Samuel Hahnemann, homeopatiaren suspertzailea.
**Homeopatia** (grezieratik ὅμοιος [hómoios], ‘berdin’, eta πάθος [páthos], ‘sufrikario’) medikuntza alternatiboko sistema sasizientifikoa da. 1796an sortu zuen Samuel Hahnemann mediku alemaniarrak. Haren praktikatzaileek, homeopatek, uste dute pertsona osasuntsuengan gaixotasun baten sintomak eragiten dituen substantzia batek antzeko sintomak senda ditzakeela gaixoengan; doktrina horri *similia similibus curentur* esaten zaio, edo "antzekoak antzekoa sendatzen du". Prestakin homeopatikoei erremedio esaten zaie eta diluzio homeopatiko bidez egiten dira. Prozesu horretan, hautatutako substantzia behin eta berriz diluitzen da, harik eta azken produktua diluitzailetik kimikoki bereizi ezin den arte. Askotan, jatorrizko substantziaren molekula bakar bat ere ez da geratzen produktuan. Diluzio bakoitzaren artean, homeopatek produktua kolpatu eta/edo astindu dezakete, diluitzaileak ezabatu ondoren jatorrizko substantzia gogoraraztea eragiten duela argudiatuta. Homeopatek esaten dute ahotik hartutako prestakin horiek gaixotasunak tratatu edo senda ditzaketela.

Fisikari, kimikari, biokimikari eta biologiari buruzko ezagutza zientifiko egoki guztiak homeopatiaren aurkakoak dira. Sendabide homeopatikoak biokimikoki geldoak izaten dira, eta ez dute inolako gaixotasun ezagunetan eraginik. Bere gaixotasunaren teoria, Hahnemannek *miasma*k deitu zituen printzipioetan oinarritua, inkoherentea da ondoren birusak edo bakterioak gaixotasunaren kausa gisa identifikatzearekin. Saiakuntza klinikoak egin dira, eta, oro har, ez da frogatu prestakin homeopatikoen eragin objektiborik. Homeopatiaren funtsezko sinesgarritasunak eta egiazta daitekeen eraginkortasunik ezak eragin du komunitate zientifikoek eta medikuek txerpolariekin eta iruzurrarekin lotzea.

Homeopatiak XIX. mendean izan zuen arrakastarik handiena. 1825ean sartu zen Estatu Batuetan, eta lehen eskola homeopatikoak 1835ean ireki zituen ateak. XIX. mendean zehar, dozenaka erakunde homeopatiko agertu ziren Europan eta Estatu Batuetan. Aldi horretan, homeopatia nahiko arrakastatsua izan zen, beste tratamendu-modu batzuk kaltegarriak eta ez-eraginkorrak izan zitezkeelako. Mendearen amaieran, praktika gainbehera hasi zen, eta Estatu Batuetako medikuntza soilik homeopatikoaren azken fakultatea 1920an itxi zen. 1970eko hamarkadan, homeopatia indarrez berpiztu zen, eta zenbait produktu homeopatikoren salmentak hamar aldiz biderkatu ziren. Joera New Age mugimenduaren gorakadarekin bat etorri zen, eta, neurri batean, kimiofobiaren, produktu "naturalen" aldeko zaletasun irrazionalaren eta mediku homeopatek eskaintzen zituzten kontsulta-denbora luzeagoen ondorio izan daiteke.

XXI. mendean, metaanalisi batzuek frogatu dute homeopatiaren baieztapen terapeutikoek ez dutela justifikazio zientifikorik. Ondorioz, homeopatiari osasun-arretan finantzaketa publikoa kentzea gomendatu dute herrialdeetako eta nazioarteko erakundeek. Australia, Erresuma Batua, Suitza eta Frantziako erakunde nazionalek, Europako Akademien Aholku Batzorde Zientifikoak eta Zientzien Akademia Errusiarrak homeopatia ez dela eraginkorra ondorioztatu dute, eta praktika hori finantzatzen ez jarraitzea gomendatu dute. Ingalaterrako Osasun Zerbitzu Nazionalak sendabide homeopatikoak finantzatzeari utzi dio, eta Osasun Ministerioari eskatu dio errezetarekin debekatutako gaien zerrendan homeopatia konponbideak gehitzeko. Frantziak finantzaketa kendu zuen 2021ean, eta Espainiak ere homeopatia eta beste pseudoterapia batzuk debekatzeko neurriak iragarri ditu osasun-zentroetan.

Historia
--------

Homeopatia, Europako medikuntza alternatiborik zaharrena, 1796an sortu zuen Samuel Hahnemannek. Hahnemannek XVIII. mende amaierako medikuntza konbentzionalari uko egiten zion, irrazionala eta ez oso gomendagarria zelako, neurri handi batean ez zelako eraginkorra eta askotan kaltegarria zelako. Banakako botikak dosi txikiagoetan erabiltzea defendatzen zuen, eta organismo bizidunen funtzionamenduaren ikuspegi immaterial eta bitalista sustatzen zuen. Homeopatia hitza Hahnemannek sortu zuen eta 1807an agertu zen lehen aldiz inprimatuta. Era berean, "medikuntza alopatikoa" esamoldea sortu zuen, mendebaldeko medikuntza tradizionala gutxiesteko erabili zena.

### Kontzeptua

Hahnemannen omenezko monumentua Washington D.C.n. *Similia similibus curentur* esaldia erakusten da azpian.
Hahnemannek homeopatia asmatu zuen, William Cullen mediku eta kimikari eskoziarraren tratatua alemanera itzultzen zuen bitartean. Cullenek *Cinchona* mingotsa zelako malaria sendatzen zuela zioen teoriaren aurrean eszeptiko, Hahnemannek azal pixka bat irentsi zuen zehazki zer gertatuko zen ikertzeko. Sukarra, hotzikarak eta mina izan zituen artikulazioetan: malariaren antzeko sintomak. Hortik aurrera, Hahnemannek ondorioztatu zuen sendagai eraginkor guztiek tratatzen dituzten gaixotasunen antzeko sintomak eragiten dizkietela pertsona osasuntsuei. Hortik sortu zen "homeopatia" izena, grezieratik.

Tratatutako gaixotasunek eragindako sintomen antzekoak sortzen dituzten sendagaiak eraginkorrak direla dioen doktrina, "antzekoen legea" izenekoa, Hahnemannek adierazi zuen *similia similibus curentur* latinezko esaldiarekin, edo "antzekoak antzekoa sendatzen du". Hahnemannen antzekoen legea ez dago frogatuta eta ez da metodo zientifikotik eratorria. Oliver Wendell Holmesek 1861ean idatzitako *Cinchona* azala jatearen efektuen kontakizuna berriro frogatzen saiatu zen, baina ez zuen lortu. Ondorengo lan zientifikoek frogatu zuten *Cinchona*k malaria sendatzen duela kinina duelako, gaixotasuna eragiten duen *Plasmodium falciparum* parasitoa hiltzen duena; ekintza-mekanismoa ez dago Hahnemannen ideiekin lotuta.

#### Probaketa

Hahnemann zenbait substantziek gizakiengan izan zitzaketen ondorioak probatzen hasi zen, geroago "homeopatia-proba" deitu zitzaion prozedura. Proba horiek egiteko, subjektuek substantziak hartzearen ondorioak egiaztatu behar zituzten, sintoma guztiak erregistratuz, bai eta zer baldintza osagarritan agertzen ziren ere. Hahnemannek proba bilduma bat argitaratu zuen 1805ean, eta 65 prestakinen bigarren bilduma bat *Materia Medica Pura* (1810) liburuan agertu zen.

Hahnemannek uste zuenez antzeko sintomak eragiten zituzten farmako dosi handiek gaixotasuna larriagotu besterik ez zutela egingo, muturreko diluzioen alde egin zuen. Diluzioak egiteko teknika bat asmatu zen, Hahnemannen arabera, substantziaren propietate terapeutikoak mantenduko zituena eta, aldi berean, haren ondorio kaltegarriak ezabatuko zituena. Hahnemannek uste zuen prozesu horrek "substantzia gordinen botere medizinal espiritualak" indartzen zituela. Bere sistema mediko berriaren ikuspegi orokor bat bildu eta argitaratu zuen *Organon der rationellen Heilkunde* (1810) liburuan, 1921ean argitaratutako seigarren edizio batekin, homeopatek gaur egun ere erabiltzen dutena.

#### Miasmak eta gaixotasunak

*Organon* linburuan Hahnemannek "miasmak" kontzeptua gaixotasun kronikoen azpian dauden "printzipio infekziosoak" eta "bizi-indarraren nahaste morboso bereziak" bezala proposatu zituen. Hahnemannek miasma bakoitza gaixotasun espezifikoekin lotzen zuen, eta uste zuen hasieran miasmekiko esposizioak sintoma lokalak eragiten zituela, hala nola larruazaleko gaixotasunak edo gaixotasun benereoak. Bere baieztapenaren arabera, sintoma horiek medikazioaren bidez ezabatzen baziren, kausa sakondu egiten zen eta barne-organoen gaixotasun gisa agertzen hasi zen. Homeopatiaren arabera, gaixotasunak tratatzean sintomak zuzenean arintzen dira, medikuntza konbentzionalean batzuetan egiten den bezala, eta hori ez da eraginkorra, "gaixotasun oro joera ezkutu, sakon errotutako, azpiko kroniko edo heredaturen batera igo daitekeelako". Azpian dagoen miasma inputatuak bere horretan dirau oraindik, eta sakonki errotutako gaitzak zuzendu egin daitezke soilik bizi-indarraren asaldurarik sakonena ezabatuz.

Hahnemannen hipotesiek hiru sintoma lokal baino ez zituzten: *psora* (azkura), *sifilia* (gaixotasun benereoa) eta *sikosia* (kondilomak). Larruazaleko edozein gaixotasunekin lotuta zegoen, azkura eragiten zuena, eta beste gaixotasun askoren oinarritzat jotzen zen. Hahnemannek epilepsia, minbizia, ikterizia, gorreria eta kataratak bezalako gaixotasunen kausa zela uste zuen. Hahnemannen garaitik beste miasma batzuk proposatu dira, eta horietako batzuek lehenago *psora*ri egotzitako gaixotasunak ordezkatu dituzte, tuberkulosiaren eta minbiziaren miasmak barne.

Hahnemannen miasmen teoriak eztabaidatua izaten jarraitzen du homeopatiaren barruan, baita garai modernoetan ere. Miasmen teoria kritikatua izan da homeopatiaren sistema tratamenduen porroten aurrean babesteko garatutako azalpen gisa, eta desegokia izateagatik ehunka gaixotasun mota estaltzeko, baita gaixotasunarekiko aurreiritziak, genetika, ingurumen-faktoreak eta paziente bakoitzaren gaixotasun bakarraren historia ez azaltzeagatik ere.

### Goraldia eta lehen kritikak XIX. mendean

*Homeopatiak alopatiaren horroreak begiratzen ditu* margolana, Alexander Beydemanek 1857an egina.
Homeopatiak XIX. mendean izan zuen arrakastarik handiena. 1825ean Hans Birch Gram Hahnemannen ikasleak Estatu Batuetan sartu zuen. Estatu Batuetako lehen eskola homeopatikoak 1835ean ireki zituen ateak, eta Homeopatiaren Institutu Amerikarra 1844an sortu zen. XIX. mendean zehar dozenaka erakunde homeopatiko agertu ziren Europan eta Estatu Batuetan, eta 1900ean 22 eskola homeopatiko eta 15.000 praktikante zeuden Estatu Batuetan.

Garai hartako praktika medikoa askotan eraginkorrak eta kaltegarriak eta eraginkorrak ez ziren tratamenduetan oinarritzen zenez, homeopaten pazienteek medikuek tratatutakoek baino emaitza hobeak izaten zituzten. Nahiz eta eraginkorrak ez izan, prestakin homeopatikoak gutxitan izaten dira kaltegarriak, eta, beraz, ez da hain gertagarria erabiltzaileei kalte egitea ustez laguntzen ari zaien tratamenduaren ondorioz. Homeopatiak XIX. mendean izan zuen arrakasta erlatiboaren ondorioz, baliteke odolusteen eta purgen tratamendu ez-eraginkorrak eta kaltegarriak alde batera utzi izana, eta medikuntzaren bilakaera hasi izana, eraginkorragoa eta zientzian oinarritua. Homeopatiak gero eta ospe handiagoa izatearen arrazoietako bat gaixotasun infekziosoen epidemiak pairatzen zituzten pertsonen tratamenduan izan zuen itxurazko arrakasta izan zen. Kolera bezalako gaixotasunen XIX. mendeko epidemietan, ospitale homeopatikoetako hilkortasun-tasak ohiko ospitaleetakoak baino txikiagoak izaten ziren askotan, garai hartan erabiltzen ziren tratamenduak sarritan kaltegarriak izaten baitziren eta gaixotasunei aurre egiteko gutxi edo ezer gutxi egiten baitzuten.

Goraldian ere, homeopatia kritikatu zuten zientzialariek eta medikuek. Sir John Forbesek, Viktoria erreginaren medikuak, 1843an esan zuen homeopatiaren dosi oso txikiak alferrikakotzat hartu ohi zirela eta "giza arrazoiaren aurkako laidotzat" jotzen zituela. James Young Simpsonek zera esan zuen 1853an oso diluituta zeuden sendagaiei buruz: "Pozoirik ez dago, indartsuena izan arren, mila-milioirenak edo dezilioiak hartuta eragingo diona gizon bati edo euli bati". Oliver Wendell Holmes XIX. mendeko mediku eta idazle estatubatuarrak ere homeopatia kritikatu zuen argi eta garbi, eta saiakera bat argitaratu zuen, *Homogeneopathy and Its Kindred Delusions* (1842) izenekoa. Homeopatia Elkarte Frantseseko kideek 1867an ikusi zuten Europako homeopata nagusietako batzuk dosi infinitesimalak emateari uko egiteaz gain, jada ez zutela hura defendatzen. Homeopatia soilik irakasten zuen Estatu Batuetako azken eskola 1920an itxi zen.

### Suspertzea XX. mendean

Homeopatiako globuluak.
Paul U. Unschuld eta Edzard Ernst akademikoen arabera, Alemaniako erregimen nazia homeopatiaren zalea zen, eta diru kopuru handiak gastatu zituen bere mekanismoak ikertzen, baina emaitza positiborik lortu gabe. Unschuldek dio homeopatia ez zela inoiz gerora Estatu Batuetan errotu, baizik eta Europako pentsamenduan errotuago egon zela. Estatu Batuetan, 1938ko Elikagaien, Sendagaien eta Kosmetikoen Legeak (Royal Copeland New Yorkeko senatari eta mediku homeopatak babestua) homeopatia prestakinak sendagai gisa onartu zituen. 1950eko hamarkadan, 75 mediku homeopata baino ez zeuden AEBn. 1970eko hamarkadaren erdialdean eta amaieran, homeopatia asko berpiztu zen eta enpresa homeopatiko batzuen salmentak hamar aldiz biderkatu ziren.

Homeopata batzuek George Vithoulkas homeopata greziarrari egozten diote berpizkundea, 1970eko hamarkadan "ikerketa-lan handia egin baitzuen agertokiak eguneratzeko eta homeopatiaren teoriak eta praktika fintzeko", baina Ernst eta Simon Singhen ustez, New Age mugimenduaren gorakadarekin lotuta dago. Bruce Hoodek argudiatu duenez, homeopatiaren ospea handitu egin da azkenaldian, medikuek pazienteei eskaintzen dizkieten kontsulta luzeengatik eta produktu "naturalak" hobesteagatik. Jendeak uste du horiek direla prestakin homeopatikoen oinarria.

Mendearen amaieran homeopatiaren aurkako oposizioa areagotzen hasi zen berriro; William T. Jarvis AEBko Osasun Iruzurraren aurkako Kontseilu Nazionaleko presidenteak adierazi zuenez, "homeopatia jendearen aurka gobernuaren bedeinkapenarekin egindako iruzurra da, Royal S. Copeland senatariaren botere politikoaren gehiegikeriari esker".

### XXI. mendea: kritiken goraldia

Mark Edwards soluzio homeopatiko baten *gaindosia* hartzen, ekintza kritiko gisa.
XXI. mendearen hasieratik, gainera, meta-analisi batzuek frogatu dute homeopatiaren baieztapen terapeutikoek ez dutela justifikazio zientifikorik. Horren ondorioz, gobernu askok finantzaketa murriztu edo eten dute. 2010eko txosten batean, Erresuma Batuko Komunen Ganberako Zientzia eta Teknologia Batzordeak gomendatu zuen homeopatiak Osasun Zerbitzu Nazionalaren (NHS) finantzaketa jasotzeari utz ziezaiola, sinesgarritasun zientifikorik ez zuelako; homeopatiarako NHSren finantzaketa 2017an eten zen. Erresuma Batuko Osasun Departamentuari ere eskatu zioten debekatutako preskripzio-artikuluen zerrendari homeopatia erremedioak gehitzeko.

2015ean, Australiako Osasun eta Ikerketa Medikoko Kontseilu Nazionalak ondorioztatu zuen "ez dagoela homeopatia eraginkorra dela egiaztatzeko proba fidagarririk". Gobernu federalak, azkenean, Farmazien Ordainsarien eta Erregulazioaren 2018ko berrikuspenak emandako 45 gomendioetatik hiru baino ez zituen onartu. Urte horretan bertan, Ameriketako Estatu Batuetako Elikagaien eta Sendagaien Administrazioak (FDA) entzunaldi bat egin zuen, sendagai homeopatikoen erregulazioari buruzko iruzkin publikoak eskatuz. 2017an, FDAk iragarri zuen produktu homeopatikoen erregulazioa indartuko zuela.

Center for Inquiry (CFI) irabazi-asmorik gabeko erakunde estatubatuarrak salaketa jarri zuen 2018an CVS farmazien aurka, kontsumitzaileari iruzur egin ziolako homeopatia-sendagaiak saltzeagatik. Esaten zuen CVSk errazago saltzen zituela produktu homeopatikoak sendagai estandarrak baino. 2019an, CFIk antzeko salaketa aurkeztu zuen Walmarten aurka, "kontsumitzaileari eskala handian iruzur egiteagatik eta bezeroen osasuna arriskuan jartzeagatik, sendagai homeopatikoak salduz eta merkaturatuz". Inkesta bat ere egin zuten, eta ohartu ziren kontsumitzaileek homeopatia-konponbideen eraginkortasunari buruzko frogarik ez zegoela jakinarazten zitzaienean iruzurra jasan zutela onartzen zutela, Walmart eta CVS etxeek saltzen dituztenen kasuan bezala.

2021ean, Frantziako Osasun ministroak pixkanaka kendu zituen sendagai homeopatikoengatik Gizarte Segurantzan egindako itzulketak. Frantziak aspalditik sinesten du sendagai homeopatikoen bertuteetan beste herrialde askok baino gehiago, eta medikuntza alternatiboko sendagaien munduko ekoizle handienak, Boironek, herrialde horretan du egoitza. Homeopatia eta beste pseudoterapia batzuk debekatzeko neurriak ere iragarri ditu Espainiak. 2016an, Bartzelonako Unibertsitateak bertan behera utzi zuen Homeopatiako masterra, "oinarri zientifikorik eza" argudiatuta, Espainiako Osasun Ministerioaren aholkularitzaren ondoren. Handik gutxira, Valentziako Unibertsitateak iragarri zuen Homeopatiako masterra kenduko zuela.

Homeopatiaren lege nagusiak
---------------------------

Alemaniako zigilu berezia (1996) Hahnemannen siluetarekinBi legeetan oinarritzen da homeopatia:

1. *Antzekoen legea*: Gai toxikoen bidez, pairatu ohi dituenen gisako sintoma batzuk sorrarazten zaizkio gaixoari. Artifizialki eragindako gaitz arinak eritasunaren kontrako erreakzioa sorrarazten du gaixoarengan.
2. *Sendagaien disoluzioaren legea*: Sendagaiak oso dosi txikietan erabiltzen dira, eta aldian-aldian kontzentrazio txikiagotan ematen zaizkio gaixoari. Hahnemannen ustez, botika zenbat eta uretan proportzio txikiagoan egon, orduan eta eragin handiago du gaixoarengan, eragin terapeutikoa ez baitago botikaren masari lotua, bere propietate dinamikoei baizik.

Homeopatiaren erregulazioa Euskal Herrian
-----------------------------------------

* Ipar Euskal Herrian: Iparraldean medikua izan beharra dago homeopata gisa aritzeko, baina gizarte segurantzak ez ditu tratamendu homeopatikoak ordaintzen. Sendagai homeopatikoak erosteko ez da medikuaren errezetaren beharrik.
* Hego Euskal Herrian: Homeopatia ez da osasun sistemaren parte, baina sendagai homeopatikoen erabilera erregulatua dago. Erregulazioaren helburu nagusia sendagai homeopatikoak osasunarentzat arriskutsuak ez izatea segurtatzea da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Tuomela, Raimo.  (1987). Pitt, Joseph C. ed. «Science, Protoscience, and Pseudoscience» *Rational Changes in Science: Essays on Scientific Reasoning* (Springer Netherlands): 83–101. doi:10.1007/978-94-009-3779-6\_4. ISBN 978-94-009-3779-6. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
2. ↑   **(Ingelesez)** Mukerji, Nikil; Ernst, Edzard.  (2022-09-14). «Why homoeopathy is pseudoscience» *Synthese* 200 (5): 394. doi:10.1007/s11229-022-03882-w. ISSN 1573-0964. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
3. ↑   **(Ingelesez)** Baran, George R.; Kiani, Mohammad F.; Samuel, Solomon Praveen.  (2014). Baran, George R. ed. «Science, Pseudoscience, and Not Science: How Do They Differ?» *Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century: An Introduction for Non-Science Majors* (Springer): 19–57. doi:10.1007/978-1-4614-8541-4\_2. ISBN 978-1-4614-8541-4. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
4. ↑    *Philosophy of pseudoscience : reconsidering the demarcation problem.*  2013 ISBN 978-0-226-05182-6. PMC 852896293. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
5. ↑   «Homeopathy» *www.rpharms.com* (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
6. ↑   **(Ingelesez)** «Homeopathy» *nhs.uk* 2017-10-18 (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
7. ↑   **(Ingelesez)** Shang, Aijing; Huwiler-Müntener, Karin; Nartey, Linda; Jüni, Peter; Dörig, Stephan; Sterne, Jonathan AC; Pewsner, Daniel; Egger, Matthias.  (2005-08-27). «Are the clinical effects of homoeopathy placebo effects? Comparative study of placebo-controlled trials of homoeopathy and allopathy» *The Lancet* 366 (9487): 726–732. doi:10.1016/S0140-6736(05)67177-2. ISSN 0140-6736. PMID 16125589. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
8. ↑   **(Ingelesez)** kreidler, Marc.  (2012-11-01). *Homeopathy: A Critique of Current Clinical Research | Skeptical Inquirer.*  (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
9. ↑   **(Ingelesez)** «Complementary and Integrative Medicine | American Cancer Society» *www.cancer.org* (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
10. 1 2   **(Ingelesez)** Grimes, David Robert.  (2012-09). «Proposed mechanisms for homeopathy are physically impossible: Original Article» *Focus on Alternative and Complementary Therapies* 17 (3): 149–155. doi:10.1111/j.2042-7166.2012.01162.x. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
11. ↑   **(Ingelesez)** Partnership (IAP), the InterAcademy. «EASAC statement on: Homeopathic products and practices: assessing the evidence and ensuring consistency in regulating medical claims in the EU» *www.interacademies.org* (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
12. 1 2   Wesselhoeft, Robert; Holmes, Oliver Wendell.  (1842). *Some remarks on Dr. O.W. Holmes's lectures on homoeopathy and its kindred delusions : communicated to a friend.*  Boston : Clapp (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
13. ↑   Sr, Oliver Wendell Holmes.  (1861). *Currents and counter-currents in medical science: With other addresses and essays.*  Ticknor and Fields (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
14. ↑   **(Ingelesez)** Ernst, E..  (2002-12). «A systematic review of systematic reviews of homeopathy: A systematic review of systematic reviews of homeopathy» *British Journal of Clinical Pharmacology* 54 (6): 577–582. doi:10.1046/j.1365-2125.2002.01699.x. PMID 12492603. PMC PMC1874503. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
15. ↑   Caulfield, Timothy; DeBow, Suzanne.  (2005-06-14). «A systematic review of how homeopathy is represented in conventional and CAM peer reviewed journals» *BMC Complementary and Alternative Medicine* 5 (1): 12. doi:10.1186/1472-6882-5-12. ISSN 1472-6882. PMID 15955254. PMC PMC1177924. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
16. ↑   **(Ingelesez)** «Fun with homeopaths and meta-analyses of homeopathy trials» *Science-Based Medicine* 2008-10-13 (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
17. 1 2   Shelton, Jay.  (2004). *Homeopathy : how it really works.*  Prometheus Books ISBN 1-59102-109-X. PMC 52258067. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
18. ↑   **(Ingelesez)** Ernst, Edzard.  (2010-04). «Homeopathy: what does the "best" evidence tell us?» *Medical Journal of Australia* 192 (8): 458–460. doi:10.5694/j.1326-5377.2010.tb03585.x. ISSN 0025-729X. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
19. ↑   «Homeopathy is nonsense, says new chief scientist - Telegraph» *web.archive.org* 2013-04-20 (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
20. ↑    *The Oxford companion to United States history.*  (First edition. argitaraldia) 2001 ISBN 0-19-508209-5. PMC 44426920. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
21. 1 2   Singh, Simon.  (2008). *Trick or treatment : the undeniable facts about alternative medicine.*  (1st American ed. argitaraldia) W.W. Norton ISBN 978-0-393-06661-6. PMC 181139440. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
22. ↑   **(Ingelesez)** Musgrave, Ian. «No evidence homeopathy is effective: NHMRC review» *The Conversation* (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
23. ↑   **(Ingelesez)** agencies, swissinfo ch and. «Swiss make New Year's regulations» *SWI swissinfo.ch* (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
24. ↑   **(Ingelesez)** «Homeopathy is 'risky nonsense' according to 29 science bodies» *The Independent* 2017-09-23 (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
25. ↑   «» MEMORANDUM #2 (HOMEOPATHY) Commission on Pseudoscience» *klnran.ru* (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
26. ↑   **(Ingelesez)** Donnelly, Laura.  (2017-07-21). «NHS to ban homeopathy and herbal medicine, as 'misuse of resources'» *The Telegraph* ISSN 0307-1235. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
27. ↑   **(Ingelesez)** Donnelly, Laura; Association, Press.  (2018-06-05). «High Court backs NHS decision to stop funding homeopathy» *The Telegraph* ISSN 0307-1235. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
28. ↑   **(Ingelesez)** «Homeopathy 'could be blacklisted'» *BBC News* 2015-11-13 (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
29. ↑   **(Ingelesez)** France-Presse, Agence.  (2019-07-10). «France to stop reimbursing patients for homeopathy» *The Guardian* ISSN 0261-3077. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
30. ↑   **(Frantsesez)** «Homéopathie : 2021 signe la fin du remboursement» *Franceinfo* 2021-01-01 (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
31. ↑   **(Gaztelaniaz)** Rejón, Raúl.  (2018-11-14). «El Gobierno prohibirá la homeopatía en los centros sanitarios» *elDiario.es* (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
32. ↑   **(Ingelesez)** Loudon, Irvine.  (2006-12). «A Brief History of Homeopathy» *Journal of the Royal Society of Medicine* 99 (12): 607–610. doi:10.1177/014107680609901206. ISSN 0141-0768. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
33. ↑   Lasagna, Louis.  (1970). *The doctors' dilemmas.*  Books for Libraries Press ISBN 0-8369-1669-7. PMC 87611. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
34. ↑   Pray, W. Steven.  (2003). *A history of nonprescription product regulation.*  Pharmaceutical Products Press ISBN 0-7890-1537-4. PMC 50348213. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
35. ↑   **(Ingelesez)** Dean, Michael Emmans.  (2001-09). «Homeopathy and "The Progress of Science"» *History of Science* 39 (3): 255–283. doi:10.1177/007327530103900301. ISSN 0073-2753. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
36. ↑   Whorton, James C..  (2004). *Nature cures : the history of alternative medicine in America.*  Oxford University Press ISBN 0-19-517162-4. PMC 56443385. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
37. ↑   Ullman, Robert.  (1995). *The patient's guide to homeopathic medicine.*  Picnic Point Press ISBN 0-9640654-2-8. PMC 33119087. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
38. ↑   **(Ingelesez)** Merrell, Woodson C; Shalts, Edward.  (2002-01-01). «Homeopathy» *Medical Clinics of North America* 86 (1): 47–62. doi:10.1016/S0025-7125(03)00071-3. ISSN 0025-7125. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
39. ↑   «A Wail from the Waste-Basket. [Volume 36, Issue 12, December, 1894, pp. 1030-1032»] *The Dental cosmos; a monthly record of dental science: Vol. XXXVI. [Vol. 36]* 1894 (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
40. ↑   **(Ingelesez)** «Homeopathy and Evidence-Based Medicine: Back to the Future – Part I | Science-Based Medicine» *sciencebasedmedicine.org* 2008-01-04 (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
41. ↑   Haehl, Richard.  (1995). *Samuel Hahnemann : his life and work : based on recently discovered state papers, documents, letters, etc..*  (Reprint ed. argitaraldia) Jain ISBN 978-81-7021-692-6. PMC 45618811. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
42. ↑   Kirschmann, Anne Taylor.  (2004). *A vital force : women in American homeopathy.*  Rutgers University Press ISBN 0-8135-3544-1. PMC 54961370. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
43. ↑   «Dilution and Dynamization» *web.archive.org* 2002-08-26 (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
44. ↑   Hahnemann, Samuel.  (1979). *The healing art of homeopathy.*  Keats Pub ISBN 0-87983-228-2. PMC 7596388. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
45. ↑   «History of Homeopathy» *web.archive.org* 2007-07-05 (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
46. ↑   **(Ingelesez)** Clarke, John.  (2017-02-19). *Homoeopathy Explained.*  Nanopathy (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
47. ↑   «MIASMS in homeopathy» *web.archive.org* 2009-03-07 (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
48. 1 2   «Taking the history of the case. Dr James William Ward» *homeoint.org* (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
49. ↑   «Cause of disease» *web.archive.org* 2009-12-31 (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
50. ↑    *Homoeopathy.*  (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
51. ↑   **(Alemanez)** Hahnemann, Samuel.  (1828). *Die chronischen krankheiten....*  Arnold (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
52. ↑    *America's alternative religions.*  State University of New York Press 1995 ISBN 0-585-04584-4. PMC 42854961. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
53. ↑   Winston, Julian.  (1999). *The faces of homœopathy : an illustrated history of the first 200 years.*  Great Auk Pub ISBN 0-473-05607-0. PMC 53848408. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
54. ↑   «IS HOMEOPATHY GOOD MEDICINE? - TIME» *web.archive.org* 2009-06-14 (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
55. ↑   *jamanetwork.com* doi:10.1001/archinte.156.19.2162. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
56. ↑   Kaufman, Martin.  (1971). *Homeopathy in America : the rise and fall of a medical heresy.*  ISBN 0-8018-1238-0. PMC 264319. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
57. ↑   **(Ingelesez)** «Divided legacy; a history of the schism in medical thought [by Harris L. Coulter | WorldCat.org»] *www.worldcat.org* (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
58. ↑   **(Ingelesez)**  *The Chicago Medical Journal.*  James Barnet 1867 (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
59. ↑   **(Ingelesez)** «Standing up for the truth about homeopathy and Nazi medicine» *The Irish Times* (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
60. ↑   Unschuld, Paul U..  (2009). *What is medicine? : Western and Eastern approaches to healing.*  University of California Press ISBN 978-0-520-94470-1. PMC 808601124. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
61. ↑   «Homeopathic Hassle - TIME» *web.archive.org* 2008-12-14 (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
62. ↑   **(Ingelesez)** kreidler, Marc.  (2006-05-07). *Riding the Coattails of Homeopathy's Revival (1985) | Quackwatch.*  (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
63. ↑   **(Ingelesez)** Jonas, Wayne B.; Kaptchuk, Ted J.; Linde, Klaus.  (2003-03-04). «A Critical Overview of Homeopathy» *Annals of Internal Medicine* 138 (5): 393. doi:10.7326/0003-4819-138-5-200303040-00009. ISSN 0003-4819. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
64. ↑   Lockie, Andrew.  (2006). *Encyclopedia of homeopathy.*  (Updated ed. argitaraldia) D. Kindersley Pub ISBN 978-0-7566-1871-1. PMC 70687291. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
65. ↑   Hood, Bruce M..  (2009). *Supersense : why we believe in the unbelievable.*  HarperCollins ebooks ISBN 978-0-06-186794-1. PMC 367601269. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
66. ↑   **(Ingelesez)** kreidler, Marc.  (2001-12-15). *Homeopathy: Real Medicine or Empty Promises? | Quackwatch.*  (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
67. ↑   Freckelton, Ian.  (2012-03). «Death by homeopathy: issues for civil, criminal and coronial law and for health service policy» *Journal of Law and Medicine* 19 (3): 454–478. ISSN 1320-159X. PMID 22558899. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
68. ↑   «The Australian report» *Homeopathy Research Institute | HRI* 2017-04-06 (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
69. ↑   **(Ingelesez)** Aubusson, Kate.  (2018-05-03). «Pharmacies avoid homeopathy ban as government parks recommendations» *The Sydney Morning Herald* (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
70. ↑   **(Ingelesez)** «FDA takes new look at homeopathy» *www.science.org* (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
71. ↑   **(Ingelesez)** kreidler, Marc.  (2018-03-01). *FDA to Regulate Some Homeopathic Products; CFI Hails Move | Skeptical Inquirer.*  (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
72. ↑   **(Ingelesez)** Fidalgo, Paul.  (2018-07-09). *Center for Inquiry Sues CVS for Fraud Over Sale of Homeopathic Fake Medicine | Center for Inquiry.*  (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
73. ↑   **(Ingelesez)** «CVS sued for deceiving consumers in sale of homeopathic remedies | Science-Based Medicine» *sciencebasedmedicine.org* 2018-07-19 (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
74. ↑   **(Ingelesez)** Nicaise, Alexander.  (2019-07-10). *What Should Become of a Monument to Pseudoscience? | Skeptical Inquirer.*  (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
75. ↑   **(Ingelesez)** kreidler, Marc.  (2019-09-17). *Consumers Feel "Scammed" by Walmart and CVS over Homeopathic Fake Medicine, Survey Shows | Center for Inquiry.*  (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
76. ↑   **(Ingelesez)** «France will end healthcare refunds for homeopathic drugs» *Reuters* 2019-07-09 (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
77. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ansede, Manuel.  (2016-03-04). «La Universidad de Barcelona fulmina su máster de homeopatía» *El País* ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
78. ↑   **(Gaztelaniaz)** «El Máster de Homeopatía de la Universidad de Valencia cancela su edición para el próximo curso» *abc* 2016-04-07 (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**: Homeopathy (Britania Handiko Osasun Zerbitzua.).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q81058
* Commonscat Multimedia: Homeopathy

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX4348736
* BNF: 11932026n (data)
* GND: 4025783-6
* LCCN: sh85061725
* NDL: 00563390
* NKC: ph120788
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 6866
* HDS: 047878
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D006705

 |

* Wd Datuak: Q81058
* Commonscat Multimedia: Homeopathy