recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Creu de Sant Jordi** (euskaraz *San Jurgiren Gurutzea*) Katalunian urtero eman ohi den ohorezko domina bat da. Kataluniako Generalitateak eman ohi duen sari gorena da.

Kataluniako Generalitateak abenduraren 18ko 457/1981 dekretuaren bidez sortu eta sarituei eman ohi die, "beren merituz, Kataluniari bere nortasunaren defentsan, bereziki arlo zibiko eta kulturalean, zerbitzu ematen dieten" pertsona edo erakunde sozialei.

Sariarekin entregatzen den sari fisikoa Kataluniako santu zaindaria den San Jurgiren gurutzean oinarrituta dago eta Joaquim Capdevila i Gaya bitxigileak diseinatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Katalanez)** «Document» *Portal Jurídic de Catalunya* (Noiz kontsultatua: 2021-06-13).
2. ↑   **(Katalanez)** «Joaquim Capdevila: "M’he fet vell i només sé fer joies"» *Núvol* (Noiz kontsultatua: 2021-06-13).

Ikus, gainera
-------------

* Zerrenda: Creu de Sant Jordi-rekin sarituak

Kanpo estekak
-------------

* Webgunea **(Katalanez)** **(Gaztelaniaz)** **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1139785
* Commonscat Multimedia: Creu de Sant Jordi

---

 |

* Wd Datuak: Q1139785
* Commonscat Multimedia: Creu de Sant Jordi
**Concho konderria** (ingelesez: *Concho County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Paint Rock da. 2010eko zentsuaren arabera 4.087 biztanle zituen, Concho kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Concho konderriak 2.573,65 kilometro koadro ditu. Horietatik 25,62 ura dira. Beste 2.548,03 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,59 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 4.087 pertsonetatik 3.983 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.173 dira. 57 beltzak edo afroamerikarrak. 13 amerikar natiboak ziren eta 5 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 14 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 13 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109795
* Commonscat Multimedia: Concho County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 123165350
* LCCN: n81074654
* NARA: 10040006
* **Lekuak**
* OSM: 1827090
* TGN: 2001963

 |

* Wd Datuak: Q109795
* Commonscat Multimedia: Concho County, Texas
*Artikulu hau poetari buruzkoa da; antzezlana gaitzat duena beste hau da: «Cyrano de Bergerac (antzezlana)»*
**Hercule-Savinien Cyrano de Bergerac** (Paris, 1619ko martxoaren 6a - Sannois, 1655eko uztailaren 28a) Frantziako poeta, dramaturgoa eta pentsalaria izan zen.

Bizitza
-------

Bergeraceko lurrak bere aitak erosi zituen eta hortik datorkio izena. Dekadentea, erromantikoa, surrealista, ironikoa, frantziar kulturan pertsonaia garrantzitsua izan zen. Esaterako, Molière garaikideak estimu handian zuen. Bi antzezlan, nobela bat eta hainbat bertso satiriko idatzi zituen. Probokazioak ere egin zuen ezagun: *Agripinaren heriotza* lanean arimaren hilezkortasuna ukatu zuen, eta horrek eliza katolikoan eskandalua ekarri zuen.

Berrikuntza zientifiko eta filosofikoetan interes handia zuen Savinienek. *Ilargiaren eta eguzkiaren estatuak eta inperioak* izenburuko lanean gizon baten bidaia fantastikoa kontatzen du. Bidaia kohete batean egiten du protagonistak –aurreikuspen harrigarria, XVII. mendean–; lehenik Ilargira iritsiko da, eta gero Eguzkira. Selenitek, Cyranoren esanetan, lau hanka zituzten, eta baita oso arma praktikoak ere: animaliak ehizatzeaz gain, egosi egiten zituzten.

Gizon independentea izan zen; garaiko idazleak aberatsen babespean egon ohi zen, eta Cyranok tarte labur batez baino ez zuen jaso mota horretako babesa. 1655eko uztailaren 28an Savinien de Cyrano istripu arraro baten ondorioz zendu zen. Hainbaten ustez, etsaiek hil zuten. Bere azken orduak Filles de la Croix komentuan eman zituen; bertako prioreak ez zuen Roxana izena, Cathérine baizik, baina Cyranoren lehengusina zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3  Nagore Irazustabarrena, «Benetako Cyrano», *Argia*, 2008-05-11, CC-BY-SA lizentzia

Ikus, gainera
-------------

* *Cyrano de Bergerac* antzezlana.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q213614
* Commonscat Multimedia: Cyrano de Bergerac

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 12306965
* ISNI: 0000 0001 1297 2841
* BNE: XX855352
* BNF: 11898355k (data)
* CANTIC: a10353483
* GND: 118677586
* LCCN: n50078540
* NDL: 00437070
* NKC: jn20000700343
* NLA: 35032914
* CiNii: DA01065919
* SNAC: w6p85xd7
* SUDOC: 026808013
* UB: a1246941
* ICCU: CFIV046560
* Open Library: OL316763A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01352/eu\_c\_1228/c1228
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q213614
* Commonscat Multimedia: Cyrano de Bergerac
Lanaren azken eszenetako ilustrazioa.

***Cyrano de Bergerac*** Edmond Rostandek idatzitako obra bat izan zen. Parisen, 1897an argitaratu zen Théâtre de la Renaissance delakoan. Cyrano de Bergerac benetakoaren bizitzan oinarritzen da lana, nahiz eta fikziozko lana izan.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Antzezlanak Roxana lehengusinaz maitemindutako mosketari eta ezpatari sudur handiaren gorabeherak kontatzen ditu. Bere azken orduetan, komentu batean bizi den Roxanari bere sentimenduak adieraziko dizkio eta, gero, bere bertso satiriko ezagunen biktimen mendekuak heriotzara eramango du. Cyrano gizon independentea izan zen; garaiko idazleak aberatsen babespean egon ohi zena.

Cyranok pobre hiltzea erabaki zuen, eta azken unean Roxana lehengusinari bisita egitea erabaki zuen; lehengusina komentu batean sartua zen Arraseko gatazkan senarra galdu eta gero. Hura izan zen pertsonaiaren zorigaitza: bizitza guztia lehengusinarekin maiteminduta egonda ere, bere bertsoak beste bati eman zizkion, hura Roxanarekin ezkon zedin. Bere azken orduak Filles de la Croix komentuan eman zituen; bertako prioreak ez zuen Roxana izena, Cathérine baizik, baina Cyranoren lehengusina zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Nagore Irazustabarrena, «Benetako Cyrano», *Argia*, 2008-05-11, CC-BY-SA lizentzia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1048916
* Commonscat Multimedia: Cyrano de Bergerac

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 177423809
* BNE: XX3384349
* BNF: 11993289k (data)
* GND: 4388190-7
* LCCN: n79060954
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1048916
* Commonscat Multimedia: Cyrano de Bergerac
Danimarkako uharteak
Danimarkan 406 uharte daude, Faroeak eta Groenlandia kontutan hartu gabe. Gaur egun 70 baino ez daude populaturik, azken hamarkadetan arrazoi ekonomikoak direla eta hustu baitira irla batzuk.

Hiru uharte handi daude, Jutlandia eta Suedia arteko itsasartean dauden Sjælland eta Fionia, eta bestetik Jutlandiaren iparraldean dagoen Vendsyssel-Thy uhartea, "Ipar Jutlandiako Uhartea" izena ere hartzen duena.

Uharte gehienak glaziarren morrenek eratu dituzte. Aspaldian ibaien sedmentazioak areazko uharte batzuk ere sortu ditu. Uharte kopurua dinamikoa da izan ere sedimentazioak berriak sortzen dituen bezala uholdeek batzuk ere desagertarazi baitituzte.

Zerrenda
--------

### Biztanleen araberako zerrenda

| # | Izena | Populazioa |
| --- | --- | --- |
| 1 | Sjælland | 2.164.217 |
| 2 | Fionia | 454.358 |
| 3 | Vendsyssel-Thy | 302.546 |
| 4 | Amager | 171.210 |
| 5 | Lolland | 65.764 |
| 6 | Als | 51.322 |
| 7 | Falster | 43.398 |
| 8 | Bornholm | 42.154 |
| 9 | Morsø | 21.800 |
| 10 | Langeland | 13.277 |
| 11 | Møn | 9.909 |
| 12 | Ærø | 6.669 |
| 13 | Tåsinge | 6.187 |
| 14 | Samsø | 4.010 |
| 15 | Thurø | 3.725 |

### Azaleraren araberako zerrenda

| # | Izena | Azalera (km²) |
| --- | --- | --- |
| 1 | Sjælland | 7.031 |
| 2 | Vendsyssel-Thy | 4.685 |
| 3 | Fionia | 2.985 |
| 4 | Lolland | 1.243 |
| 5 | Bornholm | 588 |
| 6 | Falster | 514 |
| 7 | Morsø | 368 |
| 8 | Als | 312 |
| 9 | Langeland | 284 |
| 10 | Møn | 218 |
| 11 | Rømø | 129 |
| 12 | Samsø | 112 |
| 13 | Læsø | 101 |
| 14 | Amager | 95 |
| 15 | Ærø | 88 |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q927909
* Commonscat Multimedia: Islands of Denmark

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85068514

 |

* Wd Datuak: Q927909
* Commonscat Multimedia: Islands of Denmark
**Converse** EEBBko kirol oinetakoak eta arropa ekoizten dituen enpresa bat da.

1908ko otsailean Marquis Mills Converse zapatariak sortu eta egoitza Massachusetts estatuko North Andover udalerrian du. Enpresak kirol oinetakoak ekoizten hasi eta berehala zaletu ugari beregantu zituen, halere bere oinetakoak olanaz ekoizten hasi zenean sekulako arrakasta izan zuen, saskibaloian jokatzeko ezin egokiagoak bilakatu baitziren, horrela kirol honetako oinetako ofiziala bihurtu ziren.

1923an garai hartako saskibaloia izarra zen Chuck Taylor jokalariak kirol oinetako hauek bere egin eta Connverse etxearen enbaxadore onena bilakatu zen. 1950eko hamarkadan Converse etxeak Chuck Taylorren irudia zeramaten oinetakoak merkaturatu ziren, hauei *Chuck Taylor All Star Converse* deitu zitzaielarik. 1970ko hamarkadan *Converse Jack Purcell* eta *Converse Heritage* oinetakoak merkaturatu zituen.

1980ko hamarkadan Converse etxeak bere bigarren urrezko aroa izan zuen, garai honetan Nike eta Reebok enpresekin lehia hasi zen, bai eta ironikoki Converse etxeraren gainbeheraren hasiera ere, lehiakide berriei aurre egiteko prest ez baitzegoen. Converse etxeaaren iragarkietan Larry Bird eta Magic Johnson izar beteranoak agertu ohi ziren, aldiz Nike etxearen iragarkietan Michael Jordan izar gaztea.

2003ko uztailaren 8an Nike etxeak Converse enpresa 3500 dolar miloiengatik erosi zuen. Ondoren, kirol oinetako enpresa gehienen antzera bere lantegiak Asiare lekualdatu zituen.

Gaur egun Converse etxeko kirol oinetekoek berpizkundea jasan eta bildumazale eta zaletu ugariren oinetakoak bilakatu dira.

Iruditegia
----------

* Converse kirol oinetakoak.Converse kirol oinetakoak.
* Chuck Taylor All Star Converse.*Chuck Taylor All Star Converse*.
* Converse Weapons.*Converse Weapons*.
* Bilduma.Bilduma.

Kanpo estekak
-------------

* Converse enpresaren webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q319515
* Commonscat Multimedia: Converse

---

 |

* Wd Datuak: Q319515
* Commonscat Multimedia: Converse
**Daniël George van Beuningen** (Utrecht, Herbehereak, 1877ko martxoaren 4a – Arlesheim, Suitza, 1955eko maiatzaren 29a)  Herbehereetako enpresaburua eta Rotterdam hiriko gizaseme estimatua izan zen.

Utrechten jaioa, Rotterdamgo biztanleen izaera ohikoa izan zuen. Rotterdam portuko lanetan gizon arrastakaria eta estimatua, ez bakarrik bere hirian, baita herrialde osoan eta beste hainbat herrialdeetan ere. 

Aita, Hendrik Adriaan van Beuningen zena, Steenkolen Handels Vereniging enpresaren sortzaile-kide izan zen. Enpresa honek Lehen Mundu Gerran  ikatzaz hornitu zituen Ingeles eta baita Alemaniako armadak.  Van Beuningenek enpresa ugari zituen Rotterdamgo portuan; behin guda amaituta, enpresa gehienen jabea bihurtu zen eta gizarte ekintzetan parte hartzeari ekin zion.

Bustoa Van Beuningen Rotterdam
Horrez gain, Van Beuningen XV eta XVI. mendeetako artea biltzen hasi eta bizi zen artean bere bildumako zati bat Boijmans Van Beuningen Museoari eman zion.

Kanpoko loturak
---------------

* Biografia *Herbehereetako Biografia Hiztegia*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2274956
* Commonscat Multimedia: Daniël George van Beuningen

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 74937973
* ISNI: 0000 0003 7412 5976
* GND: 129661198
* LCCN: no99068020
* SNAC: w6tb46q4
* SUDOC: 083691375
* ULAN: 500314359
* BPN: 25795690
* RKD: 419921

 |

* Wd Datuak: Q2274956
* Commonscat Multimedia: Daniël George van Beuningen
**Compton's kafetegiko istiluak** San Frantzisko hiriko Tenderloin barrutian gertatu ziren 1966ko abuztuan. Ameriketako Estatu Batuetako historian LGBT mugimenduarekin lotutako lehendabiziko istiluetako bat izan zen, 1969an New Yorken jazo ziren Stonewalleko istilu entzutetsuak baino askoz lehenago.

Istiluen sorburua
-----------------

Compton's kafetegiko istiluen oroitarria.
1960ko hamarkadan Compton's kafetegiko langileak poliziari deika hasi ziren bertan bildu ohi ziren pertsona transgeneroen aurkako neurriak har zitzaten. Atxiloketen aurrean, komunitate transgeneroak piketea egin zuen. Piketeak arrakastarik izan ez bazuen ere, oso gertaera garrantzitsua izan zen. Hain zuzen ere, transgeneroen aurkako poliziaren indarkeria salatzen zuen lehendabiziko manifestazioetako bat izan zen.

Istiluen lehenengo gauean, Compton'seko langileek polizari hots egin zioten bezero transgenero batzuk iskanbila egiten hasi zirenean. Poliziakide batek emakume transexualetako bat atxilotzera zihoala, transexualak poliziari kafe-edaria bota zion aurpegira. Horrek liskarra leherrarazi zuen eta platerak eta altzariak jaurti zizkioten elkarri. Ondorioz, kafetegiko erakusleihoa hautsi zen.

Hurrengo gauean, pertsona gehiago elkartu ziren kafetegiari piketea egiteko, pertsona transgeneroak kafetegian sartzea debekatuta zeukatelako. Hautsitako erakusleihoaren ordez jarri zuten berria hautsi zuten berriro ere.

Istiluen ondorioak
------------------

Felicia Elizondo aktibista Compton's kafetegiko istiluen 50. urtemuga-eguneko ekitaldian.
Istiluak inflexio-puntua izan ziren LGBT komunitatearentzat. Izan ere, gizarte, psikologia eta medikuntza alorretan transgeneroentzat laguntza-zerbitzuak eskaintzen zituen sarea eratu zen. Ondotik, *National Transsexual Counseling Unit* (Transexualentzako Aholkularitza Unitate Nazionala) sortu zen 1968an, era horretako munduko lehen erakundea.

2016ko abuztuan hainbat ekitaldi egin ziren istiluen 50. urteurrena ospatzeko.

Ikus, gainera
-------------

* Coopeer's Donutseko istiluak.
* Stonewalleko istiluak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2539788

 |

* Wd Datuak: Q2539788
**Coos konderria** (ingelesez: *Coos County*) Oregonko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Coquille da. 2010eko zentsuaren arabera 63.043 biztanle zituen, Coos kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Coos konderriak 4.678,46 kilometro koadro ditu. Horietatik 544,39 ura dira. Beste 4.134,07 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 13,48 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 63.043 pertsonetatik 58.211 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3.391 dira. 234 beltzak edo afroamerikarrak. 1.467 amerikar natiboak ziren eta 104 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 644 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 75 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.308 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Coos County, Oregon age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q484426
* Commonscat Multimedia: Coos County, Oregon

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 136051556
* NARA: 10039403
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 1837108
* TGN: 1002300

 |

* Wd Datuak: Q484426
* Commonscat Multimedia: Coos County, Oregon
*Denim* oihalez egindako *jeans*ak.
**Denim** oihal bakeroa esateko modu bat da eta arropen etiketetan eta moda kontuetan erabili ohi da.

Etimologia
----------

Hitzak jatorria XVII. mendean du. Garai hartan Frantziako Nîmes hiria ehungintza gune garrantzitsua zen. Andre familiak ehun urdina fabrikatzen zuten, eta hortik jaso zuen izena, "*de Nîmes*" ahoskatzeko modua baino ez da.

### *Jeans*ak eta *denim*a

*Jeans* hitza orain arte *denim* baino gehiago erabili izan da, baina antzeko jatorria dute. *Jeans* hasieran, belaontzien oihalak eta olanak egiteko erabiltzen zuten, baina ehuna findu eta arropak egiten hasi ziren. Diotenez, indigoz tindatutako oihal hura erabiliz, galtza parea egiten lehenak italiarrak izan ziren, Genovan hain zuzen. Frantsesek *Gênes* esaten diote Italiako hiriari eta halaxe esan zieten praka berriei. Ondoren, *Gênes* *jeans* bihurtu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Irazustabarrena, Nagore.  (2008-06-08). «Arrastoak» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q652698
* Commonscat Multimedia: Denim

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph919803
* AAT: 300014068
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q652698
* Commonscat Multimedia: Denim
**Copacabana**, AEBetako New York hiriko Manhattan barrutiko kabaret areto bat izan zen. Ospea bezero ospetsu askoren parrandaleku izateagatik datorkio.

1940ko azaroaren 10ean ireki zen, eta bere jabeetako bat Frank Costello italiar-estatubatuar mafiaburua izan zen. Bere historian zehar ez zen leku bakar batean egon, Manhattango kokaleku askotan baizik.

2020ko COVID-19 pandemiaren ondorioz itxi egin zen, halere 2021ean berrirekitzea aurreikusia dago.

Zinema
------

Film askotan agertu da, tartean *Copacabana*, *Goodfellas*, *Raging Bull*, *Tootsie*, *The Purple Rose of Cairo*, *Carlito's Way*, *The French Connection*, *Martin and Lewis*, *Green Book*, *Beyond the Sea* eta *The Irishman*.

Kanpo estekak
-------------

* Copacabana webgune ofiziala **(Ingelesez)**
* Copacabana kabaret historikoa **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1130938
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 171210350

 |

* Wd Datuak: Q1130938
**Cayenneko espetxe koloniala** (frantsesez: *Bagne de Cayenne*), askoz ere ezagunagoa **Deabruaren Uhartea** izenez (frantsesez: *Île du Diable*), Salut uharteetako txikiena da, XIX. eta XX. mendeetan bertan izen berdineko espetxe ospetsua egon zen. Uhartea Guyana Frantsesako kostaldetik 11 kilometrora dago eta 14 hektareatako (0,14 km²) azalera du.

Espetxea
--------

Espetxea nonbait ezaguna bada bere bizi baldintza kaxkarrak eta bertako presoen bizimodu latza eta jasaten zuten tratu ankerrarengatik da.

1851n Napoleon III.aren aginduz mota guztietako presoak Frantziatik urruti espetxeratuak egongo ziren presondegi hau eraiki zen, bai hiltzaileak nahiz preso politikoak. Nahiz eta espetxeko administrazio eraikinak lur lehorreko Kouroun egon, denboraren poderioz multzo osoak Deabruaren uhartea izena jaso zuen.

1852tik 1938ra 80.000 preso espetxeratuak egon ziren, uhartearen osasun baldintzak txarrak zirelako oso, haietako asko ez ziren inoiz bertatik bizirik irtengo. Uhartetik ihes egiteko modu bakarra itsasoz eta txalupaz zen, eta jada lur lehorrean ohian sakon eta barneraezina zegoen, hortaz inor ez daki zehatz-mehatz zenbat iheslarik ihes egiten lortu zuten.

Espetxeari bizirautea lortu zuten preso-ohietako batzuk bere bizipenak idatziz kontatu dituzte:

* *Anarkista*, Clément Duval
* *Gillotina lehorra*, René Belbenoit
* *Papillon*, Henri Charrière
* Dreyfus aferako protagonista izan zen Alfred Dreyfus kapitaina ere lau urtez hementxe preso egon zen, 1899an barkamena jaso eta 1906ean errugabetu zuten arte.

1946an espetxea behin betiko itxi zen eta bertako preso gehienak Frantziara itzularaziak izan ziren, baina haietako batzuk Guyana Frantsesan gelditzea erabaki zuten.

Kanpo loturak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Deabruaren Uhartea*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q220385
* Commonscat Multimedia: Île du Diable

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315127130
* LCCN: sh85037383
* NARA: 10037201
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q220385
* Commonscat Multimedia: Île du Diable
**Deabururen zubia** Urraul ibarreko Irunberri udalerrian Erdi Aroko harrizko zubi bat da, Irati ibaiaren gainean. Donejakue bidearen ondare kontsideratua dago.

Deskribapena
------------

Arku bakarra eraikitzea, gaur egun eraitsita dagoena. Irati ibaia Irunberriko arroilaren irteeran zeharkatzen du. Arkuak 8 metroko argia du, ibaiaren ohiko mailatik 15 metrora. 2 m-ko zabalera du. Frantziarrek hondoratu zuten 1812an. Elezaharren arrazoia izan da.

Kondaira
--------

Zubiaren sorrera azaltzeko erabiltzen den historiaren arabera, arroilaren alde batean jauregi batean, gizon bat bizi zen. Gizon honek arroilaren beste aldean zegoen iturri batengana ura hartzeko, zubi moduko bat behar zuen. Gau batean deabrua agertu eta apustu bat egin zuten, deabrua goizean goiz zubia bukatua bazeukan, gizonak bere arima emango zion bestela zubia gizonarentzat izango zen bakarrik. Deabruak ez zuen zubia bukatu goizerako eta zubia gizonarentzat geratu zen.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | IRUNBERRIKO ZUBIAK.*  (Noiz kontsultatua: 2021-07-27).

1. ↑   **(Ingelesez)** Centre, UNESCO World Heritage. «Routes of Santiago de Compostela: Camino Francés and Routes of Northern Spain» *UNESCO World Heritage Centre* (Noiz kontsultatua: 2021-07-27).

Ikus, gainera
-------------

* Irunberri
* Irati ibaia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110363403

 |

* Wd Datuak: Q110363403
Deabruaren besaulkia egun.
**Deabruaren besaulkia** Valladolideko Museoan erakusten den XVI. mende erdiko intxaur zurezko aulkia da. Aulkiaren besoak desmuntagarriak dira. Betidanik madarikatu ospea izan du eta, horregatik, Valladolideko Unibertsitate zaharrean zegoenean bertako kaperaren sabaitik buruz behera gordetzen zen. Besaulkian esertzen dena, diotenez, hiruzpalau egunetan hiltzen omen da. Beste iritzi batzuen arabera, esertzen denak mundu osoko jakinduria bilduko du.

Kondaira
--------

Kondairaren jatorria 1550. urtean dago. Urte hartan giza anatomiaren lehenengo katedra ireki zen Espainian. Bertan, errege baimen bati esker, giza-gorputzen disekzioak hasi ziren egiten. Fakultate horretara 22 urteko gazte portugaldar eta sefardi bat zihoan, Andrés Proaza izenekoa. Gazte horrek anatomiarekiko interes handia omen zuen.

Katedra ireki zen urte berean 9 urteko haur bat desagertu zen. Orduan, Esgueva kaleko auzkokideak, Andrés gaztearen etxetik zetozen negarrak eta intziriak hasi ziren entzuten. Halaber, etxeko isurbidetik Esgueva ibaiaraino ur odoleztatua ateratzen zela baieztatu zuten. Auzokideek autoritateari ikusitakoa kontatu zioten eta etxea miatzeko agindua eman zen. Hori egin zutenean, bertako sotoan, egurrezko mahai batean gainean, desagertutako haurraren gorpuzkinak aurkitu zituzten, bizirik egindako autopsia egin izan bailitzaion. Zakur eta katu askoren gorpuzkinak ere aurkitu zituzten.

Andresek, preso eta torturapean, egindakoa aitortu eta dena deabruaren agindupean egin zuela esan zuen. Hark kontatutakoaren arabera, besaulkian Andrés esertzen zenean deabrua idazmahaiaren atzean egoten zen eta berarekin komunikatzen zen, autopsiak egiteko aginduak emanez. Besaulkian esertzean deabruak munduko jakinduria guztia eskaintzen zion. Auzokideek etxea arakatu zuten aipatutako besaulkia aurkitu arte.

Inkisizioak Proaza suan hiltzera kondenatu zuen (zenbait bertsiotan urkatua izan zen). Ikaslearen gauzak enkantean atera zituzten baina, zuten fama zela eta, inork ez zituen erosi. Besaulkia Valladolideko Unibertsitatearen esku gelditu zen.

Maldizioa
---------

Geroztik heriotza misteriotsu batzuen kasuak narratu dira. Esaterako, XIX. mendean, nekatuta zegoen atezain bat bertan eseri omen zen. Handik hiru egunetara besaulkian eserita eta hilda agertu zen. Horregatik kaperan zintzilatu zen, inor gainean eseri ez zedin. Kondairaren arabera, besaulkia ezin da txikitu eta eseri eta bizirik ateratzeko medikuntzari buruzko ezagupen handiak eduki behar dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .[*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑   .

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Kondaira prentsan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5826687

 |

* Wd Datuak: Q5826687
**Converse konderria** (ingelesez: *Converse County*) Wyomingko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Douglas da. 2010eko zentsuaren arabera 13.833 biztanle zituen, Converse kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Converse konderriak 11.046,48 kilometro koadro ditu. Horietatik 26,39 ura dira. Beste 11.020,1 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,25 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 13.833 pertsonetatik 13.499 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 867 dira. 43 beltzak edo afroamerikarrak. 88 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 41 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 157 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q484156
* Commonscat Multimedia: Converse County, Wyoming

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 154791984
* ISNI: 0000 0004 0410 8940
* **Lekuak**
* OSM: 288640
* TGN: 2002369

 |

* Wd Datuak: Q484156
* Commonscat Multimedia: Converse County, Wyoming
**Dahomeyko amazonak** edo ***Mino*** ("gure amak" fon hizkuntzan) Dahomeyko unitate militarra izan zen, emakumez osaturik zegoena.

Historia
--------

Dahomey gaur egungo Beninen kokatutako erresuma izan zen, XVII. mende hasieran sortu eta 1894 arte iraun zuena. Bertako yorubak inguruko herriekin gerran jardun zuten luzaroan eta, esklaboen salerosketak herrialdeari ekarritako oparotasun ekonomikoari eusteko, gainbehera demografikoari aurre egin behar zioten. A. E. Wilmot merkatari ingelesak, esaterako, Abomey hiriburuko kaleetan gizonezkoen eta emakumezkoen arteko desproportzioa oso nabarmena zela jaso zuen. Horrenbestez, Agaja erregeak (1708-1732) bere aita Houegbadjak sortutako elefante ehiztari emakumeen taldea (*gbeto*) guardia pertsonal gisa erabiltzen hasi zen lehenik, eta borrokarako trebatu eta erabili zituen geroago. 1724an, Alladaren aurkako gerran parte hartu zuten, eta handik hiru urtera, Whydah erresumako Savi hiriburuaren konkistan ere jardun zuten. Harrezkero, emakumeek batailoi iraunkorra osatu zuten eta 6.000 kide izatera iritsi zen.

Gerrariak nerabezaroan errekrutatzen zituzten eta trebatze prozesu gogorra izaten zuten: lantzak, aiztoak, mazoak, ezpatak eta suzko arma europar batzuk erabiltzen ikasten zuten, baita gorputzez gorputzeko borrokan ere. Eta borrero lanetan ere gaztetatik jarduten zuten, heriotzara ohitzeko eta errukia uxatzeko. Ordainetan, pribilegio asko zituzten: errege jauregian bizi ziren eta nahi adina alkohol, tabako eta esklabo omen zituzten eskura, Richard Francis Burton esploratzaileak 1860an idatzi zuenez.

Minoen kopurua eta ospea handituz joan zen aldameneko herriekin borrokan baina, europar kolonizatzaileen aurka hasi zirenean, zehazki frantziarren aurka, teknologiak gainditu zituen. Zenbait frantziar militarren arabera, suzko arma gutxi eta zaharkituak zituzten, eta ez zituzten zuzen erabiltzen. Minoen adorea eta gorputzez gorputzeko borrokan zuten nagusitasuna nabarmendu zuten arerioek, baina hori ez zen nahikoa izan. 1892an, frantziarren aurkako gudu batera 434 mino bidali zituzten; soilik 17 atera ziren bizirik. Mendea amaitu baino lehen, Dahomey, Afrikako ia azkeneko erresuma independentea, Frantziako kolonia bihurtu zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   Irazustabarrena, Nagore. *Afrikar emakume gerrariak Oscar sarietan.*  *Argia* astekaria, 2019ko otsailak 24, CC BY-SA 3.0, argia.eus (Noiz kontsultatua: 2020-1-9).

Kanpo estekak
-------------

* Irazustabarrena, Nagore *Afrikar emakume gerrariak Oscar sarietan*, argia.eus

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1993380
* Commonscat Multimedia: Amazons of Dahomey

---

 |

* Wd Datuak: Q1993380
* Commonscat Multimedia: Amazons of Dahomey
Etxebizitza bateko distribuzio-koadroa. Ezkerrean, potentzia kontrolatzeko etengailua; eskuinean, etengailu magnetotermiko eta diferentzialak.
**Distribuzio-koadroa**, **koadro-elektrikoa** edota **kaxa-elektrikoa** instalazio elektriko bateko osagarri nagusienetako bat da, fusible, etengailu magnetotermiko eta etengailu diferentzialen bidez zirkuituaren atal bakoitza babesten du. Instalazio elektriko batean gutxienez distribuzio-koadro bat badago, etxebizitza gehienetan bezala, distribuzio-koadro honetatik argindarra beste bigarren mailako distribuzio-koadro bat edo gehiagotara banatu liteke, lantegi, tailer eta merkataritza-gune askotan jazotzen den legez.

Ikus gainera
------------

* Eskema elektriko
* Eskema lerrobakar
* Potentzia kontrolatzeko etengailu
* Etengailu magnetotermiko
* Etengailu diferentzial

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1128622
* Commonscat Multimedia: Distribution boards

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00562777
* NKC: ph116078
* AAT: 300050726

 |

* Wd Datuak: Q1128622
* Commonscat Multimedia: Distribution boards
**Chatham konderria** (ingelesez: *Chatham County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Savannah da. 2010eko zentsuaren arabera 265.128 biztanle zituen, Chatham kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Chatham konderriak 1.637,55 kilometro koadro ditu. Horietatik 533,09 ura dira. Beste 1.104,47 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,01 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 265.128 pertsonetatik 147.862 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 14.370 dira. 105.274 beltzak edo afroamerikarrak. 587 amerikar natiboak ziren eta 224 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 6.229 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 476 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 4.476 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q384890
* Commonscat Multimedia: Chatham County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157099797
* LCCN: n80013390
* NARA: 10039272
* **Lekuak**
* OSM: 417316
* TGN: 2000316

 |

* Wd Datuak: Q384890
* Commonscat Multimedia: Chatham County, Georgia
**Dendurko tenplua** Antzinako Egiptoko tenplu bat da, 1978tik aurrera New York hirian dagoen, bertara harriz harri eroana eta berreraikia.

Tenplu originala
----------------

Petronio Egiptoko gobernadore erromatarraren agindupean K.a. 15 inguruan eraiki zen, Erromako Augusto enperadoreak agindu zuelarik. Bi jainkori (Isis eta Osiris) eta bi pertsonaia lokal jainkoturi eskaini zitzaien tenplia; azken hauek direlarik Pediese ("Isisek eman duena" izena itzuliz gero) eta Pihor (" Horusena dena"), ertako buruzagi nubiar baten bi semeak.

AEBetara eramana
----------------

Dendur izeneko lekuan zegoen, Nilo ondoan, eta Aswango presa egin zelarik, arriskuan egon zen urpean geratzeko 1960ko hamarkadatik aurrera. Horregatik, Nubiako monumentuak salbatzeko nazioarteko kanpainak salbatu zuen tenpluetako bat izan zen, eta Estatu Batuen laguntzaren ondorioz, AEBetara joan zen: 1978tik New Yorkeko Metropolitan Museum of Arten dago ikusgai, Met museoan espreski sortu zitzaion eraikin itsatsi batean, Sackler Hegala zeritzonean. Sackler familiaren mezenasgoak ordaindu zuen Met-eko eraikuntza berezi hori, baina espazioari izena kendu zitzaion 2021ean, Sacklertarrek opioideen epidemian zuten erantzukizunagatik protestak egon baitziren, horietako bat ikusgarria tenpluaren ondoan 2018an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Arnold, Dieter.  (1999). *Temples of the last pharaohs.*  Oxford University Press, 244 or. ISBN 0-19-512633-5. PMC 40954181. (Noiz kontsultatua: 2023-03-20).
2. ↑   Keefe, Patrick Radden.  (2021). «Derby of Dendur» *Empire of pain : the secret history of the Sackler dynasty.*  (First edition. argitaraldia) ISBN 978-0-385-54568-6. PMC 1243902032. (Noiz kontsultatua: 2023-03-20).
3. ↑   **(Ingelesez)** Dazed.  (2021-12-10). «Nan Goldin and art activists celebrate the Met dropping the Sackler name» *Dazed* (Noiz kontsultatua: 2023-03-20).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1186970
* Commonscat Multimedia: Temple of Dendur

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 156025681
* LCCN: n86137288
* SUDOC: 02824673X
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 36894

 |

* Wd Datuak: Q1186970
* Commonscat Multimedia: Temple of Dendur
Daniel Moyano (Buenos Aires, Argentina, 1930eko urriaren 6a - Madril, Espainia, 1992ko uztailaren 1a) gaztelaniazko idazlea, kazetaria eta musikagilea izan zen.

Bizitza
-------

1976an bere herrialdea (Argentina) utzi behar izan zuen, Videla jeneralaren estatu-kolpearen kontra egiteagatik. Orduan, Madrila joan zen eta kazetaritzan hasi zen lanean. Baina beste hainbat lanbidetan aritu behar izan zuen: igeltsero, mekaniko, biolinista, esate baterako.

Lehenengo liburua Argentinan argitaratu zuen 1960. urtean, *Artistas de variedades* (*Barietateko artistak*). Lan hark harrera ona izan zuen, bai kritikarien aldetik, bai irakurleen aldetik. Daniel Moyanok Buenos Aires hiriaren eta Argentinako gainerako lurraldeen arteko harremana aztertu zuen oinarrian, herrialdearen barrualdetik hiribururako migrazioaren bidez: *La lombriz* (1964, *Zizarea*), *Una luz muy lejana* (1966, *Oso urruneko argi bat*), *El fuego interrumpido* (1967, *Su-etena*), *El oscuro* (1968, *Iluna*), *El trino del diablo* (1974, *Deabruaren txioa*), *El vuelo del tigre* (1976, *Tigrearen hegaldia*), *Libro de navíos y borrascas* (1983, *Itsasontzien eta ekaitzen liburua*). Eleberriez gainera, ipuinak ere idatzi zituen: *El monstruo y otros relatos* (1967, *Mamua eta beste kontakizun batzuk*). Moyanoren beste lan aipagarriak dira *Mi música es para esta gente* (1970, *Nire musika jende honentzat egina da*) eta *El estuche de cocodrilo* (1974, *Krokodrilozko estutxea*).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q459450
* Commonscat Multimedia: Daniel Moyano

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 12312835
* ISNI: 0000 0000 8357 1079
* BNA: 000039602
* BNE: XX1721032
* BNF: 11917135p (data)
* GND: 118963740
* LCCN: n82119502
* NKC: jn20031218026
* SUDOC: 02704159X
* BIBSYS: 90563614
* ICCU: MILV123052
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04285/eu\_m\_3302/m3302
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 14884
* Dialnet: 155640

 |

* Wd Datuak: Q459450
* Commonscat Multimedia: Daniel Moyano
***Corythucha ciliata*** Tingidae familiako hemiptero heteroptero espezie bat da; baso-izurrite bat da, bere jardueraz hainbat landare hostogabetzen dituena. *Platanus occidentalis* da haren ostalari nagusia. Ipar Amerikako natiboa, Mexikon Coahuila, Nuevo León eta Tamaulipasen aurkitzen da. Duela mende-erdi zabaldu zen Europako hegoaldean eta erdialdean, eta batez ere albo zuhaitza erasotzen du. Gizakiei dermatitisa eragin diezaiekete.

Deskribapena
------------

Helduek 0,7 mm-tik 1,8 mm-ra bitarteko luzera dute; kolore zuri-krematsukoak dira, eta hego bakoitzaren erdialdean orban ilun pare bat dute. Pronotoan orban nabari bat dago.

Bizi-zikloa
-----------

Urtean 3-5 belaunaldi daude. Negua normalean heldu gisa pasatzen dute. Zuhaitza hazten den urte-sasoiaren hasieran erruten ditu arrautzak, zainen ertzetan, hostoaren azpialdetik. Arrautzatxoak ehunean sartzen dira, eta lepoa bakarrik ateratzen da operkulutik. Ninfak taldekoiak dira lehen estadioetan, eta, ondoren, puztutako adarraren hostoetan zehar sakabanatzen dira.

Entomologia aplikatua
---------------------

### Kalteak

Ninfek eta helduek hostoen egindako ziztaek eta izerdiaren xurgapenak eragiten dituzte kalteak.

Hostoek pigmentuak galtzen dituzte, kolore gris berdexka hartuz, eta, azkenean, lehortu eta erori egiten dira. Azpialdean, erreduren antzeko kolore beltzeko tanta txikiak ikusten dira, jariatzen duten melazaren presentziaren eta haren gainean "fumagina" izeneko onddoen garapen sekundarioaren ondorioz.

Gure hirietan lorezaintzan erabiltzen diren itzal-banana ugariek eta izurri horrek beste landare-genero batzuetan (*Broussonetia*, *Carya*, *Fraxinus*, *Tila*, etab.) duen agerraldiak, apaingarri gisa ere erabiltzen direnak, Europako parke eta lorategietarako arazo larritzat hartzera behartzen dute intsektu horren hedapena.

### Kontrola

Ekainean, azefatoa duten enborrerako injekzioen bidezko tratamenduak egitea. *C. ciliata*ren forma gazteen kontrako tratamenduak ere egin daitezke, kopa piretroide naturalekin lainoztatuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Dutto, M.; Bertero, M..  (2013-03). «Dermatosis caused by Corythuca ciliata (Say, 1932) (Heteroptera, Tingidae). diagnostic and clinical aspects of an unrecognized pseudoparasitosis» *Journal of Preventive Medicine and Hygiene* 54 (1): 57–59. ISSN 1121-2233. PMID 24397008. PMC 4718364. (Noiz kontsultatua: 2021-10-03).
2. ↑   **(Ingelesez)** Izri, Arezki; Andriantsoanirina, Valérie; Chosidow, Olivier; Durand, Rémy.  (2015-08-01). «Dermatosis Caused by Blood-Sucking Corythucha Ciliata» *JAMA Dermatology* 151 (8): 909. doi:10.1001/jamadermatol.2015.0577. ISSN 2168-6068. (Noiz kontsultatua: 2021-10-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2032177
* Commonscat Multimedia: Corythucha ciliata

---

* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Corythucha\_ciliata
* BOLD: 106721
* BioLib: 73276
* Dyntaxa: 6011775
* EOL: 612339
* Fauna Europaea: 450835
* GBIF: 2020655
* ITIS: 104232
* NCBI: 369451

 |

* Wd Datuak: Q2032177
* Commonscat Multimedia: Corythucha ciliata
**Darke konderria** (ingelesez: *Darke County*) Ohioko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Greenville da. 2010eko zentsuaren arabera 52.959 biztanle zituen, Darke kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Darke konderriak 1.553,36 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,29 ura dira. Beste 1.549,07 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 34,09 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 52.959 pertsonetatik 52.011 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 646 dira. 233 beltzak edo afroamerikarrak. 71 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 159 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 28 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 453 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485592
* Commonscat Multimedia: Darke County, Ohio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 136067988
* BNF: 144857068 (data)
* LCCN: n82130507
* **Lekuak**
* OSM: 911258
* TGN: 1002317

 |

* Wd Datuak: Q485592
* Commonscat Multimedia: Darke County, Ohio
**Corfinium** (antzinako grezieraz: Κορφίνιον) Italia erdialdeko antzinako hiri bat izan zen, Apeninoetako bidegurutze estrategiko batean kokatua. Pelignoen antzinako herri italikoaren hiririk garrantzitsuena izan zen.

Gizarte Gerran zehar K. a. 90ean, izena *Italica*gatik aldatu zioten, italiar matxinatuen hiriburua izateko asmoarekin eta bertan senatu bat altxatzekoarekin. Gerran zehar, Erromako Errepublikaren eskuetan erortzen da, matxinatuen hiriburuaren maila galduz.

K. a. 49an, Julio Zesar eta Ponpeioren arteko gerra zibilaren hasieran, Luzio Domizio Aenobarbo hasiberrien artean errekrutatutako 30 errekrutatu gorteekin, Zesarri aurka egiten saiatzen den tokia izan zen, bere ofizial propioek kargutik kendu zutelarik eta hiria Zesarren tropen aurrean errendituz.

Inperioan zehar, hiria urez hornitzen zuen bi akueduktuz hornitu zen. Horietako bat arrokan zulatua, 5 kilometro baino gehiagoko luzera zuen tunel batekin.

IV. mendean, Valeria probintziaren hiriburua zen.

X. mendera arte existitu zen, noiz, beharbada, bere biztanleek bertan behera utzi zuten. Ordutik aurrera hiria desagertu egiten da eta bere hondakinen gainean, geroago, Valva hiria eraikitzen da, apezpikutzaren egoitza izatera iristen dena.

Valva hiriaren hondakinak gaur egungo Corfinio herritik ikus daitezke, Popolitik 5 kilometro inguru hegoaldera. Hondakinak, eraikinen zimentuak eta San Pelinoko Basilika dituzte, Valvako hiriaren katedrala, desagertu zenean Sulmonako Elizbarrutira batu zena, Valvatik 10 kilometro hegoaldera zegoen hiria.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2428630
* Commonscat Multimedia: Corfinium

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316732350
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 16756

 |

* Wd Datuak: Q2428630
* Commonscat Multimedia: Corfinium
Jean-Léon Gérômeren *Dante eta Virgilio infernuan* margolana.
***Dante eta Virgilio infernuan*** (frantsesez: '**Dante et Virgile'**), baita ***Dante eta Virgilio*** gisa ezatutua ere, William-Adolphe Bouguereau margolari frantsesak 1850ean egin zuen margolan ospetsua da. Olioaz egina, 281 × 225 zm. ditu. Gaur egun Parisko Orsay museoan erakusten da. Estilo aldetik akademizismoan kokatu daiteke.

Gaia
----

Margolariak Danteren *Jainkotiar Komedia*ren pasarte bat erabiltzen du, Virgilioren eta Danteren sarrera infernuko zortzigarren zirkuluan deskribatzen duena, alegia; han faltsifikatzaileak dauden. Poetek bi arima kondenatu ikusten dituzte: Capocchio, alkimista heretikoa, eta Gianni Schicchi; azken honek Capocchiori lepoan hozka egin zion. Schicchi XIII. mendean Florentzian bizi izan zen pertsonalitate historikoa izan zen, beste pertsonak ordezkatzeko zuen gaitasunagatik ospetsua, eta, horregatik, infernura bidalia. Bouguereauk Danteren idazkietan oinarritu zen ere bai beste lanak burutzeko, besteak beste, *Aingeruek Paradisura eramandako arima* margolana.

Jean-Léon Gérôme
----------------

Jean-Léon Gérôme izenburu bereko margolana egin zuen nahiz eta oso desberdina izan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2665048
* Commonscat Multimedia: Dante et Virgile by William Bouguereau

---

 |

* Wd Datuak: Q2665048
* Commonscat Multimedia: Dante et Virgile by William Bouguereau
**Dario III.a Kodomano** (Txantiloi:Lang-pe, *Dāriyūsch*; antzinako persieraz: Dārayavahusch‎, *Dārayavausch*; antzinako grezieraz: Δαρεῖος; latinez: *Darius*; Persia, K.a. 380 aldean - Baktriana, K.a. 330), jaiotza izena **Artaxata**, Persiako erregea izan zen K.a. 522 eta K.a. 486 bitartean, Akemenestar dinastiaren azkena.

Bizitza
-------

Artaxata Arsames eta Sisigambisen semea, eta Artaxerxes II.a Mnemonen biloba zen; zehar ahaidetasuna zuen, beraz, Persiako erregeren familiarekin. Baina K.a. 336an tronuratu egin zen, Bagoas bizirrak Artaxerxes erregea eta honen seme Arses hil ondoren. Errege bihurtu ondoan hartu zuen Dario izena.

Darioren ihesa Gaugamelako guduan. Erliebea bolian, XVIII. mende
Persiar Inperio ez-egonkorrean kontrola ezartzen saiatu zen errege izendatu berria. Pribilegiorik galdu nahi ez zuten satrapen agintepean zeuden lurralde asko; mendeko kontentagaitz eta altxamendurako prest zeudenak ere asko ziren. Kanpora begira, Filipo II.a Mazedoniakoa zen mehatxurik handiena, baina K.a. 336ko urrian hil zuten, eta horrek bertan behera utzi zuen persiarren aurkako kanpaina.

K.a. 334an Alexandro Handiak, Filiporen ondorengoak, Asia Txikia inbaditu zuen, greko-mazedoniar gudarostearen buru zela. K.a. 333an Dariok berak hartu zuen persiar armadaren gidaritza, mazedoniar erregeari aurre egiteko; baina Issosko guduan, K.a. 333ko azaroaren 12an, izugarrizko porrota jaso zuen, eta ihesari eman zion, familia eta gainerako guztia atzean utzita. Gaugamelako zelaian, Mesopotamian, berriz egin zion buru Alexandroren gudarosteari. Baina desegigoa itzela pairatu zuen Gaugamelako guduan ere, K.a. 331ko urrian. Horren ondoren, satrapa talde batek bahitu zuen Dario eta, Alexandroren osteak hurbil zirela-eta, hilaraztea erabaki zuten. Rayn hil zuten, gaur egungo Teherandik ekialdera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2014-03-28). (PDF) *175. araua: Antzinateko pertsona-izenak eta izen mitologikoak (I): Mesopotamia, Mediako Inperioa, Akemenestar Inperioa eta Lidia.*  Bilbo, 6 or..
2. ↑    *Darius III.*  global.britannica.com.[*Betiko hautsitako esteka*]
3. ↑    *The death of Philip.*  livius.org.
4. ↑    *The death of Darius III.*  livius.org.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Dario III.a*** Aldatu lotura Wikidatan |

| * i
* e
* a
Mediar eta akemenestar erregeak |
| --- |
| Mediar (k. a. 728–550) | 
* Dejozes
* Fraortes
* Ziaxares
* Astiages

 |
| Akemenestar (k. a. 550–330) | 
* *Akemenes*
* *Ariaramnes*
* *Artsames*
* Teispes
* Ziro I.a
* Kanbises I.a
* Ziro II.a Handia
* Kanbises II.a
* Esmerdis
* Gaumata
* Dario I.a Handia
* Xerxes Handia
* Artaxerxes I.a
* Xerxes II.a
* Sogdiano
* Dario II.a Nothus
* Artaxerxes II.a Mnemon
* Artaxerxes III.a Oko
* Artaxerxes IV.a Arses
* Dario III.a Kodomano
* Artaxerxes V.a Bessos

 |
| *Letra etzanean* ziur asko kondairazko erregeak direnak. |
**Domingo Unanue Sáez de Asteasu** (1901eko abuztuaren 4a, Ordizia, Gipuzkoa - *ib.*, 1985eko urriaren 4a) euskal arkitekto bat izan zen. Bere Arkitektura ikasketak Madrilen burutu zituen, Pedro Muguruzaren jarraitzailea bilakatu eta 1926an graduatu zelarik. Bere ikasketak Parisen oraindik gehiago zabaldu zituen.

Bere jaioterria den Ordiziako Etxezarreta antzokia, herri berdineko San Joan auzoko etxebizitzak (1946) eta Aita Urdaneta auzoko etxebizitzak (1947), eta Zumarragako Aita Legazpia auzoko etxebizitzen egilea da.

Plaza
-----

Gaur egun Ordizian bere omenez Domingo Unanue plazak bere izena darama.

Kanpo estekak
-------------

* Domingo Unanueren biografia. Auñamendi entziklopedia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)** El Herri Antzokia, reconocido como edificio paradigmático de la arquitectura moderna

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256321
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 137811

 |

* Wd Datuak: Q12256321