recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*San Estebanen martirioa*, 1506, Marx Reichlich.
Harrikatze publikoa zigor judizialtzat edo judizioz kanpokotzat aplikatzen duten herrialdeak erakusten dituen mapa.
**Harrikatzea** heriotza zigorra aplikatzeko modu bat da, zeinetan jende multzo batek harrika egiten dion pertsona bati, hil arte. Gaur egun, zigor hori aplikatzen dute Arabiar Emirerri Batuetan, Iranen, Iraken, Qatarren, Mauritanian, Saudi Arabian, Somalian, Sudanen, Yemenen, Nigeria iparraldean, Indonesiako Aceh probintzian, Afganistanen eta Pakistanen. Herrialde batzuetan, hala nola Iraken eta Afganistanen, epaiz kanpoko harrikatzeak egiten dira, legez kontrakoa izan arren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «harrikatu» *Orotariko Euskal Hiztegia.*  Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2016-11-15).
2. ↑   **(Ingelesez)** Batha, Emma. «Factbox: Stoning - where does it happen?» *Thomson Reuters Foundation News* (Noiz kontsultatua: 2016-11-15).
3. ↑   **(Ingelesez)** Batha, Emma. «Special report: The punishment was death by stoning. The crime? Having a mobile phone» *The Independent* (Noiz kontsultatua: 2016-11-15).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193777
* Commonscat Multimedia: Stonings

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4183037-4
* LCCN: sh85128348
* AAT: 300404350

 |

* Wd Datuak: Q193777
* Commonscat Multimedia: Stonings
**Datazio absolutu** terminoa gai, objektu edo estratu geologiko baten adina hurbildu edo data bat zenbatesteko metodo eta teknika multzoari dagokio. Datazio absoluturako metodo eta teknikak *datatu* nahi diren gai edo objektuetan denboran zehar izandako aldaketa fisiko-kimikoetan oinarritu ohi dira.

Metodo erradiometrikoa
----------------------

Zenbait elementuren nukleo atomiko ezengonkorrek erradiazioa igorriz galtzen dute bere masaren zati bat. Erradiazioa alfa(α), beta(β) eta gamma(γ) motakoa izan daiteke.

Lurreko harri eta beste materialeetan, elementu/nukleo ezengokorrek berez eta jarraikiro igorriko dute erradiaktibitatea. Hau da,jatorrizko elementu *sortzailea* ezengokorrak dira eta erradioaktibitatea igorriz, *ondorengo* egonkorrean bihurtuko dira.

Erradioaktibitate-mota asko dago, baino hiru dira nagusi:

* alfa partikulak edo izpiak, helio-nukleoak dira eta barneratze-ahalamen oso txikia dute;
* beta izpiak edo partikulak, elektroiak dira eta karga elektriko negatiboa dute; euren barneratze-ahalmena alfa partikulen kasuan baino handiagoa da;
* gamma izpiak, maiztasun handiko erradiazio elektromagnetikoak dita eta ez dute karga elektrikorik; barneratze-ahalmena oso handia dute.

Atomo baten desintregazioa zoriz gertatzen da. Hau da, desintegrazio erradiaktiboan betetzen diren legeak estatistikoak dira, eta ezinezkoa da aurresatea zer unetan desintegratuko den atomo bat. Beraz, elementu erradiaktiboen ezaugarri nagusi moduan, beren semidesintegrazio-periodoa (**T**) definitzen da (batzuetan erdibizitza edo batezbesteko bizi-denbora bezala izendatzen da), substantziaren elementu erradiaktiboen kantitate erdia desintregratzeko behar den denbora, alegia.

λ konstante erradiaktiboa edo desintegrazio-tasa konstantea da: elementuaren aktibitatea adierazten digu (atomoek desintegratzeko duten probabilitatea).

Elementua oso aktiboa bada (λ-ren balio handia da), segundoko nukleo asko desintegratzen dira, eta beraz, semidesintegrazio ktea (T) oso txikia izango da.

Erradiaktibitate-konstanteak (λ) independente eedo askea desintegratzen den elementuaren egoera fisiko edo kimikoarekin. Hau da, isotopo erradiaktiboen transformazioa elementu egonkorrean konstantea da eta ez dago naturako aldagi fisiko-kimikoen eraginpean.

Isotopo erradiaktiboak datazio absolutuan
-----------------------------------------

Isotopo batek hiru baldintza bete behar izaten ditu arroken datazioan erabilgarri izateko:

* elementua aski arrunta izan behar du;
* elementuaren batezbesteko bizitza egokia izan behar da datatu nahi den garaiarekiko; oro har, metodo erradiaktibo jakin baten irismena (datatu daitekeen garai zaharrena), erabilitako isotopoaren batezbesteko bizitzaren halako 10 izango litzateke;
* elementu guraso ezengokorren desintegrazioa,arroka sortzen den unean hasi behar da,eta bertatik eratorritako elementu seme egonkorrek hantxe,arrokan,iraun beharko dute oso-osorik inolako galerarik izan gabe.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q332423
* **Identifikadoreak**
* AAT: 300224276
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q332423
**Harris konderria** (ingelesez: *Harris County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Houston da. 2010eko zentsuaren arabera 4.092.459 biztanle zituen, Harris kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Harris konderriak 4.603,66 kilometro koadro ditu. Horietatik 191,67 ura dira. Beste 4.411,99 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 888,96 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 4.092.459 pertsonetatik 3.021.186 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.671.540 dira. 754.258 beltzak edo afroamerikarrak. 8.150 amerikar natiboak ziren eta 2.260 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 249.853 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 7.914 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 48.838 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26676
* Commonscat Multimedia: Harris County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152452843
* LCCN: n81054004
* NARA: 10036567
* **Lekuak**
* OSM: 1560395
* TGN: 1002456

 |

* Wd Datuak: Q26676
* Commonscat Multimedia: Harris County, Texas
**Hutchinsoniellidae** **Cephalocarida** krustazeoen klaseko familia bakarra da, **Brachypoda** ordenakoak. Orain arte 9 espezie aurkitu dira eta ganba baten itxura dute. 1955an aurkitu ziren lehen aldiz eta askotan **zaldi-oin ganba** gisa ezagutzen dira. Batzuetan **Lightiellidae** familia ere badela esaten da, baina orokorrean familia bakarrean sailkatzen dira genero guztiak. Ez dago erregistro fosilik, baina hainbat adituk primitibo gisa jartzen dituzte.

Deskripzioa
-----------

Krustazeo hauek 2 eta 4 milimetro arteko tamaina dute eta gorputza luzexka dute. Buru luzea dute, lehenengo segmentu torazikoa estaltzen duen ertzarekin. Ez dute begirik, baliteke lokatz artean bizi direlako izatea. Bigarren antena parea ahoaren atzealdean dago; beste krustazeo guztietan antena hauek ahoaren aurrealdean daude helduak direnean.

Ahoa goiko ezpain handiaren atzean dago, barailekin. Lehenengo maxila parea txikia da eta bigarrenak toraxeko hanken egitura bera du: atal basal handia bi hanpadurekin barnealdean eta sarde itxurako barne alde bat bi lobulorekin kanpoaldean. Maxilak ez daude, beraz, oso garatuak, beste krustazoekin alderatuta.

Toraxak 10 segmentu ditu eta abdomenak telson bat du, baina ez beste apendizerik.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Hutchinsoniellidae*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6565396
* Commonscat Multimedia: Hutchinsoniellidae
* Wikispecies Espezieak: Hutchinsoniellidae

---

* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 1611
* EOL: 280
* GBIF: 2159
* ITIS: 83680
* NCBI: 84333
* WoRMS: 238272

 |

* Wd Datuak: Q6565396
* Commonscat Multimedia: Hutchinsoniellidae
* Wikispecies Espezieak: Hutchinsoniellidae
**Dialogismo** edo ***sermocinatio*** pentsamendu figura erretorikoa da. Honen funtsa zera da: testuaren edo enuntziazioaren subjektuak bere buruari galderak egiten dizkio eta erantzunen itxura egiten du elkarrizketa edo bakarrizketa antzeko egitura sortuz.

Erretorikan *sermocinatio* izen klasikoa erabiltzen da oraindik.

Adibide batzuk
--------------

Hona hemen Urko kantariaren abesti baten estrofa figura horren gainean egina:

Galdetu nion neure buruari
Nor nintzen ni, nor nintzen ni.
Galdetu nion neure buruari
Nor nintzen ni, nor nintzen ni.
Arrotz hizkuntz baten hitz egiten beti
Jakin gabe nor nintzen ni.
Beste adibide bat, Benito Lertxundiren "Zenbat gera?" abestian:

Zenbat gera? Lau, bat, hiru, bost zazpi?
Zer egin degu? Ezer ez.
Zer egiten degu? Alkar jo.
Zer egingo degu? Alkar hil?
Prosan ere eman daiteke figura. Kritiko askorentzat, esaterako Julia Kristevarentzat, nobelaren beraren egituran dialogismoak garrantzi handia du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Iratxe Retolaza, 164.or.
2. ↑
3. ↑  Joaquín Forradellas, 100.or.

Bibliografia
------------

* Euskaltzaindia: *Literatura terminoen hiztegia*. Bilbo: 2008. 227-228.or. Iratxe Retolazaren artikulua.
* Angelo Marchese eta Joaquín Forradellas: *Diccionario de retórica, crítica y terminología literaria*. Bartzelona: Ariel, 1982. 99-100.or.

Kanpo estekak
-------------

* Euskaltzaindiaren Literatura Terminoen Hiztegia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3025969
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh00009821

 |

* Wd Datuak: Q3025969
**Anna Maria Gardell-Ericson** (Visby, Suedia, 1853ko urriaren 10a – Stockholm, 1939ko ekainaren 2a) margolari eta akuarelista suediarra izan zen. Kostaldeko eszenetan eta laku edo ibaietako paisaietan espezializatu zen.

Biografia
---------

Bere aita Johan margolari paisajistatzat hartzen da, baina litekeena da bere dedikazio nagusia udal mailako administrari-ofiziala izatea. 

Gardell-Ericson hamasei urterekin hasi zen pintatzen, eta zuen talentuagatik Suitzara joan zen ikastera.

Margolari ibilbidea
-------------------

Geroago, Per Daniel Holmekin ikasi zuen Stockholmeko Suediako Arteen Errege Akademian, 1875ean Akademiak egindako erakusketa batean estreinatuz. Hurrengo urtean, brontzezko domina jaso zuen Filadelfiako Mendeurreneko Erakusketan.

1879an, Parisera joan zen Alexandre-Louis Leloir eta Ferdinand Heilbuth-ekin ikasten jarraitzeko, eta Camille Corot-en akuarelak kopiatu zituen. 1882an erakusketa handia egin zuen Parisko Aretoan, eta, horren ondorioz, Goupil & Cie arte-banatzaileen hileko 1.000 frankoko kontratua lortu zuen. Urte horretan, Johan Ericsonekin (1849-1925) ezkondu zen, Karlshamngo margolari paisajistarekin. Dudley Gallery arte-elkarteko kide ere izan zen.

Gardell-Ericson senarrarekin bizi izan zen Frantzian 1884 arte. Une hartan, kolera-izurrite bat lehertu zen Parisen. Gero Suediara itzuli eta Göteborgen finkatu ziren. Han egon zen bitartean, Gummeson Galerian eta hainbat arte-elkartetan erakusketak egin zituen. Arte Ederren Jauregian ere bere lanen erakusketa bat egin zuen, 1893ko Chicagoko Kolonbiako Mundu Erakusketan.

Hil baino lehentxeago bere memoriak idatzi zituen, baina ez ziren argitaratu. 1939an eta 1946an, beren lanen atzera begirako erakusketa handiak egin ziren.

Pintura aipagarriak
-------------------

* Emakume bordatzaile eta gaiztoak dituen kaleaEmakume bordatzaile eta gaiztoak dituen kalea
* Egunsentia ur-paisaiaren gaineanEgunsentia ur-paisaiaren gainean
* Lore-eremua VisbynLore-eremua Visbyn
* Marstrand paisaiaMarstrand paisaia

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Bergmark, Torsten. «Anna M Gardell-Ericson» *Svenskt Biografiskt Lexikon* (Riksarkivet).
2. ↑   Nichols, K. L.. *Women's Art at the World's Columbian Fair & Exposition, Chicago 1893.* .

Bibliografia
------------

* *Svenskt Biografiskt Lexikon* the Riksarkivet-en biografia
* Gösta Procopé, Konstnärsparet Anna Gardell-Ericson och Johan Ericson: en minnesbok, Hanseproduktion, 1982 ISBN 978-91-85716-21-0 ά91-85716-0

Kanpo estekak
-------------

* Gardell-Ericson Nationalmuseumen
* ArtNet: Gardell-Ericson-en obra gehiago.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4767027
* Commonscat Multimedia: Anna Gardell-Ericson

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 6333561
* ISNI: 0000 0000 6703 4433
* GND: 1245167308
* LCCN: n84090104
* ULAN: 500103506
* KulturNav: id
* RKD: 271633

 |

* Wd Datuak: Q4767027
* Commonscat Multimedia: Anna Gardell-Ericson
***Igebelarrak*** (frantsesez, *Les nymphéas*) Claude Monet margolari inpresionistak haren bizitzaren azken urteetan garatu zuen margoen zikloa da. 250 lanak inguru dira eta, olioaren teknika erabiliz, panel handien gainean egin zituen. Lan hauen guztien gaia bera da: Givernyko Lorategia. 1890tik aurrera Monet bere familiarekin inguru horretan lekuratu zen eta haren lursailean urmael bat egin zuen. Urmael horretan Monetek oso ospetsuak egin ziren igebelarrak edo nenufareak zabaldu zituen eta hauek margolariaren gai nagusia bilakatu ziren. 

Givernyko Lorategiak gaur egun.

Galeria
-------

"Igeloreak", 1920-1926
*Igeloreak*, 1916
*Igeloreak*, 1907

Erreferentziak
--------------

1. ↑  HEINRICH, C. Monet, Taschen. 2004 ISBN 3-8228-6198-7

Bibliografia
------------

* P. F. R. Carrassat, *Maestros de la pintura*, Spes, 2005. ISBN 84-8332-597-7.
* HEINRICH, C. *Monet*, Taschen. 2004 ISBN 3-8228-6198-7.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1189907
* Commonscat Multimedia: Water Lilies by Claude Monet

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11985277v (data)

 |

* Wd Datuak: Q1189907
* Commonscat Multimedia: Water Lilies by Claude Monet
**Ibanteli / Labeaga**, Nafarroa eta Iparraldea probintzian topa dezakegun euskal mendia da. 
Nafarroa eta Lapurdi arteko mendia da Ibanteli, nahiz eta tontorra erabat Lapurdi aldean goititu.
Muga zaharra ekialdeko lepo batetik pasatzen da, mugarri ugariren laguntzarekin.
Basoak estaltzen du gehiena, eta basoak utzitako eremuan, larrea baino gehiago iratzea da nagusi, baina nahiko inguru garbia da, noranahi ibiltzeko trabarik jartzen ez duena.
Haitza azaleratzen da tontorrean eta inguruko beste zenbait gunetan.
Ikuspegi zabala eskaintzen du ingurunearen gain (Larrun, Atxuria, bertan dira).
Gora jotzeko biderik motzenak Lizuniaga eta Lizarretako mendateetatik abiatzen direnak dira, azken hau batez ere, baina gehiago entretenitu nahi izanez gero, Beratik abiatu zaitezkete GR11ari jarraituz Idoia edo Lizarreta arte.
Labiaga izenarekin ageri da Alpinak ateratako Bidasoa aldeko mapan.
Beste mapa batzutan izen hori ematen zaio ekialdeko bizkarrari edo Bera aldeko iparraldeko isurialdeari.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

Ibanteli / Labeaga, .
*Artikulu hau Egiptoko basamortuari buruzkoa da; Arabiar Penintsulakoa gaitzat duena beste hau da: «Arabiako basamortua»*
**Arabiar basamortua** (arabieraz: الصحراء الشرقية‎) edo **Egiptoko ekialdeko basamortua** Saharako ekialdean dagoen eremua da, Nilo ibaiaren eta Itsaso Gorriaren artean eta ibaiaren deltaren eta hegoaldeko lehen ur-jauziaren artean dagoena. Egiptotik Eritreara (hegoaldean) zenbait herrialdetan zehar hedatzen da, baina Sudan eta Etiopiako zati batzuk ere hartzen ditu. Gutxi gorabehera 223.000 km²-ko hedadurarekin. Lurpeko ur-erreserba izugarria du.

Prezipitazioak urtean 25 milimetrotik beherakoak dira. Hezetasuna ez da % 19tik gorakoa. Tenperaturak eguneko 50 ℃-ra irits daitezke, eta gauean 0 ℃-ra jaitsi daitezke. Khamsinak tipikoak dira.

Galeria
-------

* 
* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Johnston, Harry.  (2011). *The Eastern Basin of the Nile.*  in: *The Nile Quest*. Cambridge: Cambridge University Press, 276–292 or. doi:10.1017/cbo9781139051811.028. ISBN 978-1-139-05181-1..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q624170
* Commonscat Multimedia: Eastern Desert

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315130224
* LCCN: sh89002128
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q624170
* Commonscat Multimedia: Eastern Desert
**De Soto parrokia** (ingelesez: *De Soto Parish*) Louisianako parrokia bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Mansfield da. 2010eko zentsuaren arabera 26.656 biztanle zituen, De Soto Parish kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

De Soto parrokiak 2.316,97 kilometro koadro ditu. Horietatik 49,23 ura dira. Beste 2.267,74 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 11,5 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 26.656 pertsonetatik 15.753 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 661 dira. 10.402 beltzak edo afroamerikarrak. 180 amerikar natiboak ziren eta 9 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 37 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 10 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 265 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA De Soto Parish, Louisiana age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q383739
* Commonscat Multimedia: DeSoto Parish, Louisiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 123171993
* LCCN: n82010761
* NARA: 10046851
* **Lekuak**
* OSM: 1827487
* TGN: 7020680

 |

* Wd Datuak: Q383739
* Commonscat Multimedia: DeSoto Parish, Louisiana
Tolkienen legendariumean, eta, batez ere, Silmarillion izeneko bere lanean idatzitako istorioetan, **Hithlum**, alde guztietatik, mendiz inguraturiko Beleriandeko eskualde handi bat zen: Mendebaldean, Ered Lomin edo **Oihartzunaren Mendiak**, eta, gainontzekoan, Ered Wethrin mendiek, ekialdetik eta hegoaldetik inguratzen zutenak. Gainera, honako eskualde hauetaz osatua dago: Hithlum bera erdian, Dor-Lomin hegoaldean, eta Mithrim hegoekialdean.

Quenyaz, **Hisilome** deitzen zen, sindarinezko bere izenak bezala, ***Laino lurraldea*** esan nahi duena, honela, eskualde guztia iluntzen zuten Thangorodrim mendiak altxatzen zuen lainoagatik deitua.

Tenperatura baxuko eskualde bat zen, baina, hala ere, edertasun bizikoa, horregatik, bertan bizi izan ziren Elforik noble eta ausartenak: Fingolfinen etxea, Noldor guztien erregea, baita gizakirik ausartenak ere: Hador Lorindolen etxea.

Angbandetik hain gertu zegoenez, eraso eta setioak errazen jasan zitzakeena zen, eta, bertako biztanleak, etengabe zaintzan egon ziren. Eithel Sirionen, Sirion ibaiaren iturriaren parean, Noldorren gotorleku nagusi zen Barad Eithel zegoen, eta bertan gobernatzen zuen Noldor guztien erregeak. Nirnaeth Arnoediadaren ondoren, Hithlumen zatirik gehiena, Maedhros traditu zuten **ekialdekoek** hartu zuten, baina Melkorrek handik irtetea debekatu zien; gainontzeko Elfo eta Gizakiak, harrapatuak, eta Iparraldeko meatzeetan esklabu bezala lan egitera behartuak izan ziren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1798200

 |

* Wd Datuak: Q1798200
Etxahun Iruri (Pierre Bordazarre)
**De Trevilleren azken hitzak** euskal kantua da, Pierre Bordazarrek (Etxahun-Irurik) 1966an idatzia, bere pastoral baterako, hain zuzen ere Jean-Armand du Peyrer Iruriko Jaun Kuntea edo Le Compte de Treville. Pastorala Irurin eta Maulen egin zen 1966an.

Abesti honen hainbat moldaketa daude, esaterako: Imanol Larzabalena, Kalakan taldearena, Niko Etxartena ...

Hitzak
------

Herio latza hüllantzen ari hiz  

Dolürik gabe orain nitarat  

Othoitzen hait ixtant bat ützi nezak  

Ene azken adiuen egitera  

Hori bera da denen ixtoria  

Heriuak bardintzen handi txipiak  

Zeren ilüsione bat bera da  

Lürren gaineko gure pasajia  

Ene jauregi pare gabekua  

Hi altxatüz banian fiertate  

Hitan igaran denbora goxua  

Hain llabür nükila ez nian uste  

O Basabürü amiragarria  

Bortüz eta mendiz üngüratürik  

Bostetan begixtatü zütiet  

Ürgüllürekin terraza huntatik  

Adios arren Mari Maidalena  

Zük ingana nezazü lotarik  

Ene ondotik baratzen direnez  

Izan ez nadiala ahatzerik

Ikus, gainera
-------------

* Azken hitzak
* Agur Xiberua
* Goizian argi hastian
* Oi Ama Eskual Herri

Kanpo estekak
-------------

* Imanol Larzabal abeslariaren "De Trevilleren azken hitzak" abestiaren bertsioa entzungai

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492903

 |

* Wd Datuak: Q20492903
Diferentzial zaharra, moztua bere atalak ikusteko.

**Diferentziala** elementu mekaniko bat da, zeinek auto baten gurpilen erreboluzio kopurua alde bakoitzean desberdina izatea uzten duena.

Auto batek bihurgune bat hartzen duenean, adibidez eskumatara, eskumako gurpila eskerrekoa baino bide laburragoa egiten du, ezkerrekoa bihurgunearen kanpoko partean dagoelako.

Lehenaldian, autoen gurpilak finko muntaturik zeuden ardatza baten gainean. Honek gurpiletako batek ondo ez biratzea sortzen zuen, autoa desestabilizatuz. Diferentzialaren bitartez gurpil bakoitza ondo biratzea lortzen da baina horregatik ez da galtzen ardatzarekiko finkatzea.

Diferentziala engranajez osatua dago "U" forman ordenatuak daudenak ardatzaren gainean. Autoa lerro zuzenean doanean eta gurpilak bide berbera egiten dutenean, engranajea forma neutroan geratzen da. Baina bihurgune batean engranajeak mugitzen dira gurpilen abiadura desberdinak kontrolatuz.

Biraketaren diferentzia bi ardatzen artean gertatzen da. Biraketa gurpilak biratzen ez duten gurpilak baino erradio zirkunferentzial handiagoa egiten dute, horregatik diferentziala erabiltzen da.

Mendirako ibilgailu batek hiru diferentzial izan ditzake.

Bi ardatzak birakariak izatekotan, biratzeko angelu handiena duena erradio handiagoa marraztuko du.

Funtzionamendua
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| 1 | 2 |

1. Irteerako ardatzak (ezkerrean gorriz, eskuinean horiz) abiadura berean biratzen dira. Biraketa esfortzua berdin banatzen da eta tarteko pinoi berdea ez da biratzen.
2. Ardatz gorria mantso doa eta tarteko pinoiak biraketa gehigarria bidaltzen dio ardatz horiari, azkarrago biraraziz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193137
* Commonscat Multimedia: Automobile differentials

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q193137
* Commonscat Multimedia: Automobile differentials

  


| * i
* e
* a
Engranajeak |
| --- |
| Sistemak | 
* Eguzki eta planeta engranajea
* Engranaje ez-zirkular
* Engranaje harmoniko
* Engranaje planetario
* Engranaje zikloidal
* Engranaje zuzen
* Kremailera eta piñoi
* Torloju amaigabe

 |
| Formak | 
* Helikoidala
* Hortz angeluarrezkoa
* Konikoa
* Koniko helikoidala
* Koroa
* Zuzena

 |
| Hortzen profilak | 
* Bilkarizko engranaje
* Engranaje zikloide

 |
| Mekanika | 
* Akoplatze
* Bizikletako martxak
* Diferentzial
* Engranaje tren
* Transmisioa
* Transmisio aldakor jarrai

 |
| Erabilera adibideak | 

|  |  |
| --- | --- |
| Bizikletak | 
* Ardatz bidezko transmisiodun bizikleta
* Barne-aldagailu
* Desbideragailu
* Piñoi
* Piñoi-talde

 |
| Horologia | 
* Gurpil-tren

 |

 |
| Ikus, gainera | 
* Piñoi aske
* Torloju-azkoin
* Torloju boladun
* Torloju nibelatzaile
* Transmisio-uhal
* Transmisio-kate

 |
**Diffserv** sare arteko arkitektura bat da zeinen helburu nagusia eskalibilitatea bermatuz trafikoa maneiatu,klasifikatu eta QoS eskaintzea den. Horretarako datu fluxu desberdinak azterketzen ditu eta ez banakako konexio edo baliabide erreserbak. Bertan paketeak markatuak eta klasifikatuak dira tratu berezi bat lortzeko asmoz bidalketa bakoitzean.

Izan ere, Interneten diseinu originalean "best effort" zerbitzua erabiltzen zen. Zerbitzu honek inolako bermerik ez zuen ematen bere kalitateari dagokionez. Denborarekin ordea, Interneterako denbora errealeko aplikazioak sortzen hasi ziren heinean kalitatezko zerbitzu bat eskaintzeko interesa handiagotzen joan zen (1994. Urtea).

Itxura denez, zerbitzu bati kalitatea bermatzeko aukera bakarra ibilbide guztiko ahalmenaren erreserba egitean datza, ATM zirkuituen antzera eta horretarako beharrezkoa da tarteko router bakoitzak fluxu horren berri izatea. Honek konexiora ez zuzendutako modelo batetik konexiora zuzendutako modelo batetara aldatzea eragin zuelarik. Honela, 1997.urtean, IntServ arkitekturaren hobekuntza moduan sortu zen Diffserv izeneko modelo alternatiboa kalitatearen arazoa benetan argitzeko asmoz.
DiffServ-en oinarrizko ideia honakoa litzateke; pakete bakoitzak idatzita darama gako bat zeinek adierazten duen zein klasetakoa den. Suposatzen da routerrak klase bakoitzari eman behar zaion tratamendua zein den badakiela eta ondorioz ez dute konexio edo fluxu konkretu batzuei buruzko informaziorik gordeta eduki behar.

DiffServ arkitektura trafikoaren klase desberdinen banaketan oinarritzen da. Beste era batetera esanda, kalitateari buruzko informazioa datagramatan idazten da eta ez routerretan. Honela, klase jakin bati dagozkion paketeak gako zehatz batekin markatzen dira, gako hau izanik klasea identifikatzeko behar dugun elementu bakarra.
Bestalde, DiffServ teknologiaren bitartez saretik bidaltzen diren paketeei lehentasunak txertatzea planteatzen da. Tartean aurkitzen diren nodoen (routerren) ardura izango delarik pakete hauek aztertu eta bakoitza tratatzea. Honegatik esaten da DiffServ-ek IntServ-a baino eskalabilitate hobea duela.

Pakete bat router batetara sartzen denean, bideratzaile logikoak DSCP (tranferitzen diren datuen kalitatea desberdintzeko erabiltzen den balioa) balio jakin bat esleitzen dio paketea ilara jakin batetara bideratzeko edo portu horretan tratamendu bereziren bat emateko.

PHB-a(paketeen berbidalketa egiteko lehentasuna definitzen duen balioa) sare administratzaile baten bitartez konfiguratua dago eta honako hauek dira gaur egungo estandarrak:

• Default behavior

• Class selector behavior

• Expedited Forwarding behavior

• Assured Fordwarding (AF) behavior

Jarraian azaltzen den irudian Ipv4 eta Ipv6ren arteko desberdintasunak ikus genitzazke. Ipv4 bertsioan IP pakete bakoitzak "TOS octet" izeneko byte bat darama. Bestalde, Ipv6 bertsioan baliokidea den "octetoaren zerbitzu klasea" dago.

  

IPv4 eta IPv6 bertsioakIPv4 eta IPv6 bertsioak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1224345

 |

* Wd Datuak: Q1224345
**Datuak definitzeko lengoaia** (DDL ingelesez) datu-baseak kudeatzeko sistema batek hornituriko lengoaia da, honen bidez datu-basearen egiturak definitzeko aginduak eta hauek erabiltzeko prozedurak edo funtzioak eskaintzen dira erabiltzaileei.

Sarrera
-------

Datu-basearen diseinua erabaki eta bere eskema kontzeptuala lortu ondoren, Datu-Definizioa Lengoaia (DDL) deitzen dugun lengoaia erabiliko da eskema kontzeptual hori DBKSk ulertzeko moduan definitu ahal izateko. Hortaz DDL lengoaiaren bitartez datu-basearen entitateak eta beraien arteko erlazioak deskribatu eta izendatuko dira. Kontzeptuala bezala, barneko eskema eta erabiltzaileen kanpoko bistak edo eskemak ere definitu beharko dira.
DDLen bidez egindako definizioak DDL konpilatzaileak aztertu eta prozesatu ondoren, DBKSren katalogoan gordeko dira. Datu-basearen edozein datu, erlazio edo ezaugarri aldatu baino lehen, DBKSk katalogo horretan begiratu beharko du. Fitxategi berezi honek metadatuak edukiko ditu, datuei buruzko datuak eta DBKSk erabiliko du.

Ikus,Gainera
------------

* Datu-base
* DML

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1431648

 |

* Wd Datuak: Q1431648
**Ibaialde Arraun Elkartea** Angeluko arraun taldea da. Gaur egun ABE Traineruen Ligan ari da baina tosta finkoan, mota guztietako kategorian hartzen du parte: bateletan, trainerilletan eta traineruetan. Bestalde Lapurdiko Arraun Taldea osatu du probintziako beste arraun taldeekin batera.

Historia
--------

Ibaialde Elkartea bera 1980 urtean sortu bazen ere, arraunketaren atala 1998an eratu zen Zarautz eta Ur Joko taldeen laguntzarekin.

2003an **Indianoak** proiektua egin zuten. Ibaialdeko arraunlariek XVI. mendeko arbasoen bidea hartuz Saint-Laurent ibaian nabigatu zuten 500 kilometroko distantzia betez. Hiru astez Trois-Pistoles-etik Sept-Iles-era joan ziren XX.mendeko zurezko traineru batekin eta amaieran Trois-Pistoles-eko Abentura Parke Euskaldunari eskaini zioten trainerua. 2013an proiektua errepikatu zuten.

2017 denboraldirako, Lapurdiko Arraun Taldearen sorreran parte hartu zuen, Donibane Lohizuneko Ur Joko arraun taldearekin batera, Iparraldeko arraunlariak traineru batean bateratuta lehiatzeko bidea izan zezaten.

Antolaturiko estropadak
-----------------------

ABE Traineruen Ligarako estropadak antolatzen ditu.

Ikus, gainera
-------------

* Lapurdiko Arraun Taldea

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)****(Frantsesez)** Indianoak webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20493040

 |

* Wd Datuak: Q20493040
70°23′12″N 31°09′07″E﻿ / ﻿70.3867°N 31.1519°E﻿ / 70.3867; 31.1519
**Hornøya** Vardø herrian, Finnmark probintzian dagoen uharte jendegabetu txiki bat da, 0,4 km² ditu. Varanger penintsularen iparraldean dago, Norvegian.

Vardøya uhartetik kilometro batera dago; uharte horretan udalerriaren hiriburua dago, Vardø. Beste uharte hau kontinentearen ur-azpiko tunel baten bidez komunikatuta dago. Hornøyan, bestetik, gizakiek egindako bi elementu bakarrak daude: itsasargia eta egurrezko ontziraleku txiki bat. Uhartearen puntu garaienena itsas mailaren gaineko 65 metrotan dago.

Hornøyako uhartea ondoko Reinøya uhartearekin batera, 1983tik Naturagune babestuak dira. Itsas hegaztientzako ingurune garrantzitsua da: urtero 75.0000 bikotek habia egiten dute bertan. Espezie batzuk aipatzeko ubarroi mottodunak, lanperna-musuak, pottorro arruntak, martinak... ikus daitezke. Horri esker urtero milaka dira uhartea hurbiltzen diren behatzaileak, ikerlarika eta argazkilariak. Sarritan ere zenbatzeak eta hegaztiei eraztunak jartzeko kanpainak egiten dira.

Galeria
-------

* Hornøyako kaio beltz gaztea.Hornøyako kaio beltz gaztea.
* Lanperna-musu bikote bat.Lanperna-musu bikote bat.
* Argazkilari batArgazkilari bat
* Itsas hegaztiak uhartean. Itsas hegaztiak uhartean.
* Hornøyako itsasargiaHornøyako itsasargia

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3735119
* Commonscat Multimedia: Hornøya

---

 |

* Wd Datuak: Q3735119
* Commonscat Multimedia: Hornøya
**Taqi ad-Din Ahmad ibn Taymiyyah**, izen osoa **Taqī ad-Dīn Abu 'l-ʿAbbās Aḥmad ibn ʿAbd al-Ḥalīm ibn ʿAbd as-Salām Ibn Taymiya al-Ḥarrānī** (arabieraz تقي الدين أبو العباس أحمد بن عبد السلام بن عبد الله ابن تيمية الحراني‎) (Harran, Mesopotamia, egungo Turkia, 1263ko urtarrilaren 22a - Damasko, Mamelukoen Inperioa, 1328ko irailaren 26a) arabiar teologo musulmana izan zen.

Biografia
---------

Koranaren eta sunnaren tradiziora itzultzea aldarrikatu zuen beti. Islameko mugimendu tradizionalak aitzindari eta maisutzat aitortu zuen XVIII. mendetik aurrera.

1268an Damaskoko hirira jo zuen, mongoliarren erasoetatik babesteko, eta han egon zen ikasle eta, geroago, irakasle. Tirabira handiak izan zituen Damaskoko agintariekin, eta mongoliarren aurkako borroka gidatu zuen 1299tik 1303ra bitarteko urteetan. Alexandriara jo zuen 1309. urtean, eta Egipto aldeko politika-arazoez arduratu zen, 1313. urtean mongoliarren erasopean zegoen Damaskora itzuli zen arte. Zailtasun handiak izan zituen hiri hartan, bere erlijio ideiengatik, eta kartzelan ere eduki zuten hainbat alditan.

Liburu asko idatzi zuen Ibn Tayniyahek, islamaren eta lege-iturrien ikuspegitik betiere. Obra nagusiak: *Minhaj as-sunnah* ("Tradizioaren bidea") eta *As-Siya-sat ash-shar´iyah* ("Politika Juridikoaren tratatua").

Ibn Taymiyahek aurkari asko izan zuen bere garaian, baina berebiziko eragina izan dute bere ideiek azken bi mendeotako islamiarren artean (1792. urtean hil zen Abd al-Wahhaben ondoko wahhabita integristen artean bereziki).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491558
* Commonscat Multimedia: Ibn Taymiyyah

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 12338225
* ISNI: 0000 0001 2120 887X
* BNE: XX1058015
* BNF: 12107755h (data)
* GND: 118708546
* LCCN: n79077267
* NDL: 00468743
* NKC: jx20070917002
* NLA: 35883666
* SNAC: w66m3h6x
* SUDOC: 078789877
* UB: a1216753
* Open Library: OL3845A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02941/eu\_i\_0172/i0172
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q491558
* Commonscat Multimedia: Ibn Taymiyyah
**Ibn Tufail**, izen osoa **Abu Bakr Muhammad ibn Abd al-Malik ibn Muhammad ibn Tufail al-Qaisi al-Andalusi** (arabieraz: أبو بكر محمد بن عبد الملك بن محمد بن طفيل القيسي الأندلسي; Guadix, 1105 inguru - Marrakex, 1185 edo 86), **Abubazer** edo **Abentofail** ere deitua, al-Andalusko filosofoa izan zen, Ibn Bajjaren garaikidea eta jarraitzailea. Politikari, jakintsu eta filosofo gisa nabarmendu zen.

Bizitza
-------

Abu Yaqub Yusuf almohadeen printzearen bisirra eta sendagilea zen, eta herri askotako jakintsuen bilgune bihurtu zuen printzearen gortea. Ibn Tufaylen zientzia lan gehienak galdu badira ere, astronomian Nikolas Koperniko edo Galileo Galileiren aitzindari izan zela dirudi. Haren filosofia, aldiz, ondo ezagutzen da; eragin handia izan zuen eleberri alegoriko bat idatzi zuen, *Ilayy b. Yakzan* (*Zaindariaren seme bizia*, mendebaldean *Philosophus Autodidactus* tituluarekin ezagutzen dena). Liburu horretan hartu zuen oinarria, adibidez, Baltasar Gracián filosofo espainiarrak bere *El criticón* lanean; Leibniz eta Spinozak biziki goretsi zuten. Bere garaian nagusi ziren bi pentsamendu joeren sintesia egiten du Ibn Tufaylek: Ibn Bajjaren peripatetismoa, espekulazio-zientziak lehen mailan jartzen zituena, eta meditazioaren bidea, Ibn Sinaren ustez intuizio estatikora daramana. Betiere filosofia eta erlijioaren arteko lotura dago Ibn Tufaylen filosofiaren oinarrian: bide horretatik, betiere garai hartako ortodoxia musulmana saihestuz, arrazoiaren bidezko ezagutza bultzatzen saiatu zen Ibn Tufayl.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2016-09-30). (PDF) *181. araua: Erdi Aroko pertsona-izenak.*  Iruñea, 12 or..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q251259
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 314781954
* ISNI: 0000 0001 1862 4821
* BNE: XX1005820
* BNF: 13162902n (data)
* BNC: 000509124
* GND: 118847147
* LCCN: n82164728
* NKC: kup19980000000185
* NLA: 51933970
* CiNii: DA06650541
* SUDOC: 027616479
* BIBSYS: 90118096
* UB: a1115224
* Open Library: OL2237A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00019/eu\_a\_0197/a0197
* DBE: url
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 12746
* Gutenberg proiektua: 6959

 |

* Wd Datuak: Q251259
**Apiales** fanerogamoen ordena bat dira. Ordena honetako familiak berrikusten ari dira eta baliteke horren ondorioz aldakuntza txiki batzuk egotea, bereziki Torriceliaceae familian.

Badira ordena honen barruan oso ezagunak diren espezieak: azenarioa, apioa, perrexila eta huntza, besteak beste.

Cronquist sisteman Apiaceae eta Araliaceae familiak bakarrik daude sartuta, eta ordena asterideekin baino errosidekin kokatuta. Pittosporaceaeak Errosalekin zeuden, eta beste forma batzuk Cornaceae familian.

Landare hauen artean joera dago zurkaretatik belarkaretara pasatzeko. Erretxinadun hodiak dituzte eta lore pentameroak, hermafroditak, diklamideoak, batzuetan kaliza txiki-txikiarekin. Ginezeo inferoa izaten da, bikarpelarra, karpelo itxiak eta estilo askeak. Loreak gingailetan elkartuta. Batzuetan lore-dimorfismoa dago.

Eskualde epeletan eta hotzetan.

Biotipoak
---------

Zuhaitzak (Ferula batzuk), zuhaixkak (Bupleurum), eta sarriago belarkiak, urterokoak, biurterokoak edo bizikorrak. Hostoak txandakatuak ia gehienetan.

Familiak
--------

* Apiaceae
* Araliaceae
* Aralidiaceae
* Griseliniaceae
* Mackinlayaceae
* Melanophyllaceae
* Myodocarpaceae
* Pennantiaceae
* Pittosporaceae
* Torriceliaceae

Erreferentziak
--------------

* Chandler, G.T. and G. M. Plunkett. 1994. Evolution in Apiales: nuclear and chloroplast markers together in (almost) perfect harmony. *Botanical Journal of the Linnean Society* 144: Page 123-147 (abstract available online here).

Kanpoko loturak
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Apiales*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Wikispezieetan** bada informazioa gehiago, gai hau dela eta: ***Apiales*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21138
* Commonscat Multimedia: Apiales
* Wikispecies Espezieak: Apiales

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph262465
* **Datu taxonomikoak**
* Dyntaxa: 3000485
* EOL: 4199
* GBIF: 1351
* ITIS: 500017
* NCBI: 4036
* Paleobiology Database: 54935
* W3TROPICOS: 43000070
* VASCAN: 3
* WoRMS: 414686

 |

* Wd Datuak: Q21138
* Commonscat Multimedia: Apiales
* Wikispecies Espezieak: Apiales
Grafikoan ikus daiteke 2018an herrialde ezberdinen gastu militarra, US$ bilioi edo mila milioietan, SIPRIaren arabera 
**Armamentu lehia** bi nazio edo gehiagoren artean ematen den "pertsona armatu" edota "gerra material"-en gehikuntza elkarreragile ala konpetitiboa da. Sinpleki, bi edo estatu edo gehiagok gerra baliabide onenak izateko egiten duten lehia da, arma produkzio, teknologia garapen eta soldadu kopuruaren gehikuntzan oinarritua.

Nabarmendu beharrekoa da helburu zehatz bat ez duen lehia dela, alegia, aurkariei aurrea hartu eta haiekiko abantaila mantentzea da helburua. Paradoxikoki, gerra baliabideak indartzeko helburua izanagatik, gerra egitea ez da askotan helburu praktikoa. Hori dela eta, kostu handiko armamentu lehia luze baten ondoren, litekeena da lehiakideen indar erlatiboak hasierako antzekoak izatea.

Lehen mundu gerra aurretiko itsas-armamentu lehia (Erresuma Batua eta Alemaniar Inperioaren artekoa) eta Gerra Hotzean zehar gertaturiko armamentu nuklearren lehia (AEB eta Sobietar Batasunaren artekoa) armamentu lehien adibidetzat har daitezke.

Politika eta gerra esparruez gain, kontzeptua joko-teorian erabilia da eta beste hainbat arlotan aplikatua, zuzeneko gatazkan oinarritzen ez diren lehiak deskribatzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Smith, Theresa Clair (1980). "Arms Race Instability and War". *Journal of Conflict Resolution*. **24** (2): 253–284. doi:10.1177/002200278002400204.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q322348
* **Identifikadoreak**
* BNF: 13319290t (data)
* GND: 4076878-8
* LCCN: sh85007355
* NKC: ph990900
* NARA: 10637140
* SUDOC: 028196988

 |

* Wd Datuak: Q322348
Antiguako San Juan jaiak ekainaren 10etik 23ra ospatzen dira. Jai hauek nahiz eta luzeak izan ez dira jardueraz betetako egunak izaten eta 10etik 23ra hainbat egunetan ez da ezer antolatzen. Jaiegun garrantzitsuena 23a da, beste hainbat auzotan bezala San Juan gaua ospatzeko sutea egiten baita eta egunean zehar buruhandiak, kantu-jirak eta abar egon ohi baitira. Jai hau udararen hasiera ospatzeko sortua izan da Juan el Bautista sermolariaren oroimenean. Antzina, suteak egitearen helburua eguzkiari indar handiagoa ematearena zen, egunak mozten hasten baitzen.
Antiguako San Juan jaien ohiko egitaraua:

* Kantu-jirak
* Sokatira
* Bazkari herrikoia Txantxarreka gaztetxean
* Pirritx eta Porrotxen ikuskizuna
* Eletrotaldea eta DJak
* Buruhandi eta trikitilariak
* San Juan koroak
* San Juan sua Gaskonia plazan: koroak, konjurua, soka dantza herrikoia eta lore sortaren banaketa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61364814

 |

* Wd Datuak: Q61364814
Antigorputz monoklonalak lortzeko erabilitako metodologia.
**Antigorputz monoklonala** zelula hibrido batek (hibridomak) ekoiztutako antigorputz espezifikoa da. Hibridoma hori zelula ama bakar batetik datorren B linfozitoen klon baten eta zelula tumoral baten arteko bat-egitearen ondorioz sortzen da (mieloma baten zelulak izanik hibridoma sortzeko erabiltzen diren tumore-zelulak).

B linfozitoak dira antigorputzak sortzen dituzten immunitate-sistemaren zelulak. Linfozito hauek ez dira ongi hazten "*in vitro*", zelula-kultura batean hil egiten baitira. Mieloma-zelulekin bat egiten dutenean, aldiz, zelula-kulturetan ondo hazten diren zelula hibridoak (hibridomak) sortzen dira, antigorputz monoklonalak ekoizten dituztenak.

Laborategiko animalia bati antigeno bat sartzen zaionean bere immunitate-sistemak antigorputzak sortzen ditu. Antigeno gehienek determinante antigeniko ugari dituztenez, sortutako antigorputzak ez dira berdinak, zelula plasmatiko desberdinetatik eratorriak baitira (antiserum poliklonala agertzen da, hainbat antigorputzez osatua). Linfozito B bakarra isolatzen bada animalia honengandik, aldiz, eta linfozito horren kopia asko egiten badira, sortutako antigorputz guztiak berdinak izango dira (antigorputz monoklonalak).

Hibridomak lortzeko teknika B linfozito normala eta mielomaren zelula bat batzean datza (mieloma B linfozitoz osatutako tumorearen ondorioz agertzen den minbizi mota da). B linfozito normala eta tumoralaren arteko batasun horrek hibridoma bat sortzen du, jatorrizko zelulen bi ezaugarriak dituena: etengabe ugaltzeko ahalmena (mielomaren zelularena) eta antigorputzak sortzeko ahalmena (B linfozito normalarena). Jatorrizko bi zelula horiek polietilenglikolarekin tratatu behar dira hibridoma lortzeko (molekula horrek zelulen mintzak fusionatzen baititu).

Antigorputz monoklonalak oso erabiliak dira medikuntzan, diagnostikorako zein terapiarako (minbizi mota batzuk detektatzeko eta tratatzeko, esaterako, eta hainbat gaixotasun autoimmuneen tratamenduan).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q422248
* Commonscat Multimedia: Monoclonal antibodies

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11982783f (data)
* LCCN: sh85005650
* NKC: ph265700
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000911

 |

* Wd Datuak: Q422248
* Commonscat Multimedia: Monoclonal antibodies
**Antilla Txikiak** Karibe itsasoko uharte-multzo bat da, Erdialdeko Amerikan, Ozeano Atlantikoaren aldean. Antilla uharteetako txikienak dira; Antilla Handien hego-ekialdera uharte-arkua eratzen dute, eta Puerto Ricotik Venezuelara arteko eremua hartzen dute.

Herrialde independente hauetako parte dira: Antigua eta Barbuda, Bahamak, Barbados, Dominika, Grenada, Saint Kitts eta Nevis, Saint Vincent eta Grenadinak, Santa Luzia eta Trinidad eta Tobago. Antilla Txikietako irlaren baten jabetza beste herrialde hauek dute: Ameriketako Estatu Batuak, Frantziak, Herbehereek, Erresuma Batuak eta Venezuelak.

Uharte hauek dira Antilla Txikietako nagusiak: Trinidad, 4.768 km²; Martinika, 1.101 km²; Margarita, 1.072 km²; Basse-Terre, 848 km²; Dominika, 749 km²; Cozumel, 647 km²; Santa Luzia, 622 km²; eta Grande-Terre, 588 km².

Uharte bolkanikoak dira; gehienak Karibe itsasoko ekialdera daude, Ozeano Atlantikoak duen mendebaldeko mugan. Hain zuzen ere, Antilla Txikietako irla batzuk Ipar Ozeano Atlantikoko hego-ekialdeko eremuan daude, Hego Amerikako gaineko aldean. Irla batzuk subdukzioz sortu ziren.

Irletan hizkuntza hauek egiten dira: ingelesa, frantsesa, gaztelania, papiamentoa eta nederlandera.

Klima
-----

Klima tropikal beroa daukate, haize alisioek leunduta. Ozeano Atlantikotik datozen ekaitzak ere izaten dituzte. Bi urtaro izaten dituzte orokorki:

* Urtaro hotz eta lehorra, abendutik ekainera
* Urtaro bero eta hezea, ekainetik abendura, urakan sasoia

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-05-25). *170. araua: Amerikako toponimia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q93259
* Commonscat Multimedia: Lesser Antilles

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 245630258
* BNF: 153779271 (data)
* GND: 4031051-6
* LCCN: sh85005688
* NKC: ge129948
* NARA: 10036845
* SUDOC: 027375420
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 016573
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 11945982
* TGN: 1010101

 |

* Wd Datuak: Q93259
* Commonscat Multimedia: Lesser Antilles
**Degeria** Zuberoan XIX. mendea arte udalek osatutako legegintzarako erakundea zen, deganaren agindupekoa. Guztira zazpi ziren, hiru mezutegitan elkartuak: Larüntze, Domintxaine eta Arüe Pettarrean, Arbaila Handia eta Arbaila Txikia Arbailako eskualdean, eta Ibarresküin eta Ibarrezker Basabürüakoan.

Aro Modernoko Zuberoa
---------------------

Aro Modernoko Zuberoako antolaketan, parrokiak edo udalak izan ordez, degeria edo *degaeria* izeneko zatiketa zen, beste inon erabili izan ez den hitza. Euskaraz ez du ondokorik utzi hitz horrek, herri esan izan baitzaie beti. Beste euskal herrialdeetan bailara edo eskualde izena hartu zuten egitura administratiboaren pareko jo daiteke.

Degeria bakoitzean hamar bat herrixka biltzen ziren. Urtero, maiatzaren lehenean, degeriako ordezkaria - degana - izendatzen zuten herritarrek. Jakes Belako lege gizonak honela zekusan XVII. mendean degan edo diputatu sistema hori:

«*Herrixka multzoa da zeinen herritarrek, antzinadanik ezagutzen duten leku batean biltzeko ohitura daukaten. Metonimiaz lekuaren izena biltzarraren izena izan daiteke. Zazpi dira Zuberoan degeriak baina hamar izango ziren, alde batetik latinetikako decasedo decaniatik datorrelako hitz hori, ezen biltzarra biltzen denean deganari, «hamargarrena»esaten baitzaio*».
(*Commentaires à la Coustume de Soule*, 30. or.)

Deganak degeria administratzeko eta Lextarreko justizia gortearen epaien ezagutarazteko, aplikarazteko, boterea zuen. Hona zer dioen berriro Belak:

«*Deganak herriko gizonik argiena izan behar du, bere abisu, aholku eta aginduekin degaeria bakoitzean herriko justiziaren zaintzaile buru izateko eta Zinbideta Biltzar Nagusietan diputatu izateko. Herriak bozkatuz aukeratuak dira; degan bat hamar bat parrokia edo herriren ordezkari da. Kargua ezin du ukatu eta baldin egiten badu idi baten saria isun badu; herrialde batek ez badu izendatzen berdin*»
(eskuidazkian 108. or. Baionako kopian, 157)

Bibliografia
------------

* *Euskara eta zuzenbide hiztegia Zuberoan*, Txomin Peillen
* *Histoire générale du Pays Basque. Tome 3: évolution économique et sociale du XVIème au XVIIIème siécle*, Manex Goienetxe
* *Histoire générale du Pays Basque. Tome 4: La révolution de 1789*, Manex Goienetxe

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256120

 |

* Wd Datuak: Q12256120
**Diamagnetismoa** lehen aldiz antzeman zen 1845. urtean Michael Faraday-ren eskutik, ikusita nola iman batek bismuto zati bat aldaratzen zuen.

Diamagnetismoa momentu dipolar konkretu batean ematen den fenomenoa da, non, material ferromagnetikoak ez bezala, gorputza eremu handiagoa den zonetara joan beharrean, eremu txikiagokoetara doan.

Materia eta substantzia guztiak atomoz eta molekulaz osatuta daude. Elektroiak, bere nukleoaren inguruan biraka dabiltza, eta dipolo magnetikoa txikiak bailitzan bezala kontuan hartu ditugu

Materialaren partikulak ez dute momentu dipolar magnetiko iraunkorra, elektroi bakoitzak, bere momentu dipolar magnetikoa dauka eta elkar anulatzen edo neutralizatzen duen elektroi simetriko bat daukalako, eta ez da B edo eremu magnetiko nabari bat sortzen.
Gainera, beste iturri batekin kanpo eremu bat aplikatu ezkero, induzituriko eremua, kanpo eremuaren kontra orientatuko da.

Superreroale gehienak diamagnetikoak dira, izan ere elektroi bikote pare duten material gehienetan ematen da, nahiz eta bati horrela ez izan. Material diamagnetiko adibideak honako hauek dira, urrea, kobrea, germanio, bismutoa gas nobleak, ura, beira, silizioa eta grafitoa besteak beste.

Eremu magnetiko baten presentzian, aplikatutako eremu magnetikoaren aurka momentu magnetikoak induzitzen dira

Materiaren momentu dipolar atomikoa edo molekularra ma izango da:

-B=0 denean ma =0 izango da mtotala = 0

-B ≠0 denean ma ≠0 izango da mtotala ≠ 0

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q201048
* Commonscat Multimedia: Diamagnetism

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4149487-8
* LCCN: sh85037541
* NDL: 00562969
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q201048
* Commonscat Multimedia: Diamagnetism