recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Xíriga** asturierazko hizkera da, Llanes eta Ribeseyako *tejero*ek (teilagileek) mintzatua.

Historia
--------

Teilagileak buztina edo adreilua egiten zituzten langile etorkinak ziren, normalean pobreak eta bere jaioterritik urrun zeudenak. Noizbehinka ikuskatzaileek erabiliak, artisau bidaiari hauek XVIII. mendean *xíriga* sortu zuten elkarri nagusien aurrean aske mintzatzeko. Gehienak analfabetoak zirenez, ez zuten inoiz *xíriga* idatzi eta teilagileak desagertu ahala desagertu zen bere mintzaera. Hala ere, gaur egun bere senide edo oinordekoek oraindik erabiltzen dute. Xiriga desagertzear dagoen arren, zenbait herritar hizkeraren transmisio lanak egin nahian dabil Asturiasen.

Hizkera honen hitzek bere bizitza eta bere ohiturak azaltzen dizkigute. Hain bizitza latza izanik irain asko edo "lapurtu" adierazteko hitz asko ditu.

Segoviako probintziako Cantalejoko eultzigileen hizkera den *gacería* edo Galiziako *fala dos arxinas* hizkeren moduan, hitz asko euskaratik erakarriak izan ziren, Euskal Herria teilagileen ibilbidetik urrun zegoenez ingurukoek ulertu ezin zutelako. Asturiar teilagileek asturiera eta euskarazko hitzekin osatutako pidgina sortu zuten. Euskararen eragina nabarmena da xirigan, zenbakietan batez ere, izan ere, euskaraz bezala kontatzen baitute kasik.

Adibideak
---------

| **Xíriga** | **Euskara** |
| --- | --- |
| araguía | Haragia |
| asúa | Sua |
| bai | Bai |
| bartolo | Artoa |
| drama | Ama |
| drape | Aita |
| ergue, erguín | Hargina |

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Muñagorri Garmendia, Lander.  (2016-10-20). «Euskaratik sortutako hizkerak» *Berria*.

Kanpo estekak
-------------

* Olaetxe, J. Mallea. "The Basques in the Mexican Regions: 16th - 20th Centuries." *Basque Studies Program Newsletter* 51. zbk. (1995).
* celtiberia.net: La xíriga
* Xíriga hiztegia
* Muñoz Valle, Emilio "La xíriga". *Boletín del Real Instituto de Estudios Asturianos* 76. zbk. (1972).
* Muñoz Valle, Emilio "La xíriga como lenguaje secreto en la Segunda Guerra Mundial". *Boletín del Real Instituto de Estudios Asturianos* 99. zbk. (1980).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3753824

 |

* Wd Datuak: Q3753824
**Ollerieta baserriko labea** Legution dagoen eraikin industriala da, labea hain zuzen ere. Labea Euskal Buztingintza Museoan dago.

1994ko urriaren 21ean, Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

Deskribapena
------------

Legutioko Ollerieta auzoan dagoen zeramika labea da. Gorako kebidea du (tiro bertikala). Oinarri koadrangularra duen eraikin arkitektonikoa. Teilatu batek kanpoko aldeko hormak eta barneko zeramika ganbara babesten ditu. Harri langaitzez osatua dago, duela gutxi sendotua. Labeak bi hutsune ditu barneko aldean: beheko aldekoa, su egitekoa, eta gainekoa, buztina egosteko. Biak daude gaur egun zaharkituak, batez ere, bigarrena, adreiluzko kanpoegitura egoera txarrean baitago. Euskal Herrian zeramikagintzarekin zerikusirik duen eraikin bakanetako bat dugu Legutioko hau.

Erreferentziak
--------------

* Edukiaren zati bat monumentu hau *sailkatutako kultura-ondasun* izendatzen duen lege testutik hartu da. Izan ere, testua jabari publikokoa da eta ez du jabetza intelektualik, Espainiako Jabetza Intelektualaren Legeko 13. artikuluan xedatu denez (Espainiako Aldizkari Ofiziala, 97. zenbakia, 1996-04-22).

Kanpo estekak
-------------

* Kultura Ondasun izendapena EHAAn[*Betiko hautsitako esteka*]
* Eusko Jaurlaritza (2016). *Zeramika Hiztegia*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9004790

 |

* Wd Datuak: Q9004790


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Interior del horno de Ollerías, Villarreal de Álava (Álava, España)
**"The Town I Loved So Well"** (euskaraz *Hain Ongi Maitatu Nuen Hiria*) Phil Coulter idatziriko abestia da eta bere haurtzaroko Derry hiriaz mintzo da, Ipar Irlanda. Lehendabiziko hiru bertsoetan egileak Derryko bere haurtzaroan bizi izan zuen bizitza mota xume eta lasaiaz hitzegiten digu, amaierako bi bertsoetan berriz Ipar Irlandako gatazkaz mintzo da, bai eta nola militarrek bera jaio zen hiriko lasaitasuna hondatzen duten, oldarkeri sektarioak dena estaltzen duen bitartean. The Dubliners talde dublindarrak eta Pierre Bensusan abeslari algeriar-frantziarrak abesti honen euren bertsioak moldatu zituzten. Bretainiar Tri Yann musika talde ospetsuak ere bere bertsioa moldatu zuen, hitzak frantzeseraz zirelarik. Abesti honek "La ville que j'ai tant aimée" izenburua hartu zuen bere 1983 eta 1996ko bertsioetan.

* "The Town I Loved So Well" abestia entzuteko sakatu hemen. The Dubliners eta Luke Kellyren bertsioa

Kanpo estekak
-------------

* "The Town I Loved So Well" abestia entzuteko sakatu hemen. The Dubliners eta Luke Kellyren bertsioa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q165051

 |

* Wd Datuak: Q165051
*Artikulu hau Saturno planetaren sateliteari buruzkoa da; pertsonaia mitologikoa gaitzat duena beste hau da: «Pandora»*

**Pandora** (grekoa: Πανδώρα), edo **Saturno XVII**, Saturno planetaren satelite natural bat da.

Ezaugarri fisikoak
------------------

Pandora satelite txiki eta irregular bat da. Haren ondoan dagoen Prometeo sateliteak baino krater gehiago ditu gainazalean; haietako bi, gutxienez, 30 km-ko diametrokoak dira. Itxuraz, ez du labarrik ez haranik, baina baditu arrakala batzuk.

Dentsitatea eta albedoa ikusita, badirudi Pandora izotzez osatuta dagoela eta oso porotsua dela.

Prometeorekin batera, Saturnoren F eraztunaren satelite artzaina da.

Aurkikuntza
-----------

*Voyager 1* zundak bidalitako argazkiak aztertuta aurkitu zuen Stewart A. Collins-ek (eta D. Carlson-ek, zenbait iturriren arabera). Nazioarteko Astronomia Batasunak 1980ko urriaren 25ean eman zuen aurkikuntzaren berri.

Izendapena
----------

Pandora satelite-izena mitologia grekoko Pandora pertsonaian du jatorria; Pandora, mitologia grekoaren arabera, lehen emakumea izan zen.

Hasieran **S/1980 S 26** izendapen sistematikoa eman zitzaion. Pandora behin betiko izena 1985ean eman zitzaion ofizialki.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17746
* Commonscat Multimedia: Pandora (moon)

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 7031580

 |

* Wd Datuak: Q17746
* Commonscat Multimedia: Pandora (moon)


| Saturno |
| --- |
| **Saturnoren sateliteak**Pan · Dafne · Atlas · Prometeo · Pandora · Epimeteo · Jano · Mimas · Methone · Pallene · Entzelado · Telesto · Tetis · Kalipso · Helena · Dione · Polideuzes · Rea · Titan · Hiperion · Japeto · Kiviuq · Ijiraq · Febe · Paaliaq · Skathi · Albiorix · Erriapo · Siarnaq · Tarvos · Mundilfari · Narvi · Suttungr · 

**Saturnoren eraztunak**A · B · C · D · F · G · Encke banaketa · Cassini banaketa |
*Artikulu hau 1813ko guduari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Orreagako gudua (argipena)».*

**Orreagako gudua** Espainiako Independentzia Gerra garaian gertatu zen gudua izan zen, 1813ko uztailaren 25ean hain zuzen ere.

Aurrekariak
-----------

Wellingtonek Gasteizko guduan Joseph Bonaparte menderatu ondoren, Donostia eta Iruñea hartzeko erasoaldiei ekin zion, frantziarrak Iberiar Penintsulatik botatzeko.

Wellington Donostia konkistatzeko ahaleginetan zegoenean, bere portua garrantzi estrategikoa zuenez, 11.000 lagun bidali zituen Iruñera O'Donnell jeneral espainiarraren agindupean. Frantziarren kontraerasoa saihesteko Rowland Hillen gudarosteari eskatu zion Pirinioetatik 80 kilometroko luzera zuen frontea kontrolatzea, batez ere, mendiko pasabideak.

Gudua
-----

Porrotaren ondoren Soult mariskalak laster berrantolatu zuen bere armada eta Iruñeko goarnizioa babesteko erasoaldia bota zuen Amaiur eta Orreagako pasabideetatik.

Orreagatik 40.000 soldadu eta 8 mendi-kanoi pasa ziren Reille eta Clausel jeneralen agindupean. Pasabidea defenditzeko Galbraith Lowry Cole jeneralak zuzendutako 4. infanteria dibisioia eta 4/10 portugaldar brigada zeuden.

Napoleondar armada Donibane Garazitik atera zen bi zutabetan. Clauselek Astobizkarretik eta Reillek Lindus menditik pasa behar izan zuten. Goizeko 06:00tan armada biak elkartu ziren. Frantziarrak britainiarrak baino askoz gehiago izan ziren. John Byngen brigada ekialdean Clauselen dibisioaren erasoa hiru orduz eutsi zuen atzera egin arte.

Arratsaldeko 14:00rako Colek hiru brigada gehiago eta tropa berriak ekarri bazituen ere, 17:00rako, lainoa gudua-zelaia estali zuenerako, portugaldar 4/10 brigadak baino ez zuen zutik irauten, Baigorrin hain zuzen ere. Colek, kontrako aginduak izan arren, gudarosteei Iruñera atzera egiteko esan zien.

Ondorioak
---------

Armada aliatua berrantolatu eta Sorauren inguruan aurre egin zuen.

Wellington Donostia eta Iruñea setiatzeko armada bitan zatitzea *"gudan egindako akatsarik handienetako bat"* izan zela onartu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Chandler, David.  (1999). *Dictionary of the Napoleonic Wars.*  Wordsworth Editions ISBN 1 84022 203 4..
2. ↑   Longford, Elizabeth.  (1971). *Wellington: The Years of the Sword.*  Panther Books Ltd. ISBN 586 03548 6..
3. ↑   Wellingtongo dukea, Arthur Wellesley,.  (1838). *The dispatches of Field Marshall the Duke of Wellington : during his various campaigns in India, Denmark, Portugal, Spain, the Low Countries, and France, from 1799 to 1818.*  X John Murray.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4872203
* Commonscat Multimedia: Battle of Roncesvalles (1813)

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q4872203
* Commonscat Multimedia: Battle of Roncesvalles (1813)
**Zac Charles Incerti** (Broome (Australia) 1996ko uztailaren 13a) igeriketan aritzen den kirolari australiarra da.

Olinpiar Jokoak
---------------

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), bi domina eskuratu zituen:   
*4x100 m estilo libre*an, brontzezkoa eskuratu zuen Australiako taldea ordezkatzen, 3.10,22ko denborarekin, AEBko taldearen (urrezkoa, 3.08,97ko denborarekin) eta Italiakoaren (zilarrezkoa, 3.10,11koarekin) atzetik sailkatuz. Hauek osatu zuten Australiako taldea: Matthew Temple, Zac Incerti, Cameron McEvoy, Kyle Chalmers eta Alexander Graham-ek.  
*4x200 m estilo libre*an, berriro, brontzezkoa eskuratu zuen Australiako taldea ordezkatzen, 7.01,84ko denborarekin, Erresuma Batuko taldearen (urrezkoa, 6.58,58ko denborarekin) eta ROC taldearen (zilarrezkoa, 7.01,81koarekin) atzetik sailkatuz. Hauek osatu zuten Australiako taldea: Thomas Neill, Zac Incerti, Mack Horton, Kyle Chalmers, Elijah Winnington eta Alexander Graham-ek.

Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
---------------------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 03 !3. postua, brontzezko domina | *4x100 m estilo libreko errelebo*a,gizonezkoa |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 03 !3. postua, brontzezko domina | *4x200 m estilo libreko errelebo*a,gizonezkoa |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Zac Incerti» *olympedia.org* 2021-10-26an begiratua. **(Ingelesez)**
2. ↑  "Zac Incerti" Olympics.com 2021-10-26an begiratua
3. ↑  Igeriketa, 4x100 m estilo libreko erreleboa, emaitzak 2020 olympedia.org **(Ingelesez)**
4. ↑  Igeriketa, 4x200 m estilo libreko erreleboa, emaitzak 2020 olympedia.org **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q34014126

 |

* Wd Datuak: Q34014126
Oihalezko orri-marka gorria liburu baten
**Orri-marka**, eta batzuetan **liburu-marka**, liburu bat noraino irakurri den markatzeko ipintzen den paper, oihal edo beste material bateko zerrenda luzea da. Liburuari josia edo soltea izan daiteke.

Sarri, Liburuaren objektu apaingarri nahiz iragarki moduan erabil daitezke eta ohikoa da orri-marken bildumazaletasuna.

Historia
--------

Orri-marken historiari buruz eginiko ikerketaren emaitza berrien arabera, badirudi I. mendean kodexak sortu zirenetik existitu izan direla. Gaurdaino iraun duen orri-marka zaharrena VI. mendekoa da: apaindutako larruzkoa, atzealdea *vellum* txahal-larru finezkoa eta larruzko uhal batekin lotuta kodex kopto baten azalari (Codex A, MS 813 Chester Beatty Library, Dublin). Egiptoko Sakkara inguruan aurkitu zen, Apa Jeremiah monasterioaren hondakinen azpian. Beste liburu-marka edo berauen aztarna zaharrenak I eta XI. mende arteko kodex koptoetan aurkitu dira, eta VIII eta XII. mende arteko karolingiar kodexetan.

Orri-markak Erdi Aro osoan zehar erabili ziren. Pergaminozko banda txiki bat (edo sokatxo bat) izaten zen, orriaren ertzari atxikia. Lehen liburu inprimatuak nahiko bakanak eta baliotsuak zirenez, hasieratik pentsatu zen zerbait behar zela liburuan orriak markatzeko, orrialdeetan kalterik eragin gabe.

* Espainia, Italia eta Maltako orri-markakEspainia, Italia eta Maltako orri-markak
* Oihalezko zerrendaOihalezko zerrenda
* Paperezko orri-markaPaperezko orri-marka
* Oihalezko orri-marka (Lakiya, Israel)Oihalezko orri-marka (Lakiya, Israel)
* Metalezko orri-markaMetalezko orri-marka

Erreferentzia
-------------

1. ↑  Nola erran hiztegia
2. ↑  Euskalterm termilogia-bankuan
3. ↑   **(Ingelesez)** Szirmai, J.A..  (1999). *The Archeology of Medieval Bookbinding.*  Ashgate ISBN 978-085-967-904-6..
4. ↑   **(Ingelesez)** Lamacraft, C.T..  (1939). *Early Book-Bindings from a Coptic Monastery.*  The Library, Fourth Series, Vol. 20 (1940), 214–233 or..

Ikus, gainera
-------------

* Laster-marka

Kanpo estekak
-------------

* oihartzun, orri-markei buruzko bloga.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1065044
* Commonscat Multimedia: Bookmarks

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85015736
* NDL: 00871125
* AAT: 300235760

 |

* Wd Datuak: Q1065044
* Commonscat Multimedia: Bookmarks
**Zaraobe** Amurrion dagoen gune harresitua da.

Historia
--------

Zaraoben batzen ziren Aiarako foruaren barruan zeuden herrien ordezkariak. Lehen aldiz aipatu zen Zaraobe 1373. urtean, Aiarako foruaren lehen erredakzioan.

Batzarrak irailaren 29an egiten ziren. Bertan aukeratzen zituzten Aiara osatzen zuten bost kuadrillen alkateak. Zaraoben batzen ziren bost kuadrillak hauek ziren:

1. Haizpealdeko kuadrilla: Arespalditza, Maroño, Aginaga, Madaria, Sanbantone, Menoio, Ozeka, Lexartzu, Añes, Zollo, Erbi eta Luxo.

2. Lezamako kuadrilla: Baranbio, Astobitza, Larrinbe, Lekamaña, Saratxo, Etxegoien, Lezama eta Izoria.

3. Amurrioko kuadrilla: Amurrio, Olabezahar, Luiaondo eta Murga.

4. Lantenoko kuadrilla: Lanteno, Kexaa, Menagarai, Erreta-Lanteno, Costera, Mendieta, Erretes Tudela, Soxoguti eta Santa Coloma.

5. Okondo: Beotegi, Zuhatza eta Okondo.

1841. urtean kuadrilla hauek udalerri bihurtu ziren: Lezama, Amurrio, Okondo eta Aiara. 1842. urtetik aurrera, Zaraobeko zelaian egiten ziren batzarrak amaitu ziren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12269218

 |

* Wd Datuak: Q12269218
**Orreagako museoa** Orreagako multzo monumentalean kokatua dagoen museoa da. Museoak Andre Mariaren Errege Kolegio-elizaren arte sakratuko bilduma eskaini du: zizel-lanak, oihalak, numismatika, liburu zaharra, eskuidatzia eta inprimatzea eta baita urregintza ere, horixe baita funtsik garrantzitsuena.

Barruan kolegiataren liburutegia dago.

Artelanak
---------

Eskulturan, emakume irudi eseri baten estatua nabarmentzen da, XIV. mendeko gotikoa, eta XVI. mendeko bigarren hereneko San Migelen tailu bat. Halaber, 1618 eta 1624 artean egindako kolegiatako erretaula nagusiko erliebe eta estatua batzuk.

Pinturari dagokionez, azpimarragarriena Gurutziltzaketaren triptikoa da (Ipar Europako eskola, XVI. mendekoa), Xeronima Semenetz Espartza andreak 1720an kolegiatari lagatakoa, itxuraz jatorri flandestarrekoa. Familia Santuaren taula bat, Luis de Moralesek egina, Salamancako Katedral Berriaren antzekoa. San Lorentzoren martirioaren mihisea, barrokoa, XVII. mendearen lehen erdialdekoa, eta Judithen beste bat, Holofernesen burua zeramana.

Urregintzan, urre koloreko zilarrezko kutxatila eder bat nabarmendu behar da, filigrana lan fineko estalkia eta 1274 eta 1328 arteko data duena. Bada zilarrezko beste kutxatila bat, partzialki urreztatua, XVI. mendekoa, Erdi Aroko medailoiak eta erliebeak baliatzen dituena.

Erlikia-ontziak ere ageri dira, eta bereziki « Karlomagnoren xakea » deritzona, dameroan duten antolaketagatik horrela deitua. Pieza hau, XIV. mendearen bigarren erdiko gotikoari atxikia, zurezko arima batez osatuta dago, zati batean urreztatutako zilarrezko xaflez, esmalte zeharrargitsuz eta beiraz forratua.

Miramamolingo esmeralda ospetsua, kondairaren arabera, Antso VII.a Azkarrak Navas de Tolosako guduan errege musulmana turbantetik kentzeko erabili zuena, eta horren ondorioz Nafarroako armarrian sinbolo gisa sartu zena. Nafarroako erregeek leialtasuna zin egiten zuten ebanjelarioa, urregintza erromanikoko lana.

Irudiak
-------

* Andre Mariaren eskulturaAndre Mariaren eskultura
* Karlomagnoren xakeaKarlomagnoren xakea
* Migel goiaingeruaren eskulturaMigel goiaingeruaren eskultura
* Miramolinen esmeraldaMiramolinen esmeralda
* Orreagako amabirjinaren koroaOrreagako amabirjinaren koroa

Erreferentziak
--------------

Ikus, gainera
-------------

* Orreaga
* Orreagako kolegiata

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61069985
* Commonscat Multimedia: Biblioteca y Museo (Roncesvalles)

---

 |

* Wd Datuak: Q61069985
* Commonscat Multimedia: Biblioteca y Museo (Roncesvalles)

| * i
* e
* a
  Orreagako monumentuak  |
| --- |
| Kolegiata | Andre Mariaren eliza • Kolegiatako klaustroa • Kolegiatako kripta • San Agustinen kapera • Kolegiatako museoa • Kolegiatako liburutegia |
| Orreaga | Done Jakueren eliza • Izpiritu Santuaren kapera • Orreagako ospitalea • Itzandegia |
| Ibañeta | San Salbatzailearen baseliza • Orreagako oroitarria |
**Teresita Enea** Donostiako Egia auzoan dagoen eraikin berezia da. 1935ean altxatuta, Florentzio Mokoroa arkitektoaren lana izan zen. Bere diseinua deigarria da zeren eta geometrikoa baita. Ancora Elkarteak bere babespena eskatu du 2017tik.

Ezaugarriak
-----------

Kanpotik zein barrutik oso etxe berezia da. Hasiera batean bi solairu zituen baina laster hirugarren bat gehiago egin zitzaion. Gaur egungo itxura 1953an hartu zuen, bost solairuekin eta teilatua erlaitza jarriz. Eraikinak V forma du eta bi atari ditu, bat lehen solairuari dagokiona, eta bigarrena beste solairuentzako. Lehenengo atariak, 34. zenbakia duena, arku bereizgarria du. Barrutik ere bereizia da etxea, batez ere lehen solairua: V forma du, kapera bat zuen eta oraindik espazio hori ezagutu daiteke, joskintzarako lekua eta egongelan sabaiak bobeda bat dauka.

Historia
--------

1935ean eraikia, gaur egungo itxura 1953an eman zioten. Ondoren, egin diren aldaketek eraikinaren ezaugarriak errespetatu dituzte. Florencio Mokoroa arkitektoa izanik, eraikuntzaz Tomas Mendiburu arduratu zen. Astigarrako errepide zaharrean altxatuta, Pinueta gainean, Urumea ibaiari begira zegoen Egiako etxe bakarra izan zen urte askoz.

Etxea katalogatu gabe dago. Horregatik Ondare Elkarteak eta, 2017an, Eraikitako Hiri Ondarea Babesteko Plan Bereziaren berrikuspena egin zenean, Ancora Elkarteak eraikina babesteko eskaera berriro ere egin zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Inaxio Iraola Aranzadiren etxeari buruzko erreportaia *Hirutxuloko Hitza*n, 2021/02/12an.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q105479998

 |

* Wd Datuak: Q105479998
Eraikin batzuk.
**The Caverns Barruti Historikoa** (ingelesez: *The Cavers Historic District*), Estatu Batuetako Mexiko Berriko Eddy konderrian dagoen leku historikoa da. Multzoa 1920tik 1942ra eraiki zen, hasieran Pueblo Revival arkitekturan, ondoren Mexiko Berriaren Lurraldeko Ernazimenduaren estiloan.

Ezaugarriak
-----------

Carlsbad Leizeetako Parke Nazionalaren barruan babestuta dago. Barrutia hainbat arkitektoek diseinatu zuten, besteak beste, Thomas Chalmers Vintek, Parke Nazionalaren Zerbitzuaren estilo rustikoa imitatuz. Leku Historikoen Erregistro Nazionalean dago zerrendatuta 1988ko [[abuztuaren 18]a geroztik. Barruti barruan Bat Flight Amphitheater eraikina dago, Carlsbad kobazuloaren sarrera nagusian saguzarren hegaldia behatzeko eraiki zen anfiteatroa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Carlsbad Leizeetako Parke Nazionala

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:The Caverns Leku Historikoen Erregistro Nazionalean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7721793
* Commonscat Multimedia: The Caverns Historic District

---

* **Ondare historikoa**
* NRHP: 88001173

 |

* Wd Datuak: Q7721793
* Commonscat Multimedia: The Caverns Historic District
**The Cloisters** (euskaraz: «Kalostrak») New Yorkeko Fort Tyron Parken dagoen museo bat da. Eraikina, Metropolitan Museumen azpiegoitza edo adar bat dena, Erdi Aroko zenbait europar abadien arkitektura elementuetatik abiatuta 1930eko hamarkadan eginiko berreraikuntza baten ondorio da. Erdi Aroko Europako artea eta arkitektura erakusteko erabiltzen da.

*Cloisters*ak, Manhattan uhartearen iparraldeko muturretik gertu dagoena, Hudson ibaira begira dagoen muino batean, bost frantziar klausura abadien zatiak hartu zituen. Sant Miquel de Cuixà, Saint-Guilhem-le-Désert, Bonnefont-en-Comminges, Trie-sur-Baïse eta Frovilleko eraikin batzuk harriz harri desmuntatu eta New Yorkera bidali ziren. 1934 eta 1938 artean bere osagaiak berriz Fort Tyron Parken muntatu ziren.

Eraikinaren inguruko lurraldea Erdi Aroko laborantza eskuizkribuetatik lortutako informazioaren arabera landatutako lorategiekin apaindua izan zen, eta egiturak Erdi Aroko estiloko objektu ugari du, klausurako lorategien belarra kasu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1138030
* Commonscat Multimedia: The Cloisters

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 135757656
* ISNI: 0000 0001 0942 5505
* BNF: 12148407w (data)
* CANTIC: a11635435
* GND: 5075778-7
* LCCN: n80086693
* NKC: kn20070323005
* NLA: 35382544
* CiNii: DA01666078
* SUDOC: 02997139X
* ULAN: 500125158
* BIBSYS: 6064532
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1138030
* Commonscat Multimedia: The Cloisters
**Odesako Opera eta Ballet Antzokia** edo **Odesako Opera eta Ballet Antzoki Akademiko Nazionala**, (ukraineraz Одеський національний академічний театр опери та балету), Ukrainako Odesa hirian dagoen opera eta ballet antzoki bat da.

Lehen eraikina 1810eran inauguratu zen baina 1873an sute batek kiskaldu zuen. 1887an Ferdinand Fellner eta Hermann Helmer austriar arkitektoek neobarroko estiloan berreraiki zuten. Barnealdean, ondorengo rococo estiloko apaindurak gehitu zitzaizkion.

Bere zaldi-perra itxurako antzokilekuaren diseinu bereziari esker antzokiak sekulako bikaintasun akustikoa du, horrek abeslari, dantzari eta aktoreek tonu baxuan hitz eginda ere ikusleek ongi entzutea ahalbideratzen du.

2007an zaharberritua izan zen.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q195513
* Commonscat Multimedia: Odesa Opera Theatre

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157290363

 |

* Wd Datuak: Q195513
* Commonscat Multimedia: Odesa Opera Theatre
**Tatiana Nikolajevna Savitxeva** (errusieraz: Татьяна Николаевна Савичева; Gdov, 1930eko urtarrilaren 23a - Schatki, Gorki oblasta, 1944ko uztailaren 1a), jeneralean **Tania Savitxeva** deitua, nerabe bat izan zen, Bigarren Mundu Gerrako Leningradeko Setioan egunerokoa idatzi zuena.

Historia
--------

Alemaniarrek 1941eko irailean setiatu zuten Leningrad hiria; blokeoak 872 egun iraun zuen. Tarte horretan milioitik gora pertsona hil ziren hirian, %90 goseak jota. Tania Savitxeva haurra, familia txirokoa izaki, hamar urte zituela hasi zen sobietar armadarentzat lanean: lubakiak zulatzen, barrikadak prestatzen eta teilatuak zaintzen, etsaiak su-bonbak jaurtitzen zituenean lehenbailehen itzaltzeko.

Egun batez, Nina ahizpa lanera joan eta ez zen itzuli. Senitartekoek hilda zegoela pentsatu zuten eta amak Ninaren ohar-liburuxka bat eman zion Tatianari, ahizpa nagusiagoa gogoan izan zezan. 1941eko abenduaren 28an, minak muntatzeko fabrikatik bueltan, Zhenia ahizpa hotzak hil zuen eta orduan erabili zuen lehenengoz Tatianak beste ahizparen liburuxka. Guztira bederatzi orritxo erabili zituen hauxe idazteko:

1. Zhenia 1941eko abenduaren 28an hil zen, 12:30ean.  

2. Amona 1942ko urtarrilaren 25ean hil zen, arratsaldeko 3:00etan.  

3. Leka 1942ko martxoaren 17an hil zen, goizaldeko 5:00etan.  

4. Osaba Vasia 1942ko apirilaren 13an hil zen, gauerdia eta bi ordu geroago.  

5. Osaba Lesha 1942ko maiatzaren 10ean, arratsaldeko 4:00etan.  

6. Ama 1942ko maiatzaren 13an, goizeko 7:30ean.  

7. Savitxevtarrak hil egin dira.  

8. Denak hil dira.  

9. Tanya besterik ez da geratu.  

Tatiana 1942ko abuztuan erreskatatu zuten beste 140 haurrekin batera, eta Krasni Bor herriko ospitalera eraman zuten osa zedin. Baina ikusmena galduta eta elikadura urritasunari aurre egin ezinda, hesteetako tuberkulosiak jota hil zen 1944ko uztailaren lehenean, 14 urte zituela.

Akaso Leningradeko biztanle askok xehetasunez beteriko egunkari luzeagoak idatziko zituzten, Amsterdameko "atzeko" etxean Anne Frankek egin bezala. Baina nazien setioaren negu gogorretan, altzariekin batera, liburuak ere erre zituzten berotasun pixka bat lortzearren. Tatiana Savitxevak errusieraz idatzitako 60 hitzak ez zituzten inoiz argitaratu. Baina Nurembergeko epaiketetan froga gisa erabili zituzten.

Ikus, gainera
-------------

* Anne Frank
* Sadako Sasaki

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   Irazustabarrena, Nagore.  (2011-01-16). «Anne Frank errusiarra» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q48364
* Commonscat Multimedia: Tanya Savicheva

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 78663584
* ISNI: 0000 0000 5022 146X
* GND: 1089658702
* LCCN: nr94036196
* NARA: 10573168
* SUDOC: 143774271

 |

* Wd Datuak: Q48364
* Commonscat Multimedia: Tanya Savicheva
**Zitomegalobirusak** Herpesbirus mota bat dira, gizakia infektatzen oso ohikoak direnak (AEBetan, esaterako, biztanleriaren erdia baino gehiago infektatua izan da inoiz birus hauengatik). Zitomegalobirusek, baina, birulentzia gutxi dute, eta infekzio gehienak asintomatikoak dira; pertsona immunogutxituengan (immunitate-sistema ahulduta dutenengan, alegia), ordea, oportunista gisa jarduten dute, osasun arazo larriak sortuz.

Harizpi bikoitzeko DNA da birus hauen material genetikoa. Bestalde, herpesbirus guztien antzera, infekzioa burutu ondoren sor egoeran gera daitezke organismoan luzaro.

Epidemiologiari dagokionez ohiko transmisio-bideak aho eta sexu bidez dira, eta -hein txikiago batean ere- odol transfusioak edo organoen transplanteen bidez. Izan ere, birusa likido eta jariaketa organikoetan dago: gernua, listua, semena, odola, malkoak, esnea....Fomiteek ere parte hartzen dute birusaren hedadura eta kutsaduran.

Aipatu den bezala, pertsona osasuntsuengan zitomegalobirusen infekzioek ez dute aparteko arazorik sortzen; zenbait kasutan mononukleosi infekzioso arin baten sintomak eragiten dituzte, edo hepatitis batenak. Larriagoak dira ondorioak HIESa dutenengan edo transplantatuen kasuetan, haien immunitate-sistema ahulak ezin baitio aurre egin birusaren birulentzia txikiari.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6946
* Commonscat Multimedia: Cytomegalovirus
* Wikispecies Espezieak: Cytomegalovirus

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph184817
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 67669
* GBIF: 10144710
* NCBI: 10358
* WoRMS: 600117
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* eMedicine: 215702
* MeSH: D003587

 |

* Wd Datuak: Q6946
* Commonscat Multimedia: Cytomegalovirus
* Wikispecies Espezieak: Cytomegalovirus
***Terexa Desqueyroux*** (jatorrizko frantsesez *Thérèse Desqueyroux*) François Mauriac idazle frantziarraren eleberria da. 1927an argitaratu zen

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Terexa epaitu dute bere senarra pozoitzen saiatu izanagatik. Nahiz eta bere aurkako frogak nabarmenak izan, errugabetu egin dute, senarrak ere bere aldeko testigantza eman zuelako. Etxerako bidaian bere buruari buruz hausnartzen du, eta, bereziki, bere senarra hiltzen saiatzearen zergatiei buruz. Terexak uste du bere senarra uztea erraza izango dela epaiketa amaituta, baina senarrak, ordea, bere familiaren etxe batean ixten du, eta batzutan bakarrik agertzen dira elkarrekin, esamesak saihestearren. Hori onartu ezean, gartzelara bidaliko du. Alaba ere kentzen dio eta bere amaren ardurapean uzten du. Terexak tabako eta ardoaz bakarrik bizi da eta ez da ohetik altxatzen. Senarrak bere itxura negargarria ikustean, Terexarekin bizitzera itzultzen da, berari suspertzen laguntzeko. Gero Terexa Parisen bizitzea onartzen du. Izan ere, dirua emango dio hilero, baina ez da egongo ez banantze ofizialik ez dibortiorik.

Pertsonaiak
-----------

* **Terexa** (Thérèse) **Desqueyroux**: protagonista.
* **Benat** (Bernard) **Desqueyroux**: Terexaren senarra.
* **Jerome Larroque**: Terexaren aita. Benaten alde egoten da une guztietan.
* **Ana** (Anne) **de la Trave**: Benaten arrebaordea eta Terexaren laguna.
* **Manex** (Jean) **Azevedo**: Ana berataz maiteminduta dago. Terexak familiari laguntzen dio Azevedok Anarekikoa bukatzeko. Geroago, Terexa maitemintzen da berataz.
* **Maddi** (Marie): Terexaren alaba. Benatek bere amaren ardurapean uzten du, Terexari kenduta.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31285
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 3146153079005252719
* BNF: 11957358q (data)
* GND: 4311436-2
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q31285
*Calocybe gambosa*
**Ziza** Tricholoma, Lyophyllum eta Rhodopaxillus generoetako perretxikoak izendatzeko erabiltzen den hitza da.

Ziza onddo batean esporak garraiatzen duen gorputz atala da, kasu gehienetan janaria dagoen lekuan edo bere gainean lurzorutik ateraz hazten dena. Zizak ez dira kategoria taxonomiko bat, eta askotan onddoen eta zizen artean ezberdintzen da sukaldean, nahiz eta denak diren Fungi erreinuko elementuak.

Euskalkien artean hainbat definizio, eta ez beti bateragarriak, aurki daitezke. Horrela, hizkera batzuetan *ziza*, perretxiko eta *onddo* hitzen sinonimo dira. Beste hizkera batzuetan, ordea, genero eta familien artean ezberdintasuna egiten da.

Ikus, gainera
-------------

* Ziza jangarri

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Euskaltzaindiaren Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-11-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q83093
* Commonscat Multimedia: Mushrooms

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85088751
* NDL: 00565846
* AAT: 300417849
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 11736
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q83093
* Commonscat Multimedia: Mushrooms
**Oleksandr Dmytrovytx Tsiurupa** (errusieraz: Алекса́ндр Дми́триевич Цюру́па *Aleksandr Dmitrievitx Tsiurupa*; ukraineraz: Олександр Дмитрович Цюрупа *Oleksandr Dmytrovytx Tsiurupa*; Olexki, 1870eko urriaren 1agreg./irailaren 19ajul. — Mukhalatka, Krimea, 1928ko maiatzaren 8a) Ukrainako boltxebikea izan zen, ogibidez nekazal-ingeniaria eta estatistikalaria.

Biografia
---------

1891tik zirkulu marxistetan aktibo ibili zen, lehen atxiloketa 1893an urtean jasan zuen *Vozrozhdenie* ("Berpiztea") aldizkaria ateratzearren; eta 1895an eta 1902an berriz atxilotua izan zen. 1898tik Alderdi Sozialdemokrata (marxista) Errusiarraren kide. 1900tik *Iskra* aldizkarian lan egiten zuen eta 1903an boltxebikeekin lerratu zen. Ordutik ingeniari eta estatistika-egile bezala egin zuen lan; baina aldi berean Kharkov, Tula, Tambov eta Ufa eskualdeetan alderdi-lana egin zuen.

1905 eta 1907 artean Ufa eskualdean matxinadak zuzendu zituen. Urriko Iraultzaren garaietan, Uraletako Ufa hiriko Komite Iraultzaileko kide izan zen. Postu horretan, janariaren kontzentrazioa eta janari birbanaketa sistema has zituen, lan horren arrakastak ezagun egin zion zuzendaritza boltxebikearen artean, eta Leninen proposamenez hiriburura joan zen. Hortik aurrera, Estatu Sobietarraren goi-postuetan egin zuen lan, betiere, ekonomia postuei lotuta.

1917tik aurrera, Elikadurarako Herri Komisariotzako komisario-orde izan zen, eta 1918tik aurrera, Elikadurarako Herri Komisario, 1921. urtea arte (NEP, Politika Ekonomiko Berria hastearekin batera, aurreko politika ekonomikoari hain lotuta zegoen gizon bat ez zen postu horretan jarraitzeko egokiena). Bera izan zen Hornikuntza Batzordeak sortzea proposatu zuena, hau "guda-komunismoaren" politikaren zutarrietako bat izan zelarik: hau da, merkataritzan prezioak finkatzeko, eta hirietako gosea arintzeko baserri-guneetako soberakinak desjabetzeko ardura zuten taldeak sortzea proposatu zuen. Honela, Tsiuruparen politika ekonomikoak guda irabazteko giltzarri suertatu ziren, eta klase-borroka nekazalgunera eraman zuen.

1921an Sovnarkomeko lehendakariorde aukeratu zuten, eta Lanerako eta Defentsarako Herri Komisarioa baita ere. 1922-1923 artean Ikuskaritzarako Herri Komisarioa izan zen (Sovnarkomeko lehendakariorde postua mantenduz), eta 1923 eta 1925 artean, GOSPLANeko lehendakari. 1925an, Merkataritzarako Herri Komisario izendatua da. Gainera, 1923an (Alderdi Boltxebikearen XII. Biltzar Nagusian), Komite Zentraleko kide aukeratu zuten. 1928an hil zen.

Leninek "*Tsiurupa inoiz izan dugun Herri Komisario onenetarikoa dugu*" esan zuen behin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. (PDF) *156. arauaː Alfabeto zirilikoz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema (errusiera, bielorrusiera, ukrainera eta bulgariera).* .
2. 1 2 3 4 5 6  Tsiurupa, Oleksandr, *K17*, 2017-08-25. CC0 Domeinu Publikoa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2603570
* Commonscat Multimedia: Alexander Tsiurupa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 40723146
* GND: 116221404X
* LCCN: n82097618

 |

* Wd Datuak: Q2603570
* Commonscat Multimedia: Alexander Tsiurupa
**Teneguía**, La Palma uhartean dagoen sumendi bat da, Espainiako Kanariar Uharteak autonomia erkidegoan. 439 metroko garaiera du.

Historia
--------

Teneguía sumendiaren sorrera 1971n gertatu zen. Urriaren 20an, lurrikarak hasi ziren, eta horrek Fuencaliente de La Palmako bizilagunak ohartarazi zituen, eta agintariek babes zibileko neurriak ezarri zituzten.

Erupzioa 1971ko urriaren 26ko 16:25ean hasi zen eta azaroaren 18ra arte iraun zuen. Erupzio labur samarra izan zen, Kanarietako historikoetatik laburrena, batez ere XVIII. mendean sei urte iraun zuenarekin alderatuz gero, gaur egun Lanzaroteko Timanfayako Parke Nazionala dena.

Sumendiak kalte materialak eragin zituen inguruko mahatsondoen laborantzan eta hondartza bat suntsitu zuen, baina ondoren beste bat sortu zen bere isurketei esker. Galeren azken balorazioa sei milioi pezetakoa izan zen, batez ere komunikazio, laborantza eta etxebizitza batzuetan. Ez zuen eraginik izan eremu populatuetan, eta kostaldearen hurbiltasunari esker, itsasora isuritako labak, solidotuz, uhartearen tamaina pixka bat handitu zuen.

Sumendia erakargarri turistiko bihurtu zen, eta *charter* hegaldi eta frekuentzia berezi ugari programatu ziren sumendia ikusi nahi zuten turisten pasarteen eskariari erantzuteko. Garaiko zientzialarientzat ere arreta eta ikerketa gune garrantzitsua izan zen.

Ikus, gainera
-------------

* 2021eko La Palmako erupzio bolkanikoa
* Cumbre Viejako natura parkea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1374413
* Commonscat Multimedia: Teneguia

---

 |

* Wd Datuak: Q1374413
* Commonscat Multimedia: Teneguia
**Teodoro I.a Korsikakoa**, **Theodor Stephan Freiherr von Neuhoff** jaioa (Kolonia, 1694ko abuztuaren 25a - Londres, 1756ko abenduaren 11) alemaniar abenturazalea izan zen, Korsikako erregea izan zena laburki. Westfaliako nobleziako familia batean jaio eta Frantziako gortean hezi zen. Frantziako eta Suediako armadetan zerbitzatu zuen eta Karlos XII.a Suediakoak Espainiara bidali zuen Giulio Alberoni kardinalarekin negoziatzera. Ondoren, Frantzian, Portugalen, Herbehereetan eta Italian ibili zen. Genovan erbesteratuak eta errebelde korsikarrak ezagutu zituen eta konbentzitu zituen Korsika Genovako tiraniatik libratuko zuela errege izendatuz gero. 1736ko martxoan Korsikan lehorreratu zen eta uhartetarrek errege aukeratu eta koroatu zuten. Teodoro I.a deitua, hasieran, genovarren aurkako gerran arrakasta izan zuen, baina barne borrokek, bere porrota eragin zuten. 1736ko azaroan uhartea utzi zuen. Behin baino gehiagotan itzuli zen Korsikara (1738, 1739, 1743), baina frantsesek eta genovarrek okupazioari eutsi zioten. Londresen hil zen eta Horace Walpolek bere epitafioa idatzi zuen:

*The grave, great teacher, to a level brings*
*Heroes and beggars, galley slaves and kings.*
*But Theodore this moral learn'd ere dead:*
*Fate poured its lessons on his living head,*
*Bestow'd a kingdom, and denied him bread.*
Neuhoffen hilobia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q699444
* Commonscat Multimedia: Theodor von Neuhoff

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 52484690
* ISNI: 0000 0000 7995 9919
* BNF: 12555004x (data)
* GND: 118738615
* LCCN: nr95046869
* SUDOC: 034839909
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q699444
* Commonscat Multimedia: Theodor von Neuhoff
**Girolamo Folengo** —izengoitiz **Teofilo Folengo** eta **Merlino Coccajo**— (Mantua, Italia, 1491ko azaroaren 8a - Campese de Bassano, Italia, 1544ko abenduaren 9a) olerkaria izan zen.

Bolonian, Pomponazzi filosofo materialistarekin egin zituen ikasketak; erlijio-gaia duten olerkiak idatzi zituen hasieran (*Umanità del Figliul di Dio*, 1533). Baina obra nagusiak *makarroniko* deitu hizkeran idatzi zituen: Erdi Aroko unibertsitateko tradizio bat hartuz, gai satirikoak erabili zituen italiera dialektala latin gaiztoarekin nahasiz. Poesia petrarkazaleari irri egin zion *Zanitonella* obran, eta Danteren *La divina commedia* eta Orlandoren ekintzak barregarri jarri zituen (*L'Orlandino*). Folengoren obra nagusia *Baldus* da (1517; 25 kantu, 1552an bera hil ondoren argitaratu zen); bere garaiko erakundeez eta sinesteez burla egin zuen obra horretan.

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Teofilo Folengo*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
**Zygomycota** (zigoto onddoak) Fungi erreinuaren filum bat da. Filumaren izena zigosporangioetatik eratorri da, hau da, talde honetako espezieek ugalketa sexualean eratzen dituzten espora esferiko gogorretatik. Egun talde honetako 600 espezie inguru ezagutzen dira. Gehientak habitat lurtarretan bizi dira, batez ere lurzoruan edo deskonposatzen ari diren landare edo animalietan. Zigomizetoen hifak zenozitikoak izan daitezke, eta zenbaitetan trenkak eratzen dituzte, bai gametoak sortzen direnean edo hifa hilak inguratzeko.

Filogenia
---------

Gehienetan Zygomycota taldea onddoen zuhaitz filogenetikoaren oinarritik hurbil kokatzen da, eta kitridoen ondoren enbor nagusitik bereiztu den taldetzat hartzen da. Ikerketa molekularrek erakutsi dutenez, talde polifiletikoa osatzen du eta etorkizunean filum berrietan zatitua izan daiteke. Glomales ordena taldetik atera zen 2001ean eta Glomeromycota dibisioa sortu zen, izan ere, talde honetako espezieek ez dute zigosporarik sortzen, mikorrizak eratzen dituzte eta ADN sekuentzian ezberdintasun esanguratsuak dauzkate.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Hibbett, D.S. *et al.* (2007ko martxoa). "A higher level phylogenetic classification of the *Fungi*" *Mycol. Res.* **111** 5:509-547

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Zygomycetes*** Aldatu lotura Wikidatan |

  

* **(Ingelesez)** Zygomycota-ren biziaren zuhaitza

* **(Ingelesez)** Zygomycetes.org

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q215384
* Commonscat Multimedia: Zygomycota
* Wikispecies Espezieak: Zygomycota

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph874620
* AAT: 300378943
* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 23738
* Dyntaxa: 5000042
* EOL: 5560
* GBIF: 96
* Index Fungorum: 90405
* ITIS: 936291
* MycoBank: 90405
* Paleobiology Database: 212613
* W3TROPICOS: 100364588
* uBio: 230551

 |

* Wd Datuak: Q215384
* Commonscat Multimedia: Zygomycota
* Wikispecies Espezieak: Zygomycota
***Émile, edo Hezkuntzaren gainean*** (frantsesez: *Émile, ou De l'éducation*) Jean-Jacques Rousseau filosofoak idatzitako liburua da, XVIII. mendetik eragin handia izan duena pedagogia eta hezkuntzaren filosofian. Émile izeneko gazte eta bere irakaslearen arteko harremana deskribatzen du, haurtzarotik nerabezarora, aldi berean gizakiaren eta gizartearen arteko harremanari eta gizakiaren hezkuntzari buruzko bere ideiak azalduz. Berrikuntza moduan, hezkuntza arrazionalismoaren mendean jarri, gizaki guztiei dagokiela adierazi eta gizaki eta mundu hobe baterako izan behar duela ezartzen du idazlanak, gizakiak berez dituen ontasunak aprobetxatuz. Frantziako Iraultzak ekarri zituen hezkuntza-aldaketetan eragin nabarmena izan zuen, geroztik hezkuntza sistema publikoak garatu baitziren.

Ume izatetik hiritar izatera
----------------------------

Gizona hobetu daitekeelako ustea da liburu honen oinarria. Jaiotzerakoan, gizona ez da ezer, eta gerora izango den guztia bilakaera baten ondorio da. Umea aldi berean hazten da gorputzez eta adimenez: hasieran sentipenak besterik ez ditu, gero sentimenezko arrazoiaz baliatzen da, eta adimenezko arrazoiaz, eta, azkenik, kontzientzia moralaz jabetzen da. Rousseauk beraz heziketa metodo bat landu zuen liburu horretan, inguruak gizonengan duen eragin handian oinarritua.

Bitartekorik gabeko heziketa proposatu zuen alegia. Umeak berez eta bere baitan aurkituko du dena, eta maisua gehiago izango da begirale irakasle baino, ez dio umeari irakasbiderik emango, berez aurkiaraziko dizkio, ordea. Maisuak bi zeregin nagusi izango ditu: naturari egiten utzi, batetik, eta umearen bihotza biziotik eta haren adimena aurreiritzitik begiratu, bestetik.

Umearen barne askatasuna errespetatu beharra da Rousseauren pedagogia guztiaren oinarria. Eta zoriona da liburu honen beste alderdi nagusia. Rousseaurentzat, umearen heziketak zoriontsua behar du, umea ume baita eta ez egiteko bidean den pertsona heldu bat.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2012/10/11 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)** **(Ingelesez)** Rousseau's Emile, ou l'education Frantsesezko testu osoa eta ingelesezko itzulpena. Columbia.edu.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q913599
* Commonscat Multimedia: Émile, ou De l'éducation

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11940511q (data)
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q913599
* Commonscat Multimedia: Émile, ou De l'éducation
**Tabetha "Tabby" Suzanne Boyajian** armeniar jatorriko astronomo estatubatuarra eta astrofisikaria da Louisianako Estatu Unibertsitateko fakultatean. Yaleko Unibertsitatean doktoratu ondoren, Debra Fischer-ekin lan egin zuen. Boyajian aktibo dago izar-interferometriaren, izar-espektroskopiaren, exoplaneten ikerketaren eta bereizmen angeluar handiko astronomiaren eremu astronomikoetan, batez ere uhin-luzera optikoetan eta infragorrietan. Bera izan zen 2015eko iraileko artikuluaren autore nagusia: "Non dago fluxua? ", KIC 8462852-ren argi-kurba oso ezohikoa ikertu zuena; izarrari Tabby-ren Izarra deitzen zaio, lagunartean, eta argitara eman diren hainbat artikulutan Boyajian-en izarra.

Tabby-ren izarra, Boyajian-en izarra
------------------------------------

Boyajian-ek 2015eko urriaren 14an, KIC 8462852 izarraren argi-patroi bitxi bat atzeman zuen Kepler espazio-teleskopioak. Lagunartean Tabby-ren izarra deitzen hasi ziren eta izen horrekin zabaldu zen kontua hasieran komunitate zientifikoan. Gero, aurkikuntzaren garrantziaz jabetuta, Boyajian-en izarra deitzeko hautua zabaldu zen. Boyajian izan zen izar horren argiaren fluktuazio irregularra aurkitu zuen ikertzaile nagusia, hortik , KIC 8462852 izen zientifikoa zabaltzeko erabili zen dibulgazioarako egokiago zen izena. Dibulgazio mota askotarako jokoa eman zuen aurkikuntza, tarteana Dyson-en esfera bat izan zitekeela iradokitzen zuen espekulazioa. Espekulazio horri esker kontua zabaldu zen zientzia esparruetatik sasizko zientzia "dibulgaziora".

Argitalpenak
------------

* ISBN 978-3-319-61196-9..

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Andersen, Ross.  (13 October 2015). «The Most Mysterious Star in Our Galaxy» *The Atlantic*.
2. ↑   Williams, Lee.  (15 October 2015). «Astronomers may have found giant alien 'megastructures' orbiting star near the Milky Way» *The Independent*.

Ikus gainera
------------

* Exoplaneta

Kanpoko estekak
---------------

* Webgune ofiziala.Unibertsoko izarrik misteriotsuena". Tabetha Boyajian TED 2016 bideo-katean. (Bideoa eta transkripzioa).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22080714
* Commonscat Multimedia: Tabetha Boyajian

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 262150565757006252515
* ISNI: 0000 0001 2720 0035
* GND: 123696442X
* SUDOC: 203809343
* ORCID: 0000-0001-9879-9313

 |

* Wd Datuak: Q22080714
* Commonscat Multimedia: Tabetha Boyajian
**Tenma Pegasokoa** Masami Kurumadak idatzi eta marraztutako manga den *Saint Seiya Next Dimension*eko eta Shiori Teshirogik idatzi eta marraztutako manga eta animea den *The Lost Canvas*eko protagonista nagusia da. Atenea eta Hadesen arteko XVIII. mendeko gerra santuan Pegasoko brontzezko zalduna da.

Istorioa
--------

### Next Dimensionen

Lehen aldiz, Eliseo izena jasotzen duten zelai batzuetan agertzen da. Eliseo zelai hauek ez dira inframunduko paradisukoak. Hauen izena baino ez dute hartzen. Bertara, Alone loreak biltzera joana zen bere irakaslearentzat. Tenma iritsi baino lehen, Alonen inguruan Dohko Librakoa eta Shion Ariesekoa zeuden, Libra eta Arieseko urrezko zaldun izendatu berriak zirenak. Hauek berehala ikusi zuten une batez Aloneri zerion more koloreko aura, Hadesen garai hartako gorpuztea izango zenaren seinale. Shion Alone hiltzeko prest zegoen, baina, une horretan, Tenma agertzen da, Pegaso izeneko bere zaldiarekin eta urrezko bi zaldunak erasotzen ditu, baina ez du kaltetzea lortzen. Tenma eta Alone elkarrekin joaten dira, baina Tenmaren zaldiari upeletako bat erortzen zaio bidean, eta haren bila itzultzen da, Alonek bidea jarraitzen duen bitartean. Tenma berriz itzultzen da Dohko eta Shion Dauden tokira, Alon ibai baten beste ibarrean dagoen tenplu baten sartzen den bitartean. Tenmak Pegasoko armajantzia aurkitzen du ihesean zihoala erori zitzaion upel haren barnean eta jantzi egiten du.

Tenma, orduan, Alonengana itzuli behar zuela ohartzen da, eta atzetik doakio, baina, ordurako, Alonek Hadesen ezpata atera zuen eta inframunduko jainkoaren gaztelua agertzen hasia zen, bere segurtasun hesia hedatzen hasiz eta Atenearen hiru zaldunak segurtasun eremu horren barruan geratuz, eta, beraz, euren boterea %10eraino gutxitua geratu zitzaien.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1607672

 |

* Wd Datuak: Q1607672