recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Jorge Jobet** (Perquenco, Araucania, Txile, 1916 - Santiago, Txile, 1998) txiletar poeta eta kazetaria izan zen.

Biografia
---------

Filosofian eta literaturan lizentziatu zen, eta irakaskuntzan eta kazetaritzan aritu zen, batean eta bestean. Valparaisoko Kazetaritza Eskolako zuzendari izan zen, eta Kazetaritzako Amerikar Elkartearen lehen saria jaso zuen 1969an. Santiagoko Ateneoaren sorreran parte hartu zuen, eta hango aholkulari ere izan zen.

Haren poesia oso zaindua eta zehatza da, eta poesia sinbolikoa eta erregistro ugarikoa egiten du, sorterriko tradizio lirikoa baztertu gabe: metafisikoa, elegiakoa, umoretsua eta satirikoa. Aipagarriak dira: *El descubridor maravillado* (1957), *Naturaleza del ser* (1970), *Mis provincias* (1963), *Introducción al sentimiento* (1970), *Así pasan los años* (1981), *Sonetos teologales* (1985), *Por el amor hasta siempre* (1988), *De los muros al aire* (1996). *Cuadernos en limpio* (1993) saiakera-liburua da. Claudio Indo izengoitia erabili izan zuen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260560
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 3145857070522921891
* LCCN: n80129042
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03275/eu\_j\_0832/j0832

 |

* Wd Datuak: Q12260560
**Manuel Arriandiaga Gorozika** (Elantxobe, Bizkaia, 1876 - Beire, Nafarroa, 1947) euskal idazlea izan zen, euskara garbiaren aldeko sutsuenetarikoa.

Klaretar apaiza, haien idazkari nagusi izatera iritsi zen. Erroman Zuzenbidea ikasi zuen, eta 1907tik *Gora Euzkadi* aldizkarian idazlan ugari argitaratu zituen. Beste aldizkari batzuetan ere idatzi zuen: *Euskalzale, Euzkerea, Euzko Deya, Euzko-gogoa*. Euskaraz erlijio kutsuko hainbat liburu idatzi zuen, baita itzulpen batzuk ere, besteak beste Emiliano Arriagari itzulitako *Lekobide eta Daviden kantuak*. 1921ean, bere *Verbo vasco familiar y dialogado* liburua argitaratu zuen. Handik hamabi urtera, Itxaropena argitaletxean *Goiz parraik eta beldubaik egiña* («apostoluen egintzak») argitaratu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Idoia ESTORNÉS ZUBIZARRETA: «Manuel de Arriandiaga Gorocica», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12262970
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 6221161098976529640004
* BNE: XX1197539
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 4972

 |

* Wd Datuak: Q12262970
**Bettisia Gozzadini** (Bolonia, 1209 - Budrio, 1261eko azaroaren 2a) boloniar emakume legelaria izan zen, 1239. urtea ingurutik Boloniako Unibertsitatean irakasle egon zena. Unibertsitate batean irakasle egondako lehen emakumetzat hartua da.

Bizitza
-------

Gozzadini Bolonian jaio zen 1209an. Gurasoak, Amadore Gozzadini eta Adelasia de Pegolotti, nobleak zituen. Gozzadinik hasieran filosofia ikasi zuen. Gero zuzenbidea ikasi zuen Giacomo Baldavino eta Tancredi Arcidiacono irakasle zituela. Gainera Odofredoren babesa jaso zuen. Gizonez janzten zen, baina ez dago argi gizarteak behartuta edo berak erabakita egiten zuen.

1236ko ekainaren 6an diplomatu zen zuzenbidean. Bi urtez aritu zen zuzenbide irakasle bere etxean. Ondoren, unibertsitatean katedra bat eskaini zioten eta nahiz eta hasieran eskaintzari uko egin, azkenean onartu zuen. Legendaren arabera, ikasleen aurrean jarduteko beloa eraman behar izaten zuen hauek arreta galtzea ekiditeko. Gozzadini hizlari aparta zenez, 1242ko maiatzaren 31n, Boloniako gotzain Enrico della Frattaren hileta-elizkizunean gorazarrea egin zuen.

Gozadini 1261ko azaroaren 2an hil zen. Idice ibaiaren gainezkatzeak Gozzadini gordetzen zen babes-etxea behera etortzea eragin zuen eta hondakinen artean harrapatuta hil zen. Haren aldeko hileta-elizkizuna Padri Serviti elizan izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Frantsesez)** Boloniako Udala. *Gozzadini, Bettisia.*   jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2014ko abenduaren 14a) (Noiz kontsultatua: 2018ko martxoaren 1a).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4898643
* Commonscat Multimedia: Bettisia Gozzadini

---

 |

* Wd Datuak: Q4898643
* Commonscat Multimedia: Bettisia Gozzadini
**Victor Luis Gaminde Mazarredo** (Bilbo, 1801 - ?, 1870eko ekainaren 23a) Bizkaiko politikari liberala izan zen. Ingalaterran egin zituen ikasketak. 1820-1823 urteetako saio liberaletan parte hartu zuen. Absolutismoaren garaian, erbestera jo, eta atzerrian egon behar izan zuen, 1831. urtea arte. Karlistek atxilotu zuten Lehen Karlistada hasi zenean (1833), baina ihes egitea lortu zuen. Gerra amaitu ondoren (1841), *Vizcaíno Originario* egunkaria sortu zuen, *Vascongado* egunkari foruzaleari aurre egitearren. Garai hartan erdaratu zuen John Francis Bacon merkatari ingelesaren *Six years in Biscay* liburua. Bilbo Esparteroren aurka altxatu zenean, Zurbano jeneralak gogor zapaldu zituen matxinatuak, eta Diputazioko idazkari egin zuten Gaminde, Zurbano jeneralaren uste oneko gizona baitzen. Hiru urte geroago, moderatuek aginpidea lortu zutenean (1844), atzerrira joan behar izan zuen. Amnistia baten ondorioz itzuli zenean, Begoñako udaleko idazkari izan zen. Harena da *Impugnación al proyecto llamado Arreglo de los fueros de las provincias vascongadas, presentado por la Comisión del Gobierno a los de las mismas provincias* obra (1852).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  www.eusko-ikaskuntza.org

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q29021238
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 60400
* Lur: 02309/eu\_g\_0557/g0557

 |

* Wd Datuak: Q29021238
*Artikulu hau poetari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Apolonio».*
**Apolonio Rodaskoa** (antzinako grezieraz: Απολλώνιος ο Ρόδιος, Alexandria, K.a. 295 - Rodas, K.a. 215) poeta greziarra zen, *Argonauticas* poema epikoaren egilea, hain zuzen ere.

"Rodaskoa" deitzen zaio han igaro izan zuelako bere bizitzaren parterik handiena eta, ia erabateko ziurtasunarekin, hango hiritartasuna hartu zuelako. Alexandrian egin zituen ikasketak, eta Kalimako izan zuen maisu eta ikaskide gisa Eratostenes fisikari eta astronomoa.
Hogeita hamar urte inguru zituela, Ptolomeo II.ak bibliotekari izendatu zuen, Efesoko Zenodoto gramatikari ospetsuaren ondorengo izateko. Aldi berean, Ptolomeoren semea, Ptolomeo III.a Evergetes izango zena, eskolatzeko mandatua jaso zuen.

Karguan aritu zen hogei urteetan *Argonauticas* poema epiko famatua konposatu zuen. Jasonek gidatzen zuen eta era guztietako heroi mitiko tripulatzaile gisa zituen Argos ontziak Kolkidara, urrezko ahari-larruaren bila, egindako bidaia kontatzen du.

Gramatikari buruzko hainbat liburu ere idatzi zituen. Kalimako maisuarekin, narrazio-poema luzeen etsai porrokatua zenarekin, eztabaidan aritzen zen.

Ez dago oso garbi zergatik joan zen Rodasera. Batzuen ustez, *Argonauticas* poemak haren kideen irainak eragin zituen, eta horrek bultzatu zuen Rodasen bizitzera. Rodasen berridatzi egin zuen bere lana, eta ospea eta esker ona jaso zituen.

Kalimakorekin zuen etsaitasunaz ere ez dira ikertzaileak ados jartzen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (1997-9-26). *Latin eta greziar pertsona-izen klasikoak euskaraz emateko irizpideei buruzko erabakia.* .

Kanpo estekak
-------------

* Apolonio Rodaskoa Perseus Proiektuan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q192638
* Commonscat Multimedia: Apollonius of Rhodes

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 262974255
* ISNI: 0000 0004 4926 5181
* BNA: 000046486
* BNE: XX987060
* BNF: 118889807 (data)
* BNC: 000057125
* CANTIC: a11141657
* GND: 118503677
* LCCN: n80008541
* NDL: 00431621
* NKC: jn19981000127
* NLA: 35173337
* CiNii: DA01321021
* SUDOC: 026688697
* BIBSYS: 90261737
* UB: a1007311
* ICCU: CFIV051236
* Open Library: OL325079A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 71767
* Gutenberg proiektua: 433

 |

* Wd Datuak: Q192638
* Commonscat Multimedia: Apollonius of Rhodes
**Pedro Espinosa Lorenzo** (Galdar, Kanaria Handia, 1934 - Las Palmas Kanaria Handikoa, 2007ko irailaren 10a) espainiar piano-jotzaile eta pedagogoa izan zen.

Juana Lorenzo, Luis Prieto, Witold Malcuzinsky, Alfred Cortot eta Marguerite Longen ikaslea izan zen, eta berarentzako lanak idatzi izan zituzten Espainiako musika garaikideko musikagile ospetsuenek. Espinosaren erabateko estreinaldien edo lehenengoz jo zituen obren artean, aipatzekoak dira Bela Bartoken *Bi piano eta perkusiorako sonata eta 1. kontzertua*, Olivier Messiaenen *Hegazti exotikoak* eta *Hiru liturgia txiki*, Charles Ivesen *Concord Sonata*, Arnold Schönbergen *Pianorako integrala* eta abar. Jaialdi askotan jardun zuen bakarlari gisa, eta Kranichstein saria irabazi zuen Darmstadteko Kranichsteiner Musikinstituten. Aitzindari izan zen musika grafikoaren interpretazioan. Irakasle gisa lan egin zuen, besteak beste, Madrilgo Errege Kontserbatorioan, Iruñekoan eta Guadalajarakoan, eta ikastaroak eman zituen Friburgon, Lyonen eta Genevan. 1980an, Espinosa Piano Lehiaketa sortu zuten haren jaioterrian.

Las Palmas Kanaria Handikoan hil zen, 2007ko irailaren 10ean.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3753512
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 2366040
* ISNI: 0000 0001 1556 1570
* BNE: XX1177893
* CANTIC: a10441943
* GND: 1075387051
* LCCN: nr96016638

 |

* Wd Datuak: Q3753512
**Andrés Ruiz López** (Sevilla, 1928 - Murtzia, 2009) espainiar antzerki-idazlea izan zen. Estetika errealista eta sozialarekiko konpromisoa erakutsi zuen bere lanetan, alderdi kritiko eta dokumentalak nabarmenduz, batez ere gerra ondorengo klase behartsuenei dagokienez. Bere bizitzako gorabeherek eragin handia izan zuten idatzi zituen antzezlanetan, batez ere konpromiso sozialak eta ideologia aurrerazaleak bultzatutako gertaerek. Azpimarratzeko obrak ditu, besteak beste, *Pequeño retablo* (1949, *Erretaula txikia*), *A través de unas horas* (1955, *Ordu batzuetan zehar*), *La guerra sobre los hombros* (1957, *Gerra sorbalda gainean*), *La espera* (1962, *Itxaronaldia*), *Como un cuento de otoño* (1964, *Udazkeneko ipuin bat bezala*), *Réquiem por mi infancia* (1970, *Nire haurtzaroaren aldeko requiema*), *Rosas iluminadas* (1982, *Arrosa argituak*), *Los árboles bajo la luna* (1983, *Zuhaitzak ilargipean*), *Ocaña, el fuego infinito* (1986, *Ocaña, su amaigabea*) eta *Memorias de aquella guerra* (1986, *Gerra haren oroitzapenak*).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18203238
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 36149019
* ISNI: 0000 0000 5920 3532
* BNE: XX1024590
* CANTIC: a10399239
* GND: 1024641597
* LCCN: n94081845
* SUDOC: 07605666X
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05172/eu\_r\_1091/r1091

 |

* Wd Datuak: Q18203238
Serafina Javierre, artxibozaina eta liburuzaina
**Serafina Javierre Mur** (Tarragona, 1901eko maiatzaren 24a – Zaragoza, 1971ren ondoren) liburuzain eta artxibozaina izan zen, Aragoiko filologia ikasi zuen eta gizartea hobetzeko tresna gisa irakurketa publikoa defendatu zuen.

Ibilbidea
---------

Javierrek Zaragozako Unibertsitatean merkataritza-irakasle titulua lortu zuen. Erakunde horretan bertan, Matilde Moliner Ruiz liburuzainarekin batera (María Molinerren ahizpa), Aragoiko Filologiako lehen ikerketan parte hartu zuen. 1933an, Artxiboen, Liburutegien eta Museoen Kidego Osagarrian sartu zen, eta Zaragozako Artxibo Historikora eta Lurralde Auzitegira eraman zuten.

Espainiako gerra zibilean, Serafina Javierre Zaragozako Unibertsitateko Liburutegiko Soldaduaren Irakurketa Zerbitzuan aritu zen lanean, Áurea Lucinda Javierre ahizpak bultzatuta. Ahizpa ere artxibozaina zen. Gurutze Gorriaren Ospitaleko zaurituen informazio-zerbitzuan ere parte hartu zuen.

1939an, Zaragozako Artxibo, Liburutegi eta Museoen Patronatu Probintzialeko Irakurketa Zerbitzuan lagundu zuen. Handik aurrera, ahizparekin batera, irakurketa sustatzeko jarduerak egiten hasi zen. Gerra amaitu ondoren, espediente bat ireki zitzaion, baina azkenean ez zitzaion zigorrik ezarri eta espedientea 1940ko maiatzaren 31n itxi zen.

Javierre ahizpek, inongo alderdi politikotan afiliatu ez baziren ere, jarrera "feminista katoliko aragonesista eta kontserbadorea" agertu zuten. Bere karrera profesionala Zaragozako Entzutegiko Artxiboan garatu zen 1968 arte, urte horretan Lege Gordailuaren Zerbitzura aldatu baitzen.

Javierrek 1971n erretiroa hartu zuen Zaragozan.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   Abierto, Oficina de Participación, Transparencia y Gobierno. «Legados de Mujer. Ayuntamiento de Zaragoza» *www.zaragoza.es*.
2. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)** Lasala, Magdalena.  (2021). *Legados de mujeres aragonesas: de los siglos XIX y XX.*  ISBN 978-84-617-8963-4. PMC 1282157011. (Noiz kontsultatua: 2022-03-16).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Mariano, Blanco Domingo, Luis.  (2018-10-09). *Libros como trincheras: la Biblioteca de la Universidad de Zaragoza y la política bibliotecaria durante la Guerra Civil española (1936-1939).*  Prensas de la Universidad de Zaragoza ISBN 978-84-17633-03-5. (Noiz kontsultatua: 2022-03-16).

Bibliografia
------------

* 2021 - *Legados de mujeres aragonesas de los siglos XIX y XX. Escritoras e intelectuales, artífices de la palabra.* Zaragozako Udala. ISBN 978-84-617-8963-4.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110820583

 |

* Wd Datuak: Q110820583
**Eudoxia Komnena** (grekoz: Ευδοκία Κομνηνή, *Eudokia Komnēnē* ) (1150 / 1152 - 1203), noble bizantziarra, Maria Montpellierrekoaren ama eta Jaime I.a Aragoikoaren amona. Alexio Komneno eta Maria Dukasren alaba, Joan II.a Komneno Bizantzioko enperadorearen birbiloba da. Ana Komnenoren ahizpa.

Familiaren jatorria
-------------------

Isaak Komnenoren eta haren bigarren emazte Irene Synadeneren alaba. Beraz, Emanuel I.a Komneno enperadorearen iloba zen.

Biografia
---------

Eudoxia Komnena 1174an Proventzara bidali zuen bere osaba Emanuel I.a Komneno Trebisondakoak, Alfontso II.a Aragoikoarekin ezkontzeko. Baina harengana iritsi zenean, bera eta bere sekitoa ohartu ziren erregea Antsa Gaztelakoarekin ezkonduta zegoela. Egoera horren aurrean, Gilen VIII.a Montpellierrekoarekin ezkondu zen 1179. urtean, eta Montpellierreko herritar guztiek zin egin zuten lehen semea, gizon zein emakume izan, Gilen VIII.a Montpellierrekoaren ondorengoa izango zela Montpellierreko jaurerrian. Horrela, 1181 edo 1182 inguruan, Maria Montpellierrekoa jaio zen. 1187. urtean, Gilen VIII.a Montpellierrekoa dibortziatu egin zen, gizonezko bat nahi zuelako, eta Eudoxia Anianeko monasteriora bidali zuten. 1203an hil zen bertan.

Eudoxia Komnena trobadoreen kulturan
------------------------------------

Pèire Vidal trobadoreak esan zuen Alfontso II.a Aragoiko erregeak nahiago zuela Antsa Gaztelakoa gaztelau gizajoa, Emanuel I.a Komneno Trebisondakoa bizantziar enperadoreak bidalitako "urre-gamelua" baino.

Fulko Marseillakoa eta Giraut Bornelhkoa trobadoreek enperatriz-titulua eman zioten (okzitanieraz: *emperairitz*), eta ekialdeko enperadorearen alaba zela esan zuten. Horren ondorioz, autore modernoek gaizki-ulertu bat eragin dute bere familia-jatorrian. Beste trobadore batzuek, hala nola Gilen Puèglaurençkoak, Emanuel I.a Komneno Trebisondakoa enperadorearen iloba bezala identifikatu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Byzant 1» *genealogy.euweb.cz* (Noiz kontsultatua: 2022-03-21).
2. ↑   Stiernon, Lucien.  (1965). «Notes de titulature et de prosopographie byzantines. Sébaste et Gambros» *Revue des études byzantines* 23 (1): 222–243.  doi:10.3406/rebyz.1965.1349. (Noiz kontsultatua: 2022-03-21).
3. 1 2  Dom Claude Devic et Dom Joseph Vaissète (dir.), *Histoire générale de Languedoc*, Volume: VI , Toulouse, édition Privat, 1872 (1re éd. 1745). Eudoxia Komnena zazuztu eta Antsarekin ezkontzen da Gilen VIII.a, Livre XX, *IV.*
4. ↑   Vajay, In memoriam Szabolcs de. «Eudocie Comnène, l'impératrice des troubadours» *Genealogica et Heraldica. 14th International Congress of Genealogical and Heraldic Studies 1980* (Noiz kontsultatua: 2022-03-21).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1228696

 |

* Wd Datuak: Q1228696
**Almucs de Castelnau** edo **Castelnou** (1140 - 1184) Proventzako hiri bateko trobadorea izan zen. Bere izena Almuc, Amucs, Almois, Almurs edo Almirs bezala ere idazten da.

Kontserbatzen den Almucsen lan bakarra "*Iseut Capiokoarekin olerki trukeak* "da, beste trobadore bat. Textua kantutegitan banatzen da. Bertan Iseutek Almucsi, Gigo barkatzeko erregutzen dio; honek bere aurka falta handi bat egin baitzuen.

Identifikazioa
--------------

### Almodis de Caseneuve

Almucs Almodis de Caseneuverekin identifikatua ere bada. Kronologikoki, Almodis eta Almucs garaikideak izango lirateke eta Caseneuveko jaunek beste trobadore batzuekin erlazioa zutela dokumentatu dute.
Almodis Guiraut I Simianekoaren emaztea izan zen, Apt y Gordes gobernatu zuena; berarekin lau seme izan zituen. Ezkontza 1151n ospatuko zen seguruenik.

### Guigo Randonen emaztea

Posiblea da Almucs Guigo de Castelnou de Randonen emaztea izatea, hau 1200. urte inguruan nabarmendu zen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2426795
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 232219454
* GND: 1020254327

 |

* Wd Datuak: Q2426795
**Jose Gardoki Jarabeitia** Bizkaiko itsasgizona (Bilbo, 1755 - Manila, Filipinak, 1816). Oso gazte zela hasi zen itsas armadan eta teniente kargua eskuratu zuen Mantxako kanalean ontzi ingelesen aurka aritu ondoren (1779). 1782. urtean berriro ere ingelesen aurka Gibraltarko itsasartean borrokatu ondoren, Magallaes itsasartera jo zuen bertako kostaldeko planoak zehazteko asmoz. Berriro Europara itzulirik, Bresten egon zen 1802. urtean Ingalaterrarekin bakea izenpetu zen arte. 1803an Cadizko itsas departamentuko gobernari nagusi izendatu zuten. 1805. urtean, Trafalgarko itsas guduan parte hartu zuen, *Santa Ana* ontziko buru zela, eta zauri larriak izan zituen. Napoleonen aurkako gerran borrokatu ondoren, Habanako Armategiko buruzagi izan zen 1810-1813 bitartean eta Filipinetako Itsas komandante eta kapitain nagusi izendatu zuten ondoren.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011-12-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10977744
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 169784464
* BNE: XX1700724
* SUDOC: 200220276
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 61539
* Lur: 02345/eu\_g\_0918/g0918
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q10977744
**Peter Minuit**, **Pierre Minuit** edo **Peter Minnewit** (Wesel, 1580 - Saint Christopher, 1638ko abuztuaren 5a) Herbeherea Berriak kolonia nederlandarren zuzendari nagusia izan zen 1626 eta 1633 urte bitartean, eta, 1638an, Suedia Berria kolonia suediarra sortu zuen. Tradizioaren arabera, 1626ko maiatzaren 24an, Minuitek Manhattan uhartea bertako aborigenei erosi zien 60 *guilder* edo *gulden*en truke (egungo 24 estatubatuar dolar).

Biografia
---------

Peter Minuitek Manhattan uhartea erosi zueneko tokia
**Peter Minuit**, Pierre Minuit edo Peter Minnewit Wesel, 1580an jaio zen Weselen. Erreformaren ondoren, protestante eta katolikoen arteko tentsio erlijiosoa nabaria zen eta Hogeita Hamar Urteko Gerra ezinbesteko gertatu zen. Minuit familia valoniarra Tournaitik etorria zen eta Habsburgotarren Herbehereetako gobernu katolikoari ihes egin eta Wesel hirian errefuxiatu zirenetakoa zen.

1625eko abenduan, 45 urte zituenean, Mendebaldeko Indietako Konpainia holandarrak Herbeherea Berrietako hirugarren Zuzendari Nagusia izendatu zuen Minuit. Ipar Amerikarantz nabigatu zuen eta, 1626ko maiatzaren 4an, koloniara iritsi zen.

Tradizionalki, esan ohi da, 1626ko maiatzaren 24an, Minuitek Manhattan uhartea erosi ziela bertako indigenei (ziurrenik *lenape* tribukoak) 60 guldenen truke. Transakzio hau, normalean, aldebakarrekotzat ikusia dago, holandarraren probetxurako, eta are gehiago, Manhattango istorio herrikoi baten arabera, Minuitek okerreko tribuari (Long Islanden bizi ziren *carnesiei*) erosiko zion uhartea.

1631n, Mendebaldeko Indietako Konpainia holandarrak Minuit kargutik kendu zuen eta hau Europara itzuli beharrean izan zen. Era berean bota zuten konpainiatik bere laguna zen Willem Usselincx eta honek ohartarazi zuen Minuit Suediaren ahaleginetaz. Delaware ibaian kolonia bat sortu nahian zebilen, Herbehereak Berrien hegoaldean. 1636 edo 1637 inguruan, Minuitek Samuel Blommaert eta gobernu suediarrarekin negoziatu zuen Mundu Berrian kolonia suediar bat sortzeko. Delaware ibaiaren ibilbidean kokatuta, antzina holandarrek erreklamatzen zuten lurraldearen barnean, Suedia Berria deituko zioten.

1638ko udaberrian iritsi ziren Minuit eta bere lagunak Swedes'Landing (gaurko Wilmington) izeneko tokira. Minuitek Fort Christina eraiki zuen urte horretan eta Stockholmera itzuli zen beste kolono talde baten bila. Dirua aurreztu nahian, Europara joan aurretik Karibetik pasatzen zen tabako itsasontzi bat hartu zuten horretarako. Saint Kitts eta Nevis uharte inguruan, zikloi tropikal batek harrapatu zituen eta Peter Minuit eta gainontzeko eskifaia hantxe hil zen 1638ko abuztuaren 5ean .

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Peter Minuit*** Aldatu lotura Wikidatan |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Ingelesez)**
2. ↑  **(Ingelesez)**
3. ↑  **(Ingelesez)**
**Ignacio Rotaetxe Belasko** (1888ko urtarrilaren 2a, Gasteiz, Araba - 1951ko abuztuaren 29a, Zeanuri, Bizkaia) euskal ingeniari eta politikari abertzale eta jeltzale bat izan zen. Espainiako Gorteetan EAJ alderdiko diputatu izan zen.

Ingeniaritza lan ugari burutu zituen, denetan nabarmenenak Bilboko zubi altxagarriak izan zirelarik, XX. mendeko hiriaren ekonomia hazkunde garaian.

1912tik aurrera Rotaetxe Eusko Alderdi Jeltzalean buru belarri ibili zen. 1916an Juana Chalbaud Amann-ekin ezkondu zen, Pedro Chalbaud Errazkin bizkaitar burgesiako kide nabarmen eta negoziogizonaren alaba zena. Chalbaud, Unión Española de Explosivos enpresako nagusia izateaz gain.

Bizkaiko Batzar Nagusietan kargu garrantzitsu ugari izan zituen, azkenik Bizkaiko Aldun Nagusia bilakatu zen arte. Bizkai Buru Batzarreko lehendakaria izan zen. 1916ko EAJren zatiketan Euzko JEL-Batzan geratu zen, eta Eli Gallastegiren EAJ-Aberri alderdiari aurka egin zion. EJBko diputatu izan zen, baita 1920-1930 bitartean alderdi horretako lehendakaria ere.

Halere, EJB eta Aberriren arteko berrelkarketaren aldeko azaldu zen. 1930eko Bergarako Eusko Alderdi Jeltzalearen Berbatasunaren Biltzarreko buruetako bat izan zen. Espainiako Gerra Zibilan Bilbo frankisten esku erortzean Donibane Lohizunera ihes egin zuen, eta ondoren Venezuelara. 1942an Euskal Herrian hainbat lagun eta adiskideek garaiko agintari frankistei bere aldeko txostena aukeztu eta Euskal Herria edota Katalunia ez zapaldu eta hautetaik 150 kilometrotara urrundurik egoteko baldintzapean Espainiara joateko baimena eman zioten.

1951an hil zen. 2001an Deustuko zubian Bilboko Udalak bere omenezko plaka bat ipini zuen.

Kanpo-estekak
-------------

* Ignacio Rotaeche Velasco (1888-1951) y los puentes móviles de Bilbao. Euskomedia.org **(Gaztelaniaz)**

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Gorgonio Renteria** | **EBBko presidenteaComunión Nacionalista VascaFitxategi:Logopnv 4 (1).jpg**1920ko martxoaren 7a - 1930ko azaroaren 16a | Ondorengoa**Ramon BikuñaEAJren berrelkartzea** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1188934
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX4959239
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 122117
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q1188934
*Artikulu hau Alfredo Arrieta Vaccarori buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Arrieta (argipena)».*

**Alfredo Arrieta Vaccaro** (Bella Vista, Argentina, 1891ko urriaren 18a – Buenos Aires, Argentina, 1950eko ekainaren 12a) militarra eta politikari peronista izan zen. Hiri komisionatua izan zen San Juanen (1925), Catamarcan (1927) eta Junínen (1943-1946, 1945eko aldi labur bat izan ezik). *Mayor* gradua zuela, Armada utzi eta Buenos Airesko senatari bihurtu zen, 1946 urtetik eta hil arte.

Bizitza
-------

1923an ezkondu zen lehendabizikoz Maria Rossirekin. Alargundu eta gero, 1936 inguruan berriro ezkondu zen, oraingoan Elisa Duarte Ibargurenekin, Evaren ahizpa ("Evita", Juan Domingo Peronen emaztea izango zena). 1943ko iraultzari atxikia, Peron presidentearen senidea izateaz gain, haren laguntzaile gertua bihurtu zen ere.

Alfredo José Lucas Arrieta (*Mayor Arrieta* deituraz ere ezaguna) Alfredo Arrieta Gorrotxategiren (Madril, 1846) eta Magdalena Vaccaroren semea zen. Aitaren aldetik aiton-amonak Melchor Arrieta Otazu arkitektoa (Lezo, 1820 - Donostia, 1887) eta Lorenza Gorrotxategi Londaitzbehere (Irun, 1823 - Donostia, 1891) ziren.

Arrietaren gorpuzkia Buenos Airesko La Recoleta hilerriko Duarte familiaren hilobian dago, eta zenbait oroitzapen plaka daude hari eskainita.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** historiadejunin.com (*Intendentes* atala)
* **(Ingelesez)** Duarte familiaren hilobiaren plakak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q53714530

 |

* Wd Datuak: Q53714530
"Hacienda Mundaca", Isla Mujeres, Quintana Roo estatuan.
**Fermin Antonio Mundaka Maretxaga** (gaztelaniaz: *Fermín de Mundaca*) (Bermeo, 1825eko urriaren 11 - Mérida, 1880) pirata, esploratzailea, mertzenarioa, esklabo-trafikatzailea, Mexikoko Quintana Roo estatuan dagoen Isla Mujeresen babesa hartu zuen. Bertan bere etxaldea, Hacienda Mundaca, eta hilobia, hutsik, gordetzen dira oraindik-orain.

Biografia
---------

Dirudienez arkitektura eta nabigazio ikasketak egin zituen. Mexiko aldean berari buruzko lehenengo informazioak esklabo-trafikoarekin daude lotuta; dirudienez maia herritarrak eta afrikarrak esklabo bezala Kubara eramaten zituen, hango sail handietan lan egiteko. Justiziarekin arazoak izan zituen eta 1855 inguruan Isla Mujeresen ezkutatu zen. Dena dela, Yucatángo gobernuarekin oso harreman onak omen zituen. Oso aberatsa zen eta uhartean "Vista Alegre" etxaldea sortu zuen, gaur egun Hacienda Mundaca bezala ezagututa. Bertan idazkun batzuk irakur zitezkeen: *Nautíco y piloto, el fomentador Fermín Antonio de Mundaca y Marecheaga* edo *El árbol de Guernica. Estas obras las hizo el fomentador natural de la provincia de Vizcaya, de la villa de Bermeo*. Ia uharte erdia erosi zuen, %40a, tartean lur emankorrenak. Oso ospe berezia zuen: antza denez beti zebilen lanean eta jendearekin oso harreman gutxi zituen. Uhartean ere eraikin desberdinak altxatu zituen, eskulturak eta lorategiak. Uharteko hilerrian ere bere izena duen hilobia dago baina hutsik: gaixotu zenean lagun batek Méridara eraman zuen eta han hil egin zen.

Kondaira
--------

Fermin Mundakarekin lotuta maitasunezko historia esaten da. Dirudienez, 1862an, gerra zibilak zirela eta, uhartean bertan babesa hartu zuen hamabost urteko neska eder bat ezagutu zuen, Martiniana Gómez Pantoja "La Trigueña" (Gari kolorekoa) Fermin baino gazteago zen beste gizon batekin maitemindu zen eta Mundaka bakardadean gelditu zen. Haren oroimenez, hilerrian bere hilobi propioa egin zuenean, hitz hauek jarri zituen: *Como usted es, era. Pues soy, usted será*.

Uhartean Mundakari buruzko kondairak kontatzen dira, esaterako haren etxaldean ezkutatzen den altxorrarena. Urtean behin uhartearen haurrak hori bilatzeko biltzen dira. La Trigueñari, bestetik, herrian, eskultura bat eskaini diote,

Galeria
-------

* Hacienda Mundakaren erorkinak.Hacienda Mundakaren erorkinak.
* Hacienda Mundakaren eraikin nagusia.Hacienda Mundakaren eraikin nagusia.
* Hacienda Mundakaren putzu bat.Hacienda Mundakaren putzu bat.
* Fermin Mundakaren hilobia hilerrian. Hutsik dago.Fermin Mundakaren hilobia hilerrian. Hutsik dago.
* Piraten ikurra hilobian.Piraten ikurra hilobian.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .
3. ↑   .

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:El Paísen artikulua, 2003-X-19.
* **(Gaztelaniaz)**:Fidel Villanueva Madridek prestatutako biografia.
* **(Ingelesez)**:Hacienda Mundacari buruzko bideoa You Tuben.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Fermin Mundaka*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8961240

 |

* Wd Datuak: Q8961240
**Luis María de Iturri y Sojo** (Sevilla, 1944 - Bilbo, 1998ko maiatzaren 4a) bizkaitar aktore eta antzerki-zuzendaria izan zen, Akelarre antzerki-taldearen sortzailea izandakoa. *Gerra ez*, *Irrintzi* eta *Hator* antzezlanei esker, kritika onak jaso zituen. Arriaga antzokia zuzendu zuen.

Biografia
---------

Hemezortzi urte zituela hasi zen antzerkian lanean, ikasketak egin bitartean. 1966an *Akelarre* antzerki-konpainia sortu zuen Bilbon, eta talde horren zuzendari gisa sari asko irabazi zituen, besteak beste, Espainiako Teatroko Sari Nazionala. Bera izan zen Arriaga antzokiko lehen zuzendari profesionala, 1987an antzokia berritu zenean. Blas de Oteroren, Gabriel Celayaren eta Gabriel Arestiren testuetan oinarritutako *Irrintzi* du lanik adierazgarriena, lan horrek euskal antzerkigintza nazionalaren bultzatzailearen ospea eman baitzion.

Opera berandu ezagutu zuen arren, oso gogoko izan zuen, eta opera estreinaldi ugari programatu zuen. Genero hori eszenaratzeko ikuspegi berezia zuen, eta Donostiako Musika Hamabostaldian aurkeztu zuen *Carmen*, esate baterako, erabat abstraktua zen. 1990ean eta 1991n Juan Crisóstomo Arriagaren *Agar*, *Ismael* eta *Herminia* operen mundu-mailako estreinaldia egin zuen eta baita Mikis Theodorakisen *Medea* lanarena ere. Bere azkeneko lanen artean Durrematten *Romulo Handia* antzerkiaren eszena-zuzendaritzan eta protagonista gisa egin zuen lana nabarmen daiteke.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   «Muere el actor y director Luis Iturri, impulsor del Teatro Arriaga de Bilbao» *El País* 1998/05/05.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q14106117
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 56141
* Lur: 03152/eu\_i\_2286/i2286
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q14106117
**Juan Cordero Castaños** (Elgoibar, Gipuzkoa, 1927 - Castellóko probintzia, 2014ko maiatzaren 12a) musikagilea izan zen.

Hamasei urte bete arte Piano, Solfeo eta Harmonia ikasketak egin zituen Donostiako kontserbatorioan, Ramon Usandizaga, Beltran Pagola eta Luis Urteaga irakasleekin. Zaragozan, Arte Ederretako ikasketak egiteaz gainera, Piano, Harmonia eta Konposizio alorreko goi-mailako ikasketak amaitu zituen. Scherchenen (Italia) Orkestra Zuzendaritza ikasi zuen, eta Jesus Guridi eta Conrado del Campo izan zituen konposizio-irakasle Madrilen. Urte askoan jardun zuen piano-irakasle, eta hainbat orkestra zuzendu zituen, Tangerkoa edo Bilbokoa esaterako. 1977tik eta 1992ra bitartean kontrapuntu, fuga eta konposizio-irakasle izan zen Bilboko kontserbatorioan. Hango zuzendari ere izan zen, bi alditan. Hainbat sari eskuratu zituen, Euskal Herrian nahiz atzerrian.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260967
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 32538
* Lur: 01323/eu\_c\_0936/c0936
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q12260967
**José Antonio Martínez Gil** (La Palma del Condado, Huelva, Espainia, 1993ko otsailaren 12a) Eibar KE futbol taldeko ezker atzelaria da, espainiar jatorrikoa. 2018ko uztailaren lehen egunean ofizializatu zuen bere fitxaketa Eibarrek eta 2021 arterako kontratua sinatu zuen ezker hegalekoa zein ezker zentral bezala joka dezakeen atzelari indartsu honek.

Bere ibilbidea Alcalá taldean hasi zuen, bizi zen herriko taldean eta hor formatu zen futbolari bezala 2013arte. Urte horretan bertan, 20 urterekin, Sevilla futbol taldearen bigarren taldera iritsi zen eta bi urte geroago oso denboraldi ona egin ondoren, 2. mailara igoera lortu zuen bere taldeak.Sevillako bigarren taldean bigarren mailan jokatzera iritsi gabe, beste harrobi batera joatea erabaki zuen, Bartzelonaren bigarren taldera.Han egon zen bi denboraldi eta 2018an, bi denboraldi geroago, harrobiko futbola utzi eta Eibarren lehen fitxaketa bilakatu zen, kontratua bukatzen baitzitzaion.

Ibilbidea
---------

| Kluba | Urtea(k) | Partida(k) | Gol(ak) |
| --- | --- | --- | --- |
| Sevilla Atlético | 2014 – 2016 | 50 | 1 |
| F. C. Barcelona "B" | 2016 – 2018 | 66 | 1 |
| Eibar KE | 2018 - *egun* |  |  |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q37370829

 |

* Wd Datuak: Q37370829
**Isabel Vicente García** (Almansa, Albacete, 1916ko abuztuaren 28a - Bartzelona, 2000ko martxoaren 21a) ekintzailea eta militante komunista izan zen.

Biografia
---------

Hiru urte zituen familiak lan bila Bartzelonara emigratu zuenean. Lau neba-arrebetan zaharrena zen. Hamalau urterekin ehungintzako langile gisa hasi zen lanean Salvador Casacubertaren lantegian, Sedetan, Gracia auzoan. 

### Gerra garaia

1936an, Espainiako Gerra Zibila hasi zenean, Kataluniako Gazte Sozialista Bateratuetan (JSUC) eta Kataluniako Alderdi Sozialista Bateratuan (PSUC) sartu zen. Gerra garai osoan zehar, Sedetan jarraitu zuen lanean, eta, aldi berean, aktiboki parte hartu zuen erretaguardian eta fronteari laguntzen. 1938an Jaume Carbonell langile sindikalistarekin ezkondu zen.

Bartzelonako Isabel Vicente da urtarrilaren 26an Bonanova plazan barrikada bat egin zuena, Francoren tropak hirian sar ez zitezen. 

Katalunia erortzean, Frantziara emigratu zuen, eta ipar-mendebaldeko errefuxiatu-esparruetan sartu zuten; han, besteak beste, JSUC Maria Salvo eta Soledad Real kideekin egin zuen topo. Eremu horietako batean Nuria alabaz erditu zen, laguntza medikorik gabe eta lankideek lagunduta, 1939ko irailaren 12an. Hurrengo hilabetean, Hendaiako mugatik Espainiara eraman zituzten denak, Estatuko Segurtasunari buruzko Daladier Dekretua aplikatuz.

### Gerraostea

Bartzelonara itzuli eta gerra amaitu ondoren, 14 urte zituenetik lan egin zuen lantegian lana eskatu zuen, baina ez zuten onartu, eta galtzak egiten hasi zen. PSUC berrantolatzeko lehen prozesuan lagundu zuen, militante klandestinoekin konektatu zuen presoei laguntzeko. 1940ko otsailean, koadroen eta militanteen sarekada masiboan atxilotu egin zuten. Berrogeita hamar guztira, eta hamabi emakume ziren. 1941eko martxoan auzipetu eta hamabi urteko kartzela-zigorra ezarri zioten, eta Les Cortsen egon zen 1947 arte.

Irtetean, ezkutuko lanera itzuli zen, eta hainbat aldiz atxilotu zuten. Horietako bat 1951ko greba orokorrean egindako jarduerengatik, Les Corts-era itzuli zen berriro, eta sei hilabete eman zituen kartzelan. 1958an espetxean sartu zuten berriro, ordurako Les Corts deseginda zegoen, eta Trinitateko espetxea (haren ondorengoa) oraindik ez zegoen; horregatik, hiru hilabete igaro zituen Modelo kartzelako emakumeentzako pabiloi batean. 

1968an *Solidaridad* fundazioan parte hartu zuen, presoei laguntzeko batzordean, eta hurrengo hamarkadan Kataluniako Preso Ohien Elkartean. 1977ko ekainaren 15eko hauteskunde orokorretan, PSUCeko hautagaia izan zen Bartzelonako barrutian. Alderdia hautsi ondoren, Kataluniako Komunisten Partiduan sartu zen (PCC). 

### Heriotza

2000ko martxoaren 21ean hil zen Bartzelonan, 83 urte zituela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Vicente, Isabel.  (1979). «Alguns dels fets viscuts a França i a la Presó» *Nous Horitzons* (32).
2. ↑   «Isabel Vicente García. Biografía» *Dones de Gràcia*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28975189

 |

* Wd Datuak: Q28975189
**Jazinto Sagarna Urrutxurtu**, ezizenez **Gorbeiako artzaina** (1935eko irailaren 11, Zeanuri, Bizkaia – 2018ko irailaren 15a, Abadiño, Bizkaia) euskal artzain eta eguraldi iragarle bat izan zen.

9 urtetatik artzain zen eta mendian hilabete luzeak igarotzen zituen. Artzain izateaz gain, lanbidez Zeanurin ardangilea ere izan zen.

Dena den, eguraldi iragarle gisa ospea bereganatu zuen, ekinokzio eta solstizio aurreko egunetan tenporak aztertu eta Gorbeia mendiaren hainbat puntu ezberdinetan tenperaturak erregistratzen zituen, horri haize, hodei eta animaliei buruzko informazioa gehitzen zien.

Urtero hedabideek bere urtaro osoetarako iragarpenen berri ematen zuten, horrek Euskal Herrian eta bereziki Bizkaian ospe handia eman zion.

2018ko irailaren 15ean Zeanurin zendu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Muere a los 83 años Jacinto Sagarna, el pastor del Gorbea. 2018ko irailaren 16a. Elcorrero.com **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56641328

 |

* Wd Datuak: Q56641328
**Elvira Arias de Apraiz** (Madril, 1856 - Gasteiz, 1922) poeta eta sukaldaritzari buruzko idazlea izan zen.

Gasteiza bizitzera joandako katedratiko baten alaba zen. Umezurztu zenean, Agustín de La Llave amaldeko aitonarekin bizitzera joan zen, *Elogio a Nuestra Señora Doña Amalia de Sajonia y Fernando VII* laudorioa idatzi zuena. 1871n Julian Apraiz Saenz de Elburgo katedratiko eta cervanteszalearekin ezkondu zen, zeinarekin bost seme-alaba izan zituen. Harekin Espainiako eta Europako zenbait hiriburutara bidaiatu zuen, Parisko eta Bartzelonako Erakusketa Unibertsalak zirela ta.

Aldizkarietan eta egunkarietan argitaratutako poemez gain, 1912. urtean euskal sukaldaritzari buruzko liburu bat argitaratu zuen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21280676
* Commonscat Multimedia: Elvira Arias de Apraiz

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 3695

 |

* Wd Datuak: Q21280676
* Commonscat Multimedia: Elvira Arias de Apraiz
**Juan Pagazaurtundua Lujua** (Laudio, Araba, 1864 - 1950) frantziskotar misiolari eta teologoa izan zen.

Apaiz-laguntzaile izendatu zuten 1890. urtean, eta komisariorde apostoliko 1897an. Frantziskotarren Ordenari Leon XIII.ak agindutako konstituzio berria garatu zuen Pagazaurtunduak. 1903. urteko erreforma gauzatu ondoren Cartagenako herrialdeko ministro hautatu zuten eta, 1905ean, frantziskotarren definitore nagusi, Erroman. Espainiako bikario nagusi izendatu zuten hurrengo urtean, eta Hego Amerikan hainbat urte eman ondoren berriro hautatu zuten Cartagenako herrialdeko ministro. Hego Amerikara itzuli zen 1919. urtean eta lan gaitza egin zuen Guatemala eta El Salvadorko frantziskotarren misioetan.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261065
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 105965
* Lur: 04689/eu\_p\_0066/p0066

 |

* Wd Datuak: Q12261065
**Jamie Bartlett** (Maidenhead, Erresuma Batua, 1966ko uztailaren 9a - Johannesburgo, Hego Afrika, 2022ko maiatzaren 23a)  jatorri britainiarra zuen hegoafrikar aktorea izan zen, Mike O'Reillyren itzala izan zuen paperagatik ezaguna. *Isidingo telesailean*, SABC 3 kateak eman duena, eta Crawford bezala *Prey* beldurrezko filmean.

*Ernest Goes to Africa*, *Ben 10: Ultimate Alien*, *The Last Day of Summer*, *Home Alone 2: Lost in New York* eta *Madagascar 2: Escape de África* pelikuletan antzeztu zuen. 2007az geroztik David Genaro antzezten du *Rhythm City* telesailean.

Bizitza pribatua
----------------

Camilla Waldman aktorearekin ezkondu zen. Bikoteak seme bat izan zuen, Hector, eta geroago dibortziatu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Redacción.  (23 de mayo de 2022). *Actor Jamie Bartlett passes away aged 55.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6146599
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 56353094
* ISNI: 0000 0000 4429 9893
* GND: 1024528448
* LCCN: no2005096294
* NKC: xx0169898

 |

* Wd Datuak: Q6146599
**Louis Ruquoy** edo **Louis Rucquoy** (1861ko azaroaren 3a - 1937) Lehen Mundu Gerraren bigarren zatian Belgikako Erresumaren Armada Burua izan zen. Haren agintean alemaniar okupaziotik aske geratzen ziren belgikar unitateek Passchendaeleko guduan borrokatu zuten, Ypreseko hirugarren guduaren testuinguru orokorrean. Lotinante-Jeneral mailara iritsi zen.

Bizitza
-------

1861an Frasnes-lez-Buissenalen jaiota, Ruquoy 1877an Belgikako Armadan sartu zen. 1914. urterako jada Lotinante-Koronel maila zeukan eta 3. *chasseurs à pied* erregimentuaren komandantea zen. 1914ko Urrian bi alditan zauritu zuten Anberesko ihesian parte hartzen zuen bitartean. 1915ko Ekainaren 11an Jeneral-maior izendatu zuten eta 5. dibisioaren agintea jaso zuen.

1916ko Martxoaren 30ean Lotinante-Jeneral maila jaso zuen eta 1917ko Urtarrilean Felix Wielemansen ordezkoa izendatu zuten, ofizialki Belgikar Armada Buruaren agintaria bihurtuz. Armadaren burua zen bitartean, Alemaniar Inperioak okupatzen zituen lurretan Flandriako Kontseilua antolatu egin zen (*Raad van Vlaanderen* Flandrieraz), haren oinarrian mugimendu kolaborazionista Flandriarra zena. Ruquoyk argi ikusi zuen ezin zuela Flandriar nazionalismoaren berriak armadan zehar zabaltzen utzi, "Bosgarren zutabe" egoera sortu zezakeelako. Honengatik Flandriar mugimenduen alde egitea debekatu zuen eta susmagarri uste zituen pertsonak kartzelaratu zituen. Erantzun honengatik Flandriarren aldeko mugimenduek ilunpean panfletoak zabaltzen hasi zuten, flandriar soldaduen artean haien eskubideen aldeko ideiak ezartzeko helburuarekin.

1918ko apirilean Cyriaque Gillainek Ruquoy Armada Buru gisa ordezkatu zuenan 5. dibisioaren agintaritzara itzuli zen. Gerraren amaieran Rhin-aldeko Belgiar okupazio armadaren agintaria izan zen.

1921eko Martxoaren 25ean frantziar, Düsseldorfen eta Duisburg-Ruhrorten kokatuta zeuden britainiar eta belgikar okupazio tropen agintari izendatu zuten.

Gerraren ostean Alberto I.a erregeak baroi titulua eman zion. Pierre, bere seme bakarra, Boezingetik hurbileko lubakietan hil zen 1916ko Abenduaren 26an.

Louis Ruquoy 1937an Braine-l'Alleuden hil zen.

Ohoreak
-------

* 1919: Leopoldoren Ordenaren Kordoi Handia

Erreferentziak
--------------

1. ↑   editor. Abbenhuis, Maartje, editor. Atkinson, Neill, editor. Baird, Kingsley, editor. Romano, Gail,. *The Myriad Legacies of 1917 : a Year of War and Revolution.* , 227 or. ISBN 978-3-319-73685-3. PMC 1056503643. (Noiz kontsultatua: 2022-06-01).
2. 1 2   1868-1923. Buat, Edmond,.  (DL 2015). *Journal du général Edmond Buat : 1914-1923.*  Perrin ISBN 978-2-262-03839-7. PMC 930946852. (Noiz kontsultatua: 2022-06-01).
3. ↑   «Op de Balkan stijgt de temperatuur» *www.ars-moriendi.be* (Noiz kontsultatua: 2022-06-01).

Kanpo estekak
-------------
**Guadalupe Marín Preciado "Lupe Marín"** (Guzman hiria, Jalisco, 1895eko urriaren 16a - Mexiko Hiria, 1981eko irailaren 16ra) mexikar modeloa eta eleberrigilea izan zen.

Familia-bizitza
---------------

María Guadalupe (Lupe) Guzman hirian jaio zen, Jaliscon. Francisco Marín Palomino eta Isabel Preciado Cárdenas andrearen zazpigarren alaba izan zen.

Zortzi urte besterik ez zituela (1903), gurasoekin eta neba-arrebekin Zapotlándik atera zen Guadalajarara, familiaren estuasun ekonomikorako konponbide eraginkor baten bila.

Lehen hezkuntza Guanajuatoko Jerezano ikastetxean egin zuen, garai hartako moja-barnetegi garrantzitsuan.

Diego Rivera, pintore ospetsua, Europan bizi zen garaiko Mexikoko ideologiekin ados ez zegoelako, eta 1921ean itzuli zen bere herrialdera, Álvaro Obregon presidenteak deituta, José Vasconcelos Hezkuntza Publikoko idazkariaren bultzadapean. Orduan, Lupe Marín emakume misteriotsu eta ederra ezagutu zuen.

Diego Rivera margolariaren emaztea izan zen. Guadalajarako San Migel elizan izan zen ezkontza 1922ko abenduan. Bi alaba izan zituzten: Guadalupe Rivera Marín doktorea eta Ruth Rivera Marín arkitektoa.

Riveraren, Frida Kahloren eta Juan Sorianoren lanen modelo izan zen Guadalupe. Riveraren *La creación* (1922) horma-irudian, Justizia eta Emakumearen modeloa izan zen; *Chapingo* horma-irudian, biluzik modelatu zuen haurdun zegoela, "lur emankorra" irudikatzeko.

Mexiko, Paris eta New Yorkeko elite intelektualekin harremanak izan zituen, nahiz eta Guanajuatoko Jerezano ikastetxeko mojekin zuen asaldurak eragotzi egin zion lehen hezkuntza amaitzea.

Diego eta Lupe banandu egin ziren, Diego 1927an "Urriko Iraultzaren" 10. urteurrenean parte hartzeko Errusiara joan baino lehen amaitu zuten harremana, .

Jorge Cuesta kimikari eta poetaren emaztea ere izan zen .

Lanak
-----

* *Un día patrio* eleberriaren egilea izan zen.
* 1938an *La Única* eleberri erdi-autobiografikoa argitaratu zuen. 2003an, Lupe eta haren eleberria Salvador Oropezaren Garaikideak taldeari buruzko liburuan aipatu ziren, iraultzaren osteko Mexikoko feminista nabarmen gisa.

Marin fikzioan
--------------

Lupe Marín Elena Poniatowska *Dos veces única* eleberriaren antiheroina da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Guadalupe Marín Preciado» *zapotlan.gob.mx*.
2. ↑   «Un papá adelantado a su época» *El Universal* 18 de noviembre de 2007.
3. ↑   «Diego Rivera (1886-1957), La Creación, 1922» *Antiguo Colegio de San Ildefonso*.
4. ↑   «La historia y los murales de la Universidad de Chapingo» *Revista Travesías | Inspiración para viajeros* 3 de junio de 2014.
5. ↑   Téllez-Pon, Sergio. *Una carta inédita de Jorge Cuesta.*  El Universal.
6. ↑   «Lupe: la peor de todas» *www.milenio.com*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q276375
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 78365434
* ISNI: 0000 0000 4233 4042
* BNF: 17095004k (data)
* GND: 1016680597
* LCCN: no95047752
* NKC: jo20231183001

 |

* Wd Datuak: Q276375