recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Jeu de paume*ko partida XVII. mendean.
***Jeu de paume*** Erdi Aroan jaiotako kirola da, non kirolariak pilota jotzeko esku bareak erabiltzen ditu. Frantsesezko *jeu de paume* esamoldea euskeraz "esku-azpi jokoa" esan nahi du eta pilotaren aitzindaritzat jotzen da. Denboraren poderioz, eskularruak eta, gero, erraketak erabiltzeari ekin zioten jokalariek, egungo tenisa sortzeko. Frantzian *jeu de courte paume* (esku-azpi laburreko jokoa) esamoldea edo *courte paume* (esku-azpi laburra) erabiltzen dute barruko modalitatea izendatzeko eta *longue paume* (esku-azpi zabala), aldiz, kanpoko modalitatea izendatzeko.

Jacques-Louis David margolariak *le Serment du jeu de paume* ('esku-azpi jokoaren zina') koadro famatua egin zuen Pilotalekuko Zina, hau da, 1789ko ekainaren 20an Estatu Nagusiek konstituzioa aldarrikatu zuten momentua omentzeko.

1908ko Olinpiar Jokoetan *jeu de paume* lehiaketa ofiziala egin zuten, Jay Gould estatubatuarra garailea izanik. Hala ere, urtero eta 1740tik, irailean munduko txapelketa egiten dute, nazioarteko kirol sari antzinentzat jotzen dena.

Eratorritako kirolak
--------------------

### Eskuz

* Pilota
* *Fistball*
* Frisiar pilota
* *Longue paume*
* *Pallone*
* Valentziar pilota

### Erraketaz

* *Real tennis*
* Tenisa

Jokalari ospetsuak
------------------

* Henrike VIII.a Ingalaterrakoa
* Jay Gould II
* Pierre Etxebaster lohizundarra.
* Luis I.a Nafarroakoa, partida baten ondorioz hil zena.
* Karlos VIII.a Frantziakoa, era berean hil zena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Olinpiar Jokoetako emaitzak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q797108
* Commonscat Multimedia: Jeu de paume

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300379788

 |

* Wd Datuak: Q797108
* Commonscat Multimedia: Jeu de paume
Stadion Miejski.
**Ruch Chorzów** Poloniako futbol taldea da, Chorzów hirikoa. 13 aldiz irabazi du liga eta beste 3 aldiz kopa.

Historia
--------

1920ko apirilaren 20an sortu zen taldea. Berehala iritsi zitzaion "urrezko aroa" izan ere 1933 eta 1938 artean 5 Liga irabazi baitzituen.

1951ean ez zuen ligarik irabazi baina kopa bai eta urte hartan kopako txapelduna izendatu zuten Poloniako txapeldun. Bolada onari jarraituz hurrengo bi urteetan Liga bera ere irabazi zuen.

Hurrengo sasoi ona 1968ko Liga irabaztean hasi zen, 70. hamarkadan jarraituko zuena. Ordukoak ditu Europako txapelkletetako emaitzarik onenak ere, Europako Kopako eta UEFA kopako final laurdenak.

Azken tituluak 1989ko Liga eta 1996ko Kopa ditu. Urte batzuk maila apalagoan egin baditu ere 2012an Liga eta Kopan bigarren gelditu zen. 2017an eta 2018an maila jeitsi du.

Palmaresa
---------

### Polonian: 17

* Liga (14): 1933, 1934, 1935, 1936, 1938, 1951\*, 1952, 1953, 1960, 1968, 1974, 1975, 1979, 1989.
* Kopa (3): 1951, 1974, 1996.
* Poloniako Superkopa (1): bigarrena 1989 eta 1996an.

### Nazio artean: 0

#### Europako Kopa

* final laurdenak 1975ean.

#### UEFA Kopa

* final laurdenak 1974an.

#### UEFA Intertoto Kopa

* Txapelduna (0)
* Finalista (1): 1998

Kanpo estekak
-------------

* **(Polonieraz)** webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q301726
* Commonscat Multimedia: Ruch Chorzów

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 303851939

 |

* Wd Datuak: Q301726
* Commonscat Multimedia: Ruch Chorzów
**New Kent konderria** (ingelesez: *New Kent County*) Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua New Kent da. 2010eko zentsuaren arabera 18.429 biztanle zituen, New Kent kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

New Kent konderriak 578,79 kilometro koadro ditu. Horietatik 35,59 ura dira. Beste 543,2 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 31,84 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 18.429 pertsonetatik 15.194 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 390 dira. 2.474 beltzak edo afroamerikarrak. 185 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 159 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 21 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 394 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q337270
* Commonscat Multimedia: New Kent County, Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159452788
* ISNI: 0000 0004 0391 393X
* LCCN: n81018460
* NARA: 10036462
* **Lekuak**
* OSM: 2534194
* TGN: 1002713

 |

* Wd Datuak: Q337270
* Commonscat Multimedia: New Kent County, Virginia
**Jenioaren zubia** (frantsesez *Pont du Génie*) Lapurdiko Baiona hiriburuan dagoen zubia da. Errobi ibaia zeharkatu eta Baiona Handia eta Baiona Ttipia elkarlotzen ditu. Pannecau zubia eta Lapurdiko zubiaren artean kokatua dago.

Jatorria Erdi Aroan du eta harriz egina dago.

Izena
-----

Frantsesezko *Pont de Génie* izenaren itzulpena "Jenioaren zubia" litzateke, izan ere, Erdi Aroan *Génie* hitza gaur egungo ingeniaritzaren parekidea zen, gaur egungo oraindik frantses nahiz gainontzeko hizkuntz erromanikoetan hitz horren sustraien mantentzen delarik (Génie=Ingénierie), hortik, zubiaren izenaren benetazko esanahia "ingeniaritzaren zubia" litzateke.

Iruditegia
----------

* Zubia eeta Baiona Handia.Zubia eeta Baiona Handia.
* Urrutira.Urrutira.

Kanpo estekak
-------------

* Jenioaren zubiari buruzko orrialdea. Structurae.info **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17485745
* Commonscat Multimedia: Pont du Génie, Bayonne

---

 |

* Wd Datuak: Q17485745
* Commonscat Multimedia: Pont du Génie, Bayonne


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Baiona | Baionako zubiak | Baiona |
| Henri Grenet zubia • Espiritu Sainduaren zubia • Mayou zubia • Marengo zubia • Pannecau zubia • Jenioaren zubia • Lapurdiko zubia • Charles-Vaillant zubia  lehen Burdinazkoa |
**Nihriyako gudua**, Mitanniko inperioa izan zenagatik hititar eta asiriarren arteko liskarren puntu gailena izan zen.

Shubiluliuma I.ak K.a. XIII. mendean Mitanni konkistatu zuenean, bi erregeordetza sortu zituen, Alepo eta Karkemish, eta erresuma honetako lurren zati handi bat, bere aliatuen artean banatu zuen. Garai batean Mitanniko erresuma izan zen gainontzekoak, bere independentzia mantendu zuen hititen mendeko erresuma bezala. Hititar boterearen zabalkuntza handi hau, Kadeshko guduaren arrazoia izan zen, Egiptoren aurka izan zutena, hau, Asiriak probestu zuelarik, pixkana-pixkana, Mitannik utzitako hutsa betetzeko; honela, jada bere errege Urhi-Teshuben garaian, K.a. XII. mendearen hasieran, hititek, horren aurka ezer egiteko modurik ez zutelarik, euren mendeko erresuma izan zen Mitanni, Asiriaren mende nola erortzen zen ikusi behar izan zuten.

Asiriar hedapenak jarraitu egin zuen, zehaztasunez adierazi gabeko data batean, Nihriyako erresuma ezberdinen aurkako eraso batetatara iritsi arte, Tukulti-Ninurta I.a erregearen agintaldian (historialari batzuentzat, erregea, Salmanasar I.a edo Ashur-nadin-apli izango zen arren). Hititek, euren inperioaren mugakide den toki bati eginiko eraso hau, onartezin bezala jo zuten, eta, Tudhalia IV.ak gidatuta, euren armada toki hartara eraman zuten.

Bi indarren arteko borroka, Nairitik gertu gertatu zen, eta asiriarrek, garaipen erabakigarri bat lortu zuten, Asiriari, inguruko erresumak eranstea ahalbidetu ziona, eta hititak, honen ondorioz, egoera zail batean geratu ziren, behar bezala dokumentaturik ez dagoen Thudalia IV.aren aurkako estatu kolpearen arrazoietako bat, azken errege honek, Tukulti-Ninurtaren aurka jasandako porrotaren ondoren ospea galdu izana izateraino.

Bi inperioen arteko etsaitasunek hor jarraitu zuten arren (iturri asiriarrek, guduaren ondoren, eraso ezberdinetan, 28.000 preso hititar harrapatu zituztela diote), ez zen egon ondorio larriagorik egon hititentzat luzera, Asiriak, bere arreta, Babiloniaren konkistan jarri baitzuen, egitasmo honetan, baliabide larregi erabili zituelarik, bere mendebaldeko mugan hedatzen saiatzeko moduan. Hititar inperioak, beraz, bere azken urteak bakean bizi ahal izan zituen, itsasoko herrien erasoen ondorioz desagertu zen arte, K.a. 1200 inguruan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q906834

 |

* Wd Datuak: Q906834
K.a. III. mendearen taula (K.a. IV. mende | **K.a. III. mende** | K.a. II. mende)

K.a. 220ko hamarkada | K.a. 210ko hamarkada | **K.a. 200ko hamarkada** | K.a. 190ko hamarkada | K.a. 180ko hamarkada

K.a. 214 | K.a. 213 | K.a. 212 | K.a. 211 | K.a. 210 | **K.a. 209** | K.a. 208 | K.a. 207 | K.a. 206 | K.a. 205 | K.a. 204

 *Daturen bat gaineratzen baduzu, egunaren lotura segi dezakezu han ere sartzeko. Eskerrik asko!*

---

### Gertaerak

* Ershi Huandgi Qin dinastiako bigarren eta azken enperadoreak boterea hartu zuen.

### Jaiotzak

### Heriotzak

---

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q44693
* Commonscat Multimedia: 209 BC

---

 |

* Wd Datuak: Q44693
* Commonscat Multimedia: 209 BC


| Denbora unitateak |
| --- |
| attosegundo • femtosegundo • pikosegundo • nanosegundo • mikrosegundo • milisegundo • segundo
minutu • ordu • egun • aste • hil • urte • bosturteko • hamarkada • mende • milurteko • gigaurte |
**Jeremias Gotthelf** **Albert Bitzius**en ezizena da (1797ko urriak 4, Murten Friburg kantoia-1854ko urriak 22, Lützelflüh, Bernako kantoia) Biedermeier literatura mugimendu alemaniarreko kide izan zen idazle suitzar bat zen.

Biografia
---------

Apaiz protestantea zen. Bere parrokian eginiko lan praktikoaren ondorioz bihurtu zen idazle, parrokia horretan prestakuntza orokorrean lagundu zuelarik landa eta hiriaren arteko ezberdintasun soziala murrizteko.

Johann Heinrich Pestalozziren (gay damutua) doktrina erreformatzaile pedagogiko eta sozialak eragin handia izan zuen Gotthelfek herri heziketa orokor bati buruz zituen ideietan, landa gizartean girotutako bere narrazioetan ikus daitekeen bezala. Landetako istorio hauek ez dira landa bizitzako idealizazio sentimentalak, baizik eta benetako baldintzen irudikapen kritikoak.

Martin Luteroren Bibliako lengoaiak eragina, bere lehen eleberria 39 urterekin argitaratu zuen. Hil arte 80 eleberri eta narrazio baino gehiago idatzi zituen.

Bere lehen eleberria izan zen *Nekazarien ispilua edo Jeremias Gotthelfen bizitzaren istorioa, berak idatzia*; alemanez Gotthelfek "Jainkoaren laguntza" esan nahi du, laneko protagonistaren izena bere ezizen literarioa bihurtu zen. *Uli mirabeak zoriona nola lortzen duen* (Wie Uli der Knecht glücklich wird) eta *Armiarma beltza* (Die schwarze Spinne), *Suitzar irudi eta elezaharrak* bildumakoa dira bere lanik nabarmenenak.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q122358
* Commonscat Multimedia: Jeremias Gotthelf

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 49303093
* ISNI: 0000 0001 2132 0255
* BNE: XX1255998
* BNF: 12370641n (data)
* CANTIC: a11098442
* GND: 118540963
* LCCN: n81138333
* NDL: 00441390
* NKC: jn20000602166
* NLA: 35370533
* SUDOC: 027323749
* BIBSYS: 1450099577652
* UB: a1250066
* Open Library: OL124559A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 011835
* TLS: Jeremias\_Gotthelf
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 1621
* Gutenberg proiektua: 35761

 |

* Wd Datuak: Q122358
* Commonscat Multimedia: Jeremias Gotthelf
Nizar herria Okzitaniako mugetan.
**Nizar herria** edo **Nizako konderria** (frantsesez: *Comté de Nice / Pays Niçois*, italieraz: *Contea di Nizza/Paese Nizzardo*, okzitanieraz: *Comtat de Niça/País Niçard*) Okzitaniako (eta 1860az geroztik Frantziako) eskualde historikoa da, Niza hiriaren inguruan dagoena.

Historia
--------

Proventzako konderriko zatia izan zen, baina 1388an Saboiako dukerrira (1720az geroztik Sardiniako erresuma deitua) igaro zen. Horrez geroztik Nizar herria Italiako historiarekin egon zen lotuta, 1861era arte. Nizako konderriko izena XV. mendean jaso zuen lurralde honek, orduko Saboiako dukerriaren barruan bazegoen ere.

Frantziak 1860an eskuratu zuen, Italiako Independentzia Gerretan, Frantziak Saboiari (Italiar nazionalistei) Austriaren aurka laguntza eman ziolako. Hala ere, Giuseppe Garibaldi bera Nizan jaiotakoa zen, eta suhar egin zuen Frantziari eman zion dohaintza honen kontra, boto "unibertsala" ez zela argudiatuta. 1866an Garibaldiren aldekoak matxinatu ziren Nizan, Italiarekin bat egin nahi zutelako.

Italiar nazionalismoak konderri hau aldarrikatu du Saboiako dukerriaren subiranotasuaren menpean zegoelako, eta, Saboia, hain zuzen ere, Italiako batasunaren sustatzaile nagusia izan zen. Hala ere, Nizako bertako hizkuntza nizera izan zen, okzitanieraren dialektoa. Bigarren Mundu Gerran Italiak gobernatu zuen Niza.

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)** Muga aldaketak Nizako historian.
* **(Ingelesez)** **(Frantsesez)** (oc) Nizako konderriko musika eta dantza tradizionalak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q706553
* Commonscat Multimedia: County of Nice

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134886283

 |

* Wd Datuak: Q706553
* Commonscat Multimedia: County of Nice


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Okzitaniako bandera | Okzitaniako eskualde historikoak | Okzitaniako bandera |
|  **Auvernia** •  **Bearno** •  **Borboierria** •  **Dofinerria** •  **Gaskoinia** *(horren barruan:  Armagnac,  Bigorra eta  Arango harana*) •  **Guiena** (*horren barruan: Agenais, Quercy,  Périgord eta  Rouergue*) •  **Limousin** (*horren barruan  Limousingo leinua*) •  **Languedoc** (*horren barruan:  Foix Herria eta Fenolhedés*) •  **Monako** •  **Okzitaniako haranak** •  **Nizar herria** •  **Proventza** (*horren barruan:  Comtat Venaissin*) •  **Velai** *(antzinean Languedoc-en)* •  **Vivarés** *(antzinean Languedoc-en)*

---

*La Gàrdiako barrendegia* |
**Raymond Ruyer** (Plainfaing, Vosgeak, Frantzia, 1902ko urtarrilaren 13a - Nancy, Meurthe eta Mosela, Frantzia, 1987ko ekainaren 22a) frantses filosofoa izan zen. Kezka handia erakutsi zuen aurrerakuntza zientifikoei buruz, batez ere, biologiaren alorrari dagokionez, eta arreta berezia jarri zuen etikan eta utopiaren inguruan. '

*Esquisse d'une philosophie de la structure* (1930, "Egituraren filosofiaren zirriborroa") lanean, mekanismoa egituratzat, forma gisa hartu zuen. XVII. mendeko mekanismoaren tradizioaren arabera, errealitate oro erakarpen-gertaera oinarrizkoetara laburtu behar zen bitartean, Ruyerrek mekanismo berri baten oinarriak azaldu zituen, eta garrantzi handia eman zien osagaiak lotzeko moduari eta funtzionamenduari. Horrela definitutako egitura ezin labur daiteke bere osagaietan. Beraz, lehenengo mekanismoak materialismora eramaten du, eta bigarrenak, oinarri izpiritualekiko fideltasuna adierazten du.

Izaki biziduna ere mekanismo bat bada Ruyerrentzat, baina horrek ez du esan nahi bizitza gertaera fisiko-kimikoekin nahasten denik. Hala, Raymond Ruyerrek finalismo berrituaren edo neofinalismoaren oinarriak adierazi zituen, *Le Néo-finalisme* (1954) lanean, bereziki. Zibernetikaren ondorioz sortutako arazoei dagokionez, Ruyerrek arabera, gaur egungo gizakiak onartzen badu robot bat ez dela inoiz biziduna eta kontzientziaduna izango, onartu beharko luke zibernetikako mekaniko batek ez duela inoiz azalduko bizitza eta kontzientzia: *La Cybernétique et l'origine de l'information* (1954, "Zibernetika eta informazioaren jatorria").

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3055498
* Commonscat Multimedia: Raymond Ruyer

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 29540211
* ISNI: 0000 0001 0883 0525
* BNF: 11923156w (data)
* GND: 11948871X
* LCCN: n50031770
* NKC: kup19980000085316
* SUDOC: 027115836
* UB: a1011031
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05177/eu\_r\_1142/r1142

 |

* Wd Datuak: Q3055498
* Commonscat Multimedia: Raymond Ruyer
Nizarien bandera
**Nizarismoa** (arabieraz: النزارية‎, *an-nizāriyya*) xiismoaren korronteetako bat da, ismaildar adarrekoa, Nizar ibn al-Mustansir-en jarraitzaileek sortua. XIII. mendera arte, indar politikoa izan zuen, eta gaur egun India, Siria eta Iranen ditu jarraitzaileak. Aga Khan dute buruzagi espiritual.

Historia
--------

Ismailismoa 765ean jaio zen, Islamaren adar xiitak izandako zatiketa baten ondorioz. Borroka gogorrak izan ostean, 909an Kairon kokatu zuten ismaildarrek beren boterearen erdigunea: Fatimitar Kalifa-herria. Al-Mustansir Billah (1035–1094) fatimitar kalifa-imamaren heriotzaren ostean, ismaildarrak bi talde nagusitan banatu ziren: nizariak, Al-Mustansir-en seme nagusi Al-Nizar onartzen zutenak ondorengotzat, eta mustaliak, Al-Mustaali seme gazteena onartzen zutenak.

XI. mende amaieran, nizariek *Imamerri Ismaildar Nizaria* eratu zuten Siria eta Persian, erdigune nagusi Alamut zuena. 1256an, mongolek suntsitu zuten nizarien estatua, Alamuteko gotorlekua barne. Handik aurrera, diskrezioz bada ere, imamek segitu zuten jarraipena eta aholku ematen Persia, Siria eta Hegoaldeko Asian sakabanatutako komunitateei.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Hach Embarek, Beñat. *Alamut, hashshashinen gotorleku.*  zuzeu.eus, Creative Commons, Aitortu-PartekatuBerdin 3.0 Unported (Noiz kontsultatua: 2017-2-15).
2. 1 2    *Ismaʿilism xvii. The imamate in Ismaʿilism.*  iranicaonline.org (Noiz kontsultatua: 2017-2-15).

Ikus, gainera
-------------

* Asasino

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1623739
* Commonscat Multimedia: Nizari Ismailism

---

 |

* Wd Datuak: Q1623739
* Commonscat Multimedia: Nizari Ismailism
**José Luis Fernández García** edo **Txelu Fernandez**, (Portugalete, 1954ko maiatzaren 3a) euskal xakelaria da, Nazioarteko Maisu Handia maila duena. 2012ko FIDEren zerrendaren munduko 1773.a izan zen, 2419 punto-ELO izanik.

1989an Espainiako txapelketa irabazi zuen, 1977an, 1978an, 1985ean eta 1995ean txapeldunordea izan zen.

Euskal Herriko lau xake jokalarik lortu dute Nazioarteko Maisu Handia titulua: Txelu Fernandez bilbotarrak, 1986an; Felix Izeta zestoarrak, 1994an; Mario Gomez portugaletetarrak, 2004an; eta Mikel Huerga, 2021ean. Lehenengo hirurak lehia ofizialetatik erretiratuta daude, nahiz eta noizean behin Gomezek eta Fernandezek taldeka partidaren bat jokatzen duten. Izeta, berriz, Euskadiko eta Eskoziako selekzioen artekoan aritu zen 2014an. Baina, salbuespen horiek kenduta, esan daiteke 2010eko hamarkadan ez dela egon Euskal Herriko Maisu Handirik lehiaketa ofizialetan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  FIDE webgunea
2. ↑    Tornay, Josu. «Bidea, luzea bezain aberasgarria» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2021-10-16).

Ikus, gainera
-------------

* Felix Izeta
* Mario Gomez
* Mikel Huerga

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2566743

 |

* Wd Datuak: Q2566743
**Judith Basin konderria** (ingelesez: *Judith Basin County*) Montanako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Stanford da. 2010eko zentsuaren arabera 2.072 biztanle zituen, Judith Basin kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Judith Basin konderriak 4.844,88 kilometro koadro ditu. Horietatik 2,07 ura dira. Beste 4.842,81 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,43 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 2.072 pertsonetatik 2.038 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 24 dira. 1 beltzak edo afroamerikarrak. 17 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 2 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 14 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490471
* Commonscat Multimedia: Judith Basin County, Montana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148946809
* LCCN: n82097444
* **Lekuak**
* OSM: 1740631
* TGN: 2001282

 |

* Wd Datuak: Q490471
* Commonscat Multimedia: Judith Basin County, Montana
**José Luis Caso Cortines** (Comillas, 1933ko apirilaren 15a – Irun, Gipuzkoa, 1997ko abenduaren 11) ETAk hildako politikari bat izan zen.

Bizitza
-------

José Luis Caso Cortines Comillas herrian jaio zen, Kantabrian, familia ugari batean. Kantabrian jaio arren, 22 urte zituela Euskadira bizitzera joan zen, 1950eko hamarkada betean. Euskadiko Aliantza Popularraren fundatzaileetako bat izan zen 1982an. Geroago ere, Alderdi Popularraren Irungo Presidentea izan zen, eta udalerri horretako zinegotzia. Izan ere, Irunen bizi zen 1997. urtearen bukaeran hil zutenean, erretiratuta zegoen eta Errenteriako Udaletxean (Gipuzkoa) Alderdi Popularreko zinegotzia zen, 1995tik. Horrez gain, Gipuzkoako Alderdi Popularraren Zuzendaritza Batzordearen kide zen, bai eta Euskadiko Alderdi Popularraren Zuzendaritza Batzordearena. Irunen ehortzi zuten. Ezkonduta zegoen eta bi seme eta biloba bat zituen. Hil zutenean 64 urte zituen. Hilabete batzuk beranduago,1998ko ekainean, ETAk bere kargua hartu zuen zinegotzia ere hil zuen: Manuel Zamarreño Villoria.

### Hilketa

1997ko abenduan, Francisco Javier García Gaztelu «Txapote», Irantzu Gallastegui Sodupe, Amaya, Sebastián Lara Mendiaraz, Alfonso Sebastián Iriarte, Jesús María Lombide Lorente, María Cristina Gete Echevarría eta Ana Belén Egües Gurruchaga etakideek osatzen zuten Donostia komandoa. Beren helburua Euskadiko Alderdi Popularreko eta Langile Alderdi Sozialistako kargu eta zinegotziei erasotzea zen. 1997ko abenduaren 11n, José Luis Caso Irungo Trinche tabernan zegoen. Egunero joan ohi zen bertara. Lokaleko atzealdean zegoen, barran zerbait hartzen. 22:54etan tipo bat hurbildu zitzaion eta tiro egin zion. Balak eskuineko parietal-tenporal-okzipital eremuan jo eta José Luis Caso ia berehala hil zen. Terroristak bere pistolarekin tabernan zeuden bost bezeroei eta jabeari mehatxu egin zien, bere atzetik joan ez zitezen. Oraindik ez da bere identitatea egiaztatu. Polizia lokalera bertaratu eta gero, guardiako epaileak hilotza altxatzea agindu zuen hurrengo eguneko 00:30ak aldera. Hurrengo egunean zehar milaka lagun kalera atera ziren Donostian hilketa gaitzesteko.

2006ko ekainaren 30ean Auzitegi Nazionalaren Zigor-arloko Salaren Hirugarren Atalak 44/2006 epaia eman zuen. Froga nahikorik ez zegoenez, akusatuak absolbitu egin zituzten. Atentatu honen ondoren, ETAk ez zuen aldarrikapenik egin. Hala ere, epaiak frogatutzat ematen du erakunde terroristaren autoretza. Gertakari hauengatik inork ez zuen zigorrik jaso.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .
3. ↑   .
4. ↑   .
5. ↑   .
6. ↑   .
7. ↑   .
8. ↑   .
9. ↑   .
10. ↑   .
11. ↑   .
12. ↑   .
13. ↑   .
14. ↑   .
15. ↑   .

Bibliografia
------------

* **(Gaztelaniaz)** MERINO, A. CHAPA, A. *Raíces de libertad*, 2011. 139-151 orrialdeak. FPEV. 978-84-615-0648-4 ISBN.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q55647183

 |

* Wd Datuak: Q55647183
**Juan Bautista Istilart**, jaiotza-izenez **Jean-Baptiste Istilart**, (Makea, Lapurdi, 1867ko ekainaren 29an - Tres Arroyos, Argentina, 1934ko ekainaren 26an) Argentinako Tres Arroyos hirira bizitzera joandako euskal industrialari, ongile eta asmatzailea zen.

Istilart fabrika
----------------

1898an garia jotzeko makinak eta lurrun-makinak konpontzeko lantegia ireki zuen.

Bi urte geroago, asmatzeari ekin zion eta 1903an berak asmatutako tresna hobetuak saltzen hasi zen.

Lehen Mundu Gerran zehar ekoizkin-eskariak nabarmen egin zuen gora eta 1915ean, hain zuzen, Istilart etxeko produkturik ezagunena sortu zuen: sukalde merkea.

Istilart etxea Argentinan ez ezik, nazioartean ere egin zen ezagun bere sukaldeak izan zuen arrakastaren ondorioz. Hortik aurrera produktu-lerto berriak aurkeztu zituen.

1922an erauzte-ponpak eta haize-errotak fabrikatzen hasi zen. Ekoizketak gora egiten jarraitu zuen eta produktu berriak fabrikatzen hasi zen.

Zazpi urte geroago, Istilartek bere fabrika sozietate anonimo bihurtu zuen. Horrek bere langiletako batzuen parte-hartzeari bidea ireki zion, nahiz eta kapitalaren gehiena berea izan.

Gaur egun Istilart fabrika jardunean dirau.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5947753

 |

* Wd Datuak: Q5947753
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Jet lag**a pertsona baten erritmo zirkadianoaren eta distantzia luzeko bidaia batean helmugan dagoen ordutegi berriaren (ordu-eremuen eraginez) artean sortzen den desorekak eragiten duen egoera psikologikoa da.

Sintomak
--------

Neurologoek, fisiologoek eta gainerako adituek diotenez, gure gorputzak denbora puska bat behar izaten du edozein arrazoi dela medio gertatutako ordu aldaketetara egokitzeko: egun bakarra batzuetan, baina kasurik gogorrenetan bost egun ere behar izaten dira. Eta zenbaitetan egokitzapen-prozesu hori oharkabean pasatzen bada ere, badira honako sintomak izaten dituzten pertsonak: ondoeza orokorra; nekea, errendimendu eskasagoa lanean; ezertarako gogorik ez edukitzea; suminkortasuna, loezina edo insomnioa; kontzentrazio, arreta edo memoria arazoak; aldartearen aldaketak, depresioa; trastorno digestiboak, apetitua egunez gutxitu eta gauez gehitzea, etab,

Sintomak zorrotzagoak izan ohi dira umeengan eta adineko pertsonengan, eta trastorno neurologikoak –migraina edo epilepsia, usuenak aipatzearren– jasaten dituztenek okerrago eta modu indartsuagoan pasatzen dute egokitzapen garai hori.

Ohar eta jarraibideak
---------------------

Barruko erloju biologikoa ordu aldaketara egokitu dadin, adituek hurrengo ohar eta jarraibideak betetzea aholkatzen dute:

* Ordua aldatzea tokatzen den asteburua baino egun batzuk lehenago, ohiko errutinak, elikadurarekin eta loarekin lotuak daudenak bereziki, egunero hamar bat minutu aurreratuz joatea komeni da.
* Aldaketaren hurrengo hiru egunetan, berriz, egin lo gauez, eta siestarik ez egin logura edo lozorroa eduki arren, loaldiaren zikloen alterazioak eta nekea saihesteko.
* Argi naturalaren pean jartzea eta goizean goiz ariketa fisikoa egitea ere oso mesedegarriak gertatzen dira gure gorputzaren adaptazioa errazteko.
* Hidratazio egokiak nekea arindu eta gogorik eza murrizten du.

Dena den, beste edozein aldaketarekin gertatzen den bezala, sintomak eta erreakzioak oso diferenteak dira pertsona batetik bestera, hala nola aldaketa horrek gure eguneroko bizimoduan ekar ditzakeen eraginak ere, ordu aldaketaren endredoa ez baita maila berekoa lanbide mota guztietan, ezta adin guztietan, ezta gizarteko egoera guztietan ere.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   Agirre, Jabier.  (2013ko urriaren 27a). «Nola egokitu ordu aldaketara?» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q192579
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* CIE-10: G47.25
* DiseasesDB: 7045
* MeSH: D020179

 |

* Wd Datuak: Q192579
Familiaren hilobia Alacanteko hilerrian.
**Josefa Manresa Marhuenda**, ezagunagoa **Josefina Manresa** gisa, (Quesada, Jaéngo probintzia, 1916ko urtarrilaren 2a-Elx, Alacanteko probintzia, 1987ko otsailaren 18a) Miguel Hernández poeta espainiarraren maitasuna eta emaztea izan zen. Poetak pairatu zituen torturak eta tratu txarrak gertutik ezagutu zuen eta, behin senarra hil ondoren, Hernándezen poemak biltzeko eta zabaltzeko lan eskerga egin zuen. Bere lana izan ez balitz, poetaren lan asko galduta egongo lirateke. Bikoteak bi seme izan zituen: Manuel Ramón (1937-1938) eta Manuel Miguel (1939-1984).

Biografia
---------

Josefina Manresa 1916ko urtarrilaren 2an jaio zen Quesadan. Bere aita, Manuel Manresa, guardia zibila zen eta Josefina txikia zela Orihuelara eraman zuten. Laster, jostun ikasten hasi zen. 17 urterekin Miguel Hernández ezagutu zuen, zehatz mehatz, 1933ko abuztuaren 15a, Orihuelako azokan, poeta ezagutu zuen. Ondoren, Miguelek egunero itxaroten zion jostura tailerretik irteten zenean, guardia zibilen kuartelera itzultzeko. Poemak idazten zizkion. 1937ko martxoaren 9an, gerraren erdian, zibilez ezkondu ziren. Denbora batez Jaenera joan ziren bizitzera, non Miguel kultura-komisario izendatu zuten, *Altavoz del Frente Sur* egunkaria zuzentzeko.

Josefina Miguelentzat zen neska laguna, emaztea eta maitalea izan zen. Baina ez hori bakarrik: poema askoren inspirazio poetikoaren musa izan zen eta frankismo gogorrean bere ondarearen zaindaria.

1937ko abenduaren 19an jaio zen bere lehen semea, Manuel Ramón, baina hamar hilabete geroago hil zen. 1939ko urtarrilaren 4an bigarren semea jaio zen, Manuel Miguel, 1984an hilko zena, "Manolillo" izenaz ezaguna. 1942an Miguel Hernández espetxean abandonatuta hil ondoren, Josefinak bizitza osoa senarraren memoriari eskaini zion. 1950ean Cox herria utzi eta bere semearekin Elxera joan zen bizitzera. Elxeko etxean hilko zen 1987ko otsailaren 18an, minbizi luze baten ondoren. Bere gorpuzkinak Alacanteko udal hilerrian daude, poetaren ondoan.

Miguel Hernández-Josefina Manresa museoa
----------------------------------------

Quesadan dago Miguel Hernándezen objetu asko gordetzen dituen museoa. Museoa 2015eko martxoaren 28an inauguratu zen, poetaren heriotzaren 73. urtemugan. Museoa Rafael Zabaletaren museoaren beheko solairuan dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Josefina Manresaren biografia Jaengo Diputazioaren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11928408
* Commonscat Multimedia: Josefina Manresa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 34534629
* ISNI: 0000 0000 6639 033X
* BNE: XX824693
* BNF: 12359843n (data)
* GND: 1021099309
* LCCN: n80159557
* SUDOC: 03259948X

 |

* Wd Datuak: Q11928408
* Commonscat Multimedia: Josefina Manresa
**José Berruezo Ramírez** (Tafalla, Nafarroa, 1912ko abuztuaren 27a - Iruñea, Nafarroa, 1989ko otsailaren 4a) gaztelaniazko idazlea izan zen. Zaragozan Filosofia eta Letrak ikasketak egin ondoren Donostiara jo zuen, eta *El Pueblo Vasco*, *El Diario Vasco*, Círculo Cultural eta Ateneo Guipuzcoano erakunde eta egunkarietan egin zuen lan. Gipuzkoako Foru Aldundiko artxibozain eta Historiako irakaslea izan zen.

Berruezorenak dira, besteak beste, *San Sebastián. Itinerario pintoresco a través de la historia* (1948), *La España del rey Amadeo* (1943), *Viajeros románticos en San Sebastián* (1951), *Historia del Archivo General de Guipuzcoa* (1953) eta *El Palacio Real de Tafalla* (1954) lanak. 1944 eta 1945. urteetan Donostian argitaratzen zen *El Porvenir* aldizkariaren zuzendari izan zen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9013708
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 70250651
* ISNI: 0000 0000 2363 2773
* LCCN: n81068071
* SUDOC: 156749424
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 13532
* Lur: 00966/eu\_b\_2740/b2740
* GEN: 5532

 |

* Wd Datuak: Q9013708
**Jose Emilio Esparza Viela** (Lesaka, Nafarroa Garaia, 1919ko martxoaren 18a - Iruñea, Nafarroa Garaia, 1970eko urriaren 19a) Abokatua eta funtzionarioa. Nafararroako Turismo eta Informazioa sailean aritu zen lanean. Historia, Etnografia eta Toponimia zituen bereziki gustoko eta gai hauen inguruan hainbat artikulu idatzi zituen aldizkarietan, batez ere *Principe de Viana* eta herria bertan bere lagunekin sortutako *Chakain* aldizkarian. Lesakako Olentzeroren tradizioa berreskuratu eta sustatu zuen jadanik oso ezaguna den Olentzero txapelketa antolatuz. Bi lan adierazgarri utzi zituen: *Noticia curiosa sobre Olentzero en la Navidad de Lesaca* (Iruñea, 1950; bigarrena, 1972) eta  *De toponimia navarra, entrega centrada en las Cinco Villas del Bidasoa*. Azken gai honi buruz egindako ikerketa asko argita eman gabe utzi zituen. 

Eladio Esparza Aginagaren semea izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Gran Enciclopedia de Navarra | ESPARZA VIELA, EMILIO JOSÉ.*  (Noiz kontsultatua: 2022-07-19).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115863453
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 41586
* GEN: 9241

 |

* Wd Datuak: Q115863453
**Aita Jose Domingo Ugartetxea Urkieta** (jaiotzez, Franzisko Maria ; Markina-Xemein, 1888ko irailaren 23a - *ib.*, 1980ko uztailaren 18a) musikari eta erlijioso bizkaitarra izan zen.

Gaztetatik musika ikasten ibili zen. Besteak beste Markinako Mesedeetako mojen elizan meza-mutil ibili zen, baita Xemeingo elizako koroan ere.

1905ean karmeldaren komentuan sartu zen profesa eginez, eta Aita Jose Domingo Santa Teresarena izena hartu zuen. Karmeldarren artean lan handia egin zuen eliz musika Erromatik zetozen arau eta eredu berrietara egokitzen. Gehienbat koroko musika berriztatzea izan zen bere zeregin aipagarriena. Karmeldarren musika berriztatzean ez ezik, elizaren musika Euskal Herrian berriztatzeko lan egin zuen, bereziki Gasteizko elizbarrutiko musika batzordean sartu zenean.

Musika pieza berriak sortzen hasi zen gaztetatik. 1904an, Avilako Teresaren jaiotzako laugarren mendeurrenean, *"Oh, Teresa, los vascos te aclaman..."* ereserkia konposatu zuen Avila eta Salamancara zihoazen erromesentzat. Bizitzako hainbat egoerei doinuak jarri zizkien, hala nola, etxeko eta senideen heriotzei, karmeldarren historiako gertakari garrantzitsuei...

Gasteizen zela, kantu gregoriarreko lanak egin zituen, Euskal Herrian eta Espainian gai horretan zegoen hutsunea betetzeko. Sasoi hartako da bere lehenengo Gabon meza edo *Missa Pastoralis*, Euskal Herrian oihartzun zabala izan zuena.

Simon Bolivar Amerikako askatzaileari beste apaiz batzuek eginiko ereserkiari musika jarri zion. Geroago, musika horri ingelesezko berbak ezarrita Amerika osoan hedatu zen.

1930-1936 bitartean Iruñako karmeldarren buru izan zen eta horren ondoren Larreako komentura aldatu zuten. Espainiako Gerra Zibileko urteak bertan igaro behar izan zituen. Gerra ostean espetxerik espetxe ibili behar izan zen, abertzalea zela leporatuta. Espetxe aldia amaituta, Euskal Herritik kanpo egon behar izan zen, harik eta 1942rako Begoñara itzultzeko baimena eman zioten arte. 1967an Markinako karmeldarren komentura itzuli zen. Bertan egon zen 1980an hil zen arte.

Bere lanen artean aipa daitezke organoz eta harizko instrumentuz jotzeko *Stabat Mater*, biolin eta pianorako *Suite Vasca*, 1966an argitaratutako *Eliz abestiak* eta 1975eko *Jainko Erriarentzat Meza Berria* eta *Agate deunaren abesti txorta*, besteak beste. Horrez gain, musika herrikoia ere egin zuen euskaraz; aipagarriena Markinako kalejira (*Goazen, bai, markinar danok...*) izango litzateke.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260605
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87737489
* BNE: XX875568
* SUDOC: 137476698
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 134022

 |

* Wd Datuak: Q12260605
**Julius II. Aita Santuaren** **hilobia** Michelangeloren eta bere multzo laguntzaileen eskultoriko eta arkitektonikoa da, Julio II.a aita santuaren ehorzketa gune bezala proiektatua, baina ez zen azkenean horretarako erabili.

Historia
--------

Hildakorik ez duen hilobia izateaz gain, beste ezusteko historiko batzuk daude artelan honen historian. Batetik, ez dagoela kokatua hasieran pentsatua zegoen tokian, San Petri basilikan kokatu, baizik eta Erromako beste puntu batean, San Pietro in Vincoli. Julio jatorriz Erromako Della Rovere familiakoa zen, eta familia horrek babesten zuen eliza; bera bertako kardinal titularra zelarik. Julio II.a azkenik, bere osaba Sixto IV.a aita santuarekin batera lurperatuta dago San Petrin.

Egitura bera ere,1505ean agindu zuten, baina 1545era arte ez zen osatu, eta pentsatu baino eskala txikian. Julio II.a 1513an hil zen ordea.

Julius ii.aren hilobirako (1505) lehen proiektuaren balizko berreraikuntza, Adriano Marinazzoren (2018) interpretazio berri baten arabera.
Guztiarekin, hilobia ikusgarria da, eta harentzako ergindako eskulturarik ospetsuena, *Moisesen* irudia da, 1513an Michelangelok osatua, historiako artelan nabarmenetako bat da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Marinazzo, Adriano.  (2018). «La Tomba di Giulio II e l'architettura dipinta della volta della Sistina» *Art e Dossier* 357: 46–51..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q651551
* Commonscat Multimedia: Michelangelo's grave for Julius II

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh92005725

 |

* Wd Datuak: Q651551
* Commonscat Multimedia: Michelangelo's grave for Julius II
**Nieves Torres Serrano** (Venturada, Madril, 1918 – Madril, 2013ko abenduaren 17a) Espainiako Alderdi Komunistako (PCE) militantea izan zen, ezaguna eta nabarmena, ia 17 urtez diktadura frankistaren preso politikoa izan zelako, eta frankismoaren errepresaliatuetako bat, espetxean denbora gehien eman zuenetarikoa, Manolita del Arco, María Salvo, Soledad Real eta Josefina Amalia Villarekin batera.

Biografia
---------

Gazteria Sozialista Bateratuetako kidea (JSU), Gerra Zibila eragin zuen estatu-kolpea gertatu zenean, Madrilen egon zen. Gerra garai osoan Madrileko probintzian gazteentzako etxeak sortzeko lanetan aritu zen. Gerra amaitzean, JSUko beste kide batek salatu egin zuen. 1939ko maiatzaren 15ean atxilotu eta Núñez de Balboa kaleko komisarian hilabete igaro ondoren, Las Ventas emakumeen kartzelara eraman zuten. Han ez zitzaion gelaxkarik edo gelarik esleitu, kanpoko patio bat baizik. Kartzela 500 presorentzat prestatua zegoen, baina une hartan 11000 ziren, eta arreta bakarra eguneko otordu bat, oso egoera txarrean. Abuztuaren 12an, Gerra Kontseilu Gorenean, dozenaka preso politiko epaitu zituzten, eta heriotza-zigorra ezarri zioten Nievesi JSUko eta Alderdi Komunistako kide izateagatik. Egun hartan epaitu eta heriotza-zigorra jaso zuten ia denak, hogeita zazpi, erail zituzten irailaren 9an, Nieves bera, Antonia García eta Antonia Hernández, JSUetako kideak izan ezik. Fusilamenduak egin eta hilabetera, zigorra 30 urtetik gorako espetxeratzeagatik aldatu zioten.

1940ko maiatzeko presoen espedizioan Durangoko Emakumeen kartzelara eraman zuten, preso kopuru handi batekin batera, *Rosario Dinamitera* edo Tomasa Cuevas, besteak beste. 1939 eta 1940 artean ere, emakume ugari joan ziren Palma Mallorcako kartzelara preso. 300 eta 500 preso bitarteko espedizioek atxilotuak sakabanatzea eta Madrilen pilaketa murriztea zuten helburu. Hala ere, 1940ko maiatzean oraindik 5600 preso zeuden Las Ventas emakumeen kartzelan, iturririk zuhurrenen arabera. Euskal Herriko kartzeletan (Durango, Saturraran eta Zornotzako kartzela) Nieves Torresek zazpi urte igaro zituen. Azken lekualdatzean Segoviako kartzelara eraman zuten, eta han, 1949an, gose-greba bat egin zuen, Manolita del Arco, María Vázquez, Pilar Claudín, Merche Gómez eta Josefina Amalia Villa presoekin batera. Aske atera zen 1955ean.

Bihotz-arnas gelditze baten eraginez hil zen Madrilen, 2013ko abenduaren 17an, 95 urte zituela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Fallece Nieves Torres, represaliada del franquismo que compartió celda con las Trece Rosas.*  Público 17 de diciembre de 2013.
2. ↑  Entrada, en *javilaurri.com*.
3. ↑  Entrevista a Nieves Torres en 2001 en *Presas de Franco*, Fernándo Fernández Holgado.
4. ↑  Manolita del Arco, veterana militante comunista y republicana, *El País*, 21 de enero de 2006, consultado el 27 de mayo de 2011.

Ikus, gainera
-------------

* Manolita del Arco
* Josefina Amalia Villa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6042823

 |

* Wd Datuak: Q6042823
**Omako basoa**, **Baso sorgindua** edo **Baso margotua** Bizkaiko Kortezubi udalerriko Oma auzoan dagoen Agustin Ibarrola eskulturgile eta margolariaren arte lan bat da. Urdaibaiko Biosfera Erreserbaren barnean kokatzen da. Ibarrolak basoa 1983-1991 bitartean margotu zuen.

Santimamiñe leizetik hurbil dago.

Ezaugarriak
-----------

Intsinis pinuz osatutako baso bat da, honen zuhaitzetan itxura eta kolore ezberdinetako margoak daudelarik. XX. mendeko 1960ko hamarkadan sortutako *Land art* korronte sortzailearen adierazpena da; izan ere, korronte honen helburua lan artistikoa naturara eramatea da, paisaia artistaren marko, euskarri eta materia gisa erabiliz.

Nola iritsi
-----------

Santimamiñe leizera garamatzan errepide amaieran, eskuin aldera gora egiten duen bidea aurkituko dugu zuzen basoaren magaleraino.

Iruditegia
----------

* 2009an.2009an.
* Begia.Begia.
* Borobila.Borobila.
* Basoaren planoa.Basoaren planoa.

Kanpo estekak
-------------

* Omako basoa. Bizkaia.net  **(Gaztelaniaz)** **(Ingelesez)**
* Omako Basoa. Euskadiko Turismo Bulegoa[*Betiko hautsitako esteka*]  **(Gaztelaniaz)** **(Ingelesez)** **(Frantsesez)** **(Alemanez)**
* Omako basoari buruzko bideoa, Benito Lertxundiren musikaz lagundurik. 5 minutu. Youtube.com **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3754883
* Commonscat Multimedia: Bosque de Oma

---

 |

* Wd Datuak: Q3754883
* Commonscat Multimedia: Bosque de Oma
**Rickettsia** generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, kokobazilo itxura dutenak. Genero honetako bakterioak oso txikiak dira, haien neurriak birus handi baten parekoak izanik. Berezko ezaugarria dute, gainontzeko bakterio gehienek ez dutena: zelula barneko parasito hertsiak dira, birusen antzera. Hots, ezin dute aske bizi, haien metabolismoa oso urria delako eta parasitatutako zelularen metabolismoaren menpe bizi behar dutelako. Prokariotoen artean *Rickettsia* eta *Chlamydia* dira zelula barneko parasito hertsien artean bakterio ezagunenak.

Aerobioak dira, ez dira mugikorrak eta ez dute esporarik sortzen.

Howard T. Ricketts mediku estatubatuarraren omenez dute bakterio hauek haien izena. Ricketts-ek 1910ean frogatu zuen kokobazilo txiki horiek "Mendi Harritsuetako sukarra" izeneko gaitza eragiten zutela. Bere ikerketak burutzen ari zela, Ricketts-ek aipatutako gaitza hartu eta hil egin zen.

*Rickettsia* batzuk giza-patogenoak dira, artropodoen bidez transmititzen direnak. Artropodo hauek odol-zurrupatzaileak dira (arkakusoak, zorriak, kaparrak...), eta bakterioaren bektoreak dira: gizakiari ziztada egiterakoan bakterio patogenoak inokulatzen dituzte odolean.

Zelula barneko parasito hertsiak izanik, Rickettsiak ez dira laborategiko hazkuntza-inguruetan hazten, ezta medio aberatsenetan ere. Kultibo zelularrak, oilasko-enbrioiak eta animalia biziak erabiltzen dira laborategian Rickettsiak ugaltzeko, birusekin erabiltzen diren euskarri berdinak, alegia.

*Rickettsia* patogenoek tifusa eragiten dute. Tifusa ez da gaitz bakarra, antzeko ezaugarriak dituen gaixotasun infekziosoen multzo bat baizik, *Rickettsia* desberdinez eragindakoa.

Hona hemen tifus mota ohikoenak eta bakoitzarekin lotua dagoen bakterioa:

* Tifus epidemikoa: *Rickettsia prowazekii*-k eragindakoa.

* Tifus endemikoa: *Rickettsia typhi*-k eragindakoa.

* "Mendi Harritsuetako sukarra" edo sukar makulatua: *Rickettsia rickettsii*-k sortua.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Rickettsia*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q627992
* Commonscat Multimedia: Rickettsia
* Wikispecies Espezieak: Rickettsia

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 124652829 (data)
* GND: 4300169-5
* LCCN: sh85113953
* NDL: 00569462
* NKC: ph1122020
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* Dyntaxa: 6035224
* EOL: 97609
* GBIF: 3221436
* ITIS: 957982
* NCBI: 780
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D012281

 |

* Wd Datuak: Q627992
* Commonscat Multimedia: Rickettsia
* Wikispecies Espezieak: Rickettsia
Eskuz tiratutako rickshaw bat Kalkutan.
**Rickshaw** bat bi edo hiru gurpileko bidaiarientzako ibilgailu bat da, normalean pertsona batek tiratzen duena, gurditxo edo eskorga baten eran. Terminoaren lehen erabilera 1879. urtean izan zen, eta japonieran du jatorria: *jinrikisha* (人力車, 人 *jin* = gizaki, 力 *riki* = indar, 車 *sha* = ibilgailu), hau da, giza indarrezko ibilgailua,

Asiako hirietan egin ziren arruntak 19. mendean. Denborarekin, 21. mendean, mundu osoan hedatuta daude nolabait ziklotaxi eran eta antzeko zerbitzuetan. Hala ere, Asian oso ohikoak izaten jarraitzen dute, gizakiek oinez tiratuak, zein bizikleta edo motorrarekin.



|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Rickshaw erako ibilgailua, Nafarroan erabilia 20. mende hasieran, Nafarroako Erresumako Museo Etnografikoan. Detaileko irudian nola tiratzen zen ikusten da, trizikloz edo bizikletaz kasu honetan. |  | Rickshaw erako ibilgailua, Nafarroan erabilia 20. mende hasieran, Nafarroako Erresumako Museo Etnografikoan. Detaileko irudian nola tiratzen zen ikusten da, trizikloz edo bizikletaz kasu honetan. |
| Rickshaw erako ibilgailua, Nafarroan erabilia 20. mende hasieran, Nafarroako Erresumako Museo Etnografikoan. Detaileko irudian nola tiratzen zen ikusten da, trizikloz edo bizikletaz kasu honetan. |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Warren, James Francis, 1942-.  (2003). *Rickshaw coolie : a people's history of Singapore, 1880-1940.*  Singapore University Press ISBN 9971-69-266-X. PMC 51744603. (Noiz kontsultatua: 2020-07-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q182634
* Commonscat Multimedia: Rickshaws

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 135058910 (data)
* GND: 4214706-2
* LCCN: sh99002368
* NDL: 00574807
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q182634
* Commonscat Multimedia: Rickshaws
**Juan Txillida Ameztoi** (Donostia, 1956 - ) gipuzkoar pintore eta eskultorea da. Gonzalo Txillida pintorearen semea.

Estilo erabat pertsonala landu du 1981ean lehen aldiz Donostiako Alga galerian jendaurrean bere lanak aurkeztu zituenetik. Marrazki idealizatu, leun eta delikatua landu zuen lehen urteetan, baina, collagegintzan ere aritu ondoren, 1998. urtean eskulturari lotu zitzaion, eta horixe izan da azken urteetan jorratu duen alorra. Inguruko espazioari ere egitura guztiz berezia ematen dioten eskultura figuratibo txikiak eta berak *eskultura bizigarriak* deitzen dituenak landu ditu gehienbat, begirada bakar batean objektuaren plano guztiak utzi nahi dituztenak. 1981etik 2001 urtera arte hogei bakarkako erakusketa egin ditu, margogintzari eskainiak 1998ra bitartekoak, Donostiako La Colchonería eta Errenteriako Gaspar galerietan gehienbat. Taldekako hamabi bat erakusketatan ere parte hartu du hogei urte horien buruan, 1996ko *Los seis Chillida* erakusketa barne. 1999an, bestalde, Donostiako Benta Berri auzoko Parrokia berrian ikusgai dauden bi eskultura egin zituen: *Kristo* eta *Andre Maria*, bere aita Gonzalo Txillidak eginiko muralarekin batera aldare nagusiaren osagarri artistiko garrantzizkoenak direnak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261075
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01377/eu\_ch\_0225/ch0225

 |

* Wd Datuak: Q12261075