recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Fortuyn*** (***Fortuin*** ere idatzia) Ekialdeko Indietako Herbeheretar Konpainiako Amsterdamgo Ganberaren jabetzako itsasontzi bat zen (nederlanderaz: *Vereenigde Oostindische Compagnie*, normalean VOC laburtua) 1723an bere lehen bidaian galdu zen.   1723ko irailaren 27an Herbehereetako Texeletik Bataviarantz abiatu zen. Ontzia 1724ko urtarrilaren 2an iritsi zen Esperantza Oneko lurmuturraera, eta urtarrilaren 18an jarraitu zuen bidaia.  *Fortuyn* ez zen inoiz gehiago ikusi eta bere patua espekulazio kontua da.

Gutxi gorabehera 800 tonakoa zen 280 tona garraiatzeko ahalmenarekin eta 44 m luzea. Bere lehen bidaian Pieter Westrik-ek agindu zuen eta 225 gizoneko eskifaia zuen.

Kokapena
--------

Urteko sasoi hartan VOC ontziak Hegoaldeko Lurra (Australia) ikustera joan behar ez baziren ere, baliteke nahi gabe ekialdera urrunegi ibili eta Mendebaldeko Australiako kostaldetik hondatzea. *Zeewijk ontz*tik (1727an) eta HMS Beagle itsasontzitik (1840an) bizirik atera zirenek Houtman Abrolhos-en ikusitako hondakinak, *Fortuynekoa* izan zitekeen, edo bestela *Ridderschap van Holland* itsasontzikoak, 1694an desagertu zena, edo gutxiago 1726an desagertutako Aagtekerke itsasontzikoak.

Australiako Naufragioen Datu Base Nazionalak itsasontzia "baliteke Cocos uhartetik gertu hondatua" izatea erregistratzen du.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595-1795» *huygens.knaw.nl* (Huygens ING) 2 February 2015.
2. ↑    *Lost VOC Ships at VOC Historical Society.* .
3. ↑    *VOC Shipwrecks - Fortuin.* .
4. ↑    *National Shipwrecks database - Fortuyn.* .

*
Gallocanta aintzira (Zaragoza) natura erreserba da. 
**Natura erreserba** edo **erreserba ekologikoa** ekosistema, komunitate edo osagai biologiko berezi, ahul edo garrantzitsua izanik, nahiz eta gizakiak erabili, babespen neurriak dituen ingurua da. Modu batez, gizakiaren erabilera eta babespena lotzen dira, aldi berean ikerketarako eta heziketarako erabiliz. Normalean ez dute tamainu handia izaten. Herrialdez herrialde kontzeptuak balio legal desberdinak ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *Ingurugiro hiztegi entziklopedikoa.*  Eusko Jaurlaritza, 262 or. ISBN 9788445713129..

Ikus, gainera
-------------

* Biosfera
* Biosfera erreserba
* Monumentu natural
* Parke nazional

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q179049
* Commonscat Multimedia: Nature reserves

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11935584x (data)
* LCCN: sh85090196
* NKC: ph124936
* AAT: 300008178
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 007792
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q179049
* Commonscat Multimedia: Nature reserves
Aker Stadion.
**Molde FK** (izen osoa *Molde Fotballklubb*) Norvegiako futbol taldea da, Molde hirikoa. Norvegiako 5 liga eta 5 Kopa irabazi ditu.

Historia
--------

Taldea 1911 urtean sortu zen *International Molde* izenarekin. 1974 urteann iritsi zen lehen mailara eta urte asko eman zituen bertan. Emaitzarik onena ordea 1987ko bigarren postua izan zuen, azken partidan erabaki zen liga. 90. hamarkada "zilarrezko aroa" bezala ezagutzen da, izan ere lau aldiz egin baitzuen bigarren beti ere Rosenborg BK handiaren atzetik. 1994ean ordea bere lehenengo titulua irabazi zuen, Norvegiako Kopa. 1999-2000 denboraldian Txapeldunen Ligan multzako fasera iritsi zen eta Porto, Real Madril eta Olympiacos izan zituen aurkari. Partida bakarra izabazi zuen, Olympiacosen aurkakoa Molde bertan 3-2. 2005 urtean bigarren Norvegiako kopa lortu zuen. 2006an ordea urte txarra egin eta bigarren mailara jeitsi zen.

Urtebete bigarren mailan eginda lehen mailara itzilu zen eta berehala iritsi ziren garaipen berriak. 2009an ligan bigarren eta kiopan finalista izan ondoren 2011 eta 2012ko ligak irabazi zituen. Honen ondorioz 2012-13 denboraldian UEFA Europa Leaguen multzako fasera iritsi zen eta Kopenhage, Stuttgart eta Steaua Bukarest izan zituen aurkari. 2014an liga eta kopa irabaziz herrialdeko indartsuena izan dela erakutsi zuen. Hurrengo urteetan ere puntan ibili zen eta 2022an berriz ere Liga eta Kopa irabazi zituen.

Palmaresa
---------

### Norvegian: 10

* Norvegiako Liga (5): 2011, 2012, 2014, 2019, 2022.
* Norvegiako Kopa (5): 1994, 2005, 2013, 2014, 2022.

### Nazioartean: 0

* Txapeldunen Liga (0): 1999-2000 denboraldian taldekako fasean.
* UEFA Europa League (0): 2012-13 denboraldian taldekako fasean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Norvegieraz [bokmål])** webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q208552
* Commonscat Multimedia: Molde FK

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 307207937

 |

* Wd Datuak: Q208552
* Commonscat Multimedia: Molde FK
Saitama Stadium 2002.
**Urawa Red Diamonds** (japonieraz: 浦和レッドダイヤモンズ, *Urawa Reddo Daiyamonzu*?)
 Japoniako futbol talde bat da, Saitama hirikoa. Japoniako futbol liga bakarra irabazi duen arren Asiako txapelduna izan da hiru aldiz.

Historia
--------

*Shin-Mitsubishi Heavy Industries* konpainiak 1950an Koben futbol taldea sortu zuen baina 1958an Tokiora aldatu zen.

Lehenengo liga 1969an irabazi zuen eta 1970ko hamarkadan maila bikaina izan zuen beste bi liga eta hiru kopa eskuratuz. 1990 hamarkada ordea eskasa izan zen eta bigarren mailara ere jeitsi izan zen. 1997 eta 1999 artean Txiki Begiristain jokalari euskaldunak bertan jokatu zuen, 61 partidatan 16 gol sartu zituelarik.

2003 urtetik aurrera bolada onari ekin zion. 2005ean ligako bigarrena 2006an ligaren irabazlea eta azkenik 2007an Asiako txapelduna izan zen eta FIFAren Kluben arteko Munduko Kopan hirugarren gelditu zen Tunisiako Étoile du Sahel taldea penalti jaurtiketetan gaindituta.

Azken urteetan ez du titulurik eskuratu 2011 eta 2013ko kopako finalak jokatu dituen arren. 2012an ligan hirugarrena izan zen. 2017an bigarren aldiz lortu zuen Asiako txapelketa irabaztea eta 2019an finalean aritu zen, baina ez zuen Kopa eskuratu.

2022an hirugarren aldiz irabazi zuen Asiako Txapeldunen Liga.

Palmaresa
---------

### Japonian: 20

* Japoniako liga (1): 2006.
	+ Japoniako liga amateurra (4): 1969, 1973, 1978, 1982.
* Enperadorearen Kopa (8): 1971, 1973, 1978, 1980, 2005, 2006, 2018, 2021
* Ligako Kopa (2): 2003, 2016.
* Superkopa (5): 1979, 1980, 1983, 2006, 2022.

### Nazioartean: 3

* FIFAren Kluben arteko Munduko Kopa:
	+ hirugarrena 2007an.
* Asiako Txapeldunen Liga:
	+ Txapelduna (3): 2007, 2017, 2022
	+ Finalista (1): 2019

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q218883
* Commonscat Multimedia: Urawa Red Diamonds

---

 |

* Wd Datuak: Q218883
* Commonscat Multimedia: Urawa Red Diamonds
Zarautzen erabilitako burukote bat.
**Sorkia** (mendebaldean) edo **burutea** (erdi-ekialdean) buruaren gainean pisua eramateko jarri ohi den oihalezko elementua da, maiz suil bat garraiatzeko. Bereziki emakumeek jantzi ohi zuten bokata egitera latsagiara joaten zirenean, arropa erosoago eraman ahal izateko. Elementu funtzionala izanagatik ere, batzuetan diseinu erakargarriekin osatzen ziren, loreen irudiekin dekoratuta edo oihal koloretsuekin.

Besterik ezean, batzuetan mantala erabiltzen zen tresna hau egiteko, eta hortik dator *mantalaz sorkia egin* esamoldea, egoera zail batetik nola edo hala ateratzeko eskura dagoenarekin konpontzea.

Sinonimoak
----------

Tolosalde, Goierri eta Leitzaldeko herri askotan **burukote** deitzen zaio, Urola inguruko herri batzuetan **solki**, Ergoienen **bulken**, Lapurdi ekialde eta Nafarroa Behere mendebaldean **burutin**, eta Nafarroa Behere ekialdean eta Zuberoan **k(h)apete** eta horren aldaerak (Zuberoan batik bat *khapetü*).

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «burukote - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-06-16).
2. ↑    «Sorki / burukote -» *Zarauzkohitza.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-06-16).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Lavaderos: espacio público, genérico, de trabajo, de relaciones interpersonales. Cambios acaecidos. Guipúzcoa 1850-1950» *www.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-06-16).
4. ↑    «Zumaiako hitz bereziak: SOLKI -» *Baleike.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-06-16).

Kanpo estekak
-------------

* Mantal batekin sorki bat nola egin azaltzen duen bideoa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60982989
* Commonscat Multimedia: Rings for headcarrying

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 150601

 |

* Wd Datuak: Q60982989
* Commonscat Multimedia: Rings for headcarrying
**New Yorkeko badia** ur gorputz handia da New York-New Jerseyko portuko estuarioan. Han, Hudson ibaia, Raritan ibaia, eta Arthur Kill Atlantikoan husten da, Sandy Hook eta Rockaway Point artean.

Geografia
---------

New Yorkeko badia bi zatitan banatu ohi da, estatuek konektatuta, The Narrows izeneko itsasarteak banatuta. Normalki Upper New Yorkeko Bay eta Lower New York Bay izena ematen zaie.

  

Upper New York Bayn hainbat uharte daude. Liberty Island Askatasunaren Estatuaren kokalekua da. Ellis uhartetik hurbil, immigrazio-estazio zahar bat dago. Governors uhartea antzinako base militarra da, orain parkea eta leku historikoa. Robbins Reef Light ere goiko badian dago. Behe New Yorkeko badian Hoffman uhartea eta Swinburne uhartea daude. Biak dira jendearentzat itxita dauden uharte artifizialak.

Historia
--------

Frantzisko I.a erregeak eskatuta, Giovanni da Verrazzano esploratzaile florentziarra da 1524an badia aurkitu zuen lehen europarra. Hark *New Angoulême* izena eman zion, Angoulêmeko kondea zen erregearen omenez.

1. ↑   **(Ingelesez)**  *It is indeed in 1524 that the French expedition led by the Florentine Giovanni Da Verrazzano discovered the New York bay for the first time..*  The New York Foundation.
**Karrika-dantza**, baita ere **Edate-dantza**, euskal dantza desberdinen izena da. Edate izena etxeetan eskeintzen zuten edaritik datorrela. Koreografiari dagokionez Soka Dantza dela esan dezakegu.

Betelun
-------

Betelu herrian, Nafarroa Garaian, Inauteri igandean lorez puska-biltzea egin ondoren, mutilak arreba edo barrideren bat lagun zutela herriko plazara joaten ziren eta karrika-dantza hasten zuten herrian barrena, gune jakinetan kapitainak eta azkendariak zortzikoa dantzatzen zuten. Dantzarien atzetik ñañarroak ibiltzen ziren eta bukaeran Kontzejuko tabernan eskean bildutakoarekin jaten zuten.

Betelu da izen bakar honekin dantza bizirik mantendu duen herria. Inauterietan egiten den dantza da. Gaur egun inauteri egunean erabiltzen duten mozorroarekin dantzatzen dira.

Auritz
------

Auritzen, Nafarroa Garaian, San Joan festetan herrian barrena egiten den dantza.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Juan Garmendia Larrañaga - Xabier Mendiguren Bereziartu: *Juan Garmendia Larrañagaren hiztegi etnografikoa*. Donostia: Ikastolen Elkartea, 2003. 114.or.

Kanpo estekak
-------------

* Karrika-dantza Auñamendi Entziklopedian.
* Nafarroako Dantzen Atlasa.
* [Beteluko dantzaren partitura.
Bolatxoaren jolasa Parisen.
**Bolatxoaren jolasa** leku publikoetan egiten duten jolasa da, askotan iruzur bilakatzen dena.

Iruzurra
--------

Egileek ikusleei diruaren truke trebetasun-jolas batean parte hartzeko gonbita egiten diete. Jolas hori irabaziz gero, biktimak diru asko eskuratzeko aukera izango du. Jolasa kalean egiten da, mahai txiki baten gainean. Gehien erabiltzen den jolasa xafla edo edalontzi batekin estaltzen den bolatxoa non dagoen asmatzea da. Biktimak jolasa erraza dela pentsa dezan, edalontziak mugitzen dituen pertsonaren (jolasa zuzentzen duen pertsona, alegia) inguruan, apeu bat edo gehiago biltzen dira, eta haiek badakitenez edalontziak mugitzen dituenak bolatxoa non utziko duen, erraz irabazten dute dirua. Hasieran, biktimari ere irabazten uzten dio; horrela, zorte onak animatuta, diru kantitate handia jokatu dezan. Eskua begiak baino azkarragoa da; beraz, mahai gainean diru asko dagoenean, biktimak erremediorik gabe jokatutako diru guztia galdu egiten du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Three-card monte scam artists return to midtown, Is this Christmas 2014 — or 1974?» *New York Post* 2014/12/26.
2. ↑   Barakaldoko Udala. *Herritarrentzako aholkuak: Iruzurrak eta maulak.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1025099
* Commonscat Multimedia: Shell game

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh94009570

 |

* Wd Datuak: Q1025099
* Commonscat Multimedia: Shell game
**Javier Clemente Lázaro** (Barakaldo, Bizkaia, 1950eko martxoaren 12a) futbolari ohia eta futbol entrenatzailea da.

Bizitza
-------

Bilboko Athletic Klubeko jokalaria izan zen. Bere estreinaldia 1968 urtean izan zen, baina zauri larri baten ondorioz erretiratu behar izan zuen. Entrenatzaile ibilbidea Getxoko Arenas taldean hasi bazuen ere bere, Athleticekin estreinatu zen lehen mailan 80-81 denboraldian. Garai hartan Athleticek bi Liga txapelketa irabazi zituen jarraian, 1982-1983 eta 1983-1984 denboraldietakoak hain zuzen ere. Athleticekin orobat, 1984ko Errege Kopa eta 1985eko Superkopa erdietsi zituen. Espainiako futbol ligako lehen mailan, Bilboko taldeaz gainera, R.C.D Espanyol, Atlético de Madrid, eta Real Betis zuzendu ditu.

1992tik 1998ra bitartean Espainiako futbol selekzio nazionaleko selekzionatzaile lanetan aritu zen, Estatu Batuetako (1994) eta Frantziako (1998) Mundialetan; Ingalaterrako Eurokopan (1996) ere aritu zen entrenatzaile.

1999. urtean Real Sociedadek kontratatu zuen entrenatzaile, Bernd Krauss teknikari alemaniarraren ordezko izan zedin. Taldearen emaitza kaskarrak zirela-eta, urtebete baino ez zuen Donostian eman, eta 2000. urteko urrian bertan behera geratu zen talde zuri-urdinaren eta entrenatzaile bizkaitarraren arteko akordioa. Periko Alonso tolosarrak hartu zuen orduan taldearen ardura eta, handik gutxira, Olympique Marseillakoa taldeko entrenatzaile izendatu zuten Javier Clemente.

2019an, hiru urtez talderik entrenatu gabe egon ondoren, Euskal Herriko gizonezkoen selekzioaren kargua hartu zuen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011-12-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Javier Clemente*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Elkarrizketa *Argia*n

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q299413
* Commonscat Multimedia: Javier Clemente

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 68211337
* LCCN: n97032229
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 31153
* Lur: 01297/eu\_c\_0678/c0678

 |

* Wd Datuak: Q299413
* Commonscat Multimedia: Javier Clemente
**Javier Castañeda López** (Madril, 1955eko urriaren 5a) futbolari ohi espainiarra da, atzelari postuan jokatzen zuena. Osasuna taldean egin zuen ibilbide profesionala eta talde nafarrarekin partida gehien jokatu dituen hirugarren futbolaria da.

Ibilbidea
---------

Real Madrilen harrobiko jokalaria izanik Castilla taldean sei denboraldi egin zituen. Castillarekin Errege Kopako finala jokatzera iritsi zen, final historikoa hura, Real Madrilen aurkakoa izan baitzen. Final haren ondoren Osasunak fitxatu zuen. 1980ko irailaren 7an egin zuen debuta Las Palmasen aurkako partidu batean eta 1991n erretiratu zen arte Iruñean jokatu zuen. 11 denboralditan 395 partida jokatu zituen Ligan, Kopan eta baita UEFAn lau partida ere. Ligan jokatu zituen 349 partidatatik 341etan hasierako hamaikakoan izan zen.

Gol bakarra sartu zuen, 1986an Sportingen aurkako partidan, eta Osasunak 1-2 irabazi zuen.

Taldeak
-------

| Taldea | Herrialdea | Urteak |
| --- | --- | --- |
| Castilla (Real Madril B) |  Espainia | 1974-1980 |
| Osasuna |  EH | 1980-1991 |

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Jugadores Osasuna | BDFutbol» *www.bdfutbol.com* (Noiz kontsultatua: 2023-05-07).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Javier Castañeda - Yo Jugué en Osasuna - Defensa.» *Yo Jugué en Osasuna* (Noiz kontsultatua: 2023-05-07).
3. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Elsitiodemiscromos.  (2022-10-05). «CASTAÑEDA» *El Sitio De Mis Cromos* (Noiz kontsultatua: 2023-05-07).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3776006

 |

* Wd Datuak: Q3776006
**San Sigismundo Felix Feliński** (polonieraz: *Zygmunt Szczęsny Feliński*; (Wojutyn, 1822ko azaroaren 1a — Krakovia, 1895eko irailaren 17a) Varsoviako artzapezpikua izan zen 1862-1864 urteetan. Mariaren Familiako Moja Frantziskotarren kongregazioa sortu zuen. 2009ko urriaren 11n, Benedikto XVI.a aita santuak kanonizatu zuen.

Bizitza
-------

Gurasoak Gerard Feliński eta Eva Wendorffów izan ziren. Hamaika urte zituela, aita galdu zuen, eta bost urte geroago Siberiara deportatutako ama ere bai.

Matematika ikasi zuen Moskuko Unibertsitate Inperialean eta 1847an Parisera joan zen Sorbonan eta Collège de France-n ikasteko. Bertan poloniar emigranteekin harremana mantendu zuen. 1848ko Poznańgo matxinadan parte hartu zuen.

1851n jaioterrira itzuli eta Zhytomyrreko elizbarrutiko apaiztegian sartu zen. San Petersburgoko Eliz Akademia Katolikoan jarraitu zituen ikasketak. 1855eko irailean apaiz ordenatu zen. 1862ko urtarrilaren 6an, Pio IX.a aita santuak Varsoviako artzapezpiku izendatu zuen. 1863ko ekainaren 14an, agintari tsaristek Jaroslavlera erbesteratu zuten. 1883an askatu zen, baina ezin izan zuen Varsoviako artxidiozesira itzuli. Leon XIII.a aita santuak Tarsoko egoitza titularra eman zion.

Dzwiniczka herrixkara (orduan Austria-Hungaria, gaur egun Ternopilgo oblasta) joan zen bizitzera. Eskola, haurtzaindegia, eliza eta Mariaren Familiako Moja Frantziskotarren kongregazioko mojategia sortu zituen.

Krakovian hil zen 1895eko irailaren 17an eta lurperatu zuten irailaren 20an. Geroago Dzwiniaczara eraman zuten gorpua (1895eko urriaren 10ean). 1920an Varsoviara eraman zuten eta bertan, 1921eko apirilaren 14an, gaur egun gurtzen den San Joanes katedraleko kriptan lurperatu zuten.

Kanonizazioa
------------

2002ko abuztuaren 18an Joan Paulo II.a aita santuak dohatsu bilakatu zuen, eta 2009ko urriaren 11an, Benedikto XVI.a aita santuak kanonizatu zuen. San Sigismundo Felix Feliński eguna irailaren 17an ospatzen da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Ingelesez)** «Zygmunt Szczęsny Feliński (1822-1895)» *The Holy See*.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «San Segismundo Félix Felinski» *Archidiócesis de Granada*.
3. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Segismundo Félix Felinski (1822-1895)» *The Holy See*.
4. ↑   **(Ingelesez)** «Beatification Mass Is the Largest Ever in Poland» *Den katolske kirke* 2002-08-19.
5. ↑   **(Ingelesez)** «Eucharistic Celebration for the Canonization of Five New Saints» *Holy See* 2009-10-11.
6. ↑   **(Gaztelaniaz)** «San Segismundo Félix Feliński, obispo y fundador» *Catolia*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q245399
* Commonscat Multimedia: Zygmunt Szczęsny Feliński

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 71428560
* ISNI: 0000 0000 8150 9562
* BNF: 12152179p (data)
* GND: 118953702
* LCCN: n88018567
* NKC: ola2010595024
* SNAC: w6b59c0m
* SUDOC: 115690964
* Open Library: OL1093629A

 |

* Wd Datuak: Q245399
* Commonscat Multimedia: Zygmunt Szczęsny Feliński
**Katuzil** taldeko mutilen haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Burgin, Nafarroa Beherean, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

Arauak
------

Jolas honetan mutilak bakarrik aritzen ziren eta katuzil izeneko hogei bat zentimetroko zurezko pieza punta bikoa erabiltzen zuten. Metro-erdi inguruko beste makila bat ere behar izaten zen. 

Jokoari hasiera emateko lurrean marra egiten zen, makilaren luzera berekoa, hau da, metro-erdikoa. Mutil bat arrastoaren ondoan jartzen zen esku batean makila eta bestean "katuzil"a zuela, eta aurrenekoarekin txikia joz, ahalik eta urrunen bidali behar zuen. Ondoren makila marra gainean utzi, eta aurkakoak "katuzil"a jaso behar zuen lurretik eta makila jotzera bota behar zuen. Asmatuz gero, postuak trukatzen zituzten. Aurkakoak "katuzil"a lurrera erori baino lehen jasotzen bazuen, bi aukera izaten zituen makila jotzeko. "Katuzil"ak ez bazuen makila jotzen, aurreneko mutilak makila lurretik hartu eta hiru bider jotzen zuen muturrean "katuzil" hori, urrunera bidaltzen ahaleginduz; baina ez zuen kolpe huts egin behar, bestela pieza ez urruneratzeaz gain, bestelako ordaindu beharren bat izaten baitzuen. Bigarren mutilak aukera izaten zuen "katuzil"a oin gainean jarri eta makila aldera botatzeko, aurrenekoak huts egin zuen adina aldiz. Hartara hurbildu egiten zuen eta errazago gertatzen zitzaion ondoren eskuaz botatakoan makila jotzea. Baina azkeneko jaurtiketa horiek egin aurretik makila eta hiru bider jotako "katuzil"aren arteko distantzia begiz kalkulatzen zuten. Makila astintzen zuenak esan egin behar izaten zuen distantzia horretan makila hori zenbat aldiz sartzen zen. Aurkakoak uste zuen egindako kalkulua okerra zela eta egiaztatzeko eskatzen zuen. Aurrez esandako zenbakia gehiegizkoa bazen, ordu arte makilaren erabiltzailea izana gertatzen zen galtzaile. Ontzat emandako makila-kopurua ehun tantotara zenbatzen zen eskuarki.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Juan Garmendia Larrañaga - Xabier Mendiguren Bereziartu: *Juan Garmendia Larrañagaren hiztegi etnografikoa*. Donostia: Ikastolen Elkartea, 2003. 116.or.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Katuzil jolasa Juan Garmendia Larrañagaren *Ume jolasak* liburuan, 31.or.
*Artikulu hau Herodes I.a Handiaren arrebari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Salome (argipena)».*
**Salome I** (c. K.a. 65 – c. K.o.10) Herodes I.a Handiaren arreba eta Berenizeren ama izan zen Idumeako gobernadorea zen Kostobaro senarrarekin batera. Bera Jamnia, Axdod eta Fasayilko toparkiako erregina izan zen K.a. 4tik aurrera.

Bizitza
-------

Hiru ezkontza izan zituen. Jose Idomearrarekin ezkondu zen lehenik, eta Mariamne Herodes nebaren emaztearekin harremanak izana leporatu ondoren, bere heriotza bideratu zuen.

Hiru seme-alaba izan zituen bigarren senar Kostobarorekin: Antipater IV.a (Cypros II.arekin ezkondu zen, Herodesen alaba Mariamne I.arekin), Berenize (lehenbizi Aristobulo IV.arekin ezkondu zen, Herodesen semea, bere lehengusua, eta bigarrenez Theodorionekin, Dorisen Herodesen lehen emaztearen anaiarekin) eta izenik ezagutzen ez dugun beste alaba bat (Alexasekin ezkondu zena, Tenpluko diruzaina zen Alexasen semearekin).

Bere iloba Herodias ezaguna bezala, senarragandik banandu zen, garai hartako juduen legeek ziotenaren aurka, Josefok (*Antigoaltasun juduak*, 15.7.10). Ondoren, Herodesen aurkako traizioa leporatu zion, eta hark hil egin zuen.

Salomeren hirugarren senarra Alexas izan zen.

Salome I.ak paper garrantzitsua jokatu zuen errege familia eragin zioten gorteko intrigetan. Mariamne I.a emaztea (K.a. 29) eta bi semeak (K.a. 7) exekutatzera bultzatu zuen Herodes. Herodes animatu zuen Antipater III.a bere lehen semearen alde egitera. Herodesen azken agindua desobeditu zuen, hil bezain laster atxilotu zituen adindunak exekutatzearena. 

Herodes I.a Handia hil zenean, K.a. 4. urtean, toparkia bat eman zioten, Iamnia, Axdod eta Fasayilkoa, eta 5000 *drachmae* barne. Augusto enperadore erromatarrak Axkelongo bizileku erreal batekin osatu zuen hori. Eremu horietako erregina zen bitartean, Judeako prefektuaren pean zeuden.

Salomeren heriotzaren ondoren, Jamnia Liviarentzat, enperatriz erromatarrarentzat, izan zen, eta gero bere seme Tiberiorentzat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Salome (c. 65 BCE–10 CE) - Women in World History: A Biographical Encyclopedia | HighBeam Research» *web.archive.org* 2016-04-09 (Noiz kontsultatua: 2023-11-26).
2. 1 2   **(Ingelesez)** «Salome from the McClintock and Strong Biblical Cyclopedia.» *McClintock and Strong Biblical Cyclopedia Online* (Noiz kontsultatua: 2023-11-26).
3. ↑  Flavio Josefo, War, 105 or.
4. ↑   «Salome I» *virtualreligion.net* (Noiz kontsultatua: 2023-11-26).
5. ↑   «Jabneh» *www.jewishvirtuallibrary.org* (Noiz kontsultatua: 2023-11-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q254920
* Commonscat Multimedia: Salome I

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q254920
* Commonscat Multimedia: Salome I
**"TBO"** gaztelaniazko komikien astekari arrakastatsua izan zen, 1917tik 1998ra etenaldiekin Espainian argitaratua eta Arturo Suárez asturiarrak Bartzelonan sortua.

Espainiako Gerra Zibilaren garaian, komiki aldizkaririk irakurriena izan zen. 1983 arte Buigas, Estivill eta Viña izan ziren argitaratzaileak eta, horren ondoren, Editorial Bruguera (1986 arte) eta "Ediciones B" 1988tik amaiera arte arduratu ziren.

*"Tebeo"* hitza komikiaren sinonimoa da gaur egun, eta aldizkari honetan jatorria dauka.

Istorio ezagunak
----------------

Istorio sorta ezagunen artean *"La familia Ulises"*, *"Los grandes inventos del TBO"*, *"Josechu el vasco"* eta *"Tontolín de Tarrascon"* egon ziren.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** TBOri buruzko webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3142770
* Commonscat Multimedia: TBO

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 180628031

 |

* Wd Datuak: Q3142770
* Commonscat Multimedia: TBO
Polimeroen kimikan **erretxina furaniko** esaten zaie furanoak polimerizatuz lortzen direnei, bereziki furfurala edo furfuril alkohola monomeroa direnean. Erretxina bere horretan usa daiteke edo saretuz polimero termoegonkor gisa.

Furfuril alkoholean oinarritutako erretxina furanikoen egitura
Furanoek urearekin edo fenolarekin eratzen dituzten kopolimeroak ere erretxina furanikotzat jotzen dira.

Produkzioa
----------

Furfuril alkohola monomero gisa baliatzen dituzten polimerizazioak polikondentsazioak izaten dira azido ahul baten presentzian. Horrela erretxina likido bat erdiesten da, estaldura-produktu gisa balia daitekeena etsenplurako, zein, geroago, azido sendo baten bidez sare daitekeen polimero termoegonkor bat emanez.

Ezaugarriak
-----------

Saretu aurretik erretxina furanikoek beste erretxina saregarri batzuen antzeko ezagugarriak dituzte. Azidoen edo beroaren eraginez erreakzionatu egiten dute sare-egiturak eratuz.

Saretutako erretxinak erresistenteak dira azido eta base sendoen aurretan eta baita hidrokarburo halogenatuen aurrean ere. Egonkortasun termiko eta fisiko egokia dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Gandini, Alessandro; Belgacem, Mohamed Naceur.  (1997-01-01). «Furans in polymer chemistry» *Progress in Polymer Science* 22 (6): 1203–1379.  doi:10.1016/S0079-6700(97)00004-X. ISSN 0079-6700. (Noiz kontsultatua: 2023-12-04).
2. ↑   **(Ingelesez)** Barr, J. B.; Wallon, S. B..  (1971-05). «The chemistry of furfuryl alcohol resins» *Journal of Applied Polymer Science* 15 (5): 1079–1090.  doi:10.1002/app.1971.070150504. ISSN 0021-8995. (Noiz kontsultatua: 2023-12-04).
**A taldeko estreptokokoen infekzioak** A taldeko estreptokokoarekin (GAS) egindako infekzioa da. *Streptococcus pyogenes* Lancefieldeko A taldeko estreptokoko gehienak hartzen ditu, eta sarritan GAS izenarekin erabiltzen da. Hala ere, *S. dysgalactiae* A taldeko estreptokokoen infekzioen eragile ere izan daiteke. Bakterio Gram positiboen beta-hemolitiko bat da, eta infekzio inbaditzaile eta ez-inbaditzaile ugariren erantzule da.

GAS bidezko infekzioa mukiekin edo larruazaleko ultzerak zuzenean ukituz heda daiteke. GAS bidezko infekzioek 500.000 heriotza baino gehiago eragin ditzakete urtean. Nahiz eta A taldeko β-hemolito estreptokokoaren tratamendu gisa antibiotikoak erabili, GAS bidezko infekzioa gero eta arazo handiagoa da, bereziki Afrikan.

Beste estreptokoko mota asko daude, B taldeko estreptokokoa (*Streptococcus agalactiae*) eta *Streptococcus pneumoniae* barne, beste infekzio mota batzuk eragiten dituztenak eta A taldeko estreptokokoarekin nahastu behar ez direnak. Zenbait birulentzia-faktorek GAS patogenesia eragiten dute, hala nola M proteinak, hemolisinek eta zelulaz kanpoko entzimek.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Genetic features of clinical isolates of Streptococcus dysgalactiae subsp. equisimilis possessing Lancefield's group A antigen» *J. Clin. Microbiol.* 46 (4): 1526–9.  doi:10.1128/JCM.02188-07. OCLC .2292899 PMID 18305132..
2. 1 2    *Group A Streptococcal (GAS) Disease.*  Centers for Disease Control and Prevention.
3. ↑   Cohen-Poradosu, Ronit; Dennis L. Kasper.  (2007). «Group A Streptococcus Epidemiology and Vaccine Implications» *Clinical Infectious Diseases* 45 (7): 863–5.  doi:10.1086/521263. PMID 17806050..
4. ↑   Carapetis, JR; Steer, AC; Mulholland, EK; Weber, M.  (November 2005). «The global burden of group A streptococcal diseases.» *The Lancet Infectious Diseases* 5 (11): 685–94.  doi:10.1016/S1473-3099(05)70267-X. PMID 16253886..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13587764
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* OMIM: 607395
* eMedicine: 228936

 |

* Wd Datuak: Q13587764
**Marko Dmitrović** ((serbieraz: Марко Дмитровић, mâːrko dmîtroʋitɕ ahoskatua; Subotica, Serbia, 1992ko urtarrilaren 24a) Eibar Kirol Elkartean atezain gisa jokatzen duen futbolari serbiarra da, bere herrialdeko selekzio nazionalarekin internazionala. Serbiako entrenatzaileak asko konfiatzen du beragan eta horregatik Errusiako 2018ko munduko txapelketara eraman zuen, hori bai, erreserba gisa. Transfermarkt.com orrialdearen arabera bere balio fitxaketen merkatuan 4 milioikoa da (Eibar taldearen 10ena) eta bere klausula 8 milioikoa.

Kirol ibilbidea
---------------

### Hastapenak Serbian

Bere ibilbidea berandu hasi zen, 14 urterekin Belgradeko Izar Gorria taldean sartu zenean eta hango beheko kategorietan egon zen 2010ean adinez nagusi izatera iritsi zen arte. Hala ere, 2010ean Izar Gorriak taldeko lehen taldearen fitxa lortu eta titularra izan behar zenean, lesio larri batek itxi zion bidea eta nahiz eta 2013rarte hainbat saiakera egin zituen sendatzeko, ezin izan zuen.

### Atzerriko taldeetan

Hungariako Újpest taldera joan zen aurrena. Talde honetan izan zuen aukera profesionalki debuta egiteko baina 2 urteetan 12 partidu soilik jokatu zituen eta 2015-16 denboraldirako Charlton Athletic taldeak fitxatu zuen. Liga hartako 5 partidu jokatu zituen arren, fitxa bat gainetik kendu beharra zeukan bere taldeak eta Alcorcónera utzi zuen, Espainiako 2. mailako Madrilgo taldera. Behingoz hemen eduki zuen behar zuen jarraitasuna eta Alcorcón pozik zegoenez bere jarrerarekin, kontratua berritu zuen. Hurrengo denboraldian, partidu guztiak jokatu zituen bat izan ezik eta oso garrantzitsua izan zen bere taldea 2.B mailara ez jaisteko.

### Eibar KE

2017ko udan Eibarrek fitxatu zuen Alcorcóni milioi bat euro ordainduta. Malagaren aurkako partida batean egin zuen debuta eta 0-1 nagusitu ziren armaginak. Aurreneko denboraldi hartan Eibarko jokalari onena izendatu zuten.

Bitxikeria gisa aipatzekoa da 2021eko urtarrilaren 21ean Atlético Madrilen aurkako partidan penaltiz gola sartu zuela, Ligaren historian zazpi atezainek baino ez dute hau lortu. Zoritxarrez eibartarrek partida 1-2 galdu zuten.

Serbiako selekzioa
------------------

Serbiako selekzioarekin 2017an egin zuen debuta eta partida gehien 2019an jokatu zituen, 9 hain zuzen ere.

Taldeak
-------

| Taldea | Urteak |
| --- | --- |
| Serbia Izar Gorria | 2010-2013 |
| Hungaria Újpest FC | 2013-2015 |
| Ingalaterra Charlton Athletic FC | 2015 |
| Espainia AD Alcorcón | 2015-2017 |
| Euskal Herria Eibar KE | 2017- |

Palmaresa
---------

* Hungariako futbol kopa (1): 2014 (Újpest FC)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4162928
* Commonscat Multimedia: Marko Dmitrović

---

 |

* Wd Datuak: Q4162928
* Commonscat Multimedia: Marko Dmitrović
**Sarah Aaronsohn** (Zikhron Ya'aqov, 1890eko urtarrilaren 5a - Ibidem, 1917ko urriaren 9a) espioi judu bat izan zen, Niliko kidea, britainiarrentzat otomandarren aurkako Lehen Mundu Gerran lan egin zuen espioitza sistema judu bat. Aaron Aaronsohn botanikariaren arreba zen.

Biografia
---------

Istanbulen bizi izan zen 1915 arte, baina jaioterrira itzuli behar izan zuen zorigaiztoko batasun batetik ihes egiteko. Sarahk, pertsonalki, armeniar genozidioaren lekuko izan zen, gizon, emakume eta haurren ehundaka gorpuak deskribatuz, oraindik gaixorik zeudela trenen erreietan kargatzen zirenak, besteak, arantzazko piramide batean jartzen zituzten, non hil arte finkatuta geratzen ziren. Horregatik erabaki zuen Sarahk indar britainiarrei laguntzea, Chaim Herzogen arabera.

Aaron eta Alex anaiek eta Avshalom Feinberg lagunak jende asko erakarri eta hezi zuten Nilira; Sarah operazioen ikuskatzailea izan zen eta informazioa agente britainiarrei eman zien. Bere anaia Aaron Aaronsohn kanpoan zegoenean, berak ordezkatzen zuen eta Niliren operazioak zuzentzen zituen lurralde palestinarrean, batzuetan Otomandar lurraldearen barnean bidaiatuz britainiarrentzat erabilgarria zen informazioa biltzeko.

1917an, bere anaia Alexek Egipton egotera bultzatu zuen, non pasaeran zegoen. Britainiarrek babesa eman zioten, baina agintari otomandarrek zainduta zeukaten. Handik gutxira, Zikhron Ya'aqovera itzuli zen, Niliren jarduerekin jarraitzeko. Urte horretako irailean, otomandarrek mezu bat bidali zieten britainiarrei eta Niliren kodea deszifratu zuten. Hala, urrian otomandarrek Zikhron Ya'aqov inguratu zuten eta pertsona asko atxilotu zituzten, Sarah barne. Lau egunez tortura pairatu ondoren, pistola batekin bere buruaz beste egitea erabaki zuen, tortura gehiago saihesteko. Ordutik, Niliko heroinatzat hartua izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Sarah Aaronsohn» *www.jewishvirtuallibrary.org* (Noiz kontsultatua: 2020-07-14).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q258656
* Commonscat Multimedia: Sarah Aaronsohn

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 72488796
* ISNI: 0000 0000 1743 7891
* GND: 130052094
* LCCN: n84002015
* SUDOC: 144215691

 |

* Wd Datuak: Q258656
* Commonscat Multimedia: Sarah Aaronsohn
**Marijesiak** Gernika eta inguruko herrietako tradizio bat da, non gizon eta emakume talde batek Jesusen jaiotzari buruzko bertsoak kantatzen dituzten gabon aurreko bederatzi egunetan. Erronda-kanta izeneko neguko tradizioen multzoan kokatzen da, Santa Ageda tradizioa bezala. Antzerki generoko ezaugarriak ere baditu. Marijesiak aztertu dituztenen artean, Resurreccion Maria Azkue dago tradizio honetako 90 kanta bilduz.

Historia
--------

Marijesien lehen oihartzuna XVII. mendean entzun zen, Lezamizek sorturiko kopla batzuk hartzen baitira gaur egun mantentzen den tradizio honen jatorria. Dena den, ez da baieztapen zehatza, eta horrela, bi dira gai honekiko dauden hipotesi nagusia; Alde batetik, Jose Antonio Arana Martija ikerlariaren arabera, erdi aroko antzerki erlijiosoetatik datorren ohitura da. Bestalde, Manuel Lekuonak dio marijesien jatorria Euskal Herriko komentuetatik datorrela, hain zuzen ere, Bermeoko fraidetegi Frantziskotarretik.

1970. urtetik aurrera hasi zen hain antzinakoa den tradizio honen berpizkundea. Gernika eta inguruko herrietako jendeak gure kulturan hain bereizgarria den ohitura hau mantentzeko ahalegina eginez, kaleetara irteteko ahalegina egin zuten, gutxika berriz ere ekintza hau eguneratuz eta gero eta jende gehiago erakarriz. Aldatzen joan den zerbait izan da; bai forman, bai kopletan edota esanahietan. Partaideen aldetik adina edo generoa aldatzen joan izan da, hasiera batean, esaterako hasiera batean emakumeek ez zuten parte hartzen. Dena den, marijesiek beti mantendu izan dute egitura zehatz bat, eta horrek eman izan dio, hein batean duen iraunkortasuna edota sortzeko gai den pertenentzia sentimendua.

Errondak (Ibilbidea)
--------------------

Antzina, Gernikako herria txikiagoa zenean, erdiko kaleetatik baino ez zen ematen, eta gaur egun ez bezala, Errenteria edota Santa Luzia auzoetara ez zen heltzen. Gaur egun, Gernikako eremu ahalik eta gehienetara heltzen ahalegintzen dira. Errondak erruteroa deituriko egitarau batzuen bidez arautzen dira, eta hauek behar bezala betetzen direnaren ardura, taldearen atzealde zein aurrealdean "pirulinoak" deituriko arduradunak joaten dira, hauek beharrezkoa dute ibilbidea zehatz eta mehatz jakitea.

Errondak goizaldeko 4retan puntu-puntuan, Andra Mari eliza parean. Ibilbidea hasita, bakarlariek ezartzen dute jarraitu beharreko erritmoa. 6 kilometroko ibilbidea egiten da gauero, eta 90-120 minututan egiten da erronda osoa. Bederatzi egunez erronda hau egin behar dute parte hartzaileek, eta azken egunean, hiru erronda egiten dira, 4etan hasita bi, eta 7etan beste bat, laburragoa izaten dena.

Kantak (Abestiak)
-----------------

Hor goiko landetan
eperrak dabiltz kantetan
Errigoitiko alkatiari
Kaka eintziela praketan.
Hor goian Juaniko
hemen behean Periko
eta bien bitartean dago
Martzelino Polanko.
Hor goian Frantzia
Hor behean España
eta bien bitartean dago
Gora Euskadi Askatuta.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Arana Martija, Jose Antonio (2003): Marijesiak, Euskera aldizkaria, Euskaltzaindia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263085

 |

* Wd Datuak: Q12263085
**Julius Lange**; (Darmstadt, 1817ko abuztuaren 17a-Munich, 1878ko ekainaren 25a) XIX. mendeko margolari alemaniarra izan zen. Ospetsua izan zen margotzen zituen paisaiei esker.

Biografia
---------

1834an, bere anaia nagusi Ludwig Lange arkitektoak inspiratuta, Municheko Arte Ederren Akademian inskribatu zen. Hala ere, epe labur baten ondoren, Düsseldorfeko Arte Ederren Akademiara aldatu zen, eta Munichen bizitzen jartzeko laguntza ematen zion Johann Wilhelm Schirmer-en ikasle bihurtu zen.

Munichen arrakasta handia izan zuen, enkargu ugari jaso baitzituen. Accademia di Belle Arti di Veneziak zirriborro batzuk eskatu zizkion paisaia-pinturako eskoletan erabiltzeko, eta Brerako Arte Ederren Akademiak (Accademia di Belle Arti di Brera) bi mihise handi eskatu zizkion. Gortean harremanak bilatu zituen eta Belgikako Carlota artxidukesaren arte-irakaslea izan zen 1858ra arte.

Familiako arazoek Munichera itzultzera behartu zuten, eta beste behin, erregetzarekin harremanak izan zituen. Bavariako Maximiliano II.a erregearentzat eta bere seme Luis II.a Bavariakoarentzat hainbat lan margotu zituen, baita Herrenchiemsee eta Linderhofeko errege-jauregietarako barnealdeen diseinuaren estudioak ere.

Iruditegia
----------

* Rhinen, Nonnenwerthetik gertu (1850).*Rhinen, Nonnenwerthetik gertu* (1850).
* Oreina errekaren ondoan.*Oreina errekaren ondoan*.
* Alpesen panorama (1859).*Alpesen panorama* (1859).
* Baso-paisaia (1843).*Baso-paisaia* (1843).

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Hyacinth, Holland (1883). «Lange, Julius». *Allgemeine Deutsche Biographie* (ADB) 17 (Leipzig: Duncker & Humblot). 644-645.or.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Julius Langeren margolanak.
**Walid Ahmad Nimr** (arabieraz: وليد أحمد نمر‎; 1971 - 1934ko uztailaren 23a), **Abu Ali Iyad** (arabieraz: أبو علي إياد‎) bere gerra izenaz ezagunagoa, 1960ko hamarkadan eta 1970eko hamarkadaren hasieran Sirian eta Jordanian kokatutako landa komandante nagusi palestinarra izan zen.

Zisjordanian, Iraken, Saudi Arabian eta Aljerian irakaskuntza-karrera egin ondoren, Abu Ali Iyad Fatah talde paramilitarrean erreklutatu zuen Khalil al-Wazir-ek 1964an, Aljeriako prestakuntza militarreko ikastaro batean graduatu ondoren. Urtebete geroago, Sirian Fatahen lehen buruzagietako bat bihurtu zen al-Wazir eta Yasser Arafatekin batera. Bertan egon zen garaian, Abu Ali Iyadek taldearen goi-organo politikoan posizio bat lortu zuen, Daraan gerrillaren entrenamendu-esparru nagusia gainbegiratu zuen eta inteligentzia militarraren egoitza bat ezarri zuen.

Fatah eremuko komandante gisa, Israelgo indarren aurka borrokatu zuen Karameh-ko guduan, etenik gabeko komandantearen ospea lortuz. Abu Ali Iyad, gainera, antolatzaile eta parte hartzaile nagusi bat izan zen Israelgo herrien aurkako gerrillaren erasoetan. Jordaniako Armadaren aurka borrokan aritu zen azken komandante palestinarretako bat izan zen Irail Beltzaren (Jordaniako Gerra Zibila bezala ere ezaguna) ondoren. Ajlun eta Jerax inguruko landan hil zuten Jordaniako indarrek 1971ko uztailean Ajlunen erasoaldian. Bere alderdikideek esan zuten exekutatu zutela, eta mendeku gisa, Jordaniako lehen ministro Wasfi al-Tal hil zuten Abu Ali Iyad hil eta lau hilabetera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Sayigh, Yezid.  (1997). *Armed Struggle and the Search for State: the Palestinian national movement, 1949-1993.*  Oxford University Press US ISBN 0-19-829265-1..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4670056
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 19586189
* LCCN: nr97026411

 |

* Wd Datuak: Q4670056
Gerra Aberkoiaren Ordena, 1943ko zigilu batean irudikatua.
**Gerra Aberkoiaren Ordena** (errusieraz: Орден Отечественной войны) sobietar armadetako soldadu guztiei, segurtasun-tropei eta Sobietar Batasun Zaharrean zehar emandako dekorazio militar sobietarra da, Bigarren Mundu Gerran izandako jarrera heroikoarengatik –1960ko hamarkadaren erdialdetik aurrera Gerra Aberkoi Handi bezala ezagutzen dena–.

Historia
--------

Ordena 1942ko maiatzaren 20an ezarri zen, lehen eta bigarren mailekin, ekintzaren merezimenduaren arabera. Bigarren Mundu Gerran ezarritako lehen sobietar ordena izan zen, bai eta klasetan banaturiko lehen sobietar ordena ere. Kide sobietar zein tropa aliatu eta komandante batzuei ere eman zitzaien, Mendebaldeko aliatuei barne. Oro har, Lehen Klaseko 324,903 eta Bigarren Klaseko 951.652 orden baino gehiago eman ziren gerran zehar. 1985rako, ordena-kopuru osoa 1,370,000 izatera iritsi zen.

1985ean, Garaipenaren Egunaren 40. urteurrenean, erabaki zen gerratik bizirik atera ziren beterano guztiek Ordenaren Bigarren edo Lehen Klasea jasoko zutela; hala, 2,054,000 Lehen Klaseko ordena eta 5,408,000 Bigarren Klaseko ordena eman zen orduan.

1992ko urtarrilerako, 2,487,098 ordena esleiturik ziren Lehen Klasean eta beste 6,688,497 Bigarren Klasean. Gainera, neurri handi batean, Errusiako Garaipenaren Eguneko desfileetan garrantzi handia du oraindik.

| **Lehen Klasea** | **Bigarren Klasea** |
| --- | --- |
|  |  |
| Zinta |
|  |  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Loza, D. F..  (1998). *Fighting for the Soviet motherland : recollections from the Eastern Front hero of the Soviet Union.*  University of Nebraska Press ISBN 0-8032-2929-1. PMC 38379398. (Noiz kontsultatua: 2023-05-09).
2. ↑   «Order of the Patriotic War was established» *Boris Yeltsin Order of the Patriotic War was established*.
3. 1 2 3   «Орден ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЫ - 1» *mondvor.narod.ru* (Noiz kontsultatua: 2023-05-09).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q312496
* Commonscat Multimedia: Order of the Patriotic War

---

 |

* Wd Datuak: Q312496
* Commonscat Multimedia: Order of the Patriotic War
**Txingoan** edo **txingoka** lurrean marraztutako lauki zerrenda batean eta harri txiki batekin jolasten den haur jolasa da. Laukiak, banakoak nahiz binakakoak, zerrendan marrazten dira, zenbakiz ordenaturik. Helburua harria lauki bakoitzera bota, lauki hori ezik beste guztiak *txingoan* zeharkatu (binakakoak ezik, zeinetan bi hankak lurrean jarri behar diren) eta abiapuntura itzultzea da, itzulerako jauzietan harria eskuz lurretik jasoz, harria dagoen laukia zapaldu gabe.

Izenak
------

Izen ugari dituen jolasa da, eskualdearen eta, askotan, herriaren arabera aldatzen dena. Gipuzkoan ohikoena *txingo* da, Lapurdin *oxapio* eta Zuberoan, *okarre*. Beste izen batzuk *xingilimarra*, *losa*, *parakli* edo *artzainjoko* dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «2339. mapa» *EHAA*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27981
* Commonscat Multimedia: Hopscotch

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q27981
* Commonscat Multimedia: Hopscotch
**Hidrozikloiak** bereizgailu zikloniko mota bat dira, produktu anitzen faseak bereizten dituzte ura denean fluido hornitzaile primarioa. Bereizketaren oinarria produktua osatzen duten gaien grabitate ezaugarrietan oinarritzen da.

Fluidoaren fluxuak adierazten dituen hidrozikloiaren eskema: sarrera (feed), behe-irteera (underflow), eta goi-irteera (underflow).

Funtzionamendu printzipioa
--------------------------

Sarrerako produktu-elikatzea tangentzialki egiten da hidrozikloietan, presio jakinean. Egoera horrek mugimendu zentrifugoa eragiten du hidrozikloiaren barneko produktuarengan, faserik astunena kanporatuz behealdetik. Hidrozikloia konikoa denez, behe-irteera aldera diametroa txikitu egiten da eta, ondorioz, fluidoaren abiadura handitu; horrek fase-bereizketa laguntzen du. Azkenik, solido kontzentratuak behealdean, deskargatzen dira, konoaren hestugunetik. Goian, gainezkatze atalean, zurrunbilo eragileak mugimendu espiral birakari azkar bat eragiten du gorantz fluidoarengan, forma konikoa duen karkasaren erdian. Horrek fluidoaren gainezkatzea eragiten du goi-irteeran.

Hidrozikloiaren parametroak
---------------------------

Parametro hauek erabakigarriak dira zikloiaren funtzionamendu egokirako:

* Produktuaren bi faseek duten aldea pisu espezifikoan.
* Solidoen forma.
* Sarrerako abiadura.
* Produktuaren dentsitatea.
* Presio diferentzia goi- eta behe- irteeren artean.

Erabiltze eremuak
-----------------

Hidrozikloien erabilpen eremu nagusiak honako hauek dira:

* **Mineralen eraldaketa-industria**: partikula xeheak sailkatzeko eta mindak deshidratatzeko.
* **Almidoiaren industria**: ohikoak dira patata-, mandioka-, gari-, eta arto-fekularen industrian, almidoi nahasteak kontzentratu eta fintzeko.
* **Ura eta petrolioa bereiztea**: petrolioa eta ura bereiztea, besteak beste, itsasoko petrolio plataformetan
* **Deshidratazioa**: lokatza eta drainatze sarretako lohia kontzentratzea, horiek euri-uretatik kentzeko.