recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Tiroidea** (antzinako grezieraz: θυρεοειδής, «ezkutu formakoa») laringearen aurrealdean eta behealdean dagoen guruin endokrinoa da. Haren aurrean tiroide kartilagoa dago, kalean *zintzur-korapilo* edo *zintzur-sagarra* deitzen dena.

Anatomia
--------

Tiroidea lepoaren erdialdean, trakearen aurrealdean, dago, izen bereko kartilagoak babestuta. Arrautza itxurako bi gingil ditu, istmo batez lotuak. Istmo horretatik, zenbaitetan, hirugarren gingil bat ateratzen da (*erdiko gingila* edo *Lalouetteren piramidea*). Arteria eta nerbio ugari ditu.

Tiroidearen inguruan guruin paratiroideak daude.

Fisiologia
----------

Guruin honetan, iodo ionikotik abiatuta, tiroidearen hormonak (T4 edo tiroxina eta T3 edo tri-iodotironina) sintetizatzen dira, hipofisitik datorren TSHk aginduta. Haien bidez oinarrizko metabolismoa, hazkuntza eta ehunen bereizketa erregulatzen ditu tiroideak. Beste alde batetik, bertan sortzen da kaltzitonina ere, kaltzioaren metabolismoa kontrolatzen duena.

Tiroidearen jarduera jaio aurretik hasten da, eta zahartzaroan ahitzen. Handiagoa da emeena, eta sexu zikloan, haurdunaldian, bular ematean eta menopausian aldatzen da, bai neurriz, baita eginkizunez ere. Arrengan zein emeengan aldatu egiten da urtaroaren arabera: txikiagoa da eta iodo gehiago du uda amaieran eta udazken hasieran.

Gaixotasunak
------------

* Goloa: Tiroide guruinaren handitzea da.
* Tiroiditisa: Guruinaren hantura da.
* Hipertiroidismoa: Tiroideko hormonak altu daudenean.
* Hipotiroidismoa: Tiroideko hormonak baxu daudenean.
* Tiroideren tumoreak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2015/4/11 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16399
* Commonscat Multimedia: Thyroid

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX527071
* BNF: 11944307w (data)
* GND: 4052461-9
* LCCN: sh85135163
* NDL: 00566928
* NKC: ph127883
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D013961
* TA: A11.3.00.001
* FMA: 9603

 |

* Wd Datuak: Q16399
* Commonscat Multimedia: Thyroid
**Timidria** Nigerren giza eskubideen alde borrokatzen den eta Saharako herrialde horretan esklabotzaren aurka ari den elkarte baten izena da.

Historia
--------

1991n sortu zen eta ordutik Ilguilas Weila du buru. Timidria hitzak "elkartasuna" esan nahi du Tamajaq-en, tuaregen hizkuntzan. Nigerreko Gobernuak 1995ean abolitu zuen esklabotza, eta ukatu egin du gaur egun halakorik dagoenik, baina Timidriako iturriek kalkulatu dutenez, oraindik ere 43.000 pertsona bizi dira egoera horretan, asko emakumeei eragiten dien eta esklaboaren sexu-esplotazioa barne hartzen duen "sadaka" figurapean.

Egoitza Niamein dute, nahiz eta herrialde osoan zehar jarduten duten, esklaboei ihes egiten eta askatasunean bizitza berriari ekiten lagunduz, gizartean integratuz. Zigor Kodea aldatzen lagundu zuten, esklabismoa delitu gisa sar zezan. 2004an Anti-Slavery Award saria jaso zuten, egindako lanagatik. Sorious Samura Sierra Leonako zinemagileak bere lana islatu du.

2008ko urrian, Hadijatou Mani emakume esklaboarekin kolaboratu zuten. Esklabo horrek Nigerreko Gobernuaren konpentsazio bat jaso zuen Gobernuak legea ez beteatzagatik, esklabotza egoeran jarraitu baitzuen hainbat urtez legez indargabetua izan ondoren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Timidriari buruzko erreportaia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q495230
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 203754008
* LCCN: n2011079583

 |

* Wd Datuak: Q495230
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

OTA bateko irudia, aurrealdeko mediastinoan agertzen den timoma erakusten duena marra gorriak inguratuta.
**Timoma** tumore multzo mota da mediastinoan dagoen timoan sortutakoa. Sarritan onbera den arren, portzentaia batean gaiztoa ere izan daiteke. Ohikoa ez bada ere, miastenia gravis (MG) izeneko gaixotasunarekin duen loturagatik aski ezaguna da.

Berdin agertzen da emakume eta gizonengan, eta adin ohikoena 30-40 urtekoa da.

Sintomak
--------

Pazienteen herenak ez du sintomarik azaltzen, beste heren batengan timoma inguruko organoetan zabaltzeagatik disfagia, eztula eta bularreko mina agertu daitezke eta beste heren batek, azkenik, lotutako gaixotasun autoimmuneek eragindako sintomak jasango ditu. Azken kasu honetan, gogorarazi behar da timoma duten gaixoen %30-50ek miastenia gravis ere batera pairatzen dutela, eta MG dutenen artean %10-15ek timoma ere badutela. Lotutako beste eritasun autoimmuneen artean, bestela, lupus eritematosoa, anemia aplasikoa eta immunoeskasiak daudela.

Diagnostikoa
------------

OTA edo eskanerra oso proba diagnostiko garrantzitsua da, alde batetik hainbat kasutan sintomarik agertzen ez delako, eta bestetik klinikagatik susmo sendoa egonez gero tumorea ondo kokatzen duelako eta baita zabaltze maila antzeman ere.

Behin irudiaren bidez ikusita, biopsia batek zehaztuko du mota onbera edo gaiztoa den eta azpimota ere bai.

Halaber, azetilkolinaren errezeptoreen aurkako antigorputzak odolean topatzeak miastenia gravisen diagnostikoa bideratuko zuen.

Pronostikoa
-----------

Gaixotasun autoimmuneekin elkartutako timomek normalean pronostiko ona dute. Orokorrean, 5 urtetarako biziraupena batez beste %70ekoa da.

Aurkako faktoreen artean, bestela, ingurualdeko inbasioa, metastasiak (pleura, giltzurrun, hezur, gibel edo garunean) edo trakea edo aparatu baskularra hartuta egotea eta tamaina 10 cm-koa edo handiagoa edo adina 30 urte baino gutxiagokoa edukitzea daude.

Mota histologikoaren arabera ere pronostikoa aldatuko da, mota epitelial eta mistoak okerrenak izanda.

Tratamendua
-----------

Kirurgia tratamendu nagusia da. Tumore handia eta gaiztoa bada, ebakuntza baino lehen kimioterapia beharrezkoa izango da, eta erradioterapia ere erabilgarria izan daiteke.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1429863
* Commonscat Multimedia: Thymoma

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00577261
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* DOID: DOID:3275
* DiseasesDB: 13067
* MedlinePlus: 001086
* eMedicine: 193809
* MeSH: D013945
* Orphanet: 99867

 |

* Wd Datuak: Q1429863
* Commonscat Multimedia: Thymoma
**Baionako meskitako tiroketa** 2019ko urriaren 28an gertatu zen, 84 urteko gizon batek meskita bati eraso zionean Baionako hirian, Lapurdiko hiriburuan. Erasotzailea handik gutxira atxilotu zuten eta Claude Sinké bezala identifikatu zuten, Rassemblement National (Frantzia) eskuin muturreko alderdiaren hauteskundeetarako hautagai ohia. Bi pertsona zauritu ziren. Baionako meskita nahita birritan eraso zuten iraganean, 2015ean eta 2017an.

Poliziaren bertsioa
-------------------

Erasotzaileak bere telefono mugikorraren arabera gutxienez bost bisita egin zituen lekuan urriaren 7tik urriaren 21era bitartean. 2019ko urriaren 28an, 15:209 aldera, meskitari eraso zion: erasotzaileak lekuko posible bat ihes arazi egin zuen pistola batekin mehatxatuz eta ondoren, gasolina isuriz, meskitaren atea su ematen saiatu zen. Kotxez irten zen tokitik eta gero oinez itzuli zen. Orduan, bi gizon tirokatu zituen. Gero erasotzaileak etxera itzuli zen eta hogei minutu beranduago atxilotu zuten. Poliziak gas bonbona bat eta pistola automatikoko bilgailu bat atzeman zizkion autoan eta, etxean, kirol-tiro lizentzia zeukan arma batzuk.

Biktimak
--------

Erasoan 2 zauritu utzi zituzten: Maati Baggar, 76 urtekoa, hiru balez jota alboan eta eskuineko besoan, eta Amar Kariouch, lepoan zaurituta. Zainketa intentsiboen ondoren, sei hilabetez ospitaleratzen zituzten eta errehabilitazio orduak jarraitu behar zituzten.

Egilea
------

Claude Sinké 1935ean jaio zen Marokon, eta bertan igaro zuen gaztaroa. Odoren, Saint-Martin-de-Seignanxen, Landetan bizi izan zen. 1965etik 1980ra bitartean SNCFko tren gidaria izan zen, handik erretiroa hartu zuen, eta prestakuntza militarra egin zuen. Eskultore eta idazletzat hartzen zuen bere burua. Bere kabuz argitaratutako liburu baten egilea da, *La France à Coeur Ouvert* edo *Regards sur la misere humaine*.

Erasoaren egunean bertan Poliziaren zaintzapean zegoela, egilea izan zela aitortu zuen. 84 urterekin, 2015eko Seignanx kantonamenduko hauteskunde departamenduetarako Rassemblement National alderdiaren hautagaia izan zen. Alderdi horrek jada ez zela mugimendu horren kidea zioen.

Egindako galdeketan, Claude Sinkék azaldu zuenez, "Parisko Notre-Dame katedralaren suntsiketa mendekatu" nahi izan zuen eraikin horretako sua musulman komunitateko kideek piztu zutela esanez. Ikusi zen bere buruko osasun-egoera oso ona ez zela. 

Mont-de-Marsan espetxe zentroan behin-behineko espetxealdian jarria, Claude Sinké 2020ko otsailaren 26an hil zen hiri horretako ospitale zentroan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Baionako meskita

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q72959367

 |

* Wd Datuak: Q72959367
**Llanganates Parke Nazionala (PNLl)** Ekuadorreko babestutako gunea da, Cotopaxi, Tungurahua, Pastaza eta Napo probintzien artean dagoena. Bere izena, **"Llanganates"**, **"Mendi Ederra"** esan nahi duen kitxua hitzetik dator. Parkearen barruan dago **Cerro Hermoso** izen bereko goragunerik altuena. Parkea "Llanganatiseko altxorra" delakoarengatik da famatua.

Parkera hainbat norabidetatik sar daiteke, baina bisitariek normalean Salcedo, Patate, Píllaro, Baños eta Río Verde bezalako herrietatik sartzen dira.

Ezaugarri biologikoak
---------------------

Parkea bi eremu ekologikotan banatuta dago, mendebaldea eta ekialdea.

**Mendebaldeko eremua** Andeetako paramoan dago, ekialdeko eremuaren gainetik. Hemen, bisitariek mendi tontorrak eta haran altuak dituzten basamortuko paisaia aurkitzen dute. Ingurua Hego Amerikako kamelidoek osatzen dute, hala nola bikuñak, llamak eta alpakak .

**Ekialdeko eremua** Andeen ekialdeko alpeetan dago. Hemen bisitariak landare eta animalien biodibertsitate aberatsa aurkitzen du Amazoniako goialdeko baso bihurrituen artean. Eremu hau oso eskuraezina da, eta normalean oinez bakarrik egiten da. Andeetatik ateratzen diren ibai kopuru handiak ere zailtzen du eremu hori zeharkatzea.

### Landaredia

Parkearen ezaugarri geologikoek espezie floristikoak ugaritzea ahalbidetu dute, hau Ekuadorreko Andeetako maila biologikoan garrantzitsuenetako bat izanik.  Ekuador kontinentaleko landarediaren sailkapen sistemaren arabera, parke nazionala Ekialdeko mendikatearen iparraldeko azpieskualdean dago, eta, era berean, hainbat landaredi motatan banatzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  ECOLAP y MAE. 2007. Guía del Patrimonio de Áreas Naturales Protegidas del Ecuador. ECOFUND, FAN, DarwinNet, IGM. Quito, Ecuador.
2. ↑  Ministerio del Ambiente del Ecuador. 2013. Sistema de Clasificación de los Ecosistemas del Ecuador Continental. Subsecretaría de Patrimonio Natural. Quito.

Kanpo estekak
-------------

* www.birdlife.org / Lista de las aves en el parque nacional Llanganates
* Lugares de interés de los Llanganates

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1120709
* Commonscat Multimedia: Llanganates National Park

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315529147
* LCCN: sh2002011201
* **Lekuak**
* OSM: 225639

 |

* Wd Datuak: Q1120709
* Commonscat Multimedia: Llanganates National Park
**Literatura Unibertsala bilduma** euskarara itzulitako literatur lanen bilduma bat da. 1989an jarri zen abian EIZIEk (Euskal Itzultzaile, Zuzentzaile eta Interpreteen Elkartea) eta Eusko Jaurlaritzako Kultura Sailak sinatutako lankidetza-hitzarmen bati esker, eta urtez urte zabalduz joan da. Bilduma honen xedea euskal irakurleei literatura unibertsaleko lan adierazgarrienak euskaraz irakurtzeko aukera ematea da, eta era berean, itzultzaileei egiten duten lana aitortzea. Lan horien itzulpena zein itzultzaileren esku utziko den erabakitzeko, EIZIEk lehiaketa bat antolatzen du. Proiektua martxan jarri zenetik, argitaletxe ezberdinek hartu dute obrak argitaratzeko ardura: lehen fasean (1990-2002) Ibaizabal argitaletxeak; bigarren fasean (2002-2010), berriz, Elkar eta Alberdaniak; eta gaur egun, Erein eta Igela argitaletxeek.

Kanpo estekak
-------------

* EIZIEren webgunea
* Euskadi.eus webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61069387

 |

* Wd Datuak: Q61069387
**La Salle konderria** (ingelesez: *La Salle County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Cotulla da. 2010eko zentsuaren arabera 6.886 biztanle zituen, La Salle kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

La Salle konderriak 3.870,05 kilometro koadro ditu. Horietatik 19,54 ura dira. Beste 3.850,51 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,78 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 6.886 pertsonetatik 6.814 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 5.920 dira. 18 beltzak edo afroamerikarrak. 25 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 6 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 5 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 18 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156440
* Commonscat Multimedia: La Salle County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158284667
* LCCN: n81056889
* NARA: 10040106
* **Lekuak**
* OSM: 1827176
* TGN: 2002027

 |

* Wd Datuak: Q156440
* Commonscat Multimedia: La Salle County, Texas
**The Boys of the Old Brigade** (euskaraz *Brigada Zaharreko Mutilak*) Paddy McGuigan irlandar musikagilearen 1916ko Pazko Irlandar Matxinada eta Irlandako Independentzia Gerra garaiko (1919-1921) Antzinako IRAko brigada bati buruzko irlandar errepublikar folk abesti bat da, irlandar musika matxinoaren generoaren barnean sailkatua dagoelarik.

Hitzak
------

Abestian 1916ko Pazko Irlandar Matxinadako beterano batek gizon gazte bati Antzinako IRAko bere kide zaharrei buruz mintzo zaio. Abestiaren bertso guztiak irlanderazko eta ingelesezko "*a ghrá mo chroí* ("nire bihotzeko kuttuna"), I long to see, the Boys of the Old Brigade" ("Brigada Zaharreko Mutilak, Aspaldi Ikusten Ez Ditudala") esaldiaz amaitzen dira.

Hitzak honako hauek dira:  

Oh, father why are you so sad  

On this bright Easter morn’  

When Irish men are proud and glad  

Of the land where they were born?  

Oh, son, I see sad mem'ries view  

Of far-off distant days  

When, being just a boy like you  

I joined the IRA.

The chorus is:  

*Where are the lads that stood with me*  

*When history was made?*  

*A ghrá mo chroí, I long to see*  

*The boys of the old brigade.*

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Counter Culture Anthology By Patrick Harrington, Tim Bragg, Terry Burgoyne
2. ↑  Celtic geographies: old culture, new times By David Harvey
3. ↑  National Library of Ireland holdings

Ikus gainera
------------

* Irlandako musika matxinoa

Kanpo estekak
-------------

* The Wolfe Tones musika taldearen *The Boys of the Old Brigade* abestiaren bertsioa entzungai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7719776

 |

* Wd Datuak: Q7719776
**The Boys of Fairhill** (euskaraz *Failhillgo Mutilak*) Irlandako abesti herrikoi bat da, herrialde osoan ezaguna baldin bada ere, bereziki jatorria duen Cork konderrian bertako ereserkia ez ofizial maila ere badu.

Cork GAA kirol taldeko zaletuek Futbol gaeliko eta Hurling partiduetan maiz abestu ohi dutelarik, Irlanda osoan zehar haien ikur edota ereserkia gisa bezala ezagun delarik.

Hitzak
------

Here's up them all says the boys of Fairhill
The smell on Patrick's Bridge is wicked
How does Father Matthew stick it?
Here's up them all says the boys of Fairhill
The Blarney hens don't lays at all
And when they lays they lays 'em small
Here's up them all says the boys of Fairhill
The Blackpool girls are very rude
They go swimming in the nude
Here's up them all says the boys of Fairhill
Blackpool boys are very nice
I have tried them once or twice
Here's up them all says the boys of Fairhill
If you come to Cork you'll get drisheen
Murphy's stout and pigs crubeens
Here's up them all says the boys of Fairhill
Well, Christy Ring he hooked the ball
We hooked him up, balls and all
Here's up them all says the boys of Fairhill
The smell on Patrick's Bridge is wicked
How does Father Matthew stick it?
Here's up them all says the boys of Fairhill
Here's up them all says the boys of Fairhill

Kanpoa loturak
--------------

* *The Boys of Fairhill* abestiaren bertsioa entzungai **(Ingelesez)**
* *The Wolfe Tones* musika taldearen bertsioa entzungai **(Ingelesez)**
* Cork GAA taldeko ereserkia ez ofiziala entzungai **(Ingelesez)**
* *The Buachaills* musika taldearen bertsioa entzungai **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16519017

 |

* Wd Datuak: Q16519017
**Torrance konderria** (ingelesez: *Torrance County*) Mexiko Berriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Estancia da. 2010eko zentsuaren arabera 16.383 biztanle zituen, Torrance kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Torrance konderriak 8.665,41 kilometro koadro ditu. Horietatik 2,3 ura dira. Beste 8.663,11 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,89 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 16.383 pertsonetatik 15.572 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 6.399 dira. 172 beltzak edo afroamerikarrak. 274 amerikar natiboak ziren eta 7 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 61 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 24 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 273 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q487288
* Commonscat Multimedia: Torrance County, New Mexico

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159471054
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 1832213
* TGN: 2001458

 |

* Wd Datuak: Q487288
* Commonscat Multimedia: Torrance County, New Mexico
**Torre Luzea** Gipuzkoako Urola Kosta eskualdeko Zarautz udalerrian dagoen dorretxe bat da. Gipuzkoako kultura ondasunen zerrendan sailkatua dago.

Historia
--------

XV. mendearen erdialdean, Henrike IV.a Gaztelakoak dorretxea babesteko elementuak ezabatzeko agindua eman zuen. Ziur asko, jauregi itxura izateari esker ez zuten bota Luzea dorrearen goiko aldea.
Goiko sarrerako ate gainean, Zarauz familiarena izan zitekeen armarria ikus daiteke. Gaur egun ez da ia ezer irakurtzen, baina 1923an Irizarrek zaharberritze-lanak egin zituen, eta gaztelu bat, lehoi bat, hiruki forman jarritako hiru panela (oraindik ikusgai daudenak) eta zuhaitz bat basurde batekin deskribatu zituen armarrian.

Gaur egun Banco Santanderren sukurtsal bat dago eta erakusketa gela bat.

Eraikina
--------

Beheko solairuan, ukuiluak eta upategiak zeuden lekuan, dobelaz eginiko arku zorrozdun sarrera dago oraindik ere fatxada nagusian, eta ogiba-atexka bat atzeko fatxadan. Halere, jatorriz, itxitako planta omen zen; sarrera nagusia lehenengo solairukoa izanik, hormari itsatsitako eskailera batetik igotzen zen. Iparraldeko fatxadako lehen solairuan, jasotako atexka bat dago, eta bertara egurrezko eskailera batetik heltzen da. Solairu nagusian, sukaldea zegoen, eta sutondoaren hondarrak ikus daitezke bazter batean. Halaber, hormaren lodieran txertatuta, Erdi Aroko komun bitxi bat dago.
Bigarren solairuan, ugazaben logela pribatuak egongo ziren, eta, azkeneko pisuan, zerbitzarienak. Solairu batetik bestera, barruko eskailera baten bidez igaroko ziren.
Luzea dorrea babeserako euskal arkitekturaren adibide garbia da, eta gotiko zibileko onenetariko bat. Lodiera handiko hormetan, zenbait gezileiho egin zituzten, eraikin barrura argia sartzeko. Goiko aldean, bi ezproi (alboko kontrahormak) ikus daitezke, kadalsoak (egurrezko bastioi edo gotorlekua) edo egurrezko egiturak eusteko izango zirenak. Mentsuloiek (hegalen pisua eusteko piezak) lau fatxadak errematatzen dituzte.
Bigarren solairuan, bai fatxada nagusian, bai atzekoan, bi ogiba-atexka daude, gotorlekura dorre barrutik sartzeko.
Zarautzek ez zuen harresirik izan, baina zenbait dorretxek babestuta egon zen. Esaterako, Luzea dorreak eta Laburra dorreak hiriaren ekialdeko sarrera defendatu zuten inguruan eraikinik ez zegoen une batean. Bi dorretxe horien artean zegoen Orioko eta Donostiako bideekin bat egiten zuen irteera. Halere, babeserako eginiko eraikina izan arren, haren funtzio estetikoa ez zen baztertu, eta leiho handi bikiak ireki ziren, arku trilobulatuez eta mainelez apaindurik.

Argazki galeria
---------------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3  Torre Luzea. Gure Zarautz

Ikus gainera
------------

* Gipuzkoako kultura ondasunak

Kanpo estekak
-------------

* Torre Luzea. Gure Zarautz

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16641550
* Commonscat Multimedia: Dorre Luzea

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0001225

 |

* Wd Datuak: Q16641550
* Commonscat Multimedia: Dorre Luzea
**Madison Nicole Ziegler** (Pittsburgh, 2002ko irailaren 30a) **Maddie Ziegler** bezala ezagutua, dantzari, aktore eta modelo estatubatuarra da. *Lifetime Dance Moms* showean ateratzeagatik eta Siaren "Chandelier", "Elastic Heart", "Big girls cry" "Cheap Thrills", "The greatest", Rainbow( my little pony-ko filmerako). Gonbidatu gisa ere parte hartu du telebistako saioetan, eztabaidetan eta beste mota batzuetan. Aldizkiretako portadetan eta artikuluetan ere ikusi izan zaio. Capezio, Ralph Lauren eta Target markentzako modeloa izan da. Bere arropa marka bat ere badu, Maddie Style.

Lehen urteak
------------

Maddie, 2002ko irailaren 30ean jaio zen Pittsburgh, Pennsylvaniako estatuan. Kurt Ziegler eta Melissa Gisoniren alaba da. Bere gurasoak 2011n banandu ziren eta 2013an, bere ama Greg Gisonirekin ezkondu zen. Ahizpa txikiago bat du Mackenzie Ziegler, (2004), dantzaria eta abeslaria da. Lau anai handiagoak ere baditu, Tyler, Math, Michelle y Ryan Ziegler.

Maddie eta bere familia Murrysvillen bizi ziren urte batzuetan, Los Angelesera joan arte. Sloan lehen hezkuntzako eskolara joan zen 2013 arte, etxean egin zituen bere ikasketak. 2018 arte, Maddie Jack Kelly australiarrarekin ateratzen egon zen, New York eko Yankee taldeko Pat Kelly jokalari ohiaren semearekin.

Ibilbidea
---------

Maddie, 2 urte zituela hasi zen dantzatzen Reign Dance Productions dantza estudioan.5-6 urterekin Abby Lee Dance Company- ra batu zen. Mackenziek, bere urratsak jarraitu zituen eta Abby-ren dantza konpainiara batu zen. 2011n Maddie "Live to Dance" programako partaidea izan zen

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16240603
* Commonscat Multimedia: Maddie Ziegler

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 6148812597345210398
* GND: 1234607700
* LCCN: n2017009707

 |

* Wd Datuak: Q16240603
* Commonscat Multimedia: Maddie Ziegler
**Limoi-eztia** (ingelesez: *Lemon curd*) azkenburu edo ogitan zabaltzekoa da, izenak dioen bezala limoizkoa. Batzuetan limazkoak, laranjazkoak edo masusta-gorrizkoak izan daitezke. Oinarrizko osagaiak hauek dira: gorringoak, azukrea, limoi zukua eta limoi azala. Batera egosten dira su txikitan nahasketa loditu arte eta hozten utzi, krema leun, likatsu eta zaporetsua lortzeko. Errezeta batzuen arabera, zuringoak edo gurina ere gehitu daiteke.

XIX. mende amaierako Ingalaterran, etxeko limoi-eztia ogiarekin (edo *scones* ogitxoekin) jaten zen tea hartzean, marmeladaren ordez, edo tartak eta pastizak betetzeko. Kopuru txikitan egiten zen, marmelada baino gutxiago irauten baitu egoera onean. Garai modernoagoan, hozkailuei esker, errezagoa da kopuru handiagoak eta denbora luzean gordetzea. Limoi-ezti komertzialek, oinarrizko osagaiez gain, kontserbatzaileak eta lodigarriak izan ditzakete.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *How to make Fresh Lime Curd.* .
2. ↑   «Cake Talk: What the terms mean» *The Joy of Cooking* 2005-06-29.
3. ↑   Gordon Ramsay.  (2007-06-20). *Lemon and Poppy Seed Scones with Homemade Lemon Curd.* .
4. ↑    (pdf) *Lemon Curd: Nutrition Facts.*  2004.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q53748108
* Commonscat Multimedia: Lemon curds

---

 |

* Wd Datuak: Q53748108
* Commonscat Multimedia: Lemon curds
**Lionel Terray** (Grenoble, 1921eko uztailaren 25a - Vercors mendigunea, 1965eko irailaren 19a) frantziar mendizale eta eskalatzailea izan zen. Lehen igoera asko egin zituen, horien artean Makalu Himalaian (Jean Couzyrekin 1955eko maiatzaren 15ean) eta Cerro Fitz Roy Patagoniako Andeetan (Guido Magnonerekin 1952an).

Bizitza
-------

Lionelen hilobia Chamonixen
Terrayk, eskalada gidari eta eski irakasleak, aktiboki parte hartu zuen Alemaniaren aurkako mendi borrokan Bigarren Mundu Gerran. Gerraren ondoren, Chamonixeko eskalatzaile eta gidari onenetako bat izan zen; frantziar, italiar eta suitzar Alpeetako tontorrik ospetsuenetako batzuen igoera azkarrengatik ezaguna: Grandes Jorasseseko Walker Spurra, Peutereyko Aiguille Noireren hegoaldeko aurpegia, Piz Badileren ipar-ekialdeko aurpegia eta Eigerren iparraldeko aurpegia. Terrayk, sarritan Louis Lachenal eskalada-kidearekin, eskaladako abiadura errekor ugari hautsi zituen.

Ikus, gainera
-------------

* 1950eko Annapurnako frantziar espedizioa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q713240
* Commonscat Multimedia: Lionel Terray

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 112286996
* ISNI: 0000 0001 1005 3892
* BNF: 126416784 (data)
* GND: 123150515
* LCCN: n88668203
* NDL: 00458498
* SUDOC: 077844890
* BIBSYS: 2071034
* Léonore: 19800035/662/76150
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q713240
* Commonscat Multimedia: Lionel Terray
**Timothy Daniel Brand**, (Gouda, Herbehereak, 1998ko azaroaren 296a), belar-hockeyan lehiatzen den kirolari australiarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta zilarrezko domina eskuratu zuen belar-hockeyan Australiako taldearekin, Belgikaren atzetik eta Indiaren aurretik. 

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Daniel Beale, Joshua Beltz, Tim Brand, Andrew Charter, Tom Craig, Matt Dawson, Blake Govers, Jeremy Hayward, Tim Howard, Dylan Martin, Trent Mitton, Eddie Ockenden, Flynn Ogilvie, Lachlan Sharp, Joshua Simmonds, Jacob Whetton, Tom Wickham eta Aran Zalewski-k.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Tim Brand» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Tim Brand» FIH **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q55386794

 |

* Wd Datuak: Q55386794
**Sisak** (eslovenieraz: *Sisek*; serbieraz: Сисак; alemanez: *Sissek*; hungarieraz: *Sziszek*; latinez: *Siscia*), Kroaziako Sisak-Moslavina eskualdeko hiriburua da, izen guzti hauek adierazten duten bezala aintzinatik ezaguna.

Geografia
---------

Sava, Kupa eta Odra ibaiek bat egiten duten tokian kokaturik dago, Kroazia erdialdean, Zagreb hiriburutik 57 kilometro hego-ekialdera. Sisak Kroaziako ibai-portu handiena da eta ibaietarako itsasontzi industria nagusia du.

Historia
--------

 Sisaken aurkituriko Vetranio enperadorearen txanponak, 350 urtekoak
Hiru ibaien elkargunea izanik duela 2500 urte bazen herrixka zeltiar bat, *Segestica* izena zuena. Erromatarrek inbaditu zutenean Panonia probintziaren hiriburu izatera ere iritsi zen *Siscia*. Dioklezianoren jazarpenean Sisciako Kirino martiri kristaua (kroazieraz *Svetog Kvirin*) torturatu eta ia hil egin zuten baina ihes egitea lortu zuen. Gaur egun Sisakeko patroia da.

XVI. mendean gotorleku triangeluarra eraiki zuten, 1593an kroaziarrei eta karniolarrei (esloveniarrei) gotorleku honek turkiarrei aurre egiteko eta garaipena lortzeko balio izan zien. Sisakeko bataila izan zen turkiarrek Europan jasan zuten lehenengo porrot handia eta kroaziarrak gidatu zituen Toma Bakač Erdedi Bana Europa guztian famatu bihurtu zen.

Bigarren Mundu Gerran haurren kontzentrazio-esparru bat izan zen Sisaken.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Mali Kaptol jauregi barrokoa.
* Veliki Kaptol jauregi klasizista.
* Stari Most: Kupa ibaiaren gaineko zubi zaharra.

Iruditegia
----------

* Gaztelua.Gaztelua.
* Gazteluaren barnealdea.Gazteluaren barnealdea.
* Veliki Kaptol jauregia.Veliki Kaptol jauregia.
* Katedrala.Katedrala.
* Biltegi zaharra.Biltegi zaharra.
* Aztarna erromatarrak.Aztarna erromatarrak.
* Kupa ibaia.Kupa ibaia.

Kanpo estekak
-------------

* **(Kroazieraz)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q192119
* Commonscat Multimedia: Sisak

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126694641
* GND: 4348036-6
* LCCN: n82126706
* NKC: ge501898
* **Lekuak**
* OSM: 8778895
* Atlas Digital del Imperio Romano: 10771

 |

* Wd Datuak: Q192119
* Commonscat Multimedia: Sisak
**Lincoln konderria** (ingelesez: *Lincoln County*) Oklahomako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Chandler da. 2010eko zentsuaren arabera 34.273 biztanle zituen, Lincoln kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Lincoln konderriak 2.501,1 kilometro koadro ditu. Horietatik 34,61 ura dira. Beste 2.466,48 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 13,7 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 34.273 pertsonetatik 29.823 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 838 dira. 608 beltzak edo afroamerikarrak. 2.170 amerikar natiboak ziren eta 12 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 64 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 8 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.588 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q495899
* Commonscat Multimedia: Lincoln County, Oklahoma

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157139720
* LCCN: n83021572
* **Lekuak**
* OSM: 1822220
* TGN: 2001663

 |

* Wd Datuak: Q495899
* Commonscat Multimedia: Lincoln County, Oklahoma
**Shimabara** (japonieraz: 島原市, *Shimabara-shi*?)
 Japoniako hiria da, Shimabara penintsularen ipar-ekialdeko puntan dagoena, Nagasaki prefeturan, Kyūshū uhartean. 2014ko errolader arabera 45.952 biztanle ditu.

Historia
--------

Arima leinua izan zen Shimabaran mendeetan agindu zuena eta hauek kristau bihurtu ziren. 1614an Tokugawatarrek kristautasuna debekatu zutenean jazarpenari ekin zioten. Arima naozumi agintetik kendu eta Matsukura Shigemasa ezarri zuten agintari. Honek gogortu egin zuen kristauen jazarpena eta exekuzio masiboak ere egin zituen. Hori gutxi balitz 1618 eta 1624 artean zergak nabarmen handitu zituen Shimabarako gaztelua egiteko.

1637 urtean 37.000 kristau matxinatu ziren, **Shimabarako kristauen matxinada** izenaz ezagutzen dena, eta 200.000 soldaduri aurre egin zieten. Bi hilabetez iraun zuen gerrak, eta janaririk gabe geratu zirenean baizik ez zuten etsi. 1638an lepoa moztu zieten denei eta, horrenbestez, Japoniako kristauen elkarteak desagertu egin ziren. Matsudaira leinuak agintean iraun zuen 1868ko Meiji berrezarkuntzararte.

1792an Unzen sumendiaren erupzio handi bat izan zen eta honek sorturiko megatsunamiak herriaren gehiengoa suntsitu eta 15.000 biztanle hil zituen. Japoniako desastre bolkaniko handiena kontsideratzen da. 1990-91 artean ere sumendien aktibitate handia izan zen eta 43 pertsona hil ziren.

Gaur egungo Shimabara hiria 1949an eratu zen.

Ondasun nabarmenak
------------------

* Shimabarako gaztelua
* Unzen mendia
* Reikyu santutegia.
* Shirachi aintzira.
* Unzen-Amakusa Parke Nazionala

Iruditegia
----------

* Shimabarako gaztelua.Shimabarako gaztelua.
* Unzen mendia.Unzen mendia.
* Reikyu santutegia.Reikyu santutegia.
* Shimabarako kaialdea.Shimabarako kaialdea.
* Shirachi aintzira.Shirachi aintzira.

Kanpo estekak
-------------

* **(Japonieraz)****(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q847594
* Commonscat Multimedia: Shimabara, Nagasaki

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 258402421
* NDL: 00264445
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 4011896
* TGN: 7004811

 |

* Wd Datuak: Q847594
* Commonscat Multimedia: Shimabara, Nagasaki

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
**Georg Ludwig Vogel** (Zurich, 1788ko uztailaren 10a - 1879ko abuztuaren 20a) Suitzar margolari erromantikoa izan zen, nazaretar mugimendukoa.

Vogelek bere denbora librea margotzeari ematen zion. 1808an Vienako Akademian sartu zen, Heinrich Friedrich Füger (1751-1818) ospe handiko margolaria buru zuen erakundean, **Jacques Louis David** frantsesaren eskola neoklasikoan.

Hala ere, ez zuen han nahi zuen asebetetzerik aurkitu eta Erdi Aroko gremioetan inspiratutako Lukasbund-en sortzaileetako bat izan zen, 1809ko uztailaren 10ean. Pinturaren oinarriak erlijioan eta eskulan onetan ezarri nahi zituzten. Egiari beti leial jarraituko zutela zin egin zuten, akademizismoari aurre egiteko eta artea bide guztietatik berpizteko.

Ludwig Vogel, Johann Friedrich Overbeck-ek, Franz Pforr-ek eta Johann Konrad Hottinger-ek Erromara joatea erabaki zuten, eta 1810eko ekainaren 10ean iritsi ziren. Erromako Frantziako Akademiako zuzendariari esker, San Isidoro abandonatutako monasterioan egon ahal izan ziren; han baitaratzeko existentzia ia monastikoa bizi zuten. Haien agindua lan gogorra eta bizitze santua zen; antzinate paganoa eta pizkundea faltsutzat hartzen zituzten; eta Perugino-ren, Pinturicchio-ren eta Rafael Sanzio gaztearen izaera sinplea eta arte serioa berreskuratzen saiatu ziren. Estilo horren ezaugarriak ideien noblezia, zehaztasuna eta are profilaren gogortasuna, konposizio eskolastikoa, eta argia, itzala eta kolorea gehituta ziren.

Erroman zegoela, beste artista batzuk ezagutu zituen, hala nola, Thorvaldsen eskultore daniarra, Koch (nazaretarren tutore ez-ofiziala) eta 1811n haiekin elkartu zen Cornelius.

Erroman egin zuen bere lehen obra handia: *Suitzarren itzulera Morgartenekin izandako gudutik.*

Florentzian denbora pixka bat eman ondoren, Vogel bere herrialdera itzuli zen, non 1860ko hamarkadaren erdialdera arte Suitzako herri-bizitzaren eta historiaren irudikapen sorta batean lan egin zuen. Bere lan ospetsuenetako bat *Gonzenbach-ek 1307an erasotutako Suitzako batasuna*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q324629
* Commonscat Multimedia: Ludwig Vogel

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 64800504
* ISNI: 0000 0000 6678 2886
* GND: 118627457
* LCCN: nr97020540
* SUDOC: 148074987
* ULAN: 500087575
* SIKART: 4022961
* RKD: 81575
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 022114
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q324629
* Commonscat Multimedia: Ludwig Vogel
**Lincoln konderria** (ingelesez: *Lincoln County*) Minnesotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Ivanhoe da. 2010eko zentsuaren arabera 5.896 biztanle zituen, Lincoln kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Lincoln konderriak 1.420,43 kilometro koadro ditu. Horietatik 30,24 ura dira. Beste 1.390,19 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 4,15 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 5.896 pertsonetatik 5.821 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 72 dira. 8 beltzak edo afroamerikarrak. 8 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 14 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 8 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 37 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490446
* Commonscat Multimedia: Lincoln County, Minnesota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134879084
* LCCN: n81093329
* NARA: 10039665
* **Lekuak**
* OSM: 1739830
* TGN: 2001039

 |

* Wd Datuak: Q490446
* Commonscat Multimedia: Lincoln County, Minnesota
**Lincoln konderria** (ingelesez: *Lincoln County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Troy da. 2010eko zentsuaren arabera 52.566 biztanle zituen, Lincoln kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Lincoln konderriak 1.658,79 kilometro koadro ditu. Horietatik 36,02 ura dira. Beste 1.622,77 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 31,69 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 52.566 pertsonetatik 50.396 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.032 dira. 963 beltzak edo afroamerikarrak. 154 amerikar natiboak ziren eta 11 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 191 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 28 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 823 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q484582
* Commonscat Multimedia: Lincoln County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153619070
* LCCN: n81119858
* NARA: 10036430
* **Lekuak**
* OSM: 1180494
* TGN: 1002598

 |

* Wd Datuak: Q484582
* Commonscat Multimedia: Lincoln County, Missouri
**Toarciar iraungitzea**, **Pliensbachiar-Toarciar iraungitzea** edo **Jurasiko Goiztiarreko iraungitzea** Pliensbachiar estaiaren bukaera eta Toarciar estaiaren hasiera markatu zuen iraungitzea serieen izena da. Orain dela 183 milioi urte gertatu zen.

Toarciar iraungitzeak oso indartsu eragin zuen izaki urtarretan, batez ere ammonitetan Hedadura globala izan zen, Japoniako urtean, Andeetako arroan eta Tetis itsasoan ikus daitekeen bezala. Badirudi gertakariaren arrazoia hipoxia izan zela, alde batetik, eta Karoo-Ferrar izeneko sumendien eztandak.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q378170

 |

* Wd Datuak: Q378170

1. ↑  Wignall, Paul B. eta Anthony Hallam. *Mass Extinctions and Their Aftermath.* Oxford, Oxford University Press, 1997; pp. 164-5.
2. ↑  MacLeod, Kenneth G. eta Christian Koeberl. *Catastrophic Events and Mass Extinctions: Impacts and Beyond.* Boulder, CO, Geological Society of America, 2002; pp. 525-9.
3. ↑  Marti, Joan, eta Gerald Ernst. *Volcanoes and the Environment.* Cambridge, Cambridge University Press, 2005; p. 219.
Lokatza
**Lokatza**, **basa** edo **lohia** uraren eta sedimentuz, hauts partikulez eta buztinez osatutako lurraren arteko nahasketa semilikidoa da. Denbora geologikoaren poderioz, lokatz metaketa zaharrak, gogortu egiten dira, lutita bihurtuz.

Lokatz bainua, ohi osagai bereziekin, osasun, edertasun edo gozamen arrazoiengatik erabiltzen da. Zerbitzu hau oso ohikoa da oraingo bainuetxeetan.

Sinonimoak
----------

Hitz desberdin ugari daude "lokatz" hitzaren sinonimo gisa, gehienek ñabardura zehatz batzuk edukiz.

"Lohi" hitza lokatzen sinonimo orokor gisa hartu daiteke, nahiz eta material sedimentatuaren formazio handiak zehazteko erabili ohi den.

"Basa" hitza ere erabili daiteke. Honek ibai eta lakuen hondoan edota lur azpian aurki daitezkeen lokatz trinkoei egiten dio erreferentzia. Bertan, lurra lurpeko urekin nahasten da.

Ura lur gainazalean zutik geratzean sortzen den lokatz itsaskorrari "idoi" esaten zaio. Honek lokatzak baino koherentzia likidoagoa izan ohi du eta ibaien eta lakuen ertzeetan zein euria egiten duen lur eremuetan aurki daiteke. Beraz, "idoi" hitza ere lokatzaren sinonimo gisa erabili ohi da.

Erabilera
---------

Lokatzaren erabilerak oso anitzak dira:

* Eraikuntzei kalitatezko akabera emateko
* Ura gordetzeko ontziak fabrikatzeko
* Buztinezko loreontziak
* Dekorazio elementuak
* Eskulturak
* Etab.

### Lokatza eraikuntzetan

Lokatzezko etxea
Lokatza aterpetxeak eraikitzeko gizakiak erabili zuen lehen materialetako bat da. Eskuz pilatutako lokatza (mokorra), adreiluen moduan (adobea) edo trinkotua (buztin horma) hormak egiteko modu oso merkea eta teknologia gutxi behar duena da. Horregatik, oso erabilia izan da antzinako zibilizazioen artean, edota basamortuko inguruneetan kokatutako kulturen artean, non harria eta zura urriak diren.

### Lokatza eskulanetan

Platera
Buztina eskulanak edo bestelako dekorazio piezak egiteko material gisa ere erabil daiteke; adibidez, lokatzezko loreontziak, zopa platerak, edalontziak, mahai-tresnak, etab.

### Beste erabilpen batzuk

Egunerokotasunean erabiltzen ditugun tresnak.

Zoologia
--------

Animalia batzuek, hala nola elefanteek, lokatza erabiltzen dute parasitoen, intsektuen eta eguzki erradiazioaren aurkako babes gisa. Gainera, lokatzek biotopo garrantzitsuak izan ohi dituzte ekosistema desberdinetan.

Melipona beecheii-k, maiek Xunán kab deitzen zioten eztenik gabeko erle espezie amerikarra, buztina zuhaitzen eta propoliaren erretxinarekin nahasten du, egitura emateko abaraska zati batzuk estaltzen dituen konposatua lortzeko. Era berean, nahaste horretatik, Cera de Campeche deituriko itsasgarri natural bat lortzen da, kola gisa eta egurra babesteko ere erabiltzen dena.

Ikus, gainera
-------------

* Eraikuntza ekai
* Zeramika

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q170449
* Commonscat Multimedia: Mud

---

* **Identifikadoreak**
* NARA: 10676429
* AAT: 300014337
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q170449
* Commonscat Multimedia: Mud
**Libuše** (txekieraz; alemanez: *Libussa* edo *Libuscha*), Přemyslidar dinastiaren eta, orotara, txekiar herri osoaren arbaso mitiko bat da. Elezaharraren arabera, Praga VIII. mendean sortu zuen.

Esaten denez, Libuše, Krok gobernari txekiar mitikoaren alaba izan zen, eta ahizpa txikia bere alaba guztien artean, Kazi Teta azti eta sendatzailea. Bera, bere aitak aukeratu zuen oinordeko bezala (epaile bat). Agintari jakintsu bat izatea frogatu zuen arren, tribuko gizonezkoak, euren gobernaria emakume bat izateaz disgustura zeuden. Libušei, herriarentzako printze bat aukeratzeko esan zioten, eta berak, Stadice herrixkako Přemysl izeneko mutil bat aukeratu zuen. Berau aurkitu eta printzesaren jauregira eraman zuten. Honela, Přemysl, nekazari izatetik, gobernari izatera pasa zen. Bera eta Libuše ezkondu egin ziren, eta Libuše, Nezamyslen ama bihurtu zen. Hau izan zen Přemyslidar dinastiaren hasiera, Txekiar Errepublikan.

Libuše, hiru neba-arreben artean jakintsuena zen, eta Praga hiriaren fundazioa iragarri zuen bere Libušín gaztelutik (elezaharren arabera, beranduago Vyšehrad izango zena).

Libuše eta Přemyslen istorioa, Cosmas Pragakoak kontatu zuen xehe-mehe bere Chronica Boëmorum lanean (XII. mendea).

Libušen irudi mitikoak, zenbait lan dramatikotarako materiala eman zuen, horien artean, Franz Grillparzerren tragedia batentzako, Bedřich Smetanaren opera batentzako eta Miloš Urbanen eleberri batentzako, Polo palisada bat.

Libuše, AEBetako Louisiana estatuko Rapides Parish herriko elkarte txekiar baten izena ere bada.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q610179
* Commonscat Multimedia: Libuše (kněžna)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 279982550
* GND: 102889046X
* NKC: jo2016908834

 |

* Wd Datuak: Q610179
* Commonscat Multimedia: Libuše (kněžna)
**La Torraza** Nafarroako Valtierra udalerriko lursailetan dagoen dorre baten hondakinak dira. Herrigunearen hegoaldean dago, Arguedas udalerrirako bidean. Antzinako Erromaren garaian jatorria duen[erreferentzia behar] Erdi Aroko oinplano laukizuzen eta harlanduzko oinarria duen dorrea da.

Batzuen arabera[erreferentzia behar], dorrearen jatorria erromatar hileta monumentu bat litzateke.

Juan José Martinenaren arabera , Erdi Aroan zaintza behatoki edo dorretxe bilakatzeko asmoz hormak sendotu omen zizkioten, Valtierra hiribildua defendatzen zuten gazteluak eta harresiek osatzen zuten multzoko zati bilakatuz. Bestalde, La Torraza izena bertako Burdin Aroko errausketa nekropoli batez osaturiko aztarnategi arkeologiko bati ere ematen zaio.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  ¿Qué es la Torraza?, 2009ko abuztuaren 14a. Diario de Navarra **(Gaztelaniaz)**

Ikus gainera
------------

* Nafarroako kultura ondasunak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492236
* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0012363

 |

* Wd Datuak: Q20492236


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Nafarroa** |
**Tito Vetusio Gemino Zikurino** (latinez: *Titus Veturius Geminus Cicurinus*), erromatar kontsula izan zen K.a. 494an Aulo Verginio Trikosta Zelimontanorekin.

Zikurino, dirudienez, Vetusia genseko bi familia ezberdinen izena izan zen, bata Kraso Zikurino, eta, bestea, Gemino Zikurino deitzen zirelarik. Tito, ziuraski, K.a. 499an kontsula izan zen Publio Vetusio Gemino Zikurinoren anaia bikia zen.

Bere kontsulaldian, plebeioak Mendi Sakratuan ezarri ziren, eta plebearen tribuno kargua sortua izan zen. Zikurino, ekuoen aurka borrokatzera bidalia izan zen, latindar lurraldea inbaditu zutenak, baina laster erretiratu eta mendian babestu ziren.

Bere semea, hau ere Tito Vetusio Gemino Zikurino, kontsul izatera iritsi zen K.a. 462an.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Apio Klaudio Sabino Inregilense eta Publio Servilio Prisko Estrukto** | **Erromatar kontsula Aulo Verginio Trikosta Zelimontanorekin**K.a. 494 | Ondorengoa**Postumo Kominio Aurunko eta Espurio Kasio Vezelino** |
**Soinu estereofonikoa, estereofonia** edo **estereo soinua** (sarri **estereo** hitz soilarekin laburtua) grabatutako soinu-iturrien kokapena bi soinu kanalen bidez erreproduzitzen duen sistema da. Helburua da grabatutako soinuak entzutean naturaltasun handiagoa lortzea.

Musika munduko lehen grabaketa estereofonikoa 1957an egin zen. 21. mendean, kontsumorako musika grabatua horrela ekoizten da, eta hedabideetako soinu seinalea ere gehienetan horrela da (telebista digitalean zein FM irratian).

Estereo soinua bi kanalen bidez banatzen denez, bozgorailu sistema batean bi kokapen desberdinetatik jarritako bozgorailuek emango dute. Entzuteko kasko batzuekin bada, belarri bakoitzera doa seinale bakoitza.

Soinu estereoak bi kanal mono independente izan ditzakeen arren, bi kanaletako seinaleak erlazionaturik egoten dira gehienetan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Manex, Urruzola Arrate.  (2008-09-01). «Murgildu soinuaren dimentsioetan» *Zientzia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-01-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q34678
* Commonscat Multimedia: Stereophonic sound

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX534878
* BNF: 119332075 (data)
* GND: 4136187-8
* LCCN: sh85128009
* NKC: ph536721
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q34678
* Commonscat Multimedia: Stereophonic sound