recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Jon Alonso Fourcade** (Iruñea, Nafarroa, 1958ko azaroaren 18a) euskal idazlea eta itzultzailea da.

Biografia
---------

Biologia ikasketak egin zituen Euskal Herriko Unibertsitatean, eta Nafarroako Gobernuan itzultzaile lanetan dihardu. Hainbat komunikabidetan lankide da, Euskadi Irratiko *Sormenari leiho* saioan ere aritu da, baita hainbat mintegi eta lantegitan ere. Idazle lanetan, Iruñeko Korrok literatur aldizkarian egin zituen lehen urratsak, beste hainbat idazleren gisan, hala nola Josetxo Azkona eta Mikel Taberna. José Saramagoren eta Julio Cortazaren lan bana euskaratu ditu. 1997an Joseba Jaka I. Literatura Beka eskuratu zuen, *Camembert helburu* eleberri-saiakera idazteko. 2007an, *Argia* aldizkarian idatzi zuen «Euskadi Sariak» artikulua, hainbat idazle eta itzultzailek *Utikan Euskadi Sariak* agiria sinatzeko pizgarria bihurtu zen. 2007an ere *Erretzaileen eremua* ipuin liburuagatik Espainiako Kritika Saria eman zioten.

*Lanbas*
--------

Jon Alonsok sortutako pertsonai ezagunena Enekoitz Ramirez *Lanbas* dugu. Eleberri beltzaren tradizioan, Lanbas antiheroia dugu: etakide ohia, preso egondakoa, arte saleroslea eta lapurra, detektibe izan gabe ikertzaile lanetan aritzen da beti nahiko zorte txarrez. Orain arte hiru eleberrietan agertu da: *Camembert helburu* (1997), *Zintzoen saldoan* (2012) eta *Hiri hondakin solidoak* (2015). Lanbasen bidez, erabateko eszeptizismoaren ikuspuntutik, Alonsok kritika gogorrak eta, aldi berean, sarkastikoak egiten ditu.

Sariak
------

* 1997an *Camembert helburu* Joseba Jaka I. Literatura Beka.
* 2006an *Erretzaileen eremua* lanagatik Espainiako Kritika Saria jaso zuen.

Lanak
-----

### Nobela

* *Katebegi galdua* (1995, Susa)
* *Hodei berdeak* (2003, Susa)
* *Zintzoen saldoan* (2012, Txalaparta)
* *Hiri hondakin solidoak* (2015, Txalaparta)

### Narrazioa

* *Erretzaileen eremua* (2006, Susa)

### Saiakera

* *Idiaren eraman handia* (1995, Euskaltzaindia-BBK)
* *Agur, Darwin, eta beste arkeologia batzuk* (2001, Pamiela)
* *Beltzaren koloreak : nobela beltzari buruzko oharrak* (2016, Susa)

### Saiakera - nobela

* *Camembert helburu. Toulouse-Lautrec mende bat geroago* (1998, EEF - Susa)

### Nobela - rapsodia

* *Euskal karma* (2001, Susa)

### Itzulpena

* *Lisboako setioaren historia*, Jose Saramago (1998, Ibaizabal)
* *Antologia apetatsua*, Julio Cortazar (2005, Txalaparta)
* *Kometaren eraginpean*, Jon Bilbao (2014, Txalaparta)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.
2. ↑

Kanpo loturak
-------------

* «Jon Alonso», *Literaturaren Zubitegia*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260494
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 19004871
* ISNI: 0000 0000 5919 8489
* Literaturaren Zubitegia: 6
* BNE: XX1002754
* GND: 1174924942
* LCCN: n98112883
* SUDOC: 084753161
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 2264
* Lur: 00256/eu\_a\_2566/a2566

 |

* Wd Datuak: Q12260494
**Charles Haddon Spurgeon** (Kelvedon, Erresuma Batua, 1834ko ekainaren 19a - Menton, Frantzia, 1892ko urtarrilaren 31) teologoa, predikaria, misiolaria, jakintsu biblikoa, idazlea eta artzain bataiogile erreformatu ingelesa izan zen. Ezaguna da bere bizitza osoan zehar 10 bat aldiz predikatzen zuelako astean leku ezberdinetan eta 10 milioi pertsona inguru ebanjelizatu zituelako. Haren sermoiak hainbat hizkuntzatara itzuli dira, eta «Predikatzaileen printzea» deitzen zaio.

Spurgeonek eragin handia izaten jarraitzen du zenbait kristau-izendapenetan, hala nola eliza erreformatuetan, kalbinismoan, eliza bataiatzaileetan eta bataiogile erreformatuetan. Bataiatzeko tradizio erreformatuan figura indartsua izan zen, 1689ko Fedearen Bataiatze Konfesioa aldeztuz eta bere garaiko Elizako joera teologiko liberal eta pragmatikoei aurka eginez.

Spurgeon Londresko Tabernakulu Metropolitarra izeneko Bataiatzailearen Elizako artzaina izan zen 38 urtez. Britainia Handiko Bataiatzailearekin izandako eztabaida ugarien parte izan zen, eta, gero, erlijio-titulua utzi behar izan zuen. Hainbat gaitz fisiko jasan zituen Spurgeonek bere bizitzan. Hala ere, 1857an, *Spurgeon's* izeneko karitate-erakundea sortu zuen, mundu osoan lan egiten duena. Spurgeon's College ere sortu zuen, hil ondoren bere izena jaso zuena.

Spurgeon sermoien, autobiografiaren, iruzkinen, otoitz-liburuen, debozio-liburuen, aldizkarien, poesiaren eta himnoen egilea izan zen.  Sermoi asko transkribatu ziren hizketan ari zela, eta hizkuntza askotara itzuli ziren bizitzan zehar. Pentsamendu sarkorreko sermoi boteretsuak eta azalpen zehatza eragin zituela esaten da. Diotenez, oratoria-gaitasunek entzuleak Tabernakulu Metropolitarrean eduki zituzten, eta kristau askok estimu aparta dute beren idatziak debozio-literaturan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Línea de tiempo de Charles Spurgeon.* .
2. ↑    *History of the Tabernacle.* .
3. ↑    *Welcome to Spurgeons.* .
4. ↑    *The Greatest Victorian Preacher.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q278825
* Commonscat Multimedia: C. H. Spurgeon

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 1303794
* ISNI: 0000 0001 0862 2216
* BNE: XX893177
* BNF: 119253814 (data)
* CANTIC: a10853698
* GND: 118616447
* LCCN: n80023228
* NDL: 00457389
* NKC: jn20010420014
* CiNii: DA07224287
* SNAC: w6nk4bbq
* SUDOC: 027146723
* BIBSYS: 90249961
* Open Library: OL2762499A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Gutenberg proiektua: 41725

 |

* Wd Datuak: Q278825
* Commonscat Multimedia: C. H. Spurgeon
**Matilde Zapata Borrego** (Sevilla, 1906ko azaroaren 30a - Santander, 1938ko maiatzaren 28a) *La Región* egunkariko zuzendaria izan zen Luciano Malumbres senarra hil zutenetik egunkaria itxi zuten arte.

Biografia
---------

Matilde Zapata 1906ko azaroaren 30ean jaio zen Andaluziako Sevilla hirian, baina laster Santanderrera joan zen bizitzera, aita Nautika Eskolako atezaina baitzuen. Gaztetan, Santanderko Haur Talde Sozialistako presidente izan zen, eta, ondoren, Gazteria Sozialistetako militante.

*La Región* egunkariarekin kolaboratzen hasi zen senarra zuzendaritzaz arduratu zenean, II. Errepublika ezarri zenean. 1936ko ekainean Malumbres hil ondoren, egunkariaren zuzendari bihurtu zen 1937an itxi zuten arte; 1937an Alderdi Komunistan sartu zenez, egunkariko orrialdeetan erradikalizazio bat gertatu zen. Santanderko Udal Liburutegian laguntzaile lanak ere egin zituen.

Tropa frankistak Santanderren sartu zirenean, Asturiasen babestu zen, eta han komunismoaren aldeko propaganda egin zuen. Frantziara itsasontziz ihes egiten saiatzean, flota «nazionalak» atxilotu zuen. Santanderren gerra-kontseilu baten pean jarri zuten, kausa marxistaren alde egiteagatik eta kalean jendetzak saretzeagatik. Azken horrek heriotza-zigorra ezarri zion, eta 1938ko maiatzaren 28an exekutatu zuten.

Emakume ezkertiar, liberal, kultu eta emakumeen eskubideen defendatzailearen ikurra izan zen.

Omenaldiak
----------

* 2007an bere artikuluak bildu ziren José Ramón Saiz Viadero-ren *Las páginas femeninas de Matilde Zapata* liburuan.
* Apirilaren 14an (Bigarren Errepublikaren urteurrena) omenaldia egiten diote Ciriegoko hilerrian, bertan lurperatuta baitago.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   Linares, Juana G..  (miércoles, mayo 21, 2008). «La Naranja del Azahar: Matilde Zapata Borrego (1906-1938)» *La Naranja del Azahar* (Noiz kontsultatua: 2022-10-18).
2. 1 2 3 4 5   «Matilde Zapata Borrego» *historiamujeres.es* (Noiz kontsultatua: 2022-10-18).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «El homenaje a la II República recuerda a Matilde Zapata» *El Diario Montañes* 2011-04-15 (Noiz kontsultatua: 2022-10-18).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6006232
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 169391396
* BNE: XX4608109

 |

* Wd Datuak: Q6006232
**Miren Arenaza Azkoaga** (Arrasate, Gipuzkoa, 1915ko uztailaren 2a – 2003ko martxoaren 9a) erraketista profesionala izan zen. *Vasquita II* goitizenaz kantxaratu zen.

Biografia
---------

Felix Arenaza aretxabaletarraren eta Martina Azkoaga arrasatearraren alaba izan zen Miren. Ahizpa bi izan zituen, Justi, hura ere erraketista eta Kontxita, hamazortzi urterekin 1935ean Madrilen hil zena.

Arrasateko erraketisten harrobiko kirolaria izan zen Miren, haren ahizpa Justi edo Juanita eta Margarita Arenaza Velasco lehengusinak bezala.

Madrilgo, Bartzelonako, Valentziako eta Sevillako, frontoietan jokatu zuen

Erraketistak

Aitzindariak
------------

Emakume kirolari antzindariak izan ziren erraketistak. Arrakastaz beteriko hiru edo lau hamarkada bizi izan zituzten. 1940ko eta 1950eko hamarkadak izan ziren erraketisten urrezko aroa. Bartzelonan eta Madrilen zazpina frontoi zeuden orduan. Erraketisten historia, orain arte nahiko isilik egon bada ere, esanguratsua izan zen oso. Hego Euskal Herriko 47 herritako 237 erraketista profesional daude zenbatuta. Zenbaki garrantzitsua da eta gainera, 1940. hamarkadako estatistiken arabera, emakume lizentzia gehiago zeuden gizonenak baino. Garaiko emakume aurreratuak izan ziren, familia eta herria utzi eta lanera alde egin zutenak. Beren ibilbidearen berri, aitzitik, inork gutxik izan du oraintsu arte. Azken urteotan aldiz, hainbat erakusketa eta omenaldi ari dira antolatzen erraketisten jaioterrietan.

Erraketari agur
---------------

Mirenek 1945an esan zion agur erraketari, Enrique Stegmeier-ekin ezkondu zenean.

Heriotza
--------

2003. urtean hil zen. bera eta bere ahizpa Justi, Vasquita I, izan ziren familiaren sostengua Madrilen.

Omenaldiak
----------

* 2018an Arrasateko Udal Kirol Sailak, "ArraSasoi: Hamabi hile, Hamaika gai" ekimenaren barruan Emakume Erraketistei buruzko hainbat ekitaldi antolatu zituen; Erakusketa, Dokumental emanaldia eta erakustaldi partidak.Kirol honetan protagonista izan ziren lau arrasatear gogoan. Justi Arenaza, Miren Arenaza, Juanita Arenaza eta Margarita Arenaza.
* Arrasateko emakume erraketistak omendu zituzten Uarkape frontoian.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Las estrellas femeninas del frontón» *El Diario Vasco* 2018-01-13 (Noiz kontsultatua: 2022-10-29).
2. ↑   Mendizabal, Josemari Velez De.  (otsailak 03, 2016). «HOTS BEGI DANBOLINAK: VASQUITA I eta VASQUITA II: ARENAZA AHIZPAK» *HOTS BEGI DANBOLINAK* (Noiz kontsultatua: 2022-10-29).
3. ↑    «Emakume Raketistak. Iragana eta Etorkizuna» *Arrasateko Udala* (Noiz kontsultatua: 2022-10-29).
4. ↑    «Arrasateko emakume raketistak omendu dituzte Uarkape frontoian - Arrasate» *Goiena.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-10-29).

Kanpo estekak
-------------

* Arrasateko emakume erraketistei omenaldia Bideoa.
* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas
* Erraketistak lehen eta orain. Dokumentala
* Emakume erraketistak. Erakusketa
* Erraketistak, aitzindariak pilotaren munduan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q114913530

 |

* Wd Datuak: Q114913530
**O'Higgins aintzira** edo **San Martín aintzira**, Andeetan, Txile eta Argentina artean, dagoen aintzira da. Txilen O'Higgins izena ematen zaio eta Argentinan San Martín esaten zaio. Amerikan sakonera handiena duen aintzira da eta munduko bosgarrena.

Geografia
---------

Itxura oso irregularra duen aintzira da eta 1013 km²-ko azalera hartzen du, hauetatik 554 km² Txilen eta gainerako 459 km² Argentinan dago. Andeetan 255 metrotako altueran glaziarrek sorturiko aintzira da.

Zortzi adar ditu eta izotza urtzeak elikaten du aintzira Mayer ibaiaren bidez. Pascua ibaia da aintzirako urak Ozeano Barean isurtzen dituena. 2003an egindako ikerketa batek erakutsi zuen 836 metrotako sakonera maximoa duela, horrek Amerikako sakonena eta munduko bosgarrena egiten du.

Turismoa
--------

Ortzadar amuarrainaren eta *Bagre bagre* arrainaren arrantzak turista ugari erakartzen ditu O'Higgins aintzirara. Horretaz gain inguruko mendietan trekkingak egiteko toki estimatua da.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
**Norbert Tauer** (Pilsen, 1898ko ekainaren 6a - Praga, 1983ko urtarrilaren 28a) txekiar euskalari eta idazlea izan zen.

Biografia
---------

Merkataritza-ikasketak egin zituen Pragan, eta hiri hartako udalean aritu zen lanean, diplomazia-zerbitzuan. 1919-1939 bitartean, Madrilen egon zen, Txekoslovakiako diplomazia-ordezkari. Hogei urte zituela etorri zen lehen aldiz Euskal Herrira, eta euskara ikasten hasi zen. Euskarazko lehen artikulua *Argia* aldizkarian argitaratu zuen, 1928an. Txekoslovakian ere idatzi zuen euskaldunei buruz *Národní obzor* aldizkarian, esaterako: *Baskové* (1936, *Euskaldunak*) eta *Baskičtina a její dnešní situace* (1965, *Euskara eta euskararen oraingo egoera*) artikuluak. 1968an, Pragan, *Slovník spisovatelů. Španělsko Portugalsko* (*Espainiako eta Portugaleko idazleen hiztegia*) liburua argitaratu zen. Hura izan zen bere lanik garrantzitsuena. Euskaraz ere asko idatzi zuen, *Euzko Deya*, *Olerti*, *Karmel*, *Egan*, *Gernika*, *Euskaltzaleak*, *Umeen Deya* aldizkarietan, besteak beste. 1962an, omenaldi gisa, Argentinako euskaltzaleek Taueren euskal idazki batzuk bildu eta *Nere idazkiak* izenburupean argitaratu zizkioten. Gutun-truke jakingarririk izan zuen, bestalde, gerra ondoko hainbat euskal idazlerekin. Euskaltzaindiko ohorezko kidea izan zen.

Obra
----

* *Bere idazkiak*, Editorial Vasca Ekin, 1962, 84 or.
* *Národní obzor*
* *Baskové* (1936, *Euskaldunak*)
* *Baskičtina a její dnešní situace* (1965, *Euskara eta euskararen oraingo egoera*).
* *Slovník spisovatelů. Španelsko Portugalsko* (*Espainiako eta Portugaleko idazleen hiztegia*)

Bibliografia
------------

* *Norbert Tauer (1898-1983)*, Jose Mari Satrustegi, Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia, 2003, 24 orrialde.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3343521
* Commonscat Multimedia: Norbert Tauer

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 210075377
* ISNI: 0000000358623916
* BNE: XX5170779
* BNF: 155981401 (data)
* SUDOC: 078705266
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 139177
* Lur: 05569/eu\_t\_0396/t0396

 |

* Wd Datuak: Q3343521
* Commonscat Multimedia: Norbert Tauer
Categoría:Mujeres
**Mary Victoria Cowden Clarke** (ezkondu aurretik **Novello**) Londres, 1809ko ekainaren 22a - Italia, 1898ko urtarrilaren 12a) idazle ingelesa izan zen. Vincent Novelloren alaba zaharrena zen. 1828an, Alfred nebaren bazkidearekin (Charles Cowden Clarke) ezkondu zen, eta harekin lan egin zuen Shakespeareri buruzko ikerketetan.

Ezkondu eta hurrengo urtean, Mary Cowden Clarkek Shakespeareren obren komunztadura lan baliotsuari ekin zion. Lan hori, azkenean, hilero argitaratu zen hemezortzi emanalditan (1844 – 1845), ondoren, bolumen bakar batean 1845ean, *The Complete Comunance to Shakespeare* izenburupean. Poetaren obra dramatikoetako pasarte guztien ahozko indizea zen. Haren lanak antzeko lanak gainditu zituen, besteak beste, *Copious Index to*... Samuel Ayscoughen *Shakespeare* (1790) eta. Francis Twissen *Complete Verbal Index* (1805–1807).

Lanak
-----

* *Kit Bam's Adventures: or, The Yarns of an Old Mariner* 1849
* *Concordance to Shakespeare* 1846
* *The Girlhood of Shakespeare's Heroines* 1850
* *The Iron Cousin* 1854
* *Florence Nightingale* 1857
* *World-noted women; or, Types of womanly attributes of all lands and ages.* 1858
* *Memorial Sonnets* 1888
* *My long life: an autobiographic sketch* 1897

Erreferentziak
--------------

* Bleiler, Everett (1948). The Checklist of Fantastic Literature. Chicago: Shasta Publishers. p. 78.
* Clarke, Mary Cowden. (1851). *The Girlhood of Shakespeare's Heroines*. WH Smith (berriz ere Cambridge University Press, 2009; ISBN ά1-108-00125-0)
* Clarke, Mary Cowden, arg. (1848). *Shakespeare Proverbs*. Londres: Chapman & Hall.
* "Clarke, Mrs. (Mary Victoria Novello, usually known as Mrs. Cowden Clarke)" The Century Cyclopedia of Names: A Pronouncing and Etymological Dictionary of Names in Geography, Biography, Mythology, Historology, etab. New York: Century Co, 1904.

Kanpo estekak
-------------
**Angelina Abad Cantavella** (Vila-real, Castelló de la Plana, 1893ko abenduaren 20a - 1965eko otsailaren 4a), *Celia* izenez ere ezaguna, irakasle eta idazle espainiarra izan zen, Vila-realen alaba kutuna, bertako kulturari egindako ekarpenagatik.

Biografia
---------

Angelina Abad kultura handiko emakume gisa nabarmendu zen, zalantzarik gabe bere familia giroak bultzatuta: aita, Juan Bautista Abad, medikua izan zen eta ama, Ana María Cantavella, maistra. Ildo horretan, ama eta bera aitzindariak izan ziren, XIX. mendearen amaieratik XX. mendearen lehen hamarkadetara bitartean hezitzaile lanbidean ziharduten emakume bakanetakoak baitziren.

Asko dira gerorako utzi zituen idazkiak, eta tokiko literaturaren erreferente handienetako bat bihurtu zen. Abad *El novio de la niña* bezalako antzezlanen egilea da. Bertan, bere familia zerbitzatzen zoriontsu den emakume bat aurkezten du, eta horregatik, azkenean, bizimodu on bat lortzen du. Hezkuntzarako eskubidearen defendatzailea, bere alabak konbentzitu zituen Irakasle karrera egin zezaten eta etxe partikularretan edo landa-eskoletan irakats zezaten.

Sinesmen erlijioso sendoko katolikoa, *Dos madres o dignidad de la madre cristiana* eta *El rosario en familia* idatzi zituen. Aipatzekoa da bere obra poetikoa, garai hartako hainbat aldizkaritan argitaratua, besteak beste, *Heraldo de Castellón*-enean. Sonetoak, zortzidunak, hamardunak dira poesian landu zituen forma poetikoetako batzuk. Gustavo Adolfo Bécquer, Fray Luis de León edo Santa Teresa de Jesusen eragina etengabeak dira bere obra poetikoan, nagusiki intimista.

Ideologia kontserbadorea izan arren, emakumeak bere patua aukeratzeko, kritikatua izan gabe jendaurrean idazteko eta etxetik kanpo lan ordaindua egiteko eskubidea defendatu zuen beti. Berak lagundu zuen tokiko artxiboetan administrari laguntzaile gisa.

2005ean, bere jaioterriko Haur eta Lehen Hezkuntzako ikastetxe bati bere izena jartzea erabaki zen.

Obra
----

* *El rosario en familia.*
* *Dos madres o dignidad de la madre cristiana.*
* *El novio de la niña.*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «PERSONATGES IL·LUSTRATS: ANGELINA ABAD CANTAVELLA» *web.archive.org* 2017-04-10 (Noiz kontsultatua: 2022-11-22).
2. ↑   «Hijos predilectos - Arxiu Municipal de Vila-real» *web.archive.org* 2017-04-10 (Noiz kontsultatua: 2022-11-22).
3. 1 2   **(Gaztelaniaz)** mayo, Fundación Caja Castellón · 7; literatura, 2020 · Arte y; arqueología, Historia y; Reportajes. *Escritoras castellonenses para disfrutar leyendo.*  (Noiz kontsultatua: 2022-11-22).
4. 1 2   «Diccionari biogràfic de dones» *web.archive.org* 2016-03-03 (Noiz kontsultatua: 2022-11-22).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** «La maestra y poetisa de su tierra» *El Periódico Mediterráneo* 2005-04-07 (Noiz kontsultatua: 2022-11-22).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19997799
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX5321457

 |

* Wd Datuak: Q19997799
**Héctor Bonilla Rebentun** (Mexiko Hiria  , 1939ko martxoaren 14a - Mexiko Hiria, 2022ko azaroaren 25a) mexikar aktorea eta politikaria izan zen.

Biografia
---------

Héctor Bonillak arte eszenikoak ikasi zituen Mexikoko *Arte Ederren Institutuko* Antzerki Arte Eskolan. Socorro Bonilla aktorearekin ezkondu zen, eta berarengandik dibortziatu zen. Gerora Sofía Alvarez aktorearekin ezkondu zen (izen bereko mexikar aktorearen biloba). Hiru seme-alaben aita da: Leonor, Fernando eta Sergio Bonilla.

Aktore izateaz gain, ekoizle, zuzendari eta musikari gisa nabarmendu zen. Mexikoko telebista saioetan lan egin zuen, hala nola *La Cosquilla*, *Viva el Domingo* eta *Vivir Así* seriean. SAIDen (*Sindicato de Actores Independientes*) sortzaileetako bat izan zen.

Brasilen, Chaves seriean parte hartzeagatik da ezaguna, bere burua antzeztuz, eta baita Viviana telenobelagatik ere, 1978koa, SBTk 1984, 1987 eta 1991n erakutsi zuena.

Duela gutxi, *Ratatouille* animazioaren bikoizketan parte hartu zuen gaztelaniaz, non bere semeak, Sergio Bonillak, protagonista bikoizten duen.

Ondarea
-------

Mexikon famatua telenobela ugaritan antzeztu izanagatik, aktoreak Brasilgo publikoaren bihotzak bereganatu zituen 1979an El chavo del 8 telesailaren atal klasiko batean parte hartuz.

Heriotza
--------

2022ko azaroaren 25eko arratsalde amaieran hil zen Mexiko Hiriko bere etxean, giltzurruneko minbiziaren ondorioz.  Kultura Ministerioak egin zuen iragarpena. Aktoreak gaixotasunari aurre egin zion 4 urtez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Llega Héctor Bonilla a 73 años de vida con más de 50 años de exitosa carrera» *Crónica.com.mx* (La Crónica de Hoy) 12 de março de 2012.
2. ↑    *Héctor Bonilla cumplirá 72 años de vida.*  El Informador 12 de março de 2011.
3. ↑   «Morre Héctor Bonilla, ator famoso no Brasil por participação em episódio de 'Chaves'» *gshow*.
4. ↑   de 2022, 25 de Noviembre. «Murió el actor Héctor Bonilla» *infobae*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9006180
* Commonscat Multimedia: Héctor Bonilla

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 167107634
* ISNI: 0000 0001 1483 8128
* BNE: XX1566925
* BNF: 179307514 (data)
* LCCN: nr2002029195
* SUDOC: 226707407

 |

* Wd Datuak: Q9006180
* Commonscat Multimedia: Héctor Bonilla
**Eugenia Roca** (Bartzelona, Katalunia, 1928ko martxoaren 15a - 2010eko abuztuaren 24a) kataluniar antzezlea izan zen.

Biografia
---------

### Antzerkian

Antzerkian egin zuen ia karrera osoa, batez ere errebista generoan. Hala, Teatro Fuencarralen Encarna Abadekin *El visón de Lulú* (1959) egin zuen, Madrilgo La Latina antzokian Antonio Casalen ondoan *Mister Guapo 61* (1961), *Las Atrevidas* (1968) edo *Trasplantes de marido* (1969), Matías Colsortegarenak azken biak eta Adrian Ortedarekin. 70eko hamarkadaren bigarren erdian, gainera, bikote komikoa osatu zuen Juanito Navarrorekin. 

### Zineman

Zineman gutxiago aritu zen, eta Rafael Gilen *La Reina del Chantecler* (1962) nabarmendu daiteke, Sara Montiel protagonista zuela.

### Telebistan

Telebistarako, 1984an *Eugenia Enchufols Deltot* pertsonaia hartu zuen *Un, dos, tres* lehiaketa mitikoan.*..* Narciso Ibáñez Serrador saiatu zen espazioa berritzen, *Tacañonak* (Hurtado ahizpak) desagerraraziz eta *La Parte Negativa,* urtetan aurrera egindako azafata bat sartuz, baldarra eta entxufatua. Hala ere, pertsonaiak ez zuen jendearen onarpenik izan, eta aste batzuk geroago, *Tacañonak* itzuli ziren lehiaketara, eta Eugeniak enkantean noizbehinkako zenbait paper egin zituen.

2001ean Lina Morganen ama interpretatu zuen Televisión Españolako Academia de baile Gloria seriean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Eugenia Roca - Biografía, mejores películas, series, imágenes y noticias» *La Vanguardia* 2022-05-09 (Noiz kontsultatua: 2022-12-04).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Eugenia Roca» *IMDb* (Noiz kontsultatua: 2022-12-04).

Kanpo estekak
-------------

* Datu biografikoak labio.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5850387

 |

* Wd Datuak: Q5850387
Popotxo, Javier Gurrutxaga eta panpin puzgarriarekin kontzertu batean.
**Pedro Aiestaran "Popotxo"** (Donostia, 1951eko urtarrilaren 18a - 2020ko urriaren 3a) donostiar aktore eta plazagizona, Orquesta Mondragón taldearen partaidea. Donostiako pertsonaia ezaguna zen, batzuen iritziz, Buster Keaton donostiarra zeren eta bere aktuazioetan normalean hitz egiten ez baitzuen.

Biografia
---------

Orquesta Mondragoneko mutua gisa ezaguna, Javier Gurrutxagarekin batera oso ezaguna egin zen 1970eko hamarkadaren bukaeran eta 1980ko hamarkadan, Orquesta Mondragon rock-and-roll taldean egin zuen lanarengatik. 1982tik aurrera zineman ere aritu zen: "Orquesta Mondragon, oso abesti bereziak idatzi eta jotzeaz gain, abesti horiek nolabait antzeztu egiten zituzten agertokian, eta Popotxo zen beti ikuskizun horietako burua: oilo mozorro batekin edo pailazoz jantzita atera zitekeen agertokira abesti batean, eta hurrengoan emakumezko panpin puzgarri batekin". 2020an bere etxean hilda agertu zen bihotzekoak emanda; 69 urte zituen.

Filmografia
-----------

* *Bésame tonta*, (1982) Fernando González de Canales zuzendaria.
* *El pez* (1985), Santiago Aguilar eta Luis Guridi La Cuadrilla zuzendariak.
* *Justino, un asesino de la tercera edad* (1994), Santiago Aguilar eta Luis Guridi La Cuadrilla zuzendariak.
* *Matías, juez de línea* (1996), Santiago Aguilar eta Luis Guridi La Cuadrilla zuzendariak.
* *Atilano presidente* (1998), Santiago Aguilar eta Luis Guridi La Cuadrilla zuzendariak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Orquesta Mondragón
* Javier Gurrutxaga

Kanpo estekak
-------------

* "Pedro Aiestaran 'Popotxo' Orquesta Modragon taldeko 'mutua' zendu da", *Hirutxuloko Hitza*, 2020/10/04.
* **(Gaztelaniaz)**: Hilberriari buruzko artikulua *Diario Vasco* egunkarian.
* **(Gaztelaniaz)**: Popotxori buruzko dokumentala Telenorteko Saski Naski saioan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q99937351

 |

* Wd Datuak: Q99937351
**Ethel Inés Rojo Castro** (Santiago del Estero, 1937ko abenduaren 23a - Buenos Aires, 2012ko ekainaren 24a) aktorea, vedette, dantzaria eta Argentinako antzerki-zuzendaria izan zen. 50 urteko ibilbide artistikoan, zineman, antzerkian eta telebistan sartu zen. Estatu Batuetan, Japonian eta Europako eta Latinoamerikako gainerako herrialdeetan aurkeztu zen. 1981ean, Merituaren diploma saria jaso zuen Vedette ikuskizunen arloan.

Bizitza pertsonala
------------------

Gogó Rojo aktore eta vedette aktorearen ahizpa izan zen; elkarrekin aritu ziren antzerki, zinema zein komedietan. Espainian, Frantzian, Mexikon, Estatu Batuetan, Uruguain, Kolonbian eta Txilen egin zituen birak.

Héctor Ricardo García antzerki- eta kazetaritza-enpresaburuarekin ezkonduta egon zen, eta, beraz, Astros Antzokiaren zuzendaritza artistikoa hartu zuen. 2008ko azaroaren 19an, asteazkenean, 70 urte zituela, Gerardo Gonzálezekin ezkondu zen, 26 urte elkarrekin igaro ondoren.

Sariak
------

* 1981ean, Merituaren diploma saria jaso zuen Vedette ikuskizunen arloan.

Heriotza
--------

Mieloma anizkoitz baten ondorioz Favaloro Fundazioaren klinikan ia hilabetez egon ondoren, Ethel hil egin zen goiz batean, 2012ko ekainaren 24ko 7:30ean.

Filmografia
-----------

* *Pobre pero honrado* (1955)
* *El satélite chiflado* (1956)
* *Amor se dice cantando* (1957)
* *Tres de la Cruz Roja* (1961)
* *Mi adorable esclava* (1961)
* *Esa pícara pelirroja* (1962)
* *Minnesota Clay* (1964)
* *Fuerte Perdido* (1965)
* *Hay que romper la rutina* (1974)
* *Maridos en vacaciones* (1975)
* *La noche del hurto* (1976)
* *La obertura* (1977)
* *Sujeto volador no identificado* (1980)
* *La noche viene movida* (1980)
* *Frutilla* (1980)
* *Mingo y Aníbal contra los fantasmas* (1985)
* *Luisa* (2008)

Diskografia
-----------

* 1978: "Eso / Últimamente no pasa nada" (Simple) - MICROFON ARGENTINA S.A.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Obituario de Ethel Rojo» *LR21* 26 de junio de 2012.

Kanpo estekak
-------------

  

* Ethel Rojoren fitxa Cine Nacional webgunean.
* Ethel Rojoren fitxa IMDb web gunean.
**Sidon** (arabieraz: صيدا, *Ṣaydā*; fenizieraz: צדן, *Ṣydwn*; antzinako grezieraz: Σιδών; latinez: *Sidon*; hebreeraz: צידון, *Ṣīḏōn*; turkieraz: Sayda) Libanoko hirugarren hiririk nagusiena da. Antzinako Feniziako hiria zen, Mediterraneo itsasoaren ertzean.

1900ean 10.000 biztanle inguruko hiria bazen ere, 2000. urtean 200.000 inguru zituen, gehienak musulman suniak. Hiritik gertu, garia eta barazkiak lantzen dira, eta fruta ekoizten da. Antzinako portua ontzi txikiek erabiltzen dute. Hirian findegi bat dago.

Historia
--------

K.a. 2000. urtean Ekialdeko Mediterraneoko porturik garrantzitsuena izan zen, itsasoko herriek suntsitu zuten arte (K.a. 1200 inguru). Harrezkero, Tirok beretu zuen itsasoko nagusitasuna. Asurbanirpal II.aren denboretatik Asiriaren mende izan zen; nagusien aurka matxinaturik, K.a. 678an Asaradonek desegin zuen. Akemenestarrekin Feniziako satrapiako hiriburua izan zen, harik eta Artaxerxes II.aren erregealdian matxinatu ziren arte; K.a. 344an hark su eman zion hiriari. Helenismoaren garaian eta erromatarren denboran indarberritu zen. 637an arabiarren esku geratu zen, eta XII. mendean hartaz jabetzearren gogor borrokatu ziren gurutzatuak eta Saladinoren gudarosteak. Gurutzatuek XIII. mendearen amaieran alde egin zuten handik. XVII. mendean, Fakhredin drusoen emirrarekin, hiria berriro bizkortu zen.

Herri eta hiri senidetuak
-------------------------

* Constanţa (Errumania)
* Sofia (Bulgaria)
* Sotxi (Errusia)

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia. *Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia.* .
2. ↑   Euskaltzaindia.  (2006-1-27). *Antzinateko hirien euskarazko izenak.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q163490
* Commonscat Multimedia: Sidon

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 174159498
* BNF: 11969585v (data)
* GND: 4105192-0
* LCCN: n82269664
* NARA: 10044241
* SUDOC: 027712028
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 21115

 |

* Wd Datuak: Q163490
* Commonscat Multimedia: Sidon
**Armando Arteaga** (Piura - Peru, 1952) Peruko idazle eta kazetaria da .

Biografia
---------

Arkitektura ikasi zuen Ingeniaritzako Unibertsitate Nazionaleko (UNI) Arkitektura, Hirigintza eta Letren Fakultatean; baita Zinema Akademian, Armando Robles Godoy zinemagilearen zuzendaritzapean, Reynaldo D'Amore-rekin batera Antzerki Klubean eta Atahualpa del Cioppo-rekin TUNI-n. *Expreso* egunkariko zinema kritikaria *eta Gestión* egunkariaren editorial orrialdeko zuzendaria izan da.

Gaur egun, Andeetako Teknologia eta Kultura Institutuko (ITECA) zuzendaria da eta Peruko Idazleen Elkarteko presidentea. Piurako literaturaren sustapen eta hedapen kulturalari eskainia dago.

Antologietan argitaratutako lana
--------------------------------

Bere olerkiak *Peruko poesiaren 10 hegazti arraro* antologian (Lima, Fondo Editorial Cultura Peruana, 2007) Luis La Hoz-ek argitaratutako eta *Ausente ardor de arena & algarrobos* antologian agertzen dira*.* *Antología de la poesía piurana contemporánea* (2017), Jaime Gamarra Jr.-ek eta Miguel Hernández Sandoval-ek argitaratua.

Argitaratutako liburuak
-----------------------

* *Callejón Sin Salida* (Poesia), Lima, Egilearen Edizioa, 1986.
* *Un Amor en que aún* (poesia), Lima, Egilearen Edizioa, 2000.
* *Terra Ígnea* (poesia), Lima, Lluvia Editores, 2004.
* *Cuentos de Cortometraje* (narrazioa), Lima, Egilearen edizioa, 2002.

Kanpo estekak
-------------

* Egilearen bloga: Terra ignea
* Uñingambal etxea (ipuina)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5704424
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 310570024
* GND: 1057388157

 |

* Wd Datuak: Q5704424
**New Cross etxeko sutea** 1981eko urtarrilaren 18an piztu zen Londres ekialdeko New Crosseko etxebizitza batean, beltzen komunitatearen aurkako ustezko eraso arrazista larria.

Gertakariak
-----------

Pertsona beltz eta asiarren aurkako eraso faxistak eguneroko ogi bilakatzen ari ziren Ingalaterran. Etxe batean urtebetetze festa bat ospatzen ari zirela, goizaldean, sua hasi zen. 14 eta 22 urte arteko 13 gazte beltz erreta hil ziren. Poliziak esan zuen sua barruan piztu zela, eta 20.000 laguneko manifestazioak erantzun zion justizia eske, muntaia salatuz. Ez zuten inoiz inor zigortu gertaeragatik.

Biktimak
--------

Biktima guztiak 14 eta 22 urte arteko gazteak izan ziren.

* Andrew Gooding, age 14 urte
* Rosaline Henry, 16 urte
* Patrick Cummings, 16 urte
* Patricia Johnson, 15 urte
* Owen Thompson, 16 urte
* Lloyd Hall, 20 urte
* Humphrey Brown, 18 urte
* Steve Collins, 17 urte
* Gerry Francis, 17 urte
* Peter Campbell, 18 urte
* Glenton Powell, 16 urte (ospitalean hilda)
* Yvonne Ruddock, 16 urte (ospitalean hilda)
* Paul Ruddock, 22 urte (ospitalean hilda)

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------
**Luis Germán Toribio Echecopar García**, (Lima, 1906ko apirilaren 26a - 1964ko uztailaren 14a), Peruko abokatua , Ogasun ministroa (1947-1948) eta nahigabe Kanpo Arazoetako Ministerioko arduraduna 1947an bi aldiz. Bere abizena duen abokatu bulego ospetsua sortu zuen, gaur egun *Estudio Echecopar, Baker & McKenzie International-ekin* elkartua*,* Peruko abokatu bulego onenetako bat bezala aitortua.

Biografia
---------

Bere gurasoak Germán Echecopar García eta María Teresa Mercedes Aurelia García y Lastres ziren. Aurelio García y García diplomatikoaren biloba.

Colegio Sagrados Corazones Recoleta ikastetxean ikasi zuen, 1914tik 1923ra. Sartu zen San Markoseko Unibertsitate Nazional Nagusian, non Letretan (1925), Ekonomia Zientzietan (1927) eta Zuzenbidean (1929) graduatu zen, abokatu titulua lortuz. 1927an Manuel Vicente Villaran abokatu bulegoan laguntzaile aritu zen. Peruko Unibertsitate Katoliko Pontifikalean Zuzenbide Pribatuan doktore titulua lortu zuen (1945).

1935ean Dora Rey Bullekin ezkondu zen, eta harekin zazpi seme-alaba izan zituen.

José Luis Bustamante y Rivero doktorearen konstituzio presidentetzan Ogasun ministroa izan zen, 1947ko urtarrilaren 13tik 1948ko otsailaren 27ra arte, militarrek osatutako ministro kabinete bat osatuz. Bi aldiz hartu zuen ustekabean Kanpo Arazoetarako Ministerioaren kargua, Enrique García Sayán Atzerri ministroa ez zegoelako.

1950eko urtarrilean *Echecopar* abokatu bulegoa sortu zuen. Errepublikako Lehendakaritzako aholkulari juridikoa ere izan zen, Unibertsitate Katolikoko Zuzenbide Fakultateko dekanoa, beraren irakasle emeritua eta Auzitegi Goreneko fiskal ordezkoa. Bat-batean hil zen aipatutako Auzitegiko Lehen Aretoaren aurrean ahozko txosten batera zihoala.

Limako Abokatuen Elkarteko, Alliance française, Peruko-Ipar Amerikako Kultur Institutuko, Klub Nazionaleko eta Lawn Tennis de la Exposición klubeko kide izan zen .

Lanak
-----

* *Derecho de sucesiones. Examen del libro tercero del Código Civil peruano de 1936* (1946).
* *Régimen de bienes en el matrimonio* (1952).

Era berean, hainbat argitalpen espezializatuetan agertu diren ikerketak eta artikuluak.

Erreferentziak
--------------

Bibliografia
------------

* Chirinos Soto, Enrique: *Historia de la República / 1930 -1985*. II. Liburukia. Sánchez Cerrotik Alan Garcíara. Lima, AFA Editores, 1985.
* GeneaNet: *Luis Echecopar García - Francisco Javier Carbone Montes Árbol genealógico* .
* Tauro del Pino, Alberto: *Enciclopedia Ilustrada del Perú*. Hirugarren edizioa. 6. liburukia, D'AC / FER. Lima, PEISA, 2001. ISBN 9972-40-155-3

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5983209

 |

* Wd Datuak: Q5983209
Sarraskia salatzeko protestak antolatu ziren mundu osoan.
**Sabra eta Xatilako sarraskia** 1982ko irailaren 16ean Libanoko milizia kristau batek (Israelen aliatua zena) egindako sarraskia izan zen. 38 ordu iraun zuen zibilen sarraskia Sabra eta Xatila iheslari esparruetan, Beiruten inguruan, gertatu zen. Momentu hartan hiria Israelgo armadaren menpean zegoen, heriotza asko eragin zituen setio baten ostean.

Gertakizunak
------------

1982ko irailaren 16an, Sabra eta Xatilako sarraskia hasi zen, Libanon. Israelek Libanoren inbasioak iraun bitartean, Beirut hiriburua kontrolpean zeukala gertatu zen. Israelen aliatu ziren Libanoko milizia kristau faxistak sartu ziren hiriburuaren kanpoaldean zeuden palestinarren errefuxiatu guneetara, harrapatzen zituzten guztiak hiltzera. Operazioa militar israeldarrek planifikatu zuten, eta argi foku erraldoiak ere jarri zituzten sarraskiarekin gauez jarraitzeko. 38 orduz 3.500 zibil hil zituzten eta, zenbait historialariren arabera, XX. mendeko krimenik izugarrienetako bat izan zen.

Zifren gerra
------------

Amnon Kepeliouk kazetari israeldarraren ikerketen arabera, 3.500 bat palestinar erail zituzten. Israeldar gobernuaren zenbaki ofizialek 800era jaisten dute zifra hau. Gurutze Gorriko behatzaileen hitzak dira hurrengoak: "Pardela jarrita zuten haurtxoak, adinekoak, gorpuak bata bestearen gainean jarrita; zaldiak, zakurrak eta katuak ere hil zituzten; bular eta zakil moztuak, emakume haurdun askori sabelak ireki zizkieten". Orduan militar zen eta lehen ministro izango zen Ariel Sharonek "ardura pertsonala" zuela jakin zen gerora.

Arduradunak
-----------

Asko eztabaidatu da armada israeldarraren papera sarraskian, kanpamentuak bere ardurapean baitzeuden. Israeldar parlamentuak Ariel Sharon, garaiko defentsa ministroa, kargugabetu egin zuen, "zeharkako arduradun" zela ebatzi ondoren. 

Bi hilabete eta erdi geroago, Estatu Batuetako Kongresuak 250 milioi dolar gehiago eman zizkion Israeli laguntza militarrean, eta 1991n Libanoko parlamentuak absolbitu egin zituen sarraskiaren egileak.

Sarraskia zineman
-----------------

Gertaerak behin baino gehiagotan zinemara eramanak izan dira:

* *Valse avec Bashir* Ari Folmanek 2008an zuzenduta.
* *Massaker* Monika Borgmann, Lokman Slim eta Hermann Theissenek 2004an egina.
* *Deadline* Nathaniel Gutmanek sortua 1987an.
* *Incendies* Denis Villeneuvek zuzenduta 2008an. Wajdi Mouawaden izen bereko lan batean oinarrituta.

Bibliografia
------------

* Josep Fontana (2011), *Por el Bien del Imperio, Una Historia del Mundo desde 1945*. Pasado&Presente, ISBN: 9788493914349.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Libanoko Gerra Zibila

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Sarraskiaren irudiak Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q208199
* Commonscat Multimedia: Sabra and Shatila massacre

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4144379-2
* LCCN: sh2007010413
* NKC: ph519638

 |

* Wd Datuak: Q208199
* Commonscat Multimedia: Sabra and Shatila massacre
**Pilar Zabala Aizpurua** (Deba, 1926ko uztailaren 23a - 1945ko abuztuaren 16a) erraketista profesionala izan zen. **Iciar II** izengoitiaz kantxaratu zen. Aurrelari postuan jokatu zuen 3 urtez, 1942tik 1945era Bartzelonan.

Biografia
---------

Erraketistak mundu guztian zehar maila profesionalean pilotan aritu ziren emakumeak izan ziren, 1917 eta 1980 artean. Emakume horien artean aurkitzen da Pilar Zabala.

Pilar, bere ahizpa Marcelina bezala, erraketista profesionala izan zen. 3 urtez jardun zuen jokatzen Bartzelonako Principal Palace frontoian..

Zabala ahizpez gain, beste hainbat erraketista sortu ziren Deban, hala nola: Nieves Cabanillas "Deva", María Teresa Egaña Urquiri "Maite", Mercedes Zubikaray Subinas "Mercedes" / "Merche" eta Josefa Egaña Urquiri "Pepita ".

2017ko abenduan "Raketistak lehen eta orain" erakusketa antolatu zuen Debako Udalak herriko erraketistak bistaratzeko eta haien ibilbidearen berri emateko asmoz.

Erraketistak

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Pilar Zabala Aizpurua Iciar II | Raketistak» *datubasea.raketistak.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-04).
2. ↑   «Erakusketa: Raketistak» *www.deba.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-04).

Kanpo estekak
-------------

* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas
* Raketistak Lehen eta Orain. Dokumentala
* Emakume erraketistak. Erakusketa
* Erraketistak aitzindariak pilotaren munduan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116025357

 |

* Wd Datuak: Q116025357
Loser keinua.
**Loser** (euskaraz *galtzaile*) AEBetan jatorria duen mespretxuzko keinua da. 1990eko hamarkadan sortu zen eta nagusiki *Ace Ventura: Pet Detective* eta *The Sandlot* filmeei eta Smash Mouth rock taldearen *All Star* abestiari esker ezagun bilakatu.

Keinua eskuaren hatz potoloa eta bigarren hatzarekin "L" hizkia irudikatu ("r" hitzaren lehen hizkia) eta kopetan jarriz egiten da, honela hura ikusten duenari modu argia eta oso modu sarkastiko eta grafikoan "galtzaile" bat dela adieraziz.

AEBetatik kanpo esanahirik gabeko keinua eta hein handi batean oso bitxia izan arren, AEBetan edonor gutxiezteko nahiko keinu zakarra da, batez ere, estatubatuar herri kulturan gizartean edonor "irabazlea" eta "galtzailea" izateko dagoen lehia biziaren pentsamoldea arras errotua dela eta.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6683558
* Commonscat Multimedia: Loser (hand gesture)

---

 |

* Wd Datuak: Q6683558
* Commonscat Multimedia: Loser (hand gesture)
**Earl Boen** (New York, 1941eko abuztuaren 8a - Hawaii, 2023ko urtarrilaren 5a)  estatubatuar aktorea izan zen.

Biografia
---------

Bere paperik ezagunena Peter Silberman psikologo gisa lan egin zuenean izan zen *The Terminator* (1984) filmean. Boenek paper hori antzeztu zuen *Terminator 2: Judgment Day* (1991) filmean ere, non Silbermanek Sarah Connor (Linda Hamilton) ingresatuta dagoen psikiatriko batean lan egiten duen.

Antzeztu duen beste film batzuk honako hauek dira: *The Man with Two Brains* (1983), *Alien Nation* (1988), *The Naked Gun 33 1/3: The Final Insult* (1994) eta *The Nutty Professor II: The Klump Family* (2000), baita agerraldi labur bat ere *18 Again!* (1988). "ALF" komediazko telesail amerikarrean ere agertu zen 1987ko lehen denboraldian Tanner jaunaren gertuko nagusi gisa gizarte zerbitzuen bulegoan.

Bikoiztaile karrera
-------------------

Boenek 2003an erretiratu zen aktoretik, baina bikoiztaile gisa lan oparoa jarraitzen du irratian, telebistan, marrazki bizidunetan, baita jokoetan eta ordenagailuko bideoetan ere. Ahots-lanetan dituen kredituen adibide txiki bat da: 

* *Jetsondarrak* animaziozko saileko ahotsak
* Regís Blackgaard eta Edwin Blackgaard doktorea *Adventures in Odyssey* irratsaioan
* LeChuck LucasArts' *Monkey Island* ordenagailuko abentura jokoen sailean.
* Nemesis White & White ordenagailu jokoan.
* Balzac *Berserk* jokoan
* Sergei Gurlukovich *Metal Gear Solid 2: Sons of Liberty* filmean
* Terenas Menethil II.a *World of Warcraft-* en
* Eta azkenaldian *Psychonauts-en* The Butcher bezala.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Zee, Michaela.  (2023-01-06). «Earl Boen, Actor in ‘The Terminator’ Movies, Dies at 81» *Variety*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q452763
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 48159234509803371853
* ISNI: 0000 0000 0277 6903
* BNF: 14156987r (data)
* GND: 1237219310
* LCCN: no99000940
* SUDOC: 225468123

 |

* Wd Datuak: Q452763
**Fabiana Zudaire Jauregi** (Idiazabal, Gipuzkoa, 1894ko urtarrilaren 20a - Donostia, Gipuzkoa, 1970ko urriaren 4a) musikaria eta musika irakaslea izan zen.

Ibilbidea
---------

Jose Galo Zudaire bere aitaren bitartez, txikitatik musikari lotutako bizitza izan zuen. Aita Idiazabalgo elizako organista eta solfeo eta piano, biolin edo txistu irakaslea ere izan zen.

Hainbat instrumentu jotzen zituen Fabiana Zudairek, baina biolina zen gehien gustatzen zitzaiona, eta gaztetatik pianoa irakatsi zien aitaren ikasleei.

Omenaldi modura, 2020ko irailean Idiazabalgo udalak musika entsegu lokalei Fabiana Zudaire izena emateko erabakia hartu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Herriari egindako ekarpena azaleratzeko jarritako izena» *Goierriko Hitza* 2020-11-04 (Noiz kontsultatua: 2021-05-17).
2. ↑    «Fabiana Zudaire musika entsegu lokalak ireki dira - Berriak» *idiazabal* (Noiz kontsultatua: 2021-05-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106870103

 |

* Wd Datuak: Q106870103
*Macrolepiota rickenii*

Sinonimoak: *Macrolepiota gracilenta*, *Macrolepiota mastoidea var. rickenii*

Jangarri ona, *Macrolepiota procera* bezalakoa, ezin hobea plantxan prestatzeko, birrineztatua edo gisatua. Hanka haritsua du eta bota egin behar da. Lehortu ere egin daiteke.

Deskribapena
------------

**Kapela:** Handia, 8 eta 25 cm bitarteko diametrokoa, oboidetik (danbor-makila) zabaldura, titi lodiarekin. Kapelaren azala arre-horixka kolorekoa, titirantz estuago dauden ezkatatxo txikiekin eta kanpoalderantz zanbrotzeko (larrutzeko) joerarekin.

**Orriak:** Libreak, estu, desberdinak, zuriak (adinarekin gorritu daitezke).

**Orri libreak:** Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Liraina, 10 eta 30 cm bitarteko garaierakoa, barnehutsa, fibrosoa, nabarra, ezkata arre kolorekoekin hondo zuriaren gainean eta sigi-saga forman hausten da luzetara. Eraztun bikoitza, mugikorra, apaindua, zabaldua, zuria eta kolore ilunagoarekin azpitik.

**Haragia:** Mehea, kapelaren azalpean biguna eta zuntzezkoa oinean, zuri-arrexka kolorekoa, ukitzean gorri-horixka kolorez tindatzen da. Usain atseginekoa eta hurren zaporekoa.

**Etimologia:** *Macrolepiota* grekotik dator, handia, *Lepiota* generoko perretxiko handia esan nahi du.

Jangarritasuna
--------------

Jangarri ona.

### Nahasketa arriskua

*Macrolepiota procera* delakoarekin nahas daiteke, honek kapelan ezkata handiak ditu eta titia ez hain markatua. *Macrolepiota mastoidea* espeziearekin ere bai, hau txikiagoa da, ez da hain liraina, eraztuna ez du hain lodia eta apaindua. *Macrolepiota* *excoriata*-k oin laburragoa du.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Ez da oso ohikoa. Kosmopolita. Eremu belartsuetan, sastraketan, txilarretan. Hostoerorkorren eta koniferoen azpian. Taldekoia da eta maitagarrien eraztunetan ateratzen da.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 290 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia..