recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
"Nü Shu" nushuz idatzita.
**Nushu** (txinera tradizionalez: 女書; txinera sinplifikatuz: 女书; pinyinez: *Nǚshū* nỳʂú ahoskatua; hitzez hitz: «emakumeen idazkera»), "emakumeen idazkera" literalki itzulita, Txinako Hunan probintziako Jiangyong eskualdean emakumeen euren artean erabiltzen zuten idazkera silabikoa izan zen.

Historia
--------

K. o. III. mendean, Nushuan sortu zela uste da. Ordutik, belaunaldiz belaunaldi, sekretupean eta soilik emakumeen artean transmititu zen hizkuntza idatzia, Hunan probintzian bereziki, baina baita Txina hegoaldeko beste toki batzuetan ere. Emakumeek bakarrik ulertzeaz gain, *nushua* ez zen hitz egiten, soilik idazteko eta irakurtzeko kodea zen. Eta hala ere, ez da ia dokumentazio idatzirik geratu, eskuizkribuak erretzeko edo hildakoekin ehorzteko ohitura baitzuten, sekretua gordetzearren. Berreskuratu ahal izan den dokumentu batek hala dio: "*Gizonezkoek kanpora irteteko eta munduari aurre egiteko adorea dute, baina emakumeon adorea ez da txikiagoa, haiek ulertu ezin duten hizkuntza asmatu baitugu*".

Duela 1.700 urte, Txinako emakumeak aitaren edo senarraren etxe barruan bizitzera behartuta zeuden, gizonezkoen autoritatearen mende. Ez zuten hezkuntza formala jasotzeko eskubiderik; irakurtzen eta idazten ikastea debekatuta zegoen haientzat. Egoera horri aurre egiteko euren hizkuntza asmatzea erabaki zuten. Mandarin hizkuntza instituzional eta hierarkikoaren aurrean, *nushua* emakumeentzat emozioen, ametsen eta desioen hizkuntza bihurtu zen.

*Nushua*k 2.000 hitz inguru zituen, eta karaktereak txineraren antza izan arren, zeinu estilizatuagoak erabiltzen zituzten. Azken belaunaldietan *nushua*ren erabilerak behera egin zuen.

1995ean, Nazio Batuen Konferentzia Pekinen burutu zen, eta *nushu* hizkuntzaren azken hiztuna zelako Konferentziako txinatar ordezkaririk garrantzitsuenetakoa bilakatu zen Yang Huanyi. Emakumeak bazekien *nushua*renak egin zuela, handik aurrera sekretuak ez zuela zentzurik.

Horregatik, 1995eko Pekingo Konferentzian, bere bizitza luzean *nushu* hizkuntzan idatzitako gutunak, poemak eta artikuluak adituei eman zizkien. Dokumentu horiekin Qinghuako unibertsitateak liburua argitaratu zuen. Eta Txinako Gobernuak ahalegin berezia egiten ari da azken urteetan kode sekretuan idatzitako testuak berreskuratzeko. 2004ko irailaren 23an, Yang Huanyi hil zen 98 urte zituela.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   Irazustabarrena, Nagore.  (2007-05-13). «Emakumeen kode sekretua» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56436
* Commonscat Multimedia: Nüshu

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2007004708

 |

* Wd Datuak: Q56436
* Commonscat Multimedia: Nüshu
Rally-lasterketek erlojuaren aurkako formatua dute, tartekako irteerekin.
**Erlojuaren aurkako lehiaketa** lehiaketa-formatu bat da, eta parte-hartzaileek ahalik eta denbora laburrenean egin behar dute lan bat. Zenbait kiroletan, erlojuaren kontrako lasterketak ahalik eta lasterren egin behar dituzte kirolariak, parte hartzaileen arteko elkarreragin fisikorik gabe.

Erlojuaren kontrako lasterketa batean, ohikoa da irteerak tarteka egitea: parte-hartzaile bakoitzak une desberdin batean hasten da lasterketan (adibidez, 30 segundorik behin). Lehiakideek ibilbidea osatu ondoren konparatzen dira parte hartzaileek ibilbidea egiteko behar izan duten denborak. Lehiaketa-formatu hori txirrindularitzan, iraupen-eskian, biatloian, automobilismo- eta motoziklismo-modalitate askotan erabiltzen da, adibidez, rallya, rally raid-a eta mendi-lasterketak.

Formatu hori erabiltzen duten kirolak
-------------------------------------

**Txirrindularitza**

Remi Cavargna, 2020ko Frantziako Tourreko erlojuaren aurkako sektore batean.
Erlojuaren aurkakoa bizikletaz egitea da erlojuaren kontrakoaren formaturik ezagunena. Fratziako Tourreko lasterketa guztiek gutxienez ekitaldi horietako bat dute. Atariko lehen etapez gain, aurreko eguneko sailkapen orokorraren alderantzizko ordenan abiatzen dira lasterkariak. Beraz, ekitaldiaren liderra beti hasten da azkena.

**Automobil-rally**

Automobil-rally batean, etapa bakoitza erlojuaren kontra doa.Hala ere, superetapa batzuk duelu gisa egiten dira.

**Traineru Estropadak**

Estropada sasoi bakoitzean beti izaten dira erlojuaren aurkako saio batzuk. Esaterako, Bilboko itsasadarretik, edo Kontxako Banderarako Sailkapen estropadan.

**Igeriketa ur irekietan**

Ur irekietako igeriketan, 5 km-ko erlojuaren kontrakoa jokatzen da, bereziki Frantziako eta Europako txapelketetan (eta ez Munduko Txapelketetan). Ibilbidea 5 km-koa da lerroan, eta igerilariak aurreko egunean egindako saioaren arabera hasten dira. Igerilarien arteko tartea 30 segundokoa da.

**Biatloia**

Biatloian, esprinta eta banakako ekitaldiak erlojuaren aurkako gertaerak dira, eta atleta bakoitza 30 segundoko tartearekin hasten da.

**Oinezko lasterketa**

Korrika egitean, pelotoiak jariakorragoak izan daitezen erabiltzen da formatu hori, ibilbide baten zati estuetan lasterkari gehiegi ez izateko.Hori da, hain zuzen ere, mendi-lasterketako txapelketen kasua, hala nola *Trophée des Muletiers* edo Fullyren kilometro bertikala, edo *Sauvabelingo Tourreko Course* delakoa, korridore bakoitzaren arteko arraila hogei segundokoa baita.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Berria. «Tony Martinek irabazi du erlojuaren aurkako etapa» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-05-05).
2. ↑    «Hamargarren izan da Zarautz erlojuaren aurka Bilbon - Zarautz» *Zarauzkohitza.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-05-05).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Kontxako estropadarako leku baten bila aterako dira bihar Zumaiako neskak» *El Diario Vasco* 2009-09-11 (Noiz kontsultatua: 2022-05-05).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q185948
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q185948
Egunaren helburua sindromearen inguruko kontzientzia zabaltzea
**Downen Sindromearen Nazioarteko Eguna** urtero martxoaren 21an ospatzen da. Egun hau 2012tik Nazio Batuen Erakundearen laguntzaz egiten da, nahiz eta ekimena Downen sindromearen ikerketan aritzen diren taldeek 2006an sortua izan.

Historia
--------

Egun honen antolaketak oso helburu garbia du: gaixotasun horren inguruko kontzientzia zabaltzea. Downen sindromea 1959 lehene aldiz definitu zen eta bere jatorria kromosomatikoa da. Estatistikoki 733 haurtxoetatik bat gaixotasun horrekin jaiotzen da.  Estatu Batuetan gutxienez 400.000 pertsonak sindrome hau pairatzen dute. 

Egunaren aukeraketa Down Syndrome International erakundeak adostu zuen eta data gaixotasunarekin lotura zuzena du, hogeitabatgarren kromosomak hirugarren hilabetearen 21.egunean hirukoizten baita.  Egunaren jatorrizko ideiak Suitzan lan egiten duen mediku batek sortu zuen, Stylianos E. Antonarakis, eta bere pazienteen taldeak proposamena behehala jaso zuen. Horrela 2006an Genevan lehenengo aktibitateak antolatu ziren.

2011an NBEren Batzar nagusiak errebindikazio A/RES/66/149 erresoluzioan jaso zuen eta martxoaren 21 gaixotasun horren aurka borrokatzeko eguna izendatu zuen, 2012an lehenengo aldiz ospatuz.

Ikus, baita ere
---------------

* Downen sindrome

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  National Down Syndrome Society, (NDSS) Facts About Down Syndrome.
2. ↑  Down Syndrome International, World Down Syndrome Day.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**: World Down Syndrome Day
* **(Frantsesez)**: ART21 association for trisomy 21 individuals
* Altza herri eskolaren bloga.
* **(Gaztelaniaz)** Downen Sindromearen Nazioarteko Egunaren orria, Nazio Batuen Erakundearen webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q240491
* Commonscat Multimedia: World Down Syndrome Day

---

 |

* Wd Datuak: Q240491
* Commonscat Multimedia: World Down Syndrome Day
**Ernest Walter Histed** (Brighton, 1862-Palm Beach, 1947ko maiatzaren 27a) argazkilari anglo-estatubatuarra izan zen.

Biografia
---------

Ingalaterran jaioa, Estatu Batuetara joan zen bizitzera, eta han negozio arrakastatsua sortu zuen Chicagon eta, ondoren, Pittsburghen. Erresuma Batura itzuli zen Londresen argazki estudio bat jartzera, lehenik New Bond Streeten eta gero Baker Streeten.

1898an, [[Henry Rider Haggard], Clara Butt, Pio X.a Aita santua, Royal Academy of Arts-en akademiko batzuk eta Augusta Viktoria Schleswig-Holsteingoa enperatrizaren argazkiak atera zituen; Viktoriak berak enkargatu zuen lana. Estatu Batuetara itzuli zenean estudio bat ireki zuen New Yorken, Manhattanen. Ondoren, Floridako Palm Beachera joan zen, eta bertan jarraitu zuen lanean 1934ra arte. Palm Beachen hil zen 1947an, 85 urte zituela.

Bere obraren multzorik handiena New York Hiriko Museoan gordetzen da.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15243273
* Commonscat Multimedia: Ernest Walter Histed

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 96467899
* GND: 1231023708
* ULAN: 500105554

 |

* Wd Datuak: Q15243273
* Commonscat Multimedia: Ernest Walter Histed
**Oinarri banda** seinale digitalak berezko maiztasun-banda aldatu gabe (modulatu gabe) igortzen diren transmisio-teknika da.

Sarrera
-------

Normalean, oinarri banda kilometro gutxiko distantzietarako erabiltzen da, banda zabaleko modemen beharrik ez dituela. Uhin-indargabetzearen ondorioz, seinalea birsortzeko errepikagailuak beharrezkoak dira.

Oinarri bandan oinarritzen diren teknikarik ezagunenak CSMA/CD (Ethernet) eta Token Ring dira.

Seinale baten transmisioak kanal osoa hartzen du, ondorioz **kanalaren banda-zabalera**, osorik erabiltzen du. Informazio-iturri desberdineko datu multzoen aldibereko transmisioa, pultsuak tartekatuz lortzen da, hau da, denbora-multiplexazio prozeduraren bidez (TDM).

Ikus, gainera
-------------

* Transmisio-teknika
* Banda zabala
* Modulatu
* TDM

Kanpo estekak
-------------

* Telekomunikazio Hiztegia euskaraz

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q575784
* **Identifikadoreak**
* GND: 4656240-0

 |

* Wd Datuak: Q575784
Erradioterapia, Ghana, 2017
**Erradioterapia** minbiziaren aurka erabilitako tratamendu mota bat da, isotopo erradioaktiboen bidez egindakoa, Onkologiaren arloan beti ere.

Bakarrik edo kimioterapia edo beste tratamendu batzuekin batera erabiltzen da.

Indikazioak
-----------

Askotan, erradioterapia erabiltzen da bakarrik modu paliatiboan, hau da, sendatzeko helburuarekin baino sintomak apur bat leuntzeko.

Albo-ondorioak
--------------

### Berehalakoak

Azalean kaltea egin dezakete, besteak beste burusoiltasun eta erredurak sortuz. Halaber, barruragoko ehunetan edema eragiten dezakete bai eta antzutasuna ere.

### Epe luzekoak

Fibrosia epe luzeko albo-ondoriorik ohikoena da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Gai honi buruzko informazio gehiago lor dezakezu **Scholia**n |

* **(Ingelesez)** "European Society for Therapeutic Radiology and Oncology"[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q180507
* Commonscat Multimedia: Radiation therapy

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11941666h (data)
* GND: 4057833-1
* LCCN: sh00005896
* NDL: 00563532
* NKC: ph124994
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MedlinePlus: 001918
* MeSH: D011878

 |

* Wd Datuak: Q180507
* Commonscat Multimedia: Radiation therapy
**Erie konderria** (ingelesez: *Erie County*) Ohioko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Sandusky da. 2010eko zentsuaren arabera 77.079 biztanle zituen, Erie kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Erie konderriak 1.621,3 kilometro koadro ditu. Horietatik 969,77 ura dira. Beste 651,53 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 47,54 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 77.079 pertsonetatik 68.067 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.604 dira. 6.534 beltzak edo afroamerikarrak. 188 amerikar natiboak ziren eta 6 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 456 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 66 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.762 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111310
* Commonscat Multimedia: Erie County, Ohio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137225313
* ISNI: 0000 0004 0429 4456
* GND: 4320361-9
* LCCN: n82037760
* **Lekuak**
* OSM: 350378
* TGN: 1002357

 |

* Wd Datuak: Q111310
* Commonscat Multimedia: Erie County, Ohio
Erradiometro baten adibidea: Crookes erradiometroa
**Erradiometroa** erradiazio fluxua edo erradiazio elektromagnetikoa neurtzeko gailua da. Oro har, erradiometro termikoak erradiazio infragorrien detektagailu bat adierazten du, edozein uhin-luzera elektromagnetikotan eragiten duten detektagailuak barne.

Adibide ohikoena Crookes erradiometroa da, huts partzialean errotore bat daukana. Nichols erradiodometroak beste printzipio fisiko bat jarraitzen du, eta Crookesena baino sentikorragoa da.

Mikrouhin-erradiometro batek mikrouhinen uhin-luzeran funtzionatzen du.

Patrick Jankowiak-ek asmatutako MEMS erradiodometroak Nichols-en edo Crookes-en printzipio fisikoen pean funtziona dezake eta partikulen energia-mailetan uhin-luzera zabala du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   MEMS Radiometer United States Patent 7,495,199

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q850281
* Commonscat Multimedia: Radiometers

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4176837-1
* LCCN: sh85110782
* NDL: 00569330
* AAT: 300201521
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q850281
* Commonscat Multimedia: Radiometers
**Oinarrizko metabolismoa** edo **metabolismo basala** zelula batek, egunean, bizitzeko behar duen gutxieneko energiaren balioa da. Energia hau kalorietan neurtzen da.

Oinarrizko metabolismoa neurtzeko orduan, parametro ezberdinak izan behar dira kontutan (sexua, adina, masa…). Bere balioa kirola egitean igotzen da, eta, adina eta gorputz masaren galerarekin jaisten da.

Oinarrizko metabolismoa kalkulatzeko bi formula daude, bata gizonentzat, bestea emakumeentzat.

* Arra: 66,473 + (13,751 x masa (kg)) + (5,0033 x altuera (cm)) - (6,55 x adina (urteak))
* Emea: 66,551 + (9,463 x masa (kg)) + (4,8496 x altuera (cm)) - (4,6756 x adina (urteak)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q623293
* Commonscat Multimedia: Basal metabolic rate

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D001481

 |

* Wd Datuak: Q623293
* Commonscat Multimedia: Basal metabolic rate
**Erie konderria** (ingelesez: *Erie County*) Pennsylvaniako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Erie da. 2010eko zentsuaren arabera 280.566 biztanle zituen, Erie kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Erie konderriak 4.035,8 kilometro koadro ditu. Horietatik 1.966 ura dira. Beste 2.069,8 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 69,52 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 280.566 pertsonetatik 252.305 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 9.518 dira. 19.485 beltzak edo afroamerikarrak. 447 amerikar natiboak ziren eta 72 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 3.036 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 292 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 4.929 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q488679
* Commonscat Multimedia: Erie County, Pennsylvania

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 151277682
* LCCN: n81036009
* NARA: 10036748
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 416693
* TGN: 1002358

 |

* Wd Datuak: Q488679
* Commonscat Multimedia: Erie County, Pennsylvania
**Erradio atomikoa** atomo baten nukleotik urrunen dagoen elektroira dagoen distantzia da. Neurketa pikometrotan edo Angstrometan egiten da (hau da, 10-13 metroko distantziak izan ohi dira).

Atomoen azpipartikulak kuantikoak direnez gero, eta beraz Heisenbergen ziurgabetasun printzipioaren menpe daudenez, neurriak ezin dira modu estatistikoan baino kalkulatu. Horretarako loturik dauden bi atomoen arteko distantziaren erdia hartu ohi da eta loturaren izaeraren arabera erradio atomiko, ioniko, metaliko edo Van der Waals den jakingo dugu.

Taula periodikoan erradioa goitik behera eta eskubitik ezkerrera handiagotzen da beti. Hau azaltzeko periodo bakoitzaren bukaeran elektroiak sendoago lotuago daudela kontutan hartu behar dugu. Era berean periodo bakoitzean geruza kopurua handitzen da.

Erradio atomikoak enpirikoki neurtuak
-------------------------------------

Erradio atomikoak enpirikoki neurtuak pikometrotan (pm) gutxi gorabeherako 5 pm zuzentasunaz.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Taldea** (zutika) | **1** | **2** | **3** | **4** | **5** | **6** | **7** | **8** | **9** | **10** | **11** | **12** | **13** | **14** | **15** | **16** | **17** | **18** |
| **Periodoa** (zeharka) |  |
| **1** | H75 |  | He  |
| **2** | Li145 | Be105 |  | B85 | C70 | N65 | O60 | F50 | Ne  |
| **3** | Na180 | Mg150 |  | Al125 | Si110 | P100 | S100 | Cl100 | Ar71 |
| **4** | K220 | Ca180 | Sc160 | Ti140 | V135 | Cr140 | Mn140 | Fe140 | Co135 | Ni135 | Cu135 | Zn135 | Ga130 | Ge125 | As115 | Se115 | Br115 | Kr  |
| **5** | Rb235 | Sr200 | Y180 | Zr155 | Nb145 | Mo145 | Tc135 | Ru130 | Rh135 | Pd140 | Ag160 | Cd155 | In155 | Sn145 | Sb145 | Te140 | I140 | Xe  |
| **6** | Cs260 | Ba215 | \*  | Hf155 | Ta145 | W135 | Re135 | Os130 | Ir135 | Pt135 | Au135 | Hg150 | Tl190 | Pb180 | Bi160 | Po190 | At  | Rn  |
| **7** | Fr  | Ra215 | \*\*  | Rf  | Db  | Sg  | Bh  | Hs  | Mt  | Ds  | Rg  | Uub  | Uut  | Uuq  | Uup  | Uuh  | Uus  | Uuo  |
|  |
| Lantanidoak | \*  | La195 | Ce185 | Pr185 | Nd185 | Pm185 | Sm185 | Eu185 | Gd180 | Tb175 | Dy175 | Ho175 | Er175 | Tm175 | Yb175 | Lu175 |
| Aktinidoak | \*\*  | Ac195 | Th180 | Pa180 | U175 | Np175 | Pu175 | Am175 | Cm  | Bk  | Cf  | Es  | Fm  | Md  | No  | Lr  |
|  |

Ikus, gainera: Taula periodikoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q483788
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q483788
**Devoniarra** Paleozoikoko laugarren garaia da. Bere hedapena gutxi gorabehera orain dela 416 Ma eta 359 Ma artean hedatzen da. Ingalaterrako Devon hiritik hartzen du izena, bertakoak baitira garai honetatik ikertutako lehenengo harriak.

Hankak garatu zituzten lehenengo arrainak agertu ziren garai honetan eta orain dela 365 Ma inguru tetrapodo moduan lurretik ibiltzen hasi ziren. Intsektu eta araknidoek ere lurrazala konkistatu zuten.

Hazia zuten lehenengo landareak ere lehorrean agertu ziren, baso handiak sortuz. Marrazoak ugaritu egin ziren eta hezurdun arrainak agertu ziren. Lehenengo ammoniteak agertu ziren eta trilobiteak eta koral arrezifek oso ugariak ziren. Devoniarraren bukaerako suntsipenak oso gogor kolpatu zuen itsasoetako bizitza.

Paleogeografian Gondwana kontinentea hegoaldean eta Siberia iparraldean ziren nagusi. Euramerika kontinentearen sorrera ere eman zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65955
* Commonscat Multimedia: Devonian

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4011991-9
* LCCN: sh96011003
* NDL: 00561288
* NKC: ph117389
* AAT: 300391468
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 8112
* GEA: 4631
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q65955
* Commonscat Multimedia: Devonian


| Paleozoiko |
| --- |
| Kanbriar | Ordoviziar | Siluriar | Devoniar | Karbonifero | Permiar |
**Oboalbumina** (**OVA** siglaz ere ezaguna) arrautzaren zuringoan aurkitzen den proteina garrantzitsuena da. Isurkari likatsu koloregabea da. Lehortzen denean gai solido amorfo bilakatzen da. 80 °C-tan gutxi gorabehera gatzatu egiten da. Emultsio eta koloide eragile gisa erabiltzen da okindegietan, botika gaiak prestatzeko, zilarbizi bidezko pozoiduretan antidoto gisa eta abar.

Ezaugarriak
-----------

Laborategian kristalizatu izan zen aurreneko proteinetako bat izan zen oboalbumina. Arrautza zurigoan dauden proteina guztien %55a osatzen du eta erraz desnaturalizatzen da, zuringoa irabiatzea nahikoa da. 

Fosfoglukoproteina bat da eta hiru atal ditu, A1, A2 eta A3, 85:12:3 proportzioan. Atalak fosforo kopuruaren arabera desberdintzen dira. Zisteina eta metionina aminoazidoak ugari ditu eta horregatik sufre kopuru handia du. Arrautzaren proteinen artean sulfhidrilo talde gehien dituen proteina da. Sulfhidrilo hauek eragin nabarmena dute arrautzaren zapore, testura eta usainean.

385 aminoazidotako kate polipeptidikoa du eta 45kDa-ko masa molekular erlatiboa du. Kate polipeptidiko honek glikosilatzeko lau posizio agertzen ditu.

Erreferentziak
--------------


* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2016-07-19 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q420291
* Commonscat Multimedia: Ovalbumin

---

* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D010047
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 9006-59-1
* UNII: B05Y6V2CZS
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 9006-59-1

 |

* Wd Datuak: Q420291
* Commonscat Multimedia: Ovalbumin
**Old Man of Hoy** Eskoziako Orkadak uhartediko Hoy uhartearen ertzean dagoen harrizko zutabe ezaguna da.

Deskribapena
------------

Hoy uhartearen mendebaldeko Rackwick badiatik gertu dago. Hainbat angelutatik begiratuz gero gizaki itxura du eta hortik bere izena, "Hoy-ko gizon zaharra". 137 metrotako garaiera dauka.

Historia
--------

Itsasoak hareharri gorrizko kostaldea higatzerakoan sortu da zutabea. Nahiko egitura berria da, 250 urte inguru dituela esaten baita, ez baita Orkneyinga sagan (1230) aipatzen eta 1600ko mapan lurmuturra aipatzen baita orain Old Man dagoen tokian.

William Danielen 1817ko margolanean bi hanka ikusten zaizkio baina XIX. mendeko ekaitz batek hanka bat eraman ziola pentsatzen da. 1992an 40 metrotako arrakala bat azaldu zitzaion goialdean.

Eskalatzea
----------

Chris Bonington, Rusty Baillie eta Tom Pateyk eskalatu zuten lehen aldiz 1966an. Gaur egun 7 bide iraki dituzte eta eskalatzaileen artean toki ezaguna bihurtu da.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
* 
* William Danielen margolana (1817)William Danielen margolana (1817)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2738637
* Commonscat Multimedia: Old Man of Hoy

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2738637
* Commonscat Multimedia: Old Man of Hoy
**Ernesto Prat Urzainki**, ***Little*** ezizena duena, (Berriozar, 1978ko irailaren 25a) idazle nafarra da. Nekazaritzari eta zurgintzari lotutako ikasketak egin zituen eta alor askotan aritu da lanean. Skalariak taldearekin sei urte egin zituen eta Kalapite taldeko kide izan zen.

2008an Guardia Zibilarengandik ihes egin eta idazten hasi zen. 2009an, sasian zegoela, Pyrenaica aldizkariaren mendi ipuinen IV. lehiaketan lehen saria eskuratu zuen eta 2012an Iruñeko Udalak antolatutako Egile berrientzako euskarazko XXIII. literatur lehiaketan hirugarren saria irabazi zuen. 2013. urtean lehen eleberria argitara eraman zuen eta 2014an klandestinitate politikoa eta sexua uztartzen zituen *Orpoz orpo* eleberria idatzi zuen.

2017an Baztanen egin zen (H)Ilbeltza euskal nobela beltzaren astea antolatzaileetako bat izan zen.

2020tik Ernesto Prat Lekarozko zinpeko alkatea da, Baztango udaletxean Baztango juradoaren zati bat dena.

Ihesaldia
---------

Dena da ETAren barruan, 2008an Ekin erakundekoa zela ziurtatu zuen gobernuak. Fernando Grande-Marlaskak, Espainiako epaileak Ernesto atxilotzeko agindua eman zuen, honen ondorioz ihesean ibili zen. Ihes egin eta berehala ETAko buruzagi bat zela esan zuen Guardia Zibilak. 2012an Urruñan atxiloturik, 2013ko maiatzean askatu zuten bere aurkako proba falten ondorioz 25.000 euroko fidantza ordaindu eta gero.

### Bitxikeriak

2018an Ernesto ETAko kidea zela ziurtatu zuen *Ok diario* hedabideak. Hedabide honek Lekarozko institutu bat salatu zuen DBH 4.go ikasleak Ernestoren *Telleria eta gero, zer?* liburua irakurtzera "derrigortu" zituelako.

Liburuak
--------

* *Hiru ilargi laurden* 2013
* *Orpoz orpo* 2014
* *Telleria eta gero, zer?* 2017
* *Sokada baten hiru muturrak* 2020. Lan honekin irabazi zuen Arratiako Zertu Kultur Elkarteak Igorreko Udalaren laguntzarekin antolatutako Kalenturak ipuin erotikoen lehiaketa.
* *Bestaldean. Euskal iheslari politikoen bizipenak*, Txalaparta argitaletxea 2022an. Jaione Dorairekin batera idatzitako saiakera. ISBN: 978-84-18252-90-7.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑    *Francia detiene a cabecilla terrorista de ETA más buscado Ernesto Prat.*  RPP Noticias 2012-01-25.
6. ↑
7. ↑  ttps://okdiario.com/espana/2018/01/17/instituto-navarra-obliga-leer-novela-euskera-terrorista-eta-1701141
8. ↑  .
9. ↑

Kanpo estekak
-------------

* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492581
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 5145243760174440101
* Literaturaren Zubitegia: 889
* BNE: XX5554845

 |

* Wd Datuak: Q20492581
| Ortigueirako Mundu Zeltako Nazioarteko JaialdiaFestival Internacional do Mundo Celta de Ortigueira |
| --- |
|  Ortigueirako Mundu Zeltako Nazioarteko Jaialdian 2016an egindako musika emanaldi bat. |
| Generoa : | Musika zelta |
| Urtea : | 1978-19871995etik gaur egun arte |
| Sortzailea : | Escola de Gaitas de Ortigueira |
| Lekua : | OrtigueiraA Coruñako probintzia Galizia |
| Iraupena : | Uztaileko lau egunetan zehar |
| Antolatzaileak : | Ortigueirako UdalaS.A. de Xestión do Plan Xacobeo |
| Webgunea : | www.festivaldeortigueira.com/ |

**Ortigueirako Mundu Zeltako Nazioarteko Jaialdia** (galizieraz *Festival Internacional do Mundo Celta de Ortigueira*) Ortigueira udalerrian (Galizia) egiten den musika zeltako jaialdia da. 1978an sortu zen, eta, hortaz, iberiar penintsulan, musika mota horretako jaialdi zaharrena da, handienetakoa izateaz gain. Estatuko eta nazioarteko turismo-intereseko jaialdiaren izendapenak jaso ditu. Noiz edo noiz, ekitaldiko 100.000 bisitariren kopurua ere gainditu izan du.

Agertoki nagusia portuan dago, eta maila handiko eta nazioartean ospetsuak diren hainbat musika-talderen emanaldien lekuko izan da, hala nola Alan Stivell edota The Chieftains, besteak beste. Jaialdiaren barruan, talde berrientzako RUNAS lehiaketa antolatzen da 2000. urteaz geroztik, eta horretan birritan izan dira irabazle Euskal Herriko taldeak: Ruaille-Buaille, 2013an, eta Xabi Aburruzaga Band, 2014an.

Morouzos hondartza eta pinuen etorbidean jaialdi honetara bertaratzen den jendearentzako kanpalekuak egokitu ohi dira.

Ikus, gainera
-------------

* Galiziako musika

Iruditegia
----------

* Akanpalekua jaialdian zehar.Akanpalekua jaialdian zehar.
* Herriguneko giroa.Herriguneko giroa.
* Eszenatoki nagusia.Eszenatoki nagusia.
* Gau giroa.Gau giroa.

Kanpo estekak
-------------

* Ortigueirako Mundu Zeltako Nazioarteko Jaialdiaren webgune ofiziala **(Gaztelaniaz)** **(Galizieraz)** **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3328419
* Commonscat Multimedia: Ortigueira Festival

---

 |

* Wd Datuak: Q3328419
* Commonscat Multimedia: Ortigueira Festival
Atikako oboloa, k. a. 449 baino ondorengoa
**Oboloa** (antzinako grezieraz: ὀβολός *obolos*) zilarrezko greziar txanpon bat da, drakma baten seirena balio duena. Atenas Klasikoan, zortzi *chalkoi* edo kobrezko piezatan banatua zegoen.

Plutarkoren arabera, espartarrek, lau chalkoiren baliokidea zen burnizko obolo bat zuten.

Oboloa, pisu neurri bat ere bada. Antzinako Grezian, drakma baten seirena zen, gutxi gorabehera, gramo erdi. Antzinako Erroman, erromatar ontza baten berrogeita zortzirena zen edo 0,57 gramo. Egungo Grezian, dezigramo baten baliokidea da.

Obolos edo obelos hitza metalezko barra luze eta fin bati ematen zaio. Eufemismo bezala, obelos txikiak, obeliskoak dira. Oboloa txanpon bezala erabilia izan zen, brontze edo kobrezko lingoteak adierazten baitzituen eta hala negoziatua izan zen. Espartak, obolo ez praktiko eta deserosoaren erabilera mantentzea erabaki zuen, txanpon egokien ordez, ugaritasunaren bilaketa saihesteko.

Hildakoak, obolo batekin lurperatzen ziren. Oboloa, ahoan sartzen zitzaien, mingainpean, edo begietan ere jartzen zitzaien, honela, hildakoak behe mundura iristen zirenean, Karonteri ordain ahal ziezaioten, Akeronte ibaitik igaro ahal izateko. Diru nahikoa ez zutenek, edo, hildakoaren lagunek lurperaketaren ohiturak jarraitzen ez bazituzten, beti ertzean zain geratzen ziren, eta ez ziren sekula behe mundura iristen.

Kultura herrikoian, oboloa *The Boondock Saints* pelikula independentean erabili zen. Bi anaiek, zaintzaile gisa egiten zuten euren lanean, Mob Boss hildakoaren begietan jartzen zituzten oboloak. Antzinako greziar tradizioaren aipamena da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q384102
* Commonscat Multimedia: Obol

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300037251
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q384102
* Commonscat Multimedia: Obol
**Objektua** maila nagusiko arazo baten errepresentazio informatiko bati dagokion egoeraren (datuen balioak, propietateak) eta jokabidearen (metodoak) enkapsulazioa da. Enkapsulazio hitzaren bitartez objektuaren osagaiek euren konpoarekiko duten isolamendua aipatu nahi da.

Objektu batek dituen propietate eta metodo motak, aplikazio informatikoaren baitan izango duen erabileraren araberakoak izango dira. Oro har, esan dezagun propietateak esanguratsuak izan behar dutela, eta aplikazioaren helburuak lortu ahal izateko gutxienekoak kopuruaren aldetik.

Objektu batek datu mota abstraktu edo modulu baten antza du. Mundu errealaren adibide bat ipiniz, objektua liburua izango litzateke, eta atributu zerrenda bat izango luke (liburuaren datuak, edukia...) batetik, eta liburuarekin egin daitezkeen eragiketa batzuk (irakurketa, idazketa), bestetik.

Klaseak
-------

Objetu bakoitza klase bateko alea da, instantzia deitzen dioguna. Horrek nahi du esan, klase bereko objektuek jokaera berdina dutela.

Adibidez, "liburu" objektua, "testu koadernatuak" klasean sar daiteke eta "orria pasatzea" metodoa klase horretan zentzu handia dauka.

Mezuak
------

Programa bat aurrera ateratzeko, objektuen artean komunikazioa egon behar da, eta hau mezuekin lortzen da. Objektuek metodoekin erantzuten diete mezuei. Metodoak orduan dira, klaseko objektuek batzen dituzten mezuen erantzunaren protokoloaren inplementazioa.

Herentzia
---------

Klaseak, hierarkiko herentzia zuhaitz batean klasifikatu daitezke. Honek nahi du esan, zuhaitzean beheko aldean dauden klaseak, beraien jatorrizko klaseen ezaugarriak eta jokaera eskura ditzaketela. Honek etekina ateratzen dio programazioari eta baita beste mesede batzuk ere, adibidez: interfazearen sendotasuna, prototipo eredu egite azkarra, informazioaren ezkutatzea ...

Klase batetik beste bat sortzen denean ezaugarri eta metodo guztiak heredatu ditzake baina ez da derrigorrezkoa, ezaugarri eta metodo berezkoak eduki ditzakeelako.

Polimorfismo
------------

Programazio lengoaien polimorfismoak, maila handiko berriz erabiltzeko osagaiak sortzeko aukera, ematen dio programatzaileari. Osagai hauek, aplikazio ezberdinetan erabil daitezke, behe mailako osagaiak aldatuz gero.

Adibidea: "Zerrenda kateatuta" klasea daukagu eta honen barruan "gehitu" metodoa, barneko objektu bi hartu eta gehitzen dituena, beste objektu bat sortuz. Honek "gehitu" mezua sortuko du, "+" ikurra erabiliko duena. Gero beste klase bat daukagu, "Zenbaki osoa" deitzen dena eta metodo berdina daukana "Gehitu", objektu bi hartu eta beste objektu bat sortzen duena, eta mezu berdinarekin, ikur berdinarekin "+". Hau dela eta, A + B jartzen dugunean, "+" mezuak erabaki behar du zein klase erabili behar duen, zerrendena edota zenbakiena, parametroak aztertuz.

Ikus,gainera
------------

* Objektuei orientatutako programazio

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16518495

 |

* Wd Datuak: Q16518495
Egiptoko *erostaria*, ziurrenik Isis Osirisi negar egiten. XVIII. Dinastia, 1550 - 1295 a. C. Louvre museoa.
**Erostariak** edo **adiagileak** elizkizunetan negar egiteagatik ordaintzen zaien pertsonak dira. Erostari esaten zitzaien Bizkaian eta adiagile Gipuzkoan, han ere "negarti profesionalak" baitzeuden.

Erostariak Euskal Herrian
-------------------------

1298an, Baionan (Lapurdi), Udal ordenantzen bidez, oihuak, negarrak eta atsekabe adierazpenak debekatu zituzten hiletetan. Oñatiko 1479ko araudi batek jasotzen zuenez, lantuez gain "aurpegiak zauritzea" ere galarazita zegoen. Erriberriko agintariek, aldiz, ilea ez erauzteko eta arropak ez puskatzeko eskatzen zuten.

1486ko Lekeitioko ordenantzen arabera, senitarteko zuzenek soilik zeukaten negar eta auhen egiteko baimena, baina haiek ere ileetatik ez tiratzeko baldintza bete behar zuten. Arauak ez zuen eragin handirik izan, urte batzuk geroago Udalak gortera eta Calahorrako gotzaintzara jo baitzuen laguntza eske. Hala, 1519an lekeitiarrek Errege Agindu eta Calahorrako ikuskatzailearen mandatu bana jaso zuten, hileta elizkizunetako gehiegikeriak galarazten zituztenak.

Bizkaiko Foruak ere arau berri bat erantsi zuten 1526an, gehiegizko lantuak debekatzeko. Baina horrek ere ez zuen jarduna eten, Gordexolan 1548an berriro ere erostariak debekatzen ahalegindu izanak frogatzen duenez.

1581ean Zestoan bildutako Gipuzkoako Batzar Nagusietan, Azkoitiko prokuradoreei errieta egin zieten, herri horretan adiegileen ikuskizunek indarrean jarraitzen zutelako.

Eliza katolikoa ere ahalegindu zen ohitura "paganoa" desagerrarazten. 1541ean Iruñeko gotzaina Tolosara joan zen bisitan eta, bide batez, emakumeei debekatu zien "*negar, oihu eta txalo egitea (...) defuntuen aldeko elizkizunetan*". 1590ean Iruñeko sinodoak hau erabaki zuen: "*Ez da kontuan hartzen bizitza honetatik irtetean betiereko bizitzan sartzen garela, oihuekin elizetako bakea hausten dute; hemendik aurrera defuntuekiko sentimenduak neurriz adieraztea agintzen dugu. Eta gehiegikeriarik balego, erruduna elizatik bota dezatela*".

XVI. mendearen amaieran Andres Alonsotegik zioen erostarien zerbitzuak geroz eta gutxiago erabiltzen zirela. Eta 1625ean Lope de Isastik idatzi zuen neurriz kanpoko lantuak bazirela, baina soilik senideenak, ez ordainpeko auhendarienak. Hala ere, Julio Caro Barojaren arabera, XIX. mende bukaeran Bizkaian, Elantxoben esaterako, erostari ordainduak bazeuden oraindik, eta Joxemiel Barandiaranek 1923ko urtekarian jaso zuenez, urte hartan Gernikan eta Kortezubin gutxi batzuk geratzen ziren. Beraz, ohitura oso zabaldua izan zen Euskal Herrian duela gutxi arte.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6   Irazustabarrena, Nagore.  (2016-03-13). «Alokairuzko negartiak» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1246370
* Commonscat Multimedia: Mourning women

---

 |

* Wd Datuak: Q1246370
* Commonscat Multimedia: Mourning women
Hertzsprung-Russell diagrama
Izar-mota
Nano marroiak
Nano zuriak
Nano gorriak
Azpinanoak
Sekuentzia nagusia  
("nanoak")
Azpierraldoiak
Izar erraldoiak
Erraldoi argitsuak
Supererraldoiak
Hipererraldoiak
Magnitude  
abso-  
lutua  
(MV)

**Izar erraldoi argitsu** bat MKK sailkapenean II argitasun klaseko izar bat da. Izar hauen ezaugarriak izar erraldoi baten eta izar supererraldoi baten artekoak dira. Orokorrean, talde honetan argitasun bereziki altua duten baina supererraldoi sailkatuak izateko bezain distiratsu eta masiboak ez diren izar erraldoiak sartzen dira.

Adibideak
---------

Jarraian agertzen den taulan espektro mota ezberdinetako izar erraldoi argitsuak tenperatura gehienekotik gutxienekora sailkatuak agertzen dira.

| Izendapena | Bayer izendapena | Espektru mota |
| --- | --- | --- |
| Murzim | β Canis Majoris | B1 II-III\* |
| Muliphein | γ Canis Majoris | B8 II |
| e Velorum | e Velorum | A6 II |
| Sargas | θ Scorpii | F1 II |
| Sham | α Sagittae | G1 II |
| Kraz | β Corvi | G5 II |
| Dabih | β1 Capricorni | K0 II |
| Hassaleh | ι Aurigae | K3 II |
| Scheat | β Pegasi | M2.5 II-III\* |
| Ras Algethi A | α Herculis | M5 II |

\* Erraldoi eta erraldoi argitsuaren arteko ezaugarriak.

Ikus, gainera
-------------

* Izar erraldoi
* Supererraldoi
* Hipererraldoi

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5881

 |

* Wd Datuak: Q5881
Eroaren xake matea. Zuriek beltzen xake matea jasotzen dute.
**Ero matea**, **Eroaren matea**, **Xake mate eroa** edo **Eroaren xake matea**, xakean hiru mugimenduetan burutzen den xake matea da, ondorioz xakean gauzatu litekeen xake mate azkarrena da. Eroaren mateak izena zuriek zeharo gaizki jokatuta bakarrik gauzatu litekelako jasotzen du, hots, ero baten moduan jokatuta. Hasiberriek ere halako xake matea jasotzea ia ezinezkoa da.

Adibidez, mugimendu hauek eroaren xake matea ahalbideratzen dute:

1.f3 e5
2.g4 Dh4++

Garapena
--------

[Event "Import"]
[Event "Chess Olympiad (Women)"]
[Site "Tromso NOR"]
[Date "2014.08.05"]
[EventDate "2014.08.02"]
[Round "4.59"]
[Result "1-0"]
[White "Rhoda Masiyazi"]
[Black "Akua Kosife Esse"]
[ECO "B00"]
[WhiteElo "1920"]
[BlackElo "?"]
[PlyCount "5"]
[FEN "rnbqkbnr/pppppppp/8/8/8/8/PPPPPPPP/RNBQKBNR w KQkq - 0 1"]

1. e4 g5 2. d4 f6?? 3. Qh5# 1-0

.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q753896

 |

* Wd Datuak: Q753896
KUKA robotika enpresaren LBR iiwa modeloa, gizakiokin eskuz eskuz lan egiteko diseinatua, 2015eko Lyongo Innnorobo erakustazokan.
**Elkarlaneko robotika, robotika kolaboratibo** edo **kobotika** gizakiekin batera lan-eremu berean eskuz esku lan egiteko gai diren robotak ikertzeaz, garatzeaz eta ekoizteaz arduratzen den robotikaren adarra da. Elkarlanerako robotei **kobot** deritze. Gizakiak eta robotak lan-eremu berean aritzen direnez, robotek sentsoreak eta kamerak dituzte gizakiekin talkak saihesteko. Segurtasun neurrioi esker, robotek hesitutako lan-eremuen barruan lan egin beharrean, ohiko lan-eremuetan egin dezakete lan.

Northwestern Unibertsitateko J. Edward Colgate eta Michael Peshkin irakasleek asmatu zituzten kobotak 1996an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Van, Jon.  (1996-12-11). «Mechanical Advantage» *Chicago Tribune* (Noiz kontsultatua: 2017-11-22).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5138951

 |

* Wd Datuak: Q5138951
***Eros eta Psike***  (frantsesez: *Eros et Psique*) 1798. urtean François Gérardk egindako margolan ezaguna da. Gerard Jacques-Louis David margolariaren ikaslea izan zen. Margo honek sentsualitatearen adierazpenerako neoklasizismoaren garapena erakusten du; modu batez itxuraren abstrakzioa ere ikus daiteke lan honetan. Sinbolismoz beteriko lana da hau.

Gaia
----

Arroparen zehaztasunak ondo asko erakusten du artistaren trebezia.
Psike printsesa gaztea ikusi ezin duen Erosen edo Maitasunaren musuarekin harrituta gelditzen da. Antzinako mitoaren arabera maitasun kondaira da baina, halaber ere alegoria metafisikoa: Psike giza-arimaren pertsonifikazioa da. Bikotearen gainean tximeleta zuri bat hegan egiten ikus daiteke; grezieraz tximeleta "psykhê" esaten da. Bikotea izadiaren erdian dago. Neskarengan lotsa da nagusi.

Maitasunaren eta Psikeren arteko harremana Ovidioren *Metamorfosien* liburuan oinarritu zen. Gai hau artista neoklasikoen gustukoa izan zen: margolariak, eskultoreak, idazleak... Kupidoren keinuak neurtuak dira, pasio gabekoak; bere gorputzaren lerroek anatomiari ematen diote garrantzi guztia. Psikeren aurpegiak eta jarrerak, aldiz, erlaxazioa adierazten dute, urruti egongo balitz bezala; nolabait bere sentimenduak gorde egin nahi ditu. Artistaren teknika gaztearen zangoen gainean dagoen oihal transparentea ikus daiteke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Psike
* Eros

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8777422
* Commonscat Multimedia: Cupid and Psyche (François Gérard - Louvre INV 4739)

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q8777422
* Commonscat Multimedia: Cupid and Psyche (François Gérard - Louvre INV 4739)
**Edmunds konderria** (ingelesez: *Edmunds County*) Hego Dakotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Ipswich da. 2010eko zentsuaren arabera 4.071 biztanle zituen, Edmunds kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Edmunds konderriak 2.981,25 kilometro koadro ditu. Horietatik 65,04 ura dira. Beste 2.916,21 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,37 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 4.071 pertsonetatik 4.007 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 58 dira. 5 beltzak edo afroamerikarrak. 17 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 5 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 37 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q179954
* Commonscat Multimedia: Edmunds County, South Dakota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133734356
* LCCN: n83227501
* **Lekuak**
* OSM: 1739810
* TGN: 2001792

 |

* Wd Datuak: Q179954
* Commonscat Multimedia: Edmunds County, South Dakota
Trifenilmetil erradikal askea
**Erradikal askeak** elektroi-bikoterik gabeko atomo, molekula edo ioiak dira, oso erreaktiboak direnak, erraz konbinatzen baitira beste atomo edo molekulekin.

Behar duten egonkortasuna eskuratzeko, erradikal askeek egonkortasuna duten beste molekulei elektroi bat lapurtzen diete. Horrek ezegonkortzen ditu molekula horiek, erradikal aske bihurtuz, molekulen arteko kate-erreakzioa agertuz, maila fisiologikoan zelulak nabarmen kaltetzen dituena.

Erradikal askeek zeregin garrantzitsua burutzen duten hainbat prozesutan: errekuntzan, atmosferako kimikan, polimerizazioan, plasmako kimikan, biokimikan eta fisiologian, etab. Bizidunengan erradikal askeak oxigenoaren bitartez sortzen dira, eta zelulak kaltetzen dituzte.

Erradikal askeak atomoaren eskuinaldeko puntu baten bitartez irudikatzen dira, bikoterik gabeko elektroia adierazteko. Esaterako, kloro molekularra kitzikatuz oso erreaktiboak diren bi erradikal aske atomikoak sortzen dira:

Cl2 + hν → 2 Cl**·**

Erradikal askeen ekoizpena bizidunengan
---------------------------------------

Bizidunek oxigenoa behar dute arnasketa prozesuetarako, baina oxigeno horrek erradikal askeen ekoizpena eragiten du. Erradikal horiek ezegonkorrak direnez, zelulak kaltetzen dituzten kate-erreakzioak eragiten dituzte, zelulen zahartzea eta suntsipena dakartenak.

Bi mailatan jarduten dute erradikal askeek zelulen gain:

* mintz zelularraren lipidoak eta proteinak desegonkortzen dituzte, zelula mintza kaltetuz. Honen ondorioz, zelulak ezin du garatu bere ingurunearekin duen harremana

* zelularen DNA-ri eraso egiten diote, geneek daramaten informazio genetikoari eraginez.

Oxigenoaz gain, beste eragile batzuek erradikal askeen ekoizpena errazten dute: kutsadura, tabakismoa, eguzki-izpiak, estresa eta koipeen gehiegizko kontsumoa, besteak beste.

Antioxidatzaileak erradikal askeen kopurua murrizten duten substantziak dira. Substantzia hauek erradikal askeek behar dituzten elektroiak askatzen dituzte, molekula horiek molekula egonkorrak bihurtuz; horrela, zelularen zahartze-prozesua ekiditen dute. Antioxidatzaile nagusiak gorputzean dauden entzimak dira eta dietaren bitartez hartutako bitamina batzuk ere (C bitamina eta E bitamina, batez ere).

Kanpo estekak
-------------

* Marrubiak garaile

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q185056
* Commonscat Multimedia: Radicals

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12098524m (data)
* GND: 4076475-8
* LCCN: sh85110378
* NKC: ph849159
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D005609
* **Kimikako identifikadoreak**
* ChEBI: 26519

 |

* Wd Datuak: Q185056
* Commonscat Multimedia: Radicals
Termodinamikan, **erradiazio termikoaren Kirchhoffen legea** objektu beroetan igorpena eta xurgatzea parekatzen dituen izaera orokorreko teorema bat da. Gustav Kirchhoffek proposatu zuen 1859an oreka termodinamikoaren kontsiderazio orokorren ondorioz.

Kirchhoffen legeak honakoa dio: Gorputz edo azalera bat bere inguruarekin oreka termodinamikoan baldin badago, bere igortzetasuna bere xurgatzetasunaren baliokidea da (α = ε).

Kirchhoffen legearen honako korolarioak daude:

* Lege hau honela labur daiteke: *islatzaile txar bat igortzaile on bat da, eta islatzaile on bat igortzaile txar bat da*.
* Igortzetasuna ezin daiteke 1 baino gehiago izan (ε < = 1), hau ezinezkoa bait da, energiaren kontserbazioaren ondorioz, eta, beraz, oreka egoeran, ez da posible termikoki gorputz beltz batek baino energia gehiago igortzea.

Ikus, gainera
-------------

* Erradiazio termiko

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q911035
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q911035