**Adelaide Anne Procter** (Londres, 1825eko urriaren 30a – ib.1864ko otsailaren 2a) poeta eta filantropo britainiarra izan zen. Hainbat arrazoiren alde lan egin zuen, batez ere lanik gabeko emakumeentzat eta etxerik gabeko pertsonentzat, feminismoaren aldeko aktibista izan zen eta kazetari gisa aritu zen hainbat egunkaritan. Procter ez zen inoiz ezkondu, eta bere olerki batzuek lesbiana izan zitekeela pentsarazi dute. Osasun txarra izan zuen, agian karitatezko lanaren ondorioz, eta tuberkulosiaren ondorioz hil zen, 38 urte zituela.

Adelaide Anne Procter, Jenio baten alaba
Procterren literatura ibilbidea nerabezaroan hasi zen; haren poemak batez ere Charles Dickens-en, *Household* Words-en eta All the *Year* Round-en egunkarietan argitaratzen ziren, eta, geroago, liburu-formatuan. Haren karitate-lanek eta katolizismorako bihurtzeak eragin handia izan zuten haren poesian, eta haren gaiek zerikusia zuten kalean bizitzeko baldintzarekin, pobreziarekin eta galdutako emakumeekin. 

Viktoria Erreginaren poetisa gogokoena zen Procter. Bere poesiak hainbat aldiz argitaratu ziren XIX. mendean; Coventry Patmorek garaiko poetisa ezagunena bezala deskribatu zuen, Lord Tennyson-en ondoren. Bere poemei musika gehitu zitzaien eta himno bihurtu ziren. Ingalaterran ez ezik, Estatu Batuetan eta Alemanian ere argitaratu ziren. Nolanahi ere, XX. mendearen hasieran haren ospea nabarmen jaitsi zen, eta kritikari moderno gutxik jarri dute arreta bere lanetan. Hala ere, egin dutenek esanguratsuak direla esan dute, neurri batean emakume viktoriarrek beren sentimenduak beste era batera adierazteko modua erakusten dutelako.

Biografia
---------

### Lehen urteak

Adelaide Anne Procter Bedford Squareren 25ean jaio zen, Londresko Bloomsbury barrutian, 1825eko urriaren 30ean. Bryan Waller Procter (Barry Cornwall goitizenaz ezagunagoa) poeta eta antzerkigilearen eta Anne Skepperren alaba zen. Familiak harreman handia zuen literaturarekin: Elizabeth Gaskell nobelagilea maiz joaten zen Proctertarren etxera, Adelaideren aita Leigh Hunt poetaren, Charles Lamb saiogilearen eta Charles Dickens nobelagile ezagunaren laguna zen, eta William Wordsworth poeta eta William Hazlitt kritikaria ezagutzen zituen. 1895ean Bessie Raynor Belloc familiaren lagunak haxe idatzi zuen:

> *«literatura-asmoren bat zuten pertsona guztiak etxean sartzen eta etxetik irteten zirela zirudien. Kembletarrak, Macreadytarrak, Rossettitarrak, Dickenstarrak, Thackeraytarrak, bisitari baino etxeko ziren etxekoak».*
> 
> 

Fanny Kemble idazle eta aktoreak hauxe idatzi zuen:

> *Procter gazteak «neskato poetisa zirudien, eta poeta bat... neskato txiki batentzako adierazpide pentsagarriegia eta tristeegia zuena»*.
> 
> 

Dickens-ek Procterren adimen goiztiarra aipatu zuen. Harentzat, Adelaide gazteak arazorik gabe ulertzen zituen bere arretaren gaiak:

> *Oso neska zela, Euklidesen arazoetako batzuk erraz ikasi zituen. Hazi ahala, hizkuntzak ikasi zituen frantsesa, italiera, alemana... pianoa jotzen eta marrazten ikasi zuen. Baina, edozein ikasgairen zailtasunak gainditu ahala, ikasitakoarekiko interesa galtzen zuen eta beste gauza batera pasatzen zen.*
> 
> 

Procter irakurle amorratua izan zen hein handi batean; hala ere, goi-mailako ikasketak egin zituen Londresko Queen’s Collegen, Harley Streeten, 1850ean. Unibertsitatea bi urte lehenago sortu zuen, 1848an, Frederick Maurice sozialista kristauak; Charles Kingsley nobelagilea, John Hullah konpositorea eta Henry Morley idazlea ere han izan ziren.

### Hastapenak poesian eta aktibismoan

*Victoria* Regiaren 1861eko edizioa, Procterrek argitaratua.
Procterrek oso txikitatik erakutsi zuen poesiarekiko maitasuna. Txikitan, «album txiki bat zuen, non amak eskuz kopiatzen zizkion bere pasarte gogokoenak; izan ere, Adelaide haurrak ez zekien idazten... panpina baten ordez, beste edozein haur txikik izango lukeen bezala». Procterrek bere lehen poema argitaratu zuen artean nerabea zela; poema, «*Ministering Angels*», *Heath's Book of Beauty-n* agertu zen 1843an. 1853an Dickens-en *Household Words* egunkarira bidali zuen bere lana, «Mary Berwick» ezizenarekin, bere lana bere merezimenduaz epaitu zezan, eta ez Dickensek aitarekin zuen adiskidetasunagatik; Dickensek ez zuen jakin «Berwick»ren identitatea hurrengo urtera arte. Poemaren argitalpenak Procterrek Dickens-en egunkariekin zuen elkartze luzeari hasiera eman zion; guztira, autoreak hirurogeita hamahiru poema argitaratu zituen *Household* Words-en eta zazpi poema *All the Year Round*-en. Horietako gehienak *Legends and Lyrics* izeneko poesiaren lehenengo bi liburukietan sartu ziren. *Good Words-*en eta *Cornhillen* ere argitaratu zituen bere lanetako batzuk. Poesian aritzeaz gain, *Victoria Regia* egunkariaren editorea izan zen Procter, eta Victoria Press-en, argitalpen feministetan bereziki ziharduen enpresaren, altxor bihurtu zen.

1851n, Procter katolizismora bihurtu zen. Erabaki hori hartu ondoren, oso aktibo bihurtu zen hainbat arrazoi solidario eta feministatan. Langham Place taldeko kide izatera pasatu zen. Taldearen helburua emakumeen baldintzak hobetzea zen, eta Bessie Raynor Parkes (geroago Bessie Raynor Belloc) eta Barbara Leigh Smith (gero Barbara Bodichon) feministen lagun egin zen. Procterrek *English Women's Journal* sortu zuen 1858an, eta, 1859an, Emakumearen Enplegua Sustatzeko Elkartea sortu zuen, biak ere emakumeen ekonomia eta lan-aukerak zabaltzera bideratuta. Paperean multzoko kide bat besterik ez zen arren, Jessie Boucherett lankide ekintzaileak Adelaide gizartearen «espiritu alaia» zela esan zuen. Bere hirugarren poesia-bolumena, *A Chaplet of Verses* (1861), Londresko East Endeko Providence Row-en 1860an sortutako emakume eta haurrentzako gaueko babesleku katoliko baten onurarako argitaratu zen.

### Bizitza pertsonala eta azken urteak

Procterrek 1858an ezkontzeko konpromisoa hartu zuen, William Makepeace Thackeray lagunak urte hartan alabei idatzi zien gutunaren arabera. Hala ere, oraindik ez dakigu Procterren senargaia nor zen, eta senar-emazteak ez ziren inoiz zehaztu. Ferdinand Janku biografo alemaniarraren arabera, badirudi konpromisoak hainbat urte iraun zuela, Procterren senargaiak hautsi baino lehen. Gill Gregory kritikariak iradoki du Procter lesbiana izan zitekeela eta Matilda Haysekin maiteminduta egon zela, Emakumearen Enplegua Sustatzeko Elkarteko lankide aktibistarekin; beste kritikari batzuek Procterren eta Haysen arteko harremana «emozionalki bizi»tzat jo dute. Procterrek, *Legends and Lyricsen* (1858) lehen poesia-bolumena Haysi eskaini zion eta urte horretan bertan Adelaidek «To M.M.H.» («Para M.M.H.») poema idatzi zuen, non Procterrek «Haysekiko maitasuna adierazten duen. Hays nobelagilearen eta George Sanden lanen itzultzailea zen, eta irudi polemiko bat, gizonezko janzten baitzen eta Harriet Hosmer eskultorearekin bizi izan zen Erroman 1850eko hamarkadan». Gizon askok interesa erakutsi bazuten ere, Procter ez zen inoiz ezkondu.

Procter gaixotu egin zen 1862an; Dickensek eta beste batzuek iradoki zuten karitate-lan biziaren ondorioz gaixotu zela, eta lan horrek «itxuraz, bere indarra galdu eragin zion». Bere osasuna hobetzen saiatu zen Malvernen (Worcestershire) sendabide terapeutiko alternatibo batekin, baina saiakerak ez zuen emaitza onik izan. 1864ko otsailaren 3an, Procter tuberkulosiaz hil zen, ia urtebetez ohean etzanda egon ondoren. Prentsak haren heriotza "nazio-zoritzar" gisa deskribatu zuen. Procter Kensal Green hilerrian lurperatu zuten.

Ibilbide literarioa
-------------------

Procterren poesian eragin handia izan zuten erlijio-sinesmenek eta karitate-lanek; etxerik gabeko pertsonen bizitza, pobrezia eta galdutako emakumeak izan ziren gai ohikoenak. Procterren poesia-bolumenetarako hitzaurreek pobreenak bizi ziren baldintzen miseria areagotzen zuten. Horren adibide da *The Homeless Poor* (Etxerik gabeko gaixoa) poema:

> Kale honetan bertan, ordu berean,
> 
> 
> aire mikatzean eta elurraren haizetakoan,
> 
> 
> atari batean ama bat zegoen,
> 
> 
> seme-alabak hankaz gora jarrita.
> 
> 
> Isilik nengoen – nork entzun ote zezakeen bere erregua?
> 
> 
> Gizonak eta piztiak etxean zeuden – baina berak egon behar du
> 
> 
> etxerik gabe hiri handi eta bihozgabean,
> 
> 
> 
> neguko eguneko auroraraino.
> 
> 

Procterren erlijioak ere eragina izan zuen bere irudi- eta sinbolo-aukeretan; askotan erabili zituen Ama Birjinaren erreferentziak, adibidez, «irakurle segmentar eta protestanteei aurkezteko zeruko erakunde batek genero viktoriar ideologiaren boterearen egitura kritikatzeko aukera».

Procterrek hainbat poema idatzi zituen gerrari buruz (gai horri buruz Household Words egunkarian argitaratutako poema gehienak Procterrek idatzi zituen),  nahiz eta oso gutxitan jorratzen zuen gaia zuzenean, nahiago baitzuen gerra «funts gisa utzi, inferitu eta zuzenean adierazi gabeko zerbait zen». Gehienetan, poema horietan gaztazkak zatitutako klase desberdinak bat egiteko gai zirenak erretratatzen .

Gill Gregory kritikariaren arabera, Procterrek «ez zuen garbi ikusten poetaren gai gatazkatsua, batez ere emakume-poetena eta haren famarako bidea», bere garaiko beste emakume-autore askok ez bezala, hala nola Felicia Hemansek eta Letitia Elizabeth Landonek. Procterrek, gehiengoaren kontra, batez ere langile-klaseari buruz idazten zuen, bereziki langile-klaseko emakumeei buruz, eta «erabat esamolderik aurkitu ez zuten emakume antagonisten emozioekin». Procterren obrek, maiz, viktoriar garaiko berezko sentimentalismo estetikoa erakusten zuten, baina, Francis O'Gorman-en arabera, 'indar bereziz' erakusten zuten; Procterrek afektu emotiboa erabiltzen du, sinplifikatu gabe, «energia emozionala [tentsioan]... mantentzeko, eta konplikazio eta ñabardurekin kontrajarrita». Adelaideren hizkuntza, ordea, sinplea zen; lagun bati gaizki interpretatua edo ez ulertua izateko beldur zenlaadierazi zion, eta haren poesia, beraz, «sinplea, zuzena eta adierazpen argiarekin» gisa deskribatu zen.

Ospea
-----

Procter «oso herrikoia» izan zen XIX. mendearen erdialdean; Victoria Erreginaren emakume-poeta faboritoa zen, eta Coventry Patmorek adierazi zuen bere lanen eskaera beste edozein poetarena baino handiagoa zela, Lord Tennyson izan ezik. Irakurleek Procterren poemak balioesten zituztenadierazteko modu sinpleagatik,nahiz eta «pentsamenduari dagokionez, ez oso originalak, bere merezimendua benetakoak direla da, ‘bihotz sinestun’ baten adierazpenak, bere osotasuna nabarmenduz». Procterrek berak ere iritzi ez oso positiboa zuen bere lanei buruz; Bessie Raynor Belloc lagunak uste zuen Adelaideri poeta-izen onak bere aitaren ospea ilundu zuela, eta hauxe esan zuen Procterrek: Aita poeta da,nik bertsoakbaino ez ditut idazten».

Procterren Legends and Lyrics lana
Procterren ospea hil ondoren ere jarraitu zuen; *Legends and Lyricsen* lehen liburukia hemeretzi ediziotatik pasatu zen 1881 inguruan, eta bigarrena hamalau ediziotatik urte bererako. Bere poema asko himno bihurtu ziren edo besterik gabe musika gehitu zitzaien. Horien artean The Lost Chord zegoen, Arthur Sullivanek musika gehitu zion 1877an; kantak 1870 eta 1880ko hamarkadetan izan zuen arrakasta komertzial handiena, bai Britainia Handian bai Estatu Batuetan. Bere lanak Estatu Batuetan ere argitaratu ziren eta alemanera itzuli ziren. XX. mende hasieratik, ordea, Procterren izen ona galduz joan zen, non, testuliburu batean aipatzen bazen, haren poemak «lelo, arin eta beren gaiari buruz hitz egiteko gai ez zirelako» katalogatu baitziren. Cheri Larsen Hoeckley, Kathleen Hickok eta Natalie Joy Woodall bezalako kritikariek esan dute Procterren izen ona desagertu izana, neurri batean, Charles Dickensek hartaz egin zuen karakterizaziogatik izan dela; izan ere, 'klase ertaineko etxeko aingeru modeloa, ahul eta apala' esan zuen, feminista aktibista eta emakume poeta indartsua esan ordez. Emma Masonek, ordea, esan du, nahiz eta Dickens-en deskribapenak interes modernoa 'itzali' zuen, bere bizitza pribatuaren gainean amaierarik ez duela dirudien ustetik libratzen lagundu duela, Letitia Elizabeth Landon bezalako emakumeen azterketak nahasi baititu».

Kritikari modernoek arreta gutxi jarri diete Procterren lanei. Poesiak aztertu dituzten kritikari gutxik garrantzitsutzat jotzen dituzte, Procterrek modu irekian adierazten baititu sentimendu tradizionalak, eta, disimuluan, ahuldu egiten baititu. Isobel Armstrong-en arabera, Procterren poesiak, XIX. mendeko beste poeta askoren poesiak bezala, ideia eta adierazpide tradizionalak erabiltzen ditu, zeharka, osorik azaldu gabe. Francis O'Gorman-ek A Legend of Provence aipatu zuen poema baten adibide gisa, «genero-politiken egiturekin lotura bikoitza duela eta, beraz, gainazala errespetatzen duela dirudien poesiaren» adibide gisa. Kirstie Blair-ek adierazi zuenez, Procter-en lanetan emozioak ezabatzeak poema narratiboak boteretsuetan eraldatu zituen, eta Gill Gregoryk adierazi zuen autorearen poesiak emakume-sexualitatea modu ez-konbentzionalean aztertzen zuela, sexu-grinarako antsietatea adierazteagatik. Hala ere, Elizabeth Grayk Kritikatu egin zuen Procterren poemen azterketa gutxi egin direla batez ere generoan, eta azalpen hau eman zuen: victoriarren adierazgarri den emakume poeta errebelatzaile horren barietatea eta asmamen formala ez dira kontuan hartu.

Lanak
-----

* *Legends and Lyrics*, primer volumen, 1858
* *Legends and Lyrics*, segundo volumen, 1861
* *A Chaplet of Verses*, 1862
* *The Haunted House*, una historia corta coescrita con Charles Dickens, Elizabeth Gaskell, Wilkie Collins, George Sala y Hesba Stretton

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19    *Gill Gregory, The Life and Work of Adelaide Procter: Poetry, Feminism and Fathers (Routledge Revivals).* .
2. 1 2   **(Ingelesez)** «Procter, Adelaide Anne [pseud. Mary Berwick (1825–1864), poet and women's activist»] *Oxford Dictionary of National Biography* doi:10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-22834. (Noiz kontsultatua: 2022-06-01).
3. ↑    *Adelaide Anne Procter.*  Cyber Hymnal.
4. 1 2 3   **(Ingelesez)** «Victorian Poetry: An Annotated Anthology | Wiley» *Wiley.com* (Noiz kontsultatua: 2022-06-01).
5. ↑  Blair (2004), 128.
6. 1 2 3 4   Procter, Adelaide Anne; Dickens, Charles. *Legends and Lyrics, together with A Chaplet of Verses, etc. With an introduction by Charles Dickens.*  (Noiz kontsultatua: 2022-06-01).
7. ↑  Chapman (2003), 31.
8. ↑  Bessie Raynor Parkes Belloc da la fecha en 1849; Dickens en 1851 en su «Introducción» a la edición de 1866 de *Legends and Lyrics*. La madre de Procter leyó y aprobó la introducción; Gill Gregory por lo tanto ha dicho que la fecha correcta es la de (Gregory [1998], 8).
9. 1 2 3 4 5    *Cheri Larsen Hoeckley: «Must Her Own Words Do All?»: Domesticity, Catholicism, and Activism in Adelaide Anne Procter's Poems. In: Jeana DelRosso, Leigh Eicke und Ana Kothe (Hrsg.): The Catholic Church and Unruly Women Writers: Critical Essays. Palgrave Macmillan, New York City 2007.* .[*Betiko hautsitako esteka*]
10. 1 2 3    *F. Elizabeth Gray: Review of «The Life and Work of Adelaide Procter: Poetry, Feminism and Fathers». In: Victorian Studies. Band 42, 1999, S. 682, ISBN 978-0-230-60930-3.* .
11. ↑   MARKOVITS, STEFANIE.  (2005). «NORTH AND SOUTH, EAST AND WEST» *Nineteenth-Century Literature* 59 (4): 463–493. doi:10.1525/ncl.2005.59.4.463. ISSN 0891-9356. (Noiz kontsultatua: 2022-06-01).
12. ↑   Mason, Emma.  (2006). *Women poets of the nineteenth century.*  Northcote House Publishers ISBN 0-7463-1001-3. PMC 56658609. (Noiz kontsultatua: 2022-06-01).
13. ↑   **(Ingelesez)** Belloc, Bessie Rayner.  (1895). *In a Walled Garden.*  Macmillan ISBN 978-0-8274-3858-3. (Noiz kontsultatua: 2022-06-01).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4681673
* Commonscat Multimedia: Adelaide Anne Procter

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 18089774
* ISNI: 0000 0001 0875 8447
* BNF: 135121848 (data)
* CANTIC: a11066970
* GND: 121846539
* LCCN: nr94030192
* NKC: xx0208117
* NLA: 35979653
* SNAC: w6cj9b26
* SUDOC: 110810317
* Open Library: OL18286A
* **Bilduma digitalak**
* Gutenberg proiektua: 867

 |

* Wd Datuak: Q4681673
* Commonscat Multimedia: Adelaide Anne Procter