recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Zirkulu beltza*; Kazimir Malevitx, 1913).
**Suprematismoa** (errusieraz: супремати́зм) Errusiako arte-mugimendua izan zen, Kazimir Malevitxek 1913an, Errusiako abangoardiaren giroan sortua. Mugimenduaren manifestua 1915ekoa da, eta Malevitxek eta Vladimir Maiakovski poetak sinatua da. Malevitxen koadroak ordura arteko obra abstrakturik erradikalenak izan ziren, forma geometriko bakunak —laukia, zirkulua, gurutzea eta hirukia— eta kolore-gama murritza erabiltzen baitzituen. Sentiberatasun plastiko hutsak gidaturik, artistak helburu praktikoetatik eta estetikoetatik at dagoen obra iritsi behar zuen, artearen erabilgarritasun-funtzioa aldarrikatzen zuen konstruktibismoaren aurka. Malevitxek eragin handia izan zuen Mendebaldeko artearen eta diseinuaren aurrerabidean.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q191970
* Commonscat Multimedia: Suprematism

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119353622 (data)
* LCCN: sh85130703
* NKC: ph136785
* AAT: 300021405
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q191970
* Commonscat Multimedia: Suprematism
**Klamath konderria** (ingelesez: *Klamath County*) Oregonko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Klamath Falls da. 2010eko zentsuaren arabera 66.380 biztanle zituen, Klamath kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Klamath konderriak 15.891 kilometro koadro ditu. Horietatik 503,75 ura dira. Beste 15.387,25 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 4,18 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 66.380 pertsonetatik 60.737 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 6.915 dira. 394 beltzak edo afroamerikarrak. 2.407 amerikar natiboak ziren eta 68 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 615 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 63 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.096 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Klamath County, Oregon age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q484388
* Commonscat Multimedia: Klamath County, Oregon

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 141886187
* ISNI: 0000 0004 0436 0070
* LCCN: n79135223
* NARA: 10039419
* **Lekuak**
* OSM: 1837119
* TGN: 2001714

 |

* Wd Datuak: Q484388
* Commonscat Multimedia: Klamath County, Oregon
**Stark konderria** (ingelesez: *Stark County*) Ipar Dakotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Dickinson da. 2010eko zentsuaren arabera 24.199 biztanle zituen, Stark kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Stark konderriak 3.471,08 kilometro koadro ditu. Horietatik 14,14 ura dira. Beste 3.456,95 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 6,97 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 24.199 pertsonetatik 23.219 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 454 dira. 186 beltzak edo afroamerikarrak. 230 amerikar natiboak ziren eta 7 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 288 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 15 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 254 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q282188
* Commonscat Multimedia: Stark County, North Dakota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 136059164
* LCCN: n82018397
* NARA: 10039345
* **Lekuak**
* OSM: 1271253
* TGN: 2001601

 |

* Wd Datuak: Q282188
* Commonscat Multimedia: Stark County, North Dakota
**Ségou** Mali erdialdeko eskualdea da. Hegoaldean Sikasso eskualdearekin du muga, hego-ekialdean Burkina Fasorekin, ekialdean Mopti eskualdearekin, iparraldean Tombouctou eskualdea eta Mauritaniarekin eta mendebaldean Koulikoro eskualdearekin. 64.821 km²ko azalera du eta 2009an 2.336.255 biztanle zituen. Hiriburua Ségou da.

Geografia
---------

Ségou eskualdea Sahelean dago. Klima erdi-agorra da, BSh Köppen klima sailkapenaren arabera (urteko prezipitazioa 513 mm). Niger eta Bani ibaiek sail ureztatuko laborantza (arroza, azukre-kanabera) ahalbidetzen dute. 1934 eta 1945 artean frantziar kolonizatzaileek Markalako urtegia, Maliko handiena, eraiki zuten Niger ibaian

Banaketa administratiboa
------------------------

Ségou eskualdea zazpi barrutitan (*cercle*) banaturik dago: Barouéli, Bla, Macina, Niono, San, Ségou eta Tominian.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau hasteko Frantsesezko Wikipediako Région de Ségou artikuluko informazioa erabili zen.

1. ↑
2. ↑  Ross VELTON:
Mali Alhena Media, 2010

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q656845
* Commonscat Multimedia: Ségou Region

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* LCCN: n82046265
* **Lekuak**
* TGN: 1001741

 |

* Wd Datuak: Q656845
* Commonscat Multimedia: Ségou Region


| * i
* e
* a
Maliren banaketa administratiboa |
| --- |
| Bamako  •  Gao  •  Kayes  •  Kidal  •  Koulikoro  •  Mopti  •  Ségou  •  Sikasso  •  Tonbuktu |  |
Kolorezko hainbat klarion.
Billarrerako klariona.
**Klariona** arbeletan margotzeko erabiltzen den objektua da. Kleraz egina egon daiteke edo igeltsua, ura eta kaolina nahasten da molde baten barruan. Izena frantsesezko *crayon*etik dator, arkatza.

Idazteko erabiltzen denean normalean zuria izaten da eta ezabatzeko feltroarekin garbitzen da.

Billar jokoan ere erabiltzen da klariona, makilaren punta osatzen duen kuxintxoa malgu eta heze egoteko, horrek kolpe zuzenagoak ematen laguntzen baitu. Billar jokoetan erabiltzen den klariona urdina izan ohi da, baina 2017an Finlandiako enpresa batek zabaldu duen produktu patentatua (Taom markakoa) horixka da, eta kolpe hobeak ematen laguntzen omen du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «https://blog.betway.com/snooker/how-taom-chalk-is-making-kicks-in-snooker-a-thing-of-the-past/» *blog.betway.com* (Noiz kontsultatua: 2018-05-09).
2. ↑   **(Ingelesez)** News, Blasting. «Snooker: Is this new chalk really the future?» *Blasting News* (Noiz kontsultatua: 2018-05-09).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q147690
* Commonscat Multimedia: Chalk sticks

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4179982-3
* AAT: 300022413

 |

* Wd Datuak: Q147690
* Commonscat Multimedia: Chalk sticks
Hemaglutinina lektinaren alboko ikuspegia.
**Lektinak** landareetan eta beste organismotan dagoen glukoproteina da, antigorputza ez dena eta immunitate-sistemak sortzen ez duena. Beste glukoproteina batzuei lotzen zaie zelulen mintzean; zelulen aglutinazioa eta konjugatuen prezipitazioa eragiten ditu. Bere zeregin nagusia errekonozimendu-fenomenoetan dago, bai maila molekularrean, bai zelularrean. Adibidez, bakterio batzuek lektinak erabiltzen dituzte infekzioan organismo ostalariaren zeluletara akoplatzeko.

Ez dira glikoproteinekin nahastu behar: lektinek karbohidratoak erabiltzen dituzte, eta glikoproteinek, berriz, nolabait karbohidratoz osaturik daude. Ez dira nahastu behar lipidoen molekulak diren eta inolako loturarik ez duten lezitinekin.

Lektina ugari landaretatik isolatu dituzte, batez ere lekadunetatik. *Dolichos biflorus* landarearen hazietan isolatutako lektinak, adibidez, aplikazio medikoak ditu, A1 motako eritrozitoak daudenean intentsitatez erreakzionatzen baitu, A2 motakoetatik bereizteko aukera emanez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Immunologia Hiztegia] [2021]
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Lectinas: Obtención, Estructura Química, Propiedades y Aplicaciones Diagnósticas y Farmacológicas» *Acta Farm. Bonaerense* 6 (1): 35-54..
3. ↑   **(Ingelesez)** Loris R, Hamelryck T, Bouckaert J, Wyns L.  (1998). «Legume lectin structure» (pdf) *Biochim. Biophys. Acta* 1383 (1): 9–36. PMID 9546043..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q408693
* Commonscat Multimedia: Lectins

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 121221076 (data)
* LCCN: sh85075672
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D037102

 |

* Wd Datuak: Q408693
* Commonscat Multimedia: Lectins
**James Leslie Binks** (Portadown, Ipar Irlanda, 1948ko apirilaren 5a), 1977-1979 bitartean, Judas Priest heavy metal bandako bateria izan zen musikari ipar irlandarra da. Banda hori utzi eta gero, Axis Point, Lionheart eta Tytan bandetan ere aritu da lanean, gaur egun, folk musika egiten duen Faintin'Goats banda irlandarrarekin kolaboratzen duelarik noizbehinka.

Lana
----

1974an hasi zen Deep Purple bandaren baxu zen Roger Gloverrekin lanean, *The Butterfly Ball and the Grasshopper's Feast* albumean sesio-musikaria izan zelarik. Urte berean sartu zen Ingalaterrako Fancy bandan eta *Wild Thing* eta *Something to Remember* diskoetan parte hartu zuen.

Gloverri esker -*Sin After Sin* ekoiztu zuenetako bat izan zen hau-, 1977ko martxoan, Judas Priest bandan sartzeko aukera izan zuen eta, 1978an, *Stained Class* eta *Killing Machine* albumak grabatu zituzten. 1979an, berriz, *Unleashed in the East* zuzenekoa etorri zen, baina, urte bereko uztailean, Killing Machine Tour sustapen bira egiten ari zirenean, banda utzi egin zuen, Dave Hollandek bere ordea hartu zuelarik. Haiekin egon zen bitartean, *Beyond the Realms of Death* abestiaren riff nagusia idatzi zuen, bandarekin egin zuen konposizio-lan bakarra, alegia.

Ondoren, Charlie Whitney gitarrak Axis Point bandan sartzeko aukera eman zion eta haien ekoizpenetan parte hartu zuen.

1981ean, Lionheart bandan sartu zen, Dennis Stratton (Iron Maiden bandako kide ohia) eta Jess Cox (Tygers of Pan Tang bandako kide ohia), beste batzuen artean, lagun izan zituelarik. Hala ere, urtebete besterik ez zuen honetan ere iraun, eta 1983ra arte, Tytan bandan aritu zen.

Urte asko eman zituen musikatik kanpo eta The Shackers bandarekin izan ziren bere agerpen publiko bakarrak. Egun, Faintin' Goats folk bandarekin elkarlanean aritu ohi da noizean behin.

Diskografia
-----------

### Roger Glover

* 1974: *The Butterfly Ball and the Grasshopper's Feast*

### Fancy

* 1974: *Wild Thing*
* 1975: *Something to Remember*

### Judas Priest

* 1978: *Stained Class*
* 1978: *Killing Machine*
* 1979: *Unleashed in the East* (zuzenean)

### Axis Point

* 1979: *Axis Point*
* 1980: *Boast of the Town*

### Tytan

* 1982: *Blind Men and Fools* (single)

Kanpo estekak
-------------

* Les Binks 13 minutuko bakarkako lanean Judas Priestekin
* Judas Pries Tokion 1978an

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Ingelesez)**
2. ↑  **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3179049
* Commonscat Multimedia: Les Binks

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 79579613
* ISNI: 0000 0003 7283 7902

 |

* Wd Datuak: Q3179049
* Commonscat Multimedia: Les Binks
**Lake of the Woods konderria** (ingelesez: *Lake of the Woods County*) Minnesotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Baudette da. 2010eko zentsuaren arabera 4.045 biztanle zituen, Lake of the Woods kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Lake of the Woods konderriak 4.596,36 kilometro koadro ditu. Horietatik 1.234,9 ura dira. Beste 3.361,47 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,88 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 4.045 pertsonetatik 3.898 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 35 dira. 13 beltzak edo afroamerikarrak. 27 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 32 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 73 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491243
* Commonscat Multimedia: Lake of the Woods County, Minnesota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147758067
* GND: 4307973-8
* LCCN: n81093330
* NARA: 10046817
* **Lekuak**
* OSM: 1796052
* TGN: 7021313

 |

* Wd Datuak: Q491243
* Commonscat Multimedia: Lake of the Woods County, Minnesota
Saskibaloian, **seigarren jokalaria**, partida osoan zehar titularra ez den jokalaria da baina oso maiz aulkitik irteten den beste ordezkoak baino sarriago irteten den jokalariari esaten zaio. Seigarren jokalariak askotan beste titular batzuk jolasten duten denbora beste edo gehiago jolasten du eta antzeko estatistikak lortzen ditu. Posizio desberdinetan jolasteko gai den jokalari bat izaten da, horretxegatik sarriagotan ordezkatuak izan ahal dira. Adibidez, Kevin McHale, laurogeigarren hamarkadan Boston Celticsekin jokatu zuen seigarren jokalari famatu bat, pibot edo ala-pibot bezala joka zezakeen.

  

Seigarren jokalari on baten presentzia indarraren seinalea izaten da. Adierazten du talde batek aulkian sendotasuna duela eta seigarren jokalaria hasieratik jolasteko gai dela talde gehienetan.

  

Ohiko estrategia bat da beste taldeko boskotea, nekatuta edo falta arazoekin dagoenean, seigarren jokalaria kantxara irtetea; horrela jokalariak partida iraultzen du bere taldearen alde. Sar daiteke bere taldeak punturik galdu gabe, Toni Kukok erakutsi zuenez Chicago Bulls-en laurogeita hamargarren hamarkada loriatsuan eta orain dela gutxiago, Manu Ginóbili San Antonio Spurs-en. Edo Jason Terry Dals Mvericks-en.

Esamoldearen jatorria
---------------------

Boston Celtics-eko legendazko entrenatzaileak, Red Auerbach, saskibaloian seigarren jokalariaren izendapenaren sortzailea dela esan ohi da. Red Auerbachek Frank Ramsey erabili zuen base bezala, Celtics-en dinastiaren lehenengo etapan Bob Cousy eta Bill Sharmanek osatutako Hall of Fame bikotearekin jokatzen zuela. Nahiz eta Ramsey Celtics taldeko jokalari onenetariko bat izan, aulkitik irteten erosoago sentitzen zen eta Auerbachek bere jokalari onenak nekatu gabeak nahi zituen.

Seigarren jokalaririk onena saria
---------------------------------

Gaur egun, NBA ligan seigarren jokalaririk onenaren saria (*The NBA Sixth Man of the Year*) urtero esleitzen da 1982-1983. urteko ligaren geroztik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q83803

 |

* Wd Datuak: Q83803
**Lake konderria** (ingelesez: *Lake County*) Ohioko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Painesville da. 2010eko zentsuaren arabera 230.041 biztanle zituen, Lake kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Lake konderriak 2.536,11 kilometro koadro ditu. Horietatik 1.946,91 ura dira. Beste 589,2 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 90,71 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 230.041 pertsonetatik 216.819 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 7.825 dira. 7.156 beltzak edo afroamerikarrak. 234 amerikar natiboak ziren eta 31 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 2.586 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 175 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 3.040 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q288606
* Commonscat Multimedia: Lake County, Ohio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144234044
* ISNI: 0000 0004 0420 2849
* LCCN: n79072735
* **Lekuak**
* OSM: 350379
* TGN: 1002570

 |

* Wd Datuak: Q288606
* Commonscat Multimedia: Lake County, Ohio
**Serapio Sierra** (gaztelaniaz: *Serapio de Sierra*) (Durango, Bizkaia, 1842 - ?) euskal ingeniaria izan zen. Karlistekin borrokatu zuen eta, 1876an, Uruguaira joan zen. Han euskal diasporan lan handia egin zuen.

Biografia
---------

Serapio Sierra Durangon (Bizkaia) jaio zen, 1842an, Lehen Karlistaldia amaitu ondoren. Meatze ingeniaria izan zen Bizkaian eta Araban. Bigarren Karlistaldian, Armada karlistan, Bilboko setioan, Castor Andetxagaren laguntzailea izan zen. Ondarroako arma-lehorreratzea zuzendu zuen, eta haren agindupean karlistek antolatu zituzten lehenengo artilleria-piezak.

1876an Uruguaira emigratu zuen eta bertan Uruguaiko Floridan kokatu zen, bertan ur-errota bat eraikiz. Jose Maria Carrerarekin batera, 1876an, Laurak-Bat euskal elkartea sortu zuten, munduko lehen euskal etxea.

Carrerarekin batera ere proiektu handi bat aurrera ateratzen saiatu zen. Ideia Santa Luzia ibaiaren zati bat bideratzeko eta nabigagarri bihurtzea zen. Horrekin, beste helburu batzuekin batera, Montevideo hiria ura edangarriz hornitzeko eta elektrizitatea lortzeko asmoa zuten. Elkarrekin aurkeztu zuten kontzesio bat, gobernuaren oniritzia jaso zuena, baina Canal Zabala zeritzon proiektua ez zen inoiz egin.

1880an, *Boletín de la Sociedad Ciencias y Artes* aldizkarian idazten zuen.

Obra
----

* *El servicio de agua potable en la ciudad de Montevideo* (1891). Jose Maria Carrerarekin batera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Irigoyen Artetxe, Alberto. "Laurak Bat de Montevideo: primera euskal etxea del mundo". *Gerónimo de Uztariz*, 16.zk. 2000, 73-91 or.
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q23907209
* **Identifikadoreak**
* autores.uy: 8801

 |

* Wd Datuak: Q23907209
Tai jian aritzea, taldean eta espazio publikoan, txinatar ohitura ezaguna.
**Tai ji**a edo **tai ji kuan**a (太極拳; pinyinez, tàijí quán, hots, "oinarrizko printzipioaren ukabila") txinatar jatorriko borroka-arte bat da, barneko energia garatzean oinarritua. Gorputza, adimena eta espiritua batera lantzen ditu. Borroka-arte horretan aritzea edozein adinetako jendearentzat ona da, eta egun milioika lagunek praktikatzen dute mundu osoan.

Nork sortu zuen argi ez badago ere, borroka-arte zaharrena da. Txinako dinastiaren Liang aroan (502-577) dokumentatuta dago. Cheng Xing-Xi buruzagi militarrak hain gustuko zuenez, bere soldaduak hura egitera animatzen zituen: teknika horiek beren lurrak arrakastaz defendatzeko erabili zituzten. Cheng-ek artikulu ugari idatzi zituen, tai jiaren eraginkortasuna baieztatzen.

Haren oinarrietatik, Moy jakintsuak tai ji yaoista sortu zuen, hau da, yai-xiarekin batera, meditazio taoista, Txinako medikuntza tradizionala erlijio taoistarekin nahastuz. Hura oinarritzat hartuta, beste hainbat borroka-arte sortu dira, baina ez dute harremanik tai ji taoistarekin. Ezagunena txi kunga da.

Egun, nahiz eta nagusiki lasaitzeko erabili, borrokarako teknika eskas batzuek ere badiraute: horietako bat, Bushï-te Shoreï ("Shaolin gudariaren ukabila"), oso ezaguna ez den arren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q167987
* Commonscat Multimedia: Tai Chi Chuan

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 13163075m (data)
* GND: 4054723-1
* LCCN: sh85131930
* NDL: 01043294
* NKC: ph126416
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D026302

 |

* Wd Datuak: Q167987
* Commonscat Multimedia: Tai Chi Chuan
***Le Petit Vingtième*** *Le Vingtième Siecle* belgikar egunkariaren haur eta gazteentzako gehigarria zen. Batez ere, bertan Hergék idatzi eta marraztutako Tintinen abenturak argitaratu zirelako da ezaguna.

Gehigarria, lehen aldiz, 1928ko azaroak 1ean kaleratu zen. Hergé izan zen aldizkari honen zuzendaria, Le Vingtième Siecle egunkariaren zuzendaria zen Norbert Wallez abadearen konfiantzari esker. Gehigarri honen orrialdeetan Tintinen lehen zortzi abenturak osorik argitaratu ziren (Tintin sobieten herrialdean, Tintin Kongon, Tintin Amerikan, Faraoiaren Zigarroak, Loto Urdina, Belarri Hautsia, Uharte Beltza eta Ottokarren Zetroa). Saileko 9.ena zen Urre beltzaren herrialdean izenburu zuen abenturaren argitalpena Bigarren Mundu Gerran Belgikak Alemaniaren partetik 1940an jasan zuen inbasioak geldiarazi zuen. Le Petit Vingtième aldizkariaren azken zenbakia 1940ko maiatzak 8an argitaratu zen. Askatua izan ondoren, 1944an, Tintinen abenturak berriki sortu zen aldizkari batean argitaratzen hasi ziren, 1946an agertu zen Tintin izeneko aldizkarian.

Argitalpenean serialak agertzeaz gain, Tintinen lehen hiru abenturak bilduman ere argitaratuak izan ziren Éditions du Petit Vingtièmen eskutik (1930, 1931 eta 1932an hurrenez hurren). Alabaina, aurrerago, Hergé Casterman argitaletxearekin akordio batera iritsi zen, argitaletxe hau izango zelarik, ordutik aurrera, Tintinen abenturak argitaratzeaz arduratuko zena.

Aipatu behar da egunkari honen izena Tintinek kazetari bezala lan egiten duenari buruz egiten duen aipamenarekiko alusiboa dela, honentzat Tintin sobieten herrialdean eta Tintin Kongon abenturak esklusibak eman dituelarik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2038250
* Commonscat Multimedia: Tintin

---

 |

* Wd Datuak: Q2038250
* Commonscat Multimedia: Tintin
**Tar-Surion**, Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den fikziozko pertsonaia bat da. Dunadan bat da, Tar-Anarionen semea. Eguzkiaren Bigarren Aroko 1257. urtean jaio zen, Numenor uhartean.

Zetrua, 1394. urtean jaso zuen, bere aitaren eskutik, honela, Numenorreko bederatzigarren errege bihurtu zelarik. Tronua, bere alaba nagusia zen Tar-Telperiëni eman zion 1556an eta 1573an hil zen.

Etimologia
----------

Numenorreko erregeek, euren quenya hizkuntzako tituluak, sorreratik hartzen zituzten, handik urte askotara, Ar-Adûnakhôrrek, hogeigarren erregea izan zenak, erresuman elfoen hizkuntzak erabiltzea debekatu zuen arte, eta bere titulua adunaikoz hartu zuen, Numenorreko hizkuntzan. Surion izena, modu ezberdinetan interpreta daiteke, izena osatzen duten hitzen esanahiaren arabera.

* Sur- "surinen" bezala agertzen da "Namarië olerkian, eta haizea esan nahi du.
* "Haizea", **vaiwa** hitzarekin ere izenda daiteke, eta, beraz, Tar-Vaivarion emango luke.

Beraz, izenak, "Haizearen Semea" edo "Jatorri ezezagunekoa" esan nahiko du.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Tar-Anarion** | **Numenorreko erregea**Eguzkiaren Bigarren Aroko 1394-1556 | Ondorengoa**Tar-Telperiën** |
**Tar Palantir**, quenya hizkuntzez "Urrutitik ikusten duena" esan nahi duena, Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den pertsonaia bat da. Dunadan bat da, Ar-Gimilzôr eta Inzilbêthen semea eta Gimilkhâden anaia. Eguzkiaren Bigarren Aroko 3035. urtean jaio zen, Inziladûn izenarekin, adunaikoz "Mendebaldeko Lorea" esan nahi duena.

Inziladûn, bere amaren oso antzekoa zen, Anduniëko Jaunen etxekoa zena, eta, beraz, Leialen artekoa. Bere aita Eguzkiaren Bigarren Aroko 3177. urtean hil ondoren tronua hartzean, Numenorreko hogeitalaugarren erregea bihurtu zen, eta Tar-Palantir titulua hartu zuen, quenya hizkuntzan idatzia, Ar-Gimilzôrrek eta aurreko erregeek jarraitu zuten gobernatzeko eragatik damutua.

Honela, Tar-Palantirren erregealdian, Leialak ez ziren jazarriak izan, Iluvatar Meneltarma mendian gurtzeko ohitura berreskuratu zen eta Nimloth berriz zaintzen hasi zen, Numenorreko zuhaitz zuria. Baina Gimilzhâd bere aita bezalakoa zen, eta argi aurre egiten zion Tar-Palantirri, Erregeen Gizonak deritzenen buruzagi bihurtu arte.

Tar-Palantir, oso edadetua zenean ezkondu zen, bere emaztearen izena ezagutzen ez den arren. Alaba bakarra baino ez zuten izan, Miriel izenekoa. Eguzkiaren Bigarren Aroko 3255. urtean, Tar-Palantir hil egin zen, eta bere iloba Ar-Pharazôn, Mirielekin ezkondu zen, Miriel beraren borondatearen eta Numenorreko legeen aurka, hurbileko senideen artean ezkontzerik uzten ez zutena. Orduan, zetrua hartu zuen, eta hondamendia iritsi zen Numenorrera, erregea boteretsua zen arren, Sauronek bultzatua, Melkor gurtu eta Aman konkistatzen saiatzera ausartu baitzen, Numenorren Erorketa eragin zuena.

Tar-Palantir izan zen Nimloth zuhaitza ihartzean, Numenorreko errege leinua berarekin amaituko zela iragarri zuena

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Ar-Gimilzôr** | **Elrosen etxea, Numenorreko erregea**Eguzkiaren Bigarren Aroko 3177-3255 | Ondorengoa**Ar-Pharazôn** |
**Sublette konderria** (ingelesez: *Sublette County*) Wyomingko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Pinedale da. 2010eko zentsuaren arabera 10.247 biztanle zituen, Sublette kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Sublette konderriak 12.783,43 kilometro koadro ditu. Horietatik 127,36 ura dira. Beste 12.656,07 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,8 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 10.247 pertsonetatik 9.972 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 712 dira. 30 beltzak edo afroamerikarrak. 79 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 51 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 110 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490494
* Commonscat Multimedia: Sublette County, Wyoming

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147740439
* ISNI: 0000 0004 0410 9273
* NARA: 10039912
* **Lekuak**
* OSM: 289191
* TGN: 2002382

 |

* Wd Datuak: Q490494
* Commonscat Multimedia: Sublette County, Wyoming
*Artikulu hau probabilitate-banaketari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Khi-karratu».*
**Khi-karratu banaketa** zenbaiten dentsitate-funtzioak.
**Khi-karratu banaketa** banaketa normalaren araberako *n* zorizko aldagaiek hartzen dituzten balio karratuen baturaren banaketa da. *n* balio osoa khi-karratu banaketaren parametro bakarra da eta askatasun-graduen kopurua da. Bere definizioaren arabera, balio positiboak solik hartzen ditu. Populazio bateko bariantzari buruzko hipotesi-froga eta konfiantza-tarteetan eta doikuntzaren egokitasunerako khi-karratu frogan erabiltzen da. Kontingentzia-taula bateko independentzia-frogan ere erabiltzen da.

Bere adierazpen analitikoaren zailtasuna dela eta, khi-karratu banaketako probabilitateen kalkulua konplexua da. Horregatik, taularatuta dauden balioak erabiltzen dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q243462
* Commonscat Multimedia: Chi-square distribution

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4448035-0
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D016009

 |

* Wd Datuak: Q243462
* Commonscat Multimedia: Chi-square distribution
**Lau Urteko Gerra** edo **Italiako 1521-26ko Gerra** Habsburgotarren eta Valois leinuaren arteko gerretako beste gatazka bat izan zen. Alde batetik, Frantziako Frantzisko I.a eta Veneziako Errepublika batu ziren Karlos V.a enperadorearen, Ingalaterrako Henrike VIII.aren eta Aita Santuen Lurraldeen kontra. Gatazka sortu zen Karlos 1519-20an enperadore hautatu izanak sortutako nahigabearengatik eta Leon X.a aita santuak Martin Lutherren aurka egiteko Karlosekin bat egiteko zuen premiarengatik.

Gerra 1521ean piztu zen, Frantziako eta Nafarroako espedizio bat saiatu baitzen Nafarroa berreskuratzen eta Frantziako armada batek Herbehereak inbaditu baitzituen. Espainiako armada batek geldiarazi zituen nafarrak Pirinioetan, eta Inperioko beste indar batzuek Frantziako iparraldeari eraso zioten.

Aita santuak, enperadoreak eta Henrike VIII.ak aliantza bat eratu zuten Frantziaren aurka eta gerra piztu zen berriz Italiako penintsulan. Bicoccan, 1522ko apirilaren 27an, enperadorearen eta aita santuaren indarrak Frantziakoei gailendu zitzaizkien eta Lonbardiatik kanporatu zituzten. Ingalaterrak Frantzia inbaditu zuen 1523an eta Karlos Borboikoa, Frantziskok haren oinordetza bere egin nahi zuelakoan, enperadorearekin aliatu zen. Frantziarrak saiatu ziren Lonbardia bereganatzen berriz 1524an, baina porrot eginda, Borboikoak Proventza inbaditu zuen Espainiako armada baten buru.

Frantzisko bera buru zela, Frantziak Milani eraso zion berriz 1525ean. Baina Pavian garaituta, atzeman zuten, eta bere noble nagusietako batzuk hil. Frantzisko Espainian atxilo zegoela, haren ama Luisa Savoikoa maniobratzen hasi zen hura liberatzeko, besteak beste Otomandar Inperioko Suleimanekin. Horrek eskandalua ekarri zuen mundu kristaura, baina bi herrialdeen arteko aliantzaren hasiera izan zen. Suleimanek egoera probestu eta Hungaria inbaditu zuen 1526an (Mohácseko gudua). Ahaleginak ahalegin, Frantziskok Madrilgo Hitzarmena sinatu zuen eta uko egin zien Italian, Flandrian eta Borgoinan zituen errebindikazioei.

Aske gelditu eta aste batzuetara, dena dela, hitzarmena arbuiatu eta gerra piztu zen berriz (Cognaceko Ligaren Gerra). Italiako gerrek beste hiru hamarkada iraun zuten, baina amaierarako Frantziak ezer gutxi lortu zuen Italian.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q698281
* Commonscat Multimedia: Italian Wars

---

 |

* Wd Datuak: Q698281
* Commonscat Multimedia: Italian Wars
**Knossosko jauregia** Kretako (Grezia) minoikoen jauregietako garrantzitsuena da. K.a. 2000-1900 inguruan eraiki zuten eta berriro berreraiki zuten K.a. 1700 eta 1450 inguruan bi suntsipen jasan ondoren. Erregeen bizilekua izateaz gain, ziurrenik funtzio erlijiosoak betetzen zituen eta baliabide ekonomikoak birbanatzen zituen. Bere egituraren konplexutasunak eta gela eta korridoreen ugaritasunak Kretako labirinto mitikoarekin identifikatzea eragin dute batzuk.

Kronologia
----------

K.a. 2000 edo 1900 urte inguruan eraiki zen, zegoeneko erdiko patio handi baten inguruan antolatuta eta ur-hornidura eta ebakuazio-sistemekin. K.a. 1700 inguruan suntsitu ondoren, hurrengo urteetan berreraiki zuten. Kontserbatutako aztarna arkeologiko gehienak bigarren jauregi horretakoak dira. K.a. 1450 inguruan gertatutako beste suntsipen baten ondoren, Kretako jauregi handietako berreraiki izan zen bakarra eta mizenastarrak bertan kokatu ziren, K.a. 1380 inguruan behin betiko suntsitu zen arte. Geroago bertako gela batzuk berrerabili ziren etxebizitza partikular eta biltegi bihurtzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Knossosko jauregia knossosdocumenta.gr **(Grezieraz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9054457
* Commonscat Multimedia: Knossos

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316428624

 |

* Wd Datuak: Q9054457
* Commonscat Multimedia: Knossos
**Knox konderria** (ingelesez: *Knox County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Barbourville da. 2010eko zentsuaren arabera 31.883 biztanle zituen, Knox kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Knox konderriak 1.004,26 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,76 ura dira. Beste 1.000,51 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 31,75 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 31.883 pertsonetatik 31.075 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 270 dira. 344 beltzak edo afroamerikarrak. 68 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 67 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 14 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 312 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q500767
* Commonscat Multimedia: Knox County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137199862
* LCCN: n80007884
* NARA: 10038945
* **Lekuak**
* OSM: 1846540
* TGN: 2000806

 |

* Wd Datuak: Q500767
* Commonscat Multimedia: Knox County, Kentucky
Sōunkyō onsena.
**Sōunkyō** (japonieraz: 層雲峡?)
, Hokkaido uhartearen erdialdean dagoen eremua da, bere arroilengatik eta onsenengatik ezaguna. Daisetsuzan Parke Nazionalaren barnean dago.

Historia
--------

Sōunkyōko arroilak Daisetsuzan sumendi multzoaren erupzioek eratu zituzten duela 30.000 urte inguru. Erupzio hauetan pilaturiko toba harria urtez urte Ishikari ibaiak higatu zuen arroilak eta labarrak eratuz. Honen ondorioz ur-jauzi ikusgarriak ere badaude inguru honetan, aipagarrienak Ginga-no-taki (銀河の滝, esnebidearen ur-jauzia) eta Ryūsei-no-taki (流星の滝, izar ibiltarien ur-jauzia) dira.

1957an hotelak eraiki zituen Kamikawako gobernuak eta horrela sortu zen Sōunkyō onsena. Gaur egun hiru milioi turista hartzen ditu urtero.

Jaialdiak
---------

Urtarrilean *Sōunkyō Hyōbaku* jaialdia izaten da. Ishikari ibaiaren ertzean egiten diren izotzezko irudiak dira ekintza nagusia. Ainuen dantzak ere izaten dira.

Iruditegia
----------

* Ōbako arroila.Ōbako arroila.
* Labarrak.Labarrak.
* Ginga-no-taki ur-jauzia.Ginga-no-taki ur-jauzia.
* Ur-jauzia.Ur-jauzia.
* Sōunkyō Hyōbaku jaialdia.*Sōunkyō Hyōbaku* jaialdia.
* Sōunkyō Hyōbaku jaialdia.*Sōunkyō Hyōbaku* jaialdia.

Ikus, gainera
-------------

* Daisetsuzan Parke Nazionala

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3511708
* Commonscat Multimedia: Sōunkyō

---

 |

* Wd Datuak: Q3511708
* Commonscat Multimedia: Sōunkyō
**Tar-Telperiën**, Tolkienen legendariumeko fikziozko pertsonaia bat da. Dunadan bat da, Tar-Surionen lehen alaba eta Isilmoren arreba. Eguzkiaren Bigarren Aroko 1320an jaio zen, Numenor uhartean.

Bere aitak, zetrua eman zion 1556an, Numenorreko bigarren erregina erregeordea eta orotara hamargarrena bihurtuz. Urte asko bizi izan zen, eta ez zuen ezkontzerik nahi izan, eta, beraz, hil zenean, 1731n gertatu zena, zetrua, bere iloba Tar-Minastirrentzat izan zen.

Bere erregealdian, Sauronek, Eregioneko elfoak engainatu zituen botere eraztunak egin zitzaten, berak, sekretupean, gainontzeko guztiak kontrolatuko zituen eraztun bakarra egiten zuen bitartean. Minastir printzeak, flota handi bat bidali zuen Lindonera Gil-galad elfoari laguntzeko.

Etimologia
----------

Numenorreko erregeek, euren quenya hizkuntzako tituluak, sorreratik hartu zituzten, handik denbora batetara, Numenorreko hogeigarren erregea izan zen Ar-Adûnakhôrrek, erresuman hizkuntza elfikoak debekatu zituen arte. Berak, bere titulua, Numenorreko hizkuntza zen adunaikoz hartu zuen. Telperiën, modu ezberdinetara itzul daiteke, osatzen duten hitzen esanahiaren arabera.

* Telpe, telerinezko hitza, telep hitzetik datorrena eta "zilarra" esan nahi duena.
* R sartzea, Telpienen ordez, ezin da interpretatu.
* -ien: femeninozko atzizkia.

Izenak, beraz, "zilarrezkoa" esan nahiko luke.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Tar-Surion** | **Numenorreko erregina**Eguzkiaren Bigarren Aroko 1556-1731 | Ondorengoa**Tar-Minastir** |
Soldadu bat telemetroa erabiltzen
**Telemetroa** behatzailea dagoen tokitik puntu baterainoko distantzia neurtzeko tresna da, optikoa, akustikoa (ultrasonikoa) edo erradioelektrikoa (laser bidezkoa) izan daitekeena. Hasieran, telemetro optikoa erabiltzen zen, baina geroago akustikoa (radarra) erabili izan da; gaur egun, erradioelektrikoa (laserra) erabiltzen da, batez ere. Laser-telemetroa da arinena eta neurketa zehatzenak egiteko aukera ematen duena; laser-izpi bat igortzen zaio objektuari eta izpia objektuan islatu ondoren behatzaileak jaso dezan behar den denboraren arabera egiten da distantziaren kalkulua.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1643652
* Commonscat Multimedia: Rangefinders

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85133357
* NKC: ph719076
* AAT: 300199009
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1643652
* Commonscat Multimedia: Rangefinders
Morse kodea erabiltzen zuen telegrafoa
Telegrafoaren eskema
**Telegrafoa** (grezieratik: τηλε, *tele*, "urrun" eta γραψειν, *grafein*, "idatzi") mezu idatziak urrutira igortzeko sistema da; bereziki, mezua seinale elektriko bihurtuz hari eroaleen bidez igortzen dena. Irrati-telegrafoak edo harigabeak irratia erabiliz bidaltzen ditu mezuak. Telegrafoak sistema berriak ere biltzen ditu, hala nola faxa, ePosta eta internet orokorrean. Hasieran Morse kodea baliatuz bidaltzen ziren mezu telegrafikoak edo telegramak. Geroago, telefonoaren antzeko telex sarea erabiliz hasi ziren igortzen.

Historia
--------

Carl Friedrich Gaussek eta Wilhelm Eduard Weberek egin zuten hari bidezko lehen telegrafo elektrikoa 1833an, baina oso tresna bakuna zen eta kilometro batera baino ezin zituen bidali mezuak. 1837an, Samuel Morsek telegrafo elektrikoa hobetu eta mezuak distantzia handietara igortzeko gauza zen tresna bat egin zuen. Morseren telegrafoak luzera desberdineko bulkada elektrikoen gisa igortzen zituen seinaleak batzuk laburrak, beste batzuk luzeagoak eta, horretarako, botoi edo beso bat zapalduz ixten zen zirkuitua. Tresna hartzaileak elektroiman baten bidez jasotzen zuen mezua; informazioa kablez bidaltzen zen norabide bakarrean. 1896an, David Edward Hughesek telegrafo berri bat asmatu zuen, letrak paper zerrenda batean zuzenean inprimatzen zituena.

Geroztik, telegrafoak asko hobetu dira. Gaur egun, gehien erabiltzen direnak teletipoak eta teleinprimagailuak dira; tresna horiek informazioa bidali nahiz jasotzeko prest egoten dira beti eta ez dute behar sinkronizaziorik tresna igortzaile eta hartzailearen artean; mezua iristen denean, tresna hartzaileak seinalea letretara aldatzen du automatikoki, eta paper orri edo zerrenda batean inprimaturik uzten du.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* Astobiza, Amaia, Morseren telegrafoa: Jainkoak bidalitako asmakizuna, aldizkaria.elhuyar.eus

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6987428
* Commonscat Multimedia: Telegraphy

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85133315
* NARA: 10643338
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 027831
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q6987428
* Commonscat Multimedia: Telegraphy
Bi lasterkarien arteko lekukoaren esku-aldatzea.

*Artikulu hau pieza zilindrikoari buruzkoa da; zerbaiten lekukotasuna ematen duen pertsona gaitzat duena beste hau da: «Lekuko»*
**Lekukoa** atletismoan errelebo edo txanda probetan erabiltzen den metalezko edo bestelako materialez egindako barra zilindriko bat da. 30 zentimetro luze eta gutxieneko 50 gramoko pisua du.

Talde berdineko lasterkariek txandaka korrika egiten dute, eta korrikalari bakoitzak bere txanda amaitzear dagoela hurrengo txandako taldekideari lekukoa eskutik-eskura pasatzen dio, betiere horretarako bereziki egokitua dagoen 20 metro luzeko gunearen barnean.

Lasterketa hauek irabazteko ezinbesteko baldintza helmugara lekukoarekin iristea da. Hortaz, lasterketa hauek ahal den denbora murritzenean amaitu ahal izateko taldekide batek beste taldekide bati lekukoa igarotzeko unea oso garrantzitsua da, lekukoaren esku-aldatzea gaizki egin ezkero lasterketa irabazteko aukerak bertan behera gelditu baitaitezke.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3985231
* Commonscat Multimedia: Baton (running)

---

 |

* Wd Datuak: Q3985231
* Commonscat Multimedia: Baton (running)
**Lesbianen nazioarteko eguna**, urriaren 8an ospatzen dena, emakumeak maite dituzten emakumeen ospakizun eguna da, horrek dakarren kultura, historia eta aniztasunarekin batera. Egun hori lesbianek eta aliatuek ospatzen dute, hainbat ekitaldi komunitario, dantza eta hitzaldirekin, eta batez ere Australian eta Zeelanda Berrian ospatzen da. Data zehatzik ez badago ere, batzuek diote Zeelanda Berrian hasi zela 1980an, baina beste batzuek diote Australian hasi zela 1990ean.

Zelanda berrian
---------------

Zeelanda Berrian 1980ko martxoaren 8an hasi zen, Emakumeen Nazioarteko Egunean Lesbianen Eguneko lehen martxarekin. Martxa Wellingtoneko Central Parketik abiatutako 40 emakumek bakarrik osatu zuten.

Australian
----------

Ospakizun honen nazioarteko lehen ekitaldia Melbourneko Collingwood udaletxean ospatu zen 1990eko urriaren 13an. Musikariak, azokako postuak, irakurketak eta zuzeneko musikaren dantzak izan ziren protagonista. Orduz geroztik, Melbourneko lesbianen komunitateak urriaren 8aren inguruan ospatu du egun hau. Lesbianek orain komunitateari eskatzen diote emakume lesbianak laguntzen dituzten ongintzazko erakundeei dohaintza egiteko. 

ACONek, GIB/HIESaren prebentzioan eta laguntzan espezializatutako LGBTQ osasuna sustatzeko Hegoaldeko Gales Berriko erakundeak, egun hori baliatu zuen lesbianentzako osasun estrategia abiarazteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Márquez, Marta.  (8 de octubre de 2019). «Hoy celebramos el Día Internacional de las lesbianas» *MíraLES*.
2. ↑   Magazine, express.  (2020-10-09). «World Celebrates International Lesbian Day» *express Magazine*.
3. ↑   «International Lesbian Day» *LGBTIQ+ Health Australia*.
4. ↑   Checkiday. «It's International Lesbian Day!» *Checkiday.com*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112124639

 |

* Wd Datuak: Q112124639
**Strigoi** (singularrean eta pluralean) Errumaniako mitologian gauez beren hilobietatik ateratzen diren hildakoen arimak dira. *Strigoaicǎ*, bestetik, femeninoan, sorgin izango litzateke. Etimologikoki errumanierazko "a estriga" hitzetik dator, euskaraz "garrasi egin". Italierazko *strega* hitzarekin dago lotuta (sorgina); guztiek latinean dute oinarria: *strix* edo *estrige*, hegazti mitologiko txiki bat, odolez elikatzen dena.

Strigoi motak
-------------

* *Striga*: sorgin banpiroa Errumanian eta Albanian; haurren geletan sartzen da umeen bizitza xurgatzeko.
* *Strigoaicǎ*: sorgin emakumea.
* *Strigoi viu*: sorgin banpiroa.
* *Strigoi mort*: hildako banpiroa.

Strigoien aurkako metodoak
--------------------------

Strigoien aurka metodo desberdinak daude. Behin beren biktimak ezagututa, gelen inguruan haziak eta iltzeak nahastuta zabaldu behar dira. Strigoiak nahita ez aleak zenbatu behar ditu eta hiltzekin ziztatzen direnean kontaketa berriro ere hasi behar dute.

Dena dela, haiekin bukatzeko metodo bakarra bihotza egunaren argitan kentzea da. Makila puntadunez, bestetik, hilobian hiltzatu egin daiteke.

Strigoien jatorria
------------------

Jatorria argitzeko ez dago bertsio bakarra. Dirudienez ez da banpiro baten hozkadaz trasmititzen. Strigoia sorgin baten edo emakume adultera baten zazpigarren semea izaten dira. Itxuraz, beste pertsonengandik ez dira bereizten. Beste tradizioetan, strigoiak gizakiak dira baina banpiroen ezaugarriekin; kasu horretan izadiaren legearen menpe daude.

Literaturan
-----------

Bram Stoker idazle irlandarrak *Drakula* (1897) eleberrian strigoiak aipatu zituen. Esaten da hiltzen ari zenean, 64 urte zituelarik, idazleak behin eta berriro hitza errepikatzen zuela, bere gelaren zoko bat seinalatuz.

Beste idazleek ere kontzeptua erabili izan dute:

* Dan Simmons: *Children of the Night* (1992) eleberrian.
* Guillermo del Toro eta Chuck Hogan: *Trilogía de la Oscuridad* (*Nocturna*, *Oscura* eta *Eterna*).

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**: Strigoiei buruzko informazioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1544627

 |

* Wd Datuak: Q1544627
*Al-Fatiha*, bere osotasunean adierazitako Koraneko lehen sura
**Surah**, **Surat** edo **Sura**; arabieraz: سورة‎ *sūrah*, plurala سور *suwar*) Koraneko ataletako bakoitzari ematen zaion izena da. 114 atal ditu Koranak, bakoitza bertsotan banatuta. Atalak edo surak ez dira luzera berdinekoak: laburrenak (*Al-Kawthar*) hiru *ayat* edo apalaldi ditu eta luzeenak (*Al-Baqara* 286 apalaldi ditu. Koraneko 114 ataletatik 86 Mekako sura gisa sailkatuta daude, eta beste 28ak Medinako sura gisa. Sailkapen hau errebelazioa eman zen lekuaren arabera egiten da: Hejiraren ostean emandako edozein errebelazio Medinakoa da eta hori baino lehen lortutakoak Mekakoak dira. Mekako atalek batez ere heriotzaren ondorengo bizitzari buruzkoak eta fedeari buruzkoak dira, baina Medinakoek bizitza sozialaren antolakuntza duten oinarria, jaio berria zen Ummah (musulmanen komunitatea) antolatu eta asetzeko. *At-Tawba* sura kenduta atal guztiak basmala batekin hasten dira.

Atalek tamainaren araberako ordena dute, gutxi gorabehera, eta beraz ez dira ez kronologikoak ez tematikoak. Surak errezitatzen dira musulmanen otoitzetako zutikako zatian (*Qiyam*). *Al-Fatiha* sura, lehenengo atala, otoitzaren edozein unitatetan errezitatzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q234262
* Commonscat Multimedia: Surahs

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4420668-9
* NKC: ph811230
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q234262
* Commonscat Multimedia: Surahs
**Ki** (sumerreraz: 𒆠, *lurra*), Mesopotamiako mitologiako jainkosarik garrantzitsuenetako bat da. Aditu gehienak, jainkosa hau, ohiago, bere izen ezagunagoa den Ninhursag izenarekin ezagunagoa dela bat datoz, eta pertsonaia bera izango zela, baina ez dago batere argi. Bertsioren batzuk, Ansar eta Kisarren alaba dela diote, eta beste batzuk, Anu eta Nammurena (edo Nammurena eta Anuren ezkontidearena). Azken bertsio honen elezaharrak, hasiera batean, Lurra eta Zerua elkartuta zeudela dio, eta behin, jatorrizko ozeanotik azaleratu zen mendi bat izan zirela. Mendiaren tontorrak, oinarria lurrean zuena, Zerua ukitu zuen. Anu, Zerua zen, eta Ki, lurra. Nammu, Kiren ama, Lurra inguratzen zuen jatorrizko ozeanoa zen, jatorrizko kaosa. Anuk eta Kik seme bat izan zuten, Enlil (En = Jauna eta lil = airea edo atmosferarena), jaiotzerakoan, Zerua eta Lurra banandu zituena, honela, eguna sortuz.

Enki eta Ninmah, Enki eta Ninhursagen mitoa istorio mitikoen, Ziusudraren istorio sumeriarraren eta Atrahasis eta Enuma Elish olerki epiko akkadikoen protagonista izan zen.

Ikus, gainera
-------------

* Ninhursag
* Antum
* Nintu
* Damkina
* Ninlil

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q262635

 |

* Wd Datuak: Q262635
*Artikulu hau aditzaren formari buruzkoa da; Italiako udalerria gaitzat duena beste hau da: «Supino (Italia)»*
**Supino** (latinez: *supinum*) latinari dagokionez, aditzaren forma nominaletako bat da. Izena bere zehaztasun faltagatik datorkio (*supinus* euskaraz alfer izan nahi du), izan ere supinoz egindako esaldi guztiak beste eratan ere esan ditzakegu, adibidez: *discedo lecturus, discedo ad legendum, discedo ut legam, discedo **lectum***. Azkenak baino ez du supino forma erabiltzen baina denek 'irakurtzeko baztertzen naiz' esan nahi dute.

Latinez bi supino daude: I (lehenengoa, akusatiboa, *-um*) eta II (bigarrena, datibo edo ablatiboa, *-ū*).

Erromantzeek ez zuten forma hau jarauntsi baina beste hizkuntzetan ere erabiltzen dute: suedieraz, estonieraz, ingelesez (*To err is human; to forgive divine.*; huts egitea gizatiarra da, barkatzea jainkoitiarra). Euskaraz ez dugu erabiltzen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. *Supino.* .
2. ↑   Bennett, Charles.  (1918). *New Latin Grammar.* , sec. 340 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q548470

 |

* Wd Datuak: Q548470