|  |
| --- |
| **Historiaurreko aroak** |
| Okabeko harrespila. |
| Pleistozenoa |
| Paleolitoa |
| Behe Paleolitoa |
| Olduvai kultura
Acheulear kultura |
| Erdi Paleolitoa |
| Mousteriar kultura |
| Goi Paleolitoa |
| Châtelperroniar kultura
Aurignac kultura
Gravettiar kultura
Solutre kultura
Madeleine kultura |
| Holozenoa |
| Mesolitoa eta Epipaleolitoa |
| Aziliar kultura
Kebarar kultura
Natufiar kultura |
| Neolitoa |
| Halafiar kultura
Hassun kultura
Ubaid kultura
Uruk kultura |
| Kalkolitoa |
| Kurgan kultura |
| Brontze Aroa |
| Behe Brontze Aroa
Erdi Brontze Aroa
Goi Brontze Aroa |
| Burdin Aroa |
| Hallstatt kultura
La Tene kultura |

**Aziliar kultura**, **Azil aldi**ko mendebaldeko Europan izandako Epipaleolitoko kultura arkeologikoa izan zen, orain dela 12.000 eta 9.500 urte artean garatu zena, Mesolitoan. Édouard Piettek Ariègeko Mas-d'Azil haitzuloan identifikatu zuen aurrenekoz kultura hau 1889an, Magdalen aldiko eta Neolitoko mailen arteko geruzan agertzen zen industria ikertzean.

Azil kulturaren bereizgarri ditugu hortz ilara bateko edo biko arpoi zapal eta fusiformeak, hezurrez edo adarrez egindakoak, oinaldean zulo luzanga dutenak (Magdaleniar arpoiak ebakidura zirkularrekoak dira eta hortzak ardatzetik oso irtenak izaten dira). Sukarriz egindakoen artean, tresna txikiak ugaritzen dira. Bizkardun puntak (*punta aziliarrak*) eta marruskak dira lanabesik aipagarrienak. Azil aldian hezurrezko tresneria asko gutxitu zen, ikerlari askoren iritziz, adar edo hezurren ordez zura erabiltzen zutelako. Horma artea desagertu zen eta objektu artistiko berezienak errekarri margotuak edo grabatuak dira.

Harrizko tresnen lantzean aurreko aldiekiko atzerakada nabarmena gertatu zen.

Aziliar kultura Azken Izotz Aroaren amaierari eta holozenoaren hasierari loturik dago. Klima epeldu zen eta itsasoaren maila igo. Landarediari dagokionez zuhaitz hosto erorkorrek (hurritza eta haritza) azalera handiak kolonizatu zituzten. Pleistozenoko animalia batzuk (mamuta, leize-hartza) desagertu ziren eta beste batzuek (elur-oreina, ipar-azeria) Europako iparralderantz emigratu zuten. Ugaritu ziren animalien artean, basurdea eta orkatza ditugu.

Euskal Herrian, besteak beste, Santimamiñe, Arenaza, Lumentza, Ekain, Berroberria, Zatoia eta Izturitzeko leizeetan aurkitu dira Azil aldiko aztarnak.

* Mas-d'Azil haitzuloko iparraldeko sarreraMas-d'Azil haitzuloko iparraldeko sarrera
* Arpoi zapalak – Mas-d'Azil – Tolosa Okzitaniako museoaArpoi zapalak – Mas-d'Azil – Tolosa Okzitaniako museoa
* Punta aziliarrak - Saint-Martoryko haitzuloa – Tolosa Okzitaniako museoaPunta aziliarrak - Saint-Martoryko haitzuloa – Tolosa Okzitaniako museoa
* - Mas-d'Azil – Tolosa Okzitaniako museoa - Mas-d'Azil – Tolosa Okzitaniako museoa

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Joxean Mujika Alustiza: Paleolito-ondorena Metal-Arora arte Euskal Herrian. Uztaro 4
2. ↑   «'aldi'2 > Euskaltzaindiaren Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-01-28).
3. ↑  Historiaurrea Euskal Herrian

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Arenaza I Haitzuloko Arpoia (Galdames)[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q793777
* Commonscat Multimedia: Azilian

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300019322
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 024661

 |

* Wd Datuak: Q793777
* Commonscat Multimedia: Azilian