*Artikulu hau arkeologian erabiltzen den terminoari buruzkoa da. Paleontologian erabiltzen den kontzeptuari buruz, jo fosil gida artikulura.*

San Isdroko aurpegibikoa. Madrilgo Manzanares ibaiko terrazetan aurkitua, Acheul aldiako. Espainiako Arkeologia Museoan.
**Fosil gida** (edo **fosil-gida**) edo **fosil zuzendari****,** arkeologian, aztarna arkeologiko bat da, garai edo kultura jakin bateko ohiko tresna edo fosil bat. Horrelako aztarna agertzen denean, geruza berean agertzen diren beste materialak kronologikoki edo kulturalki zehazteko erabil daiteke, aztarna hori, garai eta kultura jakin batean bakarrik agertu ohi delako. Hau da, fosil zuzentzaile baten presentziak balio dezake unitate estratigrafikoa identifikatzeko, eta bertan dauden beste materialak, historiaurrearen garai edo denbora tarte historiko jakin batean kokatzeko, zein kultura zehatz batekin lotzeko. 

Terminoa ez da gehiegi erabiltzen gaur egun, batetik, fosilak eta aztarna arkeologikoak bereizten ez zirenean erabiltzen hasi zelako, eta, bestetik, fosil giden benetako erabilgarritasuna eztabaidan jarri delako. 

Oro har, fosil zuzendari bat oso bizitza laburra izan duen objektu baten aztarna da (osorik gorde bada edo ez) eta horregatik koordenatu kronologiko edo kultural batzuetara mugatzen, da. Hori gertatzen da Solutre aldiko jaurtilarien puntekin eta azagaia mota desberdinakin:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Oinarri arrakalatuko azagaiek edo Aurignaceko azagaiek rol garrantzitsua izan dute aztertze-metodologian, zeren eta, batzuetan, maila arkeologiko jakin baten testuinguru kulturala izendatzeko erabili den fosil zuzendari bat izan baita. |  » |
| D. Garrido Pimentel |

Fosil hitza latinezko *fodere* aditzetik eratortzen da, hondeatu esan nahi duena. Hasieran, paleontologiako iraganeko organismoen hondakinak (gaur egun "fosilak" gisa ezagutzen ditugunak), mineralak eta aztarna arkeologikoak izendatzeko erabili zen, baina geroago, iraganeko organismoen jardueraren aztarna edo seinaleetara mugatu zen; adibidez, ammoniteen forma hartu duten harri ezagunak. Hala ere, arkeologian zentzu zabalean erabiltzen jarraitu zen, bai organismoak baita artefaktuak kontuan hartuz. Teknokonplexu kultural arkeologikoen ikerketan, askotan harrizko tresna jakin batzuk erabili izan dira historiaurreko garai edo kultura jakin batzuen ezaugarriak zehazteko.

Aplikazioa
----------

Terra sigillata motako zeramika pusketak aurkitzen dira ia beti erromatar garaiko aztarnategietan, eta garaiko horretako fosil zuzendaria da.
Kontzeptuaren aplikazioa askoz ere problematikoagoa da arkeologian paleontologian baino, funtsean, ez direlako ondo ezagutzen giza kulturen eboluzio-prozesuak, eta, zehazki, "kultura-bilakaera itzulezina" kontzeptua ezin delako aplikatu gizakiaren historian. Hala, nahiz eta zenbait artefaktu tipo kultura jakin batzuetan bereizgarriak izan, oso zaila da, ziurtatzea, mota horiek ez direla agertzen beste kultura batzuetan, nahiz eta haiekin harreman esturik ez izan.

Kasu paradigmatiko bat aurpegibikoarena da, Behe Paleolitoko kulturen ezaugarritzat jotzen dena, baina ondorengo etapetan ager daitekeena eta mundu osoko hainbat leku ezberdinetan. Antzeko zerbait gertatzen da teknika jakin batzuetan, dela litikoak, dela metalurgikoak, zeren eta, gehienetan, gizakia gai baita tresna berak sortzeko edo aurkitzeko, kultura-harremanik gabe (adibidez, arkua eta geziak, metalak, etab.).

Hori guztia dela eta, nahiz eta oraindik badauden fosil zuzendaritzat har daitezkeen zenbait tresna, kultura eta garai jakin batzuen ezaugarri direnak, ez da nahikoa *tipologia* erabiltzea objektu hori agertu den geruza kokatzeko; Tipologia aztertuz egiten den lehen diagnostiko hori beste informazio-iturri edo metodo independentek berretsi behar dute (datazio erradiometrikoak, testuinguru geomorfologikoa, paleontologia…).

Neolitotik aurrera, zeramika fosil-zuzentzaile nagusietako bat da da, aldaketa ugari izan baititu kronologikoki zein kulturaren arabera hainbat ezaugarritan, hala nola, dekorazioan, forman, lehengaietan, etab. Ohikoa izan da zeramika ontzien zerrendak egitea eta argitaratzea. Zerrenda hori kronologikoki eta geografikoki zehaztua badago, arkeologoaren lana erraztuko du, aurkitutako piezak zerrenda batean identifika doazkeelako, eta epe kronologiko bat proposatu bere aurkikuntzarako.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-09-11).
2. ↑   «A.3.1.3. Langatxoko Lezea (Mutriku)» *Arkeoikuska* (Euskal Kultura Ondarearen Zentrua) 91: 102..
3. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Garrido Pimentel, Daniel.  (2012). «Análisis tecno-funcional de las azagayas de base hendida en el área central de la región cantábrica» *Kobie. Paleoantropología* 31: 57. ISSN 0214-7971..
4. ↑   Sánchez Zufiaurre, Leandro.  (2007). «Erdi Aroko eraikuntza teknikak» *EKOB. Euskal Kultura Ondare Bilduma* (EHU) 3: 81..
5. 1 2   «Fósil director. Artículo de la Enciclopedia.» *enciclopedia.us.es* (Noiz kontsultatua: 2023-09-11).
6. ↑   Abad, Miguel Ardanuy.  (2014-07-09). «...¡Que la Prehistoria os acompañe!: EVOLUCIÓN TECNOLÓGICA Y FUNCIONAL DE LAS PUNTAS DE PROYECTIL SOLUTRENSES\*» *...¡Que la Prehistoria os acompañe!* (Noiz kontsultatua: 2023-09-12).
7. ↑   «MUSEOS - Site origen de la Comunidad de Madrid» *www.madrid.org* (Noiz kontsultatua: 2023-09-11).

Bibliografia
------------

* Agustín Vázquez, Domingo (2000). *Diccionario de ciencias*. Editorial Complutense. ISBN 9788489784802.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q30748923

 |

* Wd Datuak: Q30748923