recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Joseph Bellen hilarria, Edinburgh.
**Joseph Bell House** (Edinburgh, 1837ko abenduaren 2a - *ib.*, 1911ko urriaren 4a) eskoziar doktore eta unibertsitate irakasle bat izan zen. Edinburgh hiriko Edinburgheko Unibertsitateko eritetxean lan egiten zuen, bere lanak 1877. urtean ezagutu zuen Arthur Conan Doyle idazlearengan eragin handia izan zuen, idazle honek bere Sherlock Holmes. pertsonaia ospetsua sortu eta garatzean Bell doktorean asko oinarritu baitzen. Bell gizon bizia zen, olerkien zalea, kirolzalea eta hegaztien zalea ere bazen. Conan Doyle gaztea bere ikasgelara iritsi zen unean Joseph Bellek 39 urte zituen.

1837an Edinburgh hirian jaio zen, medikuntzan sustrai sakonak zituen familia batean, bere arbaso nabarmenetako bat Sir Charles Bell doktorea izan zelarik, azken hau medikuntza arloan Bellen paralisia deskribatzeagatik ezaguna da.

Joseph Bellek pertsonen oinez ibiltzeko modua, ahoskera, eskuak eta janzkera zehaztasun handiz eta arretaz ikertu zituen, eta informazio hau zuela pertsonei buruzko jatorria, ezaugarriak edota bizitza pertsonalaren xehetasunak asmatzeko edo zehazteko gai ere izan zen. Honela bada, bere ikasleek pertsonen ikuspen zehatz eta logika dedukzioaren bidez gaixoak ikertu zitzaten bultzarazten zituen. Sarritan, gaixoak aurretik ezer esan gabe ere, ikertu ondorengo baieztapenen bidez bere ikasleak zur eta lur utzi ohi zituen. Jack Tripa-ateratzailearen ikerketan lanetan ere parte hartu zuen.

Bell doktorea bere ikasle ohia zen Conan Doylek Sherlock Holmes pertsonaia sortzeko oinarritzat hartu zuela erabat jabe zen, gai hau harrotasunez zeraman. Bere *alter egoa* zenaz interesa erakutsi zuen, Sherlock Holmesen liburu baten hitzaurrea ere idatzi zuelarik.

Kanpo estekak
-------------

* sherlock-holmes.es - Joseph Bellen biografia eta Conan Doyle idazlearekin izan zuen harremana **(Gaztelaniaz)**
* The Chronicles of Sir Arthur Conan Doyle - Sherlock Holmes eta Joseph Bell doktorea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q648680
* Commonscat Multimedia: Joseph Bell

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 65206842
* ISNI: 0000 0000 8389 517X
* BNF: 15006663v (data)
* GND: 133826317
* LCCN: n82157177
* NKC: nlk20000090725
* SNAC: w6nw05z9
* SUDOC: 139640398
* Open Library: OL5443913A
* **Bilduma digitalak**
* Gutenberg proiektua: 26588

 |

* Wd Datuak: Q648680
* Commonscat Multimedia: Joseph Bell
**Marumendi** Aralar mendilerroan dagoen mendi bat da, mendizaleentzako, oharkabean pasatzen dena. Mendi honen ingurua, Malkorbururena bezalaxe, basoz josia dago.

Irispideak
----------

Aian, Urkillagako mendatera igotzen den bidea hartu behar da, non 5 kilometroko ibilaldi baten ondoren, Lareoko urtegira daroan mendi bidea hartu behar den. Urtegira heldu baino kilometro erdi lehenago, bidea, Malkorburu eta Marumendi artean dagoen lepo batetara iristen da. Toki honetan, eskuinetara hartu behar da, eta jeisten hasten da labarretik hegoalderantz, ondoren, bide argirik gabe eskuinetara, Marumendiren tontorra babesten duen pagadian sartzeko.

Lizarrustitik, Lizarrustiko Haitzpetik pagadia gurutzatzen duen seinalatutako bidezidorra hartu behar da, eta Maitza errekako labardian zintzilik jarraitzen du, zura eramaten zuen antzinako trenbideko tunelak gurutzatuz. Honela, Akarretara iristen da, non, zurezko zubi batek ibilgua gurutzatzea ahalbidetzen duen ondoren, Lareoko urtegirantz jarraituz. Bertara doan bidearekin lotzen da, zati batean bertatik ibili behar izatea eragozten duen laburbide bat aurkituz. Azkenik, Lareora iristen da. Bidea jarraitu behar da Urkillagaranzko norantzan eta, Malkorburu Marumendirengandik banatzen duen lepora iristean, ezkerretara hartu behar da, azken honen tontorrera basotik heltzeko.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263194

 |

* Wd Datuak: Q12263194
Ezkerretik eskuinera Slobodan Milošević (Serbia eta Montenegroko presidentea), Bosnia-Herzegovina Alija Izetbegović (Bosnia-Herzegovinako presidentea) eta Franjo Tuđman (Kroaziako presidentea) Daytongo akordioa izenpetzen, Parisen, 1995eko abenduaren 14an.

**Bosnia-Herzegovinako Bakerako Egituraren Ituna**, eskuarki **Daytongo Akordioa** deitua, bake hitzarmena izan zen, Bosniako gerrari amaiera emateko Serbia eta Montenegro, Bosnia-Herzegovina eta Kroaziako presidenteek 1995ean sinatu zutena. Haren arabera Bosnia-Herzegovina bi entitate politiko konfederatutan banatu zen: Bosnia-Herzegovinako Federazioa eta Bosniako Serbiar Errepublika.

Bake konferentzia Daytongo Wright-Patterson aire-basean (Ohio, AEB) egin zen, 1995eko azaroaren 1 eta 21 artean, Slobodan Milošević (Serbia eta Montenegroko presidentea), Alija Izetbegović (Bosnia-Herzegovinako presidentea), Franjo Tuđman (Kroaziako presidentea) eta AEB, Erresuma Batua, Frantzia, Alemania, Italia, Errusia eta Europar Batasuneko ordezkarien parte hartzearekin. Estatu Batuetako ordezkari Richard Holbrookek zuzendu zuen konferentzia, Carl Bildt (EB) eta Igor Ivanoven (Errusia) laguntzarekin.

Akordioaren izenpetze ofiziala Parisen egin zen 1995eko abenduaren 14an. AEBetako Presidente Bill Clinton, Frantziako Presidente Jacques Chirac, Erresuma Batuko Lehen Ministro John Major, Alemaniako kantziler Helmut Kohl, eta Errusiako Lehen Ministro Viktor Txernomyrdin lekuko zirela.

Balkanetako hiru estatuek elkarren burujabetasuna erabat errespetatuko zutela, beren arteko harremanak Nazio Batuen Gutunaren araberakoak izanen zirela eta eztabaidak era baketsuan konponduko zituztela hitzartu zuten. Era berean, Bosnia-Herzegovina edo beste edozein estaturen subiranotasunaren edo lurralde osotasunaren aurkako egintzarik ez egitera obligatu ziren. Serbia eta Montenegrok eta Bosnia-Herzegovinak elkar onartu zuten estatu burujabe gisa. Nazioarteko bake indar baten hedapena onartu zen (NATOren Inplementazio Indarra edo IFOR).

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Encyclopædia Britannica: Dayton Accords
2. ↑  Bosnia y Herzegovina-UNMIBH-Antecedentes
3. ↑  Espainiako Defentsa Ministerioa: Bosnia-Herzegovina[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Akordioaren testu osoa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q190315
* Commonscat Multimedia: Dayton Agreement

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: unn20221155572
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q190315
* Commonscat Multimedia: Dayton Agreement
**Jaska Ilmari Raatikainen** edo **Jaska W. Raatikainen** (Lappeenranta, 1979ko uztailaren 18a - ) Children of Bodom bandaren bateriajolea da.

Biografia eta Children of Bodom
-------------------------------

Jaska Raatikainen Lappeenrantan jaio zen, Finlandian, 1979ko uztailaren 18an. Musikan emandako lehen urratsak pianoan izan ziren eta, txikitan, tronpa ere joa zuen big band batean. 12 urte zituenean hasi zen bateria jotzen, Scott Travis (Judas Priest) edo Mikkey Dee (Motörhead) bere idolo izan zirelarik.

1993an, Jaska Alexi Laihorekin elkartu zen eskolan eta antzeko ideiak eta musika zaletasunak zituztelaz ohartu ziren. Horrela hasi ziren gero Children of Bodom banda izango zenarekin amets egiten. Jaskak Alexander Kuoppala eta Janne Wirman ere berera ekarri zituen.

Pertsona lasaia eta ez oso irekia, bakarrik egoteko joera handia du. Hoteleko koartoan bera bakarrik egoteko ohitura du eta ohea goiko bazterrean nahi izaten omen du autobus turistikoan bidaiatzen duenean. Oso gutxitan eskaintzen ditu elkarrizketak eta, kide sortzaileetako bat bada ere, Alexi Laiho eta Henkka Seppäläri utzi ohi die hitz egiteko lekua.

*Hatebreeder*albuma grabatu zuten arte, Jaskak Sonor edo Sabian set eta platoak erabili zituen, fabrikantzaile hauekiko kontratoak erori ziren arte. Batetik bestera ibili ondoren, 2003an, Pearl bateria eta Meinl platiloak erabiltzeko akordio batera iritsi ziren. Baketak, berriz, Pro Mark izango ziren.

Beste proiektu batzuk
---------------------

Children of Bodom bandaz gain, Jaskak beste proiektu batzuetan ere hartu du parte. 2000n, Siamin Tytöt telesail ezagunaren zuzendari finlandiarrak paper bat eskaini zion, 3 ataletan, *Rauli* pertsonaia izango zelarik. Badirudi Jaskak aktuatzeko ametsa bazuela, baina ez dirudi profesionalki horretara dedikatuko denik.

Banda ugarik jaso du Jaskaren bateriaren laguntza. 2000n, Sinergy taldeak Europan eginiko biran, Tommi Lillmanen ordea hartu zuen. Tommi elbarritu egin zen bira baino 3 egun lehenago eta Jaskak tarte horretan ikasi behar izan zituen Sinergyren 10 bat abesti. Erronka zaila zen, baina Jaskak espero zen emaitza ona lortu zuen eta, bai Sinergyren eta baita Children of Bodomen jarraitzaileek ere gustura geratu ziren. Bira bukatu zenean, Sinergyk Jaskari eman zizkion eskerrak *Suicide By My Side* album berrian dedikatoria bat jarriz:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Saving our tour* |  » |

 (*Gure bira salbatu huan*)

2003z gero, eta diskaetxerik ez badu oraindik ere, Jaskak proiektu berri bat du eskuartean: *Gashouse Garden*.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Ingelesez)**

Kanpo loturak
-------------

* Children of Bodom bandaren gune ofiziala
* Jaska YouTuben

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q374863
* Commonscat Multimedia: Jaska Raatikainen

---

* **Identifikadoreak**
* ISNI: 0000 0001 3068 5184

 |

* Wd Datuak: Q374863
* Commonscat Multimedia: Jaska Raatikainen
**Jasokundeko Andre Mariaren eliza** Oibar ibarreko Leatxe udalerrian XII. mendeko kristiau eliza bat da, erromaniko estiloan.

Eraikina
--------

Estilo erromaniko berantiarrekoa, lau ataleko habearte bakarreko oinplanoa du, burualde poligonala eta kontrahormek sendotua. Etapa erromanikotik portadak, horma-perimetroak eta oinaldean dagoen dorrearen behealdeak irauten dute. Gurutze-ganga sinplez estalita dago, eta nerbioak mentsuletan zurkaizten ditu. Nerbio batzuek oraindik ere badute beren tailu figuratiboa, giltzarriak ere zizelkatuta dituztela. Burualdeak gurutze-ganga du, eta giltzarria erliebean dagoen Agnus Deirekin apainduta dago. Habeartearen hirugarren atalean, kanoiz (epistola) eta ertzez (ebanjelioa) estalitako alboko kapera bana atxiki ziren berandu, hurrenez hurren.

Nabearen bigarren atalean irekitako portada erromaniko batetik sartzen da barrura. Ate txaranbeldua erdi-puntuko arkukoa da, eta arkiboltak hiru zutabe-bikotetan bermatuta daude. Zutabeen kapitelak animalien buruekin eta hostoekin ornatuta daude. Tinpanoak krismoia du, izarrez flakatua, eta polikromia arrastoak ditu. Kanpandorrearen behealdean (epistolaren aldean) tinpano erromaniko bat dago, dagokion krismoiarekin San Martin Tourskoa eliza zaharretik datorrena.

Barrualdean, nabarmentzekoa da ur bedeinkatuzko pilareak eta aldare-mahaiak landare-dekorazioa duten kapitelak dituztela, estilo erromanikokoak, eta horiek ere ermitatik etor zitezkeela. Erretaula nagusia erromanista estilokoa da (XVII. mendeko lehen erdialdea), eta aspaldi berrmargotu zuten. Bi solairuko hiru kale eta teilatupea ditu, erliebeak alboko kaleetan eta tailu exentuak erdialdean. Lehenengo solairuan, erakustokiko horma-hobiaren alde banatan, erliebeak daude, San Joan Bataiatzailearen eta San Migel Arkanjeluaren irudiekin, eta horiek identifikatzen dituzten sinboloak dituzte. Bigarren solairuan, Jasokundeko Ama Birjinaren irudia dago, aingeruekin batera, eta alde banatan Santa Ana eta Santa Maria Magdalenaren erliebeak. Eta teilatupean Kalbarioa agertzen da, ikonografia tradizionalaren arabera, fardel biribilean.

Epistolaren aldeko kaperan gurutziltzatu bat dago, zurez zizelkatua (XVII. mendea), naturala baino txikiagoa. Ebanjelioaren aldeko kaperan erretaula barroko bat dago tamaina ertainekoa, Familia Santuari atxikia, mihise gainean margotua, Madrilgo eskolako Claudio Coello margolari gaztelarrak ospetsu egin zuen ikonografia errepikatzen duena. Bankuan, tamaina txikiko mihiseetan, San Frantzisko Xabierkoa, San Migel Goiaingerua eta San Fermin irudikatzen dira.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | LEATXE.*  (Noiz kontsultatua: 2021-12-16).

Ikus, gainera
-------------

* Leatxe
* Oibar

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111609725

 |

* Wd Datuak: Q111609725
**Jasokundeko Andre Maria eliza** Pizkunde estiloko erlijio-eraikina da, Cascante herrian dagoena, Nafarroa Garaian. Joan Lopez Soroa, Luis Garmendia eta Anton de Albiztur Tuterako harginen diseinuaren arabera eraiki zen 1527 eta 1558 urte bitartean. Mende beraren bukaeran, konponketa lanak egin behar izan ziren.

Ezaugarriak
-----------

Ia altura bereko hiru habearte ditu, zilindroz-formako zor­tzi zutabe, harroin altuak, mol­durazio gotikoa eta kapitel erdi-jonikoak eta izar gurutze-gangak. Zutabeak 1’50 metroko diametrokoak dira. Erdiko habeartearen zabalera 8’35 m-koa da eta kapera nagusian amai­tzen da. Alboetako habearteen zabalera 6’20 metrokoa da, eta habearteak 7’30 metrokoak presbiteriotik gertuen daudenak izan ezik; hauek 8’35 metrora iristen dira.

Eliza handi honen barrual­dea, duela gu­txi berreraiki beharrean gertatu zen, 1939an gertatu zen ustekabeko sute baten ondorioz. Berreraiketa honek korua, euskarri zilindrikoak eta terzeletedun gangak ukitu zituen; baina jatorriz­ko diseinuaren begirunez egin zen. Hasierako eraikinetik harlandu erregularrez­ko kanpoko hormak, Epistolako habeartearen atariak ar­ku eskartzanoa du eta Lehen errenazimentuan ohikoak ziren Ebanjelarien irudiak dituzten men­tsuletan oinarri­tzen den gurutze-ganga­txo bat gorde­tzen da. Inguruko hormari itsa­tsitako kontrahormak zir­kuluerdi-formako ebakiduraz­koak dira, kanpokoak berriz, ertz angeluzuzeneko profilez­koak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Euskal Herri Enblematikoa* entziklopediako *Euskal artearen historia II* liburutik txertatu zen 2015-08-26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, liburu hori eta entziklopedia horretako beste zenbait Creative Commons Aitortu 3.0 Espainia lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20872123
* Commonscat Multimedia: Church of la Asunción de Nuestra Señora, Cascante

---

 |

* Wd Datuak: Q20872123
* Commonscat Multimedia: Church of la Asunción de Nuestra Señora, Cascante
**Cádizko dama** museologiaren ikuspegitik Cádizen aurkitutako emakumezko sarkofago feniziar bati deitzen zaio.

Aurkikuntza
-----------

### Pelayo Quinteroren saiakera

1904an, Pelayo Quintero arkeologoa Andaluziako Cádiz hirira iritsi zen, "ustezko" Cádizko Dama aurkitzeko. 1887an, Punta de la Vaca izeneko inguruan basogabetze lanetan ari zirela, ezustean sarkofago antropoide bat topatu zuten. Gizonezko irudia zeukan sarkofago feniziarrak, eta Pelayo Quinterok pentsatu zuen kutxa hura ez zela bakarra izango Cádizen, bikotekidea behar zuela, eta Cádizko Damarekin obsesionatuta, haren bila hasi zen.

Nekropoli punikoak eta erromatarrak induskatu zituen, hipogeoetako ehorzte-ostilamenduetatik urrezko bitxiak, kutxak, anforak, ukendu ontziak eta argi-armiarmak berreskuratu zituen eta Cádizko ehorzketen lehen tipologia zehatza ere ezarri zuen. Baina damaren arrastorik ez zuen atzeman.

1939an Pelayo Quintero Tetuanera (Espainiar Maroko) joan zen bizitzera. Baina erbestaldiak ez zion obsesioa arindu. Arkeologoak berak esaten zuen Cádizko Damarekin amets egiten zuela ia gauero. Marokon lanean jarraitu zuen: Afrika iparraldeko arkeologiaren bultzatzaile nagusietakoa izan zen eta 1940an Espainiar Museoa sortu zuen Tetuanen. Hiri horretan hil zen 1946an, 79 urte zituela.

### Ezusteko aurkikuntza

1980ko irailaren 26an, Ruiz de Alda kaleko orube batean, hondeamakina baten hortzek marmolezko plaka handi bat jo zuten. Langileak eskua marmolezko kutxan sartu zuenean, hezur zatiak topatu zituen. Obrak geldiarazi zituzten eta Ramon Corzo arkeologoa hurrengo astelehenean joan zen orubera. Aurkitutako pieza eskerga ondo garbitu eta emakumezko aurpegi bat geratu zen agerian. Emakume itxurako sarkofago feniziarra zen, Pelayo Quinteroren ametsetako Cádizko Dama, alegia.

Pelayo Quinterok 35 urte eman zituen hirian, eta horietatik gehienak Ruiz de Alda kaleko etxe batean. Patioan itzala eskertuko zuelakoan palmondo batzuk landatuarazi zituen. Palmondo horien azpian aurkitu zuten mende erdi geroago Cádizko Dama.

Pasadizoak ipuina dirudi eta ipuin horri Felipe Benítez Reyes (Cádiz, 1960) idazleak erantsi zion irakaspena *Mercado de Espejismos* (Liluren merkatua) lanean:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Quintero Ataurik, finean, amets bat izan zuen, baina sekula ez zuen jakin amets horren gainean lo egiten zuela. Sekula ez zaigu bururatzen zapaltzen dugun lurrari begiratzea, nahiz eta, gehienetan, zanpatutako lur hori eskura dugun altxor bakarra den: toki ezdeusa unibertsoan. |  » |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Irazustabarrena, Nagore.  (2015-02-08). *Cadizko Dama: hain urrun eta hain gertu.*  Argia.eus. CC-BY-SA lizentzia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5797722
* Commonscat Multimedia: Phoenician sarcophagi, Cádiz

---

 |

* Wd Datuak: Q5797722
* Commonscat Multimedia: Phoenician sarcophagi, Cádiz
**Melen zuloa** () hiri kondairaren arabera Ellensburg, Washington dagoen hondorik gabeko sakongunea da. Kondairaren jatorria Ameriketako Estatu Batuetako irrati saio batean dago, Coast to Coast AM irratikoan alegia. Irratisaio batean "Mel Waters" izeneko pertsona batek berak ikusitako zela aipatutako sakongunea; haren esanetan, inguruan bizi zen eta behin, arratzale-pita pisu batekin erabiliz hondoa aurkitzen saiatu zela esan zuen; pisua 24 km. jaitsi egin zen hondoa ukitu gabe. Watersek aipatutako beste pertsona batek, Manastash Ridge, zuloa aurkitzeko koordenatu hauek eman zituen: 46°51′28″N 120°20′52″W﻿ / ﻿46.85778°N 120.34778°W﻿ / 46.85778; -120.34778. Watersen arabera, zulo horren luzera infinitoa zen eta hildako animaliak bizirik itzul arazteko gaitasuna zuen. Informazio hauen benekotasuna inoiz ez da demostratu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Mel Watersen espektakuloaren jatorrizko audioak.
* Mel Waters Coast to Coast AM irratian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6810617
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2008004832

 |

* Wd Datuak: Q6810617
Jockey 
***Jockeya*** zaldi lasterketetan lehiatzen den zaldizkoa da.

Etimologia
----------

*Jockey* hitza jatorriz eskoziarra zen Jack izenaren txikigarria zen. Beraz, Joantxu edo Jontxu bezala itzul zitezkeen. "Mutil edo bikotekidea" modu orokorrean ere erabiltzen da, 1520ko hamarkadatik aurrera behintzat. 1660ko hamarkadaz geroztik "lasterketetan zaldia gidatzen duen pertsona" izendatzeko erabili da, hau da, zaldizkoa. Ingelesaren argot amerikarrean, jock ("gizon atletikoa") hitzaren txikigarri bezala erabiltzen da.

Ezaugarri fisikoak
------------------

Batez besteko jockeyak gorpuzkera arina baina atletikoa du eta normalean 49 eta 54 kg arteko pisua du. Lasterketaren araudiaren eta lasterketaren arabera, zaldiak 48 eta 61 kg arteko pisua eramaten dute, *jockeyaren* ekipoa barne.

Jockeyentzako altuera mugarik ez dagoen arren, orokorrean nahiko baxuak dira pisu mugak direla eta. Normalean 1,47 m eta 1,68 m artean neurtzen dute.

Jockey-eskola batzuek onartzeko gehienezko muga hau ezartzen dute: 22 urte, 1,60 metroko altuera eta 50 kg-ko pisua.

*Jockeyaren* lana
-----------------

Normalean ez dira enplegatuak izaten, baizik eta entrenatzaileek eta zaldi jabeek aukeratzen dituzte soldata bat gehi garaipen bakoitzeko aparteko kopuru baten truke. Lasterketetan zalditegiaren koloreak erakusten dituzte.

Sariak daude Sari Nagusiak eta Estatistika Nazionalak irabazi dituzten jockeyentzat.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q846750
* Commonscat Multimedia: Jockeys

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11965319j (data)
* GND: 4593692-4
* LCCN: sh85070593
* NDL: 00566020
* NKC: ph138102
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q846750
* Commonscat Multimedia: Jockeys
**Joe Bidenen irekiera ekitaldia** edo **inaugurazioa** 2021eko urtarrilaren 20an gertatu zen. Ekitaldian Joe Biden AEBetako 46. presidentea izendatu zuten, lau urtez iraungo duen kargua. Ekitaldi berberean Kamala Harris lehendakariorde izendatu zuten. Inaugurazio ekitaldia Ameriketako Estatu Batuetako Kapitolioaren Mendebaldeko Frontean egin zen, Washington D.C.n, eta 59. lehendakaritzako inaugurazioa izan zen. Bidenek lehendakariaren zina egin zuen eta Harrisek lehendakariordearen zina.

Inaugurazioa, aparteko krisi politiko, osasun publiko, ekonomiko eta segurtasun nazionalaren artean egin zen. Izan ere Donald Trump presidenteak 2020ko AEBko presidentetzarako hauteskundeen emaitza iraultzeko egin zituen saioak, aste batzuk lehenago gertatutako kapitolioko istiluek, Donald Trumpen bigarren destituzio prozesua eta konspirazio militar doinuekin egin zen. COVID-19 gaitza hedatzea eragozteko eta Kapitolioaren ondoko indarkeria arintzeko ahaleginek gogor estutu zituzten jaiak. Zuzeneko publikoa Estatu Batuetako Kongresuko 117. kideei mugatuko zitzaien, eta bakoitzak gonbidatu bat aukeratu zuen. Osasun publikoko neurriak, hala nola aurpegi estaliak, testak, tenperatura kontrolak eta urruntze soziala erabili ziren arazoak ekiditeko.

"*America United*" eta "*Our Determined Democracy: Forging a More Perfect Union*" leloak erabili ziren, Estatu Batuetako Konstituzioaren hitzaurreari egin zion erreferentzia. Ameriketako Estatu Batuetako ereserkia Lady Gagak abestu zuen eta *This Land Is Your Land* Jennifer Lopezek.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Trump impeachment trial to focus on his attacks on election» *AP NEWS* 2021-01-14 (Noiz kontsultatua: 2021-01-20).
2. ↑   **(Ingelesez)** «JCCIC Announces Attendance Guidelines for 59th Inaugural Ceremonies» *The Joint Congressional Committee on Inaugural Ceremonies* (Noiz kontsultatua: 2021-01-20).
3. ↑   **(Ingelesez)** Shear, Michael D.; Fandos, Nicholas.  (2020-12-01). «Biden’s Inauguration: Expect Smaller Crowds and More Social Distancing» *The New York Times* ISSN 0362-4331. (Noiz kontsultatua: 2021-01-20).
4. ↑   **(Ingelesez)** Jordan, Chuck.  (2020-11-02). «59th inaugural ceremonies: 'Our Determined Democracy: Forging a More Perfect Union'» *TheHill* (Noiz kontsultatua: 2021-01-20).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q97738250
* Commonscat Multimedia: Joe Biden 2021 presidential inauguration

---

 |

* Wd Datuak: Q97738250
* Commonscat Multimedia: Joe Biden 2021 presidential inauguration
Igande Odoltsuko hildakoei oroitarria Derryn
**Derry Askea** (ingelesez *Free Derry*, irlanderaz *SaorDhoire*) Ipar Irlandako Derry hiriko zati errepublikazale batek bere buruari eman zion izena da, 1969ko abuztuaren 12-14 bitartean biztanleek poliziarekin izandako borroken ostean. Derry Askeko autonomia egoerak (eta britaniar poliziarekiko nolabaiteko askatasun mugagabea) 1972 arte iraun zuen.

Bertan, Derry Askearen Izkina deritzon kokaleku ospetsua dago.

Zonalde honetako biztanleek, ia-ia erabateko nazionalistek, barrikadak altxatu zituzten. Armak eskuetan, Ulsterreko polien zein Erresuma Batuko soldaduen sarrera galarazten zuten. IRAren agintea onartzen zen Derry Askean barnan.

Erresuma Batuak, Derry Askea bere agintera itzul zedin, Motorman Operazioa osatu zuen. 1972ko uztailaren 31n, milaka tropa britaniarrek, tankeekin, gurdi korazatuekin baita bulldozer koraztuekin ere, barrikadak eraitsi zituzten eta zonaldea okupatu zuten berriro. IRAk ez zuen aurrerik egin, horrenbesteko operazio handiaren aurrean ez arma, ez borrokalari ez entrenamendu askirik ez zuelakoan.

Ikus gainera
------------

* Derry Askearen Izkina

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2699570

 |

* Wd Datuak: Q2699570

54°59′49″N 7°19′34″W﻿ / ﻿54.997°N 7.326°W﻿ / 54.997; -7.326
Doridaren kokapena iparraldeko Grezian

*Artikulu hau Greziako eskualdeari buruzkoa da; Anatoliako eskualdea gaitzat duena beste hau da: «Dorida (Asia Txikia)»*
**Dorida** (grezieraz ἡ Δωρίς: Eth. Δωριεύς, pl. Δωριῆς, Δωριεῖς; latinez *Dores* edo *Dorienses*) Etoliarekin, Lokrida Ozoliarreko Tesaliarekin eta Fozidarekin muga egiten duen antzinako Greziako barruti menditsu bat da. Eta mendia eta Parnaso mendiaren artean dago eta Pindo (Πίνδος) ibaiaren haranaren zati da, Zefiso ibaiaren ibaiadarra den errekaztoa. Pindo, gaur egun, Apostoliá deitua da. Harana Fozidarantz hedatzen da, baina Zefisoko beheragunea baino altuera handiagoan dago, Fozidako azken herriak diren Drimea, Titronio eta Amficearen mailan.

Izenaren jatorria
-----------------

Doriar izendapena, greziar mitologiaren arabera Dorogandik dator, Helenen seme bat zena. Interpretazio tradizional bat oinarri hartuta, Doro, bere aldetik Doris izeneko toki batean ezarri zen. Herodotok Deukalion erregearen garaian, doriarrak Phthiotis barrutian bizi zirela dio, Histiaeotis izeneko eskualdean, Osa mendia eta Olinpo mendiaren oinean. Handik kadmeiarrek kanporatuak izan ondoren, Pindo mendira joan ziren, non Mazedonia izendapena jaso zuten. Toki menditsu honetatik, beste behin, arrazoiak ezagutzen ez diren arren, Driopisera joan ziren, eta hemendik Peloponesora, non euren azken izendapena izan zen doriar izendapena jaso zuten.

Apolodoro Atenasekoak, bere aldetik, Dorok Peloponesoren aurkako eskualdea okupatu zuela dio, Korintoko Golkoaren aurkako tokian, eta biztanleak doriar deituak izan ziren euren buruzagiagatik.

Deskribapen honi kasu eginez, jatorrizko doriar eskualdeak Korintoko golkoaren iparraldeko kostalde guztia hartuko zuen, Etolia, Fozida eta Lokrida ozoliar guztia barne. Argudio hau modu hobean onartzen dute ikerlariek, Herodotok ematen duen definizioa mitoarekin eta ahozko tradizioarekin lotuegia dagoela baitirudi.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q130987
* Commonscat Multimedia: Doris (Greece)

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q130987
* Commonscat Multimedia: Doris (Greece)
**João Pires Cutileiro** (Lisboa, 1937ko ekainaren 26a-Ib. 2021eko urtarrilaren 5a) eskultore portugaldarra, bere ospea mundu osoan zabaldu zen.

Biografia
---------

Familia burgesa batean jaio zen. Ama, tradizionalista eta Salazarren erregimenaren aldekoa bazen ere, aita, José Cutileiro, diktaduraren aurka zegoen medikua zen; horregatik errepresioa pairatu zuen eta, ondorioz, Munduko Osasun Erakundean lan egin behar izan zuen, Portugaletik kanpo. Horri esker eskultore gazteak Suitza, Pakistan eta India. Halaber, gazte-gaztetatik intelektualitatearen mundua ezagutu zuen, familiaren etxea Lisboan intelektual askoren bilgunea izan baitzen. 1946an, etxera joaten zen artista batek, António Pedro, bere tailerrera eraman zuen.

1949tik 1951era Jorge Barradas eskultorearen estudioa ezagutu zuen. Handik beste batera joan zen, António Duarteren estudiora, alegia. Urte horietan material desberdinak ezagutu zituen: beira zeramikoa, marmola, harria... 1951an, 14 urte zituelarik, lehen erakusketa antolatu zuen. Colégio Valsassina Batxilergoa egin zuen. Urte horietan ezkerreko Movimento de Unidade Democrática taldean aritu zen. 1960an, urte batzuk geroago, Portugalgo Alderdi Komunistan ere kargu politikoa izan zen baina bera zegoen taldea erori zen eta kontaktuak galdu zituen.

Kabuleko bidean aita ikusteko, Florentzian gelditu zen eta Michelangeloren obra ezagutu zuen. Horrek eskulturaren bidean eraman zuen. Berriro Lisboan, bi urtez, 1953 eta 1954, Arte Ederren Goiko Eskolan ikasi zuen; bertan Leopoldo de Almeida irakasle gisa ezagutu zuen. Paula Regok, orduan, Londresera joateko aholkatu zuen, Slade School of Art erakundera. Lau urtetan, 1955tik 1959ra, Reg Butler eskultorea ezagutu zuen eta bere lehenengo sariak irabazi zituen.

1961tik 1971era Portugalen hamar erakusketa antolatu zituen, Lisboan zein Oporton. 1970ean Portugalera itzuli zen bizitzeko eta Lagosera joan zen bizitzera. Bere lanek laster Estado Novo faxistaren akademizismoarekin talka egin zuten. Kritika gogorrak pairatu zituen baina bere lanak Europan eta Estatu Batuetan zehar ezagunak egin ziren. 1985ean Evorara joan zen bizitzera eta bere etxean bere obraren erakusketa antolatu zuen. Urte horretatik aurrera erakusketa ugari egin zituen, bai Portugalen bai Europan.

Iruditegia
----------

* Torres Novas gazteluaren aurrean dagoen Antso I.a Portugalgoari eskainitako eskultura.Torres Novas gazteluaren aurrean dagoen Antso I.a Portugalgoari eskainitako eskultura.
* Sebastian I.a Portugalgoari eskainitako eskultura Lagos herrian.Sebastian I.a Portugalgoari eskainitako eskultura Lagos herrian.
* 
* Lisboako Parque das Nações.Lisboako Parque das Nações.
* Apirilaren 25eko monumentua Lisboan.Apirilaren 25eko monumentua Lisboan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6298111
* Commonscat Multimedia: João Cutileiro

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 6359332
* ISNI: 0000 0000 7893 6504
* GND: 174197594
* LCCN: n85072706
* SUDOC: 070753113
* ULAN: 500096260
* RKD: 253816

 |

* Wd Datuak: Q6298111
* Commonscat Multimedia: João Cutileiro
**Kalikoa** (frantsesez *calicot*) kotoizko oihal bat da, ohi alde batetik kolore biziekin estanpatua. Indian du jatorria, non jada XI. mendean fabrikatzen zen.

Bere izena frantsesezko *calicot* hitzetik dator, eta hau *Calicut*etik (egungo Kozhikode), India hego-mendebaldeko hiri bat dena, Kerala estatuan dagoena.

XVIII. mendean arrakasta handiz sartu ziren Britania Handiko eta Europako merkatuetan; artilez eta sedaz egindako ohiko esku ehungintzarekin lehian aritzen zen. Hain izan zenez lehia handia, kotoiaren industria indartsua sortu zen eta handik hasi ziren kotoiaren inguruko industri eraldaketa handiak.

Katuen kolorazioaren ezaugarri bati ere erreferentzia egin diezaioke, non ile zuriak marroi-laranja eta beltz koloreko orbanak erakuts ditzakeen. Ezaugarri hau duten katu guztiak emeak dira, hau da, euren zeluletako bakoitzean bi X kromosoma dituztela. Laranja kolorearentzako genea X kromosoman dago, eta beltz kolorearentzako alelo bat izan dezake. Bi alelo horiek elkarrekin eta zuriarekin konbinatuta egoteko modu bakarra bi X kromosoma egotea da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1132695
* Commonscat Multimedia: Calico

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300132872
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1132695
* Commonscat Multimedia: Calico
**Kalimako** (antzinako grezieraz: Καλλίμαχος; Zirene, c. K.a. 310/305 - Alexandria, K.a. 240) Zirenen, familia noble batean, jaio zen poeta eta eruditua izan zen.

Biografia
---------

Alexandriako aldirietan eskola bat ireki zuen, eta gramatikari eta poeta ospetsuenetako batzuk haren ikasle izan ziren; nabarmentzekoa da Apolonio Rodaskoa.

Ptolomeo II.aren eskutik jaso zuen Alexandriako Liburutegia ordenatzeko mandatua, eta horretan aritu zen hil zen arte. Hark egindako lana ikaragarria izan zen, eta, horregatik, bibliotekarien (edo, gutxienez, katalogatzaileen) gurasotzat hartu izan da. Haren *Pinakes* (taulak) deituek (Liburutegiaren katalogo osoa jasotzen zuten 120 ale, kronologikoki ordenatuta) oso baliagarriak izan ziren garai klasikoari buruz egindako ondorengo bibliografia- eta litaratura-lanetarako.

Lanak
-----

Haren poesia-lanetatik zati batzuk, sei Ereserki eta 63 epigrama kontserbatu dira; baita *Hecale* izeneko poema epiko laburra ere.
Lanik ezagunena *Bereniceren adatsa* izeneko poema da, gureganaino iritsi dena, baina ez haren jatorrizko bertsioa, Gaius Valerius Catullus-ek, Katulok, egindako imitazio baten bidez baizik.

Kalimakok literaturaz ikuspegi berezia zuen, eta horrek helenismoaren barruan izen adierazgarrien artean jartzen du. Homero estimatzen zuen, eta imitaezin kontsideratzen zuen. Hala ere, epika baztertu egiten zuen.

Kalimakoren eskola Aristotelesen kontrakoa zen, hark defendatzen zituen batasuna, perfekzioa eta hedapena baztertu egiten baitzituen.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q192417
* Commonscat Multimedia: Callimachus

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 227445321
* ISNI: 0000 0001 1691 4817
* BNE: XX1720177
* BNF: 119298506 (data)
* BNC: 000163207
* CANTIC: a10948041
* GND: 118518488
* LCCN: n80040584
* NKC: js20020115046
* CiNii: DA01745312
* SNAC: w61c24f5
* SUDOC: 027409546
* BIBSYS: 90172245
* UB: a1010324
* ICCU: CFIV034755
* Open Library: OL331337A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 59654
* Galiciana: 26682

 |

* Wd Datuak: Q192417
* Commonscat Multimedia: Callimachus
**Dorletako Gatzagak** Leintz Gatzaga herrian gatza sortzen zen eremuari esaten zaio. Gatzaga erako esplotazio bat mendeetan egon den tokian, 21. mendean erakustaldi eran ekoizten da gatza Leintz Gatzagako Gatz Museoan. Arkeologia ondare sailkatua da EAEko administrazioarentzat.

Euskal Herriko beste gatzagetan ez bezala (adibidez Jaizkoak, Artetakoak edo Añanako Gatz Harana), Dorletako gatzagetan gatza lortzeko prozedura ez da eguzki argiarekin lortutako lurrunketa, baizik eta suaz eta galdarekin egindako prozesu industriala.

Etimologia
----------

Ur gaziko iturritik, gatza ateratzeko, ura dorla izeneko galdara handi batzuetan berotzen zen, eta hortik datorkio izena tokiari, eta baita ere Gatzagako beste toki batzuei ere, hala nola Dorletako santutegiari.

Historia
--------

Burdin aroan jada gatza bertan ustiatzen zela jakin badakigu, aurkitu diren aztarnei esker: iberiarren garaiko txanpon bat, erromatarren zeramikak, gatzez egindako kristalak, egur-zatiak...

Leintz Gatzaga hiribilduaren sorrera bera (1331. urtean), gatzaga hauen ustiapen ekonomikoari lotuta dago.

XVI. mendean, gatzagak ur gazidun putzu batek eta 8 etxek (dorlak) osatzen zituzten. Etxeetan burdinazko galdaretan biltzen zen ur gazia, behin lurrinduta gatza askatzen zuena. Ekoizpena uztailetik abendura zegoen martxan, hilabete lehorragoak zirelako. Urteko beste hilabeteetan egurra pilatzen jarduten zuten.

1834an ibarrak pairatutako uholdeen ondorioz gatzagak suntsituta geratu ziren. Eskuzko ustiapen historikoa orduan bukatu zen, eta hortik aurrera "Productos Léniz" enpresak hartu zuen lanen ardura, sistema hidraulikoa erabiliz eta fase industrialari ekinez. 1920an instalazioen azken berrikuntza handia egin zuten, ingenieritza aurrerakuntza batzuk sartzen. Hala ere, gesal edo itsasoko gatzaren lehiakortasun handiari ezin aurre egin, eta lantegiak lixiba eta kloroa ekoizteari ekin zion, 1972an itxi zuten arte.

2000. urtean Gatz Museoa ireki zen bertan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Dorletako Gatzagak. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» *www.euskadi.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-06-23).
2. ↑     *Leintz Gatzagako Gatz Museoa - Historia.*  (Noiz kontsultatua: 2020-06-23).[*Betiko hautsitako esteka*]
3. ↑  "Iberiar Penintsulan su egurrarekin berotuta lortzen zuten gatzaga bakarra zen Leintz Gatzagakoa" (Info7).
**Joan Vollmer** (Loudonville, New York, AEB, 1923ko otsailaren 4a - Mexiko Hiria, Mexiko, 1951ko irailaren 6a) Beat belaunaldiak hasieran izan zuen emakumerik garrantzitsuena izan zen. William Burroughsekin bikote harremana izan zen 1946 eta 1951 artean.

Biografia
---------

### Ihesa Burroughsekin batera

1950an, Joan Vollmer eta William Burroughs Mexikora iritsi ziren, Burroughsek Louisianan betetzeke zeukan kartzela zigorretik ihesi. Ordurako banantzekotan omen ziren. Vollmer anfetaminak uzten ari zen, alkoholaren "laguntzaz"; Burroughs, aldiz, heroinarik ezean, Benzedrina neurriz kanpo hartzen hasi zen.

### Heriotza

1951ko irailaren 6an, Mexiko Hirian, bikoteak asko edan ondoren, William S. Burroughs idazleak Joan Vollmer emaztea hil zuen buruan tiroa jota. Burroughsek poliziari emandako lehen bertsioaren arabera, festa batean zeudela bikoteak Gilen Tellena egitea erabaki zuen. Sagarraren ordez edalontzi bete whisky jarri omen zuen emaztearen buru gainean. Baleztaren ordez, berriz, 38 kalibreko errebolberra erabili zuen, eta itua jo beharrean Joanen burua zulatu zuen.

Tiroa hain modu zorigaiztokoan huts egiteagatik hamahiru egunez giltzapean egon ondoren, Burroughsek hasierako bertsioa aldatu zuen Bernabé Jurado abokatuaren gomendioz: errebolberra kargatuta zegoen ala ez egiaztatzen ari zela ustekabean egin omen zuen tiro. Familia aberatseko semea izanik, funtzionarioak, abokatuak, lekukoak eta balistika adituak erosi zituen eta, azkenean, ez zuen beste zigorrik bete behar izan emaztea hiltzeagatik.

### Burroughsen adierazpenak heriotzaren inguruan

Burroughsen beraren hitzetan, nolabaiteko etekina atera zion gertaerari: "*Joanen heriotzarengatik ez balitz sekula idazle ez nintzatekeela izango ondorioztatu behar izan dut, tamalez (...) Joanen heriotzak inbaditzailearekin, Espiritu Zatarrarekin, harremanetan jarri ninduen, bizi osoko gatazka batean sartu ninduen, eta handik irteteko aukera bakarra idaztea nuen*", 1953an idatzi eta 1985ean argitaratu zuen *Queer* nobelaren hitzaurrean jaso zuenez.

### Heriotzaren eragina Beat belaunaldian

Brenda Knightek zera idatzi zuen hari buruz *The women of the Beat Generation lanean: "*Joan Vollmer William Burroughs funtsezkoa izan zen Beat iraultzaren sorreran; izan ere, Beat motorra abiarazi zuen erregaia Joanek ekarri zuen, mezenas zein musa gisa. New Yorken zeukan apartamentua Beat belaunaldia eratzeko funtsezko rola jokatu zuten hainbat pertsonaren bilgune izan zen; (...) oso azkarra eta filosofian nahiz literaturan aditua, Beat idazle nagusien, Allen Ginsberg, Jack Kerouac eta Billen Burroughs adimenari punta atera zion zorroztarria izan zen Joan. Taldeko kide zoliena zen eta haren izaera irmo eta ausartak Beat belaunaldia sentsibilitate berri baterantz bultzatu zuen*".*

Leela Ginelle kazetari eta antzerkigilearen hitzetan, Joan Vollmer "*Burroughsen historiako oin-ohar xelebre bat besterik ez da orain*".

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6   Irazustabarrena, Nagore.  (2016-05-15). «Musa hiltzea merezi izan zuen?» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q452819

 |

* Wd Datuak: Q452819
**John Aitken** (1839ko irailaren 18a - 1919ko azaroaren 14a) meteorologo, fisikari eta itsas ingeniari eskoziarra izan zen. Hodei fisikaren eta aerosol zientziaren sortzaileetako bat izan zen, hauts eta laino partikulak atmosferan neurtzeko lehenengo gailua eraiki zuena, konimetroa.

Biografia
---------

Aitken Falkirken jaio zen 1839ko irailaren 18an, Henry Aitkenen semea, Falkirkeko abokatu bat. 

Falkirk Grammar School-en ikasi zuen eta itsas ingeniaritza ikasi zuen Glasgoweko Unibertsitatean, bere ingeniari prestakuntza Messrs Napier & Sons-ekin burutuz, Glasgoweko ontziola.

Falkirken kokatu zen, non hainbat esperimentu burutu zituen. 1889an Errege Elkarteko kide izendatu zuten eta 1917ko Errege Dominarekin saritua izan zen. Edinburgheko Errege Elkarteko Keith Domina (1886) eta Gunning Saria (1897) ere jaso zituen. 1902ko apirilean Glasgoweko Unibertsitateko ohorezko doktoretza jaso zuen. 

1961eko azaroaren 13an hil zen Ardenlean, Falkirken.

Lana
----

Hauts atmosferikoko esperimentuak egin zituen hodeien eta lainoen eraketaren inguruan (1882), ihintzaren eraketari buruz (1885) eta zikloien legeei buruz (1891). Haren hauts partikulak airean zenbatzeko tresna izan da, gero, langile askok erabilia. Termometroko pantailen forma berriak ere asmatu zituen, meteorologiaren garapena lagunduz.

Hark diseinatutako aparatuarekin egindako esperimentuetako batek atmosferako partikula berrien formazioaren ebidentzia ekarri zuen. Lan hori argitaratu zuen "Hodei kondentsazioaren nukleoei buruz" izeneko artikulu batean, 1898an argitaratu zutena Edinburgheko Errege Elkartearen Transakzioen 39. liburukian.

Gaur egun, meteorologiako zientzialariek bere izena ematen dizkiete atmosferako aerosol partikularik txikienei (Aitken nukleoak), erradioa 0,1 mikrometro baino gutxiago dutenei. Tamaina tarte horretan, Aitkenek existentzia frogatu zuen berriki nukleatutako partikulak sartzen dira.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1694481
* Commonscat Multimedia: John Aitken (meteorologist)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 210099781
* ISNI: 0000 0001 3943 8200
* GND: 1055219706
* SNAC: w6031q8h
* SUDOC: 082860874
* BIBSYS: 10015927
* Open Library: OL2428478A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1694481
* Commonscat Multimedia: John Aitken (meteorologist)
**John Brendan Keane** (1928ko uztailaren 21a - 2002ko maiatzaren 30a) Kerry konderriko Listowel udalerrian jaiotako irlandar eleberri idazle, saiakeragile eta antzerkigile bat izan zen.

Bizitza
-------

Bere gurasoak William B. Keane eta Hannah Purtill izan ziren, bere lehendabiziko ikasketak Listoweleko National School edo Ikastetxe Nazionalean burutu zituen, ondoren herri bereko St. Michael's Collegera igaro zelarik. Kimikari laguntzaile gida A.H Jonesentzat lan egin zuen - azken hau zaharkinak erosten zituen kimikari bat zen. 1951 eta 1955 urteen artean Keanek Erresuma Batuan hainbat lanetan jardun zuen, eta 1955tik aurrera Listowel bere sorlekuan bere izena daraman taberna baten jabe da.

Mary O'Connorrekin ezkondu eta lau seme-alaba izan zituen. 1991an Dublingo Erret Elkartearen Ohorezko Kide izendatu zuten, Irlandar International PEN erakundearen presidentea zen, Irlandar Eleberriegileen Elkartea eta Aosdána erakundeetako kide ere bazen. Bere bizitza osoan zehar Fine Gael alderdi politikoaren kide nabarmena izan zen, bere ikuspuntu politikoak agertu edo eztabaidatzeko garaian inoiz ez zen lotsati izan.

Bizi zelarik John B. Keanek 46 idazlan argitaratu zituen. Listoweleko bere etxean - bertako taberna ezaguna - prostatako minbiziaz 73 urteko adinarekin zendu zen. 2007an Idazlearen Astearen ospakizunean zehar Keanek horrenbeste maite zuen Listowel bere sorterrian Clare konderriko Seamus Connolly eskulturgileak Keanen omenez jasotako eskultura bat altxa zen.

Bere hiloba zenbait saridun Fergal Keane kazetari ikerlaria da. Bere semea Kilkenny People egunkariko kazetaria da.

Idazlanak
---------

**Kontakizunak**

* *Sive* (lehen antzerkiratzea 1959an)
* *Sharon's Grave* (1960)
* *The Highest House on the Mountain* (1961)
* *No More in Dust* (1961)
* *Many Young Men of Twenty* (1961)
* *Hut 42* (1962)
* *The Man from Clare* (1962)
* *The Year of the Hiker*
* *The Field* (1965)
* *Seven Irish Plays* (1967)
* *Big Maggie* (1969)
* *Moll*
* *The Crazy Wall*
* *The Buds of Ballybunion*
* *The Chastitute*
* *Faoiseamh*
* *The Matchmaker*
* *The Good Thing*

**Eleberriak**

* *The Bodhrán Makers* (1986)
* *Durango*
* *The Contractors*
* *A High Meadow*
* *Letters of a successful T.D*
* *Letters of a Love-Hungry Farmer" (1974)*

**Saiakerak**

* *Love Bites*
* *Owl Sandwiches*

Kanpo loturak
-------------

* **(Ingelesez)** Irlandar Idazleak Online: John B Keane
* **(Ingelesez)** Keaneri buruzko argibidea
* **(Ingelesez)** the Matchmaker kontakizunari buruzko argibidea
* **(Ingelesez)** Keanen heriotzari buruzko albistea BBC katean
* **(Ingelesez)** Bere heriotzari buruzko berria RTE katean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1398498
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 110538924
* ISNI: 0000 0001 1455 0909
* GND: 119185504
* LCCN: n50046390
* NKC: xx0077448
* SNAC: w6933qrb
* SUDOC: 081299680
* UB: a1288437
* Open Library: OL73860A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1398498
**Jacques Valat** (Le Puy-en-Velay, 1953ko abuztuaren 10) argazkilari frantziarra da. Bere lanetan batzutan Pirineoek eta bi aldetako herrien ohiturek protagonismo berezia izan dute.

Biografia
---------

1979 eta 1980an, Yves Brayerek horrela eskatuta, bere argazkiak Parisko Salon d'automnen (Grand Palais) zintzilikatu zituen. Garai berean Parisko Nesle eta Zoé Cutzarida galerietan erakusketa kolektiboetan parte hartu zuen. 1981an Parisko Top-Rapho argazki-agentzian hasi zen lanean. 1982an Parisko Mois de la Photographien parte hartu zuen eta bakarko erakusketa aurkeztu zuen. Hogei urtetan Valatek toki askotan erakutsi ditu bere argazkiak: Fnac katean (Pau, Toulouse, Berlin), Tarbesko Centre culturel du Parvis, Zaragozako Casas de las Mujeres aretoan eta beste toki askoan. Azpimarratu behar dugu Donibane Lohizunen, 2009an, *Cubanos* erakusketa aurkeztu zuela..

Estiloa
-------

Valatek estetikari baino balore etnografikoei ematen die garrantzi handiago. Bere lanen erdian gizakia dago eta munduaren aldaketen inguruko testigantzak aurkeztu nahi ditu. Bere lanetan erretratuek garrantzi handia dute.

Publikazioak
------------

* *Pèlerins de Lourdes*, Jacques Valat editorea, 1983.
* *Les Chemins de Garonne*, Milan Presse, 1990.
* *Pyrénées paysannes*, Milan Presee, 1993.
* *Pour la beauté du geste : la course landaise*, Loubatières argitaletxea, 1993.
* *Des Palois*, Office municipal de la ville de Pau, 2001.
* *Béarn en personnes*, Atlantica argitaletxea, 2002.
* *Begnat, chasseur de thon*, Gypaëte argitaletxea, 2003.
* *El rostro del Pirineo*, DPH argitaletxea, 2005.
* *Zaragozanos*, Zaragozako Udala, 2005.
* *Mira tu barrio*, Zaragozako Udala, 2006.
* *Des Aragonais*, Pirineum argitaletxea, 2010.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Cubanos*

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3160122
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 17230513
* ISNI: 0000 0000 7822 7775
* BNE: XX1144675
* BNF: 11927441n (data)
* GND: 133952061
* LCCN: n94016924
* SUDOC: 027174077

 |

* Wd Datuak: Q3160122
**Jorcasko gaztelua** (aragoieraz: *Castiello d'Exorcas* ) Teruelgo probintzian dagoen Jorcas herriko eraikina da. 2006tik inguru arkeologiko gisako kultura ondasunaren izendapena du. Jatorrizko gazteluaren erorkinak bakarrik gelditzen dira. 1214an Antso VII.a Nafarroakoaren eskuetara pasa zen.

Erorkinak
---------

XIII. mende aurreko gazteluaren aztarna gutxi batzuk gordetzen dira: harginlan horma batzuk eta dorre handi baten oinarria, hau ere hargilanez egina; dorreoi horrek oinplano pentagonala zuen eta izkinak harlanduez indartuta. XX. mende bukaeran lekuan ur-deposito bat eraiki zen. Eraikina Chopo Cabecero del Alto Alfambra parke kulturalaren barruan jasota dago, babes berezia behar duen elementu gisa.​

Historia
--------

Ez daude datu asko. Antza denez, lehen eraikina XIII. mende baino aurrekoa izan zitekeen. 1214an Antso VII.a Nafarroakoaren eskuetara pasa zen. 1285ean Zaragozako apezpikuaren jabegoa zen; XVI. mendean Fadrique Portugalgoak eraberritzeko agindua eman zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Aragoiko Gobernuaren informazioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q66779828
* Commonscat Multimedia: Castle of Jorcas

---

* **Ondare historikoa**
* SIPCA: 1-INM-TER-029-130-003

 |

* Wd Datuak: Q66779828
* Commonscat Multimedia: Castle of Jorcas