recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Eibar.org elkarteko kide batzuk 2013an BergaranEibar.org elkarteko kide batzuk 2013an Bergaran
**Eibar.org**, Internet eta Teknologia Berrien Erabiltzaileen Elkartea, eibartar internautak («eibarnautak») biltzen dituen elkartea da, Eibarren sortua 1999ko urrian. Eibarko Internet erabiltzaile batzuek Eibartarrak posta-zerrenda sortu zuten 1998ko apirilean. Zerrendaren jardunarekin, partaideen arteko loturak sendotu egin ziren, eta horietako batzuek, azkenean, elkartu eta Eibar.ORG elkartea sortu zuten 1999ko urrian. Luistxo Fernandez izan da sortzaile eta bultzatzaile nagusietako bat.

Haren ekimen eta tresnen artean aipatzekoak dira:

* *Eibar.org* webgunea.
* Eibartarrak posta-zerrenda.
* Eibarko blog komunitatea.

Euskal Herrian aitzindaria izan da elkartea. Elkartea ez ezik, baita herri mailako posta-zerrenda eta blog komunitatea ere, biak ere Euskal Herrian aitzindari, eta hainbat urteren ondoren oraindik ere bizi-bizi daudenak.

2013ko urrian, Maialen Odriozola kazetariak Eibarko udalaren Juan San Martin Beka jaso zuen, Eibar.org elkartearen historia aztertzeko.

Helburuak
---------

* Eibarren Internet eta teknologia berrien erabilera sustatzeko ahalegina egin.
* Interneten eta euskarri teknologi berrietan Eibarren irudia eta informazioa zabaldu.
* Interneten eta teknologia berrien inguruan dabiltzan gainerako euskaldunekin loturak estutu, eta eremu euskalduna sustatu eta indartu.
* Eraiki behar ei den Informazioaren Gizarte hori, benetan herritarren gizartea izan dadin ahaleginean saiatu.
* Guretzat, Internet eta teknologia berriak ez dira merkatu bat edo negozio aukera bat. Herritarrek erabil dezaketen eta erabili behar duten tresna da, esate baterako balio hauek indartzeko: elkarlana eta elkartasuna, komunikazio irekia, informazioaren jario librea, kultura eta jakintzaren dibulgazioa...
* Gure Elkartea elkarte euskalduna da, eta euskaraz funtzionatuko du.

Blog komunitatea
----------------

Blog komunitateak ere beste batzuei bidea zabaldu zien, 2004ko uztailean, euskal blogosferaren komunitate zaharrena izanda.

Gaur egun (2014ko urtarrilean), 33 blog ditu, tartean: *Ingelesen hilerria* (Luistxo Fernandez), *Harrikadak* (Mikel Iturria), *Eibartik* (Asier Sarasua Aranberri), *E-gor blog* (Igor Leturia) eta Markos Zapiainena.

Orobat, Julen Gabiria eta Xabier Mendiguren Elizegi idazleek ere bloga izan dute komunitate honetan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Eibartarrak posta-zerrendak 15 urte bete ditu»
2. ↑    Sarasua, Asier. «EibarOrg elkartea eta komunitatea - Eibarnauton historia txikia (1998-2014) — Eibar.ORG | Eibarko peoria» *eibar.org* (Noiz kontsultatua: 2018-10-03).

Kanpo estekak
-------------

* Elkartea
* Blogak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256580

 |

* Wd Datuak: Q12256580
Inprentetan ezinbestekoa zen testuak argitaratu baino lehen aztertzea, zuzentzea, egokitzea.
**Edizio**a deitzen zaio argitaratzeko asmoarekin egiten den testuen, audioen, bideoen, irudien, programa informatikoen eta informazioaren beste hainbat formaturen aldatze prozesuari. Hedaduraz, prozesu horiei edizio deitzen zaie argitaratzeko asmorik ez dagoenean ere.

Editoreek argitaratuko den produktuan erroreak saihesteko lana hartzen dute. Editoreak arduratzen dira argitaratuko den produktuaren neurriaz eta kalitateaz, egileei zuzenketak eta iradokizunak eginez edo zuzenean erabaki batzuk hartzen.

Ikus, gainera
-------------

* Edizio kritiko.
* Edizio printze.
* Facsimile.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3972943
* Commonscat Multimedia: Publishing

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 13318593f (data)
* GND: 4132033-5
* LCCN: sh85108871
* NDL: 00572431
* NKC: ph120092
* NARA: 10641759
* AAT: 300054686
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D011643

 |

* Wd Datuak: Q3972943
* Commonscat Multimedia: Publishing
**Dame Edith Mary Evans** (1888ko otsailaren 8a - 1976ko urriaren 14a) ibilbide luze eta oparoa izan zuen aktore britainiarra izan zen. Antzerkian egindako lanagatik zen bereziki ezaguna, nahiz eta bere karreraren hasiera eta amaiera aldera pelikuletan ere parte hartu zu en. Pelikuletan egin zituen interpretazioei esker Oscar sarietarako hiru izendapen, BAFTA sari bat eta Urrezko Globo sari bat jaso zituen.

Bizitza
-------

Edith Evans Londresen jaio zen, Edward Evans eta Carolina Ellen Fosterren alaba zen. St. Michael eskola anglikanoan ikasi zuen, Pimlicon, eta 1903an jostun gisa aprendiz hasi zen hamabost urterekin.

Londresko kapela denda batean lanean ari zen bitartean, antzerki klaseetara joaten hasi zen Victorian. Ikastaro horretatik antzerki talde amateur bat sortu zen, *The Streatham Shakespeare Players* izena zuten eta talde honekin parte hartu zuen lehenenegoz antzezlan batean Edith Evansek; 1910ean izan zen, Violaren papera egin zuen *Twelfth Night* antzezlanean. 1912an, *Much Ado About Nothing* antzezlanean Beatricen papera egiten zuela, William Poel produktoreak ikusi eta bere talentuaz jabetu zen. Poelen eskutik egin zuen bere lehen lan profesionala Evansek, urte bereko abuztuan izan zen, Cambridgen, *Shakuntala* obra hindu klasikoarekin.

60 urtez luzatu zen bere ibilbide profesionalean 150 pertsonaia inguru interpretatu zituen, besteak beste Shakespeare, William Congreve, Ibsen, Wycherley eta Wilde bezalako autoreen obretan eta baita idazle garaikideen lanetan ere, hala nola Shaw, Enid Bagnold, Christopher Fry eta Coward.

Sariak
------

Oskar Sariak| Urtea | Kategoria | Pelikula | Emaitza |
| --- | --- | --- | --- |
| 1963 | Taldeko emakumezko aktore onena | *Tom Jones* | Nominatua |
| 1964 | Taldeko emakumezko aktore onena | *The Chalk Garden* | Nominatua |
| 1967 | Emakumezko aktore onena | *The Whisperers* | Nominatua |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q236718
* Commonscat Multimedia: Edith Evans

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 69115399
* ISNI: 0000 0001 2138 2472
* BNE: XX1610073
* BNF: 138937385 (data)
* GND: 123915279
* LCCN: n50017554
* NKC: pna2008456692
* SNAC: w6nk3drj
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q236718
* Commonscat Multimedia: Edith Evans
**Edizio kritiko**a ikerketa akademikoen ondorio diren iruzkin, eta oharrekin aberastutako testu zahar baten edizioa da.

Edizio kritiko bat, normalean, testua bere jatorrizko formara itzuli nahi duen edizio bat bezala hartzen da, metodo zorrotz baten bidez, denborarekin sortu ahal izan diren aldaketa desegokiak ezabatuz. Metodo tradizionala Karl Lachmannek proposatutakoa da. Lachmannek metodologia bat proposatu zuen testu zaharren edizio kritiko egokiak egiteko. Testu zaharren kopiak erkatu egin behar ziren eta, Lachmannek erakutsitako metodologia zorrotzari jarraiki, egileak eman nahi zuen jatorrizko testua ahal bezala "berreraiki" behar zen.

Lachmannen metodoa, oso modu eskematikoan: testu zahar baten (**X testua**) hiru ale zahar bakarrik aurkituz gero: **A alea**, **B alea** eta **C alea**; baldin B alea eta C alea berdin-berdinak direla ikusten bada (B=C), ezagutzen diren hiru aleak erabiliko dira X testua "berreraikitzeko". Hiru ale horiek, baina, balio desberdina izango dute berreraikitze lanetan: A aleak, berreraiketa egiterakoan, % 50 balioko du; eta beste bi aleek % 25 bakoitzak.

Demagun B aleari 7. orrialdea falta zaiola, A aleari 11. orrialdea eta C aleari 14. orrialdea. Falta diren orrialde horiek berreraikitzerakoan: 7. orrialdea (A %50 eta C %50); 11. orrialdea (B %50 eta C %50, baina B=C); 14. orrialdea (A %50 eta B %50).
Filologoen betiko ahalegina izaten da aleen arteko desberdintasunak oso ondo aztertzea eta erroreak, erratak, kopiatzaileek txarto egindako zuzenketak, etab. identifikatzea. Edizio kritikoetan X alearen jatorrizko forma ematen saiatzen dira filologoak eta egungo irakurleentzat jakingarri izan daitezkeen oharrak gehitu ohi dira.

Gaur egun, testu-kritikaren zenbait teorikok hedatu dute definizioa. Izan ere, baliteke editoreak erabilitako metodoa metodo tradizionala ez izatea, baina, hala ere, editorearen asmoak bete daitezke. Editorearen asmoa izan daiteke jatorrizko lanaren alderdiren bat edo aldaeraren bat bakarrik nabarmentzea. Esate baterako, erabiltzen den hizkera, edo hizkeraren alderdi batzuk... Edo zeharka ematen diren datu historiko batzuk...

Iruditegia
----------

Oharrak
-------

Erreferentziak
--------------

Ikus, gainera
-------------

* Edizio.
* Facsimile.

Bibliografia
------------

* **(Gaztelaniaz)** Blecua, Alberto (1990). *Manual de crítica textual*. Castalia. ISBN 84-7039-413-4.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q680458
* **Identifikadoreak**
* GND: 4165777-9
* NKC: fd249727

 |

* Wd Datuak: Q680458
***Edith's Diary*** (eusk. 'Edithen egunerokoa') 1977an Londresen argitara emandako Patricia Highsmithen eleberria da.

Sinopsia
--------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Edith Howland da Patricia Highsmithen eleberri honetako protagonista. Baita Edithen seme Cliffie ere. Bi pertsonaia hauen gainean itxuratzen da kontakizunaren haria, ama eta semearen bizitzaren ia hogei urtean gertatutakoen berri ematen diguna. Hortxe ere izango dira aldi bateko Edithen senarra Brett, eta horren osaba elbarri George, izeko Melanie, Gert eta Norm...
1950eko hamarkada du denboran abiapuntu eleberriak eta ia 70ekora zabalduko da kontakizuna: McCarthyismoaren urteak, Johnsonen sasoia, Kennedytarrak, Nixon eta ‘Watergate’ afera, Vietnamgo gerra...
Liberalak dira Howlandarrak, aurrerakoiak. Kazetari dabil Brett eta Edithek betidanik izan du idazteko zaletasuna. New York hiritik Pennsylvaniako herri batera joango dira bizitzen eta euren bizipoz eta bihozminak gure aurretik pasatzen ikusiko ditugu. Bidaia horretan bikotearen haustura da muga: Brett badoa etxetik hogei urte gazteago den Carolekin bizitzeko, Edith eta Cliffie nerabea albo batera lagata. Edithek egunerokoa idatzi ohi du; egunerokoa barik noizean noizekoa da, aldi luzetan ez baitu ezer asko idazten. Testu horrek emango digu Edithen aldartearen berri, bizi nahiko lukeen bizitzaren ispilu da eta: bigarren narrazioa sortzen du egunerokoak, Edithen frustrazioa estali nahian eraikia hain zuzen. Bizitza gainbehera dator eta Edith jipoituko du zoriak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5338476

 |

* Wd Datuak: Q5338476


| * i
* e
* a
Patricia Highsmithen lanak |
| --- |
| Eleberriak | 
* *Strangers on a Train* (1950)
* *The Price of Salt* (Claire Morgan ezizenaz) (1952)
* *The Blunderer* (1954)
* *Ripley trebea* (1955)
* *Deep Water* (1957)
* *A Game for the Living* (1958)
* *This Sweet Sickness* (1960)
* *The Cry of the Owl* (1962)
* *The Two Faces of January* (1964)
* *The Glass Cell* (1964)
* *A Suspension of Mercy* (1965)
* *Those Who Walk Away* (1967)
* *The Tremor of Forgery* (1969)
* *Ripley Under Ground* (1970)
* *A Dog's Ransom* (1972)
* *Ripleyren jokoa* (1974)
* *Edith's Diary* (1977)
* *The Boy Who Followed Ripley* (1980)
* *People Who Knock on the Door* (1983)
* *Found in the Street* (1987)
* *Ripley Under Water* (1991)
* *Small g: a Summer Idyll* (1995)

 |
| Ipuin-bilduma | 
* *Little Tales of Misogyny* (1974)
* *Poliki, poliki haizetan* (1979)
* *The Black House* (1981)
* *Mermaids on the Golf Course* (1985)

 |
| Egokitzapenak | 
* *Strangers on a Train* (1951)
* *Plein Soleil* (1960)
* *Le Meurtrier* (1963)
* *Der amerikanische Freund* (1977)
* *Dites-lui que je l'aime* (1977)
* *A Dog's Ransom* (1978)
* *Die gläserne Zelle* (1978)
* *Le Cri du hibou* (1987)
* *The Talented Mr. Ripley* (1999)
* *Ripley's Game* (2002)
* *Ripley Under Ground* (2005)
* *The Cry of the Owl* (2009)
* *The Two Faces of January* (2014)
* *Carol* (2015)
* *A Kind of Murder* (2016)

 |
**Edme Mariotte** (Til-Châtel, 1620 inguruan - Paris, 1684ko maiatzaren 12an) apaiz eta fisikari frantziarra izan zen.

Biografia
---------

Til-Châtel barrutiko administraria zen Simon Mariotteren seme gazteena izan zen. Familia inportantea zuen, esate baterako bere anaia Jean Mariotte Parisko parlamentuaren administratzailea izan zen 1630 eta 1682 artean.

Luis XIVaren finantza ministroa zen Jean-Baptiste Colbertek animatu zuen Mariotte 1668an parisko Zientzia Akademian sartzera. Bertan gasekin egindako esperimentuen berri eman zuen 1676an aurrerago Boyle-Mariotteren legea izenaz ezagutuko zena. Boylek egin bezala berak ere "tenperatura konstantean gas baten bolumena eta presioa alderantziz proportzionalak direla" frogatu zuen. Bien omenez Boyle-Mariotteren legea izendatu zen aurkikuntza hau.

Frantziako fisika arloaren fundatzaileetako bat kontsideratua dago. 1654 eta 1658 artean fisika irakaslea izan zen. Aztertu zituen beste arlo batzuk optika, solidoen elastikotasuna eta hidrodinamika izan ziren.

Ikus, gainera
-------------

* Boyle-Mariotteren legea
**Enns** Danubioren eskuinaldeko (hegoaldeko) ibaiadar bat da. 254 kmko luzerarekin Austria barneko ibairik luzeena da.

Geografia
---------

Salzburg estatuan jaiotzen da, Niedere Tauern mendigunean. Radstadt zeharkatu ostean, Estirian sartzen da. Hurrengo ehun kilometroan, ekialderako norabidean, Dachstein mendigunearen eta Niedere Tauernen arteko haran zabalean zehar doa. Liezen da haran horretako hiri handiena. Admontetik igaro eta gero, Gesäuse (15 kmko arroila) zeharkatzen du. Iparralderako norabidea harturik, Austria Garaian sartu eta Steyrretik iragaten da. Aurrerago Austria Garaia eta Austria Beherearen arteko muga egiten du. Enns hirian zehar pasatu ondoren, Mauthausenen ondoan Danubiora isurtzen da.

Ibaiadarrak
-----------

Ibaiadar nagusiak Palten, Salza eta Steyr dira.

Erreferentziak
--------------

Artikulu honetan Frantsesezko Wikipediako Enns (rivière) artikuluko informazioa erabili da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q217524
* Commonscat Multimedia: Enns River

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315140243
* GND: 4091822-1
* NKC: ge369123
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 43978

 |

* Wd Datuak: Q217524
* Commonscat Multimedia: Enns River
**Edith Margaret Williams, Edith Garrud** bezala ezaguna (Bath, Somerset, 1872–1971) arte martzialetan profesionala izan zen lehen emakumea izan zen Mendebaldean.

Biografia
---------

### Sufragisten borrokan izandako eragina

1910eko azaroaren 18an, Londresen, parlamentuaren kanpoaldean 300 sufragista inguruk polizien harresiarekin egin zuten topo. Poliziak askoz gehiago ziren eta jende artean zeuden hainbat gizonezko zibilen laguntzarekin, emakumeei gogor eraso zieten. Bi emakume hil zituzten, beste asko zauritu eta ehundik gora atxilotu. Emakumeen botoaren aldeko mugimenduak polizia eta gobernua zituen etsai, indarkeriak gero eta protagonismo handiagoa zuen borroka hartan, eta emakumeek erantzuteko prest egon behar zuten.

Edith urte batzuk lehenago hasi zen jiu-jitsu borrokarako japoniar artea praktikatzen, Sadakazu Uyenishi "Raku" maisuaren eskolan ikasitako William Garrud senarraren eskutik, eta 1910erako jarduera hura emakumeei irakasten hasia zen. Urte hartan bertan *Votes for Women* aldizkarian idatzitako artikulu batean zioen handik aurrera arerio indartsua izango zutela eta jiu-jitsua oso egokia zela poliziari aurre egiteko. Garrudek berak 1,50 metro besterik ez zuen eta, garai hartan, Londresko polizia izateko gutxieneko altuera 1,78koa zen. Jiu-jitsua, hain zuzen, erasotzailearen indarra haien kontra baliatzean datza.

Prentsa fenomenoaren berri jasotzen hasi zen eta berehala "*sufrajitsu*" hitza erabiltzen hasi ziren beren burua defendatzeko japoniar artea erabiltzen zuten sufragistak izendatzeko.

Emakumeen eta poliziaren arteko liskarrak areagotu ahala, atxiloketek eta kartzela zigorrek ere gora egin zuten. Sufragista espetxeratuak gose grebak egiten hasi ziren, eta gobernuak Presoen Legea (edo Katuaren eta Saguaren Legea, izen horrekin egin baitzen ezaguna) onartu zuen 1913an, martiririk nahi ez zuelako: gose greban zeuden presoak askatuko zituzten, osasuna berreskuratutakoan berriro kartzelaratzeko.

Horixe egin zuten Emmeline Pankhurst mugimenduko buru nagusietakoarekin. Sufragistek ez zuten Pankhurst berriro atxilotzerik nahi eta Edith Garrudek 30 sufrajitsuz osatutako talde berezia osatu zuen buruzagia babesteko, *Bodyguard* (bizkartzain) izenekoa.

Zinema
------

* *Suffragette* (2015)

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   Irazustabarrena, Nagore.  (2016-03-06). «Jiu-jitsu egiten zuten sufragistak» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5338615
* Commonscat Multimedia: Edith Margaret Garrud

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 2359154260600424480004
* GND: 1171138628

 |

* Wd Datuak: Q5338615
* Commonscat Multimedia: Edith Margaret Garrud
**Efecto mariposa** 2001. urtean Málagan sorturiko pop rock talde espainiarra da. Susana Alva da taldeko abeslaria.

Ibilbidea
---------

Susana Alva (ahotsa eta gitarra), Frasco G. Ridgway (baxua), Alfredo Baón (bateria) eta Raúl Osuna (teklatua) izan ziren taldea soru zutenak. 2001. urtean bertan atera zuten aurreneko diskoa, taldearen izen bera daramana. 2003an *Metamorfosis* atera zuten eta pop musikari indar handiagoa eman zioten gitarra elektrikoen bidez. Bigarren disko hau rockeroagoa da. 2004n diskoa berriz editatu zuten, oraingoan lau abesti gehituz. Horregatik jarri zioten *Metamorfosis II* izena.

2005ean *Complejidad* diskoa atera zuten. Bertako "No me crees" singlea irrati nagusietako lehenengo postura iritsi zen. Bideoklipa izan zen bereziki arrakastatsua, Danza invisible taldeko Javier Ojeda abeslariarekin grabatu zutena. Arrakasta honi jarraiki 2007an zuzeneko disko bat atera zuten, *Vivo en vivo* izena zuena.

2009an bosgarren diskoa atera zuen taldeak, *40:04*. "Por quererte" abestiarekin berriz iritsi ziren zerrendetako lehen postura. Urte hartako 40 Principales sarietan Espainiako urteko abesti onena aukeratu zuten.

Susana Alvaren haurdunaldiak etenaldi bat eragin zuen taldean eta bost urte pasa behar izan ziren hurrengo diskoa ateratzeko. 2018an atera dute orain arteko azken diskoa, *Vuela* izena duena.

Diskografia
-----------

### Estudioko diskoak

* *Efecto Mariposa* (2001)
* *Metamorfosis* (2003)
* *Metamorfosis II* (2004)
* *Complejidad* (2005)
* *40:04* (2009)
* *Comienzo* (2014)
* *Vuela* (2018)

### Zuzenekoa

* *Vivo en vivo* (2007)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Susana Alva: «Toda la música que hacemos es para emocionarnos junto al público en los directos»» *Canarias7* 2022-07-22 (Noiz kontsultatua: 2023-04-27).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Efecto Mariposa fechas de gira 2023 2024. Efecto Mariposa entradas y conciertos» *TomaTicket* (Noiz kontsultatua: 2023-04-27).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** LOS40. «Efecto Mariposa» *LOS40* (Noiz kontsultatua: 2023-04-27).
4. ↑   Villaverde, Guillermo.  (2015-11-13). «Corazón de Canción: Efecto Mariposa - No Me Crees (letra en español)» *Corazón de Canción* (Noiz kontsultatua: 2023-04-27).

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Efecto mariposa taldearen webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5102407
* **Identifikadoreak**
* ISNI: 0000 0004 6969 9745

 |

* Wd Datuak: Q5102407
**Eraginkortasun biologikoa** (ingelesez: *fitness* eta, populazioen genetika arloan {\displaystyle w} ikurra duena) animalia batek ondorengo bideragarriak uzteko duen gaitasuna neurtzen duen aldagaia da, animalia ingurunera zein heinetan moldatuta dagoen adierazten duena.

Indibiduo batek genotipo jakin batekin ugaltzeko duen gaitasuna deskribatzen du, hau da, hurrengo belaunaldiko gene totaletan indibiduo baten geneek duten proportzioa. Genotipo ezberdinen arteko ezberdintasunek eraginkortasunari eragiten badiote, orduan genotipoen maiztasunak aldatu egingo dira belaunaldietan zehar; eraginkortasun handiagoko genotipoak ohikoagoak izango dira. Prozesu horretan, eraginkortasun txikieneko populazioak denboran zehar desagertzen dira, eta eraginkortasun handieneko populazioak nagusitzen dira. Prozesu horri hautespen naturala deitzen zaio.

Herbert Spencerren "eraginkorraren biziraupena" (ingelesez: *survival of the fittest*) gaizki berrgrabatutako ideiak ez dio erreferentzia egiten organismoek beren bizi-denboran duten biziraupen-tasari, baizik eta hurrengo belaunaldietan kopia genetiko gehiago utziko dituen norbanako edo biztanleriari.

Genetikoki, honela defini daiteke alelo batek ondorengo belaunaldiei egiten dien batez besteko ekarpena:

{\displaystyle W=lm}

Non {\displaystyle W} = Egokitzapen absolutua; {\displaystyle l} = Biziraupena eta {\displaystyle m} = ugalkortasuna.

Egokitzapen erlatiboa edo eraginkortasun biologiko erlatiboa hainbat egokitzapen alderatzean erabilitako neurri bat da, non egokitzapen horiek erlatibizatu egiten baitira beste egokitzapen batzuekiko (normalean, handiena).

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2011]

Bibliografia
------------

* **(Ingelesez)** Sober, Elliott.  (2001). R. Singh, D. Paul, C. Krimbas, and J. Beatty ed. *The Two Faces of Fitness.*  in: *Thinking about Evolution: Historical, Philosophical, and Political Perspectives*. Cambridge University Press, 309-321 or..
* **(Ingelesez)** Orr, HA.  (2009ko abuztua). «Fitness and its role in evolutionary genetics» *Nat. Rev. Genet.* 10 (8): 531–9. doi:10.1038/nrg2603. PMID 19546856..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q331710
* Commonscat Multimedia: Fitness

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2010001786
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D056084

 |

* Wd Datuak: Q331710
* Commonscat Multimedia: Fitness
**Ebuild** bat Gentooren Portage sistemarentzat bash script bat da. Portage zuahitzean dagoen aplikazio bakoitzak ebuild bat du, eta ebuild-a, "emerge ebuildaren\_izena" bitartez exekutatua, automatikoki konpilatzen du (beharrezkoa bada) eta instalatzen du programa eta honen beharrezko dependentziak. Ebuild fitxategiak normalean "izena-bertsioa.ebuild" nomenklatura erabiltzen dute. Normalean, ebuild-ak aplikazio bat itur-kodetik konpilatzeko sortzen da, baina batzuk aurre-konpilatutako bertsioentzat ere sortzen dira. Beste ebuild batzuk meta-paketeak edo pakete birtualak instalatzen dituzte. Hemen Beep softwarea instalatzeko ebuild adibide bat:

```
# Copyright 1999-2004 Gentoo Foundation
# Distributed under the terms of the GNU General Public License v2
# $Header: /var/cvsroot/gentoo-x86/app-misc/beep/beep-1.2.2.ebuild,v 1.16 2004/07/14 01:43:23 mr_bones_ Exp $

DESCRIPTION="the advanced PC speaker beeper"
HOMEPAGE="http://www.johnath.com/beep/"
SRC_URI="http://www.johnath.com/beep/${P}.tar.gz"

LICENSE="GPL-2"
SLOT="0"
KEYWORDS="x86 ppc alpha amd64"
IUSE=""

DEPEND="virtual/libc"

src_compile() {
    emake FLAGS="${CFLAGS}" || die "compile problem"
}

src_install() {
    dobin beep
    # do we really have to set this suid by default? -solar
    fperms 4711 /usr/bin/beep
    doman beep.1.gz
    dodoc CHANGELOG CREDITS README
}

```

Kanpo estekak
-------------

* Gentoo Portage-ren euzaugarriak
* Gentoo Portage-ra sarrera
* Portage-rekin lanean
* Ebuild HOWTO
* Ebuild-ak igotzeko]
* Adibidezko ebuild-aren kodea[*Betiko hautsitako esteka*]
Asa Gray botanikari estatubatuarrak **eboluzio teista** izena erabili zuen bere ikuspegia azaltzeko, 1876ko *Darwinismoari buruzko saiakerak eta erreseinak* liburuan aurkeztu zuena. Jainkotasunak eboluzioa gidatzeko mutazio onuragarriak ematen dituela azaldu zuen. St George Jackson Mivartek, aldiz, 1871n *Espezieen Genesiari buruz* liburuan argudiatu zuen, jainkoak, aldez aurreko ezagutzaz hornitua, aboluzioa gobernatzen duten legeak (ortogenetikoak) zehaztean honen norabidea ezartzen duela, eta espezieei eboluzionatzen uzten diela, aurrera egin ahala jasaten dituzten baldintzen arabera. Argylleko dukeak antzeko ikuspuntuak azaldu zituen 1867ko *The Reign of Law* liburuan. Edward Larson historialariaren arabera, teoriak azalpen gisa huts egin zuen XIX. mende amaierako biologoen buruetan, espero zuten naturalismo metodologikoaren arauak hautsi baitzituen. Ondorioz, 1900 inguruan, biologoek jada ez zuten teismoaren eboluzioa baliozko teoria bezala ikusten. Larsonen iritziz, ordurako "ez zuen zientzialarien artean baiezkorik ere merezi". XX. mendean, eboluzio teistak beste forma batzuk har zitzakeen, Teilhard de Chardinen ortogenesia kasu. Jerry Coyne biologo ebolutiboak The BioLogos Foundationel deitzen du "zientzia eta fedea indarrez ezkontzeko azken ahalegina" eta "lotsagarria kristautasun kontserbadorea eta eboluzioa benetan lagun onak direla" frogatzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Sandín, Máximo.  (2000-12-30). «Sobre una redundancia: el Darwinismo social» *Asclepio* 52 (2): 27–50. doi:10.3989/asclepio.2000.v52.i2.206. ISSN 1988-3102. (Noiz kontsultatua: 2021-03-13).
2. 1 2   Larson, Edward J..  (2004). *Evolution : the remarkable history of a scientific theory.*  Modern Library ISBN 0-679-64288-9. PMC 53483597. (Noiz kontsultatua: 2021-03-13).
3. ↑   Cantor, Renán Vega.  (2018-06-01). «EL REINO CAPITALISTA DE LA MERCANCÍA Y SUS LÍMITES» *El vuelo del fénix* (Consejo Latinoamericano de Ciencias Sociales): 309–330. ISBN 978-987-722-334-7. (Noiz kontsultatua: 2021-03-13).
4. ↑   Mañé Estrada, Aurèlia.  (2015-05-15). «La hoja de ruta hacia la creación de baronías energéticas europeas» *Oikonomics* (3): 36–44. doi:10.7238/o.n6.1506. ISSN 2339-9546. (Noiz kontsultatua: 2021-03-13).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q498382

 |

* Wd Datuak: Q498382
Eragindako suteen ondorioz beste delitu larriagoak gerta daitezke.
**Eragindako sute**a suaren bidez edo leherketen bidez egindako krimenak izendatzeko erabili ohi den izendapena da. Eragindako suteetan jabego pribatuaren kontrako krimena gertatu dela esaten da. Pertsonen kontrako kalteekin nahastuz gero, eragindako sutea zigor handiagoa merezi duen beste krimen baten astungarritzat jotzen da zenbait zigor kodetan.

Mendebaldeko zigor kodeek definitu eta zehazten dute zer diren eragindako suteak eta krimen horiek zigortzeko zeintzuk izan behar duten zigorrak, astungarriak eta aringarriak.

Eragindako suteek beste krimen batzuekin batera gerta daitezke, gizahilketekin batera, delitu ekologikoekin batera... Beste krimen larriagoetako aztarnen ezabaketa izan daiteke krimen honen motibazioa.

Zigor kodeetan delitu honen balizko kausak eta ondorioak zehatz zerrendatzeko borondatea egoten da, gero proposatuko diren zigor neurriak edo neurri hezitzaileak proportziozkoak izan daitezen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q327541
* Commonscat Multimedia: Arsons

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4007981-8
* NKC: ph127983

 |

* Wd Datuak: Q327541
* Commonscat Multimedia: Arsons
**Enol** edo **alkenol** esaten zaio konposatu-mota bati, zeinean lotura bikoitz baten bi karbonoetako batean hidroxilo taldea agertzen baita.

Enol baten formula orokorra

Enolizazioa
-----------

Karbonilo talde baten aldameneko karbono-atomoari hidrogeno bat lotzen zaien kasuan aldehido, ester eta zetona organikoek enolak eratzeko joera izaten dute maiz. Erreakzioan zehar hidrogeno-atomo batek migratzen du karbonotik oxigenora.

{\displaystyle {\ce {RC(=O)CHR2 <=> RC(OH)=CR2}}}

Zetonen kasuan prozesuari zeto-enol tautomeria esaten zaio.

Normalean enol formaren proportzioa oso txikia izaten da, alegia, erreakzioaren oreka karbonilo formarantz lerratuta dago. Hala ere, bi karbonilo-talde dituzten konposatuetan enol forma nagusi bilaka daiteke: 2,4-pentadionan esaterako.

Fenola eta bere tankerako konposatu aromatikoak enoltzat jo daitezke. Beren erreakzio batzuetan zeto tautomeroak paper garrantzitsua du. Erresortzinolaren anitz erreakzio zeto tautomeroaren bidez garatzen dira. Naftalaeno-1,4-diolaren kasuan oreka agerikoa dago terahidronaftaleno-1,4-diona bere tautomeroarekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-04-24).
2. ↑   Chemistry (IUPAC), The International Union of Pure and Applied. «IUPAC - enols (E02124)» *goldbook.iupac.org* (Noiz kontsultatua: 2021-04-24).
3. ↑   Smith, Michael, October 17-.  (2001). *March's advanced organic chemistry : reactions, mechanisms, and structure..*  (5th ed.. argitaraldia) Wiley ISBN 0-471-58589-0. PMC 43936853. (Noiz kontsultatua: 2021-04-24).
4. ↑   Manbeck, Kimberly A.; Boaz, Nicholas C.; Bair, Nathaniel C.; Sanders, Allix M. S.; Marsh, Anderson L..  (2011-10-01). «Substituent Effects on Keto–Enol Equilibria Using NMR Spectroscopy» *Journal of Chemical Education* 88 (10): 1444–1445. doi:10.1021/ed1010932. ISSN 0021-9584. (Noiz kontsultatua: 2021-04-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q408053
* Commonscat Multimedia: Enols

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4152307-6
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q408053
* Commonscat Multimedia: Enols
***El jorobadito*** (euskaraz "*Konkorduntxoa",* 1933) Roberto Arlt argentinarraren ipuina da, bere lehen ipuin-bilduman jasoa. Bilduma honetan narratzaileak egoera antzekoetan erakusten dizkiguten lau ipuin ageri dira: *El jorobadito*, *Ester Primavera (Ester udaberri)*, *Las fieras (Piztiak)* eta *El traje del fantasma (Mamuaren jantzia)*. Guztietan, narratzaileak hertsiak eta bakartuak daude, *Konkorduntxoa* ipuinaren kasuan, kartzelan preso delitu baten egintzagatik. Narrazioak protagonistek iraganean egindako ekintzen aitorpenak dira.

Gai nagusia gaizkia da, idazle hispanoamerikarrek asko ustiatu duten ideia. Honekin batera, delitua, eromena, traizioa, zurikeria eta moral burgesari kritika bezalako azpigaiak ageri dira.

Argumentua
----------

Argumentuak pultsio metaliterarioa aurkezten du (istorio bat beste baten barne).

Ipuina protagonista kartzelan dela hasten da, hilketa bat egin ondoren. Protagonistak konkorduntxoa, berak *Rigoletto* deitzen duena, halabeharrez nola ezagutzen duen kontatzen du.

Protagonistak bere ezkongaiaren maitasunari buruzko dudak ditu, eta honen amak, X andereak, etengabe presionatzen du lehen bait lehen ezkon daitezen. Dena argitze aldera, protagonistari, bere andregaiak maite duela ziurtatzeko, maitasun froga bat bururatzen zaio: benetan maite badu, berak eskatu ezkero neskak konkorduntxoari musu emango dio. Baina gauzak gaizki ateratzen dira, eta polizia oldartzen zaie. Ipuinaren bukaeran, berarekin kokoteraino, protagonistak konkorduntxoa itotzen du.

Narratzailea
------------

Narratzaile protagonista da ipuinekoa, bere bizipenak lehen pertsonan kontatzen dituena, autodiegetikoa . Narrazioa gertaeren ostekoa da, iraganean kokatutakoa.

Esan bezala, narrazioaren hasieran protagonista ziegan aurkitzen da. Kartzelan zergatik dagoen kontatzeari ekiten dio, eta haritik tiraka, konkorduntxoa nola ezagutu zuen eta hura itotzera bultzatu zuten arrazoien kontaketa osatzen du.

Gizarteak eromenaren ondoriotzat jotzen du hilketa, baina narratzailea bere buru zuritzen saiatzen, da, sasi-logika baten bitartez krimenaren justifikazio bat eraikiz.

Pertsonaiak
-----------

* Protagonista, anonimoa.
* Konkorduntxoa, protagonistak *Rigoletto* deitua.
* Protagonistaren andregaia.
* X anderea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Hayes, Aden W. (1981).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5825418

 |

* Wd Datuak: Q5825418
**Deabruaren Dorrea** (ingelesez *Devils Tower* (dakotaz: *Matȟó Thípila*, "hartzaren logela", edo *Ptehé Ǧí*, "buffalo-adar marroi"; arapahoz: *Wox Niiinon* ) Ameriketako Estatu Batuetan dagoen intrusio igneo monolitiko edo sumendi lepo bat da, Black Hillsen kokatua, Hulett eta Sundancetik gertu, Crook konderrian, Wyoming estatuaren ipar-ekialdean, Belle Fourche ibaiaren ondoan. Oso modu ikusgarrian altxatzen da (386 metro) inguruko lurraldearen gainetik, eta bere tontorra 1558 metroko altueran dago.

Deabruaren Dorrea Estatu Batuetan izendatutako lehen Monumentu Nazionala izan zen, 1906an, Theodore Roosevelt presidentearen agintaldian. Monumentuaren mugek 5,45 kilometro karratuko hedadura hartzen dute.

Harkaitz honen lehen igoera ezaguna 1893an egin zuten William Rogers eta Willard Ripleyk, han inguruko arrantxeroak. Horman lurretik tontorreraino irekitzen zen arrakala bertikal estu bat topatu zuten, eta hilabeteetan zehar arrakalaren bi alboetako hormetan zurezko takoak iltzatu zituzten, tako hauek zurezko taulez horizontalki elkartuz, honela eskailera bat egitea lortuz. 1893ko uztailak 4an independentziaren eguna ospatzen zenez, ikuskizun hau ikusteko bildu ziren inguruko arrantxeroen familien aurrean, eraiki zuten eskaileratik igo ziren, tontorreraino iritsiz. Eskailera 1927 arte erabili ahal izan zen, eta gaur egun ere, oraindik eskailera horren hondarrak ikus daitezke.

Gaur egun, bere urteroko 400.000 bisitarietatik 4.000k Deabruaren Dorrea eskalatzen dute, nagusiki eskaladako teknika tradizionalak erabiliz.

Zinema
------

* *Close Encounters of the Third Kind* (1979) filmean estralurtarrekin burutzen den topaketaren eszenaren kokalekua da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *English–Arapaho dictionary.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q306201
* Commonscat Multimedia: Devils Tower

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85037385
* **Lekuak**
* TGN: 1104424

 |

* Wd Datuak: Q306201
* Commonscat Multimedia: Devils Tower
1946an Deabruaren Nukleoarekin izandako istripuaren errekreazioa. Esfera erdia ikus daiteke, ez, ordea, barneko nukleoa. Berilio hemisferioa bihurkinarekin altxatua dago.
**Deabruaren nukleoa** (ingelesez: *Demon core*) 6,2 kiloko eta esfera itxurako plutonio masa subkritiko batek jasotako ezizena da. Esfera hori, Los Alamosko Laborategi Nazionalean, masa kritikora iritsi zen 1945 eta 1946ko istripu banatan. Lehendabiziko istripuan, askatutako erradiazio kopuru handia jasotzearen ondorioz, zientzialari bat pozoitu eta hil egin zen. Bigarren istripuaren ondorioz, *deabruaren nukleoa* ezizena jaso zuen.

1945eko abuztuaren 21ean, plutonio nukleoak Harry Daghlian zuzenean jo zuen erradiazio-segida bat eragin zuen. Fisikariak plutonio nukleoarekin neutroien erreflexio esperimentuetan bakarka lan egitearen akatsa burutu zuen. Nukleoa neutroien islatzaileak ziren tungstenozko adreilu pila baten barnean ezarria izan zen, muntatzea masa kritikora hurbildu zedin. Muntatzearen inguruan adreilu bat jartzean ari zela, istripuz nukleoan erori zitzaion, horrek masa superkritiko batean bilakatu zuen. Adreilua berehala kendu arren, Daghlianek erradiazio dosi hilgarria jaso zuen.

Bederatzi hilabete beranduago, 1946ko maiatzaren 21ean, Louis Slotin kanadar fisikaria eta beste zientzialari batzuk Los Álamosko Laborategi Nazionalan bi beriliozko semiesfera (neutroien material islatzailea) aurrez Daghlian hil zuen plutonio esfera berdinaren inguruan jarriz fisio erreakzio bat sortzeko erakustaldi batean ari ziren. Slotinek eskuan bi hemisferioak banaturik baina partzialki itxirik mantentzen zituen bihurkina zeukan. Bapatean, bihurkinak irrist egin, hemisferioak guztiz itxi eta nukleoa maila superkritikora ailegatu zen, erradiazio kopuru handia askatuz. Slotinek berehala bi erdiak banatu zituen, kate-erreakzioa etenaz eta berarekin batera laborategian zeuden gainontzeko zientzialarien bizitzak salbatuz. Handik beredatzi egunera Louis Slotin jasotako erradiazioak pozoindurik hil zen.

Deabruaren nukleoa Japoniaren aurkako bonba atomikoan erabiltzeko aukera aztertu zen. Halere, azkenean, 1946ko uztailaren 1ean, Crossroads operazioko *Able* leherketa atomikoan erabilia izan zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1186448
* Commonscat Multimedia: Demon core

---

 |

* Wd Datuak: Q1186448
* Commonscat Multimedia: Demon core
*Artikulu hau Lukrezioaren olerkiari buruzkoa da; Zaldieroaren komiki-bilduma gaitzat duena beste hau da: «De Rerum Natura (Zaldieroa)»*
*De rerum natura*, 1570
***De rerum natura*** Lukrezio olerkari eta filosofo erromatarrak K.a. I. mendean idatzitako latinezko poema epikoa da. Bere xedea filosofia epikurearra erromatarrei azaltzea izan zen.

*De rerum natura* hexametro daktilikoa jarraituz idatzita dago, sei liburukitan, eta fisika epikurearra du ardatz nagusi. Atomismoaren printzipioak azaltzen ditu; buruaren eta arimaren izaera; zentzumena eta pentsaera; munduaren garapena eta haren fenomenoak; eta zeruko zein lurreko hainbat fenomeno.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q861986
* Commonscat Multimedia: De rerum natura

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 176199512
* BNF: 121941310 (data)
* GND: 4122497-8
* LCCN: n81120503
* NDL: 001127175
* NLA: 36079417
* SUDOC: 028343565
* Open Library: OL1548597W
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q861986
* Commonscat Multimedia: De rerum natura
**Eagle konderria** (ingelesez: *Eagle County*) Coloradoko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Eagle da. 2010eko zentsuaren arabera 52.197 biztanle zituen, Eagle kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Eagle konderriak 4.381,72 kilometro koadro ditu. Horietatik 18,81 ura dira. Beste 4.362,91 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,08 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 52.197 pertsonetatik 50.794 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 15.689 dira. 243 beltzak edo afroamerikarrak. 134 amerikar natiboak ziren eta 15 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 517 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 86 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 408 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115551
* Commonscat Multimedia: Eagle County, Colorado

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146567158
* ISNI: 0000 0004 0385 6760
* GND: 4448820-8
* LCCN: n79043610
* **Lekuak**
* OSM: 1411352
* TGN: 2000210

 |

* Wd Datuak: Q115551
* Commonscat Multimedia: Eagle County, Colorado
**Dea Dia** (latinez "argiaren jainkosa"), Antzinako Erromako erlijioan, Lurraren jainko erromatarra da, nekazaritza, uzta eta soroen babeslea, landareak bere baitan haztea eragiten duena.

Tellus jainkosarekin alderatzen da, ama unibertsala den aldetik, eta, batzuetan, Ops edo Aka Larentia jainkosekin identifikatzen da, eta, batez ere, Zeresekin, eta, bere baliokide grekoarekin, Demeterrekin. Hala ere, gero eta gehiago, tokiko jainkosatzat hartzen da.

Dea Dia, funtsean, hamabi kideko Arval Anaien Elkargoak egiten zuen kultuaren bidez ezagutzen dugu. Bere bereizgarriak arantzazko koroa (*corona spicea*) eta apaiz apaindura zuriak ziren. Tokiko kultu hau, oso zaharra, baina ez da kontuan hartzen, beti elkargora mugatuz, Augustok babestu zuen arren.

Bere jaia, mugikorra, hiru egunez ospatzen zen urtero maiatzean, eta zelaietan bedeinkazioa eskatzera zuzenduta zegoen. Estrabonentzat, Ambarvalia jaietan gurtzen zen, Zeresen omenezko festan, zeinarekin parekatzen baitzen.

Gizonak parte hartzerik ez zuten erritu batzuetan gurtua zen (Bona Deako kultuen parekoak, zeinarekin parekatua izan baitzen).

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Varro: Lingua Latina V» *www.thelatinlibrary.com* (Noiz kontsultatua: 2023-06-03).
2. ↑   «Aulus Gellius, Attic Nights, page 325» *www.perseus.tufts.edu* (Noiz kontsultatua: 2023-06-03).
3. ↑   «Pliny the Elder, Naturalis Historia, liber xviii, chapter 2» *www.perseus.tufts.edu* (Noiz kontsultatua: 2023-06-03).
4. ↑   Moreno, Amparo.  (dijous, 31 de maig de 2007). «Hortus Hesperidum / Ὁ κῆπος Ἑσπερίδων: Fiestas de Dea Dia» *Hortus Hesperidum / Ὁ κῆπος Ἑσπερίδων* (Noiz kontsultatua: 2023-06-03).
5. ↑   «Strabo, Geography, BOOK V. CHAPTER III.» *www.perseus.tufts.edu* (Noiz kontsultatua: 2023-06-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q668286
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316438718
* BNF: 13510069m (data)
* SUDOC: 050321684

 |

* Wd Datuak: Q668286
Edward Cave, Edward Scriven artistak eginiko grabatua, Francis Kyte margolariaren lan batean oinarritua c. 1740
*The Gentleman's Magazine*, 1759ko maiatza.
**Edward Cave**, (1691ko otsailaren 27a; 1754ko urtarrilaren 10a), inprimatzaile eta argitaratzaile ingelesa izan zen. Berak sortutako *The Gentleman's Magazine* informazio orokorreko lehen aldizkaritzat jo ohi da.

Zapatagile baten seme, Newtonen jaio zen, Rugbytik (Warwickshire) gertu. Eskolatik bota zuten, ikastetxeko zuzendariari lapur egin omen ziolako. Horrela, gazte hasi zen beharrean eta hainbat lanetan jardun zuen: egur saltzaile, erreportari eta inprimatzaile, besteak beste. Edozeini interesgarri egingo zitzaion aldizkari izan zitekeen produktuaz gogoeta sakona egin zuen, jende ilustratuak gustura irakurriko zuenaz, zela literaturaz, zela merkataritzaz, zela... Eta ideia hori burutu nahian Londresko hainbat inprimatzaile eta liburu saltzaileren atzetik ibili zen. Alperrik baina; inork ez zion kasurik egin. Laguntzarik ez zuela izango ikusitakoan bere gain hartu zuen egitasmoa. 1731n eman zuen argitara *The Gentleman's Magazine* aldizkariaren lehen zenbakia. Luze barik bere garaiko aldizkako argitalpen garrantzitsuena bilakatu zen.

Gogo osoa jarri zuen sortutako lanean, eta kolaboratzaile sare handia eratzea lortu zuen. Han zen, esaterako, beste askoren artean, Samuel Johnson. Cavek berak ere idatzi ohi zuen argitalpenean, eta halakoetan *Sylvanus Urban* gaitzizena erabili.

Ehungintzak ere erakarri zuen Cave eta enpresa bat sortu zuen Northamptonen, akaso lurrun-makina erabiltzen lehenetakoa izan zena.
Hezueria izan zuen luzean eta 1754an gaixo hil egin zen.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Cave sortutako aldizkariaren hogei urteko bilduma sarean (1731-1750)
* **(Ingelesez)** Garaiko Ingalaterraren bizimodua ezagutzeko aukera *The Gentleman's Magazine* aldizkariak kontatua
Kolore berdeduna, godoen jatorrizko lurraldea da, Suedian, arrosa, Gotland uhartea da, gorria, Ermanarikoren inperioak, III. mendean zuen hedadura, eta, laranja, sarmaziarren lurraldea (Oium IV. mendean). More kolorekoa, Erromatar Inperioa da.
**Ermanariko**, 350 eta 375 bitartean, godo guztien (ostrogodo eta bisigodo) erregea eta Achiulforen oinordekoa izan zen. Errege bezala, egungo Ukrainan kokatutako inperio zabal bat gobernatu zuen, hiriburu bezala, Kiev zuena. Ipar-ekialdean, finlandiarren herria hartzen zuen, Oka eta Volga ibaien lautadetan bizi izan zena. Ipar-mendebaldean, eslaviarren lurraldea, Dniester, Vistula eta Daugava ibaien iturriraino. Don ibaiaren ekialdean, bizilagun bezala, alanoak zituen, eta, Dniesterren mendebaldean, bisigodoak. Edonola ere, Ermanarikoren erresuma, zabala zen arren, ezin zen Erromatar Inperioarekin alderatu, ez baitzuen hiririk, ezta benetan zentralizatutako gobernurik ere.

Biztanleria, pixkana-pixkana Achiulfok eta Ermanarikok ekarria, nagusiki sarmaziar, eszita edo gepidoa zen, ostrogodoen mende indarraren bidez geratuz. Baina ostrogodoak sekula ez ziren nahastu tokiko eslaviar biztanleriarekin, ezta konkistatutako herriekin ere. Esklabo bezala erabiltzen zituzten. Aristokrazia ostrogodo txiki batek biztanleria osoa gobernatzen zuen. Biztanleriak, zergaren batzuk ordaindu eta soldadutza egin behar zuten erregearentzat, eta, trukean, gobernu postu altuak eta judikatura postuak jasotzen zituzten.

370 inguruan, ostrogodoen mugetan, lehen huno zaldizko basatiak agertu ziren. Ostrogodoek, antzerako moduan borrokatzen zuten, baina, azkenean, gudu guztietatik galtzaile irteten ziren. Ordutik eta 375 arte, berebiziko sarraskia eragin zuten herrialdean, ia erabat suntsitua izan zena. Jada aguretuta, zauritua eta bere inperioa desagertu zelako erabat desesperatua, Ermanarikok bere buruaz beste egitea erabaki zuen. Vitimiro izan zen bere oinordekoa, bere familiako kide bat. Bera hil ondoren, ostrogodoak eta bisigodoak behin betirako banandu ziren.

Ermanarikok, bere emazte Sunilda exekutatzea agindu zuen, bakoitzak norantza batean tiratuz, zatitu egin zuten lau zalditara lotuz, erregearen semea zen Randverrekin adulterioa egiteagatik salatua.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Achiulfo** | **Ostrogodoen erregea**350-375 | Ondorengoa**Vitimiro** |
**Dain II.a** Burdinazko Oina (Dain II Ironfoot jatorrizko ingelesezko bertsioan) Tolkienen legendarium ospetsuko fikziozko pertsonaia bat da. Dain II.a Eraztunaren Gerran Erebor defendatu zuen errege nano bat izan zen. Durin I.aren leinuko oinordeko bat da, Nainen semea eta Thrain I.aren birbiloba, Mendipeko Erresumaren sortzailea, Mendi Bakartian. Burdinazko Muinoetan jaio zen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2767. urtean eta aro horretako 3019. urtean hil zen.

Erdialdeko Lurraldearen historian lehen aldiz Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2799. urtean agertu zen, oso gaztea zelarik bere aitaren heriotza mendekatu zuenean, Azog, Moriako orkoen buruzagia hilez Azanulbizarreko guduan, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2793. eta 2799. urteen artean nanoen eta orkoen artean gertatu zen azken gudua izan zena. Gudua amaitu ondoren ez zen Thrain II.arekin ados agertu Moria berreskuratzeko ideiarekin eta bere herria gobernatzera itzuli zen Burdinazko Muinoetan.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2941. urtean Burdinazko Muinoetako nanoen armada bat gidatzen du Thorin II.a Haritzezko Ezkutuari laguntzera, elfoen eta Esgarotheko gizakien indar bateratuek Ereborren setiatuta zutena, berreskuratu berria zen Ereborreko aberastasunen zati bat lortzen saiatzen ari zirenak. Baina iristean oso egoera ezberdin batekin topo egin zuen, aipaturiko bi aurkariak Azogen seme zen Bolgoren agintepean zeuden orkoek eraso baitzituzten, Bost Armaden Gudua bezala ezagutuko zena gertatuz. Berau amaitzean, Mendipeko Errege bihurtu zen, Thorin II.a guduan hila izan baitzen.

Eraztunaren Gerran oso partehartze aktiboa izan zuen Rhovanion Sauronen gudalosteen erasotik babesterako orduan, Haraneko Hiriko erregea den Brandekin batera Khamûlen armadak geldiarazten baitituzte. Zoritxarrez, Dain II.a ekintza horretan hiltzen da, Branden gorpua Ereborren ateen aurrean defendatu guran. Hil zenean, 321 urte zituen.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Thorinen erorketak min eman zidan -esan zuen Gandalfek-, eta orain Dain ere erori dela entzuten dugu, berriz Haranean borrokatuz, guk hemen borrokatzen genuen bitartean. Galera handia dela esango nuke, hain edadetua izanda aizkora, esaten duten bezain gogor erabiltzea miragarria izango ez balitz, zutik Brand erregearen gorpuaren ondoan Ereborreko ateen aurrean iluntasuna iritsi zen arte. J. R. R. Tolkien, Eraztunen Jauna, A Eranskina. |  » |

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Thorin II.a Haritz Ezkutu** | **Durinen etxea**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2941-3019 | Ondorengoa**Thorin III.a Harrizko Kasketa** |

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Gror** | **Burdinazko Muinoetako Jauna**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2805-2941 | Ondorengoa**Azkena izan zen** |

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Thorin II.a Haritz Ezkutu** | **Ereborreko Mendipeko Erregea**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2941-3019 | Ondorengoa**Thorin III.a Harrizko Kasketa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1767106

 |

* Wd Datuak: Q1767106