Urrütiako Jauregia, Altzürükü, Menauton jaunak Domenja emazteaz abusatzen zuenekoa
**Urrütiako anderia** zenbait izenez ezagutzen den XV. mendeko eresia da, Zuberoan ahoz aho transmititu zena eta zenbait lekukotasunek bildua, aldaera desberdinekin. Kantuaren ikerlari nagusiak, Txomin Peillen euskaltzainak, forma hori (*Urrütiako anderia*) hobetsi zuen Euskaltzaindiaren *Euskera* aldizkarirako egindako azterketa sakonean, nahiz eta beste izen batzuekin ere ezagutzera eman den (*Hauzeko Anderia* edo *Ahetzeko Anderea*, adibidez).

Gaia
----

Altzürüküko Urrütia jauregia da eresiaren kokalekua, eta bertan bizi izan ziren bi pertsonaiaz ari zaigu. Menauton Urrütiakoa 1422. urtean ezkonarazi zuen bere aitak, 20 urte zituela, Domenja izeneko emakumezko batekin, Ahetzekoa berau.

Senar abusatzaile baten berri ematen digu kantuak. Urrütiako jaunak bizkarreratzen dio bere emazte Domenjari beste norbaitekin ibiltzen dela. Errugabea (*ogen gabe*) dela esan arren emazteak, gizonak ileetatik hartu eta narrasta darabil (*Urrütiak bilhoti therresta dü ebili*).

Bertsoen bigarren partean fantasiara igarotzen garaː Santa Klara santu katolikoari egotzitako mirari baten ipuinarekin nahasten da Domenjaren bizitza. Goizez, irten da anderea opil batzuk prestatu ondoren, opilok zareta edo saskian daramatzala, *"Jente eskeliari emaiteko zokhorri";* baina bidean geldiarazi du senar zelatari jeloskorrak, *"begiak oldartürik".* Jaunak zaretan zer daraman ikusteko sartu du eskua barrura, eta miraria gertatzen da, opilak harilko edo artile-matazak bihurtzen dira (*Ophilak, ordü hartan, jin ziren haillikotan*). Jaunak, orduan, uste du ehulearengana doala emaztea (*Ehüliaren etxera zoaza bilberaztera?*) artilea lantzeko enkarguarekin, eta lasai geratzen da. Nonbait Urrütia ez bakarrik jeloskor eta abusatzailea da, baita ere ezin zekenagoa, etxeko opilik eskaleei ematea onartezina egiten baitzaio.

Hitzak
------

Txomin Peillenen iritziz, eresiko zuberera behar lukeena baino modernoagoa da (XVII. eta XVIII. mendekoa; ahoz aho transmititzearekin batera egokitu izan zen seinale), baina olerkigintzak salatzen du zaharragoa dela. Hona kantuaren bertsio "kanonikoa", Peillenek jaso bezalaː

---

 Ahetzeko anderia  

 Urrütian khorpitzez;  

 Hor dizü bere büria  

 kanpoan da bihotzez.  

  

 -Nur dü bere maitia?  

 nahi nüke egia  

 Jinkoak nahi badü  

 hiltzia ükhenen dü.  

  

 Gure jaun Urrütia  

 khexian bethi zira;  

 Erradazüt zertako,  

 ni e'nüzü kanpoko.  

  

 -Hürrünt zite niganik  

 eztit zure beharrik;  

 bazoaza kanpora  

 eni adar biltzera.  

  

 -Jauna, holako gaizak  

 Ahetzeko anderiak  

 eztitizü ikhasi;  

 hen doazü ihesi.  

  

 Elhe horiek ahotik  

 jalkhitzen zirelarik,  

 Urrütiak bilhoti  

 therresta dü ebili.  

  

 -Jinkoa zer bizia!  

 Oi! jaun Urrütia,  

 ni Ahetzeko etxian  

 nündüzün bai bakian.  

  

 Hunat jin behar nizün  

 ene zorthia züzün,  

 bihotz min ükheiteko  

 zure khexarazteko.  

  

 Ogen gabe zü, bethi  

 mintzo zitzaizt; gogorki;  

 othoi, zure begiak  

 ütz ditzala khexiak.  

  

 Goizian goiz jeikirik  

 Ogi opilak eginik  

 Ahetzeko anderia  

 lehia dün handia.  

  

 Zareta bat bürian  

 kanporat jalkhitzian  

 Mus d'Urrütiak zian  

 baratü bai bidian.  

  

 Nun zabiltza haiñ goizik,  

 Jauregia hüstürik?  

 galthatzen dero Urrütik  

 begiak oldartürik.  

  

 Jauna, ikhusiren düzü  

 nahi baldin badüzü,  

 nurat orai nabilan  

 zareta hau bürian.  

  

 Jente eskeliari  

 emaiteko zokhorri  

 Andere Urrütiak  

 hartü zütian bidiak  

  

 Ophila zaria beitzen  

 betherik jente prauben,  

 Urrütiak zarian  

 eskia ezari zian.  

  

 Ophilak, ordü hartan,  

 jin ziren haillikotan  

 Urrütiak berhala  

 uste trunpatü zela.  

  

 Ehüliaren etxera  

 zoaza bilberaztera?  

 -Jauna, ikhusten düzü...  

 orai zük badakizü.  

  

 -Pharka izadazüt arren,  

 bekhaitz e'nüzü izanen  

 emazte huna zirela  

 orai badit nik proba.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Peillen, Txomin.  (1986). «XV. mendeko Altzürükü Urrutiako leinuaren eresiak» *Euskera* (Euskaltzaindia) (Noiz kontsultatua: 2010-02-15).
2. ↑   «BERTSO / OLERKIen orrialdea» *urkiza.armiarma.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-02-20).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61069776

 |

* Wd Datuak: Q61069776