recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Artikulu hau ekonomialariari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Agirre».*

**Jose Maria Agirre Eskisabel**, **"Txato" Agirre** goitizenez, (1943, Ataun, Gipuzkoa - 2009ko abuztuaren 10a, Panticosa, Huesca, Aragoi) euskal herritar ekonomialaria zen.

Friburgora joan zen unibertsitatean Ekonomia ikastera eta bertan Ramon Saizarbitoria eta Mikel Lasa idazleekin egin zuen topo. Jose Maria Agirrek Bruselan bizi zen Txillardegirekin idatzizko harremana zuen eta Txillardegik animatu zuen Belgikako Lovainako Unibertsitate Katolikoan Ekonomia ikastera. Bertan lizentziatu eta masterra egin zuen.

1981ean, Eustaten lan egiten hasi zen. 1987tik 1991ra Gipuzkoako Foru Aldundiko ekonomia diputatua izan zen. 1991 eta 1994 bitartean Eustaten lehendakaria izan zen. 1995etik 1999ra Eusko Jaurlaritzako Kultura Sailburuordea izan zen.

Horrez gain, hainbat urtez Tolosako zinegotzia izan da EAJrekin, Kutxako presidenteordea eta Gipuzko Buru Batzarreko kidea zen.

2009ko abuztuaren 10ean zendu zen Pirinioetan izandako mendi istripu baten ondorioz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Joxe Mari Agirre (GAUR8)[*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑  Jose Mari Agirre Kutxako presidenteordea izandakoa hil da Panticosan (Berria)

Ikus, gainera
-------------

* *Orain borrokarenean*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260685
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87827527
* ISNI: 0000 0000 5976 0929
* BNE: XX911624
* SUDOC: 201070464
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 152194

 |

* Wd Datuak: Q12260685
**Takeda Nobushige** (japonieraz: 武田信繁?, 1525 - 1561eko irailaren 10a)
 Japoniako historiako Sengoku aroan, Takeda klaneko samurai japoniar bat eta Takeda Shingenen anaia txikia izan zen.

Biografia
---------

Nobushige, bere aitaren semerik kuttunena zen Takeda klan zein bere boterea, lurrak eta ondasunak oinordetzeko orduan, baina Shingen matxinatu egin zen, eta klaneko buruzagitza lortu zuen Nobushige beraren laguntzarekin.

Nobushige, ez zen soilik bere ikuspegi estrategikoagatik errekonozitua izan (Takeda Shingenen hogeita lau jeneraletako bat bezala hartua izan zen), baizik eta baita bere jakinduriagatik ere. Beste lan batzuen artean, Kyūjūkyū Kakun deritzona idatzi zuen, Takeda klaneko kideen jokaera zuzentzen zuten 99 lege laburrek osatutako lan bat.

Nobushige, 1561ean gertatu zen Kawanakajimako laugarren guduan hil zen.

Sanada Yukimuraren hasierako izena, Sanada Nobushige, Takeda Nobushigeren omenez izan zen.

| * i
* e
* a
Takedaren hogeita lau jeneralak |
| --- |
| 
* Akiyama Nobutomo
* Amari Torayasu
* Anayama Nobukimi
* Baba Nobuharu
* Hara Masatane
* Hara Toratane
* Ichijō Nobutatsu
* Itagaki Nobukata
* Kōsaka Masanobu
* Naitō Masatoyo
* Obata Toramori
* Obata Masamori
* Obu Toramasa
* Oyamada Nobushige
* Saegusa Moritomo
* Sanada Yukitaka
* Sanada Nobutsuna
* Tada Mitsuyori
* Takeda Nobushige
* Takeda Nobukado
* Tsuchiya Masatsugu
* Yamagata Masakage
* Yamamoto Kansuke
* Yokota Takatoshi

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1350640

 |

* Wd Datuak: Q1350640
**Anastasio Otadui Axpe** (Arrasate, 1913 - 1978) euskal apaiza izan zen.

Biografia
---------

Arrasateko San Andres auzoko Iramendi baserrian jaiotako apaiza. Hogeita hamazazpi urtez izan zen Eskoriatzako Apotzaga auzoko parrokoa. Bertan, auzoko seinaleztapena hobetu zuen, San Migel eliza konpondu zuen, haurrentzako haur-parkea eta futbol zelaia eraiki zituen. Baina, batez ere, Anastasio Otadui da famatua Apotzagan eraiki zuen hilerri zirkularragatik. Hilerria euskal tradizioan oinarritzen da. Itxura biribila du eta bertan auzoko hemezortzi baserriek beraien hilarri eta lursaila dute. Galiziako harginek egin zuten lan monumentu horretan.

Anastasio bera ere Apotzagako hilerri ederrean lurperatu zuten 1978ko ekainaren 20an. Bere hilobia hilerriaren sarreraren eskuinaldera dagoen lehen lursaila da. Hilarrian apaizaren funtzioarekin lotutako elementuak azaltzen dira, kaliza eta meza-liburua. Hilerriko sarreran irakur daitezkeen hitzak izan ziren On Anastasiok esandako azkenak: "Gero arte".

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253450

 |

* Wd Datuak: Q12253450
**Ignacio Bauer** (1828 - 1895) Espainian aritu zen banku agente bat izan zen, Hungarian jaioa eta judu jatorrikoa. Isabel II eta Alfontso XII.aren erregealdiko Espainiako transakzio ekonomiko handietan, oso aktiboa eta erabakigarria izan zen Rothschild familiaren agente lanetan, bereziki Almadengo merkurio harrobiari eta burdinbide sarerari buruz.

Bizitza
-------

Hungarian jaio zen 1828an, baina Triestreko Morpurgo familiarekin hazi zen; Moritz Goldschmidten iloba zen. Ignacio Bauer gaztetik hasi zen Rothschild familiaren enplegatu lanean eta, 1848ko ekainean, Madrilgo egoitzara aukeratu zuten, langile bereziki trebea zela eta. Heldu eta berehala, etxeko ardura nagusi guztiak hartu zituen bere gain. Ida Morpurgoekin ezkondu zen, Triestreko Rothschild Etxeko agentearen alabarekin, dirudienez James Mayer de Rothschildek hala prestatuta. Bauerrek, geroago, eraikin bat erosi zuen Madrilen familiaren egoitza izateko; Palacio Bauer deitzen zaio egun.

Madrilgo egoitzako agentea
--------------------------

1851ean, Erromako Rothschild Etxearen arduradun nagusia izan zen, baina 1853-1854an Madrilen zen berriz eta, 1855ean, Daniel Weisweiller itzuli zenean, bien arteko elkartea formalizatu zuten: Weisweiller & Bauer Cía. 1856ko urtarrilean, Crédito Mobiliariori itzala egingo zion inbertsioen sozietate bat sortzeko agindua jaso zuen James Rothschildengandik, eta Weissweiller eta biok Madrilgo finantza-gizon ugari aurkitu zituzten bi asteko epean Sociedad Española Mercantil e Industrial (SEMI) sortzeko; bertako batzordekide ere izan zen aurrerantzean.

1856ko uztailean, Bauer-ek James Rothschildi adierazi zion O'Donnelen estatu kolpeak oparotasun ekonomikoa ekarriko zuela eta, hurrengo urteetan, Bauer eta bere elkartea buru-belarri murgildu ziren burdinbidearen negozioan, gutxienez 1860 arte. Burdinbideen negozioan MZA sortu eta sustatu zuen, eta gobernuarekin negoziatu, hura Espainian beste konpainien aurretik bultzatzeko; hain zuzen, 30 urtez, bertako kontseilari ordezkaria izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  López-Morell, Miguel A. (2015), 144. or.
2. ↑  López-Morell, Miguel A. (2015), 143-145, 153. or.
3. ↑  López-Morell, Miguel A. (2015), 161-162. or.

Bibliografia
------------

 

* López-Morell, Miguel A..  (2015). *Rothschild. Una historia de poder e influencia en España.*  Madrid: Marcial Pons, Ediciones de Historia, S.A. ISBN 978-84-15963--59-2..

Ikus, gainera
-------------

* José Salamanca
* Estanislao Urkixo Landaluze
* Crédito Mobiliario

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1657234
* Commonscat Multimedia: Ignacio Bauer

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q1657234
* Commonscat Multimedia: Ignacio Bauer
**Eric Stewart Marshall** (1879ko maiatzaren 29a, Hampstead - 1963ko otsailaren 26a) zirujaua, kartografoa eta Antartikako esploratzaile britainiarra izan zen. 

Monkton Combe School-en, Bath-en eta Emmanuel College Cambridge-n ikasi zuen, arraun eta futbol lehiaketetan bere eskola ordezkatuz. Hasieran elizgizona izateko ikasi zuen, baina St Bartholomew's Hospital-ean sartu zen 1906an zirujau bihurtzeko. 

Ezkongabea izanik, Ernest Shackletonek zuzendutako Nimrod espedizioan (1907-1909) kirurgialari eta kartografo gisa joan zen 28 urte zituela. Hegoalderagoen dagoen lekura iritsi ziren lau laguneko taldekoa izan zen, Hego polotik 180 km baino gutxiagora.

Biografia
---------

Beau Riffenburgh (2005). *Shackleton da Ahaztu Espedizioa: Bidaia, Nimrod*. loomsbury Argitaratzeko PLC. ISBN 978-1-58234-611-3. ELA. Riffenburgh, Beau.  (2005). *Shackleton's Forgotten Expedition: The Voyage of the Nimrod.*  loomsbury Publishing PLC SFE ISBN 978-1-58234-611-3..

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Beau Riffenburgh. *Shackletons Forgotten Expedition: The Voyage of the Nimrod*. p. xxiii. .
2. ↑  **(Ingelesez)**  .
3. ↑  Gutxi gorabehera 88°23′S 162°00′E﻿ / ﻿88.383°S 162.000°E﻿ / -88.383; 162.000

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q489207
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 60911349
* LCCN: n2002124654
* SNAC: w6rg3rfj

 |

* Wd Datuak: Q489207
**Pirmin Aldabaldetreku Arruti**, (Zarautz, 1930 - Donostia, 2006 uztailaren 13), dantzari euskalduna.

Gerra Zibilean Euskal Herritik ihes egin beharra izan zuen eta Ingalaterrara joan zen. Bertan, Ninette de Valoisi esker balletean ikasi zuen eta Welss Ballet-era (gaur egun Londoneko Royal Ballet izenez ezaguna) ailegatu zen. Ballet hartan dantzari nagusia izan zen 1948tik 1961era. Lesio baten ondoren, bere dantzari karrera amaitutzat eman behar izan zuen.

Ondoren, Portugalgo Portora joan zen. Bertan ondorengo 40 urteetan bizi izan zen. Porton dantza eskola bat zabaldu zuen. Herrialde hartako dantzari bikain askoren sorburua izan delarik. 2003an Zarautzera, bere jaioterrira itzuli zen. 2006ko uztailaren 13an hil zen.

Izena
-----

**Pirmin Aldabaldetreku** izenaz gain **Fermin Aldabaldetreku** eta **Fermin Treku** izenez ere da ezaguna.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12266000
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 136073

 |

* Wd Datuak: Q12266000
**Víctor Barguilla Valcárcel** (Logroño, 1899 - Palentzia, 1937ko maiatzaren 28a) bizargina eta aktorea, *El mayorazgo de Basterretxe,* 1929an Euskal Herrian egindako filman, parte hartu zuen. Errepublikanoa, frankistek fusilatu zuten. Barakaldon bizi zen.

Biografia
---------

1920. hamarkadan Barakaldon bizi zen. Bertako talde batean Esperanto ikasi zuen. Erizain izateko ikasketak Valladolideko Unibertsitatean egin zituen nahiz eta bere benetako interesa medikuntza izan. Oso gizon kultua, antzerkia asko interesatzen zitzaion eta, 1922an, Camino del Arte taldea zuzentzen zuen. Sei urte geroago Grupo Borrás sortu zuen. Mauro Azkonak bere filma ospetsua egiteko unean azken talde horrengana jo zuen, aktore eta aktoresak bilatzeko. 1935an Víctor Barguillak erizain bezalako plaza berriak eskatu zituen eta, horrela, herri desberdinetan bizi izan zen: Burgosko probintziako Criales de Losa, La Horra eta, azkenik, Villamuriel de Cerrato, Palentziatik gertu; herri horretan helduentzako eskola bat sortu zuen. Villamurielen zegoela eta, gerrak harrapatu zuen. "Gorriak" izatearen mehatxupean familia ezkutatu zen baina frankistek Víctor Barguilla eta bere 17 urteko seme bat harrapatu zituzten. Palentziako Cárcel Modelon sartu zituzten eta, bertan epaituak, Errepublika aldekoak izateagatik, heriotz-zigorra ezarri zitzaien. Nahiz eta behin baino gehiagotan horma aurrean jarri, semeak bizitza salbatu zuen baina aita, ordea, maiatzaren 28an fusilatu zuten, Palentziako hilerri zaharrean.

*El mayorazgo de Basterretxe*
-----------------------------

Víctor Barguillaren ospea, batez ere, film horretan egin zuen lanari esker zabaldu zen. Azkonak filmean gaiztoaren papera eskaini zion, "Don Timoteo"rena, alegia. Timoteo protagonistari engainatzen saiatzen den indiano maltzurra da baina, zorionez, bere helburua ez da beteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .

Ikus, gainera
-------------

* *El mayorazgo de Basterretxe*
* Mauro Azkona

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Alberto López Echevarrietaren artikulua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q48564559

 |

* Wd Datuak: Q48564559
**Agnes Waterhouse** (c. 1503 - 1566ko uztailaren 29a) edo **Waterhouse Ama** Ingalaterran sorginkeria leporatuta exekutatutako lehenengo emakumea izan zen.

1566an sorginkeria leporatu zioten beste bi emakumerekin batera, Elizabeth Francis eta Joan Waterhouse. Hiruak herri berekoak ziren, Hatfield Peverel. Sorgina zela konfesatu zuen eta bere espiritu familiarra katu bat zela esan zuen (ondoren apo bat zela esan zuen) Satan izenekoa. Batzuetan Sathan izenarekin idazten zuen eta Elizabeth Francisena izan zela aurretik adierazi zuen.

Sorgin-ehiza Chelmsforden egin zen, urte horretan bertan. William Fynneri gaixotasuna eragitea leporatu zioten, aurreko urteko azaroan hil zena. Etxe-abereak hiltzeko magia-beltza egiten zuela eta bere senarraren heriotza ekarri zuela leporatu zioten. Bere alabari, Joan Waterhouse, krimen berdina leporatu zioten, baina ez zuten zigortu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Witchcraft in Europe, 400-1700 : a documentary history.*  (2nd ed. argitaraldia) University of Pennsylvania Press 2001 ISBN 0812217519. PMC 45024571..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4693131
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 41773464
* LCCN: nr2001049653

 |

* Wd Datuak: Q4693131
**Fausto Fermín Elhuyar Zubize** (Logroño, 1755eko urriaren 11 - Madril, 1833ko otsailaren 6a) jatorri euskalduneko kimikaria zen; Joan Jose anaiarekin batera, wolfram elementu kimikoa lehen aldiz isolatu zuelako da ezaguna.

Bizitza
-------

Gurasoak lapurtarrak zituen. Joan Jose anaiarekin batera, tungstenoa edo wolframioa isolatu zuen lehen kimikaria izan zen. Zientzia-ikasketak (mineralogia eta kimika) Parisen egin zituen 1770-1776 urteetan. Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko kidea zen garai hartan. 1778. urtean, Alemaniako Freiburg-era jo zuen, mineralogian gehiago sakontzearren. Bergarako Errege Mintegian jardun zuen ondoren (1781-1785). Anaiek bertan isolatu zuten wolframa, azido wolframikoaren erredukzioaren bidez (1783) eta urte hartantxe, Somorrostroko burdin meatzeei buruzko txosten bat aurkeztu zuen Fausto Elhuyarrek. Anaiak bezala, mineralen azterketan egin nahi zuen lan eta, Bergara utzita, Hungaria, Saxonia eta Austriara jo zuen, Born baroiaren metodo berriak ikastera (1785). Gero, Espainia Berriko (Mexiko) meatzetako zuzendari izendatu zuten (1788). 1821. urtera arte jardun zuen han. Meatzetako ustiaketak antolatu eta eskola bat sortu zuen. Aldi berean, logia masoi bat sortu zuen lurralde haietan. Mexikoko independentziaren aldeko gatazkak hasi zirenean, Espainiara itzuli zen eta hainbat administrazio-kargu bete zituen. Espainiako meatzeetako zuzendari nagusia izan zen eta Madrilgo *Escuela de Minas* ikastegia sortu zuen.

* Wolframa
* 
* Wolframaren eskultura Bergaran.Wolframaren eskultura Bergaran.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/30 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*.

Ikus, gainera
-------------

* Elhuyar anaiak
* Wolframa
* Bergarako Errege Mintegia
* Euskalerriaren Adiskideen Elkartea

Kanpo estekak
-------------

* Fausto Elhuyarren urteurrena
* Elhuyar anaiak
* Faustoren itzala. Fito Rodriguez Bornaetxea-ren eleberria (2004)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q182745
* Commonscat Multimedia: Fausto Elhuyar

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 20600595
* ISNI: 0000 0000 6638 7851
* BNE: XX925950
* BNF: 12119249w (data)
* CANTIC: a11422191
* GND: 123882400
* LCCN: n95095521
* SNAC: w6xp9083
* SUDOC: 150917635
* UB: a1291112
* Open Library: OL4820444A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 38054
* Lur: 01719/eu\_e\_1101/e1101
* DBE: url
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 1665388

 |

* Wd Datuak: Q182745
* Commonscat Multimedia: Fausto Elhuyar
**Marie Popelin** (1846 - 1913ko ekainaren 5a) abokatu eta feminista belgikarra izan zen.
Isabelle Gatti de Gamonden ondoan lan egin zuen emakumeen hezkuntzaren garapenean eta 1888n legeetan doktoratua lortu zuen lehen emakumea izan zen.

Biografia
---------

Marie Popelin Schaerbeeken jaio zen, Bruselatik gertu,  erdiko klaseko familia batean. Haren ahizpa Louiseren ondoan,Isabelle Gatti de Gamond hezitzaile feministarekin lan egin zuen,1870-1875 bitartean, Bruselan klaseak ematen. Baina Gattirekin zituzten desadostasun batzuen ondorioz, Mons hirira joan ziren bizitzera eta bertan emakumeentzako eskola bat ireki zuten bi ahizpek.
1882an Bruselara itzuli zen Popelin.

### Lege ikasketak

37 urte zituela, Bruselasko Unibertsitate Librean hasi zen legeak ikasten. 1888an amaitu zituen ikasketak. Hasieran ez zituen erantzun positiboak jaso, garaiko matxismoa zela eta.

### Jarduera politikoak

Marie Popelinek bi konferentzia feministatan parte hartu zuen Parisen 1889an, eta Emakumen Eskubideagatik Liga Belgikarra (*Ligue belge du droit des femmes*) ezarri zuen 1892an Isala Van Diest eta Leonie La Fontaineren laguntzarekin. Popelin May Wright Sewall feministaren laguna zen eta bere laguntzaz *International Council of Women* ezarri zuten 1893an.

Popelinen lanak, bera hil ondoren (1913) aitortu zitzaizkion.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2627259
* Commonscat Multimedia: Marie Popelin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 64791004
* GND: 117689726

 |

* Wd Datuak: Q2627259
* Commonscat Multimedia: Marie Popelin
**Juana Josefa Zipitria Barriola** (Berrozpe baserria, Andoain, 1845eko maiatzaren 31 – Salamanca, 1912ko abuztuaren 9a), **Santa Kandida Maria Jesuskoa** edo **Ama Kandida** eliza izenez ezagunagoa, gipuzkoar lekaimea izan zen, Jesusen Alabak ordenaren sortzailea. 2010eko urriaren 17an kanonizatu zuen Benedikto XVI.a aita santuak.

Bizitza
-------

Juana Josefa Zipitria Barriola Andoaingo Berrozpe baserrian jaio zen, 1845eko maiatzaren 31n. 1852an familia Tolosara aldatu zen; gurasoek ehundegian lan egiten zuten bitartean, Juanak ahizpa gazteak zaintzen zituen. 1863 aldean, 18 urte zituela, Burgosera joan zen neskame, eta Valladolidera geroago.

Valladolideko Rosarillo elizan ezagutu zuen Miguel San José Herranz jesuita erabakigarria izan zen Juana Josefaren bokazioan. Neska gazteek heziketarako aukera urriak zituztela-eta kezka handia zuenez, hezkuntzari eskainitako kongregazio bat sortzea erabaki zuen. Eragozpen asko saihesturik, 1871ko abenduaren 8an Jesusen Alabak kongregazioa fundatu zuen Salamancan, beste bost emakumerekin batera. Lehenbiziko ikastetxea Salamancan bertan ireki zuten, 1874an. Laster, Arévalo, Peñaranda de Bracamonte, Segovia eta Medina del Campo zabaldu zituzten eskolak; Euskal Herriko lehenbizikoa Tolosakoa izan zen, 1888an irekia. 1911n, Brasilen sortu zuten ikastetxe bat.

Ama Kandida 1912an hil zen, Salamancan. 1996ko maiatzaren 12an Joan Paulo II.ak dohatsu aitorturik, 2010eko urriaren 17an Benedikto XVI.ak santu izendatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    *Benedikto XVI.a aita santuak Ama Kandida andoaindarra santu egin du.*  gara.naiz.eus (Noiz kontsultatua: 2017-8-9).
2. ↑    *'Ama Kandida' ya es santa.*  diariovasco.com (Noiz kontsultatua: 2017-8-9).
3. 1 2    *Candida María de Jesús, Ama Kandida.*  jesuitinasdonostia.com (Noiz kontsultatua: 2017-8-9).
4. 1 2    *Cipitria Barriola, Juana Josefa.*  aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2017-8-9).
5. ↑   Villalta, Xavier. *Cándida María de Jesús.*  catholic.net.

Kanpo estekak
-------------

* Ama Kandida, Andoaindik mundu zabalera[*Betiko hautsitako esteka*], aiurri.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q289872
* Commonscat Multimedia: Cándida María de Jesús

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 86750524
* ISNI: 0000000081614792
* BNE: XX1093144
* GND: 1072566389
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 27210
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q289872
* Commonscat Multimedia: Cándida María de Jesús
**Florinda Chico**, jaiotze izenez **Florinda Chico Martín-Mora** (1926ko apirilaren 24a, Don Benito, Extremadura - 2011ko otsailaren 19a, Madril), espainiar antzerki eta zinemako aktore bat izan zen. Bere ibilbide luzean zehar hainbat sari eskuratu zituen, 1940ko hamarkadatik aurrera espainiar zinemako emakumezko bigarren mailako aktore garrantzitsuenen artean zegoen, ehun filma baino gehiagotzan antzeztu zuelarik.

Bere filmografia arakatu ezkero, honako filma hauek azpimarra daitezke: *Las que tienen que servir* (1967, José María Forqué), *Abuelo Made in Spain* (1969, Pedro Lazaga), *La graduada* (1971, Mariano Ozores), *El calzonazos* (1974, Mariano Ozores), *Cría cuervos* (1975, Carlos Saura), *El alegre divorciado* (1976, Pedro Lazaga), *Los bingueros* (1979, Mariano Ozores), *El currante* (1983, Mariano Ozores), edota *La casa de Bernarda Alba* (1987, Mario Camus).

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Florinda Chico aktorea hil da. 2011ko otsailaren 19a. Eitb.com.

Kanpo estekak
-------------

* Florinda Chicoren IMDBko fitxa ikusgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3309044
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 30482187
* ISNI: 0000 0001 1440 7221
* BNE: XX1071357
* BNF: 169977559 (data)
* GND: 124864848
* LCCN: no00021455
* NKC: xx0179984
* SUDOC: 104454652
* UB: a1343465

 |

* Wd Datuak: Q3309044
**Rafael Aguilar Guajardo** (Reynosa, Mexiko, 1950 - Cancún, Quintana Roo, 1993ko apirilaren 12a) Mexikoko droga trafikatzaile ezaguna. Ciudad Juarezko kartelaren sortzaile bat izan zen.

Biografia
---------

Enpresari eta funtzionario ohia, Mexikoko Dirección Federal de Seguridad (Segurtasuneko Zuzendaritza Federala) erakundearen partaidea izan zen. Propietate handiak zituen Mexikon: etxaldeak, hotelak, nekazaritzarekin lotutako industriak... Bere negozioen artean, antza, Parisko Lido zegoen. Ciudad Juarezko kartelaren burua izan zen baina 1993an, bere familiarekin zegoenean, Cancúneko jatetxe baten aurrean tirokatu zuten. Berarekin batera turista bat hil zuten. Hiltzaileak hiru gizon izan ziren, tartean Erik Linares; atxilotuak, urte bete espetxean egin ondoren, kaleratu zituzten. Haren heriotzaren ondoren Juarezko kartela Sinaloako kartelak ordezkatu zuen agintean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .

Ikus, gainera
-------------

* Narkotrafikoaren aurkako gerra Mexikon

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Kartelen aldaketa *El Universal* egunkariaren arabera.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2880142

 |

* Wd Datuak: Q2880142
**Vivian Ernest Fuchs** (Wight uhartea, 1908ko otsailaren 11 - 1999ko azaroaren 11) britainiar geologo eta ikertzailea izan zen.

Biografia
---------

1929. urtean amaitu zituen ikasketak Cambridgeko Unibertsitatean, eta urte hartan bertan abiatu zen, geologo gisa, Cambridge espedizioan, Groenlandiako ekialdeko lurraldeetarako bidaldi batean. 1930eko hamarraldian beste bi espediziotan parte hartu zuen, Afrikan; Afrikara egindako bigarren espedizioan Etiopiako lurralde ezezagun batzuk ikertu zituzten, eta tektonikaren plakez osaturiko bere teoria frogatu ahal izan zuen (Cambridgen doktoregoa lortu zuen ikerketa haiei esker).

1947. urte inguruan Antartikari buruzko jakin-mina piztu zitzaion, britainiar gobernuak Malvinetarako ordezkari izendatu zuelarik, eta 1957an lortu zuen, azkenik, Antartikara espedizioa egiteko beharrezko guztia. Bera izan zen Antartika lehen aldiz gurutzatu zuen taldearen burua. Hamabi lagunek parte hartu zuen espedizio hartan, eta 3.473 km egin zituzten 99 egunetan, hasi Weddell itsasotik, eta Hegoburuan barrena, Ross itsasorainoko tartea. Fuchsen taldea inork aurretik igaro ez zuen Antartikako parte batean barrena ibili zen, beraz, eta garrantzi handiko informazio zientifikoa bildu zuen. Espedizio hari esker frogatu zen ordura arte hipotesi baino ez zena: izotz-kroskoaren azpian beste kontinente bat bazela. Espedizio hartan parte hartu zutenetako bat izan zen Edmund Hillary, eta harekin batera idatzi zuen Fuchesk *Bidaldia Antartikan barrena* (1960).

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Vivian Ernest Fuchs*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2012/1/9 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q456696
* Commonscat Multimedia: Vivian Fuchs

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 47233437
* ISNI: 0000 0001 1443 3235
* BNE: XX837270
* BNF: 126072163 (data)
* GND: 118694030
* LCCN: n83025264
* NDL: 00521809
* NKC: xx0012346
* NLA: 35095199
* NARA: 10570192
* SNAC: w69m9dsh
* SUDOC: 060750138
* BIBSYS: 90167120
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02242/eu\_f\_1315/f1315
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q456696
* Commonscat Multimedia: Vivian Fuchs
**Jose Antonio Agote Jemein** (1953 - 1999) mediku traumatologo euskalduna izan zen, osasun-arloan euskara bultzatzeko eta garatzeko ahaleginak egin zituena, besteak beste pazienteekin erabiliz eta zenbait dokumentu kliniko idatziz. Aitzindaria izan zen horretan.

Donostiako Arantzazuko Andra Mari ospitalean plaza lortu zuen 1985ean "Traumatologia eta zirugia ortopedikoa" espezialitatean.

Lan handia egin zuen eskualde-erietxea den Zumarragako Ospitalea sortzeko prozesuan. 1984an inauguratu zuten.

Osasungoa Euskalduntzeko Erakundeko bazkide aktiboa izan zen bere sorreratik. Elkarteko ekintza guztien antolakuntzan laguntzen zuen eta arloko profesionalak erakartzen nabaritu zen. 1990an *Haurrak, Medikuntza, Terminologia* izenburuko hiztegia argitaratu zuen UZEIn beste egile hauekin: Jabier Agirre Lasarte, Iñaki Laboa, Jabier Lasarte, Patxi Letamendi Urresti, Xabier Txakartegi Etxebarria.

1999an Donostian "Genetika eta Osasuna" izenburuarekin antolatu ziren jardunaldietan antolatzaile lanetan ere ibili ziren, nahiz eta ordurako gaixo egon.

Bere kemen hori omentzearren Osasungoa Euskalduntzeko Erakundeak (OEE) sari bat sortu zuen, Agoteri egin ahal zitzaion omenaldirik onena osasungoa euskalduntzeko ahalegin nabarmenak saritzea izango zelakoan.

Jose Antonio Agote Saria OEEk antolatzen du LKS eta Mondragon Health enpresa kooperatiben babes ekonomikoarekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Adjudicación de plazas» *BOE, Espainiako Boletin Ofiziala* 1985-11-11 (Noiz kontsultatua: 2018-10-26).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Jaca Arrizabalaga, Iñigo.  (2014). «Al Colegio de Médicos de Gipuzkoa» *naiz: cartaseskutitzak* (Noiz kontsultatua: 2018-10-26).
3. ↑    «Jose Antonio Agote» *www.inguma.eus* (UEU) (Noiz kontsultatua: 2018-10-26).
4. ↑     *Jose Antonio Agote Saria. Idatzi eta sendatu euskara.*  Bizkaiko medikuen elkargoa (Noiz kontsultatua: 2018-10-26).
5. ↑    «Agote sariak» *www.oeegunea.eus* (Osasungoa euskalduntzeko erakundea) (Noiz kontsultatua: 2018-10-26).
6. ↑   «2006ko Jose Antonio Agote saria - Zientzia.eus» *zientzia.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-10-26).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q57819625

 |

* Wd Datuak: Q57819625
**Richard Selig Réti** (1889ko maiatzaren 28a, Pezinok, Austria-Hungariako Inperioa, gaur egun Eslovakia - 1929ko ekainaren 6a, Praga) txekiar xakelari bat izan zen. 1910-1920 artean munduko xakelari onenetakoa izan zen.

Lehen Mundu Gerra ostean txekoslovakiar nazionalitatea jaso zuen.

Biografia eta lorpenak
----------------------

Richard Selig Réti Eslovakian jaio zen 1889ko maiatzaren 28an. Familia judu batean jaio zen garai hartan Austria-Hungariako inperioa zenean. Aita, Samuel, medikua izan zen austriar armadan eta anaia zaharrena izan zuen Rudolph Reti pianista eta konpositore nabarmena izan zen. Elias Maria Reti margolariaren birraitona ere izan zen.

Umore handiko gizona, beti omen zegoen irrifarrez; ez, ordea, autoa ikusten zuenean, izutu egiten baitzuen horrek.

Ekonomikoki ondo kokatutako familian, Rétik hezkuntza ezinhobea jaso zuen eta, hizkuntza bat baino gehiago dominatzeaz gain, 15 urterekin asko zekien margoaz, musikaz edo literaturaz eta Vienara joan zen hango unibertsitatean matematika ikasteko asmoz.

Umetatik ikasi zuen xaken jokatzen eta orduak ematen zituen jokoan. Xakelari garrantzitsuenetako batean bilakatuko zen eta, Breyer eta Nimzowischekin batera, XX. mendeko xakea irauliko zuen Eskola Hipermodernoaren sortzaileetako bat kontsideratzen dute. Bere ustez, xake-taularen erdigunea kontrolatu nahi bada, ez da ezinbestekoa peoiek eta piezek okupatzea eta (Steinitz eta Tarraschen teoria) eta nahikoa litzateke urrititik kontrolatzea, peioak alboetan ezarriz eta alfilen mugimendua garatuz.

Arrakasta handienak 1918 eta 1921 artean izan zituen Kaschau (Košice, 1918), Rotterdam (1919), Amsterdam (1920), Viena (1920) eta Göteborg (1921).

Réti apertura deituriko mugimenduak (1. Nf3 d5 2. c4) garaiko munduko txapeldun zen José Raúl Capablancari irabazten lagundu zion New Yorken 1924an —Lehen aldiz galtzen zuen Capablancak 8 urtetan eta lehen aldia zen txapelduna zenetik—.

1925ean, Rétik munduko errekorra lortu zuen begiak estalita aldibereko 29 joko jokatu zituenean eta 21 irabazi, 6 enpatatu eta 2 galdu zituenean.

Rétiren idatziak oinarrizko irakurketa dira xakean: *Modern Ideas In Chess* (1923) eta *Masters Of The Chess Board* (1933) oraindik gaur ere ikasten diren testuak dira.

Eskarlatinak hil zuen Réti 1929ko ekainaren 6a, Pragan. 40 urte besterik ez zituen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  **(Gaztelaniaz)**
2. ↑  **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Richard Réti*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q312985
* Commonscat Multimedia: Richard Réti

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 59205504
* ISNI: 0000 0001 0905 9533
* BNE: XX945280
* BNF: 12634611c (data)
* GND: 12403117X
* LCCN: n87834154
* NKC: jk01102375
* SUDOC: 027095908
* Open Library: OL6566898A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05101/eu\_r\_0388/r0388
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q312985
* Commonscat Multimedia: Richard Réti
**Petri Rodezkoa,** **Petri Andoudequekoa** ere deitua (Rodez, ? – Tolosa Okzitaniakoa, 1115), okzitaniar elizgizona eta Iruñeko gotzaina izan zen. Iruñeko gotzain postuko bere esleipenak politika berri bati eman zion hasiera, *franko*en (okzitaniarren) aldekoa eta nafarren kontrakoa, Pirinioez iparraldetik etorritako fraide eta elizgizonen olde batez lagundua.

Gurasoak Dido de Andouque eta Estefania zituen. Conquesen eta Thomièresen fraidea izan ondoren, azken monasterio horretako Frotardo abadeak Iruñeko apezpiku izateko haren izendapena bultzatu zuen. Hala egin zuten, eta haren izendapen urtean bertan, Monjardingo gaztelua fraide frantsesei (okzitaniarrei) eman zien.

Iruñeko Katedraleko Kabildoa berrantolatu zuen San Agustinen araua jarraituz: kargu berriak ezarri zituen (priore, artzadiakono, sakristau...), eraikin berriak egin zituen (tartean 1100ean katedral erromanikoa) eta erromatar liturgia inposatu zuen, toledotarra edo mozarabiarra baztertuz. Bere diozesiaren mugak hedatu egin zituen eta nafar elizak zein monasterioak eman zizkien beste frantses batzuei, adibidez, Jon Done Satordi Artaxoako monasterioa, Tolosa Okzitaniako Jon Done Satordiri transferitua, haren hamarren, primizia, jabetza eta ogasunarekin batera.

Hasiera hasieratik Antso V.a Nafarroakoaren laguntza izan zuen. Petri I.a Nafarroakoari laguntza eman zion Huesca eta Barbastro konkistatzeko eta honek Zubiri eta bi etxe Huescan eman zizkion Gurutzadetan parte hartzeko asmoarekin, 1100. urtean Lur Santura joan zen eta itzultzean Okzitaniako Tolosan geratu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Idazle asko.  (1994). *La catedral de Pamplona.*  I Elortzibar: Nafarroako Kutxa, 37 or. ISBN 84-87120-21-0..
2. 1 2 3 4   Orella, Jose Luis.  (2010). «La gasconización medieval occidental del Reino de Navarra» *Lurralde* (33): 204. ISSN 0211-5891. (Noiz kontsultatua: 2018-10-21).
3. ↑   Idazle asko.  (1990). *Gran Enciclopedia Navarra.*  Villatuerta: Nafarroako Kutxa, 66 or. ISBN 84-87120-11-3..

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Gartzia Ramirez** | **Iruñeko apezpikua**1083 – 1115 | Ondorengoa**Gilen** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9057772

 |

* Wd Datuak: Q9057772
**Seán McGinley** edo **Seán Mac Fhionnghaile** (1952, Gaoth Dobhair, Donegalgo konderria – 2009ko azaroaren 1a, Gaoth Dobhair, Donegalgo konderria) irlandar aktore bat izan zen. Irlanderazko TG4 telebista kateko C.U. Burn eta Gleann Ceo telesailetan antzeztu zuen, baita Raidió na Gaeltachta irratiko Cois Cuan komedia irratsaioan ere.

Irlandan azken hamarkadetan burututako filma garrantzitsu ugaritan bigarren mailako pertsonaien antzezpen ugari burutu izan ditu: horien artean The Field (1990), Braveheart (1995), The General edota The Wind That Shakes the Barley.

Bere emazteak Theresa izena zuen, bikoteak bi alaba eta bi seme izan zituelarik. Bi urteko borrokaren ondoren, 2009ko azaroaren 1an minbiziaren ondorioz zendu zen. Hiletak Gaoth Dobhair udalerriko Brinalack auzoan dagoen Saint Columba elizan ospatu ziren.

Kanpo estekak
-------------

* Seán McGinley aktoreari buruzko IMDBko fitxa ikusgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2905763

 |

* Wd Datuak: Q2905763
**Pepito Iantzi**, ezizenez ***Aizali***, bere garaian *Pepito Yanci* erdal grafiaz idatzia, (1917ko urtarrilaren 1a, Lesaka, Nafarroa Garaia – 1985eko abenduaren 26a, Donostia, Gipuzkoa) euskal abeslaria eta akordeoi-jotzailea izan zen, Los Xey taldeko kidea. Paulo Iantzi bertsolariaren semea.

Biografia
---------

Gaztarotik musikarako joera izugarria zuen, bereziki akordeoi jotzekoa. Etxalarko Modesto Irisarri maisu izan zuen. Honela, inguruetako festa, ezkontza eta despedidetan jotzen hasi zen. Aitak semearen musikazaletasuna aintzat hartu eta garai hartan dirutza zen 1.300 pezetaren truk *Larrinaga-Guerini* akordeoi bikaina erosi zion. Hortik aurrera bere musikari ibilbide profesionalari ekin zion.

14-15 urterekin Irungo kasinoan lehenbizikoz jendaurrean jo zuen. Donostiako Bellas Artes eta Principal aretoetan jo zuen, eta Radio San Sebastián irratian arrakasta handia bereganatu zuen. Urte betera Easo Abesbatzako zuzendariaren ezkontz despedidan Los Xey taldeko kideekin kontaktatu eta haien lagun egin zen, gerora taldeko abeslari bilakatuz. Hauekin Euskal Herri osoan eta Espainiako hiriburu nagusienetan jo eta abestu zuen.

1947an lesakar akordeoi-jotzaileak hiru hilabeteko kontratua poltsikoan zuela Ozeano Atlantikoa zeharkatu zuen, nagusiki Mexikon joz, kontratua luzatu eta La Habana, Buenos Aires, Montevideo, Txile, Lima, Brasil, Venezuela, New York eta abarretan jo eta abestu zuen. Buenos Airesen beste herrialdeetako musikariekin lehiatuz akordeoi-jotzaileen txapelketa batean lehiatu eta irabazi egin zuen, hortaz munduko akordeoi-jotzaile onentzat hartua izan zen.

Lesakara itzuli eta Donostia, Bera eta Lesakan akordeoi klaseak eman zituen. Akordeoi eta trikitirako 500 musika lanetik gora konposatu zituen, bai eta dedikatutako lanak ere. Tartean *Mozkorrenborda*, urtero Lesakako San Fermin jaietan jo ohi dena, bai eta Igantzi, Irun, Lesaka, edota Pottokaren omenezko musika lanak ere. Gai ezberdinetako bertsoak ere idatzi zituen, eta *'O sole mio* napolestar abesti ezagunaren euskarazko bertsioa ere moldatu.

Donostian 1985eko abenduaren 26an zendu zen.

Jaiotzaren ehungarren urteurrena
--------------------------------

2017an Lesaka jaioterrian Pepitoren jaiotzaren 100. urteurrena ospatu zuten, horretarako *Pepito Yanci. Beti bizi* omenezko musika ikuskizuna estreinatu zuen Lesakako Musika Bandak hainbat kolaboratzailerekin batera, Pepitoren lana eta bizitzaren inguruko ikerkerketa zabal baten ondoren.

2018ko abenduaren 8an Iruñeko Gayarre antzokian Pepito Iantziren omenezko kontzertua eskaini zen. Bertan, haren omenezko *Pepito Yanci. Beti bizi* ikuskizuna eskeini zen, eta abenduaren 23an Donostiako Victoria Eugenia antzokian.

Ikus, gainera
-------------

* *Los Xey*

Kanpo estekak
-------------

* Pepito Iantziren jaiotzaren 100. urteurrenari buruzko artikulua. 2017ko abenduaren 4a. Noticiasdenavarra.com **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60014269
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 168808555
* BNE: XX1557921
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 142966

 |

* Wd Datuak: Q60014269
**Nemesio Manuel Sobrevila Saratxu** (Bilbo, 1889 - Donostia, 1969) euskal zinema zuzendari, gidoigile eta ekoizlea zen.

Biografia
---------

Bilbon jaio zen. Bilboko merkatari ezagun baten semea, lau seme-alaben bigarrena izan zen. Arkitektura Bartzelonan ikasi zuen eta, ondoren joan zen Parisera non École Nationale Supérieure des Arts Décoratifs delakoan ikasi zuen. Behin ikasketak bukatuta, Euskal Herri osoan eta Madrilen lan desberdinak burutu zituen. Biarritzen jaiotako Marta Duhau gaztearekin ezkondu zen eta hiru seme-alaba izan zituen: Madeleine, Manuel eta Roberto. Bilboko Arte Ederren Museoa non kokatu behar zen eztabaidan gaur egun dagoen lekuaren alde borrokatu zuen; Udalak, bestetik, nahaigo zuen Mallonako hilerriaren lursailak. Sobrevilaren iritzia atera zen garaile. 1926an zinemarekin esperimentatzen hasi zen, *El sexto sentido* zuzenduz; film mutu horretan Ricardo Barojak hartu zuen parte. Gerra aurreko abangoardiako zinemaren ordezkari nagusietariko bat izan zen. Espainiako Gerra Zibilean errepublikaren alde lan egin zuen. Gerra bukatuta, frankistek heriotza zigorra ezarri zioten eta Frantziara ihesi zen, non kanporatu zuten.

1969an Donostian hil zen.

Filmografia
-----------

### Zuzendaria

* *Elai Alai* (1938)
* *Gernika (1937)*
* *La hija de Juan Simón* (1935)
* *San Ignacio de Loyola* (1929)
* *El sexto sentido* (1929)
* *Las maravillosas curas del Doctor Asuero* (1929)
* *Al Hollywood madrileño* (1927)

### Gidoigilea

* *La división perdida* (1938)
* *Elai Alai* (1938)
* *Gernika (1937)*
* *La hija de Juan Simón* (1935)
* *Las maravillosas curas del Doctor Asuero* (1929)
* *Al Hollywood madrileño* (1927)
* *El sexto sentido* (1929)

Ikus, gainera
-------------

* Bilbotar ezagunen zerrenda
* Euskal Herriko zinema

Kanpo estekak
-------------

* Auñamendi Entziklopedian.
* Artikulua imdb.com
* Euskadiko Filmategia.[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19312438
* Commonscat Multimedia: Nemesio Manuel Sobrevila

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 11568348
* BNE: XX1113369
* LCCN: n96023773
* Tabakalera ID: 29641
* UB: a1269726
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 110268

 |

* Wd Datuak: Q19312438
* Commonscat Multimedia: Nemesio Manuel Sobrevila
**Hugh Leonard Thompson Murphy** (1952ko martxoaren 2a, Shankill Road, Belfast - 1982ko azaroaren 16a, Glencairn, upper Shankill Road, Belfast) Ipar Irlandako paramilitar loialista bat izan zen. Ulsterko Boluntarioen Indarra (UVF) erakunde armatuko kidea izan zen, halere bere ospea *Shankill Butchers* ("Shankillgo Harakinak") hiltzaile taldeko buruzagia izateagatik datorkio.

Nahiz eta hilketak leporatu eta espetxeratua izan, oraindik hilketa gehiagoren arduraduna izatea ere eragotzi izan zaio, bai eta beste asko agindu edo antolatu izana ere. Bera eta bere talde odoltsuaren hilketa metodoa tabernan mozkortu ondoren eta haiek itxi ostean Belfast hiriko eremu katolikoetan taxi beltz batean barneratu eta kaletik zihoan biktima ausaz hautatu eta bahitzea izaten zen, ondoren bahitua katolikoa zela ziurtatu eta tortura latzen ostean hil egin ohi zuten (normalki zintzurra ebakiaz). Hori dela eta, sarri bai psikologiako adituek nahiz bera ezagutu zutenen arabera Murphyk serieko hiltzaile edo psikopata baten izaera zuela esan ohi izan da. Murphyk sekulako gorrotoa zien katolikoei, edozein solasalditan eurei buruzko iritzi eta biraoak aipatu ohi zituelarik, halere batzuen ustez bere arbaso batzuk katolikoak izatea baliteke, gainera Murphy abizena irlandar katolikoen artean oso ohikoa da, Murphyk hau ez zuela oso gogoka adierazi nahian, hortaz bere gorrotoaren iturria hor egongo litzatekela aipatu ohi da.

"Britainiar krimen historiako serieko hiltzaile handiena" gisa deskribatua izan da. Jende katolikoaz gain, bere taldearen aurkariak izan zitezkeen lehiakide protestanteak ere zirt eta zart hil zituen.

1972-1982 bitartean hamar hilabeteko denboraldian bakarrik egon zen aske, horietan ere hilketak burutu zituelarik. Espetxe barnean zegoela ere bere taldeari hilketa ugari agindu zizkion, honela bere gain zeuden susmoak desegiteko asmoz. Halere, ordurako bere patua idatzia zegoen. Komunitate katolikoaren aurka burututako sarraskiaren ondorioz, IRAk Lenny Murphy lehen mailako jomugen zerrenda beltzan sartu zuen.

1982ko azaroan 30 urte zituela Behin-behineko IRAk burututako atentatu batean hil zuten.

Esan ohi denez, UVF erakundeak berak eman izan omen zion IRAri Murphyren ohitura eta eguneroko mugimenduen berri, nahiz eta bi erakunde hauek elkarren arteko erabateko etsaiak izan, Murphyren sarraski eta tortura psikopatek kausa loialistari ematen zieten ospe txarraren ondorioz bai loialistek zein nazionalistek hartaz behin betiko desegitea aspaldi adostu omen zuten.

Ikus gainera
------------

* Shankill Butchers
* Shankill Road

Kanpo estekak
-------------

* "Shankill Butchers: The Real Story of Cold-Blooded Mass Murder - "Shankillgo Harakinak: Odol hotzean burututako jende hilketaren benetako istorioa" - Martin Dillon idazlearen liburua osorik irakurgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3751278
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 23772202
* ISNI: 0000 0000 3291 0384
* LCCN: n91006859

 |

* Wd Datuak: Q3751278
**Ramón Ormazabal Tife** (Irun, Gipuzkoa, 1910 - Bilbo, Bizkaia, 1982ko uztailaren 5a) gipuzkoar politikari komunista izan zen. EPK alderdiko presidentea izan zen 1977tik.

Roberto Lertxundi alderdikidearekin tirabirak izan zituen, Ormazabalek ortodoxiari atxiki eta langile joera bultzatzen baitzuen, azkenean EE alderdian bukatu zuen Lertxundi joera abertzalearen aldekoa zen bitartean.

Biografia
---------

Gaztetandik ibili zen komunistekin (1930 urtean eman zuen izena), eta 1934. urteko matxinadaren ondorioz Iruñera ihes egin behar izan zuen. 1935ean, Alderdi Komunista formalki antolatu zenean, Bizkaian jarri zen bizitzen. Bizkaiko defentsarako batzordeko kide zen Espainiako Gerra Zibila hasi zenean, eta Alderdi Komunistaren *Euzkadi Roja* aldizkariko zuzendaria izan zen (baita *Mundo Obrero* aldizkarikoa ere). Alacanten atxilotu zuten 1939an, baina espetxetik ihes egin eta Estatu Batuetara jo zuen lehenik eta Hego Ameriketara ondoren.

Alderdia berriro antolatzeko lanetan jardun zuen erbestean eta berriro espetxeratu zuten 1962an Bizkaiko eta Gipuzkoako urte bereko grebetako bultzatzaileetako bat izateagatik. Espetxetik ateratzean (1970), Alderdiko idazkaritza nagusiaren ardura hartu zuen Frantzian, eta Euskadiko Alderdi Komunistako Kongresua egin zen arte ez zen hegoaldera itzuli (1977).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Ramon Ormazabalen biografia Auñamendi Entziklopedian

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12266476
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 51119939
* ISNI: 0000 0000 3608 987X
* BNE: XX5599984
* BNF: 15085703p (data)
* LCCN: n2006075088
* SUDOC: 117203637
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 111761
* Lur: 04612/eu\_o\_1536/o1536

 |

* Wd Datuak: Q12266476
*Artikulu hau Inaxiomari Atxukarro buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Atxukarro (argipena)».*

**Inazio Mari Atxukarro** —*Inaxio Mari* edo *Inaxiomari* izenaz ere agertu ohi da— (Errezil, Gipuzkoa, 1912 - Tolosa, Gipuzkoa, 1987) euskal esataria, ipuin- eta pasadizo-kontalaria eta umorista izan zen.

Biografia
---------

1912an Errezilgo *Exkerrania* baserrian jaio zen. 1918an, gripe izurritea zela, aita, Axintxio Atxukarro, hil zitzaion. Familia, sei seme-alaba eta ama, egoera larrian gelditu zen orduan. Aurrera ateratzeko amak etxez etxe laguntzen zuen, bereziki jostunaren lanetan.
1960ko hamarkadan Segura Irratian eta Loiolako Herri Irratian kolaboratzaile gisa aritu zen. Zegaman aintzinako objetuen museo txiki bat ireki zuen baina zoritxarrez bera hil ondoren itxi egin zen. Pasadizo umoretsuen kontalaria, Gipuzkoan ospe handia lortu zuen urte horietan. Bertsolari txapelketetan sarritan gaijartzaile bezala aritu zen ere bai. Urte gogor haietan euskalzaletasunaren erreferente bat izan zen. Tolosako Yurramendi egoitzan hil zen , 1987ko abuztuaren 27an.

Iritzi kritikoa
---------------

Atxukarro ahozko literaturaren egilea izan zen. Bere kontuak irratien bidez edo zuzeneko kontaketetan zabaldu ziren. Normalean, pasadizu umoretsuak eta ironikoak kontatzen zituen, askotan bere biografian oinarritutakoak. Haren umorea erraza da, intentzio txar gabekoa, baserritar munduarekin erabat lotuta. Hizkuntza ere oso herrikoia erabiltzen zuen: Goierriko gipuzkera. Literatura aldetik errekurtsoz aberatsa zen erabat bere hizkera: onomatopeiak, atsotitzak, hitz jokoak maisuki erabiltzen jakin zuen.

Atxukarroren lanak
------------------

* *Irriparrezko printzak*. Donostia: Sendoa argitaldaria, 1982, 406 or. 2012an Gipuzkoako Foru Aldundiak berrargitaratuta, Auspoa bilduman, Loiolako Herri Irratian Atxukarrok egindako saio batzuen grabazioekin batera, CD formatuan; Jose Mari Iriondok apaildutako edizioa.

Atxukarrok bere oroimenak liburu batean bildu zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)** Felix Ibargutxi Otermin: «Inazio Mari Atxukarro», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
2. 1 2  Juan Luis Zabala, *Berria*n, 2012-11-20.
3. ↑  Juan Mari Lekuona: «Aurkezpen bat egin asmoz», *Irriparrezko printzak* liburuan.

Bibliografia
------------

* Juan Luis Zabala: "Inaziomari Atxukarroren Irriparrezko printzak berrargitatu du Auspoak", *Berria*, 2012ko azaroaren 20, 34.or.

Kanpo estekak
-------------

* «Lehen hegazkinak», Inazio Mari Atxukarrok sortutako kontakizun bat, Jon Kortabarriak irakurria.
* "Presente abandonaturaren museoa. Ramon Saizarbitoriak eta Koldo Izagirrek 1978an *Zeruko Argia*rako egindako elkarrizketa.[*Betiko hautsitako esteka*]
* "Teleponoa Errezilen" pasadizoa.
* "Pauliño zena" pasadizoa.
* "Barkatu jauna". Segundo Kalonjek Atxukarrori eskainitako bertsoak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12259577
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87687879
* ISNI: 0000 0000 6067 1800
* BNE: XX852904
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 5522

 |

* Wd Datuak: Q12259577
**William Baffin** (Londres, 1584 - Qeshm, Ormuzko itsasartea, 1622ko urtarrilaren 23a) ingeles itsasgizon eta esploratzailea izan zen. Davis itsasartean sartu zen lehen esploratzailea izan zen, eta alde haietako zenbait itsaso eta lurraldek bere izena daramate.

Bizitza
-------

1612. urtean, Ipar-mendebaldeko Pasaia aurkitzeko Artikorako espedizio batean hartu zuen arte, azkenean porrot egin zuena. 1615ean, Robert Bylot kapitaina buru zuen beste espedizio artiko batean hartu zuen parte, pilotu moduan. Espedizio horretan, Hudson itsasartean barrena sartu eta egun bere izena daraman Baffin badia eta inguruko beste lurralde batzuk esploratu zituen; ez zuen, ordea, aurkitu Indiara iparretik bidaiatzen ahalbidetuko zuen Ipar-mendebaldeko Pasaia, baina XIX. mendera arte latitude gorenera heldutako espedizioa izan zen. Horren ondoren, Asiako espediziotan jardun zuen. 1622. urtean hil zen Persiako golkoan, portugesen aurkako guduan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***William Baffin*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q55807
* Commonscat Multimedia: William Baffin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 15125064
* ISNI: 0000 0000 7368 175X
* BNF: 151286481 (data)
* GND: 100852254
* LCCN: no2013104797
* CiNii: DA1798986X
* SUDOC: 220906432
* BIBSYS: 11013336
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00704/eu\_b\_0121/b0121
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q55807
* Commonscat Multimedia: William Baffin