Obsidianazko geziburua
**Harri Aroa** gizakiak harria tresnak sortzeko oinarrizko lehengai gisa erabili izan zuen Historiako lehen aroa da. Harriak landuz, ertz zorrotzeko tresnak, puntak edo kolpatze gainazalak sortu ziren aro horretan. Historiaurreko aro horrek 3,4 milioi urte inguru iraun zuen, eta K.a. 6000. eta 2000. urteen artean amaitu zen, metalak lantzen hasi zirenean.

Harri Aroko tresnen sortzaileak gizakiak eta bere aurreko espezieak izan ziren, bai Homo generokoak bai Australopithecus eta Paranthropus generokoak. Hezurrez egindako tresnak ere erabili ziren aro horretan, baina gehienek ez dute iraun erregistro arkeologikoan.

Harri Aroan giza teknologia hedatu zen eta Ekialdeko Afrikatik mundu osora zabaldu zen gizakia. Garai honetan hasi zen gizateria nekazaritzan eta zenbait abere etxekotzen.

Harri Aroa azpiaroetan zatitzen da, denbora tarte bakoitzean erabiltzen ziren harrizko tresnen arabera. Bi garai nagusitan bana daiteke:

* Paleolitoa
* Neolitoa

Harri Aroa arkeologiaren arabera historiaurrea banatzen den hiru aroen sistemako lehena da. Hiru aroak honakoak dira:

* **Harri Aroa**
* Brontze Aroa
* Burdin Aroa

Esanahi historikoa
------------------

Harri Aroa garaikidea da Homo generoaren eboluzioarekin, Harri Aroaren balizko salbuespenarekin, Homo aurreko espezieek lanabesak fabrikatu ahal izan zituztenean. Beste primateen arteko ahaide hurbilenak, Pan generoak, baso sakonean jarraitu zuen adar bat irudikatzen du, non primateek eboluzionatu zuten. Afrikako hegoaldera eta iparraldetik Nilotik Afrikako iparraldera mugitzeko bide izan zen, eta Sortaldeko pitzaduraren bidez Asiako zelai zabaletaraino.

Awash ibaiaren erro modernoa, Etiopia. Palaeo-Awashen ondorengoa, Harri Aroko tresna zaharrenak aurkitu diren sedimentuen iturria.
Duela 4 milioi urtetik aurrera (mya) biome bakar bat ezarri zen Hegoafrikatik Ipar Afrikara eta Asian zehar Txina modernora. "Transcontinental 'savannahstan" deitu izan zaio honi duela gutxi. Pitzadurako belardietan hasita, Homo erectusek, gizaki modernoen aitzindariak, tarte ekologiko bat aurkitu zuen lanabes egile gisara, eta harekiko mendekotasuna garatu zuen, "tresneriaz hornitutako salbatzaile" bihurtuz.

Harri Aroa arkeologian
----------------------

### Harri Aroaren hasiera

Harrizko tresnen erabilerari buruz aurkitu diren zeharkako ebidentzia zaharrenak animalia-hezur fosilduak dira, erreminta-markak dituztenak; 3,4 milioi urte dituzte eta Etiopiako Behe Awash haranean aurkitu ziren. 2015ean Kenyan aurkitutako aurkikuntza arkeologikoak, gaur arte ezagutzen diren tresnen hominina erabiltzearen ebidentzia zaharrena zein izan daitekeen identifikatuz, Kenyanthropus platyops (3,2 eta 3,5 milioi urte bitarteko Pliocene hominina, Turkana aintziran, Kenyan, 1999an, aurkitutako fosil fosil bat) izan dira erabiltzaile ezagunenak.

Harrizko lanabesik zaharrenak Lomekwi 3-tik induskatuak izan ziren Mendebaldeko Turkanan, Kenyako ipar-mendebaldean, eta 3,3 milioi urte dituzte. Tresna guztiak Busidama Formaziotik datoz, desadostasun edo desagertutako geruza baten gainetik dagoena, 2,9tik 2,7ra izango zena. Tresnak aurkitutako aztarnategi zaharrenak 2,6 eta 2,55 urte bitartekoak dira. Leku hauei buruzko datu harrigarrienetako bat Pliozeno Berantiarrekoak direla da, non, euren aurkikuntzaren aurretik, Pleistozenoan bakarrik eboluzionatu zutela uste zen.

Pliozenoko lanabesak egin zituzten espezieak ezezagunak dira oraindik. Australopithecus garhi, Australopithecus aethiopicus eta Homo, agian Homo habilis, aurkitu dira Gona lanabesen arotik hurbil dauden lekuetan.

2018ko uztailean, zientzialariek jakinarazi zuten Txinan aurkitu zituztela Afrikatik kanpoko harrizko tresnarik zaharrenak, 2,12 milioi urtekoak.

### Harri Aroaren amaiera

Minerala galdatzeko teknikaren berrikuntzatzat hartzen da Harri Aroa amaitzea eta Brontze Aroa hastea. Lehen metal adierazgarria brontzea izan zen, kobrezko eta eztainuzko aleazioa edo artsenikoa, bakoitza bere aldetik galdatua. Harri Arotik Brontze Arorako trantsizioa, gaur egungo jendeak kobrea usaintzeko garai bat izan zen, baina oraindik ez zuen brontzerik egin, Kobre Aroa bezala ezagutzen dena (edo, teknikoki, Kalcolitikoa edo Eneolitikoa, biak ala biak "kobre-harria" esan nahi dutenak). Hitzarmen bidezko Chalcolitikoa Brontze Aroko hasierako aldia da. Brontze Aroaren ondoren Burdin Aroa etorri zen.

Harri Arotik irtetea K.a. 6000 eta 2500 bitartean gertatu zen Afrika iparraldean eta Eurasian bizi ziren gizateria askorentzat.

Giza metalurgiaren lehen ebidentziak K.a. 6. eta 5. milurtekoen artekoak dira, Vinča kulturako aztarnategi arkeologikoetan, besteak beste, Majdanpek, Jarmovac, Pločnik, Rudna Glava egungo Serbian.

Ötzi momia izoztua ere deituak, K.a. 300. urte inguruko momia batek, kobrezko aizkora bat eta larruzko labana bat zeramatzan.

Zenbait eskualdetan, hala nola Saharaz hegoaldeko Afrikan, Burdin Aroak jarraitu zion zuzenean Harri Aroari. Ekialde Hurbila eta Asiako hego-ekialdea K.a. 6000 inguruan igaro ziren Harri Aroko teknologiatik. (Aipua) Europak behar zuen, eta Asiako gainerako herrialdeak Harri Aroko ondorengo gizarte bihurtu ziren K.a. 4000 inguruan. [15] Amerikako herriek, Harri Aroaren ondoren, ez zuten brontzea edo burdina galdatzeko joera orokorrik garatu, nahiz eta teknologia existitzen zen. [16] Harrizko tresnen fabrikazioak aurrera jarraitu zuen Harri Aroa eremu jakin batean amaitu ondoren ere. Europan eta Ipar Amerikan, errotarriak XX. mendera arte erabili ziren, eta oraindik munduko leku askotan daude.

### Harriaren Aroaren kontzeptua

*Harri Aroa*, *Brontze Aroa* eta *Burdin Aroa* terminoek ez dute esan nahi historiaurreko aurrerapenak eta denbora-aldiak tresna-materialarekin bakarrik neurtzen direnik, ez, adibidez, gizarte-antolamenduarekin, ustiatutako elikagaiekin, klimara egokitzearekin, nekazaritza hartzearekin, sukaldaritzarekin, finkatzearekin eta erlijioarekin. Zeramikak bezala, harrizko lanabesen tipologiak eta eskualde ezberdinetako tipoen sekuentzia erlatiboak gizadiaren eta gizartearen eboluzioaren esparru kronologikoa osatzen dute. Dataren diagnostiko gisa balio dute, herria edo gizartea ezaugarritu baino gehiago.

Azterketa litikoa ikerketa arkeologiko handi eta espezializatua da. Harrizko tresnak neurtu behar dira haien tipologia, funtzioa eta teknologiak zehazteko. Aurkitzen diren historiaurreko artefaktuak egiteko erabiltzen diren lehengaien eta metodoen murrizketa litikoaren ikerketa zientifikoa barne hartzen du. Ikerketa horren zati handi bat laborategian egiten da, hainbat espezialistaren aurrean. Arkeologia esperimentalean, ikertzaileak erreplikarako tresnak sortzen saiatzen dira, nola egin ziren ulertzeko. Flintknapperrak tresna zorrotzak erabiltzen dituzten artisauak dira.

Analisi litikoaz gain, historiaurreek teknika ugari erabiltzen dituzte alor askotatik eratorriak. Arkeologoen lana, geruzen paleotestuingurua eta sekuentzia erlatiboa zehazterakoan, honako hauekin osatzen da: geologiako espezialistek denbora geologikoan garatutako edo metatutako harkaitz-geruzak identifikatzeko egiten duten ahaleginarekin; paleontologiako espezialistek hezurrak eta animaliak identifikatzeko egiten duten lanarekin; palistologoek polena, esporak eta landare-espezieak aurkitu eta identifikatzeko egiten duten lanarekin; fisikariek eta kimikariek karbono-14, potasio-argon eta beste metodo batzuen bidez materialen adinak zehazten dituzten laborategietan egiten dituzten ahaleginekin. Harri Aroko ikerketa ez da inoiz harrizko lanabesetara eta arkeologiara mugatu, nahiz eta ebidentzia forma garrantzitsuak izan. Ikerketaren ardatz nagusia gizartean eta bertako kide ziren bizidunetan egon da beti.

Baliagarria izan den arren, Harri Aroaren kontzeptuak bere mugak ditu. Aldi honetako data-tartea anbiguoa, eztabaidatua eta aldakorra da, dagokion eskualdearen arabera. Gizadi osorako "Harri Aroko" garai orokor batez hitz egin badaiteke ere, talde batzuek ez zuten inoiz metal-galdaketaren teknologiarik garatu, eta horrela jarraitu zuten "Harri Aroa" deiturikoan teknologikoki garatutako kulturekin topo egin zuten arte. Europako kultura arkeologikoak deskribatzeko berritu zen terminoa. Agian ez da beti onena izango Indietako eta Ozeaniako zenbait eskualdetan, non nekazariek edo ehiztariek harria erabiltzen zuten lanabesetarako, Europako kolonizazioa hasi zen arte.

XIX. mende bukaerako eta XX. mende hasierako arkeologoek, hiru aroko sistema beren ideietara egokitu zutenek, antropologia kulturala eta arkeologia uztartzea espero zuten, halako moldez non tribu garaikide jakin bat erabili ahal izango den Harri Aroko teknologia jakin bat erabiltzen duten pertsonen bizimodua eta sinesmenak argitzeko. Gaur egun bizi diren pertsonen deskribapen gisa, Harri Aroa terminoa eztabaidagarria da. Gizarte Antropologoen Elkarteak uko egiten dio erabilera horri:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Edozein talde bizidun "primitibo" edo "Harri Aro" gisa deskribatzeak esan nahi du, ezinbestean, gizaki gehienek utzi duten giza garapenaren aurreko etaparen baten ordezkari biziak direla. |  » |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11759
* Commonscat Multimedia: Stone Age

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4057226-2
* LCCN: sh85128291
* NDL: 00570630
* NKC: ph137450
* AAT: 300106724
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 004310
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q11759
* Commonscat Multimedia: Stone Age