recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Mando baten gainean*** edo ***Domingo Kanpaña*** euskal abesti herrikoi bat da. Doinua *Itzaya* izenarekin aipatu izan da noizbait, eta *Eusko gudariak* abestia haren aldaera da.

Doinua hamarreko txikiko bertsokeraren ohiko adibidea izaten da, oso bertso ezaguna da. Bertsolaritzan oso sarritan erabiltzen da. Bertsolaritzaren Datu-Basean bat-bateko saioetako grabazioetan 15etik gora erreferentzia agertzen dira.

* BilintxBilintx
* Asto baten gaineanAsto baten gainean
* MandoaMandoa

Hitzak
------

Tipo xelebrea zen Domingo Kanpaña eta behin mando baten gainean azaldu zen sagardotegian. Bilintxek hamarreko txikiko bertsoa bota zuen burla eginez:

*Mando baten gainean*
*Domingo Kanpaña*
*ez zihoak hutsikan*
*mando horren gaina.*
*Azpian dihoana*
*mandoa dek baina,*
*gainekoa ere badek*
*azpikoa haina*
*mando baten gainean*
*bestea alajaina.*
Domingok hori entzunda kopla honekin gogor erantzun zuen:

*- Indalezio, Indalezio*
*Indalezio Moko*
*uste al dek, uste al dek,*
*ez hautela joko?*
*Moko* deitzen zioten Bilintxi garai hartan itsusi amorratua zelako.

Eta beste kopla honekin erantzun zion Bilintxek:

*- Berriz esaten banak*
*Indalezio Moko*
*hezurrak hautsi arte*
*ez diat lajako.*

Bertsioak
---------

Abestiaren hainbat bertsio daude. Txirri, Mirri eta Txiribiton pailazoek bertsio bat sartu zuten Atzo ttun ttun diskoan.

Hamarreko txikia
----------------

Hamarreko txikiko neurria duten beste bertso asko eta asko zuzen zuzenean kanta daitezke Mando baten gainean doinuarekin, euskarazkoak eta nazioartekoak ere bai. Esate baterako, hauek:

* *Motibo bat nigana (Bizkaiko txerriarenak)*
* *Bizkaiko aberatsak*
* *Batetikan korrozka* (*Antton eta Maria*, edo *Poltsa beroarenak*)
* *Esne saltzailearena*
* Domingo kanpaina (*Mando baten gainean*)

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    Xenpelar Dokumentazio Zentroa-Bertsozale Elkartea. «Mando baten gainean I - Doinutegia -» *bdb.bertsozale.eus* (BDB. Bertsolaritzaren datu-basea) (Noiz kontsultatua: 2022-12-20).
2. 1 2    «Mando baten gainean - Euskal Kantutegia / Cancionero vasco -» *www.eusko-ikaskuntza.eus* (Eusko Ikaskuntza) (Noiz kontsultatua: 2022-12-20).
3. ↑   Bilintx (1831-1876); Sarobe, Celestino (1892-1952).  (2014-11-20). *Itzaya [Grabación sonora* : canto vasco. Mando baten gañean beztea : canto vasco / Campaña [sic] y Vilinch. *] (Noiz kontsultatua: 2022-12-20)**.*
4. 1 2 3    Txirri, Mirri eta Txiribiton.  (1991). *Mando baten gainean (Atzo ttun ttun).*  IZ - KEA (Noiz kontsultatua: 2022-12-20).

Kanpo estekak
-------------

* *Mando baten gaineanAtzo ttun ttun albumean. (Txirri, Mirri eta Txiribiton.* IZ - KEA, 1991) Youtube

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115994474

 |

* Wd Datuak: Q115994474
**Sikario** bat beste baten enkarguz norbait hiltzen duen pertsona bat da; hori egin ondoren ordainketa bat jasotzen du, eskuarki dirutan edo beste ondasun batzuetan. Hitzak sinonimo asko ditu: soldatapeko hiltzailea, ordaindutako hiltzailea, pistola-hiltzailea, exekutatzailea eta torpedoa (italiar mafiak erabilia). Etimologikoki *sicarii* *sicarius* hitz latindarraren plurala da. Latinez *sika* daga edo ezpata motza zen, hiltzaileek sarritan erabiltzen zutena tunikaren tolesturen azpian ondo ezkutatu zitekeelako.

Historikoki gizarte gehienetan eman da. Gaur egun delitu larritzat jotzen da, sarritan narkotrafikoarekin lotuta.

Sikarioak Euskal Herrian
------------------------

Sikarioen erabilera GAL erakundearen historiarekin oso lotuta dago. Ezagunetariko bat Jean-Pierre Cherid izan zen. Espainiako Gobernuko aparatu politiko eta polizialetatik bideratua, hiltzaile profesionalak kontratatzen ziren Ipar Euskal Herrian hilketak eta bahiketak burutzeko.

Sikario ospetsu batzuk
----------------------

* Judas Iskariote
* Mario Alberto Castaño Molina

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q378770

 |

* Wd Datuak: Q378770
Evertonen aurkako partida.
**Hull City Association Football Club** (ˈhʌl\_ˈsɪti ahoskatua) Ingalaterrako futbol taldea da, Kingston upon Hull hirian egoitza eta zelaia (KC Stadium) dituena. Gaur egun Premier Leaguen ari da eta lorpen handienak 2014ko FA Cupen txapeldunordetza du.

Historia
--------

Taldea 1904ko ekainean sortu zen eta hurrengo urtean sartu zen futbol federazioan. Emaitza apalak izan zituen eta aipagarria den lorpen bakarra 1930ko Kopako final erdietara iristea izan zen.

1985 eta 1991 artean bigarren mailan aritu zen baina ondoren hirugarren eta laugarren mailatan ibilizen. 2005ean bigarren milara itzuli eta 2009an lehen mailan egin zuen debuta. Bi urte egin zituen bertan. 2014 urtean lehen mailara iztuli zen etahonetaz gain Kopako finalera iritsi eta irabaztear egon zen, partida 2-2 bukatu zen eta luzapenean Arsenalek gola sartuz garaitu zuen. Arsenalek Txapeldunen Ligarako postua lortua zuenez Hull City UEFA Kopan aritu zen.

2015 urtetik aurrera Premier eta Championship mailen artean igo eta jeitsi ibili da.

Irabazitako txapelketak
-----------------------

### Ingalaterra: 0

* Premier League (0): 16.a izan zen 2014an.
* Ingalaterrako Futbol Kopa (0): finalista 2014an.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19477
* Commonscat Multimedia: Hull City A.F.C.

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131825126
* LCCN: nr2005025220

 |

* Wd Datuak: Q19477
* Commonscat Multimedia: Hull City A.F.C.
**Teresita Aguilar Mirambell** (Atenas, Costa Rica, 1933ko urtarrilaren 1a - 2020ko urriaren 8a), Costa Ricako zirujaua, irakaslea eta biologoa izan zen.

Esparru akademikoa
------------------

Gizarte segurantzako masterra zuen eta zientzia irakaslea zen. José Joaquín Aguilar Monge eta Alice Mirambell Umañaren alaba zen. Hezkuntza plangintzari eta ikerketari, komunitate antolaketari eta gizarte segurantzari buruzko argitalpen anitzen egilea izan zen, diputatua 2005-2006 bitartean, Herritarren Ekintza Alderdiko idazkaria 2006-2009, Costa Ricako Idazleen Elkarteko presidenteordea 2010-2012 artean. Horrez gain, Club 7 Mujeres Profesionales y de Negocios BPW-ko Nazioarteko Gaietarako idazkaria izan zen 2010 eta 2013 artean. Grito de Mujer Jaialdiko koordinatzaile ofiziala, Santa Ana, 2014, Magisterio Nazionaleko Pentsioen eta Erretiroen Batzordeko presidentea eta zuzendaria, eta Gizarte Segurantzari buruzko Iberoamerikar Konferentziako Batzorde Betearazleko (CPISS) kidea. ).

2018ko maiatzaren 28tik eta hil zen egunera arte, Adineko Pertsonen Kontseilu Nazionaleko (CONAPAM) Gobernu Batzordeko presidentea izan zen.

Argitalpenak
------------

### Poesia

* "Soy mujer". Editorial EDUCA, 1990.
* "Tú y yo". Editorial Mirambell, 1994. *Zilarrezko Botija sariaren irabazlea*.
* Dueñas, Palentzia, Espainia 1992.
* "Voces comunes". Mirambell Editoriala, 2003.
* "Soy la otra mujer". Mirambell Editoriala, 2003.
* "Tú y yo". Mirambell Editoriala, 2003. Bigarren edizioa.
* "Metáforas de hierro". Editorial Mirambell, 2008.
* "La mujer renacida". Editorial Mirambell. 2014.

### Narrazioa

* "Celebremos la Vida" Bizitzaren testigantza "Minbizia duzu" esaldia entzun ondoren: Editorial Mirambell, 2012.
* "Entre el cielo y el Mar" ipuinak, 2014.

Bizitza pertsonala
------------------

2004ko abuztuaren 3an, eskuineko aldean sabelaldean izandako min larriak eragin zuen seme-alabetako bik eraman izatea Cima ospitalera, Santa Anan etxetik hurbilen zegoenera, eta ordu gutxitan obulutegiko minbizia diagnostikatu zioten. 2004ko abuztuaren 3tik 12ra Teresitak berehalako ebakuntza diagnostikoari egin zion. "*Ez dut ezer pentsatzen, anestesiatuta jarraituko banu bezala nago: beldurrik gabe, negarrik gabe, kexarik edo barkamenik gabe*". Hala idatzi du bere liburuan, ¡Celebremos la vida! 2012an argitaratua eta obarioko minbiziaren aurkako borrokari buruzko testigantza kontatzera dedikatua. Gaixotasuna gainditu zuen eta 2012az geroztik, obulutegiko minbiziari aurre egiteko programa hasi zuen Costa Rican. 2020ko urriaren 8an, 87 urte zituela hil zen, bere heriotzaren arrazoiak agerian utzi gabe.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60967793

 |

* Wd Datuak: Q60967793
**Sexua berresleitzeko ebakuntza** pertsona transgenero baten sortzetiko sexu-ezaugarrien itxura eta funtzionamendua aldatzeko prozedura edo prozedura-multzo kirurgikoari deritzo. Horren bitartez norbanakoaren sexu-ezaugarriak bere genero-nortasunarekin bat etortzea lortzen da. Nahiz eta pertsona transgeneroen genero-disforiaren aurkako tratamendua izan, pertsona intersexualei ere antzeko ebakuntza genitalak egin ohi zaizkie, gehienbat haurtzaroan. Hala ere, Nazio Batuen Erakundearen torturaren aurkako kontalari bereziaren 2013. urteko adierazpen batek pertsona intersexualen adostu gabeko normaltze-ebakuntzaren erabilera gaitzesten du.

Erreferentzia
-------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Nazio Batuen Erakundeko Giza Eskubideen Kontseilua.  (2013ko otsailaren 1a). (pdf) *Report of the Special Rapporteur on torture and other cruel, inhuman or degrading treatment or punishment, Juan E. Méndez.*  (Noiz kontsultatua: 2018ko maiatzaren 2a).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1053501
* Commonscat Multimedia: Gender-affirming surgery

---

* **Medikuntzako identifikadoreak**
* CIE-10: Z87.890
* MeSH: D057830

 |

* Wd Datuak: Q1053501
* Commonscat Multimedia: Gender-affirming surgery
**1981eko Galiziako Parlamentuko hauteskundeak** urriaren 20an egin ziren. 2.174.246 hauteslerekin, 1.006.222 boto eman ziren (%46,3) eta abstentzioa 1.168.024ekoa izan zen (%57,3). Hauteskunde autonomikoetan Espainian egondako abstentzio tasarik altuena izan da. Frankismoaren ondorengo lehenengo hauteskundeak izan ziren Galizian.

Aliança Popular fou la força més votada, seguida de molt a prop per la UCD. Mercè un compromís entre les dues forces més votades fou nomenat primer president de la Xunta de Galícia Xerardo Fernández Albor (AP). Les forces galleguistes i d'esquerra van assolir una representació molt minsa. Endemés, els diputats del BNPG decidiren no acatar la constitució i foren expulsats del Parlament.

Alianza Popular alderdiak irabazi zituen, eta oso gertu egon zen Zentro Demokratikoaren Batasuna. Bi alderdien arteko akordio baten bidez, Xerardo Fernández Albor izendatu zuten Galiziako Xuntako lehendakari. Galiziar abertzaleek eta ezkerreko indarrek ordezkaritza txikia lrotu zuten. Gainera, Galiziako Bloke Nazional-Popularreko kideek ez zuten Espainiako Konstituzioa zin egin nahi, eta parlamentutik kanporatu zituzten.

Kanpo estekak
-------------
Graciela Rodo Boulangerren sinadura
**Graciela Rodo Boulanger** (La Paz, Bolivia, 1935eko otsailaren 16a) Boliviako margolari eta grabatzailea da.

Biografia
---------

Graciela Rodo Boulangerri oso laster eragin zioten pinturarekiko eta musikarekiko maitasuna bere amak, kontzertuko piano-jolea bera, eta aitak, artea ezagutzen zuen negozio-gizona. Haurtzarotik ikasi izan du musika eta artea, eta pianoko lehen kontzertua 15 urterekin eman zuen; Vienan eta Salzburgon egin zituen lehen arte-erakusketak, 18 urterekin. Litografia-ikastaroak egin zituen Juan Rimsarekin, eta, gero, Vienako Arte Ederren Akademian ikasi zuen. 22 urterekin, erabat mrgolari bilakatu zen.

1960an, Hego Amerikako lehen xilografia-lehiaketan saritu zituztenen artean dago.

Graciela Rodo Boulanger Parisera joan zen 1961ean. Han, akuaforte teknikarekin egindako grabatua eta printmaking-a ikasi zituen René Carcan-ekin, Johnny Friedlaenderren agindupean, 1968 arte. Bere lana Estatu Batuetan 1966an erakutsi zuten lehen aldiz.

1979an, UNICEFek Haurtzaroaren Nazioarteko Urteko afitxa egiteko artista ofizial izendatu zuen. Bere tapizetako bi Nazio Batuen Batzar Nagusiaren sarreran daude. 1986an, New Yorkeko Metropolitan Operak kartel bat eskatu zion Mozarten *Txirula sorgindua* obrarako; haren pinturak Lincoln Centerreko arte-galeriak erakutsi zituen. 1993an, Nazio Batuen Erakundeko Elkarteen Munduko Federazioak bere pinturetako bat aukeratu zuen galzorian zeuden espezieen zigilu eta edizio mugatu bat irudikatzeko.

2005ean, Graciela Rodo Boulangerrek Paris utzi eta Boliviara joan zen bizitzera.

Lanak
-----

Graciela Rodo Boulanger ezaguna da aurpegi biribilak dituzten eta eguneroko jardueretan diharduten haurren pintura estilizatuengatik. Hondoak testurizatuak dira, eta batzuetan sendoak kolore primarioetan.

Erakusketak
-----------

* 1953: Bakarkako lehen erakusketa Vienan
* 1956: Salon Murilloko pinturako bigarren saria *Gens du cirque*  lanagatik
* 1983: egindako lanaren atzera begirakoa, Washingtongo Latinoamerikako Arte Modernoaren Museoan
* 2012: erakusketa, San Frantziskoko (Kalifornia) Four Forty Four galerian

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Graciela Rodo.* .
2. 1 2 3 4 5 6 7 8    *Graciela Rodo Boulanger.* .
3. 1 2 3 4 5    *Graciela Rodo Boulanger (Bolivian, born 1935).* .
4. ↑   «Graciela Rodo Boulanger expone en San Francisco» *La Razón* 3 octobre 2012.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3113046
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 109638963
* ISNI: 0000000107879490
* BNF: 149615782 (data)
* GND: 142303801
* LCCN: n87844903
* SNAC: w66t1dqq
* SUDOC: 092828892
* ULAN: 500185239
* KulturNav: id
* RKD: 105498

 |

* Wd Datuak: Q3113046
**Aspies For Freedom (AFF)** 2004an sortutako erakunde britainiarra da, pertsona autisten eskubideen aldeko mugimendua sentsibilizatzea helburu duena. Publikoari ezagutarazten dio autismoaren espektroan egoteak abantailak ere badituela eta ez desabantailak bakarrik. Horretarako, urtero Autisten Harrotasunaren Eguna antolatzen du. AFFk komunitate autistari laguntza ematen dio, ez du autismoa gaixotasuntzat hartzen eta sendatzeko saiakeren aurka dago.

Historia
--------

2004an Amy eta Gwen Nelsonek sortua, AFFk *New Scientist* moduko aldizkarietako argitalpenei esker ospea lortu zuen. 2007ko abuztuan, *The Guardian* egunkariak kalkulatu zuen 20.000 lagun zegoela erakundean.

Aktibismoa
----------

Gwen Nelsonek, Aspies For Freedomen sortzaileak, Autism Speaks erakundearen parodiak egin ditu Interneten, kontrako iritziak isilarazten ari direla esanez. 2004an, AFFk Nazio Batuen Erakundeari eskaera egin zion pertsona autistak gutxiengo talde gisa aitortzeko. Adierazpena *Declaration of the autism community* izenean kaleratu zen. Artikulu honek Nazio Batuen Erakundearen aitorpen ofiziala eskatzeko arrazoiak eta hori lortzeko egin beharreko lana azaldu zuen.

*The Guardian* egunkariak AFF pertsona autisten enplegurako laguntza baliabide gisa aipatu zuen.

Gwen Nelsonek eta Aspies For Freedomek autismoa detektatzeko jaio aurreko proba genetikoen aurka hitz egin dute, autismoa desberdintasun gisa irudikatuz eta ez gaixotasun gisa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Bernier, Raphael A.; Gerdts, Jennifer.  (2010). *Autism Spectrum Disorders: A Reference Handbook.*  Bloomsbury Academic, 82 or. ISBN 9781598843347. (Noiz kontsultatua: 2024-02-18).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Autistic licence» *Times Online* 2005-12-31  jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2007-11-08) (Noiz kontsultatua: 2024-02-18).
3. 1 2 3   **(Ingelesez)** Saner, Emine. «'It is not a disease, it is a way of life'» *The Guardian* 2007-08-07 (Noiz kontsultatua: 2024-02-18).
4. ↑   **(Ingelesez)** Trivedi, Bijal. «Autistic and proud of it» *New Scientist* (London) 2005-06-15 (Noiz kontsultatua: 2024-02-18).
5. ↑   **(Ingelesez)** Biever, Celeste. «Dispute rages over who speaks for autistic people» *New Scientist* (London) 197 (2641): 9. 2008-02-02.
6. ↑   **(Ingelesez)** Groner, Rachael.  (2012). «Sex As Spock» in McRuer, Robert; Mollow, Anna. *Sex and Disability.*  Duke University Press, 279 or. ISBN 978-0822351542. (Noiz kontsultatua: 2024-02-18).
7. ↑   **(Ingelesez)** «Declaration From the Autism Community That They Are a Minority Group» *Press Release Newswire* 2004-11-18 (Noiz kontsultatua: 2007-11-07).
8. ↑   **(Ingelesez)** «Work: Giving autistic people access to work» *The Guardian* (London): 2. 2009-10-17.
9. ↑   **(Ingelesez)** Caplan, Arthur. «Would you have allowed Bill Gates to be born?» *NBC News* 2005-05-31 (Noiz kontsultatua: 2024-02-18).

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Webgune ofiziala
*uwu* emotikonoaren irudikapena.
***uwu*** edo ***UwU*** aurpegi polit bat irudikatzen duen emotikono bat da. *u* karaktereek begi itxiak adierazten dituzte eta *w* karakterean ahoa. Berotasuna, gertutasuna eta poztasuna adierazteko erabiltzen den emotikonoa da. 

Ez da komenigarria jestu hauek egitea, pena eta nazka handia eman diezaiokezulako zure inguruko "lagunei" erdaraz esanda, "verguenza ajena"eman ohi duzu.

Erabilera
---------

*uwu* emotikonoa kawaii kontzeptuarekin lotzen da askotan, baita poztasunarekin eta xamurtasunarekin ere. Gehiegi erabiltzen bada, ordea, jasotzen duenarentzat gogaigarria izan liteke. Furryen artean erabilera handikoa da.

Historia
--------

*uwu* emotikonoaren lehen erabilera ezaguna 2000ko apirilaren 11n izan zen, Ghislain Deslierres furry artistak erabili zuenean Vixen Controlled Library webguneko mezu batean. 2005eko anime aldizkari batek ere erabili zuen. Ez da ezaguna nondik sortu zen, baina Interneteko txat geletan garatu zela uste da. 2014ean asko hedatuta zegoen jada, Tumblr bezalako guneetan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Turner, Amy-Mae.  (2019-05-26). «What does 'uwu' mean?» *The Daily Dot* (Noiz kontsultatua: 2024-01-30).
2. ↑   **(Ingelesez)** University, Janani Mangai Srinivasan, Wake Forest.  (2020-02-22). «The Origin and Spread of 'UWU' — The Word That Epitomizes Cuteness» *Study Breaks* (Noiz kontsultatua: 2024-01-30).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q102650998

 |

* Wd Datuak: Q102650998
**Ikerkuntza Arkeologiko Prebentiboen Institutu Nazionala** (**Inrap**) izaera administratiboa duen ikerketarako erakunde frantses publiko bat da, 2001eko urtarrilaren 17ko legeak sortua, prebentzio-arkeologiari buruzkoa. 1901eko elkarteen legepean zegoen Erregistro Arkeologiko Nazionaletarako Elkartea (Afan), ordezkatu zuen.

Kultura eta Ikerketaz arduratzen diren ministerioen babespean dago.

Misioak
-------

"Legeak ezartzen du ezen, edozein egokitzapen egin baino lehen edo eraikitzeko baimena eman baino lehen, Drac – Direction régional del affaires culturelles = Kultura Gaietarako Eskualdeko Zuzendaritzak –beharrezkotzat jotzen badu, diagnostiko arkeologikoa egiteko agindua ematen duela".

INRAPen zeregina da, beraz, prebentziozko arkeologiaren diagnostiko horiek egitea. Tokiko arkeologiako eskualde-zerbitzuak lurralde-antolamenduko proiektu bati jarraipen arkeologikoa egiteko agindua ezartzen badio, eta uste badu eraikitako lurrak interes arkeologikoa duela edo izan dezakeela, egokitze-lanak hasi aurretik diagnostikoa egiten da. Diagnostiko horren ondorioz, prebentziozko erregistroa egin daiteke, eta horren erantzukizuna kontratu bidez esleitzen da.

INRAPek, halaber, prebentzio arkeologiako eragiketen ustiapen zientifikoaz eta emaitzen zabalkundeaz arduratzen da. Kultura irakasten, zabaltzen eta arkeologia balioztatzen laguntzen du (Ondare Kodearen L.523-1 artikulua).

Oharrak eta erreferentziak
--------------------------

1. ↑  « L’archéologie préventive a émergé de l’indignation devant la destruction du patrimoine », article du 15 avril 2022, magazine *pour la science*.

* 

### Kanpo estekak
Gosetea SESB 1933an. Beltzez goseteak gogorren jo zotuen lurraldeak. A – Zerealak kontsumitzen duten eskualdeak, B – Zereala ekoizten duten eskualdeak. C – Kosakoen antzinako Don, Kuban eta Terek-eko lurraldeak, C1 – Kosakoen antzinako Uraleko eta Orenburgeko lurraldeak, 1. Kola penintsula, 2. Iparraldeko eskualdea, 3. Karelia, 4. Komien Errepublika, 5. Leningrad oblasta, 6. Ivanovo oblasta, 7. Moskuko oblasta, 8. Nijni Novgorodeko eskualdea, 9. Mendebaldeko Oblasta, 10. Bielorrusia, 11. Erdialdea-Lur Beltzak eskualdea, 12. Ukraina, 13. Volgako eskualdea, 14. Tartaria, 15. Baxkiria, 16. Ural, 17. Volgako eskualdea, 18. Kausaso Iparraldeko Kraia, 19. Georgia, 20. Azerbajan, 21. Armenia.
**1931-1933ko Sobietar goseteak**, Sobietar Batasuneko errepublika guztiak ukitu zituen 1931 eta 1933 urteen artean. Guztira uste da 6 eta 8 milioi bitarteko hildako gertatu zirela. Gertaera izugarri hau isilpean gorde izan da luzaroan Sobiet Batasunaren garaian.

Eragin latzenak pairatu zituzten lurraldeak Ukrainako erdialdea eta ekialdea, Bielorrusiako hegoaldea, Volgako bazterrak, Errusiako lur beltzen eskualdea, Don eta Kubaneko kosakoen lurraldeak, iparraldeko Kaukaso, Kazakhstango iparraldea, Uralaren hegoaldea eta mendebaldeko Siberia izan ziren..

Erreferentziak
--------------

1. ↑  N Werth - The 1931-1933 famines : 1932-1933: Famine in the Ukraine and Kuban

Ikus, gainera
-------------

* 1921-1922ko sobietar gosetea
* Holodomor

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2497254

 |

* Wd Datuak: Q2497254
Askatasunaren estatuak hainbat sinbolo ditu, Estatu Batuek berezko dituzten ezaugarriei lotuak: Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Aldarrikapenaren data, esklabotzaren abolizioa adierazten duten bilur eta kate hautsiak, eta ilustrazioa sinbolizatzen duen zuzia.
**Estatubatuar eszepzionalismoa** Ameriketako Estatu Batuak berez beste nazio batzuen gainetik daudela sinestea da.

Sinesmen horren aldeztaileek argudiatzen dute Estatu Batuetako balioak, sistema politikoa eta historia bakarrak direla giza historian. Askotan, adierazi nahi izaten dute Estatu Batuek nazioartean zeregin berezia eta positiboa betetzeko eskubidea dutela eta horretarako prestatuta daudela.

Alexis de Tocqueville frantziar zientzialari politiko eta historialariaren oharretan eta idatzietan du sorburua; bereziki, Estatu Batuak Britainia Handiarekin eta bere jaioterri Frantziarekin konparatuz egin zituen idatzietan. Tocqueville izan zen 1831n han egindako bidaien ondoren herrialdea «ohiz kanpokoa» zela adierazi zuen lehen idazlea. *Estatubatuar eszepzionalismoa* terminoaren lehen erabilera dokumentatua Estatu Batuetako komunistek egin zuten, komunisten arteko barne borroketan ari zirela, 1950eko hamarkadaren amaieran.

Seymour Martin Lipset politologoak dioenez, Estatu Batuak apartekoak dira, iraultzazko gertaera batetik abiatu baitziren. Beraz, estatubatuar eszepzionalismoaren Ameriketako Estatu Batuetako Iraultzan kokatzen du, eta adierazten du Estatu Batuak ideologia bereziko «lehen nazio berritzat» sortu zela. Ideologia hori, Lipsetek *amerikanismoa* deitua —baina, sarritan, *estatubatuar esezpzionalismoa* izenaz ere aipatua, askatasunean, berdintasunean, indibidualismoan, errepublikanismoan, demokrazian eta *laissez faire* ekonomian oinarritzen da; printzipio horiek, batzuetan, kolektiboki *estatubatuar eszepzionalismo* izenaz aipatzen dira. Gizarte zientzietako terminotzat, estatubatuar eszepzionalismoa Estatu Batuen estatusari dagokio, munduan muturreko datua den aldetik. Kontzeptuaren kritikariek eta nazionalistek diote *estatubatuar eszepzionalismoa* terminoak iradokitzen duela Estatu Batuak beste herrialde batzuk baino hobea dela, goragoko mailako kultura duela, edo mundua eraldatzeko eginkizun bakarra duela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   *American Exceptionalism: A Double-Edged Sword.* Seymour Martin Lipset. New York, N.Y.: W.W. Norton & Co. Inc. 1996. p. 18.
2. ↑   «Trump wants schools to teach "American exceptionalism" if he's re-elected» *Newsweek* August 24, 2020.
3. ↑  de Tocqueville, Alexis. *Democracy in America* (1840), part 2, p. 36: "The position of the Americans is therefore quite exceptional, and it may be believed that no other democratic people will ever be placed in a similar one."
4. ↑   Zimmer, Ben.  (27 September 2013). «Did Stalin Really Coin "American Exceptionalism"?» *Slate.com*.
5. ↑  Seymour Martin Lipset, *The first new nation* (1963).
6. ↑  Lipset, *American Exceptionalism*, pp. 1, 17–19, 165–74, 197

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q464148

 |

* Wd Datuak: Q464148
S

**Txekoslovakiako Lehen Errepublika** (txekieraz eta txekieraz: *Československá republika*) 1918 eta 1938artean Erdialdeko Europan existitu zen herrialdea dugu. 1918an sortu zen Txekoslovakia Lehen Mundu Gerra amaitu bezain laster Austriar-Hungariar Inperioa desegin baitzen. Egungo Txekiar Errepublikak, Eslovakiak (1939tik 1945era) eta Karpatoko Ruteniak (azkar Karpato, Ukraina legez independentzia lortu zuenak) osatzen zuten eremua.

Guden arteko aldian errepublika demokratikoa eta oparoa izan zen, baina gatazka etnikoak agerian egon ziren etengabe lurraldean bizi ziren bi talde nagusien artean: alemaniarrak eta eslovakiarrak. Hauek biek ez zetozen bat txekiarren (bohemiar eta moraviarren) menderatze politiko eta ekonomikoarekin. Izan ere, Txekoslovakiako alemaniar eta hungariar gehienak ez ziren bat etorri estatu berria sortzearekin.

Txekoslovakiako Errepublikaren zatiketa (1939)
Txekoslovakiako Errepublikako hiztun komunitateak (1930)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q140359
* Commonscat Multimedia: Czechoslovak Republic (1918–1938)

---

 |

* Wd Datuak: Q140359
* Commonscat Multimedia: Czechoslovak Republic (1918–1938)
**Irlandar Alderdi Errepublikazale Sozialista** (irlanderaz *Páirtí Poblachtact Sóisialach na hÉireann* eta ingelesez *Irish Republican Socialist Party* edota *IRSP*) Irlandako ezker muturreko alderdi politiko bat da. Bere pentsamoldea irlandar errepublikanismoa, sozialismoa, marxismoa eta leninismoan oinarritzen da. Bere ikurrik erabili eta ezagunena ondo urdineko *Izardun Goldea (Starry Plough)* da.

1975ean Irlanda osoan abortua eta LGBT pertsonen eskubideak modu irekian defendatzen eta babesten zituen lehenbiziko alderdia izan zen.

Alderdia
--------

1974an Ipar Irlandako gatazkaren eraginpean Belfasten sortua izan zen. Ziurrenik bere politikari ezagunenak Seamus Costello eta 1974-1978 artean alderdi honetan egon zen Bernadette Devlin da.

1974-1998 artean jardunean egon zen INLA erakunde armatuaren adar politikoa izan zen. Gaztedi Errepublikazale Sozialisten Mugimendua izeneko gazte erakundea ere badu.

Bere burua 1916ko Pazko matxinadako buruzagietako bat izan zen James Connolly irlandar iraultzaile sozialista ospetsuak 1896an sorturiko Irlandar Alderdi Sozialista Errepublikazalearen ondorengotzat du.

Ikus gainera
------------

* INLA
* *Izardun Goldea (Starry Plough)*
* Irlandar Alderdi Sozialista Errepublikazalea

Kanpo-estekak
-------------

* Irlandako Alderdi Errepublikazale Sozialistaren webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2116865
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152876413
* LCCN: nr91023299

 |

* Wd Datuak: Q2116865
**Laja ibaia** Txileko Biobío eskualdean isurtzen den ur-ibilgu naturala da, La Laja aintziran jatorria duena, Antuco udalerrian, eta Biobío ibaian isurtzen dena, Laja udalerrian. Lajako ur-jauziagatik da ezaguna.

Ibilgua
-------

Laja ibaiak izen bereko aintziran du jatorria, inguruko handiena, 1.360 m-ko altueran dagoena, ibaiko urak presatu egin zituen hesi natural batek eratua. Aintziraren arro hidrografikoak 1000 km² ditu eta 8.000 milioi m³ inguruko bolumena gordetzen du 32,5 km-ko ardatz nagusiarekin I-H orientazioan eta 9 eta 1,5 km bitarteko zabalera aldakorra 132 km²-ko azalerarekin.  :2

Txileko Erdialdeko Haranera iritsitakoan, ohantze zabal eta hareatsu batetik barrena ibiliko da, uholdeetan metatutako hare-banku handiek osatutako lautada batean. Mendebaldeko norabide orokorrarekin, bere erdiko ibilguak Itata ibaiaren paraleloa den zati bat dauka, Biobíoren iparraldean dagoen arro handiarekin, 4 km baino gutxiagoz bereizita. Panamerikar errepidearen ekialdean, Salto del Laja ikusten da azken horretatik 20 m-tik gorako desnibelarekin.

Lajak 140 km-ko luzera du eta 4.040 km²-ko arroa isurtzen du. Bere ibaiadar nagusia Polcura ibaia da, La Laja aintziraren iparraldean sortzen dena eta La Polcura mendilerroa deritzona drainatzen duena 60 km-ko ibilguan. Beherago, hegoaldetik datorren Rucue ibaia jasotzen du eta Bío Bíorekin bat egin aurretik, iparraldetik Claro ibaia.  :2

Laja Bío Bíoren iparraldeko adar garrantzitsuena da. Biak San Rosendo eta La Laja hiri industrialdearen inguruan elkartzen dira, kostaldeko mendilerroaren ekialdean.

Biztanleria, ekonomia eta ekologia
----------------------------------

Ruta 5 Sur errepidearen altueran, Lajako ur-jauzia dago, hau da, pasealeku eta udako gune oso okupatua, Los Angeles hiritik hurbil. Era berean, turistentzako bisita ezinbesteko puntua da.

Laja ibaitik Diguillín ibaira ur transferentzia bat eraikitzen hasi zen 2020an. Laja-Diguillín ureztatze sistemak Ñuble Eskualdeko 60.000 hektarea ureztatze seguruz hornituko ditu.

Energia elektrikoa bere urekin sortzen da Lajako zentral hidroelektrikoan .

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Dirección General de Aguas, 2004
**Irunberriko arroila** Nafarroa Garaiko Zangozerria eskualdean kokatutako arroila bat da, Irati ibaiak zeharkatutakoa. Irunberri eta Ledea herrien artean dago, 1,40 kilometroko luzerarekin eta 0,36 kilometro koadroko azalerarekin. Zatirik sakonenetan, 403 metroko aldea dago ibaiaren mailaren eta gailurrik altuenen artean, eta azpimarratzekoak dira eskuinaldeko Biezkas eta ezkerraldeko Arromastaka mendiak.

Natura 2000 sarekoa da, Natura Erreserba gisa.

Deskribapena
------------

Irati ibaiak Leireko mendilerroa eta Izkoko mendien artean zulatutako arroila da, kilometro bat baino gehixeagoko luzeran, 197 metroko desnibelekin, tonu gorrixkako kareharrizko labar mailakatuetan. Arroilaren hondoan, ibaiak putzu sakonak eratzen ditu sarreran eta irteeran, eta erdian presa artifizial batek atxikitzen du.

Irunberriko arroila, bere luzera osoan, bi muturretan tunel bana zeharkatzen duen pista batek zeharkatzen du, Iruñetik Zangozara zihoan Iratiko trenbide zaharraren aztarnak. Trenbide zaharreko zutoinak daude.

Ezaugarriak
-----------

Arroileko labar harritsuetan hegazti harkaiztarren komunitate handi bat dago, eta haien osagaietako batzuk honako hauek dira: sai arreak, sai zuriak, belatxinga mokogorriak, beletxikiak, harkaitz-zozo urdinak eta haitz-enarak.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | IRUNBERRIKO ARROILA.*  (Noiz kontsultatua: 2021-11-21).
* «Leireko mendilerroa eta Arbaiungo arroila - naturgune babestuak - navarra.es» *espaciosnaturales.navarra.es* (Noiz kontsultatua: 2021-11-21).

Ikus, gainera
-------------

* Irati ibaia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2936922
* Commonscat Multimedia: Foz de Lumbier

---

 |

* Wd Datuak: Q2936922
* Commonscat Multimedia: Foz de Lumbier
**Saiberri**, Nafarroa Beherean topa dezakegun mendia da.

Ibanteli-Labeaga eta Arxuria mendi ospetsuen artean, mugako lerroari jarraiki, mendikate interesgarri bat zabaltzen da.

Soka honetako gainak ez dira oso nabarmenak, baina inguru ezin ederrago batean egonik, txango atsegin baterako aukera emanen digute, gainez gain ibiliz eta ikuspegi zabalez gozatuz.
Bereziki aipatzekoak dira Arxuria eta Larrun mendien profilak eta Lapurdiko kostaldearen ikuspegia.
Hurbil izanen ditugu Sarako harpeak, Etxalarko usategi sona handikoak eta hainbat monumentu megalitiko.

Idoieta, Lakain, Nabarlatsa, Eguzkieta eta Saiberri dira, hurrenez hurren, Lizarietako lepotik abiatuta bidean aurkituko ditugun gainak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Euskal Herriko Mendien Katalogoa* 2007ko otsaila, 2009ko apirila, Euskal Mendizale Federazioa. Katalogo horretako toponimoek Euskaltzaindiaren Onomastika Batzordearen oniritzia dute. (EODA)  
Saiberri (Mendikat)

Kanpo estekak
-------------

* Saiberri, .
**San Trokaz eliza** Abadiñon dagoen eliza da, Torkuato Accikoaren omenez sagaratua. Inazio Ibero arkitektoak diseinatua, eraikitze lanak 1783an amaitu zuten.

Arkitektura klasikoaren ariketa dugu, berritasunei uzkur eta Euskal Herrian sustrai sakonak dituen eraikitze modu tradizionaletara lotuta dagoena. Horren frogagarri dira bere tipologia errenazentista barruan nabe bakarreko kapera garaiak dituen tenplua edo gotiko
estiloko zainez osaturiko izartegi estalpenak. Gauza bera gertatzen da bere triglifoz eta metopezko lengoaia
klasikoarekin.

Barrualdean nabe zabala du, buru poligonalarekin eta alboetan hiru kapera ditu. Kapera horiek barrualderantz hedatzen dira, kanpora izan beharrean. Hiru erretaula rokoko ditu eta aldare barroko naturalista bi.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Bizkaiko Foru Aldundia. *San Trokaz eliza (Abadiño).* .
2. ↑   Eusko Jaurlaritza. *San Trokaz eliza.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6446952
* Commonscat Multimedia: Church of San Trokaz, Abadiño

---

 |

* Wd Datuak: Q6446952
* Commonscat Multimedia: Church of San Trokaz, Abadiño


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
**Galiziako Parlamenturako hauteskundeetan**, Galiziako herritarrek Galiziako Parlamentuko kideak aukeratzen dituzte. Galiziako Parlamentua hirurogeita hamabost parlamentarik osatzen dute. Galiziako Parlamenturako azken hauteskundeak 2024an egin ziren.

Hauteskunde-sistema
-------------------

Diputatuak barrutika (2020)
1981eko Galiziako Autonomia Estatutuaren arabera, Galiziako Parlamentuko kideak sufragio unibertsal, berdin, aske, zuzen eta isilpekoaren bidez aukeratzen dira.  Halaber, ezartzen du Legebiltzarrak gutxienez hirurogei diputatu eta gehienez laurogei izan behar dituela.  Galiziako Hauteskunde Legeak hirurogeita hamabost diputatu zehazten ditu.  Parlamentariak hauteskunde barruti bakoitzean zerrenda itxiak dituzten botoen zenbaketa proportzionalaren bidez aukeratzen dira.

Galiziako Parlamentuko hauteskunde-barrutiak Galiziako lau probintziei dagozkie.  Probintzia bakoitzari gutxienez hamar diputatu dagozkio. Gainerako hogeita hamabost diputatuak probintzien artean banatzen dira, biztanleen arabera.  Hala, 2016ko hauteskundeetan banaketa hau izan zen:
25 diputatu Coruñan, 14 Lugon, 14 Ourensen eta 22 Pontevedran. Hauteskunde-zerrendetan aulkiak D'Hondt sistemaren bidez esleitzen dira.  Barrutiaren baliozko botoen %5ekoa eskuratu behar da, gutxienez, parlamentuan sartu ahal izateko.

Emaitzak
--------

| Urtea | Parlamentua | Eserlekuak | Barrutia | Irabazleak probintziaren arabera |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 2024 |  |  | PPdeG | ¿? |  |  |
|  | BNG | ¿? |
|  | PSdeG | ¿? |
|  | Sumar Galicia | ¿? |
|  | DO | ¿? |
|  |
| 2020 |  |  | PPdeG | 42 |  |  |
|  | BNG | 19 |
|  | PSdeG | 14 |
|  |
| 2016 |  |  | PPdeG | 41 |  |  |
|  | En Marea | 14 |
|  | PSdeG | 14 |
|  | BNG | 6 |
|  |
| 2012 |  |  | PPdeG | 41 |  |  |
|  | PSdeG | 18 |
|  | AGE | 9 |
|  | BNG | 7 |
|  |
| 2009 |  |  | PPdeG | 38 |  |  |
|  | PSdeG | 25 |
|  | BNG | 12 |
|  |
| 2005 |  |  | PPdeG | 37 |  |  |
|  | PSdeG | 25 |
|  | BNG | 13 |
|  |
| 2001 |  |  | PPdeG | 41 |  |  |
|  | BNG | 17 |
|  | PSdeG | 17 |
|  |
| 1997 |  |  | PPdeG | 42 |  |  |
|  | BNG | 18 |
|  | PSdeG | 15 |
|  |
| 1993 |  |  | PPdeG | 43 |  |  |
|  | PSdeG | 19 |
|  | BNG | 13 |
|  |
| 1989 |  |  | PPdeG | 38 |  |  |
|  | PSdeG | 28 |
|  | BNG | 5 |
|  | PSG-EG | 2 |
|  | CG | 2 |
|  |
| 1985 |  |  | CP | 34 |  |  |
|  | PSdeG | 22 |
|  | CG | 11 |
|  |
|  | PSG-EG | 3 |
|  | BNG | 1 |
|  |
| 1981 |  |  | AP | 26 |  |  |
|  | UCD | 24 |
|  | PSdeG | 16 |
|  | BNG-BN-PG-PSG | 3 |
|  | EG | 1 |
|  | PCG | 1 |

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Jefatura del Estado 1981, art. 11.
2. ↑  Jefatura del Estado 2007, art. 11.
3. 1 2  Comunidad Autónoma de Galicia 1985, art. 9.
4. ↑   «Decreto convocatoria electoral» *DOG* 1 de agosto de 2016.
5. 1 2  Comunidad Autónoma de Galicia 1985, art. 10.

Kanpoko loturak
---------------
Tontsura erromatarra
**Tontsura** zenbait erlijiotako sarrera-ospakizuna da, egoera berri batera igarotzen denari ilea moztea eskatzen diona. Eliza katolikoak eta ekialdeko eliza ortodoxoak erabili izan du erritu hori, kide batek bere burua Jainkoari eskaini nahi izan dionean. Eliza katolikoak 1973 arte erabili zuen, orduan utzi baitzuen indarrik gabe Paulo VI.a aita santuak. Ekialdeko eliza ortodoxoan irakurlea apaiz egiten denean erabiltzen da. Ekialdeko eliza batzuetan erritua monasterioko bizitzan onartua izateko ospakizunean egiten da. Noizkoa duen jatorria ez da garbi, baina antzinako kristauek bazuten ohitura hori, beharbada greziarrengandik eta semitengandik hartua, haiek ere jainkoei eskaintzen baitzizkieten ile-matazak. Budismoan, apaiz egiteko eta lekaime egiteko erabiltzen da. Birmanian eta Thailandian mutikoak zortzi urte inguru dituztenean, monasteriora joaten dira egunak edo hilabeteak han igarotzera, eta ilea moztea dute ospakizun nagusietako bat. Hinduismoan, hasierako erritua da, eta egoera-aldaketak adierazteko ere erabili izan da; bi urte inguru dituzten haurrei ilea mozten zaie, burugainean motots bat utzita, sakramentu baten gisako balioa du, eta lehenengo haurtzarotik bigarren aldira igarotzea adierazten du.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q273761
* Commonscat Multimedia: Tonsure

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q273761
* Commonscat Multimedia: Tonsure
**Francisca de Nebrija** edo **Lebrija** (Nebrixa edo Lebrixa gisa ere ageri da bere abizena) Juan Pérez de Moya idazle garaikidearen arabera, XVI. mendeko humanista, irakasle eta erretorikoa izan zen. 

Ustez, Antonio de Nebrijaren alaba omen zen, hots, lehen gaztelaniaren gramatikaren egilearena, eta haren emazte Isabel Montesinarena (bederatzi ume izan zituztenak, baina izen horretako alabarik dokumentatuta ez dago). Badirudi, bere aita erretorika katedran ordeztu zuela Alcalá de Henaresko Unibertsitatean , alegia, unibertsitate batean klaseak eman zituen lehen emakumeetako bat bihurtuko lukeena; baina ideia hori Juan Pérez de Moya egilearen *Varia historia de santas e ilustres mujeres de todo género de virtudes* (1583) lanetik dator eta ez dauka dokumentazioan oinarririk. Azken urtetan, Dionisio Martín Nietok eta Pedro Martín Bañosek demostratu dute Francisca de Nebrija pertsonaia literarioa baino ez dela eta ez zela benetako persona bat izan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Martín Baños, Pedro (2019): *La pasión de saber. Vida de Antonio de Nebrija* (Francisco Ricoren hitzaurrea), Huelva: Huelvako unibertsitatea, 2019. ISBN 978-84-17776-61-9, 499. or.
2. ↑   Pérez, Janet (2002): The Feminist Encyclopedia of Spanish Literature: N-Z. Greenwood Publishing Group. ISBN 0-313-32445-X. 438. or.
3. ↑   Martín Baños, Pedro (2019): *La pasión de saber. Vida de Antonio de Nebrija* (Francisco Ricoren hitzaurrea), Huelva: Huelvako unibertsitatea, 2019. ISBN 978-84-17776-61-9, 448-449. or.
4. ↑   Martín Nieto, Dionisio (2016): *Antonio de Nebrija y sus hijos. Relaciones con Extremadura*, 2. argitalpena, Badajoz: Editamás.
5. ↑   Martín Baños, Pedro (2019): *La pasión de saber. Vida de Antonio de Nebrija* (Francisco Ricoren hitzaurrea), Huelva: Huelvako unibertsitatea, 2019. ISBN 978-84-17776-61-9, 499. or.
**National Broadcasting Company, Incorporated** (**NBC**) telebista eta komunikabide enpresa estatubatuar bat da. Irrati eta telebista kateen jabea da, telebista saioak ekoizten ditu, irratidifusio emisorak operatzen ditu AEBetan, zenbait kable bidezko eta satelite bidezko telebista kate ditu eta inbertsioak multimedia aktibitateetan, Interneten eta kable bidezko telebistan. NBC NBC Universal enpresaren dibisio bat da, hau, era berean, General Electricen eta Vivendi Universal komunikazioko talde frantsesaren jabetzakoa delarik.

Historia
--------

NBC 1926ko irailak 9an sortu zuen Radio Corporation of Americak (RCA) eta bere igorpenak 1926ko azaroak 15ean hasi zituen. NBCk RCA, General Electric Company (GE), Westinghouse Electric and Manufacturing Company eta American Telephone and Telegraphen (AT&T) irrati estazioak operatzen zituen.

1927ko urtarrilak 1ean Atlantikoko kostaldetik Ozeano Bareko kostalderako bere lehen igorpena egin zuen. Era berean, NBCren bigarren sarearen igorpenak hasi ziren, Blue Networkenak (Sare Urdina literalki), 1926an inauguratutako sarea "Red Network" (Sare Gorria) deitzera pasa zen bitartean. Red Networkek saio ezagunak ematen zituen, Blue Networkek programazio kulturalago bat ematen zuen bitartean. Gainera, denbora epe labur batean zehar Orange Network (Sare Laranja) existitu zen, 1930eko hamarkadaren hasieran Paficic Network (Ozeano Bareko Sarea) deitzera pasa zena, eta Red eta Blue Networkeko saioak uztartzen zituena Estatu Batuetako mendebaldeko kostaldeko entzuleentzako. Bitartean, uhin laburreko nazioarteko sarea White Network (Sare Zuria) deitzen zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13974
* Commonscat Multimedia: NBC

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134861149
* ISNI: 0000000122898403
* BNF: 12804962t (data)
* GND: 1212286-5
* LCCN: n80050398
* NDL: 00427466
* NLA: 36590525
* CiNii: DA03494712
* SUDOC: 169831523
* BIBSYS: 90947119
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q13974
* Commonscat Multimedia: NBC
Gasteizko Alaba Jeneralaren kalean tranbia, oinezkoak eta autobusa.
**Mugikortasun iraunkorra** ingurumenean inpaktu txikia duten mugikortasun moduen multzoari deritzo. Pertsonen zein ondasunen joan-etorriez aritzean, batez ere jasangarritasunaren alorrean, gero eta gehiago hitz egiten da mugikortasunaz eta ez garraio hutsaz, oinezkoen bidaiak ere kontuan hartzen dituen kontzeptu zabalagoa baita lehena.

Ezaugarriak
-----------

Mugikortasunaren jasangarritasuna ebaluatzeko elementuak hainbat dira: lurretik, uretatik zein airetik mugitzeko erabiltzen den ibilgailua edo modua, energia iturria, mugikortasuna bideratzeko erabiltzen den azpiegitura (errepidea, trenbidea, ubidea edo beste edozein), etab. Mugikortasuna nola gauzatzen den baldintzatzen dituzten eragiketak eta logistika ere kontuan hartu behar da. Mugikortasunaren jasangarritasuna neurtzeko, sistemen eraginkortasuna zein haiek ingurunean duten inpaktua ezagutu behar dira.

Mugikortasunaren jasangarritasuna hobetzeko moduen artean, badaude epe laburrekoak diren neurriak, gehien bat erregaia modu eraginkorragoan erabiltzera eta ibilgailuen igorpenak murriztera zuzenduta egon ohi direnak, zein epe luzekoak, esaterako erregai fosiletan oinarritutako garraio moduak beste alternatiba batzuekin ordezkatzea, bai energia berriztagarrietatik sortutako indarra erabiliz bai bizikleta bezalako beste ibilgailu batzuetara igaroz. Neurri sakonagoetara joz, hirigintzaren ikuspuntutik egindako hautuek ere asko baldintzatzen dute mugikortasun eredua: hiri trinkoagoek, esaterako, mugikortasun mekanizatu gutxiago behar dute (ibilgarriagoak dira), oinez egin baitaitezke eguneroko betebeharrak asetzeko behar diren joan-etorri gehienak.

Garraioaren plangintza tradizionalaren helburu nagusia mugikortasuna azkartzea da, batez ere ibilgailuentzako, eta ez du mugikortasuna osotasunean kontuan hartzen. Garraio sistemek inpaktu nabarmena dute ingurumenean, eta munduko energia kontsumoaren eta karbono dioxido igorpenen % 20 eta % 25 artean suposatzen dute. Maila lokalean, berriz, tokiko aire kutsaduraren erantzule nagusietako bat dira. Gizarte kostuei dagokienez, istripuak, gaixotasunak eta jarduera fisikoaren gabezia eragiten dituzte jasangarriak ez diren mugikortasun moduek. Zirkulazioaren buxadurek, berriz, kostu ekonomikoak sortzen dituzte langileen denbora galerengatik eta ondasun eta zerbitzuen banaketan gertatzen diren atzerapenengatik.

Erreferentziak
--------------

Ikus, gainera
-------------

* Garraio publikoa
* Ibilgarritasuna
* Airearen kutsadura
* Oinbusa eta eskola-bideak
* Emisio baxuko eremua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1364310
* Commonscat Multimedia: Sustainable transport

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2020008871

 |

* Wd Datuak: Q1364310
* Commonscat Multimedia: Sustainable transport
John F. Kennedy estatubatuar lehendakaria, ituna sinatzeko unean.
**Saiakuntza Nuklearrak Partzialki Debekatzeko Ituna**, 1963ko abuztuaren 5ean, Moskun, eta Kubako Krisialdiaren ondoren sinatu zen. Atmosferan eta itsaspean saiakuntza nuklearrak debekatzeko araudi bat da. Lurpeko saiakuntza nuklearrak ez ziren debekatu. Armagintza lasterketa eta atmosferara hondakin nuklearrak isurtzea murrizteko asmoz egin zen. 1963ko urriaren 10ean sartu zen indarrean.

AEBk, Sobietar Batasunak eta Erresuma Batuak berehala berretsi zuten. Frantziak eta Txinak ez zuten bat egin. Indiak ere sinatu zuen. 1970ean, Arma Nuklearrak Ez Ugaritzeko Itunarekin osatu zen.

Estatu sinatzaileak
-------------------

### Sinatu eta berretsi dutenak

Ehun eta hamahiru dira:
Afganistan, Afrika Erdiko Errepublika, Alemania, Antigua eta Barbuda, Argentina, Armenia, Australia, Austria, Bahamak, Bangladesh, Belgika, Benin, Birmania, Boli Kosta, Bolivia, Bosnia eta Herzegovina, Botswana, Brasil, Bulgaria, Bhutan, Kolonbia, Costa Rica, Danimarka, Dominikar Errepublika, Ekuador, Egipto, El Salvador, Erresuma Batua, Errumania, Eslovakia, Eslovenia, Espainia, Ameriketako Estatu Batuak, Filipinak, Finlandia, Fiji, Gabon, Gambia, Ghana, Grezia, Guatemala, Hego Korea, Hegoafrika, Honduras, Hungaria, Islandia, India, Indonesia, Iran, Irak, Irlanda, Israel, Italia, Jamaika, Japonia, Jordania, Kanada, Kenya, Kongoko Errepublika Demokratikoa, Kroazia, Kuwait, Laos, Libano, Liberia, Luxenburgo, Madagaskar, Malawi, Malaysia, Malta, Maroko, Mauritania, Maurizio, Mexiko, Montenegro, Nepal, Nikaragua, Niger, Nigeria, Norvegia, Herbehereak, Panama, Papua Ginea Berria, Peru, Polonia, Ruanda, Samoa, San Marino, Senegal, Serbia, Seychelleak, Sierra Leona, Singapur, Sobietar Batasuna, Sri Lanka, Sudan, Surinam, Swazilandia, Suedia, Suitza, Siria, Thailandia, Taiwan, Togo, Tonga, Trinidad eta Tobago, Tunisia, Turkia, Txad, Txekia, Ukraina, Uganda, Venezuela, Zambia, Zeelanda Berria, Zipre.

### Sinatu dutenak, berretsi gabe

Hamazazpi dira:
Aljeria, Burkina Faso, Burundi, Kamerun, Etiopia, Haiti, Libia, Mali, Pakistan, Paraguai, Portugal, Somalia, Tanzania, Txile, Uruguai, Vietnam, Yemen

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q278960
* Commonscat Multimedia: Partial Nuclear Test Ban Treaty

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q278960
* Commonscat Multimedia: Partial Nuclear Test Ban Treaty