recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Eweera** (*Èʋe* edo *Èʋegbe* èβeɡ͡be ahoskatua) Afrikako hizkuntza bat da, gbe familiakoa, horren barruan hiztun gehien dituena. Hiru milioi pertsona inguruk Ghana, Togo eta Beninen erabiltzen dute, ewe etniako partaideak bereziki. Eskoletan irakaskuntza bide gisa erabiltzen hasi zen 1954ko independentzia ostean.

Hizkuntza horrek literatura aberatsa batzen du, Ferdinand Kwasi Fiawoo, Sam Obianim, S.K. Anika eta abar bezalako autoreekin.

Historia
--------

XVIII. mendean, lurraldea britainiarren kolonia zelarik, bertako talde etnikoak, asanteak, guanak, guak eta eweak, elkartu egin ziren kontra egiteko. Ghana estatua sortu zuten 1957an, horrela, Afrikako lehen estatu independentea bihurtu zen, Nkrumahren lanari esker. Deskolonizazioa eman ostean, asanteak eta eweak nagusitasun politikoa lortzeko gehien lehiatu ziren.

1979an, Rawlings estatuburu izendatua zuten: ewe etniakoa zenez, haren taldekoak erantzukizun politikoko postu gehienen arduradunak izan ziren.

Kokapena
--------

Hizkuntza darabiltten hiztunak ewé etniakoak dira. Ghana, Benin eta Togon bizi dira, bereziki Ghanan.

Gramatika
---------

Hizkuntzak bost tonu nagusi ditu: altua, ertaina, baxua, goranzkoa eta beheranzkoa.

Ez dago genero gramatikalik. Hirugarren pertsonako plural pronominala,*wó* da, plurala adierazteko erabilia: adibidez, *ame* ("pertsona"), pluralean *amewó* ("pertsonak").

Izenordain subjektu edo objektuak hauek dira:

| Singularra | Plurala |
| --- | --- |
| *nye* | *míawo* |
| *wò* | *miawó* |
| *éyà, yé* | *wóawo* |

Izenordain erakusleak dira: *si(a)* ("hau") singularrean, *siawó* pluralean eta *á, lá* ("bera", "hau"), adibidez *atí lá* ("zuhaitz hau").

Izenordain galdetzailea *kâ/ka* ("Zein?") da, eta pluralean *kawó*.

Esaldien ordenean, SVO hurrenkera darabil, hots, subjektua, aditza eta objektua.

Dialektoak
----------

Dialekto nagusiak anglo, ayuna, hudu eta kotafoa dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Berria. *Estilo Liburua.*  (Noiz kontsultatua: 2019-3-2).
2. ↑  , 243. orr.
3. 1 2   «Promotora Española de Lingüística» *www.proel.org* (Noiz kontsultatua: 2019-02-18).
4. ↑   «ewe» *www.ikuska.com* (Noiz kontsultatua: 2019-02-19).
5. ↑   «Promotora Española de Lingüística» *www.proel.org* (Noiz kontsultatua: 2019-02-19).
6. ↑   «EWE Iniciación al Idioma» *www.ikuska.com* (Noiz kontsultatua: 2019-02-19).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q30005
* Commonscat Multimedia: Ewe language

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00562066
* NKC: ph384519
* SUDOC: 027491390
* AAT: 300388287

 |

* Wd Datuak: Q30005
* Commonscat Multimedia: Ewe language
**Eugenio Etxebeste Arizkuren**, ***Antxon*** ezizenez ere ezaguna (Donostia, 1951ko martxoaren 9a - ) ETA kide ohia da.

Datu biografikoak
-----------------

Amaren aldetik, Baglietto familia eibartar-italiarreko kidea da.

Enpresa-teknikari ikasketak burutu zituen.

Entomologia zalea, 1973 urtean argitaraturiko *Euskalerriko tximeletak* karta-jokoaren sortzailea izan zen.

ETAren baitan
-------------

1975 urtean Ipar Euskal Herrian errefuxiatu zen eta Bereziak taldeko buru izan zen. ETA politiko-militarretik ETA militarrerako bidea egin zuen. 1984 urtean Frantziako poliziak atxilotu eta Santo Domingora deportatu zuten eta handik Ekuadorrera 1986 urtean. 1980ko hamarkadan espainiar gobernuaren eta ETAren arteko Aljerko negoziaketetan parte hartze zuzena izan zuen. 1997 urtean Espainiara ekarri eta kartzelatua izan zen. 2004 urtean aske utzi zuten.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2646542
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87655094
* ISNI: 0000 0000 6055 5746
* BNE: XX838611
* GND: 1061219852
* LCCN: no2015016308
* SUDOC: 186108168

 |

* Wd Datuak: Q2646542
**Fillmore konderria** (ingelesez: *Fillmore County*) Minnesotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Preston da. 2010eko zentsuaren arabera 20.866 biztanle zituen, Fillmore kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Fillmore konderriak 2.232,8 kilometro koadro ditu. Horietatik 2,05 ura dira. Beste 2.230,76 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 9,35 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 20.866 pertsonetatik 20.582 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 207 dira. 48 beltzak edo afroamerikarrak. 20 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 71 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 142 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486198
* Commonscat Multimedia: Fillmore County, Minnesota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 123166464
* GND: 4497000-6
* LCCN: n81093312
* NARA: 10039617
* **Lekuak**
* OSM: 1792813
* TGN: 2001021

 |

* Wd Datuak: Q486198
* Commonscat Multimedia: Fillmore County, Minnesota
Zuzendaria, eskuinean, azken uneko aginduak ematen ari dela, Londresko filmaketa batean.
**Film-zuzendaria** film bat egiteko prozesuaren buruan dagoen pertsona da. Bere eginkizunak gertakizuna gauzatzea, filmeko alderdi artistikoak eta dramatikoak kontrolatzea eta teknikariak zein antzezleak gidatzea dira, azkenean, filmak bere asmoekin bat egin dezan.

Hala ere, zuzendariek ez daukate erabateko kontrol artistikoa bere gain. Eskuarki zuzendariek aukeratzen dituzten ekoizleek zuzendariaren lanean mugak jartzen dituzte, bere erabakiek konpainia ekoizlearen interesei kalte egin ez diezaieten. Horrela, batzuetan ekoizleek edozein gauzari betoa jartzeko ahalmena daukate, lehendabiziko gertakizunetik filmaren azken erabakietara arte, zuzendariak irizten diona irizten diola.

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2526255
* Commonscat Multimedia: Film directors

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4154375-0
* NDL: 00561781
* NKC: ph120210
* AAT: 300312209

 |

* Wd Datuak: Q2526255
* Commonscat Multimedia: Film directors
**Büsingen am Hochrhein** edo laburtuta **Büsingen** Suitzan dagoen alemaniar udalerria da. Herria Alemaniaren barrendegia edo esklabea da. Schaffhausen suitzar kantoiak guztiz inguratzen du. 1.450 biztanle inguruko biztanleria du.

Nahiz eta Suitzan egon, Alemaniako mugatik 700 metrotara besterik ez dago.

Bitxikeriak
-----------

Bere kokapen geografiko bereziari esker, udalerriak bi herrialdeetako zerbitzu publikoak erabiltzen ditu. Esaterako garraio publikoa, posta eta telefono zerbitzuak. Büsingenera gutun bat bidaltzeko Suitza edo Alemaniako posta kodea erabiliz bidal daiteke:

Suitzako kodea

*Junkerstrasse 86*
*8238 Büsingen*
*Schweiz*
Alemaniako kodea

*Junkerstraße 86*
*78266 Büsingen*
*Deutschland*
Telefonoz arazo bera dago. Herrira deitzeko aurrizki alemaniarra (+49 7734) edo suitzarra (+41 52) erabili daiteke.

Udalerria nahiz eta Alemaniaren administraziopean egon, ez dago Schengen eremuan Suitza bezala.

Historia
--------

1918an erreferendum bat gauzatu zen Büsingenen eta hautesleen %96ak Suitzarekin batzearen alde egin zuen. Hala ere anexio hori ez zen inoiz aurrera eraman.

Kirolak
-------

* FC Büsingen, futbol taldea.

Demografia
----------

Grafiko hau ezin da une honetan ikusi, software arazo bat dela eta. Lanean ari gara ahalik eta lasterren grafikoak berriro erakutsi ahal izateko.
Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

Kanpo estekak
-------------

* Udalerriaren webgune ofiziala **(Alemanez)** **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61698
* Commonscat Multimedia: Büsingen am Hochrhein

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 235044163
* GND: 4088598-7
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 007037
* **Lekuak**
* OSM: 2785126
* TGN: 1038297

 |

* Wd Datuak: Q61698
* Commonscat Multimedia: Büsingen am Hochrhein
**Fernando Rua Pena** (Moaña, 1975eko apirilaren 19a) traineru estropadetako arraunlari galiziarra da, ibilbide luzea izan duena. Kontxako 7 Bandera, Espainiako 10 txapelketa eta 4 TKE Liga irabazi ditu besteak beste.

Kirol ibilbidea
---------------

1987an hasi zuen arraunlari ibilbidea Moañako Sociedad Deportiva Tirán elkartean. 2001 artean bertan aritu zen arraunean eta Espainiako bi txapelketa eta Galiziako hiru irabazi zituen. 2002an Astillerora joan zen urtebeterako. 2003an Moañako beste taldean aritu zen, Samertolameun, baina berriz ere Astillerora itzuli zen. sei urte egin zituen Kantabriako taldean eta ondoren beste zazpi Bermeon. Bi talde hauekin Kontxako 6 Bandera eta Espainiako txapelketa ugari irabazi zituen. 2017an Galiziara itzuli zen Vila Cangas talde apalera.

2019an Iker Zabalak Santurtzira eraman zuen eta berriz punta puntan ibiltzeko aukera izan zuen, Kontxa berri bat eta beste bi TKE Liga irabaziz. 2022an Oriok fitxatu zuen.

Elkarteak
---------

Hona hemen Luis Pazos arraunean ibili izan den taldeen hurrenkera.

| Taldea | Denboraldia/k |
| --- | --- |
| Galizia Tirán | 1987-2001 |
| Kantabria Astillero | 2002 |
| Galizia Samertolameu | 2003 |
| Kantabria Astillero | 2004-2009 |
| Euskal Herria Urdaibai | 2010-2016 |
| Galizia Vila de Cangas | 2017-2018 |
| Euskal Herria Santurtzi | 2019-2021 |
| Euskal Herria Orio | 2022 |

Palmaresa
---------

* Kontxako Bandera (7): 2004, 2010, 2011, 2014, 2015, 2016, 2021
* Ligak:
	+ TKE Liga (4): 2005, 2016, 2020, 2021
	+ Galiziako Traineruen Liga (1): 2003
	+ KAE Liga
		- 1. maila (1): 2009
		- 2. maila (1): 2008
* Txapelketak:
	+ Espainiako Traineru Txapelketa (10): 1996, 1997, 2002, 2004, 2005, 2006, 2008, 2014, 2015, 2019
	+ Galiziako Traineru Txapelketa (4): 1995, 1996, 1997, 2003
	+ Kantabriako Traineru Txapelketa (5): 2004, 2005, 2006, 2008, 2009
	+ Euskadiko Traineru Txapelketa (3): 2011, 2014, 2015

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113633123

 |

* Wd Datuak: Q113633123
Eskandinaviar mitologian, **Fimbulvetr** delakoa, Ragnarökaren aurrekaria da.

Gylfagginingen, Edda prosaikoan kontatzen den arabera, negu hauek bata bestearen atzean datoz, tartean inongo udarik gabe. Garai honetarako, elurra norabide guztietatik etorriko da, eta, gizakien arteko amaigabeko guduak aurresaten ziren, non asko hilko ziren.

Mundua, guduz beteko da, baita familien barneko guduekin ere, eskandinaviar pentsamenduaren bihotza trenkatzen duena. Lotura etikoak desagertu egingo dira. Honako hauek gertatuko dira:

Anaiek borroka egingo dute|eta euren artean hilko dira  

eta arreben semeek|senidetasunak zikinduko dituzte  

Gogorra izango da lurra|adulterio askorekin  

Aizkora aro bat, ezpata aro bat|suntsitutako ezkutuena  

haize aro bat, otso aro bat|mundua behera erori aurretik  

gizakiak ere ez dira|euren artean errespetatuko  

Völuspa, 45. ahapaldia, Edda poetikoa
"Fimbul" aurrizkiak "handiena", "erraldoia" esan nahi du. *"Vetr"*ek, berriz, "negua" (eskandinaviar hizkuntza kontinentaletako *vinter* hitzaren baliokidea eta *winter* hitzarena ingeles eta alemanieraz). Antzinako eskandinavierako *veðr* hitzarekin ere lotua dago, "ekaitza" edo "klima ekaitztsua" (eta, germaniar hizkuntzetan, "klima"rentzako gaur egungo baliokideak: väder suedieraz, wetter alemanez eta *weather* ingelesez). Honela, *Fimbulvetr* hitzak "negurik handiena" esan nahi du.

Europa iparraldeko nazioetan, Suedia, Danimarka eta Norvegia kasu, *fimbulwinter* hitzako, ohiko hizkeran, bereziki gorria den negu bati erreferentzia egiteko erabiltzen da.

Egon dira zenbait espekulazio, bereziki mito honek, eskandinaviar herrialdeetan, eskandinaviar Brontze Aroaren amaieran, K. a. 650ean gertatuko klima aldaketarekin izan dezakeen loturari buruz. Hori baino lehenago, eskandinaviar herrialdeek, pixka bat epelagoa zen klima bat zuten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q741922

 |

* Wd Datuak: Q741922


| * i
* e
* a
Eskandinaviar mitologia |
| --- |
| Jainko-jainkosak,heroiak eta izakiak | Baldr  •  Berserker  •  Bragi  •  Forseti  •  Dellingr  •  Freyr  •  Heimdallr  •  Hermóðr  •  Höðr  •  Hœnir  •  Loki  •  Meili  •  Lóðurr  •  Mímir  •  Njörðr  •  Odin  •  Óðr  •  Thor  •  Týr  •  Ullr  •  Váli  •  Víðarr  •  Vili eta Vé  •  Bil  •  Eir  •  Freyja  •  Frigg  •  Fulla  •  Gerðr  •  Gefjon  •  Gná  •  Hlín  •  Ilmr  •  Iðunn  •  Irpa  •  Jörð  •  Lofn  •  Nanna  •  Njörun  •  Rán  •  Rindr  •  Sága  •  Sif  •  Sigyn  • Sjöfn  •  Skaði  •  Snotra  •  Sól  •  Syn  •  Þorgerðr Hölgabrúðr  •  Þrúðr  •  Vár  •  Vör  •  Ask eta Enbla  •  Dís  •  Walkiriak) •  Nanoak  •  Einherjar  •  Álfar  •  Svartálfar  •  Fenrir  •  Hela  •  Jörmungandr  •  Jötunn  •  Sigurd  •  Trollak  •  Völundr  •  Deabruak  •  Mjölnir | 1877an Suediako Skåne udalerrian aurkitutako Mjolnir mailuaren irudia. |
| Lekuak | Asgard  •  Bifröst  •  Fólkvangr  •  Ginnungagap  •  Helheim  •  Midgard  •  Múspellsheimr  •  Niflheim  •  Valhalla  •  Vígríðr  •  Mímisbrunnr  •  Hvergelmir  •  Uppsalako tenplua  •  Urðarbrunnr  •  Yggdrasil |
| Gertakizunak | Æsir–Vanir gerra  •  Fimbulvetr  •  Ragnarök |
**Formula Betetze Ziurtagiria** batez ere nazioarteko merkataritzan Osasun eta Edertasun Produktuetarako erabiltzen den dokumentua da.

Jatorri Ziurtagiriak ez bezala (tradizionalki bidalitako salgaiak zein herrialdetan sortzen diren esaten da, baina jatorri-ziurtagiri batean "jatorria" hitzak ez du esan nahi ondasunak bidaltzen diren jatorrizko herrialdea, baizik eta beren ondasunak benetan egiten diren herrialdea.) Inportazio Agintaritzari Produktuak Inportazio Herrialdean erregistratuta dagoen Formularen arabera ziurtatuta daudela dioen dokumentu bat da formula betetze ziurtagiria.

Analisi Ziurtagiriak ez bezala (probatzen ari den produktuaren formula zehatza zehazteko erabiltzen den dokumentua) formula betetze ziurtagiri batek esaten du kasuan kasuko produktua erregistroaren formularekin bat datorrela.

Formula betetze ziurtagiria nazioarteko merkataritzarako estandar gisa unibertsalki onartu ez den dokumentu berria da. Dokumentu berri honen erabilera bultzatzeko ahalegina dago hainbat erakunderen aldetik eta gainera erabilera formalki onartu ez den herrialdeetan ere ikuskapen prozesua azkartzen laguntzen ari da.

Laburbilduz, nazioarteko merkataritzan erabilitako beste nazioarteko dokumentuetako bat da.

Ikus, gainera
-------------

* Jatorri-ziurtagiri

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5065091

 |

* Wd Datuak: Q5065091
**CS Fola Esch** (izen osoa *Cercle Sportif Fola Esch*) Luxenburgoko futbol taldea da, Esch-sur-Alzette hirikoa. 7 aldiz irabazi du Luxenburgoko futbol liga eta beste 3 aldiz kopa.

Historia
--------

1906an sortu zuen irakasle britaniar batek eta Luxenburgoko talde zaharrena da beraz. "Urrezko aroa" 1918 eta 1924 artean izan zuen, lau liga eta bi kopa irabazi zituen. 1930 urtean beste liga bat lortu zuen.

Hiru hamarkada beranduago kopa titulu berri bat iritsi zen. 1990 hamarkadan hiriko talde handia den Jeunesse Eschekin bat egitekotan egon zen, baina elkarketa horri uko egin zion. Honen ondoren garai txarrak izan zituen eta 2004-05 denboraldia hirugarren mailan egin zuen.

Azken denboraldietan maila bikainean aritu da. 2011 urtean bigarrena izan zen ligan eta ondoren 2013 eta 2015eko ligak irabazi zituen eta Europako txapelketetan ere aritu zen. Hainbat urtetan titulurik lortu gabe egon ondoren 2021ean irabazi zuen berriz Liga.

Palmaresa
---------

### Luxenburgon: 11

* Liga (8): 1918, 1920, 1922, 1924, 1930, 2013, 2015, 2021.
* Kopa (3): 1923, 1924, 1955.

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)** webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1024468
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 69145003858461340790

 |

* Wd Datuak: Q1024468
Flevopolderren aireko ikuspegia
**Flevopolder**, Herbehereetako Flevoland probintzian dagoen itsasoari irabazitako lurrez osatutako eremua da. Flevopolder bi polderrek osatzen dute, 1968an eraikitako hegoaldeko polderra (Zuidelijk) eta 1955 aurretik eraikitako ekialdeko polderra (Oostelijk). Beste polder batzuekin parekatuz gero, Flevopolder alde guztietaik urez inguratua dago, horregatik uharte artifizial bat dela esan liteke, eta maiz munduko uharte artifizial handiena dela ere baieztatzen da. Noordoostpolder eremuarekin batera Flevoland probintzia osatzen baitu.

Izena
-----

"Flevopolder" izena antzinako Flevo aintziratik datorkio, hura idortuaz ganaduarentzako lurrak lortzeko asmoz sortua izan baitzen. Gaur egun, Flevopolder antzinako Flevo aintzira zegoen zati handi batean kokatua dago.

Iturburuak
----------

Flevopolder alde guztietaik urez inguratua dago, eta Ketelmeer, Vossemeer, Drontermeer, Veluwe, Wolderwijd, Nuldernauw, Nijkerkernauw, Eemmeer, Gooimeer, Markermeer, IJmeer eta IJsselmeer aintzirek bustitzen dute.

Kanpo estekak
-------------

* ookflevoland.nl **(Nederlanderaz)** **(Ingelesez)** **(Alemanez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3073667
* Commonscat Multimedia: Flevopolder

---

* **Lekuak**
* OSM: 13007119

 |

* Wd Datuak: Q3073667
* Commonscat Multimedia: Flevopolder

52°30′N 5°28′E﻿ / ﻿52.5°N 5.47°E﻿ / 52.5; 5.47
Gazteluaren eraikinak. Ikuspegi orokorra.
**Buranlureko gaztelua** Frantziako Boulleret udalerrian dago, Cher departamenduan. Historikoki Erdi Aroaren amaieratik Pizkundera eraiki zen.

Historia
--------

Sancerre konderriaren menpe zegoen Buranlure domeinua eta funtsezko eginkizuna izan zuen eskualdean XIV eta XVI. mendetan. Bereziki, Bar familia nabarmendu daiteke. Loira ibaiaren ertzean eraiki zen gaztelua, Frantziako erregearen (Bourgesen bizi zena) eta Burgundiaren artean. Buranlure errege armadaren oinarri gisa erabili zen Ehun Urteetako Gerran, batez ere 1420an ingelesek eta Borgoñako Konderriaren tropek Cosne hiria hartu zutenean. Erlijio gerretan, Buranlureko jauna, Antoine de Bar, bestetik, Frantziako Erlijio Gerretan Marechal de La Châtre babesteko borrokatu zuen, Sancerreko erasoaldian, protestateen esku zegoena.

Bar familiak gaztelua pixkanaka utzi zuen. 1769an Perrinet Langeron familiak erosi zuen. Erosketa horren helburua gazteluko ​​larreak erabiltzea zen, ez eraikina. Jabe berriek gaztelua baserri bihurtu zuten; XXI. mendera arte iraun zuen egoera. Gazteluak bere jatorrizko arkitekturari eutsi ahal izan zion, mendeetan eraikina mantendu baitzuten.

Hala ere, urteetan zehar eraikina hondatu zen. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, 1944an, jabearen ondorengoak, Arnaud de Vogue-k, gazteluaren segurtasuna mantentzeko konponketa garrantzitsu ugari jarri zituen martxan. Buranlure familia berekoa da oraindik. Gaztelua eraikin historiko gisa izendatu zuen Frantziako Gobernuak 1944an.

Gaztelua filmetan
-----------------

Gaztelua eta haren inguruak filme eta telefilm ugarietan agertu da:

* *Le Grand Inquisiteur*. Zuzendaria Raoul Sanglarena, Michel Robin-ekin, Antenne 2 (1979) ;
* *Parking*. Zuzendaria Jacques Demyrena, Francis Huster eta Laurent Malet-ekin (1985) ;
* *Dandin*. Zuzendaria Roger Planchonena, Claude Brasseur-ekin (1988) ;
* *D'Artagnan et les Trois Mousquetaires* telefilma. Zuzendaria Pierre Aknineena, Vincent Elbaz-ekin, TF1 (2005) ;
* *Henri IV.a*. Zuzendaria Jo Baierena, Julien Boisselier-ekin (2010) ;
* *La Commanderie* telefilma. Zuzendaria Didier Le Pêcheurena, France 3 (2010).

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Gazteluaren fitxa Merimée datu-basean.
* **(Frantsesez)**:Gazteluaren webgune ofiziala.
* Gaztelua zerutik ikusita. Bideoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22940359
* Commonscat Multimedia: Château de Buranlure

---

* **Ondare historikoa**
* Mérimée: PA00096653

 |

* Wd Datuak: Q22940359
* Commonscat Multimedia: Château de Buranlure
**Fallon konderria** (ingelesez: *Fallon County*) Montanako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Baker da. 2010eko zentsuaren arabera 2.890 biztanle zituen, Fallon kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Fallon konderriak 4.203,7 kilometro koadro ditu. Horietatik 5,92 ura dira. Beste 4.197,78 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,69 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 2.890 pertsonetatik 2.827 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 34 dira. 2 beltzak edo afroamerikarrak. 9 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 17 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 33 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q373575
* Commonscat Multimedia: Fallon County, Montana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148931578
* LCCN: n81047477
* **Lekuak**
* OSM: 1739812
* TGN: 2001272

 |

* Wd Datuak: Q373575
* Commonscat Multimedia: Fallon County, Montana
**Falls Church city konderria** (ingelesez: *Falls Church city County*) Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua (Virginia) da. 2010eko zentsuaren arabera 12.332 biztanle zituen, Falls Church city kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Falls Church city konderriak 5,18 kilometro koadro ditu. Horietatik 0 ura dira. Beste 5,18 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2380,69 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 12.332 pertsonetatik 10.202 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.109 dira. 523 beltzak edo afroamerikarrak. 23 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.150 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 20 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 410 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25479034

 |

* Wd Datuak: Q25479034
**Cabrera** uhartea Balear Uharteetan populatuta ez dagoen uharterik handiena da, eta Cabrerako uhartediko uharterik handiena. Mallorcatik hegoaldera kokatua dago. Espainiako natura-parke nazionala da 1991tik.

Cabrerako natura-parkea
-----------------------

Sakontzeko, irakurri: «Cabrera Uhartediko parke nazionala»
Espainiako parke nazionala da, Balear Uharteetako Autonomia Erkidegoko Cabrera uhartedian kokatua. Itsasokoa eta lehorrekoa da, era horretako bakarra. 1991n sortu zen, eta 10.021 hektareako eremua du; haietatik 1.836 lehorrean daude, Cabrerako uhartediko Cabrera, Conills, Plana, Redonda eta Forada uharteetan. Baina itsas faunaren aberastasunak ematen dio garrantzia eremuari.

Natura-ingurunea
----------------

Klima eta landaredia mediterraneoak ditu. Aleppo pinuzko basoak baldin baditu ere, basolibondoz eta sastraka xerofiloz osatutako makia da nagusi. Faunari dagokionez, hegaztiak dira ugarienak, eta 150 mota inguru daude sailkaturik: ubarroiak, arrano arrantzalea, Eleonor belatza, belatz handia, belatz gorria, txinboa eta Audouinen antxeta, besteak beste. Bertakoa da, bestalde, sugandila beltza ere, inguru hartako lehorreko animalia ugariena.

Itsasoaren hondoan ura oso gardena da, eta posidoniazko larreak eta koral-harriak ikus daitezke. Faunari dagokionez, izurdeak, zereak, kaxaloteak, dortokak (morea, berdea eta laut dortoka) eta 200etik gora arrain eta oskoldun dago bertan.

Historia
--------

Gorabehera handiak izan ditu gaur egun parkea denak bere historian zehar. Bertako uretan hondoratuta dauden feniziarren, kartagotarren eta erromatarren ontziek erakusten dute oso trafiko bizia izan zuela garai batean, eta, lehorrean, XIV. mendean eraikitako gaztelu batek portu txikiaren sarrera zaintzen du. Piraten atsedenleku eta monasterio txiki baten kokagune, 1808an, Espainiako Independentzia Gerraren garaian, Bailéngo guduan preso hartutako 9.000 frantsesen presondegi izan zen. 1973-1987 bitartean Espainiako armadaren tiro-eremua izan zen, eta, azkenik, parke nazional egin zuten 1991n.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia. *Europako toponimia fisikoa.* .

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Cabrerako Natur Parkearen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q52650
* Commonscat Multimedia: Cabrera, Balearic Islands

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 243598736
* GND: 4328059-6
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 3610885

 |

* Wd Datuak: Q52650
* Commonscat Multimedia: Cabrera, Balearic Islands
**Cabrera Uhartediko parke nazionala** (gaztelaniaz: *Parque nacional marítimo-terrestre del Archipiélago de Cabrera*; katalanez: *Parc Nacional Maritimoterrestre de l’Arxipèlag de Cabrera*) Espainiako parke nazionala, Balear Uharteetako Autonomia Erkidegoko Cabrera uhartedian kokatua. Itsaso eta lehorrekoa da, eta horixe da era horretako bakarra. 1991n sortu zen eta 10.021 hektareako eremua du; horietatik 1.836 lehorrean daude, Cabrera, Conills, Plana, Redonda eta Forada uharteetan. Baina itsasoko faunaren aberastasuna da eremuari garrantzia ematen diona.

Historia
--------

Gorabehera handiak izan ditu gaur egun parkea denak bere historian zehar. Bertako uretan hondoratuta dauden feniziarren, kartagotarren eta erromatarren ontziek erakusten dute oso trafiko bizia izan zuela garai batean, eta, lehorrean, XIV. mendean eraikitako gaztelu batek portu txikiaren sarrera zaintzen du. Piraten atsedenleku eta monasterio txiki baten kokagune, 1808an, Independentziaren gerra garaian, Bailengo borrokan preso hartutako 9.000 frantsesen presondegi izan zen. 1973-1987 bitartean Espainiako armadaren tiro-eremua izan zen eta azkenik, parke nazional egin zuten 1991n.

Ezaugarriak
-----------

Klima eta landaredia mediterraneoak ditu. Aleppo pinuzko basoak baldin baditu ere, basolibondoz eta sastraka xerofiloz osatutako makia da nagusi. Faunari dagokionez, hegaztiak dira ugarienak, eta 150 mota inguru daude sailkaturik: ubarroiak, arrano arrantzalea, Eleonor belatza, belatz handia, belatz gorria, txinboa eta Audouinen antxeta, besteak beste. Bertakoa da, bestalde, sugandila beltza ere, inguru hartako lehorreko animalia ugariena.

Itsasoaren hondoan ura oso gardena da eta posidoniazko larreak eta koral harriak ikus daitezke. Faunari dagokionez izurdeak, zereak, kaxaloteak, dortokak (morea, berdea eta laut dortoka) eta 200etik gora arrain eta oskoldun dago bertan.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2013-3-25 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1968721
* Commonscat Multimedia: Cabrera Archipelago

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4741721-3
* **Lekuak**
* OSM: 10036151

 |

* Wd Datuak: Q1968721
* Commonscat Multimedia: Cabrera Archipelago


| * i
* e
* a
Espainiako parke nazionalak |
| --- |
| Parke nazionalak | Aigüestortes i Estany de Sant Maurici  •  Cabañeros  •  Cabrera Uhartedia  •  Caldera de Taburiente  •  Doñana  •  Europako Mendiak  •  Galiziako Uharte Atlantikoak  •  Garajonay  •  Guadarrama  •  Monfragüe  •  Ordesa eta Monte Perdido  •  Sierra Nevada  •  Tablas de Daimiel  •  Teide  •  Timanfaya |
**Fiat 500** (italieraz: *Cinquecento*, /ˌtʃiŋkweˈtʃɛnto/) 1957 eta 1975 artean, Italiako Fiat enpresak hirirako egindako autoa izan zen.

Historia
--------

### Lehen saiakerak

1930eko hamarkadaren hasieran, Fiatek produktu nahiko arrakastatsua ipini zuen merkatuan, Balilla izeneko modeloa, baina haren prezioa ez zegoen oraindik langile-klasearen eskura. Orduan Benito Mussolini Fiateko zuzendari Giovanni Agnellirekin bildu zen, eta italiarrei 500.000 lira baino gutxiagoren truke auto bat eskaini behar zitzaiela esan zion. Ideia egokia zenez, eta Adolf Hitlerrek aliatu italiarraren bideari heldu zion: Ferdinand Porscheri 1.000 markotik beherako autoa egiteko eskatu zion; Volkswagen Beatle ezaguna jaio zen.

Torinoko fabrikan, 1931n prest zegoen Fiat 500 Tutto Avanti modeloaren prototipoa, baina autoa frogatzean, irten eta kilometro gutxira, su hartu zuen. Merkatura 1936an iritsi zen lehenengoz Fiat 500 A, gerora Topolino izenaz ezaguna egin zena. Harrera epel samarra izan zuen: ulergarria da, garai hartan 220 italiarretik batek baino ez baitzuen autoa; proportzioa hamar aldiz handiagoa zen Frantzian eta 40 aldiz handiagoa AEBetan.

Faxismoaren eta Bigarren Mundu Gerrako porrotaren ondoren, krisi moral eta ekonomikoa automobilgintzan ere antzeman zen. Topolinoen salmentak behera egin zuen. Horregatik, 1953an, haren motorrari Hans Meter Bauhofek diseinatutako alemaniar karrozeria erantsi eta Fiat 600 eredua sortu zuten. Hala ere, haren bertsio atzerritarrek, Espainiako Seat 600ak batez ere, jatorrizkoak baino arrakasta handiagoa izan zuten.

### Arrakasta

1957ko uztailaren 4an, Torinon (Italia), Dante Giacosak diseinatutako Fiat 500 berria aurkeztu zuten. Merkea zen (490.000 lira) eta orduko 85 kilometro egiteko gai zen. Berehala Nuova 500 Economica eta Nuova 500 Standard bertsioak merkaturatu zituzten, osagarri gutxi batzuk gehituta eta arrakasta etorri zen. Auto hura italiarraren neurrira eginda zegoen, industrializazioan oinarrituta, hamarkada hartan mirari ekonomiko betean zegoen herriarentzat. Italia berreraikitzeko motor nagusietakoa izan zen.

Krisi ondoko gorakadaren ikur bilakatu zen, gazteriaren ikono. Eta Torinoko fabrikako muntaia-kateetan langileek klase kontzientzia berreskuratzen zuten bitartean, kanpoan italiarren bizimodua aldatu zuten autoak. Guztira, 3,9 milioi ale saldu zituzten merkatuan egon zen hamazortzi urteetan.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   Irazustabarrena, Nagore.  (2007-12-02). «Cinquecento» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q467767
* Commonscat Multimedia: Fiat 500

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph559023

 |

* Wd Datuak: Q467767
* Commonscat Multimedia: Fiat 500
**Butler konderria** (ingelesez: *Butler County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Morgantown da. 2010eko zentsuaren arabera 12.690 biztanle zituen, Butler kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Butler konderriak 1.117,51 kilometro koadro ditu. Horietatik 13,95 ura dira. Beste 1.103,56 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 11,36 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 12.690 pertsonetatik 12.504 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 322 dira. 47 beltzak edo afroamerikarrak. 20 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 19 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 98 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486075
* Commonscat Multimedia: Butler County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148937009
* LCCN: n81120284
* NARA: 10039071
* **Lekuak**
* OSM: 1846505
* TGN: 2000775

 |

* Wd Datuak: Q486075
* Commonscat Multimedia: Butler County, Kentucky
**Butler konderria** (ingelesez: *Butler County*) Ohioko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Hamilton da. 2010eko zentsuaren arabera 368.130 biztanle zituen, Butler kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Butler konderriak 1.217,64 kilometro koadro ditu. Horietatik 7,97 ura dira. Beste 1.209,67 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 302,33 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 368.130 pertsonetatik 324.853 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 14.670 dira. 26.463 beltzak edo afroamerikarrak. 606 amerikar natiboak ziren eta 239 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 8.759 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 516 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 6.694 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485561
* Commonscat Multimedia: Butler County, Ohio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 136035389
* GND: 4446102-1
* LCCN: n80007791
* **Lekuak**
* OSM: 104783
* TGN: 1002216

 |

* Wd Datuak: Q485561
* Commonscat Multimedia: Butler County, Ohio
**Bununera** (autonimoa *bunun*) Taiwan uhartean kokatzen den Bunun herriak hitz egiten duen hizkuntza da. Formosar hizkuntza-familiako kide da, zeintzuk geografikoki Austronesiar hizkuntza gisa sailkatzen diren. Bost dialekto ditu: Isbukun, Takbunuaz, Takivatan, Takibaka eta Takituduh. Isbukun dialektoa da hiztun gehien dituena eta Taiwan hegoaldean hitz egiten da gehienbat. Takbunuaz eta Takivatan dialektoak aldiz, uhartearen erdialdean mintzatzen dira gehienbat. Takibaka eta Takituduh iparraldeko dialektoak dira. 1970. urtera arte hizkuntza seigarren dialekto bat zuen, Takipulan izenekoa, gaur egun desagertua dena. 

Saaroa eta Kanakanavu herriek, zeinak Bunun herriarekin lurrak partekatzen dituzten herri txikiagoa diren, bununera hartu dute haien hizkuntzatzat. 2002. urtean 38.000 pertsona inguruk zuten hizkuntza ama hizkuntzatzat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Adelaar, K. Alexander.  (2004). *The Coming and Going of ‘Lexical Prefixes’ in Siraya.*  The University of Melbourne.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56505

 |

* Wd Datuak: Q56505
**Forth eta Clyde arteko ubidea** (ingelesez: *Forth and Clyde Canal*, Eskoziako gaeleraz: *Canàl Foirthe agus Cluaidh*) Eskozia alderik alde zeharkatzen duen ubide artifizial bat da, Fortheko fiordoa eta Clydeko fiordoa lotzen dituena.

Eskoziako Behe Lurretako zatirik estuena zeharkatzen du, 56 kilometro baino ez baititu.

Historia
--------

1768an hasi ziren eraikitzen John Smeaton ingeniari ingelesaren diseinua jarraituz baina diru arazoen erruz 1790 arte ez zuten bukatu. Hasieran izan zuen arrakasta itzela izan zen. XIX. mendean ordea itsasontzi handiagoak eraiki ziren eta hauentzat estuegia zen. Bestalde trenbidearen zabalkundeak ere garrantzia kendu zion eta 1930. hamarkadarako ia ez zen erabiltzen.

1960an itxi egin zen, berau zeharkatzen zuten zubien mantenamendu kostua handiegia zela argudiatuta. Errepidea egiteko asmoa izan arren bertan behera gelditu zen egitasmoa. 2000 urtean ubideak berreskuratzeko Loteria Nazionala antolatu zen.

Ibilbidea
---------

Ekialdetik (Forth) mendebaldera (Clyde) honako herri hauek zeharkatzen ditu ubideak:

* Grangemouth
* Falkirk
* Kirkintilloch
* Clydebank

Ondasun nabarmenak
------------------

* Clydebanken.Clydebanken.
* Kirkintillochen.Kirkintillochen.
* Falkirkeko Gurpila, itsasontzi igogailua.Falkirkeko Gurpila, itsasontzi igogailua.
* 
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1652863
* Commonscat Multimedia: Forth and Clyde Canal

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 154079440
* GND: 4803684-5
* LCCN: sh96003807
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2846648

 |

* Wd Datuak: Q1652863
* Commonscat Multimedia: Forth and Clyde Canal
Greziar mitologian, **Butes** hainbat pertsonairen izena da.

Butes, argonauta
----------------

**Butes** atikar bat zen, Teleonte eta Zeuxiperen semea. Zeuxipe. Eridano ozeanidaren alaba zen. Butes izeneko hau, argonautei batu zitzaien.

Bertsioren batek (Eustakio, *Homerori buruz* xiii.43) Poseidonen seme ere egiten zuen, eta, esaten zenez, argonautak sirenen ondotik igaro zirenean Orfeo kantu bat jotzen hasi zen, uhandreen kantuaren eragina ahultzeko, baina bakarrik Butesek jauzi egin zuen itsasora. Baina Afroditak salbatu zuen, Lilibeara (Sizilia) eramanez, non, jainkosa honekin Erix eta Polikaonen aita izan zen.

Butade edo Eteobutadeen familia atikoak, bere jatorria, Butes izeneko pertsonaia honetan aurkitzen zuen, eta, Akropoliko Erekteionean, bere omenezko aldare bat zegoen, paretak, familiaren historiako eskenak irudikatzen zituzten margoekin apainduak zituena.

### Iturriak

* Apolodoro i.9 §§16, 25
* Higinio *Fabulak* 14
* Harpokrazion *Etym'. M.* cit. Hesikio
* Orfeo Argonautika, 138
* Pausanias i.26 §§ 5, iv.2 §1
* Valerio Flaco i.394

Butes, Naxosen sortzailea
-------------------------

Diodoro Sikuloren arabera (iv.70,83, v.50) **Butes** traziar bat zen Boreas haize jainkoaren semea. Azpijokoa egin zuen bere anaia Likurgoren aurka, eta, beraz, bere aitak, herbesteratzea behartu zuen. Modu honetara, Strongyle izeneko uhartera joan zen kolono talde batekin, ordutik, Naxos deitua. Berak eta bere lagunek emakumerik ez zutenez, erasoak egiten zuten bahitzeko, eta, honela, Tesaliara heldu ziren, non, eurengandik ihes egin zuten menade batzuk ustekabean harrapatu zituzten. Edonola ere, Butesek Koronis bahitzea lortu zuen. Honekin, beranduago, Hipodamia izango zuen. Baina Koronisek, Butesekin haserretua hain modu lotsagabean bahitua izateagatik, Dionisoren laguntza aldarrikatu zuen, Butes erotu zuena. Honela, honek, putzu batetara bota zuen bere burua eta hil egin zen.

Butes, apaiza
-------------

Apolodororen arabera (iii.14 §8, 15 §1) **Butes** atenastar bat zen, Pandion eta Zeuxiperen semea, Atenea eta Poseidon Erekteoren apaiz bihurtu zena, bere aita hil ondoren, bere anaia Erekteok Atenasko tronua heredatzen zuen bitartean. Butes Ktoniarekin ezkondu zen, Erekteoren alabarekin.

Izen bereko beste pertsonaia batzuk
-----------------------------------

* Amikoko bebrizioen klaneko partaide bat (Anatolia iparraldean). Daresek hil zuen boxeo borrokaldi batean, Eneasek Sizilian ospatutako jokoetan (Virgilio *Eneida* v.372).

* Eneasen soldaduetako bat Italian, Kamilak hil zuena (Virgilio *Eneida* xi.690).

* Ankisesen ezkutari eta senidea (Virgilio *Eneida* ix.648).

* Soldadu bat Zazpiak Tebasen aurkako armadan, Hemonek hil zuena (Estazio *Tebaida* 8.484).

* Ovidiok (Metamorfosiak vii.500) beste Butes bat aipatzen du, baina ez du pertsonaia honi buruzko xehetasun gehiagorik ematen.
Fernando Aire Etxart "Xalbador".
**Euskal Herriko artzainak** ezagunak izan dira historian zehar eta munduko beste toki batzuetan. Izan ere, XIX. mendetik aurrera hemendik joandako asko artzain ibili ziren Ameriketako Estatu Batuetako mendebaldean, esate baterako: Idaho, Kalifornia eta Nevada estatuetan, batik bat. Langiletzat oso preziatuak eta ondo ikusiak ziren euskaldunak oro har. Beste etorkinak bezala, batzuek itzultzea aukeratu zuten, eta beste batzuek han gelditzea erabaki.

Bestela, herri kirol moduan gaur egun eta hemen ohikoak dira artzain-txakur lehiaketak, guztien artean Oñatikoa oso ezaguna dena.

XIX.-XX. mendeak
----------------

Gaur egun
---------

Lehen sektore ekonomikoak historian zehar edukitako paper nagusia atzean utzita, azken hamarkadetan gainbeherea nozitu dute munduko beste toki batzuetan bezala geurean ere bai. Bidegurutze horretan, 1977an EHNE (Euskal Herriko Nekazarien Elkartasuna) izeneko sindikatua sortu zuten Hego Euskal Herrian, tartean artzainen eskubideak defendatzeko helburuarekin. 1982an Euskal Herriko Laborarien Batasuna abiatu zuten Ipar Euskal Herrian antzeko planteamenduekin. Gainera, Europar Batasunaren garapenak ere dema handia ekarri zion sektoreari. Gaur egun artzain lanetan etorkinak ikustea gero eta ohikoagoa da, euskaldunak beste herrialde batzuetan iraganean ibili ziren bezala.

1997an, Itsasmendikoi artzain-eskola abian ipini zuten Arantzazun (Oñati), Euskal Herritik ez ezik kanpoaldetik ere interesatutako jendea jasotzen duena.

2011n, Euskal Herriko Artzainak Ameriketan elkartea sortu zuten, eta urte horretako irailean seigarren aldiz antolatu zuten Ipar Ameriketan ibilitako artzainei. Edizio honetan 700-1.000 artzain bilduko ziren Eugin eta Zubirin (Nafarroa).

Artzain ezagunak
----------------

Historia hurbilean zehar artzain ospetsuak izan ditugu "Xalbador" (1920-1976) bertsolari eta Erramun Martikorena (1943-) abeslari baxenabartarrak, abeltzaintzaz ez beste jarduerengatik famatu egin zirenak.

Ikus, gainera
-------------

* Euskal diaspora
* Euskal estatubatuarrak

Erreferentziak
--------------

1. ↑  "Ipar Ameriketan artzain ibilitakoek hitzordua dute larunbatean Eugi-Zubirin egingo zaien omenaldian"

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** *Amerikanuak. Historia de la emigración vasca a América*
* **(Ingelesez)** Euskal Artzainak Ameriketan Facebook orria.
* "Bakardadea eta lengoaia ez jakitea izan zen gogorrena" (Berria)[*Betiko hautsitako esteka*]
* Itsamendikoi artzain-eskola (Gomiztegi, Arantzazu)[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257580

 |

* Wd Datuak: Q12257580
**Burdin zubia** Gipuzkoako Donostia hiriburuko zubi bat izan zen. Urumea ibaia zeharkatzen zuen. 1864. urtean eraiki zen, aldiz 2008-2010 artean eraitsia izan ondoren, 2010an Errealaren zubiak ordeztu zuen.

Historia
--------

1864. urtean eraiki zen, eta urte hori eta 1932. urte artean hiri honek kanpoaldearekin zuen loturagune garrantzitsuenetako bat izan zen. 1930eko hamarkadan bertatik igarotzen ziren ibilgailu eta garraioen pisua ezin jasan zuela ikusirik, trenbidea ustiatzen zuen enpresak bere aldamenean trenak igarotzeko pasabide bat eraiki zuen. 2008. urtean ibilgailuek bertatik iragatea behin betiko galarazi zen, oinezkoek bakarrik igaro zezaketelarik.

Garai hartan, burdinazko zubi hura ordezkatuko zuen zubi berri bat eraikitzeko lanei ekin zieten. 2010eko uztailaren 24tik aurrera Errealaren zubia edo seigarren zubiak ordezkatzen du. Burdinazko zubi zaharraren zati bat Loiolako Erriberak auzoan pasabide gisa berrerabili zen.

Ikus, gainera
-------------

* Norteko burdinbidea
* Burdinazko zubia (Baiona)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255532

 |

* Wd Datuak: Q12255532


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Donostia | Donostiako zubiak | Donostia |
| Zurriolako zubia • Santa Katalina zubia • Maria Kristina zubia • Mundaiz zubia • Gladys del Estal pasabideaJose Antonio Agirre zubia • Burdin zubia (eraitsia) • Realaren zubiaMikel Laboa pasabidea • Egiako zubia • Topoko zubia • Urdintzuko zubia • Espartxoko zubia27 Poligonoko zubia • Martuteneko zubia • Ergobiko zubia |
Fumarola beltzak. Teoriaren batzuk itsaspeko iturri hidrotermalen batetik gertu sortu zela diote.
**Burdin-sulfurozko munduaren teoria** Günter Wächtershäuser alemaniar kimikari eta patenteetan espezializatutako abokatutak proposatutako biziaren jatorriari buruzko hipotesi bat da. Hipotesi honetan espezie kimikoak eta burdin eta sufrezko konposatuek parte hartzen dute. Wächtershäuserrek metabolismo forma primitibo bat genetikaren aurretik existitu zela proposatzen du. Bere lanean, metabolismo bezala beste prozesu batzuek probesteko moduan energia sortzen duten erreakzio kimikoen ziklo bat ulertzen da. Ideia, behin metabolismo ziklo primitibo bat ezarri ondoren, hau geroz eta konplexuagoak diren konposatuak sortzen hasten dela da. Teoriaren funtsezko ideia bizitzaren kimika primitiboa ozeanoetan masazko disoluzio batean gertatu ez zela da, baizik eta pirita bezalako mineralen azalean, iturri hidrotermaletatik gertu. Giro anaerobio bat zen, eta tenperatura (100 °C) eta presio altukoa. Lehen zelulak mineralen azaleko burbuila lipidikoak izango ziren. Wächtershäuserrek ozpinean aurki daitekeen azido azetikoak (karbono, hidrogeno eta oxigeno konbinaketa sinple bat) funtsezko papera bete zuela dioen hipotesia garatu zuen. Azido azetikoa zelulen metabolismoarentzat funtsezkoa den azido zitrikoaren zikloaren zati da.

Burdin-sulfuroaren teoriaren funtsezko ideietako batzuk honako *bizitza sortzeko errezeta labur*rean laburbildu daitezke: Ura irakitea, burdin eta nikelezko sulfuroetan astintzea. Karbono monoxido eta hidrogeno sulfurozko gasak burbuilatzea eta peptidoak eratu arte itxarotea.

Modu teknikoagoan, Wächtershäuserrek honako pausoak planteatu zituen proteinak agertzeko:

1. Azido azetikoaren ekoizpena ioi metaliko bidezko katalisi bidez.
2. Karbonoa gehitzea azido azetikozko molekulari azido pirubikoa sortzeko (hiru karbonozko konposatu bat osatzen da).
3. Amonioa gehitzen da aminoazidoak eratzeko.
4. Peptidoak eratzen dira, eta ondoren proteinak.

Hala azido azetikoa nola pirubikoa azido zitrikoaren zikloko funtsezko substratuak dira.

1997an Wächtershäuserrek eta Claudia Huberrek karbono monoxidoa, hidrogeno sulfuroa eta nikel sulfurozko partikulak 100 °Ctan nahastu zituzten eta aminoazidoak era zitezkeela frogatu zuten. Hurrengo urtean, osagai berberak erabiliz peptidoak sortzeko gai izan ziren.

Ikus, gainera
-------------

* Biziaren sorrera
* Berezko sorkuntza
* Miller-Urey esperimentua
* ARNzko munduaren hipotesia
* HAPzko munduaren hipotesia
* Panspermia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2327934

 |

* Wd Datuak: Q2327934
**Euskal Herriko Trikitixa Elkartea** (EHTE) bertsolaritza babesteko eta sustatzeko asmoz 1990ean ofizialki sorturiko elkarte kulturala da. Egoitza Azpeitian du.

Historia
--------

Jazinto Rivas trikitilariaren komikia (*Sasi artean Elgeta*)
Ofizialki 1990ean sortu bazen ere, lehenago 1972an Gipuzkoan zenbait trikitilarik elkartzeko zuten beharraz jabeturik, Sakabi eta Egañazpi trikitilariei lehen omenaldia antolatu zitzaien Usurbilen.

1996an hainbat boluntario martxan jarri zuen elkartearen zabalkunde- eta hedatze-lana.

2001ean lehen kudeatzaile liberatuak sartu ziren ordura arterainoko boluntarioen lana sustatuz eta indartuz.

Helburuak
---------

Trikitixaren ondarea babestea, eta horren berri gizarteratzea dira elkartearen helburu nagusiak. Horretarako, ondarearen bilketa-lana, Jaialdiak eta jardunaldiak antolaketa, liburuak eta diskoak argitalpena sustatzen ditu. Lehengo eta oraingo trikitilarien arteko zubigintzan lan egiten du eta trikitixaren bilgune izan nahi du.

Zuzendaritza Batzordea
----------------------

Hilean behin elkartzen den batzordea honoko hauek osatzen zuten 2022an: Lehendakaria: Agurtzane Elustondo; lehendakari ordea: Itsaso Elizagoien; Idazkariak: Maider Jauregi eta Andoitz Antzizar; Diruzaina: Aritz Alustiza; eta bokalak: Manex Torrealdai, Eneritz Aulestia, Haritz Garmendia, Erika Lavillard-Isasi, Ion Elustondo eta Iker Goenaga.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Izagirre, Koldo; Fano, Dani; Agirre "Garluk", Ekaitz.  (2021). *Sasi artean Elgeta.*  Euskal Herriko Trikitixa Elkartea eta Ikastolen Elkartea ISBN 978-84-124067-6-4. PMC 1313656094. (Noiz kontsultatua: 2022-11-08).
2. 1 2 3     *Euskal Herriko Trikitixa Elkartea.* .
3. ↑   «'Sasi artean Elgeta', Xabiroi bildumaren azken uzta | Ikastolen Elkartea» *ikastola.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-21).

Ikus, gainera
-------------

* Sasi artean Elgeta

* Trikiti musika

* Eskusoinu txiki
* Euskal Herriko Trikitilari Gazteen Txapelketa

Kanpo estekak
-------------

* Euskal Herriko Trikitixa Elkartea. Facebook
* Euskal Herriko Trikitixa Elkartea - Kulturklik Profesional

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116272418

 |

* Wd Datuak: Q116272418