recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Gardatxoa** (*Timon lepidus*), Iberiar penintsulan , Frantzia hegoaldean, Italia eta Afrika ipar-mendebaldean topatzen dugun Europako sauriorik handiena da.

Itxura
------

Helduak oso handiak (20 cm muturretik uzkira);buztana kontuan izanik, guztira 60 cm eta gehiagoko luzera izan dezake. Gorputz sendoa eta buru bikaina eta zabala du. Larruazalak, berde-horixka koloreztatua, batzuetan grisa edo arrea, alboetan ozeloak deitzen diren orbain urdin nabarmenak ditu.

Ohiturak
--------

Itsas mailatik 1.000 metrotara Alpe eta Pirinioetan topatuta, idorrak diren eta zuhaixkak dituzten habitat eguzkitsuak hartzen ditu: baso irekiak, mahastiak, olibadi zaharrak eta toki harritsuak. Askotan oso zaratatsua izaten da sasitzaren artean mugitzen denean. Izutzen denean sasien artean (elorrietan, askotan),harri-piloetan, harrizko hormetan eta untxien gordelekuetan babesten da.
Orojalea denez elikatzeko intsektu handiak, beste ornodun txiki (sugandilak, ugaztun txikiak) ehizatzen ditu. Batzuetan fruta ere jaten du. Udaberrian txorien kabietan lapurtzen du.

Ugalketa
--------

Ugalketa, gainerako lazertidoek egiten duten bezalakoa da. Arrak emea hortzez harrapatzen du eta kopularen bitartez barne-ernalketa burutzen du.Emeak 6-15 arrautz erruten ditu eta lur azpian uzten ditu. Hiru hilabete pasa ondoren gardatxokumeak jaioko dira.

Ikus, gainera
-------------

  

* Musker berde
* Schreiber musker

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q843236
* Commonscat Multimedia: Timon lepidus
* Wikispecies Espezieak: Timon lepidus

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02343/eu\_g\_0895/g0895
* GEA: 5496
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Timon\_lepidus
* EOL: 790458
* Fauna Europaea: 214685
* GBIF: 2468542
* UICN: 61583
* NCBI: 399537
* uBio: 206928

 |

* Wd Datuak: Q843236
* Commonscat Multimedia: Timon lepidus
* Wikispecies Espezieak: Timon lepidus
**Gurutze Sainduaren eliza** edo **Santa Elena eliza** Oibar ibarreko Lerga udalerriko Epaiz herri hustuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da, erromaniko estiloan.

Historia
--------

Nafarroako Epaiz herri hustuko eliza, 1927an Granadako Dukeak Lergako bizilagunek osatutako sozietate bati saldua. Gaur egun ikusten ditugun elizaren hondakinak San Pedro monasterioaren zati izango dira, ziur aski. Monasterio hori, bere lursail eta hamarrenekin batera, Oria Aznar andreak eman zion Leireko monasterioari 1095ean. Era berean, litekeena da eliza hori Gurutze Sainduaren izenpean egon behar izatea. Elizaren aurrien zati bat Nafarroako eraikin zaharrenetako bati dagozkio. Elizaren ondare higigarria, 1940ko hamarkadatik, ondoko Eslaba herrian kontserbatzen da: Birjinaren tailu gotiko bat (XIV. mendekoa), bataiarri bat, hilobi leun bat eta kanpaiak.

Deskribapena
------------

Eraikinak harlanduzko maila handi eta ezin hobeto eskuairatuak ditu lehen mailan, arroka beraren gainean finkatuta eta hezurrari lotuta, horma lodiak eratuz. Goiko mailan harlanduxkakoak dira, irregularragoak. Hormek kontrahorma batzuk dituzte, ekialdeko horma irekitzea eragotzi ez dutenak. Iparraldean dagoen jatorrizko dorre zilindrikoaren zati bat kontserbatzen da, ondoren prismatiko batekin jarraituta; barruan elipse helikoidal formako eskailera bat dago. Nabera sartzeko portadak, ekialdean dagoenak, dobela luze eta sakonak dituen deskarga irregularreko arku baten azpian, altuera handiko bao bati bide ematen dio. Krismoi bat tinpanoan izandakoaren hondarrak geratzen dira, Trinitarioa antza, eta haren azpian inskripzio irakurtezin baten eta data posible baten hondarrak. Barrura sartzeko, zirkuluerdiko arkudun bao bat dago, txaranbeldu bikoitza duena. Elizak habearte bakarra du, burualde laua kanpoaldean eta zirkuluerdi-formakoa barrualdean. Tenplua XVII. mendean zaharberritu zuten. Garai hartan, ziur asko, estalki barroko bat jaso zuen, eta, ondoren, erori egin zen. Arku toralak agerian geratu ziren, oreka miragarrian. Bere egitura erromanikoan, arku hauek, ziurrenik, bi isurkiko egurrezko estalki bati eutsi zioten.

Erreferentziak
--------------

* **(Gaztelaniaz)** «Epaizko Santa Elena eliza» *Lista Roja del Patrimonio* (Noiz kontsultatua: 2022-04-16).

Ikus, gainera
-------------

* Epaiz
* Lerga
* Oibar

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111628533
* **Ondare historikoa**
* Hispania Nostraren zerrenda gorria: url

 |

* Wd Datuak: Q111628533
Gogorgailua.
**Gogortasuna**, mineralogian, gai batek beste gai batzuk higatzeko edo haietan mailatuak edo arrastoak egiteko duen gaitasuna da. Alegia, mineral batek marratzen uzteko duen erresistentzia da. Gai bat beste bat baino gogorragoa dela esaten da lehendabiziko horrez bestean arrastoa egin daitekeenean.

Mineralogian Friedrich Mohs geologoak asmatutako Mohs eskalaren arabera sailkatu ohi dira mineralen gogortasuna. Hamar mailako eskala da erabiltzen dena: diamantea 10, zafiroa 9, topazioa 8, kuartzoa 7, feldespatoa 6, apatita 5, fluorita 4, kaltzita 3, igeltsua 2 eta talkoa 1. Adibidez, 7,5-eko gogortasuna duen gaiak arrastoa egin dezake kuartzoan baina topazioaz hari ere egin dakioke.

Weblink
-------

* Hardness Guide (english)

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3236003
* Commonscat Multimedia: Hardness

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119765333 (data)
* GND: 4158703-0
* LCCN: sh85058886
* NKC: ph318931
* AAT: 300072602
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D006244

 |

* Wd Datuak: Q3236003
* Commonscat Multimedia: Hardness

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
**Guéry mendatea** (frantsesez: col de Guéry), Okzitaniako mendatea da, Frantzian. Erdialdeko Mendigunean aurkitzen da, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean, Puy-de-Dôme departamenduan. Gainak 1.268 metroko garaiera du, Orcival eta Mont-Dore udalerriak elkartzen dituen errepidean, Guéry lakutik oso gertu.

Frantziako Tourra
-----------------

2020ko Frantziako Tourrak mendate hau igo zuen Orcival aldetik, Châtel-Guyon eta Puy Mary- Pas de Peyrol arteko 13.etapan. Igoera 3.mailako kategoriakotzat hartu zen, eta bertatik Pierre Rolland frantziarra igaro zen lasterketa buru.

Igoeraren datuak
----------------

Hasierako herria: Orcival. 

Desnibela: 379m. Luzera: 8,4km. Batazbesteko aldapa: %4,5.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Frantsesez)**  *Col de Guéry.*  2020-09-11 (Noiz kontsultatua: 2022-02-06).
2. ↑   «Col de Guéry from Orcival : 1268m» *en.cols-cyclisme.com* (Noiz kontsultatua: 2022-02-06).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q49130762
* Commonscat Multimedia: Col de Guéry

---

 |

* Wd Datuak: Q49130762
* Commonscat Multimedia: Col de Guéry
**Gwaith-i-Mirdainak** (bitxien alarifeak) edo soilik **Mirdainak** Eregionen bizi ziren eta oraindik Fëanorren sekretuetako asko ezagutzen zituzten Noldor elfo errementariek osatutako elkarte bat zen.

Euren trebetasunak hain ziren zabalak Khazad-dûm edo Moriako nanoen arreta erakarri zutela, hauen lagun eta aliatuak izan zirelarik, baina guztia ezagutzeko euren nahia izan zen bere galbidea.

Elkarte hau Zelebrinborek sortu zuen, Kurufinen semea zena, eta hau, aldi berean Fëanorrena. Bere trebetasunen garairik gailenean Erdialdeko Lurraldean zegoenari buruz gehiago jakin nahi izan zuten, baita kontrolatzeko ahalmena ere, baina ez modu gaizto edo hegemoniko batean, baizik eta ulertu eta mantentzeko modu batean.

Sauron maiarra, Istari edo aztien aurrekari moduko bat bezala mozorrotuta Eregionera iritsi zen Annatar izena hartuz (Dohaien jauna) eta bere ezagutzak Noldorrenekin nahasten ditu, munduarengan botere handia duten tresnen sorreran amaitzen den uztartzea: botere eraztunak.

Mirdainak Eregionen erorketan suntsituak izan ziren.
Estatistikan, **Goodman eta Kruskalen lambda**, **λ** hizki grekoaz irudikatzen dena, kontingentzia taula bateko bi atributu edo aldagai kualitatibo artean dagoen asoziazio edo loturaren sendotasunerako neurria da. Aldagai kuantitatiboetarako ere eman daiteke, dagozkion datuak kontingentzia taula batean ezarri badira. Aurreikuspen errorearen murrizketan oinarritzen den asoziazio neurrietako bat da.

Kalkulua
--------

Lambda kalkulatzeko, bi aldagaietako bat aldagai independentetzat eta bestea mendeko aldagaitzat hartu, mendeko aldagaiari buruz aurreikuspen bat egin eta aurreikuspen horretan sortutako errore kopurua kalkulatzen da.

Halaber, aurreikuspenak egin eta dagozkion erroreak zenbatu behar dira, baina aldagai independentearen kategoria bakoitzeko.

Aldagai independentea kontuan hartu gabe eta kontuan harturik sortutako errore kopuruak erkatu behar dira jarraian. Aldagai independentea kontuan harturik errore kopuru berdina edo txikiagoa sortzen denez, horrela murrizten den errore kopurua kalkulatu eta modu erlatiboan ematen da. Errore kopuruaren murrizketa erlatibo hau da lambda.

Adibidea
--------

Kontingentzia taula honetan, ikasle ezberdinek matematika froga bat gainditu duten edo ez azaltzen da, sexuaren arabera:

**Matematika frogako emaitza eta sexua**|  | Matematika frogako emaitza | Guztira |
| --- | --- | --- |
| Gainditu | Ez gainditu |
| Sexua | Gizonezko | 120 | 40 | 160 |
| Emakumezko | 60 | 80 | 140 |
| Guztira | 180 | 120 | 300 |

Aldagai independente bat izatekotan, sexua izango da.

Sexua kontuan hartu gabe, ikasle batek froga gainditu egin duela aurreikusiko behar da, gehiago baitira gainditu dutenak gainditu ez dutenak baino. Baina aurreikuspen honetan 120 errore sortuko dira, gainditu ez dutenetan bana.

Ondoren, sexua kontuan harturik egin behar da aurreikuspena. Ikaslea gizonezkoa bada, gainditu egingo duela aurreikusi behar da. Ondorioz, 40 errore sortzen dira. Ikaslea emakumezkoa bada, ez duela gainditu aurreikusi eta 60 errore sortzen dira.

Guztira, sexua kontuan harturik, 40+60=100 errore sortzen dira. Sexua kontuan hartu gabe baino 120-100=20 errore gutxiago. Errorearen murrizketa erlatiboa 20/120=%16.66koa da. Beraz, **λ=%16.66**.

Interpretazioa
--------------

Egoera bakoitza aztertu behar bada ere, antzeko ikerketak kontuan hartuz besteak beste, esan daiteke lambda %30 baino txikiagoa denean, asoziazioa bi atributuen artean ahula dela. 0.3-0.6 tartean ertaina izango da eta 0.6tik gora sendoa dela esan daiteke.

Dena den, aipatu behar da lambdak ez duela beti antzematen asoziazioa, hau sendoa den egoeretan ere. Adibidez:

**Matematika frogako emaitza eta sexua**|  | Matematika frogako emaitza | Guztira |
| --- | --- | --- |
| Gainditu | Ez gainditu |
| Sexua | Gizonezko | 130 | 30 | 160 |
| Emakumezko | 80 | 70 | 150 |
| Guztira | 210 | 100 | 310 |

Kontingentzia taula honetan, lambda 0 da, asoziazio maila nabarmena bada ere.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5583481

 |

* Wd Datuak: Q5583481
Fátimako Ama Birjina
Ama Birjina agertu zitzaiela adierazi zuten hiru umeak
**Fátimako Ama Birjina** (portugesez: *Nossa Senhora de Fátima*, ofizialki Nossa Sehora do Rosário de Fátima) Erromako Eliza Katolikoak bedeinkatutako Ama Birjina bat da, 1917an Fátimako Cova da Irian hiru haurri gertatutako Ama Birjinaren agerraldian oinarritua. Hiru umeak Lúcia Santos eta haren lehengusu Jacinta eta Francisco Marto ziren.

1917ko udaberrian hasita, hiru umek esan zuten aingeru bat agertu zitzaiela eta, 1917ko maiatzaren 13an Ama Birjina agertu zitzaiela. Umeek Ama Birjina "Fátimako Ama" zela adierazi zuten. Umeen hitzetan, profezia bat egin zien, errezo batek Lehen Mundu Gerraekin amaituko zuela esanez. Urriaren 13an Ama horrek bere identitatea adierazi eta mirari bat egingo zuela esan zuten, "mundu guztiak sinets zezan". Egunkariek profeziaren berri eman zuten eta erromes asko gerturatu ziren gunera. Umeen kontakizuna oso eztabaidatua izan zen eta bertako autoritateko erlijioso eta sekularren kritikak sortu zituen. Administrazioak umeak hartu zituen, uste zutelako 1910ean sortutako Portugalgo Lehen Errepublika sekularraren aurkako motibazio politikoa zutela. Urriaren 13ko gertakariari Eguzkiaren Miraria esaten zaio. Hamarnaka mila pertsonak Eguzkia ohi baino handiagoa zela, kolore biziak zituela eta mugitzen zela adierazi zuten.

1946ko maiatzaren 13an Pio XII.a Aita Santuak bere legatu apostoliko Benedetto Aloisi Masellaen bidez Fátimako agerpena izan zeneko kaperari koroatze kanonikoa eskaini zion. 1954ko azaroaren 11n Aita Santu berak Fátimako Santutegiaren izera Basilika txikira igo zuen bere *Luce Superna* testuan.

Eliza Katolikoak sinisgarritzat hartzen ditu Fátimako Ama Birjinaren agerraldiak, eta data horretan izaten ditu gogoan. Lúcia Santosen memorietan beste bi sekretu aipatu zituen eta hirugarren bat Eliza Katolikoak berak 1960an argituko zuela esan zuen. Fátimako gertakariek sona handia lortu zuten munduan zehar, sekretismoa, profezia eta kristau eskatologia nahasten zituztelako eta Bigarren Mundu Gerrari buruzko gaiak landu zirelako. Era berean, Ama Birjinak Errusiaren donestea eskatu zuela esan zuten umeek, hainbat Aita Santuk egin dutena.

Erreferenziak
-------------

1. ↑    *When the sun danced : myth, miracles, and modernity in early twentieth-century Portugal.*  University of Virginia Press 2012-01-01 ISBN 9780813932507..
2. ↑   **(Ingelesez)** Marchi, João de.  (1956-01-01). *The true story of Fatima,.*  Catechetical Guild Educational Society (Noiz kontsultatua: 2017-05-14).
3. ↑    *Sacro vergente anno. - Consacrazione della Russia al Cuore immacolato di Maria (7 luglio 1952) | PIO XII.*  (Noiz kontsultatua: 2017-05-14).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q719524
* Commonscat Multimedia: Our Lady of Fatima

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 232159397574319302381
* LCCN: sh85047469
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q719524
* Commonscat Multimedia: Our Lady of Fatima
**Grimsby** Lincolnshire-ko Humber estuarioko portu-hiria da, Ingalaterran. North East Lincolnshire autoritate unitarioaren administrazio gunea da 1996az geroztik. Kondairaren arabera, Grimsby IX. mendean sortu zuen Grim Danimarkako arrantzaleak.

Historia
--------

Grimsby daniarrek sortu zuten IX. mendean, nahiz eta zazpi mende inguru lehenago zonaldean kokaturiko langile erromatarren herri txiki baten zenbait lekukotasun dagoen. Humber estuarioan itsasoratzen zen babeslekuan kokatua, Grimsbyk, hurbiltzen ari ziren ekaitzen aurrean, itsasontziei babesleku aproposa emango zien. Ipar Itsasoko arrantza gune aberatsetarako ere ondo kokatuta zegoen.

XII. mendean zehar, Grimsby merkataritza eta arrantza portu bihurtu zen, eta koroarentzat hamabigarrena izan zen zerga-sarrerei dagokienez. Hiriari Ingalaterrako Joan I.a erregeak eman zion gutuna 1201ean. Lehenengo alkatea 1218an ezarri zuten.

Ekonomia
--------

Grimsby-k, Immingham-ek eta Cleethorpes-ek batera osatzen dute **Great Grimsby** izenarekin ezagutzen den arlo ekonomikoa. Grimsby Handiko ekonomiaren sektore nagusiak janaria eta edaria, portuak eta logistika dira; energia berriztagarriak, produktu kimikoak eta prozesuen eta euskarri digitalen industriak.

Grimsby eta Immingham portua Erresuma Batuko porturik handiena da tona-kopuruaren arabera.Humber estuarioko sakonera handiak negozioei Europa kontinentalera eta harago sartzeko aukera eskaintzen die. Humber estuarioan, Europako merkataritza-ibilbiderik jendetsuenetako batean, leku pribilegiatua dago ur sakonetan, eta Erresuma Batuko merkataritza-bizitzan funtsezko papera betetzen du. Portuan Associated British Ports-ek (ABP) lan egiten du, britainiar portu talderik handiena eta nagusia. Grimsby eta Immingham-ek eta ABP-ko 19 portuek Erresuma Batuko sarea osatzen dute, imajina daitekeen zama mota guztiak kudeatzeko gai dena.

Hiri senidetuak
---------------

* **Tromsø**, Norvegia
* **Bremerhaven**, Alemania
* **Banjul**, Gambia
* **Dieppe**, Frantzia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q179406
* Commonscat Multimedia: Grimsby

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143092063
* GND: 4086803-5
* LCCN: n82117037
* NKC: xx0120035
* SUDOC: 175030286
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q179406
* Commonscat Multimedia: Grimsby
**Grimorioak** magiaren ezaguerak biltzen dituzten Erdi Aroko liburuak dira. Erdi aroan ere "liburu beltzak" bezala ezagutzen ziren. Kronologikoki Goi Erdi Arotik XVIII. mendera sortu ziren. Dena dela, horrelako liburuak munduko kultura eta garai oso desberdinetan aurki daitezke. Europako kasuan edukiak desberdinak izaten zituzten: etorkizunaren iragarpenak, astrologiaren gaineko informazioa, sorginkeriak egiteko errezetak, akelarretara joateko formulak, beste munduko izakiei (aingeruak, deabruak, arimak) deitzeko moduak, kutunak egiteko moduak… Sarritan liburuak beraiek indar magikoa izan zezaketen. Esoterismoaren ikuspuntutik, ordea, maila baxuko magia liburua bezala kontsideratzen zaio, bereziki aztiei eta poetei zuzenduta. Literaturan asko erabili izan dira horrelako liburuak eta argumentuak.

 *Oilo beltza* grimorioan jasotako kutun baten diseinua.

Etimologia
----------

Hitzaren etimologia ez dago batere garbi, iritzi desberdinak izanik. Hauetako liburu asko neurtitzetan idatzita daude eta horri italieraz *rimario* esaten zaio, hau da, neurtitzez eginiko lana. Garaiko pentsamenduan neurtitzez eta kantu bidez esandakoak botere handiago zuen. Horren adibide garbiena arao edo konjuruetan dugu. Dena dela hau hipotesi bat besterik ez da. Beste idazle batzuek frantsesetik hartutako "grammaire" hitza, "gramatika", grimorio hitzaren jatorria bezala hobetsi dute.

Grimorio historikoak
--------------------

Hemen bakarrik Europako tradizioan jasotako batzuk aipatuko ditugu:

* Janblikoren *Egiptoko Misterioei Buruzkoa*. III. mendean idatzita ondorengo grimorioetan eragin handia izan zuen.
* *San Ciprianoren Liburua*. Ezagunetariko bat.
* *Abra-Lelin aztiaren Magia Sakratuaren Liburua*.
* *Honorio IIIaren Liburua* edo *Liber Juratis* (*Grimorium Honorii Magni*).
* *Oilo Beltza.*
* *Salomongo Gako Nagusia*.
* *Lemegeton*.
* *Grimorio Handia*.
* *Galdrabók*, Islandiako grimorioa, XVI. eta XVII. mendetan bilduta.
* *Turielko Grimorio Sekretua*.

XIX. mendeko berpiztea
----------------------

Erromantizismoaz hasieran eta, ondoren, mende bukaeran, elkarte sekretuek eta okultismoaren zaleek horrelako literatura errebindikatu eta berreskuratu zuten. Askotan sektek ere horrelako literaturan bilatu dute oinarri ideologikoa. Ondorengo mendetan oso erabiliak izan dira baita ere bertan jasotzen ziren iragarpen katastrofistak direla medio, helburu komertzialez.

Grimorio literarioak
--------------------

Hasiera aipatu denez literaturak horrelako liburuak edo erreferentziak askotan erabili izan ditu. Ezagutzen dira baita ere grimorio literarioak, esaterako, H. P. Lovecraft asmatutako Nekronomikon; esan behar dugu idazle honek ez zuela izenburu horren libururik idatzi baina horren aipamenak ohikoak dira haren lanetan. Jorge Luis Borgesek ere gustuko zituen horrelako aipuak.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Pierre Riffard: *Diccionario del esoterismo*. Madril: Alianza, 1983, 187.or.

Kanpo estekak
-------------

* Gaiari buruzko bideo laburra.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q913554
* Commonscat Multimedia: Grimoires

---

 |

* Wd Datuak: Q913554
* Commonscat Multimedia: Grimoires
1="Battesimo Della Gente" by Andrea del Sarto; grisaille frescoAndrea del Sartoren *Battesimo Della Gente* grisaille-freskoa (1511-26) (Chiostro dello Scalzo, Florentzia)
Larraulgo San Esteban elizako grisaille, XVI. mendekoa.
**Grisaille** kolore grisak soilik erabiltzen dituen pintatzeko teknika, askotan irudiari eskulturaren itxura ematen diona. XV. mendean van Eycks anaia flandiarrek erabili zuten lehenengo aldiz, eta XVIII. mendean ere erabili zen, sabaiak eta hormak eskultura klasikoen erara apaintzeko. Frantzian, kolore bakar baten gainean kolore gardenak erabiliz margotzeko teknikari esaten zaio.

Erreferentziak
--------------


* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q750197
* Commonscat Multimedia: Grisaille

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11935297f (data)
* LCCN: sh85057385
* AAT: 300053386
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q750197
* Commonscat Multimedia: Grisaille
**Grimes konderria** (ingelesez: *Grimes County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Anderson da. 2010eko zentsuaren arabera 26.604 biztanle zituen, Grimes kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Grimes konderriak 2.076,14 kilometro koadro ditu. Horietatik 36,63 ura dira. Beste 2.039,51 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 12,81 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 26.604 pertsonetatik 21.785 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 5.652 dira. 4.348 beltzak edo afroamerikarrak. 82 amerikar natiboak ziren eta 7 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 61 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 16 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 305 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26616
* Commonscat Multimedia: Grimes County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 128995610
* LCCN: n79115920
* NARA: 10036523
* **Lekuak**
* OSM: 1839087
* TGN: 1002429

 |

* Wd Datuak: Q26616
* Commonscat Multimedia: Grimes County, Texas
**Grayson konderria** (ingelesez: *Grayson County*) Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Independence da. 2010eko zentsuaren arabera 15.533 biztanle zituen, Grayson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Grayson konderriak 1.155,02 kilometro koadro ditu. Horietatik 9,79 ura dira. Beste 1.145,23 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 13,45 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 15.533 pertsonetatik 15.043 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 416 dira. 317 beltzak edo afroamerikarrak. 30 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 15 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 7 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 121 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502207
* Commonscat Multimedia: Grayson County, Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126710211
* LCCN: n83189858
* NARA: 10040169
* **Lekuak**
* OSM: 2532626
* TGN: 2002164

 |

* Wd Datuak: Q502207
* Commonscat Multimedia: Grayson County, Virginia
**Gandaki ibaia** edo nepaleraz **Narayani** (कालीगण्डकी नदी) edota hindiz **Gandak** (गंडक नदी) Nepalgo ibai handienetako bat da, 46.300 km²ko arroa hartzen baitu. Himalaian sortzen da eta 630 km egiten ditu urak Gangesera isurtzeko.

Sorrera eta ibilbidea
---------------------

Dhaulagiri mendiko arroiletan sortzen da, Tibet eta Nepalen arteko mugan. Sarritan *Sapta Gandaki* (zazpiko Gandaki) esaten zaio zazpi ibaik (Kali Gandaki, Trishuli, Budhi Gandaki, Marsyangdi, Madi, Seti Gandaki, eta Daraudi) bat egiten baitute ibai nagusia sortzeko. Ibilbidearen tarterik handiena Nepalgo Mendebaldeko eskualdean egiten du (batez ere Gandaki eta Narayani Guneetan) baina gero Indiako Bihar estatura pasatzen da. Bere ibilbidean hainbat eremu babestu zeharkatzen ditu, Nepalen **Chitwan Parke Nazionala** eta Indian **Valmiki Parke Nazionala** esaterako. Indiako Patna hirian egiten du bat Ganges ibaiarekin.

Indar hidroelektrikoa
---------------------

**Nepalgo** zatian malda izugarria jeisten du ibaiak eta zentrale hidroelektriko ugari ezarri dira bere ibilbidean. Herrialdeak ekoizten duen argi indarraren %44a Gandaki ibaiean lortzen da. **Indian** zeharkatzen dituen lurrak aldiz oso lauak dira eta ez dago elektrizitaterik sortzeko aukerarik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q849494
* Commonscat Multimedia: Gandaki River

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 123181097
* GND: 4391047-6
* LCCN: sh00000319

 |

* Wd Datuak: Q849494
* Commonscat Multimedia: Gandaki River
**Gan Ying** (txineraz 甘英; Wade-Giles:**Kan Ying**) Ban Chao Txinako jeneralak Kristo ondorengo 97. urtean Erromara bidalitako txinatar militar eta enbaxadorea. Parthiaraino iritsi zen 70.000 pertsonaz osatutako espedizioaren parte izan zen.

Badirudi Gan Yingek inoiz ez zuela Erroma zapaldu, baina antzinatean mendebalderago bidaiatu zuen Txinako biztanlea da, gutxienez idatziriko dokumentuetan jasotarikoen artean.

Hou Hanshuren arabera:

"Bederatzigarren urtean (ko 97), Ban Chaok Gan Ying kidea bidali zuen Mendebaldeko Itsasoko kostalderaino geroago itzul zedin. Lehenagoko belaunaldietan inor ez da iritsi leku hauetara, edo behintzat 'Shan Hai Jing'ek ez dute horren berririk eman. Estatu eta leku guztietako topografia informe bat egin zuen." (Hou Hanshu, Leslie and Gardinerrek zitatuta).
Beste atal batean honakoa dio:

"Yougyuanen bederatzigarren urtean (ko 97), Ban Chaok Gan Ying bidali zuen Daqinera (Erroma), Tiaozhitik pasatuz eta Itsaso Handira (Persiar Golkoa) iritsi zen eta hortik Anxiko (Parthia) mendebaldeko mugara." (Hou Hanshu, 88)
Gan Yingek Erromaren inguruko hainbat datu eman zituen, beharbada beste pertsona batek esanda. Itsasoaren mendebaldean kokatzen du:

"Bere lurraldeek hainbat mila Li ditu (*li* bat kilometro erdia da gutxi gorabehera), eta 400 hiri harresidun baino gehiago ditu. Hamarnaka herrialde txiki berari atxikirik dira. Hirien kanpoaldeko harresiak harriz eginak dira. Posta geltokiak jarri dituzte... Pinuak eta zipresak daude." (Hou Hanshu, Leslie and Gardinerrek zitatua).
Nerva erregearen aukeratzea deskribatzen du, eta Erromako produktuak eta itxura fisikoa:

"Erregea ez da betirako figura bat, baizik eta boteretsuena gisa aukeratzen dute... eskualdeko jendea altua da eta itxura antzekoa dute. Txinatarren antza dute eta horregatik Da Qin deitzen dira (Qin "Handia")... lurrak urre, zilar eta harri bitxi ugari sortzen ditu, gauean dir-dir egiten duen bitxia barne... urre hariz brodatutako arropak egiten dituzte eta kolore anitzeko tapizak, urez margotutako arropak eta "suaz garbitutako arropak" ere." (Hou Hanshu, Leslie and Gardinerrek zitatuta).
Azkenik, Gan Yingek Erroma Zetaren bidearen mendebaldeko muga gisa jartzen du:

"Leku honetatik etortzen dira atzerritako herrietatik etorritako hainbat gauza bitxi." (Hou Hanshu, Leslie and Gardinerrek zitatuta).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q315678

 |

* Wd Datuak: Q315678
**Grays Harbor konderria** (ingelesez: *Grays Harbor County*) Washingtonko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Montesano da. 2010eko zentsuaren arabera 72.797 biztanle zituen, Grays Harbor kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Grays Harbor konderriak 5.761,18 kilometro koadro ditu. Horietatik 834,96 ura dira. Beste 4.926,23 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 12,64 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 72.797 pertsonetatik 65.554 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 6.272 dira. 762 beltzak edo afroamerikarrak. 3.005 amerikar natiboak ziren eta 177 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 995 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 72 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.232 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q493222
* Commonscat Multimedia: Grays Harbor County, Washington

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146587142
* **Lekuak**
* OSM: 1153401
* TGN: 1002418

 |

* Wd Datuak: Q493222
* Commonscat Multimedia: Grays Harbor County, Washington
Lehen Mundu Gerraren ondoren Pontoko Errepublikarako erreklamatutako eremua, bertako sei gotzain ortodoxo greziarren irismenean oinarritua.
**Pontoko Errepublika** (grezieraz: Δημοκρατία του Πόντου, *Dimokratía tou* Posdou) Itsaso Beltzaren hegoaldeko kostan proposatutako estatu greziar pontikoa zen. Bere lurraldeak Ponto historikoaren zati handi bat hartuko zuen eta gaur egun Itsaso Beltzeko eskualde turkiarraren parte da. Proposatutako Estatua 1919ko Parisko Bake Konferentzian eztabaidatu zen, baina Eleftherio Venizelosen gobernu greziarra beldur zen Estatu horren jarrera prekarioarekin, eta, beraz, haren ordez Armenia Wilsondarraren estatu handiagoan sartzeko proposatu zuten. Azkenean, ordea, estatu bakar bat ere ez zen indarrean jarri, eta greziar herritar pontikoak Turkiatik bota zituzten 1922aren ondoren, eta Sobietar Batasunean edo Greziako Mazedonian finkatu ziren. Egoera hori formalki onartu zen 1923an, Grezia eta Turkiaren arteko populazio-trukearen parte gisa. Greziako zirkulu politiko modernoetan, trukea ezin da bereizi Greziar genozidio garaikidetik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q735854

 |

* Wd Datuak: Q735854
**Portalet** (bearneraz eta aragoieraz: *O Portalet*; frantsesez: *Pourtalet*) Pirinioetako mendatea da, Huescako Tena eta Bearnoko Ossau haranen artean dagoena. Espainiar aldea Sallent de Gállego udalerrian dago, Frantziakoa, berriz, Larunsen.

*Portalet* toponimoa okzitanierazko *pòrt* («mendate») hitzaren txikigarria da, beraz Portaleteko mendatea tautotoponimo bat da..

Gaztelaniaz Portalet d'Aneu diote, Aneu haitza (2.364 metro) ingurumarian duelako. Mendateak 1.794 metroko altuera du.

Espainiatik A-136 errepidea igotzen da, Biescas aldean, N-260rekin lotzen dena. Frantziatik RD-934 errepidea hartu behar da, Laruns aldean RD-918rekin lotura duena. Neguan hainbeste elur duen ezen normalean itxita dagoen.

Antzinako aduanez gain, souvenirrak saltzen dituzten hainbat saltoki ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Astor, Jacques.  (2002). *Dictionnaire des noms de familles et noms de lieux du Midi de la France.*  Éditions du Beffroi, 622-623 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2641320
* Commonscat Multimedia: Col du Pourtalet

---

 |

* Wd Datuak: Q2641320
* Commonscat Multimedia: Col du Pourtalet
**Pratoko katedrala** (italieraz: *Duomo di Prato*) San Estebani eskainitakoa, Italiako Prato hiriko plaza nagusian dago.

Historia eta ezaugarriak
------------------------

*Duomoa* Pratoko eliza zaharrenetakoa da. X. mendean San Ezteberen parrokia izan zeneko lekukotasunak daude. Borgo al Cornio izeneko Pratoko herrigune primitiboko eliza nagusia zen.

X. mendetik 15.era bitartean berregituratu zen, baina bere arkitekturak estilo jarraitu eta bateratua du, bere bolumen garbitasunagatik eta Pratoko marmol berdea (serpentina) erabiltzen duten kanpoko apainduraren bikromia dela eta.

* Duomoa eta bere kanpandorrea.Duomoa eta bere kanpandorrea.
* Ate nagusia.Ate nagusia.
* Alboko ate bat.Alboko ate bat.
* Barruko habeartea.Barruko habeartea.
* Aldare aldeko balaustradak.Aldare aldeko balaustradak.

Donatelloren pulpitua
---------------------

Katedralaren aurrealdeko ertz atean, hego-ekialdera begira, eraikinaren berezitasun ikusgarri bat dago: kanpora begirako pulpitua Donatello eta Michelozzoren obra da, 1428 eta 1438 urteen bitartekoa. Marmolez, brontzez eta mosaikoz osatua, 210 cm garaiko egitura bat da. Aire libreko artelanak Donatelloren eskulturen erreplikak dira egun, jatorrizko erliebeak Pratoko Museo dell'Opera del Duomo delakoan daude.

Pulpitu honek funtzio berezi bat du: eliza barruan gordetzen delarik Andre Mariaren Gerriko Santua, Pratoko kristauek miresten duten erlikia preziatu, pulpitua erabiltzen da 15. mendetik, hiriko apezpikuak erlikia hori herriari erakusteko, eta hori gertatzen da Eguberri egunez, Pazko egunean, maiatzaren 1ean, Jasokundearen egunean (abuztuak 15) eta Ama Birjinaren egunean (irailak 8).



|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Kanpoko pulpitua, Donatelloren eskulturekin, eta bere funtzioa, apezpikuak Gerriko Santua erakusten dio herriari, 2018ko irailaren 8an, gauez. |  | Kanpoko pulpitua, Donatelloren eskulturekin, eta bere funtzioa, apezpikuak Gerriko Santua erakusten dio herriari, 2018ko irailaren 8an, gauez. |
| Kanpoko pulpitua, Donatelloren eskulturekin, eta bere funtzioa, apezpikuak Gerriko Santua erakusten dio herriari, 2018ko irailaren 8an, gauez. |

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «The Cathedral» *www.cittadiprato.it* (Noiz kontsultatua: 2020-09-12).
2. ↑   **(Italieraz)** «Ostensione della Sacra Cintola - Corteggio storico» *www2.comune.prato.it* 2016-07-26 (Noiz kontsultatua: 2020-09-12).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1236622
* Commonscat Multimedia: Duomo (Prato)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133691083
* GND: 4442096-1
* SUDOC: 135913969

 |

* Wd Datuak: Q1236622
* Commonscat Multimedia: Duomo (Prato)
Estatistikan, **phi koefizientea** 2x2 kontingentzia tauletarako erabiltzen den asoziazio neurria da. Khi-karratu estatistikoak independentzia eza edo asoziazioa khi-karratu independentziarako testaren bitartez erakutsi duenean bakarrik erabili beharko litzateke.

Honela kalkulatzen da, ondorengo taulak erakusten dituen maiztasunetarako, khi-karratu estatistikotik abiatuz ere kalkula daitekeela, *N* lagin tamainaa edo barne gelaxka guztietako maiztasunen batura izanik:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|   | A=0 | A=1 |
| B=0 | a | b |
| B=1 | c | d |

{\displaystyle \phi ={\sqrt {\frac {\mathrm {X} ^{2}}{N}}}={\frac {a\cdot d-b\cdot c}{\sqrt {(a+b)\cdot (c+d)\cdot (a+c)\cdot (b+d)}}}}

Phi koefizienteak har dezakeen baliorik handiena 1 da, asoziazio maximoa denean. Asoziaziorik eza dagoenean, 0 balioa hartuko du. 1etik zenbat eta gertuago, asoziazio maila hainbat eta sendoagoa da.

Phi Pearsonen korrelazio koefiziente linealaren karratua da, froga daitekeenez, aldagai balio bezala 0 eta 1 hartuz, taulan azaltzen den bezala, *a, b, c, d* izanik, *0-0, 0-1, 1-0, 1-1* datu bikotearen maiztasunak hurrenez hurren. Korrelazio koefizientearen balio absolutua 1 edo txikiago denez, phi korrelazio koefizientearen berdina edo txikiagoa izango da. Hau dela eta, phi asoziazio maila gutxiesten duela baieztatu izan da.

Ikus, gainera
-------------

* Korrelazio koefiziente tetrakoriko

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265839

 |

* Wd Datuak: Q12265839
**Grič tunela** (kroazieraz: *Tunel Grič*) Kroaziako Zagreb hiriburuan dago, Grič auzoan (Gradec edo Gornji Grad izenez ere deitua); hortik dator tunelaren izena. Bigarren Mundu Gerran eraikia, urteetan erabilera desberdinak izan ditu. 2016an, kultur ekitaldi turistiko eta erakargarri gisa, tunela berritu egin zen eta publikoarentzat zabaldu zen. Etorkizunari begira, multzoarentzat hedapen desberdinak pentsatu izan dira, tartean museo bat eta igogailu bat jartzea. Oinezkoentzat bakarrik egokituta dago.

Historia
--------

Ustatxa gobernuak II. Mundu Gerra bitartean eraiki zuen, bonbardaketaren eta pasealeku seguru gisa zerbitzatzeko, baina gerra ostean desegoki bihurtu zen azkar. Tunelek 1990eko hamarkadan bakarrik erabiltzen zuten berritua, Kroaziako lehen rave festarako erabili zuten. Kroaziako Independentzia Gerran aterpe gisa erabili zuten.

Egitura
-------

Tunelaren azalera 2.200 metro karratukoa da. Areto zentral bat dauka, Mesnička kaletik mendebalderantz eta Stjepan Radić kaleko ekialdean bi pasabide lotzen dituena, eta hegoaldera zabaltzen diren lau pasabideak. Erdiko areto nagusiak 100 metroko luzera eta 5,5 metroko zabalera du. Tunelek sei irteera ditu: Mesnička kaleko mendebaldean, ekialdean Radić kaleko 19an eta lau adarrek hegoalderantz hedatzen ari dira Ilica Street eta Tomić kaleetan. Irteera horietako bat Tomić Street 5a (Art Parkera) eramaten du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28048263
* Commonscat Multimedia: Grič Tunnel, Zagreb

---

 |

* Wd Datuak: Q28048263
* Commonscat Multimedia: Grič Tunnel, Zagreb
**Proiektuen kudeaketa** proiektuak burutzeko baliabideen kudeaketaz, taldeen antolakuntzaz eta jardueren plangintzaz arduratzen den kudeaketaren jakintza-arlo berezia da. Ingeniaritzan eta gudan aspaldidanik ezagutu dira teknika hauek, eta 1950eko hamarkadatik hona arlo gehiagoetara hedatu dira.

Proiektuen kudeaketaren helburu nagusia proiektu bakoitzak dituen helburu berekiak lortzea da, proiektuaren murriztapenak kontuan hartuta. Murriztapen hauek eremua, denbora eta kostua dira, batik bat.

Proiektuen kudeaketaren historia laburra
----------------------------------------

Eraikuntzarako plangintza eta kontrol teknika batzuk erabiliko ziren seguru aski, piramideak bezalako eraikin handiak altxatzeko. Jasotako lehen izkribuak, aldiz, arlo militarretik iritsi zaizkigu. K. a. Sun Tzu txinatarrak idatzi zuen *Gerraren antzea*, non plangintzaren beharra azpimarratzen den, besteak beste. Mendebaldean ezaguna egin zen Vitruvioren *Arkitekturaz*.

XX. mendearen hasieran bi ekarpen handiak egin zituzten Henry Gantt estatubatuarrak eta Henri Fayol frantsesak. Lehenak Gantt diagramak garatu zituen lanaren plangintza eta kontrola zehazteko. Bigarrenak *Administration Industrielle et Générale* liburua idatzi zuen, non kudeaketaren 5 funtzio nagusiak erazagutu zituen.

1950eko hamarkadan proiektuen kudeaketa garaikidea hasi zen. DuPont konpainiak Bide Kritikoaren Metodoa garatu zuen, eta Ameriketako Estatu Batuetako Armadak Program Evaluation and Review Technique edo PERTa.

1997an Eliyahu M. Goldratt-ek *Critical Chain* liburua argitaratu zuen, non Kate Kritikoaren Metodoa zirriborratu zuen.

Proiektuak kudeatzeko teknikak
------------------------------

Jakintza-arlo honetan proiektuak kudeatzeko teknika asko sortu dira. Aipatutakoez gain, Gertakizunen Katearen Metodologia, Scrum teknika eta proiektuen kudeaketa bizkorra erabiltzen dira egun. **Project Management Institute** erakundeak praktika onak *PMBOK* liburuak biltzen ditu. Erresuma Batuko gobernuak PRINCE2 metodoa sostengatzen du.

Ikus, gainera
-------------

* Kanban arbela.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q179012
* Commonscat Multimedia: Project management

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4047441-0
* LCCN: sh85065919
* NDL: 01012300
* NKC: ph115894

 |

* Wd Datuak: Q179012
* Commonscat Multimedia: Project management
Porru bat.
**Porru**a (Heg.), **txirri**a edo **joint**a (Ipar.) marihuana edo haxixa duen zigarretari ematen zaion lagunarteko izena da. Tamaina handiko porruari **tronpeta** ere esaten zaio.

Motak
-----

Marihuanaren kasuan, bakarrik edo tabakoarekin nahasia erre daiteke. Haxixa, ordea, marihuanaren erretxina kontzentratua denez, beti nahastu behar da zerbaitekin. Ohikoena tabakoarekin nahastea da, baina marihuanarekin ere nahas daiteke. Edozein kasutan, papera erabili behar da zigarreta egiteko, hala nola erretzeko papera, arrozezko papera, zelulosa edo beste landare-deribatu batzuk.

Marihuana ez diren beste droga batzuekin nahastutako txirriak ere badira, esaterako kokaina puruarekin edo PCBarekin (kokainaren oinarrizko orea). Azken horiek *txino* izena ere hartzen dute.

Erreferentzia
-------------

1. ↑   «Euskaltzaindiaren Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-03-25).
2. 1 2   «Egungo Euskararen Hiztegia (EEH) - UPV/EHU» *www.ehu.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-03-25).
3. ↑   «joint | frantses-euskara hiztegi elektronikoa | Nola Erran» *www.nolaerran.org* (Noiz kontsultatua: 2021-03-25).
4. ↑   «joint - Elhuyar hiztegiak» *hiztegiak.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-03-25).

Ikus, gainera
-------------

* Zigarreta
* Marihuana
* Haxix

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q952732
* Commonscat Multimedia: Joints (cannabis)

---

 |

* Wd Datuak: Q952732
* Commonscat Multimedia: Joints (cannabis)
Xabier Etxaniz Rojo
***Hamar manamenduak*** Xabier Etxaniz Rojo 2002an plazaratu zuen ipuin bilduma da. Idazlearen bigarren liburua izan zen. Bere lehen ipuin bilduman bezala (*Begiak itxi eta kitto*, 2000), kontakizun gehienei ironia lotsagabea eta egunerokotasuna darie, esperpento bilakatzeraino ere. Lehenengo argitalpena 2002 urtean egin zen Erein argitaletxearen eskutik.

Bigarren liburu honetan idazleak irakurle bihozberari amorerik ematen ez dion ipuinak daude eta kontakizun guztiak Bibliako eta kristautasunezko jainko zorrotzak gizakioi eman bide zizkigun aginduekin lotura dute. Izenburua Moisesen hamar manamenduetatik dator eta liburua dekalogo moduan antolatuta dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Iparragirre, Pilar. *Xabier Etxaniz: oso gustura aurkitzen naiz ipuingintzan.*  (Noiz kontsultatua: 2018-05-21).

Kanpo estekak
-------------

* Hamar manamenduak. Erein argitaletxean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q57671008

 |

* Wd Datuak: Q57671008
***Guda oina*** (gaztelaniaz: *El frente*) margolana Aurelio Artetak Biarritzen 1937an egin zuen. Artista Lapurdin Hegoaldetik ihes eginda zegoen. Lan hau "Gerraren triptikoa"ren izeneko hiru margolanetako bat da; beste biak "Irteera" eta "Atzeragoardia" dira. Kritiko askoren iritziz lan hauen oinarrian Gernikako bonbardaketaren ondorioz zabaldutako irudiak egon daitezke baina era sinboliko batez.

Deskribapena
------------

Margolan honetan gazte bat fusila eskuetan eta zerura begira tirabidean jartzen ikus daiteke. Paisaian arrokak dira nagusi. Zeru zikina eta lainotuan abioiak gaztearen gainetik ikusten dira. Irudi gogorra da bai paisaiagatik baita ere gaztea hildakoez inguratuta baitago: ezkerrean buru kaskodun bat dago; eskuinean gora begira hilotz edo hilzorian dagoen gudari baten gorpua. Argia bizirik dagoen gudariaren gainean zentratzen da, haren alkandora zuriak, ziur aski garbitasunaren sinboloa, dramatismo handiko eszena argitzen baitu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Miriam Alzuri: "Tríptico de la guerra".

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31188950

 |

* Wd Datuak: Q31188950
***Gubernia*** (errusieraz губе́рния) Errusiar Inperioko banaketa administratibo handiena zen. Ohi, *gobernatura* edo *probintzia* bezala itzultzen da. *Gubernia*, gobernatzaile batek gobernatzen du.

Banaketa administratibo hau, 1708ko abenduaren 18an Petri.a enperadorearen ediktuaren ondorioz sortu zen. Honen ondoren, herrialdea zortzi *gubernia*tan banatu zen. 1719an, *guberniak* probintziatan banatuak izan ziren. Beranduago, *gubernia* kopurua 23raino igo zen.

1775eko erreformarengatik, *guberniyak* oraindik gehiago banatu ziren eta *ujezd* delakoetan banatu ziren. Banaketa administratibo hau, biztanle kopuruan oinarrituta zegoen, eta *gubernia* hitza *namiestnitxiestvo* bere sinonimo errusiarrarengatik aldatu zen, batzuetan, erregeordetza bezala itzultzen dena.

1796ko abenduaren 13ko errusiar senatuaren *ukazi*agatik, Gobernatura Orokorra edo guberniaren estatusa berrezarria izan zen eta Errusia, berriz ere, *guberniatan* banatu zen, hauek, ujezdetan eta, hauek, volostetan.

Banaketa administratibo hau 1917ko Errusiar Iraultzararte iraun zuen.

Otsaileko Iraultzaren ondoren, 1917ko Behin-behineko Errusiar Gobernuak guberniei *gobernuaren polizia etxe* izena ezarri zien. Urriko Iraultzak, bere tokian utzi zuen banaketa administratiboa, baina gobernu aparatua gobernu sobietengatik aldatua izan zen.

Sobietar Batasunaren banaketa administratiboek aldaketa anitz egin zuten euren lurraldean, 1918-1929 tartean bereziki. Denbora batez, banaketa administratibo hau, oblast, okrug eta raionengatik aldatu zen.

Egungo Errusian, *Gubernia* hitza zaharkitua dago eta, *gubernator* hitza, oblast edo kraien gobernatzaileentzako erabiltzen da.

Errusiar Inperioko *guberniak*
------------------------------

|  |
| --- |
| **Errusiar Inperioko *guberniak*** (1708-1726) |
| 1708-1709 | Kazan | Ingermanland | Azov |   | Smolensk |   |   |
| 1710-1712 | San Petersburgo |
| 1713 | Mosku | Riga |
| 1714-1716 |   | Niznhi Novgorod |
| 1717-1718 | Astrakhan |   |   |
| 1719-1724 |   | Nizhni Novgorod | Reval |
| 1725 | Voronezh |
| 1726 |   | Smolensk |   |
| Artxangelgorod, Kiev eta Siberia guberniak konstante mantendu ziren 1708 eta 1726 artean. |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q86622
* Commonscat Multimedia: Governorates of the Russian Empire

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q86622
* Commonscat Multimedia: Governorates of the Russian Empire
*Artikulu hau hiriari buruzkoa da; ibaia gaitzat duena beste hau da: «Pripiat (ibaia)»*
**Pripiat** (ukraineraz: Прип’ять, ˈprɪpjɑtʲ ahoskatua; bielorrusieraz: Прыпяць, Prypiać, ˈprɨpʲatsʲ ahoskatua; polonieraz: *Prypeć*, ˈprɨpɛtɕ ahoskatua; errusieraz: Припять, ˈprʲipʲɪtʲ) Ukrainako iparraldeko hiri bat da, Kiev-eko oblastekoa, Kiev hiritik 100 km ingurura. Bielorrusiako mugaren ondoan dago. Pripiat ibaiak hiria zeharkatzen du.

1986. urteko apirilaren 26an Txernobylgo hondamendia gertatu zenean, hiriak erradiazioaren ondorio latzak jasan zituen eta hustu egin behar izan zuten. Istriputik hiru egunera hustu zuten hiri guztia, egun bitan: biztanleek beste norabait joan behar izan zuten inguruko hirietara, eta animalia guztiak hil egin zituzten. Beraz, gaur egun ia erabat hutsik dagoen hiria da.

Izan ere, 1986ko maiatzaren 2an 30 km-ko eremuan inor ez geratzeko agindu zuenetik eta harresia eraiki zutenetik, hirira eta ingurura sartzea debekatuta dago, ez bada baimen eta helburu bereziren batekin.

Historia
--------

Pripiat hiria 1970. urteko otsailaren 4an sortu zuten Txernobylgo Zentral Nuklearreko langileek eta euren familiek bizilekutzat izan zezaten. Hiria gune estrategikoan zegoen, klima egokia zen (nahikoa epela), lurra ere oso emankorra zen, eta garraioz oso ondo lotuta zegoenez, hiriak garapen handia izan zuen, eta hamasei urtean 40.000 biztanle izatera iritsi zen.

Gainera, hiriaren diseinu modernoak edertasuna ematen zion: hiriko sarrera, Energetik Kultura Gunea, Administrazioaren eraikina, Pripiat Kafea eta hiriaren erdigunea ikusgarrienetarikoak ziren. Gainera, hirian edonor sar zitekeen.

Hiriko biztanle gehienak gazteak zirenez (batezbeste, 30 urtekoak), hazkunde oso handia aurreikusita zeukaten Pripiaterako. Nagusientzako zerbitzuez gain (kultura zentroa, liburutegia, zinema, hotela, arte-eskola, medikuntzako zentroak, eskolak, jantokiak, kafetegiak, dendak eta abar), umeentzako ere prestatzen zeuden: haurtzaindegiak, haur-eskolak, kiroldegiak, parkeak eta abar. Agintariek, Pripiat Ukrainako hiririk ederrena eta erosoena egitea zuten helburu, horretara bideratutako hainbat proiektu abiatuz: *Etorkizuneko hiria* zela zioten.

Hondamendiaren ostean, beraz, hiria bertan behera utzita geratu da, zegoen zegoenetan: Sobietar Batasuneko eta Ukrainako Sobietar Errepublika Sozialistaren ikurrak daude, besteak beste.

Kanpo estekak
-------------

* Lehengo biztanleek egindako webgunea


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q170456
* Commonscat Multimedia: Pripyat

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125470456
* GND: 1028023839
* LCCN: n78053620
* NKC: ge825071

 |

* Wd Datuak: Q170456
* Commonscat Multimedia: Pripyat