur
* Marinoar glaziazioa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q507402

 |

* Wd Datuak: Q507402
1. irudia: Arganden diagrama zenbaki konplexuak plano batean irudikatzen ditu. Argumentua planoko edozein puntutan *φ* angelua ematen duen funtzioa da.
**Argumentua** (laburtua *arg*) zeroz desberdina den zenbaki konplexuekin erabiltzen den funtzioa da. *z* zenbakia plano konplexuko puntu bat balitz bezala hartuz gero, *z* zenbakiaren argumentua puntuak ardatz errealarekiko duen angelua da. 

z-ren argumentua ez da bakarra. {\displaystyle \theta } z-ren argumentua bada, orduan {\displaystyle \theta +2k\pi } ere z-ren argumentua da, {\displaystyle k\in \mathbb {Z} } edozein izanik. 

z-ren argumenti nagusia {\displaystyle (-\pi ,\pi ]} tartean dagoen z-ren argumentua da eta {\displaystyle argz} ikurraren bidez adierazten da. {\displaystyle Argz} ikurraren bidez z-ren argumentu guztiek osatzen duten multzoa adieraziko dugu, hots, 

{\displaystyle Argz=\{argz+2k\pi :k\in \mathbb {Z} \}}

Definizioa
----------

2. irudia: φ argumentua adierazteko bi era.
{\displaystyle z=x+iy} zenbaki konplexuaren argumentua, {\displaystyle arg(z)} bezala idazten dena, bi modutan defini daiteke:

1. Geometrikoki, plano konplexuan, ardatz erreal positibotik z bektoreraino dagoen φ angelua bezala. Angelua radianetan adierazten da eta positiboa da erlojuaren orratzen aurkako noranzkoan neurtzen bada.
2. Aljebraikoki, edozein φ kantitate erreala non

{\displaystyle z=r(\cos \varphi +i\sin \varphi )=re^{i\varphi }}
r zenbaki positibo erreala denean (ikus Eulerren formula). r kantitatea z bektorearen *modulua* da, |z| bezala adierazten dena:
{\displaystyle r={\sqrt {x^{2}+y^{2}}}.}
Zientziako zenbait arlotan, batez ere uhinei buruz hitz egitean, *modulu* hitzaren ordez *magnitude* terminoa erabiltzen da; eta *argumentu* hitzaren ordez, berriz, *fase*.

Propietateak
------------

Izan bitez {\displaystyle z,w\in {\displaystyle \mathbb {C} }-\{0\}}. 

* {\displaystyle argz=0\iff z\in \mathbb {R} ^{+}}, {\displaystyle argz=\pi \iff z\in \mathbb {R} ^{-}}
* {\displaystyle arg{\bar {z}}=-argz}
* {\displaystyle Arg(zw)=Argz+Argw}, baina {\displaystyle arg(zw)\neq argz+argw} izan daiteke.
* {\displaystyle arg(z^{-1})=-argz}

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1780131

 |

* Wd Datuak: Q1780131
Danubioko paisaia de Wörth gazteluarekin (1520-25), Albrecht Altdorferren margolana, Alte Pinakothek, Munich.
Lucas Cranch Zaharraren *Edengo lorategia*.
**Danubioko Eskola** edo **Donaukoa** (alemanez: '**Donauschule *edo* Donaustil'**) XVI. mende hasierako margolarien zirkulu baten izena da. Margolari hauek Danubio haranaren inguruan bizi ziren, Bavarian eta Austrian.

Garrantzia
----------

Margolari hauetako batzuko oso berritzaileak izan ziren. Askotan, grabatua landu zuten, akuaforte teknika erabiliz. Lehenengo margolariak izan ziren paisaiaren artea erabiliz, paiasaialari hutsak. Irudiek oso garbi Matthias Grünewalden eragina erakusten dute: oso espresiboak dira eta, batzutan ere, espresionistak. Eragin italiarra eskasa da; halaber, modu batez, Eskandinaviar Berpizkundearekin puskatu zuten. Esan daiteke arlo askotan bere garaien aurretik lan egin zutela.

Margolari ezagunak
------------------

Beste partaideen artean hauek izan ziren ezagunenak:

* Albrecht Altdorfer
* Wolf Huber
* Jörg Breu Zaharra
* Rueland Frueauf Gaztea
* Augustin Hirschvogel

Lucas Cranach Zaharrak eragin handia izan zuen eskola honen gainean eta batzutan barruan sartu egin zaio.

Bibliografia
------------

* Stange, Alfred. *Malerei der Donauschule*. Múnich: Bruckmann, 1971.
* Stadlober, Margit. *Der Wald in der Malerei und der Graphik des Donaustils*. Viena: Böhlau, 2006.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q587691
* Commonscat Multimedia: Danube School

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300263782
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q587691
* Commonscat Multimedia: Danube School