recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Sakontzeko, irakurri: «Aldagai estatistiko»

  

Estatistikan, **aldagai nominala** edo **atributua** soilik berdinak edo ezberdinak diren kategoria zenbait hartzen dituen aldagaia da, kategoria batek beste batek baino maila edo balio handiagoa duela ezin esan daitekeelarik. Adibidez, sexua (gizon, emakume) eta aukeratutako unibertsitate ikasketa (medikuntza, arkitektura, ekonomia, ...) aldagai nominalak dira. Aldagai nominala aldagai kualitatibo mota bat da, aldagai ordinalekin batera. Aldagai nominalak eskala nominal batez neurtzen direla esaten da eta estatistikan berariazko teknikak aplikatzen zaizkie (kontingentzia taulak, esaterako). Beste alde batetik, aldagai koantitatiboak bereizten dira, non datuak zenbakizko balio baten bitartez neurtu eta ordenatu egin daitezkeen, besteak beste.

Adibideak
---------

Soziologia ikerketa batean langileei egindako galdera hauek guztiek aldagai nominalak sortzen dituzte: jaioterria, sexua, enpresaren sektorea, enpresako lanpostua, azken hauteskundeetan zein sindikaturi eman dion botua, azken greban parte hartu duen. Galdera hauetarako datuek, berriz, ez dute aldagai nominalik osatzen: adina, egindako ikasketa maila (behe, ertain, goi), soldata, esperientzia-urteak eta adina.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253106

 |

* Wd Datuak: Q12253106
Alexanderplatz Fernsehturm-etik
Alexanderplatz by the night in 2015
**Alexanderplatz** Berlin erdialdeko plaza garrantzitsua da. Bere garaian, Berlin ekialdean kokaturik zegoen plaza.

Ezaugarriak
-----------

Plaza hau monumentuz eta eraikin handiz osaturik dago. Hauen artean udaletxea *(Rotes Rathaus)* eta Berlingo eliza protestantea *(Berliner Dom)* bereizten dira. Plaza honetan ere, hiriko ikur den telebistako dorrea *(Fernsehturm)* ikus daiteke. Dorre hau 1960an eraiki zen eta honen goialdean jatetxe panoramiko bat eraiki zuten, bertatik Berlin guztia ikusi daitekeelarik. Alexanderplatz-en, gainera, Munduko orduen erlojua dago, baita Munduko herrien arteko maitasuna adierazten duen monumentua ere. Horrez gain, merkataritza guneak eta mota guztietako jatetxeak daude.

Komunikabideei dagokienez, Alexanderplatz-en metroa, trena, tranbia eta autobus geltokiak daude.

Ikus, gainera
-------------

* Potsdamerplatz
* Pariser Platz

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Plazan egindako eraberritzeari buruzko informazioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q152783
* Commonscat Multimedia: Alexanderplatz (Berlin-Mitte)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 235553194
* GND: 4217986-5
* **Lekuak**
* OSM: 131761

 |

* Wd Datuak: Q152783
* Commonscat Multimedia: Alexanderplatz (Berlin-Mitte)

  

52°31′18″N 13°24′48″E﻿ / ﻿52.52167°N 13.41333°E﻿ / 52.52167; 13.41333
**Itagaki Nobukata** (japonieraz: 板垣 信方?, 1489 – 1548ko martxoaren 23a)
 Takeda klanaren zerbitzari bat eta Takeda Shingenen hogeita lau jeneraletako bat bezala hartua izan zen.

Nobukatak, Takeda Nobutora eta Takeda Shingen zebitzatu zituen, azken hau oraindik ume bat zenean, zaintzeko eta hezteko eman ziotelarik, eta, beraz, Takeda klanaren armadaren buruzagia izan zen Takeda Shingen adin heldura iritsi zen arte. 1545ean, Takato gaztelua hartu zuen arrakastaz, eta, hurrengo urtean, Uesugi Norimasa garaitu zuen. Garaipen hauekin, Takedatarren tropetan tropetan kide garrantzitsu bat bezala sendotu zen, eta taktikari trebe bat izatea frogatu zuen. Garaipen hauen ondoren, Nobukata, berekoi bihurtzen hasi zen, eta garaipen zeremoniak egiten zituen oraindik gudua amaitu gabe. Klaneko zerbitzarien artean zaharrena zenez eta Shingen hezi eta hazi zuenez, gutxi ausartzen ziren bere erabakiak zalantzan jartzera. 1547an, Nobutakak eta bere armadak, Murakami klanaren aurkako gudua ia galdu zuten, baina Hara Torataneren puntu-puntuko errefortzua jaso zuen. Shingenek, honako waka hau eskaini zion bere jarrera aldatzera bultzatzeko:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Dare mo Miyo Mitsureba Yagate Kaku Tsuki no Izayofu Ana ya Hito no Yo no Naka* |  » |


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | 誰もみよ 満つればやがて 欠く月の 十六夜ふ穴や 人の世の中 |  » |


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Guztiek ikusten dute ilbete ederra ere, denboraren igaroan, bere forma aldatzen eta txikiago bihurtzen hasten dela. Gure bizitzan ere, honela dira gauzak |  » |

1548ko Uedaharako guduan, Nobutakak, harrotuta eta garaipena berea izango zela sinetsita, bere zeremonietako bat deitu zuen. Murakamiren tropak berrantolatu egin ziren eta eraso egin zuten, Nobutaka eta Amari Torayasu hilez.

| * i
* e
* a
Takedaren hogeita lau jeneralak |
| --- |
| 
* Akiyama Nobutomo
* Amari Torayasu
* Anayama Nobukimi
* Baba Nobuharu
* Hara Masatane
* Hara Toratane
* Ichijō Nobutatsu
* Itagaki Nobukata
* Kōsaka Masanobu
* Naitō Masatoyo
* Obata Toramori
* Obata Masamori
* Obu Toramasa
* Oyamada Nobushige
* Saegusa Moritomo
* Sanada Yukitaka
* Sanada Nobutsuna
* Tada Mitsuyori
* Takeda Nobushige
* Takeda Nobukado
* Tsuchiya Masatsugu
* Yamagata Masakage
* Yamamoto Kansuke
* Yokota Takatoshi

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1359972

 |

* Wd Datuak: Q1359972
Esaten da Okinawako pertsonak urte gehiago bizi direla ikigaiari esker.
***Ikigai*** (japonieraz: 生き甲斐) japonierazko kontzeptua da.
Haren esanahia «bizitzeko arrazoia» edo «izateko arrazoia» da. Japoniako kulturaren arabera pertsona guztiok *ikigai* dugu.

Etimologia
----------

*Ikigai* hitzak japonierazko bi hitz biltzen ditu: *iki* (japonieraz: 生き?)
, bizitzari erreferentzia egiten diona, eta *kai* (japonieraz: 甲斐?)
, gutxi gorabehera «batek espero duen edo nahi duen egitea» pertsona gisa osatua sentitzeko.

Bizitza osoko bilaketa
----------------------

Norberaren *ikigai* aurkitzea ez da gauza erraza eta bilaketa luze zein sakona eskatzen omen du. Bilaketa horrek garrantzi handia du zeren eta horren aurkikuntzak bizitzari bere zentzua ematea eta asetzea baitakar.

*Ikigai* hitza norberaren bizi balorearen iturria adierazteko erabiltzen da; norberak egiten dituen gauzak haren bizitzari bere zentzua emateko. Halaber, hitza pertsonen bizitzak baliotatzeko zirkunstantziak adierazteko erabiltzen da. Horren bidez pertsonek haien bizitza balio dutela pentsa dezakete. *Ikigai* berez ez dago ez ekonomiarekin ezta ere norberak gizartean betetzen duen paperarekin lotuta. Batzutan, nahiz eta pertsonaren uneko egoera iluna izan, *ikigai* senti dezake. Ez dira, bestetik, halabeharrez egin behar ditugun gauzak, ekintza naturalak eta berezkoak baizik.

Kobayashi Tsukasa idazleak, *Ikigai — jibun no kanosei, kaikasaseru katei*
 artikuluan («Ikigai: norberaren aukerak loratzeko uzten duen prozesua») zera dio: «jendeak benetako *ikigai* senti dezake bakarrik pertsonaren heldutasunaren gainean, gogo desberdinen asetzea, maitasunaren eta zoriontasunaren asetzea, besteekin topo egiten duenean eta bizitzaren zentzuaz autoerrealizazioaren bidean aurrera egiten duenean.»

Okinawa
-------

Okinawako prefekturaren kulturan *ikigai* «goizero altxatzeko arrazoi» gisa ikusten da; beste modu batez esanda, bizitzaz disfrutatzeko arrazoi gisa. TED hitzaldi batean Dan Buettnerrek Okinawako pertsonek hain bizitza luzea izatearen arrazoia *ikigai* dela esan zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Mathews, Gordon (1996). *What Makes Life Worth Living?: How Japanese and Americans Make Sense of Their Worlds*. University of California Press.
2. ↑  TED hitzaldia. Dan Buettner: Nola bizi 100 urte.

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Nola bizi ehun urte.
* **(Gaztelaniaz)**:Japoniako sekretuak bizitza luzea eta zoriontsua izateko.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3148420
* **Identifikadoreak**
* NKC: ph970613

 |

* Wd Datuak: Q3148420
Azken hamarkada hauetan gizarte pentsamenduan jaio den teoriarik bereziena dela esan liteke. Bere ezaugarri propioak direla medio, gizartea pentsatzeko modu berria garatu du, Bruno Latour moduko pentsalarien lanari esker, besteak beste.
Zientzia eta teknologiari buruzko ikerketa garaikidearen emaitza dugu, eta bere ekarpen interesgarrienak, hiru kokapen kritiko dituela azpimarratu genezake:

1 - Gizarte gaietara hurbiltzeko historian zehar egon izan den mikro-makro dikotomia gainditzen saiatzen da. Aktoreek euren ekintzak burutzen ditutzen momentuan bertan ikertzea du jopuntu, alegia, teknozientziaren ekoizle eta produktuak ikertzeak berehalakotasuna eskatuko du.

2 -
Hetereogeneoak diren harreman sareetan murgildurik gaudela diosku; era honetan, geure eguneroko jarduerak ulertzeko ez du egitura sozial handietan azalpenik bilatzen, geure harreman sareek (izan norbanako edo materiarekin) osatzen dituzten objektu edo muntaketetan baizik. Muntaketa horietan egongo da gizarte errealitatea hobeto ulertzeko funtsa.

3 -
Azkenik, esango digu aktore-sareen teoriak, gizarte zientziek gizarte errealitatea azaltzeko erabili izan dituzten "azalpen kausalak", aktoreen artean dauden harreman jakin batzuen ondorio dira. Horrenbestez, gizarte zientzietatik eman zaizkigun azalpen hauek arazo dira bere horretan, aztertu eta xehetu beharreko zerbait, azalpena bainoago.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q421953
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q421953
**Iluvatar** (quenyazko ilúve hitzetik, "guztia", eta atar hitzetik, "aita"), Tolkienen legendariumeko izaki bat da, Eäko sortzaile eta jainko bakar bezala. Eru ere deitua da, "Bakarra". Ainulindälen, Silmarillion lanaren lehen zatia dena, Eruk, Ainurrak, *Sakratuak*, nola sortu zituen eta hauek, Iluvatarrek mundu fisikoa sortzeko erabili zuen musika nola egin zuten kontatzen da.

Historia
--------

Denboraren hasieran, Iluvatarrek Ainurrak sortu zituen, bere pentsamendutik sortutako izpirituzko izakiak. Musika irakatsi zien, eta, ondoren, kanta handi bat kantatzeko eskatu zien; hau izan zen Ainulindälea edo Ainurren musika. Ainurren Musika amaitu ondoren, Iluvatarrek, ikusgai egin zuen. Ainurrek hain txundituta ikusi zuten ikuskari hura, itzali zenean, benetako bihurtu nahi izan zutela. Ondorioz, Eruk, izatea eman zien ikuskariaren zati izan ziren gauzei, eta hala sortu zuen Eä, *Den Mundua*, Gar Itzalezinaren boterearen bidez.

Hala erabaki zuten Ainurrek (ondoren, Valar eta Maiarren taldeak osatu zituztenak), Eän sartu ziren, bertako toki zabalei forma eman zieten, eta, ondoren, Arda sortu zuten. Iluvatarren esanaren arabera, hau izango zen etorkizunean, bere semeen, elfo eta gizakien bizilekua, hauen sorkuntzan, Ainurretako bakar batek ere parte hartu ez zuelarik, baizik eta soilik Eruk. Modu berean nanoei, materialki Aulë valarrak sortu zituen arren, Eru izan zen arima eta bizitza independentea eman ziena, eta seme propiotzat hartu zituen.

Eären sortzea eta bere semeen esnatzeaz gain, munduan Iluvatarren partehartze zuzenak ez ziren asko izan, Valarrek gehiago administratzen zutena, bereziki Manwëk, berarekin komunikazio zuzen bat izan zezakeena.

Eguzkiaren Lehen Aroan, Iluvatarrek parte hartzen du, Bereni berpizten uzteko, baita Luthienen elfotar patua, gizakien patuagatik aldatzeko ere. Athrabeth Finrod ah Andrethen, Finrodek, Andrethi, soilik Eruk bete ahal izango duela gizaki jakintsu batzuk diotenez, berak bere semeentzako duen salbazio plana.

Eguzkiaren Bigarren Aroan, Numenortarrek, Eru Iluvatar gurtzen zuten Meneltarma mendian urteko hiru data garrantzitsutan; hau, Gizakien Patua zen heriotzaren ondorioz sortutako desesperazioaren itzalak, gizakiengan eragina izan aurretik eta Sauronen engainupean erori aurretik, Melkor eta iluntasuna gurtzeko konbentzitu zituena. Akallabêth lanean, Iluvatarrek, Valarren alde parte hartzen du Aman konkistatzeko asmoz doan Ar-Pharazôn numenortar erregearen flota suntsitu eta Numenor uhartea hondoratzeko eta Ardari forma borobila emateko, Aman munduko zirkuluetatik kanpo ateraz.

Ezagutzen denaren arabera, munduaren amaiera, azkeneko gudua izango den Dagor Dagoratharen eta Epaiketaren Egunaren ondoren etorriko da, Iluvatarrek, beste Musika Handi bat jo behar dela erabakitzen duenean, non, Ainurrez gain, gizakiek ere parte hartuko duten. Musika honetan ez da desadostasunik egongo -aurrekoan bai egon zen bezala, Melkor Ainu gaiztoa eta bere jarraitzaileen ondorioz- eta, horrela sortuko da Sendatutako Arda, inongo orbanik gabe.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q208363

 |

* Wd Datuak: Q208363
**Acanthocephala** (greziarretik, *Acanthus*, adarra eta *kephale*, burua) har parasitoz osaturiko animalia phyllum bat da. Euren ezaugarri nagusia proboszi ebaginagarri arantzatsu bat dutela da. Ziklo biologiko oso konplexuak dituzte, hainbat ospedatzailerekin tartean, ornogabeak, arrainak, anfibioak, hegaztiak eta ugaztunak barne hartuz. Guztira 1.150 espezie inguru deskribatu dira.

Morfologia eta fisiologia
-------------------------

### Liseriketa

Akantozefaloek ez dute ahorik elikagaiak barneratzeko, teniek bezala. Horregatik euren ospedatzailearen elikagaiak lortzeko larruazal oso finetik egiten dute. Euren liseriketa aparatua, beraz, oso sinplea da.

### Proboszidea

Taldeari izena ematen dion ezaugarri nagusia buruaren bukaeran duten proboszi ebaginagarria da. Proboszide honek arantza ditu, ospedatzailearen mukosei heltzeko. Atseden egoeran daudenean proboszide hau boltsa baten barruan biltzen da.

### Tamaina

Animalia hauen tamaina milimetro gutxi batzuetatik *Gigantorhynchus gigas*en 65 milimetroetararte doa.

### Nerbio sistema

Proboszidearen atzean nerbioak ateratzen diren guruin zentral bat dute. Gainera alderik urrunenean guruin genital bat ere badute. Gainazalean papila ezberdinak dituzte.

### Birsortzea

Akantozefaloak dioikoak dira. Arrek bi barrabil dituzte, bi tutu deferente, bi besikula seminal, bi guruin hazia bukatzeko eta zakil bat gorputzaren atzealdean. Emeek bi obario dituzte eta fekundazioa barruan gertatzen da. Enbrioiak umetokian gordetzen dira eta obiduktotik ateratzen dira. Enbrioiak, kanporatzerakoan, liseriketa tutura igarotzen dira eta kakaren bitartez kanporatzen dira.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Acanthocephala*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q178235
* Commonscat Multimedia: Acanthocephala
* Wikispecies Espezieak: Acanthocephala

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00566813
* NKC: ph820615
* AAT: 300310240
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 11
* Dyntaxa: 5000012
* EOL: 2
* Fauna Europaea: 15463
* GBIF: 67
* ITIS: 64238
* NCBI: 10232
* Paleobiology Database: 67118
* WoRMS: 18814
* uBio: 4053880
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000049

 |

* Wd Datuak: Q178235
* Commonscat Multimedia: Acanthocephala
* Wikispecies Espezieak: Acanthocephala
Kimika organikoan **Hoffmann-en arauak** dio alkeno bat baino gehiago era daitekeen eliminazio-erreazioetan, ß eliminazioetan preseski, ordezkapen-mailarik txikiena duen alkenoa eratuko dela. Arau honek balio du E2 erreakziobideari jarraitzen zaizkion erreakzioentzat eragozpen esteriko inportantea, adarkatutako substratua edo base handia bat dagoen kasuetan eta konjugazioa posible ez bada. Bestela, Zaitsev-en araua aplikatzen da.

Arauak August Wilhelm von Hofmann kimikari alemaniarrari zor dio izena eta Hofmann-en eliminaziotik abiatuz ezarri zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Chemistry (IUPAC), The International Union of Pure and Applied. «IUPAC - Hofmann rule (H02830)» *goldbook.iupac.org* (Noiz kontsultatua: 2021-05-09).
2. ↑   «Hofmann's Rule» *www.organic-chemistry.org* (Noiz kontsultatua: 2021-05-09).
3. ↑   **(Alemanez)** Hofmann, Aug Wilk von.  (1851). «Beiträge zur Kenntniss der flüchtigen organischen Basen» *Justus Liebigs Annalen der Chemie* 78 (3): 253–286. doi:10.1002/jlac.18510780302. ISSN 1099-0690. (Noiz kontsultatua: 2021-05-09).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6104343

 |

* Wd Datuak: Q6104343
**Akzioen gaineko opzioak** (ingelesez: *stock options*) maiz erabiltzen dituzte, burtsa ongi joan denean, Amerikako Estatu Batuetako nahiz Europako enpresek —Espainiakoek nahiz Frantziakoek barne— beren exekutiboei ordainsariak pagatzeko. Enpresako zuzendaritzakoak sustatzeko formula da, enpresarentzat ahalik eta emaitzarik hoberenak lor ditzaten, bai eta Burtsako balioaren kotizazioa gehitzeko ere. Eta, bide batez, zuzendaritzakoak konpainiarentzat leialagoak izatea lortzeko. Zuzendaritzakoei konpainiako akzioak erosteko aukera ematen die, epe jakin batean hiruzpalau urtetik aurrera, esate baterako, baina oraingo prezioetan. Konpainia horrek zenbat eta balio handiagoa lortu Burtsan, zuzendaritzakoek orduan eta ordainsari handiagoak bereganatuko dituzte, plusbalioak gehitu egingo baitira. Konparazio batera, sozietate batek enpresako 100 akzio eskaintzen dizkio zuzendaritzako bati, bakoitzaren prezioa 10 eurokoa denean. Hiru urteren buruan, akzioen balioa 15 eurora igo da, eta, orduan, zuzendaritzakoak 1.000 euroan eros ditzake, merkatuko balio erreala 1.500 eurokoa bada ere. Beraz, akzioaren balioa asko igotzen bada, opzio horien onuradunek diru asko irabaziko dute; igotzen ez bada, berriz, ez dute ezer irabaziko.

Erreferentziak
--------------

* Daniel Udalaitz: «Zer da... Stock options», *Argia*, 2003-11-16. CC-BY-SA 3.0 lizentziarekin argitaratua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q815364
* **Identifikadoreak**
* GND: 4144425-5
* NDL: 00564378
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q815364
Astronomian **izar bikoitz optiko** edo **izar bitar optiko**, Lurretik ikusiak elkarrengandik oso gertu daudela diruditen arren, benetan elkarrengandik oso urruti dauden eta grabitate bidezko elkarren loturarik ez duten bi izarri deritze. Zentzu honetan, berezko izar bitarren ezberdinak dira, non bi izarrak elkarrengandik oso gertu dauden eta amankomuneko masa zentro baten inguruan biratzen duten.

Izar bikoitz optikoak izar bitarretatik denbora epe luze batean eginiko behaketen bidez ezberdintzen dira, ohi urteak. Mugimendu erlatiboak lineala badirudi, ziur esan daiteke mugimendua soilik izarren mugimendu propioaren ondorio dela eta izar bikoitz optikoak osatzen dituztela. Benetako izar bitar baten kasuan, posizio angelua pixkanaka aldatzen da, eta bi izarren arteko distantzia gehiengo eta gutxiengo baten artean aldatzen da.

Adibide batzuk
--------------

| Izena | Igoera zuzena | Deklinazioa | Distantzia(argi urteak) | Separazioa(segundo sexagesimalak) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Aldhafera (ζ Leonis)35 Leonis | 10h 16min 41.42s  10h 16min 32.42s | +23º 25’ 02.3’’+23° 30′ 10.8″ | 260100 | 333 |
| Anser (α Vulpeculae)8 Vulpeculae | 19h 28min 42.41s 19h 28min 57.08s | +24º 39’ 54.6’’+24° 46′ 07.3″ | 297484 | 424 |
| Menkar (α Ceti)93 Ceti | 03h 02min 16.77s 03h 02min 22.52s | +04º 05’ 23.5’’+04° 21′ 10.4″ | 220447 | 951 |

Ikus, gainera
-------------

* Izar bikoitz

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3037794

 |

* Wd Datuak: Q3037794
Arabieraren idazkera
**Abjad** (baita ere ***abyad***) idazkera sistema bat da. Sistema horren berezitasuna honetan datza: bakarrik fonema kontsonantikoentzako ikurrak daudela eta ez bokalikoentzat. Horregatik, **kontsonantario** izenaz eze ezagutzen dira.

Hitzaren jatorria
-----------------

*Abjad* izena arabieraz letren ordena buruz ikasteko erabiltzen zen sekuentzia mnemotekniko zaharretik dator:

* abjad hawwaz HuTTi kalaman sa'faS qarashat thakhadh DaZagh.

*Abjad* hitzak, bestetik, zenbait ikertzaileren ustetan, sustrai zaharragoak bide ditu, fenizieratik edo ugaritikotik.

Teknizismo horren sortzailea Peter T. Daniels (New Jersey, 1951) izan zen eta bakarrik onartzen ditu *abyad* moduan benetan kontsonante bakarrik onartzen dituzten kontsonantarioak; horren arabera, arabierarena edo hebrearena ez ziren benetako *abjad*ak, zenbait diakritikoren bidez hizkuntza horiek bokalak bereiz baititzakete.

*Abyad* kontsonantarioak askotan alfabetoak izatera igaro dira.

* Alfabeto arabiarra
* Alfabeto hebrear
* Alfabeto nabateoar
* Alfabeto ugaritikoar
* Alfabeto feniziar
* Alfabeto samaritar
* Idazkera jeroglifiko

Ikus halaber
------------

* Silabario
* Abugida
* Alfabeto

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Alfabeto silabikoen web orria.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q185087
* Commonscat Multimedia: Semitic abjads

---

 |

* Wd Datuak: Q185087
* Commonscat Multimedia: Semitic abjads
Sirius izar bitarraren irudia, Hubble espazio teleskopioak hartua. Sirius A izarraren behealde eta ezkerraldean, haren kidea den Sirius B txikia ageri da.
**Izar bitar** bat amankomuneko masa zentru baten inguruan elkarrekiko orbitatzen duten bi izarrez ostatutako izar sistema bat da. Berriki eginiko ikerketek izarren kopuru handi bat gutxienez bi izarrez osatutako sistemen zati direla iradokitzen dute. Sistema anizkoitzek ere, hirukoak, laukoak edo baita bost izar edo gehiagokoak ere izan daitezkeenak, izar bitar izena jasotzen dute, Alfa Centauri A eta B eta Proxima Centauriren kasuan bezala.

Unibertsoan dauden izar bitar ugariei esker astronomoek izar hauek bi izar edo gehiago modu erratuan lotzen dituzten sistema optikoetatik ezberdintzeko moduak garatu ahal izan dituzte. Nahasketa hau, elkarrengandik oso urrun eta elkarren arteko grabitate erakarpenik ez duten bi izar gure ikuspegitik elkarrengandik oso gertu ikusten direnean gertatzen da. Gertatu izan da, baita ere, argitasun aldakorreko izarrak izar bitar itzaltzaile bezala ikusi izana, benetan hala izan ez arren.

Elkarrengandik modu independentean eboluzionatzeko bezain urrun orbitatzen ari diren izar bikoteak badauden arren, askotan izar bitarrak hain distantzia laburrera daude ezen euren banakako eboluzioa bere kideak jasaten dituen aldaketengatik eraldatua dela. Sistema hauek, orduan, batasun bat bezala eboluzionatzen dute, beste era batera ezinezkoak izango liratekeen objektuak sortuz.

Terminologia
------------

William Herschel, astronomo britainiar-alemaniarra.
*Izar bitar* izena William Herschelek garatu zuen 1802an *Benetako izar bikoitz bat -Erakarpenaren legeei esker elkarrekin sistema batean eratzen diren bi izarren elkarketa*. Elkarrekin dauden bi izarrek izar bikoitzak dirudite. Oso litekeena da izar bikoitzak sistema bitar bezala ikustea: bi izarrak, baina, elkarrengandik oso urrun egon daitezke, baina lurretik baino ez dira ikusten norabide berean. Mota honetako izar bitar faltsuak *bitar optiko* edo *pare optiko* deituak dira. Teleskopioaren asmakuntzarekin pare mota hauetako asko aurkitu ziren. Herschelek 1780an izar bitarrak ziruditen 700 izar pareren orientazioa eta separazioa neurtu zituen eta horietatik 50ek inguru bi hamarkadatan zehar behatuz ibili ondoren orientazioa aldatu zutela ikusi zuen.

Benetako izar bitar bat beste bi izar edo gehiagorekin batera orbita batekin biratzen duena da. Teleskopioen bidez bi izarrak bitarrak direla ikus daitekeenean, sistema mota hauek *bitar bisual* deitzen dira. Beste kasu batzuetan izar bitar bat detektatzeko erabiltzen den metodoa igorritako argiaren Doppler efektua da eta izarra bitarra dela izarraren espektroskopia baten azterketa batekin adierazten da. Bitar mota hauek bitar espektroskopiko deitzen dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q50053
* Commonscat Multimedia: Binary stars

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11969477z (data)
* GND: 4150454-9
* LCCN: sh85127456
* NDL: 00575138
* NKC: ph114377
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q50053
* Commonscat Multimedia: Binary stars
Al-Anon talde bat Alemanian.
**Al-Anon** eta **Alateen**, elkarrekin, **Al-Anon** taldea bezala ezagututako nazioarteko erakundea da. Milioi erdia kide baino gehiago dituzte eta alkoholikoen lagunak eta familiak berreskuratzeko hamabi urratsetan oinarritutako programa eramaten dute aurrera. Al-Anon programa helduentzat den bitartean, Alateen programa, bestetik, jende gazteagoarentzat da, 12tik 20 urte arte. Irabazi-asmorik gabeko erakundea da.

Historia
--------

Al-Anon New Yorken 1951. urtean sortu zen eta lehenengo taldea Kalifornian 1957an antolatu zen. Sortzaile nagusietariko bat Lois Wilson (Lois W.) izan zen, Alkoholzale Anonimoak (AA) elkartearen sortzailea izan zen Bill Wilsonen emaztea. Lois Wilsonek zioen alkoholiko bezala berreskuratzeko prozesuan zeuden pertsonen familiak laguntza behar zutela, batez ere familia horiek alkoholismoarekin lotuta zeuden arazoak identifikatzen zituzten neurrian.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Ikus, baita ere
---------------

* Alkoholismo
* Alkoholzale Anonimoak

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:  Al-Anonen webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q425084
* Commonscat Multimedia: Al-Anon/Alateen

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q425084
* Commonscat Multimedia: Al-Anon/Alateen
Astrofisikan, **izar bereziak** edo **izar kimikoki bereziak** gutxienez euren azaleko geruzetan ez ohiko metal ugaritasuna dutenak dira.

Izar kimikoki bereziak oso ohikoak dira sekuentzia nagusiko izar beroen artean, zeintzuen barnean hidrogenoaren fusio nuklearra gertatzen den. Hauek lau mota nagusitan banatu dira euren espektroa oinarri hartuta:

* Helio urriko izarrak, espero zitekeena baino helio gutxiago dutenak.
* Merkurio-manganesozko izarrak (HgMn), euren espektroan manganeso eta merkuriozko xurgatze lerro indartsuak dituztenak.
* Ap izarrak, eremu magnetiko bizikoak eta silizio, kromo, estrontzio, europio eta beste hainbat elementuren xurgatze lerro indartsuak dituztenak.
* Lerro metalikodun izarrak (Am), zenbait metalen lerro indartsuak eta kaltzio eta eskandiozko lerro ahulak dituztenak.

Izarren batzuk mota hauetako zenbaiten ezaugarri mistoak dituzte.

Orokorrean, izar hauen azalean behatutako konposaketa kimiko berezia izarra eratu ondoren gertatu diren prozesuen ondorio dela uste da, barreiaketa edo bere kanpo geruzteako efektu magnetikoak kasu. Prozesu hauek elementuren batzuk atmosferaren behe geruzetan egonkortzea eragiten dute, beste batzuk barnetik azaleraino igotzen diren bitartean, behatutako espektro berezitasunak eraginez. Uste denez, izarraren barnealdeak, izarrak bere osotasunean bezala ugaritasun kimiko normalago bat dute, izarra eratu den gasezko lainoaren konposaketa isladatzen duena.

Izar berezi hotzak ere badaude, G edo ondorengo espektro motakoak, baina ohi izar hauek ez dira sekuentzia nagusikoak. Orokorrean, izar hauek bere klasearen edo etiketa zehatz gehigarriren baten bidez identifikatzen dira, eta *kimikoki berezi* izendapena gorago deskribatutako izar mota ezberdinen barnean dauden izarrentzako mugatzen da.

Izar kimikoki berezi hotzetako asko izarraren barnealdetik azalerako fusio nuklearraren produktu nahasketaren ondorio dira. Hauen artean karbonozko izar eta S motako izar gehienak daude. Beste batzuk izar bitar batean masa transferentzia baten ondorio dira. Hauetako adibide batzuk bariozko izarrak eta S motako zenbait izar dira.

Izar berezi garrantzitsuenak
----------------------------

Honako zerrenda honetan izar kimikoki berezi garrantzitsuenak daude, gure eguzki-sistemara duten hurbiltasunaren arabera ordenatuak daudenak.

| Izena | Bayerren izendapena | Henry Draper katalogoko izendapena | Espektro mota | Tenperatura efektiboa (K) | Distantzia (parsecetan) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | α Circini | HD 128898 | A7VpSrEu | 7.674 | 16 |
| Alioth | Épsilon Ursae Majoris | HD 112185 | A0p | 8.974 | 24 |
| Cor Caroli | Alfa2 Canum Venaticorum | Cor CaroliHD 112413 | A0spe | 11.614 | 33 |
| Nusakan | Beta Coronae Borealis | HD 137909 | F0p | 7.430 | 34 |
|  | γ Equulei | HD 201601 | A9p | 7.621 | 35 |
| Alrisha A | Alfa Piscium|α Piscium A | HD 12447 | A0sp | 9.977 | 42 |
|  | ι Cassiopeiae | HD 15089 | A5p | 8.414 | 43 |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1142192
* **Identifikadoreak**
* BNF: 135061156 (data)
* LCCN: sh87005497

 |

* Wd Datuak: Q1142192
**Amaia kalea**, ofizialki **Amaya kalea**, Nafarroako hiriburua den Iruñeko Bigarren Zabalgunean dagoen kale bat da.

Kokapena
--------

Telefonicako bihurgunean hasten da, Iruñeko zezen plazaren parean, bertan Estafeta kalea, Ahumadako dukea kalea, Nafarroako Gorteak kalea, Joanes Albretekoa kalea eta Labriteko jaitsierarekin bat egiten du, eta Agoitz kalean amaitzen da, Eroritakoen monumentuaren parean.

Tartean, honako kale eta etorbide hauek batzen zaizkio: Orreaga etorbidea, Emilio Arrieta kalea, Leire kalea, Teobaldoak kalea, Nafarroa Behereko etorbidea, San Fermin kalea, Tafalla kalea, Felipe Gorriti kalea, Amaiurko Gaztelua kalea eta Iturralde Suit kalea.

Ondarea
-------

* Iruñeko zezen plaza
* Ernest Hemingwayren monumentua
* Merindadeen plaza
* Zabalguneko merkatua
* Zuria Nafarroakoa plaza
* Eroritakoen monumentua
* Rodeznoko Kondearen plaza

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25479395

 |

* Wd Datuak: Q25479395
β Cygni (Albireo) izar bikoitza (gainera izar bitarra ere bada).
Astronomian **izar bikoitz** Lurretik ikusita elkarrengandik oso gertu diruditen bi izarri deritze. Bi izar bikoitz mota daude:

* Izar bitar bisualak: izarrak espazioan elkarrengandik oso gertu daudenean eta grabitatearen bidez lotuta daudenean.
* Izar bikoitz optikoak: izarrak elkarrengandik hurbil ez daudenean eta beraz euren artean grabitate loturarik ez dagoenean.

Bitar bisual adibide bat Gamma Delphini da, non bi izarrak, elkarrengandik 9,6 arku segundoz bananduak, elkarrengandik 40 eta 600 unitate astronomikoko distantziara dauden, orbita bat 3249 urtetik behin betez. Bikoitz optikoaren adibide bat Anser eta 8 Vupeculae izango lirateke; bisualki bitar zabal bat, baina elkarrengandik 200 argi urteko distantziaz bananduak daude.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13890
* Commonscat Multimedia: Binary stars

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4150454-9

 |

* Wd Datuak: Q13890
* Commonscat Multimedia: Binary stars
**Aladino eta kriseilu miragarria** *Mila gau eta bat gehiago* ipuin sortan jasotako ipuina da. Arabierazko Erdi Aroko bertsioan jasotzen ez bada ere, ipuin sortaren lehenengo itzultzailea izan zen Antoine Gallandek gaineratu zuen eta geroztik liburuko bertsio gehienetan agertzen da. Egun, mundu osoko ipuin ezagunenetarikoa da.

*Aladino* hitzak, arabieraz: علاء الدين‎, *Alā' ad-Dīn*, "*fedearen nobletasuna*" esan nahi du.

Haria
-----

Aladino Txinako hiri batean bizi den gazte txiroa da. Bere osaba dela dioen azti bat elkartzen zaio, leize batean dagoen kriseilu bat eskuratzeko asmotan. Aztia Aladino engainatzen saiatu arren, Aladinok kriseilua eskuratzen du eta kriseiluaren jabeari mesede egiten dion jeinu bati dei egiteko erabil dezakeela asmatzen du. Jeinuari esker, Aladino aberastu eta printzesa batekin ezkontzen da. Aztia itzuli eta printzesa engainatu ondoren, kriseilu berreskuratzen du. Aladinok, aztiak ahazturiko eraztun batez jeinu txiki bati dei egin diezaiokeela asmatzen du eta berari esker, kriseilua eta printzesa berreskuratzen ditu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q209515
* **Identifikadoreak**
* GND: 4506935-9
* LCCN: sh94002789

 |

* Wd Datuak: Q209515
**Albany konderria** (ingelesez: *Albany County*) New Yorkko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Albany da. 2010eko zentsuaren arabera 304.204 biztanle zituen, Albany kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Albany konderriak 1.381,25 kilometro koadro ditu. Horietatik 27,19 ura dira. Beste 1.354,06 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 220,24 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 304.204 pertsonetatik 246.069 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 14.917 dira. 36.396 beltzak edo afroamerikarrak. 453 amerikar natiboak ziren eta 88 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 14.500 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 569 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 6.129 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108408
* Commonscat Multimedia: Albany County, New York

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152445943
* GND: 5010367-2
* LCCN: n80130989
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 1428091
* TGN: 1002139

 |

* Wd Datuak: Q108408
* Commonscat Multimedia: Albany County, New York
**Alexandra Danilova** (Peterhov, Errusia, 1903ko azaroaren 20a - New York, AEB, 1997ko uztailaren 13a) errusiar ballet dantzaria izan zen.

Biografia
---------

San Petersburgoko Ballet Inperialaren eskolan ikasi zuen dantzan. Sobietar Estatu Balletarekin egin zuen debuta Marinsky antzokian (gero Kirov deituko zena), eta berehalaxe bereganatu zuen konpainiako dantzari bakarlari postua.

1924an, Sobietar Batasuna utzi eta atzerriratu egin zen beste dantzari talde batekin, George Balantxine koreografoa tartean zela. Behin erbesteratu eta gero, Sergei Diaghileven Errusiar Balletetan sartu zen eta konpainia hartan egon zen harik eta, 1929an, Diaghilev hil zen arte. 1933an, Diaghileven konpainiaren adar batean sartu zen, Basilen Errusiar Balletak deituan, zuzendaria Wassily Basil koronela baitzen. 1938an, berriz, Montecarloko Errusiar Balletetan sartu zen, haiek ere Diaghilevekin zerikusia zutenak.

Alexandra Danilova 1958an erretiratu zen agertokietatik. New Yorken bizi izan zen gero eta hiri hartan, American Ballet eskolan irakasletzan ez ezik, Metropolitan Operarako balletak eszenaratzen ere aritu zen. 1977an, Herbert Rossek zuzendu zuen *Pauso erabakigarria* filmean, Alexandra Danilovak balleteko irakaslearen papera egin zuen. Bertan, Mikhail N. Barixnikov errusiar dantzariak ere parte hartu zuen, balleteko irakaslearen papera eginez.

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Alexandra Danilova*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q263798
* Commonscat Multimedia: Alexandra Danilova

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 69043762
* ISNI: 0000 0000 8148 764X
* BNF: 125474018 (data)
* GND: 119100924
* LCCN: n85300754
* NDL: 00465258
* NKC: xx0203492
* Open Library: OL979711A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01403/eu\_d\_0155/d0155
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q263798
* Commonscat Multimedia: Alexandra Danilova
**Alexander Schneider** (Vilnius, Lituania, 1908ko urriaren 21a – New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1993ko otsailaren 2a) biolin-jotzailea izan zen. Lituaniako judu familia batean jaioa, estatubatuar herritartasuna hartu zuen geroago.

Bizitza
-------

Musika-ikasketak bere jaioterriko kontserbatorioan hasi zituen. 1926an Frankfurta joan zen, eta han Adolf Rebnerren ikasle izan zen, bertako musika eskolan, eta ondoren, Berlinen Carl Fleschekin lan egin zuen. Frankfurteko Museumsorchesterren biolin-jotzaile bakarlaria izan zen, eta hiri horretako operan ere aritu zen (1922-1933). Ondoren, hainbat lanpostu izan zituen Sarrebruck eta Hanburgon.

1933tik 1944ra bitartean, Budapesteko laukoteko bigarren biolin izan zen. Garai horretan, hainbat bira egin zituen munduan zehar. 1938an laukotea Estatu Batuetara joan zen, eta Schneiderrek bertako hiritartasuna hartu zuen.

Washingtoneko Biltzarreko Liburutegian aritu zen, eta Schneiderrek munduko Stradivarius ospetsuenetako bat jo zuen. 1944an Albeneri Hirukotea sortu zuen, Benar Heifetz eta Erich Itor Kahnekin batera. Bestalde, orkestra-zuzendari gisa hasi zen, eta 1944an Dumbarton Oaks Chamber Music Orchestra sortu zuen. 1952an harizko musika-tresnetarako bere laukotea sortu zuen, Isidore Cohen, K. Tuttle eta Madeline Folleyrekin, eta haiekin Haydnen kuartetoak jo eta grabatu zituen. Ondoren, Jac Gorodetzky hil zenean, Budapesteko laukotera itzuli zen, eta han aritu zen, 1967an desegin zen arte. New Yorken New School Concerts sortu zuen 1956an; Fromm fundazioko ahokulari ere izan zen. Mostly Mozart jaialdiaren sorreran parte hartu zuen, bai eta Israelgo jaialdiarenean ere. 1972an Brandenburg Players ganbera-musikako taldea sortu zuen. 1981ean Europako ganbera-musikako orkestra sortu zuen. Urteen joanean, irakasle gisa aritu zen, batez ere.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011-12-26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1385081
* Commonscat Multimedia: Alexander Schneider

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 93462136
* ISNI: 0000 0001 1452 1374
* BNE: XX1275870
* BNF: 138995142 (data)
* GND: 120235242
* LCCN: n81139112
* NKC: xx0085999
* CiNii: DA10569301
* SNAC: w6z89bd6
* SUDOC: 080491545
* BIBSYS: 1022830
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05321/eu\_s\_1406/s1406
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1385081
* Commonscat Multimedia: Alexander Schneider
**Alexandra Chandler** (Ameriketako Estatu Batuak) estatubatuar politikaria da.

Bizitza
-------

1999tik Nazioarteko Harremanetan graduatua da Brown Unibertsitatetik. 2002tik Jurisprudentzian Doktorea da Brooklyngo Zuzenbide Eskolatik.

2004 eta 2016 bitartean armen ugaritzearen aurkako analista hasi zen Itsas Armadaren Intelegintzia Bulegoan. Bertan mailaz igotzen joan zen, Dibisio Burua izatera iritsiz 2011tik 2016ra.

2006an, Itsas Armadaren Intelegintzia Bulegoan lan egiten zuenean, genero-trantsizioa egin zuen.

Chandler Ameriketako Estatu Batuetako Ordezkarien Etxerako ordezkariak aukeratzeko 2018ko Ameriketako Estatu Batuetako hauteskundeetara aurkeztuko da hautagai. Massachusettseko 3. Kongresu Hautes Barrutiari dagokion eserlekua lortzeko aurkeztuko da Ameriketako Estatu Batuetako Alderdi Demokrataren zerrendan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** National Public Radio.  (2017ko abenduaren 8a). *Transgender Woman Runs For Massachusetts Congressional Seat.*  (Noiz kontsultatua: 2018ko otsailaren 8a).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q48121410

 |

* Wd Datuak: Q48121410
Greziar mitologian, **Aedea** edo **Aede** (grezieraz Αοιδη, Aoide, "kantatu"), jatorrizko hiru musetatik azkena da, Pausaniasen arabera, bere ahizpa Meletea eta Mnemerekin batera.

Aedea, lan artistikoren exekuzioaren musa da, eskenaratzearena, bera baita bere ahizpa Mnemek aurretik idatzitakoa irakurri, errezitatu, jo (musika tresnak) edo kantatzeaz arduratzen dena. Arte lan bat erabilia den unea irudikatzen du.

Beste alde batetik, lan artistikoak, "bizitza propioa", artista, arte lan hori sortzen ari den bitartean bakarrik duela uste da (margolan bat margotu, kantu bat idatzi), baina lan hau ez zegokion Aedeari, bere ahizpa Mnemeari baizik. Behin lana sortua denean, nolabait, "hil" egiten da, egonkor bihurtzen baita, eta ez du aldaketa gehiagorik jasaten. Lanaren amaitze bezala, bere exekuzioa geratzen da, Aedeari zegokion lana zena.

Ikonografikoki, kantatzen edo olerkiak errezitatzen ari den neska gazte bat bezala irudikatzen da, lira bat jotzen ari den aldi berean, musika tresnen soinua, ahots baten parekoa dela uste baita.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q176283

 |

* Wd Datuak: Q176283
**Acariformes** akaroen barruko bi superordenen arteko handiena eta anitzena da. Gaur egun 351 familia eta 32.000 espezie deskribatu dira, baina estimatzen da 440.000tik 929.000 espezie daudela, deskribatu gabeko espezieak barne.

Dibertsitatea
-------------

Sarcoptifomes ordenaren barrukoek janari solidoa jaten dute. Batez ere belarjaleak, onddojaleak eta detritiboroak dira. Astigmatinaren barruko Psoroptidia familiakoak ornodunekin eta habiak egiten dituzten intsektuekin asoziatuak daude. Hauen barruan daude ondo ezagutzen diren hautsaren akaroak, zarakar akaroak, bildutako produktuen akaroak edo larruaren akaroak. Talde hauen artean duaden harremanak oraindik ezezagunak dira, eta sailkapena eztabaidatua da. Badirudi Oribatida taldea bitan zatitu behar dela.

Trombidiformes ordenekoak landareen parasitoak izan ohi dira, eta ekonomia kalte handiak eragiten dituzte. Akaroen artean landare peste handienak sortzen dituzten gehienak Trombidiformes barrukoak dira, Tetranychidae eta Eroiophyidae bezala. Espezie batzuk predatzaileak dira, beste batzuk onddojaleak eta badira ere animalien parasitoak. Trombidiidae familiako akaroak aske bizi dira.

Oribatida taldekoak alkaloide iturri bat dira *Oophaga pumilio* bezalako igel pozoitsuetan. Igel horiek euren dietan akaro hauekin hazten ez badira, ez dira hain pozoitsuak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Saporito, Ralph A.; Donnelly, Maureen A.; Norton, Roy A.; Garraffo, H. Martin; Spande, Thomas F.; Daly, John W..  (2007-05-22). «Oribatid mites as a major dietary source for alkaloids in poison frogs» *Proceedings of the National Academy of Sciences* **104** (21): 8885–8890. doi:10.1073/pnas.0702851104. ISSN 0027-8424. PMID 17502597. PMC PMC1885597. (Noiz kontsultatua: 2017-01-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1341457
* Commonscat Multimedia: Acariformes
* Wikispecies Espezieak: Acariformes

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* Dyntaxa: 2001774
* EOL: 2586585
* ITIS: 690740
* NCBI: 6946
* Paleobiology Database: 308560
* WoRMS: 760683

 |

* Wd Datuak: Q1341457
* Commonscat Multimedia: Acariformes
* Wikispecies Espezieak: Acariformes
Enyego d'Àvalos (Pisanello, Nàpols, 1449), en una recreació de Josep-Miquel Martínez (2017)
**Iñigo I.a Avaloskoa** (gaztelaniaz: *Íñigo Dávalos*; italieraz: *Ignazio I d'Avalos* edo *Innico I d'Avalos*; †Napoli, 1484) Aragoiko Erresumako jenerala izan zen.

Bere aitona Ruy López d'Ávalos Gaztelako Erresumako kondestablea izan zen. Iñigo Italiara iritsi zen Alfontso V.a Aragoikoarekin, 1442an. Bertan Ponzako guduan parte hartu zuen, 1435ean. 1452an Aragoiko Erresumak Napoliko Erresuma konkistatu zuenean Monteodorisioko konde izendatu zuten.

1452an Antonella d'Aquinorekin ezkondu zen, Pescarako markesaren familiakoa. Iñigo Napolin hil zen 1480an eta bere lurrak semea Alfonsok heredatu zituen. Bere biloba izan ziren Alfonso d'Avalos eta Fernando d'Avalos Espainiaren jeneralak izan ziren Italiar Gerratan. Bere birbiloben artean Francesco Ferdinando d'Avalos jenerala zegoen eta Innico d'Avalos d'Aragona kardinala zeuden.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3798922
* Commonscat Multimedia: Iñigo d'Avalos

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 6309149198265774940009
* BNE: XX5654184
* GND: 144055759
* NKC: jo20191060188
* SUDOC: 254484492

 |

* Wd Datuak: Q3798922
* Commonscat Multimedia: Iñigo d'Avalos
**Iñigo II.a Avaloskoa** (italieraz: *Innico I d'Avalos*, jaiotza ezezaguna - Napoli, 1504), D'Avalos familia nobleko kondotiero bat izan zen. Iñigo I.a Avaloskoaren bigarren semea izan zen, Monteodorisioko kondea eta Antonella d'Aquinoren semea.

Fernando II.a Napolikoari fidel manten du zen, eta Aragoiko Erresumaren erresistentzian parte hartu zuen Karlos VIII.a Frantziakoaren aurka. Fernandok Iñigori Ischiako gazteluaren babesa eman zion. Babes horri esker Karlos VIII.ak ez zuen lortu erresuma konkistatzea. Bere babesa zela eta heroitzat hartu zuten eta Ludovico Ariostok egindako Orlando furioso operako protagonista da.

Fedele al re Ferdinando II di Napoli, prese parte alla resistenza aragonese contro le truppe francesi di Carlo VIII di Francia che minacciavano il Regno di Napoli nel 1495.

1497an Vastoko lehen markes izendatu zuten. Laura Sanseverinorekin ezkondu zen, eta berarekin bi seme-alaba izan zituen:

* Costanza d'Avalos Piccolomini, ezkontzaz Amalfiko dukerria eskuratu zuena
* Alfontso III.a Avaloskoa, Vastoko bigarren markesa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3798921

 |

* Wd Datuak: Q3798921
**Jesús Ferrero** (Zamora, Espainia, 1952ko abenduaren 30a -) espainiar eleberrigilea da.

Biografia
---------

Antzinako historia ikasi zuen Parisen, eta Grezia klasikoan espezializatu zen. Parisko ikasketak ordaindu ahal izateko gauez atezain gisa lan egin zuen hotel batean, eta garai horretan idatzi zuen lehen nobela, *Bélver Yin* (1981). Ekialde Urrunean girotutako lan horrekin Bartzelonako Hiria saria lortu zuen 1982an.

Ferreroren beste lan batzuk: *Opium* (1986), *Lady Pepa* (1988), *Débora Blenn* (1988), *El Efecto Doppler* (1990, Plaza Janésen nazioarteko eleberri onenaren saria), *Alis el Salvaje* (1991), *El secreto de los dioses* (1993), *Amador o la narración de un hombre afortunado* (1996), *El último banquete*  (1998, Azorín saria), *Zirze piernas largas* (2002), *Las Trece Rosas* (2003), *Ángeles del abismo* (2005), *Las fuentes del Pacífico* (2005), *Las experiencias del deseo. Eros y misos* (2009, Anagrama saria), *Balada de las noches bravas* (2010).

Pedro Almodóvarren *Matador* (1986) filmeko gidoia idatzi zuen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Jesús Ferrero clubcultura.com webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3753332
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 84489310
* ISNI: 0000 0001 2141 7786
* BNE: XX847931
* BNF: 12055105p (data)
* CANTIC: a11176076
* GND: 122897455
* LCCN: n86120472
* NKC: kup19990000026941
* NLA: 41526010
* SUDOC: 028787706
* BIBSYS: 90096958
* UB: a1255729
* ICCU: CFIV105821
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02158/eu\_f\_0476/f0476

 |

* Wd Datuak: Q3753332