recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Tenaruko Gudua**, batzuetan **Ilu Ibaiko Gudua** edo **Alligator Errekako Gudua** deritzona, Guadalcanal uhartean gertatu zen 1942ko abuztuaren 21ean. Bigarren Mundu Gerrako Ozeano Bareko Kanpainako lehorreko gudu hartan, japoniar armada aliatuen aurka (batez ere marineak) borrokatu zen. Guadalcanalgo kanpainako japoniarren lehenengo erasoaldia izan zen.

Guduan, Alexander Vandegrift jenerala buru nagusia zeukanten marineek buru egin zioten, Kiyonao Ichiki koronelaren "Ichiki" erregimentuko lehenengo taldearen erasoari. Marineak Henderson zelaia defendatzen zuen Lunga perimetroa zaintzen ari ziren. Aireportu hura, abuztuaren 7ko lehorreratzeetan hartu zuten aliatuek. Ichikiren unitatea Guadalcanalera bidali zuten aliatuak uhartetik egozteko eta aireportua berreskuratzera.

Guadalcanalgo aliatuen indarra gutxietsiz (une hartan 11.000 soldadu), Ichikiren unitateak marineen posizioen aurkako buruz buruko erasoa abiatu zuen, Lunga perimetroko Alligator errekaren ekialdean. Ichikiren erasoa atzera bota zuten japoniar galera handiekin. Marineek, argitu orduko, bizirik atera ziren Ichikiren soldaduei eraso egin zieten, eta askoz gehiago hil zuten. 917 soldadutatik, 128 baino ez ziren bizirik atera lehenengo eraso hartan.

Gudu hura, Guadalcanalgo kanpainan japoniarrek egin zituzten hiru eraso orokorren lehendabizikoa izan zen. Tenaruren ostean, japoniarrak aliatuen indarrak uste baino handiagoak zirela konturatu ziren eta soldadu gehiago bidali zuten Henderson zelaia berreskuratzeko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1414998
* Commonscat Multimedia: Battle of the Tenaru

---

 |

* Wd Datuak: Q1414998
* Commonscat Multimedia: Battle of the Tenaru
**El-Alameingo lehen gudua** Bigarren mundu gerrako Ipar Afrikako Kanpainan gertatu zen gudua izan zen. El-Alameingo bigarren guduaren aurrekaria, 1941eko uztailaren 1etik 27ra iraun zuen. Gudu honetan, ardatzeko Afrika Korps tropak azken erasoaldia egin zuten. Hala ere, aliatuek, Claude Auchinleck gidatuta, erasoa gelditzea lortu zuten, horrela ondoren emango zen kontraerasoa baimenduz.

Kokapena
--------

El-Alameingo guduaren testuinguruan kokatzen da. 1941eko udan, ardatza Ipar Afrikan zehar eraso global bat bideratu zuen. Afrika Korpsak aski ongi prestatuak zeuden, eta aliatuek, berriz, atzeratuak zebilen Ipar Afrikako Kanpainan. Erwin Rommelek lan aparta ari zen egiten gudarostearen gidaritzapenean, izan ere, tropa alemaniarrei, italiarrak batu zizkion eta bateratze-lan horretan arrakasta handia lortu zuen.
Gudaren momentu honetan, Hitlerrek itxaropen handiak jarri zituen bere tropengan, Egipton primerako lana betetzen ari baitziren. Haren xedeak, Suezko kanala bereganatzea, aliatuen inperio koloniala desegonkortzea eta gerran jarraitzeko erregai adina lortzea bete ahal zirela ohartu zenez, erasoaldi gogorra aurrera eramatea agindu zuen.

Gerraren garapena
-----------------

Afrika Korps haren indar militarra eta kokapen estrategiko hobea, aliatuak atzera egin izan behar zuten Gazalan kapitulatu ostean, baliatu zuten, Claude Auchinleck taldearen ezkerreko hegala erasotuz (ondoren, bigarren guduan, Rommelek gauza bera egingo du). Eraso horretan, Afrika Korpsak haien baliabide gehienak gastatu zituzten arrakastarik gabe. Britaniarrek behin eta berriz biltzen ziren, eta haien hutsik gabeko defentsa abantaila eskaini zien. Rommelen indar lermatuak asko sufritzen ari ziren basamortuan eta lubakiratze orokorra agindu zuen taldea indarrak berreskuratu zedin.
Honen ostean, aliatuek hegal guztietatik erasotu zuten Afrika Korpsei, baina hauek ez zuten eremu handirik galdu. Hala ere, gelditzen zitzaien baliabide murritza erabili behar izan zuten. Arrakasta handirik lortu ezean, Claude Auchinleck defentsazko posizioak kokatzea erabaki zuen, ondoren emango zen kontraerasoa prestatzeko.

Garrantzi estrategikoa
----------------------

El-Alameingo gudu osoa bezala, gudu hau Ipar Afrikako Kanpainan erabakigarria bilakatu zen. Garaipen honek bidea ireki zion aliatuen kontraerasoari, eta azkenik, Afrika Korps tropen kanporatzeari.
Era berean, Hitlerren funtsezko helburuak ez ziren bete, aliatuei abantaila itzela eskainiz gerraren garapenean.
Halaber, Egiptoren askatasuna bermatu egin zen garaipen honi (eta ondoren bigarren guduan emango zenari) esker.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  [*Betiko hautsitako esteka*] Rommelek bideratutako erasoak
2. ↑  Hitlerren helburuak Suezgo kanalarekiko

Kanpo estekak
-------------

**(Gaztelaniaz)** El-Alameingo guduaren dokumentala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q162250
* Commonscat Multimedia: First Battle of El Alamein

---

 |

* Wd Datuak: Q162250
* Commonscat Multimedia: First Battle of El Alamein
Gallipoliko guduaren ondorengo ANZAC Armadari buruzko ilustrazioa.
**Australiako eta Zeelanda Berriko Armada Gorputzak** (ingelesez: *Australian and New Zealand Army Corps*, laburtuta **ANZAC**) Lehen Mundu Gerran zehar, Australia eta Zeelanda Berriko soldaduz osatutako armada gopurtza izan zen. Britainiar Inperioaren alde eta Otomandar Inperioaren aurka borrokatu ziren.

1914ko abenduan Egipton sortu eta Gallipoliko guduan borrokatu zen: bertan hildako eta zauritu ugari izan zituzten. Soldadu kementsu eta sakrifikatuen ospea bereganatu zuten, tamalez beren agintariek alferrikako heriotzera bidaliak, ongi antolatutako otomandar soldaduek sarraskitu eta garaitu baizituzten.

Bigarren Mundu Gerran ere, denbora laburrez, 1941eko Greziako guduan borrokatu zen.

Urtero, apirilaren 25ean, Armada honetako hildako eta zaurituen omenez ANZAC Eguna ospatzen da: Australia eta Zeelanda Berrian, jai-egun nazionala da.

Zinema
------

* *Gallipoli* (1981, Peter Weir)

Ikus gainera
------------

* Anzac Eguna

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q433119
* Commonscat Multimedia: Australian and New Zealand Army Corps

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 130693891
* LCCN: n82072861
* NKC: kn20080624010
* SUDOC: 028071174

 |

* Wd Datuak: Q433119
* Commonscat Multimedia: Australian and New Zealand Army Corps
**Gangkhar Puensum** (7.570 m) Himalaiako mendia da. Munduko tontor nagusien artean 40.a da eta mundu osoan igo gabe geratzen den tontor nagusirik garaiena izateko ikerketek gehien aipatzen duten mendia da.

Tibet eta Bhutanen arteko mugan dago eta azken honetako mendirik altuena da; gaur egun argi dago Kula Kangri (7.538 m) ez dagoela mugan, Tibeten baino. Bi aldeak herri tibetarraren lurrak dira. Bere garaiera lehen aldiz 1922an neurtu bazen ere, XX. mendearen amaiera arte ez zen neurketa zehatzik egon.

Jakingarriak
------------

Leku-izen hau transkribatzeko beste forma batzuk **Gangkar Pünsum**, **Gangkar Punsum**, **Gankar Punzum** eta **Kangkar Punsum** dira. Tibeteraz "mendiko hiru anaiak" esan nahi du.

Txinako Herri Errepublikaren menpeko Tibetekiko mugan dago, kokapena eztabaidagaia izan bada ere. Bhutani dagokionez Gasa barrutian dago, Wangdue Phodrang barrutiarekiko mugatik oso hurbil. Tibeteko eskualde autonomoko Shannan prefektura ofizialean dago, Ü-Tsang herrialde tradizionalean.

Ezin igo
--------

Bhutan 1983an mendigoizaleentzat zabaldu zen; 1985 eta 1986ren artean mendira igotzeko 4 saiakera egon ziren; lehena mendia bera identifikatzeko gai ere ez zen izan, eremuko kartografia eskasa dela medio.

1994an Bhutango gobernuak erlijioa dela eta (mendi sakratuak direlakoan) 6.000 metrotik gorako mendietara igotzea ostera ere debekatu zuen. Horren ondorioz tontorrera heldu nahi izan dutenak Tibet aldetik abiatu dira; 1998an bigarren mailako tontor bat igo zen eta 1999an talde japoniar batek Liankang Kangri (7.535 m, "Iparraldeko Gangkhar Puensum" izenez ere ezaguna) igotzea lortu zuen.

2003an Bhutango gobernuak edozein menditara igotzea erabat debekatu zuen, beraz munduan igo gabe geratzen den tontor nagusirik altuena izaten segituko du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Erreferentzia webgune honetan.
2. ↑  Eztabaida sakona **Gangkhar Puensum** eta Kula Kangriko altuera eta kokapen zehatzez.
3. ↑  Mendietara igotzeko oztopoez.

Bibliografia
------------

* Berry, Steven K.: *The Thunder Dragon Kingdom: A Mountaineering Expedition to Bhutan*, Marlborough, *Crowood Press*, ISBN 1-85223-146-7 eta Seattle, *Cloudcap Press*, ISBN 0-938567-07-1. Biak 1988an argitaratuak, 1986ko espedizio britainiarraren liburua da.

Ikus, gainera
-------------

* Himalaia
* Bhutan

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Mendiaren argazkia *Nirvana Expeditions* webgunean.
* **(Ingelesez)** Mendia bere baitan hartzen duen Tin-Tin Trekkingen Bhutango eskualde mapa.
* **(Ingelesez)** 1999ko espedizio japoniarra.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q219986
* Commonscat Multimedia: Gangkhar Puensum

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315171011

 |

* Wd Datuak: Q219986
* Commonscat Multimedia: Gangkhar Puensum
**Rocksteady** jamaikar jatorriko musika estiloa da, 1966 inguruan sortua. Skaren oinordekoa, eta reggaearen aitzindari zuzena, Jamaikako ahots taldeek jotzen zuten, The Gaylads, The Maytals eta The Paragons kasu. "Rocksteady" hitza Alton Ellisen "Rock Steady" abestian aipatzen den dantza modu batetik dator. Rocksteady dantzatzean egindako dantza-mugimenduak ez ziren lehen ska dantzakoak bezain indartsuak. Johnny Nash soul abeslari estatubatuarraren "Hold Me Tight" (5. zenbakia Erresuma Batuan eta Estatu Batuetan) estilo honen lehen hit internazionala egin zuen.

Ezaugarriak
-----------

Rocksteadyak rhythm and blues eta skaren ohiko musika elementuak elkartzen ditu. Elementu horietako bat *ofbeat* erritmoak dira: gitarrara jotako bi edo hiru akorde nagusi, soinu argia, dardaragarria eta tipikoki altua sortzen dutenak. Rocksteady ska baino motelagoa eta lasaiagoa da. Baterian kutxak funtsezko rola jokatzen du tempoaren mantenuan, eta konpas bakoitzaren hirugarren denboran (*one drop*) kolpe boteretsu bat izateagatik bereizten da. Baxua astuna eta ska baino nabarmenagoa da, eta baxu lerroek, skaren "ibiltari" (*Walking style*) estiloa, irudi hautsi eta sinkopatuagoengatik ordezkatu zuten. Rocksteady-ean haizeen erabilera murriztu (baina ez ezabatu) egiten zuten. Trukean, gitarra elektrikoa, baxua eta pianoa nabarmenagoak egin ziren. Gitarra elektrikoak doinu nagusia jotzen du, normalean baxu lerroa imitatuz, Lynn Taitten estilo bereizgarrian. Baxu elektrikoa da instrumentu erritmiko nagusia, perkusio gehiago duen soinu bat sortzen lagunduz.

Historia
--------

Rocksteady Jamaikako gazteriak Kingston hiriko ghettoak -Riverton City, Greenwich Town eta Trenchtown- gainpopulatzen hasi zenean sortu zen. Uhartearen independentziaren ondorengo giroa kutsatzen zuen baikortasuna gorabehera, gazteriak ezin izan zuen sentimendu hori partekatu. Horietako asko gaizkile bihurtu ziren, horretan nortasun eta estiloren bat erakutsiz. Gazte horiei *rude boy* deitu zitzaien.

*Rude boy*en fenomenoa ska garaiaren garaikidea izan zen, baina indarra hartu zuen rocksteadyaren aroan, Clarendoniansen *Rude Boy Gone a Jail*, Justin Hinds & the Dominoesen *Don't Be Rudie* bezalako abestietan. Rocksteady Jamaikako herri musikaren barnean oso fase iragankor laburra izan zen arren, eragin maila bat izan zuen bere ondorengo reggae eta dancehall estiloetan. Izan ere, bere baxu lerro asko oraindik erabiltzen dituzte jamaikar musika garaikidean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** BBC. *Rocksteady: The Roots of Reggae.* .
2. ↑   **(Ingelesez)** Campbell, Howard.  (2012-6-1). «Gladstone Anderson: Key player in rocksteady’s genesis» *Jamaica Observer*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q573484
* Commonscat Multimedia: Rocksteady

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2011002055
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q573484
* Commonscat Multimedia: Rocksteady
**Fasayil** edo Fasa'il Zisjordaniako ipar-ekialdeko herri palestinarra da. Jerikoko gobernazioaren zati bat da, eta Jerikotik 14 kilometro ipar-mendebaldera eta Naplusatik 40 kilometro hego-ekialdera dago. Palestinako herririk hurbilena Duma da mendebaldean. Israelgo Petza'el kokalekutik 2 km hegoaldera dago herria. Palestinako Estatistika Bulego Nagusiaren (PCBS) 2007ko erroldaren arabera, herrixkak 1.078 biztanle zituen.

Historia
--------

### Antzinaroa

Fasayili *Phasaelis* deitzen zioten. Herriaren izen zaharra Herodes I.a Handia, Judeako (probintzia erromatarra) erregeak Jordan ibarrean eraiki zuen dorre batetik dator, Jerikoko iparraldean, Phasael anaia zaharrenari eskainita. Horrek Herodesek Phasaelis sortu zuela ustearazi du. Flavio Josefo historialari judu eta Lehen judu-erromatar gerrako buruzagiak aipatu zuen, Arkelaisetik hegoaldera bezala, eta Herodesen arrebak, Salome I.ak, gobernatutako toparkiaren parte bezala. Madabako mapan ere aurkitzen da, datil-palmondoz inguratuta. Peter izeneko anakoreta baten hilobia aurkitu zuten 1949an.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   ««Phasaelis - (Kh. Fasayil)». web.archive.org. Jerusalen: Studium Biblicum Franciscanum.» *web.archive.org* 2013-11-12 (Noiz kontsultatua: 2023-11-27).
2. ↑  Flavio Josefo, Juduen gerra *1.21.9;*
3. 1 2   «Virtual Karak Resources Project: Historical Study. Virtual Karak Resources Project and Appalachian College Association.» *www.vkrp.org* (Noiz kontsultatua: 2023-11-27).
4. ↑   Conder, C. R. (Claude Reignier); Kitchener, Horatio Herbert Kitchener; Palmer, Edward Henry; Besant, Walter.  (1881-1883). *The survey of western Palestine : memoirs of the topography, orography, hydrography, and archaeology.*  London : Committee of the Palestine exploration fund (Noiz kontsultatua: 2023-11-27).
**Johnson Espazio Zentroa** (ofizialki ***Lyndon B. Johnson Space Center*** edo **JSC** ;  euskaraz: Lyndon B. Johnson Espazio Zentroa) NASAko espazio tripulatutako jardueretarako NASAko instalazio bat da, Houston hego-ekialdean kokatua, Texasen, Ameriketako Estatu Batuetan. Rice Unibertsitateak emandako lurretan eraiki zen.

JSCk misioen kontrol zentroa (MCC-H) eta Estatu Batuetako tripulatutako hegaldi guztiak koordinatzen eta gainbegiratzen dituen NASAren kontrol zentroa ditu. MCC-H-k anezka-misio eta jarduera guztiak zuzendu zituen, eta gaur egun Nazioarteko Espazio Estazioa gainbegiratzen du. Halaber, Mexiko Berriko White Sands Missile Rangeren arduraduna da, zeinak larrialdietarako lurreratzeko gune gisa balio zuen espazio anezkarako, eta baita 2010ean hasita hura ordezkatuko zuen ibilgailuaren koordinazio instalazioa ere, Constellation proiektua izenekoa.

NASAko astronauten praktikak JSCn egiten dira, Sonny Carter entrenamendu eremuan, flotagarritasun neutroko laborategia barne hartzen duena, ia 23,4 milioi litro ur dituen igerileku handi bat, non astronautak lan osagarriak egiteko entrenatzen dituena, hala nola ibilgailuak grabitaterik ezako baldintza simulatuetan gidatzea.

JSCk 3.000 langile inguru ditu, 110 astronauta barne. Langileen taldea 15.000 langile eta kontratistak osatuta dago gutxi gorabehera. JSCn lan egiten duten 15 enpresetatik handiena *United Space Alliance* da, JSCko langileen ehuneko 40 inguru biltzen dituena. 2018ko maiatzetik 2021eko maiatzera arte, zentroko zuzendaria Mark S. Geyer izan zen, minbizia diagnostikatu ostean erretiroa hartu zuena, ordura arteko zuzendariorde Vanessa E. Wyche, kargua aldi baterako bere gain hartuz.    Geyer JSCko hamabigarren zuzendaria izan zen, lehena Robert Gilruth izan zen.

Johnson Espazio Zentroan erakusten diren espazio-artefaktuetako bat Saturno V kohetea da, guztiz osatua, S-IC eta S-II etapen arteko eraztuna, eta S-II eta S-IVB etapen arteko kapotajea izan ezik. Saturno hau benetako aztarnekin eraikia dago. Benetako Apollo ibilgailu bat ere erakusten da, bertan behera utzitako Apollo 19 misioan hegan egin behar zuena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *"Conozca a: Luis Rodríguez." NASA..* .
2. ↑   «Johnson Space Center Directors» .
3. ↑   «Johnson Space Center Director Mark Geyer Moves To New Role» *NASA*.
4. ↑   «Cesa por enfermedad el director del Centro Espacial Johnson, de la Nasa, Mark Geyer» *Actualidad Aeroespacial* 5 de mayo de 2021.

kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Lyndon B. Johnson Espazio Zentroa*** |

* Página oficial (en inglés)
1918ko **Udaberriko Ofentsiba, *Kaiserschlacht*** (Kaiserraren gudua) izenarekin ezagutua Alemanian, Alemaniak Mendebaldeko Frontean egindako eraso multzo bat izan zen, Lehen Mundu Gerraren amaieran. Ofentsiba 1918ko martxoaren 21ean hasi zen, eta eraso honekin 1914an hasitako Lubaki-gerrari amaiera eman zion, mugimendu gerrari berriro hasiera emanez. Alemaniarrek onartu zuten gerra irabaztea ezinezkoa izango zela Estatu Batuak Mendebaldean masan iristen baziren, eta, orduan, azken eraso bat antolatu zute hau gertatu baino lehen. Beste puntu bat Alemaniaren alde Brest-Litovskeko Itunaren sinadura izan zen; Ekialdeko Fronteari amaiera ematen ziona. Honek 50 alemaniar dibisio askatzen zituen Ekialdetik Mendebalderantz bidaltzeko.

Ofentsiba lau eraso nagusiz osatuta zegoenː *Michael, Georgette, Gneisenau* eta *Blücher-Yorck* izenez ezagututa*. Michael* eraso boteretsuena zen eta honen beharra Sommen aurreratzea zen, britainiar armada-gorputza nagusia garaitzea eta suposatzen zen hau lortuta Frantziak armistizio bat eskatuko zuela. Beste hiru ofentsibak Sommeko frontetik dibisioak alderatzea zeukaten.

Eraso honek ez zeukan muga zehatz bat, eta ofentsiba aurrera zihoan bitartean helmugak hainbat aldiz aldatu ziren. Aliatuen tropak itsasotik hurbil eta Amiensen kokatuta zeuden; hainbat urtez hondatutako lurrak defentsa ahul batekin utziz.

Alemaniarrek ez ziren errefortzuak eta hornidura azkar mugitzeko gai izan, eta horregatik ezin zuten aurrerapenak mantendu izan. Ofentsiba azkarrago mugitzeko *Sturmtruppen* taktikak erabili zituzten baina hauek ez ziren hainbeste hornidura garraiatzeko gai beste infanteria bezala, mugimendua azkarra eta arina izan behar zutelako.

1918ko apirilerantz alemaniar aurrerapen nagusi baten arriskua desagertu zen. Alemaniar armadek galera erraldoiak jaso zituzten eta amaieran okupatutako lurra kalitate eta garrantzi gutxikoa zen, eta hain ahuldutako unitateei haiek mantentzea ezinezkoa egingo zitzaien. 1918ko abuztuan, Estatu Batuar unitateen laguntzarekin Aliatuek azken kontraeraso bat egingo zuten. Ehun Eguneko Ofentsiba izenarekin, azaroan Alemaniaren errendizioarekin amaituko zen; eta honek Lehen Mundu Gerra osoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Baldwin, Hanson.  (1962). *World War I: An Outline History..*  Hutchinson ISBN OCLC 988365...

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q750567
* Commonscat Multimedia: Kaiserschlacht

---

 |

* Wd Datuak: Q750567
* Commonscat Multimedia: Kaiserschlacht
**Mikel Pagadizabal Amiano** (Villabona, Gipuzkoa, 1974ko ekainaren 29a) euskal gidoilari eta umorista da. ETB1eko Wazemank saioan hasi zuen bere telebistako ibilbidea. Berak dioenez, Anjel Alkainek salbatu egin zuen gidoilari modura kontratatu zuenean. Aktore lanen bat ere egin du.

Wazemanken arrakastaren ondoren, lan-talde berdinarekin saio gehiagotan aritu zen: Noaoa!, Finlandia, Brinkola, Wazemank 2.0 eta Wazemank 3.0.

2010etik 2013ra Euskadi Irratian aritu zen umorezko saio batean Jon Iraolarekin, Anjel Alkainekin eta Ilaski Serranorekin batera.

Nagore Aranburu eta Egoitz Lasarekin batera lehen stand-up bakarrizketa antzezlanak egin ditu: Bodologuak 2010 eta Potologuak 2012

2010-2011 Nagore Aranbururekin batera DBH telesaila sortu eta idatzi zuen.

Denboraldi desberdinetan Vaya Semanita (etb2) saioko gidoilaria izan da

2013 Airean saioan aritu zen denboraldi batez gidoilari eta kolaboratzaile modura, Jaime Otamendirekin batera.

2014etik aurrera Herri txiki, infernu handi aurkezle eta gidoilari lanetan ibili da Zuhaitz Gurrutxagarekin batera. Saio honekin gainera, Gabon Gaueko gala (Euskal Kantuen Gaua) eta Urte Zahar Gaueko kanpaikadak aurkeztu ditu.

2019an Autentikoak saioa ere aurkeztu zuen Fermin Etxegoienekin batera.

Ibilbidea
---------

| Urtea | Lana | Katea | Postua |
| --- | --- | --- | --- |
| 2005-2007 | Wazemank | ETB 1 | Gidoilari-aktorea |
| 2007-2008 | Noaoa! | ETB 1 | Gidoilari-aktorea |
| 2009 | Brinkola | ETB 1 | Gidoilari-aktorea |
| 2009 | Wazemank 2.0 | ETB 1 | Gidoilari-aktorea |
| 2010 | Wazemank 3.0 | ETB 1 | Gidoilari-aktorea |
| 2011-2012 | Finlandia | ETB 1 | Gidoilari-Aktorea |
| 2010-2013 | Oilategia | Euskadi Irratia | Esatari-gidoilaria

2010-2011
DBH 
Sortzaile eta gidoilaria |
| 2013-2014 | Airean | ETB 1 | Gidoilari-Kolaboratzaile |
| 2015- gaur egun | Herri txiki, infernu handi | ETB 1 | Aurkezlea-gidoilaria |
| 2015-2018 | Herri txiki kantari | ETB 1 | Aurkezlea |
| 2016-2020 | Urte amaierako kanpaikadak | ETB 1 / ETB 2 | Aurkezlea |
| 2017-2018 | Herri city | ETB 1 | Aurkezlea |
| 2019 | Autentikoak | ETB 1 | Aurkezlea-gidoilaria |
| 2021 | Herri Txiki Zirku Handi | ETB 1 | Aurkezlea |

Kanpo estekak
-------------

* Mikel Pagadizabali elkarrizketa (matraka.info)[*Betiko hautsitako esteka*]
* Mikel Pagadizabali elkarrizketa *Argia* astekarian

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263629

 |

* Wd Datuak: Q12263629
43°25′04″N 2°43′24″W﻿ / ﻿43.417891°N 2.723363°W﻿ / 43.417891; -2.723363

**Bermeo** Euskotren Trena eragilearen E4 lineari dagokion erdi-lurpeko tren geltokia da, izen bereko udalerrian dagoena, Bermeoko portuaren parean, Kai bidea eta **BI-2235** errepidearen artean. Zornotzatik Gernika eta Sukarrietarako Trenbide Konpainiak ireki zuen 1955eko abuztuaren 16an, eta geroztik Urdaibaiko linearen geltoki-burua da. Bizkaiko Garraio Partzuergoaren 4. tarifa-gunearen barruan dago.

Geltokiak bidaiarientzako zerbitzua eskaintzeko erdi-lurpeko instalazioak ditu, udalerrirako sarbidea den errepideak osatzen duen magala aprobetxatuz. Magal horretan zehar geltokiko nasa bakarra hedatzen da, eta iparraldeko muturrean bestibulua kokatzen da, komun eta txarteldegiz hornituta.

1960an geltokitik portura heltzen zen trenbidea ezarri zen, zama garraiorako, baina trafiko eskasagatik trenbidea hamarkada berean bertan behera utzi zen. 1996an portura sabide berri bat eraiki zen.

Kokapena
--------

Trenbide kokapenari erreparatuz, geltokia zabalera metrikoa duen **Zornotza-Bermeo trenbidea**ren parte da, 28,772. puntu kilometrikoan kokatuta trenbidearen geltoki-buru izanik.

Kokapen geografikoari dagokionez, Kai bidean eta **BI-2235** errepidean (Santamañe kalea) zehar hedatzen da, Bermeo udalerrian.

Sarbideak
---------

Geltokiak eskailera eta igogailu bidezko sarbideak ditu.

* Eskailera bidezko sarbidea  Kai bidea, 2
* Arrapala bidezko sarbidea Sarbide irisgarria  Santamañe kalea, 4

### Irisgarritasuna

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Geltokira sarbidea | Kai bidea, 2 | Ez |
| Santamañe kalea, 4 | Sarbide irisgarria  |
| Nasara sarbidea | 1. trenbidea | Sarbide irisgarria  |
| Trenera sarbidea | 1. trenbidea | Sarbide irisgarria  |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   OLAIZOLA ELORDI, JUANJO. «ZORNOTZA ETA BERMEO ARTEKO TRENA» Euskotren, 151 or. (Noiz kontsultatua: 2017-10-25).

Ikus, gainera
-------------

* E4 linea (Euskotren)
* Zornotza-Bermeo trenbidea
* Bermeo
* Euskotren Trena

Kanpo estekak
-------------

* Euskotren

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255023
* Commonscat Multimedia: Train station of Bermeo

---

 |

* Wd Datuak: Q12255023
* Commonscat Multimedia: Train station of Bermeo


| * i
* e
* a
    Urdaibai (Matiko - Bermeo) |
| --- |
| **Matiko-Bilbo** • Uribarri • Zazpikaleak/Casco Viejo • Zurbaranbarri • Txurdinaga • Otxarkoaga • **Kukullaga-Etxebarri** • Etxebarri • Ariz-Basauri • Zuhatzu-Galdakao • Usansolo • Bedia • Lemoa • Amorebieta geralekua • Zugastieta-Muxika • Muxika • Lurgorri-Gernika • **Gernika** • Institutoa-Gernika • Forua • Busturia San Kristobal • Busturia Axpe • Busturia Itsasbegi • Mundaka • **Bermeo** |
**Al-Zarara atea** ( arabieraz: قوس الزرارة‎ , *Qaus az-Zarrāra*), **Damaskoko atea** ere deitua ( بوابة دمشق / *Bawābat Dimašq* ), Zisjordaniako Betleem hiriko antzinako harresietako portalea da.

Deskribapena
------------

Atea Betleemgo alde zaharreko iparraldean dago. Erromesen ibilbide historikoan Jaiotzaren elizarantz doan atea da, UNESCOren Gizateriaren Ondare den Jesukristoren jaioterria (Betleemgo Natibitarearen eliza eta erromesen ibilbidea) multzoaren parte da.

Al-Zarara atea Izarren Kalea esaten zaionean pasabidea da 21. mendean, arku zorrotza du (doi-doi zorroztua bakarrik), eta dorre baten parte da halaber atea. Dorrea ondoko etxe-ilaren artean hedatzen da. Atean oraindik hiriko harresi zaharrar en aztarnak gordetzen dira.

Historia
--------

 Damaskoko atea edo Al-Zarara XIX. mendean.
 Izarren Kalea Damaskoko atearen iparraldean, 1880 inguruko argazkia, jada alde bietan eraikinak daudela.
Betleem hiriak kanaandarren garaian iparraldera zihoan hiriko ate bat zeukan ziurrenik. Israeldarren garaian hiriko ate nagusia zen eta Jerusalemera zihoan bidean zegoen. Kristau-tradizioaren arabera, Jose eta Maria ate honetatik sartu omen ziren hirira Betleemera egindako bidaian.

6an mendean atea berreraiki zuten Justiniano I.a Ekialdeko Erromako enperadorearen agintean. Beste eraikin berri bat XIV. mendean egin zen otomandarren agintepean.

19. mendera arte ateak Betleem hiriaren iparraldeko muga markatzen zuen, baina mende horren amaieran kanporanzko iparralderanzko eremua ere eraiki eta urbanizatu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Centre, UNESCO World Heritage. «Birthplace of Jesus: Church of the Nativity and the Pilgrimage Route, Bethlehem» *UNESCO World Heritage Centre* (Noiz kontsultatua: 2023-11-04).

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, alemanezko Wikipediako «Al-Zarara-Tor» artikulutik itzuli da; zehazki, 2020-10-10eko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q79771214
* Commonscat Multimedia: Al-Zararah Arch

---

 |

* Wd Datuak: Q79771214
* Commonscat Multimedia: Al-Zararah Arch
**Jesus Garai Vecino** (Begoña, Bilbo, 1930eko irailaren 10a - 1995eko otsailaren 10a), Bilboko Athletic Klubeko jokalaria izan zen.

Bilboko Santutxu auzoan jaioa, Begoñan, 1950. urtean egin zuen Athletic taldearekin debuta, Celta taldearen aurka 9-4 irabazi zuten, Jose iraragorri entrenatzailearekin. Guztira, hamar denboraldi egin zituen taldean, 1950etik 1960. urtera bitarte.eta 293 partida jokatu zituen Athleticen. 1956ko liga irabazi zuen, eta hiru aldiz kopako txapelketa (1955, 1956 eta 1958).

Garai hartan ohiko jokalariak hauek izaten ziren: Carmelo, Orue, **Garai**, Canito, Mauri, Maguregi, Artetxe, Markaida, Uribe, Arieta eta Gainza (kapitaina).

1958an Madrilen jokatu zuten Kopa txapelketaren finala oso partida berezia izan zen, Real Madril-i bere zelaia den Santiago Bernabeu estadioan bertan irabazi baitzioten. Kontuan hartu behar da urte hartan Real Madril Europako txapelduna izan zela eta Di Stefano jokalari bikaina zeukatela.

1960. urtean Bartzelona futbol taldeak fitxatu zuen sei milioi pezetaren truke. Historian zehar Athleticek saldu zuen lehenengo jokalari garrantzitsua izan zen. Dirutza horri esker, ipar aldeko tribuna berria eraiki ahal izan zuen Athleticek hurrengo urtean. Kontu bitxia izan zen tribuna berri hori inauguratu zen egunean Athleticek Bartzelonaren kontra jokatu zuela, eta **Garaik** San Mamesen bisitari moduan jokatzen zuen lehenengo aldia zela, hain zuen ere. Miserikordiaren aldetik dagoen tribuna hura *Garai tribuna* moduan ere ezaguna izan zen urte askotan. 

Bartzelonan bost denboralditan jokatu zuen, eta gero beste bat Malagan.

Espainiar selekzioarekin 29 aldiz jokatu zuen, horietako batzuk Txileko munduko txapelketan1962an.

Jokalaria izateari utzita, Lezamako Eskolan aritu izan zen hainbat urtez entrenatzaile eta teknikari moduan geroago.

Taldeak
-------

* ??: Santutxu Futbol taldea
* 1947-1949: Begoña
* 1949-1950: Erandio KKE
* 1950-1960: Bilboko Athletic Kluba
* 1960-1965: FC Barcelona
* 1965-1966: Malaga CF

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *jesús garay vecino - La enciclopedia del Athletic Club de Bilbao en miathletic.com.*  (Noiz kontsultatua: 2017-12-26).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** ), Ranedo, Carlos. (1978-.  (). *El mejor equipo del mundo : historias del Athletic Club.*  (1. ed. en El Gallo de Oro. argitaraldia) Ediciones El Gallo de Oro ISBN 9788416575251..
3. ↑    *San Mames beti eta betiko.*  Ttarttalo 2013 ISBN 9788498434699..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1262966
* Commonscat Multimedia: Jesús Garay

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 61040
* Lur: 02329/eu\_g\_0752/g0752
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q1262966
* Commonscat Multimedia: Jesús Garay
**Mururoa** ala **Moruroa**, historikoki **Aopuni**, Tuamotu artxipelagoko atoloi bat da, Polinesia Frantseseko Tureia udalerrian dagoena. Frantziak arma nuklearrak frogatzeko saioak egiten ditu han, lehena 1966an.

Geografia
---------

Atoloiak itxura obala du. 28 km-ko luzeta eta 11 km-ko zabalera ditu. Itsasotik barruko aintzirara igarotzeko 10,2 metroko sakonerako pasabidea du ipar-ekialdean. Badira eraikin militar batzuk, bi aireportu eta hiru itsas portu. Bakarrik militar unitate bat bizi da bertan. Sarbidea debekatuta dago.

Historia
--------

*Mururoa* izenak Mangareva hizkuntzaz «sekretu handiko uhartea» esan nahi du. Moruroa ere idazten da. Europearrek atoloia 1767an aurkitu zuten. Philip Carteret ingelesa izan zen aurkitu zuena eta *Osnaburg* izena jarri zion. *Matilda's Rock* izenarekin ere ezagutu zen: 1792 *Matilda* izeneko baleontzia urperatu zen inguruan eta naufragoek txalupetan Tahitiraino heldu ziren.

Saio nuklearrak
---------------

1966tik 1974 Mururoan berrogeita bat saio nuklear egin ziren atmosferan eta, 1995 arte, 137 lur-azpian. Azken kanpainak mundu osoko protestak eragin zituen, tartean Greenpeace elkartearenak. Geroztik, 1996tik, laborategiko simulazioak bakarrik egin dira.

Gaur egun
---------

Uhartean gaur egun ez da inor bizi eta Armadaren aginpean da. 1998. urtetik jarraipen erradiologikoa egin da: Defentsako langileek urtero egiten duten ingurumen laginketaren kanpaina bat. 2006ko urriaren 15ean, Polinesiako Batzarrak azterketa nuklearren ondorioei buruzko txostena onartu zuen, eta ondorioztatu zuen "azterketa nuklearrek eragin handia izan dutela osasunean, ingurumenean, gizartean eta polinesiako ekonomian". Txosten honen atzean dagoen Ekonomia, Gizarte eta Kultura Kontseiluak gomendatzen du "Estatuak egitate nuklearra aitortu eta, beraz, bere erantzukizun osoa bere gain hartzea". Mururoa eta Fangataufa lur-azpiek ia 500 kg plutonio dituzte.

Mururoa eta Fangataufa Estatu frantsesaren jabetza osoa dute 1964. urteaz geroztik. Senatuak onartu zuen 2012an Polinesia Frantsesaren erkidegoari bere atzeraegitea proposatu zion legeak, baina Frantziako Gobernuak ez du aurrera egin.

Iruditegia
----------

* Atoloia 2005eko abenduan.Atoloia 2005eko abenduan.
* Muroroako aintzira 1972an.Muroroako aintzira 1972an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.
2. ↑
3. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Fangataufa
* Rainbow Warrior

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Mururoaren eta Fangataufaren egoera erradiologikoari buruzko txostena.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q318446
* Commonscat Multimedia: Mururoa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 234580472
* GND: 4040780-9
* NARA: 10037118
* SUDOC: 029477050
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 6065885

 |

* Wd Datuak: Q318446
* Commonscat Multimedia: Mururoa
**Ekialdeko alfonbra** bat helburu utilitario eta sinboliko askotarako egindako ehun astun bat da eta "Ekialdeko herrialdeetan" ekoitzitakoa, etxeko erabilerarako, tokiko salmentarako eta esportaziorako.

Ekialdeko alfonbrak ilez ehundutako edo lauak izan daitezke ilerik gabe, hainbat material erabiliz, hala nola, zeta, artilea, kotoia, jute eta animalien ilea. Adibideak burkoak eta gela tamainako alfonbra handietara bitartekoak dira, eta hauek dira: poltsak, zoru-estalkiak, animalientzako apaingarriak, errezo-alfonbra islamiarrak ("Jai'namaz"), Torah juduen arkaren estalkiak (*parotxeta*) eta aldare kristauen estalkiak. Erdi Aro Klasikoaz geroztik, ekialdeko alfonbrak euren jatorriko kulturen parte dira, baita Europako eta, geroago, Ipar Amerikako kulturan ere. 

Geografikoki, ekialdeko alfonbrak "Alfonbretako gerrikoa" izeneko eremu batean egiten dira. Eremu hori Marokotik Afrikako iparraldean, Ekialde Hurbilean eta Asia Zentralean eta Indiako iparraldean zehar hedatzen da. Txinako iparraldea, Tibet, Turkia, Iran, Magreb mendebaldean, Kaukasoa iparraldean, eta India eta Pakistan hegoaldean. Ekialdeko alfonbrak ere egin ziren Hego Afrikan 1980tik 1990eko erdialdera arte, Ilingeko herrixkan, Queenstownetik gertu.

Kultura, herrialde, arraza-talde eta erlijio-fede ezberdinetako pertsonak parte hartzen dute ekialdeko alfonbrak ekoizten. Herrialde horietako asko gaur egun mundu islamiarra deitzen den eremu batean daudenez, ekialdeko alfonbrak "**Alfonbra islamikoak**" ere deitzen dira eta "ekialdeko alfonbra" terminoa egokitasunagatik erabiltzen da batez ere. Irango alfonbrak "Persiar Alfonbra" izenez ezagutzen dira.  

2010ean, Irango Fārs probintziako "alfonbrak ehuntzeko trebetasun tradizionalak",  Irango Kashan herrian,  eta Azerbaijango Errepublikako "Azerbaijango alfonbra ehuntzearen arte tradizionala " izan ziren. UNESCOren Kultura Ondare Immaterialaren Zerrendetan inskribatuta dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Savory, R. *Carpets*,(Encyclopaedia Iranica); accessed January 30, 2007.
2. ↑   Eiland, Murray.  (1998). «Mixed Messages and Carpet Diplomacy: Opportunities for Detente with Iran» *Middle East Policy* 6 (2): 130–138.  doi:10.1111/j.1475-4967.1998.tb00313.x..
3. ↑    *UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity.* .
4. ↑    *UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity.* .
5. ↑    *UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1251541
* Commonscat Multimedia: Oriental rugs

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX533179
* BNF: 119407536 (data)
* GND: 4043873-9
* LCCN: sh85115772
* NKC: ph123812
* AAT: 300185762
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1251541
* Commonscat Multimedia: Oriental rugs
**Allāt** edo **al-Lāt** (arabieraz: اللات‎‎) Arabia aurreislamiarreko jainkosa bat izan zen, Mekako hiru jainkosa nagusietako bat, Manāt eta al-‘Uzzárekin batera.

Taifen al-Lati eskainitako tenplua eta otoizerako lekua Mahomaren aginduz eraitsia izan zen Abu Sufyan ibn Harben espedizioaren garaian, Tabukeko guduaren urte berean (630eko urria). Idoloa suntsitzea Mahomak berak egindako eskari bat zen Taifeko leinuekin berradiskidetzea lortze bidean. al-Lat hitzak "Jainkosa" esan nahi ote duen oso eztabaidatua da, arabieraz 'jainkosa' hitza ilāhah esaten delako (arabieraz: إلاهة‎) eta artikula gehituta, beraz *al-ʾilāhah* izango litzateke.

Herodotok Afroditaren pareko jainkosatzat hartzen zuen:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Asiriarrek Afrodita Mylitta deitzen dute, arabiarrek Alilat (antzinako grezieraz: Ἀλιλάτ), eta pertsiarrek Mithra. Azken jainkosa hau indiarrek duten Mitrarekin lotuta dago. |  » |
| — |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Histories I:131

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6183204
* Commonscat Multimedia: Allat

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 15572182
* GND: 119087782
* SUDOC: 241680751
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q6183204
* Commonscat Multimedia: Allat
**Santiago Idigoras Bilbao** (Oñati, Gipuzkoa, 1953ko uztailaren 24a) futbolari ohia da, Errealean jokatu zuena. 1972/1973 eta 1973/1974 denboraldiak Sansen —Errealaren bigarren taldean— eman zituen.

Jokalari garai gehienean zeraman bibote handi eta txima luze ilehori deigarriak zirela eta, *Oñatiko Bikingoa* ezizena jaso zuen, euskal futbolari baten itxura baino bikingo baten edo garaiko alemaniar futbolari baten antza fisiko gehiago baitzuen.

Lehen taldera, 1974/1975 denboraldian igo zen, Errealak, lehenengo aldiz, kontinente mailako futbol txapelketa batean parte hartu zuen lehenengoan. Historiako Errealik onenaren partaide izan zen. Aurrelari bezala jokatzen zuen, eskuinetik. 1980/1981 denboraldian, Errealak, bere lehenengo liga lortu zuen, aurreko denboraldiko azken orduko desastrearen ondoren. Hauxe izan zen, Idigorasek Errealean jokatu zuen azkeneko denboraldia. Guztira, 255 partida jokatu zituen, Liga, Errege Kopa eta UEFA txapelketetako partidak kontutan hartuz. Eta 47 gol sartu zituen.

28 urterekin, Errealetik irten, eta Mexiko aldera joan zen futbolean jokatzera. Puebla taldean jokatu zuen Mexikon egon zenean. Denboraldi bakarra eman zuen Puebla taldean, eta, 1982. urtean, Valencia CF taldeak fitxatu zuen. 1982-83 denboraldiaren hasiera, oso itxaropentsua izan zen futbolari oñatiarrarentzat, baina, denboraldia aurrera zihoan ahala, geroz eta gutxiago parte hartzen zuen partidetan, Valentziaren ibilera kaxkarraren ondorioz. 16 partida baino ez zituen jokatu denboraldi osoan, eta 4 gol sartu. Valentzian, *Hiltzailea* ezizenez ezagutzen zen Mario Alberto Kempes futbolaria ezagutu zuen. Eta, taldearen aurrealdean, argentinarraren bikotea izateko fitxatu zuen Valentziak. Hurrengo denboraldian, 1983-1984an, Gasteizko Alaves taldera lagata joatea onartu zuen. Garai hartan, Alaves Bigarren B mailara jaitsia zen. Bi denboraldi eman zituen talde gasteiztarrean. 1985ean utzi zuen futbol profesionala, 32 urte betetzear zela.

Espainiako selekzioan
---------------------

Partida bakarra jokatu zuen oñatiarrak Espainiako futbol selekzio nazionalarekin. 1977an izan zen, Dublinen, adiskidantzazko Irlanda-Espainia partida.

Bitxikeria
----------

Donostiako gimnasialeku ezagunenetako baten jabe da, futbol profesionala utzi zuenetik.

Ikus, gainera
-------------

* Errealeko futbolarien zerrenda
* Debagoiendar ospetsuen zerrenda

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Jokalariaren informazioa Errealaren webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7420288
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 72842

 |

* Wd Datuak: Q7420288
Galietako herriak K.a. 58. urtean.
**Galia Zisalpinoa** Antzinatean Europako mendebaldean egon zen Galia eskualdeko zati bat izan zen. Galiak, gaur egun Frantzia, Belgika, Italia, mendebaldeko Suitza, eta Herbehereetako zein Alemaniako zatiak hartzen zituen.

Erromatarrek, edozein modutan ere, kokapen geografikoaren arabera Galia bat baino gehiago bereizten zituzten: hasierako bereizketa nagusian, Italia iparraldeko eremutik Alpe mendietara arte (igaro gabe), Galia Zisalpinoa zen; eta Alpeetatik beste aldera, Galia Transalpinoa zen. Julio Zesarren garairako erromatarrek beste lurralde batzuk ere konkistatu zituzten, eta Galia Comata ere bereizten zuten.

Galia Zisalpinoa bestelako izenez ere ezagutu izan da, hala nola "Galia Italikoa", "Galia citerior" eta "Galia togata". Arno (*Arnus*) eta Rubikon ibaietatik iparralderako lurrak ziren Galia Zisalpinokoak. Po ibaiak eskualdea ekialdetik mendebaldera zeharkatzen du, eremuen banalerro naturala. Sasoi hartan banaketa hori oso garrantzitsua zen, ibaiaren alde bateko eta besteko biztanleek alde handiak zituztenez gero.

Esate baterako, hegoaldekoak, Galia zispadanakoak, oso erromanizazio sakona zuten, baita zuzenbidez ere, erromatarren moduko eskubideekin. Iparraldekoak, ostera, Galia transpadanakoak, artean oraindik ez zuten ia erromanizaziorik jasan: zeltak ziren batez ere; I. mendean bakarrik Aquileak eta Cremonak zeuzkaten erromatarren eskubideak. Hizkuntzaz ere, euren jatorrizkoak zerabiltzaten; latina bigarren hizkuntza zen. Nolanahi ere, Galia Zisalpinokoek ez zuten erromatarrekin bat egiten orokorrean; erromatarren armadarako ere ez zuten parte hartzen, esate baterako.

  

* Galia Zisalpinoko herri galoak.Galia Zisalpinoko herri galoak.
* Galia Zisalpinoko herriak eta mugakideen mapa Italia iparraldean.Galia Zisalpinoko herriak eta mugakideen mapa Italia iparraldean.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q199728
* Commonscat Multimedia: Cisalpine Gaul

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 240776059
* BNF: 15367187g (data)
* GND: 4019148-5
* SUDOC: 030859174
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 008420
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q199728
* Commonscat Multimedia: Cisalpine Gaul
Saepta Juliaren hondakinak Via di Minervan.
**Saepta Julia** izenekoa, Antzinako Erromako eraikin bat izan zen, Marteren Zelaian kokatua, eta bozkaleku bezala balio zuena Erromatar Errepublikaren garaian. Eraikina, Julio Zesarrek planifikatu zuen, baina, amaitu zuena, Marko Vipsanio Agripa izan zen, K.a. 26an. Augusto, Kaligula eta Klaudio enperadoreen garaian, dirudienez, gladiadoreen arteko borroketarako erabili zen, eta, beranduago, azoka bezala. Gainera, Joko sekularren egoitzetako bat izan zen.

Deskribapena
------------

Eraikina, dirudienez, 310x120 metroko laukiluze formako patio bat zen, iparralderantz irekia, arkupe batekin alderik luzeenetako bakoitzean eta gela estali handi batekin. Egitura hau, Agriparen Panteoitik gertu zegoen, eta, izatez, Via di Minervan kontserbatzen den harrizko harresi bat, dirudienez, egitura handi honen mendebaldeko muga zen.

Eraikin honen zatirik handiena, Forma Urbisari esker ezagutzen da, III. mendeko Erromako hiriaren mapa bat dena. Mapa hau, Septimio Severoren erregealdian egin zen, foro inperialetako bat zen Bakearen Foroaren gela batean jarria izan zena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q672752
* Commonscat Multimedia: Saepta Iulia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 41145424475086830695

 |

* Wd Datuak: Q672752
* Commonscat Multimedia: Saepta Iulia
**Matthijs de Ligt** (Leiderdorp, Herbehereak, 1999ko abuztuaren 12a) herbeheretar futbol jokalaria da, erdi-atzelari gisa dihar duena. Alemaniako Bundesligako Bayern Munichen jokatzen du, baita Herbehereetako selekzio nazionalean ere.

Turingo Juventus eta Amsterdamgo Ajax taldeetan ibili ondoren, 2022an Bayernek fitxatu zuen, 2027.urterarteko kontratua sinatuz. 

Bere ibilaldi motzean, jada denboraldi askotako eskarmentua du maila gorenean De Ligt-ek. Atzelari gaztea munduko jokalari baloratuenetarikoa da bere postuan; hainbeste non Transfermarkt web orrialdeak, futboleko jokalarien merkatuan espezializatua, 75 milioi euroko balioa ematen dion.

Kirol ibilbidea
---------------

### Amsterdamgo Ajax

Matthijs txikia 8 urterekin sartu zen Ajaxen harrobian. Behe-kategoriak igaroz joan zen pausoz pauso, Gazterik egin zuen bere debuta, 17 urte eskasekin, 2016ko irailaren 21ean. Kopako partidu batean izan zen Willem II-aren aurka. Lehen partidu honetan, gainera, gola ere sartu zuen estreinakoz. Lehen denboraldi honetan, hilabeteak aurrera joan ahala, hasierako taldean lekua egitea ere lortu zuen. Denboraldi horretan bertan, Ajax Europa League-eko finalera iritsi zen, Matthijs final hau inoiz jokatu duen jokalaririk gazteena bihurtuz.

2017-2018 denboraldian ere finkoa izan zen Erik Ten Hag-en taldean. 37 partidu jokatu zituen, denak hasieratik. Azkar batean Europa mailan ezaguna egin zen bere mailagatik. 2018ko martxoan, oraindik 19 urte bete gabe, Ajaxeko kapitain bihurtu zen, Joël Veltman-en tokia hartuz. Hurrengo denboraldian bere aurrera pausoekin jarraitu zuen. 2018ko abenduan Golden Boy saria eman zitzaion.

Estatistikak klubetan
---------------------

*2023ko uztailaren 10ean eguneratuta.*| Taldea | Herrialdea | Urteak | Partidua(k) | Gola(k) | Asistentzia(k) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Amsterdamgo Ajax |  Herbehereak | 2016-2019 | 117 | 13 | 7 |
| Juventus FC |  Italia | 2019-2022 | 117 | 8 | 3 |
| Bayern Munich |  Alemania | 2022- | 43 | 3 | 1 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Matthijs de Ligt - Player profile 23/24» *www.transfermarkt.com* (Noiz kontsultatua: 2023-07-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26259982
* Commonscat Multimedia: Matthijs de Ligt

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 28162781501765982523

 |

* Wd Datuak: Q26259982
* Commonscat Multimedia: Matthijs de Ligt
**Section Paloise** Frantziako errugbi taldea da, egoitza Bearno Paue hirian duena. Frantziako Top 14 txapelketan parte hartzen du. Hiru aldiz atera da Frantziako txapeldun, eta 2000. urtean Europako Challengea irabazi zuen.

Section paloise rugby XV talde bat da, 1902an sortua eta Pau hirian kokatua. Hau da izen bereko klubaren zati zaharrena.

Sectionek bere etxeko partidak Hameau estadioa jokatzen ditu 1991az geroztik, 80 urtez Croix Du Prince estadioa (1910-1990) jokatu ondoren, eta gaur egun Top 14an jokatzen du. Sectionistek hiru aldiz irabazi dute Frantziako txapelketa, 1928an, 1946an eta 1964an. Sectionek hiru aldiz irabazi du ere Yves du Manoir errugbi txapelketa, 1939an, 1952an eta 1997an. Kontinentalean, Sectionek 2000an irabazi zuen European Challenge Cup bat du. Azkenik, taldeak 2015ean Pro D2 Frantziako txapelketa bat irabazi zuen.

Frantziako rugbyaren indar handia eta Bearno-eko talde nagusia den Section paloise Robert Paparemborde, François Moncla, Nano Capdouze eta Albert Cazenave bezalako irudiak izan ditu. Euskaldun jokalariak ere jantzi dute bere elastikoa, hala nola Imanol Harinordoki edo Marc Etcheverry. Publikoaren eta ekonomiaren aktore ugariren laguntzarekin, taldeak orain helburu du Frantziako hierarkiaren goialdean ordezkatzea, bere mugimendu-jokoaren eta gazteriari konfiantza emateko historiari ohorea eginez.

TotalEnergies taldeak esponsorizatzen du, eta honek Pau hirian oso garrantzi handia du, Lacq gas eremuko Elf Aquitaine-ren jatorrietara itzultzen baita. Elf Aquitaine Total bihurtu zen geroago. Gaur egun TotalEnergies-ek bere presentzia mantentzen du Pau-n, hiriko enplegu-iturri nagusietako bat izanik.

Palmaresa
---------

* European Challenge Cup
	+ Txapelduna (1): 2000.
	+ Finalista (1): 2005.
* Top 14
	+ Txapelduna (3): 1928, 1946, 1964.
* Yves du Manoir Kopa/Frantziako Errugbi Kopa
	+ Txapelduna (3): 1939, 1952, 1997.
	+ Finalista (6): 1946, 1953, 1959, 1962, 1964, 1996.

Kanpo estekak
-------------

* Taldearen webgune ofiziala **(Frantsesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15055309
* Commonscat Multimedia: Section paloise

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 68144647638380431924
* BNF: 14951172p (data)

 |

* Wd Datuak: Q15055309
* Commonscat Multimedia: Section paloise


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | 2022-23ko Frantziako errugbi txapelketako taldeak |  |
| Aviron Bayonnais  •  Bordeaux Bègles  •  Brive  •  Castres  •  Clermont Auvergne  •  Lyon  •  Montpellier  •  Perpignan  •  Racing 92  •  Section Paloise  •  Stade Français  •  Stade Rochelais  •  Toulon  •  Tolosa |