recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Eichmann Jerusalenen:** **Gaizkiaren hutsalkeriari buruzko txostena** (jatorrizko titulua: *Eichmann* in Jerusalem. *A Report on the Banality of Evil*) Hannah Arendt filosofoaren liburua da, 1963an argitaratua. 

Testuan, autoreak dio Eichmannek karrera hobetzeko desiraz gain, ez zuela antisemitismo edo kalte psikologikoaren arrastorik erakutsi. Haren azpititulu famatuak gaizkiaren hutsalkeria kontzeptua sartu zuen, azken kapituluko azken hitz gisa ere balio duena. 

Hein batean, behintzat, esaldia Eichmannek epaiketan izan zuen jarreraz ari da, ez errurik ez gorrotorik erakutsi ez zituelako, esanez berak ez zuela inolako erantzukizunik "bere lana egiten" ari zelako. *Hark bere* betebeharra bete zuen...; aginduak ez ezik, legeari ere obeditu zion (135. or.).

Itzulpena
---------

Koro Navarrok itzuli zuen liburua 2007an, klasikoak sailaren baitan. Testu berrikuslea Iñaki Segurola izan zen eta testu zuzentzailea Lorea Arrieta Zubillaga.

Egilearen ondorioak
-------------------

Arendtek iradoki du haren azterketaren alderdirik deigarrienak ez duela frogatzen kriminalak psikopatak zirela nabarmen eta jende arruntarekiko desberdinak. Dokumentu horretatik abiatuta, askok ondorioztatu zuten Holokaustoa bezalako egoerek gizakirik arruntenak ere krimen beldurgarriak egitea eragin dezaketela, pizgarri egokiekin, baina Arendt ez dator bat interpretazio horrekin, Eichmann askea baitzen Führerprinziparen ondoren. Arendtek azpimarratzen du hautaketa moralak askea izaten jarraitzen duela, baita totalitarismoan ere, eta hautapen horrek ondorio politikoak dituela, baita hautatzailea politikoki ez-indartsua denean ere:

Filma
-----

Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da.Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu hemen klik eginez gero.Hannah Arendt eta Gaizkiaren hutsalkeria azaltzen dituen bideoa.
Margarethe von Trottaren Hannah Arendt filmean, *Hannah Arendten* bizitzako atal hau kontatzen da. The New Yorker-ek Eichmannek duen epaiaren jarraipena egitea proposatzen dio. Lan horren ondorioz, hainbat erreportaje argitaratuko dira, eta kritika asko eragingo dituzte. Horietako askok Eichmann "defendatzea" leporatzen diote, baina aztertzen badira, lana irakurri ez duten pertsonenak baino ezin dira izan. 

«Eichmann Jerusalemen» liburua erreportaje horiek konpilatu eta osatzeko lana da.

Ikus, gainera
-------------

* Milgram esperimentua
* Stanfordeko espetxeko esperimentua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «KLASIKOAK bilduma - UPV/EHU» *www.ehu.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-12-29).

Kanpo estekak
-------------

* Liburuaren euskarazko itzulpena Klasikoak sailean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q480743
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 274053891
* BNF: 13511562t (data)
* GND: 4430639-8
* LCCN: no2002111301
* SUDOC: 050374664
* Open Library: OL1386647W
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q480743
**Dultzino** (1250-1307), baita **Frai Dultzino** edota **Dultzino Novarakoa** izenez ezaguna ere, italiar fraide eta buru erlijiotsu bat izan zen, Gerardo Segarelli italiar fraidearen ondorengoa eta haren milenarismoaren jarraitzailea, Apostuluar Anaiak edo Dultziniar talde erlijiotsuaren sortzailea izan zen (italiera *Fraticelli Apostolici*).

Munduaren Amaiera hurbil zegoela eta Espiritu Santua eta Apostuluen munduratzea berehalakoa izango zela predikatu zuen. Taldeak kristautasunaren jatorrira itzuli behar zela, erabateko txirotasuna eta apaltasuna predikatu eta aberatsak hiltzen hasi zenean, Eliza Katolikoarentzat desegokia bilakatu zen, hortaz Klemente V.a aita santuak taldea sekta izendatu eta Inkisizioari haien aurkako gurutzada ekiteko agindu zion. Dultzino atzemana, torturatua eta bizirik errea izan zen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q448586
* Commonscat Multimedia: Fra Dolcino

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 37714405
* ISNI: 0000 0000 7819 0407
* BNE: XX5611792
* BNF: 121376597 (data)
* CANTIC: a18744758
* GND: 118884956
* NKC: xx0093567
* SUDOC: 029833094
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q448586
* Commonscat Multimedia: Fra Dolcino
**Azido urikoa** karbonoa, nitrogenoa, oxigenoa eta hidrogenoa dituen azido organikoa da. C5H4N4O3 formula kimikoa du.

Egitura molekular hau du:

Giza gorputzean, azido urikoa base nitrogenatuen katabolismoaren produktua da. Izan ere, azido nukleikoen base nitrogenatu purikoak (adenina eta guanina) katabolizatutakoan azido urikoa sortzen da, proteinak katabolizatzen direnean urea sortzen den modu berean. Biak, azido urikoa eta urea, konposatu nitrogenatuen katabolismoaren hondar biokimikoak dira, iraizketa prozesuan gernuaren bidez kanporatzen direnak.

Hegazti, narrasti eta artropodo batzuek azido urikoa eratzen dute proteinak katabolizatzerakoan, urearen ordez. Animalia hauen gernuak ez du urearik, azido urikoa baizik. Gizakiarengan, berriz, proteinen katabolizazioaren azken metabolitoa urea da; giza-gernuan agertzen den azido uriko apurra base nitrogenatuen katabolismotik dator.

Bere kontzentrazio normala odolean 2,5-7,5 mg/dl-koa da, altuagoa izanik gizonezkoengan emakumezkoengan baino. Azido urikoaren kontzentrazio handiek metabolito horren prezipitazioa eragin dezakete artikulazioetan, hezueria izeneko gaitz mingarria sortuz. Giltzurrunetan hauspeatzen denean, aldiz, azido urikoak harriak eratzen ditu (giltzurrun-kalkuluak).

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Hezueria

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q105522
* Commonscat Multimedia: Uric acid

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12282853q (data)
* GND: 4159149-5
* LCCN: sh85141398
* NDL: 00568751
* NKC: ph520079
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D014527
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 69-93-2
* ChEBI: 17775
* ChEMBL: CHEMBL792
* ChemSpider: 1142
* DrugBank: 08844
* PubChem: 1175
* UNII: 268B43MJ25
* KEGG: C00366
* SMILES: ID
* InChI: ID
* InChI key: ID
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 69-93-2

 |

* Wd Datuak: Q105522
* Commonscat Multimedia: Uric acid
Teologia katolikoan, **dulia** santuen gurtza da, eta ez haien irudiena. San Tomas Akinokoaren arabera, dulia ez da latria edo Jainkoaren gurtzarekin parekagarria. Berdin bereizten dira hiperdulia (Ama Birjinaren gurtza) eta protodulia edo *summa dulia* (San Joseren gurtza).

Trentoko kontzilioa izan zen latriaren eta duliaren arteko bereizketa zehaztu zuena, protestanteek idolatria jotzen zutenaren aurkako erreakzioaren aurrean.

Etimologia
----------

δουλoς (*doulos*) grezierazko hitzetik erator daiteke, «zerbitzari» edo «esklabo» esan nahi duena. *Douleia* «esklabo bihurtu» edo «esklabo izateko prest egon» esan nahi du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Agirrebaltzategi, Paulo.  (1987). «Santuen gurtza» *Erlijio-hiztegia.*  Karmel aldizkaria, 459 or..
2. ↑   **(Ingelesez)** Cross, Frank Leslie; Livingstone, Elizabeth A.  (1997). *The Oxford Dictionary of the Christian Church.*  Oxford University Press, 513 or..
3. ↑   **(Ingelesez)** Richardson, Alan; Bowden, John.  (1983). *The Westminster Dictionary of Christian Theology.*  Westminster John Knox Press, 114 or. ISBN 0664227481..
4. ↑   **(Frantsesez)** Stiker, Henri-Jacques. «Dulie & hyperdulie» *Encyclopaedia Universalis*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1132887

 |

* Wd Datuak: Q1132887
**Azido laktikoa** edo **esne-azidoa** (laktatoa, ionizatzen denean) H3C-CH(OH)-COOH formula duen azido karboxilikoa da (C3H6O3), hainbat prozesu biokimiko eta fisiologikotan agertzen dena (esaterako, esne-hartziduran). Bi isomero optiko ditu: destrogiroa (D-laktikoa) eta lebogiroa (L-laktikoa), azken horrek garrantzi biologikoa du.

Ekoizpena
---------

Gorputzean, esne-azidoaren ekoizpena esne-hartziduran gertatzen da: oxigenoaren maila txikia denean, glukolisian sortutako azido pirubikoa ez da azido zitrikoaren zikloan sartzen; horren ordez, laktato deshidrogenasa entzimak pirubikoa laktato bihurtzen du, gihar-ehunetan:

pirubato + NADH + H+ --> laktato + NAD+
Atsedenaldian, laktatoaren maila odolean 1-2mmol/litrokoa da, baina ariketa fisikoarekin 20 mmol/litroko mailaraino hel daiteke. Ariketa handia denean gihar-ehunetan oxigeno-maila nabarmen jaisten da, eta oxigenorik gabeko esne-hartzidura nagusitzen da.

Bestalde, *Streptococcus* eta *Lactobacillus* izeneko bakterioak ere gai dira esne-hartzidura burutzeko. Bakterio hauek garrantzia handia dute esnekien industrian, egiten duten esne-hartzidurari esker jogurt, mamia eta gazta bezalako ekoizkinak sortzen baitira. *Streptococcus* bakterioak ahoan sortzen duen esne-azido, berriz, hortz-haginei kalte egiten die, txantxarra eraginez.

Erreferentzia
-------------

1. ↑   «láctico» *www.ehu.eus* (Zehazki - UPV/EHU) (Noiz kontsultatua: 2023-02-24).

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q161249
* Commonscat Multimedia: Lactic acid

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12290064w (data)
* GND: 4114596-3
* LCCN: sh85073866
* NDL: 00568760
* NKC: ph613273
* AAT: 300380283
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D019344
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 50-21-5
* ATC: G01AD01
* ChEBI: 78320
* ChEMBL: CHEMBL1200559
* ChemSpider: 592
* DrugBank: 04398
* PubChem: 612
* UNII: 3B8D35Y7S4
* KEGG: C01432
* SMILES: ID
* InChI: ID
* InChI key: ID
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 50-21-5

 |

* Wd Datuak: Q161249
* Commonscat Multimedia: Lactic acid
***Au bord de l'Adour*** (euskaraz: «Atturrin barna»), Jules Vernek 1855ean bertsoz idatzitako ekitaldi bakarreko komedia laburra da. Inoiz ez da antzeztu eta Verneren lan txikietako bat da. Ezkontzaren defentsa izango litzateke haren mezu nagusia. Antzerkia Vernek idatzitako obraren alde ezagunena izanik, berrogei antzezlan baino gehiago idatzi zituela esan behar dugu.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Argumentua nahiko sinplea da. Emakume batek bere senarrarengandik ihes egiten du eta bere osabarekin bizitzera joan nahi du. Baina horretarako Aturri ibaia zeharkatu behar du. Bere senarra ere, aldi berean, ihesean dabil eta kasualki, ibilbide bera egin beharko du. Zorionez, Remyk, ermitau bitxi eta Horazioren miresleak, biak adiskidetuko ditu.

Pertsonaiak
-----------

* Albert de Nérives
* Clémentine
* Rémy

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Sudret, Laurence.  (2005). *Théâtre inédit.*  Le Cherche-Midi éditeur.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2870287

 |

* Wd Datuak: Q2870287
**Dulce ibaia** (gaztelaniaz: *Río Dulce*, ketxuaz: *Misky Mayu*), **Salí ibaia** ere deitua, Argentinako erdi-iparraldeko ibaia da. Santa Barbarako mendietan du iturburua, Tucumán eta Saltaren arteko mugan. Tucumángo eta Santiago del Esteroko probintziak zeharkatu ondoan, Córdoban sartu eta Mar Chiquita izeneko aintzira gazira isurtzen da. 812 km luze da eta 89.936 km²ko arroa drainatzen du.

Hidrometria
-----------

Dulce ibaiaren emaria 55 urtez (1926-1980 bitartean) neurtua izan da El Sauceko estazioan (1967tik aurrera Río Hondoko urtegia, Santiago del Esteroko probintzia). Gune horretan, drainatutako eremuak 20.200 km² ditu, arro osoaren % 22,5. Urteko batez besteko emaria 94 m³ segundoko da. Emari handiena martxoan du (262 m³/s), eta txikiena irailean (22,2 m³/s).

**Dulce ibaiaren batez besteko emariak (m³/s), El Sauceko estazioan neurtuak**  
**Datuak: 1926 eta 1980 artean**

Dulce ibaiaren emaria oso irregularra da, bai urte barruan bai urte batetik bestera. Horrezaz gain, lurruntze, iragazte eta giza ekintzen eraginez, ur-emari handia galtzen du ibilbidean zehar.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Rodríguez, Eloy. *Tomar agua del río Dulce.*  ellitoral.com (Noiz kontsultatua: 2015-08-15).
2. ↑    *Dulce ibaia El Sauceko estazioan.*  grdc.sr.unh.edu (Noiz kontsultatua: 2015-08-15).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2565430
* Commonscat Multimedia: Dulce River

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4759835-9
* **Lekuak**
* OSM: 6620689

 |

* Wd Datuak: Q2565430
* Commonscat Multimedia: Dulce River
***Atzo*** (frantsesez: '**Hier'**) Agota Kristof egilearen frantsesez idatzitako eleberria da, 1995ean Parisko Seuil argitaletxean plazaratuta.

Argumentua
----------

Kontakizun hau tristea bezain samurra da, bizitza bezain gordina, eta, hala ere, oso gustura eta erraz irakurtzen da. Horixe da Agota Kristofen trebezia, historiak kontatzen oso ondo dakiela. Bere laugarren nobela honetan maitasun ezinezko bat kontatzeaz gain, deserriaz hitz egiten digu idazleak ohi bezala, bakardadeaz, iraganaren mamuaz, babes-herrian errefuxiatuek bizitzeko dituzten zailtasunez eta miseriez, heriotzaz, idazteko pasioaz… eta dena bere estilo xume horretan, umore beltzez eta lirismoz zipriztindurik.

Tobias Horvath-en istorioa kontatzen du eleberriak, Tobias berak azaldua —"Izenik gabeko herri batean jaio nintzen, garrantzi gabeko herrialde batean"—. Gerratik ihesi, babes-herri bat hartzera behartua, fabrika bateko katean kondenatua —"beti zulo bera pieza berean; hamar mila aldiz egunean"—. Eta Kristofen biografia zertxobait ezagutzen duenak berehala ikusiko dio bi bizitzen arteko paralelismoari. Kristofek aitortu zuen *Atzo* zela bere testurik autobiografikoena. Tobias emakume baten oroitzapenak, hura inoiz elkartuko zaionaren esperantzak bizi du, gainera. Hemen biltzen du eleberri laburraren muina: "Nire bizitzari dagokionez, hitz gutxitan laburbil daiteke: Line etorri zen, eta gero berriro joan zen".

Esaten du liburuak: "Atzo dena zen ederrago", esateko pixka bat aurrerago: "Oraina besterik ez dago".

Euskarazko moldaketa
--------------------

Itzultzailea Eskarne Mujika izan zen (Literatura Unibertsala bilduma, Elkar-Alberdania, 2003. ISBN:978-84-95589-63-7.)

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Gerardo Markuletaren komentarioa.
* Aritz Galarragaren komentarioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q117405902

 |

* Wd Datuak: Q117405902
CNMV, sede en Madrid.
**Balore Merkatuaren Espainiako Batzordea** (gaztelaniaz: *Comisión Nacional del Mercado de Valores* edo *CNMV*) burtsa gainbegiratu eta ikuskatzeko organo gorena da.

Bere egiteko nagusiak dira merkatuak nahiz negoziaketetan dabiltzan instituzio eta enpresa guztien ekintzak ikuskatu eta aztertzea. Dagokion lana eraginkortasunez egin ahal izateko, CNMVk ahalmena dauka Burtsan ezarritako arauak betetzen ez dituztenei zigorra jartzeko. Dirutan ordaindu beharreko zigorrez gain, CNMVk arau hausleen kotizazioa eten dezake eta arauak betetzen ez dituzten horiek merkatutik kanpo ere utz ditzake.

CNMVren eginbeharren artean dago eskaera eta eskaintzan oinarritutako prezio egokiak jartzea. Horrez gain, burtsa parkean dabiltzan zurrumurru guztien eta eragiketa zikinen adierazgarri izan daitezkeen prezio aldaketa susmagarrien berri izan behar du. Halako prezio aldaketak gertatzen direnean, CNMVk balorearen kotizazioa aldi baterako eten, eta ikerketa bat egiten du zer gertatu den jakiteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  CC-BY-SA  *Argia*, 2004-01-11

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4894522
* Commonscat Multimedia: Comisión Nacional del Mercado de Valores

---

 |

* Wd Datuak: Q4894522
* Commonscat Multimedia: Comisión Nacional del Mercado de Valores
**Eduardo Daniel Aguirre Lara**, (San Pedro (Mexiko), 1998ko abuztuaren 3a), futbolean aritzen den kirolari mexikarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu, eta brontzezko domina eskuratu zuen futbolean Mexiko ordezkatuz; Brasilgo taldearen (urrezko domina) eta Espainiako taldearen (zilarrezko domina) atzetik sailkatu zen Mexikoko taldea. 

Tokion, honako hauek osatzen zuten Mexikoko taldea: Luis Malagón, Jorge Sánchez, César Montes, Jesús Angulo, Johan Vásquez, Vladimir Loroña, Luis Romo, Carlos Rodríguez, Henry Martín, Diego Lainez, Alexis Vega, Adrián Mora, Guillermo Ochoa, Érick Aguirre, Uriel Antuna José Joaquín Esquivel, Sebastián Córdova, Eduardo Aguirre, Ricardo Angulo, Fernando Beltrán, Roberto Alvarado eta Sebastián Juradok.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 03 !3. postua, brontzezko domina | Futbola, gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Eduardo Aguirre» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Eduardo Aguirre» *olympics.com* **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19352249

 |

* Wd Datuak: Q19352249
LSD dosiak.
*Ipomoea purpurea* landareak eragin psikodelikoa du.
*Psilocybe semilanceata* onddoak jaso berriak.
**Droga psikodelikoa** (ingelesez: '**psychedelic drug'**) buruari eragiten dion psikotropiko mota da. Haien eragin nagusia kognizioa eta pertzepzioa aldatzea da. Talde honetako drogek pertzepzio—sistemak nahasten dituzte eta ilusio- eta haluzinazio—fenomenoak sor ditzateke. Droga hauek kanpo mundua hautemateko moduan eragiten dute.

Etimologia eta izenak
---------------------

Etimologikoki, hitza antzinako grezieratik sortu da: ψυχή (/psiji/, ‘arima’) y δηλείν (/dilein/, ‘adierazi’), euskaraz ‘arimaren adierazpena’ izango litzateke.

Droga hauei izen desberdinak ematen zaizkie inguruaren eta egoeraren arabera; horregatik izen horiek ez dira erabateko sinonimoak: droga haluzinatzaileak, psikodisleptikoak, enteogenoak, botere drogak, psikotomimetikoak, eidetikoak... Droga hauetako asko kultura indigeneekin lotuta daude; beste batzuk, aldiz, XX. mendean aurkitu ziren. Menpekotasuna sortzen dute, batez ere bigarrenek, eta, ondorioz, arriskutsuak dira.

Droga psikodelikoen motak
-------------------------

Droga psikodeliko arruntenak hauek dira:

* LSD
* 1P-LSD
* MDMA
* Meskalina edo peiote (*Lophophora williamsii*)
* Psilozibina edo perretiku magikoak
* DMT edo molekula espirituala
* Indioen rapea
* Aiahuaska
* *Ipomoea purpurea*

Erabilera desberdinak
---------------------

Horrelako droga batzuk herri indigenen kulturetan sustraituetan daude. Adibidez, Ameriketako herri askok horrelako kultura garatua zuten, normalean erlijioarekin lotuta. Peiotea eta onddoak erabiliz, aztiek eta xamanek beste kontzientziaren dimentsioetara igaro zuten, beste erralitateak ikusteko asmoz.

XX. mendeko 60.hamarkadan, bereziki hippie kulturaren eraginez, horrelako drogak indarrez gizarteratu ziren, bereziki LSD. Horren ondorioz psikodeliaren kultura garatu zen Ipar Amerikan eta Europan.

Gaur egun zientzialari talde batzuk droga horien erabilera terapeutikoa aztertzen ari dira. Hori da, adibidez, Multidisciplinary Association for Psychedelic Studies erakundearen kasua. Erabilera terapeutikoa dosi txikietan oinarritzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Maite Bastida-Jon Mikel Orkolaga, 10 or.
3. ↑
4. ↑
5. ↑  F.J. Carod-Artal: «Hallucinogenic drugs in pre-Columbian Mesoamerican cultures». *Neurologia* (English Edition) 30 (1): 42-49. ISSN 2173-5808

Ikus, gainera
-------------

* Haluzinazio
* LSD
* Peiote
* Aiahuaska
* Psilozibina
* MDMA
* Marihuana
* Psikodelia

Kanpo estekak
-------------

* Dorga psikodelikoekin lotutako informazioak.
* Maite Bastida-Jon Mikel Orkolaga: "Sarrera: Oinarrizko kontzeptuak. Drogen klasifikazioa", *Jakin*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2314176
* Commonscat Multimedia: Psychedelics

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2314176
* Commonscat Multimedia: Psychedelics
***Autoerretratua margo eta pintzelekin*** Rembrandt margolari herbeheretarrek 1660an olioa oihal gainean egindako margolana da. Parisko Louvre museoan ikus daiteke, *Portrait de l'artiste au chevalet* izenburupean. Luis XIV.aren bildumakoa zen, De La Feuille izeneko arte salerosleak 1671an erosi arte.

Azterketa
---------

Rembrandt margolariak haren bizitzaren zehar autoerretratu ugari egin zituen. Horri esker haren garapen artistikoa eta pertsonala oso ondo ezagutu daiteke. Horrelako lanen bitartez bere burua hobeto ezagutzeko lan pertsonala egiten omen zuen. Autoerretratu hau azkenetariko bat da eta, besteen bezala, haren burua oso modu errealista jaso zuen: betazpiak, zimurdurak, sudur handia, bere kapela, ile nahasia... Margolariaren begirada ikusleari begira dago.

Eszena oso iluna da, agian zahartzaroaren itzalak adierazteko, eta erdian haren aurpegia da nagusi, kapela argi iturri nagusia izanik. Aurpegiarekin batera paleta eta pintzelak heltzen dituzten eskuak nabariak dira. Eskuinean, soslaiz egiten ari den margolana susmatu daiteke. Louvreren katalogoan Rembrandten autoerretratu hau Tizianorekin eta Apelesekin parekatzen dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Carrassat, P.F.R. *Maestros de la pintura*, Spes Editorial, S.L. 2005. ISBN 84-8332-597-7
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Louvre museoaren weborrian margolanaren fitxa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5712851
* Commonscat Multimedia: Self-Portrait at the Easel (Rembrandt - Louvre INV 1747)

---

 |

* Wd Datuak: Q5712851
* Commonscat Multimedia: Self-Portrait at the Easel (Rembrandt - Louvre INV 1747)
Zehaztasuna: erregeen balkoia.
***Autofedea Madrilgo Plaza Nagusian*** (gaztelaniaz: *Auto de fe en la plaza Mayor de Madrid*) 1683an Francisco Rizi espainiar margolariak eginiko oihal gaineko olio-margolana da. Luze-zabal handiko lana da: 277 × 438 zm. Gaur egun Madrilgo Pradoko museoan ikus daiteke. Bere interes nagusia autofedea zehaztasun guztiekin erakustea da.

Historia
--------

Margolanean 1680ko ekainaren 30ean, Madrilgo Plaza Nagusian egin zen autofedea jasotzen da. Autoa Karlos II.a Espainiakoa erregearen aurrean egin zen. Gertaera oso zehatz jaso zituen Francisco Rizik. Erregearen tribunan erregearekin batera bere emaztea, Maria Luisa Orleanskoa, eta bere ama, Mariana Austriakoa, daude. Erregearen ezkerrean Diego Sarmiento Valladares Inkisidore nagusia agertzen da. Inguruan apaizak, soldaduak eta zaindariak agertzen dira, benetako dokumentu historiko honetan. Lana ikusita "errudunak" gutxieneko elementuak dira ikuskizunaren barruan.

Autoak egun osoa iraun zuen. José del Olmo, Aguazil Nagusia eta Errege Lanen Maisua zenak, liburu batean prozesua eta antolaketa oso zehazki azaldu zituen. Esan behar da Olmok berak autofedearen eszenatokia asmatu zuela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑   Huerta Calvo, Javier (1989). *El Teatro español a fines del siglo XVII: historia, cultura y teatro en la España de Carlos II*, I. liburuki, 100-101 or. Rodopi.

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21448467
* Commonscat Multimedia: Auto de Fe (Francisco Rizi)

---

 |

* Wd Datuak: Q21448467
* Commonscat Multimedia: Auto de Fe (Francisco Rizi)
Madril-Burgos autobia Madrilgo Erkidego parean. Lehen belaunaldiko autobien adibidea da (galtzaden bikoizketa soila).
Autobiaren seinalea euskaraz.
**Autobia** Espainiako errepide mota bat da. Autobideen baldintza guztiak betetzen ez dituzten errepideak dira, baina zirkulazio norabide ezberdinetarako galtzada bereiziak eta mugakide diren jabegoetara sarrera mugatuak dituzte, Errepideen 25/1988 legearen arabera, uztailaren 29koa.

Autobide eta autobiaren arteko alde nagusia, lehena ibilgailuen zirkulaziorako bereziki proiektatua, eraikia eta seinaleztatua izan dela da. Autopistan ezin dute motorrek, traktoreek eta beste nekazal motordun ibilgailuek ibili.

Frantzian, ezaugarri bereko errepideak *Bide laster* izena hartzen dute.

Ikus, gainera
-------------

* Autobide
* Bide laster

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1302778
* Commonscat Multimedia: Dual carriageway

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 1612

 |

* Wd Datuak: Q1302778
* Commonscat Multimedia: Dual carriageway
**Egia-taula** edo **egiazkotasun taula** logikan erabiltzen den taula bat da, formula baten interpretazio posible guztiak aztertzen dituena, formulan ageri diren aldagai guztiak erabiliz. Taula honek zutabe bat dauka aldagai bakoitzerako eta azken zutabe bat formula logikoen emaitza posible guztiak adierazteko. Ilara bakoitzean aldagaien konbinazio posible bat ageri da.

Egia-taula ezaguna egin zen Ludwig Wittgensteinek 1921ean argitaratutako*Tractatus Logico-Philosophicus* liburuarekin, baina ia 30 urte lehenago Charles Sanders Peircek erabili zuen.

Lotura logikoak
---------------

### Ukapena

Ukapenak edo ezeztapenak egia dena gezur bihurtzen du eta gezurra dena egia bihurtzen du.

| P | *¬P* | *¬¬P* |
| --- | --- | --- |
| E | G | E |
| G | E | G |

### Konjuntzioa

Egia ematen du biak egia badira.

| P | Q | P∧Q |
| --- | --- | --- |
| E | E | E |
| E | G | G |
| G | E | G |
| G | G | G |

### Disjuntzioa

Egia ematen du gutxienez bietako bat egia bada.

| P | Q | P∨Q |
| --- | --- | --- |
| E | E | E |
| E | G | E |
| G | E | E |
| G | G | G |

### Inplikazioa

Egia ematen du lehenengoa egia bada eta bigarrena egia bada edo lehenengoa egia bada. Gezurra emateko aukera bakarra lehenengoa egia izatea eta bigarrena gezurra izatea da.

| P | Q | P→Q |
| --- | --- | --- |
| E | E | E |
| E | G | G |
| G | E | E |
| G | G | E |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Truth Tables, Tautologies, and Logical Equivalences» *sites.millersville.edu* (Noiz kontsultatua: 2021-10-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q219079
* Commonscat Multimedia: Truth tables

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 7852448-9
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q219079
* Commonscat Multimedia: Truth tables
Egiaren eta berradiskidetzearen batzordeak non egin diren erakusten duen Munduko mapa bat, Santiago, Txileko Memoria eta Giza Eskubideen museoan.
**Egiaren batzordea** edo **egiaren eta berradiskidetzearen batzordea** iraganean gobernu batek edo bestelako aktoreren batek gaizki egin dituen ekintzak ikertu eta azaleratzeko ardura duen batzordea da, helburua atzean geratutako gatazka hori gainditzen laguntzea duena. Izen ezberdinak erabili izan dira historian, zenbaitetan barne-gatazkak bizitu dituzten herrialdeek antolatuak, gerra zibilak edo diktadurak adibidez. Hegoafrikan Nelson Mandelaren aginduetara apartheidaren ondoren ezarri zuten Egiaren eta Berradiskidetzearen batzordea, egiaren batzorde eredugarri gisa hartu izan da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1501336
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX4746118
* BNF: 13757022t (data)
* GND: 4541305-8
* LCCN: sh2001002255
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1501336
**Ángel Pedro Etchecopar** (1953ko otsailaren 16a), **Baby Etchecopar** izenez ezagunagoa, aktore eta telebista-irrati-aurkezlea argentinarra da. Gaur egun, gaueko *Basta Baby tertulia* saioa aurkezten du A24n. 

*El ángel del mediodía saioarekin* Radio 10eko giltzarria izan zen. Batzuetan Politikan zentratuta, polemikotzat jotzen da Argentinako hedabideetan arrazakeria eta misoginia leporatuta. Iruzkin diskriminatzaileengatik eta Emakumeen Eskubideen aktibisten telefono zenbaki pertsonalak agerian uzteagatik zigortu zuen Argentinako epaile batek 2018an. Eskubide Zibileko ikasgaietara joateko eta bere ikuskizunaren minutu batzuk emateko agindua eman zioten, feminismoaren arrazoiei buruz eztabaidatzeko.  

Aktore gisa ere ibilbidea izan zuen. *Contrafuego* telebista saioan protagonista izan zen eta antzerki aurkezpen batzuk egin zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Baby Etchecopar contra todos: los escándalos más recordados de un conductor polémico.*  18 April 2020.
2. ↑    *Sexist radio host ordered to let feminists speak without interruption.*  24 December 2018.
3. ↑    *Cinq mois de féminisme pour un animateur argentin misogyne.*  23 December 2018.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5715965
* Commonscat Multimedia: Baby Etchecopar

---

 |

* Wd Datuak: Q5715965
* Commonscat Multimedia: Baby Etchecopar
***El proceso de Burgos*** 1979 urtean eginiko film dokumentala da, izen bereko gertaera historikoan oinarritutakoa. Imanol Uribek egin zuen film hau. 

1979ko Donostiako Zinemaldiaren *"Perla del Cantábrico"* saria lortu zuena (gaztelaniaz egindako film onenaren saria 1979ko edizio hartan). Zinemaldiko emanaldia ez zen erraza izan, Imanol Uribek urte batzuen buruan gogoratu zuen bezala: dirua eskaini zioten dokumentala lehiatik ateratzeko; proiekziorako kopiak furgoneta inkognito batetik ia klandestinoki sartu zituzten aretoetara, baina azkenean emandakoan ez zen kontrako erreakzio berezirik izan.

Edukia
------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Pelikula honek elkarrizketak eta testigantzak biltzen ditu Burgosko epaiketarekin lotutako jendearekin. Gogora ekartzen duenez, ETAk Melitón Manzanas 1968an erail ondoren prozesu judiziala etorri zen 1970eko abenduaren 3an, oihartzun handia izan zuena munduan eta bide horretatik Frankismoaren hasierako asmoak aldarazi zituena. Gipuzkoan ezarri zen salbuespen egoera eta izandako ehundaka atxiloketak ere aipatzen dira dokumentalean.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Todos los premios y nominaciones de El proceso de Burgos» *FilmAffinity* (Noiz kontsultatua: 2023-04-02).
2. ↑     *IMANOL URIBE Trailer.*  (Noiz kontsultatua: 2023-04-02).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8774009

 |

* Wd Datuak: Q8774009
**Egeskov gaztelua** (danieraz *Egeskov Slot*) Danimarkako Fionia uhartearen hegoaldean kokaturiko berpizkundeko gaztelua da. Europan urez inguraturik dauden gazteluen artean hobekien kontserbaturik dagoena da.

Historia
--------

1536. urteko Erreformak gerra zibila sortu zuela eta, Danimarkako jauntxoen beren jauregiak gotorleku gisa eraikitzeari ekin zioten. Egeskov gaztelua laku baten erdian jaso zuten eta bertara sartzeko aukera bakarra zubi altxagarria zen.

Gaztelua 1554. urtean egin zuen Frands Brockenhuus kondeak. Haritz basoa zegoen tokian eraikia izan zen, hortik bere izena, danieraz *Egeskov* "hariztia" baita.

Gazteluaren egitura
-------------------

Bi eraikin luzek osatzen dute gaztelua, biak harresi sendoz elkarturik daudela, horrela lehen eraiki galdu arren bigarrenean borrokan jarraitu ahal izateko. Bi dorre zirkular ere baditu gazteluaren erpinetan, bertatik gaztelua hartzera zetozenei erasotzeko.

Gazteluaren ondoan badago *Ladegården* izeneko eraikin tradizional bat. Egurrezkoa da eta lastozko teilatua du. Gaur egun nekazaritzaren historiaren museoa da.

Gazteluaren ondoan 200.000 m²-ko parkea dago, hainbat lorategi desberdin dituena. Bereziki aipagarriak dira *berpizkundeko lorategia* bere iturriekin eta *fuchsien lorategia*, Europako handiena, 104 espezie fuchsia dituena. Parkean lau labirinto ere badaude.

Museoak
-------

* Aintzinako automobilen museoa.
* Aintzinako motoen museoa.
* Nekazaritzaren historiaren museoa eta aintzinako zalgurdiekin.
* Hegazkinen museoa.
* Suhiltzaile kamioien museoa.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Egeskov gazteluaren webgunea[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q857504
* Commonscat Multimedia: Egeskov Slot

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Ondare historikoa**
* FBB: 11855615

 |

* Wd Datuak: Q857504
* Commonscat Multimedia: Egeskov Slot
**Eibarko udaletxea** Gipuzkoako Eibar udalerriko udala kokatzen den eraikina da. Untzaga plazan dago. Bertako balkoitik 1931ko apirilaren 14an Espainiako Bigarren Errepublikako bandera izango zena zintzilikatu zuten, honela gainontzeko beste hiriei aurrea hartuz.

Historia
--------

*Konzejokua* udaletxe zaharraren egoera txarrak herritarren kexa ugari eragin zituen eta 1870 urtean Felix Gisasola alkateak eraikin berria altxatzearren beharra azaldu zuen. 1899 urtean Ramon Kortazar arkitekto donostiarraren diseinua hartu zuten eta Antonio Iturrioz alkateak ezarri zuen lehenengo harria. Udaletxe berria 1901eko irailaren 14an inauguratu zen. Inaugurazio egunean Eibarren egiten ziren produktuen (batez ere armen) erakusketa antolatu zen, eta ekitaldi ofizialaren ostean, bazkari handi bat eta esku-dantza egin zituzten.

Hormigoizko eraikina zen, material horrekin Gipuzkoan egindako lehenetariko eraikina. Aurreko udaletxearen bikoitza zen tamainuz eta euskal udaletxe tradizionalari pizkundeko jauregi italiarren kutsua eman zion. Hain handia izanik udaletxe zaharraz gain ondoan zegoen "Errege Etxea" (*Casa Real*) ere eraitsi egin zuten eta Ego ibaia bera ere estali behar izan zen.

Espainiar Estatuan errepublikaren bandera ezarri zen lehenengo hiria izan zen Eibar. 1931ko apirilaren 14ko goizeko seiretan ezarri zuten udaletxeko balkoian. Gerra Zibilean iparraldeko frontea udaletxearen aurrean egon zen 1936-37 arteko udazken-neguan eta oraindik udaletxearen aurrealdeko horman ikus daitezke bonbaketen metrailak eragindako talkak.

Hasiera hartan "U" itxurako oinplanoa zuen baina 1961 urtean eraikin berria ezarri zen erdian patio itxia sortuz. 1975etik aurrera erakusketak egiteko erabiltzen da patioa. 2001 urtean erabat berriztu zuten barnealdea eta kanpoaldea kolore biziez margotu zuten. 2003an inauguratu zuten berriz.

Ezaugarriak
-----------

Oinplano errektangularra duen eraikin neoklasikoa da. 43,80 metrotako luzera du, 33,30 metrotako zabalera eta 15 metrotako altuera. Behe solairuak arkupe luze bat da simetrikoa eta bost zatitan banatzen dena. Guztira bederatzi arku ditu eta erdikoa da aipagarriena, zutabe sendoak eta sabaian triagelu formako frontoia baitu. Frontoi honetan kokatzen da erlojua. Arkupearen gainean bi solairu daude.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Aurrealdea.Aurrealdea.
* Ataria.Ataria.
* Errepublikaren Bandera.Errepublikaren Bandera.
* Arkuak.Arkuak.
* Ipar-mendebaldeko ertza.Ipar-mendebaldeko ertza.
* Udaletxea gauez.Udaletxea gauez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Eusko Jaurlaritza. *Eibarko Udaletxea.*  www.euskadi.net.[*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑   «Eibarko Udaletxea» *opendata.euskadi.eus*.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Casa consistorial de Eibar - Urbipedia - Archivo de Arquitectura.*  (Noiz kontsultatua: 2017-09-09).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q59145986
* Commonscat Multimedia: Town hall of Eibar

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0005141

 |

* Wd Datuak: Q59145986
* Commonscat Multimedia: Town hall of Eibar
**Bauxeko Gaztelua** edo **Bauxtarren Gaztelua** (frantsesez *château des Baux*), Erdi Aroko gotorleku frantziar bat da, Les Baux-de-Provence herrian, Proventzako Bouches-du-Rhone departamenduan dagoena. Egun, hondakinetan dago.

Historia
--------

Gaztelua, X. mendean eraikia eta Bauxtarren jaunek hartua izan zen.

XII. eta XIII. mendeetan. Baux, trobadore kulturak eta Erdi Aroko Provenza frantziarreko politikak bat egiten zuten kokapen garrantzitsu bat izan zen, nagusiki, Bauxtarren jaunen familia gobernariaren ondorioz, sarri, tokiko gerrak jasan zituen arren, eta, bereziki, gerra baussenque direlakoak, 1145 eta 1162 bitartean Proventzako oinordekotzagatik.

1372tik 1399 arte, Raimond de Turenne, Turenneko bizkondea, gazteluaren eta ondasunen jaun izatera pasa zen. 1426an, Bauxtarrak, Proventzako konderriari lotuak dira, behin betirako, Frantziako monarkiara erantsia izan aurretik, 1486an.

1528an, gazteluaren administrazioa, Anne Montmorencykoa kondestableagana pasatzen da, eta 1562tik 1598 arte, berriz, gerren eraginak jasan zituen, kasu honetan, Frantziako erlijio gerrena. Azkenik, 1632an, desegina eta ahaztua izan zen.

Grimaldi familia, gaur egun Monakon errege dena, gaztelu honetan bizi izan zen azken familia izan zen, eta oraindik mantentzen dute Bauxtarren Markes titulua.

Arkitektura
-----------

Kaperaren hondarrak
Gaztelua, hirian nagusi den tontor harritsu batetako amildegi batean eraikia dago. Gotorlekuak, XIII. mendeko laukiluze formako omenaldiaren dorre baten hondarrak mantentzen ditu, hoberen kontserbatua dagoen zatia dena, "Sarrazine", "Paravelle" eta "tour des Bannes" (adarrak, proventzalez) dorreek inguratua.

Kapera baten hondarrak ere mantentzen dira, baita kanpo barruti batenak eta harkaitzean zulatutako etxebizitzenak ere.

### Beste monumentu batzuk

Barrutian, katapulten zenbait berreraikitze daude, gazteluan bertan aurkitutako mapen arabera eginak.

Charloun Rieu idazlearen omenezko monumentu bat ere badago.

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**Gazteluaren webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2971472
* Commonscat Multimedia: Château des Baux

---

* **Ondare historikoa**
* Mérimée: PA00081208

 |

* Wd Datuak: Q2971472
* Commonscat Multimedia: Château des Baux
Aukaz Elkartea, herri eta auzoetako jaietako programetan adin txikikoei zuzenduriko ekintzak antolatu eta aurrera eramateko sortutako elkartea da. Horretarako, bai jolas dinamiko eta estatikoak, eta baita jolas-material desberdinak erabiliko ditu. Begirale, astialdi talde eta astialdi eskolen sare zabal batekin kontaktu zuzena daukate ekintzak diseinatu eta dinamizatu ahal izateko, kasuan kasuko beharrizanak kontutan hartu eta haietara moldatutako taldea sortzeko. Hartzaileei dagokienean, euren nahiak lehenetsiko dituzte dinamika motak aukeratzeko orduan, beraien filosofiarekin bat etorrita betiere (astialdi hezitzailea, partehartzailea eta berdintasunean oinarritutakoa). Hala ere, ideia zehatzik eduki ezean Aukaz Elkarteak berak hartuko du ekintzak diseinatzeko ardura, dinamizatzaile eta hartzaileekin adostuta.

Aukaz elkartea eratzen dutenek astialdi munduan ibilitakoak dira, eta urte hauetan hutsune bat ikusi dute mundu honetan. Gizarte eragile edo instituzioen eta astialdi munduaren arteko loturan ikusi dute gabezia, eta hauen harremana sendotzea funtsezkoa iruditzen zaie. Elkarlan hori errazteko tresna besterik ez litzateke beraien elkartea.

Begiraleei dagokienean, beraien datuak jaso eta datu base batean gordeko dituzte, lan-poltsa modukoa eratuaz. Gipuzkoako edozein auzo, herri edo inguruetako deialdi bat jasota, zuzenean beraiekin harremanetan jarriko dira herrigintzan lagundu izateko. Norbaitek zonaldeei egokitutako preferentziaren bat izanez gero kontuan hartuko lukete.

Beste alde batetik prest daude gaztetxe, gazte asanblada, jai batzorde, udaletxe, ikastola eta antzerako edozein eragilerekin lan egiteko. Eskaerak jaso eta ahalik eta erantzun egokiena emango diete, eragilearen izaera eta beharren araberakoa (materiala, begirale kopurua, gaia, ekintzen iraupena…).

Eskaera jasotzean begiraleekin kontaktuan jarriko dira eta beraiekin batera ekintza aurrera eramateko beharrezko dena prestatuko dute.

Ekintza amaitutzat ematean, Aukaz Elkarteak begirale eta hartzaileekin ebaluaketa bat egingo du, aurrera begirako lana hobetzeko asmotan. Ondoren emaitza bi aldeei luzatuko zaie, akatsetatik ikasi eta ondo egindakoak kontuan hartu ahal izateko.

Blog-a martxan
--------------

Blog bat jarri dute martxan, sarea osatzen joan ahal izateko:
Hasieran, **bailea** errege edo jaunaren administrazioaren lanbidea izan zen, errege edo jaunaren izenean justizia ematen zuena eta administrazioa kontrolatzen zuena hain zuzen ere. Bere jurisdizkziopean zegoen eremuak **bailego** zuen izena.

Historia
--------

Lehendabiziko bailegoak XIII. mendean Filipe II.a Frantziakoak eratu zuen. Baileen boterea hain zabala zen ezen kapetarrek murriztu egin behar izan baitzuten, hainbeste gehiegikeriak egiten zituzten eta. XVI. mendean jadanik ohorezkoa besterik ez zen eta Karlos IX.a Frantziakoak 1560an *robe courte* funtzionario bilakatu zituen. Kargua mendebaldeko Europako hainbat herrialdetan erabili zuten: Ingalaterrako Erresuman (*bailie*), Flandrian (*bailli*), Suitzako Konfederazio Zaharrean (*vogt*), Katalunian (*battle*) eta abar.

Egun hitza oraindik erabiltzen dute, batez ere, anglo-saxoi herrialdeetan epaileak laguntzen duten ofizial batzuk izendatzeko.

Euskal Herrian
--------------

Lapurdin, kapitain, epaile eta zerga-biltzaile zen, baina 1489tik aurrera eginkizun militar soila izan zuen. Jaraunspeneko kargua zen eta Iraultza Frantsesa arte iraun zuen.

Zuberoan, justiziak jazarritako pertsonak atxilotzeaz arduratzen zen kargu publikoa izan zen, XVIII. mendera arte indarrean egon zena. Bi (batzuen ustez hiru) ziren, Mauleko kapitainak aukeratuak.

Nafarroa Beherean, Ostibarre eta Amikuzeko gorteetako erregeorde eta mahaiburua izan zen.

Nafarroa Garaian, merindade batzuetako barruti bakoitzeko burua izan zen. Zergak biltzea eta justiziak jazarritako pertsonak atxilotzea zen haien zeregina.

Frantzian
---------

Baileak (Frantzia iparraldean) edo seneskalak (Frantzia hegoaldean) erregearen ordezkari zuzenak izan ziren, botere juridiko eta administratiboak zituztenak, eta erregearen erabakiak probintzietan betearazteko arduradunak.

Erresuma Batuan
---------------

Normandiarrek baile izendatu zituzten saxoien *reeve*ak eta epaitegi baten erabakiak gauzatzea zuten helburu. Denboraren poderioz, epaitegi nagusietan, *sheriff*ek ordezkatuak izan ziren.

Herbehereetan eta inguruko herrialdeetan
----------------------------------------

Flandrian, Zeelandan, Herbehereetan, Hainauten eta iparraldeko Frantzian funtzionarioak ziren, herri batean agintariaren ordezkariak zirenak. Adibidez, Flandriako kondeak hirietan baileak izendatzen zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. *Baile.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4848450
* Commonscat Multimedia: Bailiffs

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85011028
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 1761
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q4848450
* Commonscat Multimedia: Bailiffs
**Azido permanganikoa** (**HMnO4**) edo stock nomenklaturan **manganiko (VII) azidoa** lau oxigeno atomo, manganeso atomo bat eta hidrogenozko beste batez osatuta dagoen konposatu inorganikoa da. Permanganato gatzen azido konjokatua ere bada. Argitalpen gutxi egin dira azido honen inguruan eta bere ezaugarrien inguruko jakintza nahiko mugatua da, erabilera gutxi aurkitu baitzaizkio.

Prestaketa eta egitura
----------------------

Azido permanganikoa prestatzeko modurik ohikoena azido sulfurikozko disoluzio bat prestatzea da, zeinaren solutua bario permanganatoa den. Produktutzat ateratzen den bario sulfato disolbagaitza iragazketa bidez erauzi beharra dago ostera:

{\displaystyle {\ce {Ba(MnO4)2 + H2SO4 -> 2 HMnO4 + BaSO4}}}

Esan bezala, azido sulfurikoak disolbatu egin behar da; azido sulfuriko kontzentratuek permanganatoekin erreakzionatzean anhidridoak eta manganeso heptaoxidoak ekoizten dituzte.

Bestalde, azido permanganatoa azido hidrofluorosilizikoaren eta potasio permanganatoaren arteko erreakzio bidez ere sor daiteke, elektrolisi bidez, edo manganeso heptaoxidoaren hidrolisi bidez. Azken aukera horrek ordea sarritan leherketak eragiten ditu.

Azido permanganiko kristalinoa tenperatura baxuetan prestatzea lortu da, dihidrato moduan: {\displaystyle {\ce {HMnO4\*2H2O}}}

Egiturari dagokionean, azido permanganatoak azido perklorikoaren egitura tetraedriko bera hartzen duela onartzen da, baina ez da azterketa espektroskopiko edo kristalografikorik egin esandakoa ziurtatzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Frigerio, Norman A. (1969). "Preparation and properties of crystalline permanganic acid". *Journal of the American Chemical Society*. **91** (22): 6200–1. doi:10.1021/ja01050a058. PMID 5823192.
2. ↑   **(Ingelesez)** Black, Homer Van Valkenburg.  (1900). *The permanganates of barium, strontium, and calcium ....*  Chemical Publishing Co. (Noiz kontsultatua: 2020-04-27).
3. ↑   **(Ingelesez)** Olsen, J. C..  (1900). *Permanganic acid by electrolysis.*  Chemical Pub. Co. (Noiz kontsultatua: 2020-04-27).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2823298
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85099986
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 13465-41-3
* ChEBI: 35124
* ChemSpider: 374116
* PubChem: 422689
* SMILES: [Mn(=O)(=O)=O&zoom=2.0&annotate=none ID]
* InChI: ID
* InChI key: ID
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 13465-41-3

 |

* Wd Datuak: Q2823298
> *Ez da azido sulfurikoarekin nahastu behar.*
> 
> 

**Azido sulfurosoa** (**H2SO3**) edo **azido (IV) trioxosulfurikoa** sufre dioxidoa uretan disolbatzean sortzen den konposatu inorganikoa da, zehazki, oxoazidoa. Giro-tenperaturan egoera likidoan dago, ezegonkorra da eta sufre usain sendoa du; kimikako edo medikuntzako produktuak ekoizteko erabiltzen da, baita ere papera edo erreaktibo analitikoa ekoizteko eta petroliotik eratorritako produktuak fintzeko. Erreduzitzaile indartsua da eta kloroak kaltetutako materialetako orbanak zuritzeko erabili daiteke, besteak beste. Era naturalean ere sor daiteke, baldin eta sufre dioxidoa euri tantetan disolbatzen bada, hala, euri azidoa eraginez.

Ezaugarriak eta prestaketa
--------------------------

Laborategian prestatzeko, uretan disolbatutako sodio sulfitoari azido klorhidrikoa gehitu behar zaio, ondorengo ekuazio kimikoa jarraituz:

{\displaystyle {\ce {Na2SO3 + 2 HCl <-> H2SO3 + 2 NaCl}}}

Sufre dioxidoaren uretako disoluzioetan Raman espektroskopiak soilik SO2 molekulari eta disulfito ioiari dagozkien seinaleak erakusten ditu. Seinale horien intentsitateak ondorengo oreka-ekuazioarekin bat datoz:

{\displaystyle {\ce {SO2 + H2O <-> HSO3^- + H+}}};  *K*a = 1.54×10−2; p*K*a = 1.81

Zeinetan Ka azidotasun konstantea den.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Konposatu ez organiko hirutarren formulazioa - hiru» *www.hiru.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-04-29).
2. ↑   Jolly, William L..  (1991). *Modern inorganic chemistry.*  (2nd ed. argitaraldia) McGraw-Hill ISBN 0-07-032768-8. PMC 22861992. (Noiz kontsultatua: 2020-04-29).

Ikus, gainera
-------------

* Azido hiposulfurosoa
* Azido sulfurikoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q206778
* Commonscat Multimedia: Sulfurous acid

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4180444-2
* LCCN: sh85130395
* AAT: 300391382
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 7782-99-2
* ChEBI: 48854
* ChEMBL: CHEMBL1161699
* ChemSpider: 1069
* PubChem: 1100
* UNII: J1P7893F4J
* KEGG: C00094
* SMILES: ID
* InChI: ID
* InChI key: ID
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 7782-99-2

 |

* Wd Datuak: Q206778
* Commonscat Multimedia: Sulfurous acid