recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Muntaketa-katean** produktua osatzeko eragiketa bakoitza langile jakin batek burutzen du eta bukatu bezain laster hurrengo fasera bidaltzen du. Irudiko muntaketa-katean, nabarmentzekoak dira auto erbibukatuak fase batetik bestera igarotzeko erabiltzen diren gailu mugikorrak.
Kateko ekoizpen izeneko ekoizpena **muntaketa-kate** batean burutzen dena da. Gehienetan osagai estandarrez osaturiko produktuak ekoizteko erabiltzen da, horretarako produktu bakoitza osatzeko behar den lana hainbat arlo eta eragiketatan zatituz, lanaren zatiketaz alegia, eta horiek modu sekuentzial batez burutuz. Ohikoa da muntaketa-kate batean lana erabat planifikatu eta estandarturik izatea: eragiketa bakoitza izateko denbora zehatza izaten da eta lan-erritmoa etengabea da, ekoizpen jarraitu sistema batez, produktu erdibukatua fase batetik bestera eramaten duten gailu mugikorrak erabiliz.

Kate-ekoizpena XX. mendeko lehen hamarkadetan garatu zen, baina 1890eko hamarkadan asmatu zen Chicagon, Estatu Batuetan, garai hartako berrikuntza teknikoen eta industrializazioaren erdigunea. Muntaketa-katea lehendabiziko aldiz desmuntatzeko baliatu zen: hiltegian, abereak mekanikoki, kopuru handitan, hil eta zatikatzeko. Henry Fordek faktoria bisitatu zuen, eta ideia hartu zuen, ibilgailua muntatzeko. Bere lantegietan ekoiztu zen Ford T auto-modeloa salmenta itzelak izan zituen, muntaketa-kateen bitartez izandako kostu-murrizketak ahalbidetu zuen prezio merkeari esker, besteak beste.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Production Line Animals - Watch the full documentary | ARTE in English» *ARTE* (Noiz kontsultatua: 2023-03-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q455037
* Commonscat Multimedia: Assembly lines

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4680732-9
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q455037
* Commonscat Multimedia: Assembly lines
**Munos** Tafallaldeko Uxue udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Erdialdea eskualdean.

XVI. mendean jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Uxueko Udalara pasa ziren.

Bertako biztanleak *munostarrak* ziren. Ez dakigu non dagoen.

Historia
--------

Hori da, hain zuzen ere, historiaurreko garaiaren eta Goi Erdi Aroaren artean Uxue mendilerroan zeuden herrixketako bat. VIII. eta IX. mendeen artean, Uxueko gotorlekua sortu zenean, bertako bizilagun asko hiribildu berrira aldatu ziren, batez ere defentsa-arrazoiengatik, musulmanekiko muga eremu lauan baitzegoen. Erdi Aroan zehar, populazioa eta erakargarritasuna galduz joan zen, Uxueren alde, eta, horren ondorioz, 1534. urterako jenderik gabe geratu zen.

Oharrak
-------

1. ↑  /múnos/ ahoskatua (laguntza)  
Azentua: zorrotza lehengo silaban

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindia: Euskal Onomastikaren Datutegia.

Ikus, gainera
-------------

* Uxue
* Erdialdea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111984127

 |

* Wd Datuak: Q111984127

| * i
* e
* a
  Uxue |
| --- |
| ***Uxue*** |
| Herri hustuak | Akirazabal • Andiaga • Artezabal • Basandia • Busa • Dorrondiaga • Kastillu • Lerbeltz • Lerbeltzipia • Mikelenzabal • Mostrakas • Munos • Olibeta • Otrollosandi • Otrollostxipi • Pipiratu • Sandima • Santakaramuru • Urteagabeiti • Urteagagoiti • Zabartzu • Zaubio • Zuria |
Gabonetako botak edo galtzerdiak tximinia baten gainean.
**Gabonetako** **galtzerdi** edo **Eguberrietako bota** bota-formako oihalezko poltsa hutsa da, San Nikolas egunean edo Gabon-gauean zintzilikatzen dena, San Nikolasek (edo Aita Noelekin eta Santa Clausekin lotutako irudiak) jostailu txikiekin, gozokiekin, frutekin, txanponekin edo beste opari txiki batzuekin bete dezan. Gabonetako botaren tradizioaren jatorria San Nikolasen historian dagoela uste da. Gabonetako ipuin batzuetan, Aita Noelek opariak baino ez dizkie ematen haurrei Gabonetako boten barruan, baina beste istorio batzuetan (eta tradizioz), Eguberrietako zuhaitzaren azpian bildutako opariak ere ematen ditu. Mendebaldeko kulturan tradizioa da haurrak urte osoan gaizki portatzen badira ikatz-poltsa edo -zati bat besterik ez dutela izango opari. Pertsona batzuek Gabonetako botak ere zintzilik dituzte oheburuetan, Aita Noelek bete ditzan lotan dauden bitartean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2735638
* Commonscat Multimedia: Christmas stockings

---

 |

* Wd Datuak: Q2735638
* Commonscat Multimedia: Christmas stockings
Errekarriak
**Errekarri** edo **harria** harri koskor bat edo harkaitz zati solte bat da, modu naturalean garraiatua izan daitekeena (urlasterrek edo luiziek, adibidez). Euren formagatik ezberdintzen ez diren arren, orokorrean, errekarri batek forma borobila, azpiborobila edo luzanga hartzen du, ertzik gabe eta azalera lauarekin, higadura prozesuen ondorioz, orokorrean korrosioak egindakoak, urlasterrek higadura hidrikoa edo haizeak, higadura eolikoa.

Eraikuntza lanetan erabiltzen da ohi, trenkadak egiteko. Euren ertz lauak oso erabilgarriak dira materiala pilatzeko, eta zementu edo hormigoiari dion itsaskortasuna oso erabilgarria da.

Granulometria
-------------

Lurreko partikulen sailkapenean, errekarriak bosgarren mailan daude. Errekarrien neurria 6 eta 25 zentimetro artekoa izaten da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q14673
* Commonscat Multimedia: Pebbles

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300011691
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q14673
* Commonscat Multimedia: Pebbles
**Emanuel konderria** (ingelesez: *Emanuel County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Swainsboro da. 2010eko zentsuaren arabera 22.598 biztanle zituen, Emanuel kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Emanuel konderriak 1.787,56 kilometro koadro ditu. Horietatik 24,81 ura dira. Beste 1.762,76 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,08 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 22.598 pertsonetatik 14.654 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 921 dira. 7.541 beltzak edo afroamerikarrak. 46 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 154 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 33 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 167 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111894
* Commonscat Multimedia: Emanuel County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152437116
* LCCN: n80007922
* NARA: 10039137
* **Lekuak**
* OSM: 1073769
* TGN: 2000344

 |

* Wd Datuak: Q111894
* Commonscat Multimedia: Emanuel County, Georgia
Tolkienen elfoen oinarrizko arraza eskema
**Eldar** (*elda* hitzaren plurala) *izarretako herria* esan nahi duen quenyazko hitz bat da. Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den elfo herri bat da. Elfoen Martxa Handia abiatu zuten elfoei eman zitzaien izena da: Vanyar, Teleri eta Noldorrei, alegia (hitzak, jatorrian, elfo guztiak hartzen zituen arren).

Oromë valarrak euren jaiolekua izan zen Kuivienen uztera eta Amanera bidaiatzera gonbidatu zituen. Batzuk, Beleriandera iritsi aurretik desbideratu ziren, hauek, Nandor moduan ezagutu zirelarik. Behin Beleriandera iritsi ondoren, Ulmok Vanyarrak eta Noldorrak Amanerantz bultzatu zituen , Teleriak atzean utziz. Beranduago, Teleriek euren anaien bidea jarraitu zuten, eta, behin Amanera iristean, lehenik Tol Eressëan eta ondoren Alqualondën bizi izan ziren. Behin betiko Belerianden geratu ziren Teleriak, aldiz, Sindartzat hartuak izan ziren.

Vanyarrak Valinorren bizi izan ziren, Teleriak Eldamarren, eta Noldorrak, Feänorren zinaren ondorioz, berriz Erdialdeko Lurraldera joan ziren.

Elfoen zatiketak
**Elwira Seroczyńska** (1931ko maiatzaren 1a - 2004ko abenduaren 24a) Poloniako abiadura handiko patinatzailea izan zen.

Poloniako Wilno hirian (orain Vilnius, Lituania) jaio zen. Estatuko Administrazio eta Ekonomia Eskolako Graduatua Elblg-en (1951), Poloniako Allround Txapeldun bihurtu zen lehen aldiz 1952an. Noizbait Poloniako Allround Txapeldun bihurtu zen bost aldiz, azkena 1963an. Bere titulu orokorrez gain, distantziako 17 titulu irabazi zituen (batzuek 1953ko lehiatik kanpoko 1000 metroko lasterketa ere kontatzen dute titulu gisa) eta 16 errekor ofizial ezarri zituen. Bitxia bada ere, Poloniako txapelketetan patinatutako zenbait konbinazio ez ziren inoiz poloniar errekortzat hartu, distantzia patinatuen konbinazioa zela eta. Patinatzaile lanetan aritu zen bitartean, Stal Elbl«g» (1950 – 1953), FSO-Stal Warszawa (1954 – 1957) eta Sarmata Warszawa (1957 – 1964) taldeetako kide izan zen. 1960ko Neguko Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina irabazi zuen 1.500 metrokoan. 1962ko Munduko Txapelketan, Imatran, urrezko domina bat irabazi zuen 500 metrokoan. Patinatzaile karrera egin ondoren, Varsoviako Gorputz Hezkuntzako Akademian (1972) ikasi zuen, non maisutza bat lortu zuen eta Poloniako patinaje taldeko entrenatzaile bihurtu zen. Londresen hil zen, Erresuma Batuan, 73 urte zituela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *Elwira Seroczyńska.*  2022-01-05 (Noiz kontsultatua: 2022-02-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3051873
* Commonscat Multimedia: Elwira Seroczyńska

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 163123800
* ISNI: 0000 0001 1204 9483
* **Kirolariak**
* COI: elwira-seroczynska

 |

* Wd Datuak: Q3051873
* Commonscat Multimedia: Elwira Seroczyńska
***Elysia chlorotica*** Opisthobranchia edo *itsas-barraskilo*en taldeko animalia txiki-ertain bat da, moluskoen barruko gastropodoetan sailkatua. Kanpotik nudibrankio baten antza du, baina ez da gastropodoen klado horretako kidea. Sacoglossa kladoaren barruan sailkatzen da, zapa-zurrupatzaileen taldea. Talde honetako kide batzuek jaten dituzten algen kloroplastoak erabiltzen dituzte fotosintesia benetan egiteko, kleptoplastia izeneko fenomenoa eginez. *Elysia chlorotica* "eguzki energiaz dabilen itsas barraskilo" bat da, eguzki energia erabiltzen duelako kloropasto horiek elikatu eta beretzat behar dituen konposatuak eskuratzeko. *Vaucheria litorea* algaren kloroplastoak endosinbiotikoak dira espezie honetan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q133568
* Commonscat Multimedia: Elysia chlorotica
* Wikispecies Espezieak: Elysia chlorotica

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Elysia\_chlorotica
* BOLD: 151549
* EOL: 46448709
* GBIF: 5192082
* ITIS: 77940
* NCBI: 188477
* WoRMS: 160280

 |

* Wd Datuak: Q133568
* Commonscat Multimedia: Elysia chlorotica
* Wikispecies Espezieak: Elysia chlorotica
**Kikuyua** Kenyako talde etnikoa da, bantu multzoko kikuyu hizkuntzan mintzatzen dena. 6,623 milioi lagun ziren 2009an, Kenyako Errepublikako biztanleriaren %22. Erdialdeko lur emankorretan bizi dira, Kenya mendiaren eta Rift Haran Handiaren artean.

Izena
-----

Kikuyu *gîkûyû* hitzaren swahilizko forma da; hala ere, kikuyuek *agĩkũyũ* deitzen diote beren buruari.

Historia
--------

Kolonizazioa baino lehenago, aldameneko masai etniarekin harreman ona zeukaten kikuyuek. Alabaina, 1880ko hamarkadatik aurrera, ingelesek kostaldean eta geroago Nairobin eraiki zituzten koloniak. Victoria aintziraraino burdinbidea ere eraiki zuten. Horretarako, kikuyuei lurrak kendu zizkieten, eta erreserba txiki batera eraman zituzten.

Hori dela eta, Kenyako independentziarako borrokan, kikuyuek parte-hartze handia izan zuten. 1920ko hamarkadarako botere kolonialaren kontrako erresistentzia antolatuta bazeukaten. Tartean, etorkizunean herrialdeko presidentea izatekoa zen Jomo Kenyatta zegoen. Bigarren Mundu Gerraren ostean, besteak beste Dedan Kimathi buruan zuen Mau-Mau matxinadan paper garrantzitsua jokatu zuten kikuyuek.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. (PDF) *90. arauaː Munduko herriak eta etniak.* .
2. ↑    *Kenya.*  Berria Estilo Liburua, berria.eus.
3. ↑    *Gikuyu.*  ethnologue.com (Noiz kontsultatua: 2019-08-25).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q203178
* Commonscat Multimedia: Kikuyu people

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 126523929 (data)
* LCCN: sh85072307
* NDL: 00565796
* NKC: ph709507
* SUDOC: 050605410
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q203178
* Commonscat Multimedia: Kikuyu people
**Errefau-aza** (*Brassica oleracea var. gongylodes*) aza landare mota burugabea da, hau da, hostoek buru trinkoa eratzen ez dutena. Sukaldaritzan erabiltzen da zurtoin hanpatua jateko, azostoak bazkatzat diren bitartean.

Ezaugarriak
-----------

Jatorrizko aza landarea (*Brassica oleracea*) bezala, landare belarkara hau biurtekoa da, baina urteroko gisa landatzen da. Zurtoina hanpatua du, mamitsua eta bola itxurakoa, ia lurrari atxikia. Bola hori zuria, berde argia edo morea da. Zurtoin hanpatuaren inguruan eta goialdean kiribilean jarritako hostoak daude, txandakatuak eta zertxobait horzdunak, peziolo luze batekin. Linboak kolore berde urdinxka du. lore-gara bigarren urtean agertzen da.

Zurtoinaren erraboil itxura hori hostoen txortenez inguratua *Sputnik* satelitearen itxura duela esaten da.

Errefau-aza gordinik zein egosita jan daiteke (ordu laurden bat baino gehiago ez). Elikagai ugari izan ohi ditu: selenioa, B bitamina, azido folikoa, C bitamina, potasioa, magnesioa eta kobrea. 24 kcal/100 g-ko energia eman ohi dute.

* Errefau-aza arrosa.Errefau-aza arrosa.
* Lore-garak bigarren urteanLore-garak bigarren urtean
* Lekak eta haziakLekak eta haziak

Erabilera
---------

Errefau-aza saskia merkatuan
Zurtoin hanpatuak lurrin leun eta delikatua duen barazkia da, gordinik dagoenean errefaua, gaztaina eta azaren artekoa eta egosia dagoenean arbiarena gogorarazten duena. Jan daiteke:

* gordina, arraspatua entsaladan
* sukaldatua, xerratan edo kuboetan moztu ondoren, hainbat modutan prestatu daitekeena: zopan, erregosian, salteatua...

Herrialde anglosaxoietan, Alemanian, Polonian, Suitzan nahiko ezaguna bada ere, ez da hala Euskal Herrian.

Sauerkraut baten moduan hartzitzea ere posible da: birrindu eta kontserba-poto batean jarri, kiloko 15g gatz duela. Ondo zanpatu eta itxi kautxuzko estalki batekin. Bi egunen ondoren, hartzidura hasi eta errefau-azak pixka bat gainezka egiten du. Hartzidura amaitzen duenean, potoa kanpotik garbitu eta biltegiratu, ondoren gordinik edo egosita jateko.

Barietate batzuk animalien bazkarako soilik erabiltzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Jakoba Errekondo.  (2017ko otsailaren 19a). «Konfuzioren azak» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2020-04-02).
2. ↑   Mugaritz. *Errefau aza terrina gisan erre eta barazki malkoekin.*  (Noiz kontsultatua: 2020-04-02).

Ikus, gainera
-------------

* Buru-aza
* Arbi-aza

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q147202
* Commonscat Multimedia: Brassica oleracea var. gongylodes
* Wikispecies Espezieak: Brassica oleracea var. gongylodes

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph182421
* **Datu taxonomikoak**
* BioLib: 39217
* Fl. China: 241000002
* GBIF: 3042850
* GRIN:
* IPNI: 60452376-2
* ITIS: 530960
* NCBI: 109379
* W3TROPICOS: 4100073
* USDA Plants: BROLG2

 |

* Wd Datuak: Q147202
* Commonscat Multimedia: Brassica oleracea var. gongylodes
* Wikispecies Espezieak: Brassica oleracea var. gongylodes
**Elwing** ("izar bitsa" edo "izar ihintza" quenyaz), Tolkienen legendarium ospetsuko pertsonaia bat da. Silmarillionen kontatzen den bezala, peredhil edo erdi elfo bat zen, Dior Eluchil eta Nimlothen hirugarren alaba eta Elured eta Luthienen ahizpa. Horrela, jaio zen gauean, zeruan izar asko zegoelako eta hauen argiak, garai horretan bere gurasoak bizi ziren tokia zen Lantir Lamatheko urjauziko bitsean dizdiratzen zuelako deitua izan zen.

Thingol erregea hil ondoren, Diorrek Doriath gobernatzea erabaki zuen, eta hara eraman zituen Elwing eta honen familia. Diorrek Silmarila erakutsi zuenean, Fëanorren semeek, euren aitaren zinak mugituta, aldarrikatu egin zuten, eta Diorrek ezezkoa eman zienez, Doriath eraso eta Anaien Arteko bigarren Sarraskia izan zenean suntsitu zuten. Baina ez zuten Silmarila lortu, Elwingek, berarekin eta bere herriaren zati batekin ihes egin baitzuen, eta Arvernienen ezarri ziren. Han, Eärendilekin ezkondu zen, honekin, Elrond eta Elros izan zituelarik.

Eärendil bidaian zebilen bitartean, Fëanorren semeek Arvernien eraso zuten Silmarila berreskuratzeko. Honela, Anaien arteko hirugarren Sarraskia gertatu zen, eta Elwingek, Silmarila salbatzerik izango ez zuela ikusita, bere burua itsasora bota zuen Silmarilarekin batera. Baina ez zen hil, Ulmo valarrak uretatik erreskatatu eta txori bihurtu baitzuen. Orduan, Elwingek, itsaso handitara hegan egin zuen, eta gau batean, bere senarra aurkitu zuen. Bere ohiko itxura berreskuratu ondoren, bere senarrarekin batera nabigatzen jarraitu zuen Amanen bila, eta, Silmarilari esker, Eldamarreko badiara iristea lortu zuten.

Eärendil valarren bila, hauen errukia eskatzera joan zen bitartean, Elwing, itsasertzetik ibilian zebilela bere senarraren zain zegoen bitartean, Alqualondëra iritsi zen eta Telerien lagun egin zen. Beranduago, Valarrek deitu zuten euren epaia emateko, eta Manwëk laguntzea onartu zuen, baina Elwingi eta Eärendili ez zien Amanetik joaten utzi, debekua hautsi bait zuten, eta eurak ziren arrazetako bat aukeratzera eman zien, ordutik aurrera euren ondorengoek egin beharko zuten bezala. Elwingek erabaki zuen bere senarrak hala eskatuta, eta Elfoak aukeratu zituen.

Valarrek, orduan, Elwingentzako, dorre zuri bat eraiki zuten iparraldean, Belegaer itsasoaren ertzean, eta han, Elwingek, bisitatzen zuten hegaztien hizkuntza ikasi zuen, eta hauek, hegan egiten ere irakatsi zioten. Batzuetan, Eärendil zerutik egiten zituen bere bidaietatik itzultzen zenean, Elwingek Vingiloterantz hegan egiten zuen bere senarrarekin elkartzeko.

Eurekin zuen adiskidetasuna zela eta, Elwingek, Teleriak konbentzitu zituen Haserrearen Gerrara joan zitezen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1750964

 |

* Wd Datuak: Q1750964
**Eneko de las Heras Leizaola** (Caracas, Venezuela, 1963ko apirilaren 10a), **Eneko** izenarekin ezagunagoa, venezuelar ilustratzaile, karikaturagile eta umorista grafikoa da.

Biografia
---------

Caracasen (Venezuela) jaio zen 1963an, eta Luis de las Heras eta Karmele Leizaola izan zituen gurasoak. 1995etik Espainian bizi da.

Lana
----

Bere lehen ilustrazioa, hedabide garrantzitsu batean, 1979ko uztailean agertu zen, El Nacional domeka-gehigarrian, 7. eguna izena zuena. Bere marrazkiak Caracaseko Euskal Etxeak argitaratzen duen Euskadi aldizkarian agertu ziren eta, ondoren, Nuevo Rumbo egunkari litografiatuarekin kolaboratu zuen. 1981 eta 1989 artean, bere herrialdeko beste aldizkari batzuetan lan egin zuen, hala nola El Cohete, Número, Nueva Sociedad, El Nacional eta El Diario de Caracasen.

Bizilekua Espainiara aldatu ondoren 20 minutos egunkarian, Interviú aldizkarian eta Diagonal egunkarian hasi zen lanean. 1998 eta 2013 artean, beste marrazkilari batzuekin batera (Mutis, Olaf Ladousse, Jaques Le Biscuit eta Pepe Medina) El Cartel egunkari muraleko editore eta ekoizlea izan zen. Gaur egun, El Jueves aldizkarirako eta Público egunkari digitalerako kolaboratzen du.

Enekoren binetetan errealitatearen disekzio argia dago, ironiaz eta satiraz betea. Bere kasuan, umore grafikoa ideiak komunikatzeko, hausnarketak bultzatzeko eta kontzientzia politikoak pizteko arma bat da.

Hainbat erakusketatan hartu du parte, bai kolektiboetan bai banakakoetan, eta bertan aurkeztu ditu bere sorkuntzak. Caracaseko, Quitoko eta Bilboko karikaturagileen aretoetan parte hartu du. Bere sarien artean El Carabobeñoko Karikatura Aretoa (1981), Caracasko Udal Kazetaritzarena (1991) eta Michelena Aretoko Juan Llovera daude.

Liburuak
--------

Monografiak
* 2004 *Dicho a mano*. Multiprensa y Más.
* 2006 *Mentiras: medias verdades, cuartos de verdad*. Sins Entido.
* 2013 *Fuego*. Ediciones 360º.

Album kolektiboak
* 2006 *Los cinquenta números: El cartel desde 1998*. El Cartel.
* 2018 *155 dibuixos contra el 155*. En catalán. Efados.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q42534348
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87441334
* ISNI: 0000 0000 6042 5845
* BNE: XX1700339
* GND: 132075008
* SUDOC: 231357265

 |

* Wd Datuak: Q42534348
Argiaren errefrakzioa hainbat ontzietan.
Errefrakzioa.
**Errefrakzioa** uhin bat bi ingurune banatzen dituen gainazalera iristean, bigarren gainazalera sartzen da uhin-higiduraren energiaren zati bat eramanez eta hedapen-norabidea aldatuz. Errefrakzioa uhinaren abiaduraren aldaketaren ondorioz sortzen da eta gertatu dadin, bi inguruneek errefrakzio-indize ezberdina izan behar dute.

Errefrakzioaren legea

Errefrakzioaren legea
---------------------

**Errefrakzioaren legea** edo **Snell-en legea**k honakoa dio:

1. Izpi errefraktatua, normala eta izpi erasotzailea plano berean daude.
2. Eraso-angeluaren sinuaren eta errefrakzio-angeluaren sinuaren arteko erlazioa konstantea da, eta uhin-higidurak bi inguruneetan dituen hedapen-abiaduraren arteko erlazioaren berdina. Kantitate konstante horri (n12) bigarren ingurunean lehenengoarekiko duen errefrakzio-indize erlatiboa deritzo.

{\displaystyle {\frac {sin\theta \_{1}}{sin\theta \_{2}}}={\frac {v\_{1}}{v\_{2}}}=n\_{12}}
Errefrakzioaren legea Willebrord Snel van Royen "Snell" fisikari herbeheretarrak ondorioztatu zuen eta aurreko guztia kontuan izanik, legearen adierazpide aljebraikoa honela enuntzia dezakegu:

  

Prisma batek sakabanatutako argi izpi jarrai baten animazio eskematikoa. Izpi zuriak ikusgai diren uhin-luzera ugari adierazten du, horietatik 7 erakusten dira. Hutsean abiadura berdinarekin bidaiatzen baitute. Prismak argia moteldu egiten du eta horrek bere bidea makurtzen du errefrakzio prozesuaren bidez. Eragin hori indartsuagoa da uhin-luzera laburragoetan (mutur bioleta) uhin-luzera luzeagoetan (mutur gorria) baino, eta horrela osagaiak sakabanatzen dira. Prismatik irten ahala, osagai bakoitza jatorrizko abiadura berdinera itzultzen da eta berriro errefraktatzen da.{\displaystyle n\_{1}sin\theta \_{1}=n\_{2}sin\theta \_{2}\,}
non

* {\displaystyle n\_{1}}: Lehenengo ingurunearen errefrakzio-indizea

* {\displaystyle n\_{2}}: Bigarren ingurunearen errefrakzio-indizea

* {\displaystyle \theta \_{1}} (edo {\displaystyle {\hat {e}})}: Eraso-angelua

* {\displaystyle \theta \_{2}} (edo {\displaystyle {\hat {r}})}: Errefrakzio-angelua

* {\displaystyle n} (orokorrean): {\displaystyle n={\frac {c}{v}}}.

  

Kasu berezi bat dago non errefrakzio-angelua 90º den eta normalarekiko perpendikularra irteten da izpi errefraktatua banaketa-gainazaletik justu-justu. Azken hau gertatzean eraso-angeluari ({\displaystyle \theta \_{1}}) **muga-angelua** deitzen zaio, eta balio hori gaindituz errefrakzioaren ordez, islapena gertatuko litzateke. Fenomeno honi **islapen osoa** ere deitzen zaio.

Ikus, gainera
-------------

* Optika

Kanpo estekak
-------------

* Animazioa **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q72277
* Commonscat Multimedia: Refraction

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX526776
* BNF: 119811319 (data)
* GND: 4146523-4
* LCCN: sh85112257
* SUDOC: 027859770
* AAT: 300056027
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q72277
* Commonscat Multimedia: Refraction
Oneka, lehen euskal erregina (Iruñeko erregina ezkontidea). Erretratua barik, asmaketa da, 16. mendeko Portugalgo errege-erreginen genealogia liburu batekoa.
Joana Albret, Nafarroako erregina.
**Erregina**, subiraua denean, herrialde edo estatu baten monarka emakumezkoa da. Errege baten emazteari ere erregina titulua eman ohi zaio, eta kasu honetan erregina ezkontidea litzateke. Aldiz erregina subirau baten senarra ez da izaten beti errege ezkontidea, eta beste titulu batzuk eman ohi zaizkio. Aldiz, Nafarroako erresuman, erregina subirauen ezkontideek errege titulua erabiltzen zuten, eta erregeen zenbaketa ohikoetan ere ageri dira. Esate baterako, Joana I.aren senarra, Filipe Ederra, Filipe I.a Nafarroako gisa agertzen da Nafarroako errege-erreginen zerrenda dinastikoetan.

Euskaraz errege eta erregina terminoak oso markatuta daude generoaren aldetik, eta horregatik, erresuma bateko historiaz ari garenean, haren agintari monarkei *errege-erreginak* esaten zaie pluralez euskaraz.

21. mendeko lehen laurdeneko erregina subirauak dira, adibidez, Elisabet II.a Erresuma Batukoa eta Margarita II.a Danimarkakoa (1972). Erregina ezkontideak, berriz, Letizia Ortiz Espainiakoa edo Rania Jordaniakoa.

Nafarroako Erresuman, lehen erregina subiraua izan zen Joana I.a, eta gero etorri ziren Leonor I.a, Zuria I.a, Joana II.a, Zuria II.a, Katalina I.a eta eta Gaztelako konkistaren ondoren independentzia galdu ondoren, Joana III.a Albretekoa. Nafarroako erregina ezkontideak askoz gehiago izan dira: lehena, Iruñeko erregina Oneka Beraskoitz, Eneko Aristaren emaztea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16511993
* Commonscat Multimedia: Queens

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX526786
* GND: 4164379-3
* LCCN: sh85109802
* AAT: 300025483

 |

* Wd Datuak: Q16511993
* Commonscat Multimedia: Queens
**Karbanioia** karbono-atomoan karga negatiboa duen anioi organikoa da, adibidez, CH3−C−.

Egitura eta ezaugarriak
-----------------------

Karbanioiek egitura piramidala dute. Karbono-atomoek sp3 hibridazioa dute. Halaber, karga negatiboa zenbat eta sakabanatuagoa egon orduan eta egonkorragoa izango da karbanioia. Karbono-atomoak partekatu gabeko bi elektroi ditu eta ondorioz 8 balentzia-elektroi.

Karbanioiaren egitura

  

Karbanioia nukleozalea da eta karbono elektroizaleekin erreakzionatzen du C-C lotura berriak eratuz. Hortaz, erreakzio-bitarteko inportanteak dira sintesi organikoan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-02-17).
2. ↑    Anakabe, Eneritz & Arrasate,, Sonia.  (2012). *Kimika organikoa.*  EHU, 6 or. ISBN 978-84-9860-672-0..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q898552
* Commonscat Multimedia: Carbanions

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4147276-7
* NDL: 00565059
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q898552
* Commonscat Multimedia: Carbanions
**Karbokatioia** da karbono-atomoan karga positiboa duen katioi organiko ezegonkorra [adibidez, *trifenil metilo katioia*: (C6H5)3−C+.

Egitura eta ezaugarriak
-----------------------

Karbokatioiek egitura laua dute. Karbono-atomoek sp2 hibridazioa izaten dute eta hibridatu gabeko p orbitala hutsik dago, hots, elektroirik ez du. Beste hitz batzuetan, kargatutako karbono-atomoak sei elektroi bakarrik ditu balentzia-geruzan eta egonkortasuna ematen duen zortzikotearen legea ez du betetzen. Ondorioz, oso erreaktiboak eta ezegonkorrak dira. Dena den, erreaktibitate-eskala bat ezar daiteke alkilo-karbokatioietan: tertziarioak > sekundarioak > primarioak > CH3+.

Karbokatioien egonkortasun-eskala
Karbokatioiak karga positiboa duenez, elektroizalea da eta hidroxilo edo halogeno ioien moduko nukleozaleek erreakzionatzen dute beraiekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-02-17).
2. ↑    Anakabe, Eneritz & Arrasate,, Sonia.  (2012). *Kimika organikoa.*  EHU, 5 or. ISBN 978-84-9860-672-0..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q212270
* Commonscat Multimedia: Carbocations

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4147294-9
* NDL: 00565062
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q212270
* Commonscat Multimedia: Carbocations
**Külüg Khan** (txinera tradizionalez: 曲律汗; mongolieraz: Хөлөг хаан, *Hülüg Khaan, Külüg qaγan*); jaiotza izenez **Khayishan** edo **Khayisan**, txinera tradizionalez: 海山, mongolieraz: Хайсан; 1281eko abuztuaren 4a - 1311ko urtarrilaren 27a) Yuan dinastiako hirugarren enperadorea izan zen. Mongol Inperioko zazpigarren Khagan ere izan zen baina, garai haietan, Inperioa banaturik zegoen.

Biografia
---------

Khunggirad klan eraginkorreko Darmabala eta Dagiren lehen semea izan zen, eta Ayurbarwada Buyantu Khanen anaia. Mongoliara bidali zuten yuandarren mendebaldeko frontea Txagatai Khanerriko Kaidu "de facto" gobernadorearen aurka defendatzen zuen armada bat hartzera. 1289an, Khayishanen armada ia garaitua izan zen, eta Kiptxaken komandanteak, Tutughek, Kaiduren armadak harrapatzetik erreskatatu zuen.

1307an, Timur Khan hil zenean, ekialderantz itzuli zen Karakorumera. Bulughanek, Bayaud tribuko Timurrren alargunak, urrun eduki zituen Khayishan eta Ayurbarwada anaiak, Khunggirad amarenak, eta Ananda, bere lehengusu musulmana, tronuan ezartzen saiatu zen. Bere aliantza Idazkaritzako goi-funtzionario batzuek babestu zuten.

Lau urte baino gutxiagoko erregealdiaren ondoren, 1311ko urtarrilaren 27an Khayishan bat-batean hil zen. Hil eta Ayurbarwada Buyantu Kanen oinordekotza gertatu eta berehala, Khunggiradeko talde asegaitza Dagi amaren azpian batu zen eta Khayishanen aldeko funtzionarioak purgatu zituen. Halaber, hautsi egin zuen Ayurbarwadak Khayishanen semea printze oinordeko izendatzeko egindako promesa. Bere gorteak Khayishanen seme-alabak gobernu zentraletik bota zituen. Khayishanen aldeko jeneralek haserretuta zeuden, harik eta 1328an Tugh Temürera iristea lortu zuten arte, Khayishanen beste ahaide bat, Ragibagh, boteretik kendu ondoren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8532

 |

* Wd Datuak: Q8532



| * i
* e
* a
Mongolen Inperioko khagan-enperadoreak |
| --- |
| Hasierako khaganak | 
* Genghis Khan
* Tolui Khan (erregeordea)
* Ögedei Khan
* Töregene Khatun (erregeordea)
* Güyük Khan
* Oghul Qaimish (erregeordea)
* Möngke Khan
* Kublai Khan / Ariq Böke

 |
| Yuan leinuko khaganak | 
* Setsen Khan
* Öljeytü Khan
* Külüg Khan
* Buyantu Khan
* Gegeen Khan
* Yesün Temür Khan
* Ragibagh Khan
* Jayaatu Khan
* Khutughtu Khan
* Rinchinbal Khan
* Ukhaantu Khan
* Biligtü Khan
* Uskhal Khan

 |
**Errekoleten plaza** Nafarroako hiriburua den Iruñeko Alde Zaharreko plaza bat da.

Iruindar herri hizkeran **Baratxurien plaza** izenez ezaguna da, duela hamarkadetatik honuntz Sanferminetan plaza honetan baratxuri saltzaileen saltokiak egoten baitira.

Izena
-----

Izena plaza honetan bertan dagoen Agustinar Errekoletoen komentuari zor dio.

Kokapena
--------

Takonerako parkea, Takonerako aldapa eta Errekoletak kalearen artean dago, Iruñeko Alde Zaharraren sarreran eta Kale Nagusiaren hasieran.

Plaza
-----

Plaza honetan Agustinar Errekoletoen komentua dago, bai eta San Lorentzo elizaren atzealdea ere.

Ondarea
-------

* Agustinar Errekoletoen komentua
* San Lorentzo eliza
* Errekoleten plazako iturria
* Kapilauen etxea
* Takonerako aldapa
* Takonera parkea

Erreferentziak
--------------

1. ↑  La Plaza de los Ajos. Curiosidades de Pamplona. **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25479245

 |

* Wd Datuak: Q25479245


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Iruñea** |
Eskualdearen kokapena Aragoiren barruan.
**La Litera** (**La Llitera** katalanez eta **A Litera** aragoieraz) Huescako probintziaren ekialdean dagoen eskualde mugakidea da, Aragoiko autonomia erkidegoaren barruan (Espainia) eta Lleidako probintzia]]ren ondoan (Katalunia).

Ekonomia abelzaintzan eta nekazaritzan sustatuta dago, eta arlo horiekin eta energia alternatiboekin lotuta dute industria.

Herriburuak dira Tamarit de Llitera eta Binéfar. Azalera 733,9 km²-koa dauka eta 2002an 18.666 biztanle zituen.

Historia
--------

120.000 urte baino gehiagotan populaturik, Brontze Aroan eta iberiar garaian bereziki, aztarna arkeologikoek eskualdearen aberastasuna islatzen dute. Denboran aurrera osorik okupatu zuten musulmanek, Al-Andaluseko goiko mugetan, eta kristauek birkonkistatu zuten XII. mendearen erdialdean.

Geografia
---------

### Mugakideak

Eskualde mugakideak ditu iparraldean Ribagorza, ekialdean Noguera eta Segrià (Lleidako probintzia), hegoaldean Cinca Beherea, mendebaldean Cinca Erdialdea eta ipar-ekialdean Somontano de Barbastro.

### Ingurune naturala

Eskualdeko iparraldea aurre-piriniotan kokatuta dago n, Ribagorzaren jarraipen geografiko moduan. Zelaietan zerealak eta olibondoak tartekatzen dira artadiekin. Hegoaldean ordea Ebroko lautada dago. Ekialdean, bestela, Vessants de la Noguera Ribagorçana eta Serra Llarga-Secans de la Noguera ditu mugakideak.

Udalerriak
----------

1. **Binéfar**: 9.482 biztanle (2011).
2. Tamarite de Litera-Tamarit de Llitera: 3.711 biz.
3. Altorricón-El Torricó: 1.492 biz.
4. Albelda: 839 biz.
5. Alcampell: 762 biz.
6. Esplús: 654 biz.
7. San Esteban de Litera: 509 biz.
8. Vencillón-Vensilló: 467 biz.
9. Castillonroy-Castellonroi: 380 biz.
10. Peralta de Calasanz: 243 biz.
11. Camporrells: 182 biz.
12. Azanuy-Alins: 181 biz.
13. Baldellou: 119 biz.
14. Baells: 114 biz.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**La Literako webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1479641
* Commonscat Multimedia: La Litera

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 8047

 |

* Wd Datuak: Q1479641
* Commonscat Multimedia: La Litera
Canterburyko katedrala
**Erreforma anglikanoa** edo **Ingalaterrako Erreforma** Ingalaterran XVI. mendean izandako gertakari multzo bat izan zen, Ingalaterrako Eliza Eliza Katolikoarengandik eta aita santuaren autoritatetik bereizi zuena. Europako hainbat herrialdetan gertatu zen erreforma protestantearen parte da.

Erreforma anglikanoaren sorburua Henrike VIII.a Ingalaterrakoak bere ezkontza ezeztatu nahi izatea izan zen. Hasiera batean gatazka politiko bat izan zen, ez teologikoa, baina bietan ondorio handiak ekarriko zituen. Erromatik aldendu ostean, Erregearen Gorentasun Aktaren sinadurarekin, Ingalaterrako erregea bilakatu zen Ingalaterrako Elizaren arduradun gorena, eta eliza nazionala Vatikanotik independentea izango zen.

Ikus, gainera
-------------

* Anglikanismo

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1645505
* Commonscat Multimedia: English Reformation

---

 |

* Wd Datuak: Q1645505
* Commonscat Multimedia: English Reformation
Euskal Herriko babes bereziko eremuak eta kontserbazio bereziko eremuak. Eskualde batzuk biak dira, aldi berean, eta beste batzuetan gainjartzeak daude.
**Kontserbazio bereziko eremua**, **KBE**, Europar Batasunaren Habitaten zuzentarauaren arabera, Batasunaren garrantzizko leku bat da, estatu kideek arau baten bidez naturagune babestu izendatutakoa, Europar Batasunaren mailan habitat natural garrantzizkotzat jotzen dena. Han, habitat naturalak edota eremua izendatzeko orduan kontuan hartu diren espezieen populazioak kontserbazio-egoera egokian mantendu edo kontserbazio-egoera egokira iristeko behar diren kontserbazio-neurriak aplikatzen dira.

Beraz, Batasunaren garrantzizko leku bat Europa mailan onartua denean, automatikoki kontserbazio bereziko eremu bihurtzen da, eta babes araudi berezia ezartzen zaio.

Kontserbazio bereziko eremuekin batera, Hegaztientzako babes bereziko eremuak ere Natura 2000 sarearen parte dira. Bigarren naturagune babestu horiek Hegaztien zuzentarauan dute jatorria. Interes handiko habitatak eta espeziak babestea da sare horren helburua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *kontserbazio bereziko eremu.*  *Euskalterm* Terminologia Banku Publikoa, euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2021-2-10).
2. ↑   «BOE.es - Documento BOE-A-2011-14661» *www.boe.es* (Noiz kontsultatua: 2020-06-03).
3. ↑   «EEA - Glossary - special area of conservation» *web.archive.org* 2006-07-18 (Noiz kontsultatua: 2020-06-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1191622
* Commonscat Multimedia: Special Areas of Conservation

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph913712

 |

* Wd Datuak: Q1191622
* Commonscat Multimedia: Special Areas of Conservation
Tomarreko Kristoren Ordenaren komentuaren errefektorioa.
**Errefektorio** (latinetik eratorrritako hitza, *refectus* hitzatik) edo Jan-areto ere, komentu eta monasterioetan elkarrekin jateko den leku amankomun bat da; bertan, monjeek eta mojek haien askariak egiten dituzte. Normalean, elizaren beste aldean egoten da eta lauikuzen itxura du.

Antolaketa
----------

Normalean mahaiak hormen paraleloan jartzen dira. Monjeak haien kategoriaren edo aintzinatasunaren arabera kokatzen dira, abadearena alde batean guztia buru izanez. Ordenen arabera, askotan askariak isiltasunean egiten dira. Ohikoa da, jaten den bitartean, monje batek *Biblia*ren pasarteak irakurtzea; horretarako pulpitu edo egokitutako espazioa egoten da. Haien ustez, horrela, gorputza elikatzen duten aldi berean espiritua ere indartzen da.

Oso espazio garrantzitsua da monjeentzako zeren eta bertan ordu asko ematen baitituzte. Sarbidea klaustrotik edo sukaldetik izaten da.

Ohiturak
--------

Areto horretan monje edo moja guztiak biltzen dira. Bertan eguneko askari guztiak egiten dira. Sartu aurretik lavatoriumen eskuak garbitu behar dituzte. Errefektorioan isilik sartzen dira eta eserik baino lehen otoitz egiten dute.

Iruditegia
----------

* Santa María de Huerta abadiaren errefektorioa.Santa María de Huerta abadiaren errefektorioa.
* Biblia irakurtzeko pulpitu, Ruedako monasterioan.*Biblia* irakurtzeko pulpitu, Ruedako monasterioan.
* Maulbronngo monasterioaren errefektorio gotikoa.Maulbronngo monasterioaren errefektorio gotikoa.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Lajo Pérez, Rosina (1990). *Léxico de arte*. Madril: Akal. 178 or. ISBN 978-84-460-0924-5.
2. ↑  "A+small+building+in+a+monastery,+in+which+the+monks+washed+their+hands+before+and+aftera+repast.+"+An+Illustrated+Dictionary+of+Words+Used+in+Art+and+Archaeology"&hl=en&sa=X&ei=afigUIWoL6n5igKej4CwCQ&redir\_esc=y#v=onepage&q&f=false

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q568225
* Commonscat Multimedia: Refectories

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4200725-2
* AAT: 300004347

 |

* Wd Datuak: Q568225
* Commonscat Multimedia: Refectories
**Kontsuelo Agirrebarrena** (Lizartza, 1948 - ), 4 urteko espetxe zigorra ezarri zion -61 urte zituela- Espainiako Auzitegi Nazionalak, 2007ko irailean herriko festetan PPko zinegotzi bati makilaz jotzeko keinua egitea egotzita. Epaiketan erakutsi ziren proba bakarrak lekukoenak izan ziren (bizkartzainak, ertzaintzarenak eta hiritarrak). Lekukoek alde eta aurka aritu arren, epaile espainiarrak ertzain eta bizkartzainen argudioak bakarrik hartu zituen kontuan.

Agirrebarrena, 2007ko hauteskundeetan legez kanpo gelditu zen zerrendaren hautagaia izan zen. Bere zerrendak 187 boto lortu zituen, eta PPkoak 27. %4 baino gutxiagoko bozkekin, PPk alkatetza lortu zuen, herritar gehienen gorroto eta egonezina sortuz. Udal Batzarrean inor ez zen herrikoa, denak kanpotarrak baitziren.

Hauteskundeetatik urte batera 400 bat herritarrek adierazpen bat kaleratu zuten. Elkartasuna adierazteko manifestaziora deitu zen urte horretako irailaren 6rako. Irailaren 2an Ertzaintzak gartzela zigorra ezagutarazteko deitu zuen eta Martutenen gartzelaratu zuten, kondena bete zezan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)** Una vecina de 61 años irá a la cárcel por protestar ante el PP en Lizartza
2. ↑   Lizartzak babesa eskainiko dio Agirrebarrenari 6an egingo den manifestazio isilean
3. ↑  **(Gaztelaniaz)** Lizartza, la escalada de tensión que no cesa[*Betiko hautsitako esteka*]
4. ↑  Encarcelan a la lizartzarra de 61 años sin recibir aún el auto condenatorio

Ikus, gainera
-------------

* Lizartza
* Regina Otaola

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261594

 |

* Wd Datuak: Q12261594
**Emakume Pilotarien Elkartea** (laburki, **EPE**) Hego Euskal Herriko 80 pilotari federatu inguru biltzen dituen elkartea da, palistek eta eskuzko pilotariek osatua. 2019ko ekainaren 29an sortu zen Azkoitian (Gipuzkoa), haren 1. batzarrean, helburua izanik emakume pilotariei ordu arte izan ez zuten bultzada ematea, tradizioz gizonezkotzat jo izan den pilota kirolean ere berdintasuna bilatuz. Proiektuaren epizentroa emakume pilotariak dira.

Emakumezko esku pilotaria Gasteizen
2016tik aurrera emakumeen esku pilotak hazkunde nabarmena izan zuen Euskal Herrian. Erakunde, enpresa eta komunikabideen babesari esker, emakumezkoen kirol hori indarrez gizarteratzen hasi zen, egitura oraindik ahula bazuen ere. Paletako jokamoldeak, nahiz eta bertako pilotariak munduko hoberenak izan, ez du lortu izan eskuzkoaren adinako oihartzunik, eta are gutxiago neska puntistek.

Helburuak eta misioa
--------------------

Elkartearen sorreran Azkoitian eman zen prentsaurreko jendetsuan, Patri Espinar eta Maider Mendizabal bozeramaileek adierazi zutenez, emakumeen pilota mundua arautu eta sustatu nahi dute, egituraketa ahula baitu. Gainera, protagonismoa eta ahots eman nahi diete emakumezko pilotariei, ordu arte bakarrik ikuskizunaren zati izan direlakoan.

Berdintasunaren bidea bultzatu nahi dute pilota munduan, jarduera eta egitura profesional batera iristeko helburuarekin. Bestalde, oso ezagunak ez diren pilota modalitateak sustatzea du, halaber, helburuen artean, hala nola ezer hormako gomazko paleta, edo trinketeko paleta argentinarra.

Ekintzak
--------

Askotariko herrietan emakume pilotarien pilota jaialdiak antolatzen ditu: paletakoak eta eskuzkoak. Aurrerago zesta ere sartzea ez dute baztertu. Elkarteak pilotarien formakuntzan pauso handiak ematea bilatzen du, teknifikazioak sortuz, neskak trebatuz eta prestakuntza egoki bat bilatuz.

Asmoen artean, elkarteak lehiaketa egutegi egoki bat lortzea aipatu du, federazioekin eta klubekin lankidetzan arituz eta erakunde publiko eta pribatuekin hitzarmenak sinatuz. Neskentzako eta ikasleentzako ereduak sortu nahi ditu eta, beraz, ikastetxeekin batera lan egin nahi du, hitzaldiak eta ikastaroak antolatuz.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    SL, TAI GABE DIGITALA.  (2019-06-29). «Emakumen Pilota elkartea (EPE), emakumeen pilota era duinago eta justuagoan egituratzeko taldea sortu dute» *naiz:* (Noiz kontsultatua: 2020-12-06).
2. ↑    «Emakume Pilotarien Elkartea jaio da, emakumeen pilota-mundua arautu eta sustatzeko asmoz» *El Correo* 2019-07-01 (Noiz kontsultatua: 2020-12-06).

Kanpo estekak
-------------

* EPEren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q97206452

 |

* Wd Datuak: Q97206452
**Erregu**, latinez "Deprecatio", pentsamenduko figura erretoriko bat da. Berez antzinako epikan erregu akusatu batek egiten zuen aitorpena zen baina, errukia eskatzeko, erruak aitortzerakoan, aldi berean, haren merituak azaltzen zituen .

 Museei inspirazioa eskatzeko testuak ere erregu figuraren bidez antola daitezke (Konstantin Makovskyren *Poesiaren Musa*)
Modu orokorrago ulertuta, baita beste gizaki bati egiten zaion erregu bezala uler daiteke ere edo otoitz bidez gaitz bat urruntzeko eskaera bezala ere. Errenazimendutik aurrera "poesian maiteari edo norbaiti, Jainkoari edo Ama Birjinari errukia, barkamendua edo zerbait eskatzeko erabili izan da". 

Tradizioan ere museei inspirazioa eskatzeko erabiltzen zen figura hau. Denborarekin musen ordez Birijina izan zen horrelako eskaeren helburua. Aipatutako *Literatura Hiztegia*n Orixeren adibide klasikoa aipatzen da; *Euskaldunak* (1950) liburuaren hasieran irakur daiteke:

Zatozkida goi-arnas
eizu nerekin lan
herri baten arnasa
mamitu dezadan.
Hona hemen Gabriel Arestiren beste adibide bat, "Mugak" poema. Bertan beste intelektualeei bere pekatuak erakusten dizkie gero guztiak zuritzeko, are gehiago, euskaldun jator baten ezaugarriak direla adierazteko.

Ene euskalduntasunak
bere mugak ditu:
Kontuan har ezazue,
zuek, Traukoko eta Oiartzungo Xabier biok,
Josepe Luis,
Serafin,
Juanito.
Ene euskalduntasunaren mugak hauk
dira: Ifarrean: Justizia.
Hegoan: Libertatea.
Oestean: Gizonak bizitze noble bat edukitzea (astean bi egunetan
jai eta urtean behin sabbotnik).
Lestean: Mutikoek (eta neskatxek) estudiatzeagatik alokairu sufizient bat
irabaztea.
Eta muga hauk ez dituen euskalduna
ez da euskaldun,
gizon ez delako.
Blasfemo hau
neure odolaz firmatzen dut
aurtengo lan jaian
Trapaga haranean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Joaquin Forradellas, 93.or.
2. ↑  Xabier Altzibar eta Juan Kruz Igerabide, *Literatura Terminoen Hiztegia*, 227-228.or.
3. ↑  *Poemak II*. Donostia: Kriseilu, 1976. 446.or.

Bibliografia
------------

* Euskaltzaindia: *Literatura terminoen hiztegia*. Bilbo: 2008. 227-228.or. Xabier Altzibar eta Juan Kruz Igerabideren artikulua.
* Angelo Marchese eta Joaquín Forradellas: *Diccionario de retórica, crítica y terminología literaria*. Bartzelona: Ariel, 1982. 93.or.

Kanpo estekak
-------------

* Euskaltzaindiaren Literatura Terminoen Hiztegia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8354899

 |

* Wd Datuak: Q8354899
Belarra irteten ezkerrean, kotiledoi bakarra erakusten duena (monokotiledoneo bat). Eskuinean dagoen dikotiledoneo batekin alderatuta.
Botanikan, **kotiledoiak** (grezieraz κωτυλυδών, *Kotulêdôn*, "*mozketa baten hutsunea*") hazia osatzen duten jatorrizko hostoak dira, eta haziaren erdialdean daude.

Landare monokotiledoneoen haziek kotiledoi bakarra dute (garia, artoa eta beste hainbat), dikotiledoneoetakoek bi dituzte (babarrunak, ilarrak, gaztainondoak), koniferoek hamar eta hamabi artean dituzte. Kotiledoiak, sarri, elikadura erreserbaz arduratzen dira.

Fanerogamoak diren dikotiledoneoetan, erreserba ezberdinez arduratzen dira, proteinak, lipidoak eta azukreak. Forma konplexuetan dauden erreserba hauek ernalketan endekatzen dira, entzima batzuen ondorioz. Endekapen honen ondorio diren molekula txikiak enbrioira garraiatzen dira, bere garapen zikloa jarraitzeko erabiltzen dituena.

Landare monokotiledoneoen haziek dikotiledoneoenen egitura erabat ezberdina dute.

* Acer pseudoplatanus Acer pseudoplatanus
* Geranium robertianum Geranium robertianum
* Hedera helixHedera helix

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193026
* Commonscat Multimedia: Cotyledons (leaves)

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D018548

 |

* Wd Datuak: Q193026
* Commonscat Multimedia: Cotyledons (leaves)
**Kilometro orduko** (askotan **km/h** laburduraz adierazia) abiadura unitate bat da. Nazioarteko Unitate Sisteman erabiltzen ez den arren, oso ezaguna da, eta zientzia arlotik kanpo gehien erabiltzen den abiadura unitatea da. Orobat, errepide trafikoan erabiltzen den unitatea da.

Euskaraz, unitatea beti km/h idatzi arren, hizkuntza naturalean bi modura erabiltzen da: *10 kilometro orduko* edo *orduko 10 kilometro*. Aldiz, absolutiboa ez den kasuetan bigarren forma erabili behar da: *orduko 10 kilometroko abiaduran zihoan*.

Konbertsioa
-----------

* 3'6 km/h ≡ 1 metro segundoko
* 1 km/h ≈ 0,277 78 m/s
* 1 km/h ≈ 0,621 37 mph ≈ 0,911 34 oin segundoko
* 1 Korapilo ≡ 1,852 km/h
* 1 milia orduko ≈ 1,61 km/h
* 1 km/h ≈ 0,621 milia orduko

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «zati (zientziako unitateen irakurbidean) - Euskara Batuaren Eskuliburua» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-09-08).
2. ↑   «-ko atzizki banatzailea - Euskara Batuaren Eskuliburua» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-09-08).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q180154
* **Identifikadoreak**
* AAT: 300435564

 |

* Wd Datuak: Q180154