recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ulu Grosbard** (Anberes, Belgika, 1929ko urtarrilaren 9a - New York, AEB, 2012ko martxoaren 19a) zinema-zuzendaria izan zen.

Bizitza
-------

Chicagoko Unibertsitatean eta Yalen egin zituen ikasketak.

Zinemarako egin zuen lehenbiziko lana *Hiru arrotzen historia bat* (1968) izan zen, antzerki-lan baten egokitzapena, Martin Sheen, Jack Albertson (bigarren mailako antzezle hoberenaren Oscar saria) eta Patricia Neal antzezleekin. Film horretan Estatu Batuetako gai kutunetako bati heldu zion, soldaduaren itzulerari.

Bere hurrengo bi filmetako protagonista Dustin Hoffman izan zen: *Nor da Harry Kellerman?* (1971), pop-musikaren munduaren azterketa, sentimendurik gabeko kantari baten erretratuaren bitartez egina; *Behin-behineko askatasuna* (1978), bizitza berri bati heldu nahi dion preso ohi baten historia.

*Aitortza egiazkoak* (1981) eta *Maitemintzea* (1984) filmetarako ere lehen mailako antzezle bat aukeratu zuen: Robert de Niro. Hurrengo urtean, familia harremanei buruzko azterketa sakona egin zuen bi ahizpen historia kontatuz *Georgia* (1995) filmean. Hurrengo filmean, *The Deep End of The Ocean* (1998, *Ozeano hondoaren sakona*), Michelle Pfeiffer, Whoopi Goldberg eta Treat Williams antzezleak aukeratu zituen paper nagusietarako. Film hartan, bi seme-alabetatik bat, hiru urtekoa, desagertzen zaien senar-emazte batzuen drama kontatzen da.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q953683
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 79172076
* ISNI: 0000 0000 7823 8343
* BNE: XX1305839
* BNF: 13999726s (data)
* GND: 116866578
* LCCN: n86143607
* NKC: xx0175237
* NLA: 35153407
* SNAC: w6b643fk
* SUDOC: 159721792
* ULAN: 500475395
* BIBSYS: 98079853
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02571/eu\_g\_3178/g3178
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q953683
**Three Mile Islandeko istripua** 1979ko martxoaren 28an AEBtako Pennsylvania estatuko Three Mile Island dagoen zentral nuklearren jazotako istripu nuklear larri bat izan zen. Thrre Mile Island delakoa Susquehannan ibaian dagoen 3,29 km²-ko uharte bat da, Harrisburg hiritik hurbil. Egun horretan erreaktore batean nukleoaren fusio partzial bat gertatu zen.

1979-ko istripua
----------------

### Gertakariak

Generadorea ur arinez presurizatutako bi erreaktorez osatuta zegoen. Istripuaren momentuan 25.000 pertsona zentraletik 8 km baino gutxiagora bizi arren,biztanleriari buruz egindako ikerketetan, pertsonekiko kalterik ez zela egon, ez berehalakoak ezta geroagokoak ere, egiaztatu da.

### Istripuaren ondorioak

Hala ere, ondorioak ekonomian eta iritzi publikoan garrantzitsuak izan ziren, eta garbiketa prozesua luzea eta garestia izan zen. Gainera, istripuak nabarmenki txikitu zuen biztanleriaren konfiantza zentral nuklearrengan, eta askorentzat teknologia honekin zerikusia zuten aurreikuspen pesimisten gauzatzea izan zen. Zazpi urte geroago Chernóbileko (Ukraina) istripua gertatu zen arte, Three Mile Island-ekoa ordura arte gertatu zen istripu nuklear zibilen artean larriena zela esan zen (5 mailakoa Nazioarteko Istripu nuklearren eskalan).

### The China Syndrome

Gertaera, kasualki, *The China Syndrome* filma estreinatu eta hiru egunera gertatu zen. Fikziozko istripu bati buruzkoa zen eta antzekotasun handiak zituen.

Kanpo estekak
-------------

* *The China Syndrome* filmari buruz eta Three Mile Islandeko istripuari buruzko artikulua ARGIAn

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q840847
* Commonscat Multimedia: Three Mile Island accident

---

* **Identifikadoreak**
* NARA: 10642588
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q840847
* Commonscat Multimedia: Three Mile Island accident
**Paul Cornu** (Glos-la-Ferrière (Frantzia), 1881eko ekainaren 15a - Lisieux, 1944ko ekainaren 6a) bizikleten fabrikazioan aritu zen frantziar ingeniari bat izan zen. Arrakastaz eginiko eta erregistratu zen lehen hegaldi librearen autore ere zen, errotorea erabiliz. Helikopteroaren lehen hegaldia kontsideratzen da.

Biografia eta asmakuntzak
-------------------------

Paul Cornuren helikopteroa
Paul Cornu Glos-la-Ferrièren, Frantzian, jaio zen, 1881eko ekainaren 15a. Paul zaharrena izan zen 15 senideko familian. Haurrak 9 urte besterik ez zituen familia Lisieuxera joan zenean bizitzera. Paulen aitak bazekien marrazten eta asmakizun bat baino gehiago zituen eginak. 1884an, baloi gidatuaren proiektua egin zuen, Zepelinarekin antzekotasun handiak zituena.

Paulek ere laster jarraitu zuen aitaren bidea eta 14 urte zituen inkubagailuaren tenperatura kontrolatzeko gailua egin zuenean. Bai aita eta baita semeak ere, bizikletak eta josteko makinak konpontzen zituzten ogibidez, oso ezagunak zirelarik. Bide batez ari ziren motozikleta egiten, edo lurruna erabiltzen zuen trizikloa, edo pendulo termikoa... Haien lanak aldizkarietan atera ziren eta ospe gehiago hartzen.

1904an, bi motordun (atzeko gurpil bakoitzean bana) karro ultraligeroa agertu zuen; orduko 70 km egiten zituen. Eskariak etorri zitzaizkion Ukrania, Errumania edo Ingalaterratik... baina ez zuten sekula komertzializatu.

1905ean jarri zuen Paul Cornuk arreta hegaldietan eta, urtebete geroago, lehen proba egin zuen hiriko handien aurrean, azken modeloa egiteko 12.000 suskripzio lortu zituelarik. Intsektu erraldoi bat zirudien makinak, bizikleta-gurpil handien gainean bi helize kokatu zituelarik.

Hegaldia Lisieuxen, Frantziako ipar-mendebaldeko Calvados departamentuan, egin zen 1907ko azaroaren 13an. Bi aldeetako 24 HP-ko bi errotore birakariek Antoinette motorra osatzen zuten eta hegazkinak lurretik 30 cm inguru igotzea lortu zuen 20 segundoz. Egun berean beste saiakera bat egin zuen eta makina lurretik metro eta erdi igotzea lortu zuen, bera eta bere anaia Jaques bidaiari zirela.

Hala eta guztiz ere, hegaldi batzuen ondoren, proiektua bertan bera utzi zuten gailua zaila zelako kontrolatzen.

1944ko ekainaren 6an hil zen Paul Cornu II. Mundu Gerran, Normandiako lurreratzean aliatuek etxea eraitsi ziotenean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. 1 2

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Paul Cornu*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q45157
* Commonscat Multimedia: Paul Cornu

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 18270470
* ISNI: 0000 0000 5724 3821
* BNF: 14975919t (data)
* GND: 128253843
* SUDOC: 182334503
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q45157
* Commonscat Multimedia: Paul Cornu
**Petri Antso Monteagudokoa** (nafar-aragoieraz: *Pero Sanchiz de Montacut*) (?- Nabarreria, 1276) XIII. mendeko Nafarroako handikia izan zen.

Biografia
---------

Aita Antso Fernandez Monteagudokoa zuen Tibalt I.a eta Tibalt II.aren seneskala izandakoa.

1264 eta 1269 artean Erronkari eta Zaraitzuko jauna izan zen. 1266an, agaramontar buruzagiak erregeari omenaldia egin zionenan, Cascanteko jauna zuen titulua.

Henrike I.a *gizena* hil zenean, 1274ko abuztuaren 21ean, Gorteek gobernadore hautatu zuten Erriberrin. Nobleziaren gehienarekin batera aragoitarren alde egin zuen. Hori zela eta Gartzia Almoravit izan zuen etsaia, gaztelarren aldekoa zena. Elkarri erronka jo eta gero, Montagudokoa ez zen agertu. Nabarreria armagabetzea lortu ezin zuenez, dimisioa aurkeztu eta Filipe III.a Frantziakoak aukeratutako Eustakio Beaumarchaiskoak ordezkatu zuen. Gontzalo Ibañez Baztangoaren bitartekaritzari esker, Nabarreriako gerran auzo horretakoekin bat egin zuen. Tregoa batean, gobernadorearen aldera pasatzekotan ari zela, Almoravitek kontratatutako lagun batzuek bere ezkutari eta lagun batekin batera hil zuten.

Ezkontza eta seme-alabak
------------------------

Xanpainiarra zen Elis edo Aelide ezkondu eta seme-alaba bi izan zituzten:

* Joanes
* Milia

Bibliografia
------------

* Jimeno Jurio, Jose Maria.  (2004). *Retazos de la historia de Pamplona.*  Iruñea: Pamiela ISBN 84-7681-405-4..
* Jimeno Jurio, Jose Maria.  (1991). *Guerra de la Navarrería.*  in: *Navarra : Temas de cultura popular*. Iruñea ISBN ISBN 84-235-0436-0..
* García Arancón, Mª Raquel. *Tres linajes navarros bajo la casa Champaña.* , 606-611 or..[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9057679
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 81531
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q9057679
**Tsukiji Arrain Merkatua** (japonieraz: 築地市場, *Tsukiji shijō*?)
 Tokioko Arrain Merkatua da, Munduko arrain eta itsaski handizkaririk handiena. Chūō-ku auzoko Tsukiji barrutian dago eta jomuga turistikoa ere bihurtu da.

Historia
--------

1923ko lurrikara handiaren ondorioz Chūō inguruko etxeak erabat erre ziren, hauen artean Nihonbashi eremuko arrain merkatua ere bai. Bertan berriztu beharrean Tsukijin ezartzea erabaki zen, hau da gaur egungo *Tsukiji Arrain Merkatua*.

Egitura
-------

Bi eremuk osatzen dute Arrain Merkatua:

* Barneko merkatua (jōnai-shijō), lizentziadun maioristen eremua da. Arrainak prozesatzen dira eta enkanteak izaten dira.
* Kanpoko merkatua (jōgai-shijō), denda eta jatetxe txikiek osatzen dute. Sushi dendek estimazio handia dute baina gainontzeko itsaski eta barazki dendak ere badaude.

Ekonomia
--------

400 produktutik gora saltzen dira bertan, merkeenak diren algetatik hasi eta garestiena izan daitekeen kabiarreraino. Balea ere aurki daiteke. Arrain ohikoena ordea hegalaburra da, *maguro*.

Tokioko hiru merkatuak kontutan harturik 700.000 tona itsas produktu lantzen dira urtero eta honek 600 bilioi yeneko (5 bilioi euro) mozkinak ematen ditu. 2010 urtean 60.000-65.000 langile izan ziren; maioristak, enkantegileak, banatzaileak eta abar.

Ordutegia
---------

Egunero (igande eta asteazkenetan ezik) goizeko 3etan irekitzen da arrantzontzi, kamioi eta hegazkinetako produktuak jasotzeko. 5:20 eta 7:00 artean enkanteak izaten dira eta ondoren saldutako itsaskiak kamioietan sartzen dira. Zortzirak arteko tartea izaten da ordurik lanpetuena eta 11ak aldera dendak ixten hasten dira. merkatua bera ordubatean ixten da. Turistek goizeko 6etan egin ohi dute bisita, beti ere horretarako berariaz prestatutako eremuan.

Iruditegia
----------

* Hegalaburrak erreskadan.Hegalaburrak erreskadan.
* Izozturiko hegalaburra mozten.Izozturiko hegalaburra mozten.
* Enkantea.Enkantea.

Kanpo estekak
-------------

* **(Japonieraz)****(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q859471
* Commonscat Multimedia: Tsukiji fish market

---

 |

* Wd Datuak: Q859471
* Commonscat Multimedia: Tsukiji fish market
«Schrödingerren katua» paradoxa kuantikoa, unibertso anitzen interpretazioaren ikuspuntutik ikusita.
Fisikan, **unibertso paraleloak** hipotesi bat dira, gure unibertsoaz gain beste batzuk existitzen direla baieztatzen duena edo errealitate independenteen existentzia baiesten duena. Fisika kuantikoaren garapenak, teoria bateratu baten bilaketak (grabitatearen teoria kuantikoa) eta korden teoriaren garapenak hipotesi honi indarra eman diote, egun zientzialariek onartzen baitute unibertso paraleloak existitzeko aukerak badirela eta gainera, ez direla mespretxatzeko modukoak. Hipotesi hau zuzena balitz, unibertso paralelo guztiek are multzo handiago bat osatuko lukete, multibertso izenarekin ezagutzen dena.

Bestalde, unibertso paraleloek eta antzeko terminoek indar handia dute literaturaren zenbait adarretan, hala nola, fantasiazko generoan edo zientzia fikzioan.

Schrödingerren katua
--------------------

Sakontzeko, irakurri: «Schrödingerren katua»
Irudian ageri dena da unibertso paraleloak ulertzeko balia daitekeen esperimentuetako bat. Schrödingerren katua paradoxa kuantiko bat da. Unibertso anitzen interpretazioak paradoxa hau azaltzeko ekintza bakoitza denboraren adarkatze-puntu bat dela esaten digu.

Kasu honetan, katua dagoen kaxa irekitzerakoan bi aukera posible ditugu: katua bizirik egotea edo hilda egotea. Teoria honen arabera, kaxa ireki aurretik katua "bizirik" eta "hilda" dago aldi beran, baina kaxa irekitzen den unean ziurgabetasun egoera hau zapuztu eta adarkatu egiten da, hala, guk aukera soil bat baino ez dugu ikusiko. Haatik, bi aukera posibleak gertatu dira, unibertsoaren adarkatze desberdinetan, eta biak errealak dira, baina batak ezin du bestearekin elkar eragin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   DeWitt, Bryce S..  (1970-09). «Quantum mechanics and reality» *Physics Today* 23 (9): 30–35. doi:10.1063/1.3022331. ISSN 0031-9228. (Noiz kontsultatua: 2019-05-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2051667
* **Identifikadoreak**
* GND: 4672107-1
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2051667
Paul Henreid.
**Paul Henreid** —jaiotza-izena: **Paul George Julius Henreid Ritter von Wassel-Waldingau**— (Trieste, Austria, 1908ko urtarrilaren 10a - Santa Monica, Kalifornia, 1992ko martxoaren 29a) estatubatuar zinema-aktore eta zuzendaria izan zen, austriarra jatorriz.

Biografia
---------

Suediar baroi baten semea zen. Arte dramatikoko ikasketak egin zituen, eta antzoki batean Max Reinhardten laguntzaile-lanak egiten ziharduela, Otto Premingerrek aktore-dohainak ikusi zizkion. Bere lehen filma, *Hohe Schule* (1934), Austrian egin zuen, baina nazismoaren erasotik ihesi, 1935ean, Britainia Handian lan egin behar izan zuen, eta 1939az geroztik, Estatu Batuetan.

*Goodbye, Mr. Chips* (1939) filmean parte hartu zuen, eta nazismoaren arriskuez ohartarazten zuten zenbait lanetan ere bai: *Last Train to Munich* (1940), *Joan of Paris* (1941) eta *Casablanca* (1942), azken horretan, Europa erdialdeko erresistentziako kide baten papera eginez. Warner etxeak kontratatu zuen, eta entzute handia lortu zuen *Now Voyager* (1941) filmean, Bette Davisen senarraren paperean. Ondoren, *The Spanish Main* (1945), *Last of the Bucaneers* (1950), *Song of Love* (1947) eta *Of Human Bondage* (1946) filmetan ere parte hartu zuen.

1948az geroztik, bere filmak ekoizten hasi zen, eta 1957tik aurrera, zuzendari-lanetan. Hala, *For Men Only* (1951), *A Woman´s Devotion* (1957), *Live Fast, Die Young* (1960) edo *Dead Ringer* (1964) filmak eta *Alfred Hitchcock Presents* telebistako saioko kapitulu asko ere berak zuzendu zituen. Gero, 1970eko hamarraldian, superprodukzio askotan agertu zen: *The Four Horsemen of the Apocalypse* (1962), *Operation Crossbow* (1965), *The Madwoman of Chaillot* (1968) eta *Exorcist II: The Heretic* (1977).

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Paul Henreid*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q93467
* Commonscat Multimedia: Paul Henreid

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 27276938
* ISNI: 0000 0003 6860 2318
* BNE: XX1092415
* BNF: 141865293 (data)
* CANTIC: a11051991
* GND: 124361447
* LCCN: n83173867
* NKC: xx0159194
* NARA: 10568453
* SNAC: w61k027z
* SUDOC: 119963795
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02758/eu\_h\_1467/h1467
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q93467
* Commonscat Multimedia: Paul Henreid
**Unibertsalismoa** erlijioan kristauen artean, gizaki guztien azkeneko berrerospena eta salbazioa aldarrikatzen duen sinestea da.

Dotrina baikor hau garai desberdinetan agertu da eta kristautasunean ohikoa den kondenazioari eta askatasunari buruzko negatibotasunari kontrajartzen zaio. III. mendeko Alexandriako Origenesen lanetan jadanik azaldu zen, baina dotrina eta mugimendu gisa XVIII. mendean eratu zen, John Murray 1779an Eliza Unibertsalistaren lehen artzain egin zelarik. Unibertsalisten arabera, maitasunaren Jainkoak ezin dezake gizateriaren zati bat besterik hauta salbatua izateko, gainerako guztiak betiko zigorrera kondenatzen dituela.

Erreferentziak
--------------


* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2016-12-29 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3360416

 |

* Wd Datuak: Q3360416
Godzilla frankiziaren 1954ko posterra.
***Tokusatsu*** (japonieraz: 特撮?)
 japoniar termino bat da, efektu berezien erabilera intentsiboa egiten duen akzio errealeko edozein film edo telesaili aplikatzen zaiona. Japonieraz "filmazio berezia" bezala itzultzen da.

Tokusatsu generoek zientzia-fikzio, fantasia edo beldurrezko generoak hartzen dituzte, baina beste genero batzuek ere lekua dute tokusatsuaren barruan. Tokusatsu mota ezagunenak kaijua, Godzilla edo Gamera frankizia filmikoak bezalako munstroen filmak, *Kamen Rider* eta *Metal Hero* bezalako superheroien telesailak eta *Giant Robo* bezalako metxen serieak dira. Zenbait ekoizpenek azpigenero horietako batzuk konbinatzen dituzte, hala nola *Ultraman* eta *Super Sentai Series*. Tokusatsu, Japoniako entretenimendu modurik ezagunenetako bat da, baina, salbuespen nabarmen batzuk izan ezik, ez du arrakasta handirik izaten Asiako merkatutik kanpo. Salbuespen horietako bat Power Rangers frankizia estatubatuarra da, *Kyōryū Sentai Zyuranger* telesail japoniarrean oinarritua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Facebook; Twitter; options, Show more sharing; Facebook; Twitter; LinkedIn; Email; URLCopied!, Copy Link *et al*..  (1995-03-09). «Just Say It's the 'Power' Source : Pop culture: For two decades, Toei Studios of Japan has churned out versions of those ubiquitous Power Rangers-- and as long there are kids, they'll keep right on going.» *Los Angeles Times* (Noiz kontsultatua: 2020-06-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q275934
* Commonscat Multimedia: Tokusatsu

---

 |

* Wd Datuak: Q275934
* Commonscat Multimedia: Tokusatsu
**Tokugawa Ieshige** (japonieraz: 徳川 家重?, 1712ko urtarrilaren 28a-1761eko uztailaren 13a)
 Japoniako Tokugawa shogunerriko bederatzigarren shoguna izan zen, 1745 eta 1760 bitartean gobernatu zuelarik.

Tokugawa Yoshimuneren lehen semea izan zen, eta bere ama, Okubo Tadanaoren alaba izan zen. Bere haurtzaroko izena Nagatomi-maru izan zen. 1725ean, bere genpuku zeremonia egin zuen (adin nagusitasuna). Bere lehen emaztea, Nami-no-miya, Fushimi-no-miya Kuninaga printzearen alaba zen. Bere bigarren emaztea, Oko izenekoa, gortetiar baten alaba zen; hau izango zen Ieharuren ama, Ieshigeren oinordekoa izango zena shogun bezala.

Ieshigek, gaixotasun kronikoak jasaten zituen, eta akats larri bat zuen hizkeran. Yoshimunek, oinordeko bezala, Ieshige aukeratu izanak, bere beste anaia Tokugawa Munetake eta Tokugawa Munetadarekin gatazkak eragin zizkion. Yoshimunek, bere erabakian irmo jarraitu zuen, premutasunaren konfuziar printzipioan oinarrituz. Ieshigek kargua 1745ean hartu zuenean, Yoshimunek urte horretara arte jarraitu zuen kontu ofizialak administratzen.

Ez zuen interes handirik izan gobernuko kontuetan, eta, erabakiak hartzeko ardura, Ooka Tadamitsu izeneko bere txanbelanari eman zion. Ieshige 1760an erretiratu zen eta Ogosho titulua hartu zuen, bere seme Tokugawa Ieharu oinordeko bezala izendatuz.

Ieshigeren agintaldia, ustelkeriaz, hondamendi naturalez, gosetez eta merkataritza klasearen larrialdiaz betea egongo zen, eta arazoak konpontzeko bere interes faltak, Tokugawa klanaren boterearen gainbehera bat eragin zuten.

Erretiratu eta urte betera hil zen, 1761ean.

Ieshigeren bigarren semea, Tokugawa Shigeyoshi, Shimizu-Tokugawa klanaren sortzailea izango zen, Tayasu eta Hitotsubashi klanekin batera (Ieshigeren anaia txikiek ezarritakoak), gosankyōa eratuko zuten, Tokugawa klanaren hiru adar gehigarriak, eta non ondorengo shogunak aukeratuak izango ziren, leinu nagusia amaituz gero.

Ieshigeren hil ondorengo izena, Junshin-in izan zen, eta bere hilobia, Tokioko Shibako Zojō-ji Tokugawa Mausoleoan dago. Bere hondarrak, zientzialariek lurretik atera eta ikertu zituzten 1958 eta 1960 bitartean. Bere hortzak okertuta eta oso deformatuak zeudela ikusi zen, bere hizketa akatsa berretsiz, eta bere odol mota, A zela.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Tokugawa Yoshimune** | **Shoguna**1745-1760 | Ondorengoa**Tokugawa Ieharu** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Tokugawa Ieshige*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q323443
* Commonscat Multimedia: Tokugawa Ieshige

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q323443
* Commonscat Multimedia: Tokugawa Ieshige
Turako harrobia.
**Tura** (Egiptoko arabieraz: طرة, *ṭóra*,  ˈtˤoɾˤɑ ahoskatua) Egipton, Menfisetik gertu dagoen herria izan zen, kareharri zuri finezko bere harrobiengatik ezaguna.

Antzinako Egipton, Egiptoko Antzinako Inperioa eta Egiptoko Inperio Ertainaren garaian, arkitektura monumentalean, bere edertasun eta kalitateagatik gehien erabiltzen zen kareharria, Turatik ateratakoa zen.

Antzinako Inperioa
------------------

Gizako Piramide Handiaren estaldura, Egiptoko piramideetatik ezagun eta enblematikoena, kareharrizko bloke handiz egin zen, zorrotz moztu eta leunduak, Turako harrobietatik zetozenak. Kefrenen piramideak eta Mizerinorenak ere, neurri batean behintzat, euren kareharrizko estaldura, harrobi honetatik ekarria izan zuten.

Aurretik, Snefru faraoiak, Turako kareharria erabili zuen Dahshurreko bere Piramide Gorriaren estalki bezala.

Inperio Ertaina
---------------

Egiptoko XII. dinastian, Amenemhat I.a, Amenemhat II.a eta Amenemhat III.a faraoiek, Turako kareharria erabili zuten El Lisht eta Dahshurreko euren piramideen estalduran.

Inperio Berria
--------------

Egiptoko XVIII. dinastian eta Egiptoko XIX. dinastian, Turako kareharria, Seti I.a eta Ramses II.aren tenpluetan erabili zen, Abidosen eraikiak.

Ordutik aurrera, kareharriaren erabilera ez zen hain ohikoa izan, eta, pixkana-pixkana, hareharriak hartu zuen bere tokia, Karnak, Medinet Habu eta Ramesseumeko tenpluetan ikus daitekeenez, Egiptoko hiriburu berria zen Tebasen inguruan ohikoago materialak zirenak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1027627
* Commonscat Multimedia: Quarries of Tura

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 76144648424618811830
* BNF: 11998865f (data)
* GND: 4303250-3
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 38025

 |

* Wd Datuak: Q1027627
* Commonscat Multimedia: Quarries of Tura

30°00′N 31°16′E﻿ / ﻿30.000°N 31.267°E﻿ / 30.000; 31.267
***Tridacna maxima*** Cardiidae familiako kuskubiko molusku espezie bat da. 

**Txirla erraldoiak** esaten zaienetakoa da, eta bere generoan dagoen espezierik zabalduena eta ohikoena da.

Morfologia
----------

40 cm luze izatera irits daiteke. Beren generoko espezie guztiek bezala, maskorrean 4-5 uhin edo triangelu-formako proiekzioak dituzte; eta, hala badagokio, garroa duen inhalazio-sifoi bat dute; mantua marroia, urdina, purpura edo berdea izan daiteke, eta puntu irisatu urdin, purpura edo berde asko ditu, batez ere mantuaren muturretarantz.

Elikadura
---------

Txirla hau zooxantela izeneko alga zelulabakarrekin batera bizi da sinbiosian. Algek fotosintesia egiten dute, eta oxigenoa eta azukreak sortzen dituzte. Oxigenoa eta azukreak txirlaren katabolitoez elikatzen dira, batez ere karbonoaz. Horrek elikadura-beharren %75 eta %90 bitartean ematen die. Gainerakoa lortzeko, plankton mikroskopikoa eta uretan disolbatutako materia organikoa harrapatzen dute, beren brankien bidez. Honen ondorioz, argia beharrezkoa dute, fotosintesia egiten duten algak haz daitezen.

Erreprodukzioa
--------------

Espezieak bizpahiru urte bitartean izaten du sexu-heldutasuna. Animalia protandrikoak dira, guztiak ar jaiotzen dira, baina urtearen ondoren aldi bereko hermafrodita bihurtzen dira. Ernalketa kanpokoa da, lehenengo esperma eta ondoren arrautzak kanporatzen dituzte, euren burua ugal ez dezaten. Ernaldutako arrautzak berehala sartzen dira larba-igerilari egoeran, eta trokofora esaten zaie. Ondoren, egoera planktoniko batera eboluzionatzen dute, non larbak, beligera izenekoak, ozeanoan astebetez bizi baitira, substratuan finkatu baino lehen. Finkatu eta hurrengo egunean, metamorfosia bere behin betiko formarekin osatzen da; eta hogei egunera, gazteak zooxantelak bereganatzen hasten dira mantuaren ehunetan, eta horrek nabarmen handitzen du haren garapena eta hazkundea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Wells, S.M. Pyle, R.M. and Collins, N.M. (1983) The IUCN Invertebrate Red Data Book. IUCN, Gland, Switzerland
2. ↑  Ellis, S. (1998) Spawning and early larval rearing of giant clams (Bivalvia: Tridacnidae). Center for Tropical and Subtropical Aquaculture, 130: 1 - 55.
3. ↑  Jameson, Stephen C. (1976) Early life story of giant clams Tridacna crocea, Tridacna maxima and Hippopus hippopus. Pacific Science, vol. 30, nº 3, p. 219-233.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2704793
* Commonscat Multimedia: Tridacna maxima
* Wikispecies Espezieak: Tridacna maxima

---

* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 24531
* Catalogue of Life: 313840
* GBIF: 4372625
* UICN: 22138
* NCBI: 80832
* Paleobiology Database: 153297
* Species+: 8327
* WoRMS: 207675
* uBio: 5757892

 |

* Wd Datuak: Q2704793
* Commonscat Multimedia: Tridacna maxima
* Wikispecies Espezieak: Tridacna maxima
Marx anaiak, 1931. Artista hauek umorea zinemara eraman zuten.
**Umorea** beste pertsona batzuengan irribarrea edo barrea eragiteko jendearen gaitasuna edo kualitatea da, hitz, keinu, objektu edo bestelako egoeren bidez. Alaitasuna sortzen duen giza komunikazio mota bat da.

Umore eragileak *umorista* izena hartzen du.

Teknikak
--------

Txisteak, imitazioa, gauzak puztea edo handitzea eta bestelako txantxak barre eragiteko teknika batzuk dira. Halaber, abestien eta musikaren bidez lor daiteke.

Komedia
-------

Komedia antzerki, literatura eta zinemarekin lotutako umore generoa da, eta arlo honetan ibilitako aktoreek *komiko* abizena hartzen dute.

Euskal umorea
-------------

Topikoa da euskaldunak serioak direla. Uxoa Anduagaren ustez XIX. mendean sortu zen ideia hori. Horren aurrean Kike Amonarrizek gezurra dela adierazi zuen: 

> *"Erdaldunek ez dute euskarazko umorearen berririk, eta duela bi mende euskaldun askok ez zekien erdaraz. Beraz, Amerikako indioekin gertatu zen bezala, mutuak eta, gure kasuan, serioak ginen".* 
> 
> 

Bestetik, Espainiako eraikuntza ideologikoaren barruan andaluziarrak umoretsuenak izatearen topikoa, 

> "Hor eraikuntza ideologiko garbia dago."
> 
>

Umore motak
-----------

Umore mota asko daude. Hemen adibide batzuk:

* Umore absurdoa
* Umore zuria
* Umore grafikoa
* Umore beltza
* Umore hackerra

Umorista ezagunak
-----------------

### Mundu mailan

* Charles Chaplin
* Buster Keaton
* Laurel eta Hardy
* Marx anaiak
* Louis de Funès
* Cantinflas
* Monty Python" taldea
* Mister Bean (Britania Handia)
* Les Luthiers (Argentina)
* Faemino y Cansado (Espainia)

### Euskal Herrian

Bakoitza bere esparruan, hauek aipa ditzakegu umoregile garaikideen artean:

* Ramon Agirre
* Anjel Alkain
* Karra Elejalde
* Oscar Terol
* Andoni Agirregomezkorta
* Kike Amonarriz
* Virginia Imaz
* Antton Olariaga
* Zaldieroa

Aldizkariak
-----------

Umore aldizkarien artean, *"El Jueves"* eta *"TMEO"* ditugu gaztelaniazkoen artean. Euskaraz, *"Ostiela!"* aipatzekoa da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Jon Arizkun: "Umoreaz, umore onean". *Administrazioa euskaraz*, 85.zk. 2014ko uztaila, 23-24 or.

Ikus, gainera
-------------

* Pailazo
* Komiki

Kanpo estekak
-------------

* Umoreari buruzko erreportajea ARGIA aldizkarian
* *Umorearen iturriaren bila... alferrik* bideoa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q35874
* Commonscat Multimedia: Humor
* Wikiquote Aipu famatuak: Umorea

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12144202n (data)
* GND: 4026170-0
* LCCN: sh85147124
* NKC: ph117205
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D020480

 |

* Wd Datuak: Q35874
* Commonscat Multimedia: Humor
* Wikiquote Aipu famatuak: Umorea
**Pertsonifikazioa edo prosopopeia**, etimologikoki hurrenez hurren latinetik (pertsonificatio) eta grezieratik (prosopopeia) datoz. Izen honekin ezagutzen da erretorikazko figura bat zeinean bizigabeei, animaliei edo kontzeptu abstraktuei gizakien portaera eta ezaugarriak egozten zaizkien. Baliabide hau normalean pentsamendu figuren artean sailkatu da.

 Alegietan sarritan animaliek hitz egiten dute.
Baliabide honen arabera, esaterako, zuhaitz batek hitz egin dezake edo Iazko Gabonaren Izpiritua pertsonaia bezala ager daiteke (Charles Dickensen Gabon Ipuinean adibidez). Pertsonifikazioak oso ugari dira alegietan baina baita ere haur literaturan, poesian, literatura sinbolikoan… Esan daiteke asko erabilitako figura dela.

Kontzeptu honek badu bigarren aldaera bat: pertsonai bat izaera, bertute edo akatsa baten adibidea edo adierazlea denean, esaterako, Maria Magdalena damututako emakumearen pertsonifikazioa izan daiteke edo Fernando Amezketarra herriko jakinduriarena.

Bibliografia
------------

* Euskaltzaindia: *Literatura terminoen hiztegia*. Bilbo: 2008. 670-671 or. Juan Kruz Igerabideren artikulua.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Juan Krutz Igerabide, 670 or.

Ikus, gainera
-------------

* Alegia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q207174
* Commonscat Multimedia: Personifications

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4137737-0
* AAT: 300055905
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q207174
* Commonscat Multimedia: Personifications
**Peaky Blinders**, Lehen Mundu Gerra garaian Ingalaterrako Birmingham hirian jardun zuen gaizkile-talde bat izan zen. Talde honetako kideek ezaugarri zehatzetako jazkera zeramaten: neurriko jakak, papar-hegaldun berokiak, botoidun txalekoak, zetazko musuzapiak, kanpai-galtzak, larruzko botak eta biseradun kapela lauak. Garai hartako gazte kale-talde askoetako bat izan zen.

Beren arerio nagusiak Birminghamgo Birmingham Boys gaizkile-taldea eta Londresko Sabini klana izan ziren.

Izena
-----

Carl Chinn-en arabera, Peaky Blinders izena beren ingeles kapelen ertzetan laban-xaflak josteko ohitura zutela zen, horiek arma bezala erabiltzen baizituzten. Chinnek hori eszenatoki ez oso errealistatzat bezala deskribatzen du eta «peaky» izendapena garaiko biseradun kapelek jasotzen zuten ohiko ezizena dela dio. Gaizkile-taldeak jazkera zehatz eta bereziak eramateagatik ezagunak ziren, ingeles kapelak, gorbatak, kanpai-galtzak eta "itxura dotorea emateko aurre-behealdean latoizko botoi ilada" zituzten jakak. Beren jazkera-estiloa Manchesterreko beste gaizkile-taldeen antzekoa zen, garai honetan hiri horretan ere gaizkile-talde asko baizeuden.

Historia
--------

Paul Thompsonen arabera: "Gaizkile-talde hauek mozkor bati erasotu eta ziur aski bide ertzean konorterik gabe lagako zuten. Tronpatu edo lurrera botazeko gai ez baziren, ostikatu edo gerriko-belarriekin joko zuten, Manchesterreko Scuttlers gaizkile-taldekoen antzera (...) Labana, burdina, sardexka edo edozer gauza erabili zezaketen".

"Birminghamgo Gaizkile-Taldeak" liburuaren Philip Gooderson idazlearen arabera, Peaky Blinders izendapena gaizkile-talde bakar bati lotua sortu zen, baina gerora orokortuz. Aurreko gaizkile-talde bat, Cheapside Sloggers izendapenaz, 1870eko hamarkadan sortu eta «Sloggers» («borrokalariak») izendapenaz gaizkile-taldeen eponimoa bilakatu zen, XIX. mendearen amaieran Adderly kalean Peaky Blinderrak agertu zirenean, Bordesley eta Small Heath eremuetan, Birminghamgo auzo txiroak. Peaky Blinderrak beren jazkera dotorearengatik ezberdindu ziren, beste aurreko gaizkile-taldeak ez bezala. Taldeko kide nabarmenenak David Taylor, Earnest Haynes, Harry Fowles eta Stephen McNickle izan ziren.​ Fowles, "Baby Face" ("Ume Aurpegi") izenez ezaguna, 1904ko urrian 19 urte zituela txirrindu bat lapurtzeagatik atxilotua izan zen.

Telesaila
---------

* *Peaky Blinders*: Peaky Blinders gaizkile-taldean oinarritutako britainiar telesaila.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15091547

 |

* Wd Datuak: Q15091547
**Paul Emile Lecoq de Boisbaudran** (Cognac, 1838ko apirilaren 18a - Paris, 1912ko maiatzaren 28a) kimikari frantziarra izan zen, Galioa, Samarioa eta Disprosioa aurkitzeagatik ezagun egin zena.

Biografia
---------

Paul bere aitak Cognacen ardo upategi bat zuen eta 1858an Paul Emile ere bertan hasi zen lanean. Hala ere 1859an Frantziako eskola Politeknikoak kimikari lanean hasi zen. 1875ean bertan egin zuen bere lehen aurkikuntza, Galioaren isolamendua hain zuzen ere. Abertzalea zenez bere herrialdearen aintzinako izena *Gallium* jarri zion elementu kimiko aurkitu berriari, baina beste bertsio batek dio bere izena jarri nahi izan ziola (*Lecoq* frantsesez oilarra baita). Aurkikuntza garrantzitsua izan zen, izan ere Dmitri Mendeleievek taula periodikoa osatzean *eka-aluminio* izenaz aurrikusi zuen elementuaren ezaugarri berberak baitzituen,eta honi esker Mendeleyeven taula nagusitu zen beste eredu guztien gainetik.

Ondoren etorri ziren samarioaren (1886) eta disprosioaren (1890) aurkikuntzak. Gadolinioa ere isolatu zuen (1885ean) baina J.C.Galissard de Marignacek jadanik aurkitua zuen bost urte lehenago.

Azkenik, aurkitu berria zen argona talde berezi bateko elementua zela aipatu zuen. Gerora Gas nobleen artean sartuko zuten.

Ikus, gainera
-------------

* Elementu kimikoak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q366827
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 47127172
* ISNI: 0000 0001 2279 5754
* BNF: 10668806n (data)
* GND: 117613452
* LCCN: n91074169
* NKC: ntk20201069771
* SUDOC: 094660271
* UB: a1040548
* ICCU: PUVV229742
* Léonore: [LH//1537/42 LH//1537/42]
* Open Library: OL797286A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Persée: 420638

 |

* Wd Datuak: Q366827
**Ubillots** Leaburuko baserria da, herrigunetik mendebaldera, malda handiko kareharrizko harkaitz-muino batean.

2006ko maiatzaren 24ean, Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

Ezaugarriak
-----------

Oinplano karratua du, 12 x 12 m, bi isurkiko estalki zurezkoa, gailurra fatxada nagusiarekin elkarzut.

Bi solairu, ganbara eta sotoa ditu. Kokalekua oso aldatsua denez, hegoaldeko soto handiko hormak harlanduxkoz eta harlangaitzez eginak dira. Horien gainean bermatzen da zurezko egitura osoa, zuloak harlagaintzez zarpiatuak eta kanpotik kareztatuak dituena, eta ekialdeko fatxada nagusitik eta hegoaldeko fatxadatik bilbadurak ikusgai dituena. Iparraldeko fatxada ia ez da existitzen, desnibela dela-eta. Mendebaldeko fatxada estalia dago guztiz, hainbat tamaina eta garaitako eranskin eta estalpek zeharkatzen dutelako. Ekialdeko fatxadan, sotorako pasabidea ez ezik, zurezko bastidorea eta bi orriko atea dituen sarbide-baoa ere dago beheko solairuan. Fatxada honetan zortzi leihozulo ezberdin irekitzen dira, zurezko markodunak, bilbaduren arteko zuloak baliatuz. Hegoaldeko fatxada oso garaia da, desnibelaren kariaz. Sotoan zenbait bao ditu, eta beste sei leihozulo zurezko bilbaduren arteko zuloak baliatuz.

Mendebaldeko fatxadako hiru eranskinak eta estalpeak ez dira monumentuan sartzen.

### Barrualdea

Barrualdetik, baserriari zurezko zortzi zutabe atal bakarrekok eusten diote; horietatik lau zutabe bikoitzak dira eta baserriko dolare gotikoa osatzen dute. Estalkiaren egiturak gailur bikoitza du. Bizitokia baserriaren hegoaldean dago: sukaldea behe-solairuan eta gelak lehenengo solairuan. Sukalde zaharra behe-solairuko hego-mendebaldean zegoen; beheko sua zuen erdialdean, baina desagertua dago.

Erreferentziak
--------------

* Edukiaren zati bat monumentu hau *sailkatutako kultura-ondasun* izendatzen duen lege testutik hartu da. Izan ere, testua jabari publikokoa da eta ez du jabetza intelektualik, Espainiako Jabetza Intelektualaren Legeko 13. artikuluan xedatu denez (Espainiako Aldizkari Ofiziala, 97. zenbakia, 1996-04-22).

Kanpo estekak
-------------

* Kultura Ondasun izendapena EHAAn[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8342006
* Commonscat Multimedia: Ubillots baserria

---

 |

* Wd Datuak: Q8342006
* Commonscat Multimedia: Ubillots baserria
Nelson Mandelak ubuntua zer den azaltzen du.

*Artikulu hau afrikar kontzeptuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ubuntu».*
**Ubuntu** (ùɓúntʼú ahoskatua) bantu ngunien kontzeptu kultural, etiko eta politikoa da, pertsonen arteko harremanetan zintzotasuna bilatzen duena. Hitzak zuluerazko eta xhoserazko jatorria du.

*Umuntu, nigumuntu, nagamuntu* esaera zaharretik omen dator, eta, «pertsona beste pertsona batzuen arabera da pertsona» esan nahi omen du gutxi gorabehera.

Ideia hegoaldeko Afrikan filosofia humanista berri bat zabaltzeko erabiltzen dute, **ubuntuismo** edo **unhuismo** izenekoa. Azkena *unhu* shonerazko esanahi bereko terminotik omen dator, era berean, *munhu munhu nekuda kwevanhu* esaeratik ekarria.

1994an Nelson Mandelak boterea eskuratu zuenetik, filosofia hau mundu osora jendarteratu da. Desmond Tuturen esanetan, ubuntuduna «zabala den pertsona da eta beti besteentzako eskuragarri dagoena. Besteak babesten ditu eta besteak zerbaitetan onak izatea ez da beretzako mehatxu, bere buruaz seguru baitago, osotasun baten parte dela badakielako, beste batzuk makurraraziak edota gutxietsiak direnean, beste batzuk torturatuak edo zanpatuak direnean gainbehera datorren osotasuna» da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Enbeita, Zihara.  (2015-06-25). «Ubuntuduna» *Berria*.
2. ↑   Gade, Christian B.N.. «The Historical Development of the Written Discourses on Ubuntu» *South African Journal of Philosophy* **30** (3): 303–329..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q213843
* Commonscat Multimedia: Ubuntu (philosophy)

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2007009138

 |

* Wd Datuak: Q213843
* Commonscat Multimedia: Ubuntu (philosophy)
**Peña Cebollera**, **Cebollera Vieja** edo **Pico de las Tres Provincias** (euskaraz: "Hiru Probintzien Tontorra"), 2.129 metroko garaiera duen mendi bat da, Espainiako Erdialdeko Mendigunean, Ayllongo mendilerroaren gailur nagusi eta mendebaldekoaren muturrean dagoena, eta Madril, Guadalajara eta Segoviako probintzien arteko muga da, mug hau, tontorrean duen monolito batekin adierazita dagoelarik. Tontor nagusi bat eta ondoko batzuk ditu. Azken hauen artean, peña de los Abantos, 2.124 metrokoa eta cerro del Recuenco, 2.084 metrokoa nabarmentzen dira. Sierra Cebollera ere nabarmentzen da, tontorretik, hegoaldera, 1.834 metroko garaiera duen Cebollera Nuevaraino hedatzen dena, 2.071 metroko Cabeza del Tempraniego, 2.047ko Coto de Montejo eta 1.885 metroko alto de la Fuente de Cabezuelasen bidez.

Bere muturretan, Jarama ibaia hegoaldean eta Duraton ibaia mendebaldean jaiotzen dira. Bere magalaren behereneko zatian haritzak, arteak eta pinuak daude, salbuespen moduan, gailurraren hegoaldeko magalean, Jaraman behera, Montejoko pagadia eta, mendebaldekoan, Somosierrako urkidia aurkitzen direlarik.

Ekialdetik, Pico del Lobo deritzon mendian base militar baten balizko instalakuntzak suposatzen zuen mehatxuaren ondoren, 2004an, interes estrategiko-militarreko toki izateari utzi zion arte, 2005eko azaroak 5ean, Gaztela-Mantxako Erkidego Biltzarraren Gobernu Kontseiluak, dekretu bidez, bere babes naturala adierazi zuen, Macizo del Lobo-Cebollerako Erreserba Naturala sortuz, Peña Cebollera eta Lobo elkartzen dituen gailur batetik hedatzen dena, ia ukitu gabea den toki natural batean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8537996
* Commonscat Multimedia: Peña Cebollera

---

 |

* Wd Datuak: Q8537996
* Commonscat Multimedia: Peña Cebollera
**Peña Cabarga** (euskaraz *Cabarga Haitza*) Espainiako Kantabria autonomia erkidegoko kostaldean dagoen mendi bat da, Santander hiriburutik hurbil. 569 metroko garaiera du.

Gailurraren alboan Indianoren monumentua izeneko behatokia bat dago. Gainera gailuretik Santanderko badia, Santander hiria eta Europako mendien ikuspegiaz goza ahal liteke. Zeru garbiko egunetan Bizkaia eta Burgosko probintzia ere ikus daitezke.

Espainiako Itzulia
------------------

Bertan dagoen mendatea hiru bider Espainiako Itzuliaren etapa bateko amaiera izan da, 1979, 2010 eta 2011an.

| Urtea | Irabazlea | Herrialdea |
| --- | --- | --- |
| 1979 | Ángel López del Álamo |  Espainia |
| 2010 | Joaquim Rodríguez |  Espainia |
| 2011 | Chris Froome |  Erresuma Batua |

* Monumento al Indiano y a la Marina de CastillaMonumento al Indiano y a la Marina de Castilla

Kanpo estekak
-------------

* Peña Cabarga mendatearen igoeraren deskribapena **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8537932
* Commonscat Multimedia: Peña Cabarga

---

 |

* Wd Datuak: Q8537932
* Commonscat Multimedia: Peña Cabarga
**Perez Sagutxoa** (gaztelaniaz: *Ratoncito Pérez*) edo, sinpleki **Sagutxoa** izaki fantastiko bat da, helduek umeei transmititzen dutena. Esne hortzeria jasotzeaz arduratzen da, Euskal Herriko hainbat txokotan, bereziki Bizkaian Maritxu Telletukok egiten duen bezala.

Nazioarteko ohituraren parte
----------------------------

Gaztelaniaz hitz egiten den herrialdeetan *Perez Sagutxoa* edo *Sagutxoa* izena du, Mexikoko eskualde batzuetan izan ezik, *Hortzen Sagua* izena duena. Frantzian ere *petite souris* izena du eta Italian *Topolino*, esanahi berberarekin. Oro har, Hortzen Maitagarriaren aldaera bat da, euskarazko Maritxu Telletukoren papera duena.

Jatorria
--------

Sagutxoaren jatorria eta maitagarri batekin duen lotura Madame d'Aulnoyren XVIII. mendeko ipuin frantses batetik dator: *la Bonne Petite Souris* (Sagutxo ona). 

Espainian, haurren mitologiari egindako sarrera Luis Colomari egotzi izan zaio (*Pequeñeces edo Jeromín* ere idatzi zuen), 1894 inguruan jesuitari ipuin bat idazteko eskatu ziotenean Alfontso XIII.a errege izango zenarentzat, orduan 8 urte baitzituen, eta hari hortz bat erori baitzitzaion. Hala ere, Benito Perez Galdosen *La de Bringas* eleberrian, 1884an idatzia eta 1868an girotua, egileak pertsonaia bat, Francisco Bringas zekena, Perez sagutxoarekin alderatzen du, beraz ezaguna izan behar zuen publikoarentzat, Aita Colomaren ipuinaren aurretik ere.

Madrilgo memoria-planaren barruan, Hiribilduko Udalak plaka bat jarri zuen Arenal kaleko 8. zenbakian, Luis Colomak karraskariaren etxebizitza kokatu zuen lekuan; plakan honako hau irakur daiteke: «Hemen bizi zen, Prast gozotegiko gaileta-kaxa baten barruan Perez Sagutxoa, aita Colomak Alfontso XIII.a erregearentzat idatzi zuen ipuinaren arabera.» Aldameneko lokal batean Perez Saguaren Museoa jarri zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Pérez Galdós, Benito.  (1884). *La de Bringas.*  (Noiz kontsultatua: 2022-09-30).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17086640
* Commonscat Multimedia: Ratoncito Pérez

---

 |

* Wd Datuak: Q17086640
* Commonscat Multimedia: Ratoncito Pérez
**Pedro Jose Iguain Telleria** (Alegia, Gipuzkoa, 1896ko martxoaren 17a - Buenos Aires, 1979ko urriaren 26a ) euskal musikaria zen.

*Beasaingo sementzako* eta Alegiako *Seme Kutun* izendapenak jaso zituen.

Haurtzaroa
----------

Migel Andres Iguain eta Joxepa Telleria senar-emazteen seigarren semea zen. 1926an, Natalia Azurtza anderearekin ezkondu zen eta ezkontza horretatik 8 seme-alaba jaio ziren.

Pedro Joxek 6 urte zituela eskolan hasi zen lehen mailako ikasketak egiten. 8 urte zituela. Lukas Agirre apaizaren akolito hasi zen, baina berehala nabarmendu zen kantuan, gainerako kantari tipleen artean.

Arantzazuko Andre Mariaren Komentuko Nagusiak ere jakin zuen haren berri eta Arantzazura eraman zuten bi urtetan erreskadan (1907-1908) Andre Mariaren bederatziurrenetan abesteko.

Musika ikasketak
----------------

Ahotsa aldatzen, 1911ko irailean, bere karrerako bigarren aroa hasi zuen Tolosako Kontserbatorioan, konpondu behar izan zuen *arazo handia*, pianorik ez edukitzea izan zen. Parrokiako apaiz batek ordea, piano bat eskaini zion hilero hainbesteko bat ordaintzearen truke.

Lanpostuak
----------

1913. urteko udazkenean, probintziako egunkarietan, Ataungo San Gregorioko parrokian organojole baten postua betetzeko oposizio-lehiaketa iragarri zen. Plaza atera zuen eta denboraz urri ibili arren, musika konposatzen hasi zen. Bere buru argiak, lan garrantzitsuak sortu zituen, *Ave Maria 2 ahotsetara*, *Azken Agurra*, etab.

Beasaingo Udalak, Organojole eta Bandako Zuzendaritarako oposizio-lehiaketarako deialdia egin zuen eta Pedro Joxe Iguainek bereganatu zuen ardura hori 1924. urtean.

  

1936-39 bitartean, banda eta abesbatza gerrak erabat murriztuta, *Eskisabel eta Konpainia* enpresako enplegatu izaten hasi zen. Geroxeago, bere anaia Joanek, berak eta beste hirugarren batek, garraio-negozioa jartzea pentsatu zuten Tolosa eta Bilbo artean eta *Transportes del norte, IFARA* izeneako enpresa sortu zuten.

1939. Urtearen erdialdera, berriro ere organojole eta bandako zuzendariaren musika-grima nabarmentzen hasi zen. Aldez aurretik dei eginda, gizonezko hutsezko *Coral Loinaz* sortu zuen. Arrakasta handiko urteak igaro ondoren.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265680
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 73151

 |

* Wd Datuak: Q12265680
**Tiocfaidh ár lá** (gaeleraz ˈtʲʊki aːɾˠ ˈl̪ˠaː ahoskatuta) euskaraz *iritsiko da gure eguna* esan nahi duen esaldia da. Esaldi honek Irlandaren eta Ipar Irlandaren bateratzeari aipu egiten dio. Irlandako militante errepublikarren eslogan ospetsua bihurtu zen 80ko hamarkadan.

Aldaerak
--------

*Beidh ár lá linn* horma-irudia Andersonstownen, 1989an.
*Beidh an lá linn*(bʲɛj ən ˈl̪ˠaː lʲɪnʲ) "eguna gurekin izango da" esan nahi du. Hainbat gaeleradunek, horien artean Ciarán Carson idazlea, diote *Tiocfaidh ár lá* esaldia ez dela guztiz zuzena ingelesaren eragin nabarmena duelako. **Beidh ár lá linn** aldaerak "gure eguna gurekin izango da" esan nahi du eta esaldi hau mugimendu errepublikarrean ere erabilia da.
*Beidh lá eile ag an bPaorach!*(bʲɛj ˈl̪ˠaː ɛlʲə ɡə bˠiːɾˠəx), "Powerrek beste egun bat izango du" esan nahi du. Dungarvango Edmund Powerren azken hitzak izan ziren, 1798ko Wexfordeko Matxinadan parte hartzeagatik exekutatua. Éamon de Valerak sarritan zerabilen esaldia da.

Ikus, gainera
-------------

* Slán Abhaile
* Chhut-thâu-thiⁿ, Taiwango mugimendu independentistaren eslogana.

Erabilpenak
-----------

Tiocfaidh Ár Lá (TÁL) Celtic F.C. futbol taldearen irlandar errepublikar hintxen aldizkariaren izena da. 1991. urtean sortu zen, Celtic F.C. taldearen aurkari porrokatua den Rangers F.C. baino makalago zebilenean.

Su ta Gar euskal heavy metal taldeak abesti baten izenburuan erabili zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1818837

 |

* Wd Datuak: Q1818837