recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Pierre Michaux** (Bar le Duc, 1813ko ekainaren 25 - Paris, 1883 ) Errementari eta karrozen eraikitzaile frantsesa izan zen, eta pedalak dituen bizikletaren garatzaile nagusietako bat da. Ernest semearekin batera, bizikleta modernoaren asmatzaileak dira 1861ean.

Historia
--------

1865ean elkarte bat sortu zuen Oliver anaiekin "Michaux et Cie" izenarekin, pilaka pedaldun bizikleta egiten zituen lehen konpainia izan zena.

Laster, agerian geratu zen burdinurtuzko koadroak "serpentinan" ez zirela behar bezain sendoak eta lehiakide berritzaileekin (koadro diagonalekin), Oliverrek aldaketak egin nahi zituzten. Gizartea 1869an desegin zen eta Michaux eta bere konpainia ahanzturan erori zen.

Michauxi, sarri, bizikleta pedalekin asmatu izana egozten zaio, eta, ondorioz, bizikleta asmatzea. David V. Herlihy historialariaren ustez, ordea, sinesgarritasuna Pierre Lallementi dagokio. 1839an, Kirkpatrick Macmillan izeneko errementari eskoziar batek lehen bizikleta egin zuen aurreko gurpilari eragiteko biradera batekin. Oinekin lur gainean bultza egin beharrik gabe mugitzeko aukera eman zuen lehen bizikleta izan zen.

Bere belozipedoetako bat Louis-Guillaume Perreauxek erabili zuen lurrunezko motor txiki bat instalatzeko, uneren batean, 1867 eta 1871 bitartean, Michaux-Perreaux lurrun-belozipedoa sortuz, motozikletaren lehen aurrekarietako bat.

Irudiak
-------

* Michauxen belozipedoak urkila zuzen bat eta zapata-balaztak ditu. Michauxen belozipedoak urkila zuzen bat eta zapata-balaztak ditu.
* Balazta sistemaren xehetasuna. Balazta sistemaren xehetasuna.
* Michaux belozipedoaren eredua, "serpentina" deituriko arkuarekin. Michaux belozipedoaren eredua, "serpentina" deituriko arkuarekin.
* Ernest Michaux Michaudine belozipedo batekin. Ernest Michaux *Michaudine* belozipedo batekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Michauline
3. ↑  Hills L (2005), Great Inventions. The Bicycle, Capstone Press
4. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Belozipedo
* Karl Drais

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1351389
* Commonscat Multimedia: Pierre Michaux

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 218142273
* ISNI: 0000 0003 5927 675X
* BNF: 12003192x (data)
* SNAC: w6bt553h
* SUDOC: 028137728
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1351389
* Commonscat Multimedia: Pierre Michaux
**Marie Paradis** (Chamonix, Frantzia, 1778 - 1839) Mont Blanc-era igo zen lehen emakumea izan zen eta lehen emakumezko mendigoizaletzat jotzen da historian.

Biografia
---------

Paradis emakume pobrea zen  eta Chamonixen bizi izan zen, hiria Sardiniako erresumaren zati zela. Aterpetxe bat kudeatzen zuen bertan.

1808ko uztailaren 14an, Jacques Balmat mendi-gidaria  lagun zuela igo zen Paradis Mont Blanc-era, Europako mendirik altuena bera.​ Espedizioa Grand-Mulets-en kanpatu zen; azken igoeran Paradis nekatu eta gidarien laguntza behar izan zuen.​ Gailurrera iritsita, akituta, birikietako arazoak izan zituen eta ez zen gai hitz egin edo ikusteko. Lagunei erregutu zien utz zezaten bakarrik mendian; hala ere, bere onera etorri zen azkenean. Gertaera gogoangarria izan zen hura emakumezkoen alpinismoan zein alpinismo orokorraren historian.

Bizipen horiei buruz idatzi zuen Paradisek berak 1809an eta lorpenak dirutza ederra ekarri zion, Le Brond mendigoizale irlandarraren esanetan. Harrezkeroztik, "Mont Blanc-eko Maria" izena eman zioten eta, Charles Edward Matthews-ek  Mont Blanc-eko Analetan dioenez , Paradisen arrakastak adorea eman zien gainontzeko mendigoizaleei Mont Blanc-era igotzeko.

Mont Blanc-era igo zen bigarren emakumezkoa Henriette d'Angeville izan zen, 30 urte geroago, 1.838an alegia. Marie Paradisek zoriondu egin zuen,​ baina mendigoizale gazteari  aitortu zitzaizkion lehen emakumezkoa izateko meritu eta ohorea, hori faltsua izan arren. Ziur aski, horren arrazoia d´Angeville-ren jatorri noble eta frantsesa izan zen.​

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)**  *Motorpress. «Pioneras de la aventura: 9 mujeres para la historia | Reportajes | Revista Oxigeno»..*  www.revistaoxigeno.es.
2. ↑   **(Ingelesez)** Brown, Rebecca A..  (2002). *Women on High: Pioneers of Mountaineering.*  Appalachian Mountain Club Books, 3-11 or. ISBN 1-929173-13-X..
3. 1 2   **(Ingelesez)** Mathews, Charles Edward.  (1898). *The annals of Mont Blanc.* , 118-119 or..
4. ↑   **(Ingelesez)** Le Blond, Aubrey.  (1903). *True tales of mountain adventures for non-climbers young and old.* , 203-204 or..
5. ↑   **(Ingelesez)** Clark; Jackson, Edmund; H. H..  (1826). *Ascents of Mont Blanc.*  Colburn's New Monthly Magazine, 24-25 or..
6. ↑   **(Ingelesez)** Brown, Rebecca A..  (2002). *Women on High: Pioneers of Mountaineering.*  Appalachian Mountain Club Books, 26-28 or. ISBN 1-929173-13-X..
7. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Marie Paradis, la primera mujer en subir al Mont Blanc* 
«en Nonstop».  *Nonstop. 4 de julio de 2013.**.*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q534010
* Commonscat Multimedia: Marie Paradis

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 100892618
* ISNI: 0000 0000 7112 3551

 |

* Wd Datuak: Q534010
* Commonscat Multimedia: Marie Paradis
**Jean-Étienne Dominique Esquirol** (Tolosa, 1772 - Paris, 1840) frantziar psikiatra izan zen.

Biografia
---------

Esquirol-ek Tolosan ikasi zuen eta bere hezkuntza Montpellier-en burutu zuen. Parisera joan zen 1799an non Hôpital de la Salpêtrière-n lan egin zuen, Philippe Pinelen ikasle gogokoena bilakatu zen. Pinelek eromena sakonki ikertu eta *maison de santé* (eroetxea) bat ezarri zuen ikerketa modu seguruan egiteko 1801ean. Esquirolen eroetxeak arrakasta izan zuen, 1810. urtean Parisko hamar erakunde onenen artean kokatuta izanik.

1805ean*, eromenaren kasuak sendatzeko kausak, sintomak eta bitartekotzat jotzen* zituen *Pasioak* izeneko tesia argitaratu zuten. Esquirolek, Pinelek bezala, buruko gaixotasunaren jatorria arimaren pasioetan zegoela uste zuen eta ziur zegoen erokeriak ez zuela gaixoaren arrazoia guztiz eta ezinbestean eragiten.

1817an, dagoeneko Frantziako berrezarkuntzan, Esquirolek *buruko gaixotasunen inguruko* ikastaroak hasi zituen Salpêtrière-ko ikasgela inprobisatuan. Frantzian psikiatriako lehen irakaskuntza formala izan zen.

1810, 1814 eta 1817 urteetan, Esquirolek, bere kontura eta gastuekin, eguneko zentroak bisitatu zituen Frantzian zehar. 1818an, bidai horien ondoren, Herrizaingo ministroari aurkeztu zion memoria labur bat idatzi zuen eta bere aurkikuntzen deskribapen zehatza, *Dictionnaire des sciences Medicales* izenarekin argitaratua*.* Artikulu hauek zehaztasun eta zorrotz deskribatzen zituzten Frantzian eroen bizi baldintza tamalgarriak. Erakutsi zuten Parisen egin ziren erreformak ez zirela beste probintzietara transferitu. Bi artikulu hauek medikuntza lanbideari eta gobernuari zuzendutako erreforma programa osatzen zuten. Bere ikasleen artean André-Pamphyle-Hyppolite Rech nabarmentzen da.

### Bere lanaren funtsezko puntuak

* *Nosologia Metodologikoaren* teknika Pinel tutorearengandik ikasi zuen;
* Malenkonia moduak zehaztu zituen, lypémanie hitza sortu eta monomania motak definitzen zituen bitartean.
* Haluzinazio eta ilusioen arteko bereizketa ezartzen du.
* Eromenaren eta pasioaren arteko paralelotasuna lotu zuen.
* Frantzian gaixoentzako plan administratibo eta legeria lantzeko zeregin garrantzitsua du (1838ko Legea).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q517981
* Commonscat Multimedia: Jean-Étienne Esquirol

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 71390750
* ISNI: 0000 0001 2281 6359
* BNE: XX4579817
* BNF: 119019299 (data)
* GND: 118531158
* LCCN: n84155234
* NKC: nlk20000085137
* SNAC: w6kp867n
* SUDOC: 026853655
* Open Library: OL1629663A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q517981
* Commonscat Multimedia: Jean-Étienne Esquirol
**Eurasiar estepa** edo **Estepa Handia** Eurasia superkontinentearen erdigunea estaltzen duen estepa-ekoeskualde handia da, larre epelez, sabanaz eta sastrakadiz estalirik. Moldaviatik Ukrainaren bidez Siberiaraino hedatzen da, bere exklaberik handiena den Hungariako puszta tartean. Estepak Europa, erdialdeko Asia, Txina, hegoaldeko Asia eta Ekialde Ertaina lotu ditu ekonomikoki, politikoki eta kulturalki, merkataritza bideen bidez, Antzinaroan eta Erdi Aroan bereziki Zetaren Bidearen bidez.

Geografia
---------

### Fauna

Artzain-nomadak agertu aurretik estepako ekologiari buruzko informazio gutxi dagoela ematen du. Bertoko lehen abereak ardiak eta ahuntzak ziren. Gameluak eremu lehorrenetan erabili zituzten, mendebalderantz Astrakhaneraino garraioak egiteko. Jak batzuk ere egon ziren Tibeteko ertzean zehar. Zaldia, lehen aldiz, errusiar eta kazakhstandar estepan etxekotu zuten, k.a. 3.000. urtea baino lehen.

* 
* 
* 
* 

### Ekoeskualdeak

Munduko Natura Funtsak larre epeletan, sabanetan eta sastrakaditan banatzen du estepa euroasiarra. Estepak hainbat eskualde ditu: altitudea, klima, euria eta beste ezaugarri batzuen arabera. Nabarmentzekoak dira:

* Estepa Pontikoa (Ekialdeko Europa)
* Ryn basamortua (Kazakhstan)
* Tian Shango estepa (Txina)

Galeria
-------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *Canada's vegetation: a world perspective – Geoffrey A. J. Scott – Google Knihy.*  Books.google.sk.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q77120
* Commonscat Multimedia: Eurasian Steppe

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q77120
* Commonscat Multimedia: Eurasian Steppe
**Kamtxatka** edo **Kamtxatka penintsula** (errusieraz: полуо́стров Камча́тка) Errusiako ekialdeko muturreko penintsula da. 1.250 km luze eta 480 km zabal ca eta 370.000 km²-ko azalera du. Iparraldeko Ozeano Barean dago, Bering (ekialdean) eta Okhotskeko (mendebaldean) itsasoen artean.

Penintsula sumendiz beteta dago, 160 inguru, horietatik 29 aktiboak. Altuena Kliutxevskaia da (4.750 m). Ibai luzeena Kamtxatka da (758 km).

Hiri nagusia Petropavlovsk-Kamtxatski da, hegoaldean, 2001ean 192.500 biztanle zituena. Beste hiri nagusiak Vilyuchinsk (29.400 biztanle 2002an) eta Klyuchi (11.300 biztanle 1992an) dira. Eskualdeak guztira 378.300 biztanle ditu (2001ean). Klima oso hotza da.

Administratiboki, penintsula Kamtxatka kraiaren (errusieraz: *Камча́тский край*) barnean dago. Biztanle gehienak errusiarrak badira ere, 13.000 koriak daude.

1740ko udaberrian Vitus Bering esploratzaile daniarrak Avatxako badian lehorreratu eta Petropavlovsk-Kamtxatski sortu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Europako toponimia fisikoa.* .
2. ↑  Kamchatka Peninsula Global.britannica.com

Kanpo estekak
-------------

* **(Errusieraz)** Kamtxatkako oblast

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q993
* Commonscat Multimedia: Kamchatka

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 258171452
* BNF: 11974181c (data)
* GND: 4119880-3
* LCCN: sh85071397
* NDL: 00628371
* NKC: ge129523
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 7752000

 |

* Wd Datuak: Q993
* Commonscat Multimedia: Kamchatka
*Artikulu hau gertera historikoari buruzkoa da; Negu Gorriak musika taldearen abestia gaitzat duena beste hau da: «Zipaioen matxinada (Negu Gorriak musika taldearen abestia)»*
**Zipaioen matxinada** edo **1857ko Indiako matxinada** Indian 1857-1858an britainiarren politika kolonialaren aurka gertaturiko matxinada izan zen. Britainiarrek mendebaleko ideiak Indiako gizartean sartu izanak -misiolariak, hezkuntza...- eta zenbait neurri politiko eta ekonomiko hartu izanak -lur-jabe handien lurrak beretzea, zenbait erresuma mendean hartzea-, hinduen eta musulmanen goi-klaseen aiherkundea piztu zuten. Giro horretan, zipaioek erabili beharreko fusil berri bateko kartutxoak behi eta zerri gantzaz igurtziak zirelako berria zabaldurik, zipaioek uko egin zioten halako armak erabiltzeari, hinduen eta musulmanen erlijioek debekatua baitzen.

Bestalde, printze bat hiltzen bazen ondorengorik utzi gabe, britainiarren politika zen estatu hori bereganatzea, oinordeko bat aukeratzen utzi gabe; hori ere tradizio hinduaren aurkakoa zenez, matxinadaren pizgarria ere suertatu zen.
Politika horrek gaitzondoa eragin zuen bai herritarren, bai aristokraten artean; herritarrek ez zuten onartzen bertako lege tradizionalak urratzea, eta aristokraziak lurrak galtzen zituen.

Zenbait istiluren ondoren, 1857ko maiatzaren 10ean Meeruteko errejimentuko zipaioek ofizial europarrak hil zituzten. Ondoren iraultza Indiako erdialde guztira hedatu zen, eta matxinatuak Delhiz eta Allahabadez jabetu ziren. Azkenik, 1858ko martxoan, britainiar gobernuaren osteek -sikh eta gurkha gudariak barne- zipaioen matxinada zapaldu zuten borroka oso gogorrak izan eta gero.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q129864
* Commonscat Multimedia: Indian Rebellion of 1857

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX5626349
* BNF: 11954898m (data)
* GND: 4161500-1
* LCCN: sh85064921
* SUDOC: 027527816
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q129864
* Commonscat Multimedia: Indian Rebellion of 1857



1. ↑   **(Ingelesez)** W. Brook Northey; John Morris.  (2001). *The Gurkhas: Their Manners, Customs, and Country.*  Asian Educational Services, 58 or. ISBN 81-206-1577-8..
**Sumendien Parke Nazionala**, frantsesez **Parc National des Volcans** edo *Pariki y’Igihugu y’Ibirunga*, bertako hizkuntzan, Afrikako Ruandako ipar-ekialdean dagoen garrantzi handiko naturagunea da. Oso ezaguna da mendiko gorilen azkenetariko babesleku bezala; bestea Virungako Parke Nazionala da. Parkean ere Virungako mendilerroaren zortzi sumenditik bost daude: Karisimbi, Bisoke, Muhabura, Gahinga eta Sabyinyo.

Deskribapena
------------

Parkea oihanez eta banbuz ekosistemek osatzen dute. Beste bi parke garrantzitsuekin dago lotuta: Virungako Parke Nazionala, Kongoko Errepublika Demokratikoan, eta Mgahinga Gorilaren Parke Nazionalarekin (Mgahinga Gorilla National Park), Ugandan.

Historia
--------

Parkea lehen aldiz 1925ean sortu zen, zonalde txiki batean gorilak ehiztariengandik babesteko. Une hartan Karisimbi, Bisoke sumendiek eta Mikeno mendiak markatzen zituzten babestutako zonaldearen mugak. Afrikan sortu lehen parke nazionala izan zen. 1929an, parkearen mugak Uganda eta Kongo Belgikarra aldera zabaldu ziren, Albert Parke Nazionala sortuz. Azken parke honek zabalera handia zuen, 8.900 km². Belgikako agintari kolonialen menpe zegoen.

Sumendien Parke honetan Dian Fossey (1932-1985) zoologo ospetsua eta gorilen defendatzaileak kokatu zuen bere base nagusia 1967tik.

2017an, 30 urtetan lehen aldiz, African Wildlife Foundationi esker 27,8 hektareetan parkea handitu zen. Gaur egun parkea, turismoa dela eta, Ruandako benetako motor ekonomikoa da; 2016an, esaterako, 400 milioi dolar erakarri zuen herrialdera.

Ruandako haurrak parke barruan.

Arazoak
-------

* Gerra
* Isileko-ehiza.
* Oihanaren txikizioa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .

Ikus, gainera
-------------

* Virungako Parke Nazionala
* Dian Fossey

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Parkearen webgunea.
* **(Ingelesez)**:Informazio turistikoa.
* **(Ingelesez)**:Parkearen inguruko informazio turistikoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q932736
* Commonscat Multimedia: Volcanoes National Park

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315528738
* LCCN: sh00007441

 |

* Wd Datuak: Q932736
* Commonscat Multimedia: Volcanoes National Park
**Cabañerosko parke nazionala** (gaztelaniaz: *Parque Nacional de Cabañeros*) Espainiako Ciudad Realgo probintzian (Gaztela-Mantxa) dagoen parke nazionala da, 1995ean hala izendatua. 40.000 hektareako eremua hartzen du, eta Cabañeros da Iberiar penintsula barruko baso mediterraneoaren ekosistemaren ordezkaririk onena. Ciudad Realeko ipar-mendebaldean dago, Toledoko Mendien hegoaldean eta Estena eta Bullaque ibaiek zeharkatzen dute. Bi erliebe mota ditu: *raña*, material detritikoz estalitako lautada, Tanzaniako parke nazionaleko paisaiarekin duen antzekotasunagatik eta animalietan duen aberastasunagatik "Espainiako Serengeti" esaten zaiona, eta bestetik, mendiak: Chorrito, de la Celada eta del Gavilán mendilerroak. Artea, artelatza eta erkametza dira bertako zuhaitzak, baina ibar hezeetan eta ibai inguruetan urkia, haltza eta sahatsa ere aurki daitezke. Estrepa, txilarra, izpilikua, gurbitza, iratzea, eta ezin konta ahala zuhaixkak, belarrak eta loreek osatzen dute bertako flora aberatsa. Oreina da *raña*ko animalia nagusia (ehizatu egin behar da, gehiegi ugalduz gero lurra agortuko bailuke), baina basurdea, orkatza, katamotza, iberiar mangosta eta igaraba ere ugariak dira, eta baita suge, sugegorri, musker, apoarmatu eta arrainak ere. Hegaztiak dira, hala ere, Cabañerosko faunaren aberastasun nagusia; zikoina beltzak eta zuriak, Sai motzak, eguzki arranoak, arrano beltzak, arrano sugezaleak, arrano txikiak, basoiloak, basoilo txikiak, mirotz urdinak, zozoak, hontzak eta mozoloak ez dute Europa osoan, ez aniztasunez eta ez kopuruz, parerik. 1981ean ekologisten eta herritarren ekintzek eragotzi egin zuten Cabañeros aire armadaren tiro-eremu bihur zedin.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2013-3-25 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q117583
* Commonscat Multimedia: Parque nacional de Cabañeros

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4621517-7
* **Lekuak**
* OSM: 10036250

 |

* Wd Datuak: Q117583
* Commonscat Multimedia: Parque nacional de Cabañeros


| * i
* e
* a
Espainiako parke nazionalak |
| --- |
| Parke nazionalak | Aigüestortes i Estany de Sant Maurici  •  Cabañeros  •  Cabrera Uhartedia  •  Caldera de Taburiente  •  Doñana  •  Europako Mendiak  •  Galiziako Uharte Atlantikoak  •  Garajonay  •  Guadarrama  •  Monfragüe  •  Ordesa eta Monte Perdido  •  Sierra Nevada  •  Tablas de Daimiel  •  Teide  •  Timanfaya |
**Kristina Rodriguez** **Mendikute** (Aduna, Gipuzkoa) politikaria da. 2023ko ekainaren 17an Adunako alkate bilakatu zen 2023ko maiatzaren 28ko udal hauteskundeetan, Euskal Herria Bildu koalizioaren hautagaitza gailentzearen ondorioz.

Biografia
---------

2023ko maiatzaren 6an EH Bilduko Kristina Rodriguez zerrenda buru aurkeztu zuten. Josu Amilibiaren zikloa amaitzear zela eta haren lekukoa hartzeko prest agertu zen alkategaia eta ondorengo adierazpenak egin zituen: 

> *Gure erronka handiena hirigintza plan orokorra eguneratzea izango da. 2007koa da eta berritu beharra dago. Batzar bat egin du dagoeneko Udal taldeak, lehen azalpenak emateko. Honi lotuta, etxebizitzari lotutako beharra antzeman dugu. Gazteentzat ekonomikoki egokiak izan daitezkeen etxebizitzak martxan jarriko ditugu, bi fase ezberdinetan. Aurreko agintalditik bideratuta datorren zeregina da. Behar berrien arabera jarraipena izango du lehen fase horrek. Udalak ere beste lursail batzuk bereganatu ditu eta, Plan Orokor berriaren arabera, lur horiei zein balio eman erabakiko dugu.*
> 
> 

2023ko ekainaren 17an Josu Amilibiaren eskutik jaso zuen aginte-makila Adunako alkate berriak, datozen lau urteetarako. Udalerriko zazpi ordezkariak EH Bildukoak izanik, udal korporazio berria, gehiengoz, osatua geratu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Hego Euskal Herriko alkatetzen mapa, herriz herri eta alderdiz alderdi» *EITB* 2023-06-18 (Noiz kontsultatua: 2023-07-09).
2. ↑    «"Herriarekin bat eginda, garrantzia emango diogu parte-hartzeari" - Aduna» *Aiurri.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-07-09).
3. ↑    «Kristina Rodriguez, Adunako alkate - Aduna» *Aiurri.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-07-09).

Kanpo estekak
-------------

* Kristina Rodrigez Adunako alkatearen kargu hartze eguneko argazki galeria Aiurri, 2023.06.17

* Kristina Rodriguez Adunako alkateren hitzak, kargua hartu berritan, bideoa Aiurri, 2023.06.17

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q120488882

 |

* Wd Datuak: Q120488882
**Ainara Otxotorena Iriarte** (Hernani, Gipuzkoa, 1984ko maiatzaren 23a ) irakaslea eta politikaria da.

2023ko ekainaren 17an Mañariko alkate bilakatu zen bigarren aldiz, 2023ko udal hauteskundeen ondoren, Euskal Herria Bildu koalizioaren hautagaitza gailentzearen ondorioz.

Biografia
---------

Hernanin jaio bazen ere, Mañarian bizi da Ainara. 

### Irakasle

Magisteritza ikasketak egin zituen Donostian eta Goi Mailako Haur Hezkuntzako zikloa Ordizian. 2010etik Mañariko haurreskolan hezitzaile eta koordinatzaile lanetan dihardu.

Mañariko udalbatza, 2023.06.17
### Politikari

2019ko urtarrilaren 14tik 27ra bitartean egindako barneko prozesu parte-hartzailean Mañariko EH Bilduren komunitateak  zerrendaburu izateko proposatu zuen Ainara Otxotorena Iriarte, eta hauteskunde batzordeak proposamena egin ondoren, bere burua prest agertu zuen alkategai izateko.

2019ko ekainean alkate bilakatu zen, Endika Jaio koalizio kideari erreleboa hartuz, Euskal Herria Bilduk 189 botu lortu ondoren, EAJk 163 eskuratu zituen bitartean.

2023ko ekainaren 17an Mañariko Udalean egindako osoko bilkuran, Ainara Otxotorena Mañariko alkate izendatu zuten. Otxotorenak EH Bilduko lau zinegotzien bozka jaso zuen eta horrela, bere bigarren legegintzaldia hasi zuen alkate gisa.

Izendapen egunean honako adierazpenak egin zituen:

> "*Mañaria ondo doa, hauteskundeetan herritarron babesa jaso genuen eta hemen hasiko da beste legegintzaldi berri bateko ibilbide polita. Udalean lanean egongo den taldea berriztu dugu, indarberritu egin gara, eta kalean inoiz baino babes handiagoa eta ilusio handiagoa sentitu dugu. Pertsonalki, herritar guztientzako erreferentea izan nahi dut, udalean eurentzako lanean ari den herritar-ordezkaria, herritarrokin berba asko eginda gauzak aurrera ateratzen dituena"* 
> 
>

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Ainara Otxotorena izango da berriro EH Bilduren hautagaia Mañariko alkatetzari eusteko helburuarekin» *durangon.com* 2023-04-03 (Noiz kontsultatua: 2023-06-17).
2. ↑    «Hego Euskal Herriko alkateak 2023ko ekainak 17» *EITB* 2023-06-18 (Noiz kontsultatua: 2023-06-23).
3. 1 2    «Ainara Otxotorena izango da Mañariko EH Bilduren alkategaia udal-hauteskundeetan - Mañaria» *Anboto.org* (Noiz kontsultatua: 2023-06-17).
4. ↑   «Ainara Otxotorena mantiene la Alcaldía de Mañaria para EH Bildu» *durangon.com* 2019-05-26 (Noiz kontsultatua: 2023-06-18).
5. ↑    «Ainara Otxotorena izango da Mañariko alkatea beste lau urtez - Mañaria» *Anboto.org* (Noiz kontsultatua: 2023-06-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q119685012

 |

* Wd Datuak: Q119685012
**María Camila Loboguerrero** (Bogotá, 1941) Kolonbiako zinemako zuzendaria eta gidoilaria da. Film luzeen zuzendari gisa zinema munduan sartu zen lehen emakumea izan zen Kolonbian.

Biografia
---------

Camilak Bogotako Andeetako Unibertsitatean hasi zen arte ederren ikasketak egiten, eta, gero, Parisera joan zen. Han, Frantziako Sorbonan artearen historia ikasi zuen. Bertan herrialde horretako zinemako pertsona ospetsuak ezagutzeko aukera izan zuen, eta Frantziako Vincennes-eko Unibertsitatean zinemagintzako lizentziatura bat egitera bultzatu zuen jarduera zinematografikoari buruzko interesa piztu zuen. Gero, zinema dokumentalean eta antropologikoan espezializazioak egin zituen. 1971n, Camila Kolonbiara itzuli zen, eta, zailtasun batzuk gainditu ondoren, bere fikziozko lehen film luzea egin zuen: *Con su música a otra parte*, 1984an, gaur egun desagertuta dagoen FOCINE estatu-erakundearen laguntzarekin. 1990ean, María Cano izeneko bigarren film laburra egin zuen, Kolonbian lider politiko gisa aritu zen lehen emakumeari buruzkoa. Camila Loboguerrerok hainbat dokumental, film labur eta mediometraje garatu zituen 90eko hamarkadan, eta hainbat jaialditan saritu dituzte. 2001ean, Lisandro Duqueren Los niños invisibles filmeko arte-zuzendari eta ekoizle izan zen. Camila FOCINE itxi ondoren, luzemetraien zuzendaritzan luzaroan huts egin ondoren, neurri batean, errealizadoreei laguntzarik ez emateagatik, 2003an onartutako zinema-legeari esker ekin zion berriro jarduera horri, eta *Nochebuena* (Gabon-gaua) film luzea filmatu zuen, funts zinematografikoaren laguntzarekin. Filma 2008ko abenduan estreinatu zen.

Filmografia
-----------

### Film luzeak

* *Nochebuena* (2007)
* *María Cano* (1990)
* *Con su música a otra parte* (1984)

### Mediometrajeak

* *Vida de perros* (1986)
* *Póngale color* (1985)

### Film laburrak

* *Ya soy rosca* (1979)
* *Soledad de paseo* (1978)

### Dokumentalak

* *José Joaquín Barrero* (1972)
* *Llano y contaminación* (1973)

Ikus, gainera
-------------

* Kolonbiako zinema
* Kolonbiako filmen zerrenda

Kanpo estekak
-------------

* Biografia
* *Camila Loboguerrero*  Internet Movie Databaseren webgunean **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5741969
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 165498369
* ISNI: 0000 0003 7557 7915
* GND: 133445062
* LCCN: no2007148684

 |

* Wd Datuak: Q5741969
*Artikulu hau astekariari buruzkoa da; euskararekiko konpromezua eta zaletasuna adierazten duen pentsamoldea gaitzat duena beste hau da: «Euskaltzaletasun»*

***Euskalzale*** XIX. mendearen bukaeran egindako euskarazko astekari baten izena da, Bilboko Jardines kalean argitaratutakoa 1897ko urtarriletik 1899ko abendua arte. Osoki euskaraz idatzitako lehen aldizkaria izan zen.

Bizkaiera idatziaren lekuko ona da, bai eta orduko euskara garbiarena ere, lehenengo alearen azalean ederto azaldu zutenez: *"Onetarako alik garbien da errazen agertuko dira euskerazko berbaak. 'Bentanea, sillea, pareta, confesinoia, primerako billetea, ferrocarrileko estazinoia, habitazinoiak, fondak , jardinak' eta euron antzeko berba guztiak oraindisek pilotuten asiko gara; ta iru urte barru, lenago ezpada, euron ordezko berba garbi ederrak zabaldu daizanean, su emongo iako erderada-pilo horreri"*.

Argitalpenaren zuzendaria Resurreccion Maria Azkue izan zen, eta bertan idatzi zutenen artean, besteak beste, Evaristo Bustintza "Kirikiño", Txomin Agirre, Felipe Arrese Beitia, Pedro Ignazio Barrutia eta Biktoriano Iraola ditugu.

Ikus, gainera
-------------

* Euskararen historia
* Euskal Pizkundea
* Eguna (egunkaria)
* Uskal-Herriko Gaseta

Kanpo estekak
-------------

* "Euskalzale" aldizkariaren ale guztiak Euskal Prentsaren Lanak webgunean irakurgai

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12257619

 |

* Wd Datuak: Q12257619
*Lepiota ochraceofulva*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 4 eta 6 cm bitarteko diametrokoa, okre antzeko hondoaren gainean, arre-gorrixkatik arre-orein kolorera doan eta apur bat horitzen diren koloreko ezkatekin.

**Orriak:** Okre antzeko-krema kolorekoak.

**Hanka:** 8 cm inguruko garaierakoa eta 0,4 cm inguruko diametrokoa, kolore berekoa edo arre-gorrixka kolorekoa eta oinarrian horitzeko joerarekin.

**Haragia:** Antzeko kolorekoa, usain sendoarekin, frutarena, jasminarena bezalakoa.

**Etimologia:** *Lepiota* terminoa grezierazko "lepis" "lepidos" hitzetatik dator eta "oús" eta "otós ear" hitzetatik, kapela esan nahi duena. Ezkatadun kapela duen onddoa.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Hostozabalen eta koniferoen azpian. Oso urria.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 286 or. ISBN 84-282-0865-4..
*Lactarius roseozonatus*

Ez da jangarria.

Deskribapena
------------

**Kapela:** Nahiko haragitsua, 6 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, ertza batzuetan lobulatua eta izurtua izaten du, gainazal lauso samarrarekin, arrosa-gris kolorekoa hondo krema-arrosa kolorekotik lila kolorera doanarekin.

**Orriak:** Zabal eta krema kolorekoak.

**Hanka:** Nahiko laburra, 4 cm-ko garaierakoa eta 2 cm-ko lodierarekin, ia kapelaren kolore berekoa. Orriak dekurrenteak direlako, Ildaskatua azpialdetik.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Haragia:** Zurbila, latexa akrea, ez da kolorez aldatzen.

Etimologia: *Lactarius* terminoa "lac" "lactis", esnetik dator, esneari dagokio. Latexa jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Hostozabal zuhaitzen eta pinuen azpian.

### Banaketa eremua

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 84 or. ISBN 84-282-0865-4..
**Candido Del Buono** (1618ko uztailaren 22a, Florentzia – 1676ko irailaren 19a, Campoli ) tresna zientifikoen italiar sortzaile bat izan zen.

Biografia
---------

Candido Del Buono, apaiz florentinarra, Famiano Micheliniren (1604-1665) matematikako hitzaldietara joan zen bere anaia Paolo Del Buonorekin (1625-1659). Del Buono Florentziako Santa Maria Nuova Ospitaleko txanbelana eta Accademia del Cimento- ko kidea izan zen, non bere asmakuntzako hainbat tresna aurkeztu zituen.  Aerometroa asmatu zuen eta lurrunaren dentsitatea neurtzeko gailu bat eraiki zuen. Ez dago froga dokumental garbirik bera edo bere beste anaia Anton Maria Del Buono "*arcicanna-ren"* asmatzailea izan zenik, XVII. mendearen bigarren erdialdean teleskopio handietako ohiko arazo batzuk konpondu zituen sistema konplexua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Christiaan Huygens, Oeuvres complètes. Tome III. Correspondance 1660-1661.* .
2. ↑  Bedini, Silvio A. Patrons, Artisans, and Instruments of Science, 1600–1750. Vol. 635. Variorum, 1999. pp. 42–44.
3. ↑    *Strumentaria Alcune Considerazioni sul Maximus Tubus di Hevelius.* .

Ikus, gainera
-------------

* Accademia del Cimento

Kanpo estekak
-------------

* *Candido del Buono.* .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24719100
* Commonscat Multimedia: Candido del Buono

---

 |

* Wd Datuak: Q24719100
* Commonscat Multimedia: Candido del Buono
**Javier Díaz Neira** (Paderne, 1978ko urriaren 16a) bizkaitar futbolaria da, atzelari moduan aritu zena.

Biografia
---------

Javier 1994an iritsi zen Athletic Clubeko harrobira, gazteen mailan. Jaiotzez galiziarra izanda ere, Basaurin hazi zen gaztetatik. 1996ko azaroaren 27an Athletic Clubekin San Mamesen debuta egin zuen, Zalla Klub Bazkunaren aurka. Hala ere, Bilbao Athleticen bi denboraldi egin ondoren, 1998an Lemoa KE taldearekin sinatu zuen. Urtebete geroago Gasteizko Aurrerak fitxatu zuen, Aritz Aduriz gazte-gaztearekin batera. 2001ean Unión Balompédica Conquense taldera joatea erabaki zuen, non "Zurro" entrenatzaile basauritarraren agindupean izan zen. Hiru kanpainen ondoren, Talavera Club de Fútbol taldearekin elkartu zen, non ez zuen arrakasta handirik izan eta Bigarren B Mailako bere etapari amaiera eman zion.

2005-06ko lehen zatian San Leonardon jokatu zuen, Hirugarren Mailan. Hala ere, hilabete batzuk geroago hurrengo bost urteetan Gaztela-Mantxako hainbat klubetan jokatzera joan zen, hala nola, CD Quintanar de la Orden, Gimnástico de Álcazar, CP Villarrobledo eta CD Chozas de Canales.

2011n Palentziako Club Deportivo Aguilarrarekin bat egin zuen eta hilabete batzuk geroago Rayo Cantabriara joan zen. 2016an erretiratu zen, Bizkaiko hainbat klubetan hiru denboraldi egin ondoren, hala nola, Erandion, Paduran eta Morazan.

Espainiako selekzioko beheko mailetan sarri aritu zen. 1995. urtean 16 urte azpiko Eurokopan parte hartu zuen, eta baita 17 urte azpiko Munduko Txapelketan ere. Bietan, titularra izan zen.

Ibilbidea
---------

| Kluba | Urtea(k) |
| --- | --- |
| Bilbao Athletic | 1996 - 1998 |
| Lemoa KE | 1998 - 1999 |
| Gasteizko Aurrera | 1999 - 2001 |
| Unión Balompédica Conquense | 2001 - 2004 |
| Talavera Club de Fútbol | 2004 - 2005 |
| San Leonardo | 2005 |
| CD Quintanar de la Orden | 2006 |
| Gimnástico de Álcazar | 2006 - 2007 |
| CP Villarrobledo | 2007 - 2010 |
| CD Chozas de Canales | 2010 - 2011 |
| Club Deportivo Aguilar | 2011 |
| Rayo Cantabria | 2012 |
| Alhaurín de la Torre | 2012 - 2013 |
| Erandio KKE | 2013 - 2014 |
| Padura Club | 2015 |
| SD Moraza | 2015 - 2016 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Athletic Club
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Talavera CF plantó cara al Getafe» *La Voz de Talavera*.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Díaz Neira, nuevo jugador del Rayo Cantabria» *Contrameta* 2011-11-6.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** FIFA. *Campeonato Mundial Sub-17 de la FIFA Ecuador 1995 - Equipos - España.* .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11927410

 |

* Wd Datuak: Q11927410
**Raúl Otxoa Sainz de Aja** (Gasteiz, 1975eko abuztuaren 14a) arabar futbolari ohia da, erdilari moduan aritu zena.

Biografia
---------

Raúl Lezamako harrobian trebatu zen. 1994an Bilbao Athleticera igo zen. 1996ko azaroaren 6an lehen taldearekin debuta egin zuen, Errege Kopan Zallaren aurka 0 eta 3 irabaziz. Lehen talde zuri-gorriarekin bi partida gehiago jokatu zituen Kopako txapelketan. 1998-99 denboraldian Racing de Ferrolera joan zen utzita, baina urtarrilean CE Sabadellera joan zen. 2000. urtean Portugalgo GD Chavesek fitxatu zuen eta bi kanpaina egin zituen bertan. 2002-03 denboraldirako Kataluniako taldera itzuli zen. Bere azken kluba Amurrio izan zen, non 2005. urtean erretiratu zen.

20 urtez azpiko internazionala izan zen 1995eko Qatarreko 20 urtez azpiko Munduko Txapelketan, non Txileko selekzioaren aurka bi gol sartu zituen.

Ibilbidea
---------

| Kluba | Urtea(k) |
| --- | --- |
| Bilbao Athletic | 1994 – 1998 |
| Athletic Club | 1996 – 1997 |
| Racing de Ferrol | 1998 |
| CE Sabadell | 1999 – 2000 |
| Grupo Desportivo Chaves | 2000 – 2002 |
| CE Sabadell | 2002 – 2003 |
| Amurrio | 2003 – 2005 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Athletic Club
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Historia Racinguista: Raúl Otxoa» *Historia Racinguista* 2009/01/12.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «España en los mundiales sub’20: Qatar 1995» *Cuadernos de Fútbol*.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «España golea a Chile y jugará con Rusia» *El País* 1995/04/20 ISSN 1134-6582..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11944970

 |

* Wd Datuak: Q11944970
*Artikulu hau santuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Santi Mami».*
**Mami Zesareakoa** (grezieraz: Μάμας; Zesarea Kapadoziakoa, 259 – *ib.*, 275) martiri kristaua izan zen. Santuaren eguna abuztuaren 17an da.

Biografia
---------

Jatorri iluneko izena da, batzuen ustez grezierazko mammé (euskaraz: «ama») hitzetik datorkeena. Herri-etimologia dela medio latinezko *mamma* (euskaraz: «titia») hitzarekin lotu zen, eta gero inudeen zaindari bihurtu zen.

Elezaharraren arabera, Mami familia xume batean jaio zen. Historialari batzuen arabera, 259an jaio zen eta 275ean martirioa izan zuen. Teodoto eta Rufinaren semea, Mami kartzelan jaio zen gurasoak kristauak izateagatik kartzelan zeudelako. Jaio eta gutxira, aita eta ama martirizatuta hil ziren, biak aldareetara igota. Ordutik aurrera, Ammia izeneko alargun aberats batek Mami hezi zuen, hau ere santua. Ammia Mamik hamabost urte zituenean hil zen, eta bere ondasun guztien oinordeko egin zuen.

Zesarea Kapadoziakoako gobernadoreak Mami torturatu zuen, bere fedea arbuiatzerik lortu gabe. Ondoren, Aureliano enperadoreari bidali zion, eta honek berriz torturarazi zuen. Elezaharrak dioenez, aingeru batek askatu zuen eta Zesareatik gertu zegoen mendi batean babesteko agindu zion. Erromatarrek Mami berriro harrapatu eta zirkura bidali zuten. Bertan lehoiak lasaitzea lortu zuen, eta, mirari horren aurrean, erromatarrek sabelaldean hiruhortz bat sartuz haren bizitza amaiaraztea erabaki zuten. Odoletan, Mami gaztea zirkuaren ondoko kobazulo batera iritsi eta han hil zen. Lehoiek Mami jan zutela dioten bertsioak ere badaude.

Bizkaian Santimamiñe izeneko haitzulo ezaguna dago, Kortezubin. 1872an eraikitako Bilboko Erruki etxea bere estatua bat eta bere kaperan erlikia bat dagoenez, gertuko zelaiari San Mames eta futbol taldeari 'lehoiak' deitu zitzaien.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  euskalizenak.eus
2. ↑   **(Ingelesez)** Kirsch, Johann Peter.  (1912). *Sts. Rufina.*  in: *The Catholic Encyclopedia*. 13 New York: Robert Appleton Company.
3. ↑   **(Ingelesez)** Orthodox Church in America. *Martyr Rufina of Caesarea, in Cappadocia.* .
4. ↑   Euskaltzaindia. *EODA.* .
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Que Ellos se dediquen a jugar, que San Mamés les protegerá» *El Correo* 2009-03-01.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q532019
* Commonscat Multimedia: Saint Mammes

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 3282785
* ISNI: 0000000020155190
* BNE: XX1339369
* GND: 11952323X
* LCCN: n92008845

 |

* Wd Datuak: Q532019
* Commonscat Multimedia: Saint Mammes
**Julia Lazaro Etxeberria** (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1916 - Madril, Espainia, 1940ko abuztuaren 24a) Espainiako guda zibilean parte hartu zuen milizianoa izan zen.

Biografia
---------

Jostuna zen ogibidez. Espainiako Alderdi Komunistako kidea eta UGT sindikatuko kidea izan zen. Espainiako Gerra Zibila lehertzean Milizietako 5. erregimentuan parte hartu zuen.

1939ko irailaren 23an atxilotu zuten, 1936ko urriaren 15ean jostunen sindikatu katolikoko presidentea atxilotu izana leporatuta. Puerta del Soleko gobernazioko eraikinean atxilotuta zegoela 9 polizia frankistaren artean torturatu, bortxatu zuten eta haurdun utzi zuten. Haurra jaio bitartean preso egon zen Ventaseko gartzelan. 1940ko ekainaren 8an Juan Emilio izeneko umea erditu ondoren, kendu egin zioten eta umezurtzegira eraman zuten. Aste batzuren ondoren, Madrilgo Ekialdeko hilerrian fusilatu zuten.

Julia Lazaroren bizitzak Juana Doña idazlearen *"Desde la Noche y la Niebla"* nobelako hainbat pasarte inspiratu zituela uste da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «El hijo de Julia» *Combatientes* 2021-04-12 (Noiz kontsultatua: 2021-05-10).
2. ↑   Montero, Tomás.  (2017-02-14). «Quiénes eran: JULIA LÁZARO ECHEVERRÍA (24-08-40)» *Quiénes eran* (Noiz kontsultatua: 2021-05-10).
3. ↑   Hernández Holgado, Fernando.  (2003). *Mujeres encarceladas : la prisión de Ventas, de la República al franquismo, 1931-1941.*  Marcial Pons Historia ISBN 84-95379-64-3. PMC 54408198. (Noiz kontsultatua: 2021-05-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106785795

 |

* Wd Datuak: Q106785795
**Luis Altamirano Talavera** (Concepción, 1876ko ekainaren 7a - Santiago, 1938ko uztailaren 25a), Txileko militar eta politikaria izan zen. 1924ko irailaren 11 eta 1925eko urtarrilaren 23 artean 1924ko Gobernu Batzordeko buru izan zen.
Luis Altamirano
Aurretik Errepublikako presidenteordea, Barne ministroa (epe labur batez) eta Txileko Armadako ikuskari nagusia (1922-1924) izan zen.

Biografia
---------

Eulogio Altamirano Aracena eta Antonia Adelina Talavera Applebyren semea zen. Txileko Unibertsitatean Zuzenbidea ikasi zuen, geroago Justizia Ministerioan lan egiteko. Elvira Zaldívar Reyesekin ezkondu zen.

Militarra lanbidez, kapitain karrera hasi zuen 1891ko gerra zibilean, José Manuel Balmacedaren gobernuaren aurka, armada iraultzailean sartu zen eta gatazkaren amaieran jada Artilleroen komandante zen, soilik amaituko zuen 1925ean, Armadako Ikuskari Nagusia bihurtu zen, instituzioko gradu gorena.

Ondoren, bere bizitza kuarteletan jarraitu zuen eta misiora bidali zuten Europara, eta han Austrian, Alemanian eta Espainian kondekoratu zuten. Arlo politikora salto egin zuen 1924ko irailaren 5ean, armadako ofizialen alde zeuden eskaeren zerrenda emanez.

Ekintza horrek krisia eragin zuen kabinetean: Arturo Alessandri presidenteakble egun hartan izendatu zuen Gerra eta Itsas Armadako ministro (1923 - 1924). *Sable zarata* deritzonaren ondoren, mugimendu militarreko kide gisa deitu zioten Barne ministro kargua betetzeko. Handik hiru egunera, senatariek eta diputatuek ofizialek eskatu zituzten lege guztiak tramitatu eta onartu zituzten (egun batean).

Militarrek presioa egin zuten Kongresuan armadaren izenean eskaera politiko, sozial eta ekonomikoen zerrenda onartzeko. Alessandrik dimisioa aurkeztu zuen, baina ez zen onartu, 6 hilabeteko baimena eman zioten herrialdetik irteteko eta, 9. eguneko egunsentian, asiloa hartu zuen bere familiarekin Ipar Amerikako egoitza diplomatikoan. Barne Ministro karguan, Altamiranok 1924ko irailaren 9an eta 11n zin egin behar izan zuen Errepublikako presidenteordearen kargua, eta data horretan estatu kolpea eman zuen, Juan Pablo Bennett jeneralarekin eta Francisco Nef almirantearekin batera, ondoren Gobernu Batzordea osatu zuen.

Bere lehen neurria legegintzako adarra desegin zela deklaratzea izan zen. Ondoren, gobernuko junta sortuko zen, harekin presidente karguan, non 1925eko urtarrilaren 23ra arte egongo zena, Marmaduque Grove-k eta Carlos Ibáñez del Campok antolatutako beste estatu kolpe bat kargutik kendu zutenean, beste junta zibil-militar batekin ordezkatuz, Emilio Bello Codesido buru eta Pedro Pablo Dartnell jeneralak eta Carlos Ward almiranteak osatua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  www.biografiadechile.cl Luis Altamirano Talavera.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q520217
* Commonscat Multimedia: Luis Altamirano

---

 |

* Wd Datuak: Q520217
* Commonscat Multimedia: Luis Altamirano
**Isabelatxu** ahozko euskal literaturako balada ezaguna da. Bizkaierazko erromantze bat da.

Historia
--------

XVIII eta XIX mende artean sortua izan bide zen eta egilerik ez zaio ezagutzen. Jose Migel Larrabeitik jaso zituen hitzak 1985 urtean eta Hiru Truku taldeak 1994ko bere diskan atera zuen abestia, Ruper Ordorikaren ahotsean.

Bertan kontatzen den istorioa itsasontziko maisu batek bahitu duen etxe oneko neska batena da eta honek maisuaren eskutan egotea baino bere buruaz beste egitea erabakitzen du. "Neska ontziratuaren balada" bezala ezagutzen dira Bizkai aldeko"Isabelatxu" eta iparraldeko "Brodatzen ari nintzen" erromantzea. Bietan oso antzekoa den istorioa kontatzen da, bertsio oso desberdinak badira ere.

Hitzak
------

Honako hitz hauek Soinuaren hotsa webgunetik ateratakoak dira.

*Isabelatxu, Isabelatxu,*  

*arren esan bat eidazu*  

*atian dauen kantore orri*  

*etor dila esaiozu.*  

  

*Egun on asko euki dizule*  

*ontziko maisu gaztia.*  

*Alango asko ekar dizule*  

*linde damatxu gaztia.*  

  

*Aitek eta amak bialtzen neude*  

*au kantatxuau ikastera.*  

*Au kantatxuau ikis nai bozu*  

*erdu neurekin bordera.*  

  

*Eskerrik asko mile biderrez*  

*ez dot olango usterik*  

*aitek eta amak etxian neukie*  

*neu ondo estimadarik.*  

  

*Berbau aotik esan bazuan ze*  

*sartu zioen kapapean.*  

*Sartu zioen kapapean ta*  

*eroen zuen bordera.*  

  

*Lobedartxu bet ipini neuntsen*  

*bular biaren erdian*  

*linde damia loak daroa*  

*besteun legoa bidian.*  

  

*Alan ta bere subertia zan*  

*untziek alkar jotia,*  

*ordu atantxe itxartu zala*  

*linde damatxu gaztia.*  

  

*Eroan naizue, eroan naizue*  

*aiten d'amaren errire.*  

*Aiten d'amaren errire joaten*  

*bosteun legoak bear dire.*  

  

*Untziko maisu gaztea*  

*badezu kainabetea?*  

*Ezteukat kainabetarik baina*  

*emongo deutsut saflea.*  

  

*Emon zioten saflea eta*  

*sartu zeuen biotzean*  

*ordu atantxe ilotzitu zen*  

*linde damatxu gaztea.*  

  

*Ene mutilak, lagunek onak.*  

*Zer eingo'tsegu oneri?*  

*Intzentzoagaz intzentzatu te*  

*erainotzagaz lurrundu.*  

*Linde damia zazpi astian*  

*geurekin erabil daigun.*  

  

*Ene mutilek, lagunek onak*  

*zeringo'tsegu oneri?*  

*Emon deiogun zazpine mosu*  

*ta bota deiogun ureri.*  

*Emon zioten zazpine mosu*  

*eta bota zioten ureri.*

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Ahozko euskal literatura: BALADAK.*  (Noiz kontsultatua: 2018-02-18).
2. 1 2   «Soinuaren hotsa - TRIKITI TESTUAK» *trikitixa.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-02-18).
3. ↑   Nuevos Medios.  (2014-09-09). *Hiru Truku - Isabelatxu.*  (Noiz kontsultatua: 2018-02-18).
4. ↑    «Ezaugarriak – Ahozko euskal literatura» *ahozkoliteratura.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-02-18).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61069754

 |

* Wd Datuak: Q61069754
Sago zopa.
**Sago**a zenbait palmondotako zurtoinetik ateratako almidoi jangarria da, bereziki *Metroxylon sagu* espeziearena. Oinarrizko elikagai garrantzitsua da Ginea Berriko eta Moluketako herrientzat, eta *saksak*, *rabia* eta *sagu* izenekin ere ezaguna da.

Erabilpen gastronomikoa
-----------------------

Asiako hego-ekialdetik Europara eta Ipar Amerikara hedatu da sukaldaritzarao haren erabilera: ekoizpen komertziala Indonesiatik eta Malaysiatik dator. 

Produktua "perla" gisa gordetzen da ondoen kontsumorako, almidoizko agregatu txiki biribilduak, hein batean berotuz gelatinatuak. Sago perlak urarekin, esnearekin eta azukrearekin irakin daitezke, ahi gozo bat egiteko. Perla horiek beste jatorri bateko almidoi perlatuen antzekoak dira: manioka-almidoia (tapioka) oso antzekoa da, eta tapioka erabiltzen den plateretan ere sagoa berdin erabil daiteke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Karim, A. A.. *Starch from the Sago (Metroxylon sagu) Palm Tree—Properties, Prospects, and Challenges as a New Industrial Source for Food and Other Uses.*   doi:10.1111/j.1541-4337.2008.00042.x..
2. ↑    *Sago Pudding with Palm Sugar (Sago Gula Melaka).* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q218778
* Commonscat Multimedia: Sago

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 135092694 (data)
* GND: 4343608-0
* LCCN: sh85116493
* NDL: 01205585
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q218778
* Commonscat Multimedia: Sago
**San Andres Leartzakoa eliza** Nafarroako Etaiu udalerriko Leartza herrian dagoen eliza bat da. Erdi Arokoa da, XIII. mendean eraikia, erromaniko estiloko zati batzuk mantentzen ditu eta Zistertar estiloaren eragina du. San Andres apostuluari sagaratua dago. 1983an Nafarroako kultura ondasuna izendatua izan zen.

Harlanduzko fatxada irregularrean, kanpoko horma-bularrak ikusten dira. Beraietako bien artean, zutabeetan bermatuta dauden erdi-puntuko arkiboltez osatuta dagoen portada ikus daiteke. Fatxada honetan, zutabeetan bermatuta dagoen erdi-puntuko arku baten azpian, gezileiho itsu bat irekitzen da. Leiho honen gainean, hagaburutxo leun batzuk ikus daitezke teilatu-hegal baten azpian. Zirkuluerdi formako absideko hormatalari atxikita dauden zutabe batzuek, teilatuaren altuerara iristen dira. Teilatu honen gainean, barruan kanpaiak dauzkaten bi baoko kanpai-horma bat altxatzen da. Irudi honetan, elizak zaharberritze bat jasan du. Horren ondorioz, fatxadari gehitutako elementu batzuk desagertu egin dira.

Leartzako San Andres

Ikus gainera
------------

* Nafarroako kultura ondasunak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492642

 |

* Wd Datuak: Q20492642


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Nafarroa** |