recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Manuel Maria Smith Ibarra** (Bilbo, 1879ko urtarrilaren 4 - Getxo, 1956ko abuztuaren 18) arkitekto bizkaitarra izan zen.

Familia irlandarrekoa, Smithek Urduñako jesuiten eskolan ikasi zuen. 1896an Madrilen arkitektura ikasketak hasi zituen, *École des Beaux Arts* irakasketa eredua jarraituz. Bere lehen estudioa Bilboko Gardoki kalean izan zuen, eta ondoren Lutxana kalean. Bere lehen proiektua Restituto Goioagaren etxea izan zen Negurin. Ondoren, Negurin bertan, familiabakarreko etxebizitza ugariren proiektuak garatu zituen.

1936an Bordelera joan zen bere familiarekin han bizitzera. Espainiako Gerra Zibila amaitzean bueltatu, eta birrindurik topatu zuen Euskal Herria. Orduan, jauregiak baino, familia anitzeko etxebizitzak eraiki zituen. Garai honetako obra garrantzitsuena Gernikako plazan eginiko etxebizitzak izan ziren 1939ean.

Bizkaian, Ingeles estiloaren aitzindaria izan zen Smith Ibarra, Neguriko burgesiarekin harreman estuak izan zituela. Horrela, bere lanik garrantzitsuenak Getxon topa daitezke: Algorta, Areeta eta Neguri auzoetan. Lan horren erakusgarri ikusgarri bezala, Luis Lezama Legizamon, Olasoko Markesa, edo Jose Joaquin Ampuerori eginiko etxe paregabeak ditugu.

Bere lanen artean bost langile-auzo topa ditzakegu. Bere ustetan, dentsitate txikiko hirigintza edozein gizarte-mailarako egokia zen eta horren bultzatzaile sutsua bihurtu zen.

Lan nagusiak
------------

Atxuriko geltokia
* San Mames estadioa (1913-2013), Bilbo
* Artatza jauregia, Leioa, 1914
* Atxuriko geltokia, Bilbo, 1915
* Sota etxea, Bilbo, 1919
* Carlton hotela, Bilbo, 1919
* Víctor Chávarri Anduizaren jauregia, Leioa
* Martínez Rivas familiaren jauregia, Algorta- Getxo
* Lezama Leguizamonen jauregia, Getxo
* Aldauri etxea, Getxo

Bibliografia
------------

* Juan Daniel Fullaondo Errazu, *Manuel María Smith e Ibarra: Arquitecto 1879-1956*. (1981, ISBN 84-85572-23-8)
* Maite Paliza Monduate, *Manuel María de Smith Ibarra: Arquitecto 1879-1956*. (1988, ISBN 84-7752-012-7)
* Euskal Herriko Arkitektoen Elkargo Ofiziala, *Manuel María de Smith Ibarra, arquitecto*. (1991, ISBN 84-87813-00-3)

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Manuel Maria Smith Ibarra Auñamendi entziklopedian

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3845022
* Commonscat Multimedia: Manuel María Smith

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 69815309
* ISNI: 0000 0000 1273 5523
* GND: 122634144
* ULAN: 500326157
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 110211
* Lur: 05429/eu\_s\_2481/s2481
* DBE: url
* **Arkitektura**
* COAM: 1036

 |

* Wd Datuak: Q3845022
* Commonscat Multimedia: Manuel María Smith
**Margarita Arenaza Velasco** (Arrasate, Gipuzkoa, 1925eko azaroaren 3a - Fuengirola, Malaga, 2019eko abuztuaren 14a) erraketista profesionala izan zen 33 urtez, 1941tik 1974ra, aurrelari postuan jokatu zuen, Kataluniako, Madrilgo eta Mexikoko frontoietan, "Mondragonesa" , "Margarita" eta "Mondra "izengoitiak erabili zituen kantxan.

Biografia
---------

Eusebio Arenaza *Paparbaltz* aretxabaletarra eta Maurina Velasko palentziarra Arrasatera ezkondu ziren 1921ean eta bertan jaio ziren Juanita (1923), Margarita (1925), Amparo (1933) eta Jose Luis (1939) seme-alabak. Laurak kirolariak izan ziren: neskak erraketistak eta mutila Arrasateko Juventud Deportiva Mondragoneko futbolaria. Aitak Unión Cerrajeran egiten zuen lan eta amak egunkariak – besteak beste, "El socialista"- saltzen zituen Portaloiko kiosko batean.

1936ko Gerra garaian Elorrion aurkitzen zen 11 urteko Margarita, Amparo 3 urteko ahizpa txikiarekin eta bertan egin zuen bat Madrilen ikasten ari zen Juanita ahizpa nagusiarekin eta izeba baten laguntzarekin Santurtzitik "Habana" itsasontzian Frantziara ihes egin zuten. Erbestean hilabete batzuk eman ondoren, Arrasatera itzuli ziren.

Erraketista ibilbidea
---------------------

Arrasateko Zaldibar frontoian eman zituen lehen pilotakadak eta bertan trebatu zen. Ahizpa Juanita eta lehengusina Justi eta Mirenen eredua jarraituz erraketista ibilbidea hartu zuen eta Sabadellgo Sabadell frontoian, Bartzelonako Sol y Sombran, Madrilgo Madrid eta Chiqui-Jai frontoietan eta Mexikoko Colon eta Metropolitano fontoietan jokatu zuen

Erretiroa
---------

1953an jokatzeari utzi zion tarte batez, baina berriro itzuli zen kantxara Mexikon eta jokatzen jarraitu zuen, harik eta 1974an pilotari behin betiko agur esan zion arte.

Heriotza
--------

Malagako Fuengirolan eman zituen azken urtean, bertan hil zen 2019eko abuztuaren 14a.

Omenaldiak
----------

* 2018an Arrasateko Udal Kirol Sailak, "ArraSasoi: Hamabi hile, Hamaika gai" ekimenaren barruan Emakume Erraketistei buruzko hainbat ekitaldi antolatu zituen; Erakusketa, Dokumental emanaldia eta erakustaldi partida. Kirol horretan protagonista izan ziren lau arrasatear gogoan: Justi Arenaza, Miren Arenaza, Juanita Arenaza eta Margarita Arenaza.
* 2018an Arrasateko emakume erraketistak omendu zituzten Uarkape frontoian.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Las estrellas femeninas del frontón» *El Diario Vasco* 2018-01-13 (Noiz kontsultatua: 2023-01-03).
2. ↑    «Emakume Raketistak. Iragana eta Etorkizuna» *Arrasateko Udala* (Noiz kontsultatua: 2022-10-29).
3. ↑    «Arrasateko emakume raketistak omendu dituzte Uarkape frontoian - Arrasate» *Goiena.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-10-29).

Kanpo estekak
-------------

* Arrasateko emakume erraketistei omenaldia Bideoa
* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas
* Erraketistak lehen eta orain. Dokumentala
* Emakume erraketistak. Erakusketa
* Erraketistak, aitzindariak pilotaren munduan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116003366

 |

* Wd Datuak: Q116003366
**Héctor Enrique Anzorena** ( 1940 – 2001 ) Argentinako folk musikaren abeslaria eta musikagilea izan zen, baritono erregistroa zuena. Los Trovadores taldeko kide izan zen 1964tik, Bernardo Rubin ordezkatuz, eta 1975era arte egon zen. Gainera, obstetrizia mediku gisa jardun zuen Mendozan.

Ibilbidea
---------

Los Trovadores del Norte Rosarion 1956. urte amaieran agertu zen bertako kide ugariz osatutako orkestra-abesbatza talde gisa, Bernardo Rubin eta bere anaiaren ekimenez. 1959an Bernardo Rubin, Francisco Romero, Carlos José Pino, Enrique Garea eta Yolanda Pedernerak osatutako ahots boskote baten itxura hartu zuen ,Vienan ospatu zen Bakearen aldeko Munduko Gazteen 7. Topaketan parte hartu zuena.

Itzultzean eta 1960an, Garea eta Pedernera taldetik atera ziren eta Sergio José Ferrer eta Eduardo Gómez sartu ziren. Talde horrekin, *Los Trovadores del Nortek* hiru disko grabatu zituen eta 1963an Cosquín jaialdian Errebelazio Saria lortu zuten "Puente Pexoa" rasguido doblearekin, euren lehen arrakasta.

Baina 1964an taldea hautsi zen, Rubin *Los Trovadores del Norte* izenaren jabetzarekin geratuz, gainontzeko kideek *Los Trovadores* izenarekin jarraitu zuten bitartean. Anzorena taldean sartu zen orduan Rubin ordezkatuz, eta 1975era arte egon zen, Ramón Catrambonik ordezkatu zuenean.

1997an, 1964ko bost kideetatik beste hirurekin batera (Sergio Ferrer, Carlos Pino eta Eduardo Gómez), Eduardo Impellizieri batu zitzaizkien Romeroren ordez, ***Los Originales Trovadores*** izenarekin hasierako formazioa osatu zuten. Zoritxarrez urte hartan Ferrer hil zen eta gero bera.

Lana
----

### Albumak

#### Los Trobadores-ekin

1. *Los Auténticos Trovadores*, Los Auténticos Trovadores, CBS, 1966
2. *Incomparables!!!*, Los Trovadores, CBS, 1967
3. *Los oficios del Pedro Changa* Armando Tejada Gómezekin, CBS, 1967.
4. *Los Trovadores*, CBS, 1968
5. *Música en folklore*, CBS, 1969
6. *Cuando tenga la tierra*, CBS, 1972
7. *Las voces de los pájaros de Hiroshima*, CBS, 1975
8. *El regreso del canto*, Los Originales Trovadores, Melopea, 1998

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5906117

 |

* Wd Datuak: Q5906117
**Vladimir Voltxkov** (bielorrusieraz: Уладзімер Ваўчкоў, *Uładzimier Vaŭčkoŭ*; Minsk, 1978ko apirilaren 7a) bielorrusiar jokalaria da, 1995ean tenislari profesional bilakatu zena. Ez du titulu garrantzitsurik irabazi, baina Bielorrusia taldearekin Davis Kopan egindako erakustaldiengatik ezaguna dugu.

Ibilaldi profesionala
---------------------

Voltxkovek txikitatik jolastu izan du tenisera, izan ere bere aita tenis-entrenatzailea dauka eta honek erakutsi dio urte guzti hauetan. Lehen esan dudan bezala ez du titulu garrantzitsurik irabazi, baina Devis Kopan jokatutako partidetan, irabazi ez dituenak ozta-ozta galdu izan ditu, adibidez Roger Federer-en aurkako partida 5 jokoetan galdu zuen.
2001ean ATP-sailkapenean 25. tokira iristea lortu zuen bere taldekide Lee Hyung-taikekin batera San Joseko txapelketa irabaziz.

Banaka
------

### Finalista

* 2002: Taxkent ( Yevgeni Kafelnikov Errusia)

Taldeka
-------

### Sariak

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Zenb.** | **Data** | **Txapelketa** | **Taldea** | **Lur-mota** | **Aurkaria** | **Emaitza** |
| 1. | Otsailak 10, 2003 | San Jose, AEB  | Lee Hyung-taik  | Gogorra | Paul Goldstein  - Robert Kendrick  | 7-5 4-6 6-3 |

Kanpo loturak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Vladimir Voltxkov*** Aldatu lotura Wikidatan |

* **(Ingelesez)** ATP Perfila
* **(Ingelesez)** Davis Kopa Perfila

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q723268
* Commonscat Multimedia: Vladimir Voltchkov

---

 |

* Wd Datuak: Q723268
* Commonscat Multimedia: Vladimir Voltchkov
*Artikulu hau Suediako ohiturari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Fika (argipena)».*
Wikifika: Suediako wikilarien fika topaketa bat, 2009an.
**Fika** aditza eta izena da suedieraz, kafea  edo beste edari bat) hartzeko ohituran oinarritutako pausatzeari erreferentzia egiten diona. Fika suediarra ingeleseko tearen orduarekin alderatu daiteke, nahiz eta fika egunean hainbat aldiz errepikatu daitekeen. Tradizio hau Suediako kulturan oso finkatuta dago, Suedia  baita kafea gehien kontsumitzen duen herrialdeetako bat.

Deskribapena
------------

Kafea izan ohi zen fika garaian gehien edaten zena 20. mendean, baina 21.ean tea ere izan daiteke, eta normalean, haurrek zukua edo esnea edaten dute. Edaria beti gozogintzaz lagundu ohi da, hala nola gailetak, pastelak edo ogi xerrak gurinarekin. Fika nonahi hartzen da, bai etxeetan beste otordu bat balitz bezala egiten da, landa eremuan atsedenaldi gisa edo lantokian: Suediako bulego batzuetan kafe orduak izaten dituzte goizez eta arratsaldez, bilera informalak egiteko une bat.

Etimologia
----------

*Fika* hitza suedieraz dokumentatua dago 1910etik, eta *kaffi* hitzaren silabetan ordena aldaketatik dator.: *ka-ffi >* *fi-ka*.  Frantses verlanaren antzeko silaben alderantziketa da.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, katalanezko wikipediako «Fika» artikulutik itzulia izan da, 2021-12-24 data duen 28942678 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2021-12-24 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.

1. 1 2   «fika - Uppslagsverk» *ne.se*.
2. ↑    *EarthTrends -Coffee consumption per capita.* .
3. ↑   «fika» *ne.se - Ordbok*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q742793
* Commonscat Multimedia: Fika

---

 |

* Wd Datuak: Q742793
* Commonscat Multimedia: Fika
**Laura Pinillos** (Espainia, 1900 – Madril, 1970eko azaroaren 2a) Espainiako dantzaria, abeslaria, aktorea eta musika-errebistako vedettea izan zen. Zarzuela abeslaria ere izan zen.

Biografia
---------

Ikuskizunaren munduan hasi zen Victoria ahizparekin batera, *Hermanas Pinillos* izen artistikoarekin. Izen horrekin, ospe handia lortu zuten 1927-28 Romea Antzokiaren denboraldian: *Noche loca, Aligui* eta *El viajante en cueros*.

Laura Pinillosek *El Pichi* interpretatu zuen Las Leandras-en estreinaldian, Bartzelonan, 1931ko azaroan.
1930eko hamarkadatik oso ospetsua izan zen, eta errebista eta komedia musikalen generoetan espezializatu zen. *Las Leandras* errebista ospetsua 1931n estreinatu zen Bartzelonan, Celia Gámezek Madrilen egiten zuen bitartean. Ospetsuak izan ziren, halaber, Madrileko Teatro Romea Antzerkian egindako emanaldiak, Alady eta José Álvarez "Lepe"-rekin batera, *Al cantar el gallo* (1935) lanean, esaterako.

Zarzuela antzokian ere lan egin zuen, Antonio Murillorekin batera. Gero, 1940ko hamarkadan, errebista utzi eta lan komikoetan jardun zuen, Paco Martínez Soriarekin profesionalki bat eginda.

Zinemari dagokionez, lau filmetan hartu zuen parte: *Curro Vargas* (1923), *La chica del gato* (1927), *El famado Carballeira* (1940) eta *¡Campeones!* (1943).

1940ko hamarkadaren amaieran erretiratu zen arte-bizitzatik. Madrilen hil zen 1970eko azaroaren hasieran.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Eros.  (1970-11-05). «El género frívolo» *La Vanguardia Española*: 29. ISSN 1133-4835..
2. ↑   «Ha muerto Laura Pinillos» *ABC*: 93. 1970-11-04 ISSN 1136-0143..
3. ↑   «La muerte de Laura Pinillos» *La Vanguardia Española*: 61. 1970-11-05 ISSN 1133-4835..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5971687
* Commonscat Multimedia: Laura Pinillos

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX1704387

 |

* Wd Datuak: Q5971687
* Commonscat Multimedia: Laura Pinillos
**Atxegalde** auzoko ikuspegia.
**Atxegalde** Usurbilgo (Gipuzkoa) auzoa da.

Historia
--------

Nahiko sormen berrikoa da Usurbilgo auzo hau, 1975 urte aldean sortu baitzen, etxe multzo bat eraiki zenean.

Ezaugarriak
-----------

Atxegaldeko biztanleak gutxigorabehera 480 izango dira, eta Ariztitxo, Beko kale, Erdiko kale, Goiko kale eta Alperro Buru auzoko 5 kaleetan banatzen dira.

Usurbilgo auzo honetako baserririk garrantzitsuena, Mazpildegi izenekoa da. Hau, auzoaren beheko aldean dago kokatua, N-634 errepidearen aldamenean, eta gaur egun Elkarte Gastronomikoa han kokatzen da.

Jaiak
-----

Atxegaldeko Jaiak urte askotan burutu izan ziren 1990 urtean bertan behera geratu ziren arte. Gaur egun ordea, usadioa berreskuratu egin da, eta Abuztuko azken asteburuan ospatzen dira (2007 urteaz geroztik).

Kanpo estekak
-------------

* Atxegaldeko jaien web orria
* Noaua kultur elkartea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254442

 |

* Wd Datuak: Q12254442


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Usurbil | Usurbilgo auzoak | Usurbil |
| Aginaga • Atxegalde • Kaleberri • Kalezar • Santuenea • Txoko Alde • Urdaiaga • Zubieta |
**Filosofia modernoak**, Errenazimendu eta erreforma protestante hasieratik, XX. mende bukaera arte irauten du. Hamabost mendez teologiaz filosofatu ondoren, mundu sortua ezagutzea bilatzen da.
Jakin beharra dago, filosofia modernoa, ez dela historia modernoarekin hasten  (zeina bere abiapuntua, turkiarren Konstantinoplaren konkista den), bai ordea, Descartesekin hasten den filosofia aroarekin. Filosofia modernoaren ezaugarri nagusia (Descartesetik Husserl-era heltzen dena) filosofiaren abiapuntuan izandako aldakuntza da, kontua ez da munduaren kontsideraziotik hasten, baizik eta, munduaren inguruko ezagutzaren kontsideraziotik, zein ez den gauza bera.

Bi korronte nagusiak
--------------------

Filosofia modernoaren autore nagusienak, batez ere, bi talde handitan banaturik daude, arrazionalistak eta enpiristak. René Descartes jotzen da filosofia modernoaren aitatzat, bere talentuak zientzia matematiko berria ekarri zuelako, geometria analitikoa, eta ondorioztatu zuelako errorea saihesteko ez zela nahikoa adimenarekin, baizik eta adimena aplikatu beharko dela, behar bezala, beharrezko metodo bati jarraituz. Immanuel Kant jotzen da filosofia modernoaren bukaera modura.

### Arrazionalismoa

Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da.Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu hemen klik eginez gero.Descartesen pentsamendua azaltzen duen bideoa.Filosofia modernoaren talde nagusienetariko bat dira, "Razionalistak". Batez ere Frantzian eta Alemanian zirenak, ezagutza guztiak gogoan ditugun "jatorrizko ideietan" jatorria dutela diote. Arrazionalista nagusiak  Rene Descartes, Baruch Spinoza, Gottfried Leibniz, eta Nicolas Malebranche ziren.

### Enpirismoa

"Enpiristek", aitzitik, ezagutza zentzumenen-esperientzian duela jatorria argudiatu dute. Lerro honetako autore nagusiak, John Locke, George Berkeley eta David Hume dira. Etika eta filosofia politikoa, oro har, ez dira kategoria hauen pean subsumitzen, nahiz eta horietako filosofo bakoitzak etikan lan egin zuten bere estilo bereizgarriekin. Filosofia politikoko beste autore nagusi batzuk, hala nola, Thomas Hobbes eta Jean-Jacques Rousseau.

### Immanuel Kant

XVIII. mendearen amaieran, Immanuel Kantek, arrazionalismoaren eta enpirismoaren arteko batasuna lortzen saiatu zen arren, ez zuen arrakasta osorik izan gatazka filosofikoei amaiera ipini nahian.

Filosofo modernoak
------------------

* **Filosofia politikoa**: Adam Smith | Jean Bodin | Thomas Hobbes | Montaigne | Karl Marx
* **Arrazionalismoa**: Descartes | Spinoza | Leibniz | Pascal
* **Enpirismoa**: Locke | Hume
* **Ilustrazioa**: Voltaire | Montesquieu | Rousseau
* **Idealismoa**: Berkeley | Kant | Fichte | Schelling | Hegel | Schopenhauer
* **Utilitarismoa**: Bentham-Ek | Errota
* **Irrazionalismoa**: Kierkegaard | Schopenhauer | Mainländer | Nietzsche

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q860746
* Commonscat Multimedia: Philosophy

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85100960
* NDL: 00565815
* NKC: ph136915

 |

* Wd Datuak: Q860746
* Commonscat Multimedia: Philosophy
Erraketistak
**Milagros Uranga Galdos** (Mutriku, Gipuzkoa, 1918ko azaroaren 27a - 1992ko abenduaren 17a) erraketista profesionala izan zen. ***Milagros I*** izengotiarekin jokatu zuen, atzelari postuan, Salamancako, Madrilgo eta Santa Cruz Tenerifeko frontoietan.

Biografia
---------

Milagros, bere herrikide Consuelo Osa San Martin bezala, erraketista profesionala izan zen. Salamancako Tormes frontoian, Madrilgo Chiqui-Jain Santa Cruz Tenerifeko Tenerife frontoietan jokatu zuen.

Aitzindariak
Emakume kirolari antzindariak izan ziren erraketistak. Arrakastaz beteriko hiru edo lau hamarkada bizi izan zituzten. 1940ko eta 1950eko hamarkadak izan ziren erraketisten urrezko aroa. Bartzelonan eta Madrilen zazpina frontoi zeuden orduan. Erraketisten historia, orain arte nahiko isilik egon bada ere, esanguratsua izan zen oso. Hego Euskal Herriko 47 herritako 237 erraketista profesional daude zenbatuta. Zenbaki garrantzitsua da eta gainera, 1940. hamarkadako estatistiken arabera, emakume lizentzia gehiago zeuden gizonenak baino. Garaiko emakume aurreratuak izan ziren, familia eta herria utzi eta lanera alde egin zutenak. Beren ibilbidearen berri, aitzitik, inork gutxik izan du oraintsu arte. Azken urteotan aldiz, hainbat erakusketa eta omenaldi ari dira antolatzen erraketisten jaioterrietan.

2019ko martxoaren 21ean Raketistak, lehen eta orain dokumentala proiektatu zuten Mutrikuko Zabiel kultur etxean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Milagros Uranga Galdos Milagros I | Raketistak» *datubasea.raketistak.com* (Noiz kontsultatua: 2023-01-15).
2. ↑    «Milagros Uranga Tenerifen | Raketistak» *datubasea.raketistak.com* (Noiz kontsultatua: 2023-01-15).
3. ↑    «F. Tenerifeko txapelketa Milagros I karteleran | Raketistak» *datubasea.raketistak.com* (Noiz kontsultatua: 2023-01-15).
4. ↑   «Milagros I-aren kromoa | Raketistak» *datubasea.raketistak.com* (Noiz kontsultatua: 2023-01-15).
5. ↑   «F. Tenerifeko txapelketaren kartelera | Raketistak» *datubasea.raketistak.com* (Noiz kontsultatua: 2023-01-15).
6. ↑    «F. Tenerifeko kuadroa 2 | Raketistak» *datubasea.raketistak.com* (Noiz kontsultatua: 2023-01-15).
7. ↑    Garmendia, Lander Muñagorri. «Ahaztutako erraketistak» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2023-01-15).
8. ↑    «'Raketistak, lehen eta orain' dokumentalaren proiekzioa (Mutriku)» *Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza* (Noiz kontsultatua: 2023-01-15).

Kanpo estekak
-------------

* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas
* Erraketistak lehen eta orain. Dokumentala
* Emakume erraketistak. Erakusketa
* Erraketistak, aitzindariak pilotaren munduan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116207740

 |

* Wd Datuak: Q116207740
**Bruno Villarreal Ruiz de Alegria** (Larrea, Barrundia, 1802ko ekainaren 24 – Gasteiz 1860) jeneral karlista arabarra zen.

Tropa konstituzionalisten kontra borrokatu zen (1821). Lehen Gerra Karlistan Arabako boluntario-batailoia antolatu zuen (1833) eta Don Karlosen alde egin zuen. Hogei urte zituenean gudarostean sartu zen eta handik gutxira, Burundan eta Logroñon borrokatu ondoren, kapitain egin zuten. Nazarren, Azarten, Muruartederretan, Lizarran eta Altsasun lortu zituen garaipenei esker koronel egin zuten Lorturiko garaipenei esker, Arabako komandante nagusi (1834) izendatu zuten. Bilboko lehendabiziko setioan parte hartu ondoren mariskal egin zuten (1835), iparraldeko armada karlistaren buru (1836) eta Don Karlosen laguntzailea izan zen. Fernández de Córdoba jeneral liberala garaitu zuen Jurramendin eta 1836. urteko Arlabango guduan ihes egitera behartu zituen gudaroste liberalak. Bergarako hitzarmena sinatu zenean Bordelera ihes egin zuen.

Bibliografia
------------

* Jover Zamora, Jose Maria (2005), *La era isabelina y el sexenio democrático*, Bartzelona: RBA Coleccionables S.A.. ISBN 84-473-4124-0.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2927021
* Commonscat Multimedia: Bruno Villarreal

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 142543
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q2927021
* Commonscat Multimedia: Bruno Villarreal
Erraketistak
**Iñasi Illarramendi Anzuola** (Zarautz, Gipuzkoa, 1919ko urtarrilaren 13a - 2005eko otsailaren 11) erraketista profesionala izan zen. ***Iñasi*** izengotiarekin jokatu zuen, aurrelari postuan, Salamancako eta Bartzelonako frontoietan.

Biografia
---------

Iñazi Illaramendik 1937an ekin zion erraketista ibilbideari. Salamancako Tormes frontoian eta Bartzelonako Txiki-Alai/Chiqui Alai eta Condal frontoietan jokatu zuen erraketista profesional gisa.

Aitzindariak
------------

Emakume kirolari antzindariak izan ziren erraketistak. Arrakastaz beteriko hiru edo lau hamarkada bizi izan zituzten. 1940ko eta 1950eko hamarkadak izan ziren erraketisten urrezko aroa. Bartzelonan eta Madrilen zazpina frontoi zeuden orduan. Erraketisten historia, orain arte nahiko isilik egon bada ere, esanguratsua izan zen oso. Hego Euskal Herriko 47 herritako 237 erraketista profesional daude zenbatuta. Zenbaki garrantzitsua da eta gainera, 1940. hamarkadako estatistiken arabera, emakume lizentzia gehiago zeuden gizonenak baino. Garaiko emakume aurreratuak izan ziren, familia eta herria utzi eta lanera alde egin zutenak. Beren ibilbidearen berri, aitzitik, inork gutxik izan du oraintsu arte. Azken urteotan aldiz, hainbat erakusketa eta omenaldi ari dira antolatzen erraketisten jaioterrietan.

2019ko otsailaren 27an Raketistak, lehen eta orain dokumentala proiektatu zuten Mutrikuko Zabiel kultur etxean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Iñasi Illarramendi Anzuola Iñasi | Raketistak» *datubasea.raketistak.com* (Noiz kontsultatua: 2023-01-15).
2. ↑    «F. Tormes-eko kuadroa | Raketistak» *datubasea.raketistak.com* (Noiz kontsultatua: 2023-01-15).
3. ↑    «Iñasi Karteleran | Raketistak» *datubasea.raketistak.com* (Noiz kontsultatua: 2023-01-15).
4. ↑    «Iñasi beste bi raketistekin | Raketistak» *datubasea.raketistak.com* (Noiz kontsultatua: 2023-01-15).
5. ↑    Garmendia, Lander Muñagorri. «Ahaztutako erraketistak» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2023-01-15).
6. ↑   «Proyección del documental 'Raketistak', esta tarde en el cine Modelo» *El Diario Vasco* 2019-02-27 (Noiz kontsultatua: 2023-01-15).

Kanpo estekak
-------------

* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas
* Erraketistak lehen eta orain. Dokumentala
* Emakume erraketistak. Erakusketa
* Erraketistak, aitzindariak pilotaren munduan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116209561

 |

* Wd Datuak: Q116209561
**Ambrosio Orbegozo Zubiria** (Bilbo, Bizkaia, 1797ko abenduaren 7 - 1864) bizkaitar politikari eta enpresaburua izan zen.

San Nikolas elizan bataiatu zuten, Gabriel Benito Orbegozo eta Maria Rita Ana Zubiriaren semea. Maria Josefa Florencia Bergaretxerekin ezkondu zen, eta hiru seme alaba izan zituzten. Bilboko estufa kaleko lehenengo zenbakian bizi ziren.

Lehen gerrate karlistan zehar, 1833. urtean, karlistek 33.750 erreal ordaintzera behartu zuten Ambrosio Orbegozoren enpresa, *Orbegozo hijos y Castañares* delakoa. Sutsuki defenditu zuen Bilbo karlisten setioarengandik, San Agustin komentuaren berreskuratzean lagunduz.

Gauzak horrela, Bilboko alkate aukeratu zuten 1835eko abenduan, karguan urriaren 10era arte egon zelarik. Ondoren beste bi agintalditan izan zen Bilboko alkate, 1844. eta 1850. urteetan. Politikoki foruzale liberal kontserbakorra izan zen, garai hartako burgesia bilbotarraren gehiengoa bezala.

Espainiako kontsula izan zen Belgikan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253332

 |

* Wd Datuak: Q12253332
Mary Ann Bevan
**Mary Ann Bevan** (Bromley, Erresuma Batua, 1874ko abenduaren 20a - 1933ko abenduaren 26a) erizain ingeles ezaguna izan zen mendearen hasieran egindako lan sozial handiagatik.

Bizitza
-------

Ingalaterrako Bromley herrian jaioa, zortzi seme-alabako familia batean, Mary Ann Bevanek erizain gisa lan egin zuen gaztaroko zati handi batean.

Bevan akromegaliaren sintomak jasaten hasi zen ezkondu eta gutxira, 32 urte inguru zituela.Hazkunde anormala eta desitxurazioa izaten hasi zen, eta itxura eman zion horrek, buruko min larriak eta betazalen erorketa. Senarra 1914an hil zenean, familia mantentzeko diru-iturria galdu zuen eta lana bilatu behar izan zuen. Hori dela eta, Estatu Batuetara joan zen. 1920an, Sam Gumpertzek kontratatu zuen Coney Island-en agertzeko. Bitxikeriazko ikuskizuna zen Coney Island, eta bertan eman zuen bere bizitzako zatirik handiena. Ringling Brothers Circuseko World's Fair txapelketan ere parte hartu zuen, 1933ko abenduaren 26an hil zen arte. Hil zenean 76 kg pisatzen zituen eta 170 zentimetro neurtzen zituen, eta hori ez da gehiegizkoa akromegalia duen batentzat.

XXI. mendearen hasieran, Hallmark Cardsek diseinatutako Erresuma Batuko urtebetetze-zoriontzeko txartel batean erabili zen haren irudia. Ez zuten ongi hartu, eta Hallmarkek erabaki zuen txartela desegokia zela eta saltokietatik kendu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  *National Fairground Archive*. "Extracts from World's Fair, 1931-1940: Death of the World's Ugliest Woman". Accessed 22 August 2007.
2. 1 2 3  *The Human Marvels*. "Mary Ann Bevans *(sic)* - 'The Homeliest Woman'". Accessed 22 August 2007.
3. ↑  American Philosophical Society. 6 August 1924."Mary Bevan and her children". Accessed 22 August 2007.
4. ↑  Danzig, Jon. *British Medical Journal*. 4 November 2006. "Doctor protests at greeting card manufacturer making fun of woman with acromegaly". Accessed 22 August 2007.

Kanpo estekak
-------------

* "Mary Ann Bevan, the world's ugliest woman" acromegaly at the Eugenics Archive.
* Mary Ann Bevans (*sic*) - The Homeliest Woman in the World

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4105717

 |

* Wd Datuak: Q4105717
*«Garoa» orriak hona dakar. Bestelako esanahiei buruzko orria hau da: «Garo (argipena)»*

Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da.Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu hemen klik eginez gero.**Garoa** liburua eta Txomin Agirreren bizitza laburtzen dituen bideoa.***Garoa*** Txomin Agirrek idatzitako eleberria da. *Eusko Ikaskuntzen Nazioarteko Aldizkaria*n kapituluka argitaratu zen lehen aldiz, 1907tik 1912rako aleetan, azken lau kapituluak argitaratu gabe utzita. *Kresala* bezala, hau ere Durangon inprimatu zen, 1912. urtean. Bizkaiko euskaran jarritako *Kresala*n, itsasoko bizimodua erakusten zaigu; *Garoa*, berriz, gipuzkeraz idatzi zuen Agirrek, eta nekazaritza munduan girotu.

Eleberrian, ikuspegi soil ohiturazaletik, Oñatiko baserritarrak ageri dira euskal bizimoduaren eredutzat. Joanes, baserritar familia bateko burua, agertzen zaigu euskaldun zintzo eta kristauaren erakusgarri. Kaletar erdaldun eta kanpotarrak, ostera, eleberriko pertsonaia gaiztoak dira.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Jokin izeneko gazte baten istorioa kontatzen duen euskarazko literatura-lana da. Euskal Herriko jaioterrira itzuli da Hegoamerikan hainbat urte igaro ondoren.

Jokinen ikuspegitik, autoreak Euskal Herriko bizitza eta errealitate soziala, politikoa eta kulturala deskribatzen ditu 70eko hamarkadan, Euskal Herriaren askatasunaren eta independentziaren aldeko borroka oso bizia eta bortitza zen garaian.

"Garoa" izenburuak Euskal Herrian erortzen den euri jasa konstanteari egiten dio erreferentzia, eta askotan melankoliaren eta tristuraren metafora gisa erabiltzen da, euskaldunen bizitza bustitzen baitu.

Laburtuz, "Garoa" liburuaren argumentua etxera itzultzeko istorio bat da, baina, era berean, Euskal Herriko bizitzaren identitateari, borroka politikoari eta konplexutasunari buruzko kontakizuna da, eraldaketa handiko une batean.

*Garoa* liburuaren ale bat (1912), PDF formatuan.

Ikus, gainera
-------------

* Euskarazko liburu ezagunen zerrenda
* *Auñemendiko lorea*
* *Kresala*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Wikiteka**n badira testuak, gai hau dutenak:***Garoa (eleberria)*** |

* Testu osoa, *Klasikoen Gordailua*n.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258221

 |

* Wd Datuak: Q12258221
**Hannie Lips** (Rotterdam, 1924ko uztailaren 16a - Laren, 2012ko azaroaren 19a), ***izeba Hannie*** izenez ezaguna, herbeheretar irrati eta telebistako esataria izan zen.

Ibilbidea
---------

1954an, Bouwman Miesekin batera, KRO kateko esatari lanetan jardun zuen. Hasieran, haurrentzako saioak egiten zituen, hala nola *Dappere Dodo*, Bert Brugmanen antzerkiko txotxongiloekin egiten zen haurrentzako saioa, arrakasta handia izan zuena.

1958ko martxoaren 12an, Eurovisión III. Kantu Jaialdia aurkeztu zuen, eta Herbehereetan egin zen lehen aldia izan zen.

Telesailetan ere lan egin zuen, hala nola 'Hokus Pokus dat kan ik ook' (1956), bere burua interpretatuz, eta telefilm *Hokus Pokus dat kan ik ook* (1959), dantzari bat interpretatuz Rudi Carrellekin batera.

1960an eta 1962an Nationaal Songfestival aurkeztu zuen, Herbeheretako Eurovisión jaialdirako ordezkaria hautatzeko programa nazionala.

Ikus, gainera
-------------

* Eranskina: Eurovisióneko Kanta Jaialdiaren aurkezleak

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Eurovision presenter and Dutch TV icon Hannie Lips passes away» *EuroVisionary* 30 de noviembre de 2012.
2. ↑    *Omroepster Hannie Lips (88) overleden.* .
3. ↑    *Kindertelevisie is 50 jaar jong.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q143993
* Commonscat Multimedia: Hannie Lips

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 280757907
* ISNI: 0000 0003 8770 5638

 |

* Wd Datuak: Q143993
* Commonscat Multimedia: Hannie Lips
**Nizako Behatokia** Frantziako Niza hirian, Gros mendiaren tontorrean dagoen behatoki astronomiko bat da. Behatokia 1879an abiarazi zuen Raphaël Bischoffsheim bankariak. Arkitektoa Charles Garnier izan zen, eta Gustave Eiffel izan zen kupula diseinatu zuena.

77 zentimetroko teleskopio errefraktorea Henryk eta Gautierrek egin zuten eta 1886-1887an egon zen erabiltzeko moduan, eta modu pribatuan sortutako behatokien artean teleskopiorik zabalena zen, baita altuera handian egon zen lehena ere, 325 metrora. 1895ean Errusiar Inperioan sortu zen 75 zentimetroko irekiera zuen Pulkovo behatokia baino handiagoa zen. Frantziar teleskopio hau, era berean, altuera handiagoan zegoena ere bazen. Bi hauek lehen postuan jarraitu zuen Vienako behatokiarekiko, 69 zentimetrokoa zena eta 1880ko hamarkadan amaitu zena. Hiru hauen aurretik jarri zen 1889an amaitu zen Lick Behatokiko 90 zentimetroko teleskopio errefraktorea.

Erakunde zientifiko bezala, Nizako behatokia ez zen askoz gehiagoan existitu. CERGA bezala agertu zen 1988an Côte d'Azurreko behatokia eratzeko.

Nizako behatokia 1999ko *Simon Sez* filmean agertu zen.

Zuzendariak
-----------

* Henri Josephn Anastase Perrosin (1880-1904)
* J. A. L. Bassot Generala (1904-1917)
* Gaston Fayet (1917-1962)
* Jean-Claude Pecker (1962-1969)
* Philippe Delache (1969-1972)
* Philippe Delache (1975)
* Philippe Delache (1989-1994)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q508362
* Commonscat Multimedia: Nice Observatory

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148504490
* ISNI: 0000 0000 9996 1194
* LCCN: n90713138
* SUDOC: 026550512
* **Ondare historikoa**
* Mérimée: PA00080970

 |

* Wd Datuak: Q508362
* Commonscat Multimedia: Nice Observatory
**Eulalia Vicenti Díez de Tejada**, (Madril, Madrilgo Erkidegoa, 1884 – Porto, Portugal,1979) madrildar kazetaria, emakumeen eskubideen aldeko politikaria eta idazlea izan zen.

Biografia
---------

Eulalia Taboada Díez de Tejada, Luis Taboada Cocaren alaba naturala izan zen. 1906an Taboada hil zenean, Alfredo Vicentik alabatzat hartu zuen.

Ibilbidea
---------

Errepublikan, Manuel Azañak 1925ean sortutako Ekintza Errepublikanoa talde politiko aurrerakoiko kidea izan zen.

Kazetaria, politikaria, ekintzailea eta feminista izan zen. Prentsa errepublikanoan lagundu zuen, emakumeen eskubideak defendatuta. *Luz* egunkarira idatzi zuen, Concepción Arenalen irudiarekin posta zigilu bat kaleratzeko eskatuz.

*Cultura integral y femenina* aldizkarian artikuluak argitaratu zituen, mugimendu feminista intelektual errepublikanoko emakumezko buruzagiek, klase ertaineko profesionalek, abokatuek, katedradunek, idazleek edo kazetariek sortutakoak. Horietako batzuk logia masonikoetan sartu ziren, eta diputatuen aktak lortu zituzten, hala nola Clara Campoamor. Aldizkari horrek, kulturaren eta ezagutzaren bidez, emakumearen emantzipazioa lortu nahi zuen.

1936ko ekainean, Fronte Popularrak garaipena lortu ondoren, Eulalia Vicenti, Luisa Carnés, María Teresa León, Elena Fortún, Matilde Ras eta garai hartako beste intelektual batzuk, 1931ko urriaren 1ean emakumeen botoa lortzeagatik eta emakumeen eskubideen defentsarengatik Clara Campoamorri egindako omenaldian parte hartu zuen. 

> *"Emakumeen botoa ematea sustatu eta emakumearen eskubideen defendatzaile sutsua izan zenez, omenaldi bat egingo zaio Clara Campoamori. Liburuxka bat argitaratuko da, eta han jasoko dira Unión Republicana Femeninoko presidenteak behin eta berriz Gorteetan egindako esku-hartzeak, sexu baten eta bestearen berdintasun politikoa eta zibila eztabaidatzean.*
> *El Sol* (Madril), 1936ko ekainaren 11, 4. or.: "Liburuxka baten argitalpena. Clara Campoamorri omenaldia"
> 
> 

Kanpo Harremanetarako Batzordeko idazkaria izan zen Emakume Iberiar eta Hispanoamerikarren Nazioarteko Ligan (1932) .

1979an hil zen Portugaleko Porto hirian. Haren ondorengoen artean Jorge Chaminé, baritonoa, Unescoren Giza Eskubideen dominaduna eta CEMen lehendakari sortzailea dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Durán, José Antonio. Vicenti-Bradomín (Los secretos de alcoba del caballero seductor)
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑    *84º aniversario del voto femenino. Campoamor y la sororidad.* .
6. ↑   «Hemeroteca Digital. Biblioteca Nacional de España» *hemerotecadigital.bne.es*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q57316476
* Commonscat Multimedia: Eulalia Vicenti

---

 |

* Wd Datuak: Q57316476
* Commonscat Multimedia: Eulalia Vicenti
**Edinburgheko Errege Behatokia** Eskoziako Edinburgh hirian dagoen behatoki astronomiko bat da. 146 metroko garaieran dago, Blackford Hill muinoan.

Historia
--------

1811an Edinburgheko Astronomia Elkartearen sortzaileak ziren hiritar talde batek, John Playfair eskoziar zientzialaria buru zutelarik, Calton Hill izeneko muinoan behatoki astronomi bat ezartzeko proiektuari ekin zioten.

1822an Jurgi IV.a Erresuma Batukoak eskoziar hiriburura burututako bisitaren ondoren "Jurgi Erregearen Behatokia" izena jaso zuen. 1834an Britainiar Gobernuaren diru laguntzaz behatokia eraikitzeaz amaitu zen. Henderson Thomas lehenbiziko Eskoziako Errege Astronomilaria izendatua izan zen. Behatoki honetako lehenengo gailu garrantzitsuena 6,4 hazbete (16 cm) eta 3.5 hazbete (9 cm) neurriko teleskopio bat izan zen.

1852an bigarren Eskoziako Errege Astronomilaria izan zen Charles Piazzi Smythek behatoki astronomiak garaiera handiko mendi eta gailurretan ezartzea otu zitzaion, handik 100 urtera mundu osora hedatu eta burutu ohi den jarduera.

1896an behatokia gaur egungo kokalekura lekualdatu zen.

Eraikina
--------

Bere liburutegian 1888ko astronomiari buruzko idazlan eta liburuez osatutako Crawford bilduma dago.

Behatokia bera egoteaz gain, astronomia ikerkuntza eta unibertsitate irakaspenerako instalakuntzak ere badaude, bai eta gailu astronomikoen diseinua , proiektuen kudeaketa, teleskopio eta behatoki astronomikoen proiketu eta diseinurako kudeaketa, eta astronomia irakasle eta zientzia-dibulgatzaileen heziketarako ikasgelak ere.

Iruditegia
----------

* Kobrezko gangadun ekialdeko dorreaKobrezko gangadun ekialdeko dorrea
* Dorrea kobrezko ganga aldatu ondorenDorrea kobrezko ganga aldatu ondoren
* Behatokiaren multzoaBehatokiaren multzoa

Kanpo estekak
-------------

* Edinburgheko Errege Behatokiaren webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3106882
* Commonscat Multimedia: Royal Observatory, Edinburgh

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145301697
* ISNI: 0000 0004 0600 1987
* LCCN: n50048519

 |

* Wd Datuak: Q3106882
* Commonscat Multimedia: Royal Observatory, Edinburgh
**Giovannina** **Caleffi,** **Giovanna Berneri** izenez ezagunagoa, (Gualtieri, Italia, 1897ko maiatzaren 5a- Genova, 1962ko martxoaren 14a) Reggio nell´Emiliatik gertu. 1917ko urtarrilaren 3an Camillo Bernerirekin ezkondu zen eta bikotea Florentzian kokatu zen, Marie Louise Berneriren eta Giliana Berneriren ama izan zen. 1926an, Frantziara joan ziren, eta denda bat ireki zuten bizirik irauteko. Camillo 1936ko uztailean Espainiarako atera zen bitartean, bera Frantzian geratu zen, baina Bartzelonara joan zen 1937an, estalinistek bere bikotekidea hil ondoren.

Giovanna Berneri, 1943aren ondorengo argazkia

Ibilbidea
---------

1940an Rennesen zegoen, Italiako agintari faxistek estradizioa eskatzen zuten bitartean. 1940ko urriaren 18an atxilotuta, 1941eko otsailean Alemaniara eraman zuten, eta geroago Italiako agintariei eman zieten. Urtebete espetxe zigorra jasan zuen Avellinoko probintzian.' Askatu ondoren, ezkutuan bizi izan zen herrialdearen hegoaldean.

1945ean, Napolin jarri zen bizitzen, eta kazetaritza-jarduera handia egin zuen han: "Rivoluzione Libertaria" idatzi zuen, eta 1946an "Volonta" aldizkaria sortu zuen; aldi berean, Umanità Nova aldizkari libertarioan idatzi zuen. 1951n, "Maria Luisa Berneri" izeneko haurrentzako kolonia sortu zuen, Sorrenton (gero Carraran, 1960an). Kolonia hori militanteen seme-alabentzako opor-kolonia zen, eta sortu, funtzionatu eta bera hil ondoren jarraitu egin zuen. Jaiotza-kontrolaren defentsak hainbat auzi sortu zizkion berrogeita hamarreko hamarkadan. 

Giovanna Berneri Italiako Federazio Anarkistaren (FAI) Korrespondentzia Batzordeko kide izan zen behin baino gehiagotan. 1958an, Colonia Berneriren administratzailea zen. Giovanna Berneri Genoan hil zen 1962ko martxoaren 14an. 

> *Arazo konkretu guztien irtenbide libertarioak oso sinpleak dira; hain sinpleak, non normalean zentzuak proposatzen dituenekin bat datozen. Ez dira aplikatzen ezarritako interesak eta mila modutan eta Estatuaren babesarekin jarduten duten tradizioen inertzia horren aurka daudelako* 
> 
> Giovanna Berneri, Estatu gabeko gizartea, 1955 
> 
>

Kanpo estekak
-------------

* Giovanna Berneri
* Giovannina

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3766214
* Commonscat Multimedia: Giovanna Caleffi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 260919309
* ISNI: 0000 0000 2460 1936
* GND: 1022014889
* LCCN: n79064918
* SUDOC: 091513855

 |

* Wd Datuak: Q3766214
* Commonscat Multimedia: Giovanna Caleffi
**María Virginia Estenssoro** (La Paz, 1902ko uztailaren 2a - São Paulo, 1970) idazle boliviarra izan zen.

Biografia
---------

Alfredo Estenssoro Rivero eta María de la O. Romecín Martínez izan zituen guraso. Nerabezaroa Tarijan igaro zuen eta Boliviatik kanpo egin zuen lehen bidaia 1920an Txileko Concepción hirira. 

Idazleak *Gaceta de Bolivian e*man zituen lehenengo pausuak*,* Ateneo Femenino-aren kide izan zen eta *Cielos de Bolivia* literatur-aldizkariaren zuzendaria izan zen. Musikaren Kontserbatorio Nazionalean "Musikaren Historia" irakasten zuen eta Kongresu Nazionaleko Liburutegiko zuzendaria izan zen.

Bere lehengo obra, *El occiso* (1937) Enrique Ruiz Barragánen oroimenari eskaini zion. Liburua berehala agortu zen, izan ere autorearen ezkontzaz kanpoko maitasun-harreman bat eta borondatezko abortu bat ageri ziren, garaiko gizartean eskandalua eragin zuen. Autoreak erreakzio hori sumatuko zuen epigranean "Este libro es una crucifixión y un inri" idatzi zuenean.

1957an Bolivia utzi eta São Paulo kokatu zen. Han eman zituen azken urteak.

El Occisoren eskandaluaren ondoren ez zuen beste libururik argitaratu. Hil ondoren, bere seme-alabek, Guido Vallentsits Estenssorok eta Irene Cusicanqui Estenssorok, liburua berrargitaratu eta beste lau liburuki ezagutarazi zituzten, amaren ipuin, poema eta beste testu batzuekin.

Gaur egun, mugimendu abangoardista boliviarreko emakumezkoen ordezkaritzat hartzen da; besteak beste, Hilda Mundy oruretarra eta Yolanda Bedregalekin batera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *María Virginia Estenssoro. Una aureola de maldad.* .
2. ↑    *María Virginia Estenssoro Una aureola de maldad.* .

Kanpo estekak
-------------



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5651714
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 56648269
* ISNI: 0000 0000 2934 6284
* BNE: XX1565955
* BNF: 121553340 (data)
* LCCN: n91014647
* SUDOC: 253927978

 |

* Wd Datuak: Q5651714
Ganibela Pilat dunan (Girondan).
Ganibela bide ertzean (Ille-et-Vilaine).
**Girondar hesia** edo **zuresi tolesgarria**, halaber **ganibela** (frantsesez *ganivelle*) burdin-hariz lotutako zurkaitz txikiz osatutako zuresia da. Zurkaitzak gaztainondo edo hurritz zurezkoak izan ohi dira, 45 mm zabal eta 13 mm-ko lodi, mutur batean zorroztua. Zurkaitzen arteko tartea desberdina izan daiteke, hesiaren "iragazkortasuna" zehazte aldera. Tradizioz, gaztainondoa eskuz arrailtzen da, eta horrek ohol zerratuek baino iraunkortasun handiagoa bermatzen du. Diseinu aldetik, ondo egokitzen dira malda eta lurzoru nahiko irregularretara.

Erabilera
---------

% 50eko iragazkortasuna duen ganibela bat instalatzean, dunetan haize-babesgarri erabili ohi dena, nahikoa izaten da hura zeharkatzen duen haizearen abiadura nabarmen murrizteko eta, ondorioz, garraiatutako materialak erorarazteko (batez ere harea eta orbela). Horrek oso baliagarri egiten lehengoratze ekologikoa egiteko edo kostaldeko dunak fisikoki berrosatzeko edo babesteko. 

Kasu honetan, ganibela hainbat lerro paralelotan erabiltzen da, edo lerro elkarzutak osatuz, batzuetan harenondoko (*Ammophila arenaria*) landaketekin elkartuta dunaren egonkortzea indartzeko eta bizkortzeko, edo ezpata-belar (*Carex*) edo arrauka (*Festuca*) landaketekin elkartuta ingurunea hezeegia edo ez hain hondartsua bada.

Sedimentuen akrezioa sustatzeko eta horrela sortutako harea-karga sendotzeko, zurkaitzen artean adarrak, sareak edo saretak ere gehitu daitezke.

Ganibela behin-behienko hesiak egiteko erabil daiteke, animalia edo gizakiengandik aldi baterako babestu behar diren eremuak mugatzeko (adibidez landatu berri diren eremuak, landareak hazi arte).

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Frantsesez)** Hallégouët, Bernard; Bodéré, Jean-Claude.  (1986). *La gestion des dunes littorales dans le Finistère.* , 517–535 or.  doi:10.3406/noroi.1986.4350. ISSN 0029-182X. (Noiz kontsultatua: 2022-12-01)..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3095174
* Commonscat Multimedia: Ganivelles

---

 |

* Wd Datuak: Q3095174
* Commonscat Multimedia: Ganivelles
**José Calvário** (Porto, 1951 - Oeiras, 2009ko ekainaren 17) Portugalgo musikagile eta orkestra zuzendari ezaguna izan zen. Diktaduraren aurkako jarrera izan zuen. Oso estilo desberdinak landu zituen: jazz, pop...

Biografia
---------

Bost urte zituenetik hasi zen pianoa jotzen. Musikaren haur prodijio bat zen: lehenengo errezitaldia Portoko Orkestra Sinfonikoarekin egin zuen 1961ean, hamar urte besterik ez zituela. Suitzara emigratu zuen Ekonomia ikastera; han jazz orkestra ere egin zuen, gero pop taldea osatzeko. 1971an Portugalera itzuli zen, Lisboan moldatzaile eta musika ekoizle gisa lan egitera. Harrezkero arrakasta ezagutu zuen. Bere garaiko beste musikari eta abeslari batzuek bezala, aktiboki parte hartu zuen diktadurarekin amaitu zuen 1974ko apirilaren 25eko Krabelin Iraultzan. Eurovision Abesti Lehiaketan behin baino gehiagotan hartu zuen parte. 1977an Os Amigos orkestrarekin jo zuen eta 1985ean Adelaide Ferreira abeslariarekin. 2008ko azaroan bihotzekoa izan zuen, eta 2009an hil zen arte koma egoeran bizi izan zen. 58 urte zituen. Hil zenean, Josefa Calvário alarguna eta bi seme-alaba utzi zituen,eta bere lehen ezkontzako alaba bat.

Diskografia
-----------

Oso diskografia zabala utzi zuen, asko beste artistekin kolaborazioan. Hona hemen izenburu batzuk:

* *Música Nova* - (LP, Orfeu, 1971)
* *Festival 10 Canções* (LP, Orfeu, 1973)
* *The Best Disco In Sound* (Album Carroussel, 1977)
* *What The World Needs Now* (Máxi-Single, Orfeu, 1978)
* *A Love In Four Seasons* (Imavox, 1979)
* *Orquestra & Som de José Calvário* (LP, Danova,1981)
* *Saudades com The London Symphony Orchestra* (LP, CBS/SONY, 1985)
* *Mapas*, Hungarian State Symphony Orchestrarekin (CD, Strauss/CNM, 1996)
* *Kiss Me* (Jatorrizko Soinu Banda) - (Universal Music, 2004)

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Diskografia Discogs webgunean.
* **(Gaztelaniaz)**:Biografia eta bideoak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q942795
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 85963141
* ISNI: 0000 0000 7827 6171
* BNE: XX873002
* BNF: 16007928j (data)
* GND: 141161841
* LCCN: no2007016291

 |

* Wd Datuak: Q942795