recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Nemesio Mogrobejo Abasolo** (Bilbo, 1875eko martxoaren 25a - Graz, 1910eko apirilaren 6a) euskal eskultorea izan zen.

Biografia
---------

Bilboko Zazpikaleetan jaioa, Nemesio Valentín Mogrobejo Buon eta Nicolasa Abasolo Zalabarriaren hamargarren seme-alaba izan zen.

Bilboko Arte eta Lanbide Eskolan sartu eta Ángel Larroque ezagutu zuen. Biek Anselmo Guinea izan zuten maisu bertan. 1894an, Larroquerekin batera lortutako Bizkaiko Foru Aldundiak emandako beka bati esker, Parisera joan zen ikastera. Bertan Ignacio Zuloaga, Pablo Uranga eta, batez ere Francisco Durrio ezagutu zuen. Azkena etxekide zuen.

Parisko Colarossi akademiaren gaueko klaseetan, 1896an Paula Scheneck austriarra ezagutu eta biak harremanetan hasi ziren. Beka amaitu ondoren elkarrekin bidaiatu zuten Espainia eta Alemanian zehar eta Bruselara joan ziren bizitzera non semea izan zuten. 1898ko ekainaren 7an ama-semeak hil eta, une latzak pasa ondoren, maitalearen hilobia zizelkatzeari ekin eta urtebete geroago aurkeztu zuen Vienan .

Auguste Rodin-en lana ezagutu ondoren, Mogrobejok akademizismoa utzi eta korronte berriak landu zituen. Garai hartan ere, abizenaren "v" kendu eta "b" erabili zuen.

Larroquerekin beste beka bat lortu eta Italiara joan zen lau urtez. Erroman eta Florentzian modernismo izan zen nagusi haren lanetan.

1908an Arrue anaiekin batera *El Coitao* aldizkari satirikoa sortu zuen Bilbon.

Bartzelonan brontzezko eskulturak egiteari lotu eta, aurretik zuen birikeria okerragotu egin zitzaion. Toskanan egonaldi bat egin ondoren, heriotza gertu zela sumatu eta Grazera joan zen hiltzera, Paula bere amodioarekin batera.

Bertan 1910eko apirilaren 6an hil eta Bilbon zeuden bere lagunek heriotzaren berri jakinda, erakusketa antolatu zuten, Juan de la Encina kritikariak gidatua.

Orduan Miguel de Unamunok honela deskribatu zuen:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | «*En Ahí tenéis la carne, la carne del dolor, pero también del placer, perpetuada en bronce y mármol, después de palpitar en barro*». |  » |

Lan nagusiak
------------

* *Risveglio*
* *Eva*
* *Bustop de Anselmo Guinea*

* *Hero y Leandro*
* *La muerte de Orfeo*
* *Busto de Alejandro Zaballa*
* *Busto de Salustiano Mogrovejo*
* *Panteón de la familia Gandarias*

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Alfonso Saiz Valdivieso: *"Nemesio Mogrobejo. La escultura en carne mortal"*. Bilbo: 2006. ISBN 84-934774-1-9
2. ↑  www.bilbao.net
3. ↑  Idazle asko: *"Nemesio Mogrobejo. Su vida y sus obras"*. Bilbo: 1972
4. ↑  Miguel de Unamuno. *"Sensaciones de Bilbao"*. Hermes aldizkariaren saiakera-bilduma

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q431557
* Commonscat Multimedia: Nemesio Mogrobejo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 70102832
* ISNI: 0000000059508491
* BNE: XX870603
* GND: 132881209
* LCCN: n2007049889
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 96484

 |

* Wd Datuak: Q431557
* Commonscat Multimedia: Nemesio Mogrobejo
*Mycena rorida*

Sinonimoa: *Roridomyces roridus*

Ez da jangarria. Oso zaila da perretxiko hau aurkitzea, txikia da eta orbel artean nahiko estalita hazten baita.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 0,2 eta 1 cm bitarteko diametrokoa. esferaerdi formakoa edo oso ganbila, erdian zertxobait deprimitua; ertz izurtua, ildaskatutik lobulatu-ildaskatura. Azal ildaskatua, gainazal lehorra eta pixka bat ezkatatsua, kolore aldakorrekoa, arrexka, krema edo hori-marroia, batzuetan gris-marroia ere bai.

**Orriak:** Nahiko zabal okertuak, dekurrenteak, zurixkak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Luzea, zilindrikoa, mehea, oinarrian kontzentratzen den eta enborraren itxura ematen dion muki-geruza lodi batez estalia, kapelaren kolore berekoa da.

**Haragia:** Fina, urria eta zurixka, usain eta zapore nabarmenik gabe.

**Etimologia:** *Mycena* terminoa latinetik dator, perretxikoa, onddoa, esan nahi du. *Rorida* epitetoa, ihintzez estalia, hezea, tanta ñimiñoak agertzea, esan nahi duen rodirus "ros rótis" hitzetik. Karpoforoa likatsua delako baldintza hezeetan.

Jangarritasuna
--------------

Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua

Zaila da generoko beste perretxiko batzuekin nahastea, batez ere geruza gelifikatu lodi batez estalita dagoelako.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean eta neguan. Pinuen azikuletan, adartxoetan eta landare-hondakinetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa..*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 182 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Morales Pulido Juan, Carmona Perate José Julián.  (1981). Sociedad Micologica Extremeña, Medalla de Extremadura 2019.
Feijoaren loreak.
**Feijoa** (*Acca sellowiana*) jatorriz Brasilgoa den espezie botaniko bat da. Brasildik Kolonbiara, Uruguaira eta Argentinara hedatu zen. Hotzari eutsi egiten dio baina ez -5 °C azpitik; tenperatura altuak ez ditu jasaten, ezta lehortasuna ere. Gaur egun ekoizpen handiena duten herrialdeak Kolonbia eta Zeelanda Berria dira. 

Fruitu jangarria ematen du. Otto Karl Berg alemaniarrak João da Silva Feijoren omenez eman zion izena fruituari.

Deskribapena
------------

### Landarea

4 metrotako altuera hartu dezakeen zuhaixka oso adarkatu bat da. Espezie monoikoa da. Enborraren azala gris argia da, latza eta ezkatatsua. Adaxkak oso zurrunak dira. Landare hostoiraunkorrak da. 

Hosto sinple oposatuak eta peziolatuak ditu, itxuraz oboideak edo eliptikoak berde ilunak gainaldeaan eta zurixkak azpialdean. 4-8 mm-ko luzera dute.

Loreak hermafroditak dira, lau petalo zuri-arrosa eta lau sepalo dituztenak. Estaminetako anterak hori biziak edo gorriak dira eta nahiko luzeak, horregatik landare apaingarri gisa ere erabiltzen da Feijoa. Txoriek eta intsektuek polinizatzen dute, erleek batez ere.

### Fruitua

Fruitua baia jangarri bat da. Obalatu samarra da, luzeran 4-7 cm eta zabaleran 3-5 cm. Kanpotik, azala berdea du, eta barrutik zurixka da mamia, erdian gelatina bezalakoa izanik. C bitaminan aberatsa da, eta zapore mamitsua eta gozoa du. Fruitua emateko beharrezkoa du klima freskoa. Fruitua udazkenean heltzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Hunt, Elle.  (2017-05-13). «Falling for feijoas: the fruit New Zealand wants the world to love» *The Guardian* ISSN 0261-3077. (Noiz kontsultatua: 2023-05-19).
2. ↑   «Tropicos | Name - Acca O. Berg» *legacy.tropicos.org* (Noiz kontsultatua: 2023-05-19).
3. ↑   **(Ingelesez)** ANV, Redaccion.  (2022-08-11). «Feijoa, una fruta verde llena de virtudes» *ActualFruVeg* (Noiz kontsultatua: 2023-05-19).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q499671
* Commonscat Multimedia: Acca sellowiana
* Wikispecies Espezieak: Acca sellowiana

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 635341
* BioLib: 155860
* EOL: 2508674
* GBIF: 5418629
* GRIN:
* IPNI: 590501-1
* ITIS: 834974
* NCBI: 260130
* PlantList: kew-1641
* W3TROPICOS: 22103016
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: G0QH7I69C3

 |

* Wd Datuak: Q499671
* Commonscat Multimedia: Acca sellowiana
* Wikispecies Espezieak: Acca sellowiana
**NOR ikerketa taldea** Euskal Herriko Unibertsitatekoa da. UPV/EHUko Parte Hartuz eta AFIT ikertaldeekin batera EMAN Prestakuntza eta Ikerkuntza Unitatea osatzen dute. Taldeak honako ikerketa-ildo hauetan egiten du lan: Europako hizkuntza gutxituak eta telebista, Euskal Herriko ikus-entzunezkoen egitura eta tokiko telebistak, Komunikabideak eta talde nortasunak. Horrez gain, harreman sendoak ditu Europako beste ikerketa talde batzuekin, bereziki *Mercator Media* nazioarteko taldearekin.

Behategia, euskal Komunikabideen behatokia

Tirabirak
---------

Tirabirak
Urteetan euskal gatazkaz komunikabideetan argitaratu izan diren binetak era masiboan batu zituen "Tirabirak" egitasmo transmedia sortu zuen EMAN Taldearekin (Josu Amezaga, Edorta Arana, Tania Arriaga, Patxi Azpillaga, Iñaki Barcena, Estitxu Garai, Sahatsa Jauregi, Libe Mimenza, Bea Narbaiza eta Mario Zubiaga). Egitasmoaren barruan hainbat elementu sartu ziren: ikerketa, erakusketa ibiltaria, artxibo interaktiboa, elkarrizketak, webdoka, ikastaroa, ekitaldiak…

Jainkoak ez dit barkatzen
-------------------------

Jainkoak ez dit parkatzen
Lezo Urreztieta marinelen historia sinesgaitza kontatzen duen Jainkoak ez dit barkatzen filma Donostiako Zinemaldian aurkeztu zuen. Martin Ugalde kazetariak jasotako materiala erabili zuen Josu Martinezek gidoia sortzeko.

Kantatzen duten herriak jardunaldiak
------------------------------------

*Kantatzen duten herriak* izeneko jardunaldia antolatu zuen taldeak.

Mercator sarea

Sariak eta errekonozimenduak
----------------------------

* 2020: Miren Artetxe Sarasola, NOR Ikerketa Taldeko kideak, Euskarazko Tesien Koldo Mitxelena Saria jaso zuen, Euskaltzaindiak eta EHUk banatzen dutena. Mirenek EHUn defendatu zuen *Ipar Euskal Herriko bertso-eskoletako gazteen hizkuntza ibilbideak: gazte identitateak, hizkuntza mudantzak eta legitimizazio prozesuak* izeneko doktore-tesia, Jone Miren Hernandez eta Josu Amezagaren zuzendaritzapean, 2020ko otsailean. Hekimen

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Ikerketa taldea « Nor Ikerketa Taldea» *www.nortaldea.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-06-16).
2. ↑   «Euskarazko Tesien Koldo Mitxelena Saria NOR Taldeko kide bati « Nor Ikerketa Taldea» *www.nortaldea.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-06-16).

Ikus, gainera
-------------

* Josu Amezaga
* Edorta Arana
* Josu Martinez
* Miren Artetxe
* Katixa Agirre
* Estitxu Garai Artetxe
* Marijo Deogracias
* Oihana Iguaran

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107265050

 |

* Wd Datuak: Q107265050
Elkarri begira - Alberto Letamendi
Alberto Letamendi (Ordizia, Gipuzkoa) eskultoreak egindako eskultura publikoa, **Elkarri begira** izenekoa, Tolosan kokatzen da, San Frantzisko Pasealekuan hain zuzen ere.

2019ko otsailaren 9an inauguratu zuen Tolosako Udalak eskatuta, Euskal Herriko bakearen prozesua ospatzeko.

Letamendik eskultura hau, bere artean gizakien arteko indarkeriaren aurkako errebindikazio bat irudikatzeko helburuarekin sortu zuen, ikusten dutenei, elkarren artean begiratzera eta elkar errespetatzera gonbidatuz, baita horretaz hausnartzera ere, besteen arteko desberdintasunak gorabehera.

Eskultura hau hormigoizko oinarri batean egina dago eta bertan finkatuta dauden irudiak, antza denez, brontzea patinarekin dute osagai nagusitzat. Hormigoizko blokea bertikalki jarrita dago, formak oinarriari perpendikularki geratuta (posizio horizontalean).

Gorputz guztiak elkarren artean desberdinak dira eta modu berezi batean daude kokatuta: denen artean eskulturaren eskubi aldera zirkunferentzia huts bat sortzen dute, elkarri begira daudelaren efektua sortuz.

Eskulturako gorputzak
Guztia beirarekin estalita dago, nahiz eta hasiera batean ez egon horrela diseinatuta. Jendeak ikutu, atera eta abar egiten zituenez, hori jarri behar izan zen.

Arrazoi horrengatik ere, gaur egun, hasieran baino gorputz gutxiago daude arte lanean.

Eskulturaren oinean idatzi bat aurkitzen da euskaraz, gaztelaniaz eta frantsesez, hurrengo testuarekin: "*Edozein motatako biolentzia pairatzea oso larria da, oinarri-oinarrizko eskubideak urratzen dituelako. Biolentziaz jokatzen duena da horren erantzule. Baina biolentzia mota guztietatik bat gailentzen bada eta, gainera, behin eta berriz modu zehatz batean gertatzen bada, sendatu beharreko sustrai sakon batzuk dituen testuinguru bat ere ikusarazten dute biktimak eta biktimarioak. Ez da erraza prozesu bati ekin eta egiazko gizarte-adostasun bat lortzea. Elkarri begiratu, elkar aitortu, harreman horretako alde batean edo bestean jarri, edo bietan. Elkarbizitza nahi dugu, ezinbestekoa, eta prozesu hau beharrezkoa dugu biolentzia gure eta ondorengo belaunaldien bizitzetatik desagertuko bada Datorren tokitik datorrela, pairatzen duenak pairatzen duela.*

*Hauxe da "ELKARRI BEGIRA" eskultura honen helburua, kaltetuta iristen garen topagune moduko bat, baina, aldi berean, aukera ematen duena gizarte hau osatzen dugun guztiok elkarbizitza berri bat eraikitzeko, elkarbizitza sendatua eta inolako biolentziarik gabea."*

*Elkarri begira azalpenaren bideoa*
**Mohawk** (mohawk hizkuntzaz: *Kanien'kehá:ka*, euskaraz "Suharriaren herria") Ipar Amerikako jatorrizko herria da, New Yorkeko iparraldean, Quebeceko hegoaldean eta Ontarioko ekialdean bizi zirenak.

Egungo kokagunea Kanadako Ontario aintziraren eta San Laurendi ibaiaren eskualdean dute: Sant Regis (New York), Oka, Kanesatake eta Kahnawake (Quebec) eta Brantford eta Bay of Quinte (Ontario) erreserban daude hain zuzen ere. *Haudenosaunee* edo Irokesen Konfederatzioaren jatorrizko kideak, "Ekialdeko Atearen zelatariak" zuten ezizena.

1650ean 5.000 inguru baziren ere, laster bihurtu ziren 2.500 (1660 inguru). 2000ko Estatu Batuetako erroldaren arabera Estatu Batuetan 26.851 eta Kanadako Quebec eta Ontarion 29.742 ziren, horietatik 3.000 baino ez mohawk hizkuntzaren hiztunak.

Pertsonaia ezagunak
-------------------

* Kateri Tekakwitha (1656-1680), santu katolikoa
* Joseph Brant (1743-1803), buruzagia
* Pauline Johnson (1861-1913), idazlea

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. (PDF) *190. arauaː Munduko herriak eta etniak.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116971
* Commonscat Multimedia: Mohawk tribe

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4101112-0
* LCCN: sh85086500
* NKC: ph722906
* NARA: 10641417
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q116971
* Commonscat Multimedia: Mohawk tribe
**Bellatrix** Orion konstelazioko hirugarren izarrik distiratsuena da. Betelgeuse supererraldoi gorritik 5º dago mendebaldera. Bayer katalogoan **γ Orionis** bezala agertzen da, latinez **Gamma Orionis**. Izar aldakorra da, gutxi gorabehera 1.6ko magnitudearekin, beraz zeruko 25. izarrik distiratsuena da. Eguzkitik 250±10 argi urtera dago. Eguzkia baino 7,7 aldiz masiboagoa eta 5,75 aldiz handiagoa den erraldoi urdin bat da.

Izendapena
----------

Izenak latinez "emakume gerlaria" esan nahi du. Abu Ma'shar al-Balkhi eta Joan Hispalensearen lanetan agertu zen jada, baina garai horretan izen hau Capellari ematen zitzaion. XV. mendean Vienako astronomoek Bellatrix izena jarri zioten Oriongo izar honi, eta hala agertzen da Alfontsotar Tauletan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Kunitzsch, Paul.  (1986-05). «The Star Catalogue Commonly Appended to the Alfonsine Tables» *Journal for the History of Astronomy* 17 (2): 89–98.  doi:10.1177/002182868601700202. ISSN 0021-8286. (Noiz kontsultatua: 2024-02-07).

Kanpo estekak
-------------
**Pleonasmo** hitza grezieratik dator eta erredundantzia esan nahi du; eta horretan datza hain zuzen: perpaus berean ideia bera bi aldietan adieraztean. Horren arabera, zentzuaren edo morfosintaxiaren aldetik, horietako bat soberan dago, erredundantea da. Hala ere, funtzio estilistikoa du, espresioari indarra emateko modu bat bezala. Baliabide literarioa izanik, eguneroko hizkuntzan ere oso erabilia da. Esaterako: "Sukaldea nik neuk jaso nuen". Hitzen figuren artean kokatzen da.

Hemen Lazkao Txikiren adibide bat:

"Egun batean, Lazkaomendin biok ginan alkarrekin, eta eguraldi txarra egiten zuan.
Lanbroa edo horrela zan. Bat urbildu eta onela esan zigun:
-Au dek eguraldia, au! Au dek eguraldi kabroia! Bein bear eta gaur egin bear lanbroa ta
zikiña! Or gora abiatu nauk, ez guardasol eta ez ezer, eta buru guztia busti zaidak!
Eta Joxe Migelek:
-Puska bateko lanak badituk orduan ori dena sekatzen!"

Gramatika
---------

Hitza gramatikan erabiltzen da, esate baterako adizki batzuetan morfema batzuek informazioa errepikatzen dutenean. Adibide argiak daude ez-gramatikaltzat jotzen diren zenbait aldaera dialektaletan: 

* \****gen**euka**gu**n* aditzean, lehen pertsona-plurala, subjektu ergatiboarekin komunztadura egiteko bi morfema daude,
* \****zen**eki**zu**n* aditzean (bi morfemak *zuk* subjketua agertzen dute),
* \**doa**zte*** (*haiek* subjketuari erreferentzia egiten dioten markak bi dira: amaierako -*z* eta harixe metatutako -*te*), eta
* *\*dira**de*** aditz-forma, bertsolaritzan aski maizkoa, -*de* aparteko morfema pluralgilea duena, berez plurala agertzen duen adizkiari erantsita.
* *Gain**giroki*** aditzondoak, berriz, modua agertzeko hiru morfema segidan daramatza:
	+ bukaerako -*ki* (*ederki*, *gaizki*, *emeki*, *larriki* eta *poliki* aditzondoetan ageri dena),
	+ haren aurreko -*ro* (*emaro* eta *osoro* aditzondoetakoa), eta, berriz ere,
	+ -*ki* atzizkia, haren -*gi* aldaeraren formaz, aurreko hitzaren bukaeran -*n* dagoenean (*on > ongi*).

Ohiko adibideak
---------------

*Gora igo*; *Nik neuk nire* ahotsaz esan dizut; *bere* iritzi *propioa*; *egia berdaderoa*, *elur zuria*, *bele beltza*...

Ikus, gainera
-------------

* Oximoron

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *datismo* edo *batologia* izenez ezaguna halaber.
2. ↑  Xabier Altzibar, 647.or.
3. ↑  *Gertaerak eta txisteak*. Donostia: Auspoa, 1994, 27.or.

Bibliografia
------------

* Euskaltzaindia: *Literatura terminoen hiztegia*. Bilbo: 2008. 647 or. Xabier Altzibarren artikulua.

Kanpo estekak
-------------

Euskaltzaindiaren Literatura Hiztegia.]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q188741
* **Identifikadoreak**
* GND: 4507056-8
* LCCN: sh85103472
* NKC: ph370257

 |

* Wd Datuak: Q188741
**Luis Javier Arrieta** (Arrasate, Gipuzkoa, 1945eko otsailaren 5a) margolaria da. Arrietaren pintura hiperrealismoaren mugan dago, eta inpresionismoak eraginda, marrazkiaren eta kolorearen garbitasunean bilatzen du zehaztasuna.

Bizitza
-------

Ikasketak Eskola Politeknikoan egin zituen, eta Industria Irakasletzako titulua eskuratu zuen. Fagor enpresan egin du lan. 1990ean hasi zen margotzen Bergarako Pintura Eskolan, Jon Balentziaga irakaslearekin. Geroxeago, bi urtez, Arrasateko Monterron jauregiko ikastaroetan parte hartu zuen, Imanol Moreno eta Zesar Cimiano irakasleekin. Abdon Juaristi, Luis Laskurain, Klara Gangutia eta Julian Ugarte margolariak ere izan ditu irakasle.

Arrasate Margo Taldearen sortzaileetariko bat da. Talde horrekin egin ditu erakusketa gehienak, nahiz eta bakarkako agerraldiak ere egin dituen. Bere aurreneko bakarkako erakusketa 1999an egin zuen, bere jaioterriko Harresia erakustokian.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12262682
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 24816
* Lur: 00506/eu\_a\_5067/a5067

 |

* Wd Datuak: Q12262682
Espetxearen aurrean txongilari eskainitako monumentua dago.
**Ocañako espetxea**, gaur egun **Ocaña I espetxea** (gaztelaniaz: *Centro Penitenciario de Ocaña I*), Ocañan (Toledon) dagoen espetxea da. Espainiako espetxe zaharrenetariko bat da. 1883an inauguratu zen. Ondoan Ocaña II espetxea dago, 1980an eraikia. Frankismo garaian oso espetxe gogorra izan zen eta hilarazteak eguneroko kontua izaten zen. Bereziki ezaguna tiroz presoak hil arazten zituen apaiz borreroa izan zen, *Ocañako apaiz beltza* eta *Apaiz borrero* gisa ezaguna.

Historia
--------

Instalazioak 1883an inauguratu ziren eta lehen unetik garrantzi handia izan zuen. 1914an aldatu zuten eta preso arrunteen espetxetik helduentzako erreformatorioa bihurtu zuten. Espainiako Gerra Zibilean Errepublikako Gobernuan militar-ospitalea bihurtu zuten, fronteko zaurituak zaintzeko. Gerra behin amaituta berriro ere espetxea izan zen, Espainiako gogorrenetariko bat. Diktadura garaian Espainiako espetxe handienetariko bat izan zen, 15.000 preso izanik. Espetxe horretan Miguel Hernández idazlea entzerratu zuten 1940-1941ean; beste antifrankista ospetsua, Marcos Ana, 1944tik aurrera egon zen. Miguel Hernandez poesia irakasten zien beste espetxeratuei; horrela oso ezaguna den "El cura verdugo" poema idatzi zen; poemaren egilea ez dago oso garbi. Apaiz horren identitatea oraindik ez da argitu baina, dirudienez, tortura eta afusilamendu saioetan laguntzailea izaten zen. Tulio Riomesta-ren arabera espetxean gutxienez 1300 preso errepublikarrak erail zituzten.

Gaur egun bere kontserbazio egoera ez da ona, nahiko zaharkituta baitago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Ocaña II espetxea

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Meggy Williams-en artikulua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q42163329

 |

* Wd Datuak: Q42163329
Greziar mitologian **Foroneo** (antzinako grezieraz: Φορωνεύς), Peloponesoko errege bat zen, Inako ozeanida eta Meliaren semea.

Herrialdeko biztanleak bildu eta zibilizatu zituen, ordura arte basatiak eta noraezean zebiltzanak, sua nola egin erakutsi zien (Prometeok lapurtu ondoren deskubritu zuen lehen gizona izan zen), Heraren gurtzan sartu zituen, eta eurentzat, Foronea hiria eraiki zuen, bere bilobak Argos bezala bataiatuko zuena.

Hiri bat eraiki zuen lehen gizona izan zen, eta Zeusek beste gizaki batzuen errege izateko baimena eman zion jainkoekin hain pietatetsua izateagatik, bereziki Herarekin, nori tenplu bat eraiki zion. Foroneoren erregealdian izan zen Hermesek gizakiei hizkuntza ezberdinak irakatsi zizkien garaia, ordura arte amankomuneko hizkuntza bat hitz egin baitzuten. Baina honegatik, Eris (ika-mika), hilkorren artean bizitzen jarri zen, nazio ezberdinetan banatuz.

Laodize edo Zerdo lamiarekin ezkondu zen, norekin Niobe, Apis eta Kar izan zituen, nortzuri, beste egile batzuk, Apolodoro eta Paterniok bezala, Lirko eta Ktonia gehitzen dizkieten. Likaon, Esparton eta Europsen aitatasuna ere ematen zaio.

Euripidesek, baina, bi emazte ematen dizkio: lehenarekin, Peito izenekoa, Egialeo eta Apiaren aita izan zen, eta bigarrenarekin, Europa, Niobe izan zuen. Helanikok, hiru seme izan zituela dio (Pelasgo. Iaso eta Agenor), erresuma banatu zutena euren aita hil zenean.

Pliniok, *Greziako erregerik zaharrena*ren titulua ematen zion, egile jakinik gabeko olerki batek, *Foronides* izenburukoa *hilkorren aita* deitzen duen bitartean.

Beragatik, Argoseko biztanleek orokorrean, eta, bereziki, Anfiarao eta Adrastok, *Foroneidak* epitetoa jaso zuten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q649624

 |

* Wd Datuak: Q649624
*Artikulu hau Paraguaiko dibisari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Peso (argipen)».*
**Peso paraguaitarra** (gaztelaniaz: *Peso*), Paraguaiko Errepublikan 1856tik 1944ra zirkulazioan egon zen dibisa da. Bere sinboloa $ zen. Peso paraguaitar banako baten ehunena zentesimo deitu zen 1856tik 1874ra eta zentabo 1874tik 1944ra. Peso paraguaitar bakoitza 100 zentimoz edo zentaboz osatuta zegoen. *Peso* hitzak, pisu esan nahi du gaztelaniaz.

Historia
--------

1874an peso paraguaitarrak erreal paraguaitarra ordezkatu zuen, hurrengo truke tasarekin: 8 erreal paraguaitar = 1 peso paraguaitar. 1944an berriz, guaraniak peso paraguaitarra ordezkatu zuen, hurrengo truke tasarekin: 100 peso paraguaitar = 1 guarani.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *Coins of CIS and Baltic countries.*  (Noiz kontsultatua: 2018-05-10).
2. ↑   **(Ingelesez)**  *Coins of CIS and Baltic countries.*  (Noiz kontsultatua: 2018-05-10).

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Paraguaiko Banku Zentralaren webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2346646

 |

* Wd Datuak: Q2346646
Greziar mitologian, **Tisifone** (grezieraz Τισιφονη, erailketaren mendekatzailea) izeneko bi pertsonaia agertzen dira:

Tisifone, Erinia
----------------

Tisifone, erailketa delituak zigortzen zituen Erinia zen.

Mito batek, Tisifone Ziteronetaz maitemindu zela dio, eta hau hiltzen amaitu zuen suge horzkada baten ondorioz, zehazki, bere buruko suge batena.

Tisifone, Alkmeonen alaba
-------------------------

Tisifone, Alkmeon eta Mantoren alaba bat zen. Alkmeonek, istripuz, bere seme-alaba ziren Tisifone eta Anfiloko, Kreonterekin utzi zituen. Honen emazteak, Tisifone esklabu bezala saldu zuen, bere edertasunagatik inbiditan, baina eroslea Alkmeonen alde ari zela ez zen ohartu. Alkmeon itzuli zenean, bere alaba salbatu eta bere semea berreskuratu zituen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3991817
* Commonscat Multimedia: Tisiphone (mythology)

---

 |

* Wd Datuak: Q3991817
* Commonscat Multimedia: Tisiphone (mythology)
**Emmett Cary Middlecoff** (Halls, Tennessee, Estatu Batuak, 1921eko urtarrilaren 6a – 1998ko irailaren 1a) PGA Tourrean 40 garaipen lortu zituen golf jokalari estatubatuarra izan zen. Bere karreran hiru txapelketa nagusi irabazi zituen: 1955eko Masters Txapelketa eta 1949 eta 1956ko AEBetako Irekia. Horrez gain, 1955eko PGA Txapelketan, 1948ko eta 1959ko Augustako Mastersean eta 1957ko AEBetako Irekian bigarren postua lortu zuen, eta guztira hamar top-5 eta hamabost top-10 lau txapelketa nagusietan. 1957ko Erresuma Batuko Golf Irekian egin zuen agerraldi bakarrak 14. postua lortu zuen.

Middlecoffek golfean jokatu zuen Mississippiko Unibertsitatean eta Tennesseeko Unibertsitatean ikasle zela, NCAA All-American bihurtu zen 1939an eta Tennessee estatuko txapeldun izan zen 1940 eta 1943 artean. Ondoren, dentista gisa aritu zen Estatu Batuetako armadan Bigarren Mundu Gerran, eta horregaitik Doc (doktore) ezizena irabazi zuen bere golf jokalariaren garaian.

Bere hiru denboraldi onenak 1949, 1951 eta 1955 izan ziren, eta horietan zazpi, sei eta sei txapelketa irabazi zituen, hurrenez hurren. 1956an Vardon Trofeoa irabazi zuen kolpeen batez besteko baxuenagatik, baina ez zuen inoiz lortu diru irabazien zerrendako lehen postua.

PGA Tourrean jokatzeaz gain, golf jokalari honek 1953, 1955 eta 1959 Ryder Cup-en jokatu zuen, non 6tik 2,5 puntu lortu zituen. Ospetsua zen bere joko oso geldoagatik, eta horrek larritu egiten zituen bere lagunkideak.

Osasun arazo ezberdinak zirela medio, Middlecoffek 40 urterekin aldizka lehiatzeari utzi zion eta CBS golfeko teletransmisioetan iruzkintzaile gisa lan egin zuen. 1986an Golf Mundialaren Ospearen Aretoan sartu zuten.

Golf jokalaria *Follow the Sun* eta *The Bellboy* filmetan agertu zen bere buruaren papera egiten.

Kanpo estekak
-------------

* Cary Middlecoff Munduko Golfaren Ospearen Aretoan
* Cary Middlecoff Ole Miss Rebels-en webgune ofizialean
* Cary Cashes In - Sports Illustrated, 1955eko apirilaren 18a
* Middlecoff Of Memphis - Sports Illustrated, 1955eko apirilaren 18a
* The Chase Of The Doc At Oak Hill - Sports Illustrated, 1956ko ekainaren 25a

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2171235
* Commonscat Multimedia: Cary Middlecoff

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 34950640
* ISNI: 0000 0000 5731 7085
* LCCN: n93093327

 |

* Wd Datuak: Q2171235
* Commonscat Multimedia: Cary Middlecoff
**Peta Zetas** karamelu karbonatatua da. Bere ezaugarri nabarmenena osagaiak anhidrido karbonikoaren eraginpean egotea da, karameluan harrapatuta dagoena. Gozokia ahoan sartzen denean, partikula horiek askatzen ditu listuarekin kontaktuan jartzean, eta soinua eta leherketa- zein eferbeszentzia-sentsazioa sortzen dituzte.

Gozoki mota hau 1956an sortu zen William A. Mitchell General Foodseko zientzialariak. *Pop Rocks* izenaz ezagutzen den karamelua 1975ean hasi zen saltzen, baina berehala kendu zuten merkatutik.

1979an, Zeta Espacial, gaur egun Rubín (Bartzelona) egoitza duen enpresa sortu zuten Ramon Escolà ingeniari kimikoak eta Zeta taldeko enpresaburu Antonio Asensiok, horrelako produktu bat garatu eta saltzeko. 1980ko hamarkadan oso ezaguna egin zen eta gaur egun ere merkaturatzen jarraitzen du, mundu osoan zehar. Zaporerik ezagunena marrubiarena da, nahiz eta atzerrian beste aldaera batzuk dauden.

1. ↑  Peta Zetas Viruete.com
2. ↑  History of Pop Rocks
3. ↑  Historia de Zeta Espacial Zetaespacial.com
**San Joan Bataiatzailearen eliza** Maule-Lextarreko (Zuberoa) parrokia da.

Historia
--------

1875-1876 urteetan, Maule Gaineko Donibane eliza zaharra eraberritzeko zenbait proiekturen porrotaren ostean, 1877an hiri erdian eliza berri bat eraikitzea erabaki zen. Emile Doyère arkitektoaren planoak 1877ko irailean onartu ziren eta elizako lehen harria 1879ko ekainak 24ean jarri zen.

1879 eta 1885 arteko lanak Tarbeko Pierre Goyheneix eta Laàseko Pierre Lassalle-Barrère enpresaburuen esku egon ziren. 1885eko maiatzaren 24ean kontsakratu zen eliza. 1885-1890 aldera, Ferninand Hucher beiragileak zenbait beirate egin zituen. Koro eta habeartea 1892etik aurrera hasi ziren jasotzen Xavier Montaut abadearen artelanak, Oloroeko margolaria zena eta lan hauek egiten ari zen bitartean hil zela. Lanak bere anaiak, Auguste Montaut-ek. bukatu zituen.

Ezaugarriak
-----------

Kanpandorre azpian du ataria eta ezkilen gelak forma oktogonala du. Gurutze latinoaren forma du eta habearteak lau tarte ditu, zutabez banaturik.

Erreferentziak
--------------

* **(Frantsesez)** Frantziako Kultura Ministerioa - Mérimée datu-basea: elizari buruzko oharra

Kanpo estekak
-------------
***Widdershins*** (batzuetan ***withershins***, ***wideshins*** edo ***widderschynnes***) erlojuaren kontrako norantzan edo ezkerrerantz joatea edo objektu baten inguruan beti ezkerrean mantenduz ibiltzea esan nahi duen terminoa da. Literalki, ipar hemisferiotik ikusten den eguzkiaren itxurazko mugimenduaren aurkako ibilbidea egitea esan nahi du (irudimenezko erloju honen esfera ikuslea zutik dagoen lurra da). *Oxford English Dictionary-k* aipatzen duen hitzaren lehen erabilera erregistratua, *Eneidaren* 1513ko itzulpen batean dago, non "Abaisit I wolx, and widdersyns start my hair" esaldian dagoen. Zentzu horretan, "widdershins start my hair" esan nahi du "nire ilea tente jarri da."

Etimologia
----------

Widdershins *weddersinnes* Erdi-behe-alemanetik dator, literalki "bidearen aurka" (hau da, "kontrako noranzkoan"), *broadsinnen* "kontran joan", goi-aleman zaharreko *widar* "kontra" eta *sinnen* "bidaiatu, joan" elementuetatik dator, *sind* "bidaia"-ri lotuta.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
**Buranako Dorrea** (kirgizeraz: Бурана мунарасы) Txui haranean, Kirgizistango iparraldean dagoen minarete handi bat da. Balasagun hiri historiakoaren azken aztarna da. IX. mendekoa da. Kanpoko eskailera batek eta dorrearen barruan eskailera aldapatsu eta sigi-saga batek minaretearen goialdera igotzeko aukera ematen die bisitariei.

Kokapena
--------

Bixkek herrialdeko hiriburutik 80 kilometro ekialdera dago, Txui barrutian, Tokmok hiritik gertu.

Ezaugarriak
-----------

Asia erdialdeko mota honetako lehen eraikinetako bat da. Minaretearen jatorrizko altuera 45 metrokoa izan zen. Gaur egun, dorreak 24,6 metroko altuera du, ordea; gainerako zatia XV. mendeko lurrikara batean jaitsi zen.

Aztarnategia
------------

Dorrea, hilarriekin, lur-mugimenduekin eta gaztelu baten eta hiru mausoleoren erorkinekin batera, bederatzigarren mendearen amaieran Karakhanidsek ezarri zuten Balasagun hiri zaharretik geratzen den guztia da.

Iruditegia
----------

* Dekorazio zehaztasunak.Dekorazio zehaztasunak.
* Eskailera kiribila dorrearen barruan.Eskailera kiribila dorrearen barruan.
* Petroglifo bat.Petroglifo bat.
* Dorrearen inguruko estelak edo Balbalak.Dorrearen inguruko estelak edo Balbalak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Suyab

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q852032
* Commonscat Multimedia: Burana tower

---

 |

* Wd Datuak: Q852032
* Commonscat Multimedia: Burana tower
**Inga** **Fischer-Hjalmars** (Stockholm, 1918ko urtarrilaren 16a - Lidingö, 2008ko irailaren 17a) fisikari suediar, farmazeutiko eta humanista izan zen, eta aitzindaria kimika kuantikoan. Kimika teorikoko arazoak konpontzeko mekanika kuantikoaren aplikazioaren aitzindarietako bat izan zen. Fischer-Hjalmars Zientzialarien Zirkulazio Libreari buruzko Zientzia Batasunen Nazioarteko Kontseiluko Batzorde Iraunkorreko buru izan zen.

Biografia
---------

Fischer-Hjalmarsen gurasoak Otto Fischer ingeniari zibila eta Karen Beate Wulff ziren. Lizentziatura 1939an lortu zuen (farmazia), eta maisutza 1944an (fisika, kimika eta matematika). Graduondoko ikasketekin jarraitu zuen, eta 1949an mekanikako "licentiat" a jaso zuen, eta beste bat kimikakoa, 1950ean. Fischer-Hjalmar Stig Hjalmar ingeniaritza mekanikoko irakaslearekin ezkondu zen.

  

1949an, doktoregoan hasi zen lanean, eta 1952an, Stockholmeko Unibertsitatean, fisika mekaniko eta matematikako irakasle elkartu kargua lortu zuen. 1959-63 bitartean, fisika matematikoko laborategi bat ere zuzendu zuen Teknologiako Errege Institutuan. 1963an, Stockholmeko Unibertsitatean, Fischer-Hjalmars fisika teorikoko Suediako lehen irakasle emakume bihurtu zen, non oso ezaguna zen hizlari gisa. Oskar Kleinen lekua hartu zuen eta 1982ra arte mantendu zuen kargua. Zientzia Kuantiko Molekularreko Nazioarteko Akademiako, Suediako Zientzien Errege Akademiako, Danimarkako Zientzia eta Letren Errege Akademiako eta Arte eta Zientzien Munduko Akademiako kide izan zen, eta Zientzialarien Zirkulazio Askeari buruzko Batasun Zientifikoen Nazioarteko Kontseiluaren Batzorde Iraunkorreko buru.

Sariak
------

* 1990, *Human Rights of Scientists Award*, New Yorkeko Zientzia Akademia.

Erreferentziak
--------------

Bibliografia
------------

* Acton, Q. Ashton (1 de mayo de 2013). Issues in Education by Subject, Profession, and Vocation: 2013 Edition. Scholarly Editions. ISBN 978-1-4901-0922-0.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4948133
* Commonscat Multimedia: Inga Fischer-Hjalmars

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 64838592
* ISNI: 000000008389381X
* GND: 120461188
* LCCN: n85802772
* SUDOC: 139085025
* BIBSYS: 90313655

 |

* Wd Datuak: Q4948133
* Commonscat Multimedia: Inga Fischer-Hjalmars

[[Kategoria:1918} jaiotzak]][[Kategoria:2008} heriotzak]]
**Toffea** (ingelesez: *toffee*) karamelu krematsu bat da, almibarrean dagoen karameluarekin egiten dena eta gurina gehitzen zaio, karameluaren kolorea xigortua denean. Nahasketa egosten da, modu homogeneoan geratu arte, esne-gaina gehitzen zaio eta karamelua egosten amaitzen da, honela, nata hartzitzea eragotziz.

Ospetsuak dira toffe ingelesak. Espainian ezagunak dira Tafallako pinazizko toffeak. Solano eta *Avión* ere, toffe marka ezagunak dira.

Toffe motak
-----------

* Toffe klasikoa: Lehen aipaturiko errezetarekin eginikoa
* Txokolatezko toffea: toffezko bonboia
* Zaporezko toffeak: mendafin, marrubi, banilla zaporezko toffeak...
* Fruitu lehorrezko toffeak: pistatxo, intxaur, almendrazko toffeak...
* Likorezko toffeek: kakao likorezkoak, ronezko toffeak...

Toffearen aldaerak
------------------

Toffeetatik abiatuta, jada eginak edo bere prozesuan, zenbait produktu egin daitezke. Adibidez: **ur gazizko toffeak**, Azukrezko gozokia (ez da esnezko gozokiarekin nahastu behar), toffe zaporetik abiatuta, banilla edo txokolate zaporeak gehitu dakizkioke edo txokolatea gehitu dakioke txokolatedun azukrezko gozoki bihurtzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Hipermerkatuetako Produktuak Hiztegia] [2009]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q927904
* Commonscat Multimedia: Toffee

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q927904
* Commonscat Multimedia: Toffee
**Grupo Zeta** Espainiako komunikazio-talde bat izan zen, egoitza nagusiak Bartzelonan eta Madrilen eta ordezkaritzak Zaragoza, Kordoba, Castelló eta Cáceresen zituena. Antonio Asensio Pizarrok sortu zuen 1976an, eta 2001ean hil zen arte zuzendu zuen. Denboraldi horretan, enpresa-hedapeneko etapa bat bizi izan zuen taldeak, aldizkako argitalpen ugari eskuratzea edo sortzea barne. 

*El Periódico de Catalunya*, Bartzelonan argitaratua, izan zen argitalpen-taldearen kazetaritza-buru nagusia. Antonio Asensio Mosbah semea izan zuen buru konpainiak, harik eta 2019ko apirilean Prensa Ibérica argitaletxeak erosi zuen arte, Javier Moll buru zuela.

Grupo Zetaren parte izan dira, besteak beste, Sport kirol-egunkaria, Antena 3 telebista katearen zati bat, La Razón bere sorrera garaian, La Gaceta de los Negocios edo Interviú aldizkariak. Bruguera Editoriala ere erosi zuen eta Tiempo aldizkariaren jabea zen.

1. ↑  Aviso Legal: Grupo Zeta. Consultado el primero de mayo de 2011.
2. ↑   Periódico, El.  (18 de abril de 2019). «Prensa Ibérica compra el Grupo Zeta» *elperiodico*.
Helhest bat. Marrazki baten argazkia da, 2009an egina eta GIMP programez ukituak eginak.
***Helhest*** edo ***Helhesten*** bat («infernuen zaldia» edo «azpimunduaren jainkosaren zaldia») Danimarkaren eta Schleswigeko Dukerriaren folklorean hiru hanketako zaldi bat da. Helheim edo hildakoen erresumarekin eta Hela izeneko hildakoen erresumaren jainkosarekin lotuta dago.

Tradizioa
---------

Zaldi hau Jacob Grimmek egin zuen eskandinaviar mitologiari buruzko ikerketan agertzen da aipatua. XIX. mendean, herriaren sineskeriaren arabera, Herioa zaldi honen gaineko agerpenak gaixotasuna, istripuak eta heriotzak iragartzen zituen. Tradizio zahar baten ondorioz, hilerrietan bizirik zeuden zaldiak lurperatzen ziren; lurperatze horien arrazoia zera zen: zaldi horien mamu bilakatu behar ziren hildakoei gidatzeko.

Kondairaren arabera Helhest ikusten duen pertsonak hiltzekotan dago. Zaldia ikustea edo haien apatxak entzutea hilgarria da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Laia San José Beltrán, *Quienes fueron realmente los vikingos*, Quarentena, 2015, ISBN 978-84-16229-16-1, 330 or.
2. ↑   Grimm, Jakob (1883). *Teutonic Mythology*: James Stallybras-ek prestatutako edizioa. Londres: George Bell and Sons, 884 or.

Kanpo estekak
-------------

* **(Danieraz)**:Helhesten arkiv.silkeborgbibliotekerne.dk webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3129694
* Commonscat Multimedia: Helhest

---

 |

* Wd Datuak: Q3129694
* Commonscat Multimedia: Helhest
**Kapteynen izarra** (HD 33793/GJ 191) gure eguzki sistematik 12,8 argi urteko distantziara dagoen izar bat da. GJ 1061, 3,7 argi urteko distantziara, Kapteynen izarretik gertuen dagoen izarra da. Pictor konstelazioan dago, β Pictorisetik iparmendebaldera. +8,89ko itxurazko magnitudea du, eta, beraz, ez dago begi hutsez ikusterik.

Aurkikuntza
-----------

Kapteynen izarra 1897an aurkitu zuen Jacobus Kapteynek (bere izena jasoz) "Cape Photographic Durchmusterung"en lanean ari zen bitartean. Ordutik, astronomoen arreta erakarri du, neurri baten, gure eguzkiarekin alderatuta duen abiadura espazial altuagatik, 1909an aurkitu zena.

1924an, bere espektruan dituen TiO lerroengatik M1V espektru motako nano gorri bezala sailkatua izan zen, bere dizdira, bere motako izar batentzat esperoko litzatekeena baino bi magnitude baxuagoa delarik. Beranduago 1976an eginiko bere espektruaren azterketa batek CaH eta MgHren ondoriozko lerroen intentsitatea eta TiO lerroen ahultasuna utzi zuen agerian.

Ezaugarri fisiko eta kimikoak
-----------------------------

Lehen hurbilketa baten Kapteynen izarrak gure inguruko beste hainbat bezalako nano gorri arrunt bat badirudi ere, izar hau zenbait arrazoigatik da salbuespena. sdM1V espektro motako izar azpinano bat da, 3570 ± 160 kelvineko tenperatura duena. Barnarden izarraren ondoren bigarren mugimendu propiorik altuena du, Esne Bidea alderantziz orbitatuz. Bestalde, metaltasun txikia du -M/H = 0,86, gure eguzkiarenaren %14a-, baita burdina (FE/H = -0,99) eta titanioa (Ti/H = -0,81) bezalako elementuen eduki erlatibo eskasa ere. Bere masa, gutxi gora-behera, 0,274 eguzki masakoa da, bere erradioa gure eguzkiarenaren %29,3 den bitartean.

Jatorria
--------

Eguzkia ez bezala, Kapteynen izarra halo galaktikoko izar bat dela dirudi, gugandik gertuen dagoena mota honetakoen artean. Izar hauek (Groombridge 1830 bezala) apenas dira gure hurbileneko inguruko izar guztien %0,1 edo %0,2. Ohi, plano galaktikotik urrun eta nukleo galaktikorantz kontzentratuak daude, baina oso orbita eszentrikoekin. Haloko izarrak supernoba gutxi egon diren, eta, beraz, metal aberastasun baxuko galaxiako eremuetan edo garaietan sortzen dira. Honek, nano gorri batena baino kolore urdinxkagoa izatea eragiten du.

Ikerketa batek dioenez, Kapteynen izarra Esne Bidearen satelitea izan zen eta honekin fusionatu zen galaxia nano esferoidal baten sor zitekeen, fusio horretan galaxia nanoak bere masa gehiena galduz. Kapteynen izarra aipaturiko galaxia hori bere amaierako orbitara hurbiltzean atzean geratu zen izarra izan liteke. Bere egungo hondarra Omega Centauri kumulu globularra izan daiteke, bere alderantzikako orbita Kapteynen izarrarenaren antzekoa dena, kumulu horretako partaideek izar honenaren antzeko metaltasun maila dutelarik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1048535
* Commonscat Multimedia: Kapteyn's star

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Astronomia**
* SIMBAD: HD 33793

 |

* Wd Datuak: Q1048535
* Commonscat Multimedia: Kapteyn's star
*Caridad*, Isidro Alegriaren mazurka
**Isidro Alegria** (Obanos, Nafarroa Garaia, 1852ko maiatzaren 15a -- Santander, 1913ko otsailaren 21a) musikaria izan zen.

Bizitza
-------

Obanosen (Nafarroa Garaia) jaio zen, 1852an. Musika aitarekin ikasten hasi zen. Hainbat lekutan ibili zen organista, Hondarribian (Gipuzkoa, 1869), eta Santa Fe de Caparroson (Nafarroa Garaia, 1870etik 1873ra), adibidez. Azkenik, 1881ean Santanderko Santa Lucía parrokian plaza lortu zuen. Organista, irakasle eta musika kritikari moduan lan asko egin izan zuen.

Santanderren hil zen 1913an. Erlijio musikako obra asko idatzi zituen, bai eta korukoak, organokoak, pianokoak, bandakoak, bai eta zarzuela bat ere: *Jerez a pasto*.

Erreferentziak
--------------

* *Diccionario de la música Española e Hispanoamericana*, 1999: 1. liburukia, 245. or.
* Ruiz de Garibay, Carmen; Sánchez Ekiza, Carlos. «Isidro Galo Alegría María», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*

Kanpoko loturak
---------------

* Eresbil , partiturak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12013955
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 23281

 |

* Wd Datuak: Q12013955
**Espirografoaren Nebulosa**| Espirografoaren Nebulosa |
| Datuak |
| **Igoera zuzena** | {{{igoera zuzena}}} |
| **Deklinazioa** | {{{deklinazioa}}} |
| **Distantzia** | 2000 argi urte |
| **Itxurazko magnitudea** | 11 |
| Itxurazko tamaina | {{{tamaina}}} |
| **Konstelazioa** | Lepus |
| Izen teknikoaNGC | NGC |
| Izen teknikoaM | M |

**IC418**, Lepus, "Erbia" konstelazioan dagoen nebulosa bat da, gure planetatik 2000 argi urteko distantziara dagoena. **Espirografoaren Nebulosa** bezala ere ezagutzen da, bere formak, espirografo batekin egiten diren marrazki geometrikoak gogorarazten baititu, trokoideak marrazteko balio duen tresna.

Hubble espazio teleskopioarekin lortutako nebulosaren irudiak, ionizatutako nitrogenoaren igorpena, nukleotik urrutien dagoen gasa eta hotzena dena, hidrogenoarena, erdikoa dena, eta oxigenoarena, nukleotik hurbilen dagoena eta beroena dena ezberdintzea ahalbidetzen du.

Nebulosaren erdian, bere izar eboluzioaren azken etapatan dagoen izar bat dago, izar hau, duela milaka urte gutxi batzuk arte, erraldoi gorri bat zelarik. Bere kanpo geruzak espaziora jaurti zituen, nebulosa eratuz, honen egungo diametroa, 0,3 argi urtekoa delarik. Gaur egun ikus daitekeen izar hondakina, izarraren nukleoa da, erradiazio ultramorea igortzen duena, inguratzen duen gasaren fluoreszentzia eraginez. Denboraren igaroan, nebulosa, espazioan barreiatzen joango da, bere erdigunea izan zen nano zuri batean geratuz, pixkanaka, hozten joango dena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q872204
* Commonscat Multimedia: IC 418

---

* **Astronomia**
* SIMBAD: IC 418

 |

* Wd Datuak: Q872204
* Commonscat Multimedia: IC 418


| * i
* e
* a
Nebulosak |
| --- |
| Aintzira Nebulosa • Armiarma Gorriaren Nebulosa • Arranoaren Nebulosa • Arrautzaren Nebulosa • Eskimalaren Nebulosa • Espirografoaren Nebulosa • Eraztunaren nebulosa • Harea-erlojuaren Nebulosa • Helize Nebulosa • Hontzaren Nebulosa • Inurriaren Nebulosa • Katu-begia Nebulosa • Karramarroaren Nebulosa • Oinatzaren Nebulosa • Omega Nebulosa • Oriongo Nebulosa • Pikuaren Nebulosa • Halteraren nebulosa • Pisu Txikiaren Nebulosa • Karinaren nebulosa • Saturno Nebulosa • Trifida Nebulosa • Zorroztada Bikien Nebulosa |
**S2** (**S0-2** ere deitua) Sagitarius konstelazioan Sagitario A\* irratiturritik gertu dagoen izar bat da. B1V espektro motako izar zuri-urdinska bezala katalogatua, bere masa gure eguzkiarena baino 15 aldiz handiagoa eta bere erradioa gure eguzkiarena baino 7 aldiz handiagoa dela uste da.

S2 Sagitario A\*ren inguruan 15,56 ± 0,35 urteko orbita periodo batekin orbita oso eszentriko (ε = 0,87) baten mugitzen da, bi objektuen arteko banaketa 5,5 argi egun eta 17 argi ordu (periastroan) bitartean aldatzen delarik. Sagitario A\*entzat estimatutako 3,7 milioi eguzki masako masa batentzat S2k bere orbitaren perizentroan jasaten duen gehienezko grabitate azelerazioa 1,5 metro segundo karratukoa da, edo ia Lurraren grabitatearen seiren bat. Dena dela, gaur egun orbita egonkorra da, S2 Sagitario A\*en marea indarraren ondorioz soilik 16 argi minutura egotean suntsitua geratuko bailitzateke, gaur egun baino 70 aldiz hurbilago.

S2ren itxurazko kokapena 1995etik jarraitu da Esne Bidearen erdigunean zulo beltz supermasibo baten existentziari buruz informazioa biltzeko asmoz. 2008an S2ren orbita osoa ikusi ahal izan zen. Zulo beltz supermasibo bat da eginiko behaketak, aurkitutako orbita parametroak eta bere dentsitate handia azaltzen dituen gaur egun ezagutzen den zeru objektu bakarra.

Astronomo talde batek, nagusiki Estralurtar Fisikarako Max Planck Institutukoak, S2ren Sagitario A\*ren inguruko orbita dinamikaren behaketak erdigune galaktikoa dagoen distantzia neurtzeko erabili zituen. Distantzia 7,94 ± 0,2 kiloparsecetan zehaztu zuten, aurretik beste metodo batzuekin eginiko zehaztapenekin bat datorrena.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3  [EG97+S2 SIMBAD data-basea]
2. 1 2  
 Eisenhauer, F. *et al.*.  (2003). «A Geometric Determination of the Distance to the Galactic Center» *The Astrophysical Journal* 597 (2): L121–L124.  doi:10.1086/380188. Bibcode: 2003ApJ...597L.121E..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1514814
* **Astronomia**
* SIMBAD: [EG97%20S2 [EG97] S2]

 |

* Wd Datuak: Q1514814
**Jean O'Leary** (1948ko martxoaren 4a – 2005eko ekainaren 4a) lesbiana eta gayen eskubideen aktibista estatubatuarra zen. Lesbian Feminist Liberation mugimendu feministaren barruko aktibista lesbianen lehen taldeetako baten sortzailea izan zen, eta National Gay and Lesbian Task Force-ko kide eta zuzendarikide izan zen. Berak sortu zuen Armairutik Irteteko Egun Nazionala.

1977an, O'Leary-k homosexualen liderren lehen bilera antolatu zuen Etxe Zurian, eta, ondoren, AEBko Emakumeen Elkarteko Nazionaleko lehentasun sexualen ebazpen bat onartu zuen Houstongo Metropoli-komunitateko Elizan. Lesbiana eta gay eskubideen ekintzaile izan aurretik, moja katoliko erromatarra zen. Gero, 1985eko antologia batean izandako esperientziaz idatzi zuen: *Lesbian Nuns: Breaking Silence*.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Faderman, Lillian.  (2016-09-27). *The Gay Revolution: The Story of the Struggle.*  Simon and Schuster ISBN 978-1-4516-9412-3. (Noiz kontsultatua: 2022-05-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4817397

 |

* Wd Datuak: Q4817397