recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Paul de la Cuesta** (Donostia, 1988ko azaroaren 28a -) euskal eskiatzailea da.

Ibilbidea
---------

Gazte mailan, Italiako Bardonecchia herrian, munduko txapelduna jaitsieran eta txapeldunordea supererraldoian izan zen.

EHUko odontologia ikaslea, 2009ko urriaren 25an Austriako Sölden herrian Munduko Kopan debutatu zuen erraldoiko proban. Emaitzarik onena, 2009ko azaroaren 29an Lake Louiseko supererraldoi proban lortu zuen, 49.a izanik.

Espainiako Txapelketetan bost aldiz lortu du podiuma, 2005ean erraoldoi eta supererraldoi probetan txapelduna izanik. Bitan izan da Munduko Txapelketetan, 2007 eta 2009an hain zuzen ere.

2010ean lehendabizikoz Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, lau probatan gainera: jaitsieran, super-erraldoian, eslalom erraldoian eta konbinatuan. Bertan parte hartu zuen euskal herritar bakarrenetakoa izan zen Camille de Faucompret eta Xavier de Le Ruerekin batera.

Palmaresa
---------

### Olinpiar Jokoak

Hona hemen Olinpiar Jokoetan izandako emaitzak:

| Olinpiar Jokoak | Proba | Emaitza |
| --- | --- | --- |
| Vancouver 2010 | Jaitsiera | ? |
| Vancouver 2010 | Super-erraldoia | ? |
| Vancouver 2010 | Eslalom erraldoia | ? |
| Vancouver 2010 | Konbinatua | ? |

### Munduko Txapelketa

Hona hemen Munduko Txapelketetan izandako emaitzak:

| Urtea | Lekua | Proba | Emaitza |
| --- | --- | --- | --- |
| 2007 | Åre Suedia | Eslalom erraldoia | - |
| 2009 | Val d’Isère Frantzia | Jaitsiera | 26.a |
| 2009 | Val d’Isère Frantzia | Super-konbinatua | - |
| 2009 | Val d’Isère Frantzia | Eslalom erraldoia | 46.a |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Berria: Elurretara, ofizioz[*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑  Gara: Paul de la Cuesta, un donostiarra en la alta competición blanca[*Betiko hautsitako esteka*]
3. ↑  www.fis-ski.com: Fitxa
4. ↑  Hemen euskal herritar bakartzat jo zuten.[*Betiko hautsitako esteka*]
5. ↑  Hemen ere bai.
6. ↑  www.fis-ski.com: Emaitzak Munduko Txapelketan[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q586217

 |

* Wd Datuak: Q586217
***Erleekin solasean*** liburua migrazio-abentura baten kronika da, 2020an argitaratu zuen Martxel Aizpurua erlezain eta biologo gipuzkoarrak Udako Euskal Unibertsitatearekin.

Narrazioaren haria: jakitunaren eta ezjakinaren arteko elkarrizketa
-------------------------------------------------------------------

Mila modu daude , Liburu zientifiko berezia da hau erleen mundua deskribatzeko modu imajinarioa erabiltzen baitu. Mundu hori ezagutzen ez duen kazetari batek erlauntzera bisitak egiten ditu eta hango erleekin solas eginez haien bizimoduaz jabetzen doa. Erleek esandakoa nahikoa ez, eta elkarrizketatzen ditu bi landare ere eta, azkenik, baita erlezaina bera ere.

Jakitunaren eta ezjakinaren arteko elkarrizketa bidez gaia azaltzea ez da gauza arraroa eta berria. Gure literaturan ezagunak dira Juan Antonio Mogelen *Peru Abarka*n Peru eta Maisu Juanen etengabeko elkarrizketa edo Jean Pierre Duvoisinen *Laborantzako Liburua*n aita eta semearen artekoa. Estilo horrek arintzen du agian, irakurketa, etenaldiak maiz eginez.

Liburu honetan pertsonaia ezjakina kazetaria da, eta, bestalde, jakitun informazio-emaileak, erleak, landareak eta erlezaina dira. Kazetaria "Argia-Presseko" langile gisa agertzen da; izan ere, Martxel Aizpuruak "erle-bisitak" ARGIA astekarian hasi zen 30 urte lehenago hasi zen inguru. 1990ean hiru bisita besterik ez zuen idatzi orduan. 2020ko liburuan hasierako hiru bisita berritu haiez gain, beste hamabi bisita gehiago dakartza egileak.

Bisita horiek fikziozkoak diren neurrian, irakurlea zalantzan gera daiteke ea zer ote den egia eta zer imajinarioa. Hori argitze aldera, liburuaren bukaeran glosario zabal batek osatzen du gaia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Aizpurua Agirre, Martxel.  (2020). *Erleekin solasean.*  UEU ISBN 978-84-8438-706-0. (Noiz kontsultatua: 2023-12-15).
2. ↑   «Martxel Aizpurua: "Batek baino gehiagok gizarte perfektua irudikatu du erleengan" :: Buruxkak Liburutegi digitala» *www.buruxkak.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-12-15).
3. ↑     *UEUren solasaldiak. "Erleekin Solasean" liburuaren aurkezpena.*  Udako Euskal Unibertsitatea (Noiz kontsultatua: 2023-12-15).

Ikus, gainera
-------------

* Erle
* Martxel Aizpurua

Kanpo estekak
-------------

* *UEUren solasaldiak. "Erleekin Solasean" liburuaren aurkezpena.*  Martxel Aizpurua eta Idoia Martija. Udako Euskal Unibertsitatea (Noiz kontsultatua: 2023-12-15).
**Illunzar** Nabarniz udalerriko izen bereko mendi gainean dagoen barruti harresitu bat da. Denbora luzean uste izan zen Burdin Aroko kastro edo herri gotortua zela, baina gaur egun onartzen da erromatar garaiko behin-behineko kanpaleku militarra (*castra aestiva*) zela.

Ilunzarreko tontorraren argazkia. 1956. urteko hegaldian hartutako argazkia. Bizkaiko Foru Aldundiaren lineako zerbitzu kartografikotik lortutako irudia. Esparrua inguratzen duen babes lerroa nahiko ondo nabari da,

Ezaugarriak
-----------

Kanpalekuak zortzi hektarea inguruko azalera dauka, iparraldetik hegoaldera 348 metro luze eta ekialdetik mendebaldera 273 metro zabal.

Illunzar mendiaren gotorlekuaren ezaugarri formalak -gailurrera egokitutako egitura angeluzuzena, 90º-ko angeluetan biribildutako izkinekin eta vallum (defentsa lerroa) bikoitza- direla eta, kanpainako kanpamendu erromatar bat dela esan daiteke, *castra aestiva* bat, zehazki *De Munitionibus Castrorum* idazlanena deskribatzen den IV. motakoa, hau da, "*castra in monte*" bat (mendiko kanpamendua), non, segur ask*i, metator* batek egituraren diseinuan eta eraikuntzan parte hartu baitzuen. Hala ere, azken esku-hartze arkeologikoen ondoren, ez da haien kronologiari buruzko arrastorik ematen digun materialik aurkitu, eta ezin da baieztatu iparraldeko bi harresi-lerroen artean lubanarroa (*fossa*) zegoenik, kanpamenduetan ohikoa izaten den legez.

Antxoka Martínez arkeologo bizkaitarrarentzat, legio bat hartzeko adinako edukiera zuen kanpaleku handi baten arrazoia Arrola edo Maruelezako ondoko kastroan aurki daiteke, kilometro bat baino gutxiagora dagoena.

Oharrak
-------

1. ↑  Pseudo-Hyginus, egile ezezagun bat da, *De Munitionibus Castrorum* idatzi zuena, erromatar kanpalekuak deskribatzeko. Garai batean idazlan hori Hyginus Gromaticus, II. mendeko idazleari egotzi zitzaiolako, gaur egun *De Munitionibus Castrorum libnuruaren autorea Pseudo-Hyginus esaten zaio.*
2. ↑  *Castrorum metatores*, erromatar armadako ingeniari batzuk ziren, kanpamenduak non jarriko zen erabakitzen zutenak. Ikusi: Le Dictionnaire des Antiquités Grecques et Romaines de Daremberg et Saglio. Article CASTRORUM METATOR. Université Tolulouse Jean Jaurès

Bibliografia
------------

Artikulu hau, batez ere iturri bat kontsultatuta idatzi da:

* **(Gaztelaniaz)** Bolado del Castillo, Rafael; Martínez Velasco, Antxoka.  (2003-2007). «El recinto fortificado de Illunzar (Nabarniz, Bizkaia) y el Alto de Motrollu (Munitibar, Bizkaia)» *Nivel Cero* (Santander) 11: 65-78..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104549706

 |

* Wd Datuak: Q104549706
**Koldo Almandoz** (Donostia, 1973) zinegilea eta kazetaria da.

Biografia
---------

Formatu laburreko filmak eta dokumental alorrean egiten du lan. Kultur eta sormen gaiak jorratzen ditu berak zuzentzen duen The balde aldizkarian. Kazetaritzan, Euskadi Irratia, Egunkaria, Berria eta El Paísentzat lan egin du. Tarteka eta han-hemenka bere iritzi artikuluak argitaratzen ditu komunikabide ezberdinetan. Napartheid kolektiboko partaidea izan zen. Zinea, eta kultur gaiak ardatz dituzten ikastaro eta hitzaldi ezberdinak eman ditu. Gora Gora Kids garage-punk taldeko partaidea da. Bitxikeri gisa, 1996. urtean, belar metaren inguruan eginiko lan etnografiko eta sormenezkoa argitaratu zion Vianako Printze Erakundeak. EQZE eta Larrotxenen zine-eskolak ematen ditu. 

Farmazia Beltza argitaletxeko editore, azken urteotan ¨Oreina Marea gora marea behera¨, ¨Argazpitituluak¨, ¨Igeri edo Ito¨ eta "Natasha" bezalako liburu bereziak argitaratu ditu

Zinema munduan *rara avis* horietako bat da. Formatu laburreko lanen defendatzailea, inongo korronte edo bandotan sartu gabe dihardu. Nazioarteko jaialdi ugari eta garrantzitsuetan aukeratua (Cannes, Rotterdam, Donostia, Gijón, Manchester, Teheran, Seul, ...) sari ugari jaso ditu fikzioa, dokumentala eta esperimentazioa uztartzen duten bere lan ezberdinek.

Filmografia
-----------

* *Razielen Itzulera* (1998).
* *A dar ba kar*
* *Desio ehiztaria*
* *Belarra* (2002).
* *Amuak* (2004).
* *Midori* (2006).
* *Columba Palumbus*
* *Aurrescue*
* *Ahate Pasa* (2009).
* *Trikuaren Hiztegia*
* *Mantis Estroboscopica*
* *Deus et Machina* (2012).
* *Bandera* (2013)
* *Hubert Le Blon-en Azken Hegaldia* (2014)
* *Ttarttalo* (Euskal Harriaren ABDak 2015)
* *Sîpo Phantasma* (2016) Film luzea
* *Oreina* (2018) Film luzea
* *Hondar ahoak* (2020) Telesail laburra

Erreferentziak
--------------

Bibliografia
------------

* Joxean Fernandez. "Euskal zinema: Zinemagileen hiru belaunaldi". Euskadiko Filmategia, Donostia. 2015.

Kanpo estekak
-------------

* Elkarrizketa *Argia*n
* Lanak Vimeon

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261539
* Commonscat Multimedia: Koldo Almandoz

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 662156497242017740003
* Tabakalera ID: 3595
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 16660

 |

* Wd Datuak: Q12261539
* Commonscat Multimedia: Koldo Almandoz
**Ross urtegia** Amerikako Estatu Batuak eta Kanada artean aurkitzen den urtegi bat da.

Geografia
---------

Skagit ibaia Kanadatik Estatu Batuetara igarotzen da, Washington estatura, eta bidean horma bat eraiki denez ura pilatu egiten da eta aintzira artifiziala sortzen du. Aintziraren gehiengoa Estatu Batuetan dago baina iparraldeko muturra Kanadari dagokio. Aintzirak ibaiak sorturiko harana betetzen du eta ibilbide bihurgunetsuan 37 kilometroko luzera eta 2,5 km-ko zabalera.

Lau uharte daude aintziran, Cat, Tenmile, Little Jerusalem eta Cugar, laurak ere Estatu Batuetako zatian.

Presaren ondoren Skagit ibaiak jarraitzen du eta Puget Sound izeneko fiordora isurtzen ditu urak.

Presa
-----

1937 eta 1949 artean eraiki zen Ross presa eta 160 metrotako altuera du.

Turismoa
--------

Washington estatuko aisialdi eremuetako bat bihurtu da. Arrantza, kanoa eta kayak ibilerak eta mendizaleentzako ibilbideak dira arrakasta handiena duten jarduerak. Bereziki ezaguna da amuarrain arrantza. Presak dakarren oztopoarengatik ez da izokinik aurkitzen.

Aintziraren uren gainean Ross Lake Resorta eraiki da.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
**Edesio Carrillo Puerto** Mexikoko iraultzailea izan zen, Motul-en (Yucatán) 1891n jaioa eta Mérida hirian hil zen, estatuko hiriburuan, 1924ko urtarrilaren 3an. Felipe Carrillo Puertoren anaia gaztea, berarekin eta beste Wilfrido eta Benjamín anaiekin batera fusilatu zuten, Carrillo Puertoko gobernu sozialista bota zuen estatu kolpe odoltsuaren ostean.

Datu biografikoak
-----------------

14 anaietatik, Edesio Carrillo Puerto merkataritzara dedikatu zen batez ere, Yucatángo Motul hirian familiaren negozioa zen denda bati arreta emanez. Bere jaioterrian ere alkate izan zen 1918an. 

Gainera , Hego-ekialdeko Alderdi Sozialistako eta Motul Erresistentzia Ligako kide gisa egindako ekintza politikoagatik nabarmendu zen. Benjamín, bere beste anaietako bat bezala, Yucatángo Kongresuko diputatua izan zen, Feliperen gobernu garaian hautatua, 1923an. 

Urte hartan bertan Carrillo Puerto botere publikotik bota zuen Delahuertista izeneko matxinada gertatu zenean, bere anaiarekin batera joan zen estatutik ihes egiteko saiakeran, baina Holbox uhartean atxilotu zuten, eta Méridara itzuli zen beste hamabi lagunekin, bere hiru anaiak barne. Denak Mérida hiriko panteoian fusilatu zituzten, oso epaiketa militar sumario baten ostean, 1924ko urtarrilaren 3ko egunsentian.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Bartra Armando, *Suku'un Felipe. Felipe Carrillo Puerto y la revolución maya de Yucatán, 2020, Fondo de Cultura Económica, ISBN:978 607 16 7008 3*
2. ↑   «El carrillismo en Yucatán» *Centenario de la Revolución Mexicana* (Gobierno de México).

kanpo estekak
-------------

* Del Río, Marcela. «Carrillo Puerto: una flor para tu sueño» *Tragedia histórica en dos actos*.
* Felipe Carrillo Puerto por Rosa Torre González
**Ankesenamon** edo, jaiotza izenez, **Ankesenpaaton**, Akenaton faraoiak, bere Errege Emazte Handi zen Nefertiti ospetsuarekin izan zituen sei alabetatik hirugarrena izan zen, Bere izenak, *Atongatik bizi dena* esan nahi du. Ez da ezagutzen bere jaiotza data zehatza, baina litekeena da, sortu berri zen Aketaton hiriburuan jaiotako lehen errege printzesetako bat izana.

Irudikapen askotan agertzen da, bere guraso Aketaton eta Nefertitirekin batera, baita bere bi ahizpa nagusiekin ere. Uste denez, bere aitaren erregealdiaren amaierako une zehatz batean, berarekin ezkondu zen, eta, intzestu honetatik jaiotako alaba bati buruz ere hitz egiten da, Ankesenpaaton-Tasherit.

Edonola ere, bere aita hil zenean, Tutankamonekin ezkondu zen, Akenatonen seme edo anaia, honela, K. a. 1327an Errege Emazte Handi bihurtuz. Bere senarrak, Amon jainkoaren gurtza berrezarri zuenean eta jainko honen omenezko tenpluak berrireki zituenean, bere aitaren iraultza erlijiosoaren ondoren, biek, euren izenak aldatu zituzten, Ankesenamon eta Tutankamongatik.

Tutankamonen urrez estalitako tronuaren bizkarraldea. Errege gaztea, Errege Emazte Handiaren koroa daraman bere emaztearekin ikus daiteke, erregea zaintzen.
Egiptoar erregina honen ibilbidea historiatik, laburra izan zen. Tutankamon, bere erregealdiko bederatzigarren urtean hil zenean, Ankesenamon alargun geratu zen eta bere aitona Aÿrekin ezkondu zen, eta, ondoren, egiptoar dokumentuetatik desagertzen da. Honek, egiptoarren betiereko etsai ziren hititei gutun bat idatzi zien erregina alarguna izan zela pentsarazi du, berarekin ezkontzeko printze bat eskatuz, eta, harekin, errege bikote berria izango zelarik. Dahamunzuko kasua da.

Ayren bapateko tronuratzeak, aurrekaririk gabeko itun hura galarazi ondoren izan zela pentsarazten du, eta nahiko logikoa da Ankesenamon erregina alarguna, bere traizioagatik ixilarazia eta are ezabtua ere izana. Hala ere, erregina honen nortasuna aurkitzeke dago, eta beste hipotesi batzuk proposatu dira, Nefertiti, adibidez, azken aldian indarra hartzen ari dena, edo Meritaton, Nefertiti eta Akenatonek izandako alabarik nagusiena.

Ikus, gainera
-------------

* Nefertiti
* Tutankamon
* Amarnako erreginak
* Akenaton
*Artikulu hau Gipuzkoako mendiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Txatxarramendi».*

**Txatxarromendi** edota **Illarratxo** Hernioko mendilerroan dagoen tontorra da, Gipuzkoako erdialdean. Urola Kosta eskualdeko Aia udalerrian dago. Pagoeta mendilerroan dago, hau era berean, oraindik zabalagoan den Hernio mendilerroko zati delarik. Itsas mailatik 452 metroko garaieran dago eta gailurrak 82 metroko malda du.

Pagoeta menditik Zarautz eta Urdaneta auzoa (360 metro) elkarlotzen dituen Indagarate mendilepoak (370 m) banatzen ditu, Euskal Kostaldera begira dagoen mendilerroaren gainaldean.

Indagarate mendilepoareen mendebaldean garaiera apaleko bi mendi daude. Bata Txatxarromendi edo Illarratxo, gailurrean burdinezko gurutz txiki eta artistiko bat du. Bestea, mendebalderago, Indamendi (462 m.), bi gailur hauek Aierdimuxu edo Hirumugarrieta (363 m.) mendilepoak banatzen ditu.

Igoerak
-------

### Urdanetatik

Urdanetatik (360 m.) Indagarate doan (370 m.) errepidea hartu. Bertan, jada gailurra mendebalderuntz hurbil gelditzen da eta denbora gutxian igotzeko ez du zailtasunik. Aierdimuxu mendilepora (363 m.) jeitsi eta mendilerroan jarraituz Indamendira (475 m.) igotzeko aukera dago.

### Elkanotik

Elkanotik (260 m.) Meagara (120 m.) jeisten den errepidean 300 metroz aurrera egin eta ezkerretara dagoeen bidea hartu. Hau mendiaren ipar-ekialdeko magalean barna doa. Aurrerago, Meaga eta Elkano elkarlotzen dituen errepidean dagoen Santa Kruz baselizatik datorren bidearekin bat egiten du. Bide hau Indamendira (475 m.) igotzen den bidezidorra bilakatzen da, baina aurretik ezkerretara doan bidea hartu eta Aierdimuxu mendilepora (363 m.) iritsiko gara, bertan Txatxarromendira (452 m.) doan igoera hasten delarik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492742

 |

* Wd Datuak: Q20492742
**Lorrenako Gudua** (1914ko abuztua) Lehenengo Mundu Gerrako guda bat izan zen. Liskarraren hasieran Alemaniarrek Schlieffen Plana erabili zuten Frantzian sartzeko, Frantziarrak ez ziren gai izan alemaniar armada geldiarazteko. Honi aurre egiteko frantziar armadak XVII Plana erabili zuen, Alsazia-Lorrenatik Alemania barnerantz sartzeko.

Frantziar ofentsiba
-------------------

Frantziar gudu garrantzitsuena mendebaldean Lorrenakoa izan zen, abuztuaren 14an hasia. Frantziarrak Mulhousen sartuta zeuden abuztuaren 8tik, geroago atzean utziko zutena. Auguste Dubailen I. armadaren helburua Saarburgerantz aurreratzea zen, bitartean, Edouard Noël de Castelnauren II. armada Morhangerantz abiatu zen. Abuztuaren 17an Foch jeneralaren XX. Armadaren gorputza Château-Salins hiria hartu zuen, Morhangetik hurbil. Saarburg 18an okupatu zuten. Alemaniar armada egun hauetan lurra utzi zien Frantziarrei baina Rupprecht Bavariakoa printzearen VI eta VII armadak kontraeraso bat hasi zuten. Abuztuaren 20an alemaniarrek, metrailadore eta artilleriarekin hornituta Frantziar infanteria sarraskitu zuen.

Alemaniar kontraerasoa
----------------------

Rupprecht printzea bere nagusiei kontraeraso bat hasten uztea eskatu zuen. Abuztuaren 20an hasi zuen ofentsiba eta Noël de Castelnau jeneralak Morhangetik erretiratu zen (Morhangeko gudua). Hau ikustean Auguste Dubail jeneralak Saarburg uztea agindu zuen (Saarburgeko gudua); Frantziarrek 150 kanoi galdu zituzten, baita 20.000 soldadu alemaniarrak preso hartu zituztenak. Alemaniarrak ez ziren mugan gelditu, Nancy hiria hartu nahi zuten baina Ferdinand Fochen armada ondo defendatu zuen hiria. Hegoalderantz, Frantziarrak Mulhouse hartu zuten berriro.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Tuchman, Barbara W.; Massie, Robert K..  (2004). *The guns of August.*  Ballantine Books , Presidio Pr ISBN 978-0-345-47609-8. (Noiz kontsultatua: 2023-07-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q548252
* Commonscat Multimedia: Battle of Lorraine

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 144719535 (data)

 |

* Wd Datuak: Q548252
* Commonscat Multimedia: Battle of Lorraine
**Margaret Harrison** (1940, Wakefield, Yorkshire, Erresuma Batua) artista eta feminista ingelesa da, bere obretan baliabide eta gai ezberdinak lantzen dituena.

Bizitza eta obra
----------------

Margaret Harrisonek Carlisleko Arte Eskolan ikasi zuen 1957tik 1961era; eta Londresko Royal Academy Schoolsen 1961etik 1964ra, Ingalaterran. Gero, Perugiako Arte Ederretako Akademian eskuratu zuen gradua, Italian, 1964an.

Londresko Women’s Liberation Art Group taldearen sortzaileetako bat izan zen 1970ean. 1971n, erakusketa itxi zion poliziak, Hugh Hefner Playboy aldizkariaren sortzailea untxitxo baten gisa irudikatuta zuen pieza bat zuelako. Gizarte mugimenduak arte galerietara eramateko ahalegina egin zuen Harrisonek 1970eko hamarkadan. Aktibismoa du Harrisonen lanak ardatz, eta testuinguru soziopolitikoari lotutako artea egin du hasiera hasieratik .

Gaur egun Harrisonek Estatu Batuetan eta Ingalaterran jarraitzen du lanean, eta hainbat herrialdetan egin ditu erakusketak.

2013an, *Norther Art Prize* saria irabazi zuen, elkarren artean lotutako ‘The Last Gaze’, ‘Objectiflection’ eta ‘Common Reflections’ hiru lanak barne hartzen zituen ‘Reflect’ instalazioarekin. Urte horretan bertan, *Paul Hamlyn Awards* artistentzako sari ospetsuetako bat eskuratu zuen .

Azkuna Zentroak 'Sexu, klase eta indarkeriaren arteko harremanak' erakusketa izan zuen ikusgai, 2017ko urriaren 20tik 2018ko urtarrilaren 14ra arte, Xabier Arakistain komisarioaren eskutik. Formatu handiko eta atzera begirako erakusketa honetan, artista britaniarraren karreran barrena ibilaldi zehatza burutu zen, 1971n jarri zuen banakako lehen erakusketaren erreprodukzioa abiaburutzat hartuta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Berria.eus. «Artelanek indarkeria edertu ezin dutenean» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2018-05-27).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *El arte de las oprimidas.*  (Noiz kontsultatua: 2018-05-27).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Pensioner wins modern art award» *BBC News* 2013-05-24 (Noiz kontsultatua: 2018-05-27).
4. ↑   **(Ingelesez)** «Margaret Harrison | Paul Hamlyn Foundation» *artists.phf.org.uk* (Noiz kontsultatua: 2018-05-27).
5. ↑     *Azkuna Zentroa. Sexu, klase eta indarkeriaren arteko harremanak.*  (Noiz kontsultatua: 2018-05-27).

Kanpo loturak
-------------

* 'Sexu, klase eta indarkeriaren arteko harremana' erakusketa Azkuna Zentroan
* Margaret Harrisoni buruzko web orria]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6759491
* Commonscat Multimedia: Margaret Harrison

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 96069123
* ISNI: 0000 0001 1776 7601
* GND: 143788345
* LCCN: nr2006021860
* SUDOC: 143417576
* ULAN: 500058095

 |

* Wd Datuak: Q6759491
* Commonscat Multimedia: Margaret Harrison
**Maria Clemencia Herrera** **Nemrayema** (Kolonbia, 1968) Amazoniako huitoto etniako indigena da, aktibista, lideresa. Herri indigenen antolaketa eta politika prozesuak babesten egindako ibilbide luzeagatik ezaguna.

Biografia
---------

Maria Clemenciak hainbat urtez lan egin du bere komunitatearen balioa nabarmentzeko eta ekarpen handiak egiteko. Emakume indigenei eskaini die bere ibilbide profesionalaren zatirik handiena, eta Kolonbiako Amazoniari; Latinoamerikako eta Karibeko Biodibertsitateari buruzko Emakume Indigenen Sarea osatzen du duela hogei urtetik; ingurumena babesteko eta kontserbatzeko, eta klima-aldaketa arintzeko eta horretara egokitzeko politikak eta programak sustatu ditu.

2002tik, Latinoamerika eta Karibeko Herri Indigenen Garapenerako Funtsaren (FILAC) Zuzendaritza Kontseiluko kidea da. Gainera, Amazonia Kolonbiarraren Herri Indigenen Erakunde Nazionalaren (OPIAC) Kolonbiako Amazoniako lidergorako eta gobernagarritasunerako Prestakuntza Politikorako Eskola sortu eta koordinatzen du, non Amazoniako oihana babesteko lider gazteak prestatzen diren.

Gainera, Emakumea, Tejer eta Saberes Kultur Etxe Ekologikoaren (MUTESA) zuzendaria da. Erakunde indigena horrek enpresa-sustapena bultzatzen du, eta Kolonbian gatazkaren biktima diren emakumeek egindako Amazoniako janaria eta artisautza ditu ardatz.

Sariak
------

* 2019an Bartolomé de las Casas nazioarteko sari garrantzitsua jaso zuen Amazonia defendatzeagatik

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Indígena colombiana gana importante premio internacional por defender el Amazonas» *La Nota Positiva* 2020-07-24 (Noiz kontsultatua: 2021-01-13).
2. ↑   «Clemencia Herrera: soñar con la universidad indígena para la Amazonía» *Noticias ambientales* 2020-12-16 (Noiz kontsultatua: 2021-01-13).
3. ↑   Press, Europa.  (2020-07-23). «La activista indígena colombiana María Clemencia Herrera Nemeraya, Premio Bartolomé de las Casas» *www.europapress.es* (Noiz kontsultatua: 2021-01-13).

Kanpo estekak
-------------

* Maria Clemencia Herrera bere ekintzaile ibilbideaz hitz egitenYoutube, 2020
* Maria Clemencia Herrerari elkarrizketa "Covid 19k Herri indigenen pobrezia ageria utzi zuen 2020.04.23
* Maria Clemencia Herrerari elkarrizketa "La Amazonía está en peligro, porque quieren vender hasta el oxigeno" DV, 2007.03.14

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104804825

 |

* Wd Datuak: Q104804825
**Goitiko Gaina**, Nafarroa probintzian topa dezakegun euskal mendia da.

Goitiko Gaina edo Goitean Eugiko urtegiaren mendebaldeko ertza zaintzen duen mendi oihantsua da.
Zonalde honetako beste hainbat mendiren antzera, Goitiko Gaina bizkar luze eta gorabehera handirik gabea da.

Pagadi zabal eta garbiek estaltzen dituzte mendiko gainaldea eta hegiak, Iragi herriaren gainean harritza ikusgarri bat azaltzen badu ere.
Tontorretik ikuspegi mugatua izanen dugu, basoa ekialderantz bakarrik zabaltzen baita.

Hala ere, bilatuz gero, behatoki ugari aurki ditzakegu Goitiko Gainaren bizkarrean, Leateko Gaina izeneko aurrezgailura adibidez, behatoki aparta baita Eugi inguruko mendien gainean, baita Pirinio aldera ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Euskal Herriko Mendien Katalogoa* 2007ko otsaila, 2009ko apirila, Euskal Mendizale Federazioa. Berrikusketen arduraduna: Patxi Galé. Katalogo horretako toponimoek Euskaltzaindiaren Onomastika Batzordearen oniritzia dute. (EODA)  
Mendien koordenatuak, garaiera eta prominentzia jakiteko, ikus *Peakvisor.com* webgunea.

Kanpo estekak
-------------

* Goitiko Gaina, .
**Benjamín Carrillo Puerto** mexikar iraultzailea izan zen, 1893an Motul-en (Yucatán) jaio zen eta Mérida hirian hil zen, estatuko hiriburuan, 1924ko urtarrilaren 3an, Felipe, Wilfrido eta Edesio anaiekin batera fusilatu zutenean. Carrillo Puertoko gobernu sozialista bota zuen kolpe odoltsuaren ostean, 1923. urte amaieran.

Datu biografikoak
-----------------

Oso gazte zela bere familiak Mexiko Hirira bidali zuen Chapultepec Unibertsitate Militarrean ikasteko asmoz, 1913an bigarren teniente titulua lortuz. Urte horretan Nayarit estatuan matxinoen aurkako kanpainan parte hartu zuen, eta gerran zauritu zuten. Armada federaleko bigarren kapitain mailara iritsi zen.

Geroago, *Konstituzionalistekin* elkartu zen, Lucio Blanco jeneralaren tropetan sartuz, eta bertan Estatu Nagusiaren parte izan zen.

Yucatanera itzuli zen eta bere anaia Feliperekin elkarlanean aritu zen Hego-ekialdeko Alderdi Sozialistaren sorreran. Alderdi horretako kide gisa bere estatuko tokiko diputatua izan zen eta gero diputatu federala. Alderdi horretako Erdiko Ligako idazkari nagusia izan zen. 

Dagoeneko bere anaiak Yucatanen gobernatzen zuen garaian, 1921eko hauteskundeen ostean, administrazio zereginetan kolaboratu zuen. Carrillo Puerto botere publikotik bota zuten Delahuertista izeneko matxinada gertatu zenean, bere anaiarekin batera joan zen estatutik ihes egiteko saiakeran, baina Holbox uhartean atxilotu zuten, Tiziminera itzuli zen lehenik, eta gero Meridara, beste hamabi lagunekin, bere hiru anaiak barne, denak Mérida hiriko panteoi zibilean fusilatu zituzten epaiketa militar oso sumario baten ostean, 1924ko urtarrilaren 3ko goizaldean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Bartra Armando, *Suku'un Felipe. Felipe Carrillo Puerto y la revolución maya de Yucatán, 2020, Fondo de Cultura Económica, ISBN:978 607 16 7008 3*
2. ↑   «El carrillismo en Yucatán» *Centenario de la Revolución Mexicana* (Gobierno de México).

Kanpo estekak
-------------

* Del Río, Marcela. «Carrillo Puerto: una flor para tu sueño» *Tragedia histórica en dos actos*.
* Felipe Carrillo Puerto por Rosa Torre González
Töölö, Helsinkiko Estadio Olinpikoko dorretik ikusia
**Töölö** (suedieraz *Tölö*), Finlandiako hiriburu den Helsinkiko **Etu-Töölö** (suedieraz *Främre Tölö) eta **Taka-Töölö** (suedieraz* Bortre Tölö*) barrutiak izendatzeko erabiltzen den izen kolektiboa da. Barrutiak, hiriaren erdialdearen ondoan daude, Helsinkiko penintsularen mendebaldeko zatia hartzen dutelarik.*

Etu-Töölö, hegoaldeko barruti bat da, eta bertan dago Finlandiako Legebiltzarra. Taka-Töölö iparraldeko barruti bat da, eta Meilahti eta Laakso barrutien ondoan dago. Jende askok kontrakoa uste duen arren, Töölö ez da Helsinkiko barruti bakar baten ere izen ofiziala.

Töölö, 1920 eta 1930 bitartean eraikia izan zen, Helsinkiko biztanleria hedatzen hasi zenean, eta, ondorioz, etxe gehiago eraikitzeko beharra zegoen. Horren aurretik, Töölö, etxalde eta basoz beteta zegoen.

Töölö beti izan da barruti bezala errespetatua, eta apartamenduen prezioak altuak dira, bereziki Etu-Töölön. Parke asko ditu, Töölönlahti handia barne. Töölö, kulturan ere aberatsa da; Finlandiako Opera Nazionala, Finlandiako Museo Nazionala, Animalia Museoa eta galeria txiki ugari ditu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q520367
* Commonscat Multimedia: Töölö

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147935015
* LCCN: n99281251
* **Lekuak**
* OSM: 184727

 |

* Wd Datuak: Q520367
* Commonscat Multimedia: Töölö
**Jose Ignazio Urbieta Egaña** (Deba, 1915eko abenduaren 12a - 1999ko maiatzaren 17a) futbolaria, dekoratzailea eta erraldoien zein buruhandien fabrikatzailea.

Biografia
---------

Deban jaioa, herriko merkatarien semea. Ikasketak Bartzelonako Salesianos ikastetxean egin zituen. Gerra Zibilaren ondoren, 1941tik 1962ra futbolaren munduan murgildu zen, talde desberdinetan jokatuz: Erreala, Deportivo Alavés, Unión Deportiva Las Palmas, Barakaldo CF, Indautxu Kirol Elkartea, Osasuna futbol kluba... Jokalari bezala jokatzeari utzi zionean entrenatzaile bezala aritu zen ere bai.

Futboletik kanpo, dekoratzailea eta imajinagilea zen. Tailerrak Donostian, Gasteizen eta Deban izan zituen. Arte munduan lan garrantzitsuak burutu zituen: Berriatuako kupularen zaharberritzea, Debako Santa Maria elizaren sakristia... 1969an Jorge Oteizak Deban sortu zuen Arte Eskolan aritu zen ere bai.

Baina batez ere kale animaziorako asmatu zituen festetarako karrozek, erraldoiek eta buruhandiek ospe handi eman zioten. Lan horietan teknika asko erabili zituen, tradizionalak eta berriak, batez ere XX. mendeko 80. hamarkadatik aurrera. Urbietak buruhandien eta erraldoien tradizioa indartu zuen Gipuzkoan. Bilboko Gargantua ere bere lana izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Urdangarin, C. (2004). José Ignacio Urbieta: fabricante de gigantes y cabezudos. *Revista Deba*, (57).

Bibliografia
------------

* *Erraldoi eta buruhandiak 1999-2009. Jose Ignacio Urbietaren omenez*. Debako Udala, 2009.

Ikus, gainera
-------------

* Donostiako erraldoi eta buruhandien konpartsa
* Debako erraldoi eta buruhandien konpartsa
* Oñatiko erraldoi eta buruhandien konpartsa

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: BD Futbol webgunean Urbietaren fitxa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q51105075

 |

* Wd Datuak: Q51105075
Brile jokoaren irudia.
**Brile**a haur eta gazteen jokoa da. Joko sinplea da, hiru elementu besterik behar ez duena: lagun taldea, baloia eta joko eremua.

Izena
-----

Euskal izenaren jatorria, antza denez, frantseseko *brûlé* («errea») hitza da. Izan ere, frantses herrietan bada beste joko bat, *balle brûlée* («baloi errea») deritzotena, beisbolaren Europako aldakia edo izan litekeena. Joko horretan, *Brûlé !* diote, aurkaria pilotaz jotzen dutenean.

Euskal Herriko beste lekuetan izen ezberdinak ditu. Adibidez, Bilbo inguruan *zelai errea* esaten zaio, ziurrenik gaztelaniako *campo quemado*-tik eratorria.

### Euskal Herriko erdal izenak

Euskal Herriko erdaretan, hainbat izen ditu: gaztelaniaz, *balucón, brilé, campo quemado, cementerio* eta abar. Frantsesez, berriz, *balle à deux camps* deritzo.

Joko eremua eta jokalarien kokapena
-----------------------------------

Joko eremua lau zatitan banatzen da, eta lagun taldea, berriz, bi taldetan. Erdialdeko bi zatietatik batean, talde bat jartzen da; eta bestean, beste taldea. Talde bakoitzetik lagun batek, joko eremuaren bestaldeko muturreko zatira joan behar du.

Jokatzeko modua
---------------

Muturreko zatietan geratzen diren jokalariek joko eremuaren erdialdeko zatian dauden aurkarien kontra jaurti behar dute baloia, baloiak aurkarietakoren bat jotzeko helburuaz.

Baloiak inor ukitu ez badu, kontrako aldean dagoen jokalariak harrapatu behar du. Aurkariren bat ukitu badu, ordea, jokalari horrek kanpora joan behar du. Barruan geratzen diren azken biek, hurrengo txandan muturretan jokatzeko eskubidea bereganatzen dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Euskal Girotze Barnetegiak*. Euskara Zerbitzua. Zabalkunde-lanak. Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Saila, 1993.
2. ↑  «Campo quemado».
3. ↑
**Vålerenga Fotball** Norvegiako futbol taldea da, Oslo hiriburukoa. Bost aldiz irabazi du Norvegiako futbol liga eta beste lau aldiz Kopa.

Historia
--------

1913an sortu zen *Idrettslaget Spring* izenarekin hiriburuko Vålerenga auzoan, eta hurrengo urtean auzoaren izena hartu zuen. Urte horretan Norvegiako Estatu Trenbideek jantziak oparitu zizkieten eta hasierako kolore berdearen ordez Norvegiaren koloreak eskuratu zituen. Garai hartan Osloko talde indartsuenak Lyn eta Frigg ziren.

Vålerenga 1949an liga irabaztear egon zen baina bigarren egin zuen eta lehen titulua 1965ean lortu zuen. Urrezko aroa 1980 hamarkadan ezagutu zuen, hiru liga eta kopa bat irabazi baitzituen. Leif Eriksen zen entrenatzailea.

1990 hamarkada lehen eta bigarren mailan gora eta behera eginaz pasa zuen eta XXI mendean errekuperatu eta titulu batzuk eskuratu ditu, Liga bat eta bi kopa.

Palmaresa
---------

### Norvegian: 9

* Liga (5): 1965, 1981, 1983, 1984, 2005.
* Kopa (4): 1980, 1997, 2002, 2008.

Kanpo estekak
-------------

* **(Norvegieraz [bokmål])** webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q212819
* Commonscat Multimedia: Vålerenga fotball

---

 |

* Wd Datuak: Q212819
* Commonscat Multimedia: Vålerenga fotball
**Seynabou Male Cisse** (Gandiaye, Kaolack, 1952) senegaldar irakaslea eta ekintzailea da. Ignacio Ellakuria saria jaso zuen 2023an, bakearen eta emakumeen eskubideen alde egindako lanagatik.

Bizitza
-------

Seynabou Male Cisse 1952an jaio zen Gandiayen, Senegalgo Kaolack eskualdean. Geografiako lizentzia eta masterra lortu ondoren, Bigarren Hezkuntzako irakaslea izan zen 25 urtez Ziguinchor hirian. Gaztetatik ibili zen gizarte mugimenduetan, eta baita berdintasunaren aldeko borrokan eta emakumeen ahalduntzearen alde lanean ere. Izan ere, emakumeen eskubideen eta bakearen aldeko ekintzailea da Casamance eskualdean.

Casamanceko gatazka 1982an hasi zen, Indar Demokratikoen Mugimenduaren (MFDC) eta estatuaren artean. Liskar horrek emakumeak kolpatu ditu bereziki; horregatik egiten du lan Male Cissek bertan. 2010ean, Plateforme des Femmes pour la Paix en Casamance (PFPC) koalizioaren sustatzailea izan zen: gizarte zibileko 210 tokiko erakunde eta eskualdean bakearen eta justiziaren alde lan egiten duten 40.000 emakume baino gehiago bildu zituzten.

2013an, *Women´s World Summit Foundation* (WWSF) erakundearen *Women´s Creativity in Rural Life* saria jaso zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    *Seynabou Male Cisse ekintzaile senegaldarrak jasoko du Ignacio Ellakuria saria.*  Berria, 2023ko urriak 13, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2023-11-30).
2. 1 2    *Seynabou Male Cisse ekintzaile senegaldarrak jasoko du Ignacio Ellakuria saria.*  Irekia, 2023ko urriak 13, CC BY 3.0, irekia.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2023-11-30).

Kanpo estekak
-------------
**Shish taouk** ***Tavuk şiş***, ***Şiş tavuk*** edo ***Taouk shish*** (arabieraz: شيش طاووق‎ : Israelera, Xγx, Xebwq; azerbaijaneraz: *Toyuq kababı*) turkiar plater tradizionala da ("txitxi-burruntzia"), eta Siria, Palestina, Libano, Egipto, Israel, Irak eta Jordaniako sukaldeetan ere aurki daiteke. Persiako sukaldaritzan antzeko plater bat da *kabab jujeh* tradizionala. Plater hau oso ezaguna da Israelen, hango arau dietetikoen ondorioz; shipudei pargiyot ('udaberriko oilasko brotxetan’ (hebreeraz: שיפודי פרגיות‎).

Plater honetan oilasko-kuboak marinatu, brotxetan pintxatu eta parrillan egiten dira. Ongarririk ohikoenak jogurta, limoi-zukua edo tomate-saltsa izaten dira, baina badira aldaera asko. ***Shish taouk**-a* toumarekin ("baratxuri-pasta") jan ohi da .

Etimologia
----------

Turkiera zaharretik dator, eta euskaraz ‘brotxeta’ edo txitxi-burduntzi esan nahi du; eta *tavuk* (*TAH-Wuk* ahoskatua) ‘oilasko’ hitzaren aldaera bat da, turkiera zaharrean ere.

Ikus, gainera
-------------

* Shish kebab

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Shish taouk*** |
*Artikulu hau hunoen erregeari buruzkoa da; satelitea gaitzat duena beste hau da: «1489 Attila»*
**Rugila** edo **Ruga** (? - 430eko hamarkada) hunoen erregea izan zen, lehenik bere anaia Oktanekin batera, eta gero errege bakar gisa hura hiltzean. Bere beste anaietako bat, Mundzuk, Bleda eta Atilaren aita izan zen.

Teodosio II.a ekialdeko enperadorearen eta Bahram V.a Persiako enperadorearen arteko gerra aprobetxatuz, Rugilak Danubio zeharkatu eta Trazia inbaditu zuen, Konstantinoplari eraso egingo ziola mehatxatuz. Teodosiok urtero 350 libra urre ordaintzea erabaki zuen bakearen truke.

Oktarren heriotzaren ondoren 430ean, Rhin ibaian burgundiarren aurkako kanpaina batean, Rugila hunoak bere osotasunean gobernatzera pasa zen. Prosper Akitaniakoak, Riminiko guduan bere etsai politiko erromatarrek Mendebaldeko Inperioan garaitua izan ondoren, Flavio Aezioren erbestealdia kontatzen duenean hunoen lurraldean hau berrestsi zuen. Aeziok bere titulu eta ondasunak berreskuratu zituen Rugilaren laguntzari esker, zeina ordurako errege bakar bezala gobernatzen ari baitzen, adiskidetasun handia baitzeukan berarekin.

432 eta 433 urteen artean, hunoek menpean hartutako tribu batzuek erromatarren lurraldera ihes egin zuten. Berehala, Rugilak enperadoreari eskatu zion iheslariak itzultzeko, edo bakea amaituko zen. Hala ere, Rugila 434an hil zen, Bleda eta Atila ilobek ordeztuta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Maenchen-Helfen, Otto, 1973, pp. 81
2. ↑  Treadgold, Warren, 1997, p. 90.
3. ↑  Maenchen-Helfen, Otto, 1973, pp. 86 y 87
4. ↑  Maenchen-Helfen, Otto, 1973, p. 90.

Bibliografia
------------

* Maenchen-Helfen, Otto (1973) *El mundo de los hunos: Los estudios en su historia y cultura*, University of California Press.
* Treadgold, Warren (1997) *A history of the byzantine state and society*, Stanford University Press.

Kanpo estekak
-------------
Kaskabilo talde bat
**Kaskabiloa** metalezko esfera txiki bat da, hutsa eta irekidura txiki bat duena. Irekidura honen barnean, esfera txikiago bat dago. Esfera honek, erresonantzia ahalbidetzen duen zulo bat du. Soinua, bi esferen arteko talkagatik sortzen da, kanpoaldekoa eta barrukoaren arteko talkagatik. Bere soinua, orohar, ozena da.

Erabilerak
----------

**Kaskabiloak** bezala ezagutzen den perkusiozko musika tresna, bere izenak dioen bezala, hainbat kaskabiloz osatuta dago, eta besoko bezala, kirten baten gainean muntatuak edo zurezko mazo baten gainean aurkez daitezke, eusteko.

Kaskabiloak oso ohikoak dira dantzetan, batez ere ekialdekoetan, non dantzariek eramaten dituzten lepoko eta besokoetan (eskumutur eta orkatilatan, eta soinua ateratzen diete dantzan ari diren bitartean.

Belazketan, hegazti harrapariaren posizioa ezartzeko erabiltzen dira, hegazti hau ikusgai ez dagoenean (distantzia laburretan).

Animalia etxekotu batzuen lepoan jartzeko ere balio du. Adibidez, katu, zakur, ardi edo arkumeei.

Zaldien apaingarri eta gurdien tiraketaren apaingarri bezala ere balio du.

Kaskabiloa, mojigangako jantzietan erabiltzen da, arlekinetan, pailazoetan, mozorroetan eta pertsonaia barragarrietan. Kaskabiloak tamaina ezberdinetakoak izan daitezke tresnaren arabera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Juan Garmendia Larrañaga - Xabier Mendiguren Bereziartu: *Juan Garmendia Larrañagaren hiztegi etnografikoa*. Donostia: Ikastolen Elkartea, 2003. 114-115.or.
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Kriskitin-sugea

Kanpo estekak
-------------

* Kaskabiloa Soinenearen webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q956406
* Commonscat Multimedia: Jingle bells

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300041886

 |

* Wd Datuak: Q956406
* Commonscat Multimedia: Jingle bells
**Armada etorbidea** Nafarroako hiriburua den Iruñeko Lehen Zabalguneko kale bat da.

Kokapena
--------

Donibane auzoaren mugan hasten da, Joan XIII.aren plazan, Antoniutti parkearen parean dagoen biribilgunean, bertan Erreginaren aldapa kalea, Baiona etorbidea eta Gazteluko Ingurunea kalearekin elkartzen da, ondoren Eraikin Singularra, Iruñeko zitadela eta Baluarte jauregiaren albotik igaro eta Bakearen plazan amaitzen da, Nafarroako Rural Kutxaren eraikinaren parean, han Yanguas Miranda kalea eta Oliveto kondearen etorbidearekin bat egiten du.

Ondarea
-------

Kale honen bi alboetan hainbat leku nabarmen daude:

* Antoniutti parkea
* Eraikin Singularra
* Iruñeko zitadela
* Baluarte jauregia
* Baluarte plaza
* Nafarroako Rural Kutxaren eraikina
* Bakearen plaza

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25479338

 |

* Wd Datuak: Q25479338


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Iruñea** |
**Martiros Sarian** (armenieraz: Մարտիրոս Սարյան; errusieraz: Мартиро́с Сарья́н; Nakhitxevan Don, 1880ko otsailaren 28aGreg./otsailaren 12aJul. - Erevan, 1972ko maiatzaren 5a) armeniar margolaria izan zen. Armeniako margolarirzaa-eskola nazional modernoaren sortzailea izan zen.

Armeniako familia batean jaio zen, Don ibaiaren inguruan, Errusian. 1897tik 1904ra Moskuko Arte Eskolan ikasi zuen eta Valentin Serov eta Konstantin Korovin tailerretan lan egin zuen. Bere lanak eragin handia izan zuen Paul Gauguin eta Henri Matissen.

Armenia 1901ean bisitatu zuen lehen aldiz, eta eskualdeko paisaiak margotzen hasi zen. 1910etik 1913ra Turkian, Egipton eta Iranen barrena bidaiatu zuen, eta 1915etik aurrera Armeniako errefuxiatuei Armeniar genozidio otomandarrean laguntzen hasi zen. Tbilisin ezkondu zen, eta Armeniar Artisten Elkartea antolatzen lagundu zuen.

Boltxevikeak irabazi ondoren, 1917an Moskura joan zen 1921era arte. Paisaiez gain, Armeniako Sobietar Errepublika Sozialistaren armarria diseinatu zuen. 1926tik 1928ra Parisen lan egin zuen, eta harrezkero Armenia sobietikoan bizi izan zen. SESBeko Sobiet Goreneko kidea izan zen, eta hiru aldiz jaso zuen Leninen Ordena. SESBeko Arte Akademiako eta Armeniako Zientzia Akademiako kidea ere izan zen.

Bere sorlekua, orain, bere lan erakusten duen museoa da.
**Bergarako Gaztetxea** herriko kartzela zaharrean kokatzen da. Hainbat utzarazte eta eraispenen ostean, herriko gazteek, gaztetxe baten beharra zegoela ikusita, Gazte Lokala proiektua sortu zuten. Herrian presio handia eginda, 2000. urtean oraingo eraikina lortu zen. Gazte asanbladak kudeatzen du gaur egun kartzela zaharra, autogestio eta autofinantzazio ideien baitan

Funtzionamendua
---------------

Asanbladako kideak asteroko batzarrean biltzen dira egunerokotasunari dagozkion hainbat gairen gainean hitz egin, hainbat ekintza antolatu edo bestelako gaiei heltzeko. Azken urteotan, urtean behin, asanblada/gaztetxearekin lotutako barnera begirako hainbat gai lantze aldera topaketa bat ere egin da.

Jarduera
--------

Urtean zeharreko eskaintza kulturala anitza izaten da (kontzertuak, zinea, hitzaldiak, tailerrak, ikastaroak, antzerkiak, bazkariak…), eta hainbat proiektu paralelo kokatzen dira bertan (Angiolillo liburutegia, sukaldea, serigrafia tailerra, argazki tailerra, ortua, rokodromoa…). Horrez gain, Txapa irrati librea ere kartzela zaharrean dago eta beste 20 programez gain gazte asanbladak ere bere espazioa dauka bertan (www.txapairratia.org). Gazte Asanbladak egindako azken barne hausnarketan, ordea, aisialdi alternatiboa sortu eta eskaintzeaz gain, presio soziala egin eta eragingo duen agente bat izatea falta zaiola ondorioztatu zen. Beraz, horren lorpen bidean aurkitzen da, egun, asanblada.

Erreferentziak
--------------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

* 
* 
* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16516562

 |

* Wd Datuak: Q16516562
**2005eko Bizkaiko Bira**, Bizkaiko Birako XXV. ekitaldia izan zen, ekainaren 29tik uztailaren abustuaren 2ra izan zen. Iñaki Barrenetxea profesional ohiak antolatutako edizioa izan zen, BBK-ren eta EL CORREO-ren dirulaguntzarekin. Bilbovisionek gauero laburpena eta tertulia bat ezkeini zituen. Guztira, 130 txirrindularik hartu zuten parte. Hauen artean, Amets Txurruka, Egoitz Murgoitio, Ismael Esteban, eta Mikel Nieve zeuden.

Vitor García (Alfus Tedes) faborito nagusia zen ekitaldi hau irabazteko, baina lehenengo etapan 3 minututik gora galdu zituen. Lehen etapako garailea (Diego Gallego) berriz, bere aukerak baliatzera etorri zen. Lehenengo etapa besote hiru txirrindulariei batera ihesi iritzi zen helmugara eta denbora dexente atera zuen.

Taldeak
-------

* Cafes Baque
* Alfus Tedes
* Opel Ibaigane
* Viña Magna-Cropusa
* Liberty
* Caja Rural
* Telco
* Soctec
* Excelent
* Saunir Duval
* Bidelan
* Super Froiz

Etapak
------

1. Mungia-Mungia (141,2 km)
2. Karrantza-Pozalagua (130,7 km)
3. Areatza-Areatza (149km)
4. Sopela
5. Bilbo-Bilbo (135km)

Sailkapen nagusia
-----------------

1. David Gallego
2. Isidro Cerrato
3. Eder Salas

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
**Quark arraroa** (**S quark** bezala ere ezaguna, ingelesez duen *strange quark* izenagatik) quarken bigarren belaunaldiko funtsezko partikula bat da. Funtsezko kargaren −⅓eko karga elektrikoa eta ½ko espina du. Quark bitxiak fermioiak dira eta Pauliren bazterketa printzipioa betetzen dute. Gainontzeko quarkek bezala kolore karga du eta antiquark bitxiak antikoloreko karga du. Elkarreragin nuklear indartsua sentitzen dute.

Murray Gell-Mannek proposatu zuen gutxi gora-behera 1964 arte behatutako hadroi mota ugariak azaltzeko, soilik gorantz quark eta beherantz quarken konbinaketekin existitzerik ez zutenak izango. Jatorrian goi eta behe quarkekin batera proposatu izan zen, eta ingelesezko bere sigla den s hizkia ziuraski "sideways" (albotik) hitzetik letorke, goi eta behe hitzen kontraposizioz. Beranduago quark bitxi izena hartuko zuen, garai hartan partikula bitxi bezala ezagutzen zirenen zati baitzen, bitxiki, uste zena baino batez besteko bizitza luzeagoa zutenak.

Quark bitxiak batez besteko bizitza laburra izan behar du, bigarren belaunaldiko leptoiek bezala. Ebidentzia bakarra berehala desintegratzen diren hadroiak eratzen dituela da, baina quarkaren beraren batez besteko bizitza neurtzea oso zaila da, konfinatua baitago.

Quark honek, eratzen dituen hadroiei "bitxitasun deritzon zenbaki kuantiko bat ematen die, eratzen duten quark bitxien kopurua ken antiquark bitxien kopurua bezala definitzen dena. Bitxitasunaren kontzeptua quarkaren kontzeptua baino lehenago definitu zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «s quark – ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-06-27).

Ikus, gainera
-------------

* Quark
* Strangelet
* Kolore karga
* Gluoi
* Elkarreragin nuklear indartsu

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6763
* **Identifikadoreak**
* GND: 4346665-5
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q6763
Adar-bilbea egitenAdar-bilbea egiten
**Adar-bilbe** edo **adar-bilbadura**, paretak edo beste egitura lauak sortzeko eraikuntza teknika bat da. Eraikuntza arineko materiala da, eta adar meheak (osoak edo zatituak, gehienetan) edo xaflak hesola bertikalen artean ehuntzen ditu, sare bat osatzeko. Hesiak eta oztopoak egiteko erabili izan da, normalean, lur-eremuak ixteko edo azienda maneiatzeko. Adar-bilbea panel solte gisa egin daiteke, zurezko markoaren artean profilatuta betegarri-panelak egiteko, edo bestela, hesi edo horma baten multzoa osatzeko egin daiteke. Teknika garai neolitikoetan erabiltzen zen jadanik eta Burdin Aroan oso ohikoa zen etxeetako paretetan, adibidez, Basagainen.

Beste material batzuekin osa daiteke hormak egiteko. Bilbadura material aglutinatzaile batekin nahasten da, normalean material hauetako batekin edo batzuekin: buztina, lokatza, harea, simaurra edo lastoa. Teknika hori gutxienez 6.000 urtean erabili da, eta oraindik ere eraikuntzako material garrantzitsua da munduko leku askotan. Prozesu hori listoi eta igeltsuzko material modernoenaren antzekoa da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7974974
* Commonscat Multimedia: Braided fences

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300011888
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q7974974
* Commonscat Multimedia: Braided fences