recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**El Álamoko gudua** (1836ko otsailaren 23tik martxoaren 6ra) Texasko Independentzia Gerran berebiziko garrantzia izan zuen 13 eguneko setioa izan zen. 1836ko otsailaren 23ean hasi eta martxoaren 6ko El Álamo misioaren aurkako azken erasoarekin amaitu zen. Gatazka militar honetan Antonio López de Santa Anna jenerala buru zuen mexikar gudarostea eta nagusiki estatubatuar kolonoez osatutako texastar milizia bat San Antonion borrokatu ziren. Bi pertsona ez beste, Texasko Errepublikaren alde borrokatu ziren gainontzeko guztiak setioan hil ziren. Ondoren zabaldu ziren Santa Anna jeneralaren ustezko ankerkerien zurrumurruek texastar kolono eta estatubatuar abenturazale ugari Texasko Gudarostera batzera bultzarazi zituen. Azkenerako, 1836ko apirilaren 21ean San Jacintoko guduan Texasko Gudaroste eratu berriak Mexikoko Gudarostea garaitu zuen, gertaera honek Texasko Errepublikaren behin-betiko independentzia ziurtatu zuen.

Denborarekin gudu hau AEBtako folklorean sakonki txertatu eta gaur egun estatubatuarrek, eta bereziki texastarrek, sekulako balentria gisa oroitarazten dute, batez ere *"Remember The Alamo"* (*"Gogoratu El Álamo"*) esaldi ospetsuaz. Gaur El Álamo misioa turismogunea da.

Kanpo estekak
-------------

* El Álamoko guduaren webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q235344
* Commonscat Multimedia: Battle of the Alamo

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph840594
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q235344
* Commonscat Multimedia: Battle of the Alamo
Finlandiako Karelia eskualdean aurkitutako harri tailatu bateko marrazki sinplifikatu bat, tximista eta suge baten irudikapen nahastuak izango lituzkeena.
**Ukko** (Uku estonieraz) finlandiar mitologian zeruko, denboraren, uzten eta beste erabilera natural batzuen jainkoa da. Bera da, baita ere, finlandiar mitologiako jainkorik esanguratsuena, eta *ukkonen* hitza, ekaitza trumoiekin esan nahi duena, bere izenetik dator. Kalevalan Ylijumala (jainko gorena) ere deitzen dute, goi kausa guztien jainkotasuna ordezkatzen baitu.

Ukkok finlandiera garaikidean "agurea" esan nahi du. Eskandinaviar eta germaniar jainkoen panteoiko Odinen baliokidea da, baina testuinguru teogonikoan Thorren ezaugarriekin agertzen da.

Ukkoren jatorria ziuraski Perkūnas izeneko baltiar jainkoan eta denboran askoz urrunagokoa den Illmarinen finlandiar zeruko jainkoan du. Era berean, neurri handi batean, ekialdeko baltikoan Thor jainkoaren irudikapen bat da, vikingoen garaiko Asa gurtza jentilena.

Denboraren igaroan, Ukkok zeruko jainko bezala Ilmarinenen tokia hartzen zuen bitartean, Ilmarinenek berak berezko jainko izateari utzi zion eta heroi eta errementari hilkor soil bihurtu zen. Tradizio mitiko atabikoak Ilmarinen zeru gangaren sortzaile ahalguztidun bezala ikusten zuen.

Ukkok erabiltzen duen arma, orokorrean, Ukonvasara izeneko mailu bat, aizkora bat edo ezpata bat da, horiekin, bere kolpeak ematean, tximista sortzen duelarik. Zentzu berean, Ukko bere emazte Akkarekin ugaltzen den bakoitzean (finlandiera garaikidean atsoa esan nahi duena) ekaitz izugarri bat sortzen da. Bere hortua goldetzen duenean edo bere gurdia zeruan zehar gidatzen duenean ere ekaitzak sortzen ditu. Ukkoren jatorrizko arma, ziuraski, barku formako harrizko aizkora bat zen.

Baltiar eskualdean, trumoiaren ikur mitikoa, azalean zerra irudia duen suge bat da. Ekialdeko Eskandinaviako zenbait gune arkeologikotan oraindik existitzen dira tximista eta sugeen irudikapenak erakusten dituzten harri tailatuak.

Ukko, batzuetan, Perkele edo Ilmarinen izenekin ere ezagutzen da, Kalevalako errementaria. Bere emaztea Rauni da gurbe zuhaitzaren babeslea, gainera, "Ama Lurra" edo Akka bezala ere ezaguna.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q844965
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 67609530
* GND: 131798111

 |

* Wd Datuak: Q844965
Kokapena *Centro* barrutian
**Capuchinos** Espainiako Malagako Centro barrutian dagoen auzo bat da. Udalaren auzoen mugaketa ofizialen arabera, Segalerva eta San Miguel auzoekin muga egiten du iparraldean, Olletas eta El Ejidorekin ekialdean, San Felipe Nerirekin hegoaldean eta El Molinillorekin ekialdean.

Historia
--------

Harresiz kanpo zegoen auzo bat zen, hiria kristauek hartu ondoren agertu zena, Malagan frantziskotar kaputxinoek antolatu zuten lehen komentuaren inguruan, hiri zaharraren iparmendebaldeko zatiko muino zabal batean eraikia, aurretik Santa Brígidaren ermita zegoen tokia. 1620an, hiriko udalak fraideei ermitaren inguruko lurrak eman zizkien. 1636an eliza berri bat eraiki zen, zeini, ondoren, komentua gehitzen zaion, eta inguruko kaleak eta plaza eraikitzen hasten dira. 1636 eta 1637ko izurria gertatu zenean, gaixoak hartu ziren tokia izan zen.

XIX. eta XX. mendeetan klase ertain eta baxuko auzo bat izan zen. 1845eko erroldaren arabera, dirudienez, Capuchinos kalea, oraindik eratzen ari zen eta garai hartan jende gutxi bizi zen bide bat zen. Ingurua ortuz, patataz, barazkiz, lorez eta behitegiz okupatua zegoen. Pixkana-pixkana, ortuak desagertzen joan ziren, XX. mendearen hasieran oraindik mantenduko diren arren, okindegi, buztindegi, zurrategi eta beste artisau industria batzuekin elkarbiziz.

Interesguneak
-------------

* La Divina Pastora eliza
* Kaputxinoen Plaza
* Arte Dramatikoko Antzinako Eskola
* San Telmo akueduktuko Alkubila Nagusia

Garraioa
--------

Autobusez EMTren honako lineen bidez konektatua geratzen da:

| Linea | Bidea | Ibilbidea | Maiztasuna |
| --- | --- | --- | --- |
| C1/Linea | Circular 1 | Ibilbidea | 12 minutu |
| C2/Linea | Circular 2 | Ibilbidea | 11-12 minutu |
| 1/Linea | Parque del Sur - Avda. Europa (San Andrés) | Ibilbidea |  8-9 minutos |
| 36/Linea | Alameda de Colón - Conde de Ureña (Erdigune Historikoa) | Ibilbidea | 60 minutu |
| 37/Linea | Alameda Principal - Altamira/Monte Dorado | Ibilbidea | 25-30 minutu |
| N2/Linea | Plaza de la Marina - Circular | Ibilbidea | 50-55 minutu |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Lanegunetan. EMT Málaga

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q929550
* Commonscat Multimedia: Capuchinos, Málaga

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158900335
* ISNI: 0000 0001 2337 4441
* LCCN: n79015672
* SUDOC: 029965500
* **Lekuak**
* OSM: 9764348

 |

* Wd Datuak: Q929550
* Commonscat Multimedia: Capuchinos, Málaga
Waterloo, Bigarren Ehun Urteko Gerraren amaiera.
**Ehun Urteko Bigarren Gerraldia** hainbat historialarik erabilitako esapidea da, 1689 eta 1815 bitartean Erresuma Batuaren eta Frantziaren arteko gatazkak deskribatzeko. Ehun Urteko Gerra esapideak bezala, honako termino hau ere ez dagokio gatazka armatu bakar bati, borrokalari nagusi horien arteko gerra-egoera iraunkor bati baizik. Izan ere, honela munduaren gaineko nagusitasunerako Erresuma Batuaren eta Frantziaren arteko norgehiagoka azpimarratzen da.

Bien arteko gerretan XVIII. mendean beste herrialde europarrek ere parte hartzen zuten, zenbait aliantzaren ondorioz. Baina, Aliantza Laukoitzaren Gerran izan ezik, gainerako guztietan Frantzia eta Erresuma Batua etsaiak izan ziren. Gerra horietako batzuk, Zazpi Urteko Gerra esaterako, mundu gerratzat jo izan dira, eta borroka batzuk Indian, Ameriketan eta mundu osoko itsasoetan gertatu ziren.

Gatazka zabalean sartutako gerrak
---------------------------------

* Bederatzi Urteko Gerra (1688–1697)
* Espainiako Ondorengotzaren Gerra (1701–1714)
* Austriako Ondorengotzaren Gerra (1742–1748)
* Frantsesen eta Indiarren Gerrak (1688–1763)
* Zazpi Urteko Gerra (1756–1763)
* Estatu Batuetako Independentziaren Gerra (1775–1783)
* Frantziako Iraultzako Gerrak (1792–1802)
	+ Lehen Koalizioa (1792–1797)
	+ Bigarren Koalizioa (1798–1802)
* Napoleondar Gerrak (1803–1815)
	+ Iberiar Penintsulako Gerra (1808–1814)
	+ Ehun Egunak (1815)

Oin oharrak
-----------

1. ↑  Buffinton, Arthur H. *The Second Hundred Years' War, 1689-1815*. New York: Henry Holt and Company, 1929.
2. ↑  Crouzet, Francois. "The Second Hundred Years War: Some Reflections". *French History* 10 (1996), pp. 432-450.
3. ↑  Scott, H. M. Review: "The Second 'Hundred Years War' 1689-1815". *The Historical Journal* 35 (1992), pp. 443-469.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q233559

 |

* Wd Datuak: Q233559
Aliatuen hiru gobernuburu boteretsuenak: Joseph Stalin, Franklin D. Roosevelt eta Winston Churchill (Tehrango Biltzarra, 1943).
**Aliatuak** Bigarren Mundu Gerran borrokan zihardun alderdi bat izan zen, Ardatzaren aurkakoa.

Hasiera batean, herrialde aliatu nagusiak ondoko hauek ziren: Erresuma Batua, Frantzia (Frantzia Askea 1940ko uztailetik aurrera), Polonia, Kanada, Hegoafrika, Australia eta Zeelanda Berria. Txina Japoniaren kontrako borrokan zebilen 1937tik. Alemaniaren inbasioak zirela eta, Norvegiak (1940ko apirilean), Herbehereek eta Belgikak (1940ko maiatzean) nahiz Greziak (1940ko urrian, Italiak eraso egindakoan) bat egin zuten. Sobiet Batasunak, nahiz eta Alemaniarekin ituna sinatuta izan, 1941eko ekainean Alemaniaren inbasioa pairatu behar izan zuen ondoren, Aliatuekin bat egin zuen. 1941eko abenduan Japoniak Pearl Harbor bonbardatu zuten, gerran AEBen parte-hartzea eraginez. Horietako guztietakoak, AEBak, Sobiet Batasuna eta Erresuma Batua ziren, ekonomikoki zein militarki, boteretsuenak. Frantzia ere, askatutakoan, Aliatu nagusietakotzat jo zen.

Aliatu nagusiak
---------------

* Sobietar Batasuna
* Ameriketako Estatu Batuak
* Erresuma Batua Britainiar Inperioa
	+ Erresuma Batua
	+ Kanada
	+ Australia
	+ Zeelanda Berria
	+ Ternua
	+ Hegoafrika
	+ India
* Polonia
* Frantzia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q329888
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145953695
* ISNI: 0000 0001 1941 5036
* BNF: 11726114b (data)
* GND: 4001297-9
* LCCN: n50064285
* NKC: ko2018978948
* BIBSYS: 3074789
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q329888
Togaz jantzitako pertsonaia baten estatua (K.o. I. mendea)
**Toga** Antzinako Erromako jantzi bereizgarria zen, gutxi gora-behera, 3,5 eta 6 metro arteko luzera zuen oihal erdizirkular luze batez osatua, bizkar gainean eta gorputzaren inguruan jartzen zena. Normalean artile zuriz ehuntzen zen eta tunikaren gainean eramaten zen. Erromatarren tradizioaren arabera, Erromaren sortzailea zen Romuloren soineko hobetsiena omen zen, eta bi sexuek eta hiritar militarrek erabiltzen zuten. Erromako emakumeek lepokoa hartzen joan ziren heinean, toga erromatar hiritar gizonezkoentzako jantzi formal bihurtu zen.  Prostituzioan aritzen ziren emakumeak, *toga muliebris* erabil zezaketenak, arau honen salbuespen nagusia izango ziren.   Eramateko toga motak hiritar baten maila islatzen zuen hierarkia zibilean. Hainbat legek eta ohiturek herritarrei mugatzen zieten erabilera, jai publikoetan eta hiritarren betebeharretan jantzi behar zutelarik.

Litekeena den lanerako jantzi sinple eta praktiko gisa hasi zenetik, toga handiagoa, konplexuagoa eta garestiagoa bihurtu zen, eta gero eta desegokiagoa izan zen jantzi formal eta zeremonialetarako. Antzinako Erromako "jantzi nazionala" izan zen eta hartzen da; horrela, balio sinboliko handia zuen, baina zaila zen janztea, deserosoa eta konplikatua behar bezala janztea, eta inoiz ez zen benetan ezaguna izan. Egoerak ahalbidetzen zuenean, janzteko eskubidea edo betebeharra zutenek jantzi erosoagoak eta informalagoak aukeratu zituzten. Apurka-apurka erabilerarik gabe geratu zen, lehenik klase baxuko herritarren artean eta gero klase ertainekoen artean. Denboraren poderioz, goi-klaseek zeremonia batzuetan bakarrik erabiltzen zuten, eta V. menderako, jantzi ofizial bezala, *palio* praktikoenak eta *paenulak* ordezkatu zuten.

Oharrak eta erreferentziak
--------------------------

1. ↑  Vout 1996.
2. ↑  Edwards 1997.
3. ↑  Mañas 2011.

kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q403076

 |

* Wd Datuak: Q403076
**Elin Ingrid Johanna Rubensson**, **Elin Rubensson** bezala ezaguna, (Ystad, Suedia, 1993ko maiatzaren 11 - ) futbolaria da.

Ibilbidea
---------

Bere ibilbidean zehar bi futbol taldetan baino ez du jokatu: FC Rosengård eta BK Häcken (lehenago Copparbergs/Göteborg FC izenekoa). Suediako futbol selekzioarekin ere jokatu du. 

2013ko maiatzean, Malmök (gaur egun FC Rosengård) Rubensson aurrelari izatetik ezkerreko atzelari bihurtu zuen. Gaur egun, erdilari jokatzen du.

2014ko abenduan talde hori utzi eta  Kopparbergs/Göteborg FC-rekin bi urteko kontratua sinatu zuen.

2018ko abuztuaren 4an 5 urteko kontratua luzatu zuen Kopparbergs/Göteborg FC-rekin.

### Selekzioarekin

Rubenssonek 2012an egin zuen debuta selekzioarekin. 

2015eko Emakumezkoen Munduko Futbol Txapelketan Suediako selekziorako izendatu zuten eta 4 partidatan agertu zen. 

2016ko Udako Olinpiar Jokoetan Suediako 6 partidetan agertu zen eta Zilarrezko Domina irabazi zuen.

2017ko Europako Futbol Txapelketan Suediako zerrendan izendatu zuten eta bi partidatan agertu zen Suediak Herbehereen aurka final-laurdenetan galdu zuelako. 

2019ko Emakumezkoen Munduko Futbol Txapelketan Suediak Tailandiari 5-1 irabazitako partidan gola sartu zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q510300
* Commonscat Multimedia: Elin Rubensson

---

 |

* Wd Datuak: Q510300
* Commonscat Multimedia: Elin Rubensson
**Carlos Diego de Mesa Gisbert** (1953ko abuztuaren 12an jaioa) Boliviako historialaria, kazetaria eta politikaria da, 2003tik 2005era Boliviako 63. presidente izan zena. Politikari independente gisa, aurretik Boliviako 37. presidenteorde izan zen 2002tik 2003ra Gonzalo Sánchez de Lozadaren agindupean eta 2014tik 2018ra Nazioarteko Justizia Auzitegian Boliviak Txileren aurkako auziaren nazioarteko bozeramailea izan zen. Ezkerreko Fronte Iraultzaileko kidea, Herritar Komunitateko buru izan da, Boliviako oposizioko talde parlamentario handiena, 2018az geroztik.

  

La Paz-en jaioa, Mesak hogeita hiru urteko kazetaritza-ibilbidea hasi zuen unibertsitatea amaitu ostean. 1983an ospe nazionala lortu zuen *De Cercaren* aurkezle gisa, eta bertan Boliviako bizitza politiko eta kulturaleko pertsonaia nabarmenak elkarrizketatu zituen. Bere herri-errekurtsoak Gonzalo Sánchez de Lozada Mugimendu Abertzale Iraultzaileko (MNR) presidente ohia 2002ko presidentetzarako hauteskundeetan hautagai izatera gonbidatzera eraman zuen. Mesaren ezkerreko sinpatia moderatuak MNRren zentro-eskuineko politikekin kontrajartzen baziren ere, eskaintza onartu zuen, independente gisa lehiatu zuen hauteskunde kanpainan. Sánchez de Lozada-Mesa txartelak irabazi zituen hauteskundeak, eta, abuztuaren 6an, Mesak bere gain hartu zuen zeremonia-kargu baten ardura, zeinak eskumen formal gutxi zekartzan oinordetza-lerro konstituzionala bermatzea izan zen. Bere agintaldian, Sánchez de Lozada eta Mesaren arteko gatazka sortu zen. 2003ko urrirako, etengabeko gasaren gatazkaren inguruko gero eta tentsio handiagoak presidentearen eta presidenteordearen arteko harremanak behin betiko haustura eragin zuen, eta azken horrek gobernutik aterako zela iragartzera eraman zuen manifestarien eta militarren arteko liskarrek hainbat hildako eragin ostean. Funtsezkoa, Mesak presidenteordearen kargua ez uztearen aldeko apustua egin zuen eta Sánchez de Lozadak dimisioa eman zuenean lortu zuen presidentetza.
Cava di Gioia (Carrara) eta gailurraren formaren aldaketa atzeraezina
**No Cav** 21. mendearen hasieran sortu zen italiar protesta mugimendu handi bat adierazteko  erabiltzen den kazetaritza-terminoa da  eta Apuano Alpeetako Carrarako marmol harrobiei egindako kritikek batu zuten elkarte eta herritar taldeek osatutakoa .

 No Cav eranskailua Aronteko bivouac -en (Passo della Focolaccia, Apuano Alpeak)
No Cav terminoa, "No Cave" ("Ez harrobiei", italieraz) laburra, Il Tirrenoren artikulu batean lehen aldiz erabili zen 2014an Salviamo le Apuane batzordeko manifestazio batean parte hartu zuten ekintzaileak definitzeko  .

No Cav ikurra Carrarako Tren Pribatuaren Vara biaduktuaren irudikapen estilizatu batek osatzen du zuri-beltzean X gorri handi batek zeharkatuta, eta horren gainean "NO CAV" hitzak ere gorriz daude, dena hondo zuri batean   .

Pankarta hau, bere diseinu grafikoa No TAV mugimenduarena gogoratzen duena, 2020an bakarrik agertu zen, Gianluca Briccolani ekologistak antolatutako ekitaldi batean, zeinak hurrengo urtean, Claudio Grandi eta beste batzuekin batera, Apuane Libere elkartea sortuko baitzuen .    .

Ikur hau eta "No Cav"-en definizioa ez dira mugimenduko talde guztiek erabiltzen edo onartzen eta askok nahiago dute beren burua termino zehatzagoekin definitzea.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    2014-05-18.
2. ↑   .
3. ↑    2020-08-08.
4. ↑    1594705367796.
5. 1 2   .
6. ↑    2021-05-08.
7. ↑    2021-05-10.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109378321

 |

* Wd Datuak: Q109378321
**Thea Ehre** (Wels, Austria, 1999ko abenduaren 19a) aktore eta trans aktibista austriar bat da.  Nazioartean ospea lortu zuen *Bis ans Ende der Nacht* (2023) film luze saritutako debutarekin, zeinak Zilarrezko Hartz bat eman zion Berlinale jaialdian.

Biografia
---------

Thea Ehre Austria Garaian jaio zen, eta bertan hazi zen. Antzerki, zinema eta komunikabide ikasketak egin zituen Vienan. 

2020az geroztik aktore gisa lan egiten du batez ere, Austrian eta Alemanian agertu da film eta telesailetan.  Esate baterako, *Luden – Könige der Reeperbahn* (2023) Amazon Primeko krimen telesaila, Hanburgoko St. Pauli auzoan 1980ko hamarkadan girotua.  2021eko otsailean, SZ-Magazin aldizkariak egin zuen ekintza bat 184 aktore lesbiko, gay, bisexual, queer, ez bitar eta trans publikoki aurkeztuz, eta han agertu zen Thea Ehre, izen honekin orduan: Thea David Ehrensperger. 

Ehrek zineman egin zuen debuta Christoph Hochhäuslerren Bis ans Ende der Nacht thrillerrean, Berlingo Nazioarteko Zinemaldian 2023ko edizioan lehiatzeko gonbidapena jaso zuena. Leni izeneko emakumezko kriminal trans bat erretratatu zuen Timocin Zieglerrekin batera. Bere paperagatik, errepartoko aktore onenaren Zilarrezko Hartza eman zioten (aktore nagusiarentzako saria, zeremonia berean, Sofia Otero euskal aktore eta haurrak jaso zuen). Ehrek trans komunitateari eskaini zion saria.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, alemanezko wikipediako «Thea Ehre» artikulutik itzulia izan da, 2023-02-27 data duen 231295341 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2023-02-27 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.

1. 1 2 3  *Thea Ehre*. In: volkstheater.at (abgerufen am 12. Februar 2023).
2. ↑  *Luden*. In: moviepilot.de (abgerufen am 12. Februar 2023).
3. ↑  Carolin Emcke, Lara Fritzsche: *»Wir sind schon da«*. In: SZ-Magazin, 4. Februar 2021.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «La Berlinale dio el Oro al cine "social" y premió la diversidad sexual» *euronews* 2023-02-25 (Noiz kontsultatua: 2023-02-27).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112656104
* Commonscat Multimedia: Thea Ehre

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 42165814885959860002
* GND: 1262531004

 |

* Wd Datuak: Q112656104
* Commonscat Multimedia: Thea Ehre
Ende herrixkaren toguna, Dogon herrian
**Toguna** (edo Hitzen etxeaa) Dogon jendeak Mendebaldeko Afrikako Maliko herrialdean eraikitako eraikin publikoa da. Togunak herriko erdialdean egon ohi dira.

Ezaugarriak
-----------

Bandiagara amildegietan kokatutako Dogon herrixken erdialdean eraikitako eraikuntza irekia da. Altuera nahikoa ez dute zutik jarrita egoteko; horrek parte hartzaileei eserita egotera behartzen ditu. Herrietako zaharrek komunitatearen arazoak eztabaidatzen dituzten lekua da, ohiko justiziarako toki gisa ere balio dezake. Herriko gune nagusia ere bada eta batez ere, itzalpean, herriko zaharrek eguneko ordu beroak elkarrekin hizketan ematen dituzte. Sartzen diren guztiak gizon erdainduak izan behar dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3530380
* Commonscat Multimedia: Toguna (Dogon)

---

 |

* Wd Datuak: Q3530380
* Commonscat Multimedia: Toguna (Dogon)
**James Lennox Dawson** koronela, VG (1891ko abenduaren 25a - 1967ko otsailaren 15a) Viktoria Gurutzea jaso zuen soldadu bat izan zen, Britainia Handiaren sari handiena.

Dawsonek 5. kamerundar dibisioan sartu zen 1914ko azaroan baina Ingeniari Errealen batailoian sartu zen 1915ko martxoan.

VG jasotzeko meritodun ekintza
------------------------------

23 urte zituen eta 187. konpainiako kaporala zen britainiar armadan, Lehen Mundu Gerran, zegoen hurrengo ekintza gertatu zenean; Loosko guduan, alegia.

1915eko urriaren 13an, Hohenzollerneko Gotorlekuan (Frantzian), gas eraso batean, lubakiak gizonez beteta zeudenean, Dawson kaporalak, etsaiaren suari beldurra izan gabe lubakitik altxatu zen eta bere zulatzaileei argibideak eman zien laguntzeko, baita infanteria gasa zegoen lubakien zatietatik alde egiten laguntzeko. Hiru jaurtigai aurkitu zituen gasa kanporatzen ari ziren bitartean eta bere erriflearekin zuloak egin zituen jaurtigaietan gas guztia kentzeko. Bere balentria ekintza honetan hainbat gizonen bizitzak salbatu zituen.

Geroko bizitza
--------------

Erregearen Ingeniarien komisionatu bat bihurtu zen 1916ko abenduan eta 1919an Maior mailarekin desmobilizatua izan zen. Glasgowko unibertsitatean graduatu eta gero Armadaren Ikasketa Gorputzea sartu zen 1920an baina 1931an Indiara mugitu zen.

Aurrerago bizitzan Koronel maila lortu zuen.

Glasgowko Unibertsitateak jaso zuen bere Viktoria Gurutzea Dawson hil eta gero eta gaur egin Hunterian Museoan dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  University of Glasgow

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6137969

 |

* Wd Datuak: Q6137969
*Entoloma roseum*

Sinonimoak: *Leptonia rosea*, *Rhodophyllus roseus*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 2 eta 3 cm bitarteko diametrokoa, ganbiletik gutxi-asko unbilikatura, leuna edo feltroduna, ertz inkurbatua, arrosa bizi kolorekoa, gero arre-arrosakara edo ardo kolorekoa. 

**Orriak:** Zuritik arrosara doan kolorekoak.

**Hanka:** 3 cm inguruko garaierakoa eta 0,6 cm inguruko lodierakoa, arrosa kolorekoa.

**Haragia:** Zurbila, usaingabea.

**Etimologia:** *Entoloma* hitza grekotik dator; ertza barrurantz biribildua, esan nahi du.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Entoloma catalaunicum* delakoarekin nahas daiteke, baina honek arre-arrosa eta urdin-lila koloreko tinduak izaten ditu.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan. Zelaietan, lurzoru karetsuetan. Urria.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 194 or. ISBN 84-282-0865-4..
**José Manuel Ibar Aspiazu** —**Urtain** goitizenaz ezagunagoa— (Aizarnazabal, Gipuzkoa, 1943ko maiatzaren 14a - Madril, 1992ko uztailaren 21a) boxeolaria izan zen, Europako pisu astunen txapelduna 1970 eta 1971 urteetan.

Biografia
---------

Aizarnazabalen jaioa, ezizena haurtzaroko bizilekutik zetorkion: Zestoako Urtain baserritik, alegia. Gaztetan aizkolaria eta harri-jasotzailea izan bazen ere, boxeolari gisa egin zen famatu.

1968an boxeatzen hasi zen Ordizian, eta 27 garaipen lortu zituen segidan *knock-out*ez. 1970, Madrilgo Kirol Jauregian, Urtainek Peter Weiland alemaniarra garaitu zuen *knock-out*ez zazpigarren roundean, eta pisu astunen Europako txapelketa irabazi zuen.

Hala ere, 1970eko azaroaren 10ean, Londresko Wembley estadioan, titulua galdu zuen Henry Cooper britainiarraren aurka, bere bigarren porrota, baina hura izan zuen bere ibilbideko une goxoenetako bat, ikuskizuna emateaz gain, boxeolari trebea zela erakutsi baitzuen. Ondoren, titulua berreskuratu zuen Jack Bodell britainiarraren aurka, baina 1972an Jurgen Blin alemaniarraren aurka galdu zuen.

Anberesen, Jean Pierre Coopmanen aurka borrokatu zen Europako Txapelketa berreskuratu nahian, baina borrokalditik alde egin zuen. Hura izan zen haren azken borrokaldia, nahiz eta gero borroka libreko catcherra izan zen "Zestoako Tigrea" gaitzizenarekin.

Urtain oso ospetsua izan zen. Telebistak, irratiak eta prentsak saio eta elkarrizketa ugari eskaini zizkioten. Erretiratu zenean, negozioetan ez zuen zorte handirik izan, eta etsialdi bat zuela, bere buruaz beste egin zuen, Madrilgo bere etxeko 10. solairutik jauzi eginda.

Boxeolari izan zenean (1968-1977) 68 borrokalditan parte hartu zuen. Haietatik 53 irabazi zituen (41, *knock-out*ez), 11 galdu eta 4 baliogabeturik bukatu ziren.

Zarama musika taldeak, *Urtain* izeneko abestia eskaini zion. Jabier Muguruzak ere *Urtain* izeneko abesti bat ondu zion.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *BoxRec: Jose Manuel Urtain.* .
2. ↑    Blogak.eus. «Boxeoa (II): Urtain vs Weiland» *blogak.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-01-03).
3. ↑    SL, TAI GABE DIGITALA.  (2020-11-13). «Urtain gorenera iritsi zenekoa» *naiz:* (Noiz kontsultatua: 2020-11-20).

Kanpo estekak
-------------

* Jose Manuel Ibar, Urtain: bizitzak K.O. utzitako boxeolari zestoarra
* Urtain boxeolariak txapela galdu zuenekoa
* Urtain boxeolariaren erakustaldiak Berrizen
* Jose Manuel Ibar, Urtain, Zestoako morroskoa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9014287
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 96904833
* ISNI: 0000 0000 7729 4888
* BNE: XX1340570
* LCCN: no2009134416
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 75668
* Lur: 02928/eu\_i\_0045/i0045
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q9014287
**Tosia Malamud** —ukraineraz: Тося Маламуд— (Vinnytsia, 1923ko martxoaren 17a - Mexiko Hiria, 2008ko uztailaren 16a) eskultore mexikarra izan zen, Mexikoko Arte Eskola Nazionaleko lehen emakume lizentziadunetako bat.

Bizitza
-------

Tosia Malamudek egindako Albert Einsteinen bustoa
1923ko martxoaren 17an jaio zen Vinnytsian. Isaac Malamud eta Liza Backalen bi seme-alabarik gazteena izan zen. Familia Ukrainatik Mexikora mugitu zen 1927an, Tosiak lau urte zituela, sobietar gobernuaren zapalkuntzatik ihes egiteko.

Malamudek eskolan ikasi zuen Mexikon eta artearekiko interesa eta talentua erakutsi zuen oso gaztetan. 1940an, Arte Plastikoetako Eskola Nazionalean sartu zen gurasoen nahiaren aurka. Bost urteko gradua hirutan bakarrik amaitu zuen.

1944an, Samuel Rubinsteinekin ezkondu zen, eta harekin bi seme-alaba izan zituen, Ethel eta Mauricio. 1952an bere estudioa edukitzeko aukera izan zuen, beste artista batekin partekatzen zuena. 

*Penelope* (1978)1967an, bere lehen senarra dibortziatu zuen eta 1979an Sergio Nudelstejer idazle eta kazetariarekin ezkondu zen. Elkarri lagundu zioten lanbidean, kongresu eta erakusketetara elkarrekin joanez.

2008ko uztailaren 16an hil zen Mexiko Hirian.

Lanbidea
--------

Malamud 1943an unibertsitatean graduatu zen arren, ez zuen karrera serio hasi 1954 arte. Malamuden lanak bilduma pribatu zein publikoetan aurki daiteke, bai Mexikon zein atzerrian.

Mexikoko Plastika Saloneko, Geografia eta Estatistika Elkarteko, Erromako Tommaso Campanellaren Nazioarteko Akademiako eta Madrilgo Artista eta Eskultoreen Espainiako Elkarteko kide izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   **(Gaztelaniaz)** Taifeld, Manuel.  (2012). «Tosia Malamud, Gran retratista escultórica» *Diario Judío*  jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2013/01/23).
2. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)** MacMasters, Merry.  (2009). «Tosia Malamud, mujer y artista que fue contra los cánones de su época» *La Jornada*.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Expo homenaje a Tosia Malamud» *El Sol de México*  jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2016/03/04).
4. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Loera, Roberto.  (2009). *Se exhiben 45 escultoras de la artista Tosia Malamud, en el Salón de la Plástica Mexicana.* .
5. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Luto por el fallecimiento de la escultora Tosia Malamud» *Diario Judío*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6151063
* Commonscat Multimedia: Tosia Malamud

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 51518740
* ISNI: 0000 0000 4682 4567
* LCCN: no2008172487
* RKD: 309240

 |

* Wd Datuak: Q6151063
* Commonscat Multimedia: Tosia Malamud
**William Edmund Ironside** mariskala, Ironsideko 1. baroia (1880ko maiatzaren 6-1959ko irailaren 22) Britainiar Armadako goi-funtzionarioa izan zen, eta Bigarren Mundu Gerraren lehen urtean Estatu Inperialeko Nagusiko buru izan zen.

Ironsidek Errege Artillerian hasi zen 1899an, eta Bigarren Boer Gerran aritu zen. Horren ondoren, Alemaniako indar kolonialak espiatzen aritu zen Hego-Mendebaldeko Afrikan. Bere kargu arruntera itzuliz, Infanteriako 6. Dibisioan aritu zen Lehen Mundu Gerraren lehen bi urteetan, 1916an sortu berri den Kanadako 4. Dibisioko langile izateko izendatu aurretik. 1918an, brigada baten agintea eman zioten Mendebaldeko Frontean. 1919an, Errusiako Gerra Zibilean iparraldean aliatuen esku-hartzearen indarra zuzentzeko sustatu zuten. Orduan, Ironsideri Turkia okupatzen zuen indar aliatu bat esleitu zioten, eta gero Persian 1921ean egoitza zuten indar britainiarrei. Irakeko indar britainiarretako komandante-postua eskaini zitzaion, baina ezin izan zuen bere gain hartu hegaldi-istripu batean izandako lesioengatik.

Camberleyko Eskola Militarreko komandante gisa itzuli zen armadara, eta J. F. C. Fullerren ideien alde egin zuen. Geroago, dibisio militar bat zuzendu zuen, eta barruti militarrak izan zituen, bai Britainia Handian bai Indian, baina gaztetasunak eta ikuspegi sendoak mugatu egin zituzten bere karrera-aukerak, eta, 1937an Estatu Nagusi Inperialeko (CIGS) buru izan ondoren, Gibraltarreko gobernadore bihurtu zen, erretirorako ohiko postu erraz bat. Gibraltarretik itzultzeko deitu zuten 1939ko erdialdean, eta Itsasoz haraindiko Indarren Ikuskatzaile Nagusi izendatu zuten. Eginkizun horri esker, Britainia Handiko Indar Espedizionarioaren (BEF) zuzendaritza emango ziotela espero zuten gehienek.

Hala ere, zenbait maniobra politikoren ondoren, Gort Jeneralak aginte hori jaso zuen eta Ironside Estatu Nagusi Inperialeko nagusi izendatu zuten. Ironsidek berak uste zuen lanerako ezegokia zela, baina onartu egin behar zuela. 1940aren hasieran aliatuek Eskandinavian parte hartzearen alde agertu zen neurri handi batean, baina plan hori azken minutuan artxibatu zen sobietarrek Neguko Gerra amaitu zutenean. Norvegiaren inbasioan eta Frantziako batailan lan gutxi egin zuen; azken horretan parte hartzea mugatu egin zen, Gortekin zuen harremana hautsi ostean. Maiatzaren amaieran, CIGS izendatu zuten, eta zeregin egokia eman zitzaion: Etxeko Indarren Komandante-Burua, inbasioaren aurkako defentsen arduradunak, eta Alemaniako lehorreratzekotan armadaren agintea. Hala ere, bi hilabete baino gutxiago eman zituen funtzio horretan, ordezkatu aurretik. Horren ondoren, Ironside Mariskal izateko sustatu zuten eta Baron **Ironside** izendatu zuten.

Lord Ironside Morley Old Hallera erretiratu zen, Norfolken, eta ez zuen berriro zerbitzu aktiborik edo postu ofizialik izan.
**Ixabel Agirresarobe Arzallus** (Usurbil, Gipuzkoa, 1971) aktorea eta ipuin-kontalaria da. Antzerki ikasketak egin zituen Donostiako Antzerti eskolan (1989-1993). Haurrentzako kale antzerkian aritu da Hankagorri eta Gorringo taldeekin. Beste hainbat lanetan ere parte hartu du; besteak beste, *Kutsidazu bidea, Ixabel* antzezlanean.

Ibilbidea
---------

 Ixabel Agirresarobe, 2016an, Literaktum jardunaldietako saioan, keinu hizkuntzako interpretearekin.
1991tik ipuinak kontatzen ditu. Batez ere haurrentzat, baina helduentzat eta familia osoarentzat ere saioak egin izan ditu. Bakarkako saioez gain Gorringo taldearen kontaketa gehienetan parte hartu du, Anjel Alkainekin eta Iñaki Agirrezabalekin batera.

ETB-1 telebista katean *Ipupomamua* saioan parte hartu zuen kontalari gisa.

Filmografia
-----------

### Antzerkia:

* *Kutsidazu bidea, Ixabel* (2003-2004)
* *Literaktum* (2016)

### Telebista

* *Wazemank* (2005-2007)
* *Brinkola* (2009)
* *Wazemank 2.0* (2009)
* *Ipupomamua* (2010)

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Ixabel Agirresarobe»  (Noiz kontsultatua: 2016-05-05).
2. ↑    «*Ipupomamua* saioa» *ETB1* Donostiako Haur Liburuaren Dokumentaziogunean eskuragarri.

Kanpo estekak
-------------

* «Ixabel Agirresarobe Arzallus», Galtzagorri Elkartearen webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25476695
* Commonscat Multimedia: Ixabel Agirresarobe

---

 |

* Wd Datuak: Q25476695
* Commonscat Multimedia: Ixabel Agirresarobe
1906ko irailaren 27an hauteskunde parlamentarioak egin ziren Montenegron, herrialdeko lehen Parlamentua aukeratuz. Emaitza garaipena izan zen Alderdi Popularrarentzat, Montenegroko lehen talde politikoa, 51 eserleku lortu zituena.

Hauteskunde sistema
-------------------

Ekainaren 24ko hauteskunde legearen arabera egin ziren hauteskundeak. Montenegroko Batzar Nazional berria (Parlamentua) 62 kide hautatuk osatzen zuten (sei herri txikietatik eta 56 kapitaintxetatik) eta 14 izendatuek.

Emaitzak
--------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Šako Petrović-Njegoš,
Herri Batzarreko presidente | Marko Radulović,
Lehen ministro hautatua | Andrija Radović,
Lehen ministro Radulović-i ordezkatzen |

Parlamentu hautatu berria Cetinjen bildu zen urriaren 31n. Šako Petrovic-Njegoš Parlamentuko lehen presidente hautatu zuten.

Hauteskundeen ondoren, Alderdi Popularrak lehen gobernua osatu zuen Marko Radulović lehen ministro gisa. 1907ko otsailean, Andrija Radović, baita Alderdi Popularrako kidea ere, Radulović ordezkatu zuen gobernuburu.
**Euzko Ikasle Batza** 1932an jeltzaleen ekimenez sortutako euskal Ikasleen federazioa izan zen. Garai hartan ez zegoen euskarazko unibertsitaterik eta erdaraz ere oso aukera gutxi zegoen Euskal Herrian unibertsitate mailako ikasketak egiteko. Gehienek Bartzelona, Madril, Valladolid, Salamanca, Zaragoza, Bordele edo Parisera joan behar izaten zuten.

1932an, Gipuzkoa, Bartzelona, Bizkaia, Madril, Valladolid eta Zaragozako ikasle-elkarteen ordezkariek osatu zuten **Euzko ikasle Batzaren** zuzendaritza. Urte bereko abuztuaren 7an Euskal Ikasleen I. Biltzarra antolatu zuen, Bergaran. Ikasle asko joan ziren, banderaz eta zintzilikarioz apainduta azaldu zen Bergara. Goizean meza eta euskal dantzan izan ziren. Bazkarian atxikimendu ugari irakurri ziren eta Bergarako Udalaren izenean Telesforo Monzonek ongi etorria eman zien bertaratutakoei, euskaraz.

Arratsaldeko lauretan hasi zen batzarra, ikasle nafarren ordezkari Arrilla jaunak Euskal Unibertsitateaz hitz egin zuen. Gero Lojendio, A. Apraizek eta B. Etxegaraik hitz egin zuten Eusko Ikaskuntzako ordezkari gisa. José Antonio Agirre diputatuak itxi zuen hitzaldi sorta. 

Era berean, Zuzendaritza Batzordea izendatu zuten: Lehendakaria, Ignacio Lojendio (Gipuzkoa); lehendakariordea, Bruno Mendiguren (Belgika); diruzaina, Julio Jauregi (Bizkaia); idazkariordea, José María Zuaznabar (Valladolid); idazkaria, Benito Areso (Valladolid); idazkariordea, Nafarroako Ikasleen Elkarteko lehendakaria; liburuzaina, Gregorio Urkaregi (Zaragoza); eta batzordekideak, Faustino Hernández de Urkia, Juan Aldazábal (Bartzelona), Arabako Batasuneko lehendakaria eta Bizkai, Madril, Valladolid, Araba, Liejako Elkarteen idazkariak. Kongresua amaitzeko, Oñatira bisita egin eta alkateak agurtu zituen. 

**Euzko ikasle Batzaren** III. Batzarra 1934an egin zuten, Gasteizen, eta IV. Batzarra Bermeon (Bizkaia)

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    Bernardo, Estornés Lasa, Bernardo; Anaut, Bernardo. «EUZKO IKASLE BATZA - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-10-08).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Mujika, Jon.  (2021-03-14). «Sabin Etxea , el futuro sobre la huella del pasado» *Deia* (Noiz kontsultatua: 2023-10-08).
3. ↑    «EUZKO IKASLE BATZA - Argazkiak - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-10-08).

Ikus, gainera
-------------

* Emakume Abertzale Batza
* Euzko Mendigoxale Batza

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q122965904

 |

* Wd Datuak: Q122965904
**Najat Kaanache** (Orio, Gipuzkoa, 1987) gipuzkoar sukaldariburua eta telebista aurkezlea da. Aktore izandakoa da. 2000n Shamira izeneko pertsonaiarena egin zuen Euskal Telebistako *Goenkale* telesailean.

Bizitza
-------

Orion jaio zen 1987an. Hasieran aktore-lanak egin zituen. 2000n *Goenkale* telesailean aktore aritu zen Shamira izeneko marokoar pertsonaia antzezten. 2003an, ordea, antzezteari utzi eta sukaldaritzan aritzeko hautua hartu zuen.

Munduko sukaldaririk ospetsuenetakoekin egin du lan. Esaterako, Ferran Adriàrekin *El Bulli* jatetxean; René Redzepirekin *Noma* jatetxean; eta Thomas Kellerrekin *The French Laundryn* jatetxean. 2015ean *Piripi* euskal jatetxea zabaldu zuen Miamin, Ameriketako Estatu Batuetan. 2016an *Nur* izeneko jatetxe arrakastatsua ireki zuen Marokoko Fez hirian. Izan ere, 2017an Luxury Restaurant Awards sarietarako hautagaitza lortu baitzuen.

Filmografia
-----------

### Telesailak

| Urteak | Filma | Rola | Telebista katea   | Oharrak |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 2000-2001 | *Goenkale* | Shamira | ETB 1 |  |

### Telebista saioak

* *Cocina marroquí* (Canal Cocina)

Liburuak
--------

### Sukaldaritza liburuak

* *Najat: 80 kleurrijke recepten en verhalen uit magisch Marokko* (2019)

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   Alkaiza Guallar, Saioa.  (2015-02-14). « Gure amonaren oilasko zopak ere molekulak dauzka» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2020-05-03).
2. ↑   «Najat Kaanache oriotarraren Nur Jatetxea Luxury Restaurant Awards sarietarako hautatu dute» *Karkara* 2017-05-09 (Noiz kontsultatua: 2020-05-13).[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Najat Kaanacheren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6959929
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 11157279821303300537
* ISNI: 0000 0001 3014 832X
* BNE: XX6250814
* GND: 1212216393

 |

* Wd Datuak: Q6959929
**Émile Speller** ofizial militar luxenburgotar bat eta herrialdeko Gendarmaria eta Boluntarioen Kidegoko (*Corps des Gendarmes et Volontaires*) komandanta izan zen, Alemaniak Bigarren Mundu Gerran Luxenburgoko inbasioan. Gainera, bere karreran zehar Duke Handiko Familiako hainbat kideren laguntzaile eta Gorte Dukal Handiko ganbera izan zen.

Biografia
---------

Émile Speller 1875eko urriaren 7an jaio zen Niederanvenen. 1902ko ekainaren 1ean Gorte Dukal Handian bere zerbitzuan hasi zen, Adolfo Luxenburgoko Duke Handiak laguntzaile izendatuta. Ondoren, Gilen Duke Handiaren, Marie Anna dukesa errejentearen, Maria-Adelaida dukesaren eta Karlota dukesaren laguntzaile gisa aritu zen. 1927ko urtarrilaren 12an, kapitain mailara igo zen. 1937ko otsailaren 25ean Speller *Corps des Gendarmes et Volontaires*-eko komandante nagusi izendatu zuten. 1937ko apirilaren 30ean, ministro-agindu bidez izendatu zuten baso-irakaskuntzari buruzko gainbegiratze batzordeko presidente izateko. 1938ko otsailaren 2an Luxenburgoko Auzitegi Militar Goreneko izendatu zuten. 

Speller nagusiak Luxenburgoko tropak berrantolatu zituen 1939ko otsailaren 24an. 1940ko maiatzaren 10ean Luxenburgoko alemaniar inbasioan indarren komandante izan zen oraindik. Soldadu gehienek ez zuten borrokan parte hartu, guardia-zerbitzurako boluntario zirenak bakarrik zeuden kokatuta muga. Gainontzekoak beren kuartelean geratu ziren, herrialdearen defentsa Gendarmeria Dukal Handiaren esku utziz. Guztira, sei jendarme eta soldadu bat zauritu ziren. Hogeita bi soldadu (sei ofizial eta 16 azpiofizial) eta 54 jendarme harrapatu zituzten. 

Inbasioaren ondoren Speller Gestapok preso egon zen laburki. Aske utzi zuten, baina okupazio osoan zehar estu jarraitu zuten. 1945eko martxoaren 3an, Luxenburgoko gobernu itzuli eta erreformatuak Speller izendatu zuen Armadako 1945eko Pentsio Batzordean. Urriaren 7an, gobernuak atzeraeraginez onartu zuen Spellerren dimisioa, bost urte lehenago indarrean. 1946ko abuztuaren 9an ohorezko koronel titulua eman zioten. Speller-ek gobernuaren zerbitzura jarraitu zuen Gorte Dukal Handiko ganbera gisa. Luxenburgo Hiriko bere etxean hil zen 1952ko urtarrilaren 17an, gaixotasun luze baten ondorioz.

Notak
-----

1. ↑  *Corps des Gendarmes et Volontaires* Felix printzearen agindupean zegoen, baina unitatearen benetako kontrola Spellerren esku zegoen.
*Cortinarius varius*

Beste espezie toxiko batzuekin nahasteko aukera dagoenez, hobe da lasai eta sukaldetik urrun uztea.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 8 eta 12 cm bitarteko diametrokoa. Haragitsua, erdiesferiko-ganbila, gero laua, likatsua, leuna. Hori-laranja kolore eder batekoa, hori-ezti kolorekoa edo lehoi-adreilu kolorekoa, ertzean horiagoa. Ertz fina.

**Orriak:** Estu, marjinatuak, zabalak, lila-purpura kolorekoak eta gero okre-kanela kolorekoak.

**Hanka:** 5 eta 7 cm bitarteko garaierakoa eta 1,5 eta 2,5 cm bitarteko lodierakoa. Betea, erraboilduna, borra formakoa, laburra, trinkoa, fibrila edo lihazkiekin, zuria, goiko aldean lila argi kolorekoa, krema kolorekoa oinarrian. Gortina zuria, gero kanela kolorekoa esporen eraginagatik.

**Haragia:** Zuria, solidoa, zertxobait zurixka-horixka kolorekoa oinean. Zaporea gozoa.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, grekotik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Varius* epitetoa latinetik dator, askotariko, esan nahi duen "varius" hitzetik. Kolore eta itxura desberdinak dituelako.

Jangarritasuna
--------------

Jangarri kaskarra.

### Nahasketa arriskua

Erraz ezagutzen den *Cortinarius* bat da, orrien kolore lila ederragatik eta lehoi koloreko kapelarengatik. Oina loditua baino ez du, erraboil marjinatu gabe. *Cortinarius caligatus* delakoak ere urdin kolore bereko orriak ditu.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Koniferoen basoetan. Lurzoru karetsuetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 206 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 219 or. ISBN 84-282-0253-6 (T.I). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
Tribu baltikoen banaketa, ca. 1200 CE (mugak gutxi gorabeherakoak dira).
**Seloniera** hizkuntza baltikoen taldeko hizkuntza bat zen, Baltikoko ekialdeko seloniarrek hitz egiten zutena. Seloniarrak XV. mendera arte Selonian bizi ziren, Letoniako hego-ekialdean eta Lituaniako ipar-ekialdean.

Historia
--------

XIII-XV. mendeen artean seloniarrek beren hizkuntza galdu zuten, latgaliarrek eta partez behintzat lituaniarrek asimilatuta.

Selonieraren arrastoak aurkitzen dira oraindik seloniarrak bizi izan ziren lurretan, batez ere letonieraren dialekto seloniarraren azentuan eta fonetikan, eta lituanieraren dialekto aukštaitiarraren lexikoan.

Sailkapena
----------

Pentsatzen da selonierak, lituanierak bezala, **\*an**, **\*en**, **\*in**, **\*un** aitzin-baltikoaren fonemak gorde zituela, baina letonierak bezala aitzin-baltikoaren **\*kʲ** eta **\*ɡʲ** **c** eta **dz** bihurtu ziren, eta aitzin-baltikoaren **\*š** eta **\*ž** **s** eta **z**.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q36491

 |

* Wd Datuak: Q36491
Jantzi tradizionalak.
**Aukštaitija** edo **Goi Lituania**, (euskaraz: *Goiko Lurrak*) Lituaniako bost eskualde historikoetatik bat da. Izen horren jatorria eskualdearen orografiatik dator zeren eta zertxobait altuago baita, batez ere ekialde aldean.

Geografia
---------

Aukštaitija Lituaniako ipar-ekialdean dago eta Letonia zein Bielorrusiako zatiak hartzen ditu. Hiri nagusia Panevėžys da. Biztanleen araberako hiri nagusiak hauek dira: 

* Panevėžys: 112.619 biztanle (2009)
* Utena: 32.476 biztanle (2009)
* Jonava: 34.238 biztanle (2009)
* Kėdainiai: 30.835 biztanle (2009)
* Visaginas: 28.160 (2009) (hiri hau geografikoki eskualdean dago baina historikoki 1795ean errusiarrek sortu zuten)
* Ukmergė: 27.393 (2009)
* Radviliškis: 19.404 (2009)

Eskualdean bereziki deigarriak ekialdean dauden aintzirak dira.

Historia
--------

Historikoki, Aukštaitija Lituaniako Dukerri Handiari zegokion XIII. mendera arte. Bere hasierako kapitala, ustez, Kernav-ena zen. Gediminasek 1322an sinatutako itun batean, Aukštaitijari Terra Eustoythen ("Aukštaitijanoen lurraldea") izena eman zitzaion. Aukštaitija Austechia bezala aipatua izan zen 1326 inguruan idatzitako *Chronicon terrae Prussiae* liburuan.

Politikoki, XIII. mendearen amaieratik, Vilna/Lituaniako dukerria eta Trakaiko dukerria hartzen zituen, eta, beharbada, terminoa bi erakunde horiei erreferentzia egiteko erabiltzen zen. XV. mendetik aurrera, Trakaiko eta Vilnako Voivoderriri zegokion, elkarrekin batasun politiko eta etnikoa osatzen baitzuten, Lituania Propioa ere deitua.

Demografia
----------

Gehien erabiltzen den hizkuntza lituanieraren dialekto bat da: aukštaitianera. Halber, gutxiengo batzuk badira: errusiarrak eta bielorrusiarrak. Horren ondorioz aukštaitianeran hizkuntza horien elementuak aurki daitezke.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q508828
* Commonscat Multimedia: Aukštaitija

---

 |

* Wd Datuak: Q508828
* Commonscat Multimedia: Aukštaitija
**autores.uy**|  |
| URL helbidea |  |
| Webgune mota | Datu basea |
| Hizkuntza(k) | es |
| Edukiaren lizentzia | CC BY SA 4.0 |
| Jabea |  |
| Egilea | Creative Commons Uruguay |
| Argitalpen data | 2015eko apirilaren 28a |

**autores.uy** Uruguaiko egileen datu base bat da, Uruguaiko Creative Commons kapituluak sortu zuena eta mantentzen duena. Beste zenbait kultura erakundeekin batera mantentzen da, esaterako, Uruguaiko Liburutegi Nazionala, Legebiltzarreko Liburutegia eta Ikusizko Arteen Museo Nazionala. Interes orokorreko adierazpena jaso du Hezkuntza eta Kultura Ministerioaren aldetik. Helburu nagusia uruguaitar egileen edo haien inguruko informazioa eskaintzea, horrela, informazioa eta lanak guztientzat eskura egon dadin. Era berean, plataforma honek aukera ematen du ere idatzizko edo ikusizko lanak online kontsultatzeko.

2016ko azaroan datu base honek 10.000 egile baino gehiago zituen indexatuta.

Kanpo estekak
-------------

* autores.uy (webgune ofiziala)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22975461
* Commonscat Multimedia: Autores.uy

---

 |

* Wd Datuak: Q22975461
* Commonscat Multimedia: Autores.uy
***Entzun nire orroea!***, Lannister etxearen armarria.
Mendebaldeko Lurraldeak, Lannister etxearen jatorrizko lurraldea.
**Lannister etxea**, George R. R. Martin idazlearen *A Song of Ice and Fire* eleberri saileko eta *Game of Thrones* telesaileko fikziozko errege-erregin familia bat da. 

Jatorria Zazpi Erresumetako Mendebaldeko Lurraldeetan du eta bere gotorlekua Casterly Rock da. Lann *Axeriak* sortua, bere ikurra lehoia da eta bi lelo ditu: *"Entzun nire orroea"* (ofiziala) eta *"Lannister batek bere zorrak beti ordaintzen ditu"*.

Senide nabamernak
-----------------

* Tywin Lannister
* Joanna Lannister
* Cersei Lannister
* Jaime Lannister
* Tyrion Lannister
* Joffrey Baratheon
* Kevan Lannister
* Lancel Lannister
* Genna Lannister
* Stafford Lannister
* Daven Lannister
* Tyrek Lannister

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2739222
* Commonscat Multimedia: House Lannister

---

 |

* Wd Datuak: Q2739222
* Commonscat Multimedia: House Lannister