recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Pio Luis Aranburu Martinez de San Bizente** —ezagunagoa **Luis Aranburu** izen-deiturez— (Gasteiz, Araba, 1905eko urtarrilaren 8 – 1999ko maiatzaren 5a) organista eta musikagilea zen. Juan Santiago Aranburu zuen aita.

José Domingo Ugartetxea karmeldarrarekin ikasi zuen harmonia. Ondoren piano, organo, biolontxelo eta tronpa ikasketak egin zituen, eta Bilboko kontserbatorioan baliozkotu zituen bere ikasketak.

Gaztetatik San Mikel parrokiako korua zuzendu zuen, eta hango organista izan zen berrogeita hamar urte baino gehiagoan. 1934tik 1936ra arte Eusko Abesbatzako zuzendari izan zen, eta Vesako koruena 1937tik 1938ra arte. Ondoren, 1945etik 1953ra arte Gasteizko orfeoiaren zuzendaria izan zen.

Jesus Guridirekin eta Jose Tomas Uruñuelarekin batera lan egin zuen, *Txistulari* argitalpenean, 1928az geroztik. 1970ean, Espainian den habanera sari bakarra eskuratu zuen, Torreviejan (Alacant), *Aurora* habanerarekin.

Urte askotan zehar, Gasteizko kontserbatorioko piano-irakaslea izan zen, eta hango zuzendari 1974tik 1979ra. Ondoren, Gasteizko elizbarrutiko apaizgaitegian eta Sagrado Corazon ikastetxean ere izan zen irakasle. Horrez gain, eskola partikularrak ematen zituen.

Pio Luis Aranburuk eginak dira *Estampas vitorianas* direlakoak; eta orobat 1986ko irailean Gasteizen estreinatutako *Fantasía para violoncello y orquesta*, Gasteizko Udalak enkargatutako lana, Jesus Guridi omentzekoa.

Lanak
-----

Bereziki koru, orkestra eta txistuarentzako konposizioak idatzi zituen, eta hogeita hamar saritik gora jaso zituen konposizio-lehiaketetan.

Kanpo estekak
-------------

* Luis Aranbururen biografia
* Luis de Aramburu web orrialdea
* Luis Aramburu , en Cancioneros Musicales Españoles.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12014068
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 169569520
* BNE: XX890293
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 1589
* Lur: 00412/eu\_a\_4123/a4123
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q12014068
Carmen Miranda *The Gang's All Here* filmean (1943).
***Camp*** herri-artearen sentsibilitate estetiko mota bat da, bere erakargarritasuna umorean, ironian eta gehiegikerian oinarritzen duena. *Camp* *kitsch* artearen formei lotutako korronte artistiko bat da, balio artistikoren bat aitortua duten lehendik dauden azpiko estiloen kopia eta gusturik gabekotzat hartzen dena. Haien ezaugarri erakargarriak hutsalkeria, arruntasuna, artifizialtasuna, umorea, arrandia eta emakume-jarreraren parametroetan identifikatu ohi dira.   Ingelesez, ***campy*** edo ***cheesy*** adjektiboak maiz aplikatzen zaizkie *camp* estetikaren ezaugarriak dituzten kultur adierazpenei.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Camp Definición en inglés en *Free Online Dictionary*; consultado 24 de julio de 2012
2. ↑  Webster's New World Dictionary of the American Language, 1976 edition, definition for camp, sense 6, [Slang, orig. homosexual jargon, Americanism] banality, mediocrity, artifice, ostentation, etc. so extreme as to amuse or have a perversely sophisticated appeal

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q857784
* **Identifikadoreak**
* BNF: 17702420j (data)
* GND: 7518781-4
* LCCN: sh2006000805
* SUDOC: 223495581

 |

* Wd Datuak: Q857784
*Laccaria tortilis*

Sinonimoak: *Laccaria echinospora*. *Agaricus tortilis*. *Omphalia tortilis*. *Clitocybe* *tortilis*. *Laccaria tortilis var. clemenconii*

Ez kontsumitu, toxikoa izan daiteke eta haragi gutxi du. Generoan urria.

Deskribapena
------------

**Kapela:** Oso txikia. 0,5 eta 2 cm bitarteko diametrokoa, irregularki konfiguratua, hauskorra, ganbila, erdigune deprimitua, erradialki ildoekin, ertz ildaskatua eta izurtua (*tortilis* = bihurritua). Azal lehorra, leuna, okre-arrosa bizi kolorekoa edo marroi-arrosa kolorekoa, lila-laranja koloreko tonuekin eguraldi hezean. 

**Orriak:** Horizontalak, irregularrak, oso zabal, adnatuak (batzuetan zerbait eskotatuak edo dekurrenteak). More kolorekoak, zerrenda argiagoekin.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Laburra, 1 eta 2,5 cm bitarteko garaierakoa, zilindrikoa, okertua, fina, kapelaren kolorekoa, oinarrian mizelio zuriarekin.

**Haragia:** Oso fina, krema-arrosa kolorekoa, mintzezkoa, usaingabea eta zaporegabea. Espora-jalkina zuria.

**Etimologia:** *Laccaria* terminoa Erdi Aroko latinetik dator, tindatzen, esan nahi duen "laccare" hitzetik. Kapelaren ertzean dituen ildaska txikiengatik. *Tortilis* epitetoa berriz, okertzea esan nahi duen, "tórqueo" hitzetik.

Jangarritasuna
--------------

Ez du sukaldaritzarako balio.

### Nahasketa arriskua

*Laccaria amethystina* delakoarekin nahas daiteke, hau handiagoa da (2-4), urdin-more kolorekoa, basidio tetrasporikoa. *Laccaria laccata* ere handiagoa da (2-5), kapela eta oina leunak, basidio tetrasporikoa. *Laccaria proxima* espezieak kolore biziagoak diru, kapela ezkatatsua, oin ildaskatua, basidio tetrasporikoa. *Laccaria* *bicolor*-ek orriak eta oinaren oinarria urdinxka-lila kolorekoak ditu, basidio tetrasporikoa. *Laccaria affinis*, arrosa argi kolorekoa da.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean (urrian, batez ere). Euriarekin, baita udaberrian eta udan ere. Baso mistoetan (sahatsa, haltza, pagoa, pinua), karraskadiak, bideak …, lur hezeetan, orbeletan edo belarretan. Txikia delako, ikusi gabe uzten da.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 146 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
**Artetako gatzagak** antzinako gatz esplotazioak dira, Ollarango Arteta herrian daudenak, Nafarroa Garaian. Gatzaren ustiaketa ekonomikoa amaitu ondoren, denbora luzean utzita egon ziren; gaur egun, asko berreskuratu dira, bisitatu ahal izateko. Herritik kilometro eta erdi hegoaldera daude.

Ezaugarriak
-----------

Ollarango diapiroko gatz depositoak duela 200 milioi urteko itsaso batean du jatorria. Akuiferoko ura kontaktuan dago gatz jalkin horiekin, eta litro bakoitzeko 250-260 gramo gatz-kontzentrazioarekin irteten da iturburutik.

Iturburuko gatzuna lurrunketa bidez bihurtzen da gatz. Urak metro gutxi batzuetako bide naturala egiten du, berehala bat egiten baitu Udarbe errekarekin. Gatza ekoitzi ahal izateko, putzu batean biltzen da lehenik ura, eta handik larrainetara bideratzen da. Eguraldi ona bada, hiru-lau egun aski dira larraineko ur xafla mehea lurruntzeko, eta gatza kristaltzeko.

Jatorrian, larrainak egurrezkoak eta buztinezkoak izan ohi ziren, baina XX. mendean porlanezkoak eraiki ziren. Halakoak dira, hondaturik asko, XXI. mendean ikusgai direnak. Aspaldian garrantzi handia izan zuten Ollarango ekonomian, baina 2020an bi familiak besterik ez zituzten erabiltzen. Suntsituta daude, halaber, inguruko etxolak, non ustiatzaileek gatza eta tresnak biltzen zituzten.

Iruñerriko Mankomunitatea, Ollarango udalaren eta jabeen laguntzarekin, gatzagak zaharberritzen ari da, helburu didaktikoekin. Oinak bustitzeko uharka bat ere egin dute, urak propietate terapeutikoak baititu. Artetako kontzejuak ere interesa du gatzagen iraupenean, eta parte hartu izan du zenbait topaketatan.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4    *Artetako gatzagak.*  Ollarango Udala, ollo.es (Noiz kontsultatua: 2021-7-11).
2. 1 2    *Artetako gatzagak: gatzari buruzko istorio batzuk ezagutzeko inguru natural bitxia.*  Iruñerriko Mankomunitatea, ecoblog.mcp.es 2020-7-21 (Noiz kontsultatua: 2021-7-11).
3. ↑     *Gazia gozotasun bihurtzeko aukera bila - Debagoiena.*  Goiena.eus (Noiz kontsultatua: 2020-06-23).

Kanpo estekak
-------------

* Artetako gatzagak, ollo.es
* Artetako gatzagetako paseoa, mcp.es

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q96606950
* Commonscat Multimedia: Arteta salt evaporation ponds

---

 |

* Wd Datuak: Q96606950
* Commonscat Multimedia: Arteta salt evaporation ponds
Bi F-104A Starfighter formazioan hegan, 1950eko eta 1960ko hamarkadetako intertzeptoreen adibidea.
**Hegazkin intertzeptorea** edo besterik gabe **intertzeptorea** etsaiaren hegazkinak atzemateko eta suntsitzeko bereziki diseinatutako ehiza-hegazkin mota bat da, batez ere bonbaketariak eta azterketa-hegazkinak, normalean abiadura handia erabiliz.  Gailu hauek Bigarren Mundu Gerra baino lehen hasi zen garai batean sortu ziren, eta 1960ko hamarkadaren amaierara arte iraun zuten, orduan galdu baitzuten helburua bonbardaketa estrategikoaren eginkizuna kontinente arteko misil balistikoei eman zitzaienean. Hala eta guztiz ere, gaur arte ehiza-hegazkinik eraiki ezin duten herrialdeek erabiltzen jarraitu zuten, Hego Amerikako eta Ekialde Hurbileko herrialdeek adibidez.

Ezaugarriak
-----------

Intertzeptore idealak oinarrizko bi ezaugarri izan behar ditu:

* Oso azkarra izan.
* Arma sendoak edukitzea.

Autonomiari dagokionez, erregai-biltegi osagarriak erabiliz areagotu daiteke.

Abionikaren hornidura osoa eta integratua izan behar da:

* Funtzio anitzeko (nabigazioa, erasoa, zaintza) radarra.
* Kontraneurriak eta kontra-kontraneurri elektronikoak.

### Armamentua

Ehiza-hegazkin intertzeptore baten armamentua iraganean (XX. mendearen erdialdera arte) metrailadorez eta kalibre txikiko kanoiz osatuta zegoen. Gaur egun, aire-borroka ez da hurbiletik egiten eta beharrezkoa da hegazkineko radarrean kokatuta dagoenean, etsaiaren hegazkina aire-aireko misilak erabiliz botatzea. Kanoiak eta metrailadoreak misio honetarako kendu dira, baina ehiza-bonbaketarien horniduran jarraitzen dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «INTERCEPTORES DE LA US NAVY» *Por Tierra Mar y Aire*.
***Nemausus*** edo **Nemauso**, egungo Nîmes (Frantzia) hiriaren zelta jatorriko erromatar izena izan zen. Inperio garaian hiri estatusa lortu zuen

Izena *Nemausos* galiarretik dator, erromatar aurreko garaian hiria sortu zen iturri sakratuari lotutako jainkoa izendatzen duena. Hedaduraz, erromatar aurreko hiria bera izendatzen du. Uste denez, K. a. V. mendean, *volcae arecomici*ek *Nemausus*, hiriburua, sortu zuten.

Beste iturri batzuek, Estefano Bizantziokoak kasu, bere hiztegi geografikoan, *Nemausus*ek, Galiako hiriak, bere izena, Heraklesen seme edo heraklidatik hartu zuela diote.

Bertan, ur sendagarrien santutegi garrantzitsu bat egon zen, honen ezarpena Burdin Arokoa izan zitekeelarik; beranduago, erromatarrek eskualdea K. a. II. mendearen amaieran kolonizatu zutenean, zabalduz, bere gurtzaren sustapen aktiboa gertatu zenean. *Nemausus*en gurtutako beste tokiko izpiritu talde bat, *Nemausicae* edo *Matres Nemausicae* izan ziren, sendatzeko iturburuen santutegiari zegozkion ugalkortasun eta sendabidearen jainkosak izan zirenak.

Hiriak, *Colonia Nemausa* titulua hartu zuen erromanizazioaren ondoren eta erromatar zuzenbideko kolonia estatusarekin bat egin ondoren K. a. I. mendearen erdialdean. Beranduago, *Colonia Augusta Nemausus* titulatura eskuratuko du, Augustok bultzatutako hiri eta monumentu garapenari erreferentzia eginez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Origine du nom de Nimes» *www.nimausensis.com* (Noiz kontsultatua: 2021-01-15).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Plácido, Domingo.  (1991). «La latinidad de Nemauso: Nota crítica a Estrabón 4, 1, 12: 186-7» *Studia Historica: Historia Antigua* 9 ISSN 2530-4100. (Noiz kontsultatua: 2021-01-15).
3. ↑    *Carte archéologique de la Gaule 30-1 : Nîmes.* , 146-147 or..
4. ↑    *Carte archéologique de la Gaule, 30/1: Nîmes.* , 153 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2914723
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 171

 |

* Wd Datuak: Q2914723
**Victoria Kawēkiu Kaʻiulani Lunalilo Kalaninuiahilapalapa Cleghorn** (1875eko urriaren 16a – 1899ko martxoaren 6a) Hawaiiko Erresumako azken printzesa izan zen.

Biografia
---------

1875eko urriaren 16an Honolulun, Victoria Kawēkiu Kaʻiulani Lunalilo Kalaninuiahilapalapa Cleghorn jaio zen. Hawaiiko errege Kalakauaren arreba zuen ama, Miriam Likelike printzesa. Aita, aldiz, Archibald Scott Cleghorn finantzari eskoziarra. Eta amabitxia Ingalaterrako Victoria erregina, urte batzuk lehenago Hawaiiren independentzia berreskuratzen lagundu zuena, beti ere Ingalaterraren interesen alde (eta AEBen interesen kontra).

### Ingalaterran

14 urte zituela hara, Ingalaterrara, bidali zuten Kaʻiulani ikasketak osatzera eta lau urte eman zituen bertan. Kalakaua 1891n hil zen eta haren alargun Liliuokalani izan zen erregina. Errege-erreginek ez zeukaten seme-alabarik eta Kaiulani izendatu zuten oinordeko. Baina ez zion luzaroan eutsiko printzesa koroatu tituluari. 1893an monarkia abolitu zuten Ozeano Bareko artxipelagoan eta AEBekin bat egitearen aldeko gobernu berria ezarri. Tronugabetutako printzesa Ingalaterratik AEBetara joan zen orduan.

### Ameriketako Estatu Batuetan

Besteak beste, Bostonen eta New Yorken prentsaurrekoak eta hitzaldiak eman zituen Hawaiiren burujabetzaren alde. Washingtonen Grover Cleveland presidentearekin modu ez formalean biltzea lortu zuen. Presidenteak asmo onak adierazi arren AEBetako kongresuak ez zien printzesaren eskaerei jaramonik egin.

### Hawaiira itzulera

1894an Hawaiiko Errepublika ezarri zen, Robert Louis Stevenson txikitako laguna hil zen eta Kaiulaniren berezko osasun pattala gehiago ahuldu zen. 1897an, itzuli zen printzesa Hawaiira, Annie ahizparen heriotzaren berri izan ondoren eta ahalegin diplomatiko guztiak porrot eginda. Hawaiiko klima tropikalaren erruz, haren osasunak okerrera egin zuen. Iritsi eta berehala, igerian ari zela, hotzeria harrapatu zuen eta, geroago, 1898an pneumonia, zaldian ibiltzen ari zela ekaitzak harrapatu ondoren.

Azkenik, 1898ko abuztuaren 12an AEBek Hawaii anexionatu zuten. "*Tronua galtzea baino askoz mingarriagoa izan da gure bandera eraisten zutela ikustea*", adierazi zuen oinordekoak. Anexioaren zeremonian, errege familia jauregian bildu zen eta, hawaiiar gehienak bezala, dolutan egon ziren, lutozko jantziak soinean. Jantziak ez zituzten luzaroan gordeko.

Kaiulanik izebari, Hawaiiko azken erreginari, idatzi zion azken gutuna: «Dena kendu digute, bizia besterik ez zaigu geratzen». Handik gutxira hil zen, 1899ko martxoaren 6an, 23 urte zituela.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Nagore Irazustabarrena, «Hawaiiko azken printzesa», *Argia*, 2017ko maiatzaren 14a.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3277319
* Commonscat Multimedia: Kaʻiulani

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 16123185
* ISNI: 0000 0000 5555 6488
* BNF: 16235124f (data)
* GND: 136119212
* LCCN: n82138887
* SNAC: w6gj0dfg

 |

* Wd Datuak: Q3277319
* Commonscat Multimedia: Kaʻiulani
**Ganix Haltzueta Hirigoien**, ezizenez ***Oihanzaina*** edo ***Donamarti*** (Senpere, 1875eko ekainaren 15 – 1950eko irailaren 26) bertsolaria izan zen.

Biografia
---------

Senperen jaioa, Amotze auzoko Donamartia etxean bizi izan zen. Pierre anaia ere bertsotan aritu izan zen. Oinarrizko ikasketak egin zituen eta lanbidez oihanzaina izan zen; hori dela eta, zuzenean debekatu ez bazioten ere, zeharka bertsotan era publikoan ez aritzeko presioak jasan zituen estatuaren administraziotik; horren ondorioz ez zuen 1935eko Bertsolari Txapelketa Nagusian -antolatutako lehenean alegia- parte hartu, Irabola herrikideak bigarren postua erdietsi zuen bitartean. 1918ko urtarrilaren 28an Elixabet Sangla arruetarrarekin ezkondu zen. Bi seme izan zituzten, Pierre eta Antton.

Matxin Irabola lagun senpertarrarekin batera, *Au Pays des Basques* filmean (1930) agertu zen. Senpereko Herriko Etxean kontseilaria izan zen.

Lanak
-----

Bat-bateko zein bertso jarrietan aritu izan zen. Senperen eta inguruko herrietako jaietan -Bera, Sara, Urdazubi, Zugarramurdi- sarritan ibili izan zen bertsotan, gehienbat Matxin Irabola auzokidearekin.

Bere bertsoetakoa Pantxoa eta Peiok kantatu dute, 2002ko *Lapurtar koblariak* diskoan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Frantseserako sortutako grafian *Halsouet*. Euskal Onomastikaren Datutegiak **Haltzueta** proposatzen du euskararako.
2. ↑  Lanbideagatik eta bizitokia izan zuen etxearen izenagatik, hurrenez hurren.
3. ↑  Beñat Soulé: *Neurtizlari Bertsulari Iparraldez*, Euskaltzaleen biltzarra-Erroteta, 2011. 124-125. or.
4. ↑  Franck Dolosor: *Matxin Irabola, Senpereko bertsularia*; Elkarlanean, 2010; 72. or.
5. ↑  *Ekaitzaldi* bloga.

Ikus, gainera
-------------

* Matxin Irabola
* Amotze
* *Au Pays des Basques*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258166

 |

* Wd Datuak: Q12258166
**Crenarchaeota** (batzuetan **eozitoak**, **sulfobakteriak** edo **krenotak** ere deituak) Archaea filum bat da. Sailkapen batzuetan erreinu gisa ere sailkatzen da. Hasiera batean izaki hipertermofiloak bakarrik biltzen zituela uste zen, gehienak sufrearen kimiosintetizatzaileak. Hala ere azken hamarkadetan egindako ikerketek erakutsi dute itsas ekosistematan dauden Archaea ugarienak direla. Archaearen barruan dauden bi talde nagusietako bat da, bestea Euryarchaeota delarik. Bereizketa hau ARNr-aren sekuentzietan oinarritua egiten da. Banaketa hau hainbat ezaugarri fisiologikoek babesten dute, adibidez histonen gabezia. Hala ere Crenarchaeota espezieren batek histonak ditu.

Crenarchaeota guztiek zatiketa zelularrerako makinaria bakarra dute.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q499078
* Commonscat Multimedia: Crenarchaeota
* Wikispecies Espezieak: Crenarchaeota

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* Dyntaxa: 5000084
* EOL: 7953
* GBIF: 79
* ITIS: 951422
* Paleobiology Database: 288523
* WoRMS: 559440
* uBio: 229909
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D019615

 |

* Wd Datuak: Q499078
* Commonscat Multimedia: Crenarchaeota
* Wikispecies Espezieak: Crenarchaeota
Gorpu batzuk Jerusalemen, sarraskia izan ondoren.
Palestinarrak ihes egiten.
**Deir Yassingo sarraskia** 1948ko apirilaren 9an, Palestinako eta Jerusalemetik gertu zegoen Deir Yassin herrixka pakestinarrean talde paramilirar sionistek eragin zuten. Gertaerak Palestinako Britainiar Mandatuan izan ziren, Israel estatuaren independentzia aldarrikatu baino hilabete lehenago izan ziren. Biktimak 107-120 artean izan ziren, guztiak palestinarrak. Orokorrean Irgun eta Leji talde paramilitarren milizianoak izan zirela onartuta dago. Une hartan lurraldea benetako gerra zibilean zegoen eta arabiarrek Jerusalemgo hiri zaharrean 2500 judu blokeatuta zeuzkaten.

Gertaerak
---------

Herrixkak 1948an 750 biztanle zituen.

Apirilaren 9an 132 gizonek, Irgungo 72k eta Lehiko 60k herria eraso zuten. 107 eta 120 artean baserritar, gehienak adinekoak, emakumeak eta haurrak, erailak izan ziren. Gainera, gorpuak lurperatzea eragotzi zuten, eta 150 preso Jerusalemgo eremu judutarrera eraman zituzten. Irgunek ere 37 zauritu eta 4 hildako izan zituen.

Agintari israeldarrek gertaerak gezurtatu zituzten eta hasiera batean Gurutze Gorriari lekuan sartzea oztopatu zuten. Gurutze Gorriko ordezkari nagusiak, Jack Rinier, adierazi zuenez "50 inguru ihes egin zuten, besteak odol hotzez hil zituzten, diziplinaz eta aginduak betez". Biktimen artean 90 urtetik gorako agureetatik hais eta 30 haur baino gehiago ere hil zituzten. Sarraskia lau haizetara zabaldu zuten, arabiarrak beldurtu eta joan zitezen.

Errepresalia
------------

Geroago, apirilaren 13an, Hadassah Medikuntza Zentrorantz (Scopus mendia, Jerusalem) zihoan mediku konboiari eraso egin zioten mendeku gisa arabiarrek. Eraso horretan hirurogeita hemeretzi pertsona hil zituzten, gehienak medikuak eta erizainak. Gertaera hauek Hadassah mediku konboiaren sarraskia bezala ezagutzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Henry Laurens, *La Question de Palestine*, Fayard Paris 2007 III liburuki, 75 or.
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Deir Yassin Gogoratzen elkartea.
* **(Ingelesez)**:Najaf Hirbawi, "Nire oroimenak", 1998, *The Palestine-Israel Journal*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1126268
* Commonscat Multimedia: Deir Yassin massacre

---

 |

* Wd Datuak: Q1126268
* Commonscat Multimedia: Deir Yassin massacre
**Natalia Lacunza Sanabdón** (Iruña, 1999ko urtarrilaren 10a) nafar abeslaria, 2018an Operación Triunfo saioan parte hartu zuena.

2018an Operacion Triunfon akademiara sartu aurretik, komunikazio audiobisuala ikasten ari zen unibertsitatean. Bere izen artistikoa Elian Bay da, bere abeslari gustukoenean oinarrituta, hau da, James Bay. Telecinco-ko La Voz programan agertu zen baina ez zuen arrakastarik izan.

Abeslaria izateaz gain, gitarra, biolina eta pianoa jotzen ditu. Bere bizitzan zehar, estilo klasikoa, garaikidea eta modernoa ikasi ditu.

Programan zehar hainbat artista famatuen abestiak abestu ditu, esaterako: Rosalia, Beret, Lady Gaga, Sia, Coldplay, Bunbury, Soft Cell, Zara Larsson, Britney Spears…

2019ko Eurovisionera joateko parte-hartzaile bat izan zen *Nadie se salva* eta *La clave* kantekin.

Bere erreferenteak James Bay, Amy Winehouse, The XX, Billie Eilish eta Rosalia izan dira.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61061921
* Commonscat Multimedia: Natalia Lacunza

---

 |

* Wd Datuak: Q61061921
* Commonscat Multimedia: Natalia Lacunza
Francisco de Goyaren *Duelua astamakilekin* pintura beltza Espainiako gerra zibilen metaforatzat har daiteke.
**Bi Espainiak** (gaztelaniaz: *las dos Españas*) Antonio Machado poeta espainiarraren poema labur baten esaldia da. Beranduago Espainiako Gerra Zibilera eraman zuen ezker-eskuin zatiketa politikoaz ari delarik, esaldia izenbururik gabeko poema labur batean agertu zen, bere *Proverbios y Cantares*eko LIII. zenbakian.

Antonio Machado da zatiketa horren adibide bat. Enrique Lister jeneral komunista ohoratzeko poema bat idatzi zuen bitartean, haren anaia Manuel Machadok beste poema bat eskaini zion Francisco Franco Generalisimo matxinatuaren sableari.

Zatitutako Espainia baten ideia, erdi bakoitza bestearen antagonista, Mariano José de Larra XIX. mendeko satiristaraino hedatu daiteke, gutxienez, eta hark, "*1836ko Arima guztien eguna*" artikuluan, "Hemen datza Espainia erdia. Beste erdiak hil zuen." idatzi zuen. Geroago, Miguel de Unamuno filosofoak, Machadoren garaikideak, Jacob eta Esauren historia biblikoaren bidez garatu zuen ideia, amaren sabelean menderatzeko borrokatuz, hala nola *Rebeca* artikuluan (1914), zeinak Machadoren olerkiari aurre hartzen zion. Baina historialariek are atzerago kokatu dute ideia, XVII. eta XVIII. mendeetara arte, eta izaera espainiarraren eraketaren parte dela proposatu dute.

Charles J. Esdaile historialariak honela deskribatzen ditu Machadoren "bi Espainiak": "klerikala, absolutista eta atzerakoia, eta bestea sekularra, konstituzionala eta aurrerakoia". Hala ere, lehen Espainiaren irudi hori "sinpleegitzat" jotzen du, XVIII. mendeko monarka borbonikoen absolutismo ilustratua biltzen baitu, atzerakako politikarekin. Gainera, dio biztanleria —herri arruntaren masa, "bere kabuz hautemandako agenda baten atzetik dabilena"— ez zela leiala izan epe luzera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Ya hay un español que quiere   

vivir y a vivir empieza,   

entre una España que muere   

y otra España que bosteza.   

Españolito que vienes   

al mundo, te guarde Dios.   

Una de las dos Españas   

ha de helarte el corazón.
2. ↑  *A Líster, jefe en los ejércitos del Ebro*, Antonio Machado, June 1938.
3. ↑  *El Día de Difuntos de 1836: Fígaro en el cementerio*, Mariano José de Larra, *El Español*, Nº 368, 2 November 1836. "Aquí yace media España; murió de la otra media."
4. ↑  Ramón Menéndez Pidal, "The Two Spains," in "The Spaniards in Their History," transl. Walter Starkie. New York: Norton, 1966, pp. 102-43.
5. ↑  Fidelino de Figueiredo, "As Duas Espanhas" (1932).
6. ↑  Charles J. Esdaile, *Spain in the Liberal Age*, Blackwell, 2000. ISBN 0-631-14988-0. p. 40–41.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q232105

 |

* Wd Datuak: Q232105
*Lactarius mammosus*

Sinonimoa: *Lactarius fuscus*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 4 eta 6 cm bitarteko diametrokoa, haragi mehekoa, laua edo ganbil samarra, pixka bat hondoratua erdiko titiaren inguruan (ez da beti egoten ale helduetan), ertza laster zabaldua, inoiz ez ildaskatua, geroago lobatua; arre-marroi ilun kolorekoa edo gris-herdoil kolorekoa, ilunagoa erdian eta ezkatatsu-fibrilosoa. 

**Orriak:** Lehenbizi horixka-haragi kolorekoak, gero okre ilun kolorekoak, estu samar, itsatsiak edo dekurrente samarrak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Zilindrikoa, pixka bat mehetua oinarrian edo goialdean, zurixka-pruinaduna, okre antzeko tonuekin, distiratsua lehorrean, okre-arrea konprimatzean, betea eta solidoa, ondoren barrubete-barnehutsa, pruinaduna eta glabroa.

**Haragia:** Mehea, hauskorra, zurixka-haragi kolorekoa, lehortzean Peruko baltsamoaren edo koko-irinaren usain gozo arin bat botatzen du; geroago lehortze luzearen ondoren, txikoria usaina hartzen du. Latexa, zuria edo zuri-ur kolorekoa, lehen zaporea gozoa, gero akrea.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac" "lactis", esnetik dator, esneari dagokio. Latexa jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean. *Mammosus* epitetoa latinetik dator, bular, esan nahi duen "mamma" hitzetik. Erdiko titiarengatik.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Lactarius glyciosmus* delakoak usain antzekoa du, eta badu antza; hala ere handiagoa da eta kolorea ere ez du berdina, grisaxka-lila kolore biziagoak ditu.

Sasoia eta lekua
----------------

Abuztutik urrira. Koniferoen basoetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 88 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 313 or. ISBN 84-282-0541-X (T. 3). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** 1986. AVM Asociacion Vallisoletana de Micologia 1986.
**Ana** (hebreeraz: חַנָּה‎, *Ḥannā*) Biblian ageri den pertsonaia da, Elkanaren bi emazteetako bat eta Samuel profetaren ama.

Ana Samuelen I. Liburuaren lehen bi kapituluetan baino ez da Biblian aipatzen.

Bibliako kontakizunean, Ana Elkanaren bi emazteetako bat izan zen. Besteak, Penina izenekoak, bazuen seme‑alabarik, eta Anak ez. Hala ere, Elkanak gehiago maite zuen Ana. Lillian Kleinek dio Anaren irudia Sara eta Rebekaren irudiekin paraleloa dela, eta agian Elkanak Penina bigarren emaztetzat hartu zuela Anak ezin zuelako seme-alabarik izan. 

Elkana urtero joaten zen Siloko santutegira, Jainkoari gurtza egitera. Egunen batean, Ana tabernakulura joan zen eta negarrez otoitz egin zuen. Seme bat izanez gero, bizitza osorako Jainkoari eskainiko ziola zin egin zion. 

Eli apaiz nagusiak mozkortuta zegoela pentsatu zuen eta galdezka hasi zen. Anak dena azaldu zionean, bedeinkatu zuen eta etxera joateko eskatu zion. Anak seme bat izan zuen eta Samuel («Jaunarengandik dut hartua») izena jarri zion. 

Honen ondoren, Elik Ana bedeinkatu zuen berriro, eta berak beste hiru seme eta bi alaba izan zituen. 

Ana profetesatzat hartzen da, eta haren esker emateko otoitza Magnificatekin aldera daiteke. 

Erromatar Eliza Katolikoak eta Eliza Ortodoxoak santutzat hartzen dute. Jaiegina abenduaren 9an ospatzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *66. Santutegiko izen ohikoenak.*  Gasteiz: Euskaltzaindia, 6 or. (Noiz kontsultatua: 2023-11-28).
2. ↑     *177. Antzinateko pertsona-izenak eta izen mitologikoak (III). Bibliako pertsona-izenak.*  Gasteiz: Euskaltzaindia (argitaratze data: 2014-06-27), 4 or. (Noiz kontsultatua: 2023-11-28).
3. ↑   **(Ingelesez)** Klein (Abensohn), Lillian. «Hannah: Bible» *The Shalvi/Hyman Encyclopedia of Jewish Women* (Noiz kontsultatua: 2023-11-28).
4. ↑  1 Sm 1:13-20
5. 1 2   **(Ingelesez)** Kirkpatrick, A. F. «1 Samuel 2» *Cambridge Bible for Schools and Colleges.*  (Noiz kontsultatua: 2023-11-28).
6. ↑  1 Sm 2:1-10
7. ↑   **(Ingelesez)** «St. Hannah Pray for Us» *Catholic Sistas* 2011-12-09 (Noiz kontsultatua: 2023-11-28).
8. ↑   **(Ingelesez)** «Prophetess Hannah the mother of the Prophet Samuel» *Orthodox Church in America* (Noiz kontsultatua: 2023-11-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2346367
* Commonscat Multimedia: Hannah, mother of Samuel

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 25404650
* GND: 119067803
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2346367
* Commonscat Multimedia: Hannah, mother of Samuel
*Artikulu hau Judeako erreginari buruzkoa da; antzinako hiriari gaitzat duena beste hau da: «Atalia (antzinako hiria)»*
**Atalia** Judeako erregina izan zen K.a. 842 eta K.a. 837 bitartean, gutxi gorabehera.

Ahab Israelekoa eta Biblian agertzen den Tiroko Jezabel printzesaren alaba zen. Joramekin ezkontzean, Judako erregina ezkontide bihurtu zen. Bere senarra hil zenean, bere seme Okozias ere tronura iritsi zen. Baina denbora laburrez, Jehuren matxinadak, Jezabelen ondorengo guztiekin amaitu zuen arte, Israelen (bere anaia) zein Judan.

Bere erregealdian, Baal jainkoaren gurtza onartu zuen, eta, beraz, Yahvehren apaizen gorrotoa jasan zuen. Ahal izan zuen beste egin zuen Daviden ondorengo guztiak ezabatzeko, aurkitu zituen printze guztiak hilez. Hala ere, bere ahizpa Jehoshebak, horietako bat babestu zuen, Joas izenekoa, ondoren errege izango zena, izkutuan, Joad apaiz gorenak zaintzeko emanez, jende aurrean aurkeztu zuena ustekabean. Eragin kolpe honen ondoren, Atalia, harrapatua eta exekutatua izan zen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Okozias Judakoa** | **Judako erregina**K.a. 842-K.a. 837 | Ondorengoa**Joas Judakoa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q463934
* Commonscat Multimedia: Athaliah

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159028790
* GND: 118504827
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q463934
* Commonscat Multimedia: Athaliah
|  |  |
| --- | --- |
| **Kuartzita** | Mineral infotaula irakurtzeko eraMineral infotaula irakurtzeko era |
| Kuartzita |
| Arroka metamorfikoa |
| **Mineral garrantzitsuak** | Kuartzoa |

**Kuartzita** harea kuartzotsuen metamorfismoaz sortzen den arroka da. Oso gogorra da eta ez da batere erraz higatzen.

Ezaugarriak
-----------

Kuartzita gehienek beren osaeraren %90a baino gehiago kuartzoz osatua daukate, batzuk %99a ere izan dezakete. Tenperatura eta presio altuan birkristalizaturiko arrokak dira, foliaziorik aurkezten ez dutenak. Normalean zuri edo gris argiak dira baina oxido ferriko trazak badituzte gorrixkak izan daitezke. Noizbehinka hori, berde edo urdinak ere aurkitu daitezke, izan ditzaketen mineral gehigarrien arabera.

Higadura kimikoarekiko oso erresistentea da eta tontor zorrotzeko mendilerroak eratzen ditu, honen adibide garbia dira Ipar Amerikan dauden Appalacheak. Meteorizazio motel honekin sortarazten dituen lurzoruak finak izaten dira eta ondorioz landaretza urria izaten dute mendilerro hauek.

Erabilerak
----------

Kuartzoa lortzeko iturri naturala da. Erdi Aroan sukarriaren ordezko erabili ohgi zen baina kalitate eskasagoko materiala da.

Iruditegia
----------

* Kuartzita.Kuartzita.
* Kuartzitazko labana.Kuartzitazko labana.
* Kuartzitazko mendiak Eskozian.Kuartzitazko mendiak Eskozian.
* Kuartzitazko harkaitza Dolomitetan.Kuartzitazko harkaitza Dolomitetan.
* Kuartzitazko egiptiar eskulturak.Kuartzitazko egiptiar eskulturak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q237883
* Commonscat Multimedia: Quartzite

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4176627-1
* LCCN: sh85109740
* AAT: 300011623
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q237883
* Commonscat Multimedia: Quartzite
**Dorothy Mary Cayle** (Sri Lanka, 1874 - 1954ko abenduaren 5a) baratzezain eta mikologo britainiarra izan zen. 1927an aurkitu zuen «tulipanaren haustura» izeneko gaixotasuna birus baten ondorio zela.

Lehen urteak
------------

Birusak eragindako orbanak dituen tulipana
Sri Lankan jaio zen, eta han baitzen aita, Richard Cayley, sistema judizialeko buru. Cayley zazpi urte zituela iritsi zen Ingalaterrara. Stamford High Schoolera, Lincolnshirera, joan zen. Londresko Unibertsitateko ikaslea izan zen, baratzezaintza ikasi aurretik, Readingeko Unibertsitatean. 1908an lortu zuen titulua, eta klaseko lehena izan zen. Ohorezko domina jaso zuen.

Ibilbidea
---------

Royal Hortculturales Society izenekoan azterketan ere lehen postua lortu zuen. Readingeko Unibertsitateko Botanika Departamentuko lorategietako superintendentarako kontratatu zuten. Lehen urteetan (1911-17), ilarren eta fruten gaixotasunetan lan egin zuen. 1919an Genetika Elkarteko kide fundatzailea izan zen, eta onddoaren genetikaren azterketa sartu zuen Erresuma Batuan.

Era berean, "Tulipanaren hausturaren" fenomenoa birus baten presentziaren ondorio zela aurkitu zuen. Tulipanen kolorearen aldaketa ezohikoa ez zetorren bat arrazoi genetikoekin. Cayleyk kausa aurkitu ez ezik, sendabidea ere aurkitu zuen. Bere aurkikuntzak 1928an argitaratu zituen.

John Innes Baratzezaintza Institutuko zuzendariordea izan zen.

Ikertzailea izateaz gain, talentu handiko artista zen. Marrazkia bere aurkikuntzak erregistratzeko bitarteko gisa erabiltzen zuen, baina baita artistikoki adierazteko ere. Bere lanak John Innes Institutuko artxiboetan daude.

1938an erretiratu zen. Mikologiako Elkarte Britainiarreko lehendakariordea izan zen 1939an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «A Banker's Family - Cayley Family History» *cayleyfamilyhistory.moonfruit.com*.
2. 1 2   «Dorothy Mary Cayley (1874-1955): Mycologist» *www.jic.ac.uk*.
3. ↑   «Dorothy Mary Cayley (1874-1955): Mycologist» *www.jic.ac.uk*.
4. ↑   «History of John Innes 1920-1929» *www.jic.ac.uk*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24255624

 |

* Wd Datuak: Q24255624
**Txintxen jokoa** mutilen trebezia-jolasa zen. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Eratsunen, Nafarroa Garaian, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

Arauak
------

Txintx izneko jokoan mutilak ibiltzen ziren, urte guztiko igandeetan. Jokalariek bost xentimoko txanpona jartzen zuten lurrean, bata bestearen gainean. Lurrean uzterakoan txanponaren alde jakina gora begira jartzen zuten beti, lurrean egindako marratik hiruzpalau metrotara. Ondoren, aldez aurretik txotx eginda egokitutako txanda gordez, marra horretatik banaka botatzen zuten hamar zentimoko txanpona. Hamarreko txanponarekin bosteko txanpon-mordoxka jo eta lurrera botaz gero, aldi berean txanpon hauek buelta emanda utziaz, tiratzailearen sakelara joaten ziren. Botatakoan inork ez bazituen bostekoak jotzen, bere bost zentimoko txanpona hurbilen utzi zuenak berriz eskuan hartu eta pilatutako txanponak jotzen zituen, eta buelta emandakoak berarentzat izaten ziren. Honek aukera ematen zion bost zentimoko txanponei bigarren kolpea emateko -elkarren ondoan bazeuden behintzat-, eta buelta emandakoak berarentzat izaten ziren. Mutikoren batek jokoan huts egiten zuenean, bost zentikoko txanponetatik bere hamarrekoa hurbiltzen uzten zuen hurrengoak hartzen zion txanda. 

Jokoari hasiera emateko bost zentimoko txanponak elkarren gainean jartze ziren, eta aurrekoan irabazle gertatua izaten zen jokoaren hasiera-emailea ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Juan Garmendia Larrañaga - Xabier Mendiguren Bereziartu: *Juan Garmendia Larrañagaren hiztegi etnografikoa*. Donostia: Ikastolen Elkartea, 2003. 186-187.or.
2. ↑   Juan Garmendia Larrañaga: *Ume jolasak*, Eusko Ikaskuntza, 2007, 63-64.or.

Kanpo estekak
-------------

* Juan Garmendia Larrañaga: *Ume jolasak*, Eusko Ikaskuntza, 2007, 63-64.or.
**Triztan Ximun Erramuzpe Karrikaburu** (Banka, 1914ko abuztuaren 2an - Bidarrai, 1988ko maiatzaren 25ean) Nafarroa Behereko euskal idazle eta bertsolaria izan zen, Peio Erramuzperen semea.

Bizitza
-------

Ximun Erramuzpe Bankako Manexenean jaio zen 1914an. Aitarekin ikasi zuen bat-bateko bertsoak egiten. Uztaritzeko seminarioan eta Baionakoan ikasi zuen. 1933 aldean, lehen eta laugarren sariak jaso zituen *Eskualduna* astekariak antolaturiko literatura lehiaketan. 1954an, Luixa Passicotekin ezkondu zen Donibane Lohizunen, eta han bizi izan zen. Edari saltzailea izan zen lanbidez. Zahartzaroa Bidarrain igaro zuen.

Bertsoak
--------

*Eskualduna lehen ta orai*, *Astekari Eskualduna*, *Arranoa*, *Bakarrik jenden erdian*, *Gauaz irrintzina oihanean*, *Primaderari*, *Urte on*, *Xori kantarien eguna*, *Ogi kaskoak* eta *Aurrera Menditarrak* ditu bertso sailik ezagunenak.

> 
> ***Primadera***
> 
> 
> *Primadera da lehen ainarak xuri ta beltz erreinuak*
> 
> 
> *Iguzkitara berotuz lumak dabiltz harrotuz heguak*
> 
> 
> *Primadera da ta urrunduak iragan haize gaixtuak*
> 
> 
> *Zueri ere bozkarioak ditzala zabal goguak*
> 
> 
> *Primadera da gure kantuak ez ditu hustu neguak.*
> 
> 
> 
>   
> 
> *Primaderaren jitean dire bazterrak alegeratu*
> 
> 
> *Nola haur baten sortzeak baitu etxe guzia apaindu*
> 
> 
> *Primaderaren eskuak dauzku lorez mertxikak beztitu*
> 
> 
> *Ikusgarriez begiak piztu eta bihotzak arraitu*
> 
> 
> *Primaderaren oihartzunak du gure kantua lagundu.*
> 
> 
> 
>   
> 
> *Primadera da hogoi urtean begitarte guzietan*
> 
> 
> *Iduri mundu hasi berrian gizonaren atzartzean*
> 
> 
> *Primadera da bihotz batean amodioa sartzean*
> 
> 
> *Ainarak ere primaderetan dabiltz beren ohantzetan*
> 
> 
> *Primadera da egiten dena delarik bertzen onetan.*  
> 
> 
> 
>

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. 1 2   Bidegain, Eneko. *Urepeletik Bidarraira, bi mende bertsotan.*  *Bertsolari* aldizkaria, 2019ko urtarrilak 3, CC BY-SA 4.0, bertsolari.eus (Noiz kontsultatua: 2020-8-11).
2. 1 2 3    *Triztan Ximun Erramouspe Karrikaburu.*  BDB Bertsolaritzaren datu-basea, bdb.bertsozale.eus (Noiz kontsultatua: 2020-8-11).
3. ↑   Onaindia, Santi. *Simon Erramuzpe.*  *Euskal literatura VI*, Etor, etorkultura.com (Noiz kontsultatua: 2020-8-11).
4. 1 2    *Bankako bertsulari ohien koblak.*  eke.eus (Noiz kontsultatua: 2020-8-11).

Kanpo estekak
-------------

* Bankako bertsulari ohien koblak, Bankarrek bilduak eta 2013ko uztailaren 13ko omenaldi egunean kantatuak, eke.eus

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12267422
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 40192
* Lur: 01871/eu\_e\_2621/e2621

 |

* Wd Datuak: Q12267422
**Ekain Perez Rezola** (Oiartzun, Gipuzkoa, 1987ko irailaren 5a) irrati esatari eta musikaria da. Gaur egun EiTB Musika irratian egiten du lan.

Esatari ibilbidea
-----------------

2008an Gaztea irratian hasi ostean 2010ean EiTB Musikako esatari izatera pasa zen. 2023an Rikardo Arregi komunikazio saria irabazi zuen EiTB Podkast-eko Lore Hostoak podcastarekin. 

Honela deskribatu zuen podcasta sariaren epaimahaiak: "Musika eta kalaka uztartzen ditu Lore Hostoak podcast-ak, EiTB-ren eskutik. Ekain Perezek gidatzen duen musika-elkarrizketa saioa da, astiz eta patxadaz entzutekoa, denboraren mugarriaren zamarik gabe (ordu bat eta bi ordu bitarteko 60 saiotik gora daude entzungai, une honetan). Euskal musikari beterano eta gazte andana bat (Niko Etxart, Olaia Inziarte, Eneritz Furyak…) ezagutzeko parada ematen du saio goxo eta aberats horrek. Balio du jakiteko zein diren musikari horien inspirazio iturriak, gustuko kantuak eta gogoetak. Bide horretan, musikari horiek beren bizitza, ibilbidea eta pentsamendua kontatzen dizkigute. Halaber, entzutera ematen dizkiguten kantuak beste testuinguru batean ulertzeko parada eskaintzen du saioak. Kantutik kantura konpainia onean eramaten gaituzte aurkezleak eta gonbidatuak. Hori guztia, hostoz hosto."

Musika ibilbidea
----------------

2013 - 2019 artean John Berkhout taldeko abeslari eta gitarrista izan zen. Bi disko kaleratu zituzten: *John Berkhout* (2013, Warner Music) eta *Bloo Mind* (2016, autoekoizpena).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q124100521

 |

* Wd Datuak: Q124100521



1. ↑   «Rikardo Arregi kazetaritza saria» *rikardoarregikazetaritzasaria.eus* (Noiz kontsultatua: 2024-01-02).
**Olatz Lezeta** **Urzelai** (Antzuola, Gipuzkoa, 1977ko maiatzaren 25a) mekanikaria eta politikaria da. 2023ko ekainaren 17an Olatz Lezeta Antzuolako alkate bilakatu zen 2023ko maiatzaren 28ko udal hauteskundeetan, Euskal Herria Bildu koalizioaren hautagaitza gailentzearen ondorioz. 

Antzuolako udalbatza, 2023.07.17

Biografia
---------

Olatz Lezeta, Goi mailako mekanikako modulua du egina, eta 2000tik ezkero ari da lanean Erreka kooperatiban. Herrigintzan aritua da urtetan.

Politikari ibilbidea
--------------------

2023an udalgintzan aritzeko erronkari heldu zion, etxekoen eta taldekoen babesarekin eta Antzuolako EH Bilduko alkategai bilakatu zenean ondorengoa adierazi zuen:

> *Herria ezagutzen dut, herritarrak eta ohiturak; horrek bidea errazten du*
> 
> 

2023ko maiatzaren 25ean Antzuolako EH Bilduk ekitaldia egin zuen; taldea aurkeztu, Olatz Lezeta buru, azken lau urteen balorazioa egin eta datozen urteetan Antzuolak izango dituen erronka nagusien aurrean hartuko dituzten neurrien berri emateko. Alkategaiak euskarak Antzuolan bizi duen inboluzioari buelta eman behar zaiola adierazi zuen: 

> *Kezka handia dugu, garbi ikusten ari garelako gero eta euskara gutxiago egiten dela berba Antzuolan. Lanketa handia egin beharko dugu gai horretan ere, ordu asko sartu beharko ditugu*.
> 
> 

2023ko ekainaren 17an alkate kargua hartu zuen eta eskerrak eman zizkien ingurukoei, eta herritarrei batzordeetan parte hartzeko dei eginez. Bere aldeko zazpi botorekin izendatu zuten Lezeta alkate, eta EAJko Josu Xabier Arangurenek lau jaso zituen bere alderdiko ordezkarienak. Zumitzezko uztaia eta Antzuolako udaletxeko eraikina zizelkatuta duen sukaldeko ohola jaso zituen Lezetak, azken bi legegintzaldiko alkateak nabarmendu baizuen "*sukaldeko lan handia*" egin behar izaten dela udaletxean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Hego Euskal Herriko alkatetzen mapa, herriz herri eta alderdiz alderdi» *EITB* 2023-06-18 (Noiz kontsultatua: 2023-07-09).
2. ↑    «Olatz Lezeta: "Herria ezagutzen dut, herritarrak eta ohiturak; horrek bidea errazten du" - Antzuola» *Goiena.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-07-09).
3. ↑    «Antzuolako EH Bilduk udal hauteskundeetarako zerrenda aurkeztu du - Antzuola» *Goiena.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-07-09).
4. ↑    «Udal hauteskundeetarako zerrenda eta programa aurkeztu ditu Antzuolako EH Bilduk - Antzuola» *Goiena.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-07-09).
5. ↑    «Zumitzezko uztaia jasota, Olatz Lezeta Urzelai izendatu dute alkate - Antzuola» *Goiena.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-07-09).

Kanpo estekak
-------------

* Antzuolako alkategaien debatea, bideoa Goiena, 2023.05.23

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q120487984

 |

* Wd Datuak: Q120487984
**Zopakoa**, baita ere **Pistola**, Euskal Herriko ogi tipikoa da. Irin ahula (W180), ura, gatza, ore ama edo legamia du. Ogi hori, jatorrian, masa-zati soberakinetatik egiten zen, eta bota beharrean, zopa eta saldetarako bakarrik erabiltzen zen ogia egiteko erabiltzen zen.

Osagaiak
--------

Hauek dira:

* Irin ahula
* Ura
* Gatza
* Legamia edo Ore aman
* Okintzako hobetzailea

Ezaugarriak
-----------

Mami gutxi, oso trinkoa eta lehorra du; azala zapore handiagoa izan dezan oso xigortua du. Ogi-errezeta gutxietako bat da zuzenean jateko balio ez duena, baizik eta sukaldeko osagai gisa erabiltzeko, zopetarako batez ere (hortik datorkio izena). Barra bat eginez eta arraspa batez erdiko ardatzetik bitan bereiziz lortzen da haren forma. Finago eginez gero, ogi guztia marroi eta gogor geratuko dela bermatzen da.

Hartzidura ohi baino laburragoa da, mami asko garatzea ere ez baita interesatzen. Potentzia txikiko labeak erabiltzen badira, laberatu aurretik ur gutxirekin pintzelatu daiteke ogia, eta horrela txigortuago ateratzen da.

Erabilera
---------

Zapore txigortua era guztietako saldekin konbinatzen da: baratxuri zopa, arrain zopa, zurrukutuna, etab.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------
**Henryk Batuta** fikziozko poloniar iraultzaile komunista da. Hari buruzko artikulua 2004an agertu zen polonierazko Wikipedian.

Varsoviako Batuta kalea
Wikilari anonimo batek existitzen ez den pertsonaia historiko bat deskribatzen zuen artikulu bat sortu zuen, eta zortzi hilabete geroago, egile berak edo beste batek fikziozko pertsonaia horri buruzko informazioa gehitzen hasi zen Wikipediako beste edizioetan, ziurrenik sinesgarritasuna areagotzeko. *Gazeta Wyborcza*, *Przekrój* eta *The Observer* aldizkarien arabera, *Armia Batuty* taldeak egin zuen hori. Lehenengo aldaketa Poloniako 81.18.221.53 IP helbidetik egin zen.

Henryk Batutaren pertsonaia ez zen inoiz existitu, baina artikulua oharkabean egon zen Wikipedian ia hamabost hilabetez —2004ko azaroaren 8tik 2006ko urtarrilaren 20ra—, eta otsailaren 5ean ezabatu zuten.

Artikuluak zioen Henryk Batuta, jaiotzez Izaak Apfelbaum izena zuena, Odesan jaio zela 1898an eta Errusiako Gerra Zibilean parte hartu zuela, eta gainera, Varsoviako kale batek Henryk Batutaren omenezko izena zuela.

Badago Batuta izeneko kale bat (polonieraz: *ulica Batuty*) Varsovian; ordea, izen horrek zuzendariaren batutari egiten dio erreferentzia eta ez inoren abizenari.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Polonieraz)** Godlewski, Konrad. «Jak komunista Batuta katolików mordował» *Gazeta Wyborcza* 2006-02-09  jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2009-06-11) (Noiz kontsultatua: 2024-01-15).
2. ↑   **(Polonieraz)** «Henryk Batuta - żył 15 miesięcy» *Przekroj* 2006-06  jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2007-02-22) (Noiz kontsultatua: 2024-01-15).
3. 1 2   **(Ingelesez)** Parfitt, Tom. «Bell tolls for Hemingway's fake comrade» *Guardian Unlimited* 2006-02-12  jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2007-03-03) (Noiz kontsultatua: 2024-01-15).
4. ↑   **(Polonieraz)** «Henryk Batuta: Historia i autorzy» *Wikipedia* (Noiz kontsultatua: 2024-01-15).
5. ↑   **(Polonieraz)** «Geotool» *Geotool* (Noiz kontsultatua: 2024-01-15).
6. ↑   **(Polonieraz)** «Wikipedia:SDU/Henryk Batuta» *Wikipedia* (Noiz kontsultatua: 2024-01-15).
7. ↑   **(Polonieraz)** «25 lat Spółdzielni Mieszkaniowej "Służew nad Dolinką" w Warszawie» *Spółdzielnia Mieszkaniowa "Służew nad Dolinką"*  jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2016-10-21) (Noiz kontsultatua: 2024-01-15).

Kanpo estekak
-------------
***Lactifluus brunneoviolascens*** *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoa: *Lactarius brunneoviolascens*.

Deskribapena
------------

Kapela: 4 eta 7 cm bitarteko diametrokoa, iletsu samarra ertzerantz, igurtziarekin arre kolorea hartzen du.

**Orriak:** krema kolorekoa tindu arrosarekin.

**Hanka:** 5 cm inguruko garaierakoa eta cm 1 inguruko lodierakoa, zuria 

**Haragia:** Zuria, latexa, aireak ukitzean minutu gutxiren barruan more-arrexka kolorekoa bihurtzen da. *Lactarius* *volemus*-aren antzeko usaina du. Fe erreaktiboarekin berde kolorea hartzen du.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac" "lactis", esnetik dator, esneari dagokio. Latexa jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean eta urtaro lehorretan. Hostozabal zuhaitzen azpian, leku beroetan. Oso urria.

### Banaketa eremua

Florida, Frantzia, Espainia, Italia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 96 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑  *Lactifluus brunneoviolascens*: GBIF—the Global Biodiversity Information Facility.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107877003
* **Datu taxonomikoak**
* GBIF: 7466325
* Index Fungorum: 564601
* MycoBank: 564601
* NCBI: 1837231

 |

* Wd Datuak: Q107877003