recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Poltavako gudua** (suedieraz: *Slaget vid Poltava*; errusieraz: Полта́вская би́тва; ukraineraz: Полта́вська би́тва) 1709. urteko uztailaren 8an Errusiako Petri I.a *Handia* tsarraren eta Suediako Karlos XII.a erregearen armaden artean izan zen, Ukrainako lurretan. Iparraldeko Gerra Handiko gudu famatuenetarikoa da. Errusiarrak garaile izan ziren, eta orduan hasi zen Suediako Erresumak Europan zeukan indarra galtzen (ordura arteko potentzia handiena zen).

Karlos XII.a eta bere armada Errusiako lurraldeetan oinazeak eta era askotako galerak jasaten ari ziren, baina zituzten indarrekin Vorskla ibaiaren ondoko Poltavako gotorlekua setiatu zuten. Petri I.aren armadak setioari erantzunez defentsako lerro bikoitzaz suediarrak inguratu zituen.

Karlos XII.ak 20.000 lagun inguru zituen berarekin, baina Petri I.ak 45.000. Beraz, egoera eta ondorioak suediarren kalterako izan ziren batez ere. Gudua goizaldean hasi zen, eguna argitu baino lehen, eta eguerdirako Karlos XII.ak erretiratzeko agindu zuen. Arratsalderako suediarrek Poltavako setioa bertan behera utzi zuten, eta hegoalderantz abiatu ziren, baina errusiarrak ondorik joan zitzaizkien. Handik hiru egunera suediarrak errenditu egin ziren. Karlos XII.ak eta bere laguntzaile batzuek Prut ibaia zeharkatzea lortu zuten, Otomandar Inperioaren menpeko Moldaviako Bender hirian babesa hartzeko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q152486
* Commonscat Multimedia: Battle of Poltava

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85104582
* NKC: ph412800
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Ondare historikoa**
* FMIS: LSH/events/1630

 |

* Wd Datuak: Q152486
* Commonscat Multimedia: Battle of Poltava
Erdian Victoria enperatriza seme-alabekin inguratuta.
Inguruko parkea ere hotelarena da.
**Schlosshotel Kronberg** jatorriz Alemaniako Hesseko Kronberg im Taunus herrian zegoen jauregia zen, 1889-1893 artean eraikia. Eraikitzailea Alemaniako enperatriz Victoria Erresuma Batukoa (1840-1901) izan zen. Eraikina estilo neogotikokoa da.

Historia
--------

Victoriak bere senarra izan zen Frederiko III.a Alemaniakoaren ohorez altxatu zuen jauregia, Schloss Friedrichshof izena emanez. Enperatriza bertan bizi izan zen hil arte. Heredentzian Margarethe von Preußen alabak jaso zuen.

Bigarren Mundu Gerra ondoren, amerikar okupazioaren garaian, Friedrichshof autoritate militarren ofizialen kluba gisa erabili izan zen. 1945eko azaroaren 5ean klubaren zuzendaria zen Kathleen Nash-ek, jauregiaren sotoetan ezkutatuta, Hesse familiaren bitxi asko aurkitu zituen. Dirudienez, altxorra Margaritaren alaba zen Wolfagang-ek ezkutatu zituen han. Nashek bere senarra izango zen Jack Durant-en eta David Watson maioraren laguntzarekin, inori ezer esan gabe, bitxiak Alemaniatik atera zituen. 1946ko hasieran Margarita printsesak lapurketa deskubritu zuen. Gertaerak salatu zituen. Lapurrak 1951eko abuztuan harrapatuak izan ziren; familiak bakarrik lapurtutakoaren %10a berreskuratu zuen.

Hotela
------

Gaur egun Friedrichshof bost izarretako hotela da eta inguruko parkearekin batera Hesse familiaren jabegoa da. Hotelean oraindik enperatrizaren liburutegiarekin batera jatorrizko altzari eta arte-lan asko ikus daitezke. Inguruko lurretan 18 zuloko golf-zelaia egin da eta parke publiko bat ireki da baita ere.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Alemanez)** Hotelaren webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q510121
* Commonscat Multimedia: Friedrichshof Castle

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 172970188
* GND: 4362848-5

 |

* Wd Datuak: Q510121
* Commonscat Multimedia: Friedrichshof Castle
**Lee konderria** (ingelesez: *Lee County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Leesburg da. 2010eko zentsuaren arabera 28.298 biztanle zituen, Lee kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Lee konderriak 936,88 kilometro koadro ditu. Horietatik 15,41 ura dira. Beste 921,48 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,03 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 28.298 pertsonetatik 22.013 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 560 dira. 5.239 beltzak edo afroamerikarrak. 66 amerikar natiboak ziren eta 19 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 609 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 25 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 327 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491508
* Commonscat Multimedia: Lee County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 141899311
* LCCN: n81018224
* NARA: 10039276
* **Lekuak**
* OSM: 1073766
* TGN: 2000379

 |

* Wd Datuak: Q491508
* Commonscat Multimedia: Lee County, Georgia
***Le Courrier de Bayonne et de la péninsule*** Lapurdiko lehen egunkari politikoa izan zen. Baionan, 1829ko urriaren 3an sortu zen. Ideologikoki oposiziokoa zen, liberala hain zuzen. Izenak berak erakusten duen bezala, mugaz beste aldean zer pasatzen zen ere aipatu nahi zuen. Honen lehen arduradun: Martial Allemand Lavigerie, Afrikako Misiolariak (Aita Zuriak) erakundea sortu behar zuen kardinalearen aitona. Inprimatzailea Lamaignière zen eta bi astean behin plazaratzen zen.

Egunkari politiko, literario, komertziala, itsas egunkari, iragarki judizial eta iritzi ezberdinen publikazio gisa iragartzen zen.

Egunkari hori 1830ean desagertu zen baina, aldaketekin eta mantxeta desberdinekin, *Le Courrier* izeneko egunkariek 1960ra arte iraun zuten; horrela, 1952ko apirilaren 4an, *Le Courrier de Bayonne* egunkaria plazaratu zen.
Beste bi jarraitu zuten hasiera batean bere ibilbidea: *Sentinelle de Bayonne et Sentinelle des Pyrénées* (1831-1848) eta *L'Eclaireur des Pyrénées* (1848-1851).

Hedabide honekin, beraz, *Le Courrier* egunkarien tradizio luzea hasten zen, 1940 arte Lapurdin eragin handia izan behar zuen mantxeta.

Bibliografia
------------

* Daranatz, J. B.: «Le Centenaire du "Courrier de Bayonne"» , *Bulletin de la Societé des Sciencies, Lettres, Arts et d'Etudes Régionales de Bayonne*, 1929 (282-338 or.).
* Edouard Duceré: *Dictionnaire historique de Bayonne*, 2 liburuki, Baiona, 1911-1915.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. 1 2

Ikus, gainera
-------------

* *Le Courrier de Bayonne*

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:*Le Courrier de Bayonne* Auñamendi Entziklopedian.
* **(Frantsesez)**:Egunkaria Frantziako Liburutegi Nazionalean.
**Lee konderria** (ingelesez: *Lee County*) Illinoisko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Dixon da. 2010eko zentsuaren arabera 36.031 biztanle zituen, Lee kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Lee konderriak 1.887,98 kilometro koadro ditu. Horietatik 10,51 ura dira. Beste 1.877,47 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 19,08 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 36.031 pertsonetatik 33.626 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.802 dira. 1.709 beltzak edo afroamerikarrak. 51 amerikar natiboak ziren eta 6 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 244 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 25 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 370 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491035
* Commonscat Multimedia: Lee County, Illinois

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 138428906
* LCCN: n84177594
* NARA: 10036400
* **Lekuak**
* OSM: 536310
* TGN: 1002583

 |

* Wd Datuak: Q491035
* Commonscat Multimedia: Lee County, Illinois
**Lee konderria** (ingelesez: *Lee County*) Ipar Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Sanford da. 2010eko zentsuaren arabera 57.866 biztanle zituen, Lee kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Lee konderriak 670,92 kilometro koadro ditu. Horietatik 10,58 ura dira. Beste 660,34 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 86,25 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 57.866 pertsonetatik 44.897 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 10.576 dira. 11.369 beltzak edo afroamerikarrak. 253 amerikar natiboak ziren eta 13 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 475 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 80 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 779 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q507838
* Commonscat Multimedia: Lee County, North Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133708603
* LCCN: n82018395
* NARA: 10039544
* **Lekuak**
* OSM: 2528715
* TGN: 2001511

 |

* Wd Datuak: Q507838
* Commonscat Multimedia: Lee County, North Carolina
**Larbi Ben M'hidi** (arabieraz: محمد العربي بن مهيدي‎; El Kouahi, Ain M'lila, 1923– Aljer, 1957) Aljeriako nazionalismoaren liderra izan zen. Aljeriako Independentzia Gerran torturatua armada frantsesaren militarrek hil zuten.

Ekintzailea
-----------

Biskrako Erregistro Zibilean lan egiten zuen, kontu eramaile gisa.. Ondoren, Konstantinan kokatu zen. Han Ulemen Elkartera hurbildu zen, bereziki Mubarak el-Milirengana. Ben M'Hidi Ferhat Abbasek sortutako Askatasunaren Lagunen Mugimenduan integratu zen eta 1945ko martxoaren batzarrean parte hartu zuen. 1945ko maiatzaren 8ko sarraskiek klandestinitatean jarraitzeko erabakia indartu zuen politikariarengan. Beste bi mugimenduekin lortu zen: Askatasun Demokratikoen Garaipenerako Mugimenduan eta Erakunde Berezian; azken horretan Ahmed Ben Bella, Aït Ahmed eta Mohamed Boudiaf aritu ziren ere bai.

Hilketa
-------

Frantziako paraxutistek 1957ko otsailean harrapatu zuten. Une hartan Nazio Askatasunerako Frontearen ekintzak Aljerko Guduan behatzen ari zen. Frantziako zerbitzu sekretuek hil arte torturatu zuten. Bere "buruaz beste egitea" 1957ko martxoaren 6an iragarri zen. Aljeriako prefektuak zera adierazi zuen: *Ben M'hidik bere ziegan bere buruaz beste egin du, haren alkandorarekin egindako soka batez zintzilikatuz*.

Aitortza
--------

2001an, *Le Monde* egunkarian, Paul Aussaressesek Larbi Ben M'Hidi eta Ali Boumendjel abokatua erahil izanak aitortu zuen. Gertaerak 1957ko martxoaren 3 eta 4an izan ziren. Bigeard jeneralak ere Ben M'Hidi heriotzaz damutu zen. Hil aurretik hitz hauek esan zituen: "*Vous parlez de la France de Dunkerque à Tamanrasset, je vous prédis l'Algérie de Tamanrasset à Dunkerque. Vous voulez l'Algérie française et moi je vous annonce la France algérienne.*".

Omenaldiak
----------

Larbi Ben M'Hidik Aljerreko kale bati bere izena eman dio. Oranen ere kale batek bere izena darama. Aljerian nazio-heroea da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  *Les mots des uns, les maux des autres: la France et l'Algérie*, Michel Delenclos, Godefroy de Bouillon, 2008, p.199

Ikus, gainera
-------------

* Aljerko Gudua

Kanpo loturak
-------------

* **(Ingelesez)**:Larbi Ben M'hidi biografia bideo batean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1395194
* Commonscat Multimedia: Larbi Ben M'hidi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 38005717
* ISNI: 0000 0000 4895 332X
* GND: 129713074
* LCCN: n97907128
* SUDOC: 254846629

 |

* Wd Datuak: Q1395194
* Commonscat Multimedia: Larbi Ben M'hidi
Peploa jantzita daraman dama bat, ofrenda bat egiten.
**Peploa** (latinetik "peplum" eta hau grezierazko πέπλος hitzetik), Antzinako Grezian, K. a. 500 baino lehenagoko emakumeek eramaten zuten tunika femenino bat da.

Zineman, antzinaroan girotutako Peplum film generoak hitz honetan jatorria du.

Ezaugarriak
-----------

Tolestura handiko laukiluze formako jantzi bat da (Erekteioneko kariatideak dira adibide bat), bitan tolestua eta josia, hodi zilindriko bat eratzeko, non, goikaldea, bularrerantz erortzen den, edo, batzuetan, baita sorbaldetarantz ere. Oihalaren bi erdiak, orratz baten bidez lotuak ziren sorbalda bakoitzaren gainean. Peploa, gerrian estutzen da gerriko baten bidez.

Ehun astun batekin egiten da (ohi artilea). Sorbaldetan, fibula baten bidez lotzen zen. Erabat irekia egon zitekeen aldeetako batean edo jostura baten bidez itxia, eta beti, zeraman emakumea baino luzeagoa zen. Batzuetan, oihal bereko kapa batekin eramaten zen. Urtero, Panatenearren jaialdian, Ateneari, peplo brodatu bat eskeintzen zitzaion.

Peploa, pixkana-pixkana, desagertzen joan zen lihoa agertu zenean, jantzi luze, malgu eta zabalagoak egitea ahalbidetzen duena, kitoiagatik ordezkatua izateko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1044413
* Commonscat Multimedia: Peplos

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300209847
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1044413
* Commonscat Multimedia: Peplos
**Serokonbertsioa**, immunologian, infekzio baten aurrean antigorputzen agerpenari odolean deritzo.

Mikrobio batek infekzioa sortzen duenean organismoak mikrobio horren aurkako antigorputzak ekoizten ditu, egun edo aste gutxi batzuetan. Antigorputz horiek, gainera, denbora luzean irauten dute odolean, hainbatetan bizi osoa.

Gaixotasun infekzioso baten diagnostikoa egiteko bi tresna mota erabili ohi dira laborategi klinikoan: mikrobio eragilearen bilaketa (hazkuntza-ingurune batean haziz, teknika molekularrak aplikatuz -PCRa, esaterako-....) edo mikrobio horren aurkako antigorputzak antzemanez (ELISAren bidez, kasu).

Serokonbertsioa baieztatzeko pertsona baten bi lagin, gutxienez, hartu behar dira, denbora tarte batez banatuak. Serokonbertsioa konfirmatuko da antigorputzen titulua, bigarren laginean, 4 aldiz edo gehiago hazten bada lehenengo laginarekiko. Horrela bada, serokonbertsioak pertsona horrek infekzioa harrapatu duela agerian jartzen du.

GIB birusarekiko serokonbertsioak, esate baterako, esan nahi du aztertutako pertsonak birus horren aurkako antigorputzak dituela odolean eta, beraz, infektatuta izan dela.

Diagnostiko bat egiteko orduan serokonbertsioak ez du beti laguntzen. Sarritan aste batzuk pasatu behar dira antigorputzen igoera odolean detektatu arte, eta horrek ez du balio gaitz baten diagnostiko azkarra behar denean.

Infekzio baten aurrean immunitate-sistemak ematen duen lehenengo erantzuna M immunoglobulinaren (M Ig) ekoizpena da. Gero, immunoglobulina horren mailak jaisten dira eta G immunoglobulina agertzen da. Mikrobio berak bigarren infekzio bat eragiten badu, G immunoglobulina sortzen da erantzun gisa. Beraz, M immunoglobulinaren titulu altu batek infekzio primario berria adierazten du, eta G immunoglobulinaren titulu handi batek iraganeko infekzio primarioa edo infekzio sekundarioa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2141450
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000069078

 |

* Wd Datuak: Q2141450
**Serologia** odol-serumaren ikerketa eta azterketa da, erreakzio immunologikoei dagokienez. Zentzu hertsiagoan, antigeno baten aurkako antigorputzen presentzia hautematen duen odol-analisia ere bada.

Teknika serologiko izenekoen bidez antigeno eta antigorputzen arteko erreakzioak aztertzen ditu serologiak, eskuarki antigorputzak hautemateko. Horrek laguntza handia ematen du immunologia klinikoaren arloan, gaixotasun infekziosoak zuzen diagnostikatzeko. Gizabanako baten odolean mikrobio baten aurkako antigorputzak baldin badaude (teknika serologikoen bidez detektatuak) mikrobio horrek pertsona hori infektatu duelaren seinalea da.

Pertsona baten odol-seruma mikrobio zehatz baten antigenoekin kontaktuan jartzen da gaixotasun infekzioso batzuk diagnostikatzeko. Erreakzioaren agerpenak (aglutinazioa, prezipitazioa...) agerian jartzen du odol-serumean mikrobio horren aurkako antigorputz espezifikoak daudela. Beraz, pertsona horrek mikrobioak eragiten duen patologia du, edo inoiz izan du (gerta daiteke ere pertsona hori infektatuta izan arren asintomatikoa izatea, hots, patologia ez garatzea)

Gizabanako batek mikrobio baten aurkako antigorputzak odolean baldin baditu, infektatuta izan den zantzua da. Infekzioa aspaldian gertatu bazen, antigorputzen kontzentrazioa txikia izan ohi da, eta berria baldin bada kontzentrazioa handiagoa izan ohi da. Halere, antigorputzen kontzentrazioaren neurketa bakar batek gaixoa inoiz infektatuta izan den adieraziko digu soilik. Infekzioa aktiboa den ala ez ikusteko neurketa desberdinak egin beharko dira, eta antigorputzen kontzentrazioa igo egiten dela ziurtatzea (odol-serumaren titulua aztertu beharko da)

Serologiaren aplikazioak anitzak dira: gaixotasun infekziosoak hautemateko, odol taldeak ezagutzeko, gaixotasun autoimmuneak diagnostikatzeko, mikrobio ezezagun bat identifikatzeko....

Teknika serologikoak nabarmen sofistikatu dira azken urteotan. Horietako batzuk dira, esaterako, immunofluoreszentzia, ELISA, immunodifusioa, konplementua finkatzeko proba, etab.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Ingelesez)**  «serology» *Merriam-Webster: Medical Dictionary* (Noiz kontsultatua: 2016-05-15).
2. ↑   Ingraham, J. eta Ingraham, C.: Introducción a la Microbiología vol. II, Ed. Reverté (1998), 448-449 orr. ISBN: 84-291-1871-3
3. ↑   Madigan M.T. Martinko J.M. Parker J. Brock *Mikroorganismoen biologia* (2007) E.H.U-ak euskaratua:868 orr.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502159
* **Identifikadoreak**
* GND: 4054613-5
* LCCN: sh85120300
* NDL: 00565641
* NKC: ph538417
* AAT: 300380564
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D012699

 |

* Wd Datuak: Q502159
**Linschmann-Aresti** legea euskara zaharrean pertsona-izenordain indartuen saileko genitibozko formak (**genitibo bihurkariak**) noiz-nola erabiltzen ziren zehazten duen formulazioa da, Linschmannek eta Gabriel Arestik, nork bere kabuz idoro zutena, eta Xabier Kintanak artikulu batean bildu zuena (hirugarren pertsonetarako erabiltzen diren *haren*/*haien* vs *bere*/*bere(n)* erakusleek ere arau bertsuari jarraitzen diote).

**Genitibo bihurkarien** erabilera (izenordain eta erakusle indartuena bezala, oro har) denboran zehar aldatuz joan da, eta euskalkien araberako aldeak daude, baina, Euskaltzaindiak arauturik ez badu ere, egungo euskara estandarrean lege hau betetzeko ahalegina egiten du zenbaitek.

Lege hau ez da nahastu behar, oro har, erakusle eta izenordain indartuen erabilerarekin, kidetasunen bat izan arren.

Genitibo bihurkariaren erabilera testu zaharretan
-------------------------------------------------

Egungo erabilera estandar zaindurako gomendioak
-----------------------------------------------
**Lintzeo** (grezieraz Λυγκεύς, *Lynkeus*) greziar mitologiako zenbait pertsonaiaren izena da.

Egiptoren semea
---------------

Horietako bat, Egiptoren seme bat zen. Egiptok izan zituen Danaoren 50 alabekin ezkondutako 50 semeetatik, bere emaztearen esku ezkon gauean hiltzetik libratu zen bakarra izan zen. Hiritik ihes egin zuen eta bere emazte Hipermnestrak zuzi batekin seinaleak egin zizkion arte ez zen itzuli. Gau hartatik, Argosen, zuzien jaia ospatzen da. Azkenik, bere osaba Danaoren oinordekoa izan zen Argoseko tronuan, Abanteren aita izan zen.

Afareoren semea
---------------

Beste bat, Afareoren semea zen. Hain zen zorrotza bere ikusmena, esaten zenez, objektuetan zehar ikus zezakeela, eta bere anaia Idasekin lotutako mitoetan agertzen da. Honekin batera, argonauten espedizioan parte hartu zuen, baita Kalidongo basurdearen ehizaldian ere. Bere anaiarekin batera, euren lehengusu Castor eta Poluxen aurka izan zuen lehia batean hil zen, behi lapurtze baten espedizioan lortutako harrapakina banatzeari zegokionez, edo, beste bertsio batzuen arabera, Castor eta Poluxek Leutziporen alabak bahitu izanagatik.
**Serpentine** Erresuma Batuko hiriburu Londresen erdian dagoen Hyde Parkeko aintzira bat da. 1730ean eratu zen, Jurgi II.a Erresuma Batukoaren emazte Karolina Brandeburgo-Ansbachekoa erreginak garai hartan parkean zortzi aintzira txiki eratzen zituen Westbourne ibaian presa bat eraikitzea agindu zuenean. Gaur egun, baina, aintzira, Tamesis ibaitik ponpatutako urez hornitzen da. Izan ere, Westbourne ibaiaren kutsadura dela eta, ibai horretatik aintzirara ura ponpatzeari utzi zioten 1834an.

Aintzirak bere izena bere forma kurbatuagatik jaso du, suge batenaren antzekoa baita. Aintziran basa fauna bizi da, besteak beste beltxarga, ahate eta antzarak. Serpentine Arte Galeria oso gertu dago, Kensington Lorategietan, eta Diana Spencer printzesaren omenezko iturria ere gertu dago, Hyde Parken.

Aintziran badira aloka daitezkeen arraunezko txalupak, bai eta igeri egiteko gune bat ere. Urteberri egunean, aintzira izoztua dagoenean, izotza apurtu eta bainuzale ausartei ur hotzetan igeri egiteko aukera ematen zaie.

2002an, zenbait herrialdetako taldeek, World Rowing Sprints deritzon arraunezko txalupen lehiaketan parte hartu zuten, Serpentine aintziran, gutxi gorabehera 500 metroko distantzia batean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1471930
* Commonscat Multimedia: The Serpentine, London

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1471930
* Commonscat Multimedia: The Serpentine, London
**Pedro Lopez de Montoia** (Guardia, Araba, 1542 – ?), humanista eta pedagogoa.

Biografia
---------

Haren biografian hutsune handiak daude. 1542ko urtarrilaren 12an bataiatu zuten baina bere jaiotze data zehatza ez da ezagutzen. Salamancako Unibertsitatean ikasi zuen, 1563an arteko batxilergoaren titulua eskuratuz. Urte berean Teologia Fakultatean matrikulatu zen. 1569an Salamancako Colegio Trilingüen prebenda bat eskuratu zuen eta ikastetxeko errektoreorde izendatu zuten. 1571an Madrilera joan zen. Han Stúñiga y Requeséns familiaren babesa jaso zuen eta bere bi liburu nagusiak idazteari ekin zion: *Libro de la buena educación y enseñanza de los nobles* (1595) eta *De recto usu divitiarum*. Inkisizioaren tribunalaren liburuen zentsuratzaile izan zen. Nahiz eta biografiaren arabera apaiz itxura izan, datu hori ez dago dokumentatuta.

Ideia pedagogikoak
------------------

Ideia horiek *Libro de la buena educación y enseñança de los nobles en que se dan muy importantes avisos a los padres para criar y enseñar bien a sus hijos* liburuan jaso zituen. Liburu honetan idazle klasikoen eragina nabaria da, besteak beste, Zizeronena, Plutarkorena, Seneka... Juan Huarte de San Juan medikuaren eugenesia eta eragin psikosomatikoen inguruko eragina izan zuen bestetik ere. Montoiak haurraren psikologia bereziki ikuspuntu erlijiosotik landu zuen, heziketa erlijiosoa eta moralaren garrantzia azpimarratuz. Liburuaren helburu nagusia aristokraziaren formakuntza egokiaren bidea erakustea zen eta horretan ezinbestekoa zen haurraren irakaskuntza.

Beste ideia askoren artean, garaikideak diruditen zenbait ideia defenditzen zuen:

* Edoskitzea, hau da amak haren esneak haurra elikatzea.
* Jolasaren garrantzia haurraren garapenean.
* Irakaskuntza pertsonaren izaerara moldatu behar da.
* Irakaskuntza goiztiarraren aldeko jarrera, hasiera izaera ludikoz.

Obra
----

* *De recto usu divitiarium*, 1580.
* *Los cuatro libros del Mysterio de la Missa con unas annotaciones sobre el Sagrado Canon*, 1591.
* *Libro de la buena educación y enseñança de los nobles en que se dan muy importantes avisos a los padres para criar y enseñar bien a sus hijos*. Madril: Viuda de P. Madrigal, 1595.
* *De concordia sacrarum editionum*, 1596.

Bibliografia
------------

* E. Hernández Rodríguez, *Las ideas pedagógicas del doctor Pedro López de Montoya*, Madril: CSIC, 1947.
* María Teresa Díaz Allué, "Pedro López de Montoya". Zenbait egile: *Textos pedagógicos hispanoamericanos*, Ángeles Galino zuzendaria, Madril: Narcea S. A, 1984 (4.arg.), 409-430 or.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Ángeles Galino, 647.or.

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Buenaventura Delgado Criado: *Historia de la educación en España y América*, II. liburukia. Fundación Santa María 1993.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21100221
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 64150

 |

* Wd Datuak: Q21100221
**Sermon joyeux** (euskaraz: «Sermoi alaia») Erdi Aroko antzerki komikoaren antzerki formula bat da. Historikoki Frantzian XV. mendean agertu zen eta hurrengo mendean ere garatu zen. Berez, kristau mezaren parodia da. Aktore bakar batek, predikatzailea, antzezten zuen. Itxuraz sermoi tradizionala zen, Bibliaren aipamenekin eta guztiz, baina gaia momentuero erreferentzia komikoekin nahasten zen; erreferentzi horiek askotan sexuarekin lotura zuen: bikotea, ezkongaiak... Beste gaiak janaria eta santuen biografiak ziren. Helburua beti publikoari barre eragitea zen. 30 testu inguru gordetzen dira.

Adibidea euskaraz
-----------------

*Irri-itzaldia* izenburuaz eta "Joyeux sermon de mariage batetik itzulita" azpitituluaz, *Antzerti* aldizkarian, 1934ko 31.zenbakian, Antonio Maria Labaien idazleak baten itzulpena plazaratu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3479856

 |

* Wd Datuak: Q3479856
**Pedro Mendinueta Muzkitz** (Elizondo, 1736ko ekainaren 7a - Madril, 1825eko otsailaren 16a) nafar militar eta politikaria izan zen. 1797-1803 bitartean Granada Berriko erregeordea izan zen

Bizitza
-------

Pedro Mendinueta Elizondon jaio zen, 1736ko ekainaren 7an. 1756an hasi zuen karrera militarra infanteriako kadete gisa. Portugal eta Frantziako gerretan borrokatu zen. 1763an joan zen lehenbiziko aldiz Ameriketara, Puerto Rico eta Kubako miliziak antolatzera. 1776an Santiago Ordenako zaldun izendatu zuten. 1785ean, granadari kapitaina zela, larri zauritu zuten Aljerren. Ameriketara itzulirik, 1783an La Habanako armadarekin batu zen, eta 1784an Espainia Berriko probintzia eta hiri-miliziak organizatzen jardun zuen.

1789an Espainiara itzuli eta, Konbentzioaren Gerra zela eta, frantsesen aurka borrokatu zen Rossellón. Toulongo setioan (1793) izan zuen parte hartze heroikoak Manuel Godoyren goraipamenak jaso zituen. Gerra merituengatik lotinant jeneral mailara goititu zuten eta Karlos III.aren Ordenako gurutzea eman zioten.

1796an Granada Berriko erregeorde izendatu zuten, Jose Ezpeleta ordeztuz, eta 1797ko urtarrilaren 2an hartu zuen kargua Cartagena de Indiasen. Sei urte iraun zuen agintaldian Cartagenako frantziar beltzen zein Túquerres eta Guaitarillako indigenen matxinadei aurre egin behar izan zien. Azken hauek, Koroak kolonietako biztanleen gainean ezarria zuen zerga presio izugarriaren aurka mutinaturik, gobernadorea eta hamarrenen biltzailea hil zituzten. Horrezaz landa, merkataritza sustatu, gatzaren produkzioa eta meatzaritza garatu eta Alexander von Humboldt eta Aimé Bonpland botanikoen espedizioak babestu zituen. José Celestino Mutisen proposamena onartuz, Bogotako astronomia behatokia (Ameriketako lehenbizikoa) eraikitzea sustengatu zuen.

Agintaldia 1803an amaitu bazuen ere, 1807 arte Bogotan gelditu zen biztzen. Ondoren Espainiara itzuli zen eta Gerraren Kontseilu Goreneko kide egin zuten. 1808an, Josef Bonaparteri leialtasun zina ukatu zionez gero, Frantziara eraman zuten preso, eta han egon zen Espainiako Independentzia Gerra amaitu zen arte. Itzuli zenean, Fernando VII.ak Gerraren Kontseilu Goreneko dekano izendatu zuen. 1816an armadako jeneral goren mailara goititu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3  Ceballos Gómez, Diana Luz, Mendinueta, Pedro banrepcultural.org
2. 1 2 3  Mendinueta y Múzquiz, Pedro de (siglos XVIII-XIX) mcnbiografias.com
3. 1 2 3 4   Auñamendi Eusko Entziklopedia. *Pedro Mendinueta Muzquiz.* .
4. ↑  Barrera Monroy, Eduardo, Virreyes de la Nueva Granada banrepcultural.org

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1650994
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 27319386
* ISNI: 0000 0000 7691 2728
* BNF: 14620997v (data)
* GND: 140597816
* LCCN: n2003052146
* SNAC: w69g61gd
* SUDOC: 088916286
* Open Library: OL1517617A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 77640

 |

* Wd Datuak: Q1650994
**Phillips konderria** (ingelesez: *Phillips County*) Kansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Phillipsburg da. 2010eko zentsuaren arabera 5.642 biztanle zituen, Phillips kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Phillips konderriak 2.316,9 kilometro koadro ditu. Horietatik 22,49 ura dira. Beste 2.294,41 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2,44 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 5.642 pertsonetatik 5.515 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 121 dira. 22 beltzak edo afroamerikarrak. 16 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 41 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 48 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q374404
* Commonscat Multimedia: Phillips County, Kansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 124348917
* LCCN: n81127551
* **Lekuak**
* OSM: 1070337
* TGN: 2000733

 |

* Wd Datuak: Q374404
* Commonscat Multimedia: Phillips County, Kansas
**Santa Katalina baseliza** Bizkaiko Mundaka udalerrian dagoen baseliza bat da. Izen berdineko penintsulan kokatua dago, balio geoestrategiko handiko gunean, izan ere ikuspedi bikaina eta garai batean Urdaibaiko itsas sarbideraren eremuaren defentsa bikaina baizegoen. Bestetik, Izaro eta Ogoño ezinegokiago ikus daitezke.

Gaur egungo baseliza 1879. urtekoa da, baina Erdi Arotik biltokia, izurrialdietan ospitalea eta defentsa gotorleku ere izan da.

Baselizak enbaten ondorioz kalteak izan eta ondorioz berreraikuntza ugari jasan arren, eraikinak bere jatorrizko gotiko eta errenazentista arteko trantsizio estiloa mantendu ahal izan du. Bestalde, historiari dagokionez, eraikina ingurtzen duen harresiari ere so egin behar zaio, hau ere eraikina berreraiki zen garaikoa baita.

Gaur egun, udalerri honetako turismogune nagusienetakoa da, eta horrela adierazten da udal webgunean. Gainera, urtero azaroaren 25ean mundakarrek eraikinaren inguruan eta barnealdean Santa Katalinaren omenezko jaia ospatu ohi dute.

* Baseliza eta atzealdean OgoñoBaseliza eta atzealdean Ogoño
* AurrealdeaAurrealdea
* AtzealdeaAtzealdea
* Santa Katalinaren irudiaSanta Katalinaren irudia
* Itsasotik ikusitaItsasotik ikusita

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Festejos*[*Betiko hautsitako esteka*], Mundaka.org
2. ↑  *Gaur egun osoz Mundakak usadiozko Santa Katalinaren jaia biziko du*[*Betiko hautsitako esteka*], Deia.com **(Gaztelaniaz)**

Ikus gainera
------------

* Urdaibai

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18549868
* Commonscat Multimedia: Hermitage of Saint Catherine, Mundaka

---

 |

* Wd Datuak: Q18549868
* Commonscat Multimedia: Hermitage of Saint Catherine, Mundaka
**Santa Kruz baseliza** Gipuzkoako Zarautz udalerriko Elkano auzoan dagoen baseliza da, Aiako lursailen mugetan, Meagatik Elkanora doan errepidearen bihurgune batean eskuinera eta Zarauzko herrigunetik oso urruti dago. XVI. mendeko eraikina da.

Baselizaren ezkerretara eta errepidea albo batera lagaz, Indamendira doan bidezidorra hasten da, marka zuri-gorri batzuz adierazita dago.

Eraikina
--------

Oin angeluzuzeneko baseliza da. Bi isurkiko estalkia eta kanpandorre txiki bat ditu. Fatxada erronboide-formako egurrezko balaustre sareta batez osatuta dago (barandek eskubandekin osatzen dituzten zutabe txikiak), eta tailatutako jabaloietan eutsitako hegal handi batek babesten du (pieza bertikal baten eta beste horizontal baten artean muntatutako pieza). Bi burdin hesien artean dagoen elizpeak edo arkupeak barrurantz irekitzen den atal bat du ezkerraldean. Ermitak estalpea ematen dio gonekin estalitako Kristo Santuari.

Iruditegia
----------

* Aurrealdea.Aurrealdea.
* Barnealdea.Barnealdea.
* Aurrealdea.Aurrealdea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18548226
* Commonscat Multimedia: Santa Kruz baseliza, Elkano

---

 |

* Wd Datuak: Q18548226
* Commonscat Multimedia: Santa Kruz baseliza, Elkano
**Pitkin konderria** (ingelesez: *Pitkin County*) Coloradoko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Aspen da. 2010eko zentsuaren arabera 17.148 biztanle zituen, Pitkin kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Pitkin konderriak 2.520,56 kilometro koadro ditu. Horietatik 6,47 ura dira. Beste 2.514,09 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,15 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 17.148 pertsonetatik 16.628 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.561 dira. 82 beltzak edo afroamerikarrak. 25 amerikar natiboak ziren eta 10 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 204 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 15 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 184 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q312475
* Commonscat Multimedia: Pitkin County, Colorado

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 140782003
* LCCN: n85084884
* **Lekuak**
* OSM: 416907
* TGN: 2000240

 |

* Wd Datuak: Q312475
* Commonscat Multimedia: Pitkin County, Colorado
**Santa Katalina eliza** Mañeruibarreko Zirauki udalerrian kokatutako XIII. mendeko kristiau eliza bat da. XVI. mendean birmodaltu zen.

Eraikina
--------

Erdi Aroko fabrika da, XIII. mendearen hasieran eraikia eta XVI. mendean handitua, estilo gotiko-pizkundarreko beso zuzeneko gurutzadura batekin. Lehen eraikuntzatik portada kontserbatzen da, ondoan dagoen San Roman parrokiaren eredua pobretzen duena. San Blas eta San Juan Bataiatzailearen alboetako bi erretaulak Lizarrako Juan III Imberto eskultoreak 1614an Fermin Arbizurekin batera dokumentatutako lanak dira; lehenengoaren urre-kolorea Bartolome Utergak egin zuen 1657an, eta egun berean Gregorio Gómez Lizarrako margolariak hartu zuen bigarrenaren polikromiaren ardura. Beranduagokoa da Iruñeko Fermin Larraintzar arkitekto eta eskultoreak 1703an egin zuen tenpluko erretaula nagusia.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | ZIRAUKI.*  (Noiz kontsultatua: 2022-08-05).

Ikus gainera
------------

* Zirauki
* Mañeruibar
* Izarbeibar-Novenera

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q66065255
* Commonscat Multimedia: Iglesia de Santa Catalina (Cirauqui)

---

* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 669-494

 |

* Wd Datuak: Q66065255
* Commonscat Multimedia: Iglesia de Santa Catalina (Cirauqui)
43°24′33″N 2°39′21″W﻿ / ﻿43.40917°N 2.65583°W﻿ / 43.40917; -2.65583
**Laga** Bizkaiko hondartza da, Ibarrangeluko udalerrian kokatua.

Ezaugarriak
-----------

Lagako hondartza errepidetik ikusia
Ibarrangelura doan BI-3234 errepidearen parean dago. Malda bat jaitsi orduko dago hondartza. Hondartza erdi-basatia, eraikuntza gutxi batzuk baino ez daude hondartzatik gertu. Babesturiko duna multzoa ageri da hondartzan. Horrez gain, hondartzaren mendebaldean, pinadi talde bat ageri da. Guztira 574 metroko zabalera dauka. Itsasbehera denean, 138.499 m2-ko azalera dauka eta 42.499 m2-ko azalera itsasgora denean.

Arriskugarritasun ertaina dauka, eta uraren kalitatea oso ona da. Hondartzara joaten den batez besteko jende kopurua handia da. Gernikako herrira doan Bizkaibus zerbitzua dago ekainetik irailera. Abuztuko egunik jendetsuenetan, batez ere larunbat eta igandetan, kotxe ilararak Laga hondartzatik Lastarri auzoraino heltzen dira, hondartzatik kilometro batera.

### Hondartza eta dunak berreskuratzeko proiektua

1990eko hamarkadaren amaieran, Lagako dunen babeserako neurriak hartu ziren. Hartutako neurrien artean, dunen hesitzea eta autoentzako aparkalekua mugatzea izan ziren.

Etorkizunari begira, eta hondartzaren jabetza Espainiar estatuko ingurumen eta kosta sailarena denez, gaur egun hondartzaren aurrealdean dauden jatetxe eta eraikinen eraistearen proiektua onartu da. Horrela, jatetxe, sorosle etxe eta gaur egun sakabanatutako eraikin guztiak, erabilera anitzeko eraikuntza batean batuko dira.

Jakingarriak
------------

Hondartza hontan ere, ondoan dagoen Laidan bezala, dunak berreskuratzeko proiektu bat egin da. Kasu hontan, dunak dauden tokiak babestu eta jendea hauetara ez sartzeko gomendatzera mugatu da.

Espainiako Ingurumen Ministeritzak dunak eta hondartza orokorrean hobetzeko proiektu bat martxan jartzeko asmoa dauka hurrengo hilabeteetan. Horrez gain, oraindik zehaztu gabeko proiektu baten arabera, Ibarrangeluko erdigunetik Lagako hondartza batuko dituen pasealeku bat eraikiko da ondorengo urteetan.

Ikus, gainera
-------------

* Ogoño lurmuturra

Kanpo estekak
-------------

* Hondartzari buruzko informazioa Bizkaiko Foru Aldundiaren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9019856

 |

* Wd Datuak: Q9019856


| Bizkaiko hondartzak |
| --- |
| Antzoras • Areeta • Aritzatxu • Armintzakale • Arriboleta • Arrietara • Arrigorri • Arrigunaga • Astondo • Atxabiribil • Azkorri • Bakio • Barinatxe • Ea • Ereaga • Gorliz • Isuntza • Kanala • Kanalape • Karraspio • La Arena • Laga • Laida • Laidatxu • Lapatza • Meñakoz • Muriola • Ogella • Ondartzape • Plentzia • San Antonio • Toña |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
**Lardero eguna,** Euskal Herrian zehar **Eguen Zuri, Ostegun gizen, Sasikoipetsu, Gizakunde, Lerdo** edo **Urdelardero** izenak hartzen dituena, kristau-tradizioko zenbait herrialdetan Inauterietako jai bat da, Garizuma aurreko azken ostegunean ospatzen dena. Tradizioz, janariari eskainitako eguna da: Garizuman baraua egiten zenez, aurreko egunek ospatzeko azken aukera ematen zuten Pazko Igandera arte. 

"Lardero" hitza latinezko "lardum" hitzetik dator ('koipea' edo 'urdaia'), eta Garizuma aurreko egunetan haragia eta urdaia jateko ohiturarekin eta ondorengo baraualdiarekin du zerikusia.

Euskal Herriko jaiak
--------------------

Eskoriatzan, herriko umeak baserritar jantzita kalez kale ibiltzen dira abesten. Eskuan "ziria" izeneko hurritz-makilatxo bat daramate, eta hor sartuta txorizoa, urdaia, ogi-zatia, pikua.... Garai batean, eskean ibiltzen zirenei etxekoandreek janaria jartzen zieten zirian, gaur egun balkoietatik karameloak botatzen dizkiete. 1975ean berreskuratu zuen ohitura ikastolak, gurasoen eta aitona-amonen lekukotasunei jarraituz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *DOKUMENTALA Inauteriak Eskoriatzan.*  (Noiz kontsultatua: 2023-02-21).

Ikus, gainera
-------------

* Gizakunde, Emakunde eta Orakunde

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q285320
* Commonscat Multimedia: Fat Thursday

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 12315

 |

* Wd Datuak: Q285320
* Commonscat Multimedia: Fat Thursday
*Proserpinus proserpina* espeziearen beldarra, intsektu larba bat
**Larba** hainbat ornogabe, anfibio eta arrainen bizitzako aldia da, arrautzatik irten eta animalia helduaren itxurarik hartu ez duena.

Egituraz eta bizitzeko eraz oso desberdinak izaten dira espezie bereko larba eta animalia heldua: apoa eta zapaburua, tximeleta eta haren beldarra, adibidez. Ugalketarako gaitasunik ez dute izaten larbek. Larba izatetik heldutasun arteko aldaketa prozesua metamorfosi izenaz ezagutzen da. Zenbait animaliak larba aldi oso laburra dute, eta beste zenbaitek berriz hala irauten dute ia bizitza guztian, txitxar mota batzuek esate baterako.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Ikus, gainera
-------------

* Zapaburu
* Beldar

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q129270
* Commonscat Multimedia: Larvae

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11932188g (data)
* GND: 4166781-5
* LCCN: sh85074735
* NKC: ph174603
* AAT: 300259938
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D007814

 |

* Wd Datuak: Q129270
* Commonscat Multimedia: Larvae
**1894-1895eko Peruko gerra zibila, 1894-1895eko** **iraultza zibila** izenaz ere ezaguna, Andrés A. Cáceres jeneralaren bigarren gobernuaren aurkako altxamendu herrikoi eta zibilean sortu zen, Nicolás de Piérola buruzagi zibila buru zela.

Iraultza horren berehalako arrazoia 1894an Cáceresen izendapen zalantzazkoa izan zen, esparru konstituzionaletik kanpo egindakoa, baina funtsezko arrazoia Alderdi Konstituzionalaren edo Caceristaren (boterean 1886az geroztik) hegemoniarekin amaitu beharra zegoen eta militarismoaren gorakadarekin agertoki politikoan (Bigarren Militarismoa deiturikoa edo Txilerekin porrot egin ondorengo militarismoa).

Iraultzaileak edo matxinatuak *coalicionistas (koaliziozaleak)* izenarekin ezagutzen ziren, altxamendua bultzatu zuten Cáceres-eko oposizioko alderdiek **koalizio nazional** berezi batean batu baitziren. P*ierolistas* ere deitzen zituzten. Lerro Koaliziozaleak edo Pierolistak herrialdeko hainbat probintziatan sortu ziren montoneroek edo gerrillariek osatzen zituzten, baita boluntarioek ere; Caceresen gobernuak, berriz, Liman kontzentratutako armada erregularraren laguntza izan zuen. Gatazka montoneroak Liman sartu eta Cáceresen abdikazioarekin amaitu zen, hiriko kaleetan liskar odoltsuak izan ondoren. Gerra honek Peruko errepublikaren historiaren aro baten amaiera eta beste baten hasiera ekarri zuen, Errepublika Aristokratikoa izenarekin ezagutzen dena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5887721

 |

* Wd Datuak: Q5887721
**Placer konderria** (ingelesez: *Placer County*) Kaliforniako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Auburn da. 2010eko zentsuaren arabera 348.432 biztanle zituen, Placer kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Placer konderriak 3.891,34 kilometro koadro ditu. Horietatik 247,21 ura dira. Beste 3.644,14 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,01 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 348.432 pertsonetatik 310.004 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 44.710 dira. 4.427 beltzak edo afroamerikarrak. 2.080 amerikar natiboak ziren eta 697 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 19.963 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 603 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 10.658 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156353
* Commonscat Multimedia: Placer County, California

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148936474
* LCCN: n81112506
* NARA: 10036376
* **Lekuak**
* OSM: 396511
* TGN: 1002791

 |

* Wd Datuak: Q156353
* Commonscat Multimedia: Placer County, California
**Lafourche parrokia** (ingelesez: *Lafourche Parish*) Louisianako parrokia bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Thibodaux da. 2010eko zentsuaren arabera 96.318 biztanle zituen, Lafourche Parish kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Lafourche parrokiak 3.818,44 kilometro koadro ditu. Horietatik 1.051,78 ura dira. Beste 2.766,66 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 25,22 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 96.318 pertsonetatik 78.727 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3.647 dira. 12.679 beltzak edo afroamerikarrak. 2.623 amerikar natiboak ziren eta 26 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 707 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 62 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.494 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Lafourche Parish, Louisiana age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q507139
* Commonscat Multimedia: Lafourche Parish, Louisiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145401434
* LCCN: n79040016
* NARA: 10039596
* **Lekuak**
* OSM: 1836612
* TGN: 2000882

 |

* Wd Datuak: Q507139
* Commonscat Multimedia: Lafourche Parish, Louisiana
Bakailaoa pil-pil saltsan
**Pil-pil saltsa** bakailaoa pil-pil eran prestatzen dugunean lortzen dugun saltsa ligatuari deitzen zaio. Saltsa hau bakailao, olioa, baratxuri eta pipermin zaporea duen olio birjin ligatua dela esan dezakegu. Bakailaoa pil-pilpilean prestatu behar da saltsa hau lortzeko, hala era beste arrai mota batzurekin ere prestatu daiteke. Beste saltsa batzuk prestatzeko ere erabil liteke.

| Oliba olio birjina+baratxuria+pipermina+bakailaoa+konfitatu+epelean ligatu |
| --- |

Pil-pil saltsa burutzeko aholkuak
---------------------------------

* Olioa ligatzeko edo emultsionatzeko beti sutatik kanpo egin beharko da.
* Kazola mugitzen dugunean, bakailaoa ez puskatzeko azala beti gorantz jarri.
* Gutxiago puska dadin, kazolatik atera eta saltsa bere horretan metalezko iragazki lodi batekin bakarrik liga dezakegu.
* Saltsak ligatzeko nahitaezkoa likido kopuru bat. Olioa ligatzen hasteko jarri kazola azpian ur tanta batzuk.

Pil-pil saltsaren erabilera
---------------------------

Normalean bakailaoarekin, bakailao kokotxarekin edo gelatina ugari duen beste arrai bat erabiliz egin daiteke saltsa hau,

Saltsa lortu ondoren zabalduta dago beste osagai batzuekin nahasi eta erabiltzea, gehienetan arrain edo ozpin olioa egiteko, baita barazkiekin ere.

Pil-pil saltsatik eratorritako beste saltsak
--------------------------------------------

Pil-Pil ozpin-olioa.

Kanpo estekak
-------------
**Likurgo** (antzinako grezieraz: Λυκοῦργος, *Lykourgos*; latinez: *Lycurgus*) errege odolekoa izan ez arren K.a. 220an Agesipolis III.arekin batera, Kleomenes III.a hil ondoren eta, itxuraz, eforoak erosi ondoren Espartako errege aukeratua izan zen espartar bat izan zen.

K.a. 215ean bere kidea kargutik kendu zuen eta errege bakar bihurtu zen, baina eforoen kontrolpean.

Etoliar Ligagandik gertu zegoen alderdi baten alde egiten zuen, eta Makates entzun zuen, aipaturiko ligak bidalitakoa Filipo V.a Mazedoniakoa eta Akaiar Ligaren aurkako gerra abiarazteko. Espartar armadak Argolida inbaditu zuen, zenbait hiri okupatu zituen eta Ateneum izeneko gotorlekua setiatu zuen Belbinako lurraldean, Megalopolis izeneko akaiar hiriak propiotzat aldarrikatzen zuena. Arato Sizionekoari laguntza eskatu zioten, baina hau asko atzeratu zenez, espartarrek gotorlekua okupatzea lortu zuten K.a. 219an.

Urte berean, Quilónek bere aurkako konspirazio bat zuzendu zuen, nondik gutxigatik bizirik irten zen, eta denbora batez Pelenen babestu zen, Lakoniako mendebaldeko mugan. K.a. 218an Mesenian eraso bat egin zuen, Dorimako etoliarrak Tesalia inbaditzen zuen bitartean Filipo Paluseko setiotik baztertzeko asmoarekin, baina mazedoniar erregeak Etolia inbaditu zuen, eta Eperato jenerala bidali zuen Meseniara. Likurgok ez zuen arrakastarik izan, eta Tegearen aurkako eraso batean eta Filipo Menalionen pasabideetan Lakoniaren inbasio labur batetik itzultzen ari zenean geldiarazteko saiakeran huts egin zuen.

Handik gutxira, eforoen aurrean faltsuki salatu zuten asmo iraultzaileak izateaz eta Etoliara ihes egin behar izan zuen.

K.a. 217an eforoek salaketaren faltsutasuna aurkitu zuten, eta itzul zedin deitu zuten. Orduan, Mesenia berriz eraso zuen, non Pirrias etoliar jeneralari batu zitzaion, muga zeharkatzen saiatzean kanporatua izan zena eta Likurgok Espartara itzuli behar izan zuen.

K.a. 210ean hil zen eta Makanidasek hartu zuen tiranotza. Pelope izeneko seme bat utzi zuen, Nabisen aginduz K.a. 205ean exekutatua izan zena.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q645612
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03851/eu\_l\_1940/l1940

 |

* Wd Datuak: Q645612