recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Anna Waser Müller** (Zurich, 1678ko urriaren 16a - Zurich, 1714ko irailaren 20a) margolari suitzarra izan zen.

Biografia
---------

Esther Müller eta Johann Rudolf Waserren bostgarren alaba izan zen Anna, Zuricheko familia dirudun eta errespetatukoa. Garaiko konbentzio sozialak alde batera utzita, aitak Annaren arte-talentuaren garapena sustatu zuen. Johannes Sulzerren klaseetara joan zen, eta gero Bernara joan zen Joseph Wernerrekin ikastera, Suitzako margolari nagusienetako batekin, non emakume bakarra baitzen Wernerren "pintatzen ikasteko tailerrean". Gero, familiarekin Zurichera itzuli zen, eta han erretratu ugari egin zituen enkarguz. Bere lana Suitzatik kanpo ere ikusi zen eta 1699an Wilhelm Moritz von Solms-Braunfels kondeak Hesseko Braunfels an der Lahn gazteluko gorteko margolari izendatu zuen.

1702tik aurrera, Zurichera itzuli zen ama gaixoaren kargu egitera, eta artista gisa zuen lana bertan behera geratu zen. Noizean behin erretratu batzuk, kaligrafiako biñetak eta miniaturazko pastoral eszenak margotzen zituen, azken horiei esker, gero bere lana ezagutzeko aukera izan dugu.

Jaioterrian, Zürichen hil zen 1714an, 35 urte zituela, erorketa baten ondorioz.

Ondorengoak
-----------

Bere pintura gehienak, garaikideek miretsiak, eta Teutsche Academierako bidalketak desagertu egin dira edo oraindik ezin izan dira identifikatu. Bost marrazki besterik ez dira geratzen zilar-puntan edo odolean, 1691ko autorretratuan, eta xanpain-eszenen eta alegorikoen itzulpen batzuk grabatuetan, bereziki 1720ko hamarkadan Londresen inprimatuak.

1913an, bere ondorengoetako batek, Maria Waser nobelagileak (1878-1939), bere biografia argitaratu zuen.

1998an, Gesellschaft zu Fraumünsterrek (Emakume margolari taldea) omenaldia egin zion bere kide historikoen artean sartuz.

Iruditegia
----------

* Anna WaserAnna Waser
* Anna Wasser-en biografia, "La Vie des Peintres Flamands" liburuko 202. orrialdean grabatutako erretratuarekinAnna Wasser-en biografia, "La Vie des Peintres Flamands" liburuko 202. orrialdean grabatutako erretratuarekin
* Joseph Nutting-ek eta Anna Waser-ek grabatua (artista)Joseph Nutting-ek eta Anna Waser-ek grabatua (artista)
* ZürichenZürichen

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Frantsesez)** «Waser, Anna» *hls-dhs-dss.ch* (Noiz kontsultatua: 2022-06-07).
2. ↑   Ellet, E. F. (Elizabeth Fries).  (1859). *Women artists in all ages and countries..*  New York : Harper & Brothers (Noiz kontsultatua: 2022-06-07).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Discover engraver (printmaker), miniaturist painter Anna Waser» *rkd.nl* (Noiz kontsultatua: 2022-06-07).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q119788
* Commonscat Multimedia: Anna Waser

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 62360577
* ISNI: 0000 0000 6678 2085
* GND: 119534274
* LCCN: nb2018017832
* ULAN: 500111826
* SIKART: 4022965
* RKD: 82948
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 019101

 |

* Wd Datuak: Q119788
* Commonscat Multimedia: Anna Waser
**Julia-Gabrielle Renaudot Flammarion** (Meudon, Frantzia,1877ko maiatzaren 31 – Juvisy-sur-Orge, Frantzia, 1962ko urriaren 28a) frantses astronomoa izan zen. Juvisy-sur-Zientziaren Behatokian lan egin zuen, eta *Frantziako Société Astronomique* Astronomiakoaren idazkari nagusia izan zen. 
Marte planetaren gainazalaren ezaugarrien bilakaerari, Jupiterreko Orban Gorri Handiari eta beste planeta, planeta txiki eta izar aldakor batzuei egindako behaketei buruzko hainbat lan argitaratu zituen.Camille Flammarion lankide ezagunaren emaztea izan zen. 

Hil ondoren, 1973an, Nazioarteko Astronomia Batasunak Marte planetako krater bati abizena jartzea onartu zuen, Renaudot izenaz ezaguna.

Biografia
---------

Julia-Gabrielle Maria Latiniren (jatorri erromatarreko pintorea, Henri Regnault-en Salome egiteko modeloa) eta Jules Renaudot eskultorearen alaba izan zen. 1902tik aurrera *Frantziako Société astronomique* delakoari atxikitako unibertsitateko diploma baten titularra izan zen, eta 1910etik aurrera kolaboratu zuen bere aldizkarian. 

Parisko kazetarien elkarteko kide ere izan zen.

1914an, bere borondatez erizain sartu zen armadan. 

Epidemia-aldi batean nabarmendu diren pertsonen *izurriteen ohorezko domina* jaso zuen: 

- kutsatzeko arriskuan jartzea, infekzio kutsakorrak dituzten gaixoei zainketak emanez; 

- seinalatzea merezi duen esku-hartze pertsonal baten bidez, lurralde bat, herri bat gaixotasun epidemiko baten inbasiotik babestea; 

- desinfektatzearen praktika zabaltzen laguntzea edo epidemia batean desinfektatze-lanetan parte hartzea.

1919an Camille Flammarionekin ezkondu zen, eta harekin lan egiten zuen Juvisy-sur-Mexikoko behatokian. 1925ean, alargundu eta Franceko Société Astronomiqueko Idazkaritza Nagusiaren eta L'Astronomie-ko Erredaktoreburuaren rola bete zituen batera.

Marteren oposizioaren diagrama, 2020.10.13n 
Jupiter-Eguzki sistema 
Jupiter eta bere lau planetak
Marte azaleko aldaketei, Jupiterren orban gorri handiari eta beste planeta batzuen, planeta txikien eta izar aldakorren behaketei buruzko ikerketa-lanak argitaratu zituen *L'Illustration*, *La Nature, La Revue scientificación, La Revue générale des Sciences* eta *Les Dernières Velboules-en*.

1962ko urriaren 28an hil zen, gaixotasun luze baten ondorioz. Juvisyko behatokiko parkean lurperatuta dago.

1973an hil eta urte batzuetara, Nazioarteko Astronomia Batasunak Marteren talka-krater bat izendatu zuen bere oroimenean.

355 Gabriella asteroidea bere omenez deitzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «USGS Astro: Planetary Nomenclature: Feature Data Search Results» *USGS Gazetteer of Planetary Nomenclature Feature Information*.

Ikus, gainera
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Eranskina: Astronomo eta astrofisiko nabarmenak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3081452
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 4923846
* ISNI: 0000 0001 0864 284X
* BNF: 11304478t (data)
* GND: 116588470
* LCCN: n83829592
* SUDOC: 13675743X
* Léonore: 19800035/804/91255

 |

* Wd Datuak: Q3081452
**Garlopa**, **marrusketa, arrabota** edo **kurbia** zura landu eta leuntzeko tresna da, zurgintzan ohikoa. Lanabes honek barneko zuloan zeharka burdinazko edo altzairuzko xafla ahodun bat dauka, zurezko prisma batez osatua, zura marruskatzeko eta leuntzeko erabiltzen dena metal zati hori delarik. Bi eskuekin eustekoa izan ohi da, baina txikia denean, esku bakarrarekin erabiltzeko modukoa, marrusketa terminoa ere erabiltzen da, egiten duen lanari marruskatzea ere esan ohi baitzaio.

Garlopa elektrikoak ere badaude 20. mendetik.

Erabilera
---------

Arotza garloparekin lanean, tresnatik aterazen zaion soberako zur zatia entrama da.
Garloparen xafla edo hortza doitu egin daiteke, marruskatu behar den material eta ebaketa motarako. Garlopari heltzeko modu egokia orpoa eskuineko eskuarekin eta punta ezkerrarekin hartzea da. Horrela, ezkerreko eskuak gidatu egiten du eta eskuinekoak bultza. Zuraren arbastaketa uniformea izan dadin, piezak zoruarekiko paralelo egon behar du, baita lan egiten duenaren gorputzarekiko paralelo ere, piezarekiko paralelo. Lanabes hau erabiltzen denean sortzen den arazoetako bat tresna oszilatzea da. Hori gerta ez dadin, presio handiagoa egin behar da lana hasi aurreko aldean eta, ondoren, atzeko aldean.

Garlopa batek zuraren gaineko pasaldi bakoitzean marruskatzen duenari entrama esaten zaio. Hedaduraz, entrama onekoa esaten zaio euskaraz apetitu ona duen pertsonari, takada batean asko jaten baitu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «OEH - Bilaketa - Arrabota» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-12-13).
2. 1 2   «Zurgintza Hiztegia - Garlopa» *zurgintza.jakinbai.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-12-13).
3. 1 2    «Entrama -» *Zarauzkohitza.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-12-13).
4. ↑   «ZT Hiztegi Berria - Garlopa» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-12-13).
5. ↑   «Labayru Hiztegia - Marrusketa» *Labayru Hiztegia* (Noiz kontsultatua: 2022-12-13).
6. ↑     *Zurezko eskuzko eskuilaren erabilerak | Consumer.*  2007-11-07 (Noiz kontsultatua: 2022-12-13).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q204260
* Commonscat Multimedia: Planes (tools)

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 16204858t (data)
* GND: 4194094-5
* LCCN: sh85102644
* NDL: 01184110
* AAT: 300025379
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q204260
* Commonscat Multimedia: Planes (tools)
**Léon Vanderkindere** (1842ko otsailak 22 – 1906ko azaroak 9), historialari, akademikari eta politikari belgiar bat izan zen.

Vanderkindere Sint-Jans-Molenbeeken jaio zen klase ertaineko familia batean. Bere aita, Albert Vanderkindere, politikari Liberal bat izan zen. Albert Brabanteko probintziako biltzar probintzialeko kidea izan zen 1844tik 1850 arte lehenik eta 1854tik 1859 arte ondoren, urte honetan hilez. Molenbeekeko alkate ere izan zen 1842 eta 1848 bitartean, eta ondoren Ucclekoa, nora familia bizitzera joan zen 1854an.

Léon Vanderkindere Bruselako Unibertsitate Libreko irakaslea izan zen, Errege Akademiako kidea. Bere aita bezala aktiboa izan en politika liberaletan eta Uccleko alkate izan zen 1900etik 1906an hil zen arte. Uccleko plaza bat eta kale bat bere omenez izendatuak daude.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q978025
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 61680463
* ISNI: 0000000109077029
* BNE: XX1050310
* BNF: 130057868 (data)
* GND: 117345709
* LCCN: n84076271
* NLA: 36508938
* SUDOC: 106575678
* Open Library: OL6051665A
* **Bilduma digitalak**
* Persée: 415155

 |

* Wd Datuak: Q978025
**Gustavo Bazterrica** (Buenos Aires, 1955eko ekainaren 24a) musikari, musikagile eta gitarrista argentinarra da. Argentinako rockaren historian garrantzi handiko taldeen parte izan da, hala nola La Maquina de Hacer Pájaros, Charly García buru dela, Luis Alberto Spinetta buru duen Banda Spinetta eta Miguel Abuelo buru duen Los Abuelos de la Nada .

2012ko iraileko zenbakian, Rolling Stone aldizkariak Bazterrica Argentinako rockeko ehun gitarrista onenen 19. postuan kokatu zuen.

Biografia
---------

1974an debuta egin zuen profesionalean Raúl Porchetto buru zuen Reino de Munt iraupen laburreko taldearekin, bi kontzertu bakarrik eskaini zituena. Hurrengo urtean Charly Garcíarekin bat egin zuen La Maquina de Hacer Pájaros talean, eta bi disko grabatu zituen, non Bazterricak gitarra-jotzaile gisa zuen kalitatea erakutsi zuen "No puedo verme más", "Hipercandombe" y "En las Calles de Costa Rica" bezalako abestietan, besteak beste. 

  

1987an bakarkako disko bakarra kaleratu zuen, *Joven blando* izenekoa, Moro, Rafanelli eta Tito Losavio (gitarra) lagun zituela, eta musikari gonbidatuen ekarpenarekin ere kontatu zuen, besteak beste, Andrés Calamaro eta Charly García .

Diskografia
-----------

### La Máquina de Hacer Pája

* *García y La Máquina de Hacer Pájaros* - (1976)
* *Películas* - (1977)

### Los Abuelos de la Nada

* *Los abuelos de la Nada* - (1982)
* *Vasos y besos* - (1983)
* *Himno de mi corazón* - (1984)

### Bakarlaria

* *Joven blando* - (1987)

### Luis Alberto Spinetta

* *Only love can sustain* (1980)

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Entrevista a Gustavo Bazterrica.*  Página/12.

Kanpo estekak
-------------

* Biografia Rock.com.ar webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5677072
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 3344156811372945390006
* BNA: 000043493

 |

* Wd Datuak: Q5677072
**Gordon Gould** (1920ko uztailaren 17a - 2005eko irailaren 16a) fisikari estatubatuarra izan zen, laserra asmatzea egozten zaiona.

Ezaguna da Estatu Batuetako Patente eta Marken Bulegoarekin izandako gatazkagatik, laserrako eta erlazionatutako beste teknologia batzuen patenteak lortzeko, auzi horrek 30 urte inguru iraun zuen. Modu berean, laser fabrikatzaileak auzitara eraman zituen gero lortu zituen patenteak betearazteko.

Biografia
---------

New Yorken jaioa, Gould hiru anaietatik zaharrena zen. Gurasoak metodista aktiboak ziren elizan, baina bere burua ateo gisa aitortu zuen. Aita editorea zen, New Yorkeko Scholastic Review aldizkariaren sortzailea. Zientzietako lizentzia lortu zuen Union College-n, fisikan, non Sigma Chi kofradiako kide gisa ezarri zen, eta Yale Unibertsitateko masterra, optika eta espektroskopia espezialitateetan. 1944ko martxoa eta 1945eko urtarrila bitartean Manhattan proiektuan lan egin zuen, baina Alderdi Komunistako kide gisa egindako jardueragatik kaleratu zuten. 1949an, Gould Columbia Unibertsitatera joan zen optikan eta errotazio-espektroskopian doktoretza lortzeko. Bere gainbegiraleak, Polykarp Kusch Nobel saridunak, orduko ponpaketa optikoaren teknika hobetzen gidatu zuen. 1956an Gould-ek maser bat estimulatzeko ponpaketa optikoa erabiltzea proposatu zuen, eta haren ideia Charles Townes Nobel saridunarekin, Columbiako irakaslearekin, deliberatu zuten.. Townesek patente bat lortzeko aholkua eman zion Gouldri, eta bere lekuko izatea onartu zuen.

Azken urteak
------------

Gould-ek laserra asmatzearen benetakotasunari buruzko eztabaida, Townes eta Schawlowren aldarrikapenek areagotua, bere bizitza osoan zehar jazarri zitzaion. 1991n National Inventors Foundation Hall of Fame-n sartu zuten. Onarpen hitzaldian honakoa adierazi zuen: "*Autokritika egitea garrantzitsua dela uste dut.* *Funtzionatuko ez den ideia baten ezaugarri guztiak baztertu behar dituzte, edo ideia oso bat beste baten alde utzi.* *Gogotsu egon behar dute gauzak bizitzeko, funtzionatzen ez badute ere* "

Gould 2005eko irailaren 16an hil zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Taylor (2000), page 62
2. ↑   «Gordon Gould, 85, Figure In Invention of the Laser» *New York Times* 20 de septiembre de 2005.

Bibliografia
------------

* Taylor, Nick (2000). LASER: The inventor, the Nobel laureate, and the thirty-year patent war. New York: Simon & Schuster. ISBN 0-684-83515-0. OCLC 122973716.
* Brown, Kenneth (1987). Inventors at Work: Interviews with 16 Notable American Inventors. Redmond, Wash.: Tempus Books of Microsoft Press. ISBN 1-556-15042-3. OCLC 16714685.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q546175
* Commonscat Multimedia: Gordon Gould

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 33149294390980522686
* ISNI: 0000 0000 2820 0398
* BNF: 14413112m (data)
* GND: 123035546
* LCCN: n93004503
* SNAC: w6rr2737
* SUDOC: 090939689
* UB: a1234919
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q546175
* Commonscat Multimedia: Gordon Gould
"*Swinging London*", Carnaby Street 1966 inguruan.
**Swinging London** 1960ko hamarkadan Londresen sortu zen moda eta kulturaren eszenari aplikatzen zaion termino orokor bat da.

Gaztarora bideratutako fenomenoa izan zen, eta berria eta modernoa azpimarratzen zituen. Baikortasun eta hedonismo garaia izan zen, eta iraultza kulturala. Bigarren Mundu Gerra ondorengo austeritatearen ondoren, 1950eko hamarkadaren zati handi batean luzatu zen britainiar ekonomiaren susperraldia katalizatzaile bat izan zen.

Time aldizkariak 1962ko apirilaren 15ean "Swinging London" terminoa definitu zuen, eta handik gutxira hasi zen Swinging Radio England irrati piratak zabaldu zuen. Hala ere, "Swinging" (euskaraz: «modakoa») jargoia 1960ko hamarkadaren hasieratik erabiltzen zuten. 1965ean, Diana Vreeland Vogue aldizkariko editoreak "une honetan Londres munduko hiririk modakoena (*"swinging"*) da" esan zuen. Urte horretan, Roger Miller abeslariak single arrakastatsu bat kaleratu zuen. "England Swings" abestia zuen singleak Ingalaterraren irudi estereotipatua aurkezten zuen, "Bobbiak bizikletan, binaka".

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Gilbert, David.  (2006). «'The Youngest Legend in History': Cultures of Consumption and the Mythologies of Swinging London"» *The London Journal* 31 (1): 3.  doi:10.1179/174963206X113089..
2. ↑   Pearson, Lynn.  (2007). «Roughcast textures with cosmic overtones: a survey of British murals, 1945–80» *Decorative Arts Society Journal* 31: 116–37..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2037910

 |

* Wd Datuak: Q2037910
*Arrosa eta beste lore batzuen moldaketa loreontzietan*
**Johanne Cathrine Krebs** (Byrum, Danimarka, 1848 - Kopenhage, 1924ko apirilaren 1a) daniar margolaria eta emakumearen eskubideen aldeko aktibista izan zen. Bere erretratu-pinturagatik ezaguna izan zen. Danimarkako Arte Ederren Errege Akademiako emakumeen sailean aktiboki parte hartu zuen.

Biografia
---------

Byrumen jaio zen, Danimarkan. Aita Peter Christian Skovgaard (1817-1875) eta Johan Thomas Lundbye (1818-1848) margolarien laguna zen, eta horrek pinturarekiko interesa piztu zionn. 1869 eta 1871 artean P. C. Skovgaard-eko ikasle bihurtu zen. Garai hartan ezin izan zuen Danimarkako Arte Ederren Errege Akademian (Kongelige Danske Kunstakademi) izena eman.

1888ko hasieran, Danimarkako Politiken egunkarirako artikulu bat idatzi zuen, non esaten zuen Danimarkako Emakumeen Elkarteko Emakumeentzako Eskolak (Tegneskolen for Kvinders), lehendik zegoenak eta izaera pribatukoak, ez zuela ordezkatzen Danimarkako Arte Ederren Errege Akademian emakumeak onartzea.

1888. urtearen amaieran, Arte Akademiako Emakumeentzako Arte Eskola ireki zen (*Kunstakademiets Kunstskole Kvinderrentzat*), eta, horri esker, emakumeek Akademian ikasi ahal izan zuten. Augusta Dohlmannekin (1847-1914) batera mugimendu horretako buruzagitzat jo zen. 1888tik 1908ra eskolako ikuskatzaile-kargua bete zuen.

1880tik 1895era, Charlottenborgen Udaberriko Erakusketan erakutsi zuen. 1891tik 1924ra, Erakusketa Librean (Den Frie Udstilling) erakutsi zuen, eta haren sortzaileetako bat izan zen.

Bere lana erakutsi zuen Arte Ederren Jauregian 1893ko Munduko Kolonbia Erakusketan, Chicagon, Illinoisen, eta 1900ean Parisko Erakusketa Unibertsalean, brontzezko domina jaso baitzuen.

Heriotza
--------

1924ko apirilaren 1ean hil zen Kopenhagen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Kirsten Olesen. *Johanne Krebs.*  Kunstindeks Danmark & Weilbach Kunstnerleksikon.
2. 1 2 3 4 5   Sørensen, Hanne Flohr. «Johanne Krebs (1848 - 1924)» *Dansk Biografisk Leksikon*.
3. ↑   Nina Dahlmann Olsen. *P. C. Skovgaard.*  Kunstindeks Danmark & Weilbach Kunstnerleksikon.
4. ↑   Jakob Ingemann Parby. *Tegneskolen for Kvinders.*  kulturarv.dk.
5. ↑   Lisbet A. Lund. «Augusta Dohlmann (1847-1914)» *Dansk Kvindebiografisk Leksikon*.
6. ↑   Scavenius, Bente. «Den Frie Udstilling» *Den Store Danske*.
7. ↑   Nichols, K. L.. *Women's Art at the World's Columbian Fair & Exposition, Chicago 1893.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12320032
* Commonscat Multimedia: Johanne Krebs

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 8246913
* ISNI: 0000 0003 5392 8948
* GND: 121598187
* ULAN: 500059155
* KulturNav: id

 |

* Wd Datuak: Q12320032
* Commonscat Multimedia: Johanne Krebs
Ollaran haran eta udalerrian, zenbait kontzeju: lehen planoan, Arteta, ezkerretara Senosiain eta Ollo, sakonean Iltzarbe, eta ezkerretara Ultzurrun.
**Gune populatua** lurralde edo administrazio zatiketa administratibo orokorra da edozein biztanle-gune definitu dezakeena, eta nortasun propioa duen toki bat adierazten duena. Tamaina handiko eta biztanle askoko gunea izan daiteke (departamendua edo probintzia) edo tamaina txikiko gunea eta biztanle gutxiko gunea (herrixka, auzoa) izan daiteke. Herri hustuak ere kontuan har litezke.

Euskal Herrian
--------------

**Euskal Herriaren** geografia humanoa gune populatu txiki eta ugariek definitu dute mendeetan neurri handi batean. Guneen banaketa hori ez da uniformea. Juan Karlos Etxegoien *Xamarrek* deskribatu du adibidez, nola baserri isolatua oso ohikoa izan den Kantauri isurialdean, sarritan baserri auzoetan nolabait bilduta; eta herrixka txiki eta konpaktoak nagusi izan diren Mediterranear isurialdeko mendialdeetan; hegoalderantz, Ebro ibairantz, herri handiagoek logika geografiko-ekonomiko handiago zutelarik.

Izenen aldetik ere barietate handia dago Euskal Herrian. Gune bakanak izan daitezke kontzejuak, auzuneak, elizateak, herriak... Baina era berean elizate batek izan ditzake auzo edo gune desberdinak (esate baterako Araotzek). Udalerri modernoen kasuan, herrigune nagusiak udalerriaren izen bera eduki dezake (Azpeitian adibidez), baina posible da baita ere parrokia-eliza dagoen gune populatua izatea herrigunea (Mesterika Meñakan), edo auzo nagusiak egun herri osoa izendatu arren, nortasun toponimikoa propioa izatea (Elizondo, Lizartzako herrigunea), edo arrazoi geografikoengatik aukeratu den herri bat: Ondategin dago Zigoitiko udala, errepide nagusiak zeharkatzen duen lautada batean, zerbitzu-eraikin batzuk Ondategiko lurretan daudelarik, eta beste batzuk Gopegikoetan.

Gune hauek unitate handiagoetan nola elkartzen diren ere kasuistika zabal batean sartzen da. Ollaran haran eta udalerrian, Beasoain-Egillor da kontzejuetako bat, baina izatez bi herri bereiz dira, Beasoain eta Egillor, bakoitza bere elizarekin. Gune desberdinak elkartu izan dituzten haran, zendea, almiradio, eta alkatetza nagusiak egon izan dira Euskal Herrian, eta batzuek izen horiek gordetzen dituzte oraindik udalerri bihurturik edo beste era batean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Etxegoien, Juan Carlos.  (1992). *Orhipean : gure herria ezagutzen.*  Pamiela, 34-36 or. ISBN 84-7681-119-5. PMC 435406637. (Noiz kontsultatua: 2021-08-05).
2. ↑   «Meñaka - Bilaketa - EODA» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-08-05).
3. ↑    Zigoitia, Zigoitiko Udala. *Gure Herriak.*  Zigoitiko Udala (Noiz kontsultatua: 2021-08-05).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3257686
* Commonscat Multimedia: Localities of municipalities

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4172855-5
* AAT: 300387200

 |

* Wd Datuak: Q3257686
* Commonscat Multimedia: Localities of municipalities
**Daniela Costa** (Bartzelona, Katalunia, 1981 - Sitges, Katalunia, 2023ko abenduaren 14a) kataluniar aktorea izan zen.

Bizitza
-------

Daniela Costa Bartzelonan jaio zen 1981ean. Hogei urte zituenean *Al salir de clase* telesailari esker egin zen ospetsu, zeinean Alejandra "Alex" izeneko pertsonaiarena egin zuen. Orduantxe argi ikusi zuen antzezlea izan nahi zuela, eta dantza eta antzezpena ikasteari ekin zion.

Danielak antzerkian, telebistan eta zineman aritu zen aktore. *El comisario*, *Hospital Central*, *Lalola*, *Gavilanes* eta *Nada es para siempre* telesailetan antzeztu zuen. 
Horrez gain, jazz dantzaria ere izan zen.

Bere bikotekide Oskar Salcedo aktorearekin batera seme bat izan zuen: León. 2023ko azaroan *Amor Zombie* film laburra estreinatu zuen. Danielak aktore eta terapeuta holistiko lanak uztartu zituen.​​

Sitgeseko bere etxean hil zen bularreko minbiziak jota, 2023ko abenduaren 14an, 42 urte zituela.

Antzepen lanak
--------------

### Antzerkia

* *Sant Jordi*
* *Tierra baja*
* *Mareo*
* *La cabeza del dragón*
* *Hogares*

### Zinema

* *Diaria de una becaria*
* *Peli*
* *Espejo mágico*
* *Me llamo Sara*
* *No se puede tener todo*
* *Subjudice*
* *La última jugada*
* *Haz de tu vida una obra de arte* (2014)
* *Faraday* (2013)

### Telebistako filmak

* *Sota el signe de...*
* *Viure sense por*
* *Mentiders* (2012)

### Telesailak

* *Lalola*
* *16 dobles*
* *El comisario*
* *Al salir de clase* - Alejandra "Álex" gisa (2001-2002)
* *Mis adorables vecinos* - *Aitana* gisa (2003-2006)
* *MIR* - *Carmen Jurado* medikua gisa (2007-2008)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8465939
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX1698898

 |

* Wd Datuak: Q8465939
**Benito Goia Etxeberria,** **OCD** (Lesaka, Nafarroa Garaia, 1939 - Erroma, Italia, 2008ko ekainaren 6a) Karmeldar oinutsa, apaiza eta irakaslea izan zen.

Lesakako Biurgarai etxean jaioa, azkar zuzendu zuen bere bizitza karmeldar karismaruntz. Nafarroako karmeldar probintzian nobiziatua eta botuak egin ondoren Ikasketetarako gaitasun handikoa zela ikusirik, Erromara bidali zuten bere ordeneko nagusiek. Erroman, Filosofia eta Pedagogia ikasi zituen *Salesianum*ean baita Teologia ere karmeldarren *Teresianum* Teologia fakultatean.

Erromatik bueltan, Nafarroako Karmeldar Oinutsen probintziako aholkularia izan zen (1973-1976), fraidegaien eta ikasleen maisu (1971-1976) eta Iruñeako Goi Mailako Teologia Institutuko idazkari 1973tik 1976ra.

Berriz ere Erromara deitua izan zen, baina oraingoan irakasle moduan. *Teresianum* Teologia fakultatean aritu zen irakasle urte luzetan eta katedraduna ere izatera iritsi zen. Gobernu lanak ere egokitu zitzaizkion errektoreorde eta errektore karguan arituz. Irakasle bezala oso estimatua izanik, *Claretianum* eta Salestarren Unibertsitate Pontifizioan ere eman zituen eskolak.

Ekoizpen akademiko zabala izan zuen eta bere ekarpenak oso estimatuak izan ziren psikologia, bizitza izpirituala eta zuzendaritza izpiritualaren esparruetan, honen seinale bere liburuek hainbat hizkuntzetara izandako itzulpenak.

Joan Paulo II. Aita Santuak izendatuta Vatikanoko Santuen Auzitarako Dikasterioko aholkularia izan zen 1994tik 2006ra.

Erromako karmeldar oinutsen komunitatean lurperatu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Benito Goya. Dialnet
2. ↑  OBITUARIO: Benito Goya, presidente del ‘Teresianum’

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110227195
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 86523249
* ISNI: 0000 0000 6048 2532
* BNE: XX1002596

 |

* Wd Datuak: Q110227195
|  |  |
| --- | --- |
| **Suharria** | Mineral infotaula irakurtzeko eraMineral infotaula irakurtzeko era |
| Suharria |
| Arroka sedimentarioa |

**Suharria** edo **silexa** arroka sedimentarioa da, kuartzoren (SiO4) aldaera kriptokristalino granularra. Historiaurrean oinarrizko lehengaietako bat izan zen, hala tresnak egiteko, nola sua pizteko.

Gustatzen zait pitilinak aratzenak sobretodo
--------------------------------------------

Harri trinkoa da, opakoa eta oso gogorra. Oro har, kareharrizko estratuen artean agertzen da, nodulu gisa. Noduluaren barruan, gris iluna, beltza, berdea, zuria edo marroia izaten da, eta askotan itxura beirakara edo argizarikara izaten du. Noduluen kanpoaldean, berriz, geruza mehe bat kolore desberdinekoa izan ohi da, gehienetan zuria eta testura zimurtsukoa. Noduluak erreketan eta hondartzetan agertzen dira maiz.

Erabilpenak
-----------

Suharria funtsezko lehengaia izan zen historiaurreko gizakientzat. Oso puska zorrotzetan hausten baita, oso erabilia izan zen erreminta sastakatzaile-moztaileak egiteko: aiztoak, aizkorak, gezi eta lantza puntak... Horrez gain, sua egiteko ere balio zuen, beste zerbaiten aurka jotzean txinpartak sortzen baititu.  Paleolitoan pirita suharriaren kontra kolpatuz sua pizten zutela erakusten duten hamaika aztarna aurkitu dira.

Geroago, lehenbiziko su armetan erabili zen bolbora pizteko, eta, duela gutxi arte, pizgailuetan txinparta eragiteko ere. Eraikuntzan eta zeramikagintzan ere eman zaio erabilera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Suharri». *Euskaltzaindiaren Hiztegia*. (Noiz kontsultatua: 2021-05-24.)
2. 1 2   Agirre, Ilargi. *Suharriz egindako tresnak ikusteko erakusketa.*  *Berria*, 2014ko apirilak 5, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2022-12-10).
3. ↑   Etxebeste Aduriz, Egoitz. *Neandertalek sua pizten zutela iradokitzen duten aztarnak aurkitu dituzte.*  *Elhuyar*, 2018ko uztailak 19, CC BY-SA 3.0, aldizkaria.elhuyar.eus (Noiz kontsultatua: 2022-12-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q83087
* Commonscat Multimedia: Flint (rock)

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 120488232 (data)
* GND: 4154279-4
* LCCN: sh85049132
* NKC: ph1040218
* AAT: 300011143

 |

* Wd Datuak: Q83087
* Commonscat Multimedia: Flint (rock)
**Trinidad** **Taracena del Piñal** (Santander, 1926ko urriaren 26a - Ceuta, 2017ko uztailaren 24a) arkeologoa, museoen kontserbadorea, izan zen.

Biografia
---------

Trinidad Taracena del Piñal, bere neba-arreben artean aitaren, Blas Taracena Aguirre arkeologoaren urratsak jarraitu zituen bakarra izan zen. Lehen ikasketak Sorian egin zituen, non adibidez Leopoldo Torres Balbásen ikasle izan zen. Baina bere aita Museo Arkeologiko Nazionalaren zuzendari izendatu zutenean, Madrilera joan zen, eta hantxe amaitu behar izan zituen ikasketak.

### Ibilbide profesionala

1951n Museo Arkeologiko Nazionalean sartu zen liburutegiaren arduradun gisa, eta 1953an Artxibozain, Liburuzain eta Arkeologoen Teknikarien Multzoan sartu zen. Museoan, materialei buruzko barne-txostenak egiteaz eta 1954ko Museoko Gida idazten laguntzeaz arduratu zen. Museoko sotoetan gordetako materialen lehen plano eta balantzeak egiten lehena izan zen. Bere zeregin nagusia Siret bilduma antolatzea izan zen, Cerralbo bildumaren funtsez eta Juan Cabréren indusketez arduratzeaz gain.

1954ko urriaren 15ean, Toledoko Museo Arkeologikoaren zuzendaritza hartu zuen, harik eta, urtebete geroago, 1955eko urrian, eszedentzia eskatu eta bere postua utzi zuen arte, senarra, Jaime Antón-Pacheco García arkitektoa, Ceutara aldatu zutelako. 1973an, akats baten ondorioz, ez zen agertzen Artxibozain, Liburuzain eta Arkeologoen Kidegoko funtzionarioen zerrendan, baina 1976an berriz sartu zuten borondatezko eszedentzia egoeran. 

### Heriotza

Ceutan hil zen 2017an, 90 urte zituela.

Ikus, gainera
-------------

* Museo Arkeologiko Nazionala
* María Soledad Corchón Rodríguez

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Trinidad Taracena del Piñal» *ArqueologAs* (Noiz kontsultatua: 2022-08-12).
2. 1 2   Maicas, Ruth. «Trinidad Taracena del Piñal» *www.man.es*.
3. ↑    *En 2017 dijimos adiós a... La crónica necrológica del año.*  1 de enero de 2018.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61677314

 |

* Wd Datuak: Q61677314
Gudu bateko mugimendu militarren azterketa mapa batean.
**Historia Militarra** gerrak, armak, gerrak eta urteetan zehar gizarteetan, haien kulturetan, ekonomietan eta nazioarteko harremanetan izan duten eragina deskribatzen eta aztertzen dituen historiaren zatia da.

Gaiaren muinean gerren arrazoiak, haien eragin kulturala eta soziala, estrategiak, logistika, lidergoa, teknologia, borroka metodoak eta urteetan zehar nola aldatu diren aztertzea dago.

Ikuspegi akademikoak
--------------------

Gaia militarrentzako bere lanbidearen parte da eta askotan ofizialei eta soldaduei irakasten zaie bere garapen profesionalaren zati gisa, akademia militarretan. Akats zaharrak saihestu eta garaiko estrategiak hobetu nahi dira, iraganean gertatutakoarekin antzekotasunak identifikatuz. Gaur egungo gerraren gai eta testuinguru orokorrei garrantzia handiagoa ematen zaie iraganean bezala guduen datak eta izen orokorrak baino.

Egunerokotasunean erabiltzen den irakasgaia denez, etengabe aldatzen ari da irakasten den gizarteak aldatzen diren heinean. Erritmo hori teknologia eta armen azken aldaketa-erritmoarekin erlazionatuta dagoela esaten da, Industria Iraultzatik Aro Nuklearrara eta orain, Jakintzaren Arora.

Historiaren zati gisa, ez dago akademiarekin historiako beste alderdi batzuk bezain lotua, nahiz eta publikoaren artean oso esparru ezaguna den. Gaiaren barruan beste banaketa bat ere ikusten da, historialari akademikoen eta historialari amateurren artean. Profesionalek eragin handiak azpimarratzen dituzte, eta ez-profesionalek guduen, jantzien eta armen alderdi txikietan enfasi handiagoa jartzen dute.

Historia militarrarekin lotutako zenbait arazo daude, honenganako kritikoen arabera. Historia militarreko aroak ez doaz historiako aro sailkapen ohikoekin, eta gaia Europako zentralitatetik ikusi izan da nagusiki. Era berean, gatazken azterketan askotan indartsuenari jartzen zaio garrantzia.

Zailtasunak ere badaude ikasgai gisa, afera militarrak oso isilpekoak baitiira.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q192781
* Commonscat Multimedia: Military history

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12650437z (data)
* GND: 4169943-9
* LCCN: sh85085207
* NKC: ph269104
* NARA: 10642634
* AAT: 300249450
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 013103
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q192781
* Commonscat Multimedia: Military history

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, irlandesezko Wikipediako «Stair Mhíleata» artikulutik itzuli da; zehazki, 2021-07-01eko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.
Orduko Erresumako mapa, errusieraz.
**Viguerako Erresuma** Errioxako Viguera inguruan 970 eta 1005 urteen artean izandako iraupen gutxiko erresuma izan zen.

Historia
--------

Gartzea I.a Nafarroakoak Ramiro Gartzea bere bigarren semeari utzi zion titulua eta egungo Errioxa eskualdea. Dudatan dago benetan erresuma ote den, orduko infanteei errege deitzen dietelako.

918an Ordoño II.a Leongoa eta Antso I.a Gartzeitzek Viguerako eskualdea konkistatu eta Banu Qasitarrak bota zituzten eskualdetik. 923 inguruan, jadanik tinko eusten zuten eskualdean. 924 eta 972 artean Fortun Galindez izan zen eskualdeko buruzagia; prefektu eta duke tituluak zituen, eta Antso I.aren eta Gartzearen zuzendaritzapean gobernatzen zuen.

Teresa Leongoak bere bigarren emaztea hala eskatuta, bere testamentuan Ramiro bere semeari Viguera eta inguruko lurraldeak utzi zizkion. Antso Abarka seme nagusiak, Iruñeko erregea zean, aitaren borondatea errespetatu eta anaia Viguerako erregetzat onartu zuen.

991an Ramirok bere semea Antso Ramirez zuen oinordekoa eta Antsok Gartzea Ramirez bere anaia. Litekeena da honek 1002an edo pixka bat geroago anaia hil zen arte erregekidea izatea. Gartzea ez da 1005 eta 1030 artean berriro aipatua eta alabak baino ez zituenez, Viguera berriro Iruñeko Erresumako zati bat izango zatekeen.

1099. urterako Viguera inguruko eskualdea jadanik Errioxa zuen izena.

Bibliografia
------------

* Cañada Juste, Alberto. *"Un milenario navarro: Ramiro Garcés, rey de Viguera"*, Vianako Printze Erakundea, 42 (1982), 21-37. orr.
* Ubieto Arteta, Antonio. *"Monarcas navarros olvidados: los reyes de Viguera"*, *Hispania* X (1950), 8-25. orr.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2620668

 |

* Wd Datuak: Q2620668
**Jesus Prados Casadamon** —ezagunagoa **Txomin del Regato** izengoiti artistikoaz— (Sesma, 1918 - Bilbo, 2001eko abenduaren 14a) irrati-esataria, pailazoa, umorista, aktorea eta idazlea izan zen.

Biografia
---------

Nafarroan jaioa, bost urteekin Bilbora joan zen eta bere burua beti bilbotarra bezala aurkeztu zuen. Familia aberatsekoa, aitak lantegi bat zuen, hamalau anai-arreben azkenaurrekoa zen. Hamabi urteekin Bilboko Buenos Aires antzokian egin zuen bere lehenengo emanaldia. Ondoren, bankan lan egiten zuen aldi berean bere karrera artistikoa garatu zuen; artista bezala denetatik egin zuen: zirku munduan Bilbao Anaiak izeneko bikotearen partaidea, beste artista askorentzat bakarrizketak idatzi zituen, besteak beste Diaz Anaiak, Pompoff eta Thedy, Emy Goty eta Cañamon, Cape Anaiak… Irrati munduan Bilbo Irratian saio propioa izan zuen, "Los cinco minutos de humor de Jesús Prado". Dena dela, bere lan ezagunena Txomin del Regato izenarekin egin zuena izan zen. Pertsonai horrekin disko asko kaleratu zituen, hogei baino gehiago, eta 140 bakarrizketa SGAEn erregistratu zituen. Txomin del Regato baserritar arlote bat zen, gaztelaniaz oso gaizki moldatzen zena; arloteri hori, ordea, itxurazkoa zen ezen bere "sapidurenzia"ri esker arazo guztietatik onik ateratzen zen. Umore mota hau mundu osoa da ezaguna (esaterako, Nafarroan urte batzuk geroago Erriberako Señor Tomas dugu) eta hizkuntza gehienetan horrelako interpretazioak eman dira. Gurean, ordea, sektore askok ez zuten umore hori ondo hartu zeren eta frankismoaren garaietan -hirurogei hamarkadan bereziki- lan horiek euskaldunen parodiatzat har zitekeen. Esan behar da baita euskaldun ia elebakarrak barregarri uztea erregimenari ondo etortzen bazitzaion ere, antza hori ez zela egilearen asmoa. Hala ere bere ospea Euskal Herrian handia izan zen eta haren lanak sarritan entzuten ziren garaiko irratietan. Bere memoriak liburu batean jaso zituen, *Nuestro Bilbao de Txomin del Regato*. 1987n Koldo Azkarretaren *Liliana* filmean hartu zuen parte. Gaur egun umore sasiherrikoi mota hori batzutan Vaya Semanita delakoan ikus daiteke. Bilbon hil zen, 2001ko abenduaren 14an.

Bibliografia
------------

* *Nuestro Bilbao de Txomin del Regato*. La Gran Enciclopedia Vasca, 2000. 351 or.

Kanpoko loturak
---------------

* : , HABE aldizkarian argitaratutako elkarrizketa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260365
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 86721914
* ISNI: 0000 0000 6078 8072
* BNE: XX853555
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 118505

 |

* Wd Datuak: Q12260365
**Josefina Zoila Gálvez Pérez**, artistikoki **Zoila Gálvez** (Guanajay, Kuba, 1899ko martxoaren 19a - Habana, Kuba, 1985eko azaroaren 26a), pedagogo musikala eta sopranoa izan zen, arrakasta izan zuen Kubako lehen abeslari liriko beltza.

Biografia
---------

Umetan hasi zen musika ikasten Kuban maisu italiarrekin. Habanako Hubert de Blanck Kontserbatorioan jarraitu zituen ikasketak. Amaitzean, Italiara joan zen, eta lau urte eman zituen kantu-ikasketak egiten, Erromako Santa Zezilia Akademian eta Bartzelonan. Besteak beste, Giacomo Marino eta Francisco Viñas tenore espainiarra izan zituen kantuan. 

### Abeslari lana

Italian —Milanen— egin zuen lehen interpretazio publikoa. 1920. urtetik aurrera hasi zen bere karrera artistikoa: 1922an Kuban debutatu zuen Habanako Orkestra Sinfonikoarekin, Erroman 1924an Giuseppe Verdiren *Rigoleto* lanarekin eta 1925ean Parisen Pleyel Aretoan. Urte haietan Mexikon, Europan zehar birak hasi zituen eta, azkenik, Gonzalo Roig-en eskutik, Aubrey Lyles eta Flournoy Miller-en konpainian (1927-1928) integratutako hainbat emanaldi egin zituen Estatu Batuetan.  Hasieran, ordea, larruazalaren koloreari buruzko aurreiritziek eragotzi egin zuten hura ezagutzea. 1950. urtera arte itxaron behar izan zen New Yorkeko The Town Hall-en lehen arrakasta lortzeko. Urte batzuk geroago, beste arrakasta batekin egin zuen topo Carnegie Hall-en, Borislav Bazala maisuarekin pianoan, eta horrek behin betiko zabaldu zizkion ateak Estatu Batuetan. Bere herrialdean antzokietan, irratian eta telebistan ezagutu zuten. Bere errepertorioan Verdiren operak nabarmendu ziren, Donizeetiren *Lucia di Lammermoor*, Léo Delibesen *Lakme* edo Vincenzo Belliniren *La sonámbula* interpretatu zituen.

### Irakasle lana

Kantu-irakaslea izan zen Habanako Amadeo Roldán Kontserbatorioan, Guiñol Antzoki Nazionalean eta antzezpen dramatikoko beste konpainia batzuetan, hala nola Holguín Taldean edo Habanako Antzerki Musikaleko Taldean.

Zoila Gálvez, besteak beste, Leopoldina Núñez Lacret musikagile, rapazle eta gitarra-jolearen irakaslea izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   Sángalo, Ariel.  (8 de agosto de 2013). *Zoila Gálvez, una diva de ébano.* .
2. 1 2 3   Valenzuela, Teresa.  (31 de enero de 2013). *La grande Zoila Gálvez.* .
3. 1 2 3    *Josefina Zoila Gálvez Pérez.* .
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** de 1899Guanajay, Josefina Zoila Gálvez PérezConstituye una gloria de la cultura municipal y nacional Nacimiento19 de marzo; Habana, La; Nacional, CubaFallecimiento26 de noviembre de 1985 CubaNacionalidadCubanaCiudadaníaCubanaOcupaciónCantanteTítuloSopranoPremiosDistinción por la Cultura. «Zoila Gálvez - EcuRed» *www.ecured.cu* (Noiz kontsultatua: 2022-08-24).
5. ↑    *Zoila Gálvez.* .
6. ↑   «Leopoldina Núñez Lacret» *library.kiwix.org* (Noiz kontsultatua: 2022-08-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26715217

 |

* Wd Datuak: Q26715217
Ilintiak hondatutako garagarra.
**Ilintia** zelula anitzeko onddo batzuek laboreetan (bereziki zerealetan) eta sortzen duten gaitza da. Ustilago familiako onddoak dira, teliosporo asko dituztenak, eta eragiten dutena da garian, artoan edo garagarrean, buruko alearen gainean hauts beltzazka agertzea.

Izena eta ezaugarriak
---------------------

Gaixotasun ezaguna da zerealak ereiten dituzten nezkazarientzat eta aldaera desberdinak ditu hitzak euskaraz, horien artean ilinti, ilintxa eta ikatz, inguruko erdaretan bezala ikatza esaten diogun gaiarekin lotuak (gazteleraz *tizón*, frantsesez *charbon nu*). Euskararen eremuaren ekialdean, Nafarroa Beherean eta Zuberoan, *itsu* forma ere jasoa dago.

Patogeno hauek ekonomikoki garrantzitsu eta kaltegarriak dira, eragiten diotenean gizakientzat inportanteak diren produktuetan: artoa, garagarra, garia, oloa, azukre-kanabera eta bazka-larreak. Gariaren ilintiak *gariaren urdin* izena ere jasotzen du (*Ustilago tritici* onddoak sortzen du), eta artoarenari arto-ustela ere esaten zaio (*Ustilago maydis‎* da kulpantea kasu honetan).

Gaitza ez agertzeko trataera tradizionala, gariaren kasuan, erein aurretik "harri urdinarekin erre" edo kobre sulfatoarekin tratatzea da; gai hori uretan disolbatu ondoren, gari-haziari bainua eman, azalean lituzkeen onddoen esporak akabatzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Ilinti - Bilaketa - OEH» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-12-29).
2. ↑   «Ilintxa - Bilaketa - OEH» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-12-29).
3. ↑   «Euskaltzaindiaren Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-12-29).
4. ↑   «Itsu - Bilaketa - OEH» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-12-29).
5. ↑  Bakkeren, G. and Schirawski, J. 2008. Sex in smut fungi: Structure, function and evolution of mating-type complexes. Fungal Genetics and Biology, Vol. 45 (1) S15-S21
6. ↑    Saila, Kultur.  (2011-07-18). «ustilajinal» *www.euskadi.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-12-29).
7. ↑   «Arto-ustel - Bilaketa - OEH» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-12-29).
8. ↑    Sosola, Enrike.  (2021-12-29). «"Gariaren urdina" ez etortzeko» *Twitter* (Noiz kontsultatua: 2021-12-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3297002
* Commonscat Multimedia: Ustilago

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3297002
* Commonscat Multimedia: Ustilago
Espainiako untxaria, mota honetako txakurrrtan arraza tipiko bat.
**Untxariak** usaimenaz harrapakinak detektatu eta ehizatzeko baliatzen den txakur mota heterogeneoa da. Untxiak jarraitzeko trebeziatik dator izena euskaraz. 

Arraza izendapenen munduan, arraza ezberdinak dira sailkapen honen barruan, zeinak Nazioarteko Federazio Zinologikoaren taldekako banaketan 6. taldea hartzen duten, berau hiru azpitaldetan banatuta, 

1. untxariak propio
2. odol arrastoari jarraitzen diotenak
3. antzeko arrazak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Fundazioa, Elhuyar. «sabueso» *Elhuyar Hiztegia* (Noiz kontsultatua: 2022-10-28).
2. ↑   «Euskaltzaindiaren Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-10-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q39401
* Commonscat Multimedia: Scent hounds

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q39401
* Commonscat Multimedia: Scent hounds
*Inocybe vaccina*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 3 cm inguruko diametrokoa, subkonikoa, gero ganbila, azkenean laua, batzuetan ondo definitutako titi batekin, ertza pixka bat barrurantz kurbatua, gortina gabe. Kapelaren azala fibrila finekin, nahiko trinkoa; nahiko ezkatatsurako joerarekin, ale helduetan bakarrik, marroi-laranja kolorekoa, bizia eta uniformea, baina zertxobait argiagoa ertzerantz.

**Orriak:** Normalean lodiak, luzeak, sabeldunak; mehetu-atxikiak oinari, zuritik beix-okrera doan kolorekoak. Ertz mehe koskaduna eta argiagoa.

**Hanka:** 6 cm inguruko garaierakoa, zilindrikoa, oinarri lodixeagoarekin, okre zurbil koloreko gainazala, oso pruinaduna goialdean.

**Haragia:** Oso urria, zurixka kapelan eta okre zurbila oinean. Usain espermatikoa.

**Etimologia:** *Inocybe* terminoa, muskulua, nerbioa, zuntza esan nahi duen "is inós" hitzetik eta burua, esan nahi duen "cybe" hitzetik dator, hau da, zuntzezko kapela.

Toxikotasuna
------------

Toxikoa.

### Nahasketa arriskua

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Mendian, 1100 metro inguruko garaieran, pagoen eta izeien baso mistoetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 240 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Velazquez Vergara José Ignacio, Suarez Gil Angela.  (2009). *Catalogo micológico.*  Banco de setas.
**Christel Teruel** **Arrieta** (Berlin, Alemania, 1970 - Iruñea, Nafarroa Garaia, 2022ko maiatzak 14) musikari nafarra izan zen, eta rock munduko emakume aitzindarietako bat.

Christelen lehen esperientzia artistikoa Necrofilia izeneko taldean izan zen (Tijuana In Blue taldeko Ruben zen taldekideetako bat). Honen ondoren, Flores Muertas (Josetxo Ezpondarekin), Taxi Carlo taldeetan eta azkenik Malos Tratos musika taldean jarraitu zuen musika ibilbidea. 1988an musika talde honetan sartu eta *Muerte o Locura* diskan, kantu guztietan ahotsa jarri zuen Teruelek. Musika eszenan oso ezaguna izan zen.

1990ean Malos Tratos taldea utzi zuen eta emakumezkoek bakarrik osatutako La Viuda Negra musika taldea sortu zuen. Taldea Bilbo Hiria lehiaketa ospetsuan finalista izan zen eta taldearen izen bereko lehen diskoa grabatu zuten 1998an.

1993an, 10 abestiz osatutako bakarkako lan bat argitaratu zuen Christel Teruelek RDK disketxearekin "Soy tu sangre" izenburupean. 

2020an, Christel Teruel La Viuda Negra berriro elkartzen saiatu zen Burlatan egiten den *Nosotras-Gu emakumeok* jaialdian parte hartzeko. La Viuda Negra taldea jaialdian izango zela iragarri bazen ere, Chistelen osasun egoera ordurako kaxkarrak, eragotzi zuen kontzertua ematea.

2022ko martxoaren amaieran, Teruelek lau kantu propio eta beste lau bertsionatu grabatuko zituela iragarri zuen, berriro La Viuda Negra taldearekin. Diska autoekoizpen bidez egiteko asmoa zuen, sareetan argitaratu zuenez: "Iruñeko taberna zehatzetan salduko dira eta kontzerturen bat ere egingo dugu. Ez dut disketxerik nahi ".

Diskografia
-----------

* 1988 Malos Tratos: Muerte o Locura
* 1993 Christel Teruel: Soy tu sangre
* 1998 La Viuda Negra: La Viuda Negra

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Fallece Christel Teruel, emblemática música navarra de grupos como La Viuda Negra o Malos Tratos» *Los Mejores Rock* 2022-05-19 (Noiz kontsultatua: 2022-09-12).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Alejos, Nerea.  (2022-05-15). «Fallece Christel, música navarra y voz de Malos Tratos y La Viuda Negra» *diariodenavarra.es* (Noiz kontsultatua: 2022-09-12).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113952305

 |

* Wd Datuak: Q113952305