recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Francesca Saperas i Miró** (Bartzelona, 1851ko otsailaren 12a – 1933ko abuztuaren 21a) militante anarkista eta anarkosindikalista izan zen.

Biografia
---------

1869an, Martí Borràs i Jover zapatari anarkistarekin ezkondu zen Francisca, *Tierra y Libertad* eta *La Justicia Humana* aldizkariko lehen zuzendaria eta Langileen Nazioarteko Elkarteko (AIT) Oinetagileen Batasuneko idazkari nagusia izan zenarekin. 1889an, Bartzelonako Katalunia plazan mitin bat antolatzen parte hartu zuen, baina azkenean ez zen egin, poliziak antolatzaileak atxilotu baitzituen. Borràs atxilotu egin zuten 1893ko irailean Paulino Pallásekin Arsenio Martínez Campos Kataluniako Gorteetako Bide Nagusian hiltzen saiatu zela leporatuta. Hori dela eta, Montjuiceko gazteluan espetxeratu zuten, eta bere buruaz beste egin zuen 1894an, emaztea gutun bidez agurtu ondoren.

Saperas eta Borrás eta haien bost alabak (Salud, Antonieta, Mercedes, María eta Estrella) anarkismoak garai hartan jasan zuen errepresioaren biktima izan ziren. Martínez Camposen aurkako atentatuaren ondorioz Francisca eta haurdun zegoen haren alaba Salud atxilotu egin zituzten, beste lankide batzuekin batera (Teresa Maymi, Asunción Vallvé, Teresa Claramunt).

Franciscak Bartzelonako Tallers kaleko bere etxea anartisten aterpe bihurtu zuen. Tomás Ascheri militante anarkistaren laguna izan zen, eta 1897an Montjuiceko Prozesuen ondoren Tomas heriotza zigorrera kondenatu eta exekutatu egin zuten, Corpusaren Prozesioaren atentatuaren arduraduna izatea leporatuta. Ondoren, Salud alabarekin atxilotu zuten berriro. Montjuiceko Prozesuak desegin zituen nazioarteko kanpainari esker, aske utzi zituzten, baina Frantziara erbesteratu zituzten, eta Marseillako hirian jarri ziren. Han, hainbat borroka-urtetan landutako harremanak izan zituzten. 1898an, Espainiara itzuli zen denbora batez.

Geroago, Francesc Callís Calderónekin bat egin zuen, Montjuiceko Prozesuetan torturatutako batekin. Senarrak bezala, bere buruaz beste egin zuenarekin. 1912tik 1914ra bitartean, Saperas Buenos Airesen (Argentina) bizi izan zen Josep Fontanillas suhiarekin. 1923an, 191919tik Mexikon bizi eta gero, Salud Borrás Saperas alaba han bizi baitzen, Espainiara itzuli zen behin betiko, eta Teresa Claramunt arkosindikatistarekin bizi izan zen. Haren osasunak paralisia jasan zuen, eta 1929an batzorde bat antolatu zen Franciscari laguntzeko.

Bartzelonan hil zen 1933an, laurogeita bi urte zituela.

Francisca Saperas Antònia Fontanillas Borràsen amona izan zen, anarkismo katalanaren beste irudi garrantzitsu bat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Diccionari Bibliogràfic de Dones.* .
2. ↑   Sarka-SPIP, Collectif. «SAPERAS MIRÓ, Francisca - Dictionnaire international des militants anarchistes» *militants-anarchistes.info*.
3. ↑  Francesca Saperas a estelnegre.org
4. ↑    *Pioniere e rivoluzionarie. Donne anarchiche in Spagna 1931 – 1975.*  22 de octubre de 2017.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19290969
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q19290969
**Cajamarca** Kolonbiako udalerri bat da, Tolima departamenduan dagoena.

Leku-izena
----------

Hacienda Cajamarca izena oinordetzan hartu zuen.

Ekonomia
--------

Udalerri hau *Kolonbiako nekazaritza-janaritegia* bezala ezagutzen da*,* batez ere Anaimeko arroilaren nekazaritza-ekoizpen aberatsagatik eta baita Ibaguérekin, departamenduko hiririk handiena eta bere hiriburuarekin duen hurbiltasunagatik ere.

Hezkuntza
---------

Udalerriak lau landa-hezkuntza-erakunde ditu, hau da: Pan de Azúcar Hezkuntza Erakundea, Cajamarcako Hezkuntza Erakunde Teknikoa, Anaime Hezkuntza Erakundea eta La Leona Hezkuntza Erakundea. Era berean, 3 hezkuntza-erakunde ditu hiri-eremuan: Nuestra Señora del Rosario Ikastetxe Teknikoa, Ismael Perdomo Ikastetxe Ofiziala eta Cajamarca Nekazaritzako Hezkuntza Teknikorako Erakundea (ITAIC).

Hiri homonimoa
--------------

* Cajamarca, Perú. Iparraldeko mendilerroko hiria.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1441115
* Commonscat Multimedia: Cajamarca, Tolima

---

* **Lekuak**
* OSM: 1342085

 |

* Wd Datuak: Q1441115
* Commonscat Multimedia: Cajamarca, Tolima
***Urte haietan***, Juan Jose Novellaren eskultura da eta Gerra Zibilaren eta diktadura frankistaren biktimak oroitzeko asmoz egina dago. 2011ko apirilaren 30ean Aieteko parkean jarri zuten, Aieteko jauregiaren ondoan eta biktimen duintasuna eta herritartasuna itzultzea du xede.

Eskultura karbono-altzairuz eginda dago eta 3,5 metro inguruko luzera dauka. Habitat edo mugarri gisa egina dago eta ibiltaria bertan sartu daiteke. Zulatutako urteek 1936ko Estatu-kolpetik 1975ean diktadura frankista amaitu arteko etapa jasotzen dute. Argiaren arabera, ibiltarian, eskulturan bertan edo parkearen lurrean islatzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Juan José Novella /"Urte Haietan"» *Aiete - Lantxabe - Katxola - Ayete* 2011-04-20 (Noiz kontsultatua: 2017-04-03).
2. 1 2    *Donostia.eus - Eskulturak eta monolitoak.*  (Noiz kontsultatua: 2017-04-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31188299

 |

* Wd Datuak: Q31188299
2016ko taldea.
Azadi Stadiuma.
**Esteghlal Tehran Football Club** (persieraz: باشگاه فوتبال استقلال تهران ‎, *Independentzia*) Irango futbol talde ezaguna da, Teheran hiriburukoa. Irango futbol liga zortzi aldiz irabazi du eta bi aldiz izan da Asiako txapelduna.Esteghlal Irango talderik ezagunena da.

Historia
--------

Hiru ofizial militar irandarrek sortu zuten taldea 1945eko irailaren 20an Teheranen. Hasiera hartan txirrindularitza jorratu zuten bereziki, hortik *Docharkhe Savaran* ( دوچرخه سواران‎‎) izena, "txirrindulariak". Dena dela **Taj** ("koroa") izenaz ezagutzen zen taldea eta hasieratik Irango talde indartsuena bihurtu zen. 70. hamarkadan era bikainean hasi zuen, 1970an Hapoel Tel Aviv FC talde israeldarra 2-1 emaitzaz garaitu eta Asiako txapelduna bihurtu zen.

1979an Irango Iraultza gertatu zen eta Gobernuak taldea konfiskatu zuen. Izena aldatu zion gaur egungo *Esteghlal* bihurtuz, izan ere "Taj" izenak aurreko monarkiari erreferentzia egiten baitzion. 1990 arte ez zuen liga berririk irabazi baina 1991 urtean berriz ere Asiako txapeldun izatea lortu zuen, oraingoan Liaoning FC txinatarra gaindituz. Urte berean final berri bat jokatu zuen baina penalti jaurtiketatan galdu zuen Saudi Arabiako Al-Hilal FC taldearen aurka. 1999an jokatu zuen orain arteko azken finala baina Japoniako Júbilo Iwatak lortu zuen Asiako txapela.

XXI mendean Irango talde indartsuenetakoa izaten jarraitu du eta lau liga eta lau kopa eskuratu ditu.

Palmaresa
---------

### Iranen: 29

* Irango liga (9): 1971, 1975, 1990, 1998, 2001, 2006, 2009, 2013, 2022.
* Irango kopa (7): 1977, 1996, 2000, 2002, 2008, 2012, 2018.
* Irango Superkopa (13): 1950, 1952, 1958, 1960, 1961, 1962, 1964, 1971, 1972, 1973, 1984, 1986, 1992.
* Irango Txapelketa Kopa (1): 1957.

### Nazioartean: 3

* Asiako Txapeldunen Liga:
	+ Txapeldun (2): 1970, 1990-91.
	+ Finalista (2): 1991, 1999
* Kaspiar Kopa (1): 1996.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q455971
* Commonscat Multimedia: Esteghlal FC

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 167814916
* LCCN: n2010217575

 |

* Wd Datuak: Q455971
* Commonscat Multimedia: Esteghlal FC
Bilbo Handiko Erramulariak (atzean) 2010eko Kontxako Banderan.
**Bilbo Handiko Erramulariak** Bizkaiko hainbat klubetako arraunlariek emakumezkoen trainerua osatzeko sorturiko elkartea da.

Uniformea
---------

Elastiko zuri eta gorria. Trainerua zuria da eta *Bizkaia* izena du.

Hasierako talde bizkaitarrak
----------------------------

2005ean emakumezkoen trainerua osatu zuen Lekeitioko Isuntzak eta jokaturiko estropada bakarrean hartu zuen parte, Txingudi Banderan, laugarren postuan gelditu zelarik.

2008an Arkote izan zen taldea osatu zuen elkartea. Txingudiko Banderan hirugarren gelditu zen, ondoren Euskadiko Txapelketan ere hirugarren egin zuen eta Kontxako Banderan aldiz ezin izan zuen sailkatu seigarren gelditu baitzen larunbateko sailkapen estropadan.

Aurreko urteko Arkoteren bizkarrezurra mantenduz 2009an Bizkaiako Selekzioa osatu zen Emakumezkoen Traineru Ligan aritzeko eta hirugarren gelditu zen, estropada batzutan Gipuzkoako Selekzioaren aurretik ere egin zuelarik. Kontxan berriz seigarren egin eta ezin izan zen bandera jokatzeko sailkatu.

Denboraldiak
------------

### 2010

Bizkaiako selekzioa izenarekin hasi zuen Liga nagusian berriz ere hirugarren postua lortuz. Abuztuan elkarte ofiziala sortzea erabaki zuten, Galiziako Rias Baixasen antzera, eta **Bilbo Handiko Erramulariak** izena jarri zioten. Kontxarako sailkatzea lortu zuten eta laugarren postuan kokatu ziren sailkapenean. Euskadiko Txapelketan bigarrenak izan ziren eta Espainiakoan ere bai. Aipatu behar da traineru gutxi zirenez txapelketa bietan Federazioen trofeoak jokatu zirela. Irailean Lekeition jokaturiko bandera irabazi zuten, hau da orain arte taldearen garaipen bakarra.

### 2011

Urte honetan jatorri ezberdinetako arraunlariak zituen taldeak, gehienak Getxokoak, eta Emakumezkoen Ligan parte hartzeaz gain Gipuzkoako Ligako estropadak ere jokatu zituen. Ligan ez zuen lortu lehenengo lauen artean sartu eta finala jokatzerik baina Kontxako Banderarako sailkatu eta laugarren egin zuen.

### 2012

Ez zuten trainerua osatzea lortu.

### 2013

Berriro atera zuten trainerua nahiz eta gaztetxoekin osatu behar izan zuten. Gipuzkoako Ligako estropadak jokatu zituzten eta ez ziren Emakumezkoen Ligarako sailkatu. Hurrengo urteetan kluben trineruak osatu zirenez, bertan behera gelditu zen proiektua.

Palmaresa
---------

* Kontxako Bandera (0): laugarren 2010 eta 2011n.
* Euskotren Liga (0): hirugarren 2009 eta 2010an.
* Espainiako Traineru Txapelketa (0): bigarren 2010an.
* Euskadiko Traineru Txapelketa (0): bigarren 2010an.
* Lekeitioko San Antolin Bandera (1): 2010

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255210

 |

* Wd Datuak: Q12255210
Amando Maastrichtekoa edo Elnongoa (Nantes, 584 - Sanit Armand les Eux (aurretik Elnongo Abadia izandakoa), c. 679) eremita izan zen, misiolaria baskoien artean, Flandrian eta Tongerenen eta Maastrichteko gotzaina. Eliza katolikoak santutzat jotzen du, eta otsailaren 6an ospatzen da. Haren hagiografia Jacopo da Varazze hagiografoak jaso zuen *Legenda aurea* (*Santuen bizitzak*) bere idazlanean .

Familia noblekoa zen, eta gaztetan utzi zuen etxea, eta, familiak aurka egin arren, Toursetik gertu monje egin zen. Jainkozko inspirazio baten ondoren, Bourgesera joan zen; han, hiriko gotzain Austregisiloren zuzendaritzapean, bakardadean bizi izan zen, urte askoan, ogiz eta urez elikatzen. Erromara erromes joan zen eta, ondoren, Klotario II erregeak eskatuta, frankoen erresumaren iparraldera joan eta Ganteko eremua ebanjelizatu zuen, hartara paganoa zena. Ondoren, misiolari-lana Flandes osoan zabaldu zuen eta monasterioak sortu zituen. 

San Bavonen lagun eta maisu izan zen, eta ondasun guztiak eman eta monje bihurtzeko inspiratu zuen.

Dagoberto I erregearen portaera zentsuratu zuen, eta hark erbesteratu egin zuen.

Elnoneko abadian hil zen laurogeita hamar urte zituela, eta han bizi izan zituen azken lau urteak.

Bibliografia
------------

* Amando de Maastricht, santua. es.catholic.net-en.
* St. Amandus *Catholic Encyclopedian* (1913), (ingelesez).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Amando Elnonekoa*** |

* San Amando, 6 de febrero En autorescatolicos.org.
* Saint Amandus. En Treasures of Heaven (en inglés).

Oharrak
-------

1. ↑  Hoy llamada Saint-Amand-les-Eaux en honor del santo.
*Artikulu hau konderriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Wabash».*
**Wabash konderria** (ingelesez: *Wabash County*) Indianako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Wabash da. 2010eko zentsuaren arabera 32.888 biztanle zituen, Wabash kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Wabash konderriak 1.090,32 kilometro koadro ditu. Horietatik 22,12 ura dira. Beste 1.068,2 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 30,16 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 32.888 pertsonetatik 32.066 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 697 dira. 155 beltzak edo afroamerikarrak. 211 amerikar natiboak ziren eta 6 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 134 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 9 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 307 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q505305
* Commonscat Multimedia: Wabash County, Indiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152461578
* ISNI: 0000 0004 0644 3865
* LCCN: n82018483
* NARA: 10037063
* **Lekuak**
* OSM: 1802090
* TGN: 1002978

 |

* Wd Datuak: Q505305
* Commonscat Multimedia: Wabash County, Indiana
1635ean, Sendabelarren Errege Lorategia (gaur egungo Frantziako Historia Naturalaren Museo Nazionalaren aurrekoa) historia naturalaren lehen museo modernoa izan zen. Hemen 1889an amaitutako Eboluzioaren Galeria Handiaren eraikina ikus daiteke
**Historia naturalaren museoa** edo **natura-zientzien museoa** historia naturaleko bildumak dituen erakunde zientifiko bat da, natura-munduaren erreferente gisa balio dutenak, batez ere komunitate zientifikoarentzat (ale tipoz hornituz) baina baita publiko orokorrarentzat ere ezagutzaren dibulgaziorako tresna gisa. Historia naturalaren museo baten bildumek animalien, landareen, onddoen, ekosistemenen, geologiaren, paleontologiaren, klimatologiaren eta askoz gehiagoren egungo erregistroak eta erregistro historikoak biltzen dituzte.

Historia naturalaren museo baten eginkizun nagusia komunitate zientifikoari ale eta laginak ematea da, egungoak zein historikoak, bere ikerketa eta esperimentuetarako, mundu naturalaren ulermena hobetzeko helburuarekin. Zenbait museok erakusketa publikoak dituzte mundu naturalaren edertasuna eta miraria publiko orokorrarekin partekatzeko. Museo horiei museo publiko deitzen zaie. Batzuek beren bilduma nagusiez gain historia ez-naturalaren bildumak dituzte, hala nola, historiarekin, artearekin eta zientziarekin lotutako objektuen bildumak.

Irudi galeria
-------------

Erreferentziak
--------------
**Pedro Echeverría**, ezizenez **Tandilero** (Tandil, 1871ko uztailaren 13a-?, XX. mendea), argentinar pilotaria izan zen.

Biografia
---------

Argentinako Tandil herrian jaiotakoa, zeinari zor zion goitizena, San Luis de Irún ikastetxean, Gipuzkoan, eta Bilboko Merkataritza Eskolan egin zituen ikasketak. Madrilgo Jai Alai frontoiaren inaugurazioaren ondorioz Espainiara zabaldu zuen bere kirol ibilbidea.  Bere ibilbide osoa Saturnino Echeverría, Muchacho ezizena zuenarekin lotuta egon zen, harekin bikotea osatu ohi baitzuen. {{Refn|Decía Andrade: «Como no se concibe á Pilades sin Orestes, á Castor sin Polus, á Sagasta sin Pablo Cruz, no se concibe á Muchacho sin Tandilero, ni á Tandilero sin Muchacho; son dos nombres que siempre se pronuncian unidos»

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   «Echeverría, Pedro» *Enciclopedia Auñamendi*.

Bibliografia
------------

* Andrade, Benito Mariano (1894). «Muchacho y Tandilero». Carácter y vida íntima de los principales pelotaris. Madrid: Establecimiento tipográfico de Ricardo Fé. pp. 44-46. Wikidata Q116370838.
* Peña y Goñi, Antonio (1892). «Tandilero». La pelota y los pelotaris II. Madrid: Imprenta de José M. Ducazcal. pp. 139-150. Wikidata Q116373695.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116412501
* Commonscat Multimedia: Pedro Echeverría

---

 |

* Wd Datuak: Q116412501
* Commonscat Multimedia: Pedro Echeverría
**Sierra de las Ánimas** mendikatea duela zenbait milioi urte ezarri zen Uruguaiko lurraldean jatorri sumendiko bakarra bezala, Andeak Argentina eta Txile artean 6.962 metroko altueraraino altxatzen hasi zirenean.

Lavalleja eta Maldonado (Uruguai) departamenduetan dago, Caneloneseko mugatik oso gertu.

Cuchilla Granderen adar bat da eta Minas (Lavalleja) hiriko hego-mendebaldetik, Piriápolis inguruan dagoen Río de la Plataraino hedatzen da, ipar-hego norabidean.

Mendikateen multzo bat da, eta horien artean 380 metroko altuera duen Cerro Chico nabarmentzen da, eta Cerro de las Ánimas (501 metro) nabarmena, herrialdeko bigarren tontor garrantzitsuena, baita **Cerro Betete** eta **Cerro de la ventana**.

Mendiak 500 milioi urteko eraketa gutxi gorabehera sumendi jatorrikoak dira. Inguru honetan hildako **Charrúa** indiar bertakoei zor die izena. Herri honen aterpe garrantzitsua izan zen espainiarrek eskualdea kolonizatu zutenean.

Kondairak dio gauez haien izpirituaren dirdira ikus daitekeela. "Argi txarra" deritzona bertan hil ziren antzinako Charrúaen arimak dira. Hortik dator Sierra de las Ánimas izena, Sierra de las Almas izenaz ere ezaguna. Mendikatearen parte den Cerro Tupambaé-n, "Monumentu Historiko" izendatutako hilobi edo "cairns"-en erregistroak daude.

Mendikatea Camino Realak zeharkatzen du, erregeordeak garai kolonialetan zehar bidaiatu zuena. Bere gailurrean José Artigas jeneraleko ekialdeko armadak suak piztu zituen, Cerro de Montevideo-i Portugalgo inbasioei buruz ohartarazteko balio zutenak.

1832. urtean, gutxi gorabehera, Sierra de las Ánimas-ek Sir Charles Darwin ospetsua jaso zuen, eta bertako flora eta faunaren azterketa bat egin zuen.

1930eko Konstituzioko Juraren mendeurrena dela eta, Ánimas Begiraleku Nazionala deitu zen eta bertan 35 m-ko altuerako masta bat jarri zen, bandera nazionala eraman zuena, Montevideoko Bandera plazan zegoenaren bikoitza zena. Hego Amerikako mastarik altuena zen.

 Sierra de las Ánimas mendikatearen panorama

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1851759
* Commonscat Multimedia: Sierra de las Ánimas

---

 |

* Wd Datuak: Q1851759
* Commonscat Multimedia: Sierra de las Ánimas
**Veiiko Apoloren estatua** naturalak baino tamaina handiagoa duen terrakotaz eginiko etruriar estatua bat da, Apolo irudikatzen duena. K.a. 550 eta K.a. 520 artean datatua dago. Etruriar estilo arkaiko berantiar edo "nazioarteko" joniar estiloan egina dago. Erromako Villa Giuliako Etruriar Museo Nazionalean erakutsia dago.

Aurkikuntzaren tokia
--------------------

1916an aurkitu zen Portonaccioko tenpluan, arteen eta jakinduriaren jainkosa zen Minervarentzat eraikitako santutegia, Etruriako garrantzitsuenetako bat zena, antzinako etruriar hiria den Veii edo Veyesen zegoena, gaur egun Lazio Garaia eskualdea.

Egilea
------

Estatua honen egiletza Vulcari ematen zaio, bere izena ezagutzen den etruriar artista bakarra.

Estiloa eta ezaugarri teknikoak
-------------------------------

Eskultura hau etruriar arteari dagokio, greziar eskultura artearen eragin handiarekin. 1,80 metroko altuera du eta terrakotaz egina dago, etruriarrek euren eskulturak egiteko gehien erabili zuten lehengaia.

Apolo eta Herkules Zeriniako oreinaren aurka borrokan ari ziren eskena baten zati zen, lurretik hamabi metroko altuerara, izpien gainean, Portonaccioko Minervaren santutegiko akroteran, Veiitik gertu. Apolok, tunika eta kapa labur batekin jantzia, bere ezkerrerantz aurrera egiten du, bere eskuineko besoa luzatuta eta tolestuta duela (ezkerrekoa lurrerantz begira du, beharbada eskuan arku bat duela), Herkules oreina bere hanken inguruan lotuta duela eskuinerantz luzatzen da, bere makila eta bere gorputzeko enborrarekin kurba bortitz batean erasotzeko okertuz.

Bitxikeriak
-----------

Estatua zutik aurkitu zen, Veiiren aurkako erromatarren erasoei eutsiz, Erromak konkistatu zuen lehen etruriar hiria izan zena.

Ikus, gainera
-------------

* Tarkiniako hegodun zaldiak
* Etruriar arte
* Talamoneko frontoia
* Etruria
* Triklinioko hilobia
* Lehoi orrokarien hilobia
* Todiko Marte

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2294371
* Commonscat Multimedia: Apollo from Veii

---

 |

* Wd Datuak: Q2294371
* Commonscat Multimedia: Apollo from Veii
**Skansen** Suediako aire-libreko museoa eta zoologikoa da. Stockholm hiriburuan dago, Djurgården uhartean. Urtero 1'3 milioi bisitari izaten ditu.

Historia
--------

Munduko lehenengotako aire-libreko museoa izan zen eta honen ondorioz Europan dauden antzeko museo ugarik Skansen izena hartu dute.

XIX mendean Suediako gizarteak industrializazio azkarra izan zuen eta nekazal eremuak desagertzera zioazela ikusita Artur Hazeliusek eraikin eta lanbide tradizionalak kontserbatu nahian berak ere sortua zuen Nordiska museet-en ondoan aire-libreko museoa sortzea erabaki zuen, 1881ean Oslon ireki zenaren antzirudiko. Hazeliusek Suedia guztiko 150 etxe erosi eta bertara ekarri zituen. 1963 artean Museo nordikoaren parte izan zen eta urte horretan banatu egin zen.

Museoa
------

300.000 m²-ko azalera hartzen du eta XIX mendeko suediar herrixka bat irudikatzen du. Artisauen etxe ugari daude, hala nola, larrugileak, zapatariak, zilarrezko bitxigileak, okinak, beiragileak... eta beren lana nola egiten den erakusten dute. Udaletxea, botika, errota, garai, taberna, postetxea eta dendak ere badira.

Eskandinaviako fauna erakusten duen zoologikoa ere badago barnean, hala nola: Altzeak, elur-oreinak, hartz arreak, otsoak, katamotzak, bisonteak, basurdeak, fokak...

Iruditegia
----------

* Sarrera.Sarrera.
* Arthur Hazelius.Arthur Hazelius.
* Beiragilea.Beiragilea.
* Etxaldea.Etxaldea.
* Postetxea.Postetxea.
* Errota.Errota.
* Kanpaidorrea.Kanpaidorrea.
* Altzeak.Altzeak.
* Hartzak.Hartzak.
* Bisonteak.Bisonteak.
* Otsoa.Otsoa.

Kanpo estekak
-------------

* **(Suedieraz)****(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q725108
* Commonscat Multimedia: Skansen

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144825911
* ISNI: 0000 0001 2342 1981
* BNF: 12329385k (data)
* LCCN: n50067389
* SUDOC: 032221126
* ULAN: 500309249
* BIBSYS: 90716409
* KulturNav: id
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q725108
* Commonscat Multimedia: Skansen
**Otso txakurra** otsoaren eta txakurraren hibridoa da. (Otso-erdi eta Otso hibridoa ere deitua). Otsoaren itxura izan arren, txakur baten izaera dauka, horregatik modu etxekotuan bizi daiteke.

Historia
--------

### Jatorria

Amerikan aurkitutako aztarnengatik dakigu txakur mota hau duela gutxienez 10.000 urte sortu zela, eta Europako fosilengatik mamutak ehizatzeko erabiltzen zirela ondorioztatu da. 

### ugalketa

1899, Max von Stephanitzek otso-txakurra erabili zuen (beste hainbat txakurren artean) artzain-txakur alemana sortzeko, txakur "perfektuaren" bila zebilelarik. Handik aurrera otso txakurragaz esperimentu asko egin zituen, beste txakur asko sortuz.

Ezaugarriak
-----------

20 Segundutan gizaki bat aurkitzeko gai dira, bitartean, txakur normal batek 4-6minututan egiten du. Otso txakurraren altuera generoaren arabera da, gizonezkoek 65 eta 75 cm arteko altuera izaten dute normalean eta emakumezkoen kasuan, 60 eta 70 cm artean neurtzen dabe.Arrek izan dezaketen pisua 30 eta 45 kg artekoa da eta emakumezkoen kasuan, 25 eta 35 kg arteko pisua izan dezakete.  Otso txakurrak 12 urte bizitzen dute.

Motak
-----

Otso-txakurraren baruan, txakurraren moduan mota asko daude.

### Takasman

Txakur honek otsoei itsurari gehien iruditzen dena da.

### Calupoh

Txakur hau otso-txakur mexikarra da.

### Otso txakur txekoslobakiarra

Otso txakur honen itxura otsoaren pertsonalitatearen antz gehien duena da, horregaitik filmetan otsoen ordez gehien erabiltzen duten txakurra da. (adibidez alpha filman).

### Utonagan

Beste otso-txakurren nahasketa da (artzin-txakur aleman, husky eta alaska malamut). Mota hau umeentzako ona konsideratzen da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    «Otso txakurra - erdi otsoa eta erdi txakurra» *Animal mundua* (Noiz kontsultatua: 2022-10-23).
2. ↑   «Perros lobo: conoce todo sobre este híbrido» *elclubmascotas.com* (Noiz kontsultatua: 2022-10-24).
3. 1 2    Sarmiento, Lurdes; Sarmiento, Lurdes.  (2018-04-11). «Historia, ezaugarriak, otso txakurren arreta berezia» *Mundo Perros* (Noiz kontsultatua: 2022-10-23).
4. 1 2 3 4 5   **(Gaztelaniaz)** «12 razas de perros que parecen lobos - Descubre a estos sorprendentes canes con aspecto lobuno» *www.mundodeportivo.com/uncomo* 2018-10-10 (Noiz kontsultatua: 2022-10-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1068902
* Commonscat Multimedia: Wolf-dog hybrid

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85147222

 |

* Wd Datuak: Q1068902
* Commonscat Multimedia: Wolf-dog hybrid
**Belgikako Burdinbide Konpainia** —**SNCB-NMBS**— (frantsesez: *Société Nationale des Chemins de fer Belges* —SNCB—; nederlanderaz: *Nationale Maatschappij der Belgische Spoorwegen* —NMBS—) Belgikako tren-enpresa nazionala da. 1926an sortu zen eta herrialdeko gobernuaren konpainia autonomoa da. 

2005ean, hiru zatitan banatu zen konpainia, trenbide-garraioaren liberalizazioari buruzko Europako arauetara egokitzeko: Infrabel, trenbide-azpiegitura eta sarerako eragiketak eta sarbideak kudeatzen dituena; SNCB-NMBS, bidaiarien eta merkantzien zerbitzuak kudeatzen dituena; eta SNCB-NMBS-Holding, bi konpainien jabea eta haien arteko lankidetza gainbegiratzen duena.

Garraiatutako bidaiariak eta sarea
----------------------------------

2006. urtean, SNCB-NMBSk 187,5 milioi bidaiari garraiatu zituen, hots, 8521 milioi bidaiari, 3536 km-ko sarean. Sare osotik 2950 km 3000 V korronte zuzenean eta 351 km 25 Kv korronte alternoan elektrifikatuta daude.

2007an, sareak bi abiadura handiko burdinbideak zituen, 300 km/h-ko abiaduran zirkulatzeko prestatuak: Bruselako hegoaldea eta Frantziako muga lotzen dituen LAV 1, eta handik Frantziako AHBetatik jarraitzen du Paris, Lille eta Londresa aldera, eta Lovaina eta Lieja lotzen dituen LAV 2. Lieja eta Alemaniako muga Akisgrandik gertu lotzen dituen LAV 3 eta Holandako abiadura handiko sarea (HSL-Zuid) lotzen dituen LAV 4 2009ko abenduaren 13an ireki ziren.

Ikus, gainera
-------------

* Infrabel

Kanpo estekak
-------------

* SNCB-NMBS enpresako webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q524255
* Commonscat Multimedia: National Railway Company of Belgium

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 128736656
* ISNI: 0000 0001 2033 8525
* BNF: 121782267 (data)
* GND: 211566-9
* LCCN: n82006048
* SUDOC: 067088406

 |

* Wd Datuak: Q524255
* Commonscat Multimedia: National Railway Company of Belgium



|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Belgikako Burdinbide Konpainia*** |
Fisio nuklear baten erreakzio-katearen eskema. 1- Uranio-235 atomo batek neutroietako bat bereganatzean, bi aotomo berritan banatu (fisioaren produktuak), eta hiru neutroi berri eta nolabaiteko energia bat askatuko du. 2- uranio-238 atomoak neutroietako bat bereganatu, eta erreakzioa jarraituko du. Beste neutroi bat soilik galdu egingo da eta era berean ez du katea jarraituko. Halere, neutroi batek U 235 atomo batekin talka egitean, banatu eta bi neutroi eta lotura energia askatuko ditu. 3- Bi neutroi hauek U 235 bi atomoekin talka egin, horiek banatu eta bat-hiru atomo askatuko dituzte, erreakzioa jarraituz.
**Kate-erreakzioa nuklearra**, neutro baten bidez atomo fisionagarri bat fisio nuklearra eragitean sortutako erreakzio nuklearra da, honek hainbat neutroi askatuz, era berean horiek ere beste fisioak eragiten dituzte, honela kate-erreakzioa sortuz.

Erreakzio-kate hau fisioak sortutako neutroi horietako bat gutxienez fisio berri bat eragiteko gai denean jazotzen da.

1933an Leó Szilárd hungariar fisikariak ideiatu zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1219068
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1219068
"Berlin eta Erroma artean", Bismarck ezkerraldean eta Aita Santua eskuinaldean, *Kladderadatsch*, 1875

***Kulturkampf*** (kʊlˈtuːɐ̯kampf ahoskatua; euskaraz: "borroka kulturala") Germaniako Inperioaren eta eliza katolikoaren artean izan zen gatazka, 1873 hasi eta 1875ean amaitu zena. Bismarck kantzilerra izan zen eragilea. Otto von Bismarck protestantea zen, eta katolikoak erabat menderatu nahian, eta Prusia protestantearen nagusitasuna finkatzeko asmoz, estatu-kontrol handia jarri zuen alemaniar Elizaren gainean (Maiatzeko legeak, 1873). 1875ean ezarri ziren lege gogorrenak, eta heldu zen krisiaren une larriena: ezkontza zibila nahitaezko egin zen Alemania osoan, elizaren ondasunak konfiskatu ziren, elizgizon askok erbesteratu behar izan zuten eta abar. Katolikoen oposizioa handia izan zen, ordea; horrez gainera, mugimendu sozialistaren gorakada eta ekonomia-krisia zirela eta, Bismarckek atzera egin behar izan zuen, eta legeak baliogabetu egin zituzten.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q159879
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX5527026
* BNF: 11947326w (data)
* GND: 4033568-9
* LCCN: sh85073404
* SUDOC: 027430103
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q159879
**Veii** (latinez *Veii* edo *Veius*; italieraz: *Veio*), antzinaroan, hiri etrusko garrantzitsu bat izan zen, Erromatik 16 kilometro inguru ipar-iparmendebalderantz zegoena, Italian. Egungo Formello herrian dago, Erromako probintzian.

Historia
--------

### Garai etruriar eta erromatarra

*Grotta Campana*
Veii, Etruriar Ligako hiririk aberatsena izan zen, Etruriako hegoaldeko mugan zuen kokapen pribilegiatuaren ondorioz. Erromatik gertuen zegoen hiri etruskoa zenez, ia etengabe egon zen erromatarrekin gerran ia 300 urtez. Azkenik, Marko Furio Kamilo erromatar jeneralaren armadak konkistatu zuen K. a. 396an, hamar urte iraun zuen Veiiko Gerran zehar. Une horretatik aurrera, Veii, Erromatar Errepublikaren zati izatera pasa zen.

Livia Drusilak, Augusto enperadorearen emazteak, Veiien hazienda bat izan zuen, Suetoniok, Hamabi Zesarren bizitzak izeneko bere lanean dioenez. Veii, antzinaroan oso ezaguna izan zen bertako estatuen kalitateagatik. Horien artean, gaur egun Vatikanon dagoen Tiberio enperadorearen estatua bat eta Veiiko Apoloren estatua, gaur egun Museo Etrusko Nazionalean dagoena nabarmen daitezke.

### Ahaztea eta berraurkitzea

Hiria, Erromatar Inperioaren garaian utzi egin zen, eta XVII. mendean Raphael Fabrettik berraurkitu zuen arte ahaztua izan zen. Veiien hondakinak Isola Farnese herri txikitik gertu daude.

Hiriaren hondakinen kanpoaldean, tenplu baten hondarrak aurkitu dira. Tumuluak eta harkaitzean zulatutako zenbait hilobi ere aurkitu dira. Ospetsuena, Grotta Campana bezala ezagutzen dena da, 1843an industua, kontserbatutako fresko etruriar antzinakoenak dituen kamerazko hilobi bat. Gainera, hirira daroaten tunel luzeak ere badaude, Tito Liviok Veiiko gerran erromatarrek lortutako garaipenari buruz idatzi zuen istorioa berretsiko lukeena.

Ikus, gainera
-------------

* Erromatar Errepublika
* Etruria
* Lehoi orrokarien hilobia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q677935
* Commonscat Multimedia: Veii

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 304911059
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 21583

 |

* Wd Datuak: Q677935
* Commonscat Multimedia: Veii
**Respomuso** Aragoiko Pirinioetako iboi baten izena da, eta XX. mendearen erdialdean artifizialki birsortu zen hormigoizko presa handi baten bidez, urtegia bihurtuz. Presaren ondoan izen bereko aterpetxea dago.

Tenako ibarraren iparraldean dago, Sallent de Gallego udalerriaren barruan.Frantziako mugatik oso gertu dago, zehazki Pirinio Garaiak departamendutik.

Toponimia
---------

Ez dago argi, baina latinezko 'spuma'-tik etor daiteke izena (aparra edo bitsa).

Geografia
---------

Respomusoko iboia eta Musales tontorra.
Gaur egun, presak 72 hektareako azalera du, eta 17,2 hektometro kubiko ur atxiki ditzake. 2.100 metroko altitudean dago, eta Piedrafita zirku malkartsuaren *dejekzio-konoa* betetzen du. Hainbat gailurrek inguratzen dute: Fondellas (3.071 m), Cristal (2.890 ), Forqueta (2.743 ), Musales (2.645 ) eta Balaitus (3.144 m). Urtegiaren aintzira Aguas Limpias ibaiaren iturburua da, Gállego ibaiaren adarra.

Halaber, ohiko abiapuntua da Gran Facha (3.005 m) eta Garmo Negro (3.051 m) mendietara igotzeko.

Historia
--------

Bere garaian, lana ingeniaritzaren erakusleiho bikaina izan zen, bai bere handitasunagatik, bai bere egoeraren konplexutasunagatik. Eraikuntza horren ondorengo ekologia- eta paisaia-inpaktuari buruzko polemikak indarrean jarraitzen du ordutik.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, {{{hizkuntza}}} Wikipediako «Respomuso» artikulutik itzuli da. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.

Ikus, gainera
-------------

* Gállego (ibaia)
* GR 11

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Respomusoko aterpetxeari buruzko informazioa
* **(Gaztelaniaz)** Respomusoko iboi eta aterpetxerako igoeraren deskripzioa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3427764
* Commonscat Multimedia: Respomuso Reservoir

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 10785

 |

* Wd Datuak: Q3427764
* Commonscat Multimedia: Respomuso Reservoir
Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da.Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu hemen klik eginez gero.Kantuaren jatorria Bilintxek osatutako bertso-paperean dago.
**Behin batean Loiolan** euskal kanta herrikoi bat da, Bilintx bertsolari eta olerkari donostiarrak egina. Abestiaren haria Donostiako Loiola auzoko jaietan gertatzen da, non gizon batek, kantaria bera, gorte egiten baitio gutiziatzen duen neska bati. Gizon hori Bilintx bera da; izan ere, bertsolari horrek berari gertatutakoei buruzko bertsoak idatzi ohi zituen.

Egan talde azpeitiarrak abesti honen moldaketa ederra egin zuen, beharbada bertsio guztietan ospetsuena. Horretarako, John Denver estatubatuar folk abeslariaren "Annie's Song" kantaren doinua gehitu zien Bilintxen jatorrizko bertsoen hitzei.

Abestia oso ezaguna da, 'Euskal abesti herrikoien' artean bisitatuena da Wikipedian (2015-2023).

* Bilintx (hitzen egilea)Bilintx (hitzen egilea)
* John Denver (doinuaren egilea)John Denver (doinuaren egilea)
* Egan musika taldeaEgan musika taldea

Hitzak
------

Behin batean Loiolan  
 
erromeria zan,  

hantxen ikusi nuen  

neskatxa bat plazan;  

txoria baino ere  
 
arinago dantzan;  

huraxe bai polita,  
 
han politik bazan!

Esan nion desio  

senti nuen gisan,  

harekin hizketa bat  

nahi nuela izan;  

erantzun zidan ezik  

atsegin har nezan,  

adituko zidala  

zer nahi nion esan.  
  

Arkitu ginanian  

inor gabe jiran,  

koloriak gorritu  

arazi zizkidan;  

kontatuko dizuet  

guztia segidan,  

zer esan nion eta  

nola erantzun zidan.

"Dama polita zera,  

polita guztiz, ai!  

baina halare zaude  

oraindik ezkongai,  

ezkon gaitezen biok!  

esan zaidazu bai!"  

"Ni zurekin ezkondu?  

ni zurekin? jai jai!"  

* ErromeriaErromeria
* "ni zurekin... jai jai""ni zurekin... jai jai"
* Loiola (Donostia)Loiola (Donostia)

Kanpo estekak
-------------

* Egan taldearen "Behin batean Loiola" abestiaren bertsioa entzungai.
* Entzun hemen John Denver abeslariaren "Annie´s Song" abestia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10949135

 |

* Wd Datuak: Q10949135



1. ↑    «Euskal abesti herrikoi bisitatuenak Wikipedian (Massviews Analysis)» *pageviews.wmcloud.org* (Noiz kontsultatua: 2023-08-10).
|  |
| --- |
| **Historiaurreko aroak** |
| Okabeko harrespila. |
| Pleistozenoa |
| Paleolitoa |
| Behe Paleolitoa |
| Olduvai kultura
Acheulear kultura |
| Erdi Paleolitoa |
| Mousteriar kultura |
| Goi Paleolitoa |
| Châtelperroniar kultura
Aurignac kultura
Gravettiar kultura
Solutre kultura
Madeleine kultura |
| Holozenoa |
| Mesolitoa eta Epipaleolitoa |
| Aziliar kultura
Kebarar kultura
Natufiar kultura |
| Neolitoa |
| Halafiar kultura
Hassun kultura
Ubaid kultura
Uruk kultura |
| Kalkolitoa |
| Kurgan kultura |
| Brontze Aroa |
| Behe Brontze Aroa
Erdi Brontze Aroa
Goi Brontze Aroa |
| Burdin Aroa |
| Hallstatt kultura
La Tene kultura |

**Mousteriar** Erdi Paleolitoaren barnean kokatua dagoen neandertal kultura arkeologikoa da, K.a. 300.000-30.000 bitartean hedatu zen, Würm I eta Würm II glaziazioak nahiz bien glaziazioen arteko aroan. Kultura honetako izena Frantziako hego-mendebaldeko Dordoina departamenduan dagoen Perigord eskualdeko Le Moustier izeneko harpetik datorkio, bertan 1860an Gabriel de Mortillet-ek historiaurreko kultur litikoa topatu zuen, eta 1907an topatutako Homo neanderthalensis gizakiari lotu ohi zaio. Kultur edo industria litiko hau nagusiki silex eta kuartzitan oinarritzen da, eta bere ohiko lanabesak honako hauek dira: arraska, puntak, arrakalatzaileak, atzealdeko labanak...

Ziur aski Acheulear kulturan jatorria du. Europa eta Ekialde Hurbilan jazo zen.

Musteriar aldiko zenbait tresna Bizkaiko Arkeologi museoan
Neandertal gizakiaren zabalpena.
Lavallois teknikaz egindako punta. *Beuzevillen aurkitua eta Okzitaniako Tolosako museoan ikusgai.*

  

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Acheulear kultura** | **Mousteriar kultura**K.a. 300.000– k. a. 30.000 | Ondorengoa**Châtelperroniar kultura** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q259118
* Commonscat Multimedia: Mousterian

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300019291
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 9284
* HDS: 008039
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q259118
* Commonscat Multimedia: Mousterian
*Artikulu hau geologiari buruzkoa da; ingeniaritza mekanikoko eragiketa gaitzat duena beste hau da: «Urraketa (mekanika)»*
La Portada Monumentu Naturala, Txilen, itsas abrasioaren ondorioz eratua.
Geologian, **abrasioa** edo **urradura** arroken eta higakinen arteko marruskadurak sortutako higadura-mota bat da. Ohiko fenomenoa da kostaldean. Itsasoak joak, kostaldeek atzera egiten dute, eta amildegitik erauzitako harriek, itsasoak eragindako mugimenduz haien artean igurtziz *abrasio plataforma* zizelkatzen dute.

*Abrasio glaziarra* glaziar baten ohantzeak izotzean sartuta dauden eta glaziarrak berak eramandako material solidoen aldetik jasaten duen higadura da. Bikor finak direnean, *irin glaziarra* deitua, ibilguko harkaitzak, denborarekin leuntze glaziar bat hartzen du.

Ikus, gainera
-------------

* Meteorizazio

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q188842
* **Identifikadoreak**
* GND: 4349994-6
* NKC: ph182424

 |

* Wd Datuak: Q188842
*Camarophyllopsis foetens*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 1 eta 3 cm bitarteko diametrokoa, hasieran ganbila, gero laua eta azkenik apur bat unbilikatua. Azala higrofanoa, gris-arre kolorekoa eguraldi hezearekin eta krema-arre kolorekoa eguraldi lehorrarekin, belusduna, zimur fin-finekin. Kapelak elkartuta agertzen dira batzuetan.

**Orriak:** Zabal, lodiak, okertuta dekurrenteak, erraz bereiz daitezkeenak, okre antzeko kolorekoak.

**Hanka:** 5 cm inguruko garaierakoa eta 0,5 cm inguruko lodierakoa, azpitik ardatz-itxurakoa.

**Haragia:** Zurbila, usain kirasduna, zaporegabea eta kapelaren kolorekoa.

Etimologia: *Foetens* epitetoa, "fétido"-tik dator. Bere usain gogor eta desatseginetik.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean. Sastrakadi belartsuetan.

### Banaketa eremua

Erreferentzia
-------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa..*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 170 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Velazquez Jose Ignacio. Banco de setas, catalogo micológico.
**Urdanibiako Antso ospitalea** edo **Sortzez Garbiko Andre Mariaren Ospitalea** XVII. mendean eraiki zen Irungo ospitale bat da.

Ezaugarriak
-----------

Oinplano angeluzuzeneko eraikin honek, hiru altuera eta lau isurkiko estalkia ditu. Gaur egun izkinetako harlanduzko zintarriak, bai eta solairuen arteko hutsuneak osatzen dituzten harlanduak ere bistakoak dira. Gainerako fatxadak zuriz margotutako emokadura du.

Atzeko fatxadak gainerakoek ez bezalako osaera du; izan ere, erdi-puntuko bi arku ditu atxikita, eskuinaldean, beheko solairuan soilik. Goiko solairuetan, arkupe hirukoitz bat dago, eta bi kasuetan, harlanduzko erremate bat eta molduradun leiho-ertzak dituzte.

Ospitaleko fatxada nagusia Urdanibia Plazan dago.

Historia
--------

1644 eta 1649 urteen artean Pedro de Aranburu kapitainak eraiki zuen. 1652an, Urdanibia eta Topaldako Antsok berreraikitzea agindu zuten, bere testamentu-klausularen arabera, eta Sortzez Garbiko Andre Mariaren Ospitale deitu zitzaion. 1796.urtean Konbentzioaren gerraren ondorioz jasan zituen kalteak konpondu ziren eta XIX. mendean zaharberritze lanak izan zituen. Gaur egun, Udal Euskaltegiaren egoitza da.

Ondarea
-------

Eusko Jaurlaritzak izendatutako ondarea da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   «IRUNGO HIRI ANTOLAMENDURAKO PLAN NAGUSIA - PDF» *docplayer.es* (Noiz kontsultatua: 2019-09-24).
2. ↑   «Hospital Sancho de Urdanibia» *www.bidasoaturismo.com* (Noiz kontsultatua: 2019-09-24).
3. ↑   «Urdanibiako ospitalea. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» *www.euskadi.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-09-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65782117
* Commonscat Multimedia: Urdanibiako ospitalea

---

 |

* Wd Datuak: Q65782117
* Commonscat Multimedia: Urdanibiako ospitalea
**Javier Garaialde Zorrotza** (Iruñea, Nafarroa, 1946) nafar jazz musikaria da.

Biografia
---------

Iruñeko Pablo Sarasate Goi Kontserbatorioan ikasi ondoren, jazzaren bidea hartu zuen, gehienbat saxofoia eta klarinetea landuz, nahiz eta ikasle garaian pianoa, tronpeta eta biolina ere jo ohi zituen. 70eko hamarkadan hasi zen jazz musikari bezala, eta bere garaiko instrumentista handienekin jotzeko aukera izan zuen. Nafarroako hainbat jaialditan parte hartu ondoren, Bartzelona, Madril eta Parisen aritu zen jotzen, eta bere prestakuntza osatzen.

1985ean, Donostiako Jazzaldian parte hartzeaz gain, saxofoi-katedra lortu zuen, oposizio bidez, Iruñeko Pablo Sarasate Kontserbatorioan. Orduz geroztik, irakaskuntza eta interpretazioa uztartzen ditu. Kontserbatorioko Saxo Laukotearekin, bere inguruan eratu dituen talde profesionalekin zein beste jazzlari batzuekin lankidetzan aritu da. Musika klasikoa ere jorratu du, Euskadiko Orkestra Sinfonikoarekin edota Radio-Televisión Española orkestrarekin. 1994-95 ikasturtean Garaialderen eskutik hasi zen jazza irakasten Pablo Sarasate Kontserbatorioa, eta berak sortu zuen, orobat, bertako ikaslez osatutako Big Banda.

Jazz musikari bezala, estilo anitz lantzen du, eta malgutasun horri esker inguru eta eredu askotara egokitzen da bere musika. Bere errepertorioa osatzen dute konpositore berrien lanek, jazzaren obrarik klasikoenek zein berak sortutako piezek.

Ikus, gainera
-------------

* Nafarroako musika

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260243
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 151963
* Lur: 02329/eu\_g\_0759/g0759

 |

* Wd Datuak: Q12260243
*Camarophyllus subradiatus*

Sinonimoa: *Hygrophorus subradiatus*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 2 eta 4 cm bitarteko diametrokoa. Mintzezko samarra, gero haragitsua erdian, titi antzeko batekin; arre-marroi kolorekoa, zurbiltzeko joerarekin, baita grisaxkarako eta zurixkarako joerarekin ere, erradialki ildaskatua ale helduetan.

**Orriak:** Itsatsiak, dekurrenteak, meheak, sabeldunak, zabal, zaintsuak, zuriak edo kapelaren kolore arinekin, orritxoekin.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak. 

**Hanka:** 3 eta 6 cm bitarteko garaierakoa. Mehea, zilindrikoa, leuna, zurbila, fistulosoa. Oinarrian zurixka.

**Haragia:** Zurixkatik arrexka samarrerako kolorearekin, usaingabea.

**Etimologia:** *Hygrophorus* hitza grekotik dator, heze eta ekarri beharreko, "phoréo"-tik, hau da, hezetasuna bildu eta kontserbatzen duenetik. *Subradiatus* epitetoa berriz latinetik dator, erradiatua, esan nahi duen, "radiatus" hitzetik. Kapelaren itxuragatik.

Jangarritasuna
--------------

Jangarria.

### Nahasketa arriskua

Ez da beti erraza identifikatzea, kapela datil kolorekoa da eta orriak argiak, dekurrenteak; oina zuria.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean. Zelaietan eta larreetan, lur azidoetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 102 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 449 or. ISBN 84-282-0540-X (T. 2). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)...
**Olof Månsson** edo **Olaus Magnus** (Skänninge, 1490eko urria - Erroma, 1557ko abuztuaren 1a) suediar idazle, kartografo eta apaiz katolikoa izan zen.

Bizitza
-------

Johannes Magnus Uppsalako apezpikuaren anaia izan zen, eta kargu erlijiosoak ere izan zituen, hala nola Uppsalako kanonjia bat eta Strängnäseko artxidiakonia bat. Gustavo I.a Suediakoa erregeak misio diplomatikoan bidali zuen Erromara Johannesen artzapezpikutza lortzeko.

Katolizismoari leial irautean eta Suediako erreforma protestantea garaile atera ondoren, Olaf eta Johann erbestean geratu ziren, eta beren ondasunen konfiskazioa jasan zuten. Erroman ezarri ziren 1537an eta Olausek bere anaiaren idazkari-lana egin zuen.

Johannes 1544an hil zen eta Paulo III.ak Olaus Uppsala artzapezpiku izendatu zuen. Aita Santuak 1545etik 1549ra bidali zuen Trentoko Kontziliora eta, ondoren, Liejako San Lanberto katedraleko kanon izendatu zuen. Sigismundo I.a Poloniakoa erregeak ere Kanon izatea eskaini zion Poznanen.

Erromako Santa Brigida monasterioan eman zuen bizitza osoa, aita santuaren pentsio batekin.

Lana
----

Bere lan nagusia *Historia de Gentibus Septentrionalibus* (Erroma, 1555) da, folklore eta historiako lan patriotikoa, hainbat hizkuntzatara itzulia eta Europan oso ezaguna. Negu ilunen, itsas korronteen eta itsasoko piztien deskribapenek harritu egin zituzten irakurleak.

*Carta marina et Descriptio septemtrionalium terrarum ac mirabilium rerum in eis contentarum, diligentissime elaborata Anno Domini 1539 Veneciis liberalitate Reverendissimi Domini Ieronimi Quirini* ere idatzi zuen. Liburuak Eskandinaviako mapa zehatza du.

Karta nautikoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q315804
* Commonscat Multimedia: Olaus Magnus

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 12358154
* ISNI: 0000 0001 2276 4659
* BNE: XX1035293
* BNF: 12215403b (data)
* CANTIC: a11353272
* GND: 118576194
* LCCN: n82047200
* NDL: 00472504
* NKC: ola2004253793
* NLA: 35325319
* CiNii: DA0267332X
* SNAC: w6sv59kt
* SUDOC: 030814588
* ULAN: 500122305
* BIBSYS: 90062296
* UB: a1273679
* ICCU: BVEV038600
* Open Library: OL303624A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q315804
* Commonscat Multimedia: Olaus Magnus