*Artikulu hau animaliari buruzkoa da; landarea gaitzat duena beste hau da: «Kuia»*

**Akuri**a (*Cavia porcellus*),edo **kui**a, Caviidae familiako eta Cavia generoko karraskari bat da. Andeetakoak dira jatorriz (Hego Amerika). Hasiera batean, azienda gisa etxekotu zituzten elikagai gisaerabiltzeko, baina gaur egun oso zabalduta dago bere erabilera etxe-animali gisa.

Jatorrizko eskualdean, oso animalia garrantzitsuak dira herri-kulturarentzat, batez ere elikagai gisa, baina baita herri-medikuntzan edo erlijio-zeremonietan ere.

Mendebaldean, Europako merkatariek XVI. mendean Europan eta Ipar Amerikan sartu zutenetik, etxeko animalia gisa erabili izan dira akuriak. Animalia mantsoak direnez eta erraz maneiatzen eta zaintzen direnez, maskota oso ezagunak bihurtu dira.

Kuia laborategi animalia gisa erabili da XVII. mendetik aurrera. XIX. eta XX. mendeetan maiz erabili ziren. Hala ere, harrezkero, beste karraskari batzuek ordezkatu dituzte, hala nola saguek eta arratoiek. Hala eta guztiz ere, gaur egun oraindik erabiltzen dira zenbait patologia ikertzeko, hala nola eskorbutoa (C bitaminaren ekarpen dietetikoa behar dute, gizakiek bezala).

Historia
--------

Akuria Peruko Andeetan, Bolivian, Txilen eta Argentinan sortu zen, eta oraindik ere arbasoetako batzuk bizi dira, etxeko kobaiak ez baitaude naturan. 

5000 K.a-an hasi ziren akuriak erabiltzen etxeko animalia gisa, Andeetako eskualdeko populazioak elikatzeko (Ekuador, Peru, Bolivia, Kolonbia). Animalia beneratuak ziren, eta motxeek, antzinako Peruko kultura bat, beren artean irudikatzen zituzten. Animalia horien hazkuntza selektiboaren ondorioz, etxeko espezie asko hazi ziren, eta horiek izan dira gaur egungo etxeko barietateren oinarria.

Tradizio ugarik barnean hartzen zituzten kuiak, hala nola opari gisa trukatzea edo zeremonia erlijiosoetan erabiltzea. Sendatzeko erritu tradizionaletan ere garrantzitsuak izan ziren, gaixotasunak diagnostikatzeko gaitasuna egozten bitzieten. Elikagai gisa asko erabili ziren denbora batez, baina Espainiako konkistaren ondoren, txahal, arkume eta txerri-haragia sartzen hasi zenean, animalia honen kontsumoa murrizten joan zen. Hala ere, elikagarri gisa erabiltzen dira oraindik, batez ere Peruko landa-eremu batzuetan.

XVII. mendeko koadro bat hainbat animaliekin, haien artean, akuriak
Mundu Berrira iritsi ziren Espainiako, Herbehereetako eta Ingalaterrako merkatariek akuriak eraman zituzten Europara, eta berehala onartu zituzten goiko klaseko etxeko animalia gisa, baita erregetza ere. Adibidez, Isabel I.a Ingalaterrakoa animalia hauek zituen maskota gisa. 

Gaur egun, maskota oso ezagunak dira, batez ere Erresuma Batuan, Irlandan, AEBetan edo Alemanian.

Ezaugarriak
-----------

Beste karraskari batzuekin alderatuta, kuiak handiak dira; normalean 700 eta 1200 gr artean pisatzen dute, eta helduak direnean, 20 eta 25 cm arteko luzera neurtzen dute. Batez besteko bizi-itxaropena 4 edo 5 urtekoa da, baina 8 urtera ere bizi daitezke. Ile motzeko eta ile luzeko arrazak daude, baita ilerik gabeko arrazak ere.

Akuri baten garezurra
Ez dago alde morfologiko nabarmenik arren eta emeen artean, bere tamaina ere oso antzekoa izaten. Akuriak 4 hatz dituzte eskuetan eta bakarrik 3 oinetan. Azazkalak luzeak, hutsak eta tutu formakoak dira. Hortzei dagokionez, guztira 20 hortz dituzte, eta horietatik 4 ebakortz zuriak dira (2 goian eta 2 behean). Gainera, begi hutsez ikusten ez diren molar asko dituzte. Gainerako karraskariekin gertatzen den bezala, ebakortzek kuiaren bizitza osoan zehar hazten jarraitzen dute, eta, beraz, oso garrantzitsua da produktu gogorren bidez elikatzea, higa daitezen.

Zentzumenei dagokienez, kuien ikuspegia ez dago gizakiena bezain garatuta distantziari eta koloreari dagokienez, nahiz eta ikus-angelu zabalagoa duten (340º-tan) eta partzialki ikusten duten (diskromasia). Belarriaren zentzumenak, usaimena eta ukimena ondo garatuta dituzte.

Portaera
--------

Akuriek ikasteko gaitasuna erakutsi dute, eta janaria bilatzeko eta bide hori denbora luzez gogoratzeko bideak ikas ditzakete.

Akuri multzo bat
Oztopo txikiak gainditzeko gai diren animaliak dira, baina ez dira oso arinak eta eskalatzaile txarrak, baina igerilari onak dira.

Erraz beldurtzen dira eta denbora luzez geldirik geratzen dira, baina leku seguru baten bila ere joan daitezke, arriskuren bat sumatzen dutenean. Taldean badaude, uzkurtu egiten dira, estanpatu egiten dira, eta korrika egiten dute ausaz, harrapariak nahasteko. 

Karraskari askorekin gertatzen den bezala, batzuetan garbiketa sozialean parte hartzen dute eta erregularki apaintzen dira. Garbiketa-prozesu horretan, kolore zuriko substantzia bat lehortzen dute begietatik, eta gero igurtzi egiten dutena.

Taldean menderatzea hainbat modutan ezartzen dute: ilea mastekatzea, hozkadak (batez ere belarrietan), zarata oldarkorrak edo buruko kolpeak.

### Ahostatzea

Ahoskatzea da espezieko kideen arteko komunikabide nagusia. Editen dituzten doinuen artean hurrengoak dira ohikoenak:

* "Kuik" doinu gogorra da, txistu bezala ere ezagutzen dena. Gogo handiko adierazpen orokor bat gerta daiteke bere jabearen presentziari edo elikadurari erantzunez. Batzuetan, beste akuri batzuk aurkitzeko erabiltzen da, korrika ari badira.

* Burbuilatze- edo erroneatze-soinu bat egiten da akuria dibertitzen denean, hala nola laztantzen edo eusten dutenean. Soinu hori eman dezake, halaber, apaintzen denean, leku berri bat ikertzen dagoenean edo janaria ematen zaionean.
* Soinu atzeratzaile bat talde baten barruko domeinuarekin lotuta egon ohi da, baina beldurtuta edo haserre egotearen erantzuna ere izan daiteke. Beldurra izanez gero, zaratak, askotan, altuago egiten du eta gorputzak, laster, dardara egiten du. Gorteatzen ari den bitartean, ar batek, oro har, zurrunga sakona egiten du, kulunkatu egiten da eta emea inguratu. Erretumbar bat baxua da, eta, bitartean, uzkurdura pasiboa dute
* Karrankaketa eta adiakaketa jazarleak eta pertsegituak, egiten duten doinua da batez ere.
* Kirrika soinu bat gertatzen da hortzak azkar bihurritzean, eta, oro har, ohartarazpen-zeinu bat izaten da. Akuiek burua altxatzeko joera dute soinu hori egitean.
* Ohiu egitea pozik ez dagoen soinu akutua da, minari edo arriskuari erantzuteko.
* Kirrinka, hain ohikoa ez den soinua da, badirudi estresarekin edo deserosotasunarekin lotuta dagoela, edo akuri batek elikatu nahi duenean. Oso gutxitan, kantuak hainbat minutu iraungo du.

Giroa
-----

### Habitat naturala

*Cavia porcellus* ez dago naturan, hala ere, Hego Amerikan zehar *Cavia* espezie ugari daude naturan, akuiarekin erlazionatuta daudenak, hala nola cavia aperea, cavia fulgida eta cavia tschudii.

Espezie basati horiek belarrez estalitako lautada andinetan daude. Lagunkoiak dira eta 5-10 animaliako talde txikietan bizi dira. Talde horiek hainbat emek osatzen dituzte, ar batekin eta haren kumeekin batera. Taldean mugitzen dira, belarra edo beste landaretza mota bat janez. Beste animalia batzuen gordelekuak okupatzen dituzte, edo arrakalak bilatzen dituzte harkaitzean. Aktiboagoak izaten dira egunsentian eta ilunabarrean. (9)

Etxeko habitata

Akuriak itxian edukitzerakoan, haien portaera sozial basatia berdintzea gomendatzen da; beraz, gutxienez, elkarrekin bizi diren 2 edo 3 cobaia izatea gomendatzen da, betiere behar adinako espazio zabal batean. (14)

Etxeko kobaiak zorua solidoa edo alanbrezko sareak dituzten kaioletan bizi dira, eta zurezko txirbilez edo antzeko material batez forratuta egon ohi dira.

Animalia horiek beste espezie batzuekin batera bizi daitezke, baita kaiola berean untxiekin bizi ere.

**Dieta**

(14)

Akuriak belarjaleak dira, eta batez ere belar onduz eta landarez elikatzen dira. Bizitzako lehen hilabetean esnea edaten dute, eta gero ura bakarrik edaten dute.

Kuiek dieta orekatu bat izateko, belar ondua hartu behar du oinarri ( % 80), eta, ondoren, begetalak ( % 15). Pentsu solidoa eman dakioke.

Belar lehorrari dagokionez, akuriek beti izan behar dute eskuragarri, eta, ahal den neurrian, gramineoetatik datorrena izan behar da; izan ere, fibra asko du, proteina eta kaltzio gutxirekin. Horrez gain, ziurtatu behar da belar onduak ez duela animaliak jan dezakeen elementu arrotzik.

Barazkiak ere akurien dietaren zati oso garrantzitsua dira, bitaminen eta mineralen iturri baitira, eta hortzak higatzen laguntzen baitute. Kuriositate gisa, kobaiak ez dira gai C bitamina sintetizatzeko, eta beraz, dietan zehar hartu behar dute. Onena da C bitamina ugari duten barazkiak izatea, azukre, kaltzio eta oxalato gutxikoak, kaltzio proportzio honekin: 1,5: 1 eta 2:1 arteko fosforoa, eta gasik ez sortzea, kobaiak ez baitira gai beren hesteetatik kanporatzeko, eta, beraz, metatu egiten dira.

Bere dietan ezinbestekoak ez izan arren, noizean behin frutak ere eman diezazkiokegu, beti kantitate txikiak eta hazirik gabeko fruta. Barazkietarako goian aipatutako baldintzak bete behar dituzte. Kontuan izan behar da, halaber, oso azidoak diren fruta batzuek aftak eragin ditzaketela (zauriak ahoan), eta beste batzuek efektu diuretikoa dutela, kaltegarria dena animaliaren osasunerako.

Ura beti egon behar da akuriaren eskura, ahal dela ur mineral natural botilaratua.

Dieta pobreak hainbat osasun arazoekin lotu da, hala nola, ugalketa arazoekin, distrofia muskularrarekin, bitamina urritasunarekin hala hortz-arazoekin-

Gainera, kontuan izan behar da animalia hauek ez direla ondo egokitzen bat-bateko dieta-aldaketetara.

Hainbat landare pozoitsuak dira akurientzak; adibidez: oratzea,  astamahats ale-gorria, kuku-praka, astaperrexil handia, mugeta, alga, arbustos edo igitai-belar arrunta. Honez gain, edozein landare erraboil batetik hazten dena, pozoitsua dela kontsideratzen da (hala nola tulipa edo tipula).

**Ugalketa**

(14, 15)

Arrek 3-5 asteren buruan lortzen dute sexu-heldutasuna; emeek, berriz, 4 asteren buruan, eta heldu baino lehen has daitezke hazten. Ugalketa urte osoan zehar gerta daiteke, eta gailurra udaberrian da.

Kume emeak gutxi gorabehera 2 astean behin sartzen dira araldian, eta araldiak egun bat irauten du gutxi gorabehera. Animalia horiek ez dute hilekoa, eta, beraz, oso zaila da jakitea noiz dagoen kobaya araldian. Haurdunaldia 59 eta 72 egun artekoa da, batez beste 63 eta 68 egun artekoa. Erditze bakoitzean kume bat eta 6 bitartean izan daitezke, eta 3 haur izan ohi dira.

Jaiotzean, kuiak ondo garatuta daude ilearekin, hortzekin, atzaparrekin eta ikusmen partzialarekin. Berehala mugitzen dira, eta lehenengo hilabetean esnea edaten badute ere, elikagai solidoak jan ditzakete jaiotzean.

Elkarrekin bizi diren emeek edoskitzaroan amatasun-lanetan laguntzeko joera dute, eta beste baten kumeak hartzen dituzte, gurasoak hiltzen badira edo kumeak uzten badituzte.

**Osasuna arazoak**

Akuriek izaten ohi dituzen osasun arazoak arnas sistemako infekzioak, beherakoa, eskorbuto, abzesuak eta infekzioak zorriak, akaroak edo onddoak eraginak. (16)

Sarna (*Trixacarus caviae*) ilearen galeraren kausa arrunta da, eta beste sintoma batzuk ere izan daitezke, hala nola gehiegizko azkuratzea, ukitzean ezohiko portaera oldarkorra (minaren ondorioz) eta, kasu batzuetan, konbultsioak. Akuriek ere zorriak izan ditzakete (*gliricola porcelli*), intsektu zuri txiki bat, iletik mugi daitekeena; haren arrautzak, ileari itsatsitako mota beltz edo zuri gisa agertzen dira, eta batzuetan "zorri estatikoak" deitzen zaie. Ilea galtzearen beste arrazoi batzuk azpiko baldintza medikoek eragindako hormona-nahasmenduak izan daitezke, hala nola obulutegiko kisteak. (16)

Gorputz arrotzak, batez ere belar onduaren edo lastoaren zati txikiak, akurien begietan sar daitezke, eta horrek gehiegi kliskatzea eragiten du, malko-jarioa eta, kasu batzuetan, mintz opaku bat begiaren gainean, korneako ultzera baten ondorioz. (16) Belar onduak edo lasto-hautsak ere doministikuak eragin ditzakete. Kuiak aldizka doministiku egitea normala bada ere, doministikuak ohikoak pneumoniaren sintoma izan daitezke, batez ere aldaketa atmosferikoei erantzuteko. Pneumoniarekin batera tortikolisa ere ager daiteke, akuriarentzak fatala izan daitekeena (16)

Akuiak gorputz sendoa eta trinkoa duenez, gehiegizko hotza errazago toleratzen du bero gehiegizkoa baino. Gorputz-tenperatura normala 38 ºC-tik 40 ºC-ra bitartekoa da; beraz, giroko airearen tenperaturaren tarte ideala gizaki batenaren antzekoa da, 18 ºC-tik 24 ºC-ra bitartekoa. 32 ºC-tik gorako giro-tenperatura konstanteak hipertermiarekin eta heriotzarekin lotu dira, batez ere haurdun dauden akurien artean. Kuiak ez dira ondo egokitzen haizea edo aire-korronteak maiz izaten dituzten giroetara.

Kuiek bizirik irauteko sena mina eta gaixotasunak ezkutatzeko joera izaten dute, eta, askotan, osasun-arazoak ez dira nabariak izaten egoera bat larria izan arte edo etapa aurreratuetan egon arte. Gaixotasunaren tratamendua zailagoa egiten da akuriek antibiotiko gehienei, penizilinari barne, duten sentsibilitate handiagatik. Antibiotiko horiek hesteetako flora hiltzen dute, eta beherakoa eta, kasu batzuetan, heriotza eragiten dituzte.

Beste animalia-arraza batzuetatik oinordetzan hartutako gaixotasun genetikoen antzera (adibidez, txakurren aldaka-displasia), akurien artean ere anomalia genetiko batzuen berri eman da. Oro har, akuri abisinioen ruano kolorea (ile zuria beste kolore batzuekin nahastuta) begietako nahasmenduekin eta digestio-sistemako arazoekin lotzen da (16)

**Arrazak**

(14, 17)

Kobaiak arrazen arabera sailkatzen dira ezaugarri fisikoen arabera, hala nola ilearen kolorea eta luzera edo animaliaren tamaina. Ilajeari dagokionez, 11 tonalitate bereizten dira (beltza, txokolate, urdina, gorria, urrezkoa, safrana, beige, krema, limoia, lila eta zuria), eta kolore bakarrekoak edo kolore bat baino gehiagoko patroiak izan ditzakete.

Ilearen luzerari dagokionez, kobaiak honela bereizten dira:

* Ile motzeko akuria: ile motzeko hainbat kui-arraza daude. Ezagunenak dira eta hasiberrientzat dira, errazago zaintzen baitira.
	+ Amerikar akuia: ohikoena da, eta kui basatien antzekoena. Kolore bariazio asko ditu, eta beste arraza batzuk baino osasungarriagoak eta gogorragoak izaten dira.

* Gandordun akui amerikarra: Aui amerikarraren bariazio bat da. Aldea da gandor bat duela buruaren goiko aldean, gorputzaren gainerako atalen kolore ezberdin batekin.

* Teddy akuria: ilaje trinko eta latza dute, eta, beraz, ez dira leunak, baina peluxearen itxura dute (Teddy ingelesezko pelutxea da).

* Rex akuria: Teddyren oso antzekoak, baina biboteak eta ilea kizkurtuta dute. Itxura bilotsua dute, eta belarriak erorita dauzkate. Bere izena arraza handiena delako da (20-25 cm).

* Ile luzeko akuia: ile luzeko kui-arraza asko daude. Oro har, ile motzekoak baino kontu handiagoz ibili behar da, ilea sarritan eskuilatu behar baita, normalean egunero. Horrez gain, komeni da jakitea kobaiak ezin direla urez bainatu; garbitzeko, komeni da xanpu-lehor batekin garbitzea, akurientzako berezia den xapu-lehor batekin hain zuzen. Gainera, arraza hauek ez dute beroa ondo jasaten, eta, beraz, ilea moztea gomendatzen da, animaliarentzat deserosoa izaten hasten denean.
	+ Akuri abisinioa: XVI. mendean sortu zen, erresuma batuan. Luzera ertaineko ilea du, eta ilea nahasita daukaten itxura daukate. Adinarekin kataratak garatzeko joera dute.

* Akuri perutarra: Angora ere deitzen zaio, eta Parisen sortu zen XIX. mendean, akuri abisinioen gurutzaketa dela eta. Ile oso luzea (50 cm arte) eta leuna dute.

* Silkie akuria: Akui perutarren gurutzatzeagatik jaio ziren, 1930ean. Ile oso luzea (50 cm arte) eta leuna dute. Ilea atzerantz hazten da, eta, beraz, ez die inoiz aurpegia estaltzen. Jakin-min gisa, ile laburrarekin jaiotzen dira eta azkar hazten doa helduak diren arte.

* Coronet akuria: Erresuma Batutik dator, eta Silkie akuiaren eta gandordun akui amerikarraren nahaste bat dira. Silkieren oso antzekoak dira, baina buruan daukaten ikea motzagoa da, gandor batekin.
* Texel akuria: Erresuma Batutik datoz, eta ile luzea eta oso kizkurra dute ezaugarri nagusi.

* Merino akuria: Coroneten eta Texelen arteko konbinazio bat dira. Coroneten antzera du, baina ile kizkurtuarekin.

* Alpaka akuria: Arraza hau akuri perutarren gurutzaketagatik sortu zen. Akuri perutarra bezalakoa da, baina ile kizkurtuarekin.

* Lunkarya akuria: Suedian sorturiko arraza oso berria da (1980aren aldean). Ile luzea du, latza, oso kizkurra eta trinkoa, beti ilea nahastuta daukanaren itxura duena.

* Sheba akuria: Australiako arraza, 1970eko hamarkadan sortua. Akuri abisiniaren eta perutarraren arteko nahasketa gisa deskribatu ohi da. Ile luzea eta leuna du. Aurpegiko ilea bibote handi bat da, buruaren bi aldeetara hedatzen dena.

* Ile gabeko akuriak: kui mota honen 2 arraza daude:
	+ Skinny akuria: Kanadan sortu zen 1978an, soilguneak eragiten zituen mutazio espontaneo baten ondorioz. Ikerketa dermatologikoa egiteko erabili ziren, eta 1990ean hasi ziren etxeko animalia gisa erabiltzen. Guztiz soilak dira, hanketan eta muturrean daukaten iletxo batzuk izan ezik, biboteez gain. Larruazala oso delikatua dutenez, kontu handiz zaindu behar dira. Ilerik ez dutenez, gaizki jasaten dute hotza.

* Baldwin akuria: Estatu Batuetan sortu zen, soilguneak eragiten dituen mutazio espontaneo baten ondorioz. Erabat soilak dira oinetan dauzkaten iletxo batzuk eta biboteak izan ezik, eta aurrekoak ez bezala, gero erortzen zaien ilearekin jaiotzen dira. Zaintza Skinny akurikoen berdina da.

Bitxikeria gisa, Skinny kui bat eta Baldwin kui bat gurutzatzen badira, ondorengoek ilea izango dute eta espezie bakoitzaren burusoiltze-gene bana izango dute.

**Erabilera ikerketan**

Animalia hau ikerketarako XVII. mendean (18) erabiltzen hazi zen, eta esperimentaziorako animalia garrantzitsua izan zen Louis Pasteur, Émile Roux eta Robert Koch-en gaixotasunaren teoria mikrobiarraren garapenean. (18). Ibilbide espazialean ere erabili dira, eta SESBek Sputnik 9 bidaian erabili zituen. (19)

Akuiak laborategian maiz erabiltzen ziren animaliak izaten jarraitu ziren XX. mendera arte, baina gaur egun ez daude hain zabalduta, arratoiekin eta saguekin ordezkatu baitira (20). Iraganean txertoak eta antibiralak ikertzeko erabili ziren, baita erreakzio anafilaktikoak tratatzeko baliagarriak ziren antigorputzak ekoizteko ere; gutxiago erabili izan dira farmakologia eta erradiazioa ikertzeko (21). Era berean, asko erabili dira gaixotasun infekziosoak ikertzerako orduan baita hauek diagnostikatzeko ere, hala nola bruzelosia, Txagas-gaixotasuna edo kolera. (21). Gizakiekin gertatzen den bezala, ezin dutenez beren C bitamina sintetizatu, beraz, asko erabili dira eskorbutoa ikertzeko. (22, 23).

Ikerketan gehien erabiltzen diren arrazei dagokienez, ez dira akui hautatuak izaten, eta sarritan kui amerikarra erabiltzen da. (24). Hautatutako arrazak ez dira hain ohikoak, eta immunologiaren arloko ikerketarako erabili ohi dira.

Ilerik gabeko arrazak 1980tik ari dira erabiltzen ikerketan, batez ere azterketa dermatolotikoetarako. (25)

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Akuri - Elikapena

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q79803
* Commonscat Multimedia: Cavia porcellus / Q79803
* Wikispecies Espezieak: Cavia porcellus

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX528438
* BNF: 13178214c (data)
* LCCN: sh85057793
* NDL: 00942111
* NKC: ph122990
* NARA: 10648552
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00188/eu\_a\_1884/a1884
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Cavia\_porcellus
* BOLD: 26233
* EOL: 326924
* GBIF: 5219702
* GlobalSpecies: 925837
* ITIS: 584713
* MSW: 13400181
* NCBI: 10141
* Paleobiology Database: 233628
* uBio: 106437
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D006168
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: XJI597GH9P

 |

* Wd Datuak: Q79803
* Commonscat Multimedia: Cavia porcellus / Q79803
* Wikispecies Espezieak: Cavia porcellus




1. ↑   Leonard, Jonathan Norton.  (1970). *Recipes, Latin American cooking.*  Time-Life International.
2. 1 2   Morales, Edmundo.  (1995). *El conejillo de Indias: curación, comida y ritual en los Andes.*  University of Arizona Press ISBN 978-0-8165-1558-5..
3. ↑   .
4. ↑  **Berrin, Katherine & Larco Museum. *The Spirit of Ancient Peru: Treasures from the Museo Arqueológico Rafael Larco Herrera.* New York: Thames & Hudson, 1997**
5. ↑   Nowak, Ronald M..  (1999). *Walker's Mammals of the World.*  Baltimore ISBN 978-0-8018-5789-8..
6. ↑  ***The Concepts of human evolution; the proceedings of a symposium organized jointly by the Anatomical Society of Great Britain and Ireland and the Zoological Society of London on 9 and 10 November, 1972*. [London] Published for the Zoological Society of London by Academic Press.**
7. 1 2 3   Vanderlip, Sharon.  (2003). *The Guinea Pig Handbook.*  Barron's ISBN 978-0-7641-2288-0..
8. ↑   .
9. 1 2    *La biología del conejillo de indias.*  Academic Press ISBN 978-0-12-730050-4..
10. ↑  **Terril, Lizabeth A.; Clemons, Donna J. (1998). CRC Press, ed. *The Laboratory Guinea Pig*. ISBN 978-0-8493- 2564-9.**
11. ↑   **Harkness, John E.; Wagner, Joseph E. (1995). *The Biology and Medicine of Rabbits and Rodents*. Williams & Wilkins. pp. 30-39. ISBN 978-0-683-03919-1.**
12. ↑  **Terril, Lizabeth A.; Clemons, Donna J. (1998). CRC Press, ed. *The Laboratory Guinea Pig*. ISBN 978-0-8493- 2564-9.**