recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Atomo edo molekula baten **ionizazio-potentzial**a, **ionizazio-energia** edo **EI**, mol bat elektroi egoera gaseosoan dagoen atomoen edo ioien multzo batetik erauzteko behar den energia da. Oro har, *enegarren ionizazio-potentziala*, {\displaystyle n-1} mol elektroi kendu ondoren, elektroien *enegarren* mola erauzteko behar den energia da. Kimika fisikoaren ikuspuntutik, atomo edo ioi batek elektroi bat emateko duen erreluktantzia da. Beste era batera esanda, elektroiaren loturaren "sendotasuna" da; ionizazio-potentziala handiagoa den neurrian, elektroia mugitzea zailagoa da. Ionizazio-potentziala elementu baten erreaktibotasunaren adierazle da. Potentzial txikiagoa duten elementuek agente erreduktore izateko joera daukate eta gatzak eratu ohi dituzte.

Balioak eta joerak
------------------

Ondoko ionizazio-energiak nukleotik hurbil dagoen orbital batetik elektroi bat erauzteko behar direnak dira. Orbital hauetako elektroiek erakarpen-indar elektrostatiko handiagoak jasaten dituzte eta, beraz, energia gehiago behar da haiek askatzeko.

Taula honetan hirugarren periodoko elementuen zenbait balio ematen dira:

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Elementua | Lehena | Bigarrena | Hirugarren | Laugarrena | Bosgarrena | Seigarrena | Zazpigarrena |
| Na | 496 | 4.560 |  |  |  |  |  |
| Mg | 738 | 1.450 | 7.730 |  |  |  |  |
| Al | 577 | 1.816 | 2.881 | 11.600 |  |  |  |
| Si | 786 | 1.577 | 3.228 | 4.354 | 16.100 |  |  |
| P | 1.060 | 1.890 | 2.905 | 4.950 | 6.270 | 21.200 |  |
| S | 999,6 | 2.260 | 3.375 | 4.565 | 6.950 | 8.490 | 27.107 |
| Cl | 1.256 | 2.295 | 3.850 | 5.160 | 6.560 | 9.360 | 11.000 |
| Ar | 1.520 | 2.665 | 3.945 | 5.770 | 7.230 | 8.780 | 12.000 |

Ionizazio-energia, elementu batek kanpo-geruzan zenbat elektroi daukan ezagutzeko erabil daiteke. Esaterako, lehen elektroi mola kentzeko 1.500 kJ/mol behar badira, bigarrena kentzeko 6.000 kJ/mol behar badira eta hirugarrena kentzeko 5.000 kJ/mol behar badira, orduan elementu horrek kanpo-geruzan elektroi bakarra daukala esan genezake, lehen elektroia kentzea errazagoa izan baita. Are gehiago, elementua metala dela esan daiteke eta kanpo-geruza osatua erdiesteko elektroi bat galdu behar duela. Ikus bedi, behin lehen elektroia galdu eta kanpo-geruza egonkorra osatu denean, zailagoa dela gainerako elektroiak erauztea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q483769
* **Identifikadoreak**
* GND: 4162357-5
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q483769
**ETA** erakundearen **iraultza zerga** bere jarduera finantzatzeko estortsio-sistema bat izan zen, hainbat urtetan baliatu zuena, lapurreta, bahiketa eta borondatezko ekarpenekin batera. Kasu gehienetan, enpresariak eta lanbide liberaletako langileak izan ziren zerga eskaeraren destinatzaileak, haiei bidalitako gutun baten bitartez.

Dirua ordaintzeko, estortsioaren biktimek zuzenean Ipar Euskal Herrira joaten ziren edo ETA erakundearekiko bitartekariengana jotzen zuten. Zerga iraultzailea jasotzen hasi aurretik, erakundeak lapurretak baliatu zituen, besteak beste, bere jarduerarako. Zerga iraultzailea kobratzeaz arduratzen ziren zenbait sare desegin zituen Ertzaintzak 1990eko hamarkadan. Bestalde, 2006 urtean ikertzen ari zen zergaren ordainketarako sare bat desegiteak polemika bizia sorrarazi zuen Espainian, espainiar poliziaren baitatik salaketa batek operazioa zapuztu baitzuen, Faisan auzia delakoa abiaraziz. 2011 urtean ETA erakundeak zerga iraultzailea bertan behera uzten zuela adierazten zuten gutunak bidali zizkien Hego Euskal Herriko enpresarien elkarteei, 2010 urtean aldarrikatutako su-etenaren ondorio moduan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12259730

 |

* Wd Datuak: Q12259730
Eguzkiaren kokapena gainerako hodeiak erreferentziatzat hartuta. Hainbat hodeien mugimenduak gezien bidez adierazita daude. 
**Izarrarteko Hodei Lokala** 30 argi-urte inguruko diametroa duen nebulosa bat da, gaur egun hodei honetan kokatzen da gure izarra eta bera zeharkatzen dihardu. Eguzki-sistema duela 44 000 eta 150 000 urte artean sartu zen Izarrarteko Hodei Lokalera eta bertatik ateratzeko beste 10 000 edo 20 000 urte gehiago beharko ditu. Hodeiak (baldintza estandarretan) 6000 ºC-ko tenperatura eduki ohi du, Eguzkiak lurrazalean duen tenperatura baino beroagoa da beraz. Dentsitate oso baxua du, 0,26 atomokoa zentimetro kubikoko, galaxia-izarrarteko inguruneak eduki ohi duenaren bostena. Burbuila Lokalean ordea dentsitate baxuagoa aurki dezakegu, bertan, 0,13koa da. Alderaketa bat eginez gero antzemango dugu dentsitatea zein baxua den leku horietan; Lurraren atmosferan, 2,7 × 1019 molekula aurkitzen dira zentimetro kubikoko.

Hodeia, Burbuila Lokalaren eta Loop I Burbuilaren arteko baturari esker sortu zen. Eguzkiaz gain, beste hainbat izar ere Izarrarteko Hodei Lokalean murgilduta daude, hala nola, Alpha Centauri, Vega, Arturo, Fomalhaut, etab.

Ikus, gainera
-------------

* Gould gerrikoa
* Orion besoa
* Perseoren besoa
* Burbuila Lokala

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Zell, Holly.  (2013-06-06). «IBEX - New Observations of Interstellar Matter - Briefing Materials» *NASA* (Noiz kontsultatua: 2018-06-22).
2. ↑   «APOD: 2002 February 10 - The Local Interstellar Cloud» *apod.nasa.gov* (Noiz kontsultatua: 2018-06-22).
3. ↑   «Local Chimney / Local Bubble» *www.solstation.com* (Noiz kontsultatua: 2018-06-22).
4. ↑  Mark Anderson, "*Don't stop till you get to the Fluff*", "*New Scientist*" no. 2585, 6 Jan, 2007, pp. 26-30

| Lurraren kokalekua espazioan |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Kokapena | Lurra → Eguzki-sistema\* → Izarrarteko Hodei Lokala → Burbuila Lokala → Gould gerrikoa → Orion besoa → Esne Bidea → Esne Bidearen azpitaldea → Talde Lokala → Virgo superkumulua → Laniakea → Unibertso behagarria → Unibertsoa |
| Ikus, gainera | Lurraren kokalekua unibertsoan • Astronomia • Astronomiaren historia • Multibertsoa
(\*)Eguzki-sistemaren barnean badaude beste hainbat eremu zenbaitetan zehaztuak izaten direnak gure planetak unibertsoan duen kokalekua adierazterakoan. Eremu hauen inguruko informazioa esteka honetan duzu. |

 |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q817157
* **Astronomia**
* SIMBAD: NAME LIC

 |

* Wd Datuak: Q817157
**Iraultza Laranja** (ukraineraz: Помаранчева революція, translit.: *Pomarancheva revoliutsiia*) manifestazio eta protesta olde bat izan zen, 2004ko azarotik 2005eko urtarrilera bitartean Ukrainan gertatu zena. Presidentetzarako hauteskundeen bigarren itzuliaren ondoren hasi ziren protestak, oposizioak irregulartasunak izan zirela salatu baitzuen. Mobilizaziorik handienak Kieven gertatu ziren. Ukrainako Auzitegi Gorenaren aginduz, abenduaren 26an hauteskundeak errepikatu egin ziren, eta oposizioko indarren hautagai Viktor Justxenko nagusitu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Justxenkok irabazi du.*  *Berria*, 2004ko abenduak 28, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2022-2-25).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q836386
* Commonscat Multimedia: Orange Revolution

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2005001194
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q836386
* Commonscat Multimedia: Orange Revolution
Star Trekeko fikziozko unibertsoan **Federakuntzaren Izarretako Flota** edo soilik **Izarretako Flota** Planeta Elkartuen Federakuntza indar esploratzaile eta militarra da, honen gobernuaren mende dagoelarik.

Izarretako Flotak bere egungo konfigurazioa 2161ean hartu zuen, Federakuntza sortu zenean. Aginte katea **Lurreko Izarretako Flota**ren herentzia izan zen, XXII. mendearen lehen erdian eratu zena Lur Bateratuaren (Lurraren egoera politikoa estatu bakar bezala, 2113 eta 2150 artean sortu zena) lehen esplorazio bidaia tripulatuen ondorio bezala. Izarretako Flotarekin batera Izarretako Flotaren Akademia ere sortu zen, ondoren ofizial bezala onartua izateko prestatzeko goi eskola. Bere leloa, latinez, *Ex Astris, Scientia* (Astroetatik, jakintza) da.

Izarretako Flotaren egoitza nagusiak Kaliforniako San Francisco hirian daude, Presondegi Eremuan, gaur egun Lucasfilm Ltd.en bulego nagusiak dauden tokian.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q718644

 |

* Wd Datuak: Q718644
**Athabaska aintzira** (ingelesez *Lake Athabasca*, creeraz *aðapaskāw* edo "landare asko dituen [lekua]") Saskatchewango ipar-mendebaldeko eta Albertako ipar-ekialdeko aldean kokaturiko aintzira da, 58° eta 60° N artean. Kanadako aintzirarik handienetan zortzigarrena da, eta munduko handienen zerrendan hogeigarrena.

Aintzirak 7.850 km² area, 283 kilometroko luzera eta 50 kilometroko zabalera ditu. Lekurik sakonena 124 metrotara dago. Bere urak iparralderako bidea hartzen dute Esklaboen ibaia eta Mackenzie ibaiaren arroen bitartez, Ozeano Artikora heltzeko.

Fort Chipewyan, Albertan dagoen europar herrixkarik zaharrena, aintziraren mendebaldeko kostalde txikian dago, Esklaboen ibaiaren iturriaren ondoan.

Uranio eta urre meatzaritzak iparraldeko kostaldean Uranium City sortu zuen eta aintzira pozoitu ere, 1980ko hamarkadan azken meatzea itxi arte.

Ikus, gainera
-------------

* Munduko aintzira handienen zerrenda

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q272463
* Commonscat Multimedia: Lake Athabasca

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 235155086
* GND: 4283934-8
* LCCN: sh85009099
* **Lekuak**
* OSM: 2791738

 |

* Wd Datuak: Q272463
* Commonscat Multimedia: Lake Athabasca
**Industria Garapenerako Nazio Batuen Erakundea** (**IGNBE**; ingelesez *United Nations Industrial Development Organisation*, UNIDO), Nazio Batuen erakunde espezializatu bat da, Batzar Nagusiak ezarri zuena 1966an, garapen bidean dauden herrialdeetan industrializazioa sustatu eta bizkortzeko organo gisa.

Erakunde espezializatuaren izaera 1979an eman zioten, baina 1986ko urtarrilaren 1etik aurrera erakunde erabat autonomo bihurtu zen.

IGNBEk herrialde industrializatuen eta garapen bidean dauden herrialdeen arteko lankidetza sustatzen du industria garapena bizkortzeko, inbertsioak sustatzeko eta teknologia transferitzeko jarduerak sustatuz.

Herrialde industrializatuek eta garapen bidean daudenek batera aztertzen dituzte industrializazioa bizkortzeko bitartekoak, gobernuen eta industria sektorearen parte hartzea bultzatuta, besteak beste. Inkestatan eta azterketetan oinarrituta, IGNBEk garapenerako kontzeptuak eta ikuspegiak sortzen eta hobetzen ditu; sektore publiko, kooperatibo eta pribatuko planak formulatzen laguntzen du, sektore horietan interesa duten enpresen arteko lankidetza sustatzea barne.

Gainera, industria trebakuntzako programak antolatzen ditu, aholkularitza eta laguntza zerbitzuak eskaintzen dizkie herrialdeei kanpo finantzaketa ekitatezko baldintza bidezkoetan lortzeko, eta industria estatistikak biltzen, aztertzen, jendaurrean jartzen, normalizatzen eta hobetzen ditu.

Nazio Batuen sistemakoa den erakunde honen egoitza Vienan (Austria) dago, eta 60 herrialde baino gehiagotan ari da etengabeko lanetan. 2019ko apiriletik aurrera, 170 estatu kidek osatzen dute IGNBE, eta bi urtetik behin egiten den Konferentzia Orokorraren bidez ezartzen dituzte elkarrekin erakundearen politikak, programak eta printzipioak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «UNIDO in brief | UNIDO» *www.unido.org* (Noiz kontsultatua: 2022-12-16).
2. ↑   «A brief history | UNIDO» *www.unido.org* (Noiz kontsultatua: 2022-12-16).
3. ↑   «UNIDO Worldwide | UNIDO» *www.unido.org* (Noiz kontsultatua: 2022-12-16).
4. ↑   «Member States List | UNIDO» *www.unido.org* (Noiz kontsultatua: 2022-12-16).

Ikus, gainera
-------------

* Nazio Batuen Erakundea.
* Ekonomia eta Gizarte Kontseilua.

Kanpo estekak
-------------

* United Nations Industrial Development Organisation.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q386120
* Commonscat Multimedia: United Nations Industrial Development Organization

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157675348
* ISNI: 0000 0001 2193 5276
* BNE: XX137632
* BNF: 11865224p (data)
* CANTIC: a11526816
* GND: 2034485-5
* LCCN: n79107793
* NDL: 00393362
* NKC: kn20010711320
* NLA: 35562335
* CiNii: DA00474060
* SUDOC: 029231612
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q386120
* Commonscat Multimedia: United Nations Industrial Development Organization
**Industria Protokolo Komuna** edo **Protokolo Industrial Komuna** (ingelesez: *Common Industrial Protocol* edo *CIP*) industria-automatizazio aplikazioetarako industria-protokoloa da. ODVA erakundearen babesa du.

Hasieran *Kontrol eta Informazio Protokoloa* (ingelesez: *Control and Information Protocol* izenez ezaguna, CIPak fabrikazio-automatizazio aplikazioei mezu eta zerbitzu sorta ulergarriak (kontrola, segurtasuna, sinkronizazioa, mugimendua eta informazioa) eskaintzen dizkio. Gainera, fabrikazio aplikazio hauek enpresa-mailako Ethernet sareetan eta Interneten txertatzeko aukera ematen die erabiltzaileei. Munduko ehundaka saltzailek sostengatzen dute eta ekoizlearekiko independentea da. Hortaz, CIPak fabrikarako komunikazio-arkitektura bateratua eskaintzen du. EtherNet/IP, DeviceNet, CompoNet eta ControlNet sareetan erabiltzen da.

ODVA CIP teknologia oinarri dituzten sareko teknologiak sostengatzen dituen erakundea da. Horrez gain, CIParen luzapenak ere sostengatzen ditu: *CIP Safety*, *CIP Motion*, *CIP Energy*, *CIP Sync* eta *CIP Security* esaterako.

Kanpo estekak
-------------

* ODVAren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5153399

 |

* Wd Datuak: Q5153399
***Atheka gaitzeko oihartzunak*** eleberri bat da, Joan Batista Azkonagerre baionarrak 1870ean argitaratua. Izatez, jatorrizkoa frantsesez eman zuen argitara *Les échos du pas de Roland* izenburuarekin. Horrela hobeki salduko zelakoan, euskaratik frantsesera itzulia zela esan zuten editoreek, baina irakurleak jatorrizko testua argitaratzeko zain zeudenez, laguntza eskatu behar izan zuen euskal bertsioa ontzeko. Testuan oso nabaria da frantsesaren morrontza gehiegizkoa.

Korapiloa
---------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Ganix (Joanes izenaren txikigarria) Lapurdiko kontrabandista ospetsua zen, etxea mugan izanik, bere bizitza guztia alde batera eta bestera muga igarotzen ahalegintzen zirenei laguntzen eman zuena.

Behin, betebehar arriskutsu bat egitea suertatu zitzaion. Izan ere, Ganixek Beirako printzesa mugaz bestaldera eraman behar zuen, bere senar Karlosekin elkar zedin.

Gertakizuna Lehen Karlistaldian kokatzen da, 1833. urteko udazkenean. Frantziako gobernuaren aginduz Beirako printzesa atzeman beharra zegoen; ez zioten inondik ere mugaz bestaldera ihes egiten utzi behar. Hala ere, Ganixek, iruzur egin zien agintariei, bere betekizuna burura eramanez. Mendian zehar, karlisten guda-zelairaino eraman zuen printzesa. Karlosek, esker onez, bizi izateko lain eman zion hasieran; Gero ordea, utzitasun gorrian eta behartsu bukatu zuen Ganixek.

Ikus, gainera
-------------

* Euskarazko liburu ezagunen zerrenda
* Atekagaitz

Kanpo estekak
-------------

* *Atheka gaitzeko oihartzunak* osorik irakurgai, *Armiarma* webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254364

 |

* Wd Datuak: Q12254364
**Ascension parrokia** (ingelesez: *Ascension Parish*) Louisianako parrokia bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Donaldsonville da. 2010eko zentsuaren arabera 107.215 biztanle zituen, Ascension Parish kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Ascension parrokiak 784,21 kilometro koadro ditu. Horietatik 33,16 ura dira. Beste 751,05 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 136,72 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 107.215 pertsonetatik 80.973 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 5.024 dira. 23.727 beltzak edo afroamerikarrak. 297 amerikar natiboak ziren eta 61 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 995 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 133 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.029 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Ascension Parish, Louisiana age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q51733
* Commonscat Multimedia: Ascension Parish, Louisiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158279383
* LCCN: n80145960
* NARA: 10038873
* **Lekuak**
* OSM: 1836607
* TGN: 2000856

 |

* Wd Datuak: Q51733
* Commonscat Multimedia: Ascension Parish, Louisiana
**Eduardo Hernández Asiain** (Habana, Kuba, 1911ko maiatzaren 17a - Corella, Nafarroa, 2010eko maiatzaren 11a) nafar biolin-jotzailea izan zen, jatorriz kubatarra.

Biografia
---------

Habanan eta Madrilen egin zituen Biolin ikasketak, eta hemeretzi urte zituela Sarasate Saria irabazi zuen. Donostiako Udal Musika Kontserbatorioko katedra irabazi zuen 1942. urtean, eta Londresen jarraitu zituen Biolin ikasketak. Espainiako Orkestra Nazionaleko biolinista eta Espainiako Irrati-Telebistako Kuarteto Klasikoko lehen biolinista izendatu zuten 1967. urtean.

Espainiar estatuko biolinista handienetakotzat hartua da. Errepertorio zabala du, eta bereziki txalotuak izan dira Sarasateren obren interpretazioak, konpositore horren musika jotzen bera baitzen espezialistarik goraipatuena. 1984an, esaterako, Nafarroako hainbat erakundek hala eskatuta Sarasateren hamabost obra grabatu zituen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8772308
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 86913711
* ISNI: 0000 0000 6073 8147
* BNE: XX1163072
* LCCN: no2013120366
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 58978
* Lur: 02771/eu\_h\_1599/h1599

 |

* Wd Datuak: Q8772308
**Ascensión Mendieta Ibarra** (Sacedón, 1925ko azaroaren 29a-Madril, 2019ko irailaren 16a) memoria historikoaren aldeko borrokalari espainiarra izan zen, borroka horren sinboloa bihurtu arte. 1939an frankistek hil zuten bere aita Timoteo Mendieta, UGTko burua zena. Hil ondoren, Guadalajarako hilerrian, hobi komun batean lurperatu zuten. Ascensionek, Paz ahizparekin batera, aitaren gorpuzkiak berreskuratzeko lan handia egin zuen.
Bera izan zen frankismoko krimenen aurkako "Argentinako kereila" deiturikoa hobitik ateratzeko lehen kasuaren protagonista; horren ondorioz, 2017an, bere aitaren gorpuzkiak berreskuratzea lortu zuen.

Biografia
---------

Ascensión Mendieta Guadalajarako Sacedón herrian jaio zen, 1925eko azaroaren 29an. Gurasoak Timoteo Mendieta, Langileen Batasun Orokorreko (UGT) kidea, PSOEri atxikitako ideologia sozialistako sindikatua, eta María ziren. Ama, Ibarra abizenekoa, posizio sozial oneko eskuineko familia batekoa zen. Mariaren ama ezkontzaren aurka zegoen eta alabarekin hautsi zuen horregatik. Bikoteak zazpi seme-alaba izan zituen, horietatik lau mutilak eta hiru neska (Pepa, Paz, Joaquín, Gregorio, Fotus, Timoteo eta Ascensión), Ascensión bigarren zaharrena izanik. 1939an, Timoteo Mendieta atxilotu eta familia baliabiderik gabe gelditu zen; horregatik, Madrilgo Puente de Vallecas herrira joan ziren bizitzera, Timoteoren amaren etxera. Frankistek urte berean hil zuten Timoteo.

1975ean Franco diktadorearen heriotzaren ondoren, Ascensión eta haren arreba Paz aitaren aztarnak berreskuratzeko lanean hasi ziren. Paz hil zenean, Ascensión izan zen, bere familiak lagunduta, bere horretan jarraitu zuena, lehenik 2013an eta gero 2017an, lurpetik atera eta identifikatzeko lanak egin ziren arte. 2013an, 88 urte zituelarik, Ascensión Buenos Airesera joan zen, han irekitako Frankismoko krimenen aurkako Argentinako kereilan testigu gisa deklaratzeko. Azkenean, 2017an, María Romilda Servini epaile argentinarraren aginduz, aitaren gorpuzkiak jaso zituzten eta Madrilgo Almudenako hilerri zibilean hilobiratu zituzten.

Ascensión 2019ko irailaren 16an hil zen Madrilen, 93 urte zituela.

Sariak
------

Bere lana eskertzeko Ascensión Mendieta sari batzuk jaso zituen. Hau nagusia:

* 2017ko abenduaren, 10ean Madrilgo Bigarren Zinema eta Giza Eskubideak Jaialdian, Giza Eskubideen saria jaso zuen. Saria Toni Navarrok eman zion.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Ascensión Mendietari buruzko artikulua.
* **(Gaztelaniaz)**:Sexta Espainiako kateak egin zion elkarrizketaren bideoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q67687274
* Commonscat Multimedia: Ascensión Mendieta Ibarra

---

 |

* Wd Datuak: Q67687274
* Commonscat Multimedia: Ascensión Mendieta Ibarra
**Isaias Afewerki** edo **Afwerki** (tigrinyeraz: ኢሳይያስ ኣፈወርቂ; Asmara, Eritrea, 1946ko otsailaren 2a) eritrear gerrillari eta buruzagi politikoa da. Eritreako presidentea 1993ko maiatzaren 24tik.

Bizitza
-------

1966an, 20 urte zituela, lotu zitzaion Afewerki Eritrea Etiopiatik askatzeko borrokari. Addis Abebako Unibertsitatean ikasten hasia zen, baina ikasketak utzi, eta Eritrearen Askapenerako Frontean (EAF) sartu zen. Txinara bidali zuten gero, trebatzera, eta handik itzultzean, eskualde baten ardura eman zioten. 1970ean, zatiketa gertatu zen EAF barruan. Afewerki Eritrearen Askapenerako Herri Frontean (EAHF) kokatu zen, eta guda-unitate baten agintaritza eman zioten.

1977an, EAHFren idazkari nagusiaren ordezko izendatu zuten, eta, hamar urte geroago, idazkari nagusi. 21 urte Etiopiaren aurkako gerrillan aritu ondoren, Afewerki armada garaile baten buru zela sartu zen Asmaran, Eritreako hiriburuan. 1991n behin-behineko gobernu baten buru hautatu zuten; gobernu hark Eritrearen etorkizuna erabakitzeko erreferenduma antolatu behar zuen bi urteko epean. Nahiz eta bera independentzia osoaren aldeko izan, Afewerkik ez zuen erabat baztertu konfederazio bat egitea Etiopiarekin, herri horren mendean baitzen egona Eritrea 1952az gero. 1993ko erreferendumean, Eritreak Etiopiatik bereiztea erabaki zuen, eta Isaias Afewerki izendatu zuten estatu jaioberriaren lehendakari.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Isaias Afewerki*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q57348
* Commonscat Multimedia: Isaias Afwerki

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 70668367
* ISNI: 0000 0000 3204 2249
* GND: 1164469541
* LCCN: n96900755
* SUDOC: 256365415
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00086/eu\_a\_0860/a0860
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q57348
* Commonscat Multimedia: Isaias Afwerki
**Baldwin Locomotive Works** (**BLW**), euskarara "Baldwin lokomotorren tailerrak" izenez itzul daitekeena, XIX. eta XX. mendeetan zehar, zehazki 1825etik 1972ra bitartean egon zen estatubatuar lokomotora fabrikatzailea izan zen. Jatorriz Filadelfian kokatua, inguruko Eddystone herrira joan zen 1900eko hamarkadaren hasieran. Konpainia hamarkada luzez munduko lurrun-makinen ekoizle handiena izan zen, baina ezin izan zen lehiakorra izateko egokitu, diesel eta elektrikoen eskariak lurrun-makinen merkatua hil baitzuen. Baldwinek bere 70.000etatik gorako azken lokomotorra 1956an egin zuen, eta 1972an itxi zituen ateak.

Konpainiak ez du erlaziorik Hegoaldeko Gales Berriako (Australia) *EM Baldwin and Sons* lokomotorren fabrikatzailearekin.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q804868
* Commonscat Multimedia: Baldwin locomotives

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 312904702
* LCCN: n88074192
* SUDOC: 172611121
* **Bilduma digitalak**
* Gutenberg proiektua: 39973

 |

* Wd Datuak: Q804868
* Commonscat Multimedia: Baldwin locomotives
**Isaias Albistegi Agirre** (Eibar, 1924 - Donostia, 2006) hegazkinlaria izan zen Sobietar Batasunean II. Mundu Gerran. Gerrako haur gisa nerabe zela erbesteratu zen Sobietar Batasunera, eta 32 urterekin itzuli zen bere jaioterrira.

Biografia
---------

Espainiako Gerra Zibilaren garaian, itsasontziz Sobietar Batasunera ebakuatutako gerrako haurren taldekoa izan zen Albistegi, eta haien artean nagusienak ziren batzuk Aireko Indar Sobietarretarako trebatu ziren. Formakuntza militarra ez zuen amaitu ordea, eta hortaz ez zen gerrako pilotu izan beste haiek bezala. Hala ere, garraioko planeagailu militarrak eramateko aski trebatu zen, eta lan horretan lagundu zuen gerrako esfortzuan nazien kontra. Garraioko hegaldi horiek armekin eta fronteko lerroetan gertatu zirela ere esaten dute iturriren batzuek eta, hortaz, Albistegiren gerrako parte-hartzea merituzkoa izan zela.

1956. urtean, gerrako umeen talde sobietar handi bat Espainiara itzuli zen, eta Euskal Herrira etorri zirenen artean Isaias Albistegi egon zen, 32 urte zituela. Harrezkero Eibarren bizi izan zen, non "rusoa" esaten zioten denek, pertsonaia popularra izan zen, Eibarko Klub Deportiboko tertulietan finkoa. Errusiako abenturak kontatzeko ohitura zuen, batzuk egiazkoak, beste batzuk seguruenik fabulak, hala nola Stalinekin egon zela Kremlinean, edo Sobietar Batasuneko Heroi titulua zeukala. 2006an hil zen Donostiako erietxe batean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «99/22 SPASSK, MARINOS VASCOS EN EL GULAG» *Iñaki Anasagasti* (Noiz kontsultatua: 2019-10-04).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *A.D.A.R. | Asociación de Aviadores de la República.*  (Noiz kontsultatua: 2019-10-04).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Ilyushin Il-2 Sturmovik» *Foro de Historia Militar el Gran Capitán* (Noiz kontsultatua: 2019-10-04).
4. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Agirregomezkorta, Pedro.  (2006). «Va por tí, Isaías» *Revista Eibar* (72).
5. ↑   «Una exposición sobre los niños de la guerra se inaugura hoy en Eibar. El Correo» *www.elcorreo.com* (Noiz kontsultatua: 2019-10-04).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q69565882

 |

* Wd Datuak: Q69565882
**Inishowen** (irlanderaz: *Inis Eoghain*, euskaraz *Eoghanen uhartea* esan nahi du) Irlandako ipar-mendebaldean dagoen Donegal konderrian kokatzen den penintsula bat da. Berez, Irlanda osoko penintsularik handiena da. Bertako udalerririk handiena Buncrana da.

Geografia
---------

Swilly aintzirak eta Foyle aintzirak mugatzen dute Inishowen penintsula. Foyle aintzirak gainera Ipar Irlandako Derryko konderriarekin muga egiten du. Aintzira hauek glaziazio garaian sorturiko fiordoak dira berez.

Penintsulak 884.33 km²-ko azalera du. Barnealdean muino ugari ditu, garaiena *Sliabh Sneacht* (elurrezko mendia) da 619 metroko altuerara iristen dena. Penintsularen iparraldeko lurmuturra, Malin Head, Irlanda uharte osoan iparralderen dagoen puntua ere bada.

Inishowengo udalerriak
----------------------

* Ballyliffin
* **Buncrana**
* Bridgend
* Burnfoot
* Burt
* Carndonagh
* Carrowmenagh
* Clonmany
* Culdaff
* Dunaff
* Fahan
* Glengad
* Gleneely
* Greencastle
* Killea
* Malin
* Malin Head
* Moville
* Muff
* Newtowncunningham
* Redcastle
* Quigley's Point

Historia
--------

V mendeko irlandar erregea izan zen Eógan mac Néillek ematen dio izena penintsulari eta bere ondorengoa zen Mac Lochlainn familiaren sorterria izan zen Inishowen penintsula. Hauen gainbehera iritsi zenean Ó Dochartaigh (O'Doherty) familia jabetu zen lurraldeaz.

1196an John de Courcy anglo-normandiarrak penintsula erasotu eta harpillatu zuen. Bi urte beranduago O'Neill familiak kanporatu zuen De Courcy.

Iruditegia
----------

* Malin HeadMalin Head
* Inishowen HeadInishowen Head
* BuncranaBuncrana
* CarndonaghCarndonagh
* Greencastleko kaiaGreencastleko kaia
* Grianan AileachkoaGrianan Aileachkoa

Kanpo estekak
-------------

* Inishowengo turismo bulegoaren webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1432599
* Commonscat Multimedia: Inishowen

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85066413

 |

* Wd Datuak: Q1432599
* Commonscat Multimedia: Inishowen
**Arraia** edo **marra** da, luzeko pilota jokoetan, bi taldeen joko-eremuak mugatzen dituen ohizko marra (pasamarra) balio gabe utzi eta joko eremua banatzen duen muga berria ezartzen duen behin-behineko marra, baldintza berezi horretan jokatuko da tanto bat. Pilota eremu jakin batean gelditu den puntuak edo alboko marratik irten den puntuak ezartzen du marra berria non kokatuko den. Bote-luzean, laxoan eta errebotean erabiltzen da; ez ordea pasakan, hau ere luzeko jokoa den arren.

Pilota puntu horietan geratu den jokaldi berezi batzuetan ezartzen da arraia, eta ondoren tanto bat jokatzen da muga berri horrekin. Garrantzi berezia du luzeko jokoetan, tanto horiek baitira taldeek jokalekuaren alde edo eremua aldatzeko duten aukera bakarra, baita sakea eskuratzekoa ere. Errebotean, arraiak eremu berezi batean bakarrik egiten dira, eta ez kantxa osoan, bote-luzean eta laxoan bezala.

Frontisaren kontra jokatzen diren modalitate ezagunenetara ohitura dudenentzat, jokoa ulertzen zail egiten die arraiak eta joko eremuaren aldeko borrokak, baina era berean hori ere bada luzeko jokoaren aberastasunetako bat.

* Sakean arraiaz beste aldera bidali behar da pilotaSakean arraiaz beste aldera bidali behar da pilota
* Bi taldeen zelaiak banatzen dituen arraia markatzeko ikurrak.Bi taldeen zelaiak banatzen dituen arraia markatzeko ikurrak.
* Epaile nagusia eta arraiak markatzeko banderola biakEpaile nagusia eta arraiak markatzeko banderola biak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16516278

 |

* Wd Datuak: Q16516278
**Dromon**ak bizantziar itsasontzi mota bat ziren. Bere eraikuntza erromatarren lehenagoko liburna eta birreme ontzietan oinarritzen zen.

Ezaugarriak
-----------

*Dromona* arraunontzi luzea zen. Kroskoak ondo itxitako oholtza zuen bere luzeran, eta habe-egitura bat zabaltzen zen arraunlarien bankuak hartzeko. Alde bakoitzean bi arraun-lerro zeuden, eta ontzi batzuek 80 arraun izan zituzten. Arraun bakoitzean bi gizon aritzen ziren. 50 m-ko luzera artekoak eraiki ziren eta hauen tripulazioa 300 gizonez osatuta egon zitekeen.

Jatorriz, *dromonak* masta bat bakarra zeukan, baina pixkanaka haien kopurua hirura igo zen. Hasieran bela laukizuzena zen, baina geroago latinezko bela triangeluar batek ordezkatu zuen. Arma nagusia ur mailan egoten zen branka-ahari bat izaten zen plataforma altxatuetan kokatutako makinak astintzeko eta jaurtitzeko. Geroago, greziar sua erabiltzen hasi ziren dromonetatik. Gailu berezi bat erabiliz etsaien ontzietara jaurtitzen ziren hainbat substantzia sukoien nahasketa zela uste da.

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, txekierazko Wikipediako «Dromón» artikulutik itzuli da; zehazki, 2021-06-06ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q731662
* Commonscat Multimedia: Dromons

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300232843

 |

* Wd Datuak: Q731662
* Commonscat Multimedia: Dromons
Drombeg harrespila
 Atariko harriak
 Ekialdea
**Drombeg harrespila** (ingelesez *Drombeg Stone Circle*) Corkeko konderriko kostaldean dagoen harrespila da, Glandore herrian dagoena. Irlandako monumentu megalitikorik bisitatuenetakoa da.

Historia
--------

K.a. 945 - 830 urteen artean erabilia izan zela erakutsi du Karbono-14 bidezko datazioak.

Monumentua 1958an induskatu eta berriztu zen. Zirkuluaren erdian pote bat aurkitu zen, bertan erretako gazte baten gorpuzkinak aurkitu ziren barnean.

Egitura
-------

Hamazazpi harrik osaturiko zirkulua da, hauetatik 13 bakarrik kontserbatzen diren arren. Zirkuluak 9 metrotako diametroa dauka.

Mendebalderen dagoen harriak 1'9 metrotako altuera du. Badaude bi harri berezi ere, hauek 1'8 metrotako altuerakoak dira eta elkarren ondoan daude, "Atariko harriak" izena eman zaie.

Ikus, gainera
-------------

* Irlandako monumentu megalitikoak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1260144
* Commonscat Multimedia: Drombeg stone circle

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 305184003

 |

* Wd Datuak: Q1260144
* Commonscat Multimedia: Drombeg stone circle
**Irene Ibaibarriaga Ormaetxea** (Ermua, Bizkaia, 1918ko otsailaren 9a - 2014ko abuztuaren 12a) euskal erraketista profesionala izan zen.

Biografia
---------

### Lehen urratsak

Sasoi hartan Euskal Herrian erraketista asko sortu ziren, pilotarako zaletasun handia baitzegoen. Eta horietako asko Eibarko frontoietan ikasitakoak ziren. Irene Ibaibarriagak Eibarko Txantxa-zelai frontoian ikasi zuen erraketan.
Eibar beste herri batzuk baino irekiagoa zen, ez hain katolikoa; sozialistak eta errepublikanoak ziren nagusi. Emakumeek askatasun gehiago zuten, nahiz eta, batzuek begi onez ikusi ez kirol hau. Mugimendu handiko frontoia zeukan. Hiru pilota eskola sortu zituzten, eta pilotarien harrobia bihurtu zen Eibar.

Erraketistak
### Erraketista ibilbidea

Harrobi hartako Ireneri laster etorri zitzaion jokatzen hasteko eskaintza. 15 urte zituela, Madrilera joan zen pilotan. Han zebilen bere ahizpa Poli profesional gisa jokatzen. Heldu eta laster egin zuen Irenek debuta. Espainiako Gerra Zibila hasi baino lehen, Madrilgo Chiqui-jai eta Madrid frontoian jardun zuen. Ameriketara jokatzera joateko eskaintzak ere jaso zituen, baina ez zituen onartu.
Gerra garaiko egoera zaila kontuan izanik, Valentzian jokatu zuen, ondoren Bartzelonan. Irenek bere ahizparekin osatzen zuen bikotea. Ahizparen heriotza baina, errebeskada izugarria izan zen. Halere, Irenek jokatzen jarraitu zuen, Madrid frontoian, eta udara batzuetan, Donostiako Gros auzoan zegoen frontoira ere etortzen zen jokatzera.

### Erraketari agur

Istripua izan zuen frontoian. Belarrian pilotakada bat jaso eta erraketari agur esan behar izan zion.

Omenaldiak
----------

* 2003ko abenduaren 26an Ermuan ospatutako IV. Pilota Egunean omendua izan zen herriko beste erraketistekin batera. Oroigarri bat eman zitzaion, zera zioena: "IRENE IBAIBARRIAGA, jaso ezazu Ermuar danon esker ona, raketista munduan egin duzun ibilbide luze eta emankorragaitik".
* 2013ko ekainaren 8an Irurako Frontoian VII. Emakume Pilotari Egunean omendu zuten, zenbait erraketistarekin batera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Eskelak» *Gara* 2014ko abuztuaren 13a (Noiz kontsultatua: 2018ko azaroaren 12an).
2. ↑    «Emakume erraketistak - Aintzinako lanbideak» *ORAIN Gipuzkoa* (Noiz kontsultatua: 2021-02-08).
3. ↑   «Azken erraketistak, mende hasierako kirolari profesionalak» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2021-02-08).
4. ↑   >
5. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *VII. Emakumea Pilotari Eguna – Pelota Vasca.*  (Noiz kontsultatua: 2021-02-08).

Kanpo estekak
-------------

* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas

* Erraketistak lehen eta orain. Dokumentala

* Emakume erraketistak. Erakusketa

* Erraketistak, aitzindariak pilotaren munduan

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q58481783

 |

* Wd Datuak: Q58481783
**Audrey Mbugua** (Kenya, 1984) kenyar transgeneroen eskubideen aldeko ekintzaile transgeneroa da. Kenyako Auzitegi Gorenean auzitan ibili da pertsona transgeneroen eskubideen aldeko borrokan

*Transgender Education and Advocacy* elkartearen buruzagia da. 2014an Herbehereetako Atzerri Gaietarako ministerioak ematen duen Giza Eskubideen Tulipa sarirako izendatua izan zen bere aktibismoagatik.

Aktibismoa
----------

2014ko uztailean Kenyako Auzitegi Gorenak agindu zion Kenyako GKEen Kontseilu Nazionalari agindu zion Mbuguaren *Transgender Education and Advocacy* taldea erregistratzea eta prozesu-kostuak ordaintzea.

2014ko urrian Kenyako Auzitegi Gorenak agindu zion Kenyako Azterketa Kontseilu Nazionalari Mbuguaren izena aldatzea agiri akademiko guztietan, bertan Andrew gizonezko izenaz agertzen baitzen.

2016ko ekainean Mbuguak, *Transgender Education and Advocacy* taldearen kide gisa, oroitidazkia bidali zion Kenyako Senatuari pertsona transgeneroen lege-aintzatespena lortze aldera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** BBC.  (2014-10-07). *Kenya court victory for transgender activist Audrey Mbugua.*  (Noiz kontsultatua: 2017-11-24).
2. 1 2   Migiro, Katy.  (2014-10-07). *Transgender activist wins landmark case in Kenyan court.*  (Noiz kontsultatua: 2017-11-24).[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18207033

 |

* Wd Datuak: Q18207033
Gizon bat audio fitxategi bat editatzen ordenagailuko programa bat erabiliz.**Audioa** seinale akustikoa da, analogikoa izan daitekeena, baina elektronikoki gorde eta erabiltzen dena. Seinale hori doitu egiten da normalean gizakiok entzun ahal dugun frekuentziara, hau da, 20 eta 20.000 Hz-ren artera, hamar oktaba,(adibidez piano batek zortzi zortzidun edo oktaba ditu). Soinua errealitatean gertatzen den elementu fisiko bat da: uhin bat gure belarrietan presio bat sortzen duena. Seinale hori elektromagnetikoki grabatu egiten da.

Kodifikatzeko modua: Uhin fisikoa, mikrofono baten bidez, uhin elektromagnetiko bihurtzen da. Baina seinale analogikotik digitalera pasatzeko kaptura prozesu bat egin behar da.

### XIX. gizaldian

Aspaldi nola grabatzen zuten soinua zigilu honetan ikus dezakegu: 1977an ehungarren urtemuga ospatzean ateratako posta-zigilua da, Estatu Batuetan argitaratua.
Gaur egun Audacity moduko programekin kapturatzen, editatzen eta esportatzen da audio seinalea: erraz eta arin.

Audio fitxategiak
-----------------

Gaur egun soinuak grabatu, nahastu eta editatu egiten dira, gero gordetzeko eta partekatzeko audio fitxategiak erabiliz. 

Audio fitxategiak hainbat formatutan gorde eta editatu daitezke. Audio formatu ireki ezagunenak: 

**.ogg** audioa fitxategi sinpleak gordetzeko eta partekatzeko formatu oso erabilia da.
* ALAC — *lossless audio codec*, galera gutxiko konpresioa duen audio kodegailu-deskodegailu, hasieran Apple Inc. enpresaren formatu jabeduna zena, geroago liberatua.
* FLAC — *lossless audio codec*, galera txikiko konpresioa duen audio kodegailu-deskodegailu.
* DAISY Digital Talking Book — Liburu digital audiodunekin erabiltzen den formatu irekia.
* Musepack — galera txitxiko konpresioa duen audio kodegailu-deskodegailu.
* Ogg — Batzen ditu Vorbis, FLAC, Speex eta Opus (audio formatuak) & Theora (bideo formatua). Formatu horiek guztiak irekiak dira.
* Opus Bideokonferentzia eta zuzeneko entzuketetan erabiltzen den galerako konpresioa duen audio kodegailu-deskodegailu IETF erakundeak sortua. VOIP motako bideokonferentzietan erabilia audioa konprimitzeko eta Interneten zuzenean entzuteko. Audioa besterik ez.
* Speex — galera txikiko konpresioa duen audio kodegailu-deskodegailu, diskurtsoen fitxategiak gordetzeko erabili izan dena.
* Vorbis — audio fitxategi konprimituak gordetzeko formatua.
* WavPack — "Hybrid" *(lossless/lossy) audio codec*; galera txikiko eta galera ez hain txikiko konpresioa duen audio kodegailu-deskodegailu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4650799
* Commonscat Multimedia: Audio graphs

---

 |

* Wd Datuak: Q4650799
* Commonscat Multimedia: Audio graphs
**Done Joakineko baseliza** Aezkoako Aribe udalerrian Erdi Aroko kristiau baseliza bat da.

Eraikina
--------

Baseliza hau, beste asko bezala, 1794an hondatu egin zen Konbentzioaren Gerran, zoladura eta erretaula suntsitu ziren, eta hiru urte geroago meza emateko eta haran osotik egiten ziren prozesioetarako egokitu zen. Eraikin angeluzuzen oso sinplea da, 1831n eraberritu zena. Ebanjelioaren aldean bi gorputz atxiki ziren, bat sakristiarako eta eskailera eraikinaren oinaldean dagoen egurrezko korura sartzeko. Estalkia teila lauz egina da.

Teilatuaren bi isurialdeei eusten dien egurrezko armazoia du. Kanpoaldean, 4 kontrahorma ezpondan epistolaren aldetik, erdiko biek ate dinteldu bat dute alboetan, eta ate horren gainean erreformaren data ageri da. Barrualdean, burualdeko horman pintura neoklasikoak eta fardelezko eskulturak gordetzeko hiru horma-hobi daude. Zentralak, ustez, San Joakin eta Mariaren tailu barrokoa izan zuen txikitan, gaur egungo parrokian ikus dezakeguna. Erretaula Orbaizetako San Esteban baseliza zaharretik dator.

Erreferentziak
--------------

* *Gran Enciclopedia de Navarra | ARIBE.*  (Noiz kontsultatua: 2021-12-06).

Ikus, gainera
-------------

* Aribe
* Aezkoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109946829

 |

* Wd Datuak: Q109946829
**Done Eztebe eliza** Erronkariko ibaxako Erronkari udalerrian XVI. mendeko kristiau eliza bat da, gotiko-pizkundar estiloan.

Eraikina
--------

Herriaren goikaldean, eta bere siluetarekin hirigune osoa menderatzen duela, eliza dago. Eliza XVI. mendean eraiki zuten, gotiko-pizkundar estiloan. Oinplanoan nabe ederra du, kontrahormen artean kaperak, gurutzadura eta burualde pentagonala dituena. Estalki gisa, nerbio zuzenak dituzten izar-gangak erabiltzen dira, eta korupean, tenpluaren oinaldean, izar misto bat. Kanpoaldeak harlanduzko bloke trinko handi bat osatzen du. Bertan, azken atalaren gainean altxatzen den dorrea nabarmentzen da. Elizako sarrerako atea erdi-puntukoa da eta epistolaren aldeko hiru ataleko arkupe sinple baten azpian dago.

Barrualdean, lehen barroko bateko erretaula handi bat dago, XVII. mendearen erdialdekoa, eta Migel Garde Zangozako eskultore maisuak egina. Oinplanoa oktogonala du, absidearen formara egokitzen da eta altxaeran banku bat, zutabe binakatuz artikulatutako bi gorputz, hiru kaleak eta erremateko atikoa banatzen dituztenak. Kaxetan dauden erliebeak eta irudiak nahiko zakarrak dira.

Parrokiako erretaula gehienak barroko estilokoak dira, XVII. eta XVIII. mendekoak. Arrosarioko Ama Birjinarena rococo da, XVIII. mendeko hirugarren laurdenekoa. Oinplano mistilerroa du eta, euskarri gisa, balaustre oso antzekoak ditu. Nicolas Pelon erretaulak Erronkariko bailara bereko beste obra batzuetan erabiltzen du. Bere ondoan XVII. mende amaierako edo XVIII. mende hasierako beste bat dago, churrigueresko estilokoa, Erramun Jaiogabea titulartzat duena. Gainerako erretaulen artean, aipatzekoa da Frantzisko Xabierkoarena ere, titularraren mihise batek fedegabeak bihurtzen baititu, XVII. mendeko azken hamarkadakoa eta Tuterako Vicente Berdusan pintorearen lana. Goi-koruko harlandua barrokoa da, XVIII. mende hasierakoa. Zilargintzako piezen artean, nabarmentzekoa da Zangozako marka duen prozesiozko gurutze ederra, gotiko berantiarrekoa, XVI. mendeko lehen hamarkadetan datagarria.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | ERRONKARI.*  (Noiz kontsultatua: 2022-02-01).

Ikus gainera
------------

* Erronkari
* Erronkaribar

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25479718

 |

* Wd Datuak: Q25479718
**Done Petri eliza** Erronkariko ibaxako Bidankoze udalerrian XIII. mendeko kristiau eliza bat da.

Eraikina
--------

1200 inguruko Erdi Aroko elementuak mantentzen dituen eraikuntza da, hala nola arku zorrotzeko atea eta dorrea, nahiz eta XVI. mendean egindako berrikuntza garrantzitsu batek eraldatu egin zuen. Une horretakoa da estalki izartua, bola-mentsulekin eta burualde poligonalarekin. Eraikuntzaren bilakaera hori argi eta garbi ikusten da kanpoaldean, dorrea habeartearekiko mugituta.

Barrualdean erretaula barroko interesgarriak daude, estilo honen bilakaera maila artistikoarena baino gehiago erakusten dutelako. Done Frantzeitz Xabierrekoa erretaula eta Kristoren erretaula, biak XVII. mendearen erdialdekoak, lehen Barrokoa deiturikoaren adibide dira, oraindik ere manieristarekin batera. Guztiz barrokoa da erretaula nagusia, eta mazoneria landarez josita dago, XVIII. mende hasierakoa. Azkenik, Barrokoaren azken etapa, Errokoko izenez ere ezaguna, Arrosarioko erretaulan dago, XVIII. mendearen amaieran datatu daitekeena.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | BIDANKOZE.*  (Noiz kontsultatua: 2022-02-01).

Ikus gainera
------------

* Bidankoze
* Erronkaribar

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25479745

 |

* Wd Datuak: Q25479745
**Done Eztebe eliza** Zaraitzu ibaxako Gorza udalerriko Gorza kontzejuan XIV. mendeko kristiau eliza bat da, gotiko estiloan.

Eraikina
--------

Hiru ataletan banatutako habeartea du, baina burualdea burualde zuzenekoa da. Kanoi zorrotzeko gangak estaltzen du, parpain-arkuekin. Sarrera epistolaren aldetik egiten da, zirkuluerdiko arku baten bidez, giltzarria krismoiz apainduta. Aurrealdean, arkupe itxi bat dago, eta, barruan, ezkerrean, bataiarria. Geroago, nabearen alde banatan, ertz-gangaz estalitako kapera bana gehitu ziren. Ebanjelioaren aldean, taula gaineko bi margolan daude, errenazentistak (XVI. mendea), Santa Katalina Alexandriakoa eta Kalbarioa dituztenak, Ripalda baserritik ekarriak.

Erretaula nagusia, erromanista (ca. 1600) bankua, hiru solairuko bost kale eta atikoa ditu. Bere mazoneria klasizistak joniar eta korintoar ordenako zutabe bikoitzak ditu. Alboko kaleetan erliebeak daude, eta erdiko kaleko etxeen fardel-irudiak. Hala, lehenengo solairuan, ezkerretik eskuinera, Santa Eulalia, Ama Birjina Haurrarekin (sagrariorako zuloa), San Juan Ebanjelaria eta San Lorentzo ageri dira; bigarrenean, Santiago Nagusia (erromesa), San Pedro, San Esteban (mukulu biribila), Santa Maria Magdalena eta Santa Ana, Ama Birjina eta Haurra; eta hirugarrenean, Santa Marta, San Jose zurgina, San Bizente eta Santa Katalina. Teilatupean Kalbarioa dago, zizelkatutako gurutziltzatuarekin eta taula gainean margotutako Ama Birjina eta San Juan Ebanjelariarekin.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | GORZA.*  (Noiz kontsultatua: 2022-02-01).

Ikus gainera
------------

* Gorza
* Zaraitzu

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110917508

 |

* Wd Datuak: Q110917508
Château de Vincennes gazteluko dorre nagusia, jauregi-gotorlekuko bihotza, 1360an amaitua.
Erriberriko Errege Jauregian dagoen Dorre nagusia
**Dorre nagusia** Erdi Aroko gazteluen egitura zentrala da. Nabarmendutako dorre bat da, gaztelua inguratzen duen harresia baino garaiagoa, eta, orokorrean gainontzeko gotorlekutik isola zitekeen. Dorre nagusia da, jaunaren bizilekua dena eta gazteluaren funtziorik garrantzitsuenak betetzen dituena, gelarik garrantzitsuenak dituelarik eta, batzuetan, baita jaki biltegiak ere. Posiziorik babestuenean dago kanpotik eginiko eraso bati dagokionez, gainontzeko defentsak behera etorriko balira, dorre hau azkeneko babesleku bat izango litzatekeelarik.

Ikus, gainera
-------------

* Dorre

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q91165
* Commonscat Multimedia: Keeps

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11948553k (data)
* GND: 4139790-3
* AAT: 300003694
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q91165
* Commonscat Multimedia: Keeps