recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Manuel Rivera Hernández** (Granada, Espainia, 1927ko apirilaren 23a - 1995eko urtarrilaren 2a) margolaria izan zen.

Bizitza
-------

Arte-ikasketak egin zituen, jaioterrian lehenbizi, eta Sevillako Arte Ederretako Eskolan gero. 1951n marrazki-irakaslearen titulua lortu zuen. Urte horretan bertan Madrilen jarri zen bizitzen, eta lehen obra abstraktuak egin zituen. 1955ean Parisa joan zen, eta hango joera informalistak ezagutu zituen.

Espainiara itzuli zenean, espazioaren bilaketan zentratutako lanak hasi zituen, eta krisi sakon baten ondoren, margo material tradizionalak utzita, oihal metalikoa erabili zuen euskarri gisa. 1957an El Paso taldeko sortzaileetako bat izan zen, eta Sao Pauloko Biurtekoan eta Alexandriako Biurtekoan parte hartu zuen. 1958tik aurrera bastidore lodiago bat erabiltzen hasi zen, eta horrela argi- eta espazio-efektu berriak lortu zituen bi planoetan. Urte horretan bertan *Metamorfosiak* saila hasi zuen, Kafkaren omenez.

1961etik aurrera, zuri-beltza utzita, margo-gama zabalagoa erabiltzen hasi zen. Gero planteamendu konstruktibistagoetara jo zuen, eta *Ispiluak* saila hasi zuen. Handik aurrera, alde batera utzi zuen oihal metalikoa material gisa, bitarteko gisa erabiltzeko. Bere oihal metalikoek sortzen duten dardaraldi optikoa dela-eta, *op art*ekin eta arte zinetikoarekin lotu nahi izan da. 1981ean Espainiako Arte Ederretako Urrezko Domina eman zioten, eta 1984an Espainiako Arte Ederretako Errege Akademiako kide izendatu zuten. Bere obra Bilboko Arte Eder Museoan ikus daiteke, mundu osoko beste museo askoren artean.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1327456
* Commonscat Multimedia: Manuel Rivera

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 96383721
* ISNI: 0000 0001 1452 6415
* BNE: XX1148039
* BNF: 124390974 (data)
* CANTIC: a11255109
* GND: 119181290
* LCCN: n88625329
* Tabakalera ID: 47931
* SUDOC: 033532729
* ULAN: 500095553
* Open Library: OL92618A
* RKD: 67207
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05126/eu\_r\_0638/r0638
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 12195
* MNCARS: url

 |

* Wd Datuak: Q1327456
* Commonscat Multimedia: Manuel Rivera
***Línea*** hilabetekari argentinarra izan zen. Peronismo joerakoa zen.

Historia
--------

Sortzaile nagusia José María Rosa (1906-1991) historialari argentinar ospetsua izan zen, 1980an. Haren lema nagusia zera zioen: «La voz de los que no tienen voz», hau da, «ahotsik ez dutenen ahotsa». 1976tik 1983ra Argentinan gailendu zen diktaduraren aurkako jarrera izan zuen. Helburua zen Argentinako pentsamendu kritikoaren argia piztuta mantentzea militarren zentsuraren gainetik. José María Rosaren irudiak garrantzi handia zuen eta horri esker aldizkiariak aurrera egin zuen baina hala ere behin baino gehiagotan bahitua izan zen eta epaiketa asko pairatu behar izan zuen. Hamaikagarren zenbakia, adibidez, 1981ko ekainekoa, zuriz agertu zen esaldi bakar batekin: "Tapa aprobada por la censura", zentsurak guztiak ixilik egoten nahi zuela adierazteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Línea aldizkariaren zenbaki batzuk.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6107049

 |

* Wd Datuak: Q6107049
**Trafalgar Square** delakoa Ingalaterrako Londres hiriburuko erdigunean dagoen enparantza bat da, Westminster Hiria barrutian.

Historia
--------

Trafalgarko gudan Britainiar Itsas Gudarosteak lortutako garaipena oroitzeko eraiki zen. Jatorriz plaza honen izena William IV.a Enparantza zen, baina George Ledwell Taylorrek izen-aldaketa iradoki zuen. 1820an Erresuma Batuko George IV.ak gune honen urbanizazioaren ardura John Nash-i eman zion. Gaur egungo plazaren arkitektura Charles Barryren lana da, eta 1845an amaitu zen.

Eraikinak
---------

Enparantza honen erdi-erdian Nelsonen zutabea dago. Inguruan eraikin aipagarriak ditu, hala nola: National Gallery museoa (iparraldean), St. Martin-in-the-Fields eliza (ipar-ekialdean), Canada House (mendebaldean) eta South Africa House (ekialdean).

Usoak
-----

Plaza hau, turisten zein londrestarren batzar puntua da eta bereziki, bere usoei esker bilakatu da hain famatu. Gizakion eta haien harteko bizikitetasuna oso gai polemikoa izan da azken urteotan, haien gorotzek eraikinen harria itsusten eta hondatzen baitzuten. Gainera, plazako usoen biztanleria 35.000 ingurukoa izatera iritsi zen eta osasun publikorako arazo bilakatu zen.

Gaur egun, animalia hauek elikatzea debekatuta dago.

Iruditegia
----------

* National Gallery museoa.National Gallery museoa.
* Enparantzaren erdigunean kokatzen den Nelsonen zutabea..Enparantzaren erdigunean kokatzen den Nelsonen zutabea..
* Canada House.Canada House.
* St. Martin-in-the-Fields.St. Martin-in-the-Fields.
* South Africa House.South Africa House.

Informazio praktikoa
--------------------

* Metro geltokia:   Charing Cross

Ikus gainera
------------

* Nelson zutabea (Londres)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q129143
* Commonscat Multimedia: Trafalgar Square

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315530001
* GND: 1047651807
* LCCN: sh93002019
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 3962877
* **Ondare historikoa**
* NHLE: 1001362

 |

* Wd Datuak: Q129143
* Commonscat Multimedia: Trafalgar Square
**Katu belarria** (*Tradescantia zebrina*) landare belarkara eta hostoiraunkorra da, jatorriz Mexiko, Erdialdeko Amerika eta Kolonbiakoa, eta apaingarri gisa erabiltzen dena. Halaber, *katu belarri* Tradescantia generoko beste bi espezie izendatzeko erabiltzen da: *Tradescantia pallida* eta *Tradescantia fluminensis*.

Ezaugarriak
-----------

Hosto more-berdexka erakargarriak ditu, berrienak eta goikoenak moreak, eta zaharrenak eta beheragokoak bi zerrenda zilarkara dituztenak. Hosto zaharrenek magenta sakona eta uniformea erakusten dute.

Zurtoinak herrestariak dira, korapiloetan sustraituz. 2,5-10 x 1,5-3,5 cm-ko hostoak, obalo-oblongotik guztiz obalatura, zorrotzak baina oinarrian biribilduak. Infloreszentziak bakartiak, terminalak edo hostoei oposatuak; pedunkuluak 1,5-11 cm luze dira; 2 braktea, desberdinak, kanpokoak 1,5-6 cm; barnekoak 0.8-3 cm; oro har, ilegabeak.

2n = 22, 23, 24, 47 eta 48ko kromosoma kopurua du.

### Landaketa

Batez ere landare apaingarri bezala hedatu da, lorategietan, bide-ertzetan, estalduran eta (bereziki klima hotzetan) etxeko landarea gisa. Aldaxkatuz erraz ugaltzen da; zurtoinak nabarmenki segmentatuak dira eta sustraiak sarritan pitzaduretan hazten dira. Azkar hazten da, gaixotasunei aurre egiten die eta itzala jasaten du.

Eskualde askotan, espezie honek lorategietatik ihes egin du, batez ere AEBtako hegoaldean. Hori dela eta, toki askotan landare inbaditzaileteat jotzen da. Aldaxkatuz erraz ugaltzen da.

* LandareaLandarea
* HostoaHostoa
* Etxeko landare gisaEtxeko landare gisa
* LoreaLorea
* XehetasunaXehetasuna

Taxonomia
---------

Nomenklatura binomiala:

* ***Tradescantia***: izen generikoa, Lineok izendatua John Tradescant (1608-1662) naturalistaren omenez, zeinak hainbat amerikar landare Erresuma Batura eraman zituen, Virginiara egindako hiru espedizioren ondoren
* ***zebrina***: latinezko zebra itxurakoa, hau da, marraduna

Sinonimoak:

* *Cyanotis zebrina* (Heynh.) Nees

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Calflora
2. ↑  Sinonimoak: Catalogue of life [*Betiko hautsitako esteka*]
3. ↑  *Tradescantia zebrina* PlantList
4. ↑   «*Tradescantia zebrina*» *World Checklist of Selected Plant Families* (Noiz kontsultatua: 2013-5-27).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q169381
* Commonscat Multimedia: Tradescantia zebrina
* Wikispecies Espezieak: Tradescantia zebrina

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 11571
* EOL: 524191
* Fl. China: 222000439
* GBIF: 2765359
* GlobalSpecies: 1204784
* GRIN:
* IPNI: 30049896-2
* ITIS: 505556
* NCBI: 34175
* PlantList: kew-270513
* W3TROPICOS: 8300647
* USDA Plants: TRZE

 |

* Wd Datuak: Q169381
* Commonscat Multimedia: Tradescantia zebrina
* Wikispecies Espezieak: Tradescantia zebrina
**Maratoia Olinpiar jokoetan** korrika Olinpiar Jokoetako atletismoan egiten den kirol proba bat da. Gizonen maratoia 1896an hasi zen eta emakumeena, 1984an.

Aurrekariak
-----------

K. a. 490. urtean, Grezian, Maratongo Guduan greziarrek persiarrak mendean hartu zituzten. Herodotok, Plutarkok eta Luzianok jaso zuten garaipenaren berri eta, bertsioak bertsio, kondairak dio Filipidesek Maratonetik Atenaserako bidea korrika egin zuela albistea jakinarazteko, eta misioa bete ondoren hil zela. Horixe da maratoi modernoaren oinarria eta askok uste dute probaren 42,175 kilometro horiek Maraton eta Atenasen arteko distantzia direla. Baina bi puntuen artean 200dik gora kilometro daude.

Historia
--------

Lehen Olinpiar Joko modernoetan (Atenas, 1896) 40 kilometroko lasterketa prestatu zuten. Handik lau urtera, Parisko jokoetan ere neurri bera aukeratu zuten, oso zehatzak izan ez baziren ere: helmugara iritsi ziren maratoilariek 40,260 kilometro egin zituzten.

1908ko Londresko jokoetan Windsorretik Londreserako 40 kilometro inguruko ibilbidea prestatu nahi izan zuten, errege familia Windsorren bizi zela aprobetxatuz. Lasterketa errege jauregitik bertatik abiatuta, bertan bizi zirenek etxetik irteteko beharrik ere ez zuten izango probaren hasiera erosotasun osoz ikusteko. Eta, hala, maratoia errege-erreginen leihopean hasi zen. White City estadioko errege-palkora iristeko 42,175 metro egin behar zituzten.

Bada, joko haietan distantzia gehituak emaitzan eragina izan zuen. Dorando Pietri italiarrak 39. kilometroan hartu zuen lasterketa burua eta 40.ean erraz ari zen. Baina estadiora iristean pott egin zuen eta behin eta berriro erori zen. Ingurukoek –besteak beste, Arthur Conan Doyle idazleak– aldiro altxatzen lagundu zioten eta, helmugara iristen lehena izan arren, laguntza horren erruz deskalifikatu zuten.

Stockholmen (1908) 40,200 kilometro egin zituzten eta hurrengo joketan, Anberesen, inoizko maratoi olinpikorik luzeena egin zen: 42,750 kilometro. Azkenean, 1921ean distantzia behin betiko finkatzea erabaki zuten, 42,175 kilometrotan hain zuzen ere.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   Irazustabarrena, Nagore.  (2017-12-24). «Errege alferren neurriko maratoia» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q637848
* Commonscat Multimedia: Olympic marathons

---

 |

* Wd Datuak: Q637848
* Commonscat Multimedia: Olympic marathons
|  |  |
| --- | --- |
| **Lutita** | Mineral infotaula irakurtzeko eraMineral infotaula irakurtzeko era |
| Lutita |
| Arroka sedimentarioa |
| **Mineral garrantzitsuak** | KuartzoFeldespatoakMikak |

**Lutita** arroka sedimentario detritikoa da, hau da, detrituek osatutakoa, eta buztinaren eta lupetzaren tamainako partikulez eraturik dago.

Bilakaera
---------

Lupetz partikulak diagenesi bidez bihurtzen dira harri, lehenengo sedimentuak trinkotuz eta ondoren deshidratatuz. Goiko geruzen presioa handia bada metamorfizatu egingo da arbel edo filitak eratuz.

Ezaugarriak eta motak
---------------------

Lutita beltzetan, kolorea, materia organikoaren presentziaren ondorio da, eta, honen kopurua oso altua baldin bada *lutita bituminoso* bezala ezagutzen da. Oso ezaguna da arroka ama edo biltegia izateagatik, bere porositate eta irazkortasun baldintzak direla eta.

Bere zatiketari dagokionez, lutitak fisilak edo ez fisilak izan daitezke. *Lutita fisila* bata bestearengandik gertu dauden plano paraleloetan zatitzen dena da. *Lutita ez fisila*, berriz, zati edo blokeetan zatitzen da.

Metamorfismo bidez, lutitak anpelita bihur daitezke eta, tolesen alboetan, arbel.

Erabilera
---------

Lutiten barnean petrolio eta gas burbuilak egon daitezke eta haustura hidraulikoaren teknika polemikoa erabiltzen da ustiatzeko.

Iruditegiak
-----------

* Kolore desberdinetako lutitak.Kolore desberdinetako lutitak.
* Lutita.Lutita.
* Lutita paisaia.Lutita paisaia.
* Lutita paisaia.Lutita paisaia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1196152
* Commonscat Multimedia: Lutite

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1196152
* Commonscat Multimedia: Lutite
**Ugarritza** (edo «Ugarritze») Errenteria inguru bat da, Oiartzun ibaiaren ertzean kokatua, eta **Olibet** eta **Etxeberrieta** (maiz *Casas Nuevas*) auzoak barne hartzen dituena. Azken izen horiek erabiliagoak dira, *Ugarritza* izena XX. mende hasieratik galduz joan da eta.

Auzoaren izena antzinako ontziola batzuei dagokie, Errenteriako harresietatik kanpo geratzen zirenak.

Zentzu zabalean Ugarritza, auzoa baino, Errenteriako ibaiertzeko ingurune oso bat da. Lezoko udalerria eta Oiartzun ibaiaren artean kokatzen da. Bertan, Renfeko tren-geltokia (*Lezo-Errenteria* izenekoa) eta *Papresa* paper-lantegia daude.

Auzoaren sorrera
----------------

Auzo honetan 1.500-2.000 etxebizitza eraiki zituen paper-lantegiak XX. mendeko bigarren erdian. Paper-lantegia bera izan zen etxebizitza guzti horien sustatzailea, bere langileei inguruan kokatzeko erraztasuna emateko. Ofizialki ez, baina herrian auzo garbi eta eraiki berri honi "Orereta" deitzen zitzaion, ordura arte herrian zegoen gune zaharreko "Errenteria" izenarekin kontrastea egiteko.

Panier Fleuri jatetxea eta aparkalekua
--------------------------------------

Panier Fleuri jatetxe ospetsua auzo honetan egon zen kokatua. Bertako auzoko bataio eta eztegu gehienak bertan ospatzen ziren. Ibaiaren ondoan zegoenez, ibaiak galera handiak sortu zizkion kupeletan eta XX. mendeko bukaeran Donostia aldera mugitu zuten jatetxea. Jatetxea zegoen tokian, orain "*Panier*" aparkalekua dago.

Olibeten beste ikuspegi bat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Herria ezagutzen - Errenteriako Udala Ugarritza
2. ↑  Herria ezagutzen - Errenteriako Udala Olibet
3. ↑  Herria ezagutzen - Errenteriako Udala Etxeberrieta

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268509

 |

* Wd Datuak: Q12268509


| Errenteriako auzoak |
| --- |
| Agustinak • Alaberga • Astigarragako Benta • Beraun • Erdialdea • Fanderia • Gabierrota • Galtzaraborda • Gaztaño • Iztieta • Kaputxinoak • Lartzabal • Listorreta • Markola • Ondartxo • Pontika • Ugarritza • Zamalbide |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
**Txinpantze arrunta** (*Pan troglodytes*), askotan **txinpantze** gisa soilik ezaguna, Afrika tropikaleko oihaneko eta sabanako tximino handi bat da. Baieztatutako lau azpiespezie eta proposatutako bosgarren azpiespezie bat ditu. Txinpantzea eta berarekin lotura estua duen bonoboa (batzuetan txinpantze pigmeoa) *Pan* generoan sailkatzen dira. Fosilen ebidentziak eta DNAren sekuentziazioak *Pan* giza leinuaren taxon-ahizpa dela eta gizakien ahaide bizi hurbilena dela erakusten dute.

Txinpantzea ile beltz lodiz estalia dago, baina aurpegia, esku eta oinetako hatzak, esku ahurrak eta oinazpiak biluziak ditu. Bonoboa baino handiagoa eta sendoagoa da, arrek 40-70 kg pisatzen dute eta emeek 27-50 kg eta 100-150 cm neurtzen ditu. Haurdunaldia zortzi hilabetekoa da. Haurrari edoskitzea hiru urterekin kentzen diote, baina, normalean, harreman estua izaten du amarekin beste urte batzuez. Txinpantzea 15 eta 150 kide bitarteko taldeetan bizi da, nahiz eta askoz ere talde txikiagoetan bidaiatu eta elikatzen diren egunean zehar. Espeziea banakoak nagusi diren hierarkia hertsian bizi da, non gatazkak indarkeriarik erabili gabe konpondu ohi diren. Txinpantzeen populazio ia guztiak erremintak erabiliz erregistratu dira, makilak, arrokak, belarra eta hostoak aldatuz eta eztia, termitak, inurriak, intxaurrak eta ura ehizatzeko eta lortzeko erabiliz. Ugaztun espezie txikiak arpoitzeko makila zorrotzak sortzen ere aurkitu da.

Txinpantzea IUCNren Zerrenda Gorrian sartuta dago, galtzeko arriskuan dagoen espezie gisa. Kalkuluen arabera, 170.000 eta 300.000 kide artean daude euren banaketa-eremu osoan. Txinpantzearentzako mehatxurik handienak habitataren galera, isileko ehiza eta gaixotasunak dira. Txinpantzeak pailazoen irudi estereotipatu gisa agertzen dira mendebaldeko herri-kulturan, eta txinpantzeen te-jaietan, zirkuko ekitaldietan eta ikuskizun eszenikoetan agertu dira, besteak beste. Batzuetan maskota gisa erabiltzen dira, nahiz eta beren indar eta oldarkortasunak paper honetan arriskutsu egiten dituen. Ehunka inguru ikerketa-laborategietan mantendu dira, batez ere Amerikan. Txinpantzeei zeinu-mintzaira amerikarra bezalako hizkuntzak irakasteko saiakera asko egin dira, arrakasta mugatuarekin.

Azpiespezieak
-------------

* *Pan troglodytes troglodytes*;
* *Pan troglodytes ellioti*;
* *Pan troglodytes schweinfurthii*;
* *Pan troglodytes verus*.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4126704
* Commonscat Multimedia: Pan troglodytes
* Wikispecies Espezieak: Pan troglodytes

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4179632-9
* LCCN: sh85023971
* NDL: 00573057
* NKC: ph137705
* AAT: 300310412
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Pan\_troglodytes
* BOLD: 12441
* GBIF: 5219534
* ITIS: 573082
* UICN: 15933
* MSW: 12100798
* NCBI: 9598
* Paleobiology Database: 157891
* Species+: 6692
* uBio: 5668844
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D002679

 |

* Wd Datuak: Q4126704
* Commonscat Multimedia: Pan troglodytes
* Wikispecies Espezieak: Pan troglodytes
**Emmanuel N'Djoké "Manu" Dibango** (Duala, 1933ko abenduaren 12a - Paris, 2020ko martxoaren 24a) kamerundar saxofoi-jotzaile, pianista, bibrafonista, orkestra zuzendari, musikagile, konpositore eta abeslaria izan zen. Haren estiloa jazz, soul eta afrikar erritmoen fusio bat zen, eta baita saltsarena ere, neurri txikiagoan bada ere.

Bizitza
-------

Emmanuel "Manu" Dibango Kamerungo Duala hirian jaio zen 1933ko abenduaren 12an. 1940an, Frantziara joan zen, eta han ikasi zuen pianoa eta saxofoia jotzen. Adituen hitzetan, ordea, Bruselan hartu zuen haren musikak gerora ezagun bilakatuko zuen afrikar doinua, hiri hartan bizi ziren Kongoko musikariekin izandako harremanaren ondorioz.

Nino Ferreren taldeko pianista aritu zen, 1972an bakarkako ibilbideari ekin zion arte. Urte horretan, nazioarteko sona lortu zuen *Soul Makossa* abesti arrakastatsuari esker, eta bira egin zuen Ameriketako Estatu Batuetan zehar. Ordutik aurrera, batez ere Frantzian jarduten zuen arren, birak egin zituen bai Afrikan, bai Mendebaldeko herrialdeetan, batez ere Europan. Bere errepertorioan Frantziako abesti tradizionalak eta *chanson* garaikidekoak ere sartu zituen, Georges Brassensen *Chanson pour l'Auvergnat* edo Serge Gainsbourgen *La javanaise* kasu. 

1994an, Afrikako musikari ospetsuenak —Angélique Kidjo, Salif Keïta, King Sunny Adé, Youssou N'Dour, Ray Lema, Papa Wemba, Touré Kunda...— bildu zituen *Wakafrika* diskoan. Beste musika talde eta bakarlari askorekin lan egin zuen, hala nola, Fania All Stars, Fela Kuti, Peter Gabriel, Herbie Hancock, Elíades Ochoa, Sinéad O'Connor, Sly and Robbie eta Oreka Tx-rekin. *Kirikou et les Bêtes sauvages* marrazki bizidunetako filmeko musikaren egileetako bat izan zen.

2020ko martxoaren 24an hil zen, 86 urte zituela, Covid-19 koronabirusaren infekzioak eragindako konplikazioen ondorioz.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Astiz, Iñigo. *Manu Dibango jazz musikari kamerundarra hil da, koronabirusaren ondorioz.*  *Berria*, 2020ko martxoak 24, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2022-3-2).
2. ↑    *Bilbao Tropikal jaialdia.*  *Euskaldunon Egunkaria*, 1997ko uztailak 10, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2022-3-2).
3. ↑   Lizarralde, Mikel. *Manu Dibango eta Oreka TX elkarrekin Baionan.*  *Berria*, 2012ko irailak 6, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2022-3-2).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q445829
* Commonscat Multimedia: Manu Dibango

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 32031953
* ISNI: 0000 0000 8110 9606
* BNE: XX852370
* BNF: 12137495j (data)
* GND: 13435852X
* LCCN: n91010968
* NKC: xx0152371
* NLA: 40586194
* SUDOC: 029831202
* BIBSYS: 3084033
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q445829
* Commonscat Multimedia: Manu Dibango
**Stade de Reims** Frantziako futbol taldea da, Reims hirikoa. 1950eko hamarkadan arrakastatsua izandakoa, Ligak eta Kopak irabazteaz gain bi aldiz jokatu baitzuen Europako Kopako finala.

Historia
--------

Taldea 1911ean sortu zen *Société Sportive du Parc Pommery* izenarekin eta 1931ean gaur egungo izena hartu zuen. 1945 arte ez zen lehen mailan igo baina berehala irabazi zuen lehenengo Liga, 1949an. Hurrengo urteetan Frantziako talde indartsuena izan zen, herrialdeko txapelketak irabazteaz gain lehenengo Europako Kopako finalean izan baitzen, 1956an. Real Madrilek garaitu zuen 4-3ko emaitzaz. Hiru urte beranduago berriro sailkatu zen eta berriz ere Real Madrilek irabazi zuen 2-0. 60. hamarkadaren hasieran bolada onari eutsi zion hainbat Liga berriak irabaziz baina 1963an 17. gelditu eta maila galdu zuen.

1991ean irabazi zuen orain arteko azken titulua, Ligako Kopa, baina diru arazoak zirela eta, taldea desagertu eta *Stade de Reims Champagne FC* izenarekin birsortu beharra izan zuen. Hirugarren mailan hasi zuen bere jarduna. 1992an egindako enkantean Alain Afflelou enpresak eskuratu zuen. 1999an *Stade de Reims* izena berreskuratu zuen eta 2011 urtean lehen mailara itzuli zen 33 urte pasa eta gero, eta bost urte egin ditu bertan, 2015-16an maila galdu zuen arte. 2018an itzuli zen maila gorenera.

Palmaresa
---------

### Frantzian: 14

* Ligue 1 (6): 1949, 1953, 1955, 1958, 1960, 1962.
* Frantziako Kopa (2): 1950, 1958.
* Ligako Kopa (1): 1991.
* Trophée des champions (Superkopa) (5): 1949, 1955, 1958, 1960, 1966.

### Europan: 2

#### Europako Kopa

* Txapelduna (0)
* Finalista (2): 1956, 1959.

#### Latindar Kopa

* Txapelduna (1): 1953.
* Finalista (1): 1955.

#### Alpeetako Kopa

* Txapeldunak (1): 1971

Jokalari ezagunak
-----------------

Just Fontaine eta Raymond Kopa, besteak beste.

Emakumezkoen taldea
-------------------

Frantziako emakumezkoen futbolaren hastapenetan herrialdeko talde indartsuena izan zen.

* Frantziako Liga (5): 1975, 1976, 1977, 1980, 1982

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**Stade Reimsen webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q208228
* Commonscat Multimedia: Stade de Reims

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 203767607
* BNF: 12011881x (data)
* SUDOC: 028242777

 |

* Wd Datuak: Q208228
* Commonscat Multimedia: Stade de Reims


| 2022-23 denboraldiko Frantziako Futbol Liga Txapelketako taldeak |  |
| --- | --- |
| Ajaccio | Angers | Auxerre | Brest | Clermont | Lens | Lille | Lorient | Monaco | Montpellier | Nantes | Niza | Olympique Lyonnais | Olympique Marseilla | Paris Saint-Germain | Stade Reims | Stade Rennais | Strasbourg | Toulouse | Troyes |
**Tréguierreko katedrala** (frantsesez: *Cathédrale Saint-Tugdual de Tréguier*) Bretainiako Tréguier hiriko katedral katolikoa da.

Historia
--------

Tréguierreko diozesia 950an sortu zen eta berehala harrizko katedral bat eraiki zuten estilo erromanikoan. 1090 eta 1110 artean bukatu zituzten lanak.

1339an katedral berria eraikitzen hasi ziren, handiagoa eta estilo gotikoan. Bretainiako oinordekotza gerrak ordea lanak geldiarazi zituen eta ia mende bat beranduago inauguratu zen gaur egungo katedrala, 1425ean hain zuzen ere.

1947an Pio XII.a Aita Santuak basilika maila eman zion.

Egitura
-------

Gurutze latindarreko oinarria du, habearte nagusia 75 metro luze eta 17'45 metro zabal dena, eta transeptuak 40 metrotako luzera du.

Hiru dorre ditu. Aipagarriena *Hastings dorrea* da, erromanikoa eta hiru solairu dituena. Aurretik izan zen katedraletik gelditzen den dorrea da. Bigarrena *Santuen dorrea" da eta hirugarrena "Dorre berria", 1787an eraikia eta orratz luzea daukana.*

Klaustro ederra dauka, 48 arku gotikok inguratzen dute. 1460an eraiki zen eta 1468an sagaratu. Eraikinaren ipar-ekialdean dago.

Katedralak hiru sarrera ditu:

* *Porche des lépreux* ("Legenardunen sarrera")
* *Porche des cloches* ("kanpaien sarrera")
* *Porche du peuple* ("herritarren sarrera")

Iruditegia
----------

* Kanpaien sarrera.Kanpaien sarrera.
* Hastings dorrea.*Hastings dorrea*.
* Legenardunen sarrera.Legenardunen sarrera.
* Habearte nagusia.Habearte nagusia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2371597
* Commonscat Multimedia: Cathédrale Saint-Tugdual de Tréguier

---

* **Ondare historikoa**
* Mérimée: PA00089701

 |

* Wd Datuak: Q2371597
* Commonscat Multimedia: Cathédrale Saint-Tugdual de Tréguier
Txaparrala, Santa Ynez mendietan, Santa Barbara hiritik hurbil, Kalifornia, AEB.
**Txaparrala** munduko hainbat bioklimetan dagoen landaredi zehatz batez osatutako eremua da. Zuhaixkaz eta sastrakez osatua dago. Berez, gainontzeko hizkuntza guztiak gaztelaniazko *Chaparral* hitza erabiltzen duten arren, gaztelaniazko hitza bera ere euskarazko *txaparro* hitzetik omen dator.

Nagusiki AEBetako Kalifornia eta Mexikoko Kalifornia Beherean kokatzen da, baina klima mediterraneoarra duten munduko beste zenbait tokietan ere badago, adibidez, AEBetako Texas eta Oregon estatuetan, Mediterraneoaren kostalde inguruko herrialdeetan (Europako hegoaldea eta Afrikako iparraldea), Txile erdialdean, Hego Afrikako Lurmutur Hiriaren inguruan, Kaledonia Berriaren zenbait eremuetan, eta Australiako mendebalde eta hegoaldean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q842123
* Commonscat Multimedia: Chaparral

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q842123
* Commonscat Multimedia: Chaparral
**Magon II.a Kartagokoa**, Magon izenaz ere ezaguna (hizkuntza punikoz: 𐤌𐤂𐤍, MGN), Kartagoko sufete izan zen K.a. 396 eta 375. urteen artean, eta Magoniden dinastiako kide bat ere. Sufete bihurtu zen K.a. 396an Himilkon II.aren suizidioaren ondoren eta 375ean, Mago III.a (edo Himilkon Magon) jarri zen haren ordez.

Bere erregealdia Siziliako greziarrekin izandako gerretan hasi zen, Dionisio I.a Sirakusakoaren gidaritzapean, Himilkon garaitu zuena. Magonek Libian matxinada bat zapaldu zuen eta bakea Sirakusarekin sinatu, sikuloen kaltetan.

Bere agintaldiaren amaieran, gerra berriro piztu zen eta hil zen kartagotarren porrataren ostean, Kabalako guduan. Bere semea izan zen oinordekoa, Magon III.a, *Himilkon Magon* ere deitua, kartagotarrek garaipen handia lortu zuena Dionisioren aurka Kronioko guduan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  HUSS (1985), 570 or.
2. ↑  Diodoro Sikulo: Biblioteka Historikoa 2020.09.29an kontsultaturik.
3. ↑  CHURCH, Alfred J.:*The Story of Carthage*, 67 or. 2020.09.29an kontsultaturik.

Bibliografia
------------

* HUSS, Werner (1985): *Geschichte der Karthager*, Munich: C.H. Beck, ISBN 9783406306549 (alemanez)

Ikus, gainera
-------------

* Kartagoko monarkak
* Kartagotarren hedapena Italian
* Magonidak
* Siziliar gerrak


| Aurrekoa | Kartagoko errege | Ondorengoa |
| --- | --- | --- |
| Himilkon II.a Kartagokoa |  K.a. 396-375  | Magon III.a Kartagokoa |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2524800

 |

* Wd Datuak: Q2524800
**Txartel bakarra** hiri edo eskualde bateko garraiobideetan tarifa eta ordainketarako sistema komuna da.

Txartel bakarra Euskal Herrian
------------------------------

### Gipuzkoa

Sakontzeko, irakurri: «Mugi txartela»
Mugi txartel anonimoaren aurrealdea.
Gipuzkoako Foru Aldundiak lurralde osoko garraio publikoko zerbitzuak bateratzeko Lurraldebus sistema sortu zuen 2007an. Tarifa-sistema bateratua ez zen guztiz lortu. Lurraldebus sistemaren euskarria Lurraldebus txartela da, zeinak %40ko deskontuak egiten dituen garraioaren paper-txartelaren prezioaren gainean, eta deskontu hori %90 izatera iris daiteke hilabete naturalean metatutako bidaien arabera. Txartel arrunta, turista txartela eta talde berezientzako txartelak (haurrak, gazteak, adinekoak, ezinduak eta soziala) daude.

2013an Lurraldebus sisteman oinarrituta Mugi Sistema jaio zen. Aurreko sistemaren hobekuntza da, eta tarifa-sistema bateratua lortu du. Bere baitan hartzen du Lurraldebus txartela, eta sistemaren barruan dauden eragileak Lurraldebus, Donostibus, Errenteriako, Irungo, Hernaniko eta Arrasateko Udaletako hiri autobusak, eta Euskotren Trenaren Lasarte-Oria - Hendaia eta Donostia-Amara - Elgoibar lineak dira. Gainera, Oiartzungo Udaleko hiri autobusetan eta Renfe Aldirietan ere sistema erabil daiteke, nahiz eta deskonturik ezartzen ez den. Mugi sistema 2013ko martxoaren 3an jarri zen martxan.

### Araba

Sakontzeko, irakurri: «BAT txartela»
BAT txartel anonimoaren aurrealdea.
Gasteizko tranbia irekitzearekin batera, Eusko Trenbideak sozietateak BAT txartela jaulki zuen, Gasteizko tranbian zein TUVISA hiri autobusetan erabiltzekoa. Tarifa-sistema ez dago bateratua, eta eragileen arteko linea aldaketetan, bigarren linearen prezioaren %45a besterik ez da ordaindu behar.

### Bizkaia

Sakontzeko, irakurri: «Barik txartela»
Barik txartel anonimoaren aurrealdea.
Bizkaiko Garraio Partzuergoak 1990eko hamarkada bukaeran martxan jarri zuen Creditrans txartela, lurralde osoko garraio publikoan txartel bakarra erabili ahal izateko. Tarifa-sistema bateratua ez zen ezarri, eta gaur egun eragile bakoitzak tarifa-sistema eta gune propioak ditu.

2012an Barik txartela jaulki zuen, zeinetan Creditrans titulua karga daitekeen, bestelako tituluen artean. Etorkizunean Barik sistema erabiliz tarifa-sistema bateratua lortzea espero da. Sistemaren barruan dauden eragileak Bilboko metroa, Euskotren Trenaren Txorierriko eta Funikular lineak, Euskotren Tranbia, Bilboko Renfe Aldiriak, Feveren Bilbo - Balmaseda eta Bilbo - Karrantza lineak, Bizkaibus, Bilbobus, EtxebarriBus, Erandioko Herri Autobusa, Artxandako funikularra, Bizkaia Zubia eta Ereagako igogailua dira.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Lurraldebus sistemaren ataria
* **(Gaztelaniaz)** Mugi sistemaren ataria
* **(Gaztelaniaz)** Barik txartelaren ataria
* **(Gaztelaniaz)** Creditrans txartelaren ataria
* Bat txartelaren ataria Gasteizko Udaleko webgunean
* **(Gaztelaniaz)** Gipuzkoako Foru Aldundia - Mugikortasuneko eta Bide Azpiegituretako Saila

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268340

 |

* Wd Datuak: Q12268340
**Torngat Mendiak** Mendikate Artikoa osatzen dute Kanadako armarrian, eta Labrador penintsulan daude, Quebeceko mugan, Ternuan eta Labradorren.

Torngat Mendietako puntu gorena Mont D'Iberville da (1.652 m), Quebecen kokatua (Caubvik mendia ere deitzen zaio Ternuan eta Labradorren). Torngat Mendietako gailur nagusiak Labrador eta Quebecen arteko uraren banaketa gailurreria dira, eta gailur-lerro horrek mugatzen ditu bi lurraldeak.

Toponimia
---------

*Torngat* hitzak deabruaren lekua esan nahi du Inuktitutan. Mendi hauek misterioaren eta magiaren lekua izan ziren lehen inuitentzat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Ingelesez)** The Torngat Private Search Expedition - My Trip Report

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1839756
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 993152381749501950001
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 1109738

 |

* Wd Datuak: Q1839756
**Txapelarriko Kaskoa** Nafarroako erdialdeko Pirinioetako mendi bat da, Lauriñaga mendilerroan dagoena, Nafarroa Behereko mugatik gertu. Lauriñagako mendilerroa osatzen duten hiru mendietatik, txikiena da, 1213 metroko garaierarekin.

Irispideak
----------

1057 metroko garaieran dagoen Ibañetako mendatean, bere iparraldeko basotik Girizu mendia inguratzen duen bide asfaltatua hartu behar da, Luzaideko Usategietara helduz. Eskumatara ehiza babesleku bat utziz, 1069 metrora dagoen Gararbide lepora iristen da. Bidea jarraitzen da, orain, pixkana-pixkana, 1216 metrora dagoen Lindusgoitia muinorantz igotzen dena, Lindus menditik gorago dagoen tontor batetara helduz. Aurrean, Lindus mendia geratzen da. Lepora jaitsi eta eskumatara basotik jaisten hasten den bidea hartzen da, baina, hortik metro gutxitara, desbideratu egin behar da, gailurraren tontorretik jarraitzeko usategiekin batera, pixka bat Mizpiratxar edo Granada lepora jaitsiz.

Igoera, gailur garbiaren tontorretik luzatzen da, handik denbora gutxira Atxistoi mendiaren tontorrera iritsiz. Iparraldeko aurpegitik jeitsiera labur bat eginez, Txapelarriko lepora iristen da, nondik Txapelarriko Kaskoa mendiaren tontorrera iristen den minutu gutxian.

Kanpo estekak
-------------

* euskal-herria.org webgunean

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268331

 |

* Wd Datuak: Q12268331
**Txasperro** Nafarroako erdialdeko Pirinioetan dagoen mendi bat da, Mendiaundi mendilerroan, Auritzetik gertu. Mendiaundi mendilerroa osatzen duten bi mendietako bat da. Bestea Mendiaundi II da. 1185 metro ditu eta Mendiaundi mendilerroa osatzen duten bi mendietatik txikiena da Txasperro.

Irispideak
----------

Ibilbiderik zuzen eta laburrena Sorogain lepotik abiatzen da, 830 metroko garaieran, GRko marka ez oso garbiak jarraituz, zeinbat muino zeharkatuz, 1120 metrora dagoen lepora iristen dena, tontorraren mendebaldean dagoena, nora Auritzeko bidea iristen den.

Mendiaundi mendira iristeko ohiko bidea berriki berriz margotutako GR 11 den arren, Txasperrora igotzeko, igoera, Sorogainekin lotzen duen GRaren saihesbidearen bidez egin daiteke. Auritzen, 880 metroko garaieran, ubidea, gutxienez bi puntutan zeharkatzen duen bidea hartu behar da, margo gorri eta zuriz adieraziak. GRa banatzen den bidegurutze batera iritsi eta ezkerretarako bidea hartu behar da, eskumatara doana lehen aipaturiko Mendiaundi mendirako ohiko bidea baita. Bidearen hainbat loturaren ondoren, eta Oiarzabal ubidea igaro ondoren, GRaren seinalera iritsi behar da, non Sorogaingo bidezidorra hartzen den, zuhaitzetan dauden seinaleei arreta handia jarriz. Jada arazorik gabe, ehiza babeslekua dagoen lepora iristen da, Mendiaundi azpian dagoen harrobi baten ondotik igarotzeko. Bihurgune luze baten ondoren, Txasperro mendiaren tontorraren azpialdera iristen da, eta, beraz, leporantz doan bide luzea eragotzi nahi izanez gero, utzi daiteke hesitura zeharkatuz, behin bidezidorretik kanpo, tontorreko etxetxora iristeko pagadiko muino maldatsutik. Tontorretik Mendiaundi menditik banatzen duen lepora jaitsiz, bertara iritsi behar da orain Auritzera doan GR 11 ibilbidetik jaisteko, tontor nagusitik iparraldera aurkitzen diren bi zubietako lepoaren bidez.

Kanpo estekak
-------------

* euskal-herria.org webgunean

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268342

 |

* Wd Datuak: Q12268342
**Trinitate Santuaren katedrala** edo **Kristoren Eliza** (ingelesez *The Cathedral of the Holy Trinity* edo *Christ Church Cathedral*) Irlandako Dublin hiriburuko katedral anglikanoa da. Hiri honetako Erdi Aroko bi katedraletatik zaharrena da, bestea San Patrizioren katedrala delarik.

Historia
--------

Lehenengo eliza 1028an eraiki zen egurrez egina, Dublingo Sigtrygg Silkbeard errege vikingoa Erromara erromes joan ondoren. Vikingoen asentamenduaren parean eraiki zen eta apezpikutza propioa izan zuen. Vikingoen hirian izan ziren bi elizetako bat zen.

Normandiarrek hiria konkistatzerakoan egurrezko eliza bota eta harrizkoa altxatu zuten 1180an. Korua, kripta eta kaperak gehitu zizkioten. Hurrengo mendeetan atalak gehitzen joan zitzaizkion.

Eduardo VI.a Ingalaterrakoak Erreforma Protestantea bultzatu zuen eta San Patrizo katedral katolikoa mailaz jeitsi eta Trinitate Santua katedral bihurtu zuen. San Patriziok zeuzkan zilarrezko bitxiak ere elizaz aldatu zituen. XVII mendean Parlamentuaren eta Epaitegiaren eraikinak altxatu ziren ondoan.

Katedrala zohikaztegi baten gainean eraikita zegoen eta XIX mendean segurtasun arazoak zirela eta bertan behera utzi behar izan zen. 1871 eta 1878 artean George Edmund Streeten gidaritzapean berrizte lanak egin ziren, bai eta 1980 eta 1982 artean ere.

Arkitektura
-----------

Viktoriar garaietan egindako berrizte lanetan XIV mendeko koru ederra bertan behera bota zen eta viktoriar estiloko gehigarriak ezarri ziren. Nabean Strongbow konkistatzaile ingeles-galestarraren hilobia dagoela esaten da, nahiz eta ez den ziurra. Katu eta sagu batzun momiak ere badaude horman.

Kripta Britainiar uharteetako handiena da, XII mendean eraikitakoa.

Iruditegia
----------

* alboko ikuspegia.alboko ikuspegia.
* Barnealdea eta aldarea.Barnealdea eta aldarea.
* Barnealdea.Barnealdea.
* Aurrealdea.Aurrealdea.

Kanpo estekak
-------------

* Trinitate Santuaren katedralaren webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1067803
* Commonscat Multimedia: Christ Church Cathedral, Dublin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158720589
* GND: 4600803-2
* LCCN: nr93047782
* SUDOC: 060319925
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1067803
* Commonscat Multimedia: Christ Church Cathedral, Dublin
31°38′N 45°52′E﻿ / ﻿31.633°N 45.867°E﻿ / 31.633; 45.867
Umma Lugal-Zage-Si garaian
**Umma** Mesopotamiako hiri-estatu bat izan zen.

K.a. 2600ean aipatzen da, ziur aski, Uruken nagusitasunetik askatu ondoren. K.a. 2355ean, tronua, Lugalzagesik usurpatu zuen, Babu izeneko tokiko buruzagi erlijiosoaren semea zena. Errege berriak, Lagash, Uruk, Larsa, Isin, Nippur eta Akshak bereganatu zituen. Beste hiri batzuk, bat-batean bere mende jarri ziren. Kish, garaitua izan zen, baina ez hartua.

Hain zuzen ere Kish izeneko hiri honetan, baina Akad hiria sortuko zuen, eta, handik, Kish tronutik kenduko zuen dinastia berri batean hasi zen Umma hiriaren gainbehera. 34 guduren ondoren, Sargon Akadekoak okupatu zuen Umma eta Sumer osoa K.a. 2335 ondoren. Lugalzagesi preso hartu zuen. Mese izeneko pertsona bat, Ummako errege menpeko bezala izendatua izan zen.

K.a. 2284 eta K.a. 2260ko matxinadek, ez zuten arrakastarik izan, baina independente bihurtu zen mende horren amaieran. K.a. 2130ean, Lagasheko Gudearen mende erori zen, baina, buru bezala, errege menpeko bat zuela. Ondoren Urrera pasa zen K.a. 2110ean, eta independente bihurtu zen K.a. 2022an. K.a. 2010ean, Isinera pasa zen, eta, K.a. 1900ean, Larsara. K.a. 1763an, Babiloniara pasa zen.

Bere egutegi propioa zuen, Shulgiren Ummako egutegia, Babiloniar egutegiaren aurrekaria zena.

Erregeak
--------

* Shuruppaken eragina K.a. 2750 arte
* Uruken eragina K.a. 2700etik K.a. 2600 arte
* Errege ezezagunak K.a. 2600etik K.a. 2525 arte
* Ush K.a. 2525ean
* Enakale K.a. 2490ean
* Urlumma K.a. 2430ean
* Lugalzagesi K.a. 2355etik K.a. 2335 arte
* Akadera pasatzen da K.a. 2335ean
	+ Mese K.a. 2335etik K.a. 2300 arte
	+ Ludamu K.a. 2300etik K.a. 2284 arte
	+ Asharid K.a. 2284tik K.a. 2250 arte
	+ Shurushkin K.a. 2250etik K.a. 2220 arte
* Independentea K.a. 2220an
* Zenbait errege K.a. 2220tik K.a. 2150 arte
* Nammakhani K.a. 2150etik K.a. 2130 arte
* Lagashera pasatzen da K.a. 2130ean eta K.a. 2115 arte
	+ Lugalannatum K.a. 2130etik K.a. 2115 arte
* Urrera K.a. 2115etik K.a. 2022 arte
* Independentea K.a. 2022tik K.a. 2010 arte
* Isinera K.a. 2010etik K.a. 1900 arte
* Larsara K.a. 1900etik K.a. 1763 arte
* Babiloniara K.a. 1763an.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q740952
* Commonscat Multimedia: Umma

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ge760729
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q740952
* Commonscat Multimedia: Umma
*Artikulu hau telefilemari buruzkoa da; gurasorik gabeko haurra gaitzat duena beste hau da: «Zurtz»*

 ***Umezurtzak*** 2013. urtean Ernesto del Ríok eginiko telefilma da, ETBrako egina.

Zinexit Elkarbizitzarako Zinema Erakusketak lehen emanaldiaren aurrekoa eskaini zuen Bilboko Alondegian.

Sinopsia
--------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Alicia epailea da, ETAk hil zuen aita bezala. Orain Ricardo senarrarekin bizi da Bilbo aldeko urbanizazio batean. Ondoko etxean bikoteak oso lagun duen Rosa bizi da Maria alabarekin, laster harreman gatazkatsua Andonirekin hasiko duen nerabea. Andoni auzo marjinal batean bizi da ETAko kide izandako Antonio aitarekin. Sei pertsonaia hauek elkarren aurka arituko dira, egungo zein iraganeko gertakarien korrenteak eramanik, eta denengan eragingo du umezurtz ez ote diren sentipena.

Pertsonaiak
-----------

* Itziar Atienza: Alicia
* Patxo Telleria: Antonio.
* Amaia Iraundegi: María.
* Jurgen Murua: Andoni.
* Carmen San Esteban: Rosa.
* Joseba Apaolaza: Ricardo.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Se estrena el filme "Los huérfanos", la grieta entre una víctima y un etarra» *El Confidencial* 2013-10-23.
2. ↑   EiTB.  (2013/10/23). *'Umezurtzak' filmaren aurrestreinaldia, Zinexit Jaialdian.* .
3. ↑  Webgune ofiziala

Kanpo estekak
-------------

* Webgunea imdb.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21013149

 |

* Wd Datuak: Q21013149
Bigarren Mundu Gerrako alemaniar tankeen kontrako mina bat.

*Artikulu hau armari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Mina».*
**Lurreko mina** ukitzen denean eztanda egiten duen lehergailua da. Lurreko minak, guda garaian etsaiaren mugimendua mugatzeko eta mugak segurtatzeko erabiltzen dituzte, tropa erasotzaileak, errazago segatu edo bonbardatu ahal izateko. Ikuspegi militarretik, minei esker, armada antolatu batek beste armada ugariago bat gaindi dezake.

Munduko herrialde gehienek (gaur egun 164) legez kanpo utzi dute beren armadek pertsonen kontrako minak erabiltzea eta edukitzea. Pertsonen kontrako minak debekatu ez dituzten mendebaldeko herrialde bakarrak Estatu Batuak eta Finlandia dira. Beste herrialde batzuk, Txina, Errusia, Israel eta Ipar Korea kasu, erabiltzen jarraitzen dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Mina.*  in: *Euskaltzaindiaren Hiztegia*..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** United Nations. «Día Internacional de información sobre el peligro de las minas y de asistencia para las actividades relativas a las minas | Naciones Unidas» *United Nations* (Noiz kontsultatua: 2020-10-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q178795
* Commonscat Multimedia: Landmines

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11983332p (data)
* GND: 4123608-7
* LCCN: sh96001507
* NDL: 00667914
* NKC: ph124470
* NARA: 10639516
* AAT: 300204047
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q178795
* Commonscat Multimedia: Landmines
**Umeen-Deia** Iruñeko Kaputxinoek eta batez ere Aita Felipe Murietakoak bultzaturiko haurrentzako hilabetekaria izan zen. Nafarroako Aldundiko Euskeraren Aldeko Sailak diruz lagundua, aldizkari hau, haur euskaldunak alfabetatzeko asmotan sortu zen. Haurrrek idatzitako artikuluak agertzen ziren bertan.

Umeen-Deia 1959ko ekainean hasi eta 1965. urte arte iraun zuen (bere eragile nagusia zen Aita Murieta hil arte alegia). Lau orrialdetxo besterik ez zuen aldizkari xume honen lau mila ale inguru dohainik banatzen ziren hilabetero Euskal Herriko txoko askotan.

Denera, 65 zenbaki plazaratu ziren eta mota guztietako gaiak lantzen zituzten haurrek: beren herrien deskribapenak, eskolako kontuak, etxean gertatutako pasadizoak, ipuinak, eta abar.
Lehenengo alea 1959ko ekainean argitaratu zuen Aita Murietak, eta hilero-hilero jarraitu zuen argitaratzen, harik eta 1965eko udazkenean lege aldaketa batek aldizkariaren bidea eten zuen arte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Jose Anjel Irigarai: "Umeen Deia"ri buruzko solasaldia, ahotsak.eus
* Guaixe aldizkaria: Umeen Deia
* Umeen-Deian azaldutako artikulu batzuk

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104762821
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 137703

 |

* Wd Datuak: Q104762821
Ur-lurrunaren presioa tenperaturaren funtzioan. Ohar bedi 100 °C-eko lurruntze-puntu normalean lurrun-presioa presio atmosferiko estandarraren berdina dela, 760 Torr.
**Lurrun-presioa** lurrun-fasean dagoen substantzia baten eta lurrun-fasean ez dagoen substantzia beraren arteko oreka termodinamikoa gertatzen denean existitzen den presioa da. Likidoek eta zenbait solidok gas egoerara igarotzeko joera daukate, eta gas guztiek daukate likidora edo solidora kondentsatzeko joera. Lurrun-presioaren orekak likido edo solido baten lurruntze-tasa adierazten du. Molekulek eta atomoek likidotik edo solidotik ihes egiteko duten joera erakusten du. Substantzia batek tenperatura normalean lurrun-presio altua badauka, lurrunkorra dela esan ohi da. Kelvin-en ekuazioak erakusten duenez, lurrun-presioa tantaren tamainaren araberakoa da.

Kontzeptu hau ulertzeko adibide on bat ur-lurruna da. Airea ur-lurrunez aserik dagoenean, uraren kondentsazio-tasa eta bere lurruntze-tasa orekan daude. Puntu honetan, airearen hezetasun erlatiboa %100ekoa da eta ur-lurruna gehitzen bada, edo tenperatura jaisten bada, kondentsazioa gertatuko da. Oro har, tenperatura altuagoetan lurrun-presioa altuagoa da.

Likidoen lurrun-presioen eta lurruntze-puntuen arteko erlazioa
--------------------------------------------------------------

Likido batek lurrun-presio altuagoa badauka, bere lurruntze-puntu normala (alegia, presio atmosferikoan daukana) baxuagoa izango da. Esaterako, tenperatura jakin batean propanoak butanoak baino lurrun-presio altuagoa dauka, eta honek fluorobentzenoa baino altuagoa. Lurruntze-puntu normalei dagokienez, hiru substantzia horietatik fluorobentzenoak dauka baliorik altuena eta propanoak baxuena.

Lurrun-presioaren unitateak
---------------------------

SIk onartutako unitatea pascala (Pa) da. Pascal bat newton bat metro koadroko (N·m-2 edo kg·m-1·s-2) da.

Lurrun-presioen adibideak
-------------------------

| Gasa | Lurrun-presioa
(SI unitateak) | Lurrun-presioa
(bar) | Lurrun-presioa
(mmHg) | Tenperatura |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Helioa | 100 kPa | 1 | 750 | -269,15 °C |
| Propanoa | 2,2 MPa | 22 | 16.500 | 55 °C |
| Butanoa | 220 kPa | 2,2 | 1.650 | 20 °C |
| karbonil sulfuroa | 1,255 MPa | 12,55 | 9.412 | 25 °C |
| Azetaldehidoa | 98,7 kPa | 0.987 | 740 | 20 °C |
| Freona | 37,9 kPa | 0,379 | 284 | 20 °C |
| Metil isobutil zetona | 26,48 kPa | 0,02648 | 19,86 | 25 °C |
| Wolframa | 100 Pa | 0.001 | 0,75 | 3.203 °C |
| Dioxigenoa | 54.2 MPa | 542 | 407.936 | 20 °C |
| Dinitrogenoa | 63,2 MPa | 632 | 475.106 | 20 °C |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2661322
* **Identifikadoreak**
* GND: 4148771-0
* LCCN: sh85142070
* NDL: 00575023
* NKC: ph602156
* AAT: 300056052
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D055548

 |

* Wd Datuak: Q2661322