Biografia
---------

Jane Austenek bizimodu lasaia omen zuen. Eskuizkribu batzuk besterik ez dira geratzen, eta Cassandra ahizpak, hil baino lehentxeago, erre edo asko edanarazi zion gutunen gehiengoa. Ondorioz, berari buruz ezagutzen diren xehetasunak bakanak eta bateraezinak dira. Geratzen zaizkion gutunen eta ezagun pertsonalen arabera, emakume gogorra, umorea askotakoa eta adimen zorrotza zuen. Austenen oroitzapenek halako argi saindu batez irudikatzen dute, baina bere liburuak eta gutunen hondarrak aztertu dituzten kritikariek uste dute bere familiak nahi zuena baino zorrotzagoa zela.

Jane Austen Steventonen jaio zen, Hampshiren, 1775eko abenduaren 16an, eta familia estu batean hazi zen. Zortzi seme-alabetatik zazpigarrena zen, sei anai-arrebekin. Bere gurasoak, George Austen eta Cassandra Leigh, 1764an ezkondu ziren. Aita umezurtza zuen, baina osaba aberats baten laguntzaz eskolara joan zen eta Ingalaterrako Elizak ordenatu zuen. Ondoren, gizarte mailan aski goratua izan zen Cassandrari ezkontza duin bat eskaintzeko, haren familia gizarte-maila altuagokoa baitzen. 1765ean, Steventonera joan ziren bizitzera, Hampshire iparraldeko herrixka batera, Londresetik 60 milia hego-mendebaldera, non bere aita errektore izendatu zuten.

Aita bezala, Austenen anaia zaharrenetako bi, James eta Henry, ordenatu zituzten eta bizitza gehiena Ingalaterrako elizan eman zuten. Bere anaia guztien artean, Austen zen Henrygandik hurbilen zegoena; haren agentea zen, eta haren heriotzaren ondoren, haren biografoa. George, bigarren seme zaharrena, mentalki kaskarra jaio zen eta bere bizitzako gehiengoa erakundeetan eman zuen. Hirugarren semea, Edorta, aitaren lehengusu aberatsak adoptatu zuen, Thomas Knight, eta Chawtongo Zaldun etxaldea heredatu zuen, non Austenek geroago bere eleberri gehienak osatuko zituen. Cassandra, Austenen ahizpa bakarra, 1773an jaio zen. Austen eta Cassandra lagun minak izan ziren bizitza osoan. Cassandrarako geratzen diren gutunen bidez banatzen dute biografoek Austenen bizitza. Bi Austen gazteenak, Francis eta Charles, biak Itsas Armadan almirante apainduak izan ziren.

Austenek 7 urte zituela, Cassandra eta biak Oxfordera bidali zituzten eskolara baina, handik gutxira, neskak tifusarekin jaitsi ziren eta Steventonera eraman zituzten. Austenek 9 urte zituenean Reading-eko Abbey School-era joan ziren. Handik gutxira, ordea, neskatilak erretiratu egin zituzten, aitak ezin zuelako tutoretza ordaindu. Eskola formala amaitu zuten arren, neskek etxean jarraitu zuten, anai-arreben laguntzarekin.

Austriarrek maiz irakurtzen diote elkarri. Honek, Austenek konposatu zituen antzerki lan laburretan eboluzionatu zuen. Austen familiaren antzezlanak aletegian egiten ziren, eta familiako kideak eta gertuko bizilagun batzuk izaten zituzten lagun. 12 urte zituela, Austen bere buruarentzat eta bere familiarentzat idazten ari zen. Garai hartan ezaguna zen fikzio dramatikoko olerkiak eta hainbat parodia idatzi zituen, hala nola History of England eta Love and Freindship. Lehen liburukia, bigarren zatia eta hirugarrena.

Austenek bere anaia Henryren antza omen zuen, ile kizkurreko begi distiratsuekin, eta haren gainean beti zeraman boneta bat. Tom Lefroy izeneko irlandar gazte baten arreta bereganatu zuen. Zoritxarrez, Lefroy diruz ezkontzeko egoeran zegoen. Gerora oinordeko batekin ezkondu zen eta Irlandan figura politiko nabarmena izan zen.

1795ean, 20 urte zituela, Austen fase emankor batean sartu zen, eta geroago "lehen Trilogia" izena jarri zioten. Gizarte-konpromiso eta flirmazioak areagotuz, Elinor eta Marianne idazten hasi zen, letra larriz idatzitako eleberri bat, azken finean zentzuak eta sentimenduak berrlandu eta baztertuko zituena. Hurrengo urtean, lehen inpresioak idatzi zituen, 1797an argitaratzaile batek baztertu zuena. Pride eta Prejudiceren lehen bertsioa izan zen. 1798an beste eleberri bat hasi zuen, Susan, Northanger abadian garatu zena.

Austens senar-emazteak pozik bizi izan ziren Steventonen 1801era arte, aitak, bat-batean, familia Bathera aldatuko zuela iragarri zuenean. Austen zoritxarrekoa zen albisteekin. Garai hartan, Bath ia aberatsentzako hiri bat zen, zurrumurru eta eskalatzaile sozial askorekin. Uda hartan, ordea, elizgizon gazte batez maitemindu zen, zeinak bidaiaren amaieran haiekin topo egingo zuela agindu baitzien. Hilabete batzuk geroago gaixotu eta hil egin zen.

Zaila zen Austenentzat. Ikaratu egin zen, baina ez zituen The Watsons bukatu eta kosta egin zitzaion eskakizun sozialetara egokitzea. Harris Bigg-Wharden ezkontza-proposamena onartu zuen, familiako lagun zahar baten semea, baina hurrengo egunean iritziz aldatu zuen. Urte batzuk geroago, 1805ean, bere aita hil egin zen, Jane, Cassandra eta ama eroso bizitzeko dirurik gabe utziz. Ondorioz, Austengo emakumeak lagun eta familiaren abegi onaz fidatu ziren, harik eta bere anaia Edward Austen-Knight izeneko Chawtoneko (Hampshire) etxola batera behin betiko itzuli ziren arte. Bertan, Austenek bere bizitzako garairik emankorrena hasi zuen, hainbat liburu argitaratuz eta bere bigarren "Trilogia" osatuz.

Austenek 1811n amaitu zituen azken edizioak, zentzuz eta senaz eta Pride and Prejudice. Handik gutxira argitaratu zituzten eta Mansfield Parken hasi zen lanean. 1814an Mansfield Park argitaratu zuten eta Emma hasi zen. Austenek, ordurako, bere idazkera ezagutzen zuen, nahiz eta bere izenpean ez ziren argitaratu ez zentzutasuna, ez sentimendua, ez harrokeria, ez Prejudice.

Austen gaixotasunaren sintomak erakusten hasi zen Persuasio-n lan egiten zuen bitartean, bere azken nobela osaturik. Northanger abadiarekin argitaratu zen hil ondoren. Garai hartan ezezaguna zen Austenek Addisonen gaixotasuna jasan zuen, eta haren sintomak sukarra, bizkarreko mina, goragalea eta azal irregularreko pigmentazioa dira. Bere hil-ohean, Cassandra ahizpak galdetzen zionean ea zerbait behar zuen, "Heriotza bera" besterik ez zuen eskatzen. 41 urterekin hil zen 1817ko uztailaren 18an, ahizpa alboan zuela.

Jane Austenen obrak zergatik diren hain ezagunak galdetu ziotenean, Richard Jenkynsek, A Fine Brush on Ivory liburuaren egileak: Jane Austen eta Austenen anaia zaharrenaren ondokoak, honela esan zuen: "Ez dut uste iraganeko nostalgia denik, ez enpirikoko soineko guzti horiek, eta izterrean estu-estu sartuak.

Nahiz eta denboran eta tokian urrun dirudien mundu batean bizi, Jane Austenen pertsonaiek ezagunak ditugun bizipenak eta emozioak dituzte. Itxuran oinarritutako jendea gaizki epaitzen dute, gurasoek lotsatzen dituzte, flirt egiten dute eta maitemindu egiten dira. Bere pertsonaiek murrizketa sozialei aurre egiten diete, edonora itzul daitezkeenak, Kaliforniako institutu batetik Bride eta Prejudiceko erromantze interarrazional batera. Jane Austen nobelen film eta telebistako egokitzapen ugarien arrakasta kritiko eta komertziala, Pride eta Prejudiceko bederatziak barne, bere apelazio denboragabe eta unibertsalaren lekuko da. Baina ez dute erabat harrapatzen haren idazkeraren jeinua. Idazle bikaina zen, adimen zorrotza eta satirista zoragarria.

The Eye of the Story liburuan Eudora Weltyk idatzi zuen Austenen nobelek aurre egiten diotela denborari, zeren "ez baitagozkio kanpoko munduari, barnekoari baizik, izpirituan eta bihotzean etengabe gertatzen denari". Agian, arrazoi hauengatik, Austenen lanak gu liluratzen, entretenitzen eta inspiratzen jarraitzen du.

Bere obrak jasotako erantzunak
------------------------------

### 1812-1821 erantzun indibidualak eta aipamen garaikideak

Austenen lanak aberatsen artean modan jarri ziren berehala, batez ere moda eta ospea aditzera ematen zutenek, eleberrien inguruko iruzkin positiboak ematen zituztenak. Hala ere, idazlearen bizitzan zehar erreseina gutxi jaso zituzten; gehienak, labur eta mesedegarriak, nahiz eta gainazalekoak eta arretatsuak ere izan. Nagusiiki eleberriaren irakaspen moraletan oinarritzen ziren. Oro har, kritikoek ez zekiten zein iritizi izan nahi zuten, adibidez, ez zutelako ironiaren erabilera ulertzen.

1821an Sir Walter Scottek idazle famatuak anonimoki argitaratu zuen Emmaren erreseina bat, garaian izen txarrekoa zen estilo errelista defendatzeko. Urte berean Quaterly Review aldizkarian Richar Whately idazle eta teologoak erreseina serioena eta gogotsuena egin zuen, geroago honen egile izatea ezeztu bazuen ere. Austen Homero eta Shakespearerekin konparatu zuen, idazlearen narrazioaren gaitasun dramatikoak goraipatuz. Bi iritzi hauek XIX. mendean zehar idatziko ziren hurrengo ia-ia kritika guztien tonua zehaztu zuten.

### XIX. Mendea

Austenen berri eman zuen lehen kritikaria Philarète Chasles izan zen, 1842ko saiakera batean, bi esalditan, idazle aspergarri, imitatzaile eta substantziarik gabeko bat bezala kaleratu zuena.

Britainia Handian, Austen pixkanaka hazi zen literatoaren estimazioan. George Henry Lewes filosofo eta literatur kritikariak 1840ko eta 1850eko hamarkadetan artikulu sutsuak argitaratu zituen. Later mendean, Henry James nobelagileak Austen aipatu zuen behin baino gehiagotan, eta Shakespeare, Cervantes eta Henry Fieldingekin batera "bizitzaren margolari finen artean" bezala sailkatu zuen.

James Edward Austen - Leigh's a Memory of Jane Austen 1869an argitaratzeak publiko zabalago bati "Jane izeba maitea" bezala aurkeztu zion. Memoirren argitalpenak Austenen eleberrien berridazketa bultzatu zuen — lehen edizio herrikoiak 1883an argitaratu ziren eta argitalpen ilustratuak eta bildumagileak azkar jarraitu ziren. XX. mendearen hasieran, Janeites leinu intelektual batek Austenen popularizazioaren aurka erreakzionatu zuen, euren estimazio sakonagoa masen berotasun arruntetik bereiziz.

Erantzun gisa, Henry Jamesek Austenekin "infatuazio eskerga bat" egin zuen, interes publikoko marea goraka joan zena Austenen "meritu eta interes intrintsekoak" gainditu zituena.

### Modernitatea

Eztabaida moderno tipiko batean, Gene Koppel irakasle kontserbadore estatubatuarrak, bere literatura liberaleko ikasleen sumindurarako, Austen eta bere familia "tindu sakonenaren bidaideak" zirela aipatu zuen, hau da, kontserbadoreak whigs liberalen aurka. Claudia Johnson eta Mollie Sandock bezalako egile feministek Austen aldarrikatu zuten arren, Koppelek hainbat pertsonak literatur lan bati modu subjektibo ezberdinetan erantzuten diotela argudiatu zuen, Hans-Georg Gadamer filosofoak azaldu zuen bezala. Beraz, Austenen obraren interpretazio kontrajarriak ere baliozkoak izan daitezke, betiere testu-analisian eta analisi historikoan oinarrituta badaude: era berean, Austen erregeordetzaren gizartea kritikatzen duen feminista gisa eta bere balioak defendatzen dituen kontserbadore gisa ikus daiteke.

1939an Mary Lascellesen Jane Austen and Her Art argitaratu zenean, Austenen ikasketa akademikoa sendotu egin zen. Lascellesek Austenek irakurri zituen liburuak eta bere obran izan zuen eragina aztertu zituen, eta Austenen "arte narratiboa" eta estiloa gertutik aztertu zituen. Akademikoek Austenen estimazioa gero eta teoria esoterikoagoekin iluntzen ari zelako kezka sortu zen, eta eztabaida horrek aurrera jarraitu du ordutik.

Bigarren Mundu Gerraren ondorengo aldiak Austenekiko ikuspegi kritiko ugari ikusi ditu, teoria feminista barne, eta agian eztabaidagarriena, teoria postkoloniala. Dibisioa zabaldu egin da Austenen herri estimazioaren, bereziki janeitar modernoen, eta judizio akademikoen artean. 1994an Harold Bloom literatur kritikariak Austen mendebaldeko idazle handienen artean kokatu zuen.

Txinako Herri Errepublikan, 1949az geroztik, agintariek Mendebaldea modu negatiboan ordezkatzen zuten mendebaldeko itzulpenak bakarrik baimendu zituzten, eta Austen friboloegi kontsideratua izan zen. 1966-1969ko Txinako Iraultza Kulturalean Austen "britainiar inperialista burgesa" bezala debekatua izan zen. 1970eko hamarkadaren amaieran, Austen azkenean Txinan argitaratu zenean, irakurleen artean zuen ospeak agintariak nahastu zituen, arazoak baitzituzten ulertzeko jendeak normalean liburuak irakurtzen dituela gozatzeko, ez politikoki eraikitzeko. Eztabaida moderno tipiko batean, Gene Koppel irakasle kontserbadore estatubatuarrak, bere literatura liberaleko ikasleen sumindurarako, Austen eta bere familia "tindu sakonenaren bidaideak" zirela aipatu zuen, hau da, kontserbadoreak whigs liberalen aurka. Claudia Johnson eta Mollie Sandock bezalako egile feministek Austen aldarrikatu zuten arren, Koppelek hainbat pertsonak literatur lan bati modu subjektibo ezberdinetan erantzuten diotela argudiatu zuen, Hans-Georg Gadamer filosofoak azaldu zuen bezala. Beraz, Austenen obraren interpretazio kontrajarriak ere baliozkoak izan daitezke, betiere testu-analisian eta analisi historikoan oinarrituta badaude: era berean, Austen erregeordetzaren gizartea kritikatzen duen feminista gisa eta bere balioak defendatzen dituen kontserbadore gisa ikus daiteke.

### Adaptazioak **(Artikulu nagusia: Jane Austen herri-kulturan)**

Austenen eleberriek ia era guztietako ondorioak, prekuelak eta moldaketak ekarri dituzte, pornografia leunetik hasi eta fantasiaraino. XIX. mendetik aurrera, bere familiako kideek bere eleberri osatugabeen ondorioak argitaratu zituzten, eta 2000. urterako 100 moldaketa inprimatu baino gehiago zeuden.  Austenen lehen egokitzapen dramatikoa 1895ean argitaratu zen, Jane Austenen eleberrien Duologoak eta eszenak: Rosina Filippiren Arranged and Adapted for Drawing-Room performance, eta Filippi ere lehen antzerki-egokitzapen profesionalaren arduraduna izan zen, The Bennets (1901). Lehen zinema-egokitzapena Pride and Prejudiceren 1940ko MGM ekoizpena izan zen, Laurence Olivier eta Greer Garson protagonista zituena.  BBCren telebista-dramatizazioak, 1970eko hamarkadatik, Austenen bilbe, karakterizazio eta agertokiei zehatz-mehatz atxikitzen saiatu dira. Robert Irvine britainiar kritikariak, Austenen eleberrien iparramerikar moldaketa zinematografikoetan, Harrotasuna eta aurreiritzia 1940ko bertsioarekin hasiz, klasea sotilki minimizatzen dela adierazi zuen, eta Austenek ordezkatutako Ingalaterrako erregeordetzako gizartea, lurraren jabetzan eta familiaren abizenaren antzinatasunean oinarritutako hierarkia batean oinarritua, estatubatuarrek bere osotasunean onartu ezin duten zerbait da.

1995etik aurrera Austenen egokitzapen asko agertu ziren Ang Lee Sense and Sensibility filmarekin, honen bidez Emma Thompson gidoilari eta izarrak Akademiaren sari bat irabazi zuelarik, baita BBCko Pride and Prejudice mini-telesail ezagunak ere, Jennifer Ehle eta Colin Firth protagonista zituena. Pride and Prejudiceren 2005eko ekoizpen britainiar bat, Joe Wrightek zuzendua eta Keira Knightley eta Matthew Macfadyen protagonista zituena, 2007an Mansfield Park, Northanger Abbey eta Persuasion de ITV, eta 2016an Love & Friendship-ek jarraitu zuten.

1. ↑   **(Ingelesez)** «Jane Austen Biography» *www.chipublib.org* (Noiz kontsultatua: 2021-06-29).