recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Elegia* (William Adolphe Bouguereau, 1899).
**Elegia** kexua, deitorea gaitzat duen poesia-lana da. Berez, pertsonaia publiko baten, adiskide baten edo pertsona maite baten heriotza deitoratzen du; hortik giza hilkortasunari buruzko hausnarketa zabala izatera igaro da.

Hala ere, literatura klasikoan elegiazko neurrian idatzitako lana zen besterik gabe (daktilo hexametroa eta pentametroa txandakatzen dituena), eta gaiari zegokionez ez zuen mugarik; literatura moderno batzuetan ere, Alemaniakoan esate baterako, elegia hitza neurriari dagokio batez ere, poemaren edukiari baino areago. Hala, Rainer Maria Rilkeren *Duineser Elegien* famatua (*Duinoko Elegia*), ez da deitorezkoa; bertan, poetak agertzen du balio espiritualen bilaketa, unibertso arrotz batean. Ingeles literaturan, ordea, XVI. mendeaz geroztik, elegia hitzak deitorezko poema esan nahi du, eta poetak aukeratutako edozein metrotan idatzia izan daiteke.

Literatura modernoan elegiak garrantzizko lekua du. Elegia aipagarrienak A.E. Housmanen *To an Athlete Dying Young* (*Gazte hiltzen ari den atleta bati*), W. H. Audenen *In Memory of W. B. Yeats* (*W. B. Yeatsen oroitzapenez*), E. E. Cummingsen *My Father Moved through Dooms of Love* (*Aita maitasunaren galbidean ibili zen*), eta John Peale Bishopen *Hours* (*Orduak*, F. Scott Fitzgeraldi buruz).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* Elegiak, Gizapedian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q174864
* Commonscat Multimedia: Elegies

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph566138
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q174864
* Commonscat Multimedia: Elegies
**Batixta Borthiri-Sala** (Larraine) koblakaria zen.

Bizitza
-------

1889an Larraineko Salan sorturik. Gazte denboran familiarekin laborantzan aritua. Berak horrela kontatu zuen Sorlekhia izeneko bertso sortan.1915ean, hogeita bost urterekin soldadu eramana. Larraintarrak horrela kontatu zuen bere bertsoetan: Gerlako kanthore 1915ean. Azkenean, preso hartu eta Prusiara eraman zuten beste atxilo ainitzekin batera. Hau ere ederki kantatu zuen, sentimendu handiaz, 14-18ko Gerlan presoner izeneko bertso ederretan. Hamabost bertset osora.

Gerla bukatzean, Batixta Borthiri-Salak askatasuna berreskuratu zuen eta Zuberoara itzuli zen, Orhi azpiko habiara, hain zuzen ere. Eta han laborari gisa jarraitu zuen. Bazirudien bakea berreskuratua zuela betiko, baina patu gaiztoak bigarren gerla handi baten lekuko izatera kondenatu zuen, bere belaunaldiko guztiekin egin zuen bezalaxe, baita berak ere zenbait bertsotan ederki kontatu ere. Bordelen zegoen soldadu beste hainbat bertset ondu zituenean.

Lanak
-----

Batixta Borthiri-Salaren bertsetak. Sü-aziak bildurik.

Loturak
-------

Joseba Aurkenerena: Batixta Borthiri-Sala, larraintar bat Prusian preso [*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492221

 |

* Wd Datuak: Q20492221
**Eric Arturo Delvalle** (Panama Hiria, 1937ko otsailaren 2a - Cleveland, 2015eko urriaren 2a) Panamako presidentea izan zen 1985etik 1988ra.

Familia judu batean jaio zen eta Max Delvalle Panamako presidentearen iloba izan zen. Alderdi Errepublikanoaren sortzaileetako bat izan zen beste judu batzuekin batera. 1984an, lehendakariorde izateko aurkeztu zen hauteskundeetara. Nicolás Ardito Barlettak irabazi zituen hauteskunde polemikoak, militarren babesarekin, eta Delvalle izan zen presidenteordea, nahiz eta herrialdeko botere eraginkorra Manuel Antonio Noriega jeneralak zuen.

Noriegak 1985eko irailean dimititzera behartu zuen Ardito eta Delvallek presidente kargua hartu zuen. Delvalle militarren eta oposizioaren artean bitartekari lanak egiten saiatu zen. 1988an Noriegari armadako agintea kentzen saiatu zen. Noriegak ez zuen kargugabetzea onartu eta Manuel Solis Palma izendatu zuen presidente. Delvalle Estatu Batuetara erbesteratu eta han hil zen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q739390
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 49088061
* ISNI: 0000 0000 5432 6074
* LCCN: nr92001682
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q739390
**Eri Yamada**, japonieraz 山田 恵里 Yamada Eri (Hiratsuka, Japonia, 1984ko martxoaren 8a), softbol jokalari japoniarra da, eta 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan Atenasen brontzezko domina, eta 2008ko Olinpiar Jokoetan, Beijingen eta 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan Tokion, urrezko dominak irabazi zituen Japonako selekzio nazionalarekin.

Beijingen, Yamadak .344 jo zituen txapelketan, bi base-korrika egin eta Japoniako bostetan gidatu zuen. Urrezko dominarako jokoan 2-3 joan zen, Cat Osterman-en bakarkako jaurtiketa barne.

Olinpiar Jokoak
---------------

2004ko Udako Olinpiar Jokoetan, Japoniako selekzioak brontzezko domina lortu zuen Atenasen AEBko (urrezkoa) eta Australiako (zilarrezkoa) selekzioen atzetik sailkatuz.

2008ko Uako Olinpiar Jokoetan urrezko domina irabazi zuen Japoniako selekzio azionalarekin, AEBko taldearen (zilarrezkoa) eta Australiakoaren (brontzezkoa) aurretik sailkatuz.

2020ko Tokioko Olinpiar Jokoetan Japoniako urrezko domina irabazi zuen taldeko kide izan zen. Urrezko dominaren partidako 6. sarreran, enbrage-joko bikoitzean lagundu zuen talde amerikarraren aurka, Japoniaren 2-0eko markagailuari eusteko.
AEBk (zilarrezkoa) eta Kanadak (brontzezkoa) eskuratuko zituzten. Hauek osatu zuten Japoniako taldea: Haruka Agatsuma, Mana Atsumi, Yamato Fujita, Miu Goto Nodoka Harada, Yuka Ichiguchi, Hitomi Kawabata, Nayu Kiyohara, Yukiyo Mine, Sayaka Mori, Minori Naito, Yukiko Ueno Saki Yamazaki, Eri Yamada eta Yu Yamamoto-k.

Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
---------------------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba |
| 2004 | AtenasGrezia Grezia
  | 03 !3. postua, brontzezko domina | Softbolaemakumezkoa. |
| 2008 | BeijingTxinako Herri Errepublika Txina
  | 01 !1. postua, urrezko domina | Softbolaemakumezkoa. |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia
  | 01 !1. postua, urrezko domina | Softbolaemakumezkoa.
  |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Blum, Ronald.  (July 27, 2021). «Japan beats US 2-0, turns incredible double play to win Olympic softball gold» *Santa Cruz Sentinel*.
2. ↑  «Eri Yamada» *olympedia.org* 2022-03-28an begiratua**(Ingelesez)**
3. ↑  «Eri Yamada» Olympics.com 2022-03-28an begiratua **(Gaztelaniaz)**
4. ↑  "Softbola, emakumezkoa, emaitzak 2004" olympedia.org **(Ingelesez)**
5. ↑  "Softbola, emakumezkoa, emaitzak 2008" olympedia.org **(Ingelesez)**
6. ↑  "Softbola, emakumezkoa, emaitzak 2020" olympedia.org **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3056205
* Commonscat Multimedia: Eri Yamada

---

 |

* Wd Datuak: Q3056205
* Commonscat Multimedia: Eri Yamada
Bordeleko mahastien mapa.
**Bordeleko ardoa** (frantsesez *Vignoble de Bordeaux*) Frantziako hiri hartako eskualdean egiten duten arno mota guztiak dira. Urtero 700 milioi botila baino gehiago ekoizten dute, horien gehien-gehiena ardo beltza (*claret*) direlarik, ia %90a. Gainera, *Chateau d'Yquem* moduko ardo zuriak eta *Crémant de Bordeaux* izeneko gorriak ekoizten dituzte. Geografikoki, Garona eta Dordoina ibaiek azpieskualdeak zehazten dituzte.

Historikoki, ekoizpenaren lehenengo aztarnak Erromatar Inperioaren garaietan daude. Gaur egun 10.000 upategi edo *châteaux* eta 57 izendapen daude.

Munduko ardorik garestienen artean Bordele aldean egindako mota batzuk ditugu.

Mahatsa
-------

Eskualdeak mahats mota bati izena ematen dio: *Bordelesa*. Berau Irulegiko arnoa ekoizteko erabiltzen da, beste moten artean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)****(Ingelesez)**Bordeleo ardoaren webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q168461
* Commonscat Multimedia: Wines of Bordeaux

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119556400 (data)
* LCCN: sh85026566
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q168461
* Commonscat Multimedia: Wines of Bordeaux
**Oskar Eric Gunnar Hultén** (Halla, Suedia, 1894ko martxoaren 18a - 1981eko otsailaren 1a) botanikaria izan zen. Artikoa esploratu zuen XX. mendean, eta landare geografiari buruzko ikerketak argitaratu zituen.

Bere tesian Beringia izena sortu zuen, Eurasia eta Ipar Amerikaren artean azken glaziazioan egondako lur lehorreko zubia izendatzeko. 1945etik 1961era Suediako Historiako Naturaleko Museoan irakasle izan zen. 1953an Suediako Zientzien Errege Akademiako kide hautatu zuten.

Hultének ikerketa sakonak egin zituen Siberian eta Kamtxatkan zehar —bere emazte Elsie Hultén eta Sten Bergman eta René Malaise lagun zituela—, 1922an, bai eta Aleutiar uharteak eta Alaskan zehar ere, 1932an. Eskualde hartako milaka espezieren distribuzioari buruzko mapak argitaratu zituen.

1973an bere memoriak argitaratu zituen, *Men roligt har det varit* izenburuarekin («Baina dibertigarria izan da»).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q380741
* Wikispecies Espezieak: Oskar Eric Gunnar Hultén

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 9928739
* ISNI: 0000 0001 0868 9832
* BNF: 12376233c (data)
* GND: 1025065700
* LCCN: n50074056
* NKC: mub20191032406
* SNAC: w6j99fd2
* SUDOC: 032803680
* BIBSYS: 90107639
* IPNI: 4219-1
* Open Library: OL124736A
* KulturNav: id
* **Ondare historikoa**
* FMIS: SMVK-EM/name/1066472

 |

* Wd Datuak: Q380741
* Wikispecies Espezieak: Oskar Eric Gunnar Hultén
**Bordeleko konderria** izen bereko hiria eta inguruko lurraldeetan merovingiar eta karolingiarren garaietan izandako aginte sistema izan zen.

Bertako kondea, latinez *comes Burdagalensis*, hiriko gobernadorea izan zen. Bere izenak ia ezezagunak dira IX. mendera arte. Orduan, bikingoen erasoaren aurkako bere kokapen estrategikoa zela eta ospea lortu zuten. Hurrengo mende bitan, Bordeleko konderria Baskoniako dukerriaren barruan sartu zen. Saintesko konderria (*comitatus Santonicensis*) sarritan Bordelekin batera zihoan.

XIX. mendean Henrike Artoiskoa (1820-1883), gero Frantziako erregenahia izango zena, jaiotzean Bordeleko duke izendatu zuten.

Kondeen zerrenda
----------------

* 575 inguru: Sigulfo
* 584 inguru: Warnachar
* 585 inguru: Galactorius, *defensor civitatis*
* 781 – 816: Xemen I.a, baita Gaskoniako dukea ere
* 840 – 846: Xemen II.a Mostelanicus, baita Gaskoniako dukea ere
* 846 – 848: Gilen I, baita Gaskoniako dukea ere
* 863 – 864: Arnaldo, baita Gaskoniako dukea ere
* 887 – 906: Amalvinus
* 977 – 988: Gilen II.a "Ona"
* 988 – 996: Gilen II.a, baita Gaskoniako dukea ere
* 997 – 1009 : Bernat Gilen, baita Gaskoniako dukea ere
* 1009 – 1032 : Antso Gilen, baita Gaskoniako dukea ere

*Gilen II.aren agintalditik Baskoniako dukerriak barneratu eta bere hiriburu bilakatu zen Frantzian Anjou leinua agertu arte.*

Bibliografia
------------

* Higounet, Charles. *"Bordeaux pendant le haut moyen age"*. Bordele, 1963

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3248556

 |

* Wd Datuak: Q3248556
Zekale-ainoak kutsatutako zekalea
**Ergotismoa** —jendartean **San Antonen sua** edota **San Anton sua** izenez ere ezaguna— janari-intoxikazioa da, mikotoxinez kutsatutako zekalea jatean harrapatzen dena. Mikotoxinak onddoek sortutako toxinak dira, eta ergotismoa sortzen duena ergotamina izenekoa da. Onddo kaltegarri batek, zekale-ainoak (*Claviceps purpurea*) mikotoxina hori ekoizten du zekalea kutsatzean. Zenbaitetan, zekaleaz gain, zekale-ainoak garia eta garagarra ere kutsa ditzake.

Erdi Aroan zekalearen irina asko erabiltzen zen ogia egiteko. Horregatik, garai hartan oso ohikoa zen ergotismoa, zekale lizundua eta kutsatua sarritan ogiaren lehengaia baitzen. Izurrite latzak eragin zituen ergotismoak Erdi Aroko Europan, eta gaitzak jotako gaixoak artatzeko ospitale bereziak sortu ziren, San Antonioren fraideen zaintzapean. Hortik datorkio gaitzari bere herri-izena (San Antonen sua).

Ergotaminak antza handia du azido lisergikoarekin (LSD). Bi substantzia horien egitura molekularra oso antzekoa da. Horrenbestez, ergotismoak —LSDaren antzera— haluzinazio biziak eragiten ditu gaixoarengan, eta baita beste asaldura psikikoak ere. Horretaz gain, gorputz-adarretako gangrena mingarria ere sortzen du, asaldura baskularrak eragiten dituelako (hotza, hasieran, eta erremina —geroago— agertzen da gorputz-adar gehienetan).

Gaitza baztertu egin da Europa aldetik, baina noizean behin kasu berriak agertzen dira Hirugarren Munduko herrialdeetan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q955948
* Commonscat Multimedia: Ergotism

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4152761-6
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* DiseasesDB: 30715
* MeSH: D004881

 |

* Wd Datuak: Q955948
* Commonscat Multimedia: Ergotism
**Engómez sendia** Donostiako (Gipuzkoa) historian garrantzi handiko merkatari familia bat izan zen. Probestu kargua haien esku egon zen zenbait mendez, 1351tik. Probestua hiriko agintari nagusia zen; beste goi kargu batzuen artean, berak zuen botere betearazlea eta botere judiziala, erregearen ordezkaritzat. Engómeztarren dorretxea, harrizkoa, herriaren garrantzitsuenetariko bat izan zen. Engómeztarrek gaskoi jatorria zuten. Donostian, bestetik, lur eremu eta etxe askoren jabeak izan ziren bai herri bilduan baita ere inguruan, esaterako Uba mendian (Loiolan). Haien etxe nagusiaren aztarnak Embeltran kalean eta Narrika kalean agertu dira; baliteke bi kale horien izenak familia honekin loturarik izatea.

Familiakide batzuk
------------------

* Migel Martínez de Engómez
* Pelegrin de Engómez
* Domingo de Engómez
* Maria de Engómez
* Erasmo de Engómez
* Santxo de Engómez
* Martin Gómez de Engómez

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Jesus Maria Arozamena: *San Sebastián. Biografía sentimental de una ciudad*. Madril: Samarán, 1963, 77. orrialdea.
3. ↑  Baliteke *Uba* izena gaskoi jatorrikoa izatea.
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Jabier Maria Sada: *Historia de la ciudad de San Sebastián a través de sus personajes*. Alberdania, 2006.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25474638

 |

* Wd Datuak: Q25474638
**Epsilon Euskadi ee1** Epsilon Euskadi automobilgintza ekimenak sortutako lasterketa-autoa izan zen. Le Mans Prototype LMP1 motako kirol-autoen lasterketetarako diseinatu eta eraiki zen 2007an, Le Manseko 24 orduetarako eta antzeko erresistentzia-lasterketetarako.

Historia
--------

Epsilon Euskadi ee1 erako bi auto eraiki ziren. Debuta egin zuen batek 2008ko Kataluniako 1.000 km-en lasterketan, Ángel Burgueñok eta Miguel Ángel de Castrok gidatu zutelarik, 32. postuan amaituz. 

Le Mans erako sasoi hartan, Epsilon Euskadik bi puntu baino ez zituen jaso Spako 1.000 km-etan zeinean hamaikagarren amaitu zuen proba sailkapen orokorrean, eta zazpigarren bere kategoria propioan, 133 bira osatuz.

2008ko Le Manseko 24 orduetan, Epsilon Euskadik modelo honen bi auto sartu zituen sailkapenean. Proba amaitu gabe erretiratu ziren biak.

Modeloak ez zuen beste bizitzarik izan harrezkero, eta Epsilon Euskadi porrot ekonomikoan desagertu zen handik gutxira, epaitegiek baieztatutako iruzurren artean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Epsilon EE-LMP1-07 | Sportscar | Racecar Engineering» *web.archive.org* 2007-12-27 (Noiz kontsultatua: 2022-07-08).
2. ↑   «8 urteko kartzela eskatu dute Epsilonen kudeatzaile ohiarentzat» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2022-07-09).

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, Ingelesezko Wikipediako «Epsilon Euskadi ee1» artikulutik itzuli da; zehazki, 2020-06-20ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1347703
* Commonscat Multimedia: Epsilon Euskadi ee1

---

 |

* Wd Datuak: Q1347703
* Commonscat Multimedia: Epsilon Euskadi ee1
**Berkshire konderria** (ingelesez: *Berkshire County*) Massachusettsko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Pittsfield da. 2010eko zentsuaren arabera 131.219 biztanle zituen, Berkshire kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Berkshire konderriak 2.451,24 kilometro koadro ditu. Horietatik 50,77 ura dira. Beste 2.400,47 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 53,53 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 131.219 pertsonetatik 123.456 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 4.530 dira. 3.334 beltzak edo afroamerikarrak. 197 amerikar natiboak ziren eta 23 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.602 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 239 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.368 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Berkshire County, Massachusetts age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q54165
* Commonscat Multimedia: Berkshire County, Massachusetts

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146572145
* GND: 4087290-7
* LCCN: n79120908
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 61321
* TGN: 7013388

 |

* Wd Datuak: Q54165
* Commonscat Multimedia: Berkshire County, Massachusetts
**Bizkarlatza** Zaraia mendilerroan dagoen mendietako bat da. Mendilerro honetako beste mendi gehienak ez bezala, hau belartsua da, gertu dagoen Elgea mendilerroko mendiak bezala. 1.132 metroko garaierarekin, Zaraia mendilerroko mendien artean, laugarren postuan dago, pixka bat iparralderago dagoen garaiera bereko Aizkorri mendiarekin batera.

Irispideak
----------

Bideetako bat, Bolibar elizatetik abiatzen da. Hemendik, lehenik, Lizargarate lepora heldu behar da. Behin hona heldu ondoren, ezkerretarantz doan bide bat hartu behar da, Bidate iturritik pasatzen dena, Arlutz mendirantz. Bidearen amaieran, eskuinetara hartu behar da. Azkenik, lau-lauan, mendiaren tontorrera heltzen da.

Beste bide bat, Lizargarate lepotik gertu dagoen Elgea mendilerrotik abiatzen da. Araba aldetik etorriz gero, Mugarriluze (Elgea) menditik jaitsi behar da lehenik, Alabitarte tumuluarekin topo egin arte. Hemendik gertu, bide bat abiatzen da, mendiaren hegoaldetik, zuzen-zuzen gorantz, tontorrerantz abiatzen dena.

Oharra
------

Zaraia mendilerroko beste mendi gehienak ez bezala, hau, belartsua da, mendilerroko beste mendi gehienak, tontor harritsukoak diren bitartean.

Inguruko tokiak
---------------

* Alabita harana
* Alabitarte tumulua
* Alabitako bordak
* Bidate iturria

Kanpo estekak
-------------


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255357

 |

* Wd Datuak: Q12255357
Bizkar-zorroaren buruketaren adibidea: kutxatxo horien artetik zeintzuk sartuko ditugu bizkar-zorroan, jakinda sartutako gauzakien pisua guztira 15kg-ra murriztuta dagoela, betiere helburua bizkar-zorroan sartutako gauzakien balioa guztira maximizatzea izanik? Litekeena da pisua ez izatea buruketak duen murrizketa bakarra, bolumena ere murriztuta egotea, adibidez.
**Bizkar-zorroaren buruketa** optimizazio-buruketa konbinatoriala da. Pisu eta balio ezaguneko gauzakien multzo batean guztizko gehieneko balioko azpimultzoa aurkitzean datza, azpimultzoko gauzakien guztizko pisua muga batetik behera egotera murriztuta dagoen kasuan. Neurri mugatuko bizkar-zorro batean gauzakiak sartu behar diren kasuari aipamen eginez ematen zaio buruketari halako izena; bizkar-zorroan sartutako gauzakien balioen baturak gehienekoa izan behar du. 

Aplikazio asko ditu, hala nola biosendagintzan, gaixoari eman beharreko sendagaiak aukeratzeko orduan, antibiotiko-zama mugatua denean. Igogailuak marraztean ere maiz ezartzen da, pisu jakin baterako zenbat pertsona eta nolakoak sar daitezkeen erabakitzeko.

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q864457

 |

* Wd Datuak: Q864457
**Bly Komandantea**, Star Wars film sagako pertsonaia bat da. **Bly Komandantea**, 5052 zenbakidun klon soldaduaren ezizena zen, 162. legioaren komandantea zena. Aayla Secura jedia zerbitzatu zuen Felucia planetan. Gudu askotan, **Deviss** "izen"eko klon kapitain bat zegoen. Errepublika Galaktikoa meritu handiz zerbitzatuz, Bly Komandanteak berak igo zuen mailaz. Honela, Deviss izeneko kapitain hori, Deviss Komandantea izatera pasa zen.

Felucian, Sistema Independenteen Konfederakuntzaren armadaren aurka ausartki borrokatu ondoren eta BS609 komandante droidea tiro hilgarri batez hil ondoren, 66 agindua jaso zuen, zuzenean Palpatine enperadorearen eskutik, eta, inongo zalantzarik egin gabe, Aayla Secura jedia hiltzeko agindua eman zuen. 66 aginduaren ondoren, asaltu soldadu legio baten komandantea izatera pasa zen. Bere tropekin batera hil zen Heriotzaren Izarrak eztanda egin zuenean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2985672

 |

* Wd Datuak: Q2985672
Dharmaren gurpila
**Bodhi** (बोधि), Pali eta Sanskritozko hitz bat da, tradizionalki, argialdi bezala itzultzen dena. Budatasun hitza, Bodhia lortu duenari erreferentzia egiten dio. Honela, bodhi, itzartzea bezala ere itzultzen da.

Bere erabilerarik ohikoena, budismoaren testuinguruan den arren, bodhi, filosofia hinduan zenbait erabilera dituen hitz tekniko bat ere bada.

Bodhi izen abstraktu bat da, *budh* aditz errotik datorrena (itzartzea, erne egon, jakin, ulertu), Palizko *bujjhati* eta sanskritozko *bodhati* edo *budhyate*ri dagokiona.

Jatorrizko budismoan, bodhi, Nirvana kontzeptuaren sinonimoa zen, soilik metafora ezberdin batzuk erabiliz Raga, Dosa eta Moharen (gutizia, gorrotoa eta gezurra) ezabatzea suposatzen zuen esperientzia deskribatzeko. Mahayana eskolan, aldiz, Nirvana kontzeptuak, garrantzia galtzen du idazkiren batzuetan, soilik gutizia eta gorrotoaren ezabatzeari erreferentzia eginez, gezurra, nirvanara heltzen den pertsonaren barnean dagoela esan nahi duena, eta, ezabatzeko, bodhia lortu behar dela.

Beraz, mahayana budismoaren arabera, arahantak soilik nirvana lortu du, oraindik gezurraren mende dagoen arren, Bodhisattvak, nirvana lortu bakarrik ez, baizik eta gezurretik erabat aske geratzea ere lortzen duen bitartean, honela, argialdia lortu eta buda bihurtuz. Theravada budismoan, bodhi eta nirvanak esanahi bera dute, gutizia, gorroto eta gezurretik aske egotea, alegia. Hau, *Mahaparinirvana Sutra*n froga daiteke.

Ikus, gainera
-------------

* Bodhisattva
* Argialdia, kontzeptua
	+ Bodhipakkhiya dhamma, argialdi budista lortzeko bidea ezartzen duen literatura
* Paranirvana Heriotzarekin lortzen den argialdi budista
* Satori Argialdia Zen budismoan
	+ Kenshou Satoriren pareko kontzeptua
* Moksha argialdiaren kontzeptua hinduismoan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502029
* **Identifikadoreak**
* GND: 4137271-2
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q502029
**Bordeleko Sinagoga Handia** (hebreeraz: בית הכנסת הגדול של בורדו‎ ; frantsesez: *grande synagogue de Bordeaux*) Europako sinagogarik handienetakoa da. Frantziako Bordele hiriko juduen gurtzatoki nagusia da. 1882ko irailaren 5ean inauguratu zuten eta 1998an monumentu historiko izendatu zuten.

1877 eta 1882 artean eraiki zen, Charles Durand eta Paul Abadie arkitektoen zuzendaritzapean. Komunitate juduaren presentzia Bordelen hainbat mendetakoa da. Komunitate hau nabarmen hazi zen Granadako Ediktuaren promulgazioaren ondoren (1492ko martxoak 31), honen bidez Errege Katolikoek juduak Gaztela eta Aragoiko koroetatik kanporatu zituztelarik. Egoera honek, Inkisizioaren jazarpenarekin batera, judu askok Pirinioak zeharkatzea eragin zuen, eta Frantzia hegoaldean zenbait komunitate eratzea, mendeetan zehar loratu zirenak.

Alemaniar okupazioan zehar, sinagoga arpilatua zuten, eta Vichyko Frantziatik ihes egiteko aukerarik izan ez zuten juduen babesleku bezala balio izan zuen; talde hau, 1600 familia inguruk osatua, kontzentrazio esparru ezberdinetara deportatu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Mérimée, Frantziako Kultura Ministerioa. *Classement de la grande synagogue de Bordeaux.* .
2. ↑   **(Ingelesez)** Greenberg, Arnie.  (2008-9-14). «Bordeaux and its Great Synagogue» *Bonjour Paris*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1316358
* Commonscat Multimedia: Grande synagogue de Bordeaux

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157655454
* **Ondare historikoa**
* Mérimée: PA00083914

 |

* Wd Datuak: Q1316358
* Commonscat Multimedia: Grande synagogue de Bordeaux
Artikulu honek planoko bi lerro zuzen hartzen ditu kontuan. Planoan ez dauden bi zuzenetarako, ikus Gurutzatzen diren zuzenak.
Planoko **bi lerro zuzenen arteko distantzia** zuzenetan dauden bi punturen arteko gutxieneko distantzia da. Zuzen ebakitzaileen kasuan, haien arteko distantzia zero da, haien arteko gutxieneko distantzia zero delako (elkargunean dagoen puntuan); Bi zuzen paraleloen kasuan, zuzen bateko puntu batetik beste zuzenerako perpendikularra den distantzia da.

Formula eta frogapena
---------------------

Zuzenak paraleloak direnez gero, haien arteko distantzia perpendikularra konstante bat da, beraz, ez du axola zer puntua hautatzen den distantzia neurtzeko. Bi lerro zuzen paralelo ez bertikalen ekuazioak kontuan hartuta

{\displaystyle y=mx+b\_{1}\,}
{\displaystyle y=mx+b\_{2}\,,}
Bi zuzenen arteko distantzia zuzen horietako elkarzut batekiko bi ebakipuntuen arteko distantzia da.

{\displaystyle y=-x/m\,,}
Distantzia hori sistema linealen bidez lehenbailehen aurki daiteke

{\displaystyle {\begin{cases}y=mx+b\_{1}\\y=-x/m\,,\end{cases}}}
eta

{\displaystyle {\begin{cases}y=mx+b\_{2}\\y=-x/m\,,\end{cases}}}
ebakipuntuen koordenatuak lortzeko. Puntuak dira sistema linealetako ebazpenak 

{\displaystyle \left(x\_{1},y\_{1}\right)\ =\left({\frac {-b\_{1}m}{m^{2}+1}},{\frac {b\_{1}}{m^{2}+1}}\right)\,,}
eta

{\displaystyle \left(x\_{2},y\_{2}\right)\ =\left({\frac {-b\_{2}m}{m^{2}+1}},{\frac {b\_{2}}{m^{2}+1}}\right)\,.}
Puntuen arteko distantzia hau da

{\displaystyle d={\sqrt {\left({\frac {b\_{1}m-b\_{2}m}{m^{2}+1}}\right)^{2}+\left({\frac {b\_{2}-b\_{1}}{m^{2}+1}}\right)^{2}}}\,,}
hori honela laburbiltzen da

{\displaystyle d={\frac {|b\_{2}-b\_{1}|}{\sqrt {m^{2}+1}}}\,.}
Zuzenak hauek direnean

{\displaystyle ax+by+c\_{1}=0\,}
{\displaystyle ax+by+c\_{2}=0,\,}
haien arteko distantzia honela adieraz daiteke

{\displaystyle d={\frac {|c\_{2}-c\_{1}|}{\sqrt {a^{2}+b^{2}}}}.}

Ikus, gainera
-------------

* Distantzia puntu batetik zuzen batera
* Gurutzatzen diren zuzenak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17007861

 |

* Wd Datuak: Q17007861
Eskisto bituminosoak modu naturalean erretzen.
**Eskisto bituminosoa** edo **arbel bituminosoa** kerogenoa duen eskisto mota bat da. Ingelesez *shale* deritzo arroka mota honi, eta *schist* izenekotik (eskistoetatik) bereizten dute: *shale* arrokak sedimentariotzat hartuak dira, eta *schist* arrokak metamorfikotzat.

Gaur egun eskisto-petrolioa ekoizteko erabiltzen da gehien bat (ez nahastu arbelean modu naturalean dagoen petrolio gordinarekin). Hala ere, kerogenoa erauztea eta arbel-petrolioa sortzea petrolio konbentzionala erauztea baino garestiagoa da, bai ikuspuntu ekonomikotik zein ingurumenaren kalteen ikuspuntutik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «eskisto bituminoso – ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-06-27).
2. ↑   «Pentagonoa prestatzen ari da petroliorik ezarako» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2023-06-27).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q221378
* Commonscat Multimedia: Oil shale

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4043248-8
* LCCN: sh85094361
* NDL: 00568798
* NKC: ph123725
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q221378
* Commonscat Multimedia: Oil shale
**Espiritua**, Ipar Euskal Herrian **izpiritu** ere deitua, naturaz gaindiko izaki bat da, kontzientzia duena baina gorputz edo bestelako existentzia materialik ez duena. Munduko kultura, mitologia eta sinesmen erlijioso askotan agertzen den terminoa da. Maiz, arima eta mamuak izendatzeko ere erabili den terminoa da. Duela gutxi, 1628an eta 1633an, hurrenez hurren, William Harveyk eta René Descartesek espekulatzen jarraitzen zuten gorputzaren lekuren bereziren batean, "bizi-espiritu" edo "bizi-indar" bat zegoela, gorputzaren armazoi osoa animatzen zuena, fabrika baten motorrak bertan makineria mugitzen duen bezala. Maiz, Espiritu hitza *E* larriarekin erabiltzen denean, Espiritu Santuari erreferentzia izaten da.

Etimologia
----------

Hitza latinezko *spiritus* hitzetik dator, "*spirare*" aditzetik, zeina, seguru asko, onomatopeia bat baita arnasa hartzean ateratzen den soinuari dagokionez. "Putz egitea", "puztea" eta arnasa hartzeko gaitasuna ere esan nahi du. Arnasa hartzeko gaitasunarekin lotuta, "nahiko bizia" sortzen da; beraz, espiritua biziaren funtsa litzateke, arnasa hartzeko indarrik ez duenak bizia galtzen baitu. "Spirare" ez da arnasa hartzean airea kanporatzea soilik, hil zen uneko azken arnasa botatzean bizi-indarra kanporatzea ere bada.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Michels, John.  (1884). *Science.*  Moses King (Noiz kontsultatua: 2022-06-15).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «ESPÍRITU» *Etimologías de Chile - Diccionario que explica el origen de las palabras* (Noiz kontsultatua: 2022-06-15).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193291
* Commonscat Multimedia: Spirits

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85126749
* NKC: ph119640
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q193291
* Commonscat Multimedia: Spirits
**Espichel lurmuturra** (portugesez: *Cabo Espichel*) Portugalen erdialdean dagoen lurmuturra da, Setúbalgo badiaren ertzean, Sesimbra udalerrian.

Geografia
---------

Tajo ibaiaren estuario zabalaren hegoaldeko muturra da, Ozeano Atlantikoan barneratzen dena.

Ondasun nabarmenak
------------------

Bertako labarrek eskeintzen duten ikuspegi ederrak erakarritako turista ugari bertaratzen da.

1790an itsasargia eraiki zuten bertan, baina eraikin ezagunena Espichel lumuturreko Andre Mariaren santutegia da, 700 urtetik gora dituena.

Dinosauroen aztarnak ere aurkitu izan dira lurmuturreko labarretan.

Iruditegia
----------

* 
* 
* Itsasargia.Itsasargia.
* Espichel lumuturreko Andre Mariaren santutegia.Espichel lumuturreko Andre Mariaren santutegia.
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q63378387
* Commonscat Multimedia: Cabo Espichel

---

* **Lekuak**
* TGN: 1010667
* Natura 2000: PTZPE0050

 |

* Wd Datuak: Q63378387
* Commonscat Multimedia: Cabo Espichel
**Bizkargi** mendia Larrabetzu, Muxika, Morga eta Zornotza artean dago. 565 metroko altuera du mendi honek. Tontorrean Santa Kurtzi eskainitako baseliza dago.

Bizkargi eta inguruko mendien airetiko ikuspegia

Historia
--------

Espainiako Gerra Zibilean mendi honetan gatazka odoltsuak izan ziren. Horregatik, urtero-urtero maiatzeko lehen igandean gudariei omenaldia egiten zaie tontorrean bertan.

Abiapuntuak
-----------

Bizkargira igotzeko hainbat bide daude: Muxikako Gorozika auzotik, Zornotzako Autzagana eta Zabale auzoetatik, Morgako Gerekiz auzotik eta Larrabetzuko Goikoelexalde eta Aretxabalaganetik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Euskal Herriko toponimia.*  Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2012-05-01).

Ikus, gainera
-------------

* Bizkaiko mendien zerrenda

Kanpo estekak
-------------

* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255355
* Commonscat Multimedia: Bizkargi

---

 |

* Wd Datuak: Q12255355
* Commonscat Multimedia: Bizkargi


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
Zigortutako presoa exekutatzen. *An Historical Relation of the Island Ceylon* argitalpenean argitaratua Robert Knox-ek (1681).
Elefante bidezko exekuzioen eremu geografikoa.
**Elefante bidezko exekuzioa** Asia hegoaldean eta hego-ekialdean eta batez ere, Indian ezartzen zen heriotza zigorra zen.

Lekukotza
---------

XII. mendean, Niniven (egungo Irak), Petachiach Ratisbonako errabinoa Mesopotamia iparraldean bidaiatzen ari zela, exekuzio berezi baten lekuko izan zen: "Niniven bada elefante bat. Handia da eta otordu bakoitzean bi gurdi lasto jaten ditu gutxi gorabehera. Sultanak norbait heriotzara kondenatzen duenean, elefanteari esaten dio: ‘Pertsona hori erruduna da’, eta elefanteak ezpainaz (sic) akusatua jaso eta hil egiten du".

Historia
--------

Duela 4.000 urte inguru bururatu omen zitzaien gizakiei elefantea arma hilgarritzat erabiltzea. Erromatarrek, kartagoarrek eta mazedoniarrek noizbehinka erabili zuten metodo hori. Baina elefante asiarra afrikarra baino errazagoa da etxekotzen eta, horregatik, nagusiki Asian findu eta hedatu zen teknika.

Sinbologia
----------

Exekuzio horiek agintarien boterearen sinbolo ziren; erregea piztiarik handiena bere menpe atxikitzeko gai bazen, bizitza eta heriotza nahieran administratzeko gai ere izango zen.

Exekuzio motak
--------------

### Asia mendebaldean

Kontinentearen mendebaldean exekuzioa nagusiki elefanteak kondenatua tronpaz zanpatzean zetzan, errabino bidaiariak azaldu bezala.

### Asia hego-mendebaldean

Baina Asiako hego-mendebaldean agintariek irudimen handiagoa zuten: krimena larria ez bazen, elefanteak kondenatuaren burua edo sabelaldea zanpatzen zuen hankaz, eta heriotza berehalakoa zen; baina laidoa larritzat joz gero, hil aurretik kondenatuari oinazea eragiteko bide bihurriagoak erabiltzen zituzten.

Esaterako, elefanteari marrazak jartzen zizkioten letaginetan, eta horretarako bereziki trebatutako ugaztun handiak kondenatua pixkanaka ebakitzen zuen. Marrazarik erabiltzen ez zenean, ikuskizuna ez zen hain odoltsua, baina zigortuari tronpaz eusten zion bitartean hankez haren hezurrak txikitzeko gai zen elefantea. Metodo horrekin pakidermoak kondenatuaren gorputz atalak erauzi eta ikusleen odol gosea ase zezakeen.

### Indian

Indian beste teknika bat zuten gogoko: kriminala elefantearen atzeko hanketara lotzen zuten, eta animaliak herrestan eramaten zuen. Kondenatuak nahikoa sufritu zuela erabaki ondoren, elefanteari atzerantz ibiltzeko agintzen zioten.

Baina elefanteak ez ziren beti borrero hutsak, eta ordalia gisa ere erabili izan ziren: akusatua frogatu ezin zitekeen krimen baten erruduntzat bazuten, elefantearen aurka borrokatzera eramaten zuten. Akusatua bizirik ateraz gero, errugabetzat jotzen zuten.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Nagore Irazustabarrena, «Elefanteak epaile eta borrero», *Argia*, 2013-02-10, CC-BY-SA lizentzia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q213490
* Commonscat Multimedia: Execution by elephant

---

 |

* Wd Datuak: Q213490
* Commonscat Multimedia: Execution by elephant
Espineta
**Espineta**, pultsatutako harizko musika tresna bat da, (gitarra bezala, eta ez kolpatutakoa, klabikordio eta pianoaren kasuan bezala), teklatua duena. Klabizenbaloaren antzerakoa da, baina txikiagoa, eta, batzuetan, hegazti hego forma duena.

Klabizenbaloan bezala, ordena edo tekla bakoitzari, hari bakar bat dagokio. Bere mekanismoak, plektruz hornitutako palanka bertikal batzuetan zetzan, palanka hauek, hariak jotzen zituztelarik hatzekin teklak jo ondoren. Hariak laburrak dira, eta erresonantzia kaxaren barnean diagonalean jarrita daude.

Espinetak, bere sortzailea izan zen Giovanni Spinettiren izena darama, Venezian bizi zena 1400eko bigarren erdian, eta musika tresna honen lehen fabrikatzaileetako bat izan zena (Italian, 1300 inguruan, antzeko musika tresnak ezagutzen baitira). Bere unerik gorena, 1500 eta 1600 bitartean dago. Bi teklatuko espinetak daude, bata, bestearen azpitik irtenaz jartzen direnak, organuan bezala.

Giuseppe Verdi konposatzaileak, musikan hasi zenean erabili zuen musika tresna da.

Ikus, gainera
-------------

* Birjinala

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q623941
* Commonscat Multimedia: Spinet

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 14632495g (data)
* GND: 4056269-4
* AAT: 300041683
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q623941
* Commonscat Multimedia: Spinet
**Esbjerg fB** (izen osoa *Esbjerg forenede Boldklubber*) Danimarkako futbol talde bat da, Esbjerg hirikoa. Danimarkako 5 liga eta 2 kopa irabazi ditu.

Historia
--------

1924. urtean sortu zen aurrez hirian zeuden *Esbjerg Boldklub af 1898* eta *Esbjerg Amatørklub af 1911* taldeen batasunetik.

45 denboraldi egin ditu Danimarkako futbol mailarik gorenean. Bere garairik onenak 60. hamarkadan ezagutu zituen Rudi Strittich entrenatzaile austriarraren eskutik. Azkenengo liga 1979 urtean lortu zuen.

Azken urteetan lehen eta bigarren mailaren artean aritu izan da. 2013an kopa irabazi zuen, orainarteko azken titulua. 2016-17 denboraldian azkena gelditu eta maila galdu du.

Palmaresa
---------

* Liga (5): 1961, 1962, 1963, 1965 eta 1979
* Kopa (3): 1964, 1976 eta 2013

Jokalari famatuak
-----------------

* John Lauridsen

Kanpo estekak
-------------

* **(Danieraz)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q389879
* Commonscat Multimedia: Esbjerg forenede Boldklubber

---

 |

* Wd Datuak: Q389879
* Commonscat Multimedia: Esbjerg forenede Boldklubber
**Boli Kosta Operazioa**, **Kingpin Operazioa** edo **Son Tayko Oldarraldia** ere deitua, Ameriketako Estatu Batuetako Armadak eta Aire Indarrak Vietnamgo gerran egindako operazio bat izan zen, Sơn Tâytik gertuko esparru batean zeuden estatubatuar gerra preso batzuk askatzeko helburuarekin, Hanoitik gertu. Operazioa 1970eko azaroaren 21ean egin zen, eta ondo gauzatu zen, baina ez zen presoen askapenarekin amaitu, hilabete batzuk lehenago beste eremu batera eraman baitzituzten.

Erasoaren helburu nagusia lortu ezin izan zen arren, operazioa arrakastatsua izan zen ikuspuntu militarretik (ez inteligentziaren ikuspegitik), izan zen moduagatik, estatubatuarrentzat oso onuragarria izan zen galera kopuruagatik eta Vietnamen zeuden estatubatuar gerrako presoentzat ondorengo zeharkako ondorioengatik. Estatu Batuetako aldean bi zauritu eta bi aireontzi (hegazkin bat eta helikoptero bat) galdu ziren. Ipar Vietnamgo aldean, Ameriketako Estatu Batuetako iturrien arabera, 40 hildako baino gehiago egon ziren, guztiak militarrak, baina lokalen arabera, militarren baja gutxiago eta zibilen heriotza gehiago izan ziren. 

Inteligentziak egindako akatsak kritika ugari izan zituen bai Richard Nixonen administrazioko kideen artetik, zein iritzi publikoan. Ondorioz, Estatu Batuetako inteligentzia-komunitatearen berrantolaketa garrantzitsu batera egin zen, urtebete geroago.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Manor, Brig. Gen. Leroy J.. *The Son Tay Raid, November 21, 1970.*  Air Commando Association.
2. 1 2  Schemmer, Benjamin F. (1976). *The Raid*. Harper & Row, p. 153. ISBN 0-553-75625-7
3. ↑   Glines. *The Son Tay Raid.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q692885
* Commonscat Multimedia: Operation Ivory Coast

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85125271

 |

* Wd Datuak: Q692885
* Commonscat Multimedia: Operation Ivory Coast
*Artikulu hau Eskoriatzako auzoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Bolibar».*

Bolibar auzoko baserriak Aitzorrotz mendiaren azpian.
**Bolibar** Eskoriatza udalerri gipuzkoarraren hegoaldean dagoen auzoa eta bertako zazpi elizateetako bat da.

2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 106 biztanle ditu.

Mugakideak
----------

Iparraldean Eskoriatzako herrigunea, hegoaldean Elgea (Barrundia), ekialdean Mendiola (Eskoriatza) eta mendebaldean Mazmela eta Zarimutz (Eskoriatza) eta Leintz-Gatzagako udalerria mugakide ditu.

Demografia eta biztanleria
--------------------------

Bolibarko biztanleria| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 108 | 109 | 115 | 109 | 111 | 106 | 111 | 106 |

Auzuneak
--------

Lete eta Eraña auzuneek elizatea osatzen dute. Alde batetik, Lete kilometro bat baino gehixeagoko malda batek zeharkatzen du oso-osorik eta bertan dago Eskoriatzako hilerria. Eta, maldaren tontorrean, Bideko Andre Maria Birjinaren omenezko irudi bat dago. Bertatik, Erañarako, Mendiola (Eskoriatza) auzorako edo Aretxabaletako Arkarazo elizaterako bideak daude.

Bestetik, Erañan San Andres baseliza eta Axtrokiko harkaitza aipatzekoak dira.

Arkeologia
----------

Bertan aurkitu ziren, Eraña auzoan zehazki, zelten garaiko bi urrezko ontzi, Axtrokiko harkaitzean. Gorago, Eraña auzoko baserrien ondoan, San Andres Ermita dagoen tokian, bi harrizko sarkofago aurkitu ziren.
Uxar kobazuloan ere ondare arkeologikoa topatu da.

Mendiak
-------

Zaraia, Elgea eta Arlabaneko mendilerroetan aurkitzen diren mendi ugaritarako abiapuntua da. Horien artean, Aitzorrotz, Aranguren, Elorretako Haitza, Kurtzebarri eta Mugarriluze. Aitzorrotz menditik gertu, gainera, Gomiztiturri iturria dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** ·, ·. (pdf) *Carta arqueológica. Yacimientos en cueva. Cuenca del Deva..*  (Noiz kontsultatua: 2020-03-10).[*Betiko hautsitako esteka*]

Ikus, gainera
-------------

* Bolibar ibaia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

* **(Gaztelaniaz)**Bolibar udal webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255407

 |

* Wd Datuak: Q12255407
Medikuntzan, **bizia mantentzea** edo **bizia luzatzea** gaixo baten bizia artifizialki mantentzea, gaixoak berez eta laguntzarik gabe horretarako gauza ez denean. Bizi mantentzerako hainbat tekniketako terapiak erabiltzen dira: elikatzeko hodiak, zainpeko elikapen totala, arnasketa mekanikoa, bihotz/birikiaren bypass-a, gernu-kateterazioa eta dialisia besteak beste. Teknika hauek erabiltzen dira zaintza intentsiboan eta operazio baten bitartean hainbat kasutan ere, nahiz eta, azkenean, eri bat estabilizatzeko erabili, eta ez eriaren errekuperazio totala lortzeko, gehienetan ezin baita.

Arazo etikoa
------------

Proposatua izan da norbaiten bizia artifialki luzatzea ez dela etikoa. Bi sailetan banatu izan dira zainketak: arruntak eta apartekoak. Lehenengoari dagokionez, gaixoa elikatzea zainketa arrunt moduan hartu da adibidez, eta arnasketa modu artifizialean eskaintzea apartekotzat. Bereziketa gorabehera, medikuen betebeharra da gaixoari bizia salbatzea, nahiz eta teknikoki hilda egon eta metodo artifizialak erabili behar izatea. Maiz eztabaidatzen da gaixoa horrelako zainketak jasotzeko erabakia hartzeko gauza den, hori egiteko eskubidea duen bakarra gaixoarena delako, eta logikoa denez hura ezinduta dago, bere egoera dela eta.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2624498
* Commonscat Multimedia: Life support (medicine)

---

* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D008020

 |

* Wd Datuak: Q2624498
* Commonscat Multimedia: Life support (medicine)
*Artikulu hau lehengaiari buruzkoa da; ehuna gaitzat duena beste hau da: «dentina»*
XI. mendeko elefante bolia, Italia
Boli landua Sa'dabad jauregian, Iran
**Bolia** gai gogorra da, zuri eta opakoa, zenbait ugaztunen hortz eta letaginak eratzen dituena eta eskulangintzan erabilia. Batez ere elefanteen letaginetatik lortzen da, baina beste animalia batzuetatik ere bai: hipopotamoa, mortsa, narbala, kaxalotea eta fakokeroa, esaterako. Batzuetan, mamutaren letaginak ere erabiltzen dira. Egun ez da asko erabiltzen, baina Antzinatetik gai garrantzitsua da tresna eta gauzaki ugari egiteko, hala nola apaindurak, hortz izunak, dominoak, piano giltzak eta billar bolak.

Elefante-boliaren merkataritza auzi handi bihurtu da, herrialde askotan ugaztun handi horren gutxitzea eragin baitu. 1975ean, asiar elefantea galbidean dauden espezieen nazioarteko itunean (*Convention on International Trade in Endangered Species*) gehitu zen, Lehen Eranskinean, estatu kideen arteko merkataritza eragozten duena. Afrikar elefantea 1990an gehitu zen Lehen Eranskinean. Harrezkero, Afrikako estatu batzuek Bigarren Eranskinera jaistea lortu dute, salgai batzuen merkaturatzea ahalbidetzen duena.

Ugaztunen hortzen egitura kimikoa bera da, espeziea edozein dela ere: hortaz, gizakien hortzek eta boliak egitura bera dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Appendix One*
2. ↑  CITES
3. ↑  "To Save An Elephant" by Allan Thornton & Dave Currey, Doubleday 1991 ISBN 0-385-40111-6
4. ↑  Washington Post 2007
5. ↑  NPR News 2002
6. ↑  WWF Wildlife Trade - elephant ivory FAQs

Ikus, gainera
-------------

* Dentina
* Boli Kosta
* Kriselefantino

Kanpo estekak
-------------

* Bolia, elefanteak eta tagua[*Betiko hautsitako esteka*] artikulua, Zientzia.net gunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q82001
* Commonscat Multimedia: Ivory

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 136169195 (data)
* GND: 4014424-0
* LCCN: sh85069108
* NKC: ph1121739
* NARA: 10664626
* AAT: 300011857
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q82001
* Commonscat Multimedia: Ivory