recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Margarinaak, askotan, trans gantz-azido artifizialak ditu.
**Trans gantz-azidoa** (ingelesez: *trans fatty acids* edo *TFA*), **trans koipea** ere deitua, gantz-azido asegabe mota bat da, nagusiki elikagaietan dagoena. Gehiegi hartzea kaltegarria izan daiteke organismoarentzat. Hidrogenazioa jasan duten produktu industrializatuetan daude batez ere.

Gantz-azido natural gehienetan, lotura bikoitzaren konfigurazioa zis (edo Z) da, baina badira trans (edo E) lotura bikoitzak dituzten gantz-azido batzuk ere. Trans gantz-azido gehienak monoinsaturatuak dira (lotura bikoitza baino ez dute), baina isomero diinsaturatuak ere aurki daitezke (bi lotura bikoitz), zis, trans edo trans, zis konfigurazioak dituztenak. Trans isomero naturaletan, lotura bikoitza posizioetan dago (n-13), (n-12), (n-9) edo (n-7). Modu naturalean daude, kantitate txikitan, hausnarkarien esnean eta gorputzeko koipean, baita amaren esnean ere.

Trans gantz-azidoek, odolean dentsitate txikiko lipoproteinen (LDL) kontzentrazioa handitzeaz gain, dentsitate handikoak (HDL) gutxitzen dituzte. Horri, lagunartean, «kolesterol ona» esaten zaio, eta horrek gaixotasun kardiobaskularrak izateko arrisku handiagoa sortzen du.

Trans gantz-azidoak koipeetan egiten den hidrogenazio-prozesuan sortzen dira, gantz horiek solidotzeko eta hainbat elikagaitan erabiltzeko. Gainera, freskotasuna errazten du, testura ematen dio eta egonkortasuna hobetzen du. Horren adibide da animalien koipea solidotzea, margarina egiteko. Hasiera batean hidrogenazio bidez fabrikatzen ziren, eta emaitza osasunerako kaltegarria izan daitekeela aurkitu zuten: OMEren arabera, dieta osasungarri batek ahalik eta gehien saihestu behar ditu koipe horiek.

Trans gantz-azido horiek bereziki arriskutsuak izan daitezke bihotzarentzat, eta minbizi batzuk garatzeko arrisku handiagoarekin lotzen dira.

Koipe hidrogenatuak janari azkarretan, gozogintzako produktu komertzialetan, elikagai prozesatuetan eta frijituetan erabiltzen dituzte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Nutrizioa eta Dietetika Hiztegia] [2016]
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Durán A. Samuel; Masson S. Lilia.  (2010eko martxoa). «Aporte de ácidos grasos trans, ácido linoleico conjugado y ácido docosahexaenoico, en la grasa de leche materna de nodrizas chilenas» *Revista chilena de nutrición* **37** (1): 9–17. doi:10.4067/S0717-75182010000100001. ISSN 0717-7518..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q243465
* Commonscat Multimedia: Trans fatty acids

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D044242

 |

* Wd Datuak: Q243465
* Commonscat Multimedia: Trans fatty acids
Aspartato transaminasa.
**Transaminasak** entzima mota bat dira, amino taldearen transferentzia-erreakzioak katalizatzen dituztenak. Amino talde hori (-NH2) aminoazido batetik zetoazido batera pasatu ohi da, ekuazio honen arabera:

Aminoazido (1) (-NH2)rekin + α-zetoazido (1) ⇔ α-zetoazido (2) (-NH2)rekin + Aminoazido (2)
Transaminasek, beraz, aminoazidoen metabolismo-erreakzioetan jarduten dute zeregin oso garrantzitsua burutuz.

Bi dira transaminasa nagusiak: GOT eta GPT.

* GOT edo glutamato-oxalazetato transaminasa (AST edo aspartato transaminasa ere deitua) gibelean, bihotzean, giltzurrunetan, entzefaloan eta giharretan dago. Erreakzio honetan parte hartzen du:

Aspartato + α-zetoglutarato ⇔ Oxalazetato + Glutamato

  

* GPT edo glutamato-pirubato transaminasa (ALT edo alanina transaminasa ere deitua) gibelean dago batez ere. Beste erreakzio honetan parte hartzen du:

Alanina + α-zetoglutarato ⇔ Pirubato + Glutamato

  

Transaminasen kontzentrazio normala odolean tarte honetan dago: GOT: 5-35 mU/ml; GPT: 5-40 mU/ml

Kopuru hauek nabarmen igotzen dira zenbait zelula kaltetzen direnean (gibelekoak, adibidez). GPTaren balore altuek kalte hepatikoa adierazi ohi dute (hepatitis, zirrosi...). GOTaren kopuru altua gibeleko gaitzez gain miokardio-infartuaren ondorioz ere ager daiteke.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q424288
* **Identifikadoreak**
* BNF: 16227310k (data)
* LCCN: sh85004508
* NKC: ph182403
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000637

 |

* Wd Datuak: Q424288
**Pierre Dubedat** (Baiona, Lapurdi, XVIII. mendea) Lapurdiko itsaslapur ospetsua izan zen.

Biografia
---------

*Citoyenne Française* gerraontziaren kapitaina izan zen. Itsasontzi ingeles batek harrapatu zuen ustekabean Kanarietako eta Cabo Verdeko uharteen artean. Dubedat larriki zauriturik suertatu zen hartan.

Rigal kapitainordeak ontziaren zuzendaritza hartu eta ingelesak urrunarazi zituen. Horri esker *Citoyenne Française* ontziak merkataritzan aritzeko eskubidea lortu zuen, Konbentzio Gerraren garaian ontzi guztiak gerraontzi bihurtu zituzten arren.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* Joseba Aurkenerena: Dubedat, Baionako kortsario ausarta.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265952

 |

* Wd Datuak: Q12265952
**Urrezko Adarra** (turkieraz: *Haliç*; grezieraz: Χρυσοκερας, *Khrusokeras*) Bosforo itsasartean amaitzen den itsasadarra da, Istanbulen. Historian garrantzi handia izan du, mendeetan zehar greziarren, erromatarren, bizantziarren eta otomandarren itsasontzien portua izan baita. Urrezko Adarraren itsasoratzearen eta Marmara itsasoaren artean penintsula bat eratzen da, Istanbul zaharraren sorrera lekua (antzinako Bizantzio eta Konstantinopolis). Euskarazko eta grezierazko izenak esanahi berdina dute; turkierazkoak ordea *estuario* esan nahi du.

Urrezko Adarra 7,5 km luze da eta, puntu zabalenena 750m zabal. Sakonera handiena, Bosforora itsasoratzen den gunean, 35 metro da. Egun lau zubi ditu: Haliç zubia (Urrezko Adarreko zubia), Eski Galata zubia (Galata zubi zaharra), Atatürk (Unkapanı) zubia eta Galata zubia.

Historia
--------

Berez, Urrezko Adarra itsasoak bereganatutako historiaurreko estuario bat da. Bizantziar Inperioak bertan zituen ontziola nagusiak eta ertzak harresiz hornituak zeuden itsas-erasoetatik babesteko. Behiala, adarraren ahoan kate bat zegoen, Konstantinopolisetik Galata dorre zaharreraino (grezieraz *Megàlos Pyrgos*, "Dorre handia"), baimenik ez zuten ontzien sarrera eragozteko. Dorre hau Laugarren Gurutzadan suntsitu zuten, baina genovatarrek beste bat eraiki zuten ondoan, *Galata dorre* ezaguna (1348), behiala *Christea Turris* ("Kristoren dorrea")

Katea hirutan hautsi edo saihestu zuten:

* X. mendean, Kieveko Rusak itsasontziak Bosforotik Urrezko Adarrera lehorretik eraman zituen, Galata atzealdetik. Bizantziarrek *su greko*a erabiliz garaitu zituzten.
* 1204an, Laugarren Gurutzadan, veneziar ontziek katea hautsi zuten ahari-buru bat erabiliz.
* 1453an, Mehmet II.aren otomandarrek Kieveko Rusaren taktika berrerabili zuten hiria setiatzean: ontziak lehorretik eraman zituzten itsasadarrean uretaratzeko.

1502an, Leonardo da Vincik itsasadarra igarotzeko zubi baten marrazkia egin zuen, Bayezid II.a sultanarentzako. Zubiak 240 m luzeko hutsarte bakarra zuen, baina ez zen inoiz eraiki.

Urrezko Adarraren ikuspegia Galata dorretik

Urrezko Adarraren ikuspegia Galata dorretik

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Anatoliako eta Hego Kaukasoko toponimia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q179839
* Commonscat Multimedia: Golden Horn

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315163808
* BNF: 162634054 (data)
* GND: 4343125-2
* LCCN: sh2007003887
* SUDOC: 17721256X
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q179839
* Commonscat Multimedia: Golden Horn
**Urrezko Globoaren meskita** (filipineraz: *Moskeng Ginto*), baita ere **Masjid al-Dahab** bezala ezaguna, Manilako meskita da (Filipinak). Hiriaren alde musulmanean dago, Quiapon alegia.

Ezaugarriak
-----------

Urrezko Globoaren kalean kokatuta dago eta hortik datorkio izena. Manila Handiako meskita handiena da: 5000 pertsonentzako espazioa du. Manilako musulmanen erreferentzi nagusia da. Ostiraletan Yumu'ahren gurtzaileez betetzen da.

Historia
--------

Meskitaren eraikuntza 1976ko abuztuaren 4an hasi zen. Lanak Imelda Marcosek agindu zituen, Muammar al Kadafik, Libiako buruak, egin behar zuen bisita ofiziala barruan; bisita, azkenean, bertan behera gelditu zen. Eraikinerako diruak kanpoko fundazioek eman zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Urrezko Globoaren meskita Vista Pinas webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1417648
* Commonscat Multimedia: Manila Golden Mosque

---

 |

* Wd Datuak: Q1417648
* Commonscat Multimedia: Manila Golden Mosque
**Urreagako Haitza** edo **Urreako Haitza** Aralar mendilerroan dagoen mendi bat da, Nafarroa eta Gipuzkoa probintzien arteko mugan dagoena. Bedaio edo Azkaratetik bertara iristea nahiko erraza den arren, ez da oso mendi ezaguna mendizaleen artean.

Tontor hau, zuzen askatzen da Malloatik, Balerditik hain zuzen ere, Araxes ibaiaren arroa mugatzen duen gailur bat eratzeko. Urdilleko lepoa da Urreako Haitza eta Balerdi banatzen dituen lepoa. Honegatik, tontor honek, euskal geografiako mendi politen eta malkartsuenetako baten ikuspegi ikusgarri bat eskeintzen du: Balerdi mendiarena.

Iparralderago, beste tontor bakarti bat dago, Urreako Haitzaren "arreba" txikia eta Batzillarko gañe izena duena.

Elezaharrak, Urreako Haitzaren oinarrian, urrezko txanponetan datzan altxor bat dagoela kontatzen du. Eguzkiak, bere lehen izpiarekin, ardi batek bere hatzarekin urrezko txanponez betetako zezen larrua lurperatua dagoen markatzen duen tokia adierazten du. (Urreako Haitza = Urrezko Haitza).

Urreako Haitza (ezkerretara), Urdille lepotik hartutako argazkian

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Urreagako haitza - Lugares - EODA» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-03-07).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268708

 |

* Wd Datuak: Q12268708
**Parisko Kodexa** edo **Codex Peresianus** XIII. mendeko eskuizkribu maia da. Kultura horren hiru kodex bakarrik ezagutzen dira (laugarren batek, Grolier Kodexa, haren benekotasunaren inguruan zalantzak sortzen ditu espezialisten artean, eta hau izan zen aurkitu zen bigarrena; lehendabizikoa Dresdengo Kodexa izan zen. Kodex hau Palenque hiri historikoan agertu zen, Chiapasen. «Amatl» edo amate izeneko bertako paperaz egina dago. Hamaika orri ditu eta akordeoi moduan tolestuta daude. Neurriak hauexek dira: 24 × 13 zm, 1,43 metroko luzeraz. Gaur egun Frantziako Liburutegi Nazionalean dago gordeta. Kodex honen edukia erlijiosoa eta profetikoa da. Bere kontserbazio egoera ez da oso ona eta, ondorioz, debekatuta dago haren erabilera zuzena.

Aurkikuntzaren historia
-----------------------

Ohikoa denez liburu honen inguruan oso datu gutxi ezagutzen dugu. Aipatu dugun bezala lau dira ezagutzen diren maia kodexak eta hau aurkitu zen bigarrena izan zen. Antza denez erlijioko errituak biltzen ditu eta, aldi berean, iragarpen profetikoak. Eskuizkribuaren atzealdean iragarpenen almanaka bat dago, Urte Berriko zeremoniak eta 364 egunetako zodiako egutegia.

Kodexaren gaineko lehenengo informazio historikoa 1832koa da. Urte horretan Pariseko Liburutegi Nazionalaren katalogoetan « Fonds Mexicain no 2 » izenburupean ageri zen. 1859an León de Rosny ikertzaileak baztertuta zeuden beste paperen artean gaztelaniazko inskripzio bat zekarren eskuizkribu hau topatu zuen; azalean «...que fue... o de...Perez » irakur zezakeen. Rosnyk maia kodex bezala identifikatu zuen eta *Codex Peresianus* izena eman zion, azalean aipatzen zen Pérez hori aspaldiko jabe bat izan litekelako. Denboraz *Pariseko Kodexa* bezala gelditu da Liburutegi Nazionalean Perez izeneko beste kodexarekin ez nahasteko.

Bitxikeri bezala esan daiteke liburu hau eskuinetik ezkerrera irakurri behar dela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Léon de Rosny, *Essai sur le déchiffrement de l'écriture hiératique d'Amérique centrale*, 1876. Datu hori Claude Baudez et Sydney Picasso egileek jaso zuten beste liburu honetan: *Les cités perdues des Mayas*, Découvertes Gallimard, 146 or.

Bibliografia
------------

* *Arqueología Mexicana* aldizkaria: "Códices prehispánicos" mongrafikoa. IV.liburukia, 23.zk. 2.berrinprimatzea, Mexiko Hiria, 2002.

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)** Eskuizkribu osoa Frantziako Liburutegi Nazionalaren helbide honetan aztertu daiteke: Gallica.
* **(Ingelesez)** Kodex honen orrialde guztiak: .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1106158
* Commonscat Multimedia: Paris Codex

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 181039587
* GND: 4148196-3
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1106158
* Commonscat Multimedia: Paris Codex

Ikus, gainera
-------------

* Mexikoko kodex kolonialak
* Maia kodexak
* Amate papera
**Trufultruful ur-jauzia** Trufultruful ibaiaren goiko eremuan, Txileko Araucanía eskualdean, kokatutako ur-jauzi edo turrusta multzoa da. Mendilerroko urek inguratzen duten basoarekin batera oasi bat sortzen dute Valle de la Luna del Llaima deiturikoaren erdian, sumendi homonimoen erupzioen emaitza. Horrela, ur-jauzi hauek Conguillio Parke Nazionalaren barne daude, Txile hegoaldeko flora eta fauna ugari biltzen dituena.

Toponimia
---------

Bere izena *Truful-Truful* ahots mapudungunetik dator, ibaiaren eremu batean dauden ur-jauziak direla eta "jauziz jauzi" esan nahi du.

Ezaugarriak
-----------

Trufultruful ur-jauzia zakar bolkaniko batean txertatzen da, geruza basaltiko eta bolkanikoekin batera lautada bat sortu du, gutxi gorabehera 7 m-ko altuera duen ebaki batekin, ibaiak zeharkatzen duena, dagoeneko izendatutako jauziak sortuz. Gainera, inguruan, ibaiaren harana estali zuten antzinako glaziarrek izan zuten eragina egiaztatu daiteke, milaka urtetan zehar sortutako lur geruzak ikusgai egonik, ibaiek higatuta eta bertikalki moztuta daudenak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5642206

 |

* Wd Datuak: Q5642206
Piracicaba, Brasil gainean tximista.
**Trumoia**, halaber **ihurtzuria**, **inusturia** edo **ostotsa**, tximista batek eragindako talka uhinaren soinua da, tximistak berak, bere inguruko airea berotzen duenean, hodeien artean edo hodeietatik lurrerako bidean, 28.000 °C baino gehiagoko tenperaturan. Aire oso bero hau bolumenean hazten da eta abiada handian mugitzen da, baina, inguruko aire hotzarekin nahastean, bat batean jaisten da bere tenperatura eta uzkurtu egiten da. Uzkurtze eta zabaltze azkar honek, trumoiaren soinua sortzen duten talka uhinak eratzen ditu.

Izenak
------

Sarreran emandako izenez gain, hauek dira *Euskaltzaindiaren Hiztegia*n aurkitzen ditugun beste aldaera batzuk: **durunda** (Zub.), **ortzantz** (Ipar.) eta **trumonada** (Bizk.).

Denbora neurria
---------------

Soinua eta argia, atmosferan zehar abiada ezberdinetan doazenez, bien arteko denbora tartea neur daiteke, tximista erori den distantziaren estimazio bat egiteko. Soinuaren abiadura, airean, gutxi gora-behera, 340 m/sko da. Argiarena, berriz, 300.000 km/skoa, eta, beraz, tximista, mikrosegundo batzuetan baino ezin da ikusi erori ondoren. Hala, gutxi gora-behera, tximistaren erorketa distantzia, tximista erori den unetik hiru segundoko kilometro bat da.

Mitologian
----------

Tximistadun ekaitzak sarri gertatzen diren edo tximistek eurien iritsiera eta garai lehorraren amaiera iragartzen duten tokietan bizi ziren herri politeistek, trumoiaren jainko bat zuten. Hala, Zeus, Jupiter eta Thor aipa daitezke.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q83301
* Commonscat Multimedia: Thunder

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4424804-0
* LCCN: sh85135113
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q83301
* Commonscat Multimedia: Thunder
**Usenet** ordenadoreetan eztabaida banatuak emateko mundu osoan eskuragarri dagoen sistema bat da. UUCP dial-up sarearen arkitekturaren baitan garatu zen. Tom Truscott eta Jim Ellisek ideia garatu zuten 1979an, eta 1980an hasi zen lanean. Erabiltzaileek mezuak irakurri eta bidali ahal zituzten (artikulu edo bidalketa gisa izendatuak, eta kolektiboki, albisteak) kategoria batera edo gehiagora, newsgroup izena ematen zitzaiona. Usenetak bulletin board system (BBS) baten antza zuen hainbat aspektutan eta gaur egungo Internet foroetako aurrekaria da hainbat aspektutan. Useneta, kanpotik, e-posta eta foroen arteko nahasketa bat dela pentsa daiteke. Eztabaidak multzoka agertzen dira, BBS eta foroetan bezala, baina bidalketak zerbitzarian sekuentzialki gordetzen dira.

Usenetak duen beste alde bat BBS edo foroekiko da ez dagoela zerbitzari zentralik edo kudeatzaile dedikaturik. Usenetak zerbitzari konglomeratu handi eta aldakor batean gordetzen dira, eta batak besteari mezuak bidaltzen dizkiote, jario izena ematen zaion sistemarekin. Norbanakoak mezuak eta bidalketak irakuri ditzake zerbitzari lokal batetik, Usenet zerbitzu komertzial batetik, euren Internet zerbitzuaren kudeatzailearen aldetik, edo bere etxean, lantokian edo Unibertsitatean duen zerbitzari batetik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193162
* Commonscat Multimedia: Usenet

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4328153-9
* LCCN: sh96001086
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q193162
* Commonscat Multimedia: Usenet
**Txomin Ezponda Lagan** (Jatsu, Nafarroa Beherea, 1937ko irailaren 9a) behe-nafar bertsolaria da eta 1983an Nafarroako Bertsolari Txapelketako txapelduna gertatu zen Donibane Garazin jokatu zen finalean.

Bizitza
-------

Jatsun sortu zen 1937ko irailaren 9an, Garaziko eskualdean, laborari famili batean. Algeriako gerla garaian soldaduska egin ondoren, Bokalen hasi zen lanean garraiolari gisa. Hitzarekin zuen dohaina ikusita, saltzaile gisa aritzeko eskaini zioten eta lanbide horri eutsi dio erretreta hartu bitarte.

Xalbadorrekin debutatu zuen 1955 urtean, Donibane Garazin, 18 urte zituela. Xalbador, Mattin eta Xanpun bertsolariekin batera, 80. eta 90. hamarkadetako Iparraldeko bertsolari entzutetsuenen artean egon da.

Mattin, Xanpun, Alkhat eta Mendiburu gisako bertsolariekin maiz aritzen zen eta 1983an Nafarroako Bertsolari Txapelketa irabazi zuen. Bertsolari umoretsua izanik, bazuen istorioak kontatzeko gaitasuna, eta horretan aritu zen ere.

Iparraldeko bertsolari sorta bateko azken katebegia ordezkatzen zuen, izatez, bertsolaritza harekin hilko zela uste baitzen. Alta, bertso eskolen eraginez, bertsolaritzaren transmisioa bermatua da.

Txapelketak
-----------

* Nafarroako Bertsolari Txapelketa
	+ Txapeldun (1): 1983
	+ Txapeldunordea (2): 1985 eta 1987
	+ Finalista (6): 1984, 1986, 1988, 1989, 1991 eta 1992
* Bertsolari Txapelketa Nagusia
	+ Finalaurreak (1): 1980
	+ Final-laurdenak (3): 1982, 1986 eta 1989

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Txomin Ezponda Lagan» *Euskomedia-Auñamendi* (Noiz kontsultatua: 2017-03-04).
2. 1 2 3   Elkartea, Xenpelar Dokumentazio Zentroa – Bertsozale. *Txomin Ezponda - Biografiak - BDB. Bertsolaritzaren datu-basea.*  (Noiz kontsultatua: 2017-03-04).

Kanpo estekak
-------------

* "Txomin Ezponda, 50 urte plazan", Bertsoa.eus
* Txomin Ezponda Euskal Kultur Erakundearen webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28869380
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 34444

 |

* Wd Datuak: Q28869380
**Tsukuba mendia** (japonieraz: 筑波山, *Tsukuba-san*?)
 Japoniako Honshu uhartearen erdialdeko sumendia da, 877 metrotako garaiera duena. Ibaraki prefeturan dago, izena ematen dion herriaren ondoan.

Mendia
------

Ezaguna da Japonian dituen bi tontorrek sortzen dioten profilagatik (Nyotai-san 877 m eta Nantai-san 871 m) eta urtero milaka mendizalek igotzen dute "mendi morearen" tontorrera Kantō lautadaren ikuspegiaz gozatzera.

Mendia bera bezain ikusgarria da tontorrean dagoen santutegi xintoista, Tsukuba-san-jinja (筑波山神社).

Igoera Miyukigahara bidetik egiten da eta goian denda eta jatetxeak daude. Funikularrean edo teleferikoan ere igo daiteke.

Kondaira
--------

Kondairak dioenez duela milaka urte jainko bat Lurrera jeitsi zen eta bi mendiri galdetu zien bertan bizitzerik izango ote zuen. Fuji mendiak ezetz erantzun zion, bere konoa perfektua izanik jainkoen laguntzerik behar ez zuela pentsatuta, Tsukubak aldiz baietz erantzun zion eta jatekoa eta ura eskaini. Ordutik Fuji mendia hotza eta soila da, Tsukuba aldiz bizitzaz betea eta landaretzak kolore desberdina du sasoiaren arabera.

Iruditegia
----------

* 
* Tontorreko dendak.Tontorreko dendak.
* Tsukuba santutegia.Tsukuba santutegia.
* Teleferikoa.Teleferikoa.

Kanpo estekak
-------------

* **(Japonieraz)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1754619
* Commonscat Multimedia: Mount Tsukuba

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 167874321
* NDL: 00641113
* NKC: ge913480

 |

* Wd Datuak: Q1754619
* Commonscat Multimedia: Mount Tsukuba
**Vasiti Solikoviti** (Fiji, 1993ko abuztuaren 2a), Fijiko zazpiko errugbi jokalaria da Emakumeen txapelketan parte hartu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

Olinpiar Jokoak
---------------

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan (Ajinomoto Stadium (japonieraz (味の素スタジアム, *Ajinomoto Sutajiamu*), Tokio Stadium ere izendatua), Tokio 2020an (Tokio), brontzezko domina irabaziko du Fijiko taldearekin, Zeelanda Berriko taldearen (urrezkoa) eta Frantziako taldearen  (brontzezkoa) atzetik sailkatuz. Hauek osatuko dute Fijiko taldea: Lavena Cavuru, Raijieli Daveua, Sesenieli Donu, Laisana Likuceva, Rusila Nagasau, Ana Naimasi, Alowesi Nakoci, Roela Radiniyavuni, Viniana Riwai, Tokasa Seniyasi, Vasiti Solikoviti eta Reapi Ulunisau-k.

Emaitzak
--------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua 
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 03 !3. postua, brontzezko domina | Zazpiko-errugbiaemakumeak. |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Vasiti Solikoviti» *Olympedia*.
2. ↑   «Rugby Sevens - Canada vs Fiji - Pool B Results» *Tokyo 2020*.
3. ↑  «Vasiti Solikoviti» *olympedia.org* 2022-02-27an. begiratua**(Ingelesez)**
4. ↑  «Vasiti Solikoviti» Olympics.com 2022-02-27an begiratua **(Gaztelaniaz)**
5. ↑  "Zazpiko-errugbia, emakumeak, emaitzak 2020" olympedia.org **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107721883

 |

* Wd Datuak: Q107721883
**Petra tou Romiou** ("Erromatarren harkaitza") edo **Afroditaren harkaitza** (grezieraz: Πέτρα του Ρωμιού, *Pétra tou Romioú*) Pafosetik gertu Limasolerako bidean itsasertzean dagoen harkaitz famatua da. Ingurunearen edertasunaz gain greziar mitologian Afroditaren jaiotzaren tokia izateak bihurtzen du turistiko.

"Betiereko gaztetasuna" lortzen omen da harkaitzaren inguruan bainatuz gero, baina itsasoa zakarra izan ohi da inguru honetan eta harkaitzera igotzea eta itsasora sartzea debekaturik dago.

Kondairak
---------

### Afroditaren jaiotza

Petra tou Romiou inguruko itsasertza.
Kondaira baten arabera Afrodita bertan jaio zen. Harkaitzaren inguruan itsasoaren olatuak sortzen dituen aparrak eragingo zuen kondaira, izan ere Gaiak ("Ama lurra") Kronos semeari agindu zion Urano aita zikiratu zezala, eta ondoren barrabilak itsasora jaurti zituen. Hortik jaio zen Afrodita, edertasunaren jainkosa.

Bertan erroturiko beste kondaira batek dio Kronosek aita segarekin erdibitu zuela. Uranok hegan ihes egin bazuen ere gerritik beherako zatia urterara erori zen eta sorturiko aparretatik neskatxa bat sortu zela, Afrodita. Olatuek Ziterara (Grezian) eraman zuten, baiona beranduago Ziprera itzuli zen. Afrodita orduan Zipreko jainkoen biltzarrean sartu zen.

Pafosen Afroditaren tenplua eraiki zen eta antzinateko Afroditaren kulto gune handiena sortu zen. Homerok berak ere aipatu zuen *Odisea* liburuan. Erromatarrek Zipre eskuratu zutenean Afroditaren mitoa jaso zuten. Hauek *Venus* izena ema zioten.

### Akaziarrak

Petra tou Rimou dagoen *Achni* hondartzan akaziarrak lehorreratu zirela esaten duen kondaira era badago. Troiako Gerratik itzuleran desbideratu zirela esaten du.

### Basil heroia

Digenis Akritas-en idazkia.
Digenes Akritas abestiak Basil heroiaren istorioa kontatzen du. Basil erdi bizantziarra eta erdi sarrazenoa ("arabiarra") zen, hortik *Digenes* ("bi odol") ezizena. Abestiak dioenez Troodos mendietatik harkaitz erraldoi bat bota zuen erasoan zetozen sarrazenoen aurka. Bizantziarrek beren burua ekialdeko erromatartzat zeukaten eta hortik datorkio harkaitzari "Erromatarren harkaitza" izena.

Inguruan dagoen beste arroka batek "Sarrazenoen harkaitza" izena du.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   «Petra tou romiou» *web.archive.org* 2013-12-12 (Noiz kontsultatua: 2020-11-28).
2. ↑   «The Theogony of Hesiod» *www.sacred-texts.com* (Noiz kontsultatua: 2020-11-28).
3. ↑   Smith, William.  (1854–1857). *"Paphus". Dictionary of Greek and Roman Geography..*  London: John Murray..
4. ↑   «Aphrodite rock - Visit Aphrodite Rocks in Paphos Cyprus» *web.archive.org* 2013-04-07 (Noiz kontsultatua: 2020-11-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2061165
* Commonscat Multimedia: Petra Tou Romiou

---

 |

* Wd Datuak: Q2061165
* Commonscat Multimedia: Petra Tou Romiou
*«Pello» orriak hona dakar. Finlandiako udalerriari buruzko artikulua hau da: «Pello (Finlandiako udalerria)»*
**Petri** gizon izena da, latineko *Petrus*-etik datorrena. Izenaren beste aldaerak **Peru**, **Pello** (**Peio**), **Petiri**, **Betiri** eta **Kepa** dira.

Euskaltzaindiaren arabera, *Petri* izena latinetik euskarara heldu da, eta dudarik gabe kristau munduan hedadurarik handiena izan dutenetako bat dugu. Kristok berak eman zion izena lehendabiziko aita santua izango zenari: "Simon zara zu, Joanen semea, baina aurrerantzean *Kefas* deituko zara". Arameoko —Jesusen hizkuntzako— *Kephas* "haitza" *Petros* itzuli zuten lehenik grekoz eta *Petrus* geroago latinez. Erabileraren ondorioz, aldaera asko daude euskaraz: Peru, Betiri, Petiri, Pello eta, azkenik, Kepa. Azken hori Sabin Aranak eta Koldo Eleizaldek argitaratuko Santu Izendegian proposatu zen, arameoko jatorrizko *Kephas*-etik abiaturik.

Aita Santua
-----------

Sakontzeko, irakurri: «San Petri»
San Petri, Jesukristoren apostolua eta izenaren sortzailea da, Elizaren Katolikoaren lehenengo Aita Santua.

Erromako Eliza Katoliko, Eliza Ortodoxo eta Eliza Anglikanoaren ustetan, *Simon* da Petri santua, eta Erroman Elizako sorrerarekin lotzen dute, nahiz eta egungo kristautasunean honen garrantzia eta Aita Santuaren nagusitasuna zehazterakoan bat ez etorri. Batzuek argudiatzen dute bere nagusitasuna ohorezkoa baino ez zela, hau da, berdinen artean burua. Batzuen irudikoz, nagusitasun hori ez zen ondorengoei igarotzekoa.

*Petri* da Euskaltzaindiak araututako izena, lehenengo Aita Santua izendatzeko.

Jaieguna
--------

Jaieguna ekainaren 29an da.

Pertsonaia ezagunak
-------------------

* Petri I.a Nafarroakoa (1068-1104)
* Petri I.a Gaztelakoa (1334-1369)
* Petri I.a Errusiakoa (1672–1725)

### Aldaera guztiak

* *Petri* izenarekin hasten diren artikulu guztiak, Petri izeneko pertsonaiak barne
* *Pello* izenarekin hasten diren artikulu guztiak, Pello izeneko pertsonaiak barne
* *Peio* izenarekin hasten diren artikulu guztiak, Peio izeneko pertsonaiak barne
* *Peru* izenarekin hasten diren artikulu guztiak, Peru izeneko pertsonaiak barne
* *Piarres* izenarekin hasten diren artikulu guztiak, Piarres izeneko pertsonaiak barne
* *Kepa* izenarekin hasten diren artikulu guztiak, Kepa izeneko pertsonaiak barne

  

* *Pedro* izenarekin hasten diren artikulu guztiak, Pedro izeneko pertsonaiak barne
* *Pierre* izenarekin hasten diren artikulu guztiak, Pierre izeneko pertsonaiak barne

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindiaren izendegia
2. ↑  Aita santuen izenak (129. araua)]

Ikus, gainera
-------------

* Petri plaka

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10625184
* Commonscat Multimedia: Petri (given name)

---

 |

* Wd Datuak: Q10625184
* Commonscat Multimedia: Petri (given name)
**Pietro Francisci** (Erroma, Italia, 1906ko irailaren 9a - 1977ko martxoaren 1a) italiar zinemagilea izan zen.

*Peplum* generoko zinemagile nagusietakoa izan zen.

Biografia
---------

Karreraren hasieran, zinemagile amateur gisa, dokumentalak egin zituen. 1934an estreinatu zen bere lehenengo film luzea: *La mia vita sei tu* (*Nire bizitza zu gabe*), maitasunezko harreman kontraesanez bete baten komedia gazi-gozoa, Otello Martelliren argazki ederrez hornitua. Kritikak ez zion oso harrera ona egin, ordea, eta ikusleen artean ere ez zuen arrakastarik izan.

Francisci atzera dokumentalak egiten hasi zen. Hurrengo film luzea egin zuenerako hamabi urte igaro ziren: *Io t'ho incontrata a Napoli* (1946, *Napolin aurkitu zaitut*), komedia hori ere. Handik bi urtera sakontasun handiagoko lan bat egin zuen: *Natale Al Campo 119* (1948, *Eguberriak 119 zelaian*), kontzentrazio-esparru batean preso daudela, Eguberriko gaua gogorarazten duten italiar batzuen lekukotasun interesgarria.

Bere karreraren lehenengo ziklo horretako azken filma *Antonio di Padova* izan zen (1949, *Antonio Paduakoa*), Bigarren Mundu Gerraren ankertasuna Erdi Aroko mende ilunekin alderatzeko ahalegin originala.

Handik aurrera, ordura arte egindakoa alde batera utzita, ekintza biziko filmak egiten hasi zen: *Il leone di Amalfi* (1950, *Amalfiko lehoia*), *Le meravigliose avventure di Guerrin Meschino* (1951, *Gerrin Meschinoren abentura zoragarria*) eta *La regina di Saba* (1952, *Sabako erregina*). Baina Pietro Francisciren benetako nortasuna 1957an azaldu zen, *Ercole* (*Herkules*) filmarekin. Lan hura genero berri baten hasiera izan zen, *peplum* generoarena, hain zuzen. Lehendik ere eginak ziren antzeko filmak, erromatarren filmak deituak, bai Italian bai Estatu Batuetan, baina *Herkules*etik aurrera hartu zuen genero autonomo izaera. Film hark izan zuen arrakastaren ondoren, haren jarraipena filmatu zuen gero, *Ercole e la regina di Lidia* (1959, *Herkules eta Lidiako erregina*). Horiek izan ziren bere karrerako lanik arrakastatsuenak.

Beste film batzuk: *Saffo, Venere di Lesbos* (1960); *L'Assedio di Siracusa* (1960, *Sirakusako Gudua*); *Ercole sfida Sansone* (1963); eta *Sindbad e il califo di Bagdad* (1973).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q961776
* Commonscat Multimedia: Pietro Francisci

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 90383871
* ISNI: 0000 0001 1683 9394
* BNE: XX4580292
* BNF: 14098748f (data)
* GND: 137503636
* LCCN: nr2005006559
* SNAC: w6320rjq
* SUDOC: 083602283
* ICCU: UBOV490066
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02221/eu\_f\_1102/f1102

 |

* Wd Datuak: Q961776
* Commonscat Multimedia: Pietro Francisci
Marco Bigioren *Hiru Parkak*.
Parkak lanean. Albert Maignan (1845-1908) margolariaren *Les Parques* lana.
**Parkak**, singularrean **Parka**, Antzinako Erromako erlijioan eta mitoetan, gizakien eta jainkoen bizitzen eta heriotzen patuak zuzentzen zituzten emakumezkoen pertsonifikazioak ziren. Ez zuten pertsona baten ekintzak kontrolatzen jaiotzen zirenean, hiltzen zirenean eta zenbat sufritzen zuen izan ezik. 
Haien baliokide grekoak Moirak ziren; eta iparraldeko herri germaniarren mitologian, Nornak. Parkak patuaren jainkosak dira.

Mitoa
-----

Hiru ahizpa irule dira, jaiotza, bizitza eta heriotza pertsonifikatzen dituztenak. Pertsonen patua idazten zuten brontzezko horma handi batean, eta inork ezin zuen haiek idatzitakoa ezabatu. Haien izenak hauek ziren: Nona (bizitzaren haria zurtoinetik bere ardatzera biratzen zuena), Dezima (bere hagaz bizitzaren haria neurtzen zuena) eta Morta (bizitzaren haria moztu eta pertsona baten heriotza modua aukeratzen zuen).

Grezieraz, aldiz, Kloto, Lakesis eta Atropos deitzen ziren. Eskandinaviar mitologian Urðr (edo Urd, "gertatu dena", patua), Verðandi (edo Verdandi, "orain gertatzen dena") eta Skuld ("gertatu beharko lukeena, edo gertatu behar dena") bezala ezagutzen ziren.

Hildako arimak zegozkien lekuetara eramaten zituzten: Infernura, Zerura, Purgatoriora. Hirurak iruten aritzen ziren; gero, bizitzaren luzera neurtzen zuen haria guraize batekin mozten zuten, eta ebaki horrek heriotzaren unea finkatzen zuen. Artile zuria zeramaten eta urrezko hariak eta artile beltzezko hariak nahasten zituzten. Urrezko hariek pertsonen bizitzako une zoriontsuak adierazten zituzten, eta artile beltzak, berriz, aldi tristeak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  John Day, *God's Conflict With the Dragon and the Sea: Echoes of a Canaanite Myth in the Old Testament*, CUP Archive, 1985, 308. or.
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Moirak
* Herio (mitologia)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q370547
* Commonscat Multimedia: Moirae

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 62347694
* BNF: 124377382 (data)
* GND: 11893208X
* SUDOC: 07860432X

 |

* Wd Datuak: Q370547
* Commonscat Multimedia: Moirae
**Tridimita** edo **asmanita** kuartzoaren polimorfo bat da, eta bi eratara topa daiteke: tridimita alfa, sistema hexagonalean kristalizatzen dena, eta tridimita beta, sistema erronbikoan kristalizatzen duena.

Ohi, kuartzoa bezala, tektosilikatoen artean gehitua da, baina gaur egun Nazioarteko Mineralogia Elkarteak baliozkotzat onartutako Strunzen sailkapenaren 10. edizioaren arabera "mineral oxido"en 4. sailkapenan jarri beharko litzateke.

Propietateak
------------

Ohi alkalinoak diren katioien ezpurutasunek egonkortua. Bere kristalek elkarhazkuntza izan dezakete kristobalitaren kristalekin.

Silizio dioxidoaren polimorfo triklinikoa da, honakoen polimorfoa delarik: koesita (SiO/2 monoklinikoa), kristobalita (SiO2 tetragonala), kuartzoa (SiO2 trigonala) eta estishovita (SiO2 tetragonala).

Eraketa eta meak
----------------

Maiz agertzen da barrunbeetan mundu osoko arroka bolkanikoetan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q410893
* Commonscat Multimedia: Tridymite

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 15468-32-3
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 15468-32-3

 |

* Wd Datuak: Q410893
* Commonscat Multimedia: Tridymite
Francis turbina baten errodetea.
**Turbina hidraulikoa**, jariakin konprimaezin baten (eskuarki ura) energia zinetikoa eta potentziala lan mekaniko bihurtzen duen turbomakina da. Jariakina turbinatik igarotzean, turbinaren errodetean mugimendu birakari bat sortzen du eta ardatz batekin, energia mekanikoa energia elektriko bilakatzen du sorgailu baten bidez. Horregatik dira zentral hidroelektriko baten elementu garrantzitsuenak.

Sailkapena
----------

Turbomakinak izateagatik, hauen sailkapen berbera jarraitzen dute, beraz, turbo-makina hidrauliko eta turbomakina motoreen azpitaldetan sartzen dira. Turbina hidraulikoen hizkuntzan ondorengo sailkapena egiten da:

### Errodetearen presio-aldaketaren edo erreakzio-angeluaren arabera

* **Akzio-turbinak:** Fluido-lanak ez du presio aldaketarik jasaten errodetea zeharkatzean.

* **Erreakzio-turbinak:** Fluido-lanak presio-aldaketa nabarmenak jasaten ditu errodetea igarotzean.

Turbina bat sailkapen honetan sartzeko, erreakzio-angelua kalkulatzea komeni da. Akzio turbinek uraren fluxu-abiadura soilik aprobetxatzen dute eta erreakzio turbinek, aldiz, abiadura ez ezik, presio gutxitzea ere aprobetxatzen dute.

### Errodetearen diseinuaren arabera

Sailkapenik erabakigarriena da; sailkapen honetan, diferentziak soilik alabeen angelu edo tamainetan egon daitezke edota errodetea ez den turbomakinaren beste edozein zatietan. Garrantzitsuenak, ondorengoak dira:

kaudalaren eta jauziaren arabera turbina hidraulikoa aukeratzeko karta
* Kaplan turbina
* Helize turbina
* Pelton turbina
* Francis turbina
* Deriaz turbina
* Ossberger/Banki/Michell turbina
* Turgo turbina

Turbina hidraulikoen errendimendua
----------------------------------

Sakontzeko, irakurri: «Turbina hidraulikoen errendimendua»
Turbina hidraulikoen errendimendua kalkulatzeko turbinaren galerak hartzen dira kontuan. Galera hauek manometrikoak (jariakinaren marruskadurak sortuak), bolumentrikoak (jariakin galerak eraginak), mekanikoak (marruskadura mekanikoaren ondorio) eta elektrikoak (irteerako potentzia elektriko teorikoaren eta erabilgarriaren arteko aldea) izaten dira. Errendimendu totala errendimendu ezberdinen biderkadura da.


η

T
o
t
a
l
a

=

η

m
a
n

⋅

η

b
o
l

⋅

η

m
e
k

⋅

η

e
l
e
k
t

{\displaystyle \eta \_{Totala}=\eta \_{man}\cdot \eta \_{bol}\cdot \eta \_{mek}\cdot \eta \_{elekt}}

{\displaystyle \eta _{Totala}=\eta _{man}\cdot \eta _{bol}\cdot \eta _{mek}\cdot \eta _{elekt}}

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q644997
* Commonscat Multimedia: Water turbines

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11978797c (data)
* GND: 4189292-6
* LCCN: sh85063346
* NKC: ph127167
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q644997
* Commonscat Multimedia: Water turbines
Liburuaren irudi bat.

***Urbatagirk*** (armenieraz: Ուրբաթագիրք, euskaraz "Ostiraletako liburua"), armenieraz argitaratutako lehenengo liburua izan zen. Egilea Hakob Meghapart (Jacob Bekataria) izan zen, 1512an, eta Venezian plazaratu zuen. 124 orri ditu. Edukia Armeniako Eliza Katolikoarekin lotuta dago.

Ezaugarriak
-----------

Urte haietan Armenia Otomandar Inperioaren agindupean zegoen. Diaspora zeuden armeniarrek lan garrantzitsua bete zuen armeniera eta literatura tradizioa gordetzeko. Armeniera klasikoaz idatzita, liburuaren edukia batez ere otoitzak eta gaixoentzako sendabideak dira; eduki horiekin batera, Gregorio Narekekoa (951-1003) idazle mistikoaren aipamen luzeak biltzen ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Agop Jack Hacikyan, Gabriel Basmajian, Edward S. Franchuk, *The Heritage of Armenian Literature:From the eighteenth century to modern times*, 3. liburuki, Wayne State University, 2005.
2. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2632861

 |

* Wd Datuak: Q2632861
**UEFAko Txapeldunen Ligako ereserkia**, ofizialki **Txapeldunen Liga** (ingelesez *UEFA Champions League Anthem*, ofizialki *Champions League* deitua) UEFAko Txapeldunen Ligako ereserkia ofiziala da. Tony Britten ingeles musikagileak ereserkia jau konposatzeko garaian 1727ko Georg Friedrich Händel britainiar musikagilearen *Coronation Anthems* ("Koroaketaren Ereserkiak") musikalaneko *Zadok the Priest* ("Zadok Apaiza") deritzon zatian oinarritu zen.

1992an UEFAk bere ereserkia idatz zezan Tony Britten hautatu zuen. Behin Händelen musikalana moldatu eta ereserkia konposatuta, Royal Philharmonic Orchestrak lehenbiziko aldiz jo eta Academy of St. Martin in the Fields abesbatzak abestu zuen. Hitzak ingeles, aleman eta frantsesez dauzka.

Estreinatu eta berahala Txapeldunen Ligako ikur bilakatu zen, futbol txapelketa horretako partidu ororen hasieran entzun daitekelarik, jada futbolzale eta futbozaleak ez direnak ere aski ezaguna duten doinua bilakatu delarik.

Hitzak
------

UEFAko Txapeldunen Ligako partiduoro entzun litekeen doinuaren hitzek Txapeldunen Liga eta bertan parte hartzen duten futbol taldeen gorazarrea dira, honako hauek direlarik:

|  |  |
| --- | --- |
| Jatorrizko bertsioa
*Ce sont les meilleures équipes*
*Sie sind die allerbesten Mannschaften*
*The main event*
*Die Meister*
*Die Besten*
*Les Grandes Équipes*
*The Champions*
*Une grande réunion*
*Eine große sportliche Veranstaltung*
*The main event*
*Ils sont les meilleurs*
*Sie sind die Besten*
*These are the champions*
***Chorus (2x):***
*Die Meister*
*Die Besten*
*Les Grandes Équipes*
*The Champions* | Euskaraz
*Hauek talde onenak dira*
*Talde guztietatik onenak dira*
*Ekitaldi nagusia*
*Nagusiak*
*Onenak*
*Talde handienak*
*Txapeldunak*
*Topaketa handia*
*Kirol ekitaldi handia*
*Ekitaldi nagusia*
*Onenak dira*
*Onenak dira*
*Hauek dira txapeldunak*
***Koruak (x2):***
*Nagusiak*
*Onenak*
*Talde handienak*
*Txapeldunak* |

Kanpo estekak
-------------

* *Txapeldunen Ligako Ereserkia* entzungai eta hitzak irakurgai. Youtube.com **(Ingelesez)** **(Alemanez)** **(Frantsesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1453101

 |

* Wd Datuak: Q1453101
***USS Indianapolis (CA-35)*** AEBtako armadaren gurutze-ontzia izan zen.

Historia
--------

1945eko uztailaren 29an, Filipinetako itsasoan, Mochitsura Hashimoto komandante zuen I-58 itsaspekoaren tiramenean sartu zen AEBetako armadako Idaho klaseko gurutzaontzi astun bat, USS Indianapolis. Gerraontziak ez zeraman eskoltarik eta ez zebilen sigi-saga erasoak saihesteko; jomuga erraza zen.

### Erasoa

23:26an, itsaspekoa ontzitik 1.500 metrora besterik ez zegoela, Hashimotok sei torpedo jaurtitzeko agindua eman zuen. Helburua jo zuen eta Indianapolis minutu gutxian joan zen hondora. AEBetako armadak ez zuen gurutzaontziaren SOS seinalerik jaso. Handik ordubetera Hashimotok bidalitako mezua, ordea, bidean atzeman zuten: Idaho klaseko ontziari eraso ziola zioen. Seinalea deskodetu eta uztailaren 30ean, 17:00etan iritsi zen estatubatuarren aginte-gunera. Baina ez zioten jaramonik egin.

Aste batzuk lehenago ontziak karga sekretua jaso zuen: Hiroshiman jaurtiko zuten bonba atomikoaren uranioa eta beste hainbat osagai. Eta egun batzuk lehenago bonba helburuan utzita, misioa betea zuten. Ontzian gutxik zekiten misioaren berri, ontzitik kanpo are gutxiagok. Japoniarren mezua aginte-gunera iritsi zenean, txostenak begiratu eta eremu horretan halako ontzirik ez zegoela ikusi zuten. Japoniarrei atzemandako seinalea hutsegite bat zela ondorioztatu zuten.

### Erreskatea

Abuztuaren 2an hegazkin batek Indianapolisko naufragoak ikustatu zituen jitoan. Hala, ontzia hondoratu eta lau egunera, erreskate lanak hasi ziren, mantso, erreskate ontzia ez baitzen gauera arte naufragoengana iritsi. Indianapolisen eskifaia 1.199 pertsonak osatzen zuten: 300 bat ontziarekin batera joan ziren itsas hondora; 316 bizirik irten ziren; gainerako 600ak erreskatearen zain hil ziren, ur gazia edateagatik edo deshidratazioak jota batzuk, erasoetan jasandako zaurien eraginez beste batzuk eta, nagusiki, marrazoek erasota. Misio sekretua sekretuegia zen, ur haietan bizi ziren marrazoen zorionerako.

Zineman
-------

Estatubatuarren itsas tragedia larrienarengatik harro ez, eta gertatukoaren berri ez zen askorik zabaldu. Harik eta Steven Spielbergek *Jaws* (1975) film arrakastatsuan hizpide izan zuen arte. Robert Shaw aktoreak jokatutako Quint pertsonaiak, lau minutuko bakarrizketa gogoangarrian, egun haietan uretan bizitakoa deskribatzen du.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   Irazustabarrena, Nagore.  (2016ko urriak 09). «Marrazoen bazka sekretua» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q600180
* Commonscat Multimedia: USS Indianapolis (CA-35)

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: mzk2005304630
* SNAC: w65f9jpv
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q600180
* Commonscat Multimedia: USS Indianapolis (CA-35)
**Urbaran** Aralarko mendilerroaren hegoaldeko muturrean dagoen mendia da, oso toki bakartian, Uharte Arakil herritik iparraldera, Madalenaitz menditik jaisten den gailur taldean. Olazabalgo pasabideak banatzen du mendi hau Madalenaitzetik.

Irispideak
----------

Hiriberritik Olazabalgo pasabidera, mendiaren behealdetik ibiliz hel daiteke. Bidezidor galdua, estutu egiten da, eskuinetara, harrizko monolito bat utziz. Hau, Urbaranen zati da. Pasabidetik, ekialderantz, magala igotzen da, tontorrera heldu arte. Hemendik, Sakana nafar eskualdearen bista ederra dago. Aukeretako bat, Uharte-Arakilen, Aralarko San Migelerantz hartzea da, ondoren, Madalenaitz mendipean dagoen Urrunzure labarrean sartzeko. Honek "Frontoia" izenez ezaguna den horma bat du. Agiriko Sakona eta Armendiagako trikuharritik jarraitu behar da, Olazabalgo lepora iritsi arte. Hona, eskuinaldetik heltzen da, Urrunzure labarrera doan bidea alde batera utziz.

Kanpo estekak
-------------

* euskal-herria.org webgunean

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268608

 |

* Wd Datuak: Q12268608
XVII. mendeko islandiar eskuizkribu baten marrazki honetan, Heimdal ikus daiteke, Valhallako atea estaltzen.
**Valhalla**, eskandinaviar mitologian, gerlari edo *einherjar*rak, guduan hil ondoren doazen gotorlekua da. Odin jainkoak Asgarden duen jauregian dago, non hildako gerlariak, Bragiren ongietorria jaso eta valkiriek zuzenduak diren.

Bostehun ta berrogei ate ditu, lantzez eginiko harresiak, ezkutuekin eginiko teilatuak eta armajantziekin estalitako eserlekuak. Esaten denez, hautatutako guztientzako tokia dago. Hemen, egunero, Ragnarökean, jainkoek erraldoiekin izango duten azken borrokan, Odini lagunduko dioten hildako gerlariak, gudurako prestatzen dira Asgardeko lautadetan. Gauez, Valhallara itzultzen dira, ezti-urez lagunduriko basurde oturuntzez gozatzeko.

Valhallara igotzeko haina meritu lortzen ez dituztenek, Niflheimen amaitzen dute (ilunpeen erresuma, Hela edo Hel jainkosak gobernatua) edo izendaturiko beste toki batzuetan. Adibidez, itsasoan galtzen direnak, Ægirren jauregira eramanak dira, itsasoaren hondoan bertan.

Valhallan, valkiriez eta gerlarien izpirituez (einherjar) gain, Gullinkambi izeneko oilar bat ere badago, goizero iratzartzen dituena eta Ragnaröka iristen denean abisatzeko betebeharra duena.

| * i
* e
* a
Eskandinaviar mitologia |
| --- |
| Jainko-jainkosak,heroiak eta izakiak | Baldr  •  Berserker  •  Bragi  •  Forseti  •  Dellingr  •  Freyr  •  Heimdallr  •  Hermóðr  •  Höðr  •  Hœnir  •  Loki  •  Meili  •  Lóðurr  •  Mímir  •  Njörðr  •  Odin  •  Óðr  •  Thor  •  Týr  •  Ullr  •  Váli  •  Víðarr  •  Vili eta Vé  •  Bil  •  Eir  •  Freyja  •  Frigg  •  Fulla  •  Gerðr  •  Gefjon  •  Gná  •  Hlín  •  Ilmr  •  Iðunn  •  Irpa  •  Jörð  •  Lofn  •  Nanna  •  Njörun  •  Rán  •  Rindr  •  Sága  •  Sif  •  Sigyn  • Sjöfn  •  Skaði  •  Snotra  •  Sól  •  Syn  •  Þorgerðr Hölgabrúðr  •  Þrúðr  •  Vár  •  Vör  •  Ask eta Enbla  •  Dís  •  Walkiriak) •  Nanoak  •  Einherjar  •  Álfar  •  Svartálfar  •  Fenrir  •  Hela  •  Jörmungandr  •  Jötunn  •  Sigurd  •  Trollak  •  Völundr  •  Deabruak  •  Mjölnir | 1877an Suediako Skåne udalerrian aurkitutako Mjolnir mailuaren irudia. |
| Lekuak | Asgard  •  Bifröst  •  Fólkvangr  •  Ginnungagap  •  Helheim  •  Midgard  •  Múspellsheimr  •  Niflheim  •  Valhalla  •  Vígríðr  •  Mímisbrunnr  •  Hvergelmir  •  Uppsalako tenplua  •  Urðarbrunnr  •  Yggdrasil |
| Gertakizunak | Æsir–Vanir gerra  •  Fimbulvetr  •  Ragnarök |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q177860
* Commonscat Multimedia: Valhöll

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 1156306922
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q177860
* Commonscat Multimedia: Valhöll