recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Armeniar auzoa** Jerusalemgo Hiri Zaharreko lau auzoetatik txikiena da. Hiriaren hego-mendebaldean dago. Tamaina eta populazio txikia izan arren, armeniarrak eta haien patriarkatua, Jerusalemgo Armeniar Patriarkatua, oso presente daude hirian. Armeniarrak kristauak diren arren, beren nortasuna nabarmentzen dute Auzo kristauaren aurrean.

Ezaugarriak
-----------

Auzo lasaia da. Eliza erakundeak monasterioetako eta elizetako horma altuen atzean ezkutatzen dira. Mendebaldetik eta hego-mendebaldetik, Jerusalemgo harresiek gainerako hiritik bereizten dute. Siongo Atea auzo juduarekiko mugaren hasiera da, hego-ekialdetik eta ekialdetik mugatzen baitu. Ipar-ekialdeko muturrean, muga labur bat du auzo musulmanarekin. Era berean, iparraldetik Auzo kristauarekin muga egiten du, Jaffako Atea partekatzen duen auzoarekin.

Egoera politikoa
----------------

Nazio Batuen Batzar Nagusiak Jerusalem ekialdea Israelek "Lurralde Palestinar okupatutzat" hartzen du.

Ondarea
-------

### Sarbideak

* Jaffako Atea
* Siongo Atea

### Elizak

* Santioko katedrala
* San Torosko eliza
* San Marko monasterioa
* Kristoren eliza

### Museoak

* Armeniar museoa
* Calouste Gulbenkian liburutegia
* San Torosko eskuizkribuen liburutegia
* Mardigian museoa

### Beste batzuk

* Armeniar lorategia
* Davideko dorrea

Iruditegia
----------

* Armeniako bandera kale batean.Armeniako bandera kale batean.
* Auzoko kale bat.Auzoko kale bat.
* Santioko katedrala.Santioko katedrala.
* Siongo Atea.Siongo Atea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Andrew Sanger (2000). *Explorer Izrael*. Varsovia: Bertelsmann. ISBN 83-7227-747-8.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------
**Alexander Isak** (Solna, Stockholm, Suedia, 1999ko irailaren 21a) Eritreako jatorria duen suediar futbol jokalaria da, aurrelari postuan jokatzen duena.

Ibilbidea
---------

### AIK Solna

Solnan (Suedia) jaioa eta hezia, sei urterekin bihurtu zen futbolari eta bere lehen urteak AIK Fotboll taldeko behe-kategorietan burutu zituen. 2005-2016 urteen artean aritu zen talde honetan, eta 2016ko otsailaren 18an bere debut profesionala egin zuen, 16 urterekin. Urte hartan gol bat sartu zuen eta AIK Solnako goi-mailako taldean gol bat sartzen zuen futbolari gazteena izan zen. Denboraldi hartan, 24 partidu jokatu zituen, 10 gol sartuz.

### Borussia Dortmund eta Willem II

2017ko urtarrilean Borussia Dortmund talde alemaniarrak erosi zuen. Hasieran, behe-kategoriako taldean izan zen jokalari, baina urte hartako martxoan partidu batez lehen-mailako taldera jauzi egin zuen. Hala ere, 2018 arte ez zen berriz lehen taldera itzuli eta 5 partidu soilik jokatu zituen.

  

2019. urtean Willem II taldera joan zen urtebetez.

### Real Sociedad

2019ko ekainean Real Sociedad taldeak Isak erosi zuen, 2024 arte. 2022an Newcastle United taldeak fitxatu zuen 70 milioi euroren truke.

Estatistikak
------------

| Kluba | Urtea | Partida(k) | Gola(k) | Asistentzia (k) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| AIK Solna | 2016-2017 | 29 | 13 | 1 |
| Borussia Dortmund II | 2017-2018 | 12 | 5 | 2 |
| Borussia Dortmund | 2017-2019 | 13 | 1 | 1 |
| Willem II | 2019 | 18 | 14 | 7 |
| Real Sociedad | 2019-2022 | 132 | 44 | 5 |

Selekzio nazionala
------------------

Suediako selekzioaren jokalaria da, 2017. urtetik. Bere lehen bi partidak Boli Kostaren eta Eslovakiaren aurka izan ziren, eta azken partida honetan gol bat sartu zuen. Horrela, suediar selekzioarekin gol bat sartzen duen jokalari gazteena bihurtu zen.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q23759917
* Commonscat Multimedia: Alexander Isak

---

 |

* Wd Datuak: Q23759917
* Commonscat Multimedia: Alexander Isak
Newtonen zenotafioaren proiektua, altxaera (1784)
Newtonen zenotafioaren proiektua, ebaketa (1784)
Erregeren Liburutegiaren proiektua, perspektiba (1785)
**Étienne-Louis Boullée** (Paris, 1728 otsailaren 12 − Paris, 1799 otsailaren 4) arkitekto neoklasiko frantziarra zen. Eragin handia izan zuen bere jarduera bisionarioarekin garaiko eta ondorengo arkitektoengan.

Biografia
---------

Parisen jaioa, Jacques-François Blondel, Germain Boffrand eta Jean-Laurent Le Geayren eskutik arkitektura irakaspenak jaso zituen. 1762an izendatu zuten Parisko *Académie Royale d'Architecture*ko kide, eta Prusiako Frederick II.aren arkitekto nagusi bilakatu zen.

Ezaugarriak
-----------

1762tik 1778ra arte hainbat etxe pribatu eraiki zituen, gehienak desagertuak dira egun.Irauten dutenetatik esanguratsuenak *Hôtel Alexandre* eta *Hôtel Brunoy* dira, biak Parisen. Claude Nicolas Ledouxekin batera frantziar arkitektura neoklasikoan izan den arkitekto eragingarrienetakoa izan zen.

1778 eta 1788 urteen artean teoria lantzen zuen irakasle izan zen *École Nationale des Ponts et Chaussées*en (Zubi eta Errepide Eskola Nazionala). Garai hartan izan zuen ospe handien. Estilo geometriko abstraktu berezia garatu zuen forma klasikoetan inspiratuta. Bere lanaren ezaugarriak ondokoak dira: beharrezkoak ez diren apaingarrien deuseztapena; forma geometrikoen erabilpena eskala erraldoian; eta elementuen errepikapen luzea

Bere estiloaren adierazpen argiena, Isaac Newtonentzako proposatu zuen Newtonen Zenotafioa da. Honen arabera, 150 m diametrodun esfera baten formakoa izango litzateke. Nahiz eta inoiz eraikia izan ez, bere proposamena esparru akademiko eta profesionalean asko hedatu zen.

Lan garrantzitsuenak
--------------------

* 1763 : *Hôtel Alexandre*, Paris
* 1764 : *Château de Chaville* (eraitsia)
* 1768 : *Hôtel de Pernon*, (eraitsia)
* 1774-1779: *Hôtel Brunoy*, Paris

Proiektu garrantzitsuenak
-------------------------

* 1781 : Parisko Operaren berreraiketa.
* 1784 : Newtonen zenotafioa

Ikus, gainera
-------------

* Paristar ezagunen zerrenda

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q289220
* Commonscat Multimedia: Étienne-Louis Boullée

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 24651533
* ISNI: 0000 0001 0879 5862
* BNE: XX863866
* BNF: 12215789q (data)
* GND: 118662333
* LCCN: n50042173
* NDL: 00620409
* NKC: xx0259639
* CiNii: DA03430913
* SNAC: w6m32zxw
* SUDOC: 030819156
* ULAN: 500004729
* BIBSYS: 90675138
* UB: a1026929
* Open Library: OL5525627A
* KulturNav: id
* RKD: 98927
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Persée: 138757

 |

* Wd Datuak: Q289220
* Commonscat Multimedia: Étienne-Louis Boullée
|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| 1999ko Getxoko Zirkuitua |  |

 |
| Datu orokorrak |
| Lasterketa | 54. Getxoko Zirkuitua |
| Data | 1999.eko uztailak 31 |
| Herrialdea | ESP Espainia |
| Emaitzak |
| Txapelduna | DEN Jesper Skibby (Home-Jack & Jones) |
| Txapeldunordea | SWE Michel Lafis (TVM-Farm Frites) |
| Hirugarrena | ESP Francisco Mancebo (Banesto) |
|  ◀1998 | 2000 ▶ |
| Dokumentazioa  |

**1999ko Getxoko Zirkuitua** lasterketa honen LIV. ekitaldia izan zen. 1999ko uztailaren 31n egin zen eta txirrindulariak goizeko 9:00etan atera ziren 188,4 km egiteko. 108 txirrindularik parte hartu zuten eta horietatik, 76k amaitu zuten.

Bederatzigarren biran zortzi laguneko ihesaldi bat sortu zen. Bertan, Gaizka Lejarreta eta Peter Luttenberger, ONCE taldekoak, Aitor Osa eta Francisco Mancebo (Banesto), Roger Hammond eta Hans de Clerq (Palmans), Michael Lafis (TVM) eta Jesper Skibby (Jack & Jones) zeuden. Lehenengo momentuan gogotik lan egin zuten guztiek batera, baina helmuga heltzear zegoela, ika mika hasi ziren. Orduan, Mancebo, Skibby eta Lafis aurrera egin zuten. Azken sprintean, Skibbyk bere 23. garaipena lortu zuen (urteko hirugarrena).

Sailkapena
----------

1. Jesper Skibby (Jack & Jones) 4h 22min 52s.
2. Michael Lafis (TVM) d.b.
3. Francisco Mancebo (Banesto) d.b.
4. Michael Blaudzun (Home Jack Jones) 7s-ra.
5. Servais Knaven (TVM) d.b.

Taldekako sailkapena
--------------------

1. TVM 13h 8min 50s.
2. Palmans Ideal 7s-ra.
3. Once d.b.

Kanpo estekak
-------------
Zisjordaniako hiru eremuetako mapa. A eta B eremu nolabait palestinarrak markatuta daude, beste guztia da C eremua, Israelen kontrol bakarrekoa. Lerro berdeak 1949ko armistizioaren lerroa markatzen du. Zisjordaniako bereizte-hormaren ibilbidearen proiekzioa da lerro gorria 2005eko otsailaren 20ko datuekin. 
**Zisjordaniako eremuak** Osloko Akordioek marraztu eta zehaztu zituzten Zisjordaniako eskualde palestinarra hiru administrazio-sektoretan banatzeko: A eremua, B eremua eta C eremua. Behin-behinekoz, behin betiko akordioa lortu arte, eremu horietako bakoitzak estatus desberdina izango zuen, administratzailearen arabera. 1995etik ezarritako eremuak indarrean daude 21. mendeko lehen laurdenean.

A eremua Palestinako Aginte Nazionalaren kontrol zibil eta segurtasunekoa aplikatzen den eremua da. Zisjordaniaren % 18 hartzen du. Hiri nagusiak eta beren inguruako hartzen ditu nagusiki.

B eremua Israelek Palestinako Aginte Nazionalaen kontrol zibilaren esku utzi. mko lurraldea da, baina estatu israeldarrak merkataritza eta pertsonen mugimendua kontrolatzen du, eta segurtasun ardura ustez partekatua da, baina Israelek indarraren hegemonia ezartzen du de facto. Zisjordaniaren % 22 inguru hartzen du eremu honek.

A eta B eremuak 165 lurralde-unitatetan banatuta daude, artxipelago bat bailitzan beren mapa. Kopuruei erreparatua, herri eta herrixka palestinar ugari daude B eremuan, eta askoz sakabanatuago eta etenagoa da bere geografia A eremuarena baino.

A eta B eremukoak ez diren eremu guztiek C eremua osatzen dute. Israelek kontrol esklusiboa du hemen, eta Zisjordaniako lurraldearen %61 da gutxi gorabehera. Asentamendu juduak C ereduan daude guztiak.

2012. urtean, C eremuan 300.000 palestinar inguru bizi ziren 532 bizitegi-zonatan. Halaber, 389.250 kolono israeldar ere bizi dira, 135 kokalekutan banatuta (legez kanpokoak, nazioarteko zuzenbidearen arabera) eta 100 "outpost" ingurutan (nazioarteko zuzenbidearen eta israeldarraren araberako legez kanpoko asentamenduak). C eremua mugakidea da lurraldeari dagokionez, eta Israelgo administrazio-sisteman Judea eta Samariaren eremua deitzen da. .

1. 1 2  *What is Area C?*. B'Tselem, 9 de octubre de 2013
2. ↑  *UN: 300,000 Palestinians live in Area C of the West Bank*. The Jerusalem Post, 6 de marzo de 2014.
3. ↑   «15,000 More Jews in Judea-Samaria in 2014» *Arutz Sheva*.
**Andres Alberdi Gorostiaga** (Getaria, 1953ko irailaren 9a) euskal hizkuntzalari eta euskaltzaina da. Filosofian lizentziaduna. Irakaskuntzan aritua 38 urtean. Lehenengo, Elgoibarko Ikastolan; ondoren, Elgoibarko Institutuan, eta bertan, Euskara eta Literaturako katedraduna 1982tik, harik eta 2011n erretiroa hartu zuen arte.

Bakarka zein elkarlanean, 1986tik, DBHko eta Batxilergoko Euskara eta Literaturako hogeitik gora ikasliburu eta gramatikaren egilea da. 1986-1990 bitartean, EGAko aztertzaile-taldeko kide, eta, 1988-1990 urteetan, Azterketa Batzorde Ofizialeko zuzendaritza-kidea, Gipuzkoako arduradun akademiko gisa. 1991-1992 ikasturtetik 2011ra arte, Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza Saileko EIMA Programan aritua.

2007tik, Euskaltzaindiaren Zientzia eta Teknika Hiztegia Biltzeko lantaldeko partaide da. 2014tik, Euskaltzaindiaren *Euskara Batuaren Eskuliburu*ko batzordeburu, eta batzorde horrek 2018an paraturiko *Euskara Batuaren Eskuliburua*ren (2018) prestatzaile eta egilea. 2022tik, Morfosintaxiaren Estandarizazioko batzorde ahaldunduko idazkaria da. Euskaltzain urgazle izendatu zuten 2018an.

Bibliografia
------------

* *Euskara Batuaren Eskuliburua (2018,* Euskaltzaindia*).*
* *Manuel Larramendi*. *(*1990, Eusko Jaurlaritza. Argitalpen Zerbitzu Nagusia, *Bidegileak* bilduma).
* *Agustin P. Iturriaga (*1990, Eusko Jaurlaritza. Argitalpen Zerbitzu Nagusia, *Bidegileak* bilduma).
* *Oinarrizko gramatika* (2008, Donostia: Elkar).
* *Ahoskera* (2014, Gasteiz: EIMA. Eusko Jaurlaritza).

Erreferentziak
--------------

1. ↑    irudia, Komunikazioa eta. «Itxaro Borda idazlea eta Andres Alberdi hizkuntzalaria euskaltzain oso izendatu ditu Euskaltzaindiak» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-11-27).
2. ↑    Berria. «Euskaltzain oso izendatu dituzte Itxaro Borda eta Andres Alberdi» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-11-27).

Kanpo Estekak
-------------

* Andres Alberdi Gorostiaga. Euskal Idazleen Elkartea.
* Andres Alberdi Gorostiagari buruz Getariako Artzape aldizkarian.
* Andres Alberdiren lanak
Categoría:Mujeres
**Montserrat Pujol Vilarnau** (Tiana, Katalunia, 1941) Manuel de Falla eskola publikoko maistra eta pedagogoa izan zen. Pekingo Eskoletako ikasleak hartu zituen Botako zelaian, eta 1972an itxi ziren. Ondoren, irakasle lanetan aritu zen Jacinto Benavente eskolan, Besosko San Adriango Mina auzoan (Mercè Pinyolen zuzendaritzapean).

Paco García de Harorekin batera "La letra participando entra" proiektua bultzatu zuen, Mina auzoko biztanleria alfabetatzen laguntzeko helburua zuena, eta proiektu horretatik abiatuta idatzi zen La Minako alfabetatzeari buruzko adierazpena. 1981ean, berriz ere La Mina auzoan, eta Paco García de Harorekin, "Analfabetismoa eta garapen komunitarioa" izenburua zuen "Alfabetatzeari buruzko eskualde arteko mintegia" antolatu zuen.

Sariak

Montserrat Pujol Vilarnau recollint el premi Ciutat de Sant Adrià 2013 Montserrat Pujol Vilarnau, Sant Adriàko Ciutat saria jasotzen (2013)
2013. urtean Ciutat de Sant Adrià saria eman zioten kultura arloan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Premiats any 2013.* .
2. ↑    *Agraïments pel Premi Ciutat de Sant Adrià" per Montse Pujol.*  6 de maig de 2013.
*Artikulu hau antzerki generoari buruzkoa da; Greziako hiria gaitzat duena beste hau da: «Drama (Grezia)»*
**Drama** antzerkiaren generoa da, Antzinako Greziatik datorrena. Halaber, literatura eta zinemarena ere bada.
Tragediako eta komediako elementuz osatzen da, baina antzerkia bera izendatzeko ere erabili ohi da.

Dramak, berez, lotura handia du ahozko literaturarekin, eta testu dramatiko idatziaren eta antzerki-emanaldiaren arteko harremanak finkatzea ez da beti gauza erraza. K.a. V. mendeko Greziako dramagileen testuetatik, ondorengo kopiatzaileek bildutako laburpenak besterik ez dira iritsi. Beraz, esateko edo abesteko hitzen eta antzerkiko gainerako elementuen (mugimendu, agertoki, jantzi, musikaren) arteko harremanak zehaztea zaila da. Dramagilearen idazkeran oinarrituta, zenbait datu lor daitezke, baina, gehienetan, bestelako ikerketak egin behar dira osagai horietaz zerbait jakiteko. Ingalaterrako Errenazimentu garaiko drametan ez zen hasieran testurik argitaratzen, baina lanen garrantzia areagotu ahala hasi ziren drama-liburuak kaleratzen. XIX. mendetik aurrera batez ere, testu idatziaren ondoan, agertokiaz, antzezleen mugimenduez eta antzezleen itxuraz oharrak idazten hasi ziren. Testu horiek literatura-lan nagusi bilakatu ziren zenbaitetan: *Oresteren zikloa, Lear Erregea, Peer Gynt.* Hala ere, erraz ahazten da idazkera-mota hori zenbait ahotsentzat egina dela, eta ekintzak adierazteko gainera. Greziarren drametan, itzulpenak direnean batez ere, maiz falta dira koruek eta antzezleek abestu behar zituzten zatiak. Gauza bera gerta daiteke, galduak egotea alegia, mugimenduekin eta antzezleen arteko harremanekin zerikusia duten oharrekin. Esandakoaren arabera, ahozko literaturak eta dramak zerikusi handia dute, baina, hala ere, literatura dramatikoaren barruan sartuak daude drama nagusiak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25372
* Commonscat Multimedia: Drama

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85039316
* NKC: ph119598
* AAT: 300417554
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D004324

 |

* Wd Datuak: Q25372
* Commonscat Multimedia: Drama
**Bizantziar armada**, hau da, **Ekialdeko Erromatar Inperioko armada**, Erromatar Armadaren Erdi Aroko jarraipena da eta bere elementu aktiboa, hau da, erromatar legioa zen. Armada hau K.o. V. mende geroztik aktibo egon zen XV. mendera arte eta denbora horretan zehar etengabeko gerran egon zen, barbaro, persiar, arabiar, bulgariar, seljuktar turkiar, otomandar eta inperioaren mugak jazartzen zituzten beste hainbat herriren aurka borrokatuz.

Denbora luzez Bizantziar armada historialariek nahiko baztertua izan zen, batez ere Europan interes handirik ez zuelako eta Bizantziar Inperioaz nolabaiteko etsaitasun edo larritasun batekin hitz egiten zen, "mila urteko ustelkeriaz" hitz egiten zelako; haien jauregi-intriga, hilketa, erlijio-desadostasun, festa fanatiko, soberan dauden gaiei buruzko diskurtso gogorrak, etab. Egia esan, ikerketa modernoei esker inperio honen boterea berriro ebaluatu ahal izan da eta haien iritziz okerra da Bizantzioko armadak armada ahul, gaitasun ez edo desorganizatu gisa aipatzea, ahultasun edo gainbehera garaietan izan ezik, Paleologoen dinastiaren kasuan bezala.

Bizantziar armada oso indartsua zen eta bere boterearen kausa nagusietako bat izan zen bere kokapen geografiko pribilegiatua, bi munduren (Mendebaldea eta Ekialdea) bidegurutzea zena, elementu kultural eta militar batzuk ematen zizkiola. Horren ondorioz, armadak unitate berriak eta taktikak xurgatu zituen, eta unitate horiek ez ziren Erromatar Inperioarenak, beste Inperio edo eskualde batzuenak baizik (adibidez: Greziako helenismoa eta greziar taktika, persiar zalditeria, barbaroen taktika, Erromako legioak, Ekialdeko arkulariak, etab.) azken hori indar indartsu eta eguneratua bihurtuz, Ekialdeko persiarrei zein Mendebaldeko barbaroei aurre egiteko gai dena. Urteen poderioz Armada zalditerian oinarritutako Erdi Aroko armada bihurtu zen. Europako, Asiako eta Afrikako armadarik eraginkorrenetakoa izan zen Erdi Aroaren zati handi batean.
**Irteera** edo **Exodo**a (hebreeraz Shemot, שְׁמוֹת; grekeraz Ἔξοδος, *Exodus*) Bibliako bigarren liburua da. Moisesek Israel herria Egiptoko morrontzatik nola atera zuen eta Kanaango lurraldera (gaur egungo Israel-Palestina) nola iritsi ziren kontatzen du. Bidean Jainkoak Sinai mendian itun bat egin zuen herriarekin, Moisesen bitartez eta Legea edo Hamar Aginduak eman zizkion.

Tradizioaren arabera, Moisesek berak idatzi zuen liburu hau, baina gaur egun Biblian aditu direnek liburuak azken forma K.a. 450 urte inguruan hartu zuela uste dute, aurretik zeuden testu idatziak eta ahoz ahoko tradizioak bat egin zutenean. Liburuaren arabera, bertako gertaerak K.a. 13. mendean gertatu ziren.

Liburuaren atalak
-----------------

Irteera liburua lau ataletan bana daiteke:

### Irteera aurretik

Israeldarrak Egiptoko faraoiaren morroi ziren. Gero eta gehiago zirenez, egiptoarrak beldurtu egin ziren eta horregatik jaioberri guztiak hiltzeko agindu zuten. Israelgo emakume batek semea izan eta Nilo ibaian utzi zuen saski batean. Faraoiaren alabak, umea ikusirik, beretzat hartu eta seme antzera hezi zuen, Moises izena jarriz (izen horrek "uretatik ateratakoa" esan nahi du).

Bien bitartean, israeldarrak gero eta zapalduago zeuden egiptoarren menpean. Moises faraoiaren aurka altxatu zen israeldarren kontra erabilitako metodo gogorrak gaitzetsiz eta honek basamortura erbesteratu zuen. Basamortuan Jainkoaren deia jaso zuen Israel herria aska zezan aginduz.

### Israelen askapena

Moises Egiptora itzultzean faraoiaren aurrean aurkeztu zen israeldarrei Egiptotik irteteko baimena emateko eskatzera. Honek uko egin zion eskaerari eta israeldarren aurkako zapalkuntza gogortu zuen. Jainkoak, Moisesen bitartez, mirariak egin zituen Israelen alde eta Egiptoren aurka eta azkenean faraoiak amore eman zuen.

Israeldarrek jai egin zuten beraien askapena ospatzeko (juduen Pazko jaia, gaur egun ere ospatzen dute). Biharamunean Itsaso Gorria zeharkatu eta Sinaiko basamortuan zehar Kanaango lurraldera abiatu ziren.

### Sinaiko ituna

Sinai mendira iristean, Jainkoak Hamar Aginduak eman zizkien israeldarrei, Moisesen bitartez. Israel Jainkoaren Herri Aukeratua bihurtu zen horrela. Legearen bitartez, Israel herrialde teokratiko bihurtu zen, Jainkoa baitzen bere buru.

### Jauretxeari buruzko aginduak

Jainkoak israeldarrei gurtza egiteko arauak eman zizkien, itun-kutxa nola zaindu behar zuten azalduz.

Ikus, gainera
-------------

  

* Biblia
* Hamar Aginduak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9190
* Commonscat Multimedia: Book of Exodus
* Wikisource Jatorrizko testuak: Biblia/Irteera

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 265859281
* BNA: 000058031
* BNF: 120082974 (data)
* GND: 4015988-7
* LCCN: n79063137
* SUDOC: 028199294
* BIBSYS: 90089276
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q9190
* Commonscat Multimedia: Book of Exodus
* Wikisource Jatorrizko testuak: Biblia/Irteera
*Agaricus subperonatus*

Sinonimoak: *Agaricus vaporarius*, *Psalliota hortensis var. superonata*, *Agaricus* *subperonata*, *Agaricus campestris var. vaporarius*

Sukaldaritzako bigarren mailako *Agaricus* taldekoa da, *benesii*, *comtulus*, *dulcidulus* eta *lutosus* bezala.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 9 cm arteko diametrokoa, esfera-erdikotik laura. Kapelaren azala arre ilun kolorekoa, erradialki pitzatuz joaten da azpiko kolore zurixka ikusten uzten duten ezkatetan.

**Orriak:** Libreak, arrosa ilun koloretik beltzera doan kolorekoak, ertz zurbilarekin.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 8 cm arteko garaierakoa, motza, kapelaren kolorekoa, behealdean orban ilunekin.

**Haragia:** Zuria, arrosa ebakitzean. Usain atseginekoa eta zapore gozokoa.

**Etimologia:** *Agaricus* terminoa grekotik dator, perretxikoa esan nahi duen "agarikón" hitzetik.

Jangarritasuna
--------------

Jangarri kaskarra.

### Nahasketa arriskua

*Agaricus vaporarius* delakoak neurri handiagoa du (10-20) eta kolore ilunagoak ditu eta ez hain gorrixkak.

Sasoia eta lekua
----------------

Udaberrian eta udan. Belardietan, larreetan, basoetako soilguneetan. Urria.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 274 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  AVT Asociacion Vallisoletana de Micologia.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia..
**Jaime Mir Ferri** (Barcelona, 1928ko azaroaren 22a-Barcelona, 2019ko maiatzaren 29a), txirrindularitza laguntzailea eta aktorea izan zen. 51 Espainiako Vuelta eta 26 Frantziako Tour egin zituen txirrindulariak laguntzen. 100 pelikula inguru egin zituen baita ere.

Lehen urteak
------------

Bi urte zituenean bere aita hil egin zen. Espainiako Guda Zibila bukatu ostean, bere ama Encants merkatuan laguntzen hasi zen, fruitudenda txiki batean.

Geroago, taxista bihurtu zen eta 1950Ko hamarkadant txirrindularien txofer bezela lan egiten hasi zen. El mundo deportivo aldizkariarentzako lan egin zuen, baita ere. 1959. urtean bere lehen Frantziako Tourra egin zuen. 1962 eta 1963. urteetan Kas taldean izan zen. 1963. urtean, Jacques Anquetil txukun ateratzen zela podiumean ohartu zen bere emazteak emandako laguntzagatik, helmugara itxura itxusian heldu ondoren. Horrela, bere eginkizun nagusia bihurtu zen eta helmuga guztietan izaten zen txirrindulariak laguntzen, maillota ondo jartzen eta gorra ipintzen. Lan honetan famatua bihurtu zen.

Zinema
------

Las piernas de la serpiente pelikulan hasi zen laguntzailea gisa. Pelikula honek txirrindularitzari buruzkoa da. Geroago, western eta kinki zineman lan egin zuen. Perros callejeros, Los bingueros, Los últimos golpes del Torete eta Yo, el Vaquilla bezalako pelikuletan lan egin zuen aktore bezala.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
**Miguel Ángel Lauri**, Frantzian **Michel Lauri** izenez ezaguna (1908ko abuztuaren 29a - 1994ko irailaren 26a) futbolaria izan zen, Estudiantes de La Plata taldean jokatu zuen. Argentinan jaioa eta Euskal jatorrikoa,  Lauri Argentinako futbol selekzioa eta Frantziako futbol selekzioa ordezkatu zituen.

Karrera
-------

Laurik 1928an egin zuen debuta Estudiantes taldean, Argentinako futbol afizionatuen garaian. Argentinako selekzioarekin debuta egin zuen 1929an.

1930eko hamarkadaren hasieran, Argentinako jokoaren profesionalizazioaren ostean, Lauri *Los Profesores* (Irakasleak) izenez ezagutzen den Estudiantesen erasoko talde ospetsuaren parte izan zen. *Flecha de Oro* (Urrezko Gezia) ezizena irabazi zuen eskuin oineko jaurtiketa gaitasun indartsuagatik.

Laurik 1933ko *Los tres berretines* filmean egin zuen agerraldia, futbolarekin, tangoarekin eta zinemarekin obsesionatutako familia bati buruzko komedian. 

1935ean Lauri Amerika Kopa jokatu zuen, non selekzioarekin bere gol bakarra sartu zuen, azkenean Uruguairen aurka galdu zuen finala. 

1937an Lauri Frantziako Sochaux-Montbéliard klubak fitxatu zuen, 1938ko Frantziako liga irabazi zuen kanpainan parte hartu zuen.

Laurik partida bat jokatu zuen France A taldean 1937an, Frantziarako jokatu zuten lau argentinar bakarretako bat bihurtuz. 

1939an Bigarren Mundu Gerra zela eta Lauri Frantzia utzi eta Hego Amerikara itzuli zen, Uruguaiko Peñarol taldean jokatu zuen.

Tituluak
--------

| Denboraldia | Taldea | Titulua |
| --- | --- | --- |
| 1938 | Sochaux-Montbéliard | Frantziako liga |
|
| 1937 | Sochaux-Montbéliard | Frantziako Kopa |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Cassiau-Haurie, Christophe.  (21 December 2009). *La migration des footballeurs africains en Europe – Africultures.* .
2. ↑   «The Three Amateurs» *IMDb*.
3. ↑   «Southamerican Championship 1935» *www.rsssf.com*.
4. ↑  Zona Charrua article

Kanpo estkak
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3107352
* Commonscat Multimedia: Miguel Ángel Lauri

---

 |

* Wd Datuak: Q3107352
* Commonscat Multimedia: Miguel Ángel Lauri
Konde koroa
**Kondea**, errege edo erreginek, pertsona batzuei euren esker ona adierazteko ematen dieten Europako noblezia tituluetako bat da.

Titulu honek, berarekin, tratamendu berezi bat darama, baina, gaur egun, ez du inongo pribilegiorik ematen, antzina bezala, non lurrak jasotzen zituzten edo zergarik ordaindu behar ez zutenean, beste mesede batzuen artean.

Bere jatorria, Erromatar Inperioaren behe garaiko *comes* tituluan dago. Funtzio militardun kargu politiko-administratibo bat zuten, batez ere mugen defentsan.

Kondearen emazteak, edo titulu hori duenak, kondesa bezala ezagutzen da. Kondeek euren jurisdikzioa erabiltzen zuten lurraldeari, konderri deritzo.

XIX. mendetik aurrera, titulu hau, ohorezkoa baino ez da.

Noblezia titulu hau dutenek jasotzen duten tratamendua, Txit Prestua da, tituluak Espainiako Handiki dignitaterik ez badu, eta Txit Gorena, baldin badu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3519259
* Commonscat Multimedia: Counts

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 166491249 (data)
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 4102
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3519259
* Commonscat Multimedia: Counts
**Afrika Prokontsularra** Erromatar Inperioko probintzia bat izan zen. Egungo Tunisiako lurraldea ia-ia betetzen zuen, baita egungo Libiako kostaldeko zati bat ere. Afrikako kontinenteak izena probintzia honi zela kausa erdietsi zuen.

Historia
--------

Erromak *afri* izena eman izan zien aintzinatik Mediterranear Itsasoaren hegoaldean Egiptotik mendebaldera zeuden leinuei.

Hirugarren Gerra Punikoan erromatarrek kartagotarrak garaitu zituztenean, hauen lur onenekin *Afrika Prokontsularra* probintzia eratu zuten K.a. 146 urtean. Izenak dioen bezala prokontsul bat ezarri zuten buru eta Utica bihurtu zen hiriburu. Probintzia hoau sortzean Sizilia hegoaldean potentzia berri bat eratzea ekidin nahi izan zen.

K.a. 118 urtean Jugurta printze numidiarrak inguruko erreinu txikiak batu zituen. Bere heriotzaren ondoren erromatarrek beren menpeko Boko I.a ezarri zuten Afrikako errege.

K.o. 314 urtean Diokleziano enperadoreak Afrikako diozesia sortu zuen eta Kartago ezarri zuen diozesiko hiriburu. 432 urtean bandaloek inbaditu eta diozesia deseginez beren erresuma ezarri zuten bertan. 533 urtean bandaloen arteko istilu dinastiko bat probestuz Justiniano I.a enperadoreak Belisario jenerala bidali eta erromatarren agintzea berrezarri zuen.

698 urtean Egiptoko musulmanek konkistatu zuten eremua, Erroma erori eta 222 urte geroago.

Ekonomia
--------

"Inperioaren aletegia" ezizena eman izan zitzaion, izan ere milioi bat tona zekale ekoizten baitziren urtero eta hauetatik laurdena esportatu egiten zen. II. mendean oliba olioaren esportazioa zekaleen parera iritsi zen.

Erroma hiriaren populazioak gora egin ahala afrikarren artisautza eskaria ere asko igo zen eta ongi antolaturiko hiriak sortu ziren. Keramikak garrantzia handia hartu zuen.

Ikus, gainera
-------------

* Ifriqiya

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2004/XII/16). *142. araua: Antzinateko eskualdeen euskarazko izenak.*  Bilbo.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q181238
* Commonscat Multimedia: Roman Africa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 151404673
* BNE: XX5226076
* BNF: 15314373k (data)
* GND: 4084774-3
* LCCN: n90722599
* SUDOC: 032076169
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q181238
* Commonscat Multimedia: Roman Africa

  



|  **120ko Erromatar Inperioko probintziak** |  |
| --- | --- |
| Akaia | Afrika Prokontsularra | Alpe Cottiae | Alpe Maritimoak | Alpe Poenninae | Arabia Petraea | Armenia | Asia | Asiria | Bitinia | Britania | Dalmazia | Dazia | Egipto | Epiro | Galazia | Galia Akitania | Galia Belgika | Lugdunensis | Narbonensis | Germania Beherea | Germania Garaia | Balear Hispania | Hispania Betika | Hispania Lusitania | Hispania Tarraconensis | Italia | Judea | Kapadozia | Komagene | Korsika eta Sardinia | Kreta eta Zirenaika | Likaonia | Lizia | Mauretania | Mazedonia | Mesia | Norika | Numidia | Osroene | Panfilia | Panonia | Pisidia | Ponto | Rhetia | Sizilia | Siria | Sofene | Trazia | Zilizia | Zipre |
|   |
Geometrian, fisikan, astronomian, geografian eta lotutako zientzietan, plano bat **horizontala** da puntu jakin batean, puntu horretan eremu grabitatorioaren gradientearekiko perpendikularra bada. Bestela esanda, itxurazko grabitateak puntu horretan berun haria planoarekiko perpendikularki esekitzea eragiten badu.

  

Belardi gainean ilargi betea zegoela, Jonathanek karezko bide batetik eraman gintuen bere manyattaraino, adarrez eta lokatzez, behi gorotzez eta larruz eraikitako kupuladun aterpe multzo batera.

Hedaduraz, kontzeptu horizontala bertikalarekin batera erabiltzen da lerro eta kontzeptu erlazionatuak deskribatzeko, nahiz eta berez berun hariarekin edo nibelarekin bat ez etorri; axola duen bakarra da biek angelu zuzen bat osatzea. Hala, kontzeptu horiek edozein planotan erabiltzen dira beren artean perpendikularrak diren ibilbideak deskribatzeko, hala nola arkitekturan, ingeniaritza zibilean edo xakeko taularen kasuan.

Oro har, horizontala den zerbait marraz daiteke ezkerretik eskuinera (edo eskuinetik ezkerrera), koordenatu kartesiarren sistemaren abzisa-ardatza bezala.

Kanpo loturak
-------------
**Grand Départ** bat (italieraz **Grande Partenza,** euskaraz *irteera handia*) Itzuli Handien kontestuan hasierako etapak bere baitan hartzen dituzten ekitaldia dira. Ohikoan eskualde jakin baten protagonismoa bilatzen da, erakundeen babesletzarekin, baita ere itzuliaren jatorrizko herrialdetik kanpo, eskualdearen sustapena bilatzeko. Marketin operazioa izan ohi da, kirol antolakuntzaz gain.

Tourraren kasuan, adibidez, EAEko agintaritzekin antolatu zen Grand Départ Pays Basque 2023an Euskal Herrian, eta 2024an Grand Départ Florence Émilie-Romagne 2024 antolatuko da Italian. Tourraren antolakuntzak publiko egiten ez den kanon bat kobratzen dio eskualdeko erakundeei Grand Départ bat bertan izateagatik. Danimarkako irteeraren 2022ko kasuan 10 milioi edo 12 milioi euro izan zirela argitaratu zen, eta Euskal Herriko 2023koan 12 milioi.

Italiako Giroaren kasuan Grande Partenza 2022 delakoak Hungaria izan zuen protagonista. Espainiako Vueltan ere egin izan dira horrelakoak, baina ez da termino berezi bat erabili izan, *irteera* edo *irteera ofizial* epitetorik gabeak erabili ziren adibidez 2022an Herbehereetan egindako Vueltaren 3 etapako ekitaldian.

Terminoak itzuli handietatik beste batzuetara ere migratu du. 2023ko Tour of Britain itzuliak Grand Départ bat izan zuen Manchester Handia eskualdean.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Grands Départs» *www.letour.fr* (Noiz kontsultatua: 2023-10-27).
2. ↑   «Tour de France - Irteera Euskal Herritik 2023» *letour.euskadi.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-10-27).
3. ↑   **(Ingelesez)** Farrand, Stephen.  (2022-07-03). «Denmark gives Tour de France perfect Grand Départ» *cyclingnews.com* (Noiz kontsultatua: 2023-10-31).
4. ↑    «Tourraren diru hotsak» *Enpresa Bidea* 2023-06-29 (Noiz kontsultatua: 2023-10-31).
5. ↑   **(Ingelesez)** «Grande Partenza 2022» *Giro d'Italia 2024* (Noiz kontsultatua: 2023-10-27).
6. ↑   **(Gaztelaniaz)** «La Vuelta 22 saldrá de los Países Bajos - La Vuelta 2023» *www.lavuelta.es* (Noiz kontsultatua: 2023-10-31).
7. ↑   **(Ingelesez)** Bull, Nick.  (2022-12-08). «Greater Manchester to host Tour of Britain 2023 Grand Départ» *Tour of Britain* (Noiz kontsultatua: 2023-10-31).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q122468729
* Commonscat Multimedia: Grand Départs

---

 |

* Wd Datuak: Q122468729
* Commonscat Multimedia: Grand Départs
Celtic Park estadioko harmailak *Old Firm* derbian zehar: ezkerretara Celtic FCtaldeko zaletuak orlegiz eta eskuinera Rangers FC taldeko zaletuak urdinez.
**Old Firm** edota **Auld Firm** (euskaraz *Enpresa Zaharra*) Eskoziako Glasgow hiriko Celtic FC eta Rangers FC taldeen arteko derbi edo norgehiagokak jasotzen duen izena da. Bi talde hauek Glasgow hiriko bi futbol talde nagusiak izateaz gain, Eskozian txapelketa gehien irabazi dituztenak dira.

Lehia historikoa izateaz gain kirolaz haratago doa, erlijioa eta politika ere nahasten baitira. Lehia honen jatorria Eskoziako katoliko eta protestanteen nahiz Ipar Irlandako errepublikar eta loialisten arteko lehia eta ezinikusian datza, XVII-XVIII. mendeetan Ipar Irlandan eskoziar kolono protestante ugari ezartzeaz gain, XIX-XX. mendeetan Eskozia nahiz Glasgowra irlandar etorkin ugari lan egitera joan baitziren, Celtic FC taldearen sortzailea bera Anai Kerins irlandar apaiza izan zen.

Lehenbiziko derbia, 1888ko maiatzaren 28an jokatu zen, Celtic 5 - Rangers 2 emaitzaz amaitu zelarik.

Bestalde, 1980ko hamarkadatik aurrera New Firm izendapenaz Aberdeen FC eta Dundee United FC taldeeen arteko lehia edo derbia ere izendatzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q643817
* Commonscat Multimedia: Old Firm rivalry

---

 |

* Wd Datuak: Q643817
* Commonscat Multimedia: Old Firm rivalry
**Anni-Frid Synni, Reuss von Plauen printzesa** (jaiotza izena: **Anni-Frid Synni Lyngstad**; Ballangen, Norvegia, 1945eko azaroaren 15a), profesionalki **Frida Lygstad** edo **Frida** izenarekin ezaguna, suediar pop eta jazz abeslaria da. Norvegian jaioa, ama norvegiar eta aita alemaniarraren alaba, Suedian hazi zen eta ABBA pop taldearekin lortu zuen nazioarteko sona. ABBArekin 380 milioi diska saldu zituen, musikaren historiako salmenta onenen artean kokatuz. ABBAren hausturaren ostean bakarlari gisa jarraitu zuen bere karrera.

Biografia
---------

11 urterekin egin zuen bere lehenengo debuta Gurutze Gorria benefizientziarentzat. Bi urte geroago abeslari gisa hasi zen dantza talde batean, eta hamarkada batean hainbat talderekin lanean aritu zen. Bere lehenengo lana 13 urterekin lortu zuen, jazz abeslari bezala. Beranduago, bere taldea sortu zuen eta 1962an Ragnar Fredriksson konposatzailearekin ezkondu zen, 18 urte zituela. Berarekin bi seme-alaba eduki zituen: Hans (1963an jaiotakoa) eta Ann Lisse-Lotte (1967an jaiotakoa).

Pixkanaka herrialde osoan ezaguna izaten hasi zen, eta Estokolmora joan zen bizitzera, gala eta atzerrira egin behar zituen bidaiengatik; hala nola, Japoniara edo Venezuelara.

Disneyren disko batean parte hartu zuen, bertan "*Txistuka lanera*", Edurnezuri eta zazpi ipotxen ipuineko abestia interpretatzen zuelarik. 1967ko irailaren 3an, Anni-Fridek talentu lehiaketa bat irabazi zuen eta kontratu bat lortu zuen EMI-rekin, bere lehen abestiak kaleratuz. Bere lehen albuma 1971n kaleratu zuen, Benny Andersonek ekoiztuta. 1972. urtetik aurrera eta hamarkada batez, taldearekin egin zuen bere ia lan guztia, baina bakarkako album bat ere atera zuen, "*Frida bakarrik*" izenekoa, 1975ean. Benny Andersonekin ezkondu zen 1978ko urriaren 6an, baina hiru urte geroago dibortziatu ziren eta ABBA urtebete geroago banandu zen. Hurrengo urteetan ingelesezko hainbat disko kaleratu zituen.

1991an Fridaren alaba, Ann Lisse-Lotte, auto istripu batean hil zen Estatu batuetan, bere bizilekuan.

1992an Heinrich Ruzzo Reuss von Plauen printzearekin ezkondu zen, baina hau 1999an hil zen, minbizi linfatiko baten ondorioz. 

1990 hamarkada hasieran, bere egiteko nagusia ingurumen arazoak konpontzea zen arren, 1996ean beste album bat kaleratu zuen, "*Aieneak*" izenekoa. Gaur egun, Reuss von Plauen printzesa Suizan bizi da, eta karitatezko obrak egiten ditu. Mamma Mia! musikalaren estreinaldi eta sarietan ikusi izan da ABBA-ko Björn Ulvaeus kidearekin.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Anni-Frid Lyngstad*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q201908
* Commonscat Multimedia: Anni-Frid Lyngstad

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 15908234
* ISNI: 0000 0000 7839 0759
* BNE: XX1604181
* BNF: 13894167b (data)
* GND: 131630911
* LCCN: n91057797
* NKC: xx0034750
* SNAC: w6c56xr8
* SUDOC: 179957260
* BIBSYS: 22832
* KulturNav: id
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q201908
* Commonscat Multimedia: Anni-Frid Lyngstad
***Deikudea*** Fra Angelico margolariak egindako erretaula da, urrea eta tenpera erabiliz ohol gainean. Egun Madrilgo El Prado museoan dago.

Historia
--------

Fra Angelicok Fiesoleko Santo Domingoren komentuko elizarako pintatu zuen margolan hau. Fraideek Mario Farneseri saldu zioten 1611n, elizako kanpandorreko lanak ordaindu ahal izateko.

Handik gutxira, printze italiar horrek Filipe III.aren balidoa zen Lermako dukeari eman zion opari. Margoa Valladolideko domingotarren elizan (Lermako dukeen panteoia) utzi bazuten ere, Madrilgo Erregearen Oinutsen Komentura igorri zuten, eta han XIX. mendeko erdialdera arte egon zen.

Han aurkitu zuen Federico Madrazok, Pradoko museoko zuzendariak, eta, hainbat kudeaketa egin ondoren, lortu zuen 1861ean Pradora eramatea, Madrazok margotutako beste Deikunde baten trukean.

Deskribapena
------------

Deikundearen gaia dago pintaturik, Testamentu Berrian kontatzen den eran , (Lc. 1,26-38). Eszena arkupe batean garatzen da, zeinek Brunelleschiren *Spedale degli Innocenti* ekartzen baitu gogora. Puntu erdiko arkuak ditu, zutabe zuri eta meheen gainean. Ertz-ganga urdinez dago margoturik, urrezko izar txikiak dituela.

Ama Birjinak liburu bat dauka kolkoan. Arrosa koloreko tunika eta soingaineko urdina daramatza. Aingeruaren soinekoa arrosa da, urrezko zerrendak dituena. Bi irudiak ilehoriak dira, azal zurikoak eta esku fin eta luzekoak.

Margolanaren ezkerraldean lorategi bat dago, zein Paradisua baita. Goiko aldean Jaungoikoaren eskuak ikusten dira, eta, haietatik urrezko argi izpi bat abiatzen da, non Izpiritu Santuaren usoa baitoa. Lorategian, halaber, Adam eta Eva agertzen dira, larruez jantzirik, buru makur eta damuturik. Haien atzean aingeru batek begiratzen du Paradisutik alde egiten dutela. Eszenak irudikatzen du bekatuaren hasiera (Adamek eta Evak egindakoa) eta amaiera (Jesusek ekarriko duena).

Margolanaren azpialdean, bost paneletan, Ama Birjinaren bizitzaren zenbait eszena agertzen dira, obra osatuz: Mariaren jaiotza eta ezkontza, Bisitazioa, Magoen Jaurespena, Aurkezpena eta Iragaitza.

Estiloa
-------

Margolana estiloan ageri dago pintura gotikotik Pizkundera iragateko trantsizioa. Erdi Aroaren ezaugarriak miniaturako zertzelada zehatzak dira, esaterako, Adamen eta Evaren aurreko loreetakoak edo aingeruaren hegoetako xehetasunak. Kolorea eta argia, berriz, Pizkundekoak dira, bai eta arkitekturaren soiltasuna ere.

Horrek dudak ekarrik ditu obraren autoretzari dagokionez. Izan ere, irudi du Fra Angelicoaren ondokoa dela. Fra Angelicok berak egindako beste deikundeen aldean, honako honetan bitxiak izan daitezke perfekzio teknikoa eta Mariaren begitartean espiritualtasun handiagorik ez agertzea.

Egun, hala ere, kritikak ez du zalantzan jartzen egilea Fra Angelico dela.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2378567
* Commonscat Multimedia: Annunciation by Fra Angelico (Prado)

---

 |

* Wd Datuak: Q2378567
* Commonscat Multimedia: Annunciation by Fra Angelico (Prado)
**Egun da Santimamiña** edo **Egun da Santimamina** Gabriel Arestiren poema bat da. 1966an Mikel Laboak plazaratu zuen Jose Mari Arrizabalagaren musikarekin.

Gabriel Arestiren poema izaki, egun herri-kanta bihurtu da eskubide osoz eta ohikoa da jaialdietan entzutea. Bertsolariek ere doinu hori erabili ohi dute koplatan aritzeko, leloa (*Egun da Santimamiña...*) koplarik koplarako tartean kantatuz.

Letra
-----

Egun da Santi Mamiña
benetan egun samiña.
Goiko zeruan gorde dezala
luzaro neure arima.
Esaten dizut egia
hau ez da usategia
erroi artean izan nitzaden
benetan ausartegia.
Itsas aldean izarra,
hari begira lizarra;
euskara salbo ikusi arte
ez dut kenduko bizarra.
Kantatu zuen oilarrak,
argitzen dira belarrak;
Ageda gure martiriari
moztu zizkaten bularrak.
Bularrak moztu zizkaten eta
Euskalerriak diotsa,
solomu luze dultzerik gabe
eman zaidazu bihotza.
Eman zaidazu bihotza eta
ken berriz nahigabeak.
Esan noiz garen izanen gure
etorkizunen jabeak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Mikel Laboa» *www.badok.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-20).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256546

 |

* Wd Datuak: Q12256546
Greziar mitologian, **Melanpo** (antzinako grezieraz: Μελάμπους, *Melampous*, "oin beltzezkoa"), greziar igarle bat da. Hesiodok olerki bat eskainiko zion, *Melampodia* izenekoa, gaur egun desagertuta dagoena.

Mitoa
-----

Umea zela, Melanpok, bere zerbitzariei, hauek harrapatutako bi suge salbatzeko agindu zien. Esker on gisa, sugeek, ume gazteari, animaliekin hitz-egiteko ahalmena eman zioten.

Helduarora iritsi zenean, Melanpo, ospe handiko igarle eta petrikilo bat izan zen. Argolidan zegoela, Preto erregeak deitu zuen. Errege honen hiru alabak erotu egin ziren, Dioniso jainkoa gurtzeari uko egiteagatik, behiak zirela uste zuten. Melanpok, erresumaren heren bat eskatu zuen sendapenaren prezio bezala. Pretok uko egin zion, eta hiru printzesen eromena hedatu egin zen, laster, erresuma guztiko emakumeak berdin geratu zirelarik, euren etxeak utzi eta euren seme-alabak hil zituztenak. Melanpok, orduan, dionisiar eromena arindu zuen sendapen homeopatiko baten bidez: "erritu oihu eta deabruzko erotasun baten bidez". Melanpok, orduan, erresumaren bi heren jaso zituen, heren bat beretzako eta bestea bere anaiarentzako.

Iturriak
--------

* Apolodoro Liburutegi mitologikoa i.9.11-13, ii.2.2
* Diodoro Sikulo Biblioteka Historikoa iv.68
* Herodoto Historiak ii.49
* Propertzio Elegiak ii.3, v.51 eta hurrengoak
* Virgilio Georgikak iii.550

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q602258
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 79419966
* ISNI: 0000 0000 5731 8707
* BNF: 166446939 (data)
* GND: 119339609
* SUDOC: 124747884
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q602258
**Kotoi Merkatarien Atea** (arabieraz: باب القطانين‎: ) Al-Aqsako meskitaren barrutiko ateetako bat da, Jerusalengo hiri zaharreko Tenpluko Mendian. Barrutiko mendebaldeko lautadatik Kotoi Merkatarien Merkatuan sartzeko atea da. Ekialdeko fatxada dotoreagatik nabarmentzen da.

Historia
--------

Tankiz sultan-ordeak gainbegiratuta eraiki zen 1336an, Mamelukeon sultanatoaren garaia an-Nasir Muhammad sultana agintean zela. XIV. mendeko Ibn Fadlallah al-Umari historialariak azaldu zuenez, Tenpluko Mendia azoka eta merkatarien kaleekin lotzea izan zen eraikuntzaren arrazoia.

Deskribapena
------------

Hamar urrats behera egin behar dira kale lautik atea propio igarotzeko.

Ekialdeko fatxadak konposatuaren barrualdearn esfera laurdeneko ganga dago. Ganga horrek arku leunki zorrotza du, eta *ablaq* estilo islamikoan daude jarriak, adreilu gorriz eta beixez txandakatuz. Gangak mukarna apaindurako bost lerro ditu hakaber.

Gangaren eta atearen artean hirusta formako arkua dago, honek ablaq patroiak dituelarik adreilu beltz eta beixetan. Egitura honen tinpanoan leiho txiki bat zegoen, baina 1927an itxi zuten.

1. 1 2   «Suq al-Qattanin» *I2UD*.
2. 1 2 3   «Bab al-Qattanin» *Institute for International Urban Development (I2UD)*.
3. 1 2   «Bab al-Qattanin» *Archnet*.
Arabiar Iraultzaren bandera
**Arabiar Iraultza** Otomandar Inperioaren aurkako matxinada bat izan zen, Siriatik Yemeneraino zabaltzen zen estatu arabiar bat sortzea helburu zuena. Bi urte iraun zituen, 1916tik 1918ra eta denbora labur horretan erreinu arabiar bat ekarri zuen, geroago zatiketa kolonialagatik ordezkatua izan zena.

XX. mendearen hasieran turkiarrak eta arabiarrek ziren Otomandar Inperioko etnia nagusiak. Azken hauek ordea iraultza kulturala hasi berri zuten, kontzientzia nazionala hartuz. Lehen Mundu Gerratea astean, Otomandar Inperioak Alemaniaren alde egin zuen. Bere aldetik Britania Handiak Otomandar Inperioaren aurka lagundu ezkero estatu arabiar bat sortzen lagunduko zuela zin egin zien arabiarrei. Arabiarren laguntza ezinbestekoa izan zen aliatuentzat. Guda amaitzean, Otomandar Inperioa desegin egin zen eta estatu arabiarra aldarrikatu zen. Baina aliatuek traizio egin zieten eta lurralde osoa Britania Handia eta Frantziaren artean banatu zuten. Gainera, Palestinan estatu judu bat sortzeko asmoa erakutsi zuten.

Iraultza hau famatua da *Lawrence of Arabia* filmagatik; bertan T. E. Lawrence militar, arkeologo eta idazlearen biografia azaltzen da.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** The Revolt in Arabia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q239060
* Commonscat Multimedia: Arab Revolt

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85006283
* NKC: ph998069

 |

* Wd Datuak: Q239060
* Commonscat Multimedia: Arab Revolt