recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Hiperion (argipena)»*

Greziar mitologian, **Hiperion** (antzinako grezieraz: Ὑπερίων, *Hyperíôn*, «gainean dagoena») titanetako bat da, Uranoren (zerua) eta Gaiaren (lurra) semea. 

Homeroren Iliadan, eguzki jainkoari *Helios Hyperion* zeritzon («eguzkia gorenean»), baina Odisean eta Hesiodoren Teogonian, eguzkiari *Hyperonides* deritzo («Hiperionen semea»). Eta Hesiodok, beste obra batzuetan, Heliosetik aparteko izakitzat zuen Hiperion. Literatura grekoan, Hiperion eta Helios beti bereiz agertzen dira.

Hiperion, askotan, behaketaren jainkotzat hartzen zen; haren arreba Tea, berriz, ikusmenaren jainkosatzat.

Hesiodoren arabera, Hiperion bere arreba Tearekin ezkondu zen, eta hiru seme-alaba izan zituzten: Helios (eguzkia), Selene (ilargia) y Eos (egunsentia).

Hiperionek ez zuen garrantzirik izan kultu grekoan, eta mitologian ere gutxi agertzen da, hamabi titanetako bat dela agertzeaz gainera.

Beste bersio baten arabera, Distiratsuarekin ezkondu eta Eguzki, Ilargi eta Egunsenti egin zituzten. Seme alaba asko izan zituen Reiarekin: jainko Olinpikoak. Horrela deitzen dira, Olinpo-ko mendian bizi direlako. Haien izenak hauek dira: Hestia (Etxebarruko jainkosa), Demetri (amandreen jainkosa), Hera (ezkontideen jainkosa), Infernu (hildakoei bake eta leku lasaia ematen dien jainkoa), Poseidon, eta Zeus.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «▷【 Hiperión 】▷ Titán hijo de Urano y Gea. Dios del Sol y la Luz.» *Mitología griega* 2018-10-01 (Noiz kontsultatua: 2020-05-24).
2. ↑   «Kontu kontari Grezian barrena - Mikel Azurmendi» *armiarma.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-04-01).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q179209
* Commonscat Multimedia: Hyperion (mythology)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* LCCN: no2018059475

 |

* Wd Datuak: Q179209
* Commonscat Multimedia: Hyperion (mythology)

  


| * i
* e
* a
Titanak |
| --- |
| Hesiodoren titanak | 

|  |  |
| --- | --- |
| Titanak | Zeo • Krio • Kronos • Hiperion • Japeto • Ozeano |
| Titanideak | Mnemosina • Febe • Rea • Tetis • Teia • Temis |
| *Koionideak* | Asteria • Leto |
| *Krionideak* | Astreo • Palas • Perses |
| *Japetideak* | Atlas • Epimeteo • Eosforo • Menezio • Prometeo |

 |
| Beste titanak
(idazleen arabera) | Ankiale • Anito • Aristeo • Astrea/Dizea • Aura • Dione • Fosforo • Eurinome • Hekate • Lelanto • Fortzis • Ofion • Tifon |
| Ikus, gainera: Titanomakia |
**Marinel zaharraren balada**, ingelesez *The rime of the ancient mariner*, Samuel Taylor Coleridge (1772-1834) idazle erromantiko ingelesak 1798an idatzitako poema luzea da, Joseba Sarrionandiak euskaratuta. Gustave Dorék libururako prestatu zituen marrazkiak jaso dira baita ere euskarazko edizioan. Poema zazpi partetan dago antolatuta.

Argumentua
----------

Poema marinel madarikatuaren gaia lantzen du: marinelak gezi batez albatrosa (itsas hegaztia) hiltzeagatik untzia madarikatua da eta, ondorioz, itsaso ezezagunetan galdu egingo da, zigorrak eta atsekabeak pairatuz. Bidean heriotza ezagutuko dute eta tripulazio guztia hil egingo da. Marinelak, hori ikusita, damutu egingo da eta izaki guztiei errespetatzeko beharra aldarrikatuko du. Horri esker maldizioaz libratuko da eta ermitau batek barkatuko du, hori bai, penitentzia bat jarriz: joaten den toki guztietan gertatutakoa kontatu beharko du.

Balorazioa
----------

Colerigeren poema luze hau William Wordsworthekin batera idatzitako *Lyrical Ballads* liburuan agertu zen. Denboraz, poemak lortu zuen arrakastaren ondorioz, aparte argitaratu izan da sarritan. Batzuen iritziz poema hau "Erromantizismo ingelesaren manifestu nagusia" eta "gailurra", "benetako maisu lana" da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Iñaki Aldekoa eta Mari Jose Olaziregi: *Literatura Unibertsala*. Eizie-Erein, 2014, 120 or.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q708177
* Commonscat Multimedia: The Rime of the Ancient Mariner

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX2171367
* GND: 4356582-7
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q708177
* Commonscat Multimedia: The Rime of the Ancient Mariner
**Ordua Errusian**|      | KALT | Kaliningradoko ordua | UTC+2 | (MSK−1) |
|      | MSK | Moskuko ordua | UTC+3 | (MSK±0) |
|      | SAMT | Samarako ordua | UTC+4 | (MSK+1) |
|      | YEKT | Jekaterinburgeko ordua | UTC+5 | (MSK+2) |
|      | OMST | Omskeko ordua | UTC+6 | (MSK+3) |
|      | KRAT | Krasnoiarskeko ordua | UTC+7 | (MSK+4) |
|      | IRKT | Irkutskeko ordua | UTC+8 | (MSK+5) |
|      | YAKT | Jakutskeko ordua | UTC+9 | (MSK+6) |
|      | VLAT | Vladivostokeko ordua | UTC+10 | (MSK+7) |
|      | MAGT | Magadango ordua | UTC+11 | (MSK+8) |
|      | PETT | Kamtxatkako ordua | UTC+12 | (MSK+9) |

**Omskeko ordua** UTC baino sei ordu beranduago da (UTC+05:00) eta Moskuko ordua baino hiru ordu beranduago. 2011n Errusia osoa udako ordutegian sartu zen, eta Omskeko ordua UTC+07:00 izan zen, ahalik eta UTC+06:00en finkatu 2014an.

Historia
--------

1991rako arte, Omskeko ordua zen Sobietar Erdialdeko Asiako bi ordu-eremuetako bat izan zen. Omsk oblastaz gain Errusiako Sobietar Errepublika Sozialista Federatiboan, ordu-eremu hau zuten Kazakhstango Sobietar Errepublika Sozialistaren bi herenetan, Kirgiziako Sobietar Errepublika Sozialistan eta Tajikistango Sobietar Errepublika Sozialistan eta Uzbekistango Sobietar Errepublika Sozialistaren ekialdean. Omsk hiriaz gain, Alma-Ata, Frunze (Bixkek), Dushanbe eta Taxkenteko ordua zen. 

Sobietar Batasuna desegin ostean, Omsk oblasta izan zen Errusian ordu-eremu honetan geratu zen bakarra. Erdialdeko Asiako beste herrialdeek ez zuten dagoeneko udako ordutegirik, eta Uzbekistan eta Tajikistan "mendebaldera mugitu" ziren, erlojuak ordu bat aurreratuz. 1990ko hamarkadatik 2010eko hamarkadara, ordutegi asko Moskurantz gerturatzen saiatu ziren; horrela, Siberiako Mendebaldeko Mosku+4 ordutegi guztiak Mosku+3 ordura mugitu ziren, Omskeko ordutegiarekin batuz. 

2016an Altai kraia, Altaiko Errepublika, Tomsk oblasta eta Novosibirsk oblasta mugitu ziren Krasnoiarskeko ordura, (UTC+07:00), Omsk utziz bakarrik Errusian bere ordutegian.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Russia: Putin abolishes 'daylight savings' time change» *BBC News* 2014-07-22 (Noiz kontsultatua: 2023-09-03).
2. ↑   **(Errusieraz)** «СФ одобрил перевод времени в Томской области на час вперед» *AiF* 2016-04-20 (Noiz kontsultatua: 2023-09-03).
3. ↑   **(Errusieraz)** «Срочно: Госдума окончательно утвердила перевод стрелок в НСО на час вперед» *НГС - новости Новосибирска* 2016-06-21 (Noiz kontsultatua: 2023-09-03).

Ikus, gainera
-------------

* Ordua Errusian

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1322118

 |

* Wd Datuak: Q1322118
| **Kalvola** |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Kalvolako armarria. |

 |
| **Berezko izena** | Kalvolan kunta |
| **Herrialdea** |  - Finlandia |
| **Eskualdea** | Hegoaldeko Finlandia |
| **Lurraldea** | Kanta-Häme |
| **Alkatea** | Antti Salonen |
|  |
| **Azalera** | 338,81 km² |
| **Biztanleria** | 3 483 |
| **Dentsitatea** | 10,3 bizt/km² |
| **Sorrera** | 1867 |
|  |

**Kalvola** Hego Finladiako udalerri bat da. Bertako beirazko ontzigintza, bertako granitoagatik eta nekazal-lur zabalengatik ezaguna da.
*Lasikeskus* edo beira-dendak oso ezagunak dira herrian, gainera 3.500 biztanletara iristen den herrian, baso eta laku itzelak daude egun-pasa joateko.

Zer ikusi
---------

### Kalvolako Eliza

Granitoz egindako eliza bere estilo modernoagatik ezaguna da, baina bere baitan eliza finlandiarren estiloa dauka.

### Iittala Beiragintza

1881. urtetik beira lantzen da herri honetan eta diruaren jatorri nagusia izan da ordudanik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q930181
* Commonscat Multimedia: Kalvola

---

 |

* Wd Datuak: Q930181
* Commonscat Multimedia: Kalvola
Thomas Kirken Kresidaren margolana
**Kresida**, Troiako Gerrari buruzko Erdi Aro eta Pizkundeko zenbait liburutan agertzen den pertsonaia bat da, baina ez gai berari buruzko antzinateko liburuetan. Troilo eta Kresidaren istorioko funtsezko pertsonaietako bat da, lehen aldiz, Benoît de Saint-Maureren Roman de Troien agertzen dena, XII. mendean, baina Boccacciok (*Filostrato*), Geoffrey Chaucerrek (*Troilus and Criseyde*) eta William Shakespearek (*Troilus and Cresside*) ere kontatu zutena.

Emakume greziar bat da, troiarrek harrapatua eta esklabu bihurtua, Troilo troiar printzeaz maitemintzen dena, nori betiereko maitasuna agintzen dion. Baina, greziarrei itzultzen dietenean preso elkartruke batean, Diomedes akaiar heroiaren maitale bihurtzen da, honek, Troilo ero moduan jartzen duelarik.

Ez da Iliadako pertsonaia den Kriseidarekin nahastu behar.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2313920
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh90000594
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2313920
*Artikulu hau konderriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Wabash».*
**Wabash konderria** (ingelesez: *Wabash County*) Illinoisko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Mount Carmel da. 2010eko zentsuaren arabera 11.947 biztanle zituen, Wabash kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Wabash konderriak 589,24 kilometro koadro ditu. Horietatik 11,02 ura dira. Beste 578,22 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 20,28 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 11.947 pertsonetatik 11.656 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 158 dira. 73 beltzak edo afroamerikarrak. 17 amerikar natiboak ziren eta 5 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 63 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 10 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 123 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Wabash County, Illinois age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486535
* Commonscat Multimedia: Wabash County, Illinois

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157114786
* LCCN: n81050413
* NARA: 10039298
* **Lekuak**
* OSM: 1801538
* TGN: 2000535

 |

* Wd Datuak: Q486535
* Commonscat Multimedia: Wabash County, Illinois
**Lemuy uhartea** (mapudungunetik: *lemuy*, "basotsua da") Txileko hegoaldeko uharte bat da. Chiloé artxipelagoko uharte handienetako bat da, 97 km2 inguruko azalera duena, eta Puqueldón komuna osatzen du. Uharte Handitik iparraldean Lemuy kanalak eta mendebaldean Yal kanalak bereizten du.

Quinchao uhartea bezala, eskualdeko elektrizitate sarera konektatuta dago Yal kanalean zehar gainean hedatzen den kable handi baten bidez, Chonchi komunetik bereizten duena. Ferry batek ibilgailuak eta oinezkoak ekartzen ditu irlara Huicha sektoretik Chulchuyraino.

Lemuyn Unescok Gizateriaren Ondare izendatutako zurezko hiru eliza daude: Aldachildo, Detif eta Ichuac.

XIX. mendeko amaieran eraiki zen Aldachildoko Jesus Nazareno eliza, 1999ko abuztuaren 10ean Monumentu Nazional izendatu zuten eta 2000ko azaroan Gizateriaren Ondare izendatu zuten. 2005 eta 2007an zaharberritu zuten.  Herriaren erdialdean dago, hondartzatik gertu.

Irudi galeria
-------------

* Aldachildoko eliza.Aldachildoko eliza.
* Detifeko eliza.Detifeko eliza.
* Ichuaceko eliza.Ichuaceko eliza.
* Puqueldoneko eliza.Puqueldoneko eliza.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Juan Adolfo Mancilla Perez: *Pueblos de Chiloé*, p.52. Castro 2008

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1788353
* Commonscat Multimedia: Isla Lemuy, Chile

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 652145857106722922322
* **Lekuak**
* OSM: 5430085

 |

* Wd Datuak: Q1788353
* Commonscat Multimedia: Isla Lemuy, Chile
*Boletus fragrans*

Sinonimoak: *Boletus xanthoporus*

Gida batzuetan, jateko ona dela agertzen da.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 6 eta 12 cm bitarteko diametrokoa. Pulbinatua, errekurbatua,tomentu pixka batekin edo feltro itxura samarrekoa, gero glabroa, ertza beherantz biribilduta. Arre-sepia kolorekoa edo arre iluna.

**Tutuak:** Horiak, sinuado-libreak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak

**Poroak:** Biribilak, horixkak, gero berdexkak; ukitzean urdinera jotzen dute pixka bat.

**Hanka:** 6 eta 8 cm bitarteko garaierakoa eta 2 eta 4 cm bitarteko lodierakoa. Sabelduna, sarritan fusiformea eta sustrai antzekoekin, horia eta arre-gorrixka oinarrirantz.

**Haragia:** Horia, batzuetan ukitzean pixka bat berde-urdin kolorea hartzen du. Usain atseginekoa.

**Etimologia:** *Boletus* terminoaren etimologia eztabaidagarria da. *Fragrans* epitetoa latinetik dator, usaintsua, lurrindua, esan nahi duen "fragrans" hitzetik. Usain atsegina duelako.

Jangarritasuna
--------------

Jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Boletus appendiculatus* delakoaren oinak ere sustrai antzekoak ditu, baina oin erretikulatua du eta ez du fruta usainik.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Hostozabalen basoetan, batez ere arteen basoetan. Taldekoia da, eta puntu beretik hainbat oin ateratzen dira.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 34 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 495 or. ISBN 84-282-0540-X (T. 2). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Morales Pulido Juan, Carmona Perate José Julián.  (1981). Sociedad Micologica Extremeña, Medalla de Extremadura 2019.
**Zurina** edo **oidioa** hainbat landareri erasaten dien onddo gaixotasuna da. Askotan *oidio* hitza erabiltzen den arren gaixotasun hau izendatzeko, zurina ez dute *Oidium* motako onddoek soilik sortzen, baita Erysiphales ordenako beste zenbait onddok ere.

Deskribapena
------------

Landareek pairatzen dituzten gaixotasunen artean errazen antzematen denetakoa da, bere sintomak aski bereziak baitira. Infektatutako aleek hauts zuriaren itxurako orbanak agertzen dituzte hosto eta enborretan. Gehien kaltetutako hostoak behealdekoak dira, baina gaixotasuna landarearen edozein tokitan ager daiteke. Gaixotasuna garatzen den neurrian, orbanak handiagoak eta trinkoagoak bihurtzen dira eta espora asexualen kopuru handiak sortzen doaz.

Zurina hezetasun handiko eta tenperatura ertaineko inguruneetan garatzen da ondoren. Uztak asko murritz ditzake ongi kontrolatzen ez bada.

Sarritan aski da landare gaixoak eguzkia eta ingurune lehorra jasatea gaixotasuna sendatzeko. Hura kontrolatzeko beste modu bat gaixorik dauden hostoak kentzea da, esate baterako kuiatxo eta luzokerretan. Badaude kontrolerako modu ekologikoak ere, adibidez jogurtez edo esne gazurez egindako diluzioak. Azkenik, fungizidak ere erabil daitezke zurinaren kalteak murrizteko.

Zurinak erasandako kukurbitazeoa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6045958
* Commonscat Multimedia: Powdery mildew
* Wikispecies Espezieak: Erysiphales

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4169276-7
* LCCN: sh85085111
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q6045958
* Commonscat Multimedia: Powdery mildew
* Wikispecies Espezieak: Erysiphales
AEBko agintariak Argentinako diktaduraren ekintzekin inplikatzen dituen Buenos Aireseko AEBko enbaxadaren memoranduma
**601 Inteligentzia Batailoia** (jatorriz gaztelaniaz, ***Batallón de Inteligencia 601***) Argentinako Armadako inteligentzia unitate berezia izan zen, 1970eko hamarkada amaieran sortu eta 1985ean desegindakoa. Ospetsu bilakatu da Argentinako estatu terrorismoan eta Cóndor operazioan parte hartzeagatik. Bertako kideek gerrillei eta giza eskubideen aldeko erakundeei buruzko informazioa bildu eta elkarte horietan infiltratu ziren eta, aldi berean, hilketak, bahiketak eta beste abusu batzuk koordinatu zituzten haien kontra.

Bereziki aktiboa izan zen Malvinetako Gerraren aldian. 601 Inteligentzia Batailoiak, gainera, Argentinaz kanpoko ekintzetan parte hartu zuen, adibidez, Luis García Meza Tejadaren 1980ko 'kokainaren kolpea' deitutakoan Bolivian, eta *kontren* (kontrairaultzaileen) unitateei prestakuntza eman zien Lepaterique-Hondurasen 1980ko hamarkadan, baita Hondurasko 316 Batailoiko kideei ere, 601 Inteligentzia Batailoiko eliteen eskutik. Gero, beste eragile batzuei laguntza eman zieten haiek Nikaraguako kontrei Honduras eta Guatemalan prestakuntza eman ziezaieten, une horretan CIAk sandinisten aurka finantzatzen zituenean.

Erreferentzia
-------------

1. ↑    *Argentina reveals secrets of 'dirty war'.*  Buenos Aires News.net 2010-01-29 (Noiz kontsultatua: 2014-12-03).

Ikus, gainera
-------------

* Kondor operazioa
* Automotores Orletti

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q810711

 |

* Wd Datuak: Q810711
Juan Perón mitin batean
**Peronismoa** edo **justizialismoa** higikunde politikoa da, 1940ko hamarkadaren erdialdean Argentinan sortu zena, Juan Perónen eta hark ezarri zuen sistema politikoaren inguruan.

Oligarka lurjabeen eta inperialismoaren kontrako mugimendu gisa sortu zen, eta ideologia abertzale eta populista zuen. Peronismoak armadan eta, batez ere, sindikatu bakarrean bildutako langileen gremioak zituen oinarri. Langileen egoera hobetzea eta kapitalismotik zein komunismotik bereiz izango zen demokrazia soziala sortzea zuen helburu.

Indar handia lortu zuen, langileen laguntzari esker batez ere. Krisi ekonomikoarekin eta Perónek aginpidea galtzearekin batera peronismoak behera egin bazuen ere, gaur egun Argentinako lehen alderdia da. Peronismoaren alderdi politikoaren izena Partido Peronista izan zen eta, Perón hil ondoren, Partido Justicialista.

Peronismoaren ideia nagusi batzuk
---------------------------------

1950ean, Peronek «justizialismoaren hogei egiak» zehaztu zituen eta populismo peronistaren gakoetako asko agertzen dira bertan.

1. Benetako demokrazian gobernuak herriak nahi duena egiten du eta interes bakarra defendatzen du: herriarena.

2. Peronismoa batik bat herriaren aldekoa da. Zirkulu politiko guztiak herriaren kontrakoak dira (...).

8. Ekintza politikoan, peronisten balioak honela daude sailkatuta: lehena, Aberria; gero, Mugimendua eta azkenik, gizakiak.

10. Peronismoaren beso biak justizia soziala eta laguntza soziala dira. Eurokin justizia eta maitasunezko besarkada ematen diogu herriari.

13. Doktrina gabeko gobernua arima gabeko gorputza da. Horregatik peronismoak bere doktrina politiko, ekonomiko eta soziala dauka: justizialismoa.

  

Aníbal Iturmeneta, "El pensamiento peronista". Madrid, 1990.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q464555
* Commonscat Multimedia: Peronismo

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12049012f (data)
* GND: 4045216-5
* LCCN: sh85100025
* NKC: ph164953
* SUDOC: 028709209
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q464555
* Commonscat Multimedia: Peronismo
**Hauteskunde-aliantza** edo **hauteskundeetarako aliantza** (**hauteskunde-ituna**, **hauteskunde-akordioa**, **hauteskunde-koalizioa** edo **hauteskunde-blokea** izenez ere ezagutzen dena) hauteskundeetan aurkezteko soilik dagoen alderdi politikoen edo norbanakoen elkartea da.

Aliantzako alderdi bakoitzak bere politikak ditu, baina aldi baterako desberdintasunak alde batera uztea aukeratzen du helburu eta ideologia komunen alde, hautesleen laguntza batu eta hautatuak izateko. Batzuetan, hauteskunde-aliantza bat helburu politiko oso desberdinak dituzten alderdiek osa dezakete, zeinek baliabideak batzea adosten baitute hautagai edo alderdi jakin batek boterea irabazteko.

Hauteskundeen ondoren osatutako koalizio batek ez bezala, hauteskunde-aliantza bateko bazkideek ez dute hautagairik aurkezten elkarren aurka, baina haien aldekoak aliantzako beste kideen hautagaien alde bozkatzera animatzen dituzte. Hauteskundeetan arrakasta handiagoa duen alderdi handiago batekin egindako akordio batzuetan, alderdi txikiek hautagaiak aurkezten dituzte alderdi handienaren banderapean, eta alderdi txikiagoko hautetsiak alderdi handiagoko hautetsiekin batera eserita daude kabinetean. edo legegintzaldia. Hauteskundeen ostean elkarlanean jarraitzea dute helburu, adibidez, elkarrekin kanpaina eginez, iritzi komunak dituzten gaietan. Aliantza hauteskundeetatik harago irauten badu, elkartea talde parlamentarioa da.

Alderdi nagusi baten hautagaia onartzea edo izendatzea eskainiz, alderdi txikiek hautagaiaren plataforman eragiteko moduan egon daitezke.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q388602
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2006001985

 |

* Wd Datuak: Q388602
**Zilindroa** zer den ulertzeko bideoa.

---

Bideo hau Jakindun elkarteak egin du. Gehiago dituzu eskuragarri euren gunean. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu **hemen**.
Zilindro baten irudiaZilindro baten irudia
3D eredua
**Zilindro** bat forma geometriko bat da, laukizuzen baten biraketaz sortzen dena. Hiru aurpegi ditu: bi zirkulu plano kurbo batez batuak, bi aurpegi horiekiko elkarzuta dena.

Neurriak
--------

### Bolumena kalkulatzea

**Zilindroa**ren bolumena kuboarena edo edozein paralelepipedorena bezala kalkulatzen da: Oinarriaren azalera bider altuera. Kasu honetan oinarriaren azalera zirkulu batena bezalakoa da eta altuera {\displaystyle h\,}:

{\displaystyle B=\pi r^{2}\cdot h}
### Aldearen azalera

Aldearen azalera kalkulatzeko edozein laukizuzenarena bezala kalkulatzen da (oinarria bider altuera). Kasu berezi honetan oinarria zirkunferentzia baten perimetroarena bezalakoa da eta altuera {\displaystyle h\,}:

{\displaystyle A\_{aldea}=2\pi r\cdot h}
### Azalera osoa

*A* azalera guztia kalkulatzeko honako formula erabiltzen da, hau da, aldearena eta bi oinarriena gehituz:

{\displaystyle A=2\cdot A\_{oinarria}+A\_{aldea}=2\cdot \pi r^{2}+2\pi rh=2\pi r(r+h)}

 Ariketak
---------

* Zilindroa
* **Zilindroa** eta **zilindroaren azalera** lantzeko ariketa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q34132
* Commonscat Multimedia: Cylinders

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4191378-4
* NKC: ph943754
* AAT: 300378890
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q34132
* Commonscat Multimedia: Cylinders
**Zilene** mendia (grezieraz Κυλλήνη, *Kyllếnê*), greziar mitologian, Arkadia eta Akaiaren arteko mugan dagoen Peloponesoko 2374 metroko garaiera duen mendi batek jasotzen duen izena.

Zilene mendia (gaur egun Ziria), Peloponesoko mendi handien artean ekialderen dagoena da. Iparralderantz irekitzen den zortzi kilometro eta erdiko zirkuluerdi bat eratzen du, inguruko mendien artean nabarmentzen delarik. Leizeak ditu, horietako batzuk, estalaktitekin

Han erditu zuen Maiak Hermes. Bere tontorrean, azken jainko honi eskainitako tenplu bat zegoen. Zileniar adjektiboa, jainkoak jasotzen duen epitetoetako bat da, eta olerkari greziar eta erromatarrek, lira, "zileniarra" deitzen zuten, jainko honek lira musika tresna sortu izanagatik.

Plinio Zaharrak, "zozoak, zuri soilik Arkadiako Zilenen jaiotzen zirela, eta ez beste inon" zioen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1232572
* Commonscat Multimedia: Mount Kyllini

---

* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 41404

 |

* Wd Datuak: Q1232572
* Commonscat Multimedia: Mount Kyllini
**Zilar nitrato** (**AgNO3**) gatz ez-organiko mistoa da. Konposatu kimiko hau oso erabilia da beste soluzio batzuetan kloruroaren presentzia detektatzeko.

Oliotan diluituta dagoenean, kobrearekin erreakzionatzen du kobre nitratoa osatuz: iragazi eta iragazkian geratzen dena zilarra da.

Zilar nitratoa kolorerik gabeko kristalino solidoa da. Zilarrezko konposatu gehienak ez dira uretan disolbatzen. Ilundu dezake argiak bere gainean distira egiten badu. Agente oxidatzailea da. Gehienetan zilar ioia erreduzitzen da, baina batzuetan nitrato ioia erreduzitzen da. Kobrearekin erreakzionatzen du, zilarrezko kristalak eta kobre nitratoa egiteko. Zilar, nitrogeno dioxido eta oxigeno bihurtzen da berotzen dutenean. Kostu gutxien duen zilarrezko konposatua da. Zilar oxido marroi argia sortzeko baseekin erreakzionatzen du.

Sodio kloruroarekin (gatz arrunta) nahasten bada, erreakzionatu egiten du, sodio nitratoa eta zilar klorurozko prezipitatu zuria bihurtuz.

Historia
--------

Alberto Magnok, XIII. mendean, zilarraren disoluzio bidez urrea eta zilarra bereizteko azido nitrikoaren gaitasuna dokumentatu zuen. Magno zilar nitratoaren ondoriozko soluzioak azala ilundu zezakeela ohartu zen. Bere izen arrunta, orduan, azido nitriko platoa zen.

Aplikazioak
-----------

Herrialde askotako farmakopean zilar nitratoa, zilarrarekin berarekin batera, antiseptiko eta desinfektatzaile gisa erabiltzen dute, bide topikotik aplikatua.

Argazkiguntzan ere erabiltzen duten konposatua da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2009] eta [Farmakoak Hiztegia] [2022]
2. ↑   **(Ingelesez)** Szabadváry, Ferenc.  (1992). *History of analytical chemistry.*  Taylor & Francis, 17 or. ISBN 2-88124-569-2..
3. ↑   Calabrese, Alberto I.; Astolfi, Emilio A..  (1969ko urtarrila). *Toxicología.*  Buenos Aires, Argentina: Kapelusz, 190 or. OCLC .14501248.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Silva, Pedro Costa.  (1993). *Fundamentos de Fotografía.*  Editorial Universitaria ISBN 9789561109148..

Kanpo estekak
-------------

**Luanda errorea in Modulu:Autoritate\_kontrola at line 552:attempt to index field 'datavalue' (a nil value).**
**Ubre Blanca** (1972 - 1986), gaztelaniaz *Errape Zuri*, esne-ekoizpen miresgarriagatik ezagun egin zen behi kubatarra izan zen. Kubako Iraultzaren ondoren, Fidel Castrok Kubako nekazaritza modernizatzeko egindako ahaleginak sinbolizatu zituen behiak, beste adibide batzuekin batera: kafe-landaketetan hobekuntza, André Voisinen abeltzaintza arrazionalareko sistema eta mikrojet ureztatzeak.

Behiaren lorpenak
-----------------

Fidel Castrok Ubre Blancaren ekoizpen miresgarria aipatu izan zuen zenbait hitzalditan, komunismoak abereen hazkuntzan emaitza hobeak lortzen zituela erakusten duelako froga gisa. Gainera, Ubre Blancaren lorpenak sarritan albiste izan ziren Kubako hedabideetan. 

Kubako agintarien arabera, Ubre Blancak 109,5 litro esne (lau bider behi arrunt baten ekoizpena) ekoitzi zituen 1982ko urtarrileko egun batez. Ubre Blancak 24.268,9 litro esne ekoiztea lortu zuen 305 egunetan (edoskitze aldi bat), 1982ko otsailaren amaieran. Bi balentriak errekorren Guinness Liburuak munduko errekor izendatu zituen. Behia Holstein zezen baten eta zebu eme baten arteko gurutzaketa zen.

1985ean, Ubre Blanca 13 urte inguruko adinarekin hil zen, eragindako heriotzarekin. *Granma* Alderdi Komunistaren egunkariakorrialde nekrologiko osoa eskaini zopm. Taxidermista kubatarrek Albaitaritzako Zentro Nazionaleko atariko erakusteko kontserbatu zuten gorpua. Bere jaioterrian, Nueva Geronan, marmolezko estatua bat eraiki zuten behiaren omenez. Behia hil zenetik, zientzialari kubatarrak arrakastarik gabe saiatu dira Ubre Zuria klonatzen, izoztutako ehunaren laginak erabiliz. 

Sobietar Batasuna desagertu ondorengo kolapso ekonomikoan, 1989tik aurrera, Kubako abelburuak 1980ko 10 milioi abelburuko kopurutik erdira jaitsi ziren.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, gaztelaniazko wikipediako «Ubre Blanca» artikulutik itzulia izan da, 2022-07-26 data duen 144974150 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2022-07-26 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.

1. ↑  Acosta, Dalia. *Still a Dream to Clone Miracle Cow*. Terramerica
2. ↑  Coman, Julia. Sydney Morning Herald, June 22, 2002
3. ↑   Jensen, Benjamin. «The Story of Fidel Castro’s Milk Obsession» *The Ridge Review* (Noiz kontsultatua: 2023-08-30).
4. ↑   **(Ingelesez)** Fritsch, Peter; Street
Journal, Jose De CordobaStaff Reporters of The Wall.  (2002-05-21). «Udderly Fantastic: Cuba Hopes To Clone Its Famous Milk Cow» *Wall Street Journal* ISSN 0099-9660. (Noiz kontsultatua: 2023-08-30).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7876591

 |

* Wd Datuak: Q7876591
**Celeborn** (elfoeraz *Zilarrezko zuhaitza*)Tolkienen legendariumeko fikziozko pertsonaia bat da, Erdialdeko Lurralde guztiko jaun elforik jakintsu eta boteretsuenetako bat. Zuhaitzen Aroetan, Endorren gaztaroan jaiotako sindar azpiadarreko elfoa zen. Belerianden bizi izan zen, Doriath erresuman, hau suntsitua izan aurretik. Thingol erregearen senidea zen. Han Galadriel ezagutu zuen honek hiriburua zen Menegrothera eginiko bisita batean, eta zehaztu gabeko denbora epe baten ondoren (Eguzkiaren Lehen Aroan) ezkondu egin ziren eta alaba bakarra izan zuten, Celebrian izenekoa.

Beleriand urpean hondoratu zenean, Celeborn eta Galadriel Lindonera abiatu ziren, non Eguzkiaren Bigarren Aroko zortzigarren menderaino bizi izan ziren, garai horretan Eregionen ezarri zirelarik. Handik denbora batera, Zeleborn eta Galadriel joan egin ziren eta Lothlorien erresuma sortu zuten, Celebranten, denborarekin Sauronen etsairik handienetako bat bihurtu zen elfo erresuma bat.

Eraztunaren Gerran, Celebornek eta Galadrielek Eraztunaren Elkartearen kideak hartu zituzten eta opariak eta aholkuak eman zizkieten. Beranduago, Lothlorien Oihan Beltzean kokatuta zegoen Dol Guldurretik zuzendutako hiru erasotik onik irten zen. Eraso hauek Eguzkiaren Hirugarren Aroko 3019. urteko martxoak 11, 15 eta 22an gertatu ziren. Gerra amaitu eta gutxira, Galadrielek Dol Guldurreko harresiak bota zituen, eta tokia garbi geratu zen (Eguzkiaren Hirugarren Aroko 3019. urteko martxoak 28an). Apirilak 6an Celebornek Thranduilekin topo egin zuen eta elkarren artean banatu zuten Oihan Beltza (gainera *Hosto Berdeen Oihana* edo *Eryn Lasgalen* deitzera pasako zena): Thranduilek iparraldeko zatiarekin geratzea erabaki zuen, Celebornek hegoaldekoa nahiago izan zuen bitartean, eta Ekialdeko Lorien deitu zuen. Erdian geratzen zen zatia Beornidei eta Oihaneko Gizakiei eman zieten.

Galadriel abiatu ondoren, Celeborn berehala nekatu zen eta Rivendelera erretiratu zen. Baina handik denbora batera, zehazki noiz izan zen ezagutzen ez den arren, Celeborn bera ere Aman edo Lurralde Ustelezinetara abiatu zen.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Zuhaitzaren enborrean pausatzen ziren bi eserlekutan, eta adar baten paliopean, Celeborn Jauna eta Galadriel zeuden. Apopiloei ongietorria emateko altxatu ziren, elfoen ohituren arabera, baita errege boteretsutzat hartzen zirenenak ere. Oso altuak ziren, eta Dama ez zen Jauna baino txikiagoa, eta ederrak eta grabeak. Zuriz jantzita zeuden eta Damaren ilea urrezkoa zen eta Celeborn Jaunarena zilarrezkoa, luzea eta distiratsua; baina ez zegoen zahartzaro zantzurik eurengan, euren begien sakontasunean izan ezik, hauek sarkorrak baitziren lantzak bezala izarren argitan eta hala ere sakonak, oroitzapen putzuak bezala. Eraztunen Jauna, "Galadrielen Ispilua" |  » |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q719208

 |

* Wd Datuak: Q719208
Zelta gurutzea
**Zelta gurutzea**, gurutze katolikoa biribil batekin elkartuz eratutako irudi edo erlijio ikono bat da. Sinbologia eztabaidagarria du, nahiz eta jatorri jentil edo paganoa izan dudarik gabe.

Beste euskarazko izendapen batzuk: *gurutze zelta*, *keltiar gurutzea*...

*Zeltiar gurutze* izena gaizki sortuta dago, ez baitago *Zeltia* izena duen ezer.

### Sinbolismoa eta historia

Zelta gurutzea
Zelta gurutzea
Zelta gurutzea V. mendearen inguruan agertu zen Europan. San Patrizio eta antzerako apostoluen bidez zeltak kristautasunera bihurtu ziren. Zelta herria, Britainiar Uharteetan, Galiako ipar-mendebaldean eta Germanian edo Europa erdialdean kokatutako indoeuropar herri bat zen. Garai hartan batu ziren gurutzea eta zirkulua zen, bereziki aurreneko zelta apaizen izendapenekin.

Gurutzearen zirkulua eguzkiaren ikur bat dela uste da, nahiz eta beste interpretazio batzuk ere egon. Honek, Bran, eguzkiaren jauna, zelta erregeekin zerikusia omen du, halere antzinagoko ohiturak ere badaude, hauen interpretazioaren arabera olatu eta itsasoaren jainkoa izango litzateke. Jainko erraldoi hau buru batez dago irudikatuta, burua mozturik hiltzea eskatu baitzuen eta buru hau bera Londresko Muino Zurian lurperatu zedila, handik uharteak babestuko baitzituen argirik ikusi gabe jarraitzen baldin bazuten.

### Gaur egungo erabilerak

Nahiz eta inoiz ez zen alemaniar Hirugarren Reich delakoaren ikur ofiziala izan, gaurko egunez zelta gurutzeak zenbait talde faxista eta nazionalsozialistek erabiltzen dute mundu osoan zehar. Nazionalsozialismoa egiaztatzeko ikur paganoen erabilpenean kokatu behar da hau, enbor semitikotik datorren erlijio katolikoa ezeztatu nahian eta europar herrialde zahar aurrekristauen kulturara itzultzeko saiakera batean: ariarrak, grekoak edo zeltak. Honenbestez, trantsizio edo aldaketa ikur bat izango litzateke.

Gaur egun erabilera politiko interesatuak ere ematen zaizkio. Halere nazio zeltak deritzen lurralde edo eskualdeetan bere erabilera erabat kulturala eta estetikoa da, askotan apaingarri gisa erabiliz.

Ikus, gainera
-------------

* Gurutze
* Lauburu
* Triskel
* Zelta mitologia
* Nazio zeltak
* Hizkuntza zeltak
* Zelta

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Keltiar gaiei buruz jakingura duen jendearen komunitate birtuala.
* **(Ingelesez)** Celtic Crosses: zelta gurutzeen sinbolismoa eta historia.
* **(Ingelesez)** Zelta gurutzea ikur paganoa ote da?
* **(Ingelesez)** Zelta gurutzearen jatorri eta diseinuak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q229788
* Commonscat Multimedia: Celtic crosses

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 13556472w (data)
* SUDOC: 050837842
* AAT: 300010048

 |

* Wd Datuak: Q229788
* Commonscat Multimedia: Celtic crosses

  


| Zelta nazioak |
| --- |
|  Irlanda ·  Eskozia ·  Gales ·  Bretainia ·  Kornualles ·  Man |
Hatshepsuten tenplua
**Dair al Bahri** (arabieraz: دير البحري‎, *Dayr al-Bahri*) Egiptoko aztarnategi garrantzitsua, Niloko ibaiaren eskuinaldean, Karnakeko hiriaren aurrean. Bertan dago Hatshepsut erreginak Senenmut arkitektoari eraikiarazi zion tenplua (K.a. 1500. urtea). Tenplutik hurbil Maspero egiptologo frantsesak 1881. urtean lurpean aurkitu zuen Mentuhotep II.aren hilobi-tenplua dago (K.a. 2050. urtea).

Deir el-Bahariko oinplano orokorra.

Mentuhotep II.aren hilobia
--------------------------

Inperio Ertaineko hileta eraikinen multzo aipagarriena XI. dinastiako Mentuhotep II.a (K.a. 2064-2013) faraoiarena izan zen, Deir el-Bahari amildegian eraiki baitzen. Harkaitzean zulatuta zegoen hilobia, handikienak egon ohi ziren bezala. Sarreraren aurrean, patio zabal bat zegoen, eta haren atzean bi terraza angelu-zuzen altxatzen ziren, zentrokideak, tumulu edo piramide formako egitura batean amaitzen zirenak, pilare oktogonalezko zutabedi bikoitza zutela inguruan. Egun erabat hondatua dago monumentua.

Hatshepsuten tenplua
--------------------

Hatshepsut erreginak (K.a. 1479-1457), Mentuhotep II.aren hilobi tenplua zegoen toki bera aukeratu zuen bere tenplua eraikitzeko, hain zuzen ere, Erregeen Haranaren beste aldean zegoelako. Senenmut arkitektoak zuzendu zituen obrak, tenpluaren alboko kapera batean irakurri ahal daitekeenez. Ez da ohikoa arkitektoaren izena bere obran azaltzea, baina heste iturri batzuetatik jakin da garrantzi handiko pertsonaia eta erregina oso hegikoa zela Senenmut hori.

Eraikina, funtsean, hiru plataformaz dago osatua, eta euren artean aldapa batzuen bidez daude lotuak. Barrenekoa patio ireki bat da eta atari bat du atzean. Erdiko eta goreneko solairuek harkaitzean zulatutako beste areto batzuk ere badituzte. Senenmutek, tenpluak inguruko paisaiarekin bat egitea ez ezik, lau angeluko eta poligono formako zutabeek argi-itzal joko ikusgarri bat eragitea ere lortu zuen, tokiko eguzki indartsuak efektua areagotzen zuela (ez da ahaztu behar Deir el-Bahari dela, mundu osoa hartuta, udan tenperatura handienetakoak izaten dituen tokietako bat).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*

Ikus, gainera
-------------

* Erregeen harana

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q373909
* Commonscat Multimedia: Deir el-Bahari

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 246607991
* BNF: 11951326n (data)
* GND: 4230882-3
* LCCN: no97019539
* SUDOC: 027483452
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 21104

 |

* Wd Datuak: Q373909
* Commonscat Multimedia: Deir el-Bahari

25°44′18″N 32°36′28″E﻿ / ﻿25.73833°N 32.60778°E﻿ / 25.73833; 32.60778
**Zelebrindor**, Tolkienen legendariumean agertzen den fikziozko pertsonaia bat da. Bere istorioa, Eraztunen Jauna eleberriaren eranskinetan kontatzen da. Dunadan bat da, Zelepharnen semea eta Arthedaineko bosgarren erregea. Bere izena, sindarinezkoa da, bere itzulpena ezagutzen ez den arren, eta soilik zeleb hitza itzul daiteke, "zilarrezkoa" esan nahi duena.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1062. urtean jaio zen, eta bere aitaren oinordeko bihurtu zen hau 1191. urtean hil zenean. Laurogei urteko erregealdiaren eta 209 urteko bizitzaren ondoren, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1271. urtean hil zen, bere oinordekoa, bere seme Malvegil izan zelarik.

Tolkienek, Eraztunen Jaunaren A eranskinari buruz idatzi zituen lehen testuetan, non Elendilen ondorengoen istoria kontatzen den, Zelebrindorrek, Zelemenegil izena zuen eta hamazazpigarren oinordekoa, eta, beraz, Arthedaineko zazpigarren erregea zen. Ondorengo bertsio batean, hamabosgarren oinordekoa eta Arthedaineko bosgarren erregea izatera pasa zen, bere izena, Zelebrindolgatik aldatu zelarik, azkenik, Zelebrindor deitzen amaituz.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Zelepharn** | **Arthedaineko erregea**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1191-1271 | Ondorengoa**Malvegil** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2714770

 |

* Wd Datuak: Q2714770
**Times Beach** St. Louis konderrian (Missouri, AEB) dagoen herri hustua da.

Historia
--------

1982ko azaroaren 10ean, Ingurumena Babesteko Agentziaren (EPA) arabera, 1.400 biztanleko herria dioxinaz kutsatutako ehun udalerrien zerrendan zegoela jakinarazi zuen kazetari batek. Abenduaren 3an agentziako hainbat teknikari lurzoruan laginak hartzen hasi ziren. Handik bi egunera, herriak inoizko uholde larrienak jasan zituen eta herritar asko ebakuatu zituzten. Abenduaren 23an, biztanleak etxera itzultzen hasi zirenean, EPAk laginen emaitzak eman zituen: dioxina tasa onargarritzat jotzen zena baino 300 aldiz handiagoa zen. Orduan hasi ziren gai toxikoa herritarren gaixotasun tasa izugarriarekin erlazionatzen.

Gaia komunikabideen azaletara iritsi zen, eta herrian izua zabaldu. 1983ko otsailean AEBetako gobernuak Times Beach erostea erabaki zuen, 30 milioi dolarren truke. Biztanle guztiei ostatu eman, kalte-ordainak banatu, herria suntsitu eta kutsatutako lurrak erraustuko zituztela esan zuten. Herria desagerrarazi zuten, errudunengana eramaten zuten froga guztiak bezala.

J. F. Quennyk 1901ean sortu zuen Mosanto enpresa ezaguna Saint Louisen (Missouri). Industria kimikoaren sektorean berehala nabarmendu zen Monsanto, eta 1925ean enpresako zuzendari eta langileentzat udaldi gune bat sortu zuten hiritik kilometro gutxira, Meramec ibaiaren ertzean. Apurka, gunea biztanle iraunkorrak erakartzen hasi zen eta, hala, Times Beach benetako udalerri bihurtu zen.

1970eko hamarkadaren hasieran hautsak hartu zituen Times Beacheko asfaltatu gabeko kaleak, eta udalak Bliss Waste Oil Company enpresarengana jo zuen konponbide bila. Enpresak olio hondakinak berreskuratzen zituen, eta kaleak hondakin horiez egindako lokatzez estaltzea proposatu zuen.

Hildako animaliak nonahi agertzen hasi ziren, eta herritarrek EPAn salatu arren, agentziak ez zuen ezertxo ere egin. Gaixotasunen Kontrolerako Zentroak 1971n egindako azterketaren emaitzen arabera, PCB, 2,4,5-T herbizida eta dioxina gai toxikoen tasak asaldagarriak ziren herrian. Baina EPAk afera isilean gordetzea lortu zuen.

Hainbat testigantzek Bliss Wastek zabaldutako hondakinak Monsantotik zetozela adierazi arren, bi enpresen arteko erlazioa frogatzen zuen dokumentu bakar bat ere ez zen lortu. 1983an Reagan administrazioak EPAren zuzendari Anne Burfordi Times Beach txostena "izozteko" eskatu ziola azaleratu zen. Burfordek dimititu egin zuen, baina Monsanto ez zen larritu: bere administrazio kontseiluko kide izandako William Ruckelhaus izendatu zuen EPAk ordezko.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6   Irazustabarrena, Nagore.  (2012-11-11). «Mapatik ezabatutako herria eta errua» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2434664

 |

* Wd Datuak: Q2434664
**Anaia Handia**, herrialde askotan ***Big Brother*** eta gaztelaniaz mintzatzen diren herrialdeetan ***Gran Hermano***, telerrealitateko telesaio bat da. Ohiko formatuan, aurrez aukeratutako pertsona multzo bat, aurrez elkar ezagutzen ez dutenak, etxe batean bildu eta horien bizimodua emititzen da zuzenean. Pertsona horiek lehiatu egiten dira elkarrekin hainbat froga eta bozketaren bitartez etxetik eta horien emaitza lehiakideak kaleratzea izaten da. Irabazlea etxean geratzen den azken pertsona da. 1999ko irailean emititu zen saioa lehen aldiz Holandan eta geroztik 70tik gora herrialdeetan plazaratu da.

Euskal herritarren parte hartzea
--------------------------------

### Eztabaida Espainiako *Gran Hermano* telesaiotik Argi Gastaka kanporatzeari buruz

Argi Gastaka Espainiako Tele 5 kateko *Gran Hermano* telerrealitateko saiotik **kanporatzea** 2013ko maiatzean espainiar gizartean eztabaida bizia eragin zuen gertaera izan zen. Saioko arduradunek saioan parte hartzen ari zen Argi Gastaka Ganboa lehiakideak, bilbotarra eta 20 urtekoa, "ETAk aurrera jarraitzeko" manifestazio batera joana zela adierazteagatik kanporatu zuten, gazteak berehala txantxa bat zela adierazi eta barkamena eskatuta ere. Kanporatzeak eztabaida bizia eragin zuen gizartean, Internet bereziki eta gaia mundu mailako *trending topic* bilakatu zen kanporatzearen ondorengo orduetan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q127173
* Commonscat Multimedia: Big Brother (franchise)

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4599258-7
* LCCN: sh2007001213
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q127173
* Commonscat Multimedia: Big Brother (franchise)
**Marta Raquel Zabaleta** (Alcorta, Santa Feko probintzia, Argentina, 1937) ekonomialaria, gizarte zientzialaria, idazlea, poeta,  saiakeragilea, akademikoa eta kultura sustatzailea da. Txiletik eta Argentinatik erbesteratu zen eta Erresuma Batuan bizi izan da, 1976az geroztik.

Biografia
---------

1960an, Kontulari Publiko Nazionaleko eta Banatzaile Peritu titulua lortu zuen Litoraleko Unibertsitate Nazionalean. Bere espezialitate akademikoak Latinoamerikako garapen ekonomiko eta sozialera bideratuta daude (MSc Santiago, ESCOLATINA, Universidad de Chile, 1963-64). D.Phil jaso zuen. Garapenerako Ikerketetan, IDS, Sussexeko Unibertsitateko Garapen Ikasketen Institutuan, 1989an. Txilen Augusto Pinocheten (1973) de facto erregimenak jazarri zuen. Raúl Lastiri Argentinako presidentearen dekretu baten bidez etxeratua, 1973an Jorge Rafael Videla (1976) jeneralaren de facto gobernuak kanporatuko zuen. Erresuma Batura erbesteratu zen. Yanina Andrea eta Tomás Alejo Hinrichsen Zabaletaren ama ere bada.

Orain, "zaharragoa" izanik, berdintasunezko mundu baten aldeko borrokan bortizki jazarria izan arren, porrot egin ez izanaren harrotasunari eusten dio. Erbestean hasitako kultur antolatzaile eta sustatzaile lana askotarikoa, zabala eta laburbiltzeko zaila da. Bere iraganari buruzko gogoeta eginez, beste gauza batzuen artean, erbesteko traumak ezarritako hogeita hamar urteko isilune baten ondoren poesia idaztera eraman zuen.

Idazle eta poeta gisa, bere idatziak, gaztelaniaz eta zenbaitetan ingelesera eta beste hizkuntza batzuetara itzuliak, hainbat herrialdetako aldizkari eta egunkari askotan eta nazioarteko webguneetan agertu dira, baita bere lan zientifikoa ere. Bere poema asko nazioarteko arte eta poesia erakusketetarako eta antologietarako hautatu dituzte. Hainbat herrialdetako bideo eta dokumental ugariren ardatza izan da eta 1976tik aurrera gaztelaniaz eta ingelesez arrazoi anitzengatik elkarrizketatu izan da aldian behin. Bere urtebetetzea hainbat urtez ospatu du The Guardian-ek, 1996tik aurrera.

Zabaletak estatuko eta nazioarteko mailan jarduera akademiko eta artistiko ugari eta anitzetan koordinatu eta parte hartu du. Gainera, 1996an sortu zuen, eta koordinatzen du oraindik ere, 'Mujeres y Palabras en el Mundo' artista eta itzultzaileen nazioarteko sarea, baita 2001etik Latinoamerikako Gizarte Ikerketen Europako Kontseiluko lantaldea (CEISAL) ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Poemas de Marta Zabaleta.*  Poemas del Alma.
2. ↑  ID=Shaharazad Blog Cultural de Marta Zabaleta

Kanpo estekak
-------------

* Marta Zabaletaren Berriak bloga

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24007192
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 8622979
* ISNI: 0000 0001 1467 3685
* GND: 173671977
* LCCN: n00098250

 |

* Wd Datuak: Q24007192