recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Keopsen eguzki txaluparen ikuspegi orokorra
**Keopsen eguzki txalupa** edo **Khufu ontzia** Antzinako Egiptoko tamaina handiko ontzi bat da, lubaki batean lurperatu zena, Gizako multzoan, Gizako Piramide Handiaren oinean, K. a. 2500 inguruan. Ziur aski, Keops faraoiarentzat eraikia izan zen, Egiptoko Antzinako Inperioko IV. dinastiako bigarren faraoia izan zena. 1954an aurkitu zuen Kamal el-Mallakhek.

Funtzioa
--------

Ra, bere eguzki txalupan
Ontzi honen historia eta funtzioa ez dira zehatz ezagutzen. Eguzki txalupak erritu ontziak ziren, Raren bidez eguzkiak zeruan zehar egiten duen zikloa —bizitzaren eta heriotzaren zikloa— sinbolizatzen zutena. Baina, kasu honetan, ontzi honek, uretan erabili izanaren zeinuak ditu, eta posible da hil ontzi honek, faraoiaren gorpu baltsamatua Menfisetik Gizara eraman izana, Nilo ibaian zehar, edo Keopsek "erromesaldi ontzi" bezala erabili izana, toki sakratuak bisitatzeko, eta lurperatua izatea, heriotzaren ondorengo bizitzan erabilia izateko.

Zenbait adituren ustetan, eguzki ontzi honek, itsas zabaleko ezaugarriak ditu, gorantz altxatutako branka batekin, itsasoko olatuak gainditzea ahalbidetzen ziona.

Historia
--------

Keopsen eguzki txaluparen irudia
Keopsen eguzki txalupa 1954an aurkitu zuen Kamal el-Mallakhek. Piramideko hegoaldeko aurpegitik hondakin batzuk kentzen ziren bitartean, lubaki bat ezkutatzen zutela ziruditen bi harri lauza handi aurkitu ziren. Egiptoko gobernuak indusketa honi buruz interes handirik agertu ez zuen arren, Kamalen ekinak, Keopsen eguzki txalupa aurkitzea posible egin zuen. Zedro zurez egina, bere aparailu guztiekin, arraun, soka eta kabinarekin aurkitua izan zen. 1224 zatitan desmuntatua zegoen. Urteetako lanen ondoren, zati guztiak elkarlotzea lortu zen. Ontziak, 45 tonako karga eramateko gai izango zena, 43,4 metroko luzera, 5,6 metroko zabalera eta 1,5 metroko sakonera du. Eguzki txaluparen kaskoaren zurezko taulak, soken bidez lotuak daude, eta ez iltzatuak. Bere berritzean zehar, hamar urte baino gehiago iraun zuena, soka berriak erabili behar izan ziren, baina zurezko taulen %95a, jatorrizkoak dira. Berritua, 1982tik erakusten da, aurkitu zen toki berean dagoen museoan, Gizako Piramide Handiaren hegoaldean.

Piramide Handiaren ondoan, eguzki txalupen bost lubaki aurkitu dira, eta beste bost Kefrenen piramidetik gertu.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**Gizako egitasmoaren mapa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1711677
* Commonscat Multimedia: Khufu ship

---

 |

* Wd Datuak: Q1711677
* Commonscat Multimedia: Khufu ship
**Joshua Beltz**, (Hobart, Tasmania, 1995eko apirilaren 24a), belar-hockeyan lehiatzen den kirolari australiarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta zilarrezko domina eskuratu zuen belar-hockeyan Australiako taldearekin, Belgikaren atzetik eta Indiaren aurretik. 

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Daniel Beale, Joshua Beltz, Tim Brand, Andrew Charter, Tom Craig, Matt Dawson, Blake Govers, Jeremy Hayward, Tim Howard, Dylan Martin, Trent Mitton, Eddie Ockenden, Flynn Ogilvie, Lachlan Sharp, Joshua Simmonds, Jacob Whetton, Tom Wickham eta Aran Zalewski-k.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Joshua Beltz» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Joshua Beltz» FIH **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61990005

 |

* Wd Datuak: Q61990005
**Kiroldegia** hainbat kirol-instalazio dituen lekua da, askotariko kirol eta ariketa fisiko egiteko aukera ematen duena.

 Kiroldegia. Erabilera anitzeko estalitako pabiloia. 
 Kiroldegia. Kanpoko pistak Torrelodones (Espainia) udalerrian. 
Guztiek instalazio berdinak ez dituzten arren, hauek dira ohikoak:

* Kanpoko kirol pistak eta estalitako pabilioiak:
	+ Saskibaloia.
	+ Boleibola.
	+ Areto-futbola.
	+ Futbola
	+ Eskubaloia.
	+ Gimnastika.
* Igerileku estalia.
* Kanpoko igerilekua
* Atletismo-pistak.
* Frontenis-pistak.
* Padel-pistak .
* Squash-kantxak
* Tenis-pistak
* muskulazio-gelak (gimnasioa).
* Gihar tonifikazio gelak.
* Borrokoa-arte eta autodefentsa aretoak .
* Saunak .

XX. mendean zehar, udalerrietako hasierako instalazioak, futbola eta beste kirol gutxi batzuk praktikatzeko bakarrik prestatuak, eboluzionatzen joan ziren kontzeptu bezala, kiroldegietara iritsi arte, kirol instalazio kopuru handiena esparru bakar batean kontzentratzeko asmoarekin.

Kiroldegien kudeaketa normalean publikoa da, eta udalerrietako kirol edo kultura arloak arautzen ditu.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1049757

 |

* Wd Datuak: Q1049757
Korsikako bandera.
**Korsikako bandera** 1755. urtean Pasquale Paoli jeneralak Korsika ordezkatzeko ezarri zuen bandera da, aurretik erabili ohi zen usadiozko bandera batean oinarrituta dagoelarik. Bere bekokian buru banda zuri bat daraman mairu bat irudikatzen du. Aurreko banderan banda honek mairuaren begiak estaltzen zituen; Paolik bandaren kokapena aldatu eta bekokian jarri zuen, honela korsikar herriaren askapena irudikatu asmoz.

Korsikako Errepublikak erabili zuen, baina Frantziak zor bat kitatu asmoz aurrez Genovako Errepublikaren gobernupean egon zen uhartearen jabe egin zen, ondorioz gaur egun arte bizirik iraun eta hainbat matxinada piztuarazi dituen herri borroka bat sortu zen. 1793an denbora laburrez Erresuma Batuak okupatu zuenean ere bandera hau erabilia izan zen. Denbora luzez erabilera ofizialik gabe egon ondoren 1980. urtean eskualde bandera gisa onartu zuten.

Bitxikeria
----------

Mairuaren burua Korsikako armarria, nahiz Sardiniako bandera eta armarrian eta gaur egungo Aragoiko armarrian ere agertzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2264438
* Commonscat Multimedia: Flags of Corsica

---

 |

* Wd Datuak: Q2264438
* Commonscat Multimedia: Flags of Corsica
**Kauta** 2001ean Andoainen (Gipuzkoa) sortutako rock taldea da. Mikel (*ahotsa eta gitarra*), Xabi (*gitarra*), Adrian (*baxua*) eta Gorkak (*bateria*) sortu zuten. Arrazoi pertsonalak medio, 2005eko urrian taldea uztea erabaki zuen Xabik, hirukote bezala jarraitu zutelarik.

Taldekideak
-----------

* Mikel Moreno (*ahotsa eta gitarra*)
* Adrian Elustondo (*baxua*)
* Gorka Mendizabal (*bateria*)

Biografia
---------

Kauta taldea lau gaztek osatu zuten 2001ean, Andoainen. Ikastolako lagunak eta interesgune bera konpartitzen zutenak: musika. Beste musika taldeetan ibili gabekoak ziren. Lehen agerraldia Andoaingo gaztetxean egin zuten 2002ko martxoan. Jon Irurzunek (BAP) grabatu zuen lehen maketa, "Zaharrak berri" kantua tartean zegoela, 2003ko ekainean eta uztailean. 2003an Gaztea maketa lehiaketan entzuleen saria jaso zuten. 2003ko Euskadi Gaztea sarietan "Musikan Berria" atalekoa eman zieten 2004ko martxoan. Lehen diskoa, "Izan zaitez zu" (Oihuka), 2004ko urrian argitaratu zen eta harrera ona izan zuen. Kontzertuz betetako urtea izan zuten eta biraren bukaeran (2005eko azaroa) Xabi gitarrajoleak taldea utzi zuen.

Kauta taldearen bigarren diskoak "Biluzik" izenburua du. 2006ko abuztuan grabatu zuten Andoaingo Garate estudioan. Aurreprodukzioa, grabaketa eta nahasketa Haritz Harreguyren eskuetan utzi zituen Kauta taldeak, aurreko diskoan bezalatsu. Diskoak, musikari dagokionez, laguntzaile bakarra izan zuen: Jon Oiartzunek sintetizadorea eta theremiñe jo zituen "Norbere akaberari buruzko mintzaldia" abestian. Letretan, aldiz, Asier Serranok idatzi zuen "Suzko gaua", Aitor Perezek "Eros nazazu", eta "Norbere akaberari buruzko mintzaldia" Joseba Sarrionandiak idatzitako "Hnuy illa nyha majah yahoo" poema liburutik hartua dago.

Kauta taldeak rock eta hardcore melodikora bideratu ditu ahalegin guztiak eta, noski, ahotsaren melodietara.

Diskografia
-----------

* *Izan zaitez zu* (2004, Oihuka)
* *Biluzik* (2006, Oihuka)
* *Isladak* (2008)
* Agerre (2013)

Sariak
------

* 2007ko kantu onenari Gaztea Saria irabazi zuten "Zein berri" kantuarekin.
* 2004an Talde berriari Gaztea Saria irabazi zuten.
* 2003an Euskadi Gazteko Maketa lehiaketan Entzuleen saria irabazi zuten beraien maketarekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Maketa Lehiaketa, 27. irabazlearen bila» *Euskal Irrati Telebista* (Noiz kontsultatua: 2020-11-14).

Kanpo estekak
-------------

* Kautaren webgune ofiziala
* Kauta, Oihuka diskoetxearen webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6378970

 |

* Wd Datuak: Q6378970
**Kautxu butilikoa** kopolimero bat da isobutilenoa eta isoprenoa monomero legez usatuz prestatzen dena. Erreakzio-nahastean % 98 isobutilenoa izaten da eta % 2 isopreno. Katioi-polimerizazioz prestatzen da.

Kautxu butilikoaren egitura
Kautxu butilikozko eskunarruak

Erabilera
---------

Kautxu butilikoa airearekiko iragazezina da eta, ondorioz, aireari eustea behar den aplikazio askotan baliatzen da, adibidez pneumatikoen ganberetan. Horretaz gain zigilatzaileetan, itsasgarrietan eta lubrifikatzaileetan usatzen da besteak beste. Txikleak egiteko ere baliatzen da kautxu butilikoa elastikotasuna emateaz gain itsasteko gaitasuan ere ematen dio produktuari.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Butyl Rubber: A Techno-commercial Profile..*  Chemical Weekly. 55 (12), 207–211. or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q145000
* **Identifikadoreak**
* AAT: 300014385
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q145000
Erroiak orojaleak dira.
**Orojaleak** edo **omniboroak** animaliez zein landareez elikatzen diren izaki bizidunak dira. "Denetatik jaten duena" esan nahi du omniboro hitzak.

Animalia hauek oportunistak dira eta bere digestio-aparatua edozein elikagai aprobetxatzeko gai da. Animalia-multzo ezberdinetatik eboluzionaturiko animaliak dira. Lehendabiziko ornodunak hasieran iktiofagoak, gero intsektiboroak, haragijaleak eta azkenekoz belarjaleak izan ziren. Haragijale asko landarez elikatzen dira, nahiz eta haien lehendabiziko iturria haragia izan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. *Omniboro.* .
2. ↑   Sahney, S. Benton, M.J. & Falcon-Lang, H.J..  (2010). «Rainforest collapse triggered Pennsylvanian tetrapod diversification in Euramerica» *Geology* 38: 1079–1082..

Ikus, gainera
-------------

* Belarjale
* Haragijale

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q164509
* **Identifikadoreak**
* GND: 4256952-7
* AAT: 300250275
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q164509
**Kent konderria** (ingelesez: *Kent County*) Rhode Islandko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua East Greenwich da. 2010eko zentsuaren arabera 166.158 biztanle zituen, Kent kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Kent konderriak 487,24 kilometro koadro ditu. Horietatik 50,75 ura dira. Beste 436,48 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 341,02 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 166.158 pertsonetatik 157.450 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 5.309 dira. 2.157 beltzak edo afroamerikarrak. 355 amerikar natiboak ziren eta 29 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 3.346 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 277 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.544 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q54254
* Commonscat Multimedia: Kent County, Rhode Island

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143091114
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 392935
* TGN: 1002541

 |

* Wd Datuak: Q54254
* Commonscat Multimedia: Kent County, Rhode Island
***Oroitzen zaitudanean, ama*** Joseba Sarrionandiaren olerki bat da, 1994an Mikel Laboak musikatu zuena. Erbesteari buruz hitz egiten du, oso modu laburrean. Olerkia bigarren pertsonan idatzita dago, eta idazleak amari zuzentzen dio, falta den semea/alabarentzat ere mahaia jartzen, leihotik begira dagoen bitartean, etorriko ote den zain.

* Mikel LaboaMikel Laboa
* Joseba SarrionandiaJoseba Sarrionandia
* AmaAma

Olerkia
-------

Bederatzi lerro hauek osatzen dute olerkia:

*Oroitzen zaitudanean, ama*
*sukaldean egoten zara*
*mahaia bostentzat iminita,*
*aulkian eseri eta*
*leihotik begira,*
*kristala lausotzen duen*
*lurrina kendu gabe,*
*eta ni -badakit-*
*zeure begien hondoan nagoela*

Abestia
-------

Abesti gisa Mikel Laboak musikatu zuen 1994an, *Hamalau* diskoan, Joseba Tapiarekin batera. Esne Beltza taldeak ere badu abesti horren bertsio bat *Freedom 3 kolpetan* diskoan.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Oroitzen zaitudanean, ama - Mikel Laboa» *www.ehu.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-04-23).
2. ↑   «Oroitzen zaitudanean, ama» *www.badok.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-24).
3. ↑   Laboa, Mikel. «14» *www.badok.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-24).
4. ↑   Esnebeltza.  (2011). «Freedom 3 kolpetan» *www.badok.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106597739

 |

* Wd Datuak: Q106597739
**Oroimenaren Eguna** (ingelesez *Remembrance Day*, informalki *Poppy Day*) Commonwealth erakundeko herrialdeetan ospatu ohi den jaiegun bat da, honetan gerra garai ezberdinetan, eta bereziki Lehen Mundu Gerran, herrialde horietako soldadu eta zibilek burututako sakrifizioak oroituarazi eta omentzen dira.

Mitxoleta lorea jaiegun honetako ikurra da, *In Flanders Fields* olerkia dela eta, hortaz jaiegun honetan oso erabilia den lorea da.

Nagusiki azaroaren 11n ospatzen da, Lehen Mundu Gerrako borrokak amaitu ziren eguna, betiere Alemaniaren armistizioaren sinaduraren arabera. 1919ko azaroaren 7an Jurgi V.a Erresuma Batukoak ezarri zuen, Edward George eta Wellesley Tudor Polen proposamenez, Lehen Mundu Gerran Eroritakoak omentzeko asmoz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27631
* Commonscat Multimedia: Remembrance Day

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q27631
* Commonscat Multimedia: Remembrance Day
Hiriaren mapa.
**Karyes** (grezieraz, Καρυές) Athos mendiko herria da. Estatu monastiko horren administrazio orokorra, erlijiosoa zein zibila, dago bertan. 233 biztanle ditu.

Historia
--------

Sava Serbiakoa urte batzuk herri honetan egon zen eta Hieromonge bihurtu zen. 1201. urtean Archimandrita egin zuten. Karyesen egon zen bitartean *Karyes Typicon* idatzi zuen. 1219an Serbiako lehen artzapezpiku bihurtu zen.

1283an, Mikel VIII.a Paleologo enperadore bizantziarraren garaian, Gurutzatuek Athos mendiari eraso egin zioten. Protosa erahil zuten eta Protaton arpilatu zuten; monje asko hil zituzten ere bai. Monje horiek Eliza Ortodoxoaren martiriak dira eta haien oroimenez abenduaren 5ean Juliotar egutegiaren arabera; Egutegi gregorianoan, abenduaren 18an, haien festa ospatzen da.

Eraikinak
---------

Karyesen eliza nagusia *Protaton* da, *Protos* edo komunitate monastikoaren nagusiaren eliza.

Galeria
-------

* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Đuro Šurmin: *Povjest književnosti hrvatske i srpske*, 1808, p. 229

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Informazio turistikoa.
* **(Ingelesez)**:Karysen martiriak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q632870
* Commonscat Multimedia: Karyes (Athos)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146652758
* LCCN: n85260456

 |

* Wd Datuak: Q632870
* Commonscat Multimedia: Karyes (Athos)
**Sanada Awanokami Masayuki** (japonieraz: 真田 安房守 昌幸?, c. 1547 – 1611ko uztailaren 13a)
 Japoniako historiako Sengoku aroaren amaiera eta Edo aroaren hasierako samurai bat izan zen. Sanada Yukitakaren hirugarren semea izan zen, Takeda klanaren daimyō basailu bat Shinano probintzian. Sanada Nobuyoki eta Sanada Yukimura ziren bere semeak.

Biografia
---------

Masayukik, bere izena, Muto Kheigatik aldatu zuen Muto klana oinordetzeko, Takeda klanaren adar bat zena. Takeda Shingenek, Masayuki talentu handikoa zela ikusi zuen, eta, beraz, bere zerbitzari nagusietako bat bihurtu zuen. Shingenen heriotzaren ondoren, klanari zerbitzatzen jarraitu zuen Takeda Katsuyoriren agindupean. 1575eko Nagashinoko guduan, bere anaia nagusiak ziren Nobutsuna eta Masateru, erailak izan ziren, eta, honen ondorioz, Sanada abizena hartu zuen berriz, klanaren buruzagitza mantentzeko.

1600eko Sekigaharako guduan, Ishida Mitsunariren alde egitea erabaki zuen, bere seme nagusia zen Nobuyukik, Tokugawa Ieyasuren alde egin zuen bitartean. Gatazkan zehar, Masayukik Ueda gaztelua defendatu zuen Ieyasuren semea zen Tokugawa Hidetadaren tropen setioaren aurka. Setioa, urriak 12an hasi zen, eta, azkenik, Hidetadak, setio hori haustea erabaki zuen lau egun beranduago, urriak 16an, gaztelua hartzerik lortu gabe, bere armada, gaztelua defendatzen ari zena baino askoz handiagoa zen arren.

Sekigaharako gudua, Ieyasuren garaipen batekin amaitu zen, eta, beraz, jatorrian, Masayuki eta bere seme Yukimura, exekutatuak izatera zigortuak izan ziren, baina, alde garailean Nobuyukik parte hartu zuenez, soilik Kii probintzian erbesteratuak izatera zigortuak izan ziren.

Masayuki 1611n hil zen Kudoyaman.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Sanada Masayuki*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1144171
* Commonscat Multimedia: Sanada Masayuki

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 14672621
* ISNI: 0000 0000 5238 8677
* LCCN: nr97000611
* NDL: 00651984

 |

* Wd Datuak: Q1144171
* Commonscat Multimedia: Sanada Masayuki
**Kasedako zubia** Nafarroa Garaiko Kaseda udalerrian Erdi Aroko harrizko zubi bat da, Aragoi ibaiaren gainean.

Zubia
-----

Herriaren sarreran dago eta Aragoi ibaia zeharkatzen du. Nafarroan Erdi Aroan daudenen artean, Tuterakoaren ondoren dagoen handiena da.

Bere luzera 200 metrokoa da, eta harrizko parametroen arteko zabalera 4,20 metrokoa da. Bederatzi arku zirkular ditu, 16 eta 17 metro bitarteko luzerakoak. Bi aldeetan tajamarrak daramatzate. Ibaiaren erdian angelu txiki bat duen jarraibide bikoitza du.

Hainbat berreraikuntza jasan ditu, ibaiaren ur-goraldien ondorioz zubia bota dutelako. Herritik gertu dagoen lehen arkuan, zubi zaharraren egitura ikus daiteke, 3,20 metroko zabalerakoa, eta bi aldeetatik handitu dena, gaur egungo 4,20 metroraino iritsi arte. Ibilgailuen trafikoaren beharrengatik eta errepide-sare probintzialaren parte izateagatik, galtzada hormigoizko habexkekin handitu zen, zubiaren alde banatan metro bat irtenda.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | KASEDAKO ZUBIA.*  (Noiz kontsultatua: 2021-10-28).

Ikus, gainera
-------------

* Kaseda
* Aragoi

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111552087

 |

* Wd Datuak: Q111552087
**Orotz-Beteluko Armagintzako Kaporalgo jauregia** Orotz-Betelu udalerriko erdialdean Erdi Aroko jauregi bat da.

Eraikina
--------

Egia esan, bi jauregi ezberdin zeuden, *Gainekoa* eta *Pekoa* deituak, hurrenez hurren. Gaineko jauregiko edo Peko jabeek, belaunaldiz belaunaldi, erregearen montero lanbidea bete zuten. Karlos V.ak errege-sari hori berritu zuen Martin Orotzen alde 1523. urtean. Armarriaren arabera, armarria urrezkoa zen eta bost sable-burela zituen.

Peko jauregia, edo behekoa, Diego Semenetz Gorraitzekoa zen 1651n, eta armagintzako lurmutur ere bazela adierazi zen. Kalitate hori zutenez, kuartelei aurre egiteko eskatu zuten Nicolás Jiménez de la Puentek 1754an, eta Juan José Jiménez de la Puentek 1788an. Nafarroako Kontuen Ganberaren zerrendan, Madrilera 1723an igorritakoan, jauregi bakar bat aipatzen da, zeinaren jabea garai hartan Juan Antonio Martínez de Peralta baitzen. Armarria urrezkoa zen, eta makila bakar bat zuen urdinean; gulezko ertzak, urrezko zortzi sotuerekin, aldaeraren batean hamar izatera iristen direnak.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | OROTZ-BETELU.*  (Noiz kontsultatua: 2021-09-07).

Ikus, gainera
-------------

* Orotz-Betelu

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109659215

 |

* Wd Datuak: Q109659215
**Paolo Bortoluzzi** (Genoa, Italia, 1938ko maiatzaren 17a - Brusela, Belgika, 1993ko urriaren 15a) italiar dantzaria izan zen. Goi-mailako irakasleak izan zituen: Ugo dell´Ara, Nora Kiss, Victor Gsovsky, Assaf Messerer.

Biografia
---------

1957an jaioterrian debutatu zuen, bertan egiten zen ballet-jaialdi batean. Jaialdi hartan, Maurice Béjartek *Haut-voltage* aurkeztu zuen, eta Bortoluzzik koreografo harekin dantzatzea erabaki zuen. Baina, 1960. urtera arte itxaron behar izan zuen. Urte horretan, Maurice Béjartek XX. Mendeko Balleta sortu zuen, eta Bortoluzzi taldeko kide izan zen. 1965ean Béjartek *Cygne* ("Beltxarga") sortu zuen, eta hiru interprete gizonezkoren esku utzi zuen txoriaren papera. Lan haren ondoren, arrakastak bata bestearen ondoren iritsi ziren: *Roméo et Juliette* (1966), *Messe pour le temps présent* (1967, "Meza gaur egunerako"), *Ni fleurs ni couronnes* (1968, "Ez lorerik ez koroarik"), *Mariage d´Aurore* ("Auroreren ezkontza"). 1969an *Nomos Alpha* soloa dantzatu zuen.

1970. urtean izugarrizko arrakasta izan zuen, *L´Oiseau de feu* ("Suzko txoria") lanarekin, eta 1971. urtea ere bide beretik egin zuen: *Actus tragicus*, *Offrande chorégraphique* ("Koreografia eskaintza"), *Nijinski, clown de Dieu* ("Nijinski, Jainkoaren clowna"). Europako antzoki askotara gonbidatu zuten. 1972. urtean XX. Mendeko Balleta utzi zuen, eta Rhineko Ballet alemaniarra zuzendu zuen. Koreografo gisa ere egin zituen saioak: *La Valse* (1965, *Balsa*), *Cendrillon* (1977, "Errauskina"), *Nuits d´été* ("Udako gaua"). 1978an, Milango Scalan, Bortoluzzik Picassoren omenezko ekitaldi bat osatu zuen. 1973an dantza-eskola bat zabaldu zuen Turinen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2002369
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 60383846
* ISNI: 0000 0000 7829 533X
* BNF: 11935781f (data)
* GND: 189416289
* LCCN: n80093223
* NKC: xx0160093
* SUDOC: 066961890
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01132/eu\_b\_4400/b4400

 |

* Wd Datuak: Q2002369
**Ontonagon konderria** (ingelesez: *Ontonagon County*) Michiganko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Ontonagon da. 2010eko zentsuaren arabera 6.780 biztanle zituen, Ontonagon kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Ontonagon konderriak 9.688,68 kilometro koadro ditu. Horietatik 6.292,62 ura dira. Beste 3.396,06 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,7 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 6.780 pertsonetatik 6.610 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 64 dira. 6 beltzak edo afroamerikarrak. 70 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 11 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 79 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q45438
* Commonscat Multimedia: Ontonagon County, Michigan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146596157
* LCCN: n81144381
* NARA: 10039699
* **Lekuak**
* OSM: 1798745
* TGN: 2000986

 |

* Wd Datuak: Q45438
* Commonscat Multimedia: Ontonagon County, Michigan
**Paola Andrea Velasco Pinedo** (Cochabamba, Bolivia, 1988) 2014. urtean piloto komandante bihurtu zen lehen emakume boliviarra da.

Biografia
---------

Paúl Velascoren eta Sandra Pinedoren alaba da. Hiru neba-arrebetatik nagusiena. Haurtzaroan musikazale amorratua zen, batez ere biolina zuen gustuko.

Bederatzi urte zituela, hegazkinez bidaiatu zuen lehen aldiz. Asko harritu zen, halako makina batek hegaldia altxatu eta ehunka lagun garraia zitzakeelako. Orduantxe erabaki zuen ikastea eta abiazioaren munduan parte hartzea. Hasieran, familiak amets iragankorra zela pentsatu zuen, baina eskola amaitu eta ikasketak erabakitzeko ordua iritsi zenean, serioa zela ohartu zen eta laguntza eman zioten. Batxilergoa amaitutakoan, Tronpilloko Abiazio Zibileko Eskolan (Proboal) sartu zen. Hamazazpi urterekin merkataritza-piloto titulua lortu zuen.

Ibilbide profesionala
---------------------

2007an, Aerosurrek deialdi bat egin zuen, eta aurkeztu egin zen. Hala, 18 urte zituela, hegaldi-ingeniari gisa aerolinea batean lan egiteko lehen kontratua sinatu zuen. Bost urte igaro ondoren, hiru urtez egon zen kopiloto. Boliviako estatuko abiazio-enpresara pasatu zen (BOA). 2014. urtean, hogeita sei urte zituela, hegazkinetako komandantea izan zen, eta Boliviako hegazkin baten postu nagusirako lehen emakume kualifikatua izan zen, eta Latinoamerika kontinenteko gazteenetako bat.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Paola Velasco (Promo 2005) rompe los límites de la mujer en Bolivia.* .
2. 1 2 3   Bolivia, Opinión. «Una qhochala es la piloto más joven del continente» *Opinión Bolivia*.
3. ↑   «Guía Nacional de Turismo BOLIVIA» *gbtsrlbolivia.blogspot.com*.
4. 1 2   «Paola Velasco, la mujer que sabe volar» *Los Tiempos* 2017-04-15.
5. ↑    *Bolivia tiene a la piloto comandante más joven.* .
6. ↑   Rodríguez, Andrés.  (2015-11-18). *Una pionera en los cielos.*  ISSN 1134-6582..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115380481

 |

* Wd Datuak: Q115380481
**Panzerkampfwagen V Panther**, ezagunagoa **Panzer V Panther** izenez, 1940ko hamarkadaren hasieran Alemaniak ekoitzitako tanke modelo bat izan zen. Bigarren Mundu Gerran erabilia izan zen, 1943-1945 artean. MAN AG enpresak 6.000 unitate eraiki zituen.

T-34 sobietar tankeari aurre egin eta aurreko Panzer III eta Panzer IV modeloak ordezkatzeko dizeinatua izan zen, anhiz eta azken modelo hori inoiz osoki ordezkatu ez izan. Panzer IVarekin batera nahiz Panzer VI Tiger tankea astunarekin zerbitzua eman zuen.

Bere su potentzia, mugikortasun eta babes konbinazioari esker, Pantherra gerra amaiera eta beste herrialdeetako gerra ondorengo tanken diseinatzeko eredu bilakatu zen. Maiz, Bigarren Mundu Gerako tanke diseinu onenetakotzat jotzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q151960
* Commonscat Multimedia: Panzerkampfwagen V

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85097494
* NKC: ph503031
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q151960
* Commonscat Multimedia: Panzerkampfwagen V
Kintyre penintsula, gorriz.
**Kintyre** (Eskoziako gaeleraz: *Ceann Tìre*) Eskoziako hego-mendebaldean kokatzen den penintsula bat da, hain zuzen ere, Argyll eta Bute konderrian. 48 km-ko luzera du, bere hegoaldeko muturrean dagoen Mull of Kintyre kokalekutik hasi (leku honi 1977an Paul McCartney musikariak abesti ezagun bat eskeini zion) eta bere iparraldean dagoen East Loch Tarbert kokalekuan amaitzen da. Penintsula hau iparraldetik inguratzen duen eskualdeak Knapdale izena du.

Geografikoki, Kintyre penintsula luzea eta estua da, zeharka inon ez du kostaldetik kostaldera 18 kilometrotako muga igarotzen. Penintsula honetako erdigunea nagusiki eremu menditsu eta desbabestuz osatuta dago, aldiz kostaldea eta barnealdea lur emankorraz osatuta daude. Honela bada, sarritan Kintyre gizakien kokalekuen lekuko izan da, Irlandako Ulster eskualdetik Eskoziako mendebaldera etorritako lehenbiziko eskotoetatik hasi eta 1000. urtean eremu hau konkistatu zuten norvegiar bikingoetaraino.

Eremu honetako udalerririk handiena Campbeltown da (Mull-etik errepidez 9 kilometrotara), honek XVIII. mendearen erdialdetik "Errege Burgo" titulua daramalarik. Usadioz eremu honetako ekonomia arrantza eta nekazaritzan oinarritzen da, nahiz eta Campbeltown udalerriak bere maltazko whiskyarengatik ere izen ona irabazi duen, honen barnean bereziki sarritan saritutako *Springbank* mota dagoelarik.

Aipatzekoa da era berean XVI mendeko Saddell gaztelua, gaur egun bertan behera utzia egon arren egoera txukunean mantentzen dena. Beste gaztelu batzuk Skipness eta Tarbert dira, biak ere dagoeneko egoera eskasean.

Iruditegia
----------

* Campbeltowneko kaia.Campbeltowneko kaia.
* Saddell gaztelua.Saddell gaztelua.
* Skipness gaztelua.Skipness gaztelua.
* Tarbert gaztelua.Tarbert gaztelua.
* Ipar-ekialdeko kostaldea.Ipar-ekialdeko kostaldea.
* Mendebaldeko kostaldea.Mendebaldeko kostaldea.
* Ballochroy multzo megalitikoa.Ballochroy multzo megalitikoa.

55°30′00″N 5°35′00″W﻿ / ﻿55.5°N 5.5833333333333°W﻿ / 55.5; -5.5833333333333

Kanpo estekak
-------------

* Kintyreko bisitarien webgunea **(Ingelesez)**
* Visitkintyre.info webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q242083
* Commonscat Multimedia: Kintyre

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 236365773

 |

* Wd Datuak: Q242083
* Commonscat Multimedia: Kintyre
Minuteman III misilaren jaurtiketa-proba.
**Kontinente arteko misil balistikoa** (ingelesez *intercontinental ballistic missile* edo **ICBM**) 5.500 kilometro baino gehiagoko irismena duen misil balistikoari deritzo. Normalean armamentu nuklearra garraiatzeko prestatuta dago.

Itsaspeko batetik jaurtitzen den kontinente arteko misil balistikoari, ordea, itsaspetik jaurtitako misil balistiko (ingelesez *SLBM* edo *submarine-launched ballistic missile*) deritzo.

Ojiba nuklearren tamainen txikiagotzeari eta aurrerapen teknologikoei esker, misil bakar batek hainbat karga independente garraia dezake eta horrenbestez, hainbat jomuga jo (*MIRV* edo *multiple independently targetable reentry vehicle*).

Erreferentziak
--------------

1. ↑    ISBN 9780850451634..
2. ↑   Federation of American Scientists. *Intercontinental Ballistic Missiles.*  (Noiz kontsultatua: 2013-10-15).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q177471
* **Identifikadoreak**
* NARA: 10637865
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q177471
**Katalina**| Katalina Erauso Katalina Erauso |
| Datuak |
| **Sexua** | Emakumezkoa |
| **Jatorria** | Greziarra |
| **Antzeko izenak** | Katherine, Katheryn, Kathryne, Kathryn, Katharyn, Katherin, Catharine, Cathryn, Katheryne, Catherine, Katharine, Katharina, Ketherane, Katerine, Katrine, Katrina, Katrin, Karina, Carina, Kathrin, Katarina, Catarina, Katerina, Caterina, Ekaterina, Yekaterina, Chatarina, Aikaterine |

**Katalina**, **Katalin** eta beste aldaera batzuk emakumezkoen izenak dira. Santutegirako eta pertsonaia historikoetarako Katalina arautua du Euskaltzaindiak, baina Katalin ere izendegi arautuko forma da. Hipokoristiko ugari ditu eta ezagunenak dira *Kattin* eta *Kattalin*. Aldaerak: Katarina, Katelina, Katerin, Katerina, Katariñe (*Deun-ixendegi euzkotarrekoa*), Katrin eta Katixa.

Historia
--------

Herrialde kristauetan ezagunak dira izen hauek eta bere aldaerak. Etimologikoki grezierako Αἰκατερῖνα edo Αἰκατερίνη, *Aikaterína, Aikaterínē* izenetik dator. Kristauen artean aski erabilia izan zen, *khataros* ("garbia") hitzarekin lotu baitzen. Honela deitzen diren bi santa daude, Sienakoa eta Alexandriakoa, azken hau delarik ezagunena, bere martirioan erabilitako gurpil horzdunari izena eman ziolako. Azken honen jaia martxoaren 24an da.

Nafarroako Erresumako artxibategietan sarri agertzen den izena da, forma desberdinekin, Katerina bat (*Quaterina)* merkatari franko baten alaba Lizarran, 1346. urtean, eta beste bat (*Catherina*) Munarritzen aipatua da 1518an. Luzaiden Katarina bat dago (*Catharina de Barba*) 1428an, Katalina (*Catalina*) bat Berroetan 1509an eta Katalin (*Catalin*) Elizondon 1529an.

Erregetzan Katalina izena izan dutenen artean aipagarriak dira:

* Katalina I.a Nafarroakoa.
* Katalina II.a Errusiakoa, Katalina Nagusia.
* Katalina Aragoikoa, Ingalaterrako Hernike VIII.aren lehen emaztea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «EODA - Bilaketa - Katalina» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-07-19).
2. ↑   «EODA - Bilaketa - Katalin» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-07-19).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108631
* Commonscat Multimedia: Katherine (given name)

---

 |

* Wd Datuak: Q108631
* Commonscat Multimedia: Katherine (given name)
Mu kontinente galduaren mapa James Churchwarden arabera.
Thuleren mapa.
**Kontinente galduak** izugarrizko hondamendien ondoren herri eta zibilizazio osoen desagerpena kontatzen duten mitoak dira. Gizakiak sortutako narrazioak dira. Kontinente horien erreferentziak, askotan, testu klasikoetan agertzen dira. Kondaira horien arabera desagetutakoak herri aurreratuagoak ziren.

Zientziaren ikuspuntua
----------------------

Zientziaren ikerketek gertaera horien ezintasuna erakutsi dute. Plaken tektonikak proba asko ematen ditu zentzu horretan. Batez ere kontinente oso batek ezin du desagertu esaten duten hain denbora laburrean. Zientziak ez ditu horrelako gertaeren frogak aurkitu; batez ere Kuaternario arotik, hau da, ugaztunak eta gizakia agertu ziren garaitik, ez dira horrelako fenomenoen aztarnik aurkitu.

Dokumentu historikoak
---------------------

Antzinako dokumentu batzuk kontinente horiek deskribitzen dituzte. Besteak beste, Papyrus Harris 500, Ipuurren Papiroa eta Hermitage Papiroa. Horietan munduak buelta osoa goitik behera eman zuela esaten da.

Kontinente galdu batzuk
-----------------------

* Atlantida
* Hiperboria
* Thule
* Mu
* Lemuria

Kontinente galduak literaturan
------------------------------

Idazle askok azaldu ditutzte kontinente hauek haien eleberrietan. Hona hemen adibide batzuk:

* Platon
* Edgar Rice Burroughs: (*The Land That Time Forgot*, *Tarzan and the Jewels of Opar*
* Arthur Conan Doyle: (*The Lost World*)
* Philip José Farmer
* James Gurney (*Dinotopia*)
* H. Rider Haggard
* Robert E. Howard (*Conan the Barbarian*)
* Édouard Lalo (*Le roi d'Ys*)
* H. P. Lovecraft
* Augustus Le Plongeon
* Zecharia Sitchin
* J. R. R. Tolkien
* Jules Verne (*Lurraren bihotzeraino*)

Bibliografia
------------

* Umberto Eco: *Storia delle terre e dei luoghi legendari*. Bompiani, Milan: RCS Libri, 2013.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .

Ikus, gainera
-------------

* Uholde Handia
* Hiri desagertu
* Itsasgorako uharte

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Kontinente galduak.
* **(Gaztelaniaz)**:Kontinenteak eta beste leku asmatutakoak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3276230
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85078439

 |

* Wd Datuak: Q3276230
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Kurua** neuroendekapenezko gaixotasuna da, prioiek sortua. Entzefalopatia espongiforme mota bat da, eta Papua Ginea Berrian XX. mendearen hasieran deskribatu zen estreinakoz. Bertako hizkuntzan, kuruak *beldurrezko dardara* esan nahi du (dardara baita gaixoen sintoma nagusietako bat).

Joan zen mendeko 50eko hamarkadan hasi ziren ikerlariak entzefalopatia espongiforme transmitigarri hau ikertzen. Papua Ginea Berriko tribu batean soilik kokatuta zegoenez, hasieran gaixotasun genetikoa izan zitekeela pentsatu zuten. Geroago, ordea, tribu horretako hileta-errituei lotuta zegoela agerian jarri zuten: tribuak kanibalismo mota bat praktikatzen zuen, eta hildakoen burmuinak jaten zituen. Ikerlariek burmuinak jaterakoan eragile infekzioso bat transmititzen zela planteatu zuten. Carleton Gajdusek estatubatuarrak (Medikuntzako Nobel Saria 1976an) eragile infekziosoa birus berezi bat zela proposatu zuen, eta geroago Stanley Prusiner neurologoak (Medikuntzako Nobel Saria 1997an) prioia zela frogatu zuen.

Kanibalismoaren errituak desagertu ahala gaitza ere desagertuz joan zen, eta gaur egun ez dira kasu berriak agertu (azkena 2005. urtekoa zen).

Entzefalopatia espongiforme transmitigarrien kasu gehienetan bezala, gaitzaren inkubazio epea oso luzea da, 30 urte arte. Kurua hilgarria da, eta sintomak agertzen direnean bere eboluzioa oso azkarra da, hilabete gutxikoa.

Dardarak, mugimenduen koordinazio eza (ataxia), depresioa eta(edo) dementzia eta -azken fasean- erabateko baliaezintasuna dira gaitzaren sintoma nagusiak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q274615
* Commonscat Multimedia: Kuru (disease)

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* DOID: DOID:648
* CIE-10: A81.81
* CIE-9: 046.0
* OMIM: 245300
* DiseasesDB: 31861
* MedlinePlus: 001379
* eMedicine: 220043
* MeSH: D007729
* Orphanet: 454745

 |

* Wd Datuak: Q274615
* Commonscat Multimedia: Kuru (disease)
**Ontziralekuko jauregitxoa** (gaztelaniaz: *Palacete del Embarcadero*) Santander hiriko XX. mendeko eraikin ezaguna da.

Kokapena
--------

Jauregitxoa Santanderreko itsas pasealekuan dago, Pereda pasealeku eta lorategietan.

Historia
--------

Eraikinaren arkitektoa Javier González de Riancho izan zen. 1920an proiektatuta, 1932an bukatu zen. Estiloa ikuspegitik, arkitektura eklektiko barruan koka daiteke. Hasiera batean bidaiarientzako geltokia izan zen. Geroago Trafikoko eta Armadun Polizia-Gorputzaen kaserna izan zen. Urtetan itxita egon ondoren, 1985an, erakusketa eta hitzaldi areto moduan ireki zen. Jabegoa Santanderko portuaren Agintaritzarena da.

Museoa
------

Portuko Agintaritzak erabiltzen du espazio hau itsasoarekin eta portuarekin kultura eta ezagutza zabaltzeko. Erakusketa propioekin batera erakusketa ibiltariak ere antolatzen ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

* Santanderko Udalaren webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6057544
* Commonscat Multimedia: Palacete del Embarcadero

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144022732
* LCCN: nr96029727

 |

* Wd Datuak: Q6057544
* Commonscat Multimedia: Palacete del Embarcadero
Erdi Aroko oste bat Dinango setioan, *Bayeuxko tapiza*
**Ostea** (latinetik, *hostis*, "etsai"), Erdi Aroan, errege, jaun feudal edo kontzeju baten armada zen, espedizio militar bat egiteko antolatzen zena; errege eta jaun feudalen basailuak, edo kontzejuko bizilagunak, behartuak ziren bertan parte hartzera, baldintza jakin batzuetan. XIV. mendeko Nafarroako Foru Orokorraren arabera, infantzoiek hiru egunetako jangaiak eraman behar zituten armadara; hirugarren egunetik aurrera, etxera itzul zitezkeen. Borrokan segitzea erabakitzen bazuten, erregearen gain zegoen jatekoa ordaintzea. Bilauen zerbitzua, berriz, doakoa eta etengabekoa zen, gudaldia amaitu arte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Jimeno Aranguren, Roldan. *Servicio de armas en los fueros medievales de Vasconia: fonsado/hueste, cabalgada y apellido.*  Iura vasconiae: revista de derecho histórico y autonómico de Vasconia, ISSN 1699-5376, 4. zenbakia, 2007, 33-66. orrialdeak (Noiz kontsultatua: 2018-11-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3306640
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 6956

 |

* Wd Datuak: Q3306640
|  |
| --- |
| **Kurukan Fuga  Mandeneko Gutuna**1 **UNESCOren gizateriaren ondarea** |
| 
Kouroukan Fougaren atea, Kangaban, Mali Errepublikan |
| **Mota** | Kultura Ondare Immateriala |
| **Erreferentzia** | 00290 |
| **Kokalekua** |  Mali |
| **Eskualdea2** | Afrika |
| **Izen ematea** | 2009 (XXXIII. bilkura) |
| 1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) 2 UNESCOren sailkapena |

**Kurukan Fuga** edo **Mandeneko Gutuna** munduko konstituzio zaharrenetako bat izan zen.

Testuingurua
------------

XII. mendean, Afrikan, Ghanako Inperioak gainbehera egin zuen almorabideen etengabeko inbasioen eraginez. Orduan, sossoen errege Sumanguru Kantek Ghanako hiriburu zaharra hartu zuen, botere hutsunea baliatuz. Eta lurraldeak konkistatzen jarraitu zuen Mandeneraino, mandingen lurralderaino.

1235ean, Sundiata Keita mandingen printze erbesteratuak koalizio bat osatu zuen inguruko erresuma txikiekin sossoei aurre egiteko. Eta urte hartan bertan mandingek Koulikoroko gatazka irabazi eta Maliko Inperioa, boteretsua, sortu zuten, Sundiata Keita mansa (enperadore) izendatuta.

Garaipenaren ondoren, lurralde zabala antolatu eta lege-multzoa sortu behar zen. Hala, enperadorea eta jakintsuen kontseilua Kurukan Fugan bildu ziren 1236an Mandeneko Gutuna idazteko; munduko konstituzio zaharrenetakotzat jo daiteke.

Edukia
------

Hitzaurrea eta 44 artikulu dauzka gutunak eta besteak beste, aniztasunean oinarritutako bake soziala, hezkuntzarako eskubidea, elikadura segurtasuna, esklabotzaren abolizioa eta adierazpen askatasuna jasotzen ditu. Ziurrenik praktikan kontraesanak eragin zituen legeon aplikazioak; XVI. mendean inperioak gainbehera egin zuen arte, Maliko mansak munduko pertsonarik aberatsenetakotzat zeuzkaten eta hori ez da ondo ezkontzen berdintasunarekin. Hala ere, gutunak askoz berriagoak diruditen kontuak jasotzen ditu.

"*Pertsona guztiek dute bizitzeko eskubidea. Ez dago besteen gainetik dagoen pertsonarik*". Eta emakumeak barne hartzen zituen baieztapen horrek: "*Ez itzazu emakumeak iraindu, gure amak dira. Gure kudeaketa lan guztietan parte hartu behar dute*". Baita esklaboak ere: "*Hemendik aurrera inork ez dio hurkoari mozala ahoan jarriko merkatuan saltzeko. Esklabotzaren oinarria gaur bertan itzaliko da*".

Esan bezala, hezkuntza eskubidea jaso zuen testuak: "*Haurren heziketa gizarte osoaren ardura da. Guztiok zuzendu eta zaindu behar ditugu haurrak*". Eta adierazpen askatasuna ere bai: "*Esan nahi duena esateari esker bizi da espiritua*".

Ingurumena hizpide zuten legeek halaber: "*Basoak zaindu behar dira guztion zorionerako. Zuhaixka bati su eman aurretik, jaso burua eta begiratu zuhaitzen adaburuei*". Dibortzioa legezkoa zen eta "*ezkontideetako batek eskatuta*" ematen zen. Eta lapurretaren kontzeptu interesgarria zuten: "*Jateko beharra asetzea ez da lapurreta, gosea arintzeko behar adina soilik hartzen bada*".

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8   Irazustabarrena, Nagore.  (2017-17-16). «Erdi Aroko konstituzio afrikarra» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2961226

 |

* Wd Datuak: Q2961226
**Kalmarko gaztelua** (suedieraz: *Kalmar slott*), Suediako Kalmar hirian dagoen gaztelu historikoa da.

Historia
--------

Kalmarko itsasartea zaintzeko dorre bat eta kaia eraiki ziren XII mendean Kalmarren. Magnus III.a Suediakoak gotorleku bihurtu zuen harresi bat eraikiz eta erpinetan dorre biribilak ezarriz.

Gaztelu honetan Kalmarko Batasuna sinatu zen 1397an. Itun honi esker Margarita I.a Danimarkakoa Eskandinaviako hiru erresumatako erregina bihurtu zen; Danimarka, Norvegia eta Suedia batuz. Hiru erresumek bat eginda jarraitu zuten 1523 urtera arte.

XVI mendean Suediako errege desberdinek gaztelua handitu egin zuten pizkundeko jauregi bihurtuz. 1611 eta 1613 artean Suedia eta Danimarkaren arteko Gerra izan zen eta Kalmar hiriarekin batera gaztelua ere oso kaltetuta gelditu zen. Fredrik Wilhelm Scholander arkitektoak bideratu zituen lanak XIX mendean eta gazteluak 1891 urtean hartu zuen gaur egungo itxura. 1941ean egindako lanei esker gaztelua urez inguraturik gelditu zen.

Iruditegia
----------

* Kalmarko gaztelua.Kalmarko gaztelua.
* Itsasartetik ikusita.Itsasartetik ikusita.
* Harresietako dorre zirkularra.Harresietako dorre zirkularra.
* Aretoa.Aretoa.
* Barne patioa.Barne patioa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q648226
* Commonscat Multimedia: Kalmar slott

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 128419292
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 1331955
* **Ondare historikoa**
* FMIS: raa/bbr/21300000012391

 |

* Wd Datuak: Q648226
* Commonscat Multimedia: Kalmar slott
*Beste esanahietarako, ikus «Ourcq (Parisko metroa)».*

**Ourcq** Frantziako ibaia da, Marne ibaiaren eskuinaldetik isurtzen dena. Fère-en-Tardenoisen (Aisne) jaioa, 87 kilometroko ikastaroaren ondoren Lizy-sur-Ourcqen (Seine-et-Marne) du ahoa. Frantziako Aisne, Oise eta Sena eta Marne departamenduak ureztatzen ditu.

Bere ibilbidearen zatirik handienean kanalizatua dago; Ourcqen ibilgua Parisen Saint-Martin ubidea bihurtzen da. Nabigazio komertzialerako erabiltzen da, eta, 1983tik aurrera, baita plazer nabigaziorako ere. Ourcq eta Saint-Martin ubideak 1.000tm-ko galibora egokituta daude. Ourcqak, Parisi, edateko ez den ura ere hornitzen dio, eta, garai batean, edateko uraren hornidurarako erabili zuten, gaur egun, ibai eta lurpeko uren tratamendutik datorrena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q945377
* Commonscat Multimedia: Ourcq River

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 244272963
* SUDOC: 113737211
* **Lekuak**
* OSM: 1232118

 |

* Wd Datuak: Q945377
* Commonscat Multimedia: Ourcq River