recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Malleus Maleficarum** (euskaraz *Sorginen Mailua*, alemanez *Der Hexenhammer*) ziurrenik Pizkundean garaian sorginkeriari buruz idatzitako tratatu garrantzitsuena izan zen. Inozentzio VIII.a aita santuak 1485. urtean Inkisizioari emandako eskumen zabalen pean, 1486an idatzia eta 1487an lehenbizikoz Alemanian argitaratua izan zen.

Gerora Europa osora hedatu eta argitalpen berri ugari izan zituen, baita Inkisizioaren eskuliburu nagusia bilakatu ere. Hurrengo 200 urtean baino gehiago iraun zuen sorgin ehizan sekulako eragina izan zuen. Aldirik gorenean, XVI-XVII. mendeetan jazo zen sorgin ehiza hori.

Gaur egun idazlanaren egilea orain arte uste zen Heinrich Kramer dominikar apaiza edota Jacob Sprenger apaiza ote zen eztabaidan dago, biak ere alemaniarrak ziren.

Ikus, gainera
-------------

* Nafarroako sorgin ehiza (1525)

Kanpo estekak
-------------

* *Malleus Maleficarum* liburuaren latinezko testua irakurgai **(Ingelesez)** **(Latinez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q208556
* Commonscat Multimedia: Malleus Maleficarum

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 175261947
* BNF: 12048444x (data)
* GND: 4210558-4
* LCCN: no2007072431
* NKC: aun2018978644
* SUDOC: 140601856
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q208556
* Commonscat Multimedia: Malleus Maleficarum
**Binilo Bala** Zarama musika taldearen seigarren diskoa da, 1994. urtean taldeak argitaratutakoa. Zaramaren azken diska izatekoa zen, 15 urteko etenaldiaren ondoren diska berriak atera ditu ordea.

Partaideak
----------

* Roberto Moso (ahotsa)
* Txus Alonso (gitarra)
* Tontxu Tabares (gitarra)
* Alfonso Herrero (baxua, ahotsa)
* Ernesto Alava (bateria)
* Joseba Lafuente (teklatuak)

Grabaketa eta abestiak
----------------------

1991 urtean Sexkalextrik disko arrakastatsua atera ondoren taldearen amaiera iragartzen zuten zurrumurruak agertu ziren. 1993 urtean aurreko disketako abestiekin egindako bilduma bat atera zuten, *Zaramaren Erdian*, eta honek aregatotu egin zituen zurrumurru horiek. 1994an *Binilo Bala* ateratzerakoan argi esan zuten azken diska izatekoa zela. Taldearen hasieran baxujolea izan zen Iosu Expósitori (Eskorbuto) dedikatoria berezia egiten zaio diskan.

Taldearen aldaketarik handiena baxujolearena izan zen, Alfonso Herrerok hartu baitzuen Javier Álvarezen lekua. Rock gogorragoa egiten saiatu ziren diska honetan eta Joseba Lafuenteren teklatuekin rock sinfonikora ere inguratu ziren hainbat abestitan. Hitzetan hainbat kolaboratzaile izan zituzten, hala nola, Joseba Egiguren (*Zorrik ez*), Andres Abuin (*Zorrik ez* eta *Kaia Barrenian*) eta Xabier Euzkitze (*Milioi bat dolar*). Honetaz gain bada Los Berrones talde asturiarraren *Chacho* abestiaren bertsio bat ere, *Txatxo*, diska osoko abesti ezagunena bihurtu zena, taldearen ikonoetako bat gainera.

Diska bukatzeko Urtain boxeolari mitikoaren omenezko abestia dago, taldeak inoiz egin duen abesti luzeena, sei minututik gorakoa. Urtain beraren ahotsa ere entzuten da abestiaren amaieran.

Azala
-----

Bi boxeolari ageri dira borrokan, bietako bat Urtain da. Manolo Gil da azalaren egilea.

Kantuen zerrenda
----------------

1. *Kostako bidea* - 3:20
2. *Rock & Roll marruma* - 5:02
3. *Milioi bat dolar* - 3:27
4. *Zorrik ez* - 4:00
5. *Kaia barrenian* - 5:30
6. *Gaueko buruko mina* - 2:56
7. *Txatxo* - 5:07
8. *Errespetatu* - 3:35
9. *Larruz larru* - 4:07
10. *Urtain* - 6:13

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Binilo bala.*  (Noiz kontsultatua: 2018-02-12).
2. ↑   Txiribita.  (2008-07-25). «Zarama - Binilo Bala (1994)» *EKAITZALDI* (Noiz kontsultatua: 2018-02-12).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «LaFonoteca, Disco: Binilo Bala» *lafonoteca.net* (Noiz kontsultatua: 2018-02-12).
4. ↑   franziskaner6282.  (2009-11-27). *Los Berrones - Chacho.*  (Noiz kontsultatua: 2018-02-12).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q55863028

 |

* Wd Datuak: Q55863028
**Leiriako katedrala** (portugesez: *Sé de Leiria*) Portugalgo Leiria hirian kokatzen den katedrala da.

Historia
--------

1545ean Leiria diozesi bihurtu zen eta Joanes III.a Portugalgoak Pablo III.a Aita Santuari eskaera egin zion katedral bat eraikitzeko, izan ere Penako Andre Mariaren eliza eta san Pedro eliza oso txiki gelditu baitziren jadanik. Afonso Álvares arkitektuak diseinatu zuen eta 1550 eta 1574 artean eraiki zen. Portugalgo pizkunde berantiarreko monumentu garrantzitsuenetakoa da.

Hurrengo mendeetan izan ziren apezpikuek aldaketak eragin zizkioten eta 1755eko Lisboako lurrikarak nabarmen kaltetu zuen. Ondoren egindako berreraikitze lanetan itxura gogorragoa eman zitzaion. 1811ean tropa frantsesek su eman zioten eta barnealdeko dekorazioa suntsitu zuten.

Arkitektura
-----------

Hiru habearte ditu eta hiru kapera ere bai, XVIII mendekoak. Klaustroa katedralaren ekialdean dago.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8342841
* Commonscat Multimedia: Sé de Leiria

---

* **Ondare historikoa**
* IGESPAR: 14955162
* SIPA: 1804

 |

* Wd Datuak: Q8342841
* Commonscat Multimedia: Sé de Leiria
**Burt konderria** (ingelesez: *Burt County*) Nebraskako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Tekamah da. 2010eko zentsuaren arabera 6.858 biztanle zituen, Burt kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Burt konderriak 1.287,39 kilometro koadro ditu. Horietatik 14,2 ura dira. Beste 1.273,19 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 5,33 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 6.858 pertsonetatik 6.646 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 126 dira. 23 beltzak edo afroamerikarrak. 107 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 17 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 64 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113041
* Commonscat Multimedia: Burt County, Nebraska

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157112927
* LCCN: n81028681
* NARA: 10039480
* **Lekuak**
* OSM: 1425411
* TGN: 2001326

 |

* Wd Datuak: Q113041
* Commonscat Multimedia: Burt County, Nebraska
**Madhvacharya** edo **Madhva Acharya** (sanskritoz: मध्वाचार्य, *Madhvācārya*, mɐdʱʋaːˈtɕaːɽjɐ ahoskatua; kannadaz: ಶ್ರೀ ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು; c. 1238-c. 1317) eragin handiko erlijioso hindua izan zen, hegoaldeko Indian vishnuismoa zabaldu zuena.

Bere doktrinak *tattua vāda* (euskaraz: «egiari buruzko doktrina») du izena, *Dvaita* edo hinduismoaren dualismo izenez ere ezagutzen dena. Doktrina hau Adi Shankararen Advaita Vedanta («ez dualtasuna») doktrinaren aurka dago. Eragin handieneko hiru doktrina vedantistetako bat da.

Bere taldekideek (*madhva-mata* edo «madhvaren doktrina») madhva izena hartzen dute. Madhva Acharya Indiako bhakti mugimenduaren pentsalari garrantzitsuenetako bat izan zen. Aitzindaria izan zen hainbat alderditan, indiar kasta-gizarte zurrunean estandarren, konbentzioen eta arauen aurka joan baitzen.

Bere jarraitzaileek *Mukhya Prana*ren (euskaraz: «aire nagusia»; Vayu haizearen jainkoaren beste izen bat) hirugarren haragitzea zela uste zuten, Hanuman antropoidearen (Rama erregearen zerbitzaria) eta Bhima gerlariaren (bost pandava anaietako bat) ondoren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Sharma, Chandradhar.  (1994). *A Critical Survey of Indian Philosophy.*  Motilal Banarsidass, 15 or. ISBN 978-81-208-0365-7..
2. ↑   **(Ingelesez)** Stoker, Valerie.  (2011). *Madhva (1238-1317).*  Internet Encyclopedia of Philosophy.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q335371
* Commonscat Multimedia: Madhvacharya

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 45982650
* ISNI: 0000 0000 9418 9334
* BNF: 11913853k (data)
* GND: 118781219
* LCCN: n50044991
* SUDOC: 027000885
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q335371
* Commonscat Multimedia: Madhvacharya
**Burtsako agentearen bulegaria**, jatorrizko ingelesezko izenburua *The Adventure of the Stockbroker's Clerk*, Arthur Conan Doyle eskoziar idazleak argitaratutako Sherlock Holmes detektibe ospetsuari buruzko kontakizun laburra da. 1893an kontakizun labur eta solte modura *The Strand Magazine* aldizkarian argitaratu zen. Ondoren eta urte berean, aldizkari horretan argitaratutako Sherlock Holmesi buruzko beste hainbat kontakizun laburrekin batera, *Sherlock Holmesen memoriak* liburuan argitaratu zen.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Langile gazte batek, Hall Pycroftek, Holmesi kontsulta egin dio, oso ondo ordaindutako lana eskaini dion enpresa bati buruz dituen susmoekin. Pycroftek azaldu du duela gutxi bota zutela biltegi-etxe batetik, baina, azkenean, beste lanpostu bat lortu zuela burtsako agente-talde batekin, Londresen. Lan horreetan hasi baino lehen, Arthur Pinner izeneko batek berarekin jarri zen harremanetan eta beste lanpostu bat eskaini zion Frantzian egoitza duen hardwarea banatzeko enpresa berri batekin. Lana, hasieran, Birminghamen egingo zuen eta hara joan behar izan zuen Pinneren anaia eta enpresaren beste sortzailea, Harry Pinner, ezagutzera. Azken honek lanpostu hori onartzeko dokumentu bat sinatzeko eskatu dio, baita agente-taldeari uko egiteko gutuna ez bidaltzeko ere. Pycroft susmo txarrak hasten hasi da Birminghameko bulego kaskarrak eta bi anaiek urrezko hortz berdina dutela ikustean

Hortaz, Holmes, Watson eta Pycroft Birminghamera joan dira trenez. Hirukotea bulegora iritsi denean, Pinner Londresko egunkari bat irakurtzen ari da eta shock-egoeran dago. Alde egin dutenean, bere buruaz beste egiten saiatu da, baina Watson hura berpizteko gai izan da. Holmesek ondorioztatu du anaien historia asmakizun bat dela, eta Pinner bat eta bakarra dagoela. Halaber, ondorioztatu du helburua Pycroften letraren eredu bat lortzea zela, Pycroft faltsu bat Londresko agente-taldean lapurketa egin ahal izateko (beraz, lanpostuari ofizialki uko ez egiteko eskatu zioten).

Egunkaritik irakurri dute lapurreta-saiakera bat egon dela, asteburuko zaintzailea hil dutela, baina hiltzailea harrapatu egin dutela. Hiltzailea, Beddington izeneko bat, Pycroftez mozorrotuta zegoen, eta Pinnerren anaia bat zen.

Ikus, gainera
-------------

* *Sherlock Holmesen memoriak* (1893)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1353137
* Commonscat Multimedia: The Adventure of the Stockbroker's Clerk

---

 |

* Wd Datuak: Q1353137
* Commonscat Multimedia: The Adventure of the Stockbroker's Clerk
Mekanika kuantikoan, **buru-hiltze** edo **suizidio kuantiko** gisa ezagutzen da Hans Moravec (1987) eta Bruno Marchal (1988) zientzialariek era independentean aurkeztutako irudizko esperimentua. Max Tegmarkek garatu zuen aipatutako esperimentua 1998an.

Esperimentuaren helburua Kopenhageko interpretazioa eta Hugh Everetten unibertso anitzen teoria desberdintzea da, Schrödingerren katuaren esperimentuaren antzeko bat baliatuz. Laburbilduz, aipatutako azken esperimentuan egoera bat aldatzea baino ez da; pertsonaren ikuspuntutik ikusi beharrean errealitatea, suizidio kuantikoan, katuaren ikuspegia erabiltzen da.

Esperimentuak hurrengo egoera azaltzen digu: gizon bat dugu aulki batean eserita, pistola bat eskuetan duela, bere buruari apuntatzen. Arma partikula azpiatomiko baten errotazioa neurtzeko gai den makina batek kontrolatzen du. Gizonak armaren kakoa sakatzerakoan, honek partikula azpiatomikoaren errotazioaren noranzkoaren arabera egingo du tiro: erlojuaren noranzko berdinean biratuz gero, armak tiro egingo du, aitzitik, beste noranzkoan ez du egingo.

Kopenhageko interpretazioaren arabera, esperimentua martxan jartzen den bakoitzean gizonak %50eko aukerak ditu bizirik jarraitzeko, hau da, armak aldien %50etan ez du tiro egingo. Unibertso anitzen teoriak, esperimentuaren abiarazte bakoitzak aurreko unibertsoa bitan zatitzen duela babesten du: horietako batean gizonak bizirik jarraituko du eta bestean ez. Esperimentua behin eta berriz abiaraziz gero, gizona unibertso gehienetan hil egingo da, baina beti egongo da unibertsoren bat haren bizitza mantenduko duena. Gizakiaren ikuspegitik ordea, armaren kakoa milaka aldiz sakatuz gero ere, bizirik jarraituko du, armak ez duelako behin ere tiro egingo. Izan ere, bere izatea edo kontzientzia unibertsoren batean beti mantenduko da. Azken hau, **hilezkortasun kuantiko** bezala ezagutzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Tegmark, Max.  (1998-11). «The Interpretation of Quantum Mechanics: Many Worlds or Many Words?» *Fortschritte der Physik* 46 (6-8): 855–862. doi:10.1002/(SICI)1521-3978(199811)46:6/83.0.CO;2-Q. ISSN 0015-8208. (Noiz kontsultatua: 2018-11-24).

Ikus, gainera
-------------

* Multibertso
* Mekanika kuantikoa
* Heriotza
* Heriotza mugako esperientzia

Kanpo estekak
-------------

* Buru-hiltze kuantikoari buruzko artikulua. (*Ingelesez*)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1073486

 |

* Wd Datuak: Q1073486
**Manuel de Arostegui Saenz de Olamendi** (gaztelaniaz: *Manuel de Aróstegui Sáenz de Olamendi*) (Elgea, Barrundia, Araba, 1758ko martxoaren 24- Cádiz, 1813ko azaroaren 7) politikari liberala, Cadizko Gorteetan Arabako ordezkaria izan zen.

Biografia
---------

Manuel Arostegi Elgeako baserritarren familia batean jaio zen, Gebaran, egungo Barrundian.
Zuzenbidea ikasi zuen Granadan eta Valladoliden. Amerikara joan zen eta han dirua egin zuen; Txilen, Perun, Mexikon, Kuban. Ameriketatik Andaluziara joan zen eta Cádizera joan zen. Han Zilabizien eta Mehategien Superintendentzia Orokorraren Fiskalaren kargua eraman zuen. 1804an Ana Gorbearekin ezkondu zen.

Iberiar Penintsulako Gerrarekin politikan sartu zen, gerrarekin Euskal Herrian zituen ondareak bahituak izan baitziren. Cádizko Gorteetan, 1810ean, Arabako ordezkari gisa, aritu zen. Aukeraketa hori, ematen zen egoeraren ondorioz, era berezian egin zen: Cádizen bizi ziren arabarren artean aukeratua izan zen zeren eta Araba Frantziar Armadaren menpe baitzegoen.

Arostegik Konstituzioan Arabaren izaera propioa eta, beste lurraldeekin batzekotan, Bizkaia eta Gipuzkoarekin egin beharko zela aldarrikatu zuen. Espainiako 1812ko Konstituzioaren idazkeran parte hartu zuen. Bere sinadura, besteekin batera, behin-betiko testuan agertzen da. 1813ko uztailean berak proposatu zuen Gasteizen gaur egun Andre Maria Zuriaren plazan dagoen Gasteizko guduaren omenezko monumentua altxatzea.

1813an baxa eman zuen diputatu gisa. Urte bereko azaroan hil zen sukar horia gaixotasunak jota.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Manuel de Aróstegui Auñamendi Entziklopedian.
* **(Gaztelaniaz)**: Kongresuko diputatuen artxibo historikoa.
* **(Gaztelaniaz)**:Espainiako Historia Errege Akademiaren webguneko biografia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9028238
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX5535383
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 4421
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q9028238
***Campeones*** Javier Fesser zinema zuzendari zuzendutako film komikoa da. 2018ko apirilaren 6an estreinatu zen. Hiru Goya sarien irabazlea. 2018an espainian gehien ikusitako filma.

Sinopsis
--------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Marco da pelikularen protagonista. Saskibaloi bigarren entrenatzailea da. Baina bere bizitza pertsonalean arazoak direla eta, liskar bat izaten du lehenengo entrenatzailearekin eta taldetik kanporatzen diote. Gau horretan, alkohol gehiegi edaten du, eta kotxea hartzen du. Poliziarekin istripu bat izango du, eta epai batek pena ordaintzeko desgaitasun egoeran dauden saskibaloiko talde bat entrenatu beharko du "Los amigos". Taldekideak dira gure pelikularen beste protagonistak. Denak batera, desgaitasun egoeran dauden pertsonen txapelketa nazionala jokatuko dute.

Filma, Aderes Burjassoten saskibaloi taldean oinarrituta dago. 1999 - 2014  urteen artean desgaitasun egoeran dauden pertsonekin hamabi nazioko txapelketa irabaztea lortu zuen.

Finantzaketa
------------

Gidoia idatzi ondoren, finantzaketa bilatzen hasi ziren. Zuzendariak oso argi zeukan pertsonai guztiak errealak izan behar zirela, hau da, desgaitasunak benetakoak izan behar zirela eta ez aktoreak. Baina, finantzaketa jartzen zuten telebistak eta banatzaileak ez. Horregatik, teasser bat grabatu zuten. Eta horren bitartez pila kolaborazio eta finantzaketa iturri atera ziren. Horien artean, ICAAren laguntza (1.800.000 euro).

Beste datuak
------------

Filma Madrilen eta Huelvan filmatu zen 9 astetan gutxi gorabehera. Lehenengo astean filmak 1.977.994 euro eta 250.000 ikuskari baino gehiagoko lortu zituen. Zinema bakoitzeko 6.844 euro eta pantaila bakoitzeko 3.909 euro bildu zituzten, batez beste.

Aktoreak
--------

* Javier Gutiérrez : Marco Montes
* Juan Margallo : Julio
* Athenea Mata : Sonia
* Luisa Gavasa : Amparo
* Daniel Freire : Carrascosa
* Mariano Llorente : Iván
* Itziar Castro : Jesúsen ama
* Julio Fernández : Fabián
* Sergio Olmo : Sergio
* Jesús Lago : Jesús
* José de Luna : Juanma
* Gloria Ramos : Collantes
* Fran Fuentes : Paquito
* Alberto Nieto Fernández : Benito
* Roberto Chinchilla : Román
* Stefan López : Manuel
* Jesús Vidal : Marín

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Juan Margallo, premio al mérito de una vida como actor, director de escena y dramaturgo» *El Mundo* 2017/07/12.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q51543325
* Commonscat Multimedia: Campeones

---

 |

* Wd Datuak: Q51543325
* Commonscat Multimedia: Campeones
**Maquila** edo **maquiladora** Hirugarren Munduan dauden industria modalitate bat da. Mexikon sortua, funtsean, manufaktura-produktuak muntatzen edo egiten dituzten lantegiak dira, eta lan-esku intentsiboa dute.

Transnazionalentzat aduana-zerga gabeko eremuak paradisu fiskalak dira, baina milaka langilerentzat benetako infernua baino ez dira. Maquilak esplotazio intentsiboko guneak dira, eta haietan irabazi nahiak eta jendearen eskubide txikiak batera doaz. Gune hauetan, kapitalismoa eta lan eskubideak ez dira ondo uztartu.

Maquilak egiten diren herrialdeetako gobernuek ekonomia-garapena sustatzeko irrikaz daudenez, zenbait abantaila ematen dizkiete, eta maquilek abantaila guztiak erabiltzen dituzte. Horrez gainera, ia gatazkarik eragiten ez duen lanesku merkea dute. Maquilek nazioarteko kapitala izan ohi dute, ia beti AEBkoa eta Asiakoa.

Arazoak ere sortu dira: Maquila horietan aplikatzen dituzten lan-metodoak, askotan Europan et Estatu Batuetan XIX. mendean eta XX. mendearen hasieran langileek nozitzen zituzten esplotazio-metodoen ia parekoak dira. Maquila horietako asko Latinoamerikan eta Asian hedatu dira, batik bat. Europako, Estatu Batuetako et Japoniako multinazionalek azpikontratatzen dituzte lan egiteko. Izan ere, multinazional horiek fabrikazio-ekoizpena herrialde horietara lekualdatu dute, ekoizpen-gastuak murrizteko.

Multinazional horiek, produktuak Lehen Munduko herritarrei saltzen dizkiete eta sarritan, "ahaztu" egiten zaie maquilei laneko segurtasunerako gutxieneko arauak betetzeko eskatzea; hau da, multinazionalak ez dute saiakera argirik egiten maquiletan Nazioarteko Lan Erakundeak onartutako lan-baldintzak izateko eta soldata duinak ordaintzeko.

Maquila eta maquiladora hitza gaztelaniatik dator eta "errotariaren zati" esan nahi du; garia norberarena ez zen errotan txikitzeko antzinako sistemari erreferentzia da, errotariak besteren aleak bere errotan txikitu ondoren, irinaren zati bat hartzen zuen ordaintzat.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1360592
* Commonscat Multimedia: Maquiladora

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1360592
* Commonscat Multimedia: Maquiladora
**María del Mar Flores Caballero** (Madril, 1969ko ekainaren 11), **Mar Flores** bezala ezagunagoa, espainiar aktore eta modelo ohia da.

Biografia
---------

Madrilgo Usera auzoan hazia, eredu bezala 1989an hasi zen *Elle* aldizkariak antolatutako *Rostro de los 90* saria irabazi ondoren. Laster lortu zuen ospe handia, neurri batean prentsa arrosako medioetan duen jarraipenagatik.

Eredu bezala Milanen Giorgio Armani eta Gai Mattiolo bezalako diseinatzaileentzat desfilatu du, eta Zibeles eta Gaudiko desfileak protagonizatu ditu. Publizitate kanpainak egin ditu *Caramelo*, *Cacharel*, *La Perla*, *Montblanc*, *Multiopticas* eta *Solmayor* markentzako eta *Freixenet*en Gabonetako iragarkia egin ditu. Gainera, *Elle*, *Marie Claire*, *Dunia* eta *Man* bezalako aldizkari ospetsuetako azaleko irudia izan da.

1991n aurkezle bezala debutatu zuen VIP Noche lehiaketan, eta urte bete beranduago *Bellezas en la nieve* zuzendu zuen, Andoni Ferreñorekin, biak Telecincon. 1994an Lina Morganek protagonizatutako *Compuesta y sin novio* telesailean parte hartu zuen, eta 1996an paper protagonistetako bat lortu zuen *Canguros* telesailaren azken denboraldian, Antena 3ek eman zuena.

Zinemarako jauzia 1998an eman zuen Juan Antonio Bardemen eskutik, nork *Resultado final* protagonizatzeko aukeratu zuen. Urte bete beranduago Mario Camusen aginduetara lan egin zuen *La vuelta de El Coyote*n. Beranduago 1999ko *Ada Madrina* telesailean Carmen Sevillarekin eta 2001eko *El secreto* telesailean parte hartu zuen.

2000ko hamarkadan bere aurkezle lana berrartu zuen, kasu honetan Canal 9n *La música es la pista* saioan. Orain arte, aktore bezala egin duen azken lana 2008ko *Los años desnudos* filma izan da, Dunia Ayaso eta Felix Sabrosok zuzendua.

Bizitza pertsonala
------------------

Bere bizitza pertsonalari dagokionez, bost seme-alabaren ama da eta Javier Merino enpresaburuarekin ezkondua dago.

1996an Carlo Constanzia di Castiglione kondeagandik banatzen da, bere lehen semea den Carloren aita, norekin urte bete lehenago ezkondu zen. Ordutik, bere bizitza pertsonalak komunikabideen arreta piztu du, Fernando Fernández Tapia enpresaburuarekin 1996an, Alessandro Lecquio telebistako hizlariarekin 1997an eta 1998 eta 1999 artean Cayetano Martínez de Irujorekin izan zituen harremanen berri eman zutenak. Azkenik, berriz ezkondu zen, oraingoan Javier Merinorekin, 2001eko urriak 25ean, norekin beste lau seme izan dituen: Mauro, Beltran, eta berrikiago, 2011ko otsailak 26an Bruno eta Dario izeneko bikiak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9028403

 |

* Wd Datuak: Q9028403
***Bromus bromoideus*** landare espezie bat da. Larre-oloaren generoan eta Poaceae familiak sailkatzen da, eta landare belarkara da.

Belgikan aurki zitekeen, bide karedunetan, batez ere Rochefort, Beauraing eta Comblain-au-Pont udalerrien inguruan. Bertan aurkitu zuten landarea 1821ean. 1930ko hamarkadan desagertu zela uste zen, baJarina hainbat hazi aurkitu zituzten Belgikako Lorategi Botanikoan. David Aplin botanikariak aurkikuntza azaltzearekin batera beste hazi batzuk ere atera ziren han-hemenka.

2009an Belgikako Lorategi Botanikoak adierazi zuen ehunka ale ernamuindu zituztela.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2926031
* Commonscat Multimedia: Bromus bromoideus
* Wikispecies Espezieak: Bromus bromoideus

---

* **Datu taxonomikoak**
* BioLib: 197329
* EOL: 5818937
* GBIF: 4932846
* GRIN:
* IPNI: 60455230-2
* UICN: 165228
* NCBI: 55775
* PlantList: kew-400765
* W3TROPICOS: 25531058
* USDA Plants: BRBR13
* uBio: 5946382

 |

* Wd Datuak: Q2926031
* Commonscat Multimedia: Bromus bromoideus
* Wikispecies Espezieak: Bromus bromoideus
*Lycaena tityrus*.
***Lycaena tityrus*** Lycaenidae familiako tximeleta espezie bat da. Europan aurkitzen da, latitude ertainetan batez ere.

Nikolaus Poda entomologo austriarrak deskribatu zuen 1761. urtean.

Deskribapena
------------

Tximeleta txikia da, hegal zabalera 28-30 mm-koa baino ez du. Hegalen gainaldean kolore marroi iluna du eta hegalden ertzetan puntu laranjak agertzen ditu. Emearen kolorea more iluna izaten da eta puntu beltzak agertzen ditu. Hegalen ertzetan lerro naranjak ikusten zaizkio.

Sexu bien kasuan hegalen azpialdea gris-horixka da eta puntu beltz ugari ditu. Hegalen ertzetan kolore laranjako puntuak ere azaltzen ditu.

Beldarra berdea da eta puntu zuri txikiak ditu.

Bizi zikloa
-----------

Hiru belaunaldi izan ditzake urtean, hasi apirilean eta urrirarte. Tximeleta arrak lurraldekoiak izaten dira. Arrautzak banan bana jartzen dituzte hostoen azpialdean. Arrautzetaik beldarra sortzen da mingarratzetaz (*Rumex acetosa* eta *Rumex acetosella*) elikatzen da. Negua hibernatzen igarotzen du. Udaberria hastearekin batera pupa zuria eratzen du eta handik tximeleta heldua jaiotzen da.

Habitata
--------

Zelai zabal eta hezeak atsedin ditu eta 2.000 metrotako altueraraino aurki daiteke.

Iruditegia
----------

* Arra.Arra.
* Emea.Emea.
* Lycaena tityrus ♀ △*Lycaena tityrus* ♀ △

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   **(Gaztelaniaz)** Valderrey, Juan Luis Menéndez. «Manto oscuro. Lycaena tityrus» *Naturaleza y turismo* (Noiz kontsultatua: 2022-11-06).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q901019
* Commonscat Multimedia: Lycaena tityrus
* Wikispecies Espezieak: Lycaena tityrus

---

* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 82782
* BioLib: 51376
* Dyntaxa: 201130
* Fauna Europaea: 441198
* GBIF: 5882898
* NCBI: 266947

 |

* Wd Datuak: Q901019
* Commonscat Multimedia: Lycaena tityrus
* Wikispecies Espezieak: Lycaena tityrus
**Cadwaladr**, **Cadwallader**, edo **Cadwalader** (galesez: *Cadwaladr ap Cadwallon*) Gwyneddeko erregea izan zen 655tik 682ra bitarte. Bi izurrite handi gertatu ziren bere agintaldian zehar, lehena 664an eta bigarrena 682an. Bigarren horrek hil zuen, eta ezer gutxi dakigu bere agintaldiari buruz.

Figura historikoaren gaineko ezagutza urria bada ere pertsonaia mitiko bat da Galeseko kulturan. Geoffrey Monmouthekoaren kontakizun erromantikoetan pertsonaia garrantzitsua da, non Britainiako Erregea zeraman arbasoen ildoan azkeneko gisa irudikatzen den. Geoffreyren kontakizunetan ez zen hil izurritea dela eta: 688an tronoa utzi zuen eta erromesaldian hasi zen Erromara, britoiek anglo-saxoiak garaitzeko sakrifizioan. Ziurenik Cædwalla Wessexekoaren bizitzaren gerataerak jasoko zituen kondaira honek. Izan ere 688an Cædwalla Erromara joan zen bere agintea utzi ondoren.

Y Ddraig Goch (euskaraz: *dragoi gorria*) Galeseko sinbolo bat da, eta euren banderan agertzen da. *Historia Brittonum*ean, Mabinogionean eta Geoffrey Monmouthekoaren kontakizunetan agertzen da Cadwaladri zuzenki lotua.
***Lycaena phlaeas*** Lycaenidae familiako tximeleta espezie bat da. Hainbat tokitan kobre tximeleta izena ere ematen zaio. Eremu holartiko guztian aurkitzen da, Europan, Asian, Ipar Amerikan eta Afrika iparraldean.

Lineok deskribatu zuen 1761. urtean.

Deskribapena
------------

Tximeleta txikia da, 25'5 mm-tako hegal zabalra du. Aurreko hegalak laranja kolorekoak dira eta ertza marroi iluna dute, hortik datorkio "kobre" deitzea. Hegoaren zati laranjan zortzi edo bederatzi puntu beltz ditu. Atzeko hegalak ilunak dira eta ertz laranja dute. Tximeleta eme batzuek puntu urdinak dituzte atzeko hegaletan.

Hegoen azpialdeak gainaldeen patroia jarraitzen dute baina apalagoak dira, marroi-grisak. Hauek ere puntu beltz batzuk dituzte.

Beldarrak berdeak dira. Beldar batzuek kolore moredun marrak dituzte.

Bizi zikloa
-----------

Landareen hostoen azpialdean jartzen dituzte arrautzak. Beldarrak landare horretaz elikatzen dira eta "lehio" itxurako zuloak egiten dituzte, hostoaren gaieko epidermisa jan gabe utziz. Ekainetik aurrera azaltzen dira tximeletak. Bi edo hiru tximeleta belaunaldi ikus daitezke urtean, kasu batzuetan lau ere bai.

Habitata
--------

Toki askotan aurkitzen da, itsas-labarretan, basoetako irekigunetan, sasitzatan eta parkeetan. Itsas mailatik 2.500 metrotako altuerara bizi da.

Iruditegia
----------

* Tximeletaren gainaldea.Tximeletaren gainaldea.
* Hegalen azpialdea.Hegalen azpialdea.
* Arrautza.Arrautza.
* Beldarra.Beldarra.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Manto bicolor. Lycaena phlaeas (Linnaeus, 1760)» *www.malaga.es* 2022-12-09 (Noiz kontsultatua: 2022-09-12).
2. 1 2   «UK Butterflies - Small Copper - Lycaena phlaeas» *www.ukbutterflies.co.uk* (Noiz kontsultatua: 2022-09-12).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Magazine, Waste. «Guía de mariposas, Lepidópteros de la península Ibérica, en Waste magazine» *Waste Magazine* (Noiz kontsultatua: 2022-09-12).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q740169
* Commonscat Multimedia: Lycaena phlaeas
* Wikispecies Espezieak: Lycaena phlaeas

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 22791
* BioLib: 51371
* Dyntaxa: 201126
* EOL: 262721
* Fauna Europaea: 441185
* GBIF: 1929697
* ITIS: 777788
* NCBI: 282391

 |

* Wd Datuak: Q740169
* Commonscat Multimedia: Lycaena phlaeas
* Wikispecies Espezieak: Lycaena phlaeas
Florentziar futbola.
**Calcio fiorentino** edota **calcio storico**, euskaraz: «florentziar futbola» edota «futbol historikoa», jatorria XVI. mendean eta Italian duen antzinako futbol modalitate bat da. Behinola Italia osoa asko jokatua, gaur egun Florentzia hiriko Piazza Santa Crocen jokatzen da. Hasiera batean, literalki *giuoco del calcio fiorentino* ("Florentziar ostikadaren jokoa") edota *calcio* ("ostikada") deitu zen.

1580an Giovanni de' Bardi florentziar kondeak jokoaren araudi ofiziala argitaratu zituen, eta inauteri futboletik antolatuagoa eta hura bezain bortitza ez izateagatik ezberdintzen zen. Antzinako Eromako harpastum jokoan bezala, 27 jokalariz osatutako bi talde lehiatzen dira, bai hankak nahiz eskuak erabiliz. 27 jokalari horietatik 5 atezainak dira, eta jokoaren helburua arerioak baina puntu gehiago bereganatzea da. Horretarako, jokolekuaren alde banatan zulo bat jartzen zen, eta taldeak pilota zulo horretatik igarotzen saiatu behar ziren, igaroaldi bakoitzeko 2 puntu irabaziz; aldiz, jaurtiketa hutseginez gero, arerioen taldean puntu erdia irabazten zuen. Jokalekuaren neurriak gaur egungo futbolaren antzekoak ziren, baina lurzorua hondarrez estalia zegoen. Joko bakoitzek 50 minutu irauten zituen eta zortzi epaileek arautzen zuten: epaile nagusia, sei marrako epaile eta zelaiko maisu bat. Irabazlea puntu edo 'cacce' gehien irabazten zituen taldea zen.

Hasiera baten dirudun eta handikien jokoa zen, hauek epifania eta garizuma artean gauero jokatzen zuten. Vatikanon, Klemente VII.a, Leon XI.a eta Urbano VIII.a aitasantuak joko honetara jokatzeagatik ezagunak ziren.

Bi mendez jokatzeari utzi zizaion, baina 1920ko hamarkadan eta Benito Mussoliniren gobernupean berpizkunde izan eta jokatzeari berrekin zitzaion.

Gaur egun, Florentzia hiriko Piazza Santa Croce plazan urtean hiru partidu jokatzen dira, ekainaren hirugarren astean. Gaur egungo bertsioak burukadak, ukabilkadak eta lepo estuketak naimentzen ditu, baina gerritik beherako edo atzetik emandako kolpeak nahiz buruan emandako ostikadak debekatzen ditu.

Taldeak
-------

*Azzurri* (urdinak) eta *Rossi* (gorriak) taldeen arteko partidua.
Florentzian, hiriko lau eremu ordezkatzen dituzten lau taldeen arteko txapelketa jokatzen da, eta talde bakoitzak kolore bat du:

* Santa Croce / *Azzurri* (urdinak)
* Santa Maria Novella / *Rossi* (gorriak)
* Santo Spirito / *Bianchi* (zuriak)
* San Giovanni / *Verdi* (orlegiak)

Anztina, txapelketan zehar ikusleek harmailetatik jokalariei abestu egiten zieten, eta talde bakoitzaren banderak eraman ere bai, alegia, gaur egungo futbolaren antzeko jarrerak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1952113
* Commonscat Multimedia: Calcio in Costume

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85049209
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1952113
* Commonscat Multimedia: Calcio in Costume
Tsar Leo izeneko malawiar rap kantaria.
**Malawiko musika** afrikar, britainiar eta amerikar musikaren eragina izan du historikoki. Malawiarrak bidaiariak eta langile migratzaileak izan dira denbora luzean, eta, ondorioz, haien musika Afrikako kontinente osora zabaldu eta beste musika mota batzuekin nahastu da. Malawiko musikaren hedapenaren eta nahasketaren arrazoi historikoetako bat Bigarren Mundu Gerra izan zen, hango soldaduek urrutiko lurraldeetara eraman zutelako Malawiko musika, eta beste musika batzuk ekarri zituztelako bueltan. Gerraren amaieran, adibidez, gitarra eta banjo bikoteak ziren popularrenak dantza taldeetarako; bi instrumentu horiek, noski, inportatuak ziren. Hego Afrikako eta Mozambikeko meategietan lan egiten zuten malawiarrek ere izan zuten eraginik musika estiloen fusio eta nahasketan, besteak beste Kwela izeneko musika estiloa sortuz.

Garai kolonialean, Malawik oso abeslari ezagun gutxi eman zituen. Abeslari horietako bat Tony Bird izan zen, Nyassalandian jaiotako rock-folk abeslaria, garai kolonialeko malawiar arrunten bizitzari buruzko musika antikoloniala interpretatu zuena. Haren musikan, malawiar eta afrikaner tradizioak bateratu zituen. Haren estilo herrikoiak Ladysmith Black Mambazo taldearekin bira bat egitera eraman zuen 1980ko hamarkadan.

Hastings Banda presidentearen agintaldian, izaera sexualki edo politikoki subertsiboa zen musika zentsuratu zen. Horren ondorioz, artista gutxik lortu zuten izen bat egitea nazioarte mailan 1964tik 1994ra. Hala ere, 1994ko alderdi anitzeko lehen hauteskundeen ondoren, artista askok izan zuten aukera euren artea publikoki praktikatzeko, eta Malawiko musika hazten hasi zen, orain Malawin entzun daitezkeen musika moduak garatuz.

1994az geroztik, herrialdeak etengabeko hazkundea izan du musika-industrietan eta abeslari ospetsuen kopurua ugaldu egin da. Aurreko garaietako zentsuraren ondorioz, gaur egungo malawiar artista asko gazteak dira batez ere. Young Kay bezalako artistek industriako beteranoen babesa jaso dute eta elkarrekin lan egiten dute Malawiko musikari nortasun berri bat emateko.

Artista asko nazioartean ere ari dira ospea lortzen; ezagunenak Wambali Mkandawire, Erik Paliani, Lucius Banda, Tay Grin, Esau Mwamwaya eta Tsar Leo Lewis Kwitsa (Lulu) dira. 2015ean Malawiko musika lehen aldiz Grammy Sarien 58. edizioan saritua izan zen, Zomba Prison Project delakoak *I Have No Everything here* izenburuko diska munduko musika diskorik onenaren saria irabazi zuenean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Reviving Malawi's music heritage.*  (Noiz kontsultatua: 2012-01-29).
2. ↑    *Jamati Online | Malawian Music has no identity.*  (Noiz kontsultatua: 2012-01-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6942167
* Commonscat Multimedia: Music of Malawi

---

 |

* Wd Datuak: Q6942167
* Commonscat Multimedia: Music of Malawi
**Luis Mugeta San Martin** (gaztelaniaz: *Luis Mugueta*) (Iruñea, 1960) euskal kazetaria. 2004tik *La Voz de Asturias* egunkariaren zuzendaria izan zen.

Biografia
---------

Nafarroako Unibertsitatean Informazioaren zientziak ikasi zituen. Bere lehenengo kazetari lanak Deiaren Nafarroa Garaiko edizioan egin zituen. Halaber, irratietan kolaboratu zuen. 1986an *La Voz de Asturias*en hasi zen lanean. 1989an Valentziako *Levante-EMV* egunkarian hasi zen; urte berean berriro ere *La Voz de Asturias*era itzuli zen, erredakzio-buruaren postuarekin. Handik gutxira zuzendaritza ordearen kargua eskuratu zuen. 2004an Rodrigo Cepeda kazetariari ordezkatu zion egunkariaren zuzendaritzan. Egunkaria 2012an itxi zen eta ordurako kargua utzia zuen (hedabidea beste enpresa baten eskuetara pasa zen). Ondoren Asturiasko Gobernuan lanpostu desberdinak izan ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  "Con-La-Voz-de-Asturias-desaparece-el-genero-del-periodismo-guerrillero"-\_111334924801.html[*Betiko hautsitako esteka*]
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5984036

 |

* Wd Datuak: Q5984036
**Luis Orotz Zabaleta** (Nardoze Alduate, Urraulbeiti, 1885eko ekainaren 20-Iruñea, 1962ko abenduaren 4) Nafarroako Foru Aldundiko eta Eusko Ikaskuntzako zuzenbide-aholkularia zen.

Madrilgo Unibertsitatean Zuzenbide Lizentziatu gisa graduatu zen 1907ko otsailaren 16an. 1913tik behin baino gehiagotan Nafarroako Foru Aldundiko Idazkari kargua bete zuen, bitarteko edo jarduneko moduan, 1921eko urtarrilaren 24an plaza lortu zuen arte.

1918an Eusko Ikaskuntza sortu zuten Araba, Gipuzkoa, Nafarroa eta Bizkaiko Foru Aldundiek kultur erakunde gisa. Eusko Ikaskuntzak 1919an Donostian antolatu zuen Euskal Administrazioaren Batzarraren aurrean parte hartu zuen, eta bertan 1841eko Legeak ekarri zuen aldaketa eta nahasmendua aztertu zituen. Bere lan nagusia Nafarroako administrazio legeria sistematizatzea izan zen, foru legetzat hartzen den lan eskerga.

1918tik 1920ra, Foru Birgizarteratzeari buruzko eztabaidan, prentsa-artikuluekin parte hartu zuen, hala nola *Diario de Navarran* argitaratutakoa: «Nafarroako foru-araubidea». Bertan, unitate konstituzionalaren mugak eta 1841eko Legeak mugatutako eskubideak aztertzen ditu. Primo de Riveraren diktadurak lege-proiektu bat aurkeztu zuen udalak arautzeko, eta legearen edukia Foru Eskubideetarako kaltegarritzat jo zuen Aldundiak, 1841eko Foru Legearen arabera. Negoziaketa irekiak, gai horretan Nafarroako autonomia printzipioak ezartzeko oinarriak hitzartu ziren, 1925eko azaroaren 4ko Lege Dekretuan zehaztu zena. Bertan oinarrituta, Orotzek Nafarroako Udal Administraziorako Araudia proiektua idatzi zuen, 1927an Foru Kontseilura proiektu gisa bidalia eta 1928ko otsailaren 3an onartua. Eusko Ikaskuntzako kide gisa 1931ko Euskonafartar Estatutuaren idazketan parte hartu zuen, eta 1919ko ekainaren 19an Iruñeko Udalako Batzarreko idazkari gisa jardun zuen.

Erreferentziak
--------------

* «Luis Orotz Zabaleta, foru legelari nafar ospetsua, exegeta eta biltzailea | Eusko Ikaskuntza» *www.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-12-25).
* «Oroz Zabaleta, Luis - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-12-25).
* «Luis Oroz Zabaleta | Real Academia de la Historia» *dbe.rah.es* (Noiz kontsultatua: 2021-12-25).

Ikus, gainera
-------------

* Eusko Ikaskuntza
* Nafarroako Foru Aldundia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5984091
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 111871
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q5984091
**Brigitte Baptiste** (Bogota, Kolonbia, 1963ko urriaren 23a) kolonbiar biologoa da, ingurumen eta bioaniztasun gaietan aditua. 2011 eta 2019 bitartean Bioaniztasunaren eta Ekosistema Zerbitzuen Gobernuarteko Plataformako zuzendari izandakoa, 2019ko irailaren 1etik EAN Unibertsitateko errektorea da. La República egunkariko zutabegilea da.

Bizitza
-------

Biologiako ikasketak Kolonbiako Pontifize Unibertsitate Xabiertarrean egin zituen. 1992 eta 1994 bitartean Kontserbazio eta Garapen Tropikaleko masterra egin zuen Gainesvillen, Floridako Unibertsitatean. Graduondoko lana Boyacako eta Kolonbiako Andeetako landa-komunitateen basoen kudeaketan oinarritu zen.

2001 eta 2002 bitartean Ingurumen Zientzietako graduondoko ikasketak egin zituen Bartzelona Unibertsitate Autonomoan, Ingurumen Zientzietako doktore titulua eskuratuz.

Bi garaitan Pontifize Unibertsitate Xabiertarreko irakaslea izan da. Lehena, 1989 eta 1995 bitartean; bigarrena, 2003 eta 2009 bitartean.

2011 eta 2019 bitartean Bioaniztasunaren eta Ekosistema Zerbitzuen Gobernuarteko Plataformako zuzendaria izan zen, kargua utzi zuen arte.  2019ko irailaren 1az geroztik EAN Unibertsitateko errektorea da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Satrustegi, Iñigo.  (2019-10-24). «Atzekoz aurrera. Brigitte Baptiste eta Unai Pascual: "Euskarak beste egiten gaitu naturak"» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2020-11-25).
2. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «"Esta aventura fascinante termina hoy": Brigitte Baptiste renuncia al Instituto Humboldt» *Semana* 2019-07-22 (Noiz kontsultatua: 2020-11-25).
3. 1 2   «Brigitte Baptiste, Kolonbiako Unibertsitateko lehen errektore transa» *Naiz Irratia* 2019-09-11 (Noiz kontsultatua: 2020-11-25).
4. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Brigitte Baptiste será la nueva rectora de la EAN» *Semana* (Noiz kontsultatua: 2020-11-25).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18417417
* Commonscat Multimedia: Brigitte Baptiste

---

* **Identifikadoreak**
* SUDOC: 101349157

 |

* Wd Datuak: Q18417417
* Commonscat Multimedia: Brigitte Baptiste
Pantokratorra San Juan de elizaren mandorla batean. Moarves de Ojeda ( Palentzia). 
 Kristoren Maiestatean mandorla batean, Erdi Aroko eskuizkribu argiztatu batean. 
 Ama Birjina mandorla batean. Harzuriz egindako erretaula baten zatia. Erdi Aroko Museo Nazionala, Cluny. 
**Mandorla** hitza Italierako *mandorla* hitza du jatorria eta arbendola ("almendra" Hego Euskal Herrian) esan nahi du. Obalo edo arbendola itxura du, hots, irudi eliptiko puntaduna, eta bertan pertsonaia sakratuen irudiak gaineratzen ohi dira, horien artean ohikoena Jesu Krirsto berpiztua da baina baita maiz Ama Birjina edo santuak ere. Batez ere arte erromanikoan eta bizantziar artean erabili izan zen.

Historia
--------

Jesu Kristoren berpizkundeko aingeruak Izara Santua eusten eta erromatar erretratuaren elementu tradizonalaren ezkutu borobilaren baturaren eskematiazioa da mandorlaren jatorria.

Iberiar penintsulan hainbat mandorla eskultura aurki ditzakegu, esaterako eliza hauetan: Santa María de Covet ( Lleida ), Santiago de Carrión de los Condes ( Palentzia ) , San Juan Bautista de Moarves de Ojeda ( Palentzia ) , San Esteban, Moradillo de Sedano ( Burgos ). Mandorla bitxi baten adibidea Soriako Santo Domingo elizakoa aipatu daiteke; Hirutasuna mandorlan ageri da, aingeruez inguratua, ebanjelisten sinboloekin eta Ama Birjinarekin eta San Joan Bataiatzailearen irudiekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Bibliografia
------------

* Bango Torviso, Isidro G. (1992). Erromanikoa Espainian. Madril: Espasa Calpe. ISBN   84-239-5295-9 .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1431666
* Commonscat Multimedia: Mandorla

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300375683
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1431666
* Commonscat Multimedia: Mandorla
| *Marero* |
| --- |
| Euskal Herria |
| **Mota:** | arrantza-ontzia |
| Ezaugarriak |
| **Luzera:** | 22 m |
| **Zabalera:** | 5,20 m |

***Marero*** Pasaian egoitza zuen arrantza-ontzia zen. 1998ko abenduaren 20an ziklogenesi lehergarri batek eragindako olatu erraldoiek itsasontzia irentsi zuten Bizkaiko golkoan arrantzan zebilenean.

Marero arrantza-ontziaren matrikula **SS-1-2432** zen.

Historia
--------

1988ko abenduaren 17an, Pasaiako zortzi arrantzale abiatu ziren legatza eta lupia arrantzatzera, Bizkaiko golkoan, Pasaiako itsas-portutik 90 miliatara. Abenduaren 20an ziklogenesi lehergarri batek eragindako olatu erraldoiek itsasoa irentsi eta arrantzaleak desagerrarazi zituen Bizkaiko golkoan.

Desagarpenaren berri izan orduko, itsasontziaren bilatze-lanei ekin zieten baina ez zuten zorterik izan eta 1999ko urtarrilaren 1ean bilatze-lanak bukatutzat eman zituzten.

1999ko urtarrilaren 7an "Alfonso de Chaves" atoiontziak Marero izena idatzirik zeraman flotagailua aurkitu zuen Les Sables d'Olonneko itsas-portu frantsesetik hurbil. Hala ere, ez zuten arrantzaleen arrastorik aurkitu.

Azkenean, zortzi hilotzetatik bi baino ez zituzten aurkitu.

### Desagertutako marinelak

* Víctor Gago Chouza (35 urte)
* Juan José Cordeiro Rodal (32 urte)
* Joaquín Cordeiro Rodal (30 urte)
* Alberto Cordeiro Rodal (28 urte)
* Jesús Torrado Sayans (40 urte)
* Enrique Dosantos Pintheiros (29 urte)
* Eladio Calo Maneiro (28 urte)
* Joaquín Marcos Andorina (51 urte)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9028758

 |

* Wd Datuak: Q9028758
**Manuel Iradier Logia Agurgarria** Espainiar Logia Sinboliko Handiaren obedientziapean dagoen framazon-elkartea da, 1993an Gasteizen sortua eta eskoziar ohikune zahar eta onartuari jarraitzen diona. Manuel Iradier gasteiztar esploratzailearen izena hartu zuen.

Historia
--------

1993ko apirilaren 18an, Espainiar Logia Sinboliko Handiak Bilboko Tolerantzia Logia Agurgarriaren zenbait kideri baimena eman zien Gasteizen elkarte berria sortzeko.

Lehendabiziko egoitza Arespalditzako baserri batean zegoen, eta, hasieran, Valladolid, Madril eta Baionako zenbait kideren laguntza izan zuten.

Bi urte igaro eta gero, Gasteiza aldatu eta soto bat atondu zuten beren ohikuneak egiteko. Hasieran gizonezkoen logia bazen ere, 1994ko apirilaren 23an lehendabiziko emakumea onartu zuten, lehendabizikoa Euskal Herriko logietan, baita lehendabizikoa Maisu eta Maisu Agurgarria izateko ere.

2001. urterako hainbeste kide zituen, ezen jauretxe berria eraiki behar izan zuten. Urte hartako irailaren 29an Jean Cruzeten omenez egindako jauretxe berria zabaldu zuten. Bi hilabete geroago, azaroan, lehendabiziko logia-ondorengoa sortu zen (Donostiako Altuna Logia Agurgarria), eta 2005eko otsailean bigarrena (Bilboko Luz del Norte Logia Agurgarria).

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9068290

 |

* Wd Datuak: Q9068290
**Manuel Garrido Jiménez** (Granada, Espainia, 1925eko azaroaren 8a - Madril, 2015eko urtarrilaren 8a) filosofoa izan zen. Logika- eta filosofia-katedraduna Valentziako Unibertsitatean eta Madrilgoan.

Bizitza
-------

1960 ondoko urteetan, bera izan zen logika formalaren zabaltzailea Espainian, zientziaren filosofiaz eta filosofia analitikoaz ekarpen ugari egiteaz gainera. Haren *Lógica simbólica* (1974, *Logika sinbolikoa*) logikako eskuliburu klasikoa bihurtu da. Horrez gainera, logikari eta zientziaren filosofiari buruzko saiakera ugari idatzia izan zen. Logikari buruzko kongresuak antolatu zituen, baita garrantzi handiko logikariak eta filosofoak erakarri ere: Strawson, Quine eta Davidson, besteak beste.

Bestalde, *Teorema* aldizkaria sortu zuen, logikaz eta zientziaren filosofiaz Espainiako unibertsitatean izan den lehenengo aldizkaria. Bere obran dedukzio logikaren prozesuei buruzko interpretazio originalak egiten ditu, zibernetikaren eta hizkuntza formalen ekarpenak aztertzen, eta bere errealitatearen teorian, materialismoa eta errealismo kritikoa elkartzen ditu, egungo zientzia naturalen eta formalen ekarpenetan oinarriturik.

Bestalde, aipagarria da atzerriko egileak zabaltzeko egin zuen ahalegina, Beth, Gadamer, Gödel, Habermas, Haecker, Leen, Lorenzen, Quine, Turing eta Woodegerren lanak itzuliz. 1955. urtetik aurrera, Madrilgo Jorge Santayana katedraren zuzendaria izan zen, eta Santayanaren obren gaztelaniazko edizio kritikoaren arduraduna.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12262974
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 71520386
* ISNI: 0000 0000 9434 3100
* BNE: XX1725996
* BNF: 12875153b (data)
* CANTIC: a11371468
* GND: 127276769
* LCCN: n90727807
* SUDOC: 248225219
* UB: a1398584
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02357/eu\_g\_1030/g1030

 |

* Wd Datuak: Q12262974