recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Haranako izena elebiz, haran honetara bidea markatzen duen Aguraingo bide-seinalean.
**Tautotoponimo** (grezieratik: *tauto* "berdin", *topos* "leku" eta *nomos* "izen") leku bati izena emateko erabiltzen den toponimo pleonastikoa da, tokiaren izendapen geografikoa beste hizkuntza batean errepikatzen duena. Horregatik, tautotoponimoak leku jakin baten kolonizazioaren erakusgarri izaten dira.

Gure inguruko tautotoponimoen adibiderik klasikoena erdarazko *Val d'Aran* litzateke (gaztelaniaz *Valle de Aran*), *Aran* euskarazko *haran* hitzetik datorrelarik. Euskaldun batek errepikapenaren absurdoa argi ikusten du: *Arango harana*.

Xabier Kintanaren ustez Atapuerca ere tautotoponimoa izan daiteke (*ate-puerta*). Hori euskaldunon antzinako mendebalderako hedaduraren erakusgarria litzateke.

Beste tautotoponimo batzuk
--------------------------

* Arabako *Haranako harana* eta *Baias ibaia*.
* *Saharako basamortua* (*sahara*k basamortu esan nahi du).
* *Burgoseko hiria* (*burgo*k hiri esan nahi du).
* *Medinako hiria* (*medina*k hiri esan nahi du arabieraz).
* *Pont de Suert* ("Suert" terminoak *zubi-hiri* esan nahi du aitzineuskaraz).
* *Michigan Lakua* ("Michigan" terminoak *ur handi* esan nahi du ojibweraz).

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Atapuerca izenaren inguruan izeneko artikulua erabili.com webgunean

Ikus, gainera
-------------

* Exonimo
* Toponimo

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3091091

 |

* Wd Datuak: Q3091091
***Eason*** Izaro Andres kantariaren bigarren diska luzea da, 2018. urtean argitaratutakoa.

Musikariak
----------

* Izaro Andres (ahotsa)
* Iker Lauroba (gitarra)
* Oriol Flores (bateria)
* Julen Barandiaran (baxua)

Grabaketa eta abestiak
----------------------

Gaztain Estudioetan grabatu ziren kantak, Zestoan. Donostian ikasten ari denez hiriak presentzia handia izan du abestien sorkuntzan eta hortik diskoari *Eason* izena jartzea, Donostiaren aintzinako izena baitzen Easo. *Donostia* izeneko abesti bat ere badu eta *Neguprenoa* abestiak ere hara garamatza. Abesti hau izan zen gainera diskaren aurkezpena egiterakoan abestu zuena. Aurreko disketan bezala oraingoan ere hiru hizkuntzatan egin ditu abestiak, euskaraz, gazteleraz eta ingelesez. Diskoa atera aurreko bi aurrerapen singleak *Er(h)ori* eta *Delirios* izan dira.

Eason diska aurkezteko bira luzea egin du, Euskal Herrian kantatzeaz gain Espainiar Estatuan egon da eta baita Mexikon ere. *Eason* diskoak izan duen arrakastaren seinale Musika Bulegoa Saria lortu izana.

Azala
-----

Hiru Damatxo Ideia Faktoriak egin zuen azala eta diskako liburuxka. Argazkietan Izaro bera ageri da Donostian.

Kantuen zerrenda
----------------

1. *Er(h)ori* - 3:52
2. *De más* - 4:16
3. *Delirios* - 4:29
4. *Zure ezpainen itsasoan* - 4:51
5. *Neguprenoa* - 3:44
6. *Zuri begira* - 5:05
7. *Donostia* - 5:40
8. *Devil* - 4:46
9. *Pick up* - 3:19
10. *La felicidad* - 3:28

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Eason.*  (Noiz kontsultatua: 2018-02-17).
2. ↑    «‘Eason’ izango da Izaroren disko berriaren izena» *irutxulo.hitza.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-02-17).
3. ↑    Berria.eus. «Izaro askatu egin da 'Eason' diskoan» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2018-02-17).
4. ↑    Vasca, EiTB Radio Televisión Pública. «'La Felicidad' kantaren bertsio berezia eskaini diote taldekideek Izarori» *www.eitb.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-11-20).
5. ↑    «Musika Bulegoa Sariak 2018 – Musika bulegoa» *musikabulegoa.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-11-20).

Kanpo estekak
-------------

* www.izaromusic.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61069734

 |

* Wd Datuak: Q61069734
**Ángeles Gasset de las Morenas** (Madril, 1907ko abuztuaren 9a - 2005eko martxoaren 31) maistra izan zen, Madrilgo Estudio ikastetxeko fundatzaileetako bat, Jimena Menéndez Pidal eta Carmen García del Diestrorekin batera.

Biografia
---------

Eduardo Gasset eta Artime *Inpartziala* sortu zuen kazetariaren biloba, eta José Gasset eta Chinchilla kazetari eta politikari liberalaren alaba, Institutuan hasi zen lanean (1918), eta batxilergoa egin zuen. Ikastetxeko hezkuntza ereduak eragina izan zuen haren hurrengo ibilbidean. Irakasle Eskolan graduatu ondoren, Institutura itzuli zen, María de Maeztu eta María Goiriren eskutik haur maistra izateko prestakuntza osatzeko. Han Jimena eta Carmen García ezagutu eta adiskidetu egin zen. Gerra Zibilak Institut-Eskola hondatu zuen, eta José Ortega y Gasset bere lehengusu filosofoaren etxean, Frantzian, erbestean eman zen denbora bat. Jimena eta Carmenekin batera, diktadura frankistaren hezkuntzaren ordezko eredu bat sortzea lortu zuen, Madrilgo Estudio Ikastetxea, Espainia frankistan, Institutu-Eskola eta Irakaskuntzako Erakunde Librearen oinordekoa.

Ereduak ikasleen etengabeko ebaluazioa eta hezkuntza aktiboa eskaintzen zituen. Ángeles Gassetek ia berrogeita hamar urte egin zituen bertan, pedagogo lanetan hainbat alderdi garatuz, bere garaian proiektu aitzindariak antolatuz, hala nola txotxongiloen irudikapenak, berak trebetasunez erabiltzen baitzituen, Rafael Albertiren testuak haur-hezkuntzan txertatzeko modu gisa, adibidez. Gaztaroan Cuenca bisitatu zuenean, hiriak eta paisaiak harrapatuta geratu zen. Han, etxe bat erosi zuen, eta handik igaro ziren Carlos Saura eta Fernando Zobel bezalako zinemagileak, baita atzerriko ikasle eta irakasle asko ere, bereziki estatubatuarrak. Cuenca probintzian ere, bere lagun guztiak, asko zirenak, proposatu eta mobilizatzea lortu zuen, funtsak bildu eta Arcas del Villarko Natibitate Eliza birgaitzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Elvira Ontañón.  (1 de abril de 2005). «Ángeles Gasset, fundadora del colegio Estudio» *El País*.
2. ↑   Luis Vázquez de Castronn.  (3 de abril de 2005). «Ángeles Gasset, in memoriam» *El País*.
3. ↑   «Centenario de Ángeles Gasset de las Morenas» *Boletín del Colegio Estudio* (13): 3-6. ISSN 1575-0485.[*Betiko hautsitako esteka*]
4. ↑    «Creación infantil: títeres. Por Ángeles Gasset» *cervantesvirtual.com* 1973.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13550473
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 65279035
* ISNI: 0000 0000 5956 061X
* BNE: XX925364
* BNF: 17761381g (data)
* LCCN: n79048434
* SUDOC: 230994636
* PARES: 154619
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 39751

 |

* Wd Datuak: Q13550473
**Rita O'Hare** (jaiotzez **McCulloch**; 1943, Belfast, Irlanda - Dublin, 2023ko martxoaren 3a), irlandar politikari errepublikar bat izan zen. Sinn Féin alderdiko idazkari nagusia izana, 1998-2023 artean AEBetan alderdi horretako ordezkaria izan zen.

Belfast hirian irlandar familia nazionalista batean jaio eta politikan eskubide zibilen aldeko ekintzaile gisa hasi zen, ondoren irlandar errepublikar mugimenduko kide egin eta 1980ko eta 1990eko hamarkadetan An Phoblacht egunkariaren editorea izan zen. Hedabide horretako publizitate zuzendaria ere izan zen, Danny Morrison ordezkatuz.

1972an Ipar Irlandan atxilotua izan zen, 1971ko urrian Britainiar Armadako Frazer Paton ofizialaren aurkako atentatu saiakerarengatik, baita armak izateagatik ere. Ondorioz, Irlandako Errepublikara ihes egin eta familiarekin Dublin hiriburuan bizitzen jarri zen. Sinn Féin alderdiak bere kasua Britainiar Gobernuari aurkeztu zion Ipar Irlandara atxilotzeko arriskurik gabe itzultzea baimendu ziezaion.

1979an aurrez Behin-behineko IRArentzako armak kontrabandoz ekartzeagatik Limerickeko espetxean 3 urteko zigorra bete ondoren aske gelditu zen. 1978an espetxean zela Irlandako Errepublikako Auzitegiak Ipar Irlandarako estraditatze agindua ezereztatu zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7336575

 |

* Wd Datuak: Q7336575
**Jacobus Mattheüs de Kempenaer** (Amsterdam, 1793ko uztailaren 6a – Arnhem, 1870eko otsailaren 12a) herbeheretar abokatu eta politikaria izan zen. Herbehereetako lehen ministroa izan zen 1848tik 1849ra.

Ordezkarien Ganberako kidea, Arnhemeko Merkataritza Ganberako presidentea, Arnhemeko zinegotzia eta Gelderlandeko Estatu Probintzialetako kidea izan zen.
Joera liberalekoa, konstituzio berri bat proposatu zuten bederatzietako bat izan zen. Johan Rudolph Thorbeckek batzorde konstituzionaleko kide izatea proposatu zion eta 1848an Barne ministro izendatu zuen. Lehen ministro izan zen 1848ko azarotik 1849ko azarora, eta paper garrantzitsua izan zuen konstituzio berriaren onarpenean. Kargua utzi ondoren, kontserbadore eta Thorbeckeren aurkari bihurtu zen.



| * i
* e
* a
Herbehereetako lehen ministroak |
| --- |
| 
* Schimmelpenninck
* De Kempenaer
* Thorbecke
* Van Hall
* Van der Brugghen
* Rochussen
* Van Hall
* Ja. Van Zuylen van Nijevelt
* Van Heemstra
* Thorbecke
* Fransen van de Putte
* Ju. Van Zuylen van Nijevelt
* Van Bosse
* Thorbecke
* De Vries
* J. Heemskerk
* Kappeyne van de Coppello
* Van Lynden van Sandenburg
* J. Heemskerk
* Mackay
* Van Tienhoven
* Roëll
* Pierson
* Kuyper
* De Meester
* T. Heemskerk
* Cort van der Linden
* Ruijs de Beerenbrouck
* Colijn
* De Geer
* Ruijs de Beerenbrouck
* Colijn
* De Geer
* Gerbrandy
* Schermerhorn
* Beel
* Drees
* Beel
* De Quay
* Marijnen
* Cals
* Zijlstra
* De Jong
* Biesheuvel
* Den Uyl
* Van Agt
* Lubbers
* Kok
* Balkenende
* Rutte

 |  |
*Pintura*, 1929-1939 inguruan. Olioa mihisean, 60,3 x 92,4 cm, New York, MoMA .
**Patrick Henry Bruce** (1881 – 1936) estatubatuar margolari modernoa izan zen, pintura sinkromista praktikatzen zuena, kubismo modu bat.

Patrick Henryren ondorengoa zen. Bruce askotan sinkromismoarekin eta orfismoarekin lotzen da, baina, pertsonalki Sonia eta Robert Delaunay-rekin oso gertu egon arren, ez zen inoiz inongo eskoletakoa izan. Marcel Duchamp-ek miresten zuen bere lana eta agian Matissek, bere aurreko irakasleak, Barnes Fundaziorako horma-irudiak egin zituenean hartutako estiloan eragina izan zezakeen. XX. mendearen hasierako abangoardiako artista ospetsu asko ezagutu zituen Brucek, eta aldizka erakusketak egiten zituen Salon d'Automne-n.

Bere lan helduaren estiloak Léger-ek eta Ozenfant-ek 1920ko hamarkadan garatu zuten purismoa aurreikusten zuen. 1918ko eta ondorengo margolanetan, ertz gogorreko forma geometrikoak mahai bezalako baten gainean jartzen dira eta kolore lauetan aurkezten dira, erregularki aplikatuta. Bruce oso kritikoa zen bere buruarekin, eta bere margolanen zati handi bat suntsitu zuen, ehun margolan bakarrik utziz. New Yorken bere buruaz beste egin zuen 1936an.

Ikusi ere
---------

* Sinkromismoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1392667
* Commonscat Multimedia: Patrick Henry Bruce

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 45585485
* ISNI: 0000000067064771
* BNF: 15071253p (data)
* GND: 1014443148
* LCCN: n79119321
* NLA: 35969590
* SNAC: w6cv5smb
* SUDOC: 160627753
* ULAN: 500007545
* Open Library: OL1765570A
* RKD: 13264

 |

* Wd Datuak: Q1392667
* Commonscat Multimedia: Patrick Henry Bruce
Musika
**Maria Xaveria Perucona** edo **Parruccona** (Novara, Italia 1652-Galliate, 1709az geroztik, XVII. mendeko moja eta musikagile italiarra izan zen.

Biografia
---------

Familia aristokratiko batean hazi zen, eta kantuan, musika-tresnetan eta, oro har, musikan heztea ziurtatu zuen. Bere osabarekin, Francesco Beriarekin, eta bere maisuarekin, Antonio Grossorekin, ikasi zuen, 16 urterekin Galliateko Collegio di Sant’Orsolan, Piamonteko Novarako jaioterritik gertu, moja ursulina joan aurretik.

1675ean, bere lan bakarra, *Sacri concerti de motetti a una, due, tre, e quattro voce*, Milanen argitaratu zen eta Anna Cattarina della Cerdari eskaini zion, lehenago Sant’Orsolari diru-opariak egin baitzizkion. *Sacri concerti* 18 ´motetek´ osatzen dute hainbat ahotsetarako, eta batek, *Regina coeli* izenekoak bino ez du liturgia-testua. ´Motete´ delakoa, Frantsesetik datorren "motet" izenetit dator eta XIII. mendean sortutako konposizio polifonikoa da, elizetan abesteko sortua, eta haren gaiak biblikoak izan ohi dira. Latinez egindako 4 ahotsetarako eta "a capella" (musika-tresnarik gabe) erlijio-gurtzarako abestiak ziren. 

Bere *Sacri concerti* lan bakarreko beste motete batzuk, liturgikoak ez ziren testuekin, komentuko zerbitzu batzuetan kantatu ziren. Lan horien forma sekziozkoa izan zen, metrika, testura eta interpreteen kontrasteekin. Jane Bowerrek, "*Women Making* *Music*"-en editoreak, uste du Peruchonaren bakarren erabilera adierazgarriena *Quid pavemus sorores*-en, melismatikopeko bakarrarekin hasten denean dagoela.

Gutxi dakigu Peruchonaren bizitzaz 1690aren ondoren, eta, ustez, ez zuen *Sacri concerti lana* baino argitaratu, haren erlijio-eginbeharrak konposizioaren gainetik nagusitu baitziren.

Lana
----

* *Sacri concerti motetti a una, due, tre eta quattro vocis, parte con Violini y parte senza*. Milan, 1675.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Musikort Kloster: kulturelles Handeln von Frauen in der Frühen Neuzeit - Page 119 Susanne Rode-Breymann, Katharina Talkner - 2009 "..Maria Xaveria Perucona (geb. ca. 1652 in der Diözese Novara, gest. nach 1709 in Galliate) stehen exemplarisch für diese Frauen, die im 16. und 17. Jahrhundert im jugendlichen Alter aus Patrizierfamilien in Klöster eintraten: Cozzolani ..."
2. 1 2 3   «Peruchona — A Modern Reveal: Songs and Stories of Women Composers» *A Modern Reveal*.
3. ↑   «HOASM: Maria Xavier Perucona» *www.hoasm.org*.

Kanpo estekak
-------------

* HOASM: María Xavier Perucona
* Edizioak: Artemisia Maria Xaveria Perucona
* Maria Xaviera Peruchonaren doaneko partitura Musika Partituren Nazioarteko Liburutegiaren proiektuan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6761659
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 74741439
* ISNI: 0000 0000 8155 4398
* GND: 122704045
* LCCN: nr97031324
* CiNii: DA14585183

 |

* Wd Datuak: Q6761659
***Gnorimus nobilis*** edo **erle kakalardoa** Scarabaeidae familiako kakalardoa da. Europan bizi da, mendialdeko basoetan.

Deskribapena
------------

Tamaina txikiko kakalardoa da, 9-12 mm arteko luzera duena. Buru eta pronoto beltzak ditu, elitroak aldiz horixkak edo laranjak eta banda beltzak ageri tituzte, erlearen koloreen antza emanez. Burua eta pronotoa urre koloreko ilez estalita du, salebaldea ere bai. Guzti horrek erlastar itxura ematen dio eta harraparien aurreko babesa da.

Emea eta arra hankei begiratuta bereizten dira. Emeen hirugarren parean askoz indartsuagoa da, zuloak egiteko prestaturik dago.

Habitata eta elikadura
----------------------

Mendialdeko basoetako argiunetan ikusten dira. Zelaietako eta baso ertzetako loreetan aurkitzen dira.

Bizi zikloa
-----------

Maiatza eta uztaila artean ikusten dira helduak, loreetan aurkitzen duten nektarraz elikatzen. Emeak enbor usteletan jartzen ditu arrautzak eta beldarrak enbor hartaz elikatzen dira, bai eta zuhaitz hostoerorkorren bestelako atal organikotaz ere.

Iruditegia
----------

* Kakalardo heldua oso iletsua da.Kakalardo heldua oso iletsua da.
* Kakalardoa hegan.Kakalardoa hegan.
* Kakalardoa hatz baten gainean, tamaina ikusteko.Kakalardoa hatz baten gainean, tamaina ikusteko.
* Pupa.Pupa.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
**Maria Luisa Haitikoa**, jaiotzaz **Marie Louise Coidavid** (Ouanaminthe, Haiti, 1778ko maiatzaren 8a - Pisa Italia, 1851ko martxoaren 14a) Haitiko Erresumako erregina ezkontidea izan zen 1811tik 1820ra, Henri Christophe edo Enrique I.aren emaztea.

Biografia
---------

### Lehen urteak

Marie-Louise beltz askeen familia batean jaio zen; haren aita Couronneko *Cabo Haitiano* hotelaren jabea zen. Henri Christopherekin ezkondu zen hiri horretan 1793an. Lau seme-alaba izan zituzten: François Ferdinand (1794-1814), Françoise-Améthyste (1798-1840), Athénaïs (1800-1839) eta Victor-Henri (1804-1820).

1802an hasitako frantziar inbasioan, bera eta bere seme-alabak klandestinitatean bizi izan ziren 1804 arte, Haitiko Lehen Inperioa aldarrikatu arte.

### Erregina

1811n, Marie-Louiseri "Haitiko Erresumako Erregina ezkontidea" titulua eman zioten. Estatus berriak zeremonia-lanak emateaz gain, ohorezko damak, idazkari bat eta bere gortea eman zizkion. Erregina aktiboa izaten saiatu zen. Bere postua serioan hartu zuen, eta "nazioak eman zion" tituluak ere bete beharreko erantzukizun eta betebeharrak zituela adierazi zuen. Horrela, Europan bezala, *Sans-Souci* Jauregian ezarritako gorteko ekitaldi eta zeremonien anfitrioi izan zen.

Senarrak urriaren 8an bere buruaz beste egin eta 1820ko urriaren 18an bere semea hil ondoren, alabekin geratu zen jauregian, harik eta senarraren jarraitzaileek hilotzarekin batera eskoltatu zituzten arte. Handik irten ondoren, jauregiari eraso egin eta arpilatu egin zuten. Marie-Louiseri eta haren alabei Lambert jabetza eman zitzaien hiriburutik kanpo. Han, presidente berriak bisitatu zuen Jean-Pierre Boyer, eta hark babesa eskaini zion. Port-au-Princen ezartzeko baimena eman zitzaien. Marie-Louise lasai eta etsigarri gisa deskribatu zuten, baina alabak, Athenais bereziki, mendeku gogoz.

### Erbestea

1821eko abuztuan, Haititik atera zen alabekin, flota britainiarraren babespean, eta Londresera joan zen. Zurrumurruak zeuden, emazteak diru baten bila zebilela, senarrak Europan gordetako hiru milioi dolarren bila.

Marie Louise Italian bizi izan zen, diskretuki, bere bi alabak Pisan zituela, Toscanako Dukerri Handian. 1831n eta 1839an hil ziren arte. Erromara bisita handia egin zuten 1828an. 1951n Pisan hil zen. Hil baino lehentxeago, Haitira idatzi zuen itzultzeko baimena eskatzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Royal Ark
2. ↑   **(Ingelesez)** Jacks, Lauralee.  (2021-12-29). «Marie Louise Coidavid - Haiti's only Queen (Part one)» *History of Royal Women* (Noiz kontsultatua: 2022-11-20).
3. ↑   Txantiloi:En-EN «Marie-Louise Coidavid» *prabook.com* (Noiz kontsultatua: 2022-11-20).

Ikus, gainera
-------------

* Maria Clara Haitikoa
* Adelina Haitikoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa:Maria Clara Haitikoa, Haitiko enperatriz ezkontidea | Maria Luisa Haitikoa, 
Haitiko erregina ezkontidea1811-1820 | Hurrengoa:Adelina Haitikoa, Haitiko enperatriz ezkontidea |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3292061
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 15145602343701360392
* GND: 1082535257

 |

* Wd Datuak: Q3292061
*Artikulu hau mendiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Mendiola».*
**Mendiola** Alkizako udalerrian kokaturiko mendia da herrigunearen iparrekialdean dagoena (43º10'19N, 2º05'49,27W). Mendiolak 431 m-ko altitudea du. Sakamidra bailaran zehar doan bidearen eskuinean kokaturik dagoen tontor konikoa da. Bide beraren ezkerraldean eta Mendiolaren parean, ***Txurro*** izeneko gaina dago, 430 m-koa non erpin geodesikoa kokatuta dagoen.

Mendiaren izenaz gain, mendiola terminoak baditu beste esanahi batzuk Alkizan. Alkizako udal artxiboak herri-ondasunen artean 6 elementu jasotzen ditu izen horrekin 1750ean: mendia, baserria, herri-saila, irasaila, hariztia eta mintegia. Herri-ondasun horiek errematean jarri zituen udalak XIX. mendearen hasieran (1799-1846 bitartean 8 enkante edo erremate egin ziren) eta jabe pribatuen eskuetara pasa ziren.

Mendiola baserriaren erreferentzia 1348an ageri da Lope Diaz de Rojas-ek eta Pero Ibañez-ek Gaztelako erregearen aginduz eginiko Tolosako aitoren semeen erroldan. Dokumentu horretan Alkizako zortzi etxe ageri dira, Mendiola tartean. Gogoan izan orduan Alkiza Tolosako partea zela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Urrutia, Javi. «Mendiola (431 m)»  (Noiz kontsultatua: 2021-02-16).
2. ↑    Aranburu Ugartemendia, Pello Joxe.  (2003). *Alkiza. Auzoen eta hiribilduaren azterketa historikoa (1348-1950).*  Alkizako udala, 280 or. ISBN 84-606-3058-7..
3. ↑    Aranburu Ugartemendia, Pello Joxe.  (2003). *Alkiza. Auzo eta hiribilduaren azterketa historikoa (1348-1950).*  Alkizako udala, 286-289 or. ISBN 84-606-3058-7..
4. ↑    Aranburu Ugartemendia, Pello Joxe.  (2003). *Alkiza. Auzo eta hiribilduaren azterketa historikoa (1348-1950).*  Alkizako udala, 51 or. ISBN 84-606-3058-7..

Kanpo estekak
-------------
**Ignacia Idoate Iragui** (Orikain, Ezkabarte, Nafarroa Garaia, 1900eko urtarrilaren 15a - Madril, 1975eko azaroaren 18a) nafar moja, San Bizente Paulen Karitateko Alaba, Zamorako umezurtz-etxearen zuzendaria izan zen.

Biografia
---------

Zangozako San Bizente Paulen Karitateko Alaben eskolan ikasi zuen eta 1919an moja sartzea erabaki zuen, nahiz eta hasiera batean gurasoak kontra agertu ziren. Hasieratik Zamorako Nuestra Señora del Tránsito izeneko umezurtz-etxera bidali zuten, zeinak haur txiroak, eskaleak eta "kaleko emakumeak" hartzen zituen. Bertan ziren hamaika mojen esku zeuden antolaketa, karitate eta hezkuntza ekintzak; etxearen zuzendaritza eta gobernua, ordea, Zamorako Junta Provincial de Beneficencia delakoaren eskumena zen. 

### Zamorako umezurtz-etxearen zuzendaria

1941. urtean Zamorako umezurtz-etxearen zuzendari izendatu zuten. Gerraosteko finantziazio aukera urriak zirela eta, 1947an abarka fabrika bat sortu zuen Zamorako Aldundiaren lehendakaria zen Prudencio Rodríguez Chamorroren oneritzi eta laguntzarekin, abarketen produkzioa haur eta neska gazteen esku geratu zela. Lortutako diruarekin neska gazteentzako Casa Hogar María Inmaculada sortu zuen 1947an. Josteko hainbat tailer kudeatzeari ekin zion eta Jaime Font Andreu, gotzainaren, eta Luis Serrano de Pablo, gobernadore zibilaren babesarekin Casa Hogar San Vicente de Paúl sortu zuen 1951n, hau mutilei begira eta haiei zuzendutako tailerrekin ere, besteak beste, zapatagintza, zurgindegia eta mekanika. Bere nagusia zen Justa Domínguez de Vidaurreta Idoateren eredua zabaltzen saiatu zen.

Sariak eta Aitortzak
--------------------

* 1952an, Zamorako probintziako Urrezko Domina.
* 1969an, Medalla Pro Eclesia et Pontífice.
* 1970an, Gran Cruz de Beneficencia.
* 1993an, kale bat eskaini zioten, Misericordia kalea zena (Zamora).
* 2000. urtean Antonio Pedrero eskultoreak egindako bustoa dago Las Damas de Zamora kalean (Zamora).

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Ignacia Idoate Iragui | Real Academia de la Historia» *dbe.rah.es* (Noiz kontsultatua: 2023-01-16).
2. ↑   Hernández, Publicado por Hortensia. *Ignacia Idoate Iragui comprometida con la infancia y adolescencia desfavorecida.*  (Noiz kontsultatua: 2023-01-16).
3. ↑   Kevan, Dilys Anne.  (2022-05-12). *Tribute to Sor Ignacia Idoate, Calle Damas, Zamora, Castille and Leon, Spain.*  (Noiz kontsultatua: 2023-01-16).
4. ↑   **(Ingelesez)** Efe, Agencia. «ESTATUA A SOR IGNACIA IDOATE IRAGUI. | Photo | 8000265745» *EFE Servicios* (Noiz kontsultatua: 2023-01-16).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108843326
* Commonscat Multimedia: Ignacia Idoate

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q108843326
* Commonscat Multimedia: Ignacia Idoate
Filosofiaren alegoria
**Historiaren filosofia** filosofiaren adarra da, garapena eta gizakiek historia sortzeko moduak aztertzen dituena. Platon izan zen historiaren filosofia lehen aldiz azaldu zuena, kontzeptu hori erabili gabe, eta Giambattista Vico historiaren filosofia erabili zuena lehen aldiz. Vicok historiaren filosofia proposatzen du mundu honetako gizarteen ibilbidea arrazionalki ulertzeko saiakera gisa.

Denbora historikoa
------------------

Filosofia eta arteak
Denbora historikoak elkarreragin berezia du gizarte-talde bateko kideen denbora biografikoen artean, zerikusia du beste kide garaikide batzuekin eta aurrekaritzat dituzten kideekin ere bai. Denbora historikoak belaunaldia definitzen du, Iragankortasun historikoak komunitateek hurrengo belaunaldiei transmititu nahi dietena hartzen du bere baitan, hau da, iraganeko, oraineko eta etorkizuneko hiru dimentsioen arteko erlazioan adierazten dena. Iragan historikoa osatzen dute komunitate baten gaur egungo eraketarako zentraltzat jotzen diren gertaerek. Gertaera horiek oroitzapen partekatuaren xede dira, hau da, zaindu beharreko herentzia. Orainaldia irakurri ahal izango da iraganari dagokionez, iraganeko promesak egitea bezala, hala nola traizioa edo abandonua, loria-iragan baten arrastoa, eta etorkizunari dagokionez, etortzeagatiko ekintzen atari gisa. Aintzinako jendarteetan denbora ziklo naturalei lotuta zegoen eta Erdi Arotik aurrera denbora profezia biblikoei lotua. Aro Modernoan garai "historikoa" sortu zen gizakiaren denboratzat. Denbora historikoa ere denbora politikoa da, historiaren eskuragarritasunari lotua, hau da, orain giza ekintzen emaitza denari, eta ez probidentzia baten emaitza denari, zeinaren plana bete arte itxaron behar baitzen, besterik gabe. Laburbilduz, denbora historikoa gizarte-denboraren forma bat da gertaera partekatuen iraupenarekin, itxaronaldiarekin eta oroitzapenarekin zerikusia duena. Jendearen bizitzarako esanahi-esparru bat ere ematen du, banakakoak izan arren eremu komunitarioetan garatzen direnak. Horrela, bada, inbrikazio konplexua gertatzen da denbora biografikoaren (norberaren jaiotzarekin hasi eta hiltzen garenean amaitzen dena) eta denbora historikoaren (partaide diren taldearen jatorri eta garapenei lotuta) artean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Martínez, Federico. *Filosofía de la historia versus cientificidad de la Historia, F. Martínez Roda.*  (Noiz kontsultatua: 2022-01-27).
2. ↑   «Introducción a la filosofía de la historia: Conceptos y teorías de la historia» *libros.unlp.edu.ar* (Noiz kontsultatua: 2022-01-27).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q190721
* Commonscat Multimedia: Philosophy of history

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11933924p (data)
* GND: 4020529-0
* LCCN: sh2002006356
* NDL: 00569378
* NKC: ph120224
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q190721
* Commonscat Multimedia: Philosophy of history
**Alicia Izaguirre Albiztur** (Colón, Panama, 1932ko ekainaren 11 - Logroño, Errioxa, 2014ko ekainaren 4a) errioxar politikaria izan zen, 1980ko hamarkadan Errioxako Espainiako Langile Alderdi Sozialistaren (PSOE) emakumerik garrantzitsuenetakoa. Arabako lehen gobernadore zibila eta Espainiako Gobernuaren lehen emakume delegatua (Kantabrian hain zuzen ere) izateagatik ezaguna da.

Biografia
---------

Alicia Izaguirre Panamako Colón hirian jaio zen 1932ko ekainaren 11n. Euskal jatorrikoa, aita Primo de Riveraren agintaldian erbesteratu zen.

Logroñoko Institutu Politeknikoko irakasle numerarioa izan zen. 1975ean, PSOEn sartu zen, Logroñoko tokiko batzordean alderdiaren antolakuntza-idazkari gisa. 1982ko abenduan, Espainiako Gobernuak Kantabrian gobernuaren ordezkari kargua hartu zuen lehen emakumea izan zen (1982-1984). 1984 eta 1986 artean Arabako gobernadore zibila ere izan zen.

1987an, Errioxako erkidegoko presidente izateko PSOEren hautagai izendatu zuten, eta, hala, autonomia erkidego bateko presidente izateko zerrendaburu izan zen lehen emakume espainiarra izan zen; hala ere, hauteskundeak irabazi zituen arren, bere hautagaitza gehiengo osotik hiru botora geratu zen, eta, beraz, ez zuen presidentetzarik lortu.

1991n, Cáceresko gobernadore zibil gisa, La Madrila taberna-guneko bizilagunek hala eskatuta, tabernak ixteko ordutegia aurreratzea erabaki zuen. Honek gazte-taldeekin, batzuk kanpotik etorritakoak, istiluak eragin zituen eta ospe handia lortu zuten hedabideetan. Protesta gisa, zenbait gaztek debekua saihestea erabaki zuten, taldean edanez, kontrolik gabe eta prezio merkeagoetan. Gertaera honek, litroak egitearen fenomenoari hasiera eman zion, 1980ko hamarkadako litroko botila zerbezaren kultura berehalako aurrekaria zuena.

1993an Extremadurako Gobernuaren ordezkari izendatu zuten, 1996ra arte, PSOEk hauteskunde orokorrak galdu zituenean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Fallece Alicia Izaguirre, icono del PSOE de la Transición
2. ↑  Alicia Izaguirre
3. ↑  20 años de botellón
4. ↑  Fallece Alicia Izaguirre, exdelegada del Gobierno en Extremadura

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17486013
* Commonscat Multimedia: Alicia Izaguirre

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 56601

 |

* Wd Datuak: Q17486013
* Commonscat Multimedia: Alicia Izaguirre
**Clément Cyriaque de Mangin** (Ipar Euskal Herria, 1580- Paris, 1643), ezagunagoa **Pierre Hérigone** edo latinez *Petrus Herigonius* ezizenaz, euskal herritar matematikari eta astronomoa zen.

Hérigone Parisen izan zen irakasle. Bere liburu nagusiak *Cursus mathematicus, nova, brevi, et clara methodo demonstratus, per notas reales et universales, citra usum cujuscunque idiomatis intellectu faciles* (Parisen argitaratua, sei liburukiak, 1634 - 1637) zuen izena eta frantsesez eta latinez idatzitako hasi-masi matematikoen compendiuma zen. Liburu honetan, Hérigonek sinbolo matematiko asko sortu zituen. Horrela angeluaren sinboloa edo "<" gutxiago adierazteko.

|  |
| --- |
|  |

Baita "T" sinboloa perpendikularra adierazteko. Berreketa adierazteko, Hérigonek **a**, **a2**, **a3**, eta abar idatzi zituen (zenbatzaileak oraindik sortzekoak zirelako).

Hérigonek gainera zenbaki-alfabetoa sortu zuen zenbaki-luzeak gogoratzeko, hau da bere mnemotekni-sistema propioa. Zenbait orduko matematikazko sortzapenez idatzi zuen, adibidez *parallelepipedum* paralelepipedo adierazteko.

*Cursus mathematicus* liburuan, Hérigonek kaliza itxurazko kamera iluna deskribatu zuen (6. kapitulua, 113. orrialdea). Hérigonek ez zuen kaliza marraztu, baina Johann Zahnek bai *Oculus Artificialis Teledioptricus Sive Telescopium* (1685) bere liburuan. Hérigoneren asmakizuna berrikuntza baino, edaterakoan besteak ikusteko tresna zen.

Zenbait batzorde zientifikotan ere aritua zen, astronomiarekin lotuak. Bere omenez, ilargiko krater bati bere izena jarri zioten: Herigonius kraterra.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Biografia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2162075
* Commonscat Multimedia: Pierre Hérigone (astronomer)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 59312738
* ISNI: 0000 0000 7976 1590
* BNF: 144882503 (data)
* GND: 1130427242
* SUDOC: 084719125

 |

* Wd Datuak: Q2162075
* Commonscat Multimedia: Pierre Hérigone (astronomer)
**Adelaida O'Dena de Estrada** (Madril, ca. 1823 - 1853), **Adelaida O-Dena** izenez sinatzen zuen, Espainiako margolaria izan zen.

Biografia
---------

Margolari burgesen belaunaldi bateko kide izan zen, eta margolari ezagunen koadroak kopiatzen hasi zen. 1844az geroztik, Pradoko Museoaren «kopiatzaile» gisa ageri da, eta han kopia asko sinatu zituen, sarritan Elias nebarekin batera.

1844an, gertakari baten protagonista izan zen hainbat egunkaritan, *Revista Semana*l aldizkariko pintura-sailean parte hartu baitzuen. Horren ondorioz, aitak *Madrileko Gazetan* argitaratu zuen erredaktorea ez zela bere alaba, ziurrenik harentzat lan desegokia zela uste baitzuen. 

Madrilgo Liceo Artistiko eta Literarioko kide izan zen. Haren aita eta senarra ere kide ziren. Erakunde horrek 1846 eta 1849 artean egindako erakusketa publikoetan parte hartu zuen, baita San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademiak lehenago egindakoetan ere. 1846an *Eliezer y Rebeca* eta *Concepción* aurkeztu zituen, baina beste lehiaketa batzuetan ere erretratuak, loredun lorontziak eta Prado Museoko koadroen kopiak aurkeztu zituen. Hainbat argitalpenetan agertu ziren zenbait literatura-lan ere idatzi zituen. José Zorrillak edo María Mendoza de Vivesek poesia-konposizioak eskaini zizkioten.

Bizitza pertsonala
------------------

Antonio O'Dena, infanteriako koronela eta Gerra Ministerioko artxibozain nagusiaren alaba izan zen. Víctor de Compte Ferran enpresaburu katalanarekin ezkondu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Lista de las Señoras Individuas del Liceo» *El Liceo Artístico y Literario Español*: 151. 1838.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109789905

 |

* Wd Datuak: Q109789905
**Vicente Carvallo y Goyeneche** edo **Vicente de Carvallo y Goyeneche** (Valdivia, 1742 - Buenos Aires, 1816ko maiatzaren 12a) Txileko kronista eta militarra izan zen.

Biografia
---------

 Diccionario biográfico Colonial de Chile. José Toribio Medina. Inprenta Elzeviriana, Santiago de Chile.
Valdivian jaioa, 24 urte zituela, Carvallo La Fronterako Armadan sartu zen, garai hartan Ambrosio O'Higgins buru zela. 1780ko hamarkadaren hasieran, Txileko Erresumaren Deskribapen historiko-geografikoa idazten hasi zen, eta, horretarako, kabildoetan gordetzen zen eta aurreko garaietako kronista batzuen materiala erabili zuen, baina ez zen lan erraza izan, O'Higginsekin zuen etsaitasuna zela eta. Hala eta guztiz ere, Madrilgo errege gortera iristea lortu zuen, non bere lana 1796an amaitu zuen. Lana, 80 urtez argitaratu gabe egon zen, 1875 eta 1876 artean, José Toribio Medina bibliografoak argitaratu zuen arte, nork Carvalloren aipamen bat ere argitaratu zuen bere Diccionario biográfico Colonial de Chile liburuan.

*Txileko Erresumaren deskribapen historiko-geografikoa*
-------------------------------------------------------

Hiru liburukitan argitaratua, lehen biak zati historikoari eskainiak daude, Carvallok Txileko Konkistan gertatutakoen kontakizun xehatua eginez: lehena 1542 eta 1626 artean, eta bigarrena 1626 eta 1787 artean. Bigarren zatian, hirugarren liburukian, herrialdearen deskripzioa egiten du. Azken honek, beste eranskin batzuk ere baditu, Espainiako erregeen historia, gobernadoreak, gotzainak, San Felipeko Errege Unibertsitateko errektoreak eta 1539 eta 1793 bitartean Santiagoko Errege Auzitegiko oidoreak zehazten dituztenak.

Txileko Erresumaren deskribapen historiko-geografikoak leku garrantzitsua du XVIII. mendeko Txileko historiografian, Juan Ignacio Molina, Felipe Gómez de Vidaurre eta Miguel de Olivares jesuiten, Pedro González de Agüeros frantziskotarraren eta José Antonio Pérez García soldaduaren lanekin batera. Halaber, Txileko historiografia kolonialaren tradizio luzean txertatzen da, XVI. mendeko Pedro Mariño de Lobeira, Alonso de Góngora Marmolejo eta Jerónimo de Vivarren kroniketatik hasi eta XVII. mendeko Diego de Rosales eta Alonso de Ovalle jesuiten lanetaraino.

Kanpo estekak
-------------

* Vicente Carvallo y Goyeneche, **Txileko Erresumaren deskribapen historiko-geografikoa**, Txileko Unibertsitatea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7925127
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 171179603
* ISNI: 0000 0001 2011 1697
* LCCN: no2011077674
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 14513

 |

* Wd Datuak: Q7925127
**Víctor Casas Rey** (A Coruña, 1890eko uztailaren 31 - A Caeira, Poio, 1936ko azaroaren 12a) politikari, antzezle eta kazetari galiziar bat izan zen, Irmandades da Fala elkarteko kidea eta galiziar abertzale garrantzitsua.

Biografia
---------

1936ko azaroaren 12an fusilatuak izan zirenen omenezko oroitarria, Pontevedran.
Félix Casas eta Cinita Reyren semea, 1916an A Coruñako Irmandade da Falako kide egin zen. Gaztetan zapata sailtzaile ibiltaria izan zen, baina 1918tik aurrera galiziar abertzaletasunean barneratu zen, urte horretako Lugoko Lehenengo Asanblada Nazionalistan parte hartuz, zeinetatik Manifestu Nazionalista (galizieraz, *Manifiesto Nazonalista*) atera zen, Gerra Zibilera arte galiziar nazionalismoaren gidalerro guztiak bilduko zituen oinarria. Garai hartako Primo de Riveraren diktaduraren aurka ere borrokatu zuen. Federico Zamorarekin batera ibili zen Galizia osoan zehar galiziar abertzaletasuna zabaltzeko asmoarekin. 

Irmandades da Falako kide gogotsua izan zen eta *A Nosa Terra* (euskaraz, *Gure Lurra*) aipatutako erakundearen aldizkariko zuzendaria 1922tik. Gainera, Galiziar Antolakunde Errepublikar Autonomoaren (ORGA) sustatzaileetako bat izan zen, haren sorrerari bide eman zioten biltzar esanguratsuetan parte hartu baitzuen 1929ko irailean. Lestrobeko Ituna (1930eko martxoaren 26koa) onartu zuen, baina ez Barrantesen Konpromisoa (1939eko irailaren 25ekoa), Galiziar Alderdi Autonomistak antolatua eta Vicente Risco, Ramon Otero Pedrayo, Castelao, Florentino López Cuevillas, Valentín Paz-Andrade eta Portela Valladaresek itundua. 

Alabaina, ORGAk hartu zuen bide estatalistaz etsituta, 1931n Alderdi Galegistaren sorkuntzan parte hartu zuen, zeinaren Pontevedrako probintziako eta A Coruñako probintziako presidentea izan zen. 1936an estatu kolpea eman zuten Espainian militar frankistek eta Galizia haien esku geratu zen lehen unetik. Hori horrela, Victor Casas atxilotua izan zen eta gerra-kontseilu batek fusilatzeko agindua eman zuen. Pontevedratik lau kilometrora, Poio udalerriko Caeira mendian, fusilatu zuten soldadu matxinoek beste hamar errepublikarrekin batera 1936ko azaroaren 12an.

Kanpo estekak
-------------

* Víctor Casas Rey Nomes e Voces webgunean.
* Vítor Casas, exemplo e dignidade, galego reintegracionista webgunean.
* *A Nosa Terra* aldizkariaren historia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3394892
* Commonscat Multimedia: Víctor Casas Rey

---

 |

* Wd Datuak: Q3394892
* Commonscat Multimedia: Víctor Casas Rey
**Ulises Miguel Eyherabide** (San Nicolás de los Arroyos, Argentina, 1967ko otsailaren 1a - 2022ko uztailaren 29a) diseinatzaile grafikoa, arkitektoa eta rock musikaria izan zen, Rescate izeneko rock talde kristauaren liderra eta sortzailea izateagatik ezaguna.

Bizitza
-------

Jatorriz San Nicolás de los Arroyos hirikoa, Eyherabidek Rescate taldea sortu zuen, Jonathan Thompson estatubatuar jatorriko nerabearekin batera, 1980ko hamarkadaren amaieran, Estatu Batuetako rock gospel mugimenduan inspiratuta. Rescaterekin estudioko zortzi disko grabatu zituen, abesti gehienen konpositorea izanik. Taldearen ia disko guztiak ere ekoitzi zituen.

Beste ekoizle batzuekin lan egin zuen hainbat diskoetan, hala nola, Juan Blas Caballerorekin, Adrián Schinoffekin, Tweety Gonzálezekin, besteak beste. Rescaten, konpositore izateaz gain, album guztien irudiaren eta artearen diseinatzailea eta ekoizlea izan zen.

1994an Christi Sue Thompsonekin ezkondu zen, eta elkarrekin bi seme-alaba izan zituzten: Federico eta Agustina. San Nicolás hirian bizi zen, Buenos Airesko probintzian. 2014an, Eyherabidek Frantzisko aita santuari Rescateren azken albumetako bi eman zizkion opari.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)** Biografia de Rescate
2. ↑  **(Gaztelaniaz)** Biografía de Rescate
3. ↑  **(Gaztelaniaz)** Conversando sobre composición con Ulises Eyherabide.
4. ↑  **(Gaztelaniaz)** Entrevista a Ulises Eyherabide vocalista de Rescate.
5. ↑  **(Gaztelaniaz)** Ulises de Rescate obsequia al Papa Francisco sus discos "Indudablemente" y "Buscando Lío".

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21183645
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 4180156811375545390005
* BNA: 000045291

 |

* Wd Datuak: Q21183645
1945eko maiatzaren 2an, AEBetako Indar Armatuen Stars and Stripes egunkariaren lehen orrialdea
Adolf Hitler, Austrian jaiotako alemaniar politikaria, Alderdi Naziaren buruzagia, Alemaniako kantziler 1933tik 1945era eta Alemania naziko *Führer* ('Liderra') 1934tik 1945era, tiroz bere buruaz beste egin zuen 1945eko apirilaren 30ean, Berlingo bere *Führerbunkerren*. Eva Braunek, egun bateko emazteak, bere buruaz beste egin zuen berarekin zianuroa hartuz. Bere idatzizko eta hitzezko jarraibideen arabera, arratsalde hartan haien aztarnak eskaileretan gora eraman zituzten bunkerraren larrialdi-irteeratik, gasolinaz busti eta Reich Kantzilertzako lorategian su eman zuten bunkerraren kanpoaldean.  

Sobietar artxiboetako erregistroek Hitlerren eta Braunen erretako gorpuzkia 1946ra arte hainbat lekuetan berreskuratu eta lurperatu zirela adierazten duten arren, eta 1970ean berriro atera eta erraustu egin zirela, oso zaila dela frogatu da, lekukoek deklaratu baitute ez zela berez gorpuzkik geratu erre ondoren, errautsak besterik ez. Gorpuak hainbat aldiz lurpetik atera eta lurperatu zituztela iradokitzea, Iosif Stalinen aginduz, Hitlerren heriotzari buruzko nahasmena sortzeko sobietar desinformazio kanpaina baten zati bezala hartzen da. 

Hitlerren heriotzaren kausari buruz, lekuko ez zen batek dio pozoiz bakarrik hil zela, baina bere buruaz beste egin eta berehala Hitlerren gorpua ikusi zuten lekukoek deklaratu zuten norberak eragindako tiro baten ondorioz hil zela, eta hori frogatu da. Lokian tiro bat izan zela ezarri dela. Otto Günsche, Hitlerren laguntzaile pertsonalak, bi gorpuak maneiatu zituenak, deklaratu zuen Braunenak erretako almendra usain handia zuela –zianuroagatiko intoxikazioaren adierazle–. Hitlerren gorpuan ez zegoen halako usainik, bolbora usaina baitzuen.  Lorategiko lurzorutik bahetutako hortz-hondarrak Hitlerren hortz-erregistroekin parekatu ziren 1945ean.   Historialari garaikideek kontakizun alternatiboak arbuiatu dituzte sobietarren propaganda izateagatik edo begietako lekukoen deskribapen apur bat desberdinak adiskidetzeko konpromiso saiakera izateagatik.

Hitlerren heriotzaren berria 1945eko maiatzaren 1ean jakinarazi zioten Alemaniari, gertatu eta biharamunean.  Arrazoi politikoengatik, Sobietar Batasunak Hitlerren heriotzari buruzko hainbat konspirazio teoria aurkeztu zituen.   Gerra ondorengo urteetan ez zegoela hilda, ihes egin zuela eta Mendebaldeko aliatu ohiek babesten ari zirela esan zuten.

Ikus, gainera
-------------

* Der Untergang

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Kershaw 2008.
2. ↑  Linge 2009.
3. 1 2 3 4  Joachimsthaler 1999.
4. ↑  Lusher 2018.
5. ↑  Shirer 1960.
6. 1 2  Eberle & Uhl 2005.
7. ↑  Kershaw 2001.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1993476
* Commonscat Multimedia: Death of Adolf Hitler

---

 |

* Wd Datuak: Q1993476
* Commonscat Multimedia: Death of Adolf Hitler
**Carlos Incháustegui Díaz** (1924ko otsailaren 4a - 2008ko apirilaren 2a) Peruko antropologo eta idazlea izan zen.

Biografia
---------

Gaztetan Mexikora bidaiatu zuen Antropologia eta Historia Eskola Nazionalean ikastera, herrialde hartan finkatuz. Ikasketak amaitzean, Mexikoko geografia osoan zehar bidaiatu zuen, funtsean bere bizitza profesionala eta bere lan antropologikoa eskaini zituen auzi indigenen defendatzaile eta sustatzaile bihurtuz. Mexikoko indigenismoaren alde 50 urtez lan egin ondoren, Mexikon hil zen 2008an

Institutu Nazional Indigenaren *Kafe Programa* 1960ko hamarkadan hasi zuen Huahutlan, Oaxacan. La Mixtecako Pueblan miserian eta ezjakintasunean murgildutako palmondo ehuleen duintasuna bilatzen zuen. Temascalen, Mazateco indiarren bizi baldintzak hobetzeko programak babestu eta defendatu zituen. Centlan, Tabascon, Txontalen borrokan lagundu zuen etniaren bizitza desegin zuen petrolioaren goren unearen indarka sartzearen aurka.

Antropologia Mexikoko hegoaldeko etnia indigenen borroka sozialerako eta defentsarako tresna gisa erabili zuen ezarritako sistemak eta "garapenak" lan egin zuen eskualdeetako jatorrizko herriak biktimizatu dituzten desberdintasunen aurrean. Hau esan zuen:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | "... Antropologia bi ahoko ezpata da, esplotatzaileei zein ustiatutakoei balio die, arotz baten eskuetan mailua bezalakoa baita: hatzak uxatzeko edo aulki bat eraikitzeko balio du ..." |  » |

Idatzizko lana
--------------

Beste liburu batzuen artean, honako hauek idatzi zituen:

* *Las márgenes del Tabasco chontal* (1987)
* *Los chontales de Centla* (1985)
* *Relatos del mundo mágico mazateco* (1977)
* *Figuras en la niebla: Relatos y creencias de los mazatecos* (1984)
* *La mesa de plata: cosmogonía y curanderismo entre los mazatecos de Oaxaca* (1994)
* *Navegantes prehispánicos: apuntes y notas para un estudio de la navegación prehispánica en el Mar de las Antillas, sur y norte de las costas americanas del Océano Pacífico* (1994)

Bere liburu guztiak, testigantza gisa eta kexa kasu batzuetan, bere esperientzietatik eta Mexikoko talde indigenekin izandako bizikidetzatik idatzi zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Revista Desacatos. Antropología social.

Kanpo estekak
-------------

* Carlos Inchásticategui antropologoaren heriotza
* Etsai ingurunea. Mazatecoak eta haien naturaz gaindikoak (Carlos Incháustegui)
* Carlos Inchcastleteguiren heriotzarekin lotuta

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5750623
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 94499772
* ISNI: 0000 0000 6644 2478
* LCCN: n81031054
* SUDOC: 157218090

 |

* Wd Datuak: Q5750623
Irasagar ondo heldua, hori horia.
**Irasagar, kodoin** edo **menbrillu-sagarra** irasagarrrondoaren fruitua da (*Cydonia oblonga*), irasagar-gozokia egiteko erabiltzen dena. Forman udarearen tankera du, baina handiagoa, eta helduaroan horia eta oso usaintsua da.

Irasagarrak klima mediterraneoa eskertzen du, baina Euskal Herrian ere hazten da. Cydonia izen zientifikoa antzinako greziarrengandik dator, zeinek apreziatzen zuten fruitu hau eta Kretako Kidonia hiri klasikoko jatorriarekin lotzen zuten. Kodoin hitza hortik eratorria da euskarara.

Fruituak batez ere irasagar-gozokia egiteko erabiltzen dira, baina baita marmeladako edo pastelak egiteko erabiltzen dira. Irasagarra labean ere erre daiteke, eta oilokiak prestatzeko laguntza izan daiteke. Azkenik, irasagarra distilatu ere egiten da likore bat lortzeko Ekialdeko Europan, irasagarra barazki gisa erabiltzen da neguko zopa bat egiteko berarekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Euskaltzaindiaren Hiztegia - Kodoin» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-11-03).
2. ↑   «OEH - Bilaketa - Menbrillu» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-11-03).
3. ↑   «Definizioa Labora iraunkorrak edo zurezkoak» *eu.eustat.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-11-03).
4. ↑   «Oxford University Plants 400: Cydonia oblonga» *herbaria.plants.ox.ac.uk* (Noiz kontsultatua: 2022-11-03).

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, frantsesezko Wikipediako «Coing» artikulutik itzuli da; zehazki, 2020-11-01eko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2751465
* Commonscat Multimedia: Quinces

---

* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 12MCS4H09N

 |

* Wd Datuak: Q2751465
* Commonscat Multimedia: Quinces
**Dagmara Domińczyk** (Kielce, Polonia, 1976ko uztailaren 17a ) poloniar jatorriko aktore estatubatuarra da.

Ibilbidea
---------

1983an AEBetara emigratu zuen familiarekin, eta herrialde berrian batxilergoan ikasi ondoren, antzerkia ikasi zuen Pittsburgheko Carnegie Mellon Unibertsitatean .

Domińczykek protagonismoa lortu zuen Patrick Marberren 1999ko Broadwayko *Closer* antzezlanean parte hartu zuenean. *Rock Star* (2001) komedia musikalean parte hartu zuen Mark Wahlberg eta Jennifer Anistonekin batera. *The Count of Monte Cristo* (2002) abentura filmean agertu zen James Caviezel eta Richard Harrisekin batera. Lehen lan horien ondoren, zineko eta telebistako telesailetako agerpen ugari izan ditu 21. mendean.

Bizitza pertsonala
------------------

Domińczykek bere haurtzaroko lehen zazpi urteak Kielce jaioterrian eman zituen. Bere aita Solidarność sindikatuko aktibista zen, eta 1981etik 1982ra Polonian lege martziala egon zen bitartean espetxeratua egon zen. Ondoren 1983ko otsailean herrialdea utzi zuen familiak Mendebaldeko Alemaniara eta handik New Yorkera. 

Domińczyk Patrick Wilson aktorearekin ezkondu zen 2005ean. Bikoteak bi seme ditu eta Władysław Pasikowskik zuzendutako *Jack Strong* (2014) thriller-ean elkarrekin parte hartu zuen.

Domińczyken ahizpa txikiak Marika Domińczyk (\* 1980) eta Weronika Domińczyk (\* 1986) aktoreak dira halaber.

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, alemanezko Wikipediako «Dagmara Domińczyk» artikulutik itzuli da; zehazki, 2023-05-28ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q521624
* Commonscat Multimedia: Dagmara Dominczyk

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 41532284
* ISNI: 0000 0000 7890 2865
* BNE: XX1670930
* GND: 140559159
* LCCN: no2003071639

 |

* Wd Datuak: Q521624
* Commonscat Multimedia: Dagmara Dominczyk