recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Lempa** (gaztelaniaz: *Río Lempa*) Erdialdeko Amerikako ibaia da, Guatemala, Honduras eta El Salvador zeharkatzen dituena. 422 kilometro luze da, eta 18.240 kilometro koadroko arroa drainatzen du.

Geografia
---------

Sierra Madren du iturburua, 1.200 metroko garaieran, Guatemalako Esquipulas hiritik hurbil. Honduras ipar-mendebaldeko Ocotepeque departamendua zeharkaturik, El Salvadorren sartu eta 360 kilometroko ibilbidea egiten du bertan. Ozeano Barera isurtzen da Tecoluca udalerrian. Arroak 18.240 kilometro koadroko eremua hartzen du %56 El Salvadorren, %30 Hondurasen, eta %14 Guatemalan.

Hidrometria
-----------

Lempa ibaiaren emaria 12 urtez (1969-1980 bitartean) neurtu zen San Marcosko estazioan (El Salvador), ahotik oso hurbil. Ibaiak 18.240 kilometro koadroko eremua drainatua du gune horretan, arroaren % 100. Urteko batez besteko emaria segundoko 435 m³ da. Emari handiena irailean du (1.284 m³/s), eta txikiena martxoan (87,1 m³/s).

**Lempa ibaiaren batez besteko emariak (m³/s), San Marcosko estazioan neurtuak**  
**Datuak: 1969 eta 1980 artean**

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Cuenca del río Lempa.*  cel.gob.sv (Noiz kontsultatua: 2017-12-1).
2. ↑  Lempa San Marcosen,

  

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1511554
* Commonscat Multimedia: Lempa River

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 243554387
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 9405428

 |

* Wd Datuak: Q1511554
* Commonscat Multimedia: Lempa River
Gracilis faszikulua eta nukleoa bizkarrezur-muinaren atzeko zutabean kokatzen dira. Morez: Gracilis nukleoa. Berdez: Gracilis faszikulua.
**Gracilis faszikulua** axoi talde bat da bizkarrezur-muinaren atzeko zutabean, erdialdeko lemnisko bidean, kokatzen dena. Informazioa garraiatzen du maila torazikoaren erdialdetik eta beheko gorputz ataletatik. Gracilis faszikulua goranzko bideetariko bat da, garunera informazioa daramana bizkarrezur-muinaren bidez.

Funtzioa
--------

Gracilis faszikuluak beheko gorputz eta enborraren informazioa propiozeptiboa eramaten dio entzefalo enborrari.
Gainera, beste funtzio gehigarri batzuk ere baditu, hala nola, bibrazio, erraien min informazioa eta ukimen sakona garraiatuko ditu garunera.

Faszikulua
----------

Gracilis eta Cuneatus faszikuluek funtzio berdina dute baina desberdindu daitezke, maila desberdinetatik hartuko baitute informazioa. Cuneatus faszikulua T6 mailatik gorako informazioa garraiatuko du eta Gracilis faszikuluak T7tik beherako informazioa. Bi goranzko traktuak T6 mailan elkartuko dira.

Goranzko traktu honek 3 neurona maila izango ditu informazioa fisikoki hartzen duen gunetik garunak interpretatzen duen guneraino:

* Lehenengo zuntzak: bizkarrezur-muinaren alde ipsilateralean aurkitzen dira eta gracilis nuklean amaitzen dira, entzefalo enborraren erraboilean kokaturik dagoena.

* Bigarren zuntzak: gracilisetik datozen zuntzak cuneatus faszikuluko bigarren zuntzekin elkartuko dira eta erdialdeko lemniskoa eratuko dute, hauek lehenengo zuntzetatik eskuraturiko informazioa talamora eramango dute.

Hirugarren zuntzak:erdialdeko lemniskotik talamoan eskuraturiko informazioa garun kortexera garraiatuko du informazioa.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Nukleoa
-------

Gracilis nukleoa bizkar erraboilean kokatzen den bizkarraldeko zutabeko nukleo bat da. Beheko gorputz adarraren eta enborraren informazio propiozeptiboaren integrazioan parte hartzen du. Nukleoan atzeko zutabeko-erdiko lemniskoko bigarren mailako neuronak izango ditu, neurona sentsorialetatik datozenak eta talamoan sinaptatuko duten axoiak emango dituzte.

Klinika
-------

Gracilis edo Cuneatus traktuen akatsen ondorioz gorputz adarren sentsazioen galera sor daiteke.

Informazio gehigarria
---------------------

Gracilis faszikuluak zeharkako ataletan forma triangeluarra dauka eta hedatu egiten da atze erdialdeko trenkadaraino. Faszikuluaren oinarria bizkar muinaren gainazalean dago eta bere apexa atzeko komisurara zuzenduta dago.
Goll traktua, gracilis faszikuluaren izen propioa, Friedrich Goll (1829-1903) neuroanatomistaren omenez bere izena jarri zioten.

Bibliografia
------------

* Gracile fasciculus
*

Irudiak
-------

Berdez gracilis faszikulua ikus daiteke
Morez gracilis nukleoak ikusten dira

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1138642
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* TA: A14.1.02.243
* FMA: 258416

 |

* Wd Datuak: Q1138642
Lasto altxatzea
**Lasto altxatzea** herri kirol bat da, lasto fardel bat denbora mugatuan eta garaiera jakin batera ahal den gehienetan jasotzean datzana.

Frogaren iraupena normalean bi minutukoa izaten da. Fardelak 45 kg izango du gizonentzat eta 30 kg emakumezkoentzat. Garaiera, berriz, gizonentzat 7 metrokoa eta emakumezkoentzat 5 metroko da. Altxaldia ontzat emateko fardela lotzen duen korapiloak txirrika jo behar du.

Lehenengo altxaldia sokatik indarrez tiratuz egiten da, ondorengoetan berriz gorputzaren pisua erabili ohi da kontrapisu moduan. Fardela erortzerakoan lurra ukitu baino metro batzuk aurretik soka heldu eta fardelaren erortze indarra erabiltzen da kirolaria gorantz eramateko. Lortutako garaieratik eta bere pisuaz baliatuz errazago suertatuko da fardela berriz altxatzea. Adi egon behar da eskuak ez erretzeko.

Kanpo estekak
-------------

* Lasto altxatzea H18K gunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3218428

 |

* Wd Datuak: Q3218428
**Gray konderria** (ingelesez: *Gray County*) Kansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Cimarron da. 2010eko zentsuaren arabera 6.006 biztanle zituen, Gray kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Gray konderriak 2.251,47 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,11 ura dira. Beste 2.250,36 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2,67 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 6.006 pertsonetatik 5.905 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 855 dira. 22 beltzak edo afroamerikarrak. 20 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 13 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 43 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q379654
* Commonscat Multimedia: Gray County, Kansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 150103446
* GND: 104652870X
* LCCN: n81024818
* **Lekuak**
* OSM: 1070360
* TGN: 2000694

 |

* Wd Datuak: Q379654
* Commonscat Multimedia: Gray County, Kansas
**Lataste sugegorria** (*Vipera latastei*) Iberiar penintsulan aurkitzen den sugegorria da, iparraldean izan ezik. Afrika ipar-mendebaldean ere topa dezakegu. Euskal Herrian badaude, baina zaila da aurkitzea.

Itxura
------

Helduak 60cm baino txikiagoak izaten dira buztana barne. Arrak emeak baino handiagoak dira. Iberian normalean ondo nabarmendua dagoen sudur-apendize bat duen sugegorri bakarra da. Bere gorputza samar potoloa da eta bere buru zabala eta triangeluarra ezkata txikiz estalirik dago, begien gaineko eta batzuetan kopetakoa izan ezik. Begi-niniak bertikalak ditu eta ez du betazalik. Bere ezkata dortsalak karenatuak dira. Atzeko kolorea grisaxka edo, gutxitan, gorrikara. Marrazkia aldaketarik gabekoa; bizkarraldeko marra izurtua edo sigi-sagan ertza ilunarekin. Sabelaldea tipikoki grisaxka edo belzkara, askotan argiago edo ilunagoak diren orbanekin. Askotan isatsaren beheko zatian hori pixka bat izaten dute.

Ohiturak
--------

Beste sugegorrien bezalako ohiturak dituzte; egunekoa da baina gautarra ere tenperatura beroa denean. Nahiago ditu bizileku menditsu eta idorrak baina itsas mailatik 1300 metroko altueraraino dago. Alde harritsu eta idorretan,baso irekietan eta batzuetan inguru hondartsuetan ematen da. Batez ere ugaztun txiki eta txorikumeak ehizatzen ditu. Gaztea denean musker eta ornogabeak harrapatzen ditu.

Harrapakinak Jacobsonen organoari esker eta mingaina mugituz detektatzen ditu. Organo horrek usaimenaren antzeko funtzioa betetzen du eta mingainaren bidez jasotako estimulu kimikoak aztertzen ditu. Ehizakiak hiltzeko sugegorriak dituen letaginak erabiltzen ditu. Letagin hauek zulatuak eta mugikorrak dira. Ausikitzerakoan pozoia zuzenean harrapakinari sartzen dio. Gero, pozoiak bere lana egin arte, itxaroten du eta ondoren, mingaina erabiliz ehizakiaren arrastoari jarraitzen dio. Aurkitzen duenean, burutik hasita, ehizakia oso-osorik irensten du.

Ugalketa
--------

Udaberrian ugaltzen dira. Sugegorriak obobibiparoak dira. Arrautzak amaren barruan txitatzen dira erditzeko unea iritsi arte.

Pozoia
------

Nahiz eta samar suminkorra izan, ez du ematen bere hozkada oso serioa denik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Euskal Herrian dauden 11 espezietatik hamar atzeman dituzte Aranzadiren 'Sugebizi' proiektuko 'sugezainek'» *Berria* 2021-07-16 CC BY-SA 4.0 lizentziapean.

Ikus, gainera
-------------

* Sugegorri
* Aspis sugegorri
* Kantabriar sugegorri
* Europar sugegorri

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1247992
* Commonscat Multimedia: Vipera latastei
* Wikispecies Espezieak: Vipera latastei

---

* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 289374
* GBIF: 5960896
* ITIS: 634994
* UICN: 61592
* NCBI: 246179
* uBio: 4784239

 |

* Wd Datuak: Q1247992
* Commonscat Multimedia: Vipera latastei
* Wikispecies Espezieak: Vipera latastei
**Hador Gondorrekoa**, Tolkienen legendariumean eta honen lanik ospetsuena den Eraztunen Jauna eleberriko eranskinetan, Gondorreko Seneskal Erregeordeen artean zazpigarrena izan zen. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2245. urtean jaioa, Turin I.ak bere bigarren emaztearekin izan zuen semea da. Bere arbaso Edaina bezala, bere izena, sindarinez "Urrezko buruduna" bezala itzul daiteke.

Hador, Zaintzapeko Bakea deritzon garaian gobernatu zuen seigarren seneskala izan zen. Bere aitaren oinordekoa izan zen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2278. urtean, eta Gondor gobernatu zuen 117 urtez. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2395. urtean hil zen.

Erregeistroen arabera, halako adina, 150 urte, hartu zuen etxe Gobernariko azken Dunedaina izan zen. Bere ondoren, adina jeisten hasi zen, odol numenortarra jeisten zen bitartean. Bere oinordekoa, bere seme Barahir Gondorrekoa izan zen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Turin I.a** | **Gondorreko Seneskal Erregeordea**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2278tik 2395 arte. | Ondorengoa**Barahir Gondorrekoa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9001822

 |

* Wd Datuak: Q9001822
Lata-irekitzekoa
Lata-irekitzeko modernoa
**Lata-irekitzekoa** edo **lata-irekigailua** latak irekitzeko erabiltzen den tresna da.

Hasieran, mota guztietako tresnak erabiltzen ziren latak irekitzeko. Britainiar soldaduek baioneta eta labanak erabiltzen zituzten 1812an, eta baita fusilen tiroekin ere kasu batzuetan.

Lehen lata-irekitzekoa Ezra. J. Warnerrek patentatu zuen 1858an. Tresna oso handia zen, eta eskuz maneiatzeko oso zaila. Latan bertan sartu beharra zegoen igitai baten itxurako tresna bat zen.

Gaur egun erabiltzen den lata-irekitzekoa William W. Lyman estatubatuarrak patentatu zuen 1870ean. Denboran zehar aldaketa gutxi izan zituen eredu hark, 1925ean San Franciscoko Star Can Opener Companyk hagindun gurpila gehitu zion arte. Hauxe gaur egun ere erabiltzen dena da, eta 1931an lehenengoz patentatu zuten lata-irekitzeko elektrikoaren oinarri izan zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12714
* Commonscat Multimedia: Can openers

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4814210-4
* AAT: 300200648

 |

* Wd Datuak: Q12714
* Commonscat Multimedia: Can openers
**Guardako katedrala** (portugesez: *Sé de Guarda*) Portugalgo Guarda hirian kokatzen den katedrala da.

Historia
--------

Guarda Antso I.a Portugalgoak sortu zuen 1199 urtean, diozesia Egitaniatik bertara pasatzerakoan eta katedrala eraikitzeari ekin zion. Erromanikoa zen baina ez zuen asko iraun, beste bat eraiki baitzuten bere lekuan, hau ere nahiko xumea. 1390an Katedral handia eraikitzen hasi ziren, gaur egungoa, eta 1540an bukatu zuten.

Hasieran egindako habearteak gotikoak ziren baina XVI mendean manueldar estiloa nagusitu zen.

Hurrengo mendeetan elementu berriak gehitu zitzaizkion, denetan aipagarriena organo barrokoa.

Iruditegia
----------

* Katedrala alde zaharraren barnean.Katedrala alde zaharraren barnean.
* Aurrealdea.Aurrealdea.
* Barnealdea.Barnealdea.
* Antso I.aren estatua.Antso I.aren estatua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3487144
* Commonscat Multimedia: Sé da Guarda

---

* **Ondare historikoa**
* IGESPAR: 71096
* SIPA: 4717

 |

* Wd Datuak: Q3487144
* Commonscat Multimedia: Sé da Guarda
β-laktama, γ-laktama eta δ-laktama
Kimika organikoan **laktama** esaten zaie amida ziklikoei. Laktamak polimeriza daitezke poliamidak emanez.

Nomenklatura
------------

Laktamak izendatzeko aurrizki grekoak baliatzen dira ordena alfabetikoari jarraiki.

* α-Laktama (3 atomoko eraztuna)
* β-Laktama (4 atomoko eraztuna
* γ-Laktama (5atomoko eraztuna)
* δ-Laktama (6 atomoko eraztuna )
* ε-Laktama (7 atomoko eraztuna )

Izendatzeko sistema oinarritzen da α-laktamak hidrolizatzen denean α-aminoazidoa ematen duela, β-laktamak β-aminoazidoa, etb.

Naturan
-------

Naturan β, γ edo δ-lactamen eraztunak ditzten konposatuak ez dira gutxi. Penizilina izan zen aurkitutako lehen koposatu ß-laktamikoa Penicillium onddoetan. Ondoren beste konposatu batzuetan ere aurkitu dira.

Erabilera
---------

Penilzilinaren egitura, laktama eraztuna urdinez
Egun usatzen diren antibiotikoen % 65a ß-laktamak dira. Hainbat naturalak dira bentzilpenizilina legez eta beste batzuk egitura naturalak eraldatuz sintetizatu dira hala nola amoxiziklina.
Laktamak poliamidak sintetizatzeko monomero moduan ere baliatzen dira, nylon 6 erdiesteko kaprolaktama adibidez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Laktama.*  .
2. ↑    Mijangos, Fernado eta beste.  (1996). *Kimika orokorra.*  Udako Euskal Unibertsitatea, 680-681 or. ISBN 84-86967-71-6..
3. ↑    *Natural lactones and lactams : synthesis, occurrence and biological activity.*  2014 ISBN 3-527-66691-5. PMC 861528572. (Noiz kontsultatua: 2023-01-02).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q251124
* Commonscat Multimedia: Lactams

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4166366-4
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D007769
* **Kimikako identifikadoreak**
* ChEBI: 24995

 |

* Wd Datuak: Q251124
* Commonscat Multimedia: Lactams
**Panizos** Miozenoaren amaierako garaiko galdara da, Potosí departamenduan (Bolivia) eta Jujuyko probintzian (Argentina) dagoena. Andeetako Erdialdeko Sumendi Zonako Altiplano-Puna sumendi gunearen zati da. Erdialdeko Sumendi Zonan 50 sumendi aktibo daude azken boladan eta hainbat galdara gune garrantzitsu daude. Galdara Andeetako logistikoki zaila den gune batean dago.

Panizos eta sumendi horietako gehienak Nazcako plaka ozeanikoaren subdukzioan sortzen dira Hego Amerikako litosfera kontinentalean. Galdara arku nagusiaren ekialdean dago eta batez ere dazitazko magmek hornitzen dute. Panizosen azpian Tertziarioko ignimbrita eta basamentu sedimentario paleozoikoa daude.

Kalderara 40 kilometroko diametroa duen ezkutuaren azpian ezkutatuta dago eta bertako erdiko gailur batzuek 5.000 metroko altuera gainditzen dute. "Ezkutu ignimbritikoa" deitu diote.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21795640

 |

* Wd Datuak: Q21795640
*Artikulu hau nekazaritza ekoizpenetako eraikinari buruzkoa da; bizileku txikari gaitzat duena beste hau da: «txabola»*
Ipar Amerikan ohikoak dira etxola hauek handiak izatea, etxetik bereiziak.
Metal zatiekin eraikitako etxola.
**Lastategia**, **etxola**, **estalpe** edo **belartegia** nekazaritza eraikin bat da, normalki etxaldeetatik kanpo eraikitzen dena, eta helburu oso ezberdinak izan ditzakeena. Ohikoa da bertan nekazaritza-makineria gordetzea, baita animalia batzuk ere, baina ez da nahastu behar ukuilu batekin. Uzta jasotzen denean, lastoa gordetzeko ere erabil daiteke, baina ez da nahastu behar garaua gordetzeko eraikitzen diren silo edo aletegi batekin. Batzuetan, patata bezalakoak edo tabakoa lehortzeko ere erabiltzen da.

Ipar Amerikan ohikoa da eraikin bereizi bat izatea, batzuetan solairu bat baino gehiagorekin. Europan, hala ere, etxeari lotuta egon ohi da. Ez da nahastu behar altuera batean eraikitzen diren garaiekin, edo baserrietan egoten den ganbararekin. Baserri batzuetan etxearen aurrean eraikitzen da arkupea izaten da funtzio hau egiten duena.

Etxolak mendian abeltzaintzari laguntzeko eraikitzen direnean, borda izena hartzen dute.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1303167
* Commonscat Multimedia: Barns

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11948090d (data)
* GND: 4179510-6
* LCCN: sh85011902
* NARA: 10639630
* AAT: 300004900
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1303167
* Commonscat Multimedia: Barns
Goliardoek idatzitako *Carmina Burana* XI-XIII. mendeko kanta-bilduma, Benediktbeuern-eko abadian aurkitua
**Goliardoak** XII.-XIII. mendeetan lekuz-leku eskean eta kantari bizi ziren irakasle ibiltariak ziren. Unibertsitateko ikasleak, irakasle pobreak, apaizgoa utzitakoak, ihes egindako fraideak izaten ziren goliardoak. Haien bizitza Erdi Aroko helburu aszetikoaren eta Elizaren arau estuen kontrako erreakziotzat ikusten da gaur egun. Haien kantak, latin arrunteko bertsoetan eginak, maitasunari, ardoari eta bizitza ibiltariari eskainiak izaten ziren, eta sarritan eraso zorrotzak egiten zizkioten Elizaren moral-gabeziari.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q767975
* **Identifikadoreak**
* BNF: 119315781 (data)
* GND: 4157908-2
* LCCN: sh85055820
* SUDOC: 027228169
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q767975
**Lastur** Debako auzo bat da, Itziar herrigunekoa, hainbat baserrik osatua. Haranaren erdialdean jatetxea dago, pilotalekua, San Nikolasi eskainitako baseliza, bi errota (aurretiaz burdinolak izandakoak), landetxeak eta aterpetxe bat.

Lastur Behea gutxi gorabehera itsas-mailaren gainetik 75 metrora dagoen sakana da.

Azpiguneak
----------

* San Nikolas plaza.
* Lastur Goia: 64 biztanle.
* Lastur Behea: 32 biz.

Inguru naturala
---------------

Lastur Izarraitz mendilerroaren bihotzean dago, mendi eta haranez inguratuta, nahiz eta itsasotik oso gertu egon. Natur eta kultur ondare handia duen harana da Lastur.

Ekonomia
--------

Betizu gorri bat Lasturreko zezen beltz batekin
Haranaren ekonomia abeltzaintzan du oinarri. Horien artean, oso famatuak dira Lasturko zezenak.

Lasturko zezen-plaza Euskal Herriko zaharrenetarikoa da. Gaur egun, astebururo erabiltzen da, bigantxak ateraz. Horrez gain, auzoko jaietan (San Nikolas, irailaren 10a) ere erabiltzen da.

### Lasturko zezenak

Garai batean betizu arrazako abereak erabiltzen omen ziren bertan, baina urtekin bertako betizuak kanpoko zezenekin nahastuz joan ziren tamainaz handiagoak ziren abereak lortzeko. Horregatik duela hainbat hamarkadetan esaten zen Lasturko zezenak beltzak zirela, nahasketa honen ondorioz. Egun berriz antzineko betizu arrazako behiak berreskuratzeko lanean ari dira bertako zenbait abeltzain.

Errota

Auzotar ospetsuak
-----------------

* Faustino Azpiazu *Sakabi* (1916-1995), trikitilaria.
* Josune Arakistain trikitilaria.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)** Los valles de Lastur Behea y Goia y Arbizkoa
2. ↑  **(Gaztelaniaz)** ¿Por debajo del nivel del mar?, El País.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5971455

 |

* Wd Datuak: Q5971455


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Debako auzoak |  |
| Arbiskoa • Arriola • Egia • Elorriaga • Endoia • Itxaspe • Lastur • Madariaga |
**Hannah Martin**,  (Ipswich, Suffolk, Ingalaterra, 1994ko abenduaren 30a), belar-hockeyan lehiatzen den kirolari britainiarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta brontzezko domina eskuratu zuen belar-hockeyan Erresuma Batuko taldearekin, Herbehereen eta Argentinaren atzetik.

Tokion, honako hauek osatzen zuten taldea: Giselle Ansley, Grace Balsdon, Amy Costello, Fiona Crackles, Sarah Evans, Maddie Hinch, Sarah Jones, Hannah Martin, Shona McCallin, Lily Owsley, Hollie Pearne-Webb, Isabelle Petter, Ellie Rayer, Sarah Robertson, Anna Toman, Susannah Townsend, Laura Unsworth eta Leah Wilkinson-ek

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 03 !3. postua, brontzezko domina | Emakumezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Hannah Martin» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Hannah Martin» FIH **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q39071226

 |

* Wd Datuak: Q39071226
Fisikan, **H alfa**, **Hα** idatzia, hidrogenoaren espektroaren igortze zerrendetako bat da. Hα zerrenda, 656,3 nanometroko uhin luzera batean zentratua dago, eta espektro elektromagnetikoaren zati gorrian ikusgarri da. Hα hitza, Hα zerrendaren igortze maiztasunean zentratutako iragazki optikoak izendatzeko ere erabiltzen da. Iragazki hauek, beste gauza batzuen artean, eguzkia behatzeko erabiltzen dira, zeintzuekin kromosferaren behaketa on bat lor daitekeen.

Bohrren eredu atomikoaren arabera, elektroiak, energia maila kuantikotuetan baino ezin daitezke egon, bere hirugarren arautik ebazten den ondorioa. Zenbaki kuantiko nagusiak n= 1, 2, 3,... maila hauetako bakoitza identifikatzen du. Hidrogeno atomo batetako elektroi batek, **n****1** mailatik **n****2** maila txikiago batetara trantsizioa egiten duenean, **n****1** eta **n****2** mailen arteko energia diferentziaren ia berdina den energia fotoi bat igortzen du. **n****2** = 2 denean, fotoien energiak hain handiak dira, lotutako uhin luzerak, Balmerren sailekoak direla, eta honela izendatuak dira:

* *n* = 3 a *n* = 2 H-alfa deitzen da, edo **Hα**
* *n* = 4 a *n* = 2 H-beta deitzen da, edo **Hβ**
* *n* = 5 a *n* = 2 H-gamma deitzen da, edo **Hγ**, etab...

Hα astrofisikan
---------------

Espektru zerrenda hau, Astrofisikan oso erabilia da aplikazio ugarirentzako.

* Eguzkiaren kromosfera eta protuberantziak aztertzeko
* izar eraketadun nebulosak aztertzeko
* Unibertsoko izar eraketa tasa aztertzeko.

Zehazki, Hα bezala, zerrenda horretan zentratutako behaketa iragazkiak ere ezagutzen dira.

Ikus, gainera
-------------

* Rydbergen formula
* Lymanen saila
* Balmerren saila
* Paschenen saila
* Bracketten saila
* Pfunden saila

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q585943
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q585943
***Gollumjapyx smeagol*** Dipluraren barruko Japygidae familiako ***Gollumjapix*** generoko espezie bakarra da. Hexapoda taldeko artropodoak dira. Castellóko eta Tarragonako hegoaldeko (Katalan Herriak) kobazuloetan bizi dira. 1980ko hamarkadan aurkitu bazen ere, 2006ra arte ez zen deskribatu.

Ezaugarriak
-----------

***Gollumjapyx smeagol***en ezaugarrietako batzuk bere lurpeko bizimoduaren berezitasunak dira, eta horrek sortua: gardena da, hau da, bere kutikulak ez du pigmenturik. Bere toraxa eta hankak oso luzeak dira; bere antenak oso sensiblek dira, eta ia ez dute ikusmenik.

Bi zentimetroko tamaina du, Iberiar Penintsulako hexapodo leizetarrik handiena da. Matxarda sendoa du eta horrek ehiztari garrantzitsua izatea eragiten du. Akaroak eta *Anillinus* generoko kakarraldoak ehizatzen ditu.

Izenaren jatorria
-----------------

Espezie hau J. R. R. Tolkienen Eraztunen Jauna eta Hobbita eleberrietan agertzen den Gollum pertsonaiaren omenez izendatu zen. Pertsonaia hau lehenago hobbit bat zen eta gero lur azpiko bizitzara ohitu eta moldatu zen, animalia honetan gertatzen den bezala. Kobazuloetan bizi diren izaki asko izendatzen dira mitologia greziar edo erromatarra oinarri hartuta eta entomologoek deskribapena egiterakoan zerbait berritzaileagoa bilatu zuten.

Kanpo loturak
-------------

* Animaliaren fitxa eta argazkia

Ikus, gainera
-------------

* Diplura

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q102345
* Commonscat Multimedia: Gollumjapyx smeagol
* Wikispecies Espezieak: Gollumjapyx smeagol

---

* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 80484
* BioLib: 777445
* EOL: 10679974
* GBIF: 7578376
* NCBI: 407253

 |

* Wd Datuak: Q102345
* Commonscat Multimedia: Gollumjapyx smeagol
* Wikispecies Espezieak: Gollumjapyx smeagol
***Land of Hope and Glory***, (euskaraz *Itxaropen eta Loriazko Lurraldea*, Eduardo VII.a Erresuma Batukoaren koroaketarako espreski sortutako ingeles abesti abertzalea da, lehenbiziko aldiz 1902an Clara Buttek interpretatu zuen. Bere musika Edward Elgar konposatzailearen *Pomp and Circumstance* ("Arrandia eta Zirkunstantzia") sortako 1. martxatik hartua da.

Land of Hope and Glory gaur egun "The Last Night of the Proms" kontzertuan jo ohi da, baita Commonwealtheko jokoetan Ingalaterra ordezkatzeko ere, eta Elisabet II.a erreginaren 2002ko Urrezko Jubileoaren azken asteburuan God Save the Queen ("Jainkoak Gorde Beza Erregina") ereserkia amaitu ostean, bere jauregia inguratzen zuen jendetzak ere abesti hau kantatu zuen.

Bere zati ezagun eta errepikatuenak honela dio:

|  |  |
| --- | --- |
| Ingelesez
Land of Hope and Glory, Mother of the Free,
How shall we extol thee, who are born of thee ?
Wider still and wider shall thy bounds be set;
God, who made thee mighty, make thee mightier yet,
God, who made thee mighty, make thee mightier yet. | Euskaraz
Itxaropen eta Loriazko Lurraldea, Jende Askearen Ama,
Nola gorets zaitzakegu, zugandik jaio garenok?
Zure mugak oraindik zabalago ezarriak izango dira;
Boteretsu egin zintuen Jainkoak, eta are boteretsuago egin zaitzala.
Boteretsu egin zintuen Jainkoak, eta are boteretsuago egin zaitzala. |

Hitzak
------

Dear Land of Hope, thy hope is crowned.
God make thee mightier yet !
On Sov'ran brows, beloved, renowned,
Once more thy crown is set.
Thine equal laws, by Freedom gained,
Have ruled thee well and long ;
By Freedom gained, by Truth maintained,
Thine Empire shall be strong.
**Land of Hope and Glory, Mother of the Free,**
**How shall we extol thee, who are born of thee ?**
**Wider still and wider shall thy bounds be set ;**
**God, who made thee mighty, make thee mightier yet,**
**God, who made thee mighty, make thee mightier yet.**
Thy fame is ancient as the days,
As Ocean large and wide ;
A pride that dares, and heeds not praise,
A stern and silent pride ;
Not that false joy that dreams content
With what our sires have won ;
The blood a hero sire hath spent
Still nerves a hero son.
*1. eta 3. bertsoak jadanik ez dira jotzen, ohikoena 2.a abestea da*

Kanpo estekak
-------------

* Hope and Glory abestiaren bertsio bikaina Youtube.com webguneko bideoan entzungai.
* Hope and Glory abestia Real Player programan entzungai.[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q182268
* Commonscat Multimedia: Land of Hope and Glory

---

 |

* Wd Datuak: Q182268
* Commonscat Multimedia: Land of Hope and Glory
**Larue konderria** (ingelesez: *Larue County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Hodgenville da. 2010eko zentsuaren arabera 14.193 biztanle zituen, Larue kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Larue konderriak 682,79 kilometro koadro ditu. Horietatik 5,46 ura dira. Beste 677,33 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 20,79 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 14.193 pertsonetatik 13.497 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 401 dira. 441 beltzak edo afroamerikarrak. 35 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 25 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 191 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q498128
* Commonscat Multimedia: LaRue County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147776591
* ISNI: 0000 0004 0618 0188
* LCCN: n82215045
* NARA: 10038957
* **Lekuak**
* OSM: 1846541
* TGN: 2000807

 |

* Wd Datuak: Q498128
* Commonscat Multimedia: LaRue County, Kentucky
**Lander konderria** (ingelesez: *Lander County*) Nevadako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Winnemucca da. 2010eko zentsuaren arabera 5.775 biztanle zituen, Lander kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Lander konderriak 14.295,41 kilometro koadro ditu. Horietatik 76,1 ura dira. Beste 14.219,31 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,4 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 5.775 pertsonetatik 5.478 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.219 dira. 17 beltzak edo afroamerikarrak. 197 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 20 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 62 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q495349
* Commonscat Multimedia: Lander County, Nevada

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 124341912
* NARA: 10039351
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 166466
* TGN: 2001415

 |

* Wd Datuak: Q495349
* Commonscat Multimedia: Lander County, Nevada
**High Density – Digital Versatil Disc (HD-DVD)**, disko-formatu berri hau DVD forum-ak sortu eta hobetu du, egile eta entretenimendu munduko estudio handienekin batera. Talde hau DVD-aren (DVD forum) estandarrak sortzeaz arduratu zen formatu hau sortu zenetik. Toshiba eta NEC-en Advanced Optical Disc (AOD) teknologian oinarrituta sortu da eta geruza batean 15GB gorde daitezke DVD arrunt baten 4.7 GB-en aldean. Bi geruzatako HD-DVD batek 30 GB-eko edukiera du, eta hiru geruzatako diskoak 45 GB-era iristen dira.

Funtzionamendua
---------------

HD-DVD disko eta irakurgailua
HD DVD-ROM-a 12 cm-ko diametroa eta 1,2 mm–ko sakonera duen diskoa da, alde batean edo bitan idatzita egon daitekeena eta alde bakoitzean geruza bat edo bi izan ditzakeena. 60 GB gordetzera heldu daiteke bi geruzatako bi alde izanda, beraz geruza bakoitzean 15 GB gorde daitezke.

Gaur egungo DVD-ek informazioa diskoaren erdian gordeta dute kanporago dagoen plastikozko geruza garden batek babestuta. HD DVD-a modu berean dago eraikia eta fisikoki diskoak ezaugarri berdinak ditu.

Ondorioz, DVD ekipaia oso gutxi aldatu behar da formatu berri hau onartzeko. Testetan frogatu ahal izan denez, HD DVD bat produzitzeko garaian DVD-arekiko bost minutuko aldea dago soilik.

Laser urdin-morea zenbaki irekiera 0.65ekoa duen lentearekin, erabili daitekeen argi diametroa txikitu egiten da, oraingo DVD-kin alderatuz. Beraz, diskoa gorde daitekeen informazioa handiagoa da. Aldi berean, errotazio abiadura handitzen da, byte transferentzia handiak onartuz 36,55 Mbps, hiru aldiz baino gehiago DVD arruntarena.

Kalitate handieneko telebista irudiak gorde ditzake (HDTV [1920x1080] pixeletako bereizmenera arte), baita txikiena ere ( CIF [320x240]).

Bitxikeria bezala, aipatu disko bakarrean bi formatuak gorde daitezkeela, HD DVD eta DVD. Hau da, alde batean HD DVD moduan gorde daitezke datuak eta beste aldean DVD moduan edo alde batean bertan biak eduki, geruza ezberdinetan. Horrela laser gorriak DVD-ari dagokion informazioa irakurriko du eta laser urdinak HD DVD-ari dagokion.

Abantailak
----------

15 GB gorde ditzake geruza bateko DVD batean. Eraikitzerako garaian DVD egileekin bat egiten du, izan ere, DVD-a eraikitzeko azpiegitura erabiltzen du, produkzio gastuak txikituz. Aurreko belaunaldiko DVD-ekin bateragarria da eta irakurgailu batek bi formatuak onartu ditzake, aldaketa gutxirekin. Bi geruzatako diskoak egitea erraza da.

Eragozpenak
-----------

Bi konpainia, soilik, daude atzetik (NEC eta Toshiba). Bere edukiera Blu-Ray Disck-arena baino urriagoa da.

Kanpo estekak
-------------

  

* **(Ingelesez)** The Authoritative HD DVD FAQ by Hugh Bennett
* **(Ingelesez)** HD DVDaren orrialde ofiziala
* **(Ingelesez)** DVD forum-aren orrialde ofiziala
* **(Ingelesez)** The HD DVD Key
|  |
| --- |
|  |
| **Aldizkaria** | *hAUSnART* |
| **Sortze urtea** | 2011 |
| **Mota** | Filosofia eta gizarte gaiak |
| **Saltzen den lurraldea** | Euskal Herria |
| **Editatzen den hiria** | Donostia |
| **Hizkuntza** | Euskara |
| **Maiztasuna** | Urtean bi ale |
| **Argitaratzea** | Maiatzean eta Abenduan |
| **Argitaletxea** | Lapiko Kritikoa kultur elkartea |
| **Inprimategia** | Antza S.A.L. |
| **Ekoizpena** | - |
| **Zuzendaria** | Andoni Olariaga |
| **Kontakturako bidea** | lapikokritikoa@gmail.com |

  

***hAUSnART*** Lapiko Kritikoa kolektiboak 2011an sortu zuen aldizkaria da. Aldizkaria paperean eta sarean argitaratzen da eta bertan hizkuntza nagusia euskara bada ere ingelesez ere artikuluak argitaratzen ditu.

Lapiko Kritikoa webguneak teoria eta filosofia kritikoaren gaitasun bereziak azpimarratzen ditu. Webaren baliabideak erabiliz, gizarteari buruzko eztabaidak hedatzea du helburu, gaur egungo arazoei buruzko ikerketak, azterketak eta azalpenak sortuz. Era berean, eremu ez akademiko zein irakaskuntza unibertsitarioaren arteko elkarlana bultzatzeko asmoa du.

hAUSnART aldizkariak ildo horri jarraitzen dio humanitateen eremuko diziplina ezberdinetatik sortutako lanak argitaratuz. Azken alea 2013ko maiatzean argitaratu zen

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *hAUSnART*, 0 zenbakia, 9. orrialdea.

Ikus, gainera
-------------

* Andoni Olariaga

Kanpo estekak
-------------

* *hAUSnART* aldizkaria, Lapiko Kritikoa webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258828

 |

* Wd Datuak: Q12258828
**HIESaren Aurkako Nazioarteko Eguna** abenduaren 1ean ospatzen da, eta GIB/HIESaren pandemiaren aurkako aurrerapenak ezagutaraztea du helburu. 2020ko HIESaren Aurkako Nazioarteko Egunaren leloa "Elkartasun globala, erantzukizun partekatua" da.

Historia
--------

 Buenos Aireseko (Argentina) obeliskoa kondoia jantzita, 2005eko abenduaren 1a ospatzeko.1988ko abenduaren 1ean ospatu zen lehenengoz. Osasun Ministroen Nazioarteko Biltzarrean, 1988a "HIESari buruzko Komunikazio eta Lankidetzaren Urtea" izendatu zuten.

Munduko Osasun Erakundeak (OME) abenduaren 1a HIESaren Aurkako Borrokaren Nazioarteko Eguna deklaratzeko promosamena egin zuen eta Osasunaren Nazioarteko Batzarraren eta NBEren Batzar Nagusiaren babesa izan zuen.

1988ko urriaren 27an, Nazio Batuen Batzar Nagusiak 43/15 Ebazpenean abenduaren 1a HIESaren Aurkako Borrokaren Nazioarteko Eguna izendatu zuen OMEren proposamena aurrera eramanez.

1988tik 2004ra, ONUSIDAk HIESaren Aurkako Nazioarteko Eguna antolatzearen ardura zuen, baina 2005etik aurrera WAC-World Aids Campaign erakunde independentearen esku utzi zuen.

Etimologia
----------

2011n ONUSIDAK egunaren izena aldatu zuen, "borroka" hitzak gerra kutsua zuelakoan "ekintza" hitza proposatuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Día Mundial de la Lucha contra el sida» *Naciones Unidas* 2012.
2. ↑   «Día Mundial del sida» *www.unaids.org*.
3. ↑  En el año 1988 se celebraron elecciones en Estados Unidos, y la fecha quedaba suficientemente alejada de las elecciones como para atraer la atención de los medios de comunicación.[erreferentzia behar]
4. ↑   «Cumbre Mundial de Ministros de Salud» *WHO. World Health Organization* 28 de enero de 1988.
5. ↑   «Día Mundial del sida» *Censida. Centro Nacional para la Prevención y el Control del VIH y el sida*.

Ikus, gainera
-------------

* GIB
* ONUSIDA - GIB/HIESaren gaineko Nazio Batuen Programa Bateratua
* HIESaren Nazioarteko Elkartea (IAS)
* Malariaren Mundu Eguna

Kanpo estekak
-------------

* HIESaren Aurkako Nazioarteko Egunaren gune ofiziala
* ONUSIDAren webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q192373
* Commonscat Multimedia: World AIDS Day

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q192373
* Commonscat Multimedia: World AIDS Day
**Carroll konderria** (ingelesez: *Carroll County*) Indianako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Delphi da. 2010eko zentsuaren arabera 20.155 biztanle zituen, Carroll kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Carroll konderriak 971,29 kilometro koadro ditu. Horietatik 7,24 ura dira. Beste 964,06 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 20,75 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 20.155 pertsonetatik 19.899 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 711 dira. 42 beltzak edo afroamerikarrak. 33 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 20 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 13 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 147 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q504422
* Commonscat Multimedia: Carroll County, Indiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144252586
* LCCN: n81018190
* NARA: 10036756
* **Lekuak**
* OSM: 1802222
* TGN: 1002236

 |

* Wd Datuak: Q504422
* Commonscat Multimedia: Carroll County, Indiana
*Artikulu hau materialari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Legar (argipena)».*
5-10 mm bitarteko harrobiko kareharri legarra
Eraikuntza eta geologian tamaina jakin bat duen materialari deitzen zaio **legarra**, **hartxintxarra** , **harrikoskorra** edo **mugerra**. Udden-Wentworth eskalan legarra izan daiteke granularra 2 eta 4 milimetro artean neurtzen badu edo hartxintxarra 4 eta 64 milimetro artean neurtzen baditu. ISO 14688 arauak legarra fin, ertain eta handi artean sailkatzen du, 2 eta 6,3 milimetro, 6,3 eta 20 milimetro eta 20 eta 63 milimetro artean. Legarraren metro kubiko batek 1.800 kilogramo inguru pisatzen ditu. Legarra baino txikiagoak diren harriei harea izena ematen zaie, eta handiagoak direnei errekarri.

Gizakiak artifizialki egina edo naturalki sortutakoa izan liteke. Ertzak biribilduta dituenean, higaduraren ondorioz, *harribila* edo *errekarria* deitzen zaio. Eraikuntzan partikulen tamaina 5 mm baino handiagoa duen materialari deitu ohi zaio legarra eta agregakin bezala erabili ohi da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Hiztegia 3000
2. ↑  Ingelesez, *pebble*

Ikus, gainera
-------------

* Granulometria
* Agregakin

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q133833
* Commonscat Multimedia: Gravel

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119777676 (data)
* GND: 4163760-4
* LCCN: sh85056544
* NDL: 00574984
* NKC: ph319507
* AAT: 300011689
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q133833
* Commonscat Multimedia: Gravel
**Leandro Martín-Santos Domínguez** (Salamanca, 1895-Donostia, 1971ko martxoaren 13a) mediku espainiarra, frankismoaren alde lan egin zuen. Donostian medikuntza arloan garrantzi handia izan zuen, Egia auzoko Quirón Ospitalea sortuz. Luis Martín-Santos idazle antifrankistaren aita izan zen.

Biografia
---------

Leandro Martin-Santos mediku militar ospetsua izan zen. Medikuntza Salamancako Unibertsitatean ikasi zuen. Doktoreago Madrilen egin zuen eta Osasun Militarraren Akademian sartu zen. Marokoko Larachen militar mediku gisa aritu zen, eta Afrikako Gerrako soldaduak artatu zituen. Bereziki soldaduen sabeleko zauriak sendatzeko erabilitako kirurgiak ezagun egin zuen. Marokotik Donostiara joan zen: Ospitale Militarrean, Ategorrietako Mercedes klinikan, Egiako San Antonio ospitalean eta Antiguako Gurutze Gorriaren ospitalean aritu zen mediku eta zirujau lanetan. Alkolea jauregia erosi eta Ospitale Kirurgikoa inauguratu zuen 1936ko urtarrilaren 20an, Espainiako Gerra Zibila hasi aurretik. 1936ko gerran Francoren militar kolpezaleekin egin zuen bat. Gerra bitartean kargu militar ugari izan zituen eta fronte desberdinetan aritu zen: Madril, Brunete, Belchite, Teruel eta Ebroko guduan. Gerra amaitzean, Gipuzkoako Medikuen Elkargoko burua izan zen. Politikan, diputatu probintziala izan zen. Kargu militarren ondorioz Espainiako hiri desberdinetan bizi izan zen: La Coruña, Zaragoza eta Madril. Erretreta hartu zuenean Donostiara itzuli zen. Egiako Ospitalea zuzendu zuen 1971n hil zen arte. 1990etik Quiron enpresak zuzentzen du ospitalea. Luis Martin-Santos idazlea Leandro mediku frankistaren semea zen. Idazlea izateaz gain, sendagilea ere bazen. Antifrankista izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Leandro Marín-Santos Espainiako Historiaren Errege Akademiaren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108408344
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX1716046
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q108408344
**Legaireko basoa** Araban, Entzia mendilerroan dago, Opakuako mendatetik gertu, ekialdera, altuera berean gutxi gorabehera. Pagoz osatuta dago, gehienbat, baina elorria eta gorostia ere badira.

Historia
--------

Historiaurreko ehun bat megalito aurkitu dira Surbe (1137 m.), Atau (1183 m.) eta Mirutegi (1.167 m.) mendietako ekialdeko magalean dagoen Legaireko zelaian, Andoin eta Opakuaren parean, mendi-goian. Euskal Herriko megalito-kontzentrazio handienetako bat dago hor. Erdi Neolitotik aurrera eginak dira, duela 5.500 bat urte, nekazaritzan eta abeltzaintzan aritzen ziren gizarteek eraikiak.

Erdi Arotik hona Entziako Partzuergoak kudeatzen du basoa. Mendiko artzaintza eta baso-ustiaketa izan dira tradizioz jarduera ekonomiko nagusiak.

2018ko uztailaren 4an 180 kilometro orduko haize ufadak eragin zituen tornado batek 72 hektarea pagadi suntsitu zituen.

2018ko azaroan hiru erakundek elkarlanean megalitoetako batzuk berriro zutundu eta kartelekin dokumentatu zituzten: Entzia eta Iturrietako Partzuergo Orokorra, Arabako Foru Aldundia eta Gondra Barandiaran Fundazioa.

* Mendiluzeko CromlechaMendiluzeko Cromlecha
* Lekuona BordaLekuona Borda
* Mendiluzeko cromlechaMendiluzeko cromlecha

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Larretxea Agirre, Ainhoa.  (2018ko uztailaren 6a). «Milaka pago bota ditu tornado batek Arabako Entzia mendilerroan» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2018ko uztailaren 7a).
2. ↑   Maruri Bilbao, Ibai.  (2018ko uztailaren 7a). «Tornado batek pagadi bat txikitu du Araban» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2018ko uztailaren 7a).
3. ↑   «Tornado batek Legaireko basoa txikitu du» *Alea* 2018ko uztailaren 6a (Noiz kontsultatua: 2018ko uztailaren 7a).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Fundación Gondra Barandiarán. *Parque Megalítico de Legaire.*  (Noiz kontsultatua: 2019-12-30).

Ikus, gainera
-------------

* Legaireko parke megalitikoa

Kanpo estekak
-------------

* Argi(g)uneak basoan, tornadoaren ostean. Naiz 2021-02-26

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 

	+ **Wikimedia proiektuak**
	+ Wd Datuak: Q61070325
 |
* Wd Datuak: Q61070325
**Leagi dorretxea** (jatorriz Leaegi) Mendexan kokatutako XVI. mendeko jauregia da.

Kokapena
--------

Leagi dorretxea, goiko muinotik ikusita.
Dorretxea Leagi auzoan kokatua dago.

Historia
--------

Etxea XVI. mendekoa da, XVII. mendean moldatua jauregi barroko erara.

Eraikina
--------

Fatxada nagusia.
Eraikinaren egitura orokorra errenazentista da, baina baoen sistema barrokoa da.

Eraikinaren oina angeluzuzena da, eta kubo kamuts forman eraikia dago. Hormak harlangaitzezkoak dira, eta baoak, ertzak eta aurre aldearen zati handi bat harlanduzkoa. Estalkia lau isurikoa da.

Fatxada nagusiko bao guztiek harrizko leihoburu zuzena dute. Ate nagusiaren alde banatan bi leiho borobil ditu. Goiko solairu biek launa leiho dituzte fatxada nagusi honetara, leiho-barren landuekin. Lehen solairuko erdiko leiho biek leihoburu bakarra dute, eta haren azpian armarri bat: Leagi familiarena da, eta bertan luma eta molorrikaz orlatutako kaskoa eta behealdean ume edo aingerutxo bi, gorago laurdenetan banatutako armak ageri dira, lehenengoa eta laugarrena basurdea eta bigarrena eta hirugarrena zortzi muturreko izarra.

Alboko fatxadetako baoek erregulartasun gutxiago dute, eta txikiagoak dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «LEAGI - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-10-18).
2. 1 2 3   «Mendexako Udala - Leagi Dorretxea» *www.mendexa.net* (Noiz kontsultatua: 2020-10-18).
3. ↑   «Casa Torre Leagi - Landa Garapenerako Alkartea Lea Artibai - LGA» *www.leaartibai.eu* (Noiz kontsultatua: 2020-10-18).
4. 1 2 3 4 5   «Patrimonio Artistico De Euskadi - hiru» *www.hiru.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-10-18).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q100715684

 |

* Wd Datuak: Q100715684
**Street View** Google Maps-en zerbitzu berri bat da. Bertan, erabiltzaileak hiria kalez-kale ikusi ahal izango du, 360º irudi birtual batzuen bitartez. Horrela erabiltzailea hor bertan dagoela sentipena edukiko du.

Aplikazio hau momentuz Estatu Batuetako 5 hiritan bakarrik dago erabilgarria: Miami, Denver, San Frantzisko, New York eta Las Vegas. Badirudi aukera hau ez dela erabiliko bakarrik hirietan baizik eta baita ere ikusi ahal izango dira leku garrantzitsuenetako 360º bistak.

Honela ikusi daiteken kale guztiak itzal urdin batez marrazturik daude eta panpintxo bat bertan kokatuz bertako bista erreala ikusten da. Behin bista agertzen denean (pantaila osoan ikus daiteke) erabiltzailea nabigatzeko aukera izango du eta hiria kalez-kale ibiliko da errealismo totalean.

360º irudiak hartzen dituen enpresaren izena Immersive Media da eta badirudi urte batzuk daramala honelako lanak egiten. Bere Web gunean mapa bat dago 360º irudiak dauzkaten hiriak bilduz, oraindik soilik Estatu Batuetan zabaldua. Googlelek zerbitzu honek mundu guztira zabalduko dela garbi uzten du.

Euskal Herrian
--------------

2009ko azaroaren 10ean Googlek Euskal Herriko hainbat udalerriren kaleetako irudiak argitaratu zituen.

* Bizkaian: Bilbo, Barakaldo, Sestao, Portugalete, Basauri eta Trapagarango kale batzuren argazkiak jarri zituzten. Horrez gain, lurraldeko AP-8 autobidea eta bestelako errepide garrantzitsu batzuen argazkiak.
* Araban: Errepideen argazkiak eta Gasteiz erdiguneko kale batzuk jarri zituzten.
* Gipuzkoan: Errepide nagusien argazkiak baino ez zituzten jarri.
* Nafarroan: Iruñea eta inguruko herri gehienen argazkiak jarri zituzten, Ezkaba mendia barne. Horrez gain, Erriberri eta tamaina ertaineko udalerrien argazkiak igo zituzten.

Ikus, gainera
-------------

* Google Maps
* Traffic

Kanpo estekak
-------------

* Google Maps Street View-era lotura. New York-eko Times Square

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q213602
* Commonscat Multimedia: Google Street View

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 257438348
* BNF: 16644706t (data)
* GND: 7696748-7
* LCCN: no2012108984
* SUDOC: 166106437
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q213602
* Commonscat Multimedia: Google Street View