**Jose Maria Agirre Egaña**, ezagunagoa ***Xabier Lizardi*** goitizenez (Zarautz, Gipuzkoa, 1896ko apirilaren 18a - Tolosa, 1933ko martxoaren 12a) euskal idazlea izan zen, batez ere olerkaria. Zuzenbidea ikasi zuen, eta Tolosako enpresa batean sartu zen lanean. Euskaltzaleak elkartea sortzen lagundu zuen, eta bere garaiko ekintza kultural eta politikoetan parte hartu. Gipuzkoa Buru Batzarreko kide eta buruzagi izatera iritsi zen. Esteban Urkiaga *Lauaxeta* (1905-1937) eta Nicolas Ormaetxea *Orixe*rekin batera, bere aroko olerkari hoberena dugu. *Biotz-begietan*, 1932an argitaratuta, kritikariek oso aintzakotzat hartu zuten. Xabier Lizardi hil eta gero, Aitzolek haren *Umezurtz Olerkiak* argitaratu zituen.

Gerra Zibilaren aurretiko olerkari lirikorik behinena, izadiaren —izadi edertuaren— olerkaria izan zen. Lizardiren prosa haren poesia bezain originala da. *Itz Lauz* izeneko bilduman lehen mailako idazle, estilo pertsonal eta moderno baten jabe ageri da.

Bizitza
-------

Hamar urte zituela, Tolosara aldatu zen familia, eta han hasi zen berreskuratzen erdi galdua zuen euskara. 1916an Bilboko *Euzko-Deya*n idazten hasi zen, lanak *Zarauztar Sabin* eta *Samaiko Zulo* izengoitiez izenpetuz. Urtebete geroago (1917) Zuzenbide ikasketak amaitu zituen Madrilen. Perot fabrikako kudeatzaile izateko kontratatu zuten (1923).

Arrasaten 1927an ospatu Euskeraren Egunean nabarmendu zen eta han lehen aldiz *Xabier de Lizardi* izengoitia erabili zuen. Euskararen aldeko ekintzaile nekagaitz agertu zen: euskarazko egunkari baten argitaratze asmoa landu zuen; Larramendiren ohoretan egin ziren literatura jaiak antolatu zituen, eta ekinaldi askotako lankidea izan zen (Errenteriko Euskeraren Eguna, Segurako Ume Euskaldunaren Eguna, Bergarako Euskeraren Eguna, Kirikiño Sariaren antolakuntza, eta abar).

Euskaltzaleak elkarteak, Lizardi bazkide zuela, sakabanatuta zeuden olerkariak bildu nahirik, Euskal Poesiaren Eguna antolatu zuen Errenterian Luis Jauregiren omenetan (1930). Bertan esku hartu zuen Lizardik, hiru poesia aurkeztuz. Hurrengo urteko ekitaldirako, Tolosan Emeterio Arreseren ohorez idatzitako *Urte-giroak* ondu zuen, «Lizardiren obrarik garaiena» (Aitzol). 1932an *Biotz-Begietan*, olerki bilduma ospetsua, eta bi antzerki lan, *Laño ta izar* eta *Bi aizpak* argitaratu zituen. Urte berean, Kirikiño Saria irabazi zuen *Etxe barne bizia* izeneko artikuluarengatik.
1933an 36 urte besterik ez zituela, pneumoniak jota hil zen.

Hil ondoren, Lizardiren beste liburu bat plazaratu zen: *Umezurtz-Olerkiak* (1934). Urte berekoa da *Itz Lauz* izeneko artikulu bilduma. Geroago, 1953, *Ezkondu ezin zitekeen mutilla* antzerki lana agertu zen.

Lanak
-----

Xabier Lizardiren omenezko monumentua Zarautzen
### Poesia

* *XX. mendeko poesia kaierak - Xabier Lizardi* (2000, *Susa*): Koldo Izagirreren edizioa
* *Bihotz-begietan* (1932, *Verdes-Atxirika*)
* *Olerkiak - Xabier Lizardi* (1983, *Erein*): Juan Mari Lekuona, Anjel Lertxundi eta Xabier Leteren edizioa
* *Umezurtz olerkiak* (1934, *Euskaltzaleak*)
* *Lizardi* (1975, *Valverde*)

### Antzerkia

* *Bi aizpak* (1932, *Antzerti*)
* *Laño ta izar* (1932, *Antzerti*)
* *Ezkondu ezin ziteken mutilla* (1953, *Egan aldizkaria*)

### Artikuluak

* *Itz lauz* (1934, *Euskaltzaleak*)
* *Kazetari lanak* (1986, *Erein - Euskal Editoreen Elkartea*)

Aipamenak
---------

* *XX. mendeko poesia kaierak*, Koldo Izagirre
* *Euskal literatura alfabetatzeko*, Enrike Zabala
* *Euskal literaturaren historia*, Ibon Sarasola
* *Euskal literaturaren antologia*, Xabier Mendiguren eta Koldo Izagirre
* *Historia de la literatura vasca*, Koldo Mitxelena
* *Euskal literatura*, Santiago Onaindia
* *Euskal Idazleen Lorategia*, Karmelo Etxenagusia
* *Lur hiztegi entziklopedikoa*
* *Harluxet hiztegi entziklopedikoa*

*Lizardi* olerkia eta abestia
-----------------------------

Mikel Laboak abesti bat sortu zuen Bernardo Atxagaren Lizardiren omenez idatziriko olerki baten hitzetan oinarrituta. 1985ean argitaratu zuen *Sei* albumean, baita geroago 1997ko Zuzenean albumean ere.

Ni ez naiz Mikel Laboa komiki-liburuko gutxienez 8 orritan irudikatzen da Laboak abestia nola sortu eta grabatu zuen. Grabatzeko estudioan sartu eta egin zuen lehenengo saioa nahikoa izan zen grabazioa borobiltzeko, estudioan grabazioa ikusten ari ziren Jean Phocas soinu-teknikaria, Iñaki Salvador musikaria, eta Marisol Bastida guztiz hunkitu zirela. Abestiaren inguruko fantasiazko irudiak.

Doinua erritmoaren aldetik tangoa denez, Laboak dantzatu ere egiten zuen abestia interpretatzen zuenean, pianoan Iñaki Salvador aritzen zela.

* Mikel LaboaMikel Laboa
* RimbaudRimbaud
* Bernardo AtxagaBernardo Atxaga

Hau da Bernardo Atxagakren olerki ezaguna:

*Lizardi, Rimbaud etorri duk hitaz galdezka*
*eta gu ere hire zain geundela*
*esan zioagu*
*ez hintzela aspaldi azaldu*
*etxetik*
*eta belatzean eseri gaituk denok*
*erlojuak janez*
*baina mezularia bidali diagu Alosko torrea*
*eskilara luzetan*
*beleak uxatzen*
*ote hintzen ikus zezan*
*gero kanpaiak entzun dizkiagu*
*zakurrak zaunkaka*
*orduan sortu haiz bidetik*
*balantzaka*
*eta hirekin aurrez aurre jarri garenean*
*zerraldo erori haiz gure oinetan*
*eta gorpu gogor hintzen*
*udazkenaren tronoan*
*hertsi dizkiagu begiak*
*adiosik ez*
*eta goizaldean*
*muxika hezur batetan sarturik*
*o petit poete*
*pirotekniarik gabe lurperatu haugu*
*baratzan.*

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Jose Maria Agirre» *Euskomedia* (Noiz kontsultatua: 2017-02-12).
3. ↑   «6» *www.badok.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-12).
4. ↑   «Zuzenean» *www.badok.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-12).
5. ↑   **(Ingelesez)** «'Ni ez naiz Mikel Laboa' liburuan aipatzen diren abestien zerrenda» *Spotify* (Noiz kontsultatua: 2023-01-10).
6. ↑    Larratxe, Joseba.  (2022). *Ni ez naiz Mikel Laboa.*  Joseba Larratxe - Youtube (Noiz kontsultatua: 2023-01-02).
7. ↑    de la Maza, Gabi. *Lizardi (Mikel Laboa).*  Euskal Karaokeak - Youtube (Noiz kontsultatua: 2023-01-12).
8. ↑   «Lizardi» *www.badok.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-12).

Bibliografia
------------

* Mujika, Luis Mari: *Lizardiren estetikara beste hurbilketa bat*. - Egan, 2011-3/4, 197-212.
* Mujika, Luis Mari: *Lizardiren estetikara beste hurbilketa bat*. - Egan, 2013-1/2, 81-96.
* Otaegi, Lourdes: *Lizardiren poetika pizkundearen ingurumariaren argitan*. -Donostia: Erein, L. G. 1994.
* Otaegi, Lourdes (eta Paulo Iztueta, ed.): *Lizardi, gutunak (1928-1932)*. -Donostia: Utriusque Vasconiae, L. G. 2007.

Ikus, gainera
-------------

* Lizardi (Mikel Laboa eta Bernardo Atxagaren abestia)
* Ni ez naiz Mikel Laboa komiki-liburua
* Euskal Pizkundea
* Gipuzkoako idazleen zerrenda
* Lizardi Mintza Taldea
* "Lizardi eta erotismoa"

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Wikiteka**n badira testuak, gai hau dutenak:***Xabier Lizardi*** |

* Jose Maria Agirre, Literaturaren Zubitegia.
* Gipuzkoa kultura
* Lizardiri buruzko monografikoa, Bidegileak bildumako alea.
* Gabi de la Maza. *Lizardi (Mikel Laboa).* Euskal Karaokeak - Youtube. Laboa tangoa dantzatzen abestia interpretatzen zuela, pianoan Iñaki Salvador

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3757000
* Commonscat Multimedia: Xabier Lizardi
* Wikisource Jatorrizko testuak: Egilea:Xabier Lizardi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 47571408
* ISNI: 0000 0001 2025 1972
* Literaturaren Zubitegia: 223
* BNE: XX962535
* BNF: 111543140 (data)
* GND: 119428202
* LCCN: n90641228
* SUDOC: 059531568
* Open Library: OL910892A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 2015
* Lur: 00101/eu\_a\_1019/a1019
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q3757000
* Commonscat Multimedia: Xabier Lizardi
* Wikisource Jatorrizko testuak: Egilea:Xabier Lizardi