Oinarrizko Kontzeptuak
======================

Mertzenarioak Erdi Aroaren bigarren garaian agertutako soldaduak ziren. Hauek onura pertsonal baten bila borrokatzen zuten, hots, soldata baten trukean, eta horrek bereizten zituen soldadu ordinario batengatik. Mertzenarioei buruz hitz egiterakoan ia beti Aro Berriari erreferentzia egiten zaio, baina jakin behar dugu mertzenarioak antzinatetik erabiliak izan direla, hau da, greziar, egiptoar eta erromatar bezalako zibilizazioek beren mugetatik kanpoko gerlariak erabili izan dituztela. Mendebaldeko Erromatar Inperioaren erorketarekin eta ondorengo krisiarekin soldatapeko gerlariek desagertu ziren Erdi Aro Betera arte.

X. eta XI. mendeetan zehar talde txikiek osatutako aristokrata feudalek gerra egiteko monopolioa zeuzkaten, baina gerra egiteko konplexutasunarekin XI. mendearen erdialdetik Europako monarkiek mertzenarioak osatutako infanteria masak bultzatzen hasi ziren, hauek gaitasun askoz egokiagoak eskaintzen zituztelako gerra egiteko.

Aragoiko Jaume I.a. Aragoiko Koroak mertzenarioak sarritan kontratatu zituen
Mertzenarioen lehenengo adibidea Europan Ingalaterran dugu, Gilen Konkistatzaileak Flandria, Bretainia eta Italiatik tropak ekarri zituenean Ingalaterra konkistatu ahal izateko. Honen bidez ikusten dugu mertzenarioak ez zirela erreinuko gerlariak, baizik eta Europako, Asiako edo Afrikako edozein puntuetatik ekarritako soldatapeko gerlariak, adibidez, XII. mendean Frederiko II.a (Inperio Santuko enperadorea) 40.000 mertzenario sarrazeno inguru zeuzkan. Guztiagatik, uste da mertzenarioek fideltasun hauskorra zutela, hau da, ordaintzeari uzten ziotenean borroka egiteari utziko ziotela, edo, okerragoa, altxamenduak antolatuko zituztela; baina, konturatu behar gara, denborarekin, mertzenario horiek erreinuarekiko (eta erregearekiko) harreman sendoak sortu zituztela, gudari abertzale bat gehiago balira bezala.

XIII. mendetik aurrera erreinuek geroz eta garrantzi handiagoa eman zizkioten euren mugak zaintzeko beharrari, hots, erresuma epe luzean defendatzeari, barrrutik zein kanpotik; horregatik pixkanaka Europako erresumetatik mertzenarioak agertzen joan ziren, azaldutako Ingalaterran baina, baita ere, Iberiar Penintsulan, Italian, Frantzian eta kontinentearen ekialdean. Tropa hauek erregeari fidelak ziren, ura baitzen ordaindu ahal zizkien bakarra. Azken honen bidez, ikus dezakegu nola apurka-apurka erregeek mertzenarioak erabiliko dituzte (beste gauza askoren artean) pixkanaka gainerako nobleen gainetik jartzeko. 

Gaur egun ez dago oraindik batere argi nola sortu ziren mertzenarioak, honen inguruan bi teoria daude: lehenengo teoriaren aburuz Europan zegoen langabeziari garrantzia ematen dio. Nabarmendu behar dugu garai honetan Europako populazioa etengabe hazi zela, sortzen, eremu txiroetan eta hirietan, langabezia. Bigarren teoriak adierazten digu erregeek horrelako soldaduen sorkuntza bultzatu zutelako; konturatu behar gara, gerra egiteko modua oso azkar asko aldatu zen, eta, beraz, mertzenarioak beharrezkoak ziren erresumaren ordena barruan eta kanpoan mantentzeko, gainera, baita ere, lehen azaldu dugun bezala, mertzenarioak beharrezkoak ziren gainerako nobleen gainetik erregearen irudia kokatzeko.

XI. mendearen erdialdean mila gizon inguru batzen ziren sortutako mertzenario infanteria taldeetan, talde hauek kapitan batek zuzentzen zituen. Baina mertzenario talde hauek eraso koordinatuen aurrean ahulak ziren eta, beraz, XIII. mendearen amaieratik aldatzen joan ziren, gehitzen infanteriari zaldun feudalek eta mertzenarioek osatutako zalditeria. Haisera batean mertzenario taldeek erabilitako arma nagusienak lantza luzeak eta arkuak ziren, XII eta XIII. mendeetan baleztak erabiltzen hasi ziren eta XIV eta XV. mendeetan zehar kainoi-txikia soldadu hauen artean nagusitu zen.

Azaldu dugunez, mertzenarioak gerrarako prestatutako atzerritarrak ziren, beharrezkoak erreinuak defendatzeko, baina, aldi berean mantentzen oso garestiak ziren. Mertzenarioekin eta gerraren konplexutasunarekin batailak geroz eta garestiagoak ziren, honi gehitu behar diogu garai honetan administrazio fiskala oraindik garapen bidean zegoela, hots, ezin daiteke Aro Berrikoaren administrazioarekin konparatu. Guztiagatik erreinuek bakarrik kontratatzen zituzten mertzenarioak gerra garaietan, honek arazoak sortzen zituen. Mertzenarioak epe luzean ez mantentzerakoan hauen eta erregearen/erreinuaren arteko lotura galtzen zen defentsan ahuleziak sortzen; aldi berean, azaldutako soldaduak langabezian geratzean erreinuko esparru desberdinetara mugitzen ziren, baita ere, erreinu desberdinetara joaten ziren "lana" bilatzera. Frantzian, adibidez, Karlos V.a konturatu zen mertzenarioak mantentzeko beharrea zuela, izan ere, gerraren ondoren, mertzenarioek erresumaren hegoaldera bideratu baitziren bertako herriak zakuratzeko.

Azken honen barruan nabarmentzea beharrezkoa da Italiako iparraldea. Erdi Aroaren amaieran Italiako iparraldea Europako gunerik aberatsena eta, aldi berean, banatuena zen, hots, eremu mugatu batean hainbat estatu independente aurkitzen ziren. Estatu hauek XIII eta XIV. mendeetatik aurrera, lurraldeen kontrola bermatzeko, gero eta mertzenario gehiago kontratatzen hasi ziren, baina, Frantzian ez bezala, estatu txiki hauek lortutako aberastasunarengatik soldadu talde hauek gerra zein bake garaietan mantendu zituzten; horregatik, Italian mertzenarioekiko problemak urriak izan ziren.

Erdi Aroan soldatapeko gerlari hauen inguruan bi ikuspuntu orokor zeuden: batzuk gudari basatiak eta bandaloak bezala interpretatu zuten, eta, beste batzuk, gudari ordenatuak, onak eta fidelak bezala; gainera, hemen barruan, Elizaren ikuspuntua nabarmentzea beharrezkoa da. 1179ko Laterango III. kontzilioan Elizak mertzenarioen erabilera gaitzestu zuen, baina, gerra egiteko oso erabilgarriak zirenez erreinuek azaldutako kontzilioan adostutakoari ez zioten jaramonik egin.

Hasieran azaldu dugun bezala, mertzenarioak Erdi Aroan agertutako soldatapeko soldaduak ziren, hala ere, 1500erako mertzenario hauek 4/1 edo 5/1 baino ez dira Europako ejertzito gehienen artean; izan ere, azaldu dugun bezala, oso garestiak ziren oraindik erabat garapen bidean zegoen erreinuen fiskalitateentzat. Guztiagatik, mertzenarioen benetazko garrantzia Aro Berrian asi zen.

Mertzenarioak Europako Mendebaldean
===================================

Europa mendebaldeko erresuma eta entitate politiko gehienetan erabili edo sufritu ziren soldatapeko soldadu hauek, soilik diruaren trukean borrokatzen zutenak (beste kasuetan, denbora tarte baten ostean, erregeek basailuen tropengatik ordaindu behar zutelako, nahiz eta hauek mertzenarioak ez izan). Besteak beste, Joan Lurgabeak bere baroien altxamenduan (1215-1217) atzerritar mertzenarioak kontratatu zituen, Frederiko II. Enperadoreak (1220-1250) musulmanak kontratatu zituen eta 1270-1280 artean Florentziak zaldun konpainiak ordaindu zituen bere kanpainetarako (Condottieri-en aurrekaria izan zena). Kasu batzuetan, konpainia hauek hiri baten edo besteren alde egiten zuten urte tarte labur batean (Gilermo Katalanaren konpainiak, adibidez, 1289an Boloniaren alde egiten zuen, eta 1290an Florentziaren aldean zegoen.

Italiako hiri-estatuen kasuan, kanpotar mertzenarioek hiritar-miliziak ordezkatu egin zituzten XII. mendeko erdialdetik XV. mendeko erdialdera arte. Italiar gobernariek bazekiten mertzenarioen ospe txarraren inguruan, baina, hala ere, hauen erabilpenari jarraipena eman zioten hamarkadetan zehar. Honen arrazoia izan daiteke hiritarrak soldadu bihurtzean eliteen erorketa bilatu dezaketela, kasu hori mertzenarioekin ematea gertagaitza zen bitartean.

Ingalaterrako Erresumak, XIV. mendeko erdira arte, mertzenarioen kontratatzaile ohikoa zen, batez ere, gaur eguneko Belgika eta Herbehereetatik. Nabarmengarria da Ingalaterraren aliantza politikoak egin zituela aipatutako eskualdeko entitate politikoekin, adibidez, Hainault-eko konderriarekin Eduardo III.aren garaian, eta horrek mertzenarioen kopurua nabarmen igoarazi egin zuela. Baina 1360eko hamarkadatik aurrera, Ingalaterra bihurtu zen mertzenario konpainien -kapitain famatuekin batera- hornitzailean, kontsumitzaile izatearen beharrean.

Frantziaren kasuan, ere erabilpen nahiko hedatua izan zuten. Batzuetan, ingelesen aurkako gudan armada ingelesaren aldean borrokatu egin zuten konpainiak kontratatu zituen frantziarren alde egiteko, kasu batzuetan kapitainentzako lurren esleipena barne zeukan akordioetan, soldataz aparte. Frantziar erresumak armadaren profesionalizazioari ekin zion, XIV. mendeko bigarren zatian, arrakasta handirik gabe, konpainia mertzenarioak (routes izendatutakoak) erabilgarri mantentzen erregeak ordainduta eta urteetako luzera zuten kontratuen bitartez. Eta Frantzian jaiotzat hartzen dira XIV. mendeko Konpainia Handiak deitutako mertzenario talde handiak. Hauek, hasieran, ingelesek eta gaskoniarrek osatzen zituzten, baina ondoren alemaniarrak eta frantsesak sartu ziren, haien kapitainekin. Azken hauen jatorriak ugariak ziren, kideenak bezala, eta aipagarria da, ingelesak ez bezala, frantziar gehienak aristokraziaren parte zirela.

Haien aldetik, suitzarrak ere mertzenarioen hornitzaile onenetarikoenetan bihurtu egin zen XV. mendean zehar, eta guda suitzar askorentzako bizitza eta biziraute modu bat bihurtu egin zen. Haien ezaugarri nagusiena taktika militarrak ziren, piken erabilera nagusiki, XV. mendeko amaierako infanteria eta zalduneriaren kontra oso eraginkorrak zirenak.

XIV. mendearen erdialdean, batez ere, 1360ko hamarkadan, mertzenarioen papera handitu egin zen Europako mendebaldeko herrialdeetan Frantzia eta Ingalaterraren arteko gerran, Ehun Urteko Gerra bezala ezagutzen dena, su-etena ituntzean. Normalean, mertzenarioek haien ospe txarrari ohorea egiten zioten zakuraketa eta biolentziari ekinez, edo bestelako gatazkak sortuz, eta horren adibidea 1364. urtean Frantziako erregeak Bertrand du Guesclin-eri eskatu zion konpainiak erresumatik ateratzea eta laster agertu ziren Iberiar Penintsulan Trastamararren aldean borrokatzen.

Sakro Inperio erromatarrean hain ohikoak ziren ia gatazka guztietan parte hartzen zutela, bakarka edo taldeka kontratatuta printze, noble edo hirien partez. Brabantarren papera ere aipagarria da, Kontzilio batean eskumikatu baitzituen Eliza Katolikoak eta era masiboan (3 mila eta 6 mila artean; garairako kopuru handia) erabili zituzten ingelesek 1174eko Galeseko gatazkan.

### Mertzenarioak 100 urteko gerran

1337. urtean Ehun Urteetako Gerra hasi zen. Gatazka honetan Ingalaterrako eta Frantziako koroak borrokatu ziren. Gerra hasi zenean, Ingalaterrako koroak Gaskoniako eskualdearen kontrola zeukan eta, Henrike V.aren garaian, Normandiako eskualdea kontrolatzera heldu zen. Bestalde, Frantziako koroak soilik zeukan botere sendo bat Frantziako eskualde periferikoetan. 

Kontuan hartu behar da gatazka honetan ez zirela gaur egun ezagutzen ditugun Ingalaterrako eta Frantziako lurraldeak borrokatu, gaur egun Frantziaren parte diren eskualde batzuk ingelesen alde egin baitzuten. Honen adibide Gaskoniako eta Bretaniako soldaduen parte hartzea jar daiteke. Horrez gain, frantsesak eta ingelesak ez ziren  parte hartu zuten soldadu bakarrak, flandestarrek ere heuren papera jokatu zuten. Frantziako koroaren nahien aurka zeudelarik, zenbait eskualde frantses eta atzerriko soldadu Ingalaterrako koroaren alde agertu ziren. 

Frantziako koroaren alde, normandoek, poitebingoek eta borgoiniatarrek egin zuten, beste batzuen artean. Gerraren hasieran, eskualde ezberdinetako soldaduak bando berean borrokatzen zirenean, deserosotasun sentimendu bat zegoen haien artean ez zutelako haien burua berdin ikusten. Dena dela, gerra igaro ahala, aliatuen arteko anaitasun sentimendu bat sortzen hasi zen eta honek "sentimendu nazional" baten sorrera bai Inglaterran, baita Frantzian ere, eragin zuen. 

Ehun Urteetako Gerra  honetan bi koroekiko inolako loturarik ez zeukaten soldaduek ere parte hartu zuten, heuren helburua dirua irabaztea zelarik. Hau da, gerra honetan mertzenarioek parte hartu zuten. Adibidez, Joan Bohemiakoa eta bere menpe zeuden zaldunak armada frantsesaren alde aritu ziren Crecyn. Horrez gain, zenbait genovatar baleztale konpania ere aritu ziren frantziako koroaren alde. 

Ingalaterrak bere aldetik, Carlos VII.aren erreinaldian, Piamonteko zaldunak eta Eskoziako arkulariak ordaindu zituen bere alde egiteko. Era berean, aipagarria da nola 1373.an Juan de Gauntek Frantziara burututako espedizioan, kapitainen kopuru erdia mertzenarioek osatzen zuten.

Arraroa dirudien arren, mertzenarioen garrantzia gehien nabarmentzen zen unea bake garaian izaten zen. Bake tarte horietan armadaren zati handi bat zerbitzutik askatzen zen eta mertzenarioen konpainia askeen fenomenoak indarra hartzen zuen. Honek arazo larriak sortzen zituen konpainia askeak zeuden eskualdetan. 

Aurreko ideiaren adibide gisa Bretigniko bakearen ostean gertatutako gatazkak jar daitezke. Bake hau 1360.ko hamarkadan eman zen. Bake honen ostean, konpainia ingelesak ez ziren inglaterra bueltatu nahi izan. Gainera, Frantziako koroaren soldaduak soldata jasotzeari utzi zioten. Bi ekintza hauek eragin zuten bi bandoetako soldaduak Frantziako eskualdeak arpilatzen hasi ziren, bertako baliabideak eta ondasunak eskuratzeko. Orokorrean, konpainia hauen buruan buruzagi bat zegoen eta Frantziako hegoaldera mugitzen hasi ziren, batez ere, bertan autoritate politikoa ahula zelako eta, arazo handirik gabe, ekin ahal zioten haien ekintzei.

Egoera honetan, Carlos V.ak ikusi zuen ezin zituela bat bateko desmobilizazio masiboak egin, mertzenarioek eta soldadu arruntek soldata falta zeukatenean erreinua arpilatzen hasten baitziren. Azkenean, erregeak herrialdea suntsitzen ari ziren mertzenarioei aurre egiteko behartuta ikusi zuen bere burua. Horren ondorioz, Frantzian zeuden mertzenario gehienak Italiara eta Espainiara joan ziren bertan lana eta ogibidea bilatzeko.

Bibliografia
============

* Bennett, M. (2010). *La guerra en la Edad Media*.
* Bernaldo de Quirós, P. (2018). *Los contratos militares en la Europa Feudal.* [GRAL. Universidad de Zaragoza].
* Contamine, P. (1984). *La guerra en la Edad Media.*
* De Vries. K. (2015). *Mercenarios medievales. Metodología, definiciones y problemas*. *RUHM.*
* Leeson, T. P eta Piano, E.E. (2020). The Golden Age of Mercenaries. *European Review of Economic History;* 25.
* Keen, M. (2005). *Historia de la guerra en la Edad Media.*
* Ureña-Sanchez, M. (2020). *Mercenarios y compañías militares y de seguridad privadas.*

Erreferentziak
==============

1. ↑   Urueña-Sánchez, M.  (2020). «Mercenarios y compañías militares y de seguridad privadas» *Vniversitas* 69: 67-68.  doi:10.11144/javeriana.vj69.epcm. ISSN 2011-1711. (Noiz kontsultatua: 2023-12-18).
2. ↑   De Vries, K.  (2015). «Mercenarios medievales. Metodología, definiciones y problemas» *dx.doi.org* (RUHM) (Noiz kontsultatua: 2023-12-18).
3. ↑   Keen, M.  (2005). «Historia de la guerra en la Edad Media» *Anuario de Historia de la Iglesia* 12: 271–276.  doi:10.15581/007.12.23740. ISSN 2174-0887. (Noiz kontsultatua: 2023-12-18).
4. ↑   Urueña-Sánchez, M.  (2020). «Mercenarios y compañías militares y de seguridad privadas» *Vniversitas* 69: 73-75.  doi:10.11144/javeriana.vj69.epcm. ISSN 2011-1711. (Noiz kontsultatua: 2023-12-18).
5. ↑   Keen, M.  (2005). «Historia de la guerra en la Edad Media» *Homenaje a Henri Guerreiro*: 277-278. (Noiz kontsultatua: 2023-12-18).
6. ↑   Keen, M.  (2005). «Historia de la guerra en la Edad Media» *Homenaje a Henri Guerreiro*: 277-278. (Noiz kontsultatua: 2023-12-18).
7. ↑   Contamine, P.  (1984). «La guerra en la Edad Media» *Laboratorio de Arte* (30)  doi:10.12795/la.2018.i30.03. ISSN 1130-5762. (Noiz kontsultatua: 2023-12-18).
8. ↑   Leeson, T. P.  (2020). *European review of economic history.* , 429-446 or..
9. ↑   Bernaldo de Quíros, P.  (2018). *Los contratos militares en la Europa feudal.*  GrAL, Zaragozako Unibertsitatea.
10. ↑   Idem. 130 or..
11. ↑   Bennett, M.  (2010). *La guerra en la Edad Media.* .
12. ↑   Contamine, P.  (1984). *La guerra en la Edad Media.* , 202 or..
13. ↑   Bernaldo de Quíros, P.  (2018). *Los contratos militares en la Europa feudal.*  GrAL, Zaragozako Unibertsitatea.
14. ↑   Keen, M.  (2005). «Historia de la guerra en la Edad Media» *Homenaje a Henri Guerreiro*: 280-281. (Noiz kontsultatua: 2023-12-18).
15. ↑   Keen, M.  (2005). «Historia de la guerra en la Edad Media» *Nihon Yakurigaku Zasshi. Folia Pharmacologica Japonica* 71 (5): 283-284. ISSN 0015-5691. PMID 280. (Noiz kontsultatua: 2023-12-18).