recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Gandaki Gunea** (nepaleraz: गण्डकी), Nepalgo Mendebaldeko eskualdean kokaturik dagoen gunea da. Pokhara da Gandaki zein eskualdeko hiriburua. 12.275 km²ko azalera du eta bertan 1.487.954 biztanle bizi dira.

Ezaugarri fisikoak
------------------

Izena Gandaki ibaiak ematen dio, Nepalen Narayani bezala ere ezagutzen denak, ibaiaren arroak osatzen baitu gune hau. *Sapta Gandaki* bezala ere ezagutzen da, izan ere bertako zazpi ibaik (Kali Gandaki, Trishuli, Budhi Gandaki, Marsyangdi, Madi, Seti Gandaki, eta Daraudi) bat egiten baitute sortzeko.

Bestalde bi Babesgune ditu Gandaki guneak; alde batetik Pokhara inguruan dagoen Annapurnaren babesgunea, 1986an sortua, eta bestetik Manasluren babesgunea, Gorkha herriaren eta Manaslu eta Himalchuli mendien inguruan zabaltzen dena.

Toki ikusgarriak
----------------

 Annapurna mendia, Pokharatik ikusita
Pokhara da Katmanduren atzetik Nepalgo bigarren hiri turistikoa. Annapurna inguruko mendiek inguraturiko Phewa lakuaren ertzean dagoen hiria da. Bertatik hasi eta bukatzen dira hainbat mendi espedizio eta hain mendigoizaleak ez direnentzat Annapurnaren trekkinga bezalako ekintzak antolatzen dira.

Bandipur herri newari polita da. Bertatik ia zortzi mila metro dituzten mendia ikus daitezke (Himalchuli, Ganesh Himal...). Gorkha Nepalgo antzinako erregeen hiriburua da. Bertan dute sorrera gurkha gerlari handiek.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9133
* Commonscat Multimedia: Gandaki Zone

---

 |

* Wd Datuak: Q9133
* Commonscat Multimedia: Gandaki Zone


| * i
* e
* a
Nepalgo antzinako garapen-eskualde eta eremuak (1982-2015) |
| --- |
| Ekialdeko eskualdea (Purwanchal) | 
* Kosi
* Mechi
* Sagarmatha

 | Nepal |
| Erdialdeko eskualdea (Madhyamanchal) | 
* Bagmati
* Janakpur
* Narayani

 |
| Mendebaldeko eskualdea (Pashchimanchal) | 
* Dhawalagiri
* Gandaki
* Lumbini

 |
| Erdi-mendebaldeko eskualdea (Madhya Pashchimanchal) | 
* Bheri
* Karnali
* Rapti

 |
| Mendebaldeko Urruneko eskualdea (Sudur Pashchimanchal) | 
* Mahakali
* Seti

 |
**Paul Collaer** (Boom, 1891ko ekainaren 8a - Brusela, 1989ko abenduaren 10a) belgikar musikagilea, piano-jotzailea eta orkestra-zuzendaria izan zen.

Bruselako Unibertsitatean egin zituen ikasketak (1909-1914), eta gerra ondoren zientzietako doktoregoa lortu zuen (1919). Aldi berean, pianoa ikasi zuen Mechelengo Kontserbatorioan. 1911n eman zuen lehenengo kontzertua. Bruselan *Concerts Pro Arte* kontzertuak sortu zituen (1919-1935). Kontzertu horien bidez ezagutarazi zituen Collaerrek gaur egungo musikako joera berriak (Satie, les Six, Roussel, Sauguet, Stravinsky, Berg, Hindemith...). Bestalde, *Kontzertu zaharrak eta modernoak* sortu zituen (1933), eta horietan aitzindari-lana egin zuen antzinako musika gogoratuz (Purcell, Monteverdi, Cavalieri...). 1937tik 1953ra bitartean musika-emanaldien zuzendari izan zen Belgikako Irrati Institutuan. Han ere garai hartako musikaren alde egin zuen. Elisabet erreginaren musika-kaperan musikaren historiako irakasle izan zen, eta Musika Konparatuaren Nazioarteko Institutuko batzorde zientifikoko lehendakari. Bestalde, hainbat liburu idatzi zuen bere garaiko musikari buruz: *Igor Strawinsky* (1930); *Signification de la musique* (1944, *Musikaren esanahia*); *Darius Milhaud* (1947); *La Musique moderne, 1905-1955* (1955, *Musika modernoa, 1905-1955*); *La Musique populaire traditionnelle en Belgique* (1974, *Herri-musika tradizionala Belgikan*); *Musica siciliana* (1981, *Musika siziliarra*).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1951938
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 111490396
* ISNI: 0000 0001 0860 0957
* BNF: 14796750q (data)
* GND: 128851511
* LCCN: n50029103
* NKC: xx0051855
* NLA: 35029712
* CiNii: DA00263145
* SUDOC: 033167141
* BIBSYS: 90294004
* ICCU: CFIV062581
* Open Library: OL126681A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01309/eu\_c\_0797/c0797
* **Bilduma digitalak**
* Persée: 694131

 |

* Wd Datuak: Q1951938
**Paul Buchheit** (New York, 1977ko azaroaren 7a) ordenagailu-programatzaile eta enpresaburu estatubatuarra da. Bera da Gmailen sortzaile eta garatzaile nagusia. Google AdSense jatorrizko prototipoa garatu zuen Gmailen egindako lanaren barruan. "Ez izan gaiztoa "enpresaren lelo ospetsua ere proposatu zuen 2000. urtean konpainiaren balioei buruzko bilera batean. 

Buchheit Rochester-en (New York) hazi zen eta Clevelandeko (Ohio) Case Western Reserve Unibertsitatera joan zen. Intelen lan egin zuen eta gero Googleren 23. langilea bihurtu zen.

Gaur egun, arriskuko inbertitzailea eta FriendFeed-en sortzailea da. Enpresa hori Facebookek 2009ko abuztuan erosi zuen transakzio pribatu batean.

Sariak
------

2011n irabazi zuen honako sari hau: The Economist Innovation Awards for the Computing and Telecommunications.

Filantropia
-----------

Besteak laguntzeko hainbat ekimen burutu ditu, bereziki, 33 urteko anaia hil zenetik, pankreako minbiziagatik.Buchheitek hainbat osasun erakunderi dohaintzan eman die laguntza. Helburua bereziki gizateria garatzea eta hobetzea izan du. Horrela, 2009an, Buchheit-ek Google Moderator sortu zuen, crowdsource ideiak sortzeko kausetarako (501(c)3 etekinik gabe), haren laguntza finantzarioaz baliatu beharko luke.

Buchheit-ek adierazi du uste duela gizarteak elikagai egokiak, etxebizitza, hezkuntza eta osasuna eskaintzeko teknologia eta baliabideak dituela, eskulanaren zati bat eta eskura dituen baliabideak bakarrik erabiliz. Haren iritziz, horrek esan nahi du posible dela soldata-esklabotza amaitzea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Paul Buchheit on Gmail, AdSense and More.* .
2. ↑   MAURER, BILL.  (2000-01). «ANTHROPOLOGY AWARD WINNERS» *Anthropology News* 41 (1): 47–47. doi:10.1111/an.2000.41.1.47.1. ISSN 1541-6151. (Noiz kontsultatua: 2021-11-23).

* Livingston, Jessica (2007). Founders at Work. Apress.
* Battelle, John (2005). The Search. Portfolio. p. 138.
* *The Good Guy behind Don't Be Evil and Google Mail.* .

Kanpo estekak
-------------

* Paul Buchheit's blog
* FriendFeed
	+ Paul Buchheit's FriendFeed
* Paul Buchheit erabiltzailearen profila, Twitter zerbitzuan
* Entrevista con Paul Buchheit en Facebook

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3299582

 |

* Wd Datuak: Q3299582
*Artikulu hau Aralarreko mendiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ganboa (argipena)».*

**Ganbo Txiki** Aralarko mendilerroan dagoen mendi bat da, Ganboa menditik gertu. Iparraldean, Arrubi eta, mendebaldean, Alotzako larreetan nagusi da. Ganboara iristeko balio duen edozein ibilbide har daiteke Ganbo Txikira heltzeko.

Irispideak
----------

Larraitzetik abia daiteke, eta Txindokiranzko ohiko bidea hartu, eta, ondoren, bide horretatik desbideratu, Alotzako larretatik jarraitzeko. Irazustako lepora iritsi aurretik, Ganboa eta Uarrainen artean dagoen lepoa, eskuinetik Arrubi lepora igo behar da. Ezkerretara, Arrubigaña mendia geratzen da, eta, eskuinetara, Ganbo Txikiren erpin harritsua. Hemendik, Ganboarantz jarrai daiteke inongo arazorik gabe. Larraitzetik, Muitzeko labarretik ere igo daiteke, Txindokiren ezkerraldean. Muitzeko zirkuaren oinarritik, Arrubiko larreetara igo behar da, tontorrera, izen bereko lepotik iristeko.

Iruditegia
----------

* Ganbo txiki mendiko buzoia. Atzean Larrunarri mendia.Ganbo txiki mendiko buzoia. Atzean Larrunarri mendia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258158

 |

* Wd Datuak: Q12258158


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
**Galaria** Siziliaren barnealdeko antzinako hiri bat da, Ennako probintziakoa.

Historia
--------

Galaria, Esteban Bizantziokoaren arabera, Morgesek, morgeteen erregeak, sortu zuen (nondik bere izena Margi haranak eta Morgantina hiriak hartzen duten, honek K.a. X. mendean sortua).

Ondoren, Diodorok K.a. 338an, kontatu zuen Timoleonek, Etna eta Galariako hiriak suntsitu zituela, bere aurka matxinaturiko mertzenarioak sarraskituz. Horretarako, Mamerko Cataniakoa tiranoaren alde jarri zen eta, honela, koalizio edo *simmakia* ospetsua haustea lortu zuen.
Diodorok Biblioteka Historikoan aipatzen du, K.a. 312/311n, Agatoklesen aurkako sirakusarrek, Dinokrates buru zutela, gertuko Centuripe eta Galariaren aurkako aldi bereko ekintza bat antolatu zutela, Agatoklesen tratamenduarekin konforme ez zeuden biztanleek deituta (handik gutxira, ordea, Agatoklesek bi hiriak hartu zituen). Diodorok kontatzen dizkigun azken bi pasadizo horietatik argi geratzen da Etna, Centuripe eta Galaria oso gertu zeudela (Poggio Cocola Centuripe eta Civita di S.M.Licodia artean dago).
Diodoro Sikulok berriro aipatzen du Galaria izan baitzen Entelari laguntzeko soldaduak bidali zituen hiri gutxietako bat kartagotarrek K.a. 345ean egindako setioaren aurka.
Pasadizo honek Galaria tropa mertzenario italikoek berriz kolonizatu zutela iradokitzen du (ziuraski K.a. 312 eta K.a. 311 bitartean suntsitua izan ondoren. Izan ere, Entellako bere ahaideei laguntzera talde txiki bat bidali behar izan zuten antzinako hiri gutxienetako bat izan zen.
Plinio Zaharrak galariarrak hiriko biztanle "soldatapekotzat" jotzen ditu.
Plinio Zaharrak galaziarrak biztanle *estipendiarioatzat* jotzen zituen.

Oharrak
-------

1. ↑   Beste mertzenario italiar soldadu batzuekin ere berkolonizatua, ziuraski, Campaniarrak
2. ↑  Zergak ordain behar dituztenak

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Esteban Bizantziokoa: *Ethica*, 196.11
2. ↑  Diodoro Sikulo: XVI. 82
3. ↑  Diodoro Sikulo: *Biblioteka Historikoa,* XIX. 104.
4. ↑  Diodoro Sikulo: *Biblioteka Historikoa*, XVI. liburua, 67, 3.
5. ↑  Plinio Zaharra: *Naturalis historia*, III. liburua, 14.
6. ↑  Plinio Zaharra:*Naturalis historia*, III. liburua, 14.

Kanpo estekak
-------------

* *Naturalis historia*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q79631066

 |

* Wd Datuak: Q79631066
**Errege Dekretu Legegilea** lege maila duen arau juridiko bat da, monarkia parlamentarioa duten herrialdeetan ohikoa, Espainia kasu, botere betearazletik datorrena, botere legegileak egindako delegazioagatik.

Errege Dekretu Legegilearen teknikak, arlo ezberdinetan funtzionatzen du, eta, arloaren arabera, delegatuko den legea ezberdina izango da.

1. Lege ezberdinen testu berrituak egiteko, sakabanatutako arau juridiko ezberdinak lege korpus bakar batean batuz, gobernuari emango zaio botere legegilea, edonola ere, emandako legediaren mugak eta edukia ezarriko duen lege arrunt baten bidez.

1. Testu artikulatuak egiteko, aurretik, botere legegileak, erreferentzia eta muga eremu bezala balio duen *Oinarri Lege* bat onartu ondoren.

Errepublikak diren herrialdeetan, antzeko arau bat dago, Dekretu Legegile deritzona.

### Espainia

Arau juridiko mota hau, 1978ko Espainiar Konstituzioan erregulatua dago. "Errege" izena, dekretu hauek igortzeaz eta euren argitaratzea eta betearaztea agintzeaz arduratzen dena, Erregea delako datorkio.

Gorte Orokorrek, botere legegilea Gobernuari ematea erabakitzen dute. Hau, Espainiako Konstituzioko 85 eta 87. artikuluetan erregulatua dago. Gorteek, espreski abiltzen dute Delegazio Lege edo Oinarri Lege bat, gobernuari, egoera bat aldatzeko baimena emateko. Delegazio hau, derrigorrez bete beharrekoa izango da. Gai zehatz bati buruzkoa izan behar du, eta noraino iristen den ondo adierazi behar du, baita inspiratu duten irizpideak ere. Ministro Kontseiluak Dekretu Legegilea onartzen du. Delegazioa debekatua dago Lege Organikoaren kasuan.

Botere betearazlea, delegazioaren arlora mugatu behar da. Horregatik, arau legalen testu berritu bat idaztea eskatu bada, botere betearazleak, existitzen den jatorrizko erregulazioa aldatzea legez kanpokoa eta baliogabea izango litzateke.

Ikus, gainera
-------------

* Errege Dekretu Lege

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5642903

 |

* Wd Datuak: Q5642903
**Per Fly Plejdrup** (Skive, Danimarka, 1960ko urtarrilaren 14a) Danimarkako zinema zuzendaria da, oro har **Per Fly** izenarekin ezaguna. Danimarkako telebistan emititutako film eta telebista saio ugari egin ditu. Per Flyk jasotako sarien artean 2005eko Printze Koroaren Bikotearen Kultura Saria dago.

Bizitza
-------

Fly Danimarkako Zinema Eskola Nazionalean lizentziatu zen 1993an. 2000. urtean debutatu zuen *Bænken* film *luzearekin*, eta Kajen istorioa kontatzen zuen, bizitzak alkoholismo larria izatera eraman duen gizona. Filma hau Danimarkako trilogia izango zenaren lehen atala izan zen, Danimarkako klase baxu, altu eta ertaineko egoerak eta pertsonaiak irudikatzen zituen ordena horretan. *Prop og Berta* stop-motion animaziozko filmak (*Prop eta Berta*, 2001) *Bænkeni* jarraitu *zion*, baina ez zen trilogiaren parte izan. Trilogiak *Arven*ekin jarraitu zuen ( *The Inheritance*, 2003) goi klasea eta *Drabetekin* klase ertaina (*Manslaughter*, 2005) irudikatuz.

2007an Danmarks Radio Danimarkako telebistan emititutako *Forestillinger* izeneko seriea filmatu zuen. Denbora-tarte berdinean oinarritzen da, sei pertsona desberdinen ikuspegitik. *Forestillinger* hitzaren esanahia anbiguoa da daniar hizkuntzan, eta "kontzepzioak" edo ("norberari buruzko kontzepzioak") eta "antzezlanak" edo "ikuskizunak" antzerki zentzuan aipa daitezke. "Performances" izenburua zuen ingelesez azpititulatutako DVD bertsiorako.

*Prop og Berta* izan ezik, Per Flyren filmografiaren izaera jende arruntaren bizitzan oinarritzen da, errealismo sozialaren ildotik. Bere filmek pertsonaiak bizi dituzten baldintzak aztertzen dituzte eta hartzen dituzten aukerak balioztatzen edo azaltzen ahalegintzen dira parte hartzen duten pertsonaien irudi psikologiko eta sozial zehatz baten bidez.

Bizitza pertsonala
------------------

Charlotte Fich Danimarkako aktorearekin ezkonduta dago. Bi seme dituzte elkarrekin, Anton eta Aksel.

Filmografia
-----------

* *Kalder Kathrine!* (1994, film laburra)
* *Bænken* (2000)
* *Prop og Berta* (2001)
* *Arven* (2003)
* *Drabet* (2005)
* *Antichrist* (2009) – gidoi aholkularia
* *The Woman That Dreamed About a Man* (2010)
* *Monica Z* (2013)
* *Follow the Money* (2016)
* *Backstabbing for Beginners* (2017)

Sariak
------

* 2001: Bodil Saria film onenari, *Bænken*
* 2005: Nordic Council Film Prize, *Drabet*
* 2005: Crown Prince Couple's Culture Prize
* 2006: Bodil Saria film onenari, *Drabet*

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. 1 2    *Danske film.*  Bodil Prisen (Noiz kontsultatua: 2017-08-30).

Kanpo estekak
-------------

* Per Fly Danimarkako film eta telebistako datu basean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3354008
* Commonscat Multimedia: Per Fly

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 22123574
* ISNI: 0000 0000 7824 4962
* BNE: XX1611721
* BNF: 15109494g (data)
* GND: 140979506
* LCCN: no2012049524
* NKC: xx0162114
* SUDOC: 143748866

 |

* Wd Datuak: Q3354008
* Commonscat Multimedia: Per Fly
**GATEPAC** (gaztelaniaz *Grupo de Artistas y Técnicos Españoles para el Progreso de la Arquitectura Contemporánea*), Espainiako Bigarren Errepublikaren garaian osatu zen arkitekto taldea zen. C.I.A.M. taldearen espainiar taldea zen, eta bere helburua arkitektura arrazionalista sustatzea izan zen.

Historia
--------

GATEPAC taldearen aldizkari bat
Zaragozako Gran Hotelean sortu zen ofizialki 1930ko urrian. Talde honetako kide nabarmenenak Josep Lluis Sert, Josep Torres Clave, Antoni Bonet i Castellana, Fernando García Mercadal eta Jose Manuel Aizpurua ziren.

Taldearen ekialdeko atalak, katalanak, GATCPAC (*Grup d'Arquitectes i Tècnics Catalans per al Progrés de l'Arquitectura Contemporània*) izena zuen, eta erdialdeko eta iparraldeko atalek baino arrakasta handiagoa izan zuen.

GATEPACeko kide gehienak Espainiako Gerra Zibilean errepublikaren alde agertu ziren. Torres Clave bera gerran sartuta zebilela hil zen; Josep Lluis Sert erbesteratu zen, eta Harvardko Unibertsitatean katedradun izan zen; Antoni Bonetek Buenos Airesera alde egin zuen. Jose Manuel Aizpurua, berriz, falangista zen, eta 1936ko uztaileko estatu kolpearen aldekoa; Donostian atxilotu eta fusilatu zuten.

GATEPACek ez zuen eraginik izan Espainian, Francoren erregimenak haien aldizkariari (*A.C. Documentos de Actividad Contemporánea*) zentsura kendu zion arte, 1950. hamarkadan. Orduan, arkitektura modernoan kokatzen zen belaunaldi berri batek haien ekarpena jaso zuen.

Ikus, gainera
-------------

* CIAM
* PAGON
* **(Katalanez)** «El GATPAC (Grup d'Arquitectes i Tècnics per al Progrés de l'Arquitectura Contemporània) : de l'arquitectura a la revolució» (audio). *l'Arxiu de la Paraula*. Ateneu Barcelonès, 2014.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2856219
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 257117732
* ISNI: 0000 0001 0806 631X
* BNE: XX96897
* GND: 45389-4
* LCCN: no2010203507
* ULAN: 500205368

 |

* Wd Datuak: Q2856219
*Artikulu hau futbolariari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Francisco Garate».*

**Francisco Garate Bergaretxe** (Durango, 1916ko urtarrilaren 11 - *ib.*, 1986ko irailaren 27a) bizkaitar futbolaria izan zen, aurrelari moduan aritu zena. Ignacio Garate bere anaia futbolaria ere izan zen.

Ibilbidea
---------

Lemoako Kirol Elkartean jokatzen hasi zen 1931n. Ondoren, Kulturaleko plantillan sartu zen, bere herriko taldean.1934an Bilboko Athletic Clubera salto egin zuen. Botak eskegi ondoren, kirol loria ezagutu zuen erakundeari lotuta jarraitu zuen bizitza osoan, eta bigarren entrenatzailea, San Mames zelaiko ordezkaria eta begiralea izan zen.

Garate Athleticeko aurrelari nabarmena izan zen Espainiako gerra zibilaren aurreko eta ondorengo denboraldietan. Lehen denboraldian Liga irabazi zuen, eta zortzi gol sartu zituen, klubeko lehen aurrealde historikoko kide batzuekin batera (Iraragorri, Bata eta Gorostiza).

Ligako txapelduna izan zen 1935-1936an eta 1942-1943an, baita Kopako txapelduna ere 1944-1945ean, eta zenbait aldiz finalista ere bai. Espainiako futbol selekziorako  aukeratu zuen Portugaleko taldearen aurka jokatzeko, Vigon eta Bilbon 1939 eta 1941 urteetan, hurrenez hurren.

Taldeak
-------

| Kluba | Urteak |
| --- | --- |
| Cultural Durango | 1933-1934 |
| Athletic Club | 1934-1946 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «GARATE BERGARETXE, Francisco - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-03-24).

Kanpo estekak
-------------

* Gárate en BDFútbol
* Gárate en la web oficial del Athletic Club

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3750996
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 148915

 |

* Wd Datuak: Q3750996
*Artikulu hau otorduari buruzkoa da; Platonen lana gaitzat duena beste hau da: «Oturuntza (Platon)»*

**Oturuntza** otordu arranditsu eta formala da, gonbidatuak dituena eta jaki askoz osatutakoa. Pribatua edo publikoa izan daiteke, eta gehienetan jatetxeetan egiten dira, nahiz eta kalean edo etxean ere egin daitezkeen.

Oturuntzetan jateko ekintza zerbait ospatzeko erabiltzen da, dela jaiegun garrantzitsu bat dela zeremoniaren bat, batez ere ezkontza, jaiotza edo hileta.

Oturuntza antolatu, deitu eta ordaintzen duenari "gonbidatzaile" deritzo; bestalde, oturuntzan omenaldia jasotzen duen pertsona gonbidatzailea bera izan daiteke, baina normalean beste pertsona bat izaten da.

Euskal Herrian ohitura izan da oturuntzetan asetu arte jatea eta edatea, eta gehiegi jan edota edatea ere, ez da batere arraroa izan.

Kanpo estekak
-------------

* Wikiliburuak: Iñigo Esnaola Arraiza, *Sukaldaritza liburua*. 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q626066
* Commonscat Multimedia: Banquets

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300247614
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 016322

 |

* Wd Datuak: Q626066
* Commonscat Multimedia: Banquets
**Francisco Imperial** (Sevilla, 1372? - 1409?), genoar jatorriko gaztelar poeta.

Biografia
---------

Genovako bitxi merkatari baten semea zen. Sevillan bizi izan zen ia bizitza guztia eta hainbat kargu publiko izan zituen han. Gaztelako almiranteorde izan zen. 

Dante Alighieriren lanaren irakurle eta miresle izan zen, bere lanetan izandako eraginean ikusten den moduan: *Dezir a las siete virtudes* ('Zazpi bertuteen esana') (*circa* 1407) edo *Decir al nacimiento del rey don Juan* ('Don Juan erregearen jaiotzaz esana'). Biak poema alegorikoak dira, arte nagusikoak, dodekasilaboetan idatziak. Maitasun lirika eta poesia didaktikoa ere landu zituen. Bere poemak Diana izarrari, Angelina de Grecia esklaboari eta Fortuna aldakorrari. Lan horiekin XV. mendeko poesia alegoriko eta danteskoaren eskolaren aurrekari garrantzitsuena izan zen (Juan de Mena eta Íñigo López de Mendoza ziren eskola horietakoak).

Baenako kantu bilduma edo *Cancionero* ezagunean gordeta iritsi zaigu bere lana. gaztelako Henrike III.a Gaztelakoarekin haserretu zen eta gortetik alde egin zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Micer Francisco Imperial. In Real Academia de la Historia.* .
2. ↑   Garrigos Llorens, Laura.  (2015). *Revisión y estudio de la obra poética de Micer Francisco Imperial.*  Valentzia: Valentziako Unibertsitatea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3751005
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 79427013
* ISNI: 0000 0000 5731 8766
* LCCN: n79031860
* SUDOC: 161690815
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 268

 |

* Wd Datuak: Q3751005
**Petersburg city konderria** (ingelesez: *Petersburg city County*) Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua (Virginia) da. 2010eko zentsuaren arabera 32.420 biztanle zituen, Petersburg city kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Petersburg city konderriak 60,03 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,64 ura dira. Beste 59,39 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 540,06 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 32.420 pertsonetatik 6.118 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.216 dira. 25.419 beltzak edo afroamerikarrak. 87 amerikar natiboak ziren eta 12 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 263 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 31 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 490 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25479063

 |

* Wd Datuak: Q25479063
**Peterbilt Motors Company** garraio erdiko eta handiko kamioiak egiten ditu. Bere lantegi nagusia Delton hirian dago kokatuta, Texasen (AEB). 1939an fundatu zen eta hiru instalazio industrial desberdinetan egon zen bere lehenengo urteetan zehar. 1960ko hamarkadatik 1990ko hamarkadaraino Kalifornian finkatu ziren, baina 1993an gaur egun dauden egoitzara joan ziren.

Historia
--------

Theodore Alfred Peterman konpainia honen fundatzailea izan zen. Enpresa hau sortu baino lehen, eraikuntzarako zura eta zur kontratxapatuaren inguruko negozioak zituen (XX. mendearen lehenengo erdialdean). Aurreko enpresa horretan, arazoak zituen; basoan moztutakoa zur lantegietara garraiatzea izugarrizko gastua zen eta, gainera, prozesua oso geldoa.

Orduan, basoan egindako ekintzen eraginkortasuna hobetzeko, momentu hartan zeuden metodoez gain, berak asmatutako beste batzuk abian jarri zituen: ibaian behera flotatuz, baporezko traktoreetan edo zaldiz gidatutako gurdietan garraiatu zituen enborrak.

Alabaina, Alfredek bazekien automobilaren teknologia garatuz, bere arazoak konpondu eta etekin handiagoak lortuko zituela. Hori lortzeko, eman zuen lehenengo pausoa armadan erretiratutako kotxeak hartzea izan zen. Autoen teknologia ikasi, pixkanaka-pixkanaka hobetuz joan eta azkenean, *Fageols Motors* enpresa erosi zuen kamioiak egiteko baldintzak betetzeko. *Fageols Motors* oso prezio baxuan erosi zuen garaiko krisi ekonomikoa zela eta.
Orduan zuraren negoziorako kamioi lantegi bat egin zuen, baina, zurerako behar zituen baino kamioi gehiago fabrikatu eta saldu zituen.

Kamioien salmenta mozkin handiak ematen zizkiola ikusita, horretan kontzentratu zituen bere esfortzuak eta Peterbilt Motors Company fundatu zuen.

Baina, Theodore 1945ean hil zenean, bere emazteak enpresa saldu egin zuen enpresa bereko zazpi gerenteei, lurraldeak izan ezik. Gerenteek kamioien erresistentzia sendotu zuten hainbat modelo berrietan. Urte batzuk pasatzerakoan, Idak, emazteak, lurraldeak saldu nahi zituen lantegi gehiago sortzeko, baino gerenteak ez zeudenez ados, propietate guztiak (lantegiak eta lurraldeak) PACCAR enpresari saldu zizkioten.

Azken enpresa honek, tren bagoiak fabrikatzen zituen, baina momentu hartan gorantz zihoazen eta beste garraio motetan espezializatzen zeuden.

Modeloak
--------

Peterbilt 379 modeloa, Kalifornian.
Peterbilt 126.
* 320
* 330
* 335
* 341
* 352
* 357
* 359
* 362
* 372
* 377
* 378
* 379
* 385
* 386
* 387

Bitxikeriak
-----------

Peterbilt-379, Transformers filmean.
Kamioi hauen formagatik eta beste arrazoi batzuengatik, hainbat filmetan edo telebistako serietan agertu dira, besteak beste:

* "Knight Rider" seriean (*"El coche fantastico"* / *"K 2000"*)
* *The Simpsons* serie famatuan.
* *"The Fast and the furious"* filmean.
* *Batman*
* *Transformers*

Kanpo estekak
-------------

* Peterbilt Motors Company
* Peterbilt Parts Insider

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q944640
* Commonscat Multimedia: Peterbilt

---

 |

* Wd Datuak: Q944640
* Commonscat Multimedia: Peterbilt
**Peterlooko Sarraskia** (ingelesez: *Peterloo Massacre*) 1819an, Manchesterreko Saint Peter ordokian gertatutako langile-protesta ezagun bat izan zen.

XIX. mendearen hasierako britainiar langile-protestetan gertakari erabakigarrietako bat izan zen. Sindikatuak legeztatu baino lehenago gertatu zen. Hiri horretako Saint Peter ordokian 60.000–80.000 manifestari inguru bildu ziren, ordenan eta bakean, artoaren legea atzera bota zezatela eskatzeko, izatez langabezia eta gosea ohikoak izan ziren Napoleonen aurkako gerra amaitu eta hurrengo urteetan. Gudarosteak tiro egin zuen jendetzaren aurka, aurrez ohartarazi gabe. 15 hildako eta 400-700 zauritu inguru eragin zituzten. Errepresioaren ondorioz, biktimei elkartasuna adierazteko mugimendu bat sortu zen herrialde osoan. Biktimei "Peterlooko heroiak" esan zieten, urte batzuk lehenago Waterlooko guduan Napoleonen aurka lortutako garaipena gogora ekartzeko. Gertakari horrek langileriaren arazoei buruzko kontzientzia hartzen lagundu zion Britainia Handiko gizarteari.

Epe ertaineko ondorioak
-----------------------

Gizarte-giro horrek bultzatuta,langile-elkarteak legeztatu zituen Britainia Handiko gobernuak. Baina 1824ko legeak jarduera sindikal bizia (grebak, manifestazioak) piztu zuen. Parlamentuak lege berri bat onartu zuen 1825ean, horri erantzuteko; legeak, langileen ekintzak murrizteak gainera, boikot-ekintzak "Konspirazio Legea"ren barruan sartzen zituen. Lege horrek krimentzat jotzen zituen monarkiaren eta ordenaren aurkako ekintza guztiak. Hala, sindikatuak, beraiek eta grebak nahiz beste edozein presio-neurri legearen kontrakoak ziren, langile-elkarte batekoa izatea delitua ez zen arren.

Baina borrokarako gogo bizia ez zen eten. 1830etik aurrera, sindikatuen batasun handi bat osatzeko ahaleginak egin ziren. Sozialismo utopikoaren lehen ideologoetako bat Robert Owen izan zen, eta hari esker sortu zen batasuna. Hortik gutxira nekazaritzako zein industriako sindikatu bateratuak milioi erdi langile baino gehiago biltzera iritsi zen.

Zinema
------

* *Peterloo* (2019)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q876357
* Commonscat Multimedia: Peterloo Massacre

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4304211-9
* LCCN: sh85080391
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q876357
* Commonscat Multimedia: Peterloo Massacre
***Phidippus mystaceus*** armiarma araneomorfa bat da, *Phidippus* generokoa, Salticidae familiakoa. 1846an Henzek zientifikoki deskribatu zuen.

Banaketa
--------

Endemikoa da Estatu Batuetan. Connecticut, New York, New Jersey, Maryland, Washington, Virginia, Ohio, Illinois, Kentucky, Ipar Carolina, Hego Carolina, Georgia, Florida, Alabama, Arkansas, Missouri, Kansas, Oklahoma, Texas eta Coloradon dago.

Etimologia
----------

Espeziearen izena antzinako *mystax* antzinako grezieratik dator, "bibotea" esan nahi duena, espezie honetako emeek aurkezten dutena. Espeziearen sinonimo zaharrena *Phidippus asinarius* da, asto baten belarrien antza duten begien gaineko markei erreferentzia eginez.

Deskribapena
------------

*Phidippus mystaceus*-eko emeek 10 eta 16 mm bitarteko gorputz-luzera dute gutxi gorabehera; arrek, berriz, txikiagoak izateko joera dute. Armiarma handi samarrak dira eta hainbat kolorezkoak daude (marroitik grisera alda daiteke); gainera, «abdomeneko hiru marka multzo» dituzte (zuriak eta beltzak izan daitezke). Espezie batzuen hankek kolore ilun eta horixka dute.

Iruditegia
----------

* Eme adultoaEme adultoa
* Eme heldu baten aurreko erdiko begiakEme heldu baten aurreko erdiko begiak
* Ar heldua Chrysopidae batez elikatzen daAr heldua Chrysopidae batez elikatzen da

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑   Edwards, 2004 : "Revision of the jumping spiders of the genus Phidippus" (Araneae: Salticidae). *Occasional Papers of the Florida State Collection of Arthropods*, 11.liburuki, 1-156 or.
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:*P. mystaceus* armiarmen irudiak BugGuide webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1319249
* Commonscat Multimedia: Phidippus mystaceus

---

* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Phidippus\_mystaceus
* BioLib: 478080
* EOL: 1213679
* GBIF: 5173189
* ITIS: 886540
* uBio: 2001846

 |

* Wd Datuak: Q1319249
* Commonscat Multimedia: Phidippus mystaceus
**Garfield** 1978an Jim Davis estatubatuar komikigileak sortutako egunkariko komiki tira bat da. Komikiaren protagonista nagusia izen bereko Garfield katu ilegorri, ziniko eta patxadatsua da, gainontzeko pertsonaia nagusiak Odie txakur zintzo baina zeharo xalo eta ergeltxoa, eta bien jabea den Jon Arbuckle gizon gazte ezkongabe eta maiz axolakabea. Davisen esanetan, Katuari izena bere aitona James Garfield Davis deitzen zelako ipini zion, azken honek era berean bataio izena AEBtako James A. Garfield presidentearen omenez jaso omen zuen.

Garfieldek jan eta lo besterik ez du egiten. Bere jaki gogokoena lasagna da. Komikiaren istorioetan bere ingurukoekiko mespetxuzko iritzia izan ohi du, bai eta izaera berekoi eta zorrotza ere. Astelehenak eta saguak jatea gorrotatzen du, bere jokaera katua izateko ezohikoa, sibarita eta oso gizatiarra da.

Komiki honetan oinarrituz *Garfield and Friends* ("Garfield eta Adiskidea", 1988-1994) marrazki bizidunetako telesailaz gain bi film burutu dira, *Garfield: The Movie* ("Garfield: Filma", 2004) eta *Garfield: A Tail of Two Kitties* ("Garfield: Bi Katemeen Ipuina", 2006). Guztietan oinarrituz merkatal produktu ugari atera eta salgai jarri dira, gaur egun bere komiki tirak mundu osoko bi milatik gora egunkaritan argitaratzen dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q72533
* Commonscat Multimedia: Garfield

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q72533
* Commonscat Multimedia: Garfield
Sodio-potasio ponparen eskema, garraio aktiboaren adibidea
**Garraio aktiboa** zelula mintzean gertatzen den garraio mota bat da, hainbat ioi eta substantziak kontzentrazio-gradientearen aurka mugitzen dituena. Gradientearen aurkako mugimendu horrek energia behar du.

Prozesu honi esker zelulak funtsezko elikagaiak lortzen ditu hauen kanpoko kontzentrazioa urria denean, bizidun prokariotoen kasuan berebiziko garrantzia duena. Garraio aktiboak energiaren beharra du (ATParen hidrolisitik edo protoi-gradiente batetik eskuratzen dena) eta baita proteina garraiatzaileak ere, sartu behar den substantzia zelula barnealdera eramaten dutenak.

Gluzidoak, aminoazidoak eta sodio eta potasio bezalako ioiak ohi dira garraio mota honetan lekualdatzen diren gaiak.

Proteina garraiatzaileak espezifikotasun handia dute. Horrek esan nahi du molekula mota bakar batek eraginda aritzen direla; beste batzuek, ordea, familia kimiko bereko molekulekiko afinitatea erakusten dute.

Garraio aktiboa hiru motakoa izan daiteke, proteina garraiatzaileen aritzeko moduaren arabera:

-uniporter: garraio mota honetan proteinek norabide bakar batean mugitzen dituzte loturiko molekulak.

-antiporter: proteinek molekula bat zelula mintzaren alde batera eta, aldi berean, beste substantzia bat aurkako norabidean garraiatzen dituztenean. Garraio mota honi *kogarraioa* ere esaten zaio.

-symporter: gai bat beste gairen batekin batera, protoi batekin (H+) sarritan, garraiatzen denean.

Iturri energetikoari dagokionez, garraio aktibo primarioaz edo oinarrizko garraio aktiboaz hitz egiten da erabilitako energia ATParen hidrolisitik datorrenean (ATParen hidrolisiak aktibatu egiten du proteina garraiatzailea). Garraio aktibo sekundarioan, aldiz, indar protoi-higiarazleak ematen du prozesuak behar duen energia.

Sodio-potasio ponpa
-------------------

Sakontzeko, irakurri: «Sodio-potasio ponpa»
Ponpa honek organismoaren zelula guztietan dihardu. Oinarrizko garraio aktiboaren adibidea da, uniporter motakoa: ponpak sodio ioia (Na+) zelulatik kanporatu, eta potasio ioiaren (K+) sarrera eragiten du, ioi horien gradientearen aurka. Proteina garraiatzaileek parte hartzen dute prozesuan, ATParen hidrolisiarekin aktibatzen direlarik.

Ponpak sartzen duen potasioa (K+) baino sodio gehiago (Na+) kanporatzen duenez, zelulak karga negatiboa hartzen du bere inguruarekiko. Neuronen kasuan, atseden egoeran, zelulen barnealdearen eta kanpoaldearen arteko ioien kontzentrazio ezberdinak mintz potentzial deritzona sortzen du (-70 mv ingurukoa). Potentziala negatiboa da mintzaren barnealdeak karga negatibo gehiago duelako kanpoaldeak baino.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q304618
* Commonscat Multimedia: Active transport

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00570452
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D001693

 |

* Wd Datuak: Q304618
* Commonscat Multimedia: Active transport
**Futuna** mendebaldeko Polinesian dagoen uhartea da. Futuna bi erresumetan zatituta dago: Alo hego-ekialdean, eta Sigave ipar-mendebaldean. 1961tik Itsasoz haraindiko Frantziaren Wallis eta Futuna lurraldeko partea da.

Kokapena
--------

Ozeano Barean dago, Fiji uharte-estatuaren ipar ekialdean, Tongaren ipar-mendebaldean eta Samoa uharteakren mendebaldean. Alofi uhartearekin, artxipelagoaren hego-ekialdean, Hoorn uharteak izanik.

Ezaugarriak
-----------

Futuna iparraldean et Alofi hegoaldean.
Uhartea 46,28 km² ditu. Jatorri bolkanikoa du eta bere puntu garaienena 524 metro ditu, Puke mendia. Bi erresuma ditu:
Alo, ekialdean, eta Sigave, mendebaldean. Alofi eta Futuna, beste uharri batzuekin Hoorn uharteak dira.

Historia
--------

Europearrek Futuna eta Alofi uharteak 1616ko maiatzean aurkitu zituzten. Jacob Le Maire eta Willem Schouten herbeheretarren espedizioa izan zen, *Eendracht* eta *Hoorn* itsasontziekin. Nabigatzaile horiek uhartetan egun batzuk eman zituzten eta bertakoekin harremanetan jarri ziren. Futuna, Alofirekin batera, 1888an Wallis eta Futunaren Protektoratuan egokitu ziren. Horrela egon ziren 1961 arte; urte horretatik Itsasoz haraindiko Frantziaren Wallis eta Futuna lurraldeko partea dira.

Demografia
----------

Uhartean 2018an 3.225 biztanle zeuden. Herri nagusia Leava da, 322 biztanlekin, Sivage erresuman. Biztanle gehien duena, bestetik, Ono da, 524 biztalekin, Alo erresuman.

Bertakoek futuneraz hitz egiten dute, bertako hizkuntzaz alegia. Frantsesa hizkuntza ofiziala da. Futuniera hizkuntza polinesiarra da, samoanieratik gertu dagoena. Populazio multzo batek ere wallisienera ezagutzen du baita ere, azken buruan elkarrekin baitaude. Futunieran beste hizkuntz askoren eragina ikus daiteke: ingelesarena, frantsesarena, erromantzearena...

Azpiegiturak
------------

Uhartean 20 kilometroko bideak daude. Ekiadelko muturrean aireportua dago; hegazkinez Wallis-Hihifo airoportuarekin lotuta dago. Sarritan, meteorologia egokia ez denean, ezinezkoa da hegazkina erabiltzea. Itsasontziz ailegatzea ere ez da erraza ere. Aukera bakarra Leavan dagoen lehorreratokia da.

Iruditegia
----------

* Futuna eta Alofiren mapak.Futuna eta Alofiren mapak.
* Taoa hondartza.Taoa hondartza.
* Futuna zenbait mapetan oker jaso zen. Honetan, 1797koa, "l'Enfant Perdu" izenarekin agertu zen Bougainvillerekin nahastuta.Futuna zenbait mapetan oker jaso zen. Honetan, 1797koa, "l'Enfant Perdu" izenarekin agertu zen Bougainvillerekin nahastuta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-03-30). *168. araua: Ozeaniako toponimia.* .
2. ↑   Euskaltzaindia.  (2006-5-26). *Frantziako Errepublikako eskualde-, departamendu- eta hiriburu-izenak.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q664321
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 1017148574339424430002
* GND: 4408796-2
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q664321
**Garfield** fikziozko pertsonaia bat da, 1978an Jim Davis estatubatuar komikigileak sortutako izen bereko *Garfield* komikiaren protagonista den katu ilegorri eta marra belzduna, alperrontzi, ziniko eta lodikotea (12 kg. ditu). Lasagna eta kafe zale porrokatua da, baita lo egitea eta bere jabea den Jon Arbuckle zirikatzearen zale ere, aldiz, Astelehenak gorrotatzen ditu, hortik bere ohiko esaldietako bat "Astelehenak gorrotatzen ditu" izatea. Etxeko txakurra den Odie zintzo baina ergeltxoa gorrotatzen du, eta bere buruaz "munduko katu moñoñoena dena" esaten duen Nerma katutxo ilebeltzari izorratu eta adarra jotzea oso gogoko du.

Garfieldek bere burua gizakiena eta beste abere batzuena baina buruargi eta azkarragotzat du. Arlene izeneko kateme beltz bat bere neskalaguna da, eta Garfielden berekoikeria pazientziaz jasan ohi du, izan ere, zinez bere hartzatxoa den Pooky bakarrik maite baitu. Garfieldi gaueko ordu txikietan egurrezko hesi baten gainean antzeztea gustatzen zaio, eta nahiz eta auzotarrek ohiu eta zaborrak bota, berak inori jaramonik egin gabe berean jarraitu ohi du, halere azken aldian zaletasun hau nahiko baztetua du.

Armiarmak gorrotatzen ditu eta berak dioenez, ez du inoiz sagurik harrapatu eta jaten (baldin eta diruaren truk ez bada), horrek hats txarra uzten baidio, halere maiz txoriak jaten saiatuz ikusi zaio. Denboraldi batez Super Garfield, Amoeba Man eta Kapadun Mendekatzailea izeneko alterego edo sasi superheroi ezberdin gisa agertu izan da, Odieboy izeneko morroi leial bat duela (Odie txakurra). Sarritan Jon jabearen kortinak eta lorategiko loreak eta iratzeak txikitzen ditu, bai eta bere bizilagun Feeny andrearen loreak ere. Jonen urre koloreko arraitxoak ere ez dira katuaren hatzaparretatik salbu. Garfieldek ez du batere gogoko albaitariarengana eraman dezaten, eta gehienetan hau gertatu behar dela sumatu edo "aurreikusten" duenean nola edo hala eragozten saiatzen da.

Kanpo estekak
-------------

* Garfielden webgune ofiziala **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q767120
* Commonscat Multimedia: Garfield

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* LCCN: no2015163814

 |

* Wd Datuak: Q767120
* Commonscat Multimedia: Garfield
Diploblasto baten gastrulazioa: blastulatik (1), gastrula (2) eratzen da. Ektodermoko (laranja-koloreko geruza) zelula batzuk barnerantz biltzen dira, eta endodermoa eratu (geruza gorria) 
**Gastrula** ernaldutako arrautzaren garapenaren egoeretako bat; arrautzaren zatiketa gertatzen den aldian blastula izenekoaren ondorengoa. Eratzen den gorputza hutsa da barrutik, eta barnealdeari arkenteron deritzo. Blastoporoaren bitartez kanpoaldeari lotzen zaio, eta barrunbea inguratzen duen paretak bi zelula-geruza ditu (endodermoa eta ektodermoa).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1773763
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D005775

 |

* Wd Datuak: Q1773763
**Garuda** txori mitiko bat da, hinduismoan eta budismoan jainko txiki edo erdijainkotzat hartua dena. Orokorrean giza itxurako arrano erraldoi bezala irudikatua da: urre koloreko giza gorputza, aurpegi zuria, arrano mokoa eta hego gorri handiak. Oso antzinakoa eta erraldoia da eta eguzkiaren argia estal dezake.

Etimologia
----------

Ziuraski sanskritozko Garuda hitza *grī* errotik dator eta "irenslea" esan nahi lezake, beharbada oso antzina Eguzkiaren su suntsitzailearekin identifikatzen zelako. Devanagariz azentu diakritikorik ez daraman arren, eta beraz grabea izan beharko litzatekeen arren, ahoskera oxitonoa ahozko tradiziotik dator.

Mitologia
---------

Hegaztien arrazako buruzagia eta sugeen arrazaren etsaia da, Kashyapa Muni eta Vinataren semea. Mahābhārata testu epiko sakratuaren arabera, Garuda jaiotzean jainkoak beldurtu egin ziren arranoaren gorputzaren dizdira beldurgarriaren ondorioz. Agni (suaren jainkoa) zela uste zuten eta babesa eskatu zioten. Ondoren haur bat zela ikusi zuten eta hala ere izaki goren bat bezala laudatu eta Sua eta Eguzkia deitu zuten.

Aruna, egunsenti pertsonifikatua eta Surya eguzkiaren jainkoaren auriga Garudaren anaia nagusia da (edo txikia Monier Monier Williamsen Religious Thought and Life in India (Brāhmanism and Hindūism) laneko 104. orrialdean jartzen duenaren arabera) eta Agniren emazte Swahak Garudi femenino baten itxura hartzen du Garuda estaltzeko.

Garudak rishiekin batera, zeruko erregea zen Indra eta Vritra asura edo deabru errukitsuaren arteko etsaitasuna apurtzen lagundu zuen.

Japonia, Malasia, Indonesia eta Thailandian
-------------------------------------------

Garuda Fenix hegaztiaren malasiar aldaera dela uste da (bere errautsetatik birsor zitekeen izaki mitikoa). Indonesiak eta Thailandiak hegazti hau dute ikur nazional bezala. Indonesiako hegazkin konpainia nazionala Garuda Airlines deitzen da.

Japoniarrek ere ezagutzen dute Garuda, Karura deitzen dutelarik. Esaten denez Garudak bere etsai ziren sugeak jaten zituen printze budista batek barazkijaletzaren garrantzia erakutsi zion arte. Orduan Garudak jan eta liseri zituen suge guztiak berpiztu zituen.

Ikus, gainera
-------------

* Bennu
* Fenix
* Tailandiako armarria

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q188676
* Commonscat Multimedia: Garuda

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316445870
* BNF: 15825189q (data)
* SUDOC: 227621387
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q188676
* Commonscat Multimedia: Garuda
**Garfield konderria** (ingelesez: *Garfield County*) Coloradoko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Glenwood Springs da. 2010eko zentsuaren arabera 56.389 biztanle zituen, Garfield kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Garfield konderriak 7.655,58 kilometro koadro ditu. Horietatik 21,43 ura dira. Beste 7.634,15 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,14 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 56.389 pertsonetatik 54.762 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 15.978 dira. 236 beltzak edo afroamerikarrak. 297 amerikar natiboak ziren eta 31 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 342 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 93 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 628 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115568
* Commonscat Multimedia: Garfield County, Colorado

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148946982
* LCCN: n82098962
* **Lekuak**
* OSM: 1411340
* TGN: 2000214

 |

* Wd Datuak: Q115568
* Commonscat Multimedia: Garfield County, Colorado
***Gartxot, konkista aitzineko konkista*** 2011. urtean Juanjo Elordik eta Asisko Urmenetak eginiko animaziozko filma da. Urmenetaren izen bereko komikian oinarrituta, era berean, komikia Arturo Kanpionek 1917an idatzitako *Gartxot, Itzaltzuko bardoa* liburuan oinarrituta zegoen.

Filmean zehar entzun daitekeen musika Benito Lertxundi abeslariarena da.

Sinopsia
--------

|  |
| --- |
| **Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.*  |

Gartxot Itzaltzuko bardoa da. Orreagako abade berriak gogokoa ez duenez, deserriratu eta haren seme Mikelot bahituko du. Latinez kantatuko duen fraidea bilakatu nahi du abadeak Mikelot.

Ahots-aktoreak
--------------

* Lüxi Agergarai: Mikelot
* Xan Lui Bidabe: Frai Martin
* Kristiane Etxaluz: Oxanda
* Maika Etxekopar: Xune
* Mixel Etxekopar: Gartxot
* Jose Angel Irigarai: Merioa
* Maritxu Kastillon: Aulli
* Benito Lertxundi: Alfontso I.a Borrokalaria, Iruñeko eta Aragoiko errege
* Ttitika Rekalt: Fanix
* Olatz Zugasti: Narratzailea

Hizkuntza
---------

Filmean Itzaltzun XII. mendean hitz egin zitekeen euskalkiaren kutsua zuen hizkera bat erabili zuten. Komikian, zaraitzuera erabili zuen Urmenetak baina filmerako euskalki sorberri bat asmatu zuten: oraingo denboretatik, ekialdeko bortuetako dialekto bat "asmatu" zuten. Aktore gehienak zuberotarrak izanik, askatasuna eman zieten testuak irakurtzerakoan. Hala ere, arau zorrotz batzuk jarri zituzten: *ü* kendu, *r* hegoaldean bezala markatu eta *h* ahoskatu. Ibar horietako honki Zuberoan bizirik dagoena mantendu zuten, baina *j* esaterakoan Zuberoako ahoskera hobetsi zuten bertako *x*-ren gainetik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑   Tubia, Iker.  (2018-03-16). «Atmosfera sortzeko hitzak» *Berria* CC BY-SA 4.0 lizentziapean.

Kanpo estekak
-------------

* 
* Webgunea imdb.com **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16517336

 |

* Wd Datuak: Q16517336
**Garfield konderria** (ingelesez: *Garfield County*) Montanako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Jordan da. 2010eko zentsuaren arabera 1.206 biztanle zituen, Garfield kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Garfield konderriak 12.554,9 kilometro koadro ditu. Horietatik 445,78 ura dira. Beste 12.109,12 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,1 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 1.206 pertsonetatik 1.190 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3 dira. 3 beltzak edo afroamerikarrak. 5 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 6 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486961
* Commonscat Multimedia: Garfield County, Montana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125496519
* GND: 4086672-5
* LCCN: n81033349
* **Lekuak**
* OSM: 1740626
* TGN: 2001276

 |

* Wd Datuak: Q486961
* Commonscat Multimedia: Garfield County, Montana