**Farmazia-industria** produktu kimiko sendagarriak fabrikatzen, prestatzen eta merkaturatzen dituen enpresa-sektorea da, gaixotasunak tratatzeko eta sahiesteko. Sektoreko enpresa batzuek solteko produktu kimiko farmazeutikoak fabrikatzen dituzte, eta erabilera medikorako prestatzen dituzte, taldean bigarren mailako ekoizpen gisa ezagutzen diren metodoen bidez. Automatizazio altuko bigarren mailako ekoizpen-prozesuen artean, farmako dosifikatuen fabrikazioa dago, hala nola tabletak, kapsulak edo ahotik emateko gutun-azalak, injekziorako disoluzioak, obuluak eta supositorioak. Bere jarduerak giza osasunari zuzenean eragiten dionez, industria honek lege eta araudi ugari ditu sendagaien ikerketei, patenteei, probei eta merkaturatzeari dagokienez.

Historia
--------

Farmazia-industria hainbat jardueratan oinarrituta sortu zen, medikuntzan erabilitako substantziak lortzearekin lotuta. Galeno izan zen aitzindaria. 
XVII. mendeko Espainian, Felipe II.ak 'El Escorial' monasterioaren ondoan eraiki zuen alkimia laborategian, Karlos II.aren "sorgindua" jarduerak izan daitezke sendagaiak eskala industrialean fabrikatzearen aitzindari, bere kanpaina politiko-militarrak finantzatzeko urrea lortzeko asmoz.
XIX. mendearen hasieran, botikarioek, kimikariek edo belar-denden jabeek hainbat landaretako zati lehorrak lortzen zituzten, tokian bertan edo beste kontinente batzuetan bilduak. Azken horiek, batez ere, espezieak inportatzen zituzten espezialariei erosten zizkieten, baina bigarren mailako negozio gisa, medikuntzarako erabiltzen ziren produktuak ere saltzen zituzten, hala nola Pertsiaren opioa edo Hego Amerikako ipekakuana. Produktu kimiko sinpleak eta mineralak olioen eta gomen merkatariei erosten zitzaizkien.

Botikari eta kimikariek hainbat prestakin egiten zituzten substantzia horiekin, hala nola estraktuak, tinturak, nahasketak, lozioak, pomadak edo pilulak. Profesional batzuek prestakin gehiago egiten zituzten beren erabilerarako behar zituztenak baino, eta soltean saltzen zizkieten bezeroei.

Sendagai batzuk, hala nola kina, belladona, digitalina, zekale adardunaren (Claviceps purpurea) edo opioaren (Papaver somniferum lormideroaren latex lehorra) bidez prestatutakoak, benetan erabilgarriak ziren, baina haien eraginak aldaketa handiak zituen. 1820an, Joseph Pelleterier kimikari frantsesak kinaren azalaren alkaloide aktiboa prestatu eta kinina deitu zion. Arrakasta horren ondoren, hainbat alkaloide gehiago isolatu zituen, besteak beste, atropina edo estriknina.

##### Lehen sendagai sintetikoak

Landareetatik edo animalietatik ateratako produktu kimikoak organikotzat hartzen ziren, beste iturri batzuetatik eratorritako konposatu ez-organikoekin kontrajarrita; organismo biziek bakarrik sor zitzaketela uste zen, eta hortik datorkio izena. 1828an, ordea, Friedrich Wöhler kimikari alemaniarrak konposatu ez-organiko bat berotu zuen, amonio zianatoa, eta urea sortzea lortu zuen, lehenago gernuaren bidez bakarrik lortu zena. 

Sintesi iraultzaile horren ondorioz, beste konposatu organiko batzuk sintetizatzen saiatu ziren. Etorkizuneko industria farmazeutikorako garrantzi handia izan zuen 1856an lehen koloratzaile sintetikoa, malba, ustekabean aurkitu izanak. William Henry Perkin kimikako ikasle britainiar gaztearen aurkikuntza horrek Alemaniako eta Suitzako hainbat fabrikatzaile bultzatu zituen kolore sintetiko berriak garatzera, eta, hala, kimika berriari buruzko ezagutzak zabaldu ziren.
Lehen farmako sintetikoa azetofenidina izan zen, 1885ean Leverkusengo (Alemania) Bayer enpresak analgesiko gisa merkaturatu zuena Phenacetin markarekin. Parazetamola gaur egun analgesiko gisa erabilia- konposatu hartatik eratorri zen.
Bigarren farmako sintetiko garrantzitsua, 1899an merkaturatua, azido azetilsalizilikoa izan zen, Felix Hoffmann doktoreak bi urte lehenago Bayer-en ikerketa-laborategietan sintetizatu zuena. Botika hau mundu osoan saldu zen Aspirina izenarekin, Bayerrena, eta tratamendu berri eta eraginkorra izan zen erreuma-minentzat. Hasiera-hasieratik, Bayer hazi egin zen, IG Farbenindustrie enpresa erraldoi bihurtu arte.

##### Infekzioaren aurkako lehen farmakoak

Hilkortasun handia eragiten zuen gaixotasun infekzioso bat sendatu zuen lehen botika, Paul Ehrlich bakteriologo alemaniarraren 'bala magikoa' izan zen. Artsenikoa sifilisa, gaixotasun benereo bat, sendatzeko giltzarria zela sinetsita, Ehrlichek artsenikoaren ehunka konposatu organiko sintetizatu zituen. Geroago, konposatu horiek aldez aurretik gaixotasuna eragin zuen organismoarekin (Treponema pallidum) infektatutako saguetan injektatu zituen. Frogatutako 605 konposatuetako batzuek etorkizun handiko zantzu batzuk erakutsi zituzten, baina sagu gehiegi hiltzen ziren. 1910ean, 606 konposatua egin eta probatu zuen, arsfenamina, sagu infektatuetan erabat berrezartzen zuena.

Orduan Ehrlichek bere konposatua kantitate handitan fabrikatzeko arazoari aurre egin zion, injekziorako eta banaketarako modu egokian prestatua. Frankfurteko (Alemania) Höchst AG enpresa kimikoaren laguntza bilatu zuen. Enpresak kristalezko ampoilatan merkaturatu zuen substantzia, hauts-arsfenamina dosi bakar batekin, eta ur esterilizatuan disolbatu behar zen injektatu aurretik. Farmakoak, mundu osora esportatua, Salvarsan izen komertziala jaso zuen. Aurkikuntza-, merkataritza,ekoizpen eta banaketa-prozesu hori farmazia-industrian ohikoa da oraindik ere.

1916an, Bayerren zientzialariek gaixotasun tropikal bat, Afrikako tripanosomiasia edo loaren gaixotasuna tratatzeko botika eraginkor bat asmatu zuten. Gizakiei eta abereei eragiten dien gaitz hau tripanosoma izeneko mikroorganismoek eragiten dute, tsetsé euliak garraiatzen dituenak. I. Mundu Gerraren ondorioz, produktu kimiko alemanen (eta suitzarren) hornidura eten zien Britainia Handiari eta Estatu Batuei, eta horrek herrialde horietako ikerketa eta garapen-jarduerak bultzatu zituen.

##### Sulfamidak eta antibiotikoak aurkitzea

1935ean, Bayer laborategietako Gerhard Domagk patologo alemaniarrak egiaztatu zuen prontosil izenarekin merkaturatutako koloratzaile bat eraginkorra zela estreptokokoek eragindako infekzio baten aurka. Mikroorganismo horiek eragiten zuten sepsi puerperala, batzuetan erditzearen ondoren eta askotan amaren heriotza eragiten zuen gaixotasuna. Frogatu zen prontosilaren molekularen zati aktiboa sulfonamida erradikala zela, eta horrek bultzatu zituen farmazia-ikertzaileak sulfonamida edo sulfamida izenez ezagutzen diren farmako berri batzuk sintetizatzera.

1928an Alexander Flemingek penizilina aurkitu zuen eta bakterio-infekzio jakin batzuk tratatzeko erabil zitekeela iradoki zuen. Hala ere, erabilera hori ez zen serioski kontuan hartu 1940ra arte, Howard Floreyk eta Ernst Chainek (Alemania nazitik ihes egindako zientzialaria) penizilina modu erabilgarrian ekoiztea eta aurkeztea lortu zutenean. Erresuma Batuko enpresa batzuk ohartu ziren gerrako zauriak tratatzeko baliagarriak zirela, eta beirazko botiletan fabrikatzen hasi ziren Penicillium SP.ren bidez. Ekoitzitako kopurua ez zen nahikoa, eta Florey Estatu Batuetara joan zen, farmazia-konpainiei penizilina egiteko konbentzitzera. Brooklyngo Pfizer enpresa kimiko iparramerikarrak azido zitrikoa ekoizten zuen melazak hartzituz. Ikerketa askoren ondoren, prozesu hori penizilina sortzeko egokitu zuen. Gerraren ondoren, hiru zientzialariek Nobel Saria jaso zuten beren lanengatik, eta penizilina mundu osoan eskuragarri egotera pasa zen, eta prezio eskuragarrietan, besteak beste, naturaren produktua zenez, ezin zelako patentatu.

Laster aurkitu ziren infekzio oso ezberdinen aurkako beste substantzia aktibo batzuk, kolektiboki antibiotiko deitu zirenak. Ezagunenetako bat estreptomizina izan zen, Selman A. Waksmanek aurkitua eta New Jerseyko Merck & CO enpresa farmazeutiko iparramerikarraren laborategietan garatua. Bakterioen aurkako produktu isoniazidoarekin eta azido p-aminosalizilikoarekin batera, estreptomizinak tuberkulosia tratatzen zuen, Kochen baziloak eragindakoa.

Farmazia-industria modernoa
---------------------------

Enpresa farmazeutikoak hainbat herrialdetan sortu zituzten enpresaburuek edo profesionalek, gehienak II. Mundu Gerra baino lehen. Allen & Hambury eta Wellcome, Londreskoa, Merck, Darmstadtekoa (Alemania), eta Parke Davis, Warner Lambert eta Smithkline & French enpresa estatubatuarrak farmazialariek sortu zituzten. 
James Young Simpsonek Victoria erreginari erditzean laguntzeko erabilitako kloroformoa sortu zuen Edinburgoko farmazia ere farmakoak hornitzeko enpresa garrantzitsu bihurtu zen.

Konpainia batzuk industria kimikoaren hastapenetan sortu ziren, hala nola Zeneca Erresuma Batuan, Rhône-Poulenc Frantzian, Bayer eta Höchst Alemanian edo Hoffmann-La Roche, Ciba-Geigy eta Sandoz (azken bi hauek Novartis osatzeko fusionatuta) Suitzan. Janssen belgikarra, Squibb estatubatuarra eta Roussell frantziarra Medikuntzako profesionalek sortu zituzten.

Teknika berriek, molekula konplexuagoen fabrikazioak eta aparatu gero eta garestiagoen erabilerak, prezioak izugarri igo dituzte farmazia-enpresen arabera. Zailtasun horiek areagotu egiten dira sektoreko prezioak murrizteko presioak eraginda; izan ere, gobernuak kezkatuta daude biztanleria zahartzeaz eta, ondorioz, osasun-gastuak handitzeaz, Estatuko aurrekontuen proportzioa gero eta handiagoa baita.

Gaur egungo egoera
------------------

##### Sendagaien kostua

Industria farmazeutikoak ez dio bakarrik aurre egiten ikerketaren kostuari, sistema mistoa baita, partaidetza publiko eta pribatuarekin. Konpainiek diote ekarpenik handiena beren diru-kutxetatik datorrela, baina aditu independenteek uste dute gobernuen eta kontsumitzaileen artean osasun-ikerketaren %84 finantzatzen dutela; %12, berriz, farmazia-laborategiei dagokie, eta %4, irabazi-asmorik gabeko erakundeei.

Industriaren bertsioaren arabera, sendagaien kostuei dagokionez, merkaturatzen duten botika berri bakoitzak 800 milioi dolar baino gehiago behar ditu ikerketan. Hala ere, 117 ikerketa-proiekturi buruzko datuak bildu zituen azterlan baten arabera, «kostua 75 edo 80 milioi dolar baino ez litzateke izango.

Hala ere, farmako berri bat merkaturatzeko beharrezko inbertsioek hazkunde handia izan dute, merkaturatu aurretik saiakuntza kliniko gehiago behar izan direlako. Areagotze hori legedi zorrotzago baten ondorio da, pazienteen segurtasuna hobetzen saiatzen baita, baina baita botika berriak zaharrenen gero eta antzekoagoak direlako ere. Horrek proba gehiago egitera behartzen du, botika zaharrarekin dituen alde txikiak frogatu ahal izateko.

Hain zuzen ere, AEBetako FDAn (sendagaien salmenta baimentzen duen erakundea) aurkeztutako dokumentazioa berrikusi zuen azterlan baten arabera, ikerkuntzan egindako inbertsioaren %20 baino ez zen hobekuntza terapeutiko nabarmena dakarten produktuetara bideratu.

##### Joerak: agente kiralen garapena

Industria farmazeutikoaren joera bat agente kiralak garatzea da. 1983an, botiken %3 ziren, eta, gaur egun, botika berrien %70.

Kiraltasunak (grekozko, txirozko, eskuko) eragina izan dezake molekulen propietate biologikoetan. Horregatik, nahaste errakemikoko botika asko beren enantiomero aktiboekin konparatzen ari dira.

Enantiomeroak atomo-sekuentzia bera duten konposatuak dira, baina hiru dimentsioko egiturak ispilu-irudi bat dute. Destrogirotan eta lebogirotan (R edo S) sailkatzen dira. Ispilu-egiturak izatea ahalbidetzen duen atomoari zentro kiral deritzo, eta, eskuarki, karbono atomo bat da. Enantiomeroek propietate kimiko berdinak dituzte, argi polarizatuaren planoa kontrako norabideetan biratzen dutenean izan ezik. Hala ere, ebakuntza-agente batek hartzaile edo entzima batekin afinitate hobea izatea eragiten du esté-selektibitatea.

Lexikoa-selektibitateak ondorio nabarmenak izan ditzake ekintza terapeutikoan edo medikamentu baten toxikotasunean. Horri esker, tolerantzian, farmakozinetikan, farmakodinamikan eta metabolismoan eta bioerabilgarritasunean eragin txikiagoa duten botika berriak lortu dira.

Azken urteotan, sendagai aktiboek eragin nabarmena izan dute nerbio-sistema zentralean, eta agente antidepresibo (eszitalopram), psikoestimulatzaile (dexmetilfenidato; armodafinilo) eta hipnotiko (opiclona) berriak garatu dira.

#### Garrantzi ekonomikoa: Industria negozio gisa

Sektore farmazeutikoa herrialde bateko ekonomiaren eragile garrantzitsua da, sortzen duen balio erantsi handiari, kualifikazio handiko enpleguen sorrerari eta enpresek gero eta tratamendu eraginkorragoak eskaintzeko eta pazienteen bizi-itxaropena eta -kalitatea hobetzeko ikerketan eta garapenean egiten duten inbertsio handiari esker.
Halaber, sektorea liderra da I+Gko inbertsioari dagokionez, Espainiako industria-arloan egiten den inbertsio osoaren ia %20 baitu. Goi-teknologiako ekoizpenean eta esportazioan ere liderra da (guztizkoaren ia %23), eta 15.000 milioi euro ekoizten ditu. 12.100 milioi esportatzen ditu, 2019an lortutako zifra historikoa, %13,2ko hazkundearekin.

Ikerketa eta saiakuntza klinikoa
--------------------------------

Berrikuntzak aurrera jarraitzen du unibertsitate eta ospitaleetako oinarrizko ikerketak, neurri batean industriaren ekarpenek eta konpainia farmazeutikoen ikerketak berak finantzatuak, izaki bizidunen ehun eta organoei buruzko aurkikuntza berriak egiten dituen heinean.
Gaur egun, konpainia farmazeutikoen laborategietako ikerketen helburua da minbizirako tratamendu hobetuak aurkitzea, nerbio-sistema zentraleko gaixotasunak, gaixotasun biralak, hala nola hartutako immunoeskasiaren sindromea (hiesa), artritisa eta zirkulazio-aparatuko gaixotasunak. Horiek dira herrialde garatuek pairatzen dituzten gaitz nagusiak, eta, azken batean, irabazi gehien eragiten dietenak. Ikerketa gutxi egiten da herrialde azpigaratuetako gaixotasun nagusiei buruz, merkatu horietan egindako inbertsioaren itzulera txikia baita.

1950eko hamarkadaren hasieran azido desoxirribonukleikoaren (DNA) egitura aurkitu zenean, teknika berriak garatu ziren, eta, horren ondorioz, prostaglandinak, interferonak, txerto berriak, odolaren koagulazio-faktorea eta lehen fabrikatzen zailak edo ezinezkoak ziren beste konposatu biokimiko konplexu batzuk sortu ziren. Konpainia farmazeutikoetako zuzendariek guztiz ulertzen dute ingeniaritza genetikoak gaur egun eta etorkizunean botika berriak garatzeko duen garrantzia.

Ikerketa medikoan animalia bizidunen erabilera polemikaren gaia da. Nahiz eta farmakologoek beren erabilera saihesteko teknikak garatu dituzten eta garatzen jarraitzen duten, animalia biziak ( arratoiak batez ere) erabakigarriak izaten jarraitzen dute prozedura askotarako. Kontrol medikoko erakundeek azpimarratzen dute bi espezie erabili behar direla substantzia berri baten toxikotasuna egiaztatzeko, saiakuntza klinikoei baimena eman aurretik.

Saiakuntza horien lehen fasean, sendagai berriaren tratamendu labur bat jasotzen duten pertsona osasuntsuen borondatezko lankidetza eskatzen da. Arazorik agertzen ez bada, baimena eman zuen erakunde ofizialak saiakuntzen bigarren fasea hasteko aukera ematen du. Fase horretan, aholkulari espezializatu gutxi batzuek produktua probatzen dute aukeratutako paziente talde batekin. Gomendioetan oinarrituta, saiakuntzen hirugarren fasea (zabalagoa) egiteko baimena eska dezake enpresak. Azken fase horrek emaitza onak ematen baditu, farmakoaren baimena eskatzen da.

Normalean, saiakuntzak ospitaleetan egiten dira, eta itsu bikoitzeko saiakuntzak antola daitezke. Pazienteak bi edo hiru multzotan banatzen dira; horietako batek probatu nahi den gai aktiboa jasotzen du, beste batek plazeboa (substantzia inaktibo bat) eta, batzuetan, hirugarren talde batek beste produktu bat jasotzen du, botika berria alderatu nahi duena. Hiru konposatuak aurkezten direnean, pazienteak eta tratatutako medikuak ezin dituzte bereizi. Diseinu batzuen arabera, ospitaleko botikariak bakarrik daki zein talde jasotzen duen konposatu bakoitzak, eta emaitzak ez ditu saiakuntza amaitu arte zabaltzen, medikuek emaitza klinikoak ebaluatu ondoren. Animalientzako botiken kasuan, antzeko saiakuntzak egiten dira, eta albaitariek egiten dituzte.

Gaur egun, Mendebaldeko gobernu gehienek uste dute farmako seguru eta eraginkorrak ekoitzi eta banatzeko baldintza bat dela industria farmazeutikoak enpresa pribatuaren esku jarraitzea. Beste baldintza bat da adituek osatutako eta farmazia-konpainiei beren produktuak merkaturatzeko baimena emateko edo ukatzeko ahalmena duten gobernu-erakundeak ezartzea, produktuen kalitateari eta pazienteen segurtasunari buruzko irizpideen arabera.Kontrol-erakunde horiek arduratzen dira fabrikatzaileen abusuak edo arduragabekeriak galarazteaz, eta, hala, osasunerako arriskuak eta talidomidaren gisako hondamendiak gertatzeko aukerak murrizten dira.

Bibliografia
------------

* Carlos García Villanueva: Industria farmazeutikoa Latinoamerikan. Mexikoko Gizarte Aseguruaren Institutua, Idazkaritza Nagusia, Nazioarteko Gaietarako Saila, 1982. ISBN 968-824-129-6
* Julián Barrera, Nestor Meza: farmazia-industriaren plangintza estrategikoa. ISBN 958-95491-1-X
* Peter D. Stonier: Careers with the Pharmaceutical Industry. John Wiley & Sons, 2003. ISBN 0-470-84328-(ingelesez)
* Raffaele Paci: Innovazione teknologikoa eta interbentu publikoa nell 'industria farmazeutikoa. F. Angeli, 1990. ISBN 88-204-6411-X (italieraz)
* Jabetza intelektualaren eskubideen babesa: Argentinako industria farmazeutikoaren kasua. Iturburua, 1990. ISBN 950-9515-48-5

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q507443
* Commonscat Multimedia: Pharmaceutical industry

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX524947
* BNF: 11936649x (data)
* GND: 4045696-1
* LCCN: sh85039713
* NKC: ph120140
* NARA: 10664079
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D004345

 |

* Wd Datuak: Q507443
* Commonscat Multimedia: Pharmaceutical industry