recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ryukyu uharteen kokapena Ekialdeko Txinako itsasoan
**Okinawa** (japonieraz: 沖縄本島, *Okinawa-hontō*?, okinaweraz: *Uchinaa*)
 Japoniako Ryukyu uhartediko uharterik handiena da. Okinawako prefekturaren hiriburua den Naha hiria bertan dago. Ryukyu herria bizi da Okinawan, japoniarrak ere bai.

Geografia
---------

Okinawa uhartea Japoniaren hegoaldean dago Kyushu uhartetik 640 kilometrotara. Uharteak 1201.03 km² dituenez, Japoniako uharte handienetan bosgarrena da. Uhartearen hegoaldean koral arrezifeak daude eta iparraldean harri igneoak dira nagusi.

Historia
--------

Ez da ezagutzen noiz populatu zen Okinawa baina Txina, Japonia edo Australiatik etorritakoak izango zirela uste da. Hasieran ehiztari-biltzaileak izango ziren baina ondoren Jōmōn Aroko zeramika aurkitu da indusketetan.

Nekazaritza XII mendearen inguruan hasi zen, biztanleek kostaldeak utzi eta barruko muinoetan herriak eta gazteluak eraikitzen hasi zirenean. Gaztelu mota hauei *gusuku* esaten zaie eta UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zituen 2000 urtean "Gusuku aztarnategiak eta Ryukyuko Erresumako antzeko eremuak" multzoaren barnean.

1429an Shō Hashi erregeak Ryukuko hiru erresumak batu zituen eta bere egoitza Nahan ezarri zuen, Shuri gaztelua eraikitzean. Ming dinastiako txinatar enperadoreak 36 familia bidali zituen Nahara harreman komertzialak sendotzeko eta aurrerapen teknologiko handiak ekarri zituzten uhartera. XVII mendeaan Japoniaren zein Txinaren tributarioa zen Okinawa baina 1879an japoniarrek uharteak anexionatu zituzten.

Bigarren Mundu Gerran Okinawako gudua gertatu zen. 82 egun iraun zituen borrokak eta 95.000 soldadu japoniar eta 12.510 estatubatuar hil ziren. AEBk Japonia okupatu zutenean hainbat base militar ezarri zituzten bertan eta uhartearen gaineko kontrol zuzena 1972ko ekainaren 17rarte luzatu zen. Gaur egun oraindik 32 base militar amerikarrek bertan diraute.

2010an Richter eskalan 7.0 magnitudea hartu zuen lurrikarak jo zuen Okinawa.

Demografia
----------

Uharteko hiri handienak honako hauek dira:

1. Naha (Naafa) (hiriburua, 314.162 biztanle)
2. Okinawa (Uchinaa) (128.421 bizt.)
3. Uruma (Uruma) (114.087 bizt.)
4. Urasoe (Urashii) (108.052 bizt.)
5. Ginowan (Jinoon) (91.233 bizt.)

Baliteke Okinawa izatea munduko biztanleriarik zaharrena. Izan ere, Japoniako batez bestekoa baino bost aldiz okinawar gehiago bizi baitira 100 urtetik gora.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Tamaudun, Sho dinastiaren mausoleoa.Tamaudun, Sho dinastiaren mausoleoa.
* Sonohyan-utaki.Sonohyan-utaki.
* Shuri gaztelua.Shuri gaztelua.
* Shikinaen lorategiak.Shikinaen lorategiak.
* Manzamoko labarrak.Manzamoko labarrak.
* Okinawa hiria.Okinawa hiria.
* Ikeijimako badia, Uruman.Ikeijimako badia, Uruman.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q600614
* Commonscat Multimedia: Okinawa Island

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85094463
* NARA: 10044438
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 4098955

 |

* Wd Datuak: Q600614
* Commonscat Multimedia: Okinawa Island
**York konderria** (ingelesez: *York County*) Hego Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua York da. 2010eko zentsuaren arabera 226.073 biztanle zituen, York kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

York konderriak 1.802,13 kilometro koadro ditu. Horietatik 39,4 ura dira. Beste 1.762,73 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 125,45 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 226.073 pertsonetatik 174.446 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 10.075 dira. 42.608 beltzak edo afroamerikarrak. 1.777 amerikar natiboak ziren eta 72 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 3.394 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 255 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 3.521 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q384754
* Commonscat Multimedia: York County, South Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144255267
* NARA: 10040157
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2532524
* TGN: 2001770

 |

* Wd Datuak: Q384754
* Commonscat Multimedia: York County, South Carolina
**Noxubee konderria** (ingelesez: *Noxubee County*) Mississippiko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Macon da. 2010eko zentsuaren arabera 11.545 biztanle zituen, Noxubee kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Noxubee konderriak 1.812,94 kilometro koadro ditu. Horietatik 12,54 ura dira. Beste 1.800,4 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 6,37 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 11.545 pertsonetatik 3.205 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 92 dira. 8.249 beltzak edo afroamerikarrak. 20 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 22 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 47 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490215
* Commonscat Multimedia: Noxubee County, Mississippi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147739967
* LCCN: n80004876
* NARA: 10039462
* **Lekuak**
* OSM: 1833643
* TGN: 2001137

 |

* Wd Datuak: Q490215
* Commonscat Multimedia: Noxubee County, Mississippi
**Midland konderria** (ingelesez: *Midland County*) Michiganko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Midland da. 2010eko zentsuaren arabera 83.629 biztanle zituen, Midland kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Midland konderriak 1.367,69 kilometro koadro ditu. Horietatik 30,6 ura dira. Beste 1.337,09 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 61,15 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 83.629 pertsonetatik 79.550 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.704 dira. 983 beltzak edo afroamerikarrak. 336 amerikar natiboak ziren eta 46 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.555 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 57 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.102 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q74661
* Commonscat Multimedia: Midland County, Michigan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137205618
* LCCN: n80086270
* NARA: 10039663
* **Lekuak**
* OSM: 1907324
* TGN: 2000979

 |

* Wd Datuak: Q74661
* Commonscat Multimedia: Midland County, Michigan
**Pankreako urina** pankreak isurtzen duen jario exokrinoa da, digestio prozesuan parte hartzen duena. Urin gastrikoaren antzera, janarien digestio kimikoa errazten duten entzima hidrolitikoak ditu, proteinak, gluzidoak eta lipidoak deskonposatzen dituztenak. Horrela heste-pareta zeharkatu ezin duten makromolekula handiak molekula txikiak bihurtzen ditu, heste-pareta zeharkatu ahal izango dutenak.

Pankreako urina alkalinoa da (pH=8), eta neutralizatu egiten du urdailetik datorren kimoaren azidotasuna.

Jario exokrino hau pankreako hodi nagusitik (Wirsungen hoditik) ateratzen da eta duodenoaren 2. zatira iritsi, Vateren papilaren parean isurita izanik. Duodenoan jarduten du, beraz, janarien digestio kimikoari ekinez.

Osaketari dagokionez, pankreako urinak ura, gatz mineralak, bikarbonato sodikoa eta entzima hidrolitikoak (tripsina, karboxipeptadasa, amilasa eta lipasak) ditu. Tripsinak eta karboxipeptidasak proteinak eta peptidoak hidrolizatzen dituzte; amilasak almidoia, eta lipasek lipidoak. Entzima hidrolitiko horiek guztiak funtsezkoak dira kimoaren molekulak behar bezala digeritzeko.

Pankreako jarioa nerbio-sistema eta sistema endokrinoaren bidez kontrolatuta dago. Gizakiak egunero urin honetako 1,2 litro inguru jariatzen ditu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q863089
* Commonscat Multimedia: Pancreatic juice

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D010189
* FMA: 62973

 |

* Wd Datuak: Q863089
* Commonscat Multimedia: Pancreatic juice
**Oriar etxea** Legorretan (Gipuzkoa) dagoen monumentu inbentariatu kategoriarekin izendatutako ondasun higiezina da.

Babes Erregimena: Zaharberritze Zientifikoa, Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkariko 317/2002 Dekretuaren arabera

Barroko estiloko eraikin hori XVII. mendean eraiki zuten, eta Koate auzoan dago.

* Armarria.Armarria.
* Ikuspegi orokorra.Ikuspegi orokorra.

Etxeak oinplano angeluzuzena du, eta haren hormak harginlanezkoak dira. Sotoak, bi solairuk eta ganbarak osatzen dute eraikina, eta sarrerak, mendebalderantz ematen duenak, harlanduzko bi leiho hesitu ditu alde banatara, eta gainean harrizko hiru balkoi, erdikoa irtena eta eskudel molduratua duena. Jatorriz zeuden bi armarrietatik, egun bakarra ikus daiteke erdiko balkoi horren eskuinaldean.

Platabanda batek bereizten ditu sotoa eta lehen solairua. Sotoan, zalditegiko ateburuarekin batera, harlanduzko leihoak daude. Lehen solairuan, berriz, harlanduzko lau leiho (iparraldean) eta harlanduzko zortzi balkoi kareldun (ekialdean eta hegoaldean) ikus daitezke.

Ganbarara joateko, bada sotoan hasten den eskailera. Lau isuriko estalkiak eskuz eginiko telitatu-hodia du.

Kanpo estekak
-------------

hiru.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19986236
* Commonscat Multimedia: Oriar etxea

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0001522

 |

* Wd Datuak: Q19986236
* Commonscat Multimedia: Oriar etxea
**PDCA** zikloaren diagrama.
**PDCA** (***Plan, Do, Check, Act*** ingelesezko hitzetatik sortutako akronimoa), **Shewart zikloa** edo **Deming zikloa** izenez ere ezaguna, enpresa eta bestelako erakundeen etengabeko hobekuntza eta kalitaterako metodologia bat da, jatorrian Walter Shewhart estatistikariak eta William Edwards Deming irakasle eta aholkulariak proposatutakoa. Hasiera batean, Plan-Do faseetara mugatu zen, baina Peter Drucker kudeatzaileak *Check* eta *Act* faseak gehitu zituen, etengabeko kalitatearen alde, kalitate-zirkuluak integratzeko. Izan ere, kalitatearen kudeaketak PDCA zikloa erabiltzen du planifikazio estrategiak modu egokian bideratzeko, horretarako inguruneko alderdiak baloratuz (Check) eta gero ingurunean jarduteko (Act), planifikaziora bueltatzeko beste behin, ingurunea aldatzeko mugimenduak eginez. Filosofia hori garatuz, JP Morgan banketxeak enpresak aztertu zituen, inbertsioak egin behar zituzten ala ez erabakitzeko, eta enpresen %90etan mozkinak eman zituzten, JP Morgan banketxeak haietan PDCA zikloa inplementatu ondoren. Ikerketek diotenez, PDCA metodologiaren bitartez inbertsioen %80 bihurtzen dira errentagarri.

Pauso hauetan laburbiltzen da:

* ***P**lan* edo **planifikatu**: helburuak ezarri eta helburu horietarako politika eta programak zehaztu;
* ***D**o* edo **egin**: ezarritako politika eta programei ekin;
* ***C**heck* edo **egiaztatu**: emaitzak jaso eta helburuak bete diren aztertu;
* ***A**ct* edo **zuzendu**: helburu eta emaitzen arteko diferentzien kasuak aztertu edo beharrezko erabakiak hartu eta zuzenketak egin.

Zikloa etengabe burutu behar da, helburu berriak etengabe planteatuz, erabateko kalitatearen alde.

Ikus, gainera
-------------

* AMIA analisi.
* SMART irizpideak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q820214
* Commonscat Multimedia: PDCA

---

 |

* Wd Datuak: Q820214
* Commonscat Multimedia: PDCA
Apple Newton.
Palma m130 exekutatzen Palm OS.
PocketPC Acer bat
Zorrotz Zaurus SL-5500 bat, OpenZaurus (Linux) exekutatzen 
**PDA**, ingelesetik *Personal Digital Assistant*, **laguntzaile digital pertsonala**, poltsikoko konputagailua, antolatzaile pertsonala edo poltsikoko agenda elektronikoa izenekin ere ezagutu zena eskuko ordenagailu bat zen, jatorriz agenda pertsonal elektroniko bat (egutegia, kontaktuen lista, ohar kudeatzailea, abisuak, marrazkiak...) eskuzko idazkera errekonozitzeko sistema batekin erabili ahal izateko diseinatu zena.

Gailu horiek desagertu ziren telefono adimentsuak azaldu zirenean, azken hauek mahai gaineko ordenagailuen funtzio asko egin ditzakete (filmak ikusi, dokumentuak sortu, jokoak, posta elektronikoa, Interneten nabigatu, audio fitxategiak entzun...) eta gainera une oro eskura egoten da.

**Handheld** (**eskuko**),  **hand-held computer** (**eskuko ordenagailu**) edo **hand-held device** (**eskuko gailu**) ere esan zitzaien indarrean egon ziren garaian.

Ikus ere bai
------------

* Ordenagailu eramangarri
* *Netbook*
* Telefono mugikor
* Telefono adimentsu
* Tablet

Kanpo estekak
-------------

### Sistema eragileak

* **(Gaztelaniaz)** Palm OS (Sarbidea)
* **(Ingelesez)** Pocket PC
* **(Ingelesez)** Symbian OS
* **(Ingelesez)** Ezagutzen linux

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q162768
* Commonscat Multimedia: Personal digital assistants

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 123858977 (data)
* GND: 4288993-5
* LCCN: sh93005979
* NDL: 00948207
* AAT: 300265855

 |

* Wd Datuak: Q162768
* Commonscat Multimedia: Personal digital assistants
Alain Robbe-Grillet
**Nouveau roman** (frantsesezko ahoskapena nuvo ʁɔmɑ̃; euskaraz, *eleberri berria*) Literaturan, 1950 ondorengo urteetan Frantzian agertu zen literatura higikundea da.

Joera honetako autoreek ohiturazko eleberriaren ezaugarriak —kontakizunen zuzentasuna, pertsonaiaren psikologia aldagaitza eta kontalari orojakilearen ikuspegia— ukatu dituzte. Ondorioz, eleberria ikerketa esperimentalaren eremu gertatzen da; errealitatearen deskribapen hotz objektiboa gailentzen da, zernahi psikologia arrastotatik urrun. Literatura konprometituari kontrajarririk, joera honetako autoreentzat eleberriak ez du zertaz inolako ordenurik, baliorik edo egiarik islatu behar.

Higikunde honen teorikoa eta autore gailena Alain Robbe-Grillet izan zen; harekin batera aipagarriak dira beste zenbait eleberrigile: Nathalie Sarraute, Michel Butor eta Claude Simon. *École du regard* (begiradaren eskola) ere deitu izan zen joera hau.

*Nouveau roman* euskaraz
------------------------

Euskal literaturan mugimendu literario horren eraginak nabariak izan dira, batez ere XX. mendeko 70 hamarkadan. Adibide batzuk aipatzeagatik, hor ditugu Ramon Saizarbitoriaren *Ene Jesus* edo Ibon Sarasolaren *Joan eta Ane zigarro bat erretzen* eleberriak.

Erreferentziak
--------------


* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2016-07-14 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q570341
* **Identifikadoreak**
* BNF: 11945174q (data)
* GND: 4123854-0
* LCCN: sh93005938
* NKC: ph214685
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q570341
| Biten multiploak |
| --- |
| SI aurrizkia | IEC 60027-2 |
| Izena (Ikurra) | SIEstandarra |  Erabilpenainformatikan | Izena (Ikurra) | Balioa |
| kilobit (Kb) | 103 | 210 | kibibit (Kib) | 210 |
| megabit (Mb) | 106 | 220 | mebibit (Mib) | 220 |
| gigabit (Gb) | 109 | 230 | gibibit (Gib) | 230 |
| terabit (Tb) | 1012 | 240 | tebibit (Tib) | 240 |
| petabit (Pb) | 1015 | 250 | pebibit (Pib) | 250 |
| exabit (Eb) | 1018 | 260 | exbibit (Eib) | 260 |
| zettabit (Zb) | 1021 | 270 | zebibit (Zib) | 270 |
| yottabit (Yb) | 1024 | 280 | yobibit (Yib) | 280 |

**Yottabit bat segundoko** (**Yb/s**) segundo batean 10 24  bit adierazten du. Datu transferentziaren abiadura adierazten duen unitatea da. Telekomunikazioetan, elektronikan eta informatikan erabiltzen da.

YB eta Yb ez dira berdinak
--------------------------

Yb-k yottabit (10 24 **bit**) adierazten du aldiz YB-k yottabyte (10 24 **byte**). Halaber, ez da nahastu behar Yb/s edo yottabit segundoko, YB/s edo yottabyte segundokorekin.

Orokorrean esanda, byte segundoko konputagailuaren barruko komunikazioetan gertatzen da, aldiz bit segundoko konputagailutik kanpoko komunikazioetan.

**Azalpena**: 1024 byte adierazteko informazio unitatea Kibibyte da, bestela irakurri ***argipena***.

Ikus, gainera
-------------

* Megabyte segundoko
* Kilobit segundoko
* Kilobyte segundoko
* MB
* Mb
* byte

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12269121

 |

* Wd Datuak: Q12269121
| Byten multiploak |
| --- |
| SI | IEC 60027-2 |
| Izena (Ikurra) | SIEstandarra |  Erabilpenainformatikan | Izena (Ikurra) | Balioa |
| kilobyte (KB) | 103 | 210 | kibibyte (KiB) | 210 |
| megabyte (MB) | 106 | 220 | mebibyte (MiB) | 220 |
| gigabyte (GB) | 109 | 230 | gibibyte (GiB) | 230 |
| terabyte (TB) | 1012 | 240 | tebibyte (TiB) | 240 |
| petabyte (PB) | 1015 | 250 | pebibyte (PiB) | 250 |
| exabyte (EB) | 1018 | 260 | exbibyte (EiB) | 260 |
| zettabyte (ZB) | 1021 | 270 | zebibyte (ZiB) | 270 |
| yottabyte (YB) | 1024 | 280 | yobibyte (YiB) | 280 |

**YB** edo **yottabyte segundoko** segundo batean 1.000 yottabyte edo 1024 byte adierazten du. Datu transferentziaren abiadura adierazten duen unitatea da. Informatikan erabiltzen da gehien bat.

Sistema internazionala (SI) eta byte terminoaren bilakaera
----------------------------------------------------------

Informatikaren testuinguruan kilobyteren terminoa hasieratik erabiltzen zen 2 10 balioarekin, 1000-ra hurbiltzen delako. Konputagailuen hedatzearekin batera, sistema internazionalak definitutako aurrizkiaren erabilera desegokia ere zabaldu zen, informatika adituetatik erabiltzaile arruntetaraino. Hau dela eta kilobyte bat 1024 byterekin lotzen da nahiz eta 1000 byte da.

Aurrizki bitarra eta hamartarra bereizteko IEC estandarizazio erakundeak IEC 60027-2 dokumentuan zehazten den bezala kibi terminoa asmatu zuen, 1024-ren balioa duen neurria sortuz **Kibibyte** ( 1 KiB=1024 byte ). Egun (2007) unitate honen erabilera ez da zabaldu.

Multzo berdineko unitateak:

* Mebibyte (1 MiB = 220, megabyte-ren parekoa: 106 edo milioi)
* Gibibyte (1 GiB = 230, gigabyte-ren parekoa: 109)
* Eta ondorengoak: Tebibyte, pebibyte, exbibyte, zebibyte, yobibyte.

YB eta Yb ez dira berdinak
--------------------------

Yb-k yottabit (10 24 **bit**) adierazten du aldiz YB-k yottabyte (10 24 **byte**). Halaber, ez da nahastu behar Yb/s edo yottabit segundoko, YB/s edo yottabyte segundokorekin.

Orokorrean esanda, byte segundoko konputagailuaren barruko komunikazioetan gertatzen da, aldiz bit segundoko konputagailutik kanpoko komunikazioetan.

Ikus, gainera
-------------

* Megabyte segundoko
* Megabit segundoko
* Kilobit segundoko
* Kilobyte segundoko
* MB
* Mb
* byte

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12269122

 |

* Wd Datuak: Q12269122
**Oxalatoak** azido oxalikoaren gatzak eta esterrak dira. Gatzek C2O42- anioia dute eta esterrek honelako egitura izaten dute: R-O2CCO2-R'. IUPACen nomenklaturan **etanodioato** deritze.

Oxalato anioiak koordinazio-konposatuak eratzen ditu metal askorekin.

Kaltzio oxalatoa giltzurruneko harriekn sortzaile nagusia da eta susmoak daude burdina(II) oxalatoak hezueria sortzen laguntzen duela. Horregatik, eritasun horiek izanez gero, oxalatoa dute landareak ez jatea gomendatzen da.

Oxalatoak naturan
-----------------

Landare askotan ageri dira oxalatoak karbohidratoen oxidazio ez-osoaren ondorio izaten dira.

Sabi hostozuriak (*Chenopodium album*), mingarratz handiak (*Rumex acetosa*) eta mingotsak (*Oxalis*) oxalato-kantitatea adierazgarriak dituzte. Sukaldean usu baliatzen ditugun landareen artean piper beltza, perrexila, espinakak, zerbak, erremolatxa edo betearraba, intxaur eta antzekoak eta baiak aipa daitezke oxalatodunen artean.

Ondorio fisiologikoak
---------------------

Kaltzio oxalatoa giltzurruneko harrien sortzaile nagusia da eta susmoak daude burdina(II) oxalatoak hezueria sortzen laguntzen duela. Horregatik, eritasun horiek izanez gero, oxalatoa dute landareak ez jatea gomendatzen da.

Estekatzaile moduan
-------------------

Oxalatoa anioia ioi metalikoentzat estekatzaile bikaina da. Normalean, estekatzaile bidentatu moduan lotzen da MO2C2 bost elementuz osatutako eraztuna eratuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-02-07).
2. ↑   Basterretxea, Francisco; Zabala, Gorka; Mijangos, Fernando; Izurieta, Itziar; Etxebarrieta, Nestor & Martinez de Marigorta,, Edorta.  (1998). *Kimika Orokorra.*  UEU, 747-750 or. ISBN 84-86967-71-6..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q417351
* Commonscat Multimedia: Oxalates

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300379572
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D010070
* **Kimikako identifikadoreak**
* ChEBI: 132952

 |

* Wd Datuak: Q417351
* Commonscat Multimedia: Oxalates
Gehiengo musulmana duten herrialdeak.
**Panislamismoa** musulmanen mugimendua da, XIX. mendearen bukaeran eta XX. mendearen hasieran sortua, Europako nazioen mendekotasunetik askatu eta herri musulman guztien batasuna lortzeko helburuarekin eratua izan zena. 1871 eta 1897 artean, Yamal al-Din al-Afganik mundu islamiarraren batasun espirituala predikatu zuen eta islamiar herrien independentzia finkatzeko europarren teknika eta zientzia-ezaguerak hartu beharra aldarrikatu zuen. Bere aldetik, Abdulhamid II.ak, Turkiako sultanak (1876-1909), europarrei aurre egiteko, bere herria islamiar estatu buru-bakarra egin nahi izan zuen. Lehen Mundu Gerraren ondoren, Turkiarren Inperioa deseginik, panislamismoa krisian amildu zen eta pitinka panarabismoak hartu zuen haren lekua, kongresu batzuk egin ziren arren (Meka, 1926; Kairo, 1926; Jerusalem, 1931). Azkenik, 1950etik aurrera, Anaia Musulmanen erakundearekin zertxobait indartu zen berriro.

Ikus, gainera
-------------

* Islama
* Islamismoa
* Panarabismoa

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q430032
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85097444
* NKC: ph560504
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q430032
**Norobirusak** *Norovirus* generoan sailkatzen diren birusak dira, Caliciviridae familiako partaide direnak. Genero honetan espezie bakarra dago gaur egun (2014an): Norwalk birusa, serotipo desberdinak dituena.

Norobirusak giza-patogenoak dira. Gastroenteritis akutua eragiten dute, errotabirusekin batera janari-intoxikazio birikoen eragile nagusiak izanik. Sortzen duten gastroenteritisa gorotz-aho bidetik transmititzen da: edateko ura eta prestatu gabeko janari kutsatuak (arrainak, batez ere) dira gaitzaren sorburua. Janari-intoxikazio gehienetan gertatu ohi bezala, neurri higieniko kaskarrek beherako epidemikoak sortzen dituzte: zeharkako kutsadura, kozinatu gabeko janarien kontsumoa, eta higienerik gabeko elikagaien manipulazioa birusaren eramaileen aldetik, besteak beste.

Errotabirusen aldean, norobirusek adin guztietako jendea infektatzen dute (errotabirusek umeengan sortu ohi dituzte gastroenteritisak)

Egitura
-------

Norobirusek harizpi bakarreko RNA dute material genetiko gisa. Birus txikiak dira, eta biluziak (ez dute kanpoko bilgarririk). Geruza lipidikoa ez dutenez, erresistenteak dira alkohol, eter eta detergenteekiko, baina kloroak akabatzen ditu.

Patogenia
---------

Birus hauek sortzen duten gastroenteritisak 24-48 orduko inkubazio epea du. Goragaleak, beherakoak, gorakoak eta sabeleko mina dira sintoma nagusiak. Baita sukar arina eta nekea ere. Gaitza ez da larria, eta bost egunetako epean berez sendatzen da. Adineko jendeak eta osasun egoera oso kaskarra dutenek besterik ez dute arrisku berezirik. Birusak sortzen duen immunitatea ahula da, sei hilabete inguru besterik ez baitu irauten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1142751
* Commonscat Multimedia: Norovirus
* Wikispecies Espezieak: Norovirus

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2020001152
* NDL: 01135878
* NKC: ph1077349
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 67731
* GBIF: 10465126
* NCBI: 142786
* WoRMS: 600370
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* eMedicine: 224225
* MeSH: D029322

 |

* Wd Datuak: Q1142751
* Commonscat Multimedia: Norovirus
* Wikispecies Espezieak: Norovirus
Benozzo Gozzolik Averroesen gainean Akinoko Santo Tomasen garaipena lortu zuen, Aristoteles eta Platonen artean Averroes filosofoa lurrean zegoela.
**"Panis Angelicus"** (Aingeru-ogia) Tomas Akinokoak (1225-1274) Gorpuzti festarako idatzitako katolikoaren zati bat da himno katolikoa. *Panis Angelicus* ereserkia osatzen duten zazpien ahapaldietako azken biei dagokie. Musikagile ezberdinek jarri diote musika ereserki erlijioso honi, horietako bat Cesar Franck dugu.

Letra
-----

| Latina | Euskara |
| --- | --- |
| Panis angelicus
fit panis hominum;
Dat panis coelicus
figuris terminum:
O res mirabilis!
manducat Dominum
Pauper, servus, et humilis.
Te trina Deitas
unaque poscimus:
Sic nos tu visita,
sicut te colimus;
Per tuas semitas
duc nos quo tendimus,
Ad lucem quam inhabitas.
Amen. | Aingeru-ogia
gizonezkoentzako ogia da orain,
eta zeruko jakia
lurrean:
Miresteko gauza!
hau da,
Jainkoa jaten dute, salbuespenik gabe.
O jainkotasun handia,
hirukoa eta Jainko bakarra
gure beharra,
Jauna, bisita gaitzazu:
zure bidexkatik, Jesus,
guztiok,
bata bestearen atzetik, betiko argian.
Amen. |

Musika konposizioak
-------------------

Hainbat konpositorek jarri dute musika *Panis Angelicusen* letrari, besteak beste: 

* Claudio Casciolini
* Domenico Zipoli.
* Cristobal de Morales.
* João Lourenço Rebelo.
* Joan Pau Pujol.
* Marc-Antoine Charpentier.'
* Hilarión Eslava.
* Camille Saint-Saëns.
* César Franck

### César Franck

1872an, César Franckek hiru ahotseko meza bateko musika idatzi zuen, sopranoa, tenorea, baxua, biolontxeloa, kontrabaxua, harpa eta organoa dituen egitura berezi eta gutxi erabili batentzat. Lan honen bosgarren alea *Panis Angelicus* da. Meza osoa gutxitan interpretatzen da, baina bosgarren zenbakiak ospe handia lortu zuen eta musika sakratuko lan interpretatuenetako bat bihurtu da. Hainbat interpretek abestu dute, besteak beste, Plácido Domingo, Renata Tebaldi, Luciano Pavarotti (Sting-ekin bertsio bat du), Alfredo Kraus, Cecilia Bartoli, Juan Diego Florez eta Il Divo musika-laukotea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Beato Juan De Ávila, Apóstol De Andalucía: *Veintisiete Tratados Del Santísimo Sacramento Del Altar. Himno Pange Lingua...*
2. ↑  Catálogo de música de la Catedral de Pamplona: Hilarión Eslava.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1244689

 |

* Wd Datuak: Q1244689
**Panna Cinka** (hungarieraz: *Czinka Panna*, eslovakieraz: *Panna Cinková*) (1711(?) – 1772) hungariar- erromani biolin-jole ospetsua. Bere musika-taldearekin arrakasta handia izan zuen Europan eta XIX eta XX. mendeko musika-talde ijitoen aurrekari aitzindaritzat hartzen da.

Biografia
---------

Sajógömör-en jaioa, Hungarian (gaur egungo Gemer, Eslovakia), musikari ijitoen familia batean. Bere aita Ferenc II.a Rákóczi gorteko musikaria izan zen, ustez semeekin batera *Rákóczi Martxaren sortzailea*.

Panna Cinkak musika ikasi zuen Rozsnyó-n (gaur egun Rožňava) eta musikari- errementari ijito batekin ezkondu zen. Kondairen arabera, 9 urterekin biolina jotzen zuen, János Lányi-k musika formakuntza erraztu zion.

1725etik aurrera Cinkak musika banda bat sortu zuen bere senarrarekin eta koinatuekin, ondoren ere bere semeetako batek taldean jo zuen. Talderako uniforme bat diseinatu zuen. Biolinarekin zuen trebetasunagatik egin zen famatua. Talde honetan lehen biolina jotzen zuen. Atzerrian bira egin zuten eta etxe nobleetan aritzera gonbidatuak izan ziren, Maria Teresa I.a adibide. Lau seme eta alaba bat ere erditu zituen.

Panna Cinka 1772an hil zen eta otsailaren 5ean lurperatu zuten Gemer-en. Bere hilobia ez da mantendu, baina poetek *Safo ijitoa* epitetoa eman zioten. Hungariako idazle eta konpositore askok —esaterako, Mór Jókai, Zoltán Kodály eta Endre Dózsa— bere lanen pertsonaiatzat hartu zuten.

Dušan Rapoš-ek zuzendutako *Panna Cinka* (2008) film biografikoan Anna Luca Bianni (Anna Gurji) biolin-jolearena egin zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «101 mujeres gitanas pa’ construir tu feminismo» *pikara magazine* 2021-04-21 (Noiz kontsultatua: 2022-02-25).
2. 1 2 3   «Panna Czinka» *www.romarchive.eu* (Noiz kontsultatua: 2022-02-25).
3. ↑   Rapos, Dusan.  (2008-10-23). *Cinka Panna.*  Attack, Focusfilm Kft. Slovenská Televízia (Noiz kontsultatua: 2022-02-25).

Kanpo estekak
-------------

* Entry in Magyar Életrajzi Lexikon (Hungarieraz)
* Byography in Rombasen (Ingelesez)





|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q633020
* Commonscat Multimedia: Panna Cinka

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 305131251
* ISNI: 0000 0004 1730 2638
* NKC: mzk2013772061

 |

* Wd Datuak: Q633020
* Commonscat Multimedia: Panna Cinka
**Odori parkea** (japonieraz: 大通公園, *Ōdōri Kōen*?)
, Japoniako iparraldean dagoen Sapporo hiriaren erdigunean dagoen parkea da.

Egitura
-------

Izenak "kale luzearen parkea" esan nahi du, eta daukan itxurari egiten dio erreferentzia, 1'5 kilometro luze den errektangulu estua hartzen baitu. Guztira 78.901 m²-tako azalera dauka.

Historia
--------

1869an Sapporo asentamendua sortu zen eta hasierako urteetan hainbat plangintza egitasmo izan ziren. 1871ean su-etena eratzea pentsatu zen eta horretarako eraikinik gabeko laukizuzena diseinatu zen eta honen ingurua hasi zen hiria eratzen. 1872an hiriko kale nagusia zen eta hasieran *Shiribeshi Dōri* izena izan bazuen ere 1881ean *Odori* izendatu zuten, jendeak izen hori erabiltzen baitzuen.

1876an 6.600 m²-ko lorategiak ezarri ziren eta 1909an kale peatonala bihurtu zen. Bigarren Mundu Gerra izan zen bitartean nekazal lur bihurtu zen eta batez ere patatak landatu ziren hiriko populazioa elikatzeko. Gerra bukatzerakoan indar aliatuek hiria okupatu zuten eta Odori zabortegi bihurtu zuten. Mendebaldeko zatian tenis eta baseball zelaiak ere eraiki zituzten. 1950an indar aliatuek alde egin zuten eta parkean garbitu eta lorategi berriak ezarriz joan ziren hurrengo urteetan.

Iruditegia
----------

* Sapporo TV dorrea.Sapporo TV dorrea.
* Sapporoko metroaren geltoki nagusia.Sapporoko metroaren geltoki nagusia.
* Hōheikan hotela, 1880ko europar estilokoa.Hōheikan hotela, 1880ko europar estilokoa.
* Odori parkea udan.Odori parkea udan.
* Odori parkea neguan.Odori parkea neguan.
* Odori parkea gauez.Odori parkea gauez.
* Odori parkea 1936an.Odori parkea 1936an.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3107971
* Commonscat Multimedia: Odori Park

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 257930811

 |

* Wd Datuak: Q3107971
* Commonscat Multimedia: Odori Park
***Numenak (Aita)*** 2005ean kaleratutako komiki bat da. Egileak Unai Busturia eta Julen Ribas dira. Euskaraz eta gaztelaniaz argitaratu zen.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Istorio honek bi nesken ibilera aurkezten digu. Biak, Alaitz eta Ira, mozorro bat egitearren, agure baten etxean sartzen dira. Orrazi bat hartu eta gero, alde egiten dute, Mari sorgin mitologikoaren objektu magikoa dela susmatu gabe. Bere indarraren ondorioz, Alaitz "gaueko" mundura jausten da eta, Irak, bere galera nabarituz, ahal duen guztia egiten saiatuko da bere laguna topatzen.

Bien bitartean, antzinako irudiak agertzen zaizkigu, non ikus dezakegun nola eta norekin ezkondu zen Mari, eta nortzuk ziren bere umeak, neska eta mutil bat, alegia. Baina bi hauek banatzen dira, eta suposatu dezakegu bat mundu arruntean geratzen dela eta bestea azpimundu batera bidalia izaten dela.

Ira, Alaitz askatzeko, Mariren kobazulo batera joan behar izango da, ea hor aurkitzen duen.

Kanpo estekak
-------------

* *Numenak (Aita)* Elertzale banatzailearen web gunean[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12264952

 |

* Wd Datuak: Q12264952
**Odolgarbia**, lasterketarako bereziki hazi eta hezitua den zaldi arraza bat da. XVIII. mendean Ingalaterran ingeles behorren eta arabiar hazitarako zaldien gurutzaketatik sortua izan zen, distantzia luzeetan lasterka egiteko zaldiak sortzeko helburuz.

Odolgarbi zaldiek bataz beste 500 kilo inguru pisatu eta 1,65 metroko altuera izaten dute (apoetatik gurutzeraino neurtzen dira), baina handiagoak eta txikiagoak ere izaten dira lehiaketetan.

Historia
--------

XVII. mendearen bukaeran eta XVIII.aren hasieran Ekialde Hurbiletik Britainia Handira eraman zituzten arabiar deizen ziren zenbait zaldi mota, eta bertako behorrekin gurutzatu zituzten. Gaur egunean e: Darley arabiar, Godolphin arabiar eta Byerley Turk izenekin ezagutzen diren arraza edo motak zirela uste da. Hiru zaldi motahauetako arrak eta behor ingelesak nahastetik datoz gaur egun mundu osoan ezagutzen ditugun Odolgarbi Ingelesa arrazako lasterketetako zaldi guztiak.

Ondorengotza definitzean, genealogiak oso kontuan hartzen dituzte hazleek. Bakarrik zaldirik onenak erabiltzen dira, kirol bizitzaren ondoren, ugaltze lanetarako. Modu berean pistan balio ona erakutsi duen behorra pareko maila duen zaldi batekin gurutzatuko da, ar zein emeak lehiatzen baitira lasteketetan. Jatorri oso nabarmena izateak zaldikumeen salmenta prezioarekin erlazio zuzena du, batzuetan milioi euro batzuk balio izateraino.

Lasterketetako zikloa
---------------------

Aukerak antzematen zaizkion zaldia 24 orduko zainketa eta preskaterarekin zaintzen da zalditegietan, inbertsio handi baten gisara. Lasterketa lauetan, zaldirik gazteenak bi urtekoak izaten dira (distantzia laburretan, adinarekin luzeagoetara igarotzen direlarik), eta hesietakoetan hiru urtetik aurrera hasten dira korritzen.

Lehiatzeko, hiru urtekoa kontsideratzen da zaldien adin klasikoa, eta lasterketa bereziak korritzen dira onenen selekzioa egiteko (klasikoak). Lasterketako lauetako zaldien kirol ibilbideak askotan ez du asko irauten berehala pasatzen baitira ugalketa lanetara, onak suertatu badira. Hesietako kalitatezko zaldien kasuan aldiz, ibilbide luzeagoa izaten dute, kasu batzuetan hamar eta hamaika urterekin ere aritzen dira lehian.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    «Odolgarbi zaldiak» *zaldilasterketak.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-05-01).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q210826
* Commonscat Multimedia: Thoroughbred

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4135569-6
* LCCN: sh85134982
* NDL: 01134626
* NKC: ph331128
* AAT: 300265988
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q210826
* Commonscat Multimedia: Thoroughbred
**Numendil**, Tolkienen legendarium ospetsuko pertsonaia bat da. Numenorreko Dunadan bat da, Amandilen aita. Anduniëko Jaunen artean hamazazpigarrena izan zen bere aita hil ondoren, honen izena ezagutzen ez delarik. Baina bere aitona Eärendur izan zela ezagutzen da, Lindoriëren anaia, eta, beraz, Inzilbêth erreginaren osaba.

Legendariumeko beste bertsio batzuk
-----------------------------------

Christopher Tolkienek Erdialdeko Lurraldearen historia laneko liburuetan, zehazki bederatzigarrenean, Erdialdeko Lurraldeko Herriak izenburukoa, xehetutako beste bertsio batzuetan, Numendilen oinordekoa ez zen Amandil, Elentir izeneko beste seme nagusi bat baitzuen, Numenorreko Tar-Palantir erregearen alaba zen Mirielekin maitasun harreman bat izan zuena.

Izenaren etimologia
-------------------

Numendil izena, quenyazkoa da, Numenorren, Leialen artean, are gehiago hauen buruzagiak ziren Anduniëko Jaunen artean naturala zen bezala. Izenak, esanahi ezberdinak izan ditzake osatzen duten bi zatietako bakoitzaren esanahiaren arabera:

* Numen: "mendebaldea" esan nahi du.
* -ndil: baita -Idil bezala ere, debozioa adierazten duen atzizki bat da, eta, beraz "-ren maitalea", "-ren laguna" edo "-ren zalea" bezala itzul daiteke.

Honela, izenak, "Mendebaldearen maitalea" edo "Mendebaldearen laguna" esan nahi dezake.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1131806

 |

* Wd Datuak: Q1131806
**Yolanda Lins d'Augsburg Rodrigues** (Rio de Janeiro, 1942ko urtarrilaren 27a), Augsburg eta Ulmeko kondesa izenez ere ezaguna, brasildar eskultore, margolari eta diseinatzailea da.

Sorterrian egin zituen ikasketak, eta han eskuratu zituen Arte Ederretako eta Pianoko diplomak. Geroago, Etruriar Arteko doktoregoa lortu zuen Erromako Unibertsitatean, eta Artearen Historiako doktore izendatu zuten Madrilgoan, 1974an. Ikasketa haiek amaitu ondoren, Parisa aldatu zen Arte Ederretako Eskolan ikasketak sakontzera. Eskulturari dagokionez, Erroman hasi zen artearen alor hori lantzen, Paulo VI.a aita santuak Vatikanorako eskatutako ate bat egiten ari zen Giacomo Mazuren eskutik. 1969an, Madrilen kokatu zen, eta han egin ditu bere karrera artistikoko lan nagusiak, bai eskulturakoak eta baita pintura abstraktuaren alorrekoak edota diseinukoak ere (zapatak, poltsak, zapiak, bitxiak eta abar). Hainbat sari irabazi ditu: UNESCOren saria 1975ean, marmolez egindako *Udazkeneko emakumea* lanarekin; Parisko Gran Palais, 1976an; Madrilgo Bi Urtekoko sari bat; NBEn saria 1979ean eta abar. Mundu guztiko hirietan eta areto nagusietan egin ditu erakusketak, adibidez, Paris, Londres, Sao Paulo, Lisboa, Erroma, Bartzelona, New York eta Madrilen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12269118
* Commonscat Multimedia: Yolanda d'Augsburg Rodrigues

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05140/eu\_r\_0775/r0775

 |

* Wd Datuak: Q12269118
* Commonscat Multimedia: Yolanda d'Augsburg Rodrigues
Mendebaldeko Afrikako lehoia edo Senegalgo lehoia (***Panthera leo senegalensis***) Senegaletik Sudango hegoalderaino hedatzen den lehoi azpiespezie bat da.

Afrikako lehoi azpiespezierik mehatxatuena eta murritzena da, populazioak oso barreiatuak daude bata bestearengandik eta guztira 850 ale inguru daudela zenbatetsi da.

Arrak isatsarekin batera 2,90-2,97 m luze dira eta 175-210 kilo arteko pisua dute.

Lehoi hauen portaerazko informazioa urria da, baina nahiko iheskorrak direla ematen du.

Erreferentziak
--------------

IUCN-ko mehatxaturiko espezieen zerrenda gorria **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q950590
* Commonscat Multimedia: Lions of Senegal
* Wikispecies Espezieak: Panthera leo senegalensis

---

* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 1270487
* GBIF: 5219414
* ITIS: 726454
* MSW: 14000239

 |

* Wd Datuak: Q950590
* Commonscat Multimedia: Lions of Senegal
* Wikispecies Espezieak: Panthera leo senegalensis
**Ochiltree konderria** (ingelesez: *Ochiltree County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Perryton da. 2010eko zentsuaren arabera 10.223 biztanle zituen, Ochiltree kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Ochiltree konderriak 2.377,97 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,33 ura dira. Beste 2.376,64 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 4,3 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 10.223 pertsonetatik 10.044 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 4.982 dira. 19 beltzak edo afroamerikarrak. 66 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 24 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 67 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485920
* Commonscat Multimedia: Ochiltree County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125497132
* LCCN: n81042990
* NARA: 10046940
* **Lekuak**
* OSM: 1807507
* TGN: 2002050

 |

* Wd Datuak: Q485920
* Commonscat Multimedia: Ochiltree County, Texas
*Artikulu hau musika taldeari buruzkoa da; animalia gaitzat duena beste hau da: «Lehoinabar»*
**Pantera** AEBetako heavy metal musika-taldea izan zen. 1981. urtean sortu zuten Abbott anaiek —Darrell eta Vinnie Paul— Arlingtonen (Dallas, Texas). Rex Brown baxu-jotzailea 1981eko amaieran gehitu zitzaien, Terry Glaze abeslariarekin batera. 1987an Phil Anselmo taldeko abeslari nagusia bihurtu zen. Taldea 2003an desegin zen.

Panteraren estiloa urteekin nabarmen aldatu zen: hasierako hamarkadan glam metal egin zuten eta 90eko hamarkadan, berriz, groove metal eta thrash metal estiloko musika. Aldaketa 1990ean eman zen, *Cowboys from Hell* arrakastatsua argitaratu zutenean (1997an platinozko diska bilakatu zen milioi bat ale saldu ondoren).

90eko hamarkadaren erdialdera eztabaidak piztu ziren taldeko kideen artean, Anselmoren droga-menpekotasunak eragindako arazoengatik, batez ere. Horren ondorioz, 2001ean atseden hartzea erabaki zuten taldekideek, beste proiektu batzuetan aritzeko (Anselmo Superjoint Ritual eta Down taldeetan aritu zen eta Abbott anaiek Damageplan sortu zuten). Pantera 2003an desegin zen ofizialki.

2004ko abenduaren 8an Dimebag Darrell gitarra-jotzailea antzeztokian bertan tiroz hil zuten, Columbusen (Ohio). Anselmo eta Brownek esan zuten ziurrenik Panterako kideak berriz elkartuko zirela Darrellen heriotza gertatu izan ez balitz.

Diskografia
-----------

Panteraren diskografian estudioko bederatzi album daude, zuzeneko bat eta bilduma bat (bi bertsio ezberdinekin). Halaber, bi EP, sei *single*, bost bideo-album, hamaika musika-bideo eta bi bilduma-kutxa argitaratu zituzten.

* 1983: *Metal Magic*
* 1984: *Projects in the Jungle*
* 1985: *I Am the Night*
* 1988: *Power Metal*
* 1990: *Cowboys from Hell*
* 1992: *Vulgar Display of Power*
* 1994: *Far Beyond Driven*
* 1996: *The Great Southern Trendkill*
* 1997: *Official Live: 101 Proof*
* 2000: *Reinventing the Steel*

Taldekideak
-----------

Azkenak
* Dimebag Darrell † - gitarra
* Vinnie Paul † - bateria
* Phil Anselmo - ahotsa
* Rex Brown (Rex Rocker gisa ere ezaguna) - baxua

Aurrekoak
* Terry Glaze (Terrence Lee gisa ere ezaguna) - ahotsa (1983 - 1986)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Ingelesez)** *Cowboys from hell* diskaren salmentak RIAAren web gunean
2. ↑  **(Ingelesez)** Darrellen hilketaren berria CNNren web gunean

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Pantera taldearen web gune ofiziala
* **(Ingelesez)** Pantera taldearen *myspace* gunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q180880
* Commonscat Multimedia: Pantera (band)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 140862434
* ISNI: 0000 0001 1013 2128
* BNF: 139369538 (data)
* GND: 10295103-2
* LCCN: n92037507
* NKC: xx0023028
* SUDOC: 166480991
* BIBSYS: 12070416
* **Bilduma digitalak**
* Billboard: pantera

 |

* Wd Datuak: Q180880
* Commonscat Multimedia: Pantera (band)
Aginte-perpausetako adizki markak, Nor-Nori-Nork erregimenaren aldaeretan.
**Nor-Nori-Nork** edo **Nork-Nori-Nor** sistemak adierazten du euskararen adizki jokatuek pertsonarekin eta numeroarekin komunztadura egiteko duten modua. Adizki horiek trinkoak (sintetikoak) nahiz perifrastikoak izan daitezke, eta pertsona / numero markak bai adizki trinkoetan zein adizki perifrastikoen laguntzaileetan agertzen dira. Pertsona eta numero marka horiek kasu absolutiboarekin (Nor kasua), ergatiboarekin (Nork kasua), eta datiboarekin (Nori kasua) komunztaduran egoten dira, eta hortik datorkio izena sistemari.

Terminoaren bi formak
---------------------

Euskaraz gehiago erabiltzen da Nor-Nori-Nork forma, baina Sareko Euskal Gramatikak Nork-Nori-Nor ordena hobesten du euskal gramatikaren ezaugarri hori izendatzeko. Gozategi taldeak 1995ean grabatutako Nor-nori-nork abestiak sekulako arrakasta lortu zuen, eta harrezkero NOR kasua aurretik duen forma ezagunagoa da euskaldunen artean (Google bilaketa bikoitzean, 2018an, Nor-nori-nork, 38.000 emaitza; Nork-nori-nor, 2.350 emaitza).

Komunztadura forma zehatzak
---------------------------

Sakontzeko, irakurri: «Euskal\_aditz#Aditzen\_erregimena»
Morfologikoki, euskal adizki jokatuen pertsona / numero komunztadura motak ondoko eran sailka daitezke:

* Nor kasuarekin edo kasu absolutiboarekin soilik: NOR *(Etorri DA, NATOR)*
* Absolutiboarekin eta datiboarekin: NOR-NORI *(Erori ZAIO / DAGOKIO)*
* Ergatiboarekin eta absolutiboarekin: NORK-NOR *(Ekarri DU, DAKAR)*
* Ergatiboarekin, datiboarekin, eta (numeroan soilik) absolutiboarekin: NORK-NORI-NOR *(Ekarri DIZKIO, DAKARZKIGU)*

Azken komunztadura berezkoa da, izan ere, euskara modernoan, behintzat, ez baitago 1. edo 2. pertsona absolutuaren komunztadurarik erakusten duen NORK-NORI-NOR adizkirik. Alegia, arrunt-arruntak dira egun *Hark dirua polizaren esku(etan) jarri **du*** (NOR-NORK komunztadurako laguntzailea: NOR objektu zuzena *dirua* da, singularrezko 3. pertsona) nahiz *Hark dirua poliziari eman **dio*** (NOR-NORI-NORK) bezalako perpausak. Alabaina, *Hark ni poliziaren esku(etan) jarri **nau*** (NOR-NORK) bezalako moldeak soilik erabiltzen ditugu gaur; hain zuzen ere, objektu zuzena 1. edo 2. pertsonak badira, ez dag*o \*Hark ni poliziari eman **naio*** esaterik, hau da, NOR-NORi-NORK saileko laguntzailedunik, NOR objektu zuzena *ni* —singularrezko 1. pertsona— duenik. Gainera, 3. pertsona singularraren NOR komunztadura marka Ø da eta, beraz, NOR pluraleko formez gain, ez dago absolutuaren marka ageririk daukan NORK-NORI-NOR adizkirik.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   Aldai, Gontzal. «Adizki jokatuak» *Sareko Euskal Gramatika (SEG)*.
2. ↑   «"Nork-nori-nor" - Google Bilaketa» *www.google.com* (Noiz kontsultatua: 2018-05-14).
3. ↑   «"Nor-nori-nork" - Google Bilaketa» *www.google.com* (Noiz kontsultatua: 2018-05-14).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61070187

 |

* Wd Datuak: Q61070187
**Paul Mijksenar** (Herbehereak, 1944) ikusizko informazioaren arloan espezializatutako diseinatzailea da, eta nazioartean eragin handia lortu du garraio-sistemetan seinaleztapenean egindako lanari esker, hala nola Schiphol-eko eta New Jersey-ko aireportuetan edo Amsterdamgo metroan, besteak beste.

Mijksenaar informazioaren diseinuko aholkularitzaren sortzailea da. Paul Mijksenaar Archives Foundation (SAPM) ere sortu du. 2007ra arte, informazio-interfaze konplexuen diseinuan espezialista hau, Delft (Herbehereak) Teknologia Unibertsitateko Diseinu Industrialeko Ingeniaritza Fakultateko irakaslea ere izan da.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q994980
* Commonscat Multimedia: Paul Mijksenaar

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 24145424145486790298
* ISNI: 0000 0000 3507 0878
* GND: 1089187548
* LCCN: n97072939
* NKC: mzk2010599021
* Tabakalera ID: 70620
* SUDOC: 069958432
* ULAN: 500116770
* RKD: 56062

 |

* Wd Datuak: Q994980
* Commonscat Multimedia: Paul Mijksenaar