recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |
| --- |
| ***Manas poema epikoa***1 **UNESCOren gizateriaren ondarea** |
| 
Kyrgyz herriko manaschi bat Manas poema errezitatzen. |
| **Mota** | Kultura Ondare Immateriala |
| **Erreferentzia** | 00209 |
| **Kokalekua** |  Kirgizistan |
| **Eskualdea2** | Asia eta Itsas Barea |
| **Izen ematea** | 2009 (XXXIII. bilkura) |
| 1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) 2 UNESCOren sailkapena |

***Manas poema*** (Kirgizeraz: Манас дастаны, ماناس دستانی, Azerbaijaneraz: Manas Dastanı, Turkieraz: Manas Destanı) poema epiko luze eta zaharra da. Manas XI. mendean Uigur etniaren aurka borrokatu zuen Kirgizistango herriaren heroi mitikoa da. Poema hau Odisea baino hogei aldiz luzeagoa da. XV. mendean poemari eskainitako lehenengo erreferentzia idatziak aurkitu dira baina 1885 arte ez zen idatzi; bitartean ahozko usadioz zabaldu zen. Poemaren zatien 65 bertsio idatziak ezagutzen dira gaur egun. 2009an Gizateriaren Kultura Ondare Immaterial izendatu zuen UNESCOk.

Manas
-----

Heroi honen biografia kondairarekin nahasten da. Borrokalari abertzalea, XI. mendean Uigur etniaren aurka borrokatu zuen. Historialari batzuen ustez Manasen historia benetako anabasa da, mende desberdinetako gertaeren nahasketa. Esan ohi da Manas Ala Too mendietan jaio zela, Talas probintzian, Kirgizistango ipar-ekialdean. Talastik 60 kilometrotan dagoen mausoleo batean lurperatuta omen dago.

Manaschiak
----------

Poema hau festa tradizionaletan Manaschi izeneko errezitatzaileek errezitatzen dute. Horretarako erritmo melodiko zehatza erabiltzen dute, musika-tresnen laguntzarik gabe. Manaschiak ametsen bidez aukeratuak izaten dira: ametsetan goi mailako pertsonaia epikoak agertzen zaizkie lan horretarako deitzeko. Eskaerari ez badiote baiezko erantzunik ematen, zoritxar handiak etor zatzaizkie, esaterako mutilazioak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Tagirdzhanov, A. T. 1960. "Sobranie istorij". Majmu at-tavarikh, Leningrado.

Kanpo estekak
-------------

* Manaschi poema errezitatzen Youtubuen.
* **(Ingelesez)**:Poemaren ingelesezko bertsioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q690174
* Commonscat Multimedia: Manas epic

---

 |

* Wd Datuak: Q690174
* Commonscat Multimedia: Manas epic
**Islamiar fundamentalismoa** Mendebaldetik Islamean oinarritutako doktrina politiko anitzari ematen zaion izena da. Mundu islamiarrean doktrina hauei Islam politiko deritzaie, normalean. Horrela, Islamiar fundamentalismoa deritzoguna definitzen zaila bada ere, bere zutabeetako batzuk ondoko hauek izan daitezke:

1. Islama -erlijioa- ideologia gisa hartzea,
2. gizartea eta Estatua -banaketarik gabe- guztiz musulmanak izatea xede gisa izatea, eta
3. ikuskera hauetan oinarrituz, boterearen borroka bat, edo borroka politiko bat, planteatzea.

Islamiar fundamentalismoa deritzoguna ulertzeko, ezinbestekoa da mugarri hauek kontuan hartzea:

* Anaiarte Musulmanaren fundazioa Egipton, 1960ko hamarkadan.

* 1979ko Iraultza Islamiarra Iranen (Islamean gutxiengoa direnen, xiiten, eskutik).

* Afganistango *jihad*-a edo guda santua, Sobietar Batasuna eta Afganistango erregimena (sobietarren aliatu eta jarraitzailea) gaindituz 1989an.

Irakeko Al-Kaidaren bandera.
Islamiar fundamentalismoak bere burua Koranaren (islamaren liburu sakratua) betetzaile eta betearazletzat aurkezten du. Txikitatik buruz ikasi eta arretaz kopiatzen dute. Hura da irakurtzeko lehenengo liburua, kode bakarra eta bizitzarako araua.

Gobernu fundamentalistak ezarri diren herrialdeetan, islama da eremu publikoan ager daitekeen erlijio bakarra. Erlijiosoek gobernuan parte hartzen dute, eta Korana, modu kontserbadorean interpretatua, lege-iturri da.

Herrialde horietan sharia legea dago ezarrita. Lege horren arabera, Koranaren aurkako irainak, Hadd esaten zaienak, gogor zigortzen dira: besteak beste, adulterioa harrika hiltzerekin zigortzen da; harreman homosexualak burua moztearekin zigor daitezke; alkohola edatea publikoki azotez jota zigortzen da; eta lapurreta, lapurrari esku bat moztuta.

Izendapenari buruz
------------------

Aipatu bezala, fundamentalismo terminoa ez da oso egokia (nahiz eta askotan Mendebaldean hala erabiltzen den), termino hau ez baita ez musulmana ezta arabiarra ere. Aitzitik, "fundamentalismoa" AEBetan sortutako kontzeptua dugu (1920 aldean) eta, beraz, kristautasunarekin lotutakoa. "Islamismo" kontzeptuarekin berdin gertatzen da, berau Frantzian asmatu baitzen XIX. mendean. Ildo honetan, arabiar zein musulmanek "Islam politikoaz" hitz egiten ohi dute.

Gaur egungo estereotipo zabaldua
--------------------------------

Gaur egun islamiar fundamentalismoaz hitz egiterakoan, Al-Qaedaz eta Osama bin Ladenez hitz egiten da. Hau sinplifikazio handiegia da, islam politikoaren barruan tendentzia eta korronte ugarri baitago.

Ikus, gainera
-------------

* Fundamentalismo
* Islamismoa
* Jihada
* Al Kaida

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1140370
* Commonscat Multimedia: Islamic fundamentalism

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119618774 (data)
* LCCN: sh87005404
* NKC: ph114805
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1140370
* Commonscat Multimedia: Islamic fundamentalism
**Jasokuntzeko eliza** Esteribarko Urtasun lekuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da.

Eraikina
--------

Litekeena da Erdi Arokoa izatea, XIII. mendekoa, ateak, arku-hondarren batek eta bataiarriak erakusten dutenez. Estalki barrokoak XVIII. mendean gehitu ziren, jatorrizko itxura aldatuz.

Habearte bakarreko oinplano angeluzuzena du, hiru atalekoa, burualde zuzena barne, eta laugarren atal bat, koruari dagokiona. Habeartea eta burualdea luneto-ganga barroko batez estalita daude. Ganga horrek nerbioak ditu, eta ertzak eta lore apaingarriak giltzarri gisa sendotzen ditu. Korua oinaldean dago, eta beheko estalkia dinteldua du; hala ere, ziurrenik XIII. mendekoa da sekzio karratuko ahokadurako arkua.

Kanpoaldean, harlanduxkako hormak ikusten dira behealdean, eta luzituta dorrearen goikaldean eta alboetan. Ateak XIII. mendeko arku zorrotz gotikoa du, hiru arkibolta angeluzuzenekin eta boladun hauts-babesarekin. Arkupe dinteldu sinple baten azpian dago, pilareen gainean. Dorrea, alboko erdi-puntuko gorputz prismatikoa, koruaren atalaren gainean dago. Jasokundeko Ama Birjinaren parrokiaren atearen aurrean hilarri bat dago, inskripzio honekin: esta SEPULTU/RA ES DE LOS/SEÑORES DEL/PALACIO D/E URTASUN (hilarri hau Urtasungo jauregiko jauneen da).

Elizaren buruan, burualde zuzenera egokitutako erretaula nagusi bat dago, XVIII. mendeko lehen erdiko barroko estilokoa. Ama Birjina eseriaren irudia XIII. mendekoa da, 1730ekoa, Vianako Printzea Erakundeak armarritu eta katalogatua. Gaur egun, landa-turismoko ostatua da, baina geroko konponketek eta kristalezko begiak jartzeak desitxuratu egin dute.

Bataiarria Erdi Arokoa da eta korupean dago.

Erreferentziak
--------------

* «Esteribar | Urtasun» *esteribar.org* (Noiz kontsultatua: 2021-09-11).

Ikus, gainera
-------------

* Urtasun

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65970896
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 669-293

 |

* Wd Datuak: Q65970896
**Jasokuntzeko eliza** Esteribarko Irure lekuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da.

Eraikina
--------

Harriz egindako eraikuntza da, Erdi Arokoa izan daitekeena (XIII. mendea), eta duela gutxira arte berreraikitze-lanek asko aldatu dute. Habearte hutsekoa da, burualdea burualde zuzenekoa du, eta dorre karratu bat du oinei atxikita – Beharbada, kontserbatutakoen artean zaharrena –. Erabilitako materialek eta kanpoko kontrahormek eraikuntza-etapa desberdinak iradokitzen dituzte. Barrura sartzeko, erdi-puntuko arkua duen harrizko ate bat dago, dobela sakonak dituzten hiru arkiboltaz markoztatuta. Dobela horiek gai askotako erliebeekin (geometrikoa eta figuratiboa) apaindutako inpostetan bermatuta daude, eta eskematikoki interpretatuta daude. Sakristia bat dago burualdeari atxikita, ebanjelioaren aldetik. Esparru osorako estalkia laua da, baina oraindik ere harrizko arku zorrotz bat dago mentsulen gainean, korua dagoen habeartearen azken atalaren konponketa gisa. Bere altzari urrietatik, azpimarratzekoak dira Ama Birjina eta Haurra eserita dauden irudi zaharberritua, erretaula nagusi txikia, XVI. mendeko bigarren erdiko eredu errenazentistak jarraitzen dituena, eta harrizko bataiarria, zeinaren ebakidura zirkularreko kopa estilizazio nabarmeneko motibo begetal eta geometrikoekin apaintzen baita.

Erreferentziak
--------------

* «Esteribar | Irure» *esteribar.org* (Noiz kontsultatua: 2021-09-11).

Ikus, gainera
-------------

* Irure

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65970870
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 669-270

 |

* Wd Datuak: Q65970870
**Jasokundeko Andre Mariaren eliza** Urrotz udalerrian kokatutako Erdi Aroko kristiau eliza bat da.

Eraikina
--------

Eliza oso handia da, gotorleku itxurakoa, harriz egina. Gaur egungo eraikina gotiko estilokoa da, eta hainbat mendetan (XIV-XVI) aurreko erromaniko baten kokalekuaren gainean egindako hainbat birmoldaketaren emaitza da.

Bost ataletan banatutako habearte bakarra du, kapera nagusiaren aurreko zatian transepto itxurako alboko bi kapera eta burualde poligonala. Estalki-sistema gurutze-ganga sinplekoa da, habeartearen lehen lau ataletarako eta alboko bi kaperetarako, eta izar-gurutzeriakoa gainerakoetarako.

Epistolaren aldeko bigarren ataletik sartzen da, zirkuluerdiko arku txaranbelduko ate batetik. Ate horren arkiboltak landare-dekorazioa duten kapiteletan bermatuta daude. Atearen gainean, tradizio erromanikoko Krismoi bat dago, horman txertatuta. Sarrera arkupe dinteldu batez babesten da, zutabeen gainean. Kanpandorrea elizaren oinaldean dago; barrura sartzen da, baita oinaldean dagoen goi-korura ere, habeartearen lehen atalean, habeartearen bigarren atalean dagoen ate batetik, ebanjelioaren aldean, eta kanpoaldean (iparraldean) erromaniko estiloko dekorazioa du (XII. mendea), tinpano erdizirkularrez egina, krismoiz eta arkiboltaz apaindua, kapitelak dituzten zutabeen gainean.

Barrualdean, zizelkatutako erretaula nagusia eta epistolaren aldeko sakristian, tenpluaren burualdearen ondoan, gordetzen diren hainbat garai eta jatorritako eskulturak nabarmentzen dira. Erretaula nagusia Miguel Espinalen tailerrean (1553-1590) egina da, 1570 inguruan, eta Pedro Landak polikromatu zuen 1632an. Bankua, hiru solairuko bost kale eta atikoa ditu, Pizkunde estiloko arkitekturan mihiztatuta. Bankuan hermes agertzen dira kapitel jonikoen euskarri gisa aingeru, Eliza Latinoko Aita, Santos Lorenzo eta Estebanekin batera, flagelazioa, etab. erliebean; lehenengo solairuan sagrarioarekin batera -epelkoa- bi erliebe daude, Artzainen Adorazioa eta Epifania (edertasun eta adierazkortasun handikoak) eta fardelaren bi irudi, Pedro eta Pablo apostoluak.

Sakristian hainbat tailu eta urregintzako pieza gordetzen dira, Urrozetik datozenak eta gaur egun desagertuta dauden gertuko zenbait ermitatatik datozenak. Hala, San Pedro apostolua (XIV-XV. mendeak), herri itxurakoa, Ama Birjina eta Haurra tente, erromanista estilokoa (ca. 1600), San Jose Haurrarekin (XVIII. mendea), Donejakueko erromes bat (XVIII. mendea), Ama Birjina Haurrarekin (XII. mendea) tronuratua eta bi koroak garai batekoak, kontserbazio egoera onean, Leiundik datorrena, Ama Birjina Haurrarekin, eseria (XIII. mendea), Urroko Ama Birjina Haurrarekin (XII. mendea), Andre Maria oso mutilatua, XVI. mendea. 1570) erretaula nagusiaren egilea.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | URROTZ.*  (Noiz kontsultatua: 2021-10-23).

Ikus, gainera
-------------

* Urrotz

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109324085

 |

* Wd Datuak: Q109324085
**Jazetania** (*Chacetania* aragoieraz eta *Jacetania* gaztelaniaz) Aragoiko ipar mendebaldeko eskualdea da. Huesca eta Zaragozako probintzien artean banatzen da.

Datuak
------

* Hiriburua: Jaka
* Hedadura: 1857,9 km²
* Biztanleria: 18.664 biztanle (2010)
* Dentsitatea: 10,05 hab/km²

Udalerriak
----------

Aisa, Anso, Aragüés del Puerto/Aragüés de lo Puerto, Artieda, Bailo, Borau, Canal de Berdún, Canfranc/Canfrán, Castiello de Jaca/Castiello de Chaca, Fago, Jaca/Chaca, Jasa/Chasa, Mianos, Puente la Reina de Jaca/Puen a Reina de Chaca, Salvatierra de Esca/Salvatierra d´Esca, Santa Cilia/Santa Cilia de Chaca, Santa Cruz de la Seros/Santa Cruz d´as Serors, Sigüés, Echoko ibarra, Villanua/Billanuga.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2008-05-30). *154. araua: Europako eskualde historiko-politiko nagusiak.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q549390
* Commonscat Multimedia: Jacetania

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316733115
* BNE: XX453421
* **Lekuak**
* OSM: 6488202

 |

* Wd Datuak: Q549390
* Commonscat Multimedia: Jacetania
**Jefferson konderria** (ingelesez: *Jefferson County*) Oregonko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Madras da. 2010eko zentsuaren arabera 21.720 biztanle zituen, Jefferson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Jefferson konderriak 4.638,44 kilometro koadro ditu. Horietatik 26,23 ura dira. Beste 4.612,21 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 4,68 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 21.720 pertsonetatik 17.624 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 4.195 dira. 117 beltzak edo afroamerikarrak. 3.360 amerikar natiboak ziren eta 23 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 83 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 34 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 479 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Jefferson County, Oregon age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q253186
* Commonscat Multimedia: Jefferson County, Oregon

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146604923
* LCCN: n82106793
* NKC: ge134243
* **Lekuak**
* OSM: 1837117
* TGN: 2001712

 |

* Wd Datuak: Q253186
* Commonscat Multimedia: Jefferson County, Oregon
**Jefferson konderria** (ingelesez: *Jefferson County*) Kansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Oskaloosa da. 2010eko zentsuaren arabera 19.126 biztanle zituen, Jefferson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Jefferson konderriak 1.441,79 kilometro koadro ditu. Horietatik 62,43 ura dira. Beste 1.379,36 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 13,27 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 19.126 pertsonetatik 18.509 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 339 dira. 100 beltzak edo afroamerikarrak. 166 amerikar natiboak ziren eta 6 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 38 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 15 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 292 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q257334
* Commonscat Multimedia: Jefferson County, Kansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147763358
* LCCN: n82009907
* **Lekuak**
* OSM: 1070422
* TGN: 2000703

 |

* Wd Datuak: Q257334
* Commonscat Multimedia: Jefferson County, Kansas
**Jefferson konderria** (ingelesez: *Jefferson County*) Mississippiko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Fayette da. 2010eko zentsuaren arabera 7.726 biztanle zituen, Jefferson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Jefferson konderriak 1.365,61 kilometro koadro ditu. Horietatik 18,99 ura dira. Beste 1.346,62 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 5,66 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 7.726 pertsonetatik 1.084 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 28 dira. 6.601 beltzak edo afroamerikarrak. 13 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 2 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 23 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490884
* Commonscat Multimedia: Jefferson County, Mississippi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148949112
* LCCN: n82128012
* NARA: 10039745
* **Lekuak**
* OSM: 1833629
* TGN: 2001117

 |

* Wd Datuak: Q490884
* Commonscat Multimedia: Jefferson County, Mississippi
**Iñaki Viñaspre** (Abetxuku, Araba, 1984) bertsolaria da, Arabako Eskolarteko txapelduna bi aldiz izandakoa eta 2015ean Arabako Bertsolari Txapelketako buruz burukoa jokatu zuen, eta 2019an txapelduna izan zen.

Biografia
---------

2005ean Arabako Bertsolari Txapelketaren finalerako sailkatu zen lehenengo aldiz, eta ordutik urtero finalista izan da. 2015eko Txapelketan buruz burukoa jokatu zuen Manex Agirrerekin. Bertsoaren inguruko modalitate ugari landu ditu, esate baterako *Bertso Rap*, *Bertso Tavern*, *Bertxorakeritan*... Eskolarteko txapelketetan gai-jartzailea eta epailea izan da eta eskoletan ere bertsolaritza klaseak eman ditu.

2019an, aldiz, 2015eko finalista berdinak izan ziren baina oraingo honetan Viñasprek Agirreri irabazi zion.

Lorpenak
--------

* Arabako Bertsolari Txapelketa (1): Txapelduna 2019an eta bigarrena 2015ean.
* Arabako Binakako Txapelketa (0): Bigarrena 2021ean, Unai Andarekin batera.
* Arabako Eskolarteko Bertsolari Txapelketa (1): 2002

Kanpo loturak
-------------

* Iñaki Viñaspre Bertsozale Elkartearen webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260075

 |

* Wd Datuak: Q12260075
Mahout bat bere elefantea gidatzen - Tashrih al-aqvam (1825)
**Mahout** bat elefante bat gidatu eta ezagutzen duen pertsona da. *Mahout* hitza hindi hizkuntzatik dator, *Mahavat* hitzak "elefante gidari" esan nahi du.

Prestakuntza
------------

Normalean, *mahout* izango den norbait hasieran oso gaztetik hasten da, elefanteak kudeatzeko negozioarekin familiak duen hurbiltasunak ematen dioen eskarmentuari esker. *Mahout* gazteari elefante bat esleitu behar zaionean, animalia gazte bat aukeratzen da, horrela, bai pilotuak bai animaliak biek elkar ezagutzen dute txikitatik. *Mahouta eta* elefantearen artean konfiantzazko lotura estu eta berezi bat sortu behar da, eta beraz, *mahout* bera izaten da elefantea bere bizitza osoan eramango duena.

Tresnak
-------

Tailandiako elefantea bere mahoutarekin
*Mahoutek* gehien erabiltzen dituzten tresnak kateak izaten dira, baita *ankusa* izeneko metalezko lantza bat, *anlius* edo *ankus* gisa ere ezagutzen dena. Elefantea kontrolatzeko erabiltzen da lantza txiki hori buruko zenbait puntutan ukitzeko, adibidez, ahoan edo belarrien atzealdean, animaliaren gune sentikorrenak dira horiek.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q589897
* Commonscat Multimedia: Mahouts

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300389771
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q589897
* Commonscat Multimedia: Mahouts

1. ↑  Torture season begins for elephants
Gorputzaren higidura bakarra errotazioa deneko ikuspuntutik fluidoaren ibilbidea gorputzaren inguruan eta honengan sortutako indarra

**Magnus efektua** fluidoetan gorputz baten bere buruarekiko biraketak (errotazioak) ibilbidea aldatzeko daukan gaitasuna deskribatzen duen fenomenoari, eta bere azalpenari, deitzen zaio.

Fluido baten gertatutako errotazioak zurrunbiloak sortzen ditu. Adibide ikusgarri modura itsasontzi baten helizea aztertu daiteke, helizearen ardatzaren inguruan eta norantza berdinarekin zurrunbiloa sortu dela ikusiz. Edo errazago, likidodun edalontzi baten koilara batekin sor daiteke zurrunbilo hori. Fluidoen eta gorputzen ezaugarrien arabera (biskositatea, etab.) fluido geruza oso estu bat, geruza limitea, gorputzarekin batera higituko da; itsatsita egongo balitz bezala.

Horretaz gain; gorputz hori fluidoan barrena higitzen bada, errotaziorik gabe gorputzarekin batera doan erreferentzi-sistemaren arabera fluidoa abiadura batekin korrontean zehar higitzen da. Aldi berean errotazioa gertatzen ari denez, gorputzaren aurpegi baten errotazioa fluidoaren higiduraren norantza berekoa izango da eta bestearena kontrako norantzakoa. Honek, azaldutako zurrunbiloan perturbazioak sortuko ditu eta ez da uniformea izango gorputzaren biraketa ardatzarekiko. Bernoulliren printzipioaren arabera fluidoaren barneko presioak abiaduraren karratuarekiko proportzionala den murrizpena jasaten du. Aurretik esan bezala, gorputzaren inguruan geruza limitea sortuko da, gorputzaren abiadura edukiko duena eta fluido korrontearekin nahastuko da; aurpegi baten korrontearen alde eta bestean kontra. Beraz, gorputzaren inguruan dagoen fluidoaren abiadura ez da berdina izango bi aurpegietan, ondorioz presio aldaketa egongo da gorputzaren bi aurpegitan; korrontearekiko eta errotazioarekiko perpendikularrak diren bi aurpegietan hain zuzen. Hau dela eta, indarra sortzen da horietariko aurpegi batetik bestera; gorputza azeleratuz eta traiektoria aldatuz.

Fenomeno hau Heinrich Gustav Magnus (Berlin, 1802ko maiatzaren 2 - Berlin, 1870eko apirilaren 4) fisikari eta kimikari alemaniarrak aztertu eta azaldu zuen 1853an lehenengo aldiz, eta honen heriotzaren ondoren bere abizenarekin izendatu zen fenomenoa. Hala ere, James Gleick kazetariak (Pulitzer saridunak) 2003an *Isaac Newton* biografian azaltzen zuen azken honek askoz lehenago (180 urte inguru) aztertu zuela tenis piloten higidura ikusi ondoren.

Ikus, gainera
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Magnus efektua futbolean (Youtube)
* **(Gaeleraz)** Pin-Pon pilotaren higiduraren azalpen teorikoa (Magnus efektua barne)

Erreferentziak
--------------

* 2003 *Isaac Newton*, Pantheon. James Gleick (ISBN 1400032954)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q622975
* Commonscat Multimedia: Magnus effect

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4168611-1
* LCCN: sh85079809
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q622975
* Commonscat Multimedia: Magnus effect
**Denbora Unibertsala** (**UT**) Lurraren errotazioan oinarritutako denbora estandarra da. Denbora Unibertsalaren hainbat bertsio daude, segundo gutxi batzuen arabera. Gehien erabiltzen direnak Denbora Unibertsal Koordinatua (UTC) eta UT1 dira. UTren bertsio hauek guztiak, UTC izan ezik, Lurraren errotazioan oinarritzen dira urruneko zeruko objektuekiko (izarrak eta quasarrak), baina eskala-faktore bat eta beste doikuntza batzuekin eguzki denborara hurbiltzeko. UTC Nazioarteko Denbora Atomikoan oinarritzen da, segundo gehigarriak gehituta, UT1eko 0,9 segundotan mantentzeko.

Denbora unibertsala eta ordu estandarra
---------------------------------------

Ordu estandarra ezarri aurretik, munduko udalerri bakoitzak bere erloju ofiziala doitzen zuen, baldin bazeukan, Eguzkiaren tokiko posizioaren arabera (ikus eguzki denbora). Horrek ondo balio izan zuen Britainia Handian trenbide-bidaiak sartu ziren arte, eta horrek distantzia luzeetan nahiko azkar bidaiatzea ahalbidetu zuen erlojuaren etengabeko berregokitzea eskatzen zuen tren batek hainbat hiritan zehar egiten zuen eguneroko bidaian. Greenwich meridianoko ordua, Greenwicheko meridianoaren batez besteko eguzki denbora, arazo hau konpontzeko ezarri zen: Britainia Handiko erloju guztiak ordu honetara ezarri ziren tokiko eguzki eguerdia kontuan hartu gabe.  Erloju horiek sinkronizatzeko kronometroak edo telegrafia erabiltzen ziren.

 2016az geroztik munduko ordu-eremu estandarrak. Zona bakoitzaren behealdean dagoen zenbakiak UTCra gehitu beharreko ordu kopurua zehazten du tokiko ordua bihurtzeko.
Ordu estandarra Sir Sandford Fleming eskoziar-kanadiarrak proposatu zuen Kanadako Institutuak Toronton 1879ko otsailaren 8an egindako bileran. Ordu-eremu estandarrak tokian tokiko erabil zitezkeela iradoki zuen, baina bere mundu-ordu bakarraren menpe zeuden, Denbora Kosmikoa deitu zuena. Proposamenak hogeita lau ordu-eremutan banatu zuen mundua, bakoitza 15 graduko longitudea hartzen duena. Eremu bakoitzeko erloju guztiak bata bestearen ordu berean ezarriko lirateke, baina ordubeteko aldea aldameneko eremuetakoekiko. Greenwicheko Errege Behatokiko tokiko ordua munduko ordurako gomendatutako oinarrizko erreferentzia gisa iragarri zen 1884ko urriaren 22an, Meridianoaren Nazioarteko Konferentziaren amaieran.  Kokapen hori aukeratu zen 1884rako karta nautiko eta mapa guztien bi herenek lehenengo meridiano gisa erabiltzen zutelako. Konferentziak ez zituen Flemingen ordu-eremuak onartu, deialdiaren xedetik kanpo zeudelako, hau da, denbora unibertsalerako oinarri bat aukeratzea (baita lehenengo meridiano bat ere) zen heburua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Harry Rosehill.  (31 May 2017). «Why Britain Sets Its Clocks To London» *Londonist.com*.
2. ↑  Urriaren 13an egin zen bozketa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q874572
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q874572
Petrolioaren prezioaren bilakaera hainbat urtetan zehar azaltzen duen denbora serie baten diagrama.
Estatistikan, **denbora-segida**, **datu-serie kronologikoa** edo **serie kronologikoa** aldagai bati buruz jasotako datu multzoa da, denboran zehar kokaturiko une ezberdinetan, gehienetan era erregularrean (egunero, urtero, ...). Adibidez, toki bateko eguneroko tenperatura maximoa, hilabeteroko auto salmenta eta haur baten urteroko garaiera denbora serie ezberdinak dira.

Denbora serie bat gehienetan beste edozein datu multzo bezala ikertzerik badago ere, denbora serie bat aztertzeko helburu bereziak daude: denbora seriearen bilakaera azaltzen duen egitura aztertzea eta denbora serieko aldagaiari buruz aurresanak egitea. Bi helburu hauek betetzeko, denbora seriea aztertzen duten ereduak eratu behar izaten dira. Denbora serieetarako ereduak aldagaiak une jakin batean hartzen duen balioa iragan gertuko uneetako balioekin loturik dagoela ezarri ohi dute aurretik.

Denbora-serieen aurresana
-------------------------

Denborazko serieen analisiaren helburu nagusia iragarpena edo iragarpena da. Hala ere, enpresa-eremuan badira zenbait aldagai, behin iragarrita, aurreikusi beharrik gabe planifikatu edo programatu behar direnak. Adibidez, salmentei buruzko datu historiko ugari dauden arren, ez litzateke egokia salmenten iragarpen estatistiko soil batera mugatzea, salmenten kopurua enpresak helburutzat hartu behar duen aldagaia baita, eta lehentasuna zifra horretara iristeko bitartekoak jartzea izan behar da.

Denbora-serieen osagaiak
------------------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q186588
* Commonscat Multimedia: Time series

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11981940g (data)
* LCCN: sh85135430
* NDL: 00574724
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q186588
* Commonscat Multimedia: Time series
**Magnus III.a** *Oinutsa* (1073 - Irlanda, 1103ko abuztuaren 24a), Norvegiako erregea 1093tik 1103 arte. Olaf III.aren sasiko semea zen, eta Harald Hadrada-ren biloba.

Vikingoen garaiko garaipenak gogoan, bere lurraldea hedatzen saiatu zen. Danimarkaren eta Suediaren kontra egin zuen. Danimarkako Halland aldea arpilatu zuen. Geroago, 1097an, Götaland eskualdean sartu zen, Suedian, eskualdea baketzeko eta muga berrezartzeko. Vänern aintziraraino iritsi zen. Soldatu-talde bat utzi, eta Norvegiara itzuli zen, baina suediarrek, neguan, berriro eskuratu zuten eskualdea. Hurrengo udan berriro itzuli zen Magnus III.a Suediara, baina suediarrek garaitu zuten Göta ibaiaren ertzean.

Ez zuen lortu lurrik eskuratzerik Eskandinavian, eta Britainiar uharteetara abiatu zen 1098an, armada handi bat berekin zeramala. Orkadak beretu ondoren, Hebridetara abiatu zen, eta arpilatu egin zituen. Gero, 160 itsasontziz osatutako itsas armada batekin, Man uhartera jo zuen, eta bere egin zuen. Handik, Britainia Handira jo zuen, eta normandiarren aurka borrokatu zen Angleseyn, eta nagusitu.

1102an berriro itzuli zen Britainiar uharteetara, bere inperioa sendotzera eta Irlanda konkistatzeko asmotan. Dublin bereganatu ondoren, iparralderantz abiatu zen, Ulsterrera. Irlandaren parte handi bat bereganatzea lortu zuen, baina borroka batean hil zuten irlandarrek.

Erregea hil ondoren, berak sortutako inperioa berehala desegin zen.

Erreferentziak
--------------


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q311996
* Commonscat Multimedia: Magnus III of Norway

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 22494598
* ISNI: 0000 0000 5302 5392
* GND: 100952690
* LCCN: no2013112208
* SUDOC: 169035832
* BIBSYS: 12068877
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03973/eu\_m\_0182/m0182

 |

* Wd Datuak: Q311996
* Commonscat Multimedia: Magnus III of Norway
Airearen kutsadura-mailak gora egin zuen Industria Iraultzaren garaian, eta, horren ondorioz, lehen ingurumen-lege modernoak onartu ziren XIX. mendearen erdialdean.
**Ingurumen-mugimendua** (batzuetan **mugimendu ekologista** deitzen zaio), kontserbazioa eta politika berdea ere barne, ingurumen-arazoak jorratzeko mugimendu filosofiko, sozial eta politiko anitza da. Ekologistek baliabideen kudeaketa justu eta iraunkorra eta ingurumena zaintzea defendatzen dute, politika publikoetan eta norbanakoen jokabideen aldaketaren bidez. Gizateria ekosistemetako partaide (ez etsaia) gisa aitortzean, mugimendua ekologian, osasunean eta giza eskubideetan oinarritzen da.

Mugimendu ekologista nazioarteko mugimendua da, hainbat erakundek ordezkatuta, enpresetatik hasi eta herrietaraino, eta aldatu egiten da herrialde batetik bestera. Kide ugari, sinesmen anitzak eta sendoak direla eta, tarteka izaera espekulatiboa dela eta, mugimendu ekologista ez du beti bat egiten bere helburuetan. Mugimenduak ikuspegi zehatzagoa duten beste mugimendu batzuk ere biltzen ditu, hala nola, mugimendu klimatikoa. Bere zabalenean, mugimenduak herritar pribatuak, profesionalak, erlijiozaleak, politikariak, zientzialariak, irabazi asmorik gabeko erakundeak eta defendatzaile indibidualak hartzen ditu barne.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8189417
* Commonscat Multimedia: Environmental movements

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4115439-3
* NDL: 01174036
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q8189417
* Commonscat Multimedia: Environmental movements
*Artikulu hau arkitektura militarrari buruzkoa da; bide motari buruzkoa beste hau da: «Saihesbide».*
Ingurabidea harresi gainean, gezileihoz hornitutako almenaz babestua.
Erriberriko Errege Jauregian dagoen ingurabidea.
**Ingurabidea** edo **adarbea** gotorleku bateko harresiaren edo dorreen goialdean eginiko bide jarraitua da, zaindariak zelatan ibiltzeko eta, erasoa izanez gero, errazago babesteko. Normalean, petril almenadun batek babesturik dago, eta matakanak izan ditzake. Barrualderantz irtena (barruko ingurabidea) edo kanpoalderantz (kanpoko ingurabidea) izan daiteke, irekia edo estalia, bakuna edo bi solairukoa.

Ingurabidea defentsa bertikalaren hainbat elementu lotzen ditu, hala nola zaintza postuak eta beste batzuk. Gazteluko ate nagusia defendatzen duten bi dorreen artean ere egon daiteke.

Asko erabili zen Erdi Aroko gazteluetan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Iruñeko harresiak: glosarioa.*  pamplona.es (Noiz kontsultatua: 2023-6-18).

Ikus, gainera
-------------

* Ingurabideko pasealekua (Iruñea)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q299232
* Commonscat Multimedia: Chemins de ronde

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4467817-4

 |

* Wd Datuak: Q299232
* Commonscat Multimedia: Chemins de ronde
Inguratze arrantzan.
**Inguratze** teknika arraina (antxoa, berdela...) inguratzean datzan arrantza mota da. Arrain sarda dagoen lekuraino joaten da sare batekin eta gero motordun txalupa batekin abiadura eta norabidea ondo erregulatuz eta zehaztuz, arrain sarda inguratu, azpitik sarea itxi eta hau biltzen da, sareari zirkunferentzia itxura emanez. 250-1000 metro luze eta 50 metro zabal ere izan daiteke sare mota hau, besteak beste. Sareak uretan igerian egoten da eta bildu egiten da arrain sarda etortzean.

Teknika honen helburua sardan doazen arrainak harrapatzea da, bai ur gainean eta baita ur azpian ere. Hasieran, ezaugarri hauek zeuzkaten espezie gehienak beste arrantza teknika baten bidez arrantzatzen ziren, baina inguratze arrantza eraginkorrena zela ikusirik, erabiltzen hasi ziren, besteak alde batera utzirik.

Ikus, gainera
-------------

* Arrastea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q600580
* Commonscat Multimedia: Seine fishing

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q600580
* Commonscat Multimedia: Seine fishing
**Maria Reiche** (Dresden, Alemaniar Inperioa, 1903ko maiatzaren 15a - Lima, Peru, 1998ko ekainaren 8a), alemaniar jaiotako matematiko eta arkeologoa, Peruko Nazcako lerroei buruzko bere ikerlanagatik ospetsua.

Biografia
---------

Maria Reiche 1903ko maiatzaren 15ean jaio zen Dresden. Dresdeko Unibertsitate Teknikoan matematika, geografia eta hizkuntzak ikasi zituen.

1932an umezain eta irakasle gisa lan egin zuen alemaniar kontsul baten umeentzat Cuzcon (Peru). 1934an atzamar bat galdu zuen gangrenak jota. Urte berean Liman irakasle bihurtu zen eta itzulpen zientifikoak egin zituen. Bigarren Mundu Gerra hasi zenean, Alemaniara ez itzultzea erabaki zuen.

1940ean Nazcako lerroen aurkitzailea izan zen Paul Kosok amerikar arkeologoaren laguntzaile bilakatu zen. 1946 inguruan Nazcako irudiak maparatzen hasi zen. 1948an Kosokek lana utzi zuenean berak jarraitu zuen eta tokia maparatu zuen.

Reichek teorizatu zuen eraikitzaileek lerroak egutegi eta ziklo astronomikorako behatoki bezala erabiltzen zituztela. Lerroak gainetik baino ez zirenez garbi ikusten, Peruko Aire-Indarra bere azterketa fotografikoekin laguntzeko konbentzitu zuen. Berak bakarrik bere Nazcako etxean eman zuen denbora gehiena. Bere teoriak *Basamortuaren Misterioa* liburuan azaldu zituen eta liburuaren mozkinak basamortuaren babesaren aldeko kanpaina batean eta guardak eta laguntzaileak kontratatzeko erabili zituen.

Reichek Nazcako lerroak trafiko inbaditzaile – lekua Panamerikar errepidetik hurbil dago – eta gobernuaren egitasmo batzuetatik babestu nahi zuen, eta bere diru gehiena ahaleginean gastatu zuen. Gobernua lekurako sartze publikoa murrizteko konbentzitu zuen. Autobidearen inguruan bisitariek lerro gehienak ikusi ahal izateko eraikitako dorre bat zeukan. 1993an *Gurutze Handiaren Mailako Merituari Domina* jaso zuen eta 1994 perutar hiritar bihurtu zen. 1995ean UNESCO-k lerroak Gizateriaren Ondare izendatu zituen.

Reicheren osasunak okerrera egin zuen urteak pasa ahala. Gurpil-aulki bati lotuta, azal-gaitzek jota, eta ikusmena galduta azken urteetan Parkinsonen gaixotasuna ere pairatu zuen.

Maria Reiche obario minbiziak jota hil zen 1998ko ekainaren 8an, Limako aire-indarraren ospitale batean. Reiche Nazcaren inguruan lurperatu zuten ohore ofizialekin. Bere lehengo etxea museo bilakatu da.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Maria Reiche*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q213577
* Commonscat Multimedia: Maria Reiche

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 114056712
* ISNI: 0000 0001 1006 1868
* GND: 118852825
* LCCN: n86081819
* NDL: 00621356
* NKC: xx0126658
* NLA: 35260578
* CiNii: DA08682050
* SUDOC: 135354730
* BIBSYS: 14049575
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q213577
* Commonscat Multimedia: Maria Reiche
**Martin Oianburu Artze** (1881, Lizaso, Ultzama, - 1975, Mexiko) nafar enpresaburu bat izan zen.

Bizitza
-------

Karlista pentsamoldeko senide ugariko baserritar edo nekazari familia batean jaioa, Hirugarren Karlistaldiaren ondorioz eta jada Mexikon zegoen Braulio Iriarte elizondar enpresaburuaren eskutik herrialde hartara emigratu zuen, ziurrenik 1896an eta 14-15 urterekin.

Okin gisa eta arrantxo batean ere lan egin zuen, betiere Brauli Iriarteren ardurapean. Hiru hamarkaden ondoren lortutako dirutzari ezker *El Soto* okindegia erosi zuen. Honela, apika okindegiak eta lursailak erosiz enpresaburu arrakastatsua bilakatu zen, sekulako dirutza bereganatuz.

Mexikon hil zen 1975an.

Kanpo estekak
-------------

* Martin Oianbururen biografia. Los empresarios mexicanos de origen vasco y el desarrollo del capitalismo en México. 1880-1950. Carlos Herrero B. 2004 **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q23948101

 |

* Wd Datuak: Q23948101
**Cowley konderria** (ingelesez: *Cowley County*) Kansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Winfield da. 2010eko zentsuaren arabera 36.311 biztanle zituen, Cowley kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Cowley konderriak 2.932,97 kilometro koadro ditu. Horietatik 17,29 ura dira. Beste 2.915,68 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 12,38 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 36.311 pertsonetatik 33.124 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3.292 dira. 971 beltzak edo afroamerikarrak. 644 amerikar natiboak ziren eta 13 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 578 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 12 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 969 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q376464
* Commonscat Multimedia: Cowley County, Kansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 154781546
* ISNI: 0000 0004 0389 496X
* LCCN: n81097542
* NARA: 10038938
* **Lekuak**
* OSM: 1070364
* TGN: 2000677

 |

* Wd Datuak: Q376464
* Commonscat Multimedia: Cowley County, Kansas
**Tornamira Matematika Irakasleen Nafarroako Elkartea** Nafarroako Foru Komunitateko matematika irakasleak ordezkatzen dituen sozietatea da.

Mendeko Francisco Vicente de Tornamira nafar astronomoaren omenez du izena.

Historia
--------

Tornamira 1989ko maiatzaren 10ean sortu zen, Nafarroako Matematika Irakasleen Elkarteko lehen Batzar Nagusia egin zenean. Bertan, sozietatearen Estatutuak eta Matematikako Irakasleen Elkarteen Espainiako Federazioan integratzea onartu ziren.

Jarduerak
---------

Tornamira Elkartea Nafarroako Matematikako Olinpiada Nazionala antolatzeaz arduratzen da, eta Nafarroako zentro publiko eta kontzertatuetako ikasleek parte hartzen dute urtero. Nafarroako Kutxa Fundazioarekin elkarlanean antolatzen da aldi bakoitzean Nafarroako Derrigorrezko Bigarren Hezkuntza.

Horrez gain, Tornamirak urtero Matematika Hezkuntzari buruzko Jardunaldi bat antolatzen du Nafarroako Unibertsitate Publikoan​, eta Nafarroako Gobernuko Hezkuntza Departamentuak parte hartzen du.

2021ean, bideo-lehiaketa bat antolatu zuen Matematikaren Nazioarteko Egunerako.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** 20minutos.  (2018-06-15). «Educación reconoce al alumnado de ESO y Bachillerato que ha sido premiado en la Olimpiadas del Saber 2018» *www.20minutos.es - Últimas Noticias* (Noiz kontsultatua: 2022-03-27).
2. ↑   «II JORNADAS DE ENSEÑANZA DE LAS MATEMÁTICAS» *caps.educacion.navarra.es* (Noiz kontsultatua: 2022-03-27).
3. ↑   «I Concurso de vídeos matemáticos de Navarra dirigido a alumnado de Secundaria - I Concurso de vídeos matemáticos de Navarra dirigido a alumnado de Secundaria - Dpto - Educación» *www.educacion.navarra.es* (Noiz kontsultatua: 2022-03-27).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111383233

 |

* Wd Datuak: Q111383233
**Darío Rafael Álvarez Espinal**, (Santiago (Dominikar Errepublika), 1989ko urtarrilaren 17a), beisbolean lehiatzen den kirolari dominikarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta brontzezko domina lortu zuen Dominikar Errepublikaren taldearekin, Japoniaren eta AEBko taldeen atzetik.

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Darío Álvarez, Gabriel Arias, Jairo Asencio, Luis Felipe Castillo, Jumbo Díaz, Junior García, Jhan Mariñez, Cristopher Mercedes, Denyi Reyes, Ramón Rosso, Ángel Sánchez, Raúl Valdés, Roldani Baldwin, Charlie Valerio, José Bautista, Juan Francisco, Jeison Guzmán, Erick Mejia, Gustavo Nuñez, Emilio Bonifácio, Melky Cabrera, Johan Mieses, Yefri Pérez eta Julio Rodriguez-ek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 03 !3. postua, brontzezko domina | Gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Dario Alvarez *olympedia.org* **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17745614
* Commonscat Multimedia: Darío Álvarez

---

 |

* Wd Datuak: Q17745614
* Commonscat Multimedia: Darío Álvarez
**Darío Echandía Olaya** (1897ko urriaren 13a – 1989ko maiatzaren 7a)  abokatua eta Kolonbiako politikaria izan zen, Kolonbiako Alderdi Liberaleko kidea. 1897ko urriaren 13an jaio zen Chaparral-en, Toliman, Vincente Enchandia eta Carlota Olaya de E-ren semea. Zazpi anaien zaharrena, Colegio Mayor de Nuestra Senora del Rosarion eta Colegio de Araujon (Bogota) ikasi zuen. Abokatua eta Zuzenbidean Doktorea, 1917an. Emilia Arciniegasekin ezkondu zen, 1936ko abuztuaren 2an. 1989ko maiatzaren 7an hil zen Ibaguén, Toliman .

Bizitzan zehar, Darío Echandía Tolimako diputatu, Tolimako senatari, Senatuko presidente, Justizia Auzitegi Goreneko magistratu eta Gobernu, Hezkuntza, Justizia eta Kanpo Harremanetako ministerioetan aritu zen. Kolonbiako enbaxadore ere izan zen Londresen eta Egoitza Santuan.

Darío Echandía Kolonbiako jarduneko presidente izendatu zuten lau alditan: 1943tik 1944ra Alfonso López Pumarejo aldi baterako ez zegoelako, 1944an Pumarejoren aurkako bahiketa saiakera baten ondorioz, 1960an laburki, eta 1967an laburki.

Ibaguéko Darío Echandía Liburutegia 1984an inauguratu zen bere omenez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Dario Echandia Olaya.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2888440
* Commonscat Multimedia: Darío Echandía

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 267683597
* ISNI: 0000 0003 8322 4204
* LCCN: n81068380
* SUDOC: 074373889

 |

* Wd Datuak: Q2888440
* Commonscat Multimedia: Darío Echandía
Ipar Irlandako bandera| Ipar Irlandako bandera |
| **Erabilera** |  |
| **Proportzioa** | 3:5 |
| **Erabakia** | Erabilera ofiziala: 1953tik 1973ra |
| **Koloreak** | 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Zuria |
|  | Gorria |

 |

**Ipar Irlandako bandera**, gaur egun, Union Flag edota Erresuma Batuko bandera da, alegia, 1971an ordurarte eta 1953-1973 artean Ipar Irlandako bandera ofiziala izan zena odezkatu zuena, hain zuzen ere, Britainiar Gobernuak Ipar Irlandako parlamentua desegin zuen arteraino. Ordudanik oso erabilera mugatua duen bandera da, batez ere Commonwealth erakundeko ospakizunetan Ipar Irlanda ordezkatzeko garaian, bereziki kirol ospakizunetan. Gaur egun modu ez ofizialean erabiltzen den arren, giro loialista eta unionistara mugatua dago.

Maiz eta modu okerrean *"Ulstergo bandera"* izendapena ere erabili izan da, baina Ulster probintzia Ipar Irlandako konderriez gain Irlandako Errepublikako hiru konderri ere barne hartzen ditu, eta bere bere berezko bandera Ulstergo armarria, ondo horia eta gurutze gorria dituen Ulstergo bandera edo zutoihala da, aldiz Ipar Irlandako bandera antzekoa izan arren koroadun Ulstergo armarria, ondo zuria eta gurutze gorria ditu, bai eta britainiar inperioa eta monarkiaren adierazle den sei puntadun izar zuria ere.

Iruditegia
----------

* Union Jack, gaur egun Ipar Irlandako bandera gisa ofizialki erabiltzen dena.Union Jack, gaur egun Ipar Irlandako bandera gisa ofizialki erabiltzen dena.
* Ulstergo zutoihala edo banderaUlstergo zutoihala edo bandera
* Ipar Irlandako armarria.Ipar Irlandako armarria.

Kanpo estekak
-------------

* Ipar Irlandako bandera, Flags of the World **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q463964
* Commonscat Multimedia: Flags of Northern Ireland

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q463964
* Commonscat Multimedia: Flags of Northern Ireland
**Ipar Irlandako Bake Prosezua**, 1998ko Ostiral Santuko Hitzarmena ahalbideratu eta Ipar Irlandako gatazkari amaiera eman zion bake prozesua izan zen.

1994tik Ipar Irlandako irlandar nazionalismoaren garaiko bi alderdi nagusiak ziren SDLPko John Hume eta Sinn Féineko Gerry Adams buruen hizketaldiak jazo ziren. Hizketaldi hauen helburua gatazkaren amaierara nola heldu zen. Berez, hizketaldi hauek 1980ko hamarkadaren amaieraldera Irlandako Errepublikako Gobernuaren babesaz eta Alec Reid apaiz katolikoaren bitartekaritzaz hasiak zeuden.

1994ko azaroan aurrez jada Britainiar Gobernua eta Behin-behineko IRAren arteko kontaktuak egon zirela jakitera eman zen, nahiz eta Britainiar Gobernuak luzaroan informazio hau gezurtatu izan duen.

1998an Ostiral Santuko Hitzarmena sinatu zen, Britainiar nahiz Irlandar Gobernuak eta Ipar Irlandako alderdien gehiengoak hitzarmena onartuz. Ipar Irlandan eta Irlandako Errepublikan galdeketa bidez irlandarrek berretsi zuten.

Ikus gainera
------------

* Ostiral Santuko Hitzarmena
* Ipar Irlandako gatazka

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7058587

 |

* Wd Datuak: Q7058587
**Ipar Irlandako desarmea** Ipar Irlandako gatazka amaitzeko Ostiral Santuko Hitzarmenaren barruan egon zen urrats bat izan zen. Urrats honen barruan hainbat urrats egon ziren.

Urratsak
--------

### Bake akordioa

1998an Ostiral Santuko Hitzarmena sinatu zenean, testuak lerro gutxi batzuk eskaini zizkion armen gaiari. IRA su-etenean zegoen 1997tik, baina 2005eko uztailean aldarrikatu zuen borroka armatuaren amaiera. Tartean bere armen desegitea bideratu zen.

### Armen batzordea

1997an eratu zen, eta John de Chastelain kanadar jeneralaren agindupean abiatu zen. Tauno Nieminen finlandiar militarra eta Donald C. Johnson –enbaxadorea– eta Andrew D. Sens estatubatuarrak izan ziren batzordeko beste bi kideak. IRAren apurkako desarmatzea eta jasotako armak desegiten zirela egiaztatzea izan zen haien zeregina.

### Prozedura

Batzordea sekretuan aritu zen eta ez zen egin publiko ez armen zerrendarik ezta desegitearen argazkirik. 2005eko irailean Harold Goodek eta Alec Reidek –hurrenez hurren apaiz protestante eta katolikoa– IRAren jarduera etena egiaztatu zuten.

### Desarmea

Lau ekitalditan egin zen –2001ean, 2002an 2003an eta 2005ean– eta Harol Good eta Alec Reid armen desegitearen lekuko izan ziren. Batzordeko agintariek armen suntsiketa –galdatu egin ziren– bideratu zuten. Batzordeak armen zerrenda zehatza eman behar zion AEBko Estatu Departamenduari, baina azkenean 2011n Batzordeak jakinarazi zuen desarmearen agiri guztiak Boston Collegeri emango zitzaizkiola eta sekretupean mantenduko zirela ondorengo 30 urteetan.

Arma kopurua
------------

Datuak sekretupean badira ere, esaten da IRAk ehunka errifle automatiko entregatu zituela, lur-aire misil jaurtitzaile bat eta hiru tona lehergailu. Gobernu britainiarrak bere adostasuna erakutsi zuen, bere informazioaren arabera hori zelako IRAren armategia.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5  Xabier Letona, «Nola egin zen IRAren desarmea?», *Argia*, 2014-02-21, CC-BY-SA lizentzia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5249560

 |

* Wd Datuak: Q5249560