recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Union konderria** (ingelesez: *Union County*) New Jerseyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Elizabeth da. 2010eko zentsuaren arabera 536.499 biztanle zituen, Union kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Union konderriak 272,99 kilometro koadro ditu. Horietatik 6,6 ura dira. Beste 266,39 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1965,27 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 536.499 pertsonetatik 390.016 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 146.704 dira. 111.705 beltzak edo afroamerikarrak. 546 amerikar natiboak ziren eta 107 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 24.496 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2.279 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 7.350 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502459
* Commonscat Multimedia: Union County, New Jersey

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 136050593
* ISNI: 0000 0004 0440 7449
* GND: 4496989-2
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 957236
* TGN: 1002963

 |

* Wd Datuak: Q502459
* Commonscat Multimedia: Union County, New Jersey
**Yavapai konderria** (ingelesez: *Yavapai County*) Arizonako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Prescott da. 2010eko zentsuaren arabera 211.033 biztanle zituen, Yavapai kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Yavapai konderriak 21.051,27 kilometro koadro ditu. Horietatik 11,5 ura dira. Beste 21.039,76 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,1 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 211.033 pertsonetatik 201.696 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 28.728 dira. 1.104 beltzak edo afroamerikarrak. 2.799 amerikar natiboak ziren eta 182 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.703 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 188 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 3.361 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q58711
* Commonscat Multimedia: Yavapai County, Arizona

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146596174
* ISNI: 0000 0004 0646 0251
* GND: 4314363-5
* NARA: 10038636
* **Lekuak**
* OSM: 1832215
* TGN: 2000103

 |

* Wd Datuak: Q58711
* Commonscat Multimedia: Yavapai County, Arizona
Judith Leysterren *Serenade* margolana.
Mariachi bat gauez.
**Serenata** hari, haize, orkestra misto, ganbera multzo edo perkusioetarako pentsatutako musika forma ezaguna da. Ohikoa da kalean eta arratsean jotzea.

Etimologia
----------

Italieraren *Serenata* hitzatik dator, euskaraz "lasai" edo "atseden".

Historia
--------

XVIII. mendean zehar izugarrizko ospea lortu zuen *divertimento* izan zen. Sarritan, serenata ilunabarrean jo ohi zen, askotan aire zabalean, aristokraten jauregietako lorategietan. Serenataren jatorria maitaleek maitearen leihoen aurrean iluntzean abesten zituzten baladetan dago, bereziki harremanean zerbait ondo ateratzen ez zenean, egoera zuzentzeko. XVIII. mendean, gehienez hamar mugimenduk osatzen zuten serenata. Mozartek hamahiru serenata konposatu zituen, gehienak gertakari sozial bat ospatzeko: ezkontzak, gorteko festak, etab. Mozarten serenatek sonata moduan duen martxa mugimenduarekin hasten dira; bi mugimendu mantso bi minuetekin txandakatzen dira; ondoren rondo eta oso amaiera bikaina jarraitzen dute; batzutan ere martxa ere bada amaieran. Beethovenek serenatak osatu zituen hari hirukotearekin (Op.8) eta txirula, biolina eta biolarako (Op.25). XIX. mendean serenatak orkestretarako konposatu ziren (Brahms, Dvorak, besteak beste). Serenatak abesti edo lied gisa ere pentsatzen dira (Schubert, Richard Strauss, Hugo Wolf, Massenet...) edo instrumentu batek jotzeko, hala nola pianoak (Isaac Albéniz, Debussy eta Maurice Ravel).

Mozarten *Eine kleine nachtmusik* edo *Gaueko serenata txikia*ren hasiera.

Serenata herrikoia
------------------

Herrialde batzutan, bereziki Latinoamerikan, badago arratsaldez edo gauez kalean egiten den beste genero bat. Serenata hauek askotan maitasunarekin lotuta daude. Hona hemen adibide batzuk:

* Mexiko: Mariachi
* Espainia: Tuna
* Venezuela: Guayanako serenata
* Peru: Serenata criolla

Erreferentziak
--------------

1. ↑  André Hodeir, *Les formes de la musique* (Que sais-je? 478), Paris, Presses Universitaires de France, 1951, 128 or. (ISBN 978-2-13-059479-6)
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Nokturno

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q215911
* Commonscat Multimedia: Serenades

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4181030-2
* LCCN: sh2011004792
* NKC: ph321741
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q215911
* Commonscat Multimedia: Serenades
**Vienako Zirkulua** (alemanez: *der Wiener Kreis*) bereziki 1920 eta 1930eko hamarkadetan Viena hiriburuan sortutako filosofo eta matematikari talde bat izan zen, logikan eta matematikako teoria berrietan oinarriturik enpirismoa birformulatu eta metafisikaren aurkako jarrera garbia erakutsi zuena. Taldea Moritz Schlick filosofoak zuzendu eta besteak beste Hans Hahn matematikaria, Philipp Frank fisikaria, Otto Neurath, Olga Hahn-Neurath, Viktor Kraft, Theodor Radacovic eta Gustav Bergmann matematikariak, Rudolf Carnap logika-jakintsua, Karl Menger eta Kurt Gödel. Taldearen sorreran eragin nabarmena izan zuen Ludwig Wittgensteinen *Tractatus logico-philosophicus* lana. Taldearen jarduna 1960ko hamarkadara arte luzatu bazen ere, 1936 urtean desegin zen ofizialki, naziak agintera heltzean.

Bibliografia
------------

* Bengoetxea, J.B. 2000: *Filosofia eta zientzia. Vienako Zirkulua*, Donostia, Jakin ISBN 84-95234-08-4

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q208238
* Commonscat Multimedia: Vienna Circle (philosophy)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315700984
* GND: 4079286-9
* LCCN: sh87005634
* NKC: ko2015867897
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q208238
* Commonscat Multimedia: Vienna Circle (philosophy)
**Silikoflagelatuak** edo **Dictyochales** eskeleto silizeoa duten protofitoak dira. Guztiak ur gazi itsastarretan bizi dira eta planktonikoak dira. Diatomeoen antzekoak dira baina flageloak dituzte. **Silikoflagelatuak** Kretazeoan garatu ziren eta latitude altuetako sedimentuaten erabiltzen dira Paleontologian.
Diatomeak baino gutxiago erabiltzen dira batez ere uriagoak direlako eta bariabilitate intraespezifiko altuagoa dutelako. Bere faktore mugatzailea eta diatomeoena antzekoa da. Balio paleoekologikoa eta paleogeografikoa antzekoa da.

Balio ekonomikoa dute diatomeoekin agertzen direlako diatomitatan, eta hauek filtroak egiteko erabiltzen dira.

Morfologia
----------

Beraien oinarria normalki zuzenki erlazionatzen diren silizeozko tutuak osatzen dute; era honetan *oin eraztuna* deitzen den egitura eratzen da. Egitura horiek 3tik 8ra tutu osa dezakete, hauetatik luzera ezberdineko oin eta arantza ezberdinak atera daitezke.

**Silikoflagelatu** gehienetan oin eraztunaren gainean egitura piramidala gainjartzen zaie, lateralki ikusita, piramide hau alboko tutuengatik osatuta dagoela ikus daiteke. Kasu gehienetan tutu lateral hauek oin tutuen erdialdetik atertzen dira. Albo tutu hauek alde apikalean (goiko aldean) elkartzen dira eta kasu bakoitzean tutu apikala sortaraziko dute eta bestetan eraztun apikala.

Batzuetan gune apikalean, arantza apikala deritzon egitura. Alboko tutuen artean sortarazten diren guneei *atariak* deitzen zaie.

Eboluzioa
---------

Lehenak Behe Kretazeoan sortu ziren. Ondo ezagutzen diren elkarteak egon ziren Goi Kretazeoan. Ondoren, K/T mugan, krisialdiaren ostean egitura sinpleko silikoflagelatuak agertu ziren.

Eozenotik aurrera lehen foma konplexuak agertu ziren. Garai honetan gune apikalak agertu ziren. Oligozenoan formarik konplexuenak garatu ziren.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Silikoflagelatu*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18679042
* Wikispecies Espezieak: Dictyochales

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* AlgaeBase:
* EOL: 3427
* GBIF: 481
* ITIS: 1802
* NCBI: 35685
* Paleobiology Database: 306702
* WoRMS: 157256

 |

* Wd Datuak: Q18679042
* Wikispecies Espezieak: Dictyochales
Kim Yuk 1580–1658.
**Silhak** (koreeraz: 실학) Konfuzianismo berritzeko Korean sortutako mugimendua da. Bere aktibitate nagusia XVIII. menden kaotikoan eman zen.

Etimologia
----------

Silhak Koreako Konfuzio gizarte erreforma mugimendua izan zen Joseon dinastian. *Sil* "benetakoa" edo "praktikoa" esan nahi du, eta *Hak*-ek "ikasketak" edo "ikastea" esan nahi du.

Garai historikoa
----------------

Neokonfuzianismoaren izaera gero eta metafisikoagoari erantzunez garatu zen. Neokonfuzianismoak Korean XVII. mende amaieratik XIX. mende hasierara bitartean gertatzen ari ziren nekazaritza, industria eta politika aldaketa bizkorretatik aldenduta zirudien. Silhak konfuzianismoaren irakaskuntzen jarraipen "akritikoari" eta neokonfuzianismoaren "formalismo" eta "erritualari" hertsiki atxikitzeari aurre egiteko sortu zen. Silhakeko aditu gehienak boteretik baztertutako fakziokoak ziren. Beste batzuk pozik ez zeuden akademikoak ziren, erreforma eskatzen zutenak. Konfuzianismo enpiriko baten alde egin zuten, maila praktikoan giza gizartearekin erabat kezkatuta.

Garrantzia
----------

Silhaken defendatzaileek Konfuzioko gizarte-egitura zurruna erreformatzea, nekazarien egoera zaila arintzeko nekazaritza-erreformak egitea, Korearen nortasuna eta kultura nazionala sustatzea, zientziaren azterketa bultzatzea eta atzerriko herrialdeekin teknologia-trukea defendatzea proposatu zuten. Silhakeko akademikoek gizarte-arazoetarako ikuspegi errealistak eta esperimentalak erabili nahi zituzten, herriaren ongizatea lortzeko. Giza berdintasuna sustatu zuten eta Korean zentratutako ikuspegi baterantz mugitu ziren. Silhak eskolari Korea moderno bat sortzen laguntzea egozten zaio.

Jarraitzaile nagusiak
---------------------

* Yi Ji-ham, 1517–1578.
* Kim Yuk, 1580–1658.
* Yi Su-gwang.
* Yu Hyeong-won, 1622–1673.
* Yi Ik, 1681–1764.
* Ahn Jeong-bok, 1712–1791.
* Yun Hyu, 1617–1680.
* Park Se-dang, 1629–1703.
* Yu Su-won, 1694–1755.
* Park Ji-won, 1737–1805.
* Sin Gyeong-jun, 1712–1781.
* Wi Baek-gyu, 1727–1798.
* Hong Dae-yong, 1731–1783.
* Yi Deok-mu, 1741–1793.
* Pak Je-ga, 1750–1815
* Kim Jeonghui, 1786–1856.
* Jeong Yak-yong, 1762–1836.
* Seo Yu-gu 1764-1845
* Choi han-ki 1803-1877

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  *Encyclopedia of Korean Folk Literature*. ISBN 9788928900848
3. ↑  *Religion and social formation in Korea: minjung and millenarianism* - Google Books

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1036586
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85122974
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1036586
**Turner Ellis Tenney** edo **Tfue** ezizenez (Indian Rocks Beach, Florida, 1998ko urtarrilaren 2a) streamer estatubatuarra da, Fortnite bideo-jokoan aritzeagatik mundu osoan ezaguna.

Biografia
---------

Indian Rocks Beach herrian hazi zen eta gurasoek etxean eskolaratzea erabaki zuten. Zortzi urte zituela *Jackass* antzeko bideoak egiten hasi zen Jack anaiarekin batera.

Bideo-jokoetan hamabi urte zituela hasi zen jokatzen, *Halo* eta *Call of Duty* jokoetan hasieran eta 2014an *Destiny* jokoarekin ibilbide profesionala hasi zuen. Urte bereko apirilean Twitch plataforman streamer lanetan hasi zen. YouTube kanala ere sortu zuen eta aurreneko bideoa *Call of Duty*-ren inguruan egin zuen. Lau hizki izango zituen ezizena bilatu eta **Tfue** aukeratu zuen.

*Fortnite: Battle Royale* jokoa arrakasta hartzen ari zela ikusita bertan jokatzen hasi zen. Munduko Fortnite jokalari onenentzat hartzen dute gaur egun, hainbat txapelketa irabazi baititu, azkena *SuperGames Charity Tournament*. 2018an FaZe Clan taldean sartu zen.

2019an New Jerseyra joan zen bizitzera Cloakzy lagunarekin. 2020ko otsailean Corina Kopf blogariarekin harremana hautsi zuela adierazi zuen.

Istiluak
--------

Interneteko hainbat plataformatan kontua blokeatua izan du, ustezko komentario arrazistak egiteagatik eta baita kontratuaren arauak hausteagatik ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Tfue – FaZe Clan» *web.archive.org* 2019-05-29 (Noiz kontsultatua: 2021-01-13).
2. 1 2   **(Ingelesez)** «- The Washington Post» *Washington Post* (Noiz kontsultatua: 2021-01-13).
3. ↑   **(Ingelesez)** Simmons, Zach.  (2018-05-12). «Top 10 Fortnite Players 2018» *Armchair Media Network* (Noiz kontsultatua: 2021-01-13).
4. ↑   **(Ingelesez)** «Cloakzy might be the next FaZe Clan player on the way out» *Daily Esports* 2019-05-29 (Noiz kontsultatua: 2021-01-13).
5. ↑   **(Ingelesez)** «Tfue explains why he and Corinna Kopf have broken up again» *Dexerto* 2020-02-02 (Noiz kontsultatua: 2021-01-13).
6. ↑   **(Ingelesez)** Valens, Ana.  (2018-09-06). «Who is FaZe Tfue, and Why Was He Banned From Twitch?» *Dot Esports* (Noiz kontsultatua: 2021-01-13).
7. ↑   **(Ingelesez)** «Epic Games Clarify Why FaZe Clan's TFUE Received a Permanent Account Ban» *Dexerto* 2018-06-22 (Noiz kontsultatua: 2021-01-13).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61609160

 |

* Wd Datuak: Q61609160
**Thabana Ntlenyana** (3.482 m) Lesothoko, Drakensberg mendietako eta Hegoaldeko Afrika osoko mendirik altuena da. Kilimanjaro aldearen hegoaldean dagoen Afrikako tontorrik garaiena ere bada.

Izenak
------

**Thabana Ntlenyana** da gehien erabiltzen den izena; sothoz "mendixka ederra" esan nahi du, non *thaba(na)* izen generikoa den ("mendi", "muino"). **Thabantshonyana** ("mendixka beltza") ere deitzen zaio.

Kokapena
--------

Mendia Mokhotlong Barrutian dago, estatuaren ipar-ekialdean eta Hegoafrikarekiko mugatik hurbil. KwaZulu-Natalen dagoen eta herrialde hegoafrikar hau Lesothorekin lotzen duen Sani Pass mendi lepotik hurbil dago.

Maluti (sothoz) edo Maloti (zulueraz) mendietan dago; horrela deitzen zaio Lesothon sartzen den Drakensberg mendietako sektoreari. Azken mendikate luze honek sothoz Quatlhamba izena du eta zulueraz uKhahlamba.

Ohiko bidea
-----------

*The Roof of Africa Scenic Route* izeneko ibilaldiak mendia dagoen eskualdera hurbiltzen gaitu. Gaur egun motordun ibilgailuetan egiten da hurbilpena baina betiko garraiabidea poneya izan da. Momulong eta **Thabana Ntlenyanaren** artean dagoen Sani Pass da poneyz ibilaldiak egiteko gune nagusia.

Sani Passetik 15 bat km daude tontorreraino eta bi egun ematen dira mendi lepotik mendira; Mkhomazi Passetik ere ibilaldiak antolatzen dira.

Urte osoan zehar igotzea posible bada ere, hilabeterik egokienak maiatza eta abuztuaren artekoak dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Mendia Peakbaggerren.
2. ↑  Bigarren izena webgune honetan.
3. ↑  Izenaren itzulpena liburu honetan: A. Mabille, H. Dieterlen, *Sesuto-English Dictionary*. Morija Sesuto Book Depot, Morija, 1985.
4. ↑  Ricardo Hernani, Andoni Gorostiaga: *Atlas de los techos de estados e islas del mundo*, Pyrenaica, Bilbo, 2008; 29.or.
5. ↑  Erreferentzia webgune honetan.
6. ↑  Igoera ecotravel.co.za webgunean.

Ikus, gainera
-------------

* Drakensberg mendiak
* Lesotho

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Mendia Peakbaggerren.
* **(Ingelesez)** Mendia SummitPosten.
* **(Ingelesez)** Ibilaldiak Lesothon.
* **(Ingelesez)** Eskualdearen ezaugarriak feow.org webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q733132
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q733132
Urrezko domina 
**Urrezko domina** zenbait kirol lehiaketetan (ohi atletismoan baina baita beste kirol batzuetan ere, batez ere nazioarteko lehiaketetan) txapeldunari ematen zaion domina da. Domina hau ematen den kirol lehiaketetako bat Olinpiar Jokoak dira.

Bigarren eta hirugarren postuan amaitzen dutenek, berriz, hurrenez hurren zilarrezko domina eta brontzezko domina jasotzen dute.

Aro Modernoko lehen Olinpiar Jokoetan txapeldunak zilarrezko domina eta txapeldunordeak brontzezkoa jasotzen zuten.

Kirolarekin zerikusirik ez duten gaietan ere ematen dira urrezko dominak:

* Zenbait sariren emate zeremonian, saridunei urrezko domina bat ematen zaie. Horien artean:
	+ Nobel Saria
	+ Karlomagno Saria

* Erakune akademikoren batzuk ere, bereziki unibertsitateek, promozioko ikaslerik hoberenari urrezko domina bat ematen diote.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q406039
* Commonscat Multimedia: Gold medals

---

* **Identifikadoreak**
* NARA: 10647107
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q406039
* Commonscat Multimedia: Gold medals
Yayoi Aroko etxibitza berreraikiak.
**Yoshinogari arkeologia eremua** (japonieraz: 吉野ヶ里 遺跡 , *Yoshinogari iseki*?)
, Japoniako Kyushu uhartearen ipar-mendebaldean dagoen Yoshinogari eta Kanzaki hirietako eremu arkeologikoa da. Yayoi Aroko asentamendua izan zen, k.a 300-250 urtetakoa.

Geografia
---------

Ariake barne itsasotik 12 kilometro eskasera kokaturik dago Sefuri mendietako muino apal batean eta arroz-soro hezeek inguratzen dute.

Garrantzia
----------

Japoniako eta munduko prehistoria ulertzeko arkeologi eremu garrantzitsua da, bere tamaina handiarengatik eta bertan aurkitu den tresneria ugariarengatik. Yoshinogariren barnean asentamendua, hilerria eta zanga eta hesolaz inguraturiko hainbat egitura daude. Guztira 40 hektarea dauzka.

Aurkitu diren objetuen artean Txinako brontzezko ispiluak, eta Japoniako brontzezko dagak, txanponak, ispiluak, kanpaiak, burdinezko eta egurrezko tresnak, giza-ile prehistorikoak eta beste hainbat daude.

Historia
--------

### Yayoi are goiztiarra

3 hektarea dituen asentamendu hesitua da. Harrizko eraikin gutxi batzuk eta hilobitako pitxarrak aurkitu dira.

### Yayoi Aro ertaina

Hilobiekin loturiko egitura eta tresnak dira nagusi. Denetan aipagarriena 30x40 metro dituen hilobia kasu. Hainbat pitxar, Txinako jadezko apaingarriak eta Koreako brontzezko dagak aurkitu dira bertan. Aurkituriko tresnek erakusten dute estatus desberdineko jendea zegoela.

Egurrezko garaiak ere aurkitu dira asentamenduaren hegoaldean. Brontzeko olak ere bazeudela uste da, tresnak egiteko hainbat molde aurkitu baitira.

### Yayoi Aro berantiarra

Muino apalaren inguruan zanga haundi bat zulatu zen, asentamendua eta hilerria barnean hartuz. Zanga honetatik kanpora etxe batzuk ere aurkitu dira, bakoitza bere zangak babestua.

### Babesa

1986tik aurrera hainbat erakundek egin dituzte indusketak eta 1991ean "Eremu natural historiko berezia" izendatu zuten eta 1992an Parke Nazional bihurtu zen.

Iruditegia
----------

* Etxebizitza berreraikiak.Etxebizitza berreraikiak.
* Etxebizitzak eta garaia.Etxebizitzak eta garaia.
* 
* Garaia eta hesola.Garaia eta hesola.
* Hesola eta zanga.Hesola eta zanga.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)****(Japonieraz)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1049645
* Commonscat Multimedia: Yoshinogari Ancient Ruins

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 253657026
* NDL: 01068580
* **Lekuak**
* TGN: 8713948

 |

* Wd Datuak: Q1049645
* Commonscat Multimedia: Yoshinogari Ancient Ruins

  

33°20′N 130°23′E﻿ / ﻿33.33°N 130.38°E﻿ / 33.33; 130.38
**Skamania konderria** (ingelesez: *Skamania County*) Washingtonko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Stevenson da. 2010eko zentsuaren arabera 11.066 biztanle zituen, Skamania kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Skamania konderriak 4.361,04 kilometro koadro ditu. Horietatik 72,85 ura dira. Beste 4.288,18 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2,54 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 11.066 pertsonetatik 10.471 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 553 dira. 44 beltzak edo afroamerikarrak. 150 amerikar natiboak ziren eta 11 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 96 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 7 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 287 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q304791
* Commonscat Multimedia: Skamania County, Washington

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 261855865
* GND: 5193383-4
* **Lekuak**
* OSM: 1153324
* TGN: 1002897

 |

* Wd Datuak: Q304791
* Commonscat Multimedia: Skamania County, Washington
**Valladolid** (maia hizkuntzaz Saki) Mexikoko Yucatan estatuko biztanle gehieago duen hirugarren hiria da. Halaber, Valladolid udalerriko burua da. Mexikoko hegoekialdean dago, Yucatango ekialdean, estatuko hiriburua den Méridatik 170 kilometrotara. 2020an egindako zentsuaren arabera 56 494 biztanle zituen. Hiri kolonial ederra da.

Historia
--------

Hiria 1543ko maiatzaren 28an sortu zuen Francisco de Montejok, "El Sobrino" izenekoak. Jatorriz, maien Chauac-Há herrian zegoen, baina 1545eko martxoaren 24an, fundatzaileak aurka egin arren eta saneamendu arrazoiak zirela medio, Zacira eraman zuten, Cupules maien jauntxoaren hiriburura. 1848an, maia indigenek hiria eta haren etxaldeak inbaditu zituzten Kasten gerran, eta, ondorioz, kaltetutako familiek beste eskualde batzuetara emigratu behar izan zuten; Yucatango gobernuak hiria berreskuratu zuen hilabete batzuk geroago. 1910eko ekainaren 4an, Valladolideko matxinada edo Iraultzaren lehen txinparta bezala ezagutzen den Mexikoko Iraultzaren lehen aurrekarietako bat izan zen hiria.

2012an, Mexikoko Herri Magikoen zerrendan sartu zuten hiria, eta bigarrena izan zen izendapen hori jasotzen Yucatan estatuan, Izamalen ondoren.

Toponimia
---------

Maia hizkuntzaz hiriari Saki' edo Sakí esaten zaio. Etimologikoki "sak", zuria da eta I' gabirai. Armarrian horrela agertzen da, bestetik, hegazti zuria alegia. Valladolid izena espainiar konkistatzaileek ezarri zioten, Espainiak Valladolid hiriaren oroimenez.

Klima
-----

Udan euri erregularrak egiten dituen klima epel azpihezea da nagusi; urteko batez besteko tenperatura 25,8 ºC-koa da, maximoa maiatzean erregistratzen da eta minimoa urtarrilean. Itsas brisak eta hego eta mendebaldeko haizeek berotasuna jaitsarazten dute.

Ondarea
-------

San Gervasio eliza.
Fraideen galtzada.
Santa Lucía eliza.
Beste eraikin eta inguruen artean hauek aipa daitezke:

### Elizak

* San Gervasio eliza
* San Bernandino de Siena
* Santa Lucía
* Candelaria
* Candelariaren Andre Mariaren kapera
* San Juan de Dios
* San Juan eliza
* Santa Ana

### Beste lekuak

* Francisco Cantón Rosado parke nagusia
* Udaletxea
* Kulturetxea
* Venados etxea
* Artisautza Merkatua
* Azoka
* San Roque museoa
* Bost kale
* Fraideen galtzada
* Heroien parkea
* Zací cenotea

Artisautza
----------

Herrian egiten diren artisautza ugarien artean hamakak iraztea, arropa tipikoa egitea, brodatuak, bitxigintza, talabarteria eta harrizko irudiak daude.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Valladolid (udalerria)

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Yucatan.gob.mx - Yucatángo estatuaren webgune ofiziala.
* **(Gaztelaniaz)**:Valladolid.gob.mx - Valladolid udalerriaren webgune ofiziala.
* **(Gaztelaniaz)**:Hiriari buruzko bideo turistikoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1024731
* Commonscat Multimedia: Valladolid, Yucatán

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146642229
* GND: 1043406905
* LCCN: n85073986

 |

* Wd Datuak: Q1024731
* Commonscat Multimedia: Valladolid, Yucatán
**Villa del Parque** Buenos Aires Argentinako hiriburuko mendebaldean dagoen auzoa da. Ia 60.000 biztanle ditu (2001etik aurrera) 3,6 km²-ko azaleran. Villa Parque C11 komunan da.

Historia
--------

Auzoaren izenak "parkean dagoen herria" esan nahi du eta hasieran inguruan sortu zen 100 hektareako parkeari (Parque del Oeste) aipamena egiten dio.

Julio Argentino Rocaren presidentetzan nekazarien prestakuntza hobetzeko ekimena hasi zen munduko merkatuan Argentinako produktuak hobeto saldu ahal izateko. Horretarako 1901ean erabaki zen eredu baserri bat eta nekazaritza eskola bat eraikitzea. Horiek 1903an inauguratu ziren. Garai hartan 50 bat etxadi zeuden inguruan eta kokalekuak "Ciudad Feliz" (hiri zoriontsua) deitzen zen. Lekuari geroago Villa del Parque deitu zitzaion, Parque Agronómico (antzinako Parque del Oeste) parean zegoelako. 1908ko azaroaren 8an Villa del Parque Buenos Aireseko auzo ofiziala bihurtu zen.

Villa del Parqueko erdigunea 1907an inauguratutako tren geltokiak, Aristóbulo del Valle plazak eta Cuenca kaleak osatzen dute gaur egun.

Auzoko pertsonaia ezagunenak Julio Cortázar idazlea eta Mariano Mores eta Horacio Salgán musikariak dira.

Kanpo estekak
-------------

* GCBA: **(Gaztelaniaz)**Villa del Parque
* **(Gaztelaniaz)**Barriada.com.ar

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q771260
* Commonscat Multimedia: Villa del Parque, Buenos Aires

---

* **Identifikadoreak**
* BNA: 000030888
* **Lekuak**
* OSM: 2220994

 |

* Wd Datuak: Q771260
* Commonscat Multimedia: Villa del Parque, Buenos Aires
Walkiria Terradura senarrarekin.
**Walkiria Terradura** (Gubbio, 1924ko urtarrilaren 9a-Erroma, 2023ko uztailaren 5a)
Italiako emakume partisano antifaxista bat izan zen. Balio Militarreko Zilarrezko Domina jaso zuen.

Biografia
---------

Laura Vagnarelliren eta Gustavo Terradura abokatu eta antifaxista konprometituaren bost seme-alabetako bat zen. Bere aitaren jazarpenaren eta espetxeratzearen lekuko izan zen gaztaroan. Erregimen faxistarekiko mespretxuzko jarrerak behin eta berriz azaldu zuen eskolan, eta galdeketak egin zituen poliziaren egoitzan.

Eskola amaitu ondoren, Terradurak zuzenbidea ikasi zuen Perugiako Unibertsitatean. 1944ko urtarrilean, Organizzazione per la Vigilanza e la Repressione dell'Antifascismo-OVRAko agenteek etxean sartu ziren aita atxilotzeko asmoz; hark ezkutatu egin zuen eta, ondoren, Monti del Buranora ihes egin zuten, eremu horretako formazio partisanoekin bat egiteko.

Pesaro eta Urbino probintzian jarduten zuten Garibaldi brigadekin bat egin zuten, zehazki bosgarren batailoian, Samuele Panichi komandantearen agindupean. Bere ahizpa Lionella talde berean sartu zen. Walkiria izan zen sei laguneko Settebello izena hartu zuen eskuadroi batean emakume bakarra. Terradura eskuadroiko buruzagi bezala bozkatua izan zen. Neska minen eta lehergailuetan espezializatu zen, alemaniar armada nazien eta italiar faxisten mugimenduak oztopatzeko zubiak suntsitzeko operazioak eginez.

Gerra garaian, Terradurak Zerbitzu Estrategikoen Bulegoko kapitain bat ezagutu zuen, Alfonso Thiele, eta harekin ezkondu zen. Gerra ostean, labur bizi izan zen Estatu Batuetan, Italiara itzuli aurretik. Politikan eta beteranoen antolaketan aktibo egon zen, Italiako Partisanoen Elkarte Nazionalean alegia.

1970ean, Balio Militarreko Zilarrezko Domina jaso zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Italieraz)**: Walkiria Terradurarekin elkarrizketa Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q88782561
* Commonscat Multimedia: Walkiria Terradura

---

 |

* Wd Datuak: Q88782561
* Commonscat Multimedia: Walkiria Terradura
Tolkienen hil ondorengo lana den Silmarillionen arabera, **Utumno** (sindarinez Udun ere deitua), Melkorren gotorleku handiak jasotzen duen izena da, Lanparen Aroetan zulatua Erdialdeko Lurraldearen iparraldean. Ered Engrin mendien ekialdeko muturrean kokatua zegoen, mendi hauen barne haran batean, Ekkaia itsasotik oso gertu.

Bertan konspiratu zuen gainontzeko Valarren aurka eta bildu zituen Maiar matxinoak (Balrogak horien artean) eta beste izpiritu gaizto batzuk.

Melkorrek Valarren Lanparak suntsitu ondoren, Utumnoren Inperioa Erdialdeko Lurraldean, Lanparen Aroetan hedatu zen. Baina gainontzeko Valarrekin gatazka jarraitzea, eragotzezina zen Izarren piztuera eta Elfoen jaiotzaren ondoren.

Etengabeko suntsipeneko historia baten ondoren, Valarrek, azkenean, gerra egin zuten Utumnoren aurka Lanparen Lehen Aroaren amaiera. Haraino iritsi ziren Ainurrak haren boterea suntsitzeko. Melkor, Tulkasek garaitu zuena, kateatua eta Valinorrera gatibu eramana izan zen. Hau, Botereen Gerra izan zen, eta, honen amaieran, Utumno erabat suntsitua eta bertako jauna zen Melkor, harrapatua eta kateatua izan zen.
Antzinako Greziako koloniak, K. a. VI. mendean.
**Taurica** (antzinako grezieraz: Ταυρις, Ταυριδα, latinez: *Taurica*), batzuetan **Tauris**, **Tauride** edo **Tauriar Kersonesoa** Antzinako Grezian Krimeako penintsula eta inguruko lurrei ematen zitzaien izena da. Izena tauroak bertan bizi zirelako ematen zioten.

Historia
--------

Taurican hainbat herri ezberdin bizi ziren. Barnealdeko eskualdetan eszitak bizi ziren, eta kostaldeko mendietan tauroak bizi ziren, zimeriarren adarretako bat.

Greziar kolonoak iritsi zirenean hainbat kolonia eraiki zituzten, adibidez Kersoneso (doriarrek sortua), gaur egungo Sebastopoletik gertu eta Eupatoria.

II. mendean Tauricako ekialdeko area Bosforoko Erresumaren barruan sartu zen, hau Erromako Inperioaren parte izan aurretik. Azken erregeak IV. mendean izendatu zituzten, hunoek lurra okupatu zuten arte. Hauek VI. mendera arte bertan bizi izan ziren.

Hunoen ostean godoak etorri ziren, ahalik eta Justinianok Bizantziar Inperioaren esku utzi zuen arte. Hauek bertan izan ziren mongoliarrak etorri ziren arte. Horren ostean genovarrak izan ziren bertan, hainbat kolonia sortuz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1761310
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 140868936
* LCCN: n93047026

 |

* Wd Datuak: Q1761310
Wittelsbacheko etxearen harmarria.
**Wittelsbacheko etxea** germaniar noble familia izan zen, 1180tik 1918ra Bavariako eta Palatinatuko agintari izan zena. Suabiako Aichach herritik hurbil zegoen Wittelsbacheko gaztelutik dator izena.

Historia
--------

1124an Scheyerneko konde Oton V.ak bere familiaren egoitza Wittelsbacheko gazteluan finkatu zuen, eta hartatik hartu zuen izena familiak. Oton VI.a Bavariako konde izan zen (Oton I.a Bavariakoa); 1214an Oton II.a Bavariakoak Renania-Palatinatua eskuratu zuten ezkontza bidez, eta hala hasi zen Wittelsbacheko etxearen erresuma zabaltzen. 1329an, Paviako Itunaren bidez, Wittelsbacheko etxearen lurrak bereizi ziren, eta bi adar sortu ziren: Bavariakoa eta Palatinatukoa.

Lurraldearen lehen zatiketa hartatik aurrera zatiketa eta gorabehera ugari izan ziren; besteak beste, XVI. mendean Palatinatuko adarra Erreforma Protestantearen alde agertu zen, eta Bavariakoak berriz katoliko jarraitu zuen. XVIII. mendean, ordea, bi adarrek bat egin zuten. Karlos Teodorok Palatinatua eta Bavaria jaso zituen, eta Wittelsbacheko etxearen ondasun guztiak haren ondorengo Maximiliano I.a Josefen esku geratu ziren 1799an.

Oro har, Germaniako Erromatar Inperio Santuari leial izan zen Wittelsbacheko etxea, eta horri esker titulu ugari eskuratu ahal izan zituen; Brandenburgoko (1323-1373), Bohemiako (1619-1620) eta Suediako (1654-1718) errege izan ziren, eta Maximiliano Josef I.ari errege titulua eman zion Napoleonek, Luis III.ak 1918an abdikatu zuen arte gorde zutena.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  House of Wittelsbach[*Betiko hautsitako esteka*] Global.britannica.com

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q131621
* Commonscat Multimedia: House of Wittelsbach

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 77109235
* GND: 118634232
* LCCN: sh85147181
* NKC: jx20060403106
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q131621
* Commonscat Multimedia: House of Wittelsbach
**Umatilla konderria** (ingelesez: *Umatilla County*) Oregonko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Pendleton da. 2010eko zentsuaren arabera 75.889 biztanle zituen, Umatilla kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Umatilla konderriak 8.369,3 kilometro koadro ditu. Horietatik 41,17 ura dira. Beste 8.328,13 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 9,07 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 75.889 pertsonetatik 70.798 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 18.107 dira. 557 beltzak edo afroamerikarrak. 2.383 amerikar natiboak ziren eta 95 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 626 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 55 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.375 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Umatilla County, Oregon age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q495344
* Commonscat Multimedia: Umatilla County, Oregon

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 151276906
* **Lekuak**
* OSM: 1837129
* TGN: 2001720

 |

* Wd Datuak: Q495344
* Commonscat Multimedia: Umatilla County, Oregon
**Urtasungo Armagintzako Kaporalgo jauregia** Esteribarko Urtasun kontzejuan Erdi Aroko jauregi bat da.

Eraikina
--------

1647an, Diego Peredakoa eta Urtasungoa jaunari gorteak egiteko deia egin zioten. Jauregi horrek berak, 1650ean, dekretu bat lortu zuen, kuartelak ez ordaintzeagatik bere aurka hasitako exekuzioa bertan behera uzteko aginduz, bere etxea salbuetsita zegoela egiaztatu baitzuen. 1723an Jazinta Peredarenakoa zen. Bonifazio Gaztelu eta Peredakoak, garai hartan Indietan bizi zen bere oinordekoak, boterez eskatu zuen 1747an ohiko liskarra. 1759 eta 1766an Pedro Jose Gaztelu eta Pered0akoak eskatu zuen. Armarri Liburuan agertzen denez, XVI. mendean, jauregiko armarria zilarrezkoa zen eta bi sable-makila zituen.

Erreferentziak
--------------

* «Esteribar | Urtasun» *www.esteribar.org* (Noiz kontsultatua: 2021-10-17).

Ikus, gainera
-------------

* Urtasun

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108916103

 |

* Wd Datuak: Q108916103
| Eguraldia |
| --- |
|  |
| Urtaroak
* **Klima epela**: Udaberria • Uda • Udazkena • Negua
* **Klima tropikala**: Urtaro lehorra • Urtaro hezea

 |
| Ekaitzak
* Enbata
* Trumoi-ekaitza
* Tornado
* Traganarrua
* Zikloi tropikala
* Zikloi ez tropikala
* Elur-ekaitza
* Bisutsa
* Izotz-ekaitza

 |
| Prezipitazioa
* Lainoa
* Zirimiria
* Euria
* Euri izoztua
* Elurbustia
* Ihintza
* Antzigarra
* Txingorra
* Elurra
* Virga

 |
| Artikuluak
* Hodeiak
* Haizea
* Presio atmosferikoa
* Klima
* Tenperatura
* Klimatologia
* Atmosfera
* Airearen kutsadura

 |
| * i
* e
* a
 |

**Urtaro lehorra**, klimatologian, klima tropikalaren bi urtaroetako bat da. Tropikoetako eguraldia euri tropikalaren mende dago, urtean zehar iparraldetik hegoaldera kulunkatzen dena. Urritik martxora Hego hemisferioan dagoenez gero, Ipar hemisferioko tropikoan prezipitazioa urria da oso: iparraldeko urtaro lehorra da. Apiriletik irailera arte, berriz, Ipar hemisferioan dagoenez, Hego hemisferioko tropikoan urtaro lehorra da.

Euri tropikal horiek iparraldeko Kantzer tropikotik hegoaldeko Kaprikornio tropikora doaz. Tropikoetatik gertu urtaro lehor bat eta urtaro heze bat daude; ekuatorean, berriz, urtaro lehor eta urtaro euritsu bi daude, euriak mugitzen diren heinean. Eskualdeko geografiak ere parametroak aldatu ditzake.

Ikus, gainera
-------------

* Urtaro euritsua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q146575
* Commonscat Multimedia: Dry season

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4671176-4
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q146575
* Commonscat Multimedia: Dry season
| Eguraldia |
| --- |
|  |
| Urtaroak
* **Klima epela**: Udaberria • Uda • Udazkena • Negua
* **Klima tropikala**: Urtaro lehorra • Urtaro hezea

 |
| Ekaitzak
* Enbata
* Trumoi-ekaitza
* Tornado
* Traganarrua
* Zikloi tropikala
* Zikloi ez tropikala
* Elur-ekaitza
* Bisutsa
* Izotz-ekaitza

 |
| Prezipitazioa
* Lainoa
* Zirimiria
* Euria
* Euri izoztua
* Elurbustia
* Ihintza
* Antzigarra
* Txingorra
* Elurra
* Virga

 |
| Artikuluak
* Hodeiak
* Haizea
* Presio atmosferikoa
* Klima
* Tenperatura
* Klimatologia
* Atmosfera
* Airearen kutsadura

 |
| * i
* e
* a
 |

**Urtaro euritsua** edo **urtaro hezea** klima tropikalaren urtaroetako bat da. Turismo enpresariek *urtaro berdea* eufemismoa nahiago dute.

Tropikoetako eguraldia euri tropikalaren menpean dago, urtean zehar iparraldetik hegoaldera kulunkatzen dena. Hego Hemisferioan urritik martxora dagoenez, Hego Hemisferioko tropikoaren prezipitazioa oparoa da oso: hegoaldeko urtaro hezea da. Apiriletik irailera arte, berriz, Ipar Hemisferioan dagoenez, Ipar Hemisferioko tropikoaren urtaro hezea da. Eguna, normalean, hasieran bero eta eguzkitsua bada ere, gau eta arratsalderako partean uholdezko euria dator.

Euri tropikal hauek iparraldeko Kantzerko Tropikotik hegoaldeko Kaprikornioko Tropikora doaz. Tropikoetatik gertu urtaro lehor bat eta urtaro heze bat daude; ekuatorean, berriz, urtaro lehor eta urtaro heze bi daude, euriak mugitzen diren heinean. Eskualdeko geografiak ere parametroak aldatu dezake.

Ikus, gainera
-------------

* Urtaro lehorra

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3117517
* Commonscat Multimedia: Wet season

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4369836-0
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3117517
* Commonscat Multimedia: Wet season
**Ustiurteko ordokia**, baita Ust-Urt edo Ustyurt ere (kazakheraz: Үстірт, *Üstirt*; turkmeneraz: *Üstyurtest*; uzbekeraz: Ustyurt platosi; errusieraz: плато Устюрт, translit.: *płato Ustiur*) Erdialdeko Asian dagoen ordoki handi bat da. Administratiboki Uzbekistango Karakalpakstan, Turkmenistan eta Kazakhstan artean dago, eta 200.000 kilometro koadro inguru ditu. Aral itsasoak ekialdean eta Kaspiar itsasoak mendebaldean mugatzen dute. 

Klima idorra da eta lurra harritsua da, batez besteko altuera itsas mailatik 150 metrora dago.

Tradizionalki, tokian tokiko giza populazioa artzaintzako jarduerei eskaini izan zaie (ahuntzak, ardiak eta gameluak batez ere), sekzio batean finkatu gabe.

Historia
--------

Historikoki Uzboy ibaia bertatik pasa da, gaur egun lehor dagoen ibilgua. Gaur egun Sarygamyş aintzira endorreikoa elikatzen duen Amu Daria errekaren jarraipen horrek ibaiaren ura Kaspiar itsasora eramango zuen. Ibai horren ertzean hainbat gune arkeologiko interesgarri daude.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Létolle, René; Micklin, Philip; Aladin, Nikolay; Plotnikov, Igor.  (2007-10). «Uzboy and the Aral regressions: A hydrological approach» *Quaternary International* 173-174: 125–136. doi:10.1016/j.quaint.2007.03.003. ISSN 1040-6182. (Noiz kontsultatua: 2021-07-05).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q913329
* Commonscat Multimedia: Ustyurt

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 5235156374135907710000
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q913329
* Commonscat Multimedia: Ustyurt
Kide diren estatuak
     Batu diren estatuak
     Sinatzaileak
     Sinatu ez duten estatuak
     Beste batzuk

**Ustelkeriaren Aurkako Nazio Batuen Konbentzioa** (ingelesez: *United Nations Convention Against Corruption*, UNCAC) Nazio Batuen Erakundearen aldebiko ituna da, ustelkeria politikoa prebenitu eta borrokatzeko.

Ustelkeriaren Aurkako Nazio Batuen Konbentzioa
----------------------------------------------

Nazio Batuen Batzar Nagusiak 2003ko urriaren 31n onartu zuen 58/4 Ebazpenaren bidez. 2020ko maiatzean 187 estatu berresle zeuden; horien artean daude Nazio Batuetako 181 estatu kide, Cook uharteak, Niue, Egoitza Santua, Palestinako Estatua eta Europar Batasuna.

Drogaren eta Delituaren aurkako Nazio Batuen Bulegoak (UNODC) sustatu zuen konbentzio hori.

Hamabi estatu geratzen dira konbentzioa berrestear: Andorra, Barbados, Eritrea, Monako, Ipar Korea, Saint Kitts eta Nevis, Saint Vicent eta Grenadinak, San Marino, Somalia, Surinam eta Siria.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Signature and Ratification Status» *UNODC*.

Ikus, gainera
-------------

* Drogaren eta Delituaren aurkako Nazio Batuen Bulegoa
* Ustelkeriaren Aurkako Nazioarteko Eguna

Kanpo estekak
-------------

* Konbentzioaren testua

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q547979
* Commonscat Multimedia: United Nations Convention against Corruption

---

 |

* Wd Datuak: Q547979
* Commonscat Multimedia: United Nations Convention against Corruption
***Valdemar jaunaren kasuaren egia*** (ingelesez: *The Facts in the Case of M. Valdemar*) Edgar Allan Poe estatubatuar idazlearen kontakizun labur bat da. 1845eko abenduan *The American Review* eta *Broadway Journal* aldizkarietan batera argitaratu zen.

2000an Koro Navarrok euskarazko itzulpena Poeren kontakizun laburrez osatutako *Kontakizunak* liburuaren argitaratu zuen.

Argumentua
----------

Narratzaileak, P.. deitua, mesmerismo zalea dio, magnetismoaren eraginez norbait egoera hipnotikora erakartzea datzan pseudozientzia (mesmerismo zena hipnosian bilakatuko zen). Dioenez, berak dakienaraino, inor ez da hiltzear dagoen norbait mesmerizateko gai izan, eta hilzorian dagoen norbaitengan zein eragin izan dezakeen jakin nahi du..

Bere laguna den Valdemar jauna tuberkulosiaren ondorioz hilzorian dago eta berarekin esperimentua burutzea onartu du. Valdemar trantzean sartzean, hiltzen ari dela dio, ondoren jada hil dela. Orduan P...-ek zazpi hilabetez mesmerizatua lagako du, denbora guzti horretan Valdemar pultsurik edo arnasik eman gabe egongo da, eta bere azala zurrun eta hotz izango du.

Azkenean P...-ek hura esnatzen saiatuko da, eta ekintza horretan zehar Valdemarren gorpua usteltzen hasiko da, kontakizunaren arabera, «usteldutako masa likido gorrotagarri eta kirasdun batean» bihurtu arte.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q612026
* Commonscat Multimedia: The Facts in the Case of M. Valdemar

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 174623747

 |

* Wd Datuak: Q612026
* Commonscat Multimedia: The Facts in the Case of M. Valdemar
51°54′N 10°21′W﻿ / ﻿51.9°N 10.35°W﻿ / 51.9; -10.35

**Valentia uhartea** (ingeleraz, **Valentia Island**, irlanderaz, **Dairbhre**) Irlandako hego-mendebaldeko kostaldean dagoen uhartea da, Iveragh penintsularen azkeneko mutur-muturrean (Kerryko konderria), honek Europako toki mendebaldekoenetakoa bilakatzen duelarik. Irlandarekin Portmagee udalerrian dagoen zubiaren bidez komunikatzen da, bai eta Reenard Pointetik Knightstownera doan ferryaz, azken hau uharteko udalerri nagusia delarik. Valentiako behin-behineko biztanleria 650 pertsonekoa da, eta bere azalera 11 km luze eta 36 km zabalekoa da gutxi gorabehera.

Historia
--------

Valentia uhartea atlantikoa gurutzatzen zuen lehendabiziko kable telegrafikoaren muturretako baten kokagune bezala hautatua izan zen. 1857, 1858 eta 1865eko zenbait saiakeretan huts egin ondoren azkenean 1866an Foilhommerum Bay eta Terranovaren (Kanada) arteko komunikazioa ezartzea lortu zen. Valentia Uhartetik kable telegrafiko hauek ehun urtez jardun zuten lanean, 1966an Western Union Internationalek erabiltzetik laga zituen arte.

1993an, geologia ikasle batek uhartearen iparraldeko kostaldean Devoniar aroko arroketan babestutako tetrapodoen fosil batzuk aurkitu zituen. Aztarna hauek lurrean aurkitutako ornodunen seinale antzinakoenak dira eta Stössel paleontologoak tentu handiz ikertu zituen.

Leku interesgarriak
-------------------

Dinglego badia Valentia Uhartetik.
Valentia Uhartea turismogune erakargarria da, Ring of Kerrytik hurbil da. Bere ezaugarri erakargarrien artean honako hauek daude:

* Geokaun Mendia eta Fogherreko Itsaslabarrak, ipar aurpegian 180 metro baino gehiago dituelarik.
* Glanleam House, uhartearen ipar-ekialdeko kostaldean, klima azpitropikaleko lorategiak ditu: Atlatiko Ozeanoaren haizeen eraginpean babesturik, lorategi hauek Irlandako mikroklima epelena osatzen dute. XIX. mendean Kerryko 19. Jauna zen Sir Peter George Fitzgeraldek sortu zituen, bertan hego hemisferioko landare exotikoak landatuz, normalki Irlandan hazi ditezen kristalpean jarri ohi dira. Lorategian Hegoafrika Australia, Zeelanda Berria, Txile eta Japoniatik ekarritako landareak ikusgai daude.
* Uharteak Valentia Uharteko Ondare Gunea ere badu, bertan geologia, uharteko giza, natur eta industrial historiari buruzko argibidea eskaintzen delarik, bai eta telegrafo egoitzari buruzko erakustaldia.

Ikus gainera
------------

* Skellig uharteak

Kanpo estekak
-------------

* Valentia Heritage Centre (Valentia Uharteko Ondare Gunea, ingeleraz)
* Lehendabiziko kable transantlantikoaren ezartzearen argibidea. Ingeleraz.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1146838
* Commonscat Multimedia: Valentia Island

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315131056
* LCCN: sh90003808
* **Lekuak**
* OSM: 7230308

 |

* Wd Datuak: Q1146838
* Commonscat Multimedia: Valentia Island