recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Edwin Jackson Jr**, (Neu-Ulm- Bavaria, Alemania, 1983ko irailaren 9a), beisbolean lehiatzen den kirolari estatubatuarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta zilarrezko domina lortu zuen Ameriketako Estatu Batuetako taldearekin, Japoniaren atzetik eta Dominikar Errepublikaren aurretik. 

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Shane Baz, Anthony Carter, Brandon Dickson, Anthony Gose, Edwin Jackson, Scott Kazmir, Nick Martinez, Scott McGough, David Robertson, Joe Ryan, Ryder Ryan, Simeon Woods Richardson, Tim Federowicz, Mark Kolozsvary, Nick Allen, Eddy Alvarez, Triston Casas, Todd Frazier, Jamie Westbrook, Tyler Austin, Eric Filia, Patrick Kivlehan, Jack López eta Bubba Starling-ek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Edwin Jackson *olympedia.org* **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1057311
* Commonscat Multimedia: Edwin Jackson (baseball) / Q1057311

---

 |

* Wd Datuak: Q1057311
* Commonscat Multimedia: Edwin Jackson (baseball) / Q1057311
**Jamie Vaughn Westbrook**, (Gilbert (Arizona), 1985eko ekainaren 18a), beisbolean lehiatzen den kirolari estatubatuarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta zilarrezko domina lortu zuen Ameriketako Estatu Batuetako taldearekin, Japoniaren atzetik eta Dominikar Errepublikaren aurretik. 

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Shane Baz, Anthony Carter, Brandon Dickson, Anthony Gose, Edwin Jackson, Scott Kazmir, Nick Martinez, Scott McGough, David Robertson, Joe Ryan, Ryder Ryan, Simeon Woods Richardson, Tim Federowicz, Mark Kolozsvary, Nick Allen, Eddy Alvarez, Triston Casas, Todd Frazier, Jamie Westbrook, Tyler Austin, Eric Filia, Patrick Kivlehan, Jack López eta Bubba Starling-ek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Jamie Westbrook *olympedia.org* **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q74153767
* Commonscat Multimedia: Jamie Westbrook / Q74153767

---

 |

* Wd Datuak: Q74153767
* Commonscat Multimedia: Jamie Westbrook / Q74153767
**Kale Nagusia 20 etxea**, Hernaniko hirigune historikoan kokatutako etxea da, ondare monumental gisa jasoa dagoena. XVIII. mendean eraikitakoa da.

Eraikin hau kaskoaren atalen barruan barne hartua, erdi aroko oinaren iraupenaren adibidea da: fatxada estua eta sakonera handikoa. Etxe artean dago, oin lauzikizuzena du eta bi isurkitako estalkia, eta gailurra fatxada nagusiarekiko paralelo dago. Behe oina eta bi bizitza ditu eta hareharrizko harlanduz egina dago behe oina eta lehena, kuxindurarekin ezkerreko muturrean. Baoak bi ardatzetan antolatzen dira. Goiko oinean aparejua harri horma luzituz egina dago. Behe oineko hutsarteak oso eder apainduta daude belarri itxurakoak eratzen dituen moldura barrokoarekin. Behe oinean sarbideak ateburua du eta leihoa. Lehen oinean balkoi korritu bat dago behe oinaren eta lehen oinaren artean dagoen taulamentuan oinarrituta. Bigarren oinean beste balkoi korritu bat dago erlaiz molduradun batean oinarritua. Fatxada harburu landuak dituen teilategal batekin errematatzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Kultura eta Hizkuntza Politika saila. *Kultura Ondarea.*  (Noiz kontsultatua: 2017-09-21).

Ikus, gainera
-------------

* Gipuzkoako kultura ondasunak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q41130962
* Commonscat Multimedia: Building in Mayor St 20, Hernani / Q41130962

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0001512

 |

* Wd Datuak: Q41130962
* Commonscat Multimedia: Building in Mayor St 20, Hernani / Q41130962
**Shane Austin Baz**, (Cypress, Texas, 1997ko ekainaren 17a), beisbolean lehiatzen den kirolari estatubatuarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta zilarrezko domina lortu zuen Ameriketako Estatu Batuetako taldearekin, Japoniaren atzetik eta Dominikar Errepublikaren aurretik. 

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Shane Baz, Anthony Carter, Brandon Dickson, Anthony Gose, Edwin Jackson, Scott Kazmir, Nick Martinez, Scott McGough, David Robertson, Joe Ryan, Ryder Ryan, Simeon Woods Richardson, Tim Federowicz, Mark Kolozsvary, Nick Allen, Eddy Alvarez, Triston Casas, Todd Frazier, Jamie Westbrook, Tyler Austin, Eric Filia, Patrick Kivlehan, Jack López eta Bubba Starling-ek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Shane Baz *olympedia.org* **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q30033371

 |

* Wd Datuak: Q30033371
**Kielgo matxinada**, alemanez: *Kieler Matrosenaufstand*, 1918ko azaroaren 3an, jada Lehen Mundu Gerraren amaieraldera, Alemaniako Kiel portuan ainguratua zegoen Alemaniako Itsas Armada Inperialaren itsasgizonek burutu zuten matxinada bat izan zen.

Jada, data hauetarako Alemaniar Inperioa Lehen Mundu Gerrako Mendebaldeko Frontea mantendu eta britainiar eta frantziaren erasoei aurre egiteko zailtasun handiak izan eta egoera larrian zegoenez, alemaniar gizartean ezinegona eta goi kargu militarren aurkako joera handia piztu zen, gerra latz hark jada hildako eta zauritu kopuru erraldoiak eragin baizituen. Gainera, britainiar eta frantziarrei estatubatuarrak batu zitzaizkien. Alemaniar gizarteko sektore askotan gerrar amaitutzat eman eta bakea sinatzeko joera sortu zen. Bestalde, Paul von Hindenburg eta Erich Ludendorff goi kargu militarrek jada alemaniar gudarosteak aliatuen gudarosteen erasoei aurre egiteko ezintasuna zuela onartu zuten, urriaren 5erako Gilen II.a Alemaniakoak gobernuaren aldaketa onartu eta Max von Baden printzea aliatuekin bake akordio bat lor zezan kantziler izendatu zuen.

Hortaz, Reinhard Scheer itsas armadako goi karguak lur lehorrean alemaniarren ezintasuna orekatu edo gutxienez bake akordioa sinatzeko baldintzak hobetuko lituzkeen azken uneko itsas ekintza bat burutzea erabaki zuen.

Garai honetarako, jada alemaniar itsas base militarretako marinel askoren artean sozialismoa eta anarkismoaren hazia ereina zegoen eta 1917ko Errusiako Iraultza eredutzat zuten. Hortaz, heuren iritziz goi-kargu militarren ohorea gordetzeko besterik balio ez zuen eraso suizida baten partehartzeko aurkakotasuna azaldu zuten.

Urriaren 29an, eraso aginduaren zain zeuden alemaniar itsasontzietan matxinada piztu zen, berehala portuetan ainguratuta zeuden beste hainbat otsasontzietara zabalduz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q702250
* Commonscat Multimedia: Kieler Matrosenaufstand / Q702250

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4257396-8
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q702250
* Commonscat Multimedia: Kieler Matrosenaufstand / Q702250
**Barraka, kaseta edo jolas-parkeko etxolak** azoka eta jolas-parkeetan egoten diren etxolak dita, zorizko edo trebetasunezko jokoak eskaini ohi dituztenak.

Barrakako jokoan parte hartzeko ordaindu behar da, eta joko gehienek sari txiki bat eskaintzen diote irabazleari, zer edo zer hartzea hain zaila ere ez delarik. Sariak jostailuak izaten dira sarri. Joko jarraitua sustatzen da, sari txiki batzuk sari handiago batengatik truka baitaitezke. 

Jokalari anitzeko jokoek sariaren tamaina alda dezakete jokalari-kopuruarekin. Joko zailago batean, sari handi bat eman dakioke edozein irabazleri.

Zorizko jokoetan tipikoa tonbola izaten da. Jokalari anitzekoa izan daiteke gamelu-lasterketa, adibidez, non jokalari bakoitzak gamelu mekaniko bat dauka, aurrera egingo duena bola batzuk zulo jakin batzuetan aurrera egin ahala. Dardo edo karabinarekin tiro egin eta zerbaiti emateko jokoak izan daiteke banakako joko baten adibidea.

Iruditegia
----------

* Gameluen lasterketa, jokalari askorentzako barraka.Gameluen lasterketa, jokalari askorentzako barraka.
* Igeldoko jolas-parkeko joko bat.Igeldoko jolas-parkeko joko bat.
* Tiro egiteko barraka bat.Tiro egiteko barraka bat.
* Globoak dardoz jo, eta barruan ageri den ohartxoak saria emango dizu.Globoak dardoz jo, eta barruan ageri den ohartxoak saria emango dizu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «OEH - Bilaketa - Barraka» *Orotariko Euskal Hiztegia* (Noiz kontsultatua: 2024-03-15).

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, gaztelerazko Wikipediako «Juego de feria» artikulutik itzuli da; zehazki, 2022-01-27ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1709613
* Commonscat Multimedia: Amusement booths / Q1709613

---

* **Identifikadoreak**
* NARA: 10646218

 |

* Wd Datuak: Q1709613
* Commonscat Multimedia: Amusement booths / Q1709613
**María Eugenia Rita**, artistikoki ezagunagoa **María Eugenia Ritó** izenaz (San Juan, Argentina, 1975eko ekainaren 3a) argentinar vedettea, dantzaria eta modeloa da.

Lan ibilbidea
-------------

María Eugeniak 1995ean ekin zion bere ibilbideari, *Petardos* eta *Polémica en el Bar-en*, Gerardo Sofovich-ekin; geroago, hegazkin-laguntzailea izan zen *Amor Latino* telenobelan. Eszenatokian, denboraldi arrakastatsuetan parte hartu du Antonio Gasalla, Nito Artaza, Zulma Faiad, El Negro Alvarez eta Tristanekin. Antzerkian parte hartu du Gerardo Sofovichen *Soltero y con Dos Viudas* (Iliana Calabro eta Ana Acostarekin batera eta *Petardos del Humor* antzezlana Buenos Airesko Villa Carlos Pazen eta Avenida Corrientesen. 

2006an, *Bailando por un sueño* dantza saioaren bigarren denboraldian finalerdietara iritsi zen, eta hurrengo edizioan, 2007an, Juana Repettoren ordez hartu zuen parte. 2008an, *El Show de las Diborciadas* komedia musikaleko protagonista izan zen, eta 2008-2009ko udan, *Vedettísima* lanean lehen vedetta izan zen Silvina Lunarekin batera , Carmen Barbieri buru zuela. 2009. urtearen hasieran, Playboy aldizkariaren azalean agertu zen eta *El Musical de tus Sueños* delakoan parte hartu zuen, eta 2011n berriz dantzan jardun zuen *Bailando 2011* izeneko saioan.

Bizitza pertsonala
------------------

2006ko irailaren 29an, Marcelo Salinasekin ezkondu zen.

Filmografia
-----------

### Telebista

* *Petardos* (1999)
* *Amor Latino* (2000)
* *Polémica en el Bar* (2001)
* *Matrimonios y Algo Más* (2001)
* *Son Amores* (2002)
* *Poné a Francella* (2002)
* Playboy TV (2002)
* *Malandras* (2002–2003)
* *Rebelde Way* (2002)
* *Durmiendo con mi jefe* (2003)
* *Costumbres Argentinas* (2003)
* *Los Pensionados* (2004)
* *Casados con Hijos* (2005)
* *ShowMatch* (guest - 2005)
* *Bailando por un Sueño 2* (2006)
* *Bailando por un Sueño 2007*
* *No hay 2 sin 3* (2006)
* *Socias* (2008)
* *El Musical de tus Sueños* (2009)
* *Bailando 2011* (2011)
* *Bailando 2014* (2014)

### Antzerkia

* *Petardos del Humor* (2000)
* *Divertidísimo* (2000)
* *Destino de gloria* (2004)
* *Argentina todo un show* (2004)
* *El viaje del humor* (2005)
* *Soltero y con dos viudas* (2005)
* *Operacio Ja Ja Recargada* (2006)
* *Hirientes* (2007)
* *El Show de las divorciadas* (2008)
* *Vedettisima* (2009)
* *Music Hall en Teatro Nogaró de Punta del Este* (2009)
* *Primera dama se busca* (2010)
* *La Revista de Buenos Aires* (2011)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Las intimidades de la boda de María Eugenia Ritó.*  infobae.com 2006-10-03.
**Columbia anezkaren istripua**, 2003ko otsailaren 1ean, larunbatez, *Columbia* espazio anezka STS-107, misioaren itzuleran Lurraren atmosferan sartzen ari zela izandako istripua izan zen. Eskifaia osatzen zuten zazpi kideak hil ziren eta anezka Texas eta Louisiana estatuen arteko zeruan desegin.

Columbiaren suntsiketa jaurtiketan jasandako kalteen ondorioz izan zen, hain zuzen ere, anezkaren kanpoko tankearen isolamenduaren espumazko pieza bat askatu eta eta ezkerreko hegala jo zuenean. Aurreko jaurtiketetan espumazko piezen askatzeek kalte txikiak bakarrik gauzatu zituzten, baina zenbait ingeniarik Columbiak jasan zuen kaltea uste baina larriagoa izan zela iradoki zuten.

Anezka Lurrera itzultzean, espazioko gas beroak ezker hegaleko pitzaduran sartu eta barne egitura desegin zuten, horrek anezka desorokeatu eta piskanaka suntsitzea eragin zuen.

Ikus gainera
------------

* Columbia (anezka)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q580867
* Commonscat Multimedia: Space Shuttle Columbia disaster / Q580867

---

* **Identifikadoreak**
* NARA: 10664555
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q580867
* Commonscat Multimedia: Space Shuttle Columbia disaster / Q580867
**Mikele Landa Eiguren** (Ea, Bizkaia, ) kazetaria eta film-zuzendaria da

Ibilbidea
---------

### Ikasketak

Euskal Herriko Unibertitatean: Ikus entzunezko komunikazioa. Multimedia produkzioa eta errealizazioa ikasketak egin zuen 2013yik 2017ra. Ondoren, Madrilgo TAI eskokan masterra egin zuen dokumental sortzailean eta zinema esperimentalean, 2017-2018 ikasturtean. 2021an EQZE - Elías Querejeta Zine Eskolan zinema sorkuntza ikasketak egiteari heldu zion.

### Zinemagile

Mikele Landa Eigurenek NEST Zinema Ikasleen Film Laburren Topaketaren 21. edizioko sorta, eta 2022an aurkeztu zuen *Noizko basoa* filma Elias Querejeta Zinema Eskolako ikasle izan zen bitartean egindakoa.. 

Bere herrian baso bat landatzearen ekimena martxan jartzeak piztu zion ideia eta Donostia Zinemaldian aurkeztu zuen. 16mm-ko kamera txiki batekin errodatutako lana Xanti Xalvador soinu-teknikariak soinu-atmosfera eraikitzen lagun izanik.

> *Baso bat berriz hasten da. Herri batek inoiz ikusi ez zuen paisaia bat gogoratzen du. Lur lehorra astintzen duten eskuak, aitzurrak eta botak, Ullan noizbait bizi ziren zuhaitzak azalera ateratzeko. Hemen sortzen da ibaia etengabe, eta jada ahantzitako hizkuntza bat xuxurlatzen du. Baso bihurtzen denean, nor biziko da leku honetan? Baso bat landatu al daiteke? Inork ahoskatuko al du bere izena? Non hasten da herri bat?*
> 
> 

Galdera horiei guztiei erantzuna ematen saiatu da Mikele Landa Egiguren *Noizko basoa* film laburrean.

Ez-fikziozkoa da Landaren lana. *Noizko basoa* filma dokumentaletik oso gertu dagoen «proiektu nahiko esperimentala eta sentsoriala» dela azaldu du. .Landak bere roiektuan hainbat galdera planteatu ditu: Basoa landatu daiteke? Gizakion emaitza izan daiteke baso bat? Baso bat izango da noizbait?.

Filmografia
-----------

* *Noizko basoa* (2022) Elías Querejeta Zine Eskolak (Gipuzkoako Foru Aldundiak sustatutako eta Zinemaldiak, Tabakalerak eta Euskadiko Filmategiak parte hartzen duten eskolak) aurkeztutako film laburra.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Mikele Landa Egiguren: «He intentado dar la misma importancia al sonido que a la imagen»» *www.kulturklik.euskadi.eus* 2022-09-21 (Noiz kontsultatua: 2022-09-27).
2. ↑    Alzuru, Jone Bastida. «Euskarazko lehenak, emakumeenak» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-09-27).

Kanpo estekak
-------------

* Mikele Landa Eiguren-i elkarrizketa ''Noizko basoa"z YouTube (2022)
* Mikele Landa:"Noizko basoa"z "Saiatu naiz soinuari irudiari bezain besteko garrantzia ematen"YouTube (2022)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q114244672

 |

* Wd Datuak: Q114244672
**Luardo dorretxea** Gipuzkoako Mutriku udalerrian dagoen dorretxe bat da eta Mutrikuko Alde Zaharreko Barren-kalen dago. Ondasun kultural kalifikazioa du.

Beharbada testu zaharretan Barren-kaleko dorrea bezala aipatzen dena Erdi Aroko dorretxe hau izan liteke. Gotiko estiloko ezaugarriak ditu, arkitektura elementu nabarmenenak honako hauek ditu: leiho bikiak, puntu erdiko arkudun bi arte, arku zorrotza duen ate bat eta ezkerreko fatxadako eskailera.

Laukizuzen itxurako oinplanoa du dorretxeak eta, beheko solairuaz gain, beste hiru altuera dauzka. Hormen gainean bi isurialdeko teilatuta dago. Horren gailurra fatxada nagusiarekiko perpendikularra da. Beheko solairuan, dobelaz inguratutako hareharrizko arku ojibala dago. Horrez gain, oraintsu egindako bi leiho daude. Lehenengo solairuan, fatxada guztia zeharkatzen duen molduraren gainean, erdi puntuko lau leiho germinatu daude. Goiko solairuan, hiru bao berri daude, dintelduak dira, erlaitza dute, baita teilatu-hegala ere. Horien gainean, azken solairuan, txikiagoak diren leiho sinpleek osatzen dute fatxada. Fatxada bukatzeko, oso hegaldua den zurezko teilatu-hegala ageri da, zurezko jabaloi bidez modiloien gainean. Eskuineko fatxada harlangaitz eta adreiluz egina dago, harlanduak, berriz, zati nobleetan erabili dira:eskantzuetan eta guneen inguruetan. Beheko solairua da aipagarriena. Hor, dobelaz inguratuta dagoen eta hareharrizkoa den erdi puntuko sarbidea dago. Horrez gain, erdi puntuko bi leiho germinatu daude. Lehenengo solairuan, teilatu-hegal eta erlaitza duen bao dinteldua ageri da. Bao horrek beste fatxadakoen proportzioak eta ezaugarriak mantentzen ditu .

Gaur egun, euskararekin erlazionatutako elkarteen egoitza da Luardo etxea (euskararen etxea). Besteak beste: Mutrikuko Bertso Eskola, Habe euskaltegia eta Kalaputxi herri aldizkaria.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Eusko Jaurlaritza. *Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkaria.*  (Noiz kontsultatua: 2017-09-17).
2. ↑   Eusko Jaurlaritza. *Ondarea.*  (Noiz kontsultatua: 2017-09-21).

Ikus, gainera
-------------

* Alde Zaharra (Mutriku)
* Gipuzkoako kultura ondasunak

Kanpo estekak
-------------

* Mutrikuko Alde Zaharraren planoa eta eraikinak ikusgai. Mutrikuko Udalaren webgunea  **(Gaztelaniaz)**
* Kalaputxi herri aldizkaria

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492927
* Commonscat Multimedia: Luardo dorretxea / Q20492927

---

 |

* Wd Datuak: Q20492927
* Commonscat Multimedia: Luardo dorretxea / Q20492927
**Eskoziako ingelesa**, **eskoziar ingelesa** edota **ingelesaren eskoziar ahoskera** Eskozian ingelesa mintzatzerakoan dauden ahoskera multzo ezberdinak dira. Eskozian mintzatzeko garaian ingelesaren ahokera ezberdinak dauden arren, nagusiki Eskoziako Lur Garaiak eta Eskoziako Behe Lurren arteko banaketa eta Eskoziako gaelera, eskoziera eta antzinako eskandinavieraren eraginez sortuak, zinema eta folklorean islatutako eskoziar ahoskera estandar edo orokor bat badago, natzutan benetazko eguneroko ahoskeraren islada da, bain maiz eta batez ere filmetan benetazko ahoskeratik oso urrundua edota jatorrizko ahoskeraren parodia hutsa.

Eskoziako ingelesaren ahoskera mundu anglosaxoian nabarmenenen eta ezagutzeko errazenen artean dago, baita ingeles maila baxua duten atzerritar edota ikasleeek ere, oso ahoskera nabaria baita. Maiz, Ipar Irlandako ahoskeraren hainbat ahoskera eta esaldien doinuarekin antzekotasunak ditu, nagusiki hurbiltasun geografikoa, eskoziera eta Ulsterko eskoziera bera, eta batez ere XVI. mendetik aurrera Ulsterko kolonizazioan ezarritako eskoziar kolono eta Ipar Irlandan gaur egun bizi diren haien ondorengoei esker ere bai.

Ezaugarriak
-----------

### Errotizazioa

Ziurrenik, Eskoziako ingeles ahoskeraren ezaugarri nagusi eta entzutean nabarmena dena, ahoskera errotikoa da, hots, ingeles ahoskera arrunteko -r hizkia -rr gisa ahoskatzea: adibidez, "never" eta "every" hitzak "neverr" edota "everry" ahoskatuz. Ezaugarri hau batipat Eskoziako gaelera hiztunen artean ematen da, mendebaldean eta ipar-mendebaldean, baina baita gainontzeko Eskozia osoan ere. Eskoziatik kanpo ere ematen den ezaugarria ere bada, adibidez, Irlandako mendebaldeko irlandera hiztunen eremuetan eta Galesko ipar eta ipar-mendebaldeko gales hiztunen eremuetan ere bai, haien ama hizkuntzetako ahoskera ingelesez nabarmen gelditzen baita.

### Doinua

Beste ezaugarri nabarmen bat, esaldiaren tonalitate berezia da, esaldiaren amaierari goranzko doinu emanez, Eskozia osoan ematen den fenomenoa, Glasgow hirian eta inguruetan aski nabarmena, ahoskera honekin oso nabarmen mintzatzen diren pertsona ezagunen artean Billy Connolly umorista eta Sean Connery aktorea daude, biak ere glasgowtar kalekume peto-petoak. Ipar Irlandan ere esaldiak antzeko doinuaz ahoskatzen dira, gainontzeko Irlandako ingeles ahoskeratik ezberdintzen duen ezaugarria da, Ipar Irlandako hiztunak gainontzeko herrialde osoan nondik datozen nabarmentzen duen "Iparraldekoen" ezaugarria, horren adibide jaiotzez Belfast hirikoa den Gerry Adams politikaria da.

Kanpo estekak
-------------

* Billy Connolly eskoziar aktoreari AEBtako telebistan egindako elkarrizketa, bertan Eskoziako ahoskera eta estatubatuar ahoskeraren arteko ezberdintasunak oso nabarmen entzun daitezke **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1553250
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2001008638

 |

* Wd Datuak: Q1553250
Mendi Santuetako Lavra, Ukrainako Sviatohirsk hiritik gertu kokaturikoa. 
**Lavra** edo **laura** bat (grezieraz: Λαύρα; alfabeto zirilikoan: Ла́вра) ermitauentzako gelaxka- edo kobazulo-multzo batez osatutako monasterio mota bat da, erdian eliza eta batzuetan errefektorio bat dituena. Ortodoxoen eta Ekialdeko beste kristau-tradizioen barruan agertzen dena. Terminoa, gainera, komunitate katoliko erromatar batzuek ere erabiltzen dute ere. Grezierazko terminoak, hasieran, "hiri bateko kale" edo "kale estu" esan nahi zuen.

Lavra nabarmen batzuk
---------------------

Hurrengoa, hainbat lavra nabarmenen zerrenda da:

* Kievo–Petxerska Lavra (1051. urtetik)
* Sviatohirskeko Lavra (2004tik)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Order of Carmelites: Hermitical Communities
2. ↑   «Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, λαύρα» *www.perseus.tufts.edu* (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
3. ↑  Kazhdan, Alexander P. ed. (1991). "Lavra". *The Oxford Dictionary of Byzantium*. New York, Oxford: Oxford University Press.

Ikus, gainera
-------------

* Mugimendu zenobitikoa
* Eremutarren lekua
* *Skete*a

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q824786
* Commonscat Multimedia: Lavra / Q824786

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300000660

 |

* Wd Datuak: Q824786
* Commonscat Multimedia: Lavra / Q824786
**Azkoitiko Zalduntxoak** Euskalerriaren Adiskideen Elkartea sortu zuten hiru jaun ilustratu azkoitiarrak dira: Frantzisko Xabier Munibe, Peñafloridako Kondea; Manuel Ignacio Altuna eta Joaquín María Egia, Narrosko Markesa. Frantziako entziklopedisten ideiak hartu eta ideia horien eraginez (Altuna, adibidez, J. J. Rousseauren laguna zen), Azkoitiko jauntxo horiek Muniberen etxeko tertuliara biltzen ziren, kultura eta zientziaren aurreramenduaz eta zabalkundeaz kezkaturik. Tertulia horien fruitu izan zen 1764. urtean sortu zen Euskalerriaren Adiskideen Elkartea.

Izengoitia, hau da, Azkoitiko Zanduntxoak, José Francisco de Islaren txantxa izan zen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011-12-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254582

 |

* Wd Datuak: Q12254582



1. ↑
***Madalen*** edo ***Matxalen Busturingo*** euskal kantu herrikoia da. Kantu herrikoi gehienekin bezala, noizkoa den jakiterik ez da, baina José Juan Santestebanek jaso zuen lehenbiziko aldiz 1862an Aires Vascongados euskal kantu herrikoien bilduma-lanean. 1981ean Sendoa argitaletxeak berrargiratu zituen pieza guztiak.

Hitzak
------

Lehenbiziko bi bertsoak dira ezagunenak, baina Oskorrik zortzi bildu zituen *Oskorri & The Pub Ibiltaria 2* diskoan.

Madalen Buzturingo  

gauean gauean  

errondean dabiltza  

zure portalean.  

Ai! Madalen, Madalen!  

Ai! Madalen!  

Zure bila nenbilen  

orain baino lehen.  

  

Hasi goiko kaletik  

beheko kaleraino  

ezta ederragorik  

Madalentxo baino.  

Ai! Madalen, Madalen!  

Ai! Madalen!  

Zure bila nenbilen  

orain baino lehen.  

  

Zein ote da berorri  

horren famosoa,  

Madalen deritzona  

neskatza airosoa!  

Ai! Madalen, Madalen!  

Madalen nirea!  

Zure ondoren dabil  

bueltaka jendea.  

  

Kalean gora behera  

isil eta serio,  

ilearen puntean  

zintea dario.  

Ai! Madalen, Madalen!  

Madalen gaixoa!  

Seigarren batailoian  

daukazu majoa.  

  

Elizara joan eta  

belauniko jarri,  

lehenbiziko errezoa  

bere majoari;  

txikitxoa da baina  

bai konpondutxoa,  

kazadoreetako  

kabo aurrengoa.  

  

Txikitxo naizelako  

ez nazazu utzi,  

kapitan izanen naiz  

bihar edo etzi.  

Ai! Madalen, Madalen!  

Madalen maitea!  

Zu nahi zintuzket ba  

nire emaztea!  

  

Goiko komentutikan  

eta kaleraino  

ezkontzeko asmotan  

makina bat dago.  

Ai! Madalen, Madalen!  

Ai! Madalen!  

Zure bila nenbilen  

orain baino lehen.  

  

Ikuste bakoitzean  

Madalen kalean  

zer poza sentitzen dut  

nire bihotzean!  

Ai! Madalen, Madalen!  

Madalen lorea!  

Nahiko nuke bazina  

betiko nirea!

Egitura
-------

Bertsoaren neurria *seiko txikia* edo *hiru puntuko txikia* deiturikoa da, ondoko egitura metrikoarekin: 7 / 6A / 7 / 6A / 7 / 6A.
 Hau da, sei zazpi lerro bakoitietan eta sei bikoitietan.

Partitura
---------

Madalen kantu herrikoiaren partitura. Lehen aldiz jasoa partitura honetan

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskal Herriko muska argitaletxeak, *Eresbil musikaren esukal artxiboa*, 2018-02-08
2. ↑  Euskal kantutegia, *Eusko Ikaskuntza*, 2018-02-07
3. ↑  Oskorri, 1971-2015, *Badok*, 2018-02-09
4. ↑  Madalen Busturungo, *BDB Bertsolaeritzaren datu-basea*, 2018-02-09

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61363787

 |

* Wd Datuak: Q61363787
Protesta Espainiako Alderdi Popularraren egoitzaren aurrean, 2013ko otsailaren 1ean, ustelkeriaren aurka
**Gürtel afera** Espainian 2009 urtean plazaratutako ustelkeriazko afera bat da, Espainiako Alderdi Popularreko politikariak tartean dituena, kanpoko enpresek Alderdi Popularrarekin eta alderdiak berak zuzenduriko erakunde publikoekin egindako kontratu eta zerbitzuen inguruan. Madrilgo Erkidegoan, Valentziako Erkidegoan eta Galizian bideratu zen. Auzi honetan Francisco Correa eta Luis Bárcenas 51 eta 33 kartzela urtera zigortu zituzten, eta Alderdi Popularra arduradun egin zuten lukro asmoa egotzita.

Aferak ustelkeria-sarearen buru den Francisco Correa negozio-gizonaren abizenetik hartu du izena: gaztelaniazko *correa* izen arrunta («uhala, hedea») alemanez *Gürtel* da. Espainiako Alderdi Popularreko pertsonaia nabariak hartu ditu, hala nola Francisco Camps Valentziako Erkidegoko presidentea; Luis Bárcenas, Alderdi Popularraren kutxazain ohia; Ricardo Costa, Valentziako Alderdi Popularraren idazkari nagusia; eta Alejandro Agag, José María Aznar Espainiako presidente ohiaren suhia, besteak beste. Aferaren ikerketa judizialean Baltasar Garzón epailea jardun zen, baina 2010eko maiatzaren 14ean Botere Judizialaren Kontseilu Nagusiak epailea kargutik kendu zuen, frankismoko hilketak ikertzeagatik. Egun, aferak epaitegietan segitzen du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Pérez, Fernando J..  (2018-05-24). «Bárcenas, Correa y el PP, condenados en el juicio central del ‘caso Gürtel’» *EL PAÍS* (Noiz kontsultatua: 2018-05-24).
2. ↑  **(Gaztelaniaz)** «La ONG Human Rights Watch lamenta la suspensión cautelar del juez Baltasar Garzón», *20minutos*, 2010-05-14.

Ikus, gainera
-------------

* Independentisten espioitza auzia (Espainia)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1047766
* **Identifikadoreak**
* GND: 1121822703

 |

* Wd Datuak: Q1047766


| * i
* e
* a
Gürtel afera |
| --- |
| Inplikatuak | Alejandro Agag - Luis Bárcenas - Francisco Camps |
**Pauline "Polly" Whittier** (Boston, Massachusetts, 1876ko abenduaren 9a - 1946ko martxoaren 3a) familia aberats bateko alaba, Charles A. Whittier koronelaren alaba zen. Pauline Whittier Europan hezi zen. Columbia Unibertsitateko lizentziaduna eta bankaria zen.

Estatu Batuetara itzultzean, Ernest Iselin enpresa-kontseilu ezberdinetako kidearekin ezkondu zen. Ernest Adrian Iselin, Jr.ren semea eta Adrian Georg Iselinen biloba zen. 

Filantropiari eskaini zion bere denbora eta 1933an Generosity Thrift Shop sortu zuen, eta bertan behar zuten entitateei opariak ematen zitzaizkien.

1900eko (maiatzaren 14tik urriaren 28ra) 1900eko Udako Olinpiar Jokoetan (Paris-en, Frantzia) parte hartu zuen. Whittier-ek zilarrezko domina irabazi zuen emakumezkoen golf lehiaketan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2425714
* Commonscat Multimedia: Pauline Whittier / Q2425714

---

* **Kirolariak**
* COI: pauline-whittier

 |

* Wd Datuak: Q2425714
* Commonscat Multimedia: Pauline Whittier / Q2425714
**Eleuterio Tapia** (Asteasu, Gipuzkoa, 1926ko irailaren 26a - 1988ko irailaren 18a) musikaria eta herri kirolaria izan zen. Trikitilaria, hainbat eta hainbat erromeria alaitu zituen; beste trikitilari batzuen maisu izan zen, besteak beste, bere iloba Joseba Tapiarena. Herri kiroletan ere bere eskuetatik pasa zen Iñaki Perurena adibidez.

Asteasuko Errotaberrieta baserrian jaio zen, Andazarratetik gertu. Mutegia baserrian bizi izan zen (*Muttaia* Asteasuko euskalkian*, Mindegia* euskara batuan). Aita Jose Tiburtzio Tapia izan zuen eta ama Maria Julia Amenabar, hamabost senideetan bederatzigarrena.

Herri kirolarekin lotura estua izan zuen. Besteak beste, segalari lanetan, hiru sega-apustu eta Euskadiko Sega Txapelketa bat irabazi zituen.

Soinu txikiari dagokionez, etxetik jaso zuen musikarako afizioa, bere ama Maria Juliak aho-soinua jotzen zuenez eta aita Jose Tiburtziok bertsotan egiten zekienez. 14 urterekin Santa Eske, Gabon Eske eta horrelakoei esker aurreratutako diruarekin auzoko bati soinu txiki bat erosi zion. Villabonan soinu handia jotzen zuen batekin abiatu zituen lehen ikasketak, Tolosako beste batekinjarraitu zuen gero. Hala ere, Jazinto Rivas Elgetarekin egin zituen aurrerapenik handienak eure etxera ekarri zutenean Eleuterioren irakasle, Elgetak ohiko zuen baldintzetan: eguneko hamar pezeta eta mantenua.

Asteasuko Plaza Nagusian haren omenezko eskultura bat dago, Tomas Ugartemendiak egina. 2018ko abenduaren 1ean Euskal Herriko Trikitixa Elkarteak *Eleuterio Tapia bera zen festa* liburua aurkeztu zuen, Joxean Agirrek Eleuterioren bizitzari buruz idatzia.

Eleuterio Tapiaren omenezko eskultura Asteasun.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Agirre Odriozola, Joxean.  (2018). *Eleuterio Tapia bera zen festa.*  Euskal Herriko Trikitixa Elkartea ISBN 978-84-946685-3-1..

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko Trikitixa Elkartea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492724
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 1188152080583007230000
* BNE: XX1133240
* SUDOC: 224388207
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 139044

 |

* Wd Datuak: Q20492724
Zapako arkua hirigunetik ikusita.
**Zapako arkua** Hernani udalerriko herrigunean, Zapa kaleko kantoian, dagoen arkua da. Gotiko estiloko arku zorrotz hau XVI. mendearen bigarren erdikoa da. Herria harresiz inguratua zegoen garaian herrigunera sartu ahal izateko sarrera-arkua. 2002an eraberritua izan zen.

Historia
--------

Hernani herria XIII. mendearen erdialdean sortu zen. Harresiz inguratutako herria izan zen, eta bost sarrera ate zituen. Itxura obalatua zuen bertan sortutako gune itxiak. Bere sorreran bi kalek bakarrik osatzen zuten Alde Zaharra: Kale Nagusiak eta Andrekalek. Gaur egun, 5 sarrera horietatik 2 baino ez dira gelditzen: udaletxeko eraikinean bertan dagoen arkua eta Zapa kaleko kantoian dagoen hau.

Ezaugarriak
-----------

Arku ojibalaren itxura du, eta gaur egun desagertua den Erdi Aroko harresi zaharrean zegoen txertatua. Kareharrizko harlanduzkoa da. Garai batean hiribildua bere irudia artikulatuz alderdik alde zeharkatzen zuten kantoietako bati dagokio. Ataria hari atxikita dauden eraikinen alboetan dago bermatua eta harresitxo bat du babesgarri, bi isuriko teilatu lerro bat amaitzen den buru-molduretan. Portalearen alboan, Perkaiztegi kaleko 45 zenbakiko zutabe batean gurutze bat dago behe erliebean egina, 1756ko data duena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Ezagutu Hernani. *Hirigune Historikoa.*  (Noiz kontsultatua: 2017-09-25).
2. ↑   Hernani a través de su historia. *Diario Vasco.*  (Noiz kontsultatua: 2017-09-25).
3. ↑   Kultura eta Hizkuntza Politika. *Ondarea.*  (Noiz kontsultatua: 2017-09-25).

Ikus, gainera
-------------

* Gipuzkoako kultura ondasunak

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Auñamendi Eusko Entziklopedia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q43093064
* Commonscat Multimedia: Arco de entrada a la Villa de Hernani / Q43093064

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0001515

 |

* Wd Datuak: Q43093064
* Commonscat Multimedia: Arco de entrada a la Villa de Hernani / Q43093064
**Maneton** (antzinako grezieraz: Μανέθων, *Manethōn*, edo Μανέθως, *Manethōs*) greziar adierazpena zeukan apaiz eta historialari egiptoarra izan zen. Sebennitosen (oraingo Samannud) jaio zen K.a. III mendean. Bere jaiotze- eta heriotza-datak ez daude inon adierazita, baina Ptolomeo I eta Ptolomeo IIaren erregealdietan bizi zen. Papiro Hibeh-n, Maneton bat aipatzen da. Pertsonai bera balitz, Maneton Ptolomeo IIIaren erregealdian bizi izan litekeen.

Biografia
---------

Aigyptíaka (Egiptoren historia) idatzi zuen. Bertan, Egiptoren historia luzea kronologikoki antolatu zuen, aro mitikotik Alejandro Magnoren konkistara arte. Maneton, ziurrenik Ra eguzkiaren jaioaren apaiza izango zen Heliopolisen (Sincelo apaiz gorena zela bermatu zuen). Serapisen gurtzan (Osiris-Apis-en gurtzaren deribazio greko-mazedoniarra Alejandro Magnoren konkistaren ondorioz) agintari giza hartzen zen. Lehenengo bi Ptolomeotatik batek (K.a. 286 eta K.a. 278 artean) estatua bat inportatu zuen. Inportazio horren ikuskatzaileak Atenaseko Timoteo eta Maneton izan ziren.

Egiptoarra izan arren eta Egiptoko gaiak landu izan arren, greziera erabili zuen, gehienbat. Greziera erabiltzea ohikoa bihurtu zen dinastia helenistikoan, Ptolomeo faraoiekin. Bere obrarik famatuenak, hauek izan ziren:

* Aigyptíaka
* Heródotoren aurka
* Liburu sakratua
* Sothisen liburua

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q174380
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 59155489
* ISNI: 0000000373852872
* BNE: XX1184311
* BNF: 123339672 (data)
* GND: 118730622
* LCCN: n88132204
* NKC: uk2006335032
* NLA: 36556009
* CiNii: DA01512755
* SUDOC: 032279493
* BIBSYS: 95003385
* UB: a1065342
* ICCU: BVEV050743
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 27458

 |

* Wd Datuak: Q174380
**Jean-Dominique Bauby** (Paris, 1952ko apirilaren 23a - Berck (Pas-de-Calais), 1997ko martxoaren 9a) kazetari eta idazle frantsesa izan zen. Buruko isuri baten ondorioz afasikoa gelditu zen, bere baitan itxitakoaren sindromepean. Egoera horretan komunikatzeko bide bat lortu zuen eta horren bitartez oso ezaguna egin zen liburu autobiografikoa diktatu zuen: *Le Scaphandre et le Papillon* (Eskafandra eta tximeleta). Liburu hori 2007an Julian Schnabelek zinemara eraman zuen. Baubyk Association du Locked-In Syndrome (Gatibutasun Sindromearen Elkartea) sortu zuen.

Biografia
---------

Bauby Parisen jaio zen, 14. barrutian. Kazetaritza ikasketan egin zituen eta Elle aldizkariaren erredaktoreburu izan zen. 1995eko abenduaren 8an istripu zerebrobaskular sufritu zuen koma egoeran geldituz. Komatik atera zenean medikuek gatibutasun sindromea diagnostikatu zioten, hau da, nahiz eta intelektualki gaitasun guztiak mantendu, haren gorputz osoa paralizaturik zegoela; bakarrik begi bat klika zezakeen. Beraz, erabat inkomunikaturik gelditu zen. Egoera horretan Berck herriko itsas ospitalera eraman zuten eta han espezialista talde batek bere errehabilitazioari ekin zion. Lan horretan komunikazio alternatibo bat bilatzeko beharra ezinbestekoa zen eta hori lehentasun bat izan zen. Azkenik, alfabetoaren bidez, sistema bat asmatu zuten: pertsona batek moldatutako alfabeto bat esaten zuen eta Baubyk begia klikatuz esan nahi zuena azaltzen zuen. Alfabetoaren moldaketa maiztasunaren arabera antolatuta zegoen, hau da, gehien erabiltzen diren letrak lehendabizi azaltzen ziren.
Sistema neketsu hori erabiliz, Baubyk, hitzez hitz, liburu bat diktatzea lortu zuen, *Le Scaphandre et le Papillon*. Horretan bere autobiografía eta bizipenak jaso zituen. Liburua 1997ko martxoaren 6an kaleratu zen eta arrakasta handia izan zuen. Liburua agertu eta hiru egunetara idazle paristarra zendu zen. Bananduta zegoen eta bi seme-alaba zituen.
2001an David Lodgek *Pensées secrètes* eleberria argitaratu zuen Jean-Dominique Baubyren kasuan oinarrituta.

Lanak
-----

* *Raoul Lévy, un aventurier du cinéma*, Éditions Lattès, 1994.
* *Le Scaphandre et le Papillon*, Éditions Robert Laffont, 1997.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Le Scaphandre et le Papillon*

Kanpo estekak
-------------

* Filmaren traillerra.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q317730
* Commonscat Multimedia: Jean-Dominique Bauby / Q317730

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 29529818
* ISNI: 0000000121257743
* BNE: XX1222981
* BNF: 11890566v (data)
* GND: 118085891
* LCCN: n95073892
* NDL: 00675456
* NKC: xx0087268
* CiNii: DA11236133
* SNAC: w66x0dcw
* SUDOC: 026709406
* ICCU: RAVV101753
* Open Library: OL396890A

 |

* Wd Datuak: Q317730
* Commonscat Multimedia: Jean-Dominique Bauby / Q317730
**Arantza Arruti Odriozola** (gaztetan ***Itxaso*** moduan ezagutua) (Zarautz, 1946) gipuzkoar politikari eta ETAkidea izan zen. Zarautzen jaioa gaztetik izan zuen Francoren aurkako ideologia.

Militantzia ETAn
----------------

Ezaguna da Ione Dorronsororekin batera ETAko lehen emakume liberatua izan zelako. Bera izan zen baita ere atxilotutako lehen emakume ETAkidea.

1968ko azaroaren 10an atxilotu zuten Iruñean Gregorio López Irasuegirekin batera, bere senarra ere bazena. Atxilotu zutenean haurdun zegoen eta sufritu zituen torturen ondorioz umea galdu zuen.

Poliziek Gregorioren aurkako susmorik ez zutenez, hortik gutxira askatu zuten bere senarra. Beranduago, 1969ko urtarrilaren 5ean Gregorio eta bere kidea Xabier Izko de la Iglesia Arantza gartzelatik askatzeko ahalegina egin zuten baina ekintza txarto atera zitzaien eta atxilotuak izan ziren.

1970an Gregorio, Xabier eta Arantza Burgoseko Auzian epaitu zituzten. Nahiz eta gehienek zigor gogorrak jazo, Arantza absolbitua atera zen, arrazoia hau izan zen Arantzaren iritzizː 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Kartzelan, krisia izan nuen, eta tratamendu psikiatrikoan egon nintzen. «Neska horrek badu nahikoa», esan zuten, eta, gainera, horrek justizia itxura egiteko aukera ematen zien. |  » |
| Arantza Arruti, 2015 |

1974an askatu zuten baina bere senarra gartzelan geratu zen, gartzela zigor luzea baitzuen.

1977ko amnistiaren ondorioz Gregorio gartzelatik askatuko zutela jakin eta bere bila joan zen Puerto de Santa Maríara. 1977ko irailaren 17an, bere senarra askatzeko zain Chiclana de la Fronterako taberna batean zegoenean, bi guardia zibil tabernara sartu ziren. Dirudienez, poliziari tabernako baten batek (agian taberariak berak) abisatu ziela. Kontua da sartu ziren guardia zibilekin eztabaida bat izan eta gero atxilotua izan zela poliziei "iseka" egitearen salaketapean Jerez de la Fronterako gartzelan sartu eta Gregorio gartzelatik atera eta gero, bere emaztea gartzelan zegoela enteratu zen.

Gartzela eta gero
-----------------

1977ko abenduaren 14an askatu zuten. Askatasuna lortu eta gero politikan jarraitu du ezker abertzalearen barruan. Besteak beste 1998an Eusko Legebiltzarreko hauteskundeetara aurkeztu zen Euskal Herritarrok alderdian baita ere Euskal Herria Bilduko hautagaia izan zen 2015ean 9. postuan Gipuzkoatik.

2010ean publikoki ETAk erabiltzen zuen bortizkeria bertan behera uztea eskatu zuen ezker abertzaleko militante historiko gehiagorekin batera egin zuten eskaera publiko batean.

Ogibide moduan frantseseko eta ingeleseko irakasle izana, urteak igaro ditu Osakidetzan lanean haurtzain eta erizain laguntzaile gisa. Orain urte batzuk jubilatu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q43855677
* Commonscat Multimedia: Arantza Arruti / Q43855677

---

 |

* Wd Datuak: Q43855677
* Commonscat Multimedia: Arantza Arruti / Q43855677
**Jose Manuel Manzisidor Olaizola "Budy"** (Zumaia, 1964ko urtarrilaren 12a) gipuzkoar idazlea da.

Biografia
---------

Jaiotzeko unean arazoak izan zituen eta ondorioz garun-perlesia sufritu zuen. Gaixotasun horrek arazo larriak ekarri zizkion: hitz egiteko ahalmena galdu zuen, motrizitate aldetik oso kaltetuta gelditu zen… Egoera horretan urte haietan erabat mugatuta gelditzeko kondena bezalakoa zen. Miren Olaizolak, bere ama, erakutsitako indarrari esker espezialista desberdinek tratatu zuten eta beste haurrek antzeko bizitza eraman zuen. Bost urteekin ibiltzen ikasi zen. Hamahiru urteekin hiru gurpileko bizikleta bat erosi zioten eta horrek bere mugikortasuna dezente handitu zuen. Irakurtzen eta idazten ikasi zuen eta hori da bere komunikatzeko sistema alternatiboa, ortografikoa alegia. Eibarko eta Donostiako Aspacen egon zen. 1986an ONCE erakundean lanean hasi zen. Horri esker etxe propioa erosi zuen eta han hogei urte bakarrik bizi izan zen. Bidai zalea, 1986an furgoneta batean beste lagunekin batera Europan zehar ibili zen, 1987an Finlandian egon zen eta 1995an Atlas mendikatea asto baten gainean gurutzatu zuen. Adina aurrera ahala bere motrizitatea okertzen joan da eta, ondorioz, bizikleta aulki gurpildunarekin trukatu behar izan zuen. 2007an lanean ezintasunaren baxa hartu zuen. Geroztik Donostiako Iza zentroan bizi da. 2011an bere memoriak argitaratu zituen: *Tengo paralisis cerebral pero no estoy enfermo* (Garun-perlesia dut baina ez nago gaixorik).

Memoriak
--------

Liburu horretan muga fisiko handiak bizi izan ditu pertsona baten munduaren ikuspena eta iritziak ezagutu ditzakegu, bizitzan ezagututako oztopoak e.a. Memoria hauek sentimen handia erakusten dute. Jose Manuel Manzisidorrek idatzitako liburua hezkuntza bereziko langileentzat eta espezialistentzat interes handia dauka.

Bibliografia
------------

* *Tengo paralisis cerebral pero no estoy enfermo*. Jasone Osoro laguntzarekin idatzita. Bilbo: Berbak, 2011. ISBN 978-84-924-1398-0
* *Garun paralisia daukat. Baina ez nago gaixorik*. Itzulpena: Maia Ossa. Bilbo: Berbak, 2013. ISBN 978-84-15508-34-2.
* Iñaki Bidegain: *Mar de arena*. Zaragoza: Egido, 2006.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Liburua argitaratu zuen eginiko elkarrizketa.
* **(Gaztelaniaz)** Bere autobiografia.[*Betiko hautsitako esteka*]
* **(Gaztelaniaz)** Budyren bloga

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260671
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 310536582
* BNE: XX5396963

 |

* Wd Datuak: Q12260671
**Batzarre etxea** XIV.-XV. mendeen inguruan eraikitako etxea Araitz bailarako Arribe herrian dago, Nafarroa Garaian. Inguruko herrixkek bertan zuten antzinako udaletxetzat har daitekeena. *Bazarresagasti* zuen izena orduan eta herritarren arteko gatazkak tratatzen ziren han. Errepide ertzean dagoen baserri txiki bat da denboraren poderioz abandonatua izan zena. 1972an Juan Gorriti eskultore nafarrak hartu eta berreraikitzeari ekin zion. Gorritiren obrarik nagusiena da Batzarre, bere egileak dioenez, etxea izateaz gain eskultura ere baita. Bertan ere, Mallope erakusketa aretoa dago. Batzarre etxea baserriaren jatorrizko izena da eta artistak berean gorde du.

Sorgin ehiza
------------

Etxearen berri Florencio Idoate idazleak ematen du *Rincones de la historia de Navarra* liburuan ("Vianako Printzea", 1966). Idoatek dioenez, Araizko bailara famatu egin zen XV. mendean sorginkeria zela-eta. Zazpi herritar epaitu zituzten Bazarresagastin eta ondoren Iruñeko espetxera eraman. Espetxean gosez hil ziren ia denak.

Museoa
------

Bailarak Gorritiren obrengan duen eragina nabarmena da, artistak aitortu duenez behin baino gehiagotan Araitzen topatutako hainbat gauzaren inguruan egin baititu eskultura edo margoak, Balerdi mendiari eginiko hainbat koadro adibidez. Eskultore horren estiloa Art Brut izenez da ezaguna. Bere lanak ikusita, haien estiloa horrela deitzen zela esan zioten Gorritiri Alemaniako aditu batzuek: "Egun hori baino lehenago nik ez nekien nire eskulturak egiteko moduak izenik zuenik".

Etxeak hainbat taila ditu bere euskarrietan eta haren ondoan Gorritik egindako egurrezko meta bat eta garai bat ikus daitezke. Horrez gain, etxearen barnean, margolan ugari dago eta Gorritiren eskulturak aurki daitezke nonahi.

Mallope aretoa
--------------

Galeria horretan Carmelo Ortiz de Elgea eta Jose Luis Zumeta pintoreak, Ramon Ruiz Cabestany keramista edota Koldobika Jauregi eskultorea bezalako artistek euren obrak erakutsi dituzte. Bailara txikia izanik ere, handik igaro diren artisten zerrenda luzea da oso. Ez bakarrik erakusketak antolatzeko, baita Gorritiren eskutik Araitz bisitatzeko ere, horien artean Mikel Laboa eta Pablo Milanes abeslariak eta Joxean Artze idazlea daude.

Iruditegia
----------

* Juan Gorriti 1996an.Juan Gorriti 1996an.
* Balkoia.Balkoia.
* Murala.Murala.
* Kanpoko ikuspegia.Kanpoko ikuspegia.
* Murala fatxadan.Murala fatxadan.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5     *"Araitz bailara: Aterik gabeko galeria".*  (Noiz kontsultatua: 2005-03-13).

Kanpo estekak
-------------
*Russula vinosa*

Sinonimoa: *Russula decolorans var. obscura*

Jateko nahiko ona, batez ere kolorea oraindik hondatu ez zaien aleak. Beste espezie batzuekin nahastea komeni da.

Deskribapena
------------

**Kapela:** Handia, 5 eta 15 cm bitarteko diametrokoa, ganbil-biribildutik lauagora, ertza pruina pixka batekin. Azal leuna, nahiko distiratsua, zati batean bereiz daitekeena, erdialdea gorrixka edo arrosa-purpura, eta ertza pixka bat morea.

**Orriak:** Zabal samar, beix-krema kolorekoak eta hori-okrerako joerarekin.

**Hanka:** Kapela baino laburragoa da proportzioan, zilindrikoa, trinkoa, zuria, zahartzean edo ebakitzean, gris-beltzaxka bihurtzen da.

**Haragia:** Nahiko malgua, zuria, ebakitzean gris ilun kolorekoa bihurtzen da, usaingabea eta zerbait mina. Espora-jalkin zurixka.

**Etimologia:** Latinetik dator *Russula* hitza, russus-etik, gorriaren txikigarritik: apur bat gorrixka kolorea dutelako Russula generoko espezie askok.

Jangarritasuna
--------------

Nahiko ona jateko.

Nahasketa arriskua
------------------

*Russula paludosa* delakoarekin nahas daiteke, hau handiagoa da, antzeko kolorea du, baina uniformeagoa. Antzeko beste espezie batzuk ere badaude.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenaren hasieran. Koniferoen baso hezeetan eta inguruko oihanpeko goroldiotan. Eremu zingiratsuetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 65 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Lotina, Roberto.  (1985). *Mil setas ibericas.*  Diputacion foral de vizcaya, 126 or. ISBN 84-505-1806-7..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.