recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Talyllyn trenbidea** (galeseraz *Rheilffordd Talyllyn* eta ingelesez *Talyllyn Railway*) Galesko babestutako burdinbide estua da. Burdinbidearen ibilbideak 7,62 kilometro luze ditu, eta Erdialdeko Galesko kostaldean dagoen Tywyn udalerrian hasi eta Abergynolwyn udalerritik hurbil dagoen Nant Gwernol geltokian amaitzen da. Burdinbidea 1866an ireki zen, Bryn Eglwys harrobiko arbela Tywyn udalerrira ekartzeko asmoz, Erresuma Batuko Parlamentuaren Agiriaren bidez bidaiariak eramateko baimena jaso zuelarik. Hainbat gorabeheren ondoren linea irekia mantendu zen, 1951an bertako bolondresen zaharberritze eta mantentze lanei esker mundu osoko lehenbiziko trenbide historikoa izendatu zutelarik.

Ordutik aurrera turismogune nabarmena bilakatu da, bere makinaria, burdinbide eta trenak berriztatu eta areagotu dituelarik. 1976an trenbidea gaur egungo Abergynolwyn eta Nant Gwernol arteko lineara hedatu zen. 2001an trenbidea mantendu eta kideatzen duen elkarteak bere 50. urteurrena ospatu zuen, 2005an Tywyn Wharf tren geltokia eta Narrow Gauge burdinbide museoa ireki ziren.

Bideoak
-------

* Egun pasa - 1. zatia (2009an filmatua)
* Egun paza - 2. zatia (2009an filmatua)

Iruditegia
----------

* Ibilbidea Tywyn eta Nant Gwernol artean.Ibilbidea Tywyn eta Nant Gwernol artean.
* Tywyn Wharf tren geltokia 2008an.Tywyn Wharf tren geltokia 2008an.
* Trenbidearen igoera ekialderuntz Fathew haranean barna, Brynglas eta Dolgoch artean.Trenbidearen igoera ekialderuntz Fathew haranean barna, Brynglas eta Dolgoch artean.
* Dolgoch udalerriko geltokia 2006an.Dolgoch udalerriko geltokia 2006an.
* Basoan barna Dolgocheko biaduktoan.Basoan barna Dolgocheko biaduktoan.

Kanpo estekak
-------------

* Talyllyn trenbidearen webgunea **(Galeseraz)** **(Ingelesez)**
* Narrow Gauge trenbide museoa **(Ingelesez)**
* Urrezko Bihozdun Trenbidea, trenbideari buruzko dokumentala, 1950eko hamarkadan Carson Davidson estatubatuar dokumentalgileak filmatua. **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q648932
* Commonscat Multimedia: Talyllyn Railway

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157446798
* LCCN: no2003013140

 |

* Wd Datuak: Q648932
* Commonscat Multimedia: Talyllyn Railway

52°35′01″N 4°05′20″W﻿ / ﻿52.58367°N 4.08875°W﻿ / 52.58367; -4.08875
T Tauri izar baten irudikapen artistikoa disko zirkumestelar batekin
**T Tauri izarrak**, izar aldagarri ez erregular mota bat dira, euren izena, taldeko objektu prototipikoa den T Tauri izarretik jasotzen dutena. Oraindik sekuentzia nagusira iritsi ez diren izar gazteak dira (sekuentzia nagusiaren aurreko izarrak). Hodei molekularretatik gertu daude, eta bere izar aldagarritasunagatik eta bere kromosferan dituen lerro biziengatik identifikatzen dira.

Ezaugarriak
-----------

T Tauri izarrak, ikus daitezkeen izarrik gazteenak dira, F, G, K eta M espektro motakoak eta bi eguzki masa baino masa txikiagoarekin. Euren azaleko tenperatura, sekuentzia nagusian aurkitzen diren antzeko masadun izarrenen antzerakoa da, baina bere argitasuna askoz handiagoa da, bere erradioa handiagoa baita. Bere erdiko tenperaturak, ziur aski, erreakzio termonuklearrak hasteko baxuegiak dira. Honen ordez, bere energia iturria, grabitate energiaren askapenean oinarritua dago, izarra, sekuentzia nagusiko izar bat eratzeko uzkurtzen doan heinean, egoera honetara iristen, 10 eta 100 milioi urte eman ditzakeelarik. T Tauri izarrek, errotazio periodo laburrak dituzte (hamabi egun inguru, gure eguzkiak hilabete behar duen bitartean), eta oso aktibo eta aldagarriak dira.

X izpi eta irrati uhinen igorpen bizi eta aldagarriak dituzte, eta askok, eguzki haize oso indartsuak dituzte. Euren espektroek, gure eguzkiarena eta sekuentzia nagusiko beste izar batzuena baino litio ugaritasun handiagoa dute, elementu kimiko hau, 2.500.000 gradu kelvinetik gorako tenperaturetan suntsitu egiten baita.

Gutxi gora-behera, aztertutako T Tauri izarren erdiak, disko zirkumestelarrak dituzte, kasu honetan disko protoplanetario deituak, gure Eguzki-sistema bezalako planeta sistemen balizko sortzaileak baitira. T Tauri izar gehienak, sistema bitarretan daude.

T Tauri izarren antzeko objektuak, baina masa handiagokoak (2 eta 8 eguzki masa artekoak), Herbig Ae/Be izarrak deritzenak dira, oraindik sekuentzia nagusian sartu ez diren A eta B espektro motako izarrak direnak. Oraindik ez da ikusi 8 eguzki masa baino gehiagoko mota honetako objekturik, oso azkar eboluzionatzen baitute: ikus daitezkeenean, nukleoan jada hidrogenoaren fusioa gertatzen ari da, eta, beraz, sekuentzia nagusiko izarrak dira.

Ikus, gainera
-------------

* Izar eraketa
* Herbig Haro objektua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6232
* Commonscat Multimedia: T Tauri stars

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4186382-3
* LCCN: sh85131769
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q6232
* Commonscat Multimedia: T Tauri stars
**Robert Fulton** (Fulton Township, Pennsylvania, 1765eko azaroaren 14a − New York, 1815eko otsailaren 24a), ingeniari eta asmatzaile estatubatuarra.

Lurrunontziaren asmatzailetzat hartzen da.

Fultonek 3 urte zituenean, aita hil zitzaion. 17 urterekin Filadelfiara joan zen, non erretratuak margotzen ikasi zuen eta Benjamin Franklin ezagutu zuen.

1786an Britainia Handira joan zen margolaritza ikastera, eta pixkanaka industria-diseinuaren alde egin zuen.

1797an Frantziara joan zen, non Claude de Jouffroy markesak, 1783an, lurrunontzi bat eraiki zuen gurpil-palek bultzatua.

Napoleon Bonapartek eskatuta, bere lehen helizedun itsaspekoa diseinatu zuen (*Nautilus*), eta 1800. urtean probatu zen lehenengo aldiz.

1803. urtearen hasieran, Fultonek lurrunontzi prototipo bat probatu zuen, baina itsasontzia alde batera okertu zen. 1803ko abuztuaren 9an, Robert Fultonek lehenengo lurrunontzia martxan jarri zuen Sena ibaian.

1807ko abuzutaren 17an, Estatu Batuetan, Hudson ibaian, New York eta Albany arteko lurrunontzi komertzialen lehenengo linea erregularra ireki zuen.

Fultonek bere lurrunontzi-diseinua patentatu zuen 1809an, itsasontzi gehiago eraiki zituen, eta lurrunaren indarrarekin bultzatutako lehenengo gerraontzia diseinatu (*Demologos*). Ez zuen amaitua ikusiko, eta azkenean, *Fulton the First* izena jarri zioten.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q192496
* Commonscat Multimedia: Robert Fulton

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 41858391
* ISNI: 0000 0000 6643 2704
* BNF: 12044845d (data)
* CANTIC: a11210801
* GND: 118694278
* LCCN: n50016797
* NKC: xx0021064
* NLA: 35107469
* SNAC: w6qn651p
* SUDOC: 028658469
* ULAN: 500008343
* BIBSYS: 5076006
* Open Library: OL512667A
* RKD: 29758
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02246/eu\_f\_1352/f1352
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q192496
* Commonscat Multimedia: Robert Fulton
**Robert F. Kennedyren hilketa**, 1968ko ekainaren 5ean AEBetako Los Angeles hirian jazotako Robert F. Kennedy senatari demokrataren hilketa izan zen. Aurrez, 1963an bere anaia John F. Kennedy AEBetako presidentea ere tiroz erail zuten.

Robert F. Kennedy AEBetako presidentziarako alderdi demokrataren hautagaitza lortzeko Kaliforniako hauteskundeetako kanpainaren barnean murgildua zegoela, Sirhan Sirhan hogeita lau urteko palestinar idazlea izan zen. Hilketa unean zeuden kazetari ugariek zirela eta, hilketaren soinu-grabazioa burutu zen, bai eta argazki eta irudiak gorde ere.

Anaiaren hilketarekin gertatu zen bezala, Roberten hilketa azaldu asmoz eztabaida eta konspirazio-teoria ugari daude.

Ikus gainera
------------

* John F. Kennedyren hilketa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1187550
* Commonscat Multimedia: Assassination of Robert F. Kennedy

---

 |

* Wd Datuak: Q1187550
* Commonscat Multimedia: Assassination of Robert F. Kennedy
Android sistema eragilearekin saltzen den **TV box** horietako bat.
**Set Top Box** baten alde bateko portuak: HDMI, USB, jack konektoreak, etab.
**TV box** edo **set-top box** bat kudeatzeko askotan urrutiko agintea erabiltzen da. Teklatu bat edo sagu bat ere erabil daiteke.
***TV box***, ***set-top box*** (***STB***) bezala ere ezaguna, telebista bat kanpoko Interneteko iturri seinale batekin konektatzen duen gailu bat da. 

TV box batek seinale digitala Internetetik jaso egiten du eta telebista batera igortzen ditu edukiak, maiz dekodetu edo deskonprimitu eta gero. 

TV box batek sistema eragile bat izaten du barruan, Android esate baterako, eta sistema eragile horrekin bateragarri diren hainbat aplikazio, Kodi, esate baterako. Software horrekin Interneteko edukiak dekodetzeko eta deskonprimitzeko aukera dago eta gero, Interneteko edukiak telebista pantailan eroso ikus eta entzun daitezke.

Konexioak
---------

TV box-ek hainbat portu izaten dituzte beste gailu elektronikoekin konektatzeko, HDMI portuak, USB portuak... Askotan SD Memoria txartelak zuzenean sartzeko portuak ere izaten dituzte.

USB memoria arkatz bat edo SD Memoria txartel bat zuzenean dagokion portuan sartuz gero, memoria gailuan dauden audioak, bideoak edo irudiak ikusteko aukera dago, horretarako behar den softwarea edukiz gero. 

SD Memoria txartel edo USB memoria arkatz batetik, TV box dela bide, konektatu egin daiteke beste gailu batera monitore edo telebista aparatu batera.

Ikus, gainera
-------------

* Kodi.
* Telebista digital.
* Telebista adimendun.
* Telebistako dekodifikatzaile.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10823640

 |

* Wd Datuak: Q10823640
*Artikulu hau seleukotarren hiriburuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Seleuzia».*
**Seleuzia Tigrisekoa**, Seleuko I.a Nikatorrek Babiloniaren ipar-ekialdean sortutako antzinako kolonia helenistiko bat izan zen, bere erresumaren hiriburu bezala: (antzinako grezieraz: Σέλεύχεια).

Gaur egungo Iraken dago, Tigris ibaiaren mendebaldeko ibarrean, Opis hiriaren parean, ondoren Ktesifon bezala berrizendatua izan zena.

Babiloniaren material eta biztanleriatik jaio zen Seleukotar Inperio berriaren hiriburua izateko, baina laster galduko zuen paper hau Antiokiaren mesedetan.

Seleuzia Tigrisekoa, mundu helenistikoko hiri nagusienetako bat izan zen, baita merkatalgune garrantzitsu bat ere, K.a. III. mendea eta K.a. II. mende]an, Egipton Alexandriak zuenarekin alderagarria.

K.a. 141ean partiarrek hiria konkistatu zuten. Bere galerak, Seleukotar Inperioaren amaiera esan nahi du Mesopotamiari dagokionez, eta inperioa Siriarantz atzeratzen da.

117an, Trajano erromatar enperadoreak su eman zion. Hadrianok, hurrengo urtean, uko egin zion, enperadoreak, Mesopotamia, Erromak defendatu ezinezko lurralde bat zela uste baitzuen. Orduan, partiar erara berreraikia izan zen, baina, azkenik, erromatar armadak suntsitu zuen 164an.

Asdaxir I.a Persiakoak, ondoren, hiria berreraiki zuen, Veh-Ardashir bezala izendatuz. Gaur egun, Irakeko hiriburu den Bagdadetik 30 kilometrotara dagoen aldiri bat da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2006-1-27). *Antzinateko hirien euskarazko izenak.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1136681
* Commonscat Multimedia: Seleucia on the Tigris

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 3144648141240192954
* BNF: 13513706c (data)
* SUDOC: 050447017
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 21867

 |

* Wd Datuak: Q1136681
* Commonscat Multimedia: Seleucia on the Tigris


| * i
* e
* a
Zetaren Bidean zeuden hiri nagusiak |
| --- |
| Ekialdeko Asia | Txinako Herri Errepublika **Txina:** Aksu • Dunhuang • Hotan • Jiayuguan • Karasahr • Kashgar • Korla • Kucha • Lanzhou • Luoyang • Tianshui • Turfan • Ürümqi • Wuwei • **Xi'an** |
| Erdialdeko Asia | Afganistan **Afganistan:** Bagram • Balkh • Bamyan • HeratKazakhstan **Kazakhstan:** Almaty • TalgarKirgizistan **Kirgizistan:** OxTajikistan **Tajikistan:** Khorog • Khujand • PanjakentTurkmenistan **Turkmenistan:** MervUzbekistan **Uzbekistan:** Bukhara • **Samarkanda** • Kesh (Shahrisabz) • Khiva • Kokand • Taxkent |
| Transkaukasia | Armenia **Armenia:** ArtaxatAzerbaijan **Azerbaijan:** Baku • ShamakhiErrusia **Errusia:** Derbent • MagasGeorgia **Georgia:** Kutaisi • Poti |
| Ekialde Hurbila | Irak **Irak:** Seleuzia TigrisekoaIran **Iran:** Bam • Isfahan • Maxhad • Qazvin • Qumis • YazdLibano **Libano:** TiroSiria **Siria:** Alepo • Damasko • Dura-Europos • PalmiraTurkia **Turkia:** **Antiokia** • Bursa • Efeso • **Istanbul** |
**Seleuko II.a**, Seleukotar dinastiakoa, **Kaliniko** (Καλλινικoς) deitua, literalki "garaipen eder bat lortzen duena" esan nahi duena, *Pogon* (bizartsua) ere deitua izan zen. K.a. 247 eta K.a. 226 bitartean gobernatu zuen. Antioko II.a Theos erregearen semea zen.

Egiptoko Ptolomeo III.aren aurka borrokatu eta galdu egin zuen. Gerra hau ondo ulertzeko, Seleukoren aita zen Antioko Teosen garaian gertatutako gertakizun batzuk kontutan hartu behar dira:

Ptolomeo III.ak, Berenize Sira izeneko arreba bat zuen, Antioko II.a Theos errege seleukotarrarekin ezkondu zena, ezkon ordain aberats bat emanez. Antioko, bere lehen ezkontzan, Laodize I.a izeneko batekin ezkonduta zegoen, eta, honekin, bi seme-alaba zituen, nagusiena, Seleuko. Laodize, arbuiatua eta bigarren maila batetara baztertua izan zen, Laodizegan, gorroto handia piztu zuena, baita mendeku nahia ere. Handik denbora batera, Antioko II.ak gortera deitarazi zuen Laodize, eta, honek, erregea pozoitu eta hiltzeko probestu zuen. Ondoren, Berenize hilarazi zuen, honen semea (tronurako erregegaia zena), eta erreginaren segizioan iritsi ziren gorteko pertsona guztiak, eta, jada etsairik gabe, bere semea errege izendatu zuen, eta bere laguntzarekin. Gertakari guzti hauen ondorioz, Ptolomeo III.ak, armada bat antolatu zuen Siriara joan eta seleukotar errege berria zen Seleuko II.a Kalinikoren eta honen amaren aurka borrokatzeko, honela, bere arreba eta ilobaren heriotzak mendekatzeko. Siria konkistatu zuen eta Babiloniaraino iritsi zen, eta askoz gehiago konkistatu ahal izango zuen, Egiptora, sedizio bat baretzera itzuli behar izan ez balu. Itzulera bidaia hasi aurretik, Seleukoren erresuma arpilatu zuen, zilarrezko 40.000 talentu eta jainkoen 2500 irudi eramanez, horietako asko, Egiptorenak zirenak, aurreko batean lapurtu zirenak.

Seleuko II.a Kalinikok, bi seme izan zituen: Seleuko eta Antioko. Biak izan ziren errege, lehenik lehenengoa eta ondoren bigarrena. Lehenak, erregealdi labur bat izan zuen, eta bere jeneral propioek pozoitua hil zen. Antiokok, Antioko III.a Handia izenarekin gobernatu zuen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Antioko II.a Theos** | **Seleukotar erregea**K.a. 247-K.a. 226 | Ondorengoa**Seleuko III.a Soter Zerauno** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Seleuko II.a Kaliniko*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3373
* Commonscat Multimedia: Seleucus II

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 6158156374138407710005
* GND: 1156051193
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05344/eu\_s\_1639/s1639
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3373
* Commonscat Multimedia: Seleucus II
**Sulawesi** edo **Celebes** (portugesez: *Celebes*) hego-ekialdeko Asiako uhartea da, administratiboki Indonesiakoa. Sondako lau uharte handietako bat da, Java, Sumatra eta Borneorekin batera, eta munduko 11.a. Floresko, Moluketako, Bandako eta Sulawesiko itsasoen artean dago, Borneoko ekialdean. 174.600 kilometro koadroko eremua du, eta 2010ean 17.359.398 biztanle zituen.

Geografia
---------

Sulawesik Flores eta Timor ditu hegoaldean, Borneo mendebaldean, Filipinak iparraldean eta Molukak ekialdean. Lau penintsula handi ditu: Minahassa iparraldean, Ekialdekoa, Hegoaldekoa eta Hego-ekialdekoa. Uhartearen erdialdea oso malkartsua denez, penintsulen arteko komunikazioak errezagoak dira itsasoz lehorrez baino. Hiru badia handi daude: Tominiko golkoa iparraldean, Toloko golkoa hegoaldean eta Boniko golkoa ekialdean. Mendebaldean Makassar itsasartea dago. Mendirik garaiena Rantemario da (3.478 m).

### Hiriak

Makassar hiri handiena da; 2010eko erroldaren arabera, 1.338.663 biztanle zituen. Aipagarriak dira Manado, Palu, Kendari, Bitung, Gorontalo, Palopo eta Bau-Bau.

Historia
--------

Portugaldarrek 1512an aurkitu zuten, eta herbeheretarrek 1607-1911 urteetan hartu. Japoniaren esku egon zen lau urtez (1942-1945). 1950. urtean, Indonesiako Errepublika Sulawesiz jabetu zen.

Banaketa administratiboa
------------------------

Tongkoko sumendia Ipar Sulawesin
Sulawesi sei probintziatan banaturik dago: Hego Sulawesi, Mendebaldeko Sulawesi, Erdialdeko Sulawesi, Hego-ekialdeko Sulawesi, Gorontalo eta Ipar Sulawesi. Kontuan hartu behar da, probintzia horietan sarturik daudela inguruko uharte eta uhartedi txiki batzuk, hala nola, Selayar, Sangihe, Talaud, Togian, Banggai, Buton, Muna, Kabaena, Wowoni eta Tukangbesi.

| Probintzia | Eremua (km²) | Biztanleria(2010) | Biztanleria(2014) | Dentsitatea(bizt/km², 2014) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Hego Sulawesi | 46.717,48 | 8.034.776 | 8.395.747 | 179,7 |
| Mendebaldeko Sulawesi | 16.787,18 | 1.158.651 | 1.284.620 | 76,5 |
| Erdialdeko Sulawesi | 61.841,29 | 2.635.009 | 2.839.290 | 45,9 |
| Hego-ekialdeko Sulawesi | 38.067,70 | 2.232.586 | 2.417.962 | 63,5 |
| Gorontalo | 11.257,07 | 1.040.164 | 1.134.498 | 92,9 |
| Ipar Sulawesi | 13.851,64 | 4.973.129 | 5.126.643 | 172,0 |
|
| **Sulawesi** | **188.522,36** | **17.371.782** | **18.455.058** | **97,4** |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-06-29). *171. araua: Asiako toponimia.*  (Noiz kontsultatua: 2013-02-11).
2. ↑
3. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3812
* Commonscat Multimedia: Sulawesi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316430489
* GND: 4069884-1
* LCCN: sh85021616
* NDL: 00628668
* NKC: ge272780
* NARA: 10044952
* AAT: 300018719
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 7226110

 |

* Wd Datuak: Q3812
* Commonscat Multimedia: Sulawesi
**Sulfonak** organosufre-konposatuak dira, sulfonilo funtzio-taldea eta (R−S(=O)2−R’) formula dutenak non R eta R' erradikal organikoak diren

Sulfonen egitura
. Sufre-atomoak sei balentzia du bi oxigeno-atomori lotura bikoitzez lotzen zaie eta karbono-atomoei lotura bakunez.

Sintesia
--------

Sulfonak tipikoki tioeterrak oxidatuz prestatzen dira non sulfoxidoak bitarteko produktua diren.

Sufre dioxidotik abiatuta ere sintetiza daitezke, normalean alkenoekin erreakzionatuz zikloadizio baten bidez. Horrela prestatzen da sulfolanoa adibidez, zeina disolbatzaile industrial interesgarria den.

Sulfolanoaren sintesia

Erabilera
---------

Arestian aipatu bezala sulfolanoa disolbatzaile interegarria da eta petroliotik konposatu aromatiko preziatuak erauzteko usatzen da.

Dapsona-ren egitura
Polimeroen sintesian ere baliatzen dira plastiko bereziak helburua direnean. Plastiko berezi horien ezaugarriak: sendotasuna eta oxidazioarekiko, korrosioarekiko eta tenperatura altuekiko erresistentzia handia. Polimero horien sintesian bisfenol S eta 4,4'-diklorodifenil sulfona erabiltzen dira besteak beste.

Botikak egiteko ere baliagarriak dira. Adibidez daposna legenarra, tuberkulosia edo demartitisak tratatzeko usatu izan da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-11-06).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Organic Syntheses Procedure» *orgsyn.org* (Noiz kontsultatua: 2022-11-06).
3. ↑   «ISOPRENE CYCLIC SULFONE» *Organic Syntheses* 29: 59. 1949 doi:10.15227/orgsyn.029.0059. (Noiz kontsultatua: 2022-11-06).
4. ↑    *Ullmann's encyclopedia of industrial chemistry.*  (Sixth edition. argitaraldia) 2002 ISBN 978-3-527-30673-2. PMC 751968805. (Noiz kontsultatua: 2022-11-06).
5. ↑   Fink, Johannes Karl.  (2008). *High performance polymers.*  William Andrew ISBN 978-0-8155-1975-1. PMC 297182546. (Noiz kontsultatua: 2022-11-06).
6. ↑    *Modern pharmacology with clinical applications.*  (6th ed. argitaraldia) Lippincott Williams & Wilkins 2004 ISBN 0-7817-3762-1. PMC 51258187. (Noiz kontsultatua: 2022-11-06).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q411193
* Commonscat Multimedia: Sulfones

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D013450
* **Kimikako identifikadoreak**
* ChEBI: 35850

 |

* Wd Datuak: Q411193
* Commonscat Multimedia: Sulfones
Sulfoxido funtzio-taldea
**Sulfoxido** da *sulfinilo* (=SO) funtzio-taldea duten konposatu organikoen izen generikoa. R–S(=O)–R' formula orokorra dute, non R eta R' erradikal organikoak diren. Sulfuroetatik sulfonetara daraman oxidazio-prozesuko bitarteko konposatuak dira. Aliina eta dimetil sulfoxidoa dira talde honetako konposaturik ezagunenak.

Sintesia
--------

Sulfuroak oxidatuz sintetizatzen dira sulfoxidoak hidrogeno peroxidoak edo periodatoak usatuz. Erreakzioaren sulfoxidazio esaten zaio. Kontuz izan behar da gehiegizko oxidazioak sulfonarik sor ez ditzan. Adibidez DMSO sintetizatzeko dimetil sulfuroa gehiegizko oxidazioak dimetil sulfona emango luke.

Arilo-sulfoxidoen kasuan beste bide batzuk ere badira, hala nola sufre dioxidotik abiatuta bi Friedel-Crafts erreakzioen bidez katalizatzaile azidoa baliatuz;

2 ArH + SO2 → Ar2SO + H2O

Erabilera
---------

Esomeplazolaren egitura. Konposatuaren enantiomero bakarra dago. Omeoplazola aitzitik bie enantiomeroen nahaste errazemikoa da
DMSO disolbatzaile gisa oso erabilia da. Medikuntzan ere baditu aplikazioan hanturak tratatzeko eta analgesiko gisa.

Bestetik sulfoxido funtzio-taldea botika inportanteetan ageri da, adibidez: omeplazolean, esomeplazolean, modafinilean eta amodafinilean.

Naturan
-------

Sulofoxido naturalak badira hala nola aliinia eta ajoenoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).
2. ↑    *Ullmann's encyclopedia of industrial chemistry.*  (Sixth edition. argitaraldia) 2002 ISBN 978-3-527-30673-2. PMC 751968805. (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Organic Syntheses Procedure» *orgsyn.org* (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q408395
* Commonscat Multimedia: Sulfoxides

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4184066-5
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D013454
* **Kimikako identifikadoreak**
* ChEBI: 22063

 |

* Wd Datuak: Q408395
* Commonscat Multimedia: Sulfoxides
**Suizen-ji lorategiak** (japonieraz: 水前寺成趣園, *Suizen-ji Jōju-en*?)
 Kumamoton dauden lorategi famatuak dira.

Historia
--------

Hosokawa Tadatoshi daymioak hasi zuen lorategien erikuntza 16236an te-etxeko lorategiak izateko helburuarekin. Zelai hau aukeratu zuen bertako putzuko ur gardena tea egiteko bikaina baitzen. Jadanik existitzen ez den Suizen-ji tenploaren ondoan egonik beronen izena hartu zuen.

1912an Kyotoko jauregi inperialeko *Kokin-Denju-no-Ma* te-etxea ekarri zen lorategi hauetara.

Lorategiak
----------

Hainbat miniatura agertzen ditu, ezagunena Fuji mendiarena, karpa koloretsuz betetako aintzira txikiak ere badaude.

Honetaz gin Izumi santutegia eta *Nōgaku-dō* Nō antzokia ere badaude.

Iruditegia
----------

* 
* Fuji mendiaren miniatura.Fuji mendiaren miniatura.
* 
* 
* Izumi santutegia.Izumi santutegia.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)****(Japonieraz)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1090968
* Commonscat Multimedia: Suizen-ji Jōju-en

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1090968
* Commonscat Multimedia: Suizen-ji Jōju-en
**Senpereko gaztelua** Lapurdiko Senpere herrian kokatua dagoen XII. mendeko gaztelua da.

Historia
--------

Senpereko gazteluaren hondakinak
1249. urteko dokumentuetan aipatzen da lehenegoz gaztelua eta VII. menderarte izan zen leinu etxea. 1441 edo 1442an Ogerot gazteluaren jabe izendatua, Ingalaterra eta Frantziaren arteko gudan ingelesen alde egin zuen. Frantzesek Lapurdi hartu zutenean 1450.ean Senpereko herria eta gaztelua erre zituzten.
XVI. mendean gazteluan berrikuntza lan garrantzitsuak egin zituzten bizitzarako erosoagoa eginez, aldaketa sakonak gauzatuz.

XVII. mendean orduko gazteluko jaunak Pierre de Lancreri eskeini zion gaztelua. Sorginkeriarekin amaitzeko Bordeleko legebiltzarrak bidalia, Pierrek gaztelua erabili zuen ustez sorginak zirenak, haurrak eta apaizak barne, torturatu, epaitu eta exekutatzeko. 600 gizaseme hil zituen lau hilabetetan sutan errez edo gaztelutik behera botaz. Ondorioz, *Sorginaren dorrea* izenez ere ezagutzen da eta hainbat kondaira sortu ziren honen inguruan.

1793an frantziar gudalostearen kuartel bilakatua espainiarrak Lapurdin sartzean berriz ere errea izan zen. Gazteluaren hondamendiak etengabe jarraitu zuen, gaur egun guztiz hondatua dagoelarik.

1952. urtean Monumentu historiko izendatu zen.

### Senpereko jaun-andereak

Senpereko jaun-andereei buruzko berriak badira 1007. urtetik hasita. XIV. mendearen bukaeran, Pedro Lopez Amezketa jaunaren alabarekin ez kondu zen. Ezteiak iraun bitartean, Ezpeleta jaunak Amezketa desafiatu zuen. Dueluan, Ezpeleta hil zen.
Joanek, Amezketaren semeak, Henrike V.a Ingalaterrako erregearentzat lan egin zuen, eta erregeak hamar brazako dorrea eraikitzen utzi zion, Lapurdin onartu ohi zena baino altuagoa. Ingalaterrako erregeak Lapurdiko bailea bere sasiko semea zen Ogeroten esku utzi zuen.
1449. urtean, Ehun Urteetako Gerrak iraun bitartean, gaztelua erre egin zuten, eta geroago berreraiki.
1516. urtean, izandako alaba bakarra Joan Chiconekin ezkondu zen; Chicon Arbonako baroia zen, eta Frantzisko I.aren 200 zaldunetako bat. Pavian parte hartu zuen Karlos V.aren preso zegoen Frantzisko I.aren trukean; hori zela eta, gazteluan Turenne bizi izan zen.

Ezaugarriak
-----------

Oinplano angeluzuzena du eta gaur egun 17 metroko altuera duen dorre zatia geratzen da. Hormarik zabalenak Iparralde eta Hegoaldekoak dira, harlanduz eta kareharriz eginak. Bi sarrera ditu eta barrualdea hutsik dago.

Gezilehioak eta beste batzuk dotoreago ere baditu, garai desberdinetakoak. Historian zehar jasan dituen sute eta berreraiketak medio, ez dago jakiterik zein garaikoak diren ezta jatorriz zein itxura zuen ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskadi.eus Senpere
2. 1 2  Hiru Senpereko gaztelua
3. ↑   Open Data Euskadi. *'Euskal Herria' entziklopedia enblematikoa: Arkitektura zibila I - Eusko Jaurlaritzaren datu irekiak.*  (Noiz kontsultatua: 2017-09-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22920842
* Commonscat Multimedia: Château de Saint-Pée-sur-Nivelle

---

* **Ondare historikoa**
* Mérimée: PA00084514

 |

* Wd Datuak: Q22920842
* Commonscat Multimedia: Château de Saint-Pée-sur-Nivelle
Estatu Batuetako **sukaldaritzako liburua** (1912)
**Sukaldaritzako liburua** (**errezeta-liburua** ere) sukaldari famatu batek prestatutako sukaldaritzako errezetak biltzen duen liburua da. Normalean sukaldeko trikimailuak eta esperientzia pertsonalak azaltzen ditu. Latinezkoak ez diren Europako hizkuntzaz idatzitako zaharrenetariko bat Llibre de Sent Soví da, 1313ko edo lehenagoko eskuizkribu bat gordetzen dena eta 1024koa izan daitekena. Beste batzuk ere badira, besteak beste, *Taillevent* goitizeneko Guillaume Tirelek (1326-1395) Erdi Aroko gastronomian idatzitakoa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q605076
* Commonscat Multimedia: Cookbooks
* Wikibooks Liburuak: Sukaldaritza liburua/Azala

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12425736p (data)
* GND: 4114240-8
* LCCN: sh96003769
* NKC: ph122000
* NARA: 10633656
* AAT: 300026109
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D055927

 |

* Wd Datuak: Q605076
* Commonscat Multimedia: Cookbooks
* Wikibooks Liburuak: Sukaldaritza liburua/Azala
Irlandar txistu edo txirula saila.
**Tin Whistle** (euskaraz *Letoizko Txistua*), bere izendapen zehatzenean, **"whistle"** hitzak ingelesez **txistua** edo **txirula** esan nahi du, baina orokorrean *tin* edo *low whistle* txistu motei deitzen zaie. Irlandar musika-tresna ospetsuenetakoa da dudarik gabe, bai eta zeltiar musikako esanguratsuena ere. *Tin* hitzak euskaraz *latorria* esan nahi du, aintzineko *whistle*-ak materiale honetan egin ohi baitziren.

*Whistle*-a musika-tresna oso aintzinekoa da. Bere jaiotza Txinan izan omen zen orain dela 5.000 urte, eta Europara XI. mendean ailegatu omen zen. Baina gaur egungo *whistle* txistua ez zen XIX. menderarte sortu, Ingalaterran Clarke-n eskuek landu zuten arte. *"Tin Whistle"* delakoa (ingeleraz *Penny Whistle* edo *Irish Flute* ere deitzen da; Irlanderaz *Flageolet* edo *Feadóg*), 6 zulodun txistu antzeko bat zen. XX. mendeko 50eko hamarkadan plastikozko ahokoa ezarri zitzaion, gaur egun ere modu honetan dago normalki. Iada 70. hamarkadan, Overton-ek *Low Whistle* (Txistu baxua) delakoa asmatu zuen, afinat una octava per sota.

Gaur egun *Low* eta *Tin Whistle* erako txistuak ekoizten dituzten musika-etxe ugari daude nonnahi ere. Mota eta doinu ezberdinetakoak (jatorrizkoa Do musika notan dago doitua), honako materialetan ekoizten dira: metala, banbua eta batez ere [plastiko]]a. Berarekiko dagoen ospe eta jarraipena dela eta, gaur egun folk musika talde askotako kideek joi izan dute Euskal Herrian: Sorotan Bele, Alboka... baita eta euskal abeslari askoren musikan parte hartu, adibide gisa: Benito Lertxundi.

*Tin whistle*-aren doinu edo soinuak Euskal Herriko musikan txistuaren antza badu, baina batez ere Iparraldeko txirularen doinu bizi, garbi eta finaren antza edo parekotasun handia du.

Nahiz eta Irlandako musika-tresna bezala hartua izan, beste hainbat herrialdeetako herri-musikan ere jotzen da: Eskozia, Gales, Ingalaterra, Kornualles, Man Uhartea, etab, etab...

Kanpo estekak
-------------

* Whistlemania
* Whistle txistuen denda

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q615403
* Commonscat Multimedia: Tin whistles

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4476511-3
* LCCN: sh85099560
* AAT: 300198740

 |

* Wd Datuak: Q615403
* Commonscat Multimedia: Tin whistles
**Tarhuntassa**, hiri hitita bat izan zen. Bere kokapen zehatza ez da ezagutzen, baina, Hititar Inperioaren hiriburua zen Hattusasetik hegoaldera aurkitzen zela ziur esan daiteke. Garrantzi berezia hartu zuen Muwatallis II.aren erregealditik aurrera, nork inperioko hiriburu bihurtu zuen.

Tarhuntassa, nagusiki luvitera hitzegiten zuten biztanleez populatua zegoen hiri bat zen, bere izena, hititar mitologiako Tarhunt jainkoaren omenezkoa delarik, ekaitzaren jainkoa. Ez dago hiriari buruzko erreferentziarik Muwatallis II.aren erregealdiaren aurretik, Hattusa utzi zuena Tarhuntassa hiriburu bihurtzeko. Aldaketa hau, Muwatallisek, jainkoen agindu baten ondorio bezala justifikatu zuen, baina, ziuraski, benetako arrazoia, estrategikoa zen: Hattusa, gasgas tribuengandik hurbilegi zegoen, etengabe defendatu behar izatera behartzen zuena, Tarhuntassa, hititek ondo kontrolatutako lurralde batean zegoen bitartean, eta, gainera, Siriatik gertuago, non Egiptorekin laster gerra hasiko zela begi bistakoa zen.

Muwatallis II.aren seme eta oinordeko izan zen Urhi-Teshubek, Hattusa berriz hititar inperioaren hiriburu bihurtu zuen arren, Tarhuntassak, berriki lortutako garrantzia mantendu zuen, laster, Urhi-Teshub, bere osaba Hattusili III.ak tronutik kendu baitzuen, nork Kurunta, Urhi-Teshuben anaia zena, hiri honetako tronuan jarri zuen. Ordutik aurrera, Tarhuntassa, hititar inperioarentzat ezegonkortasun gune izan zen: Tudhalia IV.aren garaian, dirudienezk, Kuruntak, huts egin zuen estatu kolpe bat eman zuen, eta Tudhaliaren seme zen Shubiluliuma II.ak, Tarhuntassara tropak bidali behar izan zituen, matxinada bat baretzeko.

Ez da askoz gehiagorik ezagutzen Tarhuntassari buruz, hititar inperioa, itsasoko herrien esku erori ondoren, K. a. 1200 inguruan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1068171
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 150777458
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1068171
**Summit konderria** (ingelesez: *Summit County*) Coloradoko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Breckenridge da. 2010eko zentsuaren arabera 27.994 biztanle zituen, Summit kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Summit konderriak 1.603,92 kilometro koadro ditu. Horietatik 28,28 ura dira. Beste 1.575,64 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,06 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 27.994 pertsonetatik 27.147 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3.989 dira. 208 beltzak edo afroamerikarrak. 55 amerikar natiboak ziren eta 13 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 269 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 31 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 271 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q312453
* Commonscat Multimedia: Summit County, Colorado

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157106710
* LCCN: n80108779
* **Lekuak**
* OSM: 441008
* TGN: 2000250

 |

* Wd Datuak: Q312453
* Commonscat Multimedia: Summit County, Colorado
**TMX formatua** (*Translation Memory eXchange*) itzulpen-memoriak trukatzeko erabiltzen den estandar irekia da. Itzulpen-memoria edo TM (*Translation Memory*) batean testuen zati elebidunak gordetzen dira XML formatuan.

TMX formatua LISA (*Localization Industry Standards Association* - Lokalizazioaren Industriaren Estandarren Elkartea) erakundearen interes-taldea den OSCAR (*Open Standards for Container/Content Allowing Re-use* - Berrerabilera onartzen duten Edukiontzi/Edukietarako Estandar Irekiak) taldeak mantentzen du.

TMX formatuaren 1998an sortu zen, eta 2010. urtean uneko bertsioa 1.4b zen. TMX 2.0 bertsio 2007ko martxoan argitaratu zen nahi zuen orok iruzkinak egin zitzan haren inguruan, hura onartu baino lehen.

Formatua
--------

Esan bezala, TMX formatua XMLaren aldaera bat da. Funtsean hiru etiketa garrantzitsu ditu:

* <tu> (*translation unit*) -> itzulpen-unitate bakoitza gordetzen du, hizkuntza bietarako
* <tuv> (*translation unit version*) -> unitate bakoitzerako, hizkuntza bat gordetzen du
* <seg> (*segment*) -> testua bera gordetzen du

Adibidea
--------

TMXaren oinarrizko unitatea hau da:

```
<tu>
 <tuv lang="EN-US">
   <seg>Thanks for choosing Firefox!</seg>
 </tuv>
 <tuv lang="EU">
   <seg>Eskerrik asko Firefox aukeratzeagatik!</seg>
 </tuv>
</tu>
```

IVAPek argitaraturiko TMX fitxategi baten adibide bat

Zein aplikaziorekin erabil daiteke
----------------------------------

TMX normalean ez da zuzenean editatzen, informazio-biltegi gisa erabiltzeko pentsatuta baitago. Hurrengo aplikazioek TMX formatua balia dezakete itzulpenak egiten laguntzeko:

* Lokalize
* OmegaT
* Virtaal

Ikus, gainera
-------------

* XLIFF
* Itzulpen-memoria

Erreferentziak
--------------

1. ↑  LISA - Localization Industry Standards Association
2. ↑  OSCAR - Open Standards for Container/Content Allowing Re-use

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1890189

 |

* Wd Datuak: Q1890189
**Summit konderria** (ingelesez: *Summit County*) Ohioko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Akron da. 2010eko zentsuaren arabera 541.781 biztanle zituen, Summit kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Summit konderriak 1.087,94 kilometro koadro ditu. Horietatik 18,93 ura dira. Beste 1.069,01 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 497,99 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 541.781 pertsonetatik 440.284 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 8.660 dira. 77.373 beltzak edo afroamerikarrak. 901 amerikar natiboak ziren eta 118 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 11.841 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 755 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 10.509 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485536
* Commonscat Multimedia: Summit County, Ohio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145406846
* LCCN: n79120273
* NARA: 10037164
* **Lekuak**
* OSM: 911310
* TGN: 1002928

 |

* Wd Datuak: Q485536
* Commonscat Multimedia: Summit County, Ohio
**Svanera** (ლუშნუ ნინ, luxnu nin) svanek hitz egiten duten hizkuntza da, Kaukasoko kartveliar hizkuntzen familiakoa. 23 000 inguru hiztun ditu Georgiako ipar-mendebaldean, Svaneti eskualde historikoan (egun Samegrelo-Zemo Svaneti eta Ratxa-Letxkhumi eta Kvemo Svaneti eskualdeen artean banatua).

Ez du ez forma estandarrik ez ofizialtasun estatusik, eta familian edo lagun artean besterik ez da erabiltzen. Eskolan ere ez da irakasten. Hiztun gehienak elebidunak dira, eta bigarren hizkuntza gisageorgiera erabiltzen dute. UNESCOk arriskuan dagoen hizkuntza gisa sailkatzen du, umeek etxean gero eta gutxiago jasotzen dutelako.

Dialektoak
----------

Svanerak bost dialekto ditu: goi-svanera dialekto multzokoak (goi-balera eta behe-balera) eta behe-svanerakoak (laxkhera, lentekhera eta txolurrera). Dialekto multzoek elkarrekiko ulergarritasun txikia dute.

Ezaugarriak
-----------

Beste kartveliar hizkuntzak ez bezala, svanerako bokalek umlaut izeneko aldaketa egiten dute; gainera, goi-balerak eta laxkherak bokal luzeak eta laburrak bereizten dituzte. Hizkuntza ergatiboa den arren, ergatibitate hautsia dauka, kasu ergatiboa lehenaldian baino ez da erabiltzen. Ergatiboz gain, beste 5 kasu daude, atzizkien bidez markatuak; kasuekin batera, postposizioak erabiltzen dira. Ez dago genero gramatikalik. Aditzek komunztadura polipertsonala dute.

Idazteko sistema
----------------

Egun georgiar alfabetoan oinarritutako sistema bat erabiltzen da; hala ere, ez dago idazkera arauturik.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ა | ა̈ | ა̄ | ა̄̈ | ბ | გ | დ | ე |
| ე̄ | ზ | თ | ი | ი̄ | კ | ლ | მ |
| ნ | ჲ | ო | ო̈ | ო̄ | ო̄̈ | პ | ჟ |
| რ | ს | ტ | უ | უ̈ | უ̄ | უ̄̈ | უ̂ |
| ფ | ქ | ღ | ყ | შ | ჩ | ც | ძ |
| წ | ჭ | ხ | ჴ | ჯ | ჷ | ჷ̄ |  |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Termcat Centre de terminologia
2. 1 2  Большая Российская Энциклопедия
3. ↑  Svanera UNESCO Hizkuntza Atlasen
4. ↑  Support and Resistance for Svan language activism

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Bisita ezazu Svanera*** Wikimedia Incubator proiektuan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q34067
* **Identifikadoreak**
* GND: 4139654-6
* NKC: ph521472
* AAT: 300389332
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q34067
Tlazolteotl Borboitar Kodexean
**Tlazolteotl** (nahuatlez "Zikinkeriaren Irenslea") mexika mitologian lurra, sexua eta jaiotzaren jainkosa da. Mundutik bekatua ezabatzen zuen jainkosa eta sexualitatearekin gehien lotutako jainkosa zen. Ilargiarekin lotuta zegoen.

Irudikapena
-----------

Kodexetan azteken erditzeko ohiko posturan irudikatzen zen, edo batzuetan kaka egiten lizunkeria bekatuak kakarekin sinbolizatzen baitziren.

Beste kodex batzuetan "deabruaren erroa" eusten agertzen da, ezmoraltasunarekin lotuta dagoen edaria den pulkearen eraginak indartzeko eta erditzeko minak arintzeko erabilitako landearea.

Sinesmenak
----------

"Zikinkeriaren irenslea" bezala ezagutzen zen hil zorian zegoen jendea bisitatzen zuela uste baitzen.

Tlazolteotl jainkosak azteka gizartean emakumetasunari buruzko balio moral batzuen kontraesanak agertzen zituen: sufrimendua zekarren sexu bidezko gaixotasunekin eta hauek medikuntzarekin sendatzen zituen, sexu desbideraketak inspiratzen zituen eta aldi berean horiek barkatzeko ahalmena zuen, eta guzti hau ugalkortasunaren eta erditzearen jainkosa, medikuen patroia eta aldi berean eromena zekarren jainkosa krudela izanik.

Beste jainkosa batzuk
---------------------

* Toci ("Jainkoen Amona") gaixoen sendatzailea
* Yohualticitl ("Gaueko emagina")
* Mictecacihuatl ("Heriotzaren Dama") Mictlan behe munduko erregina
* Coatlicue ("Sugezko gonaduna"). Emankortasuna, heriotza eta birsortzea sinbolizatzen zituen. Aztekek birjintzat hartzen zuten. Tonantzin ere deitua ("Gure Ama Gurtua")
* Xochiquetzal, Quetzalcoatlen maitale ederra, erditzearen eta jaiotzaren emagina.
* Itzpapalotl, jainkosa azteka bat, aldi berean atso jakintsua eta sorgin boteretsua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q850249
* Commonscat Multimedia: Tlazolteotl

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 13111309
* GND: 119142279
* LCCN: no2015016614
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q850249
* Commonscat Multimedia: Tlazolteotl
**Royal Ulster Constabulary** edo **RUC** (irlanderaz *Constáblacht Ríoga Uladh*, euskaraz *Ulstergo Errege Polizia*), 1922 eta 2001 urteen artean Ipar Irlandan jardun zuen polizia da. 1922ko ekainaren 1an sortua izan zen, Royal Irish Constabularyko (*Irlandako Errege Polizia*) kideekin, erakunde batek bestea ordezkatu baitzuen, 1921ko Itun Anglo-Irlandarraren bidez Irlandako Errepublikari bere berezko polizia dohatu zitzaionean, Garda Síochána delakoa.

Ipar Irlandako gatazkan paper aktiboa jokatu zuen, bere garairik onenean 8500 kide eta 4500 erreserbako bolondres izatera iritsi zelarik. Gatazka honetan izan zuen jardutea eztabaidagarria zela eta, Ostiral Santuko Hitzarmenaren baldintzetan hitzartua zegoen arabera erakunde hau 2001an desagerrarazi egin zuten eta Ipar Irlandako Polizia Zerbitzua edo PSNI (*Ipar Irlandako Polizi Zerbitzua*) erakundeak ordezkatu zuen.

Ikus gainera
------------

* Royal Irish Constabulary

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1482143
* Commonscat Multimedia: Royal Ulster Constabulary

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159077694
* ISNI: 0000 0001 2194 8384
* GND: 5097758-1
* LCCN: n50069213
* SUDOC: 112993974
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1482143
* Commonscat Multimedia: Royal Ulster Constabulary
Probabilitatean eta estatistikan, **Student-en** {\displaystyle t} **banaketa** normalean banatutako populazio baten batez bestekoa kalkulatzeko arazotik sortzen den probabilitate-banaketa da, laginaren tamaina txikia denean eta populazioaren desbideratze estandarra ezezaguna denean.

William Sealy Gosset-ek garatu zuen *Student* izenarekin.

Berez agertzen da Studenten t-testa bi lagin-bariantzen arteko desberdintasunak zehazteko eta bi populazioen zatien arteko diferentziaren konfiantza-tartea eraikitzeko, populazio baten desbideratze estandarra ezezaguna denean eta izan behar denean; hura lagin-datuetatik zenbatetsi behar da.

Historia
--------

Studenten banaketa 1908an deskribatu zuen William Sealy Gosset-ek. Gossetek garagardotegi batean lan egin zuen, Guinness-en, eta ugazabak lan zientifikoak argitaratzea debekatu zien bere langileei, sekretu komertzialak aldez aurretik ezagutarazi zituelako. Horregatik, Gossetek bere emaitzak Student ezizenez argitaratu zituen.

Ikus, gainera
-------------

* χ² banaketa

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Walpole, Roland; Myers, Raymond y Ye, Keying.  (2002). *Probability and Statistics for Engineers and Scientists.*  Pearson Education.

Kanpo estekak
-------------

* Ikaslearen T banaketa-taula **(Gaztelaniaz)**
* Ikaslearen t-testa Kolonbiako UPTCn **(Gaztelaniaz)**
* Ikaslearen t banaketa taula **(Gaztelaniaz)**
* Ikasle-t banaketa: probabilitate handiagoaren ehuneko puntuak **(Gaztelaniaz)**
* Probabilitatea, Estatistika eta Estimazioa **(Ingelesez)**. Lehen Ikasleak 112. orrialdean.
* Kalkulatu Student-t banaketaren probabilitatea R-rekin (programazio-lengoaia)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q576072
* Commonscat Multimedia: Student's t-distribution

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q576072
* Commonscat Multimedia: Student's t-distribution
73°48′26″N 54°58′54″E﻿ / ﻿73.807222222222°N 54.981666666667°E﻿ / 73.807222222222; 54.981666666667
**Tsar Bonba**ren eredua, Errusiako Sarov hiriko "Bonba Atomikoaren Museoa"n aurkitzen dena.
**Tsar Bomba** (errusieraz: Царь-бомба; "Tsar bonba", "Enperadorearen bonba", *Tsar* hitza *Caesar* hitzetik dator) AN602 hidrogenozko bonbaren ezizena da, inoiz lehertu den arma nuklear handiena.

Historia
--------

"Tsar Bomba"-k eztanda egin zuen lekua.
1961eko urriaren 30ean, Zembla Berria artxipelagoan, egungo Errusian, historiako eztanda nuklearrik handiena eragin zuten sobietarrek. Tsarraren Bonbak –hala esan zioten– proba-gunetik 4.000 metroko altueran egin zuen eztanda eta 50 megatoiko indarra askatu zuen, 1.400 aldiz Hiroshimako eta Nagasakiko bonbek batera askatutakoa. 100 kilometroko perimetroaren barruan harrapatutako guztiek 3. graduko erredurak izan zituzten gutxienez. Eta hori, bonbaren ahalmena erdian utzi arren. Izan ere, hasierako diseinuak 100 megatoira iristeko aukera ematen zuen, baina potentzia murriztea erabaki zuten "arrazoi ekologikoak" medio.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Nagore Irazustabarrena, «Gizakiak eragindako leherketarik handiena», *Argia*, 2014-11-02, CC-BY-SA lizentzia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q188596
* Commonscat Multimedia: Tsar Bomba

---

 |

* Wd Datuak: Q188596
* Commonscat Multimedia: Tsar Bomba
|  |
| --- |
| **Selous ehiza-babeslekua**1 **UNESCOren gizateriaren ondarea** |
| 
Elefanteak erreserban. |
| **Mota** | Naturala |
| **Irizpideak** | ix, x |
| **Erreferentzia** | 199 |
| **Kokalekua** |  Tanzania Tanzania (Afrika) |
| **Eskualdea2** |  |
| **Koordenatuak** | 9°00′S 37°24′E﻿ / ﻿9°S 37.4°E﻿ / -9; 37.4 |
| **Izen ematea** | 1982 (VI. bilkura) |
| 1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) 2 UNESCOren sailkapena |

**Selous ehiza-babeslekua** Tanzaniako hego-ekialdeko animalien erreserba da, munduko handienetakoa, 54.600 kilometro koadroko eremua hartzen duena. Haren biodibertsitatearen garrantzia eta ikutu gabeko paisaiak zirela eta, 1982an Unescok Gizateriaren ondare izendatu zuen. 2014an, erakunde berak arriskuan dauden lekuen zerrendan jarri zuen.

Izena
-----

Frederick Courtney Selous Ingalaterrako ehiztari ospetsua izan zen. Selous 1917an Lehen Mundu Gerran hil zen, alemanen aurka borrokatzen. Haren ohorez erresebari Selous izena jarri zioten.

Erreserbaren ezaugarriak
------------------------

Iparraldekoa turismoari eskainita dago. Dena dela, oraindik-orain turismo nahiko eskasa da. Zonaldearen arazo nagusia isilpeko ehiza da.

Galeria
-------

* Erreserbaten argazkia zerutikErreserbaten argazkia zerutik
* Jirafak eta ñuak SelousenJirafak eta ñuak Selousen
* ElefanteakElefanteak
* Animaliak SelousenAnimaliak Selousen
* Erle-txoriaErle-txoria
* SelousSelous
* Turistak lehoiak ikusten.Turistak lehoiak ikusten.
* LakuaLakua

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

**(Ingelesez)**: Gizateriaren Ondarea Afrikan: Selous.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2268839
* Commonscat Multimedia: Selous Game Reserve

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 223156773
* GND: 4355939-6
* LCCN: sh85119856
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 199

 |

* Wd Datuak: Q2268839
* Commonscat Multimedia: Selous Game Reserve