recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Lotsaizuna*** (jatorrizko izenburua ingelesez: *Disgrace*) John Maxwell Coetzee idazle hegoafrikarrak argitaratutako zortzigarren eleberria da, jatorriz ingelesez idatzitakoa eta euskaratuta ere dagoena.

Halaber, izen bereko filma zinemaratu zuten 2008an, John Malkovichek pertsonaia nagusiarena egiten duena.

Haria
-----

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Literatura irakasle bat ikasle gazte batekin sexu harremanetan ibili ondoren, salaketa jaso eta unibertsitatetik bota dute. Mendi aldera doa hiria atzean utzita eta han zaintzaile beltz batekin bizi den bere alabarekin bat egiten du. Etxaldean eraso bat jasango dituzte alabak eta aitak gazte beltz batzuek egindakoa eta horrek aztarna mingarria utziz gain beldurra eurengan eta liskarra euren artean sortuko ditu. *Apartheid* osteko gizarte hegoafrikarraren zati baten isla da lan hau.

Kanpo estekak
-------------

* Liburuaren aipamena "Elkar"ren webgunean[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q958560
* **Identifikadoreak**
* Open Library: OL8834981M
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q958560
**Meigs konderria** (ingelesez: *Meigs County*) Ohioko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Pomeroy da. 2010eko zentsuaren arabera 23.770 biztanle zituen, Meigs kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Meigs konderriak 1.121,47 kilometro koadro ditu. Horietatik 7,52 ura dira. Beste 1.113,95 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 21,2 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 23.770 pertsonetatik 23.202 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 115 dira. 202 beltzak edo afroamerikarrak. 50 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 51 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 10 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 254 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q489915
* Commonscat Multimedia: Meigs County, Ohio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143065918
* LCCN: n80084524
* **Lekuak**
* OSM: 911311
* TGN: 2001616

 |

* Wd Datuak: Q489915
* Commonscat Multimedia: Meigs County, Ohio
**Charles-René-Léonidas d'Irumberry de Salaberry** (1820ko abuztuaren 27a - 1882ko martxoaren 25a) franko kanadar miliziako ofiziala izan zen, Les Voltigeurs de Québec-eko komandante fundatzailea eta 1869–1870eko Red River matxinadan Kanadako Gobernuaren izenean negoziazioan izan zuen paperagatik nabarmendu zen funtzionarioa. Bere aita, Charles-Michel d 'Irumberry de Salaberry, Chateauguayko guduko heroia izan zen 1812ko Gerran.

Mendebaldeko Kanadarekin izan zituen lehen harremanak 1857 eta 1858an izan ziren, orduan Kanadako gobernuaren izenean Fort William-etik (Thunder Bay) Red River-eko koloniara doan errepide bat ezartzeko aukera aztertzeaz arduratu zen.

1869an Red Riverren matxinada piztu zenean, Jean-Baptiste Thibault aitarekin bidali zuten kolonoak Kanadako gobernuaren asmoei buruz lasaitzeko. Louis Rielek berehala bidali zituen Ottawara, Kanadako gobernuaren izenean negoziatzeko baimenik gabe. Matxinoak borroka uzteko konbentzitu gabe, Charles de Salaberryk eta aita Thibaultek gauzak baretzea lortu zuten.

1870eko martxoan, Charles de Salaberryk Santa aita Noël-Joseph Ritchot eskoltatu zuen Red River Koloniatik Ottawara. Alfred H. Scott eta Black epailearekin elkartuko zen bertan negoziatzeko, Sir John A. Macdonald eta George-Étienne Cartierrekin, Manitoba Kanadako konfederazioan sartzea.

Melchior-Alphonse d'Irumberry de Salaberryren anaia zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2958302
* Commonscat Multimedia: Charles-René-Léonidas d'Irumberry de Salaberry

---

 |

* Wd Datuak: Q2958302
* Commonscat Multimedia: Charles-René-Léonidas d'Irumberry de Salaberry
**Chariton konderria** (ingelesez: *Chariton County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Keytesville da. 2010eko zentsuaren arabera 7.831 biztanle zituen, Chariton kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Chariton konderriak 1.985,91 kilometro koadro ditu. Horietatik 40,35 ura dira. Beste 1.945,55 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 3,94 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 7.831 pertsonetatik 7.584 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 40 dira. 155 beltzak edo afroamerikarrak. 18 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 7 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 64 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485062
* Commonscat Multimedia: Chariton County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 136055120
* LCCN: n81119862
* **Lekuak**
* OSM: 1180545
* TGN: 2001184

 |

* Wd Datuak: Q485062
* Commonscat Multimedia: Chariton County, Missouri
***Mainichi Shimbun*** (japonieraz: 毎日新聞?, euskaraz: «eguneko berriak»)
 japoniar egunkaria da, herrialdeko nagusienetariko bat dena. 1872an sortua, kontinententeko zaharrenetariko bat da. Eguneko edizioa 3,94 milioi alekoa eta arratsaldekoa 1,61 mililoi alekoa (2005) izanda, herrialdeko egunkaririk zabalduenetariko bat da (lehendabizikoa *Yomiuri Shimbun* da). **The Mainichi Newspapers Co. Ltd** (japonieraz: 株式会社毎日新聞社, *Kabushiki-gaisha Mainichi Shinbunsha*?)
 enpresak argitaratua, Pulitzer Sari bat eskuratu duen japoniar enpresa bakarra da.

Egunkariak ideologikoki «liberal eta ezkertiar»tzat du bere burua, lehiakideek azaldutako beste korronte ideologiko batzuen aldean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Roman Cybriwsky (2011). *Historical Dictionary of Tokyo*, The Scarecrow Press, 161. orr.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1136866
* Commonscat Multimedia: Mainichi Shimbun

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 266378155
* BNF: 12474715h (data)
* LCCN: n87918707
* NDL: 00647083
* SUDOC: 033940886
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1136866
* Commonscat Multimedia: Mainichi Shimbun
**Mantisa** taldea 2005. urtean sortu zen, Iosu (Ahotsa eta Gitarra), Igor (Bajua) eta Ganix (Gitarra eta Ahotsa) izan zirelarik taldea sortu zutenak. Dena den, 2005eko udaberrian hasi ziren bete betean Raul (Bateria) taldean sartu zenean.

2007ko Uztailean Igorrek taldea uztea erabakitzen du eta Iñigo Azkue (Harlore) hasten da taldean baxu-jotzaile moduan. 2008ko Urrian taldeak beste aldaketa bat jasaten du, Iñaki Castro-k (Trigger Travis) hartzen duelarik bateria jotzearen ardura.

Sei kantu biltzen dituen maketa grabatu dute heuren kabuz eta kontzertu ugari eman dituzte Euskal Herrian zehar, baita Zaragoza eta Katalunian ere. Beraien influentziak hainbat estilotakoak izan arren, guztiak Rockaren eta gehien bat Hard Corearen inguruan zentratzen dira batipat. Taldearen izena termino matematiko baten esanahietik jaso dute.

Taldekideak
-----------

* Iosu - Ahotsa eta gitarra
* Ganix - Ahotsa eta gitarra
* Iñigo Azkue - Bajua
* Iñaki Castro - Bateria

### Lehenagoko taldekideak

* Igor - Bajua
* Raul - Bateria

Diskografia
-----------

* Maketa (Autoekoizpena, 2006)
* *Mantisa* (Gor, 2010)
* *Plethora* (Autoekoizpena, 2013)

Kanpo estekak
-------------

```
*  Mantisa taldearen Myspacea
```

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12262957

 |

* Wd Datuak: Q12262957
**Maior** maila militarra da, kapitainarena baino handiagoa eta teniente koronelarena baino beheragokoa. Goi mailako ofizial eskalako beheko maila da. Armen eta gorputzen arabera, maiorrek, gehienez, eskuadroi, batailoi edo talde bat du bere mende; ehun eta bostehun gizon bitarte. Armada batzuetan, hala nola frantsesean eta espainiarrean, nagusitasuneko graduari komandante deitzen zaio (armada frantsesean *maior* maila bada, baina, berez, ofizialordeen eskalako goi-maila da, lehen mailako brigada mota baten baliokide).

Armadan, maiorren maila baliokide korbeta-kapitaina da.

Polizia-kidegoetan ere bada maior maila, adibidez, Kataluniako Mossos d'Esquadran.

Maiorren intsigniak
-------------------

* Major Alemania *Major*   
Alemania
* MayorKolonbia*Mayor*  
Kolonbia
* رائد - Ra'id  Egiptoرائد - *Ra'id*   
 Egipto
* Comandante  Espainia*Comandante*   
 Espainia
* Major  Ameriketako Estatu Batuak*Major*   
 Ameriketako Estatu Batuak
* Major  Estonia*Major*   
 Estonia
* Ταγματάρχης Tagmatarkhis  GreziaΤαγματάρχης *Tagmatarkhis*   
 Grezia
* Őrnagy  Hungaria*Őrnagy*   
 Hungaria
* Maggiore  Italia*Maggiore*   
 Italia
* Majoor  Herbehereak*Majoor*   
 Herbehereak
* Major  Erresuma Batua*Major*   
 Erresuma Batua
* Maior  Errumania*Maior*   
 Errumania
* Майор - Major  ErrusiaМайор - *Major*   
 Errusia

Bibliografia
------------

* Kataluniako Ikasketen Institutua. *Katalanaren hiztegia (DIEC2)*
* 10/1994 Legea, uztailaren 11koa, Mossos d'Esquadra Generalitatearen Poliziari buruzkoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q983927
* Commonscat Multimedia: Majors

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4398982-2
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q983927
* Commonscat Multimedia: Majors
**Cassius kondea** (arabieraz: *kumis Qāsī*) VIII. mendeko baskoi edo bisigodo jatorria zuen euskal aitonen semea zen, Banu Qasi leinua sortu zuena.

X. mendeko muwallad historialaria Ibn al-Qutiyyaren arabera, Cassius kondea Islamera 714an bilakatu zen omeiarren *mawali* (bezero) bihurtua. Hassan ibn Yassar al-Hudhaliri esker, Zaragozako *qadi* zena, bilakatu zen, Abderraman I.a penintsulara ailegatu zeneko garaian. Horrela, omeiarrek Hispania konkistatu zutenean, bere lurrak eta botere politikoa mantendu zuen. Bilakatu eta gero, *Banū Qāsī* arabierazko abizena hartu eta Damaskora joan zen zuzenean omeiar kalifa zen Al-Walid I.ari leialtasuna zin egiteko.

XI. mendeko Ibn Hazm historialariak adierazi zuen bere semeen zerrenda:

* Fortun
* Abu Tawr
* Abu Salama
* Yunus
* Yahya

Banu Qasi leinua zuzenean Fortunetik, Cassius kondearen seme handiengatik zetorren.

Musulmanak ailegatu zirenean, Cassiusek Tutera, Tarazona, Borja eta, seguru asko, Ejea barnean zituen eskualdea zuen kontrolpean.

Hala ere, historialarien artean badago eztabaida ea Cassius kondea benetan existitu zenentz. Alde batetik, Cassius izena ez da beste inork erabilia garai hartan. Ibn al-Qutiyyak Banu Qasien jatorria idatzi zuenean, genealogia fidagarria baino omeiarren garaietako handi nahikeria izan zitekeen, konkista legeztatzeko balio zuten istorioak.


| ⛭Zuhaitz genealogikoa |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Abu-Salama ibn Qassi |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  | Cassius kondea |  |  | Abu Tawr ibn Qasi |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  | Fortun ibn Qasi |  | Musa ibn Fortun |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

Bibliografia
------------

* Alberto Cañada Juste, *El posible solar originario de los Banu Qasi*, *Homenaje a don José M.ª Lacarra...* liburuan, Zaragoza, 1977.
* Thomas F. Glick, *Islamic and Christian Spain in the Early Middle Ages*, Brill. 2005. ISBN 90-04-14771-3

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Auñamendi entziklopedia

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Banukasitar (*بنو قاسي* ) buruzagiak |  |
| Cassius kondea  •  Fortun ibn Qasi  •  Musa ibn Fortun  •  Musa ibn Musa  •  Mutarrif ibn Musa  •  Lubb ibn Musa  •  Muhammad ibn Lubb  •  Lubb ibn Muhammad |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2986192
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 29699
* GEA: 10543

 |

* Wd Datuak: Q2986192
**Chester konderria** (ingelesez: *Chester County*) Hego Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Chester da. 2010eko zentsuaren arabera 33.140 biztanle zituen, Chester kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Chester konderriak 1.518,16 kilometro koadro ditu. Horietatik 14,26 ura dira. Beste 1.503,89 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 21,83 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 33.140 pertsonetatik 20.069 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 479 dira. 12.349 beltzak edo afroamerikarrak. 130 amerikar natiboak ziren eta 5 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 104 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 40 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 443 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q497377
* Commonscat Multimedia: Chester County, South Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 136033158
* NARA: 10040042
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2532500
* TGN: 2001736

 |

* Wd Datuak: Q497377
* Commonscat Multimedia: Chester County, South Carolina
*«kapote» orriak hona dakar. toreatzeko ekipamenduari buruzko artikulua hau da: «kapote (tauromakia)»*
**Longaina** edo **kapotea** gainjantzi mahukaduna da, epaileek erabiltzen dutena bezalakoa. Ohitura da nolabaiteko sendotasuna duen barne-estalki bat eranstea. Eskuarki, mahukak ditu eta kapak baino lasaiera txikiagoa du. Badira, ordea, mahuken ordez alboetako irekidura hutsak jartzen dituztenak, besoak lasai ateratzeko.

Herrialde askotan, belaun azpitik iristen diren berokiak eta longainak mendeetan zehar erabili izan dira, askotan erabilera formaletarako, estatus soziala ezarriz edo uniforme profesional edo militar baten zati gisa. XVII. mendean, longaina asko estilizatu zen eta klase desberdinetarako erabilgarri egon zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Elhuyar Hiztegia
2. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.

Ikus, gainera
-------------

* Xenila

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q337481
* Commonscat Multimedia: Coats

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12406386z (data)
* GND: 4207073-9
* LCCN: sh85027508
* AAT: 300209839

 |

* Wd Datuak: Q337481
* Commonscat Multimedia: Coats
**Luciano Leonel Recalde** (1995eko abuztuaren 12a) Argentinako futbolari profesionala da, Lehen B Nazionaleko Club Atlético Platense taldean atzelari gisa jokatzen duena.

Karrera
-------

Recalderen ibilbidea Argentinako Lehen Mailako Rosario Central taldearekin hasi zen.  2016ko urtarrilean, Recaldek Villa Dálmine Lehen B Nacional taldeko mailegu-mugimendua amaitu zuen.   Martxoaren 19an Juventud Unidaren aurkako garaipenak bere ibilbide profesionalean debuta markatu zuen, 2016an zehar bost agerraldietatik lehena izan zena.  Villa Dálminerekin jarraitu zuen hurrengo kanpainan, 2016-17, eta beste hamalau partidatan parte hartu zuen.   2018ko urtarrilean Rekaldek debuta egin zuen Rosario Central taldean, urtarrilaren 29an Gimnasia y Esgrimarekin partidako laurogeita hamar minutuak jokatuz.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6    *Luciano Recalde profile.* .
2. ↑    *Luciano Recalde profile.* .
3. ↑    *Siguen llegando.* .
4. ↑    *Cabezas y Recalde harán su debut en Central ante Gimnasia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q52366988

 |

* Wd Datuak: Q52366988
**Maximino Castiñeiras García** (Ortoño (Ames), Coruña, 1906ko martxoaren 18a - Coruña, 1992ko maiatzaren 5a) galiziar poeta eta politikaria izan zen.

Gaztaroan errepublikanoa izan zen, eta Galiziako Azañazaleen inguruko taldeekin harremanak izan zituen; Manuel Azañaren gidaritzapean, *Izquierda Republicana*k 1930eko hamarraldian bereganatu zituen ideial ilustratu, berritzaile eta demokratikoen bultzatzailea izan zen. Espainiako Gerra Zibilaren garaian Errepublikaren aldeko jarrera mantendu zuen, eta gerraostean, 1939an, mendeku eta jazarpenak pairatu zituen. Bere obrari dagokionez, Castiñeirasek poesia landu zuen, sentimendu liriko handiz jantzia, eta gizakiarekiko eta Galiziarekiko bere bokazioaren agergarria dena. Izan ere, Galizia da haren lan gehienen gai nagusia; galiziar kultura galtzeko bidean ikusten zuen, eta bere olerkiekin berpizten lagundu nahi izan zuen frankismoaren garai latzean. Horien artean nabarmentzen dira *Mi tierra* (*Nire lurra*), *Del corazón al lector* (*Bihotzetik irakurlearengana*), *Tres poemas y una tierra* (*Hiru poema eta lur bat*) eta *Los de mi tiempo* (*Nire garaikoak*). Monarkia konstituzionala ezartzean, 1977an, Alderdi Sozialistan sartu zen Castiñeiras, eta bi urte geroagoko hauteskundeetan Ameseko zinegotzi aukeratu zuten.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263278
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 86518458
* ISNI: 0000 0000 7245 888X
* BNE: XX1000668
* LCCN: no2009186184
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01275/eu\_c\_0459/c0459
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 5594811

 |

* Wd Datuak: Q12263278
**Cebada Gago** edo **Ganadería de los herederos de don José Cebada Gago** Espainiako zezenketa-ganadutegi bat da. Bere egoitza Cádizko probintzian dago. Bertan hainbat esparru dituzte zezenak hazteko, tartean Medina Sidoniako "La Zorrera", Alcalá de los Gazulesko "Pozo de la Guardia" eta "Las Ventanilla", Paterna de Riverako "El Pino" eta Jerez de la Fronterako "Corteganilla".

1964ko uztailaren 28an lortu zuten euren ganadutegi izaera, Madrilgo Las Ventas zezen-plazan zezenketa oso bat egin ostean. Zezen guztiek belarritako bat dute bi belarrietan. Euren ikurrak kolore gorriak eta berdea ditu. Burdinak "M" forma du, zirkulu-erdi batekin gainean. Lehenago ikur hau Cristina Sainz de la Mazaren ganadutegiarena zen.

Sanferminak
-----------

Toreatzaileek asko estimatzen dituzte burdin honetako zezenak, eta bereziki aintzat hartzen dituzte Iruñeko Sanferminetan, denboraldi guztietan egoten baitira bertan. Entzierroa oso arriskutsua da korrikalarientzat.

Cebada Gagoko zezenak San Ferminetako entzierroetan izandako portaeragatik egin dira bereziki ospetsu, 1985etik ia etenik gabe parte hartzen baitute entzierroetan. Ganadutegia da, Miuraren atzetik bakarrik, Iruñeko entzierroetan gehien korritu duena. Entzierro hauetan adarkada gehien eragiten dituzten zezenak dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   García Sánchez, Julián Tomás.  (2018). *El toro de lidia español : castas fundacionales, encaste y ganaderías.*  ISBN 978-84-16319-66-4. PMC 1091712798. (Noiz kontsultatua: 2022-07-06).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Internet, Unidad Editorial. «Muere el ganadero Salvador García Cebada» *www.elmundo.es* (Noiz kontsultatua: 2022-07-06).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Navarra.com. «8 de julio: Cebada Gago, los toros que causan más cornadas» *Navarra.com* (Noiz kontsultatua: 2022-07-06).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2943647
* Commonscat Multimedia: Ganadería brava

---

 |

* Wd Datuak: Q2943647
* Commonscat Multimedia: Ganadería brava
**Marruma** Tolosaldeko (Gipuzkoa) musika talde bat izan zen, 1990an sortua.

1994an finkatu zen taldearen garai aktibo eta emankorrena garatu zuen laukotea: Mikel Larrarte tolosarrak (bateria), Mikel Atxega anoetarrak (baxua), Iban Gurrutxaga amezketarrak (gitarra), eta Xabier Mitxelena "Mitxel" hernaniarrak (ahotsa) osaturikoa, hain zuzen.

Ibilbidea
---------

16-18 urteren bueltan zebiltzan Marrumako hasierako partaideak, taldea sortzeko ideiarekin elkartu zirenean. Batez ere bertsioak joz igo ziren oholtzetara hasiera batean, garai berean pixkanaka lehen sormen lanei ekinez. 1992an, Tolosako Galtzaundi euskara elkarteak bultzaturiko Martxaundi I izeneko lehenego bilduman parte hartu zuten taldearen sortzaile izandako Mikel Larrate, Mikel Atxega, Xabi Zubeldia eta Koldo Sainzek. Horren ondoren, Iban Gurrutxaga iritsiko zen taldera, Koldoren ordez.

1994an Xabier Mitxelena "Mitxel" batu zitzaion laukoteari, garai hartan boskote bezala grabatu zutelarik taldearen maketa ofizial bakarra, Jon Ander Larrañagaren eskutik. Handik aurrera ekingo zioten lokalean esperimentatuz eta zuzeneko ugarirekin taldearen garapenari, euren estilo eta nortasunaren bila. 1995an Martxaundi IIan parte hartu zuten oraindik boskote bezala. Handik gutxira Xabik taldea utziko zuen.

Ondorengo urteetan taldeak bere bilakaerarekin jarraitu zuen, Euskal Herriko hainbat Gaztetxe eta tamaina ertain edota txikiko aretoetan euren jardunaren arrastoa utziz. Urte horietan zehar bidaide izan zuten Alberto Irurzun soinu teknikaria emanaldi gehientsuenetan. Leihaketen garaia ere izan zen tarte hori taldearentzat; Donostia Hiria Leihaketa, Cadena 100 irrati katearena ere fase desberdinetan, eta azkenik Bilborock leihaketaren aitzakiarekin areto eta erakusleiho ezagunagoetara iritsi ahal izan ziren.

*Ikastola berria eraiki dezagun Zuberoan* (Esan Ozenki, 1997) diskan parte hartu zuten, Urruñako Koralys estudioan grabatutako Paristik Datorren abestiarekin.

1998aren hasieran, Gogoetak (Oihuka, 1998) bere iraupen luzeko diska bakarra argitaratu zuten, urtean zehar hainbat zuzeneko eskainiz. Urte bereko abenduan Bilboko Kafe Antzokian eskainitako kontzertua taldearen azken emanaldia izango zen, eurek horren jakitun izan gabe. 1999an taldea desegin zuten.

Diskografia
-----------

* *Gogoetak* (Oihuka, 1998).

Kolaborazioak
-------------

* *Ikastola berria eraiki dezagun Zuberoan* (Esan Ozenki, 1997)
* *OIHUKATU 1* (Oihuka, 1998)

Kanpo estekak
-------------

* Andoaingo jubilatuak blogean Marrumari buruzko informazioa.
* Euskal musika katean taldeari buruzko informazio gehiago

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31187964

 |

* Wd Datuak: Q31187964
**Marruskadura koefizienteak** (μ) indar higiarazlearen eta marruskaduraren arteko erlazioak zehazten ditu. Gainazal horizontalean dagoen gorputz bati gainazalari buruz elkarzuta den R indar normal batek eragiten dio; gorputza mugitzeko B indar horizontal batek eragiten badio, eskuin aldera adibidez, balio berdinekoa eta mugimenduaren kontrakoa den F marruskadura indar horizontalak eragingo dio ezkerraldera. B indar horren balioa gorputza higitzen den unea arte handitzen bada, F indarraren balioa ere handituko da. Fl indar hori msR da, ms marruskadura estatikoaren koefizientea delarik, indar higiarazlearen eta marruskaduraren arteko erlazioa alegia (ms=Fl/R); koefiziente horren balioa gainazal mota bakoitzaren araberakoa da. Gorputza lastertasun konstanteaz mugitzen hasten denean berri, F indarra ahulagoa bilakatzen da, mkR adierazpenaren balioa duen Fk izan arte; adierazpen horretan mk marruskadura zinetikoaren koefizientea da..

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2013/9/7 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1932524
* **Identifikadoreak**
* GND: 4214429-2
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1932524
**Carriden House** Eskoziako Bo'ness herrian dagoen jauregia da, Falkirk eskualdean. **A mailako eraikina** izendatu zuten 1980an.

Historia
--------

II mendeko Antoninoren Harresiaren gotorleku baten barruan eraiki zen, dirudienez harresiaren ekialdeko muturrean. XVI mendean dorre bat egongo zela uste da baina 1602an John Hamiltonek haren lekuan Carriden House eraiki zuen.

XVII mendearen bukaeran Mynle familiak erosi zuen eta 1814an Sir George Johnstone Hope almiranteak. Honen seme Sir James Hopek aldaketa batzuk egin zizkion. Hurrengo urteetan hainbat eskutatik pasa zen eta 1970 hamarkadan Eskozia Hegoaldeko Argi-indar Konpainiak eskuratu zuen jauregia eraitsi eta argi-indar ekoizpenerako instalazioa jartzeko. Ez zen egitasmoa bete baina etxea bertan behera gelditu zen. XX mendearen bukaeran Barkhouse familiak erosi zuen, berriztu eta gaur egun beren bizilekua da.

Deskribapena
------------

L-itxurako oinarridun jauregia da. Hasierako dorrea hiru solairukoa da eta XVII gehituriko hegala bi solairutakoa.

Iruditegia
----------

* 
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5046188
* Commonscat Multimedia: Carriden House

---

 |

* Wd Datuak: Q5046188
* Commonscat Multimedia: Carriden House
**Carrickfergus gaztelua** *Belfast Lough* ertzeko Carrickfergus herrian kokaturik dago, Belfast hiriburutik gertu. Inguruko gotorlekurik garrantzitsuena izan zen 1928an funtzio militarra galdu zuen arte.

Historia
--------

1177an John de Courcyk eraiki zuen Ulster konkistatzerakoan eta bertan agintzen egon zen 1204 arte. 1210 urtean Joanes Lur Gabeak berarentzat hartu zuen eta bere Irlandako egoitza bihurtu zuen. Ingelesen kontrolpean Ipar Irlandako gaztelurik garrantzitsuena bihurtu zen eta mendeetan zehar handituz joan zen, gela berriak eta harresi berriak eraiki zirelarik.

Irlandarren eta ingelesen arteko Bederatzi Urteko Gerran (1595-1603) irlandarrek setiatu zuten baina koroaren aldeko indarrek bertan iraun zuten herriko kaietik sartzen ziren horniketei esker. XVII mendean gazteluak setio asko izan zituen eta sarritan aldatu zen eskuz, harik eta 1690an Schomberg generalak Ingalaterrako Gilen III.arentzat eskuratu zuen arte.

1760 urtean frantziarrek setiatu eta harpilatu zuten gaztelua, baina alde egiterakoan britainiar itsas armadak harrapatu zituen. Aipagarria den beste une bat 1778. urtekoa da eta Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerran kokatzen da, izan ere errebeldea zen John Paul Jones soldaduak britainiar itsas armadako untzi bat gaztelura erakarri eta bere gain hartu zuen arte. "Ipar kanaleko gudua" izenaz ezagutzen da.

Ordutik aurrera hainbat erabilera izan zituen; gartzela izan zen, munizio eta arma biltegia ere bai eta Bigarren Mundu Gerran aire erasoen aurkako babesleku gisa ere erabili zen.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2368960
* Commonscat Multimedia: Carrickfergus Castle

---

 |

* Wd Datuak: Q2368960
* Commonscat Multimedia: Carrickfergus Castle
***Love Streams*** (euskaraz *Maitasun Korronteak*), 1984ko John Cassavetes estatubatuarrak zuzenduta eta antzeztutako drama film independiente bat da. Ted Allan antzerkigilearen izenburu berdineko antzezlanean oinarritua dago. Gena Rowlands, John Cassavetes, Diahnne Abbott, Seymour Cassel eta Al Ruban aktoreek antzeztu zuten.

34. Berlingo Zinemaldian Urrezko Hartza saria irabazi zuen.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

AEB, Sarah Lawson (Gena Rowlands) dibortziatekotan eta lurjota dagoenez bere anaia Robert Harmon (John Cassavetes) idazle bizizale eta alkoholikoa bisitatuko du, emakumeekin maitasun harreman ugari eta ezegonkorrak dituen gizaseme gonazalea. Robert inoiz ikusi ez duen zortzi urtetako semearekin 24 orduz zaintzera derrigortua izango da. Umea aitarekin Las Vegas hirira egindako bidaian zehar hura bizi den unibertso hedonista eta gainbeherakoaz izutua geldituko da, baina era berean baita haren maitasunaz erakarria ere. 

Bere semeaz gain, izaera indibidualista duen Robertek bere arrebaz arduratuko du, bere «emakumezko lagunik onena». Sarah Lawson emakume depresiboa da, maiz bere egoera mentala ezegonkorraren ondorioz ospitaletan denbora pasatu beharrekoa. Sarahren senarra, Jack (Seymour Cassel) ere gizon depresiboa da, haren emazteaz dibortziatu eta haien alaba asteburuetan bakarrik ikusi nahi du, baina alabak aitarekin bakarrik bizi nahi du. Sarah emazteak Robert anaiarengan babesa topatuko du, bide batez Roberten autosuntsiketa nihilista hura animaliez inguratuz eta anai-arreben arteko maitasun bizimoduaz geldiaraziko duelarik.

Los personajes se interrogan a lo largo de la película sobre la existencia de un «flujo» (stream) incontrolable representando el amor, enlazando las personas unas a otras y pudiendo variar de intensidad.3​

Aktoreak
--------

* Gena Rowlands: Sarah Lawson
* John Cassavetes: Robert Harmon
* Diahnne Abbott: Susan
* Seymour Cassel: Jack Lawson
* Margaret Abbott: Margarita
* Jakob Shaw: Albie Swanson
* Eddy Donno: Swanson aitaordea
* Joan Foley: Dunbar epailea
* Al Ruban: Milton Kravitz
* Tom Badal: Sam abokatua
* Doe Avedon: Kiner jauna
* Leslie Hope: Joanie

Kanpo estekak
-------------

* IMDBko fitxa irakurgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2521232
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2521232
| **Loviisa / Lovisa** |
| --- |
| 

|  |
| --- |
| Loviisako armarriaArmarria |

 |
| Berezko izena | Loviisan kaupunki (finlandieraz)Lovisa stad (suedieraz) |
| HerrialdeaEskualdeaAzpieskualdea |  FinlandiaNilandiako eskualdeaLoviisako azpieskualdea |
| Alkatea | Olavi Kaleva |
| Sorrera | 1745 |
| 

|  |
| --- |
| Loviisa / Lovisa Finlandiako mapan |

 |
| Koordenatuak | 60°27′25″N 26°13′30″E﻿ / ﻿60.45694°N 26.22500°E﻿ / 60.45694; 26.22500 |
| Azalera- Ur-azalera | 1.751,53 km² 931,75 km² (%53,2) |
| BiztanleriaDentsitateaLehen hizkuntza- Finlandiera- Suediera- Besteak | 15.501 (2014.04.30) 18,91 bizt/km²(2012) % 54,7 (ofiziala)% 42,2 (ofiziala)% 3,1 |
| Webgune ofiziala | **(Finlandieraz)** **(Suedieraz)****(Errusieraz)** **(Ingelesez)** |

Loviisako eliza.
**Loviisa** edo **Lovisa** itsasertzeko hiria da, 7.400 biztanlekoa. Helsinkitik 87 kilometrotara dagoen herria bere fortifikazio eta zurezko etxeengatik dugu ezaguna. Lurralde honetan finlandiera eta suediera hitz egin daitezke lasai asko, izan ere Suediar Erresumaren menpe zegoenean sortu zen herria.

Zer ikusi
---------

Ekintza asko antolatzen dira herrian kanpotarrentzat, batez ere itsasontzizko bidaiak eta ibilaldiak, oso aproposak bertako paisaia miresgarriaz gozatzeko.

Eliza ere ikustekoa da.

Itsas museoan ikusi daiteken artelana, 1808. urtekoa.
### Loviisa herriko museoa

Museoa komandantearen etxean dago kokatua, 1755. urtekoa.

Museoak herriaren historiaz, **Svartholma** fortifikazioaz eta zilarraren ekarpena hitz egiten digu batez ere. Sibelius musikari ezagunaz ere hitz egiten digu museoak, Loviisan pasatako gaztaroaz batez ere, non *Kullervo sinfonia* idatzi zuen bertan 1892. urtean.

### Itsas museoa

Museo honek herriaren historiari buruzko kontuak kontatzen dizkigu, baina berezitasuna garai haietako herriko merkatariez eta itsasontziak erakusten direla da.

### Bonga gaztelua

**Riitta Nelimarkka** eta **Jaako Seeck** eraikitako museoa herriaren erdigunean kokatuta dago, elizaren parean. Eraikinak 100 urteko adina du eta bertan lehenengoaren lanak eskaintzen dira, margolanak eta artelan garrantzitsuenak batez ere.

Hiri Senidetuak
---------------

* Haapsalu, Estonia
* Hillerød, Danimarka
* Horten, Norvegia
* Karlskrona, Suedia
* Ólafsfjörður, Islandia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q748513
* Commonscat Multimedia: Loviisa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152424766

 |

* Wd Datuak: Q748513
* Commonscat Multimedia: Loviisa

1. ↑  Suomen pinta-ala kunnittain. Maanmittauslaitos. 2014.04.30
2. ↑  Suomen asukasluvut kuukausittain Väestörekisterikeskus. 2014.04.30
3. ↑  Väestorekisterikeskus 2012
**Marini De Livera** Sri Lankako abokatua eta gizarte aktibista da. Sri Lankako Haurrak Babesteko Aginte Nazionaleko (NCPA) presidente ohia izan zen. *Sisters at Law* erakundearen sortzailea eta presidentea ere bada. Bertan, krimenen biktima diren emakumeen eta haurren abokatu boluntarioa da eta umezurtz-etxeetan dauden haurrentzako arreta alternatiboa sustatzen du. 2019ko martxoaren 13an, Emakumeen Nazioarteko Ausardi Saria eman zion Estatu Batuetako Estatu Sailak.

Ikasketak
---------

Marini De Liverak Giza Eskubideen graduko titulua du eta Trinity College-n (Londres) Mintzamen eta Dramatikan lizentziatua da.

Ibilbide profesionala
---------------------

Sri Lankako gizarte zerbitzu erabakigarri askotan parte hartzeagatik da ezaguna, bereziki jarduera kriminalengatik kaltetutako emakume eta haurrei laguntzeagatik. Sri Lankako Armadako Giza Eskubideen entrenatzaile gisa ere aritu izan da. 

2017ko apirilean, Maithripala Sirisena Sri Lankako presidenteak, Haurrak Babesteko Agintaritza Nazionaleko presidente izendatu zuen Natasha Balendran ordezkatuz.

Emakumearen Ausardiaren Nazioarteko Saria lortu zuen 2019ko martxoaren 8an, (Emakumeen Nazioarteko Egunean askotan oharkabean igarotzen diren lorpen nabarmenengatik emakumeei ematen zaien saria) emakumezkoen estandarrak goratzeko egindako ekarpen erabakigarriengatik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Sri Lanka : Sri Lankan lawyer named a recipient of U.S. State Department\'s 2019 International Women of Courage Award» *www.colombopage.com* (Noiz kontsultatua: 2021-04-26).
2. ↑   «Sri Lanka : Sri Lankan lawyer Marini de Livera honored with U.S. State Department\'s 2019 International Women of Courage Award» *www.colombopage.com* (Noiz kontsultatua: 2021-04-26).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Sri Lanka's Marini de Livera receives Women of Courage award» *Daily News* (Noiz kontsultatua: 2021-04-26).
4. ↑   **(Ingelesez)** admin.  (2017-04-24). *Marini De Livera appointed new Chairperson of NCPA | Colombo Gazette.*  (Noiz kontsultatua: 2021-04-26).
5. ↑   **(Ingelesez)** admin.  (2017-04-24). «Marini De Livera appointed new Chairperson of NCPA» *Colombo Gazette* (Noiz kontsultatua: 2021-04-26).
6. ↑   *www.adaderana.lk* (Noiz kontsultatua: 2021-04-26).
7. ↑   **(Ingelesez)** «Sri Lanka's Marini De Livera awarded the Women of Courage award from Melania Trump» *Sri Lanka News - Newsfirst* 2019-03-08 (Noiz kontsultatua: 2021-04-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q62009514
* Commonscat Multimedia: Marini de Livera

---

 |

* Wd Datuak: Q62009514
* Commonscat Multimedia: Marini de Livera
**Marino Aierra Redin** (Irunberri, 1903ko maiatzaren 8 - Caaguazú, Buenos Airesko probintzia, 1988ko urtarrilaren 11) Espainiako Gerra Zibilaren ondoren Hego Amerikara ihesi joandako itzultzailea eta apaiz sekulartua zen.

1928an apaiz bihurtu zen eta Gerra Zibilean Altsasuko apaiza zen. Gerra ondoko errepresioa ikusteak Uruguaira ihes egitea eragin zuen. Hantxe 1940an sekulartu eta Argentinara joan zen.

Argentinan klaseak ematen eta bizargin bezala lan egin zuen. Itzultzaile bihurtu eta liburu bat idatzi zuen: *No me avergoncé del Evangelio (desde mi parroquia)*. Liburuak Nafarroan izandako errepresioa azaltzen du eta, arrakasta izateaz gain, Jimeno Jurio edo Julián Casanova bezalako historialariak erabilia zen.

2002an, Mintzoa argitaletxeak liburuaren bigarren argitaraldia egin zuen: *¡Malditos seáis! No me avergoncé del Evangelio* deiturikoa.

2008an Helena Tabernak *Berri Ona* filma egin zuen bere bizitzaren inguruan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Auñamendi Eusko Entziklopedia. *Marino Ayerra Redín.* .
2. ↑   Huete Machado, Lola.  (2008/01/02). «El cura de Alsasua contra la Santa Cruzada» *El País*.
3. ↑   Ribechini, Celina.  (2015). *Retazos y pinceladas : historia de Euskalherria, 1931-1975.*  Ediciones Beta III Milenio ISBN 978-84-15495-77-2. PMC 933210456. (Noiz kontsultatua: 2021-08-11).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9029087
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 6905675
* ISNI: 0000 0000 5928 1901
* BNE: XX1215340
* GND: 1227128444
* LCCN: nb2004005250
* SUDOC: 150490828
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 16767
* GEN: 4643

 |

* Wd Datuak: Q9029087
**Catherine Tishem** (1595ean hil zen) XVI. mendeko erlijio jazarpenetik ihes egiteko Ingalaterrara ihes egin zuen emakume holandarra izan zen.

Bizitza
-------

Catherine Tishemen bizitzako iturri nagusia bere semeari, Jan Gruter-i, omenaldi zoragarri bat da, bere ikasleetako batek, Balthasar Venatorrek idatzia.

1558an, Tishem Gualtherius Gruter Anbereseko burgumaisuarekin ezkondu zen. Hamar urte geroago, Herbehereetako jazarpen erlijiosotik ihes egin zuten Ingalaterrako Norwicheko holandar erbesteratutakoen komunitatera. Catherine azkenean Herbehereetara itzuli zen 1577an.

Venatorren arabera, Tishem emakume oso jakintzua izan zen, erraz hitz egiten zituen latinez, grekoz, frantsesez, italieraz eta ingelesez. Bere semearen heziketa ikuskatzen zuen, klasikoen erudito ospetsu bihurtu zena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Venator, Balthasar. *Panegyricus Jan Grutero scriptus*. 1631.
2. ↑  Foster, Leonard. *Janus Gruter's English years: Studies in the continuity of Dutch literature in exile in Elizabethan England*. Oxford University Press, 1967.
**Maximiliano Aberastury** (1866 - 1931ko urriaren 6a) Argentinako medikua zen, amatasun eta haurtzaroko arazoetan espezializatua.

Concepción del Uruguayen, Entre Ríos probintzian jaioa, Buenos Airesen kokatu zen eta *Buenos Aireseko Haurtzaroaren Hilkortasuna* tesiarekin lortu zuen doktoretza.

Geroago larruazaleko gaixotasunetan espezializatu zen eta Medikuntza Fakultateko irakasle titularra izan zen. Bere ospea sendotu zuten beste lanen artean honako hauek zeuden: *Haurren Babesa, Industria Higienea*, besteak beste.

"Argentinako Dermatologia Elkartearen" sortzailea izan zen, eta hainbat aldiz izan zuen lehendakaritza. Argentinako Medikuen Elkarteko presidentea ere izan zen.

Bere iloba Arminda Aberastury haurren psikoanalista zen.

Kanpo estekak
-------------

* egilearen irudia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6007434
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 5900156811380445390004
* BNA: 000040898

 |

* Wd Datuak: Q6007434
**Bryan Clifford Sykes** (Eltham, Londres, 1947ko irailaren 9a - Edinburgh, Eskozia, 2020ko abenduaren 10a) genetista eta zientzia idazle britainiarra izan zen, Oxfordeko Unibertsitateko giza genetikako irakasle emeritua.  

Sykesek idatzi zuen antzinako DNA hezurretatik berreskuratzeari buruzko lehen txostena argitaratu zuen ( *Nature*, 1989). Antzinako DNArekin lotutako ikerketa askotan parte hartu zuen, tartean Ötzi *izotzetako gizonarenean*.

*Evaren zazpi alabak*
---------------------

Sykes bereziki egin zen ezaguna ADN mitokondrialaren ikerketatik dibulgazio liburua idatzi zuelako. *The Seven Daughters of Eve (Evaren zazpi alabak, 2001)* DNA mitokondrialaren giza-haplotaldeen kontzeptua azaldu zion publiko orokorrari, nola gizaki moderno guztiak mtDNAk azaltzen duen Eva mitokondrialaren ondorengoak garela.

Hari horretatik tiraka, azaldu zuen halaber nola Europako biztanle gehienak zazpi haplotaldetan sailkatzen ahal direla: europarren artean bakoitzak, amarik amako oinordetza zuzenean, arbaso zehatz bat du zazpi emakume horien artean. Zazpi "super-amona" horiek "Eva alabak" direla esanez eta bakoitzari izena emanez, bakoitzaren jatorri historiko/etniko gutxi-gorabeherakoa azaldu zuen Sykesek. Hurbilpen bat da, zazpi alabak ez baitira zehatz historian koka daitezkeen pertsonaiak, baina badira benetan bizi izan ziren emakumeak, eta zientifikoki agerikoa da milioika lagunen arbaso zuzen direla. Alabei izena emateko orduan, haplotaldeak izendatzeko erabiltzen diren konbentzioei jarraitu zien Sykesek; adibidez, Xenia izena X haplotaldearen sortzailearentzat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Leake, J. Scientist savaged for bigfoot claim *Sunday Times*, 29 March 2015.
2. ↑  *Debrett's People of Today* *Debrett's People of Today*. Retrieved 2 February 2016.
3. ↑   **(Ingelesez)** «Bryan Sykes obituary» *the Guardian* 2020-12-18 (Noiz kontsultatua: 2021-01-07).
4. ↑   «EUROPAR GUZTION AMONAK» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2021-01-07).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Egile honen argitalpenei buruzko informazioa lortu dezakezu **Scholia**n |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q659747
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 79157991
* ISNI: 0000 0000 6655 3952
* BNE: XX1587679
* BNF: 13595947n (data)
* GND: 123033489
* LCCN: n2001021051
* NDL: 00875731
* SUDOC: 058462120
* BIBSYS: 2108584
* Open Library: OL1437163A

 |

* Wd Datuak: Q659747
**Meighen uhartea** Kanadako Uhartedi Artikoko uharte txiki bat da, Nunavut lurralde autonomoaren administraziopean dagoena.

Geografia
---------

Meighen uharteak, Axel Heiberg uhartetik mendebaldera dagoena, 955 kilometro karratuko azalera du, eta izotz zelaiz estalia dago. Uhartea modu iraunkorrean izotzez inguratua dago, eta bere kostaldearen ipar-mendebaldea Ozeano Artikora irekia dago.

Meighen uharteak gertu oso uharte gutxi ditu: 40 kilometro inguru mendebaldera dago gertuko uharterik handiena, Axel Heiberg uhartea, apenas 4 kilometro iparraldera, Hose itsasartearen beste aldean, ilargi erdi formako uharte txiki bat dago, Perley uhartea. Fay uharteak Meighen uhartea eta Axel Heiberg uhartearen artean, Sverdrup kanalean dauden lau uharte txiki dira.

Meighen uharteko kostaldea laua da, baina erdian eraketa bat altxatzen da, modu iraunkorrean izotzez estalitako muinoez osatua, handienak 150 metroko altuera duelarik. Uhartearen lurra nagusiki grabazkoa da. Udaberrian eta udan zehar, izotzaren urtzearen ondorioz sortutako urek elikatutako errekasto txikiek kostalderanzko bidea egiten dute.

Historia
--------

Meighen uhartea 1916an Vilhjalmur Stefanssonek aurkitu zuen, eta aurkitutako azken uharte artikoetako bat izan zen, modu iraunkorrean izotzez inguratua baitago. Bere izena Arthur Meighenen omenez jaso zuen, Kanadako lehen ministroa zena. Kanadako beste uharte artiko batzuetan ez bezala, Meighen uhartean ez da inuiten edo thuleen kanpamenduen arrastorik aurkitu, uhartea sekula okupatua izan ez dela iradokitzen duena, eta, hau, ziur asko, bere muturreko ipar latitudetik izan daiteke.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q477759
* Commonscat Multimedia: Meighen Island

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 240520597
* GND: 4407661-7
* LCCN: sh2003010501
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 4555728

 |

* Wd Datuak: Q477759
* Commonscat Multimedia: Meighen Island
**Mekong** hego-ekialdeko Asiako ibaia da, iturria Tibeteko ekialdeko muturrean duena, eta Txina, Myanmar, Laos, Thailandia, Kanbodia eta Vietnamdik igarotzen dena. Hego Txinako itsasora isurtzen da, delta handi batean. 4.350 kilometro inguru da luze, eta arroak 810.000 kilometro koadro inguruko hedadura dauka. Indotxinako ibai nagusia da, Asiako luzeenetan laugarrena, eta munduko 13.a.

Izenak
------

*Mekong* ibaiaren baliokidea *Méigōng Hé* (湄公河) da txineraz, nahiz eta erabiltzen den izena *Lancang* ibaia izan (澜沧江, *Láncāng Jiāng*). Thailandieraz *Mae Nam Khong* (แม่น้ำโขง), laoseraz (ແມ່ນ້ຳຂອງ) *Mènam Khong*, khmereraz *Mékôngk* edo *Tonle Thom* eta vietnameraz *Cửu Long Giang* da.

Geografia
---------

5.000 metrotik gora jaiotzen da, Tibeteko goi-lautadan, Txinako Qinghai probintzian. Ibilguaren lehenbiziko erdia Txinan barrena egiten du, ur-jauziak sortuz eta arroila sakonak zeharkatuz. Txinatik irtetean 500 metroko garaieran dago. 234 kilometroz Laos eta Myanmar arteko muga egiten du, eta 976,3 kilometroz Laos eta Thailandia artekoa. Vientianetik, Laosko hiriburutik, gertu pasatu eta gero, Si Phan Don uhartedia eta Khone ur-jauziak eratzen ditu.

Kanbodian sarturik, Tonlé Sapen emaria jasotzen du, Phnom Penhetik igaro baino lehen. Aurrerago bi adarretan banatzen da, eta bederatzitan Vietnamgo muga pasatu ondoren; adar guztiak Hego Txinako itsasora isurtzen dira, Mekongen delta handia eratuz. Deltak 40.000 kilometro koadroko hedadura du, eta 
18 milioi lagun bizi dira bertan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-06-29). *171. araua: Asiako toponimia.*  (Noiz kontsultatua: 2013-02-11).
2. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.
3. ↑   Winn, Peter, Nakamura, Tamotsu. *Final Determination of the Source of the Mekong River.*  jac.or.jp (Noiz kontsultatua: 2022-7-22).
4. ↑   Bañuelos, Xabier. *Mekong-en deltatik Angkor-era: ibaia bide bihurtzen denean.*  Naiz, 2019ko abenduak 20, naiz.eus (Noiz kontsultatua: 2022-7-22).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q41179
* Commonscat Multimedia: Mekong

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316430453
* GND: 4115087-9
* LCCN: sh85083357
* NDL: 00629321
* NKC: ge224721
* NARA: 10038708
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 215354
* TGN: 1127046

 |

* Wd Datuak: Q41179
* Commonscat Multimedia: Mekong
Siberiar ibarra (Capra sibirica) ugaztun artiodaktilo bat da, Bovidae familiakoa. Asiako barnealdeko mendietan bizi da. Adarrak luzeak dira eta puntak kanpora begira dituzte. Marra anguliforme beltz batek zeharkatzen du bizkarraldea; perilla luzea da.

Asia erdialdeko eta iparraldeko mendi garaietan zehar banatzen da, Afganistan eta Pakistanetik Siberia hegoalderaino, banaketa zatikatu batean. Lauzpabost azpiespezietan banatzen da, bere baliozkotasuna erabat onartua ez den arren, badira espezie osoa Alpeetako Ibikearen azpiespezie soiltzat hartzen duten autoreak ere (Capra ibex).

Oro har, basoaren mugaren gainetik bizi da, mendi-hegal harritsu nabarmeneko eremuetan, eta bertan bat egiten dute tundra alpetarreko habitatek, larre alpetarrek eta erdi-mendateek. Gobi basamortuan, itsas gaineko zazpiehun metroko altuerarik baxuenera iristen dira, baina, normalean, bi mila eta bost mila metroko altuerara dago.

Altitudeko migrazioa egiten du, neguan maila txikiagoetara jaitsiz. Elurrak lurra estaltzen duenean, bertan arakatzen dute azpian dagoen belar lehorra kontsumitzeko. Bost eta hogeita hamar ale arteko taldeak izaten dituzte, baina araldian handitu egiten dira.

Hortik kanpo, talde gehienek sexu bereko aleak dituzte. Araldia urriaren amaieratik urtarrilaren hasierara arte izaten da, eta, horretan zehar, arrek hainbeste ahalegin egiten dute emeak gorteiatzeko, non elikadurarik gabe geratzen baitira garai hau amaitzen denean.

Emeak beste ar batzuekin edukitzeagatik ere lehiatzen dira, euren buruak indar handiz gurutzatuz. Segizioak ordu erdi irauten du, eta emearen gernuaren erritu-jarreretan, miazkatzean eta usnatzean datza.

Sei hilabeteko haurdunaldiaren ondoren, emeak normalean txoto bakar bat gelditzen du, batzuetan bikiak, eta oso salbuespen gisa, hirukiak.

Kabrilla jaioberriek hiru kilo inguru pisatzen dute eta azkar hazten dira amaren esnearekin. Jaio eta zortzi egunera hasten dira belarra probatzen, baina ez dute erregulartasunez jaten hilabete bete arte. Hiru edo lau asteren buruan agertzen zaizkie adarrak.

Titia kentze osoa sei hilabeteren buruan gertatzen da. Arrak hemezortzi hilabeterekin heltzen dira sexualki, baina ez dira bederatzi urtera arte iristen.

Emeak bigarren urtean hazten dira. Arrak aske bizi dira hamar urtera arte eta emeak hamazazpi urtera arte, baina gatibu bizi daitezke hogeita bi urtera arte.