recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Elvira Lacy Duarte Cardoso** (Mataojo, Salto, 1937ko irailaren 15a - Montevideo, 2015eko abenduaren 27a)  artista bisual uruguaitarra izan zen.

Biografia
---------

Lacy Duarte Mataojon jaio eta hazi zen, Brasilgo mugatik gertu, Uruguaiko Salto departamenduan, bere bizitza eta lana markatu zituen landa-ingurunean. 

1952an Saltoko hirira joan zen bizitzera eta 1954an Horacio Quiroga Elkarteko Figari Tailerrean sartu zen eta bertan eskolak eman zituen José Cziffery margolari hungariarrarekin, Parisen hezitako Henri Matisseren tailerrean. 

1959an, Aldo Peralta margolariarekin ezkondu zen, eta harekin bi seme izan zituen, Pablo eta Pedro, artistak ere bai.  1962an familia San Carlosera joan zen bizitzera, Maldonado departamenduan, eta han marrazketa eskolak eman zituen institutuan eta tapizaren teknika ikasi zuen.

1975ean, Uruguaiko diktadura militarraren ondorioz, familia Brasilgo Porto Alegrera joan zen bizitzera. San Karlosen bueltan, 1978an, *Duarte Tapizen* tailerra sortu zuen ehuntzaile talde batekin. 

1981ean bere senarra hil zen eta handik gutxira Montevideora joan zen bizitzera, non margotzen hasi zen berriro. 1986an Uruguaiko bidalketa Habanako Biurtekoan sartzeko hautatu zuten. Europan eta Estatu Batuetan erakusketak egin zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Tiempo y tiempo.*  2015eko abenduaren 28a.
2. 1 2   Enrique Aguerre, Ana María Bulhoes y Cristina Bausero..  (2017ko azaroa). «Lacy Duarte, Antología (1956-2015)» *MNAV*.
3. ↑   MUVA El País. *Biografía de Lacy Duarte.* .
4. ↑   Malena Rodríguez Guglielmone, Revista Dossier Año 4, Nº 20.  (2010eko apirila). *El arte en la sangre: Lacy Duarte y sus hijos, Pablo y Pedro Peralta.* .

Kanpo estekak
-------------

* Lacy Duarteren margolanak MUVA Arteen Museo Birtuala, El País.
* Lacy Duarte. Egileak.uy
* Lacy Duarte. Monitore plastikoa.
* Lacy de Mataojo
* LatinArt. Lacy Duarte.
* Dosier aldizkaria. Lacy Duarte. Emozioaren antologia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5968723
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 58743970
* ISNI: 0000 0004 4887 4516
* GND: 1057617083
* LCCN: no2002017642
* SUDOC: 234589647
* autores.uy: 414

 |

* Wd Datuak: Q5968723
**Ethel May Houston** (Albacete, Gaztela-Mantxa, 1924ko apirilaren 19a - Edinburgo, Eskozia. 2017ko azaroaren 30a) Albaceten jaiotako abokatu eskoziarra izan zen, kriptografia enigma kodeen deszifratzailea eta aitzindaria, Eskoziako abokatu-bulego bateko bazkide nagusia bihurtu zen lehen emakumea izan zen eta.

Britainiar Inperioko Ordenarekin kondekoratuta, 1975etik 1981era bitartean Zuzenbide Gizartearen Kontseiluan jardun zuen lanean, eta kargu horretan lehen emakumeetako bat izan zen. Eskoziako Lege Zerbitzuen Errege Batzordean eta Arraza Berdintasunerako Batzordean ere jardun zuen.

Biografia
---------

Ethel May Houston Albaceten jaio zen 1924ko apirilaren 19an, kristau-gurasoek herrialde horretan misiolari lan egiten zuten eta. Bere amak ere izen bera zuen, Ethel. 16 urterekin Edinburgoko Unibertsitatera joan zen.

Lan ibilbidea
-------------

Bletchley Parkeko lehen errekrutetako bat izan zen, eta Hut 6an lan egin zuen Bigarren Mundu Gerraren azken urtean. Gordon Welchman-en agindupean, Alan Turing-en *Bombe* izeneko makina hobetzeko lan egin zuen eta menuak sortzeko erabilitako mezu-zerrendak osatu zituen.

1949an Balfour and Manson abokatu eskoziarren etxearen bazkide egin zen. Enpresaren lau bazkideetako bat izan zen, eta Eskoziako enpresa bateko bazkide nagusi izan zen lehen emakumea.

### Heriotza

Eskoziako hiriburuan hil zen, Edinburgon, 2017ko azaroaren 30ean, 93 urte zituela. Haren esanean, "*pentsalari inkonformista, borrokalaria eta erabat independentea*" zen.

Sariak eta aintzatespenak
-------------------------

* Britainiar Inperioko Ordenarekin kondekoratuta.
* 1981ean OBE bat eman zioten.
* 2009an Zuzenbide Elkarteko ohorezko kide izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Obituary - Ethel Houston, pioneering lawyer and Enigma code breaker.* .
2. 1 2 3 4    *Obituary: Ethel May Houston, Bletchley Park veteran, solicitor, Law Society Council member, entertaining hostess.* .
3. ↑    ISSN https://es.dbpedia.org/page/Ethel\_Houston..
4. ↑   **(Ingelesez)** News, S. T. V.. «Pioneering lawyer and Enigma codebreaker dies aged 93» *STV News* (Noiz kontsultatua: 2023-12-10).
5. ↑    «Ethel Houston» *Bing* (Noiz kontsultatua: 2023-12-10).
6. 1 2    *Elaine Motion: Proud to be following in Ethel Houston’s footsteps.* .
7. ↑   **(Ingelesez)** «Tribute to Ethel Houston OBE» *Law Society of Scotland* (Noiz kontsultatua: 2023-12-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q68916193

 |

* Wd Datuak: Q68916193
**Frederick Bean "Tex" Avery** (1908ko otsailaren 26a, Taylor, Texas - 1980ko abuztuaren 26a, Burbank, Kalifornia) marrazki bizidun egilea, marrazkilaria, ahots bikoiztailea eta zuzendaria izan zen. Holywoodeko urrezko aroan marrazki bizidunak ekoizteagatik ospetsua da. Bere ibilbide gehiena Warner Bros. eta Metro Goldwyn Mayer ekoiztetxeentzat lan eginez igaro zuen, Daffy Duck, Bugs Bunny, Droopy eta Daffy Duck pertsonaiak sortuz, eta Porky Pig eta Chilly Willy pertsonaiak garatuz. Haren eragina 1940ko hamarkada eta 1950eko hamarkadako marrazki bizidunetatik hasi eta gaur egun arterainokoa da.

Haren estiloak garai hartan Walt Disneyk ezarritako moldeak apurtu zituen: Disneyren pertsonaiak nagusiki nahiko zintzoak eta klasikoak ziren, baina Averyrenak, alprojak eta eroak; gainera, filmetan benetako aktoreekin egin ez zitezkeen gauzak marrazki bizidunetako pertsonaiekin egiteko, animazioaren baliabideak muturreraino eraman zituen. Averyk zioenez, "marrazki bizidunekin edozer egin liteke" eta haren lanek maiz horixe egin zuten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Tex Avery*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Tex Avery Tribute **(Ingelesez)**
Irudian «Dysonen maskor» bat moztuta ageri da. UA 1eko erradioa duen egitura bat irudikatzen da bertan.
**Dysonen esfera** 1960an Freeman Dyson fisikariak proposatutako megaegitura hipotetiko bat da. *Science* aldizkarian argitaratu zuen, «Search for artificial stellar sources of infra-red radiation» izena jarri zion artikuluari. Dysonen esfera forma esferikoa duen estalki bat da, dimentsio astronomikoak dituena (hau da, planeta-orbita baten baliokidea da bere erradioa), izar baten inguruan kokatzen dena, horrela, izarrak emandako argi eta bero-energia ahalik eta kopuru handienean aprobetxatzeko.

Ideiaren merituak Freeman Dysoni egozten zaizkion arren, 1937an antzeko proposamen bat plazaratu zen zientzia fikziozko lan baten bidez, Olaf Stapledonen *Izarren egilea* zen lan horren izena. Bere megaegiturari buruzko xehetasunak azaltzean, Dysonek ez zituen zailtasun asko hartu, baina egituraren ezaugarri termikoetan hainbat azalpen eman izan ditu. Azalpen hauen bidez, azken batean, Dysonek astronomoak berak proposatutako egiturak unibertsoan zehar bilatzera bultzatu izan ditu, hala, horrelako sorkuntza bat aurkituz gero, zibilizazio aurreratu bat atzemateko.

Ikus, gainera
-------------

* Kardashoven eskala
* Bizi estralurtarra
* Freeman Dyson
* Astronomia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q469
* Commonscat Multimedia: Dyson sphere

---

 |

* Wd Datuak: Q469
* Commonscat Multimedia: Dyson sphere
**Izabella Afanàsevna Venguérova**, errusieraz **Изабе́лла Афана́сьевна Венге́рова**, ezaguna **Isabelle Vengerova** izenez (Minsk, Bielorrusia, 1877ko otsailaren 17a - New York, AEB, 1956ko otsailaren 7a) errusiar jatorriko piano-jotzaile eta irakaslea izan zen.

Biografia
---------

Pianoa ikasi zuen Vienako Kontserbatorioan Josef Dachs-ekin eta Teodor Leszetyckirekin pribatuan; San Petersburgon Anna Jesipovarekin ikasi zuen.

Musikari ibilbidea
------------------

1906tik 1920ra San Petersburgoko Kontserbatorioko irakasle izan zen, eta gero Sobietar Batasunean eta Mendebaldeko Europan zehar birak egin zituen 1920 urtetik 1923 urtera, ondoren, Amerikako Estatu Batuetan finkatu zen. 1924an Curtis Musika Institutua sortzen lagundu zuen eta 1933an Mannes Music School Collegeren fakultatean sartu zen. Bi erakundeetan irakatsi zuen hil zen arte, eta ezaguna izan zen ikasle bakoitzaren arreta eta introspekzio psikologiko onarengatik.

Nahiz eta hurbilketa malgua izan eta metodo jakin bat zuela ukatu, ikasleak orientatu egiten zituen espresibo jotzeko modu bat lortzeko diseinatutako teknika batzuetara; adibidez, eskua teklatura modelatuz, berdintasunezko legato bat lortzeko; tekletan sakonki ukituz besaurrearen pisua erabiltzen zuen bitartean, eta eskumutur malgua, lerro betea eta gogortasun bakoa lortzeko, eta tonua kontrolatuta, eskumuturraren posizio altuaren edo baxuaren bidez. Besteak beste, ikasle hauexek izanzituen: Ralph Berkowitz, Samuel Barber, Leonard Bernstein, Lukas Foss, Anthony di Bonaventura, Gary Graffman, Abbey Simon, Gilbert Kalish, Leon Whitesell, Jacob Later, Julien Musdimennlerler, Leonard Pennario, Menahem Pressler, Lilian Kallir, Dimitri Tiomkin eta Stanley Babin.

Nicolas Slonimskyren amama eta haren lehen irakaslea izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Isabelle Vengerova» *Bing* (Noiz kontsultatua: 2023-12-19).
2. ↑   **(Ingelesez)** «A Strict Pedagogue - Steinway & Sons» *www.steinway.com* (Noiz kontsultatua: 2023-12-19).
3. ↑   «About: Isabelle Vengerova» *es.dbpedia.org* (Noiz kontsultatua: 2023-12-19).
4. ↑   **(Ingelesez)** «Isabelle Vengerova - Steinway & Sons» *www.steinway.com* (Noiz kontsultatua: 2023-12-19).
5. ↑   **(Ingelesez)** kristina.wilson.  (2017-11-13). «Bernstein: The Pianist and the Pedagogue» *Curtis Institute of Music* (Noiz kontsultatua: 2023-12-19).
6. ↑    *Isabelle Vengerova a Grove Music Online.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q525628
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 42647488
* ISNI: 0000 0000 6676 9999
* GND: 119401215
* LCCN: n82021482
* SNAC: w6cc4p35

 |

* Wd Datuak: Q525628
**Kotxepin Bengoetxea Etxebarria** (Lemoa, Bizkaia, 1949ko maiatzaren 16a - *ibidem* 1987ko urriaren 10) euskaltzalea izan zen. Lan handia egin zuen Lemoan euskeraren eta kulturaren alde, aitortza gisa, jaioterriko Kultur Etxeari *Kotxepin* izena jarri zioten 2021eko apirilaren 23an.

Biografia
---------

Euskeraren alde aritu zen buru-belarri bere herrian, Lemoan. Hainbat urtetan umeen aisialdiarako ekintzak antolatzen parte hartu zuen, besteak beste, *Kili-Kolo* aisialdi taldearen sortzaileetariko bat izan zen, Lemoako eta inguruko herrietako umeentzako Lizarrako udalekuak antolatu zituen, edota Kili-Kilin (euskarazko komiki aldizkaria) parte hartu zuen.

Herriko ume eta gazteei, euren egoera ekonomikoa edozein izanda ere, euskaraz bizitzeko aukera eman zien bai herrian eta bai herritik kanpo. Ezagutzen dutenek bere eskuzabaltasuna azpimarratzen dute, pertsona guztiei aukera berdinak eskaintzea izan baitzen bere nahietako bat.

Argitalpenak
------------

**.** *Indusiko San Frantzizko baseliza* (Dima-Bizkaia) (Talde-lanean).

Kotxepin kultur etxea

Aitortza
--------

Handia izan zen Arratiko kulturzaleentzat: Lemoako *Kotxepin Kultur Etxea* inauguratu zen eguna. Herriaren parte hartzearekin, 5 urteko lanarekin eta euskararen alde lan egin zuen herriko emakume baten izenagaz zabaldu zen.

Kotxepin Bengoetxea Etxebarriaren familiak lehen aldiz atea zabaldu zuen momentua hunkigarria Izan zen. Emakume Lemoaztar honek euskararen eta euskal kulturaren alde egindako lanari aitortza izan zen.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Lemoa inaugura hoy la nueva casa de cultura» *El Correo* 2021-04-23 (Noiz kontsultatua: 2021-05-12).
2. ↑   «Kotxepin Bengoetxea :: Inguma - Euskal komunitate zientifikoaren datu-basea» *www.inguma.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-05-12).
3. ↑    *Kotxepinen familiak Kultur Etxea zabaldu du.*  (Noiz kontsultatua: 2021-06-22).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106809853

 |

* Wd Datuak: Q106809853
**Lily van Angeren-Franz** (Alemania, 1924ko urtarrilaren 24a - 2011ko martxoaren 7an) Auschwitz-era biziraun zuen emakume ijitoa izan zen.

Biografia
---------

Neustadtl-en jaio zen, sinti familia batean. Karabana batean bizi ziren eta uda partean Hildesheim-era mugitzen ziren. 1938an naziek Lilyren aita Sachsenhausen-era eraman zuten eta Lily eskolatik kanporatu zuten, Nurembergeko Lege arrazialak zirela eta. 1943ko martxoaren 1ean Lily eta bere ahizpa atxilotu eta Hildesheimeko polizi kuartelera eraman zituzten, eta handik Auschwitz-Birkenau-era. Preso zenbakia tatuatu zioten besoan, Z-561, orduan 19 urte zituen. Tifusarekin gaixotu zen baina ez zuten hil, ohikoa zenez. Ravensbrück-era mugitu zuten eta han arma fabrika batean lan egiten izan zuten.

SS-ak antolatutako "Marchas de la muerte" delako batean hegazkinetatik erasotuak izan ziren eta Lily beste emakube romaní batzuekin batera ihes egin eta basoan ezkutatu ziren, Txekia-ko mugara iritsi ziren arte, Porraimos-era biziraun zuen beraz. Gurutze Gorrian lagundu zuen denbora batez eta azkenik, Hildesheim-era bueltatu zen Bigarren Mundu Gerra amaitzean, bere aita, Julius Franz eta bere ahizpa Waltraud bertan zirela entzun zuen eta, bere ama eta bere bost neba-arreba Auschwitz-etik ez ziren bizirik atera. Gerora, Holandara mugitu zen.

Ernst-August König-en, Zigenerlager-en nagusia (ijitoentzako barrakoi bereizia Auschwitz) kontrako epaiketan testigantza eman zuen, eta SS-etan lan egin zuten ia guztien izenak gogoratzeko gai izan zen.

Aitortzak
---------

* 2020an, Silvia Agüeroren *Resistencias Gitanas* liburuan bere istorioa kontatzen da.
* 2006an Europako Legebiltzarrean Porraimosen testigantza eman zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   Martínez, Juan Molleja.  (2011-11-14). «Porrajmos: Te Bisterdon Tumare Anava: Lily van Angeren-Franz» *Porrajmos* (Noiz kontsultatua: 2022-02-09).
2. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)** «101 mujeres gitanas pa’ construir tu feminismo» *pikara magazine* 2021-04-21 (Noiz kontsultatua: 2022-02-09).
3. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Las valientes mujeres que condenaron a los nazis responsables del genocidio gitano» *www.publico.es* (Noiz kontsultatua: 2022-02-09).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18221070
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 3560044
* ISNI: 0000 0000 5542 8179
* GND: 12970749X
* LCCN: no2006025881

 |

* Wd Datuak: Q18221070
**Marie Louise Cruz** (Salinas, Kalifornia, 1946ko azaroaren 14 - Novato, Kalifornia, 2022ko urriaren 2a), **Sacheen Littlefeather** izenez ere ezaguna, Ameriketako Estatu Batuetako aktorea, modeloa eta Amerindiarren eskubide zibilen aldeko aktibista izan zen. Marlon Brando ordezkatu zuen 1973ko 45. Akademiako Sarietan, eta *The Godfather*ren egindako lanagatik Aktore Onenaren saria eman ziotenean. Irabazteko faboritoak, Brandok, zeremonia boikotatu zuen, amerikar natiboen Hollywoodeko irudikapenaren aurkako protesta gisa eta Wounded Kneeko okupazioaren gainean atentzioa emateko. Bere diskurtsoan, Brandoren boikotari emandako erantzuna txalo eta oihu artean jaso zen.

Littlefeather apatxe eta yaki jatorriko aita bat eta Europako ama baten alaba zen. 1969an Alcatraz okupatu zutenean, indigena estatubatuarren eskubideen alde militatzen hasi zen. Sari Akademikoaren diskurtsoaren ondoren, zainketa aringarrietan lanean jarraitu zuen. Emakumeak aktibismoan lan egiten jarraitu zuen osasunarekin eta amerikar natiboekin zerikusia duten hainbat gairen alde, eta amerikar natiboei buruzko filmak ekoitzi zituen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Rose, Steve.  (3 June 2021). «'I promised Brando I would not touch his Oscar': the secret life of Sacheen Littlefeather» *The Guardian*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q462050
* Commonscat Multimedia: Sacheen Littlefeather

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132943880
* ISNI: 0000 0000 9096 0400
* GND: 1265535388
* LCCN: no2010134890
* SNAC: w619408b

 |

* Wd Datuak: Q462050
* Commonscat Multimedia: Sacheen Littlefeather
**Morne Diablotin** edo **Mòn Djabloten** (1.447 m) Karibeko Dominika uharteko mendirik garaiena da. Antilla Txikietako bigarren garaiena da pittin bat altuagoa (1.467 m) den Guadalupeko Soufrièreren atzetik eta sumendia da.

Izenak
------

Ez da gorde karibearrek erabilitako bere balizko izena. Egungo izena frantsesean du jatorria eta ingelesez ere erabiltzen da. **Morne Diablotins** aldaera ere topatzen da eta uharteko herri-hizkuntza den *kwéyòl* edo frantses oinarriko Dominikako kreoleraz **Mòn Djabloten** idazten da.

*Morne* edo *mòn* (muino mota bat edo "mendi" esateko era bat) generikoa da, bere esanahia "deabruaren mendia" da. *Pterodroma hasitata* txoriak uhartean eta Antilletan oro har hartzen duen izena *Diablotin/Djabloten* da, "deabru itxura" duelakoan.

Datu nagusiak
-------------

Mendia uharteko barnealdean dago, iparraldean. Dominikako bigarren hiria den Portsmouthetik 9 bat kmko distantzia dago. Izen bereko parke nazional baten barruan dago. Tontorrean edo bere ingurumarian Dominikako hamar parrokietatik (*parish*) lauren lurrek bat egiten dute: Saint Andrew, Saint John, Saint Peter eta Saint Joseph.

Sumendia da; azken erupzio orain dela 30.000 bat urte gertatu zen eta historian ezagutzen den heinean ez da bat ere egon.

Igoera
------

Lehen igoera erregistratua John Imray mediku eta botaniko eskoziarrak burutu zuen 1868ko apirilaren 21ean.

Ibilbiderik erabiliena mendebaldeko kostaldeko Dublanc herrian hasten da, Portsmouthetik hegoaldera. Syndicate Estatera doan bidea (*Syndicate Trail*) segitu behar da. Hiru ordu eta erdi kalkulatu behar dira igotzeko; landareek bidea gogor bihurtzen dute, uharteak dituen bost landaredi motak zeharkatzen dira eta azken zatian igoera teknikoki zailago bihurtzen da. Hori dela eta **Mòn Djabloten** ez da mendizale asko erakartzen duen tontorra.

Erreferentziak
--------------

* 

1. ↑  Dominikari buruzko webgune bat.
2. ↑  Mendebaldeko kostaldeko herri bat da.
3. ↑  *Atlas de los techos de estados e islas del mundo*, Ricardo Hernani eta Andoni Gorostiaga, Pyrenaica, Bilbo, 2008. Ikus 34.or.
4. ↑  *Djabloten* hitza kreolerazko hiztegi batean.
5. ↑  Bright, Michael: *Wild Caribbean: The Hidden Wonders of the World's Most Famous Islands*. New Haven, Connecticut, AEB: Yale University Press, 2006. 91. or. ISBN 978-0-300-12549-8.
6. ↑  Carey, Steven N.; Sigurdsson, Haraldur. *The Roseau Ash: Deep-sea Tephra Deposits from a Major Eruption on Dominica, Lesser Antilles Arc*. 1980, *Journal of Volcanology and Geothermal Research* 7 zkia. (1-2): 67–86.or.

Ikus, gainera
-------------

* Dominika
* Morne-Mòn

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Mendia Peakbagger webgunean.
* **(Ingelesez)** Mendia *Global Volcanism Program* webgunean.
* **(Ingelesez)** Igoera interneteko liburu honetan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1638549
* Commonscat Multimedia: Morne Diablotins

---

 |

* Wd Datuak: Q1638549
* Commonscat Multimedia: Morne Diablotins
**Pierre Alexandre Claudius Balmain** (Saint-Jean-de-Maurienne, 1914ko maiatzaren 18 - Paris, 1982ko ekainaren 29) Frantziako moda diseinatzaile oso ezaguna izan zen. Bere arropa-markak bizirik dirau gaur egun.

Biografia
---------

Frantziako Saboya Departamentuan jaio zen. Hasiera batean arkitektura ikasketak hasi zituen, 1933an, Parisko Arte Ederren Eskolan, baina 1934an eskola utzi zuen eta Molyneuxen moda-tailerra ireki zuen. Han 1939 arte egon zen. Ondoren, Lucien Lelongekin lan egin zuen eta Christian Dior ezagutu zuen.

1945an, Parisen, bere lehenenego bilduma aurkeztu zuen. Bilduma horren ezaugarriak hauek ziren: gonak barre-harro, luzeak eta gerriko estukoak. Publiko artean gonak Gertrude Stein idazleak zegoen eta *Voguen* diseinu haiek «*look* frantses berria» izango zela esan zuen. 1947an estilo berri hori modan jarri zen, batez ere Diorren eskutik.

1946an bere lehenengo perfume plazaratu zuen, Ely 64-83, bere amari eskainitakoa. 1951an New Yorken filial bat ireki zuen eta hamarkada horretan estola izeneko prenda, kapak eta txaleak modaz jarri zituen. Bere diseinuen dotoreziagatik ezaguna, oinarri klasikoko zituen *Jolie Madame* estiloa sortu zuen.

XX. mendeko modaren mito nagusietariko bat izan zen eta bere marka goi mailako joskintzarenetariko bat izan zen. Zinemaren izar handiak haren bezeroak izan ziren: Brigitte Bardot, Marlene Dietrich eta Sophia Loren, esaterako. Antzerkirako eta zinemarako lan ugari egin zuen, bestetik. Bere autobiografia 1964ean plazaratu zuen, *My Years and Seasons* (Cassell, Londres 1964). Liburu horretan ezaguna egin den esaldia jaso zuen: "Modaren sorkuntza arkitektura mugimenduan bezalakoa da".

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Balmain markaren webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q551674
* Commonscat Multimedia: Pierre Balmain

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 9755149296220080670004
* ISNI: 0000 0000 8146 7198
* BNF: 146551577 (data)
* GND: 119332442
* LCCN: n88634979
* NLA: 36387994
* CiNii: DA10057820
* SNAC: w6th95tp
* SUDOC: 028102479
* ULAN: 500108816
* Open Library: OL1083799A
* KulturNav: id
* RKD: 214329
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q551674
* Commonscat Multimedia: Pierre Balmain
**Conradine Birgitte Dunker** (**Hansteen** ezkongabe) Norvegia, 1780ko abuztuaren 25a - 1866ko irailaren 11) idazlea izan zen, bere herrialdeko bizitza sozialean pertsonaia ezaguna.

Biografia
---------

Christianian jaioa, "hiriburuko bizitza sozialean leku nabarmena" izan zuen. Elkarte Dramatikoko kide izan zen, Norvegian antzerkia sustatu zuen elkarteko kide. Bere memoriak, *Gamle Dage*: *Erindringer og Tidsbilleder,* hil ondoren argitaratu ziren 1871n, eta XIX. mendeko kultura-bizitzaren iturri baliotsutzat jotzen dira. Behin baino gehiagotan berrinprimatu dira, eta 1996an biografiatu egin zuten.

Bernhard Dunkerren eta Vilhelmine Ullmannen ama izan zen. Bere neba gazteena Christopher Hansteen astronomoa izan zen; eta Aasta Hansteen feminista eta margolariaren izeba ere bazen. Ragna Nielsen hezitzailearen eta Viggo Ullmann politikoaren amona izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  [*Esteka hautsia*]
2. ↑    *List of publications in BIBSYS.* .
3. ↑  [*Esteka hautsia*]
4. ↑  [*Esteka hautsia*]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4116476
* Commonscat Multimedia: Conradine Dunker

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 88955722
* ISNI: 0000 0000 6245 0120
* LCCN: n98067478
* BIBSYS: 90816273
* Open Library: OL2395827A

 |

* Wd Datuak: Q4116476
* Commonscat Multimedia: Conradine Dunker
**María Laura de Jesús Montoya Upegui** (Jericó, Antioquia, Kolonbia, 1874ko maiatzaren 26a - Medellín, Kolonbia, 1949ko urriaren 21a), **Ama Laura** izenez ezaguna, hezitzaile eta misiolari kristaua izan zen, Maria Sortzez Garbiaren eta Sienako Santa Katalinaren Ahizpa Misiolarien Kongregazioa sortu zuena.

2004an Eliza Katolikoaren Dohatsu izendatu zuten, bere interzesioaren bidez egindako miraria ezagutu baitzen. 2012ko abenduan, bere kanonizazio prozesuaren ebaluazio-taldeak epaia eman zuen, zeinaren arabera bigarren mirari bat egin zen bere interzesioaren bidez, eta horrekin santu gisa deklaratzeko baldintzak bete ziren, eta horrek Kolonbiako nazionalitateko lehen santu bihurtu zuen. Frantzisko Aita Santuak bere izena idatzi zuen santuen liburuan formula kanonikoaren bidez, 2013ko maiatzaren 12an, San Pedro plazan egindako Eukaristia ospakizun solemnean. Kolonbiako jatorrizko santu bakarra da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *El papa proclama santa a la madre Laura.*  El Espectador 12 de mayo de 2013.

Kanpo estekak
-------------

* Biografia Egoitza Santuaren webgunean
* Biografia Banco de la República-n

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1141596
* Commonscat Multimedia: Laura Montoya

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 27868378
* ISNI: 0000 0000 6136 0086
* BNE: XX1370719
* GND: 118830759
* LCCN: n88143272
* Open Library: OL5482741A

 |

* Wd Datuak: Q1141596
* Commonscat Multimedia: Laura Montoya
**Basilio Sarobe Aldabe** (Lesaka, Nafarroa Garaia, 1929 – Iruñea, Nafarroa Garaia, 2019ko abenduaren 1a) nafar apaiza, euskaltzalea eta itzultzailea izan zen.

14 senidetan gazteena, Iruñeako Seminarioan egin zituen ikasketak eta ordenazioa Bartzelano Kongresu Eukaristikoan jaso zuen 1952 gerora Joan XXIII.a izango zen Angelo Roncalli kardinalaren eskutik. Ordenatu berritan Sunbillara bidali zuten apaiz laguntzaile eta hantxe eman zituen bere bizitzaren hurrengo 61 urteak, 1964tik aitzinerat erretore moduan.

Vatikano II. testu liturgikoak tokia-tokiko hizkuntzetara itzultzeko agindua eman zuenean testu horiek euskara itzultzeko sortutako taldean lan egitea egokitu zitzaion eta modu aktiboan aritu zen zeregin horretan hainbat apaiz euskaltzale ezagunekin ( Karmelo Etxenagusia, Manuel Lekuona, Juan Maria Lekuona, Lino Akesolo...). Lan hau dela eta EIZIE elkarteak ohorezko kide izendatu zuen eta Euskaltzaindiaren omenaldia ere jaso zuen talde hartako bertze kide batzuekin batera. 2012an bere liburutegi pertsonala dohantzan eman zion Euskaltzaindiari.

Itzultzaile lanazgain, ikerlari,  txistu irakasle, koro zuzendari eta abeslari ere aritu zen Sarobe. Elizondoko koruaren urrezko garaia ezagutu zuen Juanito Erasoren gidaritzapean eta Erreka otxoteko kide izan zen.

Liturgia eta eliz-musikan aditua, euskara kulturako hizkuntza baliagarria zela defendatu zuen eta bere erabilera sustatu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Basilio Sarobe, In memoriam:
* Basilio Saroberen dohantza:
* Erran.eus:

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115869472

 |

* Wd Datuak: Q115869472
**Luisa Orange-Nassaukoa** (Haga, 1770eko azaroaren 28 - Amsterdam, 1819ko urriaren 15) Gilen V.a Orange-Nassaukoa eta Gilemina Prusiakoaren alaba zen.

1790ko urriaren 14an Karlos Gilen Fernando Brunswick-Wolfenbüttelekoarekin ezkondu zen. Karlos Gilen Fernando itsua zen eta jaiotzeko desgaitasun mentala zuen. Ez zuten seme-alabarik eduki eta 1806ko irailaren 20an Karlos hil zen. Konderria bere anaiaren esku geratu zen, eta Luisak euren beharra zuen ekonomikoki mantentzeko.

Bere familiak Herbehereak utzi behar izan zituen eta Ingalaterran errefuxiatu. Bere aita hil zenean ama Gilermina Brunswickera joan zen ere. Urte berean Frantziak dukerria inbaditu zuen, eta biak elkarrekin joan ziren Suitzara, diru gutxirekin. 1807an Prusiara iristea lortu zuten, bere amaren familiarekin kontaktatuz. Laster bere senarraren familia ere kontaktatu zuen Ingalaterran. 1814an Herbeheretara bizitzera joan ziren, negua Hagan emanez eta udak Haarlemen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2423476
* Commonscat Multimedia: Louise Wilhelmina of Orange-Nassau (1770–1819)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 289799567
* ISNI: 0000 0003 9514 2927
* GND: 136421288
* BPN: 32340271
* RKD: 235127

 |

* Wd Datuak: Q2423476
* Commonscat Multimedia: Louise Wilhelmina of Orange-Nassau (1770–1819)
**Robert Arranbide** "Popol" (frantsesez: *Robert Arrambide*) (1942 - Hendaia, 2023ko abenduaren 21a) Lapurdiko politikari eta mugimendu abertzalearen hastapenetako militantea, Hendaiako hautetsia izan zen.

Ibilbidea
---------

Talde abertzalearen burua izan zen 1980ko hamarkadatik, eta preso politiko ohia zen. Biharko Hendaiako zerrendaburu izan zen 1989tik aitzina, baita hautetsi ere. Gero, Abertzaleen Batasunarekin aurkeztu zen 1994ko hauteskunde kantonaletan, Hendaiako kantonamenduan. Akelarre kultur elkartean parte hartu zuen eta Bil herriko aldizkariaren egileetako bat izan zen. 2004an atxilotu zuten, ETAren kontrako operazio batean, eta bi urte eta erdiko espetxe prebentiboa bete behar izan zuen; poliziaren arabera bere etxean armak aurkitu zituzten. Mikel Albisu, Mikel Antza, eta Soledad Iparragirre "Anboto", ETAko buruzagien aurkako epaiketan kondenatu zuten Frantzian. 2010ean epaitu zuten, Parisen, eta bost urteko kartzela zigorra jarri zioten, horietako bi gibelapenarekin. 2023an eritasun luze baten ondotik hil zen Arranbide.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑  ..

Kanpo estekak
-------------

* Argazkia Auñamendi Entziklopedian.
* Azken agurra Hendaian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q123990536

 |

* Wd Datuak: Q123990536
**Hermogenes Tarsokoa** (c. 160 - c. 225) hizlari eta erretorikaren arau-emaile grekoa izan zen.

Hermogenes izan zen, bere garaian, Erretorikaren irakaskuntzan figurarik nabarmenena; hamabost urterekin hizlari bikaina zen, eta hamazazpirekin *Egoerei buruz* (*Perì stáseôn*) idatzi zuen, hau da, hizlariari proposatzen zaizkionak, Hermagoras Temnoskoak II. mendean hasitako ildotik jarraituz. Lan horren laburpen bat *Asmakizunaz* (*Perì heuréseôs*)) da, hitzaldiaren atalen arabera ordenatua. Hogeita hiru urte zituela *Estilo-formei buruz* (*Perì ideón*) idatzi zuen, eta haren azken lana osatu zuen: *Metodoaren ibilbideari buruz* (*Perì methódou deinótêtos*). *Prestakuntza-ariketa* batzuk ere egin zituen. Bere literatur produkzio guztiak *Arte* (*Téchnê*) titulua jaso zuen. Hermogenesek ondo ezagutzen zituen Demostenesi egindako iruzkin erretorikoak, eta sinetsita zegoen erretorika-azterketa guztia idazki Demostenesen analisian oinarritu behar zela. Haren lanak hainbat iruzkin jaso zituen K.o. III. mendetik aurrera, eta harrera beroa eta entzute handia izan zituen bizantziar errenazimentuan.

Lana
----

* Hermógenes de Tarso (1993). *Sobre las formas de estilo*. Intr. trad. y notas de C. Ruiz Montero. Rev.: J. M.ª Rodríguez Jiménez. Madrid: Editorial Gredos. ISBN 9788424916268.
* Teón / Hermógenes / Aftonio (1991). *Ejercicios de retórica*. Intr. trad. y notas de M.ª D. Reche Martínez. Rev.: F. Hernández Muñoz. Madrid: Editorial Gredos. ISBN 9788424914691.

Bibliografia
------------

* VV. AA. (1988). *Historia de la literatura griega*. Madrid: Cátedra.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q738027
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 27035216
* ISNI: 0000 0001 1809 7638
* BNE: XX1724821
* BNF: 12065723g (data)
* GND: 118703765
* LCCN: n85260452
* NLA: 36022052
* CiNii: DA02978236
* SUDOC: 028921518
* BIBSYS: 90206706
* ICCU: BVEV014857
* Open Library: OL66045A
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 31955

 |

* Wd Datuak: Q738027
*Artikulu hau tumulu motari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Kurgan (argipena)».*
Kurgan eszita konplexu bat.
Kurgan sinple bat.
Indusketaren aurretik gaur egunean kurgan batek izan dezakeen itxura, Errusiako adibidea.
**Kurgana** ehorzketa mota bat da, hilobi baten gainean artifizialki egindako lurrezko eta harrizko muinoa da. *Kurgan* hitza turkiar jatorrikoa da, jatorrian "gotorlekua" esan nahi duena, baina gero errusiar arkeologian erabiltzen zelarik *tumuluak* adieraztera pasatu zen, bereziki Eurasiako estepetako kontestuan.

Ezaugarriak
-----------

Kurganak Brontze Arokoak dira tipikoki, eta batez ere Altaiko mendigunetik Kaukasoraino, eta are Errumaniaraino eta Bulgariaraino iristen dira kulturalki. Hala ere, kurganak eneolitotik hasi ziren eraikitzen, eta tradizioak jarraitu zuen Burdin Aroan, eta are Antzinate klasikoan eta Erdi Aroan, tradizio zahar aktibo batzuk Siberiako hegoaldean eta Erdialdeko Asian ezagutu dituztelarik historialariek.

Marija Gimbutas arkeologoak proposatu zuen hipotesia, hilobi mota hori erabili zuen lehen herria protoindoeuroparra izango litzatekeela, indoeuropar hizkuntza guztien ama hizkuntzaren seinale liratekeela kurganak. Halaber, herri haiek ,unduko lehen zaldi-hazleen artean zeuden berberak ziren, eta zaldien eta gurdien seinaleak ere ugari dira tumulu askotan. Egiazki, dudarik gabe, indoeuroparren oinordeko diren populazioak bizi izan ziren eskualdeetan kurganak aurkitu dira, protoindoiraniar eta irandar herriekin lotuta bereziki, eszitekin batez ere.

Kurgan handiak erregeenak ziren. Kazakhstanen, 200 metroko diametroa izatera irits liteke. Hilobi ikaragarri hauen Kristo aurreko lehen milurtekokoak dira batez ere. Tumuluak neurri aldakorrekoak dira. Tipikoak izan daitezke 7 metrotik 8ra bitarteko diametrokoak, 2 metroko altuerakoak, eta tamaina handi samarrekoak, hala nola 500 metroko oinarri-diametroa Siberiako kurgan batzuk, 20 metroko altuerarekin. Ekialdeko kurgan batek 350 metroko oinarria eta 76 metroko altuera dauka, Qin Shi Huangen Mausoleoak.

Batzuetan egitura oso konplexuak dira kurganak espazioaren zatiketak eta barne-ganberak dituzte, eta hainbat aretorekin makrohilobi bat osatzen dute. Hileta-ganberan, egituraren erdian, eliteko kideak lurperatzen ziren, aberastasunekin eta erritu-eskaintzekin, sarritan zaldi eta gurdiekin, baina baita ontziak, armak eta abar.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5737
* Commonscat Multimedia: Kurgans

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4128840-3
* AAT: 300391500
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q5737
* Commonscat Multimedia: Kurgans

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, gaztelerazko Wikipediako «Kurgán (túmulo funerario)» artikulutik itzuli da; zehazki, 2020-06-16ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.
**Minda** **Mathea Olava Ramm** (Norvegia, 1859ko abenduaren 27a - 1924ko apirilaren 11) norvegiar eleberrigile, itzultzaile eta literatura kritikaria izan zen.

Biografia
---------

Sogndalen jaio zen Ramm, Vally Marie Caroline Juell eta Jens Ludvig Carl Olsen parrokoaren alaba izan zen.

Kristianian ikasten ari zela, emakumeen eztabaidarako Skuld elkartearen (*Diskusjonsforeningen Skuld*) kide sortzailea izan zen, Emakumeen Eskubideen Norvegiako Elkartearen erakundearen aurrekaria. Ramm izan zen elkarteko lehen idazkaria, eta beste bost fundatzaileak Cecilie Thoresen, Anna Bugge, Laura Rømcke, Marie Holst eta Betzy Børresen izan ziren.

Ramm realium-erako hautagai izendatu zuten 1890ean.

1893an Hans E. Kinck idazlearen ezkondu zen Ezkondu eta gutxira, bikotea Parisa joan zen, eta han urtebete inguru geratu ziren.

Ibilbidea
---------

Rammek 1896an egin zuen literatura-debuta, *Lommen* ("poltsikoa") eleberriarekin. Bertan, ikasle batek bere istorioa kontatzen du. Ondorengo liburuak *Overtro, Skildringer fra ottiårene* ("Sineskeria. Laurogeiko hamarkadako narrazioak") (1898), ikerketa psikologikoa. Gainera, 1909ko *Valgaar* satirikoa ("Hauteskunde urtea") eta, azkenik, 1918ko *Fotfæste* bere obra nagusia bezala deskribatu dena izan ziren.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Minda Mathea Olava Ramm» *nordicwomensliterature.net*.
2. ↑  Winsnes 1961: p. 298
3. ↑  Winsnes 1961: p. 393

Bibliografia
------------

* Winsnes, Andreas Hofgaard (1961). Bull, ed. Norges Litteratur fra 1880–årene til første verdenskrig (en noruego) V. Oslo: Aschehoug.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4563402
* Commonscat Multimedia: Minda Ramm

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 10145971347132331594
* BIBSYS: 99001814

 |

* Wd Datuak: Q4563402
* Commonscat Multimedia: Minda Ramm
Andaman uharteak espaziotik ikusita.
**Andaman uharteak** Bengalako golkoan dagoen uhartedia da. Uharteek Indiako Andaman eta Nicobar uharteak izeneko Lurraldearen zati bat dira, Port Blair hiriburua duena. Uhartediak 1991an 314.239 biztanle zituen.

Geografia
---------

Andaman uhartediak 204 uharte ditu. Asia kontinentalean dagoen Hooghly ibaiaren bokaletik 950 km eta Myanmarreko Negrais lurmuturretik 193 kilometrotara daude; Sumatrako iparraldeko muturretik 547 kilometrotara daude. Uharte kateak 352 km luzera eta 51 km zabalera. Guztira 6408 km² azalera dute.

Uhartediko bost uharte nagusiak Andaman Handia dute izena. Iparraldetik hegoaldera, honako hauek dira:

* Ipar Andaman,
* Erdialdeko Andaman,
* Hego Andaman,
* Baratang eta
* Rutland uhartea.

Bestetik iparraldeko muturrean Landfall uharteak daude, Cleugh pasabideak aldenduak; Interview uharteak, Interview pasabideak aldenduak; Labirinto uharteak, Elphinstone pasabideak aldenduak; Ritchie uhartedia, Diligent itsasarteak aldendua eta Kwangtung eta Tadma Juru itsasarteek zeharkatuta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-06-29). *171. araua: Asiako toponimia.*  (Noiz kontsultatua: 2013-05-19).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q186233
* Commonscat Multimedia: Andaman Islands

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315528092
* BNF: 120652818 (data)
* GND: 4001911-1
* LCCN: sh96007926
* NKC: xx0098227
* NARA: 10036972
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 9493295

 |

* Wd Datuak: Q186233
* Commonscat Multimedia: Andaman Islands
**Maria Leopoldina Austria-Estekoa** (1776ko abenduaren 10 - 1848ko ekainaren 23) Austriako artxidukesa izan zen, eta ezkontzaz Bavariako printzesa-hauteslea, Karlos Teodoro Palatinatukoa eta Bavariakoaren bigarren emazte gisa. Fernando Karlos Habsburgo-Lorenakoa eta Maria Beatriz Estekoaren alaba zen.

Lehen ezkontza
--------------

1795an Karlos Teodororekin ezkontzera behartu zuten, bera baino 52 urte zaharragoa zena. Ezkontzaren helburua Wittelsbach etxearen lerro nagusiari gizonezko oinordeko bat ematea zen, baina Maria Leopoldinak ez zuen nahi izan bere senarrarekin kontaktu fisikorik izan, publikoki umiliatu zuen eta hainbat maitale izan zituen. Maitaleen artean Maximiliano I.a Bavariakoa eta Maximiliano von Montgelas zeuden.

Bere nahia Palatinatua-Zweibrücken etxearekin aliantza bat egitea zen, bere senarrak Habsburgorekin osatu zuenaren aurka. Bere senarra 1799an hilzorian zegoela Maximiliano Palatinatua-Zweibrückenekoari laguntza eman zion oinordekotza antolatzeko eta Bergeko gaztelura joan zen bizitzera. Bertan, zituen maitale kopurua zela eta, bizitza libertinoagatik ezaguna izan zen. Haurdun geratu zen eta, eskandalua ekiditeko, Laibachera bidali zuten, erditu zuen arte. Hala ere, Bavarian zituen Steppergeko lurren kudeaketa zela eta asko aberastu zen garai horretan.

Bigarren ezkontza
-----------------

1804ko azaroaren 14an Maria Leopoldina Munichen Luis Arcorekin ezkondu zen. Berarekin hiru seme-alaba izan zituen.

1848an hil zen, Munichetik Vienara bidaiatzen ari zela, bere gurdia irauli ondoren.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q261852
* Commonscat Multimedia: Archduchess Maria Leopoldine of Austria-Este

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 38666677
* ISNI: 0000 0000 5490 0646
* GND: 119497875
* LCCN: n97113645
* NKC: jx20121030002

 |

* Wd Datuak: Q261852
* Commonscat Multimedia: Archduchess Maria Leopoldine of Austria-Este
**Vicenta María Gascó Cortés**, ezagunagoa **Tina Gascó** ezizenez (Sevilla, 1914ko irailaren 24a - Madril, 1973ko abuztuaren 18a) sevillar aktorea izan zen.

Biografia
---------

Dolores Cortés Morell aktorearen alaba zen. Antzerkian egin zuen ia ibilbide osoa.

Lan ibilbidea
-------------

1927an Ricardo Simó-Raso eta Pedro Zorrillaren konpainian sartu zen. Handik aurrera, Casimiro Ortas, Milagros Leal eta Pepe Isbertekin lan eginzuen, harik eta 1935ean Fernando Granadarekin ezkondu zen arte. Lehen etapa horretan, Alvarez Quintero anaien komedietan *Ventolera* (1945) lan egin zuenzuen, eta bere azken lana estreinatu zuen: *Tuyo y mío.*

Senarrarekin batera, Espainiako agertokietako bikote sendoenetako bat osatu zuen. 1951n, Fernandok utzi egin zuen, zineman aritzeko. Eduardo De Filipporen lanak (Filumena *Marturano*, 1949), José María Pemán, Buero Vallejo (*Las carta boca abajo*, 1957), Víctor Ruiz Iriarte (*Juego de niños*, 1952; *El café de las flores*, 1953; *La guerra comienza en Cuba*, 1955; *La vida privada de mamá*, 1956), Enrique Suárez de Deza (*Noches*, 1946), José López Rubio (U*na madeja de lana azul celeste*, 1951; *El remedio en la memoria*, 1952), Alfonso Paso (*Hay alguien tras la puerta*, 1959) edo Joaquín Calvo Sotelo.

Gascók oso maiz jarraitu zuen antzerkian lanean 1960ra arte, konpainia desegin zuen arte; handik aurrera, José Tamayorekin batera baino ez zuen jardun. 

Film gutxitan lan egin zuen, eta Francisco Eliasen *María de la O* (1936), Benito Perojoren *El barbero de Sevilla* (1938) eta Luis Marquinaren *María la Brava* (1948) nabarmendu ziren.

Filmografia
-----------

Film askotan ez zuen parte hartu:

* *María de la O* (1936).
* *El barbero de Sevilla* (1938).
* *Doña María la Brava* (1948).
* *¡Qué bella eres, Roma!* (1959).

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «ABC MADRID 19-08-1973 página 59 - Archivo ABC» *abc* 2019-08-13 (Noiz kontsultatua: 2023-03-14).
2. ↑   «Hemeroteca - La Vanguardia - Home» *hemeroteca.lavanguardia.com* (Noiz kontsultatua: 2023-03-14).
3. ↑   «Vicenta María Gascó Cortes | Real Academia de la Historia» *dbe.rah.es* (Noiz kontsultatua: 2023-03-14).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Tina Gascó - Biografía, mejores películas, series, imágenes y noticias» *La Vanguardia* 2022-05-09 (Noiz kontsultatua: 2023-03-14).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Tina Gascó - Edad | Biografía | Películas | Noticias | Filmografía | Premios» *Decine21* (Noiz kontsultatua: 2023-03-14).
6. ↑   **(Gaztelaniaz)** «FilmAffinity» *FilmAffinity* (Noiz kontsultatua: 2023-03-14).

Kanpo estekak
-------------

* Fitxa IMDb-n

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2879845
* Commonscat Multimedia: Tina Gascó

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q2879845
* Commonscat Multimedia: Tina Gascó
**Judith Hohenstaufengoa** eod **Judith Suabiakoa** (1133/1134 - 1191eko uztailaren 7a) Hohenstaufengo dinastiako kidea zen. Turingiako landgravesa izan zen 1150tik 1172ra bitarte Luis II.a Turingiakoarekin ezkondu ostean. Bere izena Judith bazen ere, askotan Jutta edo Guta izenarekin ezagutzen zen, baita latinezko Clementia, Claritia edo Claricia izenarekin ere.

Frederiko II.a Suabiakoaren alaba zen, bere bigarren emaztea zen Ines Saarbrückengoarekin. Frederiko Bizargorriren arreba-ordea zen. 1150an lehenengo aldiz aipatzen da, Turingiako landgravearekin ezkondu eta gero. Helburua Hohenstaufengo etxea eta ludovingiarren arteko harremanak sendotzea zen, Frederiko Bizargorri enperadoreak Henrike Lehoiarekin eta Welfeko etxearekin zuen gatazkan posizioa indartzeko.

1168an Runneburg gaztelua eraikitzen hasi zen, Wartburg gaztelua eta Neuenburg gazteluaren erdi-bidean. Denborarekin puntu estrategikoa izngo zen Alemaniako dinastien arteko gatazketan.

Judith 1191ko uztailaren 7an hil zen, bere senarra eta semerik nagusiena baino beranduago.
**Damavand** (persieraz: دماوند), Irango mendirik garaiena da. Kaspiar itsasoaren hegoaldeko kostatik gertu dago, Teherandik 66 km ipar-ekialdera, Amol konderrian, Mazandaran probintzian, Irango iparraldean. Elburz mendietako mendirik garaiena da: 5.610 m. Ekialde Ertain osoko mendirik garaiena ere bada, eta Asiako sumendirik garaiena ere bai. Gaur egun ez du jarduera bolkaniko handirik, baina fumarola batzuk irekita daude, eta sufrea kanporatu izan du. Amol hiritik 50 kilometrora dago, eta izen bereko Damavand hiritik hurbil; Kaspiar itsasoko kostatik 80 km ingurura dago.

Mendira igotzeko hamasei ibilbide ezagun daude, batzuk eskalatu beharrekoak, oso zailak. Mendebaldeko ibilbidea famatua da, ilunabarretan ikuspegi ikusgarriak dituelako.

Mendi garrantzitsua da persiar mitologian eta folklorean. Persiako poesian eta literaturan, despotismoaren eta inbaditzaileen aurkako erresistentziaren sinboloa da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-06-29). *171. araua: Asiako toponimia.*  (Noiz kontsultatua: 2013-02-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q40758
* Commonscat Multimedia: Mount Damavand

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 242600394
* GND: 4202448-1
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q40758
* Commonscat Multimedia: Mount Damavand
**Tatiana Tomashova** (Perm, Errusia, 1975eko uztailaren 1a) errusiar atleta da, 1.500 m-ko proban espezialista. 2003an eta 2005ean munduko txapelduna izatea lortu zuen.

Kirol ibilbidea
---------------

Urrezko bi domina irabazi zituen 1.500 metroko proban, 2003ko Parisko mundialetan —Süreyya Ayhan turkiarraren eta Hayley Tullett britainiarraren aurretik— eta 2005eko Helsinkiko proban, 4:00.35 segundoz, Olga Yegorova errusiarraren eta Bouchra Ghezielle frantsesaren aurretik.

Gainera, 1.500 metroko proban zilarrezko domina lortu zuen 2004ko Atenasko Udako Olinpiar Jokoetan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Tatiana Tomashova.* .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q254423
* Commonscat Multimedia: Tatyana Tomashova

---

* **Kirolariak**
* COI: tatyana-tomashova
* IAAF: 14299581

 |

* Wd Datuak: Q254423
* Commonscat Multimedia: Tatyana Tomashova

[[Kategoria:1975} jaiotzak]]
Categoría:Mujeres
Categoría:Nacidos en 1975
Categoría:Personas vivas
**Adrian Amantegi Arteaga** (Mañaria, 1928 - 2018ko otsailaren 9a). Mañariko Harrobien jabea eta ASECABI elkartearen kide omendua izan zen.

Biografia
---------

León Amantegi eta Lucía Arteagaren semea, Aldebaraieta auzoko Baseta baserrian sortu zen, Batzokia izan zena. 1936an, Espainiako Gerra Zibilaren testuinguruan Belgikan errefuxiatu ziren haurretako bat izan zen, Habana Itsasontzian heldu zen hara, eta bertan ikasi zuen ezpata-dantza. Durangoko Maristen ikastetxean ikasi zuen aita hil arte, orduan ama harrobiaren buru bihurtu zen eta Adrián, hamabost urte zituela bertan hasi zen lanean. Gerora, berak eraman zuen aitak 1927an martxan jarritako Amantegi harrobia eta familiako gainerako harrobien gidaritza eta ardura.

Mañariko harrobiek Mugarra, Untzilaitz eta Eskubaratz mendiak ustiatzen dituzte (Amantegi, Mutxate eta Zallobentak, hurrenez hurren) Urkiolako natura parkearen parte dira eta bertatik ateratzen da Bizkaian ekoizten den kareharriaren %30-40. Harrobiak natur parkearen kanpoan eta "legearen barruan" bazeuden ere, 2003an Urkiolako Parkearen muga den Eskubaratz mendiaren eremu zabal bat birsailkatzeko eskatu zuen Zallobenta Harrobiak enpresak (Amantegi enpresarena dena ere). Horrela, Natur Parke izatetik harrobi gisara hartu ahal izango da lurralde eremu zabal hori. Horrez gain, historiaurreko aztarnen galera zein bertako animali eta landareen galera salatu dute, besteak beste, Gerediaga Elkarteak. EAJ-ri lotutako enpresak EITBren babesa izan du.

Sariak eta Aitortzak
--------------------

* 2008an, *Asociación de Empresas de Canteras de Bizkaia*-k omenaldu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ÓBITO · El lunes se oficiará el funeral del empresario de canteras de piedra Adrian Amantegi en Mañaria» *Mugalari Kultura* 2018-02-09 (Noiz kontsultatua: 2022-03-12).
2. ↑   «Durango 1936 Kultur Elkartea» *durango1936.org* (Noiz kontsultatua: 2022-03-12).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Deia. «Adrián Amantegi Arteaga, un perfeccionista que ganaba en las distancias cortas» *www.deia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-03-12).
4. ↑   «Amantegi Arteaga, Adrian - Ahotsak.eus» *ahotsak.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-03-12).
5. ↑   «Urkiolako parkea harrobiek inguratuta» *www.argia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-03-12).
6. ↑   **(Gaztelaniaz)** «¿Preparados para una voladura?» *EITB Radio Televisión Pública Vasca* (Noiz kontsultatua: 2022-03-12).
7. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Adrián Amantegi: «En la cantera me he vuelto un masoquista»» *El Correo* 2008-03-03 (Noiz kontsultatua: 2022-03-12).

Kanpo estekak
-------------

* Adrián Amantegi eta Emili Magunazelaia (Durango 1936 Kultur Elkartea)
* ASECABI - Asociación de Empresas de Canteras de Bizkaia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111199777

 |

* Wd Datuak: Q111199777