recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
La Pochota zuhaitza.
**La Pochotona** edo **La Pochota** Chiapa de Corzo (Mexiko) herrian dagoen herriko kulturaren araberako zuhaitz magikoa da. Herriko enparantzan dago, Ángel Albino Corzo eskainitako parkean. Hiriko sinboloa da zuhaitza eta haren historiaren testigu garrantzitsua izan da. Zuhaitz historiko gisa babestuta dago.

Espeziea
--------

Zuhaitza kapok edo *Ceiba pentandra* da, Bombacaceae familiakoa. Landare hau oso garrantzitsua da Maien kulturan. Ale hau ehun urtetik gorako zuhaitza da.

Historia
--------

Zuhaitz historikoaren adierazpena.
Ikerketarik ez izan arren, milaka urte dituen zuhaitztzat hartzen da, zuhaitz horren inguruan sortu baitzen Chiapa de Corzo hiria, 1528an. Kontatzen denez, zuhaitz horren itzalpean, merkatariek beren produktuak erakusten zituzten plazan. Ceiba zuhaitz sakratutzat hartzen zuten antzinako Chiapaneca herriak eta Mesoamerikako beste herri batzuek.

1945ean bizilagun gogaikarri batek, garai batzuetan askatzen dituen kotoi kopuru handiengatik haserretuta, nahita su eman zion. Suak Pochotaren heren bat suntsitu zuen. Sua herriaren laguntzarekin itzali zen, gaur egun arte bizirik iraun duen eta hazten ari den adar bat salbatzea lortuz.

1993ko uztailaren 8an, Chiapas estatuko gobernadore Elmar Harald Setzer Marseillek Potxota babesteko adierazpena egin zuen, eta Chiapasko Lehen Zuhaitz Historiko eta Nabarmenaren titulua eman zion.

Erreferentziak
--------------

Kanpo esteka
------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q48790574
* Commonscat Multimedia: La Pochota

---

 |

* Wd Datuak: Q48790574
* Commonscat Multimedia: La Pochota
Genetikan, bi aleloen artean **kodominantzia** dago indar berarekin agertzen direnean fenotipoan, hots, alelo gainartzaile edo azpirakorrik ez dagoenean. Alelo kodominanteak dituzten bi landare homozigotoak gurutzatzerakoan, esaterako, ondorengo edo hibrido guztiek bikote sortzailearen tarteko fenotipoa izango dute.

Kodominantziari ere **tarteko herentzia** deitzen zaio.

Dragoi-mutur izeneko landareen adibideak agerian jartzen du kodominantzia. Landare honen loreak bi kolore izan dezake: zuria eta gorria. Lorearen kolorea kontrolatzen duen geneak bi alelo ditu: batek kolore zuria eragiten du (*Z*) eta besteak gorria (*G*).

Bi landare homozigotoak (bata zuria eta bestea gorria) gurutzatzean ondorengo guztiek tarteko fenotipoa (arrosa) izango dute. Hots:

*ZZ* (zuria) x *GG* (gorria) → *ZG* (arrosa)

  

Alelo gainartzailerik edo azpirakorrik ez dagoenez, kasu honetan Mendelen lehenengo legea ez da betetzen.

Kodominantziaren beste kasu bat odol-taldeekin gertatzen da. AB genotipoa duenak A eta B alelo kodominanteak ditu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1146758
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1146758
Altuera honetan gas atsmoferikoek argia errefraktatzen dute, horrela koro urdina amaitzen den gunean atmosfera amaitzen da eta kanpo-espazioa hasten da. Altuera honetan argi-koro urdin argia nabari da.
Hegazkintza eta astronautikaren alorrean, atmosfera eta kanpo-espazioaren arteko muga zehazten duen lerroa da. Nazioarteko Aire-nabigazio Federazioak (FAI) onartzen duen definizioa da honako hau. Erakunde honek astronautika eta aeronautikaren inguruko legeak araupetzen ditu eta diziplina honetan hausturiko markak ikuskatzeko arduraduna da. FAIk *astronautikoa* deritzo Kármán lerrora arte burututako hegaldiari eta *astronautikoa* lerroaz gaindiko hegaldiei. 
Theodor von Kármán (1881-1963) ingeniari eta fisikari hungariar-estatubatuarrak izena eman zion lerro honi. Kármánek aire-nabigazioan eta astronautikaren alorrean lehenengo ikerkertak burutu zituen. Hungariarrak zehaztu ahal izan zuen zein altitudean atmosfera meheagoa bihurtzen den aire-nabigazioaren interesetarako. Izan ere, puntu honetan ibilgailuek abiadura orbitala baino azkarrago bidaiatu beharko lukete aerodinamika nahikoa izateko euren buruak eutsi zezaten. Kármánek gune hau itsas-mailatik 100km-ra finkatu zuen eta bertan atmosfera hain mehea bihurtzen da, ezen aireontzi berak hegorik ezta helizerik ere ez duen behar hegan egiteko. Beraz, behin aireontziek abiadura orbitalak bezain azkar bidaiatzen dutenean beste-nolako indarrak erabil ditzakete euren pisua higiarazteko. Altitude honetan atmosferaren bataz besteko presioa 3.2 × 10−2 Pa-koa da eta dentsitatea 5.6 × 10−7 kg m−3

Hala ere, gaur egun ez dago mundu-mailan onarturiko definiziorik aire-espazioa eta kanpo-espazioaren arteko muga zehazteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  FAI
2. ↑
3. ↑   .
4. ↑  *International Law: A Dictionary*, by Boleslaw Adam Boczek; Scarecrow Press, 2005; page 239: *<<The issue whether it is possible or useful to establish a legal boundary between airspace and outer space has been debated in the doctrine for quite a long time.. .. no agreement exists on a fixed airspace - outer space boundary. . .>>*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q275565

 |

* Wd Datuak: Q275565
***Kubatik heldutako soldaduen lehorreratzea***(gaztelaniaz *Desembarco de soldados procedentes de Cuba*, katalanez, *Desembarcament de soldats procedents de Cuba*), Lluís Graner i Arrufí pintore katalanak (1863-1929) egindako  marrazki bat da. Teknika aldetik, paper gaineko egurrikatza da, eta Bartzelonako Kataluniako Arte Museo Nazionalaren funtsetan dago, 026775-D inbentario-zenbakiaz. Jatorria Casellas bilduman du, eta 1911n izan zen eskuratua.

Historia
--------

1898. urtean egin zen, eta Espainia-Estatu Batuak Gerran (Kubako Gerra deituan) bentzututako espainiar soldaduen lehorreratzea irudikatzen du. Gerra horren eta 1898ko abenduko 10eko Pariseko hitzarmenaren ondorioz, Estatu Batuek Kuba, Filipinak, Puerto Rico eta Guam eskuratu zituzten.[2]

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Desembarcament de soldats procedents de Cuba».

Bibliografia
------------

* Palomero Caro, Rafael; Pérez Rodríguez, Josep Maria. *Histocard 2. Història contemporània de Catalunya i d'Espanya. Col·lecció Minimanual, núm. 14.*. Barcelona: Castellnou Edicions, 2006. ISBN 84-9804-211-9.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24852800

 |

* Wd Datuak: Q24852800
**Smolni institutua** (errusieraz: Смольный институт) San Petersburgon dagoen eraikin bat da, Errusiako historian hainbat gertaera garrantzitsutan erabili izan dena. Bere eraikuntza *Dontzeila Nobleen Hezkuntzarako Elkarteak* Giacomo Quarenghiri enkargatu zion, eta 1806 eta 1808 artean eraikin zuten. Ivan Betskoik sortutako instituzio honek izena eman zion gertu adgoen Smolni monasterioari.

1917an Vladimir Leninek boltxebikeen kuartel orokor gisa aukeratu zuen, Urriko Iraultza abiatzeko. Hainbat hilabetez bere erresidentzia izan zen, ahalik eta gobernua Moskuko Kremlinera mugitu zen arte. Ondoren Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren egoitza lokala izan zen, baita hiriko udaletxe ere. 1927tik Leninen eskultura bat dago eraikinaren sarreran.

1934an Sergei Kirov bertan erail zuten, eta 1991an hiriko alkatearen egoitza bertan ezarri zuten. Vladimir Putinen lantokia izan zen 1991tik 1997ra bitarte, Anatoli Sobtxaken administrazioarekin.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q728971
* Commonscat Multimedia: Smolny Institute

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q728971
* Commonscat Multimedia: Smolny Institute
Israelgo apaizeek Jerikoko setioan itun-kutxa erabiltzen.
**Itun-kutxa** (hebreeraz: אָרוֹן הַבְּרִית *ʾĀrôn Hābərît*, egun *Aron Habrit* ahoskatua), Irteeraren arabera Hamar Aginduak idatzirik zituzten legearen harlauzak barnean zituen kutxa izan zen. Irteera, Zenbakiak, eta Hebrearrei liburuen arabera, Aaronen makila, mana-pitxer bat eta Moisesek idatzitako lehendabiziko Torah-biribilkia ere bazituen; hala ere, Erregeen lehenengo liburuak Salomonen erreinaldian bi harlauzak besterik ez zituela dio.. Irteeraren arabera, Jaungoikoak Moisesi Sinai mendian kutxa egiteko agindua eman zion..

Bibliaren arabera, israeldarrak Egiptotik irten zirenean, apaizek herria eta armadatik 2.000 besabete aurrean itun-kutxa zeramaten. Jordan ibaiatik gertu zeudela, honen urak ireki eta israeldarrak pasatzeko gai izan ziren (Josue. 3:15-16; 4:7-18). Jeriko hiria ere, itun-kutxari esker hartu zuten (Josue. 6:4-20). Ez dago garai haietako iturririk itun-kutxari buruz Biblia baino.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Irteera 25:10-22
2. ↑  Irteera 16:33-34
3. ↑  Zenbakiak 17:25-26
4. ↑  Hebrearrei 9:4
5. ↑  Erregeak 1 8:9
6. ↑  Irteera 25:10-16
7. ↑  Zenbakiak 4:5-6
8. ↑   Cline, Eric H..  (2007). *From Eden to Exile: Unraveling Mysteries of the Bible.*  National Geographic, 130 or. ISBN 978-1426200847..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q131316
* Commonscat Multimedia: Ark of the Covenant

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX4577126
* BNF: 119654999 (data)
* GND: 4146959-8
* LCCN: sh85007198
* SUDOC: 027660427
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q131316
* Commonscat Multimedia: Ark of the Covenant
**Kolektibizazioa** ekoizpen-baliabideen **sozializazioa** da, ekoizpen-bideen jabetza pribatuko banakako erregimen batetik jabetza-erregimen sozial batera igarotzeko prozesua da, dela komunitate batena, dela estatu batena.

Baliabideak sozializatzeko proposamena ez da ez kontsumo-ondasunetara ez norberaren gauzetara zabaltzen, eta ez du bilatzen ahalegin pertsonalaren ondoriozko soldata edo irabaziak saihestea.

Komunismoarentzat, sozialismoarentzat, kooperatibismoarentzat, anarkismoarentzat, mutualismoarentzat eta abarrentzat, kolektibizazio kontzeptuak zentzu berezia du: prozesu ekonomikoak gizartearen kontrolera itzultzea, gizakiaren askatasuna lortzeko. Liberalismoaren askatasunaren nozioaren oso desberdina da ideia hau, jabetza pribatuan oinarritzen dena.

Kolektibizazioa industriena izan daiteke (adibidez, Espainiako gerra zibilean eremu errepublikanoan gertatu zen bezala), edo landa-eremukoa, munduko leku askotan gertatu dena. Gaur egun, globalizazioaren, erantzukizun sozial korporatiboaren eta ingurumen-krisiaren munduan, zor ekologikoaren kolektibizazioaz hitz egiten da.

Landa-kolektibizazioa
---------------------

Sakontzeko, irakurri: «Nekazaritza kolektibo»
"Eraman baserri kolektibora!" —Kolkhoz emakume langileen afixa, Yiddish-ez, 1920.
Nekazaritza kolektiboa eta nekazaritza komunala hainbat motatako nekazaritza-ekoizpen dira, non zenbait nekazarik beren ustiategiak enpresa bateratu gisa kudeatzen dituzten. Bi etxalde komun mota daude: nekazaritza kooperatibak, non kide-jabeek nekazaritzako jarduera kolektiboetan parte hartzen duten, eta estatu-granjak, gobernu zentralizatu batek jabetzan eta zuzenean administratuak diren. Laborantza lurrak gehitzeko prozesuari, **kolektibizazio** deritzo. Herrialde batzuetan (besteak beste, Sobietar Batasunean, Ekialdeko Blokeko herrialdeetan, Txinan eta Vietnamen), aldaketak izan dira, bai estatuak, bai eta lankidetzako agintariek aldatu dituztenak. Esate baterako, Sobietar Batasunak kolkinduy (kudeaketa kooperatiboko haztegiak) eta sovkinduy (Estatuko kudeaketako haztegiak) zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Jan. W. Makhaiski: *La science socialiste, nouvelle religion des intellectuels* (1905).
2. ↑  Definition of collective farm in *The New Shorter Oxford English Dictionary*, Clarendon Press, Oxford, 1993.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26844385
* Commonscat Multimedia: Collectivization

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph134658
* AAT: 300265856
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q26844385
* Commonscat Multimedia: Collectivization
Norvegiako sami parlamentua.
**Samitarren Legebiltzarrak** (iparraldeko samieraz: *Sámediggi*; inariko samieraz: *Sämitigge*; skolt samieraz: *Sää´mte´ǧǧ*), Finlandia, Norvegia, Suedia eta Errusiako samitarren parlamentua da. Izan ere, ez da parlamentu bakarra eta arauak ezberdinak suertatzen dira hiru herrialdeetan.

Legebiltzar finlandiarra Inari udalerrian dago.

Historia
--------

Herri eskandinaviar hauek nomadak ziren garaietan, *"Finnekonger"* ("Errege samiak") agintari gorenak ziren. XII. mendekoak dira lehendabiziko aipamenak zentzu horretan. Hala ere, izena nahasgarria da, noblezia ez denez inoiz izan sami kulturaren ezaugarria.

XIX. mendearen erdialdean, Alexandro II.a Errusiakoa tsarrak erreforma demokratikoak abiatu zituen, samitarrentzat batzarra eskainiz. Kola hirian urtean behin batzartzen ziren, *Koladak Sobbar* izenekoa. Errusiako Iraultza garaian desagertu zen ekimena.

XIX. mendearen amaiera eta XX. mendearen hasiera artean, bestela, mugimendu bat abian ipini zen Norvegian, Finnmark eta Troms konderrietan, Sami kultura eta hizkuntza mantentzeko helburuarekin. Per Fokstad eta Isak Saba izan ziren horretarako buruzagi nabarmenak, biak ala biak laboristak. Saba 1907an izan zen hautatutako lehenengo samia legebiltzar nazional batean historian. *"Sámi soga lávlla"* bere poema denborarekin musikatu eta samitarren abesti ofizialtzat hartu zuten.

1917an, lehenengo nazioarteko konferentzia samia antolatu zuten Trondheimen, Norvegia eta Suediako iparraldeko eta hegoaldeko herritarrak batuz. Elsa Laula Renberg eta Daniel Mortensson nabarmendu ziren ekimen honetan, biak ala biak hegoaldekoak. Elur-oreinen abeltzaintza arautzea auzi nagusien artean eduki zuten. Samitarren egun ofiziala otsailaren 6a da orduko biltzarra zela eta.

Sami Kontseilua bestela eratu zuten bigarren konferentzia eta gero, Karasjoken, Norvegian, 1956ko abuztuaren 18an.

Legebiltzarrak
--------------

Suediako sami legebiltzarra.
Finlandiako sami legebiltzarra 1996ko martxoaren 2an zabaldu zuten, orain arteko berriena. Aanaaren dago kokatuta eta 21 ordezkari ditu. Lau urtetik behin aukerazten dituzte Samien Lurraldeko udalerrietan.

Norvegiako sami legebiltzarra, aldiz, 1989ko urriaren 9an ipini zuten abian, Karasjoken. 39 ordezkari ditu, 4 urtetik behin egindako bozketen bidez 7 egoitzetan: Nuortaguovlu (Ekialdeko Norvegia), Ávjovarri (Goimendiak), Davveguovlu (Iparraldea), Gáiseguovlu (Lurralde menditsua), Viestarmearra (Mendebaldeko Itsasoa), Åarjiel-Saepmie (Hego Sápmi) eta Lulli-Norga (Hegoaldeko Norvegia). Finladian ez bezala, herrialde osoan zabaltzen dira.

Suediako sami legebiltzarra, azkenik, 1993ko abuztuaren 26an martxan ipini zuten. Kiruna da egoitza. Parlamentuak 31 ordezkari ditu, 4 urtetik behin bozkatutakoak, beste bi herrialdeetan bezala.

Kanpo estekak
-------------

* Suediako sami legebiltzarra.
* Finlandiako sami legebiltzarra.
* Norvegiako sami legebiltzarra.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492638

 |

* Wd Datuak: Q20492638
**Krottorf urrezko ontzia** (alemanez **Goldschale von Krottorf)** Erdiko Brontze Aroaren amaieran urrezko xaflaz egindako kalota formako ontzi bat da, ziurrenik k.a. XIV. mendekoa da. 1909an aurkitu zuten Krottorf herriaren inguruan, Alemaniak Saxonia-Anhalt eskualdean. 21. mendean Halleko (Saale) Historiaurreko Estatuko Museoan dago.

Ezaugarriak
-----------

Ontzia urre finez egina dago eta kalota formakoa da. 13ko cm-ko diametroa du, 6 cm-ko altuera eta lodiera 0,17 mm. Bere pisua 68,7 gramo dira.

Ontziaren forma eta dekorazio elementuen antzekotasunak daude garai hartako Europa mendebaldeko elementu askorekin, baina forma antzekoena Axtrokiko ontziek (Euskal Herrian aurkituak) eta Villenako altxorreko ogasuneko (biak Espainia) ontzi batzuk dira. Apainduran, antzekotasun nabarmena du Axtrokiko ontzi txikiagoaren oinarrian dagoen gurutze figurak.

 Madrilgo Museo Arkeologiko Nazionalean dauden Eskoriatzan aurkitutako Axtrokiko ontziak, Krotorfekoaren antzekotasun handia duten objektu bi.

Ikus, gainera
-------------

* Axtrokiko ontziak
* *Eberswaldeko altxorra*
* Terheideko urrezko katiluak

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, alemanezo Wikipediako «Goldschale von Krottorf» artikulutik itzuli da; zehazki, 2022-08-17ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q70500332
* Commonscat Multimedia: Goldschale von Krottorf

---

 |

* Wd Datuak: Q70500332
* Commonscat Multimedia: Goldschale von Krottorf
**Shropshire gazta urdina** Erresuma Batuan egiten den gazta bat da. Lehen aldiz 1970ean egin zuen Nottingamshiren Stilton gazta egiten aditua zen gazta fabrikatzailea zen Andy Williamsonek Invernesseko Castle Stuart esne enpresan. Gazta, hasieran, Invernees shire blue edo Blue Stuart bezala ezagutua izan zen, baina azkenean Shropshire Blue bezala komertzializatua izan zen, bere ospea handitzeko aukeratu zen izena, Shropshire konderriarekin inongo harremanik ez duen arren.

Castle Stuart esne enpresa 1980an itxia izan ondoren, gazta Cheshireko Elliot Hulmek eta Harry Hanlinek berpiztu zuten, baina, berriz ere, laster utzi zitzaion gazta hau egiteari. Gaur egun, Leicestershireko Long Clawsonek eta Nottingamshireko Cropwell Bishop eta Colston Bassettek egiten dute.

Shropshire konderrian ere egiten da bi esne enpresa artisautan, Ludlow Food Centre eta Mr Moyden's Handmade Cheese, Newportekoa.

Deskribapena
------------

Shropshire gazta behi esne pasteurizatuz eginiko gazta urdin bat da, eta landare gatzagia erabiltzen du. Duen laranja kolorea atxiotearen gehikuntzaren ondorio da, koloratzaile natural bat dena. Stilton eta Cheshire gazten arteko gurutzaketa bat bezala deskribatua izan da. Penicillium roqueforti lizunak sortzen dizkio bere urdin koloreko orbanak.

Gazta honek marroi-laranja kolore ilun bat du, azal naturala eta 10-12 astetan zehar ontzen da. Bere gantz edukia %34koa da. Stiltonaren antzera egina, zapore gogorreko gazta leun bat da, eta usai apur bat mingotsekoa. Arinki garratza da eta Stiltonak baino zapore gogorragoa duena, baita hau baino krematsuagoa ere.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1887104
* Commonscat Multimedia: Shropshire Blue

---

 |

* Wd Datuak: Q1887104
* Commonscat Multimedia: Shropshire Blue
**Iñaki Fernández Arnaiz** (Bilbo, 1961eko maiatzaren 29a), sortzez Ignacio, eta musikan **Iñaki Glutamato** izenez ere ezaguna, Bilbon sortutako abeslari madrildarra da. Madrilgo Movida delakoan pertsonaia ezaguna izan zen 1980ko hamarkadaren hasieran, bere itxura bereziagatik eta *Glutamato Ye-Yé* taldeko abeslari izateagatik.

Biografia
---------

Nerabe zela ezagutu zuen Ramón Recio Glutamatoren hitzen sortzailea Madrilen, 1970eko hamarkadaren amaieran. Taldea sortu zutren 1979an, eta arrakastaren bat izan zuten 1980ko hamarkadaren erdialdean. Iñaki izen soilarekin ezaguna, Madrilen beste Iñakirik ez balego bezala, abeslaria *movidako* pertsonaia ezaguna bilakatu zen, neurri handi batean bere irudi probokatzaileari esker, Adolf Hitlerrenak bezalako bibote eta flekilloarekin.

Glutamato Ye-Yé 1987an desegin zen, eta ondoren Iñaki Fernándezek Iñaki y los Beatos taldea sortu zuen Ricardo del Castillorekin. EP bat kaleratu zuten 1988an, baina haren lehen azala zentsuratua izan zen: Iñaki agertzen zen, Jesukristoren arantza koroarekin, eta bere ohiko bibote hitleriarrarekin. Ez zuen asko iraun taldeak horren ondoren.

1989an, beste talde bat sortu zuen, Los Pecadores. Berriro ere ahotsa zen Iñakirena, eta berarekin zeuden Sulpi Solana eta Sara Ledoux. Bi LP kaleratu zituzten, 1992 arte.

Harrezkero, Glutamato Ye-Yéren kantu zaharren bilduma batean edo bestean parte hartu izan du Iñaki Fernándezek *Iñaki Glutamato* izenarekin, eta taldearen bilkura nostalgiko batzuk ere egin izan dituzte.

1990eko hamarkadan altzari eta objektu etnikoen denda bat izan zuen Madrilen. 1993an, bere bibote ezaguna moztu zuen. 21. mendean basozain bezala egin izan du lana.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Glutamato Ye-Ye - Música, videos, estadísticas y fotos» *Last.fm* (Noiz kontsultatua: 2021-02-12).
2. 1 2   **(Ingelesez)** «Iñaki Fernández» *Discogs* (Noiz kontsultatua: 2021-02-12).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Biografía de Glutamato Ye-yé - La Fonoteca» *lafonoteca.net* (Noiz kontsultatua: 2021-02-12).
4. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)** Portela, Lino.  (2011-06-01). «Glutamato Ye-yé tiene hambre y frío» *El País* ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2021-02-12).
5. ↑   Work73.  (2009-04-05). «La Enciclopedia del Rock en tu Idioma: IÑAKI Y LOS BEATOS (ESPAÑA)» *La Enciclopedia del Rock en tu Idioma* (Noiz kontsultatua: 2021-02-12).
6. ↑   «Grupos Nacionales Nuevaola80: Los Pecadores» *Grupos Nacionales Nuevaola80* (Noiz kontsultatua: 2021-02-12).

Kanpo estekak
-------------

* Glutamato Ye-Yé: "Todos Los Negritos Tienen Hambre y Frio". Playback agerpen bat La Bola de Cristal saioan, Iñaki Fernández bere bibote hitleriarrarekin.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16300803
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 34010910
* ISNI: 0000 0001 1617 4003
* BNE: XX1094867
* BNF: 14412067c (data)
* LCCN: no00104075
* SUDOC: 157562425

 |

* Wd Datuak: Q16300803
**Shutruk-Nahhunte** Hallutush-Inshushinaken seme eta oinordekoa izan zen Elamitar Inperioko errege bezala, shutrukidar dinastiako bigarrena. Babiloniako tronua aldarrikatu zuen, eta Mesopotamiaren aurkako lehen espedizioak zuzendu zituen. Idazkunengatik, Akad, Babilonia eta Eshnunna arpilatu zituela ezagutzen da, horietatik azkenekotik, Manishtushuren estatuak ekarri zituelarik. Errege honek, Susara, Hammurabi Kodea eta Naram-Simen hilarria eraman zituen. K.a. 1158 inguruan, Zababa-shuma-iddina Babiloniako errege kasitarra hil zuen, eta Babiloniako errege bezala izendatu zuen bere burua, bere herrira itzultzean, erregetza, bere seme Kudur-Nahhunte III.ari eman ziolarik.

Hiltzean, Kudur-Nahhunte izan zen Shutruken oinordekoa Elamen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Hallutush-Inshushinak** | **Elameko erregea** | Ondorengoa**Kudur-Nahhunte III.a** |

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Zababa-shuma-iddina** | **Babiloniako erregea** | Ondorengoa**Kudur-Nahhunte III.a** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q392729
* Commonscat Multimedia: Shutruk-Nakhunte

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q392729
* Commonscat Multimedia: Shutruk-Nakhunte
**Shūsaku Endō** (japonieraz: 遠藤 周作, *Endō Shūsaku*?, Tokio, 1923ko martxoaren 27a - 1996ko irailaren 29a)
 japoniar idazlea izan zen, Japoniako literatura modernoan ikuspegi katolikoa sartu zuena. Junnosuke Yoshiyuki, Shōtarō Yasuoka, Junzo Shono, Hiroyuki Agawa, Ayako Sono eta Shumon Miura idazleekin batera, Japonian Bigarren Mundu Gerraren ondoren sortutako idazle-talde nagusietako bateko kidetzat jo ohi da.

Biografia
---------

Tokion jaio bazen ere, haren gurasoak Mantxuria okupatu berrira joan ziren (Mantxukuo), eta Dalian hirian bizi izan ziren. 1933an gurasoak banandu zirenean, Endo amarekin itzuli zen Japoniara, eta Koben bizi izan zen izeba baten etxean. Hamaika urte zituela, bataio katolikoa hartu zuen amaren eraginez. Bigarren Mundu Gerran ez zen soldadu izan, pleurasia eta beste arazo batzuk zirela eta.

1949an literatura frantsesean graduatu zen Keioko Unibertsitatean, Tokion. 1950-1953 urte bitartean Lyongo Unibertsitatean (Frantzia) aritu zen ikasten, eta frantses idazle katolikoetan espezializatu zen. Bera izan zen Bigarren Mundu Gerraren ondoren atzerrian ikasi zuen lehenengo japoniarra.

Obrak
-----

Japoniara itzuli zenean, Akutagawa sari ospetsua irabazi zuen *Shiroi Hito* (Gizon zuria) ipuinarekin (1955). *Umi to dokuyaku* (Itsasoa eta pozoia) lanarekin (1957) Mainichi eta Shincho sariak irabazi zituen. Lan horretan japoniarren morala eta errua aztertu zituen, japoniar sendagile batzuek estatubatuar pilotu bati egiten dioten anestesiarik gabeko bibisekzioa dela-eta. *Chinmoku* (Isiltasuna)nobela historikoa (1966) Endoren maisulantzat hartzen da. Portugaldar misiolarien ekintzak kontatzen ditu XVII. Mendearen hasierako Japonian.

Lan arinagoak ere idatzi zituen, hala nola *Ero zoragarri bat* (1974) edo *Txistu egiten dudanean* (1974). *Samuraia* (1980) lanean samurai batek 1614. urtean Mexikora eta Europara egiten duen bidaia bat kontatu zuen. *Eskandalua* (1986) lanean, gaizkiaren arazoa landu zuen, Japonia modernoko sexu-munduaren ikerketa baten bidez.

Nobeletan, bere haurtzaroko oroitzapenak agertu zituen: arrotza izatea, paziente baten bizitza, tuberkulosiaren aurkako borroka. Haren fede katolikoa ere maiz-maiz islatzen da nobeletan: pertsonaiek arazo moral konplexuei aurre egin behar diete, eta emaitza, maiz, tragedia izaten da. Endoren obra Graham Greeneren obrarekin parekatu izan da.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q316217
* Commonscat Multimedia: Shūsaku Endō

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 27064057
* ISNI: 0000 0001 0881 4023
* BNE: XX1031919
* BNF: 11901753m (data)
* CANTIC: a10471510
* GND: 118953575
* LCCN: n79060716
* NDL: 00005466
* NKC: jn19981000980
* NLA: 35064683
* CiNii: DA00360367
* SNAC: w6s49h4r
* SUDOC: 026851164
* BIBSYS: 98007413
* UB: a1055854
* ICCU: CFIV000152
* Open Library: OL4282449A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01763/eu\_e\_1544/e1544
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q316217
* Commonscat Multimedia: Shūsaku Endō
**Sharkey konderria** (ingelesez: *Sharkey County*) Mississippiko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Rolling Fork da. 2010eko zentsuaren arabera 4.916 biztanle zituen, Sharkey kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Sharkey konderriak 1.126,96 kilometro koadro ditu. Horietatik 8,81 ura dira. Beste 1.118,15 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 4,36 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 4.916 pertsonetatik 1.405 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 39 dira. 3.475 beltzak edo afroamerikarrak. 3 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 11 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 21 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q497992
* Commonscat Multimedia: Sharkey County, Mississippi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158301865
* ISNI: 0000 0004 0637 5946
* LCCN: n82128008
* NARA: 10039520
* **Lekuak**
* OSM: 1833652
* TGN: 2001148

 |

* Wd Datuak: Q497992
* Commonscat Multimedia: Sharkey County, Mississippi
**Kumamotoko gaztelua** (japonieraz: 熊本城, *Kumamoto-jō*?)
 Japoniako Kyushu uharteko Kumamoto hirian dagoen gaztelu japoniarra da.

Egitura
-------

30 metrotako altuera duen dorre belza dauka. Gazteluaren tamaina 1'6 km ekialdetik mendebaldera ea 1'2 km iparraldetik hegoaldera. Alboan San-no-Maru parkea dauka, Hosokawa leinuarena izan zen egurrezko etxea eta japoniar lorategiak dituena.

Historia
--------

Hasierako gotorlekua Ideta Hidenobuk 1467an Kumamoto gaztelua eraiki zuen 1467an eta 1496an zabaldu egin zen.

Katō Kiyomasa 1588an Higo probintziako agintari bihurtu zen eta gaztekluari babes diseinu berritzaileak gehitu zizkion; 49 dorre, 18 dorre-ate eta beste 29 ate txikiago. Dorre nagusiaren ondoan txikiago bat altxatu zuen eta bertan zeuden putzua eta sukaldea. Berehala Japoniako gaztelu ederrenetakoa kontsideratu zen. 1632an Tokugawa Iemitsu shogunak bere aldekoa zen Hosokawa leinuari eman zion gaztelua.

Hurrengo mendeetan gazteluaren inguruan herria eratzen joan zen eta gazteluaren izena hartu zuen. 1871an Meiji berrezarkuntzaren bidez daymioak agintetik kendu ziren. 1877an samurai talde batek gaztelua setiatu zuten 53 egunez eta istiluetan dorre nagusia erabat erre bazen ere 13 eraikinek zutik iraun zuten. *Satsuma matxinada* izenaz ezagutzen da gertaera hau.

1960 urtean dorre nagusia berreraiki zuten eta zutik gelditu ziren egiturak Japoniako Kultur Ondare izendatu ziren. 1998 eta 2008 artean berreraikuntza lan berriak egin ziren, XVII mendeko egitura asko errekuperatuz.

2016ko apirilaren 16ko lurrikarak gaztelua kaltetu egin zuen.

Iruditegia
----------

* Dorre nagusia.Dorre nagusia.
* Harresiak.Harresiak.
* Gaztelua sakura garaian.Gaztelua sakura garaian.
* Barnealdea.Barnealdea.
* Barnealdea.Barnealdea.
* 1871-1874 arteko argazkia.1871-1874 arteko argazkia.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Japoniako gazteluen webgunean Shimabarako gazteluaren inguruko informazioa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q613355
* Commonscat Multimedia: Kumamoto Castle

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 258232307
* NDL: 00954258

 |

* Wd Datuak: Q613355
* Commonscat Multimedia: Kumamoto Castle
Michelangeloren *Tondo Doni* margolana, 1506-1507an egina.
**Shaped Canvas**, ingelesezko hitza, margo-oihal edo oihal ez-laukizuzen, biribil edo triangeluarretan egindako margolanak esan ohi dira. Dena dela, forma askoz ere singularragoak izan ditzakete eta askotan horien azalera ez da laua.

Ezaugarri batzuk
----------------

Lan piktorikoak eta eskultorikoak izaten dira. Historikoki Pizkunde garaian egile batzuek horrelako formatuak erabili zituzten, adibidez, ama birjina irudikatzeko. Horren adibide ezagunenak tondo edo oihal borobil baten gainean egindako margolanak ditugu; egile artean Michelangelo, Sandro Botticelli, Juan de Juanes eta Rafael margolari klasikoak ditugu. Margolari horiek, berez, antzinaroko zeramiketan agertzen ziren margoak oinarri gisa hartu zituzten.

Gaur egun teknika hau erabiltzen duten margolari garaikide ospetsuenak Frank Stella, Richard Tuttle eta Charles Hinman dira. Hinmanek oihal itxurako nozioa hiru dimentsiotako erliebeekin hedatu zuen. Kontzeptua Frank Stellak berreskuratu zuen.

Bibliografia
------------

* Solomon R. Guggenheim Museoa, *The Shaped Canvas: December 1964*; New York: The Museum, 1964.
* Stanton, Phoebe B. *The Sculptural Landscape of Jane Frank*; A.S. Barnes: South Brunswick, New Jersey, eta New York, 1968.
* John Weber; California State College, Los Angeles. Fine Arts Gallery. *New sculpture and shaped canvas: exhibition*; Los Angeles: California State College at Los Angeles, Fine Arts Gallery, 1967.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo-estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Shaped Canvas garaikideak. Hamar aitzindariak.
* **(Ingelesez)**:The Shaped Canvas Movement.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1287518
* **Identifikadoreak**
* AAT: 300033632

 |

* Wd Datuak: Q1287518
**Konplexu** edo **uste** izatea (latinetik "complectere": besarkatu; partizipio perfektu: "complexum") ezaugarri indibidual batzuk (gertaerak, ideiak, gertaerak, prozesuak) osotasun batean ematen duen hitza da. Psikologian bizipenen eta esperientzien integrazioa multzo batean adierazteko erabiltzen da. Kontzeptua ikuspuntu eta eskola dinamikoetan edo analitikoetan, ez hainbeste konduktualetan. Herri hizkuntzan, bestetik, konplexudun pertsona bat fisikoki zein psikologikoekin desberdinak direnak, desberdintasun horiek gaigabezia bezala bizitzen denean; esaterako "itsusi konplexua" duena. Harluxet entziklopediak beste definizio hau ematen du: "Norbaiten nortasun eta portaera kontzientea baldintzatzen duten eta karga afektiboa duten sentimendu, oroipen eta irudikapen inkontzienteen multzoa".

Konplexu edo uste batzuk
------------------------

* Edipo konplexu
* Elektra konplexu
* Irentze konplexu
* Mesias konplexu
* Jaungoiko konplexu
* Adonis konplexu
* Don Juan konplexu
* Martiri konplexu
* Nagusitasun konplexu
* Gutxiagotasun konplexu
* Ofelia konplexu
* Peter Pan konplexu

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:11 uste ezagunenak.
* **(Gaztelaniaz)**:Konplexuen hiztegia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q679989
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85029375
* NKC: ph220319
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q679989
**Shariputra** (palieraz Sāriputta, eta japonieraz Sharihotsu) Siddhartha Gautamaren hamar dizipulu nagusiren bat izan zen. Śāri Putrak ‘Śāriren semea’ esan nahi du. Beste izenekin ere ezagutzen zaio: Upatisya, Upatishia edo Pal Upatissa.

Biografia
---------

Sariputra brahman familia baten altzoan jaio zen, Rajagriha inguruan, antzinako Magadha erresuma hinduaren hiriburuan. Haurtzarotik Maudgalyayanaren laguna izan zen eta elkarrekin Sanjaya Belattipputtaren dizipuluak bihurtu ziren. Azken hau aszeta bat zen, ez-budistak ziren sei maisuetariko bat. Sakyamuni goiargitu izan ondoren, Shariputrak Rajagrihan Asvajit aurkitu zuen. Asvajit Sakyamuniren dizipulua zen. Asvajit karmari buruz hitz egin zion. Sariputra, liluratuta, Sakyamuniren jarraitzailea izan nahi zuen. Maudgalyayana berarekin joan zen eta haiekin Sanjayaren 250 dizipulu eraman zituzten Budismora.

Sariputra Maudgalyayanarekin batera haien predikuei esker gailendu ziren Sakyamuniren jarraitzaileen artean. Baina budisten artean haustura bat gertatu zen: Devadattak eragin zuen zisma, herekin 500 monje eramanez. Sariputra eta Maudgalyayana izan ziren Devadattari erantzun ziotenak eta, azkenik, 500 monje Sakyamunirengana itzuli ziren.

Sakyamunik Sariputra asko estimatzen zuen eta bere ondorengo gisa onartzen zuen. Hau ez zen gertatu, zoritxarrez, Sariputra gaixotu baitzen eta Sakyamuni baino lehenago hil baitzen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   *The Soka Gakkai Dictionary of Buddhism*, ISBN 4-412-01205-0.

Ikus, gainera
-------------

* Siddhartha Gautama

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:BudismoNichiren.net

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q320142
* Commonscat Multimedia: Śāriputra

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q320142
* Commonscat Multimedia: Śāriputra
***La Paloma*** Isidre Nonellek 1904an egindako margolana da. Gaur egun, Kataluniako Arte Museo Nazionalean dago ikusgai.

Historia
--------

Isidre Nonell Kataluniako bigarren belaunaldi modernistako margolari handienetako bat izan zen: Colla del Safràko parte izan zen, Els Quatre Gatsen ohiko tertuliakide izan zen eta Parisera joan zen 1897an Ricard Canalsekin. Garaiko modatik urrun, Nonellek hizkera nabarmen espresionista sortu zuen, tonu oso iluneko paleta batekin, pertsonaia marjinal eta deserrotuekiko, batez ere ijitoen irudiekiko, sentitzen zuen erakarpenaren ondorioz. Kritika kontserbadorea hasieran baztertzen zuten arren, «La Paloma» bezalako irudi femeninoek, lehen urteetakoek baino larritasun gutxiago zutenek eta fakzio bereziagoak zituztenek, publikoaren onarpena eman zioten hil baino lehentxeago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Ficha online del Mnac

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q893162

 |

* Wd Datuak: Q893162
**Koordenatu ekliptikoak**, zeruko objektu batek, Aries Puntua eta ekliptikaren planoarekiko duen posizioa zehaztea ahalbidetzen duen zeru koordenatu sistema bat da.

Eguzkiak, Lurraren benetako mugimenduaren ondorioz, zeru esferan itxurazko ibilbide bat deskribatzen du, ibilbide hori, dagoen planoa bezala, ekliptika deitzen delarik. Plano horrekiko perpendikular dihoan lerroari, "ekliptikaren ardatza" deitzen zaio, makurdura axiala edo ekliptikaren oblikuitatea, ekliptikak, zeru ekuatorearekin eratzen duen angelua den bitartean. Gaur egun, 23º 26'ko balioa du.

Ekinokzioen lerroa, ekuatorea ekliptikarekin elkartzen den tokia da. Lerro honen mozketak zeru esferarekin, ekinokzioen puntuak adierazten ditu. Puntu Vernal edo Aries Puntua deitzen da Eguzkia proiektatzen den puntua, hego hemisferiotik iparraldekora igarotzean.

Equinoccioen lerroak (x ardatza), solstizioen lerroak (y ardatza) eta ekliptikaren ardatzak (z ardatza) iparralderantz eratutako erreferentziazko triedroari, erreferentzia sistetema ekliptiko deritzo.

Bi koordenatuak, zeru longitudea, ekliptikaren gainean neurtua, Aries Puntutik abiatuta eta erloju orratzen aurkako zentzuan, eta zeru latitudea dira, azken hau, astroak, ekliptikarekin eratzen duen angelua delarik.

Bi koordenatu mota daude: koordenatu geozentrikoak eta koordenatu heliozentrikoak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q500348
* Commonscat Multimedia: Ecliptic coordinate system

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q500348
* Commonscat Multimedia: Ecliptic coordinate system
***La Scapigliata*** (*Orraztu gabea* euskaraz), baita ere ***Neska burua*** Leonardo da Vinci margolari errenazentista italiarraren lana da. Lur ilunez, anbar berdexkaz eta albaialdez margotuta dago taula gainean, eta 24,7 cm-ko altuera eta 21 cm-ko zabalera ditu. 1508 inguruan datatua dago. Italiako Parmako Galeria Nazionalean kontserbatzen da. Pintura honek, amaitu gabe egon arren, emakume baten edertasun handia erakusten du. Dimentsioak: 24,7 x 21 zm.

Izenburua
---------

Margolanak ez du izen formalik, baina *La Scapigliata* ezizenez ezaguna da protagonistaren ile nahasi eta astinduari erreferentzia eginez. *La Scapigliata*rekin batera beste hainbat izenekin ezaguna izan da, besteak beste, *Emakumeen burua*, *Emakume gazte baten burua*, *Neska gazte baten burua*, *Emakume baten burua eta sorbaldak*, *Neska baten erretratua* eta *Emakume burua*.

Historia
--------

Dokumentatuta dago 1531tik existitzen zela, baina zalantza batzuk daude benetakotasunari eta, batez ere, datazioari buruz. Estiloaren arabera, 1500. hamarkadan egin zituen marrazki horietako bat dirudi, gaztaroko zenbait gairi berriro heltzen diena, antzinatasunez eta errealismoz tratatuz, modu bolumetrikoagoan. Emakumearen jarrera eta orrazkerarengatik gogoratzen du garai bereko beste marrazki bat, *Leda eta zisnea* lanerako estudioa, gaur egun Windsorko gazteluan kontserbatzen dena.

Koadroa 1826an Gaetano Callaniren bildumaren salmentan erregistratu zen Galleria Nazionale di Parma-ri, gaur egun dagoen museoari, baina bere existentziaren lehen froga 1531koa izan daiteke, orduan Isabella d'Esteren jabetzakoa izan zitekeen. Ikeralari askok Leonardo da Vinciren lan autografikotzat hartzen dute eta Leonardoren hainbat erakusketa handitan hala jaso dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Ottino della Chiesa, Angela (1967). *The Complete Paintings of Leonardo da Vinci.* Penguin Classics of World Art. London: Penguin Books. ISBN 978-0-14-008649-2.

Kanpo estekak
-------------

* **(Italieraz)**:Margolana Parmako Galeria Nazionalaren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q797902
* Commonscat Multimedia: La Scapigliata by Leonardo da Vinci

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 214000832
* GND: 4548729-7

 |

* Wd Datuak: Q797902
* Commonscat Multimedia: La Scapigliata by Leonardo da Vinci
**James Edward Quibell** (1867ko azaroaren 11 – 1935eko ekainaren 5) Erresuma Batuko egiptologo ospetsua izan zen.

Biografia
---------

James Edward Quibell Newporten, Shropshiren jaio zen. 1900. urtean Annie Abernethie Pirie artista eta arkeologo eskoziarrarekin ezkondu zen. Adams' Grammar eskolan eta Kristoren Elizan Oxforden ikasi zuen. Antzinaroko gauzekin liluratuta, laguntzeko Flinders Petrie irakasleari bere burua eskaini zion; berarekin, 1893an, Koptosen lan egin zuen. Ondoren, leku desberdinetan aritu zen: Nagada, Buleas, Tebas, El Kab eta Hierakonpolis. Baita ere Cecil Firth arkeologoari Saqqarako indusketetan lagundu zion. Berlingo Humboldt Unibertsitatean ikasi zuen eta, ondoren, Kairoko Egiptoar Museoaren Katalogo Batzordearen partaidea izendatu zuten. 1899 eta 1904 artean, Delta eta Erdiko Egiptoaren zaharkien inspektorea izan zen; aurrez aurre Howard Carter izan zuen, Luxorreko inspektore burua. 1904 eta 1905 urteetan Saqqarako inspektore burua izan zen. 1905ean Saqqaran, Erregeen haranean, Yuya eta Tuyu hilobia aurkitu zuen. Hierakonpolisen (antzinako Nekhenen), haren taldearekin batera Narmerren Paleta aurkitu zuen. 1914tik 1923 arte Kairoko Egiptoar Museoaren zaintzailea izan zen eta, halaber, 1931tik 1935ra, Piramide mailadunaren indusketetan zuzendaria izan zen. 1925ean erretreta hartu zuen.

Obra
----

* *The Ramesseum The Tomb of Ptah-Hetep*, 1898.
* *Hierakonpolis 1900*. W. M. Flinders Petrie-rekin batera egina.
* *Excavations at Saqqara, 1911-12*. The tomb of Hesy (1913)
* *El Kab*, 1923

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Egypt: The Egyptologists

Kanpo loturak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***James Edward Quibell*** Aldatu lotura Wikidatan |

* **(Ingelesez)**:Biografia
* **(Ingelesez)**:Quibell Gutenberg proiektuan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q706436
* Commonscat Multimedia: James Quibell

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 32745474
* ISNI: 0000 0001 2127 0104
* GND: 116318287
* LCCN: n50050543
* NLA: 35804598
* SUDOC: 071654135
* Open Library: OL7246581A
* **Bilduma digitalak**
* Persée: 150525
* Gutenberg proiektua: 32705

 |

* Wd Datuak: Q706436
* Commonscat Multimedia: James Quibell
**Koch-en postulatuak** Robert Koch zientzialari alemaniarrak 1890ean azaldutako arauak dira, mikrobiologia klinikoaren arloan garrantzi handia dutenak. Karbunkoaren bakterioarekin lanean ari zela, Koch-ek animalia gaixoen materiala sagu osasuntsuei sartu zien, eta ohartu zen azken hauek karbunko gaitza harrapatzen zutela. Horren haritik jarraitu zuen ikertzen, karbunkoaren bakterioa gaitz horren eragilea zela frogatu arte.

Gaur egun ere, mikrobio bat gaixotasun baten eragilea dela frogatzeko Koch-en lau postulatuak bete behar ditu. Alegia:

* Mikrobio eragilea gaixotasun kasu guztietan agertu behar da, eta baita gaixo guztietan ere.
* Mikrobioa gaixo horietatik kultura puruan isolatu eta hazi behar da.
* Ostalari osasuntsu batean edo esperimentazio animalia batean mikrobioa sartuz gero, gaixotasuna edo antigorputz espezifikoen sorrera garatu behar da.
* Mikrobio bera isolatu behar da ostalari edo animalia gaixo horretatik.

Bakterio patogeno ia guztiek postulatu horiek betetzen dituzte. Gutxi batzuek, ordea, ez dute bigarren araua betetzen, zaila baita horiek haziaraztea laborategiko hazkuntza-inguruetan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19047
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q19047
**Skagen**, Danimarkan iparralderen dagoen herria da. Iparraldeko Jutlandiako eskualdean dago, zehazki Vendsyssel-Thy uharteko Frederikshavn udalerrian.

Etimologia
----------

Ez da zehazki ezagutzen izenaren jatorria. Ingelesez *skeg* itsasuntzi baten gilaren luzapena, bestalde suedieraz *skägg* bizarra da.

Geografia
---------

Skagerrak (zeinak Skagenetik hartzen duen izena) eta Kattegat itsasarteen arteko muga naturala da. Bien artean hareazko lurmutur bat ageri da, olatuek alde bietatik jotzen dutena, eta *Grenen* (adarra) izena du. Mendebaldera *Ålbæk Bugt* (Ålbæk badia) eta ekialderantz *Tannis Bugt* (Tannis badia) ditu.

Deskribapena
------------

 *Tilsandede kirke*, hareak irentsitako eliza
Etxe hori baxu tipikoak ditu. XIX menderarte duna mugikorrek ingurua desertifikatzeko arriskua zuten baina belar eta zuhaixken landaketa masiboak prozesua gerarazi zuen. Toki turistikoa da batez ere udan eta San Juan gaua (*Sankt Hans Aften*) hondartzan suak eginez eta musika eta dantzarekin ospatzen da.

Historia
--------

I mendean Plinio Zaharrak jadanik aipatzen du bere IV Liburuan, *Promenturium Cimbrorum excurrens in maria longe paeninsulam efficit quae Tastris appellatur* (Zinbrioen lurmuturra itsasoan barneratzen da *Tastris* izeneko penintsula sortuz).

Skageneko itsasoak oso gaiztoa izatearen fama du marinelen artean. Horregatik daude garai desberdinetako lau itsasargi kostaldean. Zaharrena, *Vippefyr*, 1560koa a da, burdinezko ontzi batean eginiko sua baino ez zelarik.

1833an Martinus Rørby margolariak *Ekaitza dator Skageneko hondartza zaharrean* koadroa margotu zuen eta Skageneko argiaz liluratuta Danimarkako margolari garrantzitsuenak etorri ziren koadroak margotzera. 1908an Brøndrumsvej museoa fundatu zen eta 1830 eta 1930 artean Skagenen eginiko 1000 artelanetik gora erakusten ditu gaur egun ere.

Erreferentziak
--------------

Ikus, gainera
-------------

* Skagengo margolariak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q215177
* Commonscat Multimedia: Skagen

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 151257299
* GND: 4194696-0
* LCCN: n79059205
* NARA: 10044962
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q215177
* Commonscat Multimedia: Skagen
**Krampus** Alpes inguruetako folklorearen izaki beldurgarria da. Kondairaren arabera deabru antzeko izaki honek Gabonetako garaietan gaiztoak izan diren haurrei zigortzen die. Zentzu horretan Bizarzuriren ifrentzua izango litzateke. Zigortzeko modua zera da: bihurriak izan diren haurrak Krampusek harrapatu eta zaku batean sartuta eramaten ditu.

Kondaira
--------

Kondairaren arabera deabru hau abenduaren 5 eta 6 agertzen da, bi astetan kaleetan ibiltzeko. Garai horri Krampusnacht deitzen zaio. Bere presentzia adierazteko eta beldurra emateko kanpaiak eta herdoildutako kateak eramaten ditu. Haren itxura deabruarena da: kopetan adar luzeak, mihi luze eta gorria, eta ile luze eta beltz-beltza. Gorputza hilez josita erakusten du eta haren hankak faunoen antzekoak dira. Irudietan haurrak harekin eramateko zaku batez edo saski batez apaintzen zaio. Haurrak infernura eramaten ditu bertan jateko. Tradizionalki Krampusnacht garaian gazteak mozorrotu egiten dira haurrei izutzeko.

Krampus 1900. urteko postal batean.

Krampusa kulturan
-----------------

### Telebista

Telesail desberdinetak agertu da Krampusa:

* "Scooby-Doo! Mystery Incorporated"
* "Grimm" telesaila
* "Supernatural" telesaila

### Zinema

Michael Dougherty zuzendariak 2015eko abenduaren 11an *Krampus* filma aurkeztu zuen.

### Bideo-jokoak

Krampus bideo-joko hauetan agertu da: *The Binding of Isaac*, *Terraria* eta *Don't Starve*.

Galeria
-------

* Krampusa Morzger Passen (Salzburgo, Austria)Krampusa Morzger Passen (Salzburgo, Austria)
* Gazteak Krampusez jantzita, Salzburgon.Gazteak Krampusez jantzita, Salzburgon.
* Salzburgo.Salzburgo.
* Krampus Bizarzuriarekin batera.Krampus Bizarzuriarekin batera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Bibliografia
------------

* Scott, Delilah; Troy, Donna (2010): *Rowman & Littlefield, ed. Upside-down Christmas Tree*, 130.or. ISBN 9780762758203.

Kanpo estekak
-------------

* **(Alemanez)**:Krampusa Tirolen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q925042
* Commonscat Multimedia: Krampus

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q925042
* Commonscat Multimedia: Krampus