recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Juan Carlos Goyeneche** (1913-1982) argentinar politikari nazionalista izan zen. Nazismoaren aldekoa, Bigarren Mundu Gerran Europara bidaiatu zuen, non Hirugarren Reich-eko eta italiar faxismoko hainbat pertsonaia garrantzitsu ezagutu zituen.

Biografia
---------

1913ko urtarrilaren 6an Buenos Airesen jaioa 

```
Arturo Goyeneche Buenos Airesko alkatearen semea eta Juan Idiarte Borda Uruguaiko presidentearen birbiloba zen. 1932an Kultura Katolikoko Ikastaroetan sartu zen. 
*Ausland-Sicherheitsdienst-en*, Alemania naziaren atzerriko inteligentzia zerbitzuko laguntzaile estua izan zen. 
Eskuin muturreko kazetari nabarmena izan zen, eta *Sol y Luna* aldizkariko —1938 eta 1943 artean argitaratua— zuzendaria izan zen  
baita *Cabildo* aldizkariko zuzendaria ere. 
Zehazki, bere idatzien antisemitismoagatik nabarmendu zen. 
Goyenecheren ustez, nazioa definitzeko orduan Hispanitatea funtsezko elementua izan zen. 
Argentinako Armadan koronela izan zenean Juan Perónek Goyeneche enplegatu zuen bere isilpeko agente gisa. 
```

1944ko urtarrilean Madrilen izan zen, eta Espainiako Hezkuntza Ministerioak irakasle titulua eta letretako doktoretza eman zizkion. 

```
Goyenechek Bigarren Mundu Gerraren azken hilabeteak Espainian eman zituen eta Himmlerrekin harremanetan egon zen amaiera arte. 
```

Geroago Argentinara itzuli zen. 1955ean Perón kendu zutenean, Goyeneche ez zen bere adiskide on Pierre Daye Rosada Etxeko kultura eta prentsa idazkari izendatzea lortu baitzuen. Hala ere, Goyeneche eta Daye laster bihurtu ziren pertsona *non grata*, Pedro Eugenio Aramburuk filonaziak garbitzea erabaki zuenean. 

```
Goyeneche 1960ko hamarkadan sortu zen Tacuara Mugimendu Abertzalearen jardueretarako erreferentzia ideologiko indartsua izan zen 
```

Buenos Airesen hil zen 1982ko urriaren 16an

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4  Iannini 2015.
2. 1 2 3  Goñi 2003.
3. ↑  Rein 2010.
4. ↑  Ben-Dror 2008.
5. ↑  Gondi 1978.
6. ↑  Goñi 2003, 24 orr. .
7. ↑  Se ha afirmado que Goyeneche habría facilitado el contacto entre Himmler y Perón durante este período.
8. ↑  Finchelstein 2014.
9. ↑    *Esquela.* .
10. ↑    *Juan Carlos Goyeneche, escritor y político argentino.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6299279
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 171248273
* ISNI: 0000 0001 2016 4406
* BNE: XX1294125
* BNF: 16588542r (data)
* LCCN: no2011079921

 |

* Wd Datuak: Q6299279
Bost kasetoi-ilaraz apaindutako Agriparen Panteoiaren ganga
Kasetoiak Pisako katedralaren sabaian.
**Kasetoia** (latinez *capsa*, kutxa) sabai batean edo ganga baten barnean modu erregularrean jartzen diren apaindura huts geometrikoetako (karratu, laukiluze edo oktogono formakoak, adibidez) bakoitza izendatzen duen izendapen arkitektonikoa da.

Jada Antzinaro klasikoan erabili zen teknika da: adibide tipikoak Maxentzioren Basilika eta Agriparen Panteoia dira. Ondoren, berriz modan jarri zen, nagusiki Pizkundean eta Barrokoan, eta beranduago Neoklasizismoan.

Kasetoiak dituen sabai edo kupula bati begiratuz, sarri izkinetan gurutzatzen diren habe edo molduraz zeharkatua dagoela dirudi.

Egitura hau ez dago estetika arrazoiengatik soilik justifikatua, baizik eta kasetoiak ganga baten pisua arintzeko ere erabil daitezke, Agriparen Panteoiaren kasuan bezala. Kasetoiak apainduta egon ohi dira, arrosa leiho tipikoekin edo baita begiamarru bezala margotuta ere.

Kasetoiez osatutako sabaiari kasetoidura; sabai-apaindura; kasetoizko sabai edo kasetoidun sabai deitzen zaio.[1]

Egungo eraikuntzan kasetoi izena ematen zaie sare lauzei edo binorantzatako forjatuei forma emateko zintra edo enkofratu eran balio duten kubo edo laukiluze prisma formako atalei.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q640104
* Commonscat Multimedia: Coffered ceilings

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 133315219 (data)
* GND: 4211320-9
* AAT: 300002041
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q640104
* Commonscat Multimedia: Coffered ceilings
| Gobernu motak |
| --- |
| * Aristokrazia
* Autokrazia
* Demokrazia
* Despotismoa
* Diktadura
* Errepublika
* Monarkia
	+ Absolutua
	+ Konstituzionala
* Komunismoa
* Oligarkia
	+ Teknokrazia
* Alderdi bakarrekoa
* Teokrazia
* Tirania

---

 |
| Politika saila |

**Monarkia absolutua** edo **absolutismoa** batez ere XVII. mendean izan zen gobernu era bat da. Estatuaren aginpide guztiak erregeen esku geratzen ziren; beraz, tradizio erakundeak, gorteak edo parlamentuak ez zuen parte hartu gobernazio horretan. Agintea Jainkoarengandik zetorren, alegia, erregeak jainkoari erantzun behar zion, eta ez bere menpe zeudenei.

Agintea sendotzeko, lurraldea modu zentralizatuan antolatu zuten, zergak kontrolatu zituzten, eta armada iraunkorra sorrarazi zuten.

Gobernu sistema hori Europan gutxi gorabehera 1648aren eta 1789aren artean ugaldu zen. Garaiaren eta herrialdearen arabera zenbait maila eta ezaugarri izan zituen.

Ezaugarriak
-----------

Monarkia absolutuen pentsakeran, erregea Jainkoaren lurreko ordezkaria zen eta haren aurrean bakarrik erantzun beharko zuen. Erregearen boterea, erresumaren gauzetan, mugarik gabekoa zen eta aginte guztiak zituen. Legeak egiten zituen eta justizi mota guztien oinarria zen, zeregin hori tribunalei uzten zien arren. Administrazioko arlo guztietan bera zen nagusia. Gastuak berak erabakitzen zituen eta zergak ere bere izenean biltzen ziren.

Praktikan, ordea, monarkiaren erabaki batzuk ordezkarien organoek eta beste botere-erakunde batzuek, lan korporazioek (merkatarien eta artisauen instituzio korporatiboek) eta nobleen taldeek eta Elizak, esaterako, baldintzatzen zituzten zenbaitetan.

Absolutismoaren kontrako erreakzioak
------------------------------------

Europako kontestuan, 1688ko iraultza ingelesean gauzatu zen burgesiaren lehen erreakzopa, erregearen boterea mugatuz eta errege parlamentario bihurtuz. Iraultza are erradikalagoa izan zen 1789an Frantziakoa, zeinean espreski subiranotasuna herrian kokatu zen prezeski.

Espainian, **Karlos IV**.aren erregealdian Erregimen Zaharrak krisialdi sakona izan zuen eta horrek sartu zuen Espainia Aro Garaikidean. Erreformen bidez aldatzen saiatu ziren, baina erroak ez ziren ia aldatu (estamentuak, jabetza gutxiren esku, herritar gehienak politikatik kanpo…). Konbentzioko gerra eta Independentzia gerra jasan zituen eta Frantziako Iraultzaren aldeko talde batzuek Erregimen Zaharra behin betiko baztertu nahi izan zuten 1812an Cádizko Konstituzio liberala idatziz.

21. mendean
-----------

Munduan badira oraindik ere lau monarkia absolutu: Vatikanoa, Saudi Arabia, Swazilandia eta Brunei. Hala ere, gobernu era horrek jendartean onespen murritza du Frantziako Iraultzaz geroztik, iraultza hark herriaren burujabetzan oinarritutako gobernu sistemak sustatu baitzituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «00. Espainiako monarkiaren ezaugarriak Lege Zaharrean» *Koro Irastorza Etxeberria* 2018-06-28 (Noiz kontsultatua: 2023-07-13).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q184558
* **Identifikadoreak**
* BNF: 119549757 (data)
* NKC: ph139151

 |

* Wd Datuak: Q184558
**Eldakar Arnorrekoa**, Tolkienen legendarium ospetsuko fikziozko pertsonaia bat da, eta, bere istorio laburra, Eraztunen Jauna eleberriaren eranskinetan kontatzen da. Dunadan bat da, Valandilen semea eta Arnorreko laugarren erregea Eguzkiaren Hirugarren Aroko 249. urtetik aurrera. Bere izena quenyazkoa da, eta "errege elfoa" bezala itzul daiteke.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 87. urtean jaio zen Annuminasen, eta bere aitaren oinordeko bihurtu zen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 249. urtean, Arnor, 339. urtean hil zen arte gobernatuz, laurogeitamar urteko erregealdia izan zuelarik. Eldakar, tronua bere seme nagusiari utzi eta bakean hiltzera erretiratzeko numenortar ohitura alde batera utzi zuen lehen erregea izan zen. Bere oinordekoa, bere seme Arantar izan zen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Valandil** | **Arnorreko erregea**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 249-339 | Ondorengoa**Arantar** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2528864

 |

* Wd Datuak: Q2528864
Psikotrona, elektroshock-ak eragiteko erabiltzen den gailua
**Elektroshocka** burmuinetako zenbait eritasun sendatzeko erabiltzen den terapia-mota da, garunetik korronte etenezko deskarga txikiak denbora laburrez (2-3 segundo-hamarren) igaroaraziz egiten dena. Konbultsioak izaten ditu eriak, eta, zenbaitetan, konortea galtzen du. Gaur egun ez da asko erabiltzen, elektroshockak eragiten dituen konbultsioak eta giharren uzkurdura bortitzek ekar dezaketena baino arrisku gutxiagoko sendagaiak aurkitu baitira garuneko eta nerbioetako eritasunak sendatzeko (psikotropoak, adibidez).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q131543
* Commonscat Multimedia: Electroconvulsive therapy

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4151821-4
* LCCN: sh85041999
* NKC: ph119907
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* CIE-9: 94.27
* MedlinePlus: 007474
* eMedicine: 1525957
* MeSH: D004565

 |

* Wd Datuak: Q131543
* Commonscat Multimedia: Electroconvulsive therapy
Everdigeseko kilixa. K.a. 500. British Museum, Londres.
**Kilix** bat (pluralean *kilix* edo *kilizeak*, batzuetan, modu erratuan, **kylix** bezala transkribatua), ardoa edateko kopa edo edalontzi bat da, gorputz ez oso sakonarekin eta nahiko zabalarekin oin baten gainean altxatua, eta simetrikoki jarritako bi heldulekurekin.

Koparen barnealdeko oinarrian dagoen barneko zirkulu ia laua, tondo deitua, K.a. VI. mendetik K.a. V. menderarteko irudi gorrien edo irudi beltzen kilixen margotutako apaindurarako azalerarik nagusiena izan zen. Irudiak ardoz estalita zeudenez, margotutako eskenak, soilik pixkana-pixkana agertzen ziren, ardoa amaitzen zihoan heinean. Sarritan, hau pentsatuta diseinatu ziren, argi geratzean, edalea harritzeko asmoz sortutako eskenekin.

Kilixaren erabilera nagusia sinposioetan zenez, sarri, eskena dibertigarriekin apaintzen ziren, erromantikoekin edo gai bezala sexua zutenekin, partehartzaileak ardoa edaten amaitzen zuenean ikusgai geratzen zirenak. Dioniso, ardoaren jainkoa eta bere satiroak, gai arruntak ziren. Maitasun heterosexual edo pederastikozko eskenak, sexuzkoak edo orgiazkoak ere irudikatzen ziren. Kilixaren formak, edaleari, etzanda zegoen bitartean edatea ahalbidetzen zion, sinposioetan egiten zen bezala.

Kilix hitza, grezierazko κύλιξ hitzetik dator, kopa edo edalontzia esan nahi duena

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q668349
* Commonscat Multimedia: Kylixes

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4715607-7
* AAT: 300198842
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q668349
* Commonscat Multimedia: Kylixes
Elektroforesiaren bandak, tamainaren arabera banandutako molekulak

  

**Elektroforesia** molekulak banantzeko teknika da, molekula horien mugikortasuna aztertuz eremu elektriko bat erabiltzerakoan. Elektroforesiaren oinarri elektrozinetikoa Reuss-ek aurkitu zuen estrainakoz 1807an, uretan zeuden buztin-partikulak eremu elektriko baten eraginez abiadura ezberdinekin mugitzen zirela ohartzerakoan.

Proteinak eta azido nukleikoak dira elektroforesiz gehien aztertzen diren molekulak. Azido nukleikoek karga negatiboa dutenez, polo negatibotik positibora mugitzen dira. Proteinak, aldiz, karga negatiboa duten substantziekin (SDS izeneko detergentearekin, esaterako) lotzen dira. Elektroforesia burutzeko, molekula horiek dituen lagina edo soluzioa euskarri solido batean jartzen da, gehienetan gel porotsu bat duena (*geletan egindako elektroforesia*). Euskarri horrek molekulen higidura moteltzen du eta, hala, molekula handiek txikiek baino denbora gehiago behar izaten dute polo batetik bestera mugitzeko.

Elektroforesiaren oinarria, beraz, hau da: banandu nahi diren molekulak beren tamainarekiko alderantziz proportzionala den abiaduran mugitzen dira gel porotsuaren gainean eremu elektrikoa ezartzerakoan: molekula txikienak gehiago mugituko dira, eta handienak gertuago geratuko dira abiapuntutik.

Elektroforesiaren emaitza ikusi ahal izateko molekulek nolabait markatuta egon behar dute. Horretarako koloratzaile egoki bat erabiltzen da: etidio bromuroa, azido nukleikoentzat, eta zilar-tindaketa edo tindaketa fluoreszentea proteinentzat.

Ikus, gainera
-------------

* Kromatografia
* Puntu isoelektriko

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q185098
* Commonscat Multimedia: Electrophoresis

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119412861 (data)
* GND: 4014373-9
* LCCN: sh85042438
* NDL: 00561327
* NKC: ph119874
* AAT: 300379830
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D004586

 |

* Wd Datuak: Q185098
* Commonscat Multimedia: Electrophoresis
**Morsø** edo **Mors** Danimarkako Iparraldeko Jutlandiako eskualdean dagoen uhartea da, bai eta izen bereko udalerria ere. Limfjord barnean kokaturiko uhartea da eta herri nagusia **Nykøbing Mors** da.

Geologia
--------

Diatomita jalkinez osaturiko uhartea da, bertako hizkuntzan *moler* esaten zaiona. Moler museoa dago bertan, uhartearen historia geologikoa, daniarren bilakaera eta fosil ugari dauzka erakusgai.

Herriak
-------

**Nykøbing Mors** da udalerriko eta uharteko hiriburua. 1299an jaso zuen hiri titulua eta gaur egun 9.198 (2011) biztanle ditu.

Garraioa
--------

Bi zubi handik elkartzen dute Vendsyssel-Thy uhartea eta Jutlandia penintsularekin, 382 metro luzen den *Vilsundbro* iparralderantz eta 1717 metrotako luzera duen *Sallingsund* hegoalderantz. Trena eta ferry sistema ere baditu.

Ondasun nabarmenak
------------------

* **Jesperhus lorategiak:** Milioi bat landare espezietik gora ditu. Hauetaz gain tximeleta biltegia, akuariuma, hegaztitegia eta terrarioa ere baditu.
* **Moler museoa:** Fosil bilduma itzela dauka.
* **Hanklit:** 30 metroko garaiera duen itsaslabarra.

Ikus, gainera
-------------

* Danimarkako uharte nagusiak

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Turismo bulegoaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q920763
* Commonscat Multimedia: Mors

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 150171218
* BNF: 13555907k (data)
* SUDOC: 050831798
* **Lekuak**
* OSM: 5523740

 |

* Wd Datuak: Q920763
* Commonscat Multimedia: Mors
Klima polar duten eskualdeak.
**Klima polar** ia etengabe 0 °C baino gutxiagoko tenperatura eta prezipitazio urriak dituen klima da. Airearen hezetasuna hutsala eta haizea oso gogorra da, egoera oraindik latzago bilakatuz.

Batez ere bi poloen inguruko eskualdeetan (Zirkulu Polar Artikoa eta Ipar Polo artean eta Zirkulu Polar Antartikoa eta Hego Polo artean) dugu klima mota hau. Antartika kontinentea delako, Ipar Poloa baino tenperatura hotzagoak ditu, -70 °C, -80 °C eta baita -89,5 °C (Lurreko errekorra) izanik. Mendilerro altuenen klima Poloena bezalakoa da eta Himalaiako, Andeetako edo Alaskako mendikateko tontorretan antzeko klima dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Temario Oposiciones: Geografía e Historia para educación secundaria.* , 28 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193372
* Commonscat Multimedia: Polar climate

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300163886

 |

* Wd Datuak: Q193372
* Commonscat Multimedia: Polar climate
**Kinkunbera etxea** familia bakarreko etxebizitza bakartua da, Bermeon dagoena (Bizkaia). Arkitektura arrazionalista da, Fernando Arzadun arkitektoak 1920ko hamarkadan eraikia, itsasontzi baten erreprodukzioa egiten duena. Bertan Juan Arzadun idazlea hil zen, 1950ean; arkitektoraren aita zen.

1994ko abenduaren 14an, Eusko Jaurlaritzak kultura ondasun izendatu zuen, *monumentu* sailkapenarekin.

Ezaugarriak
-----------

Eraikina malda malkartsu batean kokatua dago, Bermeoko portuaren eta Mundakako errepidearen arteko itsaslabar batean.

Oinplano konplexua duen eraikina da, itxura laukizuzena duena, baina alde bateko ertzak lantzertuak eta hautsiak dira. Garapen horizontal handia duen eraikina izanik, honela erabakitzen da bere garaiera: erdisotoa, beheko solairua, solairu nagusia eta beste bi solairu gehiago eraikinaren gainean dorre baten antzera jaikitzen den multzo kubikoan, guztiaren gailurrean masta bat duela. Azalera desberdinak dituenez, mailaketa argia azaltzen da eraikinean. Azpimarratzekoa da, ordea, terraza moduko solairuak eta sabai lauak dituela.

Fatxadei, bestalde, bi eginkizun jarri zaizkie batetik, solairuen arteko itxitura egiten dute eta, bestetik, itsasontzi itxura ematen diote etxeari.

Ikus,Gainera
------------

* Bermeoko udaletxea
* Donieneko atea
* Ertzila dorretxea
* Kasinoa
* Santa Eufemia Eliza
* Juan Arzadun

Erreferentziak
--------------

* Edukiaren zati bat monumentu hau *sailkatutako kultura-ondasun* izendatzen duen lege testutik hartu da. Izan ere, testua jabari publikokoa da eta ez du jabetza intelektualik, Espainiako Jabetza Intelektualaren Legeko 13. artikuluan xedatu denez (Espainiako Aldizkari Ofiziala, 97. zenbakia, 1996-04-22).

Kanpo estekak
-------------

* Kikunbera etxea kultura ondasun izendatzeko erabakia[*Betiko hautsitako esteka*], *Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkaria*.
* Kikunbera etxea, hiru.com webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5491272
* Commonscat Multimedia: Casa Kikumbera, Bermeo

---

* **Arkitektura**
* Docomomo Ibérico: 471

 |

* Wd Datuak: Q5491272
* Commonscat Multimedia: Casa Kikumbera, Bermeo


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
**Ehari-Gobeu** Gasteizko (Araba) auzoa da. Hiriaren iparrekialdean dago, Gasteizko erdigunetik 3,5 kilometrora. Izatez, auzoan bi herrigune daude, alde batetik Ehari herria, eta IMOSA enpresak langileentzako eraikitako etxebizitzen multzoa, eta, bestetik, Gobeu herria. Auzoaren gainerako lurrak Ehari-Gobeuko industrialdeko pabilioiez okupaturik daude.

Historia
--------

1904an Azucarera Alavesa lantegia bertan ireki zuten.

1958an IMOSA enpresak langileentzako auzune bat eraiki zuen Eharin. Eraikitako 120 etxebizitza haiek, gaur egungo Ehari-Gobeu auzoan daude. Hala ere, auzoak Ehari-Gobeu izena eduki arren, kontuan izan behar da Ehari eta Gobeu herriek, oraindik ere, izaera propioa dutela. Ehari-Gobeuko industrialdean hiriko enpresa nagusietako batzuk daude, Mercedes-Benz esaterako.

Industriagune horretan, era berean, Azucarera enpresaren eraikina dago. Antzina izen bereko enpresaren bulego eta lantegiak biltzen zituen eraikina berriztatu eta gaur egun bulego modernoak dauzka. Eraikinaren kanpoaldean kristalezko fatxada jarri zen.

Jaiak
-----

Ehari-Gobeuko jaiak azaroaren 11n ospatzen dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Gasteiz** |

* Ehari-Gobeuren 2001eko ortoargazkia www.alava.net webgunean[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q576027

 |

* Wd Datuak: Q576027


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Gasteiz | Gasteizko auzoak | Gasteiz |
| Abetxuku • Aretxabaleta-Gardelegi • Adurtza • Aldaia • Alde Zaharra • Anglo-Vasco • Arana • Aranbizkarra • Arantzabela • Ariznabarra • Arkaiate • Arriaga-Lakua • Babesgabeak • Borinbizkarra • Done Jakue • Ehari-Gobeu • Ekialdeko Nekazaritza Eremua • Elejalde • Gazalbide • Hego-mendebaldeko Nekazaritza Eremua • Ipar-mendebaldeko Nekazaritza Eremua • Ibaialde • Izarra • Judimendi • Koroatzea • Larrein • Lovaina • Mariturri • Mendizorrotza • Olaran • Pilar • Salburua • San Kristobal • San Martin • Sansomendi • Santa Luzia • San Tomas • Txagorritxu • Zabalgana • Zabalgunea • Zaramaga |
Madrilgo hilerri zibilaren ikuspegia.
**Ehorztokia** hila ehorzten den lekua da. Kultura askotan hau hilobi bat da, baina beste askotan ez da zulorik egiten eta etxe edo tenplu moduko bat eraikitzen da hildakoa gordetzeko.

Historia
--------

Antzinako kultura askotan hilak etxean ehorzten zituzten, eta hilobiak ohitura horren arabera etxeen antzera eraikitzen zituzten (txabola biribilak, hildakoaren tresnak, arropak… eta guzti, hilak heriotzaz beste aldeko bizitzan erabil zitzan). Geroago harrizko hilobi handiak egin zituzten, baina oraindik ere etxe itxura zutela. Arkeologia ikerketetarako laguntza handia izan dira hilobiak. Erreginen hilobietan, tresnez gainera, zerbitzariak ere ehorzten zituzten, heriotzaz beste aldeko bizitzan ere erreginen zerbitzari izan zitezen. Kultura askotan hilobiekin batera hilen omenezko monumentuak eraikitzen ziren; Erdi Aroko kristauek zeruko etxetzat hartzen zuten hilobia (uste horrek Erromako katakonbetan izan zuen hasiera), eta elizetan, komentuetan eta baselizetan garai horretako eta geroagoko hilobi ugari dago. Errenazimentuaz geroztik sartaldean ia erabat galdu zen hilobia etxetzat hartzeko ideia.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2015-6-6 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q381885
* Commonscat Multimedia: Tombs

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh00006371
* NDL: 00563668
* NKC: ph120859
* NARA: 10643845
* AAT: 300005926
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q381885
* Commonscat Multimedia: Tombs
Fonetikan, **kontsonante afrikatu** bat, bi fasez konposatutako kontsonante bat da. Hasierako fase herskarian, aire emaria ahots-bidean guztiz eragozten da, eta hurrengo fase igurzkarian atxikia den airea irekitze ia hertsi batetik pasatuz askatzen da.

### Artikulazioa

Hastapeneko fase herskaria eta ondoko askatze fasea ahoskune berean egin behar dira.

### Notazioa

Afrikatuak maiz bata bestearen osteko bi kontsonante erabiliz irudikatzen dira (hau da, [kx]). Hala ere, bi faseek fonema bakar bat osatzen dutela erakusteko moduren bat baliatzea hobesten da, hara non bi ikurrak gainetik estaltzen dituen kotura kakoa. Esaterako, euskaraz /t͡ʃ/, /t͡s̺/ eta /t͡s̻/ erabil daitezke. Egungo grafia batuan, hurrenez hurren: <tx>, <ts> eta <tz>.

### Euskaraz

Euskaraz kontsonante afrikatuak hiru ahoskunetan aurki daitezke: /t͡s̺/ hobikari-apikaria (egungo grafia batuan <ts>), /t͡s̻/ hobikari-lepokaria (egungo grafia batuan <tz>) eta /t͡ʃ/ hobiostekoa (egungo grafia batuan <tx>).

#### Banaketa

##### Hitz hastapenean (/#\_)

/t͡s̺/ eta /t͡s̻/ oso urriak dira hitz hasieran (*tsar, tzakur*). /s̺/ eta /s̻/, ordea, maiz erabili ohi dira (sagu, zopa). Bestalde, /ʃ/ eta /t͡ʃ/-ren banaketa desberdina da euskalki batetik bestera (xede, txerri). 

##### Bokal artean (/V\_V)

Bokal artean /s̻/ eta /t͡s̻/, zein /s̺/ eta /t͡s̺/-ren arteko oposizio tinkoa da eta biak agertzen zaizkigu: *azal, izan, atzo, etzi, etzan, esan, osaba, atso, otso...*

##### Herskari baten ondotik (/C\_)

Maileguetan ekialdean, herskari + txistukari → afrikatu bihurtzen dira (*etsenplu, atsolutoki*).

##### Ozen baten ondotik (/n, l, r\_)

Ozenen ostean gurzkariak afrikatzen dira: *antz, pentsa, beltz, eltze, hartz, ertz.*

Aldiz, ozen + igurzkari taldearen ostean herskari bat dagoenean, desafrikazioa dugu: *beltz > belztu, hortz > horzkari, mendirantz > mendiranzko.*

##### Kontsonante bat aitzin (/\_C)

Kontsonante aurrean, beraz, igurzkariak baino ez dira agertzen: *esne, ahizpa, gaixto, ixtorio.*

Konposaketan eta eratorpenean ere desafrikazioa dugu: *hotz > hoztu, hitz + tegi > hiztegi, hetsi > hesten, itxi > ixten.*

##### Hitz bukaeran (/\_#)

Hitz amaieran afrikatuak dira ohikoenak (*mahats, latz*), baina igurzkariak ere posible dira (*maiz, arnas*).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17582
* **Identifikadoreak**
* GND: 4120843-2
* LCCN: sh2016002622
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q17582
**Mugimendu Demokratiko Brasildarra** (portugesez: *Movimento Democrático Brasileiro*), alderdi politiko brasildar bat izan zen, 1966ko martxoak 24an sortua, diktadura militarraren garaian, bipartidismoa derrigorrezkoa zenean. 1979ko azaroak 27an desagertu zen, sistema bipartidistarekin batera, baina Mugimendu Demokratiko Brasildarraren Alderdia izenarekin birsortu zen.

Diktadura militarrean, udal karguak eta Senatu eta Diputatuen Ganberatako partaideak hauta zitezkeen. Bi azken organo hauetan, MDBak garaipen garrantzitsuak lortu zituen, batez ere 1970eko hamarkadan, alderdi ofizialista arerioa zen Aliantza Berritzaile Nazionalaren aurka. Erregimenaren alde gogorrak, beti ados ez zegoen alderdiaren aurka egin zuen, zabalkuntza politikoa, segurtasun nazionalaren kalterako izango zela ustez.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3097751
* Commonscat Multimedia: Movimento Democrático Brasileiro (1966)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 129742482
* SUDOC: 153568763

 |

* Wd Datuak: Q3097751
* Commonscat Multimedia: Movimento Democrático Brasileiro (1966)
**Kolonbiako gaztelania** (gaztelaniaz: *español colombiano*) Kolonbiako Errepublikan erabiltzen den hizkuntza da. Zifra absolutuetan gaztelaniazko hiztun gehien duen munduko bigarren herrialdea da, Mexikoren atzetik. Egungo 50 milioi biztanleetatik %99,2a gaztelaniaz egiten du. Terminoak, hizkuntzalaritzakoa baino, garrantzi geografiko handiagoa du, Kolonbiako eskualde ezberdinetan hitz egiten diren dialektoak nahiko ezberdinak baitira. Kostaldeko eremuetako aldaerek Karibeko gaztelaniaren ohiko berrikuntza fonologikoak erakusteko joera dute, eta goi-lurreko aldaerak, berriz, historikoki kontserbadoreagoak izan dira. Gaztelania hizkuntza eta dialekto propioen talde etnikoen lurraldeetan koofiziala da, eta horietan hezkuntza elebiduna da. Herrialdean, gutxi gorabehera, gaztelaniaren 10 dialekto hitz egiten dituzte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Demografía de la lengua española.* , 28 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1115875
* Commonscat Multimedia: Colombian Spanish

---

 |

* Wd Datuak: Q1115875
* Commonscat Multimedia: Colombian Spanish
**Kilmory gaztelua** (ingelesez: *Kilmory Castle*) Eskoziako Lochgilphead herrian dagoen gaztelu bat da. Gaur egun Argyll eta Bute eskualdeko administrazioaren egoitza da gaur egun.

Historia
--------

1550 urtearen inguruan bazen eliza bat bertan. Eliza eta inguruko lurraldea Paisleyko abadiari zegozkion. 1575ean Kilmoryko Donald Campbellek eskuratu zuen.

1816-20 urteen artean Campbell familiak etxe bat eraiki zuen eliza zaharra zegoen tokian. Eliza Campbell Sir John Orde-rekin ezkondu zen eta honek 1829an etxea bota eta gotiko estiloan gaztelu bat eraiki zuen. Joseph Gordon Davis arkitektoak diseinatu zuen gaztelua. 1830an William Hooker botanikoak lorategia handitu eta diseinatu zuen.

Campbell-Orde baroiak bizi izan ziren bertan 1938an gaztelua saldu behar izan zuten arte. Hurrengo urteetan hainbat jabe izan zituen harik eta 1974an Argyll konderriak eskuratru zuen arte.

Kondaira
--------

Gazteluan "Green Lady" (Emakume berdea) mamua bizi dela diote.

Iruditegia
----------

* 
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17770777
* Commonscat Multimedia: Kilmory Castle

---

 |

* Wd Datuak: Q17770777
* Commonscat Multimedia: Kilmory Castle
**Mugimenduaren Kontseilu Nazionala** (gaztelaniaz: *Consejo Nacional del Movimiento*) Francoren diktadurako erakunde kolegiatu bat izan zen, Estatuko Buruzagitzaren mende zegoena.

```
Jatorriz, Gerra Zibil betean, **FETen eta JONSen Kontseilu Nazionala**ren izenpean sortua, 1977ra arte iraun zuen, Francisco Franco hil ostean.
```

Bere barne egitura Kontseilu Faxista Handian eta Italiako Alderdi Nazional Faxistaren Kontseilu Nazionalean oinarritu zen.

```
Bertako kideak, gehienez 50 kontseilari,
Francok 1937an izendatu zituen lehen aldiz Burgosen, Gerra Zibilari hasiera eman zion 1936ko uztaileko estatu-kolpean parte hartu zuten indar politiko guztiak integratuz, 1937ko apirilean FET y de las JONS izenpean dekretu bidez bateratuak izan zirenak. Ondoren, gerra amaitu ondoren, Madrilgo Senatuaren Jauregi zaharrean bilduko zen.
```

Gorte frankistak bezala, 1977ko hauteskundeak baino lehentxeago desegin zuten Kontseilu Nazionala.

Lehen Kontseilua
----------------

FETen eta JONSen Lehen Kontseilu Nazionala 1937ko abenduaren 2an Santa María la Real de Las Huelgas monasterioan bildu zen. 50 kide zituen, matxinoen aldeko zenbait joera poliko bilduz. Gehienak "falangista zaharrak" (Pilar Primo de Rivera, Mercedes Sanz, Fernández-Cuesta, Agustín Aznar, Ridruejo, Girón, Sancho Dávila, Jesús Suevos) eta neofalangistak (Gamero del Castillo) ziren, baina ez ziren %50 baino gehiago. 

Gainera, tradizionalistak (Tomás Domínguez Arévalo edo Fal Conde- hau ez zen joan-),

```
monarkikoak (José María Pemán, Eugenio Montes Domínguez, Yanguas, Valdecasas, Vegas, Pedro Sainz Rodríguez) eta militarrak (Gonzalo Queipo de Llano, Jordana, Juan Yagüe, Juan Luis Beigbeder, José Monasterio Ituarte) ere baziren.
```

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Giménez Martínez 2015, 271-272 orr. .
2. 1 2  Giménez Martínez 2015, 275 orr. .
3. ↑  Giménez Martínez 2015, 288 orr. .
4. ↑  Bardavío & Sinova 2000, 177 orr. .
5. ↑  Canal 2006, 343-344 orr. .

### Bibliografia

* Bardavío, Joaquín; Sinova, Justino.  (2000). *Todo Franco. Franquismo y antifranquismo de la A a la Z.*  Bartzelona: Plaza & Janés.
* Canal, Jordi.  (2006). *Banderas blancas, boinas rojas: una historia política del carlismo, 1876-1939.*  Madril: Marcial Pons Historia ISBN 84-96467-34-1..
* Giménez Martínez, Miguel Ángel.  (2015). «El Consejo Nacional del Movimiento: la "cámara de las ideas" del franquismo» *Investigaciones históricas* (Valladolid: Universidad de Valladolid) 35: 271-298. ISSN 0210-9425..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3816727
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139718977
* BNE: XX139272

 |

* Wd Datuak: Q3816727
Muisca txalupa ospetsua: horrek eta beste hainbat urrezko piezak *El Dorado*ren kondaira piztu zuten.
**El Dorado** (euskaraz *Urreztatua*) espainiar eta ingeles esploratzaile eta abenturazaleek irrika handiz luzaroan bila aritu ziren kondairazko leku edo hiri bat da. Haien artean euskal abenturazale ugari zeuden, adibidez Lope Agirre edo Pedro Urtsua. Kondairaren arabera, leku hartan urre kopuru amaigabeak omen zeuden, bertan metal hori hain ohikoa zenez, mespretxuz alboratua omen zen.

Ustez, lekua Hego Amerikako Amazonas oihanean omen zegoen: horregatik, abenturazale asko aberastasun horien bila Brasil, Ekuador, Peru eta Venezuelara atera ziren eta, sarritan, ahaleginean hil. El Dorado Granadako Erresuma Berrian zegoela uste izan zen. Kondaira 1530ean inguru sortu zen, espainiarrek bertako amerikar herritarren kondaira eta aipamen ugariei jaramon egin eta euren urre bilaketa grinarekin nahastu zenean.

Kanpo estekak
-------------

* El Doradoren kondaira irakurgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q192550
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 313029272
* BNE: XX528226
* BNF: 12653743f (data)
* GND: 4092479-8
* LCCN: sh85041452
* NDL: 00562039
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q192550
**Koloratura** (italieratik *coloratura*) ahots lirikoak segidako nota lasterrak jarraian kantatzeko ahalmena da. Koloratura melismatikoa izaten da, hau da, koloraturan, hitz baten bokala hainbat nota jarraituri zabaltzen da.

Koloratura, *bel canto* teknikaren hiru adierazleetako bat da. Horregatik, edozein ahots motak egin beharrekoa izaten da. Baina, hala ere, koloratura sopranoaren ahotserako musikan askoz gehiago erabiltzen da.

Historia
--------

Koloratura ohiko baliabideak zen musika barrokoan. Elizako musika zein operako izarrak nabarmentzeko erabiltzen zen, *prima donna* eta *castratiak*. Johann Sebastian Bach bezalako konposatzaileentzako kantari ideala, trebezia instrumentala zuen kantaria zen, eta honek, ahots tesitura guztian koloraturak egitea esan nahi zuen.

Garai klasikoan, koloraturak, birtuosismo bokalaren modu bakarra izateari uzten dio, eta hitz egindako ahotsarengandik hurbilago dagoen kantuarekin existitzen da. Wolfgang Amadeus Mozarten singspielean, koloraturazko aria klasikoa, herri kantutik eratorritako formekin existitzen da aldi berean.

Rossini, Donizetti eta Belliniren operetan, koloratura muturrera eramaten da, zabaleran azkartasunean eta bizitasunean. Garapen hori, Alemanian Richard Wagner bezalako konposatzaileek oso azalekotzat jo zuten. Baina, Rossiniren operetako koloratura, egoera animiko baten adierazpena da beti. Koloraturaren gailurra, Rossiniren *Sevillako Bizargina* opera da.

Koloratura eta bel cantoaren irakasle eta teoriko garrantzitsuena Manuel Patricio Rodriguez Garcia baritonoa izan zen. 1840 eta 1847an, Parisen, bi zatitan banatutako kantuaren gidaliburu bat argitaratu zuen, non, bel cantoaren teknikak laburtu eta nota errepikapenen bidez koloratura bizi bat hartzeko modu bat deskribatzen dituen.

XIX. mendeko bigarren erdiko operan, koloratura, bereziki, emakumeen paper dramatikoetan agertzen zen, Verdiren La Traviata operako Violeta kasu. Bitartean, Rossiniren erako koloraturazko tenorea spinto tenoreagatik aldatua da, potentzia handiko ahots bat, baina mugimendu biziak egiteko gai ez dena. Garapen hau opera kantu guztian egiten da Richard Wagnerren eta verismoaren operekin.

Egun, koloraturazko kantuak, Claudio Monteverditik Rossinirainoko konposaketekin bizirik iraun du. Baina, egungo konposaketetan, egungo konposatzaileek ez dute teknika hau euren konposaketetan modu naturalean barneratzeko modurik aurkitu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q898783
* **Identifikadoreak**
* GND: 4164732-4

 |

* Wd Datuak: Q898783
***El Desmarque*** Espainiako webgune bat da 2006an sortu zena Fuengirolako *txiringito* batean, 'Marca', 'Cope', 'ABC' eta 'El Correo' egunkarietako kazetarien eskutik. Hasiera batean Sevillako bi talderen berri emateko sortu zen webgunea. Ondoren Espainia osora zabaldu zen eta dagoeneko 80 langile baino gehiago ditu (13 finko) 16 ordezkaritzatan. Doako edukiak ditu eta gazteleraz idatzita dago. Gaur egun (2021) 2,5 milioi erabiltzaile bakar ditu eta 10 milioi euro baino gehiagoren truke saldu da. El Desmarque Portal Deportivo SL enpresaren jabetzakoa da. Webguneko edukiak doakoak dira.

Edukiak
-------

Espainiako futbol ligei buruzko informazioa ematen du, bereziki, baina baita beste hainbat txapelketari buruzkoa ere: besteak beste, Champions League, Europa League, Premier League, Serie A, Bundesliga eta Ligue 1. Selekzioen arteko txapelketei buruzko informazioa ere ematen dute. Dena den, arreta handiena Sevillako taldeei eskaintzen die. Futbolaz aparteko hainbat atal ere baditu: motorra, igeriketa, txirrindularitza, golfa, saskibaloia, apustuak, Esports eta Olinpiar Jokoak, besteak beste. Youtubeko kanalaren bideoak ere ematen ditu eta Direct atala ere badauka. Atal honetan, nor bere taldera harpidetu eta talde horri buruzko albiste guztiak eguneratuta izateko aukera ematen du.

Hedabidearen organigrama
------------------------

* Lehendakaria: Antonio Lappí
* Zuzendaria: Federico Quintero
* Audientziaren zuzendaria: Álvaro Ramírez
* Teknologiako zuzendaria: Javier Padilla
* Ikus-entzunezko zuzendaria: Jorge Liaño
* Social Media Manager: Carlos Tur
* Zuzendari komertziala: Virginia Rodríguez
* 34 erredaktore dauzkate, 8 pertsona sare sozialetan eta 3 gehiago teknikoak dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   *eldesmarque.com* (Noiz kontsultatua: 2021-05-06).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «El discurso de Fede Quintero en los Premios DEX» *Premios DEX* 2017-12-13 (Noiz kontsultatua: 2021-06-10).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Mediaset adquiere Eldesmarque.com por más de €10 millones» *Webcapitalriesgo* 2018-12-26 (Noiz kontsultatua: 2021-06-10).

Kanpo estekak
-------------

* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106775732

 |

* Wd Datuak: Q106775732
**Kolonbiako gatazka** 1964 inguruan Kolonbiako Gobernua eta hainbat talde matxinatuen artean piztu zen gatazka armatua da, azken hauen artean Kolonbiako Indar Armatu Iraultzaileak (FARC) eta ELN-UC taldea nagusienak dira.

Jatorria
--------

Gaztaka honen jatorria *"La Violencia"* (Bortizkeria) izeneko garaian dago, aldi honetan Jorge Eliécer Gaitán politikariaren erailketa, ondorengo Bogotazoko istiluak eta Estatu Batuen esku sartzeak jazo ziren, azken herrialde honek kolonbiar landa eremuetan komunismoaren aurkako errepresio latza ezartzeak ekintzaile marxista eta komunistak FARC erakundean berrantzolatzea bultzarazi zituen. Gatazka honek aldi ezberdinak igaro izan ditu, batzuk istilu eta sarraski ugariz beteak eta beste batzuk bare edo lasaiagoak, eta gatazkan zehar alde eta taldeek elkarborrokatzeko hainbat teknika eta taktika ezberdin txandatuz joan dira.

Zergatiak
---------

Gatazka armatu honetan borrokatzeko zergati edo arrazoiak talde edo alde bakoitzaren araberakoak dira. FARC eta talde matxinatu gehienen arabera Kolonbiako txiro, nekazari eta baserritarren alde borrokan ari omen dira, Kolonbiako Gobernuaren gehiegikerietatik besbesteko eta sozialismoaren bitartez justizia eta berdintasun soziala ezartzeko. Aldiz, Kolonbiako Gobernua eta Armadaren arabera ordena eta egonkortasun nazionala mantentzeko borrokatzen ari omen dira, bai eta hiritar ororen eskubide eta interesak defendatzearren ere. Azkenik, AUC eta paramilitarrek diotenez, talde gerrilari edo matxinatuek suposatzen duten mehatxuaren aurka borrokatzen ari omen dira. Kolonbiako Gobernutik nahiz herrialdeko erakunde ofizialetatik, bai talde paramilitarrei zein matxinatuei, droga trafikoaren negozioan sartuak egotea eta talde terroristak izatea egotzi izan zaie.

Txosten baten arabera, 1958-2013 artean, gatazka honetan 220.000 pertsona hil omen dira, horietatik gehienak zibil arruntak eta inongo alde edo taldeko kide ez zirenak.

Bake prozesua
-------------

Sakontzeko, irakurri: «FARC eta Santosen gobernuaren arteko bake elkarrizketak»

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q169072
* Commonscat Multimedia: Colombian armed conflict

---

 |

* Wd Datuak: Q169072
* Commonscat Multimedia: Colombian armed conflict
Adifen sareko ukipenezko aire-katenaria
Burdinbidean **katenaria** argindarra tren-makinari helarazten dion aire bidezko linea da.

Ukipenezko Aire-Linea ere esaten zaio, eta hurrengo sistemak batu ditzake: "tranbia-linea", "trolebus-linea", "katenaria malgua" eta "katenaria zurruna". Burdinbideak mugiarazteko bestelako sistemak ere badaude, katenariarik erabiltzen ez dituztenak, hala nola hirugarren erraila edo lebitazio magnetikoa.

Elikatze-tentsio nagusiak 600 V eta 3 kV artekoak dira korronte zuzenan, eta 15 eta 25 kV artekoak korronte alternoan. Instalazio gehienak korronte zuzen edo alterno monofasikoan lan egiten dute, baina alterno trifasikoak ere existitzen dira.

Burdinbide pantografoa
Aire-lineatan instalazioaren polo positiboa katenaria izaten da oro har, eta polo negatiboa trena ibiltzen den errailak. Azpiestazio elektrikotik igortzen diren korronteak, sare orokorreko tentsiotik transformatuta, trenera heltzen dira katenariatik pantografoaren bitartez, eta trenbideko errailetatik azpiestaziora itzultzen dira. Trolebusetarako aire-lineatan hau ez da gertatzen, ez baitago errailik. Kasu hauetan, korrontea itzularazteko katenarian bertan dagoen beste kable bat erabiltzen da.

Katenaria izena hari malguak sortzen duen forma geometrikotik dator, bere pisu propioa dela eta katenaria izeneko kurba sortzen baitu. Dena dela, garraioetan abiadura handiagoak lortzea ahalbidetzeko katenariak forma zuzenagoa hartu behar du, eta ez zaio uzten kurbadura gehiegi hartzen. Horretarako, bigarren kable bat ezartzen da, lehenengo kablea bigarrenetik eskegitzen delarik. Hala, kableek ez dute katenaria forma hartzen, baina hala eta guztiz ere katenari izenez ezagutzen da kableek osatutako instalazioa.

Katenaria motak
---------------

Burdinbideak mugiarazteko ukipenezko aire-linea mota ezberdinak daude:

* Tranbia-linea
* Trolebus-linea
* Aire-katenaria malgua
* Aire-katenaria zurruna

Ikus, gainera
-------------

* Pantografo (burdinbide)
* Hirugarren errail
* Maglev
* Tren
* Tranbia
* Metro (garraiobidea)
* Trolebus
* Trenbide
* Burdinbide

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110701
* Commonscat Multimedia: Overhead lines

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85128619

 |

* Wd Datuak: Q110701
* Commonscat Multimedia: Overhead lines
**Emma de Cartosio** (1928-2013) argentinar idazlea, poeta, ipuingilea, saio-idazlea eta irakaslea izan zen. Emma de Cartosio poesia lehiaketa Entre Ríosko probintzian ezarri zen 2015ean.

Biografia
---------

Cartosio Concepción del Uruguay-n (Entre Ríosko probintzia) jaio zen. La Platako Unibertsitate Nazionaleko Filosofia eta Hezkuntza Zientzien Fakultatean graduatu zen.

Argentinan, Cartosiok bere poesiaren aitortza handia jaso du. 1863. urtean, Madrilgo Hispaniar Kulturako Institutuko kide bihurtu zuen. Espainiako poesia garaikidea ikasi zuen eta gai honi buruzko artikuluak argitaratu zituen Argentinan eta Espainian egunkari garrantzitsuenetan.

1965-69 urteetan Parisen bizi zen. Literaturari buruz hitz egin zuen, oro har, baina bereziki, Latinoamerikako eta Argentinako barnealdeko poesia. Bidaiari nekaezina, Cartosiok Europa, Afrika, Ekialde Hurbila eta Latinoamerikako hainbat herrialde bisitatu zituen, La Nación egunkarirako eta beste batzuetarako bidaietako kronikak idatziz. Nagusiki gaztelaniazko idazle izan arren, frantsesez idatzi zuen istorio liburu bat ere, idazle frankofonotzat ere har daiteke.

2013ko urriaren 25ean hil zen. 2013ko urriaren 30ean bere gorpuzkia erraustu zuten, bere nahia zen bezala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3052489
* Commonscat Multimedia: Emma de Cartosio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 54160419
* ISNI: 0000 0000 3880 6887
* BNE: XX1238404
* BNF: 120204677 (data)
* GND: 1182434533
* LCCN: n87131414
* SUDOC: 028351347

 |

* Wd Datuak: Q3052489
* Commonscat Multimedia: Emma de Cartosio
**Juan Jose Lete Oregi** (Osintxu, Bergara, Gipuzkoa, 1882ko ekainaren 23a - Deba, Gipuzkoa, 1955eko martxoaren 25a) Gipuzkoako antzerki-idazlea izan zen.

Biografia
---------

Juan Jose Lete Bergarako Osintxu auzoan jaio zen, 1882ko ekainaren 23an. Ezkonduta, Soraluzera joan zen bizitzera non Industria lantegi bateko arduraduna izan zen. *Gipuzkoarra* aldizkarian idatzi zituen ipuin batzuk. Soraluzeko Batzokiaren antzerki taldea eraman zuen. Gutxienez bi antzerki-lan idatzi zituen: *Gurutzepe* (1921) eta *Itxastarra*, biak galduta. Emaztea eta alabekin Iparraldean egon zen erbesteratura 1942 arte. Bitartean bere bi seme frontean zeuden eta bat frankistek fusilatu zuten. Bueltan Letetarrak Debara joan ziren bizitzera. 1955an hil zen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  Juan Jose Lete Oregi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261005
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 80777
* Lur: 03825/eu\_l\_1681/l1681

 |

* Wd Datuak: Q12261005
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Kinolonak** edo **fluorkinolonak** antibiotikoen familia bat dira. Oso erabilgarriak eta erabiliak dira, eta daukaten arazo nagusia da erresistentzia tasa, hain zuzen ere. Gernu-infekzioen aurkako sendagaiak dira batez ere, biriketakoak tratatzeko ere ematen dituzten arren. Espektro zabala eta ekintza bakterizida duten botika antibakterianoak dira.

Sailkapena
----------

Lau belaunaldietako kinolonak ditugu gaur egun.

### Lehen belaunaldietakoak

Azido pipemidiko eta oxolinikoa dira, gaur egun asko erabiltzen ez direnak.

### Bigarren belaunaldietakoak

Oraindik oso ohikoa den ziprofloxazinoa dugu talde honetan, norfloxazino eta ofloxazinoarekin batera.

### Hirugarren belaunaldietakoak

Levofloxazinoa da kinolona berrien artean zaharrena, erabilera oso hedatua daukana eta batik bat pneumoniak eta bestelako biriketako infekzioak sendatzeko ematen dena.

### Laugarren belaunaldietakoak

Moxifloxazinoa da kinolona berrien artean berriena, Levofloxazinoaren espektro antzekoa daukana.

Alboko eraginak
---------------

Kinolonak nahiko antibiotiko seguruak dira, alboko eragin gutxi ematen dituztenak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Nefrourologia Hiztegia] [2016]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13669486
* Commonscat Multimedia: Quinolone antibiotics

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12111696k (data)
* GND: 4217839-3
* LCCN: sh88006460
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D042462
* **Kimikako identifikadoreak**
* ATC: J01M
* ChEBI: 86324

 |

* Wd Datuak: Q13669486
* Commonscat Multimedia: Quinolone antibiotics
Kimika organikoan **karbeno** karbono dibalente bat duen erradikal organiko oso erreaktiboen familiari esaten zaio Karbenorik arruntena :CH2 da, eta metileno deritzo. Bi lotura-elektroi elkarbanatu gabe dituzte karbenoek.

Egitura
-------

Bi karbeno-mota daude:

* Singlete karbenoa
* Triplete karbenoa

Singlete karbenoak sp2 hibridazioa du elkarbanatu gabeko bi elektroiak p orbital berean parekaturik kokatzen direlako eta laua da. Triplete karbenoa lineala da eta sp hibridazioa du, bi elektroiak parekatu barik daudelarik.

Erreaktibitatea
---------------

Karbenoen erreaktibitatea motaren araberakoa da, hots, singlete ala triplete den.

Singlete karbenoa bada eta alkenoekiko adizio-erreazioa estereoespezifikoa da. Alegia, *cis* alkenoak singlete karbenoarekin erreakzionatzen badu, *cis-ziklopropanoa* lortzen da. Bestalde, *trans* alkenoa bada, *trans-ziklopropanoa* lortuko da.

Alabaina, triplete karbenoaren kasuan erreakzioa ez da estereoespezifikoa eta isomeroen nahastea lortzen da.

Erabilera
---------

Industrian karbenoen erabilera handiena tetrafluoroetilenoaren produkzioan gertatzen da, hain zuzen ere tefloiaren monomeroa sintetizatzeko. Tetrafluoroetilenoa difluorokarbenoa bitartekoa dela sintetizatzen da.

CHClF2 → :CF2 + HCl
2 :CF2 → F2C=CF2

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Karbeno. «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-05-01).
2. ↑   **(Ingelesez)** Skell, Philip S. & Woodworth, Robert C..  (1956; 78(17);). *Structure of Carbene CH2.*  J. Am. Chem. Soc, 4496-4497 or..
3. ↑   **(Ingelesez)** Morrison, R.T. & Boyd, R.N..  (1992). *Organic Chemistry.*  Prentice Hall, 473-478 or. ISBN 978-0136436690..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q419257
* Commonscat Multimedia: Carbenes

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4147281-0
* NDL: 00565058
* NKC: ph121453
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q419257
* Commonscat Multimedia: Carbenes