recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Bilboko Aste Nagusiko Kriteriuma**, Bilbon, Aste Nagusian egiten zen errepideko lasterketa zen. Lehen momentuan, S.C. Bilbaina elkarteak egiten zuen, baina gero, 1998. urtetik aurrera, S.C. Casco Viejo elkarteak antolatu zuen. Urtero, 50 txirrindulari inguru biltzen ziren Bilboko zirkuituan, lasterka egitera. Udaletxetik, Areatzako parkera, eta handik, Enparantza Biribilera zirkuitua zen eta hainbat bira ematen zituzten txirrindulariek. XXI. mendean, zirkuitua aldatu zen, Areatzako parkeko alderdian oztopo gutxiago egiteko. Orduan, Uribitarte aldera mugitu zen eta Isozaki dorreak borobiltzen dituzten kaleetatik pasatzen zen. Euskal Herriko txirrindulari onenak parte hartzen zuten, Iñaki Barrenetxea, Unai Elorriaga, Iñigo Landaluze, Iban Mayo, Ion Izagirre, Jon Aberasturi eta beste batzuk bezala. 2010. urtean, egin zen azkeneko ekitaldia, Bilboko Udalak bere laguntza kendu zuelako.

Saria handia zuen; adibide bezala, 2007ko garaileak 1500 euro irabazi zuen, egun hartan.

Palmaresa
---------

### 2009

1. Ramon Domene.
2. Ion Izagirre.
3. Pedro Palou.

### 2008

1. Aitor Regillaga (Telco).
2. Luis Moyano (Telco).
3. Jon Fardo (Seguros Bilbao).

### 2007

1. Unai Elorriaga.
2. Angel Madrazo.
3. Carlos Coloma.

### 2006

1. Unai Elorriaga.

### 2005

1. Unai Elorriaga.

### 2000

1. Gorka Gonzalez

### 1999

1. Iñigo Landaluze (Cafes Baque).

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Última hora Criterium Bilbao.*  (Noiz kontsultatua: 2021-03-30).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109331567

 |

* Wd Datuak: Q109331567
**Euskararen normalizazioa** euskararen berreskuratze eta erabilera sustatzeko politiken multzoa da, galbidean dagoen hizkuntza gutxitua izatetik hizkuntza normaltasunez erabilia eta transmititua izatera. XVIII. mendetik atzerakada nabarmena jasan ondoren, 1980ko hamarkadan hasi ziren euskararen normalizazio politikak abiarazten gobernu erakundeen aldetik. Horrela, 1979ko Euskal Autonomia Erkidegoko Estatutuak euskara Euskal Autonomia Erkidegoan hizkuntza ofizial moduan, gaztelaniarekin batera, jasotzea euskararen normalizaziorako lehenengo mugarri garrantzitsutzat jo daiteke. 1982. urtean *Euskararen erabilera normalizatzeko oinarrizko Legea* plazaratu zen EAEn. Nafarroan Vascuenceren legea jalgi zen 1986an. Lege-tresna hauek eraginkortasun aldakorra izan dute denboran eta esparru politikoaren arabera, batzuetan euskararen aldeko politika sendo bat sustatuz, baina beste kasu batzuetan euskara kinka larrian atxikiz.

Normalizaziorako tresna juridiko-politiko hauetaz gainera, bestelako tresna eta erabakiek lagundu dute euskararen normalizazioan, hala nola 1968 urtean abiarazitako euskara batuaren eraikuntzak edota herri-mugimenduek bultzaturiko ikastola eta euskaltegiek, beste ekimen zenbaitekin batera.

Euskararen normalizazioa hezkuntzan
-----------------------------------

1982an Euskararen erabilera normalizatzeko oinarrizko legea onartu zenetik, hezkuntzan pixkanaka euskara normaltzen hasi zen, baina 2000ra arte zailtasunak izan ziren hainbat eremutan. Ulibarri programak, adibidez, normalizazioan lagundu zuen. Hala ere, euskararen erabilera normala izatetik urrun dago hezkuntzako hainbat alorretan, nabarmen ikasleen artean. Bereziki zaila izan da zientziaren esparruan euskarazko terminologia arautzea, askorentzat hizkuntza ez naturala sortzen zuelako. Zientziaren esparruan Euskal Herriko Unibertsitateko Zientzia eta Teknologia Fakultateak egindako hautuei "Leioako euskalkia" deitzeraino iritsi ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Arana, María Asuncion Aldecoa.  (2012). *Euskararen normalizazioa hezkuntzan (2000-2010): Ulibarri programa, euskarri teorikoa, metodologia eta faktore azalgarriak.*  Universidad del País Vasco = Euskal Herriko Unibertsitatea (Noiz kontsultatua: 2022-12-21).
2. ↑   Muruamendiaraz Telleria, Aitor.  (2013). *Euskararen normalizazioa, esparrua eta gatazka.*  (Noiz kontsultatua: 2022-12-21).
3. ↑  Zabala, I. & Elordui, A. (2005). Euskara zientifikoaren normalizazioa: hizkuntzalarien ekarpena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257630

 |

* Wd Datuak: Q12257630
Hitza eskatzeko eskua altxatzeko keinu egin ohi da
**Keinua**, hitzik gabeko komunikazio mota bat da gorputzeko atalekin egiten dena eta hitzekin batera ere gertatu daitekeena. Keinuak usuki eskuekin, aurpegiarekin eta gorputzeko beste atal batzuekin egin ohi dira. Gorputz-hizkuntzatik berezi behar da, izan ere, gorputz-hizkuntzak ez baitu berariaz mezu zehatzik transmititzen, aldarte-jarreren eta proxemikaren erakusle baino ez baitira. Keinuek hainbat sentimendu eta pentsamendu komunikatzeko aukera ematen dute (etsaitasuna, onarpena, maitasuna...), maiz, hitzezko komunikazioaren indargarri gisa.

Keinuak kulturalki definitzen dira eta haietako batzuk esanahi oso desberdinak har ditzakete kokapen sozial ala kulturalaren arabera. Zenbait kulturetan atsegina eta onarpena adierazten duten keinua, etsaitasuna adierazi dezaketen besteren batean. Halere, zenbait arlotan, keinu batzuk berezitu eta arautu egin dira, hizkuntza estandarrak sortzeko, keinu hizkuntza kasu.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Kendon, Adam. (2004) *Gesture: Visible Action as Utterance*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-83525-9

| * i
* e
* a
Keinuak |
| --- |
| Adiskidetasun keinuak | 
* Begi-keinu
* Musu
* Besarkada

 | Hatz-egin |
| Keinu formalak | 
* Eskumuin
* Belaunikaldia
* Erreberentzia

 |
| Agur keinuak | 
* Esku-ematea
* Agur militarra
* Erromatar agurra
* Namaste
* Vulkaniar agurra

 |
| Keinu ideologikoak edo erlijiosoak | 
* Aitaren egin
* Esku-ezartzea
* Agur faxista
* Ukabila altxatzea

 |
| Ospakizun keinuak | 
* Txaloa
* Bostekoa ematea
* Hatz-egin
* V

 |
| Etsaitasun keinuak | 
* Che vuoi?
* Erdiko hatza atera
* *Pollice verso*

 |
| Keinu jolasa | 
* Harri-orri-ar
* Morra

 |
| Beste keinu batzuk | 
* Adarrak
* Aho-puzkerra
* Facepalm
* Hatzak gurutzatzea
* Mudra
* Shaka

 |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q371174
* Commonscat Multimedia: Gestures

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4157167-8
* NKC: ph211779
* AAT: 300056179
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D005868

 |

* Wd Datuak: Q371174
* Commonscat Multimedia: Gestures
**José María Arrate Llosa** (Bilbo, 1940ko irailaren 16a) Athletic Clubeko presidentea izan zen 1994ko ekainaren 8tik 2001eko ekainaren 1era arte.

Ardogintzan eta eraikuntzan enpresaria, *Beti* Duñabeitia presidentea zela, Athleticeko zuzendaritza-batzordean sartu zen. Pedro Aurtenetxeren agintaldian, presidenteordea izan zen.

1990ean hauteskundetara aurkeztu eta José Julián Lertxundik menderatua izan zen. 1994an, berriz, Arratek 8.089 boto (bazkideen %46a) lortu eta hauteskundeak irabazi zituen.

Bere agindupean, klubak hainbat fitxaketa egin zituen (Bittor Alkiza, Jon Andoni Goikoetxea, Joseba Etxeberria, Bixente Lizarazu, Mikel Lasa, Ismael Urzaiz, Rafael Alkorta edo Roberto Ríos) eta 1997an UEFA Koparako sailkapena lortu zuen. Horri esker, urte hartan berriro hauteskundeak irabazi zituen.

Bigarren agintaldian fitxaketak egiteari ere ekin zion (Andoni Imaz, Pablo Orbaiz, Tiko edo Santi Ezquerro) baina ez zuen hainbeste kirol emaitza on lortu.

2001ean ez zen hauteskundetara aurkeztu eta Javier Uriak ordezkatua izan zen. Politikoki beti EAJrekin lotura estua izan du, alderdi honen hainbat ekitaldi sostengatuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Castañeda, Eduardo.  (1994-06-09). «San Mamés da el voto a Arrate» *El Mundo Deportivo*.
2. ↑   Agiriano, Jon.  (2001-04-01). «José María Arrate: «Me hace mucha gracia que se hable tanto del cambio»» *El Correo*.
3. ↑   Laskibar, Aitziber.  (2009-02-08). «Aukera «onena» Ibarretxe dela diote hainbat arlotako pertsona ezagunek» *Berria*.[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9014335

 |

* Wd Datuak: Q9014335
**Kalidon** greziar mitologian, Etolo eta Pronoeren semea da eta Eoliarekin ezkonduta zegoen. Honekin, bi alaba izan zituen, Epikasta eta Protogenia izenekoak. Bere izenetik dator *Kalidon* edo *Kalidonia* herria, Korintoko golkoaren iparraldean zegoena.

Kalidon hiriko gobernarien artean, Eneo eta Diomedes daude. Lehenak, Artemisa jainkosarentzako ofrenda errituak egitea ahaztu zuen, eta, horregatik, jainkosak, mendeku bezala, hirira, herrialde osoa suntsitu zuen basurde bat bidali zuen. Meleagrok, erregearen semeak, beste heroi batzuekin batera, basurdea hiltzea lortu zuen.

Hiriak, tenplu garrantzitsu bat zuen, *Lafria* bezala ezaguna, Apolo eta Artemisa jainkoen omenezkoa.

K.a. 31. urtean, Augusto erromatar enperadoreak, bertako biztanleria Nikopolisera mugitzen du, Aktiumeko guduan lortutako garaipena ospatzeko sortu zuena. Erromatarrek, Kalidongo altxorrak Patras greziar herrira eraman zituzten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q750313
* Commonscat Multimedia: Kalydon Aetolias

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315168305
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 5004281
* Atlas Digital del Imperio Romano: 21986

 |

* Wd Datuak: Q750313
* Commonscat Multimedia: Kalydon Aetolias
**Ezpurutasuna** gas, likido edo solido baten bolumenaren barruan dagoen substantzia da, materiaren konposaketa kimikoarengandik desberdina dena.

Substantzia kimiko baten sintesian modu naturalean agertu edo gehituak izaten dira ezpurutasunak. Beraz, istripuz ager daitezke edo nahita gehituak izan daitezke.

Materiaren ezpurutasun maila ezartzeko termino erlatiboak erabiltzen dira. Erakunde desberdinek arauak ezarri dituzte substantzia batek izan ditzakeen ezpurutasunak zehaztuz. Ondorioz, materia baten purutasuna honek duen ezpurutasun mailaren araberakoa izango da.

Substantzia baten ezpurutasunak deuseztea posible da hauek traba egiten dutenean. Ezpurutasunen desagepena kimikoki burutzen da oro har. Hala ere, ezpurutasun batzuk metodo fisikoen bidez ere deuseztu daitezke, esaterako distilazio bidez.

Edozein metodo erabilita ere, gehienetan ezinezkoa da ezpurutasun bat materia batetik erabat erauztea. Horregatik, ezpurutasunak kentzearen helburua materiaren purutasuna ahalik eta gehien handitzea da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7216430
* **Identifikadoreak**
* AAT: 300223750
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q7216430
*Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «ezproi (botanika)»*
Ameriketako Estatu Batuetako "*cowboy*" ezproiak, gurpilekin
**Ezproia** edo ezproiak zaldiaren mugimenduak zuzentzeko erabiltzen diren burdinezko tresna zorrotzak dira. Era ezberdinetako ezproiak daude eta zaldunaren boten orpoetan jartzen dira. Zaldiketa mota gehienetan erabiltzen dira eta arautuak daude aberengan tratu txarrak eta abusuak ez izateko.

Etimologia
----------

Orkatx, orkatilla (Mendebaldeko euskara), aztal (Erronkariera), erpa, ezpore (Nafarrera). Ezproin (Lapurtera). Ezperuak (Zuberera). Aztalki, eztenka (Nafar-lapurtera).

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q740732
* Commonscat Multimedia: Spurs

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 123113069 (data)
* GND: 4182416-7
* LCCN: sh85127060
* NKC: ph487833
* AAT: 300036923
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q740732
* Commonscat Multimedia: Spurs
**Forty-Fours** Chathameko artxipelagoko uharte-talde bat dira, Chatham uharte nagusitik 50 kilometro ekialdera. ***Motchuhar*** izena dute Moriorin eta ***Motuharan*** Maorieraz. Zeelandia Berriko punturik ekialdekoena dira. Hegoaldeko uhartetik 800 bat kilometrora daude ekialdean. Uharteetan ez da inor bizi.

*Pachyptila crassirostris* hegaztiaren bi haztegietako bat da eskualdea. BirdLife Internationalek Hegaztien konbertserbaziorako gune garrantzitsu gisa identifikatu du, *Thalassarche bulleri* eta *Diomedea sanfordi*ren koloniak ere babesten baititu.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Government of New Zealand, Dept. of Conservation (1999) *Chatham Islands Conservation Management Strategy*. Accessed on 2012-07-13.
2. ↑   «Chatham Islands (The Forty-Fours)» *BirdLife data zone: Important Bird Areas* (BirdLife International) 2012.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1276733

 |

* Wd Datuak: Q1276733
*Artikulu hau Mexikoko estatuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Kalifornia (argipena)».*
**Kalifornia Beherea** Mexiko ipar-mendebaldeko estatu federala da. Mendebaldean Ozeano Barea du, ekialdean Kaliforniako golkoa, Sonora eta AEBetako Arizona, iparraldean AEBetako Kalifornia eta hegoaldean Hego Kalifornia Beherea. 71.446 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 3.155.070 biztanle zituen 2010ean. Hiriburua Mexicali da, baina hiri jendetsuena Tijuana, biak Ameriketako Estatu Batuetako mugan kokatuak.

Geografia
---------

Mendi kate batek zeharkatzen du lurraldea ipar-ekialdetik hego-ekialdera. Mendebaldea ordokiz eta ibar txikiz osatua da. Urteko batezbesteko prezipitazioa 100-200 mm bitartekoa izaten da, mendietan izan ezik, han 1.000 mm ere izaten baitira. Euria ez da erregularra izaten; sarritan erauntsiak izaten dira, eta gero 4 edo 5 urteko lehorteak. Ipar-mendebaldean klima mediterraneoa dago.

Ekonomia
--------

Nekazaritza da jarduera nagusia, baina ur urritasunak asko mugatzen du. Ipar-mendebaldean, klima hobea baitu, olibondoa hazten da. Garrantzitsuak dira halaber laboreak, alpapa eta mahatsondoak. Arrantzan oinarritzen den kontserba industria garrantzizkoa da Isla Cedrosen eta Ensenadan. Eraldaketa industria ere dago. Turismoak gero eta garrantzi handiagoa du.

Historia
--------

1824an Kaliforniako lurralde zabal bat banatu eta Kalifornia Garaia (Estatu Batuetara pasatu zena) eta Kalifornia Beherea sortu ziren. Kalifornia Beherea bi barrutitan banatu zen 1952an: iparraldea Kalifornia Beherea izendatu zen, eta hegoaldea Hego Kalifornia Beherea.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2014/06/01 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. 1 2  Macmillan, Palgrave, The Statesman's Yearbook 2017: The Politics, Cultures and Economies of the World, 823. orrialdea, Macmillan Publishers, books.google.es
2. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-05-25). *170. araua: Amerikako toponimia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q58731
* Commonscat Multimedia: Baja California

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143064183
* GND: 7740174-8
* NKC: ge172123
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2589601
* TGN: 1001835

 |

* Wd Datuak: Q58731
* Commonscat Multimedia: Baja California


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Mexiko | Mexikoko Estatuak | Mexiko |
| 31 estatuak: Aguascalientes · Campeche · Chiapas · Chihuahua · Coahuila de Zaragoza · Colima · Durango · Guanajuato · Guerrero · Hego Kalifornia Beherea · Hidalgo · Jalisco · Kalifornia Beherea · Mexiko · Michoacan · Morelos · Nayarit · Nuevo León · Oaxaca · Puebla · Queretaro Arteaga · Quintana Roo · San Luis Potosí · Sinaloa · Sonora · Tabasco · Tamaulipas · Tlaxcala · Veracruz · Yucatán · ZacatecasBarruti Federala: Mexiko Hiria |
Olimpija Ljubljanaren aurkako partida.
**Bohemian Football Club** (irlanderaz *Cumann Peile Bóithéamaigh*) Irlandako futbol taldeen artean hirugarrena da irabazitako txapelketa kopuruan. 11 Liga eta 8 Kopa irabazi ditu.

Historia
--------

Dublingo Phoenix parkearen ondoan sortu zen taldea 1890ko irailaren 6an. 1920an Irlanda bitan banatu arte Irlandako Ligan aritu zen, bere garaipenik handiena Kopan lortu bazuen ere 1908an.

Hiru aldi oparo izan ditu taldeak. Errepublikako liga hasi eta lehenengo urtetan talde nagusia izan zen bost Liga eta bi Kopa irabaziz. Bigarren garai oparoa 70. hamarkadan iritsi zitzaion, bi liga eta bi kopaz gain Europako txapelketetan aritzeko txartelak eskuratu zituelarik.

Azken hamarkada ere bikaina izan du izan ere lau liga irabazi batitu (azkena 2009an) eta baita bi kopa ere. 2001etik aurrera 9 aldiz aritu da Europako txapelketatan, emaitzak apala izan diren arren.

Palmaresa
---------

* Irlanda banatu aurretik:
	+ Irlandako Kopa **(1)**: 1908.
* Irlanda banatu ondoren:
	+ Liga **(11)**: 1923–24, 1927–28, 1929–30, 1933–34, 1935–36, 1974–75, 1977–78, 2000–01, 2002–03, 2008 eta 2009.
	+ Kopa **(7)**: 1928, 1935, 1970, 1976, 1992, 2001 eta 2008.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q212708
* Commonscat Multimedia: Bohemian F.C.

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133667058
* ISNI: 0000 0004 6049 8103
* LCCN: n78007558

 |

* Wd Datuak: Q212708
* Commonscat Multimedia: Bohemian F.C.
**Fjölvinnsmal** edo **Fjölvinnsren esaerak** Svipdagsmal, *Svipdagren kantua* osatzen duten antzinako eskandinavieraz idatzitako bi olerkietatik bigarrena da. Lehen olerkian, Svipdagrek bere hildako ama den Groa sorginaren laguntza kontatzen du, bere amaorde krudelak ezarritako betebehar bat betetzen laguntzen diona.

Fjölvinnsmalen hasieran, Svipdagr mendi baten tontorrean dagoen gaztelu batera iristen da. Han erraldoi zaindari batekin topo egiten du, Fjölsvinnr deitua, oso modu zakarrean izena galdetu eta joateko esaten diona. Svipdagrek, oso zuhur, bere izena ezkutatzen du.

Honen ondoren galdera eta erantzunen joko bat dator igarkizunekin, honen bidez Svipdagrek Menglöd Fjölsvinnrrek zaindutako gazteluan bizi dela eta Svipdagr izan ezik ezingo dela beste inor sartu jakiten duelarik. Une honetan bere benetako izena esaten du, gazteluko ateak irekitzen dira eta Menglödek bere salbatzailea agurtzen du.

Olerki hau edda olerkirik berrienetakotzat hartua da. Alabaina, bere edukia zatiren batzuetan nahiko kriptikoa da, eta ahapaldi batzuk kaltetuta daude.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2141436
* Commonscat Multimedia: Fjölsvinnsmál

---

 |

* Wd Datuak: Q2141436
* Commonscat Multimedia: Fjölsvinnsmál
**Bohinj aintzira** (eslovenieraz: *Bohinjsko jezero*, alemanez: *Wocheiner See*) Bohinjska Bistrica hiriaren ondoan dagoen aintzira da, Esloveniako handiena. Triglav Parke Nazionalaren barnean dago.

Geografia eta historia
----------------------

Bohinj haranean kokaturik dago, Juliotar Alpeetan. Glaziar jatorriko aintzira da, morrenak mugatzen duena, baina ez da endorreikoa, Savica ibaiak betezen baitu eta bertatik Sava Bohinjka erreka ateratzen baita, 150 metroren ondoren Sava ibaiarekin bat egiten duena.

Fauna eta flora
---------------

Bere ur gardenetan amuarrainak, lotak, katxoak, ezkailuak eta baita amuarrain artikoak ere bizi dira. Hauetaz gain zortzi molusku genero eta alga espezie ugari.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q831903
* Commonscat Multimedia: Lake Bohinj

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 239633267
* GND: 4473604-6
* LCCN: sh2002003209
* SUDOC: 191601756

 |

* Wd Datuak: Q831903
* Commonscat Multimedia: Lake Bohinj
Thailandia iparraldeko padaung emakumea.
 Thailandia iparraldeko padaung haurra.
**Kayan etnia** Myanmarren bizi den tibetar-birmaniar talde etniko bat da. Kayan taldearen barruan honako azpitaldeak daude: *Kayan Lahwi* (*Padaung* ere, shaneraz "jirafa-lepoko emakumeak", deitzen zaiena, ပဒေါင် [bədàʊɴ]), *Kayan Ka Khaung* (Gekho), *Kayan Lahta*, *Kayan Ka Ngan*, *Kayan Gebar*, *Kayan Kakhi* eta *Bwe* (Kayaw).

*Padaung* hitza Shan etniakoek erabiltzen dute, eta "jirafa-lepoko emakumeak" esan nahi du.

Kayan populazioa 40.000 ingurukoa da Shan estatuan eta 20.000 inguru Kayah estatuan. 2004ko estimazio baten arabera, 130.000 inguru dira guztira.

Kultura
-------

Karen herriko emakume askok txikitatik letoizko espiral edo idunekoekin lepoa deformatzen dute. Prozesua bost urtez hasten dute eta urtez urte espiralak gehitzen doaz. Espiral horiek lepauztia zapaltzen dute eta horri esker espiral gehiago jartzeko aukera ematen die. Denborarekin padaung emakumekeek lepo luzeak erakusten dute. Ohitura justifikatzeko mito asko dago. Adibidez Karen herria herensuge batetik omen dator eta hura imitatzeko emakumeek herensuge amaren itxura hartzen saitzen dira.

Antropologia eta zientziaren ikuspuntutik, bestetik, teoria desberdinak sortu dira:

* Tigreen erasoak saihesteko defentsa moduko ezkutuak dira.
* Lepo luze horiek emakumeok itsustu egiten dituzte eta horrela inguruko herriek ez dituzte esklabo bihurtu nahi.
* Lepo horiek emakumeak ahuldu egiten dituzte eta nahikoa da espiral bat kentzea emakume bat hiltzeko. Hori da, esaterako, Txiang Mai Unibertsitateko antropologoen ustea, hau da, modu horretan emakumeak gizonpean gelditzen zen beti eta edozein arazo sortuez gero ondorioa heriotza izan zezakeen.

Teoriaz teoria ohitura honen zergatia ez dago garbi. Garbi dagoena da gaur egun horren mantentzearen zergatia: jirafa-emakumeak turismo erakartzeko tresna izugarria bihurtu da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2

Ikus, gainera
-------------

* Karen herria
* Ndebele herria

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** «The Dragon Mothers Polish their Metal Coils», Edith Miranteren artikulua *Guernica A Magazine of Art and Politics* aldizkarian.
* Txema Ezpeleta Arenaza eta Maria Elena Laguéns Capablo egileen artikulua Elhuyar aldizkarian.[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q943349
* Commonscat Multimedia: Kayan (Burma)

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 15120509x (data)
* LCCN: sh85096545
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q943349
* Commonscat Multimedia: Kayan (Burma)
**Euarchonta** ugaztun granorden bat da, lau ordenaz osatua: Dermoptera, Scandentia, Plesiadapiformes (desagertuak) eta Primates. Izena grezieratik dator eta *benetako arbasoak* esan nahi du. Lehen aldiz 1999an agertu ziren literatura zientifikoan, lehen erabiltzen zen Archonta aldatzeko. Izan ere Archontak Chiroptera ordena ere biltzen du, ez dagoena zuzenki lotua Euarchontako ordenekin. 2001ean eginiko ADN sekuentziazio batek babesa eman zion klado honi, nahiz eta ADN mitokondrialarekin eginikoak beste zuhaitz bat eratzea eskatzen duen. 2007an retrotrasposoi baten agertzea edo ez aztertzen ari zirela Euarchontaren aldeko datuak eman ziren. Primates eta Dermoptera lotuagoak egongo lirateke euren artean Scandentiarekin baino, horreagatik Primatomorpha kladoa sortu da, biak taldekatu asmoz. Beste interpretazio batzuetan Dermoptera primateen barruan sartuko litzateke eta badira ere Scandentiarekin batera Sundatheria taldea sortzea proposatzen dutenak.

Euarchonta eta Gliresen elkartzeaz Euarchontoglires sortzen da, Eutheriaren barruko lau kladoetako bat.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q728566
* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 42410181
* Paleobiology Database: 92586

 |

* Wd Datuak: Q728566
**Kazimierz Nowak** (1897ko urtarrilaren 11, Stryj - 1937ko urriaren 13a, Poznań) poloniar bidaiaria, korrespontsala, erreportaria eta argazkilaria izan zen.

Biografia
---------

Stryj-n jaio zen, Nowak Poznan bizi zen I. Mundu Gerraren ondoren. 1931tik 1936ra arte bizikletaz, oinez, zaldiz, itsasontziz eta gameluz Afrikan zehar bakarrik bidaiatu zuen, 40.000 km eginez Libiatik Agulhas lurmuturrera, Hego Afrika eta Aljeriara itzuli. Poznanen hil zen pneumoniaz, bidaiaren, malariaren eta hanka kirurgiaren ondorioz gorputzaren argaltasunagatik. Bere Afrikarako bidaiatik ateratako argazkiak Polonian 1962an argitaratu ziren *Przez Czarny Ląd* (Lur Betzan zehar) albumean. Nowak-en alabak, Elazbieta Nowak-Gliszewska-k, liburua editatu zuen eta argazkiak Jan Czekanowski eta Jerzy Loth irakasleekin kontsultatu ondoren hautatu ziren. Kazimierz Nowak-en bidaiaren kontuak 2000. urteaz geroztik argitaratu ziren lehen aldiz, *Rowerem i pieszo przez Czarny Ląd* (Kontinente ilunean zehar) izeneko liburu batean. Ryszard Kapuściński poloniar erreportariak 2006an esan zuen "liburua guztiz ohiz kanpokoa zela".

Irudi galeria
-------------

Nowak-ek egindako argazkiak, Afrikako iparraldetik hegoalderantz, eta alderantziz, 1931tik 1936ra.

* Emakume afrikarren jantziakEmakume afrikarren jantziak
* Basamortuan (Afrika)Basamortuan (Afrika)
* Nowak xaman pigmeo batekin.Nowak xaman pigmeo batekin.
* Leopardo baten ehizaLeopardo baten ehiza
* Afrikako oihan bateanAfrikako oihan batean
* Bizikleta konpontzenBizikleta konpontzen
* Afrikako gerlariekinAfrikako gerlariekin
* Nomada otoitzeanNomada otoitzean

Kanpo estekak
-------------

* Kazimierznowak.pl
* "Rowerem i pieszo przez Czarny Ląd" liburua

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q310139
* Commonscat Multimedia: Kazimierz Nowak

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 101650671
* ISNI: 0000 0000 7186 1546
* GND: 1168633761
* LCCN: no2015081472

 |

* Wd Datuak: Q310139
* Commonscat Multimedia: Kazimierz Nowak
**Kawa Leauma** (Auckland, 1989ko abenduaren 17a - Amsterdam, Herbehereak, 2021eko abenduaren 21a) zeelandaberritar errugbilaria izan zen, samoar jatorrikoa, bigarren lerroko postuan jokatzen zuena. 2018an Ordiziak kontratatu zuen, eta Goierriko taldean aritu zen, 2021ean, ustekabeko istripu baten ondorioz, hil zen arte.

Bizitza
-------

Kawa Leauma Aucklanden jaio zen, Zeelanda Berrian, 1989ko abenduaren 17an. Hazi, ordea, Samoan egin zen, arbasoen herrialdean. Nerabea zelarik, Zeelanda Berrira itzuli, eta tenisean jokatzen hasi zen. Baina institutuko lagunak errugbian aritzen ziren. Kirol moduan erakargarria iruditu zitzaionez, 17 urte zituela haiekin batu zen.

Berehala hasi zen nabarmentzen, eta herriko taldean hasi eta bigarren urtean, Samoako 20 urtez azpikoen selekziorako hartu zuten. Aucklandeko zenbait taldetan ibili ostean, 2016an kontratu profesionala sinatu zuen Australiako Sydney Raysekin. National Rugby Championshipeko jokalaririk onenak ezagutzeko aukera edukitzeaz gain, Michael Hooper taldekide izan zuen.

Sydneyn geratzeko asmoa bazuen ere, Ordizia Rugby Elkartearen eskaintza jaso zuen 2018an, eta baita onartu ere. Goierrin laketu zuen, eta bertan aritu zen hurrengo hiru denboraldietan, arrunt maila onean. Izan ere, 1,97ko altuera eta 110 kiloko pisua izan arren, oso jokalari dinamikoa zen.

2021eko urrian, debuta egin zuen Espainiako selekzioarekin, partida ez ofizialean, Italia A taldearen aurka. Bi hilabete geroago, Espainiako selekzioarekin Amsterdamen zegoelarik, ezusteko istripua izan zuen: altuera batetik eroririk, kolpe handia hartu zuen buruan. Erietxean bi egun igaro zituen, oso larri, eta abenduaren 21ean hil zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Leauma, Kawa.*  itsrugby.co.uk (Noiz kontsultatua: 2022-12-20).
2. 1 2    *Kawa Leauma Ampo Ordiziako errugbi jokalaria hil egin da.*  Goierriko Hitza, 2021eko abenduak 21, goierri.hitza.eus (Noiz kontsultatua: 2022-12-20).
3. 1 2   Iribar, Mikel O.. *Kawa Leauma: «Etxetik urrun egon arren, etxean sentitzen naiz».*  Berria, 2020ko abenduak 4, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2022-12-20).
4. ↑    *Kawa Leauma, nuevo refuerzo del Ampo Ordizia.*  Mundo Deportivo, 2018ko uztailak 13, mundodeportivo.com (Noiz kontsultatua: 2022-12-20).
5. ↑    *Kawa Leauma fitxatu du Ampo Ordiziak.*  Goierriko Hitza, 2018ko uztailak 16, goierri.hitza.eus (Noiz kontsultatua: 2022-12-20).
6. ↑    *Kawa Leauma Ordiziako jokalaria hil da, istripuz.*  eitb.eus (Noiz kontsultatua: 2022-12-22).
7. ↑   Arratibel Gascon, Ainara. *Kawa Leauma Ordiziako jokalaria hil da, istripuz.*  Berria, 2021ko abenduak 21, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2022-12-20).

Kanpo estekak
-------------

* *Hamaseigarrenaren bultzadarekin, Ordiziak garaipenarekin omendu du Kawa Leauma*, Goierriko Hitza, 2022ko urtarrilak 29
* Kawa Leaumari egindako omenaldiaren bideoa, Ordizia Rugby Elkartea, youtube.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112989859

 |

* Wd Datuak: Q112989859
**Juan Guzmán Cruchaga** (1895eko martxoaren 27a - 1979ko uztailaren 21a) txiletar poeta eta diplomazialaria izan zen. Txileko Literatura Sari Nazionala irabazi zuen 1962an. Guzman Cruchaga euskal jatorrikoa zen.  Juan José Guzmán Guzmán eta Amelia Cruchaga Aspillagaren semea zen. 1905etik San Inazioko ikastetxean ikasi zuen, 1912an humanitate ikasgaiak amaitu zituen. 1913an Txileko Unibertsitateko Zuzenbide Fakultatean matrikulatu zen, hirugarren ikasturtean bertan utziz.

Kontuen Auzitegian langile gisa kontratatu zuten, eta 1917ra arte bete zuen lana. Zig-Zag aldizkarian kolaboratu zuen, bere kabuz poeta bihurtuz, gero bere lehen liburua argitaratu zuen: "Juan al Brasero".

1917an hasi zen bidaiatzen, noizean behin Txilera laburki itzuliz. Gero , Mexikoko Tampicon kontsul izendatu zuten, lortu zuen lehen postu diplomatikoa baino ez zen izango.

Idazten jarraitu zuen, ospetsu bihurtuz, eta 1962an Txileko Literatura Sari Nazionala jaso zuen.

Juan Guzmán Cruchaga Viña del Maren hil zen 1979ko uztailaren 21ean. Raquel Tapia Caballerorekin ezkondu zen. Juan Guzmán Tapia epaile ohiaren aita da .

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Familia Aguirre | www.genealog.cl.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6299957
* Commonscat Multimedia: Juan Guzmán Cruchaga

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 5089076
* ISNI: 0000 0000 6653 3783
* BNE: XX1299509
* BNF: 13520114t (data)
* GND: 1024387399
* LCCN: n85251964
* SUDOC: 061190659
* Open Library: OL5402697A
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 2822

 |

* Wd Datuak: Q6299957
* Commonscat Multimedia: Juan Guzmán Cruchaga
**Kenizé Mourad** (Paris, 1939ko azaroaren 14a) frantziar kazetari eta idazlea da.

Ama turkiar sultan bat zuen eta aita raja. Suleiman Handiaren ondorengoa zen, baina ez zuen bere jatorriaren berririk izan nerabezaroa arte. Amak Indiatik ihes egin zuen haurdun zegoela eta Parisen hil zen pobrezian. Urte eta erdi zuela bere amaren eunukoa zen Zeynelen babesean gelditu zen. Zeynelek Suitzako enbaxadan utzi zuen umea, eta bost urte bete zituen arte suitzar familia batekin bizi izan zen. Moja-eskola batean sartu zen, eta azkenean frantses mojekin gelditu zen. Psikologia-karrera egin zuen Parisen, eta ikasle zela, eskola partikularrak ematen zituen eta gozokiak eta opera-egitarauak saltzen zituen. Aita hogeita bat urte zituela ezagutu zuen. Adin horrekin Indiara joan zen han gelditzeko asmoarekin, baina kultura-desberdintasunak zirela eta, sei hilabete besterik ez zituen han egin. Parisen hartu zuen bizilekua, eta bi urtean zehar Air Franceko azafata izan zen. Ondoren Le Nouvel Observateur mintegian hasi zen lanean gerra berriemaile gisa. Kazetari gisa, Indiako eta Ekialde Hurbileko gaietan espezializatu zen. 1980an kazetaritza utzi eta bere amaren bizitza kontatzeari ekin zion. 1988an *Printzesa hilaren partetik* eleberria argitaratu zuen. Hamalau hizkuntzatara itzuli zen eta arrakasta handia izan zuen. Handik hamar urtera *Lorategi bat Badalpurren* idatzi zuen, hau ere autobiografikoa eta aurrekoaren jarraipena.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2405296
* Commonscat Multimedia: Kenizé Mourad

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 22164612
* ISNI: 0000 0001 2123 6440
* BNE: XX848623
* BNF: 12070108x (data)
* GND: 12087394X
* LCCN: n88666958
* NKC: xx0036412
* SUDOC: 02897767X
* UB: a1339050
* ICCU: CFIV085929
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04284/eu\_m\_3290/m3290

 |

* Wd Datuak: Q2405296
* Commonscat Multimedia: Kenizé Mourad
William Froude hidraulikan aditua.
**Froude zenbakia** (Fr) fluxu edo fluidoen dinamikan erabiltzen den dimentsio gabeko zenbakietako bat dugu. Zenbaki hau fluidoen mugimenduan ageri diren indar potentzialen eragina eta efektu konbektiboak konparatzen ditu, hau da, lurrak sortzen duen grabitatea bezalako indarren eta espazioan mugitu ahala sortzen diren abiadura aldaketen arteko erlazioa ematen digu. Froude zenbakiaren definizioetako bat ondorengoa dugu:

{\displaystyle Fr={\frac {v\_{0}}{\sqrt {gL\_{0}}}}}
Zenbaitetan aurrekoaren karratua lez definitzen da:

{\displaystyle Fr={\frac {v\_{0}^{2}}{gL\_{0}}}}
{\displaystyle Fr\,} : Froude zenbaki dimentsiogabea
{\displaystyle v\_{0}\,} : abiadura esanguratsua
{\displaystyle L\_{0}\,} : luzera esanguratsua
{\displaystyle g\,} : grabitatearen azelerazioa ({\displaystyle ~9,8m/sg^{2}} lurraren gainazalean)
Lurraren grabitea ez da aurki dezakegun indar masiko bakarra beraz Froude zenbakia birdefini genezake edozein {\displaystyle F=f\_{m}m\,} indar masikorentzat:

  

{\displaystyle Fr={\frac {v\_{0}}{\sqrt {f\_{m}L\_{0}}}}}
edo

{\displaystyle Fr={\frac {v\_{0}^{2}}{f\_{m}L\_{0}}}}
Stokesen ekuazioak dimentsiogabetzean azaltzen da askotan, beste dimentsio gabeko zenbakiekin batera. Froude zenbakiaren bigarren definizioko expresioari buelta emanez gero Richardson zenbakia lortzen dugu.

KONTUZ!: Frouderen zenbakia ez da konstante fisiko bat, problema jakin bateko zenbait magnitude alderatzean lortzen da, ezin da beraz kalkulatu gabe Froude zenbakiak hainbeste balio duela esan.

Nondik datorkio izena?
----------------------

Zenbakiaren izena William Frouderen omenezkoa da, Britainiar hidraulika aditua izan zen Froude eta barkuen estabilitate eta urean duten erresistentziari buruzko inbestigazioak burutu zituen XIX. mendean.

Zenbaitetan zenbaki honi ere Reech-Froude zenbaki deitzen zaio Ferdinand Reech ontzi egile britainiarraren omenez, Reech Frouderen aurrekaria izan zen hidraulikan.

Adibide bat
-----------

Demagun irudiko hodia dugula, zeinen bartentik {\displaystyle U\,} abiadura konstantez fluxu bat dihoan, guztia lurraren gainazalean gertatzen da eta kasu hontan indar masikoaz gain beste indarrik ez denez lurraren erakarpenak fluxuan duen efektua kontutan hartuko dugu, hodiaren luzera esanguratsua kasu hontan {\displaystyle h\,} dugu. Adibide hontan Froude zenbakia ondorengoa genuke:

  

{\displaystyle Fr={\frac {U}{\sqrt {gh}}}}
edo

{\displaystyle Fr={\frac {U^{2}}{gh}}}

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q273090
* Commonscat Multimedia: Froude number

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q273090
* Commonscat Multimedia: Froude number


| Fluidoen mekanikako zenbaki adimentsionalak |
| --- |
| Bond · Euler · Froude · Knudsen · Mach · Prandtl · Reynolds · Strouhal |
**Juan Ignacio Gorriti** (Horcones, Peruko erregeordetza, gaur Saltako probintzia, 1766ko ekainaren 10a - Sucre, Bolivia 1842ko maiatzaren 25a), apaiz eta politikari argentinarra, 1811ko Junta Grandeko eta 1825eko kongresu konstituziogileko kidea, Salta probintziako gobernadorea 1828ko martxotik 1832ko urtarrilera bitartean.

Biografia
---------

Jujuyko lurjabe handi baten semea zen; Córdobako Unibertsitate Nazionalean ikasi zuen, non teologian doktoratu zen 1791n eta apaiz ordenatu zuten. Bere lehen apaiz-lana, Cochinoca eta Casabindo indiarren herrietakoa izan zen, Punan, ondoren, 1804an San Salbador Jujuykoaren jatorrizko elizako apaiz eta bikario izatera pasatzeko, kargu honetan hogeita bat urtez aritu zelarik. Hizlari sakratu eta aberkoi bezala nabarmendu zen; napoleonen inbasioaren berri izan zuenean, "Zuzenbide publikoko alegatu" bat idatzi zuen, boterea kolonien herrira itzuli behar zela frogatzeko.

1810ean, Jujuyko kabildoak Junta Grandeko diputatu izendatu zuen, eta abenduan hasi zen bertan. Behin eta berriz eskatu zuen Jujuy Salta probintziatik banantzea, borondate autonomista baten lehen agerpen publikoa izan zena, ondoren federalismoa ekarriko zuena. Bitxikeria gisa, Jujuy izan zen Argentinako XIX. mendeko hamalau probintzietatik azkena hiriburutik banatzen, 1834an egin baitzuen; eta Gorriti bera, geroago, unitarismoan militatuko zuen.

Juntako presidentea zen Cornelio Saavedraren alde egin zuen, eta zenbait hilabetez idazkari izan zen. Barrualdeko beste diputatuekin batera, Lehen Triunbiratuak kanporatu zuen 1811ren amaieran; Gorriti izan zen gehiegikeria honengatik protesta gehien egin zuena, eta probintziei ohartarazi zien etorkizunean hiriburuko prepotentziaren aurka aurre hartu beharko zutela. Herrialdearen etorkizunaren iragarpen borobila.

Jujuyra itzulita, Iparraldeko Armadarekin kolaboratu zuen, bereziki Manuel Belgrano bere komandantea izan zen garaian. Bere eskariz, lehen bandera nazionala bedeinkatu zuen 1812ko maiatzak 25ean, eta Iparraldeko Armadako kapilau titularra izan zen. Saltako katedraleko kalonje izendatua izan zen, hutsik zegoen gotzaindegiko bikario eta gobernari.

Martín Miguel de Güemes gobernadorearekin zituen harremanak, 1810eko hamarkadaren bigarren erdian zehar tirabiratsuak izan ziren. Bere anaia José Ignacio Gorriti Tucumango Kongresuan diputatua izan zen eta bere aginduetara ofizial hoberenetariko bat bezala nabarmendu zen. Bere anaietako beste bat, "Pachi" Gorriti, iparraldeko lantzerorik onena zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5950018
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 33394078
* ISNI: 0000 0000 2667 8144
* GND: 1055247238
* LCCN: n84052773
* Open Library: OL2366004A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 67888

 |

* Wd Datuak: Q5950018
**Euskal Emazteak Beren Askatasunaren Alde** (**EEBAA**) mugimendu feminista bat izan zen, 1970eko hamarkadan Ipar Euskal Herrian sortua.

Mugimenduaren aurrekaria izan zen 1968ko Maiatzaren ondorengo giro politikoa, bereziki Baiona inguruan, non 1972tik lauzpabost emakume talde aritu ziren. Horietako batzuek 1974 aldera osatu zuten *Euskal Emazteak Beren Askatasunaren Alde*, haien artean talde politikoetan militatzen zuten zenbait emakumezko zirela, batez ere Euskal Gogoan.

Zapalkuntza hirukoitzaren kontzeptua proposatu zuten taldeko kideek: sexu, klase eta nazio zapalkuntza. Egituratze formala 1976. urtearen inguruan izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Epele, Edurne.  (). ««Oso bizia izan da mugimendu feminista, beti emakumeak nola erakarri birpentsatzen»» *GAUR8* (Noiz kontsultatua: 2019-10-16).
2. ↑   «Emakumea Euskal Herrian - A TALDEA» *sites.google.com* (Noiz kontsultatua: 2019-10-16).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q85965916

 |

* Wd Datuak: Q85965916
**Garamba Parke Nazionala** Kongoko Errepublika Demokratikoaren ipar-ekialdean dagoen parke nazionala da. UNESCOk 1980an erreserba Gizateriaren Ondare izendatu zuen, eta 1996an arriskuan zegoen Gizateriaren Ondarearen Zerrendan sartu zuen.

Ekologia
--------

Afrikako naturagune babestu zaharrenetako bat da, bertako biodibertsitatea zaintzeko eta bermatzeko 1938an parke nazional izendatu baitzuten.

4920 km²-ko hedadura du eta barruan elefante-talde handiak eta ehunka animalia-espezie bizi dira, horietako batzuk oso arruntak ez direnak, hala nola Kongoko jirafa (*Giraffa camelopardis congolensis*), eta galtzeko arriskuan daudenak, hala nola iparraldeko errinozero zuria (*Ceratotherium simum cottoni*). 2008. urteaz geroztik, gerrillak bakearen eta parkearen garapenaren aurkako mehatxu nagusiak dira; 2009an, ugandar matxinoek Nageroko geltokia eraso zuten, 14 pertsona hilez eta hainbat haur bahituz. Ordutik, ezezaguna da parkean bizi diren espezie guztien egoera; 2010ean, hainbat elefante markatu zituzten, haien portaera zein den jakiteko eta espezieak aurre egin behar dion ezkutuko ehizaren aurkako borrokan lagun dezakeen informazioa lortzeko. Lehen aipatutako errinozero eta jirafa azpiespezieek egoera okerragoa dute, eta litekeena da ezkutuko ehizaren eta azken urteetan izandako gerra-gatazkaren ondorioz erori izana.

Duela urte gutxi arte elefante batean muntatutako safari bat egin zitekeen Afrikako parke bakarra izan dela aipatzekoa da. Belgikako kolonoek garraiorako eta nekazaritzarako erabiltzen zituzten, eta, ondoren, helburu turistikoetarako erabiltzen zituzten. Gaur egun ale batzuekin lan egiten dute parkeko jarduera berezi hori berreskuratzeko, 2010ean geratzen zen azken ale hezia hil ondoren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Gettleman, J..  (2012/09/04). «Elephants Dying in Epic Frenzy as Ivory Fuels Wars and Profits» *The New York Times* ISSN 0362-4331. OCLC .1645522.
2. ↑   **(Ingelesez)** UNESCO World Heritage Centre. *Garamba National Park.*  United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization.
3. ↑   Prunier, Gérard.  (2004ko uztaila). «Rebel Movements and Proxy Warfare: Uganda, Sudan and the Congo (1986–99)» *African Affairs* 103 (412): 377. doi:10.1093/afraf/adh050..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q308893
* Commonscat Multimedia: Garamba National Park

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315531032
* GND: 1138258628
* LCCN: sh2007006769
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 136

 |

* Wd Datuak: Q308893
* Commonscat Multimedia: Garamba National Park


| * i
* e
* a
Gizateriaren Ondarea Kongoko Errepublika Demokratikoan |
| --- |
| Garamba Parke Nazionala  •  Kahuzi-Biega Parke Nazionala  •  Okapien fauna-erreserba  •  Salonga Parke Nazionala  •  Virunga Parke Nazionala | Kongoko Errepublika Demokratikoa |
**Kazakhstan eta Errusia arteko muga** Kazakhstango Errepublika eta Errusiako Federazioa banatzen dituen nazioarteko muga da. Muga 6.416 kilometroko nazioarteko muga jarraitua da, eta bi herrialdeetako lurraldeak bereizten ditu. Nazioarteko muga jarraiturik luzeena da eta baita munduko bigarrena ere (soilik Ameriketako Estatu Batuak eta Kanada artekoaren atzean, baina hau bi zatitan banaturik dago).

1930ean arautu zuten, Kazakhstango SES Errusiako SESFetik banandu zenean, eta nazioarteko muga bilakatu zen Sobietar Batasuna 1991n desegin zenean. 2006an herrialde biek muga-itun berri bat sinatu zuten.

Ibilbidea
---------

Mugaren mendebaldeko muturra Kaspiar itsasoaren iparraldeko ibaiertzean dago, Volga ibaiaren bokaletik kilometro batzuetara. Hortik, iparralderantz jotzen du ekialderantz biratu baino lehen, eta, azkenik, Altai mendigunean kokatutako muga hirukoitz batera iristen da, Ob ibaiaren iturburua dagoen eta Txina eta Kazakhstanen arteko eta Txina eta Errusiaren arteko mugak elkartzen diren eskualde batera.

Inguru horretan errepideak eta trenbideak eraiki zituztenean muga hori nazioartekoa ez zenez, muga horrek zati bat baino gehiago hartzen ditu, adibidez, Transiberiar Trenbidearen adar batek Petropavleraino bi muga-pasabideak zeharkatzen ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Delimitation and Demarcation of State Border, Kazakhstango Kanpo Harremanetarako Ministerioa
2. ↑  Russia’s borders: Moscow’s long alliance with Kazakhstan is strong but not unbreakable, theconversation.com, 20 de enero de 2015
3. ↑  Demarcation of Russian-Kazakh border begun

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2629898
* Commonscat Multimedia: Kazakhstan-Russia border

---

 |

* Wd Datuak: Q2629898
* Commonscat Multimedia: Kazakhstan-Russia border
Kayaka eskimalen arraun-ontzia da
Kayaka ur lasterretan
**Kayak** arraun-ontzi estu arina da. Brankatik popara estalia da, eta pala biko arrauna erabiltzen duen arraunlariak gerritik behera estalkiaren barnean izan ohi du gorputza. Groenlandiako eta Alaskako eskimalek ehizarako eta arrantzarako erabili izan dute ontzi hori harik eta XX. mendean haren lekua ontzi motordunek hartu duten arte.

Kayaka kirol-ontzi bihurtu zen Europan XIX. mendearen amaieran, eta 1936tik aurrera kayak-estropadak olinpiar jokoetan sartu ziren. Estropada luzeetan eta ur lasterretan ere erabili ohi dira.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q179246
* Commonscat Multimedia: Kayaks

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11944183f (data)
* GND: 4163029-4
* LCCN: sh85071801
* NDL: 00576917
* NKC: ph182952
* AAT: 300212783
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q179246
* Commonscat Multimedia: Kayaks
**Frankotiratzaileen etorbidea** 1996an, IFOReko ibilgailu batetik ikusia.
**Frankotiratzaileen etorbidea**, ezagunagoa ingelesezko ***Sniper Alley*** eta ***Sniper Avenue*** izenekin (bosnieraz: *Snajperska alej*), ***Ulica Zmaja od Bosne*** (Bosniako Dragoiaren kalea) eta ***Mese Selimovica Etorbidea***ri emandako izen informala da, kale horiek osatzen duten lerroa izanik Sarajevoko (Bosnia eta Herzegovina) etorbidea, zeina Bosniako gerran frankotiratzaile postuz beterik zegoen, famatua bihurtuz zibilentzako gurutzatzeko arriskutsua delako. Errepideak hiriaren alde industriala (eta jarraituz gero, aireportua) eta alde zaharreko leku kultural eta historikoak lotzen ditu. Etorbideak berak baditu hainbat eraikin altu, frankotiratzaileentzako gune pribilegiatua bihurtu zirelarik su egiteko ahamen handia emanez.

Hiriaren inguruan zeuden mendiak ere frankotiratzaileek hartu zituzten, distantzia segurua eta hiriaren eta bere trafikoaren ikuspegi aparta ematen zutelarik. Nahiz eta hiria Serbiarren setiopean egon, bertako biztanleek oraindik hirian zehar mugitu behar ziren, egunerokotasunean euren bizitzak arriskuan jarriz. *Pazi - Snajper!* (Kontuz - Frankotiratzailea!) jartzen zuten seinaleak komunak bihurtu ziren. Jendeak kalea arin gurutzatu edota Nazio Batuen Erakundearen tankeei itxaroten zien, euren atzetik ibiliz, ezkutu moduan erabiliz. 1995ean jasotako datuen arabera, frankotiratzaileek 1.030 pertsona zauritu eta 225 hil zituzten, horietatik 60 umeak zirelarik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3045471
* Commonscat Multimedia: Sniper Alley (Sarajevo)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 169533188

 |

* Wd Datuak: Q3045471
* Commonscat Multimedia: Sniper Alley (Sarajevo)