recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**FK Jelgava** (izen osoa *Futbola Klubs Jelgava*) Letoniako futbol taldea da, Jelgava hirikoa. Ez du Letoniako futbol ligarik irabazi baina Letoniako Kopan 5 garaipen ditu.

Historia
--------

70. hamarkadan *Automobīlists Jelgava* izeneko taldea aritu zen behe mailatan. 1977an *Metālists Jelgava* izena hartu zuen eta Letoniako ligan aritu zen. Hiru urteren ondoren berriz ere enpresa sortzailearen izena hartu zuen, *Automobīlists Jelgava*.

1987an *RAF Jelgava* izena hartu zuen eta taldearen garai onena iritsi zen. 1988an Letoniako Kopa irabazi zuen. 90. hamarkadan hiru aldiz egin zuen bigarren ligan eta bi kopa berri lortu zituen, azkenengoa *RAF Rīga* izenarekin. 1997an UEFA Intertoto Kopako Taldekako fasean aritu zen eta Werder Bremen taldearen aurka jokatzeko aukera izan zuen.

2003ko liga bukatzean RAF Jelgava taldeak FK Viola Jelgava taldearekin bat egin zuen eta gaur egungo kluba sortu zen, **FK Jelgava**. lau kopa lortu ditu, 2016an ligan berriz ere bigarren postua eskuratuz.

Palmaresa
---------

### Letonian: 6

* Liga (0): bigarrena 1992, 1994, 1995 eta 2016an.
* Kopa (7): 1988, 1993, 1996, 2010, 2014, 2015, 2016.

Kanpo estekak
-------------

* **(Letonieraz)****(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q284214

 |

* Wd Datuak: Q284214
**FC Viitorul Constanța** (izen osoa *Fotbal Club Viitorul Constanța*) Errumaniako futbol talde bat da Ovidiu herrikoa, Konstantza hiriaren alboan.

Historia
--------

2009an sortu zuen Gheorghe Hagi jokalari ezagunak eta urtez urte igoerak lortuta 2012-13 denboraldian egin zuen debuta lehen mailan. 2016-17 denboraldian bere lehen Liga irabazi du, bigarrena izan den Steaua Bukarestekin puntutan berdinduta. 2019an Kopako txapelduna izan da.

Harrobia bereziki lantzen duen taldea da, hortik "Hagi-ren haurrak" ezizena.

2021 amaieran Farul Constanța taldearekin elkartu zen eta haren izena eta koloreak hartu zituen.

Palmaresa
---------

### Errumanian: 2

* Errumaniako Liga (1): 2017.
* Errumaniako Kopa (1): 2019.

Kanpo estekak
-------------

* **(Errumanieraz)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q533094
* Commonscat Multimedia: FC Viitorul Constanța

---

 |

* Wd Datuak: Q533094
* Commonscat Multimedia: FC Viitorul Constanța
***Festara. Bere bertso guzien bilduma*** Antonio Zavalak Jose Bizente Etxagarai olerkariaren bertso guztien edizioa, 1964an, Auspoa Liburutegian plazaratu zuen.

Edukia
------

Bertsoak kronogikoki jasota daude, 1813tik 1853 arte. Guztira 65 olerki inguru jaso ziren, literaturaren ikuspuntutik ezezik, historikoki era garrantzitsuak. Horrela, Donostiaren txikizioaren gaineko bertsoekin batera, inauteriekin lotutakoak edo Gipuzkoako abesti tradizioan oso errotuta dauden konposizioak daude. Bilketa bi iturrietatik jaso zuen Zavalak: bertso-paperetan jasotakoak eta *Euskal Erria* aldizkarian argitaratutakoak. 

Izenburuarekin lotuta, azalpen bat egin behar da: Etxagarairen beste olerkiak ere badira baina Zavalak ezin izan zituen bildu zeren eta Adrián de Loyarteren familiaren eskuetan zeuden eta hauek ez zioten argaitaratzeko baimenik eman; Loyartarrek zeukaten koadernoak izenburu hau omen zuen: *Poesías desde el 1813 cuyo año se quemaron las anteriores en el incendio total de esta ciudad de San Sebastián*.

Liburuak, bestetik, Zavalak idatzitako "Hitzaurrea" eta idazlearen biografia labur bat ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Zavala, 19 or.

Kanpo estekak
-------------

* Liburu osoa Euskaltzaindiaren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q57671655

 |

* Wd Datuak: Q57671655
**Izokin-zorria** (*Lepeophtheirus salmonis*) Caligidae familiako kopepodo parasitoa da, itsasoan bizi dena. Eme heldua 12 milimetro luze da, eta 6 milimetro luze ar heldua. Izokin arruntaren eta Pazifikoko izokinen bizkarroia da, eta batzuetan arrain hiruarantzarena ere.

Itsaso zabalean bizi dira izokin-zorriak, eta helduak eta heldu aurrekoak izokinen bizkarroiak dira. Baina izokin-haztegi batzuetan infekzioa oso hedaturik egoten da, hala helduetan nola gazteetan. Itsasorako bidean doazen izokin basatiak haztegien ondotik pasatzen baldin badira, kutsatzeko oso arrisku handia dute; hain zuzen ere, izokin gazteen infekzio-maila normalean baino 73 aldiz handiagoa da haztegien inguruko populazioetan.

Zorriak izokinaren azalean zauri irekiak eragiten ditu. Infekzioak aurrera egin ahala, esan daiteke bizkarroiak arraina bizirik jaten duela, izokinak bere burua berritzeko behar duena baino abiadura handiagoan jaten baitu, eta hilgarria izatera ere irits daiteke. Gainera, ibaietako izokinak bizi-zikloaren hasieran daudenez, helduak baino txikiagoak dira; hori dela eta, hiltzeko probabilitatea askoz handiagoa dute. Horrenbestez, hainbat adituren arabera haztegiak hobeki kudeatu behar direla, hazitakoekin batera, izokin basatiek ere bizirik iraun ahal izateko.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    *Haztegiak, izokin basatien zorri-iturri.*  *Elhuyar*, 2007ko urtarrilak 1, CC BY-SA 3.0, aldizkaria.elhuyar.eus (Noiz kontsultatua: 2021-06-26).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1812814
* Commonscat Multimedia: Lepeophtheirus salmonis

---

* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Lepeophtheirus\_salmonis
* BOLD: 24355
* Dyntaxa: 244474
* EOL: 1021240
* Fauna Europaea: 192748
* GBIF: 2116024
* ITIS: 89113
* NCBI: 72036
* WoRMS: 135782

 |

* Wd Datuak: Q1812814
* Commonscat Multimedia: Lepeophtheirus salmonis
***Gautegia*** Txuma Murugarrenen zortzigarren musika-diskoa da, 2023ko uztailan plazaratuta. Berez Nick Caveren *Nocturama* (2003) diskoaren zenbait abestien moldaketa da. Jatorrizko diskoak zuen lirikotasunari eta jatorrizko letretako errima estuari heltzea lortu zuen album honetan.

Historia
--------

2014ko proiektu batetik eratorritako ideia da diskoarena; izan ere, Izan & Star zikloaren barnean euskal musikariei atzerriko musikarien diskoak euskal kantutegira ekartzeko proposamena egin zieten. Caveren ‘Nocturama’ko kantuekin eman zituen lauzpabost kontzertu Murugarrenek bandarekin batera.

Taldea
------

* Txuma Murugarren: ahotsa eta gitarra
* Rafa Aceves: pianoa
* Miguel Ramirez: gitarra eta baxua
* Oriol Flores: bateria
* Angel Unzu: gitarra
* Gaizka Insunza: koruak

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Nick Cave

Kanpo estekak
-------------

* Gautegia albumaren gaineko erreportaia naiz.eus agerkari digitalean, 2023/06/23.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q119854518

 |

* Wd Datuak: Q119854518
**Neurotoxina** nerbio-sistema kaltetzeko gai den substantzia orori deritzo, norbanakoa bereo egoera homeostatikotik aldenduz eta bere bizitza arriskuan jarriz. Kalte horiek fisiologikoak, morfologikoak edo portaera aldarazten dutenak izan daitezke.

Animalia, landare eta izaera inorganikodun jatorriko neurotoxinak daude. Eta euren eragina dosiaren eta esposizio bidearen araberakoa izango da, denbora baterakoak, iraunkorrak are heriotza eragin artekoak izan daitezke.

Bakterio ugari daude neurotoxinak sortzeko gai direnak. Adibidez, Clostridium tetani bakterioak sortzen duena, motoneurona efektoreen hartzaile sinaptikoetara lotzeko gai da, neuronetan despolarizazio bat eraginez, izaera konbultsiboko gihar uzkurdurak eragiten dituztenak. Gaixotasun hau tetanos bezala ezagutzen da. Gaixotasun hau eragozteko modu bat tetanosaren aurkako toxoide edo txerto bat ematea da, neurotoxinaren aurka immunitate-sistemaren erantzun bat eragingo duena.

Elapidae familiako sugeek (kobrak, koral sugeak, manbak eta itsas sugeak) nagusiki neurotoxikoa den pozoia ziztatzen dute eta gizakiarentzat hilgarria izan daitekeena.

Kalte neuronalak honako hauek izan daitezke:

* Neurotransmisore natural bezala aritzea: adibidez azetilkolina bere eraginetan organofosforatuek imitatzen dute, Malationak, Tikroflonak eta beste batzuk adibidez.
* Metabolismoaren zatiren bat funtzionatu gabe uztea: adibidez Amitrazak, albaitaritzako antiparasitario bezala erabilia, monoaminooxidasa edo MAO izeneko katekolaminen entzima katabolikoaren funtzionamendua inhibitzen duena.
* Neurotransmisoreren baten askapen anormala eragiten dutenak: adibidez ivermektina, antiparasitario bat dena, dosi handietan azido γ-aminobutiriko edo GABAren gehiegizko askapena eragiten duen neurotoxina bat da.
* Neurotransmisoreentzako hartzaileen blokeaketa: hartzaile horietara finkatzean transmisore naturalei ez diete funtzionatzen uzten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q407752
* Commonscat Multimedia: Neurotoxins

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85091181
* NKC: ph297133
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D009498

 |

* Wd Datuak: Q407752
* Commonscat Multimedia: Neurotoxins
**Fengel**, Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da. Bere istorioa, Eraztunen Jauna eleberriaren eranskinetan kontatzen da. Rohirrim bat da, Rohango hamabosgarren erregea. Folkwinen bosgarren semea, eta biziraun zuen bakarra izan zen. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2870. urtean jaio zen. Errege bihurtu zen bere aita Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2903an hil ondoren.

Historia
--------

Fengelen bi anaia nagusiak, Folkred eta Fastred, Gondorgatik borrokatzen hil ziren, honegatik, pixkat mimatua hazi zen. Helduaroan, bere gutiziagatik eta urrea oso gogoko zuelako ezaguna izan zen. Bere seme Thengel, Rohanetik joan zen, bere aitarekin izandako desadostasunen ondorioz, Gondorren bizitzera, bere emaztearen lurraldera.

50 urtez gobernatu ondoren, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2953an hil zen, tronua Thengeli utziz, bere betebehar berriari buruz ilusio handirik gabe Gondorretik itzuli zena.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Folkwine** | **Eorlen etxea**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2903-2953 | Ondorengoa**Thengel** |
**Fenixa**| Fenixa, su artetik ateratzen |
| Pertsonaia Mitologikoaren Ezaugarriak |
| **Mota** | Izaki Mitologikoa |
| **Mitologia** | *Egiptoko mitologia, Greziar mitologia, Persiar mitologia* |
| **Lekua** | Europa, Asia eta Afrika |
|  |

  

**Fenixa** (antzinako grezieraz: Φοῖνιξ, *phoínix*; eta egiptoeraz: *Bennu*) arrano baten neurriko hegazti mitologikoa da, luma gorri, laranja eta hori kolore gorrikoa, moko eta atzapar indartsuekin. Bere errautsetatik berpizten zen hegazti miragarria zen. Mito batzuen arabera, bizilekua Ekialde Hurbilaren eta Indiaren arteko eskualdean zuen, Egipto eta Afrikako iparraldera ere iristen zelarik.

  

500 eta 1000 urte bitarteko bizitza zikloa du. Zikloa amaitzear dagoenean adaxkaz habia egiten du, habiak sua hartzen du eta suak habia et txoria kiskaltzen ditu. Hortik fenix gaztea edo fenixaren arrautza ateratzen dira, berriz jaio eta berriz bizi da. Fenix txori berria aurrekoa hainbat urte biziko da. Fenixak bere errautsetatik birsortzeko duen gaitasunak hilezkortasuna adierazten du.

Kanpo estekak
-------------

* Carlos Thorne, fenixaren antzera. Gazteleraz.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q48444
* Commonscat Multimedia: Phoenix (mythical bird)

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX537591
* GND: 4174313-1
* LCCN: sh86007433
* NKC: jo2016908838
* AAT: 300379749
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q48444
* Commonscat Multimedia: Phoenix (mythical bird)
Euglena  
(1) Flagelo  
 (2) Estigma  
(3) Paramilo  
 (4) Kloroplasto  
 (5) Bakuolo  
 (6) Nukleo 
**Euglena** ur gezatan bizi den protista zelulabakarra da. Algen taldean sailkatzen da, autotrofoa delako, nahiz eta ikerlari batzuek protozooekin oso lotuta dagoen iradoki, tarteka kimiorganotrofo moduan ere jardun dezakeelako. Euglenak animalia eta landareen arteko muga, hainbat kasutan, oso lausoa dela agerian uzten du. Protista erreinuan sailkatzean arazo hori ekidin egiten da.

Euglenak bi flagelo ditu, bata oso txikia, eta beste luzea. Flagelo luzearen bidez igeri egiten du. Genero honetako espezie gehienek kloroplastoak dituzte eta landareen fotosintesia burutzen dute. Batzuetan kloroplastoak galtzen dituzte (esaterako, estreptomizina antibiotikoaren ondorioz: honek kloroplastoen ugalketa galarazten du, Euglenaren ugalketa inhibitu gabe), eta orduan materia organikoz elikatzen dira, kimiorganotrofoen antzera.

Bere luzeera 200µm-etaraino hel daiteke. Protista hau inoiz ez da patogenoa, eta 100 espezie baino gehiago ditu.

Fotosintesia burutzeko Euglenak *a* eta *b* klorofilak ditu, eta baita karotenoideak ere, landareen antzera.

Karbonoa metatzen du paramilo izeneko molekula baten bidez; ez du, beraz, almidoirik sortzen.

Morfologia
----------

Bizidun zelulabakar honek ez du benetako zelula hormarik, landareek bezala (hauek zelulosaz osaturiko zelula horma sendoa dute). Horrek malgutasuna ematen dio, uhin-mugimendua burutzeko gai izanik.

Aurreko aldean, flageloa dagoen tokian, inbaginazio bat dauka. Horren ondoan estigma izeneko fotorrezeptorea, karotenoideak dituena, Euglena argirantz mugiarazten duena.

Kloroplasto ugari ditu fotosintesia burutzeko.

Bakuolo handi batek, uzkurgarria denak, zelularen gehiegizko ura jaso eta inbaginazioan isuri egiten du. Bakuolo hori puztu eta hustu egiten da, tarteka.

Bipartizioaren bidez ugaltzen da. Genero honetako espezie gehienak ur gezatan bizi badira ere, gutxi batzuk itsastarrak dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q236001
* Commonscat Multimedia: Euglena
* Wikispecies Espezieak: Euglena

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* AlgaeBase:
* Dyntaxa: 1010670
* EOL: 11704
* GBIF: 3209628
* ITIS: 9620
* NCBI: 3038
* WoRMS: 8012
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D005055

 |

* Wd Datuak: Q236001
* Commonscat Multimedia: Euglena
* Wikispecies Espezieak: Euglena
Mausoleoa
**Florent Mols** (Anberes, 1811ko martxoaren 11 - Anberes, 1896ko urtarrilaren 17) belgikar margolaria izan zen, paisaia eta genero eszenetan espezializatua. Bere lan ezagunenak Greziara eta Egiptora egindako bidaien ondorioz sortu zituen.

Biografia
---------

François Mols Jonkheer-en (1767-1845) eta Theresa Van de Zanden (1781-1813) bere emaztearen semea zen. Bere arte-ikasgai nagusiak Ferdinand de Braekeleer eta Mattheus Ignatius van Bree -ren eskutik etorri ziren Arte Ederren Errege Akademian.

1838an, Egiptora eta Ekialde Hurbilera bidaiatu zuen Charles Stier d'Aertselaer (1770-1847) artearen zaindari ospetsuaren konpainian. Ankaran zegoela, Jacob Jacobs kide margolari belgikarraren laguna egin zen, eta elkarrekin bidaiatzen jarraitu zuten, Nilo ibaia Nubiaraino hartuz. Urte hartan, David Roberts-ekin aldi berean Egipton egon ziren, eta elkarrekin lan egin zuten, antzinako monumentuak zirriborratzen. 

Geroago Egiptora bigarren bidaia bat egin zuen Franz Vinck historiako margolariarekin. Alejandriatik itzuli ondoren, Grezia bisitatu zuten, ondoren Triestera gurutzatu eta Austria eta Alemaniatik San Petersburgoraino joan ziren. 1839. urtearen amaieran, Anberesera itzuli zen Ipar Alemaniatik barrena.  Antzinate batzuk ekarri zituen berarekin, baita eskuizkribu arabiarrak eta koptoak ere.

Elise-Hubertine Brialmont-ekin (1822-1894) ezkondu zen 1842an. Lau seme-alaba izan zituzten: Léonie-Marie, arte bildumagile eta mezenas bihurtu zena, Marie-Clementine, Robert, margolaria ere izan zena, eta Alexis.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Ancient Egypt as a source of awe and/or inspiration
2. ↑  De levens en werken der Hollandsche en Vlaamsche kunstschilders, beeldhouwers, graveurs en bouwmeesters

Irakurketa gehiago
------------------

* Willem G. Flippo, *Belgikako pintore erromantikoen lexikoa*, AAM Ruygrok, 1981
* Eugène Warmenbol, *L'Egypte vue par Florent Mols et Jacob Jacobs (1838-1839)*, Ed. Racine, 2012.
* C. Janssens, "Antwerpse Schilders in Egypte", *Egyptomania* sarean
* H. Coenen, "Het Oriëntalisme in de Belgische schilderkunst van de 19de en het begin van de 20ste eeuw" in: *Oriëntalisten en Afrikanisten in de Belgische kunst, 19de en 20ste eeuw*, Erakusketaren katalogoa, 1984ko irailaren 14tik azaroaren 11ra, Brusela

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2111630
* Commonscat Multimedia: Florent Mols

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 295819959
* ISNI: 0000 0004 0011 0322
* BNF: 17088072k (data)
* GND: 102865118X
* LCCN: no2013016834
* SUDOC: 166989541
* ULAN: 500164509
* RKD: 56769

 |

* Wd Datuak: Q2111630
* Commonscat Multimedia: Florent Mols
Gaineko igarobidea, Londres-Gatwick aireportua. 
Hiri-ingurune batean, **gaineko** edo **goitiko igarobidea**, **pasabidea** edo **pasadizoa**, igarobide mota bat da, bi eraikinen artean dagoen barneko edo estalitako zubi bat dena. Igarobide horrek oinezkoak klimatologiatik babesten ditu.

Pasabide horiek, oro har, enpresakoak dira eta, beraz, espazio ez-publikoak dira (espaloiaren aurka). Pasabide altxatuek lurraren mailaren gaineko lehen solairuak lotzen dituzte normalean, baina batzuetan askoz altuagoak dira, Kuala Lumpurreko Petronas dorreetan dagoena bezalakoa. Pasadizoek konektatutako eraikinetako espazioa, askotan, txikizkako merkataritzarako erabiltzen da, eta, beraz, pasabidearen inguruko eremuak merkataritza-gune gisa jardun daitezke. Aldameneko eraikinak dituzten merkataritzakoak ez diren eremuek, hala nola unibertsitate-campusek, eraikinak lotzen dituzten pasabide altuak eta/edo tunelak izan ditzakete.

Munduko pasabide-sare handiena -Calgaryko (Alberta, Kanada) *+15 Walkway*- 16 kilometroko luzera du guztira. Hala ere, sistema etena da, eta ez du erdiguneko eraikin bakoitza lotzen. Gaineko pasabideen sare jarraiturik handiena -Minneapolis Skyway sistema- 13 kilometro neurtzen ditu, Minneapoliseko erdiguneko 69 bloke lotzen dituztenak.

 Hasperenen zubia, Oxford

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1361100
* Commonscat Multimedia: Skyways

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300138975

 |

* Wd Datuak: Q1361100
* Commonscat Multimedia: Skyways
**Noveleta** edo **Gurutzearen auzoa** Lizarrako auzoa da, Nafarroan. XVIII. mendean sortu zen Lizarratik hiru kilometrotara.

Geografia
---------

Lizarra udalaren barruan kokatuta dago, Jurramendiren oinean. Inguruan Zaraputz auzoa hustua eta monasterioaren erorkinak daude. Ega ibaiak gurutzatzen du auzoa. Muga egiten du herri hauekin: Villatuerta, Ayegui, Aberin eta Morentin; Ordoitz, Legardeta eta Etxabarri baserriarekin egiten du muga ere bai.

Etimologia
----------

Dirudienez Noveleta izena "novella" hitz latindarratik dator, euskaraz "mahasti berri"a. Historikoki inguru honetan mahastiak gutxienez XIV. mendetik landatu dira. Dena dela, Manuel Joaquín Navarroren morroi bat Noveleta zen.

Historia
--------

1780an Manuel Joaquín Navarrok sortu zuen. Horretarako, Karlos III.a Espainiakoaren onarpena behar izan zuen; onarpenaren helburua lurren ustiatze egokiago egitea izan zen. Auzoa sortu aurretik inguruan Navarro familiaren landetxe bat zegoen bakarrik. 1781eko irailaren 23tik 27ra Navarrok bederatzi kolono familiekin alokatze-kontratuak sinatu zituen. Familia berriak Lizarratik, Lerindik eta Lakarretik zetozen.

1806an San Jose kapera eraiki zen; 1880an parrokia izendatu zuten.

1812ko urriaren 12an, bestetik, Noveletan Frantziako armada eta Francisco Espoz Mina gerrillariaren arteko borroka gertatu zen. Egun horretan, frantsesez, jakinez gerrillaria Lizarran zegoela, Tafallatik atera ziren hura harrapatu nahian. Abbe jenerala 3.500 oinezko soldaduekin eta 150 zaldunekin Espoz Mina ezustean harrapatzen saiatu zen. Baina gerrillariak abisatuak, aurre egin zien. Borroka hiru ordu iraundu zuen eta, azkenik, gerrillariek alde egin behar izan zuten, atzean 36 hildako utzita. Frantsesek, ondoren, inguruko herriak inbaditu zituzten eta Lizarra arpilatu zuten.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6045994

 |

* Wd Datuak: Q6045994
**Libia Italiarra** Italiako Erresumaren kolonia izan zen, garaiko Ipar Afrikar Italiaren barruan eta gaur egungo Libiaren lurraldetan. Zirenaika eta Tripolitaniako kolonietan oinarritu zen, 1912an Italia-Turkia Gerran Otomandar Inperioari konkistatutako lurrak. 1934an Fezzanekin batera bateratu eta Libia sortu zen.

Kolonia gehiago hedatu zen Britainia Handiak Sudango hainbat lur eman zizkionean Italiari eta Egiptorekin akordioa lortu ostean. 1935an Mussolini-Laval akordioa sinatu zen eta Aouzou Libiara batu zen, baina Frantziak ez zuen akordioa sinatu.

Libia kolonia gisa 1943an galdu zen, Ipar Afrikako Kanpainan Aliatuek konkistatu zutenean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-03-30). *168. araua: Afrika kolonialeko toponimia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q284568
* Commonscat Multimedia: Italian occupation of Libya

---

 |

* Wd Datuak: Q284568
* Commonscat Multimedia: Italian occupation of Libya
Lindholm Høje hilerria.
**Lindholm Høje** ("Lindholm muinoa") Aalborgeko Nørresundby auzoan dagoen nekropoli edo hilerri bikingoa da. Hegoaldeko zatia, behealdean dagoena 1000-1050 urteen artekoa da, iparraldekoa berriz K. a. V. mendekoa dela uste da, vikingoen garaiaren aurretikoa, Burdin Arokoa. Interpretazio zentru bat dago alboan.

Historia
--------

Bikingoen garaian Limfjord fiordoa gurutzatzeko toki aproposena zenez hainbat herrixkaren aztarnak ere aurkitu dira multzo arkeologiko honetan. Harrizko itsasontziak ere badaude bertan. 1.200 urtearen inguruan asentamendua bertan behera utzi zuten, badirudi basoaren gehiegizko ustiaketak areaz estali zuela fiordoa eta haize bortitzek ere nabarmen zaildu zutela bertako bizimodua.

Indusketak
----------

Lehenengo indusketak 1889an egin baziren ere 1952tik aurrera burutu direla esan daiteke. 700 hilobi ingurutatik 589 jadanik aztertu dira eta hamaika objetu aurkitu dira, hala Lundeko (Suedia) bitxiak, nola txanpon arabiarrak, honek argi erakusten du merkatalgune garrantzitsua izan zela.

Hilobi gehienetan kremazioa burutu zela ikusi da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q796045
* Commonscat Multimedia: Lindholm Høje

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 242212490
* GND: 4277946-7

 |

* Wd Datuak: Q796045
* Commonscat Multimedia: Lindholm Høje
Iron Maiden, mugimendu honetako talde nagusietako bat.
Ile luzea eta partxedun mauka gabeko jaka bakeroa, mugimendu honen estetikaren ezaugarri.
**New Wave of British Heavy Metal**, laburdura **NWOBHM**, euskaraz: «**Britainiar Heavy Metalaren Olatu Berria**», 1970eko hamarkadaren amaieraldera eta 1980ko hamarkadaren hasieran jazotako heavy metal generoaren barneko musika mugimendu bat izan zen. Aipatzen lehenbizikoa 1979an *Sounds* aldizkariko Geoff Barton kazetaria izan zen, 1970eko hamarkadaren amaieran sortutako britainiar heavy metal talde guztiak izendapen bakar batean pean biltzeko asmoz.

NWOBHMa underground fenomeno bat bezala hasi zen, bere lehenengo urteetan Erresuma Batuko hedabide nagusiek guztiz alboratua izan baizuten. Mugimendu honetako taldeen berri jarraitzalileen artean ahoz-ahoz, fanzineen bidez edo irrati aske eta diskoteketako disk Jockeyek ipinitako disko eta abestiei esker eman zen.

Mugimenduak bere baitan musikari eta zale gazte ugari bildu zituen, nagusiki arraza zurikoak, gizonezkoak eta erdi edo behe langile mailakoak, balore etiko eta estetiko amankomunak elkarbanatzen zituztenak, eta garaiko langabeziaren ondorioz etorkizuna beltz ikusten zutenak.

Estetikoki mugimendu honetako aitzindarietako bat izan zen Saxon musika taldeko kideen jazkera nagusitu zen: ile luzea, jaka eta praka bakeroak (jakak maiz mauka gabeak), kateak, maukarik gabeko kamisetak.

Mugimendu honetako talde nagusiak Iron Maiden, Saxon, Motörhead, Def Leppard, UFO, Angel Witch, Tygers of Pan Tang, Blitzkrieg, Avenger, Sweet Savage, Girlschool, Jaguar, Demon, Diamond Head, Samson eta Tank izan ziren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q370515
* Commonscat Multimedia: New wave of British heavy metal

---

 |

* Wd Datuak: Q370515
* Commonscat Multimedia: New wave of British heavy metal
**Fertxu Izquierdo Jimenez** (Iruñea, Nafarroa, 1975) euskal idazlea da. 2000 urtetik aurrera *Mao Tse Punk* fanzine eta brigadetako partaidea. Mao Tse Punk fanzinean argitaratu zituen bere lehen olerkiak eta narrazio laburrak. 2002. urtean hainbat sari literario eskuratu zituen: Uitziko "Orixe" saria (poesia), Lasarteko udalaren poesia saria edota Iruñeko Udalaren Egile Berrientzako Lehiaketa (poesian betie ere). Iruñeko Udalaren Egile Berrientzako Lehiaketan saritua izan zen, era berean, 2003 eta 2004. urteetan. 

2004. urtean Gaztezulo aldizkariak antolatutako Xelebre press kazetaritza saria eskuratu zuen. 2006an Atarrabiako Udalaren Narrazio saria. 

2007. urtean Joseba Sarrionandiak aldizkari ezberdinetan argitaratutatako zinema artikuluak bildu, aztertu eta Egan aldizkarian *Joseba Sarrionandia pantailaren aurrean* saiakera lana argitaratu zuen. Urte berean Gerratearen aztarnak, bere lehen poesia liburua ere argitara eman zuen. Era berean, Iruñeko Udalak bere lehen eleberria idazteko beka eman zion eta, horren ondorioz, 2008. urtean *Mendeko borroka* nobela argitaratu zuen. 

2008. urtean, Bilboko Blas de Otero I Nazioarteko Poesia saria irabazi zuen, *Telebista antenetan atsedena hartzen dute txoriek* lanarekin. 

Ondoren narrazio laburrak idatzi ditu han eta hemen, Erlea aldizkarian edota liburu kolektibo ezberdinetan. 

2017an *39 idazle nafa*r liburuaren koordinatzaile izan zen. 

2021ean *Basurde zurien zain* poesia lana argitaratu zuen. 

2022an *Ordu txikitan* album ilustratua argitaratu du, Irantzu Piquero ilustratzailearekin batera.

Idazlanak
---------

### Poesia

* *Gerratearen aztarnak* (2007, *Pamiela*)
* *Telebista antenetan atsedena hartzen dute txoriek* (2009, *Alberdania*)
* *Basurde zurien zain* (2021, Zerokotan)

### Narrazioa

* *Mendeko borroka* (eleberria, 2008, *Pamiela*)
* *Joseba Sarrionandia pantailaren aurrean* (saiakera, 2007, Egan aldizkarian)
* *Bukatu dira liburuak* (narrazio laburra, 2010, Erlea aldizkaria)
* *Bizitzaren bueltak* (narrazio laburra, 2012, *Hitza bide, bizia xede* liburuaren barnean).
* *Txanponen ilara* (narrazio laburra, 2017, *39 idazle nafar* liburuaren barnean).
* *Ordu txikitan* (album ilustratua, 2022, Irantzu Piquero ilustratzailearekin)

Kanpo estekak
-------------

* Fertxu Izquierdo literaturaren zubitegian
* Fertxu Izquierdo Pamielaren orrian
* Fertxu Izquierdo Basque Poetryn
* Idazlearen bloga
* Berriako artikulua

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257862
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 168388716
* Literaturaren Zubitegia: 762
* BNE: XX4610149
* LCCN: nb2011003942
* SUDOC: 139007067

 |

* Wd Datuak: Q12257862
Pianorako partituraren azala (Hamburg: August Cranz).
 **Nordseebilder**  (euskaraz: «Ipar itsasoaren eszenak») op. 390, Johann Strauss semea musikagileak egindako valsa da. 1879an egin zuen.

Historia
--------

Opor batzuetan Johann Strauss eta bere bigarren emaztea zen Angelika Föhr uhartean dagoen Wyk herrian egon ziren, Ipar Frisian. Hango izadiak eragin handia izan zuen musikagilearengan. Lan honetan Straussek itsas ekaitzak eta haizeak 3/4 konpasean deskribatzen ditu.

Vienan lehen aldiz musikagilearen anaia zen Eduardek Musikvereinen egindako kontzertu batean zuzendu zuen lehen aldiz, 1879ko azaroaren 16an.

Deskribapena
------------

Valsaren sarrera itsasoaren baretasuna azaltzen du. Hurrengo gaiek olatuen arrotzeko prozesua adierazten dute. Azkenik, Ipar itsasoaren ekaitz bortitza akorde gogorren eta metalezko musika-tresnen bitartez adierazten da. Amaieran hasierako gaia berriz ere jasotzen du amaiera dirdiratsuan bukatzeko.

  

1. vals

 \relative c' {
  \new PianoStaff <<
   \new Staff { \key e \minor \time 3/4
    <<
   {
    s16 \slashedGrace b'8 s4 b4\rest a g b4\rest a \slashedGrace b8 s4 b4\rest a g b4\rest a b( d a) b( d g) \slashedGrace g8 s2. s \slashedGrace c,8 s4 b4\rest b a b4\rest b \slashedGrace c8 s4 b4\rest b a b4\rest b
   }
    \\
   {
    s16 d4\p s4 d, b s d d'4 s4 d, b s d g2.~ g\< e'2.^~ e\! e4\p s4 e, c s e e'4 s4 e, c s e c'\f^( b'2^~) b a8-. fis-. a2.^( g4) b,4\rest b4\rest
   }
    >>
   }
   \new Dynamics {
    
   }
   \new Staff { \key e \minor \time 3/4 \clef bass
    <<
      { s16 g,,4 s s g s s g s s g s s g s s g'( fis f) c s s b s s a s s a s s a s s a }
    \\
      { s16 s4 <d g b> <d g b> s <d g b> <d g b> s <d g b> <d g b> s <d g b> <d g b> s <d g b> <d g b> g, r r s <g' c e> <g c e> s <e g d'> <e g d'> s <e a c> <e a c> s <e a c> <e a c> s <e a c> <e a c> s <e a c> <e a c> d <fis c' d> <fis c' d> d <fis c' d> <fis c' d> g <b d> <b d> g <b d> <b d> }
    >>
      }
  >>
 }
Audio playback is not supported in your browser. You can download the audio file.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Peter Kemp, The Johann Strauss Society of Great Britain.

Kanpo estekak
-------------

* Valsa Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3878407
* **Identifikadoreak**
* GND: 300540817

 |

* Wd Datuak: Q3878407
**Festo** edo **Phaistos** (grezieraz: Φαιστός, feˈstos ahoskatua; antzinako grezieraz: Φαιστός, pʰai̯stós) ahoskatua: latinez: *Phaestus*), zibilizazio minoikoaren gune garrantzitsuenetakoa izan zen eta aldi berean Kreta hegoaldeko hiri aberats eta boteretsuena. Uharteko hiri zaharrenetakoa da.

Kondairaren arabera Festos hitza du jatorria, Kretara alde egin zuen Heraklesen semeren izena hain zuzen ere.

Historia
--------

Neolito garaitik bertan bazen biztanleria. Hiri minoikoak, jauregi inguruan hedapen handia izan zuen baina K.a. XV. mendean suntsitua izan zen. Hala ere, hiriak gutxienez K.a. VIII. mendera arte zutik eta biztanleriarekin iraun zuen eta Homeroren  *Iliada*n aipatu zuten. Geroago jauregi zaharraren hegoaldean, Rea deritzon tenplua eraiki zuten eta hiri berri eta aberatsa berriro bihurtu zen. Gaur egun garai honetako etxeen hondakinak bertan diraute, jauregiaren mendebaldean. K.a. II. mendean, aldameneko Gortinak, hiria suntsitu egin zuen eta bere lurraldeen menpe geratu zen.

Arkeologia gunea
----------------

Indusketa arkeologikoak, 1884. urtean F. Halbherrek hasi zituen, ondoren Atenasko italiar arkeologia eskolak jarraitu zituen (zuzendaria F. Halbherr eta L. Pernier) 1900-1904 tartean , eta azkenik Doro Levik 1950-1971. urtera. Indusketa hauetan jauregi zaharra, errege auzoa eta jauregi berriaren biltokiak aurkitu zituzten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Homero, *Ilíada* II,648.
2. ↑  Estrabon X,4,14.

Bibliografia
------------

* Jean-Claude Poursat, *La Grèce préclassique, des origines à la fin du VIe mairena eta abel*, Nouvelle histoire de l Antiquité, bolumena 1, Seuil, coll. "Puntu Histoire", 1995, ISBN 2-02-013127-7.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q249707
* Commonscat Multimedia: Phaistos

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315170181
* BNF: 11957273b (data)
* GND: 4196656-9
* LCCN: sh95000221
* SUDOC: 027557855
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 28831

 |

* Wd Datuak: Q249707
* Commonscat Multimedia: Phaistos
**Nashua** Ameriketako Estatu Batuetako hiri bat da, Iowa estatuan dagoena. The Church in the Wildwood kantuan agertzen den Eliza Marroi Txikia, Nashuan kokatua dago.

Geografia
---------

Ameriketako Estatu Batuetako Errolda Bulegoarekin adostuz, herriak, 6,8 kilometro karratuko hedadura du. Horietatik, 6,4, lurgainari dagozkio, eta beste 0,4ak, urari.

Demografia
----------

2000. urteko erroldaren arabera, bertan, 1.618 biztanle bizi dira. 691 etxebizitza eta 469 familia daude. Bere dentsitatea, 253,9 biztanle kilometro karratukoa da. Arrazaren arabera, honela banatzen dira herri honetako biztanleak: Zuriak, %99,26, Afroamerikarrak, %0,06, Jatorrizko amerikarrak, %0,06, Asiarrak, %0,19, beste arraza batzuk, %0,06, bi arraza edo gehiagotakoak, %0,37. Azkenik, hispaniarrak edo latindarrak, biztanleriaren %0,31 dira. Herriko 691 etxebizitzetan bizi diren pertsonen %28,2a 18 urtetik beherakoak dira.

Nahiz eta udalerriak bi mila biztanleetara ez iritsi, hiri maila du eta ez herri maila.

Bilakaera demografikoa| 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1980 | 1990 | 2000 | 2010 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1.268 | 1.102 | 1.317 | 1.363 | 1.439 | 1.609 | 1.737 | 1.712 | 1.846 | 1.476 | 1.618 | 1.663 |

Pertsonaia ezagunak
-------------------

* Kent Taylor - aktorea

Kanpo estekak
-------------

* Hiriko webgune ofiziala **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q990640
* Commonscat Multimedia: Nashua, Iowa

---

 |

* Wd Datuak: Q990640
* Commonscat Multimedia: Nashua, Iowa
***Gauzen ordena naturala*** (portugesez: *A ordem natural das coisas*) Antonio Lobo Antunes idazle portugaldarrak 1992an plazaratu zuen eleberria da. Espezialisten ustez, idazlearen onenetariko bat da.

Argumentua
----------

Liburua oroimenen ingurukoa da. Portugalgo iraultza garaiak, Lisboako haurtzaroa, bizitza lazgarrien testigantza… teknika narratibo apurtzaileen bidez islatzen ditu Lobo Antunesek bere eleberrian. Liburu honetan, gertalekuak hara-hona dabiltza, denbora-aldaketekin bateratsu. Portugal osoa azaltzen dute narrazioek, Galiziako mugan (Monçãon) hasi eta hegoaldean (Taviran) buka, Afrika hego-ipar zeharkaturik (Johannesburg, Mozambike eta Aljeria). Hala ere, gertakari gehienak Lisboan kokatzen dira, batez ere pertsonaien umezaroko Benfica auzoan.

Balorazioa
----------

Lobo Antunesen eleberrien artetik, *Gauzen ordena naturala* iruditzen zitzaion onena José Cardoso Pires idazleari. Egileak berak ez zuen dudarik, garai hartan: «Hau da idatzi dudan liburu onena; ez, ordea, seguru aski, nire erabatekoa». Kritikarien aldetik harrera ona izan du nazioarte osoan, eta klasiko handien parean jarri dute. *New Yorker* aldizkariak, adibidez, hau zioen: «Mundu zabaleko idazleen artetik psikologia-erretratugilerik trebeenetako bat».

Euskarazko itzulpena
--------------------

* *Gauzen ordena naturala* "Literatura Unibertsala" bilduman, Alberdania, Igela eta Erein, Irun/Donostia, 2013. ISBN: 978-84-9746-812-1. Itzultzailea: Iñigo Roque. Itzulpen honek 2014an Itzulpenen Euskadi Saria irabazi zuen. Epamahaiaren arabera, liburuaren prosa zaila Iñigo Rokek oso ondo moldatu zuen euskaraz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. 1 2
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q89411972

 |

* Wd Datuak: Q89411972
**Frances Gabe**, jaiotzez **Frances Grace Arnholtz**, (Idaho, 1915eko ekainaren 23a – Oregon, 2016ko abenduaren 26a) artista eta asmatzaile estatubatuarra izan zen, Newberg-en (Oregon) autogarbiketa etxea diseinatu eta eraikitzeagatik ezaguna. Bere modeloa 15.000 dolarren truke eraiki zuen eta 1984an merkaturatuko zela kalkulatu zen 50.000 dolar ingururen truke. 1980ko hamarkadan, nazioartean ospe handia lortu zuen *Autogarbiketa Etxe* honek (*Self-Cleaning House)*.

Ibilbidea
---------

Pertsona «ezohiko» gisa definitu zuen bere burua. Boise ondoko ganadutegi batean jaio zen, Idahon, eta aita Frederickekin batera pasatzen zuen denboraren zati handi bat eraikuntzako kontratista lanetan. Herbert Grant Batesonekin ezkondu zen eta dibortziatu ondoren, Gabe izenaz aldatu zuen. AEBetako gobernuak hainbat patente eman zituen autogarbiketa-etxeari, eta horrek etxearen bakarkako asmakizunetarako emandako hogeita bost patente gehiagorekin batera, hirurogeita zortzi patente izatera iritsi ziren.  Bere psikiatrak behin esan zion jeinu bat baino askoz gehiago zela, mundua zurea zela, eta ez uzteko inori beste ezer esaten. 

Batzuetan bere asmakizuna barregarria izan bazen ere, gaur egun arkitektoak eta eraikitzaileak bat datoz funtzional eta erakargarria dela esatean. The Self-Cleaning House Erma Bombeck Harvard Unibertsitateko ikerlari eta umorista liluratu zuen Rushmore mendira gehitu behar zela esan zuen. Berriz, Fred Amranek, Minnesotako Unibertsitateko Sormeneko katedradunak, bere patentea izugarri konplexua eta inoiz irakurri zuen luzeena zela esan zuen. Self-Cleaning House-k bere bidea sartu zuen *Ripleyren bilduman, sinetsi ala ez!* Etxea 2002 eta 2003an ere erakutsi zuten Dallas-eko ( Texas) Emakumeen Museoan eta oso erakusketa ezaguna bihurtu zen.  Gabe eta etxea 1982an *People* aldizkarian eta 2002an The New York Times Home & Garden sailean agertu ziren, baita *The Guardian* eta Phil Donahueren eztabaida saioan ere, baita hainbat liburutan ere, hala nola Echa Palahniuk-en *Fugitives & Refugees liburuan* (2003).   

2016ko abenduaren 26an hil zen, 101 urte zituela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Sabatier, Julie. «Remembering Frances Gabe, Oregon Inventor Of The Self-Cleaning House» *www.opb.org*.
2. 1 2    *Frances Gabe Heard Our Plea.*  *The Victoria Advocate* 19 de enero de 1982.
3. ↑  Palahniuk, Chuck. *Fugitives and Refugees*. 29-33. 2003, Crown Publishers, New York, New York.
4. ↑    *Modern marvel: The self-cleaning house.*  *New York Times* 2 de febrero de 2002.
5. ↑    *Everything you need to read about Frances Gabe, self-cleaning house inventor.* .
6. ↑    *Frances Gabe's Self-Cleaning House Could Mean New Rights of Spring for Housewives.*  people.com 29 de marzo de 1982.
7. ↑   By MARGALIT FOXJULY 18, 2017. *Frances Gabe, Creator of the Only Self-Cleaning Home, Dies at 101 - The New York Times.*  Nytimes.com.
8. ↑    *Frances Gabe, Inventor of the Self-Cleaning House, Dies at 101.*  The New York Times 18 de julio de 2017.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5478662

 |

* Wd Datuak: Q5478662
**Neidpath gaztelua** (ingelesez: *Neidpath Castle*) Eskozia hegoaldeko Scottish Borders eskualdean dagoen gaztelua da, Peebles herrian. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

Geografia
---------

Tweed ibaiaren erzean kokaturik dago.

Historia
--------

Simon Fraserrek 1263 eta 1266 artean eraiki zuen hasierako gaztelua eta XIV mendean Hay familiak Neidpath baroierria eratu zuen, XVII menderarte iraun zuena. 1563an Maria I.a Eskoziakoa eta 1587an honen seme Jakue VI.a bertan izan ziren. 1650an Oliver Cromwellen tropek erasotu zuten eta badirudi XIII mendeko dorrea suntsitu zutela. 1660 hamarkadan Tweeddaleko 2. Earlak berreraiki egin zuen baina diru gabe gelditu eta William Douglass Queensberryko 1. dukeari saldu zion.

XVIII mendearen bukaeran gaztelua bertan behera utzia izan zen eta 1790an goiko solairua erori egin zen. 1810an Wemysseko Earlak jaso zuen eta oraindik familia honen esku dago.

Iruditegia
----------

* 
* 
* Tweed ibaiaren ertzean.Tweed ibaiaren ertzean.
* Tweed ibaiaren ertzean.Tweed ibaiaren ertzean.
* Neidpath biaduktoa.Neidpath biaduktoa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9704508
* Commonscat Multimedia: Neidpath Castle

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q9704508
* Commonscat Multimedia: Neidpath Castle
*Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Gautxo (argipena)»*
Argentinako gautxoak.
Gautxoen argazki zaharra.
**Gautxo** (*gaucho* gaztelaniaz) nagusiki Argentina, Uruguai, Paraguai eta Bolivia aldeko zaldikoa eta azienda zaindaria da, Mexikoko *charro*, Txileko *huaso*, Venezuela eta Kolonbiako *llanero* eta AEBetako *cowboy* izeneko abeltzainen pareko dena. XIX. mendean erdi nomadak ziren.

Izena ketxuazko *huachu* hitzetik dator, "umezurtz" , "arlote" edo "eskale" esan nahi duena. Hauen emazteek. aldiz, *paisana*, *guaina*, *gaucha* eta *china* izenak hartu izan dituzte. Gaur egun gautxo hitza argentinarrak oro har izendatzeko erabili izan da.

Historia
--------

Gaur egun gainbehera doan lanbidea izan arren, gautxoek abeltzaintzan egindako lanaz gain garrantzi handia izan zuten XIX. mendearen hasieran Argentinako independentziaren prozesuan, bai eta Pampa eta Patagonia moduko lurralde zabalak populatzean ere.

Jatorrizko ezaugarriak
----------------------

Amerindiar eta espainiar arteko mestizo arrazakoak dira jatorriz, XVI. mendetik ezagunak izanda: "pertsona bakartiak, askatasunaren maitaleak eta norabiderik gabekoak". *Pulpería* izenekoak batzeko tokiak ziren, landa-eremuetan kokatutakoak, salerosketak egiteko eta hitz egiteko aproposak. Mate infusioa edateko ohitura ere ezaugarri nagusietako bat dugu.

Janzkerak *pilcha* izena hartzen du orokorrean.

Hizkera gaztelania zaharrak osatzen du, hainbat berezko esamoldek zipriztindua.

Dantzak
-------

Zamba, gato, chacarera, cueca, malambo, vidal, copla norteña, milonga eta chamamé izeneko dantzak gautxoek berezkoak dituzte.

Literatura
----------

Gautxoen inguruan literaturaren azpi-generoa sortu zuten XIX. mendean bereziki, Erromantizismoaren garaian, *Literatura gauchesca* izenekoa. Jose Hernandez idazleak Martín Fierro izeneko pertsonaia ezagunean gautxoen bizimodua eta filosofia ederto islatu zuen, 1872an sortua eta ikur bihurtuta. Bestela, 1972an Inodoro Pereyra pertsonaia umorez sortu zuen Fontanarrosa komikigileak, Eulogia emaztea eta Mendieta txakurrarekin batera.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Confederación Gaucha Argentina

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q210377
* Commonscat Multimedia: Gauchos

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11934362t (data)
* GND: 4156093-0
* LCCN: sh85053528
* NKC: ph172866
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q210377
* Commonscat Multimedia: Gauchos
**Gavnø jauregia** (danieraz *Gavnø Slot*) Danimarkako Næstved herritik 6 kilometro eskasera dagoen jauregi rokokoa da.

Historia
--------

Valdemar II.aren 1231eko erroldan "Gavnøko etxea" aipatzen da eta itxuraz Danimarka mendebaldeko kostaldea zaintzeko eraikitako gaztelua zen.

XV mendearen hasieran Margarita I.a erreginak Santa Agnes konbentua sortu zuen familia aristokratikoen alabak monja sartzeko. Orduko eliza oraindik mantentzen da.

1737an Otto Thott kondeak erosi zuen eta erabat berriztu zuen gaztelua gaur egungo jauregi rokokoa bihurtuz. Margolan eta liburu bilduma handia pilatu zituen, bere heriotzean liburuak 120.000tik gora ziren.

Jauregia
--------

Hiru hego dituen etxe rokokoa da. Hormek kolore hori berezia daukate. Falck museoa ere bertan dago, bertan suhiltzaile-kamioi zaharren bilduma dago.

Parkea
------

Jauregiaren parkeak 9'3 km²-ko azalera du, erdia basoek estaltzen dutelarik. Milaka lorek apaintzen dute udaberrian. Parkearen erdigunean negutegi bat dago, bertan klima tropikalaren baldintzak lortu dira eta tximeleten eta hegazti tropikalen ereserborioak sortu dira.

 Gavnø jauregiaren 1850ko marrazkia

Kanpo estekak
-------------

  

* **(Danieraz)****(Ingelesez)****(Alemanez)** Webgune ofiziala
**Funesko erromatar upategiak** Nafarroa Garaiko Argako Erriberako Funes udalerrian kokatutako upategiak dira, Erromatar Inperioaren garaian eraikiak. Ebro ibaiaren ondoan daude, garai urrunetatik zibilizazio-bidea izan zen ibaiaren ondoan. Lurralde bikainak dira garia, mahatsondoa eta olibondoa lantzeko, erromatarrek irizpide industrialen arabera aprobetxatu zituztenak.

Ardoa egiteko prozesuaren aztarnak geratu dira Euskal Herrian induskatutako beste hiribildu batzuetan, hala nola Arellaon, Ledean edo Faltzesen. Funesko upeltegia ere erromatar hiribildu batekoa izango zen, baina lau dolareen kopuruak eta edukierak herrialdean ardoa egiteko erabiltzen den instalazio erromatar handiena dela adieraz lezake.

Jose Esteban Urangak eta Juan Maluquer de Motesek aurkitu zuten aztarnategia, eta Jorge de Navascuesek induskatu zuen 1959an. Aurkitu zutenean, Iberiar Penintsulako erromatar upeltegirik garrantzitsuena zen.

Erreferentziak
--------------

* Funesko Udala. Erromatar upategiak. *www.villadefunes.com*

Ikus, gainera
-------------

* Funes
* Argako Erribera
* Nafarroako Erresuma

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113147344

 |

* Wd Datuak: Q113147344
**Fijiko ereserki nazionala** ***Meda Dau Doka*** (fijieraz) eta ***God Bless Fiji*** (ingelesez) deitzen da.

Ezaugarriak
-----------

Melodia 1911n Charles Austin Milesek sortutako *Dwelling in Beulah Land* ereserkiaren egokitzapena da. Musika eta hitzak Michael Francis Alexander Prescottek eginak dira eta 1970ean Fijik independentzia eskuratu zuenetik ofiziala da.

Ingelesezko eta fijierazko hitzak ez dira itzulpen literala; are gehiago, beren esanahiek ez dute zerikusi handirik.

Fijierazko hitzak
-----------------

Meda dau doka ka vinakata na vanua  

E ra sa dau tiko kina na savasava  

Rawa tu na gauna ni sautu na veilomani  

Biu na i tovo tawa savasava

LELOA:  

Me bula ga ko Viti  

Ka me toro ga ki liu  

Me ra turaga vinaka ko ira na i liuliu  

Me ra liutaki na tamata  

E na veika vinaka  

Me oti kina na i tovo ca

Me da dau doka ka vinakata na vanua  

E ra sa dau tiko kina na savasava  

Rawa tu na gauna ni sautu na veilomani  

Me sa biu na i tovo tawa yaga

Bale ga vei kemuni na cauravou e Viti  

Ni yavala me savasava na vanua  

Ni kakua ni vosota na dukadukali  

Ka me da sa qai biuta vakadua

Ingelesezko hitzak
------------------

Blessing grant oh God of nations on the isles of Fiji  

As we stand united under noble banner blue  

And we honour and defend the cause of freedom ever  

Onward march together  

God bless Fiji

LELOA:  

For Fiji, ever Fiji, let our voices ring with pride  

For Fiji, ever Fiji, her name hail far and wide,  

A land of freedom, hope and glory, to endure what ever befall  

May God bless Fiji  

Forever more!

Blessing grant, oh God of nations, on the isles of Fiji  

Shores of golden sand and sunshine, happiness and song  

Stand united, we of Fiji, fame and glory ever  

Onward march together  

God bless Fiji.

Proposatutako aldaketa
----------------------

2008ko abuztuan Konstituzioa berritzeko gobernuak atera zuen *Aldaketa, bake eta aurrerapenerako Herriaren Karta* dokumentuak ereserki nazionala aldatzeko gomendioa egin zuen. Estatuko hiru hizkuntza nagusietan (fijieraz, Fijiko hindiaz eta ingelesez) egon behar zuela iradoki zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  "Charter proposes common name" artikulua, *Fiji Times*, 2008ko abuztuaren 8a.

Ikus, gainera
-------------

* Fiji
* Ereserki

Kanpo estekak
-------------

Ereserkia entzuteko:

* [*Betiko hautsitako esteka*]
* 
* 
* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q211130

 |

* Wd Datuak: Q211130
Les Nabis taldeko bi margolari nagusietakoen obrakPaul Sérusier, *Les Roses*
Les Nabis taldeko bi margolari nagusietakoen obrakEdouard Vuillard, *Breakfast*
**Les Nabis** XIX. mendearen bukaera aldean, 1889tik 1898ra bitartean, Frantziako margolari sinbolista edo intimista batzuek osatu zuten taldea izan zen. Maurice Denis izan zen taldearen bultzatzaileetako bat.

Hasieran, lagun talde bat baino ez zuten osatzen (Denis, Pierre Bonnard, Paul Sérusier, Édouard Vuillard, Aristide Maillol), baina mugimendu estetiko bilakatu zen gero. Les Nabisen argitalpenak dira, besteak beste: *Théories* (Maurice Denis, 1913) eta *ABC de la peinture* (Sérusier, 1921).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q503708
* **Identifikadoreak**
* NDL: 00567964
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04343/eu\_n\_0046/n0046
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q503708