recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ohe-jantziak denda batean
**Ohe-jantzia** oihalezko piezen multzoa da, ohea estaltzeko erabiltzen dena, hala nola maindireak, mantak, etab. Haren erabilerak higienerako eta konfort termikorako balio du, baina koltxoiaren babeserako ere balio du, eta dekorazio-efektua du. Oheko jantzi-multzoak txandaka garbitzen dira maiz, eta urtaroaren arabera aldatzen dira, logelako tenperaturetan loaren erosotasuna hobetzeko.

Materialak
----------

Maindire-mota ohikoenak lihoa, ehun satinatua edo franela edo kotoi eta poliester arinen nahasteak dira, kolore solidokoak edo estanpatuak, baina lihoa eta zeta ere erabil daitezke, baita konbinazioan ere. Antzara- edo ahate-luma eta beste luma batzuk betegarri bero eta arin gisa erabiltzen dira maiz edredoietan. Baina betegarri horren zati bat ehun oso ehunetatik atera daiteke, eta pertsona askorentzat narritagarria izan daiteke, batez ere alergiak dituztenentzat. Luma natural eta sintetikoen alternatibak merkaturatzen dira. Kotoi, artile edo poliesterrezko nahasketa edredoi alternatibo gisa erabili ohi da. Horiek ez dira luma naturalak baino garestiagoak eta garbitzeko errazagoak dira. Normalean, artilezko, kotoizko, akrilikozko edo ehun lodiko edo puntuzko beste mikrozuntz sintetiko batzuk edo horien nahasturak erabiltzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *roba de llit | enciclopèdia.cat.* .
2. ↑    *What does Bedding mean?.* .
3. ↑    *Roba de llit per a famílies (41 fotos): mides de jocs de setí amb dues fundes nòrdiques. Què és el lli de la família diferent de l'euro?.* .
4. ↑   Sundaresan, S..  (2016). «A detailed analysis on physical and comfort properties of bed linen woven fabrics»  *Journal of Advance Research and Innovative Ideas in Education* **2**: 10..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1762457
* Commonscat Multimedia: Bedding

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119730648 (data)
* NDL: 00571031
* NKC: ph166207
* NARA: 10647518

 |

* Wd Datuak: Q1762457
* Commonscat Multimedia: Bedding
**Oklahoma Cityko bonba erasoa** 1995eko apirilaren 19an hiri horren erdialdean kamioi batez egindako bonba eraso terrorista izan zen Oklahoma AEBetan. Atentatua Timothy McVeighek eta Terry Nicholsek egin zuten Alfred P. Murrah eraikin federalean goizeko 9:02ean, eta gutxienez 168 lagun hil zituzten; beste 680 pertsona baino gehiago zauritu ziren, eta eraikin horren herena suntsitu. Eztandak beste 324 eraikin kaltetu zituen 16 etxadiren erradioan, hurbileko 258 eraikinetan apurtu zuen kristala, eta 86 auto suntsitu edo erre zituen.

Kalkulatzen da 652 milioi dolarreko galerak eragin zituela. Tokiko, estatuko, administrazio federaleko eta munduko agentziek erreskate lan zabalak egin zituzten bonba erasoaren ondoren. 665 soroslek parte hartu zuten erreskate eta berreskuratze lanetan. 2001eko irailaren 11ko erasoak arte, Oklahoma Cityko bonba erasoa izan zen Estatu Batuetako historian izandako eraso terrorista hilgarriena, eta bertako herritarrek egindako eraso terrorista hilgarriena.

Leherketa gertatu eta 90 minuturen buruan, McVeigh Oklahomako errepidetako polizia batek geldiarazi zuen matrikularik gabe gidatzearren eta legez kanpo armak eramatearren. Auzitegiko frogek azkar uztartu zituzten McVeigh eta Nichols erasoarekin; Nichols atxilotu zuten, eta egun batzuetan, karguak jarri zizkieten biei. Gerago, Michael eta Lori Fortier konplizeak zirela ezagutu zen.

McVeighek, Golkoko Gerrako beterano eta AEBko Milizia Mugimenduaren zaleak, lehergailuz jositako alokairuko kamioi bat zartarazi zuen, eraikinaren aurrean aparkatuta zegoena. Nichols bere konspiraziokideak bonbak prestatzen lagundu zion. Ameriketako Estatu Batuetako gobernu federalaren aurka eta 1992ko Ruby Ridge istilua eta 1993ko Waco setioa kudeatzeko moduarekin haserre, McVeighek nahi izan zuen atentatua Waco Texaseko Davidiarren esparruaren setioko su hilgarriaren bigarren urteurrenarekin batera gertatzea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Dismissal of pharmacies from opioids abuse lawsuit upheld» *NewsOK.com* 2018-03-18 (Noiz kontsultatua: 2019-03-19).
2. ↑   «Victims of the Oklahoma City bombing» *usatoday30.usatoday.com* (Noiz kontsultatua: 2019-03-19).
3. ↑  Shariat et al. 167 hildako kontatu zituzten "bonba erasoarengatik ***zuzenean***, edo ihesean ari zirela". Ez zuten kontuan hartu Rebecca Needham Anderson, telebistan Midwest City, Oklahoman erasoaren berri entzun, erreskatera joan, eta erortzen ari zen hondakin zati batek hil zuena. The Final Sacrifice of a Gallant Nurse
4. ↑   .
5. ↑   .
6. ↑    ISBN 978-0-415-27765-5..
7. ↑   .
8. ↑   .
9. ↑   **(Ingelesez)** «truTV | Funny Because it's tru» *truTV* (Noiz kontsultatua: 2019-03-19).
10. ↑   .
11. ↑   .

Ikus, gainera
-------------

* Christchurcheko meskitetako sarraskia
* 2016ko Nizako atentatua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q217528
* Commonscat Multimedia: Oklahoma City bombing

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh95004645
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q217528
* Commonscat Multimedia: Oklahoma City bombing
**Okrug** Ekialdeko Europan banaketa administratibo bat izendatzeko erabiltzen den hitza da. Etimologikoki, hitz hau, *Bezirk* (barruti) alemanierazko hitzaren antzekoa da. Biek ala biek, bezirkek zein okrugek, inguratuta dagoen zeozer esan nahi dute.

Bulgaria
--------

Bulgarian, *okrug*ak, "barruti" edo "lurralde" bezala itzulita, oblasten banaketa administratiboak ziren, 1987 eta 1999 artean existitu zirenak.

Errusiar Inperioa
-----------------

*Okrug*ak, Errusiar Inperioaren banaketa administratibo mota bat izan ziren. 1920 arte, kosakoen samaldatan, barruti administratiboak izan ziren.

Errusiar Federazioa
-------------------

Egungo Errusian, okrug hitza "barruti" bezala itzultzen da, edo, zuzenean, okrug bezala, eta honako banaketa administratibo hauek izendatzeko erabiltzen da.

* Barruti federalak (*federalny okrug*), Siberiako barruti federala, adibidez
* Barruti edo okrug autonomoak (*avtonomny okrug*) Txukotkako Barruti Autonomoa, adibidez.
* Komi Permiakoen Barruti Autonomoa, oraindik, Perm Kraiaren barnean, estatus berezi bat duen lurraldea.

*Okrug* Errusiako bi herri federalen banaketa administratiboak deskribatzeko ere erabiltzen da.

* Moskuko okrug administratiboak, banaketa administratiboko goragoko maila bat dira.
* San Petersburgoko okrug administratiboak, banaketa administratiboko beheragoko maila bat dira.

Gainera, *okrug* hitzak selsobiet mailako banaketa administratibo batzuk ere adierazten ditu.

* Okrugak, Samara Oblastekoak bezala
* Landa okrugak (*selsky okrug*)Belgorod Oblastekoak bezala
* Landa lurralde okrugak (*selsky territorialny okrug*) Murmansk Oblastekoak bezala
* Stanitsa okrugak (*stanichny okrug*) Krasnodarreko Karikoak bezala

*Okrug*, azkenik, herri banaketa administratibo bat deskribatzeko ere erabiltzen da "udalerri hiri okruga". Hau, udalerri barrutiaren barnera batu ez den udalerri hiri finkatze bat da.

Serbia
------

Serbia hogeitabederatzi okrugetan banatuta dago, Belgradoko hiri-barrutia bezala. Serbian, okrug hitza, sarri, barruti edo lurralde gisa itzultzen da.

Banaketa administratiboentzako izen eslabiarrak
-----------------------------------------------

* gmina
* krai
* kraj
* krajina
* pokrajina
* opština, opcina
* obec
* oblast, oblast', oblasti, oblys
* okreg
* okres
* okrug
* powiat
* raion
* voivodato, vojvodina
* zupa
* zupanija

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Okruha, Ukraniako Entziklopedian

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1427085

 |

* Wd Datuak: Q1427085
**Mikiko Otani** (Japonia, 1964) haur eta emakumeen eskubideen aldeko abokatua, ikertzailea eta idazlea da. 2022. urtean Haurren Eskubideen Batzordeko lehendakaria izan zen, Ann Marie Skelton ordeztua.

Biografia
---------

Tokioko Sophia Unibertsitatean zuzenbidea ikasi zuen. Ondoren, New Yorkeko Columbia Unibertsitatean masterra egin zuen eta azkenik 2020an doktoretza ere bai, Tokioko Unibertsitatean. Abokatuen hainbat elkartetan parte-hartzeaz gain hainbat kargu izan ditu Nazio Batuen sisteman, besteak beste, Nazio Batuen Batzar Nagusiaren Hirugarren Batzordearen ordezkari alternatiboa (2005-2006) eta Emakumeen Egoera aztertzen duen NBE Batzordearen Japoniako ordezkariaren aholkularia (2009) izan da.

### Haurren Eskubideen Batzordeko lehendakaria

2022an, Haurren Eskubideen Batzordeko lehendakari izendatu zuten. Ordutik hainbat adierazpen egin ditu, besteak beste, Najat Maalla M'jid, Nazio Batuen kontalari berezia, UNFPA eta UNICEFeko ordezkariekin batera El Salvadorko atxiloketa politikak haurrengan dituen ondorioak deitoratu ditu. Izan ere, Nayib Bukeleren gobernuak 12 urteko haurren erantzukizun penala onartu eta 10 urteko kartzela zigorra eta 16 urtetik gorakoei 20 urteko kartzela zigorra ere ezar diezaieke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Composición» *OHCHR* (Noiz kontsultatua: 2023-04-14).
2. 1 2   **(Ingelesez)** «https://events.unglobalcompact.org/LeadersSummit22/speaker/469592/mikiko-otani» *events.unglobalcompact.org* (Noiz kontsultatua: 2023-04-14).
3. ↑   «Encarcelar a los niños, niñas y adolescentes no es la solución a la violencia de pandillas en El Salvador | Representante Especial sobre la Violencia contra los Niños» *violenceagainstchildren.un.org* (Noiz kontsultatua: 2023-04-20).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11439150
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 4389569
* ISNI: 0000 0000 4785 5592
* LCCN: n2007085403
* NDL: 01089114

 |

* Wd Datuak: Q11439150
**Nación Andaluza (NA)** (euskaraz, *Andaluziar Nazioa*) ideologia nazionalistako alderdi politikoa da, haiek *sozialismo infantista* (Blas Infanterena) bezala izendatzen duten sozialismo motaren jarraitzaileak. Alderdiaren agerkaria *Independencia* aldizkaria da. Nación Andaluza, Asamblea Nacional de Andalucía koalizioa fundatu eta alderdiaren parte izan zen 2000 eta 2004 urteen artean. Gaur egun, Sevilla, Granada, Almería, Malaga, Córdoba eta San Pedro de Alcántara, Malagako probintzian, hirietan presentzia du.

Erakundea kolektibo subiranista, antikapitalista eta antiinperialista bat bezala definitzen da, Andaluziaren askapen-nazional eta -soziala lortzea helburua duena. Andaluzia burujabe eta independiente baten xedea duena, langileriak zuzenduta.

Ikus, gainera
-------------

* Frente Andaluz de Liberación

Kanpo estekak
-------------

* Webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3323333
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 5386153716418058820007

 |

* Wd Datuak: Q3323333
**Nyakim Gatwech** (Gambela, 1993ko urtarrilaren 27a) etiopiar modelo ezaguna da, Hego Sudango errefuxiatuen alaba, eta gaur egun Estatu Batuetan bizi dena. Instagramen oso ezagun egin da duen azal kolore beltz berezia dela eta.

Biografia
---------

Gurasoak Maiwut hirian bizi ziren baina Sudango Bigarren Gerra Zibilari ihes eginez Etiopiara joan ziren eta bertan jaio zen Nyakim Gatwech. Handik Kenyako errefuxiatuen eremu batera joan ziren eta azkenik 14 urte zituela Estatu Batuetara iritsi zen. Hasiera batean Buffalo (New York) hirian ezarri ziren eta gero Minneapolisen. Hainbeste tokitan bizi izan bada ere eta Hego Sudanen inoiz ez, hegosudandartzat du bere burua.

St. Cloud Estatu Unibertsitatean moda desfile batean parte hartu zuenean erabaki zuen modelo izatea. 2017ko *Jigsaw* filmaren posterrean azaldu zen.

Duen azal kolore beltzagatik eskolan bazterketa jasan bazuen ere gaur egun oso ezagun egin da Instagramen eta dagoeneko ia milioi bat jarraitzaile ditu. Instagramen darabilen ezizena *Queen of the Dark* ("Iluntasunaren erregina") da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Dis African model skin dey shake fashion world» *BBC News Pidgin* (Noiz kontsultatua: 2023-06-08).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Instagram Star Blazes Her Own Trail In Modeling World» *www.cbsnews.com* 2017-11-14 (Noiz kontsultatua: 2023-06-08).
3. ↑   **(Ingelesez)** «New Saw 8 Posters Unleash Jigsaw's Blood-Starved Nurses» *MovieWeb* 2017-09-25 (Noiz kontsultatua: 2023-06-08).
4. ↑   **(Ingelesez)** «This Sudanese Model Is The Self-Love Queen You Need To Know» *HuffPost* 2017-07-06 (Noiz kontsultatua: 2023-06-08).
5. ↑   **(Ingelesez)** Haveford, Christine.  (2017-05-27). «Meet The Beautiful Sudanese Model Nicknamed The "Queen Of The Dark"» *Scubby* (Noiz kontsultatua: 2023-06-08).

Kanpo estekak
-------------

* Instagrameko kontu ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q43975330

 |

* Wd Datuak: Q43975330
**Vostok-2** Sobietar Batasunak (SESB), espazioratuko gizaki batek lehen aldiz orbita anitz burutzeko erabili zuen espazio-ontzia dugu. German Titov izan zen 1961-eko abuztuaren 6an Vostok-2 espazio-ontzi barnean Kazakhstanen dagoen Baikonurgo kosmodromotik lur plantetatik lehen aldiz lurrari bira bete baino gehiago eman ziona, zehazki 17,5 bira bete burutu zituen horretarako egun bat, ordu bat eta hemezortzi minutu behar izan zituelarik. Sergei Korolev-ek eta bere ingeniariek diseinaturiko gailua dugu.

  

Vostok programako espazio-ontziek bi zati nagusi zituzten:

* Atmosferan sartzeko modulu esferiko bat (2460 kilo, 2,3 metroko diametroa). Modulu honen barnean zihoan kosmonauta hala nola zenbait gailu eta bertatik ateratzeko sistemak.

* Erregaia eta motorrak gordetzen zituen instrumentu modulu konikoa (2270 kilo, 2,25 metro luze eta 2,43 metro zabal).

Behin Vostok kapsula atmosferan sartzen zenean gutxi gorabehera 7000 metrotara kosmonauta bertatik jaurtitzen zen jausgailuz, kapsulak ere bere jausgailuak zituen eta horrela biek lur hartzen zuten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q221678

 |

* Wd Datuak: Q221678
**Newton konderria** (ingelesez: *Newton County*) Indianako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Kentland da. 2010eko zentsuaren arabera 14.244 biztanle zituen, Newton kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Newton konderriak 1.044,9 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,35 ura dira. Beste 1.040,55 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 13,63 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 14.244 pertsonetatik 14.013 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 717 dira. 53 beltzak edo afroamerikarrak. 33 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 38 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 8 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 97 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q367632
* Commonscat Multimedia: Newton County, Indiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134885209
* LCCN: n82018477
* NARA: 10036476
* **Lekuak**
* OSM: 963486
* TGN: 1002717

 |

* Wd Datuak: Q367632
* Commonscat Multimedia: Newton County, Indiana
**Oconee konderria** (ingelesez: *Oconee County*) Hego Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Walhalla da. 2010eko zentsuaren arabera 74.273 biztanle zituen, Oconee kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Oconee konderriak 1.744,39 kilometro koadro ditu. Horietatik 122,19 ura dira. Beste 1.622,2 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 42,58 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 74.273 pertsonetatik 67.156 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3.349 dira. 5.550 beltzak edo afroamerikarrak. 152 amerikar natiboak ziren eta 8 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 421 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 41 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 945 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q513833
* Commonscat Multimedia: Oconee County, South Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137230125
* NARA: 10040114
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 1357530
* TGN: 2001761

 |

* Wd Datuak: Q513833
* Commonscat Multimedia: Oconee County, South Carolina
**Newton konderria** (ingelesez: *Newton County*) Arkansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Jasper da. 2010eko zentsuaren arabera 8.330 biztanle zituen, Newton kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Newton konderriak 2.132,04 kilometro koadro ditu. Horietatik 5,93 ura dira. Beste 2.126,11 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,26 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 8.330 pertsonetatik 8.035 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 141 dira. 5 beltzak edo afroamerikarrak. 84 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 22 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 179 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61370
* Commonscat Multimedia: Newton County, Arkansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152442551
* LCCN: n80087621
* NARA: 10038581
* **Lekuak**
* OSM: 1818423
* TGN: 2000155

 |

* Wd Datuak: Q61370
* Commonscat Multimedia: Newton County, Arkansas
Pendulua mugimenduan.
**Newtonen Pendulua** (ingeleraz, *Newton´s Cradle*) energiaren kontserbazioa eta mugimendua egiaztatzen dituen gailua da. Elkarren ondoan dauden pendulu sail batez osatuta dago (ohikoena 5ekoa da). Pendulu bakoitza marko bati luzera eta angelu berdinean inklinatutako bi sokez lotuta dago, betiere bata bestearen aurkako zentzuan doaz. Sokak luzera berekoak ez badira, esferak desorekatuak egongo dira. Soken atonduera honek penduluaren mugimendua plano berdinera mugatzea lortzen du.

1967an Simon Prebble aktore ingelesak Newtonen pendulua asmatu, izendatu eta ekoiztu zuen unetik aurrera bulego edo idazmahaiko jostailu ospetsua izan da. Hasiera batean Londoneko Harrods etxeak egurrezko bertsio batean saltzen zuen eta gerora Richard Loncraine eskultore eta zinema zuzendariak sortutako bertsio kromatu bat diseinatu zen.

Newtonen pendulu handiena Chris Boden-en diseinua izan zen eta The Geek Group jabetza da, Estatu Batuetako Michigan estatuko Kalamazoo herrian kokatuta dago. Erakusketa publikoan ezarria dago eta egiaztapen teknologiko eta zientifikoetarako erabili ohi da. 6,8 kilogramoko (15 libra) 20 esfera berdineko multzo batez osatuta dago. Esferak sabaiari zurkaiztuta dauden bi metalezko kableez esekita daude. Kableek 6,1 metroko (20 oin) luzera dute eta esferak lurretik metro batetara (3 oin) zintzilikatuta daude.

Literatura
----------

* F. Herrmann, P. Schmälzle: *A simple explanation of a well-known collision experiment*, Am. J. Phys. 49, 761 (1981)
* F. Herrmann, M. Seitz: *How does the ball-chain work?*, Am. J. Phys. 50, 977 (1982)

Ikus gainera
------------

* Pendulu
* Foucaulten pendulua

Kanpo estekak
-------------

* Mugimenduaren adibidea (applet Java)
* Munduko Newton pendulu erraldoiena
* Argibide gehiago (ingeleraz)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q211786
* Commonscat Multimedia: Newton's cradle

---

 |

* Wd Datuak: Q211786
* Commonscat Multimedia: Newton's cradle
**Okfuskee konderria** (ingelesez: *Okfuskee County*) Oklahomako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Okemah da. 2010eko zentsuaren arabera 12.191 biztanle zituen, Okfuskee kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Okfuskee konderriak 1.628,77 kilometro koadro ditu. Horietatik 26,69 ura dira. Beste 1.602,08 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 7,48 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 12.191 pertsonetatik 8.055 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 356 dira. 1.001 beltzak edo afroamerikarrak. 2.358 amerikar natiboak ziren eta 15 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 18 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 741 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q495885
* Commonscat Multimedia: Okfuskee County, Oklahoma

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147760318
* LCCN: n81124748
* **Lekuak**
* OSM: 1822231
* TGN: 2001676

 |

* Wd Datuak: Q495885
* Commonscat Multimedia: Okfuskee County, Oklahoma
**Okinawa** (japonieraz: 沖縄市, *japonieraz: Okinawa-shi*?, okinaweraz: *Uchinaa*)
 Japoniako Okinawa prefeturako bigarren hiria da. 2014ko erroldaren arabera 132.599 biztanle ditu.

Geografia
---------

Naha hiriburutik 20 kilometro iparraldera dago, Okinawa uhartearen erdialdean.

Historia
--------

Ryuku erresumaren garaian bi administraziotan (*magiri*) banatzen zen eremua, iparraldean Misato magiri eta hegoaldean Goeku magiri. 1908 arte iraun zuten magiriek eta urte horretan Goeku herria eta Misato hiria eratu ziren. Bigarren Mundu Gerrararte nekazal eremua izan zen.

Okinawako gudaren ondoren estatubatuarrek errefuxiatu-gune bat ezarri zuten bertan, *Koza* izenekoa, horrela ahoskatzen baitzuten amerikarrek. Kozaren biztanleria azkar handitu zen eta 1946an Misato barneratu zuen. Nekazal eremua izan zena erabat urbanizatu zen eta gaur egun prefeturako bigarren hiri handiena da.

1970ko abenduaren 20an Kozako matxinada gertatu zen. 5.000 okinawatarrek 700 soldadu amerikarrei eraso zieten eta 60 zauritu zituzten. Aire baseko hainbat eraikin suntsitu zituzten. Okinawatarrek amerikarren okupazioarekiko zuten amorruaren sinbolo bihurtu zen.

1972an estatubatuarren okupazioa bukatu zen eta uhartea japoniarrei itzuli zieten. 1974ean Okinawa hiria sortu zen.

Base estatubatuarrak
--------------------

Kadena aire base militarra oraindik bertan dago eta honi loturiko sei eremu kontrolatzen dituzte estatubatuarrek.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Hego-ekialdeko Lorategi Botanikoak: 40'47 hektarea dituen lorategi botanikoa da.

Iruditegia
----------

* Awase lautada.Awase lautada.
* Hego-ekialdeko Lorategi Botanikoak.Hego-ekialdeko Lorategi Botanikoak.
* Kurashiki aintzira.Kurashiki aintzira.
* Autopista.Autopista.

Hiri senidetuak
---------------

* Lakewood (Washington) (AEB)

Kanpo estekak
-------------

* **(Japonieraz)** Okinawaren webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q328615
* Commonscat Multimedia: Okinawa, Okinawa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 130172262
* GND: 4247454-1
* LCCN: n79050783
* NDL: 00318269
* CiNii: DA12980518
* NARA: 10036683
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 4556086
* TGN: 1081102

 |

* Wd Datuak: Q328615
* Commonscat Multimedia: Okinawa, Okinawa
Greziar mitologian, **Okimo** heliadetako bat zen, Helios jainkok Rodo lamiarekin izan zuen zazpi semeetako bat.

Heliadek, Rodaseko gobernua jaso zuten Telkinak kanporatuak izan ondoren, fenomeno atmosferikoak maneiatu eta Estigiatik euria eginaraziz, jainkoei erronka jo zieten zakur burudun daimon boteretsuak. Telkinak betirako ezabatzeko, Zeusek, uhartea urperatu egin zuen, baina telkin gehienek ihes egitea lortu zuten. Orduan, Heliosek, Rodasen jabetza suertatu zitzaiona, bere izpiekin uhartea urpetik atera zuen, bere maite Rodoren izenarekin bataiatu eta gobernua, honekin izan zituen zazpi semeei eman zien.

Baina bere anaia Tenagesen trebeziengatik bekaizti, gainontzeko heliadatik lauk, haren hilketa prestatu zuten. Krimena ezagutu zenean, laurak Rodasetik kanporatuak izan ziren, eta, beraz, uhartean, hilketa horretan parte hartu ez zuten bi anaiak geratu ziren: Okimo eta Zerkafo.

Okimok, bietatik nagusiena zenak, bereganatu zuen Rodaseko tronua. Hegetoria izeneko naiadearekin, Zidipe edo Zirbia izeneko alaba bat izan zuen, Zerkaforekin ezkontzean, bere anaiaren oinordeko bihurtu zuena. Zidipe, Okridioni ezkon hitza emanda zegoen, baina honen heraldo baten traizioaren ondorioz, Zerkafori eman zion ezkontzeko. Honegatik, ordutik, heraldo bakar bat bera ere ez zen ausartzen Okridionen tenplutxoan sartzen. Beste bertsio baten arabera, Okridionek, Zidiperekin ezkontzea lortu zuen, baina Zerkafok, maite zuenez, bahitu egin zuen, eta ez zen itzuli Okimo aguretuta egon zen arte.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q426041

 |

* Wd Datuak: Q426041
Kimika organikoan **organofosfatoak** organofosforo konposatuen klase bat da, O=P(OR)3 formula dutenak eta azido fosforikoaren estertzat jotzen direnak. Horietan fosfato molekulak alkilo edo arilo ordezkatzaileak ditu lotuta.

Organofosfatoen egitura
Organofosfatoek familia ugaria eta dibertsoa osatzen dute. Batzuk biomolekulen osagarri dira, etsenplurako DNA, RNA edo ATPa. Halaber, intsektizida (paratioia, fenitrotioia eta malatioia), herbizida, nerbio-agente (sarin eta tabun) eta sugar-atzeratzaile gisa baliatzen dira industrian. Janari-ontzietako polimeroen plastifikatzaile bezala usatzen dira.

Airean, uretan, lurrean eta elikagaietan poluitzaile moduan detektatu dira kontzentrazio adierazgarrietan.

Sintesia
--------

Industrian organofosfatoak sintetizatzen dira fosforil kloruroa alkoholekin erreakzionaraziz.

{\displaystyle {\ce {O=PCl3 + 3 ROH -> O=P(OR)3 + 3 HCl}}}
Naturan fosforilazioz sintetizatzen dira entzimen laguntzaz.

Toxikotasuna
------------

Organofosfato asko nerbio-gas indartsuak dira, eta nerbio-zeluletan azetilkolinesterasaren (AChE) ekintza inhibitzen dute. Mundu osoan pozoitze arrazoi arruntenetako bat dira organofosfatoak, eta, sarritan, nahita erabiltzen dira norbere buruaz beste egiteko nekazaritza-eremuetan. 

Organofosfatoak bide guztietatik xurga daitezke, arnastuz, irentsiz eta azalean zehar. Azetilkolinesterasa entzimaren inhibizio-efektuek azetilkolina gehiegi metatzea eragiten dute organismoan. Hala ere, haren toxikotasuna ez da fase akutura mugatzen eta ondorio kronikoak luzaroan ikusi dira. Azetilkolina bezalako neurotransmisoreak oso garrantzitsuak dira garunaren garapenean, eta organofosfato askok ondorio neurotoxikoak dituzte garatzen ari diren organismoetan, baita esposizio-maila apaletan ere.

Organofosfato batzuk kartzinogenotzat jotzen dira, adibidez, 2-etilhexildifenil fosfatoa (EHDPP) plastifikatzaile gisa baliatzen dena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Greaves, Alana K.; Letcher, Robert J.; Chen, Da; McGoldrick, Daryl J.; Gauthier, Lewis T.; Backus, Sean M..  (2016-10-01). «Retrospective analysis of organophosphate flame retardants in herring gull eggs and relation to the aquatic food web in the Laurentian Great Lakes of North America» *Environmental Research* 150: 255–263. doi:10.1016/j.envres.2016.06.006. ISSN 0013-9351. (Noiz kontsultatua: 2023-05-09).
2. ↑   **(Ingelesez)** Fernández-Arribas, Julio; Moreno, Teresa; Eljarrat, Ethel.  (2023-05-01). «Human exposure to organophosphate esters in water and packed beverages» *Environment International* 175: 107936. doi:10.1016/j.envint.2023.107936. ISSN 0160-4120. (Noiz kontsultatua: 2023-05-09).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q411097
* Commonscat Multimedia: Organophosphates

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph821188
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D010755
* **Kimikako identifikadoreak**
* ChEBI: 37734

 |

* Wd Datuak: Q411097
* Commonscat Multimedia: Organophosphates
Kimika organikoan **organoaluminio konposatuak** aluminio- eta karbono-atomoen artean lotura kobalentea duten konposatuak dira. Trimeltilaluminioa [Al₂(CH₃)₆] eta triisobutilaluminoa {Al[CH₂CH(CH₃)₂]3} dira adibide tipikoak. Katalizatzaile gisa baliatzen dira olefinen polimerizazioan.

Historia
--------

Lehen organoaluminio konposatua, (C2H5)3Al2I3, 1859an sintetizatu zen. Dena dela, 1950eko hamarkada arte ez zuten interes handirik piztu. Izan ere, garai horretan Karl Ziegler eta bere lankideek trilalkilaluminio konposatuen sintesi zuzena lortu zuten eta olefinen polimerizazioan aplikatze hasi ziren, emaitza oso egokiekin.

Aurkikuntza horri esker lortu zuen Zieglerrek Nobel saria 1963an.

Sintesia
--------

Industrian alkilaluminio sinpleenak, Al2R6 (R = Me, Et), alkilo-kloruroak aluminio-hautsarekin erreakzionaraziz prestatzen dira bi urratsetan.

2 Al + 3 CH3CH2Cl → (CH3CH2)3Al2Cl3

eta segidan kloruroa erreduzitu egiten da sodioa baliatuz.

(CH3CH2)3Al2Cl3 + 6 Na → (CH3CH2)6Al2 + 2 Al + 6 NaCl

Allkenoek, lotura bikoitza mutur batean dutenek, aluminio-hautsarekin erreakzionatzen dute zuzenean hidrogenoaren presentzian organoaluminio konposatua emanez.

6 Al + 3 H2 + 12 CH2=CHR → 2 [HAl(CH2CHR)2]3

Erabilera
---------

Organoaluminio konposatuak katalizatzaile gisa usatzen dira olefinen polimerizazioan, polietilenoaren sintesian esaterako.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Witt, M. & Roesky, H. W..  (2000). *Organoaluminum chemistry at the forefront of research and development.*  Curr. Sci. 78 (4), 410 or..
2. ↑   **(Alemanez)** Hallwachs, W.; Schafarik, A..  (1859). «Ueber die Verbindungen der Erdmetalle mit organischen Radicalen» *Annalen der Chemie und Pharmacie* 109 (2): 206–209. doi:10.1002/jlac.18591090214. (Noiz kontsultatua: 2023-02-27).
3. 1 2   **(Ingelesez)**  *Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry.*  (1. argitaraldia) Wiley 2000-06-15 doi:10.1002/14356007.a01\_543. ISBN 978-3-527-30385-4. (Noiz kontsultatua: 2023-02-27).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2176535
* Commonscat Multimedia: Organoaluminium compounds

---

* **Kimikako identifikadoreak**
* ChEBI: 51175

 |

* Wd Datuak: Q2176535
* Commonscat Multimedia: Organoaluminium compounds
Olibanoren erretxina.
**Olibanoa** (persieraz: کندر‎, Kondoor ahoskatua; hebreeraz: לבונה‎, levona ahoskatua) *Boswellia thurifera* edo *Boswellia sacra* zuhaitzetik lortutako erretxina usaintsua da. Intsentsu gisa erabiltzen dute, eta somaliarrek otorduetan txikle gisa erabiltzen dute. Bere izena arabieratik dator, arabieraz: اللُّبَّان‎, *al-lubbān* ("esnea"), olibanoren zuhaitza jotzean ateratzen den izerdi esnetsuari erreferentzia eginez.

Olibanoa erritu erlijiosoetan erabiltzen dute. Mateoren Ebanjelioaren arabera (Mt 2:11), Ekialdetik zetozen Hiru Magoek Jesusi emandako hiru opariak urrea, olibano eta mirra izan ziren. Kristautasunaren sorrerak olibanoaren merkatua pobretu zuen IV. mendean. Basamortutzeak Rub al-Khali basamortua zeharkatzen zuten karabanen ibilbideen erabilera zaildu zuena, eta 300. urte inguruan Ekialde Hurbileko partiar nomaden erasoaldien areagotzek, olibanoaren merkataritza amaitzea eragin zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Fobar, Rachel.  (2019-12-13). «Frankincense trees—of biblical lore—are being tapped out for essential oils» *National Geographic*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q173486
* Commonscat Multimedia: Frankincense

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4189438-8
* AAT: 300380405
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D065260
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 8050-07-5
* UNII: R9XLF1R1WM
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 8050-07-5

 |

* Wd Datuak: Q173486
* Commonscat Multimedia: Frankincense
**Nathan Phillips Square** Torontoko (Ontario, Kanada) plaza nagusia da. 1965ean inauguratua izan zen. Izena 1955tik 1962ra hiriko alkatearena izan zenaren da, Nathan Phillips. Hemen hiriko aktibitate asko antolatzen dira.

Kokapena
--------

Bay Street eta Queen Streetekin gurutzatzen diren tokian dago.

Historia
--------

1965an inauguratuta, oso eraikin desberdinak inguratzen dute, tartean udaletxea. Orokorrean, arkitektura garaikidea da nagusi. 2006ko urrian Torontoko udalak enparantza biziberritzeko diseinu berriak jasotzeko lehiaketa ireki zuen.

Aktibitateak
------------

Enparantza hiriko gune turistiko nagusietariko bat da. Hemen mota askotako aktibitateak egiten dira. Esaterako, neguan, irristatzeko pista jartzen da bertan. Urte berria ospatzeko ekintzak egiten dira baita ere. Udan, irristatzeko pista kokatzen den tokian, urmael eta iturri bat dago. Nathan Phillips Squaren, bestetik, kontzertuak, arte-erakusketak eta mota askotako manifestazioak egiten dira.

Iruditegia
----------

* Enparantza inguru turistikoa da.Enparantza inguru turistikoa da.
* Winston Churchillen estatua.Winston Churchillen estatua.
* Gabonetako irudia.Gabonetako irudia.
* Urmaela.Urmaela.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Nathan Phillips Square Torontoko webgune ofiziala.
* **(Ingelesez)**:Diseinuen leihaketaren inguruko informazioa.
* **(Ingelesez)**:Nathan Phillips Square.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2915521
* Commonscat Multimedia: Nathan Phillips Square

---

 |

* Wd Datuak: Q2915521
* Commonscat Multimedia: Nathan Phillips Square
***Ordre Nouveau*** (*Ordena Berria*) mugimendu ultraeskuindar neofaxista izan zen, 1969ko abenduaren 15ean Frantziara sortua, eta 1973an desegin zen Fronte Nazional frantsesa integratzean.

Historia
--------

Occident desagertzeak lehian talde txiki asko sortzea ekarri zuen, hala nola *Groupe Union Droit* ikasle-sindikatua (GUD, Groupe Union Defense bihurtuko zena), Alain Robertek bultzatua, eta *La Élite Européenne* aldizkariaren argitalpen-taldea. Azken bi talde horiek 150 bat ekintzaile bildu zituzten mugimendu bateratu bat osatzeko, eta 1969ko abenduan Ordena Berria (Ordre Nouveau) izendatu zuten. Gizartearen, ekonomiaren eta kulturaren eremuan ordena berri baten etorrera sustatzen zuten.

Izenak Ordena Berriaren Italiako Ikasketa Zentroa gogorarazten zuen, 1956an Pino Rautik sortua. Hartutako sinboloa gurutze zelta izan zen, Irlandari, Eskoziari eta Ingalaterrari oso zabaldutako sinboloa, Europa zaharraren sustrai sakon eta kristauak adierazten dituena. Parisko bulegoa Sorbonatik ehunka metro ingurura zegoen, auzo latinoaren aurrean eta, hain zuzen ere, rue des Lombards-en 8. zenbakian, atea altzairu beltzezkoa zen, gurutze zelta zuri handi baten bidez blindatua, Molotov koktelen sugarrek markatua.

Jean-François Galvaire abokatua izan zen lehen presidentea (Roland Gaucher-entzat lan egin zuen, Rally Popular Nazionalaren aurreko kidea). Jean-François Galvaire irteeraren ondoren, 1970eko maiatzean, hurrengo batzordekideak Emmanuel Allot (François Brigneau), Jacques Charasse, François Duprat, Louis Ecorcheville, Gabriel Jeantet, Claude Jonubert, Paul Léandri, Hugues Leclère, Jean-Claude Nourry eta Alain Robert izan ziren. Ekitaldi publiko handiena 1971ko martxoaren 9an egin zen, François Brigneauren manifestazioarekin.

1972ko ekainean, Ordre Nouveauk bat egin zuen Frente Nazionalean Jean-Marie Le Pen mugimenduarekin, 1973ko legegintza-hauteskundeetan aurkezteko leiho politiko baten bila. José Bruneau de La Salle proiektu politiko berrian sartu zen, eta—Claude Nourry, Patrice Janeau eta Michel Bodin, berriz, mugimendua utzi zuten. 1972ko urriaren 5ean, Fronte Nazionala formalki sortu zen.

1973ko ekainaren 21ean, Ordre Nouveauko militanteak "*Halte à el immigration sauvage*" (Kontrolik gabeko immigrazioa geldiarazi!) lemapean elkartu ziren, eta Liga Komunista Iraultzaileko kideekin talka egin zuten. Horren ondorioz, Raymond Marcellin barne-ministroak debekatu zituen bi erakundeak. Ordre Nouveauko kide batzuek (François Brigneau, Gabriel Jeantet, Alain Robert, José Bruneau de la Salle) sortu zuten orduan Indar Berrien Alderdia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Jean Chatain L'Humanité February 2, 1990
2. 1 2   BFMTV. *D'Ordre nouveau aux régionales, 40 ans de Front national.* .
3. ↑  Annuaire de l'extrême droite

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3355772
* Commonscat Multimedia: Ordre nouveau

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 313184544
* BNF: 12767067v (data)

 |

* Wd Datuak: Q3355772
* Commonscat Multimedia: Ordre nouveau
**Nicholas konderria** (ingelesez: *Nicholas County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Carlisle da. 2010eko zentsuaren arabera 7.135 biztanle zituen, Nicholas kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Nicholas konderriak 509,8 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,31 ura dira. Beste 505,49 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 14 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 7.135 pertsonetatik 7.020 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 98 dira. 41 beltzak edo afroamerikarrak. 7 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 16 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 47 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q503583
* Commonscat Multimedia: Nicholas County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146602440
* LCCN: n82072964
* NARA: 10036477
* **Lekuak**
* OSM: 1846571
* TGN: 1002720

 |

* Wd Datuak: Q503583
* Commonscat Multimedia: Nicholas County, Kentucky
Izar baten posizioa **ordu koordenatu**etan adierazteko, begirale batek bere ordu angelua eta bere deklinazioa neurtu behar ditu.

Astro baten deklinazioa, zeru-ekuatorearekin eratzen duen angelua da, positiboa iparralderantze ta negatiboa hegoalderantz.

Zeru meridiano bat, poloetatik igarotzen den zirkulu nagusia da. Gainera, begiraletik ere igarotzen bada, begiralearen meridianoa da eta ordu angeluaren jatorria da.

Ordu-zirkulua, astrotik pasatzen den zeru meridianoa da.

Ordu angelua, astroaren ordu zirkuluak eta begiralearen meridianoak eratzen duten ordutan neurtutako angelua da.

Astro baten deklinazioa ez da begiralearen araberakoa, baina bai ordu angelua. Hau da, astro bat, une bakar batean ordu angelu ezberdinpean ikusia da Lurreko toki ezberdinetan aurkitzen diren begirale ezberdinengatik. Honek, ordu koordenatuak tokikoak direla esan nahi du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9364775

 |

* Wd Datuak: Q9364775
**Ordoviziarra** Paleozoikoko bigarren garaia da, Kanbriarraren ondoren eta Siluriarraren aurretik. Berez bi garai hauen artean zeuden harri batzuen inguruko eztabaidarekin bukatzeko izendatu zuen Charles Lapworthek 1879an. Ofizialki 1906an onartu zuen Geologiako Nazioarteko Kongresuak.

Orain dela 488.3 milioi urte hasi zen eta orain dela 443.7 milioi urte bukatu. Biak extintzio handiekin bat egiten duten garaiak dira.

**Ordoviziar** garaia zatitzeko honako atalak bereizten dira:

* Behe Ordoviziarra: (Tremadoc eta Arenig)
* Ordoviziar ertaina: (Caradoc, Llanvirn, Llandeilo)
* Goi Ordoviziarra: (Ashgill)

Ordoviziarreko paleogeografia
-----------------------------

Itsas maila altua izan zen Ordoviziarrean. Tremadoc garaian itsasoaren transgeresioak inoiz egon diren handienak izan ziren.
Hegoaldeko kontinente guztiak Gondwana izeneko kontinente bakarrean batu ziren. Kontinente hau ekuatorean hasi zen eta Hego Poloan bukatu zuen bere ibilbidea. Hasiera epela izan zuela uste da Ipar Amerika eta Europan itaso ez oso sakonak zeudelarik. Itsaso hauetan arrezifeak sortu ziren.

Garaiko arroka gehienak sedimentarioak dira baina ez zegoenez oso mendi alturik gehienak kareharriak dira.

Orogeniari dagokionez, Taconiar orogenia dago.

Fauna eta flora
---------------

Ipar Amerika eta Europan itsaso ez oso sakonak zeuden. Trilobiteak eta Brakiopodoak nahiko ugariak izan ziren. Briozoak eta koralezko uharriak garai honetan agertu ziren. Molusku barietate ugari agertu ziren: babalbioak, gasteropodoak eta nautiloideoak.
Lehenengo landare lurtarrak agertu ziren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q62100
* Commonscat Multimedia: Ordovician

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119442931 (data)
* GND: 4172743-5
* LCCN: sh95010914
* NDL: 00568938
* NKC: ph117302
* AAT: 300391264
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 15769
* GEA: 9632
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q62100
* Commonscat Multimedia: Ordovician


| Paleozoiko |
| --- |
| Kanbriar | Ordoviziar | Siluriar | Devoniar | Karbonifero | Permiar |
XV. mendeko juduak, Bartzelonako katedraleko erretaula
**Odol garbitasun estatutuak**, Antzinako Erregimenaren garaian, Espainian erabiltzen zituzten diskriminazio-tresna legalak izan ziren. Honelako estatutuak eskatzen zizkioten erakundeek bere kide berriei kristau zaharren ondorengoak zirela baieztatzeko. 1449ko Toledoko kristautuen kontrako matxinadan sortu ziren eta, Nikolas V.a aita santuak berak gaitzetsiak izanda ere, hedapen handia izan zuten udaletan, unibertsitateetan, ordena militarretan, eta abar. 1478an Inkisizioa eratu zenetik, estatuaren eginkizunik nagusiena "odol inpurokoak" ofizio eta karguetatik baztertzea izan zen.

Teologiaren ikuspegitik, estatutu hauen arazo nagusia ez zen diskriminatzaileak zirenik baizik eta bataioak ere gizabanakoen bekatuak ez zituela garbitzen aurresuposatzen zutela, kristau doktrinaren guztiz kontrakoa zena.

Estatutuek berez ez ziren inoiz zuzenbide publikoaren parte izan eta XVII. mendearen amaieran mantentzen zirenak aho betean bazterrean uzten zituzten. Salbuespen bakar bat izan zen: Mallorcan xueta jatorria zuten apaizek ezin izan zuten katedralean meza kantatu 1960ko hamarkadara arte.

Garai haietako egile askok euskaldunon kaparetasun unibertsala aldarrikatu zuten musulmanen konkista Euskal Herrirantz ailegatu ez zela argudiatuz. Doktrina honen ondorioz, euskaldunok jatorrizko garbitasuna mantendu genuen, espainiarrak "kutsatu" ziren bitartean. Kaparetasun unibertsalari esker euskaldun askok lana lortu zuten administrazioan. Espainiar nobleziak doktrinarekin bat egin zuen, izan ere, kideetako askok euskal jatorria zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Kamen, Henry.  (2011). *La Inquisición Española. Una revisión histórica.*  (3. argitaraldia) Bartzelona: Crítica, 244 or. ISBN 978-84-9892-198-4..
2. ↑   Azurmendi Otaegi, Joxe.  (2010). *Espainolak eta euskaldunak.*  Elkarlanean, S.L.. ISBN 9788497838467..
3. ↑   Pérez, Joseph.  (2005). *Los judíos en España.*  Madril: Marcial Pons.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Arrieta Alberdi, Jon. *La idea de España entre los vascos de la Edad Moderna.*  in: *Anales 1997-1998*..
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** Auñamendi Eusko Entziklopedia. *Limpieza de sangre.* .
6. ↑   **(Gaztelaniaz)** Aranzadi, Juan.  (2012-3-7). *Milenarismo vasco: Edad de Oro, etnia y nativismo.*  Penguin Random House Grupo Editorial España, 508–509 or. ISBN 978-84-306-1581-0..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2745483
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX537385
* GND: 4595238-3
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2745483
Ordena konposatuko kapitel baten eskema, Jacopo Vignolaren arabera.
**Ordena konposatua** edo **elkartua** ez dago greziar ordena klasikoen artean (doriarra, joniarra eta korintiarra), baizik eta toskanar ordenarekin batera, ordena klasikoei erromatarrek egindako ekarpena dela. Neurri eta konposaketa elementuetan, korintiar ordenaren berdin-berdina da, baina bi salbuespenekin: oinarria, molduretan aberatsagoa da, eta alderantzikatutako doriar ordenako kapitel baten antzekoa da, kapitela, joniar eta korintiar ordenetako nahasketa edo konposaketa bat den bitartean (hortik ordena honen izena). Lehenetik, goialdeko bolutak hartzen ditu, eta, bigarrenetik, behealdea apaintzen duten akanto hostoak.

Ordena honen gainontzeko ezaugarriak eta neurriak korintoar ordenarenak dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q734649
* Commonscat Multimedia: Composite capitals

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12503426t (data)
* AAT: 300067415
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q734649
* Commonscat Multimedia: Composite capitals
Apaiz baten ordenazioa Fontgombault abadian

*Artikulu hau sakramentu kristauari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ordenazio».*
**Ordenazioa** Kristau-erlijioan, gizon bat Elizaren zerbitzuan kontsakratzearen sakramentua da. Ordenako sakramentua burutzen den erritu hau, eukaristiaren ospakizunaren barruan, ordenagaiari eskuak ezartzean datza.

Eliza Katolikoan (latinez: *sacri ordines*), Ekialdeko Eliza Katolikoetan, Eliza Ortodoxoan (ιερωσυνη [hierōsynē], ιερατευμα [hierateuma], Священство [Svyashchenstvo]), Ekialdeko Ortodoxoan, Anglikanoan, Asiriarrean, Antzinako Eliza Katolikoan eta zenbait eliza independente eta luteranotan sakramentu hau apezpiku, apaiz (apaizgintza) eta diakono ordenatzeko erabiltzen dute. Zenbait eliza protestantek, berriz, ez dute sakramentu hau onartzen, haien ustez, Jainkoaren zerbitzari izateko erritu hau ez dela beharrezkoa.

Elizaren beste karguak, adibidez aita santua, patriarka, kardinala, monsinorea, artzapezpikua, artximandrita, artzapeza, protopresbiteroa, hieromojea, protodiakonoa, artxidiakonoa, eta abar, ez dute sakramenturik behar, tituluak besterik ez direlako.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. *Ordenazio.* .
2. ↑  Willimon, William. *Pastor: The Theology and Practice of Ordained Ministry*, 2002. ISBN 0-687-04532-0

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q662862
* Commonscat Multimedia: Holy Orders

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX525953
* GND: 7501937-1
* NKC: ph619418
* AAT: 300069452

 |

* Wd Datuak: Q662862
* Commonscat Multimedia: Holy Orders


| Sakramentuak |
| --- |
| Bataioa • Sendotza • Eukaristia • Penitentzia • Gaixoen oliadura • Ordenazioa • Ezkontza |
*Wifredo Bilotsuaren heriotza*, Claudi Lorenzale, 1853.
**Odolezko lau zerrenden kondaira** Aragoiko Koroa eta Bartzelonako konderriaren armarriaren jatorriari azalpena ematen dion kondaira bat da. Lehenbiziko aldiz 1551an Pere Antoni Beuter historialariak Valentzian gaztelaniaz idatzitako *Espainiako kronika orokorraren bigarren zatian* agertu zen, kondairan jazotzen diren gertakizuna baino 700 urte beranduago. Kondairak berehalako arrakasta izan zuen, eta ordutik aurrera Katalan Herrietan oso hedatua dago.

Kondaira
--------

Kondaiaren arabera, normandiarren aurkako gudu baten ondoren, frankoen erregeak bere eskuak Bartzelonako kondea zen eta hiltzorian zegoen Wifredo Bilotsuaren zaurietan jarri eta haren odolarekin eta eskuko lau hatzekin katalan kondearen armarri urreztatuan lau zerrenda edo lerro margotu omen zituen, honakoa esanez: "Konde, zure armarria hau izango da".

Ikus gainera
------------

* Senyera

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9022100
* Commonscat Multimedia: Legend of the Four Blood Bars

---

 |

* Wd Datuak: Q9022100
* Commonscat Multimedia: Legend of the Four Blood Bars
Suediako Gotlandeko Stora Hammars harrien xehetasuna. Irudian gizon bat bere sabel gainean etzanarazia eta beste gizon batek bere arma haren bizkarrean duela agertzen da; gainean valknut bat eeta bi arrano daude, haietako bat eskuineko gizonaren eskuan ezarria.
**Odolezko Arranoa** (antzinako eskandinavieraz: *rísta blóðörn*) zenbait eskandinaviar sagetan ustez giza sakrifizio moduan aipatzen den tortura eta heriotz zigor metodoa da. Heriotz zigor hau biktima bizkarrezurrretik irekiz, eta sahiets-hezurrak ebaki eta bi hegal odoltsuen antzera zabalduz, eta birikak kanpora ateraz gauzatu ohi zen. Zauri irekia gatzez estaltzen zen. Eskaldiar olerkien eta sagen arabera, exekuzio metodo honen bidez hildako biktimen artean Aelle Northumbriakoa eta Ekialdeko Angliako Edmundo Martiria erregea, Harald I.a Norvegiakoaren semea Halfdan Haleg, Munsterko Máel Gualae erregea eta beharbada Ælfheah dCanterburykoa apezpikua leudeke.

Ohitura honen izatea eztabaidan dago. Batzuentzat gertakari historikoa da: kristauek paganismoari zioten gorrotoaren frogak; beste batzuentzat aldiz fikzio hutsa da: islandiar heroi sagak, eskaldiar olerkigintza eta zehaztasunik gabeko itzulpenak.

Kanpo estekak
-------------

1. ↑  *The Vikings* 793-1066 Ian Heat-Angus McBride (1985) ISBN 0-85045-565-0 12. orr.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q886459

 |

* Wd Datuak: Q886459