recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Pedro Gregorio Etxeandia Ximenez** (Iruñea, 1746 - Zaragoza, 1817) Nafar ikerlaria izan zen. Zaragoza inguruko landarediaren katalogo bat egin zuen, *Flora Cæsaraugustana*.

Biografia
---------

Hasieran, Pedro Etxeandiaren bizitza igaro zen Iruñean. Bertan hainbat Teologia ikasturte egin zituen, Farmaziako ikasketara eta praktikara dedikatu, eta San Kosme eta San Damian ikastetxera sartu aurretik. Geroago, Zaragozara joan zen, Botikarien Ikastetxean onartua izanez, eta 1772. urtean San Pablo kaleko hirian zeuden bederatzi farmazietako bat eman zioten.

1786an, Pedro Etxeandia R.S.E.A.P.-ko (Real Sociedad Económica aragonesa de amigos del país) bazkide izendatu zuten. 1796an bere burua eskeini zuen botanika irakasteko Ekonomia Elkartean eta Zaragozako Lorategi Botanikoa eratzeko landaketa egokiak hasi zituen. Aragoiko zein Valentziako, Sevillako, Madrileko, Bartzelonako, Pariseko eta Amerikako landare materialekin.

1796an (azaroaren 30a) katedradun izendatu zuten.

Irakaskuntzako hogei urtetan, Napoleonen inbasioaren etenaldi labur batekin, ikasle askok entzun zizkioten ikasgaiak, horien artean Mariano Lagasca.

Pedro Etxeandiak patataren laborantza Aragoin sartzea lortu zuen. Entsegu agronomikoen sail garrantzitsu bat burutu zuen espezie erabilgarri batzuekin. Horren ondoren, sesamo, kakahuete, meloi, angurri eta gari-laboreen errendimenduak hobetu zituen. Lo-belarra ere landu zuen opioa lortzeko eta inportazioa saihesteko. Proust, Lavoisier, Baume edo Lineo (horren jarraitzaile gogotsua izan zen) bezalako atzerriko zientzialari ospetsuen teoriak hedatu zituen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6069008
* Wikispecies Espezieak: Pedro Gregorio Echeandía

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87963867
* BNE: XX966661
* IPNI: 20016086-1
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01624/eu\_e\_0152/e0152
* GEA: 4844
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q6069008
* Wikispecies Espezieak: Pedro Gregorio Echeandía
**Gonzalo de Berceo** (Berceo, Errioxa, ca. 1197 - 1264 baino lehen) XII. mendearen bukaerako Errioxako poeta izan zen. Garai hartan Nafarroako mugen barnean zegoen Berceo herrian jaioa, Naiarako eskualdean, Errioxa Garaian. Honenbesteko egiaztapenik egin ezin daitekeen arren, Berceo euskalduna bide zen, elebiduna seguruenik. Berceotik hurbil dagoen Donemiliaga Monasterioan egin zituen eliza-ikasketak, eta bertan sakondu zituen latina eta Errioxako gaztelar erromantzea, bere literatura-hizkuntza izan zena. Gaztelan, Palentzian, sakondu zituen ikasketak.

Berceo izan zen klerezia-ofizioko lehen idazlea (**(Gaztelaniaz)** *Mester de clerecía*). Lauko estrofa alexandrotarretan idatzia, erlijio-sentimendua dario alde guztietatik, eta didaktismorako joera handia nabari zaio. Hirutan bana daiteke haren lana: santuen bizitzak (*Vida de San Millán*, *Vida de Santo Domingo de Silos*, *Vida de Santa Oria*, *Martirio de San Laurencio*), Ama Birjinari eskainitako lanak (*Andre Mariari mirariak* edo *Milagros de Nuestra Señora*, *Loores de Nuestra Señora*, *Duelo que hizo la Virgen el día de la Pasión de su hijo Jesu Christo*) eta dotrina-lanak (*El sacrificio de la Misa*, *De los signos que aparecen ante el Juicio*).

Berceoren beste hiru lan galdu egin dira (*Historia de la Valvanera*, *Traslación de los Mártires de Arlanza* eta *Traslación de San Millán*). Lan batzuen iturburuak, latinezkoak, ezagunak diren arren, Berceoren berezkoa ukaezina da. Berehala irakurria izateko literatura idatzi zuen, gainerako fraideen eta herriaren atseginerako, eta gutxik bezala jakin izan zuen eliza-tradizio jasoa eta herri-adierazpide zehatza uztartzen.

Ez da Berceorenean euskal hitzik falta; gutxi, halere, haren euskalduntasunari buruz erabateko ondoriorik finkatzeko. Gonzalo de Berceo Gaztelako Erdi Aroko literaturako klasiko handienetako bat da. Haren bizitzari buruzko datu zehatzik ez dago; berak emandako oharrak dira gehienak. Urte asko bizi zela esan liteke, 1264. urtean lekuko bezala ageri baita notari izkribu batean, eta urte horretan hil zela uste da.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1156048
* Commonscat Multimedia: Gonzalo de Berceo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 100176675
* ISNI: 0000 0001 1777 1598
* BNE: XX943233
* BNF: 12052627n (data)
* CANTIC: a10093813
* GND: 118718142
* LCCN: n79079198
* NKC: kup19960000006811
* NLA: 35133185
* SUDOC: 028755553
* BIBSYS: 90504021
* UB: a1000819
* ICCU: SBLV034600
* Open Library: OL5343800A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 5674
* DBE: url
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 137

 |

* Wd Datuak: Q1156048
* Commonscat Multimedia: Gonzalo de Berceo
**Maria Urtubiakoa** (Urruña, 1446 - Bera, 1505) Urtubia leinuaren Lapurdiko andre noblea izan zen. Joan Urtubiakoa eta Teresa Lazkanokoa, Joan Lopez Lazkanokoa ahaide nagusi oinaztarraren alaba, izan ziren haren gurasoak. Hiru urte zituela hil zitzaion aita, eta ama bigarrenez ezkondu zen Joan Ibañez de Monreal jaun nafarrarekin. Monreal etxearen eraginpean geratu zen orduan Urtubiako etxea. Joan de Monreal aurrekoaren semeak Maria Urtubiakoa bahitu eta harekin ezkondu zen. Lau urte geroago abandonatu zuen Joan de Monrealek emaztea eta Maria Urtubiakoak, bortxazko bahitura hura azaldu ondoren, ezkontza hura haustea lortu, eta Rodrigo Ganboakoa Berako Altzateko jaun eta ahaide nagusi ganboatarrarekin ezkondu zen ondoren. Aita zenaren alderdiaren aurka borrokatu zen ordudanik Maria Urtubiakoa. 1493an hil zen Altzateko jauna, eta orduan Altzateko eta Urtubiako etxeen gaineko eskubideak utzi nahi izan zizkion Mariak bere senar ohiak aurrezko ezkontza batean izan zuen seme nagusiari. Ez zuen horrelakorik onartu Joan de Monrealek, eta gatazka eta gudualdi biziak izan ziren ondoko urteetan bi alderdien artean. Epaitegietara jo ondoren, Maria Urtubiaren aurkako epaia eman zuen Bordeleko Parlamentuak eta Maria, Urruñako etxea eta artxiboak erre ondoren, Altzateko etxean babestu zen. Maria hil ondoren (1505), bi etxe horien eta erregearen gudarostearen arteko gatazkak ez ziren amaitu. 1540.urtean epai batek argitu zuen nolabait auzia: Urtubiako etxea altzatetarren esku geratu zen, eta Zalduako eta Miozko etxeak monrealdarren esku. 1574.urtean batu ziren berriro bi etxe haiek, Joan Urtubiakoaren eta Aimée de Monrealen arteko ezkontzaz. Pio Baroja donostiar idazleak jaso zituen nobela batzuetan (*La Dama de Urtubia*, *Jaun de Alzate*...) Maria Urtubiakoaren historiaren gorabeherak eta haren garaiko giroa.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263065
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05917/eu\_u\_0982/u0982

 |

* Wd Datuak: Q12263065
**Giuseppe de Santis** (Fondi, Italia, 1917ko otsailaren 11 - Erroma, Italia, 1997ko maiatzaren 16a) italiar zinema-zuzendari eta idazlea izan zen.

Biografia
---------

Filosofia eta Letrak eta Zuzenbideko ikasketak egiteaz gainera, Centro Sperimentale di Cinematografíako ikasle izan zen.

Guido Aristarco, Michelangelo Antonioni eta beste batzuekin batera, film-kritikak idatzi zituen *Cinema* aldizkarian. Aldizkari hartan, italiar zinema berritzeko ideiak proposatzen ziren; zuzendaria Vittorio Mussolini zen, Duceren semea. Aldizkariko orrietatik de Santisek zorroztasunez kritikatu eta goraipatu zituen Genina edo Soldati, Castella edo Lattuada bezala, aurreko zinemaren arauei jarraituz, bidea egiten ari ziren zuzendari gazteen lanak.

Italiar neorrealismoaren sorreran, Rosselliniren laguntzaile izan zen. Zuzendari eta muntatzaile gisa egin zuen lehenengo lana *Giorni di gloria* (1944) izan zen. Handik aurrera, bere sormen-lana ideia sozialista batean oinarritu zen, baina horrek ez zion lagundu bere lehen proiektuari sineskortasunik ematen: *Caccia tragica*.

Bere bigarren lanean ere, *Arroz mikatza*, nabarmena da kezka soziala: langile behartsuak nagusien aurrean bat eginda. Alderdi Komunistako kide gisa, arazo sozialak aztertzen dituzten filmak egiten ahalegindu zen. Azkenik, baina, horrelako filmak egiteko zailtasunek zinematik urrundu zuten.

Beste film aipagarri batzuk: *Non c´è pace tra gli ulivi* (1950); *Roma, ore 11* (1952); *Un marito per Anna Zaccheo* (1953); *Cesta duga godinu dano (La strada lunga un anno)* (1958); *La garçonière* (1960); *Italiani brava gente* (1964); *Un apprezzato professionista di securo avvenire* (1972).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q53016
* Commonscat Multimedia: Giuseppe De Santis

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 106987053
* ISNI: 0000 0001 1454 4488
* BNE: XX1306999
* BNF: 12207508m (data)
* GND: 119398869
* LCCN: n83150502
* NKC: jn20000604791
* NLA: 41025540
* Tabakalera ID: 62626
* SNAC: w61305dm
* SUDOC: 060608226
* ULAN: 500033582
* ICCU: CFIV025515
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05271/eu\_s\_0900/s0900

 |

* Wd Datuak: Q53016
* Commonscat Multimedia: Giuseppe De Santis
**Jose Maria Orbe Elio**, izengoitiz "*El Manchuelo de Ermua*", (Irun, 1776ko irailaren 6a – Bordele, 1850eko uztailaren 21a) karlista militarra izan zen. Hirugarren Valdespinako markesa izan zen

Biografia
---------

Humanitate-ikasketak egin zituen Zaragozan, eta matematikakoak akademia militarrean eta Bergarako Errege Mintegian.

Frantsesen aurkako Konbentzio Gerran borrokatu zen, eta Irungo San Martzialgo guduan beso bat galdu zuen (1794). Basileako ituna izenpetu zenean, miliziatik erretiratu zen, kapitain graduaz.

1797. urtean Ermuko alkate hautatu zuten, eta 1802an Bizkaiko jaurerriko diputatu. Urte horretan bertan joan zen Gortera Zamakolada izeneko matxinada eragin zuen Simon Bernardo Zamakolarekin batera; ondorioz, harekin batera ezkutatu behar izan zuen Nafarroan. Frantsesek euskal herrialdeak inbaditu zituztenean, euskal herritarren matxinada bultzatu zuen Orbek, eta behin baino gehiagotan espetxeratu zuten horregatik.

Hirurteko Liberalean (1820-1823) ere Egia jeneralarekin batera konspiratu izana salatu, eta kartzela zigorra ezarri zioten, baina ihes egitea lortu zuen.

Karlistaldia hasi zenean, Karlos erregegaiaren agindupean jarri zen, eta Bizkaikoa ez ezik, Arabako, Gipuzkoako, Santanderko eta Gaztelako matxinadak bultzatu zituen, baina lehen guduak gertatu eta karlista gudarosteak sakabanatu zirenean, Nafarroan ezkutatu zen. Orbek jeneral izendatu zuen Zumalakarregi, karlista gudarosteak berriro osa zitzan. 1836. urtean Errege Kontseiluko ministro izendatu zuen Karlos erregegaiak, eta 1838an Gerrako ministro. Bergarako Besarkada gertatu zenean, Frantziara erbesteratu zen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**José Joaquín Orbe** | **Valdespinako markesa**1819 - 1850 | Ondorengoa**Juan Nepomuceno Orbe Mariaka** |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9014539
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 111086
* Lur: 04586/eu\_o\_1274/o1274
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q9014539
*Diálogo de la Doctrina christiana*, 1529.
**Juan de Valdés** (Cuenca, 1490 - Napoli, 1541) espainiar idazle humanista izan zen. Bere anaia bikia, Alfonso de Valdésekin batera, Erasmo Rotterdamgoaren ideiak ezagutarazi zituen Espainian eta Italian eta harreman estua izan zuen harekin.

Alcala de Henaresko unibertsitatean egin zituen ikasketak. 1529. urtean *Diálogo de doctrina cristiana* (*Kristau dotrinari buruzko elkar hizketa*) obra idatzi zuen Erasmoren dotrinetan oinarriturik. Hartan norbanakoen barne izpiritualtasuna aldeztu eta azalekotzat jotzen zituen gurtza egiteko ageriko jokamoldeak. Obra hura Espainiar Inkisizioaren aurrean salatu zuten eta Valdés Italiara erbesteratu zen. Erroman Klemente VII.aren gortean urte batzuk eman ondoren, Karlos V.aren (Espainiako Karlos I.a) zerbitzuan jardun zuen eta 1534. urtean Napoliko artxibozain izendatu zuten. Napolin intelektual talde bat sortu zuen Giulia Gonzagak eta beste zenbait kidek osatua. Talde harentzat erlijio testuak itzuli zituen, *Alfabeto cristiano* (*Kristau alfabetoa)* eta *Ciento y diez consideraciones divinas* (*Jainkoari buruzko ehun eta hamar gogoeta*), besteak beste, argitaratu gabe utzi zituenak. Valdésen beste lan aipagarri batzuk: *Diálogo de la lengua (Hizkuntzari buruzkoak)*, hizkuntza arruntaren erabilera bultzatzeko eta erretorika baztertzeko gomendioa egiten duena, *Salterio traducido al hebreo* (*Salterioa hebreerara itzulia*), *Comentario a los salmos* (*Salmuei buruzko komentarioa*) eta *Trataditos*.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q666687
* Commonscat Multimedia: Juan de Valdés

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 19691005
* ISNI: 0000 0001 1798 1405
* BNE: XX1052418
* BNF: 120235526 (data)
* CANTIC: a11545975
* GND: 118625861
* LCCN: n50046650
* NKC: kup19950000105427
* NLA: 35574978
* SNAC: w6vx1s6g
* SUDOC: 028390431
* BIBSYS: 2077643
* UB: a1226916
* ICCU: CFIV088492
* Open Library: OL82531A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05945/eu\_v\_0036/v0036
* DBE: url
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 20

 |

* Wd Datuak: Q666687
* Commonscat Multimedia: Juan de Valdés
Artatxiki arrunta.
**Artatxikia** nekazaritzan erabiltzen diren hazi txikiko hainbat zereal izendatzeko erabiltzen den terminoa da. Ez dute talde taxonomikorik eratzen, talde funtzional edo agronomikoa baizik. Talde honetako espezieen arteko funtsezko antzekotasuna da ekoizpenerako ingurune zailetan landatzen diren hazi txikiko belarrak izatea. Historiaurrean bere garrantzia egungoa baino handiagoa izan zen.

Barietateak
-----------

Artatxikien baitan hainbat generotako espezieak daude sarturik, gehienbat Poaceae familiako Panicoideae subfamiliakoak. FAOren arabera, gehien landatutako espezieak, garrantziaren arabera, hauek dira:

1. Perla artatxikia (*Pennisetum glaucum*)
2. Artatxiki iletsua (*Setaria italica*)
3. Artatxiki arrunta (*Panicum miliaceum*)
4. Hatz artatxikia (*Eleusine coracana*)

Beste espezie aipagarri batzuk:

* Artatxiki japoniarra (*Echinochloa* spp.)
* Kodo artatxikia (*Paspalum scrobiculatum*)
* Artatxiki txikia (*Panicum sumatrense*)
* Artatxiki guinearra (*Brachiaria deflexa* = *Urochloa deflexa*)

Tefa (*Eragrostis tef*) eta fonioa (*Digitaria exilis*) ere artatxikitzat hartzen dira batzuetan. Zenbaiten iritziz, basartoa ere (*Sorghum* spp.) artatxikia da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  www.fao.org

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q259438
* Commonscat Multimedia: Millet

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4159957-3
* LCCN: sh85085398
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 027665
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000066928

 |

* Wd Datuak: Q259438
* Commonscat Multimedia: Millet


| Zerealak eta sasizerealak |
| --- |
| Amarantoa - Arroza - Artatxikia - Artoa - Artobeltza - Basa arroza - Basartoa - Espelta - Fonioa - Garagarra - Garia - Kañiwa - Kinoa - Oloa - Tefa - Tritikalea - Zekalea |
**Hiperides** —grezieraz: *Hypereides*— (Atenas, K.a. 389 - Kleon, Peloponeso, K.a. 322) Antzinako Greziako hizlaria izan zen. Platonen eta Isokratesen ikaslea.

Bizitza
-------

Hasieran logografo-lanetan aritu zen, inorentzako epaiketa-hitzaldiak eginez. Frine bere maitalearen kasua berak defendatu zuen: erlijiogabea izatea leporatzen zioten akusatuari, eta azken argudiotzat akusatuaren edertasuna agerian jarriz, lortu zuen Hiperidesek epaileen errukia.

K.a. 347tik aurrera Demostenesen jarraitzaile izan zen mazedoniarren eta bakezaleen aurkako erasoetan. Keroneako guduan (K.a. 338) Filipo II.a Mazedoniakoa atenastar koalizioari nagusitu zitzaionean, Hiperidesek antolatu zuen Atenasen defentsa. Harpaloren auzian Demostenesen salatzaile nagusietarikoa izan zen. Alexandro Handia hil ondoren (K.a. 323), mazedoniarren aurkako matxinada zela eta, berriro adiskidetu zen Demostenesekin. Antipatroren zapalkuntzaren biktima izan zen: atxilotu eta oinaze ikaragarriak pairarazirik hil zuten.

Ondorenak
---------

Antzinatean ia Demostenesen parekotzat zeukaten. Haren eskutik atera bide ziren 77 hitzaldietatik 6 besterik ez dira gorde, eta ez osorik guztiak. Argitasuna, dotoretasuna, hizkuntza jasoaren eta lagunartekoaren bateratze egokia, hein batean komediak eragina, dira Hiperidesen berbaldiaren ezaugarriak. *Demostenesen aurka* eta *Lamian eroritako gudarien hileta-hitzaldia* dira bere hitzaldirik aipagarrienak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q314447
* Commonscat Multimedia: Hypereides

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 264197546
* ISNI: 0000 0003 8210 8594
* BNE: XX1310924
* BNF: 12380106z (data)
* CANTIC: a10931909
* GND: 118775421
* LCCN: n80116994
* NKC: jn19981001491
* CiNii: DA0132445X
* SUDOC: 032851545
* BIBSYS: 90129055
* UB: a1040208
* ICCU: MILV060612
* Open Library: OL33176A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02828/eu\_h\_2166/h2166
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 2105

 |

* Wd Datuak: Q314447
* Commonscat Multimedia: Hypereides
**Herbert Heckmann** (Frankfurt, Alemania, 1930 – Bad Vilbel, 1999) alemaniar idazlea izan zen.

Biografia
---------

Aleman filologia eta filosofiako ikasketak egin zituen Frankfurten. Unibertsitateko laguntzaile izan zen Münsteren eta Heidelbergen, eta irakasle gonbidatua Evanstoneko Unibertsitatean (Illinois), 1965 eta 1967 bitartean.

1977az geroztik Darmstadteko Hizkuntza eta Literatura Akademiako kide izan zen. Hitz lauzko lanez gainera, konposizio lirikoak eta haurrentzako ipuinak idatzi zituen, eta baita irrati eta telebistarako gidoiak ere.

Oso gazterik eman zen ezagutzera, *Das Portrait* (1958, *Erretratua*) kontakizunarekin, Kafkaren estiloa gogorazten duen parabola sorta bat, eta *Benjamin und seine Väter* (1962, *Benjamin eta bere gurasoak*) eleberri ironikoarekin. Eleberri horretan, Benjamin sasikumearen, bere amaren eta aitaordearen bizitza kontatzen da, Weimarko Errepublikaren garaian, eta Benjaminen ibilerak bere benetako aitaren bila, harik eta Parisen aurkitzen duen arte, pailazo pobre batekin.

Haurrentzako liburuei, hala nola *Geschichten vom Löffelchen* (1970, *Koilaratxoaren historiak*) lanari, jendeak eta kritikariek oso harrera ona egin zieten bezala, hitz lauzko lanek, berriz, ez zuten halako arrakastarik izan. Aipagarrienak *Schwarze Geschichten* (1964, *Historia beltzak*) eta *Der große Knock-out in sieben Runden* (1972, *KO zazpi borrokalditan*) dira.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106600
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 112212844
* ISNI: 0000000109363412
* BNF: 12054455t (data)
* GND: 119200015
* LCCN: n81072125
* NKC: mzk2010609691
* SUDOC: 028778758
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02729/eu\_h\_1172/h1172

 |

* Wd Datuak: Q106600
**Daniel Sueiro** (Ribasar, Coruña, 1931 - Madril, 1986) espainiar eleberrigilea izan zen.

Biografia
---------

Lege-ikasketak egin zituen eta kazetari gisa jardun zuen. 1958. urtean eman zuen bere burua idazle gisa ezagutzera, *La rebusca y otras desgracias* ipuin-bildumarekin eta *La carpa* eleberriarekin. *Los conspiradores* (1964, *Konspiratzaileak*) eleberriarekin Literaturako Sari Nazionala irabazi zuen.

Obra
----

Espainiako gerra ondoko narratiba probintzianoaren mugak gainditzeko gaitasuna erakutsi zuen bere hurrengo lanetan: *La criba* (1961, *Bahea*), Madrilgo kazetaritzari buruzko eleberri soziala; *Toda la semana* (1964, *Aste osoa*); *Estos son tus hermanos* (1965, *Hauek dira zure anaiak*), erbesteratu baten itzulerari buruzkoa; *La noche caliente* (1965, *Gau beroa*); *Corte de la corteza* (1969, *Azalaren ebaketa*), mendebaldeko zibilizazioaren deskribapen beldurgarria; *Solo de moto* (1967, *Moto soloa*), zientzia fikziozkoa. Bestalde, zinema eta telebistarako gidoiak ere idatzi zituen: *El arte de matar* (1958, *Hiltzearen artea*), *Historia del franquismo o La flota roja* (1983, *Frankismoaren historia edo flota gorria*). Beste zenbait lan aipagarri: *El cuidado de las manos* (1974, *Eskuak nola zaindu*); *Servicio de navaja* (1977, *Labana zerbitzua*); *Balada de Manzanares* (1987, *Manzanaresko balada*).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8353693
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 17235367
* ISNI: 0000 0001 0874 4950
* BNE: XX1067646
* BNF: 120196819 (data)
* CANTIC: a10383797
* GND: 1057710237
* LCCN: n80008039
* NKC: mzk2016917229
* SUDOC: 028341635
* BIBSYS: 90377490
* UB: a1102915
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05497/eu\_s\_3160/s3160
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 37560
* Dialnet: 1013430

 |

* Wd Datuak: Q8353693
**Melchor de Santa Inés Oianguren** (Leintz Gatzaga, 1688 - Mexiko Hiria, 1747) gipuzkoar misiolari frantziskotarra eta filologoa izan zen. Valladoliden egin zen frantziskotar eta Filipinetarantz abiatu zen, misiolari, 1715. urtean. Bi urte geroago iritsi zen Manilara, eta Kotxintxinako misioetara bidali zuten. Gaixorik, Mexikora bidali zuten osa zedin, eta 1724an Manilara itzuli zen. Misio-lanetan jardun zuen, begietako eritasun batek jota, 1732. urtean Mexikora itzuli behar izan zuen arte. Sendatu ondoren, San Agustin de las Cuevasko komentuan geratu, eta han hil zen. Hizkuntzalaritzaren inguruan egin zuen lanengatik egin zen ezagun, ordea. Latinaren, grekoaren, hebreeraren, tagaloaren, txineraren, japonieraren, aramitaren eta malaysieraren berri bazuen. Japoniera eta tagalera, Filipenetako mintzaira, ikasteko bi gramatika idatzi eta publikatu zituen: *Arte de la lengua Japona dividida en cuatro libros según el arte de Nebrija* (1738) eta *Tagalismo elucidado* (1742). Bestalde, euskarari buruz ere gramatika bat idatzi zuela iduri du, baita hiztegi hirukoitz bat ere: *Arte de la lengua vascongada, Cantabrismo elucidado* eta *Diccionario trilingüe Tagalo-Castellano-Cántabro*. Euskarari buruzko azken lan horiek ez ziren argitara eman, eta gaur egun galdutzat jotzen dira.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263354
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 52092127
* ISNI: 0000 0000 8131 1847
* BNE: XX4865891
* GND: 102841772
* LCCN: no2009127792
* NDL: 00621244
* CiNii: DA12926443
* SUDOC: 152003460
* BIBSYS: 5087500
* Open Library: OL5177080A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 113404
* Lur: 04673/eu\_o\_2149/o2149

 |

* Wd Datuak: Q12263354
**Fasianidoak** (**Phasianidae**) Galliformes ordenako hegazti-familia bat dira. Familia honetakoak dira, adibidez, faisaiak, oiloak, eperrak, indioilarrak eta lurrean ibiltzen diren beste hegazti batzuk.

Hegazti sendoak izaten dira, eta hegoak laburrak izaten dira gorputzaren tamainarekiko; ez daude moldatuta hegaldi luzeak egiteko. Kolore bizikoak izaten dira espezie asko. Gehienbat graniboroak dira, hau da, aleak jaten dituzte, baina intsektuak ere jaten dituzte. 177 espezie daude 42 generotan banatuak. Batzuetan, bi subfamiliatan bereizita sailkatu ohi dira: **Phasianinae** eta **Perdicinae**.

Arrek lumaje ikusgarriagoa dute emeek baino (dimorfismo sexuala). Isatsa luzea eta puntaduna izaten dute, buruan luma berde-urdinxka distiratsuak dituzte, eta bi zirkulu gorri begien inguruan. Lepoan, lepoko gisa, luma txiki zuriak. Gorputza marroixka izaten da.

Emeek, berriz, lumaje ez hain markatua dute, luma arre eta grisekin. Arrak baino txikixeagoak izaten dira.

Eurasian eta Afrikan bizi dira, eta espezie gehienak Asiako hego-ekialdean eta Afrikan bizi dira. Leku irekietan nahiz basoetan bizi dira, hala itsasoaren mailan nola mendialdeetan elurren mugan. Espezie gehienak ez dira migratzaileak, baina espezie gutxi batzuek migrazio luzeak egiten dituzte.

Generoak
--------

**Phasianinae** azpifamilia

* *Afropavo*
* *Argusianus*
* *Catreus*
* *Chrysolophus*
* *Crossoptilon*
* *Gallus*
* *Ithaginis*
* *Lophophorus*
* *Lophura*
* *Pavo*
* *Phasianus*
* *Polyplectron*
* *Pucrasia*
* *Rheinardia*
* *Syrmaticus*
* *Tragopan*

**Perdicinae** azpifamilia

* *Alectoris*
* *Ammoperdix*
* *Anurophasis*
* *Arborophila*
* *Bambusicola*
* *Caloperdix*
* *Coturnix*
* *Dendroperdix*
* *Francolinus*
* *Galloperdix*
* *Haematortyx*
* *Lerwa*
* *Margaroperdix*
* *Melanoperdix*
* *Ophrysia*
* *Peliperdix*
* *Perdicula*
* *Perdix*
* *Pternistis*
* *Ptilopachus*
* *Rhizothera*
* *Rollulus*
* *Scleroptila*
* *Tetraogallus*
* *Tetraophasis*
* *Xenoperdix*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Mayr G. Poschmann, M. and Wuttke, M..  (2006). «A nearly complete skeleton of the fossil galliform bird *Palaeortyx* from the late Oligocene of Germany» *Acta Ornithol.* 41: 129–135..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26375
* Commonscat Multimedia: Phasianidae
* Wikispecies Espezieak: Phasianidae

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX542096
* BNF: 12273744h (data)
* GND: 4402822-2
* LCCN: sh85100650
* NKC: ph162484
* AAT: 300310512
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Phasianidae
* BOLD: 950
* Dyntaxa: 2002070
* EOL: 7591
* Fauna Europaea: 10705
* GBIF: 9331
* ITIS: 175861
* NCBI: 9005
* Paleobiology Database: 39340
* WoRMS: 1461449

 |

* Wd Datuak: Q26375
* Commonscat Multimedia: Phasianidae
* Wikispecies Espezieak: Phasianidae
Siagrioren "erreinua".
**Siagrio** (430 - 486 edo 487) Mendebaldeko Erromatar Inperioko azken gobernaria izan zen. Egidio erregearen semea, honen ondorengoa izan zen Soissonseko erreinua gobernatzen. Bere burua, ordea, ez zuen erregetzat, beranduago, Duke bezala ezagutuko zen Duxtzat baizik. Bere erregealdia, 464. urtetik, 486. urterarte zabaldu zen. Azken urte hontan gertatu zen Soissonsen bertan, erreinuko hiriburuan, Klodoveo frankotar erregea eta Siagrio galierromatar duxaren gudalosteen arteko gudualdia. Gudualdi hau, frankotarren garaipenarekin amaitu zen.

Egoera horren aurrean, Alariko II.a bisigodotarren erregeari laguntza eskatu zion, honen erreinuan bizitzen uzteko eskatuz. Baina, Alarikok, horren ordez, preso hartu eta Klodoveorengana bidali zuen. 487. urtean hil zuten frankotarrek, modu sekretuan sastakatuz.

Bere erregealdia, Erromatar Inperioko jatorrizko herrien azken gobernualdia izan zen. Izan ere, atzerritarrek, Inperiotik kanpoko herriek, "Erromatarren Errege" bezala ezagutu zuten.

Ikus, gainera
-------------

* Soissonseko erreinua

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)** Soissonseko gudua (486): Siagrio

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q207499
* Commonscat Multimedia: Syagrius

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q207499
* Commonscat Multimedia: Syagrius
**Walter Luyten** (Berlaar, 1934ko urriaren 20a - Lier, 2008ko urtarrilaren 27a) politikari flandiarra zen. Ikasketaz historialaria zen eta Flandriako abertzaletasunaren berpiztailetzat jotzen da. 1968an Euskal Herriarekin harremanetan jarri zen. Francoren diktadura garaian hainbat Aberri Egunetan parte hartu zuen. 1975ekoan, Goardia Zibilek ikurrina erakusteagatik atxilotu zuten Willy Kuijpers diputatuarekin batera. 

1981etik 1991ra arte Volksunie alderdiko senataria izan zen. 1964tik 2006a arte Berlaarko udaleko kidea izan zen. 2001ean Nieuw-Vlaamse Alliantie alderdian sartu zen.

Luyten abertzale sutsua zen eta bidaia asko egin zituen munduko beste mugimendu abertzaleekin bat egiteko. Horiek horrela, Euskal Herriko eta Lituaniako emantzipazioaren aldeko borrokarekin bat egin zuen. 2007ko apirilaren 24an, Gernikako bonbardaketaren 70. urtemuga zela-eta hitzaldi bat ematera Euskal Herrira etorri zela aprobetxatuz, Gernika Batzordearen omenaldia jaso zuen euskal gatazkarekin zuen arduragatik.

1991ko otsailean, Lituaniak aldebakarreko independentzia aldarrikatu zuenean eta Vilniusko parlamentua tanke sobietarrez inguratuta zegoenean, Walterrek agintari Lituaniarrei bere elkartasuna adierazi zien. Horrexegatik, 2006an, "The Cross of Commander of the Order for Merits to Lithuania" saria jaso zuen Valdas Adamkus Lituaniako presidentearen eskutik.

2008ko urtarrilaren 27an hil zen 73 urte zituela. 2008ko apirilaren 13an Zokoan (Lapurdi) omendu zuten. Euskal Herrian bizi den eta bere haurtzaroko lagun den Ludo Docx apaiz flandriarrak antolatutako ekitaldia izan zen.

Jarduera politikoa
------------------

* 1964 - 2006: Berlaarko udaleko kidea.
* 1994 - 2000: Berlaarko Hezkuntza eta Kultura zinegotzia.
* 1981 - 1991: Belgikako senataria.
* N-VA alderdiko kidea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2189676

 |

* Wd Datuak: Q2189676
**Jose Zabala Arana** (Nabarniz, 1894 - San Vicente de la Barquera inguruan, Kantabria, 1936) bizkaitar idazlea izan zen.

Biografia
---------

Ama Birjinaren Bihotzeko Seme Misiolarien kongregazioan sartu zen oso gazte zela. Donostian egon zen hamaika urtez, eta beste hiruz Valladoliden. 1934an, San Vicente de la Barquerako (Kantabria) ikastetxeko nagusi izendatu zuten. Espainiako Gerra Zibila piztu zelarik, Bilbora alde egin zuen, bizitza arriskuan zuelako. Hala ere, bere kideak bakarrik utzi nahi ez, eta atzera, Kantabriara itzultzeko trenera igo, eta bidean desagertu zen. Ez zen berriz agertu.

Euskal adizkerari eta euskarari buruzko lan bereziak argitaratu zituen *Euskera*, *RIEV*, *Euzkerea* eta *Ekin* agerkarietan. Obra nagusiak: *La conjugación en el Euskera Bizkaino* (1919), *Edesti Deuna. Ume ikaslariyentzat* (1921), *Euzko lutelesti txikia* (1922), *Daneurtiztia* (1922), *Zenbakiztiya* (1922), *Aste Gurena euzkeraz ta lateraz* (1924), *Euzkerazko Zenbakera* (1928), *Gramática Vasca* (1930) eta *Josutxo. Umientzako otoi-idaztiñua* (1931). Aita Clareten deboziozko liburua euskaratu zuen, 1935ean: *Donokirako bide zuzena*. Zabala Aranaren hizkera neologismoz betea da, irakurgaitz bihurtzeraino betea ere.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260743
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 144578
* Lur: 06078/eu\_z\_0014/z0014

 |

* Wd Datuak: Q12260743
**Dionys Mascolo** (1916ko otsailaren 11 - Paris, 1997ko abuztuaren 20a) frantses idazle eta filosofoa izan zen. Nazien nagusitasunaren kontra borrokatu ziren intelektualen taldeko kidea eta aitzindaria izan zen, Edgar Morin, Maurice Blanchot, Georges Bataille, Maurice Nadeau eta Marguerite Durasekin batera. 1946. urtean Alderdi Komunistako kide egin zen, baina handik hiru urtera utzi zuen alderdiko militantzia. 1953an *Le Communisme* liburua argitaratu zuen; liburu horretan komunismoa finkatu beharra azpimarratu zuen, baina, aldi berean, hori ezinezkoa zela aitortu zuen. De Gaulle jeneralaren erregimenaren etsai sutsuenetakoa izan zen, batez ere bere iritzian De Gaullek Frantzia demokratikoa diktadura presidentzialistara eraman zuen estatu kolpea jo zuenez gero. 1960. urtean Aljeriako gerraren kontrako *121en manifestua*ren bultzatzailea izan zen; handik denbora gutxira bere gain hartu zuen *Intsumisioaren Eskubideari buruzko Aitorpena* idazteko ardura. Ezkerreko sistema politiko-sozialei buruzko gogoeta nabarmentzen da Mascoloren lanetan, *Autour d'un communisme de pensée* (*Komunismo teorikoari buruz*), bere azken obraren izenburuak eta edukiak aditzera ematen duen bezala.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3028743
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 41862809
* ISNI: 0000 0001 0891 1309
* BNF: 12069149g (data)
* GND: 172848083
* LCCN: nr89002318
* SUDOC: 028965051
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04083/eu\_m\_1287/m1287

 |

* Wd Datuak: Q3028743
**Luis Goya Urrutia** (Lezo, 1951 - Donostia, 2006ko irailaren 27a) euskal zinema ekoizle eta zuzendaria zen..

Biografia
---------

Animaziozko zinemaren aintzandari zen, Jaizkibel ekoiztetxearen eskutik hasi zen zinema munduan lanean, Juanba Berasategik zuzendutako *Fernando Amezketarra* film laburrarekin hain zuzen ere. Une hartatik aurrera, zenbait produkziotan elkarrekin egin zuten lan. 1990eko hamarkadatik aurrera, fikziozko filmak ekoizten hasi zen Pablo Malo zuzendariarekin kolaboratuz behin baino gehiagotan.

*Euskaldunon Egunkaria* bultzatu eta sortu zuen. Luis Del Olmo Espainiako Auzitegi Nazionaleko epailearen aginduz, 2003. urteko otsailaren 20an Guardia Zibilak Lezoko bere etxean atxilotu zuen, beste zortzi lagunekin batera. Bost egun inkomunikatuta eman zuen, eta komisaldegian igarotako bost egunen testigantza latza eskaini zuen: «Ni ez naute jo, baina torturaren lekuko zuzena izan naiz. Zelda barruan, paretaren kontra jartzeko agintzen ziguten, eta ateko leihotxotik begiratzen ziguten ea agindutakoa betetzen genuen».«‘Hil nazazue behingoz’, entzun nion aldietako batean Pello Zubiriari».

Filmografia
-----------

### Zuzendaria

* *Lau astakiloen abenturak eta kalenturak* (1988)

### Ekoizlea

* *La sombra de nadie* (2006)
* *Frío sol de invierno* (2004)
* *Ione, igo zerura* (1999)
* *Offeko maitasuna* (1992)
* *Ke arteko egunak* (1989)
* *Kalabaza tripontzia* (1985)
* *Fernando Amezketarra* (1981)

Erreferentziak
==============

1. ↑   Berria.info: "Luis Goia zinema ekoizlea hil da"[*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑   Euskadiko Filmategia. *Goya Urrutia, Luis.* .
3. ↑   egunkaria.info: "Luis Goia: «‘Hil nazazue behingoz’, entzun nion aldietako batean Pello Zubiriari»"

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12262675
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 164365025
* BNE: XX894386
* LCCN: no2008127046

 |

* Wd Datuak: Q12262675
**Piarres Ihartze Bidassouet** —frantsesezko grafian, *Pierre d'Iharce de Bidassouet*— (Hazparne, Lapurdi, 1765 - 1843) apaiz katolikoa eta frantsesezko idazlea izan zen.

Bizitza
-------

Filosofia eta teologiako ikasketak egin ondoren, apaizgaitegia utzi behar izan zuen 1790ean. Hazparnera itzulirik, frantsesez metodo bat idatzi zuen haurrek latinez eta euskaraz idazten ikas zezaten. Apaiz egin zen 1792an, eta Hego Euskal Herrira igaro zen, frantses iraultzaileengandik ihesi. 1794an, Galiziako Compostelako Donejakuera joan zen, eta lurralde haietan egon zen zazpi urtez.

Lanak
-----

Oso ezaguna da 1825ean Parisen argitara eman zuen obra: *Histoire de Cantabres ou des prémiers colons de toute l'Europe, avec celle des Basques, leur descendents directs, qui existent encore, et leur langue asiatique-basque, traduite et réduite aux principes de la langue française*. Harenak dira, halaber, *Lettre d'un ecclésiastique du Diocèse de Bayonne à son Evêque* (1833), *Recherches sur l'origine véritable et réelle des Escu-alde-duns, par syncope Escualduns, anciennement Guiçons (hommes) cantabres et aujourd'hui généralement Basque français, espagnoles* (1834) eta *Aventures piquantes de M. l'abbé d'Iharce de Bidassouet, écrites par un de ses éleves* (1835) idazkiak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011-12-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265928
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 64344959
* BNF: 106592588 (data)
* GND: 100041841
* SUDOC: 187524890
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02972/eu\_i\_0482/i0482

 |

* Wd Datuak: Q12265928
**Jorge Lavelli** (Buenos Aires, 1932ko azaroaren 11 - 2023ko urriaren 9a) argentinar antzerki-zuzendaria izan zen.

Jatorri italiarreko familia batean sortu zen Buenos Airesen. Beka bati esker iritsi zen 1960an Frantziara, eta han hartu zuen bizilekua betiko. Hasiera-hasieratik, testuaren antzerki baliokidea aurkitzen ahalegindu zen, gorputza, erritmoa, espazioa, alderdi plastikoa eta testua bera maila berean ipiniz. Besteak beste, Witold Gombrowicz idazle poloniarra ezagutarazi, eta Fernando Arrabalen obrak antolatu zituen. Opera-alorrean ere lan egin zuen, eta Mozarten *Idomeneo Kretako errege* obraren antzezpena prestatu zuen 1975ean. 1988an, bere gain hartu zuen Parisko Colline Antzokiaren zuzendaritza. Antzerki modernoa bultzatu izan zuen beti, eta adierazpen-askatasun handia eta mundua ikusteko era bitxia zuten egileekin lan egin zuen. Hala, García Lorcaren *El público* antzerki-lana estreinatu zuen, artista espainiarraren konpromiso soziala adierazten zuen lanik adierazgarriena. Umore garratza, lotsagabea eta iraultzailea izan zen Lavelliren modurik gogokoena, egile anitz eta ezberdinen bitartez munduari buruzko galderak adierazten dituena. Gaur egun, Le Mechant Theatre konpainiaren zuzendari izan zen.

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Jorge Lavelli*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2388261
* Commonscat Multimedia: Jorge Lavelli

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 14772444
* ISNI: 0000 0001 0871 7442
* BNA: 000057775
* BNF: 119114174 (data)
* GND: 1057204617
* LCCN: n84053418
* CiNii: DA10846729
* SNAC: w62w560s
* SUDOC: 026970481
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03762/eu\_l\_1055/l1055

 |

* Wd Datuak: Q2388261
* Commonscat Multimedia: Jorge Lavelli
**Rafael Treku Eugi** (Donostia, 1932 - 2000) gipuzkoar zinemagile eta ekoizlea. Aranzadi Zientzia Elkartearen aginduz zuzendu zituen bere lehen film laburrak, 1961 eta 1963. urteen artean: *El espinoso*, *Anillamiento de aves*, *Natrix* eta *La charca*. Bakarkako lanean jarraitu zuen 1968. urtera arte, eta epe horretan hamalau bat film labur ekoiztu eta zuzendu zituen. 1969an, Ornix Films produktorea sortu zuen Francisco Bernabérekin lankidetzan, eta izadiari eskainitako film labur eta dokumental ugari ekoitzi zituzten orduz geroztik, gehienak mendiari eta itsasoari lotuak. Sari garrantzitsuak ere eskuratu zituen bere lanekin, eta horietako hainbat kanpoko telebistetan erakutsi ziren. Ornix Films produktorearen lanen artean aipagarria da, besteak beste, *Mar Adentro* film luzea. Besteak beste, Euskadiko Filmategiko, Donostiako Nazioarteko Zinemaldiko eta Donostiako Aquariumeko zuzendaritza-batzordeetako kide, Andoaingo Zine eta Bideo Eskolako irakasle eta Euskal Ekoizle Independenteen Elkartearen buru izan zen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12266426
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX1398082
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05704/eu\_t\_1740/t1740

 |

* Wd Datuak: Q12266426
**Xabier Gorostiaga Atxalandabaso** (Bilbo, Bizkaia, 1935 - Loiola, Gipuzkoa, 2003ko irailaren 14a) jesuita, irakaslea eta garapenari lotutako gaietan aditua izan zen.

Bizitza
-------

Teologian lizentziaduna Deustuko Unibertsitatean, Garapen Ekonomikoan lizentziaduna Cambridgeko Unibertsitatean, Filosofian lizentziaduna Mexikoko Instituto Libre de Filosofia delakoan, eta Ikasketa Klasikoetan lizentziaduna Habanako Unibertsitatean. 1958. urteaz geroztik, Erdialdeko Amerikan bizi izan zen. Hainbat urte Panaman eman ondoren, Nikaraguan lan egin zuen gobernu sandinistarekin, 1979az geroztik. 1991tik 1997ra Managuako (Nikaragua) UCA (Universidad Centroamericana) unibertsitateko errektore izan zen. CRIES (Coordinadora Regional de Investigaciones Económicas y Sociales) erakundeko arduradun ere izan zen, hala nola Latin Amerikan jesuitek kudeatzen dituzten hogeita hiru unibertsitate biltzen dituen AUSJAL elkarteko idazkari nagusi. Herri azpigaratuen aldeko lanean nabarmendu izan zen beti, eta goi-mailako aditua zen garapenari lotutako gaietan.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12269022
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 91577366
* ISNI: 0000 0000 6640 4287
* BNE: XX954159
* GND: 1047927020
* LCCN: n81086936
* SUDOC: 028405439
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02529/eu\_g\_2757/g2757

 |

* Wd Datuak: Q12269022
**Emiliano Piedra Miana** (Madril, 1931 - *ib.*, 1991ko abuztuaren 28a) espainiar zinema-ekoizlea izan zen.

Biografia
---------

Zinemako banaketa- eta erakusketa-munduan hasi, eta ekoizle-lanetan hasi zen 1960an, *Canción de cuna*, *Abuelita Charlestón*, *Han robado una estrella* edo *El valle de las espadas* filmen ekoizle, hain zuzen ere.

Arrakastarik handiena 1965ean iritsi zitzaion, ordea, Orson Wellesek Espainian zuzendu zuen *Chimes at Midnight* filmarekin, Cannesko zinemaldian saritu baitzuten. Harrezkero, garrantzi handiko lanei ekin ahal izan zien, hala nola Angelino Fonsek zuzendutako *Fortunata y Jacinta* (1969) edo Gonzalo Suárezen *La Regenta* (1974) filmen ekoizpenari.

Nazioartean berriro ere itzal handia lortu zuen Carlos Saura zuzendariarekin, eta Antonio Gades dantzariarekin osatutako film-trilogia bati esker: *Bodas de sangre* (1980), *Carmen* (1983) eta *El amor brujo* (1985).

Bizitzako azken urteetan telebistako saioak ekoizten jardun zuen, besteak beste, *El ángel caído* (1990) eta *El Quijote* (1990).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3753653
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 86541124
* ISNI: 0000 0001 1952 1533
* BNE: XX1009185
* LCCN: n88272915
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04856/eu\_p\_1736/p1736
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q3753653
**Joan Baptista Humet i Climent** (Navarrés, Valentzia, 1950eko urtarrilaren 4 – Bartzelona, Katalunia, 2008ko azaroaren 30a) Terrassan bizi zen valentziar jatorriko kantari eta musikagilea zen. Katalanez zein gaztelaniaz konposatu zuen.

Bizitza
-------

Txikitatik Terrassan bizi zen, bere aitak ehungintzazko enpresa bat baitzuen. 1968an Bartzelonara joan zen arkitektura ikastera eta han, Joan Manuel Serrat kantaria ezagutu zuen. Honek abesten hasteko konbentzitu zuen. 1968an, 18 urterekin, Humetek bere lehendabiziko kontzertua eman zuen Terrassako antzokian. Bi urtez Lluís Llachen kontzertuetan hasierako abeslaria izan zen.

1970ean bere lehendabiziko diskoa kaleratu zuen Columbia diskoetxearekin. 1971an *Gemma* abestia bere lehenengo arrakasta lortu zuen. Gemma abestia, bere koinataren omenez konposatu zuen eta Enderrock aldizkariak, XX. mendeko katalanezko 100 abesti onenen artean kokatzen zuen.

1973an bere lehenengo disko luzea *Fulls* (hostoak) kaleratu zuen. 1975ean bere bigarren diskoa kaleratu zuen, *Diálogos* (elkarrizketak), oraingoan gaztelaniaz eta Movieplay diskoetxearen zigilupean.

1979an bere katalanezko bigarren eta azken diskoa kaleratu zuen *Fins que el silenci ve*, Movieplay diskoetxearen zigilupean. 1981ean diskoetxez aldatu zen eta RCAra pasatu zen, bertan *Hay que vivir* argitaratu zuen.

*Amor de aficionado* (RCA, 1982) eta *Sólo soy un ser humano* (RCA, 1984) diskoen ondoren, Ariola multinazionalak RCA diskoetxearen kontrola hartu eta arau berriak ezarri zituen, Ariolan zeuden artistei lehentasuna emanez besteak beste. Horrenbestez, Humetek musika egiteari uztea erabaki zuen. 2001. urtean musikaren mundura itzuli zen eta 2004an *Sólo baje a comprar tabaco* disko autoekoiztua argitaratu zuen Validance zigilupean.

2008ko abenduaren 1ean hil zen sabeleko minbiziak jota.

Diskografia
-----------

* *Gemma*/*El Llaurador* (SG, Columbia 1970)
* *Busco una flor*/*Tonades* (SG, Columbia, 1970)
* *Kristine*/*No m´importara pas gens* (SG, Columbia, 1972)
* *Fulls* (LP, Columbia, 1973)
* *Diálogos* (LP, Movieplay, 1975)
* *Aires de Cemento* (LP, Movieplay, 1977)
* *Fins que el silenci ve* (LP, Movieplay, 1979)
* *Hay que vivir* (LP, RCA, 1981)
* *Amor de aficionado* (LP, RCA, 1982)
* *Solo soy un ser humano* (LP, RCA, 1984)
* *Solo baje a comprar tabaco* (CD, Validance, 2004)

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Joan Baptista Humeten webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q579639
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87682718
* ISNI: 0000000083988982
* BNE: XX850649
* LCCN: no2010152803

 |

* Wd Datuak: Q579639