recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Kanazawako gaztelua** (japonieraz: 金沢城, *Kanazawa-jōu*?)
 Japoniako Kanazawa hirian kokatuta dagoen gaztelu japoniarra da.

Historia
--------

Maeda familiak 1583an Kanazawara etortzean altxatu zuen gaztelua. 1592an Toyotomi Hideyoshi shogunak Korea inbaditu zuenean gazteluari putzuak ezarri zizkion inguruan babesa handitzeko. Suak 1621ean erre egin zuen eta berreraiki egin zen. Hamar urte beranduago berriz erre eta berreraiki zen. Sute handiena 1759koa izan zuen eta 1762an berriz altxatu zen, Ishikawa-mon atea 1788an. Azkenean 1881ean lurrikara batek suntsitu zuen.

2001 urtean *Hishi Yagura* eta *Hashizume-mon Tsuzuki Yagura* dorreak eta *Gojikken Nagaya* biltegia berreraiki ziren 1809ko itxurarekin eta metodo tradizionalak erabiliz. Aipagarriak dira berunez egindako teilak, suaren aurrean tinko eusteko diote batzuek, borroka batean urtu eta balak egiteko beste batzuek.

Ondasun nabarmenak
------------------

* **Hishi Yagura:** Hiru solairutako dorrea da, 17'34 metrotako garaiera daukana.
* **Gojikken Nagaya:** Bi solairutako eraikin luzea da, biltegi gisa erabilia izan zena. 10 metrotako garaiera dauka.
* **Hashizume-mon Tsuzuki Yagura:** 14 metrotako altuera daukan hiru solairutako dorrea da.
* **Ishikawa-mon:** 1788ko atea da.

Lorategiak
----------

Sakontzeko, irakurri: «Kenroku-en»
Gazteluaren erreplika zehatzaz gain Kenroku-en lorategiak dira aipagarriak, izan ere **Japoniako hiru lorategi ederrak** osatzen baitituzte Kairaku-en (Mito) eta Kōraku-en (Okayama) lorategiekin batera.

Iruditegia
----------

* Kanazawako gaztelua.Kanazawako gaztelua.
* Hashizume-mon Tsuzuki Yagura dorrea.Hashizume-mon Tsuzuki Yagura dorrea.
* Gojikken Nagaya biltegia.Gojikken Nagaya biltegia.
* kenroku-en lorategiak.kenroku-en lorategiak.
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q511412
* Commonscat Multimedia: Kanazawa Castle

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 257327706
* NDL: 00953933

 |

* Wd Datuak: Q511412
* Commonscat Multimedia: Kanazawa Castle
**Kanda santutegia** (japonieraz: 神田明神, *Kanda-myōjin*?)
 Tokioko santutegi xintoista bat da, Chiyoda auzoan kokaturik dagoena. Japoniaren alde bizitza eman dutenei dedikaturiko tenplua da. Daikokuten, Ebisu eta Taira no Masakado *kami*-ei dedikaturiko tenplua da eta jendea osasun eta oparotasun bila biltzen da bertan.

Historia
--------

730an fundatu bazen ere santutegia 1270 urtean eraiki zen. Hasiera batean Edo gazteluaren inguruan eraiki zen baina 1603an gaur egungo Kanda eremura aldatu zen. Suteek eta lurrikarek sarritan suntsitu dute eta gaur egungo eraikina 1934ean altxatutakoa da. Bigarren Munduko gerrako bonbaketek ez zuten kaltetu hala ere.

Egitura
-------

Santutegirako sarrera *Zuishin-mon* (japonieraz: 隨神門?)
 ateak markatzen du, altzifre egurrez egindako bi solairutako ateak. Santutegiko eraikinak, tartean *Honden* eraikina, Gongen-zukui estiloan eraiki zen. Dena gorriz margotuta dago eta barnealdean urrezko eta barnizaturiko apaingarriak ditu.

Jaialdia
--------

Urte bakoitietan Kanda Matsuri jaialdia ospatzen da, Tokioko hiru jaialdi xintoista handienen artean dago. Maiatzaren erdialdean izaten da. Urtarrilean *Daikoku Matsuri* ere ospatzen da baina jaialdi apalagoa da.

Iruditegia
----------

* Honden eraikina.*Honden* eraikina.
* Chozuda pabiloia.*Chozuda* pabiloia.
* Teilatuko apaingarriak.Teilatuko apaingarriak.
* Kanda Matsuri jaialdia.Kanda Matsuri jaialdia.

Kanpo estekak
-------------

* **(Japonieraz)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q717682
* Commonscat Multimedia: Kanda-Myojin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 252685481
* LCCN: n78067581
* NDL: 00637960
* CiNii: DA16044071

 |

* Wd Datuak: Q717682
* Commonscat Multimedia: Kanda-Myojin
**Katarsia** emozioen deskarga da. Aristotelesek *Poetika* liburuan erabili zuen hitz hau, benetako tragediak ikuslearengan sortzen zuen eragina azaltzeko. Aristotelesek zioen tragediaren helburua beldurra eta pena sorraraztea zela eta, aldi berean, sentipen horien katarsirako edo garbiketarako balio zuela. Era horretan, tragediak eragin osasuntsua du irakurlearengan eta ikusleengan.

Psikoanalisian, Freud-ek eta Breuer-ek katarsi kontzeptu klasikoa hartu zuten, eta emozio edo gogorapenak gogoraraztea deskribatzeko erabili zuten. Tratamenduaren parte bat da, pazienteari aukera ematen diona emozio edo gogorapen hori desblokeatzeko eta efektu iraunkorra duena.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156296
* **Identifikadoreak**
* NKC: ph135612
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D002399

 |

* Wd Datuak: Q156296
Uren banalerroa, iparraldera geratzen delarik Kantauriko isurialdea.
Banalerroa eta ibai nagusiak, eskematikoki.
Euskal Herriko banalerroa, Europako uren banalerro nagusien kontestuan (alemanezko mapa).
**Kantauriar edo Atlantiar isurialdea** Euskal Herriko uren banalerrotik iparraldera geratzen den isurialde edo arro hidrografikoa da; hegoaldera geratzen dena Mediterraneoko isurialdea delarik. Inguru honetako urak Bizkaiko golkora isurtzen dira.

Isurialdiak osorik hartzen ditu, Bizkaia, Gipuzkoa, Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoa, sakonune endorreiko txiki batzuen salbuespenarekin: hau da, haran edo sakonune txikiak non urak ez duen beste irteerarik; horien artean adibideak Bizkaian, Oma, Basondo edo Bollar, eta Gipuzkoan Aizarna.

Ibaiak
------

Isurialde honetako ibaiek ibilgu laburra dute, gehienetan erliebe handikoa: 50-70 kilometroan, gutxi gorabehera 1300-1500 metroko garaieratik jaisten dira. Hauek dira ibai nagusiak:

* Barbadun
	+ Kotorrio ibaia
* Ibaizabal
	+ Kadagua
	+ Nerbioi
		- Iturrigutxi Urita
		- Altube
			* Oiardo Jaundia
	+ Arratia ibaia
* Butroe
* Gobela
* Oka
* Lea
* Artibai
* Deba
* Urola
* Oria
	+ Leitzaran ibaia
	+ Araxes
	+ Eztanda erreka
		- Santa Lutzi erreka
* Urumea
* Oiartzun ibaia
* Bidasoa
	+ Latsa
		- Putzubeltz
	+ Burdinzelaeta
	+ Ezkurra ibaia
	+ Baztan
		- Aritzakun
			* Epaltza
* Urdazuri
* Aturri
	+ Errobi
	+ Biduze

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Euskal Herriko Unibertsitatea, EHU.  (2017). *Urdaibaiko Gida Zientifikoa.*  EHU, 99 or. (Noiz kontsultatua: 2020-01-21).
2. ↑    Rodriguez Lejarza, Ander; Narbarte Hernández, Josu.  (2019). «Euskal Herriko landakomunitateen sintaxi berria: zehar-objektu izatetik subjektu izatera. Erresilientzia-gaitasuna bi mila urtez» *Uztaro: giza eta gizarte-zientzien aldizkaria* (Uztaro 111): 27–38. ISSN 1130-5738. (Noiz kontsultatua: 2021-01-20).

Ikus, gainera
-------------

* Mediterraneoko isurialdea
* Euskal Herriko uren banalerroa
* Euskal Herriko ibaiak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109331539

 |

* Wd Datuak: Q109331539
Kimoa (grezieratik: χυμός [*khymós*], zuku) urdailetik duodenora pasatzen den gai oretsu, gris eta azidoa da, janarien liseriketa gastrikoaren ondorioz sortzen dena.

Elikagaiek, urin gastrikoak eta urdailak isuritako beste substantzia batzuek osatzen dute kimoa. Beraz, azido klorhidrikoa (ClH), pepsina eta beste entzima batzuk ditu. Azido klorhidrikoak, hain zuzen, azidotasuna ematen dio kimoari.

Kimoaren jariakortasuna hainbat faktore menpe dago:

* hartutako elikagai mota
* elikagairen mastekazio maila
* elikagaiak urdailean igarotako denbora
* uhin peristaltikoen intentsitatea

Kimoa urdailetik heste meharrera pasatzen da. Heste-paretak sortzen dituen mugimendu muskularren ondorioz kimoa duodenoaren zehar mugitzen da. Bertan, behazuna (gibelak ekoiztua), pankreako urina (pankreak sortutakoa) eta heste-urinaren (heste-guruinek ekoiztua) jardueraren ondorioz kimoa kilo bihurtzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q945611
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* FMA: 62961

 |

* Wd Datuak: Q945611
Kantabriar labarua.
**Kantabriar labarua** (montañesez: *lábaru cántabru*) Antzinaroan *cantabrum* izenez deitu ohi zen erromatar estandarte baten gaur egungo berrirudikatzea da. Gaur egun, Kantabrian erabiltzen da.

Ilgoraz inguraturiko biribil bat duen kolore gorri ilunezko bandera batean oinarritzen da.

Jatorria Barros herrian du, Los Corrales de Guelnako udalerrian, Barrosko Gurpìla edo Estela deiturikoa, bertako estelen parkean ikusgai dagoela, ondoko ermitan agertutako beste zati batutakoen ondoan. 1976an, Luis Angel Montes de Neira diseinatzaileak bandera gisan gertatu zuen: sinbolo hori ederraren azpian karmesi koloreko oihala jarrita, ustezko *labarum cantabrum* historikoa kolore horretakoa zelakoan. 1976 eta 1983 urteen artean Kantabria Atropá ("Batua", euskaraz) elkarteak aldarrikatu zuen eta hasierako eztabaidan alderdi gehienak alde agertu baziren ere, UCD aurka agertu zela, PSOE konbentzitu zuen eta azkenean bandera zuri gorria onartu zen estatuturako, Santander hiriburuko portuko itsas seinale bat baino ez dena.

Eztabaida
---------

Kantabrian gai eta bandera horrekiko eztabaida bizia dago: aldekoek diotenez, antzinatik lur horretan bizi den kantabru herriak ikurra erabili duela; aurkakoek diote, aldiz, bandera kantabriar nazionalisten asmakuntza besterik ez dela.

Conceju Nacionaliegu Cántabru alderdiaren proposamen baten ondorioz, eta aldeko 3.000 sinadura baino gehiago batuz, udalerri batzuetako udaletxe gutxi batzuk herriko jai nahiz jai egunetan udaletxeetan erkidego horretako bandera gisa zintzilikatzea onartu zuten. Proposamena onartu zutenen artean Cumillas eta Culindris daude.

Dena dela, eta 2016. urtetik aurrera eraikin ofizial guztietan erabil daiteke legez, legebiltzar autonomikoan PRCk proposatuta, eta Podemosen zein —orain bai— PSCren botoei esker. PPk aurkako botoa eman zuen.

Ikus gainera
------------

* Labaru
* Lauburu
* Triskel

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2364473

 |

* Wd Datuak: Q2364473
**Kelburn gaztelua** (ingelesez: *Kelburn Castle*) Eskoziako Fairlie herrian dagoen gaztelua da, Iparraldeko Ayrshire eskualdean. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

Historia
--------

Kelburneko lurraldeen jabea Boyle familia izan da XII mendetik aurrera. XIV mendean dorretxea altxatu zuten, zurrenik aurretik bazen beste egitura baten gainean. XVII mendean loategiak gehitu zitzaizkion. David Boyle (1666–1733) Eskoziako Parlamentuko kidea zen eta 1703an Glasgowko konde izendatu zuten. 1722 artean ipar-mendebaldeko hegala eraiki zuen eta George Boyle, Glasgowko VI. kondeak ipar-ekialdekoa 1880 urtean.

1977an publikoari ireki zizkion ateak. 2007an zementozko aurpegia berriztu beharra zegoela esan zuten adituek. Jabeek brasildar grafitizale bat kontratatu zuten grafiti erraldoia egin zezan, eta horreal harria babestu berrriztatze lanak egiten hasi bitartean.

Iruditegia
----------

* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6385519
* Commonscat Multimedia: Kelburn Castle

---

 |

* Wd Datuak: Q6385519
* Commonscat Multimedia: Kelburn Castle
Shunpanro pabilioia, hitzarmena sinatu zen lekua.
**Shimonosekiko hitzarmena** (japonieraz 下関条約, "Shimonoseki Jōyaku, txinera tradizionalez 馬關條約, txinera sinplifikatuz 马关条约 eta pinyinez Mǎguān Tiáoyuē), Txinak eta Japoniak 1895eko apirilak 17an sinatu zuten bake hitzarmen bat da, Lehen Txina-Japonia Gerrari amaiera eman ziona.

Hitzarmena, Shunpanro pabilioian sinatu zen, Japoniako Shimonoseki hirian, eta Qing dinastiako gobernu txinatarraren eta Japoniar Inperioaren arteko bake konferentziari amaiera eman zion, 1895eko martxoak 20an hasi zena.

Hitzarmenaren ondorio nagusiak, Taiwanen subirautza, Txinatik Japoniara pasatzea eta Koreako penintsulak japoniar protektoratu bat ezartzea izan ziren, non Txinak eragin guztia galtzen zuen.

Hitzarmenaren baldintzak
------------------------

Hitzarmenak, Lehen Txina-Japonia Gerrari amaiera eman zion Japoniaren mesedetan, gerraren garailea izan zena. Hitzarmen hartan, Txinak, Korearen independentzia onartu zuen, eta herrialde hari buruzko edozein aldarrikapeni uko egin zion; praktikan, Japoniaren eraginpean geratu zen Korea. Txinak, gainera, Japoniari eman zion Liaodong penintsula (geroago, Japoniak Errusiari eman behar izango zion), Jinzhou, Liaoning probintziako hegoaldeko muturra, Taiwan uhartea eta Penghu uhartedia. Lurralde galerez gain, Txinak, Japoniari, 200 mila tael ordaintzeko betebeharra hartu zuen (garai horretako 150 milioi dolar), eta zenbait portu eta ibai, nazioarteko merkataritzari irekitzea onartu zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q269655
* Commonscat Multimedia: Treaty of Shimonoseki

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 182387602
* LCCN: n2001047024
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q269655
* Commonscat Multimedia: Treaty of Shimonoseki
**Kantonalismoa** 19. eta 20. mende hasieran Espainian garatu zen korronte politiko bat izan zen, zeinaren helburua zen estatuaren egitura behetik gora federalki osatzea, oso autonomia handiko **kantoien** bidez.

Ezaugarri politikoak
--------------------

Politikoki, federalismoa dago kantonalismoaren jatorrian, baina izaera erradikal ezkertiar nabarmen bat zuen: aberastasunaren banaketa, eta langile-klasearen bizibidearen hobetzea ziren bere zioetako bat. Espainiako 19. langile mugimenduaren adierazpideetako bat izan zen kantonalismoa, eta Espainiako anarkismoaren aurrekari ere izan zen.

Helburu gisa ezarri nahi zen estatua izan behar zuen konfederazio bat, herri edo hiri unitate independentez osatua. Unitate horiek, kantoiak, nolabait, Antzinako Greziako polis haiek bezala izan behar ziren.

Gertaera historikoak
--------------------

 Valentziako kantoiaren zigilua, 1873koa.Kantonalismoaren lehen une politiko garrantzitsua gertatu zen Espainiako Lehen Errepublika ezarri zenean, 1873. urtean. Irailaren 12an Cartagena hirian hasi zen Kantoien Matxinada, eta handik azkar hedatu zen Valentzia eta Andaluziara (batez ere, Granada). Espainiako barnealdean ere ezarri ziren kantoiak Salamanca eta Ávilan, eta saioak Extremadurako zenbait herritan: Coria, Hervás eta Plasencia. Pi y Margall presidentea jarrera kantonalista eta federalistakoa zen neurri batean, baina prozesuaren kontra jarri zen, eta azken batean, bere kargu galera ere eragun zuen horrek. Bere ondorengo Nicolás Salmerónek errepresioaren bidez zapaldu zituen kantoiak, eta bereziki militarrak erabili zituen azken kantoia, Cartagena, menderatzeko.

20. mendean, Espainiako Gerra Zibilaren garaian, zenbait eskualdetan ekimen kantonalistak garatu ziren, entitate autonomo eta burujabeak ezartzeko, eta haien bidez berregiteko estatua. Esate baterako, 1937ko abuztuan, Asturias eta Leongo Kontseilu Burujabea osatzen saiatu ziren indar iraultzaileak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q766499
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 3079

 |

* Wd Datuak: Q766499
**Roane konderria** (ingelesez: *Roane County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Kingston da. 2010eko zentsuaren arabera 54.181 biztanle zituen, Roane kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Roane konderriak 1.022,99 kilometro koadro ditu. Horietatik 88,76 ura dira. Beste 934,23 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 52,96 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 54.181 pertsonetatik 51.462 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 710 dira. 1.430 beltzak edo afroamerikarrak. 167 amerikar natiboak ziren eta 15 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 274 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 24 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 809 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Roane County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502380
* Commonscat Multimedia: Roane County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147777244
* LCCN: n82226528
* NARA: 10040118
* **Lekuak**
* OSM: 1848198
* TGN: 2001909

 |

* Wd Datuak: Q502380
* Commonscat Multimedia: Roane County, Tennessee
**Kimika kuantikoa**, mekanika kuantikoa kimikan aplikatzea da.

Kimika kuantikoaren aplikazioetako bat, atomo eta molekulen portaeraren azterketa da, bere propietate optiko, elektriko, magnetiko eta mekanikoei dagokienez, baita bere erreaktibotasuna ere, bere erredox propietateak, etab... baina materialak ere aztertzen dira, solido hedatuak zein azalerak.

Atomoei buruzko azterketa mekanokuantikoak, kimika eta fisikaren arteko mugatzat jotzen direnez, eta, orohar, kimika kuantikoaren barnean hartzen ez direnez, sarri, kimika kuantikoko lehen kalkulutzat, Walter Heitler eta Fritz London zientzialari alemaniarrek egina jotzen da (Heitler eta London fisikaritzat hartzen diren arren). Heitler eta Londonen metodoa, John C. Slater eta Linus Pauling amerikarrek hobetu zuten, balentzia lotura metodoa bihurtzeko (edo Heitler-London-Slater-Pauling (HLSP)). Metodo honetan, arreta, bereziki, atomo pareen arteko erreakzioetan jartzen da, eta, beraz, atomoen arteko loturen eskema klasikoekin asko lotzen da.

Friedrich Hund eta Robert S. Mullikenek, metodo alternatibo bat garatu zuten, non, elektroiak, molekula osotik deslokalizatutako funtzio matematikoen bidez deskribatzen ziren. Hund-Mullikenen metodoa (edo orbital molekularrena), ez da hain intuiziozkoa kimikarientzat, baina, propietateak iragartzerako orduan, balentzia lotura metodoa baino indartsuagoa dela frogatu denez, birtualki, azken urteetan erabiltzen den bakarra da.

Arlo interesgarriak
-------------------

* Born-Oppenheimerren hurbilketa
* Hartree-Fock metodoa
* Dentsitatearen Funtzionalaren Teoria

Kimikari kuantikoak
-------------------

* Linus Pauling
* John C. Slater
* Friedrich Hund
* Erich Hückel

Ikus, gainera
-------------

* Konputaziozko kimika
* Peter Atkins

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q188403
* Commonscat Multimedia: Quantum chemistry

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4047979-1
* LCCN: sh85109456
* NDL: 00569867
* NKC: ph122048

 |

* Wd Datuak: Q188403
* Commonscat Multimedia: Quantum chemistry
**Kimika organometalikoa** konposatu organometalikoen azterketaz, sintesiaz eta erreaktibotasunaz arduratzen da. Estekatzaile organiko baten karbono atomoaren eta atomo metaliko baten arteko lotura gutxienez duten konposatu kimikoak dira. Testuinguru horretan, metal terminoa elektronegatibotasun-eskala bat erabiliz defini daiteke, *metal* hitza karbonoa baino elektronegatibotasun txikiagoa duen elementuari esleituz. Ikuspuntu horretatik, metaloidetzat ditugun atomo batzuei ere metal deitzen zaie, silizioa kasu.

Kimika organikotik bereizitako kimikaren zatitzat har daiteke (non karbonoa modu kobalentean elkartzen baita ez-metal atomoekin, hala nola hidrogenoarekin, oxigenoarekin, nitrogenoarekin, fosforoarekin, sufrearekin edo halogenoekin), baita kimika ez-organikoarekin alderatuta ere. 

Kimika organometalikoa kimikako beste azpidiziplina batzuk biltzen dituen diziplina da: kimika organikoa, kimika ez-organikoa, fisikokimika, elektrokimika. Kimika organometalikoaren transdiziplina horren ondorioz, aplikagarritasun teknologikoa du hainbat industria kimikotan. Kasu batzuk bakarrik aipatzearren: olefinen hidrogenazio katalitikoa sistema homogeneoak erabiliz, presio eta tenperatura txikiagoan, etilenoaren eta propilenoaren polimerizazioa, taktikotasun handiagoko polimero plastikoak sortzen dituztenak, etab.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Curso de iniciación a la Química Organometálica. Gabino A. Carriedo Ule, Daniel Miguel San José, Daniel Miguel San José. Servicio de Publicaciones de la Universidad de Oviedo, 1995. ISBN 8474688736 Pág. 11

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q237200
* Commonscat Multimedia: Organometallic chemistry

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4602390-2
* LCCN: sh86004134
* NKC: ph849152

 |

* Wd Datuak: Q237200
* Commonscat Multimedia: Organometallic chemistry
**Kantauri Itsas Museoa** (gaztelaniaz: *Museo Marítimo del Cantábrico*) Santanderren dagoen itsas ondarea zabaltzeko museoa da, badiaren ertzean dagoena. Bere funtsak, herrialdeko garrantzitsuenetakoak eta osoenetakoak, itsas biodibertsitatera eta Kantauri itsasoko gizakien biodibertsitatearekiko harreman mota ezberdinetara hurbiltzea ahalbidetzen dute, mendeetan zehar eta ikuspuntu anitzetan zehar.

Historia
--------

1886an Zoologia eta Botanika Esperimentalen Itsas Estazioa sortu zuten errege-dekretu baten bidez, 1889an Santanderren ezarri zena eta gaur egungo museoaren lehen aurrekaria izan zena. 1948an Guarnizoko Errege Astilleroko Museoa sortu zuten, museoko bigarren aurrekaria. Gaur egungo museoa 1976 eta 1978 artean eraiki zen eta 1982an Santanderreko Diputazio Probintzialaren esku geratu zen, 1981ean inauguratu zelarik.

Arkitektura
-----------

Eraikina, museoa eta akuarioa, Vicente Roig Forner eta Ángel Hernández Morales espainiar arkitektoek egin zuten. 1975 eta 1978 artean eraiki zuten. Hormigoi armatuzko egitura duten bi eraikin dira. Antzinean, markesina batek lotzen zituen, eta 1999 eta 2003 urteen artean zaharberritzean eraitsi zen. Bere hiru altuerak, estalitako erdiko patio baten inguruan antolatzen dira. Guztira 2200 m² zituen.

1999an, José María Páez arkitektoak handitu zuen, jada eraikita zegoenari atxikitako bloke berri bat proiektatuz. Gorputz berri honekin museoa 8500 m² izatera pasa zen.

* BarnealdeaBarnealdea
* Ikuspegi orokorraIkuspegi orokorra

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)** El Diario Montañés. *Museo Marítimo del Cantábrico.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6033504
* Commonscat Multimedia: Museo Marítimo del Cantábrico

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126485458
* GND: 6042349-3
* Directorio de Museos y Colecciones de España: 1219

 |

* Wd Datuak: Q6033504
* Commonscat Multimedia: Museo Marítimo del Cantábrico
S/2005 S 1 ilargiaren irudia, Cassini zundak lortua, Keeler banaketaren ertzena eragindako uhinak erakutsiz.
**Keeler banaketa** Saturnoren A eraztunean dagoen 42 kilometroko zabalerako zulo bat da. Gutxi gora-behera, A eraztunaren kanpo ertzetik 250 kilometrora dago. Banaketak James Edward Keeler astronomoaren izena jasotzen du. 2005eko maiatzak 1ean aurkitu zen ilargi artzai txiki bat, behin-behineko izen bezala S/2005 S 1 jaso zuena, bere barnean orbitatzen ari da, banaketa zaintzen duen aldi berean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3268408

 |

* Wd Datuak: Q3268408


| Saturno |
| --- |
| **Saturnoren sateliteak**Pan · Dafne · Atlas · Prometeo · Pandora · Epimeteo · Jano · Mimas · Methone · Pallene · Entzelado · Telesto · Tetis · Kalipso · Helena · Dione · Polideuzes · Rea · Titan · Hiperion · Japeto · Kiviuq · Ijiraq · Febe · Paaliaq · Skathi · Albiorix · Erriapo · Siarnaq · Tarvos · Mundilfari · Narvi · Suttungr · 

**Saturnoren eraztunak**A · B · C · D · F · G · Encke banaketa · Cassini banaketa |
Basahate emea arrautzak inkubatzen
**Inkubazioa** edo **txitatzea**, enbrioiak gara daitezen, hegaztiek egin behar izaten duten arrautza-berotze prozesua da.

Hegazti espezie gehienetan, guraso inkubatzaileak, gainean etzanda, berotzen ditu arrautzak. Hala ere, talde batzuek, megapodoek bereziki, bero geologikoa edo usteltzen ari diren landareek sortutakoa erabiltzen dute.

Inkubatzen duten espezieetan, lana sexuen artean hainbat modutara banatzen da. Ohikoena, emea inkubazio osoaz arduratzea da, koskoroba beltxarga eta vireoetan bezala, edo ia osoaz, Belatz handietan bezala. Espezie batzuetan, kurrilo amerikarrean bezala, arrak eta emeak arrautzak txandaka inkubatzen dituzte. Kasuarioaren kasuan, aldiz, arrautzak arrak bakarrik inkubatzen ditu. Lautadetako txirri arrak, lehenbiziko errunaldiko arrautzak inkubatzen ditu, baina beste errunaldi bat izanez gero, emea arduratzen da inkubazioaz. Hoatzinen kasuan, kume batzuek, batez ere arrek, gurasoei laguntzen diete ondoko errunaldiak inkubatzen. Inkubazio-aldiak, 11 egun (Ipar Amerikako kuku moko-beltza eta kuku moko-hori bezalako txori txikietan) eta 85 egun (albatrosa eta kiwi marroiaren kasuan) bitarte iraun dezake. Azken hauetan, inkubazioa ez da etengabea. Etengabeko inkubazio-aldi luzeena, pinguino enperadorearena da, 64-67 egunekoa.

Espezie batzuk, lehenbiziko arrautza errunda hasten dira inkubatzen eta, horregatik, txitak ez dira denak batera jaiotzen. Beste batzuk, berriz, azken arrautza errun arte ez dira inkubatzen hasten eta, beraz, txitak denak batera jaiotzen dira.
**Shin aintzira** (ingelesez: *Loch Shin*, Eskoziako gaeleraz: *Loch Sìn*) Eskozia iparralden dagoen aintzira da, Highland eskualdean hain zuzen ere.

Geografia
---------

Eskoziako zazpigarren aintzira handiena da, Sutherland barrutiko handiena. 27'2 kilometrotako luzera dauka eta ipar-mendebaldetik hego-ekialdera luzatzen da. Bertatik Shin ibai laburra ateratzen da, 11 kilometro egin ondoren Ipar Itsasora iristen dena, Dornocheko fiordoan urak isuriz.

Inguruan hainbat mendi ditu, Ben More Assynt (998 m) mendebaldean eta Ben Klibreck (962 m) ekialdean.

Historia
--------

Lairg herrian urtegia eraiki zuten 1950 hamarkadan eta honen ondorioz aintziraren maila hamar metro inguru altxatu zen.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
* Lairgeko zentrale hidroelektrikoa.Lairgeko zentrale hidroelektrikoa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q430478
* Commonscat Multimedia: Loch Shin

---

 |

* Wd Datuak: Q430478
* Commonscat Multimedia: Loch Shin
Mongolen Inperioko 15 khaganetatik 8
**Khagan** edo **Qagan** (mongolieraz: хаан, *Khaan*, edo ᠬᠠᠭᠠᠨ, *Qaγan*; txinera tradizionalez: 可汗; pinyinez: *Kèhán*; turkieraz: *Kağan*; persieraz: خاقان‎‎‎, *Khāqān*; beste transliterazio batzuk: **Kagan**, **Khaghan**, **Kha-khan**, **Xagahn**, **Qaghan**, **Chagan**, **Қан**, edo **Kha'an**) mongolierazko titulu bat da, enperadorearen parekoa, inperio bat edo khaganato bat zuzentzen duenari emateko. Titulua Ögedei Khanek hartu zuen lehen aldiz *kaɣan* titulu turkikotik. Emakumeentzat erabiltzen den titulu baliokidea Khatun da.

Itzulpen literala egiterakoan *Khanen artean Khan* gisa uler daiteke, "Erregeen Errege"ren baliokide. Gaur egungo mongolieraz *khaan* esan ohi da, erdiko 'g' soinua ia mututuz. Gaur egungo turkieraz ere *Kağan* hitzeko erdiko 'ğ' letra ez da ahozkatzeko. Mongolen Inperioaren zatiketaren ondoren Yuan dinastiako enperadoreek mantendu zuten Khagan titulua, eta euren ondorengoek Mongolian titulua izaten jarraitu zuten. Mendebaldean, askotan, "Khan Handia" izenarekin ezagunak izan dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q187878
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q187878
*Artikulu hau Meatheko abadiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Kells».*

*Artikulu hau Meatheko konderriko abade-etxeari buruzkoa da; Kilkenny konderriko abade-etxea gaitzat duena beste hau da: «Kellseko abade-etxea (Kilkenny)»*
**Kellseko abade-etxea** (ingelesez *Abbey of Kells* eta irlanderaz *Mainistir Cheanannais*) Irlandako Meatheko konderrian dagoen Kells udalerrian kokatzen den abade-etxe bat izan zen. Abade-etxe honetan hain ospetsua den Kellseko liburuaren zati handi bat burutu omen zen, baina gaurko egunez adituak oraindik ez dira liburu hau idatzi zen data eta nondik norakoak zehazteko gai.

Historia
--------

554. urtean San Kolunbak fundatu zuen. Hainbat historialarien arabera IX. mendean abade-etxe honetara bikingoen erasoaldietatik ihesi Eskoziako Ionako abade-etxetik etorritako fraideak kokatu omen ziren. 1650- urtean Oliver Cromwellen gudarosteak leku honetan bertantxe kanpatu zuten, horregatik Kellseko liburua leku seguru batean gorde asmoz Dublin hirira lekualdatu zen. Gora behera batzuen ostean, azkenik 1661ean liburua hiri horretako Trinity College unibertsitatean agertu zen. Gaur egun arte bertan gordeta dagoelarik.

Gaur egun leku honetan XII. mendean desegin zen antzinako abade-etxearen hondakinak besterik ez dira gelditzen.

Ikus gainera
------------

* Kellseko liburua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2363280
* Commonscat Multimedia: Kells Abbey

---

 |

* Wd Datuak: Q2363280
* Commonscat Multimedia: Kells Abbey
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

Medikuntzan, **inkubazio epea** edo **inkubazio aldia** mikrobio batek infektatzen duenetik -hots, gure gorputzean sartzen denetik- seinale edo sintomak agertu arte pasatzen den denbora-tarteari deritzo. Mikrobioez gain, susbtantzia kimiko batzuek ere inkubazio epea dute.

Mikrobio batek infektatzen duenean ez du segituan gaixotasun infekzioso bat sortzen. Denbora-tarte bat behar du mikrobioak gaitzaren sintomak sortu ahal izateko. Inkubazio epea oso aldakorra da mikrobio eta gaitzaren arabera. Gripearen kasuan inkubazio epea oso laburra da (1-3 egun), salmonelosiaren kasuan ere (6-48 ordu), baina HIESaren kasuan, aldiz, edo legenarraren kasuan oso luzea izan daiteke (urte luze batzuk) .

Posible da ere mikrobio batek infektatzea baina infektatutako gizabanakoak inoiz ez sufritzea gaitzaren sintomak. Hau da eramaile osasuntsuen kasua. Gizabanako batek, esaterako, Streptococcus bakterio patogenoa eztarrian eraman dezake inongo patologia (amigdalitis, faringitis...) izan gabe.

Hainbat faktorek eragin handia dute inkubazio epearen iraupenean: mikrobio patogenoaren birulentzia, ostalariaren immunitatea, infektatzen duen mikrobio patogenoaren kopurua, mikrobioaren sarreragunea, etab.

Hainbat gaitzen inkubazio epea
------------------------------

| Gaixotasuna | Inkubazio epea | Erreferentziak |
| --- | --- | --- |
| Kolera | 1-3 egun |  |
| Gripea | 1-4 egun |  |
| Hotzeria | 1-5 egun |  |
| COVID-19a | 2-15 egun |  |
| Legenarra | 10 urte arte |  |
| Ebola gaixotasun birikoa | 1-21 egun |  |
| Salmonelosia | 6-48 ordu |  |
| Mononukleosi infekziosoa | 4-8 aste |  |
| Kuru | 10-15 urte |  |
| Poliomielitisa | 7-14 egun |  |
| Errubeola | 14-21 egun |  |
| Elgorria | 9-12 egun |  |
| Botulismoa | 12-36 ordu |  |
| Amorrua | 1-3 hilabete, batzuetan gehiago |  |
| Tetanosa | 7-21 egun |  |
| Barizela | 14-16 egun |  |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Madigan M.T. Martinko J.M. Parker J. *Brock Mikroorganismoen biologia* (2007) E.H.U-ak euskaratua:894 orr. ISBN: 978-84-9860-026-1.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193566
* Commonscat Multimedia: Incubation period

---

* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D055256

 |

* Wd Datuak: Q193566
* Commonscat Multimedia: Incubation period
**Kelizeratuak** (Chelicerata) Arthropoda filuma banatzen den azpifilumetako bat dira. Haren barnean zaldi-oin karramarroak, eskorpioiak, armiarmak eta akaroak daude. Itsas-animali gisa garatu ziren, litekenez Kanbriarrean, baina ezagutzen ditugun fosilik zaharrenak Eurypteridoak dira, Ordoviziar berantiarrekoak. Gaur egun itsasoan bizi diren espzeiak Xiphosurak eta Pycnogonidaren 1.300 espezieak dira (hauek Chelicerataren barruan sartu badaitezke, bederen). Itsasotik kanpo 77.000 espezie ezagutzen dira eta baliteke identifikatu gabeko 500.000 espezie gehiago egotea.

Beste artropodo guztiek bezala kelizeratuek gorputz artikuluatu eta segmentatuak dituzte, kitina eta beste proteina batzuekin osatutako kanpo-oskolarekin. Chelicerataren plan nagusiak bi tagma ditu: prosoma (edo zefalotorax) eta opistosoma (edo abdomena). Akaroetan ez dago bi zati hauen arteko ezberdintasun garbirik. Taldeari izena ematen dieten kelizeroak ahoaren atzean duden bi apendizen dira, azpitalde gehienetan jateko erabiltzen diren bi pintza txiki; armiarmetan kelizero hauek pozoina sartzeko erabili daiteke. Taldeak artropodoen zirkulazio sistema irekia dute, tutu baten itxurako bihotza batekin odola homozelora jaurtikiz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Chelicerata.*  Euskalterm, euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2019-11-15).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1359
* Commonscat Multimedia: Chelicerata
* Wikispecies Espezieak: Chelicerata

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph228468
* AAT: 300310466
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Chelicerata
* Dyntaxa: 4000082
* EOL: 2579982
* Fauna Europaea: 10614
* ITIS: 82697
* NCBI: 6843
* Paleobiology Database: 91508
* WoRMS: 1274

 |

* Wd Datuak: Q1359
* Commonscat Multimedia: Chelicerata
* Wikispecies Espezieak: Chelicerata
Khana edo Terqaren kokapena Mesopotamian.
**Khana** edo **Terqa**, Maritik 60 kilometro iparmendebaldera zegoen hiri-estatu bat zen. K.a. 1830 inguruan, jada bazuen nolabaiteko boterea, eta bere lurraldea hedatu zuen. Kasitarrek bereganatu zuten K.a. 1729an, eta, Marirekin batera, **Khanako erresuma** eratu zuten, Babiloniaren hainako garrantzia zuena. Khanako errege batek (beharbada Tiptazkik), hititei, Babilonia konkistatzen lagundu zien K.a. 1594an. Honen ondorengo izan zen Agum II.ak (iloba bat, Ur Zigurumashen semea) "Khanako eta kasitarren erregea, Almaneko erregea (Dijala ibaiaren iturburu inguruan dagoen egungo Kholwab) Gutium edo gutitarren erregea, Akadeko erregea eta Babiloniako erregea" tituluak izan zituen. Azkenik, kasitarrek, Babilonia domeinatzen amaitu zuten K.a. 1570 inguruan.

Erregeak
--------

* Ilakabkabuhu, K.a. 1830
* Yadikh Abu, K.a. 1721
* Gandash, K.a. 1720 (lehen errege kasitarra)
* Agum I.a, K.a. 1700
* Kashtiliash I.a, K.a. 1675
* Kashtiliash II.a, K.a. 1660
* Abirattash, K.a. 1640
* Ur Zigurumash, K.a. 1625
* Kharbashikhu, K.a. 1610
* Tiptakzi, K.a. 1600
* Agum II.a, K.a. 1580
* Gutxi gora behera K.a. 1570etik, Babilonia izango da kasitar domeinuen erdigunea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q425405

 |

* Wd Datuak: Q425405
*Artikulu hau gizakiaren isurkariari buruzkoa da; landareena gaitzat duena beste hau da: «Izerdi (botanika)»*
Ume bat izerdiz bustirik.
**Izerdia** gorputzari darion isurkari gazia eta usaintsua da, larruazalean tantak eratuz agertzen dena. Isurkari gazi kolorgea da izerdia, larruazaleko izerdi guruinek isurtzen dutena. Izerdiaren osagai nagusiak: gatzak (sodio kloruroa, batez ere), kolesterina, gantzak, azido oliotsuak eta albuminaren, urearen eta beste zenbait gairen zantzuak. Izerdiaren zeregin nagusia da gorputzaren beroa gutxiagotzea, izerdiaren osagai nagusia den ura lurruntzean hozten baita larruazala. Izerdiaren beste zeregin garrantzitsu bat da ura, gatzak eta bestelako katabolito batzuk (metabolismoaren hondakinak) gorputzetik kanporatzea.

Izerdi gehiegi botatzearen gaixotasunak hiperhidrosi du izena.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2012-11-21 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3503092
* Commonscat Multimedia: Perspiration

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12303535q (data)
* LCCN: sh85100174
* NDL: 00560379
* AAT: 300266455
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D013542
* FMA: 12275

 |

* Wd Datuak: Q3503092
* Commonscat Multimedia: Perspiration
**Kataxulo gaztetxea** (herriko ahoskeran, *gaztetxia*) Oiartzunen dagoen gaztetxea da. 2006ko apirilean sortu zen gaztetxea eta lehiaketa egin zuten gaztetxearen izena hautatzeko. Hainbat izan dira bertan egin diren ekimenak, kontzertuak, tailerrak, bertso saioak, ikastaroak...

2008ko otsailean, 2. urteurrenaren harira, bertso txapelketa antolatu zuten eta Ander Lizarraldek irabazi zuen txapela. Bigarren urteurrena ospatzeko hilabete gutxi falta zirela Oiartzualdean gazteen aurkako sarekada izan zen Espainiako Auzitegi Nazionalak aginduta, eta tartean Kataxulo gaztetxea ere miatu zuten poliziek. Urteurreneko ospakizunak bertan behera geratu ziren erasoaren ostean.

2011ko apirilaren 9tik 17ra Kataxulo gaztetxearen 5. urteurrena ospatu zuten Oiartzunen. Egitarau zabala antolatu zuten: kontzertu ugari, zine emanaldiak, tailerrak, hitzaldiak…

Kanpo estekak
-------------

* Kataxulo gaztetxearen Myspace orria
* Kataxulo gaztetxearen Facebook orria

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261368

 |

* Wd Datuak: Q12261368

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Youtube.com kataxulo bertso txapelketa finala 2011/12/09ean kontsultatua
2. ↑  Youtube.com Poliziaren miaketak gaztetxean 2011/12/09ean kontsultatua
3. ↑  II. urteaurreneko ospakizunak bertan behera geldituko dira 2011/12/09ean kontsultatua
4. ↑  ehkordinadora: V. urteurreneko ospakizunak 2011/12/09ean kontsultatua
5. ↑  oiartzunirratia.org V. urteaurreneko ospakizunak[*Betiko hautsitako esteka*] 2011/12/09ean kontsultatua
Izerdia landare baten zurtoinetik sortzen.

*Artikulu hau landareen isurkariari buruzkoa da; animaliena gaitzat duena beste hau da: «Izerdi»*
**Izerdia** landareen ehunetako hodietan barrena garraiatzen den fluidoa da. Badira landareek izerditutako beste likidoak, esaterako latex, zerumen, erretxina ... Horiei askotan izerdia esaten bazaie ere, gaizki esanda dago, beste motatako fluidoak baitira. Izerdiaren garraioa basipetoa da, hau da, sustraietatik hostoetara.

Izerdi motak
------------

Bi izerdi mota bereizten dira:

* Izerdi landugabea, gorantz doa eta gehien batean ura du beste substantziez batera: elementu mineralak, hazkuntzaren erregulatzaileak eta beste.
* Izerdi landua, aurreko osagaiez gainera gai organikoak ere badaramatza. Gai organiko horiek gluzidoak, lipidoak eta protidoak dira.

Izerdiaren bitartez landareak elikatu egiten dira: sustraien bidez ura eta gatz mineralak xurgatzen dituzte eta izerdiaren bitartez gorantz igorri egiten dute. Ostoetan, izerdi landugabea karbono dioxidoaz nahastu egingo da eta fotosintesi bidez izerdi landua sortuko du; azken honek landarea elikatuko du. Ura lurrinduz, ondoren,atmosferara itzuli egiten da.

Ikus, gainera
-------------

* Xilema
* Floema
* Fotosintesia

Erreferentziak
--------------

Bibliografia
------------

* Raven, P.H. Evert, R.F. and Eichhorn, S.E. 1999. *Biology of Plants*. W.H. Freeman.
* Taiz, L. and Zeiger, E. 1998. *Plant Physiology*. Sinauer Associates, Sunderland, Mass.
* Strassburger, E. 1994. *Tratado de Botánica*. 8.arg. Omega, Bartzelona, 1088 p.

Kanpo estekak
-------------

* Landareen elikadura

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q76626
* Commonscat Multimedia: Plant sap

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300012957
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D007840

 |

* Wd Datuak: Q76626
* Commonscat Multimedia: Plant sap
**Katangako estatua** edo **Katangako Errepublika** Kongoko Errepublikatik independentzia aldarrikatu zuen estatua izan zen (gaur egungo Kongoko Errepublika Demokratikoa). 1960ko uztailaren 11n Moïse Tshombe *Confédération des associations tribales du Katanga* (CONAKAT) alderdiko buruak Kongok independentzia lortu eta gutxira egin zuen aldarrikapena. Katangako gobernuak ez zuen probintzia osoan zehar babes berdina eduki, batez ere iparraldeko Baluba eskualdetan. Estatua gaur egun Kongoko Errepublika Demokratikoan dagoen Katanga probintziaren mugak zituen.

Independentzia aldarrikapena Belgikako negozio eta enpresen babesarekin egin zen, eta 6.000 belgikar militarren laguntza zuen. Tshombe Belgikako konpainia industrialengandik gertu zegoen, bereziki Katangan zeuden kobre, urre eta uranio mineralak ustiatu zituzten meatze enpresak. Katanga zen Kongoko eskualde garatu eta aberatsenetariko bat. Katangaren galerarekin, Kongok bere mineral ustiapenen gehiengoa galduko zuen, eta berarekin batera diru-sarrerak. Kongoko gobernu zentralak eta nazioarteko iritziaren zati handi batek ikusi zuen Katangaren independentzia Belgikaren esku egongo zen txotxongilo-estatu bat sortzeko saiakera zela.

Belgikak ez zuen inoiz ofizialki babestu estatu berria, nahiz eta laguntza militarra eman zion. Katanga Gendarmerie deitzen zen indar militar bat sortu zuen Tshombere gobernuak, eta Europako mertzenario zein Belgikako Armadaren tekniketan hezi zituzten. Kongoko krisialdiaren barruan, NBEren tropen babesa jaso zuen Kongok Katangako sezesioa gelditu ahal izateko.

Ikus, gainera
-------------

* Kongoko krisialdia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1148907
* Commonscat Multimedia: State of Katanga

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1148907
* Commonscat Multimedia: State of Katanga
**Kinesiterapia** (kinēsis, *mugimendu*) medikuntzan gaixotasunak mugimenduaren bidez sendatzeko terapia mota da. Kinesiterapia tekniken eta ariketen bidez gorputzaren ahalmen funtzionala zaintzen eta sendatzen da, odolaren zirkulazioa hobetzen da eta gorputzeko beste aparatu batzuetako gorabeherak konpontzen dira (arnas aparatukoak eta bihotzekoak batez ere); zaintiratuak eta erreuma mota batzuk sendatzeko ere erabiltzen da.

Erreferentziak
--------------


* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2016-06-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2338620
* Commonscat Multimedia: Remedial gymnastics

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4032785-1

 |

* Wd Datuak: Q2338620
* Commonscat Multimedia: Remedial gymnastics
**Shapley-Shubik adierazlea** erabakiak botuz hartu behar diren egoeretan, talde bakoitzaren erabaki boterea neurtzen saiatzen den adierazlea da, botu proportzioetatik abiatuz. Politikan erabiltzen da, legebiltzar edo udaletako talde politikoen indarrak neurtzeko, botu proportzio hutsak taldearen indarra ez baitu askotan egoki neurtzen. Lloyd Shapley eta Martin Shubik ekonomilari eta matematikariek asmatu zuten 1954. urtean.

Talde bati dagokion Shapley-Shubik adierazlea botu sekuentzia posible guztietan taldeak gehiengoa dakarren sekuentzien proportzioa da. Zenbat eta handiagoa izan, taldearen erabaki boterea orduan eta handiagoa izango da.

Joko teorian erabiltzen den Shapley-en balioan oinarritzen da, botu egoerak (legebiltzarretan, enpresetako administrazo kontseiluetan, ...) n jokalariko joko moduan azal baitaitezke.

Adibidea
--------

Demagun udal batean hau dela talde ezberdinen zinegotzi kopurua:

```
A:3  B:2  C:1  D:1
```

Gehiengoa, erraz kalkula daitekeen bezala, 4 botuz lortzen da.

Botu sekuentzia guztien zerrenda idatzi eta ondoren, sekuentziak azaltzen duen botu ordenean botuen gehiengoa ematen duen taldea nabarmendu behar da:

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A**B**CD | A**B**DC | A**C**BD | A**C**DB | A**D**BC | A**D**CB |
| B**A**CD | B**A**DC | BC**A**D | BC**D**A | BD**A**C | BD**C**A |
| C**A**BD | C**A**DB | CB**A**D | CB**D**A | CD**A**B | CD**B**A |
| D**A**BC | D**A**CB | DB**A**C | DB**C**A | DC**A**B | DC**B**A |

A erabakiorra da 24 sekuentzietatik 12tan. Beraz, dagokion botere adierazlea 12/24=%50 da. Halaber, beste guztiek %16ko botere adierazlea dute.

Emaitzak interpretatzeko orduan, esan behar da gehiengoa ematen duten koalizioak emateko orduan B, C eta D taldeek indar edo botere berdina dutela, harrigarria bada ere, Bk 3 botu eta Ck eta Dk botu bana baitute. Adibide hoentan ikus daitekeen bezala, botu kopuruak ez du askotan adierazten talde bakoitzak duen indarra.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2915939

 |

* Wd Datuak: Q2915939
Warren kopa, Britainiar Museoan. Katamita baten eta bere pederastaren arteko harreman sexuala irudiatzen du.
Antzinako Grezian eta Erroman **katamita** (latinez: *catamītus* gizonezko heldu baten sexu bikotea den mutil nerabeari ematen zitzaion izena da, maiz harreman pederasta baten barruan. Latinez erabiltzen zenean, afektuzko termino bat zen gaztearentzat, baina irain bat gizonezko heldu bati buruz esaten bazen. Hitza *Catamitus* terminotik dator, Ganimedes greziar terminoaren latinezko baliokidea. Ganimedes Zeusek bahitutako Troiako gazte ederra zen, bere bikotea eta kopa-eramalea izan zedin. 

Gaur egungo erabileran, katamita bat gizonezko heldu baten uzki-sexua jasotzen duen mutil bati egiten dio erreferentzia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Williams, Craig A..  (2010). *Roman homosexuality.*  Oxford University Press ISBN 978-0-19-974201-1. PMC 536309545. (Noiz kontsultatua: 2023-04-15).
2. ↑   Blanshard, Alastair.  (2010). *Sex : vice and love from antiquity to modernity.*  ISBN 978-1-4051-2291-7. PMC 476361351. (Noiz kontsultatua: 2023-04-15).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3236725

 |

* Wd Datuak: Q3236725
**Karabezu** edo **Karabezugana** Erandio udalean dagoen mendia da. 255 metroko altuera du. Unbe (301 m.) mendiaren ondoan dago, Unbeko mendilerroan.
Tontorrera heltzeko bi dira bide nagusiak. Iparraldetik Akarlanda parketik gora. Hegoaldetik Unbe menditik hurbil daiteke.

Akarlanda parkea eta Karabezugana erdian badago beste muino bat, Karabezu mendia baino baxuagoa: Karabezu Txikerra, (238 m).

Ibilaldiak, trekking erraza egiteko asko erabiltzen den mendia da. Mendiko bizikletaz ere jende askok igotzen du. Bidea zabala da, pista bat da.

* Akarlanda parketik gora, oinez (ordu bete)

Ikuspegia
---------

**Karabezu gana**ko mendi tontorretik Loiuko aireportua oso ondo ikus daiteke. Ikus daitezke Zugaztieta aldeko mendiak, Serantes mendia, Ibaizabalgo itsasadarra, Leioa, Getxo, Sestao, Portugalete, Leioako unibertsitatea...

Mendiaren izenari buruzko interpretazioak
-----------------------------------------

***Karabezu***, ***Karabezu gana***, ***Karabezugane*** aldaerekin aurkitu da izena dokumentu zaharretan. Izena, *kara+be+zu* bezala deskonposatuz gero, lehen elementua, ***kara***-, Kareharria hitzaren hasiera ematen du baina baten batek esan lezake Karabezu mendian, topatzekotan area-harria topatuko dela eta ez kareharria. Bigarren eta hirugarren elementu horiek toponimoetan ohikoak diren -***be*** / -'**pe'** (< *behe*) eta -***zu*** atzizkiak direla ematen du; Arbizu, Azpiazu, Lizerazu, Olarizu... euskal onomastikan oso ohikoa.

Iruditegia
----------

* Karabezu mendiko tontorra. Atzean Kolitza mendia Zugaztieta aldeko mendiak. Azpian Ibaizabal ondoko herriak: Barakaldo, Sestao...Karabezu mendiko tontorra. Atzean Kolitza mendia Zugaztieta aldeko mendiak. Azpian Ibaizabal ondoko herriak: Barakaldo, Sestao...
* Karabezutik Bizkaiko itsasoa. Itsaso ondoan ikusten diren etxe gehienak Getxo aldekoak.Karabezutik Bizkaiko itsasoa. Itsaso ondoan ikusten diren etxe gehienak Getxo aldekoak.

Ikus, gainera
-------------

* Bizkaiko mendien zerrenda.
* Unbe.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25477139

 |

* Wd Datuak: Q25477139