recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ondorio-perpausak** edo **perpaus kontsekutiboak** perpaus nagusi batean zehazten den kuantifikazio baten edo mailakatze baten ondorioa adierazten duten perpaus txertatuak dira.
Testuaren mailan, esaldi bateko baieztapenaren ondorio gisa, beste esaldi bat aurkez daiteke. Horretarako egokiak dira, adibidez, ondoriozko lokailuak: BERAZ, HORTAZ, HORRENBESTEZ, eta abar:

* *Ordu biak dira. Beraz, goazen bazkaltzera.*
* *Bilbo Donostia baino handiagoa da. Horrenbestez, Bergara baino handiagoa ere bada.*

Bigarren perpausak lehenbizikotik ateratzen den ondorio bat adierazten du.
Baina bi gertakizun izan daitezke non, bata bestearen ondorio gisa aurkezteaz gainera, ondorio hori maila-hitz batekin erlazionatua dagoen:

* a. *Hainbeste diru irabazi zuen gizonak, non burua galdu baitzuen.*

Adibide horretan, gizonak burua galtzea irabazitako diru kopuruaren ondorio gisa aurkezten da. Bi gertakizun dira dirua irabaztea eta burua galtzea. Azken hori irabazitako diru-kopuruaren ondorio gisa aurkezten da. Kopuru hori adierazten du HAINBESTE zenbatzaileak. Egitura orokorra, funtsean, honelakoa da:

Esan daiteke, hortaz, ondorio-perpausean perpaus nagusiko adjektibo edo aditzondo baten mailaren nahiz izen-sintagma baten zenbatekoaren ondorioa adierazten dela:

* b. *Hain goxo nengoen ohean, non eskolara joan gabe gelditu bainintzen.*
* c. *Hain berandu ibili zen, ezen ez baitzuen lekurik aurkitu.*
* d. *Hain garestia iruditu zitzaidan, ezen ez nuen erosi.*

Perpaus horiek korrelazioan aurkezten dira: perpaus nagusian kuantifikatzailea dago (konparazio-perpausetan bezala), eta, haren parean, eta erlazioan, perpaus txertatua. Hain zuzen, bigarren perpauseko adizkiak BAIT- edo -EN markak ditu. Seinale perpaus txertatu edo mendeko bat dela.

Alborakuntza bidez ere eman daitezke horrelako perpausak
--------------------------------------------------------

Lokailu bidezko (BERAZ, HORRENBESTEZ, eta antzekoen bidezko) ondorio-perpausak ez dira perpaus txertatuak. Gorago aipatu direnak, bai, BAIT- edo -EN elementuak erakusten duten bezala.
Hala ere, aurreko (a) eta (b) adibideetan bigarren perpausean menderakuntza den bezala, alborakuntza soila ere izan daiteke:

* a. *Burua galdu zuen, hainbeste diru irabazi zuen.* (= *Hainbeste diru irabazi zuen, burua galdu zuen*).
* b. *Eskolara joan gabe gelditu nintzen, hain goxo nengoen ohean.*

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265182

 |

* Wd Datuak: Q12265182
**Hartley konderria** (ingelesez: *Hartley County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Channing da. 2010eko zentsuaren arabera 6.062 biztanle zituen, Hartley kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Hartley konderriak 3.789,67 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,02 ura dira. Beste 3.786,65 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,6 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 6.062 pertsonetatik 5.559 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.448 dira. 416 beltzak edo afroamerikarrak. 18 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 29 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 8 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 29 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112714
* Commonscat Multimedia: Hartley County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 141901774
* LCCN: n81052626
* NARA: 10047107
* **Lekuak**
* OSM: 1809481
* TGN: 2001999

 |

* Wd Datuak: Q112714
* Commonscat Multimedia: Hartley County, Texas
**Pablo Agustin Agirre** (Donostia, ? - Donostia, 1745) Espainiako Armadaren Kapitaina, ingelesek preso hartu zuten 1720an.

Biografia
---------

Donostian jaioa, Indietako Armadan hasi zen, itsas eta gerra kapitainaren gradua lortuz. 1727ko abenduaren 14ko aginduaz fragata kapitaina izendatuta, Santanderrera bidali zuten. 1728an "Andalucia" itsasontziaren agindua hartuta Mediterraneo aldera joan zen, Francisco Cornejo teniente-jeneralaren agindupean. 1731ko otsailaren 23an "Castilla" itsasontziaren agindua hartu zuen eta 1732an "Infante"arena. "Infante"arekin Veracruzera eta Habanara joan zen. Itzultzerakoan, beste ontzi askorekin batera, Bahama kanalean naufragatu zuen. Habanan "Europa" itsasontziaren agindua hartu zuen. 1734ko ekainaren 19an Cádizera heldu zen. Itsasontzi desberdinetatik igaro ondoren, tartean Finisterre inguruan kortsarioen aurka, 1740ko urtarrilean berriro ere Amerikara joateko helburuarekin, oraingoan ere "Princesa" ontziaz, itsasoratu zen baina Ferroletik gertu hiru itsasontzi ingelesekin egin zuen topo, "Oxford", "Kent" eta "Lenox" itsasontziekin alegia. Ingalaterrako ontziak Colvill Mayneren agindupean zeuden. Borroka desorekatua izan zen eta azkenik garaitua izan zen. Borroka horretan, 1740ko apirilaren 8ko ekintza bezala ezagututa, Agirre larri zaurituta gertatu zen. Preso, maiatzaren 9an Portsmouthera eraman zuten eta "Princesa" ingelesen eskuetan gelditu zen; Portsmouthen 32 hilabete egon zen. Beste presoekin trukatuta, 1742an, askatua, Donostiara itzuli zen baina zituen zaurien ondorioz 1745ean hil egin zen. Santa Maria basilikan eman zioten lurra.

Bibliografia
------------

* Beatson, Robert (1804): *Naval and military memoirs of Great Britain, from 1727 to 1783*. 1. Longman, Hurst, Rees and Orme.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Luis Murugarren: *San Sebastian. Donostia*. Donostiako Aurrezki Kutxa, 1978, 487.or.

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Camilo Riquer y Zabecoe: *Marinos ilustres. Pablo Agustín de Aguirre*. *Euskal-Erria* aldizkaria.[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25474574
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 7047

 |

* Wd Datuak: Q25474574
**Omagh** 2004ko Pete Travis ingeles zinema zuzendariaren filma bat da. 1998ko abuztuaren 15an Ipar Irlandan jazotako Omagheko atentatuari buruzkoa da. Filma jaiotzez Omagh udalerrikoa den Gerard McSorley aktoreak protagonizatu zuen.

Irlandako Errepublikako RTÉ eta Erresuma Batuko Channel 4 telebista kateek elkarlanean ekoiztu zuten. Filma Ipar Irlandako Omagh udalerriaz gain, Irlandako Errepublikako Navan udalerrian ere filmatu zen.

Argumentua
----------

1998, Erresuma Batua eta Irlandako Errepublika Ostiral Santuko Hitzarmenaren bitartez Behin-behineko IRArekin bake akordio batetara iritsi berriak dira, hortaz, 1998ko apirilean biztaleria galdeketa baten bidez akordioa onartu ala ez bozkatzeko zorian dago. Halere, bake akordioarekin ados ez eta IRAtik banandu berria eta bere buruari Benetako IRA deitzen dion talde edo eszisioak soka tenkatu asmoz Ipar Irlandako Omagh udalerrian kaleak jendez lepo dauden egun batean auto-bonba baten bidez atentatua burutzera doa, hots, Omagheko atentatua, guzti honek jende ugari hil eta beste askoren bizitzak betirako zapuztuko dituelarik.

Ikus gainera
------------

* Omagheko atentatua

Kanpo estekak
-------------

* *Omagh* filmaren IMDBko fitxa irakurgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3351804

 |

* Wd Datuak: Q3351804
***Hanezu*** ( japonieraz: 朱花の月, transliterazio literalean  ***Hanezu no tsuki*** ) Naomi Kawasek zuzendutako 2011ko drama japoniarra da, Masako Bando idazlearen eleberri batean oinarrituta. Izenburuak antzinako japoniar hitz bat da, gorrixkaren aldaera bat, Man'yōshū VIII. mendeko poesia bildumatik hartua. Filma lehiatu eta estreinatu egin zen Cannesko 2011ko Zinema Jaialdian.

Nekazari ingurune batean gertatzen da istorioa, gero eta haur eta gazte gutxiago dagoen toki batean (Nara eskualdean hain zuzen, Kawase zuzendariaren jatorrizko eskualdean). Bakardadearen presioa sentitzen dute protagonistek, bikotea aurkitu eta seme-alabak edukitzekoa; eta baita ere iraganaren zama. Triangelu batean ikusiko dugu hori islatua, senar-emazte batzuk, eta beste gizon gazte bat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Ekialde. «Hanezu no Tsuki» *AZpiTituluak.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-06-08).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q379237

 |

* Wd Datuak: Q379237
*Ez nahasi Hanibal Barka, Bigarren Gerra Punikoko kartagotar buruzagiarekin.*.
**Hanibal Giskon** (hizkuntza punikoz: 𐤇𐤍𐤁𐤏𐤋, ḤNBʿL; (K.a. 295-258), Erromaren aurkako Lehen Gerra Punikoan, lurreko armadetako eta itsas flotetako arduradun kartagotarraren komandante militarra izan zen. Bere ahaleginak, azkenean, ez zuen arrakastarik izan eta borrokan izandako porrotaren ondoren, exekutatu egin zuten.

Bizitza eta karrera
-------------------

Ezezagunak dira Hanibal Giskonen hasierako bizitzaren eta ibilbidearen xehetasunak.

### Agrigentum

Hanibal Giskon iturrietako lehen agerraldia K.a. 262an izan zen, erromatarrek Agrigentumen setiatutako garnizioko jeneral nagusia zen aldetik. Giskonek eta bere gizonek hilabetez erakutsi zuten irmotasuna eta Hannonen errefortzuak iritsi ziren arren, hiria azkenean erromatarren esku geratu zen. Giskonek Kartagora ihes egitea lortu zuen guduaren azken etapetan.

### Messinako itsasartea

Dirudienez, Agrigentumen izandako porrotak ez zion Giskoni lidergoarekin jarraitzea eragotz, hurrengo urtean, K.a. 260an, Giskonek Messinako itsasartean kartagotar flotaren arduradun almirante gisa itzuli zelako. Erromatarrak lehen itsas armada abian jartzeko zorian zeuden eta Kartagok berrikuntza hori zapuztu behar zela zehaztu zuen. Giskonek Kneo Kornelio Eszipion Asina, Erromako kontsula, garaitu eta harrapatu zuen Lipariko topaketan, eta horrek Szipioni *Asina* (astoa) ezizena eman zion. Hala ere, garaipen horren ostean, flota erromatar gehienak inguruko uretan maniobrak egiten jarraitu zuen.

### Milas

Geroago, K.a. 260. urtean, Giskon lehen jeneral punikoa izan zen erromatar *corvus* abordatze sistemaren efektu hilgarriak pairatu zuena. Kartagok itsasoan zuen nagusitasunean ziur, Giskonek bere itsasontziak Milasko batailarako zabaldu zituen ilara luzeko antolamendu tradizionalean. Itsas borrokan esperientziarik ez zuten arren, erromatarrek, Gaio Duilio kontsulak zuzenduta, kartagotar flota garaitu zuten, batez ere itsas gerran lurreko taktiken erabilera berritzailea zela eta.

Kartagotik Hanibal berriro deitu zuten. K.a. 258an, Sardiniara bidalia izan zen irla hau erromatarren aurka defendatzeko. Hala ere, Gaio Sulpizio Paterculo komandante erromatarrarek Hanibal garaitu zuen.

Bere kideen konfiantza galduta, Hanibal Giskon ezgaitasunagatik exekutatu zuten, garaitutako beste puniko jeneral batzuekin batera. Zenbait aipamenen arabera, bere soldaduak izan ziren gurutziltzatu zutenak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  HUSS (1985): 565. or.

Bibliografia
------------

* HUSS, Werner (1985): *Geschichte der Karthager*, Munich: C.H. Beck, ISBN 9783406306549. (alemanez)

Ikus, gainera
-------------

* Beste Hanibal batzuk

Kanpo estekak
-------------

* William Smith (lexicographer)
* Greziako eta Erromako Biografia eta Mitologiako Hiztegia
* Livius.org: Hannibal

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q361194

 |

* Wd Datuak: Q361194
**Gramo**a (sinboloa: **g**) masa unitatea da eta Nazioarteko Unitate Sistemaren definizoaren arabera, kilogramoren milarena da (1 **g** = 1 × 10−3 **kg**). **Ontza** bat 28,34952 gramo da.

Gramoa SIaren oinarrizko unitatea ez bada ere, kilogramoaren —oinarrizko unitatearen— azpimultiploa da. Bestalde, **SI**an, masa unitateen artean SI aurrizkiak txertatzeko sustraia *gramo*a da eta **ez** *kilogramo*a. Hala ere, gramoa cgs neurketetarako sistema zaharragoaren oinarrizko unitatea da; sistema hori honezkero gutxitan erabiltzen da baina, edonola ere, gramoa arlo zientifikoetan funtsezko neurketa unitatea da mundu guztian.

Jatorrian, zentimetro kubiko bat ur destilaturen pisua zen gramoa, hori hotz-beroa 3,98 Celsius denean. Haren definizioa baina, metalezko gailu baten masa izatera igaro zen XIX. mendean.

  


| Masa unitateak |
| --- |
| tona ingelesa • arroa • libra • ontza • kilate • kintal
**Gramoaren multiploak eta zatikariak**: 
tona • kilogramo • gramo • miligramo • mikrogramo • nanogramo • pikogramo • femtogramo • attogramo |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q41803
* Commonscat Multimedia: Gram

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85056254
* AAT: 300379225
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q41803
* Commonscat Multimedia: Gram
Palearktikoa
**Paleartikoa** Lurrazaleko zortzi ekozona edo erreinu biogeografikoetatik bat da. Hitz hau ekologia, botanika, zoologia eta biogeografian asko erabiltzen da.

Paleartikoak Europa, Asiako iparraldea (Himalaiaren iparralderaino), Afrikako iparraldea (Sahararaino) eta Arabiako erdi eta iparraldea hartzen ditu.

Ekozona honek klima hotzeko eta epeleko eskualdeak hartzen ditu, baina ez klima tropikalekoak. Eskualde batzuk idorrak dira, hala nola Grezia, Sizilia eta Espainiako hegoaldea.

Bai fauna eta bai floraren aldetik, paleartikoak eta neartikoak antzekotasun handiak dauzkate, Beringeko itsasarteak lotuta daudelako. Bi ekozona hauek batera izendatzeko *Holartikoa* hitza erabiltzen da.

Paleartikoan honako bioma hauek daude: tundra, taiga, koniferoen baso epelak, hostozabalen baso misto epelak, belardi, sabana eta sastrakadi epelak, baso eta sastrakadi mediterraneoak, mendiko belardi eta sastrakadiak, basamortuak eta sastrakadi xerikoak, ibarbasoak eta hezeguneak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106447
* Commonscat Multimedia: Palearctic

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 245651633
* GND: 4075816-3
* LCCN: sh2006000268
* NKC: ge788072
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q106447
* Commonscat Multimedia: Palearctic


| * i
* e
* a
Lurrazaleko zortzi ekozonak |
| --- |
| Neartikoa  •  Paleartikoa  •  Afrotropikala  •  Indomalaysiarra  •  Australasiarra  •  Neotropikoa  •  Antartikoa  •  Ozeaniarra |
| Ekoeskualdeak  /  Biomak |
**Marshall konderria** (ingelesez: *Marshall County*) Indianako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Plymouth da. 2010eko zentsuaren arabera 47.051 biztanle zituen, Marshall kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Marshall konderriak 1.164,83 kilometro koadro ditu. Horietatik 15,84 ura dira. Beste 1.148,99 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 40,39 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 47.051 pertsonetatik 46.069 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3.971 dira. 196 beltzak edo afroamerikarrak. 80 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 210 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 16 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 478 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q540907
* Commonscat Multimedia: Marshall County, Indiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 154776655
* LCCN: n81029705
* NARA: 10036533
* **Lekuak**
* OSM: 1802129
* TGN: 1002640

 |

* Wd Datuak: Q540907
* Commonscat Multimedia: Marshall County, Indiana
**Maniac** (euskaraz *Maniakoa*) Michael Sembello estatubatuar musikariaren abesti bat da. 1983an *Bossa Nova Hotel* diskoaren barnean argitaratu zen.

Abesti honek nonbait ospea bereganatu baldin badu, *Flashdance* (1983) filma ezagunaren soinu bandako abesti nagusia izateagatik da, hain zuzen ere, filmaren lehenbiziko eszenetan entzun daiteke. 1980ko hamarkadako lehen erdialdeko abesti entzun eta ospetsuenetako bat bilakatu zen, garai horietako diskoteka eta dantza giroko ikur ere izan zen.

Bitxia baldin badirudi ere, abestiaren izenburua nahiz hitzak 1980ko beldurrezko serie hiltzaile bati buruzko *Maniac* filman oinarrituak daude. Gainera, geure artean ingeles hiztuna ez den ia denek jakin ez arren, jende guztiak parrandetan alaiki abestu eta dantzatu ohi duen estrofa nagusi, ezagun eta errepikatuenaren jatorrizko hitzek honela zioten:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *He's a maniac, maniac that's for sure,**"He will kill your cat and nail him to the door.* |  » |
| *"Maniakoa duk, guztiz maniako hutsa"**"Hire katua hil eta atean hiltzatuko dik"* |

Ondoren, hitzak latzegiak zirela eta, Phil Ramone ekoizleak hala iradokita, abesti osoaren hitzak berridatzi egin ziren, serieko hiltzaile manikoari buruz beharrean dantzarako griña duen neska bati buruzkoa bilakatuz. Estrofaren hitz berriek honela diote:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *She's a maniac, maniac on the floor**and she's dancing like she's never danced before.* |  » |
| *"Bera (neska) maniakoa duk, dantzalekuan maniakoa"**"eta hik inoiz ikusi ez duan bezala dantzatzen dik"* |

Kanpo estekak
-------------

* *Maniac* abestiaren bideoklipa entzungai eta ikusgai. Youtube.com **(Ingelesez)**
* *Maniac* abestia entzungai eta *Flashback* filmaren eszenak ikusgai. Youtube.com **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q171260

 |

* Wd Datuak: Q171260
***Haurrak festa batean dantzan*** (ingelesez: '**Children Dancing at a Party'**), baita ere *Barkatu* eta *Mutila neskaren oina zapaltzen*, Norman Rockwell margolari estatubatuarrak 1918an egindako margolana da. 1918ko urtarrilaren 26ko *The Saturday Evening Post* aldizkariaren edizioaren azal gisa erabili zen. Jatorrizko pintura, oihal gaineko olioz egina eta 58,50 x 48 zm-koa, National Museum of American Ilustration erakundearen bilduman dago.

Deskribapena
------------

Pinturak egoera umoretsu baina deseroso bat erakusten du, non, dantzan ari zirela eta, ume batek, ustekabean, neskaren oina zapaldu duen. Neskatxak oina eusten du eta mutikoari begira dago, "Zergatik egin duzu hori?" galdetuz bezala. Mutilak barkamena eskatu nahi duela dirudi, eskuak altxatuz, ahurrak neskarengana zuzenduz. Mutilaren masail gorrituek lotsa erakusten dute egoeragatik. Atzealdean bigarren bikote bat dantzan ari da; aurrean duten eszenagatik dibertigarriak ematen dute. Ospakizun formalaren sentsazioa dago haurrek janzten dituzten jantziengatik, nahiz eta festarako txanoak eraman.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19879079

 |

* Wd Datuak: Q19879079
**Ume-izutzaile** esaten zaie haurrak izutzeko helburuarekin helduek erabiltzen dituzten pertsonaia multzoari.

Deskribapena
------------

Haurrengan beldurra sortzea eta haurrak izutzen dituen pertsona batekin hainbat helburu ditu: haurrak garbitasun-, janari- eta lo-ohiturak betetzera behartzea, une jakin batean desatseginak gerta dakizkiekeena, eta helduek haurrentzat arriskutsutzat jotzen dituzten leku, pertsona eta ekintzetatik urrun edukitzea (adibidez, haurrek uste badute putzu baten hondoan eurak harrapatuko lukeen izaki beldurgarri bat ezkutatzen dela). Oro har, haurren gurasoek edo zaintzaileek desagertarazi edo minimizatu nahi duten edozein jarrera modu negatiboan indartzeko balio du.
Izen eta kondaira ugari daude haur-izutzaile horiei lotuta; oso zaharrak izan ohi dira, mitologia eta erlijioen jainko-jainkosen arrasto demonizatuekin, jadanik desagertuta daudenak eta Heinrich Heinek "erbesteko jainkoak" deitzen zuena.

Izutzaileak
-----------

* Baba Yaga
* Bogeyman
* Koko
* Guajona
* Zakuaren gizona
* Krampusa
* Lamina
* Otso basatia
* Sacamantecas
* Peru tximaluze
* Mamua
* Tulevieja

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1483833

 |

* Wd Datuak: Q1483833
**Haurrak sexu-esplotazio eta sexu-abusuarengandik babesteko Europako Eguna** Europako Kontseiluak 2015ean sortutako eguna da, azaroaren 18an ospatzen dena.

Historia
--------

Haurren kontrako sexu-abusu eta sexu-esplotazioa etxeam, zein eskola eremuan eman daitezke, eskolaz kanpoko ekintzetan, kalean, mugikorrean edota internet bitartez. Kasu gehienetan (%70 eta %85 bitartan) haurraren ezaguna den pertsona bat da erantzule, bere konfiantzazko ingurukoa dena, eta bizi osorako eragin fisiko eta psikologikoak izan ditzake. Kasuen %90a ez da salatzen. Egoerari aurre egiteko, Europako Kontseiluak Haurrak sexu-esplotazio eta indarkeria sexualatik babesteko Europako Kontseiluaren Hitzarmena adostu zuen 2007an, baita bostetik bat kanpaina zabaldu ere.

2015ean, Haurrak sexu-esplotazio eta sexu-abusuarengandik babesteko Europako Eguna ospatzea erabaki zuen Europako Kontseiluak, hiru helbururekin:

* Jendartean gaia zabaltzea eta prebentzioa lantzea.
* Eztabaida zabal bat sortzea eta bikminengaineko estigma ezabatzea.
* Lanzaroteko Hitzarmenaren sinadura sustatzea eta berau martxan jartzea.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)** «18 November: End Child Sex Abuse Day» *Children's Rights* (Noiz kontsultatua: 2022-07-17).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Lanzarote Convention» *Children's Rights* (Noiz kontsultatua: 2022-07-17).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Campaign materials» *Children's Rights* (Noiz kontsultatua: 2022-07-17).

Ikus, gainera
-------------

* Sexu-abusu
* Haurren Eskubideen Aldarrikapena
* Haurrak sexu-esplotazio eta indarkeria sexualatik babesteko Europako Kontseiluaren Hitzarmena

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala
* Bostetik Bat Kanpaina

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113130089

 |

* Wd Datuak: Q113130089
1830eko lehenengo bidaia.
**Manchester-Liverpool burdinbidea** (ingelesez: *The Liverpool and Manchester Railway, L&MR*) hirien artean eta bidaiariekin egindako lehendabiziko burdinbidea izan zen. Lurrunezko tren-makinak tiratutako munduko lehen trenbidea izan zen, eta estreinaldia 1830eko irailaren 15ean izan zen Liverpooletik abiatuta eta Manchesterrerantz (Ipar-mendebaldeko Ingalaterra). Jatorriz burdinbide hau eraiki zuten garraiobide azkarragoa emateko Liverpoolgo portutik Manchesterreko eta inguruko udalerrietako errotetara. 1845ean burdinbide hau Grand Junction Railway (GJR) delakoak barne hartu zuen, bazkide nagusia zenak. Hurrengo urtean GJR London and North Western Railway izeneko burdinbidearen barruan gelditu zen. 56 kilometroko burdinbidea izan zen, 64 zubi eta biadukturekin.

Hasierako bultzatzaileak Joseph Sandars, John Kennedy eta William James izan ziren, eta lehenengo urrats handia The Liverpool and Manchester Railway Company izeneko enpresa sortzea izan zen, 1823an eta Henry Boothen eskutik.

Istripuei dagokienez, nabarmentzekoak dira 1847an (Dee bridge) eta 1879an (Tay Bridge) jazotakoak.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**"The Liverpool & Manchester Railway"

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1398696
* Commonscat Multimedia: Liverpool and Manchester Railway

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143035157
* GND: 1087434653
* LCCN: n50049490
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1398696
* Commonscat Multimedia: Liverpool and Manchester Railway
**Marie de Gournay** (**Marie Le Jars** bezala jaioa), (Paris, 1565eko urriaren 6a -1645eko uztailaren 13a) idazle, filologo, itzultzaile, olerkari eta filosofo frantsesa izan zen. *Gizon eta emakumeen berdintasunari buruz*, *Damen iraina*, *Idazten duenaren apologia* y *Gournayeko dontzeilaren bizitzaren kopia*ren idazlea izan zen; obra hauetan filosofia eta munduaren tradizioaren analisia egiten du, emakumeen desberdintasun soziala eta emakumeen baliogabetzean zentratuta. Obra hauegatik, feminismoaren aitzindari historiko gisa hartzen da.

Biografia
---------

Familia noble bateko kide zen, baina erabat pobretuta zeuden, erlijio gerrak zirela eta. Bere aita, Guillaume Le Jars, Sancerreko familia noble batetik zetorren. Bere aitona eta osaba idazle ospetsuak izan ziren.

Bere aitaren heriotzaren ondoren, 1578an, bere amarekin eta anaiekin bizitzera joan zen Gournayeko jauregira. Irakurzalea zen eta latina eta greziera, fisika, geometria eta historia era autodidaktoan ikastea lortu zuen.

Klasikoak eta frantses literatura ikasi zituen. Filosofian Plutarco eta estoizismoko autore gehiago ikasi zituen.

1622an *Gizonen eta emakumeen berdintasunari buruz* publikatu zuen; bertan, emakume eta gizonak fisikoagatik bakarrik bereizten zirela zioen eta emakumeak filosofia, politika edo zientzia bezalako gaietarako gaituta ez egotearen arrazoia, hauetan ikasi eta parte hartzeko eskubidea kendu zitzaielako zela zioen.
1626an *Emakumeen kexuak* argitaratu zuen; bertan emakumeen hezkuntzarako eta postu publikoetarako eskubidea defendatzen zuen, gorteen, kleroaren eta aristokraziaren ustelkeria salatuz.

Tradizioarekin puskatuz, ez zen ezkondu eta bere idazkiengandik bizi izan zen.
1626an argitaratu zuen bere lan osoa. 1645ean hil zen 79 urte zituela.

XX. mendearen amaierako mugimendu feministek bere figura berreskuratu eta bere merituengatik goraipatua izatea egin zuten.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q469087
* Commonscat Multimedia: Marie de Gournay

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 17223473
* ISNI: 0000 0001 0874 4096
* BNE: XX4669082
* BNF: 11905573n (data)
* CANTIC: a10094970
* GND: 118964968
* LCCN: n85068965
* NKC: ola2010594434
* NLA: 36554357
* CiNii: DA02799554
* SUDOC: 026899027
* BIBSYS: 90405071
* UB: a1109726
* ICCU: IEIV028130
* Open Library: OL219528A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q469087
* Commonscat Multimedia: Marie de Gournay
**Magdeburgeko Hemisferioak** bi esferaerdi metaliko dira, 500 litroko edukiera dutenak, hemisferikoak, bata bestearekin lotzen direnak, esfera bat eratuz. Barnetik, makina pneumatiko baten bidez, airea ateratzen da, huts bat sortuz. Magdeburgeko burgumaisua zen Otto von Guericke izan zen hemisferio hauen sortzailea.

Itxura
------

Formari dagokionez, elizetako kalizaren antzerakoa da, behealdean, hodi bat den oin bat baitu, eta, esferaerdiari soldatua, ireki eta itxi daitekeen txorrota bat du. Goiko esferaerdiak, zirrindola bat du, eusteko.

Historia eta erabilpena
-----------------------

Burgumaisuak, Ratisbonan, enperadorea eta bildu ziren ikusleen aurrean, zientifikoa baino gehiago, zirkukoa zen erakustaldi bat egin zuen, esperimentua, garaiko koadro batetaz hornituz, oso ikusgarria, ospea lortzeko sinesgarritasuna ematen zion aldi berean (garai haietan, iruzurtitzat ez hartzeko, pertsonaia garrantzitsu eta ospetsuen presentzia behar zen.

Izena, Magdeburgeko hirian 1654an eginiko esperimentu batetik datorkio. Esperimentu hau egiteko, kobrezko bi hemisferio huts eraikitzea agindu zuen. Bi hemisferio hauek, airerik sartu ez zedin kontu handia izanez doitu zituen, eta barnetik atera zuen, beheko hemisferioaren hodiaren bidez, hutsa egin arte. Honen ondoren, txorrota itxi zuen, eta, hemisferio bakoitza, zortzi zaldik tiratutako uhal bati lotu zuen. Zaldi hauek, ez ziren hemisferioak banatzeko gai izan. Hemisferioak, berriz airez bete ondoren, oso erraz banandu ahal izan ziren hemisferioak. Berriak hain txundituta utzi zituen hiria eta autoritate zientifikoak, ze, esperimenuta irudikatzen zuten margolanak egoteaz gain, makina pneumatikoek gorantz egin zuten.

Praktikan, fisikan esperimentu gisa balio du, presio atmosferikoaren frogapenetarako, eta, unibertsitate garrantzitsu guztiek, euren ikasleek entseiatzen duten eredu txiki bat dute.

Hemisferioetan, atmosfera presioak baino ez du lan egiten, airea ateratzen denez, barnean ez baitago presiorik. Hemisferioen azalera nahiko handia baldin bada, indar handia behar da banatzen saiatzeko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q23361
* Commonscat Multimedia: Magdeburg hemispheres

---

 |

* Wd Datuak: Q23361
* Commonscat Multimedia: Magdeburg hemispheres
**Marie von Ebner-Eschenbach** ( Zdislawitz-eko jauregia, Moravia; 1830eko irailaren 13a - Viena; 1916ko martxoaren 12a) austriar idazlea izan zen.

Bizitza eta lana
----------------

Oso gazterik galdu zuen ama. Bere familia Txekiar nobleziakoa zen (baronesa titulua zuen) eta Mariek heziketa bikaina jaso zuen bere amaordeen babesean, batez ere haietako bigarrenean, bere literatur prestakuntzan eragina izan baitzuen idazteko premiatuz.

1848an, 18 urte zituela, ezkondu zen Moritz von Ebner-Eschenbach-ekin, bere lehengusuarekin, landa-mariskal maila izatera helduko zena. Moritzen betebehar militarrak zirela eta, bikotea Vienan bizi zen lehenik, gero Klosterbrucken eta geroago, 1860 inguruan, Vienara itzuli ziren.

Marie literatura ekoizpenean interesa piztu zitzaion, Ivan Turgenev-en eragina baitu eta Freiherr Von Minch-Bellinghausen-en, Franz Grillparzer-en eta Friedrich Hebbel-en laguntza izan zuen.

Marie hasieratik orientatuta dago genero dramatikora eta Friedrich Schiller hartzen du bere literatura eredutzat. 1858. urte inguruan letretan estreinatu zuen egile anonimo gisa, *From Franzensbad* (Aus Franzensbad) gutun *sortarekin*, non bere garaiko burgesia eta noblezia satiraren eta ironiaren bidez irudikatzen dituen, gerora idatzitakoekin batera joango diren konstanteak.

1860an, bere izenarekin, *Mary Stuart in Schottland* (*María Stuart Eskozian*) lana argitaratu zuen lehen aldiz. Ondoren *Prinzessin von Banalien* 1872an; *Bozena* 1876an; *Aforismoak* 1880an; *Krambambuli* 1881ean; *Neue Erzählungen* 1881ean; Lotti, die Uhrmacherin (*Lotti, erlojugilea*) 1883an; Dorf- und Schloßgeschichten (*Herriaren eta jauregiaren historiak*) 1883an; *Zwei Comtessen* 1885ean; Das Gemeindekind (*Haurra komunitatean*) 1887an; *Unsiihnbar* 1890ean; *Parabeln, Marchen eta Gedichte* 1892an; *Glaubenslos?* 1893an ; *Aus Spätherbsttagen* 1901ean .

Ikuspegi psikologikoa baliatuz, sinpatiaz eta umore sotilarekin, Marie Vienako goi-gizarteko eszenak eta herritarren bizimodu sinplea irudikatu zituen. Bere estilo dotoreak, adimen zorrotzak eta bere pertsonaien izaera zehatz-mehatz moldatzeko gaitasun bikainak bere garaiko alemaniar idazlerik onentzat hartua izatea lortu zuten.

Bere hirurogeita hamargarren urtebetetzean, Vienako Unibertsitateak Filosofiako Honoris Causa Doktoretza eman zion.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q93525
* Commonscat Multimedia: Marie von Ebner-Eschenbach

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 51684049
* ISNI: 0000 0003 6865 1232
* BNE: XX1099330
* BNF: 11886218d (data)
* BNC: 000508476
* GND: 118528661
* LCCN: n80144530
* NDL: 00438572
* NKC: jn19990001964
* NLA: 36063611
* CiNii: DA02966521
* SUDOC: 027696138
* ULAN: 500337435
* BIBSYS: 90088777
* UB: a1120491
* Open Library: OL267593A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01619/eu\_e\_0101/e0101
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 1353
* Gutenberg proiektua: 35081

 |

* Wd Datuak: Q93525
* Commonscat Multimedia: Marie von Ebner-Eschenbach
**Martin Waddell** (Belfast, Ipar Irlanda, 1941eko apirilaren 10) Haur eta Gazte Literaturako idazlea da. Berak idatzitako *Little Bear* bilduma (Barbara Firth-en ilustrazioekin) oso ezagun egin da, baina beste hainbat liburu ere idatzi ditu; gehienetan izaki antropomorfikoak izan ohi dira protagonista. **Catherine Sefton** goitizenarekin ere idatzi ohi du haur helduagoentzat, batez ere, mamuei buruzko istorioak eta misteriozkoak. Haur eta Gazte Literaturan egindako ibilbideagatik Hans Christian Andersen Saria eskuratu zuen 2004an.

Bizitza
-------

Martin Waddell Belfasten (Ipar Irlanda) jaio zen eta Newcastle bizi izan da. Haurtzarotik datorkio animaliekiko eta ipuinekiko zaletasuna. Gerora inspirazio iturri izan ditu bi zaletasunak. Hala ere, berak gaztetan futbolari izan nahi zuen eta Fulham Football Clubean aritu zen denboraldi batez. Baina futbolari gisa bere etorkizuna ez zuenez argi ikusten, bere beste zaletasunak garatzea erabaki zuen eta idazten hasi zen. Ezagun egin zen bere lehenengo lana *Otley* komikia izan zen, helduentzat idatzitakoa. Baina ipuin kontaketen zale sutsu izateak eraman zuen Haur eta Gazte Literaturara.

1989an, Kurt Machler saria jaso zuen, Barbara Firth ilustratzailearekin batera, *The Park in the Dark* lanagatik. 2004an Hans Chirstian Andersen Saria eskuratu zuen bere literatura ibilbideagatik.

Lan hautatuak
-------------

Little Bear
*Little Bear* liburuak Waddell-ek idatzi eta Barbara Firth-ek ilustratu zituen.

* *Can't You Sleep, Little Bear?* (1988) – Smarties Book Prize saria -
* *Let's Go Home, Little Bear* (1991)
* *You and Me, Little Bear* (1996)
* *Well Done, Little Bear* (1999)

– **Euskaraz: *Oso ondo, hartz txiki* (2004)**
* *Sleep Tight, Little Bear* (2005)

Mimi Mouse
*Mimi Mouse* liburuak Waddell-ek idatzi eta Leo Hartas-ek ilustratu zituen.

* *Mimi and the Dream House* (1995)
* *Mimi and the Picnic* (1995)
* *Mimi's Christmas* (1997)

Beste liburu batzuk
* *Farmer Duck* (1991), Helen Oxenbury-k ilustratuta.

– British Book Awards saria eskuratu zuen, Urteko Haur Liburu Ilustraturik Onenaren saria, baita Smarties Book Prize saria ere.
* *Owl Babies* (1992), Patrick Benson-ek ilustratuta.

Eleberriak
* *In a Blue Velvet Dress* (1972), Catherine Sefton goitizenarekin.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q707415
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 66477510
* ISNI: 0000 0001 2137 2063
* BNE: XX844297
* BNF: 120081746 (data)
* CANTIC: a19994230
* GND: 121020037
* LCCN: n83231752
* NDL: 00459950
* NKC: xx0035488
* NLA: 36241273
* CiNii: DA03452009
* SNAC: w6sf5r0f
* SUDOC: 028197747
* BIBSYS: 90255640
* Open Library: OL32625A

 |

* Wd Datuak: Q707415
Hangul alfabetoko letrak eta haien ahoskatzea
**Hangula** (hangulean: 한글, koreeraren erromanizazio berrituan: *hangeul*, McCune-Reischauer sisteman: *han'gŭl*), Ipar Korean **Chosŏn'gŭl** deitua, korear alfabetoa da, koreeraz idazteko erabilia. Egun, hogeita lau letra dauzka: 14 kontsonante eta 10 bokal.

XV. mendean asmatu zen, Sejong Handiaren agintaldian. Ordu arte, hanja izeneko txinatar karaktereak erabiltzen ziren. Aristokraziak hanjari eutsi zion denbora luzean, baina XX. mendean hangula gailendu zen koreeraz idazteko. Gaur egun, hanja erabat bazterturik dago Ipar Korean, baina Hego Koreako ikastetxeetan irakasten da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Euskaltzaindia. (PDF) *171. arauaː Asiako toponimia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8222
* Commonscat Multimedia: Hangul

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11937873k (data)
* GND: 4252163-4
* LCCN: sh2008122928
* NDL: 00573712
* NKC: ph339352
* SUDOC: 027308278
* AAT: 300386048
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q8222
* Commonscat Multimedia: Hangul
**Martin Txipia** nafar erregeorde edo tenente bat izan zen XII. mende amaieran eta XIII.aren hasieran. Zintzo aritu zen Nafarroako erregearen zerbitzura epe aztoratu horretan, eta lehen eskutik hartu zuen parte Nafarroako Erresumaren 1199-1200eko inbasioko borroketan, Gasteizen defentsan, zehatz esateko. 1189. urtean agertzen da aipatuta lehen aldiz. Gaztelar inbasioaren ondoren, Nafarroa subiranoaren beste posizio batzuen buru agertzen da.

Bortuz Harunzko Lurraldeko tenente
----------------------------------

1189tik, Donibane Garaziko posizioaren burua zen, Antso VI.a *Jakintsua*k gotorlekuaren arduradun (tenente) jarrita. Rokabrunako tenentea (erregeordea) ere izan zen 1194ko urtarriletik, Antso VII.a erregeak izendatuta. Ordurako militar zaildua zen, Eneko Almorabiten zaldun lanetan aritu ondoren.

1194ean nafarrek Donibane Garazi erresumara gehitu zuten, Akitaniako Dukerriarekin (Ingalaterrako Erresumarekin) auzi irekia zegoen unean; izan ere, Rikardo Lehoi Bihotzek lurralde osoa Berengelaren doteari zegokiola zioen unean eta, beraz, Akitania eta, bide batez, Ingalaterrako Koroaren jabetzakoa zela.

Donibane Garaziko harresi tartea

Gasteizko tenente Gasteizko setioan
-----------------------------------

Lau urte geroago, 1198an, Nafarroako erregeak Gasteiz esleitu zion erregeorde lanetan, postu horretan Petri Remiritzi errelebua hartuz. Alfontso Errandoitz Gendulaingoa zebilen orduan Gasteizko gobernari, eta bete-betean egokitu zitzaien biei Nafarroa inbaditzeko gaztelar eraso eta setioari aurre egitea, 1199ko ekainaren 5ean edo lehenago hasia. Zazpi hilabetez erasotzaileei tinko eutsi ondoren, Martin Txipiak eta beste gasteiztarrek Antso VII.aren gorazarrea jaso zuten, baita baimena ere hiribildua Alfontso VIII.aren tropei errenditzeko, 1200eko urtarrilaren 25ean.

Luis Javier Fortun EHUko historia irakaslearen arabera, Antso nafar erregeak haren lana ontzat jo zuen, hurrengo urteetan beste nafar herrien buru jarri baitzuen: Mendigorria, Artaxoa, Miranda, Azagra eta Milagro.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Gaztelu guztiak - hiru» *www.hiru.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-05-08).
2. 1 2 3 4 5  Urzainqui, T. Olaizola, J.M. 1998, 213-228. or.

Bibliografia
------------

* Urzainqui, Tomas; Olaizola, Juan M.  (1998). *La Navarra marítima.*  Pamplona: Pamiela ISBN 84-7861-284-1..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q93710036

 |

* Wd Datuak: Q93710036
**Gonzalo Martinez de Bizkargi** (Azkoitia, c. 1440 - *Ibidem*. 1528/29) musikologoa, tratatu-idazlea eta musika konpositorea izan zen. Familia aberatsekoa zen baina horrez gain oso informazio gutxi iritsi da bere heziketaren inguruan.

Burgosko Ikustaldiko elizako kapilaua izan zen. Musikaren teoriari buruzko bi liburu idatzi zituen: *Arte de Canto llano y Contrapunto y Canto de Órgano* (Zaragoza, 1508) eta *Intonationes según uso de los Modernos* (Burgos, 1515). Liburu hauetan entzumenaren zentzua goraipatzen du beste gainerako guztien aurretik. Jarrera aurrerakoia zuen, eta adibidez, pentagrama eta mnemoteknika-arauak helburu didaktikoekin erabiltzearen aldeko zen. Horrek arazoak ekarri zizkion garaiko beste adituekin, bereziki Francisco Tovar eta Juan de Espinosarekin.

Ezagutzen zaion sorkuntza lan bakarra Burgosko Katedralean gorderik dagoen lau ahotsetarako *Salve Regina* da.

Gaur egun Azkoitiko Gastan-Enea jauregian dagoen musika eskolak Bizkargi izena darama haren omenez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Gonzalo Martínez de Bizcargui | Real Academia de la Historia» *dbe.rah.es* (Noiz kontsultatua: 2023-03-17).
2. ↑   «Martínez de Bizcargui, Gonzalo - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-02-10).
3. ↑   «musicaeskola» *www.kz3.com* (Noiz kontsultatua: 2018-02-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25432405
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 93920846
* ISNI: 0000 0000 6669 7921
* BNE: XX1021424
* BNF: 155040100 (data)
* GND: 100519970
* SUDOC: 158057317
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 92947
* GEN: 13997
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q25432405
**Martin San Martin** —berak *Martin de Sant Martin* idatzia— (San Martin Unx, 1380 - ??, 1429) Nafarroako Erresumako goi-funtzionario bat izan zen, Gortean zenbait postu bete zituena. Ezaguna da, batez ere, 15. mendearen hasieran gutun-truke elebiduna —euskaraz eta nafar erromantzez idatzia— izan zuelako beste kargudun batekin, Matxin Zalbarekin. Gutun elebidun hori da gorde den euskarazko testu arkaiko zaharrena (esaldi solteak salbu), 1416. urtean datatua baita.

Bizitza
-------

Martin San Martin 1380. urte inguruan jaio zen, San Martin Unxen ziurrenik. 1405ean Joana infanta oinordekoaren idazkari eta ekonomia administratzaile lanetan  hasi zen. Infanta hiltzean, 1413an, Iruñeko diozesikobikario nagusi eta protonotario apostolikoaren idazkari izendatu zuten. 1415ean gortean Karlos III.a erregearen idazkari eta errege etxeko ekonomia administratzaile izendatu zuten, eta hurrengo urtean izan zuen gutun truke elebiduna, euskararen historiara iragan dena. Erregearen zerbitzuan kargu horretan aritu zen, harik eta 1425ean erregea hil zen arte. Martin San Martin 1429an zendu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Reguero Ugarte, Urtzi.  (2017). *Goi-nafarrera arkaiko eta zaharra: azterketa eta testuak.* , 61-65 or. (Noiz kontsultatua: 2020-12-07).

Ikus, gainera
-------------

* Matxin Zalbaren gutuna

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q103999342

 |

* Wd Datuak: Q103999342
**Martin Xurio** (XVII. mendea) Azkaineko notarioa izan zen.

Biografia
---------

Lapurdiko sindiko aukeratu zuten 1654an baina kargutik egotzi zuten 1655ean. "Sabel gorrien" taldeko buruzagia izan zen Lapurdiko gerra zibilean (1656-1659). Xurioren ("sabel gorri") eta Urtubiaren ("sabel xuri") jarraitzaileen artean banatu zen Lapurdi. Bi urtez hedatu zen gerra latzaren ondoren Xurio hil egin zen eta haren talde armatuak desagertu egin ziren. Luis XIV.a Frantziakoak, egoera hartaz baliaturik, Lapurdiko Biltzarraren aginpidea murriztu zuen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263173
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 36249

 |

* Wd Datuak: Q12263173
Martin Peraltakoaren armarria, Iruñeko katedralean.
**Martin Peraltakoa I.a** edo **Martin Peraltakoa Zaharra** (?, ?-?, 1456) nafar elizgizona izan zen, 1426 eta 1457 artean Iruñeko apezpikua izan zena.

Piarres Peralta eta Ezpeletakoa agaramontar buruzagiaren sasikumea, 1420ra arte Tuterako dean izan zen eta gotzain bilakatu zenean, ez zituen orden nagusiak.

Donostian kanpoko ofizial bat hautatzeagatik iskanbila sortu eta Erromak kargutik kentzeko agindua eman zion. Erresumaren bizitza politikoan parte hartu zuen, Gerra Zibilean Vianako printzearen alde eginez. Iruñeko katedrala eraikitzeko proiektuan parte hartu zuen. Hil zenean, zisma bat sortu zen agaramontar eta beaumontar hautesleen artean

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Idazle asko.  (1994). *La catedral de Pamplona.*  I Elortzibar: Nafarroako Kutxa, 42 or. ISBN 84-87120-21-0..
2. ↑   Idazle asko.  (1990). *Gran Enciclopedia Navarra.*  Villatuerta: Nafarroako Kutxa, 234 or. ISBN 84-87120-10-5..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9029839

 |

* Wd Datuak: Q9029839
**Grenada konderria** (ingelesez: *Grenada County*) Mississippiko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Grenada da. 2010eko zentsuaren arabera 21.906 biztanle zituen, Grenada kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Grenada konderriak 1.163,95 kilometro koadro ditu. Horietatik 70,7 ura dira. Beste 1.093,25 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 18,82 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 21.906 pertsonetatik 12.547 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 197 dira. 9.106 beltzak edo afroamerikarrak. 33 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 60 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 6 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 154 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490869
* Commonscat Multimedia: Grenada County, Mississippi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153593259
* LCCN: n79062959
* NARA: 10039705
* **Lekuak**
* OSM: 1833622
* TGN: 2001107

 |

* Wd Datuak: Q490869
* Commonscat Multimedia: Grenada County, Mississippi
**Haydeé Victoria Suescum** (1961) Washington DCn jaiotako panamako artista plastikoa da. Berrogeita hamar erakusketa kolektibo, biurteko eta pintura-lehiaketetan baino gehiagotan parte hartu du herrialde askotan, hala nola, Estatu Batuetan, Perun, Ekuadorren eta Panaman.

Gaur egun, San Antonion (Texas) bizi da, non arte plastikoetako irakasle gisa lan egiten duen eta artearen munduan aktiboki parte hartzen duen bere erakusketa eta gizarte eta hezkuntza zerbitzu jardueren bidez.

Prestakuntza
------------

Artearen Historian eta Arte Ederretan lizentziatu zen Massachusettseko Wellesley College-n 1983an. Dutary eta Cedeño irakasleekin ikasi zuen Panaman, New Yorkeko Studio School-en eta Parisko Wesleyan University Program-en. Horrez gain, Arte Masterra du pinturan espezialitatearekin Texasko Unibertsitatean 1990ean. San Antonioko (Texas) Arte eta Kultura Gaietako Sailaren beka bat ere jaso zuen 1991n, eta 1993an Peterborough (New Hampshire) MacDowell Colony-n artista egoiliarra izan zen.

Ibilbidea
---------

Panaman haziz, ez zuen museorik ezagutu. Suescum jatorrizko inguru bisualean, ordea, entrenamendu akademikorik gabeko artistek eskuz pintatutako kartelak zeuden. Amerikako eskualde hispanohablanteetan maiz agertzen diren irudiak, San Antonio barne, non Suescum 1988tik bizi izan baita. Azken hogei urteetan, bere lanak dendetako hormetan aurkitzen diren kartelen pintura-estiloa aztertu du, hala nola, edertasun-aretoak, burdindegiak, harategiak, jatetxeak eta autoak konpontzeko tailerrak. Artistak bereziki erantzuten die koloreen ezohiko konbinazioei, perspektiba eszentrikoari eta seinaleetan ikusten diren ezinezko eskala-aldaketei. Suescum lanak ezaugarri horiek hartu ditu eta irudiak konbinazio berri eta pertsonal bihurtu ditu. 

Suescumen lana zenbait logikaren arabera antola daiteke. Batzuetan, denda-motaren arabera taldekatzen dira. 2006an, azazkaletako dozena bat espezialistak doako manikurak eskaini zizkioten publikoari Suescumen erakusketaren inaugurazio publikoan, Alameda Museoan edertasun-aretoen inguruan antolatuta. "A Plastic Practice" izeneko erakusketan, elikagai-pinturak baino ez ziren hautatu Latinoamerikako menu bat sortzeko. 2017an, Suescumek irudiak antolatu zituen, hala nola ganba-koktelak, artaburuak, txanponak eta ile-apainketako guraizeak, Taroteko kartetako lau paloetan. Karta-irakurle profesionalek irekieretan parte hartu zuten.

Goraipamenak
------------

Veneziako 50. Bienalean Panamako ordezkaritza ofizialerako hautatu zuten eta "Encounter of currents: contemporary painting from Panama, 1968-1998" erakusketarako hautatu zuten, New Yorkeko America's Society-n, Miamiko Bass Museum-en eta Panamako Arte Garaikideko museoan. 

Hainbat sari jaso ditu, besteak beste, 1994 eta 2000ko Panamako Arte Biurtekoetan hirugarren saria.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q51048675

 |

* Wd Datuak: Q51048675