recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Eric Robert Filia**, (Carlsbad (Kalifornia), 1992ko uztailaren 6a), beisbolean lehiatzen den kirolari estatubatuarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta zilarrezko domina lortu zuen Ameriketako Estatu Batuetako taldearekin, Japoniaren atzetik eta Dominikar Errepublikaren aurretik. 

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Shane Baz, Anthony Carter, Brandon Dickson, Anthony Gose, Edwin Jackson, Scott Kazmir, Nick Martinez, Scott McGough, David Robertson, Joe Ryan, Ryder Ryan, Simeon Woods Richardson, Tim Federowicz, Mark Kolozsvary, Nick Allen, Eddy Alvarez, Triston Casas, Todd Frazier, Jamie Westbrook, Tyler Austin, Eric Filia, Patrick Kivlehan, Jack López eta Bubba Starling-ek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Shane Baz *olympedia.org* **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106966852

 |

* Wd Datuak: Q106966852
**Megiddo** (hebreeraz: מגידו‎, *Har-Megiddo*; arabieraz: المجیدو‎, ‎, *Tell al-Mutesellim*), *Mageddo* edo *Megiddo*, Israelgo muino bat da, Jerusalemetik 90 kilometro iparraldera eta Haifatik 31 kilometro hego-mendebaldera dagoena.

Antzinatean, Megiddo hiri garrantzitsu bat zen, bere izena, egiptoar hieroglifoetan eta idazkera kuneiformean agertzen zelarik: "Amarnako gutunetan". Kokapen geografiko estrategikoa zuen, Jezreelgo haranean funtsezko komunikabide baten nagusi baitzen, Karmelo mendiaren haizpitarteen irteeran, Tanaketik ipar-mendebaldera eta, hiri honetatik, Tabor mendirako bidean. Armadek, Egiptotik Siriarantz jarraitzen zuten bideko geltoki nagusietako bat zen. Hebrearrek okupatu ostean, Isakarren lurraldean kokatua izan zen, baina Manasesen tribuari eman zioten.

Bere kokapenari buruz, Jakutek, XII. mendeko geografo arabiarrak *"Ledjun, erromatar agindupean, Legio izena jaso zuen antzinako Mageddo hiria da"* esan zuen. Han inguruan, hiru gudu ospetsu gertatu ziren, bata, K.a. XV. mendean, dokumentaturiko zaharrenetako bat, bigarrena, K.a. 609an, eta, azkena, 1918an. Toki arkeologiko garrantzitsu eta baliotsu bat da, antzinako finkapenen hondakinezko 26 estratuko muino bat, arrazoi historiko, teologiko eta geografikoengatik ezaguna.

Bibliak dioenaren arabera, toki hau, Jezreelgo harana, Apokalipsia edo Jesusek zuzendutako argiaren indarrak eta Satanas edo Antikristoak zuzendutako ilunpeko indarren arteko gerra, "Munduaren Amaiera"n, Harmagedon izeneko behin betiko gudua. (Ap 16:16).

Har Ma-ge-don esaera greziarrak, hebreeratik hartua eta itzultzaile askok Armageddon bihurtua, "Megiddoko Mendia" edo "Tropen Biltzarraren Mendia" esan nahi du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2006-1-27). *Antzinateko hirien euskarazko izenak.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q208379
* Commonscat Multimedia: Tel Megiddo / Q208379

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315531500
* BNF: 12249793j (data)
* LCCN: sh87002195
* NKC: ge1119085
* SUDOC: 031244815
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 1108-001

 |

* Wd Datuak: Q208379
* Commonscat Multimedia: Tel Megiddo / Q208379


| * i
* e
* a
Gizateriaren Ondarea Israelen eta Ekialdeko Jerusalemen |
| --- |
| Israel | Akreko Hiri Zaharra  •  Bahá’i fedearen leku sakratuak Haifan eta mendebaldeko Galilean  •  Intsentsuaren Bidea - Negeveko basamortu-hiriak (Avdat, Haluza, Mamshit, Shivta)  •  Masada  •  Karmelo mendiaren giza-eboluzioaren aztarnategiak (Nahal Me'arot/ Wadi el-Mughara leizeak)  •  Bibliako tellak - Beer-Xeva, Hazor, Megiddo  •  Tel Aviveko Hiri Zuria |
| Ekialdeko Jerusalem | Jerusalemgo Hiri Zaharra eta bere harresiak |
**Finlandiako Sami Lurraldea** (finlandieraz: *Saamelaisten kotiseutualue*; iparraldeko samieraz: *Sámiid ruovttuguovllu*) Finlandiako Lappi lurralde iparraldeko autonomia murriztu bat duen inguru berezi bat da. Sami kultura eta hizkuntzari buruzko auzietan erabakiak hartzeko boterea du Finlandiako konstituzioaren arabera, bertan herrialdeko samien erdia bizi baita. 1973. urtean sortu zen.

Inguru berezi hau Enontekiö, Inari eta Utsjoki udalerriek eta Sodankylä udalerriko iparraldeko zati batek osatzen dute, eta lau horien artean Finlandiako Sami Parlamentua aukeratzen dute, lau urtean behin antolatzen diren hauteskundeetan. Hauteskunde hauetan samiek beste inork ez dezake bozkatu; parlamentuak erabaki duenez, sami horiek gutxienez herri honen parte sentitu eta ama hizkuntza samiera duten guraso edo aitona-amonaren bat eduki behar dute. Guztira, 3.000 pertsonak baino gehixeagok bozkatu dezakete.

Samitarrak.
Hauek dira ehunekoak:

|  |
| --- |
| * Enontekiö %19 (%9,2)
* Inari %30 (%5,9)
* Sodankylä %4 (%1,3)
* Utsjoki %70 (%46,6)
 |

 **Parentesi artean, samiera ama hizkuntza dutenen ehunekoa.** 

  


| Biztanleriaren bilakaera XX. mende hasieran |
| --- |
| **Urtea** | **Udalerriak** |
|  | **Enontekiö** | **Inari** | **Utsjoki** |
|  | **Samiak** | **Finnak** | **Samiak** | **Finnak** | **Samiak** | **Finnak** |
| 

---

 |
| 1910 | 95 | 831 | 799 | 585 | 475 | 13 |
| 1920 | 109 | 833 | 999 | 976 | 459 | 35 |
| 1930 | 174 | 881 | 806 | 930 | 491 | 37 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Uta Saamelaiset. 2013.10.22

Ikus, gainera
-------------

* Finlandiako Sami Parlamentua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| * Sami Parlamentuaren webgunea **(Ingelesez)**
 | * Finlandiako konstituzioa **(Ingelesez)**
 |
**Jack López**, (Rio Piedras, Puerto Rico, 1992ko abenduaren 16a), beisbolean lehiatzen den kirolari estatubatuarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta zilarrezko domina lortu zuen Ameriketako Estatu Batuetako taldearekin, Japoniaren atzetik eta Dominikar Errepublikaren aurretik. 

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Shane Baz, Anthony Carter, Brandon Dickson, Anthony Gose, Edwin Jackson, Scott Kazmir, Nick Martinez, Scott McGough, David Robertson, Joe Ryan, Ryder Ryan, Simeon Woods Richardson, Tim Federowicz, Mark Kolozsvary, Nick Allen, Eddy Alvarez, Triston Casas, Todd Frazier, Jamie Westbrook, Tyler Austin, Eric Filia, Patrick Kivlehan, Jack López eta Bubba Starling-ek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Jack Lopez *olympedia.org* **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107556401
* Commonscat Multimedia: Jack López / Q107556401

---

 |

* Wd Datuak: Q107556401
* Commonscat Multimedia: Jack López / Q107556401
Faszia konpartimentua muskuluak eta nerbioak gordetzen dituen gorputzaren barrunbea da, faszia sakonez inguratuta dagoena.

Gorputz-adar bakoitza bi segmentutan banatua dago: besoa / besaurrea eta hanka /izterra. Segmentuotatik bakoitzak, era berean, bina faszia konpartimentu ditu: aurrekoa eta atzekoa.

Egitura
-------

Segmentu horiek zeharka ebaki ezkero, faszia konpartimentuok begi bistakoak dira, *septum* motako ehun konektibo gogorrez inguratuak.

Konpartimentu hauek nerbio eta odol-horniketa bereizi bat izaten dute, inguruko ehunetatik apartekoa. Askotan, konpartimentuko muskulo guztiek inerbazio bakarra dute.

Klinika
-------

Konpartimentuaren sindromea: kasu batzuetan, lesioen edo kirurgiaren ondorioz, konpartimentu baten barruan dagoen presioa handitu daiteke (normalean, inflamazioaren eraginez). Kasu hauetan arazo mediko akutua ager daiteke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Snider, Laura. «New Anatomy Content: Fascia, Fascial Compartments, and Compartment Syndrome» *www.visiblebody.com*.
2. ↑   **(Ingelesez)** Snider, Laura. «New Anatomy Content: Fascia, Fascial Compartments, and Compartment Syndrome» *www.visiblebody.com*.

Kanpo estekak
-------------
**Nathaniel Coleman** (1997ko urtarrilaren 1a) eskalatzaile profesional estatubatuarra da, eta gizonezkoen kirol eskaladako konbinatuan zilarrezko domina irabazi zuen Tokio 2020ko Olinpiar Jokoetan. Olinpiar Jokoetarako sailkatu zen lehen gizonezko eskalatzaile estatubatuarra bihurtu zen 2019ko azaro-abenduan, 2019ko Tokioko IFSC Combined Qualifier Toulouse 2019ko finalera pasatu ondoren. 2020ko ekainaren 17an, Colemanek *The Grand Illusion* (8C + / V16) lehen igoera gehitu zuen Little Cottonwood Canyon-en, Utah (AEB) bere lorpenen zerrendara.

2016tik 2018ra, Colemanek hiru AEBetako Eskalada Boulder Txapelketa irabazi zituen, eta 2. postua lortu zuen 2019ko lehiaketan. 2019ko bigarren gonbidatu konbinatuan ere bigarren postua lortu zuen. Colemanek 2020ko AEBetako Climbing Bouldering Open Txapelketa Nazionala irabazi zuen. Gainera, 4. postua lortu zuen boulderrean 2015eko IFSC Climbing World Cup txapelketan, zilarrezko dominak lortuz Toronton eta Vailen.

Gazte lehiakide gisa, Colemanek 2012, 2014, 2015 eta 2016 urteetan AEBetako Climbing Youth Bouldering Nationals txapelketan adin taldeetako probak irabazi zituen.

14 urterekin, Colemanek laugarren postua lortu zuen Boulderreko (Colorado) Youth Bouldering Nationals proban.

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea | Lekua | Domina |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Highs and Lows: IFSC Toulouse Combined Olympic Qualifier» *Climbing* 2019-12-02 (Noiz kontsultatua: 2021-08-10).
2. ↑     *The Grand Illusion (V16) First Ascent.*  (Noiz kontsultatua: 2021-08-10).
3. ↑   «Competitions» *www.ifsc-climbing.org* (Noiz kontsultatua: 2021-08-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q81430328
* Commonscat Multimedia: Nathaniel Coleman / Q81430328

---

 |

* Wd Datuak: Q81430328
* Commonscat Multimedia: Nathaniel Coleman / Q81430328
*Psathyrella leucotephra*

Sinonimoa: *Candolleomyces leucotephrus*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 5 eta 7 cm bitarteko diametrokoa. Kanpai itxurako-lautua, zimur finekin, zurixka, erdigunea buztin-arrexka kolorekoa.

**Orriak:** Zurixkak, azkenean gris-beltzaxka kolorekoak, ertz heteroformo zurixkarekin.

**Hanka:** 8 eta 11 cm bitarteko garaierakoa eta 0,7 eta 1,5 cm bitarteko diametrokoa. Eraztunetik gora ildaskatua, behealdetik ezkatatsua. Nahikoa irauten duen eraztunarekin.

**Haragia:** Zurixka.

**Etimologia:** *Psathyrella* terminoa, "psathyra"-ren txikigarria da, grezierazko hitzetik eratorria, "xehatzen erraza" esan nahi du. *Leucotephra* epitetoa ere grezieratik dator, zuria esan nahi duen "leukos" hitzetik eta errauts esan nahi duen "tephra" hitzetik. Zuria eta grisaxka kolorea dituelako nagusiki.

Jangarritasuna
--------------

Susmagarria.

### Nahasketa arriskua

*Psathyrella condolleana* delakoaren antza izan dezake, baina kolore argiagoa du, ia zuria, eta eraztunaren goialdea ildaskatu samarra.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Hostozabalen basoetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 268 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  AsoJaen, Asociación Botánica y Micológica de Jaén.
**Frantzisko Xabier Olazabal Mendóça**, baita ere **Aita Ola** (gaztelaniaz: *Javier de Olazábal*), (Donibane Lohizune, 1909ko urtarrilaren 7a-Culion (Filipinak), 1988ko irailaren 10a) Jesusen Lagundiaren partaide eta apaiza izan zen. Misiolari gisa, Culion uharteko legenardunekin lan handia egin zuen. Bere ikasketak Espainian eta Hego Euskal Herrian egin zituen.

Biografia
---------

Xabier Donibane Lohizuneko Itchola-baitan jaio zen, 1989an. Familia gipuzkoarra zen baina haien ideologia karlista zela eta, Iparraldean babesa hartu zuten. Gurasoak Ramon Olazábal Alvarez de Eulate eta Maria Luisa de Mendóça Rolim de Moura Barreto ziren, biak aitorenseme-alabak. Amak Portugalgo Oporton eta Alto Douron ondare handiak zituen. Donibane Lohizunen ere Xabierren aitona bizi zen, Tirso Olazabal, Arbelaitzeko Kondea, Bigarren Karlistaldian oso inplikatuta ibili zen politikaria eta karlismo barruan garrantzia handia zuen pertsona.

Xabierren lehen sei urteak Lapurdin igaro ziren. Lehen Mundu Gerraren hasierarekin Olazabal familiaren egoera okertu zen zeren eta ezaguna baitzen haien austriarren aldeko jarrera. Beldurrez, 1915ean, Lapurditik eta Frantziatik alde egin zuten, hasieran Portugalgo Seteaisko jauregira eta, ondoren, 1916an, Donostiara. Azkenean, 1919an, familia Portugalera itzuli zen.

Xabier, bere aldetik, Donostiako Marianistak ikastetxean ikasi zuen. Ondoren, Deustuko Unibertsitatean, zuzenbide ikasi zuen. Behin ikasketak bukatuta, Jesusen Lagundian sartu zen, Belgikako Tournaiko zentrora joanez. Nobiziatuan legenardunekin lan egiteko Filipinetara joateko asmoa azaldu zuen; hango berri Felipe Millan aipaizari bitartez jaso zuen. Aurretik, ikasketa desberdinak burutu zituen, bereziki, Durangoko eta Oñako ikastetxetan non filosofia ikasi zuen. 1946an apaiza egin zen eta Alacanteko legernardunen ospitalera bidali zuten; horrek Culionera joateko gogoak bepiztu zituen bere baitan. Hala ere, Deustuko Unibertsitatera bidali zuten, Zuzenbide politikoaren irakasle gisa. Deustun karlismoari buruzko doktoretza tesia egin zuen.

Azkenik, 1971n, Xabier Olazabal bere ametsetako uhartera bidali zuten. Han bere lanak oihartzun handia izan zuen: "Gaixoak ukitu, eusten edo besarkatzen ez zuen inolako erreparorik erakusten, ez zuen gaixotasuna bera hartzeko beldurrik erakusten, beharbada hori horrela izan zedin erregutu ere egin zuen.Lan eta zerbitzu urteek kaltea eragin zioten osasunean, eta 1988ko irailaren 10ean hil zen". Guztira hemezortzi urte eman zituen Culionen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Héctor Grandinettiren Xabier Olazabali buruzko testigantza.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q30899748

 |

* Wd Datuak: Q30899748
**Lindsay Burns** (Big Timber, Montana, 1965eko urtarrilaren 6a) arraunlari estatubatuarra eta neurozientzialaria da. Gaur egun, Cassava Sciences-eko presidenteorde nagusia da, Alzheimer gaixotasunaren aurkako botikak garatzen dituena. Harvard Unibertsitatean lizentziatu zen eta Cambridgeko Unibertsitatean doktoretza lortu zuen. Burnsek (gaur egun Lindsay Burns Barbier) Austinen, Texasen eta Kalifornian, San Frantziskon, ditu egoitzak.

Lindsay AEBtako arraunlari taldean aritu zen 1987-96 denboraldian, zilarrezko domina irabazi zuen Atlanta 1996an, scull arin bikotean, Teresa Bellen ondoan. 1992ko Olinpiar Jokoetan Burns eta Bell txandakatu ziren, baina ez zen arraun egitera iritsi.

Burnsek zilarrezko domina irabazi zuen 1995eko Panamerikar Jokoetan quad sculletan (pisu astunetan). Joko haietan pisu arinean ere arraun egin zuen, domina bat besterik ez zuen falta, laugarren geratu baitzen. Burns sei Munduko Txapelketatan lehiatu zen, beti ontzi arinetan, lau domina irabaziz: urre bat 1987an, zilarra 1990-91n eta brontzea 1994an.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16195926
* **Kirolariak**
* COI: lindsay-burns

 |

* Wd Datuak: Q16195926
**Eneko Valdés** (1988-2024ko otsailaren 2a) gazteak drogen eraginez agerraldi psikotiko betean Poliziaren laguntza eskatu zuen Astigarragan, kokaina  kontsumitu ondoren. Hasieran udaltzainak laguntzen saiatu ziren Ertzaintzaren Bizkor taldeak ardura hartu arte. Familiaren ustez Ertzaintzak gizona bortizki tratatu zuen eta anbulantzian sartu zutenerako hilda zegoen. Ertzainek esku hartu ordez anbulantzian eraman izan balute, Eneko Valdés oraindik bizirik izango zatekeela dio familiak. Auzitegian salaketa jarri eta Arartekora ere jo zuten.
Hedabide batzuek Juan Calvo kasuarekin parekatu dute.

Gertaera
--------

Kokaina hartu ostean, delirio eta paranoia egoera batean sartu zen Valdés: tiro egiten ari zitzaizkiola pentsatu eta laguntza eskatzen hasi zen, izututa. Bizilagunek galdetu zioten ea Polizia deitzea nahi zuen, eta baietz. Astigarragako udaltzainak gerturatu ziren eta lasaitzen saiatu ziren, Valdésen eta ustezko erasotzaileen artean zeudela esan zioten, segituan anbulantziara jaitsiko zutela. 

Ertzaintzaren Bizkor unitateak atarian esku hartu zuen, eta ordura arte laguntzen ari zen erizain bizilagunari esan zioten aldentzeko. Berdina esan zioten Eneko Valdésen bikotekideari, lanetik iritsi zenean. Handik gutxira, Valdés anbulantziara jaitsi zuten, ohatilan etzanda, geldi. Familiaren bertsioak dio ordurako hilda zegoela Valdés, baina Ertzaintzak dio anbulantzian hil zela.

Autopsia
--------

Gorpuaren argazkietan ikus daitekeenez, hematomak zituen gorputz osoan, batez ere buruan eta beso batean. Autopsia otsailaren 5ean egin zioten, eta lesio gehiago ditu: saihets hautsiak, urradurak, erredurak, kontusioak...

Ertzaintzak esana
-----------------

Ertzaintzaren Kontrolerako Batzordean ertzainek adierazi dute gizona immobilizatu baino ez zutela egin, eskuak eta hankak helduz, "ekintza deskontrolatu eta biolentoak saiheste aldera".

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. 1 2 3  Argia: "Agerraldi psikotikoa zuen gizon bat hil da, Ertzaintzak "bortizki esku hartu" ostean", Argia, 2024-03-20.
4. ↑

Ikus, baita ere
---------------

* Juan Calvo

Kanpo estekak
-------------

* Arantza Iraola: "Familia batek salatu du eldarnioak jota zegoen gizon bat ertzainek bortxaz tratatu zutela, eta hil egin zela", *Berria*, 2024/03/20.

{{bizialdia|1988ko|2024ko|Valdés, Eneko]]
**Yacuma ibaia** Boliviako Amazonian dagoen ibaia da. Bere ibilbide guztia Beni departamenduan egiten du. Ekologikoki balore handia du.

Geografia
---------

Yacuma ibaia Andeetako azken mendietan sortzen da, La Paz departamendutik gertu, gutxi gorabehera koordenada hauetan: 14°51′20″S 66°54′41″W﻿ / ﻿14.85556°S 66.91139°W﻿ / -14.85556; -66.91139. Ibaia iparraldera doa, Santa Rosa del Yacuma herritik gertu igarotzen; hortik ekialdera doa, Santa Ana del Yacuma hiritik. Ibaia beste batean ureztatzen da, Mamoré ibaian alegia (13°39′34″S 65°19′57″W﻿ / ﻿13.65944°S 65.33250°W﻿ / -13.65944; -65.33250).

Guztira 570 kilometro ditu. Haren ibilbidean beste ibai askoren urak jasotzen ditu, tartean, Rapulo, San Geronimo eta Bio ibaienak. Yacuma ibaiaren Arro hidrografikoak 17.200 km² ditu.

Ekologia
--------

Ibai hau aberatsa da bai begetazioaren ikuspuntutik, baita ere faunaren ikuspuntutik. Espezie berezien artean Amazoniako *Inia geoffrensis* edo izurde arrosa dugu. Beste espezie bereziak Caimanak eta dortokak dira.

Iruditegia
----------

* Beniren lautadak.Beniren lautadak.
* Arratsa Yacuma ibaian.Arratsa Yacuma ibaian.
* Yacuma ibaia. Ur azpian izurdeak ikus daitezke.Yacuma ibaia. Ur azpian izurdeak ikus daitezke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Youtubeko bideoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2038594
* Commonscat Multimedia: Yacuma River / Q2038594

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 247211056

 |

* Wd Datuak: Q2038594
* Commonscat Multimedia: Yacuma River / Q2038594
**Gaio Flavio Fimbria** Erromatar Errepublikako politikari eta militar bat izan zen. Fimbria Gaio Marioren aldekoa izan zen eta Lehen Gerra Mitridatikoan borrokatu zuen.

Bere aita Gaio Flavio Fimbria kontsul erromatar izan zen Gaio Mariorekin batera. Fimbria semea Luzio Valerio Flakoren legatu bezala bidalia izan zen Lehen Gerra Mitridatikoan borrokatzera, baina berarekin gatazka izan zuen eta kaleratua izan zen. Flako ez zegoela probestuz, Fimbriak nahigabea sortu zuen tropetan komandantearen zorroztasuna eta diruzalekeriaren ondorioz. Flako bere soldaduek hil zuten Nikomedian. Flako hila izan ondoren, Fimbriak berak hartu zuen tropen agintaritza eta zenbait arrakasta lortu zituen Mitridates VI.aren aurka, Pitanen, Eoliako kostaldean garaitu zuena, eta ziuraski harrapatu egingo zuen Luzio Kornelio Silaren jenerala zen Luzio Lizinio Lukulok bere flotarekin lagundu izan balu.

Fimbriak oso modu krudelean tratatu zituen Mitridatesen edo Silaren aldi jarri zirenen asiarrak. Erromatarra zela argudiatuz Troiako ateak ireki izana lortu ondoren, eta erromatar bezala tratu adiskidetsu bat emango ziela agindu ondoren hiriko biztanle guztiak sarraskitu zituen eta hiria suntsitu zuen erroetaraino errez. K. a. 84an, Dardanoseko Hitzarmena sinatu ondoren, honen bidez Lehen Gerra Mitridatikoa amaitutzat ematen zelarik, Silak Fimbria begiz jo zuen eta bere posiziora joan zen herritar jenerala hiltzeko asmoz. Fimbriak, ihes egiteko modurik ez zegoela ikusirik, bere buruaz beste egin zuen. Bere tropek Errepublika garaian zerbitzatu zuten Asiako probintzian Hirugarren Gerra Mitridatikoa amaitu arte.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q182190
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q182190
**John Andueza Altuna**, baita **Jon Andueza** bezala ere ezaguna (Oregon, AEB, 1966ko urtarrilaren 27a) euskal zinema zuzendari, gidoilari, idazle eta telebista aurkezle bat da.

AEBetako Oregon estatuan jaio zen, aita eta ama euskaldunen semea. Aita hil ostean eta urte bakar batekin Arrasatera bizitzera etorri zen. Gaur egun Elgetan bizi da.

Euskal Herriko Unibertsitatean Kazetaritzan lizentziatu zen.

Arrasate Press eta Arrasate Telebistan lan egin zuen. Kazetari gisan, bi aldiz irabazi zuen Rikardo Arregi Saria, 1990ean eta 1991ean.
Ondoren, hogeita lau urtez aritu zen Euskal Telebistan aurkezle, aktore, gidoilari eta errealizatzaile gisa: *Hor dago koska*, *Elkanotarrak*, *Goenkale*, *Hasiberriak eta* beste hainbat saiotan parte hartu zuen. Txirri, Mirri eta Txiribiton pailazoen saioak zuzendu zituen hamaika denboralditan. 2007an, Espainiako Telebista Akademiak sari berezia eman zion berak zuzendutako eta pailazoek protagonizatutako "Trikitraka Trikitron" saioari.

Telebistarako egindako azken lana, ETB 2 katean emititutako "Down-Town" saioa izan zen, zeresan ugari eman zuena, down sindromea duten bi mutilek aurkezten zutelako: Iñigo Hermoso eta Urtzi Urrutia.

Filmografia
-----------

### Zuzendutako Film laburrak

* *Laugarren Galeriatik* (5 lehiaketatan saritua)

* *Bernar* (21 lehiaketatan saritua)

* *Aita guria* (10 lehiaketatan saritua)

* *Bilintx* (6 lehiaketatan saritua)

### Zuzendutako Dokumentalak

* *Fatimetu, la llamada del desierto* (Orio Produkzioak. Emakunde Saria irabazi zuen 2001ean)
* *Simplemente* (Lotura Films. Goia Sarietarako lau hautagaitza izan zituen 2011ean. Leongo Nazioarteko Jaialdian sari nagusia irabazi zuen).

Liburuak
--------

Idazle gisan, "Donostia Hiria Ipuin Lehiaketa", Bilboko "Gabriel Aresti Ipuin Lehiaketa", "Agustin Zubikarai Ipuin Lehiaketa", eta "Juul Saria" irabazi ditu.

* *Larunbatean Bukowskyn* (2012)
* *Kankaleko misterioa* (2013)
* *San Ferminetan, Lesakan* (2014)
* *Prime Time" (2014)*
* *Lepoan hartu* (2016)
* *Danba!* (2017)
* *El último fotograma* (2019)
* *Magali ez dago bakarrik* (2019)
* *Luaren itzala (*2022*)*

Erreferentziak
--------------

1. ↑  John Andueza Altuna. Txalaparta.eus
2. ↑  Lo que va de Jon Andueza a John Andueza. 2009ko abenduaren 18a. Diariovasco.com **(Gaztelaniaz)**
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑
9. ↑
10. ↑
11. ↑
12. ↑
13. ↑

Kanpo estekak
-------------

* John Anduezari elkarrizketa. Xaloa Telebista
* 
* 
* 
* 
* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56702286
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 393144782716664820475
* Literaturaren Zubitegia: 919
* LCCN: no2015143732

 |

* Wd Datuak: Q56702286
**Alodia**, **Alwa** edo **Aloa** Nubiako Erresuma Kristauen artean hegoaldenen kokatzen zena zen, Nobatia eta Makuriaren hegoaldean. Ez da gehiegirik ezagutzen erresuma honen inguruan, nahiz eta ia mila urtez iraun zuen, tamaina handikoa zen eta botere handiko harremanak eduki. Aztarnategiak gutxi ikertu dira, bere iparraldeko mugakideekin alderatuta.

Etiopiako Eliza Ortodoxoaren liturgian herrialde honen kontrola egon zela diote. Ezana eta Sezana enperadore bikien kanpainen kroniketan ere aipatzen dira. Hala ere jatorria ez da oso ezaguna. Alodiari eginiko lehenengo erreferentzia Nastasen Erresuman aurkituriko estela Meroitiko bat da, *Alut* izeneko leku bat aipatuz. Plinio Zaharrak **Alwa** sartu zuen Nubiako hirien artean. Baliteke ere Meroëko antzinako erresumarekin lotuta egotea, zentratuta baitago Meroitikoen lurraldean. Axumgo Ezanaren garaietan badirudi Noba herriak kontrolpean zuela, eta ez kuxitek.

VI. mendean Alodia kristautasunera batu zen, Justiniano I.aren eraginez. Kristautasun monofisista ezarri zela dirudi, beste sekta kristauen gaindi. Badirudi ere denbora batez Makuriarekin batera estatu bakarra osatu zutela, bi dinastiek zituzten harremanak direla eta. Hala ere Alodiak geroago bere independentzia berreskuratu zuela argi dago.

Bere urruntasuna dela eta azkena izan zen Nubiako herrien artean Islama onartzen. Funj konkistaren ostean Sennarko sultanerrian batu zen, eta bertakoak *Abdallab* izenarekin ezagunak izatera igaro ziren. Ajib Handiaren garaian Dongolako Erresuma sortu zen bertan, autonomia handikoa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q449639
* Commonscat Multimedia: Alodia / Q449639

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 511144783128166463274
* SUDOC: 033516642
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 6000219

 |

* Wd Datuak: Q449639
* Commonscat Multimedia: Alodia / Q449639
**Trajanoren Zubia** Danubion, Burdinazko ateetatik ekialdera kokaturiko zubia izan zen. Trajano enperadorearen aginduz eraikia 103 eta 105 urteen artean, Danubio Beherean eraikitako lehen zubia izan zen eta Daziako konkistan erromatar legioei laguntza emateko eraiki zuten. Zubia, Trajanoren hurrengo enperadoreak, Hadrianok, eraitsiarazi zuen, inperioa barbaroen inbasioetatik babesteko.

Deskribapena
------------

Zubia Burdinazko ateen ekialdera kokaturik zegoen, gaur egungo Drobeta-Turnu Severin (Errumania) eta Kladovo (Serbia) hirien artean. Bere eraikuntza Trajano erromatar enperadoreak agindu zuen, Dazia borrokatzen zeuden legioen hornikuntzarako.

Eraikinak 1.135 metro luze zen (Danubiok 800 m-ko zabalera du tarte horretan gaur egun), 15 m zabal eta 19 m-ko altuera zuen, ibaiaren gainazaletik neurtuta. Zubiaren alde bakoitzean *castrum* bana zegoen, sarrera baten inguran eraikiak, zubia gurutzatu nahi zuen orok berauek gurutzatu behar zituelarik.

Zubia diseinatu zuen ingeniariak, Apolodoro Damaskokoak, egurrezko arkuak erabili zituen, bakoitzak 38 m luze zelarik, hogei pilareren gainean konkaturik. Pilare hauek adreiluak, zementua eta Pozzolana erabiliz eraiki ziren. Oso azkar eraiki zuten, zimendu-kaxak erabilita zutabeak eraikitzeko.

Eraisketa and aztarnak
----------------------

Zutabeen gainean kokaturiko egurrezko gainegitura Hadrianok eraitsarazi egin zuen, Erromatar inperioa iparraldeko barbaroen inbasioetatik babesteko.

Hogei zutabeak oraindik ikus zitezkeen 1856an, Danubioren mailak behea jo zuenean. 1906an, Danubioko komisioak itsasontzien joan-etorria oztopatzen zutabeetako bi eraistea erabaki zuen.

1930an 16 pilare geratzen ziren ur azpian, baina 1982an, arkeologoek 12 bakarrik zituzten identifikatuta. Gainontzeko laurak urak eramango zituen ziurrenik. Gaur egun, sarrerako zutabeak daude ikusgai bakarrik, Danubioko alde banatan.

1979az geroztik, monumentu dago izendaturik zubia, eta babesturik dago Serbian.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Opper, Thorsten.  (2008). *Hadrian: Empire and Conflict.* , 67 or. ISBN 9780674030954..
2. ↑  Romans Rise from the Waters

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q849786
* Commonscat Multimedia: Trajan's Bridge / Q849786

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 242782067
* GND: 7673454-7
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 21374

 |

* Wd Datuak: Q849786
* Commonscat Multimedia: Trajan's Bridge / Q849786
**Milena Busquets Tusquets** (Bartzelona, 1972) idazlea eta kazetaria da, Esther Tusquets idazle eta editorearen alaba.

Biografia
---------

Milena Busquets Kataluniako familia burges batean hazi zen, Gauche Divineren zirkulu kulturaletan integratuta. Bere gurasoak Esther Tusquets idazlea, Lumen argitaletxearen sortzailea, eta Esteban Busquets poeta ziren. Osaba Óscar Tusquets arkitektoa da. Milena XX. mendearen bigarren erdiko idazle garrantzitsuek, hala nola Ana María Matutek, bisitatzen zuten etxe batean hazi zen. Lizeo Frantsesean ikasi eta Londresko University College-ko Arkeologian lizentziatu ondoren, urte asko eman zituen argitalpen-sektorean amarekin batera, 1996an, Lumen argitaletxea Random House Mondadoriren esku geratu zen arte. Orduan, Milenak eta Estherrek argitaletxea utzi eta beste zigilu bat sortu zuten, RqueR, diru-galera handia ekarriko ziena.

Oharkabean pasa zen lehen eleberri bat argitaratu ondoren, 2015ean *También esto pasará* bere lanak argitaletxe askoren interesa piztu zuen Frankfurteko Ferian, non eskubideak ospe handiko zigiluek eskuratu baitzituzten, hala nola Publicions Gallimard, Suhrkamp, Rizzoli edo Harvill Secker britainiarrak.*También esto pasará* bere amaren heriotzari buruzko eleberri autobiografikoa da: «Heriotzagatik atsekabetutako gogoeta eleberri batean bizitzearen instintuarekin batera bizi da, zeinaren itxura arina literatura-engainu trebea baino ez den, giza-nahi guztiei buruz ausardiaz eta, aldi berean, sakontasunez eta intentsitate emozionalez hitz egiteko» (Santos Sanz Villanueva, *El Cultural*).

2016az geroztik, El Periódico de Catalunyan ere idazten du.

Obrak
-----

* *Hoy he conocido a alguien* (Bruguera, 2008)
* *También esto pasará* (Anagrama, 2015)
* *Hombres elegantes y otros artículos* (Anagrama, 2019)
* *Gema* (Anagrama, 2021)
* *Las palabras justas* (Anagrama, 2022)
* *Ensayo general* (Anagrama, 2024)

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Doria, Sergi.  (15 de enero de 2015). *Milena Busquets: «Nunca me he creído lo de la pobre niña rica».* .
2. ↑   Nopca, Jordi.  (21 de diciembre de 2019). *Lumen: d’editorial catòlica a referent del sector en castellà.* .
3. ↑   Sanz Villanueva, Santos.  (16 de enero de 2015). *También esto pasará (reseña).* .
4. ↑   «Milena Busquets: "Aburrir a la gente es grave, de muy mala educación"» *La Vanguardia* 2021-02-06.
**San Nicolás de Bujaruelo baseliza** XIII. mendeko eraikin baten aztarnak dira. Arkitektura erromanikoko baseliza da, Bujaruelo haranean, Huescako probintzian, Aragoiko Pirinioetan, Torla-Ordesa udalean. Izadiaren ikuspuntutik leku interesgarria da: Bujaruelo harana-Garganta de los Navarro Batasunaren Garrantzizko Lekua baita, Ordesa eta Perdidoko Parke Nazionalatik hurbil. Erorkinetik gertu Bujarueloren zubia dago. Baseliza San Nikolas Barikoari eskainita zegoen. Kanpatzeko toki egokia da.

Ezaugarriak
-----------

Eraikin erromaniko honek ezaugarri bereziak zituen. Gavarnietik zetorren bideak hemendik igaro behar zuen derrigorrez eta eliza honek erromesentzako geldiunea zen. Danborreko absidea zuen. Lurrean lipsanoteka bat zegoen zulatuta, hau da, erlikiak gordetzeko espazioa. Habearte bakarra zuen. Eraikina harginlanez egina zegoen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Informazio turistikoa.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***San Nicolas baseliza (Bujaruelo)*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21675354
* Commonscat Multimedia: Ermita de San Nicolás de Bujaruelo / Q21675354

---

* **Ondare historikoa**
* SIPCA: 1-INM-HUE-003-230-028

 |

* Wd Datuak: Q21675354
* Commonscat Multimedia: Ermita de San Nicolás de Bujaruelo / Q21675354

Ikus, gainera
-------------

* Bujarueloko zubi erromanikoa
Loretopea Kontxako pasealekutik ikusia
Loretopea, itsasgoran.
**Loretopea** Donostiako Antigua eta Mirakontxa auzoen artean dagoen lurmutur txikia da, Kontxa eta Ondarreta hondartzak banatzen dituena. Gainean Miramar jauregia du, eta azpian, berriz, Miramarreko tunela eta haren alboko oinezkoen tunela. Antzina bidexka batek inguratzen zuen, eta bide horretatik muinoaren gainean zegoen San Sebastian monasteriora irits zitekeen. Monasterioari buruzko lehen albisteak XII. mendekoak dira, eta, ondorioz, eraikin horrek eman zion izena Donostiari, hala gaztelaniaz (zuzenean, argi eta garbi) nola euskaraz (Koldo Mitxelenak zioenez, *\*Done Sebastiáne > Donasa (b) astiai > Donasastia > Donastia > Donostia* bilakabidea eginda). San Sebastian monasterioak Donejakue bideko erromes askori eman zion ostatu Erdi Aroan, garai hartan bide hark zuen garrantziaren lekuko.

Izenaren jatorria eta erdaratze bitxia
--------------------------------------

*Loretopea* izena, gaur egun Miramar jauregiko lorategiak dauden tokian eraikitako ermita bati zor zaio, Loretoko Andre Mariari eskainia baitzen. Ez dakigu zehazki noiz eraiki zen. Gero, inguruko baserrietan bizi ziren baserritarrek *Loretopia* edo *Loretopea* izena jarri zioten lurmutur horri, ermitaren azpian baitzegoen. 1876an desagertu zen ermita betiko.

Gaztelaniaz duen izen bitxia (*Pico del Loro*), Eusko Ikaskuntzako ohorezko bazkide den Imanol Olaizolaren esanetan, itzulpen oker baten ondorioz datorkigu. «Loretoren azpia» esan nahi duen izena «loroaren mokoa» zelakoan gaizki gaztelaniatu zen:

*loretopeko* >> "*lorito piko*" >> "*pico del loro*".
Gaizki erdaratutako izen horrek tokia jan dio euskal izen jatorrari, beste hainbatetan bezala[erreferentzia behar].

Ondasun nabarmenak
------------------

* Eduardo Txillidak egindako Balerdiren omenezko eskultura.
* Miramar jauregia
* Miramar jauregiaren parkea
* Miramarreko tunela

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Koldo MITXELENA: *Apellidos vascos*, 1955, 96. orrialdea.
2. ↑  *Kostaldeko Done Jakue Bidea: Donostia - Orio etapa*[*Betiko hautsitako esteka*], Costavasca.org webgunea.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** gaztelaniatze okerraren azalpena diariovasco.com webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12262596
* Commonscat Multimedia: Loretopea / Q12262596

---

 |

* Wd Datuak: Q12262596
* Commonscat Multimedia: Loretopea / Q12262596
**Marguerite Brunet**, **Mademoiselle Montansier** izenaz ere ezaguna, (Baiona, 1730eko abenduaren 19a - Paris, 1820ko uztailaren 13a) euskal aktorea eta antzerki zuzendaria izan zen.

Biografia
---------

14 urte zituela, Bordelen ursulinek zuten komentutik ihes egin eta Amerikara joan zen. Martinikako intendentea zen Bursonen maitale bilakatu eta Saint-Dominguen jantzi-denda jarri zuen. Parisera joan eta Mme Montansier bere izekoren etxean geratu eta kasino bat eratu zuen Saint-Honoré kalean.

Madame Montansier
Saint-Contesteko markesarekin zuen harremanari esker Versaillesen antzerki bat zuzendu zuen eta Marie-Antoinette erreginak 1775ean jauregiaren antzezlanen esklusibitatea lortu zuen. 1779an Fontainebleau, Saint-Cloud, Marly, Compiègne, Rouen, Caen, Orléans, Nantes eta Le Havreko antzerkien esklusibitatea ere lortu zuen. 1777ko azaroaren 18an Versaillesen, eta Luis XVI.a Frantziakoa ikusleen artean zegoela, *Théâtre de la rue des Réservoirs* izeneko antzerkia eraiki zuen, laster *Théâtre Montansier* izango zena.

Frantziako Iraultza eta gero, Parisera joan zen Honoré Bourdon bere maitalearekin batera joan eta *Théâtre des Beaujolais* zuzendu zuen 1790 eta 1806 artean. Frantziako Iraultzako Gerretan armadarekin batera joan zen Belgikara *Comédiens de la République française* konpainia zuzenduz.

Izualdian, lainotearen 25ean hain zuzen ere, atxilotu zuten. Hamar hilabete eman zuen presondegian aske utzi zuten arte. 1799ko irailaren 5ean Neuville ezkondu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Bouchenot-Déchin, Patricia.  (impr.2007). *La Montansier : de Versailles au Palais-Royal : une femme d'affaires.*  Perrin ISBN 2-262-02681-5. PMC 496629847. (Noiz kontsultatua: 2022-12-05).
2. ↑   Bonnet, Manuel,..  (impr. 2009). *La Montansier, 1730-1820 la fameuse directrice.*  Art + musées et monuments ISBN 978-2-85495-395-4. PMC 690475301. (Noiz kontsultatua: 2022-12-05).

Bibliografia
------------

 Bouchenot-Déchin, Patricia.  (2007). *La Montansier.*  Paris: Perrin ISBN 978-2262026813..

 Bonnet, Manuel.  (2009). *La Montansier (1730-1820), la fameuse directrice.*  éditions Arlys ISBN 978-2-85495-395-4..

Ikus, gainera
-------------

* Bursay
* Joseph Patrat

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3275928
* Commonscat Multimedia: Mademoiselle Montansier / Q3275928

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 5012076
* ISNI: 0000000030118027
* BNF: 123792991 (data)
* GND: 119238160
* LCCN: n94031439
* SNAC: w661252r
* SUDOC: 032841736
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 33861
* Lur: 01178/eu\_b\_4864/b4864

 |

* Wd Datuak: Q3275928
* Commonscat Multimedia: Mademoiselle Montansier / Q3275928
Enkomendero bat tratu txarra ematen indio bati. Kingsborough kodexa. 
**Enkomienda** (gaztelaniaz: *encomienda*, "zerbait edo norbait babesteko jasotako agindua eta eskubidea") erakunde juridiko-ekonomikoa izan zen, espainiar kolonizatzaileek XVI. mende hasieratik aurrera Ameriketan ezarri zutena, bertatiarrekiko harremanak estutik kontrolatzearren.

Sistema haren arabera, Espainiako Koroak kolonoaren esku uzten zuen mendeko zituen indiarren zergak edota lanen emaitzak, eta ordainez kolonoak babesa, hazkurria eta kristau ikasbidea eskaini behar zizkien indiarrei. Nolanahi ere, berez esklabotasun molde bat baizik ez zen eta 1510. urtean Bartolomé de las Casas domingotar fraideak sistema hura gogor salatu zuen.

Espainiako Koroak atzera jo eta indarrik gabe utzi nahi izan zuen indiarren morrontza hura (Burgosko legeak, 1512-1513). Kolonoek, ordea, inoiz ez zituzten xedapen haiek aintzat hartu. 1542an, esklabotasuna eta derrigorrezko lanak debekatu zituen Karlos Habsburgokoak (Indietako Lege Berriak), eta enkomienda sistema leundu egin zen, funtsean bere hartan segitu bazuen ere. 1550etik aurrera, lan sistema berri bat abiarazi zuten espainiarrek, enkomienda bazter utzi gabe, *repartimiento de indios* ("indiarren banaketa") izenekoa. Molde berri horren arabera, urtero hainbat hilabetez aritu behar zuten nahitaez indiar heldu guztiek, meatze, ola, etxalde eta herri lanetan.

XVII. mendearen erdialdetik aurrera, Espainiako Koroa zerga handiagoak hasi zitzaien eskatzen kolonoei, eta handik aurrera izugarri ahuldu zen sistema hori. XVIII. mendearen bukaeran desagertu ziren enkomiendak. Ameriketako indiarrak bigarren mailako pertsonatzat hartzen eta erabiltzen zituen molde juridiko-ekonomikoak, ordea, XX. mendea arte iraun du, *hacienda* izeneko sistemen bidez bereziki.

Ikus, gainera
-------------

* Mita
* Indietako Kontseilua
* Matará
* Babesleku indigena
* Zuzenbide indianoa

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2019/4/1 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q396287
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q396287
Irlandar pilota partida bat.
**Irlandar pilota**, **Irlandako esku-huskako pilota** edo **pilota gaelikoa** (irlanderaz *Liathróid Láimhe*, ingelesez *Irish handball*, *handball*, *court handball*, *alley handball* edo *wall handball*) Irlandako pilota joko autoktono edo gaelikoa da. Jokalariek (2 edo 4) pilota eskuarekin jotzen dute, jaurtikitako pilotak frontisaren aurka jotzen du. Helburua aurkariak pilota ezin itzuli izatea da.

Euskal pilotaren antz handia du, nahiz eta Irlandar pilotan pilotalekuaren neurriak askoz ere txikiagoak eta pilota beratzagoa izan. Gaelic Athletic Association edo Elkarte Atletiko Gaelikoak antolatzen ditu kirol honen txapelketa eta lehiaketak.

Pilotalekua
-----------

Irlandar pilotalekua
*Irlandar Pilota* 18 metro luzera eta 9 metro zabaleko pilotalekuan jokatzen da, 6 metroko garaiera duen frontisarekin. Pilotaleku gehienak itxiak dira (lau hormekin edo paretekin), baina hiru hormakoak ere badaude, nahiz eta denetan zaharrenak horma batekoak izan.

Frontisetik 4.5 metrotara marra bat kokatzen da, marra honek jokaldia hasi edo "sakatzera" doan jokalariak pilotaren potea eman dezakeen lekurik aurreratuena erakusten du. Marra horrek berak "sakatu" eta pilotak frontisean jo ondoren potea eman dezakeen lekurik atzeratuena ere erakusten du.

Halere eta lehen esan bezala irlandar pilotalekuaren neurriak eusko pilotalekuenak baina askoz txikiagoak dira, aldameneko irudian ongi ikus daitekeen bezala.

Ikus gainera
------------

* Joko gaelikoak
* Euskal pilota
* Valentziar pilota
* Gales eskupilota

Kanpo estekak
-------------

* Irlandar Pilotaren Webgune Ofiziala
* www.handballvideo.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1672856
* Commonscat Multimedia: Gaelic handball / Q1672856

---

 |

* Wd Datuak: Q1672856
* Commonscat Multimedia: Gaelic handball / Q1672856
**Dominique Dawes** (Maryland, 1976ko azaroaren 20a) AEBetako gimnasta artistikoa da. 1996ko txapelduna Olinpiar Jokoetan, taldekako lehiaketan.

Dominique ezaguna da gimnasia artistikoan domina olinpiko bat irabazi duen lehen emakume afroamerikarra delako.

Kirolari ibilbidea
------------------

### 1992

Bartzelonako (Espainia) Olinpiar Jokoetan 1992an: brontzezko domina lortu zuen taldekako lehiaketan, Talde Bateratuaren eta Errumaniaren ondoren. Taldekideak Wendy Bruce, Shannon Miller, Betty Okino, Kerri Strug eta Kim Zmeskal izan ziren.

### 1993

Birminghameko 1993ko Munduko Txapelketan, zilarrezko bi domina lortu zituen: oreka-habean, Lavinia Milosovici errumanieraren ondore eta asimetrikoan, Shannon Miller estatubatuar bere herrikidearen ondoren.

Dortmundeko 1994ko Munduko Txapelketan zilarra lortu zuen taldekako lehiaketan, Errumaniaren atzetik eta Errusiaren aurretik. Taldekideak: Amy Chow, Kerri Strug, Amanda Borden, Jaycie Phelps, Larissa Fontaine eta Shannon Miller izan ziren.

### 1996

1996an San Juaneko Munduko Txapelketan, oreka-habean brontzea eskuratu zuen, Dina Kochetkova errusiarraren eta Alexandra Marinescu errumanieraren ondoren eta Liu Xuan txinarraren artean puntu-berdinketa lortu ostean. 

Atlantako (Estatu Batuak) Olinpiar Jokoetan urrea eskuratu zuen taldeen arteko lehiaketan, Errusia eta Errumaniaren aurreti, eta brontzea, berriz, lurzoru ariketan, Ukrainako Lilia Podkopayeva eta Simona Amanar errumaniarraren atzetik.

### 2000

Kirolari ibilbide arrakastatsuari amaiera emanez, Sidney 2000ko Olinpiar Jokoetan brontzezko domina eskuratu zuen, taldekako lehiaketan, Errumaniaren (urrea) eta Errusiaren (zilarra) atzetik. Taldekideak Jamie Dantzscher, Amy Chow, Kristen Maloney, Elise Ray eta Tasha Schikert izan ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Ficha Dominique Dawes.* .
2. ↑    *Dominique Dawes.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q887677
* Commonscat Multimedia: Dominique Dawes / Q887677

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 66100331
* LCCN: no99012012
* SNAC: w63z1d4j
* **Kirolariak**
* COI: dominique-dawes

 |

* Wd Datuak: Q887677
* Commonscat Multimedia: Dominique Dawes / Q887677
**Rosa Maria Elizburu Oianguren** (Arrasate, Gipuzkoa, 1958ko apirilaren 5a) ezker abertzaleko politikaria da, Atxondoko emakumezko lehen alkatea izan dena. Politikari izateaz gain, irakasle, zuzendari eta pedagogia arduraduna ere izan da.

Gaur egun Kolonbiako Nasa indigena komunitatearekin lanean dihardu.

Biografia
---------

Lehen ikasketak Angiozarko herri-eskolan egin zituen, eta oinarrizko batxilerrekoak, berriz, Bergarako Mariaren Lagundian ikastetxean eta Bergarako institutuan. Magisteritza ikasketak Eskoriatzako Fakultatean burutu zituen.

### Ibilbide profesionala

Irakaslea izanik, Haur Hezkuntzako zikloan 27 urte egin ditu lanean Eskoriatzako Arizmendi-Jose Arana ikastolan. Tarte horretan Ikastolen Elkarteak Haur Hezkuntzako Hezkuntza Proiektua garatzeko 6 urtez liberatu zuen. Durangoko Ibaizabal Ikastolan Lanbide Heziketako Haur Hezkuntzako Goi Zikloaren diseinua egiteaz gain, bertoko ikasketaburua eta irakaslea izan da erretiroa hartu arte (2007-2020). Guztira 41 urtetan aritu da ikastolen munduan.

### Hizkuntza lankidetza

Lankidetzan ere aritu da 2013. urtetik aurrera Garabide Elkartearen eskutik Kolonbiako Kauka Departamentuko Çxab Wala Kiwe-Asociación de Cabildos Indígenas del Norte eta Toribio udalerriko Sek Sxab- Plan de Vida Proyecto Nasa erakunde indigenekin, batez ere Haur Hezkuntza eta Lehen Hezkuntzako irakasleak trebatzen. Sek Sxab-ek eskatuta, 2021etik aurrera hamaika laguneko talde bat prestatzen ari da jatorrizko hizkuntzan murgilketa eredua abian jar dezaten, eta horretarako Lehen Hezkuntzako metodologia eta baliabide didaktikoak sortu ditzaten.

Rosa Elizburu eta David Cobos
### Politikari ibilbidea

2011ko maiatzaren 2ko hauteskundeen emaitzen ondorioz, Bildu koalizioaren izenean hautatu zuten alkate.

2015eko maiatzaren 24ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz David Cobos Sarraoa (EH Bildu) izan zen Atxondoko alkatea, Rosa Maria Elizburu Oiangurenen (Bildu) ondotik. Cobosek alkatetza lortu zuen bere taldearen baiezko botoei esker, gehiengo osoaz.

Apurka - apurka udalak aurretik zuen zorra kitatzea lortu zuten legealdiko lau urteetan.

Ohoreak
-------

Rosa Elizburu eta Rosi Oleaga 2016 Ibilaldiko omenduak
* 2016 Ibilaldian omenaldia jaso zuen Rosi Oleaga lankidearekin batera egindako ibilbide oparoagatik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    SLU, Herritar Berri.  (2022-03-31). «Nasak, Kitxuak eta euskaldunak, minez eta itxaropenez, elkarri begira» *GAUR8* (Noiz kontsultatua: 2022-11-23).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Rosa Elizburu se ocupará del Consistorio de Atxondo a media jornada» *El Correo* 2012-07-17 (Noiz kontsultatua: 2022-11-23).
3. ↑    «Zorra kitatuta, inbertsioak egiteko aukera dago Atxondoko udaleko aurrekontuan - Atxondo» *Anboto.org* (Noiz kontsultatua: 2020-03-05).

Kanpo estekak
-------------

* Rosa Elizburu Anboto aldizkariko artikuluetan (>20)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q14131842

 |

* Wd Datuak: Q14131842