recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ghawar** (arabieraz: الغوار‎) Al-Hasakah eskualdean dagoen petrolio-hobia da, Saudi Arabiako ekialdean. 280 bider 30 kilometroko neurriekin, alde handiz, munduko petrolio hobi konbentzionalik handiena da, eta, gutxi gorabehera, 2018tik aurrera Saudi Arabian metatutako petrolio ekoizpenaren heren bat osatzen du. Eremua Saudi Aramco estatuko konpainiarena da, eta konpainia horrek kudeatzen du.

2019ko apirilean, duela ia 40 urte nazionalizatu zenetik eta nazioarteko merkatuetara bonu bat jaulkitzearen testuinguruan, enpresak bere mozkinen zifrak lehen aldiz argitaratu zituen. Bonuaren prospektuak Ghawar egunean gehienez 3,8 milioi upel ponpatzeko gai dela erakutsi zuen, konbentzionalak bihurtu ziren 5 milioi upelen oso azpitik.

Geologia
--------

Ghawarrek, Karboniferoaren, duela 320 milioi urte inguruaren, garaiko lurrazpiko faila bloke baten gainean dagoen antiklinal bat okupatzen du; Kretazikoaren jarduera tektonikoak, Afrikako ipar-ekialdeko marjinak Asiako hego-mendebaldean eragiten hasi zenean, egitura indartu zuen. Aztarnategiko harriak Arab-D Jurasikoko kareharriak dira, eta porositate aparta dute (leku batzuetan harriaren %35 arte); 280 oineko lodiera dute, eta 6.000-7.000 oinean daude gainazalaren azpian. Arroka ama Hanifa formazio jurasikoa da, lohi eta karezko itsas plataformaren biltegi bat, materia organikoaren %5 arte duena, eta uste da %1 eta %7 artean petrolio-arroka ama ona dela. Zigilua arroken pakete lurrunkor bat da, anhidrita iragazgaitza duena.

Historia
--------

1940ko hamarkadaren hasieran, Max Steineke, Thomas Barger eta Ernie BergekWadi Al-Sahbah ibai lehorraren ohantzean bihurgune bat ikusi zuten. Neurketek zonaldeak jasotze geologiko bat izan zuela baieztatu zuten, eta horrek azpian petrolio-biltegi bat harrapatuta egon zitekeela adierazten zuen. Petrolioa aurkitu zuten, gero Ghawarko hegoaldea izango zenean.

Historikoki, Ghawar bost ekoizpen gunetan banatu da, iparraldetik hegoaldera: 'Ain Dar y Shedgum, 'Uthmaniyah, Hawiyah eta Haradh. Al-Hasa oasi handia eta Al-Hofuf hiria Ghawarreko ekialdeko hegalean daude, 'Uthmaniyah' ekoizpen eremuan. Ghawar 1948an aurkitu eta 1951n ustiatu zuten. Iturri batzuen arabera, Ghawar 2005ean iritsi zen goia, baina operadoreek datu hori ukatu egin dute.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)** Durham, Louise.  (2005eko urtarrila). *The Elephant of All Elephants.*  AAPG Explorer.
2. 1 2   **(Ingelesez)** «Saudi Arabian Oil Company - Global Medium Term Note Programme» *Saudi Arabian Oil Company* 2019-04-01.
3. ↑   **(Ingelesez)** «The Biggest Saudi Oil Field Is Fading Faster Than Anyone Guessed» *Bloomberg.com* 2019-04-02.
4. ↑  Finding Ghawar: Elephant Hid in Desert By Rasoul Sorkhab, AAPG Explorer, June 2011
5. ↑   **(Ingelesez)** Al-Naimi, Ali.  (2016). *Out of the Desert.*  Portfolio Penguin, 20 or. ISBN 9780241279250..
6. ↑   **(Ingelesez)** Morton, Glenn.  (2004-07-24). «Trouble in the World's Largest Oil Field-Ghawar» *Energy Bulletin*.
7. ↑   **(Ingelesez)** Porter, Adam.  (2005-04-12). «Bank says Saudi's top field in decline» *Al-Jazeera*.

Kanpo estekak
-------------
*Artikulu hau mitologiako izakiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Medusa (argipena)».*

Mierda

Elezaharra
----------

Medusa emakume eder bat zen, gorgona ahizpetan gizatiar eta hilkor zen bakarra, eta bere bokazioa zen Atena jainkosaren zerbitzari izan honen tenpluan, etimologikoki ere medusa zaindari terminoarekin lotzen delarik.

### Bortxaketa

Tenpluan zela, ordea, bere edertasun handiak jainkoak erakartzen zituen, eta Poseidon izan zen hurbildu zitzaioenetako bat. Medusak uko egin zion hurbilpenari, birjintasunari eutsi nahi izan zion, baina Poseidonek tenpluan bertan bortxatu eta haurdun utzi zuen.

Honek Atena jainkosaren amorrua piztu zuen eta Medusari zigor bat ezartzea erabaki zuen. Handik aurrera, Medusaren begietara begiratzen zuen edonor harri bihurtuko zen, Afroditak zigorra txikiegi ikusi zuen eta gainera bere ile ederra hainbat sugetan eraldatzea erabaki zuen.

Iraitz Agirre antropologoak ikusi du kasuan "bortxaketaren kulturaren justifikazio antzinako" bat. Bortxatua bilakatzen da gaiztotasunaren paradigma, munstroa; eta bortxaketaren errua, are eme baten begietatik ere (Atenaren juzkua) biktimarena da, ez bortxatzailearena.

### Pertseoren misioa

Medusa munstro bilakatzearekin konforme ez, eta Atenak beste gaizkintza bat ere pentsatu zuen: Pertseo Medusari burua moztera bidaltzea erabaki zuen.

Pertseoren misioa ia ezinezkoa zela jakinik Hermes jainkoak hegan egiteko abilezia emango zioten sandalia batzuk eman zizkion. Sandalia hauek erabilita, Medusa lotan zegoela beregana hegan hurbildu eta burua moztu zion. Medusari burua moztean, Pegaso eta Krisaor erraldoia sortu ziren.

Pertseok Medusaren burua arma gisa erabili zuen beranduago egingo zituen ibilietan.

Irudi galeria
-------------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Errefererentziak
----------------

1. ↑    «Iraitz Agirre: *Medusaren mitoa da bortxaketaren kulturaren justifikazio ia aitzinakoena*» *EITB* 2021-11-22 (Noiz kontsultatua: 2023-06-07).
2. ↑   **(Ingelesez)** Burke, Sarah; Hastings, Christobel.  (2018-04-09). «The Timeless Myth of Medusa, a Rape Victim Turned Into a Monster» *Broadly* (Noiz kontsultatua: 2019-03-09).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Classic Literature» *ThoughtCo* (Noiz kontsultatua: 2019-03-09).

Ikus, gainera
-------------

* Greziar Mitologia
* Krisaor Erraldoia
* Poseidon
* Pertseo

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q160730
* Commonscat Multimedia: Medusa / Q160730

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 172278492
* GND: 118943936
* LCCN: no2019169628
* NKC: jo2016908866
* SUDOC: 02768704X
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q160730
* Commonscat Multimedia: Medusa / Q160730
***Saturno bere semea jaten*** edo ***Saturno seme bat irensten*** margolana (gaztelaniaz: *Saturno devorando a su hijo*), Francisco Goyak 1819an erosi zuen etxeko hormen apainkeraren zati izan ziren olio-pinturetako bat da. Margolana, beraz, artista horren *Margolan Beltzen* sailekoa da.

Gainontzekoekin batera, 1874tik aurrera Salvador Martínez Cubellsek oihalera pasa zuen Émile d'Erlanger baroiak agindu bezala, alemaniar jatorriko bankari frantziar bat, 1878ko Parisko Erakusketa Unibertsalean saltzeko asmoa zuena. 1881ean, d'Erlangerrek Espainiako Estatuari eman zizkion, eta honek Prado Museora bidali zituen, non 1889tik aurrera erakutsi ziren.

Saturno leihoaren ezkerraldean zegoen, ekialdeko horman, Quinta del Sordoko jangelako sarreraren kontra.

Kronos titana irudikatzen du, erromatar mitologian, Kronosengandik edo Saturnorengandik bereizi gabe ohi den bezala, bere semeetako bat irenstean. Irudia, denboraren igarotzearen ikur alegorikoa zen, Kronosek, bere emaztea zen Rearen seme jaioberriak jaten baitzituen, horietako batek tronutik kenduko zituen beldur.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1150997
* Commonscat Multimedia: Saturno devorando a su hijo / Q1150997

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 293064927
* BNF: 131746673 (data)

 |

* Wd Datuak: Q1150997
* Commonscat Multimedia: Saturno devorando a su hijo / Q1150997
**Zorkul** (paxtuneraz: زارکول‎, tajikeraz: Зоркӯл, *Zārkul*) Erdialdeko Asian kokaturiko aintzira da, Afganistan eta Tajikistan arteko mugan.

Geografia
---------

Pamir mendietan aurkitzen den aintzira da, 4.130 metrotako altueran. Ekialde-mendebalde norabirean luzatzen da ia 40 kilometrotan zehar. Iparraldeko zatia Tajikistani dagokio eta hegoaldekoa Afganistani.

Mendietatik datizen urak jasotzen ditu eta haren hustubidea Pamir ibaia da.

Historia
--------

Zetaren Bidea Zorkul aintziratik igarotzen zen eta txinatarrek "Dragoi Handiaren putzua" (大龍池) izena eman zioten. Baliteke Marco Polok aintzira ezagutu izana, baina lehen europarra John Wood britainiar itsas armadako ofiziala izan zen 1838an. Britainiarrek "amir mendietako Vixtoria aintzira" izena eman zioten Viktoria erreginaren omenez.

1895ean Errusiarren eta Afganistan gobernatzen zuten britainiarren artean muga ezarri zen.

Fauna babestua
--------------

Hegaztientzako aintzira garrantzitsua da eta Ramsarko hitzarmenaren barnean sartu zuten 2001ean.

Aurrez 1972an Tajikistan aldean Zorkul Natur Erreserba eratu zen antzara indiarra babesteko helburuarekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Europako toponimia fisikoa.* .

Kanpo estekak
-------------
**Dominique Lapierre** (Châtelaillon-Plage, Itsas Charente, 1931ko uztailaren 30 – Sainte-Maxime, 2022ko abenduaren 2a) idazle frantziarra izan zen. *La Cité de la Joie* (*Pozaren Hiria*), *Mille soleil* (*Mila eguzki*), *Il était minuit cinq à Bhopal* (*Gauerdia zen Bhopalen*), *Plus grands que l'amour* (*Maitasuna baino handiagoak*) eta *Il était une fois l'URSS* (*Bazen behin SESBean*) liburu ezagunak idatzi zituen.

Haren libururik garrantzitsuena eta ezagunena *Pozaren Hiria*. Kalkutan bizi izan ziren bi heroiren bizitza kontatzen du: Lapierrek hiri hartan bi urtez bizi izan zen, idazten, ikertzen eta bere eguneroko bizitza dokumentatzen, munduko ziurtasunik eza sozial, langabezia, gaixotasun eta miseria handienaren lekuko gisan.

*Pozaren Hiria* laster *best-seller* bihurtu zen eta 30 hizkuntza baino gehiagotan argitaratu zen. Lapierrek zin egin zuen moduan, haren salmenten erdia —hau da, 9 milioi euro— txabola auzo batera zuzendu zituen, baina ez zen horrexetan soilik geratu: hitzaldiak, diru bilketak, ekintzak eta ekitaldi ugari egin zituen, laguntzen segitzeko. Emaztearekin batera, dirua Indiara eramateaz eta obrak gainbegiratzeaz arduratu zen. Bere zuzentasunarekin eta gardentasun absolutuarekin, 14 urtean zehar 30 milioi euro inbertitu ditu Indian. Haren esanetan, pobreziari jatorrian eraso egin behar zaio. Gainera, ospitaleak, tuberkulosiaren aurkako erizaindegiak, ume eta umezurtzentzako etxeak, legenardunentzako zentroak, eskolak eta ur gezako putzuak eraikiarazi ditu. Bestalde, nekazarien onurarako, ureztatzeko ura kanalizatzeko proiektuak bete ziren, eta, horren ondorioz, arazo larri hori saihestuta, familia osoen exodoa eten zuen.

Lanak
-----

#### Larry Collinsekin

* *... Ou tu porteras mon deuil* (1968)
* *Cette nuit la liberté* (1975)
* *Paris brûle-t-il ?* (1965)
* *Ô Jérusalem* (1972)
* *Le cinquième cavalier* (1980)
* *New York brûle-t-il ?*(2004)

#### Bakarrik

* *La Cité de la Joie* (1985)
* *Plus grands que l'amour* (1990)
* *Mille soleil* (1997)
* *Un arc-en-ciel dans la nuit* (2008)

#### Javier Mororekin

* *Il était minuit cinq à Bhopal* (2001)

#### Jean-Pierre Pedrazzinirekin

* *Il était une fois l'URSS* (2005)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1238249
* Commonscat Multimedia: Dominique Lapierre / Q1238249

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 76318357
* ISNI: 0000000121400327
* BNE: XX934638
* BNF: 119110458 (data)
* CANTIC: a11424862
* GND: 119061767
* LCCN: n80043549
* NDL: 00446880
* NKC: jn20000603663
* NLA: 35291694
* CiNii: DA01518365
* SUDOC: 026965631
* BIBSYS: 90189404
* UB: a1280874
* ICCU: CFIV007733
* Open Library: OL203048A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03711/eu\_l\_0549/l0549
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 1653889

 |

* Wd Datuak: Q1238249
* Commonscat Multimedia: Dominique Lapierre / Q1238249
*Amanita valida*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 7 eta 12 cm bitarteko diametrokoa, nahiko haragitsua, hasieran ganbila, gero zabaldua forma erregularrarekin, arre-horixka kolorekoa, leuna, likatsu samarra, errezel zuriaren hondarrekin, nahiko bananduak, ez oso iraunkorrak.

**Orriak:** Ez oso estu, orritxo ugarirekin, zabalak, libreak, zuriak arrexkarako joerarekin.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 6 eta 12 cm bitarteko garaierakoa eta 0,6 eta 1,5 cm bitarteko diametrokoa, zilindrikoa, pixka bat loditua oinarrirantz, betea, gero barrubetea eta barnehutsa, zuria, ezkata zurixka batzuekin apaindua.

**Haragia:** Zuria arrexkarako joerarekin. Usain eta zapore nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Amanita* terminoa grekotik dator eta Zilizia eta Siria arteko mendiari egiten dio erreferentzia, han oso ugariak ziren eta, grezieraz beste esanahi bat ere badu, perretxikoa kontzeptu orokor gisa.

Jangarritasuna
--------------

Zalantzazkoa. Ziurrenik jangarria, *spissa* taldeko Amanita guztiak bezala.

### Nahasketa arriskua

Oso aldakorra den *Amanita spissa* taldean dago, autore batzuek *spissa*-tik bereizi egiten dute eta beste batzuentzat espezie bereko bi forma dira.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Koniferoen basoetan, izei gorrietan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Lotina, Roberto.  (1985). *Mil setas ibericas.*  Diputacion foral de vizcaya, 166 or. ISBN 84-505-1806-7..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 13 or. ISBN 84-282-0541-X (T. 3). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
**Abertzale Sozialisten Batasuna** (**ASB**) legez kanpo dagoen Batasunarekin lotutako zenbait lagunek 2007ko martxoaren 27an Espainiako Barne Ministerioan erregistratzen saiatu ziren alderdi politikoaren izena da. Maiatzaren 27ko foru eta udal hauteskundeetan parte hartzeko alderdi berriak erregistratzeko epea bukatu baino egun bat lehenago erregistratu zuen Marije Fullaondo politikariak.

Batasuneko hainbat kideren arabera (Arnaldo Otegi eta Pernando Barrena, besteak beste), ASB "ezker abertzaleak, Alderdien Legea betez, alderdi politiko bat erregistratzeko egindako saiakera" izan zen.

Espainiako Estatuaren Abokatuak eta Fiskaltzak, baina, ASB alderdiaren erregistroa geldiarazi zuten, alderdi hau "Batasunaren jarraipena" zelakoan. 2007ko maiatzaren 16an, foru eta udal hauteskunde kanpainaren barnean, Espainiako Auzitegi Gorenak Abertzale Sozialisten Batasunaren erregistroaren ukoa berretsi zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Ezker abertzaleak alderdi berria erregistratu du, *Berria*, 2007ko martxoaren 27a
2. ↑  Auzitegi Gorenak ez dio ASBri erregistratzen utziko, *Berria*, 2007ko maiatzaren 16a

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q979560

 |

* Wd Datuak: Q979560
**Nomalizo Leah Tutu**, jaiotzez **Shenxane**, (Krugersdorp, 1933ko urriaren 14a) hegoafrikar aktibista da, Desmond Tuturen alarguna.

Bizitza
-------

1933ko urriaren 14an jaio zen Krugersdorpen, Hegoafrikar Batasunean. 1955eko uztailaren 2an Desmond Tuturekin ezkondu zen. Lau seme-alaba izan zituzten, Trevor Thamsanqa, Theresa Thandeka, Naomi Nontombi eta Mpho Andrea, eta denak Swazilandiako Waterford Kamhlaba ikastetxean ikasi zuten. Bederatzi biloba izan zituzten. 2015ean ezkontza-zinak berritu zituzten Orlandon, Soweton. 

2016an aldaka ebakuntza egin zioten.

Ibilbidea eta aktibismoa
------------------------

Leah Tutu irakasle eta erizaina zen. 1970 eta 1972 bitartean, Botswana, Lesotho eta Swazilandiako Unibertsitateko erregistratzailearen laguntzaile gisa lan egin zuen. Hegoafrikako Etxeko Langileen Elkartea sortu zuen. 1976tik 1984ra Hegoafrikako Arraza Harremanetarako Institutuko Etxeko Langileen eta Enplegatzaileen Proiektuko zuzendaria izan zen. 1988an Desmond Tutu Peace Center erakundea sortu zuen. Hitzaldiak ematen ditu eliza eta emakume talde askotan.

Omenaldiak
----------

2000n, National Louis Universityk *honoris causa* doktoretza eman zizkion Desmond eta Leah Tuturi.

2009an, We Are Family fundazioak Mattie J.T. Stepanek saria eman zizkion.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)** Jansen, Jonathan. «The Big Read: Leah Tutu true grit behind the glory» *Times Live* 2013-10-25 (Noiz kontsultatua: 2024-04-16).
2. 1 2 3 4 5   **(Ingelesez)** Turok, Karina.  (2009). *Life and Soul: Portraits of Women who Move South Africa.*  Double Storey Publishers.
3. ↑   **(Ingelesez)** «Our Patron - Archbishop Desmond Tutu» *Cape Town Child Welfare*  jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2008-05-18) (Noiz kontsultatua: 2024-04-16).
4. 1 2 3 4   **(Ingelesez)** «We Are Family Foundation - Honorees» *We Are Family Foundation* (Noiz kontsultatua: 2018-04-04).
5. ↑   **(Ingelesez)** Harley, Nicola. «Desmond Tutu renews wedding vows» *The Telegraph* 2015-07-04 (Noiz kontsultatua: 2024-04-16).
6. ↑   **(Ingelesez)** Etheridge, Jenna. «Leah Tutu recovering well after surgery» *News24* 2016-11-16 (Noiz kontsultatua: 2024-04-16).
7. ↑   **(Ingelesez)** «Archbishop Desmond Tutu & Leah Tutu» *We Are Family Foundation* (Noiz kontsultatua: 2017-09-08).

Kanpo estekak
-------------
**Bake eta elkarbizitza lantaldea** Eusko Legebiltzarrean IX. Legegintzaldian osaturiko eztabaida eta akordiorako lantalde bat izan zen, Patxi Lopez lehendakaria zelarik. ETA erakundeak 2011 urtean iragarritako su-etenaren ostean sortutako egoera politiko berrira egokitzeko osatu zuten, bereziki oroimen historikoa eta bake iraunkor baterako oinarriak adostu behar zituena Eusko Legebiltzarrean ordezkaritza zuten alderdi politikoen artean. IX. Legegintzaldian Aralar alderdiaren zatiketa ekarri zuen, talde horretako lau legebiltzarkideetatik hiruk lantaldea bultzatzea erabaki zutelako, buruzagitzak ezarritako iritziaren aurka: Aintzane Ezenarro, Oxel Erostarbe eta Mikel Basabe izan ziren..

X. Legegintzaldia abiatu bezain laster, lantaldea berriz ere abian jartzeko prozesua jarri zen martxan, baina lehenengo hilabetetan alderdien arteko desadostasunak direla eta, lantaldearen birrosaketa bertan behera utzi behar izan zen. Horien artean, nabarmena izan zen 2013ko martxoan Euskal Herria Bilduko Laura Mintegi eta Alderdi Popularreko Arantza Quirogaren artean legebiltzarraren osoko bilkura batean izandako kalapita. Iñigo Urkullu lehendakariaren lehenengo urteak izan ziren.

Ikus, gainera
-------------

* Bakea
* Elkarbizitza

Erreferentziak
--------------

1. ↑  "Ezenarro, Basabe eta Erostarbe alderditik bota ditu Aralarrek" (Goiena).
2. ↑  "Mintegi ikertuko dute, terrorismoa goratu duelakoan" (Berria).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254700

 |

* Wd Datuak: Q12254700
**Aire Ahizpak** 1992an Urepelen (Nafarroa Beherea) sortutako musika taldea da, Fernando Aire *Xalbador*ren bilobek osatua. Miren, Amaia eta Paxkalin Aire dira taldekideak.

Historia
--------

1992an sortu zen taldea. Geroztik, zenbait plazatan ibili ziren kantari. Ondoren, EHZrako abestiak grabatu zituzten Arrosako zolan. Txakun taldearekin, *Santxo Azkarra lo dago* kantua ere egin zuten. Niko Etxartekin ere aritu ziren grabatzen, baita Mikel Markezekin ere. *Indar bat dabil* diskorako grabatu zuten *Konplize ditut*.

2014an, Josu Zabalak bultzaturik eta Zenbat Gara elkarteak babesturik, *Bidexka* (Erroa) lehen diskoa argitaratu zuten.

Diskografia
-----------

* *Bidexka* (Erroa, 2014).

Galeria
-------

* Miren Aire

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Nora Arbelbide, «Kantuaren premiarengatik», *Berria*, 2014-12-16

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492318
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126885483
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Badok: aire-ahizpak

 |

* Wd Datuak: Q20492318
**Aitziber Sarasola** (Tolosa, Gipuzkoa, 1973ko azaroaren 4a - Iruñea, Nafarroa, 2014ko abenduaren 21a) nafar politikari eta euskaltzalea izan zen.

Biografia
---------

1973an jaio zen Tolosan baina Iruñean bizi zen. 90. hamarkadan Kimuak aisialdi taldeko begiralea izan zen Tolosan.2007tik 2010ra bitartean, euskaltegi sareko irakasle izateaz gain, AEKko Nafarroako koordinatzailea izan zen. 2011ko udal eta foru hauteskundeetan Bilduko parlamentari Nafarroako Parlamenturako hautatu zuten. Bestalde, *Nafarroako Hitzan* kolaboratzaile moduan aritu zen.

Nafarroako Parlamentuan, euskararen aldeko lan eta jarrerarengatik nabarmendu zen. 2012an, urdaileko minbizia diagnostikatu zioten, eta 2013an parlamentura itzuli bazen ere, parlamentari jarduna utzi behar izan zuen, berriro gaixotuta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Grupos Parlamentarios *Nafarroako Parlamentua*
2. 1 2  «Aitziber Sarasola EH Bilduko parlamentaria hil da», *Berria*, 2014-12-22

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492321

 |

* Wd Datuak: Q20492321
Piluka Aranguren abeslaria da. Bolero eta rantxerak nagusiki abesten ditu, eta Amparanoiarekin eta Tonino

Carotonerekin kantatu du, besteak beste. Irungo eta baita Madrilgo eszena musikalean ere parte hartu du.

Hasiera
-------

Iruñean jaiotakoa, 1988. urtean musikan aritzeari ekin zion, Mal Temple izeneko R&B taldearen baitan.

Bertan, blues abeslari gisa trebatu zen. Bi urte geroago, 1990an, Sonora Candela taldean sartu zen,

Donostian famatua zen saltsa orkestra batean.

Napar-mex estiloa
-----------------

Garai hartan, 1990eko hamarkadan, Kojon Prieto y los Huajolotes taldea sortu zen. Haien musika estiloa

Napar-Mex zen; hau da, rantxerak eta corrido mexikarrak punkarekin nahastuta, eta une politiko eta

sozialarekin konprometitutako letrekin. Pilukak hasiera-hasieratik 1996an desagertu zen arte parte hartu

zuen taldean. Ordurako, "Pilu la Tremenda" deitzen zioten, bere tamainagatik eta ahalmen handia baitzuen.

Taldearekin, 3 disko grabatu zituen: *Agárrense que llegan los Reyes del Napar-Mex* (1993), *Síganle*

*compadres* (1994) eta *Salud Cabrones* (1995).

Mestizajea
----------

1996an, Madrilera joatea erabaki zuen eta, iritsi zenean, beste mugimendu musikal baten jaiotzea bizi izan

zuen: Mestizajea. Amparanoia taldearekin mugimendu horretan hartu zuen parte, bere lehen lau urteetan eta

bi diskoetan: *El poder de Machín* 1997an eta *Feria Furiosa* 1999an. Garai hartan "Piluka Terremoto" bezala

ezagutu zuten.

Tonino Carotonerekin
--------------------

2000. urtean, Tonino Carotonek fitxatu zuen bere taldean parte hartzeko. Ordutik gaur egun arte, Toninori

lagundu dio bere ibilbide musikal osoan. Bere hiru diskoetan ere kolaboratu zuen: *Mondo Difficile* 2000an,

*Senza Retorno* 2003an eta *Ciao Mortalli* 2008an. Formazio horretan, 50. eta 70. hamarkaden arteko italiar

musikan sakontzen du, eta mundu erdian zehar bira handiak egiten ditu.

Bakarlari karrera
-----------------

2013an, bakar-bakarrik abesteari ekin zion, boleroak, rantxerak eta tangoak, interpretazio pertsonalarekin

eta naturalarekin. Ez hori bakarrik, gizonek soilik abestu izan dituzten klasikoak feminizatzen ditu. 2019an *El*

*diablo en el cuerpo* izena duen disko bat grabatu zuen Sus Internacionales del Boleroekin, bere oraingo

taldekideekin.

Gaurkotasuna
------------

Gaurkotasunari dagokionez, 2000. urtetik eta gaur egun oraindik, Lavapiesen lokal bat kudeatzen du beste

bi emakumerekin batera – Elena Ros eta Mamen Fuertes –: Bodegas Lo Máximo. Han bolero eta rantxeren

kontzertuak ematen ditu aldizka.

Diskografia
-----------

### Kojon Prieto y los Huajolotesekin

Agárrense que llegan los Reyes del Napar-Mex (GOR, 1993)

Síganle compadres (GOR, 1994)

Salud Cabrones (GOR, 1995)

### Amparanoiarekin

El poder de Machín (FaceDown, 1997)

Feria Furiosa (earMUSIC, 1999)

### Tonino Carotonerekin

Mondo Dificile (Virgin Records España, 2000)

Senza Retorno (Virgin Records EMI, 2003)

Ciao Mortalli (El Volcán Músika, 2008)

### **Bakarrik**

El diablo en el cuerpo (2019)
Piluka Aranguren abeslaria da. Bolero eta rantxerak nagusiki abesten ditu, eta Amparanoiarekin eta Tonino Carotonerekin kantatu du, besteak beste. Irungo eta baita Madrilgo eszena musikalean ere parte hartu du.

Hasiera
-------

Iruñean jaiotakoa, 1988. urtean musikan aritzeari ekin zion, Mal Temple izeneko R&B taldearen baitan. Bertan, blues abeslari gisa trebatu zen. Bi urte geroago, 1990an, Sonora Candela taldean sartu zen, Donostian famatua zen saltsa orkestra batean.

Napar-mex estiloa
-----------------

Garai hartan, 1990eko hamarkadan, Kojon Prieto y los Huajolotes taldea sortu zen. Haien musika estiloa Napar-Mex zen; hau da, rantxerak eta corrido mexikarrak punkarekin nahastuta, eta une politiko eta sozialarekin konprometitutako letrekin. Pilukak hasiera-hasieratik 1996an desagertu zen arte parte hartu zuen taldean. Ordurako, "Pilu la Tremenda" deitzen zioten, bere tamainagatik eta ahalmen handia baitzuen. Taldearekin, 3 disko grabatu zituen: *Agárrense que llegan los Reyes del Napar-Mex* (1993), *Síganle* *compadres* (1994) eta *Salud Cabrones* (1995).

Mestizajea
----------

1996an, Madrilera joatea erabaki zuen eta, iritsi zenean, beste mugimendu musikal baten jaiotzea bizi izan zuen: Mestizajea. Amparanoia taldearekin mugimendu horretan hartu zuen parte, bere lehen lau urteetan eta bi diskoetan: *El poder de Machín* 1997an eta *Feria Furiosa* 1999an. Garai hartan "Piluka Terremoto" bezala ezagutu zuten.

Tonino Carotonerekin
--------------------

2000. urtean, Tonino Carotonek fitxatu zuen bere taldean parte hartzeko. Ordutik gaur egun arte, Toninori lagundu dio bere ibilbide musikal osoan. Bere hiru diskoetan ere kolaboratu zuen: *Mondo Difficile* 2000an, *Senza Retorno* 2003an eta *Ciao Mortalli* 2008an. Formazio horretan, 50. eta 70. hamarkaden arteko italiar musikan sakontzen du, eta mundu erdian zehar bira handiak egiten ditu.

Bakarlari karrera
-----------------

2013an, bakar-bakarrik abesteari ekin zion, boleroak, rantxerak eta tangoak, interpretazio pertsonalarekin eta naturalarekin. Ez hori bakarrik, gizonek soilik abestu izan dituzten klasikoak feminizatzen ditu. 2019an *El* *diablo en el cuerpo* izena duen disko bat grabatu zuen Sus Internacionales del Boleroekin, bere oraingo taldekideekin.

Gaurkotasuna
------------

Gaurkotasunari dagokionez, 2000. urtetik eta gaur egun oraindik, Lavapiesen lokal bat kudeatzen du beste bi emakumerekin batera – Elena Ros eta Mamen Fuertes –: Bodegas Lo Máximo. Han bolero eta rantxeren kontzertuak ematen ditu aldizka.

Diskografia
-----------

### Kojon Prieto y los Huajolotesekin

Agárrense que llegan los Reyes del Napar-Mex (GOR, 1993)

Síganle compadres (GOR, 1994)

Salud Cabrones (GOR, 1995)

### Amparanoiarekin

El poder de Machín (FaceDown, 1997)

Feria Furiosa (earMUSIC, 1999)

### Tonino Carotonerekin

Mondo Dificile (Virgin Records España, 2000)

Senza Retorno (Virgin Records EMI, 2003)

Ciao Mortalli (El Volcán Músika, 2008)

### **Bakarrik**

El diablo en el cuerpo (2019)

Kanpo loturak
-------------
**The Trikiteens** Iruñerriko musika taldea da; plaza taldea zehazki. 2009ko irailean sortu zuten Josetxo Ramos trikitilariak, Oskar Bariain trikitilariak eta Asier Azpilikueta pandero jotzaileak, taldekide askoren sartu-aterak izan ditu eta, fundatzaileetako bakar batek ere jarraitzen ez duen arren taldeak segitzen du.

The Trikiteens plaza talde ezaguna da, batez ere Nafarroa Garaian. Trikitia elementu diferentzial eta definitzailetzat hartuta, The Trikiteensek kalejirak, jotak eta porrusaldak, jauziak, valsak, mexikarrak eta dantzarako beste pieza batzuk egiten ditu. Betiko kantez osatutako errepertorioa dute, azkenaldiko kanta popularrekin nahasita. Gainera, batzuetan abesti tradizional batzuk desakralizatu egiten dituzte erritmo azkarragoekin interpretatzeko; talde modernoen kanten bertsioak ere egiten dituzte pop, rock, punk edo ska erritmoak diren kontuan hartu gabe. Dena dela, The Trikiteens-ek abesti motaren bat edo beste egiten dute, aurrean duten publiko motaren arabera, eta beti ikus-entzuleen parte hartzea bilatuz.

Egungo taldekideak
------------------

* Maialen Areta: ahotsa.
* Urko Milagro: ahotsa, gitarra akustikoa, perkusioa...
* Sebas Catena: gitarra eta ahotsa.
* Oihan Arizala: trikitia.
* Aitor Herbon: baxua.
* Daniel Rois: bateria.

Taldekide ohiak
---------------

* Josetxo Ramos: trikitia.
* Oskar Bariain: trikitia.
* Asier Azpilikueta: ahotsa eta panderoa. Sorreratik 2016ko iraila arte.
* Mikel Erbiti: kaja.
* Maider Teruel: ahotsa.
* Beñat Lopez: bateria.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Trikiteens - SUENA - Sonido Navarra.*  2018-09-17 (Noiz kontsultatua: 2024-04-09).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Euskal Jaia con The Trikiteens» *El Camaleón* (Iruñea: Diario de Noticias): 4. 2016ko urtarrilaren 29a.
**R. Indira Kumari** (tamileraz: ஆர். இந்திரகுமாரி; 1950 – Chennai, 2024ko apirilaren 15a) indiar politikaria izan zen.

Bizitza
-------

1991ko hauteskundeetan, Tamil Nadu estatuko legebiltzarrerako hautatu zuten Anna Dravida Munnetra Kazhagam alderdiko kide gisa. 1991tik 1996ra J. Jayalalithaaren kabinetean Gizarte Ongizate ministro izan zen. 2006an Anna Dravida Munnetra Kazhagam utzi eta Dravida Munnetra Kazhagam alderdian sartu zen.

2021eko irailaren 29an, R. Indira Kumari eta bere senarra, Babu, 1996an aurkeztutako funtsen desbideratzeagatik epaitu zituzten. Bost urteko espetxe-zigorra ezarri zieten.

R. Indira Kumari 2024ko apirilaren 15ean hil zen Chennain, 73 urte zituela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «1991 Tamil Nadu Election Results» *Election Commission of India* (Noiz kontsultatua: 2010-01-20).
2. ↑   **(Ingelesez)** Iyengar, Pushpa. «Chennai Corner» *Outlook India* 2009-08-06 (Noiz kontsultatua: 2024-04-18).
3. ↑   **(Tamileraz)** «ஊழல் வழக்கு : அதிமுக முன்னாள் அமைச்சர் இந்திரகுமாரி குற்றவாளி என தீர்ப்பு» *Dinamani* 2021-09-29 (Noiz kontsultatua: 2024-04-18).
4. ↑   **(Ingelesez)** «Former Minister Indira Kumari is no more» *The Hindu* 2024-04-16  jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2024-04-16) (Noiz kontsultatua: 2024-04-18).
5. ↑   **(Tamileraz)** «முன்னாள் அமைச்சர் இந்திரகுமாரி காலமானார்» *Daily Thanthi* 2024-04-15 (Noiz kontsultatua: 2024-04-18).

Kanpo estekak
-------------
**Charsadda Unibertsitatearen aurkako eraso** terrorista 2016ko urtarrilaren 20an egin zuen gaur egun oraindik identifikatu gabeko talde armatu integrista batek. Bacha Jan Unibertsitateko ikasle eta irakasleen aurka tiro egiten sartu ziren ikasgeletan zein ikasle-egoitzetan. Hogeita bost pertsona baino gehiago hil zituzten eta lau erasotzaile. Hasiera batean talibanen talde batek erreibindikatu zuen, Geedar fakzioa, baina gero talibanek erreibindikazioa ezeztatu zuten eta erasoa kondenatu egin zuten. Charsadda Jaiber Pajtunjuá probintzian dago, Afganistango mugatik gertu.

Erasoa
------

Goizeko 9:30etan lau gizon geletan eta etxebizitzetan sartu ziren ikasleen eta irakasleen aurka tiroka. Armak aparte eztanda egiteko prestatutako gerrikoak zeramatzaten. Goiz horretan unibertsitatean Shaukat Ali Yousafzairen heriotzaren urtemugan poesia errezitaldi bat ospatu behar zen. Lehenengo biktimak seguritateko arduradunak izan ziren.

Unibertsitate hori 2012an sortua da, nekazal inguru batean. Zonaldeak aurretik antzeko eraso integristak pairatu behar izan ditu: 2014an inguruko eskola batean 130 ikasle hil zituzten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Ikus, gainera
-------------

* 2014ko Peshawarko eskolako erasoa

Kanpo estekak
-------------

* Albistea *Berria*n, 2016/01/21.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22127143

 |

* Wd Datuak: Q22127143
Kazetariek Daniel Murdiyarso Baso Ikerketarako Nazioarteko Zentroko zientzialariari elkarrizketa egiten diote
**Basoen Nazioarteko Eguna** martxoaren 21ean ospatzen da, Nazio Batuen Batzar Nagusiak 2013ko azaroaren 28an emandako ebazpenari jarraituz.  Urtero, hainbat ekitaldiren bitartez gogorarazi nahi zaio jendeari baso mota guztiek eta zuhaitzek egungo eta etorkizuneko belaunaldientzat duten garrantziaz.   Basoen Nazioarteko Egunean, herrialde askotan basoei eta zuhaitzei buruzko tokiko, nazioko eta nazioarteko jarduerak antolatzen dira, zuhaitzak landatzeko kanpainak adibidez. Basoei buruzko Nazio Batuen Foroaren Idazkaritzak honelako ekitaldiak antolatzeko dei egiten du, Elikadura eta Nekazaritza Erakundearekin lankidetzan, eta gobernuekin eta nazioarteko, eskualdeko eta eskualde azpiko erakundeekin elkarlanean. 

Basoen Nazioarteko Eguna 2013ko martxoaren 21ean ospatu zen lehen aldiz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Ingelesez)** "Basoen Nazioarteko Eguna" NBEren Batzar Nagusia, 2012ko azaroak 28.
2. ↑  **(Ingelesez)** Holmgren, Peter. 2013, March 21. "Sharing positive views about forests and trees on the International Day of Forests," CIFOR.
3. ↑  **(Ingelesez)**   *21 Reasons To Celebrate The Value Of Trees In Honor Of International Day Of Forests.*  Huffington Post.
4. ↑  **(Ingelesez)** "International Day of Forests," FAO.org.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7912962
* Commonscat Multimedia: Forest Day / Q7912962

---

 |

* Wd Datuak: Q7912962
* Commonscat Multimedia: Forest Day / Q7912962
**Errege-erreginen bainu-etxola** edo kaxeta Donostiako Kontxa hondartzan erabili zen bainu-etxola luxzuko bat izan zen, 19. mendearen 2. erdian eta 20.aren hasieran Espainiako Errege Etxeak erabili zuena.

Historia
--------

1845. urtean hasi zen Espainiako Elisabet II. erregina Donostiako Kontxa erabiltzen oporraldiko bainuetarako. Bainu-etxola desberdinak erabili zituzten errege-erreginen familiek, baina bat oso garatua, animaliez tiratua izan beharrean, errailen gainean hurbiltzen zena uretara, 1890eko hamarkadatik eta 1911. urtera bitartean egon zen funtzionatzen. Bi errailen gainean lurrinezko motor batek mugitzen zuen kaseta.

Argazkietan bi eredu gordetzen dira, bata karpa ortogonal baten formakoa, eta bestea handiagoa, tenplete moduko bat dorretxo kupuladunekin ezker-eskuin. Egurrezkoak ziren eta neguan desmontatu egiten ziren egitura hauek. 1891. urtean Maria Kristina erreginak bainua izan ondoren, etxola zerabilen makinistari zangoa harrapatu zion mekanismoak eta zauri larriak izan zituen.

1911. urtean, bainu-etxola kendu zuten, eta hura egoten zen lekuan eraikin bat egin zuten: errege-erreginen bainuetxe pribatua, zeinak izatez *Caseta Real* izena kontserbatu zuen, aurreko egitura mugikorrarena. Hartatik ere errailak egon ziren itxasorantz urte batzuetan, baina itsasontzi bat uretara hurbiltzeko erabiltzen ziren, ez kaxeta baterako. Kontxako pasealekuko eraikinetan mendebalderago dagoen eraikin hori Gipuzkoako Piraguismo Federazioaren egoitza da 21. mendean.

Iruditegia
----------

* Forma ortoganeleko bainu-etxola. Atzean, gurpildun kaxeta gehiago.Forma ortoganeleko bainu-etxola. Atzean, gurpildun kaxeta gehiago.
* Tenplete formakoa.Tenplete formakoa.
* Eraikin honek ordezkatu zuen bainu-etxola.Eraikin honek ordezkatu zuen bainu-etxola.
* Espainiako errege-erreginek errailen gaineko bainu-etxola gehiago ere izan zituzten, hau Gijonen omen zegoen.Espainiako errege-erreginek errailen gaineko bainu-etxola gehiago ere izan zituzten, hau Gijonen omen zegoen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** García Jiménez, Antonio.  (2021-07.02). «Los aristocráticos baños de ola, origen del veraneo en la playa» *Biblioteca Nacional de España - Blog* (Noiz kontsultatua: 2024-03-16).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «La máquina del tiempo (I) San Sebastián» *El Traje de los Domingos* 2008-11-02 (Noiz kontsultatua: 2024-03-16).
3. ↑    Iturain, Iñaki.  (2021-02). «Julian Wilson, Kontxako baineru oriotarra» *Karkara*: 23. (Noiz kontsultatua: 2024-03-19).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Zabaleta, A..  (2010-06-13). «Baños republicanos en La Concha» *Noticias de Gipuzkoa* (Noiz kontsultatua: 2024-03-16).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q124759325
* Commonscat Multimedia: Royal bathing machine of Donostia-San Sebastián / Q124759325

---

 |

* Wd Datuak: Q124759325
* Commonscat Multimedia: Royal bathing machine of Donostia-San Sebastián / Q124759325
***Beondegia*** Koreako *snack* ezaguna da. Berez, zeta-harren pupak dira, egosi egiten direnak, eta paperezko edalontzitan zerbitzen dira bi txotxekin.

Prestaketa
----------

Beondegia modu desberdinez prestatzen dira, baporez edo irakinaraziak. Ondoren bizigarria botatzen zaie gosegarri gisa jateko. Jatetxeetan saltzen dira baina baita ere kaleko postuetan. Dendetan ere ontziratuak saltzen dira.

Historia
--------

Beondegia jateko ohitura Hego Korean zabaldu zen 1960. hamarkadan, herrialdearen modernizazio prozesu betean. Urte horietan zeta-harrak hazteko lantegi asko ireki zen eta langileek, krisialdiaren ondorioz, jateko askorik ez zutenez lantegietako zeta-harren pupak jaten hasi ziren. 1980. hamarkadan lantegi horiek itxi egin ziren eta Txinatik hasi ziren pupak inportatzen.

Beste herrialde batzuetan ere jaten dira zeta-harren pupak, hala nola Indian (Assam eskualdean), Txinan, Japonian, Vietnamen eta Thailandian.

Etorkizunean egingo diren espazio bidai luzeetarako astronautentzako elikagai egokia dela iritzi diote, espaziontzian bertan hazi baitaitezke.

Elikadura
---------

Ikerketa desberdinek intsektu hauek jatea osasuntsua dela erakutsi dute. Proteina asko dute, haragia bezala, baina askoz gantza gutxiago, heren bat bakarrik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Street food around the world : an encyclopedia of food and culture.*  2013 ISBN 978-1-59884-955-4. PMC 864676073. (Noiz kontsultatua: 2022-01-07).
2. ↑   «Care for a Silkworm With Your Tang? - ScienceNOW» *web.archive.org* 2011-02-25 (Noiz kontsultatua: 2022-01-07).
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490759
* Commonscat Multimedia: Silkworms as food / Q490759

---

 |

* Wd Datuak: Q490759
* Commonscat Multimedia: Silkworms as food / Q490759
**Feniar matxinada** edota **Feniar altxamendua** (ingelesez *Fenian Rising* eta irlanderaz *Éirí Amach na bhFiann*) Britainiar Inperioaren aurkako irlandar matxinada errepublikar bat izan zen. 1867an Irlanda, Ingalaterra eta Kanadan jazo zen eta Irlandar Anaitasun Errepublikarrak antolatu eta burutu zuen.

1866an Britainiar Gobernuak *Irish People* aldizkaria legezkanpo utzi zuenetik irlandarren artean britainiarren aurkako sumindura areagotuz joan zen. Ondorioz, 1858an Dublin hirian Irlandar Anaitasun Errepublikarra erakundea sortu zuen James Stephens iraultzaileak hurrengo urterako matxinada bat burutzeko asmoz AEBtara diru laguntza biltzeko asmoz bidaiatu zuen.

Baina matxinadak ez zuen antolaketa egokirik izan. 1867an Kerry konderrian hasi eta herrialde osora hedatzeko asmoa bazen, matxoan Dublin hiriburua bereganatuz. Matxinadak ez zuen helburu horietako bat bakarra ere bete, britainiarrek irlandar buruzagi matxinatu gehienak atxilotu baizituzten. Atxilotutako asko heriotzera zigortuak izan ziren, baina ez zen exekuziorik egon. Atxiloketei irlandar iraultzaileen erantzuna jarraitu zien, Ingalaterrako Londres hiriburuan bonba atentatuaren bidez eta Manchesterko espetxeari eraso eginez, bertan aurrez *Manchesterreko Martiriak* ezizenez ezagunak ziren hiru irlandar matxinatu exekutatuak izan baitziren.

AEBtako irlandar etorkinek ere garai hartan oraindik Britainiar Inperioaren jabetzeko lurraldea zen Kanadan ere zenbait erasoaldi egin zituzten, baina inongo arrakastarik gabe, hortaz matxinada bere hartan gelditu zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3332396

 |

* Wd Datuak: Q3332396
*Hau mongoliar izen bat da: lehen izena patronimikoa da, eta bigarrena izen propioa*.
**Punsalmaagiyn Ochirbat** (mongolieraz: Пунсалмаагийн Очирбат; Tudevtey, Dhavhan Aymag, 1942ko urtarrilaren 23a) mongoliar politikaria da.

Meatzari-familia bateko semea zen, eta meatze-geologia eta ingeniaritza ikasi zuen Leningraden (SSBB), bere herriko gobernuaren diru-laguntzari esker; 1975ean doktoregoa lortu zuen. 1966an Industria Erauzleen ministerioko teknikari izatera iritsi zen, eta 1972an, Mongoliar Herriko Alderdi Iraultzaileko kide zela -alderdi komunista eta Mongoliako bakarra-, diputatu hautatu zuten Parlamentuan. 1976an Meatze Erauzketarako ministro espezialistaren mailara igo ondoren, 1985ean Ekonomia Erlazioetarako Estatuko Batzordean sartu zuten, eta bi urte geroago bertako presidentetza hartu zuen. Garai hartan bertan (1987-1988) Gorbatxovek, Sobietar Batasuneko buruak, herrialde komunistei sistema eraberritzeko proposamena egin zienean *(perestroika),* Mongoliako buruzagiek demokraziaranzko bidea hartzea erabaki zuten, eta Ochirbat aukeratu zuten trantsizioa bideratzeko buru. 1990ean, Jambyn Batmunkek utzitako alderdiko idazkari nagusiaren kargua eta errepublikako presidentetza hartu zituenean, hauteskunde nagusiak deitu zituen. Alderdi Ofizialistako hautagai gisa aurkeztu zen, eta Mongoliako Herri Errepublikako presidente aukeratu zuten gehiengoz. Aurreko agintaldiko eskema sozioekonomiko berekin jarraitu zuen agintzen, eta kanpo-politikari dagokionez, 1992an, Sobietar Batasuna desegitean, Txina eta Ipar Korearekiko hurbilpena bultzatu zuen. 1993ko presidentetzako hauteskundeetan berriz ere hautatu zuten, baina 1997an Natsagiyn Bagabandi komunista ohiak lortu zuen lehendakaritza.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q887753
* Commonscat Multimedia: Punsalmaagiin Ochirbat / Q887753

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 117712775
* ISNI: 0000000083298359
* GND: 1159167907
* LCCN: no99028946
* NDL: 00859799
* CiNii: DA13583058
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04472/eu\_o\_0131/o0131

 |

* Wd Datuak: Q887753
* Commonscat Multimedia: Punsalmaagiin Ochirbat / Q887753
Kimika organikoan **alkilbentzenoak** konposatu organiko aromatikoen familia bat da bentzenoaren hidrogeno-atomo bat edo gehiago alkilo taldez ordezkatuz lortzen direnak. Alkilbentzenoek is CnH2n-6 formula orokorra dute. Guztietan sinpleena toluenoa da non hidrogeno-atomo bat metilo talde batez ordezkatuta dagoen.

Konposatu inportanteak dira sintesi organikoan, detergente gisa usatzen diren sulfonak sintetizatzeko etsenplurako. Ordezkapen-maila txikiko alkilbentzenoak disolbatzaile gida baliatzen dira, adibidez, toluenoa eta xilenoa.

Alkilbentzenoak sukoiak eta toxikoak dira. Gehienek azal-narritadurak eragiten dituzten eta osasun-arazoak sortzen dituzte irentsiz gero.

Hainbat alkilbentzeno
---------------------

| Alkilbentzenoak |
| --- |
| Toluenoa 
 |
| Xilenoak |
| *o*-xilenoa
 | *m*-xilenoa
 | *p*-xilenoa
 |
| Trimetilbentzenoak |
| hemimelliteno
 | pseudokumeno
 | mesitileno
 |
| Tetrametilbentzenoak |
| prehniteno
 | isodureno
 | dureno
 |
| Hainbat |
| Etilbentzeno
 | Kumeno
 | *p*-zimeno
 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Francis, Alfred W..  (1948-02-01). «Properties of Alkylbenzenes.» *Chemical Reviews* 42 (1): 107–162.  doi:10.1021/cr60131a003. ISSN 0009-2665. (Noiz kontsultatua: 2024-04-16).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q424855
* Commonscat Multimedia: Alkylbenzenes / Q424855

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q424855
* Commonscat Multimedia: Alkylbenzenes / Q424855
**Oihan hitzean mundua** ("The Word for World Is Forest" ingelesez) Ursula Kroeber Le Guin idazle estatubatuarraren zientzia fikziozko eleberria da. Liburuaren lehenengo bertsioa eleberri laburra moduan 1972an plazaratu zuen eta Hugo saria irabazi zuen; 1976an nobela luzearen formatuan plazaratu zuen. "Ekumen zikloa"ren barruan kokatzen da. Ekumen gizakiak kolonizatutako munduen federazioa da eta egilearen nobela desberdinetan agertu da.

Liburuaren euskarazko itzulpena 2021ean argitaratu zuen Igela argitaletxeak, Amaia Apalauzak itzulirik.

Argumentua
----------

"New Tahiti" basoz estalitako planeta da. Han gizakien kolonia bat dago eta Lurrera egurra bidaltzen dute, egurrak gure planetan balio handia baitu. Zoritxarrez, gizaki horien lanak New Tahitin ondorio latzak uzten ditu: planetaren uharte handienetariko bat basogabetuta dago. Planetan ere gizaki antza duten izakiak bizi dira: crichyak. Gizakiek humanoide horiek esklabu moduan erabiltzen dituzte. Biolentzia horren aurrean humanoideek modu berean erantzuten ikasi dute. Selver izeneko liderraren gidaritzapean gizakien aurkako errebolta hasiko da.

Eleberri hau idatzi zuenean Ursula K. Le Guin Vietnamgo Gerraren eraginpean zegoen, horren aurkako aktibista aktiboa izan baitzen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Arrese, Gorka. «Gizaki berdeen erresistentzia» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2021-10-25).

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**: *The Forest as Metaphor for Mind*, Ian Watson-ek idatzita.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2447776
* **Identifikadoreak**
* Open Library: OL59853W

 |

* Wd Datuak: Q2447776
**Kerry Anne Wells** (Perth, Australia, 1951ko irailaren 25a) australiar moda-diseinatzailea, idazlea, iruzkingilea, telediario aurkezlea eta Australiako edertasunaren erregina ian ostean, Miss Unibertso 1972 koroatu zuten.

1972ko edertasun-lehiaketa izan zen AEBtik kanpo egin zen lehena. Urte hartan, Puerto Ricoko Dorado herrian izan zen. Wells ez zuen bere aurrekoak, Georgina Rizk libanoarrak, koroatu, Rizkek ezin baitzuen Puerto Ricora bidaiatu gobernuaren murrizketengatik, terroristek kontratatutako japoniar talde batek Tel Aviveko nazioarteko aireportuan eraso egin eta Puerto Ricoko 22 turista hil ondoren. Horregatik, Miss Unibertso 1970 izan zen Puerto Ricoko Marisol Malaretek koroatu zuen Wells.

Koroatzeko unea ez zen telebistan erakutsi, edertasun-lehiaketako argiketariek greba egin zuten eta. Bere izena Miss Unibertso berri gisa iragarri zutenean pantaila beltz jarri zen.

Urtebeteko erregealdiaren ondoren, telesail-aurkezle gisa jarraitu zuen. Edertasun-lehiaketetan sartu aurretik, meteorologo lanean ziharduen.

Wellsen Miss Unibertso garaipena urte berean iritsi zen, Australiak Miss Mundu koroa ere irabazi zuen, Asia Pazifikoaren titulua, eta bigarren geratu ziren Nazioarteko Miss lehiaketan. Marka hori 2000. urtean hautsi zen Indian, edertasunaren lau erreinuk (Lara Dutta, Priyanka Chopra, Dia Mirza eta Aditi Gowitrikar) Miss Unibertso, Miss Mundo, Miss Asia Pazifikoa eta Mrs. Mundua irabazi zituztenean, hurrenez hurren.

Bestelako lanak

2007tik aurrera, Kerry Anne Wells moda-diseinatzaile arrakastatsua da, idazlea eta iruzkingilea, eta autoestimuaz eta gorputz-irudi errealista eta positiboaz hitz egiten du. BodyThink Australiako eskolentzat diseinatutako bizimodu osasungarria duen programa da.

Erreferentziak
--------------

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**{{{aurrekoa}}}** | **{{{titulua}}}**{{{epea}}} | Ondorengoa**{{{ondorengoa}}}** |

1. ↑  Video YouTuben
**Adalgisa Maria Soares Ximenes** (Dili, 1968ko martxoaren 13a) timortar diplomazialaria eta politikari ohia da.

Bizitza
-------

Dilin jaio zen eta Viquequen egin zituen lehen eta bigarren hezkuntzako ikasketak. Malangeko (Indonesia) Brawijaya unibertsitatean lizentziatu zen eta Ekialdeko Timorko Unibertsitate Nazionalean graduondoko ikasketak egin zituen. 2001ean Ekialdeko Timorko parlamentura hautatu zuten Fretilin alderdiko kide gisa, eta 2007ra arte egon zen karguan. Parlamenturako hautatua izan aurretik, CARE International erakuneko administratzaile eta, ondoren, proiektuko arduradun gisa aritu zen. Diputatu izan zen bitartean, Osasun eta Lan Batzorde Iraunkorreko presidente izan zen.

2009tik 2010era, Ekialdeko Timorko Haurren Eskubideen Batzorde Nazionaleko buru izan zen.

2016an, Ekialdeko Timorko enbaxadore izendatu zuten Hego Korean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Constituent Assembly winners names and parties» *Back Door Newsletter on East Timor* (Noiz kontsultatua: 2017-05-09).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Timor-Leste establishes National Commission for Children» *UNICEF* 2009-09-29 (Noiz kontsultatua: 2017-05-09).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Park formally appoints new ambassador to Japan» *The Korea Times* 2016-07-01 (Noiz kontsultatua: 2024-04-17).

Kanpo estekak
-------------