Templeborough castrum, Ingalaterra. Rotherham Museums and Galleries museoaren bideoa.
Castrum baten hondarrak Israelen
***Castra*** (***castrum*** singularrean***)*** Antzinako Erromatar garaiko gotorlekua zen. Erromatar idazleek *castra* (pluralean) erabiltzen zuten eta gaur egungo literatura zientifikoan ere *castra* izena erabiltzen da.

Erromatarrek castrum eta *castra* terminoak kanpaleku mota desberdinetarako erabiltzen zituzten, hala nola, gotorleku legionario handietarako (Limesetan egon ohi zirenak), kohorteek edo indar laguntzaileek (a*uxilia*) erabiltzen zituzten gotorleku txikiagoetarako, aldi baterako kanpamentuetarako eta "kanpainan" egun batzuetarako altxatzen ziren babesetarako. 

*Castellum* forma, *castrum* izenaren txikigarria, gotorleku txikiak aipatzeko erabili zen; zalditeriaren edo infanteriaren destakamentu bat geratzen zen bertan. Limesetan, tarteka zeuden dorreak ere horrelakoak izan ohi ziren eta zaintzarako erabiltzen ziren. Azkenik, akueduktu bateko dorrea aipatzeko erabiltzen zen.

Kanpaleku egonkor handienak plaza indartsu bihurtu ziren. Harrizko harresiak eta dorreak zituzten, eta barrutik lau zatitan banatzen ziren, bi bide perpendikularrez markatuak. Bainugela, bilera-gela, kaperak, bulegoak, kartzela, ospitalea eta biltegiak zituzten. Merkatariak, artistak, prostitutak eta beste zibil asko beren inguruetara joaten ziren eta hiri-pilaketak eratzen ziren, *canabae* deritzonak eratuz*.* Batzuetan, benetako herriak osatzen ziren inguruan, bere erakinekin eta administrazioarekin. Kasu horretan, *vicus* bati buruz hitz egiten da. *Bi*iztanle zibilekin hazten ziren asentamendu horietan, bainu-etxeak, anfiteatroak eta beste eraikin publiko egon zitezkeen. Soldaduen emaztea eta haurrak bertan bizi zitekeen, eta jurisdikzio militarra izaten zuten. Inguruko lurrak ganadurako larre gisa erabiltzen ziren, eta horiek inguruko nekazariei alokatzen zitzaizkien.

Ezaugarri arkitektonikoak
-------------------------

### Defentsa lerroak

Perimetroak lauki forma izan ohi zuen, izkina biribilekin. Harrizko harresiak perimetroa inguratzen zuen kanpamendu iraunkorretan, eta lurrezko ezponda batek inguratzen zuen. Beti egoten ziren defentsarako osagaiez inguratuta, gutxienez, ***agger*** (lubeta edo ezponda) bat, ***fossa*** (lubakia, lubanarro) bat eta ***vallum*** (oholesia) bat. *Vallum* hitza bera, defentsa lerro osoa deskribatzeko erabiltzen da, nahiz eta jatorrian, zurezko oholesia izan.

Erromatar kanpaleku baten *fossa*, *agger*-a eta *vallum*-a. Alesiako erromatarren kanpalekuaren berreraikuntza.
### Barruko antolakuntza

Erromatar kanpaleku militar baten diseinu ideala, beti aplikatzen ez zena.

\* 1: Principia
\* 2: Via Praetoria
\* 3: Via Principalis
\* 4: Porta Principalis Dextra
\* 5: Porta Praetoria (atre nagusia)
\* 6: Porta Principalis Sinistra
\* 7: Porta Decumana (atzeko atea)

Kanpamendua beti eredu zehatz baten arabera eraiki ziren, laukizuzen forma zuten, izkinak borobilak zituen eta elkar gurutzatzen ziren bi pasabide nagusi zituen: *Via praetoria* (pretorioren kalea) eta *Via principalis* (principia-ren, hau da agintaritzaren eraikinak edo karpak jartzen ziren eremuaren kalea). Hirietan antzerako antolaketa erabiltzen saiatzen ziren, horrelako bi kale nagusi jarriz: *Cardus Maximus-a*, iparraldetik hegoalderako egiten zen, eta Decumanus Maximusa, ekialdetik mendebaldera. Kanpamendua lau zati berdinetan banatzen zutenak. *Via Praetori* bi ataritan amaitzen zen: *Porta praetoria* (pretorioaren atea) ate nagusia zen, eta *Porta decumana* atzeko atea zen.

Martxako kanpaleku erromatar baten eskemaMartxako kanpaleku erromatar baten eskema, Polibiok K.a. II. mendean deskribatu zuen bezala.
Gainontzeko kale eta eraikinak bi etorbide nagusiekiko paraleloak ziren, hauek, hirietan erabiltzen saiatzen ziren lauki patroi bat eratzen zutelarik. 

### Motak

Lau kanpaleku militar mota nagusi zeuden: kanpaleku edo gotorleku egonkorrak (*castra stativa)*, udako kanpaleku edo gotorlekuak, denbora laburrekoak izan ohi zirenak, eta udaran eraikitzen zirren gehien bat, gerra udan egiten zelako *(castra aestiva)*, neguko kanpalekua edo gotorlekua (*castra hiberna)* eta itsas kanpalekua edo gotorlekua *(castra navalia* / *castra nautica*). Castra stativa asko inperioaren mugetan, limesetan, zeuden. Ohikoa zen ere bai, horien inguruan bertakoen eta merkatarien herrixkak osatzea (*vicus*). Horren adibide dira, besteak beste, Alemanian dagoen Saalburgekoa, gaur egun Viena hiria dagoen lekuan eraiki zuten Vindobona edo Ingalaterra iparraldeko Vindolanda.

Euskal Herrian
--------------

Euskal Herrian *castra* eta kokagune militar batzuk daude, hala nola, Santa Ageda, Delikan; Castrillo, Lahozen; Gaubean; Illunzar Bizkaian; Karakate mendikoa eta Euletxara mendiakoa Leaburun, Gipuzkoan; Atxa, Gasteizen; Gazolatzen; eta Arangurenen, Nafarroan. Alliden, Ibirikun, Nafarroan, bidea gordetzeko postu militar txiki bat aurkitu da.

*Castrumaren* eredua hirigintzan
--------------------------------

Europako zenbait herri, erromatarren kanpamendu militarretatik sortu ziren, eta, egundaino, euren jatorrizko ereduen ezaugarriak erakusten dituzte (Castres Frantzian eta Bartzelona Katalunian, Espainian, adibidez).

*Castruma*, Amerikako espainiar kolonoek erabilitako ereduaren oinarria izan zen, 7 auzoko "taula" alde bakoitzeko 100 metrokoa, Arma Plaza batekin erdian, ibai eta muino defendagarri batetatik gertu, Mundu Berrian hiri berriak sortzeko espainiar monarkiak ezarritako arau zorrotzak jarraituz.

Eragina hizkuntzan
------------------

Ingalaterrako herri eta hiri askok, oraindik mantentzen dute castra hitzaren aldaeraren bat euren izenetan. Lancaster, Manchester eta Chester dira adibide batzuk. Alemaniaren kasuan, Xanten izango litzateke adibiderik ezagunena.

*Castrum* hitza Europako beste hizkuntzetara pasa zen, substantibo horren txikigarria den *castellum* hitzaren bidez zehazki. Batetik euskaraz gaztelu, gaztelaniaz *castillo*, ingelesez *castle* eta frantsesez *château* eman zituen, besteak beste. Bestalde, *castrum* hitza, *castro* hitza eman zuen gaztelaniaz, *castre* katalanez, eta *castro* galegoz, muino baten tontorrean harresi zirkular baten bidez inguratutako gaztelu baten antza duen Burdin Aroko bizitoki gotortua da, hain zuzen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Vegetius, *Epitoma rei militaris*, 3.8. (Gaztelaniaz irakurgai) (Frantsesez irakurgai)
2. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «CASTRAMETACIÓN ROMANA II. CAMPAMENTOS PERMANENTES» *Viapraetoria* 2009-06-29 (Noiz kontsultatua: 2023-05-21).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Martínez Velasco, Antxoka.  (2010). «El campamento romano de Castrillo, en Lahoz (Valderejo, Araba). Avance a su estudio» *Nivel 0* 12: 89-96..
4. ↑   Velasco, Antxoka Martínez; Otxandorena, Mikel Argandoña; Otxandorena, Pedro Argandoña.  (2019). «El campamento romano (castra aestiva) de Gazólaz (Navarra)» *Munibe Antropologia - Arkeologia* (70): 251–270. ISSN 1132-2217. (Noiz kontsultatua: 2023-02-18).
5. ↑   Martínez Velasco, Antxoka.  (2009). «El puesto militar romano de Allide (Ibiricu, Navarra). Prospección 2008» *KOBIE (Serie Paleoantropología)* (Bilbo: Bizkaiko Foru Aldundia) 28: 233-246. ISSN 0214-7971..
6. ↑   Omaetxebarria, IgnazIo.  (2016). *Euskara barrutik. Estudios de lingüistica vasca..*  Euskaltzainak bild. Euskaltzaindia. ISBN 9788494321153..
7. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Diccionario de la lengua española.*  RAE.
8. ↑   «CHÂTEAU : Etymologie de CHÂTEAU» *www.cnrtl.fr* (Noiz kontsultatua: 2023-02-18).

Ikus, gainera
-------------

* Kastro

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q88205
* Commonscat Multimedia: Ancient Roman castra / Q88205

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4136071-0
* LCCN: sh85050981
* AAT: 300008440
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q88205
* Commonscat Multimedia: Ancient Roman castra / Q88205

  


| * i
* e
* a
Euskal Herriko lurralde, hirigintza eta administrazio entitateak |
| --- |
| Lurraldekoak | Aldiria • Auzoa / Auzunea / Etxadia • Babestu beharreko gunea • Basaburua • Baserria • Bazter-herria / Bazter herrixka • Bordaldea • Burgua / Hirixka • Ekoherrixka • Etxaldea • Erdigunea / Erdialdea • Giza kokagunea / Kokalekua • Herria • Herrigunea / Alde zaharra / Hiri-barnea • Herrixka • Hiria • Hiribildua • Herri hustua • Hiri globala • Hirigunea / Aglomerazioa • Hiripea • Industria kolonia • Konurbazioa • Lieu-dit *(Ipar)* • Komunala • Lo-hiria • Lotizamendua • Lorategi-hiria • Megalopolia • Metropolia • Metropoli-eremua • Okupazioa • Parrokia / Eliztia • Txabola auzoa |  |
| Administraziokoak | Alkate-auzoa *(Hego)* • Barrutia *(Ipar)* • Departamendua *(Ipar)* • Erresuma • Eskualdea • Estatua • Herrialdea • Foru lurraldeak (Autonomia erkidegoak eta Foru erkidegoa) *(Hego)* • Frantziako Herrialdea *(Ipar)* • Hirialde elkargoa *(Ipar)* • Hirigune elkargoa *(Ipar)* • Kantonamendua / Kantoia *(Ipar)* • Komuna *(Ipar)* • Konderria • Kontzejua *(Hego)* • Lekua *(Hego)* • Lurralde kolektibitatea *(Ipar)* • Mankomunitatea *(Hego)* • Prefektura *(Ipar)* • Printzerri • Probintzia • Udala • Udalerria • Unitate administratiboa |
| Historikoak | Agger • Bastida • Bizkonderria • Blokaua • Castrum • Dukerria • Elizatea *(Hego)* • Erromatar hiria • Erromatar villa • Gaztelua • Gaztelu zaharra • Gotorlekua / Zitadela (Akropolia) • Jaurerria • Kastroa / Gazteluzaharra • Oppidum • Vicus |
| *Hego:* Hego Euskal Herrikoa • *Ipar:* Ipar Euskal Herrikoa |