recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Airbus A310** helmen ertain edo handiko hegazkin mota komertziala da, Airbus enpresa partzuergoak ekoitzia. 1978an hasi zen hegazkin mota hau ekoizteko proiektua eta lehen hegazkinak 1982an egin zuen hegan. 1983an sartu zen zerbitzuan.

Airbus A310a Airbus A300ean oinarritua da, eta azken honekiko ezberdintasun nabarmenenak tamaina txikiagoa eta helmen handiagoa dira. Arrazoi honengatik, ozeanoarteko hegaldietan asko erabili izan da. Helmen handiagoa da, esan bezala A310aren bereizgarria. Adibidez, A310-200 hegazkinak Airbus A300aren ia bertsio guztiak baino helmen handiagoa du (A300-600 motak soilik garaitzen du) eta A310-300ak A300aren bertsio guztien helmena gainditzen du.

A310 motaren ekoizpena 2007. urtean gelditu zen ofizialki, nahiz eta azken hegazkina 1998an entregatua izan. Guztira 255 hegazkin eraiki eta entregatu dira, eta horietatik 95ek diraute zerbitzuan.

Bertsioak
---------

### A310-200

Lehen A310a Airbusen muntai-lerrotik atera zen 162. hegazkina izan zen eta 1982. urtean egin zuen hegan lehen aldiz. Urte bat beranduago Lufthansa eta Swissair konpainiekin zerbitzu komertziala eskaintzen hasi zen. JT9D motoreak erabiltzen ditu.

### A310-300

1985eko Uztailean egin zuen hegan lehen aldiz. Bertsio honek helmen eta MTOW (Aireratzerakoan gehienezko pisua) handiagoa dauka. "Winglet"en erabilerarekin eraginkortasun aerodinamikoa hobetu zen. 1986ean Swissair konpainiarekin zerbitzu komertziala eskaintzen hasi zen.

### A310-C

Hegazkin aldakor hau aurreko bi bertsioetan oinarriturik eraiki daiteke, A310-200C eta A310-300C izenak hartzen dituelarik.

### A310-F

Zama garraioetarako hegazkin bezala diseinatu zen baina ez zen bat ere eraiki. Horren ordez, FedEx bezalako konpainiek hasiera batean bidaiarien garraiorako erabilitako hegazkinak zama-garraiorako egokitu zituen.

### A310 MRTT

Sakontzeko, irakurri: «Airbus A310 MRTT»
Airean dauden bitartean beste hegazkin batzuk erregaiez hornitzeko sistemak ezarrita dauzkan bertsioa da A310 MRTT. Oraingoz Alemaniako Luftwaffe sei eta Kanadako aire indarrek bi eskari egin dituzte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *Airbus - Historical orders and deliveries.* .[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6471
* Commonscat Multimedia: Airbus A310

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4828074-4
* LCCN: sh2005003900
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q6471
* Commonscat Multimedia: Airbus A310


| * i
* e
* a
Airbus hegazkinak |
| --- |
| Zibilak | A300  •  A300 Beluga  •  A310  • A318  •  A319  •  A320  •  A321  •  A330  •  A340  •  A350  •  A380 |
| Militarrak | A310 MRTT  •  A330 MRTT  •  A400M |
| Garapenak | A350  •  A400M  •  NSR  •  KC-45 |
| Besteak | Sud Aviation Caravelle  •  Aérospatiale-BAC Concorde  •  BAC One-Eleven |
*Artikulu hau Poloniako eskualde historikoari buruzkoa da; Poloniako eskualde administratiboa gaitzat duena beste hau da: «Mazoviako voivoderria»*
Mazoviako banaketa historikoa
**Mazovia** (polonieraz: *Mazowsze*) Poloniako erdi-ekialdeko eskualde historiko eta kulturala da. Historian zehar Plock, Czersk eta Varsovia izan ditu hiriburu.

Mazoviaren eta 1999an eratutako Mazoviako voivoderriaren mugak ez datoz bat.

Geografia
---------

Mazoviak Vistularen erdi-ibilguaren eta Bug eta Narewen behe-ibilguaren lur behereak hartzen ditu. Iparraldean Masuria dauka, ekialdean Podlasia, hegoaldean Polonia Txikia eta mendebaldean Polonia Handia.

Historia
--------

X. mendearen lehenbiziko erdian Poloniar estatuari batu zitzaion. 1138an, Poloniako Erresuma Bolesław III.aren semeen artean banatu zelarik, Mazovia dukerri nagusietako bat bilakatu zen. XIII. mendean mongolen inbasioa pairatu zuen. 1526an berriz batutako Poloniako Erresumarekin elkartu zen. 1611n Varsovia Poloniako hiriburu bihurtu zenetik, Mazoviaren garrantzia handituz joan zen.

XVIII. mendean Polonia zatitu zenean, Mazovia Prusiaren esku geratu zen. 1807an, Napoleondar Gerren garaian, Varsoviako Dukerri Handiaren barnean sartu zen. 1815etik 1918 arte Errusiaren mende egon zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Europako eskualde historiko-politiko nagusiak Euskaltzaindia.net
2. ↑  Mazovia Encyclopædia Britannica Online. Retrieved 05 August, 2012

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q643843
* Commonscat Multimedia: Masovia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 238346871
* GND: 4037853-6
* NKC: ge129983
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q643843
* Commonscat Multimedia: Masovia
**Ordiziako danborrada** Santiago bezperan, uztailaren 24an, Ordizian egiten den danborrada da.

*Poligonoan* hasten da eta ordiziar asko dira danborrero edo barrilero atera nahi dutenak Ordiziako Beti Argi bandari lagunduz. **Ordizia**ko elkarteek izendatzen eta janzten dituzte *kantinerak*. Enparantza Nagusian amaitzen da, jendetzak inguratuta

Historia
--------

  

Danborrada honen hasiera garbi-garbia ez badugu ere, 1913a jotzen da lehen urtea. Urte horretako Santiago egunean egin omen zen prozesio bat, Santa Anaren irudi berriarekin, eta bertan estreinatu omen ziren trajeak eta 300 suzi baino gehiagorekin egon omen zen. Ez-ohiko ikuskizun hori aipatzen da danborradaren balizko lehen erreferentzia moduan eta batek baino gehiagok aipatzen ditu karrozak, konpartsak, heraldoak, morroiak.

Gaur egungo danborradara iristeko lehen urratsak 1917-1918 urteetan ditugu, bere burua erabat ordiziarra sentitzen zuen donostiar bati esker. Joaquin Pascual Echeberriaz ari gara, Ordiziako danborradaren muin eta bihotza.

Ordiziar askoren oroimenean geratu zen 1922ko danborrada, 400 bat konpartsazalek ikuskizun eder hartan parte hartu zutelarik.

Ez zuten urtero egin, baina 1923, 1926, 1929 eta 1935 gogoan geratu ziren. Gerra Zibilaren garaian ez zen antolatu eta, 1941etik aurrera, Esperanza eta Chapel Gorri elkarteek bereganatu zuten danborrada antolatzeko ardura.

Geroago, 1974tik aurrera, Jakintza ikastolak antolatu zituen eta, azkenik, Jesus Mari Lizaren zuzendaritzapean lagun talde bat hasi zen antolatzen, Udalaren laguntzarekin.

Segidako hauek dira Ordiziako danborradan jotzen diren piezak:

* *La 14* (*Irureta* Tolosako inauterietako 14. partiturari dagokiona)
* *Asisito*, *La del hamaika* izenburuarekin
* Raimundo Sarriegiren *Erretreta* pieza Donostiako danborradakoa, Ordizian *Las Olas* deitzen zaiona, *Iriyarena* eta *Diana*.

Amaieran, Gurrutxaga maisuaren *Ordiziako Martxa*, 1947koa. Horrela dio Fermin Serranok:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *briosa, elegante y hermosa marcha en la que no se sabe qué admirar más, si el maravillosos trenzado que ejecutan los tambores y barriles en acertados arabescos de sonoridad y conjunto o la majestuosa marcialidad de sus vibrantes notas* |  » |

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

*. *Goierri Telebista*.
*. *Flickr*.
*. *Ordiziako Udala*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61365231

 |

* Wd Datuak: Q61365231
**Extremadurako hizkuntzak** lau dira, nagusia eta hegemonikoa gaztelania izanik, baina hizkuntza gutxiengoak ere badaude. Horien artean, bi hizkuntza gutxitu berezkoak dira lurralde honetan, Extremadurako fala eta extremadurera edo estremeñu deitzen dena. Gainera. Portugalekiko mugako hainbat ingurutan (Olivenza inguruan eta Alcántaran, batez ere) portugesezko hiztun komunitate minoritarioak ere badude.

Banaketa geografikoa
--------------------

Cáceresko probintziaren ipar-mendebaldean extremadurerazko hiztunak daude, asturleonera eta gaztelaniaren arteko hizkuntza modalitatea, galtzeko arrisku larrian dagoena. *Hurdano* ere esaten diote hizkuntza honi hiztunek, Hurdes eskualdea baita bere gune linguistiko nagusia.

Extremadureraren eremuaren ipar-mendebaldean, bereizten da halaber Xalimako ibarra, non beste hizkuntza bat egiten duten, galizierarekin edo portugesarekin lotutako eta hizkuntz ezaugarri propioak dituen Extremadurako fala.

Portugalgo mugan dauden komunitate portugesari *rayano* ere esaten zaio.

Extremadurako gainontzeko lurralde gehienetan gaztelaniaren aldaera edo dialekto berezia bat ere hitz egiten da, castúo deitutakoa. Gaztelaniak baizik ez du ofizialtasuna Extremaduran, eta 20. mendean gertatu den ordezkapen linguistikoa handia izan da, diglosia erabatekoa jasatera iritsi direlarik, doi-doi bizirik, gutxiengo linguistikoak 21. mendera.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** García, Mariángeles.  (2023-06-21). «Tu abuela no tiene frío, 'anda arrecía': Las lenguas minoritarias de Extremadura» *Yorokobu* (Noiz kontsultatua: 2023-09-13).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q122452337
* Commonscat Multimedia: Languages of Extremadura

---

 |

* Wd Datuak: Q122452337
* Commonscat Multimedia: Languages of Extremadura
**Errotalde jauregia**, Aroztegitarren dorretxea eta oinetxea izan zen. Santa Ana jauregia ere deitzen zaio dokumentazioan, ermita horretatik gertu dagoelako. Batzuetan, Aroztegi dorretxea izenaz ere agertzen da.

Gaur egun Bergarako udal liburutegia, Udalaren Kultur Etxearen egoitza eta Jardun Euskara Elkartea dago bertan.

Historia
--------

Santa Anako parke edo lorategian ikusten den Errotalde jauregia Aroztegitarren leinuko adar batek eraiki zuen 1598 eta 1604 urteen artean, antzinagoko dorretxe bat zegoen lekuan. Jauregiaren barrua oparotasunez aberastu zuten 1615. urtearen inguruan, sabai, erlaitz, eskailera eta teilatu-hegalaren zuretan egin ziren tailatutako dekorazio ederrekin. Etxea Murua familiarena izatera pasa zen 1661.ean. Izan ere urte horretan erosi egin zuen Errotalde Santiagoko Ordenuko zaldun eta Sevillan zituen negozioei esker gizon aberatsa zen Martin Murua Elorregi kapitainak. Honek aldaketa nabarmenak agindu zituen: Bere armarria ipini zuen jauregiaren fatxadan, leihoak handitu eta zabaldu zituen eta burdin-lan primerakoak diren karel eta balaustrekin hornitu zituen leihoak.

armarriaErrotalde jauregiko armarria
egurrezko sabaia moldurez landuaErrotalde jauregiko eskaileretako egurrezko sabai landua

Lorategia
---------

Jauregi hau Santa Anaren ermitagatik eta Frantzisko Borjakoaren predikuarengatik ezaguna bada ere XIX. mendeko lorategi aberatsa dauka.

Oso eraldatua dagoen arren, elementu begetal eta arkitektoniko interesgarriak mantentzen ditu, hagin ikusgarria (*Taxus baccata*) eta etxearen atzealdean dagoen Aranerreka gaineko zubia esate baterako.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Gil Massa, Jesús..  (2001). *Urbanismo y arquitectura civil en Bergara : siglos XIII-XVIII.*  Bergarako Udala ISBN 84-923475-8-9. PMC 433136660. (Noiz kontsultatua: 2019-11-26).
2. ↑    «Kontaktua» *Jardun Euskara Elkartea* 2013-10-20 (Noiz kontsultatua: 2023-09-21).
3. ↑
4. ↑
5. ↑   «Errotalde Jauregiaren lorategia | Turismoa» *www.bergaraturismo.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-07-03).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20857195
* Commonscat Multimedia: Errotalde Jauregia

---

 |

* Wd Datuak: Q20857195
* Commonscat Multimedia: Errotalde Jauregia
**Julio Barrenetxea** (Santiago, 1910eko martxoaren 13a - *ib.*, 1979ko abenduaren 9a) idazle, diputatu eta diplomatiko txilatarra izan zen.

Bizitza
-------

Julio Cesar Barrenetxea kazetariaren semea zen. Zuzendaritza ikasketak hasi zituen Txileko Unibertsitate Katolikoan, baina lehenengo urtean utzi zuen. Hurrengo urtean, Txileko Unibertsitatean hasi zituen zuzendaritzako ikasketak.

Txileko Unibertsitateko himnoko letraren idazlea da. Carlos Ibañez del Campo-ren kontrako diktaduraren kontra laster azaldu zen.

1930. urtean, Txileko Unibertsitateko Ikasleen Federakundearen Lehendakaria izan zen. 1931ko uztaileko 22an, unibertsitatean greba aldarrikatu zuen eta zuziri ikaragarria piztu zuen. Berehala greba orokorra egin zen. Uztailaren 26an, lehendakariak dimizioa eman zuen. Julio Barrenetxearen hasiera politikoa izan zen hau. Hurrengo urteetan Alderdi Sozialistan sartu zen.

Temuco-ko diputatua izan zen 1937 eta 1941. urteen artean, eta 1941tik 1945ra, Santiagon. 1937. urtean, Peñaflorren zegoen Alemaniar eskolan ideia naziak sartzen hari zirela eta asteburuetan tiro txapelketak egiten zirela bertanzalatu zuen, eta honek, eskolaren itxierarekin amaitu zuen.

Partiduak, Marxismora jo zuenen alderditik atera zen. Hainbat alderdi txikietan egon zen, eta hauek alderdi nagusi bat osatu zuten; Partido Nacional. Partido Nacional-a sortu zenean, Julio lehenengo Lehendakaria izan zen. Karguan bi urte egon zen.

1945 eta 1956. urteen artean, diplomatikoa ere izan zen, Kolonbian enbaxadorea izan zen. 1960.eko hamarkadan, Indian izan zen enbaxadore.

1979ko abenduaren 8an zendu zen.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5862065
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 39391315
* ISNI: 0000 0000 5936 7625
* BNE: XX1366369
* BNF: 12026807x (data)
* GND: 131685562
* LCCN: n87873666
* Open Library: OL1168766A
* Biografías BCN: url

 |

* Wd Datuak: Q5862065
**Claudio Domingo Elórtegui Gómez** (1976ko urriaren 18a) txiletar kazetari eta akademikoa da .

Biografia
---------

Claudio Elórtegui Raffo ingeniari komertzialaren semea da, PUCko errektorea. Kazetaritza ikasi zuen Valparaísoko Unibertsitate Katolikoko Kazetaritza Eskolan. Gaur egun, komunikazio politikoan eta komunikabideetan irakasle eta espezialista da. Kazetaritzako eta Komunikazio Zientzietako Magisterra eta Doktoretza ditu, biak Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan (Katalunia).

*UCV Televisión noticias* albistegiaren edizio nagusiko gidaria izan zen eta egun *Hablemos Hoy* tertulia-saioa gidatzen du. *Puntos de vistas* programaren gidaria ere bada, Cámara de Diputados Televisión.

UCV Televisión- eko ordezkaria izan zen ANATELeko presidentetzarako eztabaidetan, 2010eko urtarrilaren 11n, Sebastián Piñera eta Eduardo Frei hautagaien artean, eta 2013ko presidentetzarako hauteskundeetako bederatzi hautagaien artean, 2013ko urriaren 30ean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Matrimonios Elórtegui.* .
2. ↑   PUCV. *Periodismo.* .

Kanpo estekak
-------------

* Elórtegui estiloa eztabaidan (Youtube)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2841930

 |

* Wd Datuak: Q2841930
Portezueloko aldapa.
**«Paisajes de Catamarca»** (euskaraz: «Catamarcako paisaiak») Argentinako zamba ospetsua da, Rodolfo Polo Giménezek konposatu zuena. Zamba, 1950ean erregistratua, ospetsu bihurtu zen Los Chalchaleros taldeari esker. Abestian Catamarcako Portezueloko aldapa ederra goraipatzen da.

2018an, Portezueloko familia tradizional batek zambaren monumentu bat inauguratu zuen aldaparen sarreran. Monumentuak Rodolfo Giménez eta Atuto Mercau Soriaren eskulturak ditu kantaren letraren ondoan. Eskulturak Edgardo Omar Ávalos artistak egin zituen.

Abestu duten abeslariak
-----------------------

Oso abesti ezaguna da eta asko dira plazaratu diren bertsioak.Hona hemen batzuk:

* Los Chalchaleros
* Jorge Cafrune
* Paco Ibáñez Sotorekin batera
* Carmela

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Jorge Cafruneren bertsioa Youtuben.
* Paco Ibañezen eta Sotoren bertsioa.
* **(Gaztelaniaz)**:Hitzak eta akordeak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q99195453

 |

* Wd Datuak: Q99195453
**Andrea Alejandra Arístegui Armijo** (Santiago, 1979ko abuztuaren 2a) kazetari eta telebistako aurkezle txiletarra da. Gaur egun, Mega eta Radio Infinita kanalen zati da.

Ikasketak
---------

Santiagoko Ikastetxe Hispano-amerikarrean ikasi zuen. Ondoren, Txileko Unibertsitate Katoliko Pontifikaleko (PUC) Gizarte Komunikazioko lizentziatura egin zuen, eta kazetari titulua lortu zuen. Israelen egin zituen ikasketak eta The International Visitor Leadership Program (IVLP) delakoak beka eman zion. Programa hori Estatu Batuetako Estatu Saiaren truke profesionaleko programa da.

Karrera
-------

2001ean, Televisión Nacional de Chileko Prentsa Sailean sartu zen. Nazioarteko eremura zuzenduta zegoen, eta editorea ere izan zen. Albistegi ezberdinetako berriemailea izan da eta 2001eko Estatu Batuetako atentatuak, Irakeko gerra, Joan Paulo II.aren heriotza eta Benedikto XVI.aren hautaketa, Madrilgo atentatuak bezalako estaldura berezien arduraduna izan da, Barack Obamaren hauteskundeak, 2009ko estatu-kolpea Hondurasen, Osama bin Ladenen hilketa eta 2011ko Japoniako lurrikara, besteak beste.

*24 horas* albistegia —TVNn eta bere 24 horas katean— jaso du ordutegi ezberdinetan; *24 horas en la mañana* (2012-2014), *La mañana informativa* (2013), *24 horas al día* (2009-2013), *24 horas en el mundo*, (2010-2012), *24 horas central* eta *24 horas informa*. 2015eko urrian, *Estado Nacional* programa politikoaren aurkezle izan zen,  eta 2016an mahaikide gisa sartu zen *Muy buenos días* goizeko saioan.

2015ean, Radio ADN-n sartu zen, eta lau urtez gidatu zuen La prueba de ADN programa. José Antonio Neme, Fernando Paulsen, Antonio Quinteros eta Iván Nuñezekin egin zuen bilotea.

2018ko abenduan, TVN utzi zuen, 17 urteren ondoren, Megara emigratzeko, eta 2019an *Meganoticias* albistegiaren goizeko eta arratsaldeko edizioen aurkezle bihurtu zen. Horrez gain, Radio Infinita-n sartu zen, non gaur egun *Doble opuesto* programa egiten duen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Miranda, Seigi.  (8 de agosto de 2016). *Andrea Arístegui es la reina de la chuleta.* .
2. ↑   Woo, Eduardo.  (1 de octubre de 2015). *Andrea Aristegui asume conducción de Estado Nacional tras salida de Juan José Lavín.* .
3. ↑    *Sigue reestructuración de Radio ADN: Ingresan Andrea Arístegui y Gerson del Río.*  18 de noviembre de 2014.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28709887
* Commonscat Multimedia: Andrea Aristegui

---

 |

* Wd Datuak: Q28709887
* Commonscat Multimedia: Andrea Aristegui
***Carpobrotus edulis*** edo **katu-azazkala** Aizoaceae familiako landare zukutsua da, jatorriz Hegoafrikakoa eta Euskal Herriko kostan bertakotu dena landare inbaditzaile bihurtuz. Zenbait egileen arabera, landare eraldatzailea (edo transformatzailea) ere bada. 

Landare honek erraztasun handia du sustraiak eta aldakaitzak sortzeko eta, horregatik, zurtoinaren edozein zati propagulu bihur daiteke. Katu-azazkalak eragin fitotoxikoa du eta bertako landaredia ernetzea galarazten du. Lehortearekiko eta gazitasunarekiko erresistentzia handia du, eta ondo hazten da lurzoru hareatsuetan.

Horregatik, habitata itsasertzeko dunak eta labarrak ditu, azken ezaugarri horiek direla-eta, toki horietan primeran egokitu baita. Desagerrarazteko lanak, batez ere, eskuz egin ohi dira.

Ezaugarriak
-----------

Landare zukutsu herrestaria da, aurrez aurreko hosto mamitsu eta hirukiak dituena 3-10 cm artekoak.

Loreen diametroa 8-9 cm da, arrosa bizikoak edo hori ahulekoak.

Fruitua, jateko ona, hazi ugari sortzen ditu, askotan ehun inguru.

Euskal Herrian
--------------

Jatorri aloktonoa duen espeziea da, komunitate naturaletan ezarpen iraunkorrekoa.

Sartze-era: Ornamentazio-lorezaintzan erabili da. Beraz, lorategietatik eratorritakoa da.

Kanpo estekak
-------------

* Carpobrotus edulis Eusko Jaurlaritzaren Ingurumen saileko webgunean

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *EAEko flora aloktono inbaditzailearen diagnosia.*  Bilbo: Biodibertsitate eta Ingurumen Partaidetzarako Zuzendaritza. Ingurumen eta
Lurralde Antolamendu Saila. Eusko Jaurlaritza, 17-33 or..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1368577
* Commonscat Multimedia: Carpobrotus edulis
* Wikispecies Espezieak: Carpobrotus edulis

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 131261
* Dyntaxa: 265741
* EOL: 588586
* GBIF: 3084842
* GRIN:
* IPNI: 161129-3
* ITIS: 19934
* NCBI: 379215
* PlantList: kew-2701245
* W3TROPICOS: 703800
* USDA Plants: CAED3

 |

* Wd Datuak: Q1368577
* Commonscat Multimedia: Carpobrotus edulis
* Wikispecies Espezieak: Carpobrotus edulis
Durangaldeko pentsiodunak
**Mari Tere Alberdi Olabegoia** (Berriz, Bizkaia 1944ko apirilaren 22a) Sukaldaria, tabernaria eta aktorea da.

Biografia
---------

Arkotxan jaio zen, Berrizko Sallobente auzoan. 9 urte zituela Ganekoetxera joan ziren bizitzera.12 urte zituela, aita hil zitzaion eta ama hiru seme-alabekin alargun geratu zen. Ganekoetxen zuten tabernan lan egin behar izan zuen umetatik. 

1982ko urtarrilaren 24an eraso bat jaso zuen Ganeketxe tabernak Batallon Vasco Españolek Goma-2 400 gramo eztandarazi zituen. Eraso faxistan, zazpi lagun zauritu ziren, jantokian afaltzen ari zirela. Bat establezimenduko langilea zen. Beste bost bezero onik atera ziren, tartean haurtxo bat. Tabernan, une hartan, hogei lagun gehiago zeuden. «Benetako tragedia izan zitekeen!», adierazi zuen Maritere Alberdik. 1979an erosi zituen negozioa eta honi atxikitako etxea. Bere amarekin batera erosi zituen, Angela Olabegoia, Gregorio Alberdiren alargunarekin. 

Hurrengo goizean, igandean, herriko ostalaritza-establezimenduek eta establezimendu publikoek protesta gisa ez irekitzea erabaki zuten. Gainera, udalak eta auzotarrek salaketa aurkeztu zuten Batallon Vasco Españolen ekintza gaitzesteko premiazko osoko bilkura baten ostean. Manifestazio isila egin zen berrizko kaleetan barrena. Urteak igaro arren, nekez ahazten du Mari Terek gertaera hura.

Ibilbide profesionala
---------------------

Berrizko Ganekoetxen hainbat urtetan sukaldari eta tabernari lanetan aritu zen. Kanariar uharteetan ere egin zituen urte batzuk, euskal menuak eskainiz. Bere asun tortillaren errezeta telebistan agertu zen.

Bestelakoak
-----------

Antzerki lanetan ere aritu da.

Ohitura izan da Berrizen, San Pedro egunean Mari Terek, berak prestatutako pontxea eskaintzea herriko dantzariei, dantzari dantzaren ondoren.

Telebistan ikusi dugu, Joseba Argiñanoren "A bocados" programan eta "No es país para sosos" programan ere bai. 

Durangaldeko pentsiodunen mugimenduan ere partaide aktiboa da 2018tik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Alberdi Olabegoia, Mari Tere - Ahotsak.eus» *ahotsak.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-11-30).
2. ↑   «41 AÑOS DEL ATENTADO ULTRA EN EL GANEKO ETXE · "Lo llegué a asimilar, pero no olvidar, hoy he pasado mal día"» *MugaKultura* 2023-01-24 (Noiz kontsultatua: 2023-01-25).
3. ↑    «Asun tortilla» *EITB* (Noiz kontsultatua: 2022-11-30).
4. ↑    «"Mari Tereren pontxearen errezeta sekretua udaletxean dago gordeta; ondo gordeta, gainera" - Berriz» *Anboto.org* (Noiz kontsultatua: 2022-12-20).
5. ↑   «Vídeo: Mari Tere Alberdi, de Berriz, cocina chipirones en su tinta con Arguiñano | Historias a Bocados EiTB» *www.kaixo.com* (Noiz kontsultatua: 2022-11-30).
6. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Descubrimos Berriz con Mari Tere, la reina de las etxekoandres» *EITB* (Noiz kontsultatua: 2022-11-30).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115526779

 |

* Wd Datuak: Q115526779
Euskal Herriko Ahotsak proiektuko edukiekin egindako bideoa, ondarearen transmisiorako. Garai batean kalean nolako irainak-eta botatzen zituzten gogoratzen dute elkarriztatu batzuek eta beste batzuek erdarek zelako lekua betetzen duten gaur egungo euskara kolokialean komentatzen dute.**Hizkuntza-erregistro lagunarteko**a edo **kolokial**a eremu ez-formalean, lagunarteko erabileran erabiltzen den hizkuntza-erregistroa da.

**Lagunarteko hizkuntza** edo **lagunarteko hizkera'**, eguneroko bizimoduan, egoera informaletan erabiltzen den hizkera da, ebakeraz, hitzen hautapenaz edo joskeraz gehiegi arduratu gabe. Lagunarteko hizkera adiskideekin, lankideekin eta ahaideekin erabiltzen dute, normalean, jatorrizko hiztun ikasiek.

Hizkuntza irakasleek, idazleek, gidoilariek, itzultzaileek eta sorkuntzaren arloko gainerako hizkuntza-erabiltzaileek oso kontuan hartu behar dute hizkuntza-erregistroaren egokitasuna. Esate baterako, itzultzaile batek ezin du erregistro berbera erabili bi kardinal metafisika kontuez latinez eztabaidan bere hizkuntzara ekartzen baditu edo bi rapero jatorrizko soziolektoan elkarri zirika itzultzen baditu. Batzuek, kardinalek, hizkuntza-erregistro formala erabiliko dute, besteek, raperoek, kolokiala.

Hizkuntza kolokialak ezaugarri bereziak ditu, ahoskeratik hasi eta hitzen hautaketaraino. Hitz arrunt askok badituzte sinonimo neutro, kultu eta kolokialak.

Euskarak, gainera, ematen ditu aditzak jokatzeko hainbat aukera eta, esate baterako, goiko adibideko elkarrizketa, hika, zuka edo berorika itzul daiteke. Alokutiboa erabil daiteke edo eztabada.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» *ahotsak.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-01-21).
2. ↑   «Ahotsak ikasgelan» *ikasgelan.ahotsak.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-01-21).
3. ↑    Emebi, Uxue.  (2021-03-15). «Euskara kolokialaren eskuliburua» *Uxue Emebi* (Noiz kontsultatua: 2021-03-16).
4. ↑   Larrinaga Larrazabal, Asier.  (2020). *Euskara kolokialaren eskuliburua.*  Udako Euskal Unibertsitatea ISBN 978-84-8438-761-9. PMC 1226166388. (Noiz kontsultatua: 2021-03-16).
5. ↑  Euskalterm: [Soziolinguistika Hiztegia] [2009]
6. ↑  Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2011]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q901711
* **Identifikadoreak**
* GND: 4061588-1
* NDL: 00577108
* NKC: ph138992

 |

* Wd Datuak: Q901711
Categoría:Mujeres
**Julud Jil Daibes, Khooud Khalil Daibes edo Khouloud D'eibes** izenez ere ezaguna (1965eko apirilaren 16a) arkitektoa, politikaria eta diplomatikoa da.

Biografia
---------

Daibes Belengo Beit Jala auzo pobre batean jaio zen, Zisjordanian, familia katoliko batean, eta Jerusalemen hazi zen. 1980ko hamarkadan arkitektura ikasi zuen Alemaniako Hannover-eko Unibertsitatean, Trukaketa Akademikorako Alemaniako Zerbitzuaren beka bati esker. Han, monumentuen kontserbazioari buruzko doktoretza jaso zuen, Palestinako ondare arkitektoniko historiko eta kulturalaren kontserbazioari buruzko tesia eginez.

### Ibilbidea

1995ean Palestinara itzuli zen, eta Belengo Kultur Ondarea Kontserbatzeko eta Hiri Plangintzako Zentroko zuzendari gisa jardun zuen, Garapenerako Nazio Batuen Programarekin lankidetzan, hiriaren azpiegitura turistikoa hobetzeko helburuarekin. Belengo Unibertsitateko Turismo Maisutzen Programan ere irakasle izan zen. Palestinako lurraldeetan kultura- eta turismo-ondareaz arduratzen diren Palestinako eta nazioarteko erakunde askorekin jardun zuen 15 urtez.

Turismo eta Arkeologiako ministro izan zen Palestinako unitate nazionaleko gobernuan, 2007ko martxoan, eta Palestinako Agintaritza Nazionalaren hurrengo larrialdi-gobernuetan, 2012ra arte, eta, 2007tik 2009ra bitartean, baita Emakumearen Gaietarako ministro ere.

Turismo eta Arkeologia Ministerioan, 2011ko urriaren 31n, Unescoren Batzar Orokorrak Palestina estatu kide gisa onartu zuen bere baitan. NBEko antolakundeko kide diren 194 estatuetatik 107k aldeko botoa eman zuten, 14k aurka eta 52k abstenitu egin ziren.

2013ko uztailean, Mahmud Abásek Palestinaren ordezkari izendatu zuen Berlinen (Alemania).

### Bizitza pertsonala

Bere bizitza pertsonalari dagokionez, ezkonduta dago eta hiru seme-alaba ditu.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Dr. Khouloud Daibes, Botschafterin Palästinas in Deutschland» *Muslim-Markt* 11 de febrero de 2016.
2. 1 2 3    *Dr. Khouloud Daibes-Abu Dayyeh.*  Servicio Alemán de Intercambio Académico (DAAD) 14 de septiembre de 2015.
3. 1 2 3    *Botschafterin Palästinas.*  Palästinensische Mission: Die Diplomatische Vertretung Palästinas in Deutschland.
4. 1 2  *The PA Ministerial Cabinet List—The Emergency Government June 2007 - July 2007* (12th government). JMCC, archivado en 2007.
5. ↑  *The PA Ministerial Cabinet List—The National Unity Government March 2007*. JMCC. Archivado el 4 de octubre de 2009.
6. ↑  *Palestinian National Authority Council of Ministers 19 May 2009*. Permanent Observer Mission of Palestine to the United Nations. Archivado el 5 de octubre de 2011
7. ↑  دنيا الوطن - د.خلود دعيبس-ابو دية وامل صيام..وزيرتان تلحميتان في حكومة الوحدة (en árabe)
8. ↑  *«La Conferencia General admite a Palestina como Estado Miembro de la UNESCO»*, UNESCOPRESS, Servicio de Prensa, 31 de octubre de 2011. Consultado el 20/09/2012.
Zedekiasen haitzuloa XX. mendearen hasieran.
Haitzuloaren barrualdea.
**Zedekiasen haitzuloa** Jerusalemgo Hiri Zaharrean dago, zehazki Damaskoko atearen ekialdean, eta 300 metroko sakonera du, Hiri Zaharraren inguruko harresiaren iparraldeko zatiaren azpian.

Elezaharraren arabera, Zedekias, Babiloniarrek garaitua izan ondoren, Jerusalemgo Bibliako azken erregea izan zen, Jerusalemetik Jerikora ihes egin nahi izan zuen haitzulo honen bidez. Ez zuen arrakasta izan, eta harrapatu eta Nabukodonosor Babiloniako erregearen aurrera eraman zuten. Horrek haren seme-alabak hil egin zituen bere aurrean eta berehala begiak atera zizkion.

Haitzuloan iturri txiki bat dago azken zatian, eta argi dago irteerarik ez duen, "Zedekiasen malkoak" izenekoa. Adituen arabera, harrobi bat izan zitekeen, nondik Herodes Handiaren garaian harria atera zuten Tenplua eraikitzeko.

Haitzuloa publikoarentzako irekita dago, ostiral eta larunbatetan izan ezik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Zedekiasen haitzuloa

Kanpo estekak
-------------

* Photos of Zedekiah's Cave at allaboutjerusalem.com
* The Secret Cave of Jerusalem - Zedekiah's Cave at allaboutjerusalem.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q184272
* Commonscat Multimedia: Zedekiah's Cave

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315161538

 |

* Wd Datuak: Q184272
* Commonscat Multimedia: Zedekiah's Cave
**Focke-Wulf Fw 200 Condor**|  |
| **Mota** | miaketa-hegazkina, bonbaketaria, garraio-hegazkina |
| **Eraikitzailea** | Focke-Wulf |
| **Lehenengo hegaldia** | 1937ko uztailaren 27a |
| **Egoera** | Erretiratua |
| **Erabiltzaile nagusia** | LuftwaffeDeutsche LufthansaSyndicato Condor |
| **Prudukzio urteak** | 1937-1944 |
| **Unitate eraikiak** | 276 |

**Focke-Wulf Fw 200 Condor**, Alemaniako helmen handiko miaketa-hegazkin bat izan zen. Focke-Wulf hegazkinlaritza konpainiak ekoitzi eta 1937ko uztailaren 27an lehenbiziko hegaldia burutu zuen.

Bigarren Mundu Gerran Luftwaffek aliatuen ontziak atzemateko miaketa-hegazkin gisa emaitza bikainekin erabili zuen, ontziak hondoratu edota U-Boot alemaniar itsaspekoei laguntza ematen ere bai. Hortaz gain, bonbaketari eta garraio-hegazkin gisa ere erabilia izan zen.

Winston Churchillek "Atlantikoko zigorra" ezizena ipini zion, Atlantikoan aliatuen ontzi ugari hondoratu zituelako.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q157485
* Commonscat Multimedia: Focke-Wulf Fw 200 Condor

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2009008594

 |

* Wd Datuak: Q157485
* Commonscat Multimedia: Focke-Wulf Fw 200 Condor
**Brian Currin** (1950eko irailaren 20a - ) apartheidaren aurka borroka egin zuen abokatu zuri hegoafrikarra da. Bere herriko Bakearen eta Berradiskidetzearen Komisioaren sorreran parte hartu zuen.

Nazioarteko gatazka zenbait konpontzeko bitartekari gisa lan egiten du, eta egun Euskal Herrian ere ari da.

Biografia
---------

1977tik 1987ra abokatu lanean jardun zuen Pretorian, batez ere lanaren eremuan nahiz eskubide zibil eta giza eskubideenean. 1987an Giza Eskubideen Aldeko Abokatuen Elkargo Nazionala sortu zuen eta zortzi urtez bere presidentea izan zen. Azken urteetan gatazketako bitartekaritzan eta transformazio instituzionalean aritu da eta bulegoa Johannesburgon du.

1994an Nelson Mandela Hegoafrikako presidenteak kartzelen gaineko batzorde baten ardura hartzeko eta horren ondorioz Bakearen eta Berradiskidetzearen Komisioaren sorreran lan egiteko eskatu zion.

### Beste gatazka batzuetan

Sri Lanka, Ruanda eta Ekialde Hurbilean lan egin izan du, leku horietan bizi dituzten gatazkak konpondu nahian.

Ipar Irlandan Sententzien Berrikuspenen Batzordeko buruetakoa izan da. 2000n Port an Dúnáin (Portadown) hirian urtero eztabaida sutsua sortzen duten ibilaldien gaineko bitartekari neutrala bilakatu zen; Orangeko Ordenak Garbhachaidh (en Garvaghy) gehienbat errepublikarra den auzotik pasatu nahi izateak sortzen duen gatazka gordina izaten da. 2001eko abenduan bere lana utzi zuen, hiriko orangezaleek batzordean parte hartzeari uko egin ziotenean.

### Euskal Herrian

Irlandako mugimendu errepublikarrarekin izan dituen harremanek erraztuta Euskal Herrian bizi den gatazkari irtenbide demokratikoak bilatzeko lanetan inplikatu da azken denboretan. 2010eko martxoan Bruselako Adierazpena aurkeztu zuen lagun talde handi eta esanguratsuaren izenean; nazioartean oso ezagunak diren 21 lagunek (haien artean lau Bakearen Nobel Saridun: Frederik de Klerk, Desmond Tutu, John Hume eta Mary Robinson) ETAri su-eten iraunkorra eta egiaztatzeko modukoa eskatzen zioten eta Espainiako Gobernuari tamainako erantzuna.

Horren ostean ere eragile garrantzitsu askorekin bildu da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Pen Pictures* Batzordearen webgunean.
2. ↑  Port an Dúnáingo gatazkako datu gakoak, Ipar Irlandako BBC.
3. ↑  Adierazpenaren aurkezpena[*Betiko hautsitako esteka*] Berrian.
4. ↑  Jesus Egiguren eta Currinen arteko kontaktuen berri El Paísen.

Ikus, gainera
-------------

* Nelson Mandela
* Silvia Casale

Kanpo loturak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Brian Currin*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Brian Currin: "Euskal Herrira bakea ekartzen laguntzen badut, nazioarteari diogun zorraren zati bat kitatuko dut" elkarrizketa irakurri Argian.
* **(Ingelesez)** Brian Currinen soslaia *South Africa History Archive* delakoan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3755412
* Commonscat Multimedia: Brian Currin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* LCCN: no95029380

 |

* Wd Datuak: Q3755412
* Commonscat Multimedia: Brian Currin
***Admiral Scheer*** *Deutschland*-klaseko gurutzaontzi astuna izan zen, Bigarren Mundu Gerran Alemania Naziko *Kriegsmarine*an zerbitzatu zuena. Reinhard Scheer almirantearen omenez zuen ziena, Jutlandeko guduko komandante alemaniarra. *Reichsmarinewerft* ontziolan eraiki zuten, Wilhelmshavenen, 1931ko ekainean, eta 1934ko azaroan amaitu. Hasieran, Reichsmarinek blindatutako ontzi gisa (*Panzerschiff*) sailkatu zuen; 1940ko otsailean, alemanek mota horretako beste bi ontziak gurutzaontzi astun gisa birsailkatu zituzten.

Ontzia Versaillesko Itunak ezarritako alemaniar gerraontzietarako gehienezko neurria zuen nominalki, hau da, 10.000 tona luze baina, berez, 15.420 tona luze kargako desplazamendua nabarmen gainditzen zuen. 28 cm-ko sei kanoirekin zegoen armatuta bi arma-dorretxo hirukoitzetan. Admiral Scheer eta haren ahizpak edozein gurutzaontzi erraz gainditzeko diseinatu ziren. 28 lokarriko (53 km/h) gehienezko abiadura zuen, eta beraz Erresuma Batuak eta Frantziak zituzten ontzia ia guztiak baino azkarragoa eta indartsuagoa zen.

*Admiral Scheer*rek zerbitzu luzea izan zuen Alemaniako itsas-armadan, hasiera batean Espainiako Gerra Zibilean. Bertan, Almeriako bonbardaketan hartu zuen parte. Bigarren Mundu Gerrako lehen operazioak itsasontzi komertzialen ehiza izan zen Ozeano Atlantikoan. Tarte batez Indiako Ozeanoan ere aritu zen. Guztira 113.233 tona merkantzia hondoratu zituen, gerra osoko ontzi kapitalik arrakastatsuena. Alemaniara itzuli zenean, Norvegiara bideratu zuten, Sobietar Batasuneko itsasontziak geldiarazteko. PQ 17 Konboia gelditzeko erasoan hartu zuen parte eta Wunderland operazioa zuzendu zuen, Kara itsasora egindako esplorazio bidaia. 1942an Alemaniara itzuli zen eta entrenamendurako erabili zen 1944ra arte, Sobietar Armadaren aurkako operazioak laguntzeko erabili zenean. Ondoren, Kielera eraman zuten konponketak egiteko 1945eko martxona, baina bertan kalteak izan zituen Erresuma Batuko bonbaketariek hiria bonbardatu zutenean, 1945eko apirilaren 9an. Partzialki hondoratuta, beste zatiak estali ziren Kieleko portua gerraren ostean lurrez bete zenean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Goodreads» *Goodreads* (Noiz kontsultatua: 2023-10-04).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q160712
* Commonscat Multimedia: Admiral Scheer (ship, 1933)

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 17996200j (data)
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q160712
* Commonscat Multimedia: Admiral Scheer (ship, 1933)
**Nordenham** Alemaniako herria da, Saxonia Beherea estatuan kokatua, Wesermarsch barrutian. Weser ibaia itsasoratzen den tokiaren mendebaldean dago, Bremerhaven, ekialdean dagoelarik. Bere portua, Alemaniako portu pribaturik handiena da.

Geografia
---------

### Hidrografia

Bremerhaveneko portuan itsasoratu aurretik, Weser ibaiak igarotzen duen azkeneko herria da Nordenham.

### Hedadura eta biztanleria

87.2 kilometro karratuko hedadura du Alemaniako kostaldeko herri honek. Eta bere biztanleria, 2.010. urteko azken erroldaren arabera, 26.826 pertsonakoa da.

Historia
--------

Wilhelm Müller izeneko merkatari bat izan zen herri honen sortzailea. Ingalaterrarekin tratuan ibili zen, behi eta ardien salerosketan, XIX. mendean. Oraingo herriaren alde zaharrenetako asko, Wurtendorfer edo Muinoetako herrixkak bezala ezagutzen dira, Blexen, Einswarden eta Atens. Hiru hauetako lehenengoan hil zen Willehad apezpikua, 789. urtean. Urte hau, herrixka horien sorrera urte bezala onartu izan da beti.

Ekonomia
--------

Gobernuak 60 eta 70 hamarkadetan industrializazioa bultzatu zuen. Gaur egun Nordenhamen ekonomian garrantzi handiena duten enpresak *Esenshamm* Zentral nuklearra eta *Premium AEROTEC* hegazkinak egiten dituen lantegia dira.

Hiri senidetuak
---------------

* Peterlee (Erresuma Batua)
* Świnoujście (Polonia)
* Saint-Étienne-du-Rouvray (Frantzia)

Demografia
----------

Grafiko hau ezin da une honetan ikusi, software arazo bat dela eta. Lanean ari gara ahalik eta lasterren grafikoak berriro erakutsi ahal izateko.
Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

Kanpo estekak
-------------

* Hiriaren webgune ofiziala
* Hiriaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q503711
* Commonscat Multimedia: Nordenham

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125559181
* GND: 4042515-0
* LCCN: n85237963
* NARA: 10037906
* **Lekuak**
* OSM: 548617

 |

* Wd Datuak: Q503711
* Commonscat Multimedia: Nordenham
**Torbe**, benetako izenez **Natxo Allende Fernández**, (Portugalete, Bizkaia, 1969ko maiatzaren 25a - ) euskal aktore, zuzendari eta porno ekoizlea, telebistako showmana, umorista, idazlea eta komikigilea da.

Eguneko 100.000 bisita baino gehiago jasotzen dituen *Putalocura* webgune pornografikoaren sortzailea da.

2005ean helduentzako zinearen AVN Saria irabazteko hautagaia izan zen aktore onenaren kategorian.

Liburu bat idatzi du: *Putalocura, Los mejores artículos de la web más friki de Internet* izenekoa, webgunearen lehenengo hamar urteetako artikulurik onenak jasotzen dituena.

Film pornoetan agertzeaz gain, film arruntetan Santiago Segurarekin agertu da *Torrente 2 Misión en Marbella*, *Torrente 3 El protector* eta *Isi & Disi, alto voltaje* paper txikiak antzezten.

2007an eta 2008an Santiago Segurak aurkeztutako LaSexta kateko *Sabías a lo que venías* programan pornografiari eta sexuari buruz hitz egiten zuen.

Justiziarekin arazo handiak izan ditu, batez ere adin txikiko neskekin aritzeagatik. 2016an hilabete batzuk espetxean eman zituen.

Filmografia
-----------

### Telebista

#### Programak

* *Sabías a lo que venías* (LaSexta)

### Zinea

#### Filmak

* 2001 - *Torrente 2 Misión en Marbella*
* 2005 - *Torrente 3 El protector*
* 2006 - *Isi & Disi, alto voltaje*

#### Film pornoak

* 2005 - *Torrente X. Operación Vinagra* (zuzendaria eta protagonista)
* 2006 - *Torrente X 2. Misión en Torrelavega* (zuzendaria eta protagonista)
* 2008 - *Verano Afull*

#### Film laburrak

* 1996 - *Tripas*
* 1997 - *Pito de Oro*
* 2002 - *Enséñame las tetas*

Komikiak
--------

1994an, *La Comictiva* komikia sortu zuen eta editatu eta zuzendu zuen 2000ra arte. 1995ean Bartzelonako Komiki Azokaren fanzinerik onena izateko hautagaia izan zen. Horrez gain, *TMEOn*, *Al Ataque*, *Makoki* eta beste zenbait komikitan marraztu zuen.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Torbe (IMDb)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5197486
* Commonscat Multimedia: Torbe (porn actor)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87598010
* BNE: XX1798606

 |

* Wd Datuak: Q5197486
* Commonscat Multimedia: Torbe (porn actor)
**Fritz Grasshoff** (Quedlinburg, 1913ko abenduaren 9a - Hudson (Quebec), 1997ko otsailaren 9a) alemaniar idazlea izan zen.

Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Cellen bizi izan zen hogei urtez. 1983an, Hudsonera (Quebec) emigratu zuen. Barku-kapitain baten semea zenez, haren obran oso nabarmena da itsasoarekiko zaletasun eta maitasun hori, portuetako taberna-zuloetako giro zantarrean bertan ere. Grasshoffen poemei halako aire triste bat darie beti, halako deitore kutsu bat. *Halunkenpostille* obrak idazle kritikaria eta moralista eman zuen ezagutzera. Estilo horri eutsi zion *Graßhoffs unverblümtes Lieder und Lästerbuch* (1965, *Grasshorffeko abestien eta bizioen liburu metaforarik gabea*) obran. Urtebete lehenago, *Die klassische Halunkenpostille* (1964, *Arloteen deboziozko liburu klasikoa*) argitaratu zuen. 50eko eta 60ko hamarraldietan, egonaldi luzeak egin zituen Suedian. Han idatzi zuen *Neue Gedichte* (1956, *Poema berriak*). 1980an argitaratu zuen lehen eleberria, *Der blaue Heinrich* (*Endrike urdina*), gerra ondoko merkatu beltzaren giroan kokatua.

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Fritz Grasshoff*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106601
* Commonscat Multimedia: Fritz Graßhoff

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 5735346
* ISNI: 0000 0001 1036 5757
* GND: 119174936
* LCCN: n85811396
* NKC: mzk2013764100
* SUDOC: 067699782
* RKD: 219003
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02559/eu\_g\_3053/g3053

 |

* Wd Datuak: Q106601
* Commonscat Multimedia: Fritz Graßhoff
***Mendekoste gereziak*** Jean Etxepare Landerretxe euskal idazleak literaturaren alorrean idatzitako liburu bakarra da: Etxepare Landerretxek hor-hemenka argitaratu zituen testuen bilduma, idazlea hil ondoren plazaratu zena. Izan ere, 1963an agertu zen Etxepareren idazlanen bilduma *Mendekoste gereziak* *eta beste* izenburuarekin, Piarres Charrittonek prestaturiko argitalpenean. 1991n berriro argitaratu zen, eta orduan *Mendekoste gereziak* soilik azaltzen zen izenburuan. Azken argitalpen horretan agertzen diren testuak lehenengo liburuan argitaratutako guztiak dira baina, lehenbiziko hartan sartu ez ziren beste narrazio-eta kazetaritza-lan batzuk ere gehitu zitzaizkien. Azken argitalpen horren arduraduna Inazio Mujika Iraola izan zen, eta aurreneko argitalpen hark ez bezala antolatu zuen bilduma.

Atalak
------

Mujika Iraolak hiru sailtan eman zituen testuak:

1. "Gerezi Heldu": Etxeparek irakurle helduei begira idatzi zituen ipuinak dira. Besteak beste, atal horretan agertzen da "*Kurutze gorriak*" izenburuko narrazio luzea. Bada, Mujika Iraolaren ustez modernitatearen adibidetzat har daiteke narrazio hori.

Kontakizun honen garrantzia, gure ustetan, bere modernotasunean datza. Film neorrealista italiar baten antza hartzen zaio hasiera-hasieratik, fotogramak zuri-beltzean pasatzen dizkigu Etxeparek, narratzaile orojakilea ia erabat ezkutatuz.

2. "Gerezi gazte": Jean Etxepare haur eta gazte-literaturako idazle moduan agertzen zaigu. Atal horretan dugu egileak idatzi zituen ipuinen artean ezagunena, liburuaren izenburuan agertzen dena: "*Mendekoste gereziak*". Ipuin horri esker irabazi zuen 1959an "Euskal-Kulturaren-Alde" erakundeak antolatutako literatur saria.

3. "Bertze Gerezi"ː Hirugarren atalean Etxeparek kazetaritza-arloan egindako zenbait lan agertzen dira.

Literaturaren ikuspuntutik begiratuta, irakurle heldu zein gazteentzako ipuingintzan egindako lana nabarmentzen da. Ipuinok joera moralizatzailea izaten dute. Edonola ere, idazlearen ereduen artean Pio Baroja zegoela kontuan hartuta, moralitatearen aldetik arazoak plantea daitezkeela pentsatzen du Charritonek.

Jean Etxepare ume gaixobera izan zen, eta berehala ohitu zen inguruan gertatzen zena arretaz begiratzera. Begirada arretatsu horren isla da Etxepareren literatura. Horretaz gain, idazleak erakusten duen sentsibilitate berezia ere nabarmendu behar litzateke, Itxaro Bordak azpimarratzen duen bezala.

Jean Etxeparek 1957tik 1961era bitarteko literatura ibilbide laburra izan zuen, eta bere literaturbidea bilatzen zuen bitartean, beste idazle batzuen oihartzunak agertzen dira bere ipuinetan. [Pío Baroja|Baroja]] aipatu dugu dagoeneko, baina, Tolstoi, Maupassant, Txekhov edo Alphonse Daudet ere aipa daitezke.

Duda-mudazko urratsak izan ziren, baina edonola ere, dagokigun liburuak erakusten du ibilbide labur hori heriotzak moztu ez balu, interesgarri bezain garrantzitsua izan zitekeen ibilbidearen lehenengo urratsak besterik ez zirela izan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61365918

 |

* Wd Datuak: Q61365918
**Nire Hizkuntza**

Ahazten baditut  

nire ama hizkuntza   

eta nire jendeak abesten dituen abestiak,  

Zertarako nahi ditut nire begiak eta belarriak?  

Zertarako nahi dut nire ahoa?  

  

Lurraren usaina ahazten badut  

eta ez dezatela balio izan  

Zertarako balio dute nire eskuek?  

Zergatik bizi naiz munduan?  

  

Nola sinetsi horren ideia ergela?  

Nire hizkuntza ahula eta pobrea dela,  

nire amaren azken hitzak  

evenkeraz izan baziren? 

"
"
*"Bol moya, Evenkiya"* Sovetskaya Kultura, Uztailak 28, 1988"

**Alitet Nikolaevich Nemtushkin** (Irkutsk Oblast, Siberia, 1939ko azaroaren 12a - 2006) Evenk etniako poeta izan zen, evenkera jatorrizko hizkuntzan eta haren gainean idazteagatik ezaguna. Aintzatespen zabala jaso du Errusian eta Errusiatik kanpo, eta UNESCOk hizkuntzaren arriskuaren arazoari arreta emateko erabiltzen du bere lana. 31 poesia-liburu baino gehiago argitaratu ditu, gehienak errusieraz, baina batzuk evenkeraz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *3C World Fiction.* .
2. ↑  Alexia Bloch. 2004. Red Ties and Residential Schools: Indigenous Siberians in a Post-Soviet State. University of Pennsylvania Press. p. 193
3. ↑  UNESCO 2011. "Atlas of the World’s Languages in Danger"