recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Warner Bros.** **Discovery, Inc.** (**WBD**) Estatu Batuetako komunikabideen eta entretenimenduaren konglomeratu multinazional bat da, New York hirian duen egoitza. Amazon-ek WarnerMedia-ren spin-offaren ondoren sortu zen, eta Discovery, Inc.-ekin bat egin ondoren, 2022ko apirilaren 8an. 

Konpainiaren propietateak bederatzi negozio-unitatetan banatuta daude, besteak beste, Warner Bros. zinema- eta telebista-estudio enblematikoena, DC Entertainment komiki-argitaletxea, Home Box Office, Inc. (HBO barne hartzen duena), US Networks (aurrekoen iragarkiekin onartzen diren kable sare gehienak barne hartzen dituena, Discovery, Scripps Networks, Turner Broadcasting eta Warner barne), CNN, Sports (motor Trend Group, AT&T SportsNet, TNT Sports eta Eurosport, besteak beste), Global Streaming & Interactive Entertainment (horrek Max streaming zerbitzua eta Warner Bros bideo-jokoen argitaletxeak barne hartzen ditu. Jokoak), eta Nazioarteko Sareak. Gainera, The CW-ko partaidetza minoritarioa du eta Food Network-en partaidetza gehiengoa (bere spin-off sarea Cooking Channel barne), horiek guztiak Comcast-en NBCUniversal-ekin batera, eta lehena Nexstar Media Group-ekin batera.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107074885
* Commonscat Multimedia: Warner Bros. Discovery

---

 |

* Wd Datuak: Q107074885
* Commonscat Multimedia: Warner Bros. Discovery
Txantiloi:Merge
**Erreakziobide** edo **erreakzio-mekanismo** esaten zaio erreakzio kimiko batean erreaktiboetatik abiatuta produktuak lortu arte gertatzen diren prozesuen deskribapen zehatzari, urrats eta bitarteko espezie guztiak adierazten dituenari.

Erreakzio kimiko bat honen moduko ekuazioen bidez adierazten da:

{\displaystyle {\ce {A(g) + BC(g)-> AB(g) + C(g)}}}

Alabaina, benetan gertatzen ari denaren laburpena baino ez du adierazten, alegia, zeintzuk diren erreaktiboak eta erreakzioa burutzean zein produktu erdiesten den. Beste hitz batzuetan, bidaia baten irteera-puntua eta helmugak ikusten ditugu. Erreakzioa nola gertatzen den xehetasunez jakin nahi bada, erreakziobidea estudiatu beharko da.

Oinarri esperimentala
---------------------

Erreakziobideak oinarri esperimentala behar du izan, hots, ezagutu beharko dira zeintzuk diren bitarteko espeziak, konplexu aktibatuak, urrats bakoitzaren energia, fase-aldaketak, katalizatzaileak eragindako ondorioak, lortutako produktuak, erreakzioaren etekina, estereokimika, etab.

Erreakziobideak erabakitzeko hainbat metodo esperimental usa daitezke. Hona horietako batzuk:

* Erreakzioaren zinetika ezagutzea.
* Tenperaturaren eraginaneurtzea (Arrhenius-en ekuazioa) aktibazio-energia determinatzeko.
* Erreakzio-bitartekoak espektroskopiaz detektatzea.
* Produktuen estereokimika determinatzea.
* Isotopo-ordezkapenak erreakzio-abiaduran duen eragina neurtzea.
* Disolbatutako ioien erreakzioetan indar ionikoaren eragina erreakzio-abiaduran neurtzea.

Adibidea
--------

Erreakziobide konplexu baten adibidea dugu bentzoinaren sintesia. Zianuro ioia (CN-) katalizatzailea da. Lehen urratean sartzen da eta azkenekoan ateratzen. Protoi-tranferrentziak (H+) (i) eta (ii) urratsetan jazoten dira. Gezi kurbatuek elektroi-pareak nora doazen markatzeko usatzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-01-18).
2. ↑    Iriarte Ormazabal, Marian.  (2015). *Kimika orokorra 2: kimika fisikoa.*  EHU, 95 or. ISBN 978-84-9082-246-3..
3. ↑    Basterretxea, Francisco; Zabala, Gorka; Mijangos, Fernando; Izurieta, Itziar; Etxeberria, Nestor & Martinez de Marigorta, Edorta.  (1999). *Kimika orokorra.*  UEU, 275-286 or. ISBN 84-86967-71-6..
4. 1 2   Espenson, James H..  (2002). *Chemical kinetics and reaction mechanisms.*  (2nd ed. argitaraldia) McGraw-Hill ISBN 0-07-288362-6. PMC 54434975. (Noiz kontsultatua: 2021-01-18).
5. ↑   Morrison, Robert Thornton, 1918-.  (1983). *Organic chemistry.*  (4th ed. argitaraldia) Allyn and Bacon ISBN 0-205-05838-8. PMC 8533276. (Noiz kontsultatua: 2021-01-18).
6. 1 2   Atkins, P. W. (Peter William), 1940-.  (2006). *Atkins' Physical chemistry.*  (8th ed. argitaraldia) W.H. Freeman ISBN 0-7167-8759-8. PMC 66528976. (Noiz kontsultatua: 2021-01-18).

Kanpo estekak
-------------
**Kwajalein atoloia** (Marshalleraz: **Kuwajleen**) Marshall Uharteetako Errepublikaren parte da. Atoloiko uharterik hegoaldekoena eta handiena **Kwajalein Uhartea** da. Ingelesez hitz egiten duten herritar gehienek (1.000 inguru Estatu Batuetako langile zibil gehienak) izen labura erabiltzen dute maiz: **Kwaj**. Atoloiaren azalera, guztira, 6 milia karratu (16 bat kilometro koadro) baino gehixeago da. Ralik-en katean dago, 2.100 milia nautiko (3.900 km) Honolulutik (Hawaii) hego-mendebaldera.

Ameriketako Estatu Batuetako Itsas Armadak base bat sortu zuen Kwajalein uhartean Bigarren Mundu Gerran. *Prinz Eugen* gurutzaontzi alemanaren azken atsedenlekua izan zen, 1946an Operation Crossroads proba nuklearretik osorik atera ondoren. 1950ko hamarkadan, AEBetako armadak basea hartu zuen Nike Zeus misil antibalistikoen programaren parte gisa, eta harrezkero atoloia mota guztietako misilen probetarako erabili izan da. Gaur egun, Ronald Reagan Misil Balistikoen Defentsarako Proben Zentroa han dago, hainbat radarrekin, jarraipen-kamerekin, misil-jaurtigailuekin eta uharte askotan banatuta dauden laguntza-sistemekin. Posizionamendu Globaleko Sistemaren (GPS) nabigazio-sistemaren funtzionamendua kontrolatzeko erabiltzen diren bost estazioetako bat Kwajaleinen dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Marshallese-English Dictionary – Place Name Index» *www.trussel2.com*.
2. ↑    *SMDC History: Kwajalein joins GPS system.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q309172
* Commonscat Multimedia: Kwajalein

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 233901535
* GND: 4775795-4
* LCCN: sh85073537
* NKC: ge1125087
* NARA: 10045293
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q309172
* Commonscat Multimedia: Kwajalein
**Natalia Vladimirovna Jurtxenko** — errusieraz: Наталья Владимировна Юрченко — (Norilsk, Sobietar Batasuna, 1965eko urtarrilaren 26a) errusiar gimnasta artistikoa da, hiru aldiz munduko txapelduna 1983tik 1985era bitartean, taldekako lehiaketan, eta jeneral indibidualean, Sobietar Batasunarekin.

Kirolari ibilbidea
------------------

1983
----

Budapesteko 1983ko Munduko Txapelketan urrezko bi domina irabazi zituen: banakako jeneralean eta taldekako lehiaketan, Errumaniaren eta Ekialdeko Alemaniaren aurretik, Olga Bitxerova, Tatiana Frolova, Olga Mostepanova, Natalia Ilienko eta Albina Shishova taldekideekin.

1985
----

Montrealgo 1985eko Munduko Txapelketan, urrea lortu zuen taldekakoan, Errumaniaren (zilarra) eta Ekialdeko Alemaniaren (brontzea) aurretik, eta taldekideak: Irina Baraksanova, Olga Mostepanova, Oksana Omeliantxik, Jelena Xuxunova eta Vera Kolesnikova izan ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. (PDF) *156. arauaː Alfabeto zirilikoz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema (errusiera, bielorrusiera, ukrainera eta bulgariera).* .
2. ↑    *Natalia Yurchenko.* .
3. ↑  Ficha en GymnForum

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6968099

 |

* Wd Datuak: Q6968099
**Anna Maria Colucci** edo **Ma Prem Samagra** (Verbania, 1938 - Sant'Oreste, 2015) artista feminista italiarra zen.

Biografia
---------

60ko hamarkadaren hasieran, argazkigintzan aritzen zen. Errealitatea interpretatzen zuen. Gai sozialetan emakumeak zuen egoera aztertzen zuen. 1970ean *Rivolta Femminile* talde feministarekin bat egin zuen. Orduan, emakumeak eremu pribatuan eta eszena artistiko garaikidean nola ezabatzen ziren lantzen aritu zen. Bere obran bere burua irudikatzen zuen.

1975ean, Suzanne Santororekin Erroman Beato Angelico Kooperatiba sortu zuten hamar artistetako bat izan zen. Erroman emakumeei eskainitako lehen erakustokia izan zen. Artemisia Gentileschi, Elisabetta Sirani eta Regina Bracchi artista garaikide eta historikoen lanen erakusketa txandakatzen zuen Kooperatibak.

1980an, Oshoren pentsaerarekin harremanetan, sannyâsin bihurtu zen. Indiara joan zen. Maisu espiritualak eman zion Ma Prem Samagra izena hartu zuen. Argazkigintza eta figuratiboa utzi, eta pinturara eta abstrakziora itzulikatu zen.

2003an Sant'Orestera joan zen, Indian egonaldiak txandakatuz. 2015ean, Sant'Oreste museoak atzera begirako osoa eskaini zion.

Erakusketak
-----------

* Gap Gallery, Erroma, 1975
* *Observaciones on Reality*, Beato Angelicoren Kooperatiba, 1977
* *Ambienti anni '60s e '80s*, Speciale Gallery, Bari, 1985
* *Ginnosofisti # 7 – L’oro vivente*, Arte Garaikideko Liburutegia, Erroma, 2012
* *L’Artista come Rishi*, Ekialdeko Artearen Museo Nazionala, Erroma, 2011
* *Samagra Ora*, ArteOra, Foggia, 2011
* *Tavola apparecchiata per uno solo*, Nazioarteko Akta, Erroma, 2015
* *Lila. Il gioco della vita*, Soratte Monteko museo naturalistikoa / Pinacoteca Palazzo Caccia, Sant'Oreste, 2015

Oharrak eta erreferentziak
--------------------------

1. 1 2    *Anna Maria Colucci. Lila. Il gioco della vita.*  2015.
2. ↑   Admin, Mago Work.  (2016-02-26). *(Meet Mago Contributor) Suzanne Santoro.* .
3. 1 2 3    *Anna Maria Colucci Museo Naturalistico del Monte Soratte Sant'Oreste (RM).*  2015.
4. ↑    *Samagra - Ora.*  2011.
5. ↑   International, Autore Acta.  (2015-04-24). *Tavola apparecchiata per uno solo – Omaggio a Samagra (Anna Maria Colucci).* .

Kanpo-estekak
-------------

Txantiloi:Liens

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**art contemporain** |
'Tartarocyon cazanavei *bikote baten bizitza berreraikitzea bere ingurune naturalean.*
***Tartarocyon*** Amphicyonidae familiako "hartz-txakur" genero desagertua da, Erdi Miozenoaren amaieran bizi izan zena.

*T. cazanavei* da genero honetako espezie ezagun bakarra.

Aurkikuntza
-----------

Sallespissen (Frantzia) aurkitutako aztarn fosilizatuen ondoren deskribatu zen. Holotipoa mandibula bakarraz osatuta dagoen arren, bere gorputz-masa 200 kilogramotik gertukoa dela kalkulatu da. *Cynelos*, bere ahaide hurbilena baino askoz handiagoa da, eta Miozenoko Europako lurreko harraparirik handienetako bat izan daiteke.

Etimologia
----------

Generoaren izena Tartaro (edo Tartalo) euskal mitologiaren erraldoiaren izenaz, eta *cyon* txakurra esan nahi duen greziar hitzaz osatua da.

Espeziea holotipoa aurkitu zen lurren jabearen omenez izendatua zen.

Jatorrizko argitalpena
----------------------

* doi:10.7717/peerj.13457..

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. 1 2     doi:10.7717/peerj.13457..
3. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112583856
* Commonscat Multimedia: Tartarocyon

---

* **Datu taxonomikoak**
* GBIF: 11644650

 |

* Wd Datuak: Q112583856
* Commonscat Multimedia: Tartarocyon
**Broadway** New Yorkeko hiribide ospetsu bat da, Manhattanen eta Bronx barrutiko zati batean kokatua. Uhartea iparraldetik hegoalderaino zeharkatzen duen errepiderik zaharrena da, hiriak New Amsterdam izena zueneko garaitikoa. Berez, *Broadway* izena nederlanderazko "Breede weg"-etik ingelesera eginiko itzulpen bat da, eta "bide zabala" esan nahi du. Broadway hiribidearen tarte bat Estatu Batuetako antzerki-industriaren muina da.
Manhattaneko kale eta hiribide elkarrekiko perpendikularrek osatzen duten sarean, Broadway salbuespena da, bere ibilbideak ez baitu lerro zuzen bat egiten, baizik eta biribildua eta bihurgunetsua da.

Historia
--------

Broadway jatorrizko amerikarrek eginiko bide gisa sortu zen ("Wickquasgeck Trail" gisa ezagutua). Hasiera batean, bide horrek paduren eta haitzen artetik zeharkatzen zuen Manhattan uhartea. Herbeheretarrak iritsi zirenean, bide hori laster bihurtu zen uharteko errepide nagusia, New Amsterdametik ateratzen zena, uhartearen hegoaldeko erpinetik.

Hiribidearen nondik norakoa
---------------------------

Broadwayk Manhattan oso-osoa zeharkatzen du, hegoaldetik iparraldera, hegoaldeko Bowling Green-etik Inwood-eraino, iparraldean.

Diagonalki zeharkatzen ditu Manhattaneko kaleak, 1811ko plan bati jarraituz antolatuak (Commissioner's Plan), eta hiribideekin gurutzatzen den puntuetan forma irregularreko plaza edo espazio ireki batzuk sortzen dira (Union Square, Madison Square, Herald Square, Times Square eta abar). Gurutzadura horiek direla-eta, orube batzuek forma berezia daukate, eta horren ondorioz zenbait eraikin interesgarri sortu dira, hala nola Flatiron Building eraikin entzutetsua.

Ikus gainera
------------

* West End antzokia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11260
* Commonscat Multimedia: Broadway

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315146061
* BNF: 11977351q (data)
* GND: 4075359-1
* LCCN: sh86002484
* NKC: ge1079102
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 9694397

 |

* Wd Datuak: Q11260
* Commonscat Multimedia: Broadway
**Rogelio Gordón eta García Robés** (Oviedo 1860- Donostia,1938) asturiar jatorrizko margolari, irakasle, argazkilari eta grabagailu izan zen.

Bizitza
-------

Bere aita Laureano Gordon irakasle eta margolaria izan zen ere bai eta harengandik jaso zituen lehendabiziko irakaspenak. Aita marrazkigintzako irakasle izan zen Tolosan. Bestalde, sendiak litografia atelier izan zuen Donostiako Enbeltran kalean, *Hermanos Gordon* izenekoa.. Gero Madrilen jarraitu zuen formakuntza. 
Gerora, Donostiako Arte eta Lanbideen eskolako zuendaria izan zen Donostian. Bertan, hainbat margolarirekin harremana sendotu zuen. Euskal Artisten elkarteko kide izan zen eta baita Eusko Ikaskuntzarena ere. Izan ere, erakunde horren lehenengo Batzarraren arte erakusketen antolakuntzako kide izan zen (Oñati, 1918).. 
Hasieran, Charles de Haes margolariaren eragina izan zuen baina gerora Joaquin Sorolla-k eragin zuen harengan adiskide onak izan baitziren.

Lanak
-----

Gipuzkoa eta Arabako paisaiak margotzen espezializatu zen.
Bere obra sakabanatuta dago hainbat esku pribatuetan eta zenbait erakunderen bildumetan, hala nola, Santander banketxea, Kutxa, Donostiako udaletxea, Gipuzkoako Foru Aldundia eta San Telmo Museoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)**QUEREJETA, Elisa .- *Donostia. Enero de 1893. Rogelio Gordón fotografía la ciudad nevada* EUSKONEWS aldizkarian, 676 zkia.(2013), online eskuragarri [Kontsulta data 2024ko uratarrilaren 21a]
2. ↑  **(Gaztelaniaz)**Madariaga, Luis de; Auñamendi Eusko Entziklopedia. Gordón García-Rovés, Rogelio. Auñamendi Entziklopedia [on line], 2024. [Kontsulta data: 2024ko Urtarrilaren 21a]. Eskuragarri hemen:

Kanpo estekak
-------------

* Rogelio Gordonen [marrazkien koadernoak Koldo Mitxelena Liburutegiko bilduman ]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q98833666
* Commonscat Multimedia: Rogelio Gordón

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 95926007
* ISNI: 0000000423796662
* BNE: XX1606160
* LCCN: no2019021038
* ULAN: 500038589
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 67561

 |

* Wd Datuak: Q98833666
* Commonscat Multimedia: Rogelio Gordón
**Aitor Gorostegi Fernandez-Ortega** (Errenteria, Gipuzkoa, 1983ko martxoaren 27a) Espainiako Bigarren Mailako futbol-arbitroa da. Euskal Autonomia Erkidegoko Arbitroen Batzordeko kidea da.

Ibilbidea
---------

2016/2017 denboraldian, 2. mailako bere lehen urtean, Lehen Mailara igotzeko Playofferako izendatu zuten, SD Huesca eta Getafe CF (2–2) taldeen artean jokatu zuten partidan.

2018ko ekainaren 6an, Lehen Mailara igotzeko playoffaren finalerdiak joateko izendatu zuten: C. D. Numantzia eta Real Zaragoza (1–1).

Denboraldiak
------------

| Kategoria | Herrialdea | Urtea |
| --- | --- | --- |
| Bigarren maila "B" | Espainia | 2005-2016 |
| Bigarren maila | Espainia | 2016 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Gorostegui Fernández, Aitor Gorostegui Fernández-Ortega - Árbitro» *www.bdfutbol.com* (Noiz kontsultatua: 2021-07-01).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26428670

 |

* Wd Datuak: Q26428670
**Guido Arezzokoa** —**Guido d'Arezzo**, **Guido Monaco** eta **Guido Pomposiano** izenez ere ezaguna— (Arezzo, Toskana, Italia, 991/992 – Avellano, Toskana, Italia, c. 1050) musikako teorizatzailea izan zen.

Bizitza
-------

Beneditar monjea zen, eta kantu irakaslea izan zen Arezzoko katedralean. Musikari buruzko ikerketa ugari egin zituen (horien artean, *Micrologus* ospetsua, XIV. mendea arte oso zabaldua). Musikako notaziorako metodo bat asmatu zuen, eta belarria hezteko ikasbidea, era horretan entzundako doinua notetan jartzeko eta notak irakurtzeko bide emanez (ordu arte, entzute hutsez ikasten zen gregorianoa).

Musika notazioa
---------------

Guido Arezzokoa izan zen notak idaztearen alde azaldu zen lehena, eta *Ut queant laxis* ereserkia oinarritzat hartuz, nota bakoitzari izen bat eman zion. Noten izenak San Juan Bautistari egindako abesti batetik hartu zituen, kantu honen esaldi bakoitza hexakordo eskalako nota bakoitzarekin hasten baitzen: UT queant laxis / REsonare fibris / MIra tuorum / FAmuli gestorum / SOLve polluti / LAbii reatum / Sancte Johannes.

Sistema XVI. mendearen amaieran osatu zen zazpigarren notarekin, SI. XVII. mendean, bestetik, UT nota DO notagatik ordezkatua izan zen, haren ahoskera errazteko.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011-12-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q192238
* Commonscat Multimedia: Guido of Arezzo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 36956566
* ISNI: 000000036927538X
* BNE: XX997156
* BNF: 12158339f (data)
* GND: 118543431
* LCCN: n50018328
* NKC: jn20031104002
* CiNii: DA04046229
* SUDOC: 030099498
* BIBSYS: 45925
* ICCU: SBLV310004
* Open Library: OL77811A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q192238
* Commonscat Multimedia: Guido of Arezzo
**Beatriz Savoiakoa** (c. 1198- c. 1266 edo 1267) Tomas Saboiako kondearen eta Margarita Genevakoaren alaba zen. Ezkontzeagatik Proventzako kondesa izan zen.

Ezkontza eta seme-alabak
------------------------

Beatriz 1219ko ekainaren 5ean ezkondu zen Ramon Berenguer V.a Proventzakoa kondearekin. Beatriz politikoki abila zen, eta Mateo Pariskoak bigarren Niobe deitu zuen, bere edertasuna zela eta. Bi seme-alaba bikiren ondoren, Ramonek eta Beatrizek lau alaba izan zituzten, eta guztiak erregeekin ezkondu ziren:

* Margarita (1221-1295), Frantziako Luis IX.aren emaztea.
* Leonor (1223-1291), Ingalaterrako Enrike III.aren emaztea.
* Santxa (1225-1261), Ricardo Cornwallekoaren emaztea, Cornswalleko kondea eta erromatarren erregea.
* Beatriz (1229-1267), Karlos I.a Siziliakoaren emaztea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Michel Germain, *Personnages illustres des Savoie*, Autre Vue, 2007, 619 p. (ISBN 978-2-9156-8815-3), p. 507 ; Marie-José de Belgique, *La Maison de Savoie: les origines, le comte vert, le comte rouge*, vol. 1, Paris, A. Michel, 1956, 425 p. p. 40.

Kanpoko estekak
---------------

[[Kategoria:1198} jaiotzak]][[Kategoria:1266} heriotzak]]
**Pintxo-pote** eskaintza Donostiako Amara Zaharrean. Irudian bezala, eskaintza astegun jakin batera mugatzen da gehienetan.
**Pintxo-poteoa** Euskal Herrian XXI. mendearen hasieratik zabaldutako ostalaritzako ekimena da, non edari bat kontsumitzearen truke pintxo txiki bat ere eskaintzen den, prezio merkean.

2003. urteko maiatzeko lehen ostegunean Gasteizko merkatarien elkarte batek Barriken Ibilbidea izeneko ekimena jarri zuen abian, pintxoa eta edaria biltzen zituen eskaintza konbinatu merkeari forma emanez. 2004an Gasteizko Gorbeia kaleko ostalariek ekimena bere egin zuten eta ostegunero eskaintzen hasi ziren.

Urteak igaro ahala, ekimena Gasteizko beste auzo batzuetara hedatu zen, eta Gasteiztik Euskal Herriko beste hainbat hiri eta herrietara. Ohiturak bultzada handia izan zuen Atzerakada Handiaren garaian -2008.urtetik aurrera- tabernariek bezeroak erakarri eta udalek hiri eta herrietako kale-giroa berpitzarazi nahi izan zutenean.

Ikus gainera
------------

* Pintxo
* Txikiteo
* Poteo
* Tapa
* Txoko

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Enogastronomia. Hiri gozo-gozo baten inguruko gida.*  Vitoria-Gasteiz Turismo & Convention Bureau, 11 or..[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265988

 |

* Wd Datuak: Q12265988
**Tigre Zuria** (txineraz: 白虎, pinyineraz: *Báihǔ* ), txineraz **Baihu** izenez ezagutzen dena, Txinako konstelazioetako lau ikurretako bat da. Batzuetan, **Mendebaldeko Tigre Zuria** deitzen zaio (西方白虎). Mendebaldea adierazten du norabideari eta udazkeneko urtaroari dagokionez. **Byakko** izenez ezagutzen da japonieraz, eta **Baekho** koreeraz.

Zazpi Jauregi
-------------

Beste hiru sinboloekin bezala, *zazpi jauregi* astrologiko daude (Ilargiaren posizioak) Tigre Zuriaren barruan. Izenak eta izar determinatzaileak hauek dira:

| Jauregia zk. | Izena (pinyin) | Itzulpena | Izar determinatzailea |
| --- | --- | --- | --- |
| 15 | 奎(Kuí) | Hankak | Eta Andromedae |
| 16 | 婁(Lou) | Lotura | Beta Arietis |
| 17 | 胃(Wèi) | Urdaila | 35 Arietis |
| 18 | 昴(Mǎo) | Buru Iletsua | Altzione |
| 19 | 畢(Bì) | Sarea | Ain |
| 20 | 觜(Zī) | Dortoka Mokoa | Meissa |
| 21 | 參(Shēn) | Hiru Izarrak | Alnitak |

Jatorria
--------

Txinako kulturan, tigrea piztien erregea da, eta, bere kopetan, 王 sinboloarekin (pinyineraz *wang*, literalki *errege*) aurkeztu da mendeetan zehar. Kondairaren arabera, tigrearen buztana zuritu egingo zen 500 urte betetzerakoan. Horrela, tigre zuria izaki mitologiko moduko bat bihurtu zen. Enperadoreak erabateko bertutez gobernatzen zuenean edo mundu osoan bakea zegoenean bakarrik agertuko zela Tigre zuria esaten zen. Wu Xing-en teorian kolore zuriak mendebaldea ere adierazten duenez, Tigre Zuria Mendebaldeko zaindari mitologiko bihurtu zen.

Gurtza
------

Han dinastiaren garaian, Tigre Zuriaren Jainkoa gurtzeko ohitura zaharra zegoen Huiji-n (Zhejiang-en) ilargiaren lehen hilaren 14an Baihu tenpluan, Weiyang-eko lau tenpluetako batean. Testu-ikerketen arabera, tigre zuriaren gurtza antzinako Qiang Rong herrietan agertzen da. Gaur egun, Txinako Yi, Bai, Buyi eta Tujia nazionalitateek, oraindik ere, tigre zuriari «gure» arbaso deitzen diote, bere buruari «Liba» eta «Baidi Tianwang» deituz, Tigre Zuriaren izarra mundura jaitsi eta zazpi gizon eta emakume jaio zirela uste baitute.

Txinako artean, tigre zuria herensugearekin batera agertzen da maiz. Tigre zuriak boterea eta armada sinbolizatzen ditu. Hori dela eta, antzinako tigre zuriari izena ematen dioten gauza asko gai militarrekin lotuta daude, hala nola antzinako armadako tigre zuriaren bandera eta armada agindu dezakeen ikurra.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Baird, Merrily C.  (2001). *Symbols of Japan: Thematic Motifs in Art and Design.*  Random House Incorporated, 141 or. ISBN 9780847823611..
2. ↑   **(Ingelesez)** Pratt, Keith L; Rutt, Richard; Hoare, James.  (1999). *Korea: A Historical and Cultural Dictionary.*  Curzon Press, 372 or. ISBN 9780700704637..
3. ↑    *The Chinese Sky.*  International Dunhuang Project.

Ikus, gainera
-------------

* Feng shui
* I Ching

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1072455
* Commonscat Multimedia: White Tiger (Chinese mythology)

---

 |

* Wd Datuak: Q1072455
* Commonscat Multimedia: White Tiger (Chinese mythology)
**Cătălina Ponor** (Konstantza, Errumania, 1987ko abuztuaren 20a) errumaniar gimnasta ohia da.

Lurzoruan eta oreka barran aditua. "Oreka-barraren erregina" ere esaten zaio (Queen of Beam).

Biografia
---------

2002an talde nazionalarekin entrenamendua hasi ondoren, Ponorrek hainbat domina irabazi zituen Errumaniako taldearekin, oreka-barran eta lurzoruan. 

2003. urtearen amaiera arte ia ezezaguna zen Ponor, eta gimnasta gisa egindako ibilbidean hainbat lorpen garrantzitsu egin ditu. Bere ibilbidean 2003ko Munduko Txapelketa nabarmendu behar da, bertan zilarrezko domina lortu baitzuen, eta 2004an Europako Gimnasia Lehiaketan eta 2004ko Atenasko Olinpiar Jokoetan urrezko dominak eskuratu zituen.

Olinpiar Jokoen ondoren, Ponor eztabaidetan sartu zen, baina hainbat lehiaketatan lortu zuen arrakasta. 2006ko Europako Txapelketan urrezko domina eskuratu ondoren, Ponorrek erretiroa hartzea erabaki zuen, lesioengatik. Hala ere, berriro ekin zion entrenamenduari, eta, azkenik, Londres 2012ko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen gimnasia artistikoko talde errumaniarrarekin. Taldekakoan brontzezko domina lortu zuen, eta zilarrezkoa, berriz, lurreko ariketan

Azkeneko parte-hartzea 2017ko Europako Txapelketetan izan zuen, Cluj-Napoca herrian, bere herrialdean (Errumania). Emaitza bikaina izan zuen bere kirolari ibilbidearei amaiera emateko. Oreka-barraren banakako amaierarako sailkatu zen, eta urrezko domina lortu zuen, 14.566 puntuazioarekin (6.2 zailtasuna eta 8.366 exekuzioa).

Munduko Kopako beste lehiaketa batzuetan sei domina gehiago lortu zituen, eta horietatik 4 urrezkoak izan ziren. Zehazki, urrezko domina lortu zuen bere espezialitatean: oreka-barran; Birminghan, Ingalaterra, 2006; Doha, Catar 2016; Bakú, Acerbayián 2017. Azken aldiz Dohan parte hartu zuen, Catar 2018, eta zilarrezko domina lortu zuen bere espezialitatean. Birminghanen zilarrezko domina ere lortu zuen 2006an, eta Bakun urrezko domina 2017an.

Maila pertsonalean, 2020ko abuztuan, Instagrameko kontuan Bogdan Ristea Jianurekin ezkonduko zela iragarri zuen

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Catalina PONOR | Olympics.com» *Olympic Channel*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Cătălina Ponor*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q232671
* Commonscat Multimedia: Cătălina Ponor

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 3274166237098196380008
* GND: 1266720308
* **Kirolariak**
* COI: catalina-ponor

 |

* Wd Datuak: Q232671
* Commonscat Multimedia: Cătălina Ponor
**Loredana Boboc** (Bucarest, Errumania, 1984ko maiatzaren 12a) Errumaniako gimnasta artistikoa da, 2000. urtean taldekako lehiaketan txapeldun olinpikoa, eta bi aldiz munduko txapelduna, taldekakoan, 1999. eta 2001. urteetan.

Kirolari ibilbidea
------------------

### 1999

Tianjingo 1999ko Munduko Txapelketan, urrea eskuragtu zuen taldekakoan, Errusia eta Ukrainaren aurretik. Taldekideak: Maria Olaru, Andreea Raducan, Simona Amanar, Andreea Isarescu eta Corina Ungureanu izan ziren.

### 2000

Sidney 2000ko Olinpiar Jokoetan urrezko domina eskuratu zuen taldekakoan, Errusiaren eta Estatu Batuen aurretik. Taldekideak: Simona Amânar, Andreea Isãrescu, Maria Olaru, Claudia Presacan eta Andreea Rüducan izan ziren.

### 2001

2001ean Ganten (Belgika) egin zen Munduko Txapelketan, urrezko domina lortu zuen taldekako lehiaketan, Errusiaren (zilarra) eta Estatu Batuen (brontzea) aurretik. Taldekideak: Andreea Raducan, Andreea Ulmeanu, Silvia Stroescu, Carmen Ionescu eta Sabina Cojocar izan ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Ficha.* .
2. ↑    *Ficha.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q887573

 |

* Wd Datuak: Q887573
**Miguel Ángel Alonso Oiarbide** edo ***Periko Alonso*** (Tolosa, Gipuzkoa, 1953ko otsailaren 1a-) futbolari eta entrenatzaile gipuzkoarra izan da.

Xabi Alonso eta Mikel Alonso jokalarien aita da baita ere.

Jokalariaren ibilbidea
----------------------

Errealean 1977tik 1982ra jokatu zuen. Urrezko urteetan talde gogoangarri haren partaidea izan zen, 1981 eta 1982an Liga bana lortu zuena.

1983an FC Barcelonan jokatzera joan zen eta eurekin Errege Kopa eta Superkopa 1983an eta Liga 1985ean lortu zuen.

1988an amaitu zuen bere ibilbidea jokalari moduan Sabadellen.

Espainiako futbol selekzio nazionalarekin 20 partida jokatu eta gol 1 sartu zuen.

Entrenatzailearen ibilbidea
---------------------------

Entrenatzaile bilakatu eta berehala hasi zen lan horretan. 1989tik 1993ra bitartean, Real Sociedad B taldea entrenatu zuen bigarren B mailan, eta maila berean jokatzen zuen Beasain taldearen ardura izan zuen 1993tik 1995era. Ondorengo hiru urteak, 1998 arte, Eibar taldeko entrenatzaile bezala eman zituen, bigarren mailan, eta Eibar utzi ondoren maila berean ziharduen Hercules taldearen ardura hartu zuen hurrengo denboraldian. Lehen mailarako jauzia 2000. urteko urrian egin zuen, une hartan egoera latzean zegoen Real Sociedad taldean Javier Clementek utzitako lekua betez. Taldearen egoerak ez zuela onera egiten eta, Realeko entrenatzaile izateari utzi zion 2000 urteko abenduan, eta orduan adierazi zuen ez zuela inoiz beste talde bat entrenatuko.

* Tolosa FK: ?
* Real Sociedad B: 1989-1993.
* Beasain KE: 1993-1995.
* SD Eibar: 1995-1997.
* Hercules CF: 1998-2000.
* Real Sociedad (2000).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Ikus, gainera
-------------

* Errealeko futbolarien zerrenda

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Jokalariaren informazioa Errealaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q605880
* Commonscat Multimedia: Periko Alonso

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 26404
* Lur: 00257/eu\_a\_2573/a2573

 |

* Wd Datuak: Q605880
* Commonscat Multimedia: Periko Alonso
**Xuan Liu** (Changsha, Hunan, Txina, 1979ko martxoaren 12a) Txinako gimnasta artistikoa, oreka-barran aditua, eta 2000. urtean txapeldun olinpikoa izatea lortu du.

Kirolari ibilbidea
------------------

### 1995

1995ean Sabaen (Japonia) egin zen Munduko Txapelketan zilarra lortu zuen, Errumaniaren atzetik (urrea) eta Estatu Batuen aurretik (brontzea).

### 1996

1996ko San Juango (Puerto Rico) Munduko Txapelketan, oreka-habean brontzea eskuratu zuen, Dina Kochetkova errusiarraren, Alexandra Marinescu errumaniarraren eta Dominique Dawes estatubatuarraren atzetik, azken honekin puntuetan berdinduta.

### 1997

1997ko Lausanako Munduko Txapelketan taldekako brontzea irabazi zuen, Errumaniaren eta Errusiaren atzetik. Taldekideak Kui Yuanyuan, Meng Fei, Bi Wenjing, Mo Huilan eta Zhou Duan izan ziren.

### 2000

Sidney 2000ko Olinpiar Jokoetan urrea irabazten zuen oreka-habean, eta brontzea norbanakoen artean, Simona Amanar (urrea) eta Maria Olaru (zilarra) errumaniarren atzetik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Xuan Liu.* .
2. ↑    *Ficha.* .
3. ↑    *Ficha.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q444425

 |

* Wd Datuak: Q444425
**Natalia Vitalievna Xapoxnikova** (Rostov Don, Errusia, 1961eko ekainaren 24a) jauzi-zaldian espezialista den gimnasta artistiko errusiarra da. Sobietar Batasunarekin lehiatuz, 1980an txapeldun olinpikoa izatea lortu zuen proba horretan.

Bizitza
-------

### Ibilbidea

Xapoxnikovak Dynamon entrenatu zuen, Rostov Don-en. Munduko gimnastarik indartsuenetako bat izan zen 1970eko hamarkadaren amaieran eta 1980ko hamarkadaren hasieran, batez ere gangetan. Bere zailtasun eta originaltasunagatik zen ezaguna, batez ere bere esku bakarra habe gainean zuela. 1979ko Europako Txapelketan, zoruko lehen biki hirukoitzetako bat egin zuen, eta 1980ko Olinpiar Jokoetan lurrean egin zuen jauzia 1,5ºko roundoff layout bat izan zen, berehala udaberriko ijito bikoitz bat bihurtuz.

1980ko Moskuko Olinpiar Jokoetan, sobietar taldearen urrezko domina lortu zuen eta banakako urrezko domina irabazi zuen. Brontzezko dominak ere lortu zituen lurrean eta habeetan, eta domina bat galdu zuen justu 0,05ean.

Xapoxnikova 1978ko Munduko Txapelketan urrea habean irabaztetik gertu egon zen, finalean sartuz Errumaniako Nadia Comaneci-ren aurka. Hala ere, Peter Shilstonek 1980ko apirileko profil batean zera idatzi zuen British Gymnast aldizkarian: "Ikusleen parte hartze gogor batek erabaki zuen Nadiak irabaztea bere aurreko emanaldi tamalgarriak burutzeko". Nataliak, urrea hartzeko, 9,8 markaren premia zuen. Huts larri bat egin zuen eta lehen postutik zortzigarrenera jaitsi zen. Shilstonek "Nataliaren bizitzako esperientziarik tristeena" deitu zion galerari.

### Trebezia

Xapoxnikovak trantsizio-trebetasun konplexu bat asmatu zuen barra bikoitietan — gerriko zirkulu argi bat barra baxuan, atzerantz abiatuz barraren goialdera — eta Points Kodean du izena. Trebezia, batzuetan "Shaposh" bezala aipatzen dena, gaur egun, oraindik ere, D elementu bezala erabiltzen da, 2013-16 kodean.

1990eko hamarkadaz geroztik, beste gimnasta batzuek Xapoxnikovaren bariazioak garatu dituzte, besteak beste, Amy Chow estatubatuarrak (trebetasuna gerriko garbiaren ordez estereorrarekin egin zuena) eta Kristen Maloneyk (sarrera-irteeran); Viktoria Komova errusiarrak (inbar stalder sarrera) eta Svetlana Khorkinak (Xapoxnikova), barra arteko trantsizioan zehar erdi biratuta.

Entrenatzaile-karrera
---------------------

Xapoxnikova eta bere senarra, Pavel Sout, 1981eko Munduko Txapelketan gizonezkoen gimnastikan urrezko domina irabazi zuena, gaur egun New Jerseyko Woodland Parkeko Gymnastika Parkean entrenatzaileak dira.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   **(Ingelesez)**  *Natalia Shaposhnikova.*  2021-10-29 (Noiz kontsultatua: 2022-02-14).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q962934
* **Kirolariak**
* COI: natalia-shaposhnikova

 |

* Wd Datuak: Q962934
Zelten hedapena K.a. 800-400 bitartean.
**La Tène kultura** Burdin Aroko kultura arkeologikoa da, K.a. 450 ingurutik K.a. I. mendeko erromatarren konkista arte Frantzian, Suitzan, Austrian, hegoaldeko Alemanian, Txekian, Eslovakian eta Hungarian garatua. Izena 1857an aurkitutako Suitzako La Téne aztarnategitik hartu zuen. Mediterraneotik zetozen eragin greziar eta etruskoei esker, Hallstatt kulturatik garatu zen zuzenean, haustura kulturalik gabe.

Kultura hori ezagutzeko hiru iturri mota ditugu: arkeologikoak, idatzizkoak eta, polemikoena, etnografikoak. Izan ere, aditu batzuen ustetan, La Tène arte eta kulturaren elementu batzuk Europako mendebaldeko lurralde zeltetan gorde ziren.

Arkologikoki La Tène kulturako materiala erabiltzen zuten gizarteei, K.a. V. mendetik aurrera Greziako eta Erromako idazleek *keltoi* eta *galli* deitu zieten, hurrenez hurren. Herodotok zeltak Danubioko iturburuan kokatu zituen, La Tène kulturako bihotzean hain zuzen ere. La Tène kultura osoa herri zelta batuarekin lotu daitekeen ala ez zehazten zaila da. Arkeologoek behin eta berriro adierazten dute hizkuntzak, kultura materialak eta tribuarekiko loturak ez dutela ezinbestean bat egiten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q208247
* Commonscat Multimedia: La Tène culture

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX5341988
* BNF: 11944010z (data)
* GND: 4034668-7
* LCCN: sh85073610
* NKC: ph593149
* SUDOC: 027387143
* AAT: 300019384
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 008015
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q208247
* Commonscat Multimedia: La Tène culture
Portland Building, arkitektura postmodernoaren adibidea
**Postmodernismo** artean, zientzietan eta literaturan XX. mendearen azken hamarkadetan gertatu den joera aldaketa da, kultura arrazionalista eta Ilustrazioko izpiritua kritikatzea ezaugarri duena. Bere jarraitzaileek **postmoderno** dute izena.

Arkitekturan utopianismo eta Walter Gropius edo Le Corbusierren modernismoaren aurka agertu zen, itxura eta funtzio arteko harmonia bilatuz Arkitekto postmoderno nagusiak Michael Graves edo Robert Venturi dira.

Literaturan 1972an agertu zen *boundary 2* aldizkariarekin batera. 1939ko Jorge Luis Borgesen *Pierre Menard, autor del Quijote* istorio laburra mugimenduaren aintzindaritzat hartzen badute ere, adituek Vladimir Nabokov, William Gaddis, John Hawkes, William Burroughs, Giannina Braschi, Kurt Vonnegut, John Barth, Donald Barthelme, E. L. Doctorow, Jerzy Kosinski, Don DeLillo, Thomas Pynchon, Ishmael Reed, Kathy Acker, Ana Lydia Vega, David Foster Wallace eta Paul Auster guztiz idazle postmodernotzat hartzen dituzte.

Filosofian estrukturalismo kritikatu du eta honekin batera mendebaldeko filosofiaren oinarrizko printzipioak. Filosofo nagusiak Martin Heidegger (1889–1976), Jacques Derrida (1930–2004), Michel Foucault (1926–1984), Jean-François Lyotard (1924–1998), Richard Rorty (1931–2007), Jean Baudrillard (1929–2007), Fredric Jameson (1934) eta Douglas Kellner (1943) dira. Bere metodoaren oinarrietako bat dekonstrukzioa da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.
2. ↑   Tafuri, Manfredo.  (1976). *Architecture and utopia: design and capitalist development.*  Cambridge: MIT Press.
3. ↑   Anderson.  (1998). *The origins of postmodernity.*  Londres: Verso.
4. ↑   Elizabeth Bellalouna, Michael L. LaBlanc, Ira Mark Milne.  (2000). *Literature of Developing Nations for Students: L-Z.* , 50 or..
5. ↑    *7 - Pynchon’s postmodernism Cambridge Companions Online - Cambridge University Press.*  Universitypublishingonline.org.

Ikus, gainera
-------------

* Postmodernitate

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47783
* Commonscat Multimedia: Postmodernism

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119951455 (data)
* GND: 4115604-3
* LCCN: sh85105557
* NDL: 00935601
* NKC: ph124405
* AAT: 300022208
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D033302

 |

* Wd Datuak: Q47783
* Commonscat Multimedia: Postmodernism
*Adam Purple's Garden* (1984), auzo-baratze bat abandonatutako lursail batean, gainbeheran zegoen New Yorkeko auzo batean.
Kale bat margoz eta hiri-altzariz oinezkotua, Parisko 20. barrutian.
**Hirigintza taktikoa** aldi baterako esku-hartze laster eta merkea da, ingurune eraikia eraldatzeko asmoarekin egina, ohiko hirigintza prozesu geldo eta garestiei itxaron gabe (edo etorri bitartean). Gehienetan herritarra, parte-hartzailea eta iragankorra da, batez ere biztanleek edo militanteek sustatua, nahiz eta administrazio publikoek ere erabiltzen duten. Helburu nagusia auzokoentzako elkarguneak sortzea eta espazio publikoak berreskuratzea edo biziaraztea izan ohi da, are eta hiri iraunkorreratz abiatzea.

Terminoa 2010 inguruan agertu zen, ezaugarri zehatz batzuk dituzten hirigintza-teknika multzo bat izendatzeko. Hauek dira ezaugarri batzuk:

* aldaketa helburu duen pausoz-pousoko ikusmoldea izatea
* tokiko irtenbideak eskaintzea tokiko erronkei aurre egiteko
* epe laburreko konpromisoa eta helburu errealista
* arrisku gutxikoa, baina emaitza handikoa

*Park(ing) Day* edo *Guerrilla Gardening* bezalako mugimenduak hirigintza taktikoaren kasu ezagunenetako batzuk dira.

Jatorria
--------

Ciclovía Bogotan.
Hirigintza taktikoaren mugimendua hainbat hiri inguruneko esperimentaziotan oinarritzen da, horien artean Ciclovía (Bogotan), Paris-Plages (Parisen) eta oinezkoen gune berriak (New Yorken). Baina ekintza hauek administrazio publikoek sustatuak dira eta badira lehenagoko beste hainbat adibide herritarrek sustatuak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Laura Fernández.  (2011-03-09). *Epe laburreko taktikak hiri ingurunea hobetzeko.*  SPRI agentzia.
2. ↑   **(Ingelesez)** Pfeifer. *The Planner's Guide to Tactical Urbanism.*  Regina Urban Ecology (Noiz kontsultatua: 2014-10-23).
3. ↑   **(Ingelesez)** Lydon, Mike; Bartman, Dan; Garcia, Tony; Preston, Russ; Woudstra, Ronald.  (2012ko martxoa). *Tactical Urbanism Short-term Action Long-term Change Volume 2.*  The Street Plans Collaborative (Noiz kontsultatua: 2014-10-23).

Kanpo estekak
-------------

* Donostiako arkitektura eskolako *Hirigintza* webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18387510
* Commonscat Multimedia: Tactical Urbanism

---

 |

* Wd Datuak: Q18387510
* Commonscat Multimedia: Tactical Urbanism
**Björn Järnsida** edo **Björn Ragnarsson** (antzinako eskandinavieraz: *Björn Járnsíða*; euskaraz: «Björn burdinezko besoduna») IX. mendeko Suediako erregea izan zen. Bere bizitzaren pasadizoek historia eta kondaira uztartzen dituzte, Munsö leinuaren sortzailea izanik.

Ragnar Lodbrok bere aitaren (agian aitatzako) espedizioak jarraitu zituen. 859an Iberiar Penintsulako iparraldeko kostaldea arpilatu zuen, tartean Euskal Herria. Iruñeko Erresuma eraso eta gero, Gartzia Eneko bahitu zuen eta iruindarrek bahisaria handia ordaindu behar izan zuten. 860. urtean, Björnek Mediterraneoraino ailegatu zen eta Gibraltar arpilatu ondoren, Björnek eta Hastein bere anaiak Frantziako hegoaldean dagoen Camarguen eman zuten negua. Handik Pisa, Sizilia eta iparraldeko Afrikarako bidea hartu zuten. Itzulbidean Gibraltarko itsasartea zeharkatzean, Niebla inguruan, Björn omeiatar armadak menderatua izan zen eta su grekoaren ondorioz 40 itsasontzi galdu zituen. Hala ere, 20 itsasontzi mantentzea eta Eskandinaviara itzultzea lortu zituen.

*Björn Järnsidas hög* (Björn Järnsidaren eskorga), bere balizko hilobia, Munsö uhartea, Suediako Mälaren lakuan.
Bere izena hainbat literatura lanetan agertzen da: *Ragnarssona þáttr* eta *Hervarar saga* eskandinaviarrak bere jaioterrian izandako guduari buruzkoak dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Lagerquist, Lars O..  (1997). *Sveriges Regenter, från forntid till nutid.*  Stockholm: Norstedts, 24 or. ISBN 91-1-963882-5..
2. ↑   Haywood, John.  (1995). *The Penguin Historical Atlas of the Viking.*  Penguin Books, 58-59 or. ISBN 0-14-051328-0..
3. ↑   Waggoner, Ben.  (2009). *The Sagas of Ragnar Lodbrok.*  The Troth ISBN 978-0-578-02138-6..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q879668
* Commonscat Multimedia: Beorn Ironsides tumulus at Munsö

---

 |

* Wd Datuak: Q879668
* Commonscat Multimedia: Beorn Ironsides tumulus at Munsö
**Arzalpena** edo ingelesezko ***mansplaining*** gizonek emakumeei zerbait azaltzea da, besteak ezer ez baleki bezala edota era paternalista batean. Matxismo forma bat da.

*The Atlantic* aldizkariko Lily Rothmanek honela definitu du:  "zerbait azaldu, azalpena entzuten duenak azalpena ematen duenak baino delako gaiari buruz gehiago dakiela kontuan izan gabe; gizonek emakumeekin erabili ohi duten portaera da".

Hitza
-----

Jatorrizko ingelesezko hitza neologismo bat da, *man* ('gizona') eta *explain* ('azaldu') hitzen bilduratik sortua.

Euskaraz ere antzeko eraketa du *ar* eta *azalpen* batuz.

Jatorria
--------

Esan ohi da neologismo honen sorrera hauxe dela: "Gizonek gauzak azaltzen dizkidate" (ing. "Men Explain Things to Me") iritzi-artikuluan, Rebecca Solnitek kontatu zuen jai batean gizon bat hurbildu eta esan ziola bazekiela zenbait liburu idatziak zituela; emakumeak erantzun omen zion Eadweard Muybridgeri buruz idatzi berri zuen liburuaz zeozer esaten; orduan gizonak eten eta galdetu zion ea bazekien ezer Muybridgeri buruz urte berean atera berri zen liburu garrantzizkoaz", egilea Solnit bera zela jakin gabe.

Hitz berri hau New York Timesen 2010eko hitzen zerrendarako hautatua izan zen, 2012. urtean American Dialect Society delakoak munduko termino sormentsuenen artean nominatu zuen (eta honela definitu zuten: "a man’s condescending explanation to a female audience")  eta 2014an Oxford Dictionaryren online bertsioan erantsia izan zen, besteak beste, *whitesplaining* eta *rightsplaining* termino paraleloei bide emateaz gainera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Xabier Paya.  (2019ko ekainak 4). *Mintzomatxismoak.*  Berria (Noiz kontsultatua: 2021-4-23).
2. ↑    *A cultural history of mansplaining.*  The Atlantic 2012.
3. ↑   Solnit, Rebecca.  (2012ko abuztuaren 20a). *Men Explain Things to Me.*  Guernica.
4. ↑   **(Ingelesez)** Nausia Pimoulier, Amaia. «Gizonek gauzak azaltzen dizkidate» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2019-04-11).
5. ↑    *The Words of the Year.*  The New York Times.
6. ↑    *Nominations for 2012 Word of the Year posted.*  2013ko urtarrilak 3.

Ikus, gainera
-------------

* Manterrupting.
* Manspreading.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16961425
* Commonscat Multimedia: Mansplaining

---

 |

* Wd Datuak: Q16961425
* Commonscat Multimedia: Mansplaining
**Mạc dinastia** (vietnameraz: *Nhà Mạc*; Hán Việt: 莫朝, *Mạc Triều*) Vietnamgo klana izan zen, 1527tik 1592ra Tonkin inguruan izen bereko dinastia ezarri zuena, jatorrizko Le dinastiari aginpidea kenduta.

Historia
--------

Mac familiako kideak Le dinastiako (1428-1787) erregeen ministroak ziren, baina 1527an, Mac Dang-dung jeneralak, Le dinastia ahulduta ikusirik, jatorrizko dinastiaren tokia hartu zuen. Handik zortzi urtera, Nguyen familia ahaltsuak Le erregeak ezarri zituen berriro aginpidean eta kanpora egotzi zuen Mac familia. Hala ere, Vietnamgo iparraldean erreinu bat osatzeko ahalmena izan zuen Mac familiak, Txinak lurralde burujabetzat onartu zuena. Barne arazoek ahuldurik, Mac familiak lurralde gehiena galdu zuen 1592an; hala eta guztiz ere, Txinaren laguntzarekin, lurralde txiki bati eutsi zion Vietnamen eta Txinaren arteko mugan, 1677. urtea arte.

Erreferentziak
--------------


* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2016-11-03 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1317991
* Commonscat Multimedia: Mạc dynasty

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh97004033
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03956/eu\_m\_0014/m0014

 |

* Wd Datuak: Q1317991
* Commonscat Multimedia: Mạc dynasty
**Canadian Pacific Railway** 1 motako trenbide-sare bat da (Kanadan 250 milioi dolarretik gorako irabaziak izan dituela esan nahi du mota horrek), **CP Rail** izenez ezagutzen zena 1968 eta 1996 artean. Canadian Pacific Railway Limitedek operatzen du. Canadian Pacific Railwayk nazionalismo kanadarraren ikono eztabaidaezina izaten jarraitzen du.

Bere trenbide sarea Vancouverretik Montrealeraino hedatzen da, Estatu Batuetako hiri garrantzitsu batzuk estaltzeaz gain, hala nola Mineapolis, Chicago eta New York. Calgaryn (Alberta) du egoitza nagusia.

Historia
--------

Trenbide sarea, jatorriz, Kanadaren ekialdeko zatiaren eta Columbia Britainiarraren artean eraiki zen 1881 eta 1885 bitartean, 1871n Konfederazioan sartu zenean bigarrenari emandako hitza betetzeko. 
Kanadako lehen trenbide transkontinentala izan zen.

Gaur egun, funtsean, merkantzientzako trenbidea da; hala ere, bi hamarkadatan Kanadako eskualde gehienetan bidaiarientzako distantzia luzeko garraiorako bitarteko eraginkor bakarra izan zen. Giza kokalekuak ezartzeko eta Kanadako mendebaldeko garapenerako erabakigarria izan zen. Bidaiariak garraiatzeko zerbitzu gehienak 1986an ezabatu zituzten, 1978an VIA Rail Canada enpresak erosi ondoren.

Kastor bat aukeratu zen trenbiderako ikurra izateko, Kanadako ikur nazionaletako bat delako eta konpainiaren izaera arduratsua adierazten duelako.

Iruditegia
----------

* Burdinbidearen lanak 1881an.Burdinbidearen lanak 1881an.
* Kontinentez gaindiko trena da.Kontinentez gaindiko trena da.
* Canadian Pacific Railway konpainiaren 5068 lokomotora Leanchoilen. Canadian Pacific Railway konpainiaren 5068 lokomotora Leanchoilen.
* Fraser ibaia Columbia Britainiarrean.Fraser ibaia Columbia Britainiarrean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)****(Ingelesez)**: CPKR konpainiaren webgune ofiziala.]
* **(Ingelesez)**:CPKR konpainiaren historia.