recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Su-elorria** (*Pyracantha coccinea*) Rosaceae familiako eta *Pyracantha* generoko zuhaixka-landare bat da.

Etimologia
----------

* *Pyracantha* : grezierazko hitzetik eratorria: *pyr* "sua" eta *akantha* "arantza" fruituak eta arantzak duten ezaugarriak deskribatuz.
* *coccinea* : latinezko epitetoa, "gorri gorria" zentzuan

Deskribapena
------------

*Cotoneaster* generoaren itxura antzekoa du eta harekin nahastu daiteke, baina *Pyracantha* generoak hosto zorrotzak ditu eta arantzaduna da.

 Su-elorriaren loreak 
Zuhaixka iraunkorra edo erdi- iraunkorra, 1,5 eta 2 metroko altuera oro har, enborra gris-marroi kolorea, adar arantzadunak eta korapilatsuak. Hostoak larrukarak, peziolodunak eta gainaldea distiratsua.

Lore asko ditu, zuriak, horia argi, txikiak, lukuak, eta bost petalo biribil ditu. Fruitua uda bukaeratik udazkenera ateratzen da; kolore gorria, laranja edo horia eta udazkenean eta neguan ere adarrean jarraitzen dute. Propietate astringenteak ditu eta hegazti askoren janaria da; fruituak egosi daitezke, gelatinak eta marmeladak egiteko.

Kokapena
--------

Europako hegoaldetik Asiako mendebaldera. Naturalizatu egin da eta munduko hainbat lekutan apaingarri moduan landatzen da.

Taxonomia
---------

Max Joseph Roemerek *Mespilusa* deskribatu zuen, *Familiarum Naturalium Regni Vegetabilis Monographicae* liburuan *, vol. 3, p. 219-220, 1847.*

Erreferentziak
--------------

1. ↑  En Nombres Botánicos
2. ↑  En Epítetos Botánicos
3. ↑  *Pyracantha coccinea* en USDA-GRIN Taxonomy for Plants, National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland
4. ↑  *Pyracantha coccinea* en Trópicos

Kanpo loturak
-------------

* Espezieen informazioa

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Pyracantha coccinea*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Wikispezieetan** bada informazioa gehiago, gai hau dela eta: ***Pyracantha coccinea*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Datu-base taxonomikoak | Biolib Dyntaxa EOL GBIF GRIN IPNI ITIS NCBI Plantlist USDA Vascan  |
**Pyramid aintzira** Renoko ipar-ekialdean dago, 64 km-ra , Nevadan, Estatu Batuak. Paiute herriaren lurralde tradizionaletan kokatzen da, eta aintziraren eremua Pyramid Lake Indiar Erreserbaren barruan dago 21. mendean. Aintzira 1844an kartografiatu zuen lehen aldiz John C. Frémont-ek, lakuaren aurkitzaile estatubatuarrak. Iruditu zitzaion arroka nagusiak Eguptoko piramideen itxura zuela eta "Pyramid lake" izendatu zuen. Hala ere, Xabier Irujo Nevadako Unibertsitateko irakasleak behi baino gehiagotan aipatu duen moduan, Numuz jatorrizko izena Cui-ui Pah da, alegia, Cui-ui arrainaren lakua.

Ezaugarriak
-----------

Pyramid aintzira Truckee ibaiak elikatzen du hegoaldeko muturretik, ibai honen isuria nagusiki Tahoe lakutik datorrelarik. Aintzira laku endorreikoa da; arroak ez du irteerarik, ura lurruntzearen bidez edo lurrazpiko iragazkien bidez soilik irteten da. Lakuak Aintziari Gazi Handiaren azaleraren %10 inguru du, baina %25 inguru bolumen gehiago. Gazitasuna itsasoko uraren 1/6 da gutxi gorabehera.

Aintziraren izena lakuan eta ur ertzean aurkitzen diren kono edo piramide itxurako tufa formazio ikusgarrietatik dator. Horrelako formaziorik handienean (Anaho uhartea) pelikano zuri amerikarren kolonia handia dago.

Bernardo Atxagaren *Nevadako egunak* liburuan, idazleak aintziraren kolore turkesak egin zion inpresioa jasotzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Pyramid Lake Paiute Tribe» *plpt.nsn.us* (Noiz kontsultatua: 2021-01-21).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Lugares que ver. Viajes, fotos y lugares del mundo que visitar» *lugaresquever.com* (Noiz kontsultatua: 2021-01-21).
3. ↑   «Mueller\_Reno's best kept secret» *web.archive.org* 2007-07-11 (Noiz kontsultatua: 2021-01-21).
4. ↑    Madariaga, Euskarazko argitalpenen editorea: Leire.  (2018-08-21). «Atxagaren "Nevada Days" liburuaren kritika bikaina Washington Postean» *About Basque Country* (Noiz kontsultatua: 2021-01-21).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q761535
* Commonscat Multimedia: Pyramid Lake (Nevada)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315526272
* LCCN: sh85109296
* NARA: 10046216
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q761535
* Commonscat Multimedia: Pyramid Lake (Nevada)
Espetxea ez da segurtasun handikoa. 
**Hakenfelde espetxea** (alemanez: *Justizvollzugsanstalt Hakenfelde, JVA Hakenfelde*) Berlingo espetxea da. Ez da seguritate handikoa.

Historia
--------

Mendebaldeko Berlinen 1978ko martxoaren 1an ireki zen. Hasiera batean Düppel espetxearen adar bat zen. 1991an zentzategi independentea bihurtu zen. 1995tik 1998ra instalazioak berritu ziren: barrakoi zaharrak kendu zituzten espetxe modernoa egiteko. 908 pertsonentzat pentsatuta dago.

Espetxeratu ospetsuak
---------------------

Berlingo harresia erori zenean, Ekialdeko Alemaniako komunista asko hemen bete zituzten ezarritako zigorrak:

* Egon Krenz
* Günter Schabowski
* Heinz Keßler

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo loturak
-------------

* **(Alemanez)**:Espetxearen informazioa Berliner Justizvollzug webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1714388

 |

* Wd Datuak: Q1714388


|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Hakenfelde espetxea*** |
**Hannon III.a Kartagokoa**, (K.a. IV. mendea) kartagotar buruzagia izan zen, eta K.a. 344an, errege izendatu zuten.

Hannonek kartagotar armada zuzendu zuen Dionisio II.a Sirakusako tiranoaren aurka. Orduan, Siziliarako espedizio baten buru izanik, bere flotarekin Timoleon (K.a. 345) uxatu behar zuen. Enpresan arrakasta izan ez zuenez, agintetik baztertu zuten. Geroago, bere jaioterriko barne nahasmenduan protagonista izan zen.

Botere gorena eskuratu nahi zuenez, Kartagon esklaboen matxinada bat sustatu zuen, baina agerian geratu zen. Tortura gogorrak jasan ondoren, gurutziltzatu zuten.

K.a. 344 arte gobernatu zuen. K.a. eta 340. urteren inguruan haren oinordekoa Hannon I.a Handia izan zen.

Bibliografia
------------

* HUSS, Werner (1985): *Geschichte der Karthager*, Munich: C.H. Beck, ISBN 9783406306549. {ale}(alemanez)

Ikus, gainera
-------------

* Kartagoko monarkak
* Kartagotarren hedapena Italian
* Magonidak
* Siziliar gerrak


| Aurrekoa | Kartagoko errege | Ondorengoa |
| --- | --- | --- |
| Magon III.a Kartagokoa | K.a. 344-340 | Hannon IV.a Kartagokoa |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3618146

 |

* Wd Datuak: Q3618146
**Radio Wings** 2001ean Arrasaten sortu zen rock taldea da.

Taldekideak
-----------

* Danel Markaide (ahotsa eta gitarra)
* Jon Garcia (gitarra)
* Borja Hernandez (baxua)
* Enaitz Etxebarria (bateria)

Historia
--------

**Radio Wings** 2001ean Arrasaten sortu zen. 70eko hamarkadako rocka egiten zuten. Fase Terminalen errautsetatik jaio zen, hauei Danel batu zitzaielarik. Kontzertu gehienak Euskal Herrian eman zituzten, nahiz eta noizbait kanpoan ere jo zuten.

Hasiera batean **Chicos Boom** izena hartu zuten eta urte batzuk izen honekin jarraitu zuten. Izena aldatzearen arrazoia hurrengoa izan zen, Donostialdeko *Chico Boom* bakarlari moduan lan bat kaleratu zuen; izenaren antzekotasunagatik eta gaizki ulerturik egon ez zedin, taldeak (pixkat suminduta) izena aldatzea erabaki zuen. Hortik aurrera **Radio Wings** bezala ezagutzera eman ziren.

2006. urte hasieran estudioan sartu ziren beraien lehen lana izango zena grabatzeko. Urte honetan bertan sei abestiz osatutako maketa kaleratu zuten.

2007ko irailaren 7an azkeneko kontzertua eskaini zuten Arrasateko gaztetxean.

Diskografia
-----------

* Radio Wings (maketa) (2006)

### Bildumak

* 25 Hits of Mondra Underground Sounds Vol. 1 (2008, Mondra Underground Sounds)

Kanpo estekak
-------------

* Taldearen MySpace gunea
* Taldearen bloga Danbaka.com webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12266403

 |

* Wd Datuak: Q12266403
**Herriaren etsaia** Frantziako Iraultzan Izu Garaian ezarri berri zen erregimen politikoaren etsai edo aurkariak izendatzeko erabiltzen hasi zen izendapena da.

Izendapen honen jatorria erromatar zuzenbideko *hostis publacae* (literalki "etsai publikoa") kontzeptuan datza, legedian bortizkeriz sustsiketa burutzen zuen edonor zigortzeko zegoen akusazioa zen, honen bidez akusatua errepublikaren aurka armak eskuetan zituela borrokatzen zen soldadu etsaiarekin parekatzen zen. Frantziako Iraultza eta Stalinen Purga Handian ere asmo berdinarekin erabilia izan zen.

"Herriaren etsaien" aurkako borroka areagotzearen ezinbesteko beharra Stalinek komunismoaren eraikitze prozesuko klase-borrokaren tesiaren oinarrietako bat izan zen. Errusiako SESFko Kode Kriminaleko 58. artikuluaren arabera, "etsai" klaseak honakoak omen ziren: kontrairaultzaileak, "dibertsionistak", espioiak, saboteatzaileak, mediku hiltzaileak, etab. SESBko gainontzeko errepubliketan ere antzeko kodeak zeudelarik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q741775

 |

* Wd Datuak: Q741775
**RAW** formatua («gordina» esan nahi du ingelesez) irudi fitxategietarako formatua da. Fitxategi horiek kamararen sentsore digitalak harrapatutako irudiaren datu guztiak gordetzen ditu. Horregatik, irudien kasuan, RAW esaten dugunean "irudien formatua aldaketarik gabe" ulertu behar dugu.

Kamera batekin lortutako RAW irudia "gordinik" edo minimoki prozesatutako datuak gordeko ditu fitxategian. Raw fitxategiak horrela izendatu dira ez direlako oraindik prozesatu eta, beraz, ez dira prest inprimatu ahal izateko edo editatuak izateko bitmap editore baten bidez.

Normalean, irudi hauek egokitzaile batek prozesatzen ditu eta horrela doikuntzak egin daitezke fitxategi "positiboa" bihurtu aurretik, adibidez, TIFF edo JPEG formatuan biltegiratzeko, inprimatzeko, edo gehiago manipulatzeko. Irudi hauek (RAW fitxategiak) sarritan ekipamendu digital desberdinen araberakoak dira, hau da, ez dago benetan raw fitxategi formatu bakarra.

Batzuetan Raw fitxategiak "negatibo digitalak" deitzen dira; negatiboen rola bera betetzen dutelako argazkilaritzan: hau da, negatiboa ez da zuzenean irudi gisa erabilgarria, baina irudi bat sortzeko behar den informazio guztia du bere baitan. Era berean, raw irudi-fitxategi bat formatu ikusgai batean bihurtzeko prozesuari "erebelatze prozesua" esaten zaio argazkilaritza analogikoan erabiltzen den prozesuaren analogiagatik. Image errendatzea azken aukera aukeraketa orekatzeko zuria eta kolore kalifikazio prozesuan parte da.

Argazki negatiboak bezala, irudi digital gordin batekin kolore gama zabalagoa lortu dezakegu (normalean 36/48 bit/pixel) harrapatutako irudiaren informazio gehiena gordetzen delako. Formatu honen helburua da sentsoreak lortutako datuen gutxieneko informazio galera, eta irudia hartu den inguruaren baldintzak gordetzea (metadatuak); horregatik fitxategiaren tamaina oso handia izaten da nahiz eta konpresioa erabili .

Kamera profesionalak eta erdi-profesionalak normalean irudiak formatu honetan grabatzeko aukera eskaintzen dute, baita JPG formatuan eta beharbada beste batzuetan ere. Goi mailako kamera konpaktuek ere eskaintzen dute aukera hau.

Formatu honek hainbat luzapen erabiltzen ditu:

`.raf (Fuji)  

.crw .cr2 (Canon)  

.tif .k25 .kdc .dcs .dcr .drf (Kodak)  

.mrw (Minolta)  

.nef .nrw (Nikon)  

.orf (Olympus)  

.dng (Adobe)  

.ptx .pef (Pentax)  

.arw .srf .sr2 (Sony)  

.x3f (Sigma)  

.erf (Epson)  

.mef .mos (Mamiya)  

.nef (Nikon Electronic Format)  

.raw .rw2(Panasonic)  

.cap .tif .iiq  

(Phase One)  

.r3d (Red)  

.fff (Imacon)  

.pxn (Logitech)  

.bay (Casio)`

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q654383
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2005005729

 |

* Wd Datuak: Q654383
**Gizon ezpain-okerra**, *The Man with the Twisted Lip* ingelesez, Arthur Conan Doyle eskoziar idazleak argitaratutako Sherlock Holmes detektibe ospetsuari buruzko kontakizun laburra da. 1891ko abenduan kontakizun labur eta solte modura *The Strand Magazine* aldizkarian argitaratu zen. Ondoren, 1892an, *Sherlock Holmesen Abenturak* liburu bilduman argitaratu zen, aldizkari horretan argitaratutako Sherlock Holmesi buruzko beste hainbat kontakizun laburrekin batera .

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

1889ko ekaineko gau batean, Watsonek bere lagun Isa Whitneyri bila joan behar izan zuen Londresko auzo baxuetako erretoki zikin batera, bere emazte dohakabeak hala eskatuta. Bere harridurarako, han aurkitu zuen Holmes, eta opioaren eta bere munduari buruzko istorio bat izango zela zirudienak, erabateko bira eman zuen. Watsonek Holmes egiten ari zen ikerketarekin bat egin zuen, emazteari ohar bat bidaliz.

Holmesek Watson Kent konderrira eraman zuen. Bidean, Saint Clair senar-emazteak The Cedars luxuzko etxe batean bizi zirela azaldu zion. Neville Saint Clair senarraren desagerpenak, egoera misteriotsuan, Watsonek aurkitu zuen zulo zikinera eraman zuen Holmes. Dirudienez, Saint Clair Hugh Boonek hil zuen, ezpain-okerra zuen eskale batek, hain zuzen.

Froga guztiek eskalea salatzen zuten. Baina Saint Clairren eraztunarekin batera bere mezu bat emazteari heltzeak itxaropenak erabat aldarazi zituen. Holmesek, bere ohiko gauetako baten ondoren, kasua konpondu zuen. Izan ere, bazegoen pertsona bat zeina konturatu zen diru gehiago irabazten zuela eskale baten plantak egitean bere kazetari lanbidean lan egitean baino.

Ikus, gainera
-------------

* *Sherlock Holmesen Abenturak* (1892)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1151748
* Commonscat Multimedia: The Man with the Twisted Lip

---

 |

* Wd Datuak: Q1151748
* Commonscat Multimedia: The Man with the Twisted Lip
**Helicobacter** generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, espiral itxura dutenak (espiriloak). Hasiera batean genero honen espezieak Campylobacter generoaren barnean sailkatu ziren, genero horrekin antza handia baitzuten, baina 1989az geroztik *Helicobacter* modu bereizitan sailkatzen da.

*Helicobacter*-en ezaugarri biokimiko nagusiak honako hauek dira:

* aerobio mikroaerofiloa, Campylobacter-en antzera
* oxidasa (+)
* katalasa (+)
* ureasa (+) (espezie gehienak)

Genero honen barruan 20 espezie inguru daude, gehienak giza zein animalien digestio aparatuan bizi direnak (urdailean eta hesteetan). Batzuk giza patogenoak izaten dira, *Helicobacter pylori* esanguratsuena izanik.

*Helicobacter pylori*-k digestio aparatuaren gaitzak eragiten ditu: urdaileko zein duodenoko ultzerak (ultzera peptikoak) eta gastritis kronikoa, batik bat; azken hau urdaileko minbizia bihurtzen da zenbait kasutan, eta badirudi *Helicobacter pylori*-k linfoma gastrikoetan eragina duela ere.

Mikrobio hau gai da urdaileko mukosetan bizitzeko, bertako azidotasun gogorrari (pH=2) aurre eginez. Bakterioak ureasa izeneko entzima ekoizten du, urea deskonposatzen duena, amoniako sortuz eta inguruko pH azidoa alkalino bihurtuz. Bakterioa, beraz, mikroingurugiro alkalino batean bizi da, urdaileko pH azidotik babestuta.

Berezitasun horretan oinarritzen da, hain zuzen ere, ultzera peptikoa duten gaixoengan bakterioa antzemateko teknika: arnasaren testa. *Helicobacter pylori*-k urea molekula karbono dioxido (CO2) eta amoniako bihurtzen duenez, gaixoak urea markatuta hartu ondoren botatako arnasan CO2 markatuta neurtzen da, ureasa egotearen adierazlea dena.

Gaur egun gastritis kronikoa eta ultzera peptikoaren tratamenduan *Helicobacter pylori* desagertarazteko antibiotikoak erabiltzen dira, urdaileko mukosaren babeslearekin batera. Hiru antibiotiko batera hartzen dira, amoxizilina, tetraziklina eta metronidazola erabilienak izanik.

Kanpo estekak
-------------

```
Ultzeraren bakterioak hodierian nagusi[*Betiko hautsitako esteka*]
```

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q134684
* Commonscat Multimedia: Helicobacter
* Wikispecies Espezieak: Helicobacter

---

* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 97339
* GBIF: 3223370
* ITIS: 957320
* NCBI: 209
* WoRMS: 393212
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D016998

 |

* Wd Datuak: Q134684
* Commonscat Multimedia: Helicobacter
* Wikispecies Espezieak: Helicobacter
**Johann Friedrich Karl Asperger**, **Hans Asperger** bezala ezagunagoa, (alemanez hans ˈʔaspɛɐ̯ɡɐ ahoskatua) ; (Viena 1906ko otsailaren 18a - Viena 1980ko urriaren 21a) Asperger sindromea izendatzen duen austriar pediatra, eugenesista, mediku teorikoa eta mediku irakaslea izan zen. Buruko nahasteei buruz egin zituen lehen ikerketengatik da ezaguna, zehazki haurrekin egindako ikerketengatik. Bere lana, batez ere, oharkabean egon zen bere bizitzan zehar, Vienan saritutako zenbait salbuespen izan ezik, eta nahaste psikologikoei buruzko bere ikerketek mundu osoko ospea hil ondoren bakarrik lortu zuten. 300 argitalpen baino gehiago idatzi zituen, batez ere *psikopatia autista* (AP) deitzen zion egoera bati buruzkoak.

1980ko hamarkadan hasi zen pizten bere garaian Aspergerrek egindako ikerketekiko interesa, eta autismoaren espektroaren nahasteei buruzko lehen lanak bereak zirelakoan, Asperger sindromea (AS) eponimoarekin izendatu zuten autismoarekin zerikusia izan zitzaketen zenbait nahasmendu. Bai Aspergerrek APren diagnostiko pediatriko originala, bai zenbait hamarkada geroago haren izena hartu zuen ASren izen bereko diagnostikoa, nahiko eztabaidagarriak izan dira XX. mendeko azken bi hamarkadetan eta XXI. mendean. Eztabaida areagotu egin zen, nazien urteetan Asperger doktoreak gutxienez bi haur desgaitu *Am Spiegelgrund* klinikara bidali zituela jakitean, esperimentu krudelen biktima izango zirela jakinda ere, eta litekeena zela *post-bellum* izeneko Aktion T4 nazien eutanasia programaren biktimak izan zitekeela jakinda ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Hans Asperger» *www.whonamedit.com* A dictionary of medical eponyms (Noiz kontsultatua: 2021-01-15).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Hans Asperger aided and supported Nazi programme, study says | World news | The Guardian» *web.archive.org* 2019-05-24 (Noiz kontsultatua: 2021-01-15).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q78512
* Commonscat Multimedia: Hans Asperger

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 20750388
* ISNI: 0000 0001 0959 2282
* BNF: 12365052n (data)
* BNM: 000099083
* GND: 129015547
* LCCN: n83828991
* NDL: 00431840
* NKC: mzk2013791049
* SUDOC: 081403275
* Leopoldina: 1719
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q78512
* Commonscat Multimedia: Hans Asperger
**Hautsi** Hego Euskal Herriko gazte erakunde iraultzaile bat izan zen.

Hautsi 1991n sortu zen, Kemen (EMKren gertuko gazte erakundea) eta Iraultza Taldeak (LKIren gertukoa) bat egin ondoren, Zutik alderdiaren sortze prozesuarekin aldi berean. Erakundea Durangon, Oreretan, Iruñerrian, Tuteran, Gasteizen, Bilbon eta Debagoienan hedaturik zegoen batez ere.

1997an, drogen legeztapenaren aldeko *Tan legales como la cerveza* izeneko kanpaina abiatu zuen.

1990eko hamarkadan zehar militanteak galduz joan ostean, hamarkada bukaeran Hautsi desagertu egin zen. 2000ko hamarkadak aurrera egitearekin batera, halaber, Zutik-ek bere gazte adar propioa sortu zuen, *Zutik-gazteak* alegia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Mujika Zubiarrain, G. (2004): *Gazte Matxinada. Inoiz kontatu gabeko historia*, Senpere: Xirika, 338-339 orr.
2. ↑  Ibidem, 506 orr.

Ikus, gainera
-------------

* Zutik

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258943

 |

* Wd Datuak: Q12258943

  



|   **Euskal Herriko gazte erakunde politikoak** |  |
| --- | --- |
| Aitzina! • Ernai • Euzko Gaztedi • Gazte Abertzaleak • Gazteok Bai • Gazte Komunistak • Iratzarri • Jeunes PopulairesJóvenes Demócratas de Navarra • JSE-Egaz • Juventudes Navarras • Mouvement des Jeunes CommunistesMouvement des Jeunes Socialistes • Nafarroako Gazte Sozialistak • Nuevas Generaciones del País Vasco |  |
*Artikulu hau partikula txikiei buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Hauts (argipena)».*
Argentinako Panpatik ateratako hauts-hodeia.
**Hautsa** izen orokorra da 500 mikrometro baino diametro txikiagoa duten partikula solidoentzako. Atmosferako partikula horiek, besteak beste, toki hauetan sortzen dira: haizeak altxatutako lur-hautsa, sumendietako erupzioak eta kutsadura. Etxeetako eta bestelako giza ingurumeneko hautsetan honako hau topa daiteke: giza larruaren zelulak, landareen polen kopuru txikiak, animalien ileak, ehun zuntzak, paper zuntzak, kanpoko zoruko mineralak eta tokian tokiko ingurumenean duden bestelako materialak.

Ikus, gainera
-------------

* Hauts ekaitz

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q165632
* Commonscat Multimedia: Dust

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11982464b (data)
* GND: 4057011-3
* LCCN: sh85040073
* NDL: 00574763
* NKC: ph124523
* NARA: 10647641
* AAT: 300014646
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D004391

 |

* Wd Datuak: Q165632
* Commonscat Multimedia: Dust
Minas Geraisko herri-salataritza.
**Herri-salataritza** edo **legezaintza** zigor-prozesuetan legea hausteagatik salatutako pertsonaren aurka auzia aurkezteko ardura da; akzio kriminala egikaritzean datza. Oro har, funtzionario publiko batek gobernuaren izenean gauzatzen du, frogak aurkeztuz, gizartearen interesak aldeztuz eta legea ezartzea sustatuz. Herri-salataritza egikaritzen duenari, Hegoaldean, **fiskaltza** eta, Iparraldean, **prokuradoretza** edo ***parket*** deitzen zaio.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «legezaintza - OEH - Orotariko Euskal Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-01-31).
2. ↑   «fiskaltza» *Euskaltzaindiaren Hiztegia* (Noiz kontsultatua: 2020-12-01).
3. ↑   «prokuradoretza» *Euskaltzaindiaren Hiztegia* (Noiz kontsultatua: 2020-11-30).

Ikus, gainera
-------------

* Epaitzeko botere
* Botere betearazle
* Epaile
* Herri-salatari

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11775750

 |

* Wd Datuak: Q11775750
*«YMCA» orriak hona dakar. Village People taldearen abestiari buruzko artikulua hau da: «Y.M.C.A. (abestia)»*
Elkartearen logoa
***Young Men's Christian Association*** (**YMCA**), gazte mugimendu sozial ekumenikoa da. Bere jarduerak GKE zaharrenetako eta handienetariko bat bezala identifikatzea ahalbidetzen dio. Nazioarte mailan, bost kontinenteetan zabaldutako 120 erakunde autonomo baino gehiagok osatzen dute, bere ezarpena ezberdina den arren. Alderik indartsuenak herrialde anglosaxoi, protestanteen kulturan eta ingeles eta amerikar eragin handia izan duten herrialdeetan daude.

Jarduera
--------

YMCAren jarduerak hezkuntza-erakundeak, egoitzak, gau-ikastetxeak, gazte-kanpinak eta kirol-taldeak barne hartzen ditu. Hainbat adin, herrialde, ekonomia, kultura eta sinesbide desberdinetarako jarduerak.

YMCA-ri esker existitzen diren unibertsitateak daude, hala nola Mexiko Hiriko YMCA Unibertsitatea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q157169
* Commonscat Multimedia: YMCA

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315945386
* ISNI: 0000 0001 2108 6390
* BNF: 12114424w (data)
* GND: 2026538-4
* LCCN: n80044742
* NLA: 35619780
* CiNii: DA15001834
* SNAC: w6gb64h8
* SUDOC: 02953898X
* BIBSYS: 4075779
* Open Library: OL962053A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q157169
* Commonscat Multimedia: YMCA
**R-Ladies Globa**l R programazio-lengoaiaren komunitatean genero-aniztasuna sustatzea helburu duen erakundea da. R-Ladieseko tokian tokiko taldeei *chapter* edo kapitulu deitzen zaie. Euskal Herrian, Bilbon kapitulu bat dago.

Historia
--------

2012ko urriaren 1ean, Gabriela de Queiroz datuen zientzialariak R-Ladies sortu zuen San Frantziskon (Estatu Batuak). Hurrengo lau urteetan beste hiru kapitulu sortu ziren: 2014. urtean Taipéin, 2015. urtean Mineapolin eta 2016ko martxoan Londresen.

Kapitulu bakoitza bere aldetik hasi zen, baina 2016an useR! kongresuan koordinazio zentral bat sortzea erabaki zen. Horretarako, R Consortium-i beka bat eskatu zioten. Beka hori lortzean, R-Ladies Global sortu zen.

2018an R Consortium-ek R-Ladies Global maila altuko proiektu izendatu zuen.

2019an R-Ladiesek 178 talde ditu 48 herrialdetan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *About us – R-Ladies Global.*  (Noiz kontsultatua: 2019-12-13).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «R-Ladies Bilbao (Bilbao, España)» *Meetup* (Noiz kontsultatua: 2019-12-13).
3. ↑    *R-Ladies Global Strategic, Governance and Financial doc :purple\_heart: :earth\_africa:: rladies/global.*  R-Ladies Global 2018-04-24 (Noiz kontsultatua: 2019-12-13).
4. ↑   **(Ingelesez)** Mertic, John.  (2018-03-27). «R Consortium welcomes R-Ladies as a top level project» *R Consortium* (Noiz kontsultatua: 2019-12-13).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q71297539

 |

* Wd Datuak: Q71297539
Ibaiaren ikuspegia.
**Hnyla Lipa** (ukraineraz: Гнила Липа, errusieraz: Гнилая Липа, polonieraz *Gniła Lipa*) Ukraina zeharkatzen duen ibaia da. Dniester ibaira isurtzen ditu urak, ezkerretik. Izenak «ezkiondo ustela» esan nahi du bai polonieraz baita ukrainieraz ere.

Ibilbidea
---------

Hnyla Lypa, Volinia-Podolia lautadan jaiotzen da eta iparraldetik hegoalderako norabidean doa, Zolota Lyparen paraleloan. 87 km luzera du, eta arroak 1320 km²-ko azalera du. Lviveko oblasta eta Ivano-Frankivskeko oblasta zeharkatzen ditu, Ukraina mendebaldean.

Peremishliani, Rohatyn (Lviveko oblastan) eta Burshtn (Ivano-Frankivskeko oblastan) herriak zeharkatzen ditu. Dniesterren itsasoratzen den tokitik gertu, urtegi batean biltzen ditu urak, Burshtin herriaren parean.

Historia
--------

Ibaiak 1914ko abuztuaren 29tik 30eko Gnila Lipako guduari izena eman zion. Borroka horretan Errusiar Armada Inperialak Austro-Hungariako Armada garaitu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1037150
* Commonscat Multimedia: Hnyla Lypa (river)

---

* **Lekuak**
* TGN: 1124220

 |

* Wd Datuak: Q1037150
* Commonscat Multimedia: Hnyla Lypa (river)
***Herio-dantza*** (suedieraz: *Dödsdansen* ) August Strindberg idazle suediarrak plazaratutako antzezlana da. 1900 urtean Harriet Bosse emakumearekin ezkondu zen August Strindbergek; ezkontza porrot bat izan zen eta horretan oinarritu zen lan goibel hau idazteko garaian.

Lanare ezaugarriak
------------------

Xabier Mendigurenen hitzetan obra iluna da. Uharte txiki batean senar-emazteak bazterturik bizi diren bikotearen drama azaltzen du. 25 urte elkarrekin bizi ondoren ez dute elkarri ezer esateko eta izugarrizko gorrotoa diote bata besteari. Biek amets betegabeen edo zapuztuen ardura besteari aurpegiratzen dio: Kapitaina erabat baztertuta dago, aszentsuetan gora ezinik, eta Alizia aktore gisa izan zuen ziur aski handia izan ez zen arrakasta ahaztu ezinik dago. Orduan Kurten agertuko da, urtetan ikusi ez duten laguna. Hasieran lagunak haien penak azaltzeko aukera emango die baina azkenean, gehiago jasan ezinik, Kurtenek alde egin beharko du. Ondorioz, bikotearen bizitza lehene erritmora bueltatuko da.

Pertsonaiak
-----------

* Edgar: Kosta-artileriako kapitaina.
* Alizia: Beronen emaztea, aktoresa-ohia.
* Kurt: Lazaretoko zuzendaria.
* Bigarren mailako pertsonaiak:
	+ Jenny: neskame bat.
	+ Atsoa.
	+ Zentinela, mutua.

Euskarazko bertsioa
-------------------

1985ean Xabier Mendigurenek antzezlana euskaratu zuen. Bertsioa *Antzerti aldizkarian* 1985eko 74.zenbakian plazaratu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  , 11 or.

Kanpo estekak
-------------

* Antzezlana Xabier Mendigurenek euskaratuta.
* **(Gaztelaniaz)**:Gaztelaniazko bertsioa Youtuben.
* Lanaren euskarazko bertsioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1639545
* Commonscat Multimedia: The Dance of Death (Strindberg play)

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1639545
* Commonscat Multimedia: The Dance of Death (Strindberg play)
Jazza, Ameriketako Estatu Batuetako biztanle afroamerikar xumeenen artean jaioa, musika kultura garaikidean erabat txertatu da.
**Herri-kultura** terminoak herri xeheak (irakaskuntza akademikorik gabeko behe- edo erdi-mailako klasea, edo "plebe" antzinaroan) nagusiki sortu edo kontsumitutako kultura-patroi eta adierazpen artistiko eta literarioei egiten die erreferentzia, tradizioz goragokotzat eta oro har elitistatzat eta baztertzailetzat jo izan diren adierazpen-bitartekoetan zentratutako kultura akademiko, altu edo ofizialarekin kontrajarrita.

Historia
--------

Historian zehar, eta biziraupen arrazoi nabarmenak eta eskura dauden baliabideak direla medio, kulturaren aurrerapenak eta aldaketak elite ekonomiko eta akademikoetan izan duen abangoardia ikusita, herri-kultura nahiko estatikoa izan da. Horrek, XIX. mendetik aurrera, pentsamendu nazionalistak herri-kultura talde-nortasunaren erreferentzia gisa erabiltzea eragin zuen, zeinu kultural horietan oinarritu baitzuen nazio edo lurralde bateko kide izatearen ideia.

XX. mendean zehar, hala ere, munduaren zati handi batean eskolatzearen hedapenak eta aisialdiko kulturaren agerpenak herri-kulturak nagusiki estatikoa zen izaera bertan behera uztea eragin dute, batzuetan abangoardia akademikoen sormena gainditzen duen elementu dinamizatzaile bilakatuz. Hala, komikiak — margolaritzaren eta literaturaren eremuan — edo jazzak musikaren eremuan, azkenean, bere izaera marjinala gainditu dute eta arte akademiko gisa ezarri dira.

Gazteak lan-merkatuan sartzeko adina atzeratu denez, errazagoa izan da kultura-produktuen sortzaile eta kontsumitzaile izatea, eta, gainera, berezko azpikulturak edo hiri-tribuak sortu dira, arte- eta filosofia-lehentasun espezifikoekin eta "mainstream" edo gehiengoaren pentsamendu-lerrotik urrun.

Herri-kulturaren edukien merkataritza-ustiapena, behin haren elementu urratzailetik aldenduta, elementu garrantzitsua da masa-kulturaren eraketan, eta garrantzi handiko faktore ekonomikoa musikaren, komikiaren edo bideo-jokoaren industrien bidez.

Agerpenak XX. mendean
---------------------

Osotasunik gabe eta adibide gisa, honako hauek dira XX. mendeko herri-kulturaren agerpen aipagarrienetako batzuk:

* Musikan: tangoa, jazza, bluesa, reggaea, rapa, heavy metala, rocka, popa.
* Dantzaldian: hip-hopa, street dance eta beste hiri-genero batzuk.
* Arte plastikoetan: grafitia.
* Literaturan: generoko literatura deiturikoak: fantastikoa, nobela beltza, zientzia fikzioa.
* Adierazpen bide berrietan: komikia, animazioa, bideo-jokoak, rol jokoak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2008]
2. ↑   Porcel Torrens, Pedro.  (2002). *Clásicos en Jauja. La historia del tebeo valenciano.*  Edicions de Ponent, 11 or. ISBN 84-89929-38-6..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q131265
* Commonscat Multimedia: Popular culture

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 133185416 (data)
* LCCN: sh85104904
* NDL: 001252323
* NARA: 10674892
* AAT: 300055794
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000076207

 |

* Wd Datuak: Q131265
* Commonscat Multimedia: Popular culture
Munduan zazpi mila hizkuntza inguru ezagutzen dira gaur egun .

Sailkapen (filo)genetikoa
-------------------------

Munduko hizkuntza familia batzuk eta hiztun kopuruak ehunekotan
Hizkuntzak konparatzen hasita, askotan hizkuntzen arteko antzekotasunak aurkitzen dira. Antzekotasun horiek bakanak direnean kasualitate hutsa izan daitezke baina antzekotasun sistematikoak aurkitzen direnean arrazoi historikoak egon daitezkeela ondorioztatu daiteke.

Bi hizkuntza aztertuta antzekotasun asko topatzen bada eta antzekotasun horiek arrazoi historikoekin azaltzen badira, bi hizkuntza horiek **familia** berekoak direla esaten da.

Sailkapen tipologikoa
---------------------

Munduko hizkuntza guztiek elementu asko dauzkate berdinetik. Gramatika unibertsal bati buruz hitz egiten da aspaldidanik.

Hizkuntzen zerrendak
--------------------

Erreferentziak
--------------

1. ↑   ASIL International horren arabera, 6900 hizkuntza baino gehiago bizirik XX. mendearen amaiera aldera *Ethnologue: Languages of the World* (12th Edition, 1992, ISBN 1-55671-216-2)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16517542

 |

* Wd Datuak: Q16517542
Hizkuntzalaritzaren esparruan, eta zehazki hizkuntza-tipologiaren alorrean, **hizkuntza sintetiko** bat (malgukari) edo, kontrara, analitikoa den ebazteko perpausaren baitan erlazio sintaktikoak adierazteko moduari erreparatzen zaio. Hizkuntza sintetikoetan gramatika-formak eratzeko hizkiak edo afixuak (atzizki, aurrizki edo artizkiak) erabiltzen dira eta hitzok modu autonomoan funtzionatzen dute.

Motak
-----

Hizkuntza sintetikoen baitan bi azpitalde nagusi daude: flexio hizkuntzak eta aglutinatzaileak edo fusio hizkuntzak. Flexio hizkuntzetan hitz erro bati propietate gramatikala ematen dioten morfemak gehitzen zaizkio eta, aldiz, aglutinazioa hitz bakar batean bi morfema edo gehiago konbinatzea da. Morfema horiek erantsitako informazioak hitz baten kategoria gramatikala zein den adierazi dezakete, adibidez, hitz bat perpauseko subjektua edo objektua den. Hizkuntza sintetikoak, flexio hizkuntzak zein fusio hizkuntzak izan, polisintetikoak edo oligosintetikoak izan daitezke, baina hizkuntza polisintetiko gehienak aglutinatzaileak edo fusio hizkuntzak dira.

### Flexio hizkuntzak

Besteak beste, honakoak dira flexio hizkuntzak:

* Euskara
* Japoniera
* Koreera
* Turkiar hizkuntzen familia osoa
* Swahilia
* Nahuatla
* Kitxua
* Aimara
* Guaraniera
* Tagalo
* Malaysiera
* Bantu hizkuntzak

### Fusio hizkuntzak edo aglutinatzaileak

Besteak beste, honakoak dira fusio hizkuntzak:

* Poloniera
* Errusiera
* Ukrainera
* Sanskritoa
* Paxtunera
* Hindustanera
* Kaxmirera
* Punjabera
* Greziera
* Latina
* Italiera
* Frantsesa
* Gaztelania
* Portugesa
* Errumaniera
* Irlandako gaelera
* Alemana
* Faroera
* Islandiera
* Albaniera

Ezaugarriak
-----------

Hizkuntza sintetikoetan hizkuntza analitikoetan baino morfema gehiago dago hitz bakoitzeko. Bestela esanda, hizkuntza analitikoek hitzeko morfema proportzio txikiagoa dute, aditz laguntzaile gehiago erabiltzen dituzte eta informazio gramatikala transmititzeko gehien erabiltzen dena hitz ordena da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   *An Introduction to Linguistic Typology* (John Benjamins Publishing Company) 2012 (Noiz kontsultatua: 2022-05-09).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q48612
* Commonscat Multimedia: Synthetic languages

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4237398-0
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q48612
* Commonscat Multimedia: Synthetic languages
Alisas mendatetik ikuspegia, non, hondoan, Matienzoko harana ikus daiteken (Kantabria), Espainia. Biztanlez betetako polje hau, Europako garrantzitsuenetako bat da.
**Poljea** (poljeren eslabiar etimologia: estepa), haran luze eta itxi antzeko sakonune bat da, tamaina handikoa, arroka karstikoko mendiartean dagoena, hondo laua duena eta inguru ez erregularrak. Ertzak oso maldatsuak dira eta bertan kareharria azaltzen da. Ohi, berehalakoan, hobi batetik desagertzen den errekazto batek zeharkatzen du. Poljea denbora batez urpean gera daiteke, edo baita betirako ere, honela aintzira bihurtuz, lurrazaleko urak hobiaren isurbide ahalmena gainditzen badu edo lurrazpiko uren mailara igotzen bada.

Poljearen hondo laua, "terra rossa" edo lur gorria delakoarekin estalita egoten da, kareharriaren deskaltzifikazioaren ondorio den buztin batetaz. Oso haran emankorrak izaten dira, sedimentuentzako tranpa bezala funtzionatzen baitute.

Poljeak sakonune endorreikoen kasu berezi bat bezala kontsideratzen dira.

Poljeak Espainian
-----------------

Iberiar Penintsulako poljerik handienetako bat, Zafarrayako Lautadan dago, Granadako probintzian. Sierra Gorda izeneko kareharrizko mendiartean dago.

Beste adibide bat, mundu osoko geologo eta geomorfologoek bisitatua eta aztertua dena, Matienzoko poljea da, Kantabriako Ruesga udalerrian dagoena. Gauza bera gertatzen da Kordobako probintziako Cabra udalerrian dagoen La Navako poljearekin, Mendilerro Subbetikoen Natura Parkearen barruan.

Kantabrian dagoen beste polje bat Liendoko Harana osatzen duena da, Liendo udalerrian, Asón eta Agüera ibaien itsasoratze tokien artean.

Rondako mendilerroan, euren dimentsio handiengatik, Libarreko Lautadak nabarmentzen dira, Benaoján, Montejaque, Cortes de la Frontera eta Villanueva del Rosario udalerrien artean.

Euskal Herrian
--------------

Euskal Herrian, Urbia da ezagunenetarikoa, Araba eta Gipuzkoako Partzoergo Nagusian. Hortik oso gertu, Eskoriatza, Aretxabaleta eta Oñati udalerrien artean banatuta dago beste polje bat. Deguria edo Degurixa, alegia. Bertan, Andarto, Maruatx, Maiputz, Arlutz, Aranguren Txiki, Andarto Txiki eta Atain bezalako mendiak daude.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q946033
* Commonscat Multimedia: Poljes

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85104478
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q946033
* Commonscat Multimedia: Poljes
*Artikulu hau garuneko zatiari buruzkoa da; animalia gaitzat duena beste hau da: «Hippocampus»*
**Hipokanpoa** (latinez *hippocampus*, hau, aldi berean, grezierazko ιππος, hippos = zaldia, eta καμπος, kampos = Kanpe itsas munstroa) gizakiaren eta beste ugaztun batzuen burmuineko egiturarik garrantzitsuenetako bat da.

Lobulu tenporaleko azaleko materia gris bereko geruzei dagokienez egitura marjinal eta konplexutasun txikiagokoa da. Horregatik, alde batetik sistema linbikoaren eta bestetik arkiazalaren zati da, subikulua eta hortzdun birarekin batera eraketa hipokanpala osatuz. Gainontzeko garun azala bezala, egitura bikoiti bat da, garuneko bi hemisferioetan ispiluko irudiak diren bi erdirekin. Gizakietan zein beste primate batzuetan, hipokanpoa lobulu tenporalaren erdialde edo barnealdearen barnean dago, garun azalaren azpian. Itsas zaldi forma tipikoa da primateetan, baina beste ugaztun batzuetan forma ezberdinak ditu, bananarena esate baterako.

Izena
-----

Hipokanpo baten eta itsas zaldi baten arteko alderaketa (László Seress neurozientzialariak, 1980).
Izena XVI. mendeko anatomista bat izan zen Giulio Cesare Aranziok eman zion, itsas zaldiarekin (*Hippocampus* generoa) antz handia zuela ikusi zuena.

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q48360
* Commonscat Multimedia: Hippocampus (anatomy)

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11983242q (data)
* GND: 4642127-0
* LCCN: sh85060982
* NKC: ph1149966
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* CIE-10: C71
* MeSH: D006624
* TA: A14.1.09.321
* FMA: 275020

 |

* Wd Datuak: Q48360
* Commonscat Multimedia: Hippocampus (anatomy)
**Hipoklorito** deritze bai azido hipoklorosoaren anioiari ( ClO−) baita horren gatzei ere. Azido hipoklorosoaren esterrei ere hipoklorito esaten zaie, adibidez, tert-butil hipokloritoa.

Hipoklorito puru gehienak ez-egonkorrak izaten dira eta, ondorioz, ur-disoluziotan maneatzen dira. Beren aplikazio nagusia desinfektatzaile eta dekoloratzaile moduan eta uraren tratamenduan izaten da. Etxeko lixiba sodio hipokloritozko disoluzioa da. Halaber, klorazio eta oxidazio erreakzioetan ere usatzen dira.

Prestakuntza
------------

### Hipoklorito-gatzak

Hipokloritoak kloroa eta metal hidroxidoak uretan erreakzionarazten prestatzen dira. Kloroak (0 oxidazio-egoera) dismutazioa pairatzen du kloruro ioia (-1 oxidazio-egoera) eta hipoklorito ioia (+1 oxidazio-egoera) eratuz. Giro-tenperaturan egin behar erreakzioa kloratoak eratzea nahi ez bada.

Cl2 + 2 NaOH → NaCl + NaClO + H2O
2 Cl2 + 2 Ca(OH)2 → CaCl2 + Ca(ClO)2 + 2 H2O
Sodio hipokloritoa elektrokimikoki ere ekoizten da. Gatzuna elektrolizatzen da kloroa eratzeko zeinek dismutazioa pairatzen duen. Baldintza ez-azidoetan egin behar da erreakzioa kloroa disoluziotik burbuila moduan ihes egin dezan ebitatzeko.

Tert-butil hipokloritoa
### Hipoklorito-esterrak

Hipoklorito-esterrak alkoholetatik abiatuz prestatzen dira hainbat erreaktibo baliatuz: kloroa, azido hipoklorosoa, dikloro monoxidoa eta hipoklorito-gatzak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-03-21).
2. ↑    Zientzia, Elhuyar.  (2008-12-01). «Lixibaren sekretua» *Zientzia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-03-21).
3. ↑    Maider, Etxaide.  (1998-03-01). «Kloroaren ordezkapena paper-zuriketaren prozesuan» *Zientzia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-03-21).
4. ↑   **(Ingelesez)** «Organic Syntheses Procedure» *orgsyn.org* (Noiz kontsultatua: 2021-03-21).

Ikus, gainera
-------------

* Kloruro
* Klorito
* Klorato
* Perklorato

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q409049
* Commonscat Multimedia: Hypochlorite ion

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 14380-61-1
* ChEBI: 29222
* ChemSpider: 55632
* DrugBank: 11123
* PubChem: 61739
* UNII: T5UM7HB19N
* SMILES: [O-Cl&zoom=2.0&annotate=none ID]
* InChI: ID
* InChI key: ID
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 14380-61-1

 |

* Wd Datuak: Q409049
* Commonscat Multimedia: Hypochlorite ion
Hipokaustoa Xantenen, Alemania
**Hipokaustoa** (latinez *hypocaustum*), bereziki Erromatar Inperioko termetan, caldariumean, eta etxe handi batzuetan erabilitako lurrazpiko berotze sistema zen.

Sistema honen aipamen zaharrenak iradokitzen du Efesoko tenpluan, K.a. 350. urtean, hipokausto bidez berotzen zela. Hala ere, Vitruviok Cayo Sergio Orata ingeniari erromatarrak K.a. 80. urtean asmatu zuela idatzi zuen.

Normandiako Vieux-la-Romaine villa erromatarreko hipokaustoa.

Deskribapena
------------

Eraikinaren kanpoaldean labe bat eraikitzen zen (*praefurnium*), eta sortutako aire beroa, lurraren azpian zeuden kanalizazioen bidez eramaten zen, lurzoruaren lauzak adreilu pilek eusten zituztelarik. Airea ibiltzen zen espazio hutsaren altuera, 40 eta 60 zentimetro artekoa zen. Etxeetan lortzen zen tenperatura, kalkuluen arabera, ez zen 30 gradu baino gehiagokoa izango.

Termetan, bero biziago bat lortzeko, hormetan, gainera, buztin egosizko hodiak sartzen ziren (*tubuli*), labeko keari irteera ematen ziotenak, baita hipokaustotik zebilen aire beroari ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Hypocaust | architecture | Britannica» *www.britannica.com* (Noiz kontsultatua: 2023-02-27).
2. ↑  Mitchell, Patrick (2008ko martxoaren 1). *Central Heating, Installation, Maintenance and Repair*. WritersPrintShop. 3. or. ISBN 9781904623625.
3. ↑  Forbes (1 de enero de 1966). *Studies in Ancient Technology* (en inglés). BRILL. p. 54–55. ISBN 9004006265.

Ikus, gainera
-------------

* Gloria

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q731794
* Commonscat Multimedia: Hypocausts

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300004277
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q731794
* Commonscat Multimedia: Hypocausts
**Hibla Herea** edo **Hibla Hera** (grezieraz: Ὕβλα Ἡραία edo Ὕβλα Ἥρα) Siziliako antzineko hiri bat zen; toki hau gaurko Ibla herrian dago, Ragusa *comunean*. Hibla izeneko hiru edo bost hiri existitu ziren. Pausaniasen arabera, Hibla izeneko horrenbeste hiri daude, tokian izen horrekin dibinitate bat zegoelako, horregatik zaila da bata bestetik ezberdintzea. Horren harira, William Smith, XIX. mendeko britaniar klasizista nabarmenetariko batek, Hibla Gereatis eta Megara Hiblea nahasten zituen, beraz, kontuz ibili behar da antzinako iturri batean Hibla izena ikustean.

Antzinako Siziliako hiriak

Historia
--------

Estefano Bizantziokoak *Behe Hibla* deitu zion Hibla Hereari (Υβλα ἡ ἐλάττων) Hibla Handitik edo Hibla Txikitik ezberdintzeko. Hibla izenari Hera edo Herea gehitzen zuen (Ἥρα, Ἡραία). Hau zen Siziliako Hibla izena zutenen hirietatik ezezagunena. Pausaniasek ez du hiri hau aipatzen Hibla Handia eta Hibla Txikia ezberdintzean, ezta beste geografoek ere. Hala ere, Ibilbidean Hibla izeneko hiri bat aurkitzen da, Agrigento eta Sirakusaren arteko bidean. Dudarik gabe, ez zen Hibla Handia, Hibla Txikia, Megara Hiblea ezta Hibla Geriatis ere. Horregatik, Estefanok aipatutako hirugarren Hibla da.
Ibilbideen arabera, Akrastik (gaurko Palazzolo) 18 milletara zegoen. Zizeronek aipatutako Siziliako Hera hiria, ez dakigu hau zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  PAUSANIAS: V. 23. § 6.
2. ↑  Antoninoren Ibilbidea: 89 or.; Peutingerren taula.
3. ↑  Epistulae ad Atticum, II. 1. § 5.

Kanpo estekak
-------------

* Artikulo honek jabari publikoko informazioa du: Smith, William: *Dictionary of Greek and Roman Biography and Mithology* (1870). London: John Murray.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13635068
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 22646

 |

* Wd Datuak: Q13635068
**Hoggar** mendigunea (arabieraz: جبال هقار; tuaregen hizkuntzan: *Idurar Uhagga*), **Ahaggar** ere deitua, Aljeriako hegoaldeko mendikatea, Aljerretik 150 km hegoaldera. Ahaggar Aljeriako helburu turistiko garrantzitsuenetako bat da.

Geologia
--------

Eskualdeak 900 metroko batez besteko garaiera du, eta punturik garaiena Tahat mendia da, Atakorren erdian. 3.003 metroko garaiera du, eta Aljeriako gailur garaiena ere bada. Mendigunea, batez ere, harkaitz bolkanikoz osatuta dago, eta Saharako basamortuan eskualde harritsu zabala osatzen du.

Klima
-----

Klima oso beroa da udan, baina neguan, gauez, tenperatura 0 °C-raino jaisten da. Euria urria da, noiz behinkakoa. Hala ere, klima ez da Saharako beste leku batzuetakoa bezain muturrekoa, eta hori dela eta, biodibertsitate handia du.

Herri nomadak
-------------

Ahaggar mendigunea Imuhagh edo Kel Ahaggar herriaren, tuaregen tribu baten lurra da. Tamanrasset hiritik hurbil dagoen Abalasa oasian Tin Hinan erreginaren hilobia dago. Legenden arabera, Atlas mendikatearen eskualdeko Tafilalt mendietatik agertu zen han.

Assekrem
--------

Assekrem lekurik ospetsuena da. Bertara aljeriar bisitariak (batez ere, maiatzetik urrira) eta europarrak (urritik maiatzera) maiz joaten dira, bertan bizi izan baitzen Charles de Foucault misiolari frantsesa zenbait hilabetez, 1909ko udan.

Ahoggar mendigunean dago, Tamanrassetetik 80 kilometrora, gutxi gorabehera. Gaur egun 100.000 biztanle inguru ditu.

Galeria
-------

* Ahaggar mendiguneaAhaggar mendigunea
* Ahaggar mendiguneaAhaggar mendigunea
* Ahaggar mendiguneaAhaggar mendigunea
* Ahaggar mendiguneaAhaggar mendigunea
* Ahaggar mendiguneaAhaggar mendigunea
* Ahaggar mendiguneaAhaggar mendigunea
* Ahaggar mendiguneaAhaggar mendigunea
* Ahaggar mendiguneaAhaggar mendigunea

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26399
* Commonscat Multimedia: Hoggar

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315124807
* GND: 4068477-5
* LCCN: sh85002520
* NKC: ge251150
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q26399
* Commonscat Multimedia: Hoggar