recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***"Maite zaitut" esaldien horma*** (frantsesez *Le Mur des je t'aime*) gutxi gorabehera 40 metro koadroko horma-lana da, laukizuzen horizontal itxurakoa, Parisko Montmartre auzoan dagoena. Horman 311 aldiz idatzita dago "Maite zaitut" esaldia, 250 hizkuntzatan, laba beiratuzko 612 lauzaren gainean. Munduko hizkuntza ezagunenetan idatziak dira esaldi horiek, baina baita navajoz, inuiteraz, esperantoz edo euskaraz ere. Frédéric Baron, Claire Kito eta Daniel Boulogne artistek egina da horma, Abbesses plazako Jehan-Rictus lorategi txiki eta ederrean. Sartzea librea da .

Lanaren sorrera
---------------

Frédéric Baron artista polifazetikoak lehenik bere anaiari eta gero auzokideei eta lagunei eskatu zien "Maite zaitut" esaldia beren hizkuntzetan eta ezagutzen zituzten bertze hizkuntzetan idazteko. Halaxe lortu zituen 250 esaldi baino gehiago. Gero, 1997an, Baronek Claire Kito margolari eta kaligrafoarengana jo zuen, Txinako kaligrafia tailer baten arduraduna , eta hormaren proiektuan parte hartzeko eskatu zion. Elkarrekin bilatu zuten horma paratzeko Parisko tokirik egokiena. Azkenik, proiektuan parte hartzen hirugarrena Daniel Boulogne izan zen, margotutako hormetan espezialista, arte eraikitzailea eta Gallimard argitaletxeak argitaratutako gaiari buruzko hainbat libururen egilea. 1998an sartu zen eta arrakastaz bukatu zuen obraren eraikuntza. Horma 2000ko udazkenean inauguratu zuten  .

Esanahi sinbolikoa
------------------

Hormaren sinbologia artistaren aukera pertsonala da. Harresia zatiketa eta bereizketaren sinboloa da gehienetan eta Frédéric Baronek hemen nahi zuen horma bat giza sentimendu ederrenen euskarri ere izatea. Esaldiak zuriz idatziak dira, lauza urdinen gainean eta freskoa zipriztintzen duten kolore gorriko zatiek, aldiz, hautsitako bihotz baten zatiak adierazten dituzte; horiek guztiak elkartuz gero guztiz konposatutako bihotza osatzen dute  .

Euskarazko esaldia
------------------

Euskarazko esaldia 'Maite zaitut' esaldien Parisko horman.
Montmartreko horma honetan ere bada euskaraz idatzitako "Maite zaitut" esaldia. Behetik hasita bigarren ilaran dago, 21-23 lauzetan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Le* Mur des je t'aime*.* ..
2. ↑    *Quelques exemples des langues utilisées.* ..
3. ↑  Square Jean-Rictus, sur *Paris.fr*.
4. 1 2  « Le mur des Je t'aime », un hymne à l'amour, Jean Cormier, 28 juillet 2000, *Le Parisien*.
5. ↑    *Le* Mur des je t'aime*.* ..
6. ↑    *Daniel Boulogne.* ..
7. ↑    *Le* Mur des je t'aime*.* ..
8. ↑    *Historique.* ..
9. ↑    *Le* Mur des je t'aime*.* ..

Bibliografia
------------

* *The book of I love you*, Frédéric Baron, 80 orrialde, Médiacom Promotion, 2003ISBN 978-2951943100. Sarean eskuragarri .

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala
* Youtube kanala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10860702
* Commonscat Multimedia: Le mur des je t'aime

---

 |

* Wd Datuak: Q10860702
* Commonscat Multimedia: Le mur des je t'aime
'**Ndrangheta**, baita **la Santa**, **Picciotteria** edo **l'Onorata Società** (*Elkarte Ohoretsua*) ezizenez deitua, Italia hegoaldeko Calabriako erakunde kriminal bat da. Siziliako mafia edo Cosa Nostra eta Napoliko camorra erakundeen nolabaiteko parekidea litzateke.

Jatorriz, Reggio di Calabriako probintzian sortu zen, bertan berebiziko indarra du, eta bertatik Vibo Valentia, Catanzaro eta Crotonako probintzietara hedatu zen, eta modu apalagoan Cosenzako probintziara.

Gaur egun, Italiako erakunde kriminal indartsu eta arriskutsuenetako bat da, gainera Europa eta Amerikako hainbat herrialdetan ere ordezkariak baditu. Italiako poliziaren arabera, Kalabrian erakunde hau 150 klan (*cosche* edo '*ndrine*) inguruk osatuko lukete, eta klan horiek 6.000 kide inguru bide dituzte. Kalabriako gizartean 'ndranghetak eragin handia du, batez ere armen indarrean eta botere ekonomikoan oinarrituz; gainera, diru-zuritzeak bertako nekazaritza eta prentsa idatzia kontrolpean edukitzea ahalbideratzen dio. Bestalde, Eskualdeko nahiz Udal Administraritza Publikoaren sektoreetan ere eskua sartu du.

Ikus gainera
------------

* Camorra
* Siziliako mafia ala Cosa Nostra
* Sacra corona unita

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q425698
* Commonscat Multimedia: 'Ndrangheta

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 187147118205026341238
* BNE: XX5406951
* BNF: 12387172f (data)
* CANTIC: a19168731
* GND: 4332249-9
* LCCN: n2016039015
* NKC: ph616568
* BIBSYS: 15000948
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q425698
* Commonscat Multimedia: 'Ndrangheta
Tapez beteriko taberna baten barra Madrilen.
Patatak eta saltsa bravaz osaturiko tapa.
**Tapa** bat Espainiako gastronomian zehazki taberna edo jatetxeetan edariz lagundurik zerbitzatu ohi den aperitifa da.

Euskal Herrian tabernatan jan ohi diren pintxoen antzekoa da.

Usadioz jateko era taberna bakoitzeko edariz lagundurik bat edo bi jatea izan ohi da, gero beste taberna batera joan eta prozesua berriz ere errepikatzeko. Kontsumo mugikor honi (tabernara joan, kontsumitu eta beste taberna batera joan) gaztelaniaz *tapeo* edota *ir de tapas* ("tapetara joan") deitzen zaio, eta partaideek nahi adina edota tabernak itxi arteraino luza liteke; Espainiako eskualde askotan asteburutan *tapak* janez edo *tapeoa* egineaz afaltzea ere ohikoa da.

Tapak
-----

* Bokartak ozpinetan

Ikus gainera
------------

* Pintxo
* Tapas (filma): 2005eko José Corbacho eta Juan Cruz kataluniar zinema zuzendari eta gidoigileen filma.

Kanpo estekak
-------------

* Tapen Mundua **(Gaztelaniaz)** **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q220964
* Commonscat Multimedia: Tapas

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4295233-5
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q220964
* Commonscat Multimedia: Tapas
**Yevenia Yákovlevna Bugoslávskaia** (Mosku, 1899ko abenduaren 21a-*ib*. 1960ko maiatzaren 20a) sobietar astronomoa eta geofisikaria izan zen.

Biografia
---------

1924an, fisikako lizentziatura lortu zuen Moskuko Estatuko Unibertsitatean. 1925etik 1928ra, Institutu Astronomiko eta Geodesikoan lan egin zuen, eta gradu-ondoko ikastaroak egin zituen goi-ikasketen etxe berean. Eta 1928tik 1932ra SAI konpainia geodesikoan lan egin zuen. 1934an, Moskuko Estatuko Unibertsitatean eman zituen eskolak, eta 1949az geroztik irakasle titularra izan zen.

Astrometria fotografikoan eta eguzki-ikerketan espezializatu zen. 1936tik 1937ra bitartean, Perseoren nebulosa ilunaren eta Taurus-Orionen ekialdeko adarrean aurkitu zituen izarren mugimenduak. Izar bikoitzak behatzen zituen, 38 cm-ko astrografoarekin, eta eguzki-koroaren zaintza integratuaren liderretako bat izan zen SESBeko hainbat puntutan, 1936ko ekainaren 19ko eguzki-eklipse osoan zehar. Jasotako datuak prozesatzen parte hartu zuen, eta, hala, koroaren egitura eta errotazioa ezarri zituen. Eguzkiaren eklipse osoetan ere behaketen buru izan zen 1941ean, 1945ean, 1952an eta 1954an. Eguzki-koroaren egitura fina eta haren barne-mugimenduak aztertu zituen, 1887 eta 1941 arteko eklipseetan oinarrituta, eta eguzki-jardueraren faseko koroaren fluxuen eta latitude heliografikoaren mende zegoela ulertu zuen.

Argitalpena
-----------

Liburu honen egilea da"*«Фотографическая астрометрия» (Astrometría fotográfica)*".

Eponimia
--------

* Bugoslavskaya krater venusinoa bere omenez izendatu zuten.·

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Academia de Ciencias de Ucrania SSR, 1919-1979: 1980
2. ↑
3. ↑   FindTheData : *Where does the name for the astrogeological feature Bugoslavskaya come from?*

Kanpo estekak
-------------

* Egilearen biografia eta irudia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3061591
* Commonscat Multimedia: Evgeniya Yakovlevna Bugoslavskaya

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 9041164963977624300009
* ISNI: 0000 0004 9016 9466

 |

* Wd Datuak: Q3061591
* Commonscat Multimedia: Evgeniya Yakovlevna Bugoslavskaya
Canva diseinu grafiko sinplifikatuko tresnen software eta webgune bat da, 2012an sortua. Arrastatzeko eta askatzeko formatu bat erabiltzen du, eta irudiak handi eta txiki egiteko aukera ematen du, eta 60 milioi argazki eta 5 milioi bektore, grafiko eta iturri baino gehiagotara sartzeko aukera ematen ditu. Disenatzaile zein profesionalek erabiltzen dute. Bere tresnak web-diseinurako, inprimatzeko bitartekoetarako eta grafikoetarako erabil daitezke.

Web Summit konferentziako sortzailea.
Melanie Perkinsek Australiako Sidney-n sortu zuen konpainia, 2012ko urtarrilaren 1ean. Aurretik Fusion Books Australiako argitaletxerik handiena sortu zuen. Programa aplikazioarekin batera argitaratu zen eta tresna sinplifikatuak eskainiko ditu bektoreekin iragarkiak, diseinuak eta kartelak egiteko. Hasieran, web bertsioan bakarrik zegoen eskuragarri, eta, urtebete geroago, Android-entzat merkaturatu zen.

2015ean, *Canva for Work* merkaturatu zen, enpresei merkatuteknia arloko materialak ekoizteko tresna bat eskaintzen diena:-

Canvaren erabilera
------------------

Bektoreen, irudien eta testuaren bidez funtzionatzen du Canvak; beraz, egindako proiektuak gorde egin daitezke, etengabe editatzen jarraitzeko, mugimendurik galdu gabe.

Web guneak 15 milioi txantiloi pertsonalizatu baino gehiagoko katalogoa eskaintzen du, proiektu propioak editatu eta sortzeko.

Txantiloiek irudi, estilo eta testu-diseinu propioa dute, eta tamaina plataforma sozialari eta erabilerari dagokie (bannerrak, postak, istorioak, webgunea). Aurrez ezarritako elementuak aldatuz erabil daitezke, irudi bat diseinatu ahal izateko.

Programa horrekin infografia bat egin daiteke, eta erraz erabil daiteke. Erabiltzailea Canvald.com-en web orrian erregistratu behar da, eta, ondoren, egoki iruditzen zaizkion diseinuak sor ditzake. Denbora-lerroak eta abar ere egin daitezke.

### Txantiloiak

* 
* 
* 
* 

Komunitateko editoreek eta plataforman parte hartzen duten enpresetako erabiltzaileek egiten dituzte Canvako txantiloiak. Canvak 5 milioi txantiloi baino gehiago ditu doan, eta batzuk ordaintzekoak dira plataforma diruz eusteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  The 30-year-old woman who designed a $1bn business, BBC News
2. ↑  Remove canva watermark

Ikusi gainera
-------------

* PicsArt
* Selverya
* Adobe Illustrator
* Ilustrazioa (diseinu grafikoa)
***Rickenella setipes***

Sinonimoa: Rickenella swartzii

Ez du sukaldaritzarako balio. Espezie txikia da, eta gehienetan goroldiotan ikusi gabe uzten dugu, batez ere kolore mateak dituenean.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 0,5 eta 1 cm bitarteko diametrokoa, ganbil-unbilikatua, marroixka kolorekoa, ertza argiagoa du eta gardentasunez ildaskatua.

**Orriak:** Oso dekurrenteak, zabal, zurixkak, orritxo txikiekin.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Fistulosoa, mehea, luzea, belusduna, marroixka kolorekoa, urdin more koloreko islekin goian eta marroi argikoekin behealdean.

**Haragia:** Arrexka, usain eta zapore nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Rickenella* terminoa, Adalbert Ricken mikologo alemaniarrari eskainia dago. *Swartzii* epitetoa, Olof Peter Swartz naturalista, botaniko eta taxonomoari eskainia dago.

Jangarritasuna
--------------

Ez du sukaldaritzarako balio.

### Nahasketa arriskua

Nekez nahas daitekeen espeziea da, *Hygrocybe*-ren baten antza izan dezake, baina hauek ez dira inoiz hain txikiak.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean, baso eta zelai heze eta goroldiotsuetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo.  (1987). *Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color.*  Iberduero, 143 or. ISBN 84-404-0530-8..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 148 or. ISBN 84-282-0865-4..
*Hygrocybe sciophana*

Sinonimoa: *Hygrophorus sciophanus*

Haragi mehea, hauskorra, ez da oso egokia janaria prestatzeko.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 2 eta 4 cm bitarteko diametrokoa, hasieran irregularki ganbila, ondoren zabaldu egiten da titi batekin. Higrofanoa, kolore aldakorrekoa: marroi arrea, ilunagoa erdian ura xurgatuta dagoenean eta marroi-horixka tinduekin lehor dagoenean. Ertz mehea eta irregularra du, ildaskatua.

**Orriak:** Itsatsiak, zabal, orritxoekin nahasiak, gaztetan hori-berdexka kolorekoak eta gero arrosa koloreko tinduak hartzen dituzte.

**Hanka:** 5 eta 7 cm bitarteko luzerakoa, zuri-arrosakara kolorekoa tonu berdexkekin goialdean eta horixkekin oinarrian.

**Haragia:** Mehea, hauskorra, zuri-horixka kolorekoa. Usain eta zapore hautemanezinak.

**Etimologia:** *Hygrocybe* terminoa grekotik dator eta kapela hezearekin, esan nahi du.

Jangarritasuna
--------------

Ez du sukaldaritzarako balio.

### Nahasketa arriskua

*Hygrocybe psittacina* espeziearekin nahas daiteke, baina hau likatsua da eta berde kolorekoa.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean eta neguan, larreetan eta zelaietan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo, ..  (1987). *Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color.*  Iberduero, 127 or. ISBN 84-404-0530-8..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Lotina, Roberto, ..  (1985). *Mil setas ibericas.*  Diputacion foral de vizcaya, 349 or. ISBN 84-505-1806-7..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 112 or. ISBN 84-282-0865-4..
**Kultura homogeneoa** gizabanako guztiek arraza-etnizitate bera, hizkuntza bera eta sinesmen komunak edo oso antzekoak dituzten gizartea da. 

Gizarte horretan, kideek kultura, ohiturak eta pentsatzeko modua partekatzen dituzte. 

Horrelakoak izan dira beti munduaren inguruko gizarteak eta kulturak milurtekoetan zehar. Dena den, XVI mendean, lehen inperio handiak sortu zirenean (Egipto, Otomandar Inperioa edo Espainiako Koroa) hizkuntza eta etnia aniztasuna gero eta ohikoagoak bihurtu ziren.Adibide berriagoak ere agertu ziren, hala nola Sobietar Batasuna.

Iraganean, arrazaren homogeneotasuna zeharo jazarri zuten hainbat arrazoik, gizarte-, hizkuntza- edo erlijio-kohesio handiagoaren alde edo helburu politiko edo militarrek. 

Mundu gero eta interkonektatuago batek eta immigrazioak bizi duten globalismo azkarraren ondorioz, gaur egun homogeneotasuna gero eta txikiagoa eta lausoagoa da munduko herrialde gehienetan. Kulturalki oso homogeneoak diren herrialdeen adibideak Japonia, Ipar Korea edo Saudi Arabia izango lirateke, nahiz eta bi kasuetan gutxiengo kultura autoktonoak dauden, hala nola Japoniako Ryukyu kultura edo Arabiako etnia persiar eta turkiar guztiak.
Azidoak erreakzio batean eman dezaketen molekula bakoitzeko protoi kopuruaren arabera sailkatzen dira. Molekula bakoitzean hidrogeno ionizagarrizko atomo bat duten HCl, HNO3 eta HCN bezalako azidoei azido monoprotiko deitzen zaie.
Azido poliprotikoak

Azido poliprotikoak hidrogeno ionizagarri bat baino gehiago dute
Urarekin duten erreakzioak hauek dira:

HCl(aq) + H2O(l) ⟶ H3O+(aq) + Cl-(aq)

HNO3(aq) + H2O(l) ⟶ H3O+(aq) + NO3-(aq)

HCN(aq) + H2O(l) ⇌ H3O+(aq) + CN-(aq)

Protoi bat baino gehiago eman dezaketen substantzietan; protoiak ez dira denak batera ematen, etapetan baizik, eta horietako bakoitzak oreka-prozesu bat du bereizgarri eta, beraz azidotasun-konstantearen balio ezberdina. Behin eta berriz egindako protoi emateak gero eta zailagoak dira, beraz, azidotasun-konstanteak, Ka1, Ka2, etab. gero eta txikiagoak dira.

  

**Azido diprotikoek** molekula bidez ioniza daitezkeen hidrogenozko bi atomo dituzte; azido horien ionizazioa bi urratsetan gertatzen da. Lehenengo ionizazioa beti bigarrena baino gehiago gertatzen da. Adibidez, azido sulfurikoa, azido indartsu bat, honela ionizatzen da:

Lehenengo ionizazioa: H2SO4(aq) + H2O(l) ⇌ H3O+(aq) + HSO4-(aq) KH2CO3 = 4,3×10−7

Bigarren ionizazioa: HSO4(aq) + H2O(l) ⇌ H3O+(aq) + SO42-(aq) KHCO3 = 4,7×10−11

KH2CO3 KHCO3 baino handiagoa da – 104ko faktore batengatik –, eta, beraz, H2CO3 da hidronio ioien ekoizle nagusia disoluzioan.

  

**Azido triprotiko** bat hiru H atomo ionizagarri dituen azido bat da. Azido fosforikoa adibide bat da:

Lehenengo ionizazioa: H3PO4(aq) + H2O(l) ⇌ H3O+(aq) + H2PO4-(aq) Ka1=7,5×10−3

Bigarren ionizazioa: H2PO4(aq) + H2O(l) ⇌ H3O+(aq) + HPO42-(aq) Ka2=6,2×10−8

Hirugarren ionizazioa: HPO4(aq) + H2O(l) ⇌ H3O+(aq) + PO43-(aq) Ka3=4,2×10−13
*Pulveroboletus hemichrysus*

Gutxi erabiltzen da sukaldean. Ahuntzak erakartzen ditu (ur asko baitute)

Deskribapena
------------

**Kapela:** Ganbila, 3 eta 9 cm bitarteko diametrokoa. Kolorea horitik okre-horixkara joan daiteke. Azala belus leun batekin eta ertza barrurantz duela.

**Tutuak:** Oso laburrak, dekurrente samarrak, hori-okre antzeko kolorekoak.

**Tutu dekurrenteak:** Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten tutuak.

**Poroak:** Hasieran oso txikiak, gero zabalagoak, pixka bat urdinxkak marruskadurarekin.

**Hanka:** Kapelaren antzeko kolorekoa, zertxobait sabelduna eta oinarrian sustrai antzeko batekin.

**Haragia:** Horixka, zertxobait urdinxka tutuen gainean; garratz samarra.

**Etimologia:**

Jangarritasuna
--------------

Ez du sukaldaritzarako interesik.

### Nahasketa arriskua

*Sphaerocephalus* forma, handiagoa da, 20 cm-ra irits daiteke eta soropildua hazten da. *Pulveroboletus lignicola* delakoa txikiagoa da, oina oso motza du eta kapelaren azala erraz pitzatzen da. Gaur egun, zenbait autorek bi espezieak *Pulveroboletus* *lignicola* izenarekin identifikatzen dituzte, forma ekologikoak kontuan hartuta.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean. Koniferoen enborretan, motzondoetan edo zerrautsetan. Oso urria.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo.  (1987). *Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color.*  Iberduero, 78 or. ISBN 84-404-0530-8..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Palacios Quintano Daniel..  (2014). *Disfrutando con las setas.*  Leitzaran, Grafikak S.L. Andoain, Gipuzkoa, 150 or. ISBN 978-84-617-0196-4..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 44 or. ISBN 84-282-0865-4..
*Clitocybe alexandri*

Jangarria. Kalitate gastronomiko ona du.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 6 eta 10 (15) cm bitarteko diametrokoa. Beix argitik gris-marroixka kolorera doana, pixkanaka ilunduaz. Hasieran ganbila, gero zabaldu egiten da, azkenean deprimitua, batzuetan kopa baten itxuran. Ertza mehea du eta oso biribildua.

**Orriak:** Zurixkak, gero krema-okre kolorekoak, zahartzean marroixkak. Estu, okertuak, dekurrenteak, anastomosatu-albeolatuak oinean.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 4 eta 8 cm bitarteko garaierakoa eta 1,5 eta 4 cm bitarteko lodierakoa, oso sendoa, trinkoa, batzuetan leizetsua, zilindrikoa. Kapelaren kolore berekoa edo zurbilagoa, matea, oinarrian tomentu zurixka batekin.

**Haragia:** Lodia, harroa egoera hezean. Beix zurbil kolorekoa. Zapore gozoa du eta kumino usain arina (unbeliferoen familiako belarra, (*Cominum eyminum*).

**Etimologia:** *Clitocybe* hitza grekotik dator, burua esan nahi du, kapelaren formagatik. *Alexandri* epitetoa, pertsona izenetik dator. *Alexandre* frantziar biltzailearen omenez.

Jangarritasuna
--------------

Kalitate oneko jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Lepista nebularis* delakoarekin, honek kolore grisaxka du, ez hain horixka, ez da hain sendoa eta usaina guztiz desberdina du. *Cliticybe harperi* oso antzekoa da, baina urria. *Cliticybe inornata*, grisaxka da, orriak ere bai, oin laburra du eta usain desatsegina, desberdina da.

Sasoia eta lekua
----------------

Uda bukaeratik azarora arte, mendi garaietako larreetan eta baita koniferoen azpian ere.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo.  (1987). *Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color.*  Iberduero, 153 or. ISBN 84-404-0530-8..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 371 or. ISBN 84-282-0540-X (T. 2). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Palazon Lozano Fernando.  (2006). *Setas para todos.*  Jose Luis Añanos Echo Editorial Pirineo, 214 or. ISBN 84-87997-86-4..
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 136 or. ISBN 84-282-0865-4..
Musikan, **tonalitate paralelo minorra** edo tonika minor, homonimo txikia ere esaten zaiona, tonalitate maior batena, tonalitate bera duen tonalitate minorra da; era berean, tonalitate minor baten tonalitate paraleloa maiorra tonalitate bera duen maioarra da. Adibidez, sol maiorra eta sol minorra musika mota desberdinak dira, baina tonika berekoak, sol, alegia; beraz, esan dezakegu sol minor dela sol maiorraren paraleloa, eta. era berean, Sol maiorra dela Sol minorraren paraleloa. Tonalitate baten homonimo minorra aurkitzeko, 3 bemol gehitu behar zaizkio armadurari.

Konpositoreak, eta Robert Schumann batez ere, XIX. mendearen hasieran hasi ziren tonalitate paralelotik hartutako akordeekin libreki esperimentatzen.

Entzumenari dagokionez, tonalitate maior batetik paraleloa den tonalitate txikira aldatzeak izaera-aldaketa sinple bat dirudi, "entristimentu" orokor bat bezala. Aldaketa horrek badu antzekotasun bat tonu erlatibo minorrera aldatzearekin .

Ikus, gainera
-------------

* Tonalitate erlatiboa
*Clitocybe maxima*

Sinonimoa: *Clitocybe geotropa, var. Maxima* (Aldaera bat da)

Ale gazteak bakarrik prestatu behar dira, oina baztertu egin behar da, gogorregia eta haritsua da.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 10 cm-tik 40 cm-ra bitarteko diametrokoa, leuna edo zetaduna, hasieran krema mate kolorekoa zilar koloreko distira zurixkekin, gero txigortu zurbil kolorekoa, okrea edo hurraren kolorekoa. Inbutu forman deprimitua, titirik gabe edo oso txikiarekin. Ertza lobulatua eta batzuetan urratua.

**Orriak:** Dekurrenteak, oso estu, krema kolorekoak edo kapelaren antzeko kolorekoak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Laburra, sendoa, haritsua, hasieran zurixka, ondoren okre antzeko kolorekoa.

**Haragia:** Zuria, haritsu samarra, trinkoa, *Cliticybe geotropa* delakoaren antzeko usain atsegina du.

**Etimologia:** *Cliticybe* hitza grekotik dator, burua esan nahi du, kapelaren formagatik. *Maxima* epitetoa berriz latinetik dator, handiena, esan nahi duen, "maxima" hitzetik. Handiak direlako.

Jangarritasuna
--------------

Jateko ona, baina ez *Cliticybe geotropa* bezain preziatua. Maitagarrien eraztunetan hazten da.

### Nahasketa arriskua

*Clitocybe geotropa* delakoarekin, Clitocybe maxima espezieak kapela askoz handiagoa du eta titirik gabea.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean, hostozabalen basoetako soilguneetako belarretan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo.  (1987). *Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color.*  Iberduero, 155 or. ISBN 84-404-0530-8..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 369 or. ISBN 84-282-0540-X (T. 2). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Palazon Lozano Fernando,.  (2006). *Setas para todos.*  Jose Luis Añanos Echo Editorial Pirineo, 208 or. ISBN 84-87997-86-4..
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 164 or. ISBN 84-282-0865-4..
**Jorge Pueyo Sanz** (Fonz, Huesca, 1995) Aragoiko telebista aurkezlea eta aragoieraren dibulgatzailea da, ikasketaz abokatua.

Ibilbidea
---------

Aragoieraz mintzatzen den Fonz herrian jaio zen Jorge Pueyo eta txikitatik bizi izan du aragoieraren jazarpena, horregatik hizkuntzaren sustatzaile eta dibulgatzaile bihurtu da, hala Aragoiko telebistan nola sare sozialetan.

2018an "Tierra muixada" olerkiarekin "Condau de Ribagorza" lehiaketako bigarren saria irabazi zuen. You Tubeko kanal bat sortu zuen aragoiera sustatzeko eta arrakastarik izan ez bazuen ere bere burua ezagutzera eman zuen eta 2019an Aragoiko telebistako *Charrín Charrán* programan erreportari lanetan hasi zen. Programa hau Silvia Cebollak aurkezten zuen eta aragoierazko lehenengo programa izan zen.

2021ean Twitter sarean astelehenetik ostegunera aragoierazko egunerokoa egiten hasi zenean bihurtu zen ezagun. 2022an Aragoiko telebistan gaueko programa aurkezten hasi zen. *A escampar la boira* izena du programak eta aragoieraz pertsona ezagunei elkarrizketak egiten dizkie.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
Rubinen ontziaren adibide bat.
**Rubin-en loreontzia** (batzuetan **Rubin-en aurpegiak**) forma anbiguoa duen irudi multzo famatua da. Edgar Rubin psikologo daniarrak garatu zuen 1915ean.

Irudian loreontzi bat ikusten da erdi-erdian, edo bi giza aurpegi elkarri begira bezala, aurrez aurre. Rubinen figura anbiguo baten beste adibide bat gurutze maltarra izan zen.

Rubin-ek, bere doktorego-tesian (1915), figura-hondoa erlazioaren deskribapen zehatza aurkeztu zuen, ikusizko pertzepzioaren garapena eta memoria Georg Elias Müller bere mentorearen laborategian. Rubinen ikerketaren ondorio bat honako oinarrizko printzipioan laburbil daiteke: "Bi eremuk muga komun bat dutenean, eta bat irudi gisa ikusten denean, eta bestea hondo gisa, berehalako pertzepzio-esperientziaren ezaugarria da figura muga komunetik sortzen dela eta eremu bakar batean edo bestean sortuko da batek edo besteak indar handiagoz jarduten duelako".

Efektua
-------

Ikus-efektuak, oro har, bi interpretazio aurkezten dizkio ikusleari; horietako bakoitza erretinako irudiarekin bat dator, baina horietako bat bakarrik manten daiteke une jakin batean. Ikusleak edo modu batean edo bestean interpretatuko du irudia, baina bi interpretazioak batera, ezinezkoa.

Ikus gainera
------------

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Rubin, E. (1915). Synsoplevede figurer: Studier i psykologisk analyse [Perceived figures: Studies in psychological analysis]. Gyldendal, Nordisk forlag.
2. ↑    *Looking back: Figure and ground at 100 | The Psychologist.* .

Kanpoko estekak
---------------
**Gaio Valerio Flako** (latinez: *Gaius Valerius Flaccus*), erromatar kontsula izan zen K.a. 93an Marko Hereniorekin batera.

Luzio Valerio Flakoren anaia, k.a. 98an *praetor urbanus* hautatu zuten. Senatuan izan zuen eraginari esker, Flakok Veliako Calliphanako biztanleei erromatar hiritartasuna ematen zien lege bat onartzea lortu zuen.

K.a. 93an, Flako kontsul hautatu zuten Marko Hereniorekin batera, eta ondoren Tito Didioren oinordekoa izan zen Hispaniako gobernu prokontsularrean. Aurreko gobernadoreek zeltiberiarrak gogor tratatu zituztenez, hiriko Senatuaren egoitzan matxinatu ziren, senatariek uko egin ziotelako jendea matxinatzera bultzatzeari.

Flakok ustekabean hartu zuen hiria, eta Senatuaren erreketan parte hartu zuten guztiak hil zituen, 20.000 bat lagun.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Ziceron, *Pro Balbo* 24
2. ↑  Schol. Bob pro Cic p. Flac. p. 233, ed. Orellana
3. ↑  Apiano *De rebus Hispaniensibus* 100
4. ↑   Blázquez Martínez, José María.  (1974). *La Romanización.*  **1** Madril: Ediciones AKAL, 19 or. ISBN 84-7090-057-9..

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Gaio Zelio Kaldo eta Luzio Domizio Enobarbo** | **Erromatar kontsula Marko Hereniorekin**K.a. 93 | Ondorengoa**Gaio Klaudio Pulkro eta Marko Perperna** |

Kanpo estekak
-------------
**Libera Chat**, edo **Libera.Chat** modu estilizatuan, software libreko eta kode irekiko proiektuetarako IRC sarea da. Freenodeko kide ohiek sortu zuten 2021eko maiatzaren 19an, Freenode Andrew Lee-k, Private Internet Access-eko sortzaileak, hartu ondoren.

Libera chat web-bezeroaren pantaila-argazki bat( KiwiIRC-en oinarritua)
Freenodetik dimititu ondoren, langile ohi batzuek Libera Chat sortu zuten 2021eko maiatzaren 19an. Freenoderen ondorengo gisa deskribatu zuten sortutako sare berria, eta "software libreko eta kode irekiko proiektuetan eta bultzatutako lankidetza ahaleginetan" kontzentratzeko asmoa zutela adierazi zuten. Proiektu garrantzitsu askok (Bitcoin, FrOSCon, Fedora, Ubuntu, Gentoo, FreeBSD, Software Librearen Fundazioa eta Wikimedia) Freenodetik Libera Chatera eta beste IRC sare batzuetara eraman dituzte kanalak. Wikimedia Analytics-en lanean dabiltzan batzuek ere bai.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Libera Chat» *Libera Chat*.
2. 1 2   **(Ingelesez)** Beschizza, Rob.  (19 May 2021). «Freenode IRC staff quit after new owner "seizes" control of network» *Boing Boing*.
3. 1 2   **(Ingelesez)** Franceschi-Bicchierai, Lorenzo.  (19 May 2021). «Developers Flee Open Source Project After 'Takeover' By Korean Crown Prince» *Vice*.
4. ↑   Salter, Jim.  (24 May 2021). «Freenode IRC staff resign en masse after takeover by Korea's "crown prince"» *Ars Technica*.
5. ↑   Nardi, Tom.  (19 May 2021). «Freenode debacle prompts staff exodus, new network» *Hackaday*.
6. ↑   «FSF and GNU move official IRC channels to Libera.Chat network — Free Software Foundation — Working together for free software» *www.fsf.org*.
7. ↑   **(Ingelesez)** «Major Internet Projects Are Leaving Freenode After Korean Prince 'Takeover'» *www.vice.com*.
8. ↑   «Kiwi IRC» *web.libera.chat* (Noiz kontsultatua: 2023-04-02).

Kanpoko estekak
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Internet** |

[https://libera.chat/ gune ofiziala]Txantiloi:IRC networks
**1839ko legea** lehenengo gerra karlista amaitu ostean ezarritako legea da, 1839ko urriko 25ean.Hau da, Maria Kristina erregeordetza gobernatzen zuen garaian. Hortaz, lehenengo iturriko pasartea da, gertaeren garaian idatzita dagoelako.

Dokumentu hau, publikoa da zeren eta denei zuzenduta dago. Baina konkretuki, Euskal Herriko populazioari zuzenduta dago. Lege honekin abolitu nahi zituzten foruak haienak zirelako, hain zuzen ere.

Testu hau, juridikoa da lege bat ezartzen ari baita. Pasarte hau, fidagarria da, ez duelako edonork idatzi, baizik eta parlamentuak (non gehiengoa liberalak ziren) ateratako legea delako. Eta lege hori Maria Kristinak sinatu zuen, onarpen moduan.

Dokumentu honen helburu nagusia, Euskal Herriko foruak kentzea da. Liberalek ez zituzten foruak onartzen, gizartean berdintasuna lortu nahi zutelako. Eta foruek, lurralde bati besteei baino indartsuagoak egiten zion. Hortaz, desberdintasun hori saihesteko helburuarekin, foruak desagerrarazi zituzten parlamentuan lege hau ezarriz. Nahiz eta, 1839ko abuztuaren 31n Bergarako itunan, Espartero general liberalak Maroto jeneral karlistarekin "foruak abolituko ez zituela" sinatuz. Itun hori, Lehen gerra karlistekin amaituko zuen.

Gerra karlistak, Fernando VII.a hil ostean hasi ziren. Fernandok alaba bat (Isabel II.a) izan zuelako bere ordez tronuan jartzeko. Karlistek, Lege Salikoaren (lege bat zeinek emakumeak ezin zutela gobernatu esaten zuen) alde jarri ziren eta Fernando VII.ak jarritako Berrezarpen pragmatikoaren (Lege Salikoa indargabetzen zuena) aurka egin zuten. Berriz, liberalek, Berrezarpen pragmatikoa defendatu zuten. Beraz bi ideologia desberdinen arteko gatazkeek, lehen gerra karlista sortu zuten, Gerra Zibila (7 urteko iraupena izan zuena, 1833tik 1840ra), hain zuzen ere.

Karlistek, Fernando VII.ren anaiaren aldekoek, hau da, Karlos Maria Isidroren aldekoek, foruak defendatzea aldarrikatzen zuten. Ostera, Liberalek, Maria Kristinaren aldekoek, hau da, haren alaba Isabel II.a tronuan egotearen alde zeudenek, foruak kendu nahi zituzten gizarteko berdintasuna lortzearen aurka zihoazelako. Gehienek, liberalak zirenez, parlamentuan lege hau atera zen Euskal lurraldeetako foruak kentzeko. Baina noski, lege hau ateratzeko, lehenengo, Maria Kristina erregeordetzak sinatu behar izan zuen.

Lege honek hainbat ondorio ekarri zituen, hala nola:

1. Foruak indargabetzea.
2. Karlisten pronuntziamendu gehiago egotea.
3. Bigarren gerra karlista hastea.
4. Euskal Lurraldeen atzerapen ekonomikoa egotea.
5. Euskal Lurraldeen autonomia edo boterea murriztea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Wikiteka**n badira testuak, gai hau dutenak:***1839ko legea*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61069735

 |

* Wd Datuak: Q61069735
**Belarri zuri-gozo** (*Panellus mitis*)

Sinonimoa: *Urosporellina mitis*

Ezin da kozinatzeko erabili, oso txikia delako eta okela larrukara duelako.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 0,5 eta 2 cm bitarteko diametrokoa, maskor, mihi edo giltzurrun itxura izaten du. Zurixka edo krema kolorekoa, pruina zuriago batez estalia. Azala bereizgarria du, ertza, bihurria eta inkurbatua.

**Orriak:** Estu samar, lodiak, estuak, oso dekurrenteak eta ondo mugatuak oinaren inguruan; zuriak edo krema zurbil kolorekoak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Eszentrikoa, laburra edo errudimentarioa, oinarrirantz mehetua, zuria eta maluta ezkatatsu txikiz estalia.

**Haragia:** Urria, zuria eta zaila, zapore gozokoa,

**Etimologia:** *Panellus* terminoa, tumorea, hantura esan nahi duen "panus" hitzaren txikigarritik dator, eta ireki, zabaldu esan nahi duen latinezko "pando" hitzetik. *Mitis* epitetoak, leuna, biguna, gozoa, samurra, haragiaren zaporeagatik du.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria, larrukara delako.

### Nahasketa arriskua

*Panellus stypticus* delakoarekin nahas liteke, baina honek kolore, arre-okre-horixka du eta zapore garratza.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean eta neguan oso ohikoa, koniferoen enbor eta adar hiletan, hainbat aleko multzoetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo..  (1987). *Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color.*  Iberduero, 246 or. ISBN 84-404-0530-8..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 421 or. ISBN 84-282-0541-X (T. 3). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Lotina, Roberto.  (1985). *Mil setas ibericas.*  Diputacion foral de vizcaya, 356 or. ISBN 84-505-1806-7..
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona,, 124 or. ISBN 84-282-0865-4..
**Zer da kotxe elektrikoa**
---------------------------

Kotxe elektrikoaKotxe elektrikoa

  

Kotxe elektriko bat , indar elektriko bidez mugitzen den kotxe mota bat da, adibidez: Tesla markako kotxe asko elektrikoak dira. Kotxe elektrikoak, bakarrik baterietan gordetako energia erabiltzen du. Auto elektrikoak askoz isilagoak dira konbustioetakoak baino baita pisutzuagoak ere, bateria oso pisutxuak direlako. Kotxe elektrikoak ez dute ihes isuririk edo txikiagoak dira gasolinazko kotxe batena.

**Nola funtzionatzen du**
-------------------------

  

Auto elektrikoak funtzionatzen dute energia elektrikoa duen motor bati esker. Motor hori, bateria asko ditu, eta bateria horiek kargatu behar dira. Bateriak, pilak ditu eta pila horiek oxidatzen direnean, elektroiak sortzen dute eta motorrari impulsoa ematen diote.

Kotxe elektrikoak kargatzeko, entxufe bat erabiltzen da eta 8 ordu gutxi gora behera behar dute kotxea osorik kargatua izateko.

**Urteetan zer izan du bilakera**
---------------------------------

Lehenetariko kotxeakLehenetariko kotxeak

  

1895an Pedro Salom eta Henry     Morrisek , lehengo kotxe elektrikoa egin zuten eta Electrobat deitu zioten. 1899an Camille Jenatzy kotxe elektriko batekin 100km/h lortu zituen.

  

2021ean 6,6 milioi kotxe elektriko saldu ziren, 2020an saldutakoaren bikoitza. 2021eko bukaeran 16 milioi kotxe elektriko zeuden mundu osotik barna mugitzen.
*Hygrocybe subglobispora*

Oro har, haragi gutxi dute eta, beraz, ez dira jateko interesgarriak. Espezie batzuk toxiko samarrak ere badira.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 3 eta 6 cm bitarteko diametrokoa, hasieran koniko-kanpai formakoa, gero zerbait ireki egiten da eta beti puntazorrotzarekin, pixka bat likatsua, horia, hori-laranja edo hori-urre kolorekoa; ertz lobulatuarekin.

**Orriak:** zuri-horixka kolorekoak, goranzkoak.

**Hanka:** 5 eta 9 cm bitarteko garaierakoa eta 0,6 eta 1 cm bitarteko lodierakoa, leuna eta fibroso samarra, hasieran pixka bat likatsua, gero lehorra, kapelaren antzeko kolorekoa.

**Haragia:** Zurixka edo zuri-horixka kolorekoa. Ez du usain eta zapore berezirik.

**Etimologia:** *Hygrocybe* terminoa grekotik dator eta kapela buztiarekin esan nahi du.

Jangarritasuna
--------------

Ez du balio sukaldaritzarako.

### Nahasketa arriskua

*Hygrocybe konradii* delakoarekin, honen orriak hori kolore biziagokoak dira eta kapela ez du hain puntazorrotza.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean, zelaietan eta baso irekietan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo.  (1987). *Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color.*  Iberduero, 135 or. ISBN 84-404-0530-8..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 106 or. ISBN 84-282-0865-4..
**Aperol spritz** aperitiboaren erregina da Italian. Koktel freskagarri eta adiktibo horrek gero eta kontsumo handiagoa du munduko gainerako lekuetan. Venezia eta Trieste hirietan kontsumitzen hasi zen, koktel hau berehala bihurtu zen Italiako edari alkoholdun ezagunenetako bat. Bere formula duela mende bat baino gehiago abiatu zen prosecco -xanpainaren antzeko ardo aparduna- eta ura gasarekin nahastuz. Horren prestaketa aldatuz joan zen hainbat likore gehituz, behin betiko likorea sortu zen arte: aperola.

Aperola Campariren antzeko edari alkoholduna da, baina azukre gehiago du eta alkohol gutxiago. Zapore mingots eta laranja kolorekoa, ukitu zitrikoekin, koktel ugari presta daitezke likore honekin, baina bat bera ere ez Aperol spritz bezain ospetsua eta ezaguna. Kontsumoa areagotu egiten da udaberriko eta udako denboraldian

Osagaiak
--------

Hauek dira orokorrenak:

* Aperol
* Ur aparduna
* Prosecco ardo edo, bestela, xanpaina
* Laranja
* Azukrea (nahi izanez gero)
* Izotza

Zerbizatzeko ardo-kopa izaten da.

Errezeta
--------

Edariak nahasten hasi aurretik, izotz asko bota behar zaio edalontziari, gutxienez bere edukieraren erdira arte, eta, ondoren, hiru prosecco neurri, bi aperol neurri eta gasa edo soda duen ur neurri bat gehitu behar zaizkio. Nahikoa da koilaratxo batekin mugitzea eta laranja xerra batekin zerbitzatzea.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Koktelari buruzko artikulua, *Diario Vasco*, 2023ko apirilaren 4a.
*Xerocomus vaccinus*

*Xerocomus badius* bezain jangarri ona.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 4 eta 12 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, gero laua; marroi-gorrizka kolorekoa edo uher kolorekoa, belus fin-fin batekin, tomentoduna, eguraldi euritsuarekin likatsu samarra.

**Tutuak:** Hori-berdexka zurbil kolorekoak, itsatsiak, airearekin kontaktuan ez dira urdintzen.

**Poroak:** Txikiak, angelutsuak, lehenbizi zuriak eta gero hori zurbilak, hatzekin sakatzean ez dira kolorez aldatzen, ez dira urdintzen, aitzitik, urtsuak jartzen dira, azkenean, grisaxkak bihurtuz.

**Hanka:** 4 eta 15 cm bitarteko luzerakoa, aldakorra, gaztetan gehienetan sabelduna, ondoren zilindriko samarra eta oinarrira mehetua, betea, okre-horixka kolorekoa, luzetarako zuntzexka marroi-gorrixkaz estalia.

**Haragia:** Zurixka-horixka, aireak ukitzean ez da kolorez aldatzen, nolanahi ere, denbora hezearekin tonu pixka bat grisaxka hartzen du oinaren goialdean. Ale gazteetan, kapelaren ertzeko haragia hori-limoi kolorez tindatzen da. Zapore ahula du eta usain atsegina.

**Etimologia:** *Xerocomus* terminoa grekotik dator, lehorra, esan nahi duen "xerós" hitzetik eta, buruko ileak, ilea, adatsa esan nahi duen "kóme" hitzetik, espezie gehienen iletxo lehor eta tomentodunari erreferentzia eginez.

Jangarritasuna
--------------

*Xerocomus badius* bezala, jangarri ona.

### Nahasketa arriskua

*Xerocomus* hau *Xarocomus badius* delakoarekin nahas daiteke; zenbait autorek aldaera bat bezala hartzen dute. Hala ere, desberdintasunak nabarmenak dira: kapela ilunagoa du, belusduna da; eta ez da urdinez tindatzen hatzekin sakatzean, baizik tonalitate urtsu bat hartzen du; oina sabeldunagoa eta gorriagoa da. Hau guztia hezetasun maila berarekin, habitat berean eta aldi berean jasotako aleetan.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenaren hasieratik. Bizkaian nahikoa arrunta da insigne (*Pinus radiata*) pinuaren basoetan, *Xerocomus badius* onddoarekin nahastuta, ale solteetan. Pagoen azpian ere, bakanago, baina aurkitzen da.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo.  (1987). *Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color.*  Iberduero, 66 or. ISBN 84-404-0530-8..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Lotina, Roberto.  (1985). *Mil setas ibericas.*  Diputacion foral de vizcaya, 382 or. ISBN 84-505-1806-7..
*Termitomyces* Lyophyllaceae familiako onddo basidiomizetoen genero bat da. 30-40 espezie sartzen dira genero honetan eta guztiak termiten menpekoak bizirik irauteko. Termiten azpifamilia baten elikagai-iturri dira, Macrotermitinae familiarena hain zuzen ere, eta hauek sinbiosi harremanean egoten dira genero honetako onddoekin. Sinbiosi hau Atta inurrien eta Attamycetes onddoen arteko sinbiosiaren oso antzekoa da. Genero honetako espezie guztiek arrosa koloreko esporak eta sustrai-formako zurtoin luzanga dute, termita-habiarekin zuzenean lotuta dagoena.

Ezaugarriak
-----------

Onddo hauek jangarriak dira eta munduko onddo jangarririk handiena genero honetakoa da, *Termitomyces titanicus* onddoa. Onddo hau Afrika Mendebaldekoa eta Zambiakoa da eta bere kapelak metro bateko diametroa du.

Sukaldaritza-erabilera
----------------------

Genero hau oso ohikoa da Indiako Goa estatuan. Abuztu hasieran, bi aste inguruz, baserritar taldeak Goako errepideetan ibiltzen dira, eskuz bildutako perretxiko horiek saltzen. "Tonak" izeneko saltsarekin prestatzea oso ohikoa da. 

*Termitomyces* onddoen kantitate handiak ekoiztea oso zaila da, eta, beraz, oso garestiak dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Copeland, Jack.  (2017-01-26). «Tunny: Hitler’s biggest fish» *The Turing Guide* (Oxford University Press) (Noiz kontsultatua: 2023-04-30).
2. ↑   **(Ingelesez)** Mueller, Ulrich G.; Gerardo, Nicole M.; Aanen, Duur K.; Six, Diana L.; Schultz, Ted R..  (2005-12-01). «The Evolution of Agriculture in Insects» *Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics* **36** (1): 563–595. doi:10.1146/annurev.ecolsys.36.102003.152626. ISSN 1543-592X. (Noiz kontsultatua: 2023-04-30).
3. ↑   Petrović, Predrag.  (2022-05-31). «Toxic components and toxicology of wild mushrooms» *Wild Mushrooms* (CRC Press): 369–413. ISBN 978-1-003-15258-3. (Noiz kontsultatua: 2023-04-30).
[[Archivo:Martyrs\_Memorial.\_Algiers,\_Algeria.jpg|eskuinera|thumb| Aljerreko martirien monumentua, Aljeria, hormigoizko monumentu ikonikoa, Aljeriako independentzia-gerra ospatzen duena.]]
[[Archivo:Catedral\_de\_León.jpg|thumb|Leongo katedrala, Espainian ofizialki monumentu deklaratutako lehen eraikina (1844), hura kontserbatzeko premia dela eta.]]
[[Archivo:Dean\_Franklin\_-\_06.04.03\_Mount\_Rushmore\_Monument\_(by-sa)-3\_new.jpg|thumb|Rushmor mendiaren gainean zizelkatutako Estatu Batuetako lau presidenteren monumentua.]]
thumb|Gizako piramideak, Antzinarotik bertatik "munduko zazpi mirari"en zerrenda murriztukoak ziren hilobi-monumentuak.
[[Archivo:Columna\_de\_Marco\_Aurelio.jpg|thumb|Marko Aurelioren zutabea (Erroma).]]
thumb|*Befreiungshalle*, Napoleonen Inperioaren aurkako "askapen-gerren" oroitzapenezko monumentua (Kelheim, Bavaria, Alemania, 1842-1863).
[[Archivo:Aerial\_shot\_of\_Sun\_Yat-sen's\_Mausoleum\_(north,\_1938).jpg|thumb|Sun Yat-seneko Mausoleoaren aire bidezko ikuspegia (Mendi purpurak, Nankín).]]
[[Archivo:Charing\_Cross\_station\_Eleanor\_cross.jpg|thumb|Charing Crosseko (Londres) *Eleanor* *crossen* berreraikuntza. 1290ean Ingalaterrako Eduardo I erregeak altxatzeko agindu zuen, bere emazte Leonor Gaztelakoaren omenez (guztira hamabi eraiki zituen leku esanguratsu ezberdinetan).]]
**Monumentua** (latinezko monumentum-etik, «oroitzapena», «zutitze oroigarria», «eskaintza botiboa») hura eraiki zuen giza taldearentzat balio nahikoa duen obra oro da. "Publikoa eta patentea" izan behar du. Hasiera batean, terminoa pertsonaia baten edo gertaera garrantzitsu baten (oroitzapenezko monumentua) oroimenean eraikitako estatua, inskripzio edo hilobiei aplikatzen zitzaien arren, haren erabilera hedatu egin zen, eta balio "artistikoa, arkeologikoa, historikoa" edo antzekoa duen edozein eraikuntza ulertzera iritsi da, batez ere hirigunean edo landa-ingurunean isolatuta egonik, leku horren ikur bihurtzen diren arkitektoak.

1. ↑  A su vez *monumentum* proviene del latín *monere* ("recordar", "advertir" -como en "monitor"-). Online Etymology Dictionary; Riesco, *op. cit.*
2. ↑  Debe evitarse la palabra *memorial*, que para este Uso es un calco del inglés.
3. ↑  Entre los epítetos que usualmente acompañan al sustantivo "monumento" están "emblemático" y "singular". Ejemplos de monumentos que han terminado simbolizando a su ciudad:
**1957ko Parisko gailurra** NATOren lehen gailurra izan zen, aldi berean nazio kideetako buruzagiak bildu zituena. Bilera formalak eta bilera informalak Parisen, Frantzian, 1957ko abenduaren 16tik 19ra egin ziren. NATOko estatuburuen bigarren bilera izan zen, 1949ko apirilaren 4an Ipar Atlantikoko Ituna sinatu ondoren.

Aurrekariak
-----------

1957ko gailurrera iristean, NATOko herrialdeak *New York Timesek* eta beste batzuek "bidegurutze" funtsezko gisa etiketatu zutenean zeuden. Goi-bilera "Mendebaldeko Europa defendatzeko estrategiaren berrikuste gisa" sortu zen, batez ere Estatu Batuetako nagusitasun nuklearra desagertu zelako Sobietar Batasunarekiko. Goi-bilera Estatu Batuek *Sputnik* satelitearen orbitako jaurtiketa errusiarrari emandako erantzun diplomatiko nagusia izan zen.

Europan erdi mailako misil balistikoak (IRBM) zabaltzeko aho bateko akordioa kontraesanean geratu zen sobietarrekin egindako negoziazio diplomatikoak azpimarratzeko erabakiarekin. Estrategia bikoitz hori berrestea izan zen gailurraren lorpenetako bat. Harold Macmillan Britainia Handiko lehen ministroa izan zen nazioarteko egonkortasunaren mehatxuei aurre egiteko "bide bikoitzeko" ikuspegia defendatzen zutenen burua. Bi agenda bereizi baina paraleloren alde egin zuen: bata militarra eta bestea politikoa.

Goi-bileran izandako eztabaiden ondorioz, AEBk proposatutako NATOk hartu beharreko jarrera oldarkorraren diluzioa ekarri zuen.

Gai-zerrenda
------------

Eztabaida nagusiak lankidetza izan ziren, nazioarteko politiketan gatazkak arintzeko eta lankidetza ekonomikoa sustatzen jarraitzeko, bereziki

* Asmo nagusiak berretsiz;
* Aliantza Atlantikoaren batasuna berretsiz;
* NATOko indarren koordinazioa eta antolaketa hobetzea.
* Kontsulta politikoen koordinazioa eta antolaketa hobetzea; eta
* Lotura ekonomikoak estutzeko beharra onartuta;
* Arma nuklear taktikoak estatu kideetan eta arma nuklearrik gabeko eremuetan kokatzea.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   NATO. *NATO summit meetings.* .
2. ↑   «NATO at the Crossroads» *The New York Times* December 15, 1957.
3. ↑  Nash, Philip. (1997).  *The other missiles of October: Eisenhower, Kennedy, and the Jupiters (or sometimes known as jerichos), 1957-1963,* p. 17.
4. ↑  Nash,  p. 24.
5. ↑  White, Brian. (1992). *Britain, détente, and changing East-West relations,* pp. 58-59.
6. ↑  Nash,  p. 25.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3489922
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3489922