recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Menai itsasartea** (galesez: *Afon Menai*; ingelesez: *Menai Strait*) Galesko Gwynedd eskualdea eta Anglesey uhartearen artean dagoen itsasarte estua da. Irlandako itsasoan dauden Liverpoolgo badia eta Caernarfongo badia elkarlotzen ditu.

Itsasartea bi zubik zeharkatzen dute: Menai Zubi Esekia (A55 errepidea) eta Britannia zubia.

Itsasartea
----------

Itsasartearen gehienezko zabalera 3 kilometrokoa da, aldiz leku estuenean (bi zubien artean) 200 metro besterik ez ditu.

Itsasarte honetako bi muturretan dauden itsasgora eta itsasbeheren arteko aldaketa bortitzen ondorioz korronte indartsuak sortzen dira, honek zeharreko nabigazioa aski arriskutsua bilakatzen du, batez ere Menai Zubi Esekia eta Britannia zubiaren artean kokatua dagoen *Swellies* gunean (galesez: *Swillies*), gune honetan urpeko haitzak maiz gainazalera agertu eta ondorioz itsasontziak harkaitz haietara erakartzen dituzten ur korronte txikiak sortzen dira.

Menai itsasartearen aireko ikuspegia.

Historia
--------

Antzinaroan Britaniako erromatar konkistan Anglesey uhartea erromatarrengandik ihesi joan ziren druiden gotorleku, santutegi edo babeslekua izan zen. 60. urtean Suetonio Paulino jeneralak druidekin behin betiko amaitzea erabaki eta erromatar gudaroste batekin Menai itsasartearen aurrean aurkeztu zen.

Menai itsasarteko Anglesey uharteko aldean galestar gudarostea kokatu zen, haien artean druidak erromatarren aurkako madarikazio eta biraoak oihukatuz, aldiz bestaldean, Suetonio Paulino jeneralaren erromatar gudarostea kokatu zelarik. Oharkabean erromatar gudariek gauez eta igerian itsasartea iragan eta galestarrak garaitu zituzten, druiden uhartea eraso eta haien santutegiak suntsituz. Halere, Britaniako ekialdean Budika erreginaren matxinada hasi zenez, erromatar gudarostea Angleseytik alde egin eta uhartearen erabateko erromatarren jabetzea ez zen gauzatu ahal izan.

Leku nabarmenak
---------------

* Beaumaris
* Bangor
* Caernarfon
* Dwyran
* Menai Zubi Esekia
* Britannia zubia
* Y Felinheli
* Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q922298
* Commonscat Multimedia: Menai Strait

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 246080575
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q922298
* Commonscat Multimedia: Menai Strait
**San Joan Bataiatzailearen eliza** Guardiako (Araba) eliza bat da, herrialdearen hegoaldean kokaturik dagoena eta iparraldean dagoen Erregeen Andre Mariaren elizarekin batera hiribildua eratzen duena. Azken urteotan Arabako Foru Aldundiak ataria berrizteko lanak egin ditu.

Historia
--------

Eliza-gotorleku gisa eraiki zen. Hegoaldeko ataria, "aitonena" ezizenaz ezagutzen dena, izan zen eraikitzen lehena. XII. mendea eta XIII.aren artean egin zen eta eragin frantses nabaria dauka. Zutabeak landare, animaliz eta Bibliako pasadizoez apaindurik dago. Erromaniko eta gotiko estiloak nahasten ditu. Aurretik eskultura gehiago izan bazituen ere gaur egun bi baino ez dira gelditzxen, Amabirjinarena eta goiaingeruarena, Deikundearen eszena interpretatzen.

Gaur egungo elizaren gehiengoa ordea XIII eta XIV mendeen artean eraikiz en. XVI.mendean hainbat aldaketa egin zitzaizkion eta jadanik gotorleku izaera galdu zuen. Dorrea ere gaztelua izan zena kanpandorre bihurtu zen eta honetaz gain Pilar kapera neoklasikoa gehitu zitzaion. Kapera hau gehitzeak jatorrizko mendebaldeko ataria suntsitzea ekarri zuen. Honetaz gain hainbat leiho estali zituen eta argi puntu berriak lortzeko absidezko bobeden ordez kupula erdiesferiko bat ezarri zen, gainean leihoak zituen linterna bat eraikiz.

Arkitektura
-----------

Oinplanoak gurutze latindar itxura du eta kruzero bat eta hiru abside ditu. Hormetan leiho gotikoak eta errosetoiak daude.

Museoa
------

Elizako garai bateko sakristia, liturgia-objektuen museoa da gaur egun.

Iruditegia
----------

* Kanpaidorrea.Kanpaidorrea.
* Absideko hormak.Absideko hormak.
* Aitonen ataria.Aitonen ataria.
* Barnealdea.Barnealdea.
* Kupula.Kupula.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Araba-Eus - Laguardiako eliza.*  (Noiz kontsultatua: 2017-09-14).
2. ↑   «San Joan Bataiatzailearen eliza (Laguardia)» *turismo.euskadi.eus*.
3. ↑   Garma, David de la. *Laguardia. Álava.*  (Noiz kontsultatua: 2017-09-14).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q39781627

 |

* Wd Datuak: Q39781627
Pilota jokoaren jokaleku baten hondakinak, Mexikoko Monte Albánen.
**Mesoamerikar pilota jokoa** (nahuatlez *tlachtli* edota *ōllamalīztli*) Mesoamerikan K.a. 1400. urtetik aurrera Kolonaurreko herriek jokatutako erritual izaerako kirol bat da, eguneroko bizitzan nahiz erlijio ospakizunetan jokatzen baitzen. Milaka urtez kirolak tokian tokiko bertsio ezberdinak izan ditu. Gaur egun oraindik ere, Guatemala eta Mexikoko zenbait lekutan antzinako kirol honen ulama deritzon bertsio modernoa jokatzen da. Dirudienez, izaera ezberdinetako gatazkak konpontzeko balio zuen: lursailen jabetzak, tributuak, merkatal kontrolak, eta abar.

Pilota jokoaren arauak ezezagunak dira, baina haren ondorengoak den ulamari so eginik, racketball kirolaren antzekoak lirateke, honetan helburua pilota jokoan mantentzea da, pilota lurrera eroriz gero zorte txarra adierazten zuen, historialari batzuen arabera pilota eguzkiaren sinboloa baitzen. Aldiz, harrizko eraztunak beranduagoko gehikuntzak dira. Gehikuntza honek kirola erabat aldatu zuen, pilota eraztunetik igaroaraziz berehalako garaipena lortu zitekeelako, edo pilotak eraztuna ukitzearekin soilik puntuak lortzen zirelako. Hulezko pilotak mugimenduak astro sakratuen ibilbideak irudikatzen zuen: Eguzkia, Ilargia eta Artizarra.

Jokoaren irabazleak Jainkoak babesa eta mesedea bereganatzen zuen, halere irabazleak ala galtzaileak sakrifikatuak ziren inguruko zalantza badago. Ez zen joko bat bakarrik: Huitzilopochtlik bere ahizpa garaitu eta egunsentia hasten zela irudikatzen zuen.

Mesoamerika osoan kirol honetako jokalekuak topatu izan dira, hegoaldean Nikaraguaren hegoaldetik hasi, eta iparraldean, ziurrenik AEBetako Arizona estaturaino.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q610098
* Commonscat Multimedia: Mesoamerican ballgame

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q610098
* Commonscat Multimedia: Mesoamerican ballgame
**San Joan eliza** Nafarroa Garaiko Orbaibar ibarreko Oloritz udalerriko Soltxaga kontzejuan kokatutako XIII. mendeko kristiau eliza bat da. Gotiko estiloa ditu.

Eraikina
--------

1200 inguruko arkitektura aurregotikoaren planteamenduei erantzuten die. Habearte luzea du, burualde zuzenekoa, eta kanoi-ganga zorrotzeko bost atalek estaltzen dute espazio hori, biribilkizko mentsulen gainean zurkaizten dituzten fajoi indartsuekin; burualdearen aurretik, gurutzadura moduko bat osatzen duten alboko bi kapera elkartzen dira. Mendeen poderioz jatorrizko egiturak konpondu ziren, eta, dokumentuetan agertzen denez, 1650ean Pedro Urrutia harginak estalkiak berreraiki zituen. Ondoren, 1800. urtearen inguruan, Jose Armendaritz San Fernando Akademiako arkitektoak eraikina erabat berritzeko proiektua eman zuen. Enpresa hori Pedro Iherabide harginak egiteko konpromisoa hartu zuen, nahiz eta plan handinahia egitura zaharrak birmoldatzera mugatu behar izan zen.

Kanpoaldeko hormak Erdi Aroko harlanduzkoak dira, baina elizaren berrikuntzetako batzuetan areagotu egin dira, eta kontrahorma sendogarriak dituzte. Epistolaren aldeko horman, oraindik ere, bi arkiboltatan txaranbeldutako erdi-puntuko jatorrizko portada ikus daiteke. XVI. mendeko obrei dagozkien sekzio poligonaleko bi pilare dituen arkupe dinteldu baten azpian babestuta dago. Mende hori aurreratuta, oinaldean dagoen dorrea eraiki zuen, harlangaitzezko eta harlanduzko egitura prismatiko gisa ulertzen dena, kanpainen gorputzaren parean erdi-puntutan irekia.

Elizaren barnealdean, XIX. mendearen hasieran Juan Jose Velezek egindako erretaula nagusi neoklasikoa dago, lehen aipatutako eraikina berritzearekin batera. Gorputz bakarra du, zutabe konposatuekin eta frontoi kurbatuarekin, kasetoi eta arrosetekin arkuz errematatua, guztia polikromatua marmolen imitazioz. Haren garaikideak dira San Joan, San Jose eta San Frantzisko Xabierkoaren tailuak. Alboko kaperetan XVIII. mendeko erretaula barrokoak daude, Arrosarioko Ama Birjinari eta Santa Luziari eskainiak. Lehenengoa XVI. mendeko burdin hesi aberats batez ixten da, Soltxagatarren armarriak barne. Parrokiako altxorraren barruan, XVI. mendeko brontzezko kanpai bat eta 1776ko data duen zilarrezko kaliza bat nabarmentzen dira. Kaliza hori Indiako Patriarken taldekoa da, Cerdako kardinalaren eta San Carlosen dohaintza baita.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | SOLTXAGA.*  (Noiz kontsultatua: 2022-02-01).

Ikus gainera
------------

* Soltxaga
* Oloritz
* Orbaibar
* Erdialdea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112678166

 |

* Wd Datuak: Q112678166
**Rush konderria** (ingelesez: *Rush County*) Indianako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Rushville da. 2010eko zentsuaren arabera 17.392 biztanle zituen, Rush kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Rush konderriak 1.057,91 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,87 ura dira. Beste 1.057,04 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 16,44 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 17.392 pertsonetatik 17.029 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 190 dira. 129 beltzak edo afroamerikarrak. 32 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 57 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 20 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 122 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q506512
* Commonscat Multimedia: Rush County, Indiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144254366
* LCCN: n81042063
* NARA: 10036450
* **Lekuak**
* OSM: 1812963
* TGN: 1002838

 |

* Wd Datuak: Q506512
* Commonscat Multimedia: Rush County, Indiana
Tolkienen legendarium ospetsuan, **Meiringeko Korrontea**, Minas Tirith hiritik iparmendebaldera dagoen ibai bat da: Mendi Zurietan jaiotzen da, Ered Nimrais eta Halifirienen artean eratutako pitzadura handian, Fiirien Haranean, eta, bere urak, Entaguas ibaiaren delta zabalean isurtzen ditu. Firieneko Basoaren iparraldeko muga zeharkatuz.

Numenorreko Iparraldetik Hegoalderako bide handiak ibaia zeharkatzen zuen tokian, Gondorrek zubi bat eraikiarazi zuen, eta ibaiaren lerroa gotortu zuen, Firieneko basoa eta Entaguasekin batzen den tokian aurkitzen diren zingiren artean.

Kalenardhon Rohirrimei eman ondoren, Eguzkiaren Hirugarren Aroaren amaierako mendeetan, korronteak, Gondrorren iparmendebaldeko muga adierazten zuen, baita Anorieneko feudoaren hasiera ere.

Izenaren etimologia
-------------------

Ibaia, sindarin hizkuntzan, Glanhir deitzen da, \*\_Glan, "Muga" esan nahi duena, **(G)LAN** erroa, quenyako *lanya*tik datorrena eta "mugatu, banandu" esan nahi duena, eta \*\_Hir partikulez osatua dago, azken honek, ibaia esan nahi duelarik.

Ingelesezko Meiring stream izenak "(...) antzinako ingelesezko mær (mearcen forma, "muga" konposatuetan) eta -ing (atzizki eratortzailea) izenak ditu, eta "mugako errekaztoa" esan nahi du".

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4590843

 |

* Wd Datuak: Q4590843
**Saint-Mathieu lurmuturra** (frantsesez *Pointe Saint-Mathieu*, bretainieraz *Lok Mazé*) Bretainiako Finistère departamentuko mendebalde muturreko kostaldean kokatzen den lurmutur bat da. Hain zuzen ere, Brest hiria eta Le Conquet udalerritik oso hurbil dago. Plougonvelin udalerriaren lursailetan kokatzen da, 20 metroko itsaslabarrez inguraturik.

Bere balio historikoarengatik nabarmentzen da: bertan beneditar abadetxe baten hondakinak daude, bai eta Saint-Mathieu itsasargia ere, honek 37 metroko garaiera du eta bere argia 29 itsas miliatatik ikus daiteke, hauetaz gain, *eroritakoen monumentua* ere bertan kokatzen da. Bestalde, Bigarren Mundu Gerrako alemaniar bunkerrak ere badaude.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2308353
* Commonscat Multimedia: Pointe Saint-Mathieu

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 411144783102329837444
* BNF: 12328903t (data)
* NKC: ge679288
* SUDOC: 032215061

 |

* Wd Datuak: Q2308353
* Commonscat Multimedia: Pointe Saint-Mathieu
**Merja Zerga** (arabieraz: المرجة الزرقاء‎; euskaraz: «aintzira urdina»), baita gertuen dagoen herriagatik **Moulay Bousselhamgo aintzira** ere deitua, Marokoren Iparraldeko Atlantiko kostaldean dagoen itsas aintzira da, Kenitra hiritik 70 kilometrotara eta Rabatetik 130 kilometrotik iparraldera. 1978tik erreserba biologikoa da. 4.500 ha. ditu eta 1,5 metro sakonera, neguan eurien ondorioz gehiago. Marokkoko hezegune ederrenetariko bat da. Hala ere eraso handiak pairatzen ditu batez ere gizakien presioaren ondorioz; aintziraren inguruan 17.000 pertsona bizi dira aktibitate nagusiak arrantza eta nekazaritza izanik.
Ramsar hitzarmenaren barruan dago batez ere hegazti migratzaileentzat duen garrantziari esker. Mendebaldeko bide migratzailearen inguru ezinbestekoa da.

Espezieak
---------

Migrazioetan 15.000 eta 20.000 arteko anatidoak babesa har dezakete aintzira honetan. Limikolen presentzia neguan era handia da, 100.000 mila inguru. Bertako espezien artean hauek aurki ditzakegu:

* Mairu-hontza (*Asio capensis*)
* Paita gorrizta (*Tadorna ferruginea*)
* Paita arrunt (*Tardona tardona*)
* Ahate txistulari (*Anas penelope*)
* Ahate mokozabal (*Anas clypeata*)
* Flamenko arrosa (*Phoenicopterus roseus*)
* Kurlinta mokomehe (*Numenius tenuirostris*). Hegazti hau egoera larrian dago eta Merja Zerga zen bere babesleku bat.

Garapen iraunkorra
------------------

Erakunde desberdinek garapen iraunkorra bultzatzeko proiektuak eraman dute aurrera Merja Zerga aintziran. Batetik pestiziden eragina gutxitzeko ekoizpen biologikoak bultzatzen; bestetik best diru iturriak bilatzen, bereziki artisautza eta turismo ekologikoarekin lotuta. Erakunde horien artean SEO/BirdLife eta WWF daude. Inguru honek, gainera, interes erlijiosoa du, oso zonalde txikian zazpi marabut baitaude.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* SEO/Birdlife. Merja Zergak dituen arazoak:
* Merja Zergari buruzko bideoa:

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q403013

 |

* Wd Datuak: Q403013
**Torres itsasarteko uharteak** 270 uharte baino gehiagoko talde bat dira, Torres itsasartean, Queenslandeko York lurmuturraren penintsula eta Papua Ginea Berria bereizten dituen ur-eremuan, daudenak. Ia uharte guztiak Queensland estatuaren zati dira, uharte gutxi batzuk izan ezik, Daru uhartea kasu, Papua Ginea Berriarenak direnak. Bertoko biztanleak -Torres itsasarteko uhartetarrak- Australiako indigenetik berezia den etnia bat osatzen dute, papuekin harremanak dituena.

Geografia
---------

Uharteak 45.000 km²-ko eremuan sakabanatuta daude. Punturik laburrenean itsasarteak 150 kilometroko zabalera du, eta uharteak 200 kilometrotik 300 kilometrora hedatzen dira ipar-hego lerro honen bi aldeetan. Ipar-mendebaldeko muturreko irlak Papua Ginea Berriko kostaldetik kilometro gutxi batzuetara baino ez daude.

Torres itsasartea Australiako egungo kontinentea eta Ginea Berria lotzen zituen lur-zubi zahar bat da, lur horien multzoak Sahul izeneko plataforma osatzen zuenean. Azken glaziazioaren ondorengo itsasoen mailaren igoerak, lurreko pasabide hau urperatu zuen, honela, Arafura itsasoa eta Koral itsasoa lotzen dituen egungo itsasartea eratuz. Itsasarteko uharte asko urpean dauden antzinako lurren tontorrak dira.

Australiako Torres itsasarteko uharteak 5 uharte-taldetan sailkatzen dira:

Ipar-mendebaldeko uharteak

* Sabai
* Boigu
* Dauan

Mendebaldeko uharteak

* Moa
* Badu
* Mabuiag

Barnealdeko uharteak

* Waiben (Thursday uhartea)
* Horn
* Muralag
* Dumaralug

Erdialdeko uharteak

* Gebar
* Iama
* Masig
* Poruma

Ekialdeko uharteak

* Murray (Mer)
* Erub
* Ugar

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1059258
* Commonscat Multimedia: Torres Strait Islands

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 247337998
* GND: 4320634-7
* LCCN: sh85136144
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1059258
* Commonscat Multimedia: Torres Strait Islands
**Meteoroa**.
Meteoroide bat, meteoro gisa ikusgai bihurtua, eta lurrazala jotzean meteorito bilakatua.
**Meteoroa** —hizkera arruntean **izar iheskorra**, **izarloka** edo **izar uxoa** izenez ezaguna— meteoroide, mikrometeroide, kometa edo asteroide batek Lurraren atmosfera zeharkatzen sortzen duen distira da. Distira handi-handiko meteoroei bolido deritze. Meteoroa sorrarazi duen gorputza atmosferan guztiz suntsitu ez delako lurrazalera iristen bada, meteorito bilakatzen da.

Gau oskarbi batean, zerura arretaz behatzen bada, arrunta da han eta hemen meteoroak ikustea. Multzoka gertatzen dira zenbaitetan, meteoro zaparradak eratuz, Lurrak kometa batek utzitako partikula-arrastoa zeharkatzen duenean, eta orduan zeruan puntu bertsuan izaten dute jatorri. Esaterako, abuztuaren 12aren inguruan Perseidak izeneko meteoroak heltzen dira, eta abenduaren 13aren inguruan Geminidak.

Mitologian
----------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q131136
* Commonscat Multimedia: Meteors

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4038948-0
* LCCN: sh85084363
* NDL: 00569905
* NKC: ph122779
* NARA: 10676022
* AAT: 300264343
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q131136
* Commonscat Multimedia: Meteors
**Metelkova** (izen osoa *Metelkova Hiri Autonomoa Zentro Kulturala* eslovenieraz: *Avtonomni kulturni center Metelkova mesto*) Ljubljanako auzo alternatibo ezaguna da. Metelko kalean dago eta honek ematen dio izena.

Esloveniak independentzia lortu zuenean, 1993an Jugoslaviako armadaren barrakoiak izan zirenak kultura alternatiboko gazteek okupatu zituzten. Gaur egun arte galeriak, tabernak, artisten estudioak, diseinatzaileentzako espazioak, talde kulturalen bulegoak eta musika mota guztietako kontzertuak izaten dira bertan.

1994an LGBT (Lesbiana, Gay, Bisexual, Transexual mugimendua) eta Talde anti-arrazistak ere bertan ezarri ziren eta talde neofaxistek sarritan erasotu dute auzoa. 2006an Ingurugiro inspektoreak bertan zegoen eskola txikia ere bota zuen.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

* **(Eslovenieraz)** Webgune ofiziala
* **(Ingelesez)** Metelkova auzoaren historia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1925231
* Commonscat Multimedia: Metelkova mesto

---

 |

* Wd Datuak: Q1925231
* Commonscat Multimedia: Metelkova mesto
Miru buztana
**Miru buztana**, batzuetan **mirubuztana**, pieza ar batez eta pieza eme batez eginiko mihiztadura mota bat da, miruaren buztanaren itxura duena, hots, trapezoidala. Ohikoa da zurgintzan, baina hargintzan eta burdingintza ere erabiltzen da.

Mihiztatzeko erabiltzen da, beste piezaren tamaina berdineko zulora egokituz, hartara estu lotu dadin, irten edo mugitu gabe.

Miru-buztaren alde inklinatuek trakzioarekiko erresistentzia indartzen dute, mailu edo aizkora baten kirtenean sartutako ziri batean bezala. Horrela, aho-zirikako mihiztaduran ez bezala, miru buztan mihiztadura alboko indarrei ez ezik, zeharkako eta trakzioko indarrei ere eusteko gai da.

Miru-buztanaren teknika, beharbada, historia idatzia baino lehenagokoa da. Lehen adibide ezagunetako batzuk Antzinako Egiptoko altzarietan daude, Lehen dinastiako momiekin bâtera lurperatu zirenak. Beste antzinako adibide batzuk dira Txinako enperadoreen hilobiak eta Indiako Vazhappally Maha Siva tenpluko harrizko zutabe bat.

* Miru-buztan mihiztadurak angeluanMiru-buztan mihiztadurak angeluan
* Zurezko ezkantzu mihiztadurak Errumaniako eliza bateanZurezko ezkantzu mihiztadurak Errumaniako eliza batean
* Zutarria, Vazhappally Maha Siva tenpluanZutarria, Vazhappally Maha Siva tenpluan

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Miru buztan azpisarrera Euskaltzaindiaren hiztegian.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1540333
* Commonscat Multimedia: Dovetail joints

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300048095
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1540333
* Commonscat Multimedia: Dovetail joints
***Mirza*** Cheirogaleidae primate familiako generoetako bat da. Bi espezie daude (*M. coquereli* eta *M. zaza*) eta biak lemurren antzeko animalia txikiak dira. Madagaskarren mendebaldeko basoetan bizi dira, kostaldearen ondoan edo ura dagoen lekuetan. Kolore oliba-marroia dute atzealdean eta horixka aurrekaldean. 2005erarte espezie bakarra deskribatu zen, *Mirza coquereli*, alegia.

300 gramo inguruko pisua dute. Gauez ibiltzen dira eta urte osoan dira aktiboak, beste senide batzuk ez bezala. Homopteroen larbak jaten dituzte neguan bizirauteko. Zuhaitzetan bizi dira eta frutuak, loreak eta intsektu zein armiarmak jaten dituzte. *Microcebus*ak ehizatu dituztela ikusi da hainbat zoologikotan. Hainbat exe eraikitzen dituzte. Arrek bakarrik egiten dute lo eta emeek askotan bikoteka. Lau hanken gainean mugitzen dira eta oso eskegitze gaitasun urria dute.

Lemur hauek hontzen bazka izaten dira, adibidez *Buteo brachypterus* espeziearena. Komunikatzeko ultrasoinuak erabiltzen dituzte, baita seinale entzungarriak eta usaingarria.

Espezieak
---------

* *Mirza coquereli*
* *Mirza zaza*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q166416
* Commonscat Multimedia: Mirza
* Wikispecies Espezieak: Mirza Gray

---

* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Mirza
* BOLD: 899559
* EOL: 4453997
* GBIF: 4266973
* ITIS: 943907
* MSW: 12100025
* NCBI: 83691
* Paleobiology Database: 143023

 |

* Wd Datuak: Q166416
* Commonscat Multimedia: Mirza
* Wikispecies Espezieak: Mirza Gray
**San Joan eliza** Nafarroa Garaiko Orbaibar ibarreko Leotz udalerriko Artariain lekuan kokatutako XII. mendeko kristiau eliza bat da. Erromaniko estiloa ditu.

Eraikina
--------

1200 inguruan eraikitako jatorrizko fabrikatik kanoi zorrotzeko estalkia duen nabea eta Ebanjelioaren aldean dagoen kapera txiki bat gelditzen dira. Burualdea, nerbiodun ganga gallonatuarekin, sakristia eta Epistolaren aldeko kapera 1671ko obrak dira, Barasoaingo Pedro Metton harginak eginak. Portada errenazentista eraberritu eta elizpea eraiki zuen Joan Doneztebek 1772tik aurrera, Francisco Emeterio Agirre Tafallako harginak emandako trazari jarraiki. Erretaula nagusiak, errokoko estilokoak, elementu manierista aprobetxatuak ditu, eta San Joan Bataiatzailearen eta Santa Luziaren tailu erromanista bat babesten du, XVI. mendekoa, bere ermitatik datorrena.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | ARTARIAIN.*  (Noiz kontsultatua: 2022-02-01).

Ikus gainera
------------

* Artariain
* Leotz
* Orbaibar
* Erdialdea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112676021

 |

* Wd Datuak: Q112676021
**San Joan Txiki** edo **San Joan Ante Portam Latinam** ermita bat da, Eskoriatzako Mendiola elizatean dagoena, 600 metroko garaieran, Elixabarriko mendatearen gainaldetik gertu.

Iristeko bideak
---------------

Bideetako bat, Mendiolatik doa. Peñakulura heldu ondoren, gorantza jo behar da, eskuinetara hartzen den bihurgune batean. Eta gora segi behar da, handik denbora batetara, bidearen amaieratik gertu baina Aranguren, Elorretako Haitza eta Kurtzebarri mendietara jarraitu baino lehen, lau-lauan dagoen bidexka batetara heldu arte. Bidexka honen bitartez, eta aurretik iturri bat igaroz, ermitara hel daiteke.

Mendiolatik doan bigarren bidea, elizate hontatik abiatu eta, gorago dagoen bidegurutze batean, eskuinetara hartu behar da, ondoren, oraindik gorago, ezkerretara hartu, eta, hemendik metro gutxira, berriz eskuinetara hartzeko. Minutu batzuen buruan, bide honek, Bolibar elizatetik datorrenarekin bat egiten du.

Azkena, Bolibartik doa. Elizate honetako Uretz bidegurutzean, gorantz hartu behar da, elizateko elizarantz doan errepidea alde batera utzita. Bide honi jarraiki, handik gutxira, beste bidegurutze bat dago. Hemen, ezkerretara hartu behar da, eta gora segi, maldaren tontorraren ezkerraldean, pinudi bat ikusi arte. Pinudi honen aurrean, beste bidegurutze bat dago. Bata, beherantz doa, Erañarantz. Eta bestea gorantz. Azken hau da hartu behar dena. Bide honen amaieran, beste bidegurutze bat dago. Toki hontan, ezkerretarantz hartu behar da. Bide hau hartu eta minutu gutxira, Mendiolatik datorren bigarren bidearekin bat egiten du. Toki hontan, gorantz eta gorantz jarraitu baino ez dago. Bidearen amaiera aldera, eskuinetara hartzea baino ez da geratzen, handik gutxira, ermitara heltzeko.

Inguruko beste toki batzuk
--------------------------

Gertu, beheraxeago, iturri bat dago. Inguruko mendietarantz doazenek bidean aurkituko duten iturri bakarra da.

Pixka bat urrutirago, txabola bat dago, ehiztariek babeslekutzat erabiltzen dutena.

Bitxikeriak
-----------

Euskal kantutegian, ermita honen izena duen kantu bat dago:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | San Juan ante porta letaña
larrunbat arratsaldean. (berriz)
hamalau atso tronpeta joten
motroilo baten ganian.
Urra urra urra San Juanetan
dantzan egingo dogu ipar haizetan. (berriz)
U ju ju ju San Juanera goiaz gu.
U ju ju ju San Juanetik gatoz gu. |  » |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Ibarraundi Museoaren web orria, Gipuzkoako museoen webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12266877

 |

* Wd Datuak: Q12266877


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
**San Joan eliza** Aguraingo eraikin erlijiosoa da, XV. mendean eraikia.

1984an Espainiako Gobernuak kultura ondasun izendatu zuen.

Historia
--------

Hasiera batean gotorlekua izateko asmoarekin eraiki zuten baina1564an Agurainen izandako sute batek eliza erre zuenean eliza bihurtu zuten. XVII. mendean kanpai-horma bat eraiki zioten gurutzaduran eta ondoren kanpandorre barrokoa altxatu zuten. Koruan dagoen organoa XIX mendean eraiki zuen Juan Monturusek.

Ezaugarriak
-----------

Oinplano errektangularra dauka eta estilo gotikoan eraikita dago. Eliz ataria eraikinetik kanpora irtetzen da eta hiru arku ditu, erdikoa nabarmen handiena. Estilo barrokoan eraikita dago.

Barnealdean altuera desberdineko hiru habearte ditu eta girola zuzen bat ere bai. Erretaula nagusia XVII. mendekoa da. Mateo Zabalak hasi zuen 1646an eta Pedro Obrelek amaitu 1660an. Erretaula barroko klasizista da. Egileorreko Ama Birjinaren XIV. mendeko irudi bat dago sakristian.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  www.mcu.es
2. ↑   «San Joan Bataiatzailearen eliza (Agurain)» *turismoa.euskadi.eus*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5117100
* Commonscat Multimedia: Church of San Juan, Salvatierra-Agurain

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 154774
* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0005110

 |

* Wd Datuak: Q5117100
* Commonscat Multimedia: Church of San Juan, Salvatierra-Agurain
supernoba
Karramarroaren nebulosa, 1054 supernobak sortutako objektua da.
**Sally Marion Oey** (Ithaca, AEB, 1984) astronomoa da Míchigango Unibertsitatean, eta aditua da izar masibo eta beroetan, askotan supernoben aitzindariak direnak. 

1999an, Astronomiako Elkarte Estatubatuarrak (AAS) Astronomiako Annie Jump Cannon saria eman zion, eta 2006an, AASren 20. bileran hitzaldi bat ematera gonbidatu zuten.

Lan ibilbidea
-------------

Oey doktorea irakaslea da, eta Gemini Behatokiko Batzarreko kidea. 2001etik 2004ra, astronomo laguntzailea izan zen Lowell Behatokian. 1998tik 2001era, Space Telescope Science Institute-n lan egin zuen.

### Ikerketa

Oeyren ikerketa-taldea, Feedback Activity in Nearby Galaxies (FANG), izarrak izarren arteko eta galaxiarteko ingurunera modu masiboan atzeraelikatzen dira, eskala lokalean, globalean eta kosmikoan. Atzeraelikadura horietan hauexek sartzen dira:

* Erretroelikadura erradioaktiboa: HII eskualdeak, Lyman-en kontinentea igortzen duten galaxiak
* Atzeraelikadura kimikoa: aberaste-prozesuak eta eboluzio kimiko galaktikoa
* Atzeraelikadura zinematikoa: supernobak eta superhaize galaktikoek bultzatutako superburbuilak
* Izar masiboa eta kumuluak

200 eguzki-masa baino gehiago dituen izarrik aurkitu ez dutenez, Oeyk eta Míchigango Unibertsitateko lagunek, Ann Arborren, tamaina-muga baten frogak aurkitu dituzte gure galaxiaren barruan eta hurbileko galaxia satelitean. Magallaesen hodeietan, beste kumulu batzuen azterketan. Oeyren hitzetan:

> "*Ez dago argi izar-eraketaren fisikak edo gurasoen gas-hodeiaren tamainak tamaina mugatzen duten.* *Izarrik handienak, agian 500 eguzki-masakoak, egon zitezkeen unibertso goiztiarrean*".
> 
>

Sariak
------

* 1999: Annie J. Cannon astronomia-saria
* 2000-2008: Ahalmena Early Career Development Award (CAREER), Zientziarako Fundazio Nazionala

Astronomiaren Amerikako Batasuneko, Nazioarteko Batasun Astronomikoko, Zientziaren Aurrerapenerako Amerikako Elkarteko eta Dark Sky Nazioarteko Elkarteko kidea da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Annie J. Cannon Award in Astronomy.*  American Astronomical Society.
2. ↑   Anonymous.  (2 de diciembre de 2005). *No place today for megastars.*  New Scientist.
3. ↑   «Annie J. Cannon Award in Astronomy | American Astronomical Society» *web.archive.org* 2010-11-19 (Noiz kontsultatua: 2022-09-21).

Kanpo estekak
-------------

* Curriculum vitae-a
* Ahalmena
* 2006 interview with Slacker Astronomy podcast - MP3

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7405244
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 2583152451236506650002
* GND: 1156298024
* ORCID: 0000-0002-5808-1320

 |

* Wd Datuak: Q7405244
**Transkantauriarra** (gazteleraz, jatorriz, *Transcantábrico*) Kantauri itsasoko ertza zeharkatzen duen tren turistikoa da. 1983an inauguratu zuen FEVE enpresa publikoak, eta 2012an FEVE Renfe Operadoraren barruan gelditu ondoren, aipatutako azken enpresa honek kudeatutako zerbitzua da.

Historia
--------

Ferrocarriles de Vía Estrecha (FEVE) espainiar enpresa publikoak Transkantauriarra sortzearekin batera, Espainiako lehenengo tren-hotel turistikoa sortu zen. Jatorriko ideia Orient Express trenaren pareko tren turistikoa sortzea zen, FEVEren menpe zeuden Espainia iparraldeko trenbideetatik ibiliko litzatekena. Tren honen bereizgarria zabalera metrikodun trenbideetatik ibiltzen dela da. Honek iristeko oso zaila den zenbait paraje zeharkatzen ditu, zabalera arrunteko trenbideetatik ibiltzen diren trenek zeharkatu ezin dituztenak.

1983ko uztailaren 30ean lehenengo bidaia egin zuen, La Robla eta Cistierna artean (Leóngo probintzian). Hasierako osaera hurrengoa zen: hiru *Pullman* saloi-kotxe (pub, taberna eta egongela), 1923an Erresuma Batuan eraikitakoak; 4 ohe-kotxe, ohatzez hornituta; energia ekoizteko furgoi bat; eta tripulaziorako zerbitzu-kotxe bat.

Gaur egun bi Transkantauriar mota ustiatzen dira: **Transkantauriar Klasikoa** eta **Luxu Handiko Transkantauriarra**, azken hau munduko tren turistikorik onena izendatua.

Ibilbidea
---------

Hasierako urteetan León eta Ferrol arteko ibilbideak egiten zituen, Bilbotik pasaz, La Robla trenbidea (León-Bilbo linea) itxi zen arte. Ondoren, Bilbo eta Ferrol arteko ibilbideak egitera pasa zen.

2003an La Robla trenbidea berrireki ondoren, jatorriko ibilbidea egitera pasa zen.

2009an Donostiatik Santiago Compostelakora zerbitzu bereziak ezarri ziren, eta 2010etik ohiko zerbitzuak Donostiara luzatu dira, Euskal Trenbide Sarearen Bilbo-Donostia trenbidea erabiliz, Basauri eta Donostia artean.

2011 *Luxu Handiko Transkantauriarra* ere ezarri zen, Donostia eta Santiago Compostelakoaren arteko ibilbidea eginez, eta jatorriko tren turistikoa *Transkantauriar Klasikoa* izenez berrizendatu zen, León-Bilbo-Ferrol hasierako ibilbidea mantenduz.

Bestalde, charter bidaiak ere antolatzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «España reconocida como potencia mundial en trenes de lujo y con encanto» 2012-01-31 (Noiz kontsultatua: 2012-05-29).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** FEVE. «El Transcantábrico Gran Lujo».
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** FEVE. «El Transcantábrico Clásico».

Kanpo estekak
-------------

* Transkantauriarraren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3394554
* Commonscat Multimedia: Ferrocarril Transcantábrico

---

 |

* Wd Datuak: Q3394554
* Commonscat Multimedia: Ferrocarril Transcantábrico
**Transjordania**, **Ekialdeko Ibarra** edo **Transjordaniako Goi-lautada** (arabieraz: شرق الأردن‎) Jordan ibaiaren ekialdean geratzen den eremua da, gutxi gorabehera gaur egungo Jordaniaren mugetan. 

Eskualdeak hainbat botereren kudeaketa izan du historian zehar. Aro Modernoaan Otomandar Siriaren jurisdikzioaren barneko probintzia bat zen. Arabiar Iraultzaren ostean 1910eko hamarkadan, Transjordaniako emirerria osatu zen 1921ean, Britainiar Inperioaren pean, eta Abdullah I.a Jordaniakoa haxemitaren agindupean. 1946an Britainiar Inperiotik independizatu zen, Transjordaniako Erresuma Haxemita sortuz. 1948an, Arabiar-israeldar gerraren baitan Palestinako Zisjordania okupatu zuen, eta izena "Jordaniako Erresuma Haxemita"ra aldatu zuen. 1950ean lurralde hori galdu zuenean Jordania izenarekin geratu zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7834492
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 155320750
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q7834492
**Mendebalde Kultura Alkartea**k Bizkaieraren inguruan (Bizkaiko, Gipuzkoako Deba ibarreko eta Arabako Aramaio eta Legutio udalerrietako euskalkia) era espezifikoan lan egiten du, helburuak hauek izanda, haien hitzetan:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Euskal Herriko mendebaldeko euskereak, bizkaiera izenaz ezagutzen danak, euskera batuari eskaini leikion ondarea ikertzea eta indartzea, honan euskera bera ikertu eta indartuz; bestetik, mendebaldeko euskerearen corpusa eta estatusa jagotea, jorratzea eta bultzatzea*. |  » |

Bilbon, Euskararen etxean dauka egoitza elkarteak

Erakunde publikoek eta aurrezki kutxa batek diruz laguntzen dute.

Jarduera
--------

1997tik urtero jardunaldiak antolatzen dituzte,urtez urte aldatu egiten den gai baten inguruan. Bertan, aukeraturiko gaia jorratzeaz gain, euskararen alde lan garrantzitsua egin duen norbait omendua izaten da.

*Euskalingua* izeneko aldizkari elektronikoa argitaratzen du.

Kideak
------

1993ko martxoan sortu zen talde hau Alfontso Irigoien euskaltzale bilbotarraren eskutik. Bera izan zen alkarteak eginiko lehen jardunaldietan omendua, aurreko urtean hil baitzen.

Kideen artean hainbat euskalgile ezagun ditugu, besteak beste Andres Urrutia euskaltzainburua, Iñaki Gaminde hizkuntzalari eta ikertzailea eta Xabier Amuriza bertsolaria.

2010. urtetik 2021ean hil zen arte, Kaxildo Alkorta itzultzailea izan zen elkarteko lehendakaria.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Nerea Pikabea: Administrazioa euskaraz, 78 zk. 2012 urrian, 5.or.
2. ↑    «Kaxildo Alkorta euskaltzain urgazlea hil da» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-10-10).

Kanpo estekak
-------------

* Alkartearen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263383

 |

* Wd Datuak: Q12263383
**San Saturnino eliza** Nabaskoze almiranterriko Ustaize kontzejuan XIII. mendeko kristiau eliza bat da, gotiko estiloan.

Eraikina
--------

Eraikuntza gotikoa da (XIII. mendearen lehengo erdia), harriz egina. Habearte bat du, lau ataletan banatuta, baita burualde erdizirkularra ere. Estalkia kanoi zorrotzeko ganga da, nabean fajoiak dituena, eta burualdean labe-ganga du. Sarrera epistolaren aldetik egiten da, zirkuluerdiko arku txaranbelduko ate baten bidez. Ate horren arkiboltak xake-itxurako hondarrak dira. Elizpe arin batek babesten du.

Kapandorre, oso liraina, tenpluaren oinaldean dago. Absideak erdi-puntuko leiho axial bat du, gaur egun itsua, eta bi kontrahorma alboetan. Geroago, nabearen alde banatan kanoi-gangaz estalitako kapera bana gehitu ziren.

Erretaula nagusia barrokoa da (XVIII. mendearen lehengo erdia), eskulturazkoa, eta bankua eskaintzen du. Hiru kaleko gorputza da, eta zutabe salomondarrak, lorez apainduak, eta atikoa ditu. Bankuan, sagrarioaren alde banatan, San Pedroren eta. San Pablo, erlaitzen gainean. Pisu nagusian San Saturnino agertzen da gotzain gisa, San Sebastian eta San Andres artean. Eta teilatupean, Kalbarioa, Ama Birjinaren eta San Joan ebanjelariaren artean gurutziltzatua.

Goi-koruaren korupeak, habeartearen lehen atalean dagoenak, apaingarri ederrak ditu, trazeria gotiko eta gorriaren imitazioz margotuak.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | USTAIZE.*  (Noiz kontsultatua: 2022-02-01).

Ikus gainera
------------

* Ustaize
* Nabaskoze Almiranterria

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110969660

 |

* Wd Datuak: Q110969660
**Mendebaldeko Afrikan Batasun eta Jihadaren aldeko Mugimendua** (**MOJWA**) (arabieraz: جماعة التوحيد والجهاد في غرب أفريقيا‎ *Jamāʿat at-tawḥīd wal-jihād fī gharb ʾafrīqqīyā*; frantsesez: *Mouvement pour l'unicité et le jihad en Afrique de l'Ouest*) talde armatu salafista islamista izan zen, Islamiar Magrebeko Al Kaidatik bereizitakoa, Mendebaldeko Afrikan zehar jihada hedatzeko asmoa zuena. Hala ere, bere ekintzak Aljeriako hegoaldean eta Maliko iparraldean izan ziren. Lehenengo ekintza armatua 2011ko urrian egin zuen. 2013ko abuztuan El-Mouaguiine Biddam taldearekin batu zen, Al-Mourabitoune sortzeko.

Ekintzak
--------

Talde honen lehen agerpena 2011ko urriaren 22an izan zen, Mendebaldeko Sahararen esku dagoen Tindufeko errefuxiatu esparruan (Aljeria) Europako hiru kooperante bahitu zituztenean. Hasieran, AQMI-ren ekintza izan zela adierazi zuen Fronte Polisarioak. Baina egun batzuk geroago MOJWA-k bideo bat igorri zuen, bere esku zeuden kooperanteak (italiar bat eta bi espainiar) askatzeko 30 milioi euro eskatuz. 2012ko martxoaren 3an, bere gain hartu zuen Tamanrasseteko komisaria baten aurkako atentatu suizida. Ekintza horretan 24 lagun zaurituak izan ziren.

2012an, Mali iparraldeko gatazkan parte hartzen ari zirela adierazi zuten. 2012ko ekainean, Ansar Dinerekin elkar hartuta borrokatu ziren Gaoko guduan, MNLA talde nazionalistaren aurka.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Letter dated 16 June 2015 from the Chair of the Security Council Committee pursuant to resolutions 1267 (1999) and 1989 (2011) concerning Al-Qaida and associated individuals and entities addressed to the President of the Security Council.*  un.org (Noiz kontsultatua: 2016-11-13).
2. ↑    *Afrique: fusion de 2 groupes djihadistes.*  france24.com (Noiz kontsultatua: 2016-11-13).
3. ↑    *Attentat-suicide contre une gendarmerie à Tamanrasset.*  france24.com (Noiz kontsultatua: 2016-11-13).
4. ↑    *Mali: au moins 35 morts dans les affrontements islamistes/Touareg à Gao.*  jeuneafrique.com (Noiz kontsultatua: 2016-11-13).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q550108

 |

* Wd Datuak: Q550108
**Santa Luzia eliza** Arabako Zanbrana herriko eliza nagusia da. XVI. mende aurretik baseliza bezala funtzionatu zuen baina Zanbranako herriaren aldaketen ondorioz, herriko eliza bihurtu zen. Egungo eraikinan beste baseliza zaharrenetatik ateratako elementuak eta harriak ikusten dira, esaterako San Bizente baselizako elementu erromanikoak.

Historia
--------

Zanbranako herrigune zaharrena 1322an sortua izan zen eta egun hutsik dagoen Dorrea zen. Garai horretan eliza nagusia gero baseliza iBizente zen lriza nagusia. Ondoren garu egungo herrigunea sortu zen eta bertakoentzak erosoagoa zen Santa Luzia baselizara joatea, San Bizentera baino. 1566an MSanta Luzia artín Gil lizentziadunak baseliza aipatu zBaina uen, eliza umiaurrlra ea bezala. XVI. mendetik eliza modu, San Bizente baselizaz bihurtuzan hasi zen funtzionatzen; horretarako eraikina zabaldu egin behar zen, sarritan beste baselizen materialak erabiliz, esaterako San Bizenteko elementu erromanikoak. Lan nagusiak XVII. mendearen bukaeran egin zirene XVIII. mendean egindakoak, bestetitek, gaikinari itxura eman zion elizari.

Gaur egun Santa Luzia euskal ondare nabaria gisa dago sailkatuta.

Deskribapena
------------

Eliza nekazari inguruko arkitektura ohikoa da. Horma zaharretan Erdi Aroko beste elizen aztarnak ikus daitezke: "San Bizente", "Santa Maria" eta "San Joan" baselizenak, alegia. Eraikinan material nagusia harlanduxka da.

Eliz ataria harri lanezkoa da; irekia, bi erdi puntuko arku ditu. Hego-mendebaldean, kanpandegiarekin, oinplano laukidunaren dorre bat dago. 1992an ekialdeko horman lan batzuk egiten ari zirenean, tinpano erromaniko bat aurkitu zen, XII. mendekoa; bertan ama birjina eta haurra ikus daitezke, alboetan bi aingeru eta bi lehoi izanik. Aurkikuntza berean animalia fantastikoez apaindutako arkibolta topatu zen.

Barrualdean interes handiko errataulak eta irudiak ikus daitezeke.

Iruditegia
----------

* Zanbranako Santa Luziaren eliza 1956. urtean.Zanbranako Santa Luziaren eliza 1956. urtean.
* Elizaren harri zaharrenak beste elizetatik atera ziren.Elizaren harri zaharrenak beste elizetatik atera ziren.
* Ikuspegi orokorra.Ikuspegi orokorra.
* Barruko zehaztasuna.Barruko zehaztasuna.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo loturak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Santa Luzia eliza (Zanbrana)*** |

* **(Gaztelaniaz)**:Zanbrana Udalaren webguneko informazioa.[*Betiko hautsitako esteka*]
* **(Gaztelaniaz)**:Elizari buruzko bideoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65945116

 |

* Wd Datuak: Q65945116
**San Bladi kapera** Nafarroa Behereko Donazaharre herrian dauden erorkinak dira. Herriko beste eraikin moduan, hau ere Erdi Arokoa da, XII. mendekoa, alegia. Leku honetan ezarritako ospitalearen eta komandariaren aztarna da. Monumentu Historiko gisa jasota dago.

Historia
--------

Kapera multzo baten barruan zegoen, Apat Ospitaleakoa, alegia. Aztarnategia XII. mendetik Jerusalemgo San Joan Zaldunen Ordenaren komandaria, ospitale, kapera eta errota baten egoitza izan zen. Baionako Livre d'Or-ek 1194an "l'Hospitale et Oratorium de Apate" aipatzen du. Komanderia jabetza nazional gisa saldu zen Iraultzan. 1803an Donibane Zaharrean sartu zen Apat Ospitalearen parrokia. Ospitalea 1950eko hamarkadan suntsitu zuten. San Bladi kaperaren aztarnak bakarrik gelditzen dira, XII.mendeko eraikin erromanikoa. XVIII. mendeaz geroztik abandonatuta dago kapera hau; 1703an Baionako gotzainaren bisita pastoralak gaizki zaindutako eraikin bat deskribatu zuen. Izan ere, 1902an kaperaren absidea suntsitua izango zen. Lurraren mailan geratzen diren zimenduek oraindik posible egiten dute abside erdi-zirkularren trazadura berreraikitzea. 1922an, markoa berritu zen. Gaur egun, eraikina nekazaritza estalpe bihurtuta dago. Jabego pribatuaren eskuetan dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22920829
* Commonscat Multimedia: Chapelle Saint-Blaise de Saint-Jean-le-Vieux

---

* **Ondare historikoa**
* Mérimée: PA00084500

 |

* Wd Datuak: Q22920829
* Commonscat Multimedia: Chapelle Saint-Blaise de Saint-Jean-le-Vieux
**San Bizente eliza** Lizoainibarko Beortegi lekuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da.

Eraikina
--------

Erromaniko estiloko eraikina, harriz egina, XX. mendearen bigarren erdialdean zaharberritu zena. Habearte bakarra du, hiru ataletan banatuta, baita burualde erdizirkularra ere. Habeartearen lehen atalean, dorrearen azpian, zeru soildu dintelduaz estaltzen da, kanoi-gangaz, fajoidun gangaz hurrengo bietan, eta labe-gangaz absidean. Sarrera epistolaren aldetik egiten da, arkibolta apaindu gabeko erdi-puntuko arkudun ate batetik, egin berri den arkupe bat babesten duena.

Barruan, irudi gotikoa nabarmentzen da (ca. 1300) Ama Birjina Haurrarekin, zur polikromatuan, burualdeko leiho axialean. Idulki gisa Birtudeetako erliebeekin apaindutako sagrarioa du, egurrez egina, antzinako erretaula nagusikoa izan zitekeena. Badirudi XVII. mende hasierakoa dela. Garai berean eta jatorri berarekin, San Joseren eta Haurraren tailu bat dago ebanjelioaren aldean dagoen kapera txikian.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | BEORTEGI.*  (Noiz kontsultatua: 2021-10-23).

Ikus, gainera
-------------

* Beortegi

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109301513

 |

* Wd Datuak: Q109301513
Kee-shes-wa, Foxen buruzagia, Charles Bird Kingen margolana
**Meskwaki** Estatu Batuetako ipar-ekialdeko amerindiar herria izan zen. Algonkindarren familiakoa da, hizkuntzari dagokionez. Nekazaritzatik -artoa, kuia eta indabak- eta ehiza nomadatik -bisontea- bizi ziren. Buruzagiek eta zaharren batzarrak gobernatzen dute foxen herria, baina erabaki nagusiak herrikide guztien artean hartzen dituzte. Horrez gainera, bazen *Midewiwin* izeneko isilpeko elkarte bat, ustez herriaren ongizatea eta eritasunak sendatzeko gaitasuna zuten kideek osatua. Europarrak etorri artean, gaur egun Wisconsin den ipar-ekialdeko basoetan bizi ziren, baina XVIII. mendean frantsesen eta ingelesen aurka izandako borrokek Illinoisera eta Iowara joatera behartu zituzten. 1842. urtean Kansasera joan ziren baina geroago Iowara itzuli ziren atzera; lurrak eskuratu zituzten Tama konderrian, eta bertan bizi dira gaur egun.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Iowako *Meskwaki Nation*en web-orri ofiziala.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1440169
* Commonscat Multimedia: Meskwaki

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85051119
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1440169
* Commonscat Multimedia: Meskwaki
**McAlpine's Fusiliers** (euskaraz *McAlpinen Fusilariak*) Irlandako abesti herrikoi bat da. 1960ko hamarkadan irlandar doinu herrikoi bat oinarritzat hartuz Dominic Behan idazleak hitzak idatzi zituen (hau Brendan Behan idazle ezagunaren anaia zen). Izenburuak Sir Robert McAlpine zena aipatzen du, eskoziar honek irlandar langile ugariri lanbidea eman zion. Abestiaren hitzek irlandar langileen lan eta bizimoduaren ikuspegi umoretsu baina zehatz bat eskeintzen dute, bereziki Londres hirian bizi ziren irlandar langileena.

Musika talde eta musikari ugarik burutu izan dituzte abesti honen bertsioak, horien artean ezagunenak The Dubliners, David McWilliams edota Christy Moore.

Hitzak
------

Kanpo estekak
-------------

* The Dubliners musika taldearen *McAlpine's Fusiliers* abestia entzungai **(Ingelesez)**
* *McAlpine's Fusiliers* abestiaren hitzak irakurgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3756387

 |

* Wd Datuak: Q3756387