recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Txoko latex***, 1990eko hamarkadaren erdialdean ETB1en aireratutako umorezko parodia panpin saio bat izan zen. Erresuma Batuko *Spitting image* saioan oinarritu zen, baina hark zuen tonu kaustiko eta ironia maila goxatuz.

Saioak garaiko euskal gizartea, politika, kultura eta kirolaren egunerokotasuneko albisteak umore tonuan jorratzen zituen. Astero aireratzen zen eta 30 minutu inguru irauten zituen.

Zuzendaria Manuel Gil zen, eta argumentuak Andu Lertxundirekin batera idazten zituen.

Panpinak Dori Nuevok zuzendutako talde batek sortzen zituen, eta Gasteizko Zirzinka antzerki konpainiako bi aktoreek panpinak mugitu eta keinuak eginarazten zizkieten.

Pertsonaiak
-----------

Honako garaiko euskal gizarte, politika eta kulturaren pertsonai nabarmenek beren latexko panpinak izan zituzten:
Jose Antonio Ardanza (lehendakaria), Xabier Arzalluz (EAJko politikaria), Jon Idigoras (Herri Batasunako politikaria), Karlos Garaikoetxea (Eusko Alkartasunako politikaria), Txiki Benegas eta Juan Mari Bandres (PSEeko politikariak), Mañukorta (bertsolaria), Jorge Oteiza (eskultorea), Txaro Arteaga (Emakundeko burua), Marino Lejarreta (txirrindularia), Maddalen Iriarte (Gaur egun albistegiko aurkezlea)...

Denera 15 pertsonaia izatera ailegatu zen, horietatik emakumeak 2 besterik ez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  "Txoko latex', humor plástico la televisión vasca, elpais.com, 1994ko maiatzaren 19a **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

* *Txoko latex* saioaren 5. atala ikusgai

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61365840

 |

* Wd Datuak: Q61365840
**Marathon konderria** (ingelesez: *Marathon County*) Wisconsinko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Wausau da. 2010eko zentsuaren arabera 134.063 biztanle zituen, Marathon kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Marathon konderriak 4.082,63 kilometro koadro ditu. Horietatik 81,14 ura dira. Beste 4.001,49 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 32,84 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 134.063 pertsonetatik 123.999 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.992 dira. 820 beltzak edo afroamerikarrak. 566 amerikar natiboak ziren eta 25 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 7.107 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 65 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.481 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q505848
* Commonscat Multimedia: Marathon County, Wisconsin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 130198899
* ISNI: 0000 0004 0424 1960
* LCCN: n81119845
* NARA: 16556507
* **Lekuak**
* OSM: 270642
* TGN: 2002336

 |

* Wd Datuak: Q505848
* Commonscat Multimedia: Marathon County, Wisconsin
**Subizelaigaine** Aralar mendilerroan dagoen mendi bat da, 1209 metroko garaiera duena. Uarrain II menditik gertu dago. Etzantzako zirku belartsuan nagusi den mendietako bat da. Azken mendi hau ez da Gañetako zirkuan, Aralarren bertan, dagoen izen bereko mendiarekin nahastu behar. Uarrain IIk eta Subizelaigañek, Auntzarrate izeneko gailur bat osatzen dute.

Malloan gehien nabarmentzen den tontorretako bat da, eta, beraz, malloaren oso ikuspegi ederra du.

Irispideak
----------

Ibilbiderik errazena, Lekunberritik Guardetxera doan errepideko 10. kilometrotik abiatzen da, azken honetara heldu baino lehenxeago. Hemendik, Etzantzako lautadetara iristen da, eta malloarantz jarraituz Arteiako Mugarrie izeneko lepora iristen da, ezkerretara Arriolatz mendia geratzen delarik. Lepotik, eskuinetarantz joateko joera duen bide batek, mendi honen tontor zapalera daroa. Hemendik, hegoalderanzko norantzan doan gailur zati batek, Uarraingo mendi nabarmenagoaren tontorrera daroa. Ibilbide luzeago bat Baraibarren abiatzen da.

Kanpo estekak
-------------

* euskal-herria.org webgunean

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12267717

 |

* Wd Datuak: Q12267717
*Artikulu hau Sirakusako tiranoari buruzkoa da; atenastar jeneral eta politikaria gaitzat duena beste hau da: «Trasibulo»*

**Trasibulo** (antzinako grezieraz: Θρασύβουλος; Gela edo Locri Epizeferi, K.a. V. mendea) Gela eta Sirakusako tiranoa izan zen (K.a. 466-465). Dinomenideak familiakoa, Gelon I.a, Hieron I.a eta Polizelo anaiak zituen. Agrigentorekin Himeraren kontra borrokatu zuen. Hieron hil ondoren, Gela eta Sirakusako tirano izan zen, politiko despotikoa izanik.
Bere izaera bortitza eta odolzalearengatik, K.a. 465ean Gela eta Sirakusa matxinatu ziren. Agrigentok, Himerak Selinontek eta tropa sikuloek diktadura bota zuten demokrazia moderatua jarriz eta Dinomenideak Sirakusatik egotzi zuten. Trasibulo Locrira erbesteratua izan zen eta hiri horretan hil zen.
Kanporaketa urtero ospatu zen Hieron II.ak Zeus Eleuterios gurtzarako eraikitako aldarearen ondoan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Hamaika hilabetez. Cf. Aristoteles, *Politika* 5.1315b
2. ↑  Plutarko, *De Pythiae oraculis*, 19.
3. ↑  Aristoteles, op. cit. 5.1312b

Bibliografia
------------

Magna Graecia
* BRACCESI, Lorenzo eta MILLINO, Giovanni (2000): *La Sicilia greca*, Carocci editore, ISBN 88-430-1702-0
* FINLEY, Moses (1968): *Storia della Sicilia antica*, ed. Laterza, 5. argitalpena (1998), ISBN 88-420-2532-1


| Aurrekoa | Sirakusako tiranoa | Ondorengoa |
| --- | --- | --- |
| Hieron I.a |  K.a. 466-465 | Demokrazia Dionisio I.a Sirakusakoa |

Ikus, gainera
-------------

* Sirakusako tiranoak
* Sirakusako tiranoen familia zuhaitza

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q605674

 |

* Wd Datuak: Q605674
Bigarren Mundu Gerrako PPS subfusil sobietarra
**Subfusila**, baita ere **pistola-metrailadore** eta ***metraileta*** izenez ezaguna, era automatikoan pistola kartutxoak su egiteko gai den su-arma da. Tiramen gutxikoa izaten den arren (100 metro azpitik), distantzia motzean su potentzia handia ematen du. Gehienak 9 milimetroko *Parabellum* kartutxoak erabiltzen dituzte eta gehienek 30 bat kartutxoko kargagailuak erabiltzen dituzte.

Funtzionamendua
---------------

Lehen Mundu Gerrako MP18 subfusil alemaniarra, oinez erabiltzeko moduko lehenengoa
Lehenengo subfusil praktikoak, 1918an diseinaturiko MP18ak, blowback sistema erabiltzen zuen armaren zikloa osatzeko, armatuta zegoenean ixtailua irekita edukitzen zuen, malguki bidezko kargagailua zuen eta ez zuen ez asegururik, ez erdi-automatikoan su egiteko aukerarik. Hau da subfusil bat egiteko erarik sinpleena, zati mugikor gutxien erabiltzen dituen konfigurazioa delako.

XX.en mendean zehar diseinu ezberdinak probatu dira aurrerakuntza asko eginez. Asegurua eta erdi-automatikoan su egiteko aukera eta kulata tolesgarriak izaten dituzte gaur egun ia guztiek. Zikloa osatzeko gas bizeko errekarga eta armaren atzerapena erabiltzen dutenak subfusilak diseinatu dira, doitasun eta estabilitate hobea emanez armari, nahiz eta oraindik gehienak blowback sistema erabili sinpleagoa delako.

Subfusil ia guztiek kartutxoak atera daitekeen kargagailu batean gordetzen dituzte, 15 kartutxotik 100 kartutxo bitartekoak daudelarik merkatuan, nahiz eta ohikoena 30 bat kartutxoko kargagailua izatea den.

Subfusilak kalibre ezberdin askotan egin dira, pistola automatikoentzako existitzen diren ia kartutxo guztientzako, .22 LRtik hasi eta .45 ACPraino, baina gehienak 9x19mm Parabellum, 7,62 Tokarev edo .45 ACP kartutxoetakoren bat erabiltzen dute.

Ikus, gainera
-------------

* Metrailadore
* Eraso fusila

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q178550
* Commonscat Multimedia: Submachine guns

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119708831 (data)
* GND: 4242474-4
* LCCN: sh85129481
* NKC: ph116106
* AAT: 300201534
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q178550
* Commonscat Multimedia: Submachine guns
*Artikulu hau Asteasuko baserriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ugarte (argipena)».*

**Ugarte baserria** Asteasun (Gipuzkoa) dagoen baserria da, XVI. mendean eraikia. Behe Bailaran kokatua dago, muino baten oinean.

2005eko abuztuaren 3an, Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

Ezaugarriak
-----------

Bolumen handiko baserri bat da, oin angeluzuzenekoa, eta gainean zurezko bi isuriko estalki bat, fatxada nagusiarekin elkarzuta den gailur batekin. Bi solairu eta ganbara ditu baserriak.

### Kanpoaldea

Fatxada nagusia (hego-ekialdera) harlangaitzezkoa da eta harlanduzko eskantzuak ditu. Behe-solairuan ageriko harlangaitza ikus daiteke. Lehen solairuan eta ganbaran, bestalde, zurezko bilbadurak erabili dira eta harlangaitza zarpiatua eta zuritua da. Ipar-ekialdeko fatxada harlangaitzezkoa da eta, kasu honetan ere, zurezko bilbadurak erabili dira behe-solairuan, eta harlangaitzezko horma-atalak ikus daitezke, zarpiatuak eta zurituak. Hego-mendebaldeko fatxada harlangaitzezkoa da eta hutsune ataburudun batzuk ikus daitezke, harlanduz apainduta. Alde horretan zubi bat dago eta bertatik zuzenean iristen da lastategira. Ipar-mendebaldeko fatxadan (harlangaitzezkoa) sei hutsune txiki ikus daitezke (leihoak), modu irregularrean banatuta.

Fatxada nagusiaren hegoaldean itsatsita dagoen zatia ez da monumentuaren zati gisa ulertu.

### Barnealdea

Eraikinaren barrualdean hamalau osoko zutabe daude, haritz zurez eginak (bi dolare gotikoren zutabeek osatutako bastidoreak dira), eta behe-solairuan kokatutako zapatek eusten dituzte. Egituraren ardatz dira aipatutako zutabeak eta barrualdean dolare gotikoko habe bat osatzen dute. XVI. mendean eraiki zen baserria, eta ipar-mendebaldeko aldean hormarte bat gehiago jarri zitzaion.

Kanpo estekak
-------------

* Kultura Ondasun izendapena EHAAn

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8342007
* Commonscat Multimedia: Ugarte baserria

---

 |

* Wd Datuak: Q8342007
* Commonscat Multimedia: Ugarte baserria
**Ugarrongo arroila** Nafarroa Garaiko Pirinioaurrea eskualdean kokatutako arroila bat da, Areta ibaiak zeharkatutakoa. Imirizaldu eta Murillo-Berroia herrien artean dago, 1,80 kilometroko luzerarekin eta 2,50 kilometro koadroko azalerarekin. Zatirik sakonenetan, 479 metroko aldea dago ibaiaren mailaren eta gailurrik altuenen artean, eta azpimarratzekoak dira eskuinaldeko Ugarron eta ezkerraldeko Txusta mendiak.

Natura 2000 sarekoa da, Natura Erreserba gisa.

Ezaugarriak
-----------

Ibaiak ebakitako materialak kareharriak, kareharri hareatsuak eta Goi Kretazeoko hareharriak eta Paleozenoko dolomiak eta kareharriak dira, eta antiklinal zamalkatzaileko egitura bikoitza osatzen dute, hegoaldera begira eta faila motakoa.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | UGARRONGO ARROILA.*  (Noiz kontsultatua: 2021-11-21).
* «Areta ibaia - naturgune babestuak - navarra.es» *espaciosnaturales.navarra.es* (Noiz kontsultatua: 2021-11-21).

Ikus, gainera
-------------

* Areta ibaia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110253414

 |

* Wd Datuak: Q110253414
**Maite Zelaia Errazu** (Eibar, Gipuzkoa, 1946ko abuztuaren 16a) arkitektoa da, formazio hori jaso zuen lehen emakume eibartarra.

Bizitza
-------

Jaioterrian egin zituen lehen ikasketak, Mertzedarien ikastetxean eta Batxilergoa Bilboko Teresinekin. Madrilen jarraitu zuen formatzen eta ikasten, eta hiriburuan burutu zituen ere Arkitekturako ikasketak, 1971an Arkitektoen Kolegioan inskribatua izan zelarik.

Hainbat proiekturen diseinuan hartu izan du parte.

Gipuzkoako Foru Aldundian, Lurraldearen Antolaketa eta Sustapenerako Departamentuan lan egin izan du, zerbitzuaren buru izan delarik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «La 1ª arquitecto eibarresa.» *Eibar aldizkaria.* 130 zk. ISSN 1885-5946..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Sin mujeres policías, con una mujer abogada» *El Diario Vasco* 2014-03-08 (Noiz kontsultatua: 2023-05-19).

Ikus, gainera
-------------

* Maite Zelaiaren argazkia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q118496641

 |

* Wd Datuak: Q118496641
**Maithiliera** edo **maithili** hizkuntza (forma indigena: *Maithilī)* hizkuntza indo-ariar bat da, batez ere Indian eta Nepalen hitz egiten dena. 

Maithileraz hitz egiten duen herria Maithil herria edo etnia da, eta hizkuntzaren hedapen eremua, lurraldeari, Mithila deritzo.

Hedapena
--------

Indian, Bihar eta Jharkhand estatuetan hitz egiten da. Nepalen, ekialdeko Teraian hitz egiten da, eta Nepalgo bigarren hizkuntza nagusia da. Tirhuta idazkera erabiltzen zen lehen maithilera idazteko, gutxiagotan, Kaithi delako alfabetoa, baina 21. mendean Devanagari idazkeran idazten da.

Estatusa
--------

2003an, maithiliera Indiako Konstituzioaren hizkuntza ofizialen zerrendan sartu zen eta, horri esker, Indiako hezkuntzan, gobernuan eta beste testuinguru ofizial batzuetan erabil daiteke, adibidez funtzionario bihurtzeko behar den  UPSC azterketan eskatzeko eskubidea du herritarrak. 2018ko martxoan, hizkuntza ofizial gehugarriaren estatusa jaso zuen Maithilierak Jharkhand estatuan (beste dozena bat hizkuntza batzuekin du estatus hori). Bihar estatuan hiztun asko izan arren, ez du estatus ofizialik.

Nepalgo Hizkuntza Batzordeak maithiliera hizkuntza ofizial izateko gomendatu du 1. eta 2. probintzietan, eta helburu batzuetarako baita Bagmati probintziako eskualde batzuetan.

Maithili izena Mithila hitzetik dator, Janaka erregea agintaria omen zuen erresuma zahar batetik (Ramayanan aipatua).

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Archived copy.* .
2. ↑    *Nepal.* .
3. ↑   Sah, K. K.. *Some perspectives on Maithili.* .
4. ↑    *झारखंड : रघुवर कैबिनेट से मगही, भोजपुरी, मैथिली व अंगिका को द्वितीय भाषा का दर्जा.* .
5. ↑    *सरकारी कामकाजको भाषाका आधारहरूको निर्धारण तथा भाषासम्बन्धी सिफारिसहरू (पञ्चवर्षीय प्रतिवेदन- साराांश) २०७८.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q36109
* Commonscat Multimedia: Maithili language

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4104524-5
* AAT: 300388776
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q36109
* Commonscat Multimedia: Maithili language
**Universidad Centroamericana**|  |
| Akronimoa | UCA |
| Goiburua | *Universidad para el cambio social* |
| Ezarpena | 1965 |
| Mota | pribatua |
| Errektorea | José María Tojeira S. J. |
| Ikasleak | 8.700 |
| Kokapena | Antiguo Cuscatlán (San Salvadorreko metropoli-gunea)El Salvador |
| Webgunea |  |
|  |

**Universidad Centroamericana** (UCA) "José Simeón Cañas" El Salvadorko unibertsitate zentro bat da, Jesusen Lagundiak sortua.

Askapenaren Teologiaren seaska izan da, eta giza eskubideen alde eta sozialki konprometitutako jendea buruan egon da sorreratik. Izan ere, 1979an Ignacio Ellacuria bizkaitarra errektore izendatu zuten, eta herrialdearen sektore pobreen aldeko konpromisoa berretsi zuen. Hurrengo urtean El Salvadorreko Gerra Zibila piztu zen, eta bere eta zentroaren aurkako mehatxuak jaso behar izan zituzten. Hamar urte geroago, azkenean, soldaduak zentroan sartu eta errektorea erail zuen beste 5 jesuitekin batera, nazioartean oihartzun handia edukiz.

Fakultateak
-----------

Hiru fakultate gune nagusitan banatzen da: Giza Zientziak, Enpresa eta Ekonomia Zientziak eta Ingeniaritza-Arkitektura.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**UCAren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1814702
* Commonscat Multimedia: "José\_Simeón\_Cañas" Universidad Centroamericana "José Simeón Cañas"

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 150982934
* ISNI: 0000 0001 2184 8981
* BNF: 12091644t (data)
* LCCN: n79032244
* SUDOC: 029249716

 |

* Wd Datuak: Q1814702
* Commonscat Multimedia: "José\_Simeón\_Cañas" Universidad Centroamericana "José Simeón Cañas"
**Udanako mendatea** Gipuzkoako hego-mendebaldean kokatuta dago eta Oñati eta Legazpi udalerriak lotzen ditu GI-2630 herri errepidearen bidez. Mendebaldean Olabarrieta auzo oñatiarra eta ekialdean Telleriarte eta Brinkola legazpiarrak ditu.

514 metroko altuera dauka.

Katabera
--------

Burdin antzinako meategia da, *"Real Cía. Asturiana de Minas"* konpainia asturiarrak 1872an sortua, XIX. mendearen azken hamarkadetan. 60 urte baino gehiagotan zehar materiala ustiatu zuten, 1935ean bertan behera utzi zuten arte. Blenda, galena eta kalamina izan ziren ateratako mineralak. Kalamina txirrikan Udanako mendateraino garraiatu eta bertan zeuden labe edo karobietan egosten zuten. Azkenik, gurdiz Norteko burdinbidearen Brinkolako geltokira eramaten zuten, eta hortik trenez Errenteriako Kaputxino penintsulan zegoen *"Real Fábrica Asturiana de Minas"* lantegiraino. Blenda eta galena, bestela, Kataberan bertan garbitu ondoren, Udanara eramaten zituzten.

Gaur egun oraindik ere ikus daitezke jarduera honen aztarnak: meatzarien barrakoiak, konprimigailua zegoen etxea, garbitegia eta aireko tranbiari eusten zioten harroin bi. Udanan, gainera, tranbia horren beste harroin baten hondarrak, ingeniariaren, arduradunaren eta meatzarien etxeak, bolborategia, bi karobi eta karga arranplak kontserbatzen dira.

Mendi inguruak
--------------

Hegoaldean Aloñako eta Aizkorriko mendilerroak ditu kokatuta, eta Udana abiapuntua da bien artean dagoen Biozkornia lepora iristeko (1.200 m). Urola ibaia mendigune hauen magaletan sortzen da.

Bestela, iparraldean Gorostiaga edo Korosti mendia (947 m) eta inguruko mendigunea daude.

Euskara:Euskalkien arteko muga
------------------------------

Euskarari dagokionez, Gipuzkoan Mendebaldeko euskara eta Gipuzkeraren arteko muga adierazten duen mendateetako bat da, Oñatin Mendebaldeko euskararen Deba Goienako hizkera mintzatzen den bitartean, Legazpin Gipuzkeraren Goierriko hizkera mintzatzen baita.

Ikus, gainera
-------------

* Satui-Arrolamendiko Estazio Megalitikoa
* Euskal Herriko mendateak

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Udana mendatea Eusko Jaurlaritzaren Mendateen Atlas Digitalean.[*Betiko hautsitako esteka*]
* **(Gaztelaniaz)**Udana mendaterako igoera argazkitan.[*Betiko hautsitako esteka*]
* **(Gaztelaniaz)**Katabera meategiak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268493

 |

* Wd Datuak: Q12268493
**Labriteko aldapa** Iruñeko Bigarren Zabalgunea eta Iruñeko Alde Zaharraren arteko muga adierazten duen kale edo etorbide luze bat da. Estafeta kalea eta Amaia kaleak bat egiten duten gunean hasi (Telefonicako bihurgunea) eta maldan behera jaitsiz Arga ibaia zeharkatzen duen Txantreako zubian barna Txantrea auzoaren sarreraino luzatzen da.

Kale edo etorbide honek izena Katalina I.a Nafarroakoaren senarra izan zen Joanes Albretekoari zor dio, biak ere Nafarroako Erresumak Nafarroa Garaian izan zituen azken errege-erreginak izan ziren.

Kale honetan XX. mendean erautsitako antzinako Iruñeko harresien hondakinak nabar,entzen dira, bestalde bertan Labrit pilotalekua eta Iruñeko zezen plaza daude, azken honetan Ernest Hemingway idazle ospetsuaren irudi bat ikusgai dagoelarik.

Ondarea
-------

* Labrit pilotalekua
* Iruñeko zezen plaza
* Estafeta kalea
* Txantreako zubia
* Medialuna parkea
* Iruñeko harresiak

Azpiegiturak eta garraioa
-------------------------

Labriteko jaiotsieran Iruñerriko Eskualdeko Hiri Garraioaren honako linea hauek zerbitzua ematen dute:

| Línea | Ibilbidea | Ordutegia | Maiztasuna | Oharrak |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Labriteko Aldapa - Noain - Beriain Zaharra | Gauez | 60´ |  |
|  | Labriteko Aldapa - Uharte | Gauez | 30´ |  |
|  | Sarasateko Pasealekua - Nafarroa Beherea etorbidea | Gauez | 15´- 30´ |  |
|  | Labriteko Aldapa - Mutiloa | Gauez | Bi bidai |  |
|

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16518101

 |

* Wd Datuak: Q16518101


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Iruñea** |
**Macaria Iriarte** (Santikurutze Kanpezu, 1901eko apirilaren 8a - Santikurutze Kanpezu, 1992). Ipuin eta kontakizun folklorikoen ipuin-kontalaria eta jakintsua.

Macariak jasotako kontakizunak *Cuentos populares de Kanpezu*. *Recogidos de boca de Macaria Iriarte* liburuan jaso zituzten.

Biografia
---------

Santikurutze Kanpezun edo Ataurin jaio zen 1901ean.

Emakume irakurzalea eta kultua zen. Bere inguruko ipuinak eta kontakizunak jasotzen zituen eta tokiko kultura eta tradizioak gorde eta zabaldu zituen.

Oso gazterik alargundu zen eta sei seme-alabak hazi zituen ia bakarrik.

Herriko emagina zen eta "*mondonguera*", alegia, txerribodetan laguntzen zuena herrian.

Oroigarriak
-----------

Santikurtzen Kanpezun enparantza batek darama bere izena 2019ko ekainak 21etik eta ipuin sariketa batek ere bai.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   González Sanz, Carlos.  (2018-05-26). *Macaria Iriarte. O por qué me he dedicado al estudio de los cuentos folklóricos. In Asociación de Profesionales de la Narración Oral en España (AEDA).*  (Noiz kontsultatua: 2021-07-29).
2. 1 2 3 4 5    *Macaria Iriarte, la voz de los cuentos y leyendas que aún siguen vivos en Mendialdea.* .
3. ↑   «Berdintasunaren inguruko irakurketa sustatzeko gida kaleratu du Kanpezuko liburutegiak» *Alea*.
4. ↑    *XIV Concurso Literario Macaria Iriarte Literatur Lehiaketa. In Medialdea.info.*  (Noiz kontsultatua: 2021-07-29).

Bibliografia
------------

C*uentos populares de Kanpezu*. Recogidos de boca de Macaria Iriarte (Recopilación, prólogo y estudio de Carlos González Sanz). Gasteiz: Arabako Foru Aldundia, 1993.

Kanpo estekak
-------------

* *Macaria Iriarte, la voz de los cuentos y leyendas que aún siguen vivos en Mendialdea*. Audioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107701035

 |

* Wd Datuak: Q107701035
**Madrileko Akordioak** deritzenak, 1975eko azaroak 14an sinatu ziren, Madrilen, Espainia, Mauritania eta Marokoko ordezkarien artean, eta Mendebaldeko Saharari buruzkoak dira. Adierazpen politiko bat eta zenbait eranskin sekretuz osatuta daude.

Adierazpen politikoak, Espainiak, Espainiar Sahararen administrazioa transferituko duela dio (baina ez subiranotasuna), Transferentzia hau, Espainiak, Marokok eta Mauritaniak osatutako hiru aldeko denbora baterako administrazio bati ematen zaio.

Akordio honen baliotasun juridikoa, zalantzan jarri du Nazio Batuen Erakundeko Kontu Juridikoen Idazkari Orokor Erantsia eta Aholkulari Juridikoa den Hans Corellek, 2002ko urtarrilaren 29ko irizpen batean, Marokok sinatutako petrolioari buruzko akordioen legezkotasunari buruzkoa.

Egia esan, akordio honen ondoren, Nazio Batuen Erakundeak ez ditu ez Maroko (ezta Mauritania ere bere garaian) Mendebaldeko Sahararen potentzia administratzailetzat hartu, Nazio Batuen erakundean, deskolonizatzeke dauden lurraldeen zerrendan agertzen dena.

Adierazpen politikoarekin batera, eranskin sekretu batzuk zeuden, hauetatik, zati bat baino ez dena ezagutua izan. Eranskin sekretu ekonomikoek, Marokori, Fos Bucraa enpresaren %65a uztea adierazten zuen, Saharako fosfato aztarnategi aberatsak esplotatzen zituena, Espainiak, 20 urtez 800 itsasontzirentzako arrantza eskubideak lortzearen truke. Arrantza arloari dagozkion adostasun sekretuak, Marokok bete gabe utzi zituen.

Politikoki, Madrileko Akordioak, alauitar leinuaren pauso garrantzitsu bat izan ziren bere Maroko Handia egitasmoa lortze aldera.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q549912

 |

* Wd Datuak: Q549912
**Txumari Alfaro** (Arguedas, Nafarroa, 1952ko abenduaren 25a) natur medizina eta sendabelarretan aditua, eta telebistako aurkezle nafar bat da. Euskal Herria nahiz Espainiako hainbat telebista kateetan lan egin du (ETB2, TVE1, La Sexta...).

Biografia
---------

Naturopatiaren esparruan aritzen zelarik, terapia alternatiboetan sakondu zuen, eta iridiologia edo akupuntura ikasi zuen. Elikagai Zientzietan ere doktoratu zen Kaliforniako Unibertsitatean.

1988az geroztik, Zentru Mediko Naturista bat zuzentzen zuen eta, 1996an ospetsu egin zen TVEn, *La Botica de la Abuela* programa aurkezten hasi zenean. Programa horretan, Txumarik, farmaziako botiken ordez, erremedio tradizionalak aholkatzen zuen gaixotasun ororako.

Bi urte geroago, Ana Rosa Quintanaren *Sabor a ti* programan hasi zen eta 2000, berriz, Antena 3n, *La botica de la abuela*-ren antzeko programa bat egiteko aukera izan zuen: *La botica de Txumari*. Urte horretako urtarriletik apirilera iraungo zuen azken honek.

2005eko iraila eta abendua artean, Telecincoko *A tu lado*n hasi zen, Emma Garcíarekin, *Los consejos de Txumari* sekzioa aurkezten zuelarik, baina erretiratu beharrean izan ziren, audientzia baxua izan zuela-eta.

2007an, *Un cuerpo para toda una vida* liburua argitaratu zuen.

2008ko irailaz geroztik, La Sextan egiten du lan, *Salud a la carta* programan parte hartzen duelarik.

2011ko maiatzaz geroztik, Intereconomía TVko *Los consejos de Txumari* programa zuzendu eta aurkezten du.

Liburuak irakurri eta programa jarraitzaile asko du
, baina denek ez ditu alde, pseudozientzia egiten duela-eta.

Ikus, gainera
-------------

* Erriberar ezagunak

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)**
2. ↑  **(Gaztelaniaz)**
3. ↑  **(Gaztelaniaz)**
4. ↑  **(Gaztelaniaz)**
5. ↑  **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

* Txumari Alfarori eginiriko elkarrizketa ikusgai **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9090712
* Commonscat Multimedia: Txumari Alfaro

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87148953
* ISNI: 0000 0001 1576 9590
* BNE: XX1386219
* CANTIC: a1088774x
* GND: 104428398X
* LCCN: no2011049652

 |

* Wd Datuak: Q9090712
* Commonscat Multimedia: Txumari Alfaro
*Ez nahasi Transvaal eskualde geografikoarekin*, *Transvaalgo Errepublikarekin (1856-1902)* *edo Transvaal koloniarekin (1902-1910)..*

**Transvaal probintzia** (afrikaansez: *Transvaal Provinsie*) 1910etik 1994a arte iraun zuen egitura politikoa izan zen, lehenik Hegoafrikar Batasunean eta gero Hegoafrikako Errepublikan; gero, konstituzio berriarekin batera, probintzien berrantolaketan desagertu zen.

Koloniatik probintziara
-----------------------

1910ean, Erresuma Batuko lau koloniek bat egin zuten Hegoafrikar Batasuna osatzeko: Transvaalgo Kolonia, lehenago Hegoafrikar Errepublika izandakoa alegia, Transvaal probintzia bihurtu zen. 1961ean, Hegoafrikar Batasuna Commonwealth elkartearen parte izateari utzi zion, Hegoafrikako Errepublika bihurtzeko. Urte horietan, Transvaal (Pretoria – Johannesburg hirien ingurua, zehazki) errepublikaren motor ekonomiko nagusi bilakatu zen.

Apartheid
---------

Londres, 1989. Apartheidaren kontrako propaganda duen autobusa.Londres, 1989. Apartheidaren kontrako propaganda duen autobusa.
Hegoafrikar Batasunaren sorreran, bistan da, zuriek bakarrik hartu zuten parte, boerren ondorengoak –afrikanerrak- zein britainiarrenak; beltzak bigarren mailako biztanleak ziren, eta egoera hau 1948tik aurrera legeztatu zen, apartheid izeneko erregimena indarrean sartzean: honek beltzei herrialdearen ekonomian parte hartzea eragozten zien, eskulan merke gisa ez bazen. 80. hamarkadatik aurrera, baina, hainbat faktorek apartheidak jarraitzea ezinezkoa bihurtu zuten; nazioartean eta Hegoafrikako Errepublika barruan presioa gero eta handiagoa zen, eta diskriminazioa mantentzen zuten legeen deuseztatze prozesua hasi zen. 1994ko hauteskundeetan (beltzak lehenengoz hautagaitzat aurkezteko eta botoa emateko eskubidea izan zuten) Afrikako Kongresu Nazionalak irabazi zuen, eta apartheid erregimenaren azken arrastoak desagertu ziren.

Probintziaren zatiketa
----------------------

1994ean, apartheidaren amaierarekin batera, herrialdea berregituratu zen eta Transvaal hainbat probintziatan zatitu zen. Haren hego-erdialdea Gauteng bihurtu zen; iparraldea Limpopo; hego-ekialdea Mpumalanga; hego-mendebaldea Ipar-Mendebaldea probintzia; eta zati txiki bat Kwazulu-Natal.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q190959
* Commonscat Multimedia: Transvaal

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4060709-4
* NARA: 10046282
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q190959
* Commonscat Multimedia: Transvaal


1. ↑   Ottoway, Marina.  (1993). *South Africa: The Struggle for a New Order.*  Brookings Institution Press ISBN 978-0815767152..
2. ↑   Sanderson, Edgar.  (2001). *Great Britain in Africa: The History of Colonial Expansion.*  Simon Publications LLC.
Traola
**Traola** mundu osoan (batez ere ingelesezko testuetan) zenbaki zeinutzat erabiltzen den **#** ikurraren euskal izena da. Forma bera duen arrantza tresnatik datorkio izena. Euskaraz beste hainbat izen ere erabili dira adiera horretarako *(laukitxo, kuxin...)*, baina usadioko euskal hitz hori *(traol)* da erabiliena gaur egun.

**Traola** edo **traol hitza** deitzen zaio ikur hori erabiltzen duen metadatuen etiketari ere, ingeleseko *hashtag* hitzaren esanahi berarekin. Twitterren moduko sare sozialetan, mezua etiketatzeko erabiltzen da traol (#) ikurraz hasita idazten den karaktere segida. Karaktere segida horretan klik eginez, traol hitz bera duten mezuak berreskura daitezke. Gai zehatz baten inguruan aritzeko erabiltzen da.

Traol ezagun batzuk kanpaina ere bihurtzen dira, edo mugimendu bat izendatzeraino irits daitezke hala nola #MeToo kanpainaren kasuan.

Izena
-----

Orotariko Euskal Hiztegian, *tragol* aldaeraren barruan bilduta ageri dira izenaren lau aldaera: *tragol, traol, trebol* eta *treboil*). Hala ere, egungo euskal hiztegi nagusietan, *traol* idatzita ageri da bai arrantza tresnaren izena, bai ikurraren izena.

*Traol* hitzak «aparailua biltzeko zurezko laukia» esan nahi du usadiozko erabileran (gaur egun, plastikozko traolak ere badira). Arrantzarako tresna horren forma berdina duelako erabiltzen da gaur egun # ikurra izendatzeko ere.

* Arrantzarako traola, aparailua bilduta duela.Arrantzarako traola, aparailua bilduta duela.
* Arrantzarako traola, aparailua solte duela.Arrantzarako traola, aparailua solte duela.

Ikus, gainera
-------------

* *Hashtag*.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «traol-hitz», *Euskalterm*. Kontsulta data: 2019-02-20.
2. ↑  «tragol», *Orotariko Euskal Hiztegia*.
3. ↑  «traol», Elhuyar hiztegiak. Kontsulta data: 2019-02-20.
4. ↑  «traol», Euskalterm terminologia bankua. Kontsulta data: 2019-02-20.
5. ↑  «traol», Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa.

Kanpo estekak
-------------

* Maite Goñi eta beste: «# zeinua 'traol' da euskaraz», *Sustatu*, 2011-11-14.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q175743
* Commonscat Multimedia: Hash

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q175743
* Commonscat Multimedia: Hash


| Ikurrak |
| --- |
| **Puntuazio markak**
' apostrofoa • / barra • : bi puntu • · erdiko puntua • ... etenpuntuak • ? galdera-marka • {} giltzak • ! harridura-marka • , koma • "" komatxoak • [] kakoak • – marra • - marratxoa • ¶ paragrafo zeinua • () parentesiak •. puntua • ; puntu eta koma • § sekzio zeinua
**Beste ikur batzuk**
@ a bildua • \ alderantzizko barra • % ehuneko ikurra • \* izartxoa • ~ tileta • # traola • & et ikurra |
**Manuel Sodupe Zubizarreta** Gelatxo baserrian jaio zen, Elgoibarren, (Elgoibar, Gipuzkoa, 1888ko otsailaren 27a - *ib.*, 1953ko uztailaren 5a) eta hortik datorkio ezizena ere. Gipuzkoa aldean behintzat, gerra bitartean, bera izan zen soinu-jotzailerik sonatuena. Panderoarekin bere emazte Juliana Esnaolak (1892-1974) laguntzen zion gehienetan. Gipuzkoan ez ezik, Bizkaian ere asko ibili zen, eta errepertorio zabala ren jabe zen. Dohain aparta omen zuen piezak moldatzen ez ezik, inprobisatzen ere, sortzaile handia zen seinale.

Biografia
---------

### Soinujole

Hamasei urterekin bere kabuz hasi zen ilara bateko soinua jotzen. Gerora, ilara biko soinua eskuratu zuen. Baserriko lanak egin ondoren, herriz herri eta auzoz auzo ibiltzen zen ezkontzak eta erromeriak alaitzen. Batzuetan emazteak laguntzen zion panderoarekin eta beste batzuetan koinatuak, Manuel Esnaolak. Dantza lehiaketetan ibilitakoa zen eta bere 3 alaba ere dantzari izan ziren gerora.
Frantzian ere aritu zen eta jaiero San Lorentzon erromerian jotzen zuen. Omenaldi ugari egin zioten, Elgoibarren, Azpeitian, bai eta Madarixan ere. Pertsona ona eta Euskal Herri osoan zabaldu zen gizon honen izena.

Gelatxo II
----------

Bere sei seme-alabetako bat, Pedro Sodupe, ere soinujole ezaguna izan zen aitaren goitizen bera hartu zuelarik, azken honek soinu handia jotzen zuelarik.

Aita semeen artean ia XIX. mendeko gizaldi osoa dantzarazi zuten, Manuelek mende hasieran hasitako lana Pedrok 2000. urterarte luzatuz.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28872584
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 86927565
* ISNI: 0000 0000 6039 3951
* BNE: XX1168878

 |

* Wd Datuak: Q28872584
**Starke konderria** (ingelesez: *Starke County*) Indianako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Knox da. 2010eko zentsuaren arabera 23.363 biztanle zituen, Starke kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Starke konderriak 808,61 kilometro koadro ditu. Horietatik 7,96 ura dira. Beste 800,65 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 28,89 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 23.363 pertsonetatik 22.978 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 766 dira. 63 beltzak edo afroamerikarrak. 61 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 41 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 218 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q507382
* Commonscat Multimedia: Starke County, Indiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158296561
* LCCN: n82062526
* NARA: 10037137
* **Lekuak**
* OSM: 1802088
* TGN: 1002918

 |

* Wd Datuak: Q507382
* Commonscat Multimedia: Starke County, Indiana
*Artikulu hau Pérez apaizari buruzkoa da; Melillako politikaria gaitzat duena beste hau da: «Manuel Pérez (Arenas)»*

**Gregorio Manuel Pérez Martínez** (ezizenez *Cura Pérez* eta *Poliarco*; Alfamen, Zaragoza, Espainia, 1943 - Santander, Kolonbia, 1998) espainiar apaiz ohia eta Kolonbiako ELN (Ejército de Liberación Nacional) gerrillako buruzagia izan zen.

Biografia
---------

1959an Zaragozako apaizgaitegian sartu zen, eta filosofiako ikasketak egin zituen. 1962an Obra de Cooperación Sacerdotal Hispano-Americana (OCSHA) elkartearekin bat egin zuen, eta teologia ikastera joan zen Madrila. 1966an ordenatu zuten apaiz, eta hiru urtez parrokia batean jardun ondoren, Santo Domingora (Dominikar Errepublika) joan zen, Laín eta Gracia apaizekin. Handik, Kolonbiara jo zuen, 1968an, José Antonio Jiménez apaizarekin.

Laínekin bat eginik, Cartagena de Indiasera joan ziren hirurak, eta 1968an gizarte- eta politika-zereginak betetzen zituzten apaizek osaturiko Galconda mugimenduko kide nagusietakoa izan zen Pérez. 1969an Espainiara egotzi zituzten, baina ezkutuan itzuli eta ELN gerrillan sartu zen, Laín eta Graciarekin batera.

1973an gudarosteak eraso gogorra egin zion gerrillari, eta Pérezek hartu zuen gerrillaren antolaketa eraberritzearen ardura; bera izan zen buruzagi eta arduradun politikoa aurrerantzean. 1989an eskumikatu egin zuten, Araucako gotzainaren hilketa zela-eta. 1991tik 1992ra bitartean, gobernuarekin elkarrizketak izan zituzten ELN eta FARC (Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia) gerrillek, baina huts egin zuten.

Ernesto Samperren gobernuarekin bake-hitzarmena sinatu zuen 1994an, baina 1996an hauteskundeak bertan behera gera zitezela eskatu zuen, eta sabotajea iragarri zuen. 1998an hil zen mendialdean.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q962854
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 121879419
* ISNI: 0000 0001 1804 7948
* BNE: XX1309659
* GND: 1057060488
* SUDOC: 07647500X
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04814/eu\_p\_1316/p1316
* GEA: 10084
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q962854
**Mari Juan Mezeta** (Lekeitio) XV. mendeko merkataria izan zen, Iñigo Arteita Bizkaiko armadako kapitainaren arreba.

Biografia
---------

Juan Perez Landaren alarguna zela 1510ean bere dorretxean (egungo Uriarte jauregia haren gainean eraikita dago) emandako testamentuak argi erakusten du haren aberastasuna. Era berean, askotariko jarduera ekonomikoetan esku hartu izana ere adierazten da bertan. Hori dela-eta, esan daiteke funtsezko ekarpena egin zuela bere leinuari sona ematen zion ondare multzoa eratzeko. Testamentuan titulartasun hau erregistratu zuen: 

> *" San Sebastian de Jauregui maisuaren itsasontzian daukadan zortzigarren zatia"*
> 
> ("la otaba parte que tengo e me perteneçe en la nao de San Sebastian de Jauregui, maestre").
> 
> 

Eta argi ikusten da itsasontziak armatzen eta pleitatzen parte hartzen zuela; izan ere, adierazi zuen kobratu gabe zuela inbertitutako diru kopuru bat, hain zuzen, honako honetan inbertitutakoa: 

> "*Juan Martinez de Hormaeguiren karabelaren armadan, aurten eta iaz arrantza-bidaietan jarri nuen*"
> 
> ("en la armada de la carabela de Juan Martinez de Hormaegui, por lo que puse este año y en el año pasado en los biajes de la pesca").
> 
> 

Era berean, burdinaren merkataritzan aritu izanaren arrastoa ere utzi zuen; izan ere, besteak beste, Pedro Olaetxek bostehun kintal zor zizkion. Gauza bera esan daiteke ardo-ekoizpenaz. Honako hau esan zuen: 

> *"Jarrita dudan guztiaren kontuak ditut etxean"*
> 
> ("tengo las quentas en mi casa de todo lo que tengo puesto").
> 
> 

Kontuen liburuaz ari zen, haietan baitzituen idatzita bere diru-transakzioak.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    Castrillo, Janire.  (2020). *Emakumezko merkatari euskaldunak: profila erakusteko hiru kasu.* .

Bibliografia
------------

* Enríquez, J.; Hidalgo de Cisneros, C.; Llorente, A. y Martínez, A. (2006): Archivo Foral de Bizkaia. Sección Judicial. Documentación Medieval (1284-1520), San Sebastián, Eusko Ikaskuntza, doc. 91, pp. 296-302.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116620977

 |

* Wd Datuak: Q116620977
**Marylebone** Westminster Hiriko auzo bat da, Londresko erdialdean. Batzuetan **St. Marylebone** idazten da (edo, arkaikoki, **Mary-le-bone** ).

Marylebone Londresko eremu batean dago, gutxi gorabehera Oxford Street hegoaldean, Marylebone Road-ek iparraldean, Edgware Road-ek mendebaldean eta Great Portland Street-ek ekialdean mugatzen dituena.  Definizio zabalago batek eremu historikoa **Marylebone Village** izendatzen du eta aldameneko Regent's Park, Baker Street eta Marylebone Road-en berehala iparraldean dagoen eremua hartzen du, Marylebone Station, Dorset Square-ko Marylebone Cricket Club -en jatorrizko gunea eta Lisson Grove izenez ezagutzen den auzoa barne, St John's Wood-eko mugaraino. Great Portland kaletik ekialdeko eremua Cleveland kaleraino, 1940ko hamarkadatik Fitzrovia bezala ezagutzen dena, historikoki East Marylebone bezala hartzen da. 

Gaur egun, inguru horretan mediku eta hortz-bulego asko daude, tradizionalki Harley kalean kontzentratzen direnak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Marylebone Association
2. ↑  John Bartholomew's Gazetteer of the British Isles(1887)

Kanpo estekak
-------------

* Marylebone herria
* Hampstead and Marylebone G.E. Mittonen ( Project Gutenberg )

Description and history of St Marylebone. Wayback Machine. *Encyclopædia Britannica Eleventh Edition*

* The St Marylebone Society
* The Marylebone Association
* Marylebone Online

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q123634
* Commonscat Multimedia: Marylebone

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 5058812-6
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q123634
* Commonscat Multimedia: Marylebone
**M142 HIMARS** (**M142 High Mobility Artillery Rocket System**aren akronimoa, euskaraz: «mugikortasun handiko artilleriako koheteen sistema») misil-jaurtigailu anizkoitz arinen sistema bat da, kamioi militar batean muntatua. Estatu Batuetan garatu zuten.

HIMARS sei kohete edo Ameriketako Estatu Batuetako Armadaren ATACMS misil bat jaurtitzeko gai da. Sistema osoa bost tonako ibilgailu batean doa, eta MLRSen (Multiple Launch Rocket System) jaurtitzen duen munizio-multzo osoa jaurti dezake. HIMARSek zati trukagarriak ditu MLRS M270A1rekin, baina aurrekoaren misil kopuruaren erdia baino ez du jaurtitzen.

Ibilgailua C-130 batetik garraio daiteke, eta BAE Systems Mobility & Protection Systems enpresaren produktua da. Suziri-sistema Lockheed Martinek ekoizten du.

2014an misil bakoitzeko kostua 100.000 $ AEBetan eta 110.000 Erresuma Batuan (gutxi gorabehera Excalibur baten bikoitza eta naval strike missile edo Tomahawk baten 1/5). 2 km-tik 300 km-ra bitarteko irismen eraginkorra duen munizioa da, GPS bidez gidaturiko 120 kg-ko lehergai bat duena.

Erruso-ukrainar Gerra
---------------------

2022ko ekainaren 25ean, inbasioaren testuinguruan, Ukraina indar errusiarren aurkako HIMARS sistema erabiltzeari ekin zion. Valerii Zaluzhnyi Ukrainako Estatu Nagusiko buruaren arabera: «Ukrainako Indar Armatuetako artillariek trebeki eraso zituzten helburu batzuk, etsaiak gure lurralde ukrainarrean zituen helburu militarrak». Ukrainako armadak eraso horretan berrogei soldadu baino gehiago hil zirela, Andrei Vasilyev koronela barne, esan zuen. Erasoa base errusiar batean gertatu zen, Iziumen.

Uztailaren 1ean, AEBetako defentsa-funtzionario batek AEBk kazetariei Ukraina Errusiako aginte-postuak suntsitzeko sistema erabiltzen aritu zela esan zien.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «M270 MLRS» *weaponsystems.net*.
2. ↑   **(Ingelesez)** «Army to Extend Range of Precision Strike Missile» *www.nationaldefensemagazine.org*.
3. ↑   **(Ingelesez)** Marsi, Federica.  (2022-06-25). «Ukraine using US-supplied rocket systems: Top general» *aljazeera.com*.
4. ↑   **(Ingelesez)** «Ukraine 'strikes Russian command post in Donbas using HIMARS' - video» *msn.com* 2022-06-27.
5. ↑   **(Ingelesez)** MitchellL, Ellen.  (2022-07-01). «Pentagon: Ukraines using rocket system to hit Russian command posts» *The Hill*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2495802
* Commonscat Multimedia: High Mobility Artillery Rocket System

---

 |

* Wd Datuak: Q2495802
* Commonscat Multimedia: High Mobility Artillery Rocket System
Tonatiuh eguzki jainko azteka, Telleriano-Remensis Kodexean irudikatua
**Tonatiuh** azteka mitologian eguzkiaren jainkoa zen. Aztekek zeruko buruzagitzat hartu zuten. Bosgarren eguzkia bezala ere ezagutu zen, aztekek, jainko honek kontrola laugarren eguzkia zerutik kanporatua izan zenean hartu zuela uste baitzuten. Bere kosmologiaren arabera, eguzki bakoitza bere aro kosmiko propioa zuen jainko bat zen eta azteken arabera, eurak oraindik Tonatiuhren aroan zeuden.

Sorkuntzaren mito aztekaren arabera, jainkoak ordain bezala giza sakrifizioak eskatzen zituen, eta hauek ukatzen bazitzaizkion, bera zeruan zehar mugituko zen ezkutatzeko asmoz. Uste denez, urtero 20.000 pertsona sakrifikatzen ziren Tonatiuh eta beste jainko batzuen omenez, kopuru hau azteken gurtza izugarritzat jo nahi zuten espainiarrek exageratu zutela uste den arren. Aztekak txundituta zeuden eguzkiarekin eta kontu handiz behatzen zuten, eta zehaztasunari dagokionez bigarren postuan zegoen eguzki egutegi bat zuten, maia egutegiaren ondoren. Gaur egun oraindik zutik dirauten monumentu azteketako asko eguzkiarekin lerrokatuak daude, Eguzkiaren Harrian (azteka egutegia bezala ere ezagutzen dena) sakrifizioko aizto batekin irudikatu zen mihi bezala, eguzki diskoa bizkarrean zuela eta gorputza eta aurpegia gorriak zituela marrazten zen.

Pedro de Alvarado konkistatzaile espainiarrari eman zitzaion Tonatiuh izena bere ile horia eta bere begi urdinengatik.

Arranoekin lotzen zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2441598
* Commonscat Multimedia: Tonatiuh

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2441598
* Commonscat Multimedia: Tonatiuh
**Madison konderria** (ingelesez: *Madison County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Vienna da. 2010eko zentsuaren arabera 12.226 biztanle zituen, Madison kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Madison konderriak 1.288,78 kilometro koadro ditu. Horietatik 8,31 ura dira. Beste 1.280,46 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 9,49 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 12.226 pertsonetatik 12.025 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 244 dira. 32 beltzak edo afroamerikarrak. 34 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 41 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 90 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490124
* Commonscat Multimedia: Madison County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 149023646
* LCCN: n87944806
* **Lekuak**
* OSM: 1180512
* TGN: 2001217

 |

* Wd Datuak: Q490124
* Commonscat Multimedia: Madison County, Missouri