recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Miriam Wattenberg**, gaztelaniaz **Mary Berg** izenez ezaguna (Polonia, 1924ko urriaren 10a – Pensilvania, Estatu Batuak, 2013), *Varsoviako ghetto* judutarretik bizirik atera zen, eta *El ghetto de Varsovia l*iburuaren egilea izan zen (gerra amaitu baino lehen argitaratua), 1939ko urriaren 10etik 1944ko martxoaren 5era bitartean Alemaniak Bigarren Mundu Gerran Polonia okupatu zuenean idatzi zuen egunkari pertsonalaren idazkiak biltzen dituena. Nazien jazarpen odoltsuari ihes egitea lortu ondoren, Amerikako Estatu Batuetan babestu zen, eta herrialde horretan ia anonimotasun osoz bizi izan zen hil zen egunera arte.

Biografia
---------

Miriam Wattenberg Shya Watttenbergen alaba zen, Lena estatubatuarrarekin ezkondutako arte poloniarreko merkatari ospetsua. Ahizpa txiki bat zuen, Anna. Bere familia osoa Poloniako, Alemaniako eta Frantziako nazien kontrolpean egon zen harekin batera, behin betiko askatasuna lortu aurretik.

15. urtebetetze-egunean, bere egunkari pertsonala idazten hasi zen, eta egunkari hori idazten jarraitu zuen Alemaniako nazien armadaren gatibu iraun zuen bitartean. Haren kontakizuna kronika zirraragarri eta egiazkoa da, Varsovian naziek diagramatu zuten ghetto juduko biztanleen eguneroko sufrimenduari eta izuari buruzkoa. Biziraupenaren lekukotza zirraragarria ere bada, ghettoaren bizitzari eta herri juduaren nekaezintasunari buruzko xehetasun historiko sakonak erakusten dituena, haien aurkako bizimodua sustatzen jarraitzeko asmoz.

Erreferentziak
--------------

### Artikuluak (ingelesez)

* Schuessler, Jennifer.  (10 de noviembre de 2014). «Survivor Who Hated the Spotlight» *The New York Times*.
* Argento, Mike.  (23 de diciembre de 2014). *Holocaust diary author Mary Berg lived in York County for years.* .

Bibliografia
------------

* *El ghetto de Varsovia*. Mary Berg-ek idatzia. Hemisferio argitaletxea, Buenos Aires, Argentina. 1945.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2911996
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 34766646
* ISNI: 0000000109639941
* BNF: 155420706 (data)
* GND: 127046356
* LCCN: n86850906
* NKC: js2007397169
* NLA: 35964755
* CiNii: DA09219164
* SUDOC: 109088603
* BIBSYS: 8065847

 |

* Wd Datuak: Q2911996
*Artikulu hau herri motari buruzkoa da; elizako atala gaitzat duena beste hau da: «Atari»*
Bedoñako elizatea, Arrasate
**Elizatea** eliza baten inguruan sortutako herrixka edo baserri-multzoa da. Euskal Herriko udal egituraren oinarrizko unitatea zen, eta erabakiak hartzeko herriko elizaren atarian auzokide guztiak biltzetik zetorkion izena.

Antolakuntza molde honen jatorria elementu bitan datza: parrokia-eliza izatean eta izandako bileren instituzionalizazio publikoan. Bizkaian oinarrizko erakunde hau Batzar Nagusiak sortzearekin batera sendotu zen, hor biltzen baitziren lurraldeko elizate denak. Erakunde honek autonomia zabala zeukan Jaurerriko Gobernu Organoetatik. 1452 eta 1526ko Foruek araudi txikia zeukaten elizateen inguruan. Adibideen artean Abando, Deustu, Lumo eta Mallabia ditugu, beste hainbaten artean.

Lur Laua zeritzonaren parte ziren eta gaur egun arte Foru Zuzenbidearen arabera zeuden, hiribildu eta hiriak ez bezala.

Antolakuntza
------------

Gobernurako ardura auzokideen batzarrarena zen, fiel edo sindiko batek gidatua. Honek agintearen ikur bezala azkona edo makila zeukan.

Elizateak auzoekin bat egiten zuten anaidietan banatuta zeuden, gaur egun oso leku gutxitan atxikitzen den erakundea (Iurretan edo Derion, esaterako, gaur egun diraute).

Ikus, gainera
-------------

* Hiribildu
* Kontzeju
* Bastida (hirigintza)
* Burgu (hirigintza)

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2731185
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 1312

 |

* Wd Datuak: Q2731185
**Arte kontzeptuala** 1960ko hamarkadan sortutako arte-mugimendua da, askotariko adierazpenak dituena. Guztiek partekatzen duten ideia nagusia hau da: artelana ez da artistak sortutako objektu fisiko soil bat, kontzeptu eta ideia multzo bat baizik.

Sorrera
-------

Arte kontzeptualaren sorreran Marcel Duchamp artistaren "*Ready Made*" izenekoek eragin zuzena izan zuten. Sol LeWitt artista iparamerikarrak 1967 eta 1969an idatzitako artikuluetan mugimendu berriaren oinarriak ongi definiturik gelditu ziren. Hainbat autorek arte garaikidearen bilakaerari buruz hitz egiten dute arte postkontzeptual gisa, arte kontzeptualak bere jatorrian ondorengo hamarkadetan artearen bilakaera orokorrean izan duen eragin handia iradokiz.

Arte Kontzeptualak ideia edo kontzeptua artelanaren itxura edo sormen prozesuaren gainetik jartzen du eta ondorioz edozein material artelanaren parte izan daiteke —zirriborro bat, ohar bat, maketa bat. Mugimendu honen beste ezaugarri bat ikuslearen parte-hartzearen beharra da. Ikusleak artistak darabilen hizkuntza ulertu eta artelanaren esanahia jaso behar du, horretarako bere prestakuntza teorikoa eta ikuspuntu pertsonala tresnatzat dituelarik.

Arte Kontzeptualaren barnean mugimendu ezberdinak bildu dira erabilitako hizkuntza, jarrera politiko edo materialen arabera: Body Art, Land Art, Happening, Fluxus, Performance eta Arte Povera besteak beste.

Artistak
--------

* Joseph Kosuth
* Laurence Weiner
* Art & Language taldea
* Dennis Oppenheim
* Joseph Beuys
* Piero Manzoni
* Walter de Maria
* Robert Smithson
* Nam June Paik
* Wolf Vostell
* Jean Dibbets
* Richard Long
* Abel Azkona
* Yoko Ono

Arte kontzeptualaren adibide batzuk
-----------------------------------

* 1917an: Marcel Duchamp bere *Iturri* erakusten du.
* 1953: Robert Rauschenberg *De Kooningen marrazkia ezabatua* erakutsi zuen. Rauschenbergek Willem De Kooningen marrazkia erakutsi ondoren, ezabatu zuen.
* 1957: Yves Kleinek, Parisen, *Eskultura Aerostatikoa* antolatu zuen.
* 1958: Wolf Vostellek *Das Theater ist auf der Straße* aurkeztu zuen, Europan egin zen lehengo *happening* izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Peter Osborne, Arte Conceptual, Phaidon Londres 2002.

Ikus, gainera
-------------

* Artea eta Hizkuntza
* Performance arte
* Minimalismo
* Happening
* Fluxus

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q203209
* Commonscat Multimedia: Conceptual art

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX536445
* BNF: 119491991 (data)
* GND: 4032354-7
* LCCN: sh85029624
* NKC: ph121783
* NARA: 10637198
* AAT: 300264827
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q203209
* Commonscat Multimedia: Conceptual art
**Carlos Carranza** (Rosario, ca. 1947) kirolari argentinarra da, atletismo egokituan eta igeriketa egokituan espezializatua, eta herrialde horretako kirolari paralinpikoetako bat izateagatik nabarmendu da. Carranzak hiru domina irabazi zituen Tel Aviveko 1968 Joko Paraolinpikoetan: bata zilarrezkoa, igeriketan (50 m libre), eta bestea brontzezkoa, igeriketan (50 m bularrean) eta atletismoan (4 × 40 posta, gurpil-aulkian).

  

**Carlos Carranza** (n.Txantiloi:EsdRosario (Argentina), ca.Txantiloi:Esd1947) es un deportista argentino, especializado en atletismo adaptado y natación adaptada, que se ha destacado por ser uno de los medallistas paralímpicos de ese país. Carranza ganó tres medallas en los Juegos Paralímpicos de Tel Aviv 1968: una de plata en natación (50 m libre) y dos de bronce en natación (50Txantiloi:Esdm pecho) y atletismo (posta 4Txantiloi:Esd×Txantiloi:Esd40 en silla de ruedas).

2014. urtean, Errosarioko Udalak bere izena jarri zuen Olinpiar Pasealekuko plaka batean. Bere kirol-lorpenengatik Argentinan Kirolaren Maisu izendatu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Paseo de los Olímpicos» *Municipalidad de Rosario* 2014.
2. ↑   «Ley 25962» *Infoleg*.
**Anker** 2019an Brinkolan (Gipuzkoa) sorturiko heavy metal estiloko musika talde bat da.

Historia
--------

Anker taldearen sorrera 2019ko udan izan zen, Legazpiko Brinkola auzoan. Eneko Altzelai eta Joanes Legarda-Ereño garaje batean elkartu ziren lehen kantuak sortzeko eta ikasteko. Handik gutxira, Jon Ander Arnaiz batu zen taldera. Hilabete batzuk beranduago, Urko Ventureira sartu zen baxujole gisa. Azkenik, boskotea Jon Unzurrunzaga baterijoleak osatuko zuen, eta Subeltza musika elkarteko lokaletan sartzea lortu zuten "Death Rituals" gisara. 

Elbereth taldearen babesarekin lehen laneko abestiak konposatzen aritu ziren pandemia iritsi zen arte. 2020 urtea bukatzear zela Jon Anderrek taldea utzi zuen, eta laukote gisa jarraitu zuten aurrera. Era berean, Anker izena hartzea erabaki zuten.

2021eko Urriaren 10ean Gizagaitza diska kaleratu zuten Aimar Ibarzabalek Ilunprodukzioetan grabatua, eta ondorengo bi urteak haren gira egiten jardun zuten. Bira amaitu ostean Urkok taldea uztea erabaki zuen eta ordutik aurrera Unax Antzak hartu zuen baxujole izatearen ardura.

Ordutik, bi urte eman zituzten haren lehen lanaren bira egiten. 2023ko Urriaren 10ean, Gizagaitza diska atera eta bi urte beranduago, zehazki, haien bigarren lan luzea Lurperatutako Istorioak kaleratu zuten.

Taldekideak
-----------

### Gaur Egun

* Joanes Legarda-Ereño: Gitarra eta abeslaria.
* Jon Unzurrunzaga: Bateria eta abeslaria.
* Eneko Altzelai: Gitarra
* Unax Antza: Baxua

### Lehenagokoak

* Jon Ander Arnaiz: Gitarra (2019-2020)
* Urko Ventureira: Baxua eta koro guturalak (2019-2023)

### Kronologia

Diskoak
-------

* *Gizagaitza (2021, IlunProdukzioak)*
* Lurperatutako Istorioak (2023, IlunProdukzioak)

### Bideoak

* "Ekaitza"
* "Eromenaren Senide"
* "Garai Berri Baten Hasiera"
* "Izengabea + Lurperatutako Istorioak"
* "Erretako Malkoak"

Kanpo estekak
-------------

* Bandcamp
* Instagram
* Facebook
* Spotify
**Lindanoa** —gama-hexakloroziklohexanoa edo gamahexanoa ere deitua— hexakloroziklohexanoaren aldaera kimiko organokloratu bat da. Intsektizidatzat erabili izan da, bai eta zorrien eta hazteriaren aurkako tratamendu farmazeutikotzat ere. Bere formulazio guztietan debekatuta dago, giza osasunerako eta ingurumenerako kaltegarria delako.

Historia eta erabilpenak
------------------------

Lindanoa intsektizida gisa 1940ko hamarkadan hasi zen erabiltzen. Produktu hau, elikagaien uzta eta silbikulturaren produktuak tratatzeko, abeltzaintzarako eta soroentzako sortu zen. Horrez gain zorrientzako eta hazteriarentzako tratamendurako ere sortu zen, xanpu eta lozio formarekin.

Estimatzen da 1950 eta 2000 urteen artean 600.000 tona lindano sortu zirela munduan eta hortik gehiena abeltzaintzan eta nekazaritzan erabili ziren. Herrialde asko izan dira lindanoa ekoitzi dutenak, esaterako: Ameriketako Estatu Batuak, Txina, Brasil... gaur egun, baina, soilik Indiak eta Errusiak ekoizten dute.

Lindanoa 52 herrialdetan debekatua izan da, eta 33 herrialdetan murriztua.

Gizakiaren osasunean sortu ditzakeen kalteak
--------------------------------------------

Lindanoa intsektizida organokloratu bat da, gizakiarentzako toxikoa eta arriskutsua. Ingurumenean nahiko iraunkorra da. Horregatik, beharrezkoa da arduratsua izatea eta egin beharrekoak egitea produktua erabiltzerakoan. Pertsona bat lindanoarekin intoxikatzen bada, honako sintoma hauek izan ditzake: goragalea, ezinegona, buruko mina, dardara, ataxia eta zukurutzak. Intoxikazio mailaren arabera, sintomak aldatzen dira. Gizakiaren gorputzak lindanoaren % 10 xurgatzen du baldintza normaletan, baina gizakiaren azala zaurituta badago portzentaje hori handitzen da eta sintomak larriak izan daitezke.

Ingurumenean sortu ditzakeen kalteak
------------------------------------

Lindanoak arrisku toxikoak dauzka uretako eta lurreko espezie guztientzat. Elikadura katean sar daiteke, eta bioakumulazioari eta biomagnifikazioari hasiera eman ahal dio, batez ere arrainetan. Ingurumenean ere nahiko iraunkorra da. Ingurumeneko kutsaduraren istilu garrantzitsu baten kasuan, beharrezkoa izango zen kontrol espezifiko bat burutzea.

* α-HCHα-HCH
* β-HCHβ-HCH
* LindanoLindano

Ikus, gainera
-------------

* Rotenona
* Iprodiona
* Captano
* Captofol

Erreferentziak
--------------

*

Kanpo estekak
-------------

**Luanda errorea in Modulu:Autoritate\_kontrola at line 552:attempt to index field 'datavalue' (a nil value).**
Mishnaren zati bat.
**Mishna**, euskaraz «errepika», juduen ahozko legeen bilduma da, hebrearren Bibliako legeen osagarria, Gemara iruzkinarekin batera, Talmud erlijio-liburua osatzen duena.

Bibliarekin batera, juduen bizitzaren eta pentsamenduaren oinarrizko liburua da. Lege-bilketa K.a. I. mendean hasi zen, eta Judah ha-Nasi jakitunak edo *tannaim*ak burutu zuen K. o. III. mendearen hasieran. Ondoren, Palestinan eta Babilonian Mishnari buruzko bi iruzkin egin ziren, bi Gemara hain zuzen, eta ondorioz, bi Talmud liburu daude, Mishna bera, baina Gemara desberdina dutenak.

Mishna sei sail nagusitan banatua dago: *Zera'im* (*Haziak*) edo nekazaritzari buruzkoa, *Mo'ed* (*Jaialdia*) edo ospakizunei buruzkoa, *Nashim* (*Emakumeak*) edo ezkontzari buruzkoa, *Neziqin* (*Kalteak*) edo Zuzenbide Zibilari eta Penalari buruzkoa, *Qodashim* (*Gauza Santuak*) edo erlijio-zuzenbideari buruzkoa eta *Tohorot* (*Garbikuntza*) edo garbitasun-errituei buruzkoa.

Mishna hizkuntza askotara itzuli da, eta eragin handia izan du erlijio askotan.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q191825
* Commonscat Multimedia: Mishnah

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 177806309
* BNF: 12075402w (data)
* GND: 4170126-4
* LCCN: n80017842
* NKC: ph139067
* SUDOC: 029045894
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q191825
* Commonscat Multimedia: Mishnah
**Perkloratoa** azido perklorikotik eratorritako gatza da. Kloroaren balentzia perkloratoaren molekulan izan dezakeen garaiena da (+7).

Askotariko perkloratoak daude, baina ezagunena sodio perkloratoa (NaClO4) eta amonio perkloratoa (NH4ClO4) dira. Sodio perkloratoa uretan disolbatzen den gai gotor kolorgea da. Erabiliena da, eta oxidatzaile indartsua da. Lehergaiak egiteko eta azido perklorikoa eta perkloratoak ekoizteko erabiltzen da. Kloroak balentzia positiboaz eratzen dituen gai elkartuetan egonkorrena bada ere, su hartu eta leherketa eragin dezake erreduzitzaileak, gai elkartu organikoak edo azidoak ukitzen baditu.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo-estekak
-------------

**Luanda errorea in Modulu:Autoritate\_kontrola at line 552:attempt to index field 'datavalue' (a nil value).**
**Shanhai pasabidea** edo **Shanhaiguan** (txinera tradizionalez: 山海關; txinera sinplifikatuz: 山海关; pinyinez: *Shānhǎi Guān*) Txinako Harresi Handiko pasabide nagusietako bat da, Ming dinastiaren garaian "Lurreko lehen urratsa" deitua. Harresiaren sekziorik ekialdekoena da, Yan mendiak zeharkatzen ditu eta Bohai badiaren parean dagoen Itsaso Horira iristen da. 1987an, Hezkuntza, Zientzia eta Kulturarako Nazio Batuen Erakundeak Gizateriaren Ondare izendatu zuen, Harresi Handiaren zati gisa.

Qinhuangdaon dago, Txinako Herri Errepublikako Hebei probintzian. 1381ean, Ming dinastian, Shanhaiguan gotorlekuak eraikitzen hasi ziren, mongolen eta mantxuen hedapena eragozteko. Garai hartan, Shanhai pasabidea Harresi Handiko gotortuena bihurtu zen. Harresiak hamalau metroko altuera hartu zuen.

Shanhaiguango kostaldean, harresiak 6,5 kilometro zituen, sei metroko altuera eta hiru metroko zabalera. Gainera, adreiluz eta lur zapalduz egina zegoen. 1644an, bertan Shanhai pasabideko gudua burutu zuten, non Wu Sangui jeneralak mantxuekin aliantzan zegoen Li Zicheng garaitu zuen. Hala ere, hauek Txina zentralera sartu eta Qing dinastia ezarri zuten. 1961ean, Txinako gobernuak babestutako ondare historiko bihurtu zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Ingelesez)** Hu, Wen.  (2017). Michael Dillon ed. *Encyclopedia of Chinese History.*  Routledge, 602 or. ISBN 978-0-415-42699-2..
2. 1 2   **(Ingelesez)** Cummins, Joseph.  (2008). *The War Chronicles: From Chariots to Flintlocks.*  Fair Winds Press, 300 or. ISBN 978-1-59233-296-0..
3. ↑   **(Ingelesez)** UNESCO. *The Great Wall.* .
4. ↑   **(Ingelesez)** «Shanhai Pass defines boundary between Korean and Chinese history» *korea.net* 2015-7-20.

Kanpo estekak
-------------
Europar judu etorkinak New Yorkera ailegatzean.
**Judu-diaspora** (hebreeraz: תְּפוּצָה‎, *təfūṣā*) edo **erbestea** (hebreeraz: גָּלוּת‎, *gālūṯ*; yiddishez: *golus*) Israelgo seme-alaben eta ondorengo juduen sakabanaketa da, beren antzinako aberritzat (Israelgo Lurraldea) hartzen denetik eta haiek mundu osoan eraikitako komunitateetatik kanpo.

Hebrear Bibliari dagokionez, "Erbestealdia" terminoak k.a. VIII. mendean Israelgo Erresumatik eta k. a. VI. mendean Judako Erresumatik erbestera eraman zituzten israeldarren patua adierazten du. Erbestean zirela, Israelgo seme-alabak "juduak" izenaz ezagutzen hasi ziren eta horrela agertu zen lehendabizikoz Esterren Liburuan.

Lehen erbestea asiriar erbestea izan zen, k.a. 733an Asiriako Tiglath-Pileser III.ak Israelgo Erresumatik (Samaria) bota zituztenean hasi eta k.a. 722an Sargon II.ak erreinua suntsitu zuenean amaitu zena. Bitartean, Salmanasar V.a Samarian hasi zen hiru urteko setioa jasan zuten.

K.a. 597. urtean Babiloniako gatibualdiarekin jarraitu zuen, noiz Judako Erresumako biztanleriaren zati baten erbesteratu zen. Babiloniako erbestealdia 70 urteren buruan amaitu zen, Zirok judu erbesteratuei Jerusalemera itzuli eta Yehud Medinatan, Akemenestar Inperioko probintzia autonomoan, Bigarren Tenplua eraikitzen utziko zitzaiela adierazi ondoren.

K. a. 63. urtean Jerusalem setiatu ondoren, Asmondar Erresuma erromatar protektoratu bihurtu zen, eta k.a. 6an. K. a. Judea erromatar probintzia bilakatu zen. K.o. 66an juduak Erromatar Inperioaren aurka matxinatu ziren, Lehen Judu-Erromatar Gerra deritzon garaian, eta 70. urtean erromatarrek Jerusalem suntsitu zuten. Setioan, erromatarrek Bigarren Tenplua eta Jerusalemgo zatirik handiena suntsitu zituzten. Ekitaldi honek erromatar erbestearen, Edom erbestea ere deitua, hasiera markatu zuen. Orduan erromatarrek judu-buruzagi eta eliteak erbesteratu, erail edo esklabo gisa saldu zituzten.

132an, Bar Kokhbaren agindupean zeuden juduak Hadrianoren aurka matxinatu ziren. 135ean Hadrianoren armadak armada juduak garaitu zituen eta juduen independentzia betirako galdu egin zen. Zigor gisa, Hadrianok Jerusalem Aelia Capitolina berrizendatu zion, hiri pagano bihurtu eta juduei bertan bizitzea debekatu zien. Judeak eta Samariak Siria Palestina izena hartu zuten.

Juduen historiaren zati handi batean, judu gehienak diasporan bizi izan ziren. 1948an Israel estatu bilakatu zenean, diaspora amaitutzat jotzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Elazar, Daniel J. *The Jewish People as the Classic Diaspora: A Political Analysis.*  Jerusalem Center for Public Affairs.
2. ↑   **(Ingelesez)**  *The Bar-Kokhba Revolt.*  in: *Jewish Virtual Library*..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1412733
* Commonscat Multimedia: Jewish diaspora

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph166067
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1412733
* Commonscat Multimedia: Jewish diaspora
**BPM 37093** (**V886 Centauri**) nano zuri aldakor pultsatzaile bat da. Hidrogenozko atmosfera bat du, baina oso masa handia, Eguzkiak halako 1,1. Lurretik 48 argi-urtera dago, Centaurus konstelazioan. Pultsazioen ondorioz bere distira asko aldatzen da. Beste nano zuri batzuk bezala, uste da BPM 37093 batez ere karbono eta hidrogenoz osatuta egotea, helio nukleoen fusio termonuklear bidez sortua, alfa-hirukoitz prozesuaren bidez.

2004an, Antonio Kanaanek zuzendutako taldeak Whole Earth Blazar Teleskopioa erabiliz estimatu zuten BPM 37093ren masaren %90 kristalizatuta zegoela. Beste lan batzuek esaten dute %32 eta %82 artean dela kristalizazioa. Edonola ere, 5×1029 izango litzateke gutxienez kristalizatutako masa. Nano zuriak 4.000 kilometroko erradioa duenez, bere nukleoa unibertsoan ezagutzen den diamanterik handiena izango litzateke. Horregatik izarrari *Lucy* ezizena eman diote.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Late stages of evolution for low-mass stars» *spiff.rit.edu* (Noiz kontsultatua: 2024-02-09).
2. ↑   **(Ingelesez)** Kanaan, A.; Nitta, A.; Winget, D. E.; Kepler, S. O.; Montgomery, M. H.; Metcalfe, T. S.; Oliveira, H.; Fraga, L. *et al*..  (2005-03-01). «Whole Earth Telescope observations of BPM 37093: A seismological test of crystallization theory in white dwarfs» *Astronomy & Astrophysics* 432 (1): 219–224.  doi:10.1051/0004-6361:20041125. ISSN 0004-6361. (Noiz kontsultatua: 2024-02-09).
3. ↑   Metcalfe, T. S.; Montgomery, M. H.; Kanaan, A..  (2004-04-01). «Testing White Dwarf Crystallization Theory with Asteroseismology of the Massive Pulsating DA Star BPM 37093» *The Astrophysical Journal* 605: L133–L136.  doi:10.1086/420884. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2024-02-09).
4. ↑   «Lucy's in the Sky with Diamonds: Meet the Most Expensive Star Ever Found» *Futurism* (Noiz kontsultatua: 2024-02-09).

Kanpo estekak
-------------
**Andres Salazar** (Armenia, 1981eko ekainaren 6a) Kolonbiako telebistako aktorea da, eta ezaguna da Caracol Televisión eta Canal RCN kateetako telenobeletan zenbait paper interpretatzen dituelako.

Salazarren karrera Bogotan hasi zen, Kolonbian, Padres e hijos telenobelan. Geroago, Kolonbiako beste telenobela askotan agertu zen, La bruja nabarmenago, eta Mas latinos-en aurkezle izan zen, New Yorken oinarritutako ikuskizun-lerroko bizimodua. pertsona ospetsuen zerrendetan askotan aipatu izan da, Latinoamerikako entretenimenduko era honetako argitalpenetan agertzen da: TVyNovelas. Gainera, Kimberly Reyes eta Mauricio Mejía aktore kolonbiarrekin batera aritu da Salazar.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* *Andrés Salazar*  Internet Movie Databaseren webgunean **(Ingelesez)**
* Gnecco, Natalia. «¿Falta más criterio y preparación en la televisión colombiana?» *blogs.eltiempo.com*.
* «Andrés Salazar pasa de la actuación a la dirección de cine» *www.cronicadelquindio.com*.
**Edmond Jouhaud** (Aïn Boucefar, Aljeria Frantsesa, 1905eko apirilaren 2a - Royan, 1995eko irailaren 4a) frantziar jenerala izan zen.

Saint-Cyrreko Eskola Militar Berezian ikasi zuen. Alemaniarren okupazioaren aurkako erresistentzia frantziarra zuzendu zuen Bordeleko eskualdean 1943tik, eta 1944an Britainia Handira ihes egin zuen Frantzia Askearekin bat egiteko.

Gerra ostean, Ipar Afrika Frantseseko Aire Armadako Ikuskatzaile Nagusi izendatu zuten. 1958ko maiatzean Aljerren hasitako estatu-kolpe militarrean parte hartu zuen eta 1961eko apirilean Aljerreko putschean parte hartu zuen Raoul Salan, Maurice Challe eta André Zeller jeneralekin, eta kolpearen porrotaren ondoren, Salanen bigarrena izan zen OASen. 1962ko martxoan atxilotu zuten eta heriotza-zigorra ezarri zioten. Charles de Gaullek epaia ordeztu zuen eta Jouhaud 1967an askatu eta 1982an birgaitu zuten.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q649031
* Commonscat Multimedia: Edmond Jouhaud

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 29535841
* ISNI: 0000000024630016
* BNF: 11909077m (data)
* GND: 120268124
* LCCN: n50038817
* NLA: 49117073
* SNAC: w64f2mcp
* SUDOC: 02694121X

 |

* Wd Datuak: Q649031
* Commonscat Multimedia: Edmond Jouhaud
**Endika Perez De la Torre** (Pasai Donibane, 1987ko otsailaren 26a) traineru estropadetako patroia da, San Juango traineruan aritzen dena. Bi aldiz irabazi du TKE Ligako patroi onenaren saria.

Kirol ibilbidea
---------------

Herriko klubean aritu izan da beti. 2007an egin zuen debuta KAE Ligan zegoela eta 2009an maila igo zuen taldeak. 2010. urtea oso ona izan zen, TKE Ligan hirugarren egin baitzuen taldeak eta Kontxan laugarren. Hurrengo urteetan hainbat bosgarren postu izan zituen Kontxan eta Ligan 4.ak eta 5.ak izan ziren. 2015 eta 2016an Endika Perez berak irabazi zuen patroi onenaren saria. Urte haietan klub bereko patroien puntuak gehitu egiten ziren sailkapenerako eta 2015ean Jon Ormazabalekin eta 2016an Unai Olidenekin txandakatu zen txopan. 2017an maila galdu zuen San Juanek eta ordutik KAE 1 Ligan ari da.

Elkarteak
---------

| Taldea | Denboraldiak |
| --- | --- |
| San Juan | 2007- |

Palmaresa
---------

* Kontxako Banderak (0): laugarren 2010ean
* TKE Ligak (0): hirugarren 2010ean
	+ patroi onenaren saria (2): 2015, 2016

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Patroi onenaren saria eman dute Ondartzan - Zarautz» *Zarauzkohitza.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-08-21).

Kanpo estekak
-------------

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113571223

 |

* Wd Datuak: Q113571223
**Tropicana** Kubako kabaret ospetsu bat da, Marianao udalerrian kokatua. "Paradisua izarren azpian" deitua, 1939an sortu zuten eta Martin Foxei esker ospetsu bilakatu zen.

Kubako Iraultza baino lehen, jokoa, edariak eta ia biluzik zeuden emakumeak izan ziren nagusi, eta politikariak, mafiosoak, Hollywoodeko artistak eta marinel estatubatuar asko bertatik pasa ziren.

Ballet, zirku, errebista, boleroak eta cha-cha-cha uztartzen zituzten bere ikuskizunak munduan zehar ospetsu bilakatu ziren. Bere agertokietan artista kubatar kontaezinak aritu dira, nazioarteko beste batzuk bezala. Hona hemen ezagunenak:

* Amalia Aguilar
* Joséphine Baker
* Bola de Nieve
* Elena Burke
* Cheo Feliciano
* Nat King Cole
* Libertad Lamarque
* Rita Montaner
* Senén Suárez
* Celia Cruz
* Omara Portuondo
* Frank Sinatra
* Niurka Marcos

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1783672
* Commonscat Multimedia: Tropicana Club (Havana)

---

 |

* Wd Datuak: Q1783672
* Commonscat Multimedia: Tropicana Club (Havana)
**María Antonia Sánchez Escalona** (Madril, Madrilgo Erkidegoa, 1941) madrildar artista da, eta eskultura-, pintura-, marrazketa- eta grafiko-teknika tradizionalak erabili ditu bere lanbidean. Giza irudia da bere lanen oinarri eta erreferentzia adierazgarria. Bere lanek erakusketa garrantzitsuetan parte hartu dute.

Biografia
---------

Pintura ikasi zuen Madrilgo San Fernando Arte Ederren Goi Eskolan, eta Karrera Amaierako Sari Nazionala lortu zuen 1966an. Urte haietan, eskultura eta grabatua ikasi zituen, txandaka, eta, ondoren, grabatu-ikasketak egin zituen Parisko Arte Ederren Fakultatean. Juan March Fundazioaren, Frantziako Gobernuaren, Rodríguez Acosta Fundazioaren eta Castellblanch Arte Horniduraren bekak lortu zituen.

Bere lana hainbat erakunde publiko eta pribatutan erakutsi du, hala nola bere eskulturen bakarkako erakusketa, 2022an *La Mirada actual* izenekoa Santanderko Arte Ederren Museoan.

*De tierra y fuego en Biodiversidad Virtual* eskulturarekin parte hartu du, lankidetzan eta herritarren parte-hartzean oinarritutako plataforma zientifiko eta dibulgatzaile batean.

Sariak eta bekak
----------------

* 1965eanRodríguez Acosta beka Granadako paisaiarako
* 1966an Alfontso X.a Jakitunaren Ordenako Gurutzea.

Frantziako Gobernuaren pintura-beka, Parisen.
* 1969an Parisko Juan March Fundazioaren grabatu-beka.
* 1970ean Castellblanch arte-horniduraren beka. Paris.

Valdepeñas, Arte Plastikoetako XXXI. Mantxako Erakusketako Urrezko Errota pinturaren lehen saria.
XIX. Grabatuaren Areto Nazionaleko bigarren domina, Madril.
* 1972an Afrikako Pintoreen XXIII. Erakusketako lehen grabatu-saria, Madril.

Pintura eta Eskulturako I. Biurteko Nazionalaren lehen saria, Malaga.
«*Amigos del Arte*» pinturaren bigarren saria, Segovian.
* 1973an V. Arte Plastikoen Aretoko Urrezko Domina, Valdepeñasen.

Madrilgo Lehiaketa Nazionaleko lehen grabatu-saria.
* 1974an Emakumezko Pinturaren Nazioarteko XX. Erakusketako lehen saria, Madril.
* 1975ean Madrilgo Alcántara saria.
* 1976an Madrilgo Círculo de Bellas Artes-eko Pintura Sari Nagusiko finalista.

Museoak eta bildumak
--------------------

Bere lana Arte Garaikideko Museo Nazionala bezalako bilduma garrantzitsuetako bat da; Madril. Grabatu Garaikideko Museo Nazionala; Madril. Arte Garaikideko Museoa; Malaga. Asturiasko Arte Ederren Museoa; Oviedo. Liburutegi Nazionala. Madril. Prefekturaren funts artistikoak; Paris. Liburutegi Nazionaleko Grabatuen Kabinetea.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Gallardo, Julia Saez Angulo Y. Dolores.  (2021-12-13). «LA MIRADA ACTUAL: MARÍA ANTONIA SÁNCHEZ ESCALONA, ESCULTURAS EN EL MUSEO DE BELLAS ARTES DE SANTANDER» *LA MIRADA ACTUAL*.
2. ↑    *Arteinformado.* .
3. ↑   «La escultura de Sánchez Escalona se suma a la temporada 2013 de Robayera» *El Diario Montañes* 2013-03-04.
4. ↑   «Biodiversidad Virtual» *www.biodiversidadvirtual.org*.
5. ↑    *Fundación Juan March.* .
6. ↑    *arteinformado.* .

Kanpo estekak
-------------

* Muero de amor

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110984007

 |

* Wd Datuak: Q110984007

[[Kategoria:1941} jaiotzak]]
**Real Club Marítimo del Abra-Real Sporting Club** Getxoko klub nautikoa da, El Abra-Getxo kirol-portua kudeatzen duena.

Historia
--------

Egungo kluba Real Sporting Club (1898) eta Real Club Marítimo del Abra (1902) klubek 1972an egindako batasunaren emaitza da.

1898an sortutako Real Sporting Clubek batea batean zuen egoitza, Astilleros del Nerviónen eraikia, 25 metroko luzera, 10 metroko zabalera eta metro bateko sakonera, gutxi gorabehera. 1909an beste 9 metroko luzera gehitu zitzaion. Batea udan Portugaleten eta neguan Axpen (Erandio) zegoen. 1980ko neguan, egoitza historiko hori hondoratu egin zen. 1901ean klubak "Errege" titulua lortu zuen, eta 1905ean lehen Errege Kopa antolatu zuen Alfontso XIII.aren omenez, 1982tik Real Club Náutico de Palmak antolatzen duen txapelketa. Sportingen Espainiako lehen Estropada-araudiak egin ziren, eta Kantauriko Kluben Federazioa sortu zen, egungo Espainiako Bela Federazioaren ernamuina. 1939 eta 1952 artean Estropaden Erret Kluba izena hartu zuen. 1957an, Real Sportingeko Juan Manuel Alonso-Allende estropadalariak Snipe klaseko munduko txapelketa irabazi zuen lehen aldiz Espainiarentzat, Gabriel Laiseka tripulatzailea izanda eta "Guadalimar" ontzian. 1959an Dragon klaseko lehen Espainiako txapelketa antolatu zuen.

Abrako Itsas Kluba 1902an sortu zen, eta 1910ean Sportingekin batera estropada bat ospatu zuen, lankidetza hori 1921ean sinatuz Abrako Koparen sorrerarekin.

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21003528
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 4590150033040411180005
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 20748

 |

* Wd Datuak: Q21003528
***Jainkoaren hiria*** (latinez: *De civitate Dei contra paganos*) hau da *Jainkoaren hiria paganoen aurka*, Agustin Hiponakoak 22 liburukietan idatzitako obra da. Liburuaren idazkera hamabost urte luzatu zen: 412tik 426ra. Lana Kristautasunaren apologia da. Erdi Aroko idazlan eragingarrienetako bat da, ezin besteko erreferentzia bihurtu baitzen franko karolingiarrek zein Clunyko Ordenak eta, XI. mendetik aurrera, Egoitza Santuak haien agintaritza (zilegitasuna) eta agintearen oinarriak finkatzeko orduan.

Testuingurua
------------

410. urtean bisigodoek Erroma hartu zuten. Kristauen artean kezka sortu zen ea inperioa desagertzekotan berarekin batera kristautasuna desagertuko ote zen. Kezka horri erantzuna eman zion San Agustinek *Jainkoaren hiria* liburuan. Bertan, historiaren nondik norakoa planteatu behar izan zuen.

Liburuaren ideiak
-----------------

Agustinen ustez, historiak ziklo bat osatu beharrean, hau lineala da, eta helburu jakin bat du: gertakarien atzean - Jainkoaren probidentziari jarraituz - arrazoi bat dago ezinbestez, hau da, argumentu bat du. Historia, Jainkoak gizakiaren salbamenaren alde esku hartzearen historia da. Gaitz guztiak gizakiak sortuak izan arren, Jainkoaren obra oztopatzen duten arren, denbora guztien amaieran Jainkoaren Erresuma gauzatuko da, eta gaitza betiko desagertuko da mundutik. Erromatar inperioaren erorketa posible da, baina, Jainkoaren Hiriak, Erroma desagertuta ere, biziraungo du.

Historian zehar antzezten den benetako drama bestelakoa da: Jaungoiko (Jerusalem) eta Munduko (Babilonia) hirien arteko gatazka. Historiaren amaieran, Kristo lurrera etorriko da eta bizidunak eta hildakoak epaituko ditu. Kristau zintzoak salbatuko dira eta Jainkoaren ondoan biziko dira betirako (bertan dago zoriona). Bataiatu gabe hil direnak eta bekatuez damutu ez direnak infernura joango dira. San Agustinentzat, salbatuen eta kondenatuen sailkapena Jainkoak egingo zuen, haiek jaio eta ekintza onak edo txarrak egin aurretik. Historiaren ikuspuntu honek eragin handia izan zuen mendebaldeko pentsaera modernoan. Nietzschek arbuiatu zuen gero.

Kanpo estekak
-------------

* **(Latinez)**: Jatorrizko testua; The Latin Library.

**Itzulpenak:**

* **(Frantsesez)**: La Cité de Dieu **(Frantsesez)**
* **(Ingelesez)**: The City of God, Marcus Dods itzultzailea; Christian Classics Ethereal Library.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q212318
* Commonscat Multimedia: De Civitate Dei

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 178635608
* BNE: XX1850694
* BNF: 12008376f (data)
* GND: 4120948-5
* LCCN: n84160113
* NKC: aun2007400029
* NLA: 35457928
* SUDOC: 027990613
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q212318
* Commonscat Multimedia: De Civitate Dei
Zabalateko guruztokia, Zanbranan (Araba), gurutze estali bat.
**Guruztokia** herri-sarreretan, bidegurutzeetan eta bide edo galtzada tradizionaletan izan ohi den otoitz-leku kristau irekia da, normalean gurutze edo irudi bat duena. 

Baseliza txiki baten erakoa denean, Euskal Herrian santutxo ere esan ohi zaio. Kantabriakoei *santuco* esaten diete han.

Motak
-----

Berezko guruztoki eta santutxo baten desberdintasun semantikoa edo egiturazkoa ez da erraza definitzen

Guruztokiak herrien sarreran, bideen aldamenean eta antzinako galtzaden inguruan kokatuta daude. Baseliza hauek parrokia-elizatik gertu egoten dira, eta antzinako bidearekin edo galtzadarekin lotzen dira aurrekoarekin. Zenbait kasutan, bide honetan kalbarioa egoten da, eta Kalbarioarekin lotutako izenak (Santa Gurutze edo Santu Kristo...) agertzen dira. Antzina guruztokietan, apalkuntza edo amore emateko ospakizuna izaten zen, erromantzezko humilladero horrekin lotua dagoelarik, batzuetan umildegi emana euskaraz. Belaunikatzea edo umiliazioa egiten zuen oinezkoak herriren batera sartu orduko. Bidaiaria bakean zetorrela adierazteko zen erritua, eta kristaua zela eta ez moroa edo judua. Instituzionalki, herri batera sartzera zihoan bidaiaria edo kanpotarra kontrolatzeko erabiltzen zen. Aldiz santutxoak lirateke bide urrunago edo sakabanatuagoetan dauden baseliza txikiagoak, kultu berezkorik gabeak.

Iberiar penintsulan ohikoak dira bideko gurutze erako guruztokiak ere, horietako batzuk estaliak, eta halako adibideak ere badira Euskal Herrian.

Gurutze beregain hauen artean ere badira tipologiak, *peirón* esaten dietenak Aragoi aldean dira ezagunak, bereziki, eta *cruceiro* esaten dietenak Galizian.

Iruditegia
----------

* Extremadurako Guadalupe herriko Ermita del Humilladero deritzona.Extremadurako Guadalupe herriko *Ermita del Humilladero* deritzona.
* Esconjuradero delakoak, Pirinioetako egitura bat, exortzismo funtzioak zituztenak batzuetan (Nafarroan ere bada adibideren bat).*Esconjuradero* delakoak, Pirinioetako egitura bat, exortzismo funtzioak zituztenak batzuetan (Nafarroan ere bada adibideren bat).
* Gurutze Santuaren santutxoa, Legorreta.Gurutze Santuaren santutxoa, Legorreta.
* Bideko gurutze bat, Mendiarazkoa, Gipuzkoan.Bideko gurutze bat, Mendiarazkoa, Gipuzkoan.
* Aramendiako Guruztokia, gurutze estali bat.Aramendiako Guruztokia, gurutze estali bat.
* San Ildefonso santutxoa, Eibarko baso batean.San Ildefonso santutxoa, Eibarko baso batean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Urdaibai.org. Urdaibaiko Galtzagorriak» *www.urdaibai.org* (Noiz kontsultatua: 2021-12-10).
2. ↑   «Cruces de término y peirones» *Cruces de término y peirones* (Noiz kontsultatua: 2021-12-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q55317884
* Commonscat Multimedia: Humilladeros

---

 |

* Wd Datuak: Q55317884
* Commonscat Multimedia: Humilladeros
***Nork*** Bertsolari aldizkariak bere ehungarren zenbakia ospatzeko, 2015eko neguan plazaratu zuen eleberri grafikoa da. Xabi Payak gidoia prestatu zuen eta Patxi Gallegok irudiak egin zituen. Ikuspuntu komiko eta kritiko batetik, argumentua bertsolaritzaren munduan kokatu egiten da.

Argumentua
----------

Eleberriak thriller komikoaren itxura du. 2013an Bertsolari Txapelketa Nagusia ospatzen ari dela, Andoni Egaña, justu txapeldunaren agurra bota behar duenean, elektrokutatuta hil egiten da. Hasieran istripu bat ematen du baina laster hilketa baten susmoak zabaltzen dira. Kasua argitzeko Segurtasun Sailak bere agente onenak lanean jarri ditu: Amezketako aguazila, Bertsocop, Jesika Fletxeberria eta Amaia Ezpeldoi. Halaber, Anjel Mari Peñagarikanoren etxean, seguritate sistema osoa gainditu ondoren, lapur bat sartu da eta 1991ko Bertsolaritzaren Gipuzkoako Txapela lapurtu du. Txapela hori ez dirudi gauza garrantzitsua denik baina barruan Bertsozaleak Kultur Elkartearen etorkizuna arriskuan jar daitekeen dokumentua ezkutatuta dago. Bi ekintza hauen atzean, antza, Euskal Idazleen Elkartearen partaide bat egon daiteke. Datu horiek eskuan, lau ikertzaileek haien lanari ekin diote.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .

Bibliografia
------------

*Nork*, Xabi Paya (gidoia) eta Patxi Gallego (irudiak). *Bertsolari* 100.zk. 2015eko negua. 142.or. ISBN: 9 771137 248610.

Kanpo estekak
-------------

* Eleberriari buruzko Txerra Rodriguezen komentarioa.
* Liburuaren aurkezpena Youtuben.
*Artikulu hau judutarren tenpluko egiturari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Santutegi (argipena)».*
Jerusalemgo tenpluaren berregiketa honetan, alderdi arrosa da santutegia.
**Santutegi** edo **toki santu-santua** (latinez *sanctsantorum*) Antzinako Israelgo judutarren Tabernakuluaren eta Jerusalemeko tenpluaren parte bat zen, tenpluaren aurrealdea.

Tora liburu sakratuak tenpluko parterik pribatuena eta sakratuena gisa deskribatzen du. Kristauen Biblian ere aipu ugari daude Itun Zaharrean, eta Elizen Arteko Biblian, euskaraz, *santutegi* hitza erabiltzen da egitura deskribatzeko.

Jerusalemgo tenpluaren santutegian gordetzen judurarren Itun-kutxa non Jainkoak Moisesi Sinai mendian eman zizkion Hamar Aginduak jasoak zeuden. Israelgo apaiz nagusia soilik sartzen ahñ zen gune horretan, eta hori bakarrik egin zuen barkamen egunean, Yom Kippur izeneko jai-egun liturgikoan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Simón Dubnow, *Manual de la Historia Judía*, Buenos Aires: Sigal, 1977, p. 103. El término *antiguo* es utilizado solo con sentido cronológico e implica que ambas construcciones fueron realizadas y empleadas en la Edad Antigua.
2. ↑   «Egungo Euskararen Hiztegia (EEH) - UPV/EHU» *ehu.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-05-23).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3620148

 |

* Wd Datuak: Q3620148
**Kawésqar parke nazionala** (gaztelaniaz: *Parque nacional Kawésqar*), lehen **Alacalufes erreserba nazionala**, Txileko bigarren parke nazional handiena da eta munduko handienetakoa 7.023.542 hektareako azalerarekin.  Concepción kanala eta Ozeano Barea irekiaren artean dago, Txileko Magallanes itsasartearen bi aldeetan. Bere eremuak Magallanes eta Txileko Antartikako Eskualdeko lau probintzietako bi zati hartzen ditu: Magallanes Probintzia eta Última Esperanza Probintzia.

Deskribapena
------------

Parke nazionalaren barruan bi eguraldi mota daude: "hezetasun handia, hotz leuna" eta "tundra isotermikoa", batez besteko tenperatura 7.2 °C (45.0 °F). eta 6.5 °C (43.7 °F), hurrenez hurren. Prezipitazioak 2,450 mm (96 in) iritsi daitezke urtean.

Parkea mendebaldeko artxipelagoz osatuta dago; bere paisaia mendi baxuen antzeko uhartez eta kanal eta fiordo ugariz beteta dago. Magallanesko euri-oihana da parkeko ekosistema nagusiena.

Parkean 24 ugaztun espezie inguru daude, eta inguruko erreserba nazionalak itsas espezie ugari biltzen ditu.

Kultura
-------

Kawésqar herria duela zazpi mila urte inguru iritsi zen.  Ehiztari-biltzaile nomadak ziren.   Parkeak haien omenez du izena. 

1. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)**  *La Ruta de los Parques » Kawésqar National Park.* .
2. ↑   **(Ingelesez)** Dhalleine, Timothy. «The Second Largest National Park in Chile - EcoCamp Patagonia» *www.ecocamp.travel*.
3. ↑   **(Ingelesez)** Tolep, Jenny. «Experience Untouched Patagonia in Kawésqar National Park» *www.cascada.travel*.
4. ↑   «Kawésqar National Park» *Fundación Rewilding Chile*.

Erreferentziak
--------------

* **(Gaztelaniaz)**  *Capítulo IV: El Uso de los Recursos Naturales en el Desarrollo de la Region, El Magallanes de antaño.*  Comisión Nacional de Medio Ambiente (CONAMA).

Kanpo estekak
-------------

*
RAFaren sinboloa Mod ikurra bilakatu zen.
**Mod** Londresen (Ingalaterra) garatutako musika eta kultura mugimendua izan zen, moda eta musikan oinarritua. Mugimenduaren jatorria ingelesezko *modernism* terminoan dago. 1950eko hamarkada bukaeran hasi eta goreneko unea 1960ko hamarkada erdian izan zen. Korronte horren jarraitzaileei *mod* esaten zieten eta gehienak Ingalaterrako hegoaldean zeuden, iparraldeko hirietan ere (Manchester, Liverpool) zale anitz ziren arren. Elementu adierazgarrienak musika, moda eta scooterrak ziren.

Jatorria
--------

15-23 urte zituzten Ingalaterrako etorkin eslaviarrek sustatu zuten mod fenomenoa. Gazte horiek droga trafiko eta joskintza negozioekin harremana zuten, gizarte-klase ertainekoak baziren ere. Europa kontinentaleko moda berrien eta Estatu Batuetako beltzen musika estiloaren inguruan (jazz, rythm and blues) interes handia erakusten zuten. Askoren iritziz, teddy boys hiri tributik sortu ziren, moden arerio rockerrak bezala.

Hasiera batean, modak "modern jazz"aren jarraitzaileak deskribatzen zituen, *trad*ari aurkakotasuna adieraziz (jazz tradizionalaren jarraitzaileen fenomenoa). Gerora, definizio hau musika esparrutik haratago zabaldu zen; pop arta, *nouvelle vague* zinema frantsesa eta filosofia existentzialista. Colin MacInnes-ek idatzitako *Absolute* *Beginners* lana mod mugimenduaren aintzindaritzat jo da.

Gatazka sutsuak izan ziren mod eta rocker azpikulturaren artean –azken hauek motor eta larruekin zerikusia zuen mugimendua zen—. Gatazka horien ondorioz, eztabaida handia sortu zen Britainia Handian gaztaro modernoaren inguruan. Liskar horiek Anthony Burgessen *Laranja Mekanikoa*ren inspirazio izan ziren.

1960ko amaiera aldera, mod batzuek skinhead hiri tribua edo azpikultura sortu zuten: hasiera batean, afroamerikar kultura eta musikaren zaleak ziren, batez ere ska zaleak, baina 1970eko hamarkadaren erdialdean azpikultura bitan banatu zen, bata ezker muturrekoa eta bestea eskuin muturrekoa eta arrazista, biak ere elkarren etsai.

Mod ospetsuak
-------------

* The Kinks
* The Beatles
* The Who
* The Jam
* The Small Faces
* The Rolling Stones
* Beady Eye
* Rod Stewart
* Marc Bolan
* John Foxx
* David Bowie
* Jaime Simon
* Steve Diggle
* Eric Clapton
* Ron Wood
* Paul Weller
* Dave Murray
* Liam Gallagher
* Dany patilla Boy

Ikus gainera
------------

* Mod eta rocker

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q503685
* Commonscat Multimedia: Mod (subculture)

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2002009455
* NKC: ph959417

 |

* Wd Datuak: Q503685
* Commonscat Multimedia: Mod (subculture)
Hosto txortengabea, non hosto-xafla zuzenean zurtoinean ezartzen den.
**Sesil** (latinetik *sessilis*, esertzeko egokia) edo **txortengabeak**, botanikan, hostoak edo igaliak adarrera lotzen diren kirten modukorik ez daukaten landareak dira. Hosto bat txortengabea da, zurtoinarekin loturarik ez badu, hosto-txorten bidez, lorearen kasuan, txortenik ez badu, eta antera sesila da harizpirik ez badu edo hura oso laburra baldin bada.

Sesil hitza zoologian ere erabiltzen da, bere substratuari itsatsia hazten den izaki bizidun bati erreferentzia egiteko, eta bere substratutik banatzen eta higitzen ez dena. Bentoseko izaki asko sesilak dira. Adibide bezala, belakiak, koralak, ostra eta muskuiluak bezalako soinbera kuskubikoak (baina ez txirlak), briozooak, edo brakiopodoak. Oskoldunen artean, zirripedoen ordenakoak, lanpernak eta itsas ezkurrak eta halakoak sesilak dira.

Koralak eta tridaknak (kuskubiko erraldoiak), animalia sesilen adibide dira

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3480592
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3480592
*La ragazza del vagone letto* (ingelesez: '**Terror Express'**) (euskara "Ohe-trenaren neska") Ferdinando Baldi italiar zuzendariak 1979an egindako beldurrezko filma da. Gidoia George Eastmanek idatzi zuen.

Argumentua
----------

Dozena bat bidaiari tren bateko bagoi batzuetan daude, bidaia luze batean. Horien artean prostituta bat, bikote batzuk, neska batzuk, polizia bat eta hiru gaizkile; azken horiek poliziari arma lapurtu eta bagoi batzuen kontrola hartzen dute, hilketak, bortxaketak eta umiliazioak eginez. Baina ustekabeko geldialdi batek mendekua hartzeko aukera emango dio Peterri, konbiktu ohi bati.

Aktoreak
--------

* Silvia Dionisio: Giulia
* Werner Pochath: Elio
* Zora Kerova: Anna
* Venantino Venantini: Annaren senarra
* Andrea Scotti: Willis
* Carlo De Mejo: David
* Gianluigi Chirizzi: Peter
* Giancarlo Maestri: Polizia

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Palmerini, Luca M.; Mistretta, Gaetano (1996). "Spaghetti Nightmares". *Fantasma Books*. 111.or.ISBN 0963498274.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:*La ragazza del vagone letto* IMDb webgunean.
* **(Italieraz)**:Film osoa Youtuben.
**Gizon trans** bere burua gizontzat duen gizaki emea da. Gizon trans batzuk genero-disforia delako nahasmendua pairatzen dute, eta horri aurre egiteko zenbaitek gizontzeko trantsizio-prozesua egiten dute. Prozesu horretan hormonak ordezteko terapia egin ohi da eta, neurri txikiagoan, sexua berresleitzeko ebakuntza.

Gizon trans terminoak gizon transgeneroak eta transexualak biltzen ditu. Izan ere, bi hitzok ez dute esanahi bera, eta maiz nahasi egiten dira. Transgenero kategoriak transexualak ere hartzen ditu barne. Beraz, gizon transexual guztiak transgeneroak dira, baina gizon transgenero guztiak ez dira transexualak.

Sexu-joera
----------

Gizon trans bakoitzak bere sexu-joera du, hala nola heterosexuala, homosexuala, bisexuala, asexuala, queera edo beste bat.

Ikus, gainera
-------------

* Gizon
* Emakume trans

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2449503
* Commonscat Multimedia: Transgender men

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119467095 (data)
* GND: 4299712-4
* LCCN: sh2018002395

 |

* Wd Datuak: Q2449503
* Commonscat Multimedia: Transgender men