recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Pallars Sobirà Katalunian
**Pallars Sobirà** Kataluniako ipar-mendebaldean dagoen eskualde mugakidea da, Lleidako probintzian kokatutakoa. Herriburua Sort da.

7.625 biztanle zituen 2009an, 15 udalerritan banaturik eta ia 1.378 km2-tan.

Udalerriak
----------

1. **Sort** (hiriburua): 2.360 biztanle (2011).
2. Esterri d'Aneu: 924.
3. Rialp: 664.
4. Alt Àneu: 450.
5. Vall de Cardós: 404.
6. Baix Pallars: 382.
7. Llavorsí: 373.
8. Soriguera: 368.
9. Espot: 350.
10. La Guingueta d'Àneu: 347.
11. Alins: 305.
12. Lladorre: 244.
13. Tírvia: 160.
14. Farrera: 140.
15. Esterri de Cardós: 77.

Geografia
---------

### Mugakideak

Iparraldean Ariège (Okzitania), hegoaldean Pallars Jussà, ekialdean Andorra eta Alt Urgell eta mendebaldean Val d'Aran, Alta Ribagorça eta berriro Pallars Jussà eskualde mugakide ditu.

### Inguru naturala

Els Encantats, Amitgeseko bidetik ikusiak
Lurraldearen ardatza Noguera Pallaresa ibaia da, Pallars Jussa eskualdea ere zeharkatzen duena.

Bestela, Kataluniako mendirik altuena, Pica d'Estats (3.143 m) hemen kokaturik dago, Ekialdeko Piriniotan.

Halaber, Aigüestortes eta San Maurizioko Parke Naturala inguru honetan daukagu.

Historia
--------

Pallarsko konderria desegitean, alde bat Aragoiko koroaren menpe (Pallars Jussà) gelditu zen, eta beste honek, Pallars Sobirà, konderria osatu zuen Bartzelonako kondeekin batera 1011tik 1487ra. XV. eta XVI. mendeetan, bestela, markeserri bihurtu zen.

XVIII. mendearen amaieratik 1860 arte populazioa hazten joan zen, gehienezko marka ezarriz urte hartan 20.348 biztanlerekin. 1870etik 1910era ordea Madozen desamortizazio zibilak eragin zuen krisialdi ekonomiko eta demografikoa, beste faktore batzuen artean.

1910 eta 1960 artean, industria hidroelektrikoak modernizazio prozesua ekarri zuen eskualdera, Gerra Zibilak eta gerraosteak neurri handi batean moteldu zuten arren.

Bigarren krisialdia 1960 eta 1980 artean etorri zen, beste jaitsiera demografiko bat ekarriz.

Ikus, gainera
-------------

* Kataluniako eskualdeak

Kanpo estekak
-------------

* **(Katalanez)** Pallars Sobirà eskualdeko kontseiluaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12719
* Commonscat Multimedia: Pallars Sobirà

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 239690349
* GND: 7689103-3
* **Lekuak**
* IDESCAT: 26

 |

* Wd Datuak: Q12719
* Commonscat Multimedia: Pallars Sobirà


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Katalunia | Kataluniako eskualdeak | Katalunia |
| Alt Camp • Alt Empordà • Alt Penedès • Alt Urgell • Alta Ribagorça • Anoia • Bages • Baix Camp • Baix Ebre • Baix Empordà • Baix Llobregat • Baix Penedès • Baixa Cerdanya • Barcelonès • Berguedà • Conca de Barberà • Garraf • Garrigues • Garrotxa • Gironès • Maresme • Moianès • Montsià • Noguera • Osona • Pallars Jussà • Pallars Sobirà • Pla de l'Estany • Pla d'Urgell • Priorat • Ribera d'Ebre • Ripollès • Segarra • Segrià • Selva • Solsonès • Tarragonès • Terra Alta • Urgell • Arango harana • Vallès Occidental • Vallès Oriental |
**Palmiste olioa** olio palmondo afrikarraren (*Elaeis guineensis*) hazitik ateratzen den olioa da. Ez nahasi landare beraren fruituaren mesokarpotik ateratzen den palma olioarekin.

Palmiste olioa, koko olioa eta palma olioa bezala, gantz-azido aseetan aberatsa den landare olio bakarrenetakoa da. Giro-tenperaturan erdi-solidoa den olio honek koko olioak adina gantz ase dauka, eta palma olioak baino gehiago. Kosmetikan (xaboiak, kremak), industria kimikoan (bernizak, margoak, erretxinak), garbigarriak egiteko eta janari industrian erabiltzen da

Osagaiak
--------

Palmiste olioaren batez besteko gantz-azido osaketa hau da:

| Gantz-azidoak | Ehunekoa |
| --- | --- |
| aseak | azido laurikoa | %48 |
| azido myristikoa | %16 |
| azido palmitikoa | %8 |
| azido kaprikoa | %4 |
| azido estearikoa | %3 |
| monoasegabeak | azido oleikoa | %15 |
| poliasegabeak | azido linoleikoa | %2 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Sophie ESMIOL: Aceite de palma: usos, orígenes e impactos Tierra.org
2. ↑  Fats, Oils, Fatty Acids, Triglycerides Scientificpsychic.com

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1960534
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 8023-79-8
* UNII: B0S90M0233
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 8023-79-8

 |

* Wd Datuak: Q1960534
***Zortea*** ipuina, *Ferdinand Von Schirach*en *Krimenak* liburuko ipuinetako bat da. Ipuin honetako narratzailea krimen guztietan agertzen den abokatu bera da. Ipuinaren hasieran narratzaile orojakilearen ikuspegia erabiltzen du kontalariak baina ikuspegia aldatuta, amaiera aldera, narratzailea egilearekin bat egin eta oso ikuspegi subjektiboa erakusten du. Krimenak liburua benetako gertakizunak kontatzen omen ditu eta egile-narratzaileak ipuinen amaieretan bere iritziak erakutsiko ditu askotan.

Laburpena
---------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Irina prostituta bat da, bezeroak haren etxera joaten dira plazeraren bila. Iraganean, bere burua hil nahi zuen. Irinak, urte batzuk lehenago, esperientzia tamalgarri batzuk izan zituen. [Soldadu]] batzuek, Irina bortxatu zuten eta haren neba hil egin zuten bere aurrean. Irina hainbatetan saiatu zen bere buruaz beste egiten, lortu ez eta gero sorterritik alde egin zuen.

Baina, Irinaren bizitza hobe baten bila Alemaniara joan zen. Kalean Kalle izeneko mutila ezagutu zuenean. Biek, pisu bat erosi zuten. Irinak arropa eta guzti erosi zion Kalleri.

Ipuinaren hasieran, Irinak bezero potolo batekin egon zen. Bezeroari plazera ematen ari zitzaion, baina, Irinak bezeroaren aurpegia ikusterakoan, hilda zegoela konturatu zen. Oso beldurtuta zegoen eta handik atera egin zen.

Kalle Irinaren etxera igo zen eta hilda zegoen bezeroa ikusi zuen. Heriotza horrek Irinari kalte handia ekarriko ziola pentsatu zuen. Beraz, Kallek Irina kartzelera eramateko beldurrez, bezeroa ezkutatzea erabaki zuen. Lehenengo, gorputz-adarrak enborretik berezitu zizkion, baita burua ere. Segidan, bezero potolo horren gorputzeko atalak poltsetan sartu zituen. Parke publikora eraman zituen poltsa haiek, lurperatu berri zuten bere txakurraren gorpuaren alboan ezkutatzeko asmoz.

Kallek Irinaren etxera bueltatzerakoan, Irina ikusi zuen. Ez zegoen hitzen bat tartekatzeko beharrik, bazekien Kallek egindakoa. Irinak poliziari deitu zion, Kalle eta biak kartzelara joango zirela jakinda. Baina, abokatu on batek liburuaren egilea eta (narratzailea) haien aldeko defentsa bikaina egin zuen. Frogatu zuen ez zutela bezeroa hil, baizik eta bezeroaren gorpuaren atalak moztu.

Irina eta Kalle, berriz zoriontsu izateko aukera berria izan zuten. Zorte ona eduki zutela pentsatu zuten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31188365

 |

* Wd Datuak: Q31188365
Zorrozabalenea
**Zorrozabalenea**, Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den fikziozko toki bat da. Hobbita eta Eraztunen Jauna eleberrietan agertzen da. Bi eleberri hauetako protagonista diren Bilbo Zorrozabal eta Frodo Zorrozabalen bizilekua da, Eskualdeko Hobbiton herrian dagoelarik. Hobbita eleberrian, hemen gertatzen diren gauzak, Eraztunen Jauna eleberrian gertatzen direnak baino 60 urte lehengo gertatzen direlarik, Bilbo hobbita nanoekin Ereborrera dihoanean, Zakuri-Zorrozabal familiak, bere etxea usurpatzen du Bilbo bera bere abenturatik itzultzen den une berean, hilda dagoela uste izango baitute.

Eraztunen Jauna eleberrian, Frodok, etxea, Lobelia Zakuri-Zorrozabali saltzen dio, bera, Kraskunera bizitzen joaten delarik, benetan, inork jakin gabe Rivendelera bidaiatzen duen arren; abenturaren amaieran, Mordorretik itzultzen denean, Lobeliak etxea itzultzen dio. Frodok, Portu Grisetara joan aurretik, Sam Gamgeeri eta honen emazte Rosita Kotori oparitzen die.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1089103

 |

* Wd Datuak: Q1089103


|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Zorrozabalenea*** |
***The Union: The Business Behind Getting High*** 2007.urtean Brett Harveyk zuzenduriko dokumental estiloko film luze kanadarra da. Dokumentala zine festibaletara zuzendurik zegoen soilik.

Argumentua
----------

Dokumentalak kanabisaren hazkundea, salketa eta trafikoa aztertzen du. Filmak merkatu klandestinoa aztertzen du, horretarako landarearen kultibadoreak, polizia-agenteak, kriminologoak, psikologoak, ekonomialariak, medikuak, politikariak eta pop kulturako ikur esanguratsuak elkarrizketatzen dituelarik; hala, nola nahiz eta hau negozio kriminal bat izan gorakada handia izaten ari den komertzioa den errebelatzen du. Marihuanaren historia eta bere gaur egungo debekuaren arrazoiak eztabaidatuak dira, askotan hogeigarren hamarkadan Ameriketako Estatu Batuetan bizi izandako alkoholaren debekuarekin konparatuz, horrela kanabisaren debekua droga talde kriminalen arteko gatazkaren ondorio dela aditzera emanez, eta ez drogarena.

Drogak hazi eta trafikatzen dituzten bandak AEBko hiri nagusietan Debekuaren garaian agertutakoen tankera dute, hala alkohol salmenta ilegalarekin etekina lortzeko helburua zutelarik. Filmak kanabisaren inguruko galdera anitz erantzuten ditu, kanabisak osasunean eragiten dituen ustezko efektuak, drogen sarreraren atearen teoria eta hau legalizatu ezkero gerta litekeena barne. Horrez gain, dokumentalak kanabis landarearen balore medikoa eta industria farmazeutikoak kanabisaren legeztatzearen aurrean galduko lukeena aztertzen du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7771543

 |

* Wd Datuak: Q7771543
**The Minstrel Boy** Irlandako abesti herrikoi eta abertzale bat da. Thomas Moore (1779–1852) musikagileak antzinako *The Moreen* irlandar doinuan oinarriturik sortu zuen.

Zinema
------

Zineman John Ford zinema zuzendariaren *The Man Who Would Be King* filmako soinu bandan ere agertu zen.

Hitzak
------

The minstrel boy to the war is gone,  

In the ranks of death ye will find him;  

His father's sword he hath girded on,  

And his wild harp slung behind him;  

"Land of Song!" said the warrior bard,  

"Tho' all the world betray thee,  

One sword, at least, thy rights shall guard,  

One faithful harp shall praise thee!"  

  

The Minstrel fell! But the foeman's chain  

Could not bring his proud soul under;  

The harp he lov'd ne'er spoke again,  

For he tore its chords asunder;  

And said "No chains shall sully thee,  

Thou soul of love and bravery!  

Thy songs were made for the pure and free  

They shall never sound in slavery!"

A concentrated, single verse version exists:

The minstrel boy to the war is gone,  

In the ranks of death ye may find him;  

His father's sword he hath girded on,  

With his wild harp slung along behind him;  

Land of Song, the lays of the warrior bard,  

May some day sound for thee,  

But his harp belongs to the brave and free  

And shall never sound in slavery!"

Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibilaren garaian egile ezezaguna duen hirugarren bertso bat idatzi zen:

The Minstrel Boy will return we pray  

When we hear the news we all will cheer it,  

The minstrel boy will return one day,  

Torn perhaps in body, not in spirit.  

Then may he play on his harp in peace,  

In a world such as heaven intended,  

For all the bitterness of man must cease,  

And ev'ry battle must be ended.

Kanpo estekak
-------------

* The Corrs musika taldearen *The Minstrel Boy* abestiaren bertsioa entzungai **(Ingelesez)**
* *The Minstrel Boy* abestiaren tin wistle txirulaz gauzatutako bertsioa entzungai **(Ingelesez)**
* *Errege nahi zuen gizona* filmako soinu banda, *The Minstrel Boy* abestian oinarrituta, entzungai

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1052799

 |

* Wd Datuak: Q1052799
**Onkobirusak** zelularen ugalketa prozesua aldatzen duten birusak dira, zelula normalak zelula neoplasikoak edo tumoralak bihurtuz. Onkobirus gehienak erretrobirus dira.

Zelula bat infektatzerakoan onkobirusek haien DNA integratzen dute zelularen genoman, bakteriofagoek ziklo lisogenikoan egiten duten moduan. Probirus deritzonak dira. Profagoen antzera, onkobirusa zelularen ondorengoetara pasatzen da, harik eta une jakin batean birusaren genomak zelularen ugalketa erritmoa aldatzen duen arte, tumoreak sortuz.

Ez dago argi nola jarduten duten onkobirusek maila molekularrean tumoreak sortzeko. Birusaren genomak gene onkogenikoak ditu eta, antza denez, gene horiek apoptosiaren erregulazioa aldatzen duen proteinaren bat ekoizten dute. Ondorioz, zelulak ukipen-inhibizioaren mekanismoa galtzen du, kontrolik gabeko ugalketa suertatuz eta tumoreak agertuz.

Onkobirusen artean giza papilomaren birusa, Epstein-Barr birusa, zenbait erretrobirus eta B eta C hepatitisarenak dira aipagarrienetariko batzuk.

Ikus, gainera
-------------

* Mikrobioak eta minbizia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q604261
* **Identifikadoreak**
* BNF: 11974812g (data)
* GND: 4186431-1
* LCCN: sh85094722
* NDL: 00572468
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D009858
* Orphanet: 289635

 |

* Wd Datuak: Q604261
***Panem et circenses*** (euskaraz *Ogia eta Zirkua*) (literalki, "ogia eta zirkuko jokoak") gaur egun gutxiesteko erabiltzen den latinezko esaldia da, honekin edozein herrialdetako gobernuak jendea lasai eduki eta zalantzagarriak diren gertaerak ezkutatu nahirik erabiltzen den praktika deskribatzen da, hortaz jendetzari jana eta kalitate eskaseko entretenimenduak eskaintzen zaizkio, horrela kezkarik izan ez dezan.

Gramatikalki, *panis* akusatiboaz osatzen da, -is ('pan'="ogi") eta *circensis* akusatiboaz, -e ('circense'="zirkukoari dagokiona").

Jatorria
--------

Juvenal. *Satira* testuaren egilearen irudia.
Esaldia I. mendean Antzinako Erromako Juvenal olerkariak sortu eta bere X. *Satiran* aipatzen du. Bere garaikideen gainbehera kritikatzen du, jaiotzaz zeukaten politikan parte hartzeko eskubidea ahaztua baitzuten.  K.a. 140 urtean jende txiroaren botoak irabazteko plan bat burutu zen; janaria eta denbora-pasa oparitzean, ogia eta zirkuko jokoak, boterea lortzeko eta lasai agintzeko modua izango zen; herriari garia eta zirkurako sarrerak oparitzeko ohituran oinarritzen da, modu honetan jendea politikarekiko ezjakin mantenduz.

*"iam pridem, ex quo suffragia nulli uendimus, effudit curas; nam qui dabat olim imperium, fasces, legiones, omnia, nunc se continet atque duas tantum res anxius optat,* panem et circenses."

  (Juvenal, *Satira X*, 77–81)

 (Aspaldidanik, gure bozka inori saltzen ez diogunetik, bere betebeharrak utzi egin zituen; izan ere, garai batean agintea, justizia boterea, legioak, gauza guztiak banatzen zituena,  orain  bere burua besterik ez du gidatzen eta irrikaz bi gauza bakarrik desio ditu, ogia eta zirkuko jokoak.)

Julio Zesarrek garia doan banatzen zuen edo oso merke saldu txiroenen artean. Hiru mende geroago, Aureliano enperadoreak ohitura hau jarraitu zuen 300.000 biztanleei egunero bi ogi zati doan banatzen.

Esaldi honen gaur egungo parekideak: "ogia eta futbola", "ogia eta zezenak" edota "ogia eta dibertsioa" lirateke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *The Latin Library.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q845658
* **Identifikadoreak**
* GND: 4173173-6

 |

* Wd Datuak: Q845658
***Temple Grandin*** 2010eko Mick Jacksonek zuzendutako drama biografiko estatubatuarra da. Claire Danesek antzezten du Temple Grandin, emakumezko autista.

Telebistarako ekoitzitako filma izan zen, bost emmy sari lortu zituen, eta Danesek urrezko globo bat ere bai.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Haurtzarotik ezagutuko dugu Temple Grandin: Komunikazio ezintasuna, giza-harremanak ulertzeko zailtasunak, pentsatzeko era desberdin bat... Horien gainetik karrera profesionala (irakaskuntzan, abeltzaintzan) eta identitate pertsonala lantzea lortuko du. Grandinek bere esperientziatik hausnartutakoek arrantxoetan abeltzaintza eredu berriak proposatzera eramango dute. Hiltegietan ganadua gizatasunez manipulatzeko praktikak garatu ziren ondorioz.

Superazio kasua hunkigarria da, eta filmak erakusten du autismoaren estereotipoak ez direla egiazkoak: ez dira adimenik edo emoziorik gabeko pertsonak. Hala ere, frustrazioa eta mina oso presente daude aldi berean Grandinen bizitzan. Aldi berean, autismoaren espektroko esparruan, gaitasun handieneko graduetako batean dago Grandin, eta autismoa duten askorentzat hori urruti geratzen da.

Aktoreak
--------

* Claire Danes: Temple Grandin
* Catherine O'Hara: Zia Ann
* Julia Ormond: Eustacia
* David Strathairn: Professor Carlock
* Stephanie Faracy: Betty Goscowitz
* Charles Baker: Billy

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Elkarlanean. «Temple Grandin» *AZpiTituluak.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-03-06).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2304429

 |

* Wd Datuak: Q2304429
**Núriako Ama Birjina** (katalanez *Mare de Déu de Núria*) Kataluniako izen berdineko Núriako haranean dagoen santutegia eta bertan dagoen Ama Birjinaren taila bat dira. Hain zuzen ere, Pirinioetan dago, Gironako probintziako Ripollès eskualdean dagoen Queralbs udalerriko lursailetan kokatzen delarik, mugatik oso hurbil.

Izena
-----

Núria izenaren jatorria zehaztugabe dago. Batzuen arabera, antzina eremu honetan mintzatzen zen aitzineuskaratik omen dator, *Ur* hitzetik eratorria legokelarik. Beste batzuen iritziz ordea, arabierazko *an-nuriyah* hitzetik letorke ("Distiratsu").

Gaur egun Núria izena Kataluniako emakumezko izen hedatu eta ezagunenen artean sailkatzen da.

Historia
--------

Kondairaren arabera, VIII. mendean San Gil santuak Ama Birjina honen egurrezko irudia tailatu omen zuen. Urte batzuk geroago, jada 1079an, artzain batzuk haran honetan zegoen San Gilen leizean egur-taila hau topatu omen zuten. Hori dela eta, bertan santutegi bat eraiki eta egur-taila gurtzeari ekin zitzaion. Gaur egungo santutegia 1615an eraiki eta gerora handituz joan zen.

1931ean bertako hoteleko 202. zenbakian 1932ko Kataluniako Autonomia Estatutua idatzi zen. 1932ko abuztuaren 2an bozkatua eta berretsia izan zen, 1932ko irailaren 9an Espainiako Gorteek onartu zutelarik.

Espainiako Gerra Zibilaan gironar batek egur-taila suntsituko zuten berldurrez, berarekin gorde zuen, garai hobeagoak iristean santutegira itzultzeko asmoz. Azkenean, egur-tailak Suitzan amaitu zuen, 1941an santutegira itzuli zutelarik.

1965eko urtarrilaren 5an Paulo VI.a Aitasantuak irudiaren koroaketa kanonikoa burutzeko baimena eman zuen, aitabitxiak Ramon Mas-Bagà Cros eta bere emaztea, Nuria Blanc Bertrand, izan zirelarik. Núriako Ama Birjinaren jai eguna irailaren 8an finkatu zen.

Iruditegia
----------

* Ataria.Ataria.
* Santutegirako bidezidorra.Santutegirako bidezidorra.
* Núriako Ama Birjiaren taila.Núriako Ama Birjiaren taila.
* Prozesioa.Prozesioa.
* Núriako Ama Birjina agertzen den beiratea.Núriako Ama Birjina agertzen den beiratea.

Kanpo estekak
-------------

* Núriako haranaren webgunea **(Katalanez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3752768
* Commonscat Multimedia: Santuari de la Mare de Déu de Núria

---

* **Ondare historikoa**
* IPAC: 42245

 |

* Wd Datuak: Q3752768
* Commonscat Multimedia: Santuari de la Mare de Déu de Núria
**OuPeinPo** ***ou**vroir de **pein**ture **po**tentielle* akronimoa da. 1980an sortu zen Ouxporen baitan (*Ouvrois d'X potentielles*, hau da, "eraikitzaile potentzialak"), margolarien eta, oro har, artisten lanari eusteko gai diren formak, formula matematikoak, logikoak edo ludikoak asmatzeko helburuarekin. Arte-mugimendu bino gehiago "artistarentzat mugak, egiturak, gailuak, metodoak eta bestelako tresna ez-materialak asmatzen dituen talde bat" da,  batez ere matematika erabiliz. OuPeinPo 1980ko abenduan sortu zuten Jacques Carelman-ek eta Thieri Foulc-ek. Geroago beste artista batzuk sartu ziren:

* Tristan bastit
* Jean dewasne
* Aline Gagnaire
* François Le Lionnais
* Olivier O. Olivier
* Guillaume Po
* Brian Reffin-Smith
* Jack Vanarski

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **Patricia Fride R. Carrassat e Isabelle Marcadé**, *Movimientos de la pintura*, Spes Editorial, S.L. 2004, pág. 225, ISBN 84-8332-596-9

Kanpo estekak
-------------

* baduzu" Oupeinpo » Fatrazie-n
* Bere kideetako batek OuPeinPo-ri eskainitako webgunea
* Borondatezko Zailtasun Artistikoei Sagatutako Lekua 2006-09-1 Artxibatuta

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3358825

 |

* Wd Datuak: Q3358825
Núriako kremailera-trena.
**Núriako kremailera-trena** Kataluniako Ripollès eskualdeko Queralbs udalerria eta Núria harana elkarlotzen dituen kremailera-tren bat da. Queralbs udalerria errepidez ailegatu daitekeen punturik garaiena denez, Núriako santutegira eta eski-estaziora lurrez iristeko sarbide bakarra, mendi bidezidorraz gain, kremailera-tren hau da. 1931n inauguratu zen.

12,5 kilometroko luzera du eta 1.059 metroko malda gainditzen du. Kataluniako bi kreimailera-trenetako bat da, bestea Montserrateko kremailera-trena da, biak ere Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya garraio enpresak ustiatzen ditu.

Kanpo estekak
-------------

* Núriako kremailera-trenaren webgunea **(Katalanez)** **(Gaztelaniaz)** **(Ingelesez)** **(Frantsesez)**
* FGCren webgunea **(Katalanez)** **(Gaztelaniaz)** **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1139552
* Commonscat Multimedia: Cremallera Vall de Núria

---

* **Lekuak**
* OSM: 3368767

 |

* Wd Datuak: Q1139552
* Commonscat Multimedia: Cremallera Vall de Núria

42°23′44″N 2°09′15″E﻿ / ﻿42.3956°N 2.1542°E﻿ / 42.3956; 2.1542
**Zujarreko urtegia** 1964. urtean eraiki zen, Badajoz Planeko jardueren barruan, inguru horretan ezarri ziren ureztalurrak urez hornitzeko. La Serenako urtegia bere edalontziaren barruan eraiki zenean, edukiera nabarmen murriztu zen, 700 hektareatik 309 hm³ra, eta La Serenaren kontraurtegia bihurtu zen. Zentral hidroelektriko bat du presan bertan.

Urtegi horretatik Zujarreko ubidea sortzen da. Ubideak 4.524 ha lur hornitzen ditu Guadianako Vegas Altasen. 

Zujarreko presaren azpian arrantzaleen herria dago, presa eraiki zuten langileen etxe zaharretan.

Ingurune naturala
-----------------

Urtegiaren ertzetan basoberritzeak daude, batez ere eukaliptoenak eta inguruko berezko larre handiak.

Garrantzi ornitologikoa duenez, ZEPAren babesa du, eta oso eremu garrantzitsua da neguko hilabeteetan hegaztiak hartzeko. Halaber, Zujar ibaiaren ibai-zatia, presatik behera, interes komunitarioko leku deklaratu da, balio ekologiko handia duelako.

Turismoa
--------

Zujarreko urtegiak azpiegitura turistiko onak ditu, begiratokiak, ontziralekuak, hondartzak eta igerileku naturala, udaran urarekin gozatzeko. Gainera, arrantzarako oso leku erakargarria da, espezie ugari eta askotarikoak baitaude bertan: karpak, barboak, bogak, lutxoak.....

Urtegiaren ertzean, Zujar uharteko landa-turismoko gunea dago. Leku aproposa da atseden hartzeko edo naturaz gozatzeko, besteak beste, kanoetan Zújar ibaiaren jaitsiera, arrantza, mendi-ibilaldiak, hegaztiak behatzea.....

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Zujarreko urtegia*** Aldatu lotura Wikidatan |

* **(Gaztelaniaz)** Estado del embalse del Zújar
* **(Gaztelaniaz)** Estado de los embalses de la cuenca del Guadiana

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8775426
* Commonscat Multimedia: Zújar Reservoir

---

* **Lekuak**
* SNCZI-IPE: 4006

 |

* Wd Datuak: Q8775426
* Commonscat Multimedia: Zújar Reservoir
*Aesculus parviflora*, zuhaixka bat.
**Zuhaixka** edo **zuhamuxka**, itxura nahiko nabarmeneko landare zurtsu bati deritzo, zuhaitz batean gertatzen denaren ordez, enbor bakar baten gainean altxatzen ez denean, baizik eta oinarritik bertatik adartzen denean. Zuhaixkek, zenbait metroko altuera izan dezakete.

Oinarritik adartutako landare zurtsu guztiek ez dute zuhaixka deitzea merezi: Adibidez, ezkaiak (Thymus generoa) edo ezpleguak (Lavandula generoa), mulu zurtsuak edo azpizuhaixkak dira. Zuhaitz, zuhaixka edo mulu hitzek, ohiko hizkeran biotipoak deskribatzen dituzte, eta beste hitz tekniko batzuen gutxi gora-beherako baliokideak dira. Kontzeptu honentzako baliokide botanikoak, kamefito, nanofanerofito eta mikrofanerofito dira.

Sarri gertatzen da, ohi, zuhaixka bezala aurkezten diren espezieak, zuhaitz bezala haztea, edo baldintza ekologikoak ezberdinak diren tokian, abaritzarekin gertatzen den bezala, Afrika iparraldean, edo landatzean gureta eginiko ahalegin bategatik, heriotzorriarekin batzuetan ikusten den bezala.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q42295
* Commonscat Multimedia: Shrubs

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4057974-8
* LCCN: sh85122148
* NDL: 00564850
* NKC: ph114906
* AAT: 300132407
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q42295
* Commonscat Multimedia: Shrubs
**Zuketa eta xuketa** euskararen hizkera alokutiboetako bat dira: hor, eztabadan ez bezala, hiztunak bere hizketan solaskidea sartzen du. Zukako eta xukako adizki alokutiboak ekialdeko euskalkietan erabiltzen dira. Hona hemen adibide batzuk:

a) *Aita joan da* (ez-alokutiboa edo eztabadakoa).
b) *Aita joan duk / Aita joan dun* (hikako alokutiboak).
c) *Aita joan duzu* (zukako alokutiboa).
d) *Aita joan duxu* (xukako alokutiboa).

Zuketa eta xuketa, euskalkietan egun
------------------------------------

Xabier Alberdik eta beste batzuek 2000. urtearen inguruan egindako inkesten arabera, zukako tratamendu alokutiboari ondo eusten zaio zaharren artean; ez da gauza bera gertatzen, ordea, gazteen artean eta are gutxiago euskaraz alfabetatutako gazteen artean. Zukako hizkera atzeraka dabil Nafarroa Beherean, eta badirudi apurka-apurka eztabada nagusituz joango dela, zukako alokutiboa ordezkatzeraino. Izan ere, Luis Luziano Bonaparteri sinetsiz gero, XIX. mendearen hondarrean zukako tratamendua guztiz orokorra zen ekialdeko behe-nafarrera osoan, hain orokorra non eztabada ez baitzen erabiltzen bakanka baizik. Inkesten emaitzen arabera, eztabadak zuka ordezkatu bide du Donibane Garazi inguruan —ez Garazi osoan!— eta badirudi gainerako herri zukazaleetan ordezkatze-prozesu berbera hasita dagoela. Nahiko adierazgarria da herri guztietan (Gamarte, Amorotze, Gamue, Bardoze, Beskoitze, Mugerre, Urketa eta Donaixti-Ibarre) zuka aritzen ez den lekukoren bat —nor, eta denetarik gazteena, gehienetan— aurkitu izana.

Zaraitzuri dagokionez, elkarrizketatzea lortu zuten zaraitzuar lekuko bakarrak, 76 urteko Teofilo Eseberri Contin otsagiarrak, zuka hitz egiten zuen, inkestatzaileekin maiz eztabadaka eta zuka bereizi gabe aritzen bazen ere, zaraitzuera nahasi samarra baitzuen.

Halaber, zuka alokutiboa erronkarierara ere hedaturik zegoen, hainbeste, non ikertzaile batzuek lan neketsua izan baitzuten eztabadakako aditz-jokoa biltzeko. Aski da *Erizkizundi Irukoitza*ko Uztarroze eta Urzainkiko emaitzak arakatzea, zailtasun horretaz ohartzeko.

Erreferentziak
--------------

* Edukiaren zati bat «Zuka eta xuka alokutiboak» artikulutik atera da. Artikulu hark Xabier Alberdi du egile, eta Creative Commons Domeinu Publikoa lizentziarekin argitaratutako *Sareko Euskal Gramatika*tik (ISBN: 978-84-693-9891-3) hartu dugu.

Ikus, gainera
-------------

* Alokutibo
* Hiketa
* Eztabada

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12269480

 |

* Wd Datuak: Q12269480
**Orleans parrokia** (ingelesez: *Orleans Parish*) Louisianako parrokia bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua New Orleans da. 2010eko zentsuaren arabera 343.829 biztanle zituen, Orleans Parish kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Orleans parrokiak 907,04 kilometro koadro ditu. Horietatik 468,24 ura dira. Beste 438,8 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 379,07 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 343.829 pertsonetatik 122.821 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 18.051 dira. 204.866 beltzak edo afroamerikarrak. 827 amerikar natiboak ziren eta 105 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 9.883 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 967 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 4.360 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Orleans Parish, Louisiana age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25478987

 |

* Wd Datuak: Q25478987
Zuhaizti bat (urkidia).
**Zuhaizti** bat zuhaitz talde bat da, normalean baso bat baino txikiagoa, eta batzuetan gizakiak landatua. **Arboladi** hitza ere erabiltzen da.

Hiri-ingurunean daudenean, zuhaiztiak oso eremu lasaiak izaten dira, eta airea garbiagoa izaten da ingurukoarekin alderatuta. Zuhaiztiak modu naturalean sor daitezke, bai eta artifizialki ere, halako landarerik ez zegoen eremuetan.

Hitza
-----

*Zuhaizti* *zuhaitz* hitzetik eratorria da. Hitzaren etimologia ez da argia, baina badirudi lehen osagaia *zur* dela, eratorrietan hartu ohi duen *zu(h)-* itxurarekin. Testu antzinakoenetan forma erabilienak badirudi direla *zu(h)aitz*, *zuhatz* eta *zugatz*.

Euskal Herrian toponimo ugari dago *zuhaizti* ado bere aldaeraren bat duena, hala nola Zugaztieta (Bizkaia), Zuasti (Nafarroa), Zuhaizti plaza (Donostia, Gipuzkoa) eta Zohazti (Baxenafarroa).

Espeziaren arabera zuhaizti eta basoak izendatzeko, *-di* atzizkia erabiltzen da, adibidez *harizti, pagadi, pinudi* eta *urkidi*.

Ezaugarriak
-----------

Zuhaizti bat espezie bereko edo desberdineko zuhaitzez osatua dago. Zuhaizti bat osatzeko, zuhaitzak elkarren ondoan egoten dira eta, beraz, zuhaitzek erabat estalitako eremu bat eratzen dute. Beste ekosistema batzuk bezala, zuhaitzek animalien eta landareen habitata osatzen dute. Perretxikoak ohikoak dira zuhaizti naturaletan.

Frantziako Basozaintza Inbentarioaren arabera, zuhaizti baten azalera 5 eta 50 area artean dago. Handiagoa bada, baso bat da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «zuhaizti». *Euskaltzaindiaren Hiztegia*. (Noiz kontsultatua: 2021-7-4)
2. ↑  «Arboladi». *Euskaltzaindiaren Hiztegia*. (Noiz kontsultatua: 2021-7-4)
3. 1 2   Joseba Lakarra - Julen Manterola - Iñaki Segurola.  (2019). *Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa (EHHE-200).*  Euskaltzaindia ISBN 978-84-946477-8-9..
4. ↑   **(Frantsesez)** Georges Métailié; Antoine Da Lage. *Dictionnaire de biogéographie végétale.*  CNRS éditions..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1510380
* Commonscat Multimedia: Groves

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4471182-7
* AAT: 300008884

 |

* Wd Datuak: Q1510380
* Commonscat Multimedia: Groves
**Orleansko gudua**, 463. urtean gertatu zen, Egidio *magister militum*ak zuzendutako Erromatar Inperioko tropen eta Teodoriko II.aren anaia zen Federikok zuzendutako bisigodoen artean.

Egidiori, 461ean Galia iparraldean zatiketa aldarrikatu zuena Maioriano hila izan ondoren, izan ere, bere *magister militum* kargua kendu zion Rizimerok, baina Italia bere armada boteretsuarekin erasotzearekin mehatxatzen zuen. Rizimerok, ezkutuan, zenbait maniobra egin zituen, eta Egidiori bisigodoek aurre egitea lortu zuen, ziur asko, euren erresuma Loira ibaitik iparraldera hedatzeko aukera ikusi zutena, ordura arte hori baitzen euren erresumaren muga. Borroka, Orleansetik gertu gertatu zen 463an, eta bisigodoak garaituak izan ziren, eta euren buruzagia, Federiko, hila.

Porrot honek, denbora batez, bisigodoek, Galia erdialdeko eskualde honi buruz zuten anbizioa geldiarazi zuen, Adovazerren saxoiek ere mehatxatzen zutena, baina Paulo kondeak eta bretoiek babestua Deolsko gudura arte, 470-471n.

Guduari buruzko iturriak
------------------------

Guduaren existentzia, iturri ezberdinek ematen dute.

* Hidazio *Adversus Aegidium comitem utriusque militiae, virum, ut fama commendat, Deo bonis operibus complacentem, in Armoricana provincia Fretiricus frater Theuderici regis insurgens, cum his cum quibus fuerat, superatus occiditur*. (Kronika, 218). Nabarmendu beharrekoa da, Hidaziok, gudu hau, 461ean kokatzen duela, bere kronikan, 462tik 464rarteko edozein datu falta delarik.

* 511ko *Chronica Gallica*: Leon I.aren erregealdiaren bosgarren urtean, 461 edo 462an, beraz. *Fredericus frater Theuderici regis pugnans cum Francis occiditur iuxta Ligerim*.

* Mario de Avenches: Basilio eta Vibianoren kontsultzan, 463an. *His consulibus pugna facta est inter Aegidium et Gothos inter Ligerum et Ligericinum iuxta Aurelianis ibique interfectus est Fredericus rex Gothorum*.

Amaitzeko, Gregorio Tourskoak (II, 18), franko salioen errege zen Txilderik I.ak, urte horretan Orleansen parte hartu zuen guduei erreferentzia egiten die. Historialari gehienak, Egidiok, bere zerbitzura, frankoen tropak zituenez, Txilderik, erromatar buruzagiaren aliatu edo bazkide bat zenaren ondoriora iritsi dira. Hala ere, ez dago ezer zehatzik, Txilderik bertan egon zela edo halako aliantzarik egon zenik frogatzea ahalbidetzen duenik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2457256
* Commonscat Multimedia: Western Roman Empire

---

 |

* Wd Datuak: Q2457256
* Commonscat Multimedia: Western Roman Empire
**Thirlestane gaztelua** (ingelesez: *Thirlestane Castle*) Eskozia hegoaldeko Scottish Borders eskualdean dagoen gaztelua da, Lauder herrian. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

Historia
--------

XIII mendean gotorleku handi bat eraiki zen. 1548an ingeles artilleria bertan ezarri zen eta nabarmen gotortu zuen eraikina. 1587an Sir John Maitlandek jaso zuen gaztelua eta ordutik bere familiaren eskutan egon da. 1624an konde titulua eskuratu zuten eta urte gutxitan John Maitland bet Lauderdaleko duke bihurtu zen eta XVII mende bukaerako eskoziar boteretsuenetakoa bihurtu zen, bereziki 1660an estatu idazkari izendatu zutenetik.

XIX mendean David Bryce eta William Burn arkitekto ospetsuek diseinaturik gaztelua asko handitu zen, bi hegal egin zizkioten eta dorre nagusi bat ere bai.

1972an Gerald Maitland-Carew kapitainak herentziaz jaso zuen eta ordurako gaztelua nahiko egoera eskasean zegoen eta 1984an karitatezko fundazio bati eman zion gaztelua mantendu zezan.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17567863
* Commonscat Multimedia: Thirlestane Castle

---

 |

* Wd Datuak: Q17567863
* Commonscat Multimedia: Thirlestane Castle
**Orlando Araujo** (Calderas, 1928ko abuztuaren 14a - Caracas, 1987ko irailaren 15a) venezuelar idazlea izan zen. Jaioterritik hasita, Venezuelako hainbat herri eta hiritan ikasi ondoren, Unibertsitate Zentralean lizentziatu zen ekonomia eta letretan. Besteak beste, olerkigintza, kontakizuna, saiakera, ekonomia eta kazetaritza landu zituen bere lanetan.

Araujoren *Lengua y creación en la obra de Rómulo Gallegos* (1955, *Hizkuntza eta sorkuntza Romulo Gallegosen obran*) saiakera bere obrari buruzko kritikarik onena zela aitortu zuen Gallegosek berak. 1966an, Manuel Díaz Rodríguez idazle venezuelarrari buruzko beste saiakera bat argitaratu zuen, *La palabra estéril* (*Hitz antzua*); bertan literatura-obraren miatzaile zorrotz moduan agertzen da Araujo. Bi urte geroago, *Un muerto que no era el suyo* (*Hildakoa ez zen berarena*) kontakizunarekin *El Nacional* egunkariko ipuin-lehiaketa irabazi eta beste saiakera bat argitaratu zuen: *Venezuela violenta* (*Indarkeriazko Venezuela*). 1970ean, indar handiz eta istorioak asmatzeko zuen gaitasunagatik harridura sortuz agertu zen Venezuelako fikzioan, *Compañero de viaje* (*Bidelaguna*) ipuin-bilduma bikainarekin. Saiakerara itzuliz, 1975ean Literaturako Sari Nazionala eskuratu zuen *Contrapunto de la vida y la muerte: ensayo sobre la poesía de Alberto Arvelo Torrealba* (1974, *Bizitzaren eta heriotzaren kontrapuntua: Alberto Arvelo Torrealbaren poesiari buruzko saiakera*) lanarekin. Hurrengo urteetan, beste lan batzuen artean, *Los viajes de Manuel Vicente Pata Caliente* (*Manuel Vicente Pata Calienteren bidaiak*) kontakizuna argitaratu zuen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9053140
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 54165120
* ISNI: 0000 0001 1026 9781
* BNE: XX835048
* BNF: 12038574x (data)
* GND: 104787489X
* LCCN: n80108916
* NKC: jn19990000223
* CiNii: DA02150547
* SUDOC: 02857804X
* BIBSYS: 90406509
* UB: a1396045
* Open Library: OL678762A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00422/eu\_a\_4225/a4225

 |

* Wd Datuak: Q9053140
**Thinner** (euskaraz *Meheago*) Stephen King estatubatuar idazlearen beldurrezko eleberri bat da. 1984ko azaroaren 19an New American Library argitaletxeak argitaratu zen.

Stephen Kingek liburu hau Richard Bachman ezizenez idatzi eta argitaratu zuen.

Argumentua
----------

AEBtako Connecticut estatua, Fairview udalerria. Billy Halleck bere emaztea eta alabarekin batera bizi den abokatu arrakastatsu eta lodikote bat da. Lagun batzuk bisitatzen egon ondoren, senar-emazteak autoz etxerako bidean doaz, baina Billy gidatzen doan bitartean bere emaztea sexu fantasia gisa masturbatzen hasiko zaio, ondorioz Billyk une batez autoaren kontrola galdu eta kalea gurutzatzen ari zen atso bat jo eta bertan hilko du. Billyk herriko poliziaburua eta epailearekin duen adiskidetasunaz baliatuz ondorengo epaiketan atsoaren hilketa kargutik absolbitua ateratzea lortuko du. Atsoa, hain zuzen ere, egun horietan udalerrian zeuden ijito ibiltari komunitate bateko kidea zen.

Baina Billyk epaitegitik kalera ateratzekoan ijito komunitate horretako buruzagia eta hildako atsoa zenaren aitarekin topo egingo du, ijito zaharra delakoa, honek Billyri eskuarekin masaila ukitu eta honakoa aipatuko dio: "Meheago".

Egun horretatik aurrera Billy gero eta gehiago mehetzen hasiko da, eta nahiz eta hasieran pisua galtzeaz pozik egon eta zergatik ote den susmorik izan ez arren, mehegia egon eta bere osasuna egunez-egun okertze aldera hasten denean bere biziarengatik kezkatzen hasiko da, hortaz bere herritik joan zen ijito komunitatearen bila hasiko da, madarikazio horretatik aska dezakeen bakarra ijito zaharra baita, baina hori ez da bere kezka bakarra izango, bere emaztea eta mediku talde batek bere gaixotasuna ikertu asmoz herrira itzularazi nahi baidute. Billyri epaiketan lagundu zioten epailea eta poliziaburua ere azaleko gaixotasun arraroekin madarikatuak izan zirela ere jakingo du, biak ere beren buruaz beste egiten amaitu zutelarik.

Zinema
------

* *Thinner (filma)*: 1996ean Tom Holland ek zuzendu eta Robert John Burke, Joe Mantegna, Lucinda Jenney, Michael Constantine, Kari Wührer eta Bethany Joy Lenz aktoreek antzeztutako filma bat da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q253925
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 21146635722541982860
* BNE: XX2039925
* GND: 1259564762
* LCCN: n2016030006
* Open Library: OL2794738W

 |

* Wd Datuak: Q253925
**Palermo Football Club** Palermo hiriko futbol talde nagusia da, lehen mailan jokatzen ari dena.

Historia
--------

1900 urtean *Anglo Panormitan Athletic and Football Club* sortu zen Palermon eta Siziliako talde zaharrena eta Italia hegoaldeko bigarrena da. 1907an *Palermo Foot-Ball Club* izena hartu zuen eta 1919an *Unione Sportiva Palermo*.

Urrezko aroa 70. hamarkadan ezagutu zuen Italiako Kopako bi finaletara iritsi zenean, baina bietan galtzaile atera zen, 1974an Bolognaren aurka penaltietan eta 1979an Juventusen aurka luzapenean. 1987ko udan arazo ekonomiko larrien erruz taldea desagertu eta berria fundatu behar izan zen *Unione Sportiva Città di Palermo* izenarekin.

2004an lehen mailara itzuli zen eta goiko postuetan sarritan ibili da, hiru aldiz bosgarren egin duelarik. 2016an ordea 16. postuan gelditu zen eta 2017an maila galdu du.

Uniformea
---------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Taldearen koloreak | Taldearen koloreak | Taldearen koloreak |
| Taldearen koloreak |
| Taldearen koloreak |
| 　 |
| **1900** |

 | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Taldearen koloreak | Taldearen koloreak | Taldearen koloreak |
| Taldearen koloreak |
| Taldearen koloreak |
| 　 |
| **1907-tik** |

 | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Taldearen koloreak | Taldearen koloreak | Taldearen koloreak |
| Taldearen koloreak |
| Taldearen koloreak |
| 　 |
| **2014-15** |

 | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Taldearen koloreak | Taldearen koloreak | Taldearen koloreak |
| Taldearen koloreak |
| Taldearen koloreak |
| 　 |
| **2015-16** |

 | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Taldearen koloreak | Taldearen koloreak | Taldearen koloreak |
| Taldearen koloreak |
| Taldearen koloreak |
| 　 |
| **2016-17** |

 |  |

Palmaresa
---------

### Italian: 0

* Italiako futbol liga (0):
	+ bosgarrena 2006, 2007 eta 2010ean.
* Bigarren maila (5): 1932, 1948, 1968, 2004, 2014
* Italiako futbol kopa (0):
	+ finalista 1974, 1979 eta 2011an.

Ikus, gainera
-------------

* Italiako futbol taldeen zerrenda

Kanpo estekak
-------------

* **(Italieraz)** Taldearen webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2674
* Commonscat Multimedia: Palermo FC

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 310627856
* LCCN: no2014112887

 |

* Wd Datuak: Q2674
* Commonscat Multimedia: Palermo FC
31°46′31.73″N 35°13′59.16″E﻿ / ﻿31.7754806°N 35.2331000°E﻿ / 31.7754806; 35.2331000

**Tenpluaren Institutua** (hebreeraz: מכון המקדש‎, *Machon HaMikdash*; ingelesez: *The Temple Institute*) museoa, ikerketa institutua eta hezkuntza bilgunea dauzkan erakunde bat da, Jerusalemgo tenpluari eta etorkizuneko Hirugarren Tenpluari eskainia. Helburu nagusitzat du azken tenplu hori eraikitzea, Meskiten Zelaigunean hain zuzen ere, betiere juduen tradizio zahar bati jarraituz.

1987an ezarri zen, Yisrael Ariel rabinoaren eskutik. Tenpluaren Institutua Mendebaldeko Harresitik hurbil kokatuta dago. Tenpluaren Institutuaren kanpoaldean Menorah tenpluaren eredu bat dago.

Gairik eztabaidatsuena zera da: erakunde horren helburu nagusia den Hirugarren Jainkotegia eraikitzeko tokia, hain zuzen, Arrokaren Kupula dagoen tokia dela. Musulmanek leku zehatz hori Mahoma zerurantz igo zen tokitzat dute, hau da, islamaren jarraitzaileentzat leku sakratua da; eta, ondorioz, ezin dute onartu Arrokaren Kupula kenduta haren ordez beste ezer eraikitzea.

Kanpo estekak
-------------

* The Temple Institute
* **(Ingelesez)** Lawrence Wright: «Forcing the End: Why do Pentecostal cattle breeder from Mississippi and an Orthodox Rabbi from Jerusalem believe that a red heifer can bring change?», *PBS*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2909160
* Commonscat Multimedia: The Temple Institute

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131515590
* ISNI: 0000 0001 1512 2172
* LCCN: n96073090

 |

* Wd Datuak: Q2909160
* Commonscat Multimedia: The Temple Institute
1450ean **Oholesiak** barne hartzen zuen eremua, gorriz; urdinez, anglo-irlandar jauntxoen menpekoa lurraldeak; berdez, irlandarren menpekoak.
**The Pale** (irlanderaz, *An Pháil*, euskaraz *Oholesia*) edota **English Pale** (irlanderaz, *An Pháil Sasanach;* euskaraz, *Ingeles Oholesia*) XIV. mendearen amaiera aldera Irlandan normandiar edo ingeles inbasoreek Dublin inguruan irlandarren erasoaldietatik babesteko eraiki zuten gotorleku-eremua zen. Irlandako uhartearen ekialdeko kostaldeko lurralde estua zen, hegoaldean Dalkey udalerritik hasi eta iparraldean Dundalk eta Drogheda udalerrietan amaitzen zena, barnealdeko muga Leixlip eta Trim zituena eta iparraldean, Kells udalerriraino barneratzen zena. Haren barnean zeuden *Townlands* izenez ezagunak ziren udalerri askok ingeles eta frantsesezko izenak dituzte.

*Oholesiak* bere barne hartzen zituen lursailak oparoak eta lauak ziren, gotorlekuen defentsa lana erraztekoak. Merkataritza eta administrazioaren bidez, ingelesa eremu hartako hizkuntza nagusia bilakatu zen; haren aldaerarik hurbilenekoa egun Fingal barrutiko jendea mintzatzen den ingelesaren hizkera edo ahoskera da. XV. mendea arte, Ingalaterrako Erresumako erregearen agindupean egon zen Irlandako eremu bakarra izan zen: uharteko gainontzeko jaurerriak ingeles agintaritza onartzen zutela adierazteko, Ingeles Koroari zerga ordaintzera mugatzen ziren. Egoera ez zen aldatu Tudor etxea Ingalaterrako erregetzara heldu eta Kildareko dukerria konkistatu zuen arte.

Kanpo estekak
-------------

* Oholesiaren mapa ikusgai (XIII. mendearen amaiera aldera) **(Ingelesez)**
* *The Pale* izendapenaren jatorria **(Ingelesez)**
* World Wide Words: Beyond the pale **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q508481
* Commonscat Multimedia: The Pale

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 112144647641455647000
* BNF: 169430003 (data)
* SUDOC: 259286621
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q508481
* Commonscat Multimedia: The Pale
**Tenperatura efektibo** izena zientziaren zenbait adarretan erabiltzen da:

Astrofisika
-----------

Astrofisikan, izar baten **tenperatura efektiboa** (*T*eff) bere azalera ikusgarriaren tenperatura da. Alderatuta, tenperatura hau izarrak igortzen duen energiaren iturria den nukleokoa baino askoz txikiagoa da. Era berean, arrarotutako koroakoak ere gainditzen du, non ionizatutako gas ahula oso abiadura altuan mugitzen den izarren eremu magnetikoak eta talka uhin konbektiboek bultzatuta. Baina bi geruza hauek ikustezinak dira modu zuzenean. Hala, izar baten koloreak espektruan zehar bere tenperatura efektiboa adierazten du, batez ere infragorrian igortzen duten M espektru motako izar gorrietatik hasi eta euren erradiazio puntu gailena ultramorean duten izar urdin erraldoietaraino. Izar baten tenperatura efektiboak, izarrak, azalera unitate bakoitzeko igortzen duen beroa adierazten du. Azalerarik beroenetatik hasi eta hotzenetaraino, izarrak sailkatzen dituzten zenbait espektru mota daude: O, B, A, F, G, K eta M. Izar baten azaleko tenperatura efektiboa, ironikoki, gorputz beltzaren tenperatura bera da.

Tenperatura hau, honako ekuazio honen bidez izarraren argitasun eta erradioarekin lotuta dago:

{\displaystyle T\_{\mathrm {eff} }=\left({\frac {L}{4\pi R^{2}\sigma }}\right)^{1/4}}

non {\displaystyle L} izarraren argitasua den, {\displaystyle R} bere erradioa eta {\displaystyle \sigma } Stephan-Boltzmanen konstantea.

Izar gorri bat nano gorri ahul eta hotz bat, puztutako erraldoi gorri bat edo Antares eta Betelgeuse bezalako supererraldoi bat izan liteke. Izar hauek energia kopuru ikaragarria igortzen dute, baina hain azalera handitik igortzen dute azalera unitate bakoitzeko igortzen duten energia kopurua oso txikia dela. Espektruaren erdialdetik gertu dagoen izar batek, gure eguzkiak edo Capellak adibidez, nano gorri edo supererraldoi gorriek baino energia gehiago baina Vega edo Rigel bezalako izar zuri eta urdinek baino askoz energia gutxiago igortzen dute.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q854050

 |

* Wd Datuak: Q854050