recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Arteen eta Zientzien Ameriketako Estatu Batuetako Akademia** (ingelesez: *American Academy of Arts and Sciences, AAAS*) Ameriketako Estatu Batuetako ohorezko erakundea da; esaten da akademiako kidea izatea ia Nobel Saria jasotzearen parekoa dela. Haren helburu nagusiak irakaskuntza eta ezaguera zabaltzea da.

Historia
--------

Akademia 1780an, Bostonen, Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerra bitartean sortu zen. Sortzaile nagusiak James Bowdoin, John Adams eta John Hancock izan ziren. Haiekin batera beste 58 komunitate txikien buruek hartu zuten parte, tartan Robert Treat Paine. Helburua arteak eta zientziak lantzea zen horrela jende askearen ohorea, duintasuna eta zoriontasuna handitzeko. Poliki-poliki izen handiko pertsonalitateak proiektura hurbildu ziren: Benjamin Franklin, George Washington, Thomas Jefferson eta Alexander Hamilton.

2001ko zifren arabera, Akademiak 3.700 partaide zituen; horietatik 600 ohorezko partaideak dira eta artean horietako 150 Nobel Saria eta 50 Pulitzer saria jasotakoak ziren.

Akademian sartu zen lehendabiziko emakumea Maria Mitchell astronomoa izan zen, 1848an.

Gaur egun erakundeak Cambridgen du egoitza. 4.000 partaide ditu eta horietatik 600 ohorezkoak dira.

Aktibitateak
------------

Akademiak hitzaldiak antolatzen ditu, ikerketa proiektuak bultzatzen ditu eta hiru hilabetero aldizkari bat plazaratzen du: *Dædalus*. Hitzaldiak eta batzarrak Cambridgen egiten dituzte baina baita unibertsitate desberdinetan: Chicagoko Unibertsitatean eta Kaliforniako Irvine Unibertsitatean bereziki.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Induction Ceremony - American Academy of Arts & Sciences
2. ↑   Month in Physics History: Maria Mitchell Discovers a Comet

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**: Webgune ofiziala.
* **(Ingelesez)**: Partaideen zerrenda.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q463303
* Commonscat Multimedia: American Academy of Arts and Sciences

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 142551606
* ISNI: 0000 0001 0943 8824
* BNE: XX84433
* BNF: 12180527p (data)
* GND: 2003822-7
* LCCN: n79082160
* NKC: ko2003174440
* NLA: 36568090
* CiNii: DA01048374
* SNAC: w60h497c
* SUDOC: 030378826
* BIBSYS: 90267460
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q463303
* Commonscat Multimedia: American Academy of Arts and Sciences
Margolaritzaren adibidea: Pierre-Auguste Renoirren *Le déjeuner des canotiers*.
Eskulturaren adibidea: *Laokoon eta bere semeak* eskultura erromatarra.
Basilika uhaska, Konstantinopla (Istanbul), Turkia
Jadezko apaingarri txinatarra, Jin dinastiakoa (1115 – 1234), Shanghaiko Museoa.
**Artelan**, baita ere **Ederlana** eta **Ertilana**, artearen munduan sormenaren ekoizpenari deritzogu. Ekoizpen horrek funtzio estetikoa eta sotziala du. Orokorrean «arte» kontzeptua «arte ederrekin» lotzen da eta, ondorioz, artelanak arte ederren produktuak dira: arte plastikoenak edo arte nagusiak (margolaritza, eskultura eta arkitektura), literatura lanak eta musika lanak.

Maisulanak
----------

Maisulan terminoa, artearen eta estetikaren testuinguruan, ikuspuntu artistikoki edo besterik gabe teknikoki bereziki miresgarria izatea merezi duten lanak aipatzeko erabiltzen da. "Maisulan" terminoaren jatorria Europan Erdi Aroko kofradietan kokatzen da, maisu titulua eskuratu nahi zuen kofradiaren baitako edozein aspirantek egindako eskulan pieza aipatuz. Denborarekin termino hau Magnum opusen sinonimo bihurtu zen, hau da, eskulangile batek, artista batek edo idazle batek ekoiztutako guztien artean balio handieneko jotzen zen lana definitzeko. Terminoaren egungo zentzuan, "maisulana" gero eta gehiago erabiltzen da laudoriozko termino gisa, egilearen lanik onena aipatuz edo ez zeren eta, zentzu horretan, oro har, artista batek, adibidez, margolari batek, maisulan bat gehiago egin ditzakela onartuta baitago.

Artelanen ezaugarriak
---------------------

Hauek dira artelan baten ezaugarri garrantzitsuenetako batzuk:

* Artistak duen Errealitatearen pertzepzioaren isla eta irudimenaren produktua da.
* Ezagutza eta plazer estetikoaren iturria da.
* Interpretazio berrietara irekita dago.
* Bizitzaren nozio zehatzagoak osatzen laguntzen du.
* Behatzailearen sentimena hobetzen du.
* Harreman sozialak sustatzen ditu.
* Hausnarketa bultzatzen du eta lasaitasunerako joera indartzen du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Ibon Sarasola: *Euskal Hiztegia*, Donostia: Kutxa Fundazioa, 66 or.
2. ↑  Chaudenson, F. *À qui appartient l'œuvre d'art?*, Paris, Armand Colin, 2007, 309 or.
3. ↑
4. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Estetika
* Artearen historia
* Magnum opus

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Artelanaren kontzeptuaz.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q838948
* Commonscat Multimedia: Art

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX525129
* BNF: 119328783 (data)
* GND: 4123592-7
* LCCN: sh85008034
* NKC: ph126878
* AAT: 300133025

 |

* Wd Datuak: Q838948
* Commonscat Multimedia: Art
Karta frantsesen lau sailak: pika, bihotza, diamantea eta hirusta.
Errege hirusta eta andere hirusta, R eta D laburdura adierazgarriekin.
**Karta frantsesa**, karta jokoetan jokatzeko karta-sorta mota bat da. Batzuk karta alemanen aldaera bat dela iritzi dute. Gaur egun mundu osoan hedatua dagoen karta ingelesa karta-sorta honetan oinarrituak daude.

Karta sorta hau lau sailetan banatua dago: pikak, diamanteak, bihotzak eta hirustak.

Erabilera Euskal Herrian
------------------------

Ipar Euskal Herrian, izendatzeko orduan, zenbakidunak izendatzen dira, zenbakia, -ko atzizkia eta saila esanez (hala nola *bederatziko pika*). Figurentzat, **erregea** (*roi* frantsesez), **anderea** (*dame*, frantsesez) eta **xangoa** (honen aldaerekin: xota, jota, txanka... frantsesez, *valet*); sail batekin elkartuz gero, honela: *xango pika*, *andere pika* eta *errege pika*.

**Batekoa** esateko beste modu bat ere bada: ***astoa*** (*as*, frantsesez). Hala nola, *bateko pika* edo *asto pika*.

Ingeles kartekin alderaketa
---------------------------

Karta ingelesa oso antzekoa da, eta funtsean bakarrik bereizten dira hauen lau kartaren adierazgarri laburretan: **A** da batekoa ingelesetan, eta batzuetan **1** izan ohi da frantsesetan. Figurek duten hizki adierazgarri ere **J**, **Q** eta **K** ingelesez, eta frantsesez **V**, **D** eta **R**.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3177840
* Commonscat Multimedia: French-suited playing cards

---

 |

* Wd Datuak: Q3177840
* Commonscat Multimedia: French-suited playing cards


1. ↑   «Pika. Euskaltzaindiaren Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-10-11).
2. ↑   «pique | frantses-euskara hiztegi elektronikoa | Nola Erran» *nolaerran.org* (Noiz kontsultatua: 2019-10-11).
3. ↑   «H.C. Andersen - Hemeretzi ipuin» *www.armiarma.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-10-11).
4. ↑   «Asto - OEH» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-10-11).
Ezkerretik eskuinera: 7,62 mm, 5,56 mm eta 9 mm kalibreetako kartutxoak
**Kartutxoa** metalezko, paperezko edo plastikozko ontzi batek edo zorroak, balak, bolbora eta fulminanteak osatzen duten multzoa da. Azken hori kartutxo metalikoei dagokienez. Kartutxo erdimetalikoek (eskopetakoek), perdigoiak edo postak kargatzen dituztenean, bolbora eta munizioen artean tako bat dute.

Kartutxoak beren pitzarazgailu-motaren arabera sailka daitezke: inpaktu-karga txiki bat edo elektrizitatearekiko sentikorra den nahaste kimiko bat: kasuaren buruaren erdian (su zentrala); kolpekariaren barruan (eraztun-sua); kaxaren oinarriaren tolesdurako hormen barruan, adaburu-forma duena, orain zaharkitua; albo-proiekzio bat, alfiler formakoa, orain zaharkitua; Su zentralak eta eraztun-suak bakarrik iraun zuten gaur egun erabilera orokorretik.

Ekoizle militar eta komertzialek zorrorik gabeko munizioen helburua lortzen jarraitzen dute. Artilleriako munizio batzuek arma txikietako kartutxoaren kontzeptu bera erabiltzen dute. Beste kasu batzuetan, artilleriako jaurtigaia karga propultsatzailetik bereizita dago.

Gai orokorrak
-------------

Kartutxo batek atal hauek ditu: 1. bala, 2. zorroa 3. karga propultsatzailea, 4. kulota, 5. kapsula fulminantea.
Tamaina egokia da suzko arma baten errekamarara egokitzeko. Kartutxoaren erdiko edo ipurdiaren ertzeko inpaktuekiko sentikorra den elementu kimiko baten karga txiki bat, bolborari aktibazio-energia nahikoa transmititu eta su har dezan. 

Balarik gabeko kartutxoa jaurtigairik gabeko munizioa da.

Kartutxoa honela defini dezakegu: suzko arma batean tiro egiteko behar diren elementu guztiak biltzen dituen gorputz trinkoa eta bateratua.

Kartutxoak dira pistoidun zorroa eta bolboraz kargatua duten kartutxoak, jaurtigaiak izan edo ez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Glossary – SAAMI.*  Sporting Arms and Ammunition Manufacturers' Institute.
2. ↑    *DEFINITIONS OF C.I.P. TERMS.*  Commission internationale permanente pour l'épreuve des armes à feu portatives 2001.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q37144
* Commonscat Multimedia: Pistol and rifle cartridges

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 133190114 (data)
* GND: 4173559-6
* LCCN: sh85020534
* NKC: ph123370
* AAT: 300204087
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q37144
* Commonscat Multimedia: Pistol and rifle cartridges
**Kartograma anamorfikoa**, azalerazkoa, Europar Batasunak herrialde bakoitzari emandako diru ekarpenak *per capita* erakusten dituena. Gainera, herrialdeek *per capita* egin dituzten ekarpenak kolorez adierazten dira. Luxemburgo ez da azaltzen.
  

*Diru emaileak, garbiro*
     -5000 - -1000 euro per capita
     -1000 - -500 euro per capita
     -500 - 0 euro per capita
  

*Diru hartzaileak, garbiro*
  

     0 - 500 euro per capita
     500 - 1000 euro per capita
     1000 - 5000 euro per capita
     5000 - 10000 euro per capita
     10000 euro plus per capita
     n/a
**Kartograma** mapa batean oinarritzen den datu diagrama da. Bi motako kartogramak era daitezke: kartograma morfikoak eta kartograma anamorfikoak.

Kartograma morfikoak
--------------------

Kartograma morfikoek mapako herrialde, lurralde edo eskualdeetako muga errealak errespetatu egiten dituzte eta irudikatu nahi diren datuak kolorez edo mugen barnean kokatutako diagrama baten bitartez irudikatzen da.

Kartograma anamorfikoak
-----------------------

Kartograma anamorfikoetan lurraldearen itxura (azalera edo beste lurraldeetarako distantzia) aldatu egiten da, irudikatu nahi den datuaren zenbatekora egokituz. Aldi berean, kolorez edo artekatutako diagrama batez beste aldagairen bat ere adieraz daiteke.

Kartograma anamorfikoetan bi motako kartogramak bereiz ditzakegu: azalerazko kartogramak, non lurraldearen azalera aldatzen den, azaldu nahi den datuaren arabera; eta distantzia kartogramak, non aldatzen dena beste lurraldeetarako distantzia bisual edo ikusizkoa den.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q352416
* **Identifikadoreak**
* GND: 4438968-1

 |

* Wd Datuak: Q352416
*Artikulu hau eukaristiako objektuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Kaliza (argipena)».*
Eukaristiako objektuak Eibarko San Andres parrokian, goian eskubitan kaliza, paliak estalia
**Kaliza** edo **kalitza** (Ipar Euskal Herriko tradizioan), bi kasuetan -a organikoarekin, apaiz katolikoak Eukaristian ardoa kontsakratzen duen ontzia da. Antzinako grezieran du jatorria hitzak: κύλιξ *Kilix.*

Katolizismoan ez ezik, beste tradizio kristau batzuetan ere erabiltzen da. Ontziak jatorria du Pessah festa juduan erabiltzen zen kopa nagusian. Jesusen azken afarian, bazko garaian, Pessah bezperan, erabili zuten: Jesusek esan zuelarik bere odoletik edango zutela apostoluek, tradizio kristauak dio Eukaristia zeremonian kalizan isurtzen den ardoa Jesusen odola bilakatzen dela (transubstantziazioa esaten zaio honi). Azken afariko kaliz edo ontzi hura, Graal sakratua da, alegietako objektua eta zenbait tokitan erreibindikaturiko erlikia.

Eliza katolikoetan zapi berezi batekin estalia egon ohi da kaliza, eta bakarrik eukaristiarako kentzen zaio oihal hori, palia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Kaliza» *www.euskaltzaindia.eus* (Euskaltzaindiaren Hiztegia) (Noiz kontsultatua: 2020-07-06).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q210723
* Commonscat Multimedia: Chalices

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4163562-0
* LCCN: sh85022389
* NKC: ph945461
* AAT: 300194762
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q210723
* Commonscat Multimedia: Chalices
**Arro Handiko basamortua** (ingelesez: *Great Basin Desert*) Estatu Batuetako basamortu handia da. 409.000 km²-ko bere azalerari esker, herrialdeko basamorturik handiena, Nevadako ia estatu osoa, Utah mendebaldeko erdia eta Oregon, Idaho eta Kaliforniako sektore txikiak barnean hartzen dituena. Sierra Nevada mendikateak mugatzen du, mendebaldean, Mendi Harritsuak, ekialdean, Columbiako goi-ordokia, iparraldean eta Mojave eta Sonorako basamortuak, hegoaldean.

Arro Handiko basamortuak, Mojave eta Sonorako basamortuak ez bezala, "ez du kreosotazko zuhaixka" bereizgarririk. J. Robert Maceyk 1986ko txosten baten ondorioz definitu zuen. Honek «Scrub arro handiko basamortua» «Bush kreosotako basamortua»ren aurrean bereizi zuen. Urteko prezipitazioak urriak, 7 eta 12 arteko hazbeteko ingurukoak, eta *Larrea tridentata* zuhaixka ez duten zenbait eremu elkor hartzen ditu bere barnean, tartean Chalfant, Hammil, Benton eta Queen haranak, eta baita Owens haraneko hego-ekialdeko eskualdea. 
Aitzitik, Panamint, Saline eta Eureka haranek kreosotazko zuhaixka dute, Deep Springs haranren parean, zeinak Arroa Handiko basamortuko zuhaixka bat duen.

Arro Handiko basamortua "basamortu hotz" bat da, mendebaldean Sierra Nevadak eragindako euri-itzalaren efektuak eragindakoa; flora nagusia «*Atriplex confertifolia* eta *Atriplex confertifolia* betetako eremu monotonoak» dira.

Mojave basamortuaren iparraldea markatzen duen ekotonoa kreosotako zuhaixkaren habitataren ertza da, eta Arro Handiko zuhaixka-esteparen hegoaldeko demarkazioa eta Arro Handia eta mendi-inguruetako ekoeskualdea ere bada. Ekotonoa gorakadaren gorakadagatik, tenperatura altuago egoteagatik eta prezipitazioengatik (euri-itzal gutxiago) ezartzen da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   **(Ingelesez)** Macey, J. Robert.  (1986-5-28). *The Biogeography of a Herpetofaunal Transision Between the Great Basin and Mojave Deserts.* .
2. ↑   **(Ingelesez)** National Park Service. *Great Basin National Park.* .
3. ↑   **(Ingelesez)** Trimble, Stephen.  (1999). *The Sagebrush Ocean: A Natural History of the Great Basin.*  ISBN 0-87417-343-4..
4. ↑   **(Ingelesez)**  *Ecoregions of North America.*  USGS Western Ecology Division.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q273446
* Commonscat Multimedia: Great Basin Desert

---

* **Lekuak**
* WWF: NA1305

 |

* Wd Datuak: Q273446
* Commonscat Multimedia: Great Basin Desert
**Karina Pankievich** pertsona transgeneroen eskubideen aldeko uruguaitar ekintzailea da. Uruguaiko *Asociación Trans del Uruguai* (ATRU) elkarteko presidentea da. 2019ko abenduan Montevideo Udalak hiritar txit argi izendatu zuen Pankievich Urugain LGBTI komunitatearen alde egindako lana eskertzeko.

Bizitza
-------

Fray Bentos hirian jaio zen. 13 urte zituenean Montevideora joan zen bizitzera. 15 urtetik aurrera sexu lanean aritu zen. Uruguaiko diktadura zibiko-militarraren errepresioak eta estatu-indarkeriak emigratzera bultzatu zuten. Argentinan eta Brasilen bizi izan zen zenbait urtez.

1985ean sorterrira itzuli zen eta LGBTI komunitatearen giza eskubideen defentsan hasi zen lanean, batez ere pertsona transgeneroen defentsan. ATRU elkarteaten sortzaileetako bat izan zen.

Elkartearen lorpenik handienetako bat da Uruguaiko Aniztasunaren Ibilaldia antolatu izana. Halere, ATRU elkarteak trans pertsonak, sexu-langileak eta hiesdunak ahalduntzeko, laguntzeko eta mobilizatzeko lanean dihardu haien eskubideak ezagutaraziz eta defendatuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Elvira Lutz, Cristina Grela y Karina Pankievich fueron declaradas Ciudadanas Ilustres por la Intendencia de Montevideo» *La Diaria* 2019-12-11 (Noiz kontsultatua: 2020-04-30).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q87436375

 |

* Wd Datuak: Q87436375
**Keltoi!** (*Zelta* grekeraz) 1995ean Vigon (Galizia) sortutako Oi! musika-taldea da. Galizieraz abesten zuten eta Celtarras Celta de Vigoko jarraitzaile-taldearen lagunak ziren.

Historia
--------

Bere lehenengo kontzertua 1996ko Dia das Letras Galegasen (Galiziar Letren eguna) eman zuten "Rass" deitutako pubean. 1997an, Oito anos de sequestros bilduman parte hartu zuten, eta urte bat beranduago, Casco vello maketa atera zuten.

Lehenengo maketa atera ondoren, Galiziatik kanpo ezagunak egin ziren eta Xixongo Oi!, Ska & Reggae Meeting-eko lehenengo edizioan parte hartu zuten. Han, Malarians, Los Milicianos, Skarface, Xenreira, Skacha eta Oi! The Arrasen mailako musika taldeekin jo zuten. Baina, Simek Dublinera joan behar izan zuen lan kontuak zirela medio, eta Keltoi! jarduerarik gabe egon zen.

2000. urteko erdialdean, Sime Galiziara itzuli eta taldearekin jotzen hasi zen berriro. *Estado de sitio* bilduman parte hartu zuten eta kontzertu asko eman zituzten Dropkick Murphys, Thug Murder, Frontkick eta The Real Mckenzies taldeekin.

Baina Mikele Soak eta Kino Skacha taldeekin jotzen hasi zirenez eta beste taldekideen jarduera berriak zirela-eta, taldea desegitea erabaki zuten. Agur-kontzertua 2005eko urtarrilaren 17an eman zuten, Malas Cartas eta Frontkick taldeekin, Vigoko Anoeta aretoan.

Taldekideak
-----------

* Sime (Abeslaria)
* Dani (Baxujolea / abeslaria)
* Gontxu (Gitarrajolea / abeslaria)
* Xurxo (Gitarrajolea)
* Manu (Bateriajolea)

Lehenagoko taldekideak
----------------------

* Mikele (Gitarrajolea)
* Joselu (Gitarrajolea / abeslaria)
* Kino (Bateriajolea / abeslaria)
* Adrian (Gitarrajolea)

Diskografia
-----------

* *Casco vello* (1998, Bronco Bullfrog Records)
* *A nosa cinza* (2010, ONDC Records)

### Kolaborazioak

* *Oito anos de sequestros* (1997) abesti bat.
* *Sonidos de la Calle. Vol. 1* (2000) abesti bat.
* *Oi! Um Grito de Uniao Vol. 3* (2000) hiru abesti.
* *Estado de sitio* (2001, Janie Jones Records) bost abesti.

Kanpo estekak
-------------

* **(Galizieraz)** Keltoi!ren myspacea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3326926

 |

* Wd Datuak: Q3326926
**Jonas Malheiro Savimbi** (Munhango, Bié, 1934ko abuztuaren 3a - Luccuse, Moxiko, 2002ko otsailaren 22a) angolar politikaria izan zen. UNITA (Angolaren Erabateko Independentziaren aldeko Batasun Nazionala) gerrilla-taldeko burua. Portugalen kolonizazioaren aurka hasi zen borrokan, hogei urte zituela. 1966an, antolaketa politikoaren beharra ikusita, Angolaren Erabateko Independentziaren aldeko Batasun Nazionala sortu zuen, komunismoaren aurkakoa. 1975ean, Angolak askatasuna lortu zuenean, gerra gogorra hasi zen UNITAren eta gobernuaren artean. Angolaren Askapenaren Aldeko Herri Mugimenduak (MPLA), Sobietar Batasunaren eta Kubaren laguntzarekin, Angolako aginpidea lortu zuenean, Savimbik Hegoafrika, Estatu Batuen eta Zaireko gobernuaren laguntza eskatu zuen, komunismoaren mehatxuari aurre egin ahal izateko. Gerra luze baten ondoren, 1989an lehen su-eten ofiziala jarri zen indarrean. Dos Santos demokraziarako bidea urratzen hasi zen, eta UNITAri hauteskundeetan parte hartzeko baimena eman zion. Hauteskundeak, baina, ez ziren egin. Borrokak etenik gabe jarraitu zuen, eta negoziazio amaigabeetan urtebete joan ondoren, Savimbi eta Dos Santosek Bicesseko ituna izenpetu zuten, 1991ko maiatzaren 1ean, Estorilen. Hamasei urteetan milioi bat pertsona baino gehiago hil ziren gerran. Hilabete geroago, Jonas Savimbi eta Dos Santosek, Lisboan beste menia bat izenpetzeko elkartuta, 1992ko irailerako deitu zituzten lehen hauteskunde demokratikoak. Eragozpenak eragozpen, lehen hauteskundeak egin ziren: Savimbik botoen %40 eskuratu zituen eta Dos Santosek %49. Savimbik, baina, ez zituen emaitzak onartu. Azkenik, UNITAk hauteskundeen emaitzak onartu zituen, Bicesseko itunen baliagarritasuna onartu zuen, eta bi aldeek su-etena erabaki zuten, UNITAren desmilitarizazioa barne. 2002an Angolako gobernuko tropek hil zuten.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q273051
* Commonscat Multimedia: Jonas Savimbi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 45100805
* ISNI: 0000 0000 6645 134X
* BNF: 122410465 (data)
* GND: 118915673
* LCCN: n81047814
* SUDOC: 02900974X
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05311/eu\_s\_1307/s1307
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q273051
* Commonscat Multimedia: Jonas Savimbi
Kemijärviko armarriaKemijärviko armarria
**Kemijärviko armarria** (finlandieraz, *Kemijärven vaakuna*) Finlandia iparraldean dagoen Kemijärvi hiriaren ikur nagusia da.

Armarria 1952. urtean udal kontseiluak antolatu zuen lehiaketan aukeratua izan zen (Barne Ministerioak 1954ko apirilaren 3an onartu zuen). Irabazlea Olof Eriksson artistaren armarria izan zen eta hiriaren ikur nagusi bihurtu zen hiru urtez. Hain zuzen ere, 1957an, hiria bitan banatu zen: Kemijärven kauppala edo hirigunea alde batetik, eta Kemijärven maalaiskunta edo landa-herria bestetik. Erikssonen armarria landa-herriak bereganatu zuen, eta hirigune edo burguan Ahti Hammar margolariak propio sortu zuen armarria ezarri zen. Azkenik, hamasei urteren ostean -1973. urtean-, bi udalerriek berriro ere bat egin zuten eta bateratze horren ikurra bihurtu zen beste behin Kemijärviko armarria.

Zelai beltz baten gainean, sustraiak zabaltzen dituen zilarrezko enborra ageri da, zilarrezko sei puntako bi izarrek gordetzen dutena. Enbor moztuarekin, egileak hiriaren bi bereizgarri nagusiak irudikatu nahi izan zituen: alde batetik, hastapenetik ekonomiaren muina izan den basogintza eta, bestetik, Kemijärvi aintzira; izan ere, azken honek aingura edo ertzetatik zabaltzen diren sustraien itxura du. Izarrek eta atzealde ilunak, azkenik, hiriaren kokapena adierazten dute, Zirkulu Polar Artikoaren bihotzean; hain zuzen, kolore hitsak (grisa, beltza) eta izarrak Lappiko udalerriko armarrien bereizgarri nagusiak dira, eskualdeko zerua irudikatzen dutenak .

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Suomen kunnallisvaakunat.*  Suomen Kunnallisliitto ISBN 951-773-085-3..
2. ↑   Snellman, Hanna.  (1998). *Scripta Historica XXVII - Rohkea, reima ja horjumaton.*  Oulun Historiaseura, 130-135 or. ISBN 951-96266-6-2..

Ikus, gainera
-------------

* Kemijärvi
* Kemijärven maalaiskunta
* Kemijärviko armarria (1960-1972)
* Lappiko armarriak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11870863

 |

* Wd Datuak: Q11870863


| * i
* e
* a
Lappiko armarriak |
| --- |
| Udalerriak | Enontekiö • Inari • **Kemi** • **Kemijärvi** • Keminmaa • Kittilä • Kolari • Muonio • Pelkosenniemi • Pello • Posio • Ranua • **Rovaniemi** • Salla • Savukoski • Simo • Sodankylä • Tervola • **Tornio** • Utsjoki • Ylitornio | Lappiko armarria |
| Aspaldikoak | Alatornio • Karunki • Kemijärvi (1960-1972) • Petsamo • Rovaniemi (1930-2005) |
| **Lappi** • **Laponia** • **Finlandia** |
**Ashur Dan I.a**, Asiriako errege bat izan zen, inperio ertainaren garaikoa, 45 urteko erregealdia izan zuena, K.a. 1179tik K.a. 1134 arte.

Bere aita Ninurta-apil-Ekurren oinordekoa izan zen, hnela, Tukulti-Ninurta I.aren heriotzaren ondoren galdutako egonkortasun dinastikoa berreskuratuz. Dirudienez, errege honek, jada, Babiloniaren kontrola galdu zuen Asiria batean gobernatzen zuen, baina ez da ezagutzen, garai honetan, asiriar inperioak ze muga zehatz zituen.

Babiloniaren aurkako espedizio bat bidali zuela ezagutzen da, Zab txikia zeharkatu eta zenbait hiri hartuz, Zaban eta Irria kasu, Sallu mugako lurraldeaz gain, bi herrialdeen arteko etengabeko gatazken arrazoia.

Ashur Dan hil ondoren, Babiloniako erregeek, Asiriako barne arazoetan parte hartu zuten, Ninurta-Tukulti-Ashur oinordekoa, honen anaia Muttakil-Nuskuren aurka babestuz.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Ninurta-apil-Ekur** | **Asiriako erregea**K.a. 1179-K.a. 1134 | Ondorengoa**Ninurta-Tukulti-Ashur** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q374567

 |

* Wd Datuak: Q374567
**Ashur Dan III.a**, Asiriako errege bat izan zen. K.a. 773tik K.a. 755 arte gobernatu zuen.

Ashur Dan III.a, Adad-nirari III.aren semea zen, eta bere anaia Salmanasar IV.aren oinordeko bihurtu zen K.a. 773. urtean. Ashur Dan III.aren erregealdia, asiriar monarkiarentzako garai zailean zegoen. Erregearen agintaritza, gorteko dignatario handien eraginaren ondorioz, oso mugatua zen, bereziki Shamshi-ilugatik, armadako komandante buruzagia zena. Kanon eponimoaren arabera, K.a. 765ean, Asiriak, izurrite bat jasan zuen, eta, hurrengo urtean, erregeak ezin izan zuen kanpainarik egin. K.a. 763an, matxinada bat piztu zen, K.a. 759an amaitu zena, beste izurrite batek lurraldea suntsitu zuenean. Bere aurreko erregeen eta bere erregealdia, astronomikoki datatuak dira, Asiriar kroniketan agertzen den eguzki eklipse baten oinarriturik, Asiriar eklipsea edo Bur Sagale deitua. Ashur Dan III.aren oinordekoa, bere beste anaia bat, Ashur-nirari V.a izan zen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Salmanasar IV.a** | **Asiriako erregea**K.a. 773-K.a. 755 | Ondorengoa**Ashur-nirari V.a** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q446412

 |

* Wd Datuak: Q446412
**Kaufman konderria** (ingelesez: *Kaufman County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Kaufman da. 2010eko zentsuaren arabera 103.350 biztanle zituen, Kaufman kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Kaufman konderriak 2.091,83 kilometro koadro ditu. Horietatik 69,83 ura dira. Beste 2.022 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 49,41 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 103.350 pertsonetatik 89.876 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 17.548 dira. 10.571 beltzak edo afroamerikarrak. 551 amerikar natiboak ziren eta 32 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 869 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 69 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.382 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110486
* Commonscat Multimedia: Kaufman County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157106982
* LCCN: n80112817
* NARA: 10036526
* **Lekuak**
* OSM: 1839031
* TGN: 1002535

 |

* Wd Datuak: Q110486
* Commonscat Multimedia: Kaufman County, Texas
**Kaudimen-ratioak** etorkizuneko betebehar eta ordainketei aurre egiteko beharrezko aktiboa neurtzen du. Aseguru enpresa bateko **kaudimen-ratioak**, berak jasaten dituen arrisku guztien kapitalaren tamaina izango du.

Kaudimen-ratioa horrela finkatuta egon ohi da:

{\displaystyle AktiboGarbia\div JaulkitakoPrimaGarbia}

Kaudimen-ratioa, aseguratzaileak xurgatu ezin dituen arriskuei aurre egiteko neurri bat da. Bestalde, jaulkipen primaren zenbatekoa, asegurututako zenbateko osoa baino neurri hobea da, primen maila erreklamazioen arabera lotuta dagoelako.

Herrialde ezberdinek metodologia ezberdinak erabiltzen dituzte **kaudimen-ratioa** kalkulatzeko eta baldintza ezberdinak dituzte. Indiako aseguruetan esate baterako, 1.5-eko proportzioa mantendu behar dute, gutxienez.

Pentsio-planetarako, kaudimen-ratioa pentsio-planeko aktiboen eta pasiboen arteko erlazioa da, hau da, ordaindu beharreko pentsioak. Pentsioak ordaintzeko beste neurri bat kotizazio-ratiora jotzea izango litzateke, pentsio-kostuak neurtuko litukeena, pentsio-planak lanean jarraituko balu.

**Kaudimen-ratioan**, pentsio-planak neurtzeko arau zorrotzak erabiltzen dira; plana berehala itxiko dela suposatzea adibidez, beraz, pentsioen erantzukizuna beste alde batetara bideratzeko, errenta-erosketak egin behar izaten dira. Hau oso garestia denez, normalean kaudimen-ratioa kotizazio-ratioa baino baxuagoa izaten da.

Kalkulua
--------

Finanatzetan, kaudimen-ratioak sozietateko kutxa-fluxua neurtzen du, bere pasiboekin alderatuz.

{\displaystyle Kaudimen-ratioa={IrabaziNetoa+Amortizazioa \over Pasiboa}}

Ikus, gainera
-------------

* Kaudimen
* Likidezia-ratio
* Arrisku-prima

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7559023

 |

* Wd Datuak: Q7559023
**Koesita** presio handia (2-3 gigapascal) eta tenperatura zertxobait handia (700 °C) jasan dituen silizio dioxido edo kuartzoa da. Hain zuzen ere, kuartzoaren taldeak dituen 9 polimorfoetako bat da. Koesita, lehenik, Loren Coesek sortu zuen 1953an. 1960an, Eugene Shoemakerrek, modu naturalean eratutako koesita aurkitu zuen Barringer kraterrean, Arizonan, krater hori, talka baten ondorioz eratu zenaren froga zena.

Arroketan koesitaren presentzia, Lurrean, meteorito talka baten edo bonba atomiko baten eztandaren frogatzat hartzen da.

Koesitaren egitura molekularra, eraztun eran jarritako lau silizio dioxido dira. Egitura hau, oso egonkorra da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)** Cornelis Klein/Cornelius S. Hulrbut,Jr; *Manual de Mineralogia basada en la obra de J.D. Dana, vol.2*, 13. kapit. 13.6 atala. Editorial Reverté, ISBN 978-84-291-4607-3

Ikus, gainera
-------------

  

* Tektosilikato

* Mineralogia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q424335
* Commonscat Multimedia: Coesite

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q424335
* Commonscat Multimedia: Coesite
Matematikan, **kardinaltasuna** edo **kardinalitatea** multzo bateko elementu-kopurua adierazten du. Adibidez, A = {2, 4, 6} multzoaren kardinalitatea 3 da, hiru elementu dituelako. A multzo baten kardinalitatea | A |, n(A), card(A), edo # A adierazten da.

Multzoen kardinalitatea
-----------------------

Multzo finitu baten kardinalitatea bere elementuen kopurua besterik ez den bitartean, nozioa multzo infinituetara zabaltzeko, normalean, konparazioaren nozioa multzo arbitrarioetan (bereziki infinituetan) definitzen hasten gara. N-ren funtzio bijetiboa E-n. E N-ren azpimultzo propioa den arren, bi multzoek kardinalitate bera dute. 

### 1. definizioa

|A | = | B | A eta B multzo bik kardinaltasun bera dute bijekzio bat badago, hau da, funtzio injektiboa eta surjetiboa, A-tik B-ra. Multzo hauek ekipotenteak edo talde-lenteak direla esaten da. Erlazio hau A ≈ B edo A ~ B adieraz daiteke. Adibidez, zenbaki bikoiti ez-negatiboen E = {0, 2, 4, 6, ...} multzoak naturalaren N = {0, 1, 2, 3, ...} multzoaren kardinalitate bera du. zenbakiak, f (n) = 2n funtzioa E-ren N-ren bijekzioa baita. 7

### 2. definizioa

|A | ≤ | B | A-k B-ren kardinalitatearen berdina edo txikiagoa du A-tik B-rako funtzio injektibo bat badago.

### 3. definizioa

|A | << B | A-k kardinalitatea B-ren kardinalitatea baino hertsiki txikiagoa du B-n A-ren funtzio injektibo baina ez bijektibo bat badago.

Zenbaki kardinalak
------------------

Aurrekoan, kardinalitatea funtzionalki definitu zen. Hau da, multzo baten kardinalitatea ez zen objektu zehatz gisa definitzen. Hala ere, honela defini dezakezu objektu bat: Kardinalitate bera edukitzearen erlazioari ekipotentzia deritzo, eta hau multzo guztien klasearen baliokidetasun-erlazioa da. Erlazio honen pean A multzo baten baliokidetasun-klasea, beraz, A-ren kardinalitate bera duten multzo guztiek osatzen dute. Bi modu daude multzo baten kardinalitatea definitzeko. A multzo baten kardinalitatea bere baliokidetasun-klase gisa definitzen da ekipotentzian. Multzo adierazgarri bat izendatzen da baliokidetasun-klase bakoitzerako. Aukerarik ohikoena klase horretako hasierako ordinala da. Hau multzo axiomatikoen teorian zenbaki kardinalaren definizio gisa hartzen da. Aukeraren axioma onartuz, multzo infinituen kardinalitateak adierazten dira:

{\displaystyle \aleph \_{0}<\aleph \_{1}<\aleph \_{2}<\ldots .}

Ordinal bakoitzerako {\displaystyle \alpha }, {\displaystyle \aleph \_{\alpha +1}}, {\displaystyle \aleph \_{\alpha }}. baino handiagoa den kardinalik txikiena da.

Ikus, gainera
-------------

* Zenbaketa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4049983
* Commonscat Multimedia: Cardinality

---

 |

* Wd Datuak: Q4049983
* Commonscat Multimedia: Cardinality
Nazio Batuek martxoaren 25ean ospatzen dute **Atxilotu eta Desagertutako Nazio Batuen Langileei Elkartasuna Adierazteko Nazioarteko Eguna**.

Historia
--------

1985ean, Ekialde Hurbileko Palestinar Iheslariei Laguntzeko Nazio Batuen Agentziarentzat (UNRWA) lan egiten zuen Alec Collett kazetari ohiaren bahiketaren urteurrena ospatzen da. Haren gorpua 2009an Bekaa-n aurkitu zuten, Libanon.

Nazio Batuen, sorkuntzaz geroztik, etai martxoaren 2022ra 4.197 langilek galdu dute bizia, horietatik, 1.090 "beste baten maltzurkeria dela eta", 1.432 gaixotasun batengatik, 1.371 istripu batengatik eta 304 beste arrazoi batzuengatik. Gehiengoa, hiru laurdena, funtzionario militarra zen. Ole Bakke, a Norvegiarra izan zen lehena 1948ko ekainean Palestinan ari zela, bigarrena, bi hilabete beranduago, Palestinan ere, Count Folke Bernadotte Suediarra.

Gerora, langileen segurtasunerako hainbat neurri hartu ditu Nazio Batuak. Lehenengoa 1993an, Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluan langileen segurasunerako lehenengo ebazpena onartu zenean (A/RES/868). Ondoren, 1994ko abenduaren 9an, Nazio Batuen Batzar Nagusiak Nazio Batuen langileen eta lotura duten langileen segurtasunerako Hitzarmena (A/RES/49/59) onartu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *International Days March 25 2016 (United Nations).* .
2. ↑    *CEPAL - International Day of Solidarity with Detained and Missing Staff Members.* .
3. ↑    *International Day of Solidarity with Detained and Missing Staff Members, 25 March.* .
4. ↑   **(Ingelesez)** «Fatalities» *United Nations Peacekeeping* (Noiz kontsultatua: 2022-06-25).
5. ↑   **(Ingelesez)** «Remember the Fallen» *www.un.org* (Noiz kontsultatua: 2022-06-25).
6. ↑   **(Ingelesez)** Nations, United. «International Day of Solidarity with Detained and Missing Staff Members» *United Nations* (Noiz kontsultatua: 2022-06-25).

Ikus, gainera
-------------

* Nazio Batuen Segurtasun Kontseilua
* Nazio Batuen Batzar Nagusia
* Dag Hammarskjöld Domina
* Bakea Mantentzeko Nazio Batuen Langileen Nazioarteko Eguna

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala
* Nazio Batuen Langileen eta bestelako langileen Segurtasunerako Hitzarmena (gaztelaniaz)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8771186

 |

* Wd Datuak: Q8771186
Ataria, Salburuko parkeko interpretazio zentroa.
**Ataria** Salburuko parkeko interpretazio zentroa da. Eraikin emblematikoa da, eta ingurunearekin integratuta dago Salburuko parkeko iparraldean. Gasteizko Eraztun Berdeko lekurik garrantsitsuenetarikoa da. Salburuko hezeguneez, horko natura balioez, biodibertsitatearen garrantziaz eta Gasteizko natura ondareaz informazioa emateko pentsatua da.

Jende guztiarentzat irekita dago, eta dituen baliabide eta zerbitzuei esker askotariko jarduerak ditu, hala nola aisialdirakoak, interpretaziozkoak, komunikazio eta dibulgaziozkoak, eta bioaniztasunari buruzko irakaskuntzazkoak. Beste leku batzuk ez bezala, eztabaidarako leku bihurtu nahi du, non jendea inplikatu ahal den parkearen gestioan eta bioaniztasunaren zainketan.

Salburuko parkeko iparraldean dagoen eraikin horrek behatoki bat dirudien arren, bere barnean atal eta gela asko ditu, jarduerak egiteko eta Gasteizko Eraztun Berdeaz eta bioaniztazunaz ikasteko. Euskal Herriko eta Espainiako ikastetxeetatik ikasleak etortzen dira, Ataria bisitatzera eta bioaniztasunari buruzko jarduerak egitera. Atariak badu laborategi txiki bat, bisitariek naturari buruz ikas dezaten. Gainera, hezegune batzuk ditu eraikuntzaren inguruko esparruan, ibiltoki batzuekin hornituta, parkeko hezeguneak eta bertan bizi diren animalia eta landareak ezagutzeko.

Ikasle taldeak ez dira Ataria bisitatzen duten bakarrak. Izan ere, egunero hitzaldiak egiten dira bertan, eta edonork parte har dezake bere ideak proposatuz edo bere ikuspuntua azalduz.

Eguzki-erlojua
--------------

Atariko eguzki-erlojua erloju analematiko modukoa da. Elipse bat dauka marraztua lurrean non digitoak jartzen diren (orduak) eta erdigune bat non pertsona bat, gnomon moduan, jarri behar den analemaren gainean. Dataren araberako puntu konkretu batean jarri behar da, bere itzalak ordu zehatza proiekta dezan.

Erloju honek ordu ofiziala markatzen du eta horregatik bi serial ditu: udakoa eta negukoa. Aldaketak egin dira itzalak ordu egokia markatzeko bai Greenwichekoaren arabera, baita bertako ordu ofiziala markatzeko ere.

Atariaren lagunak
-----------------

*Atariaren lagunak* izeneko proiektua publikoaren partea hartzea areagotzeko pentsaturiko proiektua da. Blog txiki batean oinarritzen da, eta aski berria da. Blog hau udaletxearen web-orriaren espazio txiki batean dago non herritarrek ondare naturalaz eztabaidatu ahal duten, eta beren ideiak eta proposamenak eman Salburua parkea hobetzeko.

Kanpo estekak
-------------

* 
* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4812847
* Commonscat Multimedia: Ataria Interpretation Centre of the Salburua wetlands

---

 |

* Wd Datuak: Q4812847
* Commonscat Multimedia: Ataria Interpretation Centre of the Salburua wetlands
**Indiako kobrezko xafla zigilatuetan** egindako inskripzioak Indian legezko erregistroak gordetzeko modu historikoa izan dira.

Kobrezko xafletan grabatutakoak ohikoan dohaintza-inskripzioak ziren, sarritan eraztun batek batzen zituelarik xaflak zulo batetik. Idazketaren ondoren baieztatzen zen horrela, soldatutako eraztunarekin, eta eraztunean emailearen zigilua agerraraziz, erregistratuak legezko agiri balioa zuela, eta xafletan ez zela manipulaziorik izan. Xafla hauen kontsulta ezinbestekoa gerta zitekeen jabetza edo eskubideen erreklamazioa frogatu behar zenean.

Historia eta ezaugarriak
------------------------

Kobrezko xafletako inskripzioekin badaude aurrekariak K.A. arokoak, baina agiri ofizialaren balioa duen zaharrena III. mendeko Patagandigudem inskripzioa da: Andhra Ikshvakuko errege Ehuvala Chamtamula delako batek emana. Ipar Indiako adibide zaharrena IV. mende amaierako dohaintza bati dagokio.

Modu sistematikoan Hego Indiako Pallava dinastiako erregeek eman zituzten IV. mendean, ez bertako hegoaldeko hizkuntza drabidikoetan, baizik eta Prakritoz eta Sanskritoz idatziak daude. Kannada hizkuntzaren agerpena, hitz batzuk, 444. urtean datatu da sanskritozko xafla batzuetan, Mendebaldeko Ganga dinastiaren Tumbula izeneko inskripzioetan daude, zeinak sanskritoz dauden gainerakoan. 

Kobrezko xafletran egindako inskripzio gehienek Charana eta Brahman kastetako talde edo pertsonei egindako lur-dohaintzak, erregistratzen dituzte. Inskripzioek formula estandar bat erabili ohi zuten emailearen errege-leinua identifikatzeko, ohorezko formula luzeekin, egintza heroikoak eta ezaugarri pertsonal apartak zerrendatuz. Horren ondoren, dohaintzaren xehetasunak datoz, motiboa barne, onuraduna, eta xedapenak bete edo ez betetzearen ondoriozko zehapenak barne. Hizkuntza joria nashagarria izan daitekeen arren, kobre-plaken inskripzioak aurkitzeak material ugari eman die historialariei.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, ingelesezko wikipediako «Indian copper plate inscriptions» artikulutik itzulia izan da, 2022-07-28 data duen 1100872892 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2022-07-28 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.

1. 1 2  Thapar, Romila*, The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300.* Penguin Books, 2002. 295-96 and 339.
2. ↑   N. Havalaiah.  (2004-01-24). «Ancient inscriptions unearthed» *The Hindu*.
3. ↑    *Nature and Importance of Indian Epigraphy.* .
4. ↑   «Government Museum Chennai» *www.chennaimuseum.org* (Noiz kontsultatua: 2022-10-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17056043
* Commonscat Multimedia: Copper plate inscriptions in India

---

 |

* Wd Datuak: Q17056043
* Commonscat Multimedia: Copper plate inscriptions in India
***Koxka bat estuago*** (*The Turn of The Screw*) Henry James idazleak 1898an argitaratu zuen eleberria da. Literatur kritikarien artean eztabaida bizia sortu zuen liburu honek, orain arte irauten duena.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Izenik gabeko narratzaile batek lagun bati entzun zion eskuizkribu bat irakurtzen. Eskuizkribua haurtzain batek idatzi zuen eta bere bizitzako pasadizo bat azaltzen zuen. Gizon aberats batek bere bi iloben, mutikoa eta neskatoa, ardura hartu zuen, gurasoak hil eta gero. Haurtzain bat kontratatu behar izan zuen, aurreko haurtzaina hil egin zelako. Gizona Londresen bizi zen, baina mutikoa —Miles— ikastetxe batean zegoen, eta bere arreba —Flora— Essexeko landetxe bikain batean, Bly izenekoa. Momentu horretan neskatoaren zaintza landetxeko arduradunak —Mrs. Grose— zuen,. Kontratatzean, nagusiak argi eta garbi utzi zion haurtzainari ez zuela molestatuta izan nahi, umeekiko inolako arazorekin. Beraz, haurtzain berria landetxera joan zen.

Hasieran lan polita zena ematen zuena amesgaizto bihurtu zen. Milesek landetxera itzuli behar izan zuen, ikastetxetik kanporatu zutelako, azaldu ez ziren arrazoiak direla medio. Haurrak iraganaren eraginean bizi ziren, non aurreko haurtzainak —Miss Jessel— eta morroi batek —Peter Quint—, maitasun harreman bat izan zuten eta biak hil egin ziren. Istorioa etengabeko larritasunean garatzen da, arimen agerpenak direla eta. Izan ere, protagonista aurreko haurtzainaren eta morroiaren mamuen agerpenak ikusten hasi zen.

Pertsonaiak
-----------

* **Douglas**: Haurtzainaren eskuizkribua jaso zuen gizona.
* **Haurtzaina**: Ilobak zaintzeko kontratatutako neska gaztea.
* **Miles**: Hamar urteko mutikoa. Azaldu ez ziren arrazoiengatik bidali zuten ikastetxetik.
* **Flora**: Milesen arreba. Sei urte zituen.
* **Miss Jessel**: Hildako haurtzaina, Floraren adiskidea zena.
* **Peter Quint**: Nagusiaren morroia, landetxera bidalia osasun arazoak direla medio.
* **Mrs. Grose**: Landetxeko arduraduna, haurtzainaren lagun zintzo bihurtu zena.

Zinema
------

* *The Innocents* (1961)

Kanpo estekak
-------------

* Koxka bat estuago Igela argitaletxean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q625923
* Commonscat Multimedia: The Turn of the Screw

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 190478884
* BNF: 11964242j (data)
* LCCN: no97077706
* Open Library: OL276391W
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q625923
* Commonscat Multimedia: The Turn of the Screw
**Kowloongo harresi hiria** (txinera tradizionalez: 九龍城寨; txinera sinplifikatuz: 九龙城寨, jatorrian "九龍寨城" deitua), Txinako Herri Errepublikako Hong Kong administraturiko lurralde berezian dagoen Kowloon gunean zegoen etxagunea zen. Etxaguneak 26.000 metro koadroko azalera zeukan.

Kokapena
--------

Gotorleku militar moduan eraikia XX. mendearen hasieran, hamarkada askotan zehar, gotorlekua Erresuma Batuak kontrolaturiko Hong Kong koloniako Txinako enklabea izan zen. Txinatik etorritako etorkinak bizi izan ziren bertan, hirira lan egitera etorri eta etxebizitza duin bat erosteko dirurik ez zutelako Kowloongo harresi hirira joaten ziren. Pixkanaka, gotorlekua etxebizitza blokeek ordezkatu zuten, askotan, herritarrek eraikitakoak.

1980ko hamarkadan Txinako eta Erresuma Batuko gobernuek hiria eraisteko akordioa sinatu zuten. Azkenik, 1993an gobernuak eraikin multzoa eraitsi zuen eta bere tokian gaur egun bertan Kowloon Hiriko parkea dago. Horrez gain, etxaguneko eraikin historiko batzuk mantendu dira.

Demografia
----------

1980ko hamarkadan Kowloon harresi hiriko 26.000 m²-etan 50.000 pertsona inguru bizi ziren, elkarren gainean eraikitako 10-12 solairuko etxebizitza blokeetan. Horren arabera, etxaguneak, sekula eraikitako dentsitaterik handiena izan zuen, kilometro koadroko 1.923.000 biztanle.

Etxagunearen barrualde osoan, kale estu eta ilunak zeuden.

Ikus, gainera
-------------

* Kowloon
* Hashima uhartea

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Kowloongo harresi hiriari buruzko informazioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1022918
* Commonscat Multimedia: Kowloon Walled City

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153835260
* LCCN: n2008072461

 |

* Wd Datuak: Q1022918
* Commonscat Multimedia: Kowloon Walled City
**Karidadeko Benta** estilo eklektikodun Euskal Herriko musika taldea izan da, Jon Maia bertsolariaren inguruan 2003an sortutakoa. Lau urteko ibilbidearen ostean, 2007an desegin zuten.

Taldearen musika estiloa Balkanetan aski ezaguna den balkan brass generoan sailka daiteke.

Sorrera
-------

ETB1eko *Hitzetik hortzera* bertsolaritza saioak egindako eskaera baten haritik sortu zen taldearen ideia. Bertso batzuk musikatzeko eskatu zieten hainbat bertsolariri, horien artean Jon Maiari, eta honek hiru perkusio jotzailerengana jo zuen. Emaitzarekin gustura geratu eta aurrera segitzea erabaki zuten, taldearen soinua instrumentu gehiagorekin aberastuz: gitarra, klarinetea, saxofoia...

Taldea
------

Bertsoak, koplak eta munduko hainbat erritmo eta doinu herrikoi uztartu zituen Karidadeko Benta taldeak. Zumaian (Gipuzkoa) sortu zen garai bateko orkestratxo ibiltarien filosofiarekin, eta ibilbide laburra baina emankorra izan zuen, lau urtean hiru disko grabatuz. Azken kontzertua 2007ko irailaren 5ean eman zuten azken kontzertua Getxoko Folk Jaialdian, taldea bere onenean zegoela eta partaideek horrela erabakita. Haren grabazioa DVD batean jaso zuen, *Lehengo munduaren azkena*. 

Hiru disko grabatu zituen Karidadeko Bentak lau urteko tartean. Lehena grabatu aurretik bi urte eman zituen kontzertuak eskaintzen, eta emanaldiotan pilatutako kantuak bildu zituen taldeak disko horretan. Bigarrenean, kantuak disko baterako intentzioarekin sortuak izan ziren eta taldeak argiago zuen nola jaso grabazioan. Hirugarrenak erritmo dantzagarriagoak eta elektrikoagoak ditu. Hiru diskoetan Maiak sortu zituen hitzak, eta Manzisidorrek doinuak. Halaber, bertsolari zaharren aleak musikatu zituzten lehen bi lanetan: Pello Errotarenak, Txirritarenak, Xenpelarrenak… Azken horren kasuan, *"Ia gureak egin du"* bertso sortari Leonard Cohenen *"Take this Waltz"* kantuaren doinua jarri zioten.

Partaideak
----------

* **Jon Maia**: Ahotsa.
* **Aran Santamaria**: ahotsa, klarinetea.
* **Tolo**: Klarinetea, tronpeta, saxoak.
* **Jon Mantzisidor**: lauda, gitarra.
* **Imanol Manterola**: perkusioak.
* **Domentx Uzin**: Helikoia eta bibolina.

Diskografia
-----------

* *Karidadeko Benta* (2003, Gaztelupeko Hotsak)
* *Amore amore* (2004, Gaztelupeko Hotsak)
* *San Quirico* (2006, Gaztelupeko Hotsak)
* *Lehengo munduaren azkena* (2008, Baleike Kultur Elkartea)

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Musika garaikidea

Kanpo estekak
-------------

* KB-ren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261289

 |

* Wd Datuak: Q12261289

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    «Karidadeko benta | Txantxangorria-Euskal karaokeak» *Txantxangorria-Euskal karaokeak* (Noiz kontsultatua: 2018-02-28).
2. ↑   «Karidadeko Benta» *Badok.eus*.