recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Alberto Pedro Torriente** (Habana, Kuba, 1954 – 2005) kubatar antzerki-idazle, antzezle eta olerkaria izan zen.

Biografia
---------

1987an Teatromío antzerki-taldea sortu zuen Miriam Lezcanorekin batera, eta talde harekin prestatu zituen bere antzerki-lan gehienak. Bere lanetan Kubako aberriaren erroetan eta hurbileko errealitatean oinarritzen zen, eta giza jokabidearen ikuspegi kritikoa eskaintzen zuen, Kubako errealitate aldakorraren islaren bidez.

Bere obretako pertsonaiak oso errealak dira, errealismo handiko lanak idatzi ohi zituen, baina, hala ere, nolabaiteko umorea ere nabarmentzen da, eta horrek ikuslearekiko hurbiltasuna eta sinesgarritasuna ematen die haren antzerkiei.

Aipagarriak dira, azkenaldiko testuen artean, *Week-end en Bahía* (1986, *Week-end-a Bahian*); *Desamparado* (1988, *Babesgabe*); *Pasión Malinche* (1991, *Pasio Malintxea*); *Mestiza* (1992, *Mestizoa*); *Manteca* (1993, *Gantza*); eta *Delirio habanero* (1995, *Lilura habanarra*).

Alberto Pedrok hainbat sari irabazi zituen, eta antzerkian ez ezik, zineman ere lan egin zuen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8193574
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 14932952
* ISNI: 0000 0001 2021 3730
* BNF: 13531061h (data)
* GND: 1013122194
* LCCN: no2004116334
* SUDOC: 086092243
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04787/eu\_p\_1044/p1044

 |

* Wd Datuak: Q8193574

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
**Juana Whitney Donè "Bon"** (Niza, Frantzia, 1857 - Lizarra, Nafarroa Garaia, 1945eko martxoaren 28a) irakaslea eta emakumeen aldeko ekintzailea izan zen.

Bizitza
-------

Diplomatiko ingeles baten alaba zen eta Parisen hezi zen.

Parisen ere hezitako Manuel de Maeztu Rodríguez kubatar jatorriko ingeniariarekin ezkondu zen. Gasteizen bizi izan ziren eta bost seme-alaba izan zituzten, zaharrena Ramiro Maeztu idazlea, Angela Maeztu, Miguel Maeztu, Maria Maeztu pedagogoa eta hezitzailea eta Gustavo Maeztu margolaria.

Senarra 1898an hil zen Kuban eta familia oso egoera ekonomiko txarrean utzi zuen, arazo administratiboengatik zailtasunak izan zituztelako herentziarekin, eta Bilbora joan ziren bizitzera.

Lana
----

Emakumeentzako lehen mailako hezkuntza ematen zuen eskola sortu zuen alargundutakoan Bilbon: "Andereñoen Akademia Anglo-Frantsesa", zeinen hasieran alaba Mariaren laguntza izan zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Jainaga, Zihara.  (2020-11-04). «Bilbo egin zuten hamar emakume» *Berria*.
2. ↑  bilbaopedia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q101164694
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 142880

 |

* Wd Datuak: Q101164694
**Juba I.a** (latinez: *Iuba*; antzinako grezieraz: Ιóβας (Ιóβα) edo Ιουβας; K.a. 85 - K.a. 46) K.a. 60 eta K.a. 46 artean Numidiako erregea izan zen. Hiempsal II.aren semea, Ponpeiori esker lortu zuen tronua.

Zesarren Gerra Zibilean ponpeiotarren alde egin zuen eta Publius Attius Varusekin batera Gaius Scribonius Curio borrokatu zuen.

Tapsoko guduan soldadu eta elefante asko eraman zituen. Boko II.a Mauritaniako erregeak bere erresumaren mendebaldea inbaditu zuenean, bere armada bitan zatitu zuen. Bokok Cirta bere erresumako hiriburua hartu zuen eta, Julio Zesar Tapson irabazi zuenean, Jubak bere buruaz beste egin zuen. Numidia, orduan, erromatar probintzia bilakatu zen eta Zesar Augustori esker, Juba II.a bere semea tronua berreskuratu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*.
2. ↑  Dion Kasio, *Historia Romana*, XLI. lib. 41.3

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Juba I.a*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q379277
* Commonscat Multimedia: Juba I

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 193834025
* ISNI: 0000 0003 5709 3001
* SUDOC: 073367354
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03298/eu\_j\_1069/j1069
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q379277
* Commonscat Multimedia: Juba I
**Pedro Irizar Barnoya** (Azkoitia, Gipuzkoa, 1910eko abuztuaren 11 - Madril, Espainia, 2004) euskal hizkuntzalaria, ingeniaria eta gaztelaniazko idazlea izan zen. Euskaltzain urgazlea izan zen 1947az geroztik, eta ohorezko euskaltzain 1987az geroztik.

Bizitza
-------

Madrilen eman zuen bizitza, eta urteetan aurrera joanda ere, ez zion utzi hizkuntzalaritzari. Alor horretan, euskal aditza izan zuen aztergai nagusi hirurogei urtez, horren inguruko hainbat lan kaleratuz. Lehenik, gipuzkerazko aditz-formak bildu zituen, eta bi liburutan kaleratu. Beste horrenbeste egin zuen, ondoren, bizkaierakoekin (bi liburu), hegoaldeko goi-nafarrerakoekin eta erronkarierakoekin (liburu bana), lapurterakoekin (bi liburu), mendebaldeko behe-nafarrerakoekin (liburu bat) eta ekialdeko behe-nafarrerakoekin (hiru liburu) eta zubererakoekin (liburu bat).

2000. urtean omenaldia eskaini zion jaioterriko udalak, euskararen alde eginiko lana eskertzeko asmoz. 2008an, Euskaltzaindiak, haren lan guztiak bilduta, *Morfologia del verbo auxiliar vasco* argitaratu zuen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑    Etxebarria Bilbao, Jose Ramon.  (2020). *Komunikazioa euskaraz ingeniaritzan (Bigarren argitalpena zuzendua).*  Udako Euskal Unibertsitatea, 12 or. PMC 1222923008. (Noiz kontsultatua: 2021-11-30).

Bibliografia
------------

* Jauregizar Ormaetxea, Amaia: "Pedro de Yrizar eta EHHA", Egan, 2011-1/2, 111-123

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265678
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 39453856
* ISNI: 0000 0000 8118 2969
* BNE: XX1125062
* BNF: 12354643w (data)
* LCCN: n82034785
* SUDOC: 032534663
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 144346
* Lur: 06073/eu\_y\_0107/y0107

 |

* Wd Datuak: Q12265678
**Severina Luna de Orosa** (Batangas, Filipinak,1890eko otsailaren 11 - Manila, 1984ko maiatzaren 23a) Filipinetako medikua eta idazlea izan zen, hispanista izendatua eta Zobel Sariaren irabazlea 1982an. Interesak eta grinak partekatu zituen bere senarrarekin, Sixto Y. Orosarekin.  Bere bost seme-alabetatik bi entzutetsuak izatera heldu ziren, Leonor Orosa koreografoa eta Rosalinda Orosa idazlea.

Biografia
---------

Remigio Luna eta Rafaela Dinglasanen alaba izan zen Severina. Manilako Filipinetako Unibertsitateko Medikuntza Fakultatean graduatu zen. Bere promozioko onena izan zen. Unibertsitate berean irakatsi zuen, zehazki 1914 eta 1915 urteetan. Urtebete geroago, bera eta bere senarra Jolora ( Sulu ) joan ziren bizitzera, musulmanen lehen mediku kristauak izanik. Bere senarrarekin lankidetzan aritu zen Sulu ospitalean ginekologia eta kirurgia arloan. 

1926an Manilako ikastetxeetako mediku zuzendari izendatu zuten, eta gero Bacolod ospitaleko Amatasun eta Geriatria eremua zuzendu zuen.

Literatur sorkuntza
-------------------

Medikuntza lana egiteaz gain, Severinak *Heraldo de Filipinas* hebiderako idazten zuen, hasieran gaztelaniaz. Rosalinda L. Orosa alaba idazle eta kazetariaren aholkuz, bere sorkuntzak tagalogera eta ingelesera itzultzen hasi zen Severina, baita geroago kontrako norabidean ere, ingelesez idatzitako bere lan batzuk gaztelaniara itzultzi zituen 93 urte baino gehiago zituenean.

Severina oso kezkatuta zegoen sexu-heziketarekin, eta asko idatzi zuen horri buruz, *Sex Education in the Home* lana kasu, familiaren barruko sexu-heziketaren gai garrantzitsuari buruzkoa, berak gurasoak gai honi heltzera gonbidatzen zituena

Lana
----

* Bere bizitza luzean lan eta artikulu ugari idatzi zituen gaztelaniaz, tagalogaz eta ingelesez,  sexu osasunari, osasunari orokorrean, emakumeei eta amatasunari buruz edo José Rizali buruz, besteak beste.

Sariak eta aitorpenak
---------------------

* 1962: Filipinetako Unibertsitateak *Urteko Gurasoen* saria eman zien berari eta Sixto Y. Orosa senarrari.
* 1963: Filipinetako Emakumeen Hiritar Batzarrak *Urteko Familia* saria eman zien.
* 1982: Zobel saria

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Severina Luna» *geni\_family\_tree* (Noiz kontsultatua: 2020-12-02).
2. ↑   «s&m\_orosa-severina-l.pdf» *Google Docs* (Noiz kontsultatua: 2020-12-02).
3. ↑  .
4. ↑   «s&m\_orosa-sixto-y.pdf» *Google Docs* (Noiz kontsultatua: 2020-12-02).

Kanpo estekak
-------------

* Weba Orosa familiaren informazio genealogikoarekin eta argazkiekin

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24634368

 |

* Wd Datuak: Q24634368
**Mamadou Tandja** (Maine-Soroa, 1938 - Niamei, 2020ko azaroaren 24a) Nigerko presidentea izan zen. Fula eta soninke etnien sahasketa izan zen, baita hausa edo djerma etnien ez den lehen Nigerko presidentea ere. 1974ko estatu-kolpean parte hartu zuen eta Seyni Kountchék Barne ministro izendatu zuen 1979an. Gero, Tahouako prefeta (1981-1988), enbaxadore Nigerian (1988-1990) eta berriro Barne ministro (1990-1991) izan zen. 1991n "Garapenerako Gizartearen Aldeko Mugimendu Nazionala" alderdiko presidente aukeratu zuten. 1993an Mahamane Ousmanerekin presidentetzarako hauteskundeak galdu zituen. 1999ko hauteskundeak irabazi zituen eta presidente bihurtu zen. 2004an berrautatu zuten. 2010eko otsailaren 18an estatu-kolpe batean boteretik kendu eta 2011ra arte espetxeratu zuten.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q220227
* Commonscat Multimedia: Mamadou Tandja

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 311580505
* LCCN: no2014147726
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q220227
* Commonscat Multimedia: Mamadou Tandja
**Enrique Molina Campos** (Madril, Espainia, 1930 - 1994ko martxoaren 20a) gaztelaniazko idazlea izan zen. Fintasun handiko poemak eta lirismo handikoak idatzi zituen. Poema horietan sentiberatasun handiz nahasten ditu maitasunezko gaiak eta gai moralak. Aipatzekoak ditu: *En verdad os digo* (1956), *La puerta* (1959), *Historia natural* (1965), *Poemas del hilo* (1967), *En medio de todo* (1974), *Visiones y lástimas* (1983) eta *Siete poemas* (1988). 1991n, bere poemen bilduma orokor bat argitaratu zen, *La señal que nos valga* (1952-1990), eta 1992an *Historial: pequeña antología*. Lan horiez gainera, *Nueve ensayos sobre poesía española contemporánea* (1991) saiakera eta idazle katalan eta frantsesen itzulpenak ere idatzi zituen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256881

 |

* Wd Datuak: Q12256881
**Matxin Zalba** (Iruñea, 1390 – 1447), izen ofizialez **Martin Sanchez Zalbako**a, eta berak sinatua **Machin de Çalva**, Nafarroako Erresumako goi-funtzionari eta notarioa izan zen, euskarazko testu luze arkaikoaren egiletzat hartzen da, Matxin Zalbaren gutunaren egilea izanik.

Biografia
---------

Marxin Zalba merkatari familia batean jaio zen. 1407rako finantza-jasole lanetan aritu zen. 1413an erregearen notario eta Gorte Nagusiko eta Comptos Ganberako notario izendatu zuten. Urte berean, Karlos III.a erregearen aberastasunaren arduradun izendatu zuten.

Funtzio horiek betetzen zituelarik izan zuen gutun-trukea beste goi-funtzionari batekin, Martin San Martinekin, eta 1416. urteko dokumentu hori gorde izanak egin du ezagun 20. mendean.

Erregearen zerbitzuan aritu zen 1446 inguruan hil zen arte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Reguero Ugarte, Urtzi.  (2017). *Goi-nafarrera arkaiko eta zaharra: azterketa eta testuak.* , 61-65 or. (Noiz kontsultatua: 2020-12-07).

Ikus, gainera
-------------

* Matxin Zalbaren gutuna

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104028749

 |

* Wd Datuak: Q104028749
**Kepa Ordoki Vázquez** (1912ko abuztuaren 3a, Irun, Gipuzkoa - 1993, Baiona, Lapurdi) Eusko Gudarosteko gipuzkoar gudaria eta EAE alderdiko kidea izan zen. Bigarren Mundu Gerran zehar, Frantziako Gironde departamenduan borrokatu zen Gernika Batailoiaren buruzagia izan zen.

Biografia
---------

EAE-ANVko kide egin zen (1931) eta Espainiako Gerra Zibilean borrokatu zen, Gipuzkoan, Bizkaian eta Santanderko frontean. 1937. urtean atxilotu eta heriotza-zigorra eman zioten, baina zigorra aldatu zioten eta Duesoko espetxetik ihes egitea lortu zuen.

Frantziara erbesteratu zen lehenik, eta Mexikora gero. Erresistentziarekin jarri zen harremanetan, alemaniarren aurka. Eusko Jaurlaritzaren mendeko Gernika Batailoiaren buru izendatu zuten, eta De Larminat jeneralaren agindupean alemaniarren aurka borrokatu zen Frantziako estatuan. Pointe de Graveko gudu gogorretan parte hartu zuen alemaniarren aurka; de Gaulle jeneralak zoriondu egin zuen Frantziaren alde egin zuenagatik (1954).

Azken urteetan Euskal Herriko borroka armatuaren alde jardun zuen.

Ikus gainera
------------

* Gernika Batailoia

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo loturak
-------------

* Kepa Ordokiren biografia Auñamendi entziklopedian. Euskomedia.org **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261438
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 111291
* Lur: 04594/eu\_o\_1350/o1350

 |

* Wd Datuak: Q12261438
**Julia Iruretagoiena Selles** (Irun, 1886 - Mexiko, 1954ko urriaren 3). Tomas Meaberen emaztea eta alarguna, garaiko ekintza sozialetan inplikatu zen, erbestea ezagutuz.

Biografia
---------

Irunen jaioa, bertako alkate errepublikazalearen alaba zen, Leon Iruretaogiena Caminorena alegia. Gazte Sozialisten sortzailea izan zen Tomás Meaberekin ezkondu zen. Meaberekin batera, haien idazlanen eta iritzien ondorioz, Frantzian eta Ingalaterran erbesteratua ibili zen. 1912an semea izan zuten, Leon Meabe. Azkenik, Euskal Herrira itzuli ziren, Iruna; ondoren Madrilera joan ziren. Handik gutxira, tuberkulosiak jota, Meabe, 1915eko azaroaren 15ean, hil zen. Orduan, Julia Iruretagoiena Residencia Femenina de Estudiantes zelakoan hasi zen lanean; han, besteak beste, Maria de Maeztu, Elena Soriano eta Victoria Kent ezagutzeko aukera izan zuen. Nazioarteko Lan Erakundean ere lan egin zuen, Espainiako gerra zibila amaitu arte. Gerra Zibila gogorra izan zen Juliarentzat, 1936ko irailaren 30ean haren semea, kimikaria, haren ardurapeko Madrilgo gerra laborategian lanean zegoenean, eztanda baten ondorioz hil baitzen.

1939ko uztailean, Julia, Champlain itsasontzian Mexikora heldu zen. Ipar Amerikan erbesteko haurren eta helduen lanean inplikatu zen. Junta de Ayuda a los Republicanos Españoles (JARE) erakundearen emakume-batzordean hartu zuen parte. Artean, Moreliara joan ziren haurren egoeraz arduratu zen. 1941ko urriaren 24an JAREren delegaritzaren lehendakariaren idazkari bezala hasi zen lanean. Aldi berean, hizkuntzak irakasten eta Espasa Calpe argilatxean ere lan egin zuen. Ez zen Euskal Herrira itzuli. 1954ko urriaren 3an hil zen Mexiko Hirian.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Julia Iruretagoienaren biografia.
* Julia Iruretagoienaren biografia. Bidea.parean. Irungo emakumeak plazara dokumentaletik

Ikus, baita ere
---------------

* Tomás Meabe

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25473799
* Commonscat Multimedia: Julia Iruretagoyena

---

 |

* Wd Datuak: Q25473799
* Commonscat Multimedia: Julia Iruretagoyena
**Jean-Christophe Lafaille** (Gap, 1965eko martxoaren 31 - Makalu, 2006ko urtarrilaren 26a) alpinista eta mendiko gidari frantziarra izan zen. Alpeetan eta Himalaian igoera zailak egiteagatik ezaguna zen; baita ere, "beharbada Himalaian inoiz egin den auto-erreskaterik onena" bezala deskribatu dena gauzatzeagatik, aldi hartan, bakarrik jaitsi behar izan zuen Annapurnaren hegoaldeko aurpegitik beso bat hautsita, bere eskalada-laguna eroriko batean hil ondoren. Zortzi mila metroko hamalau tontorretatik hamaika igo zituen, horietako asko bakarrik edo aurretik eskalatu gabeko ibilbideetatik. Makalun, munduko bosgarren mendirik altuenean, neguko lehen igoera egiteko bakarkako saiakera batean desagertu zen.

 Jean-Christophe Lafaille (ezkerrean) eta David Callaway Shishapangmako kanpamentu nagusian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1388432
* Commonscat Multimedia: Jean-Christophe Lafaille

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 12441946
* ISNI: 0000 0000 4006 1327
* BNE: XX1699889
* BNF: 13076199n (data)
* GND: 132987759
* LCCN: n2005027553
* SUDOC: 075647583

 |

* Wd Datuak: Q1388432
* Commonscat Multimedia: Jean-Christophe Lafaille
**Plinio Gaztea** (latinez: *Gaius Plinius Caecilus Secundus*; Comum, 61 - Bitinia, c. 112) Antzinako Erromako politika-gizon eta idazle bat izan zen, Plinio Zaharraren iloba.

Bizitza
-------

Bere aita hil eta gero, Plinio Zaharra amaren aldeko bere osabak hezi zuen eta horrela hartu zuen bere izena borondatez. Erroman erretorika ikasi zuen Kintiliano eta Niceste Sacerdosen eskutik. Lege-gizon moduan karrera luzea izan zuen, kontsul *suffectus* izendatu zuten 100 urtean. Beste postu zenbait ere bete zituen, hala nola *praefectus eraris militaris*, *praefectus aerari Saturni*, *curator alvei Tiberis* eta Bitiniako gobernadore 111-112 urteetan.

Lanak
-----

Bi lan gorde dira: *Panegyricus* eta hainbat gutun, bederatzi liburukietan bildurik. *Panegyricus* Trajano enperadoreari egindako eskerroneko hitzaldiaren bertsio zabaldua da, kontsul izendatu zuenean 100 urtean, gisa bereko beste 11 hitzaldiekin batera azaldu ohi dena. *Pro Marcello* Zizeronen hitzaldiaren parean jarri izan da eta lehenengo bi mendeetako osorik gorde den hitzaldi bakarra da.

Gutun-bilduma 97-108 urte bitartekoa da, Plinioren bizitzan ere argitaratu zirenak. Trajanorekiko gutun-harremana ere gorde da, batez ere Bitiniako gobernadore izan zenekoa. Zizeronen ondoren, latinezko epistola generoan hoberenak direla aipatu da bere garrantzia buruz, garaiko inperioaren berri osotua ematen baitute. Denetariko gaiak agertzen dira gutunetan: afera publikoak, anekdotak, literatura, afera pertsonalak, deskribapenak eta aholkuak. Harrigarria bada ere, erlijio, filosofia eta hizkuntza gaiak ez dira agertzen, garai hartan maiz agertzen baziren ere. Hala ere, bere estiloaren dotorezia eta aniztasuna aipatu dira, bere batasuna galdu gabe.

Ikus gainera
------------

* Plinio Zaharra
* *Natur Historia*

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  The Cambridge History of Latin Literature (1982), 655-670, 895-896 orrialdeak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Plinio Gaztea*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q168707
* Commonscat Multimedia: Plinius Minor

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 10638270
* ISNI: 0000 0001 2099 0775
* BNA: 000033479
* BNE: XX875701
* BNF: 11920050t (data)
* BNC: 000104257
* CANTIC: a10138663
* GND: 118595091
* LCCN: n79075182
* NDL: 00724134
* NKC: jn19981001999
* NLA: 35685271
* CiNii: DA00889419
* SUDOC: 027076474
* ULAN: 500293708
* BIBSYS: 90104108
* UB: a1267530
* ICCU: CFIV037070
* Open Library: OL6893161A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04919/eu\_p\_2365/p2365
* DBE: url
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 22469
* Gutenberg proiektua: 1036
* Galiciana: 29807

 |

* Wd Datuak: Q168707
* Commonscat Multimedia: Plinius Minor
**Elias Wen**, Wen Zizheng 伊利亚·文子正 mandarinez (1896ko azaroaren 19 - 2007ko ekainaren 8) apaiz txinatar ortodoxoa, Errusiatik kanpoko eliza ortodoxoaren apaiz zaharrena izan zen. Asiako toki desberdinetan bizi ondoren, 1957tik aurrera Kalifornian, Ameriketako Estatu Batuetan bizi zen.

Biografia
---------

Eliasek Pekinen zegoela, zazpi urtez, kristau ortodoxoen fedea hartu zuen. 1905tik 1916ra Pekingo Errusiako eskola ortodoxoan ikasi zuen.1916tik 1925ra arte hiri bereko apaizgaitegian ikasi zuen. 1924an diakono eta 1925an apaiz izendatu zuten. 1946an, Shangain, Sinners katedral ortodoxoaren segurtasuneko errektorea izan zen. 1949an, maoisten garaipenaren ondorioz, Hong Kongera ihes egin zuen. 1957an San Frantzizkoko katedral ortodoxora bidali zuten Kalifornian, Ameriketako Estatu Batuetan. Katedral horretan betiko gelditu zen. Eliasek sei seme-alaba izan zituen.

2007ko ekainaren 8an hil zen, 110 urte zituelarik.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:  In Memoriam: Protopresbyter Elias Wen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5360635
* Commonscat Multimedia: Elias Wen

---

 |

* Wd Datuak: Q5360635
* Commonscat Multimedia: Elias Wen
**José Joaquín Arin Oiarzabal** (Billabona, 1875 - Oiartzun, 1936ko urriaren 25a) Arrasateko apaiza eta euskaltzalea izan zen.

Biografia
---------

Gasteizko apaizgaitegian ikasi ondoren, hasieran Aretxabaleta eta gero, eta 25 urtez, Arrasateko San Joan Bataiatzailearen elizako parrokoa izan zen.

Mateo Mujika Gasteizko gotzainaren laguntzailea izan zen. Euskal kultura babestu eta zabaldu zuen: bere etxean Arrasateko lehendabiziko ikastola sortzeaz gain, aita Leonardo Guridi eta aita Jose Markiegiren euskal filologiaren lanak bultzatu zituen.

Molaren gudarosteek Gipuzkoako kanpaina irabazi ondoren, salatu, atxilotu eta Ondarretako espetxean izan zuten.

Hantxe, 1936ko urriaren 24tik 25era zihoan gauean, José Markiegi eta Leonardo Guridi apaizekin Joseba Zeziaga jeltzalearekin atera eta Oiartzungo hilerrira eraman zituzten. Igotzean «Te Deum» abestu zuten. Hugh Thomas historialariak dio, Gasteizko gotzainak hilketaren berria izatean "*Franco eta bere soldaduek hobe zutela apaiz beneragarri honen oinetan muin egitea fusilatu baino*" esan zuela.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11685866

 |

* Wd Datuak: Q11685866
**Juan Santos Atahualpa** (Cuzco, 1710 - 1756) 1742an piztu zen matxinada indigena garrantzitsu baten buruzagi kitxua izan zen, Inken Inperioa berrezartzea eta espainiarrak kanporatzea helburu zuena. Oihaneko tribuen buru, Peruko erregeordetzaren erdialdeko oihaneko lurralde zabal bat kontrolatzea lortu zuen, erdialdeko mendilerroa mantenduz. Matxinada muga horietatik haratago hedatu ez bazen ere, erregeordetzak ere ezin izan zuen menderatu. Juan Santos modu misteriotsuan desagertu zen 1756 inguruan, bere heriotzaren data eta inguruabarrak ez dira ezagutzen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3123284
* Commonscat Multimedia: Juan Santos Atahualpa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 68488433
* ISNI: 0000 0000 5950 7712
* BNA: 000047019
* BNE: XX881093
* BNF: 123524744 (data)
* LCCN: no90008932
* UB: a1073897
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q3123284
* Commonscat Multimedia: Juan Santos Atahualpa
**Ángel Mariano Moscoso Pérez y Oblitas** (Arequipa, 1732 - Córdoba del Tucumán, 1804) apaiz katoliko espainiarra izan zen, Río de la Platako erregeordetzan Kordobako gotzain izan zen, 1787 eta 1804 artean.

Biografia
---------

Arequipa hiriko gurasoak eta Santa Cruz de la Sierrako apezpikuaren iloba, Fernando Pérez de Oblitas, San Bernardo Errege Ikastetxean eta Loiolako San Inazio Unibertsitate Pontifizioan ikasi zuen, biak Cuscon, non filosofia eta teologian doktoretza lortu zuen. Bere osabaren idazkari izendatua izan zen, Oblitas apezpikua, Santa Cruz de la Sierrakoa, nork apaiztu zuen. Taratako apaiz izendatua, parrokia-eliza eraiki zuen, bertako indigenen "bakegintzan" lagundu zuen, baita Tupac Amaru II.aren matxinadari aurre egiteko soldaduen eta tresnen hornikuntzan ere. Gertaera honetan parte hartu izanak Charcas hiriko katedraleko kabildoa integratzeko kontsideratua izatea ekarri zion, eta ospe handia eman zion Peruko erregeordetza osoan.

Bere izena 1787ko urriak 27an erregeak aurkeztu zion Aita Santuari, Córdoba del Tucumáneko gotzain kargurako, egungo Argentinaren iparralde eta erdigune osoa hartzen zuen elizbarruti bat, garai hartan Rio de la Platako erregeordetzaren zati zena. 1789ko hasieran iritsi zen Saltara, Gregorio Funesek Jujuyren jurisdikzioko tokiren batean hartu ondoren, Punako kuratuen bisitatzaile izendatu zuena. Milagroko Jaunaren eta Ama Birjinaren ospakizunetako buru izan zen, eta 1793ko martxoan San Salvador de Jujuyn zegoen, oraindik Córdobara iritsi gabe, hiri horretara 1792ko azaroaren 25ean iritsi zelarik, bere elizbarrutiaren iparraldeko parrokia ugari bisitatu ondoren. 1795ean, bigarren bisita bat hasi zuen bere elizbarrutiaren mendebaldera, handik gutxira, osasun arrazoiengatik eten behar izan zuena, Catamarcan zegoelarik. Hirugarren bisita batek, 1796ko hasieran, Córdobako mendilerroetako kuratoak hartu zituen.

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21480845

 |

* Wd Datuak: Q21480845
**Ramon Goikoetxea Orokieta** (Ibero, 1873ko abuztuaren 31 - Híjar, Teruel, 1909ko irailaren 2a), **Evangelista de Ibero** izengoitiz ezaguna, nafar kaputxinoa izan zen.

Bizitza
-------

Hondarribian eta Bilbon egin zituen teologia-ikasketak. 1890etik aurrera Lekarozko ikastetxeko irakaslea izan zen. 1903-1906 bitartean, kaputxinoen Lizarrako lehen apaizgaitegiko zuzendaria izan zen, eta bertan euskararen ikaskuntza bultzatu zuen *Instaurare in Christo Euskerian* esapideaz. 1906. urtean Iruñean zen eta *Iber* ezizenez *Ami Vasco*, euskal nazionalismoaren aldeko liburuxka ospetsua eman zuen argitara. Liberalen aurkakoa bazen ere, ez zuen integrismoaren edo karlismoaren bidetik jo. *Gipuzkoarra* aldizkarian idatzi zuen. 1909. urtean Híjar (Teruel) hiriko komentu batera bidali zuten politika arrazoiengatik eta bertan hil zen.

*Ami vasco*
-----------

Liburuxka katixima moduan idatzita dago, hau da, galderen erantzun zehatzen bitartez; guztiak 104 galdera eta ondorio bat dira. Testu osoa gaztelaniaz dator eta edukien aldetik lehenengo EAJren oinarri ideologikoak biltzen ditu: "Jaungoikoa eta lagi zarra". Lanak berragitalpen asko ezagutu zuen, azkenak Gerra Zibilaren ondorengo erbestean. XX. mendeko bigarren zatian liburuaren ospea galduz joan zen, batez ere bere oinarri arrazisten eta ultrakatolikoen ondorioz.

Bibliografia
------------

* *Ami vasco*. Bilbo: E. Arteche inprimategia, 1906.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑    *Evangelista de Ibero.*  Gran Enciclopedia Navarra, enciclopedianavarra.com (Noiz kontsultatua: 2015-12-06).[*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑

Kanpo loturak
-------------

* Ami vasco liburuaren edizio digitalizatua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12266453
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 66655
* Lur: 02491/eu\_g\_2377/g2377

 |

* Wd Datuak: Q12266453
**Joanes V.a Lanuzakoa** (Lanuza, 1564 - Zaragoza, 1591), ezizenez *Gaztea* edo *Mutikoa* (aragoieraz *lo Choben* edo *lo Mozo*), izen berdina daraman bosgarren Aragoiko Justizia izan zen. Nahiz eta bere agintaldia laburra izan, Aragoiko Historiako Justizia ospetsuenetakoa da, aurre-prozesu bat ospatu gabe exekutatu baitzuten.

Bere jatorria zein den ezezaguna da. Joanes IV. Lanuzakoaren semea zen, aurreko Justizia izana, honen heriotza ostean bere kargua oinordetzan jaso zuen, une hartan hogeita zazpi urte zituen, horregatik *Gaztea* (*Lo Choben*) ezizena ezarri zioten.

Bere gaztetasun eta esperientzia eza ez ziren bere Zaragozako jardunaldi zailetan oso lagungarri suertatuko. Filipe II.a Gaztelakoaren garaian, Foruak arrazoi zirela sortutako arazoen ondoren, errege honek Aragoiko Erresumarekin zituen harremanak gaiztotu egin ziren. Monarka honen antzinako idazkaria izana zen Antonio Pérez aragoarrari hilketa leporatu zitzaion. Hau hasiera batean Aragoiko Foruen babespean egon eta Justiziak epaitu behar zuen. Hori ekiditeko asmoz, Filipe II.ak heretikoa zela salatu zuen, honela Justiziak baina maila gorenagoa zuen Inkisizioak epaitu zezan, honenbestez bere estraditazioa prestatzen hasi zen. Baina Antonio Pérez espetxetik atera eta Inkisizioren aurrera eraman behar zuten unean, jendearen matxinadek presoa berriz ere espetxean sartzea behartuarazi zituen. Ondorioz, erregeak eta Inkisizioak ereduzko zigorrak exekutatuko zituztelako mehatxua iragarri zuten.

Filipe II.a Gaztelakoak Zaragozara gudaroste bat bidali zuen. Justizia foruzale gisa matxinaden eta aldarrikapenen buru jarri zen, erregearen gudarostearekin akordio batera iristeko helburuz, baina preso hartu eta aurre-prozesu bat bete edo burutu gabe 1591ko abenduaren 20an Zaragozako Merkatuaren enparantzara eraman eta burua moztuz exekutatu zuten. Gertakari guzti hauek Aragoiko Nahasmenduak izendapenaz ezagutzen dira.

Joanes Lanuzakoaren gorpua San Frantziskoren monasterioan lurperatua izan zen, hilobira bere karguari zor zitzaiozkion ohore guztiekin eramana izan zelarik.

Ondarea
-------

Joanes Lanuzakoaren burugabetzea Aragoiko Justizia karguarentzat kolpe latza izan zen, eta Aragoiko foru doktrinan aldaketa bat suposatu zuen.

Gaztearen exekuzioa bidegabekeritzat joa izan zen eta aragoarren gehiengoak gaitzetsi zuen. Gertakari honen oroigarri gisa, Zaragozako hiriak bere erdigunean dagoen Aragoiko enparantzan Justizia honen ohorezko monumentua jaso zuen.

Joanes Lanuzakoaren izena Aragoiko eguneroko esparru askotan topa daiteke. Gaur egun urtero hainbat kolektibo-taldeek abenduaren 20an Justiziaren heriotza ospatzen dute.

1995eko abenduaren 20an Armijo jauregian Aragoiko Justiziaren egoitza berria estreinatu zen.

Ikus gainera
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Joanes V.a Lanuzakoa*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Aragoiko Foruak

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Joanes IV.a Lanuzakoa** | **Aragoiko Justizia**1591 | Ondorengoa**Urbando Ximenez Aragoikoa** |
**Juan Iruarrizaga Agirre** (Igorre, Bizkaia, 1898 - Madril, Espainia, 1936ko azaroaren 22a) bizkaitar musikagilea izan zen, Luisen anaia.

Biografia
---------

1915. urtean Andre Mariaren Bihotz Guztiz Garbiaren Seme Misiolarien Kongregazioan sartu zen. Hamar urte geroago, Parisa jo zuen Espainiako Misioaren elizako organo-jotzaile izateko. Bere anaia Luis hiltzean, hark Madrilgo Ama Birjinaren Santutegian utzitako organo-jotzaile postua hartu zuen Juanek, baita *Tesoro Sacro Musical* aldizkarikoaren zuzendaritza ere.

Obrarik aipagarriena: *Parce mihi, Domine*, lau ahots eta organorako euskal giroko eliza-musika. Haren konposizio gehienak *Mosaico Sonoro* izeneko obran biltzen dira.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260997
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 70230
* Lur: 03102/eu\_i\_1782/i1782

 |

* Wd Datuak: Q12260997
**Matthias Sindelar** (1903ko otsailaren 10a, Kozlov, Austria-Hungariako Inperioa - 1939ko urtarrilaren 23a, Viena, Alemania Nazia), austriar futbolaria izan zen.

Biografia
---------

Familia xume batean 1903an jaioa, Lehen Mundu Gerran aita hil eta bizitza gogorra izan zuen Matthiasek eta futbolari esker, familia osoa aurrera ateratzea lortu zuen arte. Ez zion inoiz bere jatorriari uko egin.

1938an, FK Austria Wien taldeko izarra zen Matthias Sindelar. Iskin egiten eta erritmoa aldatzen oso azkarra zen, eta baloia eramaten abila. *Futboleko Mozart* esaten zioten horregatik, eta *Papierenne* (paperezko gizona) izenez era ezaguna zen, oso arina zelako eta, meharra izaki, hauskorra zirudielako. Goleatzaile bikaina zen gainera, eta taldeko kapitain eta liderra Vienako Austria taldean nahiz selekzioan.

1938an, Austrian, *Anschluss* delakoa gauzatu zen. Hitlerren Alemania Naziak Austria anexionatu zuen, alegia. Handik aurrera Austria Ostmark izango zen (Ekialdeko Marka). Hitlerrek ederki zekien propagandak eragin handia zuela eta kirola mesedegarri zela bide horretan. Eta *Anschluss*ak aukera ederra eskaini zion Alemaniako futbol selekzio boteretsua eramateko Frantziako Mundialera. Austria garaiko talderik onenetakoa zen, herrialdeak inoiz izan duen selekziorik bikainena. *Wunderteam* esaten zioten, hots, talde liluragarria.

Matthias Sindelarrek Hitlerren ametsezko taldean parte hartzeari uko egin zion. Ez zuen Austriakoa ez zen elastikorik jantziko.

Ezezkoa kolpea izan zen Reicharentzat, eta ez zuen soilik selekzioaren jokoan eraginik izan. Alemaniarrek Sindelarren irudia zikindu behar zuten eta zurrumurruak bota eta bota aritu ziren. Helduleku sendoa topatu zuten, gainera, haren aurka jotzeko: Matthiasen andregai Camilla Castagnola italiar juduen alaba zen. Ederki zekien bikoteak egoera hura oso arriskutsua zela eta ezkutatzea erabaki zuten. Baina egun batzuk geroago 1939ko otsailaren 10ean, Sindelar hilik topatu zuten Vienako apartamentu batean eta Camilla handik ordu gutxira hil zen ospitalean. Karbono monoxidoa arnasteagatik hil omen ziren, beren buruaz beste eginda edo istripuz, bertsio ofizialaren arabera. Baina askok SSen eskua ikusi zuten hor. Manifestazioak guztiz debekatuta zeuden Austrian, baina 15.000 lagun bildu ziren Vienan Sindelarri agur esateko.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   Irazustabarrena, Nagore.  (2008-07-20). «Futboleko Mozarti requiema» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q312865
* Commonscat Multimedia: Matthias Sindelar

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 10912077
* ISNI: 0000 0000 5543 0666
* GND: 128962143
* LCCN: no2007027451
* NKC: js20070209020
* SUDOC: 254217451

 |

* Wd Datuak: Q312865
* Commonscat Multimedia: Matthias Sindelar
**Georgetown-IBM esperimentua** itzulpen automatikoari buruzko erakustaldi bat izan zen 1954ko urtarrilaren 7an. Georgetown Unibertsitateak eta IBMk elkarrekin garatu zuten esperimentua, errusierazko hirurogei esaldi baino gehiago ingelesera itzulita.

Testuingurua
------------

Hasieran interes publikoa eta gobernu-interesa erakartzeko sortu eta garatu zen, itzulpengintza automatikoaren aukerak erakutsiz, baina, zalantzarik gabe, sistema oso bat izan zen: sei arau gramatikal eta berrehun eta berrogeita hamar elementu zituen hiztegian. Gai orokorretan ez ezik, kimika organikoan ere espezializatuta zegoen sistema. Itzulpena IBM 701 ordenagailu baten zerbitzari nagusia erabiliz egin zen.

Errusieraz ezer ez zekien ingeniari batek hirurogei perpaus errusiera erromanizatuan sartu zituen gai sorta zabal batean: politika, zuzenbidea, matematika eta zientzia. Emaitza, ingelesera itzulitako perpausak, inprimagailu batek eman zituen.

Itzulpen-adibideak
------------------

| Ruso (Romanizado) | Traducción al inglés |
| --- | --- |
| Mi pyeryedayem mislyi posryedstvom ryechyi. | Transmitimos pensamientos a través del discurso. (We transmit thoughts by means of speech.) |
| Vyelyichyina ugla opryedyelyayetsya otnoshyenyiyem dlyini dugi k radyiusu. | El valor de un ángulo está determinado por la relación de la longitud del arco al radio. (Magnitude of angle is determined by the relation of length of arc to radius.) |
| Myezhdunarodnoye ponyimanyiye yavlyayetsya vazhnim faktorom v ryeshyenyiyi polyityichyeskix voprosov. | El entendimiento internacional constituye un factor importante en la toma de decisiones de cuestiones políticas. (International understanding constitutes an important factor in decision of political questions.) |

Harrera
-------

Kazetariek oso zabalduta eta arrakastatzat hartuta, esperimentuak hizkuntzalaritza konputazionalean inbertitzera bultzatu zituen gobernuak. Autoreek adierazi zuten hiru edo lau urtean itzulpen automatikoa arazo konpondua izan zitekeela. Hala ere, benetako aurrerapena askoz motelagoa izan zen, eta, ALPACek (Hizkuntzaren Prozesamendu Automatikorako Batzorde Aholku-emailea, ingelesezko siglengatik) 1966an egindako txostenaren ondoren, hamar urteko ikerketaren ondoren itxaropenak bete gabe zeudela esaten zen, ikerketarako funtsak erabat murriztu ziren.
**Jose Iarnotz Larrosa** —*José Yarnoz*, gaztelaniazko idazkeran— (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1884 - Madril, Espainia, 1966ko abenduaren 26a) arkitektoa izan zen.

1910ean Arkitektura ikasketak amaitu zituen. 1912an Modesto López Oterorekin batera Madrilgo Nazioarteko Erakustazokan lan egin zuen, eta Arte Ederretako Urrezko Domina irabazi.

1923an bere anaia Javierrekin batera Erriberriko Errege Jauregia zaharberritu zuen, Nafarroako Foru Aldundiak ateratako lehiaketa irabazita. 1929an Nafarroako jauregiaren handitze lanak egiteko ardura eman zioten. Bertze arkitektoekin elkarlanean Espainiako Bankuaren Iruñea, Donostia, Gasteiz, Burgos, Badajoz, Santander, Murtzia, Santa Cruz de Tenerife, Ourense, Tarragona, Ávila, Guadalajara, Bartzelona, Málaga, Soria, Huelva, Alicante, León, Logroño eta Cáceres hirietako ordezkaritzen eraikinak eraikitzen jardun zuen, bai eta Alcoi eta Ferrolgo bulegoak ere. 1927an Luis Menéndez Pidalekin batera Madrilgo egoitza nagusiaren handitzea diseinatu zuen.

Vianako Printzea Erakundeak Monumentuen Zerbitzuko arduradun izendatu zuen, eta monumentu ugari zaharberritu zuen Nafarroa Garaian zehar.

1940an Iruñeko Bigarren Zabalgunean Saide Príncipe de Viana zinemak zeuden eraikin dotorea diseinatu zuen (gaur egun erautsia).

1942an Victor Eusa iruindar arkitektoarekin batera Iruñeko Eroritakoen monumentua eraiki zuen. Hiriburu berean San Migel eliza ere eraiki zuen.

1944ean Madrilgo San Fernandoko Arte Ederretako Akademiako kide bilakatu zen.

Kanpo estekak
-------------

* Francisco Javier Muñoz Fernández: «Jose Yarnoz Larrosa», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5946144
* Commonscat Multimedia: José Yarnoz Larrosa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 202301086
* BNE: XX1162876
* CANTIC: a12178974
* SUDOC: 142649341
* UB: a1369877
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 128508
* GEN: 20898
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 37140
* Dialnet: 1963529
* **Arkitektura**
* COAM: 1643

 |

* Wd Datuak: Q5946144
* Commonscat Multimedia: José Yarnoz Larrosa
71°08′09″S 25°21′26″W﻿ / ﻿71.13583°S 25.35722°W﻿ / -71.13583; -25.35722
**Gjesværstappan** (**Stoappo** Ipar samieraz) Nordkapp udalerriaren Gjesværren iparraldean dagoen uharte multzo bat da. Norvegiako Finnmark lurraldean dago. Uharte nagusiak hauek dira: Storstappen (283m), Kjerkestappen (166m) eta Bukkstappen (92m).

Artxipelago honek itsas hegazti askorentzako garrantzi handia du zeren eta bertan kabia egiten baitute. Besteak beste, espezie hauek ikus daitezke: zangak, ubarroiak, lanperna-musuak, ekaitz-txori txikiak... Horregatik, natura-erreserba bezala uharteak babestuta daude.

Galeria
-------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Grimmett; Jones, T. A.. Important bird areas in Europe, p. 476. ISBN 0946888175.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1783891
* Commonscat Multimedia: Gjesværstappan

---

 |

* Wd Datuak: Q1783891
* Commonscat Multimedia: Gjesværstappan
**David Jaime Dean** (1887ko maiatzaren 16a, Eugi, Nafarroa - 1949ko urriaren 28a, Kanbo, Lapurdi) nafar errepublikar politikari bat izan zen.

Familia
-------

Jatorriz Eugikoa zen, familia Erriberri eta Tafallakoa izan arren. Euskaraz ere hazi zen jaioterrian, eta bere bizitzako aldi luze batez Etxarri Aranatzen bizi izan zen, baita bertan emaztea hartu ere: Martina Larraza. Bigarren abizena Tafallakoa du, eta Erdi Aroan ditu sustraiak, orduko nobleziako leinu batean. 1356ko testu batean Joan de An edo Dehan aipatzen da, Karlos II.a Evreuxekoa Nafarroako erregearen txanbelana eta Tafallako gazteluko alkaidea.

Ibilbide politikoa
------------------

1934an, Tafallan zela, bat egin zuen Izquierda Republicana alderdi sortu berriarekin. Gogotik aritu zen Hego Euskal Herriko estatutuaren alde 1931tik hasita, baita euskal udalen bilkuren sustatzaile lanetan ere, adibidez, "Ardoaren Gerra" delakoan (1934).

1936ko errepublikaren kontrako Altxamendu militarrean, Tafallan zen, eta matxinatuak berehala joan ziren haren bila. Ezkutatzea lortu zuen, oso baldintza gogorretan, hala ere. Pixkanaka, Nafarroa iparraldera mugitzen joan zen, baserriz baserri ezkutatuz eta 20 hilabete korapilatsu ihesean emanez. Ultzamatik Nafarroa Beherera heldu zen 1938an, estatu-muga pasata, baita Kanbon aterpe hartu ere.

Bertan, Mateo Mujika apezpiku iheslaria izan zuen aterpekide, eta euskal erbesteratuekin harremanetan hasi zen. Manuel Irujo ere ezagutu zuen. Kanbon eman zuen bizitza erbesteko Nafarroako Kontseilua antolatzen. Hori dela kausa, Eusko Jaurlaritza eta EAJrekin talka egin zuen hainbat alditan, alderdi horrek nafarren kontseilua gutxietsi nahi zuelakoan. Euzkadi Irratiaren irratsaiotan hitz egin zuen Nafarroa Garaiarentzat, Nafarroako Kontseiluak tarte bat baitzuen bertan, baita euskaraz aritu ere askotan. Ahoz ez ezik, idatziz euskara txukunean zuzentzen zitzaien euskal eragile politiko abertzaleei, adibidez, Jose Antonio Agirre lehendakariari.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «David Jaime, republicano de izquierda vasquista» *Noticias de Navarra* 2016-03-20.[*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑  Tafallako alkate Julio Iribarren alderdikidea, ehun bat metrora izan zuen ezkutatuta Alkotzen, jakin gabe.
3. ↑   Esparza Zabalegi, Jose Mari.  (2016). *Nuestro pueblo despertará.*  Txalaparta, 148-149 or. ISBN 978.84-16350-44-5..
4. ↑  Esparza Zabalegi, Jose Mari (2016). 157. or.
5. ↑  Esparza Zabalegi, Jose Mari (2016). 236-237. or.
6. ↑  Esparza Zabalegi, Jose Mari (2016). 219-220. or.

Kanpo loturak
-------------

* David Jaime Dean. Auñamendi Entziklopedia. Euskomedia.org **(Gaztelaniaz)**

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25476281
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 5147370680841441932
* BNE: XX5622082
* LCCN: n2016068064
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 63546

 |

* Wd Datuak: Q25476281
**Paniri sumendia** Antofagastako eskualdean (Txile) dagoen geruzu-sumendia da. San Pedro eta San Pablo sumendien ondoan dago, eta 5946 metroko altuera du.

Sumendiak bi gailur ditu: bata tontor perfektua du eta bestea motza krater bat bezala (biak kraterrak dira, baina ez dira aktiboak).

Kunza jatorria du izena, baina Andeetako historia berrienarekin ere lotzen dute. Atacamatar Thomás Panire gaztea, inguruko herri batean jaioa, Túpac Amaru II azken inkaren ondorengoa, 1780an buru izandako matxinada indigenen iparraldeko heroi garrantzitsuenetakotzat jo zen. Panirek eragin politiko handia izan zuen lurraldean, eta ez litzateke harritzekoa haren abizena balioren bat izatea eskualdeko sumendi batek antzinatik izen hori izan dezan.

Erregistratutako lehen igoera Claudio Lucerok eta Nelson Muñozek egin zuten 1972an. Mendizaleek inka santutegi baten aztarna arkeologikoak aurkitu zituzten gailurrean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Volcán\_Paniri.*  www.andeshandbook.org.
2. ↑   Barrera.  (1997). *The American Alpine Journal, 1974.*  48 The Mountaineers Books ISBN 9780930410711..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4180439
* Commonscat Multimedia: Paniri

---

* **Lekuak**
* TGN: 7283792

 |

* Wd Datuak: Q4180439
* Commonscat Multimedia: Paniri
**Veronica Guerin** (1958ko uztailaren 5a, Dublin - 1996ko ekainaren 26a, Naas Dual Carriageway, Newlands Cross, Dublingo konderria) irlandar kazetari bat izan zen.

Biografia
---------

Sunday Business Post eta Sunday Tribune egunkarietan lan egin ondoren, 1994ean Sunday Independent egunkarian lanean hasi eta irlandar krimen antolatuaren munduko taldeei buruzko ikerketari ekin zion, horretarako ezizenak erabiliz. Bere ikerketen ondorioz irlandar mafia buruzagien heriotz mehatxu ugari jaso zituen, bai bera nahiz bere senideen aurkakoak, batez ere. Bere ikerketen gaien artean Martin Cahill irlandar mafia buruzagiaren heriotza, irlandar mafiaren eta droga trafikoaren arteko loturak (batez ere Gerry "The Monk" Hutch mafiaburuaren taldearenak), bai eta IRAren inguruko ekintzak egon ziren. Guzti honek etsai ugari ekarri zizkion.

1995eko irailaren 13an Guerinek elkarrizketatzen saiatu zen John Gilligan irlandar mafiagizonak jo egin zuen. Gerora, buruzagi berberak Guerini bere semea bahitu eta bortxatuko zuelako mehatxua luzatu zion.

1996ko ekainaren 26an Dublin inguruko autobide bateko bidegurutzean Veronica Guerin bere autoa gidatzen zihoala bere atzetik motoan jarraika zituen bi gizon autoaren parean jarri eta tiroz erail zuten. Ordurako Guerinek irlandar mafiari buruzko liburu bat argitaratzeko asmoa zuen.

Zinema
------

2003an bere bizitzan oinarritutako *Veronica Guerin* filma estreinatu zen, irlandar kazetaria Cate Blanchett aktoreak antzeztu zuen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q237541
* Commonscat Multimedia: Veronica Guerin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 56101659
* ISNI: 0000 0000 3883 0027
* LCCN: nb97026843
* NDL: 00960159
* NKC: xx0179946
* SUDOC: 058663533

 |

* Wd Datuak: Q237541
* Commonscat Multimedia: Veronica Guerin
**Daisen mendia** (japonieraz: 大山, *Daisen*?)
 Japoniako Honshu uhartearen mendebaldeko sumendia da, 1.729 metroko altuera duena. Daisen-Oki Parke Nazionalaren barnean dago Japoniako itsasoaren ertzean.

Erupzioak
---------

Duela 1'8 milioi urte hasi ziren eta "Daisen zaharra" duela 500.000 urte sortu zen. "Daisen berria" aldiz zaharraren kraterrean sortu zen duela 50.000 urte hasi eta duela 10.000 urte bukatu ziren erupzioen eraginez.

Historia eta erlijioa
---------------------

Shugendō adar budistarentzako mendi garrantzitsua da eta 733ko agiri batek *Ōkami-take* izena ematen dio, "jainko handiaren mendia". *Hōki Fuji* eta *Izumo Fuji* izena ere eman izan zaio.

718 urtean mendiaren erdialdean Daisen-ji tenplua eraiki zen eta erromes leku bihurtu zen. Hala ere mendiaren tontorrera igotzea debekaturik egon zen monjeak ez zirenentzat Edo Aroa hasi zen arte. Daisen-ji tenpluaren gainean Ōgamiyama santutegia ere eraiki zen.

Igoera
------

2000 urtean Tottoriko lurrikara handia izan zen eta ordutik *Kengamine* (1.729m) gailur nagusira igotzea debekaturik dago, arriskutsua baita. Ibilbide ohikoena Daisen-ji tenpluan hasten da eta *Misen* tontorrera igotzen da (1.709m)

Iruditegia
----------

* Mendebaldeko ikuspegia.Mendebaldeko ikuspegia.
* Udazkenean.Udazkenean.
* Iparraldeko horma.Iparraldeko horma.
* Hegoaldeko ikuspegia.Hegoaldeko ikuspegia.
* Daisen-ji tenplua.Daisen-ji tenplua.
* Ōgamiyama santutegia.Ōgamiyama santutegia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q715498
* Commonscat Multimedia: Daisen (mountain)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 258770833
* NDL: 00640536

 |

* Wd Datuak: Q715498
* Commonscat Multimedia: Daisen (mountain)