recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Birtu Aramaio Aretxaga** (Ondarroa, 1953) mendigoizalea da.

Biografia
---------

Birtu Aramaio Aretxaga, Dolomitetan.Birtu Aramaio Aretxaga, Dolomitetan.
Birtu Aramaio Aretxaga 7 urte zituenean hasi zen mendira joaten. 18 urterekin aitarekin batera joaten zen, eta semea jaio zenean etenaldi bat egin bazuen ere, 40 urterekin berriro berrartu eta egun, 70 beteta, mendigoizale izaten jarraitzen du.

Semea hazi zenean, lagunetik hasi zen Euskal Herriko mendiak igotzen. Durangoko Mendi Taldeko bazkide egin zen, eta haiekin hasi zen Espainiako mendietara ere joaten. Lehenengo lau milakoa mendi taldearekin egin zuen, Atlasan.

Aramaiok, besteak beste, Mont Blanceko ibilbidea egin du Durangoko Mendi Taldearekin batera, hiru Alpeak pasatzen dituen ibilbidea: Frantziakoak, Italiakoak eta Asiakoak.

### Marimendi

Marimendi elkarteko kide da. Marimendi 2005ean sortu zen, eta hauxe da bertako kideen profila: euskalduna, 40 urtetik gorakoa eta mendizalea. Emakumeak ere mendizaleak direla aldarrikatu eta batera espedizio desberdinak egiteko sortu zen Marimendi elkartea. Izena Mari jainkosa eta mendia uztartuz sortu zen.

Marimendi elkartekoekin berriro egin zuen Mont Blanceko ibilbidea. Handik bueltatzean Nepalera joan, zen eta bertan, Everesteko kanpamentu nagusia egin zuen. Everest azpiko mendi bat igo zuen, Kala Patthar, 5.545 metroko altueran. Handik urte bira Caucasora bidaiatu zuen, Elbrusera, 5.642 metrora.

Harrezkero, entrenamendu gisa, Euskal Herriko mendi martxa luzeetan izena eman zuen, gutxienez 40 kilometrokoak, Euskal Herriko zazpi herrialdeetan. Urtean bat egiten hasi zen, eta kopurua gehitzen joan zen. 

Peruko mendi garaietan ibili zen, eta gero Dolominetara eta Patagoniara joan zen. Ostean, Tanzaniako Meru eta Kilimanjaro igo zituen. Pandemian, Ondarroa inguruko mendietara joaten zen. Itxialdia igarota, berriro hasi zen herritik kanpora mugitzen.

1. ↑    «Non gogoa, han zangoa» *11barri* (Noiz kontsultatua: 2024-02-02).
**Irkalla**, baita **Ir-Kalla** edo **Irkalia**, sumerieraz "Hiri handia", Mesopotamiar mitologian bertatik itzultzen ez den azpimundua da. Beste izenak ere jaso ditu, esaterako, **Arali**, **Kigal**, **Gizal** edo **azpiko mundua**. Irkalla jainko-jainkosa batzuen menpe dago: Ereshkigal eta bere ezkontide den Nergal, heriotzaren jainkoa.

Mitoa
-----

Irkalla jatorriz Ereshkigal jainkosaren beste izen bat izan zen. Azpimunduan berak bakarrik agintzen zuen Nergal infernuetara bidalia izan zen arte. Negalek Ereshkigal limurtu zuen eta jainkosa zein lekua izen bera jaso zuten. Antzeko zerbait dugu mitologia greziarrean Hadesekin.

Sumeriarrentzat azpimundua hil ondoren hildakoen gorpuak bizi ziren tokia zen. Hara heltzeko zazpi harresiren zazpi ate gurutzatu behar ziren atari baten bidez, jantziak eta apaingarriak ate bakoitzean utziez gero: ate bakoitzean zaindari bat zegoen eta hark bidesari moduan horrelako elementuak eskatzen zituen; zaindariak ere hildakoak bide okerrik ez hartzeko begiratzen zuen. Irkallan hildakoen gorpuak desegiten dira bizirik dauden munduan bezala.

Antzeko azpimuduak
------------------

* Bibliaren Sheol
* Greziako Hades

Azpimundu hauek ez dute esperantzari eskaintzen. Beste munduko sinesmen positiboa aurkitzeko Antzinako Egiptoko mitologian, platonismoan, judaismoan eta kristautasunean bilatu behar dugu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Jean Bottéro, *La plus vieille religion : En Mésopotamie*, Gallimard, 1998, 443 or. (ISBN 978-2-07-032863-5), 216 or.

Bibliografia
------------

* Jeremy Black y Anthony Green. *Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia*. ISBN 0-292-70794-0.
* Heidel, Alexander. *The Gilgamesh Epic and Old Testament Parallels*. ISBN 0-226-32398-6.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q784094

 |

* Wd Datuak: Q784094
**María Carmen Hernández Barrera** (Ólvega, Soriako probintzia, 1930eko azaroaren 24a - Madril, 2016ko uztailaren 19a) Espainiako katekista eta kimikaria, Kiko Argüellorekin batera Bide Neokatekumenalaren sortzailea.

Biografia
---------

Carmen Hernández Ólvegan jaio zen, Soriako probintzian, baina haurra zenean, familiarekin batera Tuterara joan zen. Madrilen Kimika ikasi zuen baina katolizismoaren bidearen hautua egin zuen Kristo Jesus Misiolarien Institutuan sartu zen. Teologia ikasketak egin zituen. Vatikanoko II. kontzilioaren inspirazioaz Israelera joan zen eta han Bibliaren ezagutzan bi urtetan aritu zen. Espainian berriro ere Madril inguruko Palomeras Altasen lehenengo komunitate katekumenal ezagutu zuen eta Kiko Argüellok koordinatutako taldean sartu zen. Han Charles de Foucaulden ideiak jarraituz, pobreekin lanean aritu ziren.

Bizitza osoan Carmen Hernándezek ez zituen ohorezko tituluak edo sariak onartu. Salbuespen bakarra 2015ean, Kiko Argüellorekin batera, jaso zuen Washington D. C-ko Amerikako Unibertsitate Katolikoaren honoris causa titulua izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Bibliografia
------------

* Kiko Argüello, Carmen Hernández, Mario Pezzi (2003): *Statute of the Neocatechumenal Way*. Hope Publishing House. ISBN 9780932727992.
* Drake Escribano, Virginia (2009). *Kiko Argüello. El Camino Neocatecumenal: 40 años de apostolado, 1968-2008*. La Esfera de los Libros. ISBN 978-84-9734-832-4.

Kanpo loturak
-------------

* **(Ingelesez)**, **(Frantsesez)**, **(Gaztelaniaz)**:Bide Neocatekumenalaren webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q923276
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 19061462
* ISNI: 0000000045724644
* BNE: XX5693202
* BNF: 166877249 (data)
* LCCN: n2003095989
* SUDOC: 168897474
* ICCU: TO0V593574

 |

* Wd Datuak: Q923276
**Northumbria** edo **Northhunbria** (Antzinako ingeleraz *Norþanhymbra* / *Norþhymbre*) gaur egungo Ingalaterran eta Eskoziako hegoaldean zegoen erresuma anglosaxoi bat izan zen Erdi Aroan. Humber ibaiaren estuarioaren iparraldean kokatzen zuen bere hegoaldeko muga, hortik bere izena.

Northumbriako lehen erregea Aethelfrith izan zen. VII. mendearen hasieran Bernicia eta Deira erresumak batu zituzten. XII. mendeko Henry Huntingdonekoaren testuan Heptarkiaren barruan kokatu zuen. Bere garairik hoberenean Humber estuarioaren iparraldetik Mersey ibaira eta Fortheraino hedatzen zen (Edinburgo izango zena barne). Baliteke ere handiagoa izana iparralderantz.

Deira izan zena Danelawek konkistatu zuenean Wessexekin batera Ingalaterrako Erresumara osatzera pasa zen. Bernicia izan zena Bikingoen Erresumaren esku geratu zen. 954. urtean daniarrak botatzea lortu zuten baina 1018. urtean Tweed ibaietik iparraldera zeuden lurrak Eskoziaren menpe geratu ziren, bi nazio hauen arteko muga ordutik aurrera ibai horretan aurkitzen delarik. Aurrerago eztabaida gehiago egon ziren baina Yorkeko Anglo-Eskoziar Tratatuak 1237an muga ofizialki zegoen lekuan uztea erabaki zuen, Northumbriaren hegoaldea Ingalaterraren esku geratu zelarik.

Gaur egungo Northumberland konderriaren izena erresuma honetatik dator, nahiz eta bere mugak askoz ere txikiagoak izan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107299
* Commonscat Multimedia: Kingdom of Northumbria

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126697022
* GND: 4042637-3
* LCCN: n82153962
* NKC: ge358618
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q107299
* Commonscat Multimedia: Kingdom of Northumbria
**Azken garaipena** (2011), Iban Zalduaren gidoia eta Julen Ribasen irudiekin osatutako komikia da. 2052. urtean kokatutako istorio honek zientzia-fikzioa eta genero beltza uztartzen ditu.

Argumentua
----------

Azken garaipenak ukronia bat plantetatzen du, hau da, historiako gertakari bat aldatu eta horrek eragindako kate-erreakzioan oinarritzen du narrazioa. Nolakoa litzateke gure egoera 2052. urtean, Hitler-ek II. Mundu gerra irabazi izan balu? Hori da komikiaren planteamentua. Protagonista, polizia kriminaleko teniente bat da, Sigrid Frisch. Krimen misteriotsu batzuk ikertu behar ditu Alemanian: hilotz batzuk hasiko dira agertzen, eta denon harridurarako, zilborra dute. Orduan hasiko da abentura korapilotsua.

Kontakizunak zientzia-fikzioa eta genero beltza uztartzen ditu, askotariko irakurketa mailak eskainiz. Besteak beste, historiako gertakarien berrikustea, irakurketa metanarratiboa, eta zientzia fikzioa eta errealismo zorrotzena uztartzea.

Sariak
------

Komiki honekin, egileek 2012ko euskarazko Haur eta Gazte Literara alorreko Euskadi saria jaso zuten. Sari hau komiki bati eman zitzaion lehenengo aldia izan zen. 2013an, OEPLIk, Haur eta Gazte Liburuetarako Espainiako Erakundeak, IBBYren Ohorezko Zerrendarako aukeratu zuen. Zerrenda horretan Espainiako estatu osoko bederatzi lan aukeratzen dira bi urtean behin, Azken garaipena izanik zerrendako komiki bakarra.

Gazteentzako lan gisa aurkeztu bada ere, bada esaten duenik helduentzako obra dela.

Azken garaipena Xabiroi komiki aldizkarian atalka argitaratu zen lehenbizi, baina liburu formatuan ere eskuragarri dago Ikastolen Elkarteak argitaraturik.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Kultura eta Hizkuntza Politika, Kultura sustatu. *Euskadi Literatura Sariak.*  (Noiz kontsultatua: 2017-10-03).
2. ↑   E-gorblog. *"Azken garaipena" komikia, 2012ko Euskadi Literatura Sarien euskarazko haur eta gazte literaturazko lanik onenaren saria!.*  (Noiz kontsultatua: 2017-10-03).
3. ↑   E-gorblog. *Beste sari bat "Azken garaipena"rentzat!.*  (Noiz kontsultatua: 2017-10-03).
4. ↑   Entzun aldizkaria. *Azken garaipena.*  (Noiz kontsultatua: 2017-10-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65217110

 |

* Wd Datuak: Q65217110
Erasmo Rotterdamgoa eruditu fama handia hartu zuen pertsonaia historiko bat
**Erudizio** edo **jakituntasun**a hitzak, latinetik (*eruditionem*), jakinduria akademiko sakonari egiten dio erreferentzia eta, batez ere, tradizioz, arlo humanistikoko jakinduriari egiten dio erreferentzia. Pertsona bati eruditua dela esaten zaio pertsona horrek asko irakurri badu eta asko ulertu eta gogoratzen badu.

Pertsona eruditua "kultura handiko pertsona" esamoldearekin deskribatzen da. Zientzialariei baino, jakinduria humanistikoko arloetako jakintsuei aplikatu ohi zaie terminoa. Literatura, historia, zuzenbidea, geografia, filosofia eta antzeko alorretan ondo jantzitako pertsonei esan ohi zaie eruditu. Zientzialari bat eruditua zela aditzean, beste alor hauetan ere jakintsua zela ulertu ohi da.

Ikus, baita
-----------

* Humanitateak
* Jakinduria.
* Kultura.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q707726

 |

* Wd Datuak: Q707726
Kvasarekin eginiko okroxka
Kefirrarekin eginiko okroxka
**Okroxka** (errusieraz окрошка) errusiar sukaldaritzan oso ezaguna den zopa hotz bat da. Izena errusierazko "kroxit" hitzetik dator (крошить) (zati txikitan) txikitzea esan nahi duena. Zopa honen bertsio klasikoa barazki gordinen nahasketa bat da (pepinoak, tipulinak, errefauak), patata egosiak, arraultza, urdaiazpikoa kvas edariarekin. Kvasa kefirragatik eta azido zitrikoagatik ere alda daiteke. Okroxka udarako zopa oso egokitzat hartzen da eta freskatzeko jaten da. Jende gehienak zopa honen gainean smetana edo ziape errusiar goilarakada bat jartzea nahiago du (azken hau apur bat mikatza).

Ezaugarriak
-----------

Honen elaboraziorako osagaiak oso fin txikitzen dira brunoise eran eta kvasarekin nahasten dira bazkalorduan zerbitzatua izan baino lehen. Kvasean txikitutako jakien kopurua esnez bustitako laboreenen parekoa. Honek barazkiei euren testura kraskatsua mantentzea ahalbidetzen die. Osagaiak errusiar entsaladan erabilitakoenen antzekoak dira.

* Classic okroshka with beaf. Nearby smetana, special dressing (made from pounding yolks, russian mustard, horse radish, green onion, salt) and kvassClassic okroshka with beaf. Nearby smetana, special dressing (made from pounding yolks, russian mustard, horse radish, green onion, salt) and kvass
* Okroshka, the dressing is addedOkroshka, the dressing is added
* Okroshka, kvass is addedOkroshka, kvass is added
* Okroshka is mixed, smetana is addedOkroshka is mixed, smetana is added
* Okroshka is mixed with smetana, ice is added.Okroshka is mixed with smetana, ice is added.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q611164
* Commonscat Multimedia: Okroshka

---

 |

* Wd Datuak: Q611164
* Commonscat Multimedia: Okroshka
Ada Bier (Meduno, 1985), Friuliko soziolinguistika ikertzaile eta ekintzailea da, bere ibilbide profesionala bereziki friulieraren arloan garatu duena. Bere doktoretza tesia 2017an amaitu zuen Ca' Foscari Veneziako Unibertsitatean eta CLIL irakaskuntza-metodoa izan zuen ardatz. Hauxe da bere tesiaren izenburua: "*La questione della motivazione nell'insegnamento in CLIL. Una ricerca su insegnanti e studenti nella scuola secondaria superiore*".

2017tik 2021era unibertsitate berdinean aritu zen doktoretza-ondoko ikertzaile, irakasle-laguntzaile eta irakasle bezala, betiere gai nagusiak hizkuntzen jabekuntza, hizkuntza gutxituak eta hizkuntza jarrerak zituela.

2021ean *MSCA Postdoctoral Fellowships 2023* diru-laguntza eskuratu zuen, Europar Batasunak arlo akademikoan ari diren ikertzaileei esleitzen dion garrantzitsuenetariko bat. Aitorpen horri eskerrak, euskara eta friuliera hezkuntzan nola irakasten diren aztertzen zuen FURLEUS proiektua garatu zuen EHUn, David Lasagabaster irakaslearen zuzendaritzapean.

2023ko udazkenetik aurrera EHUko Laslab ikerketa taldean ari da ikertzaile kontratatu bezala. 

2021eko udazkenetik Gasteizen bizi da eta bertan euskaldundu da denbora gutxian.
Marianak.
**Marianak** edo **Mariana uharteak** Ozeano Bareko 15 sumendien tontorrean sortutako uharte multzoa da.

Guametik ia Japoniaraino doan 2.519 kilometroko mendilerro-itotako ekialdeko zatia dira. Mikronesiako iparraldean dauden uharteak dira. 1.026 km² area dute eta Filipinetako ekialdean eta Japoniako hegoaldean daude.

Politikoki, Guam (hegoaldean dagoen uhartea) Estatu Batuekin bategite politikoa ez duen mankomunitatea da, bestea Iparraldeko Mariana Uharteak (*Northern Mariana Islands*), Estatu Batuekin sinatutako Itunari esker Estatu aske elkartua da.

Historia
--------

Uhartedia ikusi zuen lehendabiziko europarra Fernao de Magalhaes zen 1521ean: Guamen lehorreratu zena eta uhartediari *Lapurren uharteak* deitu zion.

1667an Espainiak jabetza eskatu zuen eta Austriako Marianaren, Espainiako Felipe IV.aren emaztearen izena jarri zien. 1898an Estatu Batuekin izandako gerra galdu eta gero, Espainiak Guam, uhartediko hegoaldeko aldea AEBei eman eta 1899an bestea Alemaniari saldu zion. Lehenengo Mundu Gerran Japoniak, Nazioen Ligaren mandatu bati esker, uharte alemaniarrak bere kontrolpean izan zituen.

1944an, Bigarren Mundu Gerran zehar, uhartedian zenbait bataila izan zuten Estatu Batuetako eta Japoniako armadek.

Ikus, gainera
-------------

* Iparraldeko Mariana Uharteak
* Marianetako itsas hobia

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-03-30). *168. araua: Ozeaniako toponimia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q153732
* Commonscat Multimedia: Mariana Islands

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 151340572
* BNE: XX456598
* BNF: 12196971x (data)
* GND: 4249309-2
* LCCN: n85231275
* NDL: 00629290
* NKC: ge841576
* NARA: 10046187
* **Lekuak**
* TGN: 7016726

 |

* Wd Datuak: Q153732
* Commonscat Multimedia: Mariana Islands
**Dabih**, **β Capricorni** edo 9 Capricorni Capricornus konstelazioko bigarren izarrik distiratsuena da, Deneb Algedi edo α Capricorniren ondoren. Bere izenak, arabierazko الذابح *al-dhābiḥ* izenetik datorrena, "abere hiltzailearen zortearen izarra" esan nahi du.

Dabih gure eguzki-sistematik 328 argi urte edo 101 parseceko distantziara dago, eta ezagutzen diren izar guztien artean konplexuenetako bat da. Ikusmen onarekin edo prismatikoak erabiliz elkarrengandik hiru minutu sexagesimal baino apurtxo bat gehixeago bananduta dauden bi izar ikus daitezke, bata, distiratsuena Dabih Nagusia edo β1 Capricorni eta bigarrena, hain distiratsua ez dena, Dabih Txikia edo β2 Capricorni. Elkarrengandik gutxienez 21.000 unitate astronomikoko distantzia batez bananduak daude, eta euren orbita osoa betetzen gutxienez 700.000 urte behar dituzte. Gainera, bi izar hauetako bakoitza, era berean, izar sistema anizkoitz bat da.

Dabih Nagusia
-------------

Bi izar hauetatik Dabih Nagusia da konplexuena. Sistema honetako izarrik garrantzitsuena β Capricorni Aa da, K0II espektro motako eta +3,08ko irudizko magnitudea duen erraldoi laranja argitsu bat. Izar honen diametroa gure eguzkiarena baino 35 aldiz handiagoa da, gure eguzkiarena baino lau aldiz handiagoa den masa du, eta bere argitasuna gure eguzkiarena baino 600 aldiz handiagoa da. Honengandik 0,05 segundo sexagesimaletara β Capricorni Ab dago, B8V espektro motako eta +7,20ko irudizko magnitudea duen sekuentzia nagusiko izar urdin bat. Izar honen masa β Capricorni Aaren parekoa da. Bi izar hauek elkarrengandik bost unitate astronomikoko distantzia batez bananduta daude, eta euren orbita periodoa 3,77 urtekoa da.

Era berean, β Capricorni Ab izarrak badu beste kide bat soilik 0,10 unitate astronomikoko distantziara, 8,7 eguneko orbita periodoa duena. β Capricorni Ac du izena eta ez da ezertxo ere ezagutzen izar honetaz. β Capricorni Aa bezala izar anizkoitz bat dela uste da.

Dabih Txikia
------------

Dabih Txikia sistema bitar bat da. Sistema honetako izarrik garrantzitsuena β Capricorni B da, gure eguzkia baino 40 aldiz argitsuagoa den B9.5II/IV espektro motako eta +6,1eko irudizko magnitudeko izar erraldoi edo azpierraldoi bat. Merkurio-manganesozko izar bat da, bere atmosferan zenbait elementu oso ugari dituena. Platino, urre, merkurio eta bismuto kopurua gure eguzkian baino 100.000 aldiz handiagoa da.

Dabih Minor edo Dabih Txikiko bigarren izarra β Capricorni C da, β Capricorni Btik 30 unitate astronomikoko distantziara dagoena, bere orbita zehaztu ez den arren. Baliteke F espektro motako nano hori bat izatea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1068047
* **Astronomia**
* SIMBAD: \* bet Cap

 |

* Wd Datuak: Q1068047
**Alfred Schütz** (Viena, 1899ko apirilaren 13a - New York, 1959ko maiatzaren 20a) gizarte zientzien filosofo eta soziologo austriarra izan zen.

Soziologia fenomenologikoaren sortzaile kontsideratzen da. Hainbat teoria eta autorek eragina izan zuten berarengan: Max Weberren soziologia ulerkorrak, Henri Bergson-en aukeraren eta tenporalitatearen inguruko tesiek, eta batez ere, Edmund Husserl-en fenomenologiak.
Estatu Batuetara emigratu ondoren, amerikar pragmatismoak eta positibismo logikoak lagundu egingo diote mundu enpirikoan atentzioa finkatzen, eta hala, mundu zehatzarekiko edo bizitako munduarekiko (*Lebenswelt*) teoria berriak garatuko ditu.

1932. urtean *Der sinnhafte Aufbau der sozialen Welt* argitaratu zuen (*Mundu sozialaren esanguradun eraikuntza*). Schützen ardura egunerokotasunaren eta sen komunaren ezagutzan oinarritzen da. Hasiera batean ezezaguna izan arren, eragin itzela izan zuen XX. mende amaierako soziologoengan. Bere ideiak oso nabariak dira Peter L. Berger-en eta Thomas Luckmann-en *The social construction of reality*-n (*Errealitatearen eraikitze soziala*) eta baita ere Harold Garfinkel edo Aaron Cicourel bezalakoen ikuskera etnometodologikoan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q94018
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 34476467
* ISNI: 0000000121272978
* BNE: XX1424406
* BNF: 12053871x (data)
* CANTIC: a11283361
* GND: 118611135
* LCCN: n50003183
* NDL: 00455845
* NKC: jn20020201004
* NLA: 35483906
* CiNii: DA00280869
* SNAC: w66d9wj5
* SUDOC: 028771265
* UB: a1014695
* ICCU: RAVV009944
* Open Library: OL956151A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q94018
**Peter Ludwig Berger**  (Viena, 1929ko martxoaren 17a - Brookline, Massachusetts, 2017ko ekainaren 27a), teologo luteranoa eta soziologo estatubatuarra izan zen. Alfred Schützen eskola fenomenologikoaren oinordeko kontsideratua izan zen.

Boston Unibertsitateko *Kultura, Erlijio eta Munduko Gaien Institutuko* zuzendari izan zen.

Oso ezaguna da, batez ere, Thomas Luckmannekin batera idatzi zuen liburuagatik:*The Social Construction of Reality (Errealitatearen eraikitze soziala: ezagutzaren soziologia baterako tratatua)* (New York 1966). Honez gain, ezaguna da ere Euskal Herrian bere liburu bat euskarara itzuli delako: *Soziologiarako gonbitea. Ikusmolde humanistiko bat.* (Bilbo,1992).

Biografia
---------

Vienan jaio zen eta bigarren mundu gerraren ostean Estatu Batuetara emigratu zuen. 1949An Wagner Collegen graduatu zen arte batxillergoan. Bere ikasketak New School for Social Research-en jarraitu zituen, New Yorken (Masterra 1950ean eta Doktoretza 1952an).

1955a eta 1956a bitarte, *Evangeliche Akademie*n lan egin zuen, Alemanian. 1956tik 1958ra Ipar Carolinako Unibertsitateko irakasle laguntzaile bezala aritu zen; 1958tik 1963ra Hartford Theological Seminary-ko irakasle asoziatu izan zen. Bere irakaskuntza karrerako hurrengo garaiak New School of Social Research-en, Rutgers Unibertsitatean eta Boston College-en emango zituen.

1981etik soziologia eta teologia irakaslea zen Bostongo Unibertsitatean, eta 1985etik aurrera *Kultura Ekonomikorako Ikerketa Institutu*ko zuzendari izan zen, gerora, *Kultura, Erlijio eta Munduko Gaien* Institutu *bilakatuko zena.*

Ohorezko titulu anitz jaso zituen hainbat unibertsitatetan, hala nola, Loyola Unibertsitatea, Notre Dameko Unibertsitatea, Genevako Unibertsitatea, Municheko Unibertsitatea, Sofiako Unibertsitatea, Txinako Renmin Unibertsitatea.

Ikus, gainera
-------------

* *Soziologiarako gonbitea. Ikusmolde humanistiko bat*
* *Errealitatearen eraikitze soziala*
* Thomas Luckmann
* Alfred Schütz

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q84486
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 108189396
* ISNI: 0000000081729370
* BNE: XX1075525
* BNF: 11891396g (data)
* CANTIC: a11707306
* GND: 118808834
* LCCN: n79026686
* NDL: 00433010
* NKC: jn19990000708
* NLA: 36115567
* CiNii: DA00248130
* SNAC: w68x960h
* SUDOC: 085829145
* BIBSYS: 90066171
* UB: a1322998
* Open Library: OL386793A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Persée: 38116
* Dialnet: 520359

 |

* Wd Datuak: Q84486
**Zentzu komunak** gizarteak elikatzen dituen sinesmen edo proposamenak deskribatzen ditu (familia, klana, herria, nazioa edo gizateria osoa). Barne sena edo sen onarekin ere lotzen da.

Definizioa
----------

Zentzu komuna ezagutza akritikoari dagokio, oinarri arrazional-zientifikorik zein sozialik gabekoari edo kolektiboki banatutakoari. Askotan mespretxuz erabiliz, baieztatzeak edo defendatzeak ez dakar autoritate akademikorik, adinak eta esperientziak emandako ezagutza hutsa baizik. Zentzu komunaren kontzeptuak, Antonio Gramsciren arabera, erreferentzialtasunaren balioaren arazoa eta bere aldaketa azaltzen ditu, arrazoizkoa eta ez-arrazionala elkarrekin bizitzea ahalbidetzen duelako; bizitzaren munduaren irudiak ez bezala, non barne-inkoherentziak historikoki modu arrazionalean konpondu beharko litzatekeen kontraesan bat sortuko lukeen, zentzu komunean inkoherentziak aldi luzeetan elkarrekin bizi daitezke, kontraesanik eragin gabe.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «zentzu - OEH - Orotariko Euskal Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-04-05).
2. ↑   «sentido común en vasco, oraciones de ejemplo | Glosbe» *es.glosbe.com* (Noiz kontsultatua: 2022-04-05).
3. ↑   «Egungo Euskararen Hiztegia (EEH) - UPV/EHU» *www.ehu.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-04-05).
4. ↑   «Berria Estilo Liburua» *www.berria.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-04-05).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** Raiter, Alejandro.  (2003). *Lenguaje y sentido común: las bases para la formación del discurso dominante.*  Editorial Biblos ISBN 978-950-786-375-2. (Noiz kontsultatua: 2022-04-05).

Kanpo estekak
-------------

* Benito, Jon. Zentzu komunaren batailaz (bat-bateko apunte dispertso batzuk).2015.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q332880
* **Identifikadoreak**
* BNF: 11945881x (data)
* GND: 4132689-1
* LCCN: sh85028999

 |

* Wd Datuak: Q332880
**Hanburgesa beganoa** ohiko hanburgesaren aldaera beganoa da, haragi txikituaren ordez landare jatorriko produktuak erabiltzen dituena. Tofua, seitana edota dilistak erabiltzen dira besteak beste.

Historia
--------

Hanburgesak duela hainbat mendetatik existitu izan dira Europa eta Asiako gastronomian. Hanburgesa beganoaren sorrera ez da zehazki ezagutzen baina esaten denez 1982an Greg Sams-ek Londresen *VegeBurger* izenarekin sortu zuen eta aurreneko hiru astetan 2.000 hanburgesa pakete saldu zituen.

Prestaketa
----------

Haragi txikituaren itxura ematen zaio erabiltzen den elikagaiari. Ondoren frijitu egiten da eta ohiko hanburgesak dituen osagaiak gehitzen zaizkio; letxuga, tomatea, soja ernea, enkurtidoak, gazta begetala eta papata frijituak. Saltsa batez apaintzen da (tomatea, guakamolea, ziapea, maionesa, saltsa miña...) eta ogi artean sartzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Smith, Andrew F..  (2006). *Encyclopedia of junk food and fast food.*  Greenwood Press ISBN 0-313-33527-3. PMC 67346016. (Noiz kontsultatua: 2023-01-23).
2. ↑   Sams, Gregory. «Uncommon Sense - The State is Out of Date Vege burger» *www.chaos-works.com* (Noiz kontsultatua: 2023-01-23).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1884503
* Commonscat Multimedia: Veggie burgers

---

 |

* Wd Datuak: Q1884503
* Commonscat Multimedia: Veggie burgers
**Sara Estela Ramírez** (1881-1910eko abuztuaren 21a) irakasle, kazetari, feminista, saiakeragile eta poeta mexikarra izan zen, eta Estatu Batuetako Texaseko estatuan bizi izan. Historiako emakume garrantzitsuenetakoa izan zen.

Biografia
---------

Ramírez 1881ean jaio zen, Villa de Progreson (Coahuila, Mexiko). Monterrey hirian (Nuevo León) jaso zuen lehen hezkuntza, Saltilloko Fuentes de Ateneoko irakasle-eskolan graduatu aurretik. Laredora (Texas) joan zen bizitzera 1898an, Laredoko apaizgaitegian gaztelania irakasteko, eta han egon zen hil arte. Ramírezek literatura erabili zuen mezu iraultzaile bat transmititzeko, bere lanak *La Crónica* eta *El Demócrata Fronterizo* egunkarietan argitaratu ziren, bai eta berak sortu zituen aldizkako literatura-argitalpenetan ere, *La Corregidora* eta *Aurora*. Antzerkigintzan ere sartu zen apur bat, *Noema* lanarekin.

Bere poesia eta saiakeretan, filosofia, politika eta emakumeen eskubideak sartzen dira. Alderdi Liberal Mexikarreko kide izan zen, eta haren etxea izan zen alderdiaren adarraren egoitza Texas estatuan. Horrez gain, Ricardo Flores Magónekin korrespondentzia trukatu zuen, eta Dolores Jiménez y Muro, Juana Belén Gutiérrez de Mendoza eta Elisa Acuñarekin kolaboratu zuen kazetaritza-hedabideetan. 1910ean hil zen Laredon, arrazoi ezezagunengatik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Hernández, Inés.  (primavera de 1989). «Sara Estela Ramírez: Sembradora» *Western Women Writers* (University of Nebraska Press) 6 (6): 13–26..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20744861

 |

* Wd Datuak: Q20744861
Txinako populazioa FAOaren datuen arabera
Txinako populazio piramidea
**Txinako demografia**k berezitasun batzuk ditu munduko herrialderik populatuena izateagatik, alde batetik, eta jaiotza-kontrol politika zorrotza izateagatik bestetik.

Txinako Herri Errepublikak 2020an 1.411.778.724 biztanle zituen. Beraz, munduko herrialderik populatuena da. Txinako Herri Errepublikak bere burua etnianitzatzat du, nahiz eta %91 han etniakoak diren. Mendebaldean beste herri batzuk ugariagoak dira.

Txinako populazioaren gorakada saihesteko ume bakarraren politika jarri zuen martxan. Politika horrek hirietako familiak seme-alaba bakarra izatera derrigortzen ditu; herriguneetakoek, berriz, bi izan ditzakete baldin eta lehena emakumea bada. Sarritan, baina, bigarren haurdunaldian emakume askok abortua egiten dute bigarrena ere emakumea izango dela jakinez gero, izan ere, gizona nahiago dute. ekonomikoki hobea dela uste baitute. Hori dela eta, Txinan 100 emakumeri 199 gizonezko dagozkio jaiotzeetan. Desoreka hori saihesteko, neurriak hartu ditu Txinako gobernuak. Alde batetik, sexua aurrez jakiteko teknikak mugatu egin dituzte, eta bestetik, diru-laguntzak eman dizkiete bi neska dituzten familiei.

Politika horrek kritika handiak jaso ditu, baina baita txalo ugari ere. NBEk kalkulatu du hala 200.000.000 pertsonatan murriztu dela hazkundea. Presiopean, 2013an ume bakarraren politika eraldatu zen; guraso bat seme edo alaba bakarra bazen, bi seme izan zitekeen. Azkenean, 2015ean, politika hau baliogabetu zen; baina lehen zegoen bi semeko muga mantendu zen.

Gaur egun, berriz, populazioa 10.000.000 biztanle handitzen da urtero, eta hala, 2043an Txinak 1.550 milioi biztanle izango dituela uste da, eta kopuru horren inguruan egonkortuko dela.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1981379
* Commonscat Multimedia: Demographics of China

---

 |

* Wd Datuak: Q1981379
* Commonscat Multimedia: Demographics of China

1. 1 2   **(Ingelesez)**  *Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2). 2021.*  National Bureau of Statistics of China, stats.gov.cn (Noiz kontsultatua: 2023-2-17).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «China pone fin a la pol�tica del 'hijo �nico'» *ELMUNDO* 2015-10-29 (Noiz kontsultatua: 2019-01-06).
**Sei Eguneko Kanpaina** (1814ko otsailaren 10etik 15era) Napoleon I.a Frantziakoaren indarren garaipen sail bat izan zen, Seigarren Koalizioa Parisera hurbiltzen zen bitartean.

Sei Eguneko Kanpainan Napoleonek lau porrot eragin zizkion Silesiako Blücherren armadari Champauberteko guduan, Montmiraileko guduan, Château-Thierryko guduan eta Vauchampseko guduan. Napoleonen 30.000 gizoneko armadak 17.750 hildako eragin zizkion Blücherren 50.000-56.000 gizonen armadari.

Bohemiako armadak, Schwarzenberg Printzearen agindupean, Parisera egin zuen aurrera, eta, horren ondorioz, Napoleonek Blücherren armadaren aurkako jazarpena bertan behera utzi behar izan zuen. Vauchampsen porrota gertatu eta bost egunera, Silesiako armada erasoaldira itzuli zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Napoleonic Campaigns.*  (Noiz kontsultatua: 2024-01-30).
2. ↑   **(Ingelesez)** Chandler, David G..  (1966). *The Campaigns of Napoleon.*  Scribner ISBN 978-0-02-523660-8. (Noiz kontsultatua: 2024-01-30).

Kanpo estekak
-------------
**Luis Ezequiel "Chimy" Ávila** (Rosario, Santa Fe, Argentina, 1994ko otsailaren 6a) futbolaria da. Iruñeko Osasuna taldean jokatzen du gaur egun, aurrelari gisa.

Ibilbidea
---------

Argentinako Tiro Federal taldeko harrobian hazi zen. Beheko kategoria guztiak gainditu zituen, baina urte bateko parentesiarekin, 2010ean Espanyolera joan baitzen utzita. Handik bueltan, oraindik 16 urte besterik ez zituelarik, lehen taldera igo zen, eta 5 urte eman zituen han, 2015. urterarte. Bertan 49 partidu besterik ez zituen jokatu hala ere, eta 7 gol sartu. 2015ean, etxea uztea erabaki zuen, eta San Lorenzoko jokalaria izan zen 2019rarte, nahiz eta azken bi urteak Huescan utzita egon. Lehen bi urte horietan 20 partidu jokatu zituen, baina ez zituen aukera horiek ongi aprobetxatu, gol bat besterik ez baitzuen erdietsi. Hori bai, Huescara eraman zuen lagapena emankorra izan zen, 69 partidutan 20 gol sartu zituen eta, lehen denboraldia bigarren mailan eta bigarrena lehen mailan. Ondoren San Lorenzora itzuli zen, baina Osasunaren interesa azaldu zen, eta honek 2,7 milioi euro ordaindu zituen jokalariarengatik.

Ibilbidea
---------

| Kluba | Liga | Urtea(k) | Partida(k) | Gol(ak) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| C.A. Tiro Federal | 2 eta 3 | 2010-2014 | 57 | 6 |
| C.A. San Lorenzo | 1 | 2015-2017 | 20 | 1 |
| S.D. Huesca | 2 eta 1 | 2017-2019 | 69 | 17 |
| Osasuna | 1 | 2019- | 2 | 1 |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19949691

 |

* Wd Datuak: Q19949691
Goethe Institutua alemaniera munduan zabaltzeko institutua da.
**Germanistika** (Germanistik) alemanierazko gizarte-zientziak, hizkuntzalaritza eta literatura ikertzen duen disziplina da. Ofizialki Filologia alemaniarra edo Ikasketa alemianarrak bezala aipatzen ere bai. Ikasketa hauek egiten dituztenak germanistak dira. Germanistika filologia barruan Alemanian sortu zen, 1860. hamarkadan.

Alemaniera
----------

Alemaniera 120 milioi pertsonen hizkuntza da. Komunitate nagusiak hauek dira:

* Alemania: 82,5 millones
* Austria: 8,3 millones
* Suitza: 5 milioi
* Ameriketako Estatu Batuak: 1.382.000
* Frantzia: 1.200.000
* Brasil: Milioi bat
* Errusia: 900.000
* Italia: 500.000
* Polonia: 400.000
* Luxemburgo: 300.000

Germanista ezagunak
-------------------

* Grimm anaiak
* Carl Lachmann
* Pierre Bertaux
* Alois Haas
* Karl Pearson
* Georges Dumézil
* Edwin Gentzler
* Jean-René Ladmiral
* Rudolf Jan Slaby
* August Heinrich Hoffmann von Fallersleben

Goethe Institut
---------------

Goethe Institutua alemaniera eta kultura alemaniarra munduan zabaltzeko instituzioa da. Euskal Herrian egoitza Donostian du.

Ikasketak
---------

Germanistika edo Filologia alemaniarra Euskal Herriko Unibertsitatean Gasteizen irakasten da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Alemanezko literatura
* Goethe Institutua

Kanpo loturak
-------------

* **(Alemanez)**:Goethe Institutua.
* **(Frantsesez)**:DAAD France.
* **(Gaztelaniaz)**:Espainiako Germanistikaren Elkarteak.
* **(Alemanez)**:Deutscher Germanistenverband.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q166153
* Commonscat Multimedia: Germanic studies

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4020383-9
* NKC: ph120553

 |

* Wd Datuak: Q166153
* Commonscat Multimedia: Germanic studies
**Roser Berdagué Costa** (Moncada i Reixac, Katalunia, 1929) itzultzailea da, itzultzaile baten Lanaren Sari Nazionala irabazi duena.

Ibilbidea
---------

Filosofia eta Letretan lizentziatu zen, Filologia Modernoko sailean, ingeles espezialitatearekin

  

.

1950ean *Pro-Librisen* (Estudios y Difusión Bibliográfico) lan egin zuen. 1962an zenbait argitaletxerentzat itzultzaile independente gisa hasi zen lanean. Bere ibilbidean, ingelesezko, frantsesezko eta italierazko 350 lan itzuli ditu gaztelaniara eta katalanera. Hitzaldiak eta artikuluak ere itzuli zituen, beste itzultzaile batzuen literatura-zuzenketa egiteaz gain.

Aintzatespenak
--------------

akEn 2009, el Gobierno de España le otorgó el Premio Nacional a la Obra de un Traductor por toda su trayectoria profesional, mientras a José Luis Moralejo le concedió el Premio Nacional a la Mejor Traducción en la misma edición, por el libro *Sátiras. Epístolas. Arte poética de Horacio*.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Roser Berdagué y José Luis Moralejo ganan el Premio Nacional de Traducción.*  2009-11-02 ISSN 1134-6582..
2. 1 2 3 4 5   «Premiados - Premio Nacional a la Obra de un Traductor» *www.culturaydeporte.gob.es*.
3. ↑   «Celia Filipetto, Premio Nacional a la Obra de un Traductor 2023, y Carlos Fortea Gil, Premio Nacional a la Mejor Traducción 2023» *www.culturaydeporte.gob.es*.
4. ↑   «Roser Berdagué y José Luis Moralejo ganan el Premio Nacional de Traducción» *La Voz de Galicia* 2009-11-02.

Kanpo estekak
-------------

* Txantiloi:La Moncloa
**Jardin d'agronomie tropicale** (Agrikonomia lorategi tropikala) Parisen dagoen 4 hektareako lorategia da. 1907ko erdialdean inauguratu zen. Egungo lorategia Bois de Vincennesen ertzean kokatu zen, Nogent-sur-Marnen, saiakuntza kolonialeko lorategi zegoen lekuan; lorategi hori XIX. mendearen amaieran kolonietako ekoizpenak handitzeko Frantziako Administrazioaren tresna izan zen. XX. mendearen hasieran, 10.000 aldaxka eta 40.000 hazi esportatu ziren handik itsasoz haraindiko Frantziako jabetzetara.

Historia
--------

1899an, saiakuntza kolonialeko lorategia landare exotikoei buruzko esperientzia agronomikoak koordinatzeko sortu zen: kafetegiak, bananak, kautxuko zuhaitzak... Helburua ekoizpenak handitzea zen. 1907an, Parisko nazioarteko erakusketa kolonialarekin, lekua lorategi didaktiko bihurtu zen non Asiako eta Afrikako jabetza frantsesak erakusgai jartzen ziren. 
Bost herri exotiko berreraiki ziren, monumentuekin, ekoizpenekin eta baita biztanleekin ere. Parisko biztanleek kolonietako herriak ezagutzen zituzten, Parisera garraiatuak, harri-kartoizko dekoratu gisa. Erakusketa honen ondorioz, erakusketa kolonialak deiturikoak geroago benetako giza zoologiko gisa kalifikatuko ziren. Lekua apurka-apurka degradatzen joan zen. CIRAD erakundea (Centre de coopération internationale en recherche agronomique pour le développement) 1976an Montpellierrera eraman zuten. Eraikinak hondatzen, izorratzen eta erretzen joan ziren bitartean; landare exotikoak erabat desagertu ziren.

Lorategia 2003an erosi zuen Paris hiriak, eta egokitzapen-programa bati ekin zion. Eraikinak segurtasunean jarri ondoren, lorategia jendearentzat irisgarria da berriro.

Iruditegia
----------

* Atari txinatarra.Atari txinatarra.
* Khmer zubia.Khmer zubia.
* Tonkingo zubia.Tonkingo zubia.
* Marokoko pabiloia.Marokoko pabiloia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Parisko nazioarteko erakusketa koloniala
* Giza zoologiko
* Parisko 12. barrutia

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Jardin d'agronomie tropicaleri buruzko informazioak.
Antzinako Egiptoko mitologian, **Set** (edo **Seth**) basamortuaren, ekaitzen eta kanpotarren jainkoa zen. Mitologia berantiarrean, iluntasunaren eta kaosaren jainkoa ere izan zen. Izen grekoa Σήθ da, *Sēth*. Antzinako Egiptoko hizkuntzan, **Suty**, **Sutej**, **Setesh** edo **Seteh**.

Egiptoko artean, Setek animalia-itxura du. Mutur makurra du, belarri errektangeluarrak eta goranzko isatsa; edo, bestela, giza itxura du baina animalia-burua.

Egiptoko mitologian, Set usurpatzaile gisa deskribatzen da, bere anaia Osiris hil eta mutilatu baitzuen. Osirisen emazteak, Isisek, Osirisen gorpua hartu eta baltsamatu egin zuen. Osirisen semeak, Horusek, aitaren hilketa mendekatu nahi zuen, eta Seten kontra borrokatu zen. Osirisen hilketa eta Horusen eta Seten arteko borroka oso gai erabilia da Egiptoko mitologian.

Hondar-ekaitzen sortzailetzat jo zuten, basamortuko jainkoa baitzen, eta, ondorioz, karabanen babesletzat ere bazuten. Basamortuko klima hain gogorra izanda, Set oso jainko ahaltsutzat zuten. Osirisen antitesitzat hartzen da, baina Seten ekintza batzuk haren izaerari eta indarrari egozten zaizkio, eta ez haren berezko gaiztotasunari. Hala, bekaizkeriaz hil zuen Osiris anaia, ondasunen banaketan Seti basamortua egokitu baitzitzaion, eta Osirisi, berriz, Niloren eskualde emankorra.

Hasieran, Eguzkia lapurtu izana eta gaua ekarri izana egozten bazioten ere, II. dinastiaren amaieran faraoiaren babesletzat jo zen.

Haren izena eraman zuten faraoi batzuek, hala nola Seti I.ak (Ramses II.aren aita), Seti II.ak eta Sethnajt-ek.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q131795
* Commonscat Multimedia: Seth

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 30330231
* GND: 118642340
* LCCN: nb2018011271
* SUDOC: 028874943

 |

* Wd Datuak: Q131795
* Commonscat Multimedia: Seth
**Huracan**, batzuetan **Hurakan**, **Harakan** eta **Jurakan**, baita ere *Tohil, Bolon Tzacab* eta *Kauil* izenekin ezaguna, haizea, ekaitza eta suaren jainkoa da maia mitologian. Izenak maia hizkuntzan "hanka bakarrekoa" esan nahi du. Gizakia sortzeko egin zen lehenengo, bigarren eta hirugarren saiakeran hartu zuen parte. Jainkoak gizakiekin haserretu ziren Uholde Nagusia sortu zuen zigor gisa. Ondoren, lurra hitza errepikatuz itsasotik lurra bereiztea lortu zuen.

Adrián Inés Chavezen ustez "hanka bakar" horrek sexua ez duela adierazten du; bi hanka dituen gizakiak sexua du, gizon ala emakume. Egile honen ustez jainkozko kontzeptua da hori, isilpeko kontzeptua, eta horregatik Huracan ez da glifoetan agertzen.

Errepresentazioa
----------------

Haren irudi ohikoena suge edo narrasti antzekoa da, suge-buztan luze batez, kea sortzen duen objektu edo lastargi bat eramanez eta koroa handi batez.

*Urakan* hitza zikloi tropikal adierazteko bere izenetik dator eta mundu osora zabaldu da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Pop Wuj*, 50 or.
2. ↑  *Pop Wuj*, 50 or. 6.oharra.

Bibliografia
------------

* D.R.: *Los dioses mayas*, Mérida (Yucatán): Dante, 2004.
* Eric S. Thompson: *Maya History and Religion*. 1970.
* *Pop Wuj*. Adrián Inés Chávez-en bertsioa. Kitxez eta gaztelaniaz. Mexiko Hiria: CEIESAS-INAH-Diego Rivera Fundazioa, 2008.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1162356
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 300182630
* LCCN: sh95007500
* SUDOC: 169079082

 |

* Wd Datuak: Q1162356
*Artikulu hau Altzateko jaun-en kontu zaharra buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Baroja».*

***Altzateko jaun-en kontu zaharra***, jatorrizko edizioan *La leyenda de Jaun de Alzate* (1922), Pío Barojaren eleberrietako ezagunenetariko bat da. ***Eusko Lurra (tetralogia)** osatzen du* Aitzgorriko etxea *(1900),* Labrazgo maiorazkoa *(1903) eta* Zalakain abenturazalea *(1908) eleberriekin batera.*

Eleberri dialogatua da eta gaia historiko-mitologikoa da. Liburu honetan Pio Barojak Euskal Herriari buruzko zituen ideia asko azaldu zuen. Frankismoaren azken urteetan zabalkunde handia ezagutu zuen liburu honek eta pertsonaia nagusiari Xabier Letek abesti bat eskaini zion, "Altzateko Jaun".

Argumentua
----------

Prosaz idatzitako poema bezala definitua izan da. Liburu hau Barojaren krisialdi une batean idatzia dago: berrogeita hamar urte bete behar zituen garaian, gaixotasun larri bat gainditu ondoren eta iloba baten heriotza gertutik bizi izandakoan. Liburuaren protagonista Altzateko Jauna da, Barojaren beraren alter ego, eta Erdi Aroan kokatzen da. Jauna familia onekoa eta borrokalaria da, Bidasoa inguruan bizi dena. Bere lagunekin batera ibaiaren inguruko paisaiak eta pertsonaiak, errealak zein mitikoak, jasotzen ditu eta, halaber, bere Euskal Herri ideala azaltzen du. Gure herriaren errealitatea, Altzateko Jaunaren arabera, neurri handi batean kristautasunaren eraginez, desegiten ari den pertsonalitate batena da. Historia osoa fantasian eta irrealitatean murgiltzen da, nahiz eta askotan iritzi ironikoak eta, batzuetan, sarkastikoak azaldu.

Euskerazko itzulpenak
---------------------

Gutxienez bi bertsio plazaratu dira:

* Antonio Iturriotzek, Euzko-Gogoa aldizkarian, XV. atala argitaratu zuen, 1955an.
* Patxi Apalategi, 1986an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Patxi Apalategiren bertsio osoa.
* Joseba Aurkenerena: Altzateko Jaun, hor zaude nonbait
* Juan Lopetegi: Altzateko Jaunak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q30178300

 |

* Wd Datuak: Q30178300
42°49′32″N 2°39′38″W﻿ / ﻿42.82556°N 2.66056°W﻿ / 42.82556; -2.66056
Olarizuko muinoaren ikuspegi artistikoa
Olarizu elurpean.
**Olarizu** Gasteizko hegoaldean kokaturik dagoen landa-eremu bat da, Adurtza auzoaren hegoaldean. Antzina herrixka bat zen, baina gaur egun ez da inor bizi.

XIX. mendea geroztik, erromeria bat ospatzen da Olarizuko Andre Mariaren ohorez irailaren 8aren ondorengo astelehenean.

Olarizuko parkea eta izen bereko mendia, Gasteizko Eraztun Berdearen barnean dago. Olarizun bertan, Ingurugiro Gaietarako Ikastegia kokaturik dago.

Historia
--------

XIV. mendean biztanlerik gabe geratu zen Olarizu. XI. mendeko agirietan "Hollarruizi" izena ageri da, eta XIII. mendean "Hollarruizu" izenarekin. XIX. mendean, berriz, "Olharizu" izena azaltzen da erregistroetan. Herrixka desagertu bazen ere, Olarizuko Andre Mariaren elizak gehiago iraun zuen zutik, XX. mendearen hasiera arte.

Ikus, gainera
-------------

* Gasteizko Eraztun Berdea
* Olarizuko parkea
* Olarizu mendia (Kutzemendi)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3042293
* Commonscat Multimedia: Olarizu

---

 |

* Wd Datuak: Q3042293
* Commonscat Multimedia: Olarizu
**Meggie Albanesi** (1899ko urriaren 8-1923ko abenduaren 9) britainiar nazionalitatea zuen antzerki- eta zinema-aktorea izan zen.

Biografia
---------

Bere izen osoa **Margherita Cecila Brigida Lucia Maria Albanesi** zen, eta Londresen, Ingalaterran, jaio zen. Haren gurasoak Effie Adelaide Rowlands idazlea eta Chevalier Carlo Albanesi biolin-jole italiarra ziren. Albanesik Royal Academy of Dramatic Arten ikasi zuen, eta 1919an egin zuen debuta zineman. 

Albanesik antzerki-karrera emankorra izan zuen, eta Owen Naresekin batera John Galsworthyren *The First and the Last* obretan aritu zen, besteak beste. Handik gutxira, kritika aktore britainiar garrantzitsuenetako bat zela esan zuen. Hala ere, sei film bakarrik filmatu ondoren, aktorea hil egin zen Broadstairsen (Ingalaterra) hesteetako gaixotasun baten ondorioz, 1923an. 23 urte zituen.

Albanesik harremana izan zuen Basil Dean antzerki- eta zinema-ekoizlearekin, eta aktorea hil ondoren haren oroitzapenaz obsesionatuta geratu zen. Hainbesteraino, ezen bere emaztea Victoria Hopper hautatu zuen Albanesirekin antz fisikoa zuelako. Deanek zuzendutako azken zinta, *21 Days*, *The First and the Last* antzezlanean oinarrituta zegoen, Albanesirekin bere garaian landu zuena.

Filmografia
-----------

* *The Better 'ole* (1919)
* *Mr. Wu* (1919)
* *Darby and Joan* (1919)
* *The Skin Game* (1921)
* *The Great Day* (1921)
* *Det omringade huset*, edo *The House Surrounded* (1922)

1. ↑    *Copia archivada.* .
2. ↑  Chambers p.15
3. ↑  Sweet p.117
4. ↑  Sweet p.142-143