recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Elimendi**, Nafarroako mendi bat da, Andiako mendilerroan dagoena, 1133 metroko garaiera duena. **Artesa** izena ere eman izan zitzaion garai batean baina Euskaltzaindiak eta Euskal Mendizale Federazioak lehena baino ez dute hobetsi. Bigarren izena azpil forma berezi bat duelako ematen zaio. Bere formak sumendi bat ere gogorarazten du.

Abiapuntuak
-----------

Aukeretako bat, Infernuko Labarra igotzea da, Iturgoienetik, San Adriango ermitatik igaroz, Ingiriaraino heltzeko, eta, hemendik, tontorrera zuzen joateko. Bidezidorrak landaretza artean galtzen dira, eta, beraz, labar hauek esploratzeko, iparrorratza erabiltzea ezinbestekoa da, baita eguraldi onarekin ere.

Aurreko aukera gomendagarriena den arren, ibilbide errazenak Argiñanotik, Bidaurretik eta Amunarriztik abiatzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindiaren hobespenak.

Kanpo estekak
-------------

* euskal-herria.org webgunean

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256723
* Commonscat Multimedia: Elimendi

---

 |

* Wd Datuak: Q12256723
* Commonscat Multimedia: Elimendi
**Beren Gondorrekoa**, Tolkienen legendariumean eta Eraztunen Jaunaren eranskinetan, Gondorreko hemeretzigarren seneskal erregeordea izan zen, Egalmothen semea. Minas Tirithen jaio zen, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2655ean.

Bere aitaren oinordeko bihurtu zen 2743. urtean. Bere agintaldian gertatu zen Umbarreko Kortsarioen erasoa Gondorreko hegoaldeko kostaldeari. Hiru flota handirekin, hegoalde guztia suntsitu zuten, Lefnui eta Isen ibaietatik sartzeraino, azken honetatik, Rohan hartu zuten Dunledinarrei laguntza bidali zien.

2758-2759ko Negu Luzeak, Helm Burdin Eskuri laguntza bidaltzea zaildu zuen, gainera, bere armada gehiena, hegoaldean borrokan ari zelako, bere seme Beregonden agindupean. Baina, udaberria iristean, Kortsarioak garaituak izan ziren, eta berehala bidali zien laguntza Rohirrimei, Rohan lurraldea etsaiz garbitzen lagunduz.

Beharbada, Rohirrimak, Negu Luzetik eta inbasiotik oso poliki oneratu zirelako edo Dunledinarrengan, arrisku bizi bat ikusten zuelako, Berenek, Isengarden giltzak eman zizkion Sarumani, eta azti zuria, ordutik, Orthancen bizi izan zen.

20 urteko erregealdia eta 108 urteko bizitza baten ondoren, 2763an hil zen, oinordeko bezala, bere seme Beregond Gondorrekoa utziz.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Egalmoth** | **Gondorreko Seneskal Erregeordea**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2743-2763 | Ondorengoa**Beregond Gondorrekoa** |
Gliadina (proteina bat) molekularen bi epitopoak, berde kolorez
**Epitopoa** edo **determinante antigenikoa** antigorputzekin edo T linfozitoekin lotzen den antigeno baten zatia da.

Antigorputzak eta T linfozitoen errezeptoreak (linfozito horien azalean daudenak) ez dira antigeno osoarekin lotzen. Antigenoak makromolekula handiak ohi dira, eta makromolekula horien zati txiki bat soilik lotzen da antigorputzekin. Antigeno batek epitopo batzuk eduki ohi ditu, berdinak edo desberdinak izan daitezkeenak.

Lau eta sei aminoazido bitarteko antigenoaren sekuentzia bat nahikoa da proteina baten epitopoa izateko.

Determinante antigeniko eta antigorputzaren egitura tridimentsionalak osagarriak dira. Horrek errazten du haien arteko lotura (entzima eta substratoaren antzeko lotura fisikoa da epitopo baten eta antigorputzaren artekoa)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q128711
* **Identifikadoreak**
* GND: 4209083-0
* LCCN: sh88005889
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000939
* **Kimikako identifikadoreak**
* ChEBI: 53000

 |

* Wd Datuak: Q128711
Epoxidoen egitura orokorra
**Epoxido** eter ziklokoei esaten zaie hiru atomotako eraztuna osatzen dutenean. Eraztunak triangelu ekilateroa osatzen du kasik eta horrek atomoen arteko loturak asko tentsionatzen ditu. Hortaz sintesi organikorako oso elektroizale egoki bihurtzen ditu. Ondoriz, gainerako eterrak baino erreaktiboak dira epoiidoak eta lehengai moduan prozesu kimiko askotan baliatzen dira. Normalean, pisu molekular baxuko epoxiak likido kolorge, ez-polar eta sarritan Lurrunkorrak izaten dira.

Sarri karbono-kate baten elkarren ondoko bi atomo oxigeno-atomo bakar batekin lotzen diren funtzioari ere esaten zaio.

Bisfenol A diglizidil eterraHizkeran arruntean *epoxi* ere esaten zaie, epoxido batzuen polimerizazioz sortutako epoxi erretxinen izenaren isla moduan.

Epoxido ezagunenak etilen oxidoa, propilen oxidoa, epiklorohidrina eta bisfenol A diglizidil eterra dira.

Erreakzioak
-----------

### Hidrolisia eta nukleozaleen adizioa

EpiklorohidrinaAlkoholak, ura, aminak, tiolak eta beste erreaktibo asko erraz izaten dituzten adizio-erreakzioak epoxidoekin. Erreakzio horiek epoxi itsasgarrien eta glikolen produkzioan garrantzia handia dute. Erreakzioa ingurune azido zein basikotan gerta daiteke. Adibidez, epoxidoen hidrolisiak ingurune azidotan grikolak ematen ditu.

### Polimezazioak eta oligomerizazioak

Epoxidoen polimerizazioak polieterrak sortzen ditu. Adibidez, etilen oxidoa polimerizatzen denean poli(etilen glikol)a ematen du.

Etilen oxidoa
Etilen oxidoak alkohol edo fenol batekin erreakzionatzen duenean etoxilazioa gertatzen da

ROH + n C2H4O → R(OC2H4)nOH
Anhidridoekin epoxidoek poliesterrak sortzen dituzte.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-01-11).
2. ↑    Vicario Rodriguez, Jose Luis & Moreno Benitez, Maria Isabel.  (2009). *Kimika organiko industriala.*  EHU, 79 or. ISBN 978-84-692-7831-4..
3. 1 2    *Ullmann's encyclopedia of industrial chemistry.*  (Sixth edition. argitaraldia) ISBN 978-3-527-30673-2. PMC 751968805. (Noiz kontsultatua: 2021-01-11).
4. ↑   Longo, Julie M.; Sanford, Maria J.; Coates, Geoffrey W..  (2016-12-28). «Ring-Opening Copolymerization of Epoxides and Cyclic Anhydrides with Discrete Metal Complexes: Structure–Property Relationships» *Chemical Reviews* 116 (24): 15167–15197. doi:10.1021/acs.chemrev.6b00553. ISSN 0009-2665. (Noiz kontsultatua: 2021-01-11).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q408028
* Commonscat Multimedia: Epoxides

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4152561-9
* AAT: 300386876
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D004852
* **Kimikako identifikadoreak**
* ATC: L01AG
* ChEBI: 32955
* KEGG: C00722

 |

* Wd Datuak: Q408028
* Commonscat Multimedia: Epoxides
***Ekaitza Galileako itsasoan*** Rembrandt margolari herbeheretarrek 1633an egindako olioa oihala gaineko margolan ospetsua da. Bostongo Isabella Stewart Gardner Museumen, Massachusetts, gordetzen zen baina 1990ean lapurtua izan zen. Rembrandtek margotu zuen itsas ikuspegi bakarra da.

Azterketa
---------

Margolan honek Jesusen lehendabiziko mirakuluren bat erakusten du. Hau Markoren Ebanjelioan narratzen da, laugarren kapituluan. Horren arabera Jesusek apostoluekin itsasontziz Galileako itsasoan zebilen izugarrizko ekaitza sortu zenean. Apostoluak beldurtu ziren baina Jesusek itsasoa baretu zuen.

Gazte garaietako margolana da hau eta egilea bera agertzen da bertan: Rembrandt ikusleari begira dagoen mastaren soka heltzen ari da. Ontzian hamabost pertsona ikusten dira. Orokorrean, argitasun zati bat kenduta iluntasuna da nagusi. Pentsatzekoaren aurka Jesus ez da argi horren azpian agertzen, itasontzia kontrolatzeko borrokan ari diren bost gizon baizik. Itsasontzia olatu erraldoi baten gainean dago eta branka haren gainean eta haren bitsak ere argia erakusten du.

Obraren lapurketa
-----------------

Obra hau 1990eko martxoaren 18an, goizaldean, lapurtua izan zen. Lapurrak poliziez jantzita museoan sartu ziren 12 arte-lan lapurtu zituzten, tartean margolan hau. Ameriketako Estatu Batuetako historian argitu gabe dagoen arte-lan lapurketa handiena izan zen, guztiak 500 milioi dolarretan baloratuta baitadaude. Bost milioi dolar errekonpentsa dago lapurketa horri buruzko informazioa ematen duenentzat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

**(Ingelesez)**:Theft Overview Isabella Stewart Gardner Museumen informazioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2246489
* Commonscat Multimedia: Christ in the Storm on the Sea of Galilee (Rembrandt)

---

 |

* Wd Datuak: Q2246489
* Commonscat Multimedia: Christ in the Storm on the Sea of Galilee (Rembrandt)
*Artikulu hau 1707an Ingalaterrako Erresuma eta Eskoziako Erresumaren bategitea ahalbideratu zuen Batasun Agiriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Batasun Agiria».*
Britainiako Handiko Erresumaren lehen bandera.
Britainiako Handiko Erresumaren lehen banderaren eskoziar bertsioa, alegia Eskoziako bandera Ingalaterrako banderaren gain jarria. 1800n Irlandako Erresumarekin Batasuna gauzatzean bertsio hau alboratua izan zen.
**1707ko Batasun Agiria** Ingalaterrako Erresuma (jada Gales barnean zegoen) eta Eskoziako Erresumaren bategitea ahalbideratu zuten Bi Batasun Agirik osatu zuten. 1706ean Ingalaterrako Legebiltzarrak Eskoziarekin Bategitea onartu zuen, eta 1707an Eskoziako Legebiltzarrak Ingalaterrarekin Bategitea onartu zuen.

1707ko uztailaren 22an Batasun Agiria indarrean sartu eta Britainia Handiko Erresuma sortu zen eta Ingalaterra, Gales eta Eskozia monarkia bakar baten pean gelditu ziren, Ana Britainia Handikoa erregina buru zela.

Kanpo estekak
-------------

* 1707ko Batasun Agiria irakurgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193515
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85118854
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q193515
**Basagereziondoa** (edo **basagerezia**), edo batzuetan **gereziondoa** soilik (edo **gerezia**), (*Prunus avium*) Cerasus azpigeneroko zuhaitza da. Gingondoarekin batera (*Prunus cerasus*), gereziak emateko landatzen diren barietateen jatorria da.

*Prunus* terminoa basaranaren izena da; *Avium* terminoak, berriz, txoriena adierazten du: txoriek gogoz jaten dituzte gereziondoen fruituak.

Ezaugarriak
-----------

Hosto erorkorreko zuhaitza da, eta 30 m garai izan daiteke.

### Zurtoina – Azala

Enbor lodia du, eta azala, arre-gorrixka eta distiratsua, zerrenda horizontaletan askatzen da. Gaztaina-kolorekoa edo gorrixka da egurra, eta gogorra eta astuna.

### Hostoak

Obalak eta horzdunak dira hostoak; bi guruin gorri dituzte txortenarekin lotzeko puntuan.

### Loreak

Hostoak baino lehen hazten dira loreak, martxoaren amaieran edo apirilean; zuriak dira, eta multzo txikitan -ginbeletan- agertzen dira.

### Fruituak

Drupa gorri jangarria da fruitua: gerezia. Maiatzetik uztailera heltzen da.

Habitata
--------

Ia Europa osoan, Asia mendebaldean eta Afrika iparraldean dago hedatuta. Oso ohikoa da Euskal Herriko isurialde kantauriarrean.

Lurzoru fresko eta sakonetan bizi ohi da: harizti, pagadi eta baso mistoetan.

Erabilera
---------

Zura oso estimatua da ebanisterian.
Estimu handiko mahai-frutak dira gereziak, eta infusio diuretikoak egiten dira txortenekin

Ikus, gainera
-------------

* Itsasuko gerezi beltza

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat Botanika.wikispaces.com webgunetik hartu da, CC BY-SA 3.0 lizentziapean.



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q165137
* Commonscat Multimedia: Prunus avium
* Wikispecies Espezieak: Prunus avium

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11946816q (data)
* GND: 4277177-8
* LCCN: sh85131169
* NKC: ph497315
* AAT: 300375311
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 152744
* BioLib: 39516
* Catalogue of Life: 418023
* Dyntaxa: 223076
* EOL: 231737
* GBIF: 3020791
* GRIN:
* IPNI: 30093848-2
* ITIS: 24770
* UICN: 172064
* NCBI: 42229
* PlantList: rjp-383
* W3TROPICOS: 27801088
* USDA Plants: PRAV
* VASCAN: 8859
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000068220
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 9PLM3OM8VL

 |

* Wd Datuak: Q165137
* Commonscat Multimedia: Prunus avium
* Wikispecies Espezieak: Prunus avium
**Basabürüko ikastola** Zuberoan dauden bi ikastoletatik bat da. Aloze herrian dago kokatuta.

Ikastetxe pribatua da, Frantziako Hezkuntza Nazionaleko Ministerioarekin itundua. Haur hezkuntza eta lehen mailetako ikasleak formatzen ditu, murgiltze ereduan. Seaska eta Ikastolen Elkartea federakuntzetako kide da.

Zubereraren irakaskuntza
------------------------

Adinaren arabera, euskara molde bat edo beste erabiltzen dute. Zubereraz aritzen direla lehen maila osoan, ama eskolatik bosgarren mailara arte, baina euskara batua ere txertatzen dute. Euskara batua gero eta gehiago lantzen dute laugarren ikasturtetik aurrera: "Laugarren eta bosgarren urtean zaharrenekin hasten gara batuan diren testuen lantzen eta ahozko grabaketen behatzen. Gero kolegiora joaten direlarik Larzabalera, han batuaz egiten baitute".

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Basabürüko Ikastola: Zer da Ikastola ? C'est quoi l'ikastola ?» *Basabürüko Ikastola* (Noiz kontsultatua: 2021-12-23).
2. ↑    Goikoetxea, G.. «Eperra ikastola: helduago, batuago» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2020-12-22).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q38088963

 |

* Wd Datuak: Q38088963
Keopsen eguzki txalupa Giza.
Ra bere eguzki txalupan.
**Eguzki txalupa** egiptoar mitologiako elementu sinboliko bat da, Eguzkiaren eguneroko zikloa eta honen jainko den Raren demiurgoarekin lotuta dagoena.

Antzinako egiptoarrentzat, Eguzkiaren irtete eta jartzearen zikloa, bizitza eta heriotzaren zikloarekin alderatzen da. Honela, goizero, eguzkia ekialdean jaio, zeniteraino hazi, mendebalderantz zahartu eta ondoren hilen lurraldean, Duatean desagertzen da. Eguneko bidaia hau, eguzkiaren jainko den Rak, *mandyet* izeneko txalupa batean egiten du. Txalupa bat garraiobide gisa, errez ulertzen da, nagusiki ibaikoa den zibilizazio batean, non Nilo ibaia komunikabide nagusi den, baita jakien iturri nagusi ere, bere uholde emankor, ureztatze eta arrantzagatik.

Raren betiko bidaiak ez du geldialdirik egiten ilunabarrean, alderantziz, berriz hasten da. Beste txalupa batean, *mesektet* izenekoa beste munduko bere bidaia egiten du, gaueko hamabi orduetan zeharkatzen duena hurrengo goizean berpiztu aurretik. Hilen lurraldean, kaosaren indarrei aurre egin behar die, non ordezkaririk boteretsuena Apofis sugea den. Txalupan, kaosaren aurkako borrokan laguntzen dioten beste jainko batzuekin batera egoten da, Seth kasu.

Antzinako egiptoarrek, eguzkiaren jainkoarekin, hau bere txalupetan zebilenean lotuz gero, euren arimak betirako biziko zirela uste zuten. Honela, hil gurtza, eguzki mito honekin eragina geratu zen. Horregatik, ohi, hilobiak Nilo ibaiaren mendebaldeko ertzean eraiki ziren, Eguzkia "hiltzen" den tokian, eta hil errituetan, hildakoarekin ibaia zeharkatu behar zen, eguzkiaren jainkoaren txalupen antzerako txalupetan.

Kanpo estekak
-------------

* Hil itsasontzia
43°22′58″N 2°35′02″W﻿ / ﻿43.38278°N 2.58389°W﻿ / 43.38278; -2.58389
Bizkaiko hondartza. Eako udalerrian kokatzen da.

Ezaugarriak
-----------

Eako herrian bertan dago hondartza, Eako portu txikiaren ondoan. Hondartza estu eta lasaia da, olatu bortitzetatik babestua, hondartzaren eskuineko alboan erreka dago. Guztira 120 metroko zabalera dauka. Itsasbehera denean, 6.688 m2-ko azalera dauka eta 2.800 m2-ko azalera itsasgora denean.

Arriskugarritasun txikia dauka, eta uraren kalitatea ona da. Hondartzara joaten den batez besteko jende kopurua ertaina da.

Jakingarriak
------------

Haurrak dituzten familientzako hondartza oso egokia, hondartzatik oso hurbil portutik abiatzen den bide batetik "Tala" izeneko behatoki batera joan daiteke, baseliza txiki bat dago bertan.

Ikus, gainera
-------------

* Ea

Kanpo estekak
-------------

* Hondartzari buruzko informazioa Bizkaiko Foru Aldundiaren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5558228
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 138326115

 |

* Wd Datuak: Q5558228


| Bizkaiko hondartzak |
| --- |
| Antzoras • Areeta • Aritzatxu • Armintzakale • Arriboleta • Arrietara • Arrigorri • Arrigunaga • Astondo • Atxabiribil • Azkorri • Bakio • Barinatxe • Ea • Ereaga • Gorliz • Isuntza • Kanala • Kanalape • Karraspio • La Arena • Laga • Laida • Laidatxu • Lapatza • Meñakoz • Muriola • Ogella • Ondartzape • Plentzia • San Antonio • Toña |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
**Biopirateria** esaten zaie garapen bidean dauden herrialdeetako bioaniztasuna erabiliz irabazi ekonomikoak lortzeko legez kanpoko ekintzei. Azken hamarkadetan izendaturiko pirateria mota berri bat da.

Biopirateria ez da bakarrik flora eta faunaren kontrabandoa, baita populazio tradizionalen ezagutza eta baliabide naturalak monopolizatzea ere, populazio batzuek euren baliabideen gaineko kontrola galtzen baitute enpresa pribatuen mesedetan. Biopirateriak, adibidez, Amazonia bezalako eremu naturalei egiten dio kalte honen fauna eta flora explotatzen baititu merkatuaren interesetan.

Biopirateria delitutzat jo daiteke askotan, izan ere, talde baten informazioa urteetan metatua izan dena ondasun kolektibotzat har daiteke eta beraz, ezin da merkaturatu daitekeen merkantzia moduan erabili. Hala ere, nazioarteko legedia askotan lausoak, garapen bidean dauden herrialdeek duten zaurgarritasunak, bioteknologiaren garapenak eta marka eta patenteen erregistrorako erreztasunak jarduera hau handitzea eragin dute.

Kausak
------

Bi kausa nagusi daude:

* Landare edo animalia bat era partzialean manipulatzen denean edo ezaugarri bereziren batzuk hartan deskubritzen badira biopirateria gertatzeko arrazoiak ager daitezke. Herri azpigaratuak, flora eta faunaren babesari dagokionez, egoera txarrean daude, eta honek erabilera okerrak errazten ditu. Enpresa askok tokiko produktuak explotazio bidez ekoitzi eta irabazi handiak lortzen dituzte herrialde garatuetan salduz. Adibidez, kinoa (elikaduraren ikuspuntutik zereal onuragarria berau), mexikoko babarrun horia, soja...
* Landare edo animalia baten organismoa guztiz aldatzen dutenean, aldaera transgeniko berriak sortuz. Aldaera horiek patentatu eta haiekiko kontrol ekonomikoa lortzen da, horien jatorria eta datorreneko gizataldeak kontuan hartu gabe.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q864679

 |

* Wd Datuak: Q864679
**Ig E** antigorputzaren egitura.
**E immunoglobulina** (**Ig E**) odolean eta linfan dagoen immunoglobulina da, alergia prozesuekin zerikusi handia duena. Antigorputz honen odol-kontzentrazioa handia da parasitosi bat duten gaixoengan ere.

Egoera normalean kopuru oso txikian dago odol-plasman (bost immunoglobulinen artean bera da urriena): 0,00005mg/ml.

Bere pisu molekularra 180.000 Daltonekoa da. Mastozitoen gainazalean dago, histamina askatzen duten immunitate-sistemaren zelulen azalean, alegia. Alergia prozesuetan alergenoak E immunoglobulinei atxikitzen dira, eta hauek mastozitoen gain jarduten dute, histamina askatuz eta alergiaren ohiko sintomak agertuz 

Ig E molekula monomeroa da eta antigorputzetan ohikoa denez lau polipeptido katez osatua dago. Ez du konplementu sistema aktibatzen, eta bere erdibizitza laburra da, 1-5 egunetakoa.

Immunoglobulina hau oso eraginkorra da helminto bezalako bizkarroien aurka, mikrobioak baino handiagoak direnak (bizkarroi horiek ez dira suntsitzen ohiko fagozitosien bidez, handiegiak direlako)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Ingraham, J.L. Ingraham, C. *Introducción a la Microbiologia* Vol. 2, Ed. Reverté, (1998), 412-413 orr. IBSN: 84-291-1871-3
2. ↑   Murphy, Kenneth; Paul Travers, Mark Walport (2008). «Chapter 9: The Humoral Immune Response». Janeway's Immunobiology (ingelesez) (7. edizioa). Garland. pp. 409-417. ISBN 0815341237

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q79455
* Commonscat Multimedia: Immunoglobulin E

---

* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D007073
* FMA: 62875
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 37341-29-0
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 37341-29-0

 |

* Wd Datuak: Q79455
* Commonscat Multimedia: Immunoglobulin E
Elefante uhartea
Elefante uhartearen mapa
Elefante uhartearen kokapena
**Elefante uhartea** Antartikako kostaldeko izotzez estalitako uharte bat da, Ozeano Australeko Hego Shetlandak uharteetan. Izena lehen esploratzaileek eman zioten itsas elefanteak ikusi zituztelako haren itsasertzean. Uhartea Antartikako penintsulako puntatik ipar-iparekialdean 245 (152 milia) kilometrora dago, 1.253 kilometrora (779 milia) Hegoaldeko Georgiak uhateetatik hego-mendebaldean, 935 kilometrora (581 milia) Falklandak edo Malvinak uharteetatik hegoaldean eta 885 kilometrora (550 milia) ) Hornos lurmuturretik hego-ekialdean. Argentinak, Txilek eta Erresuma Batuak egindako Antartikako erreklamazioen barruan dago. Brasilek babesleku bat du uhartean, Goeldi, uda osoan sei ikertzaileren lana babestuz. eta beste bat (Wiltgen), 1997/98ko udan desmuntatu zutena.

* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q988689
* Commonscat Multimedia: Elephant Island

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315527994
* LCCN: sh95007199
* **Lekuak**
* OSM: 2968182
* TGN: 1007025

 |

* Wd Datuak: Q988689
* Commonscat Multimedia: Elephant Island
***Eguzkiaren irteera*** (frantsesez: *Le Coucher du soleil*) 1752ko oihal gainean François Boucherrek egindako margolana da. Egun Londresko Wallace Bilduman ikus daiteke.

Historia
--------

Lan hau eta bere parekoa, *Ilunabarra*, Madame de Pompadourrentzat enkargu pribatuak izan ziren, Manufacture Royale des Gobelins lantegirako eskala handiko modelo gisa. Margoetatik ekoiztutako tapizak 1754-1755 bitartean amaitu ziren eta erregearen logelan zintzilikatu ziren Bellevueko Châteaun. 1766ko apirilaren 28an bere bildumako gainerakoarekin batera saldu ziren eta beste lau bildumatik pasatu ziren 1855eko abuztuaren 2an Richard Seymour-Conway Hertfordeko laugarren markesak erosi aurretik. Bere bildumako gainerakoak bezala, orain Londresko Wallace Bilduman zintzilikatzen dira.

Deskribapena
------------

Eguneko erritmoa irudikatuz, Boucherrek alegoriaz eta sinbolismoz betetako bi lan sortu zituen. Eguzkiaren *Ilunabarra* lanean, Apolo jainkoa amaren besoetara itzultzen da, ilunabarrean berarekin batera, arrosa, marroi eta krema koloreek irudikatuta. Bi mihiseen lehen planoak ninfa eta naiaden gorputz biluziek betetzen dituzte, bata bestearekin gainjarriz, olatuen formetan oihartzun duten araberazko kurba sorta bat sortzeko. Zerua eta itsasoa elkartzeak Boucherren margolanen agertoki mitologikoa baieztatzen du. Koadroan 17 gizaki mitologiko daude ikusgai, zortzi emakume, hiru gizon eta sei haur. Bi zaldi zuri dotore barne.

Pastel harmoniatsuen, gorputz biluzi ederren eta ehundura gasatsuen eszena mitologiko hauek rokoko estetikaren dotorezia bisuala adierazten dute; haien dekorazio-izaera areagotu egiten da tapiz-diseinu gisa duten funtzioak, luxuzko eta modako etxe bat apaintzeko eta osatzeko balioko luketenak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3796075

 |

* Wd Datuak: Q3796075
***El Mercurio*** Txileko egunkari tradizionala da, herrialde osoan hainbat edizio dituena. Bere ediziorik garrantzitsuena Santiagokoa da, non Agustín Edwards Mac-Clure-k sortu zuen, eta 1900eko ekainaren 1ean argitaratu zen lehen aldiz. Nazio mailan banatzen da egunero. GDAren ( Grupo de Diarios de América) parte da Latinoamerikako beste egunkari garrantzitsu batzuekin batera —esaterako, *La Nación* (Argentina), *El Comercio* (Ekuador), *O Globo* (Brasil), *El Tiempo* (Kolonbia), *El Universal* (Mexiko), *El Comercio* (Peru), *El País* (Uruguai) eta *El Nacional* (Venezuela)—.

*El Mercurio de Valparaíso*, 1827ko irailaren 12an argitaratua, Txilen eta munduan gaztelaniaz zabaltzen den egunkaririk zaharrena da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Mandujano, Víctor M. y Maureen Lennon Z..  (4 de octubre de 2007). *Los 180 años del diario en español más antiguo.*  Grupo de Diarios de América.

Kanpo estekak
-------------

* El Mercurio de Santiago
* EMOL
* El Mercurio de Valparaíso
* El Mercurio de Antofagasta
* Portadas Históricas

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1324321
* Commonscat Multimedia: El Mercurio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* LCCN: n84064053

 |

* Wd Datuak: Q1324321
* Commonscat Multimedia: El Mercurio
**Eguzkiaren Tenplua** (frantsesez: *Le Temple du soleil*) *Tintinen abenturak* komiki bildumako 14. alearen izena da, Herge artista belgikarrak idatzi eta marraztutakoak. Lehenik Tintin aldizkariaren orrialdeetan agertu zen, 1946ko irailaren 26a eta 1948ko apirilaren 22a bitartean. Liburu oso gisan, lehen aldiz 1949an argitaratu zen.

Abentura hori bilduma saileko 13. abentura *Kristalezko 7 bolak* komikiaren jarraipena da.

Istorioa
--------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Tintin eta Haddock kapitainak Perura bidaiatu dute, Tornasol irakaslea aurkitu nahian, herrialde hartara doan *Pachacamac* izeneko itsasontziaren barnean, baina ezin dute laguna askatu. Ikerketa askoren ondoren, irakaslea oihanaren erdian dagoen tenplu inka batean egon litekeela konturatu dira —inken azken finkalekuan— eta, beraz, harantz joatea erabaki dute.

Andeak eta oihana gurutzatu ondoren ( gidari lana egin dien Zorrino izeneko tokiko gazte baten laguntzaz), tenplura iritsi dira. Inkek preso hartu dituzte, eta Tornasolekin batera sakrifikatu behar dituztela jakin dute. Azkenik, Tintin, amarru batez baliatuz (hantxe gertatutako eklipse baten berri baitu) guztiak aske geratu eta elkarrekin itzuli dira.

Akats historikoa
----------------

Taldearen salbazioaren arrazoia eklipse bat izateak akats historikoa da, inka kultura aztertuz gero: izan ere, haien gurtza erlijiosoa izar hartantxe oinarritzen zen. Inka apaizek eguzkiaren mugimenduak ondo baino hobeto zekizkiten eta, beraz, bazekiten eklipseak noiz ziren.

Tenpluaren kokapena
-------------------

Ikerketa askoren ondoren, eta komikian ikusten den eklipsea kontuan hartuta, zientzialari batzuek tenplua Manausen kokatu dute.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Kristalezko 7 bolak** | **Tintinen abenturak**1949 | Ondorengoa**Tintin urre beltzaren lurraldean** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1138084

 |

* Wd Datuak: Q1138084


| *Tintinen abenturak* (Hergé) |
| --- |
| *Tintin sobieten herrialdean* (1929)  •  *Tintin Kongon* (1931)  •  *Tintin Amerikan* (1932)  •  *Faraioaren Zigarroak* (1934)  •  *Loto Urdina* (1935)  •  *Belarri Hautsia* (1937)  •  *Uharte Beltza* (1938)  •  *Ottokarren Zetroa* (1939)  •  *Urrezko hagindun karramarroa* (1941)  •  *Izar misteriotsua* (1942)  •  *Adarbakarraren sekretua* (1943)  •  *Rachkam Gorriaren altxorra* (1943)  •  *Kristalezko 7 bolak* (1944)  •  *Eguzkiaren Tenplua* (1948)  •  *Tintin urre beltzaren lurraldean* (1950)  •  *Ilargira bidean* (1953)  •  *Ilargian oinez* (1953)  •  *Tournesol auzia*(1956)  •  *Ikatz stocka* (1958)  •  *Tintin Tibeten* (1959)  •  *Castafioreren bitxiak* (1962)  •  *Sidneyrako 714 hegaldia* (1967)  •  *Tintin eta pikaroak* (1976)  •  *Tintin eta Alpha-Art* |
**Bellatrix Lestrange** Harry Potter liburu saileko pertsonaia da. Oso gaiztoa eta harroa da, eta ile beltz luzea du. Bere lehenengo agerpena laugarren liburuan egiten du, nahiz eta protagonismoa bosgarren liburuan hartzen duen. Hil-jalea da, hau da Voldemorten jarraitzailerik leialenetakoa eta Azkabango kartzelan urte asko pasatutakoa. Familiakoak hauek dira:

* Narcisa Malfoy (ahizpa)
* Draco Malfoy (iloba)
* Andromeda Tonks (ahizpa)
* Nymphadora Tonks (iloba)
* Regulus Black (lehengusua)
* Sirius Black (lehengusua)
* Rodolphus Lestrange (senarra)

Historia
--------

Ez dago ziur Bellatrixen jaiotza, baina 40-50 urte ingurukoa dela esaten dute. Hogwartsera iritsi zenean Slytherin etxean jarri zuen Kapela Sailkatzaileak, eta ikasketak amaitu ondoren hil-jale bihurtu zen Lucius Malfoy, Peter Pettigrew, Barty Crouch eta abarrekin batera.

Voldemort erortzean, 1980an, Bellatrix eta haren senar Rodolphus, Rodolphusen anaia Rabastan eta Barty Crouch, Frank eta Alice Longbottom (Neville Longbottomen gurasoak) torturatzera joan ziren, eta Bellatrixek Cruciatus madarikazioa erabili zuen bien aurka, burua galdu zuten arte. Magiako Ministerioak kondenatu egin zituen denak, eta hainbat urtez egon zen Bellatrix Azkabanen. Hala ere, beti esan izan zuen Voldemort itzuli egingo zela, eta bera saritu egingo zuela bera bilatzen saiatu zelako.

1995eko urtarrilean Bellatrixek Azkabandik ihes egiten du beste hamar presorekin batera, eta urte hartako ekainean Misterioen Departamentuko gerran hartzen du parte. Ihes egitea lortzen duen hil-jale bakarra izaten da eta bere lehengusu Sirius Black hiltzen du.

Handik gutxira, zin hautsezinaren lekukoa izaten da Narcisa Malfoyk eta Severus Snapek egiten duten bitartean eta handik urtebetera, Voldemortekin batera borrokatzen da Howgartseko gerran.
Molly Weasleyk hiltzen du, hau Ginny Weasley hiltzen saiatzen denean, baina aurretik Bellatrixek Dobby eta Nymphadora Tonks hiltzen ditu

Bitxikeriak
-----------

* Esaten da Voldemorten hil-jale leialena dela
* Nahiz eta Bellatrix Rodolphusekin ezkonduta egon, esaten da Voldemortekin maiteminduta dagoela
* J.K. Rowling-ek, beste pertsonaia askori bezala, konstelazio baten izena jarri zion
* Bellatrixek betazal astunak ditu, hala deskribatzen da liburuetan
* Kreacher elfoak asko adoratzen du

Zineko interpretazioa
---------------------

Bellatrix Lestrange Helena Bonham Carter aktoresak interpretatzen du. Hasieran Helen McCory izan behar zen hau interpretatu behar zuena, baina bera haurdun zegoelako ordezkatu zuen Helena Borham Carterrek. Helen McCoryk Narcisa Malfoy interpretatzen du seigarren filmean

Kanpo estekak
-------------

* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1057918
* Commonscat Multimedia: Bellatrix Lestrange

---

 |

* Wd Datuak: Q1057918
* Commonscat Multimedia: Bellatrix Lestrange
**Begoña Marina Jugo Orrantia** (Galdakao, Bizkaia, 1965eko uztailaren 18a) biologian lizentziatua da eta irakaslea genetika arloan.

Biografia
---------

**Begoña Marina Jugo Orrantia** Galdakaon jaio zen 1965eko Uztailaren 18an, familia oso euskaltzale batean. Bego Jugok oinarrizko ikasketa guztiak Galdakaoko Eguzkibegi ikastolan egin zituen, ikastola sortu berri-berrian.

Txiki-txikitatik ere Andra Mari dantza taldeko dantzaria izan zen. Bilbo-Txurdinagako Gabriel Aresti Institutuan ikasi zuen Batxilergoa, D ereduaren lehen urteetan. Lerro euskaldunen abian parte hartu zuen Euskal Herriko Unibertsitatean ere.

#### Unibertsitatean ikasle-irakasle

1988an Biologian lizentziatu zen EHUn. 1986tik aurrera Udako Euskal Unibertsitateko Natur Zientziak saileko kidea izan zen, eta bertan Sailburu gisa aritu hiru urtez.

1992an Genetikako irakasle gisa hasi zen EHUko Zientzia eta Teknologia Fakultatean lanean, Ikerketa eta irakaskuntza uztartuz, Biologia lizentziaturako lehen hautazko irakasgai euskaldundua irakasten.

Ordutik zenbait irakasgai irakatsi izan ditu, gehienak lehen aldiz euskaraz: Populazioen Genetika, Eboluzioaren Genetika, Genetika Molekularra eta Eboluzio molekularra graduetan, eta Bioinformatika eta Genomika graduondokoetan.

#### Doktoregoa

EHUn eta Herbeeretako Utrecht-eko Unibertsitate prestigiotsuan egindako Doktorego-tesia 1998.ean aurkeztu zuen.

Immunogenetikan eta Transkriptomikan aditua da, eta beste ikerketa-lerroez gain, txertoen eta euren osagaien eragina animalia ereduetan ikertzen du egun.

Zortzi doktorego-tesi zuzendu ditu, horietatik batek "Koldo Mitxelena saria" , euskaraz egindako zientzietako tesirik hoberenari, saria jaso zuen (Koldo Garcia-Etxebarria, 2010). Beste hiru doktorego-tesi ari da zuzentzen.

#### Kudeaketan

Kudeaketa postuetan ere aritu izan da EHUn; eta Euskara Zerbitzuko Zuzendari gisa jardun zuen 2009-2011n.

Orduan argitaratu zen unibertsitate honetako lehen euskarazko liburuen katalogoa.

#### Ikertzailea

EHUko irakasle bezala, Jugok ekoizten dituen euskarazko testuak, euskal komunitate zientifikoaren Inguma datu-basean azaltzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Gabriel Aresti institutuko historia - Gabriel Aresti BHI» *gabrielarestibhi.hezkuntza.net* (Noiz kontsultatua: 2021-03-22).
2. ↑   «:: BILATU 2.4.2 ::» *www.ehu.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-03-22).
3. ↑    Garcia-Etxebarria, Koldo Garcia.  (2010). *Erretrobirus endogenoen detekzioa eta karakterizazioa behietan eta beste hainbat mamaliotan.*  UPV/EHU ISBN 978-84-8438-587-5. (Noiz kontsultatua: 2022-11-28).
4. ↑   «Bego Jugo Orrantia :: Inguma - Euskal komunitate zientifikoaren datu-basea» *www.inguma.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-03-22).

Kanpo estekak
-------------

* Begoña M. Jugo irakaslearen fitxa EHUko Biologia graduan:
* Begoña M. Jugoren ikerketa lanak Research gate
* Begoña M. Jugo ORCID ikerketa atarian

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q45438087
* **Identifikadoreak**
* ORCID: 0000-0002-8033-2317

 |

* Wd Datuak: Q45438087
*Artikulu hau euskarazko partikula gramatikal bati buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Beste (argipena)».*
Bertze hitzaren lehen agerpena euskara inprimatuan, Linguae Vasconum Primitiae liburuan.
**Beste** edo **Bertze** (Nafarroan eta Lapurdin 2. forma, nagusiki, baina ez orokorki) euskarazko izen-sintagmaren osagai gisa sarritan ikusten den elementua da.

Erabilera
---------

Hitz hau zein kategoriatakoa den jakitea ez da erraza. Badirudi *ber* (*bera, berau,* …) hitzarekin baduela zerikusirik. Hain zuzen, hitz horren kontrakoa edo izango litzateke. *Gizon bera* esatean, nolabait aipatua edo den gizona aipatzen da. *Beste gizona* esatean, berriz, guztiz alderantzizkoa da. Beti izenaren ezkerretara doa. Zenbatzailerik baldin bada, joera du zenbatzaileen aurretik kokatzekoa:

* *Etxeko beste bost gizon haiek.*

*Beste* agertzen bada, izen-sintagmak mugatzaileren bat izan behar du, edo zenbatzaileren bat:

* *\*Beste gizon etorri da.*
* *Beste gizon hura etorri da.*
* *Beste gizon bat etorri da.*

*Beste bi gizon etorri dira.*

* Beste gizona etorri da.

### Izenordain gisa

Izenordain gisa ere –beraz, inolako hornidurarik gabe– erabil daiteke ergatiboan edo datiboan:

* *BESTEK izan ohi du beti errua.*

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61070265

 |

* Wd Datuak: Q61070265

1. ↑    «Orotariko Euskal Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-06-08).
***Bestiario de Don Juan de Austria***, Burgosko Santa María de la Vid monastegian gordeta dagoen eskuizkribua, 1570 inguruan Martin Villaverdek prestatutako bestiarioa da. *Physiologus* bestiario ospetsuaren bidea jarraituz, egileak Joan Austriakoari eskaini zion liburua.

Ezaugarriak
-----------

Bestiario hau gaztelaniaz ezagutzen den bakarra dugu. Liburuaren ezaugarri nagusia ilustrazioak dira, tematika horretan ziur aski aberatsena eta, halaber, enigmatikoena. Zientzia aldetik ez da oso fidegarria, esaterako landareak ez dira aipatzen. Egia esateko, bere 484 orrialdetan, izaki errealak eta fikziozkoak nahasten ditu, adibidez munstroak. Estilo aldetik grabatuak naif artea izango den estilotik gertu dago.

Atalak
------

Bestiario hau zazpi ataletan dago antolatuta:

* 1. Arrainak
* 2. Hegaztiak
* 3. Animaliak
* 4. Munstroak
* 5. Joan Austriakoari eskainitako aholku moralak
* 6. Granadako konkistaren gorazarre
* 7. Gizona den horren anatomia

Martin Villaverde
-----------------

Egilearen inguruan informazio gutxi dago, gehiena liburutik beratik aterata. Horren arabera badakigu Extremadura ezagutu zuela eta Cuacos de Yusten edo inguruan bizi izan zen. Medellín herria ere aipatzen da liburuan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Liburuan "Villaxide" sinadura dator.
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Siloe argitalextearen aurkezpena.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25477206

 |

* Wd Datuak: Q25477206
**Emin minaretea** (txinera tradizionalez: 苏公塔; pinyinez: *Sūgōng tǎ*), Turfan hirian dagoen minarete bat da, izen bereko uigur meskitan kokaturik dagoena.

Historia
--------

1750eko hamarkadan Qing dinastiaren garaiko txinatarrek dzungariar mongol musulmanek agintzen zuten probintzia hau konkistatu zuten. Uigurren Emin Khoja (額敏和卓) erregeak Qing dinastiaren alde egin zuen borroketan eta meskitari Emin izena eman zioten. Minaretea 1777 urtean hasi zirfen eraikitzen Qianlong enperadorearen erregealdian (1735-1796) eta urtebetean eraiki zen. Turfaneko agintariek finantzatu zuten eta meskitari bezala Emin Khojaren izena ezarri zioten.

Deskribapena
------------

Txina guztiko minarete garaiena da, 44 metrotako altuera baitu. Egurrez eta adreiluz eraikita dago eta itxura konikoa du. Oinarrian 14 metrotako diametroa du eta puntan 2'8 metrotakoa baino ez.

Turfan Zetaren Bidean kokaturik zegoenez kultur aniztasun handia zegoen hirian eta minareteak ere hori azaltzen du, txinatar, islamdar eta uigur sinbologiaz apaindurik baitago. 15 irudi patroi desberdin agertzen ditu, tartean uhinak, loreak eta erronboak. Leiho estuak ere baditu toki desberdinetara orientaturik eta altuera desberdinetan kokaturik daude. Leiho hauek barnealdea argiztatu eta aireztatzeko funtzioa dute. Minareteak ez du solairurik, 72 maila dituen eskailera zirkularra baizik.

Uigur meskita
-------------

Uigur meskitak oinplano errektangularra du eta Emin minaretea meskitaren ipar-ekialdeko erpinean kokaturik dago. 1.000 fededunentzako tokia du. Mihrabak ditu hiru albotan eta laugarrenean patio estali bat dago. Barneko aretoa txikia eta itxia da baina kanpoaldean plaza zabalak ditu. Adobezko adreiluz eraikita dago. Ez da inolako irudirik ageri egituretan.

Iruditegia
----------

* Emin minaretea.Emin minaretea.
* Minaretearen apaindurak.Minaretearen apaindurak.
* Uigur meskita.Uigur meskita.
* Meskitaren barneko patioa.Meskitaren barneko patioa.
* Meskitaren kanpoaldeko patioa.Meskitaren kanpoaldeko patioa.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   «Turpan Emin Minaret, Song Gong Ta Tower, Xinjiang» *www.travelchinaguide.com* (Noiz kontsultatua: 2019-10-05).
2. ↑   **(Ingelesez)** orientalarchitecture.com. «Asian Historical Architecture: A Photographic Survey» *Asian Architecture* (Noiz kontsultatua: 2019-10-05).
3. 1 2   «Amin Mosque» *web.archive.org* 2010-12-14 (Noiz kontsultatua: 2019-10-05).
4. ↑   Sun, Dazhang.  (2002). *Chinese Architecture -- The Qing Dynasty.*  Yale University Press, 335–338 or. ISBN 0-300-09559-7..
5. 1 2   «Emin Minaret, Sugong Tower, Turpan Attractions, Sightseeing in Xinjiang» *www.topchinatravel.com* (Noiz kontsultatua: 2019-10-05).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q674778
* Commonscat Multimedia: Emin Minaret

---

 |

* Wd Datuak: Q674778
* Commonscat Multimedia: Emin Minaret
Sher Ali Khan, Afganistango emirra, 1869an.
**Emirra** (arabieraz: أمير; *amīr*, emakumezkoa: أميرة; *amīrah*; persieraz: *امیر*; euskaraz: "komandante", "jeneral" edo "printze") herri musulmanetan, aginte politiko edo militarra duen buruzagia da. Arabiar munduan erabilitako noblezia titulu hau normalean xeke bat baino gehiagotzat hartzen badute ere, zenbait monarkiatan printzearen baliokidetzat hartu dute, "emirerria" printzerriaren baliokidea izanik.

Bosnia-Herzegovinan eta Turkian gizonezkoen izena da, adibidez Emir Kusturica.

Ikus, gainera
-------------

* Emirerria
* Kalifa

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q166382
* Commonscat Multimedia: Emirs

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12485982n (data)
* GND: 4463801-2
* AAT: 300389763
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 4938
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q166382
* Commonscat Multimedia: Emirs
Postetxea.
**Bizar Zuriren etxaldea**, Finlandiako Rovaniemi hirian dagoen jolas-parkea da. Europako haur askok, Bizar Zuri (Finlandieraz: *Joulupukki*), Laponiatik datorrela uste du eta 1950. urtean Eleanor Rooseveltek, Franklin D Roosevelten emazteak Rovaniemi bixitatu zuela aprobetxatuz, Bizar Zurirentzako postontzi bat eraiki zuten hiritik 8 km-tara. Hemendik aurrera, postontzia, etxetxo batean eta ondoren etxalde batean bihurtu zen.

Zirkulu Polar Artiko Paraleloak zeharkatzen du erditik etxaldea, zein zuzen zuri baten bidez dagoen adierazia. Etxaldean, mota askotako ekintzak antolatzen dira, hala nola elur-orein paseoak eta gabonekin zerikusia duten artikulu guztiak daude salgai. Haurrek, euren gutuna, postontzi ospetsuan botatzeko aukera daukate.

Etxe nagusia.
Bizar Zuriren ezkutuko gordelekua Laponian kokatzen zela 1920ko hamarkadan hasi zen zabaltzen. Korvatunturi mendixka, menperatu ezineko gailurra zen finlandiarrentzat, eta antzinako mitoek mendixkaren zabaleraren erdian izaki bat bizi zela zioten. Honela, mitoa Bizar Zurirekin nahasten joan zen, eta 1950eko hamarkadan postontzi bat eraikitzea onartu zuten, gutxinaka nazioarteko turismoa erakarriko zuena.

Ikus, gainera
-------------

* Bizar Zuri
* Eguberria
* Rovaniemi

Webgunea
--------

* Bizar Zuriren etxaldea **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q135379
* Commonscat Multimedia: Santa Claus' Village

---

 |

* Wd Datuak: Q135379
* Commonscat Multimedia: Santa Claus' Village
**El Universal** goizetako egunkaria da, oraingoz zirkulaziotik kanpo dago, Caracasen (Venezuela). Herrialde horretako tiradarik handienetakoa izan zen. Latinoamerikako Egunkari Elkartuak elkarteko kidea da.

Martin Ugaldek Venezuelan bizi izan zenean literatur-sari preziatuenak bereganatu zituen, nola erreportaietan hala ipuinetan, horien artean El Universal egunkarikoa.

Ideologia politikoa eta ildo editoriala
---------------------------------------

XXI. mendearen hasieran, Hugo Chávez eta Nicolás Maduroren gobernuen aurkako oposizioko postulatuetatik gertu egon zen egunkaria, eta ildo editorial kritiko bat izan zuen Maduro presidentearen eta haren aurrekoaren politika ekonomikoekin. Egunkariak 2002ko estatu-kolpearen alde egin zuen Venezuelan; 2002ko apirilaren 13ko goizean, kolpea arrakastatsua zela zirudienean, «Un Paso Adelante!» izenburua jarri zuen azalean.

2020an, egunkariak aldaketak egin zituen bere zuzendaritzan, non Gustavo Perdomo izendatu baitzuten lehendakari, eta Oscar Silva informazio-lehendakariorde. Perdomo, Globovisión kanal pribatuko zuzendaritzako kidea eta Seguros La Vitalicia enpresakoa ere badena, e bi enpresa horietako presidentea den Raúl Gorrínekin batera zigortuta dago, Amerikako Estatu Batuetako gobernuak ustelkeria leporatu diolako. Aldaketa horrek eragina izan zuen ildo editorialean eta ikuspegi ideologikoan, orain Nicolás Maduroren gobernu sozialistaren hurbilekoa baita.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Torrealdai, Joan Mari.  (2004). *Martin Ugalderen bizitzan zehar (1921-2004).*  Euskaltzaindia, Euskera - XLIX.
2. ↑    *Soldiers storm Venezuelan protesters' stronghold.* .
3. ↑    *High stakes in Venezuela's municipal elections.* .
4. ↑  Kaiser, Patricia (2003), «Estrategias discursivas antichavistas de los medios de comunicación», Revista Venezolana de Economía y Ciencias Sociales **9** (3)
5. ↑    *Gustavo Perdomo, socio de Raúl Gorrín y presidente de Globovisión, presidirá también al diario El Universal.* .

Kanpo estekak
-------------

* El Universal — Web gune ofiziala gaztelaniaz.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1324688
* Commonscat Multimedia: El Universal (Caracas)

---

* **Identifikadoreak**
* ISSN: 1768-3076
* ACNP: 2604751

 |

* Wd Datuak: Q1324688
* Commonscat Multimedia: El Universal (Caracas)
**Begoña Guillen Montero** (Amurrio, Araba, 1963ko ekainaren 22a) argazkilaria da. 2022an Bilboko Udalak antolatutako hilerrien lehenengo argazki lehiaketa irabazi zuen *Itxaropenik eza* lanarekin.

Biografia
---------

Begoña Guillenek administrazio eta finantza ikasketak egin zituen. 2001eko apirilean Egiptora egindako bidaiak, ordea, inflexio puntua ezarri zuen bere argazkigintzarako zaletasunean. Reflex kamera analogiko batekin hasitako bideak, beranduago, digitalari ireki zion atea, beti ere, era autodidakta batean. Bidaia hartan, inguratzen zuen guztiak argazkien bidez era artistikoago batez erakusteko nahia piztu zion. Geroztik, osagarri nagusia ura duen guztiak erakarri du: itsasoa, ibaiak, aintzirak, …lehorrekoa izanagatik… kostaldearekin erakarpen berezia sentitzen du. 

Argazkigintzak, bere bizitzan berebiziko garrantzia duela adierazten du Begoñak.

> *Argazki makina eskuartean izateak bidaiatzea suposatzen du, baita naturan murgiltzea eta, uraz, argiaz, eguzkiaz, olatuen mugimenduaz, zarataz, isiltasunaz, aireaz, unearen edertasunaz gozatzea, eta nola ez… bakardadeaz, eta pasatutako esperientziak geroago partekatzea ere.*
> 
> 

Hilerrietan argazkiak ateratzea ere gogoko du. Bidaiatzen duenean ere bisitatzen ditu hilerriak. 2022an Bilboko Udalak antolatutako hilerrien argazki lehiaketa irabazi zuen *Itxaropenik eza* lanarekin: begiak itxita, gora begira dagoen harrizko eskultura baten bustoa ageri da, eta aurpegiera are atsekabetuagoa ematen diote hezetasunek.

Bilboko Photobat argazkilaritza elkarteko presidentea ere bada Guillen Montero.

Erakusketak
-----------

* 2015ean *Kresala* erakusketa Gasteizko Mila Agirre galerian.
* 2016an Amurrion eta Agurainen *Artearen haziak* erakusketa kolektiboan parte hartu zuen Araba Euskaraz egitarauaren barruan.
* Photobat taldearekin, Eibarren, Artziniegan eta Bilbon erakusketa kolektiboak egin ditu.
* 2022an Photobat-ekin apiriletik ekainera, Bilboko expodistriton erakusketa kolektiboa.

Sariak
------

* 2022an Bilboko Udalak antolatutako hilerrien lehenengo argazki lehiaketa irabazi zuen *Itxaropenik eza* lanarekin: begiak itxita.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    Aristondo, Amaia Igartua. ««Hilerrietako bakearekin eta isiltasunarekin gozatzen dut»» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-06-18).
2. ↑   «Fotografías con alma» *El Correo* 2019-10-07 (Noiz kontsultatua: 2022-06-18).
3. ↑    *Carta de nuestra Presidenta | photobat.org.*  (Noiz kontsultatua: 2022-06-18).
4. ↑   «"Artearen Hazia" es la exposición colectiva de arte organizada por Aresketa Ikastola del 18 de abril al 4 de mayo en La Casona | HAUXE DA AMURRIO» *www.hauxeda.com* (Noiz kontsultatua: 2022-06-18).
5. ↑   «"Desesperanza", de Begoña Guillén Montero, gana el I Concurso de fotografía del Cementerio de Bilbao» *Bilbao Zerbitzuak* 2022-05-06 (Noiz kontsultatua: 2022-06-18).

Kanpo estekak
-------------

* Begoña Montero, argazkiak
* Bilboko hilerrien lehenengo argazki lehiaketaren sari banaketa 2022

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112624910

 |

* Wd Datuak: Q112624910