recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Martin Mirubia kapitainaren etxea** Gipuzkoako Getaria udalerrian zegoen etxe bat izan zen. Getariako Alde Zaharran zegoen, Estella-Arpatarren etxea zeritzon etxearen alboan, gaur egungo Arnao jenerala kaleko 22. zenbakiko orubean, eta gaur egungo Aduana zaharra deritzon etxearen parean.

Martin Mirubia kapitainaren alabetako bat zen Angela Katalina Mirubia andrea 1713an jatorriz flandriarra zen Juan Nikolas Cardon donostiar merkatari handiarengandik alargundu ondoren, enpresari jarduera nabarmen bati ekin zion. Urte hartan Ternuako uretan arrantzan jardun zuen azken gipuzkoar bakailaontzia prestatu zuen. Bere senarrarengandik jarautsitako baleontziak Artikora urteroko espedizioak egin zituen, 1718an Sizilia konkistatzeko Espainiar Itsas Armadak baleontzia bahitu eta Passaroko lurmuturreko itsas guduan galdu zen. 1729an, Gipuzkoan jarduera honek izandako eraginez, baleontzi berri bat prestatu zuen.

Kanpo estekak
-------------

* Martín de Mirubia kapitanainaren etxea Getariako turismoaren webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25473926
* Commonscat Multimedia: Arnao Generalaren Kalea, Getaria

---

 |

* Wd Datuak: Q25473926
* Commonscat Multimedia: Arnao Generalaren Kalea, Getaria
**Jack's Heroes** (euskaraz *Jacken Heroiak*) 1990an Italian ospatzen zen Munduko Futbol Txapelketan partehartzen zuen Irlandako futbol selekzio nazionala bultzatu asmoz The Dubliners eta The Pogues irlandar musika taldeek elkarlanean buruturiko abestia eta singlea izan zen, berez doinua The Wild Colonial Boy abesti herrikoian oinarrituta dago, hitzak berriz The Pogues taldeko kidea zen Spider Stacy tin whistle txirula joleak idatzi zituen.

Bitxikeri gisa, abestiaren izenburuan aipatzen den *Jack* delakoa, irlandako futbol taldearen Jack *Jackie* Charlton dela, garai hartako irlandar selekzionatzailea eta Sir Robert *Bobby* Charlton jokalari-ohi eta entrenatzaileren anai zaharra. Aldiz, aipatzen diren heroiak, selekzio hortako jokalariak dira, besteak-beste errealean jokatzen zuen John Aldridge jokalaria.

Abestia Erresuma Batuko Top 100 zerrendako 63. postuan kokatu zen.

Kanpo estekak
-------------

* The Dublinets eta The Pogues taldeen *Jack's Heroes* abestiaren bideoklipa ikusgai eta entzungai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3756463

 |

* Wd Datuak: Q3756463
**Darwinen ñandua** (*Rhea pennata*) Rheidae familiako hegazti ez hegalaria da. Hego Amerikako Altiplanoan eta Patagonian hedaturik dago. Ñandu arruntaren antzekoa da itxuran, baina zerbait txikiagoa da eta Andeetan 4.000 metrotik gora eta Patagonian bizi da.

Izena
-----

Izen ugari hartzen ditu, hala nola, *suri*, *choique*, *ñandú petiso*, *ñandú andino* eta *ñandú cordillerano*.

Deskribapena
------------

1'50 m inguru garaia arra eta 25 kg pisatzen ditu. mokotik isatsera 90-100 cm-ko luzera hartzen du.

Lepo luzea du, buru txikia eta moko luze samarra. Begien inguruan lumarik ez du, azal zimurtua baizik. Gorputzean luma grisak eta arreak dira nagusi eta orbain zuriak dituzte. Txitak luma zuri-horixkaz jaiotzen dira eta bi urterekin hartzen dute helduen lumaia.

Hegoak ondo garatuak ditu baina batez ere lasterkari biaina da, lepoa horizontalean luzatuz eta hegoak gorputzarik itsatsiz 60 km/h abiadura har dezake.

Elikadura
---------

Belar eta sasiez elikatzen da gehienbat, dietaren %73a horiek osatzen dute. Gainerako %27a gramineoek, ihiek eta ziperazeoek osatzen dute.

Ugalketa
--------

Emeek habiaren ondoan jartzen dituzte arrautzak eta arren habian sartzen dituzte. Arrautza berde-horixkak dira eta 87-126 mm izaten dute. Arrak dira arrautzak 30-44 egunez erruten dituztenak. Arrautzaren bat kanpoan uzten dute usteltzen, euliak erakartzen baitituzte eta txitek jaiotzerakoan euliak jan ditzaten.

Hegazti taldekoia da eta sexu ea adin anitzeko 5-30 kidetako taldeetan ibiltzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Ingelesez)**BirdLife International (2012) Species factsheet. www.birdlife.org webgunetitik jaitsia 2012/05/07an
2. ↑  **(Ingelesez)** IOC Master List
3. 1 2 3   Grzimek, Bernhard.  (©2003-©2004). *Grzimek's animal life encyclopedia..*  (2nd ed. argitaraldia) Gale ISBN 0-7876-5362-4. PMC 49260053. (Noiz kontsultatua: 2021-09-20).

Ikus, gainera
-------------

* Rhea
* Rheidae

Kanpo estekak
-------------

* World Bird Names

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q733120
* Commonscat Multimedia: Rhea pennata
* Wikispecies Espezieak: Rhea pennata

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Pterocnemia\_pennata
* BOLD: 95611
* Avibase: 590ADF928DB63885
* BirdLife: 22728199
* eBird: lesrhe2
* GBIF: 2495160
* ITIS: 553787
* UICN: 22728199
* NCBI: 8795
* Paleobiology Database: 372680
* Xeno-canto: Rhea-pennata

 |

* Wd Datuak: Q733120
* Commonscat Multimedia: Rhea pennata
* Wikispecies Espezieak: Rhea pennata
**Cross konderria** (ingelesez: *Cross County*) Arkansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Wynne da. 2010eko zentsuaren arabera 17.870 biztanle zituen, Cross kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Cross konderriak 1.611,77 kilometro koadro ditu. Horietatik 15,35 ura dira. Beste 1.596,42 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,09 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 17.870 pertsonetatik 13.609 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 266 dira. 3.966 beltzak edo afroamerikarrak. 46 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 83 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 159 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61036
* Commonscat Multimedia: Cross County, Arkansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147763391
* LCCN: n82010750
* NARA: 10038500
* **Lekuak**
* OSM: 1818408
* TGN: 2000123

 |

* Wd Datuak: Q61036
* Commonscat Multimedia: Cross County, Arkansas
**Ilias Magomedovitx Kurkaiev**, errusieraz Ильяс Магомедович Куркаев, (Biysk, Errusia, 1994ko urtarrilaren 18a), boleibolean lehiatzen den kirolari errusiarra da. 

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta zilarrezko domina eskuratu zuen boleibolean , ROC taldearekin Frantziaren atzetik eta Argentinaren aurretik. Kontuan izan behar da Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan errusiar kirolariek ezin izan zutela Errusiaren izenean esku hartu, NOBek (Nazioarteko Olinpiar Batzordea) ezarritako zigorra zela medio, eta ROCen izenean (Russian Olympic Committee) eta banderapean lehiatu zirela.

Tokion, honako hauek osatzen zuten taldea: Denis Bogdan, Valentin Golubev, Ivan Jakovlev, Jegor Kliuka, Igor Kobzar, Ilias Kurkaiev, Maksim Mikhailov, Pavel Pankov, Viktor Poletaiev, Jaroslav Podlesnykh, Dmitri Volkov eta Artiom Volvitx-ek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Gizonezkoak, estalia
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Ilias Kurkaiev» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑   Euskaltzaindia. (PDF) *156. arauaː Alfabeto zirilikoz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema (errusiera, bielorrusiera, ukrainera eta bulgariera).* .
3. ↑  Ilias Kurkaiev WorldofVolley-en **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22278746

 |

* Wd Datuak: Q22278746
**María Esther Heredia Lecaro de Capovilla** edo **María Capovilla** (Guayaquil (Ekuador), 1889ko irailaren 14a - Guayaquil (Ekuador), 2006ko abuztuaren 27a) 116 urterekin (eta 347 egun) hil zen ekuatoriana bat izan zen, Guinness Errekorrak munduan bizirik irauten zuen pertsona zaharrena bezala errekonozituta zuena.

Biografia
---------

María Esther Heredia Lecaro Guayaquilen jaio zen, Ekuadorren, 1889ko irailaren 14an. Aita koronel izan zen eta goi mailako jende artean hazi zen Maria.

1917an, Antonio Capovillarekin ezkondu zen, 1949an hilko zena. Antonio italiarra zen jatorriz, baina Polan jaio zen, Austria-Hungariako Inperioan, (gaurko Pula, Kroazia). 1894an, Txilera joan zen eta, 1910ean, Ekuadorrera. Lehen emaztea hil eta gero, Mariarekin ezkondu zen eta 5 seme-alaba izan zituzten. Horietako 3 bizirik zeuden Maria hil zenean: Hilda (81), Irma (80) eta Anibal (78). 12 hiloba ere bazituen eta 22 biloba.

100 urte zituenean, Maria ia hilen egon zen eta oliadura jaso zuen, baina osasunak hobera egin zuen.

2005ean, 116 urteko emakumea ondo zegoen; telebista ikusten zuen, egunkaria irakurri eta bastoirik gabe ibiltzen zen. Etxetik atera gabe egon zen heriotza aurreko bi urteetan eta Hilda, alaba zaharrenarekin, bizi zen.

2006ko martxoan, Capovilla izurratuta zegoen eta, jada, ezin zuen egunkaria irakurri. Ez zuen hitz egiten ezta oinez ibili ere, bi pertsonen laguntzaz ez bazen behintzat. Aulkian eseri eta abanikatu egiten zuen, hori bai. Horrela jarraitu zuen 2006ko abuztuaren azken astean, 117 urte betetzear zegoenean, neumonia batek hartu zuen arte. Capovilla sekula bizi izan den bostgarren pertsona adin gehienduna zen.

Ikus, gainera
-------------

* Bizirik dauden munduko pertsonarik zaharrenen zerrenda

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1622748
* Commonscat Multimedia: María Capovilla

---

 |

* Wd Datuak: Q1622748
* Commonscat Multimedia: María Capovilla
**María Bru Aguirre** (Valentzia, 1885eko irailaren 1a - Madril, 1966ko apirilaren 8a) aktore espainiarra izan zen.

Biografia
---------

Valentzian jaio zen, Enrique Bru, Probintziako Ospitaleko zuzendariaren eta Ana Aguirre Matiolen alaba zena. Madrilen hasi zen lanean, Komediaren Antzokian eta Espainiako Antzokian, 1920ko hamarkadan Margarita Xirgúren konpainiara joan arte. Bere ibilbide artistikoa eszenatokiei lotua egon zen batez ere, eta bereziki komediaren generoari eskaini zion (adibidez, Carlos Arnichesen *El señor Badanas*, edo Jardiel Poncelaren A*ngelina o el honor de un brigadier*), nahiz eta dramak ere antzeztu zituen, horietako batzuk Jacinto Benaventerenak. Parte hartu zuen lanen artean honako hauek aipa daitezke: *Todo para ti, La noche del sábado, Rosas de verano, El mal que nos hacen* edo *Un buen rato en el music-hall.*

Zineman 1931n, Florián Reyren *La pura verdad* filmarekin egin zuen debuta, eta bereziki aktibo egon zen 1940ko hamarkadan pantaila handian, besteak beste, *Morena Clara* (1936), Imperio Argentinarekin, Ladislao Vajdaren *Doce lunas de miel* (1944), Edgar Le Nevilen *La vida en un hilo* (1945) eta Jaime Mayoraren *El Sótano* (1949).

Pedro González aktorearekin ezkonduta egon zen.

1966ko apirilaren 8an Madrilen hil zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   revistav3hemeroteca, apostadigital.com..
2. 1 2   «María Brú» *IMDb* (Noiz kontsultatua: 2022-02-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6003459
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 169700195
* BNE: XX4671040
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q6003459
**Jayavarman VIII.a**, Khmer Inperioko errege bat izan zen, 1243tik 1295 arte gobernatu zuena.

Erregealdia
-----------

Shiva jainkoaren jarraitzailea, tronuratzean, jainko honen gurtza berriz ezarri zuelarik. Hinduismoa ezartzen eta Budaren estatua ugari suntsitzen hasi zen (Banteay Kdei, Ta Prohm, Preah Khan eta Bayonekoak barne, non, estatua nagusia, Harihara jainkoaren irudi batek ordeztu zuen.

Halaber, tenplu budista asko, santutegi hinduetan bihurtu zituen, eta bere aurreko erregeak izan ziren Jayavarman VII.a eta Indravarman II.aren arrastoak ezabatu zituen. Banteay Samra tenplua hedatu zuen, eta Angkor Thomeko azken eraikin hinduista eraiki zuen, gaur egun, "487. monumentua" bezala inbentariatua. Tenplu hau, Jaya Mangalartha brahmana eta honen ama Subhadrari eskeinia dago, Vishnuren avatar batekin lotuak. Jayavarman VII.a bera, ezkontza bidez, apaiz honen familiarekin lotua zegoen.

Bere erregealdian agertu zen, historian lehen aldiz, Mongolen Inperioa Kanputxean, Kublai Kanen armadak, 1283an, Angkor eraso zuenean. Erregeak, mongolei zerga bat ordaintzea erabaki zuen, eta hauek bakean utzi zuten. 1295ean errege izaten jarraitzeari uko egin zion.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Indravarman II.a** | **Khemertar erregea**1243-1295 | Ondorengoa**Indravarman III.a** |

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**Khemertar erregeen zerrenda
**DPCM, PCM**-en oinarritzen den uhin formadun kodeatzailea da. Hala ere, seinaleen laginetan oinarritutako hainbat erraztasun ere baditu. Kodifikatu nahi den seinale analogikotik hasten da (denboran jarraia). Lehenengo pausoa laginketa prozesua da (aldi erregular jakin batzuetan seinalearen balioa hartzea). Horrekin, senale diskretu bat lortzen da (denborazko serie erregularez osatua). Hurrengo pausoa, kuantifikazioa da: aurrez ezarritako nibel batzuetan (amplitudeak) eta bi aukera daude:

* **[1go aukera]** elkarren segidan dauden bi laginen balioa hartzen da, lehengoaen balioari bigarrena kentzen zaio, emaitza kuantifikatu eta kodifikatu egiten da.
* **[2.aukera]** aurreko laginetan oinarrituz hurrengo laginen balioa aurreikusten da eta benetako laginaren ata aurreikusitakoaren (emaitza aurreikusitakoaren errorea da) kenketa kalkulatzen da, errorea kuantifikatu eta kodifikatu egiten da.

2 aukera hauetako bat aplikatuz epe laburrean seinalearen erredundantzia ezabatzen da eta 4. mailako konpresio faktoreak lortzen dira (fitxategiaren tamaina lau aldiz zatitzen da). Bi laginen arteko diferentzia egiten denez, emaitzaren balioa murriztu egiten da zero ere gerturatuz eta horrela bit gutxiago behar dira kodifikatzeko eta fitxategiaren tamaina txikitu egiten da. Laburbilduz, "diferentzi" seinalearen potentziala jatorrizko senale originala baino askoz txikiagoa da. Jarraian, kodifikatzailearen eta deskodetzailearen bi bertsioen diagramak ikus daitezke.

Lehenengo aukera (jarraian dauden bi laginen kenketa)
-----------------------------------------------------

**Lehenengo bertsioa**

Kodifikatzaileak diferentzialaren funtzioa betetzen du (deribatzale izenaz ere ezaguna), bestalde dekodifikatzaileak metatzaile bezala aritzen da (integratzaile). Kuantifikatzaileak, (Q)bit kopurua gutxitzen du, alderantzizko kuantifikatzaileak berriz, (Q-1) hasierako seinale diskretuaren bit originalak berreskuratzen dituen.

**2.Bertsioa [sintesi bidezko azterketa]**

Deskodetzailea kodifikatzailean gorputzeratzea

2.Aukera (laginaren aurreikuspena)
----------------------------------

Aurreikustaile linealaren eransketa

Ikus, gainera
-------------

* PCM
* ADPCM

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** DPCM-ren azalpen sakonagoa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1224367
* Commonscat Multimedia: DPCM

---

 |

* Wd Datuak: Q1224367
* Commonscat Multimedia: DPCM
**Jefferson konderria** (ingelesez: *Jefferson County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Louisville da. 2010eko zentsuaren arabera 741.096 biztanle zituen, Jefferson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Jefferson konderriak 1.029,99 kilometro koadro ditu. Horietatik 44,72 ura dira. Beste 985,27 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 719,52 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 741.096 pertsonetatik 555.103 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 32.542 dira. 152.451 beltzak edo afroamerikarrak. 1.492 amerikar natiboak ziren eta 403 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 16.171 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1.255 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 14.221 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q500776
* Commonscat Multimedia: Jefferson County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125477745
* LCCN: n79064861
* NARA: 10036470
* **Lekuak**
* OSM: 1804288
* TGN: 1002516

 |

* Wd Datuak: Q500776
* Commonscat Multimedia: Jefferson County, Kentucky
**Jefferson parrokia** (ingelesez: *Jefferson Parish*) Louisianako parrokia bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Gretna da. 2010eko zentsuaren arabera 432.552 biztanle zituen, Jefferson Parish kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Jefferson parrokiak 1.723,44 kilometro koadro ditu. Horietatik 957,75 ura dira. Beste 765,68 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 250,98 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 432.552 pertsonetatik 295.970 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 53.702 dira. 112.013 beltzak edo afroamerikarrak. 1.629 amerikar natiboak ziren eta 116 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 16.542 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 961 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 5.321 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Jefferson Parish, Louisiana age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q498276
* Commonscat Multimedia: Jefferson Parish, Louisiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 129003708
* ISNI: 0000 0004 0440 4424
* LCCN: n80080253
* NARA: 10039584
* **Lekuak**
* OSM: 1836614
* TGN: 2000879

 |

* Wd Datuak: Q498276
* Commonscat Multimedia: Jefferson Parish, Louisiana
**Jefferson konderria** (ingelesez: *Jefferson County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Louisville da. 2010eko zentsuaren arabera 16.930 biztanle zituen, Jefferson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Jefferson konderriak 1.371,83 kilometro koadro ditu. Horietatik 8,24 ura dira. Beste 1.363,59 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,08 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 16.930 pertsonetatik 7.532 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 517 dira. 9.187 beltzak edo afroamerikarrak. 18 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 64 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 13 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 114 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486386
* Commonscat Multimedia: Jefferson County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 150114215
* LCCN: n82018407
* NARA: 10039257
* **Lekuak**
* OSM: 1073865
* TGN: 2000372

 |

* Wd Datuak: Q486386
* Commonscat Multimedia: Jefferson County, Georgia
**Jefferson konderria** (ingelesez: *Jefferson County*) Nebraskako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Fairbury da. 2010eko zentsuaren arabera 7.547 biztanle zituen, Jefferson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Jefferson konderriak 1.490,98 kilometro koadro ditu. Horietatik 14,2 ura dira. Beste 1.476,77 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 5,06 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 7.547 pertsonetatik 7.425 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 200 dira. 17 beltzak edo afroamerikarrak. 24 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 18 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 61 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q489939
* Commonscat Multimedia: Jefferson County, Nebraska

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127847753
* LCCN: n81018546
* **Lekuak**
* OSM: 1425408
* TGN: 2001363

 |

* Wd Datuak: Q489939
* Commonscat Multimedia: Jefferson County, Nebraska
*Artikulu hau Frantziako egutegi errepublikanoko hirugarren hilari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Izozte (argipena)».*
Izozte
**Izozte** (orduko grafiaz *Içozte*, frantsesez *frimaire*) egutegi errepublikanoko hirugarren hila da.

Gregoriotar egutegira ekarrita, azaroaren 21tik abenduaren 20ra irauten du gutxi gorabehera, urtearen arabera. Sagittarius zeinuaren aldiarekin ia bat dator.

Jatorrian «hotz eta izotz lehor eta hezeetatik dator, azarotik abendura izaten baitira», egutegia taxutzeko batzordearen izenean biltzar nazionalari Fabre d'Églantinek aurkeztutako txostenean ageri denez. Hotz garai hori, ordea, Ipar Hemisferioan baino ez da izaten urte sasoi horretan, eta errepublikar egutegia unibertsala izatea lortzeko asmoaren aurka doa hori.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q837276

 |

* Wd Datuak: Q837276

  
  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Egutegi errepublikanoa |  |
| Udazkena: Mahaxte • Lainote • IzozteNegua: Elurkor • Eurikor • HaizekorUdaberria: Sapadun • Lilidun • BelardunUda: Bihilis • Berolis • Frutilis |
**Mate egosia** (guaranieraz: *kojói*, gaztelaniaz: *mate cocido* eta portugesez: *chá mate*) Argentinako, Boliviako, Brasilgo, Paraguaiko, Txileko eta Uruguaiko gastronomietako infusio tipiko bat da. Mate belarra ur beroan dekozioa eginez lortzen da. Ondorioz, berde garden koloreko edari usaintsua lortzen da, zapore mingotsekoa. Bero zerbitzatzen da kikara edo pitxer batean. Edaria azukrez edo eztigarriz gozatu daiteke. Esnea ere gehitu dakioke.

Paraguaiko Errepublikan mate egosiaren aldaera bat prestatzen da: **mate egosi errea** (gaztelaniaz: *cocido quemado*) edo **mate egosi beltza** (gaztelaniaz: *cocido negro*) delakoa. Alde batetik ura irakiten jartzen da. Bestetik, mate belarra eta azukrea ontzi batean jarri eta ikatz-txingar puska batekin erretzen dira mate belarra eta azukrea nahasi arte. Ondoren, nahasketa ur irakinari gehitzen zaio. Azkenik, mate egosi errea jalkitzen utzi eta zerbitzatzen da likidoa iragaziz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3622432
* Commonscat Multimedia: Mate tea

---

 |

* Wd Datuak: Q3622432
* Commonscat Multimedia: Mate tea
**Matematika Zientzien Courant Institutua** (ingelesez: **Courant Institute of Mathematical Sciences**) New Yorkeko Unibertsitateko (NYU) dibisio independentea da Arteen eta Zientzien Fakultatean, eta konputazioaren eta matematikaren zientzietako ikerke Zientzien Akademia Nazionalekobta- eta prestakuntza-zentro aurreratua da. 1936tik 1972ra unibertsitateko horretako ikaslea izan zen Richard Courant irakaslearen izena du.

Institutua munduko eskola entzutetsuenetakoa eta aurreratuenetakoa da matematika-zientzietan. Hainbat arlotan egindako ikerketa zabalagatik ere ezaguna da, hala nola deribatu partzialetan egindako ekuazioengatik, probabilitatean eta geometrian, baita diziplina arteko zenbait arlotan egindako ekarpenengatik ere, hala nola, biologia konputazionalean eta neurozientzia konputazionalean. Institutua Estatu Batuetako matematika aplikatuen arloko ikerketa-zentro onena da.

Courant Institutuko Matematika Departamentuak AEBetako Zientzien Akademia Nazionaleko 18 kide ditu (AEBetako beste edozein matematika-departamentutan baino gehiago) eta Ingeniaritza Akademia Nazionaleko bost kide. Institutuko lau kidek Zientzien Domina Nazionala jaso dute.. Horietako bat Kiotoko Sari entzutetsuarekin ohoratu zuten, eta bederatzik Zientziarako Fundazio Nazionalaren sariak jaso dituzte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2020 - Mathematics | Shanghai Ranking - 2020» *www.shanghairanking.com*.
2. ↑   «Mathematics» *Top Universities*.
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Department of Mathematics, New Yorkeko Unibertsitatea
* Matematika Aplikatuen Laborategia
* New York University Computer Science
* New York University Mathematics in Finance
* New York University Scientific Computing

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q946028
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131181344
* ISNI: 0000 0001 1089 179X
* GND: 1004778-5
* LCCN: n50017637
* NKC: ko2003186530

 |

* Wd Datuak: Q946028
**Iliada Txikia** (grezieraz Ἰλιὰς μικρά, Ilias mikra, latinez *Ilias parva*), Troiar Zikloko galdutako olerki bat da, Leskes Pirrakoa edo Mitilenekoari (Lesbos) ematen zaiona. Bere edukia, lau liburutan banatua, Etiopidan kontatukoaren jarraipena zen, eta, ondorengo bezala, Iliupersis izan zuen.

Datazioa
--------

Klemente Alexandriakoak emandako berrien arabera, Fanias izeneko historialari batek, Leskesek, Arktino Miletokoarekin leihatu zela dio eta Janto Lidiakoa izeneko beste egile batek, hamazortzigarren olinpiar jokoetan datatzen zuen. Datu hauen arabera, Iliada Txikia, beharbada, K. a. 700. urte inguruan idatzia izan zen.

Eztabaida
---------

Ezagutzen den Iliada Txikiko zatietako batek, Troia akaiarrek hartua izan zen uneari buruz zioena, hau da:

Gauerdia zen eta ilargia dizdiratsu altxatzen zen.
Zati hau oinarri bezala hartuta, antzinako zenbait adituk, Troiaren konkistaren data zehatza, Targelion hilabeteko zortzigarren eguna izan behar zuela zioten.

Istorioa
--------

Galdutako olerki honen istorio edo argumentua, Prokloren Krestomatían agertzen diren zatiren batzuk eta laburpen baten bidez ezagutzen da.

Iliada Txikiak, Akilesen armak Odiseori, Ayax Nagusiaren eroaldia eta bere buruaz beste egitea; akaiarrek Heleno harrapatu izana eta Troiaren konkistari buruzko bere profezia, Parisen heriotza Filoktetesen esku, Akilesen seme zen Neoptolemoren Troiarako iritsiera, Odiseo eta Diomedesen Troiako erasoa eta Paladioaren lapurreta, eta Troiako Zaldia hirian sartu izana kontatzen zituen.

Bibliografia
------------

* Berbabé, Alberto (1979), *Fragmentos de épica griega arcaica*, Madrid: Gredos.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2087365

 |

* Wd Datuak: Q2087365
**Iletsuak** Tolkienen legendarium ospetsuan eta Eraztunen Jauna eleberrian Eskualdean bizi ziren hobbiten azpiarraza bat ziren.

Talderik ugariena osatzen zuten, eta larruazal ilunagoa eta gorputz txikiago eta argalagoa izateagatik bereizten ziren, ez zuten oinetakorik eramaten eta euren oinak oso erresistenteak ziren ileez estalita zeuden. Ez hala euren aurpegia, ilerik gabekoa zena, bekain sendoak zituzten arren.

Lurralde garaiak eta muinoak gogoko zituzten, eta beraz beti bizi izan ziren leizezulo edo tuneletan, nanoen lagun handiak zirelarik.

Jatorrian Mendi Lainotsuen adarretan bizi ziren, Anduinen haranetan, Gladio ibaia eta beranduago Arranodia edo Apal Handia bezala ezagutuko zen eskualdearen artean, Pasabide Garaitik gertu.

Hobbit arrazen artean mendebalderantz bidaian abiatu zen lehena izan zen. Pasabide Garaia Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1050. urte inguruan igaro zuten, denbora batez Denboraren Muinoetatik gertu zeuden lurraldeetan ezarriz. Aro horretako 1300. urte inguruan, Breen ezarri ziren.

Eriadorren Iparraldeko Dunedainek ezagutu zituzten, Perianath izena eman zietenak, oestronez Ertain esan nahi duen sindarinezko hitza. Euren anaia Alboak hobe eta gaiago bezala hartzen zituzten, eta beraz horietako asko euren buruzagi bezala aukeratu zituzten, eta hauetako askok euren bidaian zehar zuzendu zituzten.
*Artikulu hau Artizarreko sumendiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Maat (argipena)».*

**Maat Mons** Artizarra planetako sumendirik altuena da. Zortzi kilometrora altxatzen da batez besteko erradio planetariotik. Maat egiptoar jainkosaren omenez jarri zioten izena.

Ezaugarriak
-----------

*Maat Monsek* 28ko Km2-ko hedadura duen kaldera handi bat du. Gutxienez bost krater txiki erori ditu 10 km2ko diametrokoak  eta 3 eta 5 km-ko diametroa duten krater txikien katea 40 kilometro luzatzen da sumendiaren hego-mendebaldean zehar. Hala ere, ez dute erupzio bolkaniko baten zantzurik erakusten, eta kolapsoen ondorioz sortuak dirudite. Magellan zundaren bereizmen handiko irudiek ez dute laba-jariorik adierazten.

Magellan zundako radar ikerketek *Maat Monsen* sumendi-jarduera nahiko maiz agertu izana ziurtatzen dute, gailurrean eta iparraldeko aurpegian errauts-fluxuak detektatu direlarik.

1980ko hamarkadaren hasieran Pioneer Venus zundekin ikertzen ari ziren geologo planetarioek sufre dioxidoaren eta metanoaren kontzentrazioen gorabehera handiak aurkitu zituzten Artizarrako erdiko eta goiko atmosferan. Horren azalpen posible bat da *Maat Monsen gertaturiko* pliniar erupzioek atmosferara gas bolkanikoak isurtzea litzateke.

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, alemanezko Wikipediako «Maat Mons» artikulutik itzuli da; zehazki, 2019-01-21eko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1478283
* Commonscat Multimedia: Maat Mons

---

* **Astronomia**
* Gazetteer of Planetary Nomenclature: 3550

 |

* Wd Datuak: Q1478283
* Commonscat Multimedia: Maat Mons
**Mabel Philipson** (jaiotzaz, **Russell**; 1886ko urtarrilaren 2 – 1951ko urtarrilaren 9), **Mrs Hilton Philipson** izenez ezaguna aktore gisa jarduten ez zuenean, aktore eta politikari britainiarra zen. Londresen antzerki lan ugari egin zituen, besteak beste, Gaiety Girl gisa. Hilton Philipsonekin ezkondu eta gero antzezle lana utzi zuen, 1917an. Senarrak alderdi liberal nazionala defendatu zuen 1922ko hauteskunde orokorretan, eta, arrakasta izan zuen arren, eserlekurik gabe geratu zen. Mabel Philipson alderdi kontserbadorearekin aurkezten zen 1923ko hauteskundeetan, senarrak baino gehiengo zabalagoa lortuz. Horrela, Komunen Ganberan eserleku bat okupatu zuen hirugarren emakumea izan zen, 1918an emakumezkoak hautatzea legalizatu ostean. Berwick-upon-Tweedeko barrutiko parlamentaria izan zen.

Philipsonek ez zuen Parlamentuan hitz egitea gustuko, beraz bere indarrak batzordearen lanean eta bere barrutian zentratu zituen. Italiara 1924an Parlamentuak egindako ordezkaritza bateko kide izan zen, Benito Mussolinirekin bildu zen, "Russell ederra" izenez deitu zuena. 1927an Zahar Egoitzen Erregistroari buruzko Legea proposatu zuen, onartu zena. Philipsonek politikatik alde egin zuen 1929an, senarrak politika utzi zuenean bere negozioetan zentratzeko, esanez "aulkian egoteko arrazoia desagertu egin dela". Denbora tarte batez aktore lanetara itzuli zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6721501
* Commonscat Multimedia: Mabel Russell Philipson

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 26144648202050629082
* ISNI: 0000 0004 5565 1169
* BNF: 16988208f (data)

 |

* Wd Datuak: Q6721501
* Commonscat Multimedia: Mabel Russell Philipson
**Irula** 1980ko hamarkadan Mundakan sorturiko rock taldea izan zen.

Historia
--------

Irula rock musika Mundaka herrian sortu zen, 80. hamarkada erdian eta gehienbat gaztelaniaz abesten zuen nahiz eta kantaren bat euskaraz ere abestu. Euskal Rock Erradikalaren barruan, bere kantu gehienak garai horietan ohikoak ziren protesta abestiak egiten zituzten nahiz eta bere abesti ezagunenaren gaia horrelakoa ez izan.

Piruk gidatzen zuen banda, aurretik, The Pretty Horses edota Saldiak taldeetan ibilitako kitarrajolea. Maketatxo bat ekoiztu ondoren, Piru eta Jon Ander bikotea Bermeo herriko Crater heavy taldeko bi kiderekin elkartu ziren, Johnny (bateria) eta Jose (baxua), Irula Express taldea eratzeko.

1986. urteko otsailaren 2an, Bilbo hiriko Garage aretoan jo zuten lehen aldiz jendeaurrean. Ondoren, Irula Express taldean aldaketa batzuk izan ziren eta IRULA bezala soilik jarraitu zuten aurrera. 1987. urtean, Gernika 37/87 jaialdiko lehen egunean jo zuten, Johnny Guarrotxena (bateria), Asier Gusmano Arteta (baxua) eta José María Aspiunza Renteria "Piru" (abeslaria eta gitarra) osatzen zuten IRULA taldea. .

1989. urtean, Irula taldekoek "Las bragas", bere lehen diskolana, kaleratu zuten Basati Diskak zigiluari esker. Tsunami (Donostia) estudioetan ekoiztu zuten ia urtebete lehenago. 13 kantu biziak ziren, punk ikutuekin ("Mundaka city"), The Ramones edota Rolling Stones ("Tell me") bidean. Edorta Jimenez euskal idazleak "Alkohol" kanta idatzi zien. 1996. urtean, Irula taldekoek bere bigarren diskoa kaleratu zen, "Sakarra", DDT Banaketak zigilupean. Batiz kitarrajoleak, besteak beste, lagundu zien lan horretan. 2012. urtean, Casus Belli rock taldekoek Irula taldearen "Gaztetxea" kantaren bertsio bat moldatu zuten.

Bere kantarik ezagunena "Las Bragas" izan zen eta youtuben emanaldi ezberdinetan ikusgai dago.

Partaideak
----------

Partaide ezberdinak izan bazituen ere, hauek izan ziren azkenetarikoakː

* José María Aspiunza Renteria "Piru" (abeslaria eta gitarra)
* Jon Ander Monasterio Arteta (gitarra)
* Johnny Guarrotxena (bateria)
* Asier Gusmano Arteta (baxua)

Diskografia
-----------

* *Las Bragas* (1989)
* *Sakarra* (1996)

  

Lehen diska honen abestiak beheko hauek dira, horietako batzuk youtuben ikusgai daudeː

1.- Las Bragas

2.- Mundaka City

3.- Alkohol

4.- Chicos y Chicas

5.- Años de Caña

6.- Tu Matx

7.- Tortura

8.- Recuerdo

9.- Kojón

10.- Gaztetxea

11.- Kristin

12.- Las Ballenas

13.- Hilak

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61363851
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 248062669

 |

* Wd Datuak: Q61363851
Humphrey Lyttelton, jazz tradizionalaren aldarrikatzailea
**Hot** (euskaraz: «Beroa») edo **Jazz tradizionala**, musikologoek 1930 aurretik garatutako jazzari deitzen diote. Urte askoan Hot eta Jazz sinonimoak ziren. Hot barruan, data hori arte, sailkapen horretan estilo guztiak sartzen dira: New Orleans, Dixieland, Chicago eta New York. Bakarrik kanpoan swing estiloa uzten da. Kontzeptuaren inguruko eztabaida ugari izan dira XX. mendearen bukaeran zeren eta, askoren ustez, jazz-musikologo kontserbadoreenek (Hughes Panassié, Ortiz Oderigo...) ideologikoki erabili baitute. Dena dela, antolaketaren ikuspuntutik, kontzeptu erabilgarria da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Carles, Phillipe; Clergeat, André & Comolli, Jean-Louis: *Dictionaire du jazz*, Robert Laffont Edt, Paris, 1988. ISBN 2-221-04516-5, 481 or.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:New Orleanseko Jazz Tradizionalaren Jaialdia.
* **(Ingelesez)**:New Orleanseko jazz musikariak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q492643
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2002007241
* NKC: ph224480

 |

* Wd Datuak: Q492643
Iruarrieta I trikuharria, Azkoitia.
Iruarrieta II trikuharria.
Pagobakarra tumulua, Zumarraga.
**Iruarrietako Estazio Megalitikoa**. Zortzi monumentu dira Gipuzkoako hiru herrien lurretan: Azkoitia, Azpeiti eta Zumarraga. .

Datu geografikoak
-----------------

Monumentuak hiru udaletako lurretan daude: Azkoitia, Azpeiti eta Zumarraga.

Historiaurreko monumentuak
--------------------------

Periodo orokorra: Brontze Aroa, Kalkolitoa / Eneolitoa, Burdin Aroa, Neolitoa, K.a. 3000 eta 900 urte artekoak.

Sailkatutako monumentuak
------------------------

Estazio honetan ondorengo monumentu megalitikoak aurkitu dira:

### Trikuharriak

Hiru dira:

* Iruarrieta
* Iruarrieta I
* Iruarrieta II

### Tumuluak

Bost dira:

* Aantzetako Gaña
* Arzabal
* Elorrieta,
* Oleta
* Pagobakarra

Egoera legala
-------------

Estazio Megalitikoa Monumentu Multzoa eta Kultura Ondasun gisa deklaratu zuen Eusko Jaurlaritzak 2003an. Bertan zortzi monumentu aipatzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Babesteko Dekretua, EHAA - 2003ko uztailak 8, 133.zenbakia.
* Eusko Jaurlaritza: Kultura Ondarea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61365926

 |

* Wd Datuak: Q61365926
**Diadectidae** Tetrapodoen iraungitako familia bat da. Karboniferoaren amaieran eta Permiarraren hasieran Ipar Amerika eta Europan, eta Permiarraren amaieran Asian bizi izan ziren. Lehen tetrapodo belarjaleak ziren, baita lehen animalia lurtarrak tamaina benetan handia eskuratzen. Utzitako oin-markekerakusten dute zutik ibiltzeko gai zirela. Lehenengo animaliak izan ziren lurreko elikadura katean landareak erabiltzen, eta garrantzia handia izan zuten lur lehorreko ekosistemak ezartzerakoan.

Familiako generorik ezagunena *Diadectes* zen, hainbat metro zituen animalia pisutsua. Beste genero batzuk ezagutzen dira, baina euren fosilak ez dira hain kalitate handikoak. Baliteke Tennesseeko Karbonifero goiztiarrean aurkitutako fosil bat ere *Diadectes* generokoa izatea, euren agerpena askoz lehenago ezarriz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2481827
* Commonscat Multimedia: Diadectidae
* Wikispecies Espezieak: Diadectidae

---

* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 4358713
* GBIF: 4816047
* Paleobiology Database: 37246

 |

* Wd Datuak: Q2481827
* Commonscat Multimedia: Diadectidae
* Wikispecies Espezieak: Diadectidae
**Itzulpenerako gerra** (1667-1668) Espainia eta Frantziako gerra bat izan zen. Gerra Frantziak irabazi zuen.
Luis XIV.ak atzerriko politikaren bitartez bere herrialdearen eta Europaren aurrean bere boterea berretsi nahi zuen. Bere barne etsaiak garaitu eta Pirinioetako Ituna Espainiarekin sinatu ondoren frogatu nahi zuen botere frantsesak berreskuratu eta Europako hegemoniaren alde egin zuela.

1664an sei mila gudarien armada bidali zuen enperadoreak Austriak turkiarren erasoa geldiarazteko. Baina ekintza hau bigarren mailakoak zen. Helburu nagusia Flandriara zuzenduta zegoen.

Eguzki Erregeak (Luis XIV.ak) aitzakia bat aprobetxatu zuen Herbehereak menderatzen saiatzeko. Frantziak errege frantsesaren emazte Maria Teresa infantaren herentzia eskubideei uko egin zion, dotea ez ordaintzeko. Luis XIV.aren aholkulariek argudiatu zuten Brabanteko antzinako legeek ezartzen zutela Espainiako Herbehereak oinordetzan transferitu behar zirela Filipe IV.a erregearen alabari, hau da, Maria Teresa, lehen ezkontzatik jaioa eta ez bigarrenaren semeari, hau da, Karlos II. erregeari. Baina Espainia ez zegoen Herbeherak ziren bere inperioaren zatiari amore emateko prest.

Erasoa ziurtatzeko, Frantziako erregeak Espainia diplomatikoki isolatzea lortu zuen, aliantzak egin baitzituen alemaniar printzeekin, Holandarekin eta baita kalte-ordainen truke Dunkerque itzuli zuen errege ingelesarekin ere. Turennek agindutako armada baten erasoa abiarazi zuen 1667. urteko udaberrian amaituz. Hego Flandriako gotorleku nagusiak haien eskuetan erori ziren. Condék, berriz, Franche-Comté eraso zuen. Espainiak ezin izan zion bere etsaiaren botere militarrari aurre egin. Katalunian, prestaketa militarrak egin behar ziren frantziar eraso baten beldurrez. Zentzu horretan, Puigcerdari eraso egin zioten.

Frantziako garaipenek bere aliatu diplomatikoak urduritzea lortu zuen. Holandarrek Aliantza Hirukoitza antolatu zuten ingelesekin eta suediarrekin Frantzia gelditzeko. Egoera berri honek, negoziazioak egitera behartu zioen Frantziako erregeari.

1668ko maiatzean bakea sinatu zen Aachenen. Frantziak Franche-Comté Espainiara itzuli behar izan zion, baina Lille, Tournai eta Charleroirekin geratu zen eta baita ere Frandriako beste hiri batzuk.

Bestalde, Luis XIV.ak Hispaniar Monarkiaren zati bat irabazten saiatzeko maniobrak egiten hasi zen Karlos II.aren zailtasun pertsonalak ezagutzen zituelako. Urte hartan hitzarmen sekretua sinatu zuen Austriako enperadorearekin Vienan, Europako espainiar jabetzak bien artean banatzeko eta bi botereen arteko liskarrak ekiditeko.
Kriptografian, **3DES** edo **DES Hirukoitza** deritzo DES zifraketa hiru aldiz aplikatzen duen algoritmoari. IBM enpresak garatutako algoritmoa da, 1978an.

Algoritmoa
----------

DES hirukoitzak ez du zifraketa anizkoitza jarraitzen, bere azpiklase guztiak ez direlako independenteak. DES algoritmoak multzoa ez izatearen ezaugarria dauka, hortaz bloke bera bi alditan zifratzen bada bi gako desberdinekin, gakoaren tamaina eraginkorra handiagotzen da.

DES hirukoitzaren aldaerarik sinpleenak honako funtzionamendua du:

{\displaystyle C=E\_{DES}^{k\_{3}}{\Bigg (}D\_{DES}^{k\_{2}}{\bigg (}E\_{DES}^{k\_{1}}(M){\bigg )}{\Bigg )}}

Non {\displaystyle M} zifratu behar den mezua den eta {\displaystyle k\_{1}}, {\displaystyle k\_{2}} eta {\displaystyle k\_{3}} dagozkion DES gakoak.

Segurtasuna
-----------

56 biteko gako baten bidezko zifraketa indar gorriko eraso baten bidez apurtu zitekeela ezagutu zenean, DES Hirukoitza hautatua izan zen gakoaren tamaina handitzeko metodotzat, zifraketa algoritmoa aldatu barik.
Zifraketa metodo honek bide erdiko erasoekiko inmunitatea dauka, gakoaren luzera eraginkorra bikoiztu egiten duelako, hala ere zifraketa eragiketak hirukoiztea beharrezkoa da, metodo hau DES algoritmoa baino askoz seguruagoa delarik.

Erabilerak
----------

DES Hirukoitza pixkanaka desagertzen ari da, askotan AES algoritmoak ordezkatzen duelarik. Hala ere, kreditu txartel gehienek adibidez estandartzat dute DES Hirukoitza (aurretik DES erabiltzen zuten).
Diseinu kontuengatik, DES eta hortaz DES Hirukoitza ere algoritmo motelak dira. AES ordea sei aldiz azkarragoa izatera irits daiteke eta oraingoz ez zaio ahultasunik aurkitu.

Ikus, gainera
-------------

* Advanced Encryption Standard
* Data Encryption Standard

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** DES hirukoitzaren erabilera .NET plataforman[*Betiko hautsitako esteka*]
* **(Ingelesez)** IBM enpresaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q134983
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q134983
Diafragma arkuak Santes Creus monasterioko logelan 
 Salón del Ciento (Bartzelona), diafragma arkuen egitura. 
**Arku diafragmatikoa** edo **diafragma-arkua** espazio baten zeharkako norabidean jarritako arku mota bat da, beraz, diafragma arkuak espazioaren luzerako norabidean jarraian jarriz teilatua eraiki ahal izango da, eta sistema honi esker, estalkiak sortzen dituen bultzadak eragin txikiagoa izango dute hormetan.

Egitura sistema hau, Kataluniako gotikoko berezkoa, harrizko gangen ordez, zurezko habearteak sortzea posible zen, eraikitzeko askoz merkeagoak eta errazagoak.

Arku diafragmatikoak txarrantxatzeko modua beraz, haiekiko zeharkako norabidean da; hau da, espazioaren luzerako norabidean.

Era honetako arkuen erabilera "betidanik" ezagutu izan da, nahiz eta Mediterraneoko eremura mugatuta egon, izan ere, Arku diafragmatikoei esker, huts tarteak laburtzen zirenez zur zati laburrekin teilatuak sortzea lortu zen,tradizioz, zur ona, urria hau, itsasontziak egiteko erabiltzen zelako.

Etimologia
----------

Izena antzinako *diafragma* greziar hitzetik eratorria da. Esanahia *bereizketa* edo *oztopoa* du jatorriz, hala bada, diafragma arkuak, zeharkakoak dira eta guneak estutzen dituzte.

Abantailak eta desabantailak
----------------------------

 San Cipriano eliza (Zamora). 
 San Sebastián parrokia Mexiko hirian 
Arku diafragmatikoekin egindako eraikuntza egurrezko estalkiz osatu ohi da, beraz, eraikuntza-sistema honetan honako ezaugarri hauek dituzte: 

### Abantailak

* Zura aurreztea, ganga estaliak egiteko zinbria handiak beharrezkoak ez direlako.
* Materiala aurrezten da, izan ere, estalkirako zertxak beharrezkoak ez dira, zeharkako arkuek eginkizun hau hartzen dutelako.

### Desabantaila

* Teilatuaren ahultasuna, ia beti zurezkoa delako eta, beraz, sukoia.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3  Zaragozá Catalán, Arturo; *Naves de arco diafragma y techumbres de madera en la arquitectura civil valenciana* (Madrid, 1996). [*Esteka hautsia*].

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1318043
* Commonscat Multimedia: Diaphragm arches

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300065269

 |

* Wd Datuak: Q1318043
* Commonscat Multimedia: Diaphragm arches
**Jefferson konderria** (ingelesez: *Jefferson County*) Arkansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Pine Bluff da. 2010eko zentsuaren arabera 77.435 biztanle zituen, Jefferson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Jefferson konderriak 2.366,67 kilometro koadro ditu. Horietatik 111,45 ura dira. Beste 2.255,22 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,03 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 77.435 pertsonetatik 33.269 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.219 dira. 42.485 beltzak edo afroamerikarrak. 201 amerikar natiboak ziren eta 9 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 595 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 52 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 824 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61289
* Commonscat Multimedia: Jefferson County, Arkansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 138383200
* LCCN: n81050847
* NARA: 10038541
* **Lekuak**
* OSM: 1826724
* TGN: 2000139

 |

* Wd Datuak: Q61289
* Commonscat Multimedia: Jefferson County, Arkansas
**Jefferson konderria** (ingelesez: *Jefferson County*) Idahoko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Rigby da. 2010eko zentsuaren arabera 26.140 biztanle zituen, Jefferson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Jefferson konderriak 2.863,42 kilometro koadro ditu. Horietatik 31,27 ura dira. Beste 2.832,15 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 9,13 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 26.140 pertsonetatik 25.566 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.641 dira. 40 beltzak edo afroamerikarrak. 132 amerikar natiboak ziren eta 22 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 103 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 19 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 258 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q494526
* Commonscat Multimedia: Jefferson County, Idaho

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 128999062
* **Lekuak**
* OSM: 1742093
* TGN: 2000477

 |

* Wd Datuak: Q494526
* Commonscat Multimedia: Jefferson County, Idaho
**Jefferson konderria** (ingelesez: *Jefferson County*) Ohioko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Steubenville da. 2010eko zentsuaren arabera 69.709 biztanle zituen, Jefferson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Jefferson konderriak 1.064,36 kilometro koadro ditu. Horietatik 6,8 ura dira. Beste 1.057,57 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 65,49 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 69.709 pertsonetatik 64.292 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 773 dira. 3.856 beltzak edo afroamerikarrak. 88 amerikar natiboak ziren eta 8 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 284 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 66 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.115 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q114140
* Commonscat Multimedia: Jefferson County, Ohio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127858595
* LCCN: n82009745
* **Lekuak**
* OSM: 911261
* TGN: 1002519

 |

* Wd Datuak: Q114140
* Commonscat Multimedia: Jefferson County, Ohio