recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Jaffako portua.
**Jaffa** (hebreeraz יָפוֹ‎‎ (Yafo),, arabieraz يَافَا‎) (Yaffa) Palestinako hiri arabiarra da. Mediterraneo itsasoaren ertzean dago, Tel Aviveko aldirian. Tel Aviveko administrazioarekin lotu zuten juduek 1948an.

Ekonomia
--------

Metalurgia eta ehungintza.

Historia
--------

Guztiz zaharra da Jaffako hiria (han lehorreratu zen Jonas, Bibliaren arabera). Egiptoarren mende egon zen K.a. 1465. urte aldera, eta filistindarrek, asiriarrek, greziarrek eta juduek (Juda Makabeo) eduki zuten mendean geroko garaietan. Berebiziko garrantzia izan zuten hango itsaslapurrek erromatarren garaian (Vespasiano).

Arabiarrek hartu zuten 636. urtean. Kristauen esku egon zen 1099tik 1187ra eta 1204tik 1275era bitarteko urteetan. XIV. eta XV. mendeetan etorri zen Jaffako hiriaren gainbehera.

Napoleon Bonaparteren gusaroste frantsesek setiatu zuten 1799. urtean, eta egiptoarren eta otomandarren mendean egon ondoren, armada ingelesa izan zen bertan 1917an. Arabiar abertzaletasunaren gune nagusia izan zen, Israelgo estatua sortu eta Tel Aviv hiriari lotu zitzaion arte.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia. *Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q180294
* Commonscat Multimedia: Jaffa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148709451
* BNF: 12242732n (data)
* GND: 4114063-1
* LCCN: n81120618
* NKC: ge307159
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2589843
* Atlas Digital del Imperio Romano: 21683

 |

* Wd Datuak: Q180294
* Commonscat Multimedia: Jaffa
**Azidofiloak** pH oso azidoetan bizi diren organismoak dira (3 unitateko pH-etan edo gutxiago). Organismo azidofiloak estremofilo mota bat dira.

Izaki bizidun gehienak erdiko pH-etan bizi dira, muturretatik urrun (5 eta 9 arteko pH-etan).

Gaur egun ezagutzen den bizidun azidofiloena Picrophilus oshimae arkeobakterioa da, 0,7ko pH-an eroso bizi dena. Prokarioto hori azidofilo hertsia da, 4tik gorako pH-etan hiltzen baita.

Azidofilo gehienak mikroorganismoak dira (bakterioak eta arkeobakterioak), baina badaude onddoak eta landareak ere. Arkeobakterioen artean Picrophilus, Sulfolobus eta Thermoplasma aipa daitezke, bakterioen artean Thiobacillus, Acetobacter, hainbat Lactobacillus eta Helicobacter pylori, eta eukariotoen artean Mucor onddoa eta Dunaliella acidophila alga mikroskopikoa.

Moldaketa mekanismoak
---------------------

Ingurune oso azidoetan bizi diren organismoek neutraltasunetik gertuko baloreetan mantentzen dute zelula barneko pHa. Hori lortzeko, organismo horiek hidrogeno ioiak (H+) zelulatik kanpo ateratzen dituzte ponpa sistema baten bidez. Garrantzi handiko prozesua da hori, zelula barneko entzima eta proteinak kaltetuko liratekeelako zitoplasmaren pHa oso azidoa izango balitz .

Mikroorganismo gutxi batzuek, halere, proteina bereziak dituzte, pH baxuak jasateko gai direnak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Madigan M.T. Martinko J.M. Parker J. :Brock *Mikroorganismoen biologia* (2007) E.H.U-ak euskaratua: 155 orr. ISBN: 978-84-9860-026-1
2. ↑   Ingraham, J. eta Ingraham, C. *Introducción a la Microbiología* vol. 1, Ed. Reverté, 202 orr. ISBN: 84-291-1870-5

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q196188
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q196188
Halofilo hertsiak Itsaso Hilean bizi dira, ingurune oso gazi batean (275 gr ClNa/l)
**Halofiloa** (grezieratik *halos*, "gatza" eta *filo* "zalea") ingurune gazian hazten den bizidunari deritzo.

Halofiloak organismo estremofiloak dira, hots, muturreko bizi-baldintzetan hazteko gai dira. Izan ere, halofiloak lurzoru gazietan, gatzagan, ur gazikaretan eta janari gazietan (bakterioen kasuan) bizi ahal izaten dira.

Presio osmotikoa dela eta, ingurune gazi batean bizidun baten zelulak hiltzen dira deshidratazioarengatik, zelula barneko urak kanpora ateratzeko joera baitu. Organismo halofiloek, aldiz, hainbat ezaugarri fisiologikori esker ez dute urik galtzen horrelako inguruneetan.

Halofiloen artean landare batzuk daude, baina talde honetako bizidunik esanguratsuenak bakterioak eta arkeoak dira. Mikroorganismo halofiloak bi kategorietan bana daitezke:

* halotoleranteak: ingurune gazietan bizi daitezkeenak
* halofilo hertsiak: bizi ahal izateko ingurune gaziak derrigorrez behar dituztenak

Mikrobiorik halofiloenak arkeo halofiloak dira (*Halobacterium*, *Halococcus*...), gatz-kontzentrazio oso altuenetan (NaCl %25ean) ongi moldatzen direnak. Bakterioen artean Vibrio, Staphylococcus eta Micrococcus generokoak, besteak beste, aipa daitezke.

Ikus, gainera
-------------

* Archaea halofiloak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q946633
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q946633
**Carmen Torrejón Rueda** (Sevilla, 1960) idazlea eta Medikuntza Estetikoan espezializatutako medikua da.

Carmen Torrejón Starbene zentroko zuzendaria da, eta Colegio de medicos de Barcelonako zuzendaritza batzordeko kide da. Hainbat irratitako tertuliakidea da.

Biografia
---------

Torrejón Rueda 1960an jaio zen Sevillan, Espainian. 1984an Medikuntzan eta Kirurgian lizentziatu zen, Sevillako unibertsitatean, hain zuzen ere. 1986an unibertsitate beretik medikuntzako tesina egin zuen. Sevillan bere ibilbide profesionala hasi zuen, medikuntza pribatuan batez ere, bai larrialdi-medikuntzaren arloan eta baita ginekologian ere; garai hartako Sevillako Medikuen Elkargoko lehendakariarekin, Rafael Barrosorekin alegia. 

1987an 20 mediku profesionaleko talde bat zuzentzeko aukera agertu zen nazio mailan, kosmetika profesionalean aritutako enpresan, SA Intégrée Espainian alegia. Hurrengo urtetik aurrera Erromara bidaiatzen hasi zen, espezialitate horretan era zabal eta bizian eratzeko asmoz. 1995ean Bartzelonara joan zen eta Starbene medikuntza estetikoko zentroa eraiki edo sortu zuen.

1995 urtez geroztik honako ikasketa hauek burutu ditu: Medikuntza eta Kirurgia Kosmetikan masterra, Dietetika eta Nutrizioko masterra, eta Medikuntza Bioenergetikoko eta Homotoxikologiako beste hainbat.

Bestalde, idazle lanetan "Ligera Mente: Las claves para adelgazar comiendo bien" liburua idatzi du Joaquim Valls doktorearekin batera. Doktore berarekin elkarlanean sortu zuen "Pensarbene-Starbene" metodoa, inkonszientea hezituz, dieta gehienek sortzen duten efektu errebotea ekiditeko.Azken urte hauetan irrati saio askotan aritu izan da (Onda Cero, COPE eta ABC Punto radio), Medikuntza Estetikoa nola jorratu behar den azalduz eta pazienteei beraien eskubideak argituz.  

Bartzelonako Medikuen Elkargoan dago kolegiatuta 31062 zenbakiarekin, eta bertako Medikuntza Estetikako Batzordeko kide da. Espainiako Medikuntza eta Kirurgia Kosmetikoko Sozietateko kide ere bada.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Dr. Rafael Barroso i Dra. carmen Torrejón» (página web) (en español), 16 de marzo de 2013.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** España, La Nueva. *Ligera Mente, el libro de la Dra. Torrejón para adelgazar, Aire fresco en La Nueva España.*  (Noiz kontsultatua: 2017-04-10).
3. ↑  «Joaquim Valls i Dra. carmen Torrejón» (página web) (en español), 16 de marzo de 2013.
4. ↑
5. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *ORM.*  (Noiz kontsultatua: 2017-04-10).
6. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Doctora Carmen Torrejón - Equipo médico Starbene» *Clínica de Medicina Estética sin cirugía en Barcelona Starbene* (Noiz kontsultatua: 2017-04-10).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8338696

 |

* Wd Datuak: Q8338696
**Sanja Matsuri** (japonieraz: 三社祭?, euskaraz: «Hiru santutegien jaialdia»)
 Tokioko jaialdi xintoistarik jendetsuenetakoa da, Sensō-ji tenpluan egiten dena. Kanda Matsuri eta Sannō Matsurirekin batera Tokioko hiru jaialdi xintoista handia da. Maiatzaren hirugarren asteburuan izaten da eta 1'5 eta 2 milioi persona erakartzen ditu urtero. VII. mendean Sensō-ji sortu zuten Hinokuma Hamanari, Hinokuma Takenari eta Hajino Nakatomo-ren omenez egiten da.

2013

Historia
--------

Kondairak dioenez Sumida ibaiaren ertzean Kannon bodhisattvaren irudia aurkitu zuten bi arrantzalek (Hinokuma Hamanari eta Hinokuma Takenari) eta lurren jabea zen Hajino Nakatomo-k tenplua eraikitzea erabaki zuten 628 urtean. Jaialdia ordutik ospatzen dela esaten bada ere, gaur egungo formatua Edo Aroan hartu zuen, 1649an Asakusa santutegia Senso-jiren ondoan eraikitzean.

Jaialdia
--------

Hasiera batean zentzu erlijiosoa bazuen ere gaur egun jai giroan ospatzen da. Unerik gorena erromesek sorbalda gainean *mikoshi* kapera ateratzen dutenean izaten da, jaialdiko hirugarren egunean. Berniz beltzezko kutxak urrezko irudiak ditu, tona bat pisatzen du eta 40 milioi yen (300.000 euro inguru) kostatu zen 2008koa egiteak. 40 pertsonak eramaten dute, egunaren bukaeran 500 ere badira parte hartzen dutenak.

Kanpo estekak
-------------

* **(Japonieraz)****(Ingelesez)** Sanja Matsuri jaialdiaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q219122
* Commonscat Multimedia: Sanja Matsuri

---

 |

* Wd Datuak: Q219122
* Commonscat Multimedia: Sanja Matsuri
*Lactarius subumbonatus*

Sinonimoak: *Lactifluus subumbonatus*, *Lactarius cimicarius*, *Lactarius serifluus*

Usain txarra du, kalitate gastronomiko kaskarrekoa.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 2 eta 6 cm bitarteko diametrokoa, oso zimurtsua, hasieran lautik lau-ganbilera eta gero lau-hondoratua, ez oso mamitsua. Ertz biribildua, krenatu-lobulatua. Azal lehorra, opakua, pikor xeheekin, kolore arre ilunetik arre okre antzeko kolore uniformera doana.

**Orriak:** Nahiko zabal, oso elastikoak, zertxobait subdekurrenteak, lamelulekin, helduaroan krema-horixkatik okre-laranjara doan kolorekoak.

**Hanka:** 2 eta 4 cm bitarteko garaierakoa eta 0,5 eta 1 cm bitarteko lodierakoa, zilindrikoa eta konprimitua, oinarrian lodixeagoa, pruinaduna, kapelaren kolorekoa, baina tonu gorrixkekin.

**Haragia:** Fina eta nahiko urria, harroa, okre koloretik okre-laranjara doan kolorekoa. Zimitz usainekoa eta zapore gozokoa. Latexa, urria, urtsua eta gardena, gozoa.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac" "lactis", esnetik dator, esneari dagokio. Latexa jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Lactarius serifluus* delakoarekin nahas daiteke, honen kapela zimurtasun gutxiagokoa da. *Lactarius camphoratus* delakoarekin ere bai.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. *Quercus* zuhaitzen azpian batez ere. Gutxi ezagutzen den espeziea.

### Banaketa eremua

Erreferentzia
-------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 98 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  AVM Asociacion Vallisoletana de Micologia 1986.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
**José Benjamín Gorostiaga** (Santiago del Estero, martxoak 26, 1823 - Buenos Aires, urriak 3, 1891) abokatu eta politikari argentinarra izan zen eta 1853ko Argentinako Konstituzioaren egile nagusietako bat. Barne eta Ogasun ministroa ere izan zen, baita Justizia Gorte Goreneko presidentea ere, Nicolás Avellaneda presidenteak Senatuaren oniritziarekin izendatua, eta auzitegi goreneko presidente ere aukeratua izan zen.

Argentinako Konstituzioaren egilea
----------------------------------

Argentinako historiografia ofizialaren arabera, Juan Bautista Alberdi izan zen Konstituzio Nazionalaren "aita". Hala ere, korronte errebisionista handi batek 1853an aprobatutako testu konstituzional osoa Gorostiagak idatzi zuela uste du, eta Alberdiren eragina txikia izan zela.

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5938483
* Commonscat Multimedia: José Benjamín Gorostiaga

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 75230990
* LCCN: n83159384

 |

* Wd Datuak: Q5938483
* Commonscat Multimedia: José Benjamín Gorostiaga
1831ko dandiak, *Journal des Dames et des Modes* aldizkarian.
Viktoriar Aroaren garaiko dandia.
**Dandismo** (ingelesezko *dandy* hitzatik) modaren arabera janzten zen gizonaren estiloa zen, XIX. mendean. Moda mundutik beste esanahi batzuk hartu zituen ere bai; esaterako, norberaren estilo fin zaintzearen ondorioa den irudia. Dandiak burgesiatik sortu ziren eta dotoretasuna zen haien oinarri nagusia. Gustu estetiko baten adierazpide zen, besteengandik bereizteko eta, halaber, harritzeko.

Historia
--------

Dandismoa XIX. mende hasieran agertu zen, nolabait, absolutismoaren aurrean jarrera kritiko bat azaltzeko moduan. Moda demokrazia burgesarekin batera zabaldu zen, Ingalaterratik beste herrietara. Erromantizismoarekin lotura hurbila izango zuen: dandiaren estiloa benetako arte-lana izan behar zen. 
XIX. mendeko dandirik garrantzitsuenetako bat Lord Byron (1788-1824) izan zen. Laster jokabide hori Frantziara igaro zen, eta han Charles Baudelaire (1821-1867) izan zen dandismoaren adibiderik ezagunena; Baudelairekin batera Paul Verlaine ere gizaki modernoaren ordezkaririk nabarienak bilakatu ziren. Poliki-poliki, dandismoa bitxikeria estetiko huts izatetik, *poète maudit* deiturikoen bereizgarri izatera iritsi zen, eta *màl du siècle* hain hedatuaren ezaugarrietako bat bilakatu zen.

Ezaugarri batzuk
----------------

* Itxura fisikoak garrantzi handia du; dandiak asko zaindu behar du bere burua
* Artifizialtasunaren defentsa naturaren aurka
* Dena dago aurretik pentsatuta, ezer ez da espontaneoa
* Hiri handiekin lotutako pentsamendua da
* Urbanitatea oso ondo ezagutzen dute, haren arauak puskatzeko garaian ere bai
* Artistak iseka egiten dio burgesiari, zuena izango da dirua, esanez, baina gurea jeinua, adimena eta sentsibilitatea (Baudelaire)

Dandi ospetsuak
---------------

* Lord Byron
* Charles Baudelaire
* Oscar Wilde
* Paul Verlaine

Erreferentziak
--------------

1. 1 2
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Dandy

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q42907814
* Commonscat Multimedia: Dandies

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph119323
* AAT: 300055777

 |

* Wd Datuak: Q42907814
* Commonscat Multimedia: Dandies
**Termopilak** (grezieraz: Θερμοπύλαι, *Thermopylai*; latinez: *Thermopylae*, «iturri beroak» edo «ate beroak») Greziako erdi-ekialdeko haitzartea da. Bertan gertatu zen Termopiletako gudua ospetsua, K.a. 480an.

Izena
-----

*Thermopylai* izenak «iturri beroak» esan nahi du, bertako sulfurozko ur iturri beroei aipamena eginez. Beste balizko itzulpen bat «ate beroak» izango litzateke. Mitoaren arabera, Herakles erreta hiltzen ari zen bitartean bertan urperatu zenean berotu ziren Termopiletako urak.

Deskribapena
------------

Termopilak Eta mendiaen eta Maliakos golkoaren artean daude, (Ftiotide, Tesalia), Atenastik 136 km ipar-mendebalera. Zazpi kilometrotik gorako luzera du eta, antzinatean, zuzenean amiltzen ziren ia harkaitzak itsasoan; 10-50 metroko zabalerako igarobidea zen gehiena. Gaur egun ez da horrelakorik gertatzen, Spercheios ibaiak garraiaturiko alubioiek bost kilometro urrunago utzi baitute itsasertza. Ezin saihestuzko igarobidea da Grezia hegoaldetik iparralderako bidean.

Historia
--------

Greziako historiaren une askotan erabili izan da Termopila arroileko pasabidea. K.a. 480. urtean gertatu zen historiako gudu ospetsuena, Termopiletako gudua, Leonidas I.a Espartako erregearen zerbitzuan ziharduten hirurehun gudari espartarrek, haien helote edo zerbitzariek, eta mila eta ehun beoziarrek Persiar Inperioko Xerxes I.aren armada indartsuari egun batzuez eutsi ziotelako. Bizia galdu zuten, hala ere, eta Greziako erdialdeko lurrez jabetu ziren persiarrak. Ondoko urtean, persiar armada azpiratua izan zen Plateako guduan. 1955ean eraiki zen haien oroimenez marmolezko eta brontzezko harri ikusgarri bat Termopilako arroilan.

K.a. 353 eta K.a. 352 bitartean, Hirugarren Gerra Sakratuan, 5.000 atenastar hoplitak eta 400 zaldizkok pasabidea oztopatu zioten Filipo II.a Mazedoniakoaren armadari. K.a. 279an, Kalipo Sirakusakoak buru zuen armadak geldiarazi zituen, zenbait hilabetez, Atenas inbaditu nahian sartu ziren galiarrak, Breno buruzagi zutenak. K.a. 191n, Antioko III.a Handia Seleukotar enperadoreak igarobidea gotortu zuen, Manio Azilio Glabrio buru zuten erromatarrei eusteko, baina ez zuen lortu.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2017-3-7 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q194450
* Commonscat Multimedia: Thermopylae

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315126806
* LCCN: sh87004851
* NKC: ge777347
* SUDOC: 182359441
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 21976

 |

* Wd Datuak: Q194450
* Commonscat Multimedia: Thermopylae
**Kopilotua** ibilgailu baten aurreko eserlekuan dagoen pilotuaren laguna da. Ibilgailua gidatzearekin lotutako funtzioak izan ditzake edo ez. Konplexutasun handiko ibilgailuak pilotatzean, adibidez, hegazkinak non lehen ofiziala deitzen dioten, funtzio osagarriak betetzen baditu; autoen kasuan, kopilotua bidelagun hutsa izan ohi da.

Rallyko kopilotua
-----------------

 Rally ibilgailu baten barrualdea. Segurtasun-barrei atxikitako terratripa ikus dezakezu.
*Rallya* taldean jokatzen den kirol indibiduala da. Gidaria gidatzera mugatzen da, kopilotua, berriz, gidariari gidatzen ari den bitartean topatuko duen guztiaren berri emateaz arduratzen da, Zerbitzu Parketik lasterketa-ibilbidera doanean, edo lasterketa-ibilbidean bertan, Ibilbide-liburua eta Ibilbide-orria ezagutu eta irakurtzen jakitea eta lasterketako kontrol bakoitzaren denborak hartzen eta kontrolatzen jakitea. Oro har, pilotuek ospea monopolizatzeko joera dute eta gainera gehiago irabazten dute, ondorioz, kopilotuek bigarren mailako rola izaten dute normalean, errealitatean taldearen arrakasta edo porrota haien gain dago neurri handi batean. Kopilotu baten lanak zorrotza, zehatza eta metodikoa izan behar du eta bere kidearekin komunikazio eta ulermen handikoa. Gaizki esaten den ohar batek, denbora-kontrolean akats txiki batek edo ibilbide-liburuaren interpretazio oker batek, taldearen lan eta esfortzu guztien porrota ekar dezake.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Rallyko kopilotuaren webgunea
* wrc.com-eko artikulua
* Luis Moya eta Nicky Grist kopilotuei buruzko txostena 2011-03-07an kontsultatua
* Kopilotu baten orria *(Lotura hautsita)* 2011/7/3an kontsultatua
*Lepiota sublaevigata*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 2 eta 4 cm bitarteko diametrokoa, konikoa lehenik, gero ganbil-laua titiarekin, ertza soberakinekin, errezelaren hondar zurixkaz eta flokosoz apaindua. Kapelaren azala lehorra, pikor xeheekin, arre-arrosakara kolorekoa, erdian gorrixka.

**Orriak:** Libreak, zabalak, zuriak edo zuri-krema kolorekoak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Zilindrikoa, nahiko estilizatua, erraboilik gabea, zuria edo lehoi kolorekoa, gainazal kotoitsua. Gutxi definitutako eraztuna eta iheskorra.

**Haragia:** Zuria, zahartzean marroi kolorea hartzen joaten da. Usain atseginekoa.

**Etimologia:** *Lepiota* terminoa grezierazko "lepis" "lepidos" hitzetatik dator eta "oús" eta "otós ear" hitzetatik, kapela esan nahi duena. Ezkatadun kapela duen ondoa.

Jangarritasuna
--------------

Baztertu beharrekoa, toxikoa dela susmatzen da.

### Nahasketa arriskua

*Lepiota sublaevigata* delakoak *Cystoderma* generoko espezieen bezalako kapelaren azal pikortsua du, titidun kapela, ertz flokosoa eta oin kotoitsua.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Hostozabalen eta koniferoen basoetan, lurzoru neutro eta hareatsuetan. Ez da oso ohikoa.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 284 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Sociedad micológica Barakaldo. Investigación y divulgación de la micologia.* .
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Morales Pulido Juan, Carmona Perate José Julián.  (1981). Sociedad Micologica Extremeña, Medalla de Extremadura 2019.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Velazquez Vergara José Ignacio, Suarez Gil Angela.  (2009). *Catalogo micológico.*  Banco de setas.
**Miren Izaskun Landaida Larizgoitia** (Ugao, Bizkaia, 1969) bizkaitar politikaria eta enpresa administratzailea da. 2013ko urtarrilaz geroztik Emakunde Emakumearen Euskal Erakundeko zuzendaria izan zen, hiru legealditan zehar, 2022ra arte.

Ibilbidea
---------

Euskal Herriko Unibertsitatean Graduatu Sozialean diplomatu zen, eta gerora Berdintasun agente Masterra gauzatu zuen Valentziako Unibertsitatean.

1993 eta 1996 bitartean Bizkaiko zenbait enpresa txiki eta ertainetan administrazio lanak egin zituen. 1995etik 2007ra Ugaoko Udaleko Ekintza Sozialerako Zinegotzia eta alkateordea izan zen, EAJrekin. Honetaz gain 2001 eta 2007 bitartean LANDA XXI Landa Eremuko Emakume eta Familien Elkartean berdintasuna eta landa eremuko emakumeen inguruko proiektuen koordinazio eta garapenerako lan teknikoak gauzatu zituen.

2007ko udal hauteskundeen ondoren Ugaoko alkate bilakatu zen, eta karguan jarraitu zuen 2011ko hauteskundeen ondoren. Alkate zela Bizkaiko Foru Aldundiko Genero Indarkeriaren Behatokiko kidea izan zen, eta baita EUDELeko exekutibako kidea zein erakunde honetako Berdintasun saileko arduradun politikoa ere. Denbora tarte horretan *Berdinbidean* eta *Basqueskola* bezalako egitasmoak jarri ziren martxan.

2013ko urtarrilaren 29an Eusko Jaurlaritzak egindako gobernu-bileran Emakundeko zuzendari izendatu zuen, Maria Silvestre ordezkatuz. Hiru legealditan zehar bete zuen postua, eta erronka nagusietako bat Berdintasun Lege berria onartzea izan zen, 2022ko martxoan. 2022ko urrian kendu zuten kargutik, eta Miren Elgarrestak hartu zuen postua.

Bizitza pertsonala
------------------

Ezkonduta dago, eta alaba bat eta seme bat ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Izaskun Landaida CV (PDF), *Eusko Jaurlaritza*
2. ↑    Berria. «Izaskun Landaida izendatu dute Emakundeko zuzendari» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-10-04).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Izaskun Landaida, nueva directora de Emakunde» *El Correo* 2013-01-30 (Noiz kontsultatua: 2019-04-07).
4. ↑    Lozano, Maite Asensio. ««Berdintasun legea tresna estrategikoa izango da»» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-10-04).
5. ↑    Lozano, Arantxa Iraola-Maite Asensio. «Emakundeko zuzendari kargutik kendu dute Izaskun Landaida» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-10-04).

Kanpo loturak
-------------

* Izaskun Landaidaren orria Eusko Jaurlaritzaren webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q62998281

 |

* Wd Datuak: Q62998281
**Alicia Márquez,** haren benetako izena **Alicia Rossi** zen (Buenos Aires, Argentina, 1932 - *ibídem*, 2004ko irailaren 4a), aktore eta vedette argentinarra.

Ibilbide profesionala
---------------------

Irudi eskultural bat eta aurpegi eder bat zituen, eta dantzari gisa debuta egin zuen 1940ko hamarkadaren amaieran Embassy boîtean. Gero, generoan lan egin zuen Maipo antzokian, eta, aurrerago, Espainian kokatu zen Jack del Río senarrarekin, Madrileko agertoki nagusietan. Generoan izen batekin, Parisko Folies Bergère-ren lehen vedette izan zen 1954 eta 1957 artean. Los Angeles, Miami eta Las Vegasko aretoetan ere aritu zen.

Argentinara itzuli zenean, Maipo Antzokian, "La que le espera, Excelencia" (1958) aldizkariko burua izan zen, Nélida Roca, Fanny Navarro eta Ethel Rojorekin batera, eta "Hay que cambiar los botones" ikuskizuna, Pepe Arias, Alfredo Barbieri eta Don Pelelerekin (1960). Hurrengo urtean komediarako dohainak erakutsi zituen Gabriel Arout-en "Cara y ceca" obran, Antzerki Komikoan, Luis Sandrini eta Olinda Bozánekin batera.

Zinemari dagokionez, *Trompada* 45ean (1953) hasi zen, Los Cinco Grandes del Buen Niño filmarekin batera. Geroago, zenbait film filmatu zituen kanpoan, eta, Argentinara itzulita, Bazen behin *zirkua* filmatu zuen (1972).

1988an albiste izan zen grafikoetan, Demarian bere sailera sartu zen pertsona batek bost orduz eraso, torturatu, eskuak lotu eta kolpatu zuelako.

Gainera, diru eta bitxi ugari lapurtu zizkion etxean. Gaizkileak alde egin zuenean, vedette ohiak laguntza eskatu zien bizilagunei, eta anbulantzian eraman zuten klinika batera, eta han alta eman zioten. Gero Aída Luz aktorearen etxean hartu zuen ostatu. 

Buenos Airesen hil zen 2004ko irailaren 4an, 72 urterekin bihotzekoak jota. Azken agerpen publikoetan, Susana Rubiok antolatutako afari batean parte hartu zuen, eta beste hainbat izar handi izan ziren: Juanita Martínez, Argentinita Vélez, Ana María "Cachito", Cielito eta Víctor Ayos eta Mónica Crámer. Haren senarra bongo-musikari bikaina izan zen.'

Filmografia
-----------

* *Había una vez un circo* (1972).........................Carla Villafañe
* *Le sette vipere: Il marito latino* (1964)
* *El mujeriego* (1963)
* Viktor und Viktoria (1957) .... Tänzerin
* *Trompada 45* (1953)

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5668813
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 297375118
* BNE: XX5284040

 |

* Wd Datuak: Q5668813

[[Kategoria:2004} heriotzak]]
**Tomas Ibarra** **Indakoetxea** (Zubieta, 1945 - ), ***Kokotxea***, Zubietako inauterietako joalduna izan da 1992tik eta hartzazaina 2015etik aurrera. Lanbidez industriako langilea, artzaina eta basozaina izan da.

Biografia
---------

Txikia zela, lehenik Lezora eta ondoren Errenteriara joan zen familiarekin bizitzera. Industriako lanetan ibili ondoren, AEBtara joan zen artzain, eta handik itzuli ondoren Gipuzkoako Foru Aldundiko basozaina izan da erretiratu arte.

Gaztetan pare bat aldiz atera zen joaldun gisa, eta berriro ez zuen lortu, lan-kontuak zirela eta, 47 urte zituen arte. Hala ere, 1971ean Errenteriako jaietara eraman zituzten Angel Elkanoren ekimenez, eta bertan egon zen bide osoan laguntzen. Errenterian 40 urtez jarraian desfilatu dute Zubietako joaldunek, eta Euskal Herrian ezagun egitearen arrazoietako bat da.

1993tik aurrera joaldun gisa aritu zen berriro ere, eta 2015ean, "norbaitek egin behar zuela eta", hartzazain gisa aritu da, joaldunen pausoa bateratzen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)** Noticias, Diario de. «Tomás Ibarra: el guía que marca el ritmo de los 'joaldunak' de Zubieta» *www.noticiasdenavarra.com* (Noiz kontsultatua: 2020-01-29).
2. 1 2 3   Arenaza, Txema. *Zubietako joaldunak:40 años desfilando por Errenteria.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q83978095

 |

* Wd Datuak: Q83978095
**Makabearrak** (hebreeraz: מכבים or מקבים‎, *Maqabim*; latinez: *Machabi* edo *Machado*; grezieraz: Μακκαβαῖοι, *Makkabaioi*) K.a. II. mendean Jerusalemen bizi eta judaismoaren eta helenismoaren arteko borrokan gidari izan zen familia judu bateko kideak izan ziren.

Makabearrek zuzendutako armada judu matxinoak Judea bereganatu zuen, garai haietan Seleukotar Inperioko probintzia bat besterik ez zena. Asmondar leinua eratu zuten, K.a. 164 eta K.a. 63 artean agintean egon zena. Judaismo berrezarri zuten, askotan fede-aldaketa behartuen bitartez, mugak zabaldu eta helenismoaren eragina gutxitu zuten.
Haien garaipena gogoratzeko, egungo juduek Hanukkah ospatzen dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.
2. ↑   Urdang, Laurence; Donohue, Christine N..  (1985). *Holidays and Anniversaries of the World.*  Detroit: Gale Research Company ISBN 0-8103-1546-7..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q400019
* Commonscat Multimedia: Maccabees

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 22933738
* GND: 118576615
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q400019
* Commonscat Multimedia: Maccabees
**Irakoitz Etxeberria Manterola** (Orio, 1976ko azaroaren 3a) traineru estropadetako patroia izandakoa da, Kontxako Bandera bat irabazi zuen Orio Arraunketa Elkartearekin.

Kirol ibilbidea
---------------

1992a hasi zen Orion arraunean eta 2006an egin zuen debuta talde nagusiarekin. 2007an Kontxako Bandera irabaztea lortu zuen eta ligan bigarren egin zuen. 2008an Kontxan bigarren postua eskuratu zuen eta liga irabazi ez arren patroirik onena aukeratua izan zen. 2010an arrauna uztea erabaki zuen.

Oriok 2009an maila galdu zuen eta urtebete egin zuen KAE Ligan. TKEra itzuli zenean Aitor Carrillok taldea utzi zuen lanarekin konpaginatu ezin zuelako eta Irakoitzek txopara itzultzea erabaki zuen. Ordutik aurrera maila bikainean aritu da trainerua eta 2013an Kontxan bigarren egin zuen eta 2014an Ligan izan zen bigarrena.

Palmaresa
---------

* Kontxako Bandera:
	+ Txapelduna (1): 2007.
	+ Bigarrena (2): 2008 eta 2013.
* Espainiako Traineru Txapelketak (0): bigarrena 2015ean.
* TKE Ligak (0): bigarrena 2007 eta 2014an.
* Patroirik onena (1): 2008.
* Euskadiko Traineru Txapelketak (0): bigarren 2006 eta 2007an.
* Gipuzkoako Traineru Txapelketak (3): 2008, 2013, 2014.
* Bandera nagusiak:
	+ El Corte Ingles Bandera (1): 2008.
	+ Zarauzko Ikurrina (1): 2006. Bigarren 2007 eta 2014an.

Ikus, gainera
-------------

* Orio Arraunketa Elkartea
* Kontxako Bandera

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21707161

 |

* Wd Datuak: Q21707161
**Tuba** haize instrumentuen arteko ahots-apalena da. Tuba tenorra, tuba baxua eta tuba kontrabaxua dira nagusiak. Gehienetan orkestretan tuba bat besterik ez da izaten.

Deskribapena
------------

Aho moduko mutur handi batez bukatzen den tutu koniko zabala du. Tubaren tutuak ia zazpi metroko luzera dauka. Lau edo bost balbula izan ohi ditu, baina badaude sei pistoiko tubak ere. Hasiberrientzako hiru balbulako tubak ere ekoizten dira.

Tubak ia lau oktabako hedadura du.

Historia
--------

Tuba 1835ean jo zuten lehen aldiz orkestra batean. Instrumentu honek XIX. mendean izan zuen aurrerabiderik handiena, eta tubaren aurrekariek (serpentoia eta ofikleidoa) baino hots apal indartsuagoa eman zion orkestrari.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q131168
* Commonscat Multimedia: Tubas (instrument)

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12270906s (data)
* GND: 4061130-9
* LCCN: sh85138369
* NDL: 00577671
* NKC: ph1035374
* AAT: 300042366
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q131168
* Commonscat Multimedia: Tubas (instrument)
**María Concepción Lopez de Arroiabe Lejarreta** (Gasteiz, Araba, 1872ko urtarrilaren 15a-XX. mendea) Gasteizko Institutuan ikasketak egin zituen aurreneko emakumea izan zen. 1881 eta 1886 urte bitartean egin zituen bost ikasturteak, oso nota bikainekin.

Bizitza
-------

1881-82 ikasturtean sari berezia eskuratu zuen Geografian, eta ikasle garaian hainbat ohorezko matrikula lortu zituen (bat 1882-83 urtean, ikastetxean, guztira sei matrikula izan zirenean; Historia Unibertsalean, 1883-84 ikasturtean; Psikologia, Logika eta Etika ikasgaian, 1884-85 ikasturtean; eta Frantses Hizkuntzako 2.enean, guztira hamaika izan zirenean, 1885-86 ikasturtean). Ikastetxeko txostenean aipatzen zen nola "ikasketak bukatu ditu, eta kalifikazio bikainak eskuratu ditu".

1886. urtean, Ramiro de Maeztuk, Institutuko ikaslea hura ere, ohorezko matrikula eskuratu zuen bi ikasgaitan: Psikologia, Logika eta Etikan, eta Geometria eta Trigonometrian. Baina izan zuen arazoren bat Geografiako ikasgaian, aurreneko ikasturtean, bai baitziren bi "ikaskide, arinkeria une batean, laguntasunaren betebeharrei jaramonik egin gabe, errespetua galdu ziotenak Lopez de Arroyabe andereñoari, nola jokatu behar den ikaskideekin ahaztuta, are gehiago sexu ederrekoak direnean". Hutsegite horiek zigortzeko Dizplina Batzordea elkartu zen, haren aktakoa baita aurreko testua, eta, hutsegite arintzat hartuta, zigor txikia ezarri zien ikasleei.

Lanak
-----

1885-86 ikasturteko inaugurazio zeremonia handiaren oroitza txostenean, neska honen ikasketa ibilbide bikaina azpimarratu zen, hitz hauekin: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Izan bedi bada andereño honen eskolako jarrera bide erakusgarri bere sexu bereko beste pertsonentzat, era horretan, emakumeen artean oinarrizko ikasketak zabaldurik, familiako ama benetakoa izateko, eta orobat dagozkion eginbeharrak betetzeko, gizartean eta etxe barruan bete behar dituen eginkizunetarako gaur egun hain beharrezkoak diren ezagutzak eskura ditzan. |  » |

Sariak eta ohoreak
------------------

* 1881-82 ikasturtean sari berezia eskuratu zuen Geografian.
* 2022 Gasteizko Udalak Karmengo elizaren aurreko plaza: "María Concepción López de Arroiabe plaza" izendatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Gasteizko Elizbarrutiaren Artxibo Historikoa.  (1872-01-15). *Jaiotza-agiria Gasteizko Elizbarrutiaren Artxibo Historikoan.*  (Noiz kontsultatua: 2018-02-20).
2. ↑     *Gasteizek aurrera jarraitzen du kale-izendegi berdinzaleagoa bat osatzeko konpromisoan, emakumeei 9 espazio gehiago eskainiz « Prentsa oharrak.*  (Noiz kontsultatua: 2023-07-05).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21280585

 |

* Wd Datuak: Q21280585
Feng Shui-n, iparrorratzaren eskolak Ba Zhai sistema, edo 8 jauregiak, eta Xuan Kong sistema, Izar Hegalariengatik ezagunagoa dena.  Luopan edo Txinako iparrorratza magnetikoaren erabileran oinarritzen da, Feng Shui iparrorratza bezala ere ezaguna.

Ba Zhai-a
---------

Ba Zhai-a kontzeptu honetan oinarritzen da: zortzi norabideetako bakoitzak Qi berezi bat du, jendearengan efektu espezifikoak dituena, eraikinak norabideei begira nola orientatzen diren kontuan hartuta. Sistema honen arabera, orientazioa da garrantzitsuena. Eraikinak eta pertsonak zortzi trigrametako batekoak dira, eraikinaren norabidearen edo pertsonaren jaiotegunaren arabera. Eraikinaren, norabideen eta pertsonen arteko harremana zehazten da. Lau norabide egokiak eta lau norabide desegoki daude bai eraikinarako bai pertsonentzat, beraz, eraikin bakoitzeko gela batzuek energia ona dute eta beste batzuek energia txarra dute eraikinaren edo gelaren forma edozein dela ere.

Xuan Kong-a
-----------

Xuan Kong-a sistema osotzat hartzen da, denbora eta norabidea baita ingurua, barne diseinua, formak eta pertsonak barne hartzen dituelako. Izar hegalariek iparrorratzaren irakurketa zehatza, eraikinaren eraikuntza data zehatza eta inguruaren identifikazio zuzena behar ditu. Gainera, barrualdea kontuan hartu behar da: etxearen forma, itxura eta estilo orokorra, solairu bakoitzaren planoa korridoreak barne, sarrera, eskailerak, sukaldearen kokapena, logelak, etab. Metodoak "izar" bakoitzaren eraginak kalkulatzen ditu, naturaren kalitate energetikoak direnak. Izar hauek biztanleei eragiten dieten eragin ikusgaiak eta ikusezinak erakusten dituzte.

Denbora eta norabidearen konbinazioak energia-eremu bat sortzen du eraikin batean. Norabidea konstantea den bitartean, denbora-faktorea hilero eta urtero aldatzen da, hiru aroetako bederatzi zikloekiko. Gainera, izarren ezaugarriak aldatzen dira denboraren zikloekin. Ziklo bateko izar onuragarria beste ziklo batean desegokia izan daiteke. Bost elementuak Xuan Kong-en oinarria dira eta egoera desegokiak konpontzeko giltza. Kalkuluak oinarrizkoak dira energia-balantzea lortzeko. Dudarik gabe, eskola hau Feng Shui-ren mailarik aurreratuena eta eraginkorrena da eta bere ezagutzak, forma-eskolarekin (paisaia-eskola izenez ere ezagutzen dena) elkartuta, emaitza bikainak ematen ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Catherine Polet. The Feng Shui Concept. *El Concepto Feng Shui*, 2008.
***Lenin onddo bat zen*** (errusieraz: Ленин — гриб) Sergei Kuriokhin musikariak eta Sergei Xolokhov erreportariak telebistan egindako dokumental faltsu garrantzitsua izan zen. Leningradeko Telebistan 1991eko maiatzaren 17an igorri zen lehen aldiz.

Txantxa
-------

Txantxak telebistako saio bateko elkarrizketa forma zuen, *Pyatoe Koleso* saioaren baitan. Elkarrizketan, Kuriokhinek historialari baten papera hartu zuen, eta proposatu zuen Vladimir Lenin eta bere ingurukoek onddo haluzinogeno ugari kontsumitu zituztela Urriko Iraultzaren bidean, eta Lenin bera onddo batean bilakatu zela, eta gero irrati-uhin batean. Kuriokhinek falazia logiko eta autoritateen testigantza ugari erabili zituen "iturri" gisa, adibidez Carlos Castaneda, Massachusetts Institute of Technology eta Konstantin Tsiolkovski), benetan logika zuen argudiaketa bat egiten ari zenaren ilusioa sortuz. 

Txantxaren aireratze garaiak garrantzi handia izan zuen bere arrakastan, *glasnost* garaian egin baitzen, non Sobietar Batasunak zentsura altxatu eta herrialdearen historiako hainbat elementu azaleratu ziren, maiz forma sentsazionalista batean. Are eta gehiago, Sobietar telebista estilo kontserbadorea zuela ikusten zuten bere ikusleek, sinesgarritasuna handituz. Estimatzen da 11,3 milioi pertsonek ikusi zutela saioa, eta horietako askok "elkarrizketa" benetakoa zela ondorioztatu zuten, proposamena guztiz absurdoa zela kontuan hartu gabe. 

Telebista-saioaren ondorioz Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistako Leningradeko batzordeak galdera ofizial bat erregistratu zuen, saioan esaten zenaren egiantzekotasuna ebatzi nahian. Xolokhoven arabera, erantzun gisa eskaini zituzten azalpenetan, goi mailako funtzionarioek argudiatu zuten "Lenin ezin zela izan onddo bat, animalia bat ezin delako landare bat (sic) izan".

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Yurchak, Alexei.  (2011-07). «A Parasite from Outer Space: How Sergei Kurekhin Proved That Lenin Was a Mushroom» *Slavic Review* 70 (2): 307–333.  doi:10.5612/slavicreview.70.2.0307. ISSN 0037-6779. (Noiz kontsultatua: 2024-01-15).
2. ↑   **(Ingelesez)** Grundhauser, Eric.  (2017-12-05). «How Vladimir Lenin Became a Mushroom» *Atlas Obscura* (Noiz kontsultatua: 2024-01-15).
3. ↑   «КРЕСТЬЯНКА» *web.archive.org* 2008-12-14 (Noiz kontsultatua: 2024-01-15).

Kanpo estekak
-------------
**Ribagorza** Pirinioetako eskualdea da, Huescako probintzian dagoena, Noguera Ribagorzana eta Cinca ibaien artean.

12.811 biztanle zituen 2006an eta Graus du hiriburu (3.700 biz.).

Ekialdean, mugakide dauka Alta Ribagorçako eskualdea (Lleida).

Historia
--------

Ribagorza Tolosako konderriari atxikita egon zen 872ra arte; gero, bertako kondeen esku, independente izan zen XI. mendera arte. 1018 - 1035 artean Antso Gartzeitz III.a Nagusia Iruñeako erregearen esku egon zen eta honen testamentuaren ondorioz Sobrarberekin batera Gontzaloren esku geratu zen Ribagortza; Gontzalo hil zutenean, berriz, bere anaiorde Ramirok eskuratu eta Aragoiko Erresumaren menpe geratu zen.

Udalerriak
----------

Aren | Benabarre | Benasque | Bisaurri | Bonansa | Campo, Capella | Castejon de Sos | Castigaleu | Chia | Estopiñan del Castillo | Foradada del Toscar | Graus | Isabena | Lascuarre | Laspaules | Monesma y Cajigar | Montanuy | Perarrua | La Puebla de Castro | Puente de Montañana | Sahun | Santaliestra y San Quilez | Secastilla | Seira | Sesue | Sopeira | Tolva | Torre la Ribera | Valle de Bardají | Valle de Lierp | Veracruz | Viacamp y Litera| Villanova.

Hizkuntzak
----------

Sartaldeko Zerrenda izeneko eskualde handiagoan dago kokatuta, katalunierazko hiztunak dituena alegia. Halaber, ekialdeko aragoierazko hiztunak ere oraindik bizi dira bertan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *154. araua.*  Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2010-10-14).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1425491
* Commonscat Multimedia: Ribagorza

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11950266c (data)
* WorldCat
* LCCN: n2014008179
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 10819
* **Lekuak**
* OSM: 6488309

 |

* Wd Datuak: Q1425491
* Commonscat Multimedia: Ribagorza
**Manuel María Serafín González Olaechea** (Lima, 1883ko urriaren 12a - Ibídem, 1959ko otsailaren 16a) Peruko abokatua, unibertsitateko irakaslea eta kazetaria izan zen .

Biografia
---------

Julián González eta Trinidad Olaechearen semea. Max González Olaechearen (medikua) eta Víctor González Olaechearen (magistratua) anaia.

Aita jesulagunek zuzendutako Inmaculada ikastetxean ikasi zuen. Gero, San Marcos Unibertsitate Nagusian sartu zen eta bertan doktoregoa lortu zuen Politika eta Administrazio Zientzien Fakultatean eta Jurisprudentzia Fakultatean; eta zuzenbide titulua lortu zuen.

Irakasle titularra eta Gizarte Ekonomiako zuzendaria, eta San Markos Unibertsitateko Ekonomia Zientzien Eskolako sortzailea izan zen. Peruko Unibertsitate Katoliko Pontifikaleko Ekonomia Politikoko irakaslea ere izan zen.

Administrazio publikoan hainbat kargu izan zituen. *La Nueva Unión* eta *La Prensa* egunkarietako zuzendaria izan zen. *El Comercio* egunkariko eta bere herrialdeko eta atzerriko beste egunkarietako kolaboratzaile ere izan zen.

Erreferentziak
--------------

* El Comercio (2000). «Necrología / Doctor Manuel González Olaechea». En López Martínez, Héctor, ed. El siglo XX en el Perú a través de El Comercio (1951-1960) (Libro|formato= requiere |url= (ayuda)) 6. Lima: Empresa Editora El Comercio S.A. pp. 378-379. ISBN 9972-617-33-5.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28065105

 |

* Wd Datuak: Q28065105
**Francisco Miangolarra Gorostiaga** edo **Pako Miangolarra** (Gernika, Bizkaia, 1934ko abenduaren 8a) euskal kulturaren eta politikaren sustatzaile eta filantropoa izan zen, bai Euskal Herrian bai erbestean (Venezuela, Frantzia). Frankismo garaian Donostiako Gros auzoan Herri Gogoa diskoetxea (1967-1981) sortu zuen, mezenas gisa, Iñaki Beobide teknikariarekin batera, eta Euskal Kantagintza Berriaren hainbat disko grabatu zituen Donostiako estudioan. Mikel Laboak, Benito Lertxundik, Lourdes Iriondok, Xabier Letek, eta Antton Valverdek, besteak beste, diskoak grabatu zituzten Groseko estudio klandestino hartan.

Aita itsas-merkataritzako kapitaina zen. Gerra zibila bukatu baino lehentxeago Venezuelan erbesteratu zen familia osoa, Baionatik 1939ko apirilaren 22an aterata. Venezuelan familiakoen artean Inprimategi arrakastatsu bat sortu zuten. 1952tik hasi zen urtero hilabete batzuk Donostian edo Lapurdin ematen. Urte horietan Lapurdin tratu handia izan zuen Federiko Krutwig eta Mark Légasserekin.

Federiko Krutwigen Vasconia (1962) obra polemikoa Paco Miangolarrak sustatu eta finantzatu zuela, Venezuelako erbestetik Ipar Euskal Herrira etorri berritan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Miangolarra Gorostiaga, Francisco - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-09-23).
2. 1 2 3    Zubizarreta, Patxi.  (2023). *Sakonean itsasoa ikusten da. Maingolarratarren uberan..*  Txalaparta ISBN 978-84-19319-62-3..
3. ↑   Krutwig, Federiko. «Paco Miangolarra eta Vasconia Federiko Krutwig - Jakin.eus» *www.jakin.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-09-23).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q122781514
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 95625

 |

* Wd Datuak: Q122781514
**Kafe-landarea** (*Coffea*) zuhaitz txiki bat da, *Rubiaceae* familiakoa, eta haren fruituek kafea egiteko haziak ematen ditu. Kafeak nazioarteko merkatuaren nekazaritza produktu nagusien artean dago. Afrikar eta Arabiar jatorria du, baina gaur egun ekoizpena nagusia Hego Amerikan dago.

Ezaugarriak
-----------

Klima tropikaletan mendian edo goi-ordokietan landatzen da.

Kafe-landareak lorea eta hazia aldi berean ematen ditu, adar malguak ditu, hosto iraunkor berde-berdeak eta jasmin usain gozoa darien lore zuriak.

Landareak 12 metroko altuera izan dezake, baina 2 edo 3 metroko altueran mozten da haziak eskuz batu ahal izateko. Landareak loreak eman eta handik 7-9 hilabete bitartean heltzen dira haziak. Fruitua drupa txiki bat da. Landare bakoitzetik kilo erdi eta kilo bat kafe txigortu inguru jaso daiteke, eta barietateren batean bi kilo ere jaso daitezke.

Kafea ez da batzen sasoi berean herrialde guztietan, Kantzer Tropikotik gertu daudenetan urritik otsailera bitartean batzen dute eta Kaprikornio Tropikotik gertu daudenetan, berriz, maiatzetik uztaila bitartean.

Taxonomia, espezieak
--------------------

Fruituak (*Coffea arabica*) 
* *Coffea arabica*
* *Coffea benghalensis*
* *Coffea canephora* edo *robusta*
* *Coffea congensis*
* *Coffea liberica*
* *Coffea stenophylla*

Erreferentziak
--------------

1. ↑  
Coffee second only to oil?,
Tea & Coffee Trade Journal 2009
2. ↑  ITIS 35189

Ikus, gainera
-------------

* Kafe

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Coffee Research Institute **(Ingelesez)**
* **(Ingelesez)** Catálogo de la biodiversidad de Colombia **(Gaztelaniaz)**
* dossiers.ub.edu[*Betiko hautsitako esteka*] **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156354
* Commonscat Multimedia: Coffea
* Wikispecies Espezieak: Coffea

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 14451812w (data)
* GND: 4073147-9
* LCCN: sh85027699
* NKC: ph115054
* AAT: 300375535
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 189584
* EOL: 39907518
* Fl. China: 107588
* GBIF: 2895315
* GRIN:
* IPNI: 85299-3
* ITIS: 35189
* NCBI: 13442
* W3TROPICOS: 40011705
* USDA Plants: COFFE
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D040503

 |

* Wd Datuak: Q156354
* Commonscat Multimedia: Coffea
* Wikispecies Espezieak: Coffea