recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Bittor Iturria Lerete** (Basusarri, Lapurdi, 1914ko urriaren 22a - Blain, Loira Atlantikoa, 1944ko abuztuaren 25a) esku huskako pilotaria eta gudaria zen. Pilotari gisa, eskuin ona zuen, eta hainbat txapelketa irabazi zuen. Bigarren Mundu Gerran ere famatu zen, borrokaldietan erakutsi zituen adoreagatik eta granadak jaurtitzeko trebetasunarengatik.

Bizitza
-------

Basusarriko Bordaberria baserrian jaioa, haurra zelarik familia Sarara aldatu zen, eta orduz geroztik Bittorrek baserrian eta frontoian egin zuen bizimodua, garaiko saratar mutil gehienek bezala. Pilotari ona izan zen, bai eta esku huskako txapelduna ere.

1934an Frantziako Armadarekin soldadutza egin eta gero, 1938an mobilizatu zuten lehen aldiz, eta 1939an berriz deitu zuten, *2ème Hussards* (Husarren Bigarrena) delakora. Bigarren Mundu Gerra hasi orduko egin zuen bere lehen balentria, 1940ko maiatzaren 23an, granadak jaurtiz alemaniarren zazpi gudu orga txikituta. Dunkerqueko gibelatzean larriki zauritu zuten, eta Ingalaterrako ospitale batera sendatzera eraman zuten.

1940ko uztailean, Etxegoien komandanteak deitu zuen, sortu berria zen Frantzia Askearen jauskari unitatean sar zedin. Han ere Bittor Iturriak bere gaitasun fisikoak erakutsi zituen, batez ere granaden jaurtitzen. Bere unitatea Lehen Jauskari Konpainia bilakatu zelarik, 1941ko uztailean Ekialde Hurbilera bidali zuten, Erresuma Batuko Armadako Aire Zerbitzu Bereziko (SAS) indar bereziekin batera. 1943ko ekainean berriz Ingalaterran itzuli zen, eta instruktore izendatu zuten. 1944ko abuztuaren 3an Bretainiara bidali zuten, eta 25ean alemaniar metrailetek hil zuten. Gorpua Saran (Lapurdi) ehortzia izan zen.

Goragarriak
-----------

* Askapenaren laguna (*Compagnon de la Libération*) - 1944ko abenduaren 29ko dekretuarekin
* Militar medaila
* 39/45 Gerra gurutzea
* Erresistentziaren medaila
* *Military Cross* (Britainia Handia)

Oroigarria Saran
----------------

Saran, Bittor Iturriaren oroimen harria dago. Harriaren gainean, *Héros des Forces Françaises Libres* (euskaraz Frantses Indar Askatuen heroia) eta *Pilotari zintzo* irakurtzen ahal da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Frantsesez)** Catherine MARCHAND: «A la mémoire de Victor Iturria, pilotari saratar et héros de la guerre 1939-1945», *La Semaine du Pays Basque*, 2014-06-18.
2. ↑  Joseba AURKENERENA: «Bittor Iturria, pilotari eta soldadu», *Kazeta*, 2014-11-11.
3. ↑  **(Gaztelaniaz)** Aner GONDRA: «Granadas de sotamano», *Deia*, 2014-11-02.

Kanpo loturak
-------------

* Joseba Aurkenerena: Bittor iturria saratar pilotariaren patu beltza. Elinberri.eus
* **(Frantsesez)** «Victor Iturria», *Ordre de la Libération*, 2012-05-14.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268857
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 354145857067622921649
* BNF: 17024467w (data)

 |

* Wd Datuak: Q12268857
Koloniako San Gereon V. mendean izango zuen itxura erakusten duen maketa.
Elizaren barrualdea, Santo Stefano Rotondo Erroman.
Saint-Saturnin-ko (Puy-de-Dôme) Martyrium-a.
***Martyrium*** latindar hitza (martirioa edo martiritza euskaraz, grezierazko μαρτυριον -*martyrion* hitzetik eratorria, bere esanahia greziarreraz "lekukotza" edo "testigantza") erlijio eraikin mota bat adierazten du, hots, "kristau fedearen testigantza ematen duen lekua da, nahiz Kristoren bizitzaren atal bat izan edo martiri baten hilobia izan.

Martiriumak orokorrean, neurri txikikoak izan ziren eta hasierako elizan IV. mende hasieran, ohikoak. Arkitektura aldetik, mota ezberdineko diseinu ugari zeuden baina horietako askotan, zorupean, eremu induskatu bat izaten zuten, eta *fenestella* izeneko irekidura txiki baten bitartez santu baten erlikietara hurbil zitekeen. 

Hauetako eraikin batzuk eliza bihurtu ziren edo aldamenean elizak eraiki zituzten. 

Martyrium esanguratsuen artean, Konstantino enperadoreak agindutako Jerusalemgo Hilobi Santuaren Eliza dugu, jatorritik Kristoren hilobia eta heriotza gurtzen zuten tokian hain zuzen ere. Beste alde batetik Vatikanoko San Petri basilika dugu, baita San Paulo Harresiz Kanpokoa ere. Hauek guztiak gaur egun guztiz eraldatuta daude.

Jatorrizko gutxi gorabeherako itxura mantendu duten Martyriak honako hauek dira:

* Koloniako San Gereon basilika handituaren erdigunea, IV. mendekoa.
* Bi *cellae trichorae-*ak, Erromako San Calixto Katakonbetako hiru absideak.
* Santo Stefano Rotondo Erroman, V. mendekoa.
* San Lorenzo basilika (Milan), ziurrenik, IV. mendekoa.
* San Simon Estilitaren eliza Aleppon, V. mendekoa, gaur egun hondatuta.

Irudi galeria
-------------

* *Martyria* adibideak
* Notre-Dame d'Orcivalen martyrion edo kripta.Notre-Dame d'Orcivalen martyrion edo kripta.
* St-Austremoine d'Issoireren oinplanoa.St-Austremoine d'Issoireren oinplanoa.
* Civaux Fenestella batean.Civaux Fenestella batean.
* Martyrium, San Bittorren abadia, Marseilla.Martyrium, San Bittorren abadia, Marseilla.
* Palentziako katedrala, Espainia, San Antolin kripta.Palentziako katedrala, Espainia, San Antolin kripta.
* San Aquilinoren kapera, San Lorenzon, Milan.San Aquilinoren kapera, San Lorenzon, Milan.
* Umm Qais (Gadara).Umm Qais (Gadara).

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Krautheimer, Richard.
2. ↑  Theologische Realenzyklopädie 18, Berlin 1989, ISBN 3-11-011613-8.
3. ↑  Eduard Syndicus; *Early Christian Art*, pag. 73 – 89, Burns & Oates, Londres, 1962
4. ↑  Wietzorek, Paul.
5. ↑  *In the open area are two small basilicas with three apses, known as the "Trichorae".*
6. ↑  Beckwith, John (1979) [1970].

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q511425
* Commonscat Multimedia: Martyrium

---

 |

* Wd Datuak: Q511425
* Commonscat Multimedia: Martyrium
Barbara Morgenstern
**Barbara Morgenstern** (Hagen, Alemania, 1971ko martxoaren 19a) indietronikako kantari eta ekoizle alemaniarra da.

Biografia
---------

1996ko urtarrilean, Berlingo *Hausfrau Im Schacht* diskoetxe txikiaren azpian, *Enter the partyzone* lehen ekoizpena kaleratu zuen. eta hurrengo urtean, *Plastikrepor* Michael Muehlhaus taldearen laguntzarekin (gero Blumfeld taldeko kidea izan da). 1998ko neguan, bira bat hasi zuen Alemania osoan, garai hartan Christian Obermaier perkusioan zuen bandarekin batera ,Schneider TM musika-taldeko kidekoa, eta lehen aipatutako Michael Muehlhaus baxuan. 1998ko irailean, beste bira bat egin zuen bere herrialdean (Alemania) zehar, Austrian eta Suitzan, Berlingo beste talde batzuekin batera, hala nola Quarks, Jo Tabu eta Fuschimuschi. Urte bereko urrian, *Vermona ET 6-1* kaleratu zuen Monika Enterprise zigiluarekin. Handik urtebetera, *Fan N 1 Rmx EP* atera zen Consoleren remixekin, eta Heimtrainer, Robert Lippok, Schlammpeitziger, Michael Muehlhaus eta Jo Tabu. 2000. urtean *Fjorden* izeneko album berria grabatu zuen. Disko horretan Pole eta Robert Lippok izan zituen laguntzaile. 2001ean, *Eine Verabredung* EP atera zen salgai, Glasgowen eta Londresen hainbat errezitaldi egin ondoren. Urtebete geroago, *Nichts Muss* Stefan Betke ekoizlekide zuela, eta 2003ko martxoan kaleratu zuten *Aus* heitπhimmel eta *Gute nacht* bezalako abestiak dituen albuma. 2004an, Maximilian Heckerrekin batera, Goethe institutuak antolatutako errezitaldi batzuetan parte hartu zuen. 2006ko maiatzean Robert Lippok-ekin batera *Tesri* albuma kaleratu zuen. Handik gutxira, *The grass is always greener* izeneko disko bakarlari berriarekin itzuli zen.

Diskografia
-----------

### Albumak

* *Plastikreport* 1997 (mini-CD)
* *Vermona ET 6-1* 1998
* *Fjorden* 2000
* *Nichts muss* 2003
* *Tesri* 2006 (junto a Robert Lippok)
* *The grass is always greener* 2006
* *BM* 2008
* *Fan N° 2* 2010

### Bakunak eta EP

* *Enter the partyzone* 1996
* *Fan N° 1 Rmx EP* 1999
* *Eine Verabredung* 2001
* *Seasons* 2002 (junto a Robert Lippok)
* *Aus Heiterem Himmel (remixes)* 2003
* *The Operator* 2006

### DVDak

* *Kleiner Ausschnitt* 2003

Kanpo estekak
-------------

* Gune ofiziala (alemanez eta ingelesez)
* Barbara Morgenstern MySpacen
* Profila Monika Enterprisen
* Barbara Morgensternen diskografia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q70790
* Commonscat Multimedia: Barbara Morgenstern

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 76545433
* ISNI: 0000000114485692
* BNF: 145023586 (data)
* GND: 135095255
* LCCN: no2007129474
* NKC: ola2011618250

 |

* Wd Datuak: Q70790
* Commonscat Multimedia: Barbara Morgenstern

[[Kategoria:1971} jaiotzak]]
**Elrond** J. R. R. Tolkienen Erdialdeko Lurraldean bizi den fikziozko pertsonaia da, bere Legendariumean jasoa. Bere bi gurasoak, Eärendil eta Elwing erdi-elfoak ziren, biek baitzituzten arbaso elfo zein gizakiak. Vilya elfoen eraztuna eramaten duena da, eta Rivendeleko nagusia da, bertan bizi izan baita milaka urtez, Erdialdeko Lurraldeko Bigarren zein Hirugarren Aroan. Gil-galad elfoen erregearen ondokoa zen Bigarren Aroa, ikusi zuen nola Gil-Galadek eta Elendilek Sauronen aurka borrokatu zuten Eraztun Bakarra lortzeko eta nola Elendilen seme Isildurrek berarentzat hartu zuen suntsitu beharrean. 

*Hobbita* eleberrian agertzen da lehenengoz, bigarren mailako pertsonaia gisa. Ondoren, paper berdina du *Eraztunen Jauna*n eta *Silmarillion* eleberrietan. Elrondek hitz egiteko modu arkaiko bat du, gramatika zaharrarekin, eta ez soilik hitz zaharkituekin. Bere hitz egiteko moduarengatik berezia da, bere adina eta estatusa markatzen du, argi hitz egiten badu ere. Bere papera gidariarena da, pertsonaia jakintsua, protagonistei gomendio onak emateko gai dena. Ikerlari batzuek ikusi dute nola Elrondek ez duen baimentzen Arwen alaba ezkontzea egoera aldekoa izan arte, Tolkienen zaindaria zen Francis Xavier Morganek adinez nagusi izan arte utzi ez zion bezala.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Kullmann, Thomas.  (2009-07-01). *Intertextual Patterns in J.R.R.Tolkien’s The Hobbit and The Lord of the Rings.* , 37 or.  doi:10.35360/njes.190. (Noiz kontsultatua: 2024-02-14).
2. ↑   **(Ingelesez)** Shippey, T. A..  (2001). *J. R. R. Tolkien: Author of the Century.*  HarperCollins ISBN 978-0-261-10401-3. (Noiz kontsultatua: 2024-02-14).
3. ↑   Nelson, Charles W..  (2002). «From Gollum to Gandalf: The Guide Figures in J. R. R. Tolkien's "Lord of the Rings"» *Journal of the Fantastic in the Arts* 13 (1 (49)): 47–61. ISSN 0897-0521. (Noiz kontsultatua: 2024-02-14).
4. ↑   Rosebury, Brian.  (2004). *Tolkien: a cultural phenomenon.*  (Nachdr.. argitaraldia) Palgrave Macmillan ISBN 978-1-4039-1263-3. (Noiz kontsultatua: 2024-02-14).

Kanpo estekak
-------------
**Txantxari joko**, baita ere **Txantxari jokue**, mutilen trebezia-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Udaben (Basaburua) eta Errazkinen, Nafarroa Garaian, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

Arauak
------

Mutilen joko hau gehienbat uda aldean egiten zen. "Txantxaria" zenbait zuhaitz eta landareren kuskuilua da, kasu honetan haritzarena. Lurrean zuloa egiten zuten eta bi metrotik "txantxaria" bertan sartzen ahalegintzen ziren. "Txantxaria" lurrean biraka bota behar zen eta zulo gehienetan sartzen zuena izaten zen irabazlea.

Errazkingo aldagaia
-------------------

Txantxari jokue zen hau. Plazan, eskola atarian, eliz atarian jokatzen zuten mutilek. Urte gutzian aritzen ziren. "Nik hasiko nauk" esanez ematen zion hasera, aurrenekoak ez baitzuen bentajarik. Makila txiki batez lurrean marra borobila egin eta lau metro ingurutik botata, lur gainean boteka, txantxaria barruan sartzen saiatzen zen. Errazago egiteko, mutikoek ahal zuten txantxaririk berdeena eta pisuena aukeratzen zuten. Lehenbizikoan ez bazuen sartzen, berriz botatzea egokitzen zitzaion "ez tuk sartu, tiazak berriz" entzun ondoren. Tiratzen zuen hurrengoak, aurreko txantxaria jo eta arrastotik kanpora ateraz gero, berea barruan utzita, jotako txantxaria irabazten zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Juan Garmendia Larrañaga - Xabier Mendiguren Bereziartu: *Juan Garmendia Larrañagaren hiztegi etnografikoa*. Donostia: Ikastolen Elkartea, 2003. 183.or.
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Juan Garmendia Larrañaga: *Ume jolasak*, Eusko Ikaskuntza, 2007, 183.or.
**Txiza** trebezia erakusteko haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Burgin, Nafarroa Garaian, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

Arauak
------

Joko honetan poxpolo-kaxa baten gainean bost zentimoko txanponak jartzen zituzten partehartzaile bakoitzeko. Lau edo bost metrotatik bakoitzak hamar zentimoko bi txanpon botatzen zituen kaxaren gainera; horiek botatzean txanpon txikiak kaxa gainetik lurrerarazten ahalegintzen ziren; tiratzaileak eroritako bost zentimoak eskuratu nahi bazituen, txanpon txikiak berak botatako hamar zentimokoetatik hurbilago geratu behar zuen kaxatik baino. Bestela, lurrean uzten zituen eta hurrengo jokalariak ere bere bi hamarrekoak kaxatik baino bost zentimokoetatik hurbilago uzten ahalegindu behar zuen. Asmatzen ez zutenen hamarrekoak deposituan gordetzen ziren jokoa amaitu arte eta jokoari berriro hasiera emateko bost zentimokoak jarri behar izaten ziren kaxaren gainean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Juan Garmendia Larrañaga - Xabier Mendiguren Bereziartu: *Juan Garmendia Larrañagaren hiztegi etnografikoa*. Donostia: Ikastolen Elkartea, 2003. 189.or.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Juan Garmendia Larrañaga: *Ume jolasak*, Eusko Ikaskuntza, 2007, 66.or.
**Mikoian-Gurevitx MiG-23** (errusieraz: Микоян и Гуревич МиГ-23;: NATOren kodez: **Flogger**) Sobietar Batasuneko eguraldi osorako ehiza-hegazkina da. Mikoian-Gurevitx hegazkinlaritza konpainiak ekoiztu zuen. Hirugarren belaunaldikoa dela uste da, garai bereko antzeko ehiza sobietarrekin batera, hala nola MiG-25 "Foxbat". Look-down/shoot-down radarra eta ikusmenetik haragoko ahalmen operatiboa zuten misilak, BVR izenez ezagutzen direnak, zituen lehen sobietar eraso-hegazkina izan zen.

Bere ekoizpena 1967an hasi zen prototipoekin, 1970ean maila operatibora iritsi arte. 5.000 aparatutik gora egin zituzten. 1994an, Errusian zerbitzutik kendu zuten, baina 2015ean, MiG-23ak esportatua izan zen herrialde batzuetan zerbitzu mugatuan jarraitzen zuen.

Kanpo estekak
-------------


| * i
* e
* a
Mikoian eta Gurevitx (MiG) hegazkinak |
| --- |
| Ehiza-hegazkinak | 
* MiG-1
* MiG-3
* MiG-5
* MiG-7
* MiG-9
* MiG-15
* MiG-17
* MiG-19
* MiG-21
* MiG-23
* MiG-25
* MiG-29 (M/K)
* MiG-31
* MiG-35
* MiG-41

 |
| Lurrerako eraso-hegazkinak | 
* MiG-6
* MiG-23
* MiG-27

 |
| Miaketa-hegazkinak | 
* MiG-25R

 |
| Entrenamendu-hegazkinak | 
* MiG-AT

 |
| Hegazkin esperimentalak | 
* MiG-8
* I-211
* I-250
* I-270
* I-320
* Ye-8
* I-350
* I-380/I-410/I-3/I-5
* I-7U
* I-75
* Ye-150
\* Ye-152
* MiG Skat
* MiG-110
* 1.44 Proiektua
* LFI Proiektua
* MiG-105
* MiG-33
* MiG-XX LMFS MiG-1.27
* MiG-41 PAK DP

 |
**Mikoian** edo **MiG**, ofizialki **"MiG" Errusiar Aireontzi Konpainia** (errusieraz: Российская самолётостроительная корпорация „МиГ", translit.: *Rossiyskaya samolyotostroitel'naya korporatsiya "MiG"*) Moskun egoitza duen armagintza eta hegazkingintzako enpresa bat da.

Antzina, Sobietar Batasuneko diseinu-bulego (OKB) bat izan zen, Artem Mikoianek eta Mikhail Gurevitxek sortua, «Mikoian eta Gurevitx» gisa ezaguna, eta MiG bulegoko aurrezenbakia zuen. 1970ean Mikoyan hil ondoren, Gurevitxen izena bulegoaren izenetik kendu zuten, baina aurrizkiak MiG izaten jarraitu zuen. MiG enpresak fabrikazio-instalazio batzuk ere erabiltzen ditu.

2006an, Errusiako Federazioko Gobernuak, Mikoianen akzioen %100a, Iliushin, Irkut, Sukhoi, Tupolev y Yakovlev konpainiekin batu zituen, Aeronautika Batuko Korporazioa izeneko konpainia berri bat sortuz, non Mikoian eta Sukhoi unitate operatibo berean kokatu zituzten.

Ekoiztutako hegazkinak
----------------------

### Ehiza-hegazkinak

* MiG-1, 1940
* MiG-3, 1941
* MiG-5, 1941
* MiG-7, 1944
* MiG-9, «Fargo», 1947
* MiG-13 (*Mikoian-Gurevitx I-250*), 1945
* MiG-13, 1950
* MiG-15, «Faggot», 1948
* MiG-17, «Fresco», 1954
* MiG-19, «Farmer», 1955
* MiG-21, «Fishbed»
* MiG-23, «Flogger-A», 1974
* MiG-25, «Foxbat», 1966
* MiG-27, «Flogger-D/J», 1973
* MiG-29, «Fulcrum», 1983
* MiG-31, «Foxhound» , 1983
* MiG-35

### Esperimentalak

* MiG-8, 1945
* Mikoian MiG-110, 1995
* Mikoian-Gurevitx I-270, 1946
* MiG-AT, 1992
* MFI objekt 1.44/1.42, 1986-2000

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
Giottoren 'Judasen musua' Scrovegnitarren Kapera (Padua).
'Judasen musua'. XII. mendeko anonimoa
**Judasen musua** Nekaldiaren gertakari ebanjelikoetako bat da, Atxiloketari bide eman ziona.

Ebanjelioen arabera, gure aroko 33. urtean, Getsemaniko baratzean Judas Iskariotek Jesus Nazaretekoa musu baten bidez salatu zuen. Une hori hainbat adierazpen artistikotan irudikatu da, musuak tradizioz traizioa sinbolizatu duen bitartean.

Artelan gehienetan, Judas Jesusi aurpegian musu bat ematen irudikatzen dute, baina, egia esan, musuak eskuan izan behar zuen, maisuei eskuan musu ematea ohikoa baitzen. Musua deskribatzeko, Mateoren Ebanjelioak (Mt 26:47-50) eta Markosen Ebanjelioak (Mk 14:43-45) καταφιλέω (*kataphileó*) grezierazko aditza erabili zuten, euskaraz 'samur, biziki, tinko, grinatsu musukatzea' esan nahi duena. Alexandro Handiak Bagoas bere eunuko eta maitaleari eman zion musua deskribatzeko Plutarkok erabili zuen aditz bera. Ez zuten aditz ohikoena erabili, φιλεῖν (*philein*): «(amodioz) musukatzea».

Judasen Ebanjelio apokrifoan (56-57) istorioaren bertsio gnostikoa ematen dute. Horren arabera, Jesusek Judasi traizio egiteko eskatu zion: «Zuk gaindituko dituzu horiek guztiak. Zuk sakrifikatuko duzulako estaltzen nauen gizona (...). Bidea adierazten duen izarra zure izarra da».

Biblian
-------

Mateoren Ebanjelioak (Mt 26:47-50) honela dio:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Jesus hizketan ari zela, han azaldu zen Judas, Hamabietako bat; gizon-multzo handi bat zetorren harekin, ezpata eta makilak eskuetan, apaizburu eta herriko zaharrek bidalirik. Saltzaileak seinale hau jarria zien: «Nik musu emango diodana, horixe da, atxilot ezazue». Berehala, Jesusengana hurbildu eta esan zion: «Agur, Maisu!»

Eta musu eman zion. Jesusek esan zion: «Adiskide, egizu egitekoa!» |  » |

Markosen Ebanjelioak (Mk 14:43-45) honela dio:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Jesus hizketan ari zela, han agertu zen Judas, Hamabietako bat; gizon-multzo bat zetorren harekin, ezpata eta makilak eskuetan, apaizburu, lege-maisu eta zaharrek bidalirik. Saltzaileak seinale hau jarria zien: «Nik musu emango diodana, horixe da; atxilotu eta eraman arduraz». Iritsi zeneko, Jesusengana hurbildu eta esan zion: «Maisu!»

Eta musu eman zion. |  » |

Lukasen Ebanjelioak (Lk 22:47-48) honela dio:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Jesus hizketan ari zela, han azaldu zen jende-multzoa; Hamabietako bat, Judas zeritzana, zetorren haien buru, eta Jesusengana hurbildu zen musu ematera. Jesusek esan zion: «Judas, musu batez saltzen al duzu Gizonaren Semea?» |  » |

Joanen Ebanjelioak ez du gertakaria aipatzen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Plutarko: «Alexandro» (67)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10289604
* Commonscat Multimedia: Kiss of Judas Iscariot

---

 |

* Wd Datuak: Q10289604
* Commonscat Multimedia: Kiss of Judas Iscariot
**Johann Wilhelm Trollmann**, **"Rukeli"** ("zuhaitz indartsua" erromanieraz) izenaz ezaguna, (Wilsche, abenduaren 27a - Neuengamme, 1944ko apirilaren 9) boxeolari alemaniarra izan zen. Jatorri ijitoa zuen eta 1920. hamarkdan ospetsua izan zen Alemanian. Ijito izateagatik nazien politika arrazistak pairatu zituen. Erregimen naziak, lehenik, 1933an lortutako pisu erdi astuneko titulu alemaniarra kendu zion, eta hamar urte geroago Neuengammeko kontzentrazio-esparruan hil zuten.

Naziek eraila
-------------

Hirugarren Reichak ijitoen aurka egindako arraza-jazarpenak, bere karrera ez ezik, bere bizitza ere hondatu zuen. 1939an Wehrmachtek deitu zion armadara; Alemaniako armadan izena emanda, Errusiako frontera bidali zuten. Hala ere, 1941ean Alemaniara itzuli zenean, Gestapok Neuengammeko kontzentrazio esparruan sartu zuen, Hanburgotik gertu.

1944ko otsailaren 09an, Johann Trollmann boxeolari ijitoa hil zuten naziek Neuengammeko esparruan. Johann Trollmann zuen izena eta romani jatorrikoa zen. 1933an Alemaniako pisu erdi-astunen txapedun izan zen, nahiz eta erregimen naziak titulua kendu zion. Berriro borrokatzera deitu zuten, baina bere estiloari uko egin ezean lizentzia kentzeko mehatxupean. Trollmann ilea horiz tindatuta eta azala talko-hautsez zurituta azaldu zen, ariar arraza karikaturizatuta. 1942an atxilotu zuen Gestapok ijitoen aurkako operazio batean. Kontzentrazio esparruan ofizialen aurka borrokatzera behartzen zuten umiliatu asmoz, eta Emil Cornelius izeneko kapoari borrokaldia irabazi ostean, honek kolpeka hil zuen; beste bertsioen arabera tiroz erail zuten. Romani herriaren martirietako bat da.

Bibliografia
------------

* Jitka Votavová: "Rukeli", or Prisoner Number 9841: Boxing champion Johann Trollmann was yet another victim of forced sterilization and racialization (*Romea*.cz, 2022ko irailak 9).

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q77673
* Commonscat Multimedia: Johann Trollmann

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 40583505
* ISNI: 0000000116265765
* GND: 134099249
* LCCN: no2001017374
* NKC: xx0203251

 |

* Wd Datuak: Q77673
* Commonscat Multimedia: Johann Trollmann
**Lala Huete** (São Paulo, Brasil, 1957) Espainiako jantzi-diseinatzaile brasildarra da

Biografia

Manuel Huete Aguilar zinemagilearen eta komiki-egilearen alaba da eta Cristina Huete zinema-ekoizlearen ahizpa.

Lan ibilbidea

Espainiako jantzi-diseinatzaile sarituenetako bat da, eta 1986an hasi zen *Lulú de noche* eta *El año de las luces* filmetako jantzi-laguntzaile gisa, eta *La mujer de tu vida* (1994) telesaileko bi ataletan. 1984an estreinatu zen jantzi diseinatzaile nagusi *Sal gorda* filmean. Ondoren *Las chicas de hoy en día* (1991) seriearekin eta *Amo tu cama rica* (1992), *Suble*t (1992), *Belle Époque* (1992) filmekin jarraitu zuen. Azken film horren bidez, Goyarako izendatu zuten lehen aldiz, jantzien diseinu onenerako, *Los peores años de nuestro vida* (1994), *Two Much* (1995), *La buena estrella* (1997) eta *Torrente, el brazo tonto de la ley* (1998). 

Goya sariak

Lehen Goya saria 1998. urtean irabazi zuen jantzien diseinu onenaren kategorian *La niña de tus ojos* filman egin zuen lanarekin. 2002an, berriz irabazi zuen *El embrujo de Shanghai* filmarekin, eta 2008an, *El Greco*rekin. Gero, 2009an izendatu zuten *El baile de la Victoria* lanarekin, 2012an, *El artista y la modelo*, 2013an *Vivir con los ojos cerrados* filmarekin eta, 2016an, *La reina de España* filmarekin.

2024an Gaudí saria irabazi zuenJantzirik Onenaren kategorian, *Saben aquell* filmean egindako lanarengatik.

Nazioarte mailan, 2007an, jantzien diseinu onenaren BAFTA sariak irabazi zuen *El laberinto del fauno* filmean egindako lanagatik.

Filmografia
-----------

* *Amo tu cama rica* (1992)
* *Sublet* (1992)
* *Belle Époque (1992)*
* *Los peores años de nuestra vida* (1994)
* *Two Much* (1995)
* *La buena estrella* (1997)
* *La niña de tus ojos* (1998)
* *Torrente, el brazo tonto de la ley* (1998)
* *Torrente 2: Misión en Marbella* (2001)
* *El embrujo de Shanghai* (2002)
* *Soldados de Salamina* (2003)
* *El laberinto del fauno* (2006)
* *El Greco* (2008)
* *El baile de la Victoria* (2009)
* *El artista y la modelo* (2012)
* *Vivir es fácil con los ojos cerrados* (2013)
* *Ocho apellidos vascos* (2014)
* *Ocho apellidos catalanes* (2015)
* *La reina de España* (2016)
* *Lo dejo cuando quiera* (2019)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  El artista y la modelo en la web de los Premios Goya
2. ↑  La reina de España en la web de los Premios Goya
3. ↑   «Premios Gaudí 2024: Lista completa de los ganadores» *www.larazon.es* 2024-02-05.
4. ↑  Los talentos de vestuario del cine español, 13 de enero de 2013
5. ↑  Las manos que visten faunos, El País, 9 de febrero de 2007
6. ↑  Los diseñadores de vestuario que visten de realidad al cine español (y llegan a los Oscar) en trendencias.com

Kanpo estekak
-------------

* *Lala Huete*  Internet Movie Databaseren webgunean **(Ingelesez)**
*Omphalina pyxidata*

Sinonimoak: *Agaricus pyxidatus*, *Genorrema pyxidatum*, *Agaricus hepaticus*, **Omphalia hepatica**, *Clitocybe heoatica*

Ez da jangarria. Ikertzen jarraitzen duten bitartean ez jan.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 0,5 eta 2,5 (5) cm bitarteko diametrokoa, oso ganbila, azkenean laua baina zilborrari eutsiz (*Omphalina* = zilbor txikia), ertz inkurbatua eta erradialki ildaskatua. Azal leuna, lehorra, higrofanoa, arre-gorrixka, okre-gorrixka, marroi-arrosa edo okre-ezti kolorekoa.

**Orriak:** Dekurrenteak, oso zabal, koska txikiekin, lamelulekin, gaztetan zurixkak eta arre-okre antzeko kolorekoak zahartzean.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 1 eta 3 cm bitarteko garaierakoa, mehea, leuna, lehorra, glabroa, zilindrikoa edo oinarrian lodixeagoa, kapela baino pixka bat kolore zurbilago izaten du. Espora-jalkina zuri-krema-horixka.

**Etimologia:** *Omphalina* terminoa grekotik dator, zilbor, zilbor txiki, esan nahi duen "omphalos" hitzetik. *Pyxidata* epitetoa ere grekotik dator, kutxa txikia, esan nahi duen "pyxis" hitzetik.

Jangarritasuna
--------------

Ez du sukaldaritzarako balio.

### Nahasketa arriskua

*Omphalina galericolo*r delakoarekin nahas daiteke, honek tonu zurbilagoak ditu.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean (uztailetik irailera). Eremu belartsuetan edo goroldiotsu irekietan, zelaiak, lorategiak. Koniferoen eta haritzen zura dagoen lekuetan (batez ere erretakoa). Lurzoru areatsu eta eguzkitsuetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 128 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia. Es or..
Mycena amicta

Sinonimoa: Agaricus amicta

Deskribapena
------------

**Kapela:** 0,5 eta 2 cm bitarteko diametrokoa koniko-kanpai itxurakoa, kanpai itxurakoa, hemisferikoa. Azal leuna, glabroa, bereiz daitekeen geruza gelatinakara batekin, gris-krema kolorekoa edo gris-horixka, erdian ilunagoa, gaztaina kolorea edo arrea. Ertza koska xeheekin, gardentasunagatik ildaskatua, krema-horixka kolorekoa, eta, sarritan, urdin-berdexka.

**Orriak:** Goranzkoak, estuak, estu, ertza pixka bat krenulatua, orri zurbila eta sarritan urdindu egiten da kanpoko ertzean.

**Hanka:** 4 eta 7 cm bitarteko garaierakoa, zilindrikoa, hauskorra, barnehutsa, krema zurixka kolorekoa goialdean eta grisa edo arrea gainerakoan, pruina zurixka batez estalia, oinarriak kolore urdin-horixka, urdin-berdexka edo urdina izaten du, nahiz eta kolore hau ez den konstantea ale guztietan.

**Haragia:** Urria, grisaxka, errefauaren usain eta zapore arinarekin, mingots samarra. Espora-jalkina zuria.

**Etimologia:** *Mycena* terminoa latinetik dator, perretxikoa, onddoa, esan nahi du. *Amicta* epitetoa ere latinetik dator, erromatarrak erabiltzen zuten kanpoko janzkeraren "amictus" izenetik. Kapelak hezetasunarekin izaten duen geruza gelatinakara aipatzen du.

Jangarritasuna
--------------

Ezezaguna.

### Nahasketa arriskua

Oin urdinxkako beste espezie batzuekin nahas daiteke, hala nola: *Mycena* *cyanorrhiza*, *Mycena pachyderma* eta *Mycena subcaerulea*.

Sasoi eta lekua
---------------

Udaberrian eta udazkenean. Mendiko koniferoen basoetan hazten da, sarri ale askoko taldeetan, deskonposatzen ari diren azikulen, pinaburuen eta bestelako hondakinetan.

### Banaketa eremua

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 182 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   Txantiloi:Esw Velazquez Vergara José Ignacio, Suarez Gil Angela.  (2009). *Catalogo micológico.*  Banco de setas.
-

***Mundua betetzen zenuten*** Tere Irastorzak 2015ean kaleratutako poesia bilduma da. Pamiela argitaletxeak argitaratua. 

Hirurogeita hamazazpi poemek osatzen dute Tere Irastortzaren liburua. Molde desberdinetako poemak: poema laburrak, poema narratiboak, iradokitzaileak eta jostailuak, atsegin du poesiarekin jolastea.

Heriotza, galera, maitasuna, indarra, itxaropena dira gai nagusiak poema bilduman. Heriotzak utzitako hutsunea, ingurukoak ematen duten maitasuna, indarra eta itxaropena.

Liburua lau ataletan banatuta dago, zenbaki baten izenarekin eta idazle gogaikiderekin: Viriginia Woolf, Marina Tsvetáyeva, Gustave Courbet eta Rainer Maria Rilke.

"Jarritzea ez baita nahiko, bizitzea ezinbestekoa izan arren"

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Azurmendi, Mikel. *Hauxe epitafio puska!.*  Argia 2016-03-17.
2. ↑   Gurrutxaga, Alex. *Urraduraren kantua.*  Berria, 2015-11-08.
3. ↑   Zaldua, Iker. *Kasu ebidentziei.*  Gara, 2015-12-05.
4. ↑   Rojo, Javier. *Hildakoen hutsunea.*  El Diario Vasco, 2016-01-24.
5. ↑   Estankona, Igor. *Leiala.*  Argia, 2016-02-14.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61361901

 |

* Wd Datuak: Q61361901
*Mycena alcalina*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 1 eta 3 cm bitarteko diametrokoa. Koniko-kanpai itxurako puntazorrotza, gris-arrexka fuliginosoa edo sepia kolorekoa edo marroia, gardentasunagatik ildaskatua.

**Orriak:** Gris-arrexkak, ertz zurixkekin.

**Hanka:** 5 eta 7 cm bitarteko garaierakoa eta 0,1 eta 0,2 cm bitarteko lodierakoa. Gris-horixka, zurbilagoa oinarrian, iletsua.

**Haragia:** Lurrun nitrosoaren edo hipokloritoaren usain bereizgarria du. Espora-jalkina zuria.

**Etimologia:** *Mycena* terminoa latinetik dator, perretxikoa, onddoa, esan nahi du. *Alcalina* epitetoa lixiba usain alkalinoa duelako du.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

Koniferoen motzondoetan agertzen da, eta soropildua hazten delako eta usain nitrosoa duelako ezagutzen da.

Sasoia eta lekua
----------------

Udaberritik. Oso soropildua hazten da koniferoen motzondoetan.

### Banaketa eremua

Erreferentzia
-------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 184 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 285 or. ISBN 84-282-0540-X (T. 2). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Velazquez Vergara José Ignacio, Suarez Gil Angela.  (2009). *Catalogo micológico.*  Banco de setas.
**Avril Phaedra Douglas "Kim" Campbell**, ezaguna **Kim Campbell** (Port Alberni, Columbia Britanikoa; 1947ko martxoaren 10a), Kanadako abokatu eta politika da. 1993ko ekainaren 25etik azaroaren 3ra Kanadako lehen ministro gisa sartu zen lehen emakumea izan zen.

Biografia
---------

Campbell Port Albernin jaio zen, Columbia Britainiarrean, Phyllis "Lissa" Margareten (ezkongabea Cook; 1923–2013) eta George Thomas Campbell-en (1920–2002) alaba gisa. Abokatu horrek Kanadako armadako infanteriako guraso Glasgown lan egin zuen. Haren aita Montrealen jaio zen. Amak familia utzi zuen hamabi urte zituela, eta Kim txikia eta Alix ahizpa aitaren zaintzapean utzi zituen. Nerabe zela, Campbell Kim-en motea erabiltzen hasi zen etengabe.

Aurrenerabezaroan, Campbell CBCko haurrentzako programa bateko erreportaria eta gidaria izan zen, Junior Television Club izenekoa.

Campbell eta familia Vancouverrera joan ziren, Prince of Wales Secondary Schoolera, eta ikasle bikaina izan zen. 1964an graduatu zen.

### Karrera politikoa

Britainiar Columbiako Unibertsitatean zientzia politikoak eman zituen eta zuzenbide-karrera egin zuen politikan hasi baino bi urte lehenago. 1988an, parlamentu federalerako hautatu zuten.

### Kanadako Lehen Ministroa

Brian Mulroney lehen ministroaren kargupean, Gai Indigenen ministro (1989), Justizia ministro eta fiskal nagusi (1990) eta Defentsa ministro (1993) izan zen. 1993ko ekainean Mulroneyk erretiroa hartu ondoren, Kanadako lehen ministro postua betetzen zuen lehen emakumea izan zen.

### Liberalen porrota

Agintaldi laburra izan zuen; azaroaren 3an bere alderdiak inoiz izan duen porrotik handiena jasan zuen eta berak uko egin zion.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .
3. ↑   .
4. ↑   .
Filipinetako arroz terrazak UNESCOk Gizateriaren Ondare Zerrendan inskribatuta daude 1995az geroztik. 
Nagara ibaian, Japonian, ubarroiekin egiten den arrantza zerrendan dago jasota.
**Munduko Nekazaritza Ondarearen Sistema Garrantzitsuak** (frantsesez: *Systèmes ingénieux du patrimoine agricole mondial* ingelesez: *Globally Important Agricultural Heritage Systems*) FAO mundu erakundeak ondarea babesteko sortu duen kategoria da. Zerrenda horretan lurraldeekin lotura zuzena duten komunitateak biltzen dira, kultura bat, nekazal sistema bat eta inguru fisiko eta gizarte berezi bat baliosten dira. 2002an FAOk GIAHS sortu zuen leku horien nazioarteko balorazioa eta jarraipena ziurtatzeko.

Ezaugarriak
-----------

Kategoria honetan jasotako lekuetan komunitateak inguru zailetan moldatu dira, horiek eskaintzen dizkietan baldintzetan egokituz ahalik eta etekin handienak izateko. Guztietan ustiapen metodo tradizionalak erabiltzen dira, arriskuak sahiesteko. Horri esker komunitate horietan goseteei eta izadiak eragindako kalteei aurre egin dizkiete. 

Programa barruan mundu osoan 60 leku jaso dira.

Adibide batzuk
--------------

* Filipinetako arroz terrazak.
* Txileko Chiloé uhartediaren nekazaritza tradizionala.
* Kenyako masai herriak Oldonyonokie eta Olkerin garatutako abeltzaintza.
* Portugalgo Barroso lurraldeko Montalegre eta Boticas herrietako nekazaritza.
* Japoniako Nagara ibaian ubarroiak erabiliz egiten den arrantza.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  "New unique agricultural heritage sites designated". Food and Agriculture Organization.

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Lekuen zerrenda osoa FAOren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3509559
* Commonscat Multimedia: Globally Important Agricultural Heritage Systems

---

 |

* Wd Datuak: Q3509559
* Commonscat Multimedia: Globally Important Agricultural Heritage Systems
**Redesko Natura Parkea** (gaztelaniaz eta asturieraz: *Parque Natural de Redes*) Asturiasko hego-ekialdean kokaturik dago, Nalóngo eskualdearen barruan. Izan ere, Nalón ibaia parkearen barruan sortzen da eta eremu hau zeharkatzen du, Tanes eta Rioseco-ko urtegiak tartean daudelarik. Caso (308 km2) eta Sobrescobio (68 km2) udalerriak barne hartzen ditu guztira 377 km2-ko azalera daukalarik. Altuera baxuena ibarrean 400 metrokoa da, eta inguruko mendirik garaienak 1.900 eta 2.100 metroko altueran daude.

*Conceyu* edo udalerri mugakideak hauek ditu: Iparraldean Piloña, ekialdean Ponga, mendebaldean Laviana, hego-mendebaldean Aller eta hego-ekialdean Acebedo (León), Tarnako mendatetik komunikatuta dagoena.

2001ean UNESCOk biosfera erreserba izendatu zuen, natura parkea 5 urte lehenago sortu eta gero.

Flora
-----

Pagoek eta haritzek osatzen dituzte parkeko baso gehienak, 500 eta 1.700 metroko altueran. Bestela, nabarmentzekoak dira gorostiak, haginak eta iratzeak.

Fauna
-----

Sarrio txikia.
Hartzak eta otsoak bizi dira eremu honetan, bai eta sarrioak, oreinak, orkatzak, basurdeak eta igarabak ere. Hegaztien artean, basoilarrak, sai zuriak eta arrano beltzak nagusiak dira.

Mendiak
-------

1. Picu Torres (2.104 m).
2. Peña La Rapaína (2.022 m).
3. Peña'l Vientu (2.000 m).
4. Picu Tiatordos (1.951 m).
5. Picu Cascayón (1.949 m).
6. Maciédome (1.899 m).
7. El Retriñón (1.862 m).
8. Peña Llambria (1.749 m).

Ondarea
-------

Riosecon, "Corona de castro" izeneko aztarna erromatarrak daude. Tanesen Colegiata de Santa María (XVI. mendekoa) eta Santa Cruz la Real eliza (XVI. m.) Caleao auzoan. Egurraren eta madreñaren museoa bestela Veneroseko jauregi zaharrean dago kokatuta.

Interpretazio zentroa Campu Casuko herrian dago kokatuta.

Irudi galeria
-------------

* Fondoan, Picos de Europa.Fondoan, Picos de Europa.
* Vega Brañagallones.Vega Brañagallones.
* Ikuspegi zabal bat.Ikuspegi zabal bat.
* Arrabio arrunta.Arrabio arrunta.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Redesko Parkearen webgune ofiziala
* **(Gaztelaniaz)** Redesko bloga
* **(Gaztelaniaz)** Redesko webgune ez ofiziala
* **(Gaztelaniaz)** "Cien días de soledad" dokumentalaz, bertan egindakoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3384948
* Commonscat Multimedia: Redes Natural Park

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316733926
* **Lekuak**
* OSM: 2640874
* Natura 2000: ES1200008

 |

* Wd Datuak: Q3384948
* Commonscat Multimedia: Redes Natural Park
**Zigor Iturrieta Ruiz** (Euba, Zornotza, 1974ko irailaren 14a) bizkaitar ultramaratoilaria, sukaldaria eta telebista aurkezlea da.

Kirol ibilbidea
---------------

Gaztetatik hasi zen kirola egiten, hasieran mendi-eskalada eta ondoren triatloiak. 2009 urtean egindako hiru ultra maratoiek UTMBan parte hartzeko aukera eman zioten. 2011 urtean Transgrancanaria, Trail du Sancy eta G2H lasterketak irabazi zituen.

Sukaldaritza eta telebista
--------------------------

Leioako Ostalaritza Eskolan ikasketak egin eta jatetxe onenetan (Martin Berasategi, Michel Guerard, Zuberoa jatetxea, Etxebarri, Juantxu,…) lan egin ondoren 2000 urtean katering enpresa batean sartu zen. 2014 urtean Euskal Telebistako *Txoriene* sukaldaritza programa abiatu zuen. Ondoren *Chiloé, Lasterka Munduan* programa ere aurkeztu zuen, bertan mendi-lasterketak eta munduko toki desberdinetako gastronomia uztartu zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Vasca, EiTB Radio Televisión Pública. *Euskal sukaldarien errezetak ETB-1n | EiTB Txoriene.*  (Noiz kontsultatua: 2018-01-13).
2. ↑    Vasca, EiTB Radio Televisión Pública. *'Chiloé, Lasterka Munduan' saioaren estreinaldia, gaur gauean, ETB1en.*  (Noiz kontsultatua: 2018-01-13).

Kanpo loturak
-------------

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47290764

 |

* Wd Datuak: Q47290764
**Herri Irratia** (*Radio Popular* gaztelaniaz) Donostiatik (94.8 FM / 1224 OM) emititzen den irrati kate pribatu elebiduna (euskaraz eta gaztelaniaz) da, Jesusen Lagundiak sortu eta kudeatua.

1961ean abiatu zuten, eta frankismo garaian euskara erabiltzen bakarrenetarikoak izan ziren, euren izaera erlijiosoaz baliaturik. 2010eko martxoaren 25ean Noticias Taldeko irrati taldearen barnean dago, Herri Irratia-Onda Vasca katean.

Esatari ospetsuak
-----------------

Mariano Ferrer zalantza barik irrati katearen ahotsik ezagunena eta esanguratsuena da. Izan ere, donostiar kazetariak Herri Irratian lan egin zuen 1971tik 2004 arte, *El kiosko de la Rosi* goizeroko irratsaioan. Halaber, Ferrerrek erretiroa hartzeak zerikusi handia izan du entzuleen jaitsiera nabarmenarekin: 98.000tik 1995ean 55.000ra 2005ean.

Bilbon Jose Iragorri kirol esatariak ospea zeukan, Athletic Klubaren partiduetako esataria zelarik, talde horrek gola sartzen zuen aldiro *"Bakalau, Bakalau, Bakalau, Bakalau..."* esaldi ezaguna aipatu ohi zuen.

Josean Alkorta esatariak Errealaren Liga garaipeneko golarekin botatako oihua ere historikoa bihurtu zen Gipuzkoan. Hurrego urteetako Errealaren partiduetako esataria Iñaki de Mujika kazetaria da.

Irratsaioak
-----------

* *El kiosko de la Rosi*.

Beste kate batzuk
-----------------

* **Herri Irratia Loiola**: Azpeitia (99.8 FM).
* **Radio Álava**: Gasteiz (98.0 FM).
* **Loyola Media Bilbao**: Bilbo (93.5 FM).

Ikus, gainera
-------------

* Euskarazko irrati kateak

Kanpo estekak
-------------

* Herri Irratia
* Loyola Media

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11682462

 |

* Wd Datuak: Q11682462


| Noticias Taldea |
| --- |
| **Egunkariak:** | *Deia* | *Diario de Noticias* | *Noticias de Gipuzkoa* | *Noticias de Álava* |
| **Irratiak**: | Onda Vasca Irratia | Herri Irratia |
| **Bestelakoak**: | Hamaika Telebista |
**Natos y Waor** Madrilgo (Espainia) rap talde bat da.

Natos (Gonzalo Cidre) 1991n Argentinako Buenos Aires hirian jaio zen, eta Waor (Fernando Hisado) 1988an Espainiako Móstoles hirian. Aluchen (Madril) hasi ziren musika egiten, eta 2010ean lehenengo aldiz elkartu ziren rap modu berri eta gogorra (hardcore) sortzeko. Beste rap kantari batzuekin talde bat sortu zuten 2011n, Devod Dealers deitua. Talde honek milioika bisita lortu ditu YouTuben azken urte hauetan. Twitterren 195.000 jarraitzaile baino gehiago dituzte; Instagramen, 325.000 baino gehiago; eta YouTuben, 718.000 baino gehiago.

Fernandok bi ikastetxeetan lan egin du monitore gisa arazoak dituzten haurrentzako laguntza eskaintzen, uste du beragaitik haurrek izan duten eragin txarra konpentsatzeko modu bat dela.

Gonzalo 10 urte zituenean heldu zen Espainiara, baina gero ikasketak utzi zituen.

Bere abestien letrak hitz lotsagabeak erabiltzen dituzte, baina gazteen erradiografia ere eskaintzen dute, inkesta instituzionalak baino fidagarriagoak. [erreferentzia behar]

Taldearen estiloa oso berezia da, instrumental gogorrak erabiltzen dituzte eta beraz, lirikak oso basatiak dira. Hitzen gaiak ez dira asko aldatzen: jai, droga edo maitasunaren inguruan abesten dute. Kolaborazio asko egin dituzte: Recycled J, Iván Nieto, Chaman, Denom, Arce, Suite Soprano, Costa eta Ikki musikariekin, besteak beste.

Beste ekintza batzuk
--------------------

Beren ospea aprobetxatuz, mota askotako arropa saltzen dute. Askotan, eurek erabilitako esaldiak idatzita daude saltzen dituzten kamiseta eta jertseetan.

Gaur egun, haien *Cicatrices* izeneko disko berriaren aurkezpenean murgilduta daude, Espainiako eta Latinoamerikako jaialdi onenak bisitatuko dituztela esan dute eta beraien bikoteekin egingo dute Nadia Jimenez, Natosen emaztea eta Maria, Waorren neskalaguna.

Maketak eta diskoak
-------------------

* Mal de amores. 2024
* *Por la jeta*. 2011
* *Catarsis*. 2012
* *Hijos de la ruina*. 2012 (Natos,Waor y Recycled J)
* *Caja Negra*. 2014
* *Barras bravas 2014-act.*
* *Martes 13*. 2015
* *Hijos de la ruina Vol2*. 2016 (Natos,Waor y Recycled J)
* *Cicatrices*. 2018
* Hijos de la ruina Vol3 2021 (Natos,Waor y Recycled J)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  José FAJARDO: «Natos y Waor, dos chicos de barrio que persiguen la cima del rap a mordiscos», *El Mundo*, 2015-12-06.
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16518454
* Commonscat Multimedia: Natos y Waor

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 6152079148307112578

 |

* Wd Datuak: Q16518454
* Commonscat Multimedia: Natos y Waor
**Amaia Leon Etxaburu** (Ondarroa, 1997) kirolaria da.

Biografia
---------

Amaia Leon EtxaburuAmaia Leon Etxaburu
Txirrindularitzan hasi zen. 10 urterekin sartu zen Ondarroako Aurrera Txirrindulari taldean. 14 urterekin Durangoko "Ciclos Iturriaga" taldera joan zen, kadete mailan lehiatzera. 2013an Iurretako CAF Transport Engineering taldean egon zen eta 2014an Durangoko Txirrindulari Elkarteko Beste Alde-Orue eskolan.

Selektibitate garaian, lehiaketa albo batera utzi eta urtebete bizikleta hartu gabe egon zen. Berriro bizikleta utzi eta 2016an berrartu zuen. 2017an Ondarroako Koaxi Triatloi Taldean sartu zen. Zarautzeko triatloian estreinatu zen. Horrenbestez, txirrindularitza ezezik, aringa-aringan eta igeriketan ere trebatu zen. 

Lesioen ondorioz, lehiaketak alde batera utzi ditu. Gaur egun, Gasteizen bizi da eta Donostiako Deustuko Unibertsitatean Fisioterapiako Gradua ikasten dabil. 

Bizikletan ibiltzen jarraitzen du, lehiaketetan parte hartu barik. Gasteiz inguruan ibiltzen da bizikletarekin eta bertako emakume txirrindulariekin batera irteten da errepidera. 


1. ↑    «Bizikleta gainean inoiz baino gusturago» *11barri* (Noiz kontsultatua: 2024-02-01).
Ataria XIX. mendean.
**Odolaren arkua** (gaztelaniaz: *Arco de la Sangre*) Toledo hiri espainarraren X. mendean altxatutako atari monumentala da. Gaur egungo izena bere gainean Kristoren Odol Preziatuaren Kofradiaren kapera bat dagoelako da. Aurrean, Óscar Alvariño Belinchónek Miguel de Cervantes idazleari eskainitako eskultura dago.

Deskribapena
------------

Gaztela-Mantxako Toledo hirian dago arkua, Zocodover plazaren ekialdean. Cervantes kalearekin lotzen da plaza hori. Jatorri arabiarrekoa da, eta aintzinean *Bab-al-Yayl* («zaldien atea») izena zuen. Hasiera batean atea medina eta alkazar arteko bidea zegoen. Toledo osoa inguratzen zuen barruko harresi batean zegoen. Ferra-arku bat da, maila batzuek zeharkatzen dutena. Gerra zibilean zutik iraun zuen, inguruko eraikinek kalteak jasan bazituzten ere.

Atea literaturan
----------------

Zocodover plaza osoa bezala, ate hau Espainiako literaturan sarritan agertu da. Adibide ezagunena Luis Vélez de Guevara idazlearen *El diablo cojuelo* eleberria da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Porres Martín-Cleto, Julio. «Pequeña historia de Zocodover». *Provincia*, Toledoko Provintziako Diputazioa. XII. urtea (55-56): 17-49.
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q29868661
* Commonscat Multimedia: Arco de la Sangre, Toledo

---

 |

* Wd Datuak: Q29868661
* Commonscat Multimedia: Arco de la Sangre, Toledo
**Dwain Anthony Chambers** (1978ko apirilaren 5a) lasterkari britaniar ohi bat da. Munduko eta Europako nazioarteko dominak irabazi ditu, eta atletismoaren historiako Europako esprint azkarrenetakoa da. Bere proba nagusia 100 metrokoa da, 9,97 segunduko markarekin, eta historiako zerrenda britainiarrean bosgarren postuan dago. Europako errekorraren titular ohia da, 60 metroko eta 4 x 100 metroko erreleboan, 6,42 segundorekin eta 37,73 segundorekin, hurrenez hurren.

Dopatzeagatik debekua zela eta, Joko olinpikoetatik, Commonwealtheko Jokoetatik eta Europako lasterketa-zirkuituaren zati handi batetik kanpo utzi zuten, 2006tik 2012ra. Kirolaren aldeko Arbitraje Auzitegiak baliogabetu egin zuen bere betiko debeku olinpikoa, eta Dopingaren Aurkako Munduko Kodearekin bat ez zetorrela jo zuen, eta Londres 2012ko Joko Olinpikoetan lehiatu zen. Ken Scott idazlearekin (Race Against Me) idatzitako autobiografia egin zuen 2009an. Jatorri afrokaribekoa da eta bi seme-alaba ditu Leonie Daley bikotekidearekin.

Kirol lorpenak
--------------

| Munduko Txapelketak |
| --- |
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 1999 | Sevilla Espainia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | 4x100m |
| 1999 | Sevilla Espainia | 03 !3. postua, brontzezko domina | 100m |
| Munduko txapelketak (Indoor) |
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2008 | Valentzia Espainia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | 60m |
| 2010 | Doha Qatar | 01 !1. postua, urrezko domina | 60m |
| 2012 | Istanbul Turkia | 03 !3. postua, brontzezko domina | 60m |
| Europako Txapelketak |
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 1998 | Budapest Hungaria | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | 100m |
| 2006 | Göteborg Suedia | 01 !1. postua, urrezko domina | 4x100m |
| Europako Pista Estaliko Txapelketak |
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2009 | Turin Italia | 01 !1. postua, urrezko domina | 60m |
| 2011 | Paris Frantzia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | 60m |
| Europako Txapelketak (Sub20) |
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 1995 | Nyiregyhaza Hungaria | 01 !1. postua, urrezko domina | 100m |
| 1995 | Nyiregyhaza Hungaria | 01 !1. postua, urrezko domina | 4x100m |
| 1997 | Ljubljana Eslovenia | 01 !1. postua, urrezko domina | 100m |
| 1997 | Ljubljana Eslovenia | 01 !1. postua, urrezko domina | 4x100m |
| Munduko Errelebo txapelketak |
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2014 | Nassau Bahamak | 03 !3. postua, brontzezko domina | 4x100m |
| Goodwill Games |
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2001 | Brisbane Australia | 01 !1. postua, urrezko domina | 100m |
| 2001 | Brisbane Australia | 01 !1. postua, urrezko domina | 4x100m |

Erreferentziak
--------------


1. ↑    *Chambers, Dwain biography.*  IAAF.
2. ↑   «100 metres Men Overall All-time» *Power of 10*.