recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
1895eko ontzi zahar honetan difteriaren aurkako antitoxina bat gordetzen da
**Antitoxina** toxina baten aurka sortutako antigorputza da, toxina honekin erreakzionatu eta neutralizatzen duena.

Mikrobioek (batez ere, bakterioek) sortzen dituzten toxinak organismo batean sartzen direnean, organismo horren immunitate-sistemak toxina horren aurkako antigorputzak ekoizten ditu: antitoxinak. Toxinek, beraz, antigeno moduan jarduten dute, eta immunitate-sistemak dagokion antigorputza (antitoxina) sortuko du antigeno hori indargabetzeko.

Antitoxinak immunitate pasiboaren bitarteko tratamenduan erabiltzen dira. Gogoratu immunitate pasiboan organismoak infekzio bati aurre egiteko behar dituen antigorputzak kanpotik jasotzen dituela (antiserum baten bidez), ez dituela berak ekoizten .

Immunitate pasiboan erabiltzen diren antitoxinak animalia batetik (zaldietatik, kasu gehienetan) eskuratzen dira eskuarki. Horretarako, zaldiari toxina bat injektatzen zaio kopuru handitan eta hainbat egunetan, toxina horren aurkako antigorputzak (antitoxinak) kopuru handietan ere ekoitz ditzan. Gero, odola ateratzen zaio, eta odol horretatik serum bat lortzen da, purifikatu eta esterilizatzen dena antiserum moduan erabili aurretik. Azkenik, antiserum hori gaixotasun infekziosoa pairatzen ari den gaixoari jartzen zaio.

Zaldi-serumaren purifikazioa funtsezkoa da zaldiaren berezko odol-proteinak ezabatzeko. Bestela, proteina horiek antigeno gisa jardun lezakete eta gizakiarengan errefus-fenomenoak sortuko lituzkete.

Lehenengo antitoxina difteriaren aurkakoa izan zen, eta 1890ean lortu zuen Emil Adolf von Behring-ek (Corynebacterium diphteriae bakterioak sortzen duen toxina neutralizatzen du antitoxina horrek). Difteriaren aurka ez ezik, maila terapeutikoan beste antitoxina batzuk ere erabiltzen dira: botulismoaren aurka, disenteriaren aurka, tetanosen aurka, gangrena gaseosoaren aurka....

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Ingraham, J. eta Ingraham, C.: Introducción a la Microbiología vol. II, Ed. Reverté (1998), 479-480 orr. ISBN: 84-291-1871-3
**Alfonso Ventura Vázquez** (Otsagabia, 1926ko abuztuaren 1a - Iruñea, 2009ko urriaren 31) kazetaria eta idazlea izan zen.

Bere ibilbide profesionala *La Gaceta del Norte* egunkarian hasi zuen, non hirurogeiko hamarkadaren hasieran erredaktore buru izatera iritsi zen. Ondoren, Bilboko Asteleheneko Orriaren zuzendaria izango da. 1977an Alfonso Ventura *Deia* egunkari sortu berrian hasi zen zuzendariorde lanetan (egunkari horretan artikulu ugari argitaratu zituen), 1978 eta 1981 bitartean. Ondoren, Iparraguirre argitaletxeko argitalpenen aholkulari izan zen 1987ra arte, eta urte horretan Nafarroara itzuli zen egunkari berri bat abian jarri eta zuzentzera, *Navarra Hoy*.

Horrez gain, *Tierra encima* eleberrien egilea da, 1966an Urriza saria jaso zuena; *Lo matamos entre todos* (1966) eta *Cambio de Tercio* gaztelaniazko eleberriaren sariaren bigarren sailkatua 1978ko edizioan.

Erreferentziak
--------------

* «Ventura Vázquez, Alfonso - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-01-31).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110765165
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 141990

 |

* Wd Datuak: Q110765165
Iodozko antiseptikoa zauri batean ezarria
**Antiseptikoa** mikrobioak suntsitu eta horien ugaltzea eragozteko ehun bizidunei aplikatzen zaien substantzia da, infekzio aukerak murrizteko helburuarekin. Antiseptikoak aplikatzeko prozesuari eta horren efektuari **antisepsia** deritze. Antiseptikoak ez dira desinfektatzaileen berdinak, efektu baliokideak dituzten arren: desinfektatzaileak ehun bizigabeen gainean dauden mikroorganismoak deusezteko balio baitute; horrela kirofano batean instrumental kirurgikoa desinfektatu egiten da, baina mediku, erizain eta gaixoen larruazalak antiseptikoz tratatzen dira.

Antiseptiko batzuk bakterizidak dira, hau da, bakterioen heriotza eragiten dute, beste batzuk aldiz bakteriostatikoak dira, bakterioen hazkuntza ekiditen dute horiek hil gabe.

Ikus, gainera
-------------

* Esterilizazio
* Desinfekzio

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q274493
* Commonscat Multimedia: Antiseptics

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph153462
* AAT: 300014849
* **Kimikako identifikadoreak**
* ATC: D08AX
* ChEBI: 48218

 |

* Wd Datuak: Q274493
* Commonscat Multimedia: Antiseptics
**José Tomás de Urmeneta y García-Abello** (Santiago, Txileko Erresuma , 1808ko urriaren 8a - Limache, Txileko Errepublika, 1878ko urriaren 20a )  euskal jatorriko politikari eta industrialari txiletarra izan zen. 

Gizon publikoa eta industrialari aberatsa, *Pique de Tamaya* meategi ospetsuen jabea, Coquimboko Tongoy trenbidea eta Santiago Gas konpainiako enpresako jabe nagusia izan zen. Limache-n industrialari eta nekazari gisa lan egin zuen, aldi berean, bere filantropiagatik eta hiriaren sorreran emandako laguntzagatik ezaguna egin zen.

Biografia
---------

Tomás Ignacio Urmeneta Guerrak eta Manuela García-Abello Pizarrok osatutako ezkontzaren lehensemea zen, guztira 3 seme-alaba izan zituen.

1823an, oinarrizko ikasketak egin ondoren, Estatu Batuetara joan zen ikastera eta bertan Zuzenbidea eta Artetan lizentziatu zen Brown Unibertsitatean. 1827an 19 urte zituela itzuli zen Txilera.

1832ko ekainaren 7an Carmen Quiroga de Urmenetarekin ezkondu zen eta haien ezkontzak hiru alaba izan zituen: Manuela, María del Carmen eta Josefa Amalia.

Kobrearen meatzaritzan sartu zen 1830eko hamarkadaren hasieran eta jarduera horri esker milioiduna bihurtu zen. 1870eko hamarkadan, arrakasta handiko enpresaburua bihurtu zen, bere inbertsioen aniztasuna ezaugarri zuelarik.

Urmeneta Txileko Kongresu Nazionalaren barruan zegoen, Senatarien Ganbera (1855-1864) eta Diputatuen Ganbera integratuz, Ovalle-k (1846-1849) eta Elquik (1852-1855). Estatu kontseiluan ere eserlekua izan zuen. 1856an eta 1860an burdinolak instalatu zituen Guayacán eta Tongoy portuetan, hurrenez hurren, eta bertako biztanleria izugarri handitu zuen immigrazioa eragin zuen. Ovalleko Ospitaleak bere ongileen artean dauka.

Hainbat alderdi politikok (erradikalak, liberalak eta nazionalak) aldarrikatu zuten 1870ean, Errepublikako presidentetzarako hautagai, baina bere hautagaitzak ez zuen garaipenik izan urte hartako hauteskunde herrikoietan. Ekainaren 25eko hauteskundeetan lehiatu zen Federico Errázuriz Zañartu hautagai ofizialaren aurka eta 226 botoengatik 58 kontra galdu zuen, hauteskunde iruzur salaketen artean.

Limacheko Ogasunaren enkantea irabazi zuen 1858an, Ramón de la Cerda hil zenean, eta San Francisco de Limache eraikitzen lagundu zuen.

Bere aztarnak Limacheko San Frantziskon dagoen Santo Tomas ospitale zaharreko kaperaren barruan daude, Carmen Quiroga Darrigrande emaztearenekin batera. Bere oroimenaren omenez, hiriaren kale nagusia haren izena jarri zioten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Pilleux Cepeda, Mauricio. *U - Familia Urmeneta.*  www.genealog.cl.
2. ↑    *Kosmopolita.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5945826
* Commonscat Multimedia: José Tomás de Urmeneta y García

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 50032889
* ISNI: 0000 0000 4405 9603
* BNF: 12446709f (data)
* GND: 119305569
* LCCN: no94039878
* Biografías BCN: url

 |

* Wd Datuak: Q5945826
* Commonscat Multimedia: José Tomás de Urmeneta y García
***Argiak*** Ken Zazpi taldearen 4. diskoa da 2007an Oihuka diskoetxearen zigilupean argitaratutakoa. Gor diskoetxearekin egindako 6 urteko ibilbidea bukatutzat jo zuen taldeak disko honekin, bide berriak bilatzeari ekin nahi ziolako arlo profesionalean zein musikalean.

Disko honen abestiek aurre egiten diote maitasun-minari (*Noizbait*, *Olatuz olatu*, *Bihar*...), etsipenari (*Itxaropena*, *Ez nau izutzen*...), aberri-minari (*Nire lurrari*, *Gernika*...) eta bizi-goibelaldeari (*Trenaren zain*, *Gaueko argiak*...). Hitzak, ohi bezala, zorrotzak, sakonak eta sarkorrak dira, taldeak berak eginak, Joseba Sarrionaindiaren bi ekarpenak izan ezik (*Gernika* eta *Gaueko argiak*).

Musikari dagokionez, disko honetako abesti gehienak melodikoak dira, "british-pop" eta EEBBetako pop-rockaren eragina dute, eta hasierako diskoen aldean (Atzo da bihar, Bidean...) pop estiloa rockari gailentzen zaio. Horrek ez du esan nahi -inondik inora- erritmo gutxiko abestiak direnik: *Ez nau izutzen*, *Itxaropena*, *Gernika*... gai sendo eta indartsuak dira, soinu bizikoak. Melodikoagoak *Bihar* edo *Nire lurrari*. Intimistak eta samurragoak *Olatuz olatu* eta *Gaueko Argiak*.

Rafa Sardina soinu-ingeniariaren itzala -talde gernikarraren musikari bizitasuna eta kalitate tekniko handia ematen diona- nabarmena da diskoan. Aurreko diskoekin alderatuta, "Argiak"-ek estudioko lan mardulagoa du atzean, baliabide teknikoak gazte gernikarren zerbitzura ipintzen baitira eta soinu garbia, sakona, bizia eta freskoa da horren emaitza. Eñaut Elorrieta abeslariak bere ahotsa bikain modulatzen du, gai bakoitzari dagokion intentsitatea eta neurria jarriz. Esan daiteke, hitz batez, lan honekin Ken Zazpik bere gailur musikalera iristen dela, euskal pop-rockaren ezinbesteko erreferentzia bihurtuz.

Diskoa Donostiako Elkar estudioetan grabatu zen 2007ko irailean, eta Los Angeleseko After Hours estudioetan burutu ziren nahasketa lanak, Rafa Sardina bermeotarraren zuzendaritzapean.

2008. urtean egindako elkarrizketa batean iritzi hau eman zuten taldekoek disko honi buruz: "Indarra, sentimendua eta mezua duen diskoa dugu. Bertan, argiari kantu egiten diogu. Gai guztiek ardatz bera dute: itxaropena. Itzalak argiak baino ugariagoak diren garai zail hauetan, *Argiak* diskoarekin gure ekarpen txikia egin nahi izan diogu esperantzari"

Kantuen zerrenda
----------------

1. Ez nau izutzen
2. Noizbait
3. Itxaropena
4. Olatuz olatu
5. Bihar
6. Nire lurrari
7. Gernikan
8. Kantu batekin
9. Trenaren zain
10. Irailaren 14a
11. Ezezagunak
12. Gaueko argiak

Kanpo estekak
-------------

* Argiak[*Betiko hautsitako esteka*]
* Ken Zazpi-Argiak[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253922

 |

* Wd Datuak: Q12253922
Amitabha Buda
**Amitābha**(sanskritoz: अमिताभ, *Amitābha* «Argi neurrigabea», əmɪˈt̪aːbʱə ahoskatua) Mahayana budismoaren gogartezko Buda Handia da (Japonian **Amida** deitua).

Kolore gorriz irudikatzen da, meditazio-jarreran, sartzen ari den eguzkiaren isla modura; argi mugagabearen buda baita, eta maitasunaren eta errukiaren sinboloa.

Historia
--------

Amitabharen gurtza Indian sortu zen K. o. II. mendean, baina han ez zuen arrakasta handirik izan, bai, ordea, Asia erdialdean, Txinan eta, batez ere, Japonian.

Japonian, non batzutan Mida izenez ezaguna da, haren gurtza 650 urte inguruan sartu zen, eta Kamakura Aroan (1185-1337) eragin handia izan zuen bertako zibilizazioan. Gainerako sektetatik bere izaera herrikoi eta indibidualistak bereizten du, eta orobat fedea salbabide gisa hartzeak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q236242
* Commonscat Multimedia: Amitābha Buddha

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 36055533
* GND: 11914820X
* LCCN: n2018244378
* NDL: 00560228
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00291/eu\_a\_2914/a2914
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q236242
* Commonscat Multimedia: Amitābha Buddha
**Jelena Anatolievna Mikhailitxenko**, errusieraz Елена Анатольевна Михайличенко, (Togliatti, Errusia, 2001eko irailaren 14a), eskubaloian aritzen den kirolari errusiarra da..

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu, eta zilarrezko domina eskuratu zuen eskubaloian, ROC ordezkatuz; Frantziako taldearen (urrezko domina) atzetik eta Norvegiako taldearen (brontzezko domina) aurretik sailkatu zen ROCeko taldea. Kontuan izan, Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan errusiar kirolariek ezin izan zutela Errusiaren izenean esku hartu, NOBek (Nazioarteko Olinpiar Batzordea) ezarritako zigorra zela medio, eta ROCen (Russian Olympic Committee) izenean eta banderapean lehiatu zirela.

Tokion, honako hauek osatzen zuten ROCeko taldea: Anna Sedoikina, Polina Kuznetsova, Polina Gorxkova, Daria Dmitrieva, Anna Sen, Anna Viakhireva, Polina Vediokhina, Vladlena Bobrovnikova, Ksenia Makeieva, Jelena Mikhailitxenko, Olga Fomina, Jekaterina Ilina, Julia Managarova, Antonina Skorobogattxenko eta Viktoria Kalininak.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Eskubaloia, emakumezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Jelena Mikhailitxenko» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑   Euskaltzaindia. (PDF) *163. arauaː Georgieraz eta armenieraz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema.* .
3. ↑  "Jelena Mikhailitxenko"[*Betiko hautsitako esteka*] *olympics.com* **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56754159
* Commonscat Multimedia: Elena Mikhaylichenko

---

 |

* Wd Datuak: Q56754159
* Commonscat Multimedia: Elena Mikhaylichenko
Neanderthal harana.
**Johann Carl Fuhlrott** (Leinefelde-Worbis, Turingia, 1803ko abenduaren 31 - Elberfeld, Ipar Renania-Westfalia, 1877ko urriaren 17a) naturalista eta historiaurrelari alemaniarra izan zen, Neandertal gizakiaren aurkitzeagatik ospetsua.

Bizitza
-------

Bonneko Unibertsitatean, natur zientziak ikasi zituen, paleontologia, zoologia, mineralogia eta botanika batipat. Lizentziatu ondoren, doktoretza egin zuen Münsterreko Unibertsitatean. Lehenengo, Heiligenstadteko bigarren irakaskuntza institutuko irakasle bezala lan egin zuen, eta, 1835. urtean Natur Historiako katedradun izendatu zuten Tubingako Unibertsitatean. 1856. urtean, Mettmann gertuko herriko mineral harrobi bateko langileek, kobazulo batean aurkitu zituzten hezur bitxi batzuk erakutsi zizkioten. Langileen ustez, hartz batenak ziren.

Fuhlrottek, baina, giza hezurrak zirela adierazi zuen, ikusi zituenean, eta, hasiera-hasieratik, oso antzinakoak zirela pentsatu zuen. Oraingo gizakien hezurdurarekiko ezberdintasun batzuk nabaritu ahal izan zituen. Horren ondorioz, Hermann Schaffhauseni, Bonneko Unibertsitateko anatomia irakasleari erakustea erabaki zuen

Ikerketa baten ondoren, 1857an, munduko zientzialari guztiei ezagutzera eman zien aurkikuntza. Euren garaikideei esan zietenez, hezur horiek beste giza espezie batenak ziren. Ideia hau ez zen polemikatik libre geratu, Bibliak adierazten zuenaren aurka baitzihoan. Rudolf Virchowk, garai hartako sendagile ospetsuenetako batek, Neandertalgo gizakia, artritisak eta rakitismoak jotako pertsona lelotzat jo zuen. Gainera, Charles Darwinen *Espezieen eboluzioa* izeneko liburua, oraindik argitaratu gabe zegoen.

Orain, biak, paleoantropologiaren sortzaileak bezala kontsideratuak dira. Neandertal izena, hezurrak aurkitu ziren tokiari dagokio. Tal hitzak, alemanieraz, harana esan nahi du. Eta haran horren izena, Neander zen, Joachim Neander teologoaren omenez.

Fuhlrott, Elberfelden, Wuppertalen hil zen, 1877ko urriaren 17an.

Idazkiak
--------

* Fuhlrott, C.J. (1859) - « Menschliche Ueberreste aus einer Felsengrotte des Düsselthals. Ein Beitrag zur Frage über die Existenz fossiler Menschen », *Verhandl. Naturhist. Ver. Preuss. Rheinlande Westphalen*, 16, pp. 131-153.
* Fuhlrott, C.J. (1865) - *Der fossile Mensch aus dem Neanderthal und sein Verhältniß zum Alter des Menschengeschlechts*, Duisburg, 78 S. 2 Abb.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Alemanez)** Fuhlrott museoa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q76705
* Commonscat Multimedia: Johann Carl Fuhlrott

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 3282645
* ISNI: 0000 0001 1587 0410
* BNF: 161476517 (data)
* GND: 119519763
* LCCN: no99001147
* SUDOC: 112702902
* IPNI: 2954-1
* Open Library: OL7272329A

 |

* Wd Datuak: Q76705
* Commonscat Multimedia: Johann Carl Fuhlrott
**Jonas Brothers** pop-rock musika talde estatubatuarra da. Taldea, 2006an sortu zuen Nick Jonas deituriko 16 urteko mutil batek, eta, bere anaiekin egitea proposatu zuen, Joe Jonas deituriko18 urteko mutil bat eta Kevin Jonas deituriko 22 urteko mutil bat.

Lehen diska, *It's About Time* deitzen da eta disko horrekin, famatuak egin ziren. Diskoko abestitik famatuena Year 3000 izan zen. 2007an, beste diska bat atera zuten, *Jonas Brothers* deiturikoa. Disko honekin oso famatuak bilakatu ziren. 2007an Disney Channeleko film bat egin zuten: *Camp Rock* 2008 beste diska bat atera zuten" a littel bit longer" deiturikoa eta 2009ko urtarrilean *Camp Rock 2* hasiko dira egiten. Estatu Batuetan ekainaren 20an estreinatuko da. Disney Channelen Jonas Brotheren hainbat bideo ikusi daitezke, adibidez: *SOS*, *Hold on*, *I wanna be like you*, *When you look me in the eyes* edo *Kids of the future*.

2008ko ekainaren 17an, haien bigarren diskoa, Jonas Brothers argitaratu zen Euskal Herrian, eta 2008ko abuztuan, haien hirugarren diskoa, *A little bit longer*, atera zen Ameriketako Estatu Batuetan. 2008an Avril Lavignerekin kontzertu sorta eskaini zuten Europan zehar. Urte berean Disney Channel Gamesetan parte hartu zuten hiru anaiek: Nick Jonas (16), Joe Jonas (18) eta Kevin Jonas (20), bakoitza talde desberdin batean. Disney Channelek AEBtan, *Jonas Brothers: Living the dream* deituriko programa bat eskaintzen zuen, eta bertan, Jonas Brothersen kontzertuak eta bizitza ikus daiteke.

Kanpo estekak
-------------

* Jonas Brothers taldearen web gune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q134233
* Commonscat Multimedia: Jonas Brothers

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 121312612
* ISNI: 0000 0001 2358 6858
* BNE: XX4827619
* BNF: 15591216r (data)
* GND: 10342220-1
* LCCN: no2006090710
* NKC: osa2010530988
* SUDOC: 161904556
* BIBSYS: 9013624
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Billboard: jonas-brothers

 |

* Wd Datuak: Q134233
* Commonscat Multimedia: Jonas Brothers
**Argia Garrido Beristain** (Zaragoza, Espainia, 1972) historialaria eta irakaslea.

Biografia
---------

Zaragozan (Espainia) jaio zen 1972an, baina gurasoak ondarroarrak ditu. Historian lizentziatu zen 1996an.

Ahozko historian aritu da, eta historia eta feminismoari buruzko tailerrak eman ditu Mallorca eta Zaragozan. *Fundación de Investigaciones Marxistas* elkartean lagundu du, ahozko dokumentuen artxiboa sortzen. Nazien kontzentrazio-esparruetan egondako espainiarrak elkarrizketatu zituen.

1999an Aragoiko Gorteetako hauteskundeetara aurkeztu zen, IUren zerrendetan, bigarren postuan.

2000. urtean Ondarroako Historia Zaleak elkartearen sortzaile izan zen.

Argia Garridok ikerketa egin zuen Ondarroako Zeledonio Arriola eskolari buruz 2004an
2004an Ondarroako Celedonio Arriola eskolari buruzko ikerketa bat argitaratu zuen, bertan ikasitakoen testigantzak jasoz.

Irakaslea da Aragoin, bigarren hezkuntzan.

Publikazioak
------------

* *Celedonio Arriola eskolak 1929-2004*, Ondarroako Eskola Publikoa, Ondarroa, 2004
* "Gure amonak historia egiten", Ondarroa 2001, Ondarroako Historia Zaleak, 2001. 128-141 orrialdeak.
* "Saturrarango kartzela", Ondarroa 2003, Ondarroako Historia Zaleak, 2003. 176-207 orrialdeak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Boletín Oficial De Aragón» *www.boa.aragon.es* (Noiz kontsultatua: 2020-03-10).[*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑   Garrido, Argia.  (2014). *Celdonio Arriola eskolak 1929-2004.*  Ondarroako Eskola Publikoa.
3. ↑   Garrido, Argia. (PDF) *Gure amonak historia egiten.*  (Noiz kontsultatua: 2020ko martxoak 10).
4. ↑   Garrido, Argia. (PDF) *Saturrarango kartzela.*  (Noiz kontsultatua: 2020ko martxoak 10).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q87441135

 |

* Wd Datuak: Q87441135
**Jon Zelaia Mendizabal** (Oñati, Gipuzkoa, 1954) irakasle erretiratua eta musikaria da.

Bizitza
-------

Aitarengandik -organista eta abesbatza zuzendaria- etorri zitzaion musikazaletasuna. Madrilgo Unibertsitate Complutensean egin zituen Psikologiako ikasketak. Hiriburu horretako Goi Mailako Kontserbatorioan musika ikasketak egin zituen. Bertan Roman Alis eta Anton Garcia Abrilekin konposizioa eta Enrique Garcia Asensiorekin orkestra zuzendaritza burutu zituen. Pianoa Pedro Lermarekin ikasi zuen. Donostiako Kontserbatorioan ere ikasi zuen. Geroxeago irakaskuntza munduan sartu zen eta gaur hor jarraitzen du. 1988an, Francisco Escudero maisuarekin bildurik, zenbait elkarrizketa egin, eta ondoren inoiz argitara eman ez duen liburua egin zuen. 1999an, Joseba Aurkenerena eta Cova Garciarekin batera bi hizkera berezi landu zituen: irainak eta haur hizkera; eta elkar lanean egindako ikerketa horietatik bi liburu plazaratu zituzten. Geroxeago, 2003an, eta bereziki 1988an gaztelaniaz egin zuen liburuan oinarriturik, Escudero maisuari buruzko liburu eder bat plazaratu zuen Gero-Mensajero argitaletxearen bitartez. 2014 urte arte Hondarribiko Plaiaundi Institutuan lan egin zuen; urte horretan erretiroa hartu zuen.

Idazlanak
---------

* *Francisco Escudero, vida y obras*. 1988, argitaragabea.
* *Irainka. Euskal irainen bilduma*. 1999. Gero argitaletxea. Joseba Aurkenerenarekin eta Cova Garciarekin batera.
* *Haur hizkera*. 1999. Gero argitaletxea. Joseba Aurkenerenarekin eta Cova Garciarekin batera.
* *Escudero maisuarekin solasean*. Gero argitaletxea. 2003.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260545
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 888155832937933490007

 |

* Wd Datuak: Q12260545
**Jeltzalea** Euzko Alderdi Jeltzalearen (EAJ) jarraitzailea eta haren ideologia da. EAJko kidea, berriz, **jelkidea** da.

*Jeltzale* hitza, beste hainbat hitz bezala, Sabin Aranak asmatu zuen. «*JEL*aren zale» (*JEL + -zale*) esan nahi du. JEL, berriz, EAJ alderdiak goiburutzat zuen *Jaun-goikua eta Lagi-zaŕa* sabindar aldarriaren sigla da. *Lagi-zaŕa* (lege zaharra) Euskal Herriko antzinako legeei deritze, hau da, foruei.

Goiburu hori, Sabino Aranak eta haren garaiko eusko abertzale askok erlijio katolikoari ematen zioten lehen mailako garrantziaren adierazgarri da. Euskal Herriko ikurrinean ere islatuta dago goiburua, Jainkoa adierazten baitu gurutze zuriak, eta lege zaharra gurutze berdeak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Idoia Estornes Zubizarreta: «Jaun-goikua eta lagi-zarra», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.

Ikus, gainera
-------------

* Abertzale

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3138282

 |

* Wd Datuak: Q3138282
|  |
| --- |
| **Jellingeko tumulu, harri errunikoak eta eliza**1 **UNESCOren gizateriaren ondarea** |
|  |
| **Mota** | Kulturala |
| **Irizpideak** | iii |
| **Erreferentzia** | 697 |
| **Kokalekua** | Danimarka Danimarka |
| **Eskualdea2** | Europa eta Ipar Amerika |
| **Koordenatuak** | 55°45′24″N 9°25′11″E﻿ / ﻿55.75657°N 9.4196°E﻿ / 55.75657; 9.4196 |
| **Izen ematea** | 1994 (XVIII. bilkura) |
| 1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) 2 UNESCOren sailkapena |

**Jellingeko harriak** Danimarkako Jelling herrian dauden X. mendeko harri erruniko erraldoiak dira. Harririk zaharrena Gorm Zaharra erregeak eraiki zuen Thyra bere emaztearen omenez. Handiena, berriz, hauen semea zen Harald Bluetoothek eraiki zuen bere gurasoak, Danimarka eta Norvegiako konkista eta daniarren kristautasunera aldatzea gogoratzeko.

1994an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zituen.

Harrien inskripzioak
--------------------

### Harald Bluetoothena

*(A aldea)*
ᚼᛅᚱᛅᛚᛏᚱ ᛬ ᚴᚢᚾᚢᚴᛦ ᛬ ᛒᛅᚦ ᛬ ᚴᛅᚢᚱᚢᛅ
ᚴᚢᛒᛚ ᛬ ᚦᛅᚢᛋᛁ ᛬ ᛅᚠᛏ ᛬ ᚴᚢᚱᛘ ᚠᛅᚦᚢᚱ ᛋᛁᚾ
ᛅᚢᚴ ᛅᚠᛏ ᛬ ᚦᚭᚢᚱᚢᛁ ᛬ ᛘᚢᚦᚢᚱ ᛬ ᛋᛁᚾᛅ ᛬ ᛋᛅ
ᚼᛅᚱᛅᛚᛏᚱ (᛬) ᛁᛅᛋ ᛬ ᛋᚭᛦ ᛫ ᚢᛅᚾ ᛫ ᛏᛅᚾᛘᛅᚢᚱᚴ
*(B aldea)*
ᛅᛚᛅ ᛫ ᛅᚢᚴ ᛫ ᚾᚢᚱᚢᛁᛅᚴ
*(C aldea)*
᛫ ᛅᚢᚴ ᛫ ᛏ(ᛅ)ᚾᛁ (᛫ ᚴᛅᚱᚦᛁ ᛫) ᚴᚱᛁᛋᛏᚾᚭ
Transliterazioa:

*(A aldea)*
haraltr : kunukR : baþ : kaurua
kubl : þausi : aft : kurm faþur sin
auk aft : þąurui : muþur : sina : sa
haraltr (:) ias : sąR \* uan \* tanmaurk
*(B aldea)*
ala \* auk \* nuruiak
*(C aldea)*
\* auk \* t(a)ni (\* karþi \*) kristną
(Jacobsen & Moltke, 1941-42, DR 42)
Transkripzio fonetikoa:

*(A aldea)*
[ˈharaldr ˈkʰɔnʊŋɡɽ ˈbɑð ˈɡœrwa]
[ˈkʰʊmbl θøːsi aft ˈɡɔrm ˈfaðʊr siːn]
[ʌk aft ˈθœrwɪ moːður siːna saː]
[ˈharaldr ɛs sæːɽ wanː ˈdanmɒrkʰ]
*(B aldea)*
[ˈalːa ɒkʰ ˈnɔrwɛɣ]
*(C aldea)*
[ɒkʰ ˈdanɪ ˈɡarðɪ ˈkʰrɪstna]
Euskaraz:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Harald erregeak Gorm bere aitaren ohorez eta Thyra bere amaren ohorez hauek eraikitzea agindu zuen; Danimarka osoa eta Norvegia bararentzat konkistatu zuen eta daniarrak kristau bihurtu zituen Harald |  » |

Gormena
-------

*(A aldea)* ᛬ ᚴᚢᚱᛘᛦ ᛬ ᚴᚢᚾᚢᚴᛦ ᛬
᛬ ᚴ(ᛅᚱ)ᚦᛁ ᛬ ᚴᚢᛒᛚ ᛬ ᚦᚢᛋᛁ ᛬
᛬ ᛅ(ᚠᛏ) ᛬ ᚦᚢᚱᚢᛁ ᛬ ᚴᚢᚾᚢ
*(B aldea)* ᛬ ᛋᛁᚾᛅ ᛬ ᛏᛅᚾᛘᛅᚱᚴᛅᛦ ᛬ ᛒᚢᛏ ᛬
Transliterazioa:

*(A aldea)* : kurmR : kunukR :
 : k(ar)þi : kubl : þusi :
 : a(ft) : þurui : kunu
*(B aldea)* | sina | tanmarkaR | but |
(Jacobsen & Moltke, 1941-42, DR 41)
Euskaraz:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Gorm erregeak Thyra bere emaztearen ohorez hau (Danimarkaren gorazarre) eraikitzea agindu zuen |  » |
|  |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q723999
* Commonscat Multimedia: Jelling Runestones

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 697

 |

* Wd Datuak: Q723999
* Commonscat Multimedia: Jelling Runestones


| * i
* e
* a
Gizateriaren Ondarea Danimarkako Erresuman |
| --- |
| Danimarka | Jellingeko tumulu, harri errunikoak eta eliza  •  Kronborg gaztelua  •  Roskildeko katedrala  •  Wadden itsasoa | Danimarkako banderaDanimarkako banderaGroenlandiako banderaGroenlandiako bandera |
| Groenlandia | Ilulissateko izotzezko fiordoa |
**Alberto Casero Ávila**, (Cáceres, Extremadura, Espainia; 1978ko azaroaren 15a - ) Alderdi Popularreko espainiar politikari bat da, Trujilloko alkate izan zen, Espainiako Erresumako senatari kargua ere izan zuen, eta gaur egun diputatua da Diputatuen Kongresuan, Caceresko barrutian.

Ibilbide politikoa
------------------

Alderdi Popularraren Belaunaldi Berrietan hasi zuen karrera politikoa, eta hemezortzi urterekin afiliatu zen. 2001ean probintziako lehendakari hautatu zuten, 2006ra arte, eta urte horien artean Belaunaldi Berrien Batzorde Betearazle Nazionaleko kide ere izan zen.

2003an, Extremadurako Biltzarreko diputatu gazteena bihurtu zen, eta Ekonomia, Enplegu, Industria, Merkataritza eta Turismoko Talde Popularraren bozeramaile izan zen. Gazteen eta Kirolaren bozeramailea ere bazen. Handik gutxira, Cáceresko probintziako Alderdi Popularreko idazkariorde nagusi eta Extremadurako Alderdi Popularreko Zuzendaritza Batzordeko kide izendatu zuten. 

2007an, Cáceresko probintziako Alderdi Popularreko idazkari nagusi hautatu zuten, 2005. urtetik alderdiko lehendakaritzarekin batera.

2011ko ekainean, Alberto Casero Trujilloko Alkatetzara sartu zen, tokiko hauteskundeak irabazi ondoren, botoen %64,68 lortu zuen. Horrek gehiengo absolutua eman zion, eta gehiengo horrek berretsi egin zuen 2015eko hauteskundeetan, %54,87rekin.

2011ko Espainiako hauteskunde orokorretan, gainera, Casero senatari hautatu zuen Caceres probintziatik. Kargu hori bateragarria izango litzateke bere herriko alkatearekin. 

Gaur egun, Alberto Casero Ávila diputatua da Kongresuan, XIII. legealdirako Alderdi Popularrak Cáceresko barrutian duen ordezkaritzan.

Alberto Casero Ávila ezagun egin zen 2022ko otsailaren 3an, Pedro Sánchezen gobernuak proposatutako Lan Erreformaren dekretua baliozkotzearen alde bozkatu zuenean. Arau horrek ez zuen aurrera egingo bere botoagatik izan ez balitz. Gaixotasunagatik ez zegoenez botoa telematikoki eman zuen, baina ez zuen aurkako botoa eman, Alderdi Popularreko gainerako diputatuek egin zuten bezala. Alberto Caserok oker bozkatu zuela adierazi zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Extremadura, El Periódico. *Alberto Casero vuelve a ser reelegido alcalde de Trujillo.* .
2. ↑    *Resultados Electorales en Trujillo: Elecciones municipales 2015 en EL PAÍS.* .
3. ↑    *"El congreso convalida la reforma laboral".* .
4. ↑    *"El error de un diputado del PP salva la reforma laboral".* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19688958
* Commonscat Multimedia: Alberto Casero Ávila

---

 |

* Wd Datuak: Q19688958
* Commonscat Multimedia: Alberto Casero Ávila
**Ariobarzanes I.a Filorromano**, Kapadoziako izenezko erregea izan zen K.a. 93 eta K.a. 63 bitartean. Praktikan, ezin izan zuen bere erregealdia burutu, Pontoko Erresumako errege zen Mitridates VI.arekin zituen etengabeko gerren ondorioz, honek, Ariobarzanes, Kapadoziatik hiru aldiz bota zuelarik. Erromaren laguntzarekin beste horrenbeste alditan berrezarria izan zen tronuan, bere seme Ariobarzanes II.a Filopatorren mesedetan kargua utzi zuen arte, K.a. 63. urtean.

Herriak aukeratu zuen, Erromatar senatuak Ariarates IX.aren aldarrikapenak arbuiatu ondoren. Sila kontsulak babestua, Erromak protektoratutzat hartzen zuen erresuma baten kontrola hartu zuen.

Hiru aldiz kendu zuen kargutik Tigranes II.a Handia Armeniakoak, bere erresuma ziurtatu, eta, Ponpeiorekin, baita hedatu aurretik ere, Hirugarren Gerra Mitridatikoan. Bere seme Ariobarzanes II.a Filopatorren mesedetan kargua utzi zuen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Ariarates IX.a** | **Kapadoziako erregea**K.a. 93-K.a. 63 | Ondorengoa**Ariobarzanes II.a Filopator** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q380371
* Commonscat Multimedia: Ariobarzanes I

---

 |

* Wd Datuak: Q380371
* Commonscat Multimedia: Ariobarzanes I
**Alonso Pérez de Guzmán y Zúñiga** (?-1549), Sanlucarreko X. Jauna, Nieblako VII. kondea, Medina-Sidoniako V. dukea eta Cazazako III. markesa, Medina-Sidoniako Etxeko noble espainiar bat izan zen. Juan Alonso Pérez de Guzmán y Afán de Ribera Medina-Sidoniako III. dukearen eta Leonor de Guzmán y Zúñigaren semea. Bere anaiorde zen Enrique Pérez de Guzmán y Fernández de Velasco hil ondoren, bere etxeko buruzagi bezala bere oinordeko bihurtu zen. Botereengatik ezkondu zen 1513an Ana Aragoikoakin, Zaragozako artzapezpikua zen Alfontso Aragoikoaren alaba, Fernando II.a Aragoikoa errege katolikoaren semea zena, eta, behin betiko, 1515ean. Elkarrekin, ez zuten seme-alabarik izan, eta, dukea, leloa eta inpotente bezala hartua izan zen. Horregatik, bere ezkontza baliogabetu zen eta Karlos I.a Espainiakoak, 1518an, duke kargua bere anaia Juan Alonso Pérez de Guzmán y Zúñigari pasatzea onartu zuen, bere koinata Ana Aragoikoarekin ezkondu zena.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Enrique Pérez de Guzmán y Fernández de Velasco** | **Sanlucarreko Jauna, Nieblako kondea, Medina-Sidoniako dukea eta Cazazako markesa**1513-1518 | Ondorengoa**Juan Alonso Pérez de Guzmán y Zúñiga** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2758397
* **Identifikadoreak**
* PARES: 49745

 |

* Wd Datuak: Q2758397
Rosario eta Antonio, c. 1943
**Antonio Ruiz Soler** (Sevilla, 1921eko azaroaren 4a - Madril, 1996ko otsailaren 5a), *Antonio el bailarin* izengoitiz ezaguna, espainiar dantzari eta koreografoa izan zen. Realitorekin ikasi zuen dantza flamenkoa, eta Angel Pericet eta Mme. Fedorovarekin, berriz, dantza klasikoa. Espainiar ballet flamenkoa eta klasikoa maisutasunez bateratu izana izan zen, hain zuzen ere, Antonioren lorpen handienetakoa. 1928an dantzatu zuen lehen aldiz jendaurrean, eta hamabost urtez bikotea osatu zuen Rosario dantzariarekin, *Chavalillos sevillanos* bikotean. Baina arrakasta Alfontso XIII.a eta Viktoria Eugenia errege-erreginen aurrean egindako emanaldiarekin lortu zuen, lehen aldiz. 1946an Sarasateren *Zapateado* estreinatu zuten, Mexikoko Bellas Artes antzokian. Nazioarteko zenbait bira egin zituen bikoteak, baina 1952an bikotea hautsi egin zen, eta 1953an Antoniok bere ballet-konpainia sortu zuen. Nazioarteko ospea lortu zuen dantza flamenkoa interpretatzeko erakutsi zuen trebetasunari esker. Haren ballet-ikuskizun nagusietan aipagarriak dira Fallaren *El amor brujo*, Albénizen *Rapsodia española*, E. Halffterren *Sonatina*, Antonio Solerren *Sonatas* eta abar. Espainiako dantzen dantzari bikainenaren ospea du nazioartean, dantzaren alor guztietan trebetasun handia erakutsi baitzuen, hasi flamenkotik eta bolerora; bera izan zen martinetea dantzatzen lehena eta birtuosismo aparta erakutsi zuen zapateatuetan.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2701392
* Commonscat Multimedia: Antonio Ruiz Soler

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 27331894
* ISNI: 0000 0000 8106 4700
* BNA: 000030465
* BNE: XX830084
* BNF: 148259157 (data)
* GND: 141883294
* LCCN: n50052070
* SNAC: w60v8mzg
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05171/eu\_r\_1089/r1089
* DBE: url
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2701392
* Commonscat Multimedia: Antonio Ruiz Soler
**Antonio Soraluze** (Azkoitia, 1912ko uztailaren 1a - 1982ko uztailaren 1a), ezizenez ***Korta***, gipuzkoar aizkolari eta idi-probalaria izan zen.

Bizitza
-------

Azkoitian jaio zen, aita Jose Soraluze aizkolaria zuela, eta Lasarteko Teresategi baserrian bizi izan zen. Etxean jokorako oilarrak ata ahariak eta probarako idiak prestatzen zituen.

Aizkora jokoan 1940 eta 1960 artean aritu zen. Kemen handiko aizkolaria zen, aizkora kolpe izugarria zuena. 1949an sekulako balentria egin zuen Markinako futbol zelaian: 1´39 metroko diametroa zuen *Arta-Goitiko-Pague* moztea. Desafioa bi ordu azpitik ebakitzea zen eta Kortak ordu bat, 47 minutu eta 13 segundo aski izan zuen. Sona handiko apustuak jokatu zituen garaiko aizkolari hoberenekin, hala nola Ignazio Orbegozo *Arria* eta Martin Garziarenarekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Bengoechea, Antonio, Antonio SoraluzeAuñamendi Eusko Entziklopedia, euskomedia.org
2. ↑  Olmo, Aita goitiko, elcorreo.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253669
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 109459

 |

* Wd Datuak: Q12253669
**Joan Gazteluzar** (Elbete, ? - Iruñea, 1620) nafar erretaula-munta­tzaile eta arkitekto erromanista izan zen. Iruñeko Nabarreria kalean izan zuen lantegia. Haren erretauletako eskulturak, besteak beste, Ambrosio Bengoetxea, Bernabe Imberto eta Lope de Larrea artista handiek egin zituzten.

Elbetekoa izan zen Gazteluzarren lehenbiziko erretauletako bat, bere sorterrikoa alegia. 1590 baino lehentxeago egina, Mikel goiaingeru, San Paulo eta Santa Helenaren kalitate handiko baxuerliebeak ditu, Ambrosio Bengoetxeak egindakoak, ziur asko. Bengoetxeak berak egin zituen Hiriberriko erretaulako eskulturak; Jasokundea da irudi-multzorik aipagarriena. Erretaularen arkitektura, berriz, Gazteluzarren lana da, Joanes Antxetak Kasedan eta Tafallan erabilitako moldeari jarraiki. 1606an tasatua izan zen.

Horiez gainera, Egues, Imarkoain (1611), Zolina, Paternain eta Eneritzeko erretaula nagusiak egin zituen. Eneritzekoan Bernabe Imbertok zizelkatu zituen eskulturak. Gazteluzarrena izan liteke Arraitzako erretaula nagusia ere. Erretaula txikikoagoak egin zituen Azotz, Larraga eta Ororbiako elizetarako.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    *Gasteluzar, Juan de.*  enciclopedianavarra.com (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Joan Gazteluzar*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q57393418

 |

* Wd Datuak: Q57393418
**Archer konderria** (ingelesez: *Archer County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Archer City da. 2010eko zentsuaren arabera 9.054 biztanle zituen, Archer kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Archer konderriak 2.396,82 kilometro koadro ditu. Horietatik 57,78 ura dira. Beste 2.339,04 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 3,78 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 9.054 pertsonetatik 8.857 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 675 dira. 34 beltzak edo afroamerikarrak. 47 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 18 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 91 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108793
* Commonscat Multimedia: Archer County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127831161
* LCCN: n79094617
* NARA: 10040175
* **Lekuak**
* OSM: 1827112
* TGN: 2001934

 |

* Wd Datuak: Q108793
* Commonscat Multimedia: Archer County, Texas
*Artikulu hau sukaldariari buruzkoa da; izotz-hockeyko jokalaria gaitzat duena beste hau da: «Iñaki Izagirre (izotz-hockeyko jokalaria)»*
**Iñaki Izagirre** (Lazkao, Gipuzkoa, 1945) sukaldaria da.

Bizitza
-------

Lazkaoko Enparan baserrian jaioa, Lanbide Heziketako ikasketak amaitu ondoren atzerrira joan zen, eta Estatu Batuetako, Herbehereetako eta Britainia Handiko hainbat jatetxetan lan egin zuen. Iruñeko Aralar jatetxean sukaldari buru izan zen, eta Sevillako Oriza eta Madrilgo Wallis jatetxeak sukaldari buru gisa sortu zituen. Madrilgo Jaun de Alzate jatetxean egindako lanari esker jaso zuen 1988an sukaldaririk onenari emandako Espainiako Gastronomia Sari Nazionala. 1997an, Irunen dagoen XVI. mendeko euskal baserri bat eskuratu eta jatetxe bat ezarri zuen bertan, Labeko Etxea.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  **(Gaztelaniaz)** *Nueve hosteleros jubilados reciben el homenaje de sus compañeros.* Diario Vasco, 2013-06-12

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260054

 |

* Wd Datuak: Q12260054
**Iñaki Grazenea Zapirain** (Hondarribia, Gipuzkoa, 1972 -) gipuzkoar pintorea da.

Biografia
---------

Euskal Herriko Unibertsitatean Arte Ederretako lizentzia eskuratu zuen, Pintura espezialitatean, 1995ean.

Bakarkako lehen erakusketa Bilbon egin zuen 1998an, eta talde-erakusketa ugaritan hartu du parte 1993az geroztik, Zumaian, Elorrion, Hondarribian, Bilbon, Madrilen, Lizarran, Valentzian...

Sari eta beka ugari eskuratu ditu; azkenaldikoetan aipagarria 1998ko Valentziako Bancaixa Bi Urtekoaren ohorezko aipamena, besteak beste. 2000. urtean erakutsi zuen lehen aldiz bere lana Madrilgo Arco Arte Garaikidearen Azokan, Donostiako DV galeriaren eskutik, eta galeria horretan bertan egin zuen urte berean bere hogeita lau margolan biltzen zituen erakusketa. 2001. urtean ere izan zuen bere lana Arcon erakusteko aukera.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260049
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 268927679
* BNE: XX1665184
* GND: 141823674
* Tabakalera ID: 55362
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 53947
* Lur: 02552/eu\_g\_2981/g2981

 |

* Wd Datuak: Q12260049
**Iñaki Larrinbe Ibáñez** (Gasteiz, 1967ko urtarrilaren 28a) arabar artista da.

Arte Ederretan lizentziaduna Euskal Herriko Unibertsitatean. Pintura, eskultura eta argazkigintza landu ditu, eta hainbat fanzine eta komikitan zein bideogintzan ere aritua da. 1988an lehen saria eskuratu zuen Euskadiko Arte Plastikoen lehiaketan, Eskultura sailean. Orduz geroztik, landu dituen diziplina artistiko gehienetan eskuratu du sari eta aipamenik. 1999an, esaterako, Bartzelonako Udalak eskaintzen duen Can Basté argazkigintza-beka eskuratu zuen bere lana garatzeko.

Erakusketei dagokienez, 1995ean egin zuen aurreneko bakarkakoa Leónen, eta taldekako askotan ere egon da bere lana ikusgai, arte plastikoen zein bideogintzaren inguruko erakusketetan. Azken urteotan *Los Diminutos* serieko argazki-lanak erakutsi ditu. Eguneroko tresna arrunten gainean agertzen diren pertsonek osatzen dituzte bilduma horretako argazkiak, izakiaren eta gaurko munduaren arteko harremana islatzen dutenak. Bilduma horretako argazki bati esker hautatu zuten 2000. urtean Gure Artea erakusketarako.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260061
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03731/eu\_l\_0741/l0741

 |

* Wd Datuak: Q12260061
**Iñigo Iturrate Ibarra** (Bilbo, Bizkaia, 1963ko urtarrilaren 20a) EAJren izenean Eusko Legebiltzarreko legebiltzarkidea da, legebiltzar horren IX. eta X. legegintzaldietan. Bizkaiko Foru Aldundiko funtzionarioa da lanbidez.

Eusko Legebiltzarrari dagokionez, 2002tik 2006ra Eusko Legebiltzarrreko ordezkaria izan zen RTVEren Euskadiko Aholku Batzordean. Egun, Eusko Legebiltzarreko Mahaiaren bigarren idazkaria da; Eusko Legebiltzarreko Erakunde, Segurtasun eta Justizia batzordeko kidea; Eusko Legebiltzarreko Erregelamendu eta Gobernurako Batzordeko bigarren idazkaria; Eusko Legebiltzarreko Giza Eskubideen, Berdintasunaren eta Herritarren Partaidetzaren Batzordeko kidea; eta EITBren Administrazio Kontseiluan Eusko Legebiltzarraren ordezkaria.

EAJren barnean, Aberri Batzarreko ordezkaria izan da; Bizkaiko Batzar Nagusietako batzarkidea (1991-2007). Bizkaiko Batzar Nagusietako lehendakariordea (1995-2003); eta Bizkaiko Batzar Nagusietan Eusko Abertzaleak taldeko bozeramailea (2003-2007).

Gainerako erakunde publikoei dagokienez, Bizkaiko Foru Aldundiko Berdintasuna eta Herritarren Eskubideetarako zuzendari nagusia izan da (2007-2009); Garapen Lankidetzarako Euskal Aholku Batzordeko kidea (2007-2009); eta Emakundeko Zuzendaritza Kontseiluko kidea (2007-2009).

Sabino Arana Kultur Elkargoko bazkidea eta Amnesty Internationaleko bazkidea da. Horrez gain, 2007ko udal hauteskundeen ondoren Mendexan sorturiko udal taldeko kide izan zen.

Kanpo estekak
-------------

* Iñigo Iturrateren fitxa, Eusko Legebiltzarraren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q48316157

 |

* Wd Datuak: Q48316157
**Ander Etxegoien Martinez** (Getaria, 1987ko urriaren 14a) traineru estropadetako patroia da. TKE Ligako patroi onena birritan izendatu dute, San Pedrorekin 2018an eta Oriorekin 2022an.

Kirol ibilbidea
---------------

Getariako Arraun Elkartean hasi zuen kirol ibilbidea. 2018an San Pedrok eraman zuen TKE Ligan patroi titularra izateko eta Ligako patroi onenaren saria jaso zuen, taldeak 9. egin bazuen ere. Urte berean Kontxan egin zuen debuta. 2019an San Pedrok maila galdu zuen eta KAE Ligan *Libia* trainerua gidatzen jarraitu zuen Etxegoienek 2022ko denboraldirako Oriok fitxatu zuen eta taldea laugarrena izan bazen ere Ligako patroi onenaren saria irabazi zuen bigarren aldiz.

Taldeak
-------

Honako talde hauetan aritu da Ander Etxegoien:

| Taldeak | Denboraldiak |
| --- | --- |
| Getariako Arraun Elkartea | 2000-2017 |
| Sanpedrotarra Arraun Elkartea | 2018-2021 |
| Orio Arraunketa Elkartea | 2022- |

Palmaresa
---------

* TKE Ligak (0)
	+ patroirik onenaren saria (2): 2018, 2022.
	+ KAE Ligak (0): bigarren 2020an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Ander Etxegoien izan da Eusko Label Ligako patroi onena» *Artzape* 2018-09-17 (Noiz kontsultatua: 2022-08-20).
2. ↑   «Eusko Label Liga de traineras» *www.euskolabelliga.com* (Noiz kontsultatua: 2022-08-20).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113565273

 |

* Wd Datuak: Q113565273
**Jokin Uria Lekuona** (Lezo, 1965eko otsailaren 12a - ), futbol jokalari ohia da. 1980ko hamarkada amaieran eta 1990eko hamarkadan zehar Errealean jokatu zuen.

Biografia
---------

Ezker hegalekoa izatez, Errenteriako Sagrado Corazon de Telleri taldean hasi zen jokatzen. Jubenil mailan jokatzen zuenean, Sanse taldearekin proba batzuk egin zituen eta 1983. urtean bertan jokatzen hasi zen. Sansen jokatzen hasi eta urtebetera, lehen taldearekin egin zuen debuta, Errege Kopako partida batean, Amorebietaren aurka. Bertan 24 minutu jokatu zituen eta Errealak 0 eta 3 irabazi zuen. Hala ere, Sanse taldean jokatzen jarraitu zuen 1986. urtera arte.

1986/1987 denboraldian Errealean hasi zen jokatzen eta Espainiako ligan 1986ko Abenduaren 17an debutatu zuen, Cadizen aurka. 1987. urtean Espainiako Errege Kopa irabazi zuen, nahiz eta finaleko partida ez zuen jokatu. Hala ere, hurrengo urteko Madrilgo Kopako finalean jokatu zuen, nahiz eta orduan finala galdu zuten Bartzelonaren aurka. Urte honetan, Espainiar ligako eta Errege Kopako txapeldunordea izan zen Errealarekin.

1996/1997 denboraldi amaieran Erreala utzi zuen, hamaika urte talde txuri urdinean jokatu ondoren. Errealak, Klubaren er¡reserkia jarri zion orduan.

Donostiako ibilbidea amaitzean, urte betez jokatu zuen Eibar futbol taldean, Espainiar ligako bigarren mailan. Urte horretan, 31 partidu jokatu zituen. Nahiz eta denboraldi txukuna egin, bere kirol ibilbide profesionalari amaiera ematea erabaki zuen.

Jokin Uria oso jokalari kritikatua izan zen bere ibilbide guztian. Hala ere, jokatu izan zuen guztietan maila txukuna eman izan zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11928249
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 130953

 |

* Wd Datuak: Q11928249
**Jokin Argote Uria**, pilota arloan **Argote** deituraz ezaguna (Getaria, Gipuzkoa, 1982ko abuztuaren 6a) esku huskako pilotari profesional ohia da. Atzelaria zen, Asegarce enpresakoa. Estatistika ofizialen arabera, 1,84 metro luze da, eta 87 kilo pisatzen du. Lehendabiziko partida 2006ko ekainaren 17an jokatu zuen, Zarauzko Aritzbatalden. 2013an erretiratu zen, zortzi hilabetez partidarik jokatu gabe izan ondoren, eskuin eskua Raynauden sindromeak jota, 30 urte besterik ez zuela (esku huskako pilotari bat mailarik onenean aritzen den adinean, alegia).

Lorturiko sariak
----------------

Bi aldiz irabazi zuen Bigarren Mailako Esku Huskako Binakako Txapelketa (2007an eta 2008an), bietan aurrelaritzat Julen Retegi zuela; eta bi aldiz izan zen txapeldunorde Bigarren Mailako Esku Huskako Lau eta Erdiko Pilota Txapelketan (2007an eta 2009an).

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Igor G. VICO: «Argote abandona», *Deia*, 2013-01-09.
2. ↑  Jon ORMAZABAL: «Jokin Argote cambia de oficio»[*Betiko hautsitako esteka*], *Gara*, 2013-01-09.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260478

 |

* Wd Datuak: Q12260478