recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Artikulu hau arma babesgarriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ezkutu (argipena)».*
Alemaniako Thorsberg Moor-en topaturiko bi egurrezko ezkutu (K.o. III. mendekoak). Erdian metalezko unboa du.
Polizia ezkutua
**Ezkutua** ezkerreko besoan eramaten zen arma babesgarri bat da. Ezagutzen ditugun antzinakoenak Sumerrekoak (K.a. III. milurtekoak) dira eta mendebaldean XVII. mendera arte erabili zituzten, orduan su-armen hedapenak zaharkituta utzi baitzituen.

Arkeologian, ezkutuaren erdain jarri ohi zen metalezko errefortzua aurkitu ohi da. Borobila izaten zen, unbo izena ematen zaio egungo arkeologian eta bere formagatik edo dekorazioagatik informazio asko eman dezake. Ezkutuak material organikoez egina izaten zirenez, eta gehientsuenetan ez dira dira gorde, baina unbo metalez egina zegoenean, errazago kontserbatu da.

Motak
-----

* Adarga: larruzko ezkutu obalatua.
* Aspis: greziar hoplitek erabilia.
* Brokel: metalezko ezkutu txikia.
* Klipeo: greziar eta erromatarrek erabilitako ezkutu handia.
* Erredola: metalezko ezkutu biribila.
* *Targe*: Eskoziakoa.
* *Scutum*: erromatar legionarioek erabilia.
* *Caetra*: Iberiar penintsulako ezkutu borobila eta txikia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.
2. ↑   Gil, Eliseo.  (1986). «San Miguel de Atxa (Gasteiz, Araba)» *Arkeoikuska* (Eusko Jaurlaritza): 26..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q131559
* Commonscat Multimedia: Shields

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11978501z (data)
* GND: 4179600-7
* LCCN: sh85121403
* NKC: ph1133334
* AAT: 300036869
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q131559
* Commonscat Multimedia: Shields
1799ko karikatura.
**Ezkontzaz kanpoko sexua**, **ezkontzaz kanpoko harremana** edo **ezkontzaz kanpoko sexu-harremana** ezkontide batek gutxienez ezkontzaz kanpoko pertsona batekin duen sexu-harremana da.

Ezkontzaz kanpoko sexu-harremanez hitz egiten da, gutxienez senar-emazteren batek ezkontzatik kanpo harremanak dituenean. Kasu honetan adulterioaz (ezkontzaren barruko desleialtasunaz) hitz egiten da, eta herrialde batzuetan zigortuta dago.

Ezkontzaz kanpoko harremanak ez dira ezkondu aurreko harremanekin nahastu behar; izan ere, azken kasuan harreman sexualak dituztenetako inor ez dago ezkonduta, baina ezkonduta daudela uste da, eta ezkonduta egon aurretik sexu-harremanak izaten dituztela.

Ezkonduta ez dauden pertsonen arteko sexu-harreman egonkorrak edo noizbehinkakoak izan daitezke. Harremanak pertsona batekin baino gehiagorekin izaten direnean, promiskuitate sexualaz hitz egiten da. Tradizioz, munduko herrialde gehienetan, ezkontzaz kanpoko sexu-harremanak sozialtzat eta legez negatibotzat hartu izan dira. Feminismoak herrialde askotan adulterioaren despenalizazioa aldarrikatu eta lortu du. XX. mendearen erdialdeko sexu iraultzak sexu-harremanak gizakien berezko eta gauza natural gisa normalizatzen lagundu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Salmerón García, Hilda Beatriz. *Infidelidad, causa o consecuencia de la crisis de pareja.* .
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Prada, Rafael. *Sexualidad Y Amor.* .
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Poncet-bonissol, Yvonne. *Sexualidad y relaciones de pareja.* .
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Margulis, Mario.  (2003). *Juventud, cultura, sexualidad: la dimensión cultural en la afectividad y la sexualidad de los jóvenes de Buenos Aires.*  Biblos, 38 or. ISBN 950-786-365-6..
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** Osborne, Raquel.  (1993). *¿Tuvimos las mujeres una revolución sexual.*  in: *La construcción sexual de la realidad*. Cátedra, 191 or. ISBN 84-376-1213-6..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q629129
* **Identifikadoreak**
* NDL: 00564989
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D005114

 |

* Wd Datuak: Q629129
**Fontana dell'Acqua Paola** (euskaraz *Aqua Paolaren iturria*) Erroma hiriko Trastevere rionean dagoen iturri handiena da. Janikulo muinoan kokaturik dago.

Historia
--------

I. mendean eraikitako Aqua Traiana akueduktoa berrizteko lanak abiatu zituen Paulo V.a Aita Santuak. Ordutik aurrera *Aqua Paola* izenaz ezagutuko zen. Akueduktoaren bukaeran iturri ikusgarri bat egiteko agindua eman zuen 1612 urtean. Sixto V.ak eraikitako Fontana dell'Acqua Feliceren arrakastari jarraituz egin zuen.

Iturria Giovanni Fontana eta Flaminio Ponzio arkitektoek diseinatu zuen. Alboan zeuden Minervaren tenpluko eta Nervaren foroko marmolezko harriak erabili zituzten eta akueduktoaren amaierako bost arkuren gainean eraiki zuten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1435809
* Commonscat Multimedia: Fontanone dell'Acqua Paola (Rome)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 247431518

 |

* Wd Datuak: Q1435809
* Commonscat Multimedia: Fontanone dell'Acqua Paola (Rome)
***Etxe Horia*** (nederlanderaz: *Het gele huis*), izenburu alternatiboa ***Kalea*** (*De straat*) 1888an Vincent Van Gogh herbeherear margolariak burututako olio-pintura bat da.

Gaur egun Amsterdam hiriko Van Gogh Museoan ikusgai dago.

Testuingurua
------------

Etxean Van Goghek maiatzaren 1ean alokairuan hartutako 4 geletako estudioa zegoen, berea zela sentitu nahi zuen etxe batean bizitzen jarri nahi baitzuen. Etxea Frantziako Arles hiriko Lamartine plazaren 2. zenbakian zegoen. Irailaren 17an bertara lekualdatu zen, eta bere gutunek garai hartan bizi zuen baikortasun bolada islatzen dute. Hauetako batean anaiari honela idatzi zion:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Theo anai maitea, azkenean bide zuzenean gaude. Zinez, etxerik gabe egoteak eta kafetegietan bizitzeak ez du axola, bidaiari gisa eta gaztea zarenean, baina hau jada niretzat jasangaitza bilakatu da.* |  » |

Margolariaren asmoa etxean Theorekin eta estudioko kideekin elkarbizitzea zen. Gertakizuna bere margolanen bilakaeraren aldaketaz jabetzearekin bat dator.

Gerora, etxeak hainbat zaharberritze izan zituen. Bigarren Mundu Gerran zehar, 1944ko ekainaren 25ean Aliatuek burututako bonbardaketa baten ondorioz kalteak jasan, eta azkenean eraitsia izan zen.

Kanpo estekak
-------------

* *Etxe Horia*, Vincent Van Gogh Museoa **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2200610
* Commonscat Multimedia: The Yellow House (F464)

---

 |

* Wd Datuak: Q2200610
* Commonscat Multimedia: The Yellow House (F464)
**Hanna Emilia Rydberg-Mitiku**, izen artistikoa **Emilia** edo **Emilia Mitiku** duena (Stockholm, Suedia, 1978ko urtarrilaren 5a) pop abeslari suediarra da. "Big Big World" abestia hainbat herrialdetako zerrendetan lehen postura iritsi zen.

Biografia
---------

Etiopian abeslari ezaguna den Tèshomè Mitikuren alaba da, ama ordea suediarra du, Malena Rydberg. Stockholmeko *Adolf Fredrik musika eskolan* graduatu zen.

1996an ABBA taldearen managerra izan zen Stig Andersonen semea den Lars Andersonek aurkitu zuen. Hasiera hartan **Emilia** izena erabiltzen zuen, baina 2012an aitaren abizena berreskuratu du izen artistiko gisa eta orain **Emilia Mitiku** gisa ezagutzen da.

1998an atera zuen aurreneko diskoa, *Big Big World* izenekoa, eta "Big Big World" abestia Europako herrialde askotan lehen postura iritsi zen, hala nola, Alemanian, Austrian, Belgikan, Espainian, Norvegian, Herbeheretan, Suitzan, eta noski, Suedian ere bai. Erresuma Batuan 5. postura iritsi zen. Bigarren diskoari bere izena eman zion, *Emilia* eta 2000. urtean argitaratu zuen. ez zuen aurrenekoaren arrakastarik izan. "Kiss by kiss" eta "When You Are Here" izan ziren ateratako singleak.

2007an *Små ord av kärlek* diskoa atera zuen, abesti guztiak suedieraz kantatu zituen. 2009an *Melodifestivalen* jaialdian lehiatu zen eta "You're My World" abestiarekin Eurovision Abesti Lehiaketan parte hartzeko helburuaz, baina finalean bederatzigarren postuan gelditu zen. Abestiak ordea Suedian arrakasta izan zuen, hirugarren postura iristerainokoa, eta egoera aprobetxatuz laugarren diskoa atera zuen, *My World* izenekoa. Ákos Dobrády abeslari hungariarrarekin dueto bat egin zuen "Side by Side" abestian eta hungarieraz eta ingelesez grabatu zen. Rihannaren "We Found Love" abestiaren cover bat ere egin zuen eta YouTuben argitaratu zuen.

2012an jadanik *Emilia Mitiku* izen artistikoarekin "Lost Inside" eta "So Wonderful" singleak atera zituen eta 2013an iritsi zen bere bosgarren diskoa, *I Belonge to You*.

Diskografia
-----------

* *Big Big World* (1998)
* *Emilia* (2000)
* *Små ord av kärlek* (2007)
* *My World* (2009)
* *I Belong to You* (2013)

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)** «Emilia» *Discogs* (Noiz kontsultatua: 2020-11-18).
2. ↑   «One Hit Wonder: Emilia: "Big Big World" | Musik-Center | BAYERN 3 | BR» *web.archive.org* 2011-06-04 (Noiz kontsultatua: 2020-11-18).
3. ↑   «svt.se - Melodifestivalen 2009» *web.archive.org* 2009-02-18 (Noiz kontsultatua: 2020-11-18).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Dobrády Ákos Feat. Emilia - Szerelemre Hangolva - Side By Side» *Discogs* (Noiz kontsultatua: 2020-11-18).
5. ↑   «Emilia Rydberg - Emilia Rydberg - qaz.wiki» *es.qaz.wiki* (Noiz kontsultatua: 2020-11-18).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Emilia Rydberg*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q234106
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 85720605
* BNF: 14025331f (data)
* GND: 135110114
* NKC: xx0064711

 |

* Wd Datuak: Q234106
Artikulu hau frankismo garaian Euskal Herrian euskaraz ikasteko esperientziei buruzkoa da. Etxean garatzen den hezkuntzari buruz jakiteko, ikus Etxeko eskolatze.

  

**Etxe eskolak** Euskal Herrian frankismo garaian euskaraz hezitzeko esperientzia multzoak izan ziren. Etxe eskolak egin zituzten hezitzaileetako batzuk ikastolen sorrera mugimenduarekin lotuak izan baziren ere, etxe eskolaren eta ikastolaren ezberdintasunak nabariak izan ziren, hezkuntza ulertu zein praktikan jartzeko moduan. Elbira Zipitria izan zen lehenengo etxe eskola sortu zuena, Donostian eta 1946 urtean hain zuzen, etxebizitza partikular batean haurrak bilduz euskaraz ikasteko. Eskola hauetako askok klandestinitatean egin zuten lana, gaztelania soilik eta arlo guztietan hizkuntza ofiziala zen marko juridikoan.

Etxe eskoletako hezitzaileak
----------------------------

* Elbira Zipitria eta Maria Dolores Goia, Donostian
* Xabier Peña eta Maria Angeles Garai, Bilbon
* Julita Berrojalbiz

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257362

 |

* Wd Datuak: Q12257362
**Ekuadorko Indiar Herria Fundazioa** (gaztelaniaz: *Fundación Pueblo Indio del Ecuador*) Ekuadorko fundazio bat da, Leonidas Proaño apezpikuak sortua. Fundatzaileak agindutako helburuok ditu: batetik, Ekuadorko Herri Indigenak laguntzea herri gisa eratu daitezen Ekuadorko Estatuaren baitan eta, bestetik, Eliza Indigena sortzea Petrirekin komunioan.

Hastapenetik fundazioa borrokatu da Herri Indigenen Eskubideen alde Mugimendu Indigenarekin elkarlan estuan. Mugimenduaren burua CONAIE da, Ekuadorko hamahiru nazionalitateak ordezkatu eta batzen dituen erakundea. Fundazioaren egintzak ez du protagonismorik nahi, ez du gidaritza politikorik betetzen, ez eta CONAIEren ekintza politikoak ordezkatzen ere. Haren lana ebanjeliokoaren antzekoa da, Samariar Onaren edo Simon Zirenekoaren antzekoa, mendetako gurutze astuna garraiatzen laguntzea, puska batez bederen. Herri Indigenak dira, Jesusek bezala, gurutzea daramatenak Pazkoa arte.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Ekuadorko Indiar Herria Fundazioaren web gunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256627

 |

* Wd Datuak: Q12256627
*Artikulu hau geografia paraleloari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ekuador».*
Ekuatorea gorriz, munduko mapan
**Ekuatorea** edozein planetaren inguruan dagoen alegiazko lerroa da, Poloetatik distantzia berera: azalera guztia Ipar Hemisferioa eta Hego Hemisferioaren artean banatzen du. Latitudea beti 0º da. Lurreko Ekuatorea 40.075,004 kilometro luze da.

Ekuador Hego Ameriketako estatuari Ekuatoretik datorkio izena (gaztelaniaz, *Ecuador*), bertan baitago.

Mozten dituen herrialdeak
-------------------------

Lurrean honako herrialde hauek mozten ditu Ekuatoreak:

* Sao Tome eta Principe
* Gabon
* Kongoko Errepublika
* Kongoko Errepublika Demokratikoa
* Uganda
* Kenya
* Somalia
* Maldivak
* Indonesia
* Kiribati
* Ekuador
* Kolonbia
* Brasil

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q23538
* Commonscat Multimedia: Equator

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 244554348
* GND: 4084750-0
* LCCN: sh2002000009
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q23538
* Commonscat Multimedia: Equator
**Finlandiako Armada Gorria**, Finlandiako Gerra Zibilean komunisten eta ezkertien alde borrokatu zuten armada izan ziren. Gerra hasieran, 30.000 soldadura ez ziren iristen, baina 3 hilabetetan kopuru hori laukoiztea lortu zuten, ezkertiarren laguntza jasoz.

Sozialistek Finlandiako polizia bezala sortu zuten, baino nahiz eta, Helsinki, Viipuri, Turku eta Tampere bezalako hiriak kontrolatu, Armada Zuria Finlandiako polizia nagusia bilakatu zen. Gerra hasi zen Finlandian. Armada Gorriak, SESBen laguntzak jaso zituen, eta hauen helburua (gerra irabaziz gero), Finlandia, SESBen barnean errepublika sozial bat sortzea zen. Hala ere, Tampere hiria galdu ostean, gerra zibila krudeldu eta galdu egin zuten. Armada Gorriaren bukaera izan zen, eta milaka pertsona exekutatuak izan ziren.

Ikus, gainera
-------------

* Finlandiako Armada Zuria
* Finlandiako Gerra Zibila

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2006649
* Commonscat Multimedia: Red Guards (Finland)

---

 |

* Wd Datuak: Q2006649
* Commonscat Multimedia: Red Guards (Finland)
**Four Men and a Dog** (euskaraz "Lau Gizon eta Txakur bat") 1990ean Belfasteko Folk Jaialdian ezagutarazi zen irlandar musika herrikoia jotzen duen taldea da. Talde honek usadiozko irlandar musika beste musika motekin nahasturik jo ohi du, rocka, jazza, bluesa, bluegrassa, swinga, salsa, polka eta baita rapa barne direla. Jatorriz taldearen izena kidea eta abeslaria den Mick Dalyren ezizenetik eratorritakoa da: "The Black Dog" ("Txakur Beltza). Mick gaur egun Kevin Dohertyk ordezkatzen du.

1994an The Band talde ospetsuarekin topatu eta New Yorkeko estatuan dagoen Woodstock herriko Levon Helm´s estudioan beren Doctor A's Secret Remedies bilduma grabatu zuten, honetan Garth Hudson eta Randy Ciarlante musikariak gonbidatu zituztelarik. Erresuma Batuko biran Rick Danko musikaria Four Men and a Dog taldera gehitu zitzaion, bira honetan taldeko betiko abesti ospetsuenak jo zituztelarik.

Taldeko kideak
--------------

* *Cathal Hayden* (biolina)
* *Gerry O'Connor* (banjoa, biolina)
* *Gino Lupari* (bodhran, hezurrak, ahotsa)
* *Kevin Doherty* (gitarra, ahotsa)
* *Donal Murphy* (akordeoia)

Diskografia
-----------

* *Barking Mad* (1991)
* *Shifting Gravel (1993)*
* *Doctor A's Secret Remedies* (1995)
* *Long Roads* (1996)
* *Maybe Tonight* (2003)
* *Wallop the Spot* (2007)

erreferentziak
--------------

* Four Men and a Dog taldea Allmusic webgunean

Kanpo estekak
-------------

* Four Men and a Dog taldearen webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3326999
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159632309
* ISNI: 0000 0001 2196 1407
* LCCN: no2003081464

 |

* Wd Datuak: Q3326999
**Eugene Warren Biscailuz** edo **Eugene W. Biscailuz** (1883 – 1969) Los Angeles hiriko euskal jatorriko polizia eta sheriff ezaguna izan zen. California Highway Patrol izeneko polizia gorputza sortu zuen, Los Angeles konderriko sheriff izan zen 26 urtez, 1958.

Biografia
---------

Boyle Heights izeneko komunitatean jaio zen 1883an. Aita Martin Biscailuz baxenabartarra zuen, Kaliforniako euskal komunitateko aitzindarietako bat, abokatu gisa lan egin zuena. Ama, Ida Rose Warren, Kalifornia hegoaldeko misio espainoletako pionero baten ondorengoa zen. Amaren aldetiko aitona, tiroketa batean 1870an hil zen polizia bat izan zen, William Warren.

Eugene Biscailuzek zuzenbide ikasketak egin zituen, eta lehen lanak itsas-merkataritzako bulego batean egin zituen. Zuzenbideaz zekienak lagundu zion polizian karrera egiten.

Zenbait kasu ospetsutan parte hartu zuen. Clara Phillips hiltzaile kondenatuak ihes egin zuenean espetxetik, Hondurasen harrapatu zuten, eta hara joan zen Biscailuz bere emaztearekin (Willette Harrison), pertsonalki iheslaria Los Angelesera ekartzeko. Bidaia haren ondorioz Biscailuzen emaztea Willette gaixotu egin zen, eta bizitza osorako osasun ondorioak izan zituen harrezkero. Haurren bahitzaile eta hiltzaile William Edward Hickmanen kasuan eta atxiloketan ere parte hartu zuen.

1929an errepideetako polizia zaintza berrantolatzeko enkargua jaso zuen Kaliforniako gobenadorearengandik, eta California Highway Patrol (CHP) delakoa sortu zuen. 1932an, Los Angelesko konderriko sheriff hautatu zuten, eta ondoren sei urtez berrautatu ere bai, 1958. urtean erretiroa hartu zuen arte. Erretiroarekin, bizi osorako sheriff postu ohorezkoa eman zioten.

Zinean
------

2013ko *Gangster Squad* filmean, bigarren mailako pertsonaietako bat da Biscailuz sheriffa. Filmaren argumentuan Mickey Cohen mafioso gaizkileak erosita duen polizia da sheriffa. Biscailuz bera Cohenen lagun gisa ageri da eszena batzuetan, eta beste batzuetan bere nahiak ez betetzeagatik mesprezatzen duen panpin gisa ageri da. Eugene Biscailuzen biografian ez dago puntu honen egiazkotasunerako zantzurik. Sheriff karguan urte asko zeramatzen filma kokatua dagoen urterako (1949), eta ondoren ere ohorez zerbitzatu zuen. Aldiz, Los Angelesko 1920eko hamarkadako mafioso handienetako baten taldea desegin zuen Biscailuzek, Tony Corneroren taldea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Finding Aid of the Eugene Biscailuz scrapbooks 0216
2. ↑   **(Ingelesez)** Rasmussen, C..  (2007-10-21). «L.A. Then and Now: Long arm of this lawman bridged a city's history; Eugene Biscailuz was descended from settlers; his long, colorful career as sheriff was marked by modernization» *Los Angeles Times* (Noiz kontsultatua: 2015-02-24).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16006522
* Commonscat Multimedia: Eugene Biscailuz

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 299979445
* ISNI: 0000 0004 0326 0158
* LCCN: no2013049387
* SNAC: w6206fht

 |

* Wd Datuak: Q16006522
* Commonscat Multimedia: Eugene Biscailuz
**Forvieko dunak** (ingelesez: *Sands of Forvie*) Eskoziako duna sistema handiena da, gaur egun *Forvieko dunen Natura Erreserba* eratu da dunak babesteko.

Geografia
---------

Aberdeenshire eskualdean dago, Ipar itsasoaren ertzean eta Ythan ibaiaren estuarioan. Britainia Handiko bosgarren duna sistema handiena da, baina gizakiaren eragina gutxien jasan duena.

Ekologia
--------

Natura Erreserbak hareazko kostaldea hartzen du eta bertan duna mugikorren sistema interesgarria dago, fase desberdinetan dauden dunak ikusten dira beraz. Dunetako landaretza tipikoa agertzen da bertan, hala nola harenondokoa (*Ammophila arenaria*), festuca gorria (*Festuca rubra*), txilar lauhostoa (*Erica tetralix*), *Empetrum nigrum*, *Carex nigra*, *Hydrocotyle vulgaris*, *Salix repens ssp. argentea*, azken hau inbasorea.

Faunari dagokionez eider ahatea aipatu behar da, Britainiako koloniarik handiena baitago bertan. Txenada multzoak ere nazioarte mailan sona badu. Horregatik *Basabizitzaren Babes Bereziko Eremu* izendatua du Eskoziako gobernuak.

Historia
--------

Forvie izeneko herrixka bat bazen bertan, honek ematen dio izena, baina hutsik gelditu zen.

Bigarren Mundu Gerran Aberdeen hiriaren babes sistemaren parte izan zen eta infanteriako soldaduek bertan praktikak egiteaz gain hondartza minaz bete zuten 1941ean. 1944an mina guztiak kendu zituzten baina duna sistemari kalte handia eragin zioten garbiketa lan hauek. 1948an Royal Air Force eta armadaren tiro eremu izendatzeko proposamena izan zen baina 1950 hamarkadan egitasmoa atzera bota zuten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7416916
* Commonscat Multimedia: Forvie National Nature Reserve

---

 |

* Wd Datuak: Q7416916
* Commonscat Multimedia: Forvie National Nature Reserve
Franco Moschinoren logoa
**Franco Moschino** (Milan, 1950eko otsailaren 27a - Annone di Brianza, 1994ko irailaren 28a) italiar moda-diseinatzailea izan zen.

Labe garaiak zituen familia aberats bateko semea zen. Hamabost urte zituela, Brerako Arte Ederretako Eskolara joan zen. Ondoren lanbide ugaritan aritu zen, Europako moda-diseinatzaile ospetsuenetako bat bihurtu aurretik: kontulari, argazkilari laguntzaile, liburu-saltzaile, haurrentzako ipuinen marrazkilari. Milanen Gianni Versace ezagutu zuen eta hark ilustratzaile gisa hartu zuen bere publizitate-kabineterako (1970). Hala ere, benetako aukera Cadette etxearen eskutik etorri zitzaion, han zuzenean parte hartu baitzuen hainbat bilduma osatzen. 1983an egin zuen bere lehenengo bilduma. Berritzailetzat hartzen da Moschino, modaren inguruan dituen ideiak direla eta. Baztertu egiten ditu modernitatea eta dotoretasuna, eta nabarmenkeria eta fantasia sartzen ditu bere filosofiaren barruan. Ehunak, estiloak eta koloreak nahastea izan da Moschinoren ezaugarri nagusia. Azken urteetan, ume seropositiboen aldeko lanetan aritu zen buru-belarri.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q563597
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 15608213
* ISNI: 0000 0000 3267 0827
* BNF: 144531593 (data)
* GND: 120740761
* LCCN: n98050099
* SNAC: w6xk9kgs
* RKD: 319271
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04276/eu\_m\_3212/m3212
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q563597
**Fedorov Avtomat** borroka fusila, bere kategorian lehenengotakoa, Vladimir Grigorievitx Fedorov errusiarrak diseinaturiko eta 1915tik aurrera produzituriko su arma da. Zerbitzurako onartu zen lehenengo borroka fusila izan zen. 1915 eta 1924 artean 3200 fusil produzitu ziren Kovroveko hirian. Su arma honek Lehen Mundu Gerran, Errusiako Gerra Zibilean eta Neguko Gerran erabilia izan zen. Fedorov Avtomat gaur egungo borroka fusilen aitzindari bezala hartzen da, pisu arinagatik, kargagailu aldagarriagatik, indar handiko kartutxoagatik eta su automatiko zein erdi-automatikoa egiteko gaitasunagatik.

Funtzionamendua
---------------

Fedorov Avtomat fusilaren funtzionamendu sistema
Fedorov Avtomat fusila, ibilera motzeko atzerapen bidezko funtzionamendua du. Kartutxoa sutzean, kanoia eta ixtailua bata besteari lotuta daude, baina kanoia hargailuari lotu gabe dagoenez, atzeraka abiatzen dira kanoia eta ixtailua. Kartutxoa kanoitik irtetean, ixtailua jasaten duen presioa murrizten da, eta lehen fasean jasan duen inertziaz atzeraka jarraitzen dute ixtailuak eta kanoiak. 10mm-ko distantzia egin ondoren, kanoia ixtailuarekin lotzen duen palankak oztopo bat topatzen du, hau kulunkaraziz. palanka kulunkatzean, ixtailuko pitoiak askatzen ditu kanoia eta ixtailua askatuz. Ixtailuak bere inertziaz zikloa bukatu arte jarraitzen du eta kanoia tope batek geldiarazten du. Ixtailua lotzeko prozesua alderantzizkoa da. Su sistema mailu bidezkoa da eta armak su automatiko, zein erdi-automatiko egin dezake 25 kartutxoko kargagailu aldagarri batetik.

Produkzioa
----------

1915 urtean hasi zen Fedorov Avtomat fusilen produkzioa, Armada Gorriak kargagailu aldagarriko su arma automatiko arinak eskatu zituenean. Kartutxo berri baten produkzioa ez hasteagatik, 6,5 mm Fedorov kartutxoaren ordez 6,5 x 50 mm Arisaka kartutxoa erabiltzea erabaki zen, mota honetako kartutxo asko zituelako Armada Gorriak.
1916 urtean, Armada Gorriak 25.000 Fedorov fusilen produkzioa martxan jartzea erabaki zuen. 1918ko hasieran ordea 9.000 fusiletara jaitsi zen helburua, baina Errusiar Iraultza eta ondorengo gerra zibilaren ondorioz 3.200 bakarrik produzitu ziren Kovroveko arma faktorian 1920 eta 1924 bitartean.

Ezaugarri teknikoak
-------------------

* Herrialdea: Errusiar Inperioa
* Kalibrea: 6,5 x 50 mm Arisaka
* Funtzionamendua: Ibilera motzeko atzerapen bidezkoa, ixtailu kulunkaria
* Pisua: 4,4 kilogramo
* Luzera: 1045 milimetro
* Elikagailua: 25 balako kargagailu aldagarria
* Su abiada: 600 bala minutuko

Kanpo Loturak
-------------

* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q205691
* Commonscat Multimedia: Fedorov Avtomat

---

 |

* Wd Datuak: Q205691
* Commonscat Multimedia: Fedorov Avtomat
**Francisella tularensis** Francisella generoko bakterio patogenoa da, tularemia sortzen duena. Tularemiaren mota pneumonikoa oso larria da, eta hain zuzen ere horregatik bakterioa erabilia izan da arma biologiko gisa. George W. Mc Coy estatubatuarrak isolatu zuen estreinakoz bakterio hau 1912an, AEBetako Tulare eskualdean 1911an izandako izurrite baten ostean.

Ezaugarriak
-----------

Francisella tularensis bakterio Gram negatibo txikia da, kokobazilo itxura duena. Aerobioa da eta ez da mugikorra. Zelula barneko parasitoa, ez du esporarik sortzen. Oxidasa eta ureasa (-).

Eskakizun nutritibo zorrotzak ditu eta laborategian ez da hazten hazkuntza-inguru arruntetan. Zisteinaz aberastutako hazkuntza-inguruak behar ditu.

Patogenia
---------

Sakontzeko, irakurri: «tularemia»
Francisella tularensisek infektatzeko ahalmen handia du: hala, bakterio gutxi batzuek tularemia sor dezakete (inokulo txiki batekin gaitza kutsatzen da).

Mikrobioak bere birulentzia areagotzen duen kapsula bat dauka, bere fagozitosia zailtzen duena.

Tularemia zoonosi bat da: horrek esan nahi du animaliek (marraskariak, untxiak eta erbiak, batik bat) gizakia kutsatzen dutela. Kasu askotan akaroak eta intsektuak gaitzaren bektoreak ere badira.

Bakterio patogenoaren sarbideak ugariak dira, eta baita organismoan sartzeko moduak: larruazalean dauden zauri edo ultzera txikiek ematen dituzten erraztasunak aprobetxatuz, animalien okela infektatua janez, intsektu bektore baten ziztadaren bidez, inhalazioaren bidez (pneumonia eragiten duena) edo animalia gaixo batek kutsatutako ura edanez.

Infektatzeko ahalmena handia duenez, mikrobiologia klinikoaren laborategietan kontu handiz manipulatu behar da mikrobio hau.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Croddy, Eric C. and Hart, C. Perez-Armendariz J. Chemical and Biological Warfare, (Google Books), Springer, 2002, pp. 30-31
2. ↑   Ryan KJ; Ray CG (editors) (2004). Sherris Medical Microbiology (4th ed.). McGraw Hill. pp. 488–90

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1003460
* Commonscat Multimedia: Francisella tularensis
* Wikispecies Espezieak: Francisella tularensis

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12504416r (data)
* GND: 4676244-9
* LCCN: sh88023260
* NKC: ph903841
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 6976120
* GBIF: 3222996
* ITIS: 958578
* NCBI: 263
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D005604
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: NNR1301B0H

 |

* Wd Datuak: Q1003460
* Commonscat Multimedia: Francisella tularensis
* Wikispecies Espezieak: Francisella tularensis
Gasteizko **Euskal Herriaren Adiskideen Elkartearen kalea** Alde Zaharrean dago. Gasteizko kale laburrenetako bat da.

Kokapena
--------

Alde Zaharraren goiko aldean dago. Gasteiz kalearen luzapena da, Santa Maria eta Frai Zacarias Martinez kaleak lotzen ditu.

Luzera
------

35 metro inguruko luzera du. Ez dauka ataririk

Historia
--------

Henrike Knörr eta Elena Martínez de Madina Salazarrek idatzitako "Toponimia de Vitoria I – Gasteizko toponimia I" (Euskaltzaindia, 2009) liburuaren arabera, 1887ko urriaren 12an eman zitzaion izena era ofizialean, Eskoriatza Eskibel jauregian (kalearen amaieran dago) baitzuen egoitza Euskalerriaren Adiskideen Elkarteak.

Trafikoa
--------

Trafikorako irekita dago. Soilik eskuineko espaloian aparkatu daiteke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56650929
* Commonscat Multimedia: Calle de la Sociedad Vascongada, Vitoria-Gasteiz

---

 |

* Wd Datuak: Q56650929
* Commonscat Multimedia: Calle de la Sociedad Vascongada, Vitoria-Gasteiz
**Euskal Herriko Berdeak-Euskal Berdeak** |  |
| --- |
| Sorrera: | 1990 |
| Banatzea: | 1995 |
| Ideologia: | Ekologismoa |
| Eremua: | Hego Euskal Herria |
| Egoera: | Desagertua |
|

**Euskal Herriko Berdeak-Euskal Berdeak** euskal alderdi politiko ekologista izan zen, egun Berdeak alderdian murgilduta dagoela.

Historia
--------

Euskal Herriko Berdeak-Euskal Berdeak 1990ean sortu zen, Espainiako Los Verdes alderdiaren euskal saila izanik.

1990eko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundetan parte hartu eta 4.199 boto (%0,41a) lortu zituen.

1992an, 1990eko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundetan zerrendaburua zen Juantxo Domínguezek alderdia utzi eta, zenbait kidekin batera, Berdeak sortu zuen.

1995eko Udal eta Foru Hauteskundetan ez zuen parte hartu, Berdeak alderdi ekologista bakarra izanik.

1995ean Los Verdes birsortzeko Granadako Kongresua egin zuten. Los Verdes konfederazioa bihurtu eta Berdeak konfederazioa osatzea erabaki zuenez Euskal Herriko Berdeak desagertu eta alderdikideak Berdeak alderdian sartu ziren.

Ikus, gainera
-------------

* Berdeak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257471

 |

* Wd Datuak: Q12257471
**Fountain konderria** (ingelesez: *Fountain County*) Indianako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Covington da. 2010eko zentsuaren arabera 17.240 biztanle zituen, Fountain kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Fountain konderriak 1.030,5 kilometro koadro ditu. Horietatik 5,76 ura dira. Beste 1.024,74 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 16,73 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 17.240 pertsonetatik 16.971 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 373 dira. 26 beltzak edo afroamerikarrak. 48 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 35 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 7 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 152 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q505354
* Commonscat Multimedia: Fountain County, Indiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131351342
* LCCN: n80131638
* NARA: 10036805
* **Lekuak**
* OSM: 1802225
* TGN: 1002380

 |

* Wd Datuak: Q505354
* Commonscat Multimedia: Fountain County, Indiana
**FC Rapid Bucuresti** (errumanieraz *Fotbal Club Rapid București*), Errumaniako futbol talde bat da Bukarest hiriburukoa. Palmaresari dagokionez hiriko hirugarren taldea da, Steaua eta Dinamoren atzetik, hala ere 3 Liga eta 13 Kopa irabazi ditu.

Historia
--------

Errumaniako trenbideetako langile batzuek *CFR Bucuresti* eta *Excelsior* talde amateurrak elkartu eta talde profesionala osatu zuten. 1931ean hasi zen Lehen Mailan jokatzen Bukaresteko Rapid taldea. Ligarik irabazi ez arren 1935ean Kopa irabazi zuen eta 1937 eta 1942 artean sei Kopa jarraian lortu zituen. 1940an nazio arte mailako txapelketa batetako finalera iristen lehen talde errumaniarra izan zen. Mitropa Kopako finalera iritsi zen baina Bigarren Mundu Gerraren erruz ez zen final hori jokatu.

60. hamarkada bikaina izan zuen taldeak, 1967ko Liga irabazteaz gain nazio arte mailako txapelketak lortu baitzituen, 1964 eta 1966ko Balkandarren Kopak hain zuzen ere. Honetan ere errumaniar taldeen artean aintzindaria izan zen.

XX mende bukaera eta XXI hasiera onak egin zituen. 1994ean George Coposek taldearen jabetza eskuratu eta 2 Liga eta 4 Kopa eskuratu baitzituen. Hurrengo denboraldietan lehen eta bigarren mailaren artean ibili zen eta 2016an diru arazo larriak izan zituenez 4. mailara jeitsiarazia izan zen. Ordutik goranzko joera mantendu zuen eta 2021ean bigarren mailan 2. egin ondoren maila gorenera igo zen.

Palmaresa
---------

### Errumanian: 20

* Errumaniako Liga (3): 1967, 1999, 2003.
* Errumaniako Kopa (13): 1935, 1937, 1938, 1939, 1940, 1941, 1942, 1972, 1975, 1998, 2002, 2006, 2007.
* Errumaniako Superkopa (4): 1999, 2002, 2003, 2007.

### Nazio artean: 2

#### Balkandarren Kopa

* Txapelduna (2): 1964, 1966

#### Mitropa Kopa

* Finalera iritsi zen 1940an baina Bigarren Mundu Gerraren erruz ez zen finala jokatu.

Kanpo estekak
-------------

* **(Errumanieraz)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q245162
* Commonscat Multimedia: FC Rapid București

---

 |

* Wd Datuak: Q245162
* Commonscat Multimedia: FC Rapid București
**Entzima alosterikoak** efektore izeneko substantziek kontrolatzen dituzten entzimak dira. Efektore horiek entzima alosterikoen jarduera baldintzatzen dute, entzima horiekin elkartzen direnean entzimen egitura eta konformazioa aldatzen dutelako.

Entzima alosterikoekin lotzen diren efektore horiek bi motatakoak izan daitezke: inhibitzaileak eta aktibatzaileak. Entzimaren jarduera inhibitu edo aktibatzen dute, hurrenez hurren.

Efektorea entzimari atxikitzen zaio gune alosteriko izeneko toki batean, bere konformazioa aldatuz. *Gune alosterikoa* ez da entzimaren *gune aktiboarekin* nahastu behar. Entzimari lotu ondoren, efektoreak gune aktiboaren konformazioa aldatu egiten du: aktibatzailea denean, entzimak afinitate handiagoa erakusten du substratuarekiko, eta erreakzio kimikoa azkartu egiten da; efektorea inhibitzailea denean, aldiz, entzima ez da substratuarekin lotuko eta erreakzio kimikoa ez da gertatuko.

Alosterismoak zeregin oso garrantzitsua betetzen du hainbat bide metabolikotan. Bide horietan parte hartzen duten entzima asko entzima alosterikoak dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3321436

 |

* Wd Datuak: Q3321436
Levski Sofiaren aurkako partida Europako txapelketan.
**FC Spartak Trnava** Eslovakiako futbol talde ezaguna da, Trnava hirikoa. Txekoslovakiako futbol liga eta kopa bosna aldiz irabazi zituen.

Historia
--------

1923an sortu zen *TSS Trnava* taldea hirian zeuden Šk Čechie eta ČšŠk taldeak batzean. 1952an gaur egungo izena hartu zuen.

1966an Anton Malatinský entrenatzailea fitxatu zuen eta bearekin hasi zen "urrezko aroa". 1967an lortu zuen orain arteko titulurik esanguratsuena, Mitropa Kopa hain zuzen ere. 1975 artean Txekoslovakiako 5 liga eta lau kopa eskuratu zituen eta honetaz gain 1969an Europako Kopako finalerdietara iritsi zen. Amsterdamgo Ajaxek utzi zuen finalik gabe. Txekoslovakiako garaiko azken titulua 1986ko Kopa izan zen.

Eslovakiako ligan hiru aldiz izan da bigarrena eta 2018an lortu du bere aurreneko Liga irabaztea. Kopan 1998koa irabazteaz gain beste lau aldiz izan da finalean, azkenengoa 2010an.

Palmaresa
---------

### Eslovakian: 6

* Liga (1): 2018.
* Kopa (4): 1998, 2019, 2022, 2023.
* Eslovakiako Superkopa (1): 1998.

### Txekoslovakian: 10

* Liga (5): 1968, 1969, 1971, 1972, 1973.
* Kopa (5): 1951, 1967, 1971, 1975, 1986.

### Nazio artean: 1

#### Europako Kopa

* finalerdiak 1969an.

#### Mitropa Kopa

* Txapelduna (1): 1967

Kanpo estekak
-------------

* **(Eslovakieraz)** webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q459218
* Commonscat Multimedia: FC Spartak Trnava

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ko20211125240

 |

* Wd Datuak: Q459218
* Commonscat Multimedia: FC Spartak Trnava
**Frösön** Storsjön aintzaran dagoen uharte bat da. Östersund udalerriaren barnean, Jämtlandeko konderrian.

Etimologia
----------

Frey-ren uhartea esan nahi du. Euria, goizeko eguzkiaren eta emankortasunaren jainkoa zen eskandinaviar mitologian.

Historia
--------

Storsjön aintziraren ertzak aintzinatik izan dira populatuak. Frösön uhartea Jämtlandeko erdigunea izan zen eta 300 urtearen inguruan Jamtamót gotorlekua eraiki zen bertan. Frösöngo erruna-harria munduan iparralderen dagoen erruna-harria da eta kristautasunaren mugarria adierazten du.

Mendeetan zehar herri bereizia izan bazen ere 1974an Östersund udalerrian sartu zuten.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Uhartearen ikuspegia.Uhartearen ikuspegia.
* Eliza.Eliza.
* Dorrea.Dorrea.
* Frösöngo erruna-harria.Frösöngo erruna-harria.
* Frösöbron zubia, Östersund eta Frösön artean.Frösöbron zubia, Östersund eta Frösön artean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1004189
* Commonscat Multimedia: Frösön

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 247394420
* GND: 4662623-2

 |

* Wd Datuak: Q1004189
* Commonscat Multimedia: Frösön
Marduk eta Tiamaten arteko borroka erakusten duen erliebe asiriarra.
**Enuma Elish** munduaren jatorria azaltzen duen olerki babiloniar bat da. **Enuma Elish**ek akadikoz "Goian -ean" esan nahi du, eta olerkiko lehen bi hitzak dira. Niniven dagoen Asurbanipalen (K.a. 669-K.a. 627) liburutegiko hondakinetan aurkitutako taulatxo batzuetan idatzia dago.

Edukia
------

Taulatxoetako bakoitzak K.a. 1200ean dataturiko idazkera kuneiformezko karakterezko 115 eta 170 lerro bitartean ditu. Olerkia bi lerroko bertsoez osatuta dago, eta bigarrenaren funtzioa lehena oposizio bidez nabarmentzea da. Adibidez:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Goian zerua izendatua
izan ez zenean
behean lur irmoa ez
zen izendatua izan. |  » |

Kosmogonia honen arabera, zeruak eta lurrak izena izan aurretik (izena ez izateak ez zela existitzen esan nahi zuen), ur gaziko jainkosa zen Tiamatek eta ur gezako jainkoa zen Apsuk jainko familia bat sortu zuten euren uren nahasketarekin, eta hauek, era berean, beste jainko batzuk sortu zituzten. Jainko berri hauek Apsu aztoratzen zuten, guztiak suntsitzea erabaki zuena. Baina horietako bat, Enki edo Ea izenekoa, Apsuren nahiei aurre hartu zien aztikeria bat eginez eta bere gainera ametsa isuriz, ondoren hiltzeko. Eak, edo Nudimmudek, jainko parrizidak, Damkinarekin batera, Marduk izan zuen, Babiloniako jainkoa. Aldi berean, Tiamat mendeku har zezan eta matxina zedin konbentzitua izan zen, bere senar berria zen Kinguri botere handia ematea erabaki zuen, eta patuaren taulatxoak eman zizkion. Jainkoek Marduk izendatu zuten Tiamaten aurka borrokatzeko, "jainkoen printze edo jainko goren" izendatua izateko baldintzarekin onartu zuen, azkenik, Tiamat garaitu eta hil zuen. Ondoren, Kinguri patuaren taulatxoak kendu zizkioten. Mardukek, poz algaraka, lan bikainak egitea planeatu zuen eta Eari esan zizkion. "Odola oreatuko dut eta hezurrak sortuko ditut. Izaki basati bat sortuko dut, "gizaki" deituko da. Jainkoen zerbitzura egon beharko du, eurak lasai bizi ahal daitezen". Kingu hiltzera zigortua izan zen matxinadaren buruzagia izateagatik, eta, honen odolarekin, Eak gizadia sortu zuen. Marduken omenez eraiki zen Esagila Etemenankin.

Olerkia Ordena eta Kaosaren arteko betiereko borroka da, Kaosaren aurka borrokatzen duen gerlariaren eredua erakusten baitu, sekula garaitzerik lortzen ez duen arren, hala, borroka etengabea delarik. Horregatik, argia eta ordenaren jainkoa den Mardukek Tiamat garaitu behar du, iluntasuna eta Kaosa irudikatzen duena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q206063
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 185885738
* BNF: 15942020b (data)
* GND: 4383835-2
* LCCN: n80089883
* SUDOC: 027555216
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q206063
**Elisabetta Dami** (Milan, 1958) haur literaturako italiar idazle bat da, besteak beste Geronimo Stilton pertsonaiaren liburu sortaren egilea. Bilduma honetako lehen 22 liburuak euskaratuta daude.

Bizitza
-------

Piero Dami argitaratzailearen alaba izanik, hamahiru urte zituela hasi zue bere ibilbidea literaturaren munduan, bere familiaren argitaletxean, zuzentzaile-lanak egiten. Lehen narrazioak 19 urterekin egin zituen.

Hegazki-pilotu eta paratxutista karneta atera zuen 20 urterekin, eta 23 urte zituenean munduan zeharreko bidaia luze bati ekin zion berak bakar-bakarrik. Biziraupen-ikastaro bat egin zuen Mainen, Estatu Batuetan. Bidaia horretan, hainbat abentura bizi izan ditu: trekkinga Nepalen, Kilimanjaro mendia igo, Saharako 100 kilometroko maratoia, eta hiru aldiz parte hartu du New Yorkeko maratoian.

### Geronimo Stilton

Ospitale pediatriko batean borondatezko lanak egiten ari zelarik bururatu zitzaion ume eta gaztetxoentzako abenturazko istorio batzuk idaztea, sagu bat protagonista zutenak, ospitaleko umeak dibertitzeko. Hori izan zen Geronimo Stilton pertsonaiaren jaiotza. Italian egundoko arrakasta izan zuen, bai eta gero beste leku askotan ere, liburuak hainbat hizkuntzatara itzuli direlako, besteak beste euskarara. Stiltonen istorioetan, abenturak eta umorea dira nagusi, eta laguntasuna, bakea eta naturarekiko errespetua sustatzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Italieraz)** Elisabetta Damiren biografia italieraz

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1749076
* Commonscat Multimedia: Elisabetta Dami

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 74584063
* ISNI: 0000 0001 2028 6323
* BNE: XX901020
* BNF: 12732433t (data)
* CANTIC: a11891592
* GND: 1015898467
* LCCN: no2008068999
* NKC: jo2011657799
* SUDOC: 163353786
* ICCU: CFIV349039

 |

* Wd Datuak: Q1749076
* Commonscat Multimedia: Elisabetta Dami
*Artikulu hau Paris hiriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Eliseoko Zelaiak (argipena)».*
**Eliseo Zelaien hiribidea** (frantsesez: *(avenue des) Champs-Élysées*) Parisko hiribide nagusia da. 1.880 metro luze da, eta Garaipen Arkutik *place de la Concorde*raino doa.

Izena greziar mitologian ageri diren Eliseo Zelaietatik datorkio. Eliseo Zelaiak arima bertutedunentzako tokia ziren, kristautasunaren paradisuaren baliokidea. Han sartu ahal izateko, Lete ibaian edan behar zuten, infernuan pasa zuten denbora ahantzaraziko ziena.

Frantziarrek, "munduko hiribiderik ederrena" (*"la plue belle avenue du monde"*) deitzen dute.

Historia
--------

* 1640: zuhaitz lerrokadura bat landatu zen Louvrea eta Tuileries jauregiaren jarraian.
* 1724: egungo ibilbidea amaitu zen
* 1824: espaloiak eraiki ziren.
* 1994: egundaino egindako birmoldatze handiena inauguratu zen. Uztailaren 14an, alemaniar soldaduek parte hartu zuten, urtero hiribide honetan ospatzen den desfile tradizionalean, frantziar-alemaniar harremanetan une gogoangarri bat adieraziz.

Ezaugarriak
-----------

Hiribidearen goialdeko zatian, Charles de Gaulle plazan hasten dena (lehen *Place de l'Etoile*, *"Izar plaza"*), zineak luxuzko dendak eta saltoki handiak daude.

Hiribidearen behealdea, *Place de la Concorde* delakoan amaitzen dena (exekuzioak egiten ziren tokia), lorategiz inguratua dago, eta zenbait eraikin publiko daude: *Palais de la Découverte* (*"Aurkikuntzaren Jauregia"*), *Petit Palais* (*"Jauregi Txikia"*) eta *Grand Palais* (*"Jauregi Handia*"), *Paris IV Unibertsitatea*z gain.

Eliseo Zelaien hiribidea Parisko ardatz historikoaren zati da, Tuileries lorategitik Louvreraino iristen dena.

Garaipenaren Arkuaren beste aldetik, *Avenue de la Grande Armée* eta *Avenue Charles de Gaulle* hiribideek luzatzen dute Ardatz Handia. 1990eko hamarkadan, ardatz honetan bertan Arku Handia eraiki zen, La Défense auzo modernoan, Europar Batasuneko finantza gune garrantzitsuenetako bat, Alemaniako Frankfurtekin batera.

Txirrindularitza
----------------

Sakontzeko, irakurri: «Frantziako Tourreko azken etapa (Eliseo Zelaiak)»
1975. urteaz geroztik Frantziako Tourraren azken etaparen helmuga Eliseo Zelaien etorbidean dago. Gainera, sari banaketa, Garaipenaren Arkuaren ondoan egiten da, eta, horregatik hiribide mitikoa bihurtu da txirrindularitzarentzat.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q550
* Commonscat Multimedia: Avenue des Champs-Élysées (Paris)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315161102
* BNF: 119808581 (data)
* LCCN: sh85022471
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 6759865

 |

* Wd Datuak: Q550
* Commonscat Multimedia: Avenue des Champs-Élysées (Paris)
**Faktore erreumatoidea** G immunoglobulinari (Ig G) eraso egiten dion autoantigorputza da, zenbait gaixotasun autoimmunetan agertzen dena. Autoantigorputz horrek Ig G-aren Fc zatia kaltetzen du.

Kasu gehienetan faktore erreumatoidea Ig M motako antigorputza da. Ig G erasotzerakoan, Ig G-Ig M konplexu immuneak eratzen dira, erreuma-gaitzak eragiten dituztenak.

Faktore erreumatoidea artritis erreumatoidea duten gaixoen %80ko odol-plasman agertzen da, eta baita beste patologia batzuk duten gaixoen odol-plasman ere (Sjögrenen sindromea, lupus eritematosoa, hainbat infekzio kronikotan, etab.).

Faktore erreumatoideak Ig G-Ig M konplexuak sortarazten ditu, artritis erreumatoidearen kasuan artikulazioetako ehunetan pilatzen direnak. Konplexu horiek konplementua aktibatzen dute, hantura agertuz eta kartilagoaren suntsipena gertatuz.

Faktore erreumatoidearen bilaketa laborategian Ig Gz estalita dauden latex-partikulen aglutinazioa edo Ig Gz estalita dauden hematien aglutinazioa (*Waaler-Rose* froga) ikertuz burutzen da. Froga honek artritis erreumatoidearen diagnostikoan asko lagutzen du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q702883
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MedlinePlus: 003548
* MeSH: D012217
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 9009-79-4
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 9009-79-4

 |

* Wd Datuak: Q702883
***Funisia*** Ediacarar garaian bizi izan zen animalia genero bat da, gaur egun iraungita dagoena. Espezie bakarra deskribatu da, *Funisia dorothea*.

Aurkikuntza eta izena
---------------------

Mary L. Droser eta James G. Gehling paleontologo estatubatuarrek aurkitu zuten Australia hegoaldean 2008an. *Funisia* izenak latinez "soka" esan nahi du, animaliaren itxurak hori iradokitzen baitu. Espeziearen *dorothea* izena Mary L. Droser-ek jarri zuen haren ama Dorothy Droser-en omenez.

Deskribapena eta bizimodua
--------------------------

Itsaso hondoan finkatuta bizi zen animalia sedentarioa zen. Tente dagoen soka baten antzekoa zen eta 30 cm inguru altxatzen zena. Zizare itxurako gorputz segmentatua zuen. Funisia multzoak aurkitzen dira, gaur egungo koralen edo belakien antzera, eta horrek iradokitzen du sexu ugalketa bidez ugaltzen zela. Antzinagoko alga gorrietan sexu ugalketaren ebidentziak badaude, baina Funisia da ugalketa mota hau aurkitu den animaliarik zaharrenetakoa.

Taxonomia
---------

Hain antzinako animalia izanik ez dago argi zein talderi dagokion. Cnidaria edo Porifera filumekin erlazionatu izan da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Droser, Mary L.; Gehling, James G..  (2008-03-21). «Synchronous Aggregate Growth in an Abundant New Ediacaran Tubular Organism» *Science* 319 (5870): 1660–1662. doi:10.1126/science.1152595. ISSN 0036-8075. (Noiz kontsultatua: 2022-12-08).
2. ↑   «Environmental News Network - Early life on Earth - no predators, plenty of sex» *www.enn.com* (Noiz kontsultatua: 2022-12-08).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Vida primigenia - La llegada - Documental en RTVE.*  2022-09-28 (Noiz kontsultatua: 2022-12-08).
4. ↑   **(Ingelesez)** «Volume 26 Issue 3 | Paleobiology | GeoScienceWorld» *pubs.geoscienceworld.org* (Noiz kontsultatua: 2022-12-08).
5. ↑   **(Ingelesez)** «Research shows Earth's earliest animal ecosystem was complex and included sexual reproduction» *phys.org* (Noiz kontsultatua: 2022-12-08).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2084726
* **Datu taxonomikoak**
* GBIF: 4942019
* Paleobiology Database: 148101

 |

* Wd Datuak: Q2084726