Antzinako Joko Olinpikoetako zeremoniak joko horietako parte izan ziren; **Olinpiar Joko** modernoek irekiera, itxiera eta domina zeremoniak dituzte. Zeremonia modernoetako elementu batzuk Olinpiar Joko Modernoek beren jatorria marrazten duten Antzinako Jokoetan daude. Horren adibide da Greziak irekiera- eta itxiera-zeremonietan duen ospea. 2004ko Jokoetan, domina irabazi zutenek olibondo-adarren koro bat jaso zuten, Antzinako Jokoei buruzko erreferentzia zuzena zena, eta irabazlearen saria oliba-koroa zen. Ospakizunetako elementuak Karta Olinpikoak agintzen ditu eta nazio anfitrioiak ezin ditu aldatu. Nazioarteko Batzorde Olinpikoari (COI) onespena eskatzeko baldintza horrek barne hartzen du irekiera- eta itxiera-zeremonien zati artistikoa.

Zeremoniak eboluzionatu egin dira mendeetan zehar. Antzinako Jokoek hurrengo joko bakoitzaren hasiera eta amaiera markatzeko sortu zituzten zeremoniak. Antzekotasunak eta desberdintasunak daude antzinako zeremonia olinpikoen eta haien homologo modernoen artean. Nahiz eta Jokoen aurkezpena aldatu egin den hobekuntza teknologikoen bidez, eta nazio anfitrioiek beren adierazpen artistikoa erakutsi nahi izan duten, zeremonia bakoitzeko oinarrizko gertaerak ez dira aldatu. Hasierako eta amaierako zeremonien aurkezpena gero eta handiagoa da, bai norainokoa, bai eskala, bai gastua, hurrenez hurren, Jokoen ospakizun bakoitzean, baina oraindik ere tradizioan errotuta daude.

Aitzindariak
------------

Antzinako Jokoak, Grezian k.a.776 urtetik k.a.393ra, zeremonia olinpikoen lehen adibideak ematen ziren. Garaipenaren ospakizunak, egun modernoko dominan eta itxierako zeremonietan agerian dauden elementuak, sarritan festa landuak, edatea, kantatzea eta poesia errezitatzea eskatzen zuen. Irabazlea zenbat eta aberatsagoa izan, orduan eta bitxiagoa izaten zen ospakizuna. Olinpiako zuhaitz berezi batetik bildutako oliba koroa edo koroa batekin aurkeztu zituen irabazleak, horretarako bereziki hautatutako haur batek, urre-koloreko igitaia erabiliz. Jaialdiaren amaieran, irabazleek boto solemneak eman zituzten, eta erritu-sakrifizioak egin zizkieten jainko-jainkosei.

Argi dago Antzinako Jokoen formatuko aldaketa dramatikoak izan zirela ia 12 mendeetan. Azkenik, 77. Olinpiadaren inguruan, 18 ekitaldiko programa estandarra ezarri zen. Jokoak antzinako Grezian irekitzeko, antolatzaileek Inaugurazio Jaialdia egingo zuten. Ondoren, kirolariek kiroltasunaren zina egin zuten. Lehen lehiaketak, tronpeta-jole eta iragarleen lehiaketa artistikoak, eman zion amaiera jaiari.

Irekiera
--------

2016ko Rioko Joko Olinpikoen hasiera-ekitaldiko eszena.
Tradizioaren arabera, Greziako taldea Nazioen Desfilearen buru da. Vancouverreko 2010eko Neguko Joko Olinpikoen hasiera-ekitaldian.
Salt Lake City 2002 Neguko Olinpiar Jokoak irekitzeko ekitaldian, kaldereroaren argiztapena.
Ipar eta Hego Koreako ordezkaritzak bat bezala joan ziren PyeongChang 2018ko Neguko Joko Olinpikoen irekiera-ekitaldian.
Irekiera olinpikoaren zeremonia Olinpiar Jokoen hasiera ofiziala da. Azken Olinpiadetan, lehiaketa batzuk hasi dira hasiera-ekitaldia baino lehen. Adibidez, 2008ko Udako Joko Olinpikoetako gizon eta emakumeentzako futbol-lehiaketak hasiera-ekitaldia baino bi egun lehenago hasi ziren. 2014ko Neguko Joko Olinpikoetan ohikoa den programa olinpikoan ekitaldi berriak sartu direnez, kirol batzuk ere hasi dira hasierako zeremoniak baino lehen. 2020ko Udako Olinpiar Jokoak eta 2022ko Neguko Olinpiar Jokoak izan ziren Covid-19 pandemiaren protokolo zorrotzen ondorioz ate itxian egin ziren bi ekitaldiak. Azken hori gonbidatu batzuekin baino ez zen izan.

Karta Olinpikoaren aginduarekin bat, zenbait elementuk osatzen dute Joko Olinpikoen ospakizun baten hasiera ekitaldia. Erritu horietako gehienak 1920ko Udako Olinpiar Jokoetan kanonizatu zituzten Anberesen (Belgika).

### Programa artistikoa

**Programa artistikoa** da zeremonia bakoitzaren elementu idiosinkratikoak sortzen duena. Joko Olinpiko modernoen Coubertinen hasierako ikuspegiak atletismoko nahiz arte-lorpenen lehiaketak biltzen zituen. Joko Olinpiko modernoak kirolaren ospakizun bihurtu diren heinean, irekiera-zeremonian ikus daiteke Coubertinen idealaren maximoa. Irekiera-zeremonia Joko Olinpikoen erritu garrantzitsu bat da. Joko olinpikoek ezaugarri ugari dituzte, hala nola tokiko gaiak eta gai globalak lotzen dituzten antzeko ezaugarriak eta mezuak, eta esparru horietako kultura-antzekotasunak.

Zeremonien programa artistikoari esker, herrialde anfitrioiak bere iragana, oraina eta etorkizuna modu integralean erakusten ditu. Gaur egungo protokoloak, zeremoniak, agintarien aurkezpenarekin hasten dira. Besteak beste, estatuburua edo herrialde anfitrioiaren ordezkaria eta Nazioarteko Batzorde Olinpikoko presidentea sartzen dira, eta, ondoren, herrialdeko bandera igotzen da, eta ereserki nazionalaren emanaldia egiten da. Orduan, nazio anfitrioiak bere kultura, historia eta joko olinpikoaren egungo leloaren erakusgarri diren musika-, kantu-, dantza- eta antzerki-erakusketak aurkezten ditu. 1976ko Neguko Joko Olinpikoetatik (Innsbruck), aurkezpen artistikoek hazten jarraitu dute eskalan eta konplexutasunean. 2008ko Udako Olinpiar Jokoak irekitzeko ekitaldia, adibidez, AEBetako 100 milioi dolar kostatu zen ustez, eta horren zati handi bat arte-arlokoa izan zen.

### Nazioen desfilea

Hasierako zeremoniaren zati tradizional bat "**Nazioen desfile**" batekin hasten da. Parte hartzen duten atleta gehienak estadiora joaten dira, eta herrialdeka hartzen dute parte. Ez da nahitaezkoa atletek irekiera-ekitaldian parte hartzea. Jokoetako zenbait ekitaldi zeremoniaren aurreko egunean, egunean edo hurrengo egunean has daitezkelako; lehen ekitaldi horietan lehiatzen diren atletek parte ez hartzea erabaki dezakete. Ordezkaritza bakoitza idazkun batek zuzentzen du, bere nazio edo taldearen izenarekin, eta bandera-eramaileak —normalean, ordezkaritzako atleta bikain batek—. Genero-berdintasuneko ekintza gisa, 2020tik aurrera, COIk taldeei aukera eman die gizonezkoen eta emakumezkoen bandera-eramailea izateko.

1928ko Udako Joko Olinpikoetatik, Grezia lehen postuan sartu izan da Antzinako Olinpiar Jokoetan zuen zereginaren omenez, eta nazio anfitrioia azkena sartzen da. 2004ko irekiera-ekitaldian, jarduera hori aldatu egin zen, Grezian egin baitziren Jokoak; Pyrros Dimas banderaduna izan zen desfilearen buru, eta Greziako gainerako kirolariak bukaeran sartu ziren. 2020ko Udako Olinpiar Jokoekin hasita, Errefuxiatuen Talde Olinpikoa bigarren tokian sartzen da Greziaren ondoren; hurrengo bi Olinpiadetako herrialde anfitrioiak, berriz, beheranzko ordenan sartzen dira, nazio anfitrioiaren aurreko azken bi taldeak bezala (kasu honetan, Estatu Batuak, Frantzia eta Japonia izan ziren azken hiru herrialdeak, 2024 eta 2028 jokoen anfitrioi gisa).

### Ekitaldi tradizionalak

Isabel II.a erreginak ofizialki inauguratu zituen Londres 2012ko Joko Olinpikoak
Nazio guztiak sartu ondoren, Batzorde Antolatzaileko lehendakariak hitzaldi bat eman, eta COIko lehendakariak jarraitzen du. Hitzaldiaren amaieran, herrialde anfitrioiko ordezkari edo estatuburua aurkeztu, eta hark ofizialki adierazten du jokoak ireki dituela. Jokoak hiri jakin bati eman zaizkion arren, eta ez herrialde osoari, Gutun Olinpikoak exijitzen du gaur egun irekitzailea herrialde anfitrioiko estatuburua izatea. Hala ere, kasu askotan, herrialde anfitrioiko estatuburuak baino gehiagok zabaldu zituen jokoak. Lehen adibidea Parisko II. Olinpiadaren Jokoetan izan zen, 1900ean, ez baitzuten lehen irekiera-zeremoniarik, 1900eko Mundu Azokaren parte gisa. Estatu Batuetan bakarrik, Estatuburuak Jokoak ireki ez zituen bost adibide daude.

Ondoren, bandera olinpikoa horizontalki (1960ko Udako Joko Olinpikoetatik) edo bertikalki (zeremoniak barruan egiten direnean) eramaten da estadiora, eta igo egiten da ereserki olinpikoa entzuten den bitartean. Gutun Olinpikoaren arabera, bandera olinpikoak "hegan egin behar du Joko Olinpikoek irauten duten bitartean, estadio nagusian leku irtenean dagoen bandera-adarretik". Joko gehienetan, nazio anfitrioiko kirolari garrantzitsuek eraman dute bandera. 2006ko Torinoren irekiera-ekitalditik aurrera, balio olinpikoak sustatzen dituzten atleta famatu eta ez-atleta batzuei bandera eramateko aukera emateko sortu zen protokolo aldatua.

1992ko Udako Olinpiadetara arte (1994ko Neguko Olinpiadak izan ezik), herrialde guztietako bandera-eramaileek, gero, tribuna bat inguratzen dute. Tribuna horretan, nazioaren atleta anfitrioi batek (1920ko Udako Olinpiadetatik) eta nazio anfitrioiko epaile batek (1972ko Udako Olinpiadetatik aurrera) lehia olinpikoari buruz hitz egingo dute. Londresko 2012ko Udako Joko Olinpikoetatik, tradizioarekin jarraituz, 2010eko Udako Joko Olinpikoetan hasi zen nazioaren entrenatzaile bat zin olinpikoa egiten. 2018ko Neguko Joko Olinpikoetarako (Pyeongchang), zin bateratua egiten da hiru zin egiteko; atleta, epaile eta entrenatzaile batek zin egiten du, hurrenez hurren, atletak amaitu baino lehen.

### Su olinpikoa

Vanderlei de Lima brasildar maratoilariak kalderero olinpikoa argiztatzen 2016ko Udako Olinpiadak irekitzeko ekitaldian
Irekiera-zeremonia bateko klímax-a su olinpikoaren etorrera da, zuzi-erreleboaren ondorio gisa: zuziak azken banderadunen talde bat igaro ohi du, eta nazio anfitrioiko atleta olinpiko garrantzitsuenak islatzen ditu. Azken eramaileak, era berean, kalderero bat pizten du estadioaren barruan edo handik gertu, eta horrek, benetan, jokoen hasiera adierazten du. Salbuespenak izan dira azken eramaileak kirol-irudi nabarmenak izan daitezen: 2012an, "Inspire a Generation" jokoen eslogana islatzeko, kaldereroa zazpi atleta gaztek argiztatu zuten, eta horietako bakoitza atleta britainiar bikain batek izendatu zuen. Neguko Kiroletan tradiziorik ez zegoenez, 2022ko Neguko Joko Olinpikoetako azken eramaileek Txinaren historia islatu zuten hainbat hamarkadatako atletekin egindako kiroletan (egunsentiarekin hasita), kaldereroa bi eskiatzaile txinatarrek argiztatu zuten, joko horietan lehiatuko zutenak.

### Usoak

1920ko Lehen Mundu Gerrako Udako Olinpiadetatik aurrera, su olinpikoaren argiztapenari usoak askatzeak jarraitu zion, bakea sinbolizatuz. (Atleta trebatuek aldizkakoak ekarri zituzten hegaztien gorozkiak estaltzeko) Askatzea eten egin zen zenbait uso kolildroiaren ertzean jarri eta su olinpikoak bizirik erre ondoren, 1988ko Udako Olinpiadak irekitzeko ekitaldian, Seulen. Ondoren, sugarra piztu ondoren, usoen askapen sinbolikoarekin ordeztu zen.

Dominen aurkezpena
------------------

Ekitaldi olinpiko bakoitza amaitutakoan, domina batzuk ematen diztuzte. Udako Jokoek domina zeremoniak egiten dituzte ekitaldiaren ondoren, dagozkien lekuetan. Neguko edizioek, ordea, dominak gaueko garaipen-zeremonia batean ematen dituzte, dominako plaza batean, barruko ekitaldiak eta ekitaldi bereziak izan ezik. Neguko ekitaldi batzuen altuerari zor zaio hori, eta zaila izan daiteke giro horietan dominak aurkeztea. Hiru mailako oritza erabiltzen da dominaren hiru irabazleentzat; urrezko domina irabazten duena plataformarik altuenera igotzen da, erdian, zilarrezko eta brontzezko dominak alboetan dituela. COIko kide batek ematen ditu dominak. COIko kidearekin batera, kirola gobernatzen duen kirol-federazioko pertsona bat joan ohi da (adibidez, IAAF atletismoan edo FINA igeriketan), kirolari bakoitzari lore-sorta txiki bat aurkezten diona. Jokoak Atenasen 2004an egin zirenean, dominaren irabazleek oliba-koroak ere jaso zituzten, Antzinako Joko Olinpikoetako tradizioaren omenez. 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan, historian lehen aldiz, jokoen logotipoaren 3D eredu txiki batek ordezkatu zituen loreak. 2018ko Neguko Joko Olinpikoetan, Koreako arropa historikoarekin jantzitako maskota bateko felpa-jostailuaren bertsio berezi batek ordezkatu zituen loreak. Dominak banatu ondoren, hiru dominadunen nazioetako banderak altxatzen dira. Urrezko dominadunaren herrialdeko bandera erdian dago, eta gorenera iristen da; zilarrezko dominadunaren herrialdeko bandera, berriz, ezkerrean dago, eta brontzezko domina jasotzen duen herrialdeko bandera, berriz, eskuinean dago, urrezko domina-emailearen herrialdeko bandera baino beherago. Urrezko dominadun atleta bat baino gehiago egon balira (adibidez, 2020ko Udako Olinpiadetan gizonen altuera jauziko urrezko bi dominadunak), nazio-himnoak (hainbat NOCen kasuan) orden alfabetikoan jotzen dira, dominadunen abizenen arabera.

Banderak altxatu egiten dira urrezko herrialde dominadunarentzat ereserkia jotzen ari den bitartean. Herrialde anfitrioiko herritarrak ere anfitrioi gisa aritzen dira domina-zeremonietan. Dominak aurkezten dituzten pertsonei laguntzen diete eta bandera-eramaile gisa egoten dira.

Arau zorrotzen arabera jokatzen dute atletek dominen zeremonian. Adibidez, aldez aurretik onartutako jantziak bakarrik eraman behar dituzte, atletaren talde olinpiko nazionalerako estandarrak baitira. Ezin dute afiliazio politikorik erakutsi edo adierazpen politikorik egin domina-postuan dauden bitartean. Arau horren bortxaketa ezagunena Tommie Smith eta John Carlosen Botere Beltzaren agurra izan zen 1968ko Udako Joko Olinpikoetan, Mexiko Hirian.

Itxiera
-------

Estadioan elkartu dira atletak, 2008ko Pekingo Udako Olinpiadetako amaiera-ekitaldian
Banderen desfilea 2016ko Rioko Joko Olinpikoen amaiera-ekitaldian
Gar olinpikoa astiro-astiro itzaliko da Londres 2012ko Joko Olinpikoetan
Hasierako zeremonian ez bezala, itxiera olinpikoko zeremoniako elementu asko pixkanaka gehiago garatu ziren tradizioagatik, agintaldi ofizialagatik baino.

Hasierako zeremonian bezala, amaierako zeremonia agintarien aurkezpenarekin hasten da; ondoren, herrialde anfitrioiaren bandera jaso, eta haren ereserki nazionalaren emanaldia, eta, ondoren, programa artistiko bat. Programa artistikoa irekiera-zeremoniakoa baino laburragoa izan ohi da.

Amaierako zeremoniaren ohiko zatia "Banderen desfilearekin" hasten da. Bertan, parte hartzen duen herrialde bakoitzeko bandera-eramaileak talde bakar batean sartzen dira estadioan, bandera grekoa lehen postuan eta herrialde anfitrioiaren bandera atzean dituela. Haien atzetik doaz atleta guztiak, nazionalitatearen araberako bereizketarik eta taldekatzerik gabe. "Atleten desfile" hau, atleta guztien nahasketa, 1956ko Udako Joko Olinpikoetan hasi zen, Melbourneko John Ian Wingek iradokita. Hark pentsatu zuen munduko atletak "nazio" gisa biltzeko modua izango zela. 1956ko Jokoen aurretik, talde olinpiko batek ere ez zuen inoiz alde egin Joko Moderno edo Antzinakoren amaiera-ekitaldian. Bakearen Nazioarteko lehen Ibilaldia izan zen.

Atleta guztiak estadioan sartu ondoren, Jokoetako dominen azken ekitaldia egiten da. Kasuan kasuko hiri antolatzaileak erabakiko du, COIri kontsulta egin ondoren, zein ekitaldik izango duen ohore hori. Udako Olinpiadetan, gizonen maratoia eta (2020tik aurrera) emakumeena izaten da. Tradizioz, gizonezkoen maratoia Olinpiadetako azken egunean ospatzen da, eta lasterketa amaierako ekitaldia hasi baino ordu batzuk lehenago amaitzen da. Hala ere, Atlantan, Atenasen, Beijingen, Rion eta Tokion egindako azken Udako Olinpiadek (nahiz eta 2020ko maratoiak Sapporon egin ziren, 500 miliako distantzian) gizonezkoen maratoia goizeko lehen orduetan egin zen, hiri anfitrioiko baldintza klimatikoak zirela eta. 2006ko Neguko Joko Olinpikoetatik, gizonezkoen 50 km-ko iraupen-eskiko ekitaldirako dominak eta, 2014az geroztik, emakumeen 30 km-ko iraupen-eskiko ekitaldia itxiera-ekitaldian aurkezten dira.

COIko Atleten Batzordeko kide hautatu berriek lore-sorta bat aurkezten diote boluntarioen ordezkari bati, Jokoetan egindako lanagatik eskerrak emateko.

Ondoren, beste bi bandera nazionalekin hasten da ekitaldia. Banderak jartzen dira, banan-banan, dagozkien ereserki nazionalak jotzen diren bitartean: lehenik, Greziako bandera, Joko Olinpikoen jaioterria berriro ohoratzeko, lehenik, eta Udako edo Neguko Joko Olinpikoak egingo diren herrialdeko bandera. "Askatasunari ereserkia", Greziako ereserki nazionala, Joko Olinpikoen itxiera-zeremonia bakoitzean egiten da. Moskun, Sobietar Batasunean, 1980ko Udako Olinpiadetako boikotean, Afganistanen sobietar inbasioagatik protesta egiten ari zirela, Los Angeles hiria aukeratu zen jokoen hurrengo anfitrioia ordezkatzeko, Estatu Batuek "Pozaren oda"ren soinuaren ordez, tradizio fitrioiaren haustura. Sidney eta Atenasen bi bandera greko altxatu ziren, 2004ko jokoak Grezian zeudelako. Gero, ereserki olinpikoa jotzen den bitartean, irekiera-zeremonian altxatutako bandera olinpikoa banderaren adarretik jaitsi eta estadiotik eramaten da.

Anberesko zeremonia deitzen zaio (tradizioa Anberesko Jokoetan hasi zelako). Jokoak antolatu zituen hiriko egungo alkateak bandera olinpiko ofiziala COIko presidenteari ematen dio, eta, gero, hurrengo Joko Olinpikoak hartzen dituen hiriko alkateari ematen dio. Orduan jasotzen duen alkateak zortzi aldiz altxatzen du bandera. Zeremonian, gaur egungo alkate anfitrioia ezkerrean, COIko lehendakaria erdian, eta hurrengo hiri anfitrioiko alkatea eskuinean egoten dira. 1984ko Udako Joko Olinpikoetara arte, zeremonia hori Hasierako Zeremonietan egin zen.

Azkenik, Joko Olinpikoen amaiera adierazten du su olinpikoaren itzalerak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Ancient Olympic Games.*  The Olympic Movement.
2. 1 2
3. 1 2   Howell, Maxwell L..  (1975). *The Ancient Olympic Games:A Reconstruction of the Program.*  San Diego State University.
4. ↑   «Complete Olympic Schedule» *USA Today* 2008-08-10.
5. ↑   Sarkar, Pritha.  (2012-03-29). «Figure skating-New team event at Sochi Olympics will begin early» *Reuters*.
6. ↑   Dooley, Ben.  (8 July 2021). «'Spectators Will Be Barred at Tokyo Olympics Amid New Covid Emergency» *The New York Times*.
7. ↑   «Beijing 2022 tickets will not be sold to general public due to COVID-19 concerns» *Inside the Games* 17 January 2022.
8. 1 2 3 4    *Fact sheet: Opening Ceremony of the Summer Olympic Games.*  International Olympic Committee October 2014.
9. 1 2 3 4    *Fact sheet: Opening Ceremony of the Winter Olympic Games.*  International Olympic Committee October 2014.
10. ↑   Arning, Chris.  (2013). «Soft Power, Ideology and Symbolic Manipulation in Summer Olympic Games Opening Ceremonies: A Semiotic Analysis» *Social Semiotics* 23 (4): 523–544.  doi:10.1080/10350330.2013.799008..
11. 1 2   Chen, Chwen Chwen; Colapinto, Cinzia; Luo, Qing.  (2012). «The 2008 Beijing Olympics Opening Ceremony: Visual Insights into China's Soft Power» *Visual Studies* 27 (2): 188–195.  doi:10.1080/1472586x.2012.677252..
12. ↑    *Beijing Dazzles: Chinese History, on Parade as Olympics Begin.*  Canadian Broadcasting Centre 2008-08-08.
13. ↑   Grohmann, Karolos.  (4 March 2020). «IOC to allow male/female flagbearers at Tokyo Games» *Reuters*.
14. ↑   Morgan, Liam.  (2019-12-03). *France, United States and Refugee team given prominent slots in Tokyo 2020 parade.*  Lausanne: Inside the Games.
15. 1 2 3 4 5    *Olympic Charter.*  The International Olympic Committee."Olympic Charter" (PDF). The International Olympic Committee. 2015. Archived (PDF) from the original on 2016-08-04. Retrieved 2018-08-27.
16. ↑  The first case was the St. Louis Games at which David Francis, President of the Louisiana Purchase Exposition, performed the ceremony; nobody had thought of inviting President Theodore Roosevelt. In 1932, the then-Governor of New York Franklin D. Roosevelt, opened the III Olympic Winter Games in Lake Placid. Later that year the Vice President of the United States, Charles Curtis, opened the Games of the X Olympiad in Los Angeles, California, stating, however, that he was doing so on behalf of President Herbert Hoover. In 1960, Vice President Richard Nixon was sent by President Dwight Eisenhower to open the VIII Olympic Winter Games in Squaw Valley, California, and finally, in 1980, Vice President Walter Mondale stood in for President Jimmy Carter to open the XIII Olympic Winter Games, also in Lake Placid.
17. ↑    *Heatherwick Olympic cauldron lit by young hopefuls.*  BBC News 28 July 2012.
18. ↑   «Uyghur athlete lights Olympic Cauldron as Beijing 2022 officially opens» *Inside the Games* 2022-02-04.
19. ↑   Fraioli, Mario.  (2010-11-29). *The Best Ever: Exclusive Interview With Jim Ryun.*  Competitor.com.
20. ↑   «When messengers of peace were burnt alive» *Deccan Herald* 2004-08-13.
21. ↑   «Symbols and Traditions» *USA Today* 1999-07-12.
22. ↑   «Medal Ceremony Hostess Outfits Revealed» *China Daily* 2008-07-18.
23. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10    *Closing Ceremony Factsheet.*  The International Olympic Committee 2014-09-01.
24. ↑    *Melbourne (Equestrian – Stockholm) 1956.*  British Olympic Association.
25. ↑    *National Anthem.*  Hellenic Army Academy.
26. ↑    *Moscow 1980 — Closing Ceremony — Los Angeles and Moscow's flags in the stadium..*  Olympic.org August 3, 1980.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3010392
* Commonscat Multimedia: Olympic ceremonies

---

 |

* Wd Datuak: Q3010392
* Commonscat Multimedia: Olympic ceremonies