recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Eulália Maria Lahmeyer Lobo** (Rio de Janeiro, 1924ko uztailaren 17a – *ibidem*, 2011ko maiatzaren 31) brasildar historialaria izan zen, historiako doktoregoa lortu zuen lehen emakume brasildarra.

Bizitza
-------

Antônio Dias Leite eta Georgette Furquim Lahmeyer Leiteren alaba eta Antônio Dias Leite Júniorren arreba zen. Rio de Janeiroko Botafogo auzoan jaio zen. Américo Jacobina Lacombek historia irakatsi zion ikastetxean eta eragin zion.

1944an Geografia eta Historian lizentziatu zen Brasilgo Unibertsitatean, eta hurrengo hamarkadan doktoretza lortu zuen Ameriketako Historian. 1980ko hamarkadan, Fluminense Unibertsitate Federalean irakasten hasi zen eta 1998an irakasle emeritu bihurtu zen. Rio de Janeiroko Unibertsitate Federalean ere irakatsi zuen 1963tik 1985era.

Brasilgo diktadura militarrean, erregimenaren jazarpena jasan zuen, 1965ean garbitu zuten, eta 1965az geroztik irakaskuntza eten zuen denbora luzez.

2011ko maiatzaren 31n hil zen, 79 urte zituela.

Lanak
-----

* *História político-administrativa da agricultura brasileira: 1808-1889*
* *América Latina Contemporânea*, Zahar, 1970
* *Estudos Sobre a Rio Light*, 2008
* *Imigração Portuguesa no Brasil*, Hucitec, 2001
* *Rio de Janeiro Operario*, Access, 1992
* *História do Rio de Janeiro* (bi liburukitan), Ibmec, 1978.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Portugesez)** Pereira de Melo, Hildete; M.C.S. Rodrigues, Lígia. *Pioneiras da Ciência no Brasil.* , 19 or. (Noiz kontsultatua: 2023-12-04).
2. 1 2   **(Portugesez)** Gaspari, Elio.  (2014). *A Ditadura Escancarada 2.*  Rio de Janeiro: Editora Intrínseca ISBN 978-85-8057-408-1..
3. 1 2   **(Portugesez)** Vainfas, Ronaldo.  (1992). «Entrevista com Eulália Maria Lahmeyer Lobo» *Biblioteca Digital FGV* (Noiz kontsultatua: 2011-07-30).
4. 1 2   **(Portugesez)** «Morre Eulália Maria Lahmeyer Lobo» *Associação Nacional de História* 2011-06-02  jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2011-08-25) (Noiz kontsultatua: 2023-12-04).

Kanpo estekak
-------------
**Inmaterialismoa**, **idealismo subjektibo** edo **idealismo enpiriko** bezala ere deitua, korronte metafisiko monista da. Honen arabera, garunean dauden ideiak soilik existitzen dira, ez dago ideietik at existitzen den errealitaterik, alegia. Hortaz, benetako errealitatea materiala ez dena da, hau da, inmateriala. Ikuskera honentzat, gauzak garunaren bidez hautemandako ideiak besterik ez dira.

  

Idealismo subjektiboaren ezaugarri nagusia dena subjektuaren (ezagutzen duen pertsonaren) inguruan dabilela da. Bi mota bereiz ditzakegu:

* Erradikala: idealismo subjektibo honen bitartez, munduaren existentzia osoa subjekturen baitan gelditzen da. Subjektuak errealitatea eraikitzen du; gauzak ez dute berezko existentziarik, baizik eta guretzat existitu egiten dira. Beraz, ikuspuntu honen arabera, errealitateak ez du existentzia independenterik.
* Moderatua: idealismo subjektibo moderatuak, aldiz, esaten du "gauzak begiratzen dituzun kristalaren kolorearen araberakoak direla". Hau da, errealitatea subjektuaren araberakoa izango dela babesten du.

Idealismo subjektiboak dualismoa eta materialismoa ukatzen ditu.

Inmaterialismoaren babesle nagusiak Descartes, Berkeley, Kant, Fichte, Mach, Cassirer eta Collingwood dira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1361365

 |

* Wd Datuak: Q1361365
**Santiagomendi** Gipuzkoako ipar-ekialdean dagoen mendia da, Astigarragan kokatutakoa. Bertako gailurrean Santiagomendi baseliza dago. Hemen inguruan, bestetik, zonaldeko aztarna zaharrenak topatu egin dira. Historiaurrean bertan herri bat zegoen. Datazio aldetik lehenengo aztarnak Kalkolitokoak dira eta erromatarren kolonizazio arte iraun zuen, orain bi mila urte arte. Aztarnategi horretan 1993. urtetik ari da ikertzen.

Baseliza
--------

Sakontzeko, irakurri: «Santiagomendi baseliza»
Ermita XIII. mendekoa da eta kondaira batek dio mendi honetako haitz zatiak bere barnean Santiago apostoluaren loturak gordetzen dituela. Baselizaren paretan grisaila motako pintura aurkitu zen. Aterpetxeak eta piknik-gunea oholtza aulki tentagarriarekin, bistaz eta ilunabar ahaztezinez gozatzera eramango gaituzte.

Bertan *San Roke* festa ospatzen da urtero (abuztuaren 16) eta herriko jendea ermitara igotzeko joera du. Etxetik bazkaria hartuta mendia igotzen dira eta bertan pasatzen dute eguna, hainbat ekintzak eginez. Eguerdiko 12:00tan meza ospatzen da eta ondoren bazkaria inguruan dauden mahaietan eta arratsaldean dantza egiten da txistularien laguntzaz.

Igoera
------

Ermitara igotzeko hiru bide daude: lehenengoa bide printzipala, asfaltoz egina dagoen bidea. Bizikletaz edo kotxez igotzeko biderik aproposena. Baina ibilbidea oinez egin nahi baduzu, Ipintza sagardotegira iritsi eta mojen etxetik ermitara abiatuko zara. Bestalde, mendia hobeto ezagutzeko, azkeneko bidetik joatea gomendatzen da, mendiaren atzetik, Oialume biltokiko bidea hartuz, Ermañatik iragotzen den bidea.

Gailurrean XIII. mendeko ermita egoteaz gain, aterpetxe txiki bat dago, bertan hainbat ekintza antolatzen dira urtean zehar eta ume-talde asko animatzen dira. Bertan sukalde, jangela eta 30-35 pertsonentzako edukiera duen gela bat topatu dezakegu.

Historia
--------

Astigarraga **sagardo** lurralde gisa identifikatu izan da beti, baina agian askok ez dakite Santiagomendiko gailurraren garrantzia, Santiagoko baselizaren eta paradisu deituriko bista ikusgarriak sagardoaren herriaren biztanleriaren gainean, baita **Martutene**, **Loiola** eta **Donostiaren** gainean.

Santiagomendiren magalean Goikoiturri izeneko iturria ere badago, inguruko emakumeentzat bokata egiteko oso erabilia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Peñalver, Xabier; San Jose, Sonia. (2011). *Burdin Aroa Gipuzkoan, arkeologia 0.3.* Gipuzkoako Foru Aldundia, 263 or. ISBN 978-84-7907-668-9.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Lavaderos: espacio público, genérico, de trabajo, de relaciones interpersonales. Cambios acaecidos. Guipúzcoa 1850-1950» *www.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-06-16).

Ikus, gainera
-------------

* Gipuzkoako mendiak

Kanpo-loturak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12267035
* Commonscat Multimedia: Santiagomendi

---

 |

* Wd Datuak: Q12267035
* Commonscat Multimedia: Santiagomendi


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
**Premacken printzipioa** erraztasun handiagoz gertatzen diren jokabideek gertatzeko zailagoak diren jokabideak sendotzen dituztela dioen printzipioa da. Premacken printzipioa tximino kaputxinoen ikerketa batetik eratorri zen, baina gizakien portaera azaltzeko eta aurreikusteko ere balio du. Honen froga da terapeutek printzipio hau erabiltzen dutela jokabide-aldaketan.

Eguneroko hizkuntzan Premacken printzipioak proposatzen du ikasle batek jarduera jakin bat egin nahi badu, ikasleak hain gogoko ez duen jarduera bat egingo duela jarduera desiragarrira egin ahal izateko. Ikasleak motibatuagoak egongo dira jarduera zehatz bat egiteko baldin badakite horren ondoren desiragarriagoa den jarduera bat egin ahal izango dutela. Probabilitate handiko jokabideak (jokabide desiragarriagoak) probabilitate txikiko jokabideen (jokabide ez hain desiragarriak) esku badaude, probabilitate baxuko jokabideak errazago gertatuko dira.

Erreferentziak
--------------

* Wenning, C. Elements of Animal Learning: Applicable to Human Learning?
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3751934

 |

* Wd Datuak: Q3751934
**Mlecchita Vikalpa** Vatsyayanaren *Kama Sutra* liburuan agertzen den 64 arteetako bat da.

Testuingurua
------------

K. a. 240. eta 550. urteen artean, Indian, Vatsyayana idazle eta lekaideak *Kama Sutra* edo *Sexualitateari buruzko aforismoak* idatzi zuen. Lana ezagun egin duten sexu jarrerez gain, Kama Sutrak beste gai batzuk jorratzen ditu; esaterako, emaztea aukeratzeko irizpideak eta emaztearen betebeharrak eta pribilegioak.

Hala, liburuaren hirugarren atalean emazte perfektuak menperatu beharreko 64 arte zerrendatzen dira: janaria prestatzea, janzkera, masajeak, lurrinak nahastea, xakea, konjuruak egitea, zurgintza, koadernaketa... Horien artean, zerrendako 45. tokian, *Mlecchita Vikalpa* edo idazketa eta komunikazio sekretuaren artea dago. Horrenbestez, Kama Sutran jasotakoa kriptografiaren aipamen zaharrenetakoa da.

Edukia
------

Jatorrizko bertsioan enkriptatzeko metodoaren xehetasunik ematen ez den arren, liburuari geroago erantsi zitzaizkion iruzkinetan, esaterako, Yasodharak gehitutako *Jayamangala* iruzkinean –X. eta XIII. mendeen artean– sistema zehatzak proposatzen dira. Horien arabera, testuak enkriptatzeko ordezkapen kode monoalfabetiko soilak erabili ohi zituzten. Alfabetoa bi zatitan banatu, letrak ausaz nahastu, bikoteak osatu eta letra bat besteaz ordezkatu besterik ez zen egin behar. Ordezkapenezko sistema horri *Kama Sutra kodea* edo *Vatsyayana kodea* esaten zaio eta gaur egun erraz deszifra daiteke frekuentzien analisia eginda. Julio Zesarrek Galiako gerran ordezkapen hutsezko enkriptatze sistema erabili baitzuen.

Kama Sutrak proposatzen duen erabilerak gerrarako baino bakeari eusteko asmoa du. Kriptografiak emakumeei beren harremanen xehetasunak gordetzeko balio behar die eta, hala, senarra hobeto zerbitzatuko dute.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   Irazustabarrena, Nagore.  (2016-04-17). «Kama Sutraren gako ezkutuak» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7917184

 |

* Wd Datuak: Q7917184
Oskar Gaztelu. Larrabetzun, 1964ko martxoaren 3an jaioa
**Oskar Gaztelu** Bilbao (Larrabetzu, Bizkaia, 1964ko martxoaren 3an) bizkaitar idazle bat da.

Biografia
---------

Urkulu errota-baserrian sortua. 2019an "Nire bizitza ni barik" lanarekin Arabako Foru Aldundiak antolatutako Becerro de Bengoa saiakera lehiaketaren irabazlea. 2021ean "Heriotzari aurrez aurre begira" lanarekin Bilboko Udalak antolatutako Miguel de Unamuno XXII saiakera lehiaketaren irabazlea.

Irakasle ikasketak egina, eta Ingeles Filologian lizentziatuaLarrabetzuko sorreraren historia EIMAn bitartez argitaratua du on-line. Gizakiaren barne garapen arloan, hau da jakiteko nor garen, non gauden eta nora joan nahi dugun, bost urtetan formatua dago Claudio Naranjo psikiatra eta musikagilearekin Psikologia integratzailean; Programazio Neuro-Linguistikoan (PNL) Practitioner diplomaduna; «Language Acquisition Behaviour»ean (words that change minds) formatua.

Ogibidez, Bigarren Hezkuntzako Geografia eta Historiako irakaslea da.

Lanak
-----

### Saiakera

"Nire bizitza ni barik" 2020 Arabako Foru Aldundia

"Heriotzari aurrez aurre begira" 2022 Erein

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo Loturak
-------------

Arteaetaekonomia blog

Youtube
**Monika Madinabeitia Medrano** (Eskoriatza, 1971) Mondragon Unibertsitateko irakasle eta ikertzailea da, Humanitate eta Hezkuntza Zientzien Fakultatean. 2023tik Etxepare Euskal Institutuko Euskara Sustatu eta Hedatzeko Zuzendaria da.

Ibilbidea
---------

Ingeles Filologian lizentziatua da (1994) eta Ipar Amerikako Mendebaldeko literaturan doktorea (2006), Euskal Herriko Unibertsitatean. 2005etik irakaslea da Mondragon Unibertsitateko Humanitate eta Hezkuntza Zientzien Fakultatean. Bere ikergaiak identitateak, kultura, migrazioa eta euskal diasporak dira. Berrikuntza eta Esku-hartzea Gizarte Kulturanitz eta Eleanitzetan ikertaldeko kidea da Hezkuntza eta Komunikazioaren arloetan, baita EHUko Rewest Ipar Amerikaren Mendebaldeko Literatura eta Kulturari buruzko ikertaldeko kidea ere. 2021ean Boiseko Estatu Unibertsitateko (Boise, Idaho, AEB) irakasle gonbidatua izan zen, Eloise Garmendia katedran.

Lanak
-----

* *Petra, My Basque Grandmother* (2018, Center for Basque Studies Press, University of Nevada, Reno)

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Monika Madinabeitia, Etxepare Euskal Institutuko Euskara Sustatu eta Hedatzeko zuzendari berria» *www.etxepare.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-03-23).
2. ↑    «Ikerketa eta Transferentzia taldeak» *Mondragon Unibertsitatea* (Noiz kontsultatua: 2023-03-23).
3. ↑    «Rewest Ikerketa Taldea - UPV/EHU» *Rewest Ikerketa Taldea* (Noiz kontsultatua: 2023-03-23).
**Joan I.a Josef Liechtensteingoa** (*Johann Baptist Josef Adam Johann Nepomuk Aloys Franz de Paula*; Viena, 1760ko ekainaren 26a - *ibidem*, 1836ko apirilaren 20a) Liechtensteingo printzea izan zen 1805etik 1836ra.

Franz Josef I.a Liechtensteingoaren eta Leopoldina von Sternbergen semea eta Luis I.a Liechtensteingoaren anaia izan zen. 22 urterekin sartu zen armadan, korazarien errejimendu batean, eta Austria-Turkia Gerran borrokatu zuen. Frantziako Iraultzeko Gerretan, Bigarren Koalizioko Gerran eta Napoleondar Gerretan ere parte hartu zuen. Austerlitzeko guduan zalditeriako zutabe bat zuzendu zuen eta, amaieraren ondoren, Napoleonekin negoziatu zuen Pressburgeko Bakea. Eckmühl, Aspern-Essling eta Wagramgo guduetan ere borrokatu zen, eta Schönbrunngo Ituna negoziatu eta sinatu zuen.

Printzerria modu absolutistan gobernatu zuen eta 1818an konstituzio bat eman zuen. 1815ean, Vienako Kongresuak printzerriaren subiranotasuna onartu zuen.

Josefa Fürstenbetg-Weitrakoarekin ezkondu zen eta hamalau seme-alaba izan zituzten. Luis II.a izan zen bere ondorengoa.
12,7 mm kalibreko metrailadorea.
**Su-arma** edo **suzko arma** konbustio batek sorturiko gasen presioa erabiliz jaurtigai bat urrutira bidaltzeko gai den arma da. Ehiza edo gerra jardueretan erabiltzen dira, orokorki, baina baita kirol jardueretan ere.

Su-arma izateko konbustio edo leherketa bidez bultzaturiko jaurtigai batek egon behar du tarteko. Hau dela eta ezin daitezke su arma bezala klasifikatu airea edota CO2 presioan gordeta baliatuz jaurtigaiak botatzen dituzten armak.

Sailkapena
----------

* Su-arma luzeak: eskopetak, fusilak, metrailadoreak, eta antzerakoak
* Su-arma laburrak: pistola erdiautomatikoak, errebolberrak eta abar.
* Artileriakoak: kanoiak eta obusak.

Historia
--------

XI. mendean bolbora edo sutautsa erabiltzen zuten txinatarrek bai suziriak egiteko baina baita gerra jardueretan ere. XIII. mendeko zenbait lekukotasunek bolbora jaurtigaiak botatzeko erabiltzen zela erakusten dute.

Europan XIII. eta XIV. mendeen artean hedatu zen bolbora, jakintsu arabiarren eskutik heldu ondoren. Lehen metalezko kanoiak XIV. mendekoak dira.

Kanoiak artileria pieza astunak ziren, baina denborarekin mugikortasun gehiago eman eta infanteriak erabiltzeko moduko erreminta bihurtu zituzten. XV. mendetik aurrera arkabuzak eta mosketeak agertu ziren.

Hasierako su-arma horiek ez ziren oso fidagarriak, eta diseinua aski oinarrizkoa zen. Kargatzeko, lehenik sutautsa eta ondoren jaurtigaia ezartzen ziren kanoiaren ahotik barrena. Ondoren, metxa baten bidez leherrarazten zen bolbora. Su-arma modernoak ez dira kanoiaren ahotik kargatzen, atzealdetik baizik, eta bolbora jaurtigaiarekin batera sartu ohi da.

Leherketa ere askoz kontrolatuagoa da su-arma modernoetan. Bolbora bereziak erabiltzen dira, eta kanoia ere moldatua da istripuak ekidin eta jaurtigaia zehatzago zuzentzeko. Bestalde, leherketa ez da metxa bidez eragiten, konpresio edo txinparta bidez baizik.

Zer dira?
---------

Legedia
-------

Eboluzioa
---------

Erabilera
---------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12796
* Commonscat Multimedia: Guns

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX525008
* BNF: 119309557 (data)
* GND: 4017012-3
* LCCN: sh85048533
* NDL: 00575086
* NKC: ph115656
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D005389

 |

* Wd Datuak: Q12796
* Commonscat Multimedia: Guns
**Irgun** (hebreeraz: ארגון‎), jatorrizko izena **Irgun Zevai Leumi** (hebreeraz: ארגון צבאי לאומי‎, euskaraz: «Erakunde Militar Nazionala») 1930 eta 1940ko hamarkadetan zehar Britainia Handiaren mandatupean zegoen Palestinan jardun zuen talde armatu sionista zen.

Historia
--------

Vladimir Jabotinskyk 1931n sortu eta zuzendutako taldea izan zen, Haganako zatiketa baten ondorioz. Haren helburua arabiarrek egiten zituzten ekintza terroristen aurrean erantzutea zen, bereziki 1929ko sarraskien ondoren.

Britaniarren agintearen amaieran jarrera gogortu zen, bai arabiarren eta baita britaniarren aurkako atentatu gogorrak eginez, Menahem Beginen gidaritzapean. Bortitzena Jerusalemeko King David hotelaren kontrakoa izan zen (kolonialismo britaniarraren gune garrantzitsuena zen), 1946ko uztailaren 22an: 91 pertsona hil ziren, tartean 17 judu. Irgunek hiru aldiz leherketaren berri eman arren, agintari britaniarrek ez zuten hotela hustu. Erakunde horrek eta arabiar talde armatuek sortutako giroak Britainia Handiak Palestinako agintea 1948an uztea eragin zuen.

Lehen gerra arabiar-israeldarrean parte hartu zuen, besteak beste, Jafo konkistatuz eta Jerusalemgo auzo judua defendatuz. Dena dela, Deir Yassingo sarraskiak fama txarra eman zion erakundeari; arabiarren herri horretan egindako sarraskiaren ondorioz ehun arabiar hil ziren. Antzeko sarraskiak beste hainbat herri palestinarretan ere gertatu ziren, eta horren ondorioz, zenbait arabiarrek inguruko estatuetan babesa aurkitu zuten.

Gerra hartan, Irgunek Israelgo armadarekin bat egin zuen eta armak eman zizkion.

Kanpo estekak
-------------

* Irgunen historia
* Irgunen webgune ofiziala (ingelesez)
* Deir Yassini buruzko artikulua (ingelesez)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q207913
* Commonscat Multimedia: Irgun (group)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 166137175
* GND: 4072923-0
* LCCN: n81124462
* SUDOC: 027527875
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q207913
* Commonscat Multimedia: Irgun (group)
Bartolomé Bermejoren "Kristok patriarkak Paradisura eramaten", c. 1480
**Matusalem** (hebreeraz: מְתֿוּשֶלַח / מְתֿוּשָלַח, *Mətušélaḥ* / *Mətušálaḥ*, "lantzaren gizona") Itun Zaharraren arabera, Uholde Unibertsalaren aurretik bizi izan zen aitalehena izan zen, urte asko bete omen zituena. Hasieraren arabera 969 urte zituela hil zen (Hasiera 5:27), eta elezahar batzuek diotenez, berriz, 720 urte zituenean.

Hasierak dio Enoken seme eta Lameken aita (Noeren aitona, beraz), 187 urte zituela sortu zuena. Bere izena urte asko dituen edozein izakiari deitzeko erabiltzen dute eta euskaraz "Matusalemen garaikoa" dela esaten dugu aspaldi-aspaldikoa dela adierazteko.

Matusalemen adina
-----------------

Bibliaren arabera, Matusalem Itun Zaharreko pertsonaiarik adintsuena izan zen, 969 urte zituela hil omen baitzen. Baina adin hori ez zen ezohikoa garai haietan, Adam 930 urtera iritsi baitzen, eta Noe 950era. Luzera horren azalpen teologikoak dio Jainkoak bizitza luzea eman ziela gizakiei, baina Uholde Handiaren ondoren gizakiak aurreko bekatuengatik zigortzea erabaki zuela, bizitza zikloa nabarmen laburtuz.

Azalpen lurtarra soilagoa da: Bibliaren itzultzaileak erratu egin omen ziren eta ilargi zikloak eguzki ziklotzat hartu zituzten. Itun Zaharreko pertsonaien adinak, beraz, 13,5ez zatitu beharko lirateke. Horrenbestez, Matusalemek 72 urte izango zituen hil zenean.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2012-11-26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑     *177. Antzinateko pertsona-izenak eta izen mitologikoak (III). Bibliako pertsona-izenak.*  Gasteiz: Euskaltzaindia (argitaratze data: 2014-06-27), 8 or. (Noiz kontsultatua: 2023-11-28).
2. 1 2  Nagore Irazustabarrena, «Matusalenen benetako adina», *Argia*, 2014-05-11, CC-BY-SA lizentzia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156290
* Commonscat Multimedia: Methuselah

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 10991085
* GND: 131880659
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q156290
* Commonscat Multimedia: Methuselah
**Erroilbide** edo **Lizarretako Gaina** Aiako harria mendiguneko mendirik garaiena da (837 metro). Gailurra Gipuzkoaren eta Nafarroa Garaiaren arteko mugan dago. Aiako harria osatzen duten hiru gailur edo mendietatik garaiena eta hegoalderenekoa da. Granitozkoa da.

Euskal Herriko mendi ikusgarrienetako bat da Aiako Harria.
Berezia ere bada, izan ere jatorri bolkanikoa duen mendia da, granitozkoa.
Historia ere luzea du, erromatarrek arrasto ugari utzi baitzuten bere magalean, Arditurriko meategietan eta inguruetan.
Arditurriko aldea, Oiartzun aldera jotzen duena da ikusgarriena, amildegi ikusgarriak baititu alde horretara.
Jendeak dio Oiartzun aldetik begiratuta Napoleonen buruaren itxura hartzen zaiola (kapela eta guzti), etzanda dagoen aurpegia (Francoren aurpegiaren aipamena ere entzun izan dut).
Iparraldetik begiratzen diotenek "la couronne du roi" esaten diote.

Ohiko bideak
------------

Erroilbide mendira igotzeko ohiko bideak honako hauek dira: Aritxulegi (1 ordu 30 min.) eta Elurretxe (2 ordu 30 min.)

Ikus, gainera
-------------

* Gipuzkoako mendiak
* Nafarroako mendiak
* Hirumugarrieta (Aiako harria)
* Txurrumurru

Kanpo estekak
-------------

Aiako Harria, Erroilbide, .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257154
* Commonscat Multimedia: Aiako Harria

---

 |

* Wd Datuak: Q12257154
* Commonscat Multimedia: Aiako Harria
**Jade Errol Puget** (Ukiah, Kalifornia, 1973ko azaroaren 28a) AFI taldeko egungo gitarrista da. 1998an taldean sartu zen, AFIrekin jo aurretik, Jadek hainbat taldetan jo zuen, batez ere Loose Change Chon Travis-ekin eta Redemption 87 taldeekin.

  

Ageriko partearen muturren luzetarako ebakidura eginez, zonazioa ikusten da. Termino hori gimnospermoen APMAren antolaketak tokian toki dauzkan zitologia-desberdintasunak deskribatzeko sortu zen, hasiera batean (Gifford eta Foster, 1987), baina, ondoren, hedatu egin zen erabilera, eta gainerako landare hazidunek zelula-zatiketan dituzten tokian tokiko desberdintasunak deskribatzeko ere erabiltzen da (16.22 IRUDIA).

Jadek Gibson Les Paul Studio bat erabiltzen du normalean

Jadek AFIrekin egindako grabazioen artean daude *Black Sails* (1999), *All Hallows* (1999), *The Days of the Phoenix* (2001) eta *336* (2002) eta *Shut Your Mouth and Open Your Eyes* (1997), *Black Sails in the albumak. Sunset* (1999), *The Art of Drowning* (2000), *Sing the Sorrow* (2003), *Decemberunderground* (2006) *Crash Love* (2009), *Burials* (2013), *The Blood* (2017) eta *Bodies* (2021).

Jadek Straight Edge bizimodua partekatzen du Davey Havok AFI taldeko abeslariarekin. Taldea Straight Edge ez den arren. Hainbat tatuaje ditu, besteak beste, besoan 18 bat (jatorriz 13 bat zen), Davey eta Nick-en 13-rekin partekatzen duen bederatzi baten gainean jauzi egiten duen katu bat eta "Committed" hitza bere sabelean gurutzatuta. Besoetan "Boy's Don't Cry" (The Cure-ri omenaldia) eta "Love will tear us Apart" hitzak ditu, Joy divisionari omenaldia dena. Munch izeneko chihuahua du. Jadek normalean beltzez margotzen ditu azazkalak bere "Pinky" (hatz txikia) izan ezik, bere izenak dioen bezala, arrosa. Azkenaldian Marilyn Mansonen abestietan kolaboratu du, hala nola Heart-Shaped Glasses (When the Heart Guides the Hand) single berrian eta baita UK Ready, Set, Go ingelesezko Scream diskorako argitaratu zuen Tokio Hotel singlean ere.

kanpo estekak
-------------

* AFIren webgune ofiziala
* Blaqk Audio webgune ofiziala
Frantziako Sainte-Radegonde (Aveyron) eliza-gotorlekua.
**Eliza-gotorlekua** gatazka garaietan defentsarako prestatutakoa eliza da. Ikuspuntu militar batetik diseinatuak ziren, horma handiekin, saietera eta almenekin.

Eraikin motak
-------------

Gotorleku hauek mota askotakoak izan daitezke. Batzutan berez gotorleku moduan sortuak baziren ere, bestetan harresietara lotu ziren, esaterako Ávilako katedralaren kasuan. Lekaide monasterioetan, bestetik, esaterako Lérinsgo monasterioa, hormak inguratuta egoten ziren. Egile batzuk eliza-gotorlekua eta eliza gotortua bereizi egiten dute: eliza gotortua eliza arrunta baino defentsarako prestatuta izango litzeteke; eliza-gotorlekua, aldiz, *Kirchenburg*, kanpoko defentsak dituena izango litzateke, esaterako horma-kortinak, defentsa-dorreak dituena.

Uxueko Andre Maria eliza.
Geografikoki, horrelako elizak Europako lurralde askotan ikus daitezke. Ugariak dira, adibidez, Frantziako Dordognen, Frantzia eta Ingalaterra arteko tentsioen helburua erdi aroan, Errumaniako Tansilvanian, otomanoen erasoei aurre egiteko, Portugal eta Gaztela-León komunitatean, musulmaneei aurre egiteko... Euskal Herrian ere badira batzuk, kostaldean, pirateei eta vikingoei aurre egiteko, edo Nafarroako Erresumaren mugetan.

Euskal Herrian
--------------

Gurean ere adibide dezente dago. Hona hemen batzuk:

* Andre Maria eliza, Uxuen (Nafarroa)
* San pedro elzia, Zumaian (Gipuzkoa)
* Andre Maria eliza, Agurainen (Araba)
* San Nikolas eliza, Orion (Gipuzkoa)

Galeria
-------

* Muttenzko eliza-gotorlekua, SuitzaMuttenzko eliza-gotorlekua, Suitza
* Rudelle, FrantziaRudelle, Frantzia
* St. Andrew's eliza, Krakovia, PoloniaSt. Andrew's eliza, Krakovia, Polonia
* Boltongate, IngalaterraBoltongate, Ingalaterra
* Saint-Angel eliza Corrèze, Frantzia.Saint-Angel eliza Corrèze, Frantzia.
* Prejmer, RumaniaPrejmer, Rumania
* Biertan, RumaniaBiertan, Rumania
* Østerlars eliza, Bornholm, DanimarkaØsterlars eliza, Bornholm, Danimarka
* Solna eliza,Estokolmo, SuediaSolna eliza,Estokolmo, Suedia
* Munsö eliza, SuediaMunsö eliza, Suedia
* Grafengehaig, BavariaGrafengehaig, Bavaria

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .
3. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1571674
* Commonscat Multimedia: Fortified churches

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4064993-3
* LCCN: sh96005561
* AAT: 300263447

 |

* Wd Datuak: Q1571674
* Commonscat Multimedia: Fortified churches
*Ivy Mike* hidrogeno bonbaren leherketa.
**Enewetak** (edo **Eniwetok**) Marshall Uhartetako atoloia da, Ozeano Barean. Berrogei uhartetxo dira, 60 km², eta erdian 30 km-ko diametro duen aintzira du. Bertan Ameriketako Estatu Batuek saio nuklearrak egin zituen XX. mendearen erdialdean, bertako bizitza guztia ezabatuz.

Historia
--------

Nabigatzaile espainiar batek aurkitu zuen atoloia, 1529an, Álvaro de Saavedra Cerón. Saavedrak lurra zapaldu zuen, hori egiten zuen lehen europar izanik. Los Jardines izena eman zion.

1944ko otsailaren 17tik otsailaren 23 arte inguru honetan Enewitokeko gudua gertatu zen, Bigarren Mundu Gerraren barruan, Ozeano Barearen kanpainan. XX. mendean ere, 1948ko apirilaren 14tik 1958ko abuztuaren 18 artean, Ameriketako Estatu Batuek saio nuklear batzuk egin zituzten uharteetan, atoloia erabat suntsituz. 1952an lehen bonba termonuklear leher arazi zuten.

1977-1980 artean, hormigoizko kupula (Runit kupula) Runit uhartean eraiki zen lurzoru erradioaktiboak eta hondakinak gordetzeko. Runit kupula ondatzen ari da eta tifoi batek urratu lezake, aintziraren sedimentuak jasotakoak baino erradioaktiboagoak badira ere.

2010ean 664 pertsona bizi ziren inguru horretan.

Nuklear probak
--------------

Gerra Hotzaren testuinguruan, hamar urtetan, estatubatuarrek 44 bonba nuklear eztanda arazi egin zuten atoloian. Bonba proiektu desberdinetakoak ziren:

* Sandstone operazioa
* Greenhouse operazioa
* Ivy operazioa
* Castle operazioa
* Redwing operazioa
* Hardtack operazioa

Bonba horien artean hauek izan ziren ezagunenak:

* *X-Ray* (37 kilotona), historia unibertsalaren seigarren bonba atomikoa. Eztanda 1948ko apirilaren 14an eragin zuten, Engebi uhartean, atoloiaren iparraldean.
* *Yoke* (49 kt): 1948ko apirilaren 30ean, Aomon uhartean, atoloiaren ipar-ekialdean.
* *Zebra* (18 kt): 1948ko maiatzaren 14an, Runit uhartean, atoloiaren ekialdean.

Ondorioak
---------

Ekosistema guztiak suntsitu zituzten eta urtetan ezinezkoa izan zen atoloian bizitzea. 1952an bonba termonaklurrearekin, eztandaren erdigunean, 15.000.000 gradu heldu ziren; tenperatura hori Eguzkiren erdian omen dago. Tenperatura horrek segundu gutxi batzuk iraundu zuen baina dena desager arazi egin zuen.

Iruditegia
----------

* Sandstone operazioa, 1948an.Sandstone operazioa, 1948an.
* Ivy Mike, 1952ko urriaren 31n.Ivy Mike, 1952ko urriaren 31n.
* Greenhouse operazioaGreenhouse operazioa
* Ivy King saioa, 1952ko azaroan.Ivy King saioa, 1952ko azaroan.
* Hardtack Umbrella saioa.Hardtack Umbrella saioa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Michael B. Gerrard-en "A Pacific Isle, Radioactive and Forgotten" artikulua *The New York Times* egunkarian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q649190
* Commonscat Multimedia: Enewetak

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315128069
* GND: 4305634-9
* NARA: 10046188
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q649190
* Commonscat Multimedia: Enewetak
Michele Lacerenza (Trinitapoli, 1922ko urtarrilaren 7a – Erroma, 1989ko azaroaren 17a) tronpetista eta musikari italiarra izan zen. Interpretea eta egilea izan zen zenbait soinu bandatan. *Eskubete dolarren truke* filmean egindako soloengatik gogoratzen dute batez ere.

  

**Biografia**

Musikari familia batean jaio zen: aita Giacomo Lacerenza maisua izan zuen, eta haren bi anaia nagusiak Amleto Lacerenza (Grupyn esaten ziotena) eta Rosario Lacerenza (Italian gizon izena da Rosario).

Urte batzuk eman zituen tronpeta irakasle Foggiako Kontserbatorioan. Gero, Erromara aldatu zen, eta han Santa Ceciliako Kontserbatorioan aritu zen irakasten; bertan, gradu titulua ere atera zuen, 1943an. Eskola horretan ezagutu zuen Ennio Morricone, baita haren adiskide egin ere.

Gerra amaituta, orkestra zuzendari hasi zen, eta musika konpositore komedia musikaletan, soinu bandetan eta kantuetan; esaterako, Elvio Montirekin, *Fontane d'Italia* idatzi zuen, Ottavio De Stefanoren hitzekin, zeinak Claudio Villari esker arrakasta lortu baitzuen, 1962an.

Morriconerekin zinemaren munduan topatu zen. Lacerenza tronpetista sartu zen soinu banda batzuetan. Morricone hain zuzen ere Sergio Leoneren trilogiarako musika prestatzen ari zela, tronpetista bat behar zuten gai nagusietako baterako; berehala gogoratu zen adiskidearekin, nahiz eta horretan Sergio Leonerekin bat ez etorri, horrek Nini Rosso nahiago baitzuen (garai hartan arrakasta handia lortua zuena 45 itzuliko film batzuetan, hala nola *Il silenzio* eta *La ballata della tromb*).

Hala, behintzat, Morricone berearekin atera zen: 

«Michele Lacerenza proposatu nuen, Erroman zinemaren munduan ospetsuena zelako, pugliar petoa bera eta nire kide izana kontserbatorioan, baina Sergiok Nini Rosso nahi zuen, askoz ospetsuagoa garai hartan, arrakasta izana zuelako diskoekin, bere tronpeta eta ahots lakar eta iradokitzailearekin. Kaskagor jarri nintzen, eta Lacerenza jarri nuen aretoan jotzen, eta hark bere lana egin zuen jakinik zuzendariak ez zuela bera nahi. Negarrez jo zuen, negarrez jo zuenez. Eta, zegoen bezala egonik, jata arima ere hantxe utzi zuen».

  

Michele Lacerenza bere tronpetarekin

1. ↑     *Michele Lacerenza, 'The Trio' (Ennio Morricone).*  (Noiz kontsultatua: 2023-11-28).
2. ↑   «Ennio Morricone» *web.archive.org* 2013-11-01 (Noiz kontsultatua: 2023-11-28).
**FC Inter** (**Inter Turku** izenaz ezaguna) Turkuko futbol-taldea da. 1990. urtean sortu zen eta 1996. urtetik Veikkausliigan aritu da Turkuko beste talde garrantzitsuarekin batera TPS.

Historia
--------

1990. urtean sortu zuen **Stefan Håkans** enpresaburuak, bere 11 urteko semea ez zutelako Turkuko beste taldeetan onartzen. Hasieran gazteen talde bezala hasi zen baina gutxinaka mailaz igo zen 1996. urtean Veikkausliigara iritsi zen arte.

1997. urtean bigarren mailara jetsi zen berriro baina hala ere, taldea kanpotarrez hornitu ondoren berriro igotzea lortu zuen hurrengo urtean.

2008an Liga irabazi zuen eta 2009an Kopa. 2011 eta 2012an Ligan bigarren egin zuen. 2018an bigarren Kopa bat irabazi du.

Palmaresa
---------

* **Liga (1):** 2008.
* **Kopa (2):** 2009, 2018.
* **Ligako Kopa (1):** 2008.

Jokalari onenak
---------------

* Argentina **Diego Corpache**
* Finlandia **Tomi Petrescu**
* Ipar Mazedoniako Errepublika **Artim Šakiri**

Ikus, gainera
-------------

* Veikkausliiga

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q222877
* Commonscat Multimedia: FC Inter Turku

---

 |

* Wd Datuak: Q222877
* Commonscat Multimedia: FC Inter Turku
*Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Kalamu»*

**Kalamua** edo **Maaxa** Elgoibar (Gipuzkoa) eta Etxebarria eta Markina (Bizkaia) artean kokatuta dagoen mendia da. Muina Etxebarriren lurretan dago. Geologikoki, Euskal Herriko arkuaren barne da.

Historia
--------

Diruzulo eta Olaburuko dolmenek salatzen dute gutxienez brontze edo burdin arotik gizakia bertan ibili zela.

1390ean eta 1942an, Akondiako larreetan Oinaztarren eta Ganboatarren arteko borrokaldiak gertatu ziren, banderizoen garaian.

Espainiako Gerra Zibilean borroka latzak gertatu ziren mendi honen inguruan, 1936 eta 1937 arteko neguan hain zuzen ere. Intxorta mendietan gertatu legez, gudariak Maaxean eta faxistak Kalamuan hilabete batzuetan gotortu ziren, trintxerak, bunkerrak eta bestelako babeslekuak eraikiz.

Ibilbideak
----------

Hauek dira Kalamuara igotzeko abiapuntu nagusiak eta ibilbidearen denborak:

* Ixuako mendatetik: ordubete.
* Arratetik: ordubete eta 15 m.
* Elgoibartik: ordubete eta 45 m.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindia: Euskal Onomastikaren Datutegia.

Ikus, gainera
-------------

* Kalamuako Estazio Megalitikoa
* Bizkaiko mendien zerrenda
* Gipuzkoako mendien zerrenda

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3192103
* Commonscat Multimedia: Kalamua

---

 |

* Wd Datuak: Q3192103
* Commonscat Multimedia: Kalamua
Matematikan, **erroaren irizpidea' *edo*** *Cauchyren irizpidea*, serie baten konbergentzia aztertzeko metodo bat da.

Irizpideak dio, seriea absolutuki konbergentea dela kantitate hori bat baina txikiagoa bada eta dibergentea izango dela bat baino handiagoa denean. Oso erabilgarria izan daiteke potentzia-seerietan.{\displaystyle C=\lim \_{n\to \infty }\sup {\sqrt[{n}]{a\_{n}}}}

Irizpideak honako hau ezartzen du:

* C>1, seriea absolutuki konbergentea izango da.
* C<1 seriea dibergentea izango da.
* C=1 eta {\displaystyle |a\_{n}|}>1 n batetik aurrera, seriea dibergentea izango da.
* Beste kasu batzuetan irizpideak ez garamatza ezta ondorio batetara ere.

Serie batzuetan C=1 den kasuetan eta seriea kobergentea denean, adibidez, {\displaystyle \Sigma 1/n^{2}}.

Potentzia-serieetan aplikazioa
------------------------------

Irizpide hau potentzia-serieetan erabili daiteke

{\displaystyle f(z)=\sum \_{n=o}^{\infty }C\_{n}(z-p)^{n}}

non {\displaystyle C\_{n}} koefizienteak diren, p zenbaki konplexuak eta z argumentua aldagai konplexua den.

Seriearen terminoak {\displaystyle a\_{n}=c\_{n}(z-p)a^{n}} horrela emanda etorriko lirateke. Orduan erroaren irizpidea aplikatzen zaio {\displaystyle a\_{n}}-ri gorago ikusi dugun bezala. Kontutan izan behar dugu batzuetan horrelako serieei 'p-ren inguruko' potentzia-serie esaten zaiela, konbergentzia-erradioa p ardatz duen tarte edo disko handieneko R erradioa baita, eta horrela, serieak z puntu guztietarako bat egiten du tartearen edo diskoaren barruan. Korolario gisa erroaren irizpidea konbergentzia erradioarekin lortzen da hain zuzen ere {\displaystyle 1/\lim \_{n\to \infty }\sup {\sqrt[{n}]{\mid }}C\_{n}\mid }, kontutan izanik emaitza \infty  izango dela izendatzailea 0 izanik.

Erreferentziak
--------------

* Knopp, Konrad (1956). «§ 3.2». *Infinite Sequences and Series*. Dover publications, Inc. New York. ISBN 0-486-60153-6.
* Whittaker, E. T. and Watson, G. N. (1963). «§ 2.35». *A Course in Modern Analysis* (fourth edition edición). Cambridge University Press. ISBN 0-521-58807-3.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q846705

 |

* Wd Datuak: Q846705
**Sobietar Batasuneko Heroia** (errusieraz: Герой Советского Союза, *Guerói Sovétskogo Soyuza*) Sobietar Batasunean ematen zen ohorezko titulu garrantzitsuena zen. Barnean Leninen Ordena sartzen zen eta, bikaintasuna adierazteko, Urrezko Izarra *gramota* edo egitandia adierazteko. Ohorezko sari hau 1934ko apirilaren 16an ezarri zen eta Sobietar Batasunaren Sobiet Nagusiaren Presidiumak ematen zuen. Sobietar Batasunaren amaierarekin 1991an titulu hau beste batzuekin ordezkatu zen: Errusian Errusiar Federazioaren Heroia, Ukrainan Ukrainako Heroia eta Bielorrusian Bielorrusiako Heroia.

Sarituak
--------

Sarituen zerrenda mundu osoko pertsonalitateak zeuden, nahiz eta gehienak sobietarrak izan. Sobietar Batasunaren historian 12.776 pertsonek jaso zuten saria. Anatoly Liapidevsky (lehendabizikoa), Sigizmund Levanevsky, Vasily Molokov, Mavriky Slepnyov, Nikolai Kamanin, Ivan Doronin eta Mikhail Vodopianov pilotuak saria jasotzen lehenengoak izan ziren. Pertsonalitate batzuek behin baino gehiagotan eskuratu zuten saria; esaterako Georgi Zhukovek lau aldiz jaso zuen.

Hona hemen saritu gutxi batzuk:

* Leonid Brezhnev — lau aldiz saritua, Alderdi Komunistaren idazkaria (1964–82) eta Presidium burua (1964–82).
* Fidel Castro - Kubako burua.
* Yuri Gagarin – espaziora atera zen lehen gizakia.
* János Kádár – Hungariako politikaria.
* Ramón Mercader – Leon Trotskyren hiltzailea.
* Ivan Panfilov – jeneral sobietarra. Moskuko guduan hil zen.
* Lyudmila Pavlichenko – emakumezkoen frankotiratzaile, puntuazio altuena lortu zuen.
* Rubén Ruiz Ibarruri – Dolores Ibarruriren semea, Stalingradeko Guduan hilda.
* Otto Schmidt – zientzialaria, Artikoaren esploratzailea.
* Joseph Stalin – Alderdi Komunistaren idazkaria (1922–1953) eta SESBaren Gobernu burua (1941–1953).
* Valentina Tereshkova – lehen emakumea espazioan.

Sariaren pribilegioak
---------------------

Ohorezko titulu hau jasotzea abantaila handiak zituen: hegaldiak dohainik, etxea izateko aukera gehiago, osasun asistentzia hobeagoa, autobusak dohainik...

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

**(Errusieraz)**:Sarituen zerrenda osoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q178473
* Commonscat Multimedia: Hero of the Soviet Union

---

 |

* Wd Datuak: Q178473
* Commonscat Multimedia: Hero of the Soviet Union
**Reinildo Mandava** (Beira, Sofala probintzia, Mozambike, 1994ko urtarrilaren 21a) mozambiketar futbol jokalaria da. Gaur egun Espainiako LaLiga EA Sports-eko Atletico Madrilen jokatzen du, ezker-atzelari nahiz erdi-atzelari gisa.

Mozambikeko selekzio nazionalean ere jokatzen du, 2014an debuta egin zuenetik.

Kirol ibilbidea
---------------

Mandavak bere ibilbidea 2012an hasi zuen, bere jaioterriko Ferroviário da Beira taldearekin, non bi Mozambikeko Kopa irabazi zituen. 2014an, Grupo Desportivo de Maputo taldera heldu zen, hau ere Mozambikekoa, eta 2015eko abendurarte egon zen bertan. Horren ostean, Portugalgo Benficara iritsi zen, bertako harrobian jokatzeko. Ordurako selekzio nazionalean zebilen. 

2016ko abuztuaren 6an Benfica B taldearekin bere partida bakarra jokatu zuen, banako berdinketa Cova da Piedade-ren aurka. 2017ko urtarrilean Portugalgo Bigarren Mailako Fafe taldera joan zen, utzita. Braga "B" taldearen aurka debuta egin zuen, eta 16 partidatan gol bat sartu zuen, baina taldea jaitsi egin zen. 2017ko ekainean Benficak ostera bigarren mailako beste taldera bidali zuen: Sporting Covilhã taldera. 2017-18ko Portugalgo Kopa Txapelketan debuta egin zuen eta Covilhã taldearekin 31 partidatan lau gol sartu zituen, taldeak maila mantenduz eta errendimendu ona emanez.

2018ko uztailean behin betiko esan zion agur Benficari, eta Belenenses taldera joan zen, 2022. urterararte sinatu zuelarik. Portugalgo lehen mailan lehen esperientzia izan zen, eta abuztuaren 11an jokatu zuen estreinakoz, Tondelaren aurkako garaipenean. Denboraldi erdia bakarrik jokatuagatik, ezker hegalaren jaun eta jabe egin zen, atzean eta erdian ere jokatuz.

### Lille (2019-2022)

2019ko urtarrilean Reinildo Mandava Lille frantziar ligako jokalari berri bihurtu zen, Belenensesek utzita (2018/19 denboraldia amaitzen zen egun horretan arte), erosi ahal izateko aukeraarekin, Fodé Ballo-Touré-ren ordezkoa izan zenez. Otsailaren 23an, Racing de Estrasburgoren aurka 1-1eko batazbestekoan debutatu zen, minutuak 86an Jonathan Ikoné-ren ordez sartuz. Uztailaren 1ean, bereziki Lille taldean geratu zen, 2022 arteko akordioa izanik.

### Atletico Madril (2022-gaur egun)

2022ko urtarrilaren 31ean, Atletico Madrilera iritsi zen, hiru denboraldi eta erdiko kontratua sinatuz. Hasierako zailtasunak gora-behera, berehala lortu zuen munduko atzelari onenetariko baten ospea, bere partidu ikusgarriengatik eta atzean erakutsitako sendotasunagatik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24451748
* Commonscat Multimedia: Reinildo Mandava

---

 |

* Wd Datuak: Q24451748
* Commonscat Multimedia: Reinildo Mandava
**Mea Shearim** (hebraieraz: (hebreeraz: מאה שערים‎ "Ehun ate"), baita **Me'a She'arim**, (yidis hizkuntzaz: **Meye Shorim)** ere, Jerusalemgo iparraldean dagoen auzoa da. Hiriko zaharrenetariko bat da. Oso ezaguna da judu ultraortodoxoak soilik bizi diren eremua delako. Hainbat idazkunek auzo horretan modu «lotsagabean» jantzita ez sartzeko gonbita egiten diete emakume bisitariei.

Historia
--------

Auzoa XIX. mendean eraiki zen,  Jerusalemgo alde historikoko bizimodua deserosoegia baitzen. Hamar bat lagunentzako bi logelako etxe txikiz osatua zegoen, bata bestearen ondoan eraikiak, harresi natural bat osatuz; eskolak alde zaharrean zeuden bitartean.

1948ko arabiar-israeldar gerrak Mea Shearim Israelen esku utzi zuen; hiriko alde zaharra jordaniarren mende geratu zen, ordea. Israelgo Estatua sortu zenean, Mea Shearim eta bere helburu partikularrak kontuan hartu ziren: edozein judu erlijiosok Israelera itzultzeko zuen eskubide nagusia, gizarte moderno eta zibilarekin nahastu beharrik gabe, errespetatu egin zen, «itzulerarako eskubidea» ortodoxoei zein laikoei aplikatzen baitzitzaien.

Soldadutza ez zitzaien inoiz inposatu, Israelgo armadak arrazoi erlijiosoak onartu zituenez, inor arma bat hartzera ez behartzeko. "Ordezko laguntzarako zerbitzu nazionala" delakoa ere ez zitzaien ezarri, haien bizimoduak yeshiva batean ikastera behartzen bazituen. Auzoan, yidisa da gehien hitz egiten den hizkuntza.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------
**Zaku-lasterketa** Indonesian, 2022.
**Zaku-lasterketa** Iraken, 2008.
**Zaku-lasterketa** hankak zaku batean sarturik egiten den lasterketa da, gehienetan haur-jolas moduan. Hankak zakuaren barruan trabatzen direnez, zaku-lasterketetean erorketak, zilipurdika, gertazen dira lasterketan zehar, publikoan barre algarak eraginez. Hori dela eta, gehienetan, jai baten baitan ospatzen dira. XIX. mendearen amaieran, ordea, aisialdiko jarduera seriotzat izan zen eta kiroltzat hartua izan zen.

Jendeak jolas tradizionalean sartzen dituen arauetan izan daitezkeen aldaketen artean, zaku handiak erabiltzea eta zakuan korrika egitea daude; hala ere, kasu batzuetan, jarduera hori tranpa gisa har daiteke.

Zaku-lasterketa, tradizioz, haurrentzako jarduera da, baina edozein adinetako pertsonek parte har dezakete. Ikastetxeetan, Kirolaren Egunean izaten da zaku-lasterketa, eta beste hainbat proba ere egiten dira, hala nola arrautza eta koilara lasterketa. Ferietan, urtebetetze-festetan eta picnicetan ere maiz egiten den denbora-pasa da.

Errekorrak
----------

Zaku-lasterketan 100 metro lauko munduko errekorra 25,96 segundokoa da, eta Christian Roberto López Rodríguezek lortu zuen Yuncosen (Espainia), 2020ko azaroaren 18an. Christianek ere 200 metro lauko munduko errekorra du; distantzia hori 63,88 segundoan amaitu zuen 2021eko urtarrilaren 3an.

4x100 metroko zaku-lasterketarik azkarrena 2 minutu eta 29,09 segundokoa da, eta Andrew Rodaughan, Patrick Holcombe, James Osbourne eta Luke McFarlanek lortu zuten, Beveridge-n (Australia), 2003ko ekainaren 17an.

Milia bateko zaku-lasterketa azkarrena 16 minutu eta 41 segundokoa da, eta Baruun Salaan (Mongolia) lortu zuen Ashrita Furmanek 2007ko maiatzaren 19an. Ashrita Furmanek ere 10 km-ko zaku-lasterketarik azkarrena du, 2001eko apirilaren 23an Montauken (AEB) lortutako ordubeteko, 22 minutuko eta 2 segundoko denborarekin.

Zaku-lasterketarik handienaren errekorra, 2.095 parte-hartzailerekin, Zwolleko (Herbehereak) Agnieton ikastetxeak irabazi zuen 2002ko urriaren 11n.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Fastest 100 metres sack race» *Guinness World Records* 2020-11-18 (Noiz kontsultatua: 2023-06-07).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Fastest 200 metres sack race» *Guinness World Records* 2021-01-03 (Noiz kontsultatua: 2023-06-07).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Fastest 4 x 100 m sack race (male)» *Guinness World Records* 2003-06-17 (Noiz kontsultatua: 2023-06-07).
4. ↑   **(Ingelesez)** «Fastest sack race one mile» *Guinness World Records* 2007-05-19 (Noiz kontsultatua: 2023-06-07).
5. ↑   **(Ingelesez)** «Sack race - fastest 10km» *Guinness World Records* 2001-04-23 (Noiz kontsultatua: 2023-06-07).
6. ↑   **(Ingelesez)** «Largest sack race» *Guinness World Records* 2002-10-11 (Noiz kontsultatua: 2023-06-07).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1142365
* Commonscat Multimedia: Sack racing

---

 |

* Wd Datuak: Q1142365
* Commonscat Multimedia: Sack racing
**"Kontxeziri"**, (euskalkiaz "Kontxezi'ri") Joan Ignazio Iztueta idazleak idatzitako abestia da. Jatorriz gero emaztea izango zen bere emaztegaiari, Concepcion Bengoetxeari eskainitako poema bat zen. Doinuaren egileaz ez dakigu ezer.

Hitzak
------

Horrela jaso zuen Arozamenak:

Maite bat maitatzen det, maitagarria  

begi ederra du ta guztiz argia;  

daukat urruti,  

bañan ezin kendu det burutik   

aren itxura,  

saldu albaliteke pisura,   

uriaren truke,   

nork erosi faltako ez luke?  

Ogei ta lau "leguaz" nago aparte,  

bitartean badauzkat millioi bat ate,  

guztiak itxirik,  

nai arren ezin egon ixillik;  

beti negarrez,  

nere maite maitearen galdez:  

ote dan bizi,  

biotz-biotzeko nere Kontxezi.  

Egunaz argi gutxi, gauean, illun,  

konsuelorik ez da neretzat iñun   

maitea gabe;  

egin ote nadiñ aren jabe  

oroitutzean,  

zenbait "pena" nere biotzean   

ditut igaro;  

maite det eta ez da "milagro".  

Ai au bakardadea eta tristura!  

Nere biotz gaixoa ezin piztu da,  

ain dago illa;  

beti dabil "consuelo" billa;  

bere artean,  

banengo maitearen aldean,  

ordutxo biko,  

"pena" guztiak lirake ilko.  

Nere maitea zutzaz ni oroitzen naiz,  

lotan ere bai;  

zu ikusitzera nik joan nai;  

"libre" banengo   

or nintzake egun bigarrengo,  

naiz orduan ill,  

ez nuke izango batere miñ.  

Lenengo gau batean egin det amets,  

bañan "pentsamenduak" beti "al revés"  

irteten dira:  

ustez nengoen zuri begira,  

maite polita,  

"kofrearen" gañean jarrita,  

kontu kontari,  

nai nuen bañan ez nintzan ari.  

Maite nerea daukat beti gogoan:  

ai, orain banengo ni aren alboan   

iñoiz bezala!  

Jaunak amets au kunpli dezala,  

balitz konbeni,  

"konsueloz" ilko nintzake ni   

nere ustean,  

maitatxoen biotza ikustean.  

Nere maite polita ez da ezer etsi,  

biyar ere ez bada or nazu etzi   

lengo lekuan,  

allegatutzen naizen orduan,  

ai ura poza,  

nere maite maitetxo biotza!  

zuri begira,  

pena guztiak aztuko dira.

Bibliografia
------------

* Jesus Maria Arozamena-Tomas Garbizu: *Viejas canciones donostiarra. Donostiko kantu zarrak*. Donostiako Aurrezki Kutxa, Donostia, 1971, 158-161 or.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  158 or.

Kanpo estekak
-------------

* Abestiaren partitura.
* Eusko Ikaskuntza. (Jatorrizko grafia + partitura + abestia deskargatzeko aukera).
* Imanol Lartzabalen bertsioa.