recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
A close-up map of a region in north-eastern EuropeSuwałki Tartearen eskema (Lituania eta Polonia arteko muga laranjaz nabarmenduta)
**Suwałki Tartea** edo **Suwałki korridorea** Lituania eta Polonia arteko mugako biztanleria eskaseko tarte bat da. Tarte estu horrek bereizten ditu Bielorrusia ekialdean eta Errusiako Kaliningradeko Oblasta mendebaldean. Suwałki poloniar hiriaren izenarekin, puntu horrek garrantzi estrategiko eta militar handia hartu du Poloniak eta Estatu baltikoek Ipar Atlantikoko Itunaren Antolakundearekin (NATOrekin) bat egin zutenetik.

Poloniaren eta Lituaniako SESaren arteko muga 1920ko Suwałkiko Itunaren ondoren sortu zen; baina garrantzi gutxi izan zuen gerrarteko garaian; izan ere, une hartan, Poloniako lurrak ipar-ekialdera zabaldu ziren, eta Gerra Hotzean, Lituania Sobietar Batasunaren zati zen, eta Polonia komunista Varsoviako Itunaren aliantzakoa zen. Sobietar Batasunaren desegiteak eta Varsoviako Itunaren amaieran Kaliningradeko (kontinenteko lurralde errusiar bakartua) eta Bielorrusiako (Errusiaren aliatua) mugak gotortu ziren. 

Estatu baltikoak eta Polonia NATOrekin bat egin ahala, Poloniaren eta Lituaniaren arteko mugako tarte estu hori zaurgarria bihurtu zen bloke militarrarentzat; izan ere, Errusiaren eta Bielorrusiaren aurkako balizko gatazka militarra lehertuko balitz, 65 kilometroko lur-zerrenda konkistatzeak herrialde Baltikoen defentsa konplikatuko lioke NATOri. Erakunde honek Suwałkiko tarteari buruz zituen beldurrak areagotu egin ziren 2014aren ondoren, Errusiak Krimea anexionatu eta Donbassen gerra abiarazi zuenean, eta are gehiago handitu ziren Errusiak Ukraina inbaditu ondoren 2022ko otsailean. Kezka horien ondorioz, aliantzak handitu egin zuen militarren presentzia inguru hartan, eta gertaera horiek armamentu-karrera eragin zuten.

Errusiak eta Europar Batasuneko herrialdeek ere interes handia ikusi zuten tartearen erabilera zibiletan. 1990eko eta 2000ko hamarkaden hasieran, Errusia lurraldez kanpoko korridore bat negoziatzen saiatu zen, Kaliningrado Oblast enklabea Bielorrusiako Grodnorekin lotzeko, baina Poloniak, Lituaniak eta EBk ez zuten onartu. Tartean zehar merkantzien zirkulazioa eten egin zen 2022ko udan, Ukrainaren inbasio errusiarrean; izan ere, Lituaniak eta Europar Batasunak zirkulazio-murrizketak ezarri zizkieten Errusiako ibilgailuei, zigor gisa. Bide Baltikoa errepidea, Finlandia eta Baltikoko Estatuak Europar Batasuneko gainerako herrialdeekin lotzen dituen lotura garrantzitsua, eremutik igarotzen da, eta, 2023ko abuztutik aurrera, Poloniako S61 autobide eta Lituaniako A5 autobidea eraikitzen ari dira.
**1979ko petrolioaren krisia** edo **bigarren petrolio krisia**, 1973an izandakoaren ondoren, Irango Iraultzaren eta Iran-Irak gerraren ondorio bateratuen pean gertatu zen. 1978ko erdialdetik 1981era petrolioaren prezioa 2,7 aldiz biderkatu zen.

Kronologia
----------

1978ko irailaren 8an Ostiral Beltza gertatu zen Teheranen: lege martziala aldarrikatu zen arren, armadak Sharen aurkako matxinadak gogor zapaldu zituen. Azaroan, Irango findegietako 37.000 langilek greba egin zuten, egunean 6 milioi upel ekoiztetik 1,5 upel ekoiztera igaro ziren, eta atzerriko langile askok herrialdea utzi zuten. Azkenean, Shahpur Bakhtiar lehen ministroak hala eskatuta, 1979ko urtarrilaren 16an Shak herrialdetik ihes egin zuen.

1980ko irailaren 22an Iran eta Iraken arteko gerra hasi zen. Petrolio upelaren prezioa 39 dolarrekoa izan zen (inflazioa kontuan hartuta, 2021eko abenduko 150,05 dolarrekoa izango zen). Irango esportazioak izoztu egin ziren, eta, horren ondorioz, prezioak berehala igo ziren, eta horrek petrolioaren merkatu globalari eragin zion.

Testuinguru berri honetan:

* Japoniak bere horniduren zati handi bat galdu zuen.
* Bi urtez nahiko ugariak eta prezio egonkorrak izan ondoren, erreserben maila oso txikia zen herrialde guztietan.

Horrela, alarma zabaldu eta mundu osoko herrialdeak euren kapitala berreratzen saiatu ziren. Neurriak hartu zituzten: kontsumoa murriztu, inportazioa diruz lagundu (Estatu Batuak); aldi berean espekulatzaileek egoera negozioa egiteko aprobetxatu zuten. Eta hori guztia, nahiz eta Saudi Arabiako ekoizpena handitu eta Irango esportazioak partzialki berrabiarazi. LPEEk eta beste herrialde ekoizle batzuek egoera aprobetxatu zuten: prezioak izugarri garestitu ziren.

Azkenik, 1981. urtearen amaieran herrialde ekoizleek prezioak jaitsi zituztenean egoera normalizatzen hasi zen. Edonola ere, prezioak 1980ko hamarkadako erdialdera arte aurrekoak baino handiagoak izan ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Another Crisis for the Shah» *Time* 1978-11-13.
2. ↑   **(Ingelesez)** «1979: Shah of Iran flees into exile» *BBC* 1979-1-16.
3. ↑   **(Ingelesez)** «Oil Squeeze» *Time* 1979-2-5.
4. ↑   **(Ingelesez)**  *The History of Global Oil Production: 1980's Oil Production.* .

Kanpo estekak
-------------
**Doneztebe eliza** Ezkabarte ibarreko Eusa kontzejuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da, erromaniko estiloan.

Nafarroako eliza arkupedun onena da, bestetik. Kultura ondasunaren kalifikazioa merezi izan du.

Eraikina
--------

Elizaren fatxada nagusia erromaniko estiloko da. XII. mendearen hasieraren eta XIII. mendearen bukaeraren artean eraiki zen. Harrizko eraikina da, non erdi-puntuko hiru arkuez osatuta dauden bi galeria dituen elizpea aipagarria den. Ezkerrean, hiru arkibolta zorrotzez osatuta dagoen portada ikus daiteke. Babes moduan, xake-formako marrazki batekin ornatuta dagoen hauts-babes bat ipini da. Elizpea eta portadaren gainetik teilatutxo bat zabaltzen da. Bere azpian hagaburutxo batzuk daude. Portadaren gainean daudenak, giza aurpegiekin ornatuta daude. Teilatutxoaren gainetik eraikuntzaren horma altxatzen da. Goikaldean, nabearen erdian, kanpaientzat bi hutsune handi dituen oinplano karratuko dorre bat nabarmentzen da.

Joku taulak
-----------

Doneztebe elizaren ezaugarri bitxiena eliz atariaren zutzabeeen ondoan dauden joko taulak dira, zalantzarik gabe. Harrian zizeltzatuak, labirintoen itxura dute eta bertakoek han jolasteko erabiltzen ziren. Julio Asunciónen ustez nahiko bitxia da hau zeren eta Erdi Aroan jokua ez zegoen ondo ikusita, gutxiago Elizaren ikuspuntutik. Horrek are misteriotsuago egiten du tablero hauen bertan izatea.

Doneztebeko eskulturak
----------------------

Teilatu azpian beste ezaugari bitxiak ikus ditzakegu: gizakien irudiak erakusten dituzten hiru arburu. Julio Asunciónek deskribatu ditu, interpretazio sexuala emanez. Atariko gainean dagoen arburuan hiru buru ikusten ditugu: bi gizon biluzik agertzen dira, batek beste bati lepotik heltzen diona. Lepotik heldutakoa ahora irekita erakusten du, arnasa hartu nahian-edo. Biek eskuineko eskua sexuaren gainean jarrita dute. datu horiekin Asunciónen ustez homosexualitatearen eta masturbazioaren aurkako espresioa izango litzateke. Ikusten beste bi arburuek gizon baten burua erakuste dute eta, beti aipatutako ikertzailearen ustez, bekatuan harrapatutako gizonen zigorra adieraziko lukete.
 Dena dela, hipotesiak dira; garbi dagoena oso irudi bitxiak direla da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Ikus gainera
------------

* Eusa
* Ezkabarte
* Nafarroako kultura ondasunak
* Erromanikoa Euskal Herrian

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Ezkabarteko Udalaren informazioa.[*Betiko hautsitako esteka*]
* **(Gaztelaniaz)**:Bideoa Youtuben.
* **(Gaztelaniaz)**:Elizari buruzko komentarioa.
Portlandeko portuaren hegoaldeko eta ekialdeko sarrerak, Portland uhartearen ipar-ekialdera begira, Balaclavako badian barna. Lehen planoan hautsitako bi uren arteko uraren kolore ilunak HMS *Hood* korazatu hondoratuaren kokapena adierazten du.
**Portlandeko portua** Portland uhartearen ondoan dagoen portu bat da, Dorseten, Ingalaterrako hegoaldeko kostaldean. Portua 1849an hasi zen eraikitzen; 1872an osatu zenean, 520-hektarea (1,300-acre) azalera zuen, munduko giza fabrikazioko porturik handiena bihurtu zen, eta gaur egungo munduko handienetakoa da. Portlandek babesten du hegoaldean, Chesilgo hondartzak mendebaldean eta Dorset kontinentalak iparraldean. Lau haustura ditu: bi hegoaldekoak eta bi iparraldekoak. Guztira 4,57 luze dira eta 1.000 hektarea inguru estaltzen dituzte.

Portland Harbour Almirantazgoak eraiki zuen Marina Errealerako instalazio gisa (nahiz eta sarbidea merkataritzako ontzientzat ere bazegoen); 1923ko abenduaren 11n ofizialki izendatu zuten **HM Naval Base (HMNB)** **Portland**, eta hala jarraitu zuen 1995ean itxi arte.

1. ↑    *BBC: Portland's Breakwater Fort.* .
2. ↑    *Portland Harbour.*  Engineering timelines.
3. ↑   «Portland Harbour» *The Encyclopaedia of Portland History*.
**Frank Debenham** (1883ko abenduaren 26a - 1965eko azaroaren 23a) esploratzaile polarra, geografia irakaslea eta Scott Polar Research Instituteko lehen zuzendaria izan zen.

Biografia
---------

Debenham Bowral-en (Hegoaldeko Gales Berria, Australia) jaio zen. John Willmott Debenham-en eta Edith Cleveland-en semeetako gazteena zen. Aitak kudeatzen zuen eskolara joan zen eta, ondoren, Parramattako King's School-n bere kirol eta akademia lorpenagatik nabarmendu zen. Sydneyko Unibertsitatean ingelesean eta filosofian lizentziatu zen, eta gero Hegoaldeko Gales Berriko Armidale eskola anglikanoan hasi zen lanean.

1908an unibertsitatera itzuli zen eta Sir Edgeworth Davidekin geologia ikasi zuen. 1910. urtean Robert Falcon Scott-en Antartikarako Terra Nova espedizioan (1910-1913) parte hartu zuten hiru geologoen taldearen parte izan zen. 1911ko urtarriletik martxora bitartean, Debenhamek, Thomas Griffith Taylor, Charles Wright (fisikaria) eta Edgar Evans-ekin batera, espedizioko beste hiru kiderekin batera, Victoria Lurreko mendebaldeko mendiak ikertu eta behatu zituen ikerketa zientifikoak eta behaketa geologikoak egiteko. Ez zuen parte hartu Hegobururako arrakastarik izan ez zuen bidaian, elurretan futbolean jokatzeagatik egin zuen belauneko lesioagatik, eta, horren ordez, mendebalderako bigarren bidaia batean parte hartu zuen Griffith Taylorrekin, Tryggve Granekin eta William Forderekin batera. 1913an, espedizioaren bueltan, Cambridgeko Unibertsitatera sartu zen bere zelaiko behaketaren inguruko kontua idazteko.

1931. urtean, Debenham Cambridgeko Unibertsitateko Geografia irakasle izendatu zuten. Bigarren Mundu Gerran kadeteak prestatu zituen, Royal Air Force-ko pilotuei irakatsi zien eta komandoak aholkatzeko teknikak diseinatzen zituen. 1942an "Astrofisika: Nabigazioko lehen urratsak izarrak erabiliz" idatzi zuen, R.A.F.-ko bonbaketarien erasoaldirako lan garrantzitsua hirugarren Reich aurka. Errege Geografia Elkartearen (1951-53) lehendakari ordea izan zen eta 1940an Victoria Domina lortu zuen.

Lanak
-----

Debenham idazle emankorra izan zen; argitaratutako lanak hauek dira:

* "In the Antarctic: Stories of Scott's Last Expedition 1952"
* "Antarctica – The story of a continent"
* "Discovery & Exploration"
* "Kalahari Sand"
* "Nyasaland"
* "The way to Ilala"
* "Study of African Swamp"
* "Simple Surveying"
* "The use of Geography"
* "Map Making"
* "The World is Round"
* "Space – The Global Atlas".

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1430813
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 100266907
* ISNI: 0000 0001 2145 2792
* BNF: 11898944k (data)
* GND: 139154612
* LCCN: n50040434
* NKC: jo20201088244
* CiNii: DA0532664X
* SNAC: w6k684mx
* SUDOC: 026815516
* Open Library: OL160514A

 |

* Wd Datuak: Q1430813
**San Lorentzo eliza** Ezkabarte ibarreko Azotz kontzejuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da.

Eraikina
--------

Eraikina harrizkoa da, hiru ataleko nabe bakarrekoa, eta kanoi-gangaz estalita dago. Ganga horrek fajoiak ditu, eta burualdea labe-gangaz estalita dago. Sarrera epistolaren aldetik egiten da, erdi-puntuko arkudun ate xume batetik. Kanpandorrea tenpluaren oinaldean dago. Barrualdean, XVI. mende bukaerako hiru erretaula daude, erromanistak. Erretaula nagusia obra mistoa da, eskultura eta pinturazkoa; bankua, bi solairuko hiru kale eta teilatupea ditu. Erdian, tenpluaren titularraren irudia dago, egurrezko eskultura, polikromatua, eta gainerakoan, gai ezberdinak dituzten mihiseak daude, denborak oso ilunduta. Bi erretaula txiki ere badaude, nabearen alde banatan, herrerar arkitektura zorrotzekoak, hiru kale eta teilatupean banatuak.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | AZOTZ.*  (Noiz kontsultatua: 2021-12-31).

Ikus, gainera
-------------

* Azotz
* Ezkabarte

Kanpo estekak
-------------
**María Oruña** (Vigo, Galizia, 1976) galiziar abokatua, eleberrigilea eta zutabegilea da.

Biografia
---------

Zuzenbidean lizentziaduna, hamar urtez abokatu laboralista eta merkatari lanetan aritu ondoren, 2013an argitaratu zuen bere lehen eleberria, *La mano del arquero*.

2015ean, Destino argitaletxeak (Grupo Planeta) bere lehen eleberri beltza argitaratu zuen, *Puerto escondido*, eta horrek bi istorio paralelo eta tartekatu garatzen ditu, bata gaur egun eta bestea Gerra Zibilean eta gerraostean. Eleberria katalanera, alemanera eta frantsesera itzuli zuten.

2017an bere bigarren eleberria, *Un lugar a donde ir, argitaratu zuen.*

Eta 2018an serieko hirugarren nobela, *Donde fuimos invencibles, argitaratu zuen.*

Destino argitaletxeak argitaratutako hiru eleberri hauek *Los libros del Puerto Escondido* izenez ezagutzen den seriea osatzen dute eta bere protagonista *Valentina Redondo*, Santanderko Ikerketa Judizialeko Poliziaren Unitate Organikoko (UOPJ) Guardia Zibileko tenientea da, eta horrela Dolores Redondoren, *Baztango trilogiaren egilearen,* omenez bataiatu zuen.

Suances udalerriak *Puerto Escondido Literatur Ibilbidea* sortu du, eleberriak garatzen dituen toki nagusiak zeharkatzen dituena.

2020ko urtarrilean zutabegile gisa lankidetza hasi zuen Faro de Vigo egunkarian, *Estela+-ko,* egunkariaren asteroko eranskineko, zutabe batekin.

María Oruña, Chus Gómez Dorrego eta Ledicia Costas Pontevedrako liburutegian "*Lo que la marea esconde*" eta "*Golpes de Luz*" liburuak aurkeztu zituzten, 2021.11.12

Argitaratutako lanak
--------------------

Hauexek dira argitaratutako lan batzuk:

* *La mano del arquero* (2013)
* *Puerto escondido* (2015)
* *Un lugar a donde ir* (2017)
* *Donde fuimos invencibles* (2018)
* *Lo que la marea esconde* (2021)
* *El camino del fuego* (2022)
* *Los inocentes (2023)*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «María Oruña» *María Oruña* (Noiz kontsultatua: 2023-09-26).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** lecturalia.com. «María Oruña: libros y biografía autora» *Lecturalia* (Noiz kontsultatua: 2023-09-26).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Kmeleono.  (2020-08-06). «Trilogia Maria Oruña orden ▷ Los 4 libros de Puerto Escondido» *Kmeleono* (Noiz kontsultatua: 2023-09-26).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Libros de MARIA ORUÑA | Casa del Libro» *casadellibro* (Noiz kontsultatua: 2023-09-26).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *ᐉ Los 7 Libros De María Oruña En Orden | Plot twist.*  (Noiz kontsultatua: 2023-09-26).
6. ↑   «Kiosko y Más» *lectura.kioskoymas.com* (Noiz kontsultatua: 2023-09-26).
7. ↑   **(Gaztelaniaz)** «María Oruña, Los inocentes» *RTVE.es* 2023-09-22 (Noiz kontsultatua: 2023-09-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q80700291
* Commonscat Multimedia: María Oruña Reinoso

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 39145424545586830565
* ISNI: 0000 0004 5669 4240
* BNE: XX5524550
* GND: 1110054203
* LCCN: no2015148865
* NKC: xx0243092
* CiNii: DA18547357
* SUDOC: 197784836

 |

* Wd Datuak: Q80700291
* Commonscat Multimedia: María Oruña Reinoso
**Humza Haroon Yousaf** (Glasgow, Eskozia, 1985eko apirilaren 7a) politikari eskoziarra da, Eskoziako lehen ministroa eta Eskoziako Alderdi Nazionalaren (SNP) burua 2023ko martxotik. Nicola Sturgeon aurreko buruzagiaren gobernuan aritu zen Yousaf, 2018tik 2021era bitartean justizia-idazkari gisa, eta gero 2021etik 2023ra osasun-idazkari gisa. Eskoziako Parlamentuko Kide (MSP) izan da Glasgow Pollok barrutirako 2016. urteaz geroztik, eta aurretik Glasgow eskualdea ordezkatu du 2011tik 2016. urtera bitartean.

Glasgowen jaio zen Yousaf, pakistandar etorkinen semea, eta Politika ikasi zuen Glasgowko Unibertsitatean. 2007an Bashir Ahmad Eskoziako Parlamenturako aukeratutako lehen musulmanaren laguntzaile parlamentarioa izan zen. Ahmad bi urte geroago hil zen eta Yousafek laguntzaile moduan lanean jarraitu zuen Alex Salmond eta Nicola Sturgeonentzat. 2011ko parlamenturako hauteskundeetan hautatua izan aurretik, Yousafek SNPren egoitza nagusian lan egin zuen komunikazio-ofizial gisa. 2012an Salmonden gobernuko idazkariorde izendatu zuten eta 2014ra arte kanpo-arazoetarako eta nazioarteko garapenerako ministro izan zen.

2014an Sturgeon lehen ministro izendatu zutenean, Yousaf Europako ministro izendatu zuten eta 2016an Garraio eta Uharteetako ministro. 2018an Sturgeonen bigarren gobernuaren kabinetearen birmoldaketan, Yousaf Justizia idazkari kargura igaro zen. Gorroto-delituen lege polemikoa aurkeztu zuen. 2021ean, Osasun idazkari izendatu zuten COVID-19aren pandemiaren ondorengo fasean, eta NHSren (Eskoziako Osasun Zerbitzuaren) susperraldiaren arduraduna izan zen, baita bere aurrekoarekin hasi zen txertaketa-programa masiboa aurrera eraman zuena ere. Sturgeonek SNPko buruzagi eta Eskoziako lehen ministro kargua uzteko asmoa iragarri ondoren, Yousafek SNPko buruzagitzarako hauteskundeak irabazi zituen 2023an, Kate Forbes ozta-ozta garaituz bigarren bozketan (% 52 eta % 48).

Yousaf ofizialki lehen ministro izendatu zuten 2023ko martxoaren 29an. Eskoziako lehen ministrorik gazteena bihurtu zen, kargu horretan lehen musulmana eta asiar jatorriko lehena ere izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Humza Yousaf, Cabinet Secretary for Health and Social Care, visit to University Hospital Monklands» *YouTube*.
2. ↑   **(Ingelesez)** «MSPs approve Scotland's controversial hate crime law» *BBC News* 2021-03-11 (Noiz kontsultatua: 2023-03-29).
3. ↑   **(Ingelesez)** Philip, Andy.  (2020-09-09). «Humza Yousaf defends controversial hate crime laws after backlash» *Daily Record* (Noiz kontsultatua: 2023-03-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q174924
* Commonscat Multimedia: Humza Yousaf

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 6761168049004038410002
* GND: 1284525295

 |

* Wd Datuak: Q174924
* Commonscat Multimedia: Humza Yousaf
**Jardun euskara elkartea** Bergaran 1990 urteko maiatzaren 17an eratutako elkartea da. Uneko euskaltzaleen gogoaren ondorioz sortutako elkartea da hau.

Sorrera
-------

1990eko maiatzaren 17an, UNEDeko aretoan egin zuen aurkezpena herriaren aurrean JARDUNek. Egun berean herrian beste hainbat ekitaldi izan arren, 250en bat lagun izan ziren aurkezpenean eta, benetan, hasiera ona izan zuela iruditzen zaigu. Aurkezpen hartan izendatu ziren elkartearen lehenengo lanak (lokal egoki bat lortzea, estatutuak egitea, elkartea legeztatzea, bazkideak egitea, lehenengo lantaldeak antolatzea, etab.) bideratuko zituen behin-behineko Zuzendaritza Batzordea. Hauek izan ziren sorrerako zuzendaritza taldea:

1. Jose Angel Mikeo Gorosabel
2. Kontxi Umerez Arregi
3. Damaso Gallastegi Agirre
4. Karmen Urrutia Larrañaga
5. Mirari Alberdi Agirre
6. Iñaki Artola Zubillaga
7. Juan Martin Elexpuru Arregi
8. Estepan Plazaola Otadui

Orainaldia
----------

Elkartea Errotalde jauregian (Bergarako kultura etxean) dago gaur egun. Bertan bulegoko lanak egiten dituzte. Halaber, Arrizuriaga jauregian hainbat ekintza burutzen dira (trikiti eskola, errefortzuak, aisialdiko taldeak...). Elkartearen funtzionamendua lau sailetan banatzen da:

### Sentsibilizazio saila

Saileko arduradunak herritarrak euskararenganako sentsibilizazioa sustatzeaz gain, proiektuen koordinazioaz arduratzen da, hauek ondo bidean joan daitezen ziurtatuz. Bestalde, elkartearen izenean Udalarekin, Debagunerakin, Goienarekin eta beste hainbat erakundeekin biltzea da sail honetako ardura. Aurrera eramaten dituen proiektuen artean, hauek azpimarratu daitezke:

1. Ikasturte bukaerako jaialdia
2. Motibazio saioak
3. Berriketan egitasmoa
4. Euskara errefortzuak
5. EBPN
6. BErBa

### Kultura saila

Euskararen normalizazio bidean, motibazioa, ezagutza eta erabilera ezinbestekoak direla kontuan hartuz, kultura euskaraz suspertzea (euskal kultura bereziki) da sail honek duen helburu nagusia. Horretarako oinarri hauek hartzen dira kontuan:

-Euskaraz kultur jarduerak eskaintzea eta aldi berean, euskal kultura bultzatzea.

-Aisialdi eskaintza euskaraz egitea.

-Ahozko zein idatzizko hizkuntzaren erabilera eta ezagutza bultzatzea.

-Galtzear dauden euskal ohiturak berreskuratzea.

Hainbat egitasmoa daude martxan sail honetan:

1. Trikiti eskola
2. Bertso eskola
3. Dantza taldea
4. Amodiozko gutunen eta SMS mezuen lehiaketa
5. Ikastaroak
6. Hitzaldiak
7. Kultur errota

### Haur eta gazte saila

Haur eta Gazte sailaren helburu nagusia euskararen erabilera bermatzeko haur eta gazteen jarduera esparruak eskaintzea izango da: haur eta gazteen hizkuntza ohiturak finkatu behar dira. Helburua lortzeko hainbat ekintza antolatzen dira eta horretarako begiraleen lana beharrezkoa da.

1. Txapligu taldea
2. Gaztetxoen arteko olinpiadak
3. Jolasleku ibiltaria
4. Olentzero marrazki lehiaketa
5. Txiskrilabi taldea
6. Gazte taldea

### Diruzaintza

Elkartearen diru kontuez arduratzen den saila da.

Ikus, gainera
-------------

* BErBa

Kanpo estekak
-------------

* Jardun euskara elkartea
* Elkarteko bloga

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260190

 |

* Wd Datuak: Q12260190
**Henry John "Harry" Patch** ( 1898ko ekainaren 17a - 2009ko uztailaren 25a ) *"The Last Fighting Tommy" (Azken Tommy borrokalaria)* izenez ezaguna. Ehun eta hamar urte bete zuen gizon bat izan zen, Europako pertsona bizidun zaharrena izatea lortu zuena; baita Lehen Mundu Gerran borrokatu zuen bizirik geratzen zen azken pertsona ere. Patchek, Claude Choulesekin batera, bizirik geratu ziren azken bi Britainiarrak izan ziren.

111 urte eta 38 egunekin munduko hirugarren pertsonarik zaharrena izan zen, Europako zaharrena. Britainia Handiko 6 monarka, 20 lehen ministro eta hiru mendeetan zehar bizi zuen.

Bere heriotza ofiziala egin eta gero Radiohead britainiar musika taldearen partaideek, Thom Yorke eta Jonny Greenwood, Harry Patchen ohorez kanta bat idatzi zuten. Honetan etsaiaren enboskada bat kontatzen da eta nola Harry Patchek bizirik iraun zuen bakarra izan zen. Bukaeran gizakiaren etorkizunari buruz galdetzen da.

Heriotza
--------

2009ko uztailaren 25ean hil zen, goizeko 9etan. Momentu hartan 111 urte eta 38 egun zituen. Zazpi egun lehenago Henry Allingham hil zen, beste ehun eta hamar urtedun bat Patchekin Lehen Mundu Gerran borrokatu zuena.

Hileta 2009ko abuztuaren 6an egin zen, Wellsko katedralean. 11:00etan kanpaiak 111 aldiz jo zuten, Patchek bizi zuen urte bakoitzerako.

Kanpo estekak
-------------

* Harry Patch, lubakien azken memoria - El País
* Harry Patch Profile

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q363644
* Commonscat Multimedia: Harry Patch

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 52023376
* ISNI: 0000 0001 1472 6513
* BNF: 15794171p (data)
* GND: 134023625
* LCCN: no2007117654
* NKC: pna2009504980
* SUDOC: 140549013

 |

* Wd Datuak: Q363644
* Commonscat Multimedia: Harry Patch
**Azpilkuetarren jauregia** Orbaibar ibarreko Barasoain udalerrian Erdi Aroko oinetxe jauregi bat da.

Martin Azpilkueta *Doctor Navarrus* nafar ospetsuko jaiotetxea da.

Eraikina
--------

Barasoaingo baserria nabarmentzen da batez ere, *Doctor Navarrus* etxea bezala ezagutzen den eraikina, bertan jaio baitzen 1493an Martin Azpilkueta kanonista ospetsua, ezizen horregatik ezagunagoa. 1550. urtearen inguruan, bere adinekoen orubea hobetu nahi izan zuen, berarentzat eta kalitatezko bisitarientzat ostatu izan zitezkeen gela berri batzuekin. Horretarako, Joanes Azpilkueta kapitainari agindu zion, eta honek, enkargu honetara mugatu beharrean, harlanduzko jauregi dotorea eraikitzen hasi zen, angeluetan dorreak zituena, aurretik jatorrizko eraikina eraitsiz. 1556an obrak tasatu ziren, 950 dukat kostatu zirelarik. Handitasun-ahalegin horiek hain nahigabetu zuten Martin jauna, non Coimbratik, gutun bidez, eraitsi egin baitzuen, luxuzko eraikuntza zelako, bere xalotasun eta apaltasunarekin talka egiten zuena. Hala ere, Alburquerqueko duke erregeordeak eta beste pertsonaia batzuek ideia horretatik baztertu zuten, jauregia oso beharrezkoa zelakoan erregeak, bisorreyak eta beste jaun batzuk bertan kokatzeko. Izan ere, garai hartan hemen lo egin zuen Isabel erreginak, geroago Filipe IV.a erregeak 1646an, eta erregeordeek hainbat alditan.

1563an, Martin Azpilkuetak maiorazko bat sortu zuen, bertan Munarrizketa jauregia eta beste ondasun batzuk lotuz, etxe nagusiaz gain, bere lehen onuraduna Migel iloba izan zelarik. 1712an Frantziska Arradakoa Azpilkuetarena eta bere seme Jose Antonio Bakedao Arradakoarena zen, garai hartan Alcalan kolegiala zena.

Fatxada errenazentistako armarria Frantzisko Elortza Arradakoak jarri zuen 1717an.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | BARASOAIN.*  (Noiz kontsultatua: 2022-02-01).

Ikus gainera
------------

* Barasoain
* Orbaibar
* Erdialdea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112184239

 |

* Wd Datuak: Q112184239
**Albufeira** Portugalgo hiria da, herrialdearen hegoaldean dagoena, Faroko Barrutian, Algarben. 2011ean 40.828 biztanle zituen.

Historia
--------

Paleolito garaian populatua izan zela uste den arren, lehenengo asentamentua erromatarrek egin zuten eta herriari *Baltum* izena eman zioten. Erromatarrek akueduktoak, bideak eta zubiak eraiki zituzten, eta batzuek oraindik zutik diraute.

Albufeira izenak arabiar jatorria du. *Al-buhera* (itsasoko gaztelua) edo *al-Buħayra* (albufera, aintzira) izan daiteke jatorria. Mairuek 713 urtean konkistatu eta babes harresi sendoak eraiki zituzten herria nabarmen gotortuz. Paderne gaztelua eraiki zuten. Nekazaritza teknika modernoak ere ekarri zituzten, ongarriak, ureztatze sistema berriak eta urtegiak. Honi esker landugabeak ziren eremuetan lorategiak ezarri zituzten. XII mendean kristauek Algarbe eskualdearen konkistari ekin zioten eta hurrengo menderako Alfontso III.a Portugalgoak Algarbe guztia eskuratu zuen, Albufeira eta Faro ezik. Faro erortzean soilik lortu zuten portugaldarrek Albufeira bera ere eskuratzea. Oviz-eko ordena erlijiosoari eman zizkioten lurrak eta hauek musulmanak gogor jazarri zituzten. Foruak 1504an eskuratu zituen Albufeirak, eta hau kontsideratzen da hiriaren fundazio data.

Albufeirak hainbat gertaera larri ezagutu zituen, lehenengoa 1755eko Lisboako lurrikara eta bestetik 1833an Remexido kapitain absolutistaren setioa. XIX mendean orea arrantzari esker goraldi ekonomikoa ezagutu zuen hiriak eta XX mendean ireki ziren lantegiek bultzada handiagoa eman zioten, denak ere arrantza jardueren ingurukoak. Baina sektorearen ginbeherarekin batera Albufeirak ere behea jo zuen 1930tik aurrera.

1960 hamarkadan ordea jarduera ekonomiko berria azaldu zen, turismoa. Ordutik aurrera bisitari asko jaso izan ditu eta inguruko muinoetan etxe ugari eraiki da.

Geografia
---------

Albufeirak bi hondartza aipagarri ditu, *Praia dos Pescadores* eta *Praia do Túnel*. Dena dela, guztira 21 hondartza daude hirian.

Banaketa administratiboa
------------------------

### Fregesiak

* Albufeira e Olhos de Água
* Ferreiras
* Guia
* Paderne

Ondasun nabarmenak
------------------

* Paderne gaztelua

Iruditegia
----------

* Albufeirako hondartza.Albufeirako hondartza.
* Albufeirako hondartza.Albufeirako hondartza.
* Paderne gazteluaren hondarrak.Paderne gazteluaren hondarrak.
* Albufeirako gaugiroa.Albufeirako gaugiroa.

Demografia
----------

| Bilakaera demografikoa (1801 – 2011) |
| --- |
| 1801 | 1849 | 1900 | 1930 | 1960 | 1981 | 1991 | 2001 | 2008 | 2011 |
| 4 537 | 7 443 | 10 980 | 14 444 | 14 736 | 17 218 | 20 949 | 31 543 | 38 966 | 40 828 |

Hiri senidetuak
---------------

* Dunfermline (Eskozia)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  "Instituto Nacional de Estatística"

Kanpo estekak
-------------

* **(Portugesez)** Hiriko webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q373813
* Commonscat Multimedia: Albufeira

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146672590
* GND: 4126599-3
* **Lekuak**
* OSM: 5404101
* INE: 0801

 |

* Wd Datuak: Q373813
* Commonscat Multimedia: Albufeira
**James Whale** (Dudley, Worcestershire, 1889ko uztailaren 22a - Los Angeles, 1957ko maiatzaren 29a) britainiar jatorriko estatubatuar zinemagilea eta antzerkigilea izan zen.

Umorezko marrazkilaria zen. Lehen Mundu Gerran kontzentrazio-eremu batean egon ondoren, antzerkian ari izan zen antzezle, dekoratugile eta zuzendari gisa; *Journey´s End* antzerki-lanak arrakasta handia izan zuen eta Hollywoodeko ateak ireki zizkion.

Lehen filma antzerki-lan horren egokitzapena izan zen, *Journey´s End* (1930). Antzerki-lanen egokitzapen batzuk egin ondoren, *Universal* produkzio-etxean hasi zen lanean. Han egin zituen filmik hoberenak, beldurrezko generoko maisulanak, eta arrakasta handia izan zuen: *Frankenstein* (1931), Mary Shelleyren eleberriaren egokitzapenik ospetsuena eta bikainena; *The Old Dark House* (1932, *Etxe Zahar Iluna*), *The Invisible Man*(1933, *Gizon ikusezina*), H.G. Wellsen eleberrian oinarritua; *The Bride of Frankenstein* (1935, *Frankensteinen andregaia*). Gero melodramak, gerraren aurkako filmak, musikalak egin zituen. 1940 inguruan zinema utzi eta pinturari ekin zion. Filmak: *Waterloo Bridge* (1931), *The Kiss Before the Mirror* (1933), *One More River* (1934), *Remember Last Night?* (1935), *Show Boat* (1936), *Sinners in Paradise* (1938), *Port of Seven Seas* (1938), *The Man in the Iron Mask* (1939).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q381831
* Commonscat Multimedia: James Whale

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 100318974
* ISNI: 0000 0001 1798 2723
* BNE: XX1159197
* BNF: 140017644 (data)
* CANTIC: a11309167
* GND: 119507323
* LCCN: n80014931
* NKC: xx0165830
* SNAC: w6z3548p
* SUDOC: 035796979
* UB: a1268325
* Open Library: OL7527550A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q381831
* Commonscat Multimedia: James Whale
**San Roman eliza** Ezkabarte ibarreko Arre kontzejuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da.

Eraikina
--------

Oinplano angeluzuzena, absidea eta dorre prismatikoa dituen Erdi Aroko fabrika da. Kanpoaldean, hormek kontrahorma sendoak dituzte, abside-aldea barne, eta harburudun erlaitzez errematatzen dira. Erretaula nagusia, Migel Tomas Zarrakaztelukoari dagokiona, platereskoa da, zati eskultorikoa eta taula margotuak dituena. Bankuaren horma-hobiek neurri onak dituzte, hala nola Santa Ana Triplex taldea, kalitate horri eusten baitiote Titularraren, Ama Birjinaren eta Kalbarioaren irudiek; ikonografiaren gainerakoa Ramon Ozkaritzek 1570 baino lehenagoko ekoizpenaren erdiko aldian egindako taula gaineko pinturek osatzen dute, eta bere obraren onenen artean daude. Albokoak XVII. mendearen lehen erdialdekoak dira eta irudi errenazentistak eta barrokoak dituzte. Aipamen berezia merezi du Gurutziltzatu manierista baten irudiak.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | ARRE.*  (Noiz kontsultatua: 2021-12-31).

Ikus, gainera
-------------

* Arre
* Ezkabarte

Kanpo estekak
-------------
**The Solanos**, Euskal Herriko taldea zen eta 2004an sortu zen. Xabier Solano eta Oscar Benasen bitartez, rocka eta trikitia uztartzen zituen musika taldea zen.

Taldea sortzearen ideia Xabi Solanori bururatu zitzaion Fermin Muguruza eta Kontrabandarekin biran zegoenean. Xabiren arabera, trikitiaren soinuak oso arrera hona izan zuen bira honetan eta horregatik sortu zuen The Solanos taldea.

2005-ean, beraien lan bakarra grabatu zuten (The Solanos) Angel Katarainen laguntzaz Katarain estudioetan. Urte horretan bertan, Euskal Herrian kontzertuak eskaintzen ibili ziren.

2006-an, The Solanos taldeko kide batzuk Sagarroi taldearen *Radiochango* abestian kolaboratu zuten.

Taldekideak
-----------

* Sabiatto Solano (Xabi Solano): ahotsa eta trikitia
* Al Parccino Benasetti (Oskar Bernas): gitarra eta koruak
* Egoiccinni «Drogatta» (Egoitz Drogas): baxua eta koruak
* Il Patri Saizzarelli (Saizar): perkusioa eta koroak
* Pazzucco Sergini (Sergio Ordóñez): bateria eta koruak

Diskografia
-----------

* *The Solanos* (Metak, 2005).

Kanpo estekak
-------------

* Metak zigiluaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12267955

 |

* Wd Datuak: Q12267955
**Gerra Bulegoa** Erresuma Batuko gobernuak bere historian zehar izan dituen hainbat erakunderen izena da, guztiak indar militarrarekin lotuta. 1857 eta 1964 bitartean Britainiar Armadaren kudeaketaren ardura izan zuen departamentua izan zen, ahalik eta bere jarduera Defentsa Ministeriora iragan zen arte. Denbora horretan Almirantazgoaren parekoa zen, Royal Navyaren eta, beranduago, Royal Air Forceren ardurarekin. Hedapenez, *Gerra Bulegoa* erabiltzen da departamentuaren eraikinari buruz hitz egiteko, Londresko Horse Guards Avenuen, Whitehallen. Gobernuak eraikina 2016ko martxoaren 1ean 250 urterako saldu zuen apartamentuak eta hotel bat egiteko, 350 liberaren truke. 

1885 baino lehen, *Gerra Bulegoa*k Gerra Idazkariaren bulegoaren sinonimoa zen. XVII. eta XVIII. mendeetan Armadaren kudeaketaren ardura hainbat bulego eta gunetan sakabanatuta zegoen. Garrantzitsuenak, Commander-in-Chief of the Forces, Gerra Idazkaria eta bi Estatu Idazkarirenak ziren. 1794an ardura gehienak Gerrarako Estatu Idazkariaren esku geratu ziren. Hala ere, beste kargu batzuk oraindik mantendu ziren, batez ere kudeaketa ekonomikoari lotuta.

1855an Gerra Idazkariaren eta Gerrarako Estatu Idazkariaren bulegoak batu ziren, eta hortik aurrera Gerra Bulegoa eta Gerra Departamentua terminoak sinonimo gisa erabili ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *Records created or inherited by the War Office, Armed Forces, Judge Advocate General, and related bodies.*  1568-2007 (Noiz kontsultatua: 2023-09-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2060703
* **Lekuak**
* OSM: 78616

 |

* Wd Datuak: Q2060703
***Lesbian*** 2.352ko tonako karga-ontzia zen, eta Swan, Hunter eta Wigham Richardson Ltd ontziolak egina Newcastle upon Tynen, 1923an, Ellerman Lines Ltdentzat. 1940an konfiskatu zuten Vichyko indar frantsesek.

Historia
--------

Swan, Hunter eta Wigham Richardson Ltd-ek eraiki zuten *Lesbian*, 1211 zenbakiarekin. 1923ko uztailaren 31n uretaratu zen zen eta 1923ko irailean bukatu. *Lesbian* Ellerman Linesen hirugarren ontzia izan zen izen horrekin. Greziako Lesbos uhartearen izena darama.

*Lesbiana* Ellerman Lines Ltd-ek operatu zuen 1937 arte. 1937tik 1940an harrapatu zuten arte, Ellerman & Papayanni Lines Ltd-ren ontzia izan zen.

### Harrapatzea, hondoratzea eta berraurkitzea

1940an, Vichyren indar frantsesek *Lesbian* itsasontzia inbaditu zuen Beiruten, Libanon. Siria eta Libanoko inbasio aliatuan, 1941ean, Beirut bonbardatu zuten. Vichy frantziarrak, hondoratu eta portua bera blokeatuko ote zen beldur, *Lesbian* itsasoan jarri zuen, eta 1941eko uztailaren 14an hondoratu zuten.

2000. urtean, bertako bi urpekaritza-zentrok aurkitu zuten ontzia: Urpeko Institutu Nazionalak (NISD) eta Abyss urpekaritza-zentroak. Ontzia oso ondo kontserbatuta dago, eta 67 metroko sakoneran dago, Beiruteko portuaren aurrean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Ellerman & Papayanni.*  The Ships List.
2. ↑    *LLOYD'S REGISTER, STEAMERS AND MOTORSHIPS.*  Plimsoll Ship Data.
3. ↑    *HMS Victoria – A Technical Diving Journey to Lebanon.*  The National Institute For Scuba Diving in Lebanon.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7393960

 |

* Wd Datuak: Q7393960
Baso-eguerdililiak errizoma bidez asko hedatzen dira eta baso baten azpialde guztia har dezakete.
**Baso-eguerdililia** edo **baso-anemona** (*Anemone nemorosa*) *Anemone* generoko landare loreduna da, Europan jatorria duena. Eguerdilili hau toxikoa da eta herri sendagintzan aprobetxatu dute.

Deskribapena
------------

Landare bizikor belarkara da. Errizoma bidez zabaltzen da eta baldintza egokiak direnean baso azpiko zoruaren zati handi bat hartzen du. Errizoma horretatik 5-15 cmko altuera hartzen duten zurtoinak ateratzen ditu. Hostoak palmatuak dira, zurtoinaren erdialdean hazten dira eta hirutan zatiturik daude. Zati bakoitzak aldi berean hiru lobulu ditu.

Lore zuri biziak ditu, 2 cm-ko diametroa dutenak, eta bost zazpi petalo izaten dituzte. Ez dute usainik eta nektarra ere gutxi dute, ugaltzeko intsektuen behar handirik ez baitute. Udaberrian izaten da loraldia.

Fruitua akenio bat da.

Habitata
--------

Baso itzaltsuetan aurkitzen da. Zabalkunde geldoa duenez basoen adina zehazteko indikatzaile gisa erabili izan da.

Erabilera
---------

Izatez toxikoa da. Anemonina eta protoanemonina printzipio aktiboak ditu eta sendabelar gisa erabili izan da, azaleko eritasunak, bakterio infekzioak, eztula eta erreuma tratatzeko.

Iruditegia
----------

* Landarea.Landarea.
* Lorea.Lorea.
* Hostoak.Hostoak.
* Fruitua.Fruitua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Stace, C. A..  (2010). *New Flora of the British Isles (3. edizioa).*  Cambridge, U.K.: Cambridge University Press, 88 or. ISBN 978-0-521-70772-5..
2. ↑   Clapham AR, Tutin TG, Warburg EF.  (1981). *Excursion Flora of the British Isles (3. edizioa).*  Cambridge University Press ISBN 0-521-23290-2..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q161056
* Commonscat Multimedia: Anemone nemorosa

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 288578
* BioLib: 38358
* Dyntaxa: 222782
* EOL: 596862
* GBIF: 3033263
* GlobalSpecies: 834420
* GRIN:
* IPNI: 13472-2
* ITIS: 181875
* NCBI: 37489
* PlantList: kew-2638482
* W3TROPICOS: 27101212
* USDA Plants: ANNE4
* VASCAN: 25363
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 9IH59MK596

 |

* Wd Datuak: Q161056
* Commonscat Multimedia: Anemone nemorosa
Hughes Glomar Explorer itsasontzia
**Azorian Proiektua** (batzuetan **JENNIFER Proiektua** gisa ezagutua bere Top Secret klabea dela eta) CIAk 1974an garatu zuen proiektu baten izena da. Ozeano Barean hondoratuta zegoen K-129 urpekontzi sobietarra jasotzea zen helburua, horretarako Hughes Glomar Explorer itsasontzia erabilita. K-129 urpekontzia 1968an hondoratu zen, Hawaiitik 1.560 milia nautikoko distantziara.

Azorian proiektua CIAk Gerra Hotzaren garaian egindako operazio konplexu, garesti eta sekretuenetako bat izan zen. 800 milioi dolarreko kostea izan zen (3.500 milioi dolar izango lirateke 2011an). Itsasontzia diseinatu behar izan zuten, hondotik urpekontzia altxatzeko sistema batekin. Horretaz gain AEBk estabilizatzeko sistema bat garatu behar izan zuen itsasontzia finko mantentzeko 4,5 kilometro hodi jaisten ziren bitartean. Zientzialariek papera uretan kontserbatu ahal izateko sistemak garatu zituzten, bertan zeuden gako liburuak irakurri ahal izateko. SESBek ez zekienez non zegoen urpekaria operazio komertzial baten moduan estali ahal izan zuten operazio sekretu osoa, manganeso noduloak bilatzeko meatzaritza lana balitzan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q794050
* Commonscat Multimedia: Project Azorian

---

 |

* Wd Datuak: Q794050
* Commonscat Multimedia: Project Azorian
**Petar Bojović** (serbieraz: Петар Бојовић) militar serbiarra izan zen. Balkanetako Gerretan eta Lehen Mundu Gerran parte hartu zuen, XX. mende hasierako gatazkatan parte hartzeagatik voivoda izendatutako lau jeneral serbiarretako bat izan zelarik, Radomir Putnik, Stepa Stepanović eta Živojin Mišićekin batera.

Haurtzaroa
----------

Petar 1858ko uztailaren 16an jaio zen Miševicin, Sandžak (Otomandar Inperioaren menpeko Serbiako Printzerria), eta Vasojevići klanetik jaisten zen.

Gerra serbo-otomandarretan borrokatu zuen 1876tik 1878ra Artilleriako Akademiako kadete gisa, baita XX. mendearen hasieran Serbiak parte hartu zuen gerretan ere. Hainbat aldiz izan zen Goi Estatu Nagusiko buru, 1905etik 1908ra lehen aldiz.

Balkanetako Gerrak
------------------

Balkanetako Gerretan, Lehen Serbiar Armadako Estatu Nagusiko burua izan zen, garaipen handiak lortu zituena Kumanovo eta Bitolako guduetan (Balkanetako Lehen Gerra) eta Bregalnicako guduetan (Balkanetako Bigarren Gerra). Otomandar Inperioarekin bake negoziazioetan parte hartu zuen, Londresen, 1913an, Serbiako Erresumaren ordezkaritzan aditu militar gisa.

Lehen Mundu Gerra
-----------------

Lehen Mundu Gerraren hasieran, Lehen Armadaren agintea eman zitzaion berriro. 1914ko irailean, bere armadak galera handiak jasan zituen Drinako guduan, nahiz eta austrohungariar erasoaldia gelditzea lortu zuen. Batailan zauritu zuten, eta Živojin Mišic jeneralak ordezkatu zuen. 1916ko urtarrilean, bigarren aldiz, Goi Estatu Nagusiko buru izendatu zuten, bere soldaduek Shkodër hirira eraman zuten Radomir Putnik vojvoda gaixotasunagatik ordezkatuz. Kargu horretan egon zen 1918ko ekainera arte, orduan, Mazedoniako Frontea handitzearen gaian jeneral aliatuekin izandako gatazkak zirela eta, uko egin baitzion. Lehen Armadako komandante postura itzuli zen, etsaien lerroak hautsi eta lurralde okupatuan sakonki aurrera egin zuena. 1918ko irailaren 26an jaso zuen voivoda titulua, gerran egindako ekarpenagatik.

Azken urteak
------------

1921ean, Jugoslaviako Errege Armadako Goi Estatu Nagusiko buru izendatu zuten; bere posiziotik, hura berrantolatu zuen, arreta berezia jarriz hura osatzen zuten etnia eta nazionalitateen arteko errespetuan, tolerantzian eta adiskidetasunean. 1922an, zerbitzu aktibotik erretiratu zen. Bigarren Mundu Gerraren hasieran, Jugoslaviako Indar Armatuen komandanteburuaren laguntzaile izendatu zuten, Pedro II.a errege gaztea. Hala ere, kargua sinbolikoa izan zen adinagatik, eta ez zuen parte-hartze aktiborik izan ondorengo gertaeretan. Belgraden hil zen 1945eko ekainaren 19an. Novo groblje-ko hilerrian lurperatu zuten, baina agintari komunista berriek estatu-hileta galarazi zuten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q769787
* Commonscat Multimedia: Petar Bojović

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 17638963
* ISNI: 0000 0000 7767 2455
* BNF: 13505703m (data)
* GND: 140737170
* LCCN: n93047133
* NKC: js2016930589
* SUDOC: 059858729
* Open Library: OL852324A

 |

* Wd Datuak: Q769787
* Commonscat Multimedia: Petar Bojović
Mississippi ibaiko lurrunontziak Memphis hirian (1906).

*Artikulu hau itsasontziari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Bapore (argipena)».*
**Lurrunontzia** edo **baporea** lurrun-turbinen bidez nabigatzen duen itsasontzia da. Bapore-galdarategia, bapore-makina, bapore-makina edo urez hoztutako kondentsadore batez osatua dago. Bapore-makinetan transmisioa birabarkien bidez lortzen da, eta bapore-turbinetan berriz kaxa-erreduktore baten bidez.

Bere agerpenak jada nabigazioa haize eta ur korronteen erabat menpe ez egotea suposatu zuen, bai eta XIX. mendearen azken herenean belaontzien gainbehera gertatzea ere.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q178193
* Commonscat Multimedia: Steamboats

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX530141
* BNF: 119310283 (data)
* GND: 4010996-3
* LCCN: sh85127732
* NKC: ph156629
* NARA: 10644078
* AAT: 300124118
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q178193
* Commonscat Multimedia: Steamboats
**Kléber Dadjo** (Siou, Togolandia, 1914ko abuztuaren 12a - Togo, 1989ko irailaren 23a) togoar militar eta politikaria izan zen. Togoko jarduneko presidente izan zen 1967an.

Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuen britainiar armadan. Ondoren, Indotxinako gerran eta Aljeriako gerran borrokatu zuen, Frantziako armadako kide gisa. Independentzia iritsi zenean, *Garde togolaise*-ko buru bihurtu zen.

1963ko estatu kolpearen ondoren Nicolas Grunitzky presidentearen kabinete militarreko buru izendatu zuten. 1967ko urtarrilaren 13ko kolpe militarraren ondoren, herrialdeko jarduneko presidente izendatu zuten 1967ko apirilaren 14ra arte.

Egun horretan Gnassingbé Eyadéma izendatu zuten lehendakari. 1967tik 1968ra Dadjo Defentsa ministro eta presidentearen kabinete militarreko burua izan zen. 1968an erretiratu zen eta bere jaioterrira itzuli zen kantonamenduko buru izateko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q540954
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 7152138516610981188
* GND: 115444659X

 |

* Wd Datuak: Q540954



| * i
* e
* a
Togoko presidenteak |
| --- |
| 
* Olympio
* Bodjollé
* Grunitzky
* Dadjo
* G. Eyadéma
* F. Gnassingbé
* Abass\*
* F. Gnassingbé

 | Togoko bandera |
| \* bitartekaria |
Kilta
**Kilta** (Eskoziako Gaelikoz *Fèileadh*) jantzi mota eskoziar bat da. Koadrodun Gona baten antzekoa, baina bakarrik gizonentzat egina. Ezkontza eta hitzarmen garrantzitsuetan eramaten dute batez ere. Oihal honek 8 metro luze inguru ditu zabalean, eta luzeera berriz gizonaren belaunetarainokoa da.

Gaelikoan salbu ohikoa den *Kilt* hitza Scots hizkuntzatik dator. Jatorria ordea Norvegiera zaharreko *kjalta* hitzetik omen dator, Erdi Aroan vikingoen erasoaldiak eta gero Eskozian bizitzen jarri ziren norvegiarrek antzeko jantzia baizeramaten.

Koloreak
--------

Kolore askotako Kiltak daude klan edo familia bakoitzak berea baitu eta. Familiaren aberastasunen erakusgarri, zenbat eta aberatsago izan, orduan eta kolore biziagoak eramaten zituzten. Datu hori XV. mendeko idazki batengatik dakigu. Gaur klan ugari daude eta kolore sorta ugari izaten dituzte aberastasuna kontuan hartu gabe. Gehienetan konbinatzen diren koloreak gorri-berdea eta berdea-morea dira.

Klan bakoitzeko kolore patroia *Tartan* deitzen da. Gehienetan kolore primarioak ziren, baina gaur egun jostun askok kolore distiratsuak erabiltzen dituzte kolore tradizionaletatik aparte.

Historia
--------

Antzinako Zeltengandik datorren ohitura bat da, izan ere, Zeltek, antzeko oihal bat eramaten zuten janzteko. Baina horretaz gain beste erabilpen garrantzitsu bat zeukan: jantzi tradizionalaren soineko partea (plaid) gauean lo egiteko zaku bihurtzen zuten hotzik ez sentitzeko. Antzina euritik babesteko erabiltzen ziren. Jantzi tradizionalak lehen gorputz osoa estaltzen zuen eta plaida zarrailu batekin biltzen zen (*Féileadh Mòr*). Oihal gehiena haren beheko partean erabiltzen zen eta soberan zegoena sorbaldaren atzean kokatzen zen.

Denbora igaro ahala, goiko zatia kendu zioten, oso deserosoa baitzen lana egiterakoan.

1746 urtean debekatu egin zen, Cullodengo gudua ren ondoren. Debekua 1782 urtean kendu zuten. Tarte hartan soilik Britainiar Armadaren barruko Eskoziako Lur Garaietako zenbait batalloik jantzi ahal izan zuten, haien leialtasuna Hannover dinastiarekiko duda gabekoa jotzen zenez.

### Gaur egun

Gaur egun gona motza moduan erabiltzen da, beheko partearekin bakarrik (plaida zenbait jantzi militarretan baino ez da erabiltzen).Tradizioa jarraituz ez dute ezer eramaten Kilt-aren azpian. Modako jostun famatuak Kilt-a berriztatzen saiatu dira, baina ehunaren diseinua da imitatu dena gehienbat.

Ikus gainera
------------

* Tartan
* Plaid

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q151948
* Commonscat Multimedia: Kilts

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300209920
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q151948
* Commonscat Multimedia: Kilts