recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Nicolás Fernández de Moratín** (Madril, 1737ko uztailaren 20a – Ibid.1780ko maiatzaren 11) poeta, prosista eta dramaturgoa izan zen, bera ere dramaturgo izan zen Leandroren aita.

Biografia eta lana
------------------

Nicolás Fernández de Moratín Madrilen jaio zen, 1737ko uztailaren 20an. Asturiar jatorriko familia izan zuen.

Calatayudeko jesuita eskolan ikasi zuen eta Valladolideko Unibertsitatera joan zen gero.

Abokatu izan zen Madrilen eta San Sebastián fondako tertuliaren partaide izan zen, José Cadalso, Tomás de Iriarte eta Ignacio López de Ayalarekin batera.

Madrilgo Adiskideen Errege Elkarte Ekonomikoaren kide izan zen eta baita Arcadiako akademiarena ere.

1773an Poetikako katedraren ardura izan zuen Madrilgo Reales Estudios de San Isidro eskolan.

Lanak
-----

### Poesia

1764an, *El poeta* egunkaria argitaratu zuen bere bertsoak azaltzeko xedean.

Hurrengo urtean, berriz, poema didaktiko luze bat argitaratu zuen: *La Diana o arte de la caza*.

Hurrengo hamarkada arte ez zuen beste poema didaktikorik egin, burlesko tonuan: *el Arte de las putas o Arte de putear*. Eskuizkribuan eran egin zen ezaguna eta ez zen 1898 arte argitaratu, autorea hil eta handik 100 urtera.

### Antzerkia

* Komedia bat: *La petimetra* (1762)
* 3 tragedia: *Lucrecia* (1763), *Hormesinda* (1770) eta *Guzmán el Bueno* (1777).

Antzerkia neoklasizismoaren idealen barnean ikusi zuen, formazio etikoa ematen zuen eskola. Garaian espainiar antzerki klasikoari buruzko ika-miketan hartu zuen parte bere 3 folletokin: *Desengaños al teatro español*.

### Tauromakiaren gaia

XVIII. mendean tauromakian interesatu zen idazle gutxietako bat izan zen eta *Fiesta de toros en Madrid* izeneko poema izan zen ezagunenetako bat.

Oda pindariko bat dedikatu zion Pedro Romero toreroari: *Canción a Pedro Romero*
*.*

Era berean, zezenen inguruan, *Carta histórica sobre el origen y progresos de las fiestas de toros en España* (1777) idatzi zuen prosan.

### Epigramak

Hau egin zen oso ezagun:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Admiróse un portugués*
*de ver que en su tierna infancia*
*todos los niños en Francia*
*supiesen hablar francés*.
*«Arte diabólica es»*,
*dijo, torciendo el mostacho*,
«que para hablar en gabacho
*un fidalgo en Portugal*
*llega a viejo y lo habla mal;*
*y aquí lo parla un muchacho»...* |  » |

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2655029
* Commonscat Multimedia: Nicolás Fernández de Moratín

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 24853607
* ISNI: 0000 0001 0880 3500
* BNE: XX1026439
* BNF: 146150187 (data)
* CANTIC: a10083418
* GND: 12360799X
* LCCN: n79063574
* NKC: kup20030000026851
* SNAC: w6b57vpm
* SUDOC: 085869422
* UB: a1298342
* Open Library: OL325123A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 230

 |

* Wd Datuak: Q2655029
* Commonscat Multimedia: Nicolás Fernández de Moratín
Odolak emailetik hartzaileraino egiten duen bidea.
Hematie-kontzentratua, CPDA (zitratoa, fosfatoa, dextrosa, adenina) disoluzioan.
**Odol-transfusioa** pertsona baten odola beste batengan sarraraztea da.

Lehenbiziko transfusioak XVII. mendean egin baziren ere, odol taldeen arteko elkartezintasuna arautzen duten legeak ezagutzen ez zirenez, bertan behera utzi behar izan ziren, gaixoak hil egiten baitziren. XX. mendearen hasieran, Karl Landsteiner austriarrak odol taldeak eta haiek elkartzeko legeak aurkitu zituenean, berriz egiten hasi ziren, emaitza hobeekin. Gaur egun, ohiko bihurtu da transfusioa eta, gehienetan, odol talde eta Rh bereko pertsonen artean egiten da. Badira, hala ere, edozein taldetako odola jaso dezaketen pertsonak (AB odol taldekoak, hartzaile unibertsalak) eta, orobat, edozein taldetakoei eman diezaieketenak (0 taldekoak, emaile unibertsalak).

Odol-transfusioak hainbat egoeratan eta gaixotasunetan burutzen dira. Trauma baten ondorioz odol-galera handia gertatzen denean, adibidez. Baita ebakuntza eta kirurgiaren ondorioz odol asko galtzen denean ere. Gaixotasun hematologiko larri batzuek (anemia latza, tronbopenia, leukopenia, hemofilia, leuzemia...) transfusioa eskatzen dute sarritan. Garai batean transfusioak odol guztiarekin egiten ziren baina gaur egun ohikoa da odolaren osagaiak besterik ez erabiltzea (gaixo bakoitzak behar dituenak).

Odol-transfusioak egin aurretik emailearen odola analizatu behar da bakterio eta birus patogenoak ez dituela ziurtatu ahal izateko. Aspaldian zorigaiztoko gaitzak harrapatzen ziren transfusioak burutu ondoren (HIESa, C hepatitisa, malaria...), odolaren analisiak murritzak zirelako eta, ondorioz, odolaren aukeraketa prozesua okerra zelako. Egun, aldiz, analisiak oso zorrotzak dira eta AEBetan odol-transfusioaren ondorioz gaixotasun infekzioso bat harrapatzeko probabilitatea 1/1,95 besterik ez da. 

Odolaren emaileek pertsona helduak eta osasuntsuak izan behar dute beti, eta ez dira inongo gaitz infekziosoren eramaileak izango. Herrialde gehienetan boluntarioak dira, ez baitago onartua odolaren truke dirua kobratzea.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2013/08/03 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Torpy, Janet M. (6-10-2004, Jama Patient Page. American Medical Association. Vol. 292. Nº 13.

Kanpo estekak
-------------

* Jose Ramon FURUNDARENA: «Odola eta odolaren osagaiak. Prestaketa eta erabilera»[*Betiko hautsitako esteka*] Elhuyar aldizkaria, 1992/10/01. Zientzia.net.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q183605
* Commonscat Multimedia: Blood transfusion

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4007293-9
* LCCN: sh85014949
* NDL: 00574459
* NKC: ph126714
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* CIE-9: 99.0
* MedlinePlus: 000431
* MeSH: D001803

 |

* Wd Datuak: Q183605
* Commonscat Multimedia: Blood transfusion
|  |  |
| --- | --- |
|  | **Orri honetako testu zati batzuk japoniar idazkerarekin idatzita daude.**Euskarri eleaniztun egokirik gabe, galderaikurrak ikusiko dituzu kanji edo kana karaktereen ordez. |



|  |  |
| --- | --- |
|  | **Hemengo testu batzuk txineraz daude.**Euskarri eleaniztun egokirik gabe, galderaikurrak ikusiko dituzu txinera ikurren ordez. |


|  |
| --- |
|  |
| Oolong |
| ウーロン edo *Ūron* |
| Sexua | Gizonezkoa |
| Jaiotze data | 740. urtea |
| Jatorria | Mangan |
| Lehen agerraldia | 1. liburukia, 3. atala (manga)Dragoi Bolako 4. atala (animea) |
| Arraza | Lurtarra |
| Teknikak | * Henge (eraldaketa)
 |
| Ahotsa | Japonia Naoki TatsutaEuskal Herria |
|

**Oolong** (jatorrizko japonieraz ウーロン edo *Ūron ?*) Dragoi Bola manga eta animeko fikziozko pertsonaia da. Izen hau *oolong tetik* dator (jatorrizko txineraz 烏龍 edo pinyinez *wūlóng*), te txinatar hau *dragoiaren tea* bezala ezagutzen da. Mandarinez literalki *dragoi beltza* esan nahi du. **Mendebaldera bidaia** nobela klasiko txinatarreko *Zhu Wuneng* pertsonaian du jatorria.

Biografia
---------


|  |
| --- |
| **Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.*  |

**Oolong** Oktogono haraneko tribu batean izan zuen jatorria, baina bere herria utzi zuen abenturak bizitzeko asmoz. Zerri honek 5 minutuko eraldaketak egiteko ahalmena zuen, denbora tarte honen ondoren minutu bateko atsedena behar zuen berriz ere eraldatzeko. Ahalmen hau Puarrekin batera ikasi zuen *Hegoaldeko Eraldaketa Umezaintzan* (南部変身幼稚園 edo *Nanbu Henshin Yōchien*). Hala ere ez zituen ikasketa hauek bukatu, andereñoari kuleroak osteagatik bota baitzuten.

Ahalmen hau herri bateko jendea izutzeko erabili zuen, horrela herritarren alaba gazteak bere jauregira eramaten zituen. 749an herrixka honetara Son Goku izeneko mutil bat eta bere laguna zen Bulma neska gaztea heldu ziren. Son Gokuk **Oolong** garaitu zuen eta "bahitutako" neska guztiak askatu behar izan zituen.

Honen ondoren bikotearekin batu zen *Dragoi Bolak* bilatzeko, hala ere, hasieran gogoz kontra egin zuen. Son Gokuren lagun oso ona bihurtu zen, elkarrekin abentura ugari biziz. Gainera istorio osoko lehen guraria eskatu zion Shenroni (nesken kuleroak), Pilafen ametsa deuseztuz.

Hemendik aurrera ez zuen nabarmentzeko ekintzarik egin. Book hil egin zuen, gero Namekeko *Dragoi Bolekin* berpiztua izateko. Gainera munstro hau akabatzeko Genkidaman bere energiarenkin parte hartu zuen.


| Dragoi Bolako pertsonaiak |
| --- |
| **Saiyak:** Son Goku · Son Gohan · Vegeta · Son Goten · Raditz · Trunks**Gizakiak:** Bulma · Iratxo Dortoka · Yamcha · Chichi · Krilin · Ten Shin Han · Chaoz**Arerio nagusiak:** Zapi Gorridun Armada · Satan Bihotz Txiki · Freezer · Ziborrak · Cell · Boo Ahaltsua · Ume · Dragoi Ilunak**Pertsonaia zerrendak:** Dragoi Bolako saiyen zerrenda · Dragoi Bolako lurtarren zerrenda · Dragoi Bolako estralurtarren zerrenda · Dragoi Bolako naturaz gaindiko izakien zerrenda |
**Woodford konderria** (ingelesez: *Woodford County*) Illinoisko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Eureka da. 2010eko zentsuaren arabera 38.664 biztanle zituen, Woodford kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Woodford konderriak 1.405,44 kilometro koadro ditu. Horietatik 38,44 ura dira. Beste 1.366,99 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 27,51 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 38.664 pertsonetatik 37.821 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 527 dira. 186 beltzak edo afroamerikarrak. 65 amerikar natiboak ziren eta 5 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 208 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 13 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 366 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Woodford County, Illinois age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156437
* Commonscat Multimedia: Woodford County, Illinois

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126683221
* LCCN: n81127834
* NARA: 10037168
* **Lekuak**
* OSM: 1800378
* TGN: 1003035

 |

* Wd Datuak: Q156437
* Commonscat Multimedia: Woodford County, Illinois
Robert Delaunay margolariaren *Simultaneous Windows on the City*, 1912, Kunsthalle Hamburgo
**Orfismoa** artean, Frantzian 1912an sortu zen pintura higikundea izan zen, kubismotik eratorria.

Historia
--------

Izenak Orfeo Greziako mitologiako musikari eta poeta gailenari erreferentzia egiten dio, eta Guillaume Apollinairek erabili zuen, Robert Delaunay (1885-1941) margolari frantsesaren koadroetan oinarri hartuta, kubismo intelektualaren soiltasuna lirismoz eta kolorez jantzi nahi izan zuten pintoreek osatu zuten higikundea izendatzeko. Orfismoaren jarraitzaileak izan zirenen edo higikundearekin harremanak izan zituztenen artean, aipatzekoak dira Fernand Léger, Francis Picabia, Marcel Duchamp eta František Kupka. Oso denbora gutxi iraun zuen, baina eragin handia izan zuen Alemaniako Blaue Reiter taldeko eta Ipar Ameriketako Stanton Mac Donald-Wright eta Morgan Russell pintoreengan.

Erreferentziak
--------------


* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2016-12-26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q519443
* Commonscat Multimedia: Orphism

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119460960 (data)
* GND: 4172854-3
* LCCN: sh85095752
* NKC: ph561385
* AAT: 300134101
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q519443
* Commonscat Multimedia: Orphism
Arlote baten karikatura, 1899 urtea.
***Ne'er-do-well*** ("ezer onik egiten ez duena") mundu anglofonoan erabiltzen den gutxiespen terminoa da, lanik egiten ez duten gaizkile, alfer edo eskekoak izendatzeko.

Testuinguru koloniala
---------------------

*Ne'er-do-well* terminoa XIX. mendeko Australasiako kolonietan erabili zen, zenbait gizon britaniar eta irlandar izendatzeko. Pertsona hauetako asko familia aberatsetako bigarren mailako semeak ziren, gurasoek kolonietara bidaliak bizibideren bat bilatzera. Batzuetan *remittance men* bezala ere ezagutzen ziren (familiak bidalitako diruaren menpe izaten zirelako), eta tipikoki diru guztia edaten eta apostuan xahutzen zuten. Kolonoen artean ospe txarra zuten, gizartearen ordenuaren mehatxu bezala ikusten baitzituzten.

XIX. mendearen erdialdetik aurrera, *ne'er-do-well* terminoa migratzaile zerrendetan, bidaia-aldizkarietan eta argitalpenetan erabiltzen hasi zen. 1851ean George Hepburn-ek egunkari bat idatzi zuen Dunedinera egindako bidaian zehar. Bertan, ontzian zeuden pertsonetako batzuk *would be gentlemen* izendatzen zituen ("gentleman izango litzateke"-ak), eta haiei buruz idazten zuen "burugabekeriaz jarduten zuten iruzurtiak" zirela. Zenbait idazlek mota horretako gizonak ez emigratzeko aldarria egin zuten, hala nola Charles Flinders Hursthouse- k; honek ohartarazi zuenez, "*ne'er-do-well* alferrak" etxean gelditu beharko lirateke, "lanaren oso gainetik eta oso azpitik zeudelako".

1873an, Zeelanda Berriko Gobernuak "*Imbecile Passengers Act*" izeneko legea aurkeztu zuen, lagunek eta senideek koloniara bidalitako jende "erdi maltzurra, erdi eroa" gero eta gehiago zelako, eta praktikan horrek arazoak sortzen zituelako, osasun-instituzioetan ingresatu beharreko pazienteen kopuruaren mantenimendu garestian.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Miles. Fairburn,.  (2013). *The Ideal Society and Its Enemies : Foundations of Modern New Zealand Society, 1850-1900..*  Auckland University Press ISBN 978-1-86940-511-3. PMC 865330112. (Noiz kontsultatua: 2021-06-02).
2. ↑   «ENZB - 1857 - Hursthouse, C. New Zealand, or Zealandia, the Britain of the South [Vol.I. - [Front Matter]»] *www.enzb.auckland.ac.nz* (Noiz kontsultatua: 2021-06-02).
3. ↑   «Imbecile Passengers Act 1873 (37 Victoriae 1873 No 70)» *www.nzlii.org* (Noiz kontsultatua: 2021-06-02).
4. ↑    doi:10.1353/sli.2015.0005. ISSN 2165-2678..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6983868

 |

* Wd Datuak: Q6983868
**Nea Salamis Famagusta** edo **Nea Salamina Famagusta** (grezieraz: Νέα Σαλαμίς Αμμοχώστου) futbol profesionaleko klub bat da, egoitza Famagusta hirian (Zipre) duena. Klub iheslaria da 1974an Turkiak Zipreren iparraldea inbaditu zuenez geroztik; horrenbestez, klubak behin-behineko egoitza Zipreren hegoaldeko Larnaka hirian du gaur egun.

Historia
--------

Nea Salaminaren lorpenik nabarmenena 1990ean Zipreko futbol kopa eta Zipreko superkopa irabazi izana da. Zipreko lehen mailan lortu duen posturik hoberena hirugarrena da. Bere lehen bost urtean (1948–1953), taldeak Zipreko Futbol Amateurreko Federazioaren txapelketetan parte hartu zuen. 1953an kluba Zipreko Futbol Elkarteari batu zitzaion, eta geroztik elkarte horren txapelketetan parte hartu ohi du. Zipreko lehen mailan 50 denboralditan baino gehiagotan jokatu duelarik, arlo horretan zazpigarren kluba da.

Palmaresa
---------

### Zipren: 2

* Liga (0): hirugarrena 1956, 1966, 1993 eta 1995ean.
* Kopa (1): 1990.
* Zipreko Superkopa (1): 1990.

Kanpo estekak
-------------

* Nea Salamina erabiltzailearen profila, Twitter zerbitzuan
* Nea Salamina's channel YouTuben
* Nea Salamina erabiltzailearen orria, Facebook zerbitzuan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q714581
* Commonscat Multimedia: Nea Salamis Famagusta FC

---

 |

* Wd Datuak: Q714581
* Commonscat Multimedia: Nea Salamis Famagusta FC
**Nazionalitate historikoa**, **nazio errealitatea**, **nazio izaera** edo **nazionalitatea** Espainiako politikan usu erabilitako terminoak dira. Hainbatetan zentzu berarekin erabiltzen dira.

Nortasun kultural eta linguistiko berezia duten autonomia erkidegoak izendatzeko erabiltzen da. 1978ko Espainiako Konstituzioak Espainia erkidego eta nazionalitateetan banatua dagoela onartzen zuen bere 2. artikuluan.

1980ko hamarkadan autonomia estatutuak ezartzearekin batera, Euskal Autonomia Erkidegoak, Galiziak, Kataluniak eta Andaluziak nazionalitate historikoaren izendapena hartu zuten, Andaluziaren kasuan mobilizazio handiak eta erreferendum berezi bat eta gero.

Gaur egun, euren autonomia estatutuetan nazionalitate edo nazionalitate historikoaren izendapena duten Espainiako erkidego autonomoak ondoko hauek dira:

* Andaluzia (1981 eta 2006)
* Aragoi (1996)
* Euskal Autonomia Erkidegoa (1979)
* Galizia (1981)
* Kanariar uharteak (1996)
* Katalunia (1979 eta 2006)
* Valentziako Erkidegoa (1982 eta 2006)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  1981eko Galiziako Autonomia Estatutua
2. ↑  2006ko Kataluniako Autonomia Estatutua
3. ↑  "Guztiontzako autonomia estatutu [galiziar] baterako akordioa", Galiziako Alderdi Sozialistak eta Bloke Nazionalista Galiziarrak sinatuta
4. ↑  2006ko Kataluniako Autonomia Estatutua

Ikus, gainera
-------------

* Nazioa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2736168

 |

* Wd Datuak: Q2736168
**Osage konderria** (ingelesez: *Osage County*) Oklahomako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Pawhuska da. 2010eko zentsuaren arabera 47.472 biztanle zituen, Osage kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Osage konderriak 5.967,27 kilometro koadro ditu. Horietatik 149,23 ura dira. Beste 5.818,04 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 7,96 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 47.472 pertsonetatik 32.075 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.366 dira. 5.355 beltzak edo afroamerikarrak. 6.704 amerikar natiboak ziren eta 11 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 118 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 14 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 3.195 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q495925
* Commonscat Multimedia: Osage County, Oklahoma

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 141889259
* LCCN: n80032009
* **Lekuak**
* OSM: 1820062
* TGN: 2001679

 |

* Wd Datuak: Q495925
* Commonscat Multimedia: Osage County, Oklahoma
**Mizpira** edo **mizpirondoa** (*Mespilus germanica*) 2-3 metroko zuhaitza da, baina 6 metroraino heltzen ahal da. Aski desberdinki heldu da, eta maizenik oihanxka, txara eta berroetan, Europako hego-mendebalean dago gehienik. Haren latinezko izenak, *Mespilus germanica*, salatzen du Alemania aldekoa litekeela, baina jatorria Persia eta Balkanetan du. Ez da nahastu behar Japoniako mizpirondoarekin, hau ez baita *Mespilus* generokoa.

Haren fruitua, *mizpira*, ustel mulikaturik jaten da lehen izotzen ondotik eta famatua ere da bere medikuntzako bertuteengatik. Barneko minentzat baliatzen da: "mizpirak barnea sustengatzen duela" diote.

Epeluzexka behar du mizpirak handitzeko, horrek ematen baitio bere zailtasuna.

Erabilera
---------

Bere zura gogorra du, berdina eta fina. Azal leun bat hartzen du, ezin higatua eta kasik ezin hautsia. Arrakasta gaitza zuen lehenago tresna-gider, azote edo kana egiteko.

Mizpiraren zura euskal makilak egiteko erabiltzen da.

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q146186
* Commonscat Multimedia: Crataegus germanica
* Wikispecies Espezieak: Crataegus germanica

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4170128-8
* **Datu taxonomikoak**
* BioLib: 39586
* Dyntaxa: 265369
* EOL: 633332
* GBIF: 3031774
* GRIN:
* IPNI: 726564-1
* ITIS: 506235
* UICN: 79920045
* NCBI: 36616
* PlantList: rjp-51
* W3TROPICOS: 27804454
* USDA Plants: MEGE4
* uBio: 477009
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 8715316IFS

 |

* Wd Datuak: Q146186
* Commonscat Multimedia: Crataegus germanica
* Wikispecies Espezieak: Crataegus germanica
**Orioko balea** 1901eko maiatzaren 14an Orion arrantzatutako balea izan zen. Bizkaiko golkoan harrapatutako azken sardako balea izan zen, euskal balea izendatu izan ohi den espeziekoa. Orioko arrantzaleek arpoia gabe dinamita erabili zuten animalia hiltzeko.

Harrapaketan honako ontziek parte hartu zuten: *Trinidad* izeneko trainerua, Manuel Olaizola patroi zela; *San Antoni*o-n, Manuel Loidi; *Maria Jose*-n, Xixario Uranga; *San Jose*-n, Eustakio Atxega; eta *San Juan*-en, Gregorio Manterola.

Gertaturikoa Orioko baleari jarritako bertsoekin oroitua izan zen. Benito Lertxundi abeslari oriotarrak 1977an abestia egin zuen bertsoon bertsio laburtu batekin.

2001. urtetik aurrera, bost urtetik behin maiatzaren 14an ospakizuna egiten dute Orion herriaren iragan baleazalea oroitzeko.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    «XIII. mendeko Orioko balea -» *Karkara.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-07-09).

Ikus, gainera
-------------

* Orioko baleari

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q120483279

 |

* Wd Datuak: Q120483279
**Osage konderria** (ingelesez: *Osage County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Linn da. 2010eko zentsuaren arabera 13.878 biztanle zituen, Osage kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Osage konderriak 1.581,06 kilometro koadro ditu. Horietatik 15,81 ura dira. Beste 1.565,25 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 8,78 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 13.878 pertsonetatik 13.738 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 84 dira. 28 beltzak edo afroamerikarrak. 29 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 14 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 64 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q489894
* Commonscat Multimedia: Osage County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 151307481
* GND: 4443243-4
* LCCN: n83071976
* **Lekuak**
* OSM: 1180443
* TGN: 1002755

 |

* Wd Datuak: Q489894
* Commonscat Multimedia: Osage County, Missouri
**Nazlı Tolga** (1979ko azaroaren 8a - ) turkiar-herbeheretar kazetaria da. Herbehereetako telebistan aurkezle lana egiten du. Tolga izan zen FOX Ana Haber saioko nazioarteko politikako berriemaile nagusia.

Nazlı Tolga Ankaran jaio zen, Turkian. Turkieraz, holandarrez, Brasilgo portugesez eta ingelesez hitz egiten du. Lehen eta bigarren hezkuntza Istanbulgo American College-n amaitu ondoren, Marmara Unibertsitatean (Komunikazio Fakultatea) ikasi zuen, Turkiako komunikazio- eta ikasketa-hezkuntzaren erakunde nagusian. Tolga 1998an hasi zuen kazetaritza-ibilbidea Kanal Dn. Show TV, Skyturk eta Fox-en lan egin zuen. Lawrence Brenninkmeyer enpresaburu holandarrarekin ezkondu ondoren, Brasilen, Londresen eta Shanghain bizi da. Katoliko erromatarra da 2013tik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Turkieraz)** «Brezilya'ya yerleşen Nazlı Tolga, Çin'e taşınıyor» *Sabah* 6 June 2015.
2. ↑   «Spi̇ker Nazli Tolga Di̇n Mi̇ Deği̇şti̇rdi̇?» *Bilalözcan* 3 September 2013.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6088244

 |

* Wd Datuak: Q6088244
Ohiko xake-erloju analogikoa 
 DGT xake-erloju digitala 
**Xake-erlojua** esfera bikoitzeko erloju bat da, jokalari bakoitzak xake-partida batean bere jokaldiak pentsatzean emandako denbora zenbatzen duena. Ohiko xake-erloju analogiko irudian agertzen dena da. Erlojuaren gainean botoia sakatzean, erlojua gelditu eta bestea martxan jartzen da (ordulariek ez dute inoiz aldi berean funtzionatzen), aurkariaren denbora korrika eginaraziz. Erloju analogikoetan, jokalari bati bost minutu edo gutxiago geratzen zaizkionean, bandera gorri txiki bat altxatzen hasten da. Bandera hau erortzen denean, jokalariaren denbora amaitu dela esan nahi du, eta partida galtzen du beste emaitza batera iristen ez bada edo denbora kontroleko jokaldiak burutu ez baditu.

Gaur egun, askotan erloju digitalak erabiltzen dira, askoz zehatzagoak direnak, baina erloju analogikoak erabiltzen jarraitzen dira.

Hainbat joko-erritmo daude. Partida azkarretatik hasi (5 minutu jokalari bakoitzeko) eta erritmo klasikoko partidetaraino (2 ordu jokalari bakoitzeko, eta ordubete gehiago 40. jokaldia egin ondoren). Erloju digitalak sartzeak denbora-kontrol mota berriak erabiltzea ahalbidetu du. Adibidez, gaur egun, Nazioarteko Xake Federakuntzak (FIDE) ezarritako jokoaren erritmo "normala" partida osorako jokalari bakoitzeko 90 minutukoa da, gehi egindako jokaldi bakoitzeko 30 segundoko gehikuntza; horri esker, jokalari bati beti geratzen zaio gutxienez 30 segundo bere hurrengo jokaldia egiteko.

Bobby Fischer munduko txapeldun ohiak sortu zuen joko-kontrol mota hau, denbora gehituz, eta denbora kontrolatzeko erloju digital bat sortzea ere egozten zaio, 1992an Boris Spaskiren aurkako norgehiagokan lehen aldiz erabilia; horregatik, jatorrian, "Fischerren erlojua" izena hartu zuen.

Erlojua xakean sartzearen arrazoia oso erraza da: partida batek iraun dezakeen denbora osoa kontrolatzea. Partida sartu aurretik partidak ordu eta ordutan luza zitezkeen (baita egunetan ere), jokalari bakoitzak egoki iritzitako denbora guztia pentsa zezakeelako.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q831765
* Commonscat Multimedia: Chess clocks

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q831765
* Commonscat Multimedia: Chess clocks
Olarizuko parke botanikoaren irudia
**Olarizuko parkea** Gasteizko Eraztun Berdea osatzen duen parkeetako bat da. Parkearen osagai nagusiak Olarizuko etxaldea eta haren iparraldean dagoen angioa, 2006tik aurrera bost fasetan eraiki den lorategi botanikoa eta Olarizuko baratzeak dira.

Historia
--------

2000. urtean Gasteizko Udalak, Euskal Herriko Unibertsitatearen laguntza zuena, 50 hektareako lorategi eraikitzea proposatu zuen. Hala ere, desjabetuak izango ziren auzokideek helegitea aurkeztu eta lanak geldiarazi zituzten.

Hala ere, epaia izan baino lehen, 2006ko abenduan Udalak zuen 7 hektareako lursail batean mediterranear baso landareak jarri zituen.

Guztira, bost ibilbide prestatu ditu:

* Mediterranear basoa (martxan)
* Konifera-baso boreala (proiektuan).
* Baso hostogalkor hostotsuak (proiektuan).
* Baso hostogalkor ez-hostotsuak (proiektuan).
* Sendabelarrak eta interes etnobotanikodun landareak (proiektuan).

Gainera germoplasma-banku bat eraiki dute, galtzeko arriskuan dauden haziak mantendu eta ernamuintzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Askotariko landareak bilduko dituen lorategia» *Berria* 2010-07-25.[*Betiko hautsitako esteka*]

Ikus, gainera
-------------

* Olarizu

Kanpo estekak
-------------

* Olarizuko parkeari buruzko informazioa Eraztun Berdearen webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265086

 |

* Wd Datuak: Q12265086
**Xake-tximeleta txikia** (*Pyrgus malvae*) Hesperiidae familiako lepidopteroen espezie bat da. Europan eta Asian aurkitzen da Iberiar penintsulatik hasi eta Korearaino. Kontinenteen iparraldean ez dago, hotzarengatik.

Lineok deskribatu zuen 1758. urtean.

Deskribapena
------------

Tximeleta txikia da, 24 mm-ko hegal zabalera hartzen du batazbeste. Kolore oso bereizgarriak ditu, xake taula batean bezala kolore beltzean orbain zuriak tartekatzen dira. Espezie honetako tximeleta batzuek kolore argiagoa ere izan dezakete, beltza beharrean marroia. Itxuragatik sitsa ematen du tximeleta baino gehiago. Arrek eta emeek antzeko koloreak dituzte baina arren hegoak angelutsuagoak dira eta emearenak borobiltsuagoak.

Tximeletaren beldarrak kolore berdea du eta lerro marroi argi eta ilunak dtu.

Bizi zikloa
-----------

Landare loredun txikietak jartzen ditu arrautzak, marrubi landaretan esate baterako. Ondoren beldarrak jaiotzen dira eta estalki bat eraikitzen dute beren burua babesteko. Bi edo hiru hilabete pasatzen direnean pupa sortzen du. Pupa ere altuera txikiko belarretan ezartzen du. Negua horrela igarotzen du eta martxoa aldera tximeleta heldua ateratzen da. Tximeletak uztailerarte ikusten dira hegan.

Habitata
--------

Hiru ekosistema ezberdinetan ikusten dira xake-tximeleta txikiak; basoan, belardietan eta industria guneetan, nitrogeno kopuru handia pilatzen duten landareak baitituzte gustoko.

Iruditegia
----------

* Tximeletaren bikotea.Tximeletaren bikotea.
* Hegalen azpialdea.Hegalen azpialdea.
* Tximeletaren tamaina.Tximeletaren tamaina.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Concise butterfly & moth guide..*  2014 ISBN 978-1-4729-1583-2. PMC 891382316. (Noiz kontsultatua: 2022-09-12).
2. 1 2   **(Ingelesez)** Streitberger, Merle; Fartmann, Thomas.  (2013-01-01). «Molehills as important larval habitats for the grizzled skipper, Pyrgus malvae (Lepidoptera: Hesperiidae), in calcareous grasslands» *EJE* 110 (4): 643–648. doi:10.14411/eje.2013.087. ISSN 1210-5759. (Noiz kontsultatua: 2022-09-12).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1109803
* Commonscat Multimedia: Pyrgus malvae
* Wikispecies Espezieak: Pyrgus malvae

---

* **Datu taxonomikoak**
* BioLib: 51245
* Dyntaxa: 201019
* EOL: 181939
* Fauna Europaea: 440751
* GBIF: 8109173
* NCBI: 218760

 |

* Wd Datuak: Q1109803
* Commonscat Multimedia: Pyrgus malvae
* Wikispecies Espezieak: Pyrgus malvae
**Nils Malmros**, (Aarhus, Danimarka, 1944ko urriaren 5a) Danimarkako zinema zuzendari eta gidoilaria da, eta Danimarkako zinemaren egile errealistarik nagusienetakoa.

Bizitza
-------

Richard Malmros (1905–2000), Nils Malmrosen aita, neurokirurgiako irakaslea zen Aarhusko unibertsitatean.

Nils Malmros ezaguna da nerabezaroaren hazkunde-minak eta errugabetasuna galtzearen inguruan duen begiradagatik. Horretarako, bere haurtzaroan Aarhusen igarotako esperientzietatik abiatzen da.

Bere film aipagarrienak 1950eko hamarkadan Aarhus ikastetxeko ikasleen gaia tratatzen duen trilogiakoak dira: *Lars-Ole 5c*, *Kundskabens Træ*, 1981) filmak. Azken film hori Danimarkako Kultura Kanonean agertzen diren hamar filmetako bat da.

Malmrosek, zinegile gisa autodidakta, zirujau gisa trebakuntza jaso zuen. *Facing the Truth* filmean ( *A Kende sandheden* ), berak burmuineko ebakuntza sekuentzia guztiak egiten ditu.

Malmrosek lau aldiz jaso du Danimarkako film onenaren Bodil saria eta hiru aldiz urteko daniar filmeko Robert saria.

Filmografia partziala
---------------------

* 1968: *En mærkelig kærlighed*
* 1973: *Lars Ole, 5c*  (Nils Sigurd Malmros bezala)
* 1977: *Boys* (*Drenge*)
* 1981: *L'Arbre de la connaissance*
* 1983: *Skønheden og udyret*
* 1989: *Århus by night*
* 1992: *Pain of Love* (*Kærlighedens smerte*)
* 1997: *Barbara*
* 2002: *Facing the Truth* (*At Kende Sandheden*)
* 2009: *Kærestesorger*
* 2013: *Sorg og glæde*
* 2014: *Kammesjukjul*  (telefilma) (Nils Sigurd Malmros bezala)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q526540
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 47081100
* ISNI: 0000 0000 7849 5673
* BNF: 15575358h (data)
* GND: 129742864
* LCCN: no95060529

 |

* Wd Datuak: Q526540
DVB-C estandarreko kable bidezko telebista deskodetzailea
**Ordainpeko** **telebista,** **harpidetza-telebista** **edo premium-telebista**     eduki esklusiboak dituen telebista-zerbitzua da, oinarrizko kanal paketeaz gain.  Ikusteko, banaketa-konpainiaren harpidetza behar da, kanal anitzeko kable edo satelite plataformen bidez eta eskatu ahalako bideoaren (VOD) online plataformen bidez eskuragarri egotea.

Pay-per-view (PPV) zerbitzua ordainpeko plataforma batzuek eskaintzen duten aukera osagarria da, non erabiltzaileak premium edukiak kontratatzen dituen.

Edukia
------

Ordainpeko telebista premium eduki eta kanal espezializatuak eskaintzera zuzenduta dago. Hornitzaileek edo plataformek kanal eta gaikako paketeen oinarrizko paketea eskaintzen dute. Gaikako kanalak gai edo talde sozial zehatz bati eskaintzen zaizkio eta plataforma edo banatzaileari kobratuz finantzatzen dira, erabiltzaile kopuruaren arabera. Etenik gabe emititzen dute, etenik komertzialik gabe. Beste kasu batzuetan, etenaldiak beste programa eta kanal batzuk iragartzeko edo eduki osagarriak erakusteko erabiltzen dira.

Kirolak, sailak eta filmak dira plataforma horien erakargarri nagusiak. Ordainpeko telebista-zerbitzu askok zinema-eskubideak lortzen dituzte zinema-banatzaileekin egindako hitzarmen esklusiboen bidez, eta horiek zinema-aretoan estreinatu eta epe laburrean emititzea ahalbidetzen dute. Lurreko telebista ez bezala, ohikoa da ordainpeko telebista-enpresek zentsurarik gabeko eduki sexual edo bortitza duten kanalak eskaintzea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Busch, Anita; Busch, Anita.  (19 de abril de 2016). «Former Universal & Relativity Exec Michael Joe Joins STX As Film Group COO» *Deadline*.
2. ↑   Gross, Daniel.  (10 de agosto de 2013). «Why Time Warner Cable Can't Cave to CBS's Demands» *The Daily Beast*.
3. ↑   Steel, Emily.  (21 de mayo de 2015). «Epix Joining the World of Scripted TV With Two Original Series» *The New York Times* ISSN 0362-4331..
4. ↑   Barnes, Brooks.  (25 de septiembre de 2010). «A Fight Brews Over Hollywood's Video 'Window'» *The New York Times* ISSN 0362-4331..
5. ↑   ¿Qué es un servicio Premium de TV?]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q721830
* **Identifikadoreak**
* GND: 4276456-7
* LCCN: sh85129529

 |

* Wd Datuak: Q721830
**Monroe konderria** (ingelesez: *Monroe County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Madisonville da. 2010eko zentsuaren arabera 44.519 biztanle zituen, Monroe kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Monroe konderriak 1.690,12 kilometro koadro ditu. Horietatik 44,01 ura dira. Beste 1.646,1 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 26,34 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 44.519 pertsonetatik 42.594 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.448 dira. 900 beltzak edo afroamerikarrak. 199 amerikar natiboak ziren eta 10 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 151 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 11 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 654 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Monroe County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q495006
* Commonscat Multimedia: Monroe County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153601181
* LCCN: n80037799
* **Lekuak**
* OSM: 1848191
* TGN: 2001898

 |

* Wd Datuak: Q495006
* Commonscat Multimedia: Monroe County, Tennessee
**William Jennings Bryan** (Salem, Illinois, 1860ko martxoaren 19a - Dayton, Tennessee, 1925eko uztailaren 26a) Nebraskako estatubatuar hizlari eta politikaria izan zen, baita Alderdi Demokrataren bi arimen indar nagusietako bat, populista deitu izan den horretakoa. Hiru bider izan zen Alderdi Demokrataren hautagai Estatu Batuetako presidentetzarako (1896, 1900, and 1908).

Bryan Los Angelesko *Eskual Herria* aldizkarian, 1896 aldera
Bi legealditan izan zen Estatu Batuetako Kongresuko kidea, baita Estatu Batuetako estatu-idazkaria ere Woodrow Wilson presidentearen pean (1913–1915). Erreserba Federala sortu eta I. Mundu Gerra piztu berritan, dimisioa eman zuen bakearen alde zeukan jarreragatik; Erreserba Federalaren sorrerari gogor egin zion, gainera. Izan ere, Bryan presbiteriano sutsua zen, eta herri-demokraziaren aldeko amorratua, bankuen etsaia, eta urre-estandarraren guztiz kontrakoa. "Zilar Librea"·eskatu zuen, irizten baitzuen "diruaren botere" gaiztoa ahultzen zuela eta herri arruntaren eskuetan esku-diru gehiago jartzen zuela.

1921etik aurrera, alkoholaren debekuaren aldeko agertu zen, baita darwinismoaren eta eboluzioaren kontra ere, Tennesseeko *Scopes Trial* delakoan nabarmenen, 1925ean; horretarako, erlijio- eta giza arrazoiak argudiatu zituen. Ahots lodia eta irmoa zuen eta, hainbeste bidaia egitearekin batera, garai hartako hizlari ezagunena bilakatu zen horregatik. Herriaren jakituriaren baitan jarrita zeukan fedea dela eta, "The Great Commoner" deitzen zioten.

1896 and 1900ko hauteskundeetan sutsuki borrokatu arren, William McKinleyk irabazi zion, baina Alderdi Demokrataren kontrolari eutsi zion. 1896an 500dik gora hitzaldi eman zituen, eta Bryanek kanpaina-ibilaldiak asmatu zituen, presidentetzarako hautagaiak etxean geratzen ziren garaian. Estatu Batuetako presidente bilakatzeko hiru ahaleginetan, Zilar Librea bultzatu zuen 1896an, inperialismoaren kontra borrokatu 1900an, eta trusten kontra 1908an, demokratei trusten (korporazio handien) eta banku handien kontra borrokatzera deituz, baita errepublikazaleen ideal anti-elitistak babestera ere.

Wilson presidenteak estatu-idazkari izendatu zuen 1913an. 1915ean *Lusitania* barkuak torpedo-erasoa jasan ondoren, Wilsonek ohartarazpen gogorrak bota zizkion Alemaniari, baina Bryan ez zen harekin bat etorri, eta dimisioa eman zuen protestan. *Scopes* epaiketa amaitu eta bost egunera hil zen, lotan zela.

Ikus, gainera
-------------

* Theodore Roosevelt
* Abraham Lincoln
* Ameriketako Estatu Batuetako historia (1865-1918)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q205282
* Commonscat Multimedia: William Jennings Bryan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 32004807
* ISNI: 0000 0001 2320 1807
* BNF: 119525791 (data)
* GND: 118667793
* LCCN: n80044871
* NDL: 00552071
* NLA: 35023221
* CiNii: DA05002943
* NARA: 10581206
* SNAC: w6zm6648
* SUDOC: 027499561
* BIBSYS: 90191403
* US Congress: B000995
* Open Library: OL113412A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Gutenberg proiektua: 3381

 |

* Wd Datuak: Q205282
* Commonscat Multimedia: William Jennings Bryan
**Odón Alonso Ordás** (La Bañeza, León, 1925eko otsailaren 28a - Madril, 2011ko otsailaren 21a) espainiar orkestra-zuzendaria izan zen. Madrilgo Kontserbatorioan musika-ikasketak egitearekin batera, Filosofia eta Letretako karrera egin zuen unibertsitatean. Gero, Sienan eta Vienan jarraitu zituen musika-ikasketak. 1952an hasi zen zuzendari-lanetan antzinako musikan espezializaturiko *Solistas de Madrid* taldearekin. 1956an, Zarzuelako Antzokia berriro zabaldu zenean, hango zuzendari izendatu zuten. 1968an, Espainiako Irrati-telebistako Orkestra Sinfonikoaren zuzendaritza eman zioten. Aldi berean, Madrileko eta Bartzelonako opera-sasoietan, Odón Alonso izan ohi zen zuzendari. Puerto Ricoko Orkestra Sinfonikoaren zuzendari titularra izan zen, bai eta Europako beste hainbat orkestratakoa ere. Bere errepertorioan, barrokoko oratorioak (Monteverdiren *Vespro della beata Vergine*, Händelen *Teodora*), erromantizismoko sinfoniak eta eszena-musika aurki daitezke. Musikariekin komunikatzeko zuen gaitasuna medio, koherentzia eta musikaltasun handikoak izaten ziren berak zuzentzen zituen interpretazioak. Hainbat sari jaso zituen, hala nola SGAEren ohorezko domina eta Frantziako Arte eta Letren Ordenako ofizial titulua. Soriako Musika Udazkena delako jaialdiaren zuzendari izan zen hil zen arte.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1405511
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 119195690
* ISNI: 0000 0001 1455 9989
* BNE: XX827456
* BNF: 13890702f (data)
* GND: 134313461
* LCCN: n84118585
* NLA: 35990617
* SUDOC: 080852874
* BIBSYS: 6036608
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00257/eu\_a\_2572/a2572
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q1405511
Gales aurre-erromatarra
**Ordoviko**ak gaurko Britainia Handian bizi izan zen herri zelta izan zen, Britainiako erromatarren inbasioaren aurretik. Euren eremuak gaur egungo Gales eta Ingalaterran zeuden kokatuak, Silures eta Dezeangli herrien artean. Gnaeus Julio Agrikola gobernadoreak menderatu zituen 77 eta 78. urteen artean.

ordo-wik- izen zeltak ziurrenik *mailu* hitzarekin harremanen bat izango du. Irlanderaz *ord*, galesez *gordd* eta bretainieraz *horzh* hitzek *mailu* esan nahi dute.

Erromatar inbasioa nahiko ondo mantendu zuten, euren nagusia zen Caratacusen esku. 50eko hamarkadan Caratacus Siluroen buruzagi ere bilakatu zen eta Erromatarren etsai amorratua. Caer Caradoceko batailaren ostean Caratacus garaitu zuten eta Ordovikoak arazo bat izateari utzi zioten.

70eko hamarkadan Ordovikoak Erromaren aurka matxinatu ziren eta zaldunen eskuaira bat suntsitu zuten. Agricolak erantzun zien eta Tazitoren arabera leinu osoa akatu zuen. Ez da agertzen beste aipamenik erregistro historikoan, baina ziurrenik ez zuen lortu guztiak hiltzea. Galeseko Dinorwig lekuak euren izena eramaten du.

Ordoviziar garai geologikoa euren lurretan aurkitutako arrokengatik du izena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q768052
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q768052
*Artikulu hau Aretxabaletako auzoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Oro (argipena)».*

**Oro** Aretxabaletako (Gipuzkoa) auzoa da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera auzoak 46 biztanle zituen, eta 2016an ordea 45.

Deskribapena
------------

20 baserrik osatzen dute auzoa eta gaur egun ez dauka elizarik. Garai batean bestela bertan zeuden San Martin eta San Juan ermitak (gaur baserri bihurtuak). San Juan ermitako bataiarria Leintz Gatzagako parrokian dago gaur egun. Horregatik, bertako abade zen On D. Bergaretxek zera esaten zuen *"Tengo una pila Bautismal en Oro"*.

Oroko lurretan dago Aretxabaletako hilerria ere, Bedarretako San Migel eliza egon zen tokian.

Demografia eta biztanleria
--------------------------

Oroko biztanleria| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2016 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 46 | 45 | 47 | 48 | 46 | 45 | 47 | 46 | 45 |

Iruditegia
----------

* Bedarretako San Migel hilerria.Bedarretako San Migel hilerria.

Ikus, gainera
-------------

* Debagoiena

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Auzoei buruzko informazioa Aretxabaleta udal webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265271

 |

* Wd Datuak: Q12265271


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Aretxabaletako auzoak |  |
| Aozaratza • Arkarazo • Areantza • Apotzaga-Etxebarri • Galartza • Goroeta • Isurieta • Larrino • Oro |
*Happy hour* hitzak dituen kartel bat, taberna baten kanpoko aldean.
**Ordu alaia**, batez ere ingelesezko ***happy hour*** esamoldearekin ezaguna, edaritegi batek edariak, bereziki alkoholdunak, ohi baino merkeagoak eskaintzen dituen denbora-tartea da. Ordu alaieko prezioak edaria eskatzen denean aplikatzen dira, ez ordaintzen denean.

Munduko hainbat herrialdetako taberna, pub eta diskoteken marketin-estrategia da. Eguneko unea, oro har, saltokia gutxien erabiltzen den unea izaten da, bezeroak erakartzeko ahaleginean; arratsalde amaieran (lanaren ondoren) eta/edo gauean (afaldu aurretik), astelehenetik ostegunera.

Historia
--------

Tabernetako ordu alaiaren lehen aipamena 1961eko uztailaren 4an izan zen, egunkari batean .

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Lendler, Ian..  (2005). *Alcoholica esoterica : a collection of useful and useless information as it relates to the history and consumption of all manner of booze.*  Penguin Books ISBN 0-14-303597-5. PMC 61303534. (Noiz kontsultatua: 2020-11-06).
2. ↑  *Providence Journal*, Rhode Island, 1961-7-4.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1364401
* Commonscat Multimedia: Happy hour

---

 |

* Wd Datuak: Q1364401
* Commonscat Multimedia: Happy hour
**Olivante de Laura** zalduntza liburu espainiar bat da, Antonio de Torquemadak idatzia eta 1564an Bartzelonan Claudi Bornatek inprimatua, nork Filipe II.a Espainiakoari eskaini zion. "Historia del invencible caballero Don Olivante de Laura, Príncipe de Macedonia, que por sus admirables hazañas vino a ser Emperador de Constantinopla" izenburuarekin argitaratu zen.

Lana lau zatitan banatutako hitzaurre luze batekin hasten da, non antzinaro bibliko eta grekoerromatarreko heroiak zein zalduneria liburuetako zaldun protagonistak agertzen diren. Testua bera hiru liburutan banatua dago, 40, 48 eta 25 atalekoak hurrenez hurren, eta Olivante de Lauraren abenturak kontatzen ditu, Aureliano Mazedoniakoa enperadorea eta honen emazte Rosiana Suediakoaren semea dena, Ipermea emakume jakintsuaren babestua, baita Lucenda printzesarekin duen maitasun harremana ere, Konstantinopolisko enperadorearen alaba zena, norekin ezkondu egiten den. Jarraipen bat iragarriz amaitzen da, jarraipen hori sekula argitaratu ez zelarik.

Olivante de Laura oso modu garratzean kritikatu zuen Cervantesek Kixotearen lehen zatiko VI. atalean, non liburua gezurti, harroputz eta burugabetzat jotzen duen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9052113

 |

* Wd Datuak: Q9052113
**Nazar eta Asartako gudua** 1833ko abenduaren 29an Berrotza haranean gertatu zen gudua izan zen, Lehen Karlistaldiaren lehendabizikoa zena.

Gudua
-----

Borroka hau Berrotza ibarrean, Lizarrako merindadean, eman zen 1833ko abenduaren 29an. Karlistadaren estreinako borroka kontsidera daiteke, ordura arte karlistak ihesean ibili zirelako. Zumalakarregik agintaritza jaso berria zuen eta armada karlistaren antolakuntza lanetan zebilen. Arabako batailoiak Nafarroakoekin bildu ziren eta soldaduak trebatzeko garaia iritsia zela pentsatu zuen ormaiztegiarrak, nahiz eta munizioen eskasian ibili. Zumalakarregik 3.000 bat gizon zituen eta Berrotzako aran erdian kokatu zituen, Asarta herriaren inguruan.

Liberalak beste hainbeste ziren, Lorenzo eta Oraa generalen agindupean eraso egin zutenean. Karlistek sendo eutsi zioten erasoari baina laster geratu ziren muniziorik gabe. Oraak ezkerretik, Nazar herri aldera zuzendutako erasoa erabakigarria izan zen. Zumalakarregik erretirada agindu zuen, baina pozik agertu zen bere soldaduek erakutsitako portaeragatik. Gainera karlistek 50 bat baja izan zituzten, liberalek 300dik gora jasan zituzten bitartean.

Karlistek Kanpezu aldera jo zuten erretiradan, Ameskoatan babesa jaso aurretik. Liberalak, karlisten ihesaldia oztopatu ezinik, berriro Iruñean bildu ziren. Borroka honen garrantzia, karlistek liberalen erasoa aurrez aurre jasotzeko gauza zirela demostratzean datza. Hemendik aurrera jeneral liberalen errespetua irabaziko dute karlistek, gerrila taktikaz gain beste borrokak mantentzeko gai zirela erakutsi ostean.

Erreferentziak
--------------

* Edukiaren zati bat Gipuzkoa Kultura webgunetik hartu da, webgune haren egile eskubideen jabe den Gipuzkoako Foru Aldundiak Creative Commons Aitortu-PartekatuBerdin 3.0 (CC-BY-SA 3.0) lizentziarekin argitaratu baitu (ikus webguneko oharra).

Kanpo estekak
-------------

* XIX. mendeko historia militarra Euskal Herrian. Nazar eta Asarta. Gipuzkoakultura.[*Betiko hautsitako esteka*] CC-BY-SA lizentziapean eginiko lana.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12264744

 |

* Wd Datuak: Q12264744