recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Baretos** edo **Baretetze** (frantsesez: *Vallée de Barétous*; okzitanieraz: *Vath de Varetons*) Mendebaldeko Piriniotan dagoen ibarra da, Bearnoko hego-mendebaldean eta Pirinio Atlantikoak departamendu frantziarrean kokatutakoa.

Mendebaldean Zuberoa, ekialdean Aspe harana eta hegoaldean Erronkaribar (Nafarroa) mugakide ditu. Azken eskualde honekin historikoki hainbat ika-mika bizi izan ditu, XIV. mendetik eta Hiru behien zergaren bidez azienden auziak konpondu badituzte ere, gaur arte sinbolikoki egiten jarraitzen duten hitzarmena haren bidez.

Udalerriak
----------

Sei udalerri hauek ibarra osatzen dute: Aramitze, Landa, Ereta, Arhantze, Inhasi eta Izorra.

Inguru naturala
---------------

Haran honetan Auñamendi (2.507 m) eta Arlas (2.044 m) mendiak ditugu, besteak beste.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindiaren 149. araua: Euskal Herri inguruko exonimoak
2. ↑    Kultur Saila.  (2011-07-18). «Baretetze» *www.euskara.euskadi.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-07-19).

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)****(Gaztelaniaz)****(Ingelesez)**Barétouseko ibarraren webgunea
* **(Frantsesez)****(Gaztelaniaz)****(Ingelesez)**La Pierre de Saint Martingo eski estazioa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2707979
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 26144647638433081793

 |

* Wd Datuak: Q2707979
***Baekjeong***ak (koreeraz: 백정) Koreako kasta ukiezin bat zen, minoria etniko edo talde nomada ezezagun batetik sortutakoa. Goryeo aroaren hasieran (918-1392) minoria hauek sedentarioak ziren eta komunitateetan finkatuta bizi ziren. Hala ere, Korearen mongol inbasioak alderrai utzi zituen, eta talde hauek nomada bilakatu ziren. *Baekjeong* azpitaldeen artean zeuden *chaein*ak (才人 "entretenitzaileak") eta *hwachae* (禾尺) edo *suchae* (水尺), batez ere harakinak zirela. *Baekjeong*ek ogibide finkoak izaten zituzten, batez ere harakin, larrugile, saskigile eta entretenimenduan. Goryeo aroan zehar, terminoa neutrala zen, eta *jende xehea* esan nahi zuen. Joseon dinastiaren garaian, irain bilakatu zen eta gizarteko klase sozialik baxuenari buruz hitz egiten erabiltzen hasi zen. Hortik aurrera, pertsonak gutxiesteko terminoa zen. 

1894an Koreako kasta sistema abolitu zen Gabo erreformaren bidez. Hala ere, gizarte estratifikazioa eta bazterkeriak jarraitu zuen *baekjeong*en aurka. Familia erregistroa oraindik bereizia zen, eta *lanbide* esparruaren barnean, euren izenetan 屠漢 ("harakina") edo puntu gorri bat ezartzen zen. Gaur egungo Hego Korean terminoa harakinekin lotuta dago, eta hainbat jatetxeen izenetan ere agertzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Welcome chakranews.com - BlueHost.com» *www.chakranews.com* (Noiz kontsultatua: 2023-04-19).
2. ↑   **(Koreeraz)** «화척(禾尺)» *encykorea.aks.ac.kr* (Noiz kontsultatua: 2023-04-19).
3. ↑   **(Koreeraz)** «백정(白丁)» *encykorea.aks.ac.kr* (Noiz kontsultatua: 2023-04-19).
4. ↑   «국립국어원 표준국어대사전» *web.archive.org* 2018-05-20 (Noiz kontsultatua: 2023-04-19).
5. ↑   **(Koreeraz)** «‘검찰 로비 의혹’ 평검사 2명 불구속 기소로 마무리…‘용두사미’» *www.hani.co.kr* 2018-04-18 (Noiz kontsultatua: 2023-04-19).
6. ↑   **(Koreeraz)** «인간 백정, 전하의 아들이라는 게 부끄럽다» *오마이뉴스* 2011-10-25 (Noiz kontsultatua: 2023-04-19).
7. ↑   «차별과 저항의 역사 ‘백정’ : 생각키우기 : 함께하는 교육 : 인터넷한겨레» *legacy.www.hani.co.kr* (Noiz kontsultatua: 2023-04-19).
8. ↑   «Kang Ho Dong BAEKJEONG» *web.archive.org* 2018-06-16 (Noiz kontsultatua: 2023-04-19).
9. ↑   *www.riss.kr* (Noiz kontsultatua: 2023-04-19).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q712557

 |

* Wd Datuak: Q712557
***Aspa marginata*** itsas barraskilo espezie bat da, Bursidae familiako itsas moluskua..

Merkantziaren izendapena
------------------------

*Aspa marginata*ren oskolak 20-40 milimetrokoak izan daitezke. Maskorrak oso lodiak dira, beix kolorekoak, gainazal leuna dute, sifoi-kanal sakona eta punta motza.

Banaketa
--------

Mendebaldeko Afrikan, Senegalen eta Kanarietan aurki daitezke.

Italiako Pliozenoko Aspa marginataren oskola fosila

Erregistro fosilak
------------------

Italiako eta Frantziako Miozenoko erregistro fosiletan, Namibiako eta Espainiako Kuaternariora ezagutzen da genero hori (adin-tartea: 15.97tik 0.781 milioi urte lehenago).

Alderdi kulturalak
------------------

Maskor fosilizatuak gizakiek eta neandertalek erabili dituzte apaingarri gisa.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  GBIF
2. ↑  Fossilworks
3. ↑  Peresani, Marco, et al.: *An ochered fossil marine shell from the Mousterian of Fumane Cave, Italy.* PLoS ONE 8.7 (2013): e68572.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4807674
* Commonscat Multimedia: Aspa marginata

---

* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 641848
* EOL: 4849746
* GBIF: 6488403
* NCBI: 2748931
* Paleobiology Database: 251680
* WoRMS: 476434

 |

* Wd Datuak: Q4807674
* Commonscat Multimedia: Aspa marginata
**Apostoluak** Jesus Nazaretekoak Elizaren gidaritzan jarritako hamabi jarraitzaileak dira, kristautasunaren arabera. Izena bera antzinako grezieratik dator (ἀπόστολος (*apostolos*), euskaraz *bidalia* esan nahi du).

Jesusek 12 hauek aukeratu zituen apostolu izateko:

* Petri
* Andres (aurrekoaren anaia)
* Jakue (Zebedeoren semea)
* Joan (aurrekoaren anaia)
* Filipe
* Bartolome
* Mateo
* Tomas
* Jakue Alfeorena
* Simon Zelotea
* Juda Tadeo
* Juda Iskariote.

12 gizon aukeratuta, Israel zaharreko 12 leinuak ordezkatu nahi izan zituela uste da. 12 zenbaki sinbolikoa da Biblian, beste askorekin batera (hiru, zazpi, berrogei...).

Juda Iskariote ez beste guztiak Galileakoak ziren, Jesus bezala. Apostolu hauek Jesusen ageriko bizitzan parte hartu zuten, eta beraiekin izan zen Azken Afarian. Iskariotek Jesus saldu zuen Ostegun Santuan, eta heriotzara zigortua izan zela jakitean, damuturik, bere buruaz beste egin zuen. Jesusen piztueraren ondoren apostoluek Matias aukeratu zuten saltzailearen ordezko.

Bibliaren ikuspegi fundamentalistak hiru baldintza jartzen ditu apostolu izateko:

* Jesusek berak aukeratua izatea.
* Jesus pertsonalki ezagutzea.
* Jesusen piztueraren lekuko izatea.

Definizio honek baditu bere zailtasunak. Izan ere, Juda Iskariotek ez zuen Jesus berpiztua ezagutu, nahiz eta Itun Berrian apostolu izena ematen zaion. Bestalde, Matiasek eta Paulok (azken hau "jentilen apostolua" izendatzen da Elizan) ez dakigu Jesusen ageriko bizitza jarraitu zuten edo ez. Itun Berrian beste zenbait kristau ere izendatzen dira apostolu: Bernabe, Timoteo, Silas, Tito, Androniko, Junias... Elizak apostolu izena eman die santu batzuei, besteak beste, Xabierko Frantziskori *Indietako Apostolu* izena ezarri zion.

Ikus, gainera
-------------

* Apostoluen Eginak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q43412
* Commonscat Multimedia: Apostles

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119524741 (data)
* GND: 4002455-6
* LCCN: sh85006053
* NDL: 00571282
* NKC: ph118552
* AAT: 300343837
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q43412
* Commonscat Multimedia: Apostles


| * i
* e
* a
Jesukristoren hamabi apostoluak |
| --- |
| Petri  •  Andres  •  Jakue Nagusia  •  Joan  •  Filipe  •  Bartolome  • TomasMateo  •  Jakue Alfeorena  •  Juda Tadeo  •  Simon Zelotea  •  Juda Iskariote  •  Matias |
**Axonema** zilio eta flageloen barne egiturari deritzo. Oinarrian, mikrotubuluz osaturik dago, eta, mugikortasunari dagokionez, ezinbesteko osagaia da.

Egitura
-------

Axonemaren luzera, zilioetan, mikrometro batzuetakoa baino ez da, flageloetan, milimetro bat baino gehiagoko neurrira hel daitekeen bitartean. Bere diametroa, 0,2 milimetrokoa da. Axonema, zilioen kanpo mintzak inguratzen du. Mintz hau, plasma mintzaren mende dago. Axonemaren osagai guztiak, zilioen jaiotokian daude.

Axonemak, 9 mikrotubulu periferiko pare eta 2 zentral ditu. Pare periferikoetako mikrotubuluak, pixkat etzanda bezala daude. Honela kontuak, mikrotubuluetako bat (A), beti dago axonemaren erdigunetik gertuago bestea baino, (B). A mikrotubulua, txikia da, baina osoa. B mikrotubulua, berriz, A mikrotubulu baino handiagoa da, baina ez da osoa, 3 aurrefilamentu falta baitzaizkio A mikrotubuluaren ondoan duen bere paretan. A mikrotubuluak, 13 aurrefilamentu ditu. B mikrotubuluak, berriz, 10 bakarrik.

Besoak
------

A mikrotubuluak dineinaz osaturiko besoak ditu, guztiak norantza berean aurkitzen direnak. Dineina, 10 polipeptido kateren konplexua da, zelula motaren arabera, aldatu egin daitezkeenak. Puxika erako buru bikoitz edo hirukoitz batez osaturik dago. Buru hau, ATP bidez, ondoko pareko B mikrotubuluari lotu daiteke. Azkenik, bere A mikrotubulura denbora guztian lotuta aurkitzen duen txorten luzeago bat ere badu.

Nexinak mikrotubuluen pare periferikoak euren artean konektatzen ditu. Konexio erradialak, pare periferikoetako A mikrotubuluak, mikrotubulu zentralak inguratzen dituen proteina "*leka*" batekin konektatzen dituen zubiak dira. Zubi hauek buru edo konkor batean amaitzen dira.

Zilio eta flageloen mugimendua, ATPren mende dago.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q792605
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D054468

 |

* Wd Datuak: Q792605
**Torre delle ore** (baita ere **Torre dell'Orologio** edo ***Tor dell'òre*** bertako dialektoan, euskaraz **Orduen** edo **Erlojuaren Dorrea**) Lucca hiriko Erdi Aroko dorre ugarien artean altuena da (gaur egunera iraun dutenen artean). Erdi Aroko Toscanan hirietan ugalde ziren dorre altuen adibide bat da. Via Fillungo eta Via dell'Arancio kaleen kantoian kokatzen da, 50 metroko altuerarekin. Barrutik, 207 mailako eskailera dauka, egurrezkoa. 2015. urtetik irekita dago bisitetara.

Historia
--------

1390. urtean erabaki zuen Luccako komunak erloju publiko bat izateko dorre hau eraikitzea. Gaur egun duen erlojua 1754. urteko mekanismo bat da, Genevako Louis Simon eta Lucca bertako Sigismondo Caturegli maisuek egina.

Alegia lokala dago Luccan, bertako emakumezko bat, Lucida Mansi, dorrearekin lotu zuena. Mansik deabruari saldu omen zion arima, betiko gazte egoteko, baina trukean 30 urteren buruan arimaz jabetu behar zuen deabruak, elkarren artean hitzartu zutenez. 1623. urteko abuztuaren 23an, 30 urteko epea betetzear zela, dorrera igo zen Mansi erlojua geldiarazteko asmoz, ez zedin epea bete, baina nonbait ez zuen denbora geratzerik lortu eta deabruak arima eraman zion.

Iruditegia
----------

* Erlojuaren Dorrea lehen planoan, eta hiriko dorre ugarietako bat atzerago.Erlojuaren Dorrea lehen planoan, eta hiriko dorre ugarietako bat atzerago.
* Sarbidea, kalean.Sarbidea, kalean.
* Erlojuaren makina.Erlojuaren makina.
* Lucca hiria dorretik ikusia,Lucca hiria dorretik ikusia,

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3995476
* Commonscat Multimedia: Torre dell'Orologio (Lucca)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 3239149619447404010008

 |

* Wd Datuak: Q3995476
* Commonscat Multimedia: Torre dell'Orologio (Lucca)
**Arno Wehling** (Rio de Janeiro, 1947) brasildar historialaria da.

Bizitza
-------

Historiaren teoria eta metodologiako katedraduna da Rio de Janeiroko Unibertsitate Federalean eta Gama Filho Unibertsitatean, eta zuzenbidaren historiako katedraduna Rio de Janeiroko Unibertsitatean. Brasilgo Institutu Historiko eta Geografikoko lehendakaria da, eta Brasil, Espainia, Portugal, Argentina eta Uruguaiko zenbait instituzio akademikotako kide.

Historiaren eta historiografiaren epistemologiari, Brasil kolonialari eta Brasilgo zuzenbidearen historiari buruzko ikerkuntza eta saiakerak idatzi ditu liburu eta argitalpen berezietan. Lanik aipagarrienak ditu *Os níveis da objetividade histórica* (1974, «Objektibotasun historikoaren mailak»), *Administração portuguesa no Brasil, 1777-1808* (1986, «Portugaldar administrazioa Brasilen» 1777-1808 urteetan), *A invenção da história: estudos sobre o historicismo* (1994) eta *Formação do Brasil Colonial* (1994, «Brasil kolonialaren sorrera»).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2017/1/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.


|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Arno Wehling*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8204733
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 19710070
* ISNI: 0000 0001 2099 491X
* BNF: 121164680 (data)
* GND: 1056384506
* LCCN: n87861851
* SUDOC: 029565413
* BIBSYS: 90563254
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 06014/eu\_w\_0100/w0100

 |

* Wd Datuak: Q8204733
***Tractatus Coislinianus*** Antzinako Greziaren eskuizkribua da. Aristotelesen Poetikaren tradizioan (Estagira, Mazedonia, K.a. 384 - Kaltzis, Eubea, K.a. 322) komediaren inguruko teoria zirriborratu zuen.

Historia
--------

**Tractatus** honen jatorriaz ez dakigu asko. Jakin badakigu X. mendean Athos mendian dagoen Laura Handiaren monasterioan zegoela. 1643an Atanasio H-Rhetor-ek Zipretik Seguier de Coislin Frantziako Kantzelerrari bidali zion. Ikasketa klasikoetan espezialista zen J. A. Cramer-ek irakurri zuenean haren edukiarekin zur eta lur gelditu zen; haren ustez Aristoteles testuen komentarista batena zen eta greziarraren poetikan dagoen hutsunea (galdu baitzen) aztertzen zuela. Cramerrek testua 1839an argitaratu zuen. XX. mendean Richard Jankok galdutako *Poetika*ren oharrak izan daitezkeela aldarrikatu du baita ere. Nesselrath ikerlariak, bestetik, geroago egindako lana dela defenditu du, ziur Aristotelesen jarraitzaile batena, esaterako Teofrasto.

Eskuizkribua gaur egun Parisko Bibliothèque Nationalean dago gordeta, "Coislinianus 120" izenarekin.

Edukia
------

*Tractatus* liburuak zera dio: komediak barrea eta plazerra sorarazten du, beraz, emozioen depurazioa eragiten du, katarsia. Zentzu horretan Aristotelesen *Poetika*ren teoria jarraitzen du. Ondoren, barrea eragiteko erabil daitezkeen moduak azaltzen ditu eta katarsia nola eragin behar den.

Umberto Eco
-----------

Bere eleberri ospetsuena, *Il nome della rosa*, Aristotelesn galdutako testu horri buruzkoa da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .

Kanpo loturak
-------------

* **(Ingelesez)**:Lane Cooperren bertsioa.
* **(Gaztelaniaz)**:CICen artikulua, Lane Cooperren itzulpena.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q476838
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q476838
Ekonomian, herrialde bateko **banku zentrala** da moneta sistema kontrolatu eta finantza sistema erregulatzen duen erakunde zentralizatua. Zehatzago, ondorengo eginkizunak ditu besteak beste: herrialdearen dibisa eta urre-erreserbak gorde, dirua jaulki, beste bankuen funtzionamenduari buruzko arauak ezarri eta bankuei dirua mailegatzea.

Interes tasak bankuei egindako maileguen bitartez kontrolatzen dituzte, bankuek aldi berean bezero partikularrei emango dizkieten maileguen interesa ere finkatuko duena. Moneta eskaintza diru jaulkipen eta bankuek gordailu guztietatik eduki behar duten diruaren zenbatekoa edo kutxa-koefizientearen bitartez kontrolatzen dute, besteak beste. Estatuarekiko askotariko harremanak izan dituzte historian.

Banku zentraletako jarduerak eta erantzukizunak
-----------------------------------------------

Brasileko banku zentralaren egoitza. Brasilia, Brasil.
Banku zentralaren funtzioak honakoak izan daitezke:

* Diru politikak aplikatzea.
* Interes tasa ofizialak finkatuz eta politika mekanismoen bitartez, herrialde bateko inflazioa eta truke-tasa kontrolatzeko erabiltzen da.
* Nazioaren diru hornikuntza osoa kontrolatzea.
* Gobernuko bankari eta bankuen bankaria ("azken baliabide emailea")
* Herrialdeko dibisa, urrezko erreserben kudeaketa eta estatuaren bonuak.
* Banku sektorea arautu eta gainbegiratzea.

Ikus, ere bai
-------------

* Ingalaterrako Bankua
* Estatu Batuetako Lehenengo Bankua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q66344
* Commonscat Multimedia: Central banks

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 13319216d (data)
* GND: 4042669-5
* LCCN: sh85011647
* NDL: 00573919
* NKC: ph203884
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 013746
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q66344
* Commonscat Multimedia: Central banks
Banku-kontuek paperezko libreta edo liburukiak izan ditzakete euskarri
**Banku-kontu** bat finantza-kontu bat da, banku batek bezero batentzat mantentzen duena. Banku-kontua izan liteke gordailu kontu bat, kontu korronte bat edo finantza-erakunde batek eskainitako beste edozein kontu mota, eta bezeroak finantza erakundeari gordailutan eman (edo mailegutan hartu) dizkion funtsen berri ematen du.

Epe batean banku-kontu batean gertatu diren finantza eragiketen berri ematen dio bezeroari bankuak banku-estraktu edo laburpen batean. Horren bidez, uneoro bezeroak finantza-erakundearekiko duen posizio-balantzea agertzen da; ohikoan, baina ez beti, herrialdean onartua den txanponean neurtua.

Herrialde bakoitzak legez zehazten du zenbat banku-kontu ireki eta erabili daitezken; kontuok nork eta nola ireki ditzaken, titularrak nola identifikatu daitezken, gordailuak nola egin, dirua ateratzeko mugak eta abar. Herrialde gehienetan 18 urtekoa da banku kontu bat izateko adin muga, zenbaitetan 16 urtekoa den arren. Gazteagoek guraso edo tutore baten eskutik izan dezakete kontu bat.

Kontu egitura
-------------

Banku-kontuek balantze positiboa edo kreditukoa izan dezakete (hartzekodun), finantza erakundeak bezeroari dirua zor dionean; edo balantze negatibo edo debitukoa (zordun), bezeroak finantza erakundeari dirua zor dionean.

Oro har, gordailu kontuak izaten dira bezeroak dirua gordetzeko asmoz eratzen direnak, alegia, bankuak bezeroari dirua gorde diezaion, eta bankua bezeroarekin zordun izango duena.

Beste kontu batzuk, orokorrean bezeroak zorrak manten ditzan irekitzen dira, mailegu-kontu gisa. Hauek, tarteka, gordailu-kontu ere bihur daitezke, duten saldo garbi edo balantzearen arabera.

Kontu batzuk, duten balantzearen arabera baino, funtzioaren arabera ere sailkatzen dira: kontu korronteak, kasu, eguneroko ordainketa eta kobrantza arruntak egiteko erabiltzen dira. Aurrezki-kontuak, berriz, bezeroaren aurrezkiak gordetzeko asmoa izaten dute eta hortaz balantze positiboa izan ohi dute (bezeroaren alde, bankua zordun delarik).

Finantza-erakunde ezberdinek izen komertzial ezberdinekin izenda ditzakete bezeroei eskaintzen zaizkien kontu mota ezberdinak.

* Gordailua
	+ Transakzio kontua
		- Txeke kontua
		- Kontu korrontea
	+ Pertsonala

* Aurrezkia
	+ Eperako gordailua / Gordailu finkoa

* Bestelako kontuak
	+ Mailegu-kontuak
	+ *Low-cost*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q676459
* **Identifikadoreak**
* GND: 4004464-6
* LCCN: sh85011555
* NKC: ph139174
* NARA: 10641325

 |

* Wd Datuak: Q676459
**Towada aintzira** (japonieraz: 十和田湖, *Towada-ko*?)
 Honshu uharteko Tohoku eskualdearen iparraldean dagoen aintzira ezaguna da, sumendi baten kraterrean eratu dena. Towada-Hachimantai Parke Nazionalaren barnean dago.

Geografia
---------

Akita eta Aomori prefeturen arteko mugan dago. 61'1 km²-ko azalerarekin Japoniako 12. laku handiena da, eta sakonera handiak kolore urdin bizia ematen diote.

Itxura zirkularra dauka eta hegoaldean bi penintsula txiki ditu. Aintziratik Oirase ibaia ateratzen da.

Historia
--------

Duela 55.000, 25.000 eta 13.000 urte izandako sumendi erupzio handiek bi krater eratu zituzten baina duela 5.400 urte hauetako bat erori egin zen, gaur egun aintzira dagoen zuloa osatuz. Azken erupzioa k.o. 915 urtekoa da.

XIX mendera arte erabat isolatua egon zen aintzira. Nambu leinuak Oirase ibaia bere landak ureztatzeko desbideratu nahi zuenez aintziraren inguruko lurrak hartu zituen.

1927an Japoniako zortzi ikuspegi ederrenen artean sartu zuten eta ordutik turismogune handia da.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
* Santutegia.Santutegia.

Ikus, gainera
-------------

* Towada-Hachimantai Parke Nazionala

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1196132
* Commonscat Multimedia: Lake Towada

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 231145542473696641104
* LCCN: sh85136285
* NDL: 00636777
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 253938

 |

* Wd Datuak: Q1196132
* Commonscat Multimedia: Lake Towada
**Balmasedako gudua** Espainiako Independentzia Gerrako gudua izan zen, 1808ko azaroaren 6an gertatua. Lefebvre mariskalak azaroaren 2an Bilbo hartu ondoren, Napoleon Bonaparte berak *Grande Armée*ren operazioak zuzendu zituen. Joaquín Blake jeneralak, Zornotzan Lefebvrek menderatua izan ondoren, atzera-egitea eten eta bere bila zetorren Victor mariskalak zuzendutako frantziar armada aurre egin zuen. Blakek garaipen taktiko txikia lortu zuen, gerraren hasieran azkena izan zena.

Aurrekariak
-----------

Bilbo hartu ondoren, Lefebvre mariskalak Zornotzan presazko eraso bat egin zuen Reinosatik zetozen espainiar gudarosteak geldiarazteko. Frantziarrek menderatua izan zen arren, Blakek galera handirik gabe atzera egin zuen. Napoleon, bere etorrera prestatzen ari zela, Lefebvrerekin haserretu eta Victor mariskalari, erretagoardian Bessièresen Bigarren Armada Gorputzaren laguntza zuena, Blakeren atzera egitea etetea agindu zion, horrela Burgoserako bidean mendebaldeko hegala libre izango zuen.

Gudua
-----

Blakek Lefebvrek edo Victorrek atzeman ezin zuten atzera egite arina ziplo eten eta azaroaren 6an Vilatte jeneralaren dibisioa eraso zuen. Hau frantziar armadaren abangoardia zen eta frantziarrek 400 hildako jasateaz gain, fusil asko eta artilleria-pieza bat galdu zituzten.

Ondorioak
---------

Espainiar garaipena ez zuen Napoleon haserrearaztea beste ondoriorik izan. Izan ere, korsikarrak bere mariskalak "monjeek zuzendurik lapurren armada" batez menderatuak izan zirela uste zuen. Laster Victorrek Blakeri berriro atzera egitera behartu zion eta azaroaren 11n Espinosa de los Monterosen mendean hartu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Smith, Digby.  (1998). *The Napoleonic Wars Data Book.*  Londres: Greenhill, 268–269 or. ISBN 1-85367-276-9..
2. ↑   Calluela Fernández, José Gregorio; Gallego Palomares, José Ángel.  (2008). *La Guerra de la Independencia. Historia bélica. Pueblo y nación en España (1808-1814).*  Salamanca: Ediciones Universidad de Salamanca, 162-163 or. ISBN 978-84-7800-334-1..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2890301
* Commonscat Multimedia: Battle of Valmaseda

---

 |

* Wd Datuak: Q2890301
* Commonscat Multimedia: Battle of Valmaseda
Judutegitik gertu zegoen Zubi Zaharra.
**Balmasedako juduen kanporatzea** 1483an izan zen. Herriko kontzejuak, ordenantza baten bidez, juduak bertan auzotzea eta balmasedarrekin ezkontzea debekatu zien juduei. Juduak mende bat lehenago iritsi ziren herrira eta Kale Zaharreko hamahiru etxetan bizi ziren. Balmasedak 1.000 biztanle inguru zituen orduan eta juduak 50 bat ziren. Ez dirudi kopuru handia, baina XV. mendearen erdialdean Balmasedakoa euskal lurraldeko bigarren judutegi garrantzitsuena zen, Gasteizkoaren ondoren.

Handik hiru urtera, 1486ko urtarrilean, juduek debekuei muzin egin izana aitzakia, kontzejuak haiek herritik botatzea erabaki zuen eta, hainbat gizon armatuk, Pedro Sanchez Terreros alkatea buru, indarrez betearazi zuten erabakia. Juduek ihes egin zuten eta gehienek Villasana de Mena (Burgos) herrian hartu zuten babesa. Urte berean Gernikako Batzarrean gaia eztabaidatu zuten, eta Haron juduen ordezkariak juduak Balmasedatik "betirako urruntzea" onartu zuen, ziurrenik une horretan beste aukerarik ez zuelako.

Baina juduek Errege-erregina Katolikoengana ere jo zuten konponbide eske, eta haien erantzuna 1488an jaso zuten. Gutun bat bidali zioten herriko kontzejuari, juduak atzera bertan onar zitzan eskatuz. Errege-auzitegiak, gainera, bitartekari bat izendatu zuen eskaera betetzeko: Lope García de Chinchilla lizentziatua.

Balmasedarrek ez zieten itzultzeko baimenik eman, baina, gutxienez, negoziatzeko prest agertu ziren. Eta, azkenean, itxuraz Chinchillaren ahaleginei esker, juduek Balmasedan zituzten ondasunak tasatzea eta ezarritako balio horiek ordura arteko jabeei dirutan ordaintzea adostu zuten. Horrenbestez, juduak Balmasedatik egotzi zituzten, baina behintzat ez zituzten esku hutsik bota, Errege-erregina Katolikoen bitartekaritzari esker.

Kontua da handik lau urtera agintari berberek, Elisabet I.a Gaztelakoak eta Fernando II.a Aragoikoak, erresumako judu guztiak egoztea erabaki zutela. 1492ko martxoaren 31n Granadako ediktua sinatu zuten eta maiatzaren lehenean jarri zen indarrean. Eta ez zen negoziaziorik izan: juduek inolako ondasunik eta eskubiderik gabe alde egin behar izan zuten.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   Irazustabarrena, Nagore.  (2017-12-17). «Balmasedako juduentzat gaitz erdi» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65216640

 |

* Wd Datuak: Q65216640
Bi sadhu Kathmandun
Hinduismoan, *sādhu* bat (sanskritoz: साधु, *sādhu*, "ona, pertsona ona, santua") pertsona santu edo aszetiko bat da. *Sādhu* gehienak *yogi*ak dira, baina *yogi* guztiak ez dira *sādhu*ak. *Sādhu* baten helburu bakarra bizitzan mokṣa edo *askatzea* lortzea da, bizitzaren etapak edo *aśrama*ren laugarren eta azken helburua. Horretarako meditazioa eta brahmanaren kontenplazioa egiten dute. Askotan azafran koloreko arropak daramatzate, *sanyāsa* edo errenuntzia adierazten. Bizitzeko modu hau gizon zein emakumeek egiten dute, baina emakumeentzat ***sādhvī*** hitza (साध्वी) erabiltzen da. 2014an emakumez bakarrik ostutako sadhu talde bat edo *akhada* bat sortu zen lehen aldiz.

Galeria
-------

* Sadhu
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

* "Sadhuak. Indian santu", Naiz.eus, 2022/03/07.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q654776
* Commonscat Multimedia: Sadhus

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85116424
* NKC: ph586848
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q654776
* Commonscat Multimedia: Sadhus
**Assumpta Aierdi** **Olaizola** (Donostia, Gipuzkoa, 1972) ekintzaile soziala da.

Biografia
---------

### Formakuntza

Assumptaren formakuntzak historia garaikidea, soziologia eta feminismoak bateratzen ditu;  honez gain esperientzia profesionaletik eta militantziatik bai garapenerako kooperazioan bai eraldaketa sozialerako hezkuntzan ere formakuntza jarraitua du.

### Lan ibilbidea

Asiako Hegoekialdean UNESCO-n eta UNICEF-en lan egin ondoren, Euskal Herrian hainbat urtez elikadura burujabetzaren alde egin du lan. Emaus Fundazio Sozialeko hezkuntza eta intzidentzia arduraduna ere izan da, argitalpenak eta formazio eta partaidetzako prozesuak diseinatu eta koordinatu ditu, hezkuntza, ekonomia solidarioa, bidezko merkataritza eta kontsumo arduratsuaren eremuetako eragile ezberdinekin.

Maider Sagredorekin batera, Sorginlore sortu zuen 2018an. Sorginloretik aholkularitza, formakuntza eta dinamizazioa eskaintzen dute metodologia praktikoen bidez. 2023ko martxoan Nortasuna Sarean jardunaldian parte hartu zuen Donostiako San Telmo Museoan. *Komunikazio parekidearen miopiak* aztertze aldera.

Aniztasuna eta generoa lantzen dituzte ikastaroetan. Herri hezkuntzan eta pedagogia feministan oinarritzen dira Bizipenei balioa eman, eta horietatik abiatzen dira eraldaketa egiteko.

> *Bide eraldatzaileak helmugan* 
> 
> 

### Ekimenak

* *Emakumeen indarra.*

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    Urkizu, Urtzi. ««Kultura parte-hartzaileak dira bide eraldatzaileak»» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2023-03-22).
2. ↑   «Assumpta Ayerdi Olaizola | Tabakalera» *www.tabakalera.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-03-22).
3. ↑     *Elkarrizketa: Assumpta Aierdi.*  (Noiz kontsultatua: 2023-03-22).
4. ↑     *Assumpta Ayerdi: "Sare lana etengabeko ikaskuntza eta eraikitze kolektibo bat da" – UEU365.*  (Noiz kontsultatua: 2023-03-22).
5. ↑     *Emakumeen indarra: vivencias e imaginario en tiempos de covid – Sorginlore.*  (Noiz kontsultatua: 2023-03-22).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q117254861

 |

* Wd Datuak: Q117254861
Trastamara etxearen armarria.
**Trastamara** Gaztelan jatorria zuen Erdi Aroko errege-etxea izan zen, Gaztela (1369-1504), Aragoi (1412-1516), Nafarroa (1425-1479) eta Napoli (1458-1501) erresumetan nagusitutakoa. Leinua Borgoina etxearen adarra zen eta Trastamara konderritik hartzen du izena. Lehendabiziko erregea Henrike II.a Gaztelakoa (1369 – 1379) izan zen, Petri I.a Gaztelakoa sasi-anaia ordezkatu zuena.

Trastamarakoak Aragoiko errege bihurtu ziren, Caspeko Itunari (1412) esker, Martin I.a Aragoikoa 1410ean hil zenean adostua. Leinuaren azken erregea Fernando II.a Aragoikoa izan izan zen. Haren biloba Karlos V.ak, Habsburgo etxeak, ordezkatu zituen Trastamara leinukoak.

Bibliografia
------------

* Julio Valdeon Luque: *Los Trastámaras*. Madrid, Temas de Hoy argitaletxea, 2001. ISBN 84-8460-129-3.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q269876
* Commonscat Multimedia: House of Trastámara

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315088458
* BNE: XX1140478
* LCCN: sh94004939
* NKC: jo20191051082
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 12404
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q269876
* Commonscat Multimedia: House of Trastámara
**Tony Berlant** (New York, AEB, 1941 -) estatubatuar artista da.

Biografia
---------

UCLA Unibertsitatean egin zituen ikasketak. 1963an lortu zuen Margolaritzako master-titulua, eta, hurrengo urtean, Eskulturakoa. Ikasle-garaian, collageak egiteko zaletasuna erakutsi zuen. Veneziara aldatu zen, eta han ari zela aurkitu zuen bere karrera ezaugarritu zuen materiala, metala, hain zuzen ere. Harrezkero, eztainua erabiltzen du piezak eraikitzeko, koloreen arabera ordenaturiko pilak osatuz. Berlanten iritzian, zoragarria da bazter utzitako materialak bildu, eta haiek erabiliz bitxiak egitea. Ez ditu piezak margotzen eta eraldatzen, baina egin ahal dituen aldaketa gehienak egiten ditu gainerakoan, materialek haien jatorria adierazi ordez zerbait berria osa dezaten, beste zerbait izan daitezen.

Bestalde, eta haurretatik bildumazale amorratua izaki, navajoen oihalen bilduma bikaina osatu du. Haren ustez, benetako bitxiak izatez gainera, egileen sinesmenak, bizimodua eta abar islatzen dituzte. 1980az gero, zenbait obra publiko handi egin ditu, Los Angelesko metrorako, San Franciscoko aireporturako eta Minneapolisko Arte Instituturako, besteak beste.

Berlanten obrak Estatu Batuetako hainbat museotan eta galeriatan izan dira ikusgai.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** LA Louver galeriako Tony Berlanten atala

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268066
* Commonscat Multimedia: Tony Berlant

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 59973060
* ISNI: 0000 0004 0157 6386
* GND: 122735587
* LCCN: n89604401
* SUDOC: 081824904
* ULAN: 500014510
* BIBSYS: 90138450
* RKD: 103559
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00942/eu\_b\_2506/b2506

 |

* Wd Datuak: Q12268066
* Commonscat Multimedia: Tony Berlant
**Tobiasen liburua** (hebreeraz טוביה *Tobiah* "Yahweh ona da") Itun Zaharreko liburu deuterokanonikoa da. Arameraz idatzita dago, K. a. IV. edo III. mendean, eta Tobiasen historia kontatzen du. Ezkontzari, familiari, hildakoekiko betebeharrei eta abarren erabilerari buruzko ikasgaiak jasotzen ditu.

Protestanteek apokrifotzat jotzen dute, Tanajen inoiz ez dutelako sartu eta antzinako judaismoan kanonikoa ez delako. Hala ere, greziar-hebrear Biblian (Septuaginta) eta Itsaso Hileko Eskuizkribuen aramera eta hebreerazko pasarteetan dago.

Argumentua
----------

Tobias Itun Zaharreko bi pertsonaiaren izena da, aita eta semea. Neftali tribuko juduak ziren. Niniven erbesteraturik zela, aita itsutu zen eta semea Media lurraldera bidali zuen. Azarias izeneko ezezagun batek Ekbatanara eraman zuen Tobias gaztea eta han Sararekin ezkondu zen. Ninibera itzulirik, Azariasek aitaren itsutasuna nola sendatu erakutsi zion. Azarias hori Rafael goiaingerua omen zen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2012-12-1 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
**Triglav**, 2.864 metroko altuerarekin, Esloveniako mendi garaiena da, eta Juliotar Alpeetako altuena ere bai. Jugoslavia guztiko gailurra ere izan zen. Esloveniako sinbolo nagusietakoa da eta, horren ondorioz, herrialdeko armarrian ageri da.

Izena
-----

Triglav mendia Esloveniako armarrian.
Historian zehar hainbat izen izan ditu; *Ocra mons* (1567), *Krma* (XVII mendean)... Adolf Gstirner mendizale alemaniarrak dioenez, Triglav izena lehen aldiz 1452an azaldu zen, *Treglau* idatzita.

Izena Tri-golvъ hitz konposatutik dator eta "hiru tontor" esan nahi du.

Historia
--------

1778an Sigmund Zois industriagizonak bultzaturiko espedizio batek lortu zuen lehen aldiz mendia igotzea. Štefan Rožič ehiztariak eta Luka Korošec eta Matevž Kos meatzariek gailurra zapaltzea lortu omen zuten. 1808an, Valentin Stanič-ek mendia lehen aldiz neurtu zuen.

1981, urtean Triglav Parke Nazionala eratu zen. Hainbat zabalkuntza izan ditu eta egun 880 km² hartzen ditu.

Tontorra
--------

Tontorrean Aljaž dorrea dago, triangulazio funtzioaz gain, tximistorratz gisa ere jokatzen duena. Jakob Aljaž mendizalearen omenez jarri zitzaion izena, berak 1895ean eraiki baitzuen. Tontorretik 55 metro beherako Stanič aterpea dago, hori ere Aljažek aginduz egina. Valentin Stanič-en izena jarri zitzaion.

Glaziarra
---------

Tontorraren azpiko eremu karstifikatuaren gainean Triglav glaziarra (*Triglavski ledenik*) zabaltzen da. XIX mendean 40 hektarea hartzen zituen baina 1946rako 15 hektareatara txikituta zegoen. Egun 1 eta 3 hektarea artean dauka.

Iruditegia
----------

* Juliotar Alpeak, ezkerrean Triglav.Juliotar Alpeak, ezkerrean Triglav.
* Vogel-etik ikusita.Vogel-etik ikusita.
* Iparraldeko ikuspegia.Iparraldeko ikuspegia.
* Aljaž dorrea.Aljaž dorrea.
* Triglav glaziarra 2002an.Triglav glaziarra 2002an.

Ikus, gainera
-------------

* Juliotar Alpeak
* Triglav Parke Nazionala

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1024
* Commonscat Multimedia: Triglav

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 241847396
* GND: 4402445-9
* NKC: ge315160
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1024
* Commonscat Multimedia: Triglav
**Arniston House** Eskoziako Temple herrian dagoen jauregia da, Midlothian eskualdean. Edinburgh hiriburutik 17 kilometro hego-ekialdera. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

Historia
--------

Erdi Aroan Arniston ehizalekua zen eta ondoren Tenpluko ordeneko zaldunek eskuratu zuten eta Temple herria sortu zuten.

1571ean Dundas familiak eskuratu zuen eta James Dundasek etxalde bat eraiki zuen 1620an. Honen biloba zen Robert Dundas legegilea eta politikaria izan zen eta 1726an etxea handitu eta jauregi bihurtu zuen baina diru arazoen erruz 1753 arte ez ziren lanak amaitu. William Adam eta Thomas White-k diseinatu zuten inguruko parkea XVIII mendean zehar. 1872an sarrerako areto berria eraiki zen.

Dundas familiaren esku izaten jarraitzen du jauregiak.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4794850
* Commonscat Multimedia: Arniston House

---

 |

* Wd Datuak: Q4794850
* Commonscat Multimedia: Arniston House
**Tella** Tella-Sin udalerriaren burua da, Sobrarbe lurraldean, Huescako probintzian, Aragoian (Espainian). Bielsa haranaren gaineko gailur batean kokatuta, Ordesa eta Perdidoko Parke Nazionalatik gertu dago. Sorginen tradizio handia du. Tella Bielsatik 24 kilometrotara dago.

Demografia
----------

Gizakiaren presentzia aurrehistoriatik dator; horrela adierazten dute inguruan aurki diren aztarnak. XV. mendean 22 su zituen baina XX mendean biztanleria asko jaitsi da. 1992an 12 biztanle zituen. 2008an 21 zituen zentsuaren arabera.

Monumentuak
-----------

* Trikuharri megalitikoa, Pirinioetako onenetariko bat.
* San Martin eliza, XVI. mendekoa.
* San Joan eta San Pablo baseliza, XI. mendekoa.
* Virgen de la Peña baseliza, XIII. mendekoa.
* Virgen de Fajanillas baseliza, XVI. mendekoa.

Sorginak
--------

Sobrarbe lurraldearen tradizioan Tellan sorginen presentzia ohikoa izan da. Toponimian ere sorginak oso presente daude. Herrian ere badago sorginei eskainitako dantza berezi bat, Danza d’as Bruxas. Hori gutxi izango balitz, gaur egun herrian sorgineei eskainitako etxe-museoa dago, Casa de la Bruja museoa (Sorginaren Etxearen museoa) alegia.

Iruditegia
----------

* Tellako trikuharria.Tellako trikuharria.
* Herriko etxeak.Herriko etxeak.
* San Joan eta San Pablo baseliza.San Joan eta San Pablo baseliza.
* San Martin eliza.San Martin eliza.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Historia de Aragón*, La Esfera de los Libros, Madril, 2008, 219 or. ISBN 978-84-9734-722-8.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Bideoa Youtuben.
* **(Gaztelaniaz)**:Informazio turistikoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6140821
* Commonscat Multimedia: Tella (Huesca)

---

 |

* Wd Datuak: Q6140821
* Commonscat Multimedia: Tella (Huesca)
**Tell al-Rimah** Niniveko probintzian (Irak) dagoen asentamendu arkeologikoa da. Tell hau, Mosul eta antzinako Niniveko probintziatik mendebalderantz 80 kilometrora dago, Sinjar eskualdean. Lehen, Karana edo Qattara deitzen zuten. Eskualdeak Seton Lloydek 1938an indusketatu zuen.

Tell al-Rimah aztarnategia 1964tik 1971ra aztertu zuen Irakeko Arkeologia Eskola Britaniarrak. Bigarren milurtekoaren hasierako tenplua, eta jauregi handiak induskatu ziren, baita Neoasiriar eraikin bat ere. Tell al-Rimah hirugarren milurtekoko adreiluzko gangagatik ere ezaguna da.

Aztarnategiak, bigarren milurtekoan eta Neoasiriar garaiaren artean protagonismo handiena lortu zuten. Bigarren milurtekoko jarduera Babilonia Zaharra eta Mitanni garaietan gertatu zen.

Mari garaikideko taberna zaharrak topatu zituzten, baita beste objektu batzuk ere. Aurkitu den artefaktu aipagarriena, Adad-nirari III.aren izarra izan zen. Israelen errege goiztiar bat egon zen eta izen horrekin batera Samaria eskualdeko lehen aipamen kuneiformea idatzi zuten.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q195286
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 236114873
* **Lekuak**
* TGN: 7032687

 |

* Wd Datuak: Q195286
**Tello oinetako denda** Donostiako komertzio historikoa da, orain irekita nahiz eta bere kokagune aldatua izan. 1903an ireki zen "Calzados Tello" fabrika hasieran, gero denda etorriko zen.

Historia
--------

Negozioaren sortzailea Miguel Tello izan zen. Fabrikarekin batera izen bereko denda ireki zuen. Urtetan hiriko denda garrantzitsuenetariko bat izan zen. 1919an lantegi horretan greba esanguratsua eman zen. Soldatak igotzeko eskatu zuten bertako langileek, guztiak emakumeak. Migel Tellok haien eskaerei muzin egin zien eta greba gogortzen joan zen. Tailerretan lau emakume lanean geldituak ziren eta beste emakumeek greba egiteko eskatzera joan ziren. Polizia agertu zen eta bi emakume atxilotzeari ekin zioten. Grabalariek aurre egin zieten eta, azkenean, langile bat zauritu zuten poliziek, beste bat atxilotuz. Errepresioa salatzeko manifestazio handi bat egin zen. 2.000 pertsona inguru bildu ziren eta aurrean zapata lantegiko emakumeak jarri ziren, Gobernu Zibilaraino joanez (garai hartan Okendo kalean zegoen). Presioari esker atxilotua askatu zuten. Gau berean emakume talde bat poliziaren etxera joan zen eta bertako kristalak hautsi zituzten. Azkenak Tellok akordioa onartu zuen eta greba bertan-behera gelditu zen.

1920an, fabrika zegoen lekuan, Urbieta eta San Martzial kaleen izkinan, lantegia zegoen tokian, denda ireki zuen, lantegia Amarako Arroka kalera eramanez. Aldameneko etxea ere Tellorena zen eta bertan langile batzuk bizi ziren. Urte luzeetan abandonatuta, lantegiaren eraikina 2013an bota zuten, San Bartolome inguruko berrurbanizazioa aurrera eramateko. Denda, bestetik, kokapen desberdinak ezagutu zituen: Urbieta kalean, San Martin kalean Arroka kalean, eta, azkenean, gaur egun, Hondarribia kalean. Egun, Tello familiaren laugarren familiak denda gestionatzen du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* "Lau belaunaldi zapatak saltzen", Peru Iparragirreren artikulua *Hirutxuloko Hitza*n, 2020/11/20an.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109331557

 |

* Wd Datuak: Q109331557
**Teller konderria** (ingelesez: *Teller County*) Coloradoko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Cripple Creek da. 2010eko zentsuaren arabera 23.350 biztanle zituen, Teller kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Teller konderriak 1.447,71 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,94 ura dira. Beste 1.442,77 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,06 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 23.350 pertsonetatik 22.442 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.294 dira. 104 beltzak edo afroamerikarrak. 167 amerikar natiboak ziren eta 20 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 155 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 15 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 447 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q312746
* Commonscat Multimedia: Teller County, Colorado

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143074825
* LCCN: n81042071
* **Lekuak**
* OSM: 1411331
* TGN: 2000251

 |

* Wd Datuak: Q312746
* Commonscat Multimedia: Teller County, Colorado
OpenOffice.org Impress.
**Aurkezpen programa** edo **diapositiben aurkezpen programa** informazioa aurkezteko software paketea da, diapositiba batzuen bidez normalean. Funtzio asko izaten dituzte gaur egungo paketeek; hala nola, testua editatzeko aukera, testua maketatzekoa, irudiak, grafikoak, estekak, audioak eta bideoak txertatzeko aukera. Edukiak modu automatikoan erakusteko aukera ere eskaintzen dute. Laburpenak, eskemak, irudiak, grafikoak, testuak, bideoak eta audioak nahas daitezke proiektu bakar batean software pakete hauekin.

Software paketeak
-----------------

* Impress, OpenOffice.org multzokoa.
* Microsoft PowerPoint.
* Keynote (Apple).

Interneten bidezko aurkezpenak
------------------------------

* Adobe Flash

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** OpenOffice.org proiektuaren webgunea.
* OpenOffice.org euskaraz deskargatzeko.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2115026
* Commonscat Multimedia: Presentation software

---

 |

* Wd Datuak: Q2115026
* Commonscat Multimedia: Presentation software
**Aurkintza** da toki-izen batek izendatzen duen leku, paraje edo inguru geografiko ohikoan txiki eta ez oso zehaztua.

Euskal Onomastikaren Datutegiak (EODA) zehazten dituen euskarazko toponimo asko, toponimia txikia oro har, aurkintza gisa sailkatzen ditu Euskaltzaindiak. Esate baterako, *Zubizabal* izenarekin, EODAn topatzen ditugu bi etxola, bi zubi eta bi aurkintza, bi hauek Nafarroan (Beran eta Gartzainen), baina egon litezke beste batzuk ere; hain zuzen ere esan dezakegu Zalduondon badela Zubizabal izeneko aurkintza bat, izendatzen dituena, auzo bat, kale bat guruztoki bat eta zubi bat (zubitik hartzen du izena tokiak, bistan denez).

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Fundazioa, Elhuyar. «aurkintza» *Elhuyar Hiztegia* (Noiz kontsultatua: 2021-12-11).
2. ↑   «EODA - Bilaketa - EODA» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-12-11).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q98929991

 |

* Wd Datuak: Q98929991
**The Curse** ala **The Farm** (euskaraz *Madarikazioa* ala *Baserria*) 1987ko David Keith estatubatuar aktore eta zinema zuzendariak zuzendutako beldurrezko film bat da. H. P. Lovecraft idazlearen *The Colour Out of Space* (*Espazio Kanpoko Kolorea*) kontakizun laburrean oinarritua dago. Wil Wheaton, Claude Akins, Malcolm Danare, Cooper Huckabee eta John Schneider aktoreek antzeztu zuten.

Europan ekoitzitako hainbat "jarraipen" izan zituen: *Curse II: The Bite* (1989), *Curse III: Blood Sacrifice* (1991) eta *Curse IV: The Ultimate Sacrifice* (1993), bahiz eta elkarren artean izenburuan bakarrik zerikusia izan.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

AEB, Tennessee. Zach Hayes (Wil Wheaton) nerabearentzat Frances (Kathleen Jordon Gregory) amaren baserrian bizitzea ordu luze eta nekarragietan amaigabe lan latz egitean datza, gainera Cyrus (Malcolm Danare) aitaorde haserrekoi eta fanatiko erlijiotsuak familian etengabe eztabaida eta liskar bortitzak eragiten ditu.

Gau batez, espaziotik meteorito bat jauzi eta baserriaren sagardietan eroriko da, Crane familiaren bizimodua modu beldurgarri batez goitik behera aldatuz. Meteoritoak baserriko ura kutsatu eta Crane familiako senideak pozoitu eta munstruoak bilakatzen hasiko da...

Aktoreak
--------

* Claude Akins: Nathan Crane
* Cooper Huckabee: Allen Forbes doktorea
* John Schneider: Carl Willis
* Malcolm Danare: Cyrus Crane
* Wil Wheaton: Zack Crane
* Amy Wheaton: Alice Crane
* Steve Carlisle: Charlie Davidson
* Kathleen Jordon Gregory: Frances Crane
* Hope North: Esther Forbes
* Steve Davis: Mike

Kanpo estekak
-------------

* IMDBko fitxa irakurgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3822287

 |

* Wd Datuak: Q3822287