recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Mikel Isasi Gabilondo** (Bilbo, 1931 – Donibane Lohizune, 1996) politikari abertzale eta jeltzale bat izan zen. 1971-1975 bitartean EAJko Euskadi Buru Batzarreko lehendakaria izan zen.

Peritaje ikasketak burutu eta 18 urtetatik EAJan jardun zuen. 1951ko Greban parte hartzeagatik, espetxean 20 urteko adina bete zuen. Beste birritan espetxeratua ere egon zen, frankismo garaian erbesteratua ere egon zelarik. 1960tik aurrera Euskadi Buru Batzarreko kide izan zen eta 1974an erbesteko Eusko Jaurlaritzako sailburua ere bai. 1979ko Eusko Kontseilu Nagusiko Industria eta Merkataritzako sailburua izan zen.

1999an bere alarguna eta senitartekoek Isasiren artxibategi pertsonaleko eusko abertzaletasunaren inguruko fitxatetgi eta gutunez osatutako ondarea Sabino Arana Fundazioari eman zioten, ondarea hemeroteka nahiz 400 bilduma eta Aberri Egun klandestinoetako argazki eta irudi ugarik osatzen zitelarik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Sabino Arana Fundazioak Mikel Isasiren artxibategia jaso du. 1999ko otsailaren 12a. El País.com **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

* Mikel Isasiri buruzko biografia. Auñamendi Entziklopedia. Euskomedia.org **(Gaztelaniaz)**

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Joseba Rezola, Jesus Solaun eta Ignacio Untzetarekin osaturiko Zuzendaritza Batzordea** | **EBBko presidenteaFitxategi:Logopnv 4 (1).jpg**1971 – 1975 | Ondorengoa**Ignacio Untzeta** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263619
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 70606

 |

* Wd Datuak: Q12263619
**Victoriana Herrero Barroso** (Logroño, Errioxa, 1893ko martxoaren 23a - Madril, 1962ko urriaren 1a) erizaina eta presondegietako funtzionarioa. Gerra Zibilean Patronato de Protección de la Mujer erakunde errepublikarraren bokala izan zen.

Biografia
---------

*Sociedad de Profesiones y Oficios Varios*, UGTko *Sociedad de Obreros de la Aguja* eta 1925etik ere Madrilgo *Agrupación Femenina Socialista*-ko kidea izan zen. Primo de Riveraren diktadurapean eta Bigarren Errepublikan ere Madrilgo *Agrupación Socialistaren* bokala izan zen. Gerra Zibila iraun zuen bitartean Patronato de Protección de la Mujer erakundeko bokala ere izan zen. Horrez gain, erizaina eta presondegietako funtzionarioa izan zen Madril, Valentzia eta Ceheguínen.

1933ko Espainiako hauteskunde orokorren testuinguruan eta *Agrupación Femenina Socialista* delakoaren kide zela emakume sozialisten bozka sustatzeko ekimena zuzendu zuen Madrilgo María Guerrero Antzokian, non Josefina Carabias, Ángeles Vázquez eta Matilde Huici izan ziren hizlari.

1939ko martxoan Alacanteko portuan atxilotu zituzten Victoriana eta bere senarra, Antonio Mairal. 1940ko urtarrilaren 23an ospatutako Gerra Kontseiluak 20 urteko kartzela-zigorra ezarri zion Victorianari. 1939ko apirilaren 7an Alacanteko espetxean egon zen, azaroan Ventasko espetxera aldatu zuten eta azkenik, 1940an Saturraranera mugitu zuten. 1943an espetxetik atera zen baldintzapeko askatasunean, desterru zigorra Bilbon pasa zuen:

> *Bere Bikaintasuna, Jainkoak gordetzen duen Estatuburuak, ondo izan du baldintzapeko askatasunaren onura ematea hurrengo zigortuei, hau da, Agindu hau argitaratzean lor dezaketena: (...) Saturrarango Emakumeen Espetxe Nagusitik: Dolores Castellanos Morante, Domingo Caballero Escobar, Raimunda Balcells García, Juliana Arroyo Pastor, Victoriana Herrero Barroso, Delfina Cuervo Noval*.
> 
> 

Ondoren, Madrilen bizitzeko baimena lortu zuen. 1952an Metropol hotelean lisatzen jarduteko enplegua lortu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)** «Herrero Barroso, Victoriana» *Fundación Pablo Iglesias* (Noiz kontsultatua: 2023-03-25).
2. ↑   «PS-MADRID,978,2 - Expedientes personales ordenados alfabéticamente de González López, Eulogio a Herrero Barroso, Victoriana» *PARES* (Noiz kontsultatua: 2023-03-25).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Montagut, Eduardo.  (2018-11-01). «El mitin femenino socialista en Teatro María Guerrero en las elecciones de 1933» *Tribuna Feminista* (Noiz kontsultatua: 2023-03-25).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Buscador de represaliados de la Guerra Civil española» *buscar.combatientes.es* (Noiz kontsultatua: 2023-03-25).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** «ORDEN de 19 de junio de 1943 por la que se concede la libertad condicional, sin liberación del destierro a trescientos sesenta y siete penados.» *BOE* 205: 7154-7155..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q117290093

 |

* Wd Datuak: Q117290093
**Anne de Chantraine** (1605 - 1622ko urriaren 17a) XVII. mendeko sorgin-ehizan sorgina izatearen akusaziopean bizirik erre zuten emakume gaztea izan zen.

Biografia
---------

Anne de Chantraine 1605ean jaio zen. Sorginkeria egotzita prozesatu zuten hamazazpi urterekin, eta bizirik erre zuten 1622ko urriaren 17an Waret-la-Chausseen (Lieja, Belgika) edo agian Frantzian. Hainbat lan egin dira frantsesez, eta haren historia TIME bezalako aldizkarietan berraztertu da.

Herri-kulturan
--------------

Anne de Chantraine bulgarizazio bihurtu da Nightmare/Atmosferear-eko jokalariaren pertsonaiaren bidez, joko interaktiboa seriean, sorgina izanik telesailean, eta denetan agertuz, bi jokotan izan ezik. Serieko hirugarren instalazioan ere bera ageri da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Gaston Compère, *Anne de Chantraine ou la Naissance d'une ombre* (La Renaissance du livre, 2002).
2. ↑  Executed During The Burning Times
3. ↑  "Clay and Fire," *TIME* (viernes, 31 de octubre de 1969).
4. ↑  Anne de Chantraine: la Bruja
5. ↑  sitio oficial de Atmosfear
6. ↑  Anne de Chantraine - La bruja
7. ↑  Reglas de *Nightmare III*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2851343

 |

* Wd Datuak: Q2851343
**Eugène Henri Brisson** (Bourges, 1835eko uztailaren 31 - Paris, 1912ko apirilaren 14a) frantziar politikaria izan zen. Frantziako lehen ministroa izan zen 1885etik 1886ra eta 1898an.

Abokatua izan zen lanbidez eta Frantziako Bigarren Inperioa aurkaria. Erregimena erori ondoren Parisko alkateorde izendatu zuten. 1871ko otsailean, Asanbladako kide hautatu zuten, ezker muturra ordezkatuz. Parisko Komunaren aurka agertu zen, baina amnistia babestu zuen espetxeratuentzat. Derrigorrezko hezkuntza babestu zuen eta antiklerikala izan zen.

1881etik 1885era Batzarreko buru izan zen, eta 1885eko martxoan lehen ministro bihurtu zen Jules Ferryren dimisioaren ondoren. 1886ko urtarrilean dimititu zuen, Tonkinerako espedizio baterako krediturik lortu ez zuelako.

1894tik 1898ra bitarteko Batzarreko buru izan zen berriro. 1898ko ekainean, bigarren aldiz izendatu zuten lehen ministro, Dreyfus aferaren erdian. Bere zintzotasun eta irmotasunagatik irabazi zuen errespetua gorabehera, urrian dimisioa eman zuen bozketa bat galdu ondoren.

1895ean Errepublikako presidentetzarako bozketa galdu zuen Felix Faureren aurka. 1906an Diputatuen Ganberako presidente hautatu zuten.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q669725
* Commonscat Multimedia: Henri Brisson

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 64102873
* ISNI: 0000 0001 1461 5987
* BNF: 124600669 (data)
* GND: 117631558
* LCCN: no2006002234
* SNAC: w6qc7n13
* SUDOC: 033771278
* Open Library: OL2409009A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Persée: 586446

 |

* Wd Datuak: Q669725
* Commonscat Multimedia: Henri Brisson
**Joan-Enric Vives i Sicília** (Bartzelona, 1949ko uztailaren 24a) kataluniar apezpikua da, egungo Urgellgo apezpikua eta Andorrako printzekidea.

Biografia
---------

### Hasierako urteak eta prestakuntza

Joan-Enric 1949ko uztailaren 24an jaio zen Bartzelonan (Katalunia).

Bartzelonako Teologia Fakultatean Teologian lizentziatu zen ( 1976 ) eta Filosofia eta Hezkuntza Zientzietan lizentziatua, filosofia atalean, Bartzelonako Unibertsitatean ( 1982 ). Bartzelonako Unibertsitatean Filosofiako doktorego ikastaroak egin ditu (1990 - 1993).

### Apaiza

1974ko irailaren 24an apaiz ordenatu zen, Bartzelonako Artzapezpikutzan inkardinatuta geratuz. Bere apaiz-ministerioa elizbarrutiko hainbat elizbarrutietan komisario eta parroko gisa hasi zen. Sagrat Cor de Jesús elizako parrokoa, Bartzelonako Poblenou auzoan. Bertan sortu zuen, beste kide gazte batzuekin batera, Centre d'Esplai Sagrat Cor, 1975ean, Pere IV 398 kalean dago, etxabeetan. Bartzelonako Artzapezpikutegiko Presbiteral Kontseiluko idazkaria izan zen (1978-1989), Aholkularitza Elkargoko kide eta idazkaria (1985-1995); Apezpiku Kontseiluko idazkaria (1988 - 1990) eta Narcís Jubany kardinalaren Aholku Kontseiluko (1987 - 1990).

Filosofiaren Historiako katedraduna izan zen Kataluniako Teologia Fakultatean (1983 - 1993) eta Ramon Llull Unibertsitateko Eliz Filosofia Fakultatean (1988 - 1993) Filosofia Fakultateko dekanorde izan zen. (1989 - 1993) Ramon Llull Unibertsitate Fundazioko Patronatuko kide ere izan zen (1991 - 1994).

Apezpikutza
-----------

### Bartzelonako apezpiku laguntzailea

Joan Paulo II.a Aita Santuak 1993ko ekainaren 9an izendatu zuen Nonako apezpiku titular eta Bartzelonako gotzain laguntzaile. Urte bereko irailaren 5ean gotzain sagaratu zuten.

### Urgellgo apezpikua

Ondoren, 2001eko ekainaren 25ean, Urgellgo apezpiku koadjutore izendatu zuten eta 2003ko maiatzaren 12an hartu zuen egoitzako buru kargua, Joan Martí Alanisek aurkeztutako adin-arrazoiengatiko dimisioa onartu zenean. Benedikto XVI.a Aita Santuak "ad personam" artzapezpiku titulua eman zion 2010eko martxoaren 19an.

2014az geroztik Espainiako Apezpiku Konferentziako Seminario eta Unibertsitate Gotzain Batzordeko presidentea eta EEE bereko Batzorde Iraunkorreko kidea da. 2002az geroztik, EEEren ordezkaria da Lur Santuko kristauen aldeko Gotzainen Koordinakundean.

Kataluniako elizbarrutietako Elizbarrutiko Liturgia Batzordeko (CIL) gotzainburua ere bada.

Ohoreak
-------

* Kristoren Ordenako Gurutze Handiko Zalduna (Portugaldar Errepublika, 2010eko martxoaren 5a).

Oharrak
-------

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q57473
* Commonscat Multimedia: Joan-Enric Vives i Sicília

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 190893633
* SUDOC: 150538790

 |

* Wd Datuak: Q57473
* Commonscat Multimedia: Joan-Enric Vives i Sicília
**Arthur Barclay** (Bridgetown, Barbados, 1854ko uztailaren 31 - Monrovia, 1938ko uztailaren 10a) liberiar politikaria izan zen. Liberiako presidentea izan zen 1904tik 1912ra.

Barbadosen jaio zen eta Liberiako presidente Edwin Barclayren osaba izan zen. Liberia Collegen ikasi zuen eta graduatu ondoren bertako irakasle izan zen. 1874an Joseph Jenkins Roberts presidenteak idazkari pribatu izendatu zuen. 1877tik 1880ra abokatua izan zen eta ondoren Gorte Goreneko magistratua. 1892tik 1902ra Monroviako alkatea izan zen.

Joseph James Cheeseman presidenteak 1872an Estatu Idazkari eta 1876an Ogasun Idazkari izendatu zuen. 1904an Liberiako presidente hautatu zuten. Krisi ekonomiko gogor bati eta Europako herrialdeekiko zorpetzeari aurre egin behar izan zien. Frantziarekin eta Erresuma Batuarekin mugan dauden mugei buruzko eztabaida bat ere negoziatu zuen. Bere agintaldian Liberiako Mugako Indarra sortu zen, ondoren Liberiako Armada bihurtu zena.

1914tik 1917ra Liberia Collegeko buru izan zen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q708561
* Commonscat Multimedia: Arthur Barclay

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q708561
* Commonscat Multimedia: Arthur Barclay



| * i
* e
* a
Liberiako presidenteak |
| --- |
| 
* Roberts
* Benson
* Warner
* Payne
* Roye
* Smith
* Roberts
* Payne
* Gardiner
* Russell
* Johnson
* Cheeseman
* Coleman
* Gibson
* A. Barclay
* Howard
* King
* E. Barclay
* Tubman
* Tolbert
* Doe
* *Sawyer*
* *Kpormakpor*
* *Sankawulo*
* *Perry*
* Taylor
* Blah
* *Bryant*
* Sirleaf
* Weah

 |  |
| Presidenteak ez ziren estatu-buruak *letra etzanean* |
**Jaime Rodríguez Salís** (1926ko abenduaren 11, Irun, Gipuzkoa – 2021eko otsailaren 10a, Irun, Gipuzkoa), euskal herritar kulturgizon, ikertzaile eta arkeologoa izan zen, bereziki Irun jaioterriko kultur giroan ezaguna.

Kulturarekin estuki lotutako familia bateko senidea zen, José Salís margolariaren biloba eta Dolores Salís eskultore eta idazlea eta Luis Rodríguez Gal historialari eta idazlearen semea.

1969-1970 artean Junkaleko Andre Mariaren elizako arkeologia indusketak zuzendu zituen, bai eta Santa Elena baselizako arkeologia indusketenak ere.

Arkeolanen sortzailea eta 1997tik erakunde horretako buru izan zen, gainera 2006an irekitako Oiasso Erromatar Museoaren bultzatzaileetako bat ere izan zen. Arkeolan erakundetik Irungo erromatar portua eta meatzeen ikerketa bultzarazi zuen.

Artezale gisa, *Gaur* kultur taldeko kideekin lotura estua izan zuen. Luis de Uranzu Kultur Taldearen buru ere izan zen, eta idazle bezala, *"Oteiza en Irun 1957-1974"* eta *"El niño republicano de Beraun"* liburuak idatzi zituen.

2012an Irungo Urrezko Domina jaso zuen, bere jaioterriko garaikur garrantzitsuena, *"hiriaren kultura, historia eta artearen alde egindako lanarengatik"*.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Jaime Rodríguez Salís y la Asociación de Donantes recibirán la Medalla de Oro de Irun en octubre» *El Diario Vasco* 2012-06-14 (Noiz kontsultatua: 2021-03-02).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q93387600
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 24434957
* ISNI: 0000 0000 5094 9573
* BNE: XX1386616
* LCCN: no2009008438
* SUDOC: 148867936
* UB: a1251793
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 5857721

 |

* Wd Datuak: Q93387600
**Martha Platt Falconer** (Ohio, AEB, 1862ko martxoaren 17a - New York, 1941eko azaroaren 26a) AEBetako ekintzaile eta gizarte-langilea izan zen, gizarte-erreformaren aitzindaria.

Biografia
---------

1862an jaio zen Delawaren, Ohion, Cyrus eta Janette Platten alaba. Filadelfiara joan zen bizitzera ama hil ondoren. Cyrus Falconerrekin ezkonduta egon zen.

1906an, Babes Etxeko lehendakari izendatu zuten. Neskatoentzako erakunde bat zen, 22. kalean eta Girard etorbidean, Filadelfian, Pennsylvanian. Geroago, *Sleighton Farm School for Girls* erakundeko superintendente bihurtu zen, emakumeentzako erreformatorio garrantzitsu gisa aitortua. Urte horretan bertan, Illinoisko Laguntza eta Haurren Etxeko superintendente-ondokoa izan zen. Lehen Mundu Gerran, Estatu Batuetako neskatoen erreformatorioak eta atxilotze-etxeak ikuskatzeaz arduratu zen.

Falconer Glen Mills-eko (Pennsylvania) eskoletako emakumeen saileko superintendentea izan zen 1919an, eta geroago Rockefeller Fundazioarekin lotuta zegoen Amerikako Higiene Sozialaren Elkarteko emakumeen delinkuentzia-saileko superintendentziaz arduratu zen. Lan horretan arreta handia eskaini behar zion emakumeentzako polizia-bulegoak sortzeari herrialde osoan.

1933an Falconer New Yorken bizi zen, eta Elmira Collegek arte arloko *ohorezko maisutzarekin* saritu zuen. East Auroran hil zen, New Yorken, 79 urte zituela, eta Helen, Douglas Platt eta Cyrus Jr seme-alabek bizirik iraun zioten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Adjarian, M. M..  (2016-08). *Review of Zipf, Karin L. Bad Girls at Samarcand: Sexuality and Sterilization in a Southern Juvenile Reformatory.*  H-Histsex, H-Review (Noiz kontsultatua: 2023-03-31).
2. 1 2 3 4   **(Ingelesez)** Rafter, Nicole.  (2017-07-05). *Partial Justice: Women, Prisons and Social Control.*  Routledge ISBN 978-1-351-50080-7. (Noiz kontsultatua: 2023-03-31).
3. ↑   «American Social Hygiene Association: American Social Hygiene Association [1917»] *brocku.ca* (Noiz kontsultatua: 2023-03-31).
4. ↑    *«Causes of Delinquency Among Girls».*  The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science, 77-79 or. ISBN 0002-7162..

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, {{{hizkuntza}}} Wikipediako «Martha P. Falconer» artikulutik itzuli da. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q55622285
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 243239028
* LCCN: no2012050542
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q55622285
Bizi itxaropenaren munduko mapa.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |      +80
     +77,5
     +75
     +72,5
     +70
     +67,5
     +65 |      +60
     +55
     +50
     +45
     +40
     - 40 |

Demografian, **bizi itxaropena** eremu bateko pertsonen batez besteko bizitza da, jaiotzatik heriotzara espero behar dutena, eremu horretako pertsonek hiltzean duten adinen batezbesteko moduan kalkulaturik. Adibidez, euskal herritar jaioberri baten bizi itxaropena 83 urtekoa dela adierazten denean, hildako euskal herritarren adinen batezbestekoa 83 urtekoa dela esan nahi du. Bizi itxaropena hainbat faktoreren mendean dago, hala nola bizimodu osasuntsua eta osasun zerbitzuen kalitatea.

Era berean, ohikoa da, jaiotzatik kalkulatutakoaz gainera, bizi itxaropena adin guztietarako kalkulatzea. Adibidez, 44 urteko pertsonen bizi itxaropena 85 urtekoa bada, 44 urtera arte bizi izan direnek hiltzean zuten adinen batezbestekoa 85 urtekoa dela eta, ondorioz, 44 urteko pertsona batek 85 urte bete arte biziko dela zenbatetsi behar duela esan nahi du. Kasu horretan, urtez urte bizi itxaropena gehitzen doa, adin bakoitzean lehenago hiltzen direnak baztertzen direlako kalkuluan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q188419
* Commonscat Multimedia: Life expectancy

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119743781 (data)
* GND: 4167016-4
* LCCN: sh85076821
* NKC: ph119533
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 5226
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D008017

 |

* Wd Datuak: Q188419
* Commonscat Multimedia: Life expectancy
**Mary Bradbury**, jaiotzez **Mary Perkins Gater** (Warwickshire, Ingalaterra, 1615eko irailaren 3a - Ipswich, Massachusetts, AEB, 1700eko abenduaren 20a) Salemgo sorginkeria prozesuan kondenatua izan zen Ingalaterra Berri kolonialean, baina exekuziotik ihes egitea lortu zuen eta urte batzuk geroago hil zen, laurogeita bost urte zituela.

Bizitza
-------

Mary Perkins Gater Warwickshiren jaio zen, Ingalaterran, John eta Judithen (ezkongabetan Gater) alaba. Familiak Ingalaterra Berrira emigratu zuen 1631n, Bristoletik, *Lion* ontzian. 1636an Thomas Bradburyrekin (1611-1694) ezkondu zen, Salisburyko (Massachusetts) hiritar ezagunenetako batekin, eta hamaika seme-alaba izan zituzten: Wymond (1637-1669), Judith (1638-1700), Thomas (1640-1718), Mary (1642-1724), Jane (1637-1716)), Jacob (1647-1669), William (1649-1678), Elizabeth (1651-?),John (1654-1678), Anne (1656-1659) eta Jabez (1658-1677).

Prozesua
--------

Salisburyko herritar aberats eta errespetatuenetako bat zen arren, Timothy Swan de Andover atsekabetzeagatik epaitu zuten uztailaren 28an. Berehala, beste batzuek esan zuten hainbat animalia-forma har zitzakeela, batez ere basurde urdin bat, eta ontzi bat sorgindu zuela. Ehun bizilagunek baino gehiagok, ordea, beren bizitza kristaua eta gaitzik gabea frogatu zuten, eta, beren aldeko etengabeko eskaerei esker, exekuzioa atzeratu egin zen. Txosten batzuen arabera, kartzelatik ihes egiten utzi zioten, beste batzuek diote kartzelaria erosi egin zuela eta beste batzuek diote senarrak kartzelaria erosi eta Mainera eraman zuela, karromato batean gordeta. Massachusettsera itzuli ziren epaiketen ondoren, egoera baretu zenean, eta bera arrazoi naturalengatik hil zen 1700. urtean. Epaiak 1711n ezeztatu zirenean, seme-alabek hogei libera jaso zituzten konpentsazio gisa.

Ondorengo ospetsuak
-------------------

Bere ondorengoen artean Ralph Waldo Emerson idazle transzendentalista (1803-1882), Judith alabaren biloba, eta Ray Bradbury (1920-2012) beldurrezko, zientzia-fikziozko eta fantasiazko idazlea nabarmentzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Mary Bradbury.* .
2. ↑   Weller, Sam.  (2005). *The Bradbury chronicles : the life of Ray Bradbury.*  New York : William Morrow ISBN 978-0-06-054581-9. (Noiz kontsultatua: 2022-07-11).

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, {{{hizkuntza}}} Wikipediako «Mary Bradbury» artikulutik itzuli da. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6779107
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 41005810
* LCCN: n90693051

 |

* Wd Datuak: Q6779107
**Ana Sofia Prusiakoa** (Königsberg, 1527ko ekainaren 11 - Lübz, 1591ko otsailaren 6a) alemaniar noblea izan zen. Prusiako dukesa zen, jaiotzagatik, eta Mecklenburgeko dukesa, ezkontzagatik.

Bizitza
-------

Ana Sofia Prusiakoa Alberto I.a Prusiakoaren (1490-1568) eta Dorotea Danimarkakoaren (1504-1547), Frederiko I.a Danimarkakoa erregearen alaba, alaba nagusia eta biziraun zuen bakarra izan zen. Naturopatian eta ginekologian hezkuntza zabala jaso zuen amarengandik. 1546an, Prusiako Estatuak "dotearen zerga" onartu zuen, ezkontzen zenean jasoko zituen 30.000 florinak emateko.

1555eko otsailaren 24an ezkondu zen Wismarren Mecklemburgeko Joan Alberto I.a dukearekin (1525-76). Ezkontza-opari gisa, aitak senarraren eta Ulrike Mecklenburgekoa anaiaren arteko liskarrean mediazio lanak egin zituen. Ezkontzaren ondorioz, Joan Alberto dukeak Wismarko Fürstenhof jauregia estilo errenazentistan dekoratzea eskatu zuen. Ezkondu ondoren, Joan Alberto eta haren emaztea jauregi honetara joan ziren bizitzera.

Joan Alberto I.ak eta Ana Sofiak hiru seme-alaba izan zituzten; ama maitekorra izan zela esaten da. Joan Alberto I.ak aitaginarrebaren aliatu leiala izaten jarraitu zuen Germaniako Erromatar Inperio Santuan eta Livonian. Alberto dukeak oinordekoak izan aurretik, hainbat aldiz saiatu zen, arrakastarik gabe, Joan Alberto I.a Prusiako dukerrian bere oinordekoa eta ondorengoa izan zedin. 

Joan Alberto I.a 1576an hil ondoren, Ana Sofia Wittumera joan zen Lübzen, eta 1591n hil zen. Schwerineko katedralean lurperatu zuten.

Genealogia
----------


| ⛭Zuhaitz genealogikoa |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Frederick I, Margrave of Brandenburg-Ansbach |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  | Albert, Duke in Prussia |  | Duke Adolf Friedrich I, Duke of Mecklenburg-Schwerin |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Sophia Jagiellon, Margravine of Brandenburg-Ansbach |  |  |  |  | Joan VII.a Mecklenburgokoa |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Ana Sofia Prusiakoa |  |  |  |  | John Albert II, Duke of Mecklenburg |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Frederiko I.a Danimarkakoa |  |  |  |  |  | Sigismund August |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Dorothea of Denmark |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Anna of Brandenburg |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q70786
* Commonscat Multimedia: Anna Sophia of Prussia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 298233017
* ISNI: 0000 0004 0261 6888
* GND: 104182040

 |

* Wd Datuak: Q70786
* Commonscat Multimedia: Anna Sophia of Prussia
**Inma Gomila Carro** (Bilbo, 1957 - Urruña, 2011ko abenduaren 22a), enpresa kudeatzaile eta euskaltzalea izan zen. Euskaldunon Egunkariaren sorreran parte hartu zuen, eta haren itxiera operazioan atxilotu zuten pertsonetako bat izan zen 2003an.

Biografia
---------

Bilboko Deustu auzoan sortu zen 1957. Deustuko Unibertsitatean ekonomia eta enpresa zientzietan lizentziatu zen, eta gaztetandik egin zuen enpresa kudeaketan lan, Iruña eta La Granja kafetegien kudeaketan Bilbon, eta Mataderos Monteron gero, Irunen.

1988tik Argia aldizkariaren Ametzagaiña taldean aritu zen kudeatzaile. Postu horretandik, Euskaldunon Egunkariaren sorreran ere inplikatu zen, eta egunkariko zuzendaritzan integratua egon zen 1991eko ekaina arte. Ondoren Ametzagaiña taldera itzuli zen. 2001 eta 2003 urteen artean, ekintzaile gisa enpresa proiektu propioa eratzen lan egin zuen (Diana Teknologia).

### Bizitza pertsonala

1985ean Simeón Barroso informatikariarekin ezkondu zen. Barroso gertuan izan zuen ekimen profesional askotan Gomilak, Ametzagaiña taldean, zein Egunkariaren sorrerako azpiegitura informatikoa antolatzen, edo Diana Teknologian. Bi seme izan zituzten, Odei eta Orhi, eta harreran beste bi hartu zituzten, Migel eta Sebas.

Urruñan jarri zen bizitzen familia, non bertako ikastolaren sortzaileetako bat izan zen Inma Gomila.

### Egunkaria auzia

2003ko otsailaren 3an, Egunkariaren itxiera operazioan atxilotu zuten bost pertsonetako bat izan zen (emakumezko bakarra). Urruñan bizi zen, eta muga igaro zuen hegazkin bat hartzeko Hondarribian: zain zeukan Goardia Zibila. Bost egunez inkomunikaturik egon ostean 18.000 euroko fidantza ordainduta utzi zuten kalean. Tortura salaketarik aurkeztu ez zuen arren, lagunek jakin zuten oso bortizki tratatu zutela. Pello Zubiriaren bidez jakin zen, emakume izateagatik umiliazio sexistak pairatu behar izan zituela atxiloketako ziegetan. Joan Mari Torrealdaik Gomilaren negarra ezagutu zuen.

Kasuak aurrera egin ahala, auzitegiek aferatik kanpo utzi zuten eta ez zuten epaitu.

Atxiloketa eta tratu txarrek bere osasunean eragina izan zutela susmatu izan dute lagunek, beste atxilotu batzuen kasuan bezala. 2010ean minbizia diagnostikatu zioten, eta 2011ko abenduan hil zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   «Deustuko alaba, Urruñan ama, gureratutako dama» *www.argia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-02-17).
2. ↑   «Paperezko Hegoak (elkarrizketatua: Malores Etxeberria)» *www.eitb.tv* (Noiz kontsultatua: 2021-02-17).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Torrealdai: TORTURA y CÁNCER. "Itxi gabeko zauriak…"» *IGOR MELTXOR (Escritor y analista político)* 2015-04-14 (Noiz kontsultatua: 2021-02-17).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Egunkaria, la muerte de un periódico que era inocente – Rebelion.*  (Noiz kontsultatua: 2021-02-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q105539196

 |

* Wd Datuak: Q105539196
*Artikulu hau jantziari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Boa (argipena)».*

**Boa** esaten zaio lepoaren inguruan jartzen den lumazko bufanda apaingarriari. Ohikoan luzea izanik, boa sugearen izena hartzen du hainbat hizkuntzatan.

Historia
--------

Boa batez ere emakumeek historiako garai ezberdinetan erabili duten apaingarri edo beroki bat da. Viktoriar aroan, XIX. mendearen zatirik handienean, baita XX. mendeko zenbait urtetan ere, oso ezaguna zen osagarria Mendebaldeko aberatsen artean. 

XXI. mendean vedetteek erabiltzen dute eta osagarri erotiko gisa ohikoa da ingurune intimoetan, erreibindikazioetan eta kabaret erako erakustaldietan.  Mozorrotzeko orduan ere asko erabiltzen da eta New Orleanseko Mardi Grasen eroateko jantzi klasikoa da, urre, berde eta more kolore tipikoekin. 

Mikel Martin LGTBI ekintzailea Errenteriako jaien hasierako suziria boaz jantzita pizten.

Osagaiak
--------

Boa erdiko nukleo baten inguruan jositako txori luma zerrenda luze batez osatuta dago, eta horrela koherentzia uniformea ematen dio. Luma sintetikoak ohikoak dira XXI. mendean, baina XIX. mendeko lehen boetan hegaztien benetako lumak erabiltzen ziren, hauek zirelarik ohikoak:

* Ostruka boa: Erdiko sokari jositako ostrukaren luma luzeekin egiten dira.
* Indioilar boa: bere prestatzeko, indioilar etxekotuaren gorputzean hazten diren luma ireki batzuk erabiltzen dira. Ostrukenak baino zurrunagoak dira eta, beraz, deserosoagoak dira larruazala igurztean. Badira eredu trinkoagoak eta astunagoak; eta arinagoak eta eramateko errazagoak diren beste batzuk. Dekorazio-objektu gisa ere erabil daitezke.
* Marabu boa: Oso luma fin eta leunak dira, apainketa lanetan edo abaniko, soineko, beroki edo txanoen parte gisa ere oso estimatuak izan direnak. Naturan arriskuan dagoen hegaztia izanik, ez dago ondo ikusia bere lumak erabiltzea XXI. mendean

Normalean, boa osatzen duten lumak kolore ezberdin eta biziz tindatzen dira, era guztietako jantziekin konbinatzeko. Ez da arraroa bi kolore ezberdinetan etortzea.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, gaztelerazko wikipediako «Boa (prenda)» artikulutik itzulia izan da, 2022-04-14 data duen 142905178 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2022-04-14 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.

1. ↑  Diccionario de moda
2. ↑  ¿Qué son los boas de plumas? (inglés)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q887471
* Commonscat Multimedia: Feather boas

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300215870

 |

* Wd Datuak: Q887471
* Commonscat Multimedia: Feather boas
**Jose Urrutia** (c. 1678 – 1741eko uztailaren 16a) esploratzaile eta kolono euskaldun bat izan zen Texasen, San Antonio de Béjarreko presondegiko kapitain bihurtu zena eta zazpi urtez bertako tribu amerikar batzuekin bizi izan zena, bere etsai ziren apatxeen aurkako kanpainen buru izan zelarik Texasko ekialdean. Apatxe herriaren etsai ziren amerikar jatorrizko herri guztietako kapitain nagusi izendatua izan zen.

Hasierako urteak
----------------

Urrutia Gipuzkoan jaio zen, 1678 inguruan. Bere anaia Toribiorekin batera soldadu bihurtu zen.

Bizitza
-------

Josek eta bere anaia Toribiok Domingo Teran de los Ríosen espedizioan parte hartu zuten. Texasen kokatu ziren 1691 baino lehen. Garai horretan, Urrutia eta bere anaia Neches ibaitik gertu finkatutako garnizioko kide izan ziren. Domingo Teran de los Riosekin esploratzen ari ziren soldadu askok Texas utzi zuten 1693ko neguan, Texasko amerindiarren etsaitasun gero eta handiagoaren ondorioz.

Handik gutxira, José de Urrutiak istripu bat izan zuen San Marcos ibaian (adituek uste dute Colorado ibaian izan zela). Bere lesioak, bertatik gertu kokatutako jatorrizko tribu amerikarrekin geratzera behartu zuen. Hiru soldaduk berarekin geratzea erabaki zuten. Urrutia amerindiar herri batzuekin bizi izan zen zazpi urtez, bereziki Kanohatino, Xarames eta Tohos tribuekin, eta haiekin lotura garrantzitsuak ezarri zituen. Bere hizkuntza eta ohiturak azkar ikastea lortu zuen, tribuen errespetua ekarri ziona. Apatxeen aurkako nazio guztietako "kapitain jeneral" bihurtu zen, eta apatxe tribuen aurkako zenbait gerra zuzendu zituen. 1696an Mexikora itzuli zen. Han, Espainiako armadan postu nabarmena izan zuen. 1700ean, San Joan Bataiatzailea Misioa sortu ondoren, bere esplorazioei berrekin zien Texasen.

San Antonion kokatu ondoren, Urrutia Bexarko San Antonio presondegiko kapitain izendatu zuten 1733ko uztailaren 23an. Hurrengo berrogei urteetan, beste herri indigena batzuekin harremanak izan zituen Texasen, baita Coahuila eta Nuevo Leonen ere. Hala ere, apatxeenganako gorrotoa mantendu egin zen, eta 1739ko neguan Urrutiak beste gerra bat deklaratu zien San Saban. Urrutia 1741eko uztailaren 16an hil zen.

Bizitza pertsonala
------------------

1697ko urtarrilaren 7an, Urrutia Antonia Ramon Camachorekin ezkondu zen eta alaba bat izan zuen, Antonia, Joseph Antonio Menchacarekin ezkonduko zena.

José eta Antonia Monclovako Santiago Apostol parrokia-elizan ezkondu ziren, Coahuila estatuan, Mexikon. Erditzean bere lehen emaztea hil ondoren, Urrutiak bigarren emazte bat izan zuen, Rosa Flores y Valdez, eta honekin hamar seme-alaba izan zituen, horien artean Toribio de Urrutia, Bexarreko Presidioko kapitaina ere izan zena.

Kanpo estekak
-------------

* Mapa de la frontera del dominio español 1816an Urrutiak eta Nicolas de la Forak diseinatutako mapa bat da.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16243194
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 6165153
* LCCN: n00042304

 |

* Wd Datuak: Q16243194
**Gary Arlen Kildall** (Seattle, 1942ko maiatzaren 19a - Monterey, 1994ko uztailaren 11) Informatikari eta enpresaburu estatubatuarra izan zen, CP/M sistema eragilea eta *Digital Research*, Inc *sortu* zituena. (DRI). Kildall izan zen lehen pertsonetako bat mikroprozesadoreak ordenagailu gisa ikusi zituena ekipamendu-kontrolatzaile gisa, eta lehen pertsonetako bat izan zen kontzeptu horretan oinarritutako enpresa bat antolatu zuena. *The Computer Chronicles* telebista-saioaren aurkezlea ere izan zen, PBS kate publikokoa. Informatikan bi hamarkada baino gehiago egin zituen, baina Kildall askoz ezagunagoa da 1980an porrot egin zuen ahalegin batengatik, IBMk (Bill Gates-en gomendioz) KP/M IBM PCrako lizentziatzeagatik.

Enpresa ibilbidea
-----------------

### CP/M

Kildallek eta haren emazte Dorothyk enpresa bat sortu zuten (jatorriz "Intergalactic Digital Research" izenekoa, gerora Digital Research, Inc. izenekoa), zaleen aldizkari-iragarkien bidez CP/M saltzeagatik. Digital Research-ek IMSAI 8080rako CP/M lizentziatu zuen, Altair 8800 delakoaren oso klon ezaguna. Fabrikatzaile gehiagok CP/M lizentzia eman zuten heinean, de facto estandar bihurtu zen eta gero eta hardware gailu gehiagok jaso behar izan zuten. Erantzun gisa, Kildallek BIOS kontzeptua asmatu zuen, ordenagailuko hardwarean integratutatako programa sinple batzuk (CHIP ROM edo EPROM), CP/M sistema, bat ere aldaketarik gabe, desberdinetan martxan jartzeko aukera ematen zuena.

CP/M-ren arrakasta azkarrak ustekabean harrapatu zuen Kildall, eta mantsoegi jokatu zuen sistema eguneratzeko eta Floppy diskoekin eta disko gogorrekin bateragarri egiteko. Hardware-fabrikatzaileek sistema eragile lehiakide bat sortzeaz hitz egin zutenean, Kildall CP/M 2 garatzeko proiektu oldarkor bati ekin zion. 1981aren inguruan, CP/M-k 3.000 ordenagailu-modeloren gainean funtzionatzen zuen, eta Digital Research-ek 5,4 milioi euroko diru-sarrerak zituen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Gary Kildall and Collegial Entrepreneurship.*  24 de gener de 2007.
2. ↑    *Interview: Gordon Eubanks, Former Student & CEO of Oblix, Inc..*  09 de desembre de 2006.

Kanpo estekak
-------------

* Digital Research omenaldia Kildall doktoreari (**(Ingelesez)**)
* Kildall, Industry Pioneer Artxibatua, 2012-06-01,. a Microprocessor Report, vol. 8, ez. Abuztuaren 10a, 1a, 1994 **(Ingelesez)**
* *Digital Research* web gune zaharreko Internet Archive **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q92627
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 247751969
* GND: 1159756805
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q92627
Lucio Marineo Sículo, *Pandit Aragoniae veterum primordia regum hocopus et forti...*, Zaragoza, Jorge Coci, 1509.
*De rebus Hispaniae memorabilibus* (Alcalá de Henares: Miguel Egia; 1530.)
**Lucio Marineo Sículo** (Vizzini, Sizilia, 1460 - 1533), humanista eta historialari siziliarra, bizitza gehiena Gaztelako Erresuman eman zuen.

Biografia
---------

Hizkuntza eta literatura greko eta latinozko irakasle izan zen Palermon. Espainiara joan eta Salamancako Unibertsitatean irakatsi zuen hamabi urtez. Bere irakasle-lanak eta bere liburuak eragina izan zuten Espainiako Errenazimentuan. Ikasle izan zuen Alfonso de Segura, besteak beste. Fernando Katolikoa erregeak Gortera deitu eta bere kapilau eta kronikagile izendatu zuen. Nobleen seme-alaben heziketaz ere arduratu zen, eta Errenazimentuari dagokion italiazaletasuna hezurretaraino sartu zien.

Kronista gisa *De laudibus Hispaniae Libri VII* idatzi zuen latinez, Burgosen 1496an argitaratua. Bigarren bertsio bat egin zuen, *De rebus Hispaniae memorabilibus Libri XXV* (Alcalá, 1530). Azken lan honen gaztelaniazko zein latinezko bertsioak egin ziren, eta bertan euskarazko hiztegitxo bat agertzen da.

Halaber, *De Aragoniae Regibus et eorum rebus gestis libri V* (Zaragoza, 1509 idatzi zuen. Liburu honetatik aterako atala da *Sumario de la vida de los Reyes Católicos, don Fernando y doña Isabel* (Madril, 1587).

Latin humanistikoz idatzitako gutun-liburu luze baten egilea ere bada (*Epistolarum familiarum libri XVII*).

José Vargas Poncek XVIII. mendean *Vida de Lucio Marineo Sículo* liburua idatzi zuen, arestira arte argitaragabea eta berriki berreskuratu eta argitaratua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** carabinier.  (2013-06-10). «Vocabulario vasco de Marineo Sículo» *\*e* (Noiz kontsultatua: 2020-06-06).
2. ↑  Fernando Durán eta María del Carmen Ramos Santana (1998), "Una biografía ilustrada de Lucio Marineo Sículo: edición y estudio de un inédito de José Vargas Ponce", *Cuadernos de Ilustración y Romanticismo* 6, 115-157.

Bibliografia
------------

* *De las cosas memorables de España*. Valdemorillo, Madril: La Hoja del Monte, 2004, ISBN 84-609-3565-5
* *Pandit Aragoniae veterum primordia regum hocopus et forti...*, Zaragoza, Jorge Coci, 1509. djvu artxiboa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4896779
* Commonscat Multimedia: Lucio Marineo Siculo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 34585300
* ISNI: 0000 0000 8113 6348
* BNE: XX1356328
* BNF: 12790500w (data)
* GND: 104328851
* LCCN: nr94026018
* SUDOC: 06034265X
* UB: a1114974
* ICCU: PALV027198
* Open Library: OL1991277A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 92380
* GEA: 8489
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 19383

 |

* Wd Datuak: Q4896779
* Commonscat Multimedia: Lucio Marineo Siculo
**Tomás Katari** (Macha, 1740 - Chataquilla muinoa, 1781eko urtarrilaren 15a) aimara buruzagi bat izan zen, bere eskubideak aldarrikatzean, XVIII. mendean herri-matxinada bat sortu eta gidatu zuena.

San Pedro de Machako ayllu (komunitatea) herrian jaio zen, Chayanta probintziako Macha kantonamenduan (Potosí departamendua), gaur egungo Bolivian. Kurusa Yawi-rekin ezkonduta zegoen (espainiarrek Curusa Llave berriz bataiatu zutena), 1781ean Katariren hilketaren ondoren, Peru Garaiko matxinadaren buruzagi militar izatera pasa zena.

1770eko hamarkadan, manifestazio bakan batzuek indigenen nahigabea erakutsi zuten, 1780ko hamarkadan altxamenduak orokortu ziren arte.

Matxinada
---------

 Ezkerrean, Peruko mapa, zilarrezko meategien kokaleku batzuekin, non indigena askok lan egiten zuten zergak ordaindu ahal izateko.

Ondorioak
---------

Aintzatespenak
--------------

*

Erreferentziak
--------------

Ikus halaber
------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2885655
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 208783241
* ISNI: 0000 0000 3496 0844
* BNF: 13191216s (data)
* LCCN: n90636855
* SUDOC: 035464372

 |

* Wd Datuak: Q2885655
**Fernando Aguirre Gaztelu** (Zarautz, 1811 - Madril, 1873ko abenduaren 26a) Claudio Menchacatorre eta José Matiarekin batera *Matía, Menchacatorre y Cía* sortu zuten, itsas merkataritzan aritu ziren baita esklaboen trafikoan ere. Hau desegitean *Aguirre y Cía* sortu zuen.

Biografia
---------

Pilotu eta marinel familia zuen jatorri. 1834an, Filipinetan kokatu eta José Matía Calvo eta Claudio Menchacatorrekin batera, *Matía, Menchacatorre y Cía* sortu zuen, enpresaren egoitza Manilan zegoen eta merkataritza triangeluarrean aritzen zen. Fernandoren anaiek ere, Manuel eta Marcial Aguirre, ontzietako pilotu eta kapitain gisa aritu ziren. 1846an, enpresak esklabo egindako txinatarrak Kubara eramateko baimena jaso zuen, azukre-fabrikaren hedapenarekin eta Antilla Handian zegoen eskulanaren beharrarekin bat eginez. Hurrengo urteetan, Kubara ez ezik, Perura, Panamara eta Puerto Ricora garraiatu zituzten esklabuen kopurua nabarmen hazi zen, baita onurak ere.

1849an, Bravo Murillo ministroak Agirre eta bere bazkideei Pasig ibaiaren gainean zubi eseki bat eraikitzeko baimena eman zien, konpainiak Malabogen zituen lursail batzuen truke. Manilako Errege Merkataritza Auzitegiko priore izateagatik, 1850ean Filipinetako kapitain jeneral izandako Antonio Urbiztondok Fernando Agirreri berari agindu zion 1851an sortutako Banco Español-Filipino de Isabel II-ren lehen estatutuak idazteko. 1853an, Agirreren ekimenez, elkarteak azukre eta destilategi findegi bat erosi zuen Luzon uhartean.

1859an *Matía, Menchacatorre y Cía* konpainia desegin zuten, eta Aguirrek *Aguirre y Cía* delakoa sortu zuen, produktu orientalak Londres, París, Habana, Cádiz eta Madrilen saltzeko. Aguirre gaixotu zenean James Tait, bazkide ohiak, hartu zuen enpresaren gidaritza.

1863an, Agirre Parisen zegoen, eta Nueva Écija-n zuen nekazaritza-enpresa likidatzeko agindua eman zuen. Horrela, Filipinetan zituen ondasun handiak saltzen hasi zen. Handik gutxira, Espainiara itzuli zen, eta Pasaian bizi izan zen aldi batez. 1871eann testamentua egin zuen Donostian, eta bi urte geroago hil zen. Bere ondasunen artean oraindik Filipinetan zituenak nabarmentzen ziren, Gipuzkoako hainbat jabetza, *ferrocarril del Norteko* akzio eta betebeharrak, Londresi buruzko letrak, etab. Ezkongabea eta ondorengorik gabea, bere ondasun gehienak Gaztelu familian geratu ziren, baita lagun eta zerbitzarien artean ere. Era berean, Donostiko lehen letren eskolak mantentzeko diru-kopuru bat utzi zuen.

Sariak eta Aitortzak
--------------------

* Manilako Errege Merkataritza Auzitegiko priore.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   «Fernando de Aguirre Gaztelu | Real Academia de la Historia» *dbe.rah.es* (Noiz kontsultatua: 2023-05-26).
2. 1 2 3 4   **(Gaztelaniaz)** «Aguirre Gaztelu, Fernando de - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-05-26).

Kanpo estekak
-------------



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q63161019
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 153888
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q63161019
**Ignacio Etxarri Isasti,** futbol munduan Etxarri gisa ezaguna, 1950eko eta 1960ko hamarkadetan futbolaria izan zen. Real Sociedad de Futboleko atzelari gisa nabarmendu zen urte horietan, Espainiako futboleko kategoria gorenean 146 partida jokatuta.

Biografia
---------

**Ignacio Etxarri** Donostiako Loiola auzoan jaio zen 1932an.

Futbolari gisa lehen urratsak bere auzoko taldean, **Club Deportivo Loiolatarran** eman zituen. Andoaingo **SD Euskaldunan** ere jokatu zuen. Bere egoera fisiko bikainei esker futbol profesionalerako jauzia eman ahal izan zuen 1953an Real Sociedad de Futbol, taldeak fitxatu zuenean.

Talde *Txuriurdinak* denboraldi baterako mailegatu zuen SD Eibarri, Espainiako Bigarren Mailara igo berri zena bere historian lehen aldiz. Bigarren Mailan urtebete jokatu ondoren (1953-54), Realak 1954-55 denboraldirako berreskuratu zuen.

Kosta egin zitzaion Realarekin debuta egitea. Bere debuta 1955eko maiatzaren 15ean izan zen Granada CF-ren aurkako Kopako partida batean. Urtebete geroago, 1955-56 denboraldiaren azken tartean, Espainiako Lehen Mailan egin zuen debuta.

Hamarkada batez Royal Sociedadeko atzeko aldean ordena jartzeaz arduratu zen. 197 partida ofizial jokatu zituen eta 7 gol sartu zituen Realean Ligan eta Kopan. 10 denboraldi horietatik, lehenengo 8ak Espainiako Lehen Mailan izan ziren eta bertan 146 partida jokatu zituen eta 6 gol sartu zituen. Bere lehen 2 urteetan nekez jokatu zuen arren, hurrengo 6etan defentsan finko ibili zen. Epe hori 61-62 kanpainan Bigarren mailara jaistearekin amaitu zen.

1963-64 denboraldian botak zintzilikatu zituen azken bi urteak Espainiako bigarren mailan jokatu ondoren.

Hala ere, 33 urterekin, jada Real Sociedadetik eta futbol mundutik erretiratzea pentsatu zuenean, azken eskaintza bat onartu zuen kirol honekin lotuta jarraitzeko, oraingoan **UE Lleidako taldean**.

Kataluniako taldea, orduan UD Lérida izenekoa, Espainiako Hirugarren Mailan aritutzen zen. Etxarri kapitain zutela, Lleidako taldeak Espainiako Bigarren Mailara igotzea lortu zuen.

Ignacio Etxarri futbolarien eskubideen defentsan ere nabarmendu zen eta horrek Jokalarien Elkarteko presidente hautatua izatera eraman zuen.

Futboletik erretiratu ondoren, bere izena zuen enpresa sortu zuen Donostian, bulegoko altzarien ingurukoa.

Bere jaioterrian hil zen 2003ko martxoaren 30ean, 71 urte zituela, bihotzekoak jota.

Familia mailan, esan beharra dago Luis Miguel Arconada atezain mitikoaren eta Gonzalo Arconada entrenatzailearen osaba izan zela.

Klubak
------

| Kluba | Herrialdea | Urtea |
| --- | --- | --- |
| Euskalduna | Euskal Herria | ¿ ? - 1953 |
| Eibar KE | Euskal Herria | 1953 - 1954 |
| Real Sociedad | Euskal Herria | 1954 - 1964 |
| UD Lleida | Katalunia | 1965 - 1966 |
|

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5913203

 |

* Wd Datuak: Q5913203
**Charles Goethals** (Brusela, 1853 - *ib.*, 1885eko azaroaren 11) belgikar margolari errealista da.

Biografia
---------

*Le ciatique qui passa* (1884)
Charles Goethalsek Bruselako Akademian ikasgaiak hartu zituen 1873tik 1877ra, gero Parisen hobetu zituen V. Gallandekin eta azkenik Italian. *L'Essor* zirkulu artistikoko kide izan ondoren, Goethals Bruselako *Les Vingt* talde abangoardistaren sortzaileetako bat izan zen 1883an. *Cercle des Aquafortistes et des Aquarellistes* elkarteko kidea ere bada. *Les Hydrophiles* zirkuluko presidentea ere izan zen.

Goethals paisaia margolari bat da, genero eszenetan eta erretratuetan ere nabarmendu zena. Bere heriotza goiztiarrak amaiera eman zion kanpoko pintura errealista tradizionala lantzen zuen margolari honen ibilbideari.

Saint-Gilles-eko (Brusela) Rue de Rome kalean bizi zen eta Knokke-n egon zen denbora pixka bat.

Tournaiko Arte Eder Museoak bere lanetako batzuk aurkezten ditu.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2959222
* Commonscat Multimedia: Charles Goethals

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 1652153596623751900006
* ULAN: 500426127
* RKD: 32378

 |

* Wd Datuak: Q2959222
* Commonscat Multimedia: Charles Goethals
**Annasoltan Seidovna Kekilova** (Asgabat, Turkmenistango Sobietar Errepublika Sozialista, 1942 - 1983ko ekainaren 19a) turkmenistandar poeta eta sobietar disidentea izan zen.

Bere poesia-lanak sobietar gaiei buruzkoak ziren, hala nola, Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistari, herrialdeari eta herriari buruzkoak. 1971ko neguan eta udaberrian Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren XXIV. Biltzarrari eta Batzorde Zentralari idatzi zion Turkmenistango SESeko egoeraz kexu. 56 orri luzeko txostena landu zuen, irudidun bilduma batekin batera. Bere eskakizunetako bat Turkmenistango emakumeei eskubide gehiago bermatzea zen. Alderdi Komunistak aldarrikapenei ez ikusiarena egin zien eta bere lana uztera behartu zuen Annasultan.

Ogibiderik gabe, Annasultan Moskura joan zen laguntza eske, baina ez zioten laguntzarik eman. Gainera Britainiar Enbaxadara joan zen asilo eske, baina alferrik. Etsita, sobietar hiritartasunari uko egin zion eta herrialdetik alde egiteko prestatzen hasi zen. 1971ko abuztuaren 26an anbulantzia bat joan zen bere etxera eta ospitale psikiatrikora eraman zuten. 1983ko ekainaren 19an hil zen ospitale psikiatrikoan.

Klinikan zegoela idazten jarraitu zuen, eskuizkribuak amari eta ahizpari ezkutuan emanez. Ahizpak eskuizkribuak Moskura bidaltzen zituen, baina eskutitzak bidean galtzen ziren. Ondoren, bere etxean izandako sute batek bere lanetako asko suntsitu zituen. Onik gorde ziren lanetako batzuk 2015ean argiratatu ziren Turkmenistango idazleen lanen bilduma batean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** De Boer, S. P.; Driessen, Evert J.; Verhaar, Hendrik L..  (1982-05-26). *Biographical Dictionary of Dissidents in the Soviet Union: 1956 - 1975.*  BRILL, 236 or. ISBN 90-247-2538-0..
2. 1 2   **(Ingelesez)** Shabad, Theodore.  (1971-09-28). «Dissident Poet in Turkmenia Is Reported Sent to Hospital - The New York Times» *New York Times* (Noiz kontsultatua: 2017-11-14).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21099364
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 78669287

 |

* Wd Datuak: Q21099364