recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Pellegrino Turrik** (1765–1828), asmatzaile italiarrak, idazteko makina mekaniko bat asmatu zuen, idazteko lehen makinetako bat, XIX. mendearen hasieran (kontu kontrajarriek 1801, 1806 edo 1808 iradokitzen dute) bere lagun itsu Carolina Fantoni da Fivizzano kondesarentzat.  Ikatz-papera  ere asmatu zuen bere makinari tinta emateko.

Beste bertsio baten arabera, makina 1802an asmatu zuen Fivizzanoko Agostino Fantonik, Labindo poeta italiarraren ilobak, bere ahizpa itsuari laguntzeko; Turrik, berriz, Fantoniren makina hobetu eta ikatz-papera asmatu zuen 1806an.

Makinaz asko ez dakigun arren, kondesak idatzitako gutun batzuek iraun egin dute. Carey Wallaceren *The Blind Contessa's New Machine* 2010eko eleberria bere historian oinarritzen da, nahiz eta kontu erdi-fikziozkoa izan, maitale gisa erretratatzen ditu, nahiz eta bizirik atera diren gutunak ez diren amodio-kontu bati buruzkoak.

Kartak Turriri zuzentzen zaizkio "nire lagun maitea" bezala, eta gailua erabiltzen ikasteak zer aurrerapen izan duen eztabaidatzen dute.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Italian Inventors and their Inventions.*  YourGuideToItaly.com.
2. ↑    *Birth of the modern computer, the keyboard.*  history-computer.com.
3. ↑    *Letter to Pellegrino Turri.*  parisianfields.files.wordpress.com.

Bibliografia
------------

* Adler, Michael H.: The Writing Machine, George Allen and Unwin Ltd, Londres, 1973, 162. or. eta hur.
* Adler, Michael: Old Typewriter from Creed to QWERTY, Schiffer Publishing Ltd. Atglen PA, 1997, 26. or. et seq.

Kanpo estekak
-------------

* Zientziaren historia 2, Italiako Pellegrino Turri
* Polt, Richard. «A Brief History of Typewriters» *The Classic Typewriter Page*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5103878

 |

* Wd Datuak: Q5103878
**Garazi Lizarraga Lertxundi** (Irun, Gipuzkoa, 1989) nutrizionista da. Euskal Herriko Unibertsitatearen Arabako campusean, Gasteizen, egin zituen Elikadurako ikasketak; bai eta master bat ere, haurtzaroa eta ariketa fisikoa gaitzat hartuta.

 Garazi Lizarraga, 2020an.
Bi urtez ostalaritzan aritu ostean, bere kasa hasi zen elikadura zientziari loturiko lanetan, ordu arte ikusi zuenarekin ez baitzuen bat egiten. Jaten denaz gain, nola jaten den ere aztertzen du Lizarragak. Osasunari loturiko Fylab zentroan lan egiten du, Irunen, dietetika, psikologia eta fisioterapia arloko profesionalen talde batean.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    Zapirain, Aitziber.  (2020-03-15). «Garazi Lizarraga Lertxundi: "Nire helburua jendeak elikadura osasuntsu eta orekatua eramaten ikastea da"» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2020-03-16).

Kanpo loturak
-------------

* Garazi Lizarragaren webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q87764594

 |

* Wd Datuak: Q87764594
**Freeborn konderria** (ingelesez: *Freeborn County*) Minnesotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Albert Lea da. 2010eko zentsuaren arabera 31.255 biztanle zituen, Freeborn kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Freeborn konderriak 1.871,06 kilometro koadro ditu. Horietatik 39,72 ura dira. Beste 1.831,35 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 16,7 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 31.255 pertsonetatik 30.451 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.750 dira. 200 beltzak edo afroamerikarrak. 55 amerikar natiboak ziren eta 10 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 232 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 17 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 290 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491144
* Commonscat Multimedia: Freeborn County, Minnesota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 136041324
* ISNI: 0000 0004 0429 9409
* LCCN: n80090610
* NARA: 10039627
* **Lekuak**
* OSM: 1792985
* TGN: 2001022

 |

* Wd Datuak: Q491144
* Commonscat Multimedia: Freeborn County, Minnesota
Malang Diedhiou arbitroa 2018ko Munduko Kopako partida batean
Futbol kirolean, **arbitroa** partida batean Joko arauak interpretatzeaz eta betearazteaz arduratzen den pertsona da. Arbitroa da jokoarekin lotutako gertakari guztien gaineko erabakiak hartzeko azken agintaria, eta partida batean jokoa hasi eta gelditzeko eta jokalarien eta entrenatzaileen aurkako diziplina-neurriak ezartzeko eskumena duen partidako pertsona da.

Joko-maila gehienetan arbitroari bi arbitro laguntzailek (marrazainak) laguntzen diote, eta arbitroari aholkatzen diote baloia joko-eremutik irteten den ala ez eta Jokoaren Araubideen arau-hausteak arbitroaren ikuspuntutik kanpo gertatzen diren. Egitateko edozein erabakiri buruzko azken erabakia arbitro laguntzaile bat baliogabetzeko eskumena duen arbitroari dagokio. Joko-maila altuagoetan, taldearen arlo teknikoak gainbegiratzen dituen eta arbitroari administrazio-zereginetan laguntzen dion laugarren arbitro batek ere lagundu ahal izango dio arbitroari, eta, maila gorenetan, arbitro-laguntzaile osagarriak eta/edo bideo-epaile laguntzaileak. Arbitroak eta beste joko-ofizialak bere kide diren erakunde nazionalek lizentziatuak eta entrenatuak dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q859528
* Commonscat Multimedia: Association football referees

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85123879
* NKC: ph138497

 |

* Wd Datuak: Q859528
* Commonscat Multimedia: Association football referees
**Pentsioa** pertsona batek behar adinako diru sarrerarik eskuratzen ez duenean (erretiroan, alarguntzean edo gaigabezia izategatik) gizarte segurantza edo beste erakunde pribatu batetik aldika jasotzen duen dirua da. Askotan, erretiroko pentsioetan batez ere, pentsiodun guztiek euren lan-bizitzan osatu duten fondo batetik ordaintzen dira pentsioak.

Pentsio-sistema publikoak eta pribatuak bereizten dira: sistema pribatuetan, pentsiodunak aurretik kontratatutako aseguru moduan edo urtez urte berak osatutako aurrezkien kapitalizazioaz jasotzen du pentsioa, aurrez ezarritako gertaera-unetik aurrera (erretiroa, gaigabezia, senitarteko baten heriotza, besteak beste); pentsio-sistema publikoek, berriz, elkartasun-printzipio batez arautzen dira: haren arabera, batek egiten dituen ekarpenak fondo komun bat osatzen dute eta fondo horretatik guztientzako pentsioak ordaintzen dira, handiagoa edo txikiagoa, aginteak ezarritako arauen arabera.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156223
* Commonscat Multimedia: Retirement

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119761826 (data)
* GND: 4178676-2
* LCCN: sh00005614
* NDL: 00568089
* NKC: ph126018
* NARA: 10644018
* AAT: 300055684
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 010241
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q156223
* Commonscat Multimedia: Retirement
**PAN** **P**ersonal **A**rea **N**etwork-en siglak dira.
Sarbide puntutik hurbil dauden bat baino gehiagoko gailuen arteko konputagailu-sarea da. Gailu hauen artean ordenagailuak, Interneterako sarbide puntuak, telefono mugikorrak, PDA, inprimagailuak... sar daitezke. Metro gutxiko eremuko sareak dira eta erabilera pertsonalerako.

Haririk gabeko sareak
---------------------

Bluetooth estandarra **PAN** sareak eratzeko aproposa da. Bluetooth gailuen PAN sarea piconet deitzen da eta gutxienez bi gailuz osatzen da. Bata maisua eta beste morroia harreman hierarkiko batean. Piconet-era konektatzen den lehenengo gailua maisua da eta gainerakoak (morroiak) beraren menpe jarriko dira. Eskuarki 10 metroko irismena du baina baldintza egokietan 100 metrora hel daiteke.

Ikus, gainera
-------------

* Bluejacking
* IEEE 802.15
* Bluetooth
* ZigBee
* WAN
* MAN
* LAN

Kanpo estekak
-------------

* Telekomunikazio Hiztegia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q202271
* Commonscat Multimedia: Personal area networks (PAN)

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 7544022-2
* LCCN: sh2013001060

 |

* Wd Datuak: Q202271
* Commonscat Multimedia: Personal area networks (PAN)
**Futuroscope** Poitiersen periferian dagoen atrakzio parke bat da, Chasseneuil-du-Poitou eta Jaunay-Clan herrietan. 2008an 1,61 milioi bisitari izan zituen.

Historia
--------

Parkearen eraikuntza 1984an hasi zen, René Monoryk, proiektuaren sortzailea eta garai hartan *Conseil général de la Vienne*ko presidentea zenak lehen harria jarri zuenean.

Parkea publikoarentzat 1987ko maiatzak 31n ireki zen. 2011an, Futuroscopek 40 milioi bisitariak gainditu zituen. Zinema kopurua handitu egin da, eta atrakzioak erregularki berritzen dira. Gaur egun, bertsio guztietan IMAX teknologiarekin hornitutako sei areto dituen toki bakarra da. Futuroscopek 600 langile ditu, horietatik 400 kontratu indefinitua dutenak direlarik.

Amaury taldeari saldua izan ondoren, Futuroscope parkea gaur egun *Société D'Economie Mixte Locale*k (SEML) administratzen du, honen akziodun nagusiak Vienne departamendua (%60a) eta Poitou-Charentes eskualdea (%20a) direlarik. Falta den %20a kapital pribatuari dagokio. SEMLeko presidentea Dominique Hummel zen.

Parkearen ikurra Futuroscope Pabiloia izan zen hasieran, hiruki formako prisma baten gainean jarritako esfera bat, forma geometriko sinpleetan oinarritutako arkitektura modernoa irudikatzen duena. 2003tik, ikur berria Kinémax pabiloia da, parkearen logotipoan hainbat kolorerekin apaindua eta bost petalodun lore bezala estilizatua. Petaloek etorkizuna, irudia, sentipena, emozioa eta ezagutza irudikatzen dute.

Futuroscopeko teknopolisa
-------------------------

*Conseil général de la Vienne*ren bultzadapean, parkearen inguruan 200 hektareako teknopolis bat garatu da. Toki honetan 200 enpresa baino gehiago ezarri dira, eta bertako hotel sareak 1900 gela ditu.

Ikuskizunak
-----------

* *ÉcoDingo*
* *La Cité du Numérique*
* *Danse avec les Robots*
* *Arthur, l'aventure 4D*
* *Monstres des Mers*
* *Les Ailes du Courage*
* *Les Astromouches*
* *CyberWorld*
* *Le Festival du Dynamique*
* *Voyageurs du Ciel et de la Mer*
* *Chocs Cosmiques*
* *La Vienne Dynamique*
* *Les Animaux du Futur*
* *Le Monde des Enfants*
* *Cyber Avenue*
* *Imagic*
* *Les Yeux Grands Fermés*
* *Everest*
* *Sur les Traces du Panda*
* *Planète Bleue*
* *Space Station*
* *Le 8ème Continent*
* *Le Petit Prince*
* *Le Mystère de la Note Bleue*

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**Futuroscopen webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1475660
* Commonscat Multimedia: Futuroscope

---

 |

* Wd Datuak: Q1475660
* Commonscat Multimedia: Futuroscope
*Esaiozu eskuari* keinua eginez.
**Eskuari mintzatu** edota **esaiozu eskuari** (ingelesez *talk to the hand* edota *tell it to the hand*) 1990eko hamarkadan sortutako ingelesezko herri hizkeraren esamoldea eta mespretxuzko keinu bat ere bada. Eztabaida edo solasaldi batean keinua egiten duenak beste hizlariari haren hizketaldiari ez diola axola edo haren hitzei inongo jaramonik egiten ez diela adierazteko erabiltzen da.

Keinua egiten duenak bere aurpegia hitz egiten zaionaren aurkako norantzan jarri edota begirada beste nonbaiten ipiniz eta hari esku zabal bat erakutsiz egiten da, eskuari mintzatuko balioke bezala.

Maiz esaldia luzatu egin ohi da: "Esaiozu eskuari, belarriek ez baidute entzuten" edota "esaiozu eskuari, aurpegiak ez baitu entzuten" (ingelesez, "talk to the hand, because the ears ain't listening" edota "talk to the hand, because the face ain't listening").

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7679715
* Commonscat Multimedia: Talk to the hand

---

 |

* Wd Datuak: Q7679715
* Commonscat Multimedia: Talk to the hand
**Passaic konderria** (ingelesez: *Passaic County*) New Jerseyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Paterson da. 2010eko zentsuaren arabera 501.226 biztanle zituen, Passaic kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Passaic konderriak 510,5 kilometro koadro ditu. Horietatik 32,41 ura dira. Beste 478,09 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 981,83 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 501.226 pertsonetatik 412.821 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 185.677 dira. 55.480 beltzak edo afroamerikarrak. 769 amerikar natiboak ziren eta 53 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 24.556 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1.368 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 6.179 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q495974
* Commonscat Multimedia: Passaic County, New Jersey

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157126814
* ISNI: 0000 0004 0439 9514
* GND: 4451142-5
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2560070
* TGN: 1002775

 |

* Wd Datuak: Q495974
* Commonscat Multimedia: Passaic County, New Jersey
**Francisco Gaskue Murga** (Donostia, 1848ko urriaren 4a - 1920ko martxoaren 11) gipuzkoar ingeniaria eta musikologoa izan zen.

Madrilen egin zituen Ingeniaritzako ikasketak, eta Andaluziako, Asturiasko eta Euskal Herriko meatze batzuetan lan egin zuen. Bere lanbideko gai batzuei buruzko obrak plazaratu zituen, hala, *La industria del acero en el norte de España* (1910, *Altzairugintza Espainiako iparraldean*). Errepublikaren eta autonomiaren zalea zen, eta Gipuzkoako Diputazioko ahaldun aukeratu zuten, anitz alditan. Horrez gainera, musikari buruzko lan interesgarriak eman zituen argitara, kritikari eta musikologo gisa: *L´Aurresku basque* (1912, *Euskal aurreskua*), *Origen de la música popular vascongada* (1913, *Euskal herri musikaren jatorria*), *La simetría y el compás de cinco por ocho* (1916, *Simetria eta zortzikoa*). Hil ondoren agertu zen haren *Materiales para el estudio del folklore músico vasco*, Kanpionek sarrera egin zion liburua (1921, *Euskal folklore musika ikertzeko oinarriak*).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257953
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 50713469
* ISNI: 0000 0001 1640 3443
* BNE: XX1241054
* LCCN: n86126932
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 62045
* Lur: 02361/eu\_g\_1073/g1073

 |

* Wd Datuak: Q12257953
**Garaziko ikastola** Nafarroa Behereko Ikastola bat da. Donibane Garazi herrian dago kokatuta.

Ikastetxe pribatua da, Frantziako Hezkuntza Nazionaleko Ministerioarekin itundua. Haur hezkuntza eta lehen mailetako ikasleak formatzen ditu, murgiltze ereduan. Seaska eta Ikastolen Elkartea federakuntzetako kide da.

Historia
--------

1972 urtean sortu zen 14 ikaslerekin, Donibane Garaziko eskola publikoan.

Toki eskasari aurre egiteko, 1980an ikastola Uharte Garazira doa, 28 ikaslerekin, eta 1983an Lasan, 40 ikaslerekin. Ikastola Lasan egonen da 2003 urtea arte.

2003 urtean ikastola Seaska federazioak eraikitako ikastola berri batean sartzen da, Donibane Garazin.

2013an, ikastolaren 40 urteen ospatzeko, ikasle ohia den Mattin Lukuk *Oihuaren oihartzuna* kantua idatzi zuen.

2015 urtean, 154 ikasle dira Garaziko ikastolan eta Munhoa ikastola sortzen da Azkaraten.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4    «Historia» *Garaziko Ikastola* 2017-01-22 (Noiz kontsultatua: 2021-12-23).
2. ↑     *Garaziko Ikastola : "Oihuaren oihartzuna" bideoklipa.*  (Noiz kontsultatua: 2021-12-23).
3. ↑   **(Frantsesez)** Chilibolost, Kattin.  (2015-04-24). «Trois nouvelles ikastola pour septembre» *www.mediabask.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-12-23).

Ikus, gainera
-------------

* Manex Erdozaintzi kolegioa
* Bernat Etxepare Lizeoa - Baiona

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q100741100

 |

* Wd Datuak: Q100741100
**Fårö** Itsaso Baltikoan dagoen Suediako uharte bat da. Gotland uharte handiagoaren ondoan dago, iparraldeko muturrean. Gotlandeko konderriaren barnean dago.

Etimologia eta hizkuntza
------------------------

Gotlandierazko *Faroy* izenetik dator eta "bidaiarien uhartea" esan nahi du. Fårö uhartean gotlndieraren dialektoa den Faroymal hitzegiten da, Suediako hizkuntzarik zaharrena kontsideratzen dena.

Geografia
---------

Fårö itsasarteak banatzen du Gotland uhartetik. Kostaldeko egitura aipagarrienak *Rauk* izeneko harrizko zutabeak dira, Izotz Aroko higadurak sortu zituenak.

Historia
--------

Aintzinatik populatua izan den uhartea da. Erdi Aroan osatu zen herria eta ordukoa da Fåröko eliza. Ondoren militarren instalazioak eraiki ziren bertan eta 1990 hamarkadararte uhartea itxita izan zuten zibilentzako.

Jaialdiak
---------

Irailean *Fårönatta* jaialdia ospatzen da, "Fåröko gauak" esan nahi du. Artisautza postuak ateratzen dira eta jatetxe eta tabernak egun eta gau osoz zabalik egoten dira.

Iruditegia
----------

* Fåröko eliza.Fåröko eliza.
* Rauk harriak.*Rauk* harriak.
* Itsasargia.Itsasargia.
* Ullahau Natura Erreserba.Ullahau Natura Erreserba.
* Hondartza.Hondartza.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1004693
* Commonscat Multimedia: Fårö

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4540259-0
* **Lekuak**
* OSM: 5176204

 |

* Wd Datuak: Q1004693
* Commonscat Multimedia: Fårö
*Ez nahasi Nafarroako Garbala herri hustuarekin, Arriasgoiti ibarran*.

**Garbala** Lapurdiko Sara udalerriko auzo bat da. Hain zuzen ere, Sarako hegoaldean kokatzen da, Ipar Euskal Herria eta Hego Euskal Herriko mugaren alboan.

Auzo honetan Sarako leizeak kokatzen dira. Bestalde, Zugarramurdi udalerrira nahiz Zugararmurdiko leizeetara doan Sorginen ibilbidearen mutur bat ere hemen kokatzen da, zehazkiago arrobiaren aparkalekuan, hau berez, antzina kontrabandistek muga zeharkatzeko erabiltze zuten bidezidor bat izan zelarik.

Leku interesgarriak
-------------------

* Sarako leizeak
* Sorginen edo kontrabandisten ibilbidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258186

 |

* Wd Datuak: Q12258186


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Sara | Sarako auzoak | Sara |
| Ahuntz karrika · Basaburua · Egimehar · Erremuxil · Garbala · Goiburu · Haranburua · Helbarrun · Ihalar · Istilarte · Lehenbizkai · Olhalde |
**Friesland gailurra** Hego Shetlandak uhartediko Livingston uhartean dagoen gailurra da, Tangra mendien zati dena. Hego-mendebaldeko Botev lurmuturretik ipar-ekialdeko Shipka Saddle-ra 15,5 kilometro luzatzen da. Puntu altuena Friesland mendia da (62°40'14,9"S 60°11'10,7" W), 1700 m-ra iritsiz. Beste tontor garrantzitsuenak San Boris tontorra (1699 m), Simeon tontorra (1580 m), San Cyril tontorra (1505 m), Lyaskovets tontorra (1473 m), Presian tontorra (1456 m), San Methodius tontorra (1180 m) ), Academia tontorra (1253 m) eta Zograf tontorra (1011 m). Friesland mendiko lehen igoera Francesc Sàbat eta Jorge Enrique kataluniarrek egin zuten Joan Karlos I.a Antartikako Basetik abiatuta 1991ko abenduaren 30ean iritsi ziren gailurrera. Lyubomir Ivanov eta Doytxin Vasilev, Academia kanpalekutik abiatuta, Lyaskovets totorrera igo ziren 2004ko abenduaren 14an.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1961338

 |

* Wd Datuak: Q1961338
*Artikulu hau irlandar poliziari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Garda».*
**Garda**ren polizia autoa**Garda Síochána na hÉireann** (Euskaraz: *Irlandako Bakearen Zaindariak*) Irlandako Errepublikaren polizia nazionalaren erakundea da. Ohituraz irlandarrek **Garda Síochána** edo soilik **Garda** (singularrez:*Garda*) eta **Gardaí** (pluralez: *Gardak*) esaten diote. Indar horren buru *Gardako Batzordea* da eta haren izendapena Irlandako Gobernuak egiten du. Koartel nagusia Dublingo Phoenix Parkean du.

1923an independentzia lortu berririk, Irlandako Estatu Askean ordu arteko Royal Irish Constabulary polizia ordezkatu zuen.

Ikus gainera
------------

* Royal Irish Constabulary

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1366959
* Commonscat Multimedia: Garda Síochána

---

* **Identifikadoreak**
* ISNI: 0000 0004 0641 5821
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1366959
* Commonscat Multimedia: Garda Síochána
**Futaleufú** (gaztelaniaz: *Río Foutaleufú*, edo *Río Grande* izenarekin ere ezaguna) ibai-ibilgu bat da, ibai bezala katalogatua, Argentinako Chubut probintziako Los Alerces Parke Nazionaleko aintzirek elikatua. Andeetako mendikatea zeharkatzen du Txilerantz, urak Yelcho aintziran isuriz.

Ibaiaren arroak, Argentinan, 6788 km2-ko azalera du.

Toponimia
---------

Mapudungunez, Futaleufúk Ibai Handia (Futa - Lewfu) esan nahi du.

Ibaiak bere izena ematen dio Chubut probintziako Futaleufú Departamentuari, Argentinan, eta, Palena Probintzian, Los Lagos-eko X. Eskualdean kokatutako Futaleufú komuna txiletarrari.

Ibilbidea
---------

Argentinan, bere sorburuko urak 1976tik bilduta daude Amutui Quimey urtegian Futaleufú presa hidroelektrikoaren erabilerarako, Puerto Madryn-eko Aluminio Aluar fabrika elektrizitatez hornitzen duena. Urtegia 481 m-ko altueran dago eta, aldi berean, Los Alerces Parke Nazionalaren barruan, eta hainbat errekek eta ibaiek emandako urak jasotzen ditu, esaterako Huemul eta Frey. Halaber, arroaren barne Futalaufquen, Rivadavia eta Cholila aintzirak hartzen ditu.

Parke Nazionalaren ondoren, ibaiak Corintos, Percey eta Antefal ibaien ekarpenak jasotzen ditu, beste ur-laster txikiagoen artean, lehengo 16 de Octubre aintzirak utzitako bailara zabalaren gunean. Hortik aurrera, ibaiak okerrune asko ditu, meandro ahokatuak eta gutxienez terraza-maila ibai-glaziar bat. Halaber, hainbat ibaiadar jasotzen ditu, Baggle ibaia adibidez, eta pasatzen da Los Cipreses herritik gertu.

Txileranzko muga gurutzatzen du nazioarteko mugaren 14. eta 15. mugarrien artean (mugaz gaindiko izen bereko pasabidearen gunean), eta mendebalderantz jarraitzen du Yelcho aintziraraino. Eta gero Yelcho ibaian zehar jarraitzen du Ozeano Bareraino.

Gainera, tarte honetan, hiru urtegi proposatu dituzte hidroelektrizitaterako, ibaiaren azkeneko emari librea etorkizun batean itxiko lukeena. Presa hori Endesa-k eraiki beharko luke 2012ko amaieran hasita eta 1367 MW-rako erabateko ahalmena izango luke, Patagoniako eskualdean, HydroAysén-ek soilik gaindituta izanez..

Ekonomia
--------

Futaleufúko arroa oso turismo-gune garrantzitsua da eskualdean, eta ibaia glaziarren desizozteko bere ur urdinengatik ezaguna da. Mundu osoko Raftlariak eta kayaklariak erakartzen ditu. Turismoaz gain, jarduera ekonomiko nagusiak abeltzaintza, basogintza eta arrantza (amuarraina eta Pazifikoko izokina eta beste espezie batzuk) dira, mugaren bi aldeetan egiten dutenak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2631575
* Commonscat Multimedia: Futaleufú River

---

* **Lekuak**
* OSM: 9751030

 |

* Wd Datuak: Q2631575
* Commonscat Multimedia: Futaleufú River
Erlezainak
**Erlezaintza** nekazaritza eta abeltzaintzaren arloko jarduera bat da, erle hazkuntzan eta ezti bilketan datzana. Erleak erlauntzetan hazi ohi dira. Erlezaintzan diharduenari **erlezain** deritzo.

Historia
--------

Bicorpeko Armiarmaren haitzuloko (Valentzia) pintura batean gizakiak eztia biltzen agertzen dira, erleak inguruan biraka dabiltzala. Horregatik jakin da Historiaurrean gizakiek jakiak eztiz gozatzen zituztela, Neolitora arte erlezaintza garatu ez zen arren.

Antzinaroan ere, Mendebaldean behintzat, eztia zen gozagarri nagusia, beste bide batzuk ezagutzen baziren ere. Alexandro Handiaren almirante batek Indian ikusi zuen lehenengoz azukre kanabera: "Bada kanabera mota bat eztia erlerik gabe sortzen duena" idatzi zuen. Haren berri izanagatik, kanabera azukrea ez zen Erdi Arora arte nagusitu, eta Aro Modernoan hasi zen hedatzen erremolatxa azukrearen ekoizpena.

Ikus gainera
------------

* Ezti
* Apis mellifera
* Erlauntz
* Erlearen dantza
* Euskal Herriko erle beltza
* Armiarmaren haitzuloak

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  «Eztiak gozatu zituen Historiaurrea eta Antzinaroa», *Argia*, 2014-11-30, CC-BY-SA lizentzia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q176353
* Commonscat Multimedia: Beekeeping

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX4576519
* LCCN: sh85012792
* NDL: 00574277
* NKC: ph116666
* NARA: 10637153
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 3505
* GEA: 1047
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D056630

 |

* Wd Datuak: Q176353
* Commonscat Multimedia: Beekeeping
```
ko 2 eurotako txanpon bereziak atera ziren, abaraska baten irudia zutenak.]]
```

**Erleen Nazioarteko Eguna** maiatzaren 20a izendatu zuen Nazio Batuen Erakundeak, polinizatzaileen garrantziaz, garapen jasangarriari egiten dioten ekarpenaz eta jasaten dituzten mehatxuez hausnarketa egiteko. Erleek eta beste polinizatzaile batzuek (tximeletek, saguzarrek, kolibriek...) landareen ugalketan hartzen dute parte, elikagai diren landare ugaritan ere bai.

Egunaren aukeraketa
-------------------

2017ko urriaren 18an izendatu zen *Erleen Nazioarteko Eguna* eta 2018an ospatu zen aurreneko aldiz. Maiatzaren 20a aukeratu zen Anton Janša (1734-1773) erlezain esloveniarraren jaioteguna zelako. Honek XVIII. mendean bere herrialdean erlezaintza teknika berriak ezarri zituen eta intsektu hauek zainketa gutxirekin lankarga izugarriak aurrera ateratzeko zuten gaitasuna aldarrikatu zuen. Maria Teresa I.a Austriakoak Vienako erlezain eskolako irakasle iraunkor izendatu zuen. 1775ean erabaki zen Austriako erlezain irakasle guztiak Janšaren teknika eta metodoetan oinarrituko zirela erabaki zen.

Eslovenia bera izan zen Nazioarteko Egun honen proposamena Nazio Batuen Erakundean aurkeztu zuena.

Azalpena
--------

Erleak eta beste polinizatzaile batzuk, esate baterako tximeletak, saguzarrak eta kolibriak, gizakiaren jarduerek eragindako mehatxu gero handiagoaren pean daude.

Era berean polinizazioa gure ekosistemek bizirauteko ezinbesteko prozesua da. Planetako loredun landare espezieen %90 inguru animalien polinizazioari esker ugaltzen da, berdin uzten %75 baino gehiago eta nekazalgo eremuaren %35 inguru. Ez dira polinizatzaileak elikagaien ekoizpena segurtatzen duten bakarrak, baina bioaniztasuna mantentzeko ezinbesteko giltza dira.

Helburua erleak eta gainerako polinizatzaileak babesteko neurriak areagotzea da, honek mundu mailako elikagaien ekoizpena eta garapen bidean dauden herrialdeen gosetea murriztea ekarriko duelakoan.

Guztiok dugu polinizatzaileen beharra eta ezinbesteko neurria da haien beherakada monitorizatzea eta bioaniztasunaren galerari muga jartzea.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)** Nations, United. «World Bee Day» *United Nations* (Noiz kontsultatua: 2022-06-16).
2. ↑   **(Ingelesez)** «20 May 2018: World Bee Day is celebrated for the first time» *Sur in English* 2022-05-20 (Noiz kontsultatua: 2022-06-16).
3. ↑   **(Ingelesez)** «World Bee Day» *www.genevaenvironmentnetwork.org* (Noiz kontsultatua: 2022-06-16).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47008694
* Commonscat Multimedia: World Bee Day

---

 |

* Wd Datuak: Q47008694
* Commonscat Multimedia: World Bee Day
*Kaupunki kohoaa*, Umberto Boccioniren margolana (1910)
**Futurismoa** etorkizunerantz bideratua dagoen kultura eta politika joera da. 1909. urtean Filippo Tommaso Marinetti poeta eta idazle italiarrak sortu zuen mugimendu iraultzaile hau. Makinen eta lastertasunaren aldeko ziren Marinetti eta haren jarraitzaileak, arriskuzaleak eta gerraren aldekoak. Ideien aldiberekotasuna, sintaxi-askatasuna, eta artisten eta idazleen belaunaldi sortu berriak askatzeko iraganarekin hautsi beharra proposatzen zuten. "*Erre ditzagun museoak eta liburutegiak*" zen futurismoaren deia. Eskultore eta margolari futuristek (Umberto Boccioni, Giacomo Balla, Carlo Carrà, Ardengo Soffici), plastikotasun zorabiagarria zerabilten. Izakien iragana, oraina eta geroa aldi berean irudikatu nahi izaten zuten, eta irudi asaldatuen eta dardartien segiden bidez higidura adierazten zuten.

Poesian, ordura arte erabilitako teknika eta sintaxia aldatu nahi izan zuten, eta aldi berean mundu berriaren aurrerakuntzak, makinismoa, asmakizun berriak, etab. goraipatu zituzten. Errusiako Iraultzaren ondorengo urteetan futurismoak eragin handia izan zuen, Vladimir Maiakovski poetagan, adibidez.

Musikan harmonia hautsien alde egin zuen futurismoak. Filosofian eta politikan ideia aldenduenen bat egitea bilatu zuen. 15 urte egin aurretik desegin zen taldea. Hala ere, faxismoak bereganatu zuen futurismoaren indarraren eta mekanikaren aldeko zaletasuna.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* Futurismoa, Gizapedian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q131221
* Commonscat Multimedia: Futurism (art)

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4019036-5
* LCCN: sh85052619
* NDL: 00567711
* NKC: ph117192
* AAT: 300021374
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q131221
* Commonscat Multimedia: Futurism (art)
**Félix Fernández-Valdés Izagirre** (Bilbo, 1895-1976) bizkaintar enpresaburua, bankaria eta arte-bildumagilea izan zen. Bere etxean, On Diego Lopez Haroko kale nagusiaren 15. zenbakian, museo antzeko bat zuen, Grekoaren, Francisco de Zurbaránen edo Bartolomé Esteban Murilloren artelanekin. Bere etxean zegoen kaperan Pedro de Menaren eta Antoon van Dycken polikromiak zituen. Gaur egun, artelan horietako asko Bilboko Arte Ederren Museoan ikus daitezke.

Biografia
---------

Fernández-Valdés Bilbon jaio zen 1895an. Seme bakarra zen eta bere osabaren partetik herentzia handia jaso zuen. Izan ere, bere osaba-izebak Tomas Urkixo eta Piedad Izagirre ziren, lehena hainbat enpresatako kontseilaria, eta lehen arte bilduma ere utzi zioten.

Valdések kakao eta olio negozio bat zuzentzen zuen Ginea Espainiarrarekin. Bilduma handia egin zuen Espainiako Gerra Zibilaren ostean. Margolan horietako bat *Santa Kruzeko markesaren erretratua* zen, Francisco Goyarena, Francisco Francok Adolf Hitlerri oparitu nahi izan ziona eta, azkenean, Valdések erosi zuena, milioi eta erdi pezeta ordainduta, pentsatzen zuelako margolanean agertzen zen lauburu hori esbastika bat zela. Margolana atzerrian saldu zela ematen du, eta azkenean Espainiako Gobernuak berreskuratu zuen, 880 milioi pezeta ordainduta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Deia. «Valdés, el empresario bilbaino que reunió 400 obras maestras en su casa de la Gran Vía» *www.deia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-11-12).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Obras maestras de la colección Valdés | exposiciones | Museo de Bellas Artes de Bilbao» *Tienda del Museo de Bellas Artes de Bilbao* (Noiz kontsultatua: 2021-11-12).
3. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)** Ereñaga, Amaia.  (2020-10-06). «La rica y misteriosa colección Valdés sale de su escondite» *GARA* (Noiz kontsultatua: 2021-11-12).
4. ↑    «URQUIJO AGUIRRE, Tomás de - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-11-12).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** Unzueta, Patxo.  (1983-07-04). «Una importante obra de Goya puede haber sido vendida a coleccionistas norteamericanos» *El País* ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2021-11-12).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q102175234

 |

* Wd Datuak: Q102175234
**Félix Pyat** (Vierzon, Frantzia, 1810eko urriaren 4a - Saint-Gratien, Seine-et-Oise, Frantzia, 1889ko abuztuaren 3a) frantsesezko idazlea eta politikaria izan zen.

Bizitza
-------

*Le Figaro* eta *Charivari* agerkarietan idatzi ondoren, *Revue Britannique* aldizkaria zuzendu zuen. Frantziako Alderdi Sozialistako buruzagia zen, baina, familia aberats bateko semea zenez, *demokraziako aristokrata* deitu zion Proudhon anarkistak. 1849ko matxinada errepublikazalean parte hartu ondoren, Suitzara ihes egin behar izan zuen. 1870ean, Parisa itzuli zen, eta *Le combat* agerkaria sortu zuen. Urte bereko urriko gertaeretan parte hartzeagatik atxilotu zuten. 1871n, diputatu hautatu zuten Seineko departamenduan eta Parisko Komunako kide izan zen; Komunaren errepresiotik ihes egitea lortu, eta Ingalaterrara erbesteratu zen. 1880. urtean Frantziara itzuli zenean, *La commune* egunkaria sortu zuen. 1888an, diputatu hautatu zuten Marseillan, ezker muturreko jarrerak izan zituen, eta eztabaida politiko latzak izan zituen Boulanger jeneral eta politikariarekin.

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Félix Pyat*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
**Félix de Guarania** edo jaiotzez **Félix Giménez Gómez** (Paraguarí, 1924ko azaroaren 20a - Lambaré, 2011ko martxoaren 14a) idazle paraguaiarra izan zen, batez ere poesia landu izan zuena eta guaranierazko ikerlari handia izan zena. 85 liburu baino gehiago idatzi zuen, tartean gaztelerazko lan klasikoen itzulpenak (Miguel de Cervantes, Gustavo Adolfo Bécquer, José Hernández edo Federico García Lorca).

Halaber hainbat hiztegi eta gramatika liburu argitaratu zituen, besteak beste "Diccionario Mitamî" (umeentzat), "Diccionario Ñe'ê aty mirî", "Gran diccionario Katygara", "Ñe’erekokatu ha ñe’ê morangatu" (gramatika eta literatura), "Tabla sinóptica para una nueva gramática guaraní", "Ñe’êypy rechauka. Ñe’ê rekokatu kuaa / Enciclopedia-Diccionario etimológico gramatical", "Ortografía Razonada de la Lengua Guaraní", "Nuevo Arte y Tesoro de la Lengua Guaraní" (entziklopedia) eta "Diccionario "Ñande ayvu tenonde porãngue’i" (hiztegia).

Alfredo Stroessneren diktaduraren garaian erbesteratu zen 26 urtez, komunista izanik, baina hala ere aktibismo soziala eta kultura indigenaren aldeko borroka ez zituen bertan behera utzi. Hori dela-eta, Giza Eskubideen defendatzaile moduan hainbat sari eta aipamen jaso zituen. Besteak beste, 2007an "honoris causa" doktore izendatu zuen Asunción-eko Unibertsitateak.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**"Portal guaraní" webgunean
* **(Gaztelaniaz)**"Poesías en guaraní" bloga

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3757210
* Commonscat Multimedia: Félix Giménez Gómez

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 44430105
* ISNI: 0000 0000 8377 8504
* BNF: 12950586z (data)
* GND: 105625856X
* LCCN: n91050507
* NKC: jx20101013008
* SUDOC: 085276006

 |

* Wd Datuak: Q3757210
* Commonscat Multimedia: Félix Giménez Gómez
**Ganba-pasta** edo **ganba-saltsa** Asiako hego-ekialdeko eta Txinako hegoaldeko sukaldaritzaren osagai arrunta da. Terasi ere esaten zaio (*trassi* edo *terasie* ere ahoskatua) indonesieraz, *kapi (กะปิ)*, thailandieraz, *belacan* (*belachan*, *blachang*), malaysieraz, *mam tom* vietnameraz eta *bagoong alamang/aramang* tagaloz.

Orea ganbaren hartzidurarekin egiten da. Mendebaldar askori ez zaie kondimentu hori ezaguna, usaina oso indartsua izan daiteke (batez ere asafetidarekin alderatzen bada), baina funtsezko osagaia da curry eta saltsa askotan. Caridae familiako izkirekin egin ohi den pasta jaki askoren gozagarri izan daiteke Thailandiako sukaldaritzan, Malaysiako sukaldaritzan, Indonesiako sukaldaritzan eta Filipinetako sukaldaritzan, sarritan, arrainak edo barazkiak bustitzeko saltsen osagai gisa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1127705
* Commonscat Multimedia: Shrimp paste

---

 |

* Wd Datuak: Q1127705
* Commonscat Multimedia: Shrimp paste
**Francisco Antonio de Zela y Arizaga** (Lima, 1768ko uztailaren 24a - Chagres, egungo Panama, 1819ko uztailaren 18a) 1811ko Tacnako Iraultzaren buru izan zen politikari perutar bat izan zen, Peruko Independentziaren heroietako bat bezala aitortua izan zelarik.

Biografia
---------

 Zela bustoa Limako Panteón de los Próceres- en.
Francisco Antonio de Zela, Alberto de Zela y Neyra espainiarraren eta Mercedes de Arizaga y Hurtado de Mendozaren semea zen, Callaokoa; Liman bizi zirenak. Seminario Conciliar de Santo Toribion ikasi zuen 1784ra arte, ondoren, bere aitak hala eskatuta, Tacnara joan zen, herri horretako errege kutxetako entsegugile eta galdatzaile bezala. Lanbide horretan gora egin zuen entsegugile izatera iritsi arte. Maria de la Natividad Siles y Antequerarekin (Tacneñarra) ezkondu zen, eta hamabi seme-alaba izan zituzten.

### Tacnako Iraultza

Erreferentziak
--------------

Bibliografia
------------

Ikus halaber
------------

* Perurko independentzia
* Huaquiko gudua

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3826590
* Commonscat Multimedia: Francisco Antonio de Zela

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 71308172
* ISNI: 0000 0000 5001 2027
* LCCN: nr98038719
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q3826590
* Commonscat Multimedia: Francisco Antonio de Zela
**García Castañón kalea**, Nafarroako hiriburua den Iruñeko Bigarren Zabalgunean dagoen kale bat da.

Izena
-----

1933 ezkeroztik izena Vicente García Castañón Arraiz (????-1927), iruindar ingeniaria eta Espainiako Meatzaritza Kontseiluko idazkaria zenaren omenez darama.

Kokapena
--------

Sarasate pasealekuan hasi eta San Ignazio etorbidean amaitzen da, San Ignazio Loiolakoaren monumentua eta San Ignazio elizaren parean. Trinidad Fernández Arenas kalea eta Lizarra kaleak zeharkatzen dute.

Vinculo kalearekiko paraleloki doa.

Ondarea
-------

* Sarasate pasealekua
* Iruñeko Aurrezki Kutxa Munizipalaren egoitza eta etxebizitzak
* Saide Príncipe de Viana zinemak (2005an itxia eta 2007an erautsia)
* Bahía Kafetegia eraikina
* San Ignazio Loiolakoaren monumentua
* San Ignazio eliza

* Sarasate pasealekua.Sarasate pasealekua.
* San Ignazio Loiolakoaren monumentua.San Ignazio Loiolakoaren monumentua.
* San Ignazio eliza.San Ignazio eliza.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25479548

 |

* Wd Datuak: Q25479548
***Phengaris arion*** Lycaenidae familiako tximeleta da, Europan hedaturik dagoena, Iberiar penintsulatik eta Britainia Handitik Siberian barrena Txina eta Japoniaraino.

Deskribapena
------------

Tamaina handiko tximeleta bat da, 32-40 mm arteko hegal-zabalera du. Arrak kolore urdina du eta hegoen amaiera beltza da. Aurreko hegaletan puntu beltz nabarmenak ditu. Hegalen ertzetan marra zuri fin bat dauka. Hegalen azpialdea urdina da eta erdian puntu beltz ugari ditu eraztun zuriez mugatuak.

Emea antzekoa da, baina kolore ilunagoa du, eremu beltzak handiagoak baititu.

Bizi zikloa
-----------

Belaunaldi bakarra ateratzen du eta ekaina erdialdetik uztailera ikusten da hegan. Sugegorri-belar batean jartzen ditu arrautzak. Handik beldar arroxa handiak jaiotzen dira. Nahikoa elikatu ondoren lurrera erortzen dira eta jariatzen duten likido gozoaren bidez *Myrmica sabuleti* generoko inurriak erakartzen dituzte haien inurritegira eraman ditzaten. 

Inurriak jariakin horietaz elikatzen dira eta aldi berean beldarra zaintzen dute. Beldarra inurritegiko larbez elikatzen da bere tamaina gutxi gora behera ehun aldiz haunditu arte. Pupa egoeran sartzen da ondoren eta azkenik uda iristearekin batera tximeleta heldua aterazten da.

Habitata
--------

1.400 metrotako altueran aurki daiteke gehienez, baina gero eta urriagoa da, izan ere atsegin dituen belardiak gero eta murritzagoak dira. Belardi horietan bizi diren inurriez harremantzen da bere bizi zikloan eta gero eta urriagoak diren heinean espezie bien kopurua txikitzen ari da.

Iruditegia
----------

* Tximeleta arraren gainaldea.Tximeleta arraren gainaldea.
* Tximeleta emearen gainaldea.Tximeleta emearen gainaldea.
* Tximeletaren azpialdea.Tximeletaren azpialdea.
* Tximeletaren azpialdea.Tximeletaren azpialdea.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   **(Gaztelaniaz)** Valderrey, Juan Luis Menéndez. «Phengaris arion (Linnaeus, 1758)» *Naturaleza y turismo* (Noiz kontsultatua: 2023-05-06).
2. ↑   «UK Butterflies - Large Blue - Phengaris arion» *www.ukbutterflies.co.uk* (Noiz kontsultatua: 2023-05-06).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q161528
* Commonscat Multimedia: Phengaris arion
* Wikispecies Espezieak: Phengaris arion

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Maculinea\_arion
* BOLD: 370713
* BioLib: 51449
* Dyntaxa: 101260
* Fauna Europaea: 441074
* GBIF: 4535168
* UICN: 12659
* NCBI: 203779

 |

* Wd Datuak: Q161528
* Commonscat Multimedia: Phengaris arion
* Wikispecies Espezieak: Phengaris arion
**Fyrkat** Hobron (Danimarka) dagoen eraztun itxurako gotorleku baten izena da. Mariager fiordoaren barrenean kokaturik dago, Ipar Jutlandian. Gotorlekutik kilometro batetara "Viking Center" interpretazio zentroa dago 1993an berreraikitako etxe luze batean.

Historia
--------

Danimarkako gotorleku bikingoen artean zaharrena izan daitekeela uste da. Trelleborg gotorlekua 981ean eraiki zen eta Fyrkat urte bat edo bi zaharragoa izan liteke. Aalborg eta Aarhus arteko merkatal bidea kontrolatzeko eraiki zen. Ez zuen bizitza luzea izan, 1000. urtearen inguruan bertan behera utzi baitzen

Egitura
-------

Gainontzeko gotorlekuek bezala, Fyrkatek zirkulu perfektua osatzen du, kasu honetan 120 metrotako diametroa duena, eta harresiak 13 metrotako zabalera zeukan. Hiru makila lerroz eginda zegoen harresia, kanpoaldean 4 metrotako garaiera hartzen zuelarik, eta gainean ibilbide bat zegoen. Ipar-ekialdeko zatiaren kanpoaldean 7-8 metroko zabaleradun eta bi metroko sakoneradun putzua. Beste zatietan putzua egin gabe gelditu zen.

Hamasei etxe luze berdin zeuden barruan. 28'5 metrotako luzera zeukan bakoitzak, eta erdialdean 7'5 metrotako zabalera. Barnean gela handi bat (18 metrotakoa) eta atzealdean bi gela txiki zituzten. Etxeetako bitan burdin-olak aurkitu dira eta beste bitan urrea lantzen zela ikusi dute.

 Fyrkat gotorekua.

Ikus, gainera
-------------

* Eraztun itxurako gotorleku bikingoak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1478633
* Commonscat Multimedia: Vikingeborgen Fyrkat

---

 |

* Wd Datuak: Q1478633
* Commonscat Multimedia: Vikingeborgen Fyrkat
**Paul-Marie Lapointe** (Saint-Félicien, Québec, 1929ko irailaren 22a - Montreal, 2011ko abuztuaren 16a) kanadar olerkari eta kazetaria izan zen.

Egunkari eta irratietan kazetari-lanak egiteaz gainera, *Le Nouveau Journal* sortu zuen 1961ean, Jean-Louis Gagnonekin batera. Harreman estuak izan zituen hainbat automatistarekin, Gauvreaurekin bereziki, *Refus global* (*Ezezko biribila*) manifestua idatzi zuen taldekoa ez bazen ere. Hasierako olerkiek automatista haien eragina izan zuten. Lapointeren olerki-liburu nagusiak hauek dira: *La Vierge incendié* (1948, *Sutan erretako birjina*); *Choix de poèmes* (1960, *Olerki-sorta*); *Pour les âmes* (1964, *Arimentzat*); *Tableaux de l´amoureuse suivi de Une unique; Art égyptien; Voyage; Huit autres poèmes* (1974, *Maiteminduaren koadroak eta jarraian Bat bakarra; Arte egiptoarra; Bidaia; Beste zortzi olerki*); *Bouche rouge* (1976, *Aho gorria*); eta *Tombeau de René Crevel* (1979, *René Crevelen hilobia*), berarengan eragin handia izan zuten surrealista frantsesen omenez idatzia. Hainbat sari irabazi zituen, eta eragin handia izan zuen 70eko hamarkadako olerkariengan.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3370352
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 22329716
* ISNI: 0000 0001 0878 5728
* BNF: 12057570q (data)
* GND: 122229304
* LCCN: n87117077
* SUDOC: 028818156
* ICCU: CFIV028455
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03713/eu\_l\_0564/l0564

 |

* Wd Datuak: Q3370352
**Forma musikalak** ideia musikal bat obra oso baten gisa antolatzeko moduari egiten dio erreferentzia. Kontzeptuan bi osagai desberdin (erlazionatuta daude baina) daude: batetik, konposizio-mota, adibidez, sinfonia baten edo kontzertu baten forma ematea, eta bestetik, pieza jakin baten egitura, mugimendu bakar batekoa, eta horrelakoetan modu bitarraz hitz egiten da, forma hirutarraz, sonata formaz, fuga, etab.

Musika-formaren eta musika-generoaren artean gainjartze bat dago. Musika-generoa musika-estilo zehatzei erreferentzia egiteko erabiltzen da (musika klasikoa edo rock musika), eta zenbait elementuren bidez zehazten da: lengoaia harmonikoa, erritmo bereizgarriak, erabilitako musika-tresna motak eta jatorri geografikoa. Testuinguru horretan, **forma musikal** terminoak genero jakin batzuen barruko egitura mota jakin bati egiten dio erreferentzia. Adibidez, "12 konpaseko bluesa" forma berezia da, eta maiz blues, rock and roll eta jazz generoetan aurkitzen dugu.

Hona hemen musika-forma batzuk:

* Fuga
* Bariazioa
* Suitea
* Sonata
* Sinfonia
* Kontzertua
* Obertura
* Preludioa
* Olerki sinfonikoa
* Martxa
* Polonesa
* Mazurka
* Balsa
* Tarantela
* Polka
* Kanona

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Katalanez)** «Forma musikal» *L'Enciclopèdia.cat.*  Bartzelona: Grup Enciclopèdia Catalana .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q862597
* Commonscat Multimedia: Musical form

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX524743
* BNF: 12046657b (data)
* GND: 4170802-7
* LCCN: sh85088959
* NDL: 00568826
* NKC: ph120902
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q862597
* Commonscat Multimedia: Musical form