recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Los Arcosko gudua** 1833ko urriaren 11n gertatutako gudua izan zen, Lehen Karlistaldiaren lehendabizikoa zena.

Aurrekariak
-----------

1833ko ekainaren 20ko Gorteen ondorioz, Portugalen, Mikel I.a Portugalgoaren babespean, zegoen On Karlosek errefusatu zuen Maria Kristina Borboikoari leialtasuna zin egitea eta urriaren 1ean tronua aldarrikatu zuen.

Hasieran matxinadak ez zuen arrakasta handirik izan, armadaren babesa ez zuelako. Hilaren 2an Talavera de la Reinan bertoko erregezaleek On Karlos aldarrikatu eta han-hemenka zenbait gerrillarik eta boluntariok ere bere alde egin zuten. Hego Euskal Herrian eta Errioxan, berriz, hiriak izatea lortu zuten eta urriaren 6an Logroñon matxinaturiko Santos Ladron de Zegama jenerala Nafarroarantz joan zen bertoko erregezaleekin bat egiteko asmotan. Orduan, Manuel Lorenzok zuzendutako zutabe liberal bat bere bila atera zen.

Gudua
-----

Urriaren 11n armada biek Los Arcos inguruan elkar topatu zuten. Odrón ibaia igarotzen zuen zubia hartu ondoren, liberalek saihetsetik eraso zuten eta karlistak herrirantz atzera egin behar izan zuten. Itsumustuan, Ladron de Zegama, zenbait lagunekin oldartuz zegoela, liberalek harrapatua izan zen.

Ondorioak
---------

Handik gutxira, Iruñeko zitadelan Santos Ladron de Zegama fusilatu zuten eta Francisco Iturraldek ordezkatua izan zen. Pedro Sarsfield liberalaren kanpainak eta Santander hartzea saiatu zen zutabe karlistaren porrotak (Vargasko gudua) ia amaiarazi zuten karlisten matxinada. Gainera, Katalunian, urriaren 5ean Prats de Lluçanèsen Josep Galceranek egindako matxinada Llauder kapitain-jeneralak zapaldua izan zen eta, Morellan, Rafael Ram de Viuk azaroaren 13an Karlos V.a errege aldarrikatu arren, Calandako gudua eta gero, liberalek harrapatua eta fusilatua izan zen.

Halakoetan, azaroaren 15ean Tomas Zumalakarregik nafar gudarosteen zuzendaritza bereganatu zuen eta, hiru aste aurrerago, baita Araba, Gipuzkoa eta Bizkaikoenak ere. Zumalakarregik, munizio gutxi izan arren, gerraren norabidea aldatzea lortu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6   Ezezaguna.  (1846). *Historia de la Guerra Civil en el norte y Cataluña.*  Sociedad tipográfica de Hortelano y Cía. 274-280 or..
2. ↑   Cortes de España.  (1836). *Diario de las sesiones de Cortes.* , 12 or..
3. ↑   Calbo y Rochina de Castro, Damaso; Cabrera y Griñó, Ramón.  (1843). *Historia de Cabrera y de la guerra civil en Aragon, Valencia y Murcia.* , 11 or..
4. ↑   Zumalakarregi Museoa. *Nazar eta Asarta (1833-XII-29).* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20992675

 |

* Wd Datuak: Q20992675
*Artikulu hau 1651ko liburuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Leviathan (argipena)».*

***Leviathan*** Thomas Hobbesen obrarik famatuena da.

Jatorria
--------

Liburua 1651. urtean argitaratu zuen, 10 urtez luzatu zen Ingalaterrako gerra zibilaren ondoren. Hobbesek gerran ikusitako gaiztakeria saihesteko ordena baten bila dabil. Makiaveloren antzera.

Tesi nagusiak
-------------

Bere proposamenaren arabera, gizaki orok Gizarte Hitzarmen bat sinatu beharko lukete, eta itun horren bitartez subirano bat, Leviathan, aukeratuko litzateke. Orduan, gizabanako guztien bere askatasun eta eskubide guztiak bere esku utziko lituzkete babesa eta bakearen truke. Horregatik, Hobbes absolutistatzat hartu izan da beti, baina bere obrak ezaugarri oso aurrerakoi bat jorratzen du: bere teoria eta proposatutako estatu berria ez da erlijioan eta jainkoan oinarrituko, arrazoian baizik. Utopiatik urrunduz, ezagutza zientifikoan oinarritu nahi du, gertaeren kausa eta ondorioak kalkulatu ezagutza filosofikoa bide duela.

Liburua honela hasten da: "*NATURA, Jainkoak mundua sortzeko erabili duen eta gobernatzeko darabilen Arte hori, honako honetan ere, beste gauza askotan bezala, imitatzen du gizakiaren arteak: animalia artifizial bat egin ahal izatean*". Beraz, Jainkoak mundua egin zuen eran, gizakiak Estatua sortu zuen. Nola? Natura imitatuz. Gorputz materialen artean batzuk gorputz naturalak (gizakia) dira, beste batzuk gorputz artifizialak (estatua). Gizakiaren jokabidea da Estatuaren kausa da, eta estatua, gizakiaren jokabidearen efektua. Gizakiaren jokabidea azaltzeko ez ditu arrazionaltasunean oinarritutako kausa idealak ematen, jokabidearen kausa grinen dinamika da. Grinen konbinazio dinamika horretan estatua sortuko da.

Euskaraz
--------

Euskarazko Klasikoak bildumarako itzuli zuen Josu Naberanek 1994an.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    «Hobbes: Gizakia otsoa gizakiarentzat» *Irakasle Ikasle* 2016-03-03 (Noiz kontsultatua: 2018-08-25).

Ikus, gainera
-------------

* *Homo homini lupus*.

Kanpo estekak
-------------

* Euskarazko itzulpena (Josu Naberan, 1994).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193034
* Commonscat Multimedia: Leviathan (Thomas Hobbes)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 180243883
* BNF: 119391676 (data)
* GND: 4231132-9
* LCCN: n84233406
* SUDOC: 027324931
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q193034
* Commonscat Multimedia: Leviathan (Thomas Hobbes)
**La Tradición Navarra** (euskaraz *Tradizio Nafarra*) Iruñean 1894ko urriaren 2 - 1932ko abuztuaren 10 artean argitaratutako egunkaria izan zen, joera karlistaduna. Helburu nagusia katolikoak batzea zuen eta liberalismoa borrokatu zuen. Ez zuen hedapen handiegirik lortu.

Historia
--------

Egunkaria 1894ko urriaren 2an agertu zen, «Diario católico-político» azpitituluaz. Haren agerpena Ramón Nocedalek Iruñera egin zuen bidaia batekin dago lotuta. Lehen zuzendaria Benigno Loyola izan zen, aurretik *El Euskaro* aldizkaria zuzendu zuen kazetaria. Postua utzi zuenean, hurrenez hurren Aquilino García Deán, Benito Valencia, Hilario Olazaran eta Marcos Alconero izan ziren.

Berez, hedabidea, Nafarroako Partido Integristaren bozeramalea izan zen nahiz eta oihartzun handia ez izan: azken zenbakiaren tirada, esaterako, 900 alekoa izan, Nafarroako prentsaren % 4,3. Momentuero katolikoen batasuna liberaleei aurre egiteko erreibinditzen zuen. Baita ere Alderdi Karlistaren aurka kokatu zen integristen eta karlisten arteko harremanak txarrak izan zirenean; Nafarroako karlistek *El Pensamiento Navarro* egunkariaren bidez espresatzen ziren eta azken hau integristentzat liberalismoz kutsatuta zegoen.

Oso hedabide erlijiosoa zen: lehenengo orrian beti "Otoitzaren Apostolutzaren Buletina" zetorren eta ohikoa zen orri berean aitasantuaren hitzak jasotzea.

Primo de Riveraren diktaduraren bitartean La Tradición Navarrak ez zuen kaleratzeko arazorik izan, azken buruan erregimenaren aldeko jarrera nabarmena erakusten baitzuen; hori ez zen gertatu beste egunkari katolikoekin, *El Pensamiento Navarro* eta *El Pueblo Navarro*, zentsuraren biktimak.

Espainiako Bigarren Errepublikan sutsu borrokatu zen erregimen errepublikarraren aurka. 1932an, Sanjurjadaren ondoren, José Sanjurjoren estatu kolpearen lehen saiakera eman zenean, egunkaria, *El Pensamiento Navarro* karlista eta *Diario de Navarra* alfontsozaleekin batera suspendituta izan zen eta zen berriro ere kaleratu batez ere integristen eta karlisten batasunaren ondoren Comunión Tradicionalistan aldizkariak bere zentzu politiko guztia galdu baitzuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Lecea Yábar, Juan María (1977). *Prensa navarra, siglos XVIII y XIX*. Nafarroako Foru Aldundia.
2. ↑  García Corella, Laura (1975):*Historia de Vizcaya a través de la prensa*. La Gran Enciclopedia Vasca. 764.or.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Auñamendi Entziklopedia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9019023
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 101303
* GEN: 12467

 |

* Wd Datuak: Q9019023
Urantzia jartzen duen zonaldea, Los Arcosko Bostiriak, Gaztela bihurtu zen 1463an.
**Los Arcosko Bostiriak** edo **Bostiriak** Nafarroa Garaiko eskualde historiko bat dira, bost herrik osatua, Lizarrako merindadean dagoena. Los Arcos da herri nagusia, eta besteak dira Armañantzas, El Busto, Santsol eta Torres del Rio.

Kokapena
--------

MapKlikatu area bakoitzean udalerriaren izenerako.

Historia
--------

Bostiriak Gaztelaren parte izatera igaro ziren 1463. urtean, Nafarroako Erresumak independentzia galdu aurretik, eta ez ziren Nafarroara itzuli 1753. urtera arte. Itzulerarako baldintza izan zen mahastiak desegitea Bostirietan, ardo ekoizpen handia egiten zutelako esportaziorako. Nafarroako Gorteek galerazia izan zuten hainbat urtez Bostirietako ardoa Nafarroa Garaian sartzea, eta horregatik funtsezko puntua izan zen ardoa negoziazioetan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Los Arcosko Bostiriak - Lekuak - EODA» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-05-12).
2. 1 2   «LOS ARCOS (NAVARRA)» *www.fernandezdearcaya.com* (Noiz kontsultatua: 2020-05-12).
*Artikulu hau 1940ko liburuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Leviathan (argipena)».*

***Leviatana*** (alemanez: *Der Leviathan*) Joseph Roth idazle judu austriarrak idatzitako eleberri labur bat da. 1940an argitaratu zen, Roth hil eta gero. Hala ere, frantsesezko itzulpen bat 1936an argitaratu zuen *La Lumière* egunkariak *Koral merkataria* izenburupean.

Euskarazko itzulpena Susak argitaratu zuen 1998an, Edorta Mataukok itzulia.

Argumentua
----------

**Nissen Piezenik** Progody hirixkako koral-saltzaile bat da. Koralak saldu bakarrik ez, koralez maiteminduta dagoela esan daiteke, nahiz eta itsasoa inoiz ez ikusi. Progrodyn eta inguruetan Niessen saltzaile zintzotzat hartua izan da betidanik. Halaber, saltzen dituen koralek ere ospe handia dute. Hala ere, bere negozioa beherantz joaten hasten da hungariar merkatari bat koralak prezio askoz txikiagotan saltzen hasten denean. Niessek bisita egiten dio eta prezioen sekretua ezagutzen du: koralak zeluloidezkoak dira, ez naturalak. Merkatari horrek Niessen konbentzitzen du eta koral naturalak eta zeluloidezkoak nahasten hasten da, nahiz eta naturalak izango balira bezala saldu. Horrela, Niessenek bere buruari traizio egiten dio, baita maite dituen koralei ere. Horrek bere bizitza hondatuko du.

Pertsonaiak
-----------

* **Nissen Piezenik**: protagonista.
* **Jeno Lakatos**: merkatari hungariarra. Zeluloidezko koralak saltzen du, erabateko arrakastaz. Niessen konbentzitzen du gauza bera egiteko. Izen bereko merkatari hungariar bat *Hiltzaile baten aitormena* liburuan ere agertzen da.
* **Alexander Komrover**: beste merkari baten semea. Soldadutza itsas armadan egiten ari da. Niessenek Odesara laguntzen dio, baimenaldi labur baten ondoren, itsasoa lehen aldiz ikusteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Susa literatura - Leviatana» *www.susa-literatura.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-08-26).

Kanpo estekak
-------------

* Sarean euskaraz osorik, HTML formatuan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1195222

 |

* Wd Datuak: Q1195222
Bouzoukia.
**Bouzoukia** edota **buzukia** (grezieraz *buzuki*, μπουζούκι, pluralez *bouzoukia*, μπουζούκια) Greziako usadiozko pultsatutako hari instrumentu bat da. Jatorriz, Turkiakoa da, izan ere herrialde honetan antzeko musika-tresna ere badago eta zena bera ere "Bozuk" hitzetik dator ("hautsia", "erabiltezina" edo "eraldatua").

Jada Antzinako Grezian aipatzen zen, 1900eko hamarkadan Anatoliatik kanporatutako greziarrek beraiekin batera ekarri zuten.

Gaur egun, Greziako usadiozko musikako tresna ezagunenetakoa da, beste herrialde batzuetako folk musikara ere hedatuz. Adibidez, 1960ko hamarkadatik Irlandako musikan ere sustraitu den musika-tresna da, Johnny Moynihan eta Andy Irvine musikartien eskutik, eta gaur egun Dónal Lunny musikariak asko zabaldu du. Horregatik, irlandar bouzoukia izeneko musika-tresnaren bertsioa sortu zuten, irlandar abesti eta doinuei egokitua.

Ikus gainera
------------

* Irlandar bouzouki

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q322675
* Commonscat Multimedia: Bouzoukis

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4280371-8
* AAT: 300265860
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q322675
* Commonscat Multimedia: Bouzoukis
**Levi Strauss**, jaiotzez Löb Strauß, (Buttenheim, Bavaria, (Alemania), 1829ko otsailaren 26a – San Francisco, Kalifornia, AEB, 1902ko irailaren 26a) munduko jantzi ekoizle handienetakoa den Levi Strauss & Co. enpresaren sortzailea izan zen.

Biografia
---------

Buttenheimeko etxea
Löb familia judu batean jaio zen Buttenheimen, (Alemania)n, 1829ko otsailaren 26an.

Bavarian hezi zuten eta, 1847an, bere ama eta bi arrebekin batera, New Yorkera joan zen bizitzera.

1853an, San Franciscora aldatu ziren jostunentzako denda txiki bat ireki zuelarik. Pixkanaka, negozioa indartzen joango zitzaion eta Leviren ekonomia sendotzen joan zen.

Levi Strauss&Co galtza bakeroak ekoizten hasi zen lehen enpresa izan zen. 1872an, Jacob Davis sastreak ireki zizkion begiak. Rigako judu hau Leviren ohiko eroslea zen eta askotan errepikatzen zen akatsa argitu zion: meategietan lan egiteko prestatuta zeuden galtza haiei, patrikak errazegi puskatzen zitzaizkien. Bien artean bilatu zioten soluzioa, errefortzurako errematxeak jarriz poltsikoen izkinetan. Gauza berria zen hura eta Jacobek patentatzeko ideia izan zuen, 1873ko maiatzaren 20an lortu zutelarik. Horrela jaio zen ofizialki errematxatutako lehen Levi´s galtza eta gehien ekoiztu den jantzia jaio zen: galtza bakeroa.

Levi Strauss 1902ko irailaren 26an hil zen, 73 urte zituenean. Ilobak izan ziren oinordeko eta hazi besterik ez du egin enpresa horrek.

2008an, Levi Strauss enpresak bere AEBetako azken faktoria itxi egin zuen eta hirugarren munduko herrialdetan kokatu zituen bere lantegiak.

Ikus gainera
------------

* Levi Strauss & Co.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Levi Strauss*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156343
* Commonscat Multimedia: Levi Strauss

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 13103835
* ISNI: 0000 0000 6675 1561
* GND: 118799142
* LCCN: n79016831
* SNAC: w68g97jm
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q156343
* Commonscat Multimedia: Levi Strauss
Baphomet antzeko ikurra Tomarreko Kristoren Komentuan
**Baphomet** (Erdi Aroko latinez: *Baphometh*, *Baffometi*; okzitanieraz: *Bafometz*), **Bafomet**, **Bafumet**, **Bafometo** edo **Baffometo** ere deitua, Tenpluko Ordenarekin lotutako idoloa da, denboraz, Kristautasunaren aurkako ikur bihurtu dena. Satanismoak zein Satanen Elizak sinbolotzat hartzen dute.

Deskribapena
------------

Baphomet gaur egungo interpretazioan, Eliphas Lévi idazlanetan oinarrituta.
Numena izan zitekeen Baphomet bi adar txikiez buru bizardun bat zen. Kristauek deabruarekin lotu zuten eta Tenpluko Ordenaren aurka erabili zuten, haren bidez, deabruarekin harremanak zituztela erakusteko. Onarpen hori torturen bidez lortu zituzten. 1854an Eliphas Lévi okultista frantsesak *Dogme et rituel de la haute magie* liburua argitaratu zuen eta haren ondoren Baphometen irudia oso manipulatua izan da, akerrarekin zein Satanekin lotuz, baina berez ez zuen loturarik.

Jatorria
--------

Baphometen jatorria azaltzeko hipotesi desberdinak landu dira:

* Mahoma izenaren okzitanieraren bariantea da. Heretiko gehienak Okzitanian bizi ziren eta han horrela esaten da. Aldi berean, frantsesez "Mahomet" eta katalanez "Mafumet". Ideia honen alde garaiko testuetan hitza agertzen zenean ez zen inongo azalpenik ematen, inguruan hitz oso ezaguna izango balitz bezala.
* Beste iritzien arabera Jesusen irudia izango litzateke.
* Batzuen ustez Joan Bataiatzailearen benetako burua izango litzateke.
* Etimologikoki grezieraz saiatu dira haien sustraiak bilatzen eta horren arabera "jakinduriaren batailoa" izango litzateke. Hipotesi honek okzitanierazko jatorriaren aurka joango litzateke.

Ikus, gainera
-------------

* Eliphas Lévi

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Italieraz)**: "Il Baphomet: l'idolo dei Templari".

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q243362
* Commonscat Multimedia: Baphomet

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 17061787f (data)
* GND: 1115189700
* SUDOC: 19597025X

 |

* Wd Datuak: Q243362
* Commonscat Multimedia: Baphomet
*Artikulu hau alkoholdun edariak kalean edateko ohiturari buruzkoa da; bolumen-unitatea gaitzat duena beste hau da: «Litro»*
Lagun talde bat *litroak* egiten Gorlizko hondartzan.
**Litroak egitea** edo **botila festa** bereziki gazteek kale, plaza nahi beste leku publiko batean bildu eta alkoholdun edariak kontsumitzeko ohiturari deritzo. Gaztelaniatik mailegu moduan, **botiloi** hitza ere erabili izan da.

XX. mendearen bukaeratik Espainiako hiri askotan modu masiboan egiten hasi zen (gaztelaniaz *botellón*), baita Frantzia hegoaldean ere 2009 ingurutik (frantsesez *apéro géant*), eta bereziki asteburu eta jaialdietan ugaldu dena, gehienetan gazteek garestiegitzat jotzen dituzten tabernak, pub eta diskotekak saihesteko. Litroak egitearen ohiturak kezka bizia sortu du gizartean, bilkura hauetan gazteek neurrigabe edan eta gizalegerik gabe jokatzen dutelako, botila hutsak eta bestelako hondarrak kalean utziz eta gauean zarata sortuz. Hori dela eta, hainbat hiritan espazio publikoan alkohola edatearen aurkako arauak ezarri dira.

Ikus, gainera
-------------

* Barrikote
* Litrona

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q894689

 |

* Wd Datuak: Q894689
Danimarkako militarrek gaur egun duten borroka-anoa.
**Borroka-anoa** edo **aurreikuspen-anoa** tropek gudu-zelaian erraz prestatu eta kontsumitzeko prestatutako janaria da. Ez dira normalki militarrek hartzen duten eguneroko janaria, diseinatuta daudelako prestakuntza minimoarekin borrokaldi baten erdian jateko. Horretarako hainbat kontserbazio-teknika erabiltzen dira, hala nola kontserba-latak, hutsean ontziratutako janariak, jada prestatutako edo liofilizatutako produktuak, hautsekin egiten diren edariak edo kontzentratutako janaria barra formatuan. Borroka-anoa gehienek haragia izan ohi dute plater nagusi gisa.

Borroka-anoak aldatzen dira herrialdez herrialde, eta euren sukaldaritzaren gustuetara, jateko tradizio eta menuetara moldatuta egon ohi dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6501106
* Commonscat Multimedia: Combat rations

---

 |

* Wd Datuak: Q6501106
* Commonscat Multimedia: Combat rations
**Lagun taldea** edo —Hego Euskal Herriko behe mailako hizkeran— **kuadrilla** Euskal Herrian astialdiaz elkarrekin gozatzeko elkartzen den gizataldea da, eta bere kideei taldearen babesa eta gizartekotzeko aukera ematen die. Kideen haurtzaroan sortu eta haiek bizi artean iraun ohi du; dena dela, badira helduaroan sortutako lagun taldeak, bai eta helduarora iristean desegiten direnak ere. Lagun taldeko kideen artean adiskidetasun harremanak eratzen dira. Ohikoa da lagun taldeko kide bakoitzak beste taldekideetakoren batzuk adiskide izatea, eta lagun taldetik kanpora ere beste adiskideren bat izatea.

Gaur egun, gizonezko adintsuen lagun taldeek txikiteoan jarduteko ohitura dute; gazteen lagun taldeek, berriz, poteoan jardun ohi dute. Lagun taldeko kideak herriko eta inguruetako jaietara elkarrekin joan ohi dira, eta ohikoa da elkarrekin kirol jardueraren bat edo txangoren bat egitea.

XX. mendeko lehen erdialdean, orduan sexualitatearen gainean ezarrita zeuden tabu eta errepresioen eraginez, Euskal Herrian gizonezkoek edo emakumezkoek soilik osaturiko lagun taldeetan ibiltzen ziren; horrek beste sexuarekin harremana izatea eragozten zuen, ezin zen neskatan edo mutiletan naturaltasunez egin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindia: Hiztegi Batua.
2. ↑    Abelin Linazisoro.  (2004). «Bixente Esteibar *Izkiña*: 'Hiru-lau ordu egiten ginttuan, tabernatik atera gabe kantuan'» *Baleike*: 25-26. orr...[*Betiko hautsitako esteka*]

Ikus, gainera
-------------

* Kuadrilla (argipena)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11234591

 |

* Wd Datuak: Q11234591
**Laguna Salada** (euskaraz: «urmael gazia») Mexicalin dagoen sakonune hareatsua da. Gaur egun, eskualde hau, itsasoaren batez besteko mailaren azpitik 12 metroko altuera duen herrialde osoko gunerik baxuena da.

Aintzira gazia, Colorado ibaiaren deltaren sistemaren zati da, eta, historikoki, bertako uren soberakinen hartzaile izan da, baita Kaliforniako golkoko ezohiko marea altuen hartzaile ere, azken hau, Mexicalitik San Felipera doan errepide federala eraiki aurretik.

Laguna Saladak ura izan zuen azken aldietariko bat 1970eko hamarkadaren amaieraren eta 1980ko hamarkadaren erdialdearen artean izan zen. Uren hedadura aldakorra izan zen urte haietan; uneren batean 60 km luze eta 17 km zabal izatera iritsi zen, eta 20 cm eta 4 metro arteko sakoneran, bolumen horrek arrantza eta turismo jarduerak eragin zituen. 1980ko hamarkadaren amaieratik gaur egun arte, aintziraren behea lehor dago nagusiki, 1997 eta 1999 artean izan ezik. Aintzira gazia, etengabean tartekatutako urmaela, XXI. mendearen hasieran, basamortuko paramo bat da, eta, udan, Mexikoko eremurik arriskutsuenetako bat da, tenperatura altuak direla eta; hala ere, urteko gainerako urteetan, erakargarritasun turistiko natural eta eszenatoki bihurtzen da hainbat kultura-jarduera egiteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *Preliminary Study of the Fishery in Laguna Salada, Baja California.* .
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Elaboración de dos Programas de Desarrollo Comunitario Sustentable de la Reserva de la Biosfera del Alto Golfo de California y Delta del Río Colorado.* .
3. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Laguna salada, trampa mortal durante los infernales meses de verano.* .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2004295
* Commonscat Multimedia: Laguna Salada (Mexico)

---

 |

* Wd Datuak: Q2004295
* Commonscat Multimedia: Laguna Salada (Mexico)
Errepideetan **bidezorua** trafikoaren kargak eusteko eta zirkulazio seguru eta erosoa ahalbidetzeko, zelaigunearen gainean material aukeratuekin ezarritako geruzen multzoa da.

Bidezoru motak
--------------

Orohar bi taldetan sailkatzen dira bidezoruak: Bidezoru malguak eta bidezoru zurrunak:

### Malguak

Bidezoru malguak geruza multzo batez daude osatuak; geroz eta sakonago orduan eta deformazio erresistentzia baxuagoa dutelarik, gainazaletik jasotako presioak baxuagoak baitira. Oso trafiko intentsitate baxua duten bideetan izan ezik, bidezoru malguek nahaste bituminoso geruza bat dute gutxienez gainazalean.

Trafiko intentsitateen gorakada dela eta bidezoru erdizurrunak sortu ziren, zementuz egonkortutako geruzekin. Bidezoru erdizurrunei batzuetan erdimalguak ere deitzen zaie, baina malguen taldean kontsideratzen dira, nahaste bituminosoko geruza bat izaten baitute gainazalean. Egitura aldetik portaera malguekiko oso desberdina da.

### Zurrunak

Bidezoru zurrunek hormigoi geruza bat dute. Zurruntasuna dela eta trafikoaren karga bertikalak azalera handiagoan banatzen dira presio baxuak sortzen direlarik azpian.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   AGINDUA, 2007ko uztailaren 12koa, Garraio eta Herri Lan sailburuarena, Euskal Autonomia Erkidegoko errepide-sareko bide-zoruak neurtzeko araua onartzen duena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255173

 |

* Wd Datuak: Q12255173
**Lorenzo Ghiberti** (Florentzia, 1378-1455eko abenduak 1) Quattrocentoko idazle, eskultore, arkitekto eta urregin italiar bat izan zen.

Biografia
---------

Jarduera artistikoa urregin gisan hasi zuen. Alabaina, ez zen 1401 arte ospetsu egin, Florentziako Santa Maria dei Fiori katedraleko bataiategiko bigarren ateak apaintzeko lehiaketan parte hartu eta irabazi zuenean, beste finalista Filippo Brunelleschik sariari *ex aequo* (meritu berarekin) uko egin ondoren.

Lehiaketa hori irabazi izana erabakigarria izan zen haren bizitzarako, eginbeharraren handitasunak tamaina handiko lantegi bat sortzea eskatu baitzuen, hiriko garrantzitsuena bihurtu zena mende erdiz. Bertan Pizkundeko artista nabari asko prestatu ziren, Donatello, Michelozzo, Uccello, Masolino eta Filarete, kasu.

Ate horietan (Paradisuko Atea) egin zuen lanak hogei urte baino gehiago iraun zuen (1403-1424) eta Jesusen bizitzaren hogei atal eta zortzi santu taila egin ziren, oso estilo zehatzekoak, gotikotik oso gertu.

Paradisuko Atea. Florentziako Santa Maria dei Fiori katedraleko bataiotegian.
Haren lanak hain arrakasta handia izan zuen aurrerago Florentziako merkatarien korporazioak bataiategi bererako hirugarren ate bikoitz bat egiteko lana enkargatu ziola, 1452an amaitu zuena. Itun Zaharreko eskenak irudikatzen dituzten brontze urreztaturizko hamar baxuerlieberekin apainduta dago, aurrekoaren erabateko estilo ezberdinean eginak, pizkundetar perspektibaren arauak jarraituz. Michelangelok ate horri Paradisuko Atea izena eman zion eta gaur egun ere hala ezagutzen da.

Brunelleschirekin batera beste behin ere iritsi zen finalera Santa Maria dei Fiori katedralaren kupula eraikitzeko lehiaketan, baina lana Brunelleschiri eman zioten.

Ghibertik Florentziako Orsanmicheleko elizarako brontzezko estatua batzuk ere zizelkatu zituen. Bere azken urteetan bere *I Comentarii* ("Iruzkinak") laneko hiru liburuak idatzi zituen; hor, margolari eta eskultore italiarren erreferentzia baliotsuak sartu zituen, baita autobiografia bat ere, kontserbatzen den artista baten lehena dena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q208125
* Commonscat Multimedia: Lorenzo Ghiberti

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 54188431
* ISNI: 0000 0001 1644 873X
* BNE: XX1283871
* BNF: 14974694h (data)
* CANTIC: a19335866
* GND: 118539086
* LCCN: n78096136
* NKC: jcu2010569774
* NLA: 35121504
* CiNii: DA04095778
* SNAC: w61d0p67
* SUDOC: 030194598
* ULAN: 500006531
* BIBSYS: 90356203
* UB: a1392562
* ICCU: BVEV001368
* Open Library: OL42961A
* KulturNav: id
* RKD: 129486
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02429/eu\_g\_1757/g1757
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q208125
* Commonscat Multimedia: Lorenzo Ghiberti
Pi letra larria da biderkariaren notazioa.
**Biderkaria edo produktua** biderketa adierazten duen idazkera matematikoa da.

Notazioa
--------

Notazioa greziar pi Π letra larriz adierazten da honela:

*m* < *n* balio guztietarako

{\displaystyle \prod \_{k=m}^{n}a\_{k}=a\_{m}\cdot a\_{m+1}\cdot \quad \dots \quad \cdot a\_{n}}
*m* = *n* bada:

{\displaystyle m=n\;,\quad \prod \_{k=m}^{n}a\_{k}=\prod \_{k=m}^{m}a\_{k}=a\_{m}}
*m* –n baino handiagoa bada, biderketaren elementu neutroaren balioa esleitzen zaio, bat:

{\displaystyle m>n\;,\quad \prod \_{k=m}^{n}a\_{k}=1}
Indukzioz honela defini daiteke.

1. Definitzen da

{\displaystyle \prod \_{k=1}^{1}a\_{k}=a\_{1}}
2. n  ≥ 1 bada, honela definitzen da

{\displaystyle \prod \_{k=1}^{n+1}a\_{k}=\left(\prod \_{k=1}^{n}a\_{k}\right)a\_{n+1}}

Adibidea
--------

Biderkaria beste berdintasun garrantzitsu batzuk definitzeko erabil daiteke. Beraz, *n* = 1 hartuz eta bigarren berdintasuna aplikatuz, lortuko dugu:

{\displaystyle \prod \_{k=1}^{2}a\_{k}=\left(\prod \_{k=1}^{1}a\_{k}\right)(a\_{2})=a\_{1}a\_{2}} .
*n* = 2 definituta, bigarren berdintasuna berriro aplika daiteke *n* = 2rekin lortzeko

{\displaystyle \prod \_{k=1}^{3}a\_{k}=\left(\prod \_{k=1}^{2}a\_{k}\right)(a\_{3})=(a\_{1}a\_{2})a\_{3}} .
Horrela, biderketaren elkartze-legea erabiliz, produktua {\displaystyle {\mathit {(a\_{1}a\_{2})a\_{3}}}\,\!} berdina da {\displaystyle {\mathit {a\_{1}(a\_{2}a\_{3})}}\,\!} eta, beraz, segurtasunez baztertu dezakegu parentesien erabilera eta besterik gabe erabiltzea

{\displaystyle a\_{1}\,a\_{2}\,a\_{3}=\prod \_{k=1}^{3}a\_{k}} .
Orduan edozein {\displaystyle n\in \mathbb {N} }rentzat erabil daiteke arrazoibide hori nahasteko arriskurik gabe.

Biderkariaren beste adibide ezagun bat *n!* definitzeko erabiltzen dena da. ( *n* faktoriala ) honela:

{\displaystyle \prod \_{k=1}^{n}k=n!}

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q58623169

 |

* Wd Datuak: Q58623169
***Lagun mina*** zazpi agerraldien antzerki lan honekin Aitor Aranak 2002. urtean Toribio Altzaga Saria irabazi zuen. Lanaren oinarria hiru pertsonai arteko elkarrizketa gainean sortzen da, hirurak homosexualak: bi, Aitor eta Alex, bikotea, eta hirugarrena, Sebe, Aitorren laguna. Argumentua bizitzaren une desberdinetan hiru pertsonaien arteko harremanen gainean antolatzen da. Lanaren berritasuna homosexualitatearen inguruko hausnarketan datza. Egileak "erabat autobiografikoa" bezala definitu du.

Egitura
-------

Lanaren agerraldi guztiek antzeko egitura azaltzen dute. Aitor, egilearen alter egoa, bakarrik agertzen da zenbait azalpen adierazten. Azalpen horiek argumentuarekin lotuta daude eta sarritan hausnarketa kutsu nabaria dute. Ondoren, aktoreek agerraldiari ekiten diote. Gertalekuak beti barrukoak dira: etxea, bulegoa, taberna. Denboraren aldetik, argumentua mende erdi batean luzatzen da; lehenengo agerraldian Aitorrek hogei urte ditu; zazpigarrenean, hirurogeita hamar.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Argumentua nahiko lineala eta xinplea da, gertaera handirik gabekoa. Aitorrek eskola garaietan asko sufritu du. Urte horietan Seberengan lagun hurkoa topatu zuen; nahiz eta ezer ez esan, Aitor maiteminduta zegoen hartaz. Biek interes antzekoak zituzten, nahiko bakarrik zeuden elkarrekin gustura egoten ziren. Lehenengo agerraldian Aitor Arantzazun dago, fraide izateko asmoz. Han Seberen bisita jasoko zuen. Une horretan Aitor Sebengandik erakarrita sentitzen zela aitortuko du baina lagunari ez dio ezer esango. Denbora aurrera joan ahala Aitor komentua utziko du eta Alexekin, bere mutilarekin, biziko da. Alex gay militantea da. Berriro ere Sebe agertuko da eta Aitorrek bere homosexualitatea aitortzera behartuko dio. Ordutik aurrera hiruren artean adiskidetasuna indartuko da. Izan ere, Sebek ez du "armairutik atera nahi", publikoki ez du bere homosexualitatea azaldu nahi. Horrek hiruren arteko eztabaidak eragingo ditu. Azkenik, Sebe beste bi lagunengandik modu txarrez urrunduko da, haien bizitzatik erabat desagertuz. Zazpigarren agerraldian Aitor zaharra da eta Alex hil da; zaharren egoitzan Seberekin topatuko da baina Sebe, bera ikusi bezain pronto, alde egingo du.

Pertsonaiak
-----------

* Aitor: Egilearen irudia zalantzarik gabe. Homosexuala da eta onartu du bere izaera. Dena dela, ez du horren bandera egiten. Lasaitasunez eramaten du bere bizitza.
* Alex: Gay mugimenduaren militantea da eta, Seberi laguntzearren, publikoki bere joera adierazteko beharra azaltzen dio behin eta berriro.
* Sebe: Homosexuala izanda ez du ezer azaldu nahi. Beldurrez dago gurasoek jakinez gero zer esango zuten, herrikideen txutxu-mutxuak, arazoak... Beldur da eta beldur horren ondorioz gauza da bere lagun minarekin puskatzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Ikus liburuaren atzeko azala.

Kanpo estekak
-------------

* Liburuaren gaineko iruzkina.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492248

 |

* Wd Datuak: Q20492248
Lituyako badiako tsunamia 1958ko uztailaren 9an Lituyako badian, Alaskako golkoa ipar-ekialdean, jazotako hondamendi naturala izan zen. 8,3 magnitudeko lurrikara batek mendi ia oso bat eraistea eragin zuen, 524 metroko altuerako olatu bat sortuz. Erregistratutako olaturik handiena izan zen, megatsunami ere deitua.

Gertaerak
---------

Lituya badia tsunamiaren ondoren
1958ko uztailaren 9an, bertako 22:15ean, 7,8ko magnitudera iritsi zen lurrikara hasi zen 14,5 kilometroko luzera eta 200 metroko sakonera duen Lituyako badian. Bi minutu geroago, 30 milioi metro kubiko inguru lur eta arroka jausi ziren Lituyako glaziarretik badiaren hondora. Talkak, badiaren sarreran 200 kilometro orduko abiaduran aurrera egingo zuen 516 metroko altuerako ur zutabe bat altxarazi zuen.

Badia, Glaziarren Badiako Parke Nazionala eta Erreserbako parte da, beraz inguruak soil zeuden. Hala ere, lurrikara gertatu zenean, hiru arrantzale barku zeuden bertan. Vivian eta Bill Swasonen barkua, *Badger*, irristaka badiaren sarreraraino eramana izan zen hondoratu arte. Zuhaitzen gainetik 30 metroko altuera izatera iritsi zen. Zorionez, beste ontzi batek salbatu zuen bikotea. Howard Uhlrich eta bere zazpi urteko semeak *Edrie* ontziarekin olatua saihestea lortu zuten, honen aurka barneratuz. Aitzitik, Orville Wagner eta honen bikotea olatuak zapalduta hil ziren *Sunmore* ontzian.

Lurrikararen geologia
---------------------

Lituya badia
Lituyan jazotakoa megatsunamien taldean sartzen da. Talde honetan 100 metro baino gehiagoko olatuak sartzen dira. Lurrikara gertatu zen Alaskako eskualdea faila tektonika baten gainean aurkitzen da, eta honen mugimenduak eragin zuen gertaera. Epizentroa Lituyatik 20 kilometrotara aurkitzen zen.

Nahiz eta olatua horren handia izatearen zergatia garbia ez izan, argi dago lurrikarak eragin zuela 30 milioi metro kubiko glaziar osagaien luizia. Gainera, badiaren sarrera txikia izateak ur kantitate handi bat mendi artean itxita egotea eragiten du. Ezaugarri horietako urrazal batek horrelako olatuak sorrarazteko joera du, bai luiziak eta baita lurrikarak direla-eta. Izan ere, azken 150 urteetan neurri handiko bost olatu sortu dira Alaskako golkoan, eta beste hainbeste ezaugarri antzekoko lurraldeetan, Norvegian eta Japonian esaterako.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Simulazioa Youtuben
* BBC-ren erreportaia Youtuben

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10745598
* Commonscat Multimedia: Lituya Bay megatsunami

---

 |

* Wd Datuak: Q10745598
* Commonscat Multimedia: Lituya Bay megatsunami
**Lituaniako Dukerri Handia** Ekialdeko Europako estatua izan zen, XIII. mendea eta 1795 artean existitu zena. Lituaniarrek sortua, laster hedatu eta Kieveko Rusa zenaren hainbat lur bereganatu zituen, gaur egungo Bielorrusia eta Polonia, Ukraina eta Errusiako zatiak kontrolatzeraino. Bere hedadurarik handienean, garaiko Europako estaturik zabalena zen. Etnia eta erlijo anitzeko estatua izan zen, askotariko hizkuntza, erlijio eta kulturak biltzen zituena.

Historia
--------

Lituaniar lurraldeen egonkortzea XII. mende amaieran hasi zen. Mindaugas, Dukerri Handiko lehen agintaria, Lituaniako errege katoliko izendatu zuten 1253an. Estatu nagusiki paganoa zena Iparraldeko Gurutzaden jomuga izan zen, Ordena Teutonikoaren eta Livoniar Ordenaren eskutik. Erlijio eta etnia anitzeko estatua Gediminasen erregetzaren amaieran hasi zen, eta haren seme Algirdasen eskutik hedatu zen gehiago. Algirdasen oinordeko Jogailak (1382-1434) bururatu zuen Lituaniako Dukerriaren zabaltzea. Hark, katoliko bihurtu, eta Luis I.a Hungariakoaren alaba Eduvigisekin ezkondu ondoren, Polonia eta Lituaniaren arteko dinastia batasuna lortu zuen (Krewoko Batasuna, 1386).

Vytautas Handiaren agintaldiak markatu zuen Dukerri Handiaren hedadura maximoa, eta Ordena Teutonikoaren porrota Grunwaldeko Guduan, 1410ean. Vytautasen heriotza eta gero, Lituania eta Poloniako Erresumaren arteko erlazioak gaiztotu eta batasuna haustear egon zen. Baina Moskuko Dukerri Handiaren aurkako gudek batasuna bere horretan mantentzera behartu zuten.

1569an, Lublingo Batasunak estatu berri bati eman zion hasiera, Bi Nazioen Errepublikari alegia. Federazio horretan, Lituaniako Dukerri Handiak bere berezitasun politikoa atxiki eta gobernu, lege, armada eta altxortegi propioak izan zituen. Federazioa 1791n desegin zenen, estatu bakar batean ezarri ziren bi nazioak, monarka eta parlamentu bakarrarekin. 1792an, ordea, Errusiar Inperioak federazioa inbaditu eta inguruko estatuen artean banatu zuen. Krakovia, Varsovia eta Vilnius hiri nagusiak zituen estatu txikiago batek eutsi zion independentziari, izenez bederen. 1795ean, Kościuszkoren Matxinada eta gero, Polonia osoa Errusiar Inperioa, Prusiako Erresuma eta Austriako Etxearen artean banatu zuten, Lituaniako Dukerri Handiari amaiera emanez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Bideleux, R. *A History of Eastern Europe: Crisis and Change*, Routledge, 1998. 122 or.
2. ↑  N. Davies. *Europe: A History*. Oxford, 1996, 392. or.
3. ↑    *Sortaldeko Europa (XIV. eta XV. mendeak).*  Lur entziklopedia tematikoa, Creative Commons Aitortu 3.0 Espainia lizentzia, euskara.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2017-9-20).
4. ↑  D. Stone. *The Polish-Lithuanian state: 1386-1795*. University of Washington Press, 2001, 63. or.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q49683
* Commonscat Multimedia: Grand Duchy of Lithuania

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 130760339
* GND: 4499060-1
* LCCN: n87917325
* NKC: ge642571

 |

* Wd Datuak: Q49683
* Commonscat Multimedia: Grand Duchy of Lithuania
**Blockbuster filma** (ingelesez blokea lehertarazten duena) ikusleen artean oso arrakastatsua den filma da, nonbait txartel salmentan 100 miloi dolarrez gorako etekinak lortzen dituena. Blockbuster terminoa antzerkian jaio arren, gaur egun gehienbat zineman erabiltzen da.

Zineman, lehenengo blockbuster filmak *Jaws* (1975) eta *Star Wars* (1977) izan ziren. Film horien ezaugarriak aurrekontu handia, aktore erakargarrien partehartzea, efektu berezien erabilpena oso modu nabarmenean eta promozio erraldoia izaten dira. Hori guztia ekoizteak diru gehiago eskatzen du, baina, arriskuak handiagoak izanda ere, etekinak ere handiagoak izaten dira.

Mozkin itzelen esperantzan, blockbusterren ekoizpena ugaldu da azken urteotan. Honek kritika ugari ekarri du zenbait kritikariren partetik, istorioen kalitatea handikeriaren azpian lurperatzen dela argudiatuta.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q505119
* **Identifikadoreak**
* BNF: 16735282r (data)
* LCCN: sh2004008333

 |

* Wd Datuak: Q505119
**Brooke konderria** (ingelesez: *Brooke County*) Mendebaldeko Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Wellsburg da. 2010eko zentsuaren arabera 24.069 biztanle zituen, Brooke kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Brooke konderriak 239,76 kilometro koadro ditu. Horietatik 8,72 ura dira. Beste 231,04 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 100,39 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 24.069 pertsonetatik 23.404 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 163 dira. 273 beltzak edo afroamerikarrak. 19 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 95 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 16 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 259 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490937
* Commonscat Multimedia: Brooke County, West Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145444168
* ISNI: 0000 0004 0421 2625
* LCCN: n82151200
* NARA: 10036675
* **Lekuak**
* OSM: 1910157
* TGN: 1002205

 |

* Wd Datuak: Q490937
* Commonscat Multimedia: Brooke County, West Virginia
Mondrianen diseinua agerikoa da elastikoan.
**La Vie Claire txirrindularitzako maillot** edo **elastikoa,** izen bereko talde profesionalaren maillot bereizgarria izan zen, 1980ko hamarkadan Bernard Hinault eta beste zenbait txirrindulari ezagunek erabilitakoa. Batzuen iritziz, sekula egin den txirrindularitzako maillot adierazgarri eta ezaguterrazena da, Piet Mondrian margolariaren kolore oinarrizkoen diseinuan oinarritua ikusgarria suertatzen baita.

1984an sortu zen La Vie Claire txirrindularitza talde profesionala. Bere jabeak, Bernard Tapiek, izaera berezia eman nahi izan zion eta maillot berezi bat diseinatzeko enkargua eman zion diseinu enpresa bati. Enpresa horrek eredu bat proposatu eta aurkezpen ekitaldia egin zuen Tapie eta taldeko arduradunekin (Hinault bera eta Paul Köchli kirol zuzendaria, txirrindulari ohia). Erakustaldia antiklimatikoa suertatu zen, proposatutako maillota beltza baitzen, errugbian Zeelanda Berriko *All Blacks* ereduan inspiratu baitziren diseinatzaileak. Köchlik berehala arbuiatu zuen ideia, txirrindulariak hainbat kolorez jantzi daitezkeelakoan, baina sekula ez beltzez. Bileran, ordea, diseinatzaileen taldean, praktiketako ikasle bat zegoen eta hark bota omen zuen ideia, "zergatik ez Mondrian bat?". Bertaratuek ontzat eman zuten ideia, eta praktikoa ere suertatzen zen, La Vie Claire izen nagusiaz gain, beste babesle batzuenak sartu behar baitziren elastikoan, eta Mondrianen lauki koloretsuek izen bakoitzarentzako espazio berezitu argi bat uzten zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Diego.  (2018-02-11). «La Vie Claire, posiblemente el maillot más reconocido de la historia» *Swim, Bike, Write!* (Noiz kontsultatua: 2021-03-26).
2. ↑   Moore, Richard.  (2012). *Slaying the badger : Greg Lemond, Bernard Hinault, and the greatest Tour de France.*  Velo Press ISBN 1-937716-12-0. PMC 914190669. (Noiz kontsultatua: 2021-03-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106190183

 |

* Wd Datuak: Q106190183
**Louisianako Estatu Presondegia** (ingelesez: *Louisiana State Penitentiary* edota *LSP*; **Angola** izengoitiz ezaguna) AEBtako Louisiana estatuko West Feliciana parrokian dagoen gizonezkoentzako espetxea da, berez gune ez inkorporatu batean dagoena. Estatu osoan heriotz korridorea duen espetxe bakarra da, gas ganbera bat ere badu. Afrikako esklaboek ustiatutako plantazio ohi bat zen espetxea eta, horregatik, Angola deitzen diote eskualdean.

Louisiana eta Mississippi arteko mugatik bi milia baino gutxiagora dago. LSP, 73 kilometro koadroko azalerarekin, Estatu Batuetako segurtasun handiko presondegirik handiena da, 6.300 preso eta 1.800 langile (espetxeetako funtzionarioak, atezainak, mantentze-lanetako langileak eta zaindariak) barne dituena. Mississippi ibaiaren lakuen artean, eta, beraz, urak inguratzen du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1732216
* Commonscat Multimedia: Louisiana State Penitentiary

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152485542
* ISNI: 0000 0001 0223 9478
* LCCN: n83192267

 |

* Wd Datuak: Q1732216
* Commonscat Multimedia: Louisiana State Penitentiary
**Bank holiday** (euskaraz literalki "Banku jaieguna") Erresuma Batuan eta Irlandako Errepublikan usadioz bankuetako langileek gozatu ohi zituzten jaiegunek duten izena da. Gaur egun, herrialde hauetan jaiegun hauek beste jarduera, sektore eta lanbideetara ere jaiegun nazional gisa igaro direnez, gutxieneko edo oinarrizko zerbitzu batzuk bakarrik lan egin ohi dute, esate baterako, polizia, anbulantziak, osasun etxeak, suhiltzaileak, etab.

Estatu Batuetan izendapen hau Agintaritza edo AEBko Kongresuak aginduz bankuak itxirik dauden egunei loturik dago, eta ez du Britainiar Uharteetako jaiegunekin inolako lotura zuzenik.

Historia
--------

1834. urterarte Ingalaterrako Bankuak bere langileei urte osoz jaiegun eta ospakizun erlijiotsuen artean denera hogeitamairu jaiegun eman ohi zizkien, baina 1834ean jaiegun kopuru hori lauera bakarrik murriztu zen: maiatzaren 1a, azaroaren 1a, Eguberri eguna eta Ostiral Santua.

1871ean, cricket zaletu amorratua zen Sir John Lubbock bankulariak bere bankuko langileek kirol honetan parte hartu edota partiduak ikusteko aukera ezinbestekoa zelako uste irmoa zuen, ondorioz, aurreko agintaldian Ingalaterran usadioz balizkoak ziren jaiegunak ontzat eman et bersartu zituen. Eskozian aldiz, euren ohiturei jarraiki eskoziar data esanguratsuak jaiegun bilakatu zituzten.

1903an Irlandan San Patrizio Eguna gehitu zen, eta 2007an, Eskozian, San Andres Eguna.

**Gaur egungo Erresuma Batuko eta Irlandako Errepublikako bank holiday edo jaiegunak**| Data | Izena | Ingalaterra eta Gales | Eskozia | Ipar Irlanda | Irlandako Errepublika |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Urtarrilaren 1a | Urteberri Eguna | X | X | X | X |
| Urtarrilaren 2a | Urtarrilareen Bigarrena |  | X |  |  |
| Martxoaren 17a | San Patrizio Eguna |  |  | X | X |
| Berpizkunde Igande aurreko ostirala | Ostiral Santua | X | X | X |  |
| Pazkoaren ondorengo astelehena | Pazko '*Bank Holiday* edo *Jaieguna* | X |  | X | X |
| Maiatzeko lehen astelehena | *Bank Holiday* de Mayo, *Early May Bank Holiday* en Escocia o Día del trabajo en Irlanda | X | X | X | X |
| Maiatzeko azken astelehena | Udaberriko *Bank Holiday* edo *Jaieguna* (Solstizioa) | X | X | X |  |
| Ekaineko lehenbiziko astelehena | Ekaineko *Bank Holiday* edo *Jaieguna* |  |  |  | X |
| Uztailaren 12a | Boyneko gudua - Orange Ordenaren Eguna |  |  | X |  |
| Abuztuko lehenbiiko astelehena | Udako *Bank Holiday* edo *Jaieguna* |  | X |  | X |
| Abuztuko azken astelehenao | Udako *Bank Holiday* edo *Jaieguna* | X |  | X |  |
| Urriko azken ostirala | Urriko *Bank Holiday* edo *Jaieguna* eta *Hallowe'en Holiday* edota *Halloween Jaieguna* |  |  |  | X |
| Azaroaren 30a edo bere ondorengo astelehena | San Andres Eguna |  | X |  |  |
| Azaroaren 25a | Eguberri Eguna | X | X | X | X |
| Abenduaren 26a edo abenduaren 27a | Boxing Day / Doneztebe Eguna | X | X | X | X |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q277436
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q277436
***Bekatua*** (espainieraz *El pecado*) Julio Romero de Torres margolari andaluziarraren margolana sinbolista da. 1913. urtean margotu zuen eta beste bi margolanen osagarria daː *Grazia* eta *Bi bidexkak*, biak 1915ekoak. Hirurak triptikoa osatzen dute. Obra hau artistak 1915ean Arte Ederren Erakusketa Nazionalean aurkezteko egin zuen. Gaur egun Kordobako Julio Romero de Torres Museoan ikus daiteke non Sofia Erregina Museoak gordailuan utzi du.

Azterketa
---------

Biluzik dagoen emakume gazte batek margolanaren protagonismoa biltzen du. Ohe baten gainean, ikusleari bizkarra ematen dio. Emakumearen aurpegia bera begiratzen ari den ispilu batean ikus daiteke. Ohe ondoan lutoz jantzitako lau emakume daude; haien artean hitz egiten ari dira eta, aldi berean, ispilua eta sagar bat heltzen ari dira. Ispilua eta sagarra bekatuaren sinboloak dira. Sagarra heltzen duen emakumea irrifarrez dago. Lurrean biluzik dagoen emakumearen zapatak ikus daitezke.

Atzealdean, galeria baten bidez, San Hipolito Errege Kolejiata ikus daiteke. Atzerago, hurruti, gaztelua duen mendi bat.

Margolana iluna da eta argia, Romero de Torresen lanetan agertzen den berezitasunekin, biluzik dagoen emakumearen gainean zentratzen da.

Esanahi sinbolista
------------------

Julio Romero de Torresen obran emakumearen irudiak garrantzi handia du. Behin eta berriro emakumearen gorputzean eta adin desberdinen inguruko ausnarketan zentratu egindo da. Hiru margolan hautan garaian eta haren ustez emakumeak zituen bi bide azaldu nahi zituenː erljioarena eta sexuarena, beste modu batez esanda, garbitasunarena eta lizunkeriarena.

* Grazia (1915).*Grazia* (1915).
* Bi bidexkak, (1915)*Bi bidexkak*, (1915)

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* {̟̇{es}}ːMargolanaren fitxa Sofia Erregina Museoan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15093245

 |

* Wd Datuak: Q15093245