recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Jose Maria Murga de la Barrera** (Xemein, 1770eko azaroaren 12a - Bilbo, 1834ko irailaren 17a) bizkaitar lurjabe eta politikaria izan zen.

Bizitza
-------

Markinaldeko etxe noble batean jaio zen eta Madrilen egin zituen ikasketak. Konbentzio gerran frantsesen aurka borrokatu zen eta ondoko urteetan Markinako alkatea izan zen. 1800-1802 bitarteko urteetan Bizkaiko diputatu nagusia izan zen eta Zamakolada baino lehen (1804) Bilboko ahalduna, baina kargua utzi zuen une zail haietan. Matxinada horri buruzko oroit-idatzi bat prestatu zuen gero.

Napoleonen osteak Hego Euskal Herrira sartu zirenean haien zerbitzura jarri zen eta, Diputazioa utzi ondoren, agintari frantsesek eratu zuten kontseiluko kide izan zen. Hala ere, 1814an, ohorezko aipamen bat egin zioten Gernikako Batzar Nagusietan Bizkaiko foruen alde egindako lanengatik. 1820-1823 bitarteko urteetan Bilboko alkate izan zen eta 1834an hil zen kolerak jota.

Historiako liburuak idatzi zituen: *Observaciones sobre algunas crónicas de los reyes de Castilla* (1816, «Gaztelako errege batzuei buruzko kronikei eginiko oharrak») eta *Memoria confidencial y justificativa de los sucesos que prepararon en Bilbao el alzamiento de la Zamacolada*.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2015/12/13 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  Bilbaopedia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25474765
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 83178
* Lur: 04313/eu\_m\_3583/m3583

 |

* Wd Datuak: Q25474765
**Lan Harreman eta Gizarte Langintza Eskola** Arabako Gasteiz hiriburuan dagoen Euskal Herriko Unibertsitateko kirol hezkuntzaren fakultatea da.

Kokalekua
---------

San Kristobal auzoan dago, Apraiztarrak kalearen 2. zenbakian, Letren Fakultatearen alboan.

Hasieran batez Florida kalean zegoen, gero Etxanobetarren etxean, Gasteizko Alde Zaharrean, ondoren, Salesdarren Komentura egon zen, eta, azkenik, 1997an, gaur egungo Arabako Campuseko kokalekuan ezarri zen.

Historia
--------

1964ko martxoaren 25ean ireki zen Gasteizko Gotzaidetzaren laguntzarekin, eta Gasteizko Aurrezki Kutxaren Gizarte Lanaren barruan zegoen.

1984an unibertsitatera atxiki zen eta lankidetza hitzarmena sinatu zuten aldundiak, aurrezki kutxak, gotzaidetzak eta Euskal Herriko Unibertsitateak.

1994an Euskal Herriko Unibertsitatean sartu zen, Arabako Campusean, eta baimena eman zioten Gizarte Lagintzako diplomatura lortzera bideratutako ikasketak ezartzeko. Horrela, bada, Gizarte Langintzako Unibertsitate Eskolak, Euskal Herriko Unibertsitatean sortuak, 1994/95 ikasturtean hasi zuen bere ibilbidea.

2010/11 ikasturtetik aurrera, eskolan UPV/EHUko Gizarte Langintzako Gradua ematen da eta, apurka-apurka, desagertzen doa Gizarte Laneko diplomatura.

Graduak
-------

* Gizarte Langintzako Gradua

Ikus gainera
------------

* Lan Harreman eta Gizarte Langintza Eskola (Leioa)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Gasteiz** |

* Lan Harreman eta Gizarte Langintza Eskola  **(Gaztelaniaz)** **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31188895

 |

* Wd Datuak: Q31188895
**Jose Maria Muñoa Ganuza** (Paue, Frantzia, 1942) Eusko Ikaskuntzako lehendakaria izan zen lau urtez, 2008ko abenduaren 26tik hasita 2012ko uztailera Javier Retegi sei urtez izandakoaren ordezkoa zan zen. Iñaki Dorronsoro Plazaolak hartu zion Eusko Ikaskuntza erakundeko lehendakaritzaren lekukoa.

Pauen jaioa da baina guraso gipuzkoar erbesteratuak ditu. Ingeniaritza ikasketak Grenoblen egin zituen. Ingeniaria da eta Donibane Lohitzunen, Baionan eta Parisen bizi izan da besteak beste. 1974an Madrilera joan zen eta bederatzi urtez egon zen ingeniari. 1983an Eusko Jaurlaritzak sorturiko zentro batean ibili zen krisian zeuden enpresa txikiei laguntzeko. 1990ean, beste eskualdeekin harremanak izateko deitu zuen Eusko Jaurlaritzak. 1994an Jose Antonio Ardanza lehendakariak Kanpo Harremanetarako ordezkari izendatu zuen.

Horretan jardun zuen hamalau urtez. Gainera, Europar Batasuneko erakunde batean euskara erabili zuen lehen pertsona izan zen, Eskualdeen Komitean izan baitzen.

2008ko abenduaren 26an Eusko Ikaskuntzak egindako ezohiko batzarrean Javier Retegi aurreko lehendakariaren lekukoa hartzeko hautagai bakarra izan zen. Hortaz, lau urtez izan zen Eusko Ikaskuntzako lehendakaria, 2012ko uztailera arte.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5943229

 |

* Wd Datuak: Q5943229
**Lan guztiak** (latinez **Opera omnia**) kontzeptuak egile baten lanen bilduma defintzen du. Normalean, kontzeptua literaturan erabiltzen da, baita ere musikan; ez, ordea, artelanen kasuan, margoak, eskulturak edo beste motatako lanak. Musikaren kasuan lanen katalogazioa *opus* hitzarekin eta dagokio zenbakiarekin egiten da.

*Lan guztiak* kontzeptua ez da beste batzuekin nahastu behar; esaterako antologiak aukeraketa baten ondoriozkoa da, adibidez, egile baten "lan onenen hautaketa", adibidez *Jon Miranderen idazlan hautatuak*. Lan guztiak aipatzen direnean egile horren argitaratu diren testu guztiak biltzen dira, genero guztietakoak, nahiz eta batzuk bigarren mailakoak edo kazkarragoak izan.

Adibide batzuk
--------------

* *Gabriel Arestiren lan guztiak*

Ikus, gainera
-------------

* Antologia

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1978454
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D020470

 |

* Wd Datuak: Q1978454
Liburuaren azal originala
**Lanaren etika protestantea** (AEBetan *lanaren etika puritanoa* ere deitua) Soziologia, Ekonomia eta Historian erabili ohi den izendapena da, Max Weber alemaniar filosofo, historialari eta soziologoak asmatu omen zuena.

Izendapen honen kontzeptua kalbinismoak lan gogorrarekiko duen zaletasuna eta honek arrakasta pertsonala eta norbanakoaren salbazioaren seinalea azpimarratzeko jartzen duen indarrean oinarritzen da. Jada Lutero beraren garaiko protestanteek lan eraginkorra dohainaren ikur zelako errekontzeptualizazio unibertsala garatu zuten. Sarri norberaren lan gogorrarekin Jainkoa goraipatu, ohoratu edo atsegin emateko ideia ere badago.

Nahiz eta katolizismoak ekintza onak salbaziorako beharrezkoak zirela irakatsi (salbazioa etorkizuneko gertaera gisa ulertuz), erreformatzaileek ekintza onak jada jasotako salbazioaren ondorioz zirela predikatu ohi zuten. Aldiz, kalbinistar eta luteranotar teologoen arabera norbera Jainkoaren predestinazioari esker salbatu zitekeela bakarrik predikatu ohi zuten. Norbera predestinatua dagoen jakitea ezinezkoa denez (norbait "iraunkortasun edo pertseberantziaren dohainaz" saritua ez izatea ere balitekeenez), pertsona bat aukeratua edo predestinatua den jakiteko bere bizimoduari so egiten zaio. Arrazoi honegatik protestanteei ezaugarri hau oso erakargarria izaten zitzaien, euren burua predestinatua zegoela ala ez jakiteko seinaletzat baitzuten.

Lanaren etika protestantea usadioz Iparraldeko Europan oso hedatua dago (Eskandinavia, Alemania, Suitza, Ingalaterra, Gales, Eskozia eta Ipar Irlandako protestanteen artean), Ameriketan AEB eta Kanadan ere aski zabaldua dagoelarik. Usadioz edo haien ustez, gizarte protestante hauetan herrialde katolikoetan baino lan eraginkorrarekiko atxikimendu handiagoa dago (adibidez, Latinoamerika, Irlandako katolikoak, Portugal, Espainia, Italia eta Frantzia), maiz herrialde protestanteetako biztanle askok herrialde katolikoetan lanarekiko joera patxadatsuagoa dutelako ustea dutelarik.

Ikus gainera
------------

* Estajanovismo

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16024056
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q16024056
**San Pedro eliza** Esteribarko Irotz lekuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da. Donejakue Bidearen baitako ondare kontsideratzen da, Nafar Bideak Nafarroan egiten duen etaparen parte.

Eraikina
--------

San Pedro elizaren barruan erretaula nagusia nabarmentzen da. Ramon Ozkaritzen tailerraren lana da, eta maisuaren berezko beste obra batzuekin alderatuta, kalitatea jaitsi egin da, multzoari bizitasuna ematen dion aberastasun kromatikoak konpentsatuta. Lehen gorputzeko Pasioaren lau taulak, bigarrenean titularrari eskainitako beste lau taulekin osatzen dira, guztiak, teilatupe batean amaitzen diren plateresko arkitekturez markoztatuak. Iruñeko gotzain-jauregian tenplu bereko bost ohol daude, santuei eskainiak eta Joan Bustamanteri esleituak. Velazquez de Medranoren parrokia-gurutze bat ere izan zuen (XVI. mendearen amaiera).

Erreferentziak
--------------

* «Esteribar | Irotz» *esteribar.org* (Noiz kontsultatua: 2021-09-11).

Ikus, gainera
-------------

* Inbuluzketa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65970886
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 669-284

 |

* Wd Datuak: Q65970886
**San Pedro eliza** asturiar artearen eraikin ederra da. Asturiasko Printzerriaren Les Regueres herrian dago, Nora ibaiaren eskuinean. Alfontso II.a Asturietakoa (760-842) erregearen garaian eraiki zen.

Historia
--------

Esan dugun bezala, IX. mende hasieran eraiki zen. Elizaren lehenengo aipamena dokumentuetan 905 urtekoa da, Alfontso III.a Leongoaren emaitza idazki batean. 1931ko ekainaren 3an Espainiako Kultura Ondasunaren izendapena jaso zuen. 1935ean Alejandro Ferrant arkitektoak, Manuel Gómez Morenoren zuzendaritzapean, zaharberritzeari ekin zion. Gerra Zibilean eliza erre egin zen. Berreraikitze lana Luiz Menéndez-Pidalen eskuetan egon zen. Lanak 1960. hamarkadan bukatu ziren. Antza denez, gaur egun ikusten den kanpandorrea, aurretik ez zegoen dokumentatuta.

Egitura
-------

Bere oinarrizko egituran hiru habe daude, egurrez estaliak. Oinplanoa San Julián de los Prados elizaren antzekoa da baina honetan ez dago gurutzadura. Aldare nagusiaren aldeak laukizuzenaren itxura du eta hiru aldetan banatuta dago. Elkarrekin komunikatuta dauden hiru kapera gangadunak ditu eta, kapera nagusiaren gainean, kamera suprabsidiala. Jatorriz margotuta egon zen.

Iruditegia
----------

* Elizaren oinplanta.Elizaren oinplanta.
* Kanpandorrea.Kanpandorrea.
* Barrualdea.Barrualdea.
* Atzetik ikusita.Atzetik ikusita.
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Informazio artistikoa eta turistikoa.
* **(Gaztelaniaz)**:Arteguias webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1570113
* Commonscat Multimedia: Church of San Pedro de Nora

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 236154359
* GND: 7616772-0
* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0000798

 |

* Wd Datuak: Q1570113
* Commonscat Multimedia: Church of San Pedro de Nora
**Larragoiti jauregia** Zamudion (Bizkaia) kokaturiko eraikina da. XVII. mendekoa da; XXI. mendearen hasieran zaharberritua izan da.

Historia
--------

Bilbon bizi zen baina Zamudion hainbat jabetza zeuzkan Larragoiti familiaren landetxe gisa eraikia izan zen. Aurrealdean familiaren armarria agertzen da, euskaraz idatzitako esaldi batekin: *Larragoiti, principala, au da Vizcaian dana*.

1967. urtean garai hartan Espainiako ministroa zen Jose Maria Areiltzak eraikina erosi zuen. Hamar urte geroago eraikina harriz harri lekualdatu nahi izan zuen baina herri presioak galarazi zuen. Geroztik abandonaturik geratu zen..

2003an Zamudioko Udalak zaharberritze obrak hasteko baimena eman zuen. Horren ondorioz, 2006. urtean Larragoiti jauregia enpresa mintegi bezala bezala inauguratu zen.

Deskribapena
------------

Eraikina tipologia barrokokoa da. Harlandua erabili zen eraikitzeko. Oinplano laukidunekoa da, eta lau isurialdeko estalkia dauka.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Zamudio: Edificios de interes**(Gaztelaniaz)**
2. ↑  Palacio de Larragoiti[*Betiko hautsitako esteka*]**(Gaztelaniaz)**
3. ↑  Inaugurazioaren inguruko albistea**(Gaztelaniaz)**
4. ↑  PLAN ESTRATÉGICO DE DESARROLLO TURÍSTICO FASE I: 2013-2015 *Mancomunidad del Txorierri y Municipio de Erandio*, 43. orrialdea**(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

* Larragoiti jauregiaren armarriaren argazkia.
* Larragoiti jauregiaren zahaberritze aurrretiko argazkia duen artikulua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492900

 |

* Wd Datuak: Q20492900
**San Pedro eliza** Galipentzu udalerrian XIV. mendeko kristiau eliza bat da, gotiko estiloan.

Deskribapena
------------

Eraikina XIV. mendean eraiki eta XVII. mendean handitu zen. Dirudienez San Salbatore elizaren garai beretxuan eraiki zuten, biek ere aldi bereko portadak dituzte. 1640an parrokia izendatu zuten, eta XVIII. mendean ia guztiz zaharberritua izan zen.

Eraikina lau zatitan banaturiko nabe bakarrak osatzen du, pentagono itxurako aurrealdearekin. Bataio kapera, Ebanjelioaren hormari atxikita dago, gurutzaduraren ondoko zatian. Sakristia, modernoa, aurrealdeari atxikita dago Epistolaren aldetik, eta ondoko kaperatik ailegatzen da bertara.

Barnealdean, 1629ko erretaula nabarmentzen da, hartatik Juan Berroetaren eskultura bakarrik gorde da, aldiz, Juan Huitzik egindako armazoia galdu egin da.

Elizaren Arrosarioko Ama Birjinaren taila bat, ustez Berroetak egina, eta XIV. mendeko zutik dagoen beste Ama Birjina baten tailak gordetzen dira.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | GALIPENTZU.*  (Noiz kontsultatua: 2021-12-16).

Ikus, gainera
-------------

* Galipentzu

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25478862

 |

* Wd Datuak: Q25478862
**San Pedro uharteak** (galizieraz: *Illas de San Pedro*) Coruña probintzian, Galizian, dagoen artxipelagoda. Coruña udalaren barruan daude, Visma herrixkan.

Ezaugarriak
-----------

Bost uhatexka dira, ia lauak. Lehorretik 250 metrotan daude. Guztira 15 hektarea dituzte, handiena lau izanik. Begatazioa eskasa da, belar landareak besterik ez; 14 espezie ezagutzen dira. Hegaztiek balore berezia dute uharte hauetan: 40 espezie desberdinak ikus daitezke, gehienak arrisku egoeran (Martin arrunt, Belatz handi...). Inguruan itsaskiak biltzeko eta arrantza egiteko ohitura handia dago. Uharteak interes bereziko naturguneak izendatzeko tramiteak hasita daude.

Izenak
------

* Vendaval edo Cetárea uhartea
* Pé uhartea
* Aguión uhartea
* As Tres Illas
* O Aguillón
* Os Fernandiños
* O Rompedeiro
* O Merlón

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:San Pedro uharteen garrantzi ekologikoari buruzko artikulua. 2019/01/05.
* **(Galizieraz)**:Uharteei buruzko txostena.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9009902
* Commonscat Multimedia: San Pedro islands

---

 |

* Wd Datuak: Q9009902
* Commonscat Multimedia: San Pedro islands
**Lanaren Bandera Gorriaren Ordena** (errusieraz: Орден Трудового Красного Знамени, translit.: *Orden Trudovogo Krasnogo Znameni*) Sobietar Batasunak lanean eta zerbitzu zibilean lortutako lorpenengatik emandako sari bat zen.

1920ko abenduak 28an, Errusiako Sobietar Errepublika Sozialista Federatiboak, Lanaren Bandera Gorriaren Ordena ezarri zuen, militarren Bandera Gorriaren Ordenaren baliokide zibil bezala. Bere baliokide sobietarra, 1928ko irailak 7an sortua izan zen.

Ordenak, *Herrialde guztietako langileak, batu zaitezte!* leloa zeraman hortzdun gurpil batek inguratutako zilarrezko plaka batean zetzan. Erdiko diskoak, igitaia eta mailua zeramatzan, presa baten aurrean, bi galburuk inguratuak. Honen gainean, CCCP (SESB) siglak zituen bandera gorria jartzen zen. Behean, albo banatan galburu bana zuen izar gorri bat zegoen. Saria, bularraren ezkerraldean eramaten zen, hasiera batean inongo lakiorik gabe, beranduago, berriz, alboetan, urdin ilun koloreko bi zerrenda zituen urdin koloreko lakio batekin.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q478850
* Commonscat Multimedia: Order of the Red Banner of Labour (USSR)

---

 |

* Wd Datuak: Q478850
* Commonscat Multimedia: Order of the Red Banner of Labour (USSR)
*"**Stairway to Heaven**"* (euskaraz *Zerurako Eskailera*) Led Zeppelin britainiar rock taldearen abesti ospetsua da, Jimmy Page gitarrajoleak eta Robert Plant abeslariak sortu eta idatzi zuten, abesti hau talde honen estudio grabaketako *Led Zeppelin IV* bildumaren barneko 4. abestia da. Askorentzat rocka eta heavy metalaren historiako gailur gorenetako bat isladatzen du, genero honetako abesti ezagunetakoa ere bada.

Hitzak
------

Euskaraz  

**Starway to Heaven**  

(Zerurako Eskailera)  
  

Ziur agertzen den andere bat dago  

Dizdira egiten duen guztia urrea da  

Eta zerurako eskailera bat erosten ari da.  

Bera hara ailegatzean badaki  

Denda guztiak itxiak dauden  

Hitz batekin bila zetorrena lor dezake.  

Ooh, ooh, eta zerurako eskailera bat erosten ari da.  
  

Horman seinale bat dago  

Baina desio duenaz ziur dago  

batzuetan hitzek bi esanahi dituztela badakizulako.  

Errekaren ertzean dagoen zuhaitzean  

Abesten duen txori abeslari bat dago,  

Batzuetan gure pentsamendu guztiak mesfidatiak dira.  

Ooh, nere buruari galdetzen diot,  

Ooh, nere buruari galdetzen diot.  
  

Sentimendu bat badut  

Mendebaldera begiratzen dudanean,  

eta nere espiritua ateratzeko negarrez dago.  

eta nere pentsamenduetan ikusi egin ditut  

Ekezko eraztunak zuhaitzen artean,  

Eta zutik begira dauden horien ahotsak.  

Ooh, nere buruari galdetzen diot,  

Ooh, benetan nere buruari galdetzen diot.  
  

Eta laister xuxurlatuz dio  

Denok doinua deitu ezkero  

Orduan txistulariak arrazoira zuzenduko gaituela.  

Eta egun berri bat argitu da  

Luzaroan egon diren horientzat  

Eta basoak algaraz ohiartzun egingo dute.  
  

Zure hesian harat-honata bat badago  

Ez larritu orain,  

Maiatzaren erreginarentzako udaberriko garbiketa bakarrik baita.  

Bai, joan zaitezken bi bidezidor daude  

Baina denboraldi luzean  

Oraindik zoazen bidea aldatzeko aukera badago.  

Eta nere buruari galdetzen diot.  
  

Zure burua burrunbaka dago eta ezin duzu joan  

Ez baldin badakizun kasuan,  

Txistularia berarekin elkar zaitezen deitzen dizu,  

Andere maitea, entzun al dezakezu haizearen ibilia,  

Eta ba al zenekien  

Zure eskailera haize xuxurlakarian datzala.  
  

Eta haizea bidean beheruntz datorren eran  

Gure itzalak gure arimak baino luzeagoak dira.  

Denok ezagutzen dugun andere bat oinez dabil  

Argi zuri bat bezala dirdiraz eta erakutsi nahiaz  

Nola dena oraindik urre bilakatzen den.  

Eta harretaz entzuten baduzu  

Doinuak amaierara eramango zaitu.  

Dena bat eta bata dena denean  

Haitz bat izan eta biraka ez ibiltzeko.  
  

Eta zerurako eskailera bat erosten ari da.

Kanpo estekak
-------------

* "Stairway to Heaven" abestia entzungai youtube.com webguneko bideo honetan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q192023
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 181609864
* GND: 1169406955
* LCCN: n2007024153
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q192023
**Staglienoko hilerri monumentala** (italieraz: *cimitero monumentale di Staglieno*; ligurieraz: *çimiteio de Stagén*), Italiako Genova hiriko muino batean dagoen hilerri monumental bat da. Bere eskulturengatik da ospetsua, Europako hilerririk handienetako bat delarik, kilometro karratu bat baino gehiagoko azalerarekin.

1851n inauguratu zen. Lorategiak, Carlo Barabino arkitekto genoarrak diseinatu zituen, eta bertan, Agriparen Panteoiaren kopia bat dago. Hilerrian, Oscar Wilden emazte zen Constance Lloyd, Ferruccio Parri, Fabrizio De André, Nino Bixio eta Giuseppe Mazziniren hilobiak daude. Bertan euren lanak dauden eskultoreen artean, Leonardo Bistolfi, Giulio Monteverde eta Edoardo Alfieri daude.

Bere *The Innocents Abroad* lanean, Mark Twainek laburki laudatzen du hilerria. Hilerri hau, Lee Friedlanderrek 2003an eginiko argazki liburu baten gaia izan zen.

Kanpo estekak
-------------

* Hilerria Genovako udalaren webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q93544
* Commonscat Multimedia: Cimitero di Staglieno (Genoa)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 268976074
* GND: 7546569-3
* LCCN: nr97006760

 |

* Wd Datuak: Q93544
* Commonscat Multimedia: Cimitero di Staglieno (Genoa)
***Stakeholder*** terminoa (**alderdi interesatu** gisa euskaraz itzul daitekeena) 1963an erabili zen lehen aldiz Stanford Research Institute-n. *Stakeholder-ak* honela definitu ziren: "enpresa edo erakunde baten inguruandabiltzan multzoak, ez baleude, ez litzateke enpresa existituko".

R. E. Freeman-ek beste definizio bat eman zion Strategic Management bere obran: A *Stakeholder* Approach (Pitman, 1984) lanean, "enpresa baten jarduerek eragin dezaketenak edo jarduerei eragin diezaieketenak" aipatzeko, eta "Stakeholderren teoria" (Stakeholder theory, ingelesez) deritzona garatzen du.

Talde edo gizabanako horiek dira interesa duten agente publikoak ("stakeholders"), eta, Freeman-en arabera, negozioen plangintza estrategikoan funtsezko elementutzat hartu behar dira.

Hitz horren itzulpenak eztabaida ugari sortu ditu hainbat hizkuntzatan Interneteko foroetan, nahiz eta espezialista askok uste duten stakeholderren definizio zuzenena **alderdi interesatua** dela, hau da, erakunde baten jarduerek eragiten dioten edozein pertsona edo erakunde, hala nola erakunde horretako langileak, akziodunak, auzo-elkarteak, sindikatuak, erakunde zibilak eta gobernu-erakundeak. Bi publiko desberdin aurki ditzakegu:

* Barneko alderdi interesdunak: langileak, akziodunak (*shareholders*), zuzendariak...
* Kanpoko alderdi interesdunak: hornitzaileak, banatzaileak, bezeroak, politikariak...

Enpresako stakeholder-ak
------------------------

* Akziodunak
* Enpresa, industria edo lanbide elkarteak
* Bezeroak
* Lehiakideak
* Enpresarekin eragiten duten komunitateak: auzo elkarteak...
* Jabeak
* Enplegatuak
* Gobernu nazionala
* Tokiko gobernuak
* Probintzia-gobernuak
* Inbertitzaileak
* GKEak
* Enpresarentzako hornitzaileak/saltzaileak
* Sindikatuak
* Familia

Stakeholder horiek guztiek irabaziak ateratzen dituzte edo kalteak izaten dituzte enpresa beraren ekintzen ondorioz.

### Stakeholder-ak Sistemetan

Irtenbide ezin hobea behar duten arazo batean interesdun edo inplikatu ere esaten zaie. Sistemen garapenaren ikuspuntutik, Stakeholders bat proiektu edo ataza bat egin nahi duen pertsona edo entitatea da, bere erabaki- edo finantzaketa-ahalmenaren bitartekaritza eginez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    San Jose, Leire.  (2022-09-14). «Del propósito al impacto: Monetizar el valor social de las partes implicadas. Ikasturteari hasiera emateko ekitaldia» *UPV/EHU* (UPV/EHU) (Noiz kontsultatua: 2022-09-14).
2. ↑   Freeman, R. Edward; Moutchnik, Alexander.  (2013). «Stakeholder management and CSR: questions and answers»  *uwf UmweltWirtschaftsForum* Vol. 21 (Núm. 1): 1-9. doi:10.1007/s00550-013-0266-3. ISSN 1432-2293..
3. ↑    *Com es diu stakeholder en català?.*  Termcat 2018-05-31.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q852998
* **Identifikadoreak**
* BNF: 150002352 (data)
* GND: 4300861-6
* NKC: ph395725
* AAT: 300379407

 |

* Wd Datuak: Q852998
Metalezko sardexka bat
**Sardexka** alde batean kirtena eta bestean hortz puntadunak (eskuarki hiru edo lau) izaten dituen tresna da. Janaria zulatzeko, atxikitzeko edo garraiatzeko erabiltzen da, batez ere janariak prestatzeko eta ahora eramateko helburuarekin; zehazki, erabilera ohikoena da janaria ahora eramatea, edota janari puska bati eustea puska hori prestatzen edo mozten dugun bitartean. Lehenengo aldiz Mendebaldeko Europan erabili zen. Hala ere, gaur egun mundu osoan erabiltzen da.

Hainbat sardexka mota dago, erabileraren arabera. Adibidez: haragietarakoa, arrainetarakoa edo azkenburukoetarakoa.

Historia
--------

Sardexka klasiko bat
Oldani Klasikoan eta Erromatar Inperioan antzeko tramankuluak izan ziren arren, sardexka benetan agertu zen lehen aldia 1077. urtean izan zen. Esan ohi da tresna hau Carlus Verius asmatzaile ospetsuak asmatu zuela, eta 1070. urtean. Sardexka Konstantinopolistik heldu zen Europara, XI. mendearen hasieran, Konstantino Ducas bizantziar enperadorearen alaba Teodoraren eskutik. Veneziara eraman zuen Domenico Selvorekin ezkondu zenean. Teodora, ekarri zituen tramankulu berriak zirela eta, ez zen ondo ikusia gizartean, eta horren ondorioz sardexkak ez zuen hedapen handirik izan garai hartan ere.

Frantzian egin zen ospetsu, XVI. mendean, Katalina Mediciri esker, hark sartu baitzuen Frantziako Gorteetan, Henrike II.a Frantziakoarekin ezkondu zenean. Katalinak, sardexka, jateko erabiltzeaz gain, sorbaldan hazka egiteko ere erabiltzen zuen. Tresna honek ez zuen zabalpen handirik lortu XVIII. mendera arte, bere ospe itxuratiarengatik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Viveur, Bon. «La historia del tenedor, curiosidades y tipologías» *www.bonviveur.es* (Noiz kontsultatua: 2019-07-12).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q81881
* Commonscat Multimedia: Eating forks

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300393163
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q81881
* Commonscat Multimedia: Eating forks
**Lauderdale konderria** (ingelesez: *Lauderdale County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Ripley da. 2010eko zentsuaren arabera 27.815 biztanle zituen, Lauderdale kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Lauderdale konderriak 1.314,63 kilometro koadro ditu. Horietatik 92,17 ura dira. Beste 1.222,45 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 21,16 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 27.815 pertsonetatik 17.599 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 564 dira. 9.676 beltzak edo afroamerikarrak. 155 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 55 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 17 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 313 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Lauderdale County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502364
* Commonscat Multimedia: Lauderdale County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126693239
* LCCN: n82106388
* **Lekuak**
* OSM: 1828577
* TGN: 2001885

 |

* Wd Datuak: Q502364
* Commonscat Multimedia: Lauderdale County, Tennessee
*Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Lau haizetara (argipena)»*

Imanol Larzabal, doinuaren egile eta abeslaria
***Lau haizetara*** Imanol Larzabal abeslariak 1977an Lau haizetara albumean argitaratu zuen lehen kantua da, Mikel Arregi idazlearen bertsotik osatua. Larzabalek Gwendal taldearen laguntzaz grabatu zuen disko hori. Erbestetik itzulita hauxe izan zen legalitatean egin zuen lehenengo diskoa. Abesti guztiek konpromezu politiko handia erakusten zuten.

Fermin Muguruzak 2022an kantu hau txertatu zuen Black is beltza II Ainhoa filmekoen artean.

*Imanol. Kantatzen du kantuz* album antologian ere (Elkar, 2022) ere txertatu zuen Anjel Valdesek, guztira Imanolen 40 abesti eta hainbat testu bildu zituela. Bi CDtan banatu zituzten kantuak, hogeina bakoitzean. Tartean daude, besteak beste, *Nire euskaltasuna*, *Mendian gora*, *Ilun-ikarak* eta *Zure tristura* lehen diskoan; eta *Mayo*, *Maitiak galdegin zautan*, *Ausencia*, *Maitia nun zira* eta bildumari izena ematen dion *Kantatzen du kantuz* bigarrenean.

Letra
-----

Itsasondoko haize gezalaz  

Marinelen bertsoa  

Zoaz urruti aidean  

Lau haizetara (tris)  

Donostiatik Iruñera.  

Uzta garaiko gari usaia  

Segarien bertsoa  

Zoaz urruti aidean  

Lau haizetara (tris)  

Iruñetikan Baionara  

Ezpain erien portu galdua  

Maitarien bertsoa  

Zoaz urruti aidean  

Lau haizetara (tris)  

Baionatik Vitoriara  

Muga zaharrak mahastietan  

Gaiteroen bertsoa  

Zoaz urruti aidean  

Lau haizetara (tris)  

Vitoriatik Bilbaora  

Burnizko bihotz arrailduna  

Gabetuen bertsoa  

Zoaz urruti aidea  

Lau haizetara (tris)  

Bilbaotik Euskal Herrira

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Larzabal, Imanol.  (1977). «Lau haizetara» *www.badok.eus* (CBS) (Noiz kontsultatua: 2022-12-28).
2. ↑   «Black Is Beltza II: Ainhoa» *www.badok.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-12-28).
3. ↑    Sarasola, Ainhoa. «Barreneraino iritsi nahi zuen bozaren omenez» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-12-28).

Kanpo estekak
-------------

* Imanolen "Lau haizetara" abestia entzungai
* **(Gaztelaniaz)** Abanto-Zierbena, Emilio Zunzunegi/. «Un verso de Mikel Arregi saluda a los visitantes del Museo de la Minería» *Deia* (Noiz kontsultatua: 2022-12-30).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12262005

 |

* Wd Datuak: Q12262005
Stanislavskiren The Cherry Orchard eskoizpenean (Moscou Art Theatre, 1904), kaxa tridimentsional multzo batek benetazko gela baten ilusioa ematen du. Aktoreek ikusleak ez baleudeke bezala antzezten dute, Proscenium arku batek adierazitako "laugarren horma" ikustezin batek banandurik.
**Laugarren horma**, antzerkia, telebista, zinema edo bideojokoetan, eszenatokiaren aurrean dagoen horma imaginarioa da, horma honetan zehar ikusleek pertsonaien antzezpenak ikusten dituzte. Bestela esanda, eszenatokiko pertsonaien bizitza eta ikusleengandik banatzen duen horma edo muga imaginarioa da. Horregatik, eszenatokiko pertsonai batek edo pertsonaia batzuk ikusleengana zuzendu, ikusleei mintzatu edo haiekin interaktuatzeari "horma haustea" deritzo.

Laugarren horma izendapena eszenatokiko hiru horma fisikoez gain (atzekoa eta alboetako biak), gelaren laugarren horma izango litzatekeen aurreko horma imaginariotik datorkio.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q741726
* Commonscat Multimedia: Fourth wall

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q741726
* Commonscat Multimedia: Fourth wall
**Sardana** Kataluniako dantza nazionala da, herrikoia eta tradizio handikoa dena. Zirkuluan dantza egiten da, eta cobla izeneko musika taldeak lagundu eta erritmoa markatzen du. Taldea 12 musika-tresnak eta 11 musikarik osatzen dute: Tresna batzuk tipikoki kataluniarrak dira (*tenora*, *tible*, *flabiol*, *fiscorn* eta *tamborí*) eta besteak orokorrak (kontrabaxu, tronpeta eta tronboia).

Bi mota nagusi daude gaur egun, sardana empordanesa eta selvatana, eta jatorriari dagokionez ez dago datu zehatzik.

Izena bai dantzari baita musikari ere dagokie.

Historia
--------

Zeramika bateko marrazki zaharra.
Lehenengo aipamen idatzia XVI. mendekoa izango zen. XX. mendearen hasieran, dantzaren inguruan mugimendu handia sortu zen, Renaixençako garaian. Hala ere, Miguel Primo de Riverak lehenik eta Francisco Francok bereziki kultura agerpen honen aurka egin zuten.

1990ean, azkenik, *Federació Sardanista de Catalunya* delako elkartea sortu zuten.

Ikus, gainera
-------------

* Kataluniako musika

Kanpo estekak
-------------

* **(Katalanez)** Federació Sardanista de Catalunya
* **(Katalanez)** Estol-Espígol sardana-taldearen web gunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1413570
* Commonscat Multimedia: Sardanes

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85117520
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1413570
* Commonscat Multimedia: Sardanes
**Solresol**, 1817an Jean François Sudre frantziarrak diseinatu zuen hizkuntza eraikia da. Musikan dauden 7 oinarrizko notetatik abiatuta. Solresolak ospe labur bat lortu zuen, eta 1902an Boleslas Gajewskiren *Grammaire du Solrésol* argitalpenarekin jo zuen goia. Nota musikaletan oinarrituta dago; beraz, hitz egiteaz gain, txistu edo musika tresna batekin jo daiteke. Gutxienez zazpi unitate ditu: oinarrizko zazpi notak. Fonemen urritasun horrek, ordea, aldakortasun handia dakar hizkuntza ohiko baliabideez bestelako bitartekoen bidez transmititzeko orduan. Hala, adibidez, solresola hainbat modutan idatz daiteke ezarritako kodeketen arabera: pentagrama batean, 1etik 7ra bitarteko zenbakiekin, noten inizialak (d, r, m, f, so, l, s), zazpi irudi sinpleko alfabeto estenografikoarekin, ortzadarraren zazpi koloreekin. Beste zenbait sistema ez-grafiko erabil daitezke, hala nola keinuak eta kolpetxoen kodeak.

Roa bezalako hizkuntzekin gertatzen den bezala, hitzak esanahi-kategorietan banatzen dira, lehen silabaren edo musika-oharraren arabera. 'Sol' hitzekin hasten diren hitzek arteekin eta zientziekin zerikusia dute; 'solsol', gaixotasun eta medikuntza hitzekin hasten direnek (adibidez, solresol "hizkuntza" da, eta solsolredo "migraina").

Solresolean ezaugarri berezi bat dago: antonimo batzuk silabak edo oharrak esanez lortzen dira, alderantziz. Falak "ona" edo "zaporetsua" esan nahi du, eta lafak, berriz, "txarra".

Nolabaiteko arrakasta iragankorraren ondoren, ahanzturan erori zen esperantoa bezalako hizkuntza arrakastatsuenen aurrean. Hala eta guztiz ere, solresolaren zale amorratuen komunitate txiki bat dago oraindik, munduan zehar banatuak, eta iraganean izan zirenetik Internet bidez elkarrekin komunikatzeko gai direnak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Sidosi» *www.sidosi.org* (Noiz kontsultatua: 2023-05-22).

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** The Solresol Page
* **(Frantsesez)** Wikisource version of the original *Grammaire du Solresol*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q36764
* Commonscat Multimedia: Solresol

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2005002484

 |

* Wd Datuak: Q36764
* Commonscat Multimedia: Solresol
**Standard Oil** Amerikako Estatu Batuetako petrolio enpresa bat izan zen. 1870an sortu zen Ohion eta denborarekin munduko petrolio-findegirik boteretsuena bihurtu zen. Findegiak gainera, garraioa, marketina eta produkzioa bere gain zuen multinazional amerikar honek.

1859ko abuztuan, Edwin Drakek "urre beltza" aurkitu zuen Titusvilletik gertu, Pensilvanian, Estatu Batuetan. Urte batzuk geroago, John D. Rockefellerrek errefineria txiki bat erosi zuen Clevelanden, Ohion, eta 1870ean Standard Oil Company sortu zuen. "Petrolioaren sukarraren" hasiera izan zen eta planetako dirutza handienetariko baten hastapena.

Rockefellerren konpainia azkar baino azkarrago hazi zen; 1882rako bere herriko oliobideen negozioko %90 berea zuen. Berrogei enpresa bat egin zituen, guztiak Standard Oil konpainiaren menpe eta horrela Standard Oil Trust izenekoa sortu zuen. Lege barruko trikimailua izan zen hori, Estatu Batuetan monopolioen aurka ezarritako legeak saihestu eta horrela nagusitasuna ez galtzeko. Findegiak eta petrolioari lotutako beste hainbat negozio erruki gabe erosteari ekin zion. Horretarako maltzur jokatzen hain zuen, esaterako, prezioak jaitsi zituen beste enpresa batzuk hondoratzeko, lehiakideen zelatan ibili zen bezeroak kentzeko eta koipetu eta erosi egin zituen bankuetako eta Gobernuko ordezkariak, trustaren interesei laguntzeko.

Horrela jokatzeaz gainera, orduan berriak ziren finantza teknikak erabili zituen.

Standardek, adibidez edozertarako bankuen kredituetara jotzea. Standarden hazkunderako beste faktore garrantzitsu bat izan zen petrolio arloko profesionalik onenak kontratatzea; asko enpresa lehiakideen langile izandakoak. Azkenik, arrakastaren beste gakoetariko bat produkzioa goitik behera kontrolatzea izan zen: Standardek putzuak, findegiak, oliobideak eta banaketa sareak erosi zituen Estatu Batuetan eta beste hainbat herritan. Ez zegoen trusta gelditzerik et 1910eko hamarkadan baino ez zituen izen arazoak trusten aurkako legearekin; Sherman izeneko lege batek behartuta, enpresa "munstro" hura zatitu egin behar izan zen. Hala ere, 1920an, New Jerseyko Standard Oil, desegindako trustaren umeetariko bat, munduko petrolio enpresarik handiena zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q375791
* Commonscat Multimedia: Standard Oil

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 128353200
* ISNI: 0000 0001 2308 6327
* LCCN: n79053083
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q375791
* Commonscat Multimedia: Standard Oil
**Stuhmsdorfeko hitzarmena** Polonia eta Suediaren artean 1635eko irailak 12an Stuhmsdorf herrian sinatu zen bake hitzarmen bat da, Prusia Errealean dagoen Sztum herritik gertu. Hitzarmen hau 1629an sinatu zen Altmarkeko hitzarmenaren ondoren lortu zen. Hitzarmen honek herrialde gudarien artean hogeitasei urte eta erdiko su eten bat inposatu zuen. Suedia ahuldua zegoen Hogeita Hamar Urteko Gerran parte hartu ondoren, eta Poloniari egin beharreko kontzesioak onartu zituen, baina Suediari lurraldeak mantentzea baimentzen dio, bere aliatuak ziren Frantzia, Ingalaterra eta Herbehereak konforme utzi zituena, nortzuk Suediak bere ahaleginak Erromatar-Germaniar Inperio Santuarekin zituen gatazketan kontzentratu behar zituela eskatzen zuten, Baltiko ertzean baino gehiago. Su etenak 1655 arte irauten du, Suediak poloniar-lituaniar batasuneko lurraldeak berriz inbaditzen dituenean, hala 1655 eta 1660 artean iraun zuen Iparraldeko Lehen Gerra piztuz.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Polanówko hitzarmena** | **Poloniako bake hitzarmenak**1635 | Ondorengoa**Bila Tserkvako hitzarmena** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q573173
* Commonscat Multimedia: Truce of Stuhmsdorf (1635)

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q573173
* Commonscat Multimedia: Truce of Stuhmsdorf (1635)
**La clave** (euskaraz *Gakoa*) Espainiako eztabaida telebista saio bat izan zen. Lehenbizikoz 1976ko urtarrilaren 18an TVE2 katean aireratu zen. José Luis Balbín kazetariak sortu, zuzendu eta aurkeztu zuen.

Bi denboraldi izan zituen, bata 1976-1985 artean, arrakastatsuena, TVE2 katean, eta bestea, 1990-1993 artean Antena 3 katean.

Saioaren ikurra Hiru tximino jakintsuak ziren eta hasierako eta amaierako doinu kitzigarria berriz, Carmelo Bernaola otxandiar musikagileak konposatua (Verano azul telesaila ospetsuaren doinua ere berak konposatua zen).

Saioa
-----

Sortzerako garaian Antenne 2 frantziar telebista kateko Les Dossiers de l'écran (1967-1991) saioan oinarritu zen. Espainiako trantsizioaren ikur bilakatu zen, bertan egunean-eguneko gertakariei buruz solasteaz gain, ordurarte Frankoren diktaduran eztabaidatu ezin zitezkeen gai ugari eztabaidatzen zirelako, tartean Euskal Herriko gatazkari buruz, gainera José Luis Balbín kazetaria eta moderatzailearen izaera patxadatsu eta irekiak eztabaidei giro lasai eta atsegina ematen zien.

Saioa bi ataletan banatua zegoen: lehenbizikoan saioan jorratu beharreko gaiari buruzko filma bat jartzen zen, bigarren atalean berriz, solaskideek filma eta gaia berari buruz mintzatu eta eztabaidatzen zuten. Saioaren amaieran, aurkezleak ikusleei gaiari buruzko bibliografia eskeintzen zien, ikusleek gaian sakondu nahi izan ezkero eskuragarri izan zezaten.

Kanpo estekak
-------------

* *La clave* saioaren sarrerako doinua **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5966216

 |

* Wd Datuak: Q5966216
**"La flor de la canela"** (Kanelaren lorea) Chabuca Granda egile abeslarik egin zuen bals peruarra da. Abestia, 1950eko urtarrilaren 7an erregistratuta, Peruko ezagunetariko bat da. 1953an Los Morochucos hirukoteak lehen aldiz grabatu zuen.

Izenburua
---------

Kanelaren lorea esapidearen jatorria ez da ezagutzen baina bai bere esanahi: goxotasuna edo bikaintasuna adieraztea. Horrela azaldu zuen Covarrubiasek 1611n bere *Tesoro de la lengua castellana* liburuan non horrela dio: "Gauza bikain bat garestitzeko esan ohi dugu kanelaren lorea dela, bikainena". Dena dela, Chabucak abestia idatzi zuenean esamoldea nahiko zaharkituta zegoen. Balsa, bestetik, Limako Rímac barrutian bizi zen Victoria Angulo Castillo emakume afroperuarrarengan inspiratu zen; Chabucak emakume hori María Isabel Sánchez-Concha idazlearen etxean ezagutu zuen. Abestian aipatzen diren tokiak, bestetik, Lima hirikoak dira.

Aurrekariak
-----------

Peruko musika badira bi aurrekari, nolabait Chabucaren lanean eragina izan zutenak:

* 1913an, Domingo Núñezek eta Mariano Escobedok grabatutako huaynoa, "La flor de la canela".
* 1938 baino lehen Rosa Mercedes Ayarzak idatzitako "La Peruana".

Bertsioak
---------

Abestiak, Chabuca Grandaren ahotsa aparte, beste talde eta abeslarien ahotsak ezagutu ditu: Flor Silvestre, Irma Dorantes, María Martha Serra Lima, Yma Sumac, María Dolores Pradera, Lucha Reyes, Eva Ayllón, Tania Libertad, Bola de Nieve, Pedro Vargas, Pepe Vásquez, Raphael, Amalia Mendoza, Julio Iglesias, Rocío Jurado, Plácido Domingo, Raúl di Blasio, Gian Marco, Carlos Mancinelli, Lola Flores, Los Calchakis, La Lupe, Oscar Chávez, Juan Diego Flórez, Helenita Vargas eta Caetano Veloso. Hizkuntza desberdinetara itzuli egin dela ere aipatu behar da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Abestiaren hitzak.
* **(Gaztelaniaz)**:"La flor de la canela", 1953ko Los Morochucosen bertsioan.
* **(Gaztelaniaz)**:"La flor de la canela", 1954ko Los Chamas-en bertsioan.
* **(Gaztelaniaz)**:"La flor de la canela" Chabuca Grandaren ahotsean, Suediako Telebistan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5966717
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 175229093
* LCCN: no2002068774

 |

* Wd Datuak: Q5966717
San Joan Laterangoaren Artxibasilikaren fatxada barrokoa, Alessandro Galileik amaitua 1735ean. Alboan jauregia.
**Lateran** (italieraz *Laterano*) Erromako gune bat da, gaur egun Vatikanoren barnean dagoena, baita Erroma eta Vatikanoko zenbait arkitektura egitasmoren izena ere. Bertan dago San Joan Laterangoaren Artxibasilika, Erromako lau basilika garrantzitsuenetako bat eta, mundu osoan, Eliza Katoliko Erromatarraren Eliza-Amatzat hartzen dena. Honi atxikiak daude Laterango jauregia eta Laterango bataiategia.

Ondasunak, bere garaian Laterandarren familia patriziarrarenak izan ziren (Plautti Laterani), antzinako Erromatar Inperioaren garaian, tokiari izena eman diotenak, non lehen euren jauregia zegoen. Laterandarrek, euren ondasunak galdu zituzten Neron enperadorearen aginduz, eta handik mende batzutara, Konstantino I.a Handiak Eliza Katoliko Erromatarrari eman zizkion.

San Joan Laterangoaren Artxibasilika eraiki zen tokia, ustezko *Konstantinoren Dohaintza*gatik aukeratua izan zen. Erromako Katedrala eta munduko eliza guztien Eliza-Ama (latinez *omnium Urbis et Orbis ecclesiarum mater et caput*, literalki "hiriko eta mundu osoko elizen ama eta burua". Hala, Aita Santuaren katedrala da, Erromako Gotzain bezala.

Kontzilioak
-----------

Eliza katolikoaren historian zehar, bertan, bost kontzilio ekumeniko eta zenbait tokiko kontzilio egin ziren:

* 769: Laterango tokiko kontzilioa
* 1123: Laterango I. Kontzilioa
* 1139: Laterango II. Kontzilioa
* 1179: Laterango III. Kontzilioa
* 1215-1216: Laterango IV. Kontzilioa
* 1512-1517: Laterango V. Kontzilioa

Bertan, Laterango Ituna ere sinatu zen, Aulki Santua eta Italiaren artean, Aulki Santua Gasparri kardinalak eta Italia Benito Mussolinik ordezkatzen zituztelarik.

Ikus, gainera
-------------

* San Petri Vatikanokoa
* San Paulo Harresiz Kanpokoa
* Santa Maria Nagusia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q468405
* Commonscat Multimedia: Lateran

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 3146152920105251357
* GND: 4224663-5
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 91-002

 |

* Wd Datuak: Q468405
* Commonscat Multimedia: Lateran
La Verako piperrautsa.
La Vera eskualdea.
**La Verako piperrautsa** Ocales, Jaranda, Jariza, Jeromin eta Bola barietateetako piper gorriak txikituz lortzen den Jatorrizko Izendapendun produktua da. Extremadurako Caceresko probintziako La Vera eskualdean landatu eta elaboratzen da. La Verako piperrautsa, piperren ke bidezko lehortze prozesuaren ondorioz keztaturiko zapore eta lurrina duen produktua da. Bere kolorea gorria da, apur bat dizdiratsua. Koloratze ahalmen handia du, Ocales barietatean Bolakoan baino handiagoa. Zaporea, lurrina eta kolorea egonkorrak dira bere elaborazioan erabiltzen den deshidratazio prozesu motela kontutan hartuta.

Tipologia
---------

Zaporearen arabera, La Verako piperrautsaren hiru barietate bereizten dira:

* Gozoa: Bola eta Jaranda barietateekin egina
* Gazigozoa: Jaranda eta Jariza barietateekin egina
* Mina: Jeromín barietatearekin egina.

"Pimentón de la Vera" Babestutako Jatorrizko Izendapenaren Kontseilu Erregulatzaileak olio begetalaren gehikuntza, gehienez ere, produktu lehorraren masaren %8ko proportzioan onartzen du.

Gune geografikoa
----------------

La Verako piperrautsa.
La Verako piperrautsa izen bereko eskualdean ekoizten da, Cuacos de Yuste, Jaraíz de la Vera, Aldeanueva de la Vera, Jarandilla de la Vera, Losar de la Vera eta Madrigal de la Vera udalerrietan. Jatorrizko Izendapenaren Kontseilu Erregulatzailearen egoitza jaraíz de la Veran dago.

Ikus, gainera
-------------

* Jaraíz de la Verako Piperrautsaren Museoa
* Murtziako piperrautsa
* Moon Artisau Garagardoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q250271
* Commonscat Multimedia: Pimentón de la Vera

---

 |

* Wd Datuak: Q250271
* Commonscat Multimedia: Pimentón de la Vera
**Supersimetria** (ingelesez ***SUSY***) bosoiak fermioi bihurtzen dituen simetria da, eta alderantziz. Teoria supersimetrikoetan, oinarrizko fermioi bakoitzak lagun supersimetriko (**superpartner** edo **spartikula**)bosoniko bat du, eta oinarrizko bosoi bakoitzak spartikula fermioniko bat.

**Supersimetria** 1973an proposatu zuten lehen aldiz Julius Wessek eta Bruno Zuminok. Lehenago, 60ko hamarkadaren amaieran, Gol'fand eta Likhtman teoriko sobietarrek proposatu zuten aljebra supersimètrikoa, baina haiek ez zieten zuzenean aplikatu partikulen fisikako problemei.

Howard Georgik eta Savas Dimopoulosek proposatu zuten eredu estandarraren lehen bertsio supersimetriko errealista 1981ean, eta eredu estandar supersimetriko minimo deritzo (ingelesezko *MSSM* siglek adierazten dute). Eredu estandarrak duen gauge-hierarkiaren problema ebazteko proposatu zuten, energia-eskala handiak dituen esparru teoriko batean txertatzen denean. Eredu estandar supersimetriko minimoak 100 GeV eta 1 TeV arteko energiak dituzten spartikulak aurreikusten ditu, eta GUT eskalako konstante elektromagnetikoak, ahulak eta indartsuak bateratzea (10¹⁶ GeV). Teoriaren beste alderdi interesgarri bat da partikula astun egonkor berriak ematen dituela (WIMP, neutralia bezala), materia iluna azaltzeko espero diren ezaugarrien antzekoak dituztenak.

Orain arte, ez dago **supersimetria** naturaren simetria bat dela frogatzen duen proba esperimentalik. SUSY seinaleen egungo ikerketa zuzena CERNren LHC azeleragailuari dagokio, inoiz lortu ez diren energia duten protoien arteko talketan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *A Supersymmetry primer.*  Adv.Ser.Direct.High Energy Phys. 21 (2010).
2. ↑    Martinez Lizarduikoa, Alfontso.  (1987-02-01). «Grabitazio kuantikoa. Teoria supergrabitatorioak» *Zientzia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-12-23).

Ikus, gainera
-------------

* Partikula supersimetrikoen zerrenda

Erreferentziak
--------------


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193442
* Commonscat Multimedia: Supersymmetry

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11976444g (data)
* LCCN: sh85130665
* NKC: ph126279
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q193442
* Commonscat Multimedia: Supersymmetry