recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*«Maiatzaren Lehena» orriak hona dakar. Bestelako esanahiei buruzko orria hau da: «Maiatzaren 1»*
**Langileen Nazioarteko Eguna** edo **Maiatzaren Lehena** langileen mugimenduaren nazioarteko jaieguna da.

II. Internazionalak, 1889an eta Parisen, aldarrikatu zuenetik *Chicagoko martiriak* omentzeko eta langileen eskubideen eskabidea egiteko eguna da, nahiz eta herrialde askok onartu ez. 1886ko maiatzaren 1ean Chicagon sindikalari anarkista batzuk greba bat hasi zuten zortzi orduko lanaldia eskatzeko. Hiru egun pasa ondoren, grebaren une gorenean Haymarketeko matxinada piztu eta greba bukatzeko zortzi langile epaitu eta bost heriotza-zigorra jaso zuten.

Bitxia bada ere, Estatu Batuetan ez dute eguna ospatzen. 1882an hasi eta irailaren lehendabiziko astelehenean *Labor Day* ospatzen dute, *Knights of Labor* izeneko erakundeak New Yorken manifestaldia egiten du hain zuzen ere. Grover Cleveland presidenteak iraileko jaieguna bultzatu zuen, bertan sozialismo garatu ez zedin.

Britainiar kulturako beste herrialdeek ere ez dute jaieguna ospatzen: Kanadak *Labor Day*, Zeelanda Berriak urriaren laugarren astelehena eta Australiak egun ezberdinak ditu estatuka.

1954an Pio XII.ak adierazi gabe babestu zuen eguna San Josef Langilearen jaieguna zela adieraziz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Maiatzaren Lehena, mobilizaziorako deia» *Berria* 2010-04-30.[*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑   «Efemerideak: Haymarketeko errebolta Chicagon» *Berria* 2009-05-01.[*Betiko hautsitako esteka*]
3. ↑   Udalaitz, Daniel.  (2004-05-02). «Maiatzaren lehena: 1886-2004: Borroka eguna folklore bihurtuta» *Argia*.

Kanpo estekak
-------------

* [Bdeoa] Maiatzak 1 munduan zehar. (Argia, 2019)
* Maiatzak 1 Euskal Herrian (EITB, 2019)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47499
* Commonscat Multimedia: International Workers' Day

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX530369
* BNF: 11954093p (data)
* GND: 4015413-0
* LCCN: sh85082394
* NDL: 00567555
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 017444
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q47499
* Commonscat Multimedia: International Workers' Day
**Esla** Leongo probintziako ibai bat da, Espainiako iparmendebaldean. Duero ibaiaren ibaiadar bat da, Kantauriar mendilerroan iturburua duena. Bere luzera 286 kilometrokoa da, iparraldetik hegoaldera, Leon eta Zamorako probintziak igaroz. Duero ibaiaren ibaiadarretatik, emari gehien duena da, eta azken ibai honetan bere urak isurtzen dituenean, Duerok berak baino emari gehiago darama.

Esla ibaiaren iturburu ofiziala, Maraña izeneko udalerri leondarrean dago, "la Fuente Maraña" izenez ezagutzen den tokian.

Ibai hau, erromatarren Astura zen, antzinako asturtarrek honengandik izena hartu zutelarik. Asturtarrak, egungo asturiar eta leondarren arbasoek, Kantauriar Mendilerroko bi alboetan bizi ziren. Inguruko herrien toponimoak, ibai honetatik hartu dute izena: "Vega del Esla", "Mansilla del Esla", Villafalé (Astura Ibaiaren ertzeko Hiribildu emankorra).

Bere ibilgutik, XIX. mendean, Eslako ubidea eratorri zen, Vega de Toral ureztatzeko.

Bere ibaiadar nagusiak honako hauek dira:

* Bernesga
* Cea
* Orbigo
* Porma
* Tera
* Aliste

Toponimoa
---------

Bi hipotesi daude. Lehenengoak *Astura ibaiak* (antzina Estura edo Estula deitzen zena) erroa, -stour zeltiarretik hartu zuela dio. Stour hitzak ibaia esan nahi du. Europako geografian zehar, eta zelta jatorriko herrien artean, Pliniok jada hitz egiten zuen Stur ibaiaz Britanian, eta, oraindik, gaur egun, Kent, Suffolk eta Dorseten badaude Stour izeneko hiru ibai. Elba ibaiaren itsasoratzean ere badago Stör izeneko beste ibai bat, antzina, Sturia deitua. Gainera, Piamonte probintzia italiarrean, Esturi izeneko zeltar tribua zegoen, baita Stura izeneko ibai bat ere. Erro berbera mantentzen da gaur egun gaelikoan eta bretainieran, ster eta stour hitzetan, ibai esanahiarekin.

Bigarren hipotesia, eta Julio Prado Reyerok idatzitako *Bidaia historiko bat Esla Goienatik*, *Astura*, ondoren Esla, euskarazko *aite-ur*etik dator, edo "*harkaitz eta uraren tokia*". Pradok, 13. orrialdean, Astura "*gure lurrean mantentzen den euskal hitzetako bat da eta ast-ura edo, harkaitza eta uretik dator*".

Benetako jatorria edozein dela ere, gauza ziur bakarra, Esla toponimo aurreindoeuroparra dela da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q14764
* Commonscat Multimedia: Esla River

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 242299804
* **Lekuak**
* OSM: 1226495

 |

* Wd Datuak: Q14764
* Commonscat Multimedia: Esla River
**Elurzuloa** Toloñoko mendilerroan.
Irango Kerman hiriko *yakhchal* edo elurzuloa.
**Elurzuloa** izotza edo elurra gordetzeko edo kontserbatzeko prestatu ohi zen tokia da.

Antzinako Erroman jadanik erabiliak izan arren, batez ere XVI. eta XIX. mendeen artean zabaldu zituzten, XX. mendean hozkailuak zabaldu zituzten arte. Izotza batez ere medikuntzarako erabili zuten, sukarra jaisteko, odoljarioak oztopatzeko edo zaintiratuetan.

Euskal Herrian
--------------

Gipuzkoan herri askok bere elurzulo zuten: Andoain (Onddo), Azpeitia (bi Xoxoten), Zegama (Aratzen), Deban (bi), Elduain (Galoegi), Gabiria, Irun (Arburu, Elurretxe, Pikabea, Sarjiñola, Urdiñegi), Oñati (Artzanburu), Oiartzun (Aiako Harria), Errezil, Errenteria (Aldura, Pertsele), Urnieta (Altzibar, Mantale, Tximista), Bergara.

Bizkaiak behintzat 22 elurzulo zituen. Ibaizabalen hegoaldean 19 eta Oizko magaletan beste hiru: Ganbe (595 metroko altueran, Munitibar-Arbatzegi-Gerrikaitz), Maska (400 metroko altueran, Munitibar-Arbatzegi-Gerrikaitz) eta Kortaguren (565 metroko altueran, Ziortza). Azken hauek etxola bat zuten putzuak ziren. 800 metro baino gutxiagoko altuera egotean, putzuaren ahoan etxola zegoen, barruko izotza babesten zuena.

Erriberriko Errege Jauregiaren oinean dagoen elurzuloa.
Nafarroan ezaguna da Erriberriko Errege Jauregiaren oinetan dagoen elurzuloa, arrautza-oskol itxura duena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. *Elurzulo.* .
2. ↑   Labeaga, Juan Cruz.  (1982). *Los pozos y el comercio de la nieve en Viana y aras.*  in: *Cuadernos de Etnología y etnografía de Navarra*. XIV Iruñea, 262 or..
3. ↑   Olañeta, Amaia; Urkiola, Argiñe. *Txondorrak, karobiak eta elurtzuloak.*  Bergarako Udala ISBN 978-84-923475-0-6..
4. ↑    *Neveras de Bizkaia.*  Bilbo: Bizkaiko Foru Aldundia.
5. ↑   Calvo Barco, Angel Maria.  (1997). *Los neveros, una actividad desaparecida en nuestras montañas.*  in: *Zainak*. Eusko Ikaskuntza, 203-213 or. ISSN 1137-439X..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q253893
* Commonscat Multimedia: Icehouses

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph900418

 |

* Wd Datuak: Q253893
* Commonscat Multimedia: Icehouses
**Dachauko kontzentrazio esparrua** (alemanez: *Konzentrationslager Dachau*) kontzentrazio esparru bat izan zen, naziek 1938an, Dachau (Bavaria) herritik hurbil 1933an eratu zutena.

Kontzentrazio esparrua erabiltzen ez zen bolbora-fabrika baten gainean eraiki zuten, eta instalazio nagusiak 1933ko martxoaren 21ean amaitu zituzten. Hurrengo egunean esparrua, lehenengo presoak- 150 komunista eta sozialdemokrata- sartu zituzten..

Hasiera batean, tokiko SAk eta SSek kudeatu zuten, eta 1934tik SSren agintaritzapean egon zen. Zigor izugarri krudelen agertokia izan zen, eta esparru-sistema ordenatu eta eraginkorraren eredu izan zen. Bere kudeatzaile nagusia, Theodor Eicke, Heinrich Himmler berak izendatua, presoak Estatuaren etsai infrahumanotzat jotzearen eta juduei emandako tratamendu bereziaren arduraduna izan zen, ikuspuntu fisiko eta psikologikotik zigor suntsitzaile gisa. Dachaun ehunka esperimentu mediko ilegal eta anker ere egin zituzten. Esparrua 1933ko martxoaren 22tik 1945eko apirilaren 29an askatu zuten arte irekita egon zen.

Auschwitzeko kontzentrazio-esparru handienarekin batera, Dachau nazien kontzentrazio-esparru ezagunenetako bat da, eta, urtero, hainbat bisitari izate ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Memorial del campo de concentración de Dachau.*  in: *Topografía de la memoria*..
2. ↑  Cf. *Crónica del Holocausto*, LIBSA, Madrid, 2002, pág. 62.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q151198
* Commonscat Multimedia: Dachau concentration camp

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139900178
* ISNI: 0000 0001 1498 757X
* BNE: XX453751
* BNF: 119596132 (data)
* GND: 4085377-9
* LCCN: no96065344
* NKC: kn20020911001
* SUDOC: 027588386
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q151198
* Commonscat Multimedia: Dachau concentration camp
**Bosforoko zubia** (turkieraz: *Boğaziçi Köprüsü*) Turkiako Istanbul hiriaren asiar zatia europar zatiarekin izen bereko kanala zeharkatuz elkartzen duen zubi eseki bat da. 1074 metroko luzera du, eta sei errail ditu, hiru alde bakoitzean.

Alabaina, ez da Istanbuleko zubirik luzeena. Ohore hau Fatih Sultan Mehmet Zubiari dagokio, 1988an amaitu zena. 1090 metroko luzera du eta lehen zubitik ia bost kilometro iparraldera dago. Eguneko erabilera gehieneko orduetan bi zubi hauek trafiko oztopo handiak jasaten dituzte. Gainera, bi zubiek bidesari bat ezarrita dute erabiltzeagatik (gaur egun 3 turkiar lira, 2 euro baino gutxixeago), soilik europar zatitik asiarrera igarotzean kobratzen dena. Bidesari ordainketa honek are garrantzitsuago egiten ditu sortzen diren oztopoak. Bosforo itsasartearen gainean zubi eseki bat eraikitzearen proiektua turkiar gobernuak 1950ean pentsatu zuen, 20 urte beranduago eraikitzen hasi zelarik. Lanek hiru urte iraun zutenez, zubia 1973an amaitu zen.

2007ko apirilaren 23tik zubia LEDen bidez argiztatua da, hala energia aurrezte handia lortzen delarik.

Ikus, gainera
-------------

* Munduko zubi esekirik luzeenak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4484
* Commonscat Multimedia: Bosphorus Bridge

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 236106779
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q4484
* Commonscat Multimedia: Bosphorus Bridge
*Artikulu hau herriari buruzkoa da; kontzentrazio esparrua gaitzat duena beste hau da: «Dachauko kontzentrazio esparrua»*
**Dachau** Alemania hegoaldean dagoen hiria da, Bavariako estatu federatuan kokatua, Munichetik ipar-ekialdera, 13 kilometrora. Freising-en atzetik, Munich inguruko bigarren hiri handiena da, 43.000 biztanlerekin. Hiriak gune historikoa du, XVIII. mendeko gaztelu bat duena. Dachau hiria Dachau barrutiko administrazioaren egoitza da. Amper ibaiak zeharkatzen du.

Auzoak
------

Dachauko gaztelua
Hiria hiru eremutan banatua dago:

* Altstadt *(Alde zaharra)*:

Altstadt Dachau, Mitterndorf, Udlding, Etzenhausen, Unterer Markt, Webling

* Dachau-Ost *(Dachau ekialdea)*:

Unteraugustenfeld, Polln, Obergrashof, Prittlbach-en parte batzuk, Würmmühle

* Dachau-Süd *(Dachau hegoaldea)*:

Oberaugustenfeld, Himmelreich, Holzgarten, Gröbenried-en parte batzuk

* 1972az geroztik Dachauri dagokio baita ere: Pellheim-eko udalerria (Pellheim, Pullhausen, Assenhausen, Lohfeld eta Viehhausen barnean dituela).

Historia
--------

Duela 2.300 urte inguru, toki horretan zeltak bizi izan ziren. Erromatarrek lurraldea konkistatu eta Reciako probintzia erromatarrean sartu zuten. Erromatarrek Amper ibaia zeharkatzen duen bide bat eraiki zuten Dachautik gertu.

Dachau aipatzen den lehendabiziko dokumentua 805ekoa da. Hiria suediarrek setiatu zuten Hogeita Hamar Urteko Gerra egin zutenean, eta arpilatua izan zen.

Artista askoren etxea izan zen XIX. mende bukaera eta XX. mendearen hasiera bitartean. Esaterako, Ludwig Thoma-ren jaioterria da.

Hiri hau Dachauko kontzentrazio-esparrutik gertu egoteagatik ere ezaguna da; Dachaukoa Alemanian egindako lehenengoko kontzentrazio-esparru handia izan zen, 1933an naziek eraikia, aurretik bolbora-lantegi bat izandako lekuan.

Bigarren Mundu Gerraren ostean, Alemaniako ekialdeko lurraldeetatik kanporatutako hainbat alemaniarrek bizileku berri bat aurkitu zuten Dachaun. Biztanle-kopuruak gora egin zuen, eta Dachau ekialdean *(Dachau-Ost)* auzo berri bat eratu zen.

* St. Jakob elizaSt. Jakob eliza
* Alde zaharraAlde zaharra
* UdaletxeaUdaletxea

Demografia
----------

Grafiko hau ezin da une honetan ikusi, software arazo bat dela eta. Lanean ari gara ahalik eta lasterren grafikoak berriro erakutsi ahal izateko.
Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

Kanpo estekak
-------------

* Dachauko web ofiziala, alemanez

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7077
* Commonscat Multimedia: Dachau

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 151279148
* GND: 4010844-2
* LCCN: n81058988
* NKC: ge540923
* NARA: 10044900
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 934468

 |

* Wd Datuak: Q7077
* Commonscat Multimedia: Dachau
**Gas ganbera** exekuzio metodo bat da, hermetikoki itxitako leku batean gas toxiko edo itogarria sartzean datzana. Agente toxiko arruntena hidrogeno zianuroa da.

Batez ere, naziek eragindako genozidioetan erabilera arruntenetako bat zen. "Azken konponbidea" delakoaren barnean, kontzentrazio-esparruetan garatu zen Bigarren Mundu Gerran zehar. Herrialderen batzuetan, AEBetako estatu batzuetan kasu, hiltzaileak exekutatzeko metodo bat ere izan da.

Genozidioan
-----------

Dachauko gas ganbera, Alemania
Gas ganberak, oro har, dutxa kolektibo bezala mozorrotutako lurrazpiko gune edo barrakoiak ziren. Erabat isolatuak zeuden, eta karbono monoxidoa sartzen zuen sistema bat zuen, baina, gero, Zyklon Ba erabili zen. Edukia, instalazio hauetan aldakorra zen, baina 1000 eta 2500 preso sar zitezkeen.

Kanpotik, zehazki sabaitik, Zyklon B izeneko substantzia sartzen zen, elkarren gainean pilatutako presoek jariatzen zuten hezetasun biziarekin zuen kontaktuaren ondorioz, azido zianhidriko edo HCN ugari askatzen zuen zianurido bat.

Prozedura honekin, egun bakar batean, 5.000 eta 10.000 preso artean hil zitezkeen. Erabilera maiztasuna, ondoan zeuden fundizio erako labe sailek edo erraustegiaren ahalmenaren araberakoa zen.

Paratutako jendetzaren erabateko heriotza, 25 minutu igaro ondoren gertatzen zen. Gasak, arnasketa zikloa geratuz lan egiten duenez, biktimak itota hiltzen ziren, espasmoak eta gorputz ikarak jasaten zituzten bitartean.

Behin zigortuak hilda geratu ondoren, ganbera aireztatze zen, eta *Sonderkommandoak* (lan behartuetan esku lan bezala erabilitako presoak), sartu eta gorpuak ureztodiez garbitzen zituzten, odola, gernua eta gorotzak kentzeko, eta, honela, gorputzeko zulo ezberdinetan objektu baliotsuak bilatzeko, erraustu aurretik.

Hormak, akustikoki isolatuak zeuden, eta, gasa botatzen zuenak, prozeduraren garapena ikusten zuen beira oso sendoko ate-leiho batetik.

AEBetan
-------

*San Quentin* espetxeko gas ganbera (Kalifornia)
Gas ganberak, "heriotza zigor" gisa erabiltzen dira zigortuak exekutatzeko, batez ere hilketagatik zigortuak daudenak.

Bost estatuk (Kalifornia, Wyoming, Maryland, Missouri eta Arizona), teknikoki, metodo hau mantentzen dute, baina guztiek bultzatzen dute ziztada hilgarria alternatiba bezala.

1976tik, hamaika espetxeratu exekutatu dituzten gasa erabiliz Estatu Batuetan. Azkenekoa Walter LaGrand izan zen, 1999ko martxoaren 1ean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Ingelesez)**Death Penalty Information Center. *Facts About the Death Penalty* (2008)
2. ↑  **(Ingelesez)**Death Penalty Information Center. *Searchable Database of Executions*. (2008)

Ikus, gainera
-------------

* Holokaustoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q205348
* Commonscat Multimedia: Gas chambers

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q205348
* Commonscat Multimedia: Gas chambers
**Finantza-errentagarritasuna** edo **errentagarritasun finantzarioa** mozkinen eta horiek eskuratzeko inbertitutako baliabide propioen arteko erlazioa da.

**IOM** (Interes Ondorengo Mozkina) siglez ere ezaguna da (ingelesez: *ROE, return on equity*). Baliabide finantzarioan inbertitutakoarekin lortutako mozkinak dira, hau da, inbertsioak egin ondoren lortutako errendimendua. Errentagarritasun hau ratio baten bitartez adierazten da, bertan interesen ondoren lortzen den mozkina barneratuz eta ondare garbiarekin alderatuz.

{\displaystyle Errentagarritasunfinantzarioa={IOM \over OG}}

\*\*Interes Ondorengo Mozkinak (IOM) = Irabazi gordinak (salmentetan lortutako irabaziak) - zergak - interesak - balio galerak - gastu orokorrak

\*\*Ondare Garbia (OG) = Kapital Soziala + Erreserbak + Ekitaldiko emaitza + Aurreko ekitaldiko emaitza negatiboak 

*Adibidez: kontu korronte batean milioi bat euro sartzen dira eta interesak ehun mila euro badira, errentagarritasun finantzarioa %10ekoa izango da.*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Rentabilidad Financiera: ¿Qué es Rentabilidad Financiera?» *www.mytriplea.com* (Noiz kontsultatua: 2018-10-01).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q591174

 |

* Wd Datuak: Q591174
**Trusta** enpresa askoren arteko finantza elkartea da. Horizontala izan daiteke, elkartutako enpresek helburu bera dutenean, ala bertikala, helburu osagarriak dituztenean. Trustak monopolioa sortu nahi du merkatuan, produkzioa hobeto antolatuz eta kostuaren prezioa gutxituz irabazi handiagoak eskuratzeko. Indar handia hartu eta gehiegizko eragina izan dezake; horregatik ia herrialde guztiek trustaren aurkako legeak dituzte. Badu abantailarik ere, hala nola espezializazioa, antolamendu hobea, prezioak jaistea, berrikuntzak, etab.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2013/01/10 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1133938
* Commonscat Multimedia: Private Trust Company

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX525496
* BNF: 119512100 (data)
* GND: 4129154-2
* LCCN: sh85138268
* NDL: 00573303
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1133938
* Commonscat Multimedia: Private Trust Company
**Mercedes Ron López** (Buenos Aires, 1993ko ekainaren 1a) argentinar idazle eta ikus-entzunezko komunikatzailea da, Espainian nazionalizatua. Wattpad-eko plataformari esker lortu zuen ospea, batez ere *Culpa Mía* (2017) eleberriagatik, *Culpables* trilogiako (2017 - 2018) lehena. Gaur egun 100 mila ale baino gehiago saldu ditu jada. 2019an *Enfrentados* bilogia argitaratu zuen, eta 2020tik 2021era, *Dímelo* trilogia.

Biografia
---------

Buenos Airesen jaio zen, baina aitak asturiar jatorria du. Haurtzaroaren erdia eta nerabezaro osoa Espainian eta Erresuma Batuan pasa zituen; beraz, autore gazteak ezin hobeki hitz egiten du bai gaztelaniaz bai ingelesez. Ikus-entzunezko Komunikazioa ikasi zuen Sevillako Unibertsitatean.

### Bizitza pribatua

Txikia zela Europara joan zen bizitzera familiarekin, 2001eko argentinar krisialditik ihesi. *Culpables* sagak, nagusiki *Culpa Mía* eleberriaren kontakizunagatik, Taylor Swift estatubatuar kantautorearen I Knew You Were Trouble abestiaren bideoklipa du inspirazio-iturri. Autoreak berak esan zuenaren arabera, bideoklip horren tramak liluratu egin zuen, eta horrek eleberria idaztera bultzatu zuen 2012. urtearen erdialdean. Gaur egun bere kontu bizi da Sevillan.

Idazle-ibilbidea
----------------

20 urte besterik ez zituela, Wattpadeko sarearekin bat egin eta istorioak idazten hasi zen bertan. Handik gutxira *Culpa Mía* aurkeztu zuen The Wattys 2016 plataformako lehiaketa ospetsuan*,* eta irailean irabazleetako bat zela jakin zuen. 2017. urte hasieran eleberria paperean argitaratzea lortu zuen, Bartzelonako Penguin Random House argitaletxeko Montena zigiluari esker. Urte amaieran *Culpa Tuya* argitaratu zuen, Youtuben kanal bat irekitzeaz gain. 2018an *Culpa Nuestra* argitaratu zuen, *Culpables* trilogiako hirugarren eta azken zatia. Handik hilabete batzuetara, Hachette Romans argitaletxe frantsesak frantsesera itzuli zituen trilogiako liburuak, eta *À contre-sens* izena jaso zuten. Ronek Espainian eta Latinoamerikan egin zuen bere lehen mundu-bira, argitaratutako azken eleberria sinatu eta sustatzeko. 2019an *Enfrentados* bilogia argitaratu zuen: lehenengo atala *Marfil* da*,* eta bigarrena, *Ébano*.

Liburuak
--------

* ***Culpables*** **trilogia**
	+ *Culpa Mía* (2017, Montena)
	+ *Culpa Tuya* (2017, Montena)
	+ *Culpa Nuestra* (2018, Montena)

* ***Enfrentados*** **bilogia**
	+ *Marfil* (2019, Montena)
	+ *Ébano* (2019, Montena)

* ***Dímelo*** **trilogia**
	+ *Dímelo bajito* (2020, Montena)
	+ *Dímelo en secreto* (2020, Montena)
	+ *Dímelo con besos* (2021, Montena)

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q72759079
* **Identifikadoreak**
* Open Library: OL7963911A

 |

* Wd Datuak: Q72759079
*Artikulu hau Ordiziako eraikinari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Zabal (argipena)».*

**Zabale dorretxea** edota **Zabale baserria** Gipuzkoako Goierri eskualdean dagoen Ordizia udalerriko dorretxe edo baserria da. Hain zuzen ere, udalerriaren kanpoaldean dago, San Joan auzoan eta Itsasondo udalerriaren mugan.

Ezaugarriak
-----------

Gaur egungo dorreak mudejar estiloa eta 7,5 x 7,7 metroko oinplanoa du eta 8 metroko garaiera du, hormek 60 zentimetroko lodiera dutelarik, 1606-1610 artean Domingo Zabalak berreraikitzea agindu zuelarik. 1579an gizon honek berak Ordizia udalerriaren erdigunean dagoen Zabala jauregia eraikitzea ere agindu zuen.

Historia
--------

Erdi Aroan jatorria du. 1450an, Euskal Herrian Ahaide Nagusien Arteko Gerrak jazo zirenean, Henrike IV.a Gaztelakoak dorrea bere jatorrizko garaieraren erdiraino eraustea agindu zuen.

Gaur egun
---------

2008ko abuztuaren 6an tximista batek dorrea jo eta bertan kiskali zuen. Ondorioz, zaharberritua izan zen, 2010eko martxoaren 3an jada zaharberritze lanak amaitu zirelarik.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3  El caserio Zabale, como nuevo. Tolosaldea-Goierri. Diariovasco.com **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16519264
* Commonscat Multimedia: Zabale dorretxea

---

 |

* Wd Datuak: Q16519264
* Commonscat Multimedia: Zabale dorretxea
**Trung ahizpak** (*circa* 12 - 43) Vietnamen lehen dominazio txinatarraren aurka altxatu ziren liderrak izan ziren, Vietnameko heroina nazionaltzat hartzen direnak. Euren izenak Trưng Trắc (徵側) eta Trưng Nhị (徵貳) ziren.

Giaio Chin jaio ziren, Vietnameko iparraldean. Jaiotza urteak ez dira ezagunak, baina Trưng Trắc helduena zen. Heriotza data ere ez da ezaguna, baina 43. urtean hil zirela uste da.

Vietnamen kontakizun tradizionala
---------------------------------

Vietnamgo herri txiki batean jaio ziren Trung ahizpak, militar tradizioa zuen familia batean. Euren aita Me Linheko (麊泠) prefektua zen, eta beraz ondo ezagutzen zituzten arte-martzialak. Txinatar jauntxoek vietnamdarrak tratatzeko zuten modua ondo ezagutzen zuten. Beste probintzia bateko prefektua zenaren Thi Sách semearekin ezkondu zen Trưng Trắc, eta honek lehen altxamendu batean hartu zuen parte. Txinatarrek hil zuten eta hortik emazteak lidergoa hartu zuen eta matxinada ernatu zen.

39an Trưng Trắc eta Trưng Nhịk euren herrian zegoen txinatarren unitate txikia kanporatu zuten, eta emakumez osatutako armada bildu zuten. Hainbat hilabete pasata Txinaren esku zeuden 65 bat ziudadela hartu zituzten eta Nam Việt askatu. Erresumaren erregina bilakatu ziren eta bi urtez lortu zuten txinatarren oldarraldiei aurre egitea.

Euren altxamendua, hala ere, laburra izan zen, Ma Yuan jeneralak armada bildu baitzuen euren aurka joateko. Trung ahizpek euren buruaz beste egin zuten Hát ibaiaan itotzen, 43. urtean.

Legendak dio eurekin zegoen Phung Thi Chinh gudaria haurdun zegoela umea eduki, esku batean umea hartu eta bestea ezpata eta borrokan jarraitu zuela ahalik eta bere buruaz beste egin zuen arte, umearekin batera.

Erreferentziak
--------------

Ikus, gainera
-------------

* Vietnamgo historia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1207428
* Commonscat Multimedia: Trưng Sisters

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1207428
* Commonscat Multimedia: Trưng Sisters
Baratxuriak tradizio luzea du Falzesen.
**Baratxuri eguna** urtero Nafarroa Garaiko Faltzes herrian ospatzen den azoka eta festa da. Udararen hasieran bi eguneko antolaketa da.

Historia
--------

Ehunka urte daramate bertakoek baratxuria lantzen. Itxuraz, XVII. mendeaz geroztik. Orduan elizari eta markesari ohiko nekazaritza mozkinengatik hamarrenak ordaindu behar zizkieten; jendilaje hori mantentzeagatik laboreak, barazkiak edota lekaleak egitea garesti ateratzen zitzaien, eta ekoizpen berri bat, ordainpekoa ez zen bat sartu zuten: baratxuria. Ederki ematen zuela jabetu eta hari heldu zioten. Baratxuriak ez zuen zergarik ezarrita orduan, eta familiek beren etxabetan zintzilik izan ohi zituzten, eguzkitan lehortzen. Geroztik, herritarrek ez diote utzi elikagai hori ekoizteari.

Eguna
-----

Asteburu bat irauten duen festak garai hartako herritarren bizimodua eta tradizioak irudikatzen ditu. Leku guztietako jendea joaten dela adierazi du Maria Eugenia Jiménezek, herriko turismo gidariak: «Jendea herriko baratxuriaren bila dator. Faltzesko baratxuria nahi dute». Izan ere, bertakoa beste tokietakoa baino gorriagoa da, zapore handiagoa du, eta gehiago irauten du, Jimenezen arabera. Herriko ikurra eta bereizgarria da baratxuria.

Lehen, egun bakarreko festa izaten zen. 2021az geroztik, ordea, bi egunera luzatu dute egitaraua. *Show cooking* erakusketa da beste berrikuntzetako bat; bertan baratxuria duten platerak dastatzeko aukera izango da. Programazioan jasotzen diren ekintza gehienek baratxuria dute ardatz. Azoka da, bestetik, Baratxuri Eguneko ekintzarik ospetsuena eta gustukoena. Baratxuria ez ezik, Faltzesko eta inguruko herrietako produktuak ere saltzen dira: tomatea, artisautza produktuak...

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Jakoba Errekondo: "Baratxuria Falzesen" erreportaia, *Argia*, 2017ko azaroaren 05a.
**Iryna Erykivna Bekexkina**  — ukraineraz: Ірина Ериківна Бекешкіна — (Ivdel, Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna, 1952ko otsailaren 4a - Kiev, Ukraina, 2020ko martxoaren 20a) ukrainar soziologoa izan zen, hautes-soziologia eta soziologia politikoan aditua. 2010etik hil zenera arte Ilko Kutxeriven Ekimen Demokratikoa Fundazioaren zuzendaria izan zen Ilko Kutxeriven heriotzaren ondoren.

Bizitza
-------

Kieveko Taras Xevtxenko Unibertsitate Nazionaleko Filosofia Fakultatean egin zituen ikasketak.

1996an Ilko Kutxeriven Ekimen Demokratikoa Fundazioaren zuzendariorde izendatu zuten. 2001n fundazioaren arduradun izendatu zuten. 2004ko Ukrainako Hauteskunde Presidentzialetan Ekimen Demokratikoa Fundazioak hauteslekuetan bertan egin zituen galdeketek agerian utzi zuten hauteskunde emaitzekin gertatu zen iruzur handia. Bekexkina Iraultza Laranjaren eragileetako bat izan zen.

Focus aldizkariaren Ukrainako atalak 2007 eta 2008 bitartean herrialdeko eragin handieneko 100 emakumeen zerrendan jarri zuen.

Euromaidan protesten garaian Viktor Janukovitx presidentearen «erregimen autoritarioa» gogor kritikatu zuen. Gainera, gerra zibila aurreikusi zuen oposizioaren aurkako presioa gaiztotuz gero.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. (PDF) *156. arauaː Alfabeto zirilikoz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema (errusiera, bielorrusiera, ukrainera eta bulgariera).* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4081350
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 33661384
* GND: 1048666026
* LCCN: n92117721

 |

* Wd Datuak: Q4081350
*Artikulu hau Aralarreko mendiari buruzkoa da; Elortzibarreko herria gaitzat duena beste hau da: «Zabalegi»*

**Zabalegi** Aralar mendilerroan dagoen mendi bat da, Artubi menditik iparmendebaldera, Malloatik zertxobait bananduta.

Irispideak
----------

Amezketan, San Martin ermitara igo behar da G.R. -20 bidezidorretik (Aralarri itzulia mendi oinetik). Ideia, Larrondoko lautadara iristea da, modu bat aipatzeagatik, Altun Goena izeneko baserritik hel daitekeena. Toki honetatik, G.R. -20 eta G.R. -121 bidezidorrek (Gipuzkoari itzulia), Aragoenetik elkarrekin doazenak, Balerdi mendiaren iparraldeko oina zeharkatzen dute, eta Urdilleko lepoa izena duen leporantz doaz. Larrondon, Larrondoko tumulua eta Urritzako trikuharria ikus daitezke. Hemen, gorri eta zuriz adierazitako bidea hartu behar da, Arangoene izeneko txabolara iritsi arte, Zabalegi mendiaren mendebaldeko aurpegia inguratuz. Iparrekialderantz igo behar da, Zabalegi izeneko leporantz, dolinek zulatua eta Aralarren ohikoak diren txabola kupularren arrastoekin. Hemendik, tontorra oso gertu geratzen da. Larrondotik, zuzenagoa den beste bide bat ere irtetzen da. Zabalegiren iparraldeko aurpegian dagoen bidezidorra hartu behar da, izen bereko lepoan amaitzen dena.

Inguruko tokiak
---------------

* Anduitzeko haitzorrotza

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12269139

 |

* Wd Datuak: Q12269139
**Zuriak** (serbieraz: Бјелаши, erromanizatuz: Bjelaši) Montenegroko aktibiste panserbiar eta jugoslavistei 1918ko azaroan Podgoricako Batzarraren adierazpenaren garaian eta ondoren emandako izena izan zen. Podgoricako Batzarrak Montenegroko herriari patua bozkatzeko aukera eman zion Montenegroko Erresumaren helmuga aukeratzeko. Bi aukerak ziren Montenegroko Erresumak Serbiako Erresumarekin bat egitea anexioan oinarritutako batasun baten bidez edo konfederazioetan oinarritutako bateratze baten bidez. Zurien izena "Zerrenda Zuritik" eratorria, "Zerrenda Berdearen" aldean, Berdeek bere izena hartu zuten. Batzarra anexioan oinarritutako bateratzearen aldeko erabateko laguntzarekin amaitu zen. Marko Daković, Andrija Radović eta Ljubomir Vuksanović-ek zuzendu zuten mugimendua. Kontrako bi aldeek talka egin zuten 1919ko Gabonetako Altxamendu laburrean eta garaile atera ziren matxinada baretuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Zerrenda zuria segurutzat eta fidagarritzat jotzen diren elementuen zerrenda da, hala nola IP helbideak edo aplikazioak. Zerrenda zuri bat inplementatzen denean, zerrendan dauden elementuak baino ezin dira sartu edo erabili, eta gainerako guztiak blokeatu edo baimendu gabekotzat jotzen dira.
2. ↑  "Zerrenda berde" terminoa, oro har, positibotzat, onuragarritzat edo testuinguru jakin batean baimendutakotzat jotzen diren elementu edo jardueren zerrenda gisa interpreta daiteke, nahi ez diren edo debekatuta dauden elementuak dituen zerrenda beltz bati kontrajarrita.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4081546

 |

* Wd Datuak: Q4081546
**Areopagoa** (antzinako grezieraz: Ἄρειος πάγος, *Áreios págos*; euskaraz "Aresen muinoa") Atenasko Akropoliaren mendebaldean zegoen mendi bat zen, bertan biltzen zen Kontseiluaren egoitza. Hasiera K.a. 480 Amaiera K.a. 425.

Elezaharraren arabera, horrela deitzen da jainkoek Ares epaitu zutelako eta hau, hilda izatetik libratu zelako, Halirrhotiosen parte-hartzeagatik. Poseidonen semea, nork, Aresen alaba Alzipe bortxatu zuen. Beste alde batetik, eta hau ere elezaharraren arabera, bertan epaitua izan zen Orestes bere ama Klitemnestra hiltzeagatik.

Bere jatorrian, Areopagoko kontseilua erregearen mende zegoen eta bakarrik Eupatridak zirenak osatzen zuten. Hauen eragina gorantz zihoan erregearen boterea beherantz zihoan heinean, K.a. VII. menderarte, noiz, azken hauek, gobernatzera heldu ziren.

Solonen aldaketen ondoren, kontseiluko partaideak *arkonte* (magistratu)en artean aukeratuak ziren. Hauen karguak mugiezinak ziren eta aberatsen ordezkari ziren, aristokraten oposizioz, organismo hain esklusiboa ez zen arren. Epaimahai honek magistratuak kontrolatu, legeak interpretatu eta hiltzaileak epaitzen zituen. Euren botere politikoak gutxituak eta, neurri batean, mugatuak izan ziren Klistenesen aldetik, baina boterea mantendu zuten Mediar gerretara arte. Instituzio demokratikoen garapen azkarrarekin bere botereak tokiz kanpokoak gertatzen ziren. Arkonteek euren ospea eta botere politikoa K.a. 487. urtean galdu zuten. Jada, ez ziren gizarteko gizonik garrantzitsuenen artean aukeratuak. Bere aukeraketa, zozketa bidez egiten zen.

Efialtesek, K.a. 462. urtean, konstituzioaren zaintza kendu zien, eta, beraz, hauen eskumenak asko gutxitu ziren. Hala ere, euren epaimahai funtzioa mantendu zuten, hilketak epaitzerako orduan, baina euren garrantzi politiko guztia galdu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q202487
* Commonscat Multimedia: Areopagus

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q202487
* Commonscat Multimedia: Areopagus
**Zezenketa Eibarren** (*Corrida de toros en Eibar*, 1899) Ignacio Zuloaga margolari eibartarraren lan bat da, 19. mende amaierako Eibarko zezenketa bat irudikatzen duena. Eibarko Untzaga plaza da kokapena eta nabarmen ageri den eraikina Orbea jauregia da, margo hau egin eta gutxira suntsitua, 1902. urtean.

Historia
--------

Uste da Eibarrera ezkontzera egindako bidaia batean ikusi zuela bertan zezenketa Zuloagak, baina Segovian zela bizitzen, han amaitu zuen margolana 1899. urtean. Izatez, zezenketan agertzen diren pertsonaiek gehiago dute Gaztelako garaiko pertsonen itxura, 19. mende amaierako euskaldunena baino. Elementu horrek eta margolanaren itxura ilunak *Espainia beltzaren* ikuspegia islatzen dute, Zuloagak landu zuen estetika bat.

Margoa Félix Valdés bilbotarraren bilduma pribatuan egon zen 20. mendearen parte handi batean. Carmen Thyssen aberats bildumagileak AEBetan izandako enkante batean erosi zuen. 21. mendean lana Carmen Thyssen Museoan dago, Malagan (Espainia).

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Díez, José Luis. «Corrida de toros en Eibar» *Museo Carmen Thyssen Málaga* (Noiz kontsultatua: 2023-08-07).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Echaluce, Alberto.  (2021-01-10). ««La baronesa se empeñó en 'Corrida de Toros en Eibar'»» *El Diario Vasco* (Noiz kontsultatua: 2023-08-07).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16038461

 |

* Wd Datuak: Q16038461
**Valdecuriada**, Duero ibaiaren arroko haranak, Alto Uciezarekin batera, "La Loma" izeneko natur eskualdearen azaleraren zati bat hartzen du, Vega del Carrión eta Valdavia artean dagoen lurraldea. Kantauri mendikatearen hegoaldeko kontrahormenen eta Camposeko lehen lurraren artean kokatua. Bere ibai-ardatza Valdeperal ibaia (Peral ibaia) da, udan emari txikia duena, udazkenean eta neguan bere maximoa lortzen duena. Valdeperal erreka, Carrión ibaia del Abión (Valdeayuela) bereizten duten muinoetan jaiotzen dena, Eras de Villalbaren ondoan, **Valdecuriada ibaia** ere deitzen zaio, eta Palentziako hainbat herri zeharkatzen ditu. Haranaren buruan Laguna Currucales aintzira dago, balio handiko eremu naturala, Fontecha aintziraren multzoaren arreba. Enklabe topografiko batzuek markatuta, hala nola El Nido (1.082 m), Corea (1.071 m), La Corva (1.054 m), El Oterón (978 m), Otero del Onso (924 m), Morcorio (1.003 m), Montecastillo ( 948 m), eta beste mendi batzuk, Bascarrión, Los Infiernos, Quemaondo, Laguna Herrera, Laguna Seca, Los Engidros, Montebarrio, La Racha, Monte de Villalafuente, etab.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6158695

 |

* Wd Datuak: Q6158695
**Jean-Baptiste Troppmann** (Brunstatt, 1849ko urriaren 5a -Paris, 1870eko urtarrilaren 19) serieko hiltzaile frantziarra izan zen. «Massacre de Pantin»en hilketak burutu zituen. Gillotinaz hil zuten.

Biografia
---------

Bere ospea serie-hiltziale gisa familia bereko zortzi pertsona, haurrak eta guztiz, hiltzegatik datorkio. Bere hasierako urratsak diru faltsifikatzea izan ziren; lan horretan Jean Kinck-en laguntza aurkitu zuen. Baina hasierako plamak aldatu zituen eta Kinck azido zianhidriko erabiliz hil zuen. Ondoren, haren semea, Gustave, laurdenkatu zuen. Parisen Kincken emaztearekin, Hortensekin, bildu zen. Bere senarraren izenean 55.000 franko lapurtu zizkion. Ondoren, emakumea eta bikotearen bost seme-alabak laurdenkatu zituen. Gertaerak Pantinen izan ziren eta herri horrek aferari bere izena eman dio.

Hilketen hurrengo egunean langile batek Hortenseren eta haren seme-alaben gorpuak aurkitu zituen. Zortzi helketen ondorioz Troppmannek heriotza zigorra jaso zuen. 1870eko urtarrilaren 19an gillotinan hil zuten. Garaiko idazle askok prozesua jarraitu zuten (Gustave Flaubert, Alexandre Dumas, Jules-Amédée Barbey d'Aurevilly, Lautréamonteko kondea, Arthur Rimbaud...)

Turgeven testua
---------------

Ivan Turgenev idazle errusiarrak Troppmann heriotza testu labur bat idazteko erabili zuen, *Troppmann hilaraztea*, alegia. Lan horretan Turgenevek kazetari batzuen ikuspuntutik heriotz zigorraren gordintasuna erakutsi zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Newton, Michael (2006). *The Encyclopedia of Serial Killers*. Infobase Publishing. ISBN 9780816069873.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Turgeneven testua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q327381
* Commonscat Multimedia: Jean-Baptiste Troppmann

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 23584861
* ISNI: 0000 0001 1607 9938
* BNF: 119953749 (data)
* GND: 141389257
* LCCN: n85228308
* SUDOC: 028037731

 |

* Wd Datuak: Q327381
* Commonscat Multimedia: Jean-Baptiste Troppmann
**Fosforoaren zikloa** elementu honek naturan jasaten duen eraldaketen multzoa da. Ziklo honetan fosforoa litosferan, hidrosferan eta izaki bizidunengan egon daiteke, egoera hauetan:

* PO43- (litosferan)

* PO43- (hidrosferan)

* H3PO4 (bizidunengan)

Nitrogeno eta karbonoaren zikloen aldean, fosforoa egoera berdinean dago beti, fosfato moduan (PO43-), ez baita oxidatzen edo erreduzitzen. Bestalde, ez dago molekula fosforodunik atmosferan.

Bizidunentzat funtsezko elementua da fosforoa, azido nukleikoek, zenbait lipidok eta ATPk, besteak beste, osagai dutelako.

Fosforo gehiena litosferan dago, mineraletan eta harkaitzetan. Ongarriek, guanoak eta bizidunen eskeletoek ere fosforoz hornitzen dute lurzorua, fosfato moduan. Landareek fosfato horiek hartzen dituzte, beti ere disolbagarriak direnean (fosfato ez-disolbagarriak ez baitira asimilagarriak). Landareak jaterakoan berenganatzen dute fosforoa animaliek. Hauek hiltzen direnean, azkenik, haien molekula organikoen fosforoa lurzorura itzultzen da, mikrobio deskonposatzaileen bitartez, zikloa itxiz.

Bestalde, euriak eta ibaiek litosferako fosforoa itsasoraino garraiatzen dute. Bertan, fosforoaren zati bat landareek eta algek hartzen dute, eta gehiena prezipitatu egiten da. Arrainek eta itsas-hegaztiek ere itsasoko fosforoa eskuratzen dute. Animaliak hiltzerakoan haien fosforo organikoa duten hondakinak itsas hondoan pilatzen dira.

Fosforoa hazkuntzaren faktore mugatzailea da, bizidunentzat ez baita karbonoa edo nitrogenoa bezain eskuragarria. Fosfato ugari duten inguruneetan landare hazkuntza oparo dago: ohikoa da, esaterako, garbigarriz kutsatuta dauden ibaietan edo lakuetan algen hazkuntza nabaria gertatzea (garbigarriek fosfato anitz dituztelako).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1140772
* Commonscat Multimedia: Phosphorus cycle

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4174433-0
* LCCN: sh92006750
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1140772
* Commonscat Multimedia: Phosphorus cycle
**Harlem Globetrotters** AEBtako erakustaldietako saskibaloi talde bat da. Taldeko jokalariek saskibaloian trebeak izateaz gain, komedia eta antzezpenerako dohaiak dituzte. Jada mundu osoan 120 herrialdeetan barna 20.000 erakustalditik gora egin dituzte.

1926ean *Chicago GlobeTrotters* izenez Chicago hirian sortu zen. 1928an taldea New York hiriko Harlem auzora lekualdatu eta *New York Harlem Globetrotters* gisa berrizendatua izan zen. 1929an jada gaur egun arte mantendu duen *Harlem Globetrotters* izena jaso zuen. Gaur egun taldearen egoitza nagusia Arizona estatuko Phoenix hirian dago.

* Gaur egungo logoa.Gaur egungo logoa.
* 1958an Herbehereetan eskeinitako erakustaldian.
* 1969an.1969an.
* Gaur egun.Gaur egun.

Kanpo estekak
-------------

* Harlem Globetrotters saskibaloi taldearen webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q506754
* Commonscat Multimedia: Harlem Globetrotters

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q506754
* Commonscat Multimedia: Harlem Globetrotters
**Balfourren deklarazioa** edo **Balfour deklarazioa** britainiar gobernuak 1917. urteko azaroaren 2an egin zuen adierazpen formala izan zen. Britainiarren Palestinako Mandatuan juduen etxea sortzeko prest agertu ziren britainiarrak.

Dokumentua Arthur James Balfourrek, Kanpo Harremanetarako Idazkariak (*Foreign Office*koak), sinatutako gutuna zen. Britainia Handiko juduen komunitateko buruzagietako bat zen Lionel Walter Rothschild baroiari igorri zion gutuna, Britainia Handiko eta Irlandako Federazio Sionistari eman ziezaion. Gutuna Britainiar Liburutegian gordeta dago.

Juduen eskubideak onartzen zituen adierazpena zen, baina zehaztasun gutxikoa; izan ere, Lehen Mundu Gerrako sasoian kokatzen zen, eta egoera ere aldakorra zen.

### Adierazpenaren testua

> *His Majesty's government view with favour the establishment in Palestine of a national home for the Jewish people, and will use their best endeavours to facilitate the achievement of this object, it being clearly understood that nothing shall be done which may prejudice the civil and religious rights of existing non-Jewish communities in Palestine, or the rights and political status enjoyed by Jews in any other country.*
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> Bere Maiestatearen Gobernuak ontzat ematen du Palestinan herri juduarentzako jaioterri nazional bat ezartzea, eta ahaleginik onenak egingo ditu helburu hori betetzen laguntzeko, argi eta garbi adieraziz ez dela Palestinan dauden komunitate ez-juduen eskubide zibil eta erlijiosoei edo beste edozein herrialdetako juduen eskubideei eta estatus politikoari kalte egingo liekeen ezer egingo.
> 
>

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q187152
* Commonscat Multimedia: Balfour Declaration

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 185893287
* BNF: 11973521c (data)
* GND: 1255781017
* LCCN: n83008573
* NDL: 00560498
* NKC: unn2010596911
* SUDOC: 027761908
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q187152
* Commonscat Multimedia: Balfour Declaration
**Île aux Basques** (euskaraz "Euskaldunen Uhartea") Kanadako San Laurendiaren behe-estuarian dagoen uhartea da. Trois-Pistolesetik bost kilometro iparraldera dago, Les Basques udalerrian. Hegazti migratzaileentzat inguru babestua da Société Provancher-ek 1929an erosi zuenetik.

Historia
--------

Historikoki 1584tik 1637 urte inguru arte euskaldunak bertan babesa hartu zuten. San Laurendi inguruan baleak ugariak ziren eta horregatik hartara joan ziren euskal arrantzaleak. Hortik dator uhartearen izena. Uharte hau Kanadako europarrek okupatutako lehenengo lurra izan zen.

Euskaldunek, bestetik, inguruko herri-indigenekin komertzioa eragin zuten. Datu horiek 1990ean uhartean egin ziren indusketetan frogatu zen.

Euskaldunek utzitako aztarna, labea baleen koipea urtzeko.

Deskribapena
------------

Uhartea txikia da: 2 kilometroko luzera eta 400 metro zabalera du, 0,55 km². Altura handiena 50 metrokoa da eta uhartearen erdian dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Quebeceko historia

Kanpo estekak
-------------

* Información sobre las Islas

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3593263
* Commonscat Multimedia: Île aux Basques

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315169000
* **Ondare historikoa**
* CRHP: 17003

 |

* Wd Datuak: Q3593263
* Commonscat Multimedia: Île aux Basques
**Legebiltzarreko taldea**, **parlamentu-taldea** edo **talde politikoa** alderdi politiko ezberdinetako kideek edo antzeko ideologiak dituzten politikari independenteek osatutako taldea da. Legebiltzarreko sistema batzuek ahalbidetzen dute alderdi politiko txikiagoek, zeinak bere izenean parlamentu-taldeak osatzeko nahiko ugari ez direnak, beste alderdi batzuekin edo politikari independenteekin bat egitea, formalki aitortutako taldeei soilik ematen zaizkien eskubide edo pribilegioez baliatzeko. Hauteskunde-aliantza, non alderdi politikoak hauteskundeetarako soilik elkartzen diren, talde parlamentario baten antzekoa da. Talde teknikoa talde parlamentario baten antzekoa da baina ideologia ezberdineko kideekin. Aitzitik, fakzio politikoa alderdi politiko baten barruan dagoen azpitalde bat da eta koalizioa hauteskundeen ondoren bakarrik sortzen da.

Legebiltzarreko taldeek buruzagi parlamentaria hauta dezakete; horrelako buruzagiak eragile politiko garrantzitsuak izan ohi dira. Legebiltzarreko taldeek kasu batzuetan alderdi-diziplina erabiltzen dute kideen botoak kontrolatzeko.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Europako Parlamentuko talde politikoak
* Finlandiako Parlamentuko talde parlamentarioak
* Frantziako parlamentuko talde parlamentarioak
* Alemaniako parlamentuko talde parlamentarioak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q848197
* **Identifikadoreak**
* GND: 4018055-4
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 010091

 |

* Wd Datuak: Q848197