recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Asphodelus albus** Landare belarkara da, sustrai tuberkuluduna eta Mediterraneoko arroan eta Asian jatorria duena. Bere izen zientifikoa *Asphodelus albus* daeta bere izena antzinako Greziatik dator. Hildakoak ohoratzeko erabiltzen zen.

Funtsezko ezaugarriak
---------------------

Asphodel Asphodelus generokoa da. Genero honetako beste espezie ezagunak dira Asphodelus aestivus, Asphodelus fistulosus, Asphodelus ramosus, Asphodelus albus, Asphodelus acaulis.

Normalean bere altuera 60 eta 70 cm artean dago. Loreak nahiko politak eta ikusgarriak dira. Kolore zuriak dira, nahiz eta batzuetan arrosa bihurtzen diren, eta lore-zurtoinaren amaieran multzoetan antolatuta agertzen dira. Loratze garaia udan izaten da.

### Laborantza egiteko ingurumen baldintzak

Landare hau baldintza onetan hazteko lurrak nahiago du lehorra, ondo xukatua eta sakona izatea. Hobe hareatsuak edo harritsuak badira. Loraldia udan izaten denez, urtaro lehorragoak, eguzkitsuagoak eta epelagoak behar ditu.

### Asphodelus albus espezie inbaditzaile gisa

Munduko leku askotan asfodela landare inbaditzailea da. Hori hazien ekoizpen handiaren ondorioz gertatzen da. Animaliek gorroto dute landare hau, beraz, belarjaleak ere ez dute jaten.

Moldagarritasun handia du. Maila horretara iritsi da Saharako basamortuan aurkitzera iritsi dira bertan prezipitazioak ez dira urtean 100 litrora iristen.

Erabilera medikoak
------------------

Landare honen inguruko guztia ez da txarra, izan ere, inbaditzailea den arren, sendagai onak ditu. hesteetako eta biriketako edozein eragozpen motari aurre egiteko.

Beste erabilera desberdin bat zauriak, tumoreak, ubeldurak eta kaloak ukendu gisa erabiltzea zen. Espainian, asfodelorik handiena ekzema tratatzeko erabiltzen da.

Asphodelus albus

Beste erabile batzuk
--------------------

Landare honen sustraiak almidoi kopuru handia du. Antzina ogia fabrikatzeko eta karbohidratoen ekarpen gehigarrirako erabiltzen zen. Antzinakoen patata deitzen zitzaion. Zurtoinak erosketak egiteko edo uzta egiteko erabiltzen ziren saskiak egiteko erabiltzen ziren.

Animaliek gorroto duten landarea da. Hori dela eta, eltxoak etxeetatik urrun mantentzeko balio du. Antzina tuberkuluak kontsumitzen ziren. Hala ere, azken ikerketek aztertu dute landarean asfodelina egotea. Entzima hori toxikoa da gizakientzat, beraz jada ez zen kontsumitzen.

Ikus dezakezunez, asfodela landare oso bat da, historia handikoa eta oso erabilia antzinatik. Informazio honekin arazorik gabe lorategian eduki dezakezu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1098135
* Commonscat Multimedia: Asphodelus albus
* Wikispecies Espezieak: Asphodelus albus

---

* **Datu taxonomikoak**
* Dyntaxa: 264352
* EOL: 991166
* GBIF: 2778457
* GRIN:
* IPNI: 531456-1
* ITIS: 506480
* NCBI: 207931
* PlantList: kew-275445
* W3TROPICOS: 18400525
* USDA Plants: ASAL19

 |

* Wd Datuak: Q1098135
* Commonscat Multimedia: Asphodelus albus
* Wikispecies Espezieak: Asphodelus albus
**Argeleb I.a**, sindarinez "Errege Zilarra" esan nahi duena, Tolkienen legendarium ospetsuko fikziozko pertsonaia bat da. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1226. urtean jaioa, Dunadan bat zen, Arthedaineko Malvegil erregearen semea.

Historia
--------

Argeleb I.a, bere aitaren oinordeko bihurtu zen hau Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1349. urtean hil zenean. Arnor erresumako koroa aldarrikatu zuen lehen erregea izan zen, Kardolanen eta Rhudaurren, errege Dunedainik ez baitzen geratzen. Rhudaurreko gobernariek, Angmarreko Errege Aztiarekin aliatuak zeudenak, eskakizun hori arbuiatu zuten, eta, Argeleb I.agandik hasita, Arthedaineko errege guztiek aldarrikatu zuten koroa, eta "Ar(a)" aurrizkiarekin (sindarinez "errege" esan nahi duena) hasten ziren tituluak hartu zituzten, aldarrikapen horren adierazgarri bezala, eta, eskubidez, Arnorreko erregeak izango baitziren, Isildurren ondorengo bakarrak baitziren.

Erresumen artean, Amon Sûlgatik egin ziren etengabeko borroken ondorioz, Argeleb I.ak, muinoa gotortzea erabaki zuen.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1356. urtean, Angmarrek eta Rhudaurrek, Arthedain eraso eta Haizeen Muinoa setiatu zuten. Argeleb I.a, muinoan gertatu zen guduan hil zen. Bere seme Arveleg I.a bihurtu zen bere oinordeko.

Argeleb I.aren erregealdian, hobbitek, sarri bidaiatu zuten. Asko, Breen finkatu ziren, eta Indartsuek Dunland utzi zuten, beste batzuk, Rhovanionera itzuli ziren bitartean.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Malvegil** | **Arthedaineko erregea**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1349-1356 | Ondorengoa**Arveleg I.a** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2714726

 |

* Wd Datuak: Q2714726
**María Ángeles Bravo Gil** (Espainia, 1963) espainiar kazetaria da, batez ere telebistako aurkezle aritu da.

Biografia
---------

1985ean Informazioaren Zientzietan lizentziatu zen (Kazetaritza adarra), Informazio Zientzien Fakultatean (Madrilgo Complutense Unibertsitatea).

Kazetari ibilbidea
------------------

### Irratian hasierak

Vigon hasi zuen kazetaritza-jarduera Radio Vigo-Cadena SER eta FMko Ondas Galicia irratietan. Gero, UNEDeko irrati-taldeko kide izan zen, RNEko Radio 3ren emisio erregularren bidez hezkuntza-arloko hainbat programa egin zituen.

1988an, oposizio bidez, Televisión Españolan hasi zen lanean, RTVEren Valladoliden egoitza duen Gaztela eta Leongo Lurralde Zentroan. 

### Telebistan

Azterketa ofizialak gainditu ostean, TVEk Madrilgo Torrespañan duen albistegien egoitza nagusira joan zen, *Buenos días* albistegiaren erredaktore eta noizbehinkako aurkezle lanak egitera. 

1996-1999 bitartean, TVEren *Telediario Matinal* izeneko saioa aurkeztu zuen. Ondoren, 1999 urtetik 2003 urtera, asteburuetako albistegietako Gizarte eta Kultura Saileko buru izan zen *Telediarios fin de semana* izeneko saioan.

*La 2 noticias* albistegi-saioan ordezko aurkezlea *eta* *3*. Telediarioko aurkezlea ere izan zen. 2007 urteko irailetik 2018 urteko urrira, zuzenean aurkeztu zuen Canal 24 horas kateko *La mañana en 24 horas*, eta, aldi berean, ordezkapenak egin zituen *Telediario Matinal saioan* 2010etik 2012ra, eta *Los desayunos de TVE* saioan, ostera, 2012tik 2014ra.

2012ko urritik 2019ko irailera, Jefatura del Estado delakoari (Estatuko Burutzari) buruzko *Audiencia abierta* (*Audientzia irekia)* saioa aurkeztu zuen La 1 katean.

2019ko irailetik 2021eko irailera TVEko Albistegien Elkarteko erredaktorea izan zen. Gero, TVEko Albistegien Arlo Nazionaleko zuzendariaren albokoa izan da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** M, David.  (2023-02-10). «Ángeles Bravo edad【 TVE 】Wikipedia, marido, hijos, esposo, pareja» *Marathi.TV* (Noiz kontsultatua: 2023-04-17).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** FormulaTV. «Ángeles Bravo» *FormulaTV* (Noiz kontsultatua: 2023-04-17).
3. ↑   elEconomista.es. *Vídeo: La presentadora del '24 Horas' que se escondió en directo tras una silla - Ecoteuve.es.* .
4. ↑   País, Ediciones El.  (11 de octubre de 2012). *TVE estrena un programa sobre la jefatura del Estado.* .
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** «El Canal 24 horas reformula sus mañanas y aparta a Ángeles Bravo tras 11 años como presentadora» *Vertele* 2018-09-21 (Noiz kontsultatua: 2023-04-17).
6. ↑   **(Gaztelaniaz)** prnoticias, redacción.  (2018-09-24). «Ángeles Bravo se queda sin las mañanas del Canal 24 Horas tras 11 años» *PR Noticias* (Noiz kontsultatua: 2023-04-17).
7. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Primeros cambios en el 24 Horas: llega a sus mañanas 'Diario 24 Horas'» *El Español* 2018-09-21 (Noiz kontsultatua: 2023-04-17).
8. ↑   «Angeles bravo» *vertele.eldiario.es* (Noiz kontsultatua: 2023-04-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6173682

 |

* Wd Datuak: Q6173682
**Aranuir**, sindarinez "betiereko erregea" esan nahi duena, Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den fikziozko pertsonaia bat da. Dunadan bat da, Arahaelen semea eta Aranarthen biloba, azken hau, Iparraldeko Dunedainen Kapitainen artean lehena izan zelarik.

Aurreko idazkietan, Tolkienek, Aranuil deitu zuen, baina, ondoren, Aranuirgatik aldatu zuen.

Historia
--------

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2084. urtean jaio zen, eta Rivendelen hazia izan zen, Dunedainen Kapitainen seme guztiak hazten ziren tokian.

Bere aita Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2177. urtean hil ondoren, Aranuir, Iparraldeko Dunedainen hirugarren kapitaina bihurtu zen, 2247an hil zen arte, bere oinordekoa, bere seme Aravir izan zelarik

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Arahael** | **Iparraldeko Dunedainen Kapitaina**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2177-2247 | Ondorengoa**Aravir** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2714760

 |

* Wd Datuak: Q2714760
Antera moztua. 1: Filamentua; 2. Teka; 3: Konektiboa (hodiak gorrian)K; 4. Polen zakua (esporangioa).
Botanikan, **antera**, estamine bat amaitzen den zatia da. Hitza, grezierazko *anteros* hitzetik dator, loratua esan nahi duena, anterak ikusgai egoteak, antesi edo loraketaren punturik gorena adierazten duela esan nahi duelarik.

Angiosperma landareetan, estamina bakoitzak, filamentu deritzon ointxo batean eta antera batean du oinarria, azken hau, albo batetik filamentuari lotua. Anterak *extrorsak* dira, filamentua, anterara, honen kanpoaldetik lotzen bada, eta *introrsa*k gauza bera barnealdetik egiten badu. Azken kasu hau ez da lehenengoa bezain ohikoa.

Angiospermen antera tipikoa, ezberdingarriak diren bi zatiz osatuta dago, bata bestearen ondoan daudenak, "teka" deiturikoak, konektibo izeneko eremu batetaz lotuak. Gainera, toki honetatik lotzen da antera filamentura. Antera, bere ardatzarekiko perpendikularki ebakitzen bada, antera bakoitzak, bat edo bi polen zaku dituela ikus daiteke, luzera osoan zehar zabaltzen direnak.

Antera, egitura dehiszentea da, hau da, bat batean apurtzen dena bere polena argitan uzteko. Polen zaku bakoitza, orokorrean, luzetarako dehiszentzia batetik irekiko da.

Estamina, espora maskulinoak edo mikrosporak ekoizteko eraldatutako hosto bat da. Espora hauek, polen aleak dira. Polen zakuak mikrosporangioak dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1995772
* Commonscat Multimedia: Anthers

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1995772
* Commonscat Multimedia: Anthers
**Anath** edo **Anat** (hebreeraz: עֲנָת‎ *ʿĂnāth*; fenizieraz: 𐤏𐤍𐤕 *ʿAnōt*; ugariteraz: 𐎓𐎐𐎚‎ *ʿnt*; grezieraz: Αναθ *Anath*; egiptoeraz: *Antit*, *Anit*, *Anti* edo *Anant*) ugalketaren jainkosa semita bat zen. Ohikoa zen biluzik eta bular eta zonalde genital handiekin irudikatua izatea. Ugalketaren jainkosa izateaz gain, gerraren jainkosa ere bazen; horregatik greziar jainkosa Atenearekin lotzen da.

Fenizia, Siria, Zipre, Palestina eta Egipton zehar zabaldu zen bere gurtzea.

Anat Egipton
------------

Anat, XVI dinastiaren garaian agertu zen, Egipton, lehen aldiz.
Gerraren jainkosa gisa ere gurtua zen.
Kasu batzuetan Min jainkoaren ondoan agertzen da, ugalketaren jainkoa ere baitzen.

K. a. XV. mendeetan aurkitutako testuetan, Anatek "Bin-Ptah", Prahren alaba, izena ere hartzen zuen. Reshpurekin lotzen zen eta batzuetan, Neit jainkosarekin identifikatzen zen. Kasu batzuetan "Zeruko Erregina" ere deitzen zen. Bere ikonografia askotarikoa da, baina normalean, arma bat edo gehiagorekin irudikatzen da.

Inperio Berrian zehar izan zen gurtua eta Ramses II.ak Anat bere guardia pertsonala izendatu zuen gudetan zehar. Ramsesek bere alaba *Bint-Anat* ("Anaten alaba") izena jarri zion.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q487290
* Commonscat Multimedia: Anat

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 259953051
* GND: 119122766
* LCCN: no2019115156
* NKC: jo2016908823
* SUDOC: 027539393
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q487290
* Commonscat Multimedia: Anat
***Arantzazu, euskal-sinismenaren poema*** Salbatore Mitxelenaren lehenengo poesia liburua izan zen eta Hego Euskal Herrian frankismoaren garaian argitaratutako lehenengoa, 1949. urtean. Xabier Eulateren marrazkiak ditu, azalakoa barne.

Gaia eta estiloa
----------------

Poemetan zehar erlijioa da gai nagusia, eta horixe da zentsuraren baimena jasotzeko arrazoia. Oso nabaria da obra honetan gerra aurreko poesiaren eragina, eta zehazkiago, Xabier Lizardirena. Honekiko desberdintasuna tonuan dago, izan ere, hura baino ezkorragoa da Mitxelenaren olerkigintza, gerraosteko gizarte giroaren eraginez. Aldiz, Lizardiren estilo trinkoa erabiltzen du eta, hark bezala, herri poesiaren eragina oso nabarmena da berarengan. Herri poesiaren metro laburrak eta errepikapenak dira, bestalde, etsiak jota zegoen gizarteari baikortasuna eta bizi nahia emateko erabiltzen duen teknika.

Azken zatia
-----------

Hala ere, *Arantzazu, euskal-sinismenaren poema* liburua ez zuen Mitxelenak osorik argitaratu 1949an. Bigarren zati bat ere bazuen idatzita, "Bizi-nai" izenburua zuena. Hau Guatemalan kaleratu zen, *Euzko-gogoa* aldizkarian, 1954. urtean. Zati honetan gaia politikoagoa da, eta autoreak, zentsuraren galbahea pasatuko ez zuelakoan, ez zuen lehenago argitara eman. Azken zati honek interpretazio politikoa ematen dio obra osoari. Honela, eta esaterako, Arantzazurako kristau erromesaldia denak "euskal garai berria iristeko" helburua du.

Kanpo estekak
-------------

* Liburuaren edizio digitala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253849

 |

* Wd Datuak: Q12253849
**Anoka konderria** (ingelesez: *Anoka County*) Minnesotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Anoka da. 2010eko zentsuaren arabera 330.844 biztanle zituen, Anoka kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Anoka konderriak 1.155,42 kilometro koadro ditu. Horietatik 59,83 ura dira. Beste 1.095,59 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 286,34 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 330.844 pertsonetatik 293.949 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 12.020 dira. 14.282 beltzak edo afroamerikarrak. 1.994 amerikar natiboak ziren eta 91 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 12.796 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 378 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 7.354 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110495
* Commonscat Multimedia: Anoka County, Minnesota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 138359867
* ISNI: 0000 0004 0400 659X
* LCCN: n79029208
* NARA: 10039741
* **Lekuak**
* OSM: 1795840
* TGN: 2001000

 |

* Wd Datuak: Q110495
* Commonscat Multimedia: Anoka County, Minnesota
**Sant Esteve eliza** Andorra la Vellako Princep Benlloch plazan dagoen eliza da, Andorrako printzerriko hiriburuan. Andorrako Kultur Ondareen zerrendan sartutako eraikin babestua da. XII. mendean eraiki eta XX. mendean zaharberritu zuten.

Jatorriz eliza erromanikoa da, baina hainbat alditan eraldatu eta zabaldu dute, azkena eta garrantzitsuena XX. mendean.

Jatorrizko eraikinetik geratzen dena abside erdizirkular erromanikoa (XIII. mendea) da, Andorrako handiena, bai eta nabeko hormen beheko aldea ere. Kanpoko aldean, absideak friso batez eta arku eta banda lonbardiarrez egindako dekorazioa du. Kanpandorrea oinplano karratukoa da, hiru solairukoa eta dekoraziorik gabea.

Nabarmentzekoak diren beste elementu arkitektoniko batzuk dira kanpandorrearen goiko solairua eta tenpluaren oinaldeko ate zaharra (gaur egungo alboko sarrera), 1940an berreraikiak izan zirenak Josep Puig i Cadafalch arkitekto katalanaren proiektuari jarraituz.

Barrualdean, hainbat erretaula barroko ikus daitezke, horietako batzuk oso kalitate onekoak, San Joan Bataiatzailearena edo Santa Luziarena kasu. Aipagarriak dira, halaber, habe polikromatu erromanikoa, baldakin bati eutsi behar izan ziona, Armen Koadroa izenekoa, Joan Casanovasek egina, eta urregintzako pieza batzuk.

Margolanak
----------

Eliza honek antzina bazituen gai apokaliptikoko fresko interesgarri batzuk hormetan, gaur egunera arte iritsi ez direnak Alboko absidiola batean zeudenak, aldiz, bai gorde dira eta Kataluniako Arte Museo Nazionalean daude, Bartzelonan. Margolan hauek XII. mendearen bigarren erdian egin zituen Andorrako Maisua delakoak.

Absidiolako margoetan, San Joan Bataiatzaileari buruzko bi eszena daude; horietako batek Zakarias profetari aingerua agertu zitzaionekoa irudikatzen du. Arkuaren kanpoaldean, hiru pitxer urez betetzen dituen pertsonaia bat dago, dirudienez Kanako ezteiekin lotu daitekeena. Litekeena da irudi hauetan inplizituki agertzen den uraren sakramentu-sinbologiak aditzera ematea abside txiki honetan bataio-harriak zeudela. Ikusgai dauden beste pinturak erdiko absidearen dekorazioaren parte ziren. Beste kasu batzuetan ez bezala, Pasioari buruzko eszenak irudikatuta daude.

Galeria
-------

* Kataluniako Arte Museo Nazionalean gordetako margolanakKataluniako Arte Museo Nazionalean gordetako margolanak
* KanpandorreaKanpandorrea
* Kanpotiko ikuspegiaKanpotiko ikuspegia

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Andorrako Gobernua. *Sant Esteve d'Andorra la Vella.*  (Noiz kontsultatua: 2017ko abuztuak 15).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q63789
* Commonscat Multimedia: Sant Esteve, Andorra

---

 |

* Wd Datuak: Q63789
* Commonscat Multimedia: Sant Esteve, Andorra
Kristo arantzazko koroarekin Altsaziako eliza batean.
**Arantzazko koroa** Jesusen Nekaldia gogora ekartzen duen sinbolo kristaua da. Joanen (19: 2, 5), Markoren (15:17) eta Mateoren (27:29) Ebanjelioetan aipatzen da.

Ebanjelioen arabera, soldadu erromatarrek Jesusi buruan jarri zioten nekaldi edo pasioan. Funtzio bikoitza zuen: Jesus umiliatzea (juduen errege koroatuz, trufa egiteko, koroa izanik erregetzaren ikonoa) eta oinazea eta mina eragitea arantzekin.

Erlikia
-------

Parisen gordetzen den erlikia.
Koroaren erlikiak edo haren arantzenak estimatuak eta gordeak izan dira tradizio kristauetan. Parisen gordetzen da ospe handiena duena: Konstantinoplan omen zeogen, baina han, X. mendean, inperioaren krisi ekonomikoa zela eta, Veneziako merkatari batzuen eskuetara pasatu omen zen, eta hauek monarkia frantsesari saldu zioten. Frantziako Luis IX.ak Sainte Chapelle eraiki zuen XIII. mendean, erlikia gurtzeko. Frantziako Iraultzan Frantziako Liburutegi Nazionalera aldatu zut en. 1801ean, Eliza Katolikoarekiko Konkordatuak zehaztu zuen koroa Elizaren jabetza zela, eta Notre Dame katedralera igaro zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Sipse, Redacción.  (2014-03-21). «Veneran en París la corona de espinas de Cristo» *sipse.com* (Noiz kontsultatua: 2021-02-12).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Católicos en Francia veneran la Santa Corona de Espinas en la Catedral de Notre Dame de París» *Gaudium Press Español* 2014-04-13 (Noiz kontsultatua: 2021-02-12).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1127583
* Commonscat Multimedia: Crown of Thorns

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4813776-5
* LCCN: sh93007133
* NKC: ph516412
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1127583
* Commonscat Multimedia: Crown of Thorns
Monica Bellucci Cannesen 2002anChristina Aguileraren estatua Londresko Madame Tussauds museoan
**Anokia** edo **eskotea** emakumezkoen zenbait jantziren irekidurek agerian uzten duten bularraldeko alde jakin bati ematen zaion izena da. Jantziaren irekidurak bularrezurretik gora begi-bistan uzten duen bularren arteko inguruari deritzo, zehatz-mehatz.

Etimologia
----------

**Lepo-zabaldura**, **lepo-hastua** edo **biluzertza** hitzak ere erabili izan dira[erreferentzia behar].

Anokia nabarmentzea
-------------------

Anokia nabarmentzeko hainbat metodo erabili izan dira historian zehar.

### Azpiko arropa

XVI. mendearen erdialdera lepo-zabaldura jasotzeko gerruntzeak agertu ziren. XX. mendean *push-up* delako bularretakoak agertu ziren.

### Itsasgarriak

Zenbait emakumek euren bularrei zinta itsasgarriak jartzen dizkiote hauek altxarazteko eta hurbilarazteko.

### Ebakuntza

Bular handiak txikiak baino askoz errazago altxatzen direnez, bular txikiko zenbait emakumek bularrak handitzeko ebakuntzetara jotzen dute lepo-zabaldura nabarmentzeko.

### Ariketa fisikoa

Zenbait ariketa fisikok bularraldeko giharrak sendoarazten dituzte, eta ondorioz hauek altxarazi.

### Makillajea

Itzal efektuko makillajea erabiliz lor daiteke lepo-zabalduraren neurria dena baino askoz handiagoa ematea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Euskalterm» *www.euskadi.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-03-30).
2. ↑    Fundazioa, Elhuyar. «eskote» *Elhuyar Hiztegia* (Noiz kontsultatua: 2022-03-30).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2087952
* Commonscat Multimedia: Cleavage (breasts)

---

* **Medikuntzako identifikadoreak**
* TA: A16.0.02.002

 |

* Wd Datuak: Q2087952
* Commonscat Multimedia: Cleavage (breasts)
***Anoura fistulata*** Ekuador eta Boliviako saguzar filostomido endemikoa da. 2005ean deskribatu zen.

Deskribapena
------------

Guztira 6 cm luze da eta 12 g inguruko pisua du; mutur laburra du, isatsak 5 mm-ko luzera du eta uropatagioak V alderantzikatuaren forma du. *Fistulata* izena latinezko fistula hitzetik dator, hodi edo kanal hitzetik, goiko ezpainetik 3,3-4,8 mm-ra hedatzen den saguzar honen beheko ezpainaren eraginez, eta hodi moduan bildua. Ezpainaren tutu-formako funtzio zehatza ezezaguna da. Bere mihia *Anoura* generoko beste espezie batzuena baino bi aldiz luzeagoa da, eta 8 cm luze da (bere gorputzaren luzera osoaren %150), saguzar honek mihirik luzeena du ugaztun guztien gorputzaren tamainari dagokionez.

Eboluzio konbergentearen ondorioz, espezie honek, pangolinek eta hartz inurrijale erraldoiak (*Myrmecophage tridactyla*), beren hezur hioideetatik bereizitako mihiak dituzte, eta faringean barrena zabaltzen dira toraxean; hedadura hori esternoiaren eta trakearen artean dago.

Elikadura
---------

Batez ere landare batzuetako nektarrez eta polenaz elikatzen da, eta bere dieta intsektuekin osatzen du. Bere mihiaren luzera bikaina polinizatzen dituen lore luzeekin batera eboluzionatu zitekeen, bereziki *Centropogon nigricans*-ekin.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   Muchhala, N.; Mena, P. y Albuja, L..  (2005). «A new species of *Anoura* (Chiroptera: Phylllostomidae) from the ecuadorian Andes» *Journal of Mammalogy* 86 (3): 457–461. doi:10.1644/1545-1542(2005)86[457:ANSOAC]2.0.CO;2..
2. 1 2    *Batty discovery: The longest tongue.*  Msnbc Digital Network.
3. 1 2   Muchhala, N..  (2006). «Nectar bat stows huge tongue in its rib cage» *Nature* 444: 701-702. doi:10.1038/444701a..
4. ↑   Muchhala, N. y Thomson, J. D..  (2009). «Going to great lengths: selection for long corolla tubes in an extremely specialized bat–flower mutualism» *Proc Biol Sci.* 276 (1665): 2147–2152. doi:10.1098/rspb.2009.0102..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q760581
* Commonscat Multimedia: Anoura fistulata
* Wikispecies Espezieak: Anoura fistulata

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2021003926
* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 7210618
* GBIF: 6100703
* ITIS: 947251
* UICN: 136239
* NCBI: 2563023

 |

* Wd Datuak: Q760581
* Commonscat Multimedia: Anoura fistulata
* Wikispecies Espezieak: Anoura fistulata
*Chambers Book of Days*en ilustrazioa: txerri eme eta bere kumeen epaiketa irudikatzen duena.
**Animalia-epaiketa** gizaki ez ziren animaliei XVIII. eta XIX. mendeetan Europan egin zitzaizkien epaiketak izan ziren.

Epaiketa kasuak
---------------

1386an, Falaisen (Frantzia), txerri eme bat epaitu zuten haur baten hilketa leporatuta. Guiot de Monfort udal idazkariak xehetasun osoz jaso zituen auziaren nondik norakoak. Txerriak haurrari aurpegia eta besoak jan omen zizkion. Hilketaren berri izan zuenean, Pere Lavengin bizkondeak animalia epaitzeko agindua eman zuen, eta heriotzara kondenatu zuten. Giza arropaz jantzita eraman zuten urkamendira, eta han borreroak muturra eta eskuak moztu zizkion, hiltzaileak biktimari egindakoaren ordainetan. Ondoren, atzeko laurdenetik zintzilikatu zuten, eta berehala hil zen, odolustuta. Inguruko abeltzainei txerri guztiak plazara eramateko agindu zitzaien, kondenatuaren generokideek zigorra eskarmentutzat har zezaten. Exekuzioa burututa, jendailak kondenatuaren gorpua zatikatu zuen, eta txerri erreki bazkaria prestatu. Hala ere, kondenatutako animaliak jatea ez zen ohikoa.

Animaliak epaitzea, ordea, ohikoa zen. 1161ean, Parisen beste txerri bat exekutatu zuten, erregezko hilketa leporatuta. Luis VI.a Frantziakoaren seme Filipe printzeak zaldi istripua izan zuen, txerri baten erruz. Eta txerria tripak aterata hil zuten jendaurrean. 1572an, Toledon, haur bat jan zuen txerria exekutatu zuten; baina, horrez gain, sakrilegioa ere leporatu zioten haurraren haragia ostiral Santuan jateagatik.

### Epaitutako animaliak

Txerriak ez ziren izan epaitutako gizaki ez ziren animalia bakarrak. Jabeak hil arte adarkatutako idiak, ostiko egin zale ziren zaldiak, amorrudun txakurrak... urkatu, zatikatu edo burugabetu zituzten gizakiei kalteak eragiteagatik.

Epaiketa horietan, animaliek ez zuten aukerarik beren burua defendatzeko, eta errugabetzat jotzeko aukerak oso txikiak ziren. Hala ere, salbuespenak izan ziren. Esaterako, 1379an, Belgikako Saint-Marcel-le-Jeussery herrian, txakur saldo batek haur bat hil zuen, eta animaliak hiltzera kondenatu zituzten; baina Hubert de Poitiers apaizak saldoko txakur kumeentzat errukia eskatu zuen eta, azkenean, epaileek animalia gazteenei zigorra barkatzea erabaki zuten.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   Irazustabarrena, Nagore.  (2012-07-15). «Animaliek epaitutako animaliak» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1411630
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85005271

 |

* Wd Datuak: Q1411630
Loramendi Elkartearen egoitza Aretxabaletako udaletxe zaharrean dago.
**Aretxabaletako Komunikabideak-Loramendi Elkartea** Aretxabaletako (Gipuzkoa) herri-komunikabideak biltzen dituen elkartea da. Aretxabaletako udaletxe zaharrean du egoitza.

Historia
--------

1998ko martxoan sortu zen *Aretxagazeta* eta Atxabalta telebista biltzen zituen komunikazio-talde hau. Gaur egun, *Aretxagazeta* aldizkariak osatzen du, soilik, Aretxabaletako Komunikabideak-Loramendi Elkartea.

Atxabalta telebista 1999ko otsailetik 2000ko maiatza bitartean egon zen martxan. Goiena Komunikazio Zerbitzuak proiektuan sartua dago orain.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253914

 |

* Wd Datuak: Q12253914
**Atkison indizea** desberdintasun ekonomikoa neurtzen duen indize bat da. Indize normatiboa da, desberdintasun-egoera bati atxikitako gizartearen ongizate funtzio bat hartzen duena oinarritzat eta beraz, desberdintasun-egoera batek banakoei ematen dien utilitatean oinarritzen da. Anthony Barnes Atkinsonek garatu zuen eta 1970 urtean eman zen ezagutzera.

Kalkulua
--------

Honela kalkulatzen da {\displaystyle \epsilon } desberdintasun-abertsio parametro jakin baterako:

{\displaystyle A\_{\varepsilon }(y\_{1},\ldots ,y\_{N})=1-{\frac {y^{\*}}{\overline {y}}}={\begin{cases}1-{\frac {1}{\overline {y}}}\left({\frac {1}{N}}\sum \_{i=1}^{N}y\_{i}^{1-\varepsilon }\right)^{1/(1-\varepsilon )}&\ \varepsilon \in \left[0,1\right)\cup \left(1,+\infty \right)\\1-{\frac {1}{\overline {y}}}\left(\prod \_{i=1}^{N}y\_{i}\right)^{1/N}&\ \varepsilon =1,\end{cases}}}

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q165495

 |

* Wd Datuak: Q165495
**Andrea Aleksi**, Durrsaku gisa ezaguna (albanieraz: *Andrea Nikollë Aleksi*, kroazieraz: *Andrija Aleši* (Durrës, 1425-Ibidem, 1505) Albaniako arkitekto, margolari eta eskultorea izan zen. Dalmaziako Pizkundearen artista garrantzitsuenetariko bat izan zen.

Biografia
---------

Oso gaztea zela, Dalmaziako Split hirira joan zen erbesteratuta, eta han Mark Troja eskultorearen tailerrean ikasi zuen. Aleksiren lanik ezagunenak Italiako Anconako Merkatarien logiako estatuak eta Trogirko eliza bateko horma-pinturak dira. Urte batzuetan Aleksik Nicola Fiorentini maisu italiarrarekin kolaboratu zuen. Bere lankidetza emankorraren aztarnak Zadarren aurkitu dira, edertasun handiko atari batzuetan, baita Tremitin ere, non estatua batzuk egin zituen. Bere maisulana 1454ko "Trogirko bataiategia" da. 1480 inguruan Milango katedralean lanean aritu zen urte batzuetan. Durrësen hil zen, 1505ean.

Obra batzuk
-----------

* Italiako Anconako Merkatarien logiako estatuak
* Zadarreko (Dalmazia) atariak, Nicola Fiorentinirekin batera
* Tremiti uharteko eskulturak
* Milango katedralaren aldar albaniarra, 1480 ingurukoa. Alexio Albaniakoa sinadura du.
* Trogirko bataiategia

Iruditegia
----------

* Trogirreko katedralaren bataiategiaren sarrera.Trogirreko katedralaren bataiategiaren sarrera.
* Anconako Merkatarien logiako estatuak.Anconako Merkatarien logiako estatuak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Edwin E. Jacques, *THE ALBANIANS: An Ethnic History from Prehistoric Times to the Present*, McFarland & Company, Inc. (197.or.)
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q580165
* Commonscat Multimedia: Aleksi Andrea

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 95886646
* GND: 132373408
* LCCN: n91018228
* ULAN: 500033397

 |

* Wd Datuak: Q580165
* Commonscat Multimedia: Aleksi Andrea
Anilingus baten marrazkia
**Anilingus** (latineko *anus* + *lingus*, "ipurtzuloa mihazkatzea") aho sexu eta uzki sexu ekintza bat da, non pertsona batek beste norbaitek uzkia estimulatzen duen bere ahoa erabilita. Estimulazio horretan ezpainak, mihia edo haginak erabili daitezke. Sexu anal-oral gisa ere sailkatzen da. Edozein sexu joerako pertsonek egin dezakete eta plazerra lortzeko zein umiliazio erotikoaren parte izan daiteke.

Hainbat gaixotasunen transmisiorako bide potentziala da, ahoa giza kakarekin harremanetan jartzen delako. Shigellosia, A hepatitisa, B hepatitisa, C hepatitisa, poliomelitisa, giza papilomaren birusa eta herpes simplex birusa transmititzen dira horrela. Klamidia, gastroenteritis, konjuntibitis, gonorrea, linfogranuloma beneroa eta beste gaixotasun sexual batzuk ere har daitezke. Komenigarria da, beraz, uzkia ondo garbitzea, kanpotik zein barrutik, ekintza hau egin aurretik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q210749
* Commonscat Multimedia: Anilingus

---

 |

* Wd Datuak: Q210749
* Commonscat Multimedia: Anilingus
**Andre Mariaren eliza** edota **Egiarteko Andre Mariaren eliza** Nafarroako Deierri udalerriko Egiarte herrian dagoen eliza erromaniko bat da. Herrigunetik kanpo eta iparraldean dago, Egiarte eta Allotz artean.

1993an Nafarroako kultura ondasuna izendatua izan zen.

Eraikina
--------

Kanpoaldean, XII. mendean eraikitako ataria nabarmentzen da. Erdi-puntuko arkuak, zurezko habeak eta angeluzuzen formako zutabeak bermatzen dira harlauzez estalita dagoen antzinako hilerri baten gainean.

Erromanikoaren soiltasuna eta ateladako kapiteletan dauden elementuak nahasirik daude. Ezkerraldeko lehenbiziko biak Lizarrako Done Mikel elizako eskultoreak egin zituela uste da, eta Jesukristoren haurtzaroko uneak irudikatzen dituzte. Horien adierazkortasunak kutsu protogotikoak agertzen ditu. Eskuinaldekoetan ongiaren eta gaizkiaren arteko dualtasuna ageri da, eta horren ikurra zentauroa da, eta munstro itxurako hegaztienganantz apuntatzen ari da gezia.

Garaian, eliza basilika izan zenez, eraikitzeko eta apaintzeko aberastasun handia erabili zen XVII. mendean barnealdea barroko estiloan zaharberritzean. Antzinako eraikin erromanikotik bi kapitel gorde dira, oso ongi zaindurik. Urre-xaflez estalitako erretaulek dirdira egiten dute barnera sartzen den argiaren eraginez. Erregeorde baten urrearekin egin ziren xafla horiek. Erretaula nagusian zeruari egiten zaion aipamena nabarmentzen da, eguzkia eta elementu batzuk erabiltzen direlako. Aipatzekoa ere Egiarteko Ama Birjina, ederki egina baita. Esnearen Ama Birjina izenez ere ezaguna da, haurrari titia emateko jarreran ageri delako.

Erdi Aroko eskailera kiribil batetik igotzen da dorreraino. Zurezko habeek, harlanduek eta leihoen arteko kanpai handiek nabarmentzen dute eraikin berezi horren landa-itxura. Goialdetik dagoen panoramika ikustekoa da.

Ikus gainera
------------

* Nafarroako kultura ondasunak
* Erromanikoa Euskal Herrian

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Nafarroa** |

* Egiarteko Andre Mariaren elizari buruzko orrialdea. Nafarroako Turismo Bulegoaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492457
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 669-490
* BIC: RI-51-0008304

 |

* Wd Datuak: Q20492457
**Artzate Haitza** Aralarko mendilerroan dagoen mendi bat da, mendilerroko bigarren txikiena, Itaundieta mendiaren ondoren. Mendi honen tontorrean, erpin geodesiko bat dago.

Irispideak
----------

Ataungo San Martin auzotik, Arratetara doan bidetik abiatu behar da. Arrateta igaro ondoren, eskuinerantz biratu behar da, Bedamako zelaia izeneko lepora iristeko. Aurrerago geratzen da Bedama baserria. Lehenago, Beamaburuko muinoa ezkerretik igarotzen duen bidea utzi behar da, antzinako Erremedioseko bainuetxetik, Bostbidetako bidegurutze eta lepoaren bila, Agaotzen mendebaldean. Bedamako zelaitik, bide bat pinudian barneratzen da, eta Artzate Haitzen azpitik iparralderanzko norantza hartzen du. Baina alde batera utzi behar da, eta, inongo biderik gabe, zuzenean pinuditik tontorrera igo behar da.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254253

 |

* Wd Datuak: Q12254253
Ugalketa funtzioa
-----------------

  

Izaki bizidunek ugalketako funtzioari esker espezieak irautea lortzen dute. Hau da, espezie bereko izakien artean izaki berriak sor ditzakete ugalketa funtzioari esker.
Izaki bizidunen ugalketa bi modutakoa izan daiteke: ugalketa sexuala edo ugalketa asexuala.

Ugalketa sexuala
----------------

Ugalketa sexuala izaki berria beste bi izaki elkartzean sortzen denean gertatzen da; bata femeninoa eta bestea maskulinoa izango da. Ugalketa hau, ere ematen da zelula bakarreko izaki bizidunetan; adibidez, itsasbelarretan eta protozooetan.

**Ugalketa sexuala animalietan**

Animaliengan, ugalketa modu usuena sexuala da. Arrak emea ernaltzean, animalia berriaren enbrioia osatuko da, eta honela gara daiteke:

- Arrautzan, animalia obiparoetan gertatzen den moduan: arrainetan, anfibioetan, narrastietan eta hegaztietan.

- Emearen gorputzaren barnean, aninmalia bibiparoetan gertatzen den moduan; adibidez ugaztunetan.

Ugalketa asexuala
-----------------

  

Ugalketa asexualari ugalketa begetatiboa ere deitzen zaio. Ugalketa asexualean, izaki baten organismoaren atal baten bidez sortzen da izaki berria.

**Ugalketa asexuala animalietan**

Animalia simpleetan eta primitiboetan, hala nola belakietan edo itsas izarretan, ugalketa mota asexuala da. izaki berria bere espezieko izaki heldu baten atal batetik sortzen da.

**Ugalketa asexualaren motak:**

- Gemazio

- Puskaketa

- Erdibiditzea

- Esporulazioa

- Partenogenesi

- Polienbrionia
**Aretxabaletako udaletxe zaharra** Aretxabaletako kale nagusian kokaturik dagoen jauregi bat da, udalerriaren aurreneko udaletxea izan zena. Gaur egungo udalaren egoitza Arratabe jauregia da eta eraikin honek beste funtzio batzuk betetzen ditu.

Historia
--------

"Valle Real de Leniz" izenaren barneko eremuan elizate ugari zeuden eta baita bi herrigune ere, Aretxabaleta eta Eskoriatza. Udalaren egoitza aldakorra izaten zen eta herrigune bien arteko lehia nabarmena zen. Azkenean 1630. urtean eremu guztia bitan banatu zen eta Aretxabaleta eta Eskoriatza udalerriak sortu ziren. Herri biek udaletxea lehenengo egitea helburu zuten eta Aretxabaleta izan zen azkarrena. Kale nagusiaren erdialdean egin zuen eta eraikina XX. menderarte Aretxabaletako udalaren egoitza izan zen. 

1968. urtean *Escuela parroquial La Asunción* 3-5 urteko haurren ikastola sortu zuten hainbat gurasok eta bertako gelatan ematen ziren klaseak. Ondoren izena aldatu eta Loramendi ikastola bihurtu zen. 

1986. urtean Aretxabaletako udalak Arratabe jauregia erosi zuen eta hara aldatu zen. Gaur egun Loramendi Elkartearen egoitza dago bertan, aurretik ikastola eta euskaltegia ere izan zen.

Ezaugarriak
-----------

Bi solairutako eraikina da. Beheko solairuan atari zabal bat dago. Antzina ziega bat izan zen bertan. Lehenengo solairuan areto bat dago eta formatu txikiko hitzaldiak eta antzerkiak egiten dira bertan. Gainerakoan bulegoak daude.

Eraikinaren aurrealdea harlanduz egina dago eta aipagarriena lehenengo solairuko bi leihoen artean dagoen armarri erraldoia da. Bi buruko arranoak, alboetan bi lehoi eta erdian Gaztela eta Leongo armak bitan banatuta eta tartean Gipuzkoako eta Aretxabaletako armarriak ikusten dira. Gainean koroa handi bat dago bi aingeru alboan dituena eta azpian Urrezko Ardi-larruaren Ordenaren sinbolo den ardi zintzilikatua.

Iruditegia
----------

* Armarria.Armarria.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Aretxabaleta: Udaletxe Zaharra - Guía de Ocio de Gipuzkoa - Gipuzkoako Aisialdi Gida» *www.kulturweb.com* (Noiz kontsultatua: 2021-08-27).
2. ↑    «Loramendi ikastolak 50 urte» *Arizmendi ikastola* 2018-10-05 (Noiz kontsultatua: 2021-08-27).
3. ↑    r01epd0122e4ed314423e0db04c97a47b5baa317f, r01e00000ff26d4661aa470b8e961d85e487feff5.  (2006-12-13). «Arratabe jauregia (egungo udaletxea)» *turismoa.euskadi.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-08-27).

Kanpo estekak
-------------

* Aretxabaletako udal webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108296152

 |

* Wd Datuak: Q108296152
**Arezzoko Kimera**, brontzez egina, etruriarren artearen adibiderik ezagunenetako bat da. Arezzon aurkitu zen 1553an, Toskanako antzinako hiri etruriar eta erromatar bat, eta berehala aldarrikatua izan zen Kosme I.a Medicikoa Toskanako Duke Handiaren bildumarako, nork publikoarentzako erakusgai jarri zuen Palazzo Vecchio jauregian, eta tamaina txikiagoko brontzezko zatiak jarri zituen Palazzo Pittiko bere estudioan, non "Dukeak, gozamen handiz pasatzen zuen denbora, berak propio garbitzen, urregin tresna batzukin", Benvenuto Cellinik bere autobiografian azaltzen duen bezala. Kimera, oraindik Florentzian kontserbatzen da, gaur egun, arkeologia museoan. Gutxi gora-behera, 80 zentimetroko altuera du.

Greziar mitologian, munstrozko Kimerak, bere jaiolekua zen Lizia (egungo Turkian) suntsitzen zuen, Belerofonte heroiak hil zuen arte. Hasiera batean, Arezzon estatua aurkitu zutenek, estatuak lehoi bat irudikatzen zuela uste izan zuten, bere isatsa, elezaharraren arabera, suge formakoa izan behar zena, galdu egin baitzen. Baina laster ikusi zen mitoko kimera zela, eta, izatez, halako batean, isatsa, beste brontzezko zati batzuen artetik berreskuratua izan zen, Giorgio Vasariren arabera. Egungo isatsa, XVIII. mendeko zaharberritze bat da.

Kimera, antzinaroko uneren batean lurperatutako brontzezko estatua batzuk osatzen zuten are altxor handiago baten zati zen. Halabeharrez aurkitu ziren, hiritik kanpo zangak eraikitzen ziren bitartean, Porta San Laurentinoren kanpoaldean hain zuzen, baina, Kimerarekin batera egon beharko lukeen Belerofonteren irudia ez da aurkitu. Gaur egun, material bereko erreplika bat dago toki hartan.

Estatuaren aurrealdeko hankan, idazkun bat dago, zenbait aldiz irakurri ondoren, TINCSVIL jartzen duela ebatzi delarik, idazkun honen itzulpena, "Tinia jainkoari emana" izango litzatekeelarik, Kimera, egunaren etruriar jainkoa zen Tinia gurtzeko erabiltzen zen elementu bat zela frogatuz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q478807
* Commonscat Multimedia: Chimera of Arezzo

---

 |

* Wd Datuak: Q478807
* Commonscat Multimedia: Chimera of Arezzo
Goiburua ezkerreko horman, Bruselako egoitzan
***Animus in consulendo liber*** (euskaraz, "Erabakitzeko espiritu askea"), Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundearen (NATO) goiburu ofiziala da.

Jatorria
--------

Jatorria Salustio erromatar historialariaren Katilinaren zimarkua liburuan (52, 21) du; antzinako erromatarrak handi egin zituzten ezaugarrien artean aipatzen du Katonek, erromatar Senatuaren aurrean egiten duen hitzaldi batean:

21 *Sed alia fuere, quae illos magnos fecere, quae nobis nulla sunt: domi industria, foris iustum imperium, animus in consulundo liber, neque delicto neque lubidini obnoxius*.

("Baina baziren beste ezaugarri batzuk, [gure arbasoak] handi egin zituztenak, eta guk ez ditugunak: lana etxean, kanpoan aginte zuzena, erabakitzeko espiritu askea, delituari eta grinari men egin gabea")

NATOren egoitza
---------------

André de Staercke NATOko Kontseiluko dekanoak aukeratu zuen lema, Paul-Henri Spaak NATOko idazkari nagusiak aurreikusitako kontsulta-espiritua islatzeko. De Staerckek San Gimignanoko Magistratu Nagusiaren Jauregira egin zuen bisitatik hartu zuen aipua; han, "animus in consulendo liber" magistratuaren aulkian zegoen grabatuta.

Lema Kontseiluaren areto nagusiaren horman ageri da, NATOren Bruselako egoitzan, lehendakariaren idazpenaren atzean, U letra latindar berriarekin, latin klasikoan erabilitako V letraren ordez.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   «NATO : The Official motto of NATO» *www.nato.int* (Noiz kontsultatua: 2020-06-17).
2. ↑   «Bellum Catilinae» *www.thelatinlibrary.com* (Noiz kontsultatua: 2020-06-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19872366

 |

* Wd Datuak: Q19872366
Aurelianoren Harresiak (perimetroa)
**Aurelianoren Harresiak** Erroman, Aureliano enperadoreak eraikitako eraikuntza militar defentsibo bat dira. Bere jatorrizko luzera, 19 kilometrokoa zen, baina, gaur egun, 12,5 kilometro baino ez dira mantentzen. Harresi hauek eraikitzearen arrazoia, Erroma, barbaroen inbasioetatik babestea zen, 271. urtean hasi zirenak.

Zirkulu osoak, 13,7 km²ko eremu bat inguratzen zuen. Hormek, 3,5 metroko sendoera eta 8 metroko altuera dute, karratu formako dorre bat zuela 100 erromatar oinetik behin, 29,6 metrotik behin, alegia. V. mendean berriztuak izan ziren, altuera bikoiztuz, 16 metrorarte, Flavio Estilikon jeneralaren aginduz, Inperioko gizon indartsua Honorio enperadorearen erregealdian. Hexagono forma zuten, eta bertan, 382 dorre, 7020 almena, 18 ate nagusi, 5 poterna, 116 komun eta 2066 kanpo leiho aurkitzen ziren.

Garaiko lan urbanistiko eta garapen adibide dira, eta, neurri batean, Erdi Aroko hirien existentzia mehatxatuari aurreratu ziren.

2001ean, ekaitz bortitz batek, harresien 400 metro suntsitu zituen, baina berriztu eta berrinauguratu egin ziren 2006an.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q625149
* Commonscat Multimedia: Aurelian Walls

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 243576706
* GND: 4299580-2
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 10129640

 |

* Wd Datuak: Q625149
* Commonscat Multimedia: Aurelian Walls
**Anne van Olst**, **Anne Koch Jensen** izenez ere ezaguna, (Alborge, Danimarka, 1962ko martxoak 25), Danimarkako zaldi-heziera klasikoko zalduna da. 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan brontzea irabazi zuen Danimarkako taldearekin eta 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan 23. postuan sailkatu zen banakako zaldi-hezieran, Clearwater zaldiarekin.

1991n Anne Gert-Jan van Olst Herbehereetako zaldi-hezitzaile eta saltzailearekin ezkondu eta Herbehereetara joan zen bizitzera. Den Houten, Herbehereetan, kirol eta hazkuntza ukuilu bat zuzendu zuten elkarrekin. 

Udako bost Olinpiar Jokotan parte hartu zuen, 1988 eta 2012 artean, eta brontzezko domina lortu zuen Pekinen 2008an, taldekako proban (Nathalie zu Sayn-Wittgenstein eta Andreas Helgstrandekin batera). Laugarren postua lortu zuen Sydney 2000n, laugarrena Londres 2012an eta bosgarrena Bartzelonan 1992an, proba berean. Brontzezko domina irabazi zuen 1999ko Europako Doma Txapelketan.

Palmaresa
---------

Doma| Olinpiar jokoak |
| --- |
| Urtea | Tokia | Domina | Maila |
| 2008 | Hong Kong (Txina) | 03 !3. postua, brontzezko domina | Taldeka |
| Europako txapelketa |
| Urtea | Tokia | Domina | Maila |
| 1999 | Arnhem (Erbeherak) | 03 !3. postua, brontzezko domina | Taldeka |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Anne van Olst - Equestrian - Olympic Athlete | London 2012» *web.archive.org* 2013-05-01 (Noiz kontsultatua: 2022-09-12).
2. ↑   «Anne van Olst – Van Olst Horses» *www.vanolsthorses.com* (Noiz kontsultatua: 2021-11-16).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q565957
* **Kirolariak**
* COI: anne-van-olst

 |

* Wd Datuak: Q565957