**Nāgārjuna** (నాగార్జునా telugu hizkuntzan, 龍樹 txineraz) (K.o 150 – 250 zalantzazkoa) Mahāyāna budismoko filosofo indiarra izan zen, Madhyamaka eskolakoa (Erdiko Bidea). Filosofo budistarik garrantzitsuenetako bat da. Jan Westerhoffek Asiako filosofiaren historiako pentsalari handienetakotzat jotzen du.

Nāgārjuna filosofia budistaren Madhyamaka eskolaren sortzailetzat eta Mahāyāna mugimenduaren defendatzailetzat hartzen da. Bere *Mūlamadhyamakakārika* (Madhyamakari buruzko bertsoak, MMK) Madhyamaka hutsaren filosofiari buruzko testurik garrantzitsuena da. MMK-k sanskritoz, txineraz, tibeteraz, koreeraz eta japonieraz hainbat iruzkin inspiratu zituen, eta gaur egun ere ikasten jarraitzen da.

Historia
--------

Amaravathi (non, Walserren arabera, Nāgārjuna bizi eta lan egin izan zezakeen) eta Vidarbha (Nāgārjunaren jaioterria, Kumārajvaren arabera) agertzen diren.
### Hasiera

India, I. eta II. mendeetan, hainbat estatutan banatua zegoen politikoki, Kushan Inperioa eta Satavahana Erresuma barne. Garai horretan, komunitate budista hainbat eskola budistatan banatua zegoen historian, eta India osoan hedatua zen.

Garai hartan, Mahāyāna mugimendu txiki eta hasiberria zen. Mahāyāna ideiak budista gutxiengo batek zituen Indian. Joseph Walserrek dioenez: «Mahāyāna, V. mendea baino lehen ikusezina zen neurri handi batean; ziurrenik, gutxiengo mugimendu bat baino ez zen existitzen, eta, neurri handi batean, mugimendua ezagutu ere ez zen egingo nikāya budismoaren barruan». II. menderako, Mahāyāna Sūtra goiztiarrak, hala nola *Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitīn*-ak, Mahāyāna zirkulu batzuen artean zebiltzan.

### Bizitza

Oso gutxi ezagutzen da Nāgārjunaren bizitzari buruz, eta historialari modernoak ez datoz bat jaiotze data (K.o. I. mendetik III. mendera) edo leku jakin bat zehazterakoan (Indiako leku asko iradokitzen baitira). Biziraun zuten lehen kontakizunak txineraz eta tibeteraz idatzi zituzten, hil eta mende batzuetara. Gehienak hagiografikoak dira, historikoki egiazta-ezinak.

Joseph Walser eta beste aditu batzuek diote Nāgārjuna 2. mendean Dekkaneko goi-lautada gobernatu zuen Sātavāhana dinastiako errege baten aholkulari izan zela. Iturri hagiografiko tradizional gehienek hori babesten dute. Amarāvatiko arkeologia ebidentziek diote hori egia bada, erregea, Yajna Sri Satakarni (II. mendearen bigarren erdia) izan zitekeela. Elkartze horren arabera, Nāgārjuna K.o. 150-250 inguruan kokatzen da.

Amaravati Stupa-ren modelo bat
Walserren ustez, litekeena da Nāgārjunak *Ratnavalia* idatzi zuenean monasterio misto batean bizitzea (mahāyānista eta ez mahāyānistekin), non mahāyānistak gutxiengoa ziren. Walserren arabera, monasterioaren afiliazio sektariorik probableena Purvasailya, Aparasailya edo Caityaka izango zen (Mahāsāmghika-ren azpieskolak zirenak).

Halaber, *Ratnavali* hogeita hamar urteko epean idatzi zuela dio, II. mendearen amaieran, Andhra eskualdean, Dhanyakataka inguruan (gaur egungo Amaravati).

### Hagiografia tradizionala

Walserren arabera, «Nāgārjunari buruzko lehen kondairak Kumarajivaren biografian daude bilduta, K.o. 405ean txinerara itzuli zuena. Biografia horren arabera, Nāgārjuna brahman familia batean jaio zen», eta, geroago, budista bihurtu zen. Hagiografia erlijioso tradizionalek Indiako hainbat eskualdetan kokatzen dute Nāgārjuna (Kumārajīva eta Chandrakirti Indiako hegoaldeko Vidarbha eskualdean kokatzen dute; Xuanzang-ek, berriz, Kosala hegoaldean).

Hagiografia erlijioso tradizionalek, Nāgārjuna, Prajñāpāramita-sūtren irakaskuntzarekin lotzen dute, baita Eskritura horiek, denboraldi batez ezkutuan egon ondoren, munduari ezagutzera eman izanarekin ere. Iturriak ez dira ados hori non gertatu zen eta nola Nāgārjunak sutrak berreskuratu zituen. Iturri batzuek diote, sutrak nāgas lurraldetik berreskuratu zituela.

Nagarjunaren irudikapen tibetar bat; sugeak Nagarjunaren buruaren inguruan, babes gisa irudikatzen dira, eta, uretatik irteten diren nagak, sutra budistak eskaintzen ari dira.

Nikolai Roerich, Nagarjuna Sugearen konkistatzailea, (1925)
Izan ere, Nāgārjuna forma konposatuan irudikatzen da, giza eta nāga ezaugarriak dituena. Nagak sugeak dira, botere magiko handiko naturaz gaindiko izakiak, hindu, budismo eta jain mitologian agertzen direnak. Nagak Indiako kultura erlijioso osoan aurkitzen dira, eta, normalean, euriaren, lakuen eta beste ur gorputzen arduradun diren suge edo herensuge adimendunak adierazten dute. Budismoan, naga bat benetako arahant edo jakintsu baten sinbolo izan daiteke.

Nāgārjunak alkimia ayurvedikoa (rasayāna) praktikatzen zuela ere badiote iturri tradizionalek. Kumārajīvaren biografiak, adibidez, Nāgārjunak ikusezintasunaren elixir bat egiten zuela dio, eta Bus-tonek, Taranathak eta Xuanzangek harriak urre bihur zitzakeela diote.

Tibeteko hagiografien arabera, Nāgārjunak Nālanda Unibertsitatean ikasi zuen. Hala ere, Walserrek dioenez, unibertsitate hori ez zen zentro monastiko indartsua izan 425. urte arte. Gainera, Walserrek dio Xuanzangek eta Yijingek denbora dezente eman zuten Nālandan, eta Nāgārjunaren testuak aztertu zituzten bertan. Harrigarria da hainbeste denbora han ematea eta, hala ere, bertako historiaren berri ez ematea erabakitzea, curriculumean bere lanek hain garrantzi handia zuten gizon bati buruz.

Iturri batzuen arabera (Bu-ston eta beste tibetar historialariak), Nāgārjuna, bere azken urteetan, Nāgāparvata mendian bizi izan zen; beranduago, Nāgārjunakoṇḍa (Nāgārjuna hiria) izena jasoko zuen hiritik gertu. Nāgārjunako hondakinak Guntur barrutian (Andhra Pradesh) daude. Jakina da Kaitika eta Bahubiloniak monasterioak izan zituztela Nāgārjunakondan. Nāgārjunakondako arkeologia aurkikuntzek ez dute aztarnategia Nagarjunarekin lotuta zegoela frogatzen duen ebidentziarik ekarri. *Nāgārjunakonda* izena Erdi Arokoa da, eta aztarnategian aurkitutako XIV. mendeko inskripzioek argi uzten dute *Vijayapuri* izenarekin ezagutzen zela antzinatean.

### Beste Nāgārjunak

Nāgārjunari egotzitako testu asko daude; testu horietako asko askoz geroagokoak dira. Horrek nahasmendu handia eragin die biografo eta doxografo budista tradizionalei. Aditu modernoak, ondorengo testu horiek sailkatzeko moduari buruz eta zenbat Nāgārjuna idazle izan ziren beranduago aztertzerakoan banatuta daude (gaur egun ere, izen ezaguna da Andhra Pradeshen). 

Aditu batzuek uste izan dute bazela idazle aryuvediko bereizi bat, Nāgārjuna izenekoa, Rasayanari buruzko tratatu ugari idatzi zituena. Era berean, bada geroago izen bereko autore budista tantriko bat, Nālanda-ko Unibertsitatean jakintsua izan zitekeena eta tantra budistan idatzi zuena. Donald S. Lopez Jr. jaunaren arabera, jatorriz India ekialdeko brahmin familia batekoa zen, eta, geroago, budista bihurtu zen.

Bada izen bereko jain bat ere, Himalaiara joan omen zena. Walserrek uste du litekeena dela figura horrekin lotutako istorioek kondaira budistetan ere eragina izatea.

Obrak
-----

Nāgārjunari egozten zaizkion eragin handiko hainbat testu daude; hala ere, berari egozten zaizkion sasi-depigrama asko daudenez, eztabaida bizia dago, eta, horien gainean, haren benetako lanak daude.

### *Mūlamadhyamakakārika*

Mūlamadhyamakakārika Nāgārjunaren lanik ezagunena da. Ez da soilik Budak Kaccayanari emandako hitzaldiari buruzko iruzkin handi bat, izenaz aipatzen den hitzaldi bakarra, baizik eta hitzaldi garrantzitsu gehienen azterketa zehatza ere, *Nikāyak* eta *Āgama*k barne, batez ere *Sutta-Nipata*ko *Atthakavagga*renak.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Budaren *mendekotasun sorrera* (pratitya-samutpada) teoria erabiliz, Nagarjunak espekulazio metafisikoen alferrekotasuna frogatu zuen. Metafisika horri aurre egiteko, bere metodoari *erdiko bidea* (madhyama pratipad) deritzo. Erdiko bideak sarvastivadinen substantzialismoa saihestu zuen, baita sautrantiktarren nominalismoa ere. |  » |

Mūlamadhyamakakārikan, «fenomeno esperimental guztiak hutsik daude (sunya). Horrek ez du esan nahi esperientziarik eta, beraz, existentziarik ez dutenik, baizik eta substantzia iraunkor eta betierekorik (svabhava) gabe daudela, zeren, amets bat bezala, giza kontzientziaren proiekzio hutsak diren». Irudimenezko fikzio horiek esperimentatzen direnez, ez dira izen hutsak (prajnapti).

### Obra nagusiak

David Seyfort Ruegg-en arabera, *Madhyamakasastrastuti*ak, Chandrakirti-ri (K.o. 600 – K.o. 650) egotzia, Nagarjunaren zortzi testuri egiten die erreferentzia:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *(Madhyamaka) karikas*, *Yuktisastika*, *Sunyatasaptati*, *Vigrahavyavartani*, *Vidala* (hau da, *Vaidalyasutra/Vaidalyaprakarana*), *Ratnavali*, *Sutrasamuccaya* eta *Samstutis* (kantuak). Zerrenda horrek, Txinako eta Tibeteko bildumetan Nagarjunari egotzitako lanen kopuru handia baino askoz gutxiago hartzen ditu barnean, baina ezta Candrakirtik berak bere idazkietan aipatutako lan guztiak ere ez ditu barne hartzen. |  » |

Kristau Lindtnerren iritziaren arabera, hauek dira Nāgārjunak behin betiko idatzitako lanak:

* *Mūlamadhyamaka-kārika* (Erdialdeko Bidearen Oinarrizko Bertsoak, MMK), hiru eskuizkribu sanskritotan eta itzulpen ugaritan eskuragarri.
* *Jusnyatāsaptati* (Hutsari buruzko hirurogeita hamarreko bertsoak), Nagarjunari berari egotzitako prosazko komentario batez lagunduta.
* *Vigrahavyāvartani* (Eztabaiden amaiera).
* *Vaidalyaprakaraoia* (Kategoriak ihinztatzen), Indiako Nyayaren filosofiak erabilitako kategoriak kritikatzen dituen prosazko lana.
* *Vyavahārasiddhi* (Konbentzioaren froga).
* *Yuktiazika* (arrazoiketari buruzko hirurogei bertso).
* *Katu-Stava* (Lau himno): *Lokātāta-stava* (Transzendentziarako himnoa), *Niraupamya-stava* (Berdinduezina), *Akinta-stava* (Pentsaezina) eta *Paramārtha-stava* (Azken egiarako).
* *Ratnāvali* (Girlanda preziatua), azpititulua (*Rajaparikatha*), errege indiar bati zuzendutako hitzaldia (Satavahanako monarkari, beharbada).
* *Pratītyasamutpādahīdayakārika* (Mendeko sorreraren bihotzari buruzko bertsoak), iruzkin labur batekin batera (*Vyākhyāna*).
* *Sūtrasamuccaya*, sutraren antologiaren hainbat pasarte.
* *Bodhicittavivaraoda* (esnatzen ari den izpirituaren azalpena).
* *Suhṛllekha* (Lagun On bati gutuna).
* *Bodhisaṃbhāraśāstra* (Esnatzeko baldintzak) Bodhisaatva eta paramiten bidea, Candrakirti-k Aryadevaren laurehunei buruzko iruzkinean aipatzen du. Orain txinerazko itzulpena baino ez dago (Taisho 1660).

Beste aditu batzuek zalantzan jarri eta argudiatu dute aurreko lanetako batzuk ez direla Nagarjunarenak. David F. Burtonek dio Christian Lindtner *nahiko liberala* dela bere lanen zerrendarekin, eta beste aditu batzuek horietako batzuk auzitan jarri dituztela. Ohartzen da nola Paul Williamsek modu sinesgarrian argudiatu zuen *Bodhicittavivaraabira*k geroagoko testu bat izan behar zuela. Bere ikerketan, Burtonek, *gutxien eztabaidatutako* testuak hartzen ditu oinarri: *Mūlamadhyamaka-kārika*, *Vigrahavyāvartanju*, *Jūnyatāsaptati*, *Yuktiātika*, *Katu-Stava*, *Vaidalyaprakaraa* eta *Ratnāvalu*.

Era berean, Jan Westerhoffek Nagarjunaren lanen (eta, oro har, bere bizitzaren) esleipenari buruzko ziurgabetasuna dagoela ikusten du. Sei obratan oinarritzen da: *MMK*, *Vigrahavyāvartanklini*, *Jusnyatāsaptati*, *Yuktiatāpátika*, *Vaidalyaprakaraa* eta *Ratnāvaligi*, guztiak ere, «sistema filosofiko bakar eta koherente bat erakusten dutenak», eta indiar eta tibetar iturri ezberdinek Nagarjunari egozten dizkiotenak.

Buston tibetar historialariaren ustez, lehenengo seiak, Nāgārjunaren tratatu nagusiak dira (honi *yukti corpus* deitzen zaio, rigs chogs), baina, Tāranātharen arabera, lehenengo bostak baino ez dira Nāgārjunaren lanak. *TRV Murtik Ratnāvali*, *Pratītyasamutpādahudaya* eta *Sūtrasamucaya* Nāgārjunaren obratzat hartzen ditu, lehenengo biak Txandrakirtik oparo aipatzen baititu eta hirugarrena Shantidevak.

### Egotzitako beste lanak

Lehen aipatutako lanez gain, beste lan asko Nāgārjunari egozten zaizkio, horietako asko zalantzazko atribuzioak eta geroagoko lanak baitira. Eztabaida bizi eta etengabea dago obra horien gainean. Christian Lindtnerrek honela banatzen ditu egotzitako obra ezberdinak:

Lindtnerrek, gainera, zalantzazko testuen hirugarren kategoria *agian benetakoak* izan daitezkeen eta egiazkoak izango ez diren testuetan banatzen du.

Egiazkotzat jotzen dituenak dira, besteak beste:

* *Mahāyānavimsika*, Nagarjunaren obratzat aipatzen da *Tattvasamgraha*n; Atishak ere hala jozen du; Lindtnerrek, estiloa eta edukia, yukti corpusarekin bateragarri ikusten ditu. Sanskritoan bizirik dirau.
* *Bodhicittotpādavidhi*, bodhisattva baten zazpi idazpen deskribatzen duen testu laburra.
* *Dvadasakāranayastotra*, madhyamakaren testua; tibeteraz baino ez dago.
* (*Madhyamaka*-) *Bhavasamkrānti*, Bhavavivekak Nagarjunari egozten dio horren bertso bat.
* *Nirālamba-stava*.
* *Sālistambakārikīn*, tibeteraz baino ez da existitzen; *Salistamba Sutra*ren bertso-lan bat da.
* *Stutytitastava*, tibeteraz baino ez da existitzen.
* *Danaparikatha*, tibeteraz baino ez da existitzen; ematearen laudorio bat (dana).
* *Cittavajrastava*.
* *Mulasarvāstivadisrāmanerakārika* 50 karika Mulasarvastivadinen Vinayan.
* *Dasabhumikavibhāsā* txineraz baino ez da existitzen; *Dashabhumikasutra*ri buruzko iruzkin bat.
* *Lokapariksā*.
* *Yogasataka*, testu medikoa.
* *Prajñadanda*
* *Rasavaisesikasutra*, testu rasayana (biokimikoa).
* *Bhāvanākrama*, *lankavatara*ren antzeko bertso batzuk ditu; Tattvasamgrahan Nagarjunarena dela aipatzen da.

Rueggek, Nagarjunari egotzi zaizkion zalantzazko autoretza duten zenbait lan aipatzen ditu, besteak beste, *Dharmadhatustava* (*Dharmadhatu Himnoa*, beranduagoko eraginak erakusten dituena), *Mahayanavimsika*, *Salistambakarikas*, *Bhavasamkranti* eta *Dasabhumtkavibhāsō*. Gainera, Rueggek idazten du: «Nagarjunari egozten zaizkion adimenaren bertuteei eta jokabide moralari buruzko hiru ahapaldi bilduma tibetar itzulpenean daude»: *Prajñasatakaprakarana*, *Nitisastra-Jantuposanabindu* eta *Niti-sastra-Prajñadanda*.

### Gezurrezkoak izan daitezkeenak ematea

Bien bitartean, Lindtnerrek zalantzagarritzat eta ez segurutzat jotzen dituen testuak hauek dira:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Aksarasataka, Akutobhaya (Mulamadhyamakavrtti), Aryabhattaraka-Manjusriparamarthastuti, Kayatrayastotra, Narakoddharastava, Niruttarastava, Vandanastava, Dharmasamgraha, Dharmadhatugarbhavivarana, Ekaslokasastra, Isvarakartrtvanirakrtih (Jainkoaren/Isvara ezeztapena), Sattvaradhanastava, Upayahrdaya, Astadasasunyatasastra, Dharmadhatustava, Yogaratnamala*. |  » |

Era berean, Jan Westerhoffek Nagarjunaren lanen (eta, oro har, bere bizitzaren) esleipenari buruzko ziurgabetasuna dagoela ikusten du. Sei obratan oinarritzen da: *MMK*, *Vigrahavyāvartanklini*, *Jusnyatāsaptati*, *Yuktiatāpátika*, *Vaidalyaprakaraa* eta *Ratnāvaligi*, guztiak ere, «sistema filosofiko bakar eta koherente bat erakusten dutenak», eta indiar eta tibetar iturri ezberdinek Nagarjunari egozten dizkiotenak.

Buston tibetar historialariaren ustez, lehenengo seiak, Nāgārjunaren tratatu nagusiak dira (honi *yukti corpus* deitzen zaio, rigs chogs), baina, Tāranātharen arabera, lehenengo bostak baino ez dira Nāgārjunaren lanak. *TRV Murtik Ratnāvali*, *Pratītyasamutpādahudaya* eta *Sūtrasamucaya* Nāgārjunaren obratzat hartzen ditu, lehenengo biak Txandrakirtik oparo aipatzen baititu eta hirugarrena Shantidevak.

### Egotzitako beste lanak

Lehen aipatutako lanez gain, beste lan asko Nāgārjunari egozten zaizkio, horietako asko zalantzazko atribuzioak eta geroagoko lanak baitira. Eztabaida bizi eta etengabea dago obra horien gainean. Christian Lindtnerrek honela banatzen ditu egotzitako obra ezberdinak:

Lindtnerrek, gainera, zalantzazko testuen hirugarren kategoria *agian benetakoak* izan daitezkeen eta egiazkoak izango ez diren testuetan banatzen du.

Egiazkotzat jotzen dituenak dira, besteak beste:

* *Mahāyānavimsika*, Nagarjunaren obra bezala aipatzen da *Tattvasamgraha*n; Atishak ere hala jozen du; Lindtnerrek, estiloa eta edukia, yukti corpusarekin bateragarri ikusten ditu. Sanskritoan bizirik dirau.
* *Bodhicittotpādavidhi*, bodhisattva baten zazpi idazpen deskribatzen duen testu laburra.
* *Dvadasakāranayastotra*, madhyamakaren testua; tibeteraz baino ez dago.
* (*Madhyamaka*-) *Bhavasamkrānti*, Bhavavivekak Nagarjunari egozten dio horren bertso bat.
* *Nirālamba-stava*.
* *Sālistambakārikīn*, tibeteraz baino ez da existitzen; *Salistamba Sutra*ren bertso-lan bat da.
* *Stutytitastava*, tibeteraz baino ez da existitzen.
* *Danaparikatha*, tibeteraz baino ez da existitzen; ematearen laudorio bat (dana).
* *Cittavajrastava*.
* *Mulasarvāstivadisrāmanerakārika* 50 karika Mulasarvastivadinen Vinayan.
* *Dasabhumikavibhāsā* txineraz baino ez da existitzen; *Dashabhumikasutra*ri buruzko iruzkin bat.
* *Lokapariksā*.
* *Yogasataka*, testu medikoa.
* *Prajñadanda*
* *Rasavaisesikasutra*, testu rasayana (biokimikoa).
* *Bhāvanākrama*, *lankavatara*ren antzeko bertso batzuk ditu; Tattvasamgrahan Nagarjunarena dela aipatzen da.

Rueggek, Nagarjunari egotzi zaizkion zalantzazko autoretza duten zenbait lan aipatzen ditu, besteak beste, *Dharmadhatustava* (*Dharmadhatu Himnoa*, beranduagoko eraginak erakusten dituena), *Mahayanavimsika*, *Salistambakarikas*, *Bhavasamkranti* eta *Dasabhumtkavibhāsō*. Gainera, Rueggek idazten du: «Nagarjunari egozten zaizkion adimenaren bertuteei eta jokabide moralari buruzko hiru ahapaldi bilduma tibetar itzulpenean daude»: *Prajñasatakaprakarana*, *Nitisastra-Jantuposanabindu* eta *Niti-sastra-Prajñadanda*.

### Gezurrezkoak izan daitezkeenak ematea

Bien bitartean, Lindtnerrek zalantzagarritzat eta ez segurutzat jotzen dituen testuak hauek dira:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Aksarasataka, Akutobhaya (Mulamadhyamakavrtti), Aryabhattaraka-Manjusriparamarthastuti, Kayatrayastotra, Narakoddharastava, Niruttarastava, Vandanastava, Dharmasamgraha, Dharmadhatugarbhavivarana, Ekaslokasastra, Isvarakartrtvanirakrtih (Jainkoaren/Isvara ezeztapena), Sattvaradhanastava, Upayahrdaya, Astadasasunyatasastra, Dharmadhatustava, Yogaratnamala*. |  » |

Bestalde, Lindtnerren erabat oker diren zerrenda hauxe da:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Mahāprajñāpāramitopadeśa (Dà zhìdù lùn), Abudhabodhakaprakarana*, *Guhyasamajatantratika*, *Dvadasadvaraka*, *Prajñaparamitastotra,* eta *Svabhavatrayapravesasiddhi* |  » |

.

Azpimarratzekoa da Txinako budismoan eragin handia izan duen *Dà zhīdu lun* (Taisho 1509, *prajñaparamita handiari buruzko iruzkina*) Nāgārjunaren benetako obra izatea zalantzan jarri dutena zenbait adituk, tartean Lamottek. Lan hori, gainera, Kumārajīvaren txinerazko itzulpen batean baino ez da agertzen, eta ez da ezagutzen tibetar eta indiar tradizioetan.

Beste lan batzuk txineraz baino ez daude, horietako bat *Shih-erh-men-lun* edo *Musulmanen tratatua* da (\**Dvadasanikaya* edo \**Dvadasamukha-sastra*); Sanlun eskolako (Ekialdeko Asiako Madhyamaka) oinarrizko hiru tratatuetako bat.

Budismo esoterikoan garrantzitsutzat jotzen diren zenbait lan Nāgārjuna eta bere dizipuluei egozten dizkiete XVII. mendeko Tibeteko Tāranātha eta beste historialari tradizionalek. Historialari horiek zailtasun kronologikoak azaltzen saiatzen dira hainbat teoriarekin, hala nola geroagoko idazkiak ezusteko mistiko gisa ikustea. Tradizio hori laburbiltzeko, ikus Wedemeyer 2007. Lindtnerrek obra tantriko horietako batzuen egilea beranduago bizi zen Nagarjuna tantriko bat zela ikusten du, batzuetan *Nagarjuna II* deitua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Walser 2005, 1-3 orr. .
2. 1 2  Garfield 1995.
3. ↑  Westerhoff 2009, 4 orr. .
4. ↑  Walser 2005, 3 orr. .
5. ↑  Garfield 1995, 87 orr. .
6. ↑  Walser 2005, 43 orr. .
7. ↑  Mäll, Linnart. *Studies in the Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā and other essays.* 2005. p. 96
8. 1 2  Walser 2005, 60 orr. .
9. 1 2 3  Walser 2005, 61 orr. .
10. 1 2  Kalupahana 1994, 160 orr. .
11. 1 2 3  Walser 2005, 66 orr. .
12. ↑  Walser 2005, 87 orr. .
13. ↑  "Notes on the Nagarjunikonda Inscriptions", Dutt, Nalinaksha. *The Indian Historical Quarterly* 7:3 1931.09 pp. 633–53 "..Tibetan tradition which says that Nāgārjuna was born of a brahmin family of Amaravati."
14. ↑  Geri Hockfield Malandra, *Unfolding A Mandala: The Buddhist Cave Temples at Ellora*, SUNY Press, 1993, p. 17
15. ↑  Shōhei Ichimura, *Buddhist Critical Spirituality: Prajñā and Śūnyatā*, Motilal Banarsidass Publishers (2001), p. 67
16. ↑  Bkra-śis-rnam-rgyal (Dwags-po Paṇ-chen), Takpo Tashi Namgyal, *Mahamudra: The Quintessence of Mind and Meditation*, Motilal Banarsidass Publishers (1993), p. 443
17. ↑  Buddhist Text & Research Society (1895). *Journal*. Vol. 3–5. p. 16.
18. ↑  Transaction - Indian Institute of World Culture, Issue 73, Indian Institute of World Culture, 1987, p. 5
19. ↑  Walser 2005, 69,74 orr. .
20. 1 2 3 4  Walser 2005, 69 orr. .
21. ↑  Berger, Douglas. "Nagarjuna (c. 150—c. 250)". *Internet Encyclopedia of Philosophy*. Retrieved 2 May 2017
22. ↑  Walser 2005, 75-76 orr. .
23. ↑  Walser 2005, 78 orr. .
24. 1 2  Hirakawa, Akira. Groner, Paul. *A History of Indian Buddhism: From Śākyamuni to Early Mahāyāna.* 2007. p. 242
25. ↑  Walser 2005, 72 orr. .
26. ↑   **(Ingelesez)** Murthy, K. Krishna.  (1977). *Nagarjunakonda A Cultural Study.*  Concept Publishing Company (Noiz kontsultatua: 2024-02-04).
27. ↑  Hsing Yun, Xingyun, Tom Manzo, Shujan Cheng Infinite Compassion, Endless Wisdom: The Practice of the Bodhisattva Path Buddha's Light Publishing Hacienda Heights California
28. ↑   **(Ingelesez)** Jr, Donald S. Lopez.  (2019-05-28). *Seeing the Sacred in Samsara: An Illustrated Guide to the Eighty-Four Mahasiddhas.*  Shambhala Publications ISBN 978-0-8348-4212-0. (Noiz kontsultatua: 2024-02-04).
29. ↑   «Kaccayanagotta Sutta: To Kaccayana Gotta (on Right View)» *www.accesstoinsight.org* (Noiz kontsultatua: 2024-02-04).
30. ↑  Kalupahana 1994, 161 orr. .
31. 1 2  Kalupahana 1992, 120 orr. .
32. ↑  Ruegg 1981, 8 orr. .
33. ↑  Lindtner 1982.
34. ↑  Ruegg 1981, 9 orr. .
35. ↑  Fernando Tola & Carmen Dragonetti, *Nagarjuna's Catustava, Journal of Indian Philosophy* 13 (1):1-54 (1985)
36. ↑  Ruegg 1981, 24 orr. .
37. ↑  Ruegg 1981, 29 orr. .
38. 1 2  Burton, David F. (2015). *Emptiness Appraised: A Critical Study of Nagarjuna's Philosophy,* pp. 13-14. Routledge
39. 1 2  Westerhoff 2009, 5-6 orr. .
40. ↑  TRV Murti, *Central philosophy of Buddhism*, pp. 89–91
41. 1 2  Lindtner 1982, 10 orr. .
42. 1 2  Lindtner 1982, 12-14 orr. .
43. 1 2  Ruegg 1981, 28-46 orr. .
44. 1 2  Ruegg 1981, 27 orr. .
45. 1 2  Lindtner 1982, 14-17 orr. .
46. ↑  TRV Murti, *Central philosophy of Buddhism*, pp. 89–91
47. ↑  Lindtner & 1982 pp. 11-12.
48. ↑  Ruegg 1981, 32 orr. .
49. ↑  Ruegg 1981, 28 orr. .
50. ↑  Lindtner 1982, 11 orr. .

### Iturriak

* Beckwith, Christopher I..  (2015). *Greek Buddha: Pyrrho's Encounter with Early Buddhism in Central Asia.*  Princeton University Press ISBN 9781400866328..
* Garfield.  (1995). The Fundamental Wisdom of the Middle Way*.*  Oxford: Oxford University Press..
* Garfield, Jay L; Priest, Graham.  (2003). *"Nāgārjuna and the Limits of Thought",* Philosophy East and West *53 (January 2003): 1-21..* .
* Jones, Richard H.  (2014). Nagarjuna: Buddhism's Most Important Philosopher*.*  (2.. argitaraldia) New York: Jackson Square Books..
* Kalupahana, David J..  (1975). *Causality: The Central Philosophy of Buddhism.*  The University Press of Hawaii ISBN 9780824802981..
* Kalupahana, David J..  (1986). *The Philosophy of the Middle Way.*  SUNY Press ISBN 9780887061486..
* Kalupahana, David J..  (1992). *The Principles of Buddhist Psychology.*  Delhi: Sri Satguru Publications.
* Kalupahana, David J..  (1994). *A history of Buddhist philosophy.*  Delhi: Motilal Banarsidass Publishers Private Limited ISBN 9780824814021..
* Lamotte, E.. Le Traite de la Grande Vertu de Sagesse *Vol I 1944, Vol II 1949, Vol III 1970, Vol IV 1976.*  Institut Orientaliste: Louvain-la-Neuve..
* Lindtner, Christian.  (1982).  Nagarjuniana: Studies in the Writings and Philosophy of Nāgārjuna*.*  Akademisk forlag..
* Mabbett, Ian.  (1998). *"The problem of the historical Nagarjuna revisited".* .
* Murti, T. R. V.  (1955). The Central Philosophy of Buddhism*.*  London. 2nd edition: 1960.: George Allen and Unwin.
* Murty, K Satchidananda.  (1971). Nagarjuna*.*  National Book Trust, New Delhi. 2nd edition: 1978..
* Ramanan, K. Venkata.  (1966). Nāgārjuna's Philosophy*.*  Charles E. Tuttle, Vermont and Tokyo. Reprint: Motilal Banarsidass, Delhi. 1978..
* Ruegg, D. Seyfort.  (1981). The literature of the Madhyamaka school of philosophy in India (A History of Indian literature)*.*  ISBN 978-3-447-02204-0...
* Sastri, H. Chatterjee.  (1977). The Philosophy of Nāgārjuna as contained in the Ratnāvalī*. Part I [ Containing the text and introduction only ].*  Saraswat Library, Calcutta..
* Streng|izena= Frederick J..  (1967). Emptiness: A Study in Religious Meaning*.*  Nashville: Abingdon Press..
* Tuck, Andrew P..  (1990izenburua= *Comparative Philosophy and the Philosophy of Scholarship: on the Western Interpretation of Nāgārjuna*). Oxford: Oxford University Press..
* Walser, Joseph.  (2002). *Journal of the International Association of Buddhist Studies* 25 (1-2), 209-262.
* Walser, Joseph.  (2005). Nāgārjuna in Context: Mahāyāna Buddhism and Early Indian Culture*.*  New York: Columbia University Press..
* Westerhoff, Jan.  (2010). The Dispeller of Disputes: Nāgārjuna's Vigrahavyāvartanī*.*  Oxford: Oxford University Press..
* Westerhoff, Jan.  (2009). Nāgārjuna's Madhyamaka. A Philosophical Introduction*.*  Oxford: Oxford University Press..
* Wedemeyer, Christian K..  (2007). Āryadeva's *Lamp that Integrates the Practices:* The Gradual Path of Vajrayāna Buddhism according to the Esoteric Community Noble Tradition*.*  New York: AIBS/Columbia University Press..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Nagarjuna*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q171195
* Commonscat Multimedia: Nagarjuna / Q171195

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 8711937
* ISNI: 0000000080880781
* BNE: XX1648339
* BNF: 11917351g (data)
* GND: 118641263
* LCCN: n81097126
* NKC: jn20010525103
* SUDOC: 027043983
* BIBSYS: 90238054
* Open Library: OL2911834A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Ondare historikoa**
* FMIS: SMVK-EM/name/25707963

 |

* Wd Datuak: Q171195
* Commonscat Multimedia: Nagarjuna / Q171195