recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Miguel Sánchez-Migallón Naranjo**,  (Ciudad Real, Espainia, 1995eko otsailaren 8a), eskubaloian aritzen den kirolari espainiarra da..

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu, eta brontzezko domina eskuratu zuen eskubaloian, Espainia ordezkatuz; Frantziako taldearen (urrezko domina) eta Danimarkako taldearen (zilarrezko domina) atzetik sailkatu zen Espainia.

Tokion, honako hauek osatzen zuten Espainiako taldea: Julen Aguinagalde, Rodrigo Corrales, Alex Dujshebaev, Raúl Entrerríos, Ángel Fernández Pérez, Adrià Figueras, Antonio García Robledo, Aleix Gómez, Gedeón Guardiola, Eduardo Gurbindo, Jorge Maqueda, Viran Morros, Gonzalo Pérez de Vargas, Miguel Sánchez-Migallón,Daniel Sarmiento Melián eta Ferran Solék.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 03 !3. postua, brontzezko domina | Eskubaloia, gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Miguel Sánchez-Migallón Naranjo» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  "Miguel Sánchez-Migallón Naranjo"[*Betiko hautsitako esteka*] *olympics.com* **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6015193
* Commonscat Multimedia: Miguel Sánchez Migallón

---

 |

* Wd Datuak: Q6015193
* Commonscat Multimedia: Miguel Sánchez Migallón
Lady **Hester Lucy Stanhope** (Chevening, Kent, Ingalaterra, 1776ko martxoaren 12a - Djoun, Siria, 1839ko ekainaren 23a) Ingalaterrako aristokrata bat izan zen eta 'Palmirako erregina zuria' bezala ezagutzen zuten Sirian. Hortaz gain, abenturazale ausarta izan zen emakumeek abenturak bizitzeko eskubiderik ez zuten garaian.

Bizitza
-------

Lord Charles Stanhope eta Lady Hester Pitt dira bere gurasoak eta hiru alabetatik nagusiena da.
Lady Hesterrek txikitatik erakutsi zuen beste ume aristokratekiko desberdina zela, izan ere ez zuen interesik dantza, musika eta halako ikasgaietan. Txikitatik erakutsi zuen bere abentura zaletasuna.
1806-an William Pitt hil zenean (Lady Hensterren osaba) honek gozatzen zituen luxuak desagertu egin ziren beraz Koroak ematen zizkion 1200 libra-ko pentsioarekin Ekialdeko lekurik bitxienera joan zen.

Bertan, 50 gameluko karabana bat egin eta Palmira-ra iritsi zen, non bertakoek 'Palmirako erregina zuria' ezizena ipini zioten.
Azkenean 1837. urtean gaixotu eta hil egin zen 1839-an .

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Clara.  (2008-01-30). «HISTORIAS DE MUJERES: LADY HESTER STANHOPE» *HISTORIAS DE MUJERES* (Noiz kontsultatua: 2021-04-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q73980
* Commonscat Multimedia: Hester Stanhope

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 64019838
* ISNI: 0000 0000 8388 5246
* BNE: XX1303506
* BNF: 12026885q (data)
* GND: 118752707
* LCCN: n80056889
* SNAC: w66w9p9c
* SUDOC: 028135482
* Open Library: OL4469148A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q73980
* Commonscat Multimedia: Hester Stanhope
**Hispanismoa** (batzuetan **hispaniar ikasketak** deitzen zaio) gaztelaniazko munduaren literatura eta kultura aztertzea da, batez ere Espainiarena eta Hispanoamerikarena. Halaber, Estatu Batuetan eta Afrika, Asia eta Pazifikoko gaur egun edo lehenago gaztelaniaz hitz egiten duten beste herrialde batzuetan, hala nola Filipinetan eta Ekuatore Ginean, espainiar hizkuntza eta kultura ikastea ere ekar dezake.

Jatorria
--------

XVI. mendean zehar, Espainia berrikuntza-motor izan zen Europan, lurralde, gai, literatura-mota eta pertsonaia, dantza eta moda berriekiko loturagatik. Estatus hegemoniko honek, interes komertzialak eta ekonomikoak ere bultzatuta, gaztelania ikasteko interesa sortu zuen, Espainia izan baitzen botere politiko nagusia eta Errenazimendu ondorengo Europan itsasoz haraindiko inperioa garatu zuen lehena izan baitzen. Interes horri erantzuteko, zenbait idazle espainiarrek erdararen gai gisa ikuspegi berri bat garatu zuten. 1492an Antonio de Nebrijak bere *Gramática castellana* argitaratu zuen, Europako hizkuntza moderno baten lehen gramatika argitaratua. Juan de Valdések bere *Diálogo de la lengua* (1533) idatzi zuen bere lagun italiarrentzat, gaztelera ikasteko irrikaz zeudenak. Eta Cristóbal de Villalón abokatuak bere *Gramática castellana*-n (Anberes, 1558) idatzi zuen gaztelaniaz, flandriar, italiar, ingeles eta frantsesek hitz egiten zutela.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Espainiako Literaturaren Historia, Arteak, Arkitektura, Musika
* Hispanic Society of America

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1109432
* **Identifikadoreak**
* BNF: 11947547d (data)
* LCCN: sh85126190
* NKC: ph120705

 |

* Wd Datuak: Q1109432
**Heste-urina** (**Succus entericus**) hesteetako guruinek (duodenokoak, batez ere) jariatzen duten likidoa da, janarien digestio-prozesuan parte hartzen duena. Entzima hidrolitiko ugari ditu (amilasa, proteasak, lipasak...).

Heste-urinak, pankreako urin eta behazunarekin batera, kimoa kilo bihurtzen du. Pankreako urinak hidrolizatu dituen gluzido eta proteinak are gehiago hidrolizatzen ditu heste-urinak (esaterako, oligopeptidoak aminoazidoetan eraldatzen ditu). Heste-urinak ura eta mukia ere baditu, azken honek heste-pareta babesten duena.

Esan daiteke urin gastrikoak eta pankreako urinak sortzen dituzten molekula batzuk (adibidez, lipidoak eta gluzidoak degradatzerakoan pankreako urinak sortutako peptido txikiak, maltosa, laktosa, sakarosa, gantz-azidoak...) heste-urinak xurgatzeko moduko molekulak bihurtzen dituela (aminoazidoak, glukosa, galaktosa, fruktosa, etb.)

Pankreako urinean dagoen tripsina izeneko entzima tripsinogeno moduan dago, eta heste-urinak duen enterokinasa entzimak tripsinogeno hori (inaktiboa dena) tripsina (entzima aktiboa) bihurtzen du 

Tripsinogeno → Tripsina

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Composition and Functions of Various Digestive Juice| Human | Biology Biologydiscussion.com

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2561395
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D007419

 |

* Wd Datuak: Q2561395
31°46′20″N 35°11′55″E﻿ / ﻿31.772316666667°N 35.198530555556°E﻿ / 31.772316666667; 35.198530555556
Hebreeraren Akademiaren egoitza, Jerusalemgo Unibertsitate Hebrearrean.
**Hebreeraren Akademia**, (hebreeraz: הַאֲקָדֶמְיָה לַלָּשׁוֹן הַעִבְרִית‎, *Ha'academia Lalashón Ha'ivrit*), Israelgo Parlamentuak edo Knessetek 1953an legez sortutako goi mailako instituzioa da. Akademiaren funtzioen artean gramatika, ortografia, transliterazio-arauak eta puntuazio diakritikoa ezartzea dago, beti hizkuntzaren garapen historikoa kontutan hartuta.

Akademiak 23 partaide ditu: hizkuntzalariak, Judaismo ikasketetan eta Bibliaren gaineko ikasketetan espezialistak, katedratikoak, idazleak, itzultzaileak, e.a. Akademiaren erabakiak Israelgo erakunde ofizial guztientzat derrigorrezkoak dira.

Helburuak
---------

Hebreeraren Akademiaren helburuak, fundazio-aktaren arabera, hauexek dira:

1. Hebreeraren lexikoa ikertzea eta biltzea, garai historikoen arabera.
2. Hizkuntzaren historia eta egitura ikertzea.
3. Egunerokotasunean zein bizitza akademikoan hebreeraren garapena zuzentzea eta bideratzea, haren izaeraren eta potentzialtasunaren arabera.

Ikus, gainera
-------------

* Hebreera
* Eliezer Ben Yehuda

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q190400
* Commonscat Multimedia: Academy of the Hebrew Language

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 124624568
* ISNI: 0000 0001 2107 5499
* LCCN: n84023783

 |

* Wd Datuak: Q190400
* Commonscat Multimedia: Academy of the Hebrew Language
***Hexaplex trunculus*** gastropodo bat da. Espezie hau sakonera txikiko hondoetan bizi ohi da, batez ere hondartza harritsuetan.

Habitata eta biologia
---------------------

Espezie dioikoa da, sexuak bereizita daude eta barne-ernalketaren bidez ugaltzen dira. Arrautzak kapsuletan jartzen dira substratuari itsasten zaizkion masa handiak osatuz. Kataluniako uretan ugal-aldi bereizten dira, bat apirilean garrantzi txikiagokoa eta bestea ekain-uztailean. Kostaldeko espezie bat ere bada, hondo hareatsuen gainean bizi da, normalean, Posidonia eta Zoosterako alga komunitateetatik hurbil, 1-200era bitarteko metro sakoneran.

Banaketa
--------

*Hexaplex trunculus* jatorriz Mediterraneokoa eta ipar-ekialdeko Atlantikokoa da, Marokotik (Tanger) Portugalgo hegoalderaino (Cascais). 1985ean aipatu zen lehen aldiz espezie hori Galizian, maskor hutsen presentziarekin.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2306412
* Commonscat Multimedia: Hexaplex trunculus
* Wikispecies Espezieak: Hexaplex trunculus

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300389908
* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 199881
* GBIF: 4366460
* NCBI: 179648
* Paleobiology Database: 190342
* WoRMS: 140396
* uBio: 7198970
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 1N51H54O8G

 |

* Wd Datuak: Q2306412
* Commonscat Multimedia: Hexaplex trunculus
* Wikispecies Espezieak: Hexaplex trunculus
**Paramixobirusak** *Paramyxoviridae* familian sailkatzen diren birusak dira. "*Mixo*" terminoak mukia esan nahi du, eta birus hauek mukiaren bitartez transmititzen direla adierazi nahi du (arnas traktuan ugaltzen baitira).

Talde honetan giza-patogeno batzuk daude, besteak beste elgorriaren birusa, hazizurriarena eta arnas birus sintzitiala (arnas traktuko infekzioak garatzen dituena).

Paramixobirusak tamaina handiko birusak dira (150-300 nm), eta oso pleomorfikoak (itxura desberdinak dituzte). Material genetikoari dagokionez, harizpi bakarreko eta polaritate negatiboko RNA dute, kapsida helikoidal batez babestua. Kapsida horren gainetik bilgarri bat dago, eta bertan ezaugarri antigenikoak dituzten bi glukoproteina.

Ortomixobirusen aldean, paramixobirusen genoma osoa da, ez dago zatituta. Horretan datza antzeko bi familia horien arteko ezberdintasunik nabarmenena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q911129
* Commonscat Multimedia: Paramyxoviridae
* Wikispecies Espezieak: Paramyxoviridae

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 122570115 (data)
* GND: 4136221-4
* LCCN: sh85097864
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* BioLib: 44307
* EOL: 8039
* GBIF: 3776
* NCBI: 11158
* WoRMS: 600066
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D010252

 |

* Wd Datuak: Q911129
* Commonscat Multimedia: Paramyxoviridae
* Wikispecies Espezieak: Paramyxoviridae
*Artikulu hau aizkolariari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Migel Irazusta».*
**Migel Irazusta Goikoetxea**, ezizenez ***Polipaso***, (Abaltzisketa, Tolosaldea, 1925eko abenduaren 19a - Igeldo, Donostia, 2000ko urtarrilaren 7a) gipuzkoar aizkolari, segalari, giza probalari (apostua jokatu zuen *Markinako Lehoia*-rekin), akuilari, probalari, korrikalari eta jokorako aharien jabea izan zen. Ospe handiko pertsona da herri kirolen historian.

Ibilbidea
---------

Aizkoran 33 urterekin hasi zen. Gizon handi eta sendoa izan arren, ongi moldatzen zen lan luze eta egur handietan. 1960ko hamarkadan apustu asko jokatu zituen, eta baita irabazi ere garaiko aizkolari hoberenei, hala nola Ramon Latasari, Miguel Berakoetxeari eta Errekalderi.

1965eko Espainiako Txapelketa irabazi zuen, Miguel Berakoetxea lehia estuan menderatuta. Urte berean Berakoetxearen aurka bi apustu galdu zituen, baina 1966ko urtarrilean, Donostian jokatutako hirugarren lehian nagusitu zen. Apustu hartan 60 ontzako 20 enbor moztu behar zituzten, erakuslerik gabe. Polipasok 90 minutu eta 22 segundotan bukatu zuen lana, eta Berakoetxea erretiratu egin zen 16. enborra ebaki eta gero.

1970ean bi apustu gogor jokatu zituen Mikel Mindegiaren aurka. Apirilaren 4an, Tolosan, kanaerdiko 40 enbor mozteko lana izan zuten. Nafarrak irabazi zuen, gipuzkoarrak baino 2 minutu eta 10 segundo gutxiago behar izan baitzituen (guztira 2 ordu 13 minutu eta 48 segundo behar izan zituen); handik hilabetera Donostian, berriz ere berrogeina kanaerdikoren lana izan zuten bi aizkolari horiek. Orduko hartan, Polipaso nagusi izan zen, aurreko marka minutu bat eta 38 segundotan hobetuz; Mindegia enbor bat falta zuenean erretiratu zen. 

Azken apustua 56 urterekin jokatu zuen, Leon Albeniz *Iruntxiberri*-ren aurka, 1992ko maiatzaren 22an, Tolosan.

Palmaresa
---------

* 1965eko Espainiako Aizkolari Txapelketa, Donostian.
* 1965eko Udako Saria, Donostian.
* 1968ko Espainiako Beteranoen Txapelketa, Tolosan.

Bibliografia
------------

* «Colección Temas Vizcainos», 79-78 zbk. (63. orr.).

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Miguel Irazusta Goicoechea, Auñamendi Eusko Entziklopedia, euskomedia.org/aunamendi
2. 1 2 3  Antton Espelosin (2009): Aizkora apostuak eta txapelketak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263548
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 69611

 |

* Wd Datuak: Q12263548
Estatistikan eta probabilitate teorian, **parametroa** eredu estatistiko bat erabat zehazten duten balioak dira, orohar ezezagunak, eta ondorioz, zenbatesleen bitartez koantifikatu behar direnak, inferentzia prozesuan.

Ohizko parametroak dira:

* {\displaystyle \mu }, populazio batezbestekoa edo itxaropen matematikoa;
* {\displaystyle \sigma ^{2}}, populazio bariantza.

Parametroak hizki grekoez izendatu ohi dira. **Parametro** baterako zenbatesleak parametroari dagokion hizki grekoaz, ^ ikurrarekin batera, adierazten dira. Zenbatesleak zehazteko latindar letrak erabiltzen dira. Adibidez:

{\displaystyle parametroa:\mu ;\ zenbateslea:{\hat {\mu }}={\overline {x}}}
{\displaystyle parametroa:\sigma ;\ zenbateslea:{\hat {\sigma }}=s}
Inferentzia estatistiko klasikoan parametroak finkoak, baina ezezagunak dira. Estatistika bayestarrean berriz, parametroak probabilitate banaketa baten araberakoak dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17232827

 |

* Wd Datuak: Q17232827
**Peter Fechter** (1944ko urtarrilaren 14a- Berlin, 1962ko abuztuaren 17a), Berlingo harresia zeharkatzen saiatzen hil zen gazte bat da.

Berlingo harresiak iraun bitartean, 5.000 ihesaldi zenbatu ziren Mendebaldeko Berlinera. 192 pertsona hil ziren tiroz, harresia zeharkatzen saiatzean, eta beste 200 zaurituak izan ziren. Sahiakera arrakastatsuen artean, 1964ko urriaren 3, 4 eta 5ean, mendebaldeko berlindar batzuek zulatutako 145 metroko tuneletik ihes egin zuten 57 pertsonak. Porrotik entzutesuena, berriz, Peter Fechterrena izan zen. Bere lagun Helmut Kulbeikekin batera, harresia zeharkatzen saiatu zen, baina tiroz zauritu zuten eta odolustuta hil zen mendebaldeko komunikabideen aurrean, 1962ko abuztuaren 17an.

Ikus, gainera
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Peter Fechter*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Berlingo harresia
* Libre (Nino Bravo)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q76741
* Commonscat Multimedia: Peter Fechter

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 255319291
* ISNI: 0000 0003 7790 9303
* GND: 1024484599
* LCCN: no2012124771

 |

* Wd Datuak: Q76741
* Commonscat Multimedia: Peter Fechter
***Pijama marradunaz jantzitako mutikoa*** (jatorrizko izenburua ingelesez: *The Boy in the Striped Pyjamas*) John Boynek 2006an idatzitako eleberria da, umeentzako idatzi zuen lehendabizikoa. Istorioaren protagonista 9 urteko Bruno da. Mutiko honen ikuspegi lañotik, ustekabeko bidaia baten eta ondorengo bizitza berriaren nondik norako zehatzak pixkanaka pixkanaka antzematen ditu irakurleak.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Izan ere, Bruno bere inguruan zer gertatzen ari den ulertzen saiatu arren, ez da gauza guztiz konprenitzeko zein den bere aitaren betebeharra Auschwitzeko burua bezala Bigarren Mundu Gerran. Gerra eta sarraski-esparru horren izen konkretua, halere, ez dira eleberri osoan aipatzen, eta Brunoren ahoskera kaskarra (Autsbitz) baino ez da agertzen, beste pertsonaiek gaizki ahoskatzen duela ohartarazi dioten arren.

Brunoren familiak Berlingo etxe handia eta dotorea utzi behar zuenean hasten da eleberria, aita Auschwitzeko buru berria baitzen, Führerek berak (Fiera nobelan) izendatuta. Aldaketa honek ondorio txarrak ekarri zizkieten Brunori eta arrebari, zeren, etxe berria isolaturik egonda, euren adineko lagunik ez baitzegoen.

Nolanahi ere, bere gelako leihotik Brunok hesiaz bestaldean pijamaz jantzitako jendea, umeak ere tartean, badaudela ikusi egin zuen, nahiz eta ez zuen ongi ulertzen zertan zebiltzan hor. Asperduraren asperduraz, Brunok ingurumari esploratzeari ekin zion. Hesia inguratzen saiatzen ari zela, bere adineko ume judua aurkitu zuen bestaldean, Shmuel izenekoa. Elkarren lagunak bihurtuta, Bruno arratsaldero joaten zen hura bisitatzera.

Hastapenean gogaituta sentitu arren, lagun berriak etxe berriaren inguruko iritzia aldarazi zion Brunori. Familia, ordea, ama eta arreba batez ere, hainbat gorabeheraren ondoren itolarri sentitzen ziren leku hits horretan. Horrenbestez, Berlinera bueltatzeko erabakia hartu zuen aitak.

Istorioa amaitzen da hiriburura itzuli aurretik kontzentrazio-esparruan eman zuten azken egunean. Izan ere, Brunok hesia zeharkatu zuen zulo txiki batetik, Shmueli desagertutako aita aurkitzen lagundu nahi baitzion. Shmuelek emandako jantziekin eta zorriak zirela-eta Brunoren ile mozketarekin, horren ezberdinak ez zirela konturatu ziren mutikoak. Etxera bueltatzeko ordua zela konturatu bezain laster, mutilak eta euren ingurukoak "martxa" batera eraman zituzten, gas-ganbara batean amaitzeraino.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q322156
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 182554061
* GND: 7719172-9
* LCCN: no2009181923
* Open Library: OL5840870W

 |

* Wd Datuak: Q322156
Itsas-urdin koloreko pigmentua
**Pigmentu** (edo **koloregai**) bat kolorea aldatzen duen material bat da, xurgatzen duen argia uhinen arabera eskaintzen duena. Organikoa nahiz inorganikoa izan daiteke. Prozesu kimiko hau fluoreszentzia, fosforeszentzia eta lumineszentziaren beste forma batzuen ezberdina da. Pigmentuek ez dute argirik isurtzen. Material askok uhin-luzera jakin batzuk xurgatzen dituzte.

Nahiz eta ez egon oso zehaztua kolore emaileen eta pigmentuen arteko bereizketa, sintesi bidez lortzen diren pigmentu organikoei *kolore emaile* deitzen zaie. Bada biak bereizteko erabiltzen den bereizketa bat: zuntzei eta oihalei kolorea emateko erabiltzen diren gaiak kolore emaileak dira, eta pintura, plastikoetan eta zeramiketan erabiltzen direnak pigmentuak. Pigmentu batek koloreztatzen dituen materialen kolorea aldatzeko gaitasuna handia izan behar du. Gainera egonkorra izan behar da eta solido mantendu tenperatura normaletan. Pigmentu gehienak ez dira urtzen uretan eta disolbatzaile organikoetan. Pigmentu organikoak animalia jatorrikoak (errodoptsina, melamina), landare jatorrikoak (klorofila, xantofila, flabona, indigoa, karotenoa) eta sintesi bidez lortuak izan daitezke (ftalozianina, toluidina, litolak). Pigmentu inorganikoak metalen oxidoak (burdina, titanioa, zinka, kobaltoa, kromoa), lur nahasteak (okreak), hauts eran dauden metalen suspentsioak (urrearenak eta aluminioarenak adibidez), berun kromatoak eta ikatzaren beltza izan daitezke. Pigmentu inorganikoak organikoak baino gutxiago aldatzen dira argiaren eta beroaren eraginez.

Pigmentuak pintura, tinta, plastikoa, ehunak, kosmetikoak, elikagaiak eta beste produktu batzuk koloreztatzeko erabiltzen dira. Normalki kolorea emateko erabiltzen diren material hauek hauts gisa erabiltzen dira. Hauts hauek itsaskorra den material batekin batera ematen dira. Batzuk materialari sendotasun eta erresistentzia emateko ere erabiltzen dira. Zink oxidoa, adibidez, pigmentu zuria da, eta gurpil pneumatikoak gogortzeko erabiltzen da.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q161179
* Commonscat Multimedia: Pigments

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11976099n (data)
* GND: 4132245-9
* LCCN: sh85102093
* NDL: 00562237
* NKC: ph124075
* AAT: 300013109
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Kimikako identifikadoreak**
* ChEBI: 26130

 |

* Wd Datuak: Q161179
* Commonscat Multimedia: Pigments

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
**Hermitage gaztelua** (ingelesez: *Hermitage Castle*) Eskozia hegoaldeko Scottish Borders eskualdean dagoen gaztelua da, Newcastleton herrian. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

Historia
--------

Nicholas de Soulisek eraiki zuen 1240 urtean. 1338tik aurrera Douglastarren eskutan egon zen baina Jakue IV.a Eskoziakoak gaztelua kendu zien ingelesen lagun zirelakoan eta 1492an Patrick Hepburn Bothwelleko 1. Earlari eman zion. 1594an Sir Walter Scott of Buccleuch-ek eskuratu zuen.

1603tik aurrera erabilgarritasuna galdu zuen eta 1705ean bertan behera utzia izan zen. Hala ere 1930 arte Scott familiarena izan zen baina gaur egun Historic Scotland erakundeak kudeatzen du.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

* Historic Scotland erakundearen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1613640
* Commonscat Multimedia: Hermitage Castle

---

 |

* Wd Datuak: Q1613640
* Commonscat Multimedia: Hermitage Castle
Hezetasuna neurtzeko termohigrografoa.
**Hezetasuna** airean edo beste gai batean (arropa, ogia, gai kimikoa...) dagoen ur edo lurrun kopurua da. Alegia, gorputz batek itsatsia duen ura, lurrunduz gero airearekin nahasten dena.

Hezetasuna neurtzeko unitate eta magnitudeak
--------------------------------------------

Arloaren arabera, hezetasunak magnitude desberdinak adierazten du:

| Izena | Unitatea | Magnitudeak |
| --- | --- | --- |
| Hezetasun erlatiboa | % | lurrun presioa / lurrun masa |  |
| Hezetasun absolutua | g/m³ | lurrun masa / aire bolumena |  |
| Hezetasun kopurua | % | ur masa / produktu masa |  |
| Ur edukia | gura/gaire lehorra | lurrun masa / aire lehorraren masa |  |
| Hezetasun espezifikoa | gura/kgaire hezea | lurrun masa / aire hezearen masa |  |

Airearen hezetasuna
-------------------

Airean dagoen ur lurrun kopurua, itsasoetako, ibaietako eta aintziretako uretatik sortzen dena. Eguratsaren ezaugarririk aldakorrena da, eta eguraldiaren eta klimaren osagai nagusietakoa. Aireko hezetasunak tenperatura aldarazten du, Lurreko eta Eguzkiko irradak bereganatzen baititu.

Eguratsean zenbat eta lurrun kopuru handiagoa izan, orduan eta ekaitza sortzeko energia handiagoa izaten da.

Aireak har dezakeen lurrun kopurua ez da bera leku eta une guztietan, tenperaturaren arabera aldatu egiten baita (30 °C-an aireak % 4-ko lurruna izan dezake, baina -40 °C-an ezin du % 2-tik gora lurrun izan).

Aire bolumen batek tenperatura jakin batean har dezakeen lurrun guztia duenean, airea asea dela esaten da. Ase gabe dagoen airea hiru modutan asetzen da: ura lurrundu eta airera joanik, tenperatura desberdina duten bi aire masa nahasturik, eta ohikoena, airea hozturik, lurrunari eusteko ahalmena galdu egiten baitu hala. Airea asea denean, laino edo hodei bilakatzen da lurruna. Airea hozten jarraitzen bada, euria, elurra, kazkabarra, etab. egiten du.

Ikus, gainera
-------------

* Klima

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q180600
* Commonscat Multimedia: Humidity

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4125789-3
* LCCN: sh85062931
* NDL: 00571286
* AAT: 300055370
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D006813

 |

* Wd Datuak: Q180600
* Commonscat Multimedia: Humidity
***Medusa*** (frantsesez: *La Méduse*) baita ere *Medusa emakumearen burua* eta *Argia eta itzala* Alexei Jawlensky margolariaren 1923ko margolan espresionista da. Gaur egun, 1936tik, Lyongo Arte Ederren Museoan dago. Artistaren hasierako lana da, 1917an giza irudia margotzen hasi baitzen.

Deskribapena
------------

Margolanaren neurriak 42 x 31 zentimetro dira. Jawlenskyk olio kartoi gaineko teknika erabili zuen.

Margolari espresionistaren ibilbideko lehen urteetako lana da. Konposizio estuak margolanaren azalera osoa erabiltzen du. Medusaren begiek pertsona petraltzeko ahalmena zuen esaten dute. Lerro beltz bakanek gorgoien ile beltzean bizi diren sugeak ere gogoratzen dituzte. Jawlenskyk kolore garbiak eta kontrastatuak erabiltzen zituen, bere irudiei benetako intentsitatea ematen zietenak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Lyongo Arte Ederren Museoaren webguneko fitxa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18736756

 |

* Wd Datuak: Q18736756
**Mikel Irizar Intxausti** (Ormaiztegi, 1954ko otsailaren 10a) euskalgintzako eragilea da. Gipuzkoako Foru Aldundian Hizkuntza Berdintasuneko zuzendari nagusia izan zen 2015eko uztailetik 2017ko abendura. Euskarazko hedabideetako iritzigile ezaguna ere bada.

Biografia profesionala
----------------------

Ormaiztegin jaioa izan arren, Arrasaten ari zelarik lanean Kutxa aurrezki-kutxan, Debagoieneko herri honetako euskalgintzan sartu zen buru belarri 1980ko hamarkadan. Arrasate Euskaldun Dezagun (AED) elkartearen baitan, *Arrasate Press* astekariaren sorreran hartu zuen parte, baita Arrasate Telebistarenean ere, 1988tik aurrera. Debagoieneko euskarazko hedabideen garapen eta hedapenak aurrera egin ahala, Arrasate Komunikabideak-eko presidente eta Goiena komunikazio taldeko arduradun eta zuzendari nagusi izan zen.

Kutxaren barruan, bulegoko langilea izan zen, eta ondoren Hizkuntza Plangintzako arduradun eta baita Kutxa Fundazioaren zuzendari-ondokoa. Bankugintzan erretiroa hartutakoan, bete-betean murgildu zen euskalgintzan. 2012-2014 urteen bitartean Topaguneko lehendakari izan zen, eta baita hainbat toki komunikabidek 2012an sortu zuten Tokikom bateragunekoa ere. 2015ean joan zen Gipuzkoako Foru Aldundira, non Euskararen Zuzendaritza Nagusia izan ohi zenak, izen berria hartu zuen berarekin (Markel Olanok zuzendutako foru gobernuan): Hizkuntza Berdintasuneko Zuzendaritza. 2017a bukatzearekin batera utzi zuen kargua, arrazoi pertsonalak medio.

Bizitza pertsonala
------------------

Hogeita bost urtez Elorrioko Gazeta auzoko baserri batean bizi izan zen Mikel Irizar, eta txakolina ekoiztu zuen bertako mahastiekin. 2020a ezkero Mendraka auzoan bizi da, Elorrion bertan, baserri batean, txakolin produkzioa alde batera utzita.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Mikel Irizar, Hizkuntza Berdintasunerako zuzendari» *diariovasco.com* 20150728074248 (Noiz kontsultatua: 2018-06-08).
2. ↑   ORAIN GIPUZKOA.  (2017-12-29). *Mikel Irizarren agurra.*  (Noiz kontsultatua: 2018-07-04).

Kanpo-loturak
-------------

* Piperrautsa, Mikel Irizarren bloga.
* Mikel Irizar Twitterren.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q54863202

 |

* Wd Datuak: Q54863202
Paltamoko eliza.
**Paltamo** (suedieraz **Paldamo**) Finlandiako udalerri bat da, Kainuu eskualdean kokatua. Azken urtetan biztanleriaren kopurua jaisten ari da. Izenak «galipot-potea» esan nahi du.

Ezaugarriak
-----------

2004an, 4.219 biztanle zituen, eta 1.138,98 km² inguru; horietatik 215,57 km² ura dira (biztanleria-dentsitatea: 4,6 biztanle km²koa da). Udalerria elebakarra da finlandieraz, eta bi azpi-erakunde ditu: Kontiomäki eta Paltamo. Kontiomäkik 600 biztanle inguru ditu.

Historia
--------

Inguruan antzinako aztarnak aurkitu dira, esaterako, 8.500 urte dituen hartza itxura duen arma bat. 1552an, Gustavo I.a Suediakoa erregeak dio orden de sobre qué áreas del Oulu aintzira bezalako inguruak birpopulatu behar zirela agindu zuen; ondorioz, 140 familia herria utzi zuten. 1555ean 133 familia gelditzen ziren Paltamon.

Ondarea
-------

Paltamoko eliza 1726an eraiki zen. Egilea Johan Simonpoika Knubb izan zen. Inguruko laugarren eliza izan zen.

Paltamotarrak
-------------

* Eino Leino, Finlandiako literaturaren idazle garrantzitsuenetariko bat, Hövelön jaio zen, 1878an.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Paltamoren webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q985337
* Commonscat Multimedia: Paltamo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 136063178
* LCCN: n82068277

 |

* Wd Datuak: Q985337
* Commonscat Multimedia: Paltamo
Matematikan, **Hilbert-en espazioaren** kontzeptua espazio euklideoaren kontzeptuaren orokortze bat da. Orokortze horrek aljebra linealeko metodoak eta bi dimentsio eta hiru dimentsioko espazio euklideoan aplikatutako kalkulua dimentsio arbitrarioko espazioetara zabaltzen ditu, dimentsio infinituko espazioak barne. Nozio eta teknika horien adibide dira bektoreen arteko angelua, bektoreen ortogonaltasuna, Pitagorasen teorema, proiekzio ortogonala, bektoreen arteko distantzia eta segida baten konbergentzia. Espazio horiei emandako izena David Hilbert matematikariaren omenez da, ekuazio integralak aztertzeko erabili baitzituen.

Formalki, barne-produktuaren espazio bat da, barne-produktuak definitutako arau bektorialarekiko osatua. Hilberten espazioek Fourier-en serieen kontzeptua argitzeko eta orokortzeko balio dute, baita zenbait transformazio lineal ere, hala nola Fourier-en transformazioa. Gainera, funtsezkoak dira mekanika kuantikoaren formulazio matematikoan.

Hilberten espazioak eta haien propietateak azterketa funtzionalaren barruan aztertzen dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q190056
* Commonscat Multimedia: Hilbert space

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX531621
* BNF: 11979628h (data)
* GND: 4159850-7
* LCCN: sh85060803
* NDL: 00563198
* NKC: ph117602
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q190056
* Commonscat Multimedia: Hilbert space
Goian ageri diren lerro punteatuetako bi bideak homotopoak dira muturrekiko. Animazioak haien arteko homotopia posible bat erakusten du.
Topologian, eta zehatzago topologia aljebraikoan, espazio topologiko baten bi aplikazio jarraitu beste batean **homotopoak** direla esaten da horietako bat "etenik gabe deforma" badaiteke bestean.

Definizio formala
-----------------

Bi aplikazio jarraitu {\displaystyle f,g:X\to Y} homotopoak direla esaten da beste aplikazio bat baldin badago (jarraitua ere bai) {\displaystyle H:X\times [0,1]\to Y}non: 

{\displaystyle H(x,0)=f(x)\,}
{\displaystyle H(x,1)=g(x)\,}
Adibide garrantzitsu bat zirkulutik {\displaystyle X} espazio batera egindako mapatze-motak (homotopia-motak) dira. 

{\displaystyle S^{1}\to X\,}
ondoriozko egitura funtsezko talde garrantzitsua da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q746083
* Commonscat Multimedia: Homotopy

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11939592h (data)
* GND: 4025803-8
* LCCN: sh85061803
* NDL: 00563393
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q746083
* Commonscat Multimedia: Homotopy
**Platelmintoak**, **Platyhelminthes** edo **Platelminthes** (grezieraz, πλατύ, *platy*, «zapal», eta ἕλμινς (ἑλμινθ-), *helminth-*, «har») animalia ornogabe bigun, ez-segmentatu eta bilateral sinpleak dira. Beste bilateralek ez bezala ez dute gorputz barrunberik eta ez dute zirkulazio- edo arnasketa-sistema bereziturik. Horregatik forma laua behar dute oxigeno eta elikagaiak gorputz osora heldu ahal izateko difusio bitartez.

Taxonomia klasikoan Turbellaria (planariak bezala animalia ez-parasitoz osatuak) eta beste hiru talde parasito daude: Cestoda, Trematoda eta Monogenea. Turbelaria taldekoak batez ere predatzaileak dira eta uretan edo lurzoru oso hezeetan bizi dira. Cestoda eta Trematodak bizitza-ziklo konplexua dute.

Zestodoek zinta baten antzekoa dute; digestio aparaturik ez dute, eta besteek ere itsua edo zulo batekoa dute, aurreko aldean edo azpiko aldean kokatua. Handik irensten dituzte janariak eta hondakinak botatzen ere. Ugaltzeko eraz hermafroditak dira. Arrari dagokion aldea bi barrabilez, hazi-hodiz eta hazia botatzeko zakil itxurako hodi batez osatua dute, emeari dagokiona, berriz, obulutegiz, hazi-zorroz, eta umetokiz osatua dute. Nahiz hermafroditak izan eta batzuek haien erara ugaldu askotan (zestodoak adibidez), beste asko elkar ernalduz ugaltzen dira gehienetan; zatiketaz ugaltzeko ere badute ahalmena, bestalde.

Bizitzeko eraz, bizitzako egoera batean behintzat, bizkarroiak dira hainbat platelminto mota. Uretan bizi izaten dira. Planariak eta trematodoak dira platelmintoetan ezagunenetakoak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Poinar, G..  (2003). «A Rhabdocoel Turbellarian (Platyhelminthes, Typhloplanoida) in Baltic Amber with a Review of Fossil and Sub-Fossil Platyhelminths» *Invertebrate Biology* 122 (4): 308–312. doi:10.1111/j.1744-7410.2003.tb00095.x..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q124900
* Commonscat Multimedia: Platyhelminthes
* Wikispecies Espezieak: Platyhelminthes

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX542212
* BNF: 121230311 (data)
* GND: 4046324-2
* LCCN: sh85103342
* NKC: ph353315
* AAT: 300265685
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Platyhelminthes
* BOLD: 5
* Dyntaxa: 5000007
* EOL: 2884
* Fauna Europaea: 14225
* GBIF: 108
* ITIS: 53963
* NCBI: 6157
* Paleobiology Database: 169062
* WoRMS: 793
* uBio: 230476
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D010986

 |

* Wd Datuak: Q124900
* Commonscat Multimedia: Platyhelminthes
* Wikispecies Espezieak: Platyhelminthes
Maulets-en murala Argentonan.
**Maulets** Kataluniako gazte erakunde ezkertiar bat izan zen. Bere helburua Herrialde Katalan ekologiko, ez patriarkal eta klaserik gabekoen independentzia eta birbatzea zen. Maulets-ek *"zapalkuntza eta zanpakuntza sistema eta modu guztiak (ekonomiko, militar, patriarkal zein ekologikoa)"* arbuiatzen zituzten, eta MCAN (*Moviment Català d'Alliberament Nacional*, Nazio Askapenerako Katalan Mugimendua) barruko erakundea ziren.

*"Maulet"* izena (*"maula"*-ren txikigarria, gizarte klase baxuko pertsona edo menpekotasun egoeran dagoena) Austriako Karlos Artxidukearen aldekoei Valentziako Erresuman, ematen zitzaien ezizen satirikotik dator, paradoxikoki ideologia erabat ezberdina bazeukaten ere.

Maulets 1988an sortu zen eta oso arin bihurtu ziren MDT-PSANeko (Lurraren Defentsa Mugimendua-Askapen Nazionalerako Alderdi Sozialista) gazteria. 1989an Catalunya Lliure-ko gazte adarra bihurtu ziren. Proeiktu estrategiko biren talkaren ondoren (Unitat Popular eta Front Patriòtic), 1995ean erakundeko kide askok *Plataforma per la Unitat d´Acció* (Ekintza Batasunerako Plataforma) taldearen sorreran parte hartu zuten. 1998n Mauets JIR-ekin (*Joventuts Independentistes Revolucionàries*, Gazteria Independentista Iraultzaileak) bat egin zuen (MDT-IPC-rekin lotuak zirenak), *"Maulets, el jovent independentista revolucionari"* sortzeko.

Azken Nazio Asanbladaz geroztik euren estrategia Ezker Independentistaren berreraikuntzaren alde egitea eta lurraldea defendatzea izan ziren.

2011n Katalan Herrietako hogeita hamar bat eskualdetan antolatuak zeuden.

2012ko ekainaren 30etik uztailaren 1a artean Arran gazte erakunde berriaren Batzar Nazional Konstituziogilea gertatu zen, zeinean Maulets eta CAJEIk (Coordinadora de Joves de l'Esquerra Independentista) bat egin zuten. Horrela, 24 urte eta gero, Maulets erakundea desagertu egin zen.

Kanpo estekak
-------------

* Maulets-en webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q940739
* Commonscat Multimedia: Maulets

---

 |

* Wd Datuak: Q940739
* Commonscat Multimedia: Maulets
Golfean, **hole in one** edo **hole-in-one** (euskaraz: «zuloa bakar batean») pilota kolpe bakar batean hasierako puntutik zuloraino sartzen denean esaten da. Pilota aurretik galdu bada, mugatik kanpo atera bada, edo uretan hondoratu bada eta berriro ere hasieratik botatzen bada, ez da hole-in-one izango.

Hole in one ohikoagoa da par 3 duten zuloetan, distantzia txikiena duten zuloak golf zelai arrunt batean. Batzuetan lortu izan dira kolpe luzeagoak, nahiz eta 4 edo 5 parea duten zulo gehienak luzeegiak izaten diren golf-jokalari gehienentzat kolpe bakarrarekin iristeko. Golf mundutik termino ezaguna izanda ere, kolpean trebezia eta indar handiaz gain, askotan zortea da elementu garrantzitsua. Honela, ikusgarriak izanda ere, beste kolpe batzuk trebezia handiagoarekin egindakoak direla esaten da, adibidez par 5 bat bi kolpetan lortzea (albatros izena duena).

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «USATODAY.com - With holes in one, no matter how you slice them luck is vital» *usatoday30.usatoday.com* (Noiz kontsultatua: 2021-02-09).
2. ↑   **(Ingelesez)** Oscarson, Phil. «Top 10 Craziest Holes-in-One» *Bleacher Report* (Noiz kontsultatua: 2021-02-09).
3. ↑   «GolfDigest.com - The Rarest Bird» *web.archive.org* 2007-03-05 (Noiz kontsultatua: 2021-02-09).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1337788
* Commonscat Multimedia: Hole-in-one

---

 |

* Wd Datuak: Q1337788
* Commonscat Multimedia: Hole-in-one
**Platir** izenburukoa zalduntza liburu espainiar bat da, lehen aldiz Valladoliden 1533an argitaratu zena *Crónica del muy valiente y esforzado caballero Platir* izenburuarekin. Sevillan berinprimatu zen 1540an. Ez da bere egilearen izena adierazten, baina Francisco de Enciso Záratek idatzitakoa dela adierazten duten arrazoiak badaude.

Liburua, Palmerín de Olivaren argitalpenarekin 1511n hasitako Palmerinen ziklokoko hirugarrena, Primaleónen jarraipena da eta Platirren balentriak kontatzen ditu, Primaleón eta Gridoniaren semea eta Palmerinen biloba dena, baita Platir eta Florinda espartar printzesaren arteko maitasun harremana ere. Ez zen oso ospetsua izan, eta Cervantesek, On Kixoteren liburuan eginiko hautaketan, sutara jaurti zuen, bertan "barkamenik merezi duen ezer" ez zegoela adieraziz. Alabaina, italierara itzulia izan zen, eta harrera ona izan zuen Italian, non jarraipen bat ere argitaratu zen, Flortir izenekoa, Platir eta Florindaren seme baten abenturak eta balentriak kontatzen dituena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q429200

 |

* Wd Datuak: Q429200
Singapurgo Jurong planta petrokimikoa.
**Petrokimika** petrolioaren deribatuen diren konposatuen azterketaz diharduen kimikaren adarra da, 1920 eta 1925 bitartean sortu zena. Konposatu horiek petroliotik edo gas naturaletik lortzen dira, *cracking* edo pirolisi bidez.

Petrokimika-konposatu nagusiak metanoa, etanoa, propanoa, etilenoa, azetilenoa, bentzenoa eta abar dira. Petrolioaren deribatuak izanik ere, erregai gisa erabiltzen diren nahasteak (gasolina, fuel-olioa...) ez dira hartzen gai petrokimiko gisa.

Gas petrokimikoekin alkoholak, zetonak eta glikolak ekoiztea lortu zenean, kimika alifatikoari bide berria zabaldu zitzaion. Bigarren Mundu Gerraz geroztik petrokimikak garrantzi handia hartu zuen mundu guztian, sintesi bidez lortutako kautxuaren eta lehergaien eskakizuna handia baitzen. Petrolioren deribatuak geroz eta ugariagoak dira, eta, hori dela eta, geroz eta garrantzi handiagoa du petrokimikak. Gai horiek kautxuaren industrian erabiltzen dira (autoen industrian batez ere), amoniakoaren industrian (ongarrien ekoizpenean bereziki), disolbatzaile eta plastifikatzaile gisa, eta plastikoak, koloratzaileak, lehergaiak, botikak eta abar egiteko.

Petrokimikak hiru prozedura-mota nagusi erabiltzen ditu, lehengaiaren arabera:

* Prozedura *alifatikoak*: etanoa, propanoa, etilenoa, propilenoa, butilenoa, azetilenoa, butadieno eta kate luzeko beste hidrokarburo alifatiko batzuk erabiltzen dituzte lehengai gisa. Horiek gas naturalaren edo petrolioaren crackinga tenperatura beroetan eginez lortzen dira.
* Prozedura *aromatikoak*: bentzenoa, toluenoa, xilenoa, naftalenoa eta beste hidrokarburo zikliko ase batzuk erabiltzen dituzte lehengai gisa.
* Prozedura *ez-organikoak*: amoniakoa, hidrogeno zianuroa, ikatzezko beltza eta sufrea erabiltzen dituzte; horiek geroz eta gehiago lortzen dira gas naturaletik.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265796

 |

* Wd Datuak: Q12265796
**María de los Remedios Carmen Escalada** -***Remedios de Escalada*** izenaz ezagunagoa- ( Buenos Aires, Rio de la Platako Erregeorderria, 1797ko azaroaren 20a - Buenos Aires, Argentina, 1823ko abuztuaren 3a) José de San Martín askatzailearen emaztea izan zen eta Mercedes Tomasa San Martín y Escaladaren ama.

Biografia
---------

María de los Remedios de Escalada Buenos Aires hirian jaio zen 1797ko azaroaren 20an, ospe sozial eta ondasun ekonomiko handiko familia porteñoan. Tomasa de la Quintana eta Antonio José de Escaladaren alaba zen, eta, Narciso Binayán Carmona genealogistaren arabera, Domingo Martínez de Irala (1509-1556) konkistatzaile, esploratzaile eta kolonizatzailearen ondorengoa zen; bere arbasoek jatorri mestizo guaraniarra zuten, Independentziaren garaiko eta paraguaitar eta argentinar pertsonaia handiekin partekatzen zuena.

Maiatzeko Iraultzaren ondoren abertzaleen bilgune izan zen etxe batean hazi zen.

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3082494
* Commonscat Multimedia: María de los Remedios de Escalada

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 50455640
* ISNI: 0000 0000 2141 6444
* BNE: XX1249238
* LCCN: n00036558

 |

* Wd Datuak: Q3082494
* Commonscat Multimedia: María de los Remedios de Escalada
**Anton Totorikaguena Egurrola "Markinako Lehoia"** (Markina, 1935 - *ib.*, 2017ko azaroaren 28a) herri kirolari famatua izan zen.

Markina-Xemeingo Ugarte dorretxean jaioa, afizioa familiatik zetorkion (aitona bat palankaria izan zen, eta bestea barrenatzailea); horretara, gaztetandik nabarmendu zen herri kiroletan: harri-jasotzen, soka tiran...

Gizon probak
------------

Fama handiena gizon-proban lortu zuen; baita bere ezizena ere. Bakarka zein taldeka aritu zen, eta garai batean ez zen probalekuetan Markinako Lehoia gaindituko zuen aurkaririk; 1.200 kgtako harriak ere eraman zituen.

Idi probak
----------

Baserritarra izaki, animaliekin ere trebea zen eta horiekin ere probetan aritu zen; bai bere abereekin, baita besteenekin ere. Idiekin askotan ibili zen, baita astoarekin ere; Napoleon izeneko astoarekin, esate baterako, sari ugari irabazi zituen.

Dena den, bere gizon-probalari famak zenbait eragozpen ere ekarri zizkion arlo honetan. Esate baterako, 1974ko apirilaren 14an Tolosan jokatutako idi apustu batean, Antonio Soraluze eta Millan Lasa probalarien arteko kontratuan espreski adierazten zen "*que este último pueda llevar dos arreadores de su libre elección a excepción del León de Marquina*", idiei tiraka lagundu ziezaiokeelakoan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Mugartegi, Eider.  (2017-XI-30). «Anton Totorikaguena ‘Markiñako Lehoia’ joan da» *Hitza* (Noiz kontsultatua: 2017-XII-6).
2. ↑   Tuduri Esnal, Francisco.  (2003). *Tolosa (1903-2003) : En el centenario de una plaza.*  Sociedad Guipuzcoana de Ediciones y Publicaciones ISBN 84-7173-430-3. PMC 426087682. (Noiz kontsultatua: 2022-01-15).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q44919180

 |

* Wd Datuak: Q44919180
**Hidrogenazioa** esaten zaio substantzia bat hidrogenoarekin konbinatzen den prozesu kimikoari. Substratu ohikoenak konposatu organiko asegabeak izaten dira, hala nola, alkenoak, alkinoak, konposatu aromatikoak, zetonak eta nitriloak. Eskuarki katalizatzaileen bidez egiten da. Katalizatzaileak platinoaren , paladioaren, rodioa edo iridioaren gisako trantsizio-metalak izaten dira.

Hidrogenazioak garrantzia handia du elikagaien, petrolioaren eta botiken industrian.

Kontrako erreakzioari, hots, konposatu bati hidrogeno-atomoak kentzeari *deshidrogenazioa* esaten zaio, esaterako, alkano bat alkeno bihurtzean.

Adibideak
---------

Azido maleikoa hidrogenatzean azido sukzinikoa lortzen da paladio katalizatzaile moduan usatuz.

1-Butanola polimeroak eta disolbatzaileak prestatzeko baliatzen da. Uretan oinarritutako margoetan, adibidez, maiz aurkitzen den kodisolbatzailea izaten da. Prozedura tradizionalean 1-butanola bi faseko erreakzio baten bidez sintetizatzen da azetaldehidotik abiatuta. Lehenean bi molekula azetaldehidok erreakzionatze dute krotonaldehidoa emanez. Hau hidrogenatuz sintetizatzen da 1-butanola. Egun gehiago baliatzen den propilenoaren hidroformilazioan, atzen urratsa bitarteko produktu den butanalaren hidrogenazioa da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-03-02).
2. ↑   Amoa, Kwesi.  (2007-12-01). «Catalytic Hydrogenation of Maleic Acid at Moderate Pressures» *Journal of Chemical Education* 84 (12): 1948. doi:10.1021/ed084p1948. ISSN 0021-9584. (Noiz kontsultatua: 2021-03-02).
3. ↑    Vicario Hernandez, Jose Luis & Moreno Benitez, Maria Isabel.  (2009). *Kimika organiko industriala.*  EHU, 74-75 or. ISBN 978-84-692-7831-4..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q214166
* Commonscat Multimedia: Hydrogenation reactions

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11958221b (data)
* LCCN: sh85063436
* NDL: 00571633
* NKC: ph198748
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D006865

 |

* Wd Datuak: Q214166
* Commonscat Multimedia: Hydrogenation reactions