recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Lev Sergeievitx Termen** (**Léon Theremin** frantsestua, errusieraz: Лев Сергеевич Термен, San Petersburgo, 1896ko abuztuaren 15a – Mosku, 1993ko azaroaren 3a) asmatzaile errusiar judutarra izan zen. Theremin izeneko lehen musika instrumentu elektronikoaren asmakuntzagatik da ezaguna.

Lev Theremin San Petersburgon jaio zen. 1919an, Errusia komunista eta monarkikoen arteko gerra zibil baten erdian zegoela, theremina (*thereminvox* ere deitua) asmatu zuen.

Gaztetatik pasioz ikertu zituen musika eta elektrizitatearen esparruak. Biolontxeloarekin izandako esperientzien ondotik, antzeko erregistrodun instrumentu bat asmatu nahi izan zuen, baina honek zituen muga fisikoak deuseztatuz, hala nola arkua sokekin igurzteko beharra eta hatzak mastatik mugitzekoa. Bere saiakeratatik ordura arteko musika tresna guztiengandik desberdina zen instrumentu bat atera zen, eterofono edo theremina.

1920an mekanika fakultateko bere kideei aurkeztu zien, eta ondoren Sobietar Batasuneko hainbat lekutan eman zuen ezagutzera, Lenin berarekin elkarrizketatzera iritsi zelarik. 1921 patente eskaera aurkeztu zuen, hiru urte geroago eskaini zitzaiona. Errusian oihartzun garrantzitsua izan zuen asmakizunak. Gobernuak argindarraren eta elektromagnetismoaren esparruak ikertzen jarraitzeko eskatu zion, energia berriztagarriren bat lortzeko esperantzaz, garai hartan Sobietar Batasuna modernizatu nahi baitzen elektrizitatea leku orotara eramanda. Einstein zientzialaria, Eisenstein zinemagilea edo Robert Moog ingeniaria ezagutu zituen .

Europa eta Estatu Batuetan zehar aurkeztu zuen bere asmakizuna, New Yorkeko Filarmonikarekin jo zuen 1928an, eta orduan bere izan frantsestu zuen: León Thérémin izenarekin egin zen ezagun, eta izen hori eman zitzaion bere musika tresnari ere. Urte hartan, Clara Rockmore ezagutu zuen. Lituaniar musikari gazte hau thereminaren birtuoso bat bilakatu zen, eta tresna jotzeko teknika oso bat garatu zuen.

Bizitza guztian zehar tresna garatuz joan zen Lev, eta hainbat aldaera sortu zituen. 1929an patentatu zuen bere asmakizuna (US1661058) eta gerora RCAri eskaini zizkion produkzio eskubideak.

Asmatzaileak laborategi bat antolatu zuen New Yorken 30eko hamarkadan. Bertan theremina eta beste instrumentu elektroniko batzuk garatu zituen, *Rhythmicona* barne, Henry Cowell konpositoreak enkargatua. 1930 hamar thereminlarik Carnegie Hallen jo zuten, eta bi urte geroago, Levek lehen eta azken orkestra elektroniko zuzendu zuen, biolontxeloaren antzeko instrumentu bat eta guzti.

Moskun hil zen 1993an. Yuri Linnik kazetari errusiarra palindromo bat sortu zuen bere ohoretan: *Termen nìe umriot*,  *Termen ez da hilko*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q333265
* Commonscat Multimedia: Léon Theremin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 786739
* ISNI: 0000000063083545
* BNF: 14492261h (data)
* GND: 117302759
* LCCN: n97856992
* NDL: 00862935
* NKC: js20070323009
* Tabakalera ID: 99298
* SNAC: w6457pz8
* SUDOC: 111920493

 |

* Wd Datuak: Q333265
* Commonscat Multimedia: Léon Theremin
**Louis Mardochée Lévy** Baionan sortu zen 1884ko abuztuaren 8an eta 1915eko urtarrilaren 15ean fusilatu zuten Maizyn (Aisne departamentua, Frantzia). David Lévy eta Bertha Vaez Olivera Baionako Saint Esprit auzoko auzoko judu familia ezagunen semea zen.

Lehen mundu gerra edo gerla handia hasi aitzin Baionako Sain Esprit auzoko Sainte Catherine kaleko 10.eko gurasoen ile-apaindegian lan egiten zuen, harik eta beste hainbat gazte bezala gerra horretan parte hartzera behartu eta 49. infanteria-erregimentuan 1553 errekluta zenbakiarekin enrolatu zen arte.

1914ko abenduaren 28ko gauean bere postua utzi zuen, eta desertore izateaz akusatua preso hartu eta 1915eko urtarrilaren 14ean gerra kontseilu batetik pasarazi zuten. Biharamunean fusilatu zuten.

1932ean bere aitak, David Lévy, prozedura juridiko bat abiarazi zuen bere semeak gerran sartu aurretik arazo mentalak zituela argudiatuta. Prozeduran, jatorri judua zuten David Levy aitaren eta Louis Mardochée semearen izenak aldatuta ageri dira Albert eta Edmond izen berriengatik hurrenez hurren.

Bere izen abizen berdinak zeramaten bi emakume ere hil egin zituzten urte batzuk beranduago bigarren mundu gerran, kasu honetan Auschwitzeko kontzentrazio esparruan: Léa Lévy (1943an) eta Juliette Lévy (1944ean), Joseph Lévy eta Anita Vaez Oliveraren alabak zirenak. Juliette Moize Gerard Vaez Oliveraren alarguna zen, Auschwitzeko kontzentrazio esparruan eraila bera ere.

Bera ez ez izan lehen mundu gerran armada uzteaz akusatuta fusilatutako euskaldun bakarra, Izpurako (Baxe Nafarroa) Pierre Etxeberri hilabete batzuk lehenago 1914ko urriaren fusilatu baitzuten ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Bere jaiotza ziurtagiria:
2. ↑  Sainte Catherine 10, egun:
3. ↑
4. ↑  "Bazen Susa hirian Mardokeo (***Mardochée*** euskaraz) izeneko judu bat, Jair-en semea, eta Ximeiren biloba, Benjaminen leinuko Kixen ondokoa":
5. ↑
6. ↑
7. ↑

Kanpo estekak
-------------

* 
* 
* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q58093771

 |

* Wd Datuak: Q58093771
Erromatar garaiko palestinar anforak, Bodrumgo gazteluan topatuak.
**Palestinar ardoak** aspalditik daramatza ekoizpenean. Palestina aldean, ardoaren erabilera ez zen soilik judu erlijio-erritualaren faktore garrantzitsu bat, baita elkarreragin sozialaren, dieta-kontsumo orokorraren eta medikuntzaren beharra ere. Kristauen ekoizpena XII. mendean islamiar konkistarekin gutxitu arren, aldi baterako berpiztu egin zen 1100. hamarkadan gurutzatu kristauen kolonizazioarekin. XV. mende amaieran, otomandar garaian, juduek mahastiak lantzen jarraitu zuten. Bizantziar aroan, eskalako produkzioak nazioarteko merkataritzara eraman zuen, eta palestinar ardoa Mediterraneo aldean esportatu zuten. Juduek 1882an lehen ardo modernoak Sarona kolonian (gaur egun Israelgo Tel Aviv auzoa) eta Rishon LeZionen (Israelen ere bai) ekoiztu zituzten .

Ardoa gaur egun
---------------

Bertako ardoak ezin dira Israelgo produktua balitz bezala saldu. Epaitegiak erabaki hau hartu zuen herritar batek jarri zuen salaketaren ondorioz. Auzitegiak etiketatze hori faltsua eta engainuzkoa dela dioelako.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Hezser, Catherine.  (2010). *The Oxford Handbook of Jewish Daily Life in Roman Palestine.*  Oxford University Press, 286 or. ISBN 978-0199216437..
2. ↑   «Zisjordaniako ardoak ezin dira Israelgo produktu gisa etiketatu» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2023-11-08).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22947474
* Commonscat Multimedia: Palestinian wine

---

 |

* Wd Datuak: Q22947474
* Commonscat Multimedia: Palestinian wine
**Iris Apfel**, **Iris Barrel** jaiotza-izenez, (Queens, New York, AEB, 1921eko abuztuaren 29a – Palm Beach, Florida, AEB, 2024ko martxoaren 1a) estatubatuar enpresaburu, barne-diseinatzaile eta moda ikonoa izan zen.

### Lan ibilbidea

1950 eta 1992 bitartean bere senarra Carl eta biek sortu zuten *Old World Weavers* ehungintza enpresan jardun zuten. Tarte horretan, XVII, XVIII eta XIX. mendeetako ehunen kopiak egiten trebatu ziren. Horrez gain, Etxe Zuriarentzat lan egin zuten bederatzi presidente ezberdinen agintaldietan: Harry S. Truman, Dwight D. Eisenhower, John F. Kennedy, Lyndon B. Johnson, Richard Nixon, Gerald Ford, Jimmy Carter, Ronald Reagan eta Bill Clinton. 1992an senarra eta biek erretiroa hartu zuten ehungintzatik.

2005ean Irisek Metropolitar Arte Museoaren Jantzien Institutuan erakusketa egin zuen. 2011n Austingo Texasko Unibertsitateko Ehun eta Arropa saileko irakasle bisitari izendatu zuten. Albert Maysles zuzendariak 2014an argitaratu zuen *Iris* dokumentaleko protagonista izan zen. 2019an, 97 urterekin, IMG konpainiarekin sinatu zuen modelo gisa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Muere la icónica diseñadora estadounidense Iris Apfel a los 102 años» *Diario ABC* 2024-03-02 (Noiz kontsultatua: 2024-03-03).
2. ↑   Euskal Herriko Unibertsitatea. *Iris.*  (Noiz kontsultatua: 2023-01-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2112549
* Commonscat Multimedia: Iris Apfel

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 114594431
* ISNI: 0000000110064188
* BNF: 159977137 (data)
* CANTIC: a12295632
* GND: 119126818
* LCCN: n92093738
* NKC: xx0089780
* CiNii: DA09406820
* SUDOC: 146119444
* BIBSYS: 7054526

 |

* Wd Datuak: Q2112549
* Commonscat Multimedia: Iris Apfel
**Tomarreko sinagoga** (portugesez: *Sinagoga de Tomar*), XV. mendekoa, Portugalen hobeto gordetzen dena da. Tomar hiriko gune historikoan dago eta, bertan, gaur egun, judu museoa ikus daiteke: Museu Luso-Hebraico Abraão Zacuto, alegia. 1921etik eraikina monumentu nazionala da.

Historia
--------

XV. mendena, sinagoga hau eraiki zenean, Tomarren judu komunitate aberatsa zegoen. Judutarren tradizioan, kanpotik eraikina kaleko beste batzuen antzekoa da. Barruan, gauzak oso desberdinak dira. Gaur egun dagoen sarrera, iparraldera ematen duena Erdi Aroan ez zegoen. Arku gotikoa dagoen tokia zen sarrera nagusia, Ekialdera, hau da Jerusalemera begira zegoena zen hori. Judutarrak ziur aski XIV. mendean heldu ziren Tomarrera, Tenpluko Ordenaren zerbitzuan. XV. mendean 200 pertsona inguru izango ziren. Henrike Nabigatzaileak agindu zuen tenplu hau irekitzea. Izan ere, sinagoga honek ez zuen oso bizitza luzea izan zeren eta 1496an Manuel I.a Portugalgoak Portugalgo guztiak ixteko agindua eman baitzuen.

Sinagogaren espazioa espetxe publiko gisa erabiltzen hasi zen 1516tik aurrera. Mendearen bukaera eta XVII.aren hasiera bitartean, beharrezko obren ondoren, eraikina kristau gune bihurtu zen, São Bartolomeuko kapera gisa. Profanatu eta gero, XIX. mendean, tenplu zaharra lastotegi gisa erabili zen, 1920an Portugalgo arkeologo talde bat, upategi bat eta janari denda bat bisitatu zirenean. Hurrengo urtean, eraikina Monumentu Nazional gisa sailkatu zen. 1923an Samuel Schwarz doktoreak erosi zuen. Poloniako judu honek, hebrear kulturaren ikertzailea, garbiketa eta indusketa lanak egin zituen, azkenik eraikina Estatuaren eskuetan uzteko, bertan judu museoa jartzeko baldintzarekin.

Iruditegia
----------

* Kaleko ikuspegia.Kaleko ikuspegia.
* Barruko ikuspegi orokorra.Barruko ikuspegi orokorra.
* Barruko gangak.Barruko gangak.
* Idazkunak.Idazkunak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7661942
* Commonscat Multimedia: Sinagoga de Tomar

---

* **Ondare historikoa**
* IGESPAR: 70238
* SIPA: 3384

 |

* Wd Datuak: Q7661942
* Commonscat Multimedia: Sinagoga de Tomar
Heste meharraren ehunaren mikroargazkia, egitura amiloideak (arrosaz) erakusten dituena
**Amiloideak** edo **proteina amiloideak** zuntzezko proteina bereziak dira, disolbaezinak, patologia batzuk eragiten dituztenak ehunetan edo organoetan pilatzen direnean.

Amiloideek sortzen dituzten patologia horiek amiloidosi izenarekin biltzen dira. Amiloidosi batzuk endekapenezko gaitz batzuekin lotu dira, Alzheimer bezalako neuronen endekapenezko gaixotasunekin, esaterako .

Amiloide izena oker batetik dator: hasiera batean zientzialariek uste zuten ehunetan pilatzen zen material patologiko hori almidoia zela; geroago konturatu ziren material horrek egitura proteikoa zuela 

Amiloideen berezitasunik nabarmena da erresistenteak direla proteolisiarekiko. Hots, entzima proteolitikoek ez dituztela degradatzen. Pisu molekular txikiko proteinak dira amiloideak, egitura tridimensional berezia hartzen dutenak, tolestura bitxiekin (beta lamina antiparaleloa). Egitura tridimensional berezi horrek amiloideen ezaugarri fisiko-kimikoak baldintzatzen dituzte hein handi batean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Pulawski, W; Ghoshdastider, U; Andrisano, V; Filipek, S (2012). "Ubiquitous amyloids". Applied Biochemistry and Biotechnology. 166 (7): 1626–43 Ubiquitus amyloids
2. ↑   Kyle R.A. (2001). "Amyloidosis: a convoluted story". Brit. J. Haem. 114 (3): 529–538. Amyloidosis: a convoluted story

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6740853
* Commonscat Multimedia: Amyloid

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000682

 |

* Wd Datuak: Q6740853
* Commonscat Multimedia: Amyloid
Pantografoaren bidez irudi berdea eskalan handitua marrazten da
**Pantografoa** jatorrizko marrazki edo irudi bat beste eskala batean kopiatzeko erabiltzen den tresna da, paralelogramoen ezaugarrietan oinarritua. Beso edo erregela giltzatu batzuek osatzen dute, paralelogramo baten gisan giltzaturik. Beso bat finko mantentzen da, eta beste bat abiapuntuko irudiaren gainean higitzen da; hala, hirugarren beso batean dagoen lapitz batek irudi hori bera handiago edo txikiago egiten du.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q722757
* Commonscat Multimedia: Pantographs (instrument)

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4743929-4
* LCCN: sh85097500
* AAT: 300022426

 |

* Wd Datuak: Q722757
* Commonscat Multimedia: Pantographs (instrument)
**Avignongo Sinagoga** XVIII. mendeko sinagoga enblematikoa da, Avignongo alde zaharraren erdian kokatua, Frantziako hegoaldean.

Historia
--------

Garai batean, Avignonek sinagoga zaharragoa zuen, auzo juduan, Avignongo Aita Santuen jauregiaren eta Saint-Bénézet zubiaren artean, gaur egungo Jerusalem plazan. 1220ko hamarkadaren amaieran, Avignóngo gotzainak hiriko judutegia eta harekin sinagoga birkokatzea erabaki zuen, eta juduak hiru atek ("goiko atea", "beheko atea" eta *Calandre portalet* izenekoa) mugatutako auzo batean giltzapetzera behartu zituen.

Avignongo egungo sinagoga auzo honetan eraiki zen 1785 eta 1787 bitartean, François Franquek diseinatu eta eraiki zuena. Eraikinari, luxuz apaindua, hainbat espazio txertatu zitzaizkion hurrengo urteetan, besteak beste, areto komunitario bat, mikve bat, kosher harategi bat, okindegi bat, ikasketa-gela bat eta ezkontza-areto bat; beraz, hiriko jarduera judu guztiaren erdigune bihurtu zen.

Eraikina 1845ean suntsitu zen sute baten ondorioz. Hurrengo urtean guztiz zaharberritu zuten (agregatu batzuk barne), Joseph-Auguste Joffroy arkitektoaren eskutik.

1993an, Avignongo sinagoga Frantziako monumentu historiko izendatu zuten (DK 736 erregistro-zenbakiarekin). 1849 urtea eraikinaren sorrera gisa ezarri zen.

Ezaugarriak
-----------

Eraikinaren barruan, oinplano karratukoa, zirkulu-formako espazio neoklasiko bat dago, zutabe zuriz inguratua, otoitz-aretoa osatzen duena. Zutabeek, goiko galeria bat eusten dute, hau ere, beheko zutabeen jarraipena diruditen eta sinagogaren kupularen danborra eusten duten estilo bereko zutabeez inguratuta dagoena. Eraikinaren altzariak intxaurrondoz eginda daude.

Iruditegia
----------

* Ikuspegi orokorra.Ikuspegi orokorra.
* Barruko ikuspegia.Barruko ikuspegia.
* Neoklasizismoaren eragina.Neoklasizismoaren eragina.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Prévot, Philippe (1975). *Histoire du ghetto d'Avignon : à travers la carrière des Juifs d'Avignon*. Aubanel. ISBN 2-7006-0056-8. OCLC 1734981.
3. ↑  Girard, Joseph. *Evocation du vieil Avignon*. ISBN 2-7073-1353-X. OCLC 491414083.
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1366211
* Commonscat Multimedia: Synagogue d'Avignon

---

* **Ondare historikoa**
* Mérimée: PA00081947

 |

* Wd Datuak: Q1366211
* Commonscat Multimedia: Synagogue d'Avignon
Eskuz egindako habaila.
Alpaka larruz eginiko inken habaila perutarra
**Habaila** gizateriaren armarik zaharrenetakoa da, bi sokaz osatua, muturrean jaurtigaiarentzako edukitoki malgu bat dutela. Arma, edukitokira lotuta ez dauden muturretatik hartuz, biratu eta biratu egin behar da, jaurtigaiak abiada har dezan, eta, ondoren, soketako bat askatzen da, aldi berean, jaurtigaia askatuz, honek distantzia eta talka botere handia lortuz. Habailak egitean erabiltzen diren materialak asko izan daitezke: larrua, ehun zuntzak, tendoiak, animalia zurdak... Jaurtigaiak ere oso ugariak izan daitezke, harri natural biribilduak edo doitasun handiz landutakoak, eguzkitan egosi edo lehortutako buztina, moldatutako beruna eta abar.

Hizkuntza batzuetan, eta entretenimendu eta ume jokoen erabilerako testuinguruan, habaila hitza, tiragomari erreferentzia egiteko erabiltzen da. Baina tiragoma, nahiko berria da agerpenari dagokionez eta kautxuaren erabilerarekin lotuta dago.

Historia
--------

Habailariak Traianoren zutabean.
Habailaren jatorria, Historiaurrean dago, beharbada, Paleolito amaieran, non ehiza-arma gisa bakarrik erabiltzen zen. Baina, bere existentziaren ebidentzia arkeologikoak Neolitoari dagozkio Ekialde Hurbil inguruan, egositako buztinezko jaurtigai mordoa agertzen denean, gerrarako erabilpenarekin lotuta.

Garai klasikoetan, habaila, greziarrek, kartagotarrek eta erromatarrek erabili zuten, beste herri batzuen artean. Antzinateko munduan, oso ospetsuak ziren habailari balearrak, mertzenario gisa kontratatzen zituztenak Antzinateko armada ezberdinek. Txikitatik, habaila erabiltzeko abilezian entrenatuak izaten ziren, eta neurri ezberdinetako hiru habaila mota eramaten zituzten, jaurtiketa distantziaren arabera. Esaten zenez, euren zehaztasunak eta potentziak ez zuten parekorik. Berunezko jaurtigaien erabilpenak, greziarrek asmatutakoak, arma beldurgarri bihurtuko zuen habaila, arkua baino are gehiago, zuen irismen eta talka potentzia handiagoagatik. Honi, jaurtigaien tamaina txikia batzen zitzaion, gorputzean, bala bat bezala sar zitezkeenak, eta, balak bezala, airean ikusezinak ziren. Gerra arma gisa, habaila, oraindik Erdi Aroan ere erabiliko zen, lehenengo kanoiekin batera egonez. Artzaintzarekin lotutako tresna gisa habaila, Neolitotik egundaino erabili izan da.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Habaila tiraketaren Federazio Balearra
* **(Gaztelaniaz)** Habaila tiraketa eskola

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q199771
* Commonscat Multimedia: Sling weapons

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300037216
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q199771
* Commonscat Multimedia: Sling weapons
RNA polimerasa berde kolorean, transkripzioa prozesuan
**RNA polimerasa** edo **ARN polimerasa** DNAtik abiatuta RNA molekulen sintesia katalizatzen duen entzima da.

Transkripzio izeneko prozesuan RNA polimerasari esker RNA-m sortzen da DNA molekulatik (DNAk molde gisa jarduten du RNA-m sintetizatu ahal izateko).

Entzima honek 4 edo 5 kate polipeptidikoak ditu, eta naturan dagoen entzima handiena da.

Prokariotoen eta eukariotoen RNA polimerasak ez dira berdinak. Bakterioek eta arkeoek RNA polimerasa bakarra dute, RNA guztien (RNA-m, RNA-r eta RNA-t) sintesia katalizatzen duena. Eukariotoek, aldiz, hainbat RNA polimerasa dituzte, eta bakoitzak RNA mota bat sintetizatzen laguntzen du (RNA-m, RNA-r eta RNA-t).

Badaude RNA molde batetik abiatuta RNA sintetizatzen duten RNA polimerasak ere, ohikoak direnak hainbat RNA birusetan (SARS-CoV-2 birusean, adibidez).

RNA polimerasak DNA molekularen promotore izeneko tokietan finkatzen da transkripzioaren hasieran. Bertan, DNAren helize bikoitzaren bi kateak banantzen ditu eta kateetako batean RNA kate berria sortuko du. Horretarako, DNAren kate hori moldetzat hartuz, erribonukleotidoen (ATP, UTP, GTP eta CTP) elkarketa katalizatuko du, azido fosforikoen 2 molekula askatuz. RNA polimerasak RNAren sintesia 5' → 3' norabidean soilik katalizatzen du.

Transkripzioa ARN polimerasak ADNaren sekuentzia berezi batzuetara iristerakoan bukatzen da; sekuentzia horiek timinaz oso ugari dira.

Escherichia coli bakterioan ARN polimerasak 30 eta 85 arteko RNAren nukleotido/segunduko elkartzen ditu.

Hainbat antibiotikok bakterioen RNA polimerasari eraso egiten diote, entzima hori kaltetuz eta -ondorioz- transkripzioa blokeatuz. Errifanpizinak, adibidez, horrela jarduten du .

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Madigan M.T. Martinko J.M. Parker J. Brock *Mikroorganismoen biologia* (2007) E.H.U-ak euskaratua:196 orr.

Ikus, gainera
-------------

* Transkripzioa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q272631
* Commonscat Multimedia: RNA polymerase

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh87001690
* NDL: 00575477
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D012321

 |

* Wd Datuak: Q272631
* Commonscat Multimedia: RNA polymerase
***Burdinazko etxea*** Agustin Ibarrola eskultoreak 1989an sortutako burdina eta zementuzko eskultura bat da.

Kokapena
--------

Eskultura Ugaldebieta izeneko parajean dago, A-8 autobidetik Portugaletera sartzeko Ballontiko biribilgunearen erdian; ez dago bertara oinez joaterik.

Ezaugarriak
-----------

Eskultura tamaina handikoa da, 12,20 metrotako altuerarekin eta 235 tonatako pisuarekin, hodien itxurazko hauskortasunaren eta zementuaren gogortasunaren artean jokatuz. Zementuzko oinarri baten gainean, 140 burdinazko hodi ezarriak daude, 14 unitateko 10 geruzatan, egitura espirala osatuz; honen gainean, kubo formadun zementu multzo batek burutzen du eskultura.

Eskulturak duen kutsu brutalista dela eta, askotan ikusleen aldetik iruzkin gutxiesgarriak jasotzen ditu.

Bestelako jakingarriak
----------------------

Ibarrolak Bizkaiko Foru Aldundiaren enkarguz sortu zuen *Burdinazko etxea*, Portugaleteko industria-garapena irudikatzeko. Eskulturaren fabrikazioa Sestaoko Babcock & Wilcox enpresan egin zen.

Eskulturak jatorrizko izena *La Casa de Hierro* badu ere, herritar askok lekua *Rotonda de los Tubos* izenarekin ezagutzen dute.

*Burdinazko etxea* biribilguneetan eginiko eskulturen "azpigeneroaren" rankingetan agertu ohi da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «España Bizarra» *España Bizarra* (Noiz kontsultatua: 2021-07-26).
2. 1 2   Sáenz de Gorbea, Xabier. *Ezkerraldea.*  .
3. ↑   **(Ingelesez)** «Portugalete: "La casa de hierro" - A. Ibarrola» *Mapio.net* (Noiz kontsultatua: 2021-07-26).
4. ↑   «~Antiguo fotolog dizdiz~» *~Antiguo fotolog dizdiz~* (Noiz kontsultatua: 2021-07-26).
5. ↑   «Monumento De Los Tubos en la ciudad Portugalete» *es.worldorgs.com* (Noiz kontsultatua: 2021-07-26).
6. ↑   Portugaleteko "Antonio Trueba" institutuko ikasleak.  (2020). *Redescubrimos la escuela de B&W.* .
7. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Un 'megacamión' provocará esta madrugada cortes de tráfico en Bizkaia» *El Correo* 2018-04-09 (Noiz kontsultatua: 2021-07-26).
8. ↑   Txantiloi:Local autoria. «El no arte de la rotonda» *www.elsaltodiario.com* (Noiz kontsultatua: 2021-07-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107650049

 |

* Wd Datuak: Q107650049
Eskultura mendebaldetik ikusita
***Erabatekoa eta ezdeusa: Sorburua*** Imanol Marrodan-en burdinazko eskultura da, Oiartzungo Aiako Harriak parke naturalean dagoena, Arditurriko meatzeetan berreskuraturiko inguruan. Oiartzungo udalak 2008ko maiatzaren 23an jarri zuen burdinazko egitura handi hau.

Egilea den Imanol Marrodan eskultore bilbotarra 1964an jaio zen eta nazioarte mailako gaur egungo arte-sortzaile esanguratsua da, esperimentazioan etengabe lanean aritzen dena. Autorearen arabera, eskulturak igarotze bat islatzen du: kanpotik barrura, formatik kontenplaziora, aniztasunetik batera, espaziotik espazio-gabeziara eta denboratik denbora-gabeziara.

Eskultura hegoaldetik ikusita

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *EUSKADI.-Imanol Marrodanen Erabatekoa eta ezdeusa: Sorburua eskultura inauguratuko du bihar Oiartzunen.*  (Noiz kontsultatua: 2017-07-23).
2. ↑    Arrizabalaga, Mikel. «Arditurriko meategien itzulia» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2017-07-23).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q33209729

 |

* Wd Datuak: Q33209729

43°16′56,68″N 1°48′32,04″W﻿ / ﻿43.26667°N 1.80000°W﻿ / 43.26667; -1.80000
**Roberto Pistore** (Monza, 1971ko maiatzak 20) italiar txirrindulari ohi bat da.

Zaletu mailan denboraldi on bat egin ondoren 1994an, Aosta Haraneko Giroa irabaziz, baita Regio-Tourreko etapa bat ere, Pistorek profesional bezala bere lehen urtea Team Polti taldean eman zuen. 1995eko abuztuan Regio-Tourra irabazi zuen. Hurrengo hilabetean 1995eko Espainiako Itzulian seigarren amaitu zuen, Avilan amaitu zen etapan bigarren amaituz, soilik Laurent Jalaberten atzetik.

1996an MG-Technogym taldeagatik fitxatu zuen. Udaberrian zortzigarren amaitu zuen Kataluniako Itzulia. 1996ko Espainiako Itzulian laugarren amaitu zuen sailkapen nagusian azken aste bikain bat egin ondoren (5. Alto Cruz de la Demanda, Cerler eta Avilan amaitu ziren etapetan). 1997an Viena-Rabenstein-Gresten-Viena, eta bere lehen Frantziako Tourrean parte hartu zuen, proba utziz. Hurrengo urtean, profesional bezala eman zuen azken urtean berriz parte hartu zuen Tourrean.

Palmaresa
---------

**1994**

* Aosta Haraneko Giroa
* Regio-Tourreko etapa 1

**1995**

* Regio-Tour eta etapa 1

**1997**

* Viena-Rabenstein-Gresten-Viena eta etapa 1

Taldeak
-------

* Team Polti (1995)
* MG Maglificio-Technogym (1996-1997)
* Riso Scotti-MG Maglificio

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2208337

 |

* Wd Datuak: Q2208337
Hillelen hilobia Israelen.
**Hillel** (K. a. 70-10), judutar maisu eta errabino bat izan zen, idatzitako legearen interpretazioa sistematizatu zuen lehen aditua. Talmudaren arabera, Babilonian jaio zen. Bere heziketa aurreratua, Jerusalemen jaso zuen, non judutar legeari buruzko autoritate bat bihurtu zen, honen ondorioz, bere kontseilu erlijiosoko buruzagi aukeratua izan zelarik. Hillelek, arau etikoak betetzean, erruki pertsonalean, umiltasunean eta besteengatik arduratzean jarri zuen grina, kristautasun eta Islamaren zenbait irakaskuntza moralen aurrekari izan ziren. Bere leloa "ez egin besteei, zuri egiterik nahi ez duzunik" izan zen. Hillelek, idazteunen interpretazio eskola liberal bat sortu zuen, Shammairen eskolaren zurruntasunarekiko erabat bestelakoa. Bi eskolen arteko ika-mika, bere alde konpondu zen. Belaunaldi askotan, Palestinako judutar elkarteko buruzagi erlijiosoak, Hillelen odolekoak izan ziren.

Prosboularen asmatzailea izan zen.

Ikus, gainera
-------------

* Itsaso Hileko Eskuizkribuak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q319219
* Commonscat Multimedia: Hillel the Elder

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 52930725
* GND: 118704923
* LCCN: n50035184
* NLA: 54956903
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q319219
* Commonscat Multimedia: Hillel the Elder
**Manuela Sambo** (Luanda, Angola, 1964) angolar artista plastikoa da, Berlinen (Alemania) bizi dena. Arte garaikidearen erakusle den artistak, bere lanak galeria eta museo garrantzitsuetan erakutsi ditu, hala nola ARTCO Berlinen.

Biografia
---------

Manuela Sambo Angola hiriburuko Luandan jaio zen. Ama portugaldarra zen eta aita angolarra. 1984an Alemaniako Errepublika Demokratikora (RDA) joan zen bizitzera, 1985 eta 1993, Leipzigeko Unibertsitatean Aleman Filologia eta Literatura ikasi zituen. Daniel Sambo-Richter artistarekin ezkonduta dago.

Ibilbidea
---------

Manuela Sambok 1987an ekin zion bere ibilbide artistikoari, lehenik eskulturan eta 2,5 metrorainoko formatu handiko maskarak egiten. 

Eskultore gisa 10 urte eman ondoren, pinturaz arduratzen hasi zen. Pintore gisa duen prestakuntza autodidaktatzat hartzen da hein batean, eta autoikaskuntza oso prozesu libre eta, beraz, oso sortzailetzat hartzen da. 

Manuela Sambok uste du bere lehen eragin artistikoak Angolako antzinako artean, espresionistak, pintura errenazentista eta, gero, Balthus margolari frantziarra eta Cindy Sherman estatubatar argazkilaria eta zinema zuzendaria bezalako artista garaikideetan dituela.

Irudi femeninoak errepikariak dira bere lanean, bai marrazkietan bai pastel-pinturetan. Haren irudiek eragina dute Amedeo Modigliani artistaren begien irudikapenean.

Manuela Sambo mendebaldeko arte garaikidean kokatzen da, baina lotura du bere jatorri afrikarrarekin. Maskararen gaiak funtsezko zeregina du lanean, ez bakarrik formari dagokionean, baita edukiari dagokionean ere.

Erakusketak
-----------

Manuela Sambok 1991z geroztik erakutsi du bere lana, batez ere Berlinen, bertan bizi eta lan egiten baitu, baina baita beste herrialde batzuetan ere, hala nola Nigerian, Angolan, Grezian, Frantzian eta abarretan.

Erakusketa horietako batzuk: Libertas ARTCO, Berlinen 2020an; Flying Künstlerhaus Bethanien, Berlinen 2012an; Galerie Parterre, Berlinen; Joburg Art Fair, Johannesburg (Hegoafrika); Arte Modernoaren Museoa, Larissan (Grezia), besteak beste.

Manuela Sambok banakako eta taldeko erakusketetan parte hartu du, besteak beste, Owusu-Ankomah, Dominique Zinkpé eta Godfried Donkor artistekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Manuela Sambo | 1 Artworks at Auction | MutualArt» *www.mutualart.com*.
2. ↑   natashamoura.  (2021-05-26). «Interview with Contemporary Artist Manuela Sambo» *Women'n Art*.
3. ↑    *1-54 Contemporary African Art Fair.* .
4. ↑   «Manuela Sambo - Biography» *ARTCO Gallery*.
5. ↑   ArtFacts. «Manuela Sambo | Artist» *ArtFacts*.

Kanpo estekak
-------------

* Manuela Samboren obra batzuk

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q64771489

 |

* Wd Datuak: Q64771489

[[Kategoria:1964} jaiotzak]]
**Ottawa Trans Library** Kanadako liburutegi eta zentro komunitarioa da. 2022ko maiatzaren 29an inauguratu zen Ottawako Hintonburg auzoan.

Historia
--------

1970eko hamarkadaren amaieran, Tara Sypniewskik pertsona transen esperientziak ulertu nahi izan zituen Ottawako Liburutegi Publikoko baliabide mugatuak erabiliz, hala nola, Deborah Heller Feinbloomen *Travestis & Transexuals* liburua. Carleton Unibertsitatean hainbat narrazio ezagutu zituen, esaterako, Henry Havelock Ellis britainiar sexologoaren lanak. Esperientzia hauek motibatuta, Sypniewskik Ottawa Trans Library sortu zuen. Urtebete baino gutxiagoan, Ottawa Trans Library 190 liburutik 500 inguru izatera pasa zen.

Liburutegiaren ezaugarriak eta filosofia
----------------------------------------

Liburutegiak inklusibitatea lehenesten du. Bi atal ditu: bata identitate transgeneroen inguruko gaietako liburuei eta bestea liburu orokorrei eskainia. Mahai-jokoak eta liburu-eztabaidak bezalako ekitaldiak antolatzen dira bertan. Liburutegiko funtsa dohaintzei esker betetzen da.

Irisgarritasuna hobetzeko, Ottawa Trans Libraryk lineako katalogo bat dauka. Erabiltzaileek liburuak bilatu ditzakete gako-hitzak erabiliz edo bilaketa-funtzio aurreratuak atzitu ditzakete eremu zehatz batzuetarako, hala nola izenburua, egilea, etiketak, etab.

Liburutegiko arau bakarrak, besteekiko errespetua izateak, giro positiboa mantentzen du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Soucie, Joshua. «Ottawa Trans Library opens in Hintonburg» *Apt613* 2022-06-23 (Noiz kontsultatua: 2024-02-23).
2. ↑   **(Ingelesez)** Turcotte, Bradley. «Curating community: Ottawa Trans Library turns the page in Hintonburg» *Kitchissippi Times* 2022-08-05 (Noiz kontsultatua: 2024-02-23).
3. ↑   **(Ingelesez)** Laucius, Joanne. «'A non-judgmental space': Ottawa Trans Library offers good reads and a place to gather» *Ottawa Citizen* 2022-07-22 (Noiz kontsultatua: 2024-02-23).
4. ↑   **(Ingelesez)** Hughes, Arielle. «Ottawa Trans Library reflects on successful first year» *Kitchissippi Times* 2023-04-23 (Noiz kontsultatua: 2024-02-23).
5. 1 2   **(Ingelesez)** «Ottawa Trans Library» *Trans Ottawa* (Noiz kontsultatua: 2024-02-23).
6. ↑   **(Ingelesez)** «Online Catalogue Search» *Ottawa Trans Library* (Noiz kontsultatua: 2024-02-23).

Kanpo estekak
-------------
**Ana Lins dos Guimarães Peixoto**, **Cora Coralina** ezizenez ezaguna (Goiás, 1889ko abuztuaren 20a- Goiânia, 1985eko apirilaren 10a) brasildar idazlea izan zen. XX. mendean portugesez idazten zuen poetarik onenetakotzat hartzen da.

Biografia
---------

### Idazle ibilbidea

Emakumearen egoeraz, Goiás estatuko bizitzaz, Brasilgo ipar-ekialdeko pobreziaz eta Brasilgo erritoen misterioaz idatzi zuen.

Bere poesiak Brasilgo ia kultura guztiak integratu zituen. Alfonsina Storni, Juana de Ibarbourou eta Gabriela Mistralen garaikidea izan zen. Ia liburu guztiek hamar edizio baino gehiago izan dituzte. Bere libururik ezagunenak *Poemas dos Becos de Goiás* eta *Estorias mais* eta *Estorias da Casa Velha da Ponte* dira.

### Bizitza pertsonala

Ezkondu eta Sao Paulora joan zen bizitzera, non lau seme-alaba izan zituen. Alargundu egin zen eta nekazaritzan jardun zuen estatuaren barruko finka txiki batean.

### Aitorpenak

1984an, Brasilgo idazleen elkarteak "urteko literatur ospetsu" izendatu zuen. Une horretan Carlos Drummond de Andradek (Brasilgo poeta nagusiak eta Latinoamerikako handienetakoak ) zera esan zuen: *Cora Coralina mirestu egiten dut eta maite dut, poesiarekin grazia egoeran bizi den norbait bezala. Bere bertsoa ur korrontea da, bere lirismoak gauza naturalen indarra eta fintasuna du.*

Lanak
-----

### Liburuak

* *Estórias da Casa Velha da Ponte* (cuentos)
* *Poemas dos Becos de Goiás e estórias mais* (poesías)
* *Meninos Verdes* (para niños)
* *Meu Livro de Cordel*
* *O Tesouro da Casa Velha*
* *A Moeda de Ouro que o Pato Engoliu* (para niños)
* *Vintém de Cobre*
* *As Cocadas* (para niños)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Portugesez)** «Cora Coralina - biografia da escritora brasileira» *InfoEscola* (Noiz kontsultatua: 2020-08-19).
2. ↑    ISBN http://revistas.pucsp.br/index.php/kairos/article/viewFile/2680/1725..

Kanpo estekak
-------------

Cora Coralinaren etxea

Cora Coralinaren biografia eta argazkiak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q642674
* Commonscat Multimedia: Cora Coralina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 161879470
* ISNI: 0000000117076878
* BNF: 18005250k (data)
* GND: 104549626X
* LCCN: n84022943
* SUDOC: 112985130

 |

* Wd Datuak: Q642674
* Commonscat Multimedia: Cora Coralina
**Arrate Irratia** Eibarko (Gipuzkoa) Arrate auzotik emititzen duen euskara hutsezko irrati katea da.

Historia
--------

1959ko abenduaren 23an sortu zuen Arrate Irratia Pedro Gorostidi abadeak. Bere helburua inguruko euskaldunen berri ematea izan da, euskarazko informazioari eta musikari leku zabala eginez.

1964ean gobernuak itxi egin zuen, salaketa politikoak zirela eta. 1978an lortu zuten berriz irekitzea, inguruko herrietako euskaltzaleak bazkide bihurtuta.

Programazioa
------------

Arrate Irratiak inguruko herrien berri ematen du gehienbat. Eliza katolikoak sortutako irrati katea denez, egunero eskaintzen dute meza, goizeko bederatzietan, eta arrosarioa, arratsaldeko zazpi eta erdietan.

Ezagunak dira, halaber, zorion agurren tartea, hainbat lekutako musika (euskal musika tradizionala, mexikarra, klasikoa...) eta herrietako albistegiak (Eibar, Ermua, Mallabia, Markina-Xemein, Bergara, Soraluze, Deba, Mutriku, Urola Kosta, Zaldibar, Elgoibar...). Albiste orokorragoak eskaintzeko, Euskadi Irratiarekin egiten du bat.

Horretaz gain, astelehen eta asteazken arratsaldeko 8:20 bueltan herri kirolak izaten dituzte bertan hizpide. Lehen lehenik, asteko herri kirolari protagonista batekin hitz egiten dute tartetxo batez eta gero, Aitor Aizpurua "Olarrea"-k herri kiroletako berriak ematen ditu Azkoitiatik (jokatutako probetako emaitzak eta jokatu beharreko probetako egutegia).

Hedapena
--------

Gipuzkoa erdi eta mendebaldean eta Bizkaiko ekialdean entzuten da. Horrez gain, Internetean *streaming* bidez ere entzun daiteke mundu osoan zehar.

Ikus, gainera
-------------

* Euskarazko irrati kateak

Kanpo estekak
-------------

* Arrate Irratiaren orrialdea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254091

 |

* Wd Datuak: Q12254091
**France Bleu Pays Basque** Radio France enpresaren *France Bleu* irrati-sarearen kateetako bat da. Ipar Euskal Herrian entzun daiteke, halaber, Landetako hegoaldean; Biarno inguruan eta Gipuzkoako mugan. Irratia nagusiki frantsesez emititzen da eta saio nagusiak tokiko albisteak izan ohi dira. Euskarazko hainbat programa aireratzen du, *Euskarazko emankizuna* eta *Euskaraz Bizi* besteak beste.

Egoitza
-------

Irratiaren egoitza Baionan dago, Itsas Irteerak auzoan eta Atturri ibaiaren hegoaldeko ertzean:

France Bleu Pays Basque  
46, Marines hiribidea

64116 Baiona Cedex

Zuzendaritza
------------

* Zuzendaria: Jean-Lou Philippe
* Erredaktore nagusia: Yves Tusseau
* Saioen arduraduna: Sonia Brunet
* Arduradun teknikoa: Frédérick Joly

Ikus, gainera
-------------

* Euskarazko irrati kateak

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala **(Frantsesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3080665

 |

* Wd Datuak: Q3080665

  

43°29′55.2″N 1°29′17.96″W﻿ / ﻿43.498667°N 1.4883222°W﻿ / 43.498667; -1.4883222
**Maksymilian Faktorowicz**, **Max Factor** izenez ezaguna, (Zduńska Wola, Łódź, Polonia, 1872eko irailaren 15a - Beverly Hills, Kalifornia, AEB, 1938ko abuztuaren 30a) poloniar-judu enpresaria izan zen.

Biografia
---------

Max Factor bera 1877an sortu zen Łódźen (Polonia), garai hartan Errusiar Inperioaren baitan zegoen herrian. Aitak ezin zuen hamar seme-alaben hezkuntza ordaindu eta Maximilian dentista-botikari baten negozioan aprendiz sartu zen 8 urte zituela. Ikasi beharrekoak ikasita, Moskutik gertu zegoen herrixka batean denda ireki zuen eta makillajea, kremak, lurrinak eta ileordeak saltzen hasi zen.

Errusiar nobleziak begiz jo zuen antzerki konpainia batentzat makillaje lanetan aritu zenean eta, urte gutxitan tsarraren sendiaren eta Errusiar Inperioko Operaren makillatzaile ofizial bihurtu zen. Baina bertan lortutako ospea nahikoa ez eta 1904an Maximilianek AEBetara emigratu zuen, emaztea eta hiru seme-alabak hartuta. Ellis uhartera iristean 40.000 dolarretan neurtu zituzten sendiaren ondasun guztiak.

Urte horretan bertan, Saint Louisen (Missouri) egindako Munduko Erakusketan, bere produktu kosmetikoak erakutsi zituen, *Max Factor* izen laburrago eta komertzialagoa erabiliz. Baina benetako jauzia 1908an eman zuen, Los Angelesera aldatu zenean, zinema industriaren inguruan negozio oparoa sortuko zuelakoan.

1909an *Max Factor* kosmetiko enpresa ezaguna sortu zuen Los Angelesen (AEB). Ordura arte zinemako izarrak antzerkian erabilitako produktuekin makillatzen zituzten. Baina produktu horiek ez ziren egokiak industria berrian. Max Factorrek makillaje-barra kremaz ordezkatu zuen 1914an. Geruza meheagoak jartzea ahalbidetzen zuen, eta emaitza ez zen zartatzen. Laster Hollywoodeko izar guztiek Maxen produktuak erabili eta haren eskuetatik pasa nahi zuten.

1920ko hamarkadan *Max Factor* kosmetikoak publiko zabalari eskaini zizkion, erabiltzen zituztenek zine izarren itxura izango zutela salduz. Max Factor 1938ko abuztuan hil zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   Irazustabarrena, Nagore.  (2009-11-08). «Max Factor(owitz)» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q868560
* Commonscat Multimedia: Max Factor

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316449441
* ISNI: 0000000043380606
* BNF: 16512785p (data)
* GND: 130503673
* LCCN: no91015634
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q868560
* Commonscat Multimedia: Max Factor
**Anhedonia** plazera esperimentatzeko ezintasuna da, ia jarduera guztietan interesa edo gogobetetasuna galtzea. Atseginak izan ohi diren estimuluak erreaktibotasun faltatzat hartzen dira. Depresioaren sintoma edo adierazle argienetako bat da, baina beste nahaste batzuetan ere ager daiteke, hala nola dementzia mota batzuetan (Alzheimerra, esaterako), nahaste psikotikoetan (eskizofrenia, edo nortasunaren nahaste eskizoidea).

Definizioa
----------

Anhedoniaren lehen definizioek esperientzia atsegina azpimarratzen duten bitartean, eredu berriagoek nabarmendu dute beharrezkoa dela portaera dibertigarriaren alderdi desberdinak kontuan hartzea, hala nola jarduera batean parte hartzeko motibazioa edo nahia, jarduerak berak duen gozamen-mailarekin alderatuta. Anhedonia apatiarekin nahasi ohi da,baina kontzeptu desberdinak dira.

  

Kulturak eragin handia du. Kultura-talde batek portaera bat onar dezake, eta beste talde batek ez du ondo ikusten. Faktore biologikoak dira eragin perinatalen eta osasun fisikoaren eragile nagusiak. Medikuak erabaki behar du egoera normala edo anormala den.
**2000ko Ameriketako Estatu Batuetako hauteskunde presidentzialak** lau urtean behin ospatzen diren Ameriketako Estatu Batuetako presidentea hautatzeko 53. hauteskundeak izan ziren, 1996ko azaroaren 5an, asteartean. Presidente demokratak, Bill Clinton, Senatuko gehiengoaren buruzagi ohia garaitu zuen, Bob Dole, errepublikanoa (eta alderdiko hautagaia 1976an lehendakariorde izateko), eta Ross Perot, Alderdi Erreformistako hautagaia eta 1992an presidentegai independentea.

Alderdi Demokratak berriro izendatu zituen Clinton eta Al Gore lehendakariordea. Izangai asko aurkeztu ziren 1996ko primarioen errepublikanoen zerrendetara, eta Dole hautagairik gogokoena izan zen hasieratik. Izendapenarekin batera, Steve Forbes editorearen eta Pat Buchanan lider paleokontserbadorearen erronkak gainditu zituen. Jack Kemp izan zen Doleren formulako kidea, George H. W. Bush presidentearekin Etxebizitza Idazkaria izan zen parlamentario ohia eta futbol amerikarreko jokalaria. Ross Perot 1992ko hauteskundeetan hautagai independente gisa boto herrikoiaren %18,9 lortu zuen, eta Alderdi Erreformistako hautagai gisa aurkeztu zen. Perotek arreta mediatiko gutxiago jaso zuen 1996an, eta lehendakaritzako eztabaidetatik kanpo utzi zuten.

Clintonek irabazteko zituen aukerak urritzat jo ziren agintaldiaren erdialdean, bere alderdiak Ordezkarien Ganbera eta Senatua galdu baitzituen 1994an, hamarkadatan lehen aldiz. Ekonomia 1990eko hamarkadaren hasierako atzeralditik suspertzen hasi zen heinean, indarra berreskuratzeko gai izan zen, mundu mailako agertoki egonkor samarrarekin. Clintonek Newt Gingrichekin (Ganberako presidente errepublikanoa) lotu zuen Dole, eta ohartarazi zuen errepublikanoek defizita handituko zutela eta Gizarte Segurantza eta Medicare bezalako programetan gastua murriztuko zutela. Dolek errentaren gaineko zerga federalen %15eko murrizketa agindu zuen, eta Clinton Baby Boomerren belaunaldi "gaizki hazitako" kide izendatu zuen. Doleren adina gai iraunkorra izan zen hauteskundeetan, eta hanka-sartzeek bere kanpainarako arazoa areagotu zuten.

Hauteskundeen egunean, Clintonek marjina handi bat irabazi zion Doleri, 379 hautesle irabazi baitzituen Doleren 159 hautesleen aldean, eta Estatuko herri-botoaren %49,2 lortu zuen, Dolek %40,7 lortuta. 1992an bezala, Peroten hautagaitza indartsuak % 50etik behera mantendu zituen alderdi nagusietako bi hautagaiak herrialde osoan. Bereziki, hegoaldeko eta landa-eremuetako zuri askoren arteko Clintonen indarrak azken demokrata bihurtzen du, 2020ra arte, Kentucky, ouisiana, Mendebaldeko Virginia, Arkansas, Missouri eta Tennessee estatuetan irabazten. Arizona 2020ra arte irabazi zuen azken demokrata ere izan zen.

Kanpo estekak
-------------
**Irulegiko irratia** kudeatzen duen elkartea 1981ko azaroan sortu zen, eta lehen emankizunak urte hondarrean zabaldu zituen Nafarroa Beherean den Irulegi herriko Menta etxaldetik.

Bi helburu nagusirekin sortu zen irratia: alde batetik, Euskal Herriko barneko aldearen bizitza sustatzea komunikazio tresna parte-hartzaile baten bidez eta, bestetik, kinka txarrean den euskarari merezi duen premiazko tokia eskaintzea komunikabideetan.

Entzun eremua eta entzule kopurua emendatu da urtetik urterat: gaur egun antena nagusiak (91,8 Mhz) eta hiru errepikagailuek (Aiherran 97,4tan Donapaleun 94,2tan eta Alduden 100,7tan) irrati emankizunak hedatzen dituzte Nafarroa Behere osoan, Lapurdi barnealdean eta Baiona-Angelu-Miarritzen. Duela zenbait urte SIADECOk egin inkestaren arabera, 21.000 entzule zituen irratiak.

Denetariko programazioa segurtatzen dute irratiko 10 langileek eta horiekin ari diren 60 laguntzaileek (herrietako berriketariak, kiroletako kolaboratzaileak, kronika egileak eta emankizun egileak). Gainera 300 jendek laguntzen dute urteko sostengu kanpaina egiten Nafarroa Behereko 70 herrietan.

Azken urte hauetan elkarlana handituz joan da Xiberoko Botzarekin eta Gure Irratiarekin. Hirurek elkarrekin sortu dute Euskal Irratiak izeneko federazioa. Geroztik sortu den Antxeta irratia ere federazioko kide da.

Ikus, gainera
-------------

* Euskarazko irrati kateak

Kanpo estekak
-------------

* Irulegiko irratiaren webgunea
* Euskal Irratiak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12259767

 |

* Wd Datuak: Q12259767
**Japoniako Armada Gorria** (japonieraz: 日本赤軍, *Nihon Sekigun*?)
 Fusako Shigenobuk 1971n sortutako gerrilla-terrorista japoniarra izan zen. Kide gutxi zituen arren, 1970eko hamarkadan zehar nazioartean protagonismo berezia izan zuen, Palestinaren Askapenerako Herri Frontearekin batera atentatu batzuk egin baitzituen. 1980ko hamarkadatik aurrera aktibitate falta erlatiboan erori zen. Bere atentaturik ospetsuena 1972an izan zen, taldeko hiru kidek Tel Aviveko Lod aireportuan hainbat bidaiariren aurka tiro egin zutenean, hogeita sei zibilen heriotza eraginez. Taldeak, Libanon finkatu zenak, ez zuen eraso terroristarik eramango Japoniako lurretan, baina herrialdetik kanpo japoniar enpresen instalazioei eraso egin zien. Bigarren erasorik ospetsuena 1974an gertatu zen, Frantziak zuen Hagako enbaxadari eraso ziotenean. Carlos Txakala terrorista venezuelarrak koordinatutako erasoa izan zen, taldeak enbaxada erasotzen zuen bitartean, Parisko kafetegi baten aurka beste eraso bat egin zuten.

Taldearen sortzailea, Fusako Shigenobu, Osakan atxilotu zuten 2000. urteko azaroan eta 2001eko apirilean taldea ofizialki desegin zutela adierazi zuen. Urte bereko irailaren 11n, ordea, bertako kide batzuek komunikatu bat bidali zuten nazioarteko hainbat hedabidetara, Dorre Bikien eta Pentagonoaren aurkako erasoak esleituz, ustez Hiroshima eta Nagasakiren aurkako bonbardaketa atomikoen errepresalian. Atentatuen egiletza ofizialki aldarrikatu zuen erakunde bakarra izan ziren. Taldeak miresmen handia zuen alemaniar Armada Gorriaren Frakzioarekiko, eta maoismoarekiko eta Ipar Koreako jutxearekiko begikotasuna erakusten zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Founder of Japan's Red Army in final appeal for freedom» *The Guardian* 2008-12-13.
2. ↑   «Reivindica Ejército Rojo Japonés atentados en EU» *El Universal*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q333954
* Commonscat Multimedia: Japanese Red Army

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 155219646
* LCCN: nr94030951
* NDL: 00334577
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q333954
* Commonscat Multimedia: Japanese Red Army