recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Aitzpea Leizaola Egaña** (Donostia, Gipuzkoa, 1971ko uztailaren 13a) Euskal Herriko Unibertsitatean antropologiako irakaslea da. 2004 eta 2005 artean Udako Euskal Unibertsitatearen zuzendaria izan zen.

Formazioa
---------

Antropologia eta hizkuntzalaritzan lizentziatua, Paris X eta Sorbonako unibertsitateetan. Bertan burutu zituen ere gradu-ondoko ikasketak bi jakintza esparru horietan. Antropologian doktoretza aurkeztu zuen Paris Nanterreko Unibertsitatean 2010ean, *muga politikoaren eragina Euskal Herrian, identitate eta lurraldetasuna* gaitzat harturik. Gradu-ondoko formakuntza atzerriko hainbat unibertsitate eta ikerketa zentrotan osatu du, hala nola Berlingo Freie Universität, Belfasteko Queen's University eta University of Reno (Nevada)ko Basque Studies Center-en. 2000-01 ikasturtean irakasle gonbidatua izan zen Oxfordeko Unibertsitateko St Antony's Collegen European Studies Centerari lotua (*Basque Visiting Fellow*).

Lanak
-----

Doktorego tesia: *Muga - Frontière, identité et territoire au Pays basque*. Paris Ouest Nanterre Unibertsitatea. 2010eko abenduaren 18

Euskal Herriratuz geroztik, Euskal Herriko Unibertsitatean antropologia eskolak eman ditu 2001 urteaz geroztik. Aurretiaz, Aranzadi Zientzia Elkartean ere aritu izan da, Gipuzkoako hainbat herritan burutu zen Zaharkiñak proiektuan.

Europako antropologian espezializatu zen eta bere ikerketa ardatz nagusiak identitatea, naziotasuna, antropologia politikoaren baitan border studies deritzona, memoria eta ondarea dira. Euskal Herrian, Espainian eta Turkian burutu du landa lana. Hainbat lan argitaratuak ditu artikulu eta liburu atalak euskaraz, frantsesez, ingelesez eta gazteleraz, European Ethnology, Ethnologie française nazioarte mailako aldizkarietan besteak beste. Ankulegi aldizkariko edizio taldeko kidea da. Erromako VisualFest zine etnografikoko festibalean saritua izan den Abordatzera! Dokumental etnografikoa zuzendu zuen 2013an.

2017, eta 2019an Ikergazte kongresuko batzorde akademikoko kide izan da *giza zientziak eta artea* arloan.

Kanpo loturak
-------------

* Bideoa Aitzpeak bere doktore tesian egindako lanaz hitz egin zuen Euskal Kulturgintzaren Transmisioa ikastaroan. Gizarte antropologiaren inguruko tesia da, mugaren inguruan egindakoa. Bertan aztertzen du mugaren eragina mugaldeko biztanleriaren eguneroko bizitzan.
* EITBko irrati programa bere tesiari buruz
* dantzan.com *Atzo eta gaurko inauteriak Iruñeko Donibane auzoan*.
* Soziolinguistika klusterra: *Eleaniztasunaren erronkak eurohirian: komunikazio etenak eta mugaz gaindiko joera berriak*.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Aitzpea Leizaola] EHUko *Hezkuntza, Filosofia eta Antropologia* Fakultateko webgunean.
2. ↑   Aitzpea Leizaolaren produkzioa Inguma datu-basearen arabera (>30 produktu)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12252985
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 172511543
* ISNI: 0000 0001 2264 2205
* GND: 1138137782
* SUDOC: 149738501
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 740676

 |

* Wd Datuak: Q12252985
**Palanka jaurtiketa** kirol herrikoia izan zen Euskal Herrian. Irudian, *Sakristan* izeneko palankaria, 1931 urtean.
**Palanka-jaurtiketa** antzinako kirol bat zen, Espainiako hainbat tokitan eta bereziki Hego Euskal Herrian eta Aragoin ezaguna. Burdinazko barra bat ahalik eta urrutiena jaurtitzean datzan jokoa.

Historia
--------

Barra jaurtiketa kirol ezaguna zen antzina baina gaur egun oso gutxi praktikatzen den kirola da. Euskal Herrian kirolik zabalduena izan zen, baina jaurtiketa olinpikoak (diskoa, mailua, pisua eta xabalina) zabaltzen zihoazen heinean, palanka-jaurtiketa desagertzen joan zen. Euskaldunak palanka erabiltzen zuten harrobietan lan tresna gisa.

Jokoa
-----

Jokoaren helburua palanka ahalik eta urrunen botatzea da. Horretarako erabiltzen den palanka metalikoa eta neurri eta pisu desberdinetakoa izaten da. Arruntenak, 8, 10, 12 eta 25 libratakoak izaten dira.

Jaurtitzeko lekuak hasiera batean zelai, gero futbol zelaia eta hondartza ziren.

### Arauak

Palanka jaurti aurretik, jaurtitzaileak urez edota olioz bustitzen dute eskuan hobeto irristatzeko. Guztira 7 modu daude jaurtitzeko baina 3 derrigorrezko bihurtu ziren:

1. Bularrez, eskumako hanka lerro ukitzen jartzen da, barra erdialdetik ebazten da eta eskua luzatzen da. Inpultsoa hartzeko buelta erdizirkularra eginda, barra jaurtitzen da, zeina lurrera puntaz eta alderik lodiena aurrez erori behar den.
2. Biraka, jaurtitzailea lerrotik metro batzuetara jartzen da eta bertara gerturatzen da biraka inpultsoa hartzeko. Lerrora heltzen denean barra jaurtitzen du.
3. Hankape, hankak banatuta, palanka mugitzen da bulkada hartzeko eta indarrez jaurtitzeko.

### Nola egiten zen

Burdinazko palanka harrobitako oinarrizko lanabesa zen. Palankaz eta kolpez-kolpe zulatzen zen harria.

Zuloaren hondoan dinamitazko kartutxoa jartzen zen eta leherraraziz harria txikitu egiten zen.

### Jaurtiketa motak

Palanka jaurtitzeko modu desberdinak zeuden:
"bularretik", "hankartetik" eta "buelta erdiz" izenekoak ziren arruntenak.

### Apustuak

Apustuak herritik gertu zegoen belardiren batean egiten ziren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8242657

 |

* Wd Datuak: Q8242657


| * i
* e
* a
Herri kirolak |
| --- |
| H18K saileko herri kirolak | Aizkora proba • Sega jokoa • Harri jasotzea • Sokatira • Giza-abere probak (giza proba - zaldi proba - idi-dema - asto proba) • Lasto altxatzea • Lasto botatzeaLokotx biltzea • Trontza • Zaku eramatea • Orga joko • Ingude altxatzea • Txinga eramatea • Ontzi eramatea • Harri zulaketa |
| Beste herri kirol eta jokoak | Ahari jokoa • Aker proba • Antzara-jokoa • Artzain-txakurren lehiaketak • Bola jokoa • Estropadak • Igel-toka • Oilar-jokoa • Palanka jaurtiketa • Sagar biltzea • Toka |

1. ↑  Juan Garmendia Larrañaga - Xabier Mendiguren Bereziartu: *Juan Garmendia Larrañagaren hiztegi etnografikoa*. Donostia: Ikastolen Elkartea, 2003. 151.or.
**Sant'Ignazio** edo **San Ignazio Loiolakoaren eliza** (italieraz: *Chiesa di Sant'Ignazio di Loyola in Campo Marzio*, latinez: *Ecclesia Sancti Ignatii a Loyola in Campo Martio*) Erromako (Italia) eliza bat da, Jesusen Lagundiaren eliza, haren sortzailea izan zen Ignazio Loiolakoaren omenez sagaratua. Hala ere, euskal santua ez dago hemen hilobiratua baizik eta Erromako beste eliza batean, Gesù elizan.

Historia
--------

Hiriburuaren erdigunean kokaturik dago, Pigna *rionean*.

*Collegio Romano* eskola 1551ean sortu zen baina hasieratik egoera ekonomiko txarra izan zuen. 1560 urtean itxi eta Jesusen Lagundiak jauregia eta lur eremu osoa erosi zuen. Jauregiak bazuen bere kapera baina txikia zenez Gregorio XV.a Aita Santuak eliza eraikitzea erabaki zuen, kanonizatu berri zen Ignazio Loiolakoaren omenez. Arkitekto jesuiten artean lehiaketa bat antolatu zen eta Orazio Grassiren diseinuak irabazi zuen. 1627an hasi zituzten lanak eta 1640 urtean eman zen lehenengo meza. Eliza erdi eraikita bazegoen ere Jesusen Lagundiaren mendeurrena ospatu nahi izan zen. 1722an inauguratu zuten ofizialki eliza.

Barnealdea
----------

Jesusen Lagundiaren ama eliza den Gesù elizaren antzeko eredua du barnealdeak. Latindar gurutzea oinarri hartuta gela handi bat eta hiru kapera alde banatan. Habeartearen sabaian Andrea Pozzoren fresko erraldoi bat dago, *San Ignazioren apoteosia,* Andrea Pozzoren maisulana.

Iruditegia
----------

* Aurrealdea.Aurrealdea.
* Habearte nagusia.Habearte nagusia.
* Kupula.Kupula.
* Sabaiko margoak (Andrea Pozzorenak.)Sabaiko margoak (Andrea Pozzorenak.)

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1465674
* Commonscat Multimedia: Sant'Ignazio (Rome)

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4468814-3
* WorldCat
* LCCN: n97098567

 |

* Wd Datuak: Q1465674
* Commonscat Multimedia: Sant'Ignazio (Rome)
**Erich von Stroheim** (Viena, Austria, 1885eko irailaren 22a - Maurepas, Frantzia, 1957ko maiatzaren 12a) Estatu Batuetako aktorea eta zinema-zuzendaria izan zen, jatorriz austriarra.

Biografia
---------

Ikasketa militarrak egin zituen, baina 1909an gudarostetik alde egin, eta Estatu Batuetara erbesteratu zen. Lanbide askotan jardun zuen, 1914an Hollywooden lanean hasi zen arte. Aurreneko lanak Griffithekin egin zituen, aktore eta laguntzaile gisa, *The Birth of a Nation* (1915), *Intolerance* eta *Hearts of the World* (1918) filmetan. Militar gogor eta higuingarriaren antzezpenak maite zituen; bere bizitzan ere desertorea izanagatik, goi-mailako militarraren eta aitoren semearen itxurak egin zituen. Naturalismoaren eragina izan zuen, eta pertsonaia bihurri eta bortitzak zituen gustuko. Zinema mutuaren garaian egin zituen ia bere film guztiak, errealistak oso, xehetasunez beteak, sexua gordin agertzen zutenak; maisulanak guztiak, nahiz eta ekoizleek moztu, laburtu eta zenbaitetan filma bukatzen ere utzi ez zioten.

Stroheimen filmek eragin handia izan dute zinemaren historian. Film ahostun bakarra zuzendu zuen, *Walking Down Broadway* (1933). Zuzendaritza utzi, eta antzezle-lanetan eman zituen azken urteak, Frantzian bizileku harturik; antzezpen gogoangarriak egin zituen, batik-bat Renoirren *La Grande Illusion* (1937) eta Wilderren *Sunset Boulevard* (1950) filmetan. Beste filmak: *Blind Husbands* (1918, "Senar itsuak"); *Foolish Wives* (1921, "Emazte txoriburuak"); *Greed* (1923, "Zekenkeria"), bere lan bikainena; *The Wedding March* (1927, "Ezkontza-martxa"); *The Merry Widow* (1925, "Alargun zoriontsua"); *Queen Kelly* (1928, "Kelly erregina").

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Erich von Stroheim*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q78508
* Commonscat Multimedia: Erich von Stroheim

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 76365463
* ISNI: 0000 0001 0917 2421
* BNE: XX1163476
* BNF: 12208125b (data)
* BNC: 000046542
* CANTIC: a11022723
* GND: 118756001
* LCCN: n80010238
* NDL: 00652381
* NKC: xx0029608
* NLA: 35584434
* Tabakalera ID: 88473
* CiNii: DA11762103
* SNAC: w6bz6985
* SUDOC: 030722314
* ULAN: 500396481
* BIBSYS: 90101663
* UB: a1369929
* Léonore: 19800035/120/15091
* Open Library: OL1477666A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05488/eu\_s\_3079/s3079
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q78508
* Commonscat Multimedia: Erich von Stroheim
**Lucy Duran** etnomusikologoa, disko-ekoizlea eta irrati britainiarraren aurkezlea da. 1980ko hamarkadan, Duranek kontserbatzaile gisa lan egin zuen Britainiar Liburutegiko Soinu Artxibo Nazionalean. 1993an sartu zen Londresko SOAS Unibertsitatean, eta Arte Eskolan Musika irakaslea da, Afrika eta Kuba bereziki aipatuz. Gustavo Duran konpositore espainiar eta gerra zibileko beteranoaren alaba eta Jane Duran poetaren eta Cheli Duran egilearen arreba da.

Lucy Durán, 2000 eta 2013 artean, BBC Radio 3 kateko *World Routes* munduko musikari eskainitako saioaren aurkezlea izan zen; bertan musika tradizionalari buruzko saioak aurkeztu zituen, Madagaskar, Ekuatore Ginea, Paraguai eta Albania bezalako herrialdeetan grabatuak.

Halaber, Durán hogei disko baino gehiagoren ekoizle diskografikoa da, musikari afrikar nabarmenekin.
Durán hogei disko baino gehiagoren ekoizle diskografikoa da, musikari afrikar nabarmenekin: Toumani Diabaté, Ballaké Sissoko, Kassé Mady Diabaté, Bassekou Kouyate.

2009tik 2012ra Arte eta Humanitateen Ikerketa Kontseiluaren dirulaguntza batekin finantzatutako *Growing into Music* izeneko proiektu zinematografiko baten zuzendaria izan zen. Hiru dokumental filmatu eta zuzendu zituen Malin eta Ginean, Maliko jeli familietako haurrek ahozko transmisioaren bidez musika trebetasunak eta ezagutzak modu informalean nola ikasten dituzten azaltzeko.

Duranen argitalpen akademikoek mande musikaren alderdiak, kora musika-tresna eta Maliko abeslariak barne, azaltzen dituzten artikulu eta liburu-kapitulu asko biltzen dituzte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Lucy Duran SOAS erakundearen webgunean.
**Thunder Bay** Kanadako Ontario izen bereko barrutian dagoen hiri bat da. Antzina "*Fort William* eta *Port Arthur* herri bikiak" bezala ezagutzen zen. Ontario ipar-mendebaldeko udalerririk populatuena da eta Ontario iparraldeko bigarren populatuena Greater Sudbury atzetik.

XVII. mendearen amaieran hasi zen eskualdean Europako asentamendua Kaministiquia ibaiaren ertzean larruen salerosketa postu batekin; *Fort William*, *Port Arthur* hirien eta *Neebing* eta *McIntyre* udalerrien bat egitean sortu zen hiria. 

Hiriak Superior aintziraren buruan dagoen badia handitik hartzen du izena, XVIII. mendean ezaguna "*Baie du Tonerre*" (frantsesez Trumoiaren Badia) Frantziako mapetan. Bere portuak lotura garrantzitsua dira Kanadako Mendebaldeko aleak eta bestelako produktuak garraiatzeko, Aintzira Handietatik eta San Lorentzoko itsas bidetik, ekialdeko kostalderaino.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Thunder Bay History.* .

kanpo estekak
-------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Thunder Bay*** |

 Bay Bidaiako gida, Wikibidaietan.

* Sitio web oficial de la ciudad de Thunder Bay **(Ingelesez)**
* Artículo en Wikipedia en inglés
**Axuri beltza** emakume dantza eta abesti herrikoia da. Dantza honen jatorria Nafarroako Zaraitzuko Jaurrieta udalerrian dago.

Juan Antonio Urbeltz nafar folkloristak Zaraitzu haraneko Jaurrietako emakumezkoen *Axuri dantza* eta Baztan haraneko Lekaroz udalerriko *Zikiro Beltza* doinua uztartu edo elkartu zituen. Bernardo eta Jose Estornes anai argitaratzaile eta jakintsuek Urbeltzi jadanik Azkueren Antzinako Euskal Kantutegian jasoa zegoela erran zioten.

Horrela, aspaldiko legez 1969ko maiatzaren 4ean Donostiako Victoria Eugenia antzokian Argia Dantza Taldearen eskutik estreinatu eta berreskuratu zen, Juan Antonio Urbeltz-en ikerketei esker.

Hitzak
------

Axuri beltza ona duk baina  
xuria berriz hobea  
dantzan ikasi nahi duen horrek  
nere oinetara begira.

Festan dabiltza salto ta brinko  
pozez ertenik plazara  
guk ere parte hartu nahi degu  
eta bagoaz dantzara.

Aupa mutilak, aupa neskatxak  
baztertu barruko lotsa  
alaitasunez poztu ditzagun  
gorputza eta bihotza.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   "En 1967, mientras recogían las danzas de Otxagabia, al folklorista navarro Juan Antonio Urbeltz y a Marian Arregi -entonces novia, poco después esposa y siempre estrecha colaboradora- les llamó mucho la atención una referencia a una danza cantada de Jaurrieta -una danza «de mozas»- que encontraron en unos folletos sobre los valles de Roncal y Salazar editados por la Editorial Auñamendi. Los sabios editores, Bernardo y José Estornés Lasa, les facilitaron nuevas pistas indicándoles que habían tomado la referencia del cancionero de Azkue, donde figuraba con el título de Axuri beltza."

Kanpo estekak
-------------

* Hendaiako Gaztelu-Zahar abesbatza "Axuri beltza" abestuz entzungai
* "Axuri beltza" dantza 2008an Txileko Nafarroako Etxean dantzatzen ikusgai
* "Axuri beltza" akordeoiaz jota entzungai

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254553

 |

* Wd Datuak: Q12254553
**Endrick Felipe Moreira da Sousa** (Taguatinga, Barruti Federala, Brasil, 2006ko uztailaren 21a) brasildar futbol jokalari profesionala da, bertako Serie A ligako SE Palmeiras-en jokatzen duena aurrelari gisa. Real Madrilekin aurreakordioa du 2022ko abendutik, eta 2024ko uztailetik aurrera bertan jokatuko du.

Brasilgo futbolean etorkizun oparoenetarikoa duen jokalaritzat jotzen da.

Bizitza pertsonala
------------------

Taguatingaren semea, lau urte zituela hasi zen futbolean jokatzen. Bere familiaren egoera ekonomiko latza medio, zin egin zuen futbol jokalari profesional izango zela. Bere aita Douglas Sousak bere golen bideoak Youtuben ipini ondoren, hainbat kluben interesa erakarri zuen. São Paulo bera fitxatzetik gertu ibili zen, baina azkenean 11 urte zituenean Palmeirasek lortu zituen bere zerbitzuak.

Ibilbidea
---------

### Hastapenak

Palmeirasen behe kategorietan 169 partidu jokatuta, jada 165 gol daramatza.

Estatistikak
------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Acuerdo Real Madrid-Palmeiras por Endrick... a expensas de FIFA» *MARCA* 2022-12-08 (Noiz kontsultatua: 2022-12-10).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «El mundo del fútbol, atento: Endrick, la joven promesa que todos quieren, ante un día clave en Palmeiras - TyC Sports» *www.tycsports.com* (Noiz kontsultatua: 2022-12-07).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Endrick emerging as Brazil's next star striker at 15» *BBC Sport* (Noiz kontsultatua: 2022-12-08).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Clarín.com.  (2022-01-21). «Quién es Endrick Felipe, el delantero brasileño de 15 años que fascina a la FIFA» *Clarín* (Noiz kontsultatua: 2022-12-08).
**Jessica Daves** (Cartersville, 1898ko otsailaren 20a – New York, 1974ko irailaren 22a) estatubatuar idazle eta argitaratzailea izan zen. 1952tik 1962ra *Vogue* aldizkariko argitaratzaile nagusia izateagatik da ezaguna.

Bizitza
-------

Cartersvillen (Georgia) jaio zen 1898an, baina New Yorkera joan zen bizitzera, 1921ean, eta han iragarkigintzan lan egin zuen. 1933an hasi zen *Vogue*n editore gisa lan egiten. 1952an, *Vogue*ko argitaratzaile nagusi bihurtu zen eta 1963an erretiratu zen.

Bereziki ezaguna da estatubatuar *prêt-à-porter* sektorea *Vogue*n sustatzeagatik.

Hiru liburu idatzi zituen: *The Vogue Book of Menus, Ready‐Made Miracle: The Story of American Fashion for the 'Millions'* eta *The World in Vogue*. 2019an, Rebecca Tuite moda historialari britainiarrak Jessica Davesi buruzko liburu bat argitaratu zuen, *1950s in Vogue: The Jessica Daves Years, 1952-1962*.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6   **(Ingelesez)** Whitman, Alden. «Jessica Daves of Vogue Is Dead; Favored Ready‐to‐Wear Trend» *The New York Times* (New York): 53. 1974-09-24 (Noiz kontsultatua: 2023-12-11).
2. ↑   **(Ingelesez)** Tuite, Rebecca.  (2019). *1950s in Vogue: The Jessica Daves Years, 1952-1962.*  London: Thames & Hudson ISBN 9780500294376..

Kanpo estekak
-------------
**Revekka Menasievna Galperina** (errusieraz: Ревекка Менасьевна Гальперина; Edineț, 1894ko abuztuaren 25a – Mosku, 1974ko azaroaren 2a) sobietar itzultzaile eta argitaratzailea izan zen, ingelesetik eta alemanetik errusierara itzultzen zuena.

Bizitza
-------

Menaxe Galpern (Halpern) idazle eta Tema Kormanskaiaren alaba, Edinețen (gaur egun Moldavia) jaio zen. Lev Galperin margolariaren iloba zen. Etxean ikasi zuen eta hainbat herrialdetan bizi izan zen haurtzaroan, gero Moskura joan zen bizitzera. Atzerriko Literatura Argitaletxean argitaratzaile gisa lan egin zuen.

Sobietar itzultzailerik emankorrenetakoa izan zen. Munduko literaturako dozenaka liburu itzuli zituen. Bere itzulpenak ezagunak ziren irakurleen artean eta maiz berrargitaratu ziren, batzuk 50 aldiz ere. Batez ere ingelesetik eta alemanetik itzultzen zuen arren, hamabi hizkuntza zekien, poloniera eta txekiera barne. Galperinak itzuli dituen egileen artean James Fenimore Cooper, Theodore Dreiser, Hans Fallada, Lion Feuchtwanger, Franz Fühmann, O. Henry, E. T. A. Hofmann, Franz Kafka, Sinclair Lewis, Jack London, Heinrich Mann, Thomas Mann, Dieter Noll, Hans Erich Nossack, Edgar Allan Poe, Anna Seghers, Robert Sheckley, Adalbert Stifter, William Makepeace Thackeray, Mark Twain eta Stefan Zweig ziren.

1974an hil zen Moskun eta Donskoie hilerrian lurperatu zuten.

### Bizitza pertsonala

Bi aldiz ezkondu zen. Lehen senarra Pavel Mostovenko (1881–1938) zen, Bauman Unibertsitate Teknikoko errektore izan zena 1927tik 1930era. 1938an exekutatu zuten eta 1955ean birgaitu zuten. Bi seme-alaba izan zituzten, Aleksandr (1921–1942), Bigarren Mundu Gerran hil zena, eta Natalia. Bigarren senarra Georgi Khubov musikologoa zen. 1936an seme bat izan zuten, Nikita.

Lan nagusiak
------------

### Ingelesetik itzulitakoak

* Jack London. *The Iron Heel* (1955)
* William Makepeace Thackeray*. Vanity Fair* (1956, Maria Lorierekin batera)
* James Fenimore Cooper. *The Pathfinder, or The Inland Sea* (1962, D. Karavkina eta V. Kurellarekin batera)
* William Makepeace Thackeray*. The Luck of Barry Lyndon* (1963)

### Alemanetik itzulitakoak

* Leonhard Frank. *Die Jünger Jesu* (1957)
* Stefan Zweig. *Maria Stuart* (1959)
* Dieter Noll. *Die Abenteuer des Werner Holt* (1962)
* Anna Seghers. *Wiedereinführung der Sklaverei in Guadeloupe* (1965)
* Hans Fallada. *Der eiserne Gustav* (1969)

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *156. Alfabeto zirilikoz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema.*  Gasteiz: Euskaltzaindia (argitaratze data: 2009-02-27) (Noiz kontsultatua: 2023-12-11).
2. 1 2   **(Errusieraz)** Колодный, Лев. «Крестный путь Павла, члена РСДРП с 1901 года, и беспартийной Ольги» *Московский комсомолец* 2013-09-25 (Noiz kontsultatua: 2023-12-11).
3. 1 2   **(Errusieraz)** «Капустные котлеты семьи Хубовых» *Rambler*  jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2017-10-22) (Noiz kontsultatua: 2023-12-11).
4. 1 2 3   **(Errusieraz)** «Переводчик — Ревекка Менасьевна Гальперина» *Лаборатория фантастики* (Noiz kontsultatua: 2023-12-11).

Kanpo estekak
-------------
**Rule, Britannia** (euskaraz *Britannia, Nagusi*; literalki *Britanniak Agintzen du*) Britainiar abesti abertzalea da, jatorriz James Thomsonen olerki batean oinarritzen da eta 1740ean Thomas Arnek musikatu zuen. Abesti honen ospea Britainia Handiaren itsas hedakuntzarekin batera handitu zen eta gaur egun arte iraun du. Udaro BBC telebista kateak eskeintzen duen "Last Night of the Proms" kontzertuan jo eta abestu ohi da. Ospakizun jendetsu edo publikoetan ere abestu ohi da, adibide gisa Royal Navyko itsasontzien uretaratzetan edota Ingalaterrako futbol selekzioaren partiduetan. Britaniarrengan egundoko sentimendu abertzale sakona pizten duen bere bertsorik ezagun eta errepikatuena honako hau da:

"Rule, Britannia! Britannia rule the waves. Britons never never never shall be slaves".
"Britannia, Nagusi! Britannia olatuen nagusi. Britaniarrak inoiz inoiz inoiz ere ez dira morroi izango".

Hitzak
------

> 
> When Britain first at Heav'n's command
> Arose from out the azure main;
> This was the charter of the land,
> And guardian angels sang this strain;
> **Rule, Britannia! Britannia, rule the waves**:
> **Britons never never never shall be slaves**.
> The nations not so blest as thee,
> Shall in their turns to tyrants fall;
> While thou shalt flourish great and free,
> The dread and envy of them all.
> **Rule, Britannia! Britannia, rule the waves**:
> **Britons never never never shall be slaves**.
> Still more majestic shalt thou rise,
> More dreadful from each foreign stroke;
> As the loud blast that tears the skies,
> Serves but to root thy native oak.
> **Rule, Britannia! Britannia, rule the waves**:
> **Britons never never never shall be slaves**.
> Thee haughty tyrants ne'er shall tame,
> All their attempts to bend thee down
> Will but arouse thy generous flame;
> But work their woe, and thy renown.
> **Rule, Britannia! Britannia, rule the waves**:
> **Britons never never never shall be slaves**.
> To thee belongs the rural reign;
> Thy cities shall with commerce shine;
> All thine shall be the subject main,
> And every shore it circles thine.
> **Rule, Britannia! Britannia, rule the waves**:
> **Britons never never never shall be slaves**.
> The Muses, still with freedom found,
> Shall to thy happy coast repair;
> Blest Isle! With matchless beauty crowned,
> And manly hearts to guide the fair.
> **Rule, Britannia! Britannia, rule the waves**:
> **Britons never never never shall be slaves**.
>

Kanpo estekak
-------------

* Rule Britannia ereserki abestua. Abestiaren hitzekin lagundua. 4:24 minutu
* Orkestra Bertsioa (121KB, MP3 Artxiboa)
* BBCko Orkestra Sinfonikoa, Bryn Terfel, Last Night of the Proms, Zuzenean 1994 copyright BBC eta Teldec Classics GmbH, (4:27 minutu, 4MB, MP3 Artxiboa)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q215729
* Commonscat Multimedia: Rule, Britannia!

---

 |

* Wd Datuak: Q215729
* Commonscat Multimedia: Rule, Britannia!
*Hygrophorus capreolarius*

Jangarria.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 4 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, ganbiletik lau titidunera, ertza oso tolestua izaten du, purpura kolorekoa edo gorri-arre kolorekoa marra beltzaxka-arre koloreko ez oso handiekin zikindua.

**Orriak:** Oso zabal, orritxoekin, erdian zainekin elkartuak, dekurrente garbiak, gorri-ardo kolorekoak edo arre-gorri kolorekoak zahartzean.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 4 eta 6 cm bitarteko diametrokoa eta 0,4 eta cm 1 bitarteko diametrokoa, zilindrikoa, haritsu samarra, ia kapelaren kolore berekoa, sare formako arrexka koloreko nerbioekin.

**Haragia:** Arre-gorri-ardo kolorekoa, zapore gozoa du eta usain nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Hygrophorus* hitza grekotik dator, heze eta ekarri beharreko "phoréo"-tik, hau da, hezetasuna bildu eta kontserbatzen duenetik. *Kapreolarius* epitetoa latinetik dator, orkatza, esan nahi duen "capreolarius" hitzetik. Orein-azalaren antzeko tonalitateak dituelako.

Jangarritasuna
--------------

Jangarria.

### Nahasketa arriskua

Tamaina handi samarreko eta gorrixka koloreko *Hygrophorus* taldeko kolore ilunena duena da. Ia kapelaren koloreko orriak dituelako bereizten da, ezaugarri hau ez dago antzekoetan. Oina ez du leuna, baizik apaindua, hau izan daiteke beste bereizgarri bat.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Hostozabalen naiz koniferoen basoetako eremu belartsuetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak:
---------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 116 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 385 or. ISBN 84-282-0541-6 (T. 3). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
*Inocybe agardhii*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 2 eta 6 (9) cm bitarteko diametrokoa. Ganbila, arre-okre antzeko kolorekoa edo hori-okre antzekoa, gero arre-kanela kolorekoa, haritsua, fibrilatua, baina ez ezkatatsua.

**Orriak:** Buztin kolorekoak, geroago arre-oliba antzeko kolorekoak.

**Hanka:** 4 eta 7 cm bitarteko garaierakoa eta 0,3 eta 0,5 cm bitarteko diametrokoa. Kapelaren kolore berekoa, baina argiagoa, fibrilosoa eraztunaren azpitik, baina ezkatatsuagoa. Eraztuna, eraztun eremu garbi ilunago bat da.

**Haragia:** Arrexka argi kolorekoa, usaingabea.

**Etimologia:** *Inocybe* terminoa, muskulua, nerbioa, zuntza esan nahi duen "is inós" hitzetik dator, hau da, zuntzezko kapela. *Agardhii* epitetoa pertsona izenetik dator. Agardh botanikoaren omenez.

Toxikotasuna
------------

Toxikoa.

### Nahasketa arriskua

Sasoi eta lekua
---------------

Udazkenean. Lurzoru hezeetan hostozabalen azpian.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 234 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Velazquez Vergara José Ignacio, Suarez Gil Angela.  (2009). Banco de setas, catalogo micológico.
**Bingen Mendizabal Álvarez de Arkaia** (Gasteiz, 1962ko abenduaren 5a) konpositore arabarra da.

Zinema arloan nabarmendu da soinu bandak eginez, batez ere.

Lanak
-----

### Zineman

Hamarka soinu banda konposatu ditu, tartean Juanma Bajo Ulloaren hainbat pelikulatarako (*"El reino de Victor"*, *"Alas de mariposa"*, *"La madre muerta"*, *"Airbag"*...), Montxo Armendarizen *"Secretos del corazón"*, Francisco Lombardiren *"Pantaleón y las visitadoras"*,Manuel Gutiérrez Aragónen *"Visionarios"* eta Marcelo Piñeiroren *"Kamchatka"*, besteak beste. 2009an Goya Sarietarako izendapena jaso zuen, *El juego del ahorcado* filmaren musika konposatzeagatik.

### Beste batzuk

Mikel Urdangarin eta Kirmen Uriberekin kolaborazioak egin izan ditu, "Bar Puerto" eta "Zaharregia, txikiegia agian" dira nabarmentzekoak.

Ikus, gainera
-------------

* Gasteiztar ezagunen zerrenda

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Bingen Mendizabalen datuak "Filmoteca Vasca"n
* **(Gaztelaniaz)** Mendizabali egindako elkarrizketa ("Euskonews")

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q808673
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 106975211
* ISNI: 0000 0001 1938 6423
* BNE: XX1034744
* BNF: 146452966 (data)
* CANTIC: a10453933
* GND: 1052609309
* LCCN: no2007024160
* SUDOC: 104520663
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 149575

 |

* Wd Datuak: Q808673
**David Mackenzie Ogilvy** (West Horsley, Ingalaterra, 1911ko ekainaren 23a - *Château de Touffou*, Frantzia, 1999ko uztailaren 21a), publizitateko izen garrantzitsu bat izan zen.

Bere bizitzan zehar sukaldaria, diplomatikoa eta nekazaria izan zen. 1938an, Ogilvyk Ameriketako Estatu Batuetara emigratu zuen, eta George Gallupen *Audience Research Institute*n lan egin zuen, New Jerseyn.

Bizitza
-------

David Mackenzie Ogilvy 1911ko ekainaren 23an jaio zen West Horsleyn, Surreyn, Ingalaterran. Eastbourn-eko San Cipriano Eskolara joan zen, eta 1929an, Oxfordera joan zen ikastera, beka bati esker. Bere ikasketek, ordea, ez zuten arrakastarik izan. Oxford utzi eta 1931an Parisera iritsi zen eta bertan Majestic hotelean sukaldari ikasle bihurtu zen. Urte baten ondoren, Eskoziara itzuli zen eta AGA AB sukaldeak saltzen hasi zen atez ate. 

Lan honetan izan zuen arrakasta bere enplegatzailearengana eraman zuen, eta hark eskatu zion AGA AB sukaldearen salmentaren teoriari eta praktikari buruzko eskuliburu bat idazteko beste saltzaile batzuentzat. Hogeita hamar urte geroago, eskuliburu hau *Fortune* aldizkariaren editoreek irakurri zuten. Salmenten instrukzio-eskulibururik onena deitu zioten.

Francisco Ogilvyk, David Ogilvy-ren anaiak, Londresko *Mather & Crowther* publizitate-agentziarentzat lan egiten zuen, eta eskuliburu hau erakutsi zion Ogilvy agentziako gerentziari, ondorioz Davidi postu bat eskaini zion kontu-exekutibo bezala. 1938an agentzia konbentzitu zuen urtebetez Estatu Batuetara bidal zezan.

Sukaldari, ikertzaile eta nekazari gisa lan egin ondoren, Ogilvy agentzia jarri zuen martxan, Londreseko agentziaren laguntzarekin, une hartan bere anaia Franciscoren ardurapean zegoena. Geroago Londresko beste agentzia bat, S H. Benson, erosi zuen. Agentziak *Ogilvy, Benson & Mather* izena hartu zuen. ​

Kanpaina arrakastatsuak egin zituen Rolls-Royce, Dove edo Hathaway bezalako markentzat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Roman, Kenneth.  (2009). *The king of Madison Avenue : David Ogilvy and the making of modern advertising.*  (1st ed. argitaraldia) Palgrave Macmillan ISBN 978-0-230-61834-3. PMC 344105693. (Noiz kontsultatua: 2022-11-07).
2. ↑   «David Ogilvy Biography | Ogilvy & Mather» *web.archive.org* 2013-01-13 (Noiz kontsultatua: 2022-11-07).
3. ↑   «David Ogilvy; Legendary Figure of the Ad Industry» *Los Angeles Times* 1999-07-22 (Noiz kontsultatua: 2022-11-07).
4. ↑   Ogilvy, David.  (1983). *Ogilvy on advertising.*  (1st American ed. argitaraldia) Crown ISBN 978-0-517-55075-5. PMC 9255584. (Noiz kontsultatua: 2022-11-07).
5. ↑   Ogilvy, David.  (1988). *Confessions of an advertising man.*  ([Rev. ed.]. argitaraldia) Atheneum ISBN 0-689-70800-9. PMC 18557442. (Noiz kontsultatua: 2022-11-07).
**Firdausi Qadri** (bengaleraz: ফিরদৌসী কাদরী, 1951ko martxoaren 31 - ) immunologo bangladeshtarra da, gaixotasun infekziosoetan espezializaturikoa. 25 urte aritu zen koleraren aurkako txertoa garatzen eta 2013. urtean Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria jaso zuen.

Beste hainbat infekzio gaixotasun ere ikertu ditu eta International Centre for Diarrhoeal Disease and Research, Bangladesh (ICDDR,B) erakundeko Txertoen Zientzien Zentroko zuzendaria da. Firdausi Qadriren lorpenen artean daude *Vibrio cholerae* eta *Escherichia coli* bakterioen aurkako txertoak, azken hau da beherako larrien erantzule nagusia. *Helicobacter pylori* bakterioak infektaturiko pertsonen eta sukar tifoidedun gaixoen erantzun immunitarioa ikertu du.

Biografia
---------

Dhakako Unibertsitatean biokimika eta biologia molekularreko graduak atera zituen 1975 eta 1977an, eta 1980an Liverpoolgo Unibertsitatean biokimika/immunologia doktoretza egin zuen.

Ikerketa
--------

Enterobakterioek eragiten dituzten gaixotasunetan zentratu da. Immunologia, genomika, teknologia proteomikoa, diagnostikoak eta txertoen garapena jorratu ditu haien inguruan. Koleraren aho bidezko txerto merkea bultzatu zuen, orduan nagusi zen Dukoral txertoa garestia baitzen bangladeshatrrentzat, eta gehiegizko gastoa osasun publikoarentzat. Shanchol txerto honek Dhakako slam auzoetako populazioetan masiboki administratzean izan zuen eraginkortasuna izan zuen alde eta ondoren Bangladeshko osasun publikora zabaldu zuen txertaketa, bai eta Rohingya errefuxiatuengana ere.

Kidetza
-------

* Bangladeshko Mikrobiologoen Elkartea
* American Society for Microbiology elkartearen Bangladeshko enbaxadorea
* Banglasedhko Zientzia Akademia (2008)

Sariak
------

* Bangladeshko Zientzia Akademiaren Urrezko domina (2005)
* Christophe Mérieux Prize (2012)
* Anannya Top Ten Awards, Bangladesh (2013)
* C. N. R. Rao Prize (2013)
* Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria (2013)
* Ramon Magsaysay saria (2021)
* Independence Day saria (2023)

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
**Lehman Brothers Holdings Inc.** 1850ean sortutako Estatu Batuetako finantza zerbitzuen konpainia globala izan zen. Inbertsio-bankuak, finantza-aktiboen kudeaketa eta errenta finkoko inbertsioak, merkataritza-bankuak, inbertsioen kudeaketa eta, oro har, banku-zerbitzuak nabarmentzen ziren.

Taldeko enpresak
----------------

Taldeko enpresa nagusiak hauek ziren: Lehman Brothers Inc. Neuberger Berman Inc. Aurora Loan Services Inc. SIB Mortgage Corporation, Lehman Brothers Bank, FSB eta Crossroads taldea. Holdinga New Yorken zuen egoitza; lurraldeko egoitzak Londresen eta Tokion zueden. Halaber mundu osoan zituen bulegoak.

2008ko krisialdia
-----------------

2008ko irailaren 15ean, Lehman Brothers multinazionalak porrot egin zuen AEBetan eta finantza sistema osoan porrot katea eraginda, mundu osora zabaldu zen 1929koaren ostean ezagutu den krisirik bortitzena, hasieran finantzetakoa eta laster ekonomia osoa astindu zuena. Krisi honen kudeaketak pobreen eta aberatsen arteko arrakala sakondu zuen bazter gehienetan: gobernuek bankuak erreskatatzeko sekulako dirutzak mobilizatu zituzten eta, ordainetan, langileen eskubide eta herritarren zerbitzu sozialetan murrizketa itzelak egin.

2008an porrota deklaratu aurretik, Lehman Brothers Estatu Batuetako laugarren inbertsio banku handiena zen (Goldman Sachs, Morgan Stanley eta Merrill Lynchen atzetik) eta 680 mila milioi dolar estatubatuar zituen aktiboetan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Lehman Brothersek zuen webgune ofiziala.
**Abarkagileen greba** 1920an Azkoitian hasi zen lan munduko gatazka izan zen.

Gertakizunak
------------

1920ko urriaren 6an, Grebara jo zuten Azkoitiko abarka fabriketako langileek. Langabezia gora zihoala eta, bizi-baldintza duinen alde jo zuten grebara. Errepresio gogorrarekin erantzun zieten ugazabek, lantegiak itxi eta Guardia Zibila bidaliz. Tailer atarian zazpi langile zauritu zituen poliziak. 

Makiñisten Anaitasunak eskuorri bat plazaratu zuen, euskara hutsean. "Azkoitiko erriari, langilleei batez ere: Kaleko arriak berak ere negar egingo lukete adituko balute zenbait langilleren etxian gertatutzen dana. Negarra ez da sendagaia. Malkua begiyatatik irtenarekin ez dezu arkituko zure zoriona".

Bibliografia
------------

* Iñigo Aranbarri. *Gure Mendea: Ehun urte euskal kulturan*, Lasarte-Oria:Argia, 1999, 320 or.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q122956736

 |

* Wd Datuak: Q122956736
**Marguerite Louise Hamilton**, jaiotzez **Marguerite Louise Cox**, (1920 – Parker konderria (Texas), Ameriketako Estatu Batuak, 1998ko irailaren 30a) idazle estatubatuarra izan zen. 1950eko hamarkadan idatzitako bi liburuengatik ezaguna da. 

*Red Shoes for Nancy* (1955) bere alaba Nancyren jaiotzaren eta bizitzako lehen 12 urteen benetako istorioa da. Nancy Lou Hamilton 1942ko ekainaren 20an jaio zen Santa Cruzen (Kalifornia), non Margueritek Coast Counties Gas & Electric Company-n eta *Santa Cruz Sentinel* aldizkarian egiten zuen lan. Gero Santa Monicara joan ziren bizitzera. Nancyri linfohemangioma diagnostikatu zioten, ganglio linfatikoei eta odol-hodiei eragiten dien gaixotasun arraro eta elbarria. Duela gutxi alargun (Jim Hamilton Margueriteren senarra Nancy jaio baino hiru hilabete lehenago hil zen auto istripu batean) eta dirurik gabe, Margueritek alaba zaintzen zuen, gaixotasuna —40 ebakuntza baino gehiago egin arren— poliki Nancyren gorputzean hedatzen zen bitartean. Nancyren hankak eta beso bat hanturatuta zeuden, eta bi hankak anputatu zizkieten aurrerapena moteltzeko edo geldiarazteko ahalegin etsi batean.

Amaren baimenarekin, Nancy katoliko bihurtu zen eta fedean kontsolamendua aurkitu zuen. Handik gutxira, Marguerite ere katoliko bihurtu zen.

*Borrowed Angel* (1958) *Red Shoes for Nancy*-ren segida da. Liburu honek Hamiltontarrak Lurdara nola joan ziren kontatzen du. Hamiltontarrak Frantziara egindako bidaia zabala jaso zuen Estatu Batuetako eta Frantziako prentsak.

Nancy 1956ko ekainaren 7an hil eta denbora gutxira, Marguerite Hamilton Parker konderrira joan zen bizitzera, eta 1998an hil zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Red Shoes for Nancy» *Library and National Archives of Quebec*.
2. 1 2   **(Italieraz)** Flocchini, Emilia. «Nancy Hamilton» *Santi e Beati* 2013/10/11.
3. 1 2   **(Ingelesez)** «Death Comes to Nancy Hamilton» *Santa Cruz Sentinel*: 6. 1956/07/08.
4. ↑   **(Ingelesez)** Hartman, Irene. «The story of Nancy Hamilton» *Catholic Diocese of Dodge City*  jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2007/09/27).
5. ↑   **(Ingelesez)** «Borrowed Angel» *Library and National Archives of Quebec*.
6. ↑   **(Ingelesez)** «Disease Victim Returns to U.S.» *Idaho State Journal*: 3. 1956/04/17.
7. ↑   **(Ingelesez)** «U.S. Girl In France For Shrine Visit» *Galveston Daily News*: 6. 1956/02/19.
8. ↑   **(Ingelesez)** «Diseased Girl Reaches Paris On Shrine Trip» *Daily Review*: 3. 1956/02/18.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6760782

 |

* Wd Datuak: Q6760782
**Elvira Alejandra Antonia López Morales** (Concepción, Biobío eskualdea, Txile, 1966ko irailaren 13a) zinema, antzerki eta telebistako aktore txiletarra da.

Biografia
---------

Txileko Canal 13ko *Fácil de amar* telesail arrakastatsuan egin zuen debuta, eta, ondoren, TVN sartu zen *Ámame* telesailean. Arrakasta handia izan zuen Txilen, non "Carmencita" gozoa, "J"-ren (Carlos Concha) arreba eta "Daniela"-ren (Ángela Contreras) laguna zen. Geroago, estatuko kanalean beti, hainbat paper bete zituen telesailetan, besteak beste, *Rojo y Miel*, *Rompecorazón*.

Emanaldi horien ondoren, pantaila uztea erabaki zuen, droga-mendekotasuna zela eta.

Elvira Canal 13ko *Machos* telesail arrakastatsurako itzuli zen. Telesail horretan, Mercader familiaren alaba galdua interpretatu zuen. Itzuleraren ondoren, pantailan egon zen: huts egindako *Hippie* telesailean , *Brujas* arrakastatsuan edo parte hartze bereziak *Dispareja*, *Alguien te mira* eta *Fortunato* saioan. Azken bi horiek 2007an ikusi ziren.

2009an, Canal 13ko *Cuenta conmigo* telesailean agertu zen. Bertan, Carolina Arreguik interpretatu zuen Anitaren lagunik onena, Ximena, interpretatu zuen.

Filmografia
-----------

### Zinema

* *Los agentes de la KGB también se enamoran* (1992) Romina
* *Takilleitor* (1997)
* *Che Kopete, la película* - Dolores Dupont (2007)

### Telenobelak

| Teles |
| --- |
| rtea | Telesaila | Rola | Katea |
| 1992 | *Fácil de amar* | Estela | Canal 13 |
| 1993 | *Ámame* | Carmen Carvallo | TVN |
| 1994 | *Rompecorazón* | María Paz Sulliván |
| *Rojo y Miel* | Loreto Bernhardt |
| 2003 | *Machos* | Alicia Mercader | Canal 13 |
| 2004 | *Hippie* | Beatriz Morgan |
| 2005 | *Brujas* | Candelaria Pérez |
| 2006 | *Disparejas* | Ángela Lazo | TVN |
| 2007 | *Alguien te mira* | Blanca Gordon |
| *Fortunato* | Ester Cuevas | Mega |
| 2009 | *Cuenta Conmigo* | Ximena Ulloa | Canal 13 |
| 2011 | *Decibel 110* | Eugenia Ripamonti | Mega |
|

### Telebistako serieak

| Serieak |
| --- |
| 1987. urtea | Mea culpa seriea | Rol roxna | Kanala |
| 2007 | *Mi primera vez* | Fernanda | TBN |
| *Casado con hijos* | Marlen Olivares | Mega |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Elvira López» *IMDb*.
2. ↑   «Esta es la actual vida de la actriz Elvira López, tras años fuera de la televisión» *El Ciudadano* 7 de febrero de 2017.
3. ↑   «¿Qué fue de Elvira López, actriz de "Ámame", "Machos" y "Brujas"? Conoce su nueva vida | Guioteca.com» *Guioteca.com | TV chilena* 7 de febrero de 2017.
4. ↑   «CinetecaVirtual.UChile.cl » Elvira López» *www.cinetecavirtual.cl*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5830108

 |

* Wd Datuak: Q5830108

[[Kategoria:1966} jaiotzak]]
Categoría:Mujeres
Categoría:Nacidos en 1966
Categoría:Personas vivas
**Acoelomorpha** lehenago Platyhelmintharen barruan sailkatzen ziren animalia phyllum bat dira. 2004an Jaume Baguña eta Marta Riutortek Bilateriaren barruan sailkatu dituzte. Har lau oso txikiak dira, baina ez dute hesterik. Janaria liseritzeko bakuolak eratzen dituzte hauen inguruan. Ez dute zelula epitelialik bakuola digestibo hauen inguruan. Beste animalia bilateral guztiek hesteak dituzte zelula epitelialekin lerrokatuak. Acoelomorpha gehienak guztiz itsastarrak dira, sedimentuaren inguruan bizitzen, plankton gisa igeri egiten edo algen gainean mugitzen. Estatokiste bat dute, baliteke grabitatearekin orientatzen lagundu ahal diena.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Acoelomorpha*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q131486
* Commonscat Multimedia: Acoelomorpha
* Wikispecies Espezieak: Acoelomorpha

---

* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 3028491
* ITIS: 914172
* NCBI: 147099
* Paleobiology Database: 272399
* WoRMS: 380603

 |

* Wd Datuak: Q131486
* Commonscat Multimedia: Acoelomorpha
* Wikispecies Espezieak: Acoelomorpha
Categoría:Mujeres
**Jennifer Lee Carrell** (Washington, AEB, 1962ko martxoaren 25a) estatubatuar idazlea da. Literatura ingelesean eta estatubatuarrean aditua da.

Biografia

Jennifer Lee Carrellek Oxford, Stanford eta Harvard unibertsitateetan ikasi zuen, eta, gainera, Erdi Aroko eta Errenazimentuko Historiako irakaslea izan zen —hiru aldiz saritua, irakaskuntzaren kalitateagatik—; eta Shakespeareren lanak zuzendu zituen Hyperion antzerki-konpainiarentzat.

Lana
----

Literatura munduan Smithsonianen argitaratuz eta Arizona Daily Starren kritika musikala eginez hasi zen. 

Bere lehen liburua, *The Speckled Monster*. mendearen hasierako baztangari buruzko saiakera bat izan zen, goraipatu egin zen bereziki bere "ahots liluragarri eta ia eleberrigilea" zela eta. 

Artikulu ugari idatzi ditu *Smithsonian* aldizkari entzutetsuarentzat. 

*Bere* *hezurrekin lurperatuta* (2007) bere lehen eleberria izan zen. Suspentsezko istorio bat da, hilketa bati buruzkoa, eta Shakespeareren eskuizkribuetan ezkutuan dauden pistetatik abiatuta argitu behar da.

2010ean *Haunt me still* kaleratu zuen, Erresuma Batuan, ostera, *The Shakespeare Curse* *Sunday Times* izenarekin argitaratu zen.

Kanpo estekak
-------------

* Jennifer Lee Carrellen orri ofiziala ingelesez

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1407898
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 119915968
* ISNI: 0000 0001 1780 6607
* BNE: XX4684198
* CANTIC: a10589545
* GND: 136266258
* LCCN: nr99010308
* NKC: xx0078971
* SUDOC: 125275129
* ICCU: RAVV526433

 |

* Wd Datuak: Q1407898

[[Kategoria:1962} jaiotzak]]
Categoría:Mujeres
Categoría:Nacidos en 1962
Categoría:Personas vivas
**Manuel J. Barrenetxea,** (1857ko irailaren 23a, Santiago - 1929ko azaroaren 19a, Santiago), medikua eta Txileko diputatua izan zen.

Bizitza
-------

Txileko unibertsitatean medikuntza eta ebkuntza ikasketak burutu zituen. Gero, Europan eta Estatu Batuetan oftalmologia espezialitateko ikasketak burutu zituen. Oso hona bihurtu zen espezialitatean eta ospe handia hartu zuen laster. Santiago hiriko zenbait hospitaletan lan egin zuen. Gainera, Txileko Unibertsitatean klaseak eman zituen.

Jose Manuel Balmaceda lehendakariarekin harreman hona zuen. Honek, unibertsitatea itxi zuen irakasleak kaleratuz bere kontrako manifestaldi batean egoteagatik. Hala ere, irakasle berriak hautatzean, Barrenetxea gaztea talde berrian egon zen. Balmacedako gobernua kaleratu zenean, doktorea unibertsitatetik bota zuten.

Geroago, Tocopilla-Taltal-eko diputatua izan zen, 1915tik 1921ra (bi hauteskunde). Urte hauetan, eta herriaren txirotasuna eta osasungabekotasuna kontutan hartuta lege proposamen ausartak egin zituen herriko egoerak hobetu nahian. Proposatutako lege batzuk orain arte iraun duten legeak bihurtu ziren. Hala nola, osasun zentru bakoitzean mediku bat izatea. Gainera, Txileko Osasun Ministerioa eratu zuen legea proposatu zuen.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
**Erroseta nebulosa** H II eskualde handia eta zirkularra da, Esne Bidearen bandan dagoen Monoceros konstelazioan dagoen hodei molekular erraldoi baten ertzean kokatua. NGC 2244 kumulu irekia (Caldwell 50) oso lotuta dago nebulosarekin, kumuluko izarrak kumuluaren materiaz osatu direlako.

Multzo horrek izendapen hauek ditu Katalogo Orokor Berrian (NGC):

* **NGC 2237** – Nebulosaren zatia (nebulosa osoa izendatzeko ere erabiltzen da).
* **NGC 2238** – Nebulosaren zatia.
* **NGC 2239** – Nebulosaren zatia (John Herschelek aurkitua).
* NGC 2244 – Nebulosaren barruan dagoen kumulu irekia (John Flamsteed-ek aurkitu zuen 1690ean).
* **NGC 2246** – Nebulosaren zatia.

Ezaugarriak
-----------

Kumulua eta nebulosa Lurretik 5.200 argi-urtera daude gutxi gorabehera (nahiz eta distantziaren kalkuluak nabarmen aldatzen diren, 4.900 argi-urtera iritsi arte), eta 130 argi-urte inguru neurtzen dituzte. Izar gazteen erradiazioak nebulosaren atomoak kitzikatzen ditu, eta, ondorioz, nebulosa distirarazten duen erradiazioa igortzen dute. Nebulosaren masa 10.000 bat eguzki-masakoa dela kalkulatzen da.

Uste da O eta B izar-talde bateko izar-haizeak presioa egiten diola hodeiari, eta konpresioa eragiten duela, eta izarrak sortzen dituela nebulosan. Izarren jaiotza hori martxan dago oraindik.

X Izpiko Chandra Behatokiak 2001ean hartutako nebulosaren irudi batek erroseta nebulosaren erdian dauden izar gazte eta beroen gunea behatzeko aukera eman du. Izarrek inguruko gasa 6 milioi kelvin inguruko tenperaturan berotu dute, eta X izpien kantitate handiak igortzen dituzte.

Erroseta nebulosa behatzea
--------------------------

Izar-kumulua binokularrekin ikus daiteke, eta oso ondo ikus daiteke teleskopio txiki batekin. Nebulosa, berriz, zailagoa da begiz detektatzea, eta handipen txikiko teleskopioa behar du. Behatzeko, zeru iluna behar da, argi-poluziorik gabea. Kolore gorria ez da ikusten begi hutsez, baina bai argazkietan. Nebulosen kolore gorri tipiko hori fluoreszentzia deritzon fenomenoaren bidez hidrogeno atomoak igortzen direnean sortzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   *'Cambridge Deep Sky Companions - The Caldwell Objects'* , S.J. O'Meara & P. Moore, Cambridge University Press, ISBN 0-521-82796-5 (2002)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108041
* Commonscat Multimedia: Rosette Nebula

---

* **Astronomia**
* SIMBAD: NAME Rosette Nebula

 |

* Wd Datuak: Q108041
* Commonscat Multimedia: Rosette Nebula