***Paranthropus*** edo **parantropo** primate hominidoen genero fosila da, Afrikako ekialdean eta hegoaldean bizi izan zena orain dela 2,6-1,1 milioi urte. Genero honek eztabaida handia sortu du antropologoen artean, batzuek uste baitute genero honen aztarna fosilak australopitekoak direla. Beste ikerlari batzuen iritziz, aldiz, australopitekoen eboluzioaren ondorioz sortutako hominidoak dira, berezko ezaugarriak zituztenak. Azken hauen ustez, australopitekoek bi norabide ezberdinetan eboluzionatu zuten: adar batek Homo generoa sortuko zuen, eta besteak Paranthropus.

Homo espeziearekin batera (*Homo habilis* eta *Homo ergaster*) bizi izan ziren ezagutzen diren genero honetako hiru espezieak: *aethiopicus*, *bosei* eta *robustus*

Paranthropus bipedoa zen. Masailezur handiak zituen eta 1,2-1,4 metroko garaiera. Bere garezur-edukiera australopitekoaren antzekoa zen (500-600  cm³), eta Homo generoarena baino nabarmen txikiagoa.

Taxonomia
---------

*Paranthropus* izenak antzinako grekeran du jatorria, ***Para*** edo ***παρα*** (ondoan edo gertu) eta ***ánthropos*** edo ***άνθρωπος*** (gizona) hitzek osaturik.

*Paranthropus* generoa 1938an aipatu zen lehen aldiz Robert Broom paleontologoaren eskutik. Bere argitalpenean, Broom-ek Hegoafrikako Sterkfontein kobazuloetan aurkituriko garezur bat deskribatzen du, dagoeneko ezaguna zen *Plesianthropus transvaalensis* espeziearekin konparatuz eta garezurra taxoi berri batean, *Paranthropus robustus* espeziean, kokatuz.

Espezieak
---------

### *Paranthropus aethiopicus*

Sakontzeko, irakurri: «Paranthropus aethiopicus»
*Paranthropus aethiopicus* espeziea, genero honetako zaharrena da. Duela bi milioi urte eta erdi bizi izan zen Homo generoarekin batera.

1967an Turkana lakuaren inguruan, 2,5 milioi urteko mandibula bat aurkitu zen, baina aurkikuntza horrek ez zuen inportantzia handiegirik eduki harik eta Richard Leakey ikerlari famatuak burezur bat aurkitu zuen arte: burezur beltza, lehen aipatutako mandibularen espezie bereko gizaki batena.

Azken aurkikuntza honek bide berriak ireki zituen eta *P. bosei* eta *P. robustus* espezieen ikerkuntza bultzatu zuen.

*Australopithecus*en habitata baino leku lehorrago batean bizi izan zen, nahiz eta ez dirudien sabana zenik. Kontuan hartu behar dena duela 2,8 milioi urte aldaketa klimatiko handi bat gertatu zela da, *Australopithecus* generoaren azkena eta *Paranthropus* eta *Homo* generoen sorrera ekarri zuena.

Espezie hau, bere generoan gutxien espezializatuena da, prognatismo handia gordetzen baitu.

*P. aethiopicus*en fosil ezagunena **KNM-WT 17000** da.

### *Paranthropus bosei*

Sakontzeko, irakurri: «Paranthropus boisei»
1,5 milioi urtez *homo* generoarekin batera bizi izan zen: *habilis, ergaster* eta *rudolfensis* espezieekin, hain zuzen ere. Honen frogak Konsoko (Etiopia), Omoko (Kenia) eta Olduvaiko (Tanzania) aztarnategietan aurkitu zituen Mary eta Louis Leakey bikote famatuak. Gazelen fosilek erakusten dutenez, sabana zen garai hartan lurralde hura, baina ez da uste gaur egungoa bezain lehorra zenik.

Litekeena da familia bereko gizonek osatutako komunitateetan bizi izatea, emakume batzuekin.

Fisikoki Austrolopithecusaren antza handia duenez, ikerlari askok zalantzan jarri du espezie honen existentzia. Burezurraren kapazitatea 55o cc ingurukoa zen, aurpegi oso sendoa, hortz txikiak eta hagin handiak zituen. Foramen magnum-a Australopithecusarena baino aurreratuagoa zuen, Homo generoarekin gertatzen den bezala.

Klima aldaketarekin batera, inguruak lehortu egin ziren, eta beraz, baita fruituak ere. Honenbestez, mastikatzeko muskulu sendoak garatu zituzten, sustrai, adaska eta tuberkulu lehorrak jan ahal izateko. Hala ere, gorputzeko gainerako atalek ez zuten aldaketa handirik izan Australopithecua-arekiko.

Egun arte aurkituriko fosilak hurrenak dira;

* OH 5 (Zinj edo Intxaur-hauskailua)
* KNM-ER 406
* KNM-ER 732
* KNM-ER 32000
* KNM-ER 17400
* Peninjeko barailezurra
* KGA 10-525

### *Paranthropus robustus*

Sakontzeko, irakurri: «Paranthropus robustus»
Hau izen zen *Paranthropus* generoko lehen aurkitu zen espeziea. Lehen aurkikuntzetan, Afrikako hegoaldean, mandibula handi batzuk aurkitu zituzten. Honen ondorioz gainontzeko gorputza ikaragarria izango zela uste izan zuten eta horra nondik datorren espezie honen izena. Ondorengo aurkikuntzek teoria hori bertan behera utzi zuten *Australoputhecus*aren antz handia zuela frogatzean.

*P. robustus* Hegoafrikan bizi izan zen eta bere arbasoa izan zen *P. bosei* baino txikiagoa zen, seguruenik lurralde hezeagoan bizi izan zelako.

*P. bosei* espezieak garatutako masailezur sendoak, garatzen jarraitu zuen eta aparatu murtxikatzaile oso sendoa zuen. Dimorfismo sexual handia zeukaten eta seguruenik familia bereko gizonek osatutako komunitateetan bizi izan ziren, eme batzuekin.

Ikerlari askok *P. bosei* eta *P. robustus* espezieak ez dituzte *Parathropus* generoaren barnean kontsideratzen, eta ohikoa da literaturan *Australopithecus* moduan ikustea.

Egun arte aurkituriko fosilak hurrenak dira;

* TM 1517 (Kromdraai)
* DNH 155
* DNH 152 (Khethi)
* DNH 7 (Eurydice)
* SK 48
* SK 46

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** News, Opening Hours 10am-5pmFree General EntryClosed Christmas Day Address 1 William StreetSydney NSW 2010 Australia Phone +61 2 9320 6000 www australian museum Copyright © 2022 The Australian Museum ABN 85 407 224 698 View Museum. «Paranthropus genus» *The Australian Museum* (Noiz kontsultatua: 2022-01-25).[*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑   **(Ingelesez)** Broom, R..  (1938-08). «The Pleistocene Anthropoid Apes of South Africa» *Nature* **142** (3591): 377–379. doi:10.1038/142377a0. ISSN 0028-0836. (Noiz kontsultatua: 2022-01-25).
3. ↑   **(Ingelesez)** Clarke, Ronald J..  (2014). Smith, Claire ed. «Paranthropus» *Encyclopedia of Global Archaeology* (Springer New York): 5807–5810. doi:10.1007/978-1-4419-0465-2\_685. ISBN 978-1-4419-0426-3. (Noiz kontsultatua: 2022-01-25).

Ikus, gainera
-------------

* Giza eboluzioa
* Hominini
* *Australopithecus*
* *Ardipithecus*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111463
* Commonscat Multimedia: Paranthropus
* Wikispecies Espezieak: Paranthropus

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* BioLib: 32373
* EOL: 4454195
* GBIF: 4827633
* Paleobiology Database: 83063

 |

* Wd Datuak: Q111463
* Commonscat Multimedia: Paranthropus
* Wikispecies Espezieak: Paranthropus

  


| * i
* e
* a
Giza eboluzioa |
| --- |
| Taxonomia(Hominini) | 

|  |  |
| --- | --- |
| Last common ancestors | 
* Chimpanzee–human
* Gorilla–human
* Orangutan–human
* Gibbon–human

 |
| Australopitezinoak | 

|  |
| --- |
| 
* *Orrorin*
* *Sahelanthropus*
* *Kenyanthropus*

 |
| *Ardipithecus* | 
* *A. kadabba*
* *A. ramidus*

 |
| *Australopithecus* | 
* *A. afarensis*
* *A. africanus*
* *A. anamensis*
* *A. bahrelghazali*
* *A. deyiremeda*
* *A. garhi*
* *A. sediba*

 |
| *Paranthropus* | 
* *P. aethiopicus*
* *P. boisei*
* *P. robustus*

 |

 |
| Humans andproto-humans(*Homo*) | 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Proto-humans | 

|  |
| --- |
| 
* *H. habilis*
* *H. naledi*
* *H. rudolfensis* (?)
* *H. tsaichangensis* (?)

 |
| *Homo erectus* | 
* *H. e. erectus*
* *Homo georgicus*
* *Homo e. lantianensis*
* *Homo e. nankinensis*
* *Homo e. pekinensis*
* *Homo e. soloensis*
* *Homo e. tautavelensis*
* *Homo e. yuanmouensis*

 |

 |
| Gizaki arkaikoak | 
* *H. antecessor*
* Denisova
* *H. ergaster* (?)
* *H. floresiensis*
* *H. heidelbergensis*
* *H. longi* (?)
* *H. luzonensis*
* *H. neanderthalensis*
* *H. rhodesiensis* (?)

 |
| Gizaki modernoak | 

|  |  |
| --- | --- |
| *Homo sapiens* | 
* Gizaki Anatomikoki Modernoa (GAM)
* Jebel Irhoud
* **H. s. idaltu**
* Cro-Magnon
* Manot
* Tam Pa Ling
* Orein Gorriaren leizeko gizaki
	+ ?

 |

 |

 |

 |