**Triku**a, **kirikiño**a, **kirikolatz**a edo **sagarroi**a (sailkapen zientifikoa: **Erinaceinae**) ugaztunen Erinaceidae familiako azpifamiliako kidea da. Gorputzaren gaina eta alboak arantzaz inguraturik du, morkots baten moduan. Hamasei triku espezie ezagutzen dira, bost generotan sailkaturik. Europan, Asian eta Afrikan bizi dira, berez; bai eta Zeelanda Berrian ere, gizakiak sarturik.

Ezaugarriak
-----------

Trikua arrisku baten aurrean arantzadun bola bihurtzen da.
Triku espezie guztiak oso antzekoak dira, eta bizitzeko era bertsua dute. 25 cm inguru luze izaten dira. Gorputzaren gaineko aldea eta alboak arantzaz estaliak dituzte, eta azpiko aldea, hankak eta atzaparrak, berriz, ile gogor latz samarrez beteak. Belarriak, isatsa eta zangoak laburrak dituzte, eta muturra kono egiturakoa, zorrotza.

Arrisku baten aurrean gorputza bildu eta arantzaz beteriko bola bat bihurtzen da.

Hainbat sagu eta sator espeziek bezala, trikuak ere badu sugearen pozoiarekiko inmunitate txikia, erinazina molekulari esker. Sugearen horzkada handia bada, ordea, hiltzeko arriskua badu.

Elikadura
---------

Trikua animalia gauzalea da, iluntzen duenean ateratzen da janari bila. Barakuiluak, bareak, intsektuak eta harrak jaten ditu batik bat, baina baita txorien arrautzak eta suge txikiak ere. Animalia haragijalea bada ere, dieta osatzeko, zizak, fruitu gorriak, belarren sustraiak eta meloiak ere jaten dituzte.

Hibernazioa
-----------

Trikuak hibernatu egiten du. Egoera normalean, gorputzeko tenperatura 30-35 °C artekoa izaten du eta hibernazio garaian, 2 °C-taraino jaisten du. Horri esker, bizi funtzioak nabari motelduta, energia gutxiago gastatzen du.

Ugalketa eta bizialdia
----------------------

Trikua belar artean.
Espeziearen arabera, epeak desberdinak izaten dira. Haurdunaldiak 35-58 egun artean irauten du eta hiru edo lau kume izaten dituzte. Espezierik txikienek 6 ere izan ditzakete. Kumeak itsu jaiotzen dira eta mintz batek arantzak estaltzen dizkie. Jaio eta lehen orduetan, mintz hori lehortu eta arantzak agertzen dira.

Beren antzeko animaliekin parekatuta, bizitza luzea izaten dute eta triku basatiak lau edo zazpi urtera irits daitezke. 16 urte hartu zituen triku bat ere izan zen.

Harrapariak
-----------

Azkonarra da trikuaren harrapari handiena, eta hontz zuriaren egragopiletan ere trikuaren hezurrak aurkitzen dira.

Trikua Euskal Herrian
---------------------

Kirikio triku isoglosak
Munduko triku espezietarik, Euskal Herrikoa triku arrunt edo europarra da (*Erinaceus europaeus*), Europa osoan hedatua.

Euskaraz, herri hizkeretan, hainbat izen ditu: mendebaldetik ekialdera, *kirikiolatz, kirikio, triku, sagarroi* forma ohikoenak dira baina bakoitzak bere aldaerak ditu (*kirikixo, kirikiño, sagarrerroi, xarrobi...*).

Erdialdeko formak (*kirikio* eta *triku*) latinezko *erinaceus*-etik eratorriak direla uste da. Mendebaldeko *kirikiolatz* izenak baten ondorengoa dirudi, eta *sagarroi*k, berriz, erro autoktonoak bide ditu.

### Trikua euskal kulturan

Ebaristo Bustintza idazle bizkaitarrak *Kirikiño* literatur ezizena hartu zuen. Ezaguna da halaber Bernardo Atxagaren *Trikuaren Hiztegi*a ipuin poetiko laburra.

Bildutako euskal atsotitzen artean trikuaren aipu parea:

* *Sagarroia ere Jainkoak egin zuen.*
* *Trikuaren umea, arantzekin jaiotzen.*

Generoak
--------

* *Atelerix*
* *Erinaceus*
* *Hemiechinus*
* *Mesechinus*
* *Paraechinus*

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Attenborough, David.  (2014). *Attenborough's Natural Curiosities 2.*  Armoured Animals. UKTV..
2. ↑   **(Ingelesez)** Omori-Satoh, Tamotsu; Yamakawa, Yoshio; Mebs, Dietrich.  (2000-11-01). «The antihemorrhagic factor, erinacin, from the European hedgehog (Erinaceus europaeus), a metalloprotease inhibitor of large molecular size possessing ficolin/opsonin P35 lectin domains» *Toxicon* 38 (11): 1561–1580.  doi:10.1016/S0041-0101(00)00090-8. ISSN 0041-0101. (Noiz kontsultatua: 2020-09-14).
3. ↑   **(Ingelesez)** Suomalainen, Paavo; Sarajas, Samuli.  (1951-08). «Heart-beat of the Hibernating Hedgehog» *Nature* 168 (4266): 211–211.  doi:10.1038/168211b0. ISSN 1476-4687. (Noiz kontsultatua: 2020-09-14).
4. ↑   «The Hedghogz Home Page - Babies & Reproduction» *web.archive.org* 2013-09-06 (Noiz kontsultatua: 2020-09-14).
5. ↑     (PDF) (Noiz kontsultatua: 2018-04-26).
6. ↑   Almandoz, Koldo.  (2011-11-25). *Trikuaren Hiztegia / The dictionary of the Hedgehog.*  (Noiz kontsultatua: 2018-04-27).
7. ↑   «Gotzon Garate - Atsotitzak - Online Kontsulta zerbitzua» *www.ametza.com* (Noiz kontsultatua: 2018-04-27).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6120
* Commonscat Multimedia: Erinaceinae
* Wikispecies Espezieak: Erinaceinae

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11987425n (data)
* LCCN: sh85059909
* NDL: 00662138
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 8959
* GEA: 13546
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Erinaceinae
* ITIS: 633423
* MSW: 13600003
* NCBI: 30577
* Paleobiology Database: 67971

 |

* Wd Datuak: Q6120
* Commonscat Multimedia: Erinaceinae
* Wikispecies Espezieak: Erinaceinae



|  |  |
| --- | --- |
|  | **Wikiztegian** orri bat dago honi buruz: ***triku***. |