1980ko urriaren 10ean Genevan sinatu eta 1983ko abenduan indarrean jarri zen Nazio Batuen **Zenbait Arma Konbentzionalei buruzko Hitzarmenak** –**ZAK** edo **ZAKH** modura laburtua– kaltegarriegi jotzen diren edo ondorio bereizigabeak dituzten zenbait arma konbentzionalen erabilera debekatu edo mugatzeko helburua du. Hitzarmenaren izenburua osoa, bestalde, **Kaltegarriegitzat Jo Daitezkeen edo Bereizigabeko Ondorioak Izan Dezaketen Zenbait Arma Konbentzional Erabiltzeari buruzko Debeku edo Murrizketari buruzko Hitzarmena** da. Konbentzioak, besteak beste, lur-minak, tranpak, su-gailuak, laser-arma itsutzaileak eta gerra-hondar lehergarrien garbiketa biltzen ditu.

Hitzarmen-helburuak
-------------------

Hitzarmenaren eta bere Protokoloen helburua zibilak gatazka armatuetan erabiltzen diren armen lesioetatik babesteko arau berriak ematea eta, halaber, borrokalariak alferrikako sufrimenduetatik babesteko. Hitzarmeneko alderdiek, gainera, lege- eta bestelako neurriak hartu behar dituzte hitzarmena betetzen dela ziurtatzeko.

ZAKH, Arma Kimikoen Konbentzioarekin batera (AKK) arma zehatzei buruzko protokoloetarako aterki gisa balio du, egun.[erreferentzia behar] Hitzarmena eta bere eranskinak diren Protokoloak gatazka armatu mota guztietan aplikatzen dira, nazioarteko zein nazionalak; aitzitik, egoera ez zen horrela izan hitzarmena lehen aldiz onartu zenean, aplikazio-esparrua 1996an eta 2001ean zabaldu baitzen, urte horietan eginiko kongresuen ondorioz. Xedapen batzuk ere, gainera, borrokak amaitu ondoren ere aplikatzen dira; hala nola, lur-minen eta beste gerra-aztarna batzuen arriskuak minimizatzeko dauden II eta V protokoloetako arauak.

ZAKHk, halere, ez du egiaztapen- zein betearazpen-mekanismorik, bai eta ez du ere prozesu formalik zehazten betetze-kezkak konpontzeko. Edozein kasutan, Estatu-alderdi batek konbentzioarekin edo protokoloren batekin duen konpromisoa bertan behera dezake; halere, legez loturik jarraituko du itunaren gordailuzainari, NBEko Idazkari Nagusiari, bere betebeharretatik libre izateko asmoa jakinarazi eta urtebetera arte.[erreferentzia behar]

Hitzarmena eta Protokolo Gehigarriak
------------------------------------

ZAKH 1980ko urriaren 10ean, Genevan, sinatu eta 1983ko abenduaren 2an indarrean sartu zen, hitzarmenarekin batera adostutako "Protokolo Gehigarrien" multzo batekin. 2020ko urriaren amaierarako, 125 estatu-alderdi ziren konbentzioaren parte; halere, herrialde horietako batzuek bost protokoloetako batzuk baino ez dituzte onartu –hala ere, bi protokolo dira Estaturen bat alderditzat hartu beharreko gutxienekoak–.

Hitzarmenak bost protokolo ditu, egun:

* **I. Protokoloa**. Zati antzemanezinak dituzten armak mugatzen ditu;
* **II. Protokoloa**. Lur-minak eta tranpak murrizten ditu;
* **III. Protokoloa**. Su-armak mugatzen ditu;
* **IV. Protokoloa**. Laser-arma itsutzaileak mugatzen ditu –1995eko urriaren 13an, Vienan, onartua–;
* **V. Protokoloa**. Gerra-hondakin lehergarriak garbitzeko betebeharrak eta praktika onak ezartzen ditu –2003ko azaroaren 28an, Genevan, onartua–.

Esan bezala, II. Protokoloa 1996an aldatu zen –bere aplikazio-eremua zabaltzeko lanean–; hala, bere aplikazio-eremu zabaldua 1998ko abenduaren 3an da indarrean. Zuzenketa horren ondorioz, hainbat aldaketa eman ziren II. protokoloan: mina-erabileraren murrizketak barne-gatazketara hedatu zituen, urrutitik entregatutako minen fidagarritasun-estandarrak ezarri ziren, eta pertsonen aurkako lur-minetan –APL deritzenak– detekta ezin daitezkeen zatiak erabiltzea debekatu zuen. Bestalde, lur-minen erabateko debekua adostu ez izanak Ottawako Ituna ekarri zuen.

Bestelako proposamenak
----------------------

2017rako, ZAKk ez du adostasunik lortu alderdiek beren konpromisoak betetzen laguntzen duten betetze-mekanismo bat ezartzeko negoziazioak irekitzeko, bai eta tamaina-handiko bala-kalibreak –5.56 edo txikiagoak– debekatzeko nagoziazioak irekitzeko ere.

Txina eta Errusiak, bestalde, ibilgailuen aurkako lur-minen murrizketen aurka agertu dira; esate baterako, lur-mina horiek autodesaktibatzeko eskakizunaren aurka.

2010eko hamarkadan ZAKk elkarrizketak ireki zituen arma autonomo hilgarriak murrizteko. 2021erako, halere, potentzia nagusi gehienek AAHen nazioarteko debekuaren posizionatzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «UNODA Treaties» *treaties.unoda.org* (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).
2. 1 2    *1980 Convention on Certain Conventional Weapons – Factsheet.*  International Committee of the Red Cross March 2014.
3. ↑    *1980 Convention on Certain Conventional Weapons and its Protocols -Ratification kit.*  International Committee of the Red Cross 31 March 2004.
4. ↑   «Lords Hansard text for 5 Jan 2004 (240105w03)» *web.archive.org* 2016-03-03 (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).
5. ↑   Mathews, Robert J..  (December 2001). «The 1980 Convention on Certain Conventional Weapons: A useful framework despite earlier disappointments» *International Review of the Red Cross* (844).
6. 1 2   «Convention on Certain Conventional Weapons (CCW) At a Glance | Arms Control Association» *www.armscontrol.org*.
7. ↑   **(Ingelesez)** «Autonomous weapons are a game-changer» *The Economist* 25 January 2018.
8. ↑   **(Ingelesez)** Khan, Jeremy.  (2021). «The world just blew a 'historic opportunity' to stop killer robots» *Fortune*.

Kanpo estekak
-------------

* Konbentzioa – Nazio Batuen Nazioarteko Zuzenbideko Ikus-entzunezko Liburutegia
* Fitxa – Armak Kontrolatzeko Elkartea
* Ituneko Estatu-alderdiak – Gurutze Gorriaren Nazioarteko Batzordea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q925836
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q925836