Konputazio-hardwarea informazioa prozesatzeko plataforma da.
 Charles Babbageren Makina Analitikoa, Londresko Zientzia Museoan.
**Hardware informatikoaren historia**k, kalkulurako lehenbiziko gailu sinpleetatik hasi eta egungo ordenagailuetara arteko bilakaera jasotzen du. XX. mendea bitarte, kalkulu gehienak gizakiek egiten zituzten. Kalkuluak burutzeko lehen tresna mekanikoei (abakoa, esaterako) kalkulagailuak deitzen zitzaien. Eta gailuaren operadoreari konputagailu deitzen zitzaion. 

Kalkuluak burutzeko lehenbiziko gailuak mekanikoak ziren, eta, horretarako, operadoreak oinarrizko eragiketa aritmetiko baten hasierako balioak ezarri eta gero gailua manipulatu behar zuen emaitza lortzeko. Geroago, konputagailuek zenbakiak modu jarraian irudikatzea lortu zen (adibidez, eskala batean zeharreko distantzia, ardatz baten errotazioa edo tentsio gisa). Zenbakiak digitu gisa ere adieraz zitezkeen, mekanismo batek automatikoki manipulatuta. Ikuspegi horrek, oro har, mekanismo konplexuagoak eskatzen zituen arren, izugarri handitzen zuen emaitzen zehaztasuna.

Transistoreen teknologia garatzeak eta, ondoren, zirkuitu integratuko txipa garatzeak aurrerapen nabarmenak ekarri zituen, transistoreen ordenagailuetatik hasi eta, ondoren, zirkuitu integratuetara pasaz. Horren ondorioz, ordenagailu digitalek ordezkatu zituzten, neurri handi batean, analogikoak. Oxido metalikozko erdieroaleak (MOS) eskala handian integratzeak erdieroaleen memoria eta mikroprozesadorea ahalbidetu zituen, eta horrek beste aurrerapen garrantzitsu bat ekarri zuen, 1970eko hamarkadan ordenagailu pertsonal (PC) miniaturizatua. Konputagailuen kostua pixkanaka jaitsi zen, eta 1990eko hamarkadan ordenagailu pertsonalak eta 2000ko hamarkadan ordenagailu mugikorrak (smartphone eta tabletak) nonahi agertu ziren.

Gailu zaharrenak
----------------

Gizateriak milaka urtetan zehar erabili ditu zenbatzeko gailuak. Adibidez, pisu-berdintasuna ezartzeko gailua: balantza klasikoak. Makina aritmetikoago bat aski ezaguna dena abakoa da. Uste da gailu horren formarik zaharrena —hauts-abakoa— Babilonian asmatu zela. Alearen eta alanbrearen abako egiptoarra K.a. 500. urtekoa da.

Antzinaroan eta Erdi Aroan astronomia-kalkuluak egiteko zenbait konputagailu analogiko eraiki ziren. Horien artean daude antzinako Grezia garaiko Anticiteraren mekanismoa eta astrolabioa (ggb 150-100 urte K.a.).

Sarrera
-------

Konputagailuetan bi parte bereizi daitezke: softwarea eta hardwarea. Konputazioko hardwarea makina fisikoa da, programa baten zuzendaritzapean datuak biltegiratu eta manipulatzen dituena. Hasiera batean, kalkuluak gizakiek egin zituzten, eta horiei *konputagailu* deitu zitzaien, burutzen zuten *lanaren* edo lanbidearen izenburu gisa. Artikulu honek **konputazio-hardwarearen historiako** garapen nagusiak jasotzen ditu, horiek testuinguruan jartzen saiatuz..Kalkulagailu digitalek biltegiratze digitalak erabiltzen dituztenez, eta memoriaren tamainak eta abiadurak mugatzen dituztenez, ordenagailuaren datuak biltegiratzearen historia ordenagailuen garapenarekin estuki lotuta dago.

Lehen kalkulagailuak
--------------------

Suanpan (koadroan ageri den zenbakia 6.302.715.408 da)Suanpan (koadroan ageri den zenbakia 6.302.715.408 da)
Milaka urtetan, gizateriak kalkuluetan laguntzeko gailuak erabili ditu. Kontaketa gailurik zaharrena, seguruenik, kontatzeko makilatxoa izango da. Erregistroak mantentzeko gerora emandako laguntzetan sartzen da Feniziako buztina, edukiontzietako artikuluen zenbaketa gordetzeko erabiltzen zena, ziurrenik azienda edo aleak. Aritmetikara bideratutako makina bat abakoa da. Abakoaren formarik goiztiarrena, hauts-abakoa, Babilonian erabili zen K.a. 2.400 urterako. Harrezkero, kontaketa-taulen beste forma asko asmatu dira. Esate baterako, Erdi Aroko kontu etxeetan, oihal koadrodunak erabili ohi ziren mahai batean jarri eta diru-batuketak kalkulatzeko laguntza gisa, markatzaileak haren inguruan mugituz zenbait arauren arabera.

Engranajeak gailu mekanikoen muinean daude.
Konputagailu analogiko zenbait eraiki ziren bai antzinako garaian eta baita erdi aroan ere, kalkulu astronomikoak burutzeko. Horien artean daude Anticiteraren mekanismoa eta Grezia zaharreko astrolabioa (K.a. 150-100 k.a.). Gailu horiek, normalean, lehenbiziko konputagailu analogiko gisa hartu ohi dira. Kalkulurako erabiltzen ziren antzinako beste gailu mekanikoen artean, honakoak topatu ditzakegu: Planisferioa; Al-Biruniren asmakizun batzuk (ggb 1000. urtea); Azarquieleko Equatoriuma (ggb 1015. urtea); eta Erdi Aroko beste astronomo eta ingeniari musulman batzuen antzeko konputagailu astronomikoak.

John Napierrek (1550-1617) ikusi zuen zenbakien biderketa eta zatiketa zenbaki horien logaritmoak batuz eta kenduz egin daitezkeela, hurrenez hurren. Lehen taula logaritmikoak egiten zituen bitartean, Napierrek biderketa asko egin behar izan zituen, eta puntu horretan diseinatu zituen Napierren hezurrak, biderketarako eta zatiketarako erabilitako abakoaren antzeko gailua.

Zenbaki errealak lerro batean distantzia edo tarte gisa adieraz daitezkeenez, kalkulu-araua 1920. urtean asmatu zen, biderketa- eta zatiketa-eragiketak aldez aurretik posible zena baino azkarrago egin daitezen. Kalkulu arauak joera matematikoa zuten ingeniari eta beste langile profesional batzuen belaunaldiek erabili zituzten, sakelako kalkulagailua asmatu arte. Apollo programako ingeniariek, gizakia Ilargira bidali ahal izateko, kalkulu asko egin zituzten kalkulu arauak erabiliz, eta kalkulu hauek hiru edo lau digitu esanguratsuko zehaztasuna zeukaten.

Kalkulu-araua, oinarrizko kalkulagailu mekanikoa da, biderketak eta zatiketak errazten ditu.
1914ko kalkulagailu mekanikoa.
1623an, Wilhelm Schickard-ek lehen kalkulagailu mekaniko digitala eraiki zuen eta, beraz, konputazioaren garaiko aitzindari bihurtu zen. Bere makinak, erlojuentzat garatutako hortzak eta engranajeak erabili zituenez lehenbizi, "erloju kalkulatzaile" ere deitu zioten. Johannes Kepler lagunak erabili zuen, astronomia goitik behera aldatu zuenak.

1642an, artean nerabea zela, Blaise Pascalek lan aitzindaria hasi zuen kalkulu makinak diseinatzen eta garatzen, eta hiru urtetan zehar 50 prototipo eraiki ostean, kalkulagailu mekaniko bat asmatu zuen.  Makina horietako hogei eraiki zituen (Pascal edo Pascaline kalkulagailua bezala ezagutuak) hurrengo hamar urteetan. Bederatzi makinek iraun dute gaur arte, horietako gehienak Europako museoetan daudelarik ikusgai. Kalkulagailu mekanikoaren asmatzailetzat Schickard edo Pascal hartu behar ote den oraindik orain eztabaida iturri izaten da.

Gottfried Wilhelm Leibnizek, 1672 inguruan, kontagailu mailakatua eta mailakatutako danbor mekanismo ospetsua asmatu zituen.

1820 inguruan, Charles Xavier Thomas de Colmarek seriean sortutako lehen kalkulagailu mekaniko arrakastatsua sortu zuen, Thomasen Aritmometroa, batuketak, kenketak, biderketak eta zatiketak egin zitzakeena. Leibnizen lanean oinarritzen zen batez ere. Kalkulagailu mekanikoak, hala nola hamar oinarriko Addiatorra, Comptometroa, Monroe kalkulagailua, Curta eta Addo-X, 1970era arte erabili ziren.

Leibnizek zenbaki-sistema bitarra ere deskribatu zuen, konputagailu moderno guztien osagai nagusia dena. 1940ra arte, ordea, diseinu asko eta asko sistema hamartarra ezartzeko zeregin zailean tematu ziren, 1800eko Charles Babbageren makinak eta 1945eko ENIAC barne.

1801: Txartel zulatuen teknologia
---------------------------------

Musika-makina baten txartel zulatuko sistema.
XIX. mendeko ehungailu baten txartel zulatuaren sistema.
1725ean bertan, Basile Bouchonek, Carlos Brunéren ikasle izan zenak, paper zulatuko begizta bat erabili zuen ehungailu batean, ehunean erreproduzitu behar zen patroia ezartzeko. 1726an, bere lankide Baptista-Falconek, diseinua hobetu zuen, programa egokitzeko eta aldatzeko paperezko txartel zulatuak erabiliz. Bouchon-Falcon-en ehungailua erdiautomatikoa zen eta programa eskuz elikatzea eskatzen zuen. 

1801ean, Joseph Marie Jacquard-ek ehunezkoa zen patroia txartel zulatu bidez kontrolatzen zuen ehungailua garatu zuen. Txartel-sorta alda zitekeen, ehungailuaren diseinu mekanikoa aldatu gabe. Hori mugarria izan zen programagarritasunean.

1890eko hamarkadan, Herman Hollerith-ek txartel zulatuak erabiliz tabulatzeko makina bat asmatu zuen.
1833an, Charles Babbagek bere makina diferentziala garatzetik lehenbizi diseinu osatuago bat garatzera jo zuen, makina analitikoa, programatzeko Jacquar ehungailuaren txartel zulatuak hartuko zituena.

1835ean, Charles Babbagek bere makina analitikoa deskribatu zuen. Helburu orokorreko ordenagailu programagarri baten plana edo diseinua zen, sarrerarako txartel zulatuak eta energia-iturri gisa lurrun-motorra erabiliz.

Babbageren hasierako ideia zen zulatutako txartelak erabiltzea taula logaritmikoak zehaztasun handiz kalkulatu eta inprima zitzakeen makina bat kontrolatzeko (helburu edo zeregin zehatzeko makina, beraz). Hala ere, Babbagek ideia laster garatu zuen helburu orokorreko ordenagailu programagarria lortzeko, haren makina analitikoa.

Makina analitikoak unitate logiko aritmetikoa, baldintzapeko egiturak eta begizta moduko kontrol-fluxua eta memoria integratua izan zituen. Hori dela eta, erabilera orokorreko ordenagailu baten lehen diseinua da, termino modernoetan Turing osoa bezala deskribatuko genukeena. 

Nahiz eta diseinua bikaina izan eta bere planak zuzenak edo, behintzat, arazgarriak izan, proiektua atzeratu egin zen hainbat arazoren ondorioz. Babbage gizon zaila zen harekin lan egiteko, eta bere ideiak errespetatzen ez zituen edonorekin eztabaidatzen zuen. Makinaren zati guztiak eskuz egin behar ziren. Milaka zati dituen makina batean, batzuetan, elementu bakoitzeko akats txikiak metatu egin daitezke, eta errore handiak sortzen dira. Hori ekidin ahal izateko, beharrezkoa zen piezak garai hartako tolerantziekin lor zitezkeenak baino askoz zehatzagoak izatea. Piezak eraiki zituen artisauarekin etengabeko gatazkak izan zituen eta, gobernuaren finantziazioa agortu zenean, proiektua amaitu zen.

Ada Lovelacek Luigi Federico Menabrearen "Motor Analitikoaren zirriborroa" (*Sketch of the Analytical Engine*) itzuli eta oharrak gehitu zizkion. Hori da, itxuraz, programazioaren lehen deskribapen argitaratua. Beraz, Ada Lovelace lehen programatzaile informatikotzat hartzen da. 

1890ean, Estatu Batuetako Zentsuaren Bulegoak txartel zulatuak, ordenamendu-makinak eta Herman Hollerith-ek diseinatutako tabulazio-makinak erabili zituen Estatu Batuen eraketak ordenatutako hamar urteko zentsuaren datuak kudeatu ahal izateko. Hollerithen konpainia IBMren gune bihurtu zen. IBMk txartel zulatuaren teknologia negozio-datuak prozesatzeko tresna ahaltsu batean bihurtu zuen, eta tabulatzeko makina espezializatu ezberdinak atera zituen. 1950ean, IBM txartela industrian eta gobernuan kokatu zen. Bigarren Mundu Gerraren ondorengo garairako lelo bihurtu zen zirkulaziorako aurreikusitako txartel gehienetan (txekeetan, adibidez) "ez tolestu, ez zulatu eta ez ebaki" ohartarazpen inprimatua.

Babbageren urratsei jarraituz, aurreko lan horren berririk ez zuen arren, Percy Ludgate Dublingo kontulariak (Irlanda) konputagailu mekaniko programagarri bat diseinatu zuen bere aldetik, 1909an argitaratutako lan batean deskribatu zuena.

Leslie Comriek txartel zulatuen metodoei buruz egindako artikuluetan eta Wallace Eckert-ek 1940an *Konputazio Zientifikoan* Txartel Zulatuen Metodoei buruz egindako argitalpenetan, ekuazio diferentzialak ebazteko, eta biderketa eta zatiketa koma higikorreko irudikapenak erabiliz burutzeko metodoak deskribatu zituzten. Hori guztia txartel zulatuekin eta unitateak erregistratzeko makinekin egina. Makina horiek Bigarren Mundu Gerran erabili ziren kriptografiaren estatistika-prozesamendurako, bai eta administrazio-erabilera ugari emateko ere. Columbiako Unibertsitateko Thomas J. Watson Konputazio Astronomikorako Bulegoak kalkulu astronomikoak egin zituen, konputazioaren garaiko egoera irudikatuz. 

Konputazio-instalazio askotan, txartel zulatuak 1970eko hamarkadaren amaiera arte (eta geroago) erabili ziren. 

Adibidez, mundu osoko unibertsitateetan, zientzia- eta ingeniaritza-ikasleek beren programazio-atazak tokiko konputazio-zentrora bidali behar zituzten txartel pila baten bidez, programa-lerro bakoitzeko txartel bat erabiliz, eta, orduan, zain egon behar izaten zuten programa prozesatzeko, konpilatzeko eta exekutatzeko prest egon arte.

Emaitza inprimatzeko zain, eskatu duenaren identifikazioarekin markatuta, konputazio-zentrotik kanpoko irteera-erretilu batean jartzen zen. Kasu askotan, emaitza horiek programaren sintaxiari eta abarri buruzko errore-mezuen zerrenda baino ez ziren izaten, eta beste edizio-konpilazio-exekuzio ziklo bat behar izaten zen.

Txartel zulatuak erabiltzen eta merkaturatzen dira oraindik, eta haien neurri bereizgarriak (eta 80 zutaberen edukiera) oraindik ere ezagutu daitezke formulario, erregistro eta programetan.

1930s-1960s: mahaigaineko kalkulagailuak
----------------------------------------

Curtako kalkulagailua.
1900 inguruan, lehen kalkulagailu mekanikoak, kutxa erregistratzaileak, kontabilitateko makinak eta abar birdiseinatu ziren motor elektrikoak erabili zitzaten, eta engranajeak gehitu zitzaizkien aldagai baten egoeraren irudikapen gisa. 1930. urtetik aurrera, Friden, Marchant Calculator eta Monroe konpainiek idazmahaiko kalkulagailu mekanikoak garatu zituzten, batuketak, kenketak, biderketak eta zatiketak egin zitzaketenak. "Konputagailu" hitza kalkulagailu horiek kalkulu matematikoak egiteko erabiltzen zituen jendeari esleitutako lan-kargua zen. Manhattan proiektuan, gerora Nobel saridun izango zen Richard Feynman, izan zen giza konputagailuz betetako gela baten gainbegiralea. Haietako gehienak matematikan aritzen ziren emakumeak ziren, eta gerrako kalkuluetara bideratutako ekuazio diferentzialak ebazten zituzten. Gerraren ondoren, Stanislaw Ulam ospetsua ere presionatu zuten, matematikak hidrogeno-bonbarako hurbilketa konputagarrietara bihurtzeko.

1948an, Curta sartu agertu zen. Kalkulagailu mekaniko txiki eta eramangarria zen, piperbeltzezko ehotzeko gailuaren gutxi gorabeherako tamaina zuena. Denborarekin, 1950ean eta 1960an, kalkulagailu mekanikoen hainbat marka agertu ziren merkatuan.

Mahaigaineko lehen kalkulagailu guztiz elektronikoa ANITA Mk.VII britainiarra izan zen, Nixie hodi-pantaila bat eta 177 tiratroi tubo txiki erabiltzen zituena. 1963ko ekainean, Fridenek EC-130 sartu zuen, lau funtziokoa. Diseinu guztiz transistorizatua zuen, 13 digituko kapazitatea 5 hazbeteko (130 mm) CRT batean, eta alderantzizko poloniar-notazioa (RPN) sartu zuen kalkulagailuen merkatuan, 2200 dolar prezioan. EC-132 ereduak erro karratua eta alderantzizko funtzioak gehitu zituen. 1965ean, Wang laborategiek LOCI-2 sortu zuten, 10 digituko mahaigaineko kalkulagailu transistorizatua eta logaritmoak konputatu zitzakeena.

Zirkuitu integratuen eta mikroprozesadoreen garapenarekin, kalkulagailu handi eta garestien ordez gailu elektroniko txikiagoak agertu ziren.

Konputagailu analogiko aurreratuak
----------------------------------

Cambridgeko analizatzaile diferentziala, 1938.
Bigarren Mundu Gerraren aurretik, konputagailu analogiko mekaniko eta elektrikoak punta-puntakotzat hartzen ziren, eta askok uste zuten konputazioaren etorkizuna zirela.

Konputagailu analogikoek etekina ateratzen dioten eskala txikiko propietateen matematikak -- gurpiltxoen posizioa eta mugimendua edo osagai elektronikoen tentsioa eta korrontea - beste zenbait fenomeno fisikoren matematikarekin daukan erlazio estuari: ibilbide balistikoak, inertzia, erresonantzia, energia-transferentzia, unea, etab.

Fenomeno fisikoak propietate elektrikoekin modelatzeak abantaila handia ematen du eredu fisikoak erabiltzearen aldean:

1. Osagai elektrikoak txikiagoak eta merkeagoak dira; errazago eraikitzen eta lantzen dira.
2. Fenomeno elektrikoak denbora-tarte laburretan gerta daitezke.

Konputagailu digital modernoek ez bezala, konputagailu analogikoak ez ziren oso malguak, eta eskuz birkonfiguratu behar ziren (hau da, berprogramatu) ataza batetik bestera pasa ahal izateko. Hala ere, konputagailu analogikoek abantaila bat zuten lehenengo konputagailu digitalekin alderatuz gero: arazo konplexuak antzeko portaerak erabiliz konpontzeko erabil zitezkeen, aldiz konputagailu digitalekin egindako lehen saiakerak oso mugatuak izan ziren. Baina konputagailu digitalen abidurak gora egin eta memoria handiagoak erabili ahala (adibidez, RAM edo barne-biltegiratzea), ia erabat ordezkatu zituzten konputagailu analogikoak, eta egun ordenagailuen programazioa edo kodetzea beste giza lanbide bat bezala ezarri da.

Konputazio analogikoaren gorena Analizatzaile diferentzialarekin iritsi zen. 1876an asmatu zuen James Thomsonek eta H. W. Nieman-ek eta Vannevar Bush-ek eraiki zuten MITen, 1927an hasita. Gailu horietako dozena bat baino gutxiago eraiki ziren; boteretsuena Pensilvaniako Unibertsitateko Ingeniaritza Elektrikoko Moore Eskolan eraiki zen, eta han ere ENIAC eraiki zen. Konputagailu elektroniko digitalek, hala nola ENIAC, makina analogiko gehienen desagertzea eragin zuten. Hala ere, gailu analogiko hibridoak, elektronika digitalaren bidez kontrolatuak, 1950 eta 1960 urteetan erabili ziren, eta aurrerago jarraitu zuten aplikazio espezializatuetan.

Lehen ordenagailu digitalak
---------------------------

Konputagailu modernoaren aroa Bigarren Mundu Gerrarekin batera hasi zen, zirkuitu elektronikoek, erreleek, kondentsadoreek eta huts-hodiek beren baliokide mekanikoak ordezkatu zituztenean eta kalkulu digitalek kalkulu analogikoak ordeztu zituzten heinean. Atanasoff–Berry Computer, Z3, Colossus eta ENIAC bezalako makinak eskuz eraiki ziren erreleak edo balbulak (huts-hodiak) zituzten zirkuituak erabiliz, eta, sarritan, txartel zulatuak edo zinta zulatuak erabili zituzten sarrerako unitate gisa, bai eta biltegiratzeko bitarteko nagusi gisa ere (biltegiratze ez iheskorra).

Garai hartan, etengabeko aurrerapenak integratzen zituzten hainbat makina ekoitzi ziren. Garai horren hasieran, ez zen egon ordenagailu modernoaren antzeko ezer, Charles Babbageren galdutako planetan eta Alan Turing-en eta beste batzuen ikuspegi matematikoetan izan ezik. Aroaren amaieran, EDSAC bezalako gailuak eraiki ziren, eta hauek aho batez konputagailu digitaltzat hartzen dira. Denbora lerroan puntu bakar bat definitzeak, "lehen konputagailua" bezala, xehetasun txiki asko galtzen ditu.

Alan Turing-ek 1936an idatzitako testuak eragin handia izan zuen konputazioan eta konputazio zientzietan, bi modutan. Haren helburu nagusia zen inolako prozesu sekuentzialek konpondu ezin zituzten arazoak zeudela frogatzea (geldialdiaren arazoa bezala izendatua). Hori egitean, Turing-ek ordenagailu unibertsal baten definizioa eman zuen, Turing-en makina deitu zioten eraikuntza bat, algoritmoaren exekuzioaren kontzeptua formalizatzen duen gailu teoriko hutsa. Ordu arte erabili zen Kurt Gödelen aritmetikan oinarritutako hizkuntza unibertsal neketsua ordezkatuko zuena. Memoria-biltegiratze finituek ezarritako mugengatik izan ezik, esaten da konputagailu modernoak Turing osoa direla, hau da, Turing makina unibertsal baten algoritmoa egikaritzeko gaitasuna dutela. Turing osoaren ezaugarri-mota mugatu hori, batzuetan, erabilera orokorreko konputagailuak eta berariazko konputagailuak bereizten dituen atalase-ahalmen gisa kontsideratzen da.

Konputazio-makina bat helburu orokorreko ordenagailu bat izan dadin, irakurketa-/idazketa-mekanismo egokiren bat egon behar da, adibidez, zinta zulatua. Moldakorragoa izan dadin, von Neumannen arkitekturak memoria bera erabiltzen du programak eta datuak gordetzeko; birtualki, konputagailu garaikide guztiek erabiltzen dute arkitektura hori (edo bere aldaeraren bat). Teorikoki posible den arren konputagailu oso bat mekanikoki garatzea (Babbageren diseinuak erakutsi zuen bezala), elektronikak abiadura ahalbidetu zuen eta, aurrerago, konputagailu modernoen ezaugarri den miniaturizazioa.

Bigarren Mundu Gerraren garaian hiru korronte paralelo zeuden konputagailuaren garapenari dagokionez, eta haietako bi alde batera utzi ziren hein handi batean edo nahita ezkutuan mantendu ziren. Lehenbizikoa Konrad Zuseren alemaniarraren lana izan zen. Bigarrena Colossus ordenagailuaren garapen sekretua izan zen, Erresuma Batuan. Horietako batek ere ez zuen eragin handirik izan Estatu Batuetako konputazio-proiektuetan. Konputagailua garatzeko hirugarren korrontea, Eckert eta Mauchlyren ENIAC eta EDVAC, lxehetasun guztiekin argitaratu zen.

Von Neumann arkitekturaren diseinua, 1947
### Ordenagailu elektromekanikoak

Informatika modernoaren aroa Bigarren Mundu Gerra baino lehen eta Bigarren Mundu Gerra bitartean garatzen hasi zen. Garai honetan eraikitako ordenagailu digital gehienak elektromekanikoak ziren: etengailu elektrikoek errele mekanikoak gidatzen zituzten kalkuluak burutzeko. Gailu hauek funtzionamendu-abiadura baxua zuten eta azkenean konputagailu elektriko askoz azkarragoek ordezkatu zituzten, jatorriz huts-hodiak erabiltzen zituztenak.

Z2 izan zen errele elektromekanikoko lehenbiziko ordenagailua, eta Konrad Zuse ingeniari alemaniarrak sortu zuen 1940an. Bere aurrekari izan zen Z1-arekiko hobekuntzak ekarri zituen; memoria mekaniko bera erabiltzen zuen arren, aritmetika eta kontrol logika errele elektrikoen zirkuituekin ordezkatu zituen. 

 Zuse- ren Z3- ren erreplika, lehen ordenagailu guztiz automatikoa, digitala (elektromekanikoa).
Urte berean, kriptologo britainiarrek bonba izeneko gailu elektromekanikoak eraiki zituzten Bigarren Mundu Gerran Alemaniako Enigma- makinekin zifratutako mezu sekretuak deszifratzen laguntzeko. Bonbaren hasierako diseinua 1939an sortu zuen Alan Turing- ek Bletchley Parkeko Erresuma Batuko Government Code and Cypher School-en (GC&CS) 1940an. Gordon Welchman- ek hobekuntza nabarmenak egin zizkion asmakuntzari. Ingeniaritza diseinua eta eraikuntza Britainia Handiko Tabulating Machine Companyko Harold Keen-en lana izan zen. 1938an Marian Rejewski Poloniako Zifratze Bulegoko kriptologoak diseinatutako gailu baten garapen nabarmena izan zen, "bonba kriptologikoa "( polonieraz : *"bomba kryptologiczna"* ) bezala ezagutzen zena.

1941ean, Zuse-k bere lehen makinaren garapenarekin jarraitu zuen eta Z3 atera,  munduko lehen ordenagailu digital elektromekaniko programagarri eta guztiz automatikoa.  Z3 ordenagailua 2000 errelerekin eraiki zen, 5-10 Hz inguruko erloju-maiztasunarekin funtzionatzen zuen 22 biteko hitz-luzera ezarriz. Programaren kodea eta datuak zulatutako film batean gordetzen ziren. Zenbait arlotan makina modernoen nahiko antzekoa zen, hainbat aurrerapen aitzindari integratu zituelarik, besteak beste koma higikorreko zenbakien erabilera. Inplementatzeko konplikatua den sistema hamartarra ( Charles Babbage- ren aurreko diseinuan erabilia) sistema bitar sinpleagoarekin ordezkatzeak Zuseren makinak eraikitzeko errazagoak eta fidagarriagoak izatea ekarri zuen berekin.  Z3 Turing konputagarria edo osoa zela frogatu zuen 1998an Raúl Rojasek. 1936ko bere bi patente- eskaeretan ikus daitekeen moduan, Zuse-k aurreikusi zuen makinen instrukzioak datuetarako erabiltzen den biltegiratze-sistema berean gorde zitezkeela; von Neumann arkitektura bezala ezagutzen denaren funtsezko ezaugarria. Arkitektura hau 1948an ezarri zen lehen aldiz, Estatu Batuetan IBM SSEC elektromekanikoan eta Britainia Handian Manchester Baby konputagailu guztiz elektronikoan. 

Zuse-k atzerapausoak jasan zituen Bigarren Mundu Gerran, aliatuen bonbardaketek bere makina batzuk suntsitu bait zituzten. Antza denez, bere lana Erresuma Batuko eta AEBetako ingeniarientzat ezezaguna izan zen askoz beranduago arte, nahiz eta IBM behintzat horren jakitun izan, 1946an gerraosteko Zuseren enpresa berria finantzatu baitzuen bere patenteak eskuratzearen truke.

1944an, Harvard Mark I eraiki zuten IBMren Endicott laborategietan. Z3-ren antzekoa zen, helburu orokorreko ordenagailu elektro-mekanikoa, baina ez zen Turing osoa.

Lehenbiziko ordenagailu digitalen ezaugarriak
---------------------------------------------

Horien lehen ordenagailu digital batzuen ezaugarri definitzaileak (konputazio-hardwarearen historian)| Izena | Lehen eragiketa | Zenbakizko sistema | Mekanismo informatikoa | Programazioa | Orrialdea: |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Arthur H. Dickinson IBM (US) | 1940ko urtarrila | Hamartarra | Elektronika | Ez programagarria | Ez |
| Joseph Desch NCR (US) | 1940ko martxoa | Hamartarra | Elektronika | Ez programagarria | Ez |
| Zuse Z3 (Germany) | 1941eko maiatza | Puntu higikor bitarra | Elektromekanikoa | 35 mm-ko pelikula-material zulatuarekin kontrolatutako programa (baldintzapeko adarrik gabe) | Teorian ((1998)) |
| Atanasoff–Berry Computer (US) | 1942 | Bitarra | Elektronika | Ez programagarria: helburu bakarra | Ez |
| Colossus Mark 1 (UK) | 1944ko otsaila | Bitarra | Elektronika | Kableek eta adabaki-etengailuek kontrolatutako programa | Ez |
| Harvard Mark I – IBM ASCC (US) | 1944ko maiatza | Hamartarra | Elektromekanikoa | 24 kanaleko paper zulatuko zinta bidez kontrolatutako programa (baldintzapeko adarrik gabe) | Eztabaidagarria |
| Colossus Mark 2 (UK) | 1944ko ekaina | Bitarra | Elektronika | Kableek eta adabaki-etengailuek kontrolatutako programa | Teorian ((2011)) |
| Zuse Z4 (Germany) | 1945eko martxoa | Puntu higikor bitarra | Elektromekanikoa | 35 mm-ko pelikula-material zulatuarekin kontrolatutako programa | Bai |
| ENIAC (US) | 1946ko otsaila | Hamartarra | Elektronika | Kableek eta adabaki-etengailuek kontrolatutako programa | Bai |
| ARC2 (SEC) (UK) | 1948ko maiatza | Bitarra | Elektronika | Danborraren memoriaren errotazio-programa | Bai |
| Manchester Baby (UK) | 1948ko ekaina | Bitarra | Elektronika | Williams hodi katodikoak oroitzeko entrenamendu-programa | Bai |
| Modified ENIAC (US) | 1948ko iraila | Hamartarra | Elektronika | Irakurketa bakarreko programazio metatuaren mekanismoa, funtzio-taulak ROM programa gisa erabiliz | Bai |
| Manchester Mark 1 (UK) | 1949ko apirila | Bitarra | Elektronika | Williams izpi katodikoen hodia eta danbor magnetikoaren memoria programatzeko programa | Bai |
| EDSAC (UK) | 1949ko maiatza | Bitarra | Elektronika | Merkurioko programazio-programa | Bai |
| CSIRAC (Australia) | 1949ko azaroa | Bitarra | Elektronika | Merkurioko programazio-programa | Bai |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Freeth, T.; Bitsakis, Y.; Moussas, X.; Seiradakis, J. H.; Tselikas, A.; Mangou, H.; Zafeiropoulou, M.; Hadland, R. *et al*..  (2006-11). «Decoding the ancient Greek astronomical calculator known as the Antikythera Mechanism» *Nature* 444 (7119): 587–591.  doi:10.1038/nature05357. ISSN 1476-4687. (Noiz kontsultatua: 2022-01-16).
2. ↑   **(Ingelesez)** Selin, Helaine.  (2008-03-12). *Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures.*  Springer Science & Business Media ISBN 978-1-4020-4559-2. (Noiz kontsultatua: 2022-01-16).
3. ↑   Darling, David J..  (2004). *The universal book of mathematics : from Abracadabra to Zeno's paradoxes.*  Wiley ISBN 0-471-27047-4. PMC 53434727. (Noiz kontsultatua: 2022-01-16).
4. ↑   Robson, Eleanor.  (2008). *Mathematics in ancient Iraq : a social history.*  Princeton University Press ISBN 978-0-691-09182-2. PMC 174112760. (Noiz kontsultatua: 2022-01-16).
5. ↑   Turner, Howard R..  (1997). *Science in medieval Islam : an illustrated introduction.*  (1st ed. argitaraldia) University of Texas Press ISBN 0-292-78147-4. PMC 36438874. (Noiz kontsultatua: 2022-01-16).
6. ↑   Hill, Donald R..  (1991). «Mechanical Engineering in the Medieval Near East» *Scientific American* 264 (5): 100–105. ISSN 0036-8733. (Noiz kontsultatua: 2022-01-16).
7. ↑   **(Ingelesez)** Hawkins, William F..  (1982-12). «The mathematical work of John Napier (1550–1617)» *Bulletin of the Australian Mathematical Society* 26 (3): 455–468.  doi:10.1017/S0004972700005906. ISSN 1755-1633. (Noiz kontsultatua: 2022-01-16).
8. ↑   Schmidhuber, Jürgen. *2007-11-17.* .
9. ↑   Pierre Berès.  (1991). *Nourritures.*  Pierre Berès ISBN 978-2-7056-6166-3. PMC 1008464191. (Noiz kontsultatua: 2022-01-16).
10. ↑   Rojas-Sola, José Ignacio; del Río-Cidoncha, Gloria; Fernández-de la Puente Sarriá, Arturo; Galiano-Delgado, Verónica.  (2021-07-16). «Blaise Pascal’s Mechanical Calculator: Geometric Modelling and Virtual Reconstruction» *Machines* 9 (7): 136.  doi:10.3390/machines9070136. ISSN 2075-1702. (Noiz kontsultatua: 2022-01-16).
11. ↑   Solla Price, Derek De.  (1984-02). «A History of Calculating Machines» *IEEE Micro* 4 (1): 22–52.  doi:10.1109/MM.1984.291305. ISSN 1937-4143. (Noiz kontsultatua: 2022-01-19).
12. ↑   «Leibniz: Explanation of Binary Arithmetic (1703)» *www.leibniz-translations.com* (Noiz kontsultatua: 2022-01-19).
13. ↑   «1801: Punched cards control Jacquard loom | The Storage Engine | Computer History Museum» *www.computerhistory.org* (Noiz kontsultatua: 2022-01-19).
14. ↑   «Douglas W. Jones's punched card index» *homepage.divms.uiowa.edu* (Noiz kontsultatua: 2022-01-19).
15. ↑   Bromley, Allan G..  (1982-07). «Charles Babbage's Analytical Engine, 1838» *Annals of the History of Computing* 4 (3): 196–217.  doi:10.1109/MAHC.1982.10028. ISSN 0164-1239. (Noiz kontsultatua: 2022-01-04).
16. ↑   Bromley, Allan G..  (1987-04). «The Evolution of Babbage's Calculating Engines» *Annals of the History of Computing* 9 (2): 113–136.  doi:10.1109/MAHC.1987.10013. ISSN 0164-1239. (Noiz kontsultatua: 2022-01-04).
17. ↑    Igor, Leturia Azkarate.  (2018-11-30). «Ada Lovelace, ordenagailuen eta adimen artifizialaren aitzindari» *Zientzia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-01-04).
18. ↑  Menabrea, L. F. & Lovelace, A. (1842). Sketch of the analytical engine invented by Charles Babbage.
19. ↑   Lubar, Steve.  (1991). *"Do not fold, spindle or mutilate": A cultural history of the punched card.* .
20. ↑   Eckert, W. J.; Thomas J. Watson Astronomical Computing Bureau, New York.  (1940). *Punched card methods in scientific computation.*  The Thomas J. Watson Astronomical Computing Bureau, Columbia University (Noiz kontsultatua: 2022-01-04).
21. ↑   «Computing at Columbia Timeline» *www.columbia.edu* (Noiz kontsultatua: 2022-01-19).
22. 1 2   Zuse, Horst. «Part 4: Konrad Zuse's Z1 and Z3 Computers» *The Life and Work of Konrad Zuse* (EPE Online).
23. ↑   «A Computer Pioneer Rediscovered, 50 Years On» *The New York Times* 20 April 1994.
24. ↑    *Crash! The Story of IT: Zuse.* .
25. ↑   Williams, F. C.; Kilburn, T..  (25 September 1948). «Electronic Digital Computers» *Nature* 162 (4117): 487.  doi:10.1038/162487a0. Bibcode: 1948Natur.162..487W..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q186148
* Commonscat Multimedia: Mechanical calculators / Q186148

---

 |

* Wd Datuak: Q186148
* Commonscat Multimedia: Mechanical calculators / Q186148