recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Mursal Nabizada** — paxtuneraz: مرسل نبی زادہ‎ — (Nangarhar probintzian, Afganistan, 1990eko hamarkadan - Kabul, Afganistan, 2023ko urtarrilaren 15a) afganistandar emakume politikari eta parlamentaria izan zen. Afganistango Asanblada Nazionaleko kide izandakoa, talibanen erregimenarekin oso kritiko azaldu zen.

Bizitza
-------

Afganistango Nangarhar probintzian jaio zen 1990eko hamarkadan. Afganistango Asanblada Nazionaleko kide zen 2021eko abuztuan talibanek boterea indarrez berreskuratu zuten arte.

Asanbladatik kanporatua eta mehatxupean bizi zela, Mursalak herrialdetik ihes egiteari uko egin zion eta Kabulen bizitzen jarraitu zuen. Hori ez ezik, talibanen erregimenarekin kritiko azaltzen jarraitu zuen. 2023ko urtarrilaren 15an ezezagun batzuek hil zuten, tiroz, bere etxean indarrez sartu ondoren. Mursalaz gain, erasoan bere bizkartzainetako bat ere hil egin zuten eta bi pertsona zauritu zituzten: Mursalaren neba eta beste bizkartzain bat.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Rey Gorraiz, Uxue.  (2023-01-16). «Talibanek boterea berreskuratu ondoren hiriburuan jarraitu zuten emakumezko parlamantari bakarretako bat hil dute, tiroz» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2023-01-16).
2. 1 2 3   **(Ingelesez)** «Mursal Nabizada: Gunmen kill former Afghan MP at home in Kabul» *BBC* 2023-01-16 (Noiz kontsultatua: 2023-01-16).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116214700

 |

* Wd Datuak: Q116214700
**Montecitorio jauregia** (italieraz: *Palazzo Montecitorio*) Italiako Erroma hiriburuan kokatua dagoen jauregi bat da, Colonna *rionean*. Gaur egun Italiako Legebiltzarra dagoen egoitza da.

Historia
--------

Izena *Mons Citatorius*-etik dator. Erromatarren garaian Marteren Zelaia lautzen ibili zirenean bertako hondarrak pilatu eta aipaturiko Citatorius muinoa sortu zen.

XVII. mendean muino honen gainean jauregia eraikitzen hasi ziren. Gian Lorenzo Berninik eraiki zuen Ludovico Ludovisi kardinalarentzat, Gregorio XV.aren iloba zen hau. 1623an Gregorio XV.a hil zenean lanak bertan behera gelditu ziren eta 1691ean Inozentzio XII.a Aita Santuak lanei berrekin zien Carlo Fontana arkitektoaren gidaritzapean. 1696an *Curia apostolica* delakoa ezarri zen bertan, Aita Santuaren epaitegia. 1789an Montecitorioko obeliskoa ezarri zuen eraikinaren aurrean Pio VI.a Aita Santuak.

1861ean Italiaren bateratzea gertatu zen eta 1870an Erroma hiriburu izendatu zutenean Italiako gobernuak Montecitorio jauregia hautatu zuen Legebiltzarra ezartzeko, izan ere Paolo Comottok diseinaturiko barneko patioak zirkulu erdiaren itxura baitu. Jauregiaren akustika oso txarra zen eta 1900 urtean urak hartu zuenean bertan behera utzi zuten. Hurrengo urteetan konpontze lanei ekin zioten eta 1918an Legebiltzarra Montecitorio jauregira itzuli zen.

Iruditegia
----------

* Aurrealdea.Aurrealdea.
* Obeliskoa.Obeliskoa.
* Italiako Legebiltzarra.Italiako Legebiltzarra.

Kanpo estekak
-------------

* **(Italieraz)** Tour birtuala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q781417
* Commonscat Multimedia: Palazzo Montecitorio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 150981124
* ISNI: 0000 0001 2228 2481
* GND: 4409400-0
* LCCN: nr2004010010
* NKC: ntk20211118029
* SUDOC: 125982860

 |

* Wd Datuak: Q781417
* Commonscat Multimedia: Palazzo Montecitorio
**Murray konderria** (ingelesez: *Murray County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Chatsworth da. 2010eko zentsuaren arabera 39.628 biztanle zituen, Murray kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Murray konderriak 897,85 kilometro koadro ditu. Horietatik 5,69 ura dira. Beste 892,16 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,02 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 39.628 pertsonetatik 38.820 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 5.154 dira. 212 beltzak edo afroamerikarrak. 94 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 110 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 15 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 376 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q493074
* Commonscat Multimedia: Murray County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 138393037
* LCCN: n82030806
* NARA: 10039111
* **Lekuak**
* OSM: 534697
* TGN: 2000396

 |

* Wd Datuak: Q493074
* Commonscat Multimedia: Murray County, Georgia
**Muhammed VII.a Granadakoa** (1370–1408) Granadako sultana izan zen 1392 eta 1408 artean.

Biografia
---------

1391ean, Granadan, Yusuf II.a Granadakoa erresuma nazariko errege izendatu zuten Muhammed V.a Granadakoa hil eta gero. Agintaldi laburrean arteak eta zientziak bultzatzen ahalegindu zen, baita barne gatazkak itzaltzen ere. Hainbat senitarteko giltzapetu eta hil zituen konspirazioak itzaltzeko asmoz. Baina tronuan eseri eta berehala Muhammed seme gazteena buru zuen matxinadak zalantzan jarri baitzuen bere agintaldia. Ozta-ozta lortu zuen semearen saiakera bertan behera uztea.

Hurrengo urtean, 1392an, sultana modu misteriotsuan hil zen (ziurrenik, pozoituta), eta Muhammedek aukera baliatu zuen bere burua errege izendatzeko. Aitak egin bezala, Muhammed VII.aren lehen lana familia eta gortea mehatxuetatik garbitzea izan zen. Zerrendan lehena bere anaia zaharrena zen, Yusuf, aitak ondorengo izendatu zuena. Salobreñako gazteluan giltzapetu zuen anaia nagusia, Granada hiriburutik 50 bat kilometrora. Hantxe eman zituen Yusufek hurrengo hamasei urteak, Muhammed VII.ak agintean eman zituen berberak.

1408an Granadako sultana gaixorik zegoen eta, heriotza gertu ikusita, ondorengotza ondo lotzea erabaki zuen. Bere semea errege izan zedin beste hautagai nagusia, Yusuf, garbitu behar zuen. Ez zen nahikoa gaztelu batean giltzapean sartuta egotea, eta anaia hiltzeko agindu zuen.

Heriotza-agindua idatzita zeraman mezularia Salobreñara iritsi zenean, Yusuf xakean ari zen alkaidearekin. Alkaideak gutuna irakurri zuen, Yusufi erakutsi zion, eta agindua bete beste erremediorik ez zuela esan zion. Yusufek, hil baino lehen emaztea ikusi nahi zuela esan zuen. Baina azken nahi hori ukatu zioten. Kondenatuak, orduan, jokatzen ari ziren xake partida hura behintzat bukatzeko eskatu zuen. Eta alkaideak beste nahi hori onartu zion.

### Kondaira

Asko luzatu omen zen partida eta kondairak dio azkenean Yusufek irabazi zuela, alfil bat mugitu eta xake matea lortuta. Orduantxe, anaiaren agindua betetzea besterik geratzen ez zenean, beste mezulari bat iritsi omen zen Granadatik, oso bestelako mezua eskuetan: Muhammed VII.a hilda zegoen, eta Yusuf III.a Granadakoa nazarien dinastiaren 14. errege izendatu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5  Nagore Irazustabarrena, Bizia eta tronua xakean irabazi, *Argia*, 2017ko urriaren 15a

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1344647
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87845429
* BNE: XX919280
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q1344647
**Muiris Ó Súilleabháin** hazi izan zen jaiotetxean gaur egungo hondakinak, Blasket uharteetako Great Blasket Island uhartean.
**Muiris Ó Súilleabháin** (bere izena *Maurice O'Sullivan* bezala ingeleratua izan zen), (1904ko otsailaren 19a - 1950eko ekainaren 25a), Irlandako mendebaldeko kostaldean dauden Blasket uharteetako bere umearo eta gaztaroko oroitzapenengatik ospetsu bilakatu zen.

1933an lehenbizi irlanderaz idatzita eta gero ingelerara itzulitako *Fiche Bliain ag Fás* (Hogei Urtez Hazitzen) liburua argitaratu zuen. Idazlearen sorlekua zen Blasket uharteetako Great Blasket Island uhartea aintzineko irlandera eta kultura gorde ahal zituen Irlandako azken eremuetako bat izan zen, uharte honek bertan bizi izan ziren usadio zaharreko kontalari eta kontakizunak bilatu nahi dituzten ikerlarientzat garrantzi handia du. George Derwent Thomson izeneko hizkuntzalari eta grekerazko irakaslea uharte hartara irlandera entzun eta ikastera joana zen eta Ó Súilleabháinek bere oroipenak idatz zitzan gonbentzitu zuen. Thomsonek oroitzapen hauek bateratu eta argitaratu egin zituen, Moya Llewelyn Daviesen laguntzaz ingelerara ere itzuli zituelarik.

Kritikariek *Fiche Bliain ag Fás* idazlana sekulako irrikaz hartu zuten, E.M. Forster barne, adikorra izan zen lan honek denborak erabiltzeko erarekin (Forster berak deskribatzen duen moduan liburua "Neolitiko" kulturaren biziraupen bat da). Honelako moduko interesak aintzineko irlanderaren sentipen erromantiko bat piztuarazi zuen, une horretan Ó Súilleabháinek bere bigarren liburua argitaratzen saiatu zen, *Fiche Bliain faoi Bhláth* (Hogei Urtez Loratzen), honek jendearengan interes txikiagoa piztu zuen, kontakizuna zohikatzezko su eta emakume pipa erretzaile jakintsuekin hastapen erromantikoegi bat hasten baitu.

Ikus gainera
------------

* Peig Sayers
* Tomás Ó Criomhthain

| * i
* e
* a
Blasket uharteak |
| --- |
| Uharteak | Beiginis •  An Blascaod Mór •  Inis na Bró •  Inis Tuaisceart •  Inis Mhic Aoibhleáin •  An Tiaracht |
| Biztanleak | Tomás Ó Criomhthain •  Muiris Ó Súilleabháin •  Peig Sayers |
| Irlandako uharteak |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3327746
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 30969164
* ISNI: 0000 0001 1948 0372
* BNF: 13174145d (data)
* GND: 122967216
* LCCN: n85120506
* NKC: xx0215739
* NLA: 35776549
* SUDOC: 035205407
* BIBSYS: 90411753
* Open Library: OL5250074A

 |

* Wd Datuak: Q3327746
**Muhu** edo **Muhumaa** (alemanez: *Moon* edo *Mohn*) Itsaso Baltikoan dagoen uharte bat da. Bere hedadura, 198 kilometro karratutakoa da, eta Estoniako hirugarren uharterik handiena da, Saaremaa eta Hiiumaaren ondoren.

Ondoan dituen Kesselaid, Viirelaid, Võilaid eta Suurlaid uharteekin, Muhu parrokia eratzen du (estonieraz *Muhu vald*), Saare konderriaren barnean dagoen landa udalerri bat. Udalerriko biztanleria, 2004ko urtarrilak 1eko erroldaren arabera, 1822 pertsonakoa da, eta 206,12 kilometro karratuko hedadura hartzen du. Dentsitatea, kilometro karratuko 8,8 biztanlekoa da.

Muhuko herri garrantzitsuak, Kuivastu, Liiva eta Koguva dira.

Uhartea, Estonia kontinentaletik, Moonsund itsasartearen bidez banandua dago, eta, Saaremaa uhartetik, Väike Väin itsasartearen bidez. Estonia kontinentaleko Virtsu herriarekin, transbordadore edo ferry bidez lotua dago, eta, Saaremaarekin, galtzada altxatu baten bidez, Väinatamm. Neguan, uhartea eta kontinentea, izotz errepide baten bidez lotuta daude.

1227ko, Ezpataren Livoniar Anaiak izeneko armadak (Gilen Modenakoak gidatutako 20.000 soldadu), itsasoa izotzezko errepidearen bidez zeharkatu zuten kontinentetik, eta Saaremaa uhartea eraso zuten, estoniar jentilen azken gordelekua zena. Estoniarrek, Muhun, gotorleku zirkular bat utzi zuten, honen hondakinak, uharteen arteko galtzada altxatutik gertu mantentzen direlarik. Honek, Estoniar Gurutzadari amaiera eman zion.

Muhu, ospetsua da, baita ere, oraindik, Estonia osoan funtzionatzen jarraitzen duen haize errota bakarrarengatik, baita Moonsundeko guduagatik ere, 1917ko iraila-urrian gertatu zena, Errusia eta Alemaniako itsas armaden artean (baita hiru britainiar itsaspeko ausart ere).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1778301
* Commonscat Multimedia: Muhu

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4512995-2
* LCCN: sh93000141
* **Lekuak**
* OSM: 189933

 |

* Wd Datuak: Q1778301
* Commonscat Multimedia: Muhu
Star Warseko fikziozko unibertsoan **Maximilian Veers** Jenerala Inperio Galaktikoko soldadu bat bezala hasi zen eta Jeneral handi bat bezala amaitu zuen pertsonaia bat da.

Maximilian Veers familia langile batean jaio zen eta inperioaren armadara batu zen AT-ATen pilotu bezala ospe handia lortuz. Darth Vaderrekin lan egin zuen eta Heriotzaren Eskuadroira.

Veersek AT-ATen diseinu berezi bat enkargatu zuen, "Haize bolada" deritzona, ohikoa baino blindatu eta potenteagoa, Zaloriis planetan. Baina Zaloriis planetako biztanleak matxinatu egin ziren, Veers preso hartu zuten eta hil ez zituzten soldadu gutxiak Veersekin batera gartzelaratu zituzten. Exekutatua izan baino pixkat lehenago, Darth Vader eta bere armada iritsi ziren eta Veers salbatu zuten. Haize Bolada 1 Fondor II hirira eraman zuten (honela inperioko planeta ontziolagatik deitua) non amaitua izan zen. Zaloriiseko guduan erabili zuen Maximilian Veersek AT-AT aurreratu hau lehen aldiz, emaitza bikainak lortuz.

Veers Jeneral izateko hautatua izan zen, eta bere talentuaren ondorioz Darth Vaderren errespetua lortu zuen. Behin Sithak Hoth planetako sisteman ezkutatua zegoen base errebeldea aurkitu ondoren, Veersi azaleko erasoaren buru izango zela esan zioten, Ozzel almiranteak bere biziarekin ordaindu zuen akats bat egin baitzuen. Hala ere, Veersek garaipen handi bat lortu zuen, ezkutu sortzailea suntsituz eta Bow komandantearen 501 Legioko infanteriaren laguntza jasoz eta hala Darth Vaderren lurreratzea erraztuz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2630856

 |

* Wd Datuak: Q2630856
**Coffee konderria** (ingelesez: *Coffee County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Manchester da. 2010eko zentsuaren arabera 52.796 biztanle zituen, Coffee kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Coffee konderriak 1.125,49 kilometro koadro ditu. Horietatik 14,5 ura dira. Beste 1.110,99 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 46,91 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 52.796 pertsonetatik 49.546 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.007 dira. 1.820 beltzak edo afroamerikarrak. 145 amerikar natiboak ziren eta 17 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 449 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 23 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 796 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Coffee County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q495013
* Commonscat Multimedia: Coffee County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153598953
* LCCN: n80005783
* **Lekuak**
* OSM: 1848171
* TGN: 2001852

 |

* Wd Datuak: Q495013
* Commonscat Multimedia: Coffee County, Tennessee
**María del Carmen Árraga** (Montevideo, 1840ko maiatzaren 14a - ezezaguna) margolari uruguaitarra izan zen, José Gervasio Artigasen lehen erretratuetako baten sortzailea, pertsonaia itzaltsua hil eta 15 bat urtera egina.

Biografia
---------

Irakaskuntza artistikoa Juan Manuel Blanesengandik jaso zuen, eta bere ibilbide artistikoaren hasieran paisaia batzuk sortu zituen. Geroago, 1869an erakutsi zituen erretratuen eta izadi hilen sorkuntzan zentratu zen. 1869an, Uruguaiko Batzar Nagusiari eskainitako Joaquín Suárezen koadro bat margotu zuen, eta horri esker, Uruguaiko Senatuak artistari 1.000 pesoko saria emateko erabakia hartu zion. Sari hori bere arte ikasketekin jarraitzeko Europara joateko beka batekin ordezkatzea eskatu zuen Árragak. Dena den, familia arazoak zirela eta, artistak ezin izan zuen beka baliatu eta 1882an Senatarien Ganberari eskatu zion hasierako esleipen-ebazpenera itzultzeko, zeina hurrengo urtean eman zioten. 

Orain arte iraun duten lanen artean, garai hartako hainbat politikari eta pertsona ezagunen erretratuak aipa daitezke, hala nola Venancio Flores, Tomás Gomensoro eta Alejandro Chucarro. Halaber, Museo Historiko Nazionalak oihalaren gainean bi oleo ditu, Juan Méndez Caldeirori eta José Gervasio Artigasi eskainiak. Azken erretratu hori izan zen independentziaren pertsonaia itzaltsuaren ezagutzen den lehenengoetako bat, eta Árragak margotu zuen 1863 inguruan.

Margolari honen heriotza data eta lekua ezezaguna da, nahiz eta bere figura Luis Montero artista peruarrak 1866an Montevideon egin zuen egonaldian egindako erretratu bati esker ezagutu daitekeen

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q42381294
* **Identifikadoreak**
* autores.uy: 2860

 |

* Wd Datuak: Q42381294
*Artikulu hau Suediako hiriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Mora».*
**Mora**, Suediako hiria da, Dalarnako konderrian dagoena. 2010eko erroldaren arabera hiriak 10.896 biztanle ditu.

Geografia
---------

Siljan aintziraren ertzean dago, Orsa aintzirak bat egiten duen tokian. Hiriaren iparraldean Eskandinaviako Alpeen hasiera dago.

Historia
--------

Indusketa arkeologikoek erakutsi dutenez K.a. 4000 urtean jadanik populatua bazegoen Mora ingurua. Eraikin zaharrenak VII mendekoak dira. XIII mendean Mora parrokia izendatu zuten. 1520 urtean Gustavo I.a Vasa erregea Moran gelditu zen daniarren aurkako borroka antolatzeko.

1669an sorginen aurkako epaiketa handia izan zen bertan, Suediaren historiako ezagunena. Sei emakume eta gizon bat exekutatu zituzten. XVIII mendean gosete handia jasan zuen eta biztanle gehienak Stockholmera eta Suedia hegoaldera egin zuten alde. Morara itzuli zirenen industria jakintzak ekarri zituzten hirian jarduera berriak ezarriz.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Morako eliza.Morako eliza.
* Anders Zorn margolariaren museoa.Anders Zorn margolariaren museoa.
* Epaitegia.Epaitegia.
* Paisaia.Paisaia.
* Siljan aintzira.Siljan aintzira.

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q849874
* Commonscat Multimedia: Mora, Sweden

---

 |

* Wd Datuak: Q849874
* Commonscat Multimedia: Mora, Sweden
Senar-emazte adinduei muxikaren barnean Momotarō umea agertuz.
**Momotarō**, japonieraz 桃太郎, "muxika mutiko", Japoniako folkloreko heroi herrikoi bat da. Izenaren itzulpen literala "Muxika Tarō" da, "Tarō" japoniar familietan seme zaharrenak jasotzen duen ohiko izena delarik, baina maiz "Muxika mutiko" gisa itzultzen da. 

Japonia osoan ezaguna den pertsonaia folklorikoa izan arren, Okayama prefekturan berebiziko ospea du, bertakoen arabera han sortua omen baitago.

Ipuina
------

Ipuinaren arabera, seme-alabarik izateko gai izan ez diren senar-emazte adindu bati ibai batean muxika handi bat agertu zitzaion. Hura jaso eta jaten hasi zirenean, muxikaren barnean ume bat aurkitu zuten. Gertakari bitxi honen ondorioz, aiton-amon bikoteak umeari *Momotarō* deitzea erabaki zuen, izena *momo* (muxika) eta *tarō* (seme zaharren ohiko japoniar izena) hitzen arteko nahasketa izanik.

Haztean, pertsonaia nagusia heroi handi batean bilakatzen da, eta Onigashima (*Deabruen uhartea*) uharteko altxorra berreskuratzea erabakitzen du. Bere bidean hainbat animaliekin topo egiten du: faisai bat, txakur bat eta tximino bat alegia. Momotarō-k haiekiko erakusten duen eskuzabaltasunari esker, bere ibilbidean batzea erabakitzen dute animaliek. Azkenean, deabruak bizi diren uhartera ailegatu, haiek hil eta bertako biztanleak deabruen gaiztakerietatik salbatzen ditu gazteak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q877820
* Commonscat Multimedia: Momotaro

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 305156732
* GND: 1038814731

 |

* Wd Datuak: Q877820
* Commonscat Multimedia: Momotaro
**Mutxarda** harginen mailu handi mota da, buruaren bi aldeak altzairuzko haginez hornitua.

Harria garbitzeko, berdintzeko edo akabera koskatua emateko erabiltzen da. Akaberari *mutxardadura* edo *mutxardatua* deritzo. Erabiltzeko, langileak harria jotzen du buru zapal hagindunekin, aurrez pikotxaz berdindua dagoena. Hormigoian ere erabiltzen da, sarri pieza baten itsaskortasuna hobetzeko hormigoi berria isurtzeko asmoarekin.

Itxura askotako mutxardak daude, eskuko mailuetatik makina elektriko handietaraino, baina oinarrizko ezaugarri funtzional bera dute denek: hagin piramidal edo konikozko laukiteria metalezko haga baten muturrean.

* Hareharri mutxardatuaHareharri mutxardatua
* Granito mutxardatuaGranito mutxardatua
* Mutxarda pneumatikoaMutxarda pneumatikoa
* Makina pneumatiko bateko mutxardaMakina pneumatiko bateko mutxarda

Ikus, gainera
-------------

* Mailua
* Harlandua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q945874
* **Identifikadoreak**
* AAT: 300023042

 |

* Wd Datuak: Q945874
Gaur egun, **gradu** izena, musikan, musika eskala batean, bi musika nota ezberdinen artean dagoen altueraren arteko ezberdintasunari ematen zaio. Zazpi gradu daude:

* I.a
* II.a
* III.a
* IV.a
* V.a
* VI.a
* VII.a

Do musika notaren eskalan, graduen ordena honako hau da: do, re, mi, fa, sol, la eta si

Bi graduren artean dagoen distantziari, tartea deritzo.

Do Nagusiaren eskalan, III. eta IV. graduaren artean eta VII. eta VIII.aren artean, tonuerdi bat dago. Gainontzekoetan, tonu bat.

Aldi berean, gradu bakoitzak izen bat du:

* I Tonikoa
* II Supertonikoa
* III Bitartekaria
* IV Azpidominante
* V Dominante
* VI Azpibitartekari (Azpidominatzaile ez da hain zuzena.)
* VII Sentikorra edo Azpitonikoa (eskala txiki naturalaren kasuan)

Beste esanahi batzuk
--------------------

### Gradu bateratu

Erreferentzia bezala hartzen den notaren aurreko edo atzeko nota izendatzeko erabiltzen da. 2. edo 7.eko tartea esan nahi du.

### Gradu banandu

Erreferentzia bezala hartzen den notak, ondoan ez duen gradua da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q586277
* Commonscat Multimedia: Diatonic functions

---

 |

* Wd Datuak: Q586277
* Commonscat Multimedia: Diatonic functions
**Musika-arkua** edo **arku musikala** hari pultsatuzko musika-tresna bat da, arku baten muturren artean tenkatutako hari batez osatua, normalean zurezkoa.

Arku tradizionala musika tresna eta arma gisa erabiltzen da. Ez dakigu hori izan zen lehen erabilera. Frantziako hegoaldeko labar-pinturek, K.a. 15000 urte ingurukoak, arku bat musika-tresna gisa erabili zen erritual bat erakusten dute.

Arkuaren soinua sortzeko ohiko modua haria igurztea da. (hari igurtziaren instrumentua), nahiz eta haria kolpatuz ere egin daitekeen soinua (Pultsatutako hari instrumentua). Musika sinfonikoan erabiltzen diren hari-tresnek ez bezala, ez du erresonantzia-kaxarik, kanpoko erresonadoreak izan ditzakeen arren. erresonadore mota ohikoena erabiltzen duenaren bizkarrean lotuta dagoen kalabaza bat da. Arkuak ere oihartzuna eman dezake zulo batean edo ahoa ere erabil daiteke. Azken metodo honek melodia askoz aberatsagoa ahalbidetzen du, erresonadorearen tamaina aldatuz.

Nola egiten da hau
------------------

Zure arkua eraiki dezakezu eta gero esperimentatu soinu desberdinak sortzeko. Moztu 1,5 m-ko luzera duen arrantza edo hortz-haria. Lotu hariaren mutur bat adarraren mutur batera. Eskatu ikaskide bati adarrari eusteko, hariaren beste muturra adarraren beste muturrera lotzen duzun bitartean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1630744
* Commonscat Multimedia: Musical bows

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 1108584470
* AAT: 300042248
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1630744
* Commonscat Multimedia: Musical bows
**Meigs konderria** (ingelesez: *Meigs County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Decatur da. 2010eko zentsuaren arabera 11.753 biztanle zituen, Meigs kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Meigs konderriak 561,38 kilometro koadro ditu. Horietatik 56,01 ura dira. Beste 505,36 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 20,94 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 11.753 pertsonetatik 11.437 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 176 dira. 116 beltzak edo afroamerikarrak. 58 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 18 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 122 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Meigs County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502356
* Commonscat Multimedia: Meigs County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 154805111
* GND: 4601702-1
* LCCN: n83030217
* **Lekuak**
* OSM: 1847816
* TGN: 2001897

 |

* Wd Datuak: Q502356
* Commonscat Multimedia: Meigs County, Tennessee
**Mutrikuko kirol-portua** Gipuzkoako udalerri horretako kirol-portua da. Guztira 245 amarraleku ditu, horietatik 127 sei metro luzera baino txikiagoko ontzientzat, 59 sei eta zazpi matro arteko luzera duenentzat, 37 zazpi eta zortzi metro arteko luzera duenentzat, 9 zortzi eta bederatzi metro arteko luzera duenentzat eta 13 zortzi eta hamabi metro arteko luzera duenentzat.

Gainera, honako zerbitzuak ditu:

* Kofradia
* Garabiak: 3 eta 5 Tn
* Ur-hartuneak
* Korronte-hartuneak

Mutrikuko kirol-portua.

Historia
--------

Arrantza bere‑berea izan du Mutrikuk. Udalerriaren armarrian ere arpoiz jotako balea ageri da, zauriturik portura eraman zutena gogoan hartuta agian.

1200ean Alfontso VIII.a Gaztelakoak mutrikuarrei eskatzen zien harrapatutako baleen zati bat: *Dono itaque nobisillam ballenam quam homines de Motricu suo annuo redittu tenentur mihi dare*.

Arrantzaleen merkataritza‑ikuspegi eskasaren topikoa ezeztatu zuten mutrikuarrek; izan ere, portuko profesionalek Madrilen saltzeko negozioa antolatu zuten 1826an, arrainaren garraioa barne hartuta. Diligentziak meseta aldera abiatzen ziren bi egunetik behin, 100 arroba arrain hartuta, eta 56 ordu behar izaten zituzten bidaia egiteko.

Portua babesean dago eta erosoa da, hango moila eta kai‑muturrean ikusten dira egindako handitzeak, eta eraikuntza‑lan
eta proiektu eztabaida‑sortzaileak. Mutrikuren kasuan ere, Orio, Getaria eta Zumaiako portuei buruz esandakoa errepikatu behar dugu: portuen egungo egoeraz ohartzeko ikusi egin behar dira.

Antzina‑antzinako lonja zaharra harriz­ko eraikina da, arkuak oinarri dituena, eta teilatu‑hegal babesgarria, itsasoan
ibiltzeko txapela handi baten antzera; gaur egun Itsas Etxe atsegin bihurtu dute.

  

Mutrikuko kirol-portua.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Euskal Herri Enblematikoa* entziklopediako *Itsasoko Historia. Euskal Kostaldeko Gida.* liburutik txertatu zen 2014-12-18 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, liburu hori eta entziklopedia horretako beste zenbait Creative Commons Aitortu 3.0 Espainia lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11701288

 |

* Wd Datuak: Q11701288


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Euskal Herriko kirol-portuak |  |
| Armintza • Bermeo • Deba • Donostia • Ea • Elantxobe • Getaria • Getxo • Hendaia • Hondarribia • Lekeitio • Mutriku • Ondarroa • Orio • Plentzia • Santurtzi • ZumaiaBestelakoak: Euskal Herriko portuen zerrenda |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Euskal Herriko portuak |  |
| Armintzako portua • Baionako portua • Bermeoko portua • Bilboko portua • Donibane Lohizuneko portua • Donostiako portua • Elantxobeko portuaGetariako portua • Getxoko portua • Hondarribiko portua • Lekeitioko portua • Lemoizko portua • Mundakako portua • Mutrikuko portuaOndarroako portua • Orioko portua • Pasaiako portua • Plentziako portua • Portugaleteko portua • Santurtziko portuaZierbenako portua • Ziburuko portuaBestelakoak: Euskal Herriko kirol-portuen zerrenda |
**Hernebkha** (izen egiptoarra) edo **Mutis**, Egiptoko XXIX. dinastiako faraoi bat izan zen. Manetonen arabera, K. a. 392 inguruan gobernatu zuen.

Eusebio Zesareakoak, Maneton kopiatuz, bosgarren errege bezala jartzen du **Muzis**, Neferites I.aren ondoren, eta urte beteko erregealdia izan zuela dio, bere epitomeko bertsio armeniarrean, laugarren erregea den arren, eta Psammutes eta Neferitesen artean kokatua dago, Mutes izena emanez.

Bere izena, ez da Sexto Julio Afrikanoren zerrendan agertzen.

Kronika Demotikoan ere agertzen da, *B zerrenda*k, Neferites I.aren ondoren "bere semea" aipatzen duen arren, izenik aipatu gabe.

Neferites I.a hil ondoren, bi alde sortu ziren, bakoitza, erregegai batekin: Mutis eta Psamutis. Litekeena da lehenak hilabete batzuz gobernatu ondoren, bigarrenak tronua kendu izana, tronuan, soilik urte betez mantentzen dena.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Neferites I.a** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko XXIX. dinastia | Ondorengoa**Psamutis** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q601554

 |

* Wd Datuak: Q601554
Tormesko itsumutila. 1907.
***Limosnatxo bat***, ***Mutil koxkor bat*** edo ***Mutil koxkor bat itsuaurreko*** izenburuarekin ezagutzen dira Pedro Mari Otañoren bertso ezagunenak. Zortzikoa, dantza eta abestia da. Konpas berezi bat da, 5/8koa, azentuazio bereizgarria duena.

Hitzak
------

  

Mutil koxkor bat itsu aurreko   

zuela aldamenian   

gizon burusoil bizar zuri bat   

bi makuluren gainean,   

kale ertzian ikusi nuen

inora ezin joanian   

ta bera nor zan jakin nahian   

inguratu nintzanian...   

limosnatxo bat eskatu zidan   

Jainkuaren izenian.   

Zerbait emanaz galdetu nion   

al zan modu onenian,   

jaiotzatikan al zeukan ala   

gaitzak hartua mendian;   

erantzun zidan: ez semia, ez,   

nik sasoia nuenian,   

ez nuen uste iritxitzerik   

honetara azkenian...   

gaur limosna bat eskatutzen det   

Jainkuaren izenian.   

Eta segitu zuen esanaz:   

lehengo gerrate denian,   

ni aurren xamar ibiltzen nintzen   

beti edo gehienian.   

Nekatu gabe aisa igoaz,   

aldapik luzenian,   

etzan burura asko etortzen   

gu ala genbiltzanian...   

gero limosna eskatutzerik   

Jainkuaren izenian.   

Odola bero eta burua   

harrua dagoenian   

edozein moduz sartutzen da bat   

halako itsumenian:   

atsekabe ta negar saminak   

badatoz ondorenian,   

nola ere bai batek bizia   

utzitzen ez duenian   

limosnatxo bat eskatu behar   

Jainkuaren izenian.   

Inoiz pentsatzen nere artian   

ni jarritzen naizenian,   

gaur ere asko dirala joango  

lirakenak zuzenian.   

Ez luke inork sinistatuko   

zer pena ematen didan.   

Ai! ho(rre)la nintzan ni ere sano   

ta gazte nengoenian...   

Gaur limosna bat eskatutzen det   

Jainkuaren izenian.   

Ai! txorakeri asko egiten   

da zentzurik ez danian;   

sinista zazu ur hau pasia   

daukanaren esanian:   

hobiago da sasoin dan arte   

saiatutzia lanian.   

Negar eginaz ibili gabe   

gero denbora joanian...   

Limosnatxo bat bildu ezinik   

Jainkuaren izenian.

Doinua
------

5/8 konpasa. Sol klabean; Si bemol.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Xenpelar Dokumentazio Zentroa-Bertsozale Elkartea. «Mutil koxkor bat itsuaurreko - Doinutegia - BDB. Bertsolaritzaren datu-basea» *bdb.bertsozale.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-03-21).
2. ↑    bertsozale.eus. *Mutil koxkor bat itsuaurreko.*  (Noiz kontsultatua: 2018-03-12).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61364337

 |

* Wd Datuak: Q61364337
**Chihuahuako basamortua** (ingelesez: *Chihuahuan Desert*; gaztelaniaz: *Desierto de Chihuahua*) Ipar Amerikako basamortu handia da, 362.600 km²-ko azalerarekin, eta AEBen eta Mexikoren arteko mugaren bi aldeetan hedaturik dago. Izan ere AEBetako Mexiko Berria, Texas eta Arizona eta Mexikoko Chihuahua, Coahuila de Zaragoza eta Durango estatuen zati handiak hartzen ditu.

Geografia eta klima
-------------------

Basamortu zabal hau hainbat mendilerrok zatikatzen dute. mendilerro aipagarrienak Mendebaldeko Sierra Madre, Ekialdeko Sierra Madre, Guadalupe mendilerroa eta Sierra del Carmen dira. Mendilerro hauek mikroklima fresko eta hezeak sortzen dituzte haranetako hainbat txokotan eta horri esker belardiak ezezik basoak ere aurki daitezke. Chihuahuako basamortuaren altuera baxuena 600 metrotakoa da eta mendi altuenak 1675 metrotaraino iristen dira.

Mendebaldean daukan Sonorako basamortua baino klima epelagoa eta hezeagoa du, baina egunez tenperaturak 35-40º-tara igotzen dira. Prezipitazioak ere ugariagoak dira, eskasak diren arren, urtero 250 mm baino gutxiago. Prezipitazioak montzoi garaian izaten dira nagusiki.

Flora eta fauna
---------------

Kaktus handiak ugari ikusten dira, inguruko basamortuetan ez bezala. sastrakadiak eta belardiak ere agertzen dira tarteka. Landare espezieen artean honako hauek aurkitzen dira: gobernadora, mezkite gozoa, cholla, yucca, peiotea...

Animalia txikiak dira Chihuahuako biztanleak, basamortuko erbia, azeri azkarra, kaktus-sagua, mexikoko larre-txakurrak, Chihuahua txakurra... Hauek ehizatzeko prest hainbat harrapari aurkitzen dira: Koiotea, katamotz gorria, hartz beltza, kriskitin sugea... Azkenik aipatzekoa da bidelaria, hegazti korrikalari ezaguna.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-05-25). *170. araua: Amerikako toponimia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q855658
* Commonscat Multimedia: Chihuahuan Desert

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 247398793
* GND: 4700430-7
* LCCN: sh85023342
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 1103368
* WWF: NA1303

 |

* Wd Datuak: Q855658
* Commonscat Multimedia: Chihuahuan Desert
**Michael Gordon Peterson**, ezizenez **Charles Bronson** (1952ko abenduaren 6a, Aberystwyth) galestar kriminal eta preso bat da. Bere garaian **Erresuma Batuko presorik oldakorrena** edo **Erresuma Batuko presorik arriskutsuena** izatearen ospea bereganatu zuen.

1974ean armaz burututako lapurreta baten ondorioz Bronson lehenbiziko aldiz zazpi urtetarako espetxeratu zuten, baina berak iragandako 120 espetxeetan zehar gauzatutako liskar eta borrokek bere ospea areagotu zuten. Adibidez, 1998an bi irakiar preso bahitu eta "jenerala" dei ziezaioten behartu zituen, gainera bahiketa amaitzeko berak ezarritako baldintzak ez bete ezkero preso haietako bat jateko mehatxua jaurti zuen. Bere baldintzak honako hauek ziren: Kubara ihes egiteko helikoptero bat, bi Uzi metrailadoreak, errekanbiorako 5.000 munizio eta aizkora bat.

Honela liskarrez-liskar eta zaintzaileak eta beste preso batzuk jipoitu ondoren bere zigorra handituz joan zen, azkenik bizi osorako gartzela zigorra jaso arte. Espetxealdi luze honetan zehar egunero 2500 flexio eta ariketa fisiko ugari egin ohi zituen, honela beti sasoi bete-betean zegoen, beti ingurukoak jipoitzeko prest. Bere eguneroko ariketak deskribatzen dituen fitness liburu bat ere idatzi du, honetan espazio txikitan burutu zituen ariketa fisikoak azaltzen ditu. Denera 11 liburu idatzi eta presoentzako 4 Koestler literatura sari irabazi izan ditu.

1999. urtetik aurrera segurtasun goreneko Wakefield espetxean erabat isolaturiko gela batean bakar-bakarrik eta beste presoekin inongo hartu-emanik ez duela dago. 1974. urtetik gaur egun arte aske 4 hilabetez bakarrik egon da.

2009an bere bizitzari buruzko *Bronson* filma atera zuten. Garai hartan Bronsonek espetxeko agintariak harri eta zur utzi zituen, ustez isolatuta zegoen gelatik oharkabean filma estreinatzen zen zinemaldira honako bere ahotsez osatutako mezu hau ailegarazi baitzuen:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Jendeak ni behin batez zer izan nintzen ikusiko du: espetxe sistema anker eta ustel baten barnean harrapatutako gizona. Ez naiz harroputza. Zinez izugarria, oldarkorra eta gaiztoa izan zen. Ez nago hortaz harro, baina ezta lotsatuta ere, eman dudan kolpe bakoitzeko trukean 21 jaso baititut. |  » |

Zinema
------

* *Bronson* (2008), Tom Hardy aktoreak antzeztu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  El preso mas violento del Reino Unido. **(Gaztelaniaz)**
2. ↑  El preso mas violento del Reino Unido. **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

* Charles Bronson presoaren webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q967157
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 13029285
* ISNI: 0000 0003 8510 7810
* LCCN: nb99048680
* NLA: 36749857
* SUDOC: 150822774
* BIBSYS: 1606126541109

 |

* Wd Datuak: Q967157
**Muted** 2003. urtean Abadiñon (Bizkaia) desagertutako PSYC taldeko partaideekin (Dani, Ander, Ruben, Aitzol eta Christophe) sortutako euskal taldea da. Azken belaunaldiko metala, garapen elektronikoak eta garrasiez gain ahots melodikoak elkartzen dituzte abestiak sortzerakoan.

Ibilbidea
---------

Urte bereko abenduan, 6 abesti sortu berriak zituztela baliatuz Berrizko "Aldapa" lehiaketara aurkeztea erabaki zuten, bertan beraien lehen kontzertua eskainiz. Lehiaketako lehenengo saria irabazi zuten, hau da, estudio profesional batean (Lorentzo Recors) maketa bat grabatzeko aukera.

Lehiaketa irabaztean Edu (gitarrista) taldera sartu zen, gaur egun ezagutzen dugun MUTED seikotea osatuz. 2004ko martxoan beraien lehenengo maketa grabatu zuten bost abestirekin (Heriotza, Ez naiz gai, Galdera gehiegi, denok berdin eta aldatu). Maketa honek Euskal Herri guztitik kontzertu desberdinak eskaintzeko aukera eman die. Aldi berean Gorkaren (Berri Txarrak) kolaborazioarekin grabatutako "Ez naiz gai" abestiaren lehen bideoklipa grabatu zuten. 2004. urtean zehar maketa lehiaketa desberdintara aurkeztu ziren, Bilbovision-eko bigarren saria, Euskadi Gazteako 14. maketa Lehiaketako entzuleen sariaren bigarren tokia, eta Debagoienako Danbaka lehiaketako finalistak suertatuz. Azken lehiaketa honetako finala (2004ko abendua) beste bi talderekin lehiatu zuten kontzertu batean, emanaldi honetan bertan izan ziren Ohiukarekin lehenengo kontaktuak, beraien lehenengo diska grabatzeko aukera emango zien kontratu diskografikoan bukatuz.

2005aren hasieran beraien lehen diskoa izango zen *Sarean* argitaratu zuten.

Taldekideak
-----------

* Alberto (Baxua)
* Dani (Gitarra)
* Edu (Gitarra)
* Ruben (Bateria)
* Christophe (Programazioa)
* Eneko (ahotsa)

Diskografia
-----------

* *Sarean* (2005, Oihuka)
* *Sena* (2007, Baga-Biga)
* *Inox* (2009, Baga-Biga)

Sariak
------

* Gaztea maketa lehiaketa: 2004 (entzuleen saria)

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Maketa Lehiaketa, 27. irabazlearen bila» *Euskal Irrati Telebista* (Noiz kontsultatua: 2020-11-14).

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Taldearen webgune ofiziala
* Danbaka webgunean taldeari buruzko informazioa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263950

 |

* Wd Datuak: Q12263950


|  |  |
| --- | --- |
| Euskal musikaEuskal musika | Artikulu hau **Euskal musika Wikiproiektuari** lotuta dago. Honelako artikuluekin lagundu nahi baduzu, jo ezazu wikiproiektuaren orrira. |
**Cree** (ahoskeraz *kriː*, cree hizkuntzaz *Nēhilawē* edo «gure hizkuntzaz aritzen direnak») Ipar Amerikako jatorrizko herrietako bat da, europarrak iritsi baino lehenago lurralde zabal batean bizi zena. Creen lurrek Kanada ekialdeko itsasertzetik ia mendebaldekoraino hedatzen ziren, eta Estatu Batuetan Minnesota, Ipar Dakota eta Montana hartzen zituzten.

Gaur egun Kanadan bizi diren 200.000 kide inguru dira. Gehienak Superior lakuaren ipar eta mendebaldean bizi dira, Ontario, Manitoba, Saskatchewan, Alberta eta Ipar-mendebaldeko Lurraldeetan. 38.000 inguru Quebecen bizi dira.

Estatu Batuetan, berriz, batez ere Montanan bizi dira, Ojibwa etniarekin partekatzen duten erreserba batean.

Taldeak
-------

Cree etnia zortzi talde nagusitan banatuta dago:

* Naskapiak
* Innuak edo montagnaisak
* Attikamekwak
* James badiako creeak (beren hizkuntzan, *iiyuu*)
* Mooseko creeak (*mōsonī* edo *ililī*)
* Zingiretako creeak (*maškēkowak* edo *nēhinawak*)
* Basoetako creeak (*sakāwithiniwak* edo *nīhithawak*)
* Ordokietako creeak (*paskwāwiyiniwak* edo *nēhiyawak*).

Hizkuntzak
----------

Sakontzeko, irakurri: «Cree hizkuntza»
Cree hizkuntza (*cree-montagnais* eta *cree-montagnais-naskapi* izenez ere ezaguna) hizkuntza algonkinetako bat da. 117.000 hiztun inguru ditu Kanadan, Ipar-mendebaldeko lurraldeetatik Labrador penintsularaino. Hiztun ugari izan arren, Ipar-mendebaldeko lurraldeetan baino ez da ofiziala.

Cree ospetsuak
--------------

* Tomson Highway, idazlea
* Buffy Sainte-Marie, abeslaria

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. (PDF) *190. arauaː Munduko herriak eta etniak.* .
2. ↑  Victor G. Hopwood: *David Thompson: Travels in Western North America 1784-1812*, Macmillan of Canada, Toronto (1971), 109. orrialdea.
3. ↑  Kanada: 2006ko errolda
4. ↑  Ipar-mendebaldeko lurraldeetako hizkuntz ofizialaren Legea, 1988

Ikus, gainera
-------------

* Amerindiar

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q117191
* Commonscat Multimedia: Cree

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85033881
* NKC: ph929566
* AAT: 300017671
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q117191
* Commonscat Multimedia: Cree
**Charles Bruck** (Timisoara, Austria-Hungariako Inperioa —egungo Errumania—, 1911ko maiatzaren 2a - Hancock, Maine, AEB, 1995eko uztailaren 16a) musikagile frantsesa izan zen, Errumanian jaioa.

Biografia
---------

Musika-ikasketak Vienan hasi zituen, eta ondoren Parisa joan zen zuzenbidea ikastera. 1931n pianoa landu zuen Vlado Perlemuterrekin batera eta konposizioa Nadia Boulangerrekin musika-eskolan. 1934. urtetik aurrera orkestra-zuzendaritza ikasi zuen Pierre Monteuxekin batera. 1936an Parisko orkestra filarmonikoak antolatzen zuen orkestra-zuzendarien lehiaketa irabazi zuen; urte horretan bertan egin zuen lehenengo bira Estatu Batuetan.

1939an Frantziako herritartasuna hartu zuen. Gerra bitartean ezkutaturik ibili zen lehenbizi eta Erresistentzian lanean ondoren. 1945-1948 bitartean Industria-produkzioaren ministerioko musika-industrien zuzendari izan zen. Ondoren Cannes eta Deauvilleko kasinoetako orkestra-zuzendari izan zen (1949-1950), eta Amsterdamgo Herbehereetako Operako musika-zuzendari (1950-1954). Frantziara itzuli zenean Prokofieven *L´Ange de feur (Suzko aingerua)* opera zuzendu zuen (1954). Estrasburgoko Orkestra sinfonikoko zuzendari (1955-1965) eta ORTFko Orkestra filarmonikoko zuzendari izan zen (1965-1970).

Zuzendu ditu, besteak beste: Prokofieven *Jokalaria* (1956), Janáceken *Meza glagolitikoa* (1957), Kodály *Hary János* (1959), Lutoslawskin *Orkestrarako kontzertua* (1963) eta *Joko veneziarrak* (1965), Ligetiren *Atmosferak* (1964) eta *Requiem* (1966), Pendereckiren *Pasioa San Lukasen arabera* (1967) eta *Dies Irae* (1968).

Hainbat musikagile ezagutarazi ditu, hala nola Boris Blacher, Hans Werner Henze, Goffredo Petrassi, Bernd Alois Zimmermann.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2672445
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 122088955
* ISNI: 0000 0001 1312 8511
* BNE: XX867314
* BNF: 13891919z (data)
* GND: 135339022
* LCCN: n81021926
* CiNii: DA10882653
* SUDOC: 079963544
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01177/eu\_b\_4851/b4851

 |

* Wd Datuak: Q2672445
**Cuyahoga konderria** (ingelesez: *Cuyahoga County*) Ohioko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Cleveland da. 2010eko zentsuaren arabera 1.280.122 biztanle zituen, Cuyahoga kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Cuyahoga konderriak 3.226,05 kilometro koadro ditu. Horietatik 2.041,94 ura dira. Beste 1.184,12 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 396,81 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 1.280.122 pertsonetatik 847.247 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 61.270 dira. 374.968 beltzak edo afroamerikarrak. 2.018 amerikar natiboak ziren eta 217 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 32.615 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1.842 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 21.215 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q251267
* Commonscat Multimedia: Cuyahoga County, Ohio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 150063927
* ISNI: 0000 0004 0419 245X
* LCCN: n50046728
* NARA: 10036680
* **Lekuak**
* OSM: 350381
* TGN: 1002313

 |

* Wd Datuak: Q251267
* Commonscat Multimedia: Cuyahoga County, Ohio
**Moore konderria** (ingelesez: *Moore County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Lynchburg da. 2010eko zentsuaren arabera 6.362 biztanle zituen, Moore kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Moore konderriak 337,78 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,09 ura dira. Beste 334,68 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 18,83 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 6.362 pertsonetatik 6.107 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 70 dira. 145 beltzak edo afroamerikarrak. 16 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 24 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 65 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Moore County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q494716
* Commonscat Multimedia: Moore County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144328363
* GND: 4780858-5
* LCCN: n86031545
* **Lekuak**
* OSM: 1848192
* TGN: 2001900

 |

* Wd Datuak: Q494716
* Commonscat Multimedia: Moore County, Tennessee
Kolorin txotxongiloa
**Kolorin** txotxongilo donostiar bat da 1955ean antzinako Gipuzkoako Kultur eta Ateneo Zirkuluko sotoko eraikinean jaio zen.  Bertako Teatro de Cámara y Ensayo taldeak sortua eta José Luis Villarejok zuzendua. Colorin Ateneoko zuzendaritza batzordearen interesaren ondorioz sortu zen, bertako bazkideen seme-alabak txotxongilo antzerkiaren mundura gerturatzea zuelarik helburu.  Horrela "Colorin"-en txotxongilo antzerkia sortuko da, pertsonaiak konpainiari izena emango diolarik. José Luis Villarejok burutuko du, Natalio Rodriguez (Talio) berrogeigarren hamarkadako txotxongilolari famatuak txotxongiloen inguruko nozio batzuk irakatsi ondoren. Modelatzetik hasi, eskaiolaren moldaketatik, pintura, jantziak etab.-ekin amaiera eman. Bere izena pentsatu zuen. "Colorín". Colorin Gipuzkoa osoan, baita, Bizkaia, Nafarroa eta Arabako zati handi baten barrena ibili zen.  Batzuetan landa gune urrunenetara ere joango dira, bertako haurrei Colorinen abenturak eramatera. Bere lagunak elkarbanatzearekin batera, bere kezkak, barreak , kantuak… ere elkarbanatzen zituen, beti onik ateratzen zelarik bere lagunen laguntzari esker. Ospe handieneko pertsonaia izan zen 50eko hamarraldiaren erdialdetik 80ko hamarraldira. 50 urteko bizitza izan ondoren, gaur egun Topic-en, Tolosako Nazioarteko Txotxongilo Zentroan aurki daiteke.

Kanpo estekak
-------------

* Kolorin eta bere txotxongiloak erakusketa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61069630

 |

* Wd Datuak: Q61069630