recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Sodomaren suntsipena John Martinen margolan batean (1832).
**Sodoma eta Gomorra** Bibliako *Hasiera* liburuan eta beste hainbat pasartetan aipatzen diren bi hiri dira. Bibliaren arabera, hango biztanleen lizunkeria zela eta, Jainkoak bidaliriko sufreak eta suak desegin zituen bi hiriok, K.a. 1900 inguruan (*Hasiera*, XIX-V). Adituek, artean, eztabaidagai dute benetako hiriak izan ote ziren. Gaur egun ere, bi hiriok bizioen eta homosexualtasunaren metaforatzat aipatzen dira.

Arkeologia-ikerketak frogatu duenez, lurraldea emankorra zen Erdialdeko Brontze Aroan (K.a. 2000 - 1500 inguru), eta zenbait ur lasterrek nekazaritza ziurtatzen zuten. Hiria lurrikara batek suntsitu omen zuen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q180141
* Commonscat Multimedia: Sodom and Gomorrah

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh94007657
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q180141
* Commonscat Multimedia: Sodom and Gomorrah
Pertsona batzuek, hegazkinek ingurumenari egiten dioten kaltearen jakitun, **hegaldatzeko lotsa** dira.
**Hegaldatzeko lotsa** esamoldea erabili izan da pertsona batzuek hegazkina saihesteko duten joerari, ez hegaz egiteko beldur direlako, baizik eta jakitun direlako garraiobideen artean kutsadura gehien sortzen duen garraioa, proportzioan CO2 gehien isurtzen duen garraioa, hegazkina dela. Ingurugiroarekin kezka handia daukaten pertsonek hegazkina saihesteko duten joera izendatzeko esamoldea, hegaldatzeko lotsa edo hegazkinez ibiltzeko lotsa, suedieraz *flygskam*, ingelesez *flight shame* edo *shame of flying*, nederlanderaz *vliegschaamte*, alemanez *Flugscham*...

Ingurumenari buruzko kezka erakusten duten testu eta diskurtsoetan gero eta gehiago erabiliko den esamoldea izan daiteke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Zergatik lotsatu hegazkinez bidaiatzeaz, trena hartzea baino merkeagoa baldin bada?» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2019-06-07).

Ikus, gainera
-------------

* Abiazioaren ingurumen-inpaktu
* Greta Thunberg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q59564056

 |

* Wd Datuak: Q59564056
**API** (inglelesez **a**pplication **p**rogramming **i**nterface - aplikazioak programatzeko interfazea) software funtzioak edo metodoak (objektuei orientatutako programazioari baderitzogu) multzoa da, beste software mailei liburutegi bezala erabiltzeko.

3D-ko bideoko APIak
-------------------

Euren helburua zera da: plataforma estandar bat eskaintzea 3Dko manipulazio-softwarea eta hardwareen arteko komunikaziorako. Horrela, software bat plataforma askotan erabili daiteke. Ezagunenak Silicon Graphics OpenGL, Apell QuickDraw 3D eta Microsoft Direct3D dira.

3D-ko soinuko APIak
-------------------

3Dko soinuan txartelak sortutako uhinei espazio-dimentsioa gehitzen zaio. Efektu hauek jatorrizko seinalearen bertsio desfasatuak nahasiz lortzen dira, ezkerreko eta eskumako irteeratik, eta horrela sakontasuna eta norabideen sentsazioak lortzen dira. Hau da inguratzaile soinua izenaz ezagutzen dena, soinu iturriak espazioan kokatzeko eta entzulearen inguruan zehar mugitzeko kapaz dena. 3Dko API ugari daude, eta estandar moduan Microsoften DirectSound 3D aukeratu da.

Azpimarratu daiteken beste teknologia Enviromental Audio edo EAX da, erreberberazio efektuak sartzen dituena, oihartzunak eta abar jokoak errealagoak egiteko.

Ikus, gainera
-------------

* OpenGL

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q165194
* Commonscat Multimedia: Application programming interfaces

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 13337425v (data)
* GND: 4430243-5
* LCCN: sh98004527
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q165194
* Commonscat Multimedia: Application programming interfaces
**Hidromasaje-bainuontzia**k ur epel edo beroz bete daitezkeen bainuontzi mota batzuk dira, hidroterapia, erlaxazio edo atseginerako erabiltzen diren urez betetako bainuontzi handi mota bat dira. Bainuontzi horiek ura mugitzeko sistema bat izaten dute. Batzuek jet indartsuak dituzte masajeak egiteko. "Jacuzzi" izen komertzialaz ere ezagutzen dira. 

Bainuontzi tipiko batekin konparatuz, hidromasaje bainuontzi gehienak pertsona batek baino gehiagok batera erabiltzeko diseinatuta egoten dira, eta modelo askok lau pertsona edo gehiagorentzako lekua dute. 

Horrelako bainuontzi asko kanpoan egon ohi dira, nahiz eta etxe barruan ere instalatu daitezkeen. Bainuontzi arrunten eta hidromasajeko bainuontzien arteko beste desberdintasun bat da hidromasajeetarako askotan ez dela ez xaboirik ezta xanpurik ere erabiltzen (nahiz eta modelo askotan erabil daitezkeen, baina sor daitekeen aparraren oso kontuz ibili behar).

Ikus, gainera
-------------

* Bainugela
* *Jacuzzi*
* Sauna

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Iturgintza Hiztegia] [2009]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1936429
* Commonscat Multimedia: Whirlpool baths

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4240058-2
* AAT: 300343457

 |

* Wd Datuak: Q1936429
* Commonscat Multimedia: Whirlpool baths
**Xabi Puerta** (Donostia, 1959) gipuzkoar antzerkigile eta gidoilaria da. Hainbat antzezlan idatzi eta estreinatu ditu: *La piel prestada*, *Perros de la lluvia*, *Alergia a picaduras de insectos*, *El amante de Lili Marlen*, *La derrota del ocaso*, *Guanahaní*.

Teatro Tarima eta Teatro Geroako antzerkigilea, eta Eolo Teatroren sortzaile eta zuzendarikidea izan zen. Horretaz gain, telebistan lanean aritu zen, Pausoka produkzio-etxean. Gidoigile eta gidoi-arduradun moduan aritu zen hainbat telesailetan, besteak beste, *Goenkale*n, eta produkzio-etxe horretako egitasmo eta garapen-arduraduna ere izan zen. 2001. urtean Eusko Jaurlaritzaren laguntza jaso zuen *Las migas del tiempo* obra idazteko. *Euskal Herria a escena: un país en el teatro* lana ere koordinatu zuen 1999. urtean.

2002. urtean BocaBoca produkzio-etxeko zuzendari egin zuten, eta bertan, enpresako negozio-sektore guztiak zuzentzen zituen - telebistako fikzioa, entretenimendua, zinea eta antzerkia-, sorkuntza-fasetik hasi, garapen eta produkzioraino.

2006an Ficción TVko arduradun nagusi izendatu zuten. Grupo Zeta enpresako azpisail berri horretan, telebistarako fikziozko serieak garatu eta produzitzen ditu.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268993
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 41107165
* ISNI: 0000 0000 5948 9999
* BNE: XX876839
* LCCN: n96053837
* SUDOC: 086801589
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05035/eu\_p\_3521/p3521

 |

* Wd Datuak: Q12268993
**Marcos Moneta** (Buenos Aires, 2000ko martxoaren 7a) argentinar errugbilaria da, zazpiko eta hamabosteko errugbian jokatzen duena. Zazpiko errugbian atzelari edo hegaleko aritzen da. 2020ko Tokioko Olinpiar Jokoetan brontzezko domina irabazi zuen Argentinako selekzioarekin..

Kirol ibilbidea
---------------

2018ko Buenos Airesko Gazte Olinpiar Jokoetan urrezko domina lortu zuen gazteen 7ko errugbi taldeko kide izan zen. 2020ko Tokioko Olinpiar Jokoetan, Britania Handiari 17-12 irabazi ostean, brontzezko domina lortu zuen 7ko errugbi taldeko kide ere izan zen, non txapelketako saio-egiaztailea ere izan zen sei entsegu lortu ostean.

2018-19 Rugby Sevens World Seriesen hamaikakoan ere sartu zen.

2021ean, Pumak ordezkatzeko aukeratu zuten errugbi txapelketan, baina ezin izan zuen minutuak lortu. Gero, Samoaren aurkako partidan barbaroen ordezkari izateko deitu zuten, baina partida bertan behera geratu zen. Azkenik, 2020-21eko 7ko Rugby jokalari onenaren saria eman zioten, zeina Brian O'Driscoll irlandar errugbi jokalari ospetsuak eman baitzion.

Olinpiar Jokoak
---------------

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), brontzezko domina irabaziko du [[Argentina|Argentinako] taldearekin, Fijiko taldearen (urrezkoa) eta Zeelanda Berrikoaren (zilarrezkoa) atzetik sailkatuz. Hauek osatuko dute Argentinako taldea: Santiago Álvarez, Lautaro Bazán, Lucio Cinti, Felipe del Mestre, Rodrigo Etchart Luciano González Rizzoni, Rodrigo Isgró, Santiago Mare, Ignacio Mendy, Marcos Moneta, Matías Osadczuk, Gastón Revol eta Germán Schulz-ek.

Emaitzak
--------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua 
  | Sailkapena
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 03 !3. postua, brontzezko domina | Zazpiko-errugbiagizonezkoa. |

Sariak
------

* Munduko Rugby 7ko jokalaririk onena (2021)

* *Zilarrezko Olympia* (2021)

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Moneta, Marcos.* .
2. ↑    *Rugby Seven: Argentina cerró un torneo perfecto y se llevó la medalla de oro.* .
3. ↑    *Los Pumas 7 hicieron historia: superaron a Gran Bretaña y ganaron la medalla de bronce en el rugby de los Juegos Olímpicos de Tokio.* .
4. ↑    *Marcos Moneta fue el tryman de los Juegos Olímpicos.* .
5. ↑  «Marcos Moneta» *olympedia.org* 2022-02-14an. begiratua**(Ingelesez)**
6. ↑  «Marcos Moneta» Olympics.com 2022-02-14an begiratua **(Gaztelaniaz)**
7. ↑  "Zazpiko-errugbia, gizonezkoa, emaitzak 2020" olympedia.org **(Ingelesez)**
8. ↑    *Marcos Moneta y un histórico momento para el rugby argentino: es el mejor jugador del mundo de Seven.* .
9. ↑    *Un año perfecto: Marcos Moneta también se quedó con el Olimpia de Plata.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q90312580
* Commonscat Multimedia: Marcos Moneta

---

 |

* Wd Datuak: Q90312580
* Commonscat Multimedia: Marcos Moneta
**Awen Iorwerth** (Gales) mediku eta irakasle galesa da. Cardiffko Unibertsitatean medikuntzako ikasleei eskolak galesez ematen hasi zen lehen irakaslea da. Galesez lehen hitzaldi medikoa 2017ko urtarrilaren 16an eman zuen, Cardiffeko Unibertsitatean.

Biografia
---------

2019an Awen Iorwerth Euskal Herrian izan zen, Irlandar eta Gales talde batekin. Galdakao-Usansolo ospitalea, EHUko Medikuntza fakultatea eta Udako Euskal Unibertsitate bisitatu zituzten. Gaixoak bere hizkuntzan artatzeko bideak ikasten eta praktikara eramaten ari diren lekuak. 

Ahalegin horretan ari da Awen Iorwerth traumatologo eta irakaslea ere bere herrialdean. 

Awen Iorwerth-en iritziz galestar oro artatu beharko litzateke galesez, baina arlo kritikoak hiru dira: haurrak, buru gaixotasunak dituztenak eta adinekoak. 

### Mediku

* Haur batzuek hizkuntza bakarra hitz egiten dute. Umeak, nahiz eta ume izan, esan diezaioke medikuari non duen min, nola sentitzen den, baina umeak osasun langilearen hizkuntza bera hitz egiten ez badu komunikazio arazoak daude, eta haurra hitz egiteko aukerarik gabe uzten da.
* Buruko gaitzak dituztenez ari garela, gaixotasunaren diagnosia egiteko ezinbestekoa da pazientearekin ondo komunikatzea. Harekin hitz eginda biribildu behar duzu diagnosia. Bigarren hizkuntzan ez da lortzen bere lehen hizkuntza erabilita lortuko litzatekeen bezain diagnosi azkarra eta zuzena.
* Adinekoei dagokienez, ez da arraroa bigarren hizkuntza desagertzea eta lehen hizkuntza indartsu itzultzea. Zaharrei, gaixotasun serio batek eraginda ospitalera joaten direnean, sarri burua nahasten zaie, eta egoera are latzagoa egiten zaie lehen hizkuntzan ezin badute komunikatu.

### **Irakasle**

Cardiff Unibertsitatean ematen dizkie eskolak mediku gaiei. Awen Iorwerth da galesa erabiltzen lehen irakaslea.

2015ean hasi zen. 300 ikasle zituen eta lau ziren galesez egiteko gai. Ikasgai bat galesaren bidez ematen zuen. 2019an 24 ikaslek zekiten galesa. Galesez egingo duten medikuak nahi dituzte, baina hori baino lehen Galesko ikasleak izatea lortu behar dutela uste du. Haien ikasleen %20 baino gutxiago da Galeskoa. Ikasleak etorri eta joan egiten dira. Beraz, bertako mediku ikasle gehiago behar dituzte eta galesaren bidez ikasiko duten ikasle gehiago. Ikasleek galesa erabiltzeko konfiantza lortzea nahi dute, batzuek oinarrizko gauzak ikasiko dituzte, beste batzuk medikuntzaz galesez hitz egiteko gai izango dira, medikuntza-lanak hizkuntza horretan egingo dituzte beste batzuek.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Medicine, School of. «Awen Iorwerth» *Cardiff University* (Noiz kontsultatua: 2023-07-11).
2. ↑   **(Ingelesez)** «First medical lecture in Welsh» *Cardiff University* (Noiz kontsultatua: 2023-07-11).

Kanpo estekak
-------------

Elkarrizketa BBC,

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q120534480

 |

* Wd Datuak: Q120534480
**Lourdesko Ama Birjinaren eliza** Gipuzkoako Urretxu udalerrian dagoen eliza bat da, Urola Garaia eskualdean. Lourdesko Ama Birjinaren omenez sagaratua dago.

Urretxutik Santa Barbara baselizara doan errepidearen abiapuntuan dago, herrian bertan eta Ipeñarrieta kalean.

1945-1950 artean "Zuloeta" edota "Pagoeta" deritzon mendi tartean neogotiko estiloan eraikia. Elizaz gain multzoa konbentua eta gerora ikastola bilakatutako ikastetxearen eraikinak osatzen dute. 1935ean Aita Pasionistek eraikitako antzinako konbentuaren solairuan altxatua dago.

Aurrealde nagusia, kanpandorrea ez beste harginlanez egina dago. Alboetan hargilana lehen solairurarte iristen da.

2021ean, elizako eraikina bost urterako utzi zioten udalaren esku.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Muriana, Gurutze. «Urretxuko Lourdesko Ama elizan gaur eman dute azkeneko meza» *EITB* 2021-06-27  jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022-05-19) (Noiz kontsultatua: 2023-07-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61070795

 |

* Wd Datuak: Q61070795
**Tenako ibarra** (gaztelaniaz: *Valle de Tena*; aragoieraz: *Bal de Tena*) Huescako probintziaren iparraldean dago kokatuta, Gállego Garaia eskualdean.

Sallent de Gallego udalerri nagusia da.

Udalerriak
----------

### Sallent de Gallego

Sallent herrigunez gain, Formigal, Lanuza, Escarrilla, Sandiniés eta Tramacastilla de Tena herriek ere osatzen dute udalerria.

### Beste udalerriak

Piedrafita, El Pueyo de Jaca, Panticosa, Hoz de Jaca eta Búbal.

Kultura
-------

Aragoiera da zonalde honetako jatorrizko hizkuntza zen, tensinera edo *tensino* eta *panticuto* dialektoekin, fablaren erdialdeko dialektoaren barruan kokatutakoak. Berezitasunen artean, "ll" hizkiaren ordez "ch" erabiltzea dago, bertako toponimian topatzen diren Espeluncie**ch**a, Castie**ch**o, Co**ch**ata edo Va**ch**ato kasuetan bezala (Espelunciella, Castiello, Collata eta Vallatoren partez).

Bestela, uztailero Pirineos Sur izeneko musika jaialdia antolatzen dute 1992tik ondoko Lanuzako urtegian, Sallent de Gallego herriaren ondoan.

Inguru naturala
---------------

Orografia dela-eta, Erdialdeko Pirinioen inguruan egonda, eskualdea Balaitus (3.151 m), Frondella (3.071 m), Arriel haitza (2.824 m), Pico de Pallás edo Palas (2.974 m), Gran Facha (3.005 m), Garmo Negro (3.051 m), Erdiko Infierno (3.082 m) edo Pondiellos Orratza (3.011 m) mendietarako sarbidea da. Aipatzekoa da Sallenten atzean gelditzen den Foratata haitza (2.295 m) halaber, haginaren forma duena.

Halaber, Gállego ibaiak zonaldea zeharkatzen du, Aguas Limpia, Caldarés eta Escarra ibaiadarrekin. Hidrografiari dagokionez, aipatzekoak dira Lanuza, Respomuso, Búbal, Escarra, La Sarra, Bachimaña eta Brazatoko urtegiak. Laku natural edo ibon ezagunak dira "Ibones Azules" eta Pondiellosekoak.

Irudi galeria
-------------

* Tensinera dialektoaren mapaTensinera dialektoaren mapa
* Udazkeneko paisaia.Udazkeneko paisaia.

Ikus, gainera
-------------

* Haran

Kanpo estekak
-------------

* Ibarraren webgunea
* Pirineos Sur jaialdiaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3054031
* Commonscat Multimedia: Valle de Tena

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 237466979
* LCCN: sh85133825
* SUDOC: 132818833
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 12103

 |

* Wd Datuak: Q3054031
* Commonscat Multimedia: Valle de Tena
X kumaldiko zikada heldu bat 2004an, Princetonen, New Jersey.
**X kumaldia** edo **Ekialdeko Kumaldi Handia** Ameriketako Estatu Batuetako ekialdean erregularki agertzen den zikada periodikoen 15 kumaldietako bat da. 17 urtero gertatzen den zikaden artean kontzentraziorik eta hedapenik handiena duena da. 2021ean eman zen kumaldi handiaren osteko hurrengoa 2038an izango dela aurreikusten da.

Ezaugarriak
-----------

17 urtean behin, X kumaldiko zikaden ninfek tunel bat egiten dute gorantz modu masiboan, lurzoruaren gainetik agertzeko. Intsektuek, orduan, euren exoeskeletoa uzten dute zuhaitzetan edo beste gainazal batzuetan, eta heldu bilakatzen dira. Zikada helduek hegan egiten dute, ugaldu, arrautzak uzten dituzte adaxketan eta, aste gutxiren buruan, guztiak hiltzen dira. Intsektuen lurrazpiko bizitzaren, bat-bateko emergentzia masiboaren eta helduaro motzaren konbinazioak baimentzen die bizitzea predatzaile ugari izanda ere.

X kumaldia endemikoa da Indianan, Pennsylvaniako hego-ekialdean, Marylanden, New Jerseyn, Delawaren, Tennesseeko ekialdean, Virginian eta Washington DCn. Hiru espezie daude kumaldi honetan, *Magicicada septendecim*, *Magicicada cassinii* eta *Magicicada septendecula*, zuhaitz espezie ezberdinak eta arren kanta ezberdinak dituztenak.

* Photo of Brood X Cicada Nymphs emerging from holes in the ground in Druid Hill Park, Baltimore, MarylandX kumaldia agertzen Druid Hill Parken, Baltimore, Maryland (2021ko maiatzaren 13)
* Muda prozesuaren bideo bat.
* X kumaldiko zikada bat eta exubiak, Columbus (Ohio).X kumaldiko zikada bat eta exubiak, Columbus (Ohio).
* Talde baten agerraldiaren xehetasuna Finneytown (Ohio)Talde baten agerraldiaren xehetasuna Finneytown (Ohio)
* X kumaldiko zikada bat arrautzak erruten zuhaitz batean, Baltimoren, 2021eko maiatzaren 26a.X kumaldiko zikada bat arrautzak erruten zuhaitz batean, Baltimoren, 2021eko maiatzaren 26a.
* X kumaldiko zikada bat masusta gazte baten gainean, 2021eko maiatzaren 22a, Perry Hall (Maryland).X kumaldiko zikada bat masusta gazte baten gainean, 2021eko maiatzaren 22a, Perry Hall (Maryland).

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «More Information about the Periodical Cicada» *web.archive.org* 2012-05-11 (Noiz kontsultatua: 2021-06-17).
2. ↑   *ag.tennessee.edu* (Noiz kontsultatua: 2021-06-17).
3. ↑   «Genus Magicicada» *web.archive.org* 2008-09-30 (Noiz kontsultatua: 2021-06-17).
4. ↑   **(Ingelesez)** «What is Brood X, the U.S. cicada infestation coming in 2021?» *www.cbsnews.com* (Noiz kontsultatua: 2021-06-17).
5. ↑   **(Ingelesez)** «Brood X cicadas are about to put on one of the wildest shows in nature. And D.C. is the main stage.» *Washington Post* ISSN 0190-8286. (Noiz kontsultatua: 2021-06-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4974295
* Commonscat Multimedia: Brood X

---

 |

* Wd Datuak: Q4974295
* Commonscat Multimedia: Brood X
**Palentziako Arte Garaikidearen Museoa - Díaz Caneja Fundazioa** Palentzia hiriko museo nagusietako bat da. Bertan, Juan Manuel Díaz-Canejaren lanen dohaintza dago, bere alargun Isabel Fernández Almansak eta margolariak berak egindakoa. 1995ean inauguratu zen, artistaren heriotzaren zazpigarren urteurrenarekin bat eginez.

Bilduma
-------

Museoaren bilduma Juan Manuel Díaz Canejaren 119 margolanetan oinarritzen da, bere garai guztiak irudikatuz, bere lehen lanetatik, 1920ko hamarkadatik, hil zenean ekoiztutako lanetaraino. Hoberen irudikatzen den garaia bere azken lanetakoa da, 1980ko hamarkadakoa. Hirurogeita hamarreko hamarkadak ere ordezkaritza zabala du, hogei oihal baino gehiagokoa. Gainerako garaietatik hirurogeiko hamarkadako 10 margolan eta berrogeita hamarreko beste 10 koadro gordetzen dira. Canejaren gainontzeko etapa artistikoetatik, eta batez ere bere prestakuntza etapatik, lanen kopurua murritzagoa da.

Museoak paisaiak erakusten ditu batez ere, margolariaren generorik gogokoena, nahiz eta erretratuak, natura hilak, konposizio abstraktuak eta eguneroko bizitzako eszenak ere baditu. Museoak ere baditu Díaz Canejak bizitzan erabili zituen kabalete bat, paletak eta bestelako tresnak; eta Palentziako artistaren lan ezagunenetako batzuk gordetzen ditu, hala nola *Emakumea orrazten*, *Argiontzia*, *Komunikatzera zihoazen*, *Larraina*, *Eserita biluzik*, *Gotzainaren gosaria* edo *Irin fabrika* .

Ekintzak, liburutegia eta erakusketak
-------------------------------------

Museoak, antzinako udal Kultur Etxean kokatua, aldi baterako erakusketa aretoa, auditorioa eta arte garaikidean eta artearen historian espezializatutako liburutegi garrantzitsu bat ditu.  Artistaren jatorrizko eskuizkribuak eta argazkiak ere liburutegian gordetzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Alonso de los Ríos, César: "Díaz-Caneja". Apuntes Palentinos. Caja de Ahorros y Monte de Piedad de Palencia, 1983.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6033840
* Commonscat Multimedia: Museo de Arte Contemporáneo de Palencia-Fundación Díaz Caneja

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126480533
* ISNI: 0000 0001 0657 9277
* BNE: XX108308
* GND: 10099208-0
* LCCN: n99254532
* SUDOC: 091514665
* Directorio de Museos y Colecciones de España: 1132

 |

* Wd Datuak: Q6033840
* Commonscat Multimedia: Museo de Arte Contemporáneo de Palencia-Fundación Díaz Caneja
Zeru-esferaren osagai nagusiak
**Zeru-esfera** esfera ideal bat da, zehaztu gabeko erradiorik ez duena, zentrokidea Lurrean, non, itxuraz, argizagiak mugitzen diren. Zeruko objektuak aurkitzen diren norabideak irudikatzea ahalbidetzen du, honela, bi norabidek eratutako angelua, esfera horretan zirkulu arku nagusi batekin irudikatua izango da. Teorikoki, Lurrarenarekin nahasten da: Munduaren ardatza, zeru esferaren errotazioarena da eta Lurraren errotazio ardatzari paraleloa da, eta, beraz, behatzailearen begiradan zentratua dago. Astronomoek, euren neurketak, esfera horretan, ohiko puntu, zirkulu eta planoen existentzian oinarritzen dituzte: ostertzaren planoa eta zeru-ekuatorearena, lurburua eta zenita, meridianoa, abiapuntu bezala balio duena azimutaren neurketan. Nahiko erraza da astro bat aurkitzea edo kokatzea funtsezko plano horiekiko.

Zeru-koordenatu ekuatorial eta horizontalen irudikapen grafikoa. Zeru-esferaren puntu geometriko garrantzitsuenekin
Begiralearen ostertza, ekuatorearekiko zeiharra denean, zeru esfera, zeiharra dela esaten da. Bi poloetakoren batean dagoen begirale batentzat, esfera paraleloa da, bere ostertza ekuatorearekiko paraleloa baita. Azkenik, esfera *zuzena* da ekinokzioen lerroan dagoen begiralearentzat, han, ostertzak, perpendikularki mozten baitu ekuatorea.

Zeru esfera, kontzeptu bat da, ez objektu bat, argizagiak proiektatuak ikusten diren azal birtual bat da, argizagi guztiak, Lurretik distantzia berberera egongo balira bezala.

Esfera honetako hiru puntu argik (zenita, altxatako poloa eta argizagia (Z, P eta S) ezkerraldeko grafikoan, hiruki esferiko bat (trigonometria esferikoa) definitzen dute eta, horien ebazpenen bidez marinel eta nabigatzaileek, lurrazalean kokatzea lortzen zuten.

Ikus, gainera
-------------

* Zut
* Ostertz astronomiko
* Ordu-zirkuluak
* Zeru meridianoa
* Meridiana
* Zeru-ekuatorea
* Koordenatu horizontalak
* Ordu koordenatuak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12134
* Commonscat Multimedia: Celestial spheres

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q12134
* Commonscat Multimedia: Celestial spheres
*Artikulu hau eskulturari buruzkoa da; ikurra gaitzat duena beste hau da: «Bakearen usoa»*

***Bakearen Usoa*** burdinazko eskultura bat da, Nestor Basterretxeak 1980ko hamarkadan egina, Donostiako Udalak eskatuta.

Deskribapena
------------

Neurria: 700x900x100 zm.

Materiala : burdina, poliester txuriz estalia.

Greko-erromatar tradizioa jarraitzen duen errepertorio zoomorfikoa. Aurretiko perspektiba duen eskultura da, egilearen beste obra batzuekin gertatzen den antzera.

Historia
--------

80ko hamarkadaren amaieran agindu zion Donostiako Udalak Nestor Basterretxeari lan monumental hau, hiriak bakearekin, askatasunarekin eta bizikidetzarekin duen konpromisoaren ikur izan zedin. Udalak "Eskulturak kalean" izeneko kontu-sailetik erosi zuen.

Hain zuzen ere, bakearen sinbolo unibertsala erabilita gauzatu zuen ideia eskultore bizkaitarrak, eta profil irmoko uso erraldoi bat sortu zuen —zazpi metro garai da, eta bederatzi metroko hego luzera du—, poliester zuriz estalitako burdina erabilita.

1993ko urriaren 18z geroztik, Anoeta estadioaren pareko Aita Donostia plazan dago aurrez aurre begiratua izateko sortu zen eskultura.

2014ko abenduaren 10ean Amaratik Zurriolarako bidea hartu zuen.

Kokalekua
---------

*Bakearen Usoa* Amara auzoan, Anoetako estadio parean
1988ko abenduaren 21ean estreinakoz Donostian pausatu zenean, Basterretxearen *Bakearen Usoa*k oso bestelako kokalekua izan zuen, itsasertzean jarri baitzuten, Zurriola pasealekuan, eta hantxe inauguratu bakearen aldeko festa handi batekin. Orduko hartan, egungo Kursaal jauregia —Rafael Moneoren *kubo* famatuak— ametsetan ere ez zen existitzen, eta hainbat urtez bakar-bakarrik egin zion aurre itsasoari usoak, harik eta Zurriola pasealekuko urbanizazio lanek lekuz aldatzera behartu zuten arte.

Erreferentziak
--------------

* AZURMENDI, NEREA. Bestelako begirada: eskulturak Donostian. Donostia, KTE, 2005

Kanpo estekak
-------------

* Obrari buruzko erakusketa[*Betiko hautsitako esteka*], Donostiako Ernest Lluch kultura etxean.
* Nestor Basterretxeari elkarrizketa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16516448
* Commonscat Multimedia: Bakearen Usoa - Paloma de la Paz (Nestor Basterretxea)

---

 |

* Wd Datuak: Q16516448
* Commonscat Multimedia: Bakearen Usoa - Paloma de la Paz (Nestor Basterretxea)
**ePUB** liburu elektronikoen formatua da, ".epub" fitxategia-luzapena erabiltzen duena. Ingelesezko "**E**lectronic **PUB**lication" kontzeptuaren laburdura da. Gailu irakurle askok onartzen dute ePUB formatua eta software bateragarria eskuragarri dago smartphone, tableta eta ordenagailu gehienetarako. ePUB Nazioarteko Argitalpen Digital Foroak (IDPF) argitaratutako arau tekniko bat da. IDPFren estandar ofizial bihurtu zen 2007ko irailean, Open eBook estandar zaharra gaindituta.

Book Industry Study Group-ek edukiak paketatzeko formatu egoki gisa onartzen du *ePUB 3* formatua, eta adierazi du liburu-argitaletxe globalak estandar bakar horren inguruan bildu behar direla. EPUB formatua zenbait XHTML fitxategiz irudiz eta beste euskarri batzuekin batera osatutako artxibo fitxategi gisa inplementatzen da. ePUB da saltzaile independenteen artean XML moduko (PDF modukoak ez direnak) gehien zabaldu den e-book formatua; hau da, ia hardware gailu irakurle guztiek onartzen dute, Kindle izan ezik.

Onarpena
--------

EPUB oso erabilia da ebook-irakurgailuetan, hala nola Google Play Books Android-ena eta Apple Books-ena, iOS eta MacOS-ena, baina Amazon Kindle-ren irakurle elektronikoek ez dute onartzen. Kindlek batez ere Mobipocket (MOBI) formatua erabiltzen du, edo haien jabedun formatu diren AZW, AZW3 edo KFX. iBooks-ek *iBooks* jabedun formatua ere onartzen du, ePUB formatuan oinarrituta dagoena, baina iBooks aplikazioko programa batzuk behar ditu funtziona dezan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *OPS 2.0 Elevated to Official IDPF Standard.*  IDPF. eBooklyn.
2. ↑   «Endorsement of EPUB 3 | BISG» *web.archive.org* 2016-04-17 (Noiz kontsultatua: 2020-07-17).
3. ↑   **(Ingelesez)** «The Different Ebook Formats Explained: ePUB, MOBI, AZW, IBA, and More» *MakeUseOf* (Noiz kontsultatua: 2020-07-17).
4. ↑   **(Ingelesez)** «New iBooks 'Not Technically' in ePub Format» *MacRumors* (Noiz kontsultatua: 2020-07-17).

Kanpo estekak
-------------

* Deskarga ePUBean. e-liburutegia
* ISO / IEC TS 30135-1: 2014 - EPUB3 - 1. zatia: EPUB3 ikuspegi orokorra
* ePUB balioztatzailea (beta)
* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q475488
* Commonscat Multimedia: EPUB file format

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 102917637X
* NKC: ph867757

 |

* Wd Datuak: Q475488
* Commonscat Multimedia: EPUB file format
**Hughes-Bernard Maret, Bassanoko dukea** (Dijon, 1763ko maiatzaren 1a - Paris, 1839ko maiatzaren 13a) frantziar politikari, diplomazialari eta kazetaria izan zen. Frantziako lehen ministroa izan zen 1834ko azaroaren 10etik 18ra.

Zuzenbidean lizentziatua eta Erregearen Gorteko abokatua, Frantziako Iraultzaren ideiek eragin zioten. Lehen Batzar Nazionaleko eztabaidak argitaratu zituen *Bulletin de l'Assemblée*-n, gero *Le Moniteur Universel* bihurtua. Talde moderatuko kide izan zen eta 1792an Londresera bidali zuten misio diplomatikoan.

Ondoren, Frantziako Errepublikako enbaxadore izendatu zuten Napoliko Erresuman. Austriarrek harrapatu zuten eta, hogeita hamar hilabeteren ondoren, Luis XVI.a Borboikoaren alaba batek trukatu zuen eta kazetaritzan aritu zen denbora batez.

Brumaireko estatu-kolpearen ondoren, Napoleonen idazkari izendatu zuten. *Le Moniteur* egunkari ofiziala zuzendu zuen, eta gero Estatu idazkaria eta ministroa izan zen. 1809an Bassanoko duke titulua jaso zuen.

Napoleoni leial, kanpainetan lagundu zion eta 1808ko Espainiako Konstituzioaren erredaktoreetako bat izan zen. 1811n Kanpo Arazoetako ministro izendatu zuten eta Austria eta Prusiarekin oaz itunak idatzi zituen. 1813an ministerioan ordezkatu zuten, baina Napoleonekin batera joan zen azken porrotera arte.

Borboien berrezarkuntza ondoren, Grazen erbesteratu zen 1820an Frantziara itzuli ahal izan zen arte. Luis Filipe erregeak Frantziako pare izendatu zuen eta 1834an lehen ministro.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1277480
* Commonscat Multimedia: Hugues-Bernard Maret

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 56723166
* ISNI: 0000 0000 8135 7597
* BNE: XX4941491
* BNF: 12544121b (data)
* GND: 116769211
* LCCN: nr89006789
* SNAC: w6dv1z6t
* SUDOC: 034715959
* Léonore: [LH//1736/57 LH//1736/57]
* BPN: 84967995
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Persée: 246116

 |

* Wd Datuak: Q1277480
* Commonscat Multimedia: Hugues-Bernard Maret
*Terfezia leonis*

Sinonimoak: *Tuber arenarium*, *Terfezia hispanica*

Onak tortillan edo nahaskian gari-zainzuriekin.

Deskribapena
------------

**Karpoforoa:** 3 eta 10 (15) cm bitarteko diametrokoa, ia globo itxurakoa, madari formakoa. 

**Peridioa:** Hasietan krematsua, gero arre-gorrixka.

**Gleba:** Haragitsua, lehenbizi zurixka, gero arrosa eta bukaeran arrexka.

**Etimologia:** *Terfezia* terminoa frantsesetik dator, boilurra esan nahi duen "terfez" hitzetik.

Jangarritasuna
--------------

Jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Terfezia claveryi* delakoarekin nahas daiteke, hau oso antzekoa da, esporengatik bereizten da.

Sasoia eta lekua
----------------

Udaberrian ugaria da Mediterraneoko arroan, eta han maiz kontsumitzen da. Ez da hain ugaria penintsulako beste eskualde batzuetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo.  (1987). *Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color.*  Iberduero, 779 or. ISBN 84-404-0530-8..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 577 or. ISBN 84-282-0541-X (T. 3). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Calvo Pérez Javi.  (2006). *El mundo de las setas.*  Asociacion Micológica Fungipedia.
*Artikulu hau zarzuelari buruzkoa da; filma gaitzat duena beste hau da: «El caserío (filma)»*
***El Caserío*** Jesus Guridiren hiru aktoko zarzuela kostunbrista da. Aipatzekoa da *El Caserío* eres-antzerkiaren lehen emanaldi aipagarria Madrilgo Zarzuelako Antzokian, 1926ko azaroaren 11n. Zein publikoaren hain kritikaren onartzea nabarmena izan zen. Kritiken aipamenak orrialde ugari beteko zizkigun. Shanti zaharra *Sasibil* baserriarekin lotzen zuten sustrai kutunak ikus-entzule guztien erraiak dardaraka jarri zituzten; bestalde, baserri-mina kolore berriz indartzen zuen atzerritik etorritako *Harrigorriko Txikito* txoriburuaren eta Sasibilgo Anamari zintzoaren arteko maitasun garbiak, areago mugitu zituen bihotzak. Euskal Herrian batik bat, Gasteizen 1927ko urtarrilaren 15an egin zen estreinaldian hain zuzen, arrakasta ez zen izan deskribatzekoa.

Pertsonaiak
-----------

| Pertsonaia | Tesitura | Estreinaren antzezle-zerrenda1926-1-28(zuzendaria: Emilio Acevedo) |
| --- | --- | --- |
| Anamari | soprano | Felisa Herrero |
| Eustasia, tabernaria | soprano | Ramona Galindo |
| Inocencia, Eustasiaren alaba | soprano | Flora Pereira |
| Shanti | baritono | José Luis Lloret |
| José Miguel | tenor | Cayetano Peñalver |
| Txomin | tenor | Antonio Palacios |
| Manu, tabernaria | baritono | Ángel de León |
| Don Leoncio, apaiza |  | Sr. Carrasco |
| Mingorrieta pilotaria |  | V. Guillot |
| Lecanta II.a pilotaria |  | Sr. Munain |
| Eibarrés IV.a pilotaria |  | Sr. Pérez |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Nuestra zarzuela, *El caserío*

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***El caserío*** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8773619

 |

* Wd Datuak: Q8773619
***Doña Francisquita*** (euskaraz: «Francisquita andrea») Amadeo Vivesen hiru aktoko zarzuela da, Federico Romero eta Guillermo Fernández-Shawren libretoa duena. Madrilgo Apolo antzokian estreinatu zuten 1923ko urriaren 17an. Lope de Vegaren *La discreta enamorada* antzezlanean oinarrituta dago.

Sinopsia
--------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Eliza bat dituen plaza txiki batean Fernando eta bere lagun Cardona ezkontza batera gonbidaturik daude. Bertan Aurora "la Beltrana", Teatro de la Cruzeko tonadillera batekin eta bere lagun Irenerekin bat egiten dute. Fernandok Aurorarekiko pasio handi bat sentitzen du, berak beti mespretxu hotz batekin erantzuten duena. Hori guztia kontuan hartzen du Francisquitak, isilpean Fernandoz maitemindurik dago, baina ez daki nola bere maitasuna agertu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Egile Asko.  (2002). *Diccionario de la Zarzuela.*  Madril: ICCCMU.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4891043
* Commonscat Multimedia: Doña Francisquita

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX3383578

 |

* Wd Datuak: Q4891043
* Commonscat Multimedia: Doña Francisquita
Tuxtletako Mendizerra.
**Tuxtletako mendilerroa**, **Santa Marthako mendilerroa** edo **San Andresko mendilerroa** bezala ere ezaguna, Mexikoko Golkoaren inguruan, gutxi gora-behera 19º-ko ipar latitudean dagoen Veracruztar kostaldearen ertzean dagoen sumendien lerro bat da. Bertako zumendi aipagarri batzuk Santa Martha eta San Martin muinoak dira, 1700 metroko altuerara iristen direnak. Aktibitate bolkanikoa duela ezagutzen den bakarra San Martin da, 1664an eta 1793an eztanda egin zuena. Itzalitako beste sumendi batzuk San Martín Pajapan sumendia (1160 metroko altuera) eta El Vigía muinoa (800 metroko altuera) dira.

Tuxtletako mendilerroa Zeharkako Ardatz Neobolkanikotik isolatuta dago, hau 250 kilometro mendebaldera dagoelarik, baita Ertamerikako Sumendi Mendilerrotik ere, 330 kilometro hegoekialdera dagoena. Ertamerikako Aro Aurreklasikoan Tuxtletako mendilerroak, adibidez, buru kolosal ospetsuak eta aldare deritzenak zizelkatu zituzten olmeka artista handiak basalto harkaitzez eta beste harkaitz bolkaniko batzuez hornitu zituzten.

Biosferaren erreserba
---------------------

San Martín eta Santa Martha sumendien goi magalak landaretza neotropikal geruza trinko batek estaltzen ditu. Kontraste bezala, altuera txikiagoetan, oihana abeltzaintzarako erabiltzen diren larreengatik aldatu da. Mendilerroko jatorrizko ekosistema babesteko, mexikar gobernuak biosfera erreserba izendatu du.

Ikus, gainera
-------------

* Los Tuxtlas

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Reserva de la Biosfera Los Tuxtlas

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1080344
* **Lekuak**
* WWF: NT0161

 |

* Wd Datuak: Q1080344
**Zangoza kalea** Nafarroako hiriburua den Iruñeko Bigarren Zabalgunean dagoen kale bat da.

Izena
-----

Izena Zangoza udalerriaren omenez darama.

Kokapena
--------

Iruñeko Bigarren Zabalgunean dago, Vianako Printzearen plazan hasten da, eta ipar-mendebaldetik hego-ekialdeko norantzan ibilbidea egin ondoren, Gurutz plaza zeharkatu, eta Galizia etorbidean amaitzen da. Zangoza kalearekin honako kaleek zeharkatu edota bat egiten dute: Leire kalea, Navarro Villoslada kalea, San Fermin kalea eta Tafalla kalea.

Bestalde, Francisco Bergamín kalea eta Aita Calatayud kalearekiko paraleloki doa.

Ondarea
-------

Kale honen inguruan honako eraikin eta leku nabarmenak daude:

* Vianako Printzearen plaza
* Etxebizitzen eraikina
* Gurutz plaza
* San Migel eliza

  

* San Migel eliza.San Migel eliza.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25479911

 |

* Wd Datuak: Q25479911


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Iruñea** |
**Nicolás Ollo Bidaurreta** (Ibero, Oltza, 1816ko abenduaren 6a - Trapagaran, 1874ko martxoaren 29a) nafar jeneral karlista izan zen.

Bizitza
-------

Lehen Karlistaldian parte hartu zuen, eta birritan zauritu zuten, Lutxanan eta Erreniegan. Elio Ezpeletaren agindupean jarri zen 1839. urtean, eta bat etorri zen Bergarako besarkadarekin. O'Donnell militarrak antolatu zuen Iruñeko matxinadan parte hartu zuen, 1841. urtean, baina, Frantziara erbesteratu behar izan zuen. 1854. urtean, kapitain izendatu zuten, eta komandante bi urte geroago. Afrikan borrokatu ondoren, teniente koronel izendatu zuten.

1868. urteko iraultzaren ondoren, karlismoari eutsi zion berriro ere, eta Nafarroako Matxinada antolatzeko ardura izan zuen; baina Orokietako gudua galduta, Frantziara ihes egin behar izan zuen, berriro ere. Nafarroako komandante nagusi zela, 10.000 gizonek osaturiko armada-talde bat sortu zuen, 1872. urtean, eta mariskal izendatu zuten hurrengo urtean. Bilboko setioan borrokatu zen, eta Domingo Moriones buruzagi errepublikanoa garaitu zuen, 1874. urteko otsailaren 24 eta 25ean. Bi egun geroago hil zen, leherketa baten ondorioz. Haren gorpua Durangon lurperatu zuten; hala ere, 1912ko ekainaren 17an, Lizarrara lekualdatu eta bertan hilobiratu zuten omentzeko 20.000 pertsona zain zituela, *Gernikako Arbola* ereserkiaren doinuen artean.

Nicolas Ollo hil zuen eztandaren grabatua.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Esparza Zabalegui, José Mari; Lopez de Luzuriaga, Iñaki (itzul.).  (2020). *Gernikako Arbolaren biografia: Euskal Herriko ereserkia.*  (2. edizioa. argitaraldia) Txalaparta ISBN 978-84-18252-41-9. PMC 1242024933. (Noiz kontsultatua: 2023-03-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12264839
* Commonscat Multimedia: Nicolás Ollo

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 117207
* Lur: 04545/eu\_o\_0863/o0863

 |

* Wd Datuak: Q12264839
* Commonscat Multimedia: Nicolás Ollo
**Daniel Tammet** (Londres, 1979ko urtarrilaren 31 - ) *savant autista* britainiarra da, matematika eta hizkuntzak ikasteko gaitasun handia duena. Bederatzi senide zituen erdi mailako sendi batean. Haurtzaroan epilepsia, sinestesia eta Asperger sindromea jasan zituen.

Zenbakiak eta koloreak edo sentsazioak nahastea ezaguna da sinestesia kasuetan, baina Tammetek asoziazio horiek egiteko orduan erakusten duen trebezia ezohikoa da. Bere gogamenean, zenbaki bakoitzari forma, kolore, ukipen edo emozio ezberdin bat dagokio. Eragiketa matematikoak paisaia bihurtzen zaizkio inkontzientean eta begirada batean hautematen du zenbakia lehena den ala ez. Zenbaki itsusiak eta ederrak daudela dio eta Pi ederrenetako horietan klasifikatzen du.

Erresuma Batuan ospe handia lortu zuen 2005eko maiatzaren 23an, dokumental batek ezagutzera eman zuenean: *The Boy With The Incredible Brain* (*Garun sinestezineko mutila*). Bertan erakusten zuen Pi zenbakiaren hamartarrak esateko gaitasuna edo hizkuntzak epe motzean ikasteko ahalmena. Kim Peek ere ezagutu eta besarkatu zuen. "*Egunen batean, ni bezain handia izango zara*" esan zion Kimek eta Danielek izugarri estimatu zuen.

Tammet Pi zenbakiaren 22.514 hamartar bost bat ordutan esateko gai da. Europako errekorra dauka honetan. 2004ko martxoaren 14an, Piren egunean, egin zen desafioa Oxfordeko Zientziaren Historia Museoan.

Zientzialarien harridurarako, beste autistak ez bezala, Daniel Tammet egiten duena deskribatzeko gai da. Batzuetan autista batzuk gauza harrigarriak egiteko gai dira, baina ez dakite azaltzen nola lortzen duten hori. Tammetek bai, bere garunean gertatzen dena esplika dezake eta horrek harrigarriagoa bihurtzen du fenomenoa.

Hizkuntzak azkartasun handiz ikas ditzake. 11 hizkuntza hitz egiten ditu: ingelesa, frantsesa, finlandiera, alemana, gaztelania, esperantoa... Britania Handiko Channel Fivek egin behar zuen dokumentalerako islandiera ikasteko proposatu zioten. Erronkari eutsi eta egun gutxitan Islandiako telebistan agertu zen bertako hizkuntzan mintzatuz.

Kanpo estekak
-------------

* Tammeten webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12857
* Commonscat Multimedia: Daniel Tammet

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 64321270
* ISNI: 0000 0001 1446 324X
* BNE: XX4666729
* BNF: 15561149t (data)
* CANTIC: a10481412
* GND: 133221873
* LCCN: n2006054028
* NDL: 01093575
* NKC: jo2012706650
* CiNii: DA15940586
* SUDOC: 117452165
* BIBSYS: 8077108
* ICCU: UBOV224785
* Open Library: OL2874450A

 |

* Wd Datuak: Q12857
* Commonscat Multimedia: Daniel Tammet
**Tolosa CF eskubaloia** Tolosako eskubaloi taldea da, Tolosa Futbol Klubaren barnean kokaturik dagoena.

Historia
--------

1974an sortu zen Javier Lorz "Pitu"-ren ekinari esker. 2016 urtean Zilarrezko mailara igotzea lortu du. 1978. urtean Berazubin kiorldegia eraiki zen eta eskubaloiak bultzada handia izan zuen. Gipuzkoako bigarren territorial mailan hasi eta lau urtetan ASOBAL Ligarako play-offak jokatzera iritsi zen. 1986an ordea kirol amateurra izanik zikloa amaitu eta jokalari askok utzi egin zuten taldea. Honen ondorioz desagertu egin zen Tolosa CF eskubaloia.

2005ean Iñaki Arratibel izendatu zuten Tolosa Futbol Klubaren presidente eta honek eskubaloi atala abiarazi zuen berriz. Juan Martin Amiano "Porta" ezarri zuen arduradun eta urtez urte mailaz igoarazi zuen, 2016an Zilarrezko mailara iritsi arte.

Azken denboraldiak
------------------

| Denboraldia | Maila | Postua |
| --- | --- | --- |
| 2013-14 | Lehenengo Nazionala | 7.a |
| 2014-15 | Lehenengo Nazionala | 3.a |
| **2015-16** | **Lehenengo Nazionala** | **1.a (igo)** |
| 2016-17 | Zilarrezko maila | 15.a (jeitsi) |
| 2017-18 | Lehenengo Nazionala | 3.a |
| **2018-19** | **Lehenengo Nazionala** | **1.a** |
| 2019-20 | Lehenengo Nazionala | 8.a |
| 2020-21 | Lehenengo Nazionala | 6.a |
| 2021-22 | Lehenengo Nazionala | 10.a |
| 2022-23 | Lehenengo Nazionala | 4.a |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25477117

 |

* Wd Datuak: Q25477117
**Urkietako artea** Bizkaiko Muxika herrian kokatuta dagoen aparteko zuhaitz sailkatua da, arte bat, San Roman edo Besangiz auzoan dagoena.

Ezaugarriak
-----------

Altueran baino gehiago, bere adarren zabaleran nabarmentzen da, 26 metroko diametroa duen hosto estalki bat eskaintzen duelarik. Adar horietako zenbait ia horizontalki zabaltzen dira enborretik, 10 metro luze ere bai baten bat. Adarrok duten pisuagatik, batzuei zutoinak jarri dizkiete eutsigarri, 2000. urtean bere bost adar nagusietako bat haizete batek apurtu ostean. Enborrak 4,3 metroko perimetroa du 1,3 metroko altueran.

1994tik dago katalogatuta aparteko zuhaitz bezala EAEn. Dekretuan San Romango arte izenarekin identifikatzen da, baina Muxikan seinalizazioak Urkietakoa dela zehazten du (gertuko toponimiagatik). Dekretuak nabarmentzen du zuhaitzaren tamaina, edertasuna, hostailaren trinkotasuna eta hazkuntzaren ondoriozko morfologia berezia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Raquel.  (2018-08-08). «Paisajes de Bizkaia: Encina de Urkieta. Muxika.» *Paisajes de Bizkaia* (Noiz kontsultatua: 2021-12-09).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Garcés, Vicente.  (2009-03-23). «Encina de Urkieta» *Revista de Flores, Plantas, Jardinería, Paisajismo y Medio ambiente* (Noiz kontsultatua: 2021-12-09).
3. ↑    Vasco, Eusko Jaurlaritza-Gobierno.  (2012-07-27). «265/1994 DEKRETUA, maiatzaren 16koa, Euskal Autonomi Elkarteko zuhaitz batzuk zuhaitz apartekotzat jotzen dituena.» *www.legegunea.euskadi.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-12-09).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110014903
* Commonscat Multimedia: Urkietako artea

---

 |

* Wd Datuak: Q110014903
* Commonscat Multimedia: Urkietako artea
| **Beurko-Bagatza (4)** |
| --- |
|  Barakaldo |
| Beurko Berriko eraikuntzak 2005ean |
| Herrialdea | Euskal Herria |
| Probintzia | Bizkaia |
| Udalerria | Barakaldo |
| Auzoak | Bagatza, Beurko eta Santa Teresa |
| Azalera | 0,409 km² |
| Biztanleria | 10.856 (2013) |

**Beurko-Bagatza** Barakaldoko (Bizkaia) 4. barrutia da. Eustatek emandako datuen arabera barrutiak 10.856 biztanle zituen 2013. urtean, eta 0,409 kilometro koadroko azalera. Udalerriaren iparraldean kokatua dago, Galindo ibaiarekin muga egiten duelarik.

Bagatzako metro geltokiko sarrera Santa Teresa plazan

Auzoak
------

Bagatzako barrutia hiru auzok osatzen dute: Santa Teresa, Beurko eta Bagatza. Beurkoko auzoan Barakaldon egondako berritze prozesurik aipagarrienetako bat burutu da. Beurko Zaharra izeneko etxebizitza taldea 1950eko hamarkadan eraiki zen, halamoduzko materialak erabilita. Urteak aurrera egin ahala, eraikinetako askok aluminosia izan zuten horregatik. 1980ko hamarkadatik aurrera bizilagunen protestak areagotu egin ziren, eta udalari irtenbide bat eskatu zioten.

Urte luzeen ondoren, proiektu bat aukeratu zen auzoa berritzeko. Proiektuaren arabera, auzunea osatzen zuten 700 etxebizitzak eraitsi, eta berriak eraikiko ziren. Horrez gain, operazioa errentagarria egiteko, beste 540 etxe eraikiko ziren, guztira 1.240 etxebizitza zenbatuz. Lehen lanak 2002. urtean hasi ziren eta ondorengo urteetan lehen blokeak botatzen hasi ziren. Obrek iraun bitartean, bertako bizilagunak Barakaldoko beste guneetan bizi izan ziren alokairuko etxeetan.

Proiektua lehen fasea 2005. urtean burutu zen eta lehen etxebizitzak eman zitzaizkien jabeei. Ondoren geratzen ziren blokeak bota eta bigarren fasea hasi zen. Fase hau 2007. urtearen amaierarako buruturik egotea aurreikusten da.

Zerbitzuak
----------

* Bertan kokatuta dago San Eloy Ospitalea, jatorrian *Sanatorio Quirúrgico Altos Hornos de Vizcaya* zena.

* Bilboko metroaren 2. linean Bagatzako geltokia dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Eustat. «Bizkaiko biztanleria barruti eta zentsu-sekzioen arabera, sexuaren, adin-taldeen eta naziotasunaren arabera. 2013» (Noiz kontsultatua: 2014-10-27).
2. ↑   Barakaldoko Udala. «Datu Orokorrak» (Noiz kontsultatua: 2014-10-27).

Ikus, gainera
-------------

* Santa Teresa
* Beurko
* San Eloy Ospitalea
* Barakaldo

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** San Eloy ospitalearen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q427131
* Commonscat Multimedia: Beurko Berria

---

 |

* Wd Datuak: Q427131
* Commonscat Multimedia: Beurko Berria