Ateismoaren ikurra, Aliantza Ateistaren Internazionalak 2007an plazaratua.
**Ateismoa**, zentzu zabalean, jainkoen existentziaren sinesmena ukatzea da. Zentzu hertsiago batean, ateismoa jainkorik badagoen ustearen arbuioa da. Are zentzu estuagoan, ateismoa jainkorik ez dagoela dioen posizioa da. Ateismoa ez dator bat teismoarekin, zeina, bere formarik orokorrenean, gutxienez jainko bat existitzen denaren ustea baita.

Ateismo hitzaren erro etimologikoa K. a. V. mendea baino lehen sortu zen. Antzinako grezieratik abiatuta, antzinako grezierazko "*jainkorik gabe*" esan nahi du. Antzinaroan, erabilera ugari izan zituen, hitz gutxiesgarri bat bezala, gizarteak oro har gurtzen zituen jainkoei, jainkoek abandonatu zituztenei edo jainkoengan sinesteko inolako konpromisorik ez zutenei aplikatzen zitzaiena. Terminoak, erlijioso ortodoxoek sortutako kategoria sozial bat adierazten du, non euren sinesmen erlijiosoekin bat ez datozenak sartzen diren. Gaur egungo ateismo terminoa XVI. mendean sortu zen lehen aldiz. Pentsamendu askearen hedapenarekin, ikerketa eszeptikoarekin eta erlijioari egindako kritikaren ondorengo gehikuntzarekin, terminoaren aplikazioa murriztu egin zen bere irismenean. Ateo hitzarekin identifikatu ziren lehen gizabanakoak XVIII. mendean bizi izan ziren, Argien Mendean. Frantziako Iraultza, "aurrekaririk gabeko ateismoagatik" ezaguna, giza arrazoiaren nagusitasunaren alde egin zuen historiako lehen mugimendu politiko handiaren lekuko izan zen.

Ateismoaren aldeko argudioak ikuspegi filosofikoetatik hasi eta ikuspegi sozial eta historikoetaraino doaz. Jainkoengan ez sinesteko arrazoiek ebidentzia enpiriko falta dagoela dioten argudioak biltzen dituzte, gaizkiaren arazoa, errebelazio funtsik gabeen argudioa, faltsutu ezin diren kontzeptuen arbuioa, eta sinesmen ezaren argudioa. Fededun ez direnek diote ateismoa teismoa baino parsimonikoagoa dela eta guztiak jainkoetan sinesmenik gabe jaiotzen direla; beraz, argudiatzen dute frogaren zama ez dagokiola ateoari, jainkoen existentzia gezurtatzeko, baizik eta teistari, teismorako justifikazio bat emateko. Ateo batzuek filosofia sekularrak hartu badituzte ere (adibidez, humanismo sekularra), ez dago ateo guztiek bat egiten duten ideologia edo jokabide-koderik.

Ateismoaren ikusmoldeak aldatzen direnez, gaur egungo ateoen kopuruaren estimazio zehatzak zailak dira. Win-Gallup Internationalen ikerketa globalen arabera, inkestatuen % 13 "ateo konbentzituak" ziren 2012an, % 11 "ateo konbentzituak" 2015ean, eta % 9 "ateo konbentzituak" 2017an. Hala ere, beste ikertzaile batzuek kontuz ibiltzeko aholkua eman dute Win/Gallup inkestaren zifrekin; izan ere, hamarkadetan zehar idazketa bera erabili duten eta laginaren tamaina handiagoa duten beste inkesta batzuek zifra baxuagoak lortu dituzte. British Broadcasting Corporationek (BBC) 2004an egindako inkesta zaharrago baten arabera, ateoak munduko biztanleriaren % 8 ziren. Beste estimazio zaharrago batzuen arabera, ateoak munduko biztanleriaren % 2 dira, eta erlijiogabeak, berriz, % 12. Inkesta horien arabera, Europa eta Ekialdeko Asia dira ateismo tasa altuenak dituzten eskualdeak. 2015ean, Txinan zeuden pertsonen % 61ek jakinarazi zuten ateoak zirela. Europar Batasuneko (EB) Eurobarometroaren 2010eko inkesta baten zifrek adierazten dutenez, EBko biztanleriaren % 20k ez du sinesten "inolako espiritu, Jainko edo bizi-indarretan".

Etimologia
----------

*Ateismo* terminoa grezierazko αθεος (azeós) adjektibotik dator, «jainkorik gabea» esan nahi baitu (*a* = «ez»; *theos* = «jainko», hitzez hitz «Zeus»). Adjektibo hori mespretxuz erabiltzen zen, gizarte zabalak gurtzen zituen jainkoak ukatzen zituztela uste zen gizabanakoak aipatzeko.

Definizioak eta motak
---------------------

Gaia jorratu dutenak ez daude ados ateismoa definitzeko eta sailkatzeko modurik onenari buruz, eta zalantzan jartzen dute naturaz gaindiko zein erakunde diren jainkotzat jotzen direnak, berezko jarrera filosofikoa den edo jarrera filosofikorik eza, eta arbuio kontziente eta esplizitua eskatzen ote duen. Ateismoa agnostizismoarekin bateragarritzat jo izan da, baina horrekin ere kontrajarri izan da. Ateismo forma ezberdinak bereizteko erabili kategoria mota zabala erabili izan da.

### Esparrua

Ateismoaren definizioan inplikatutako anbiguotasun eta eztabaidaren zati bat Jaungoiko eta jainko gisako hitzen definizioetarako adostasuna lortzeko zailtasunetik sortzen da. Jaungoikoaren eta jainkoen kontzeptu oso ezberdinen aniztasunak ideia ezberdinetara eramaten du ateismoaren aplikagarritasunari dagokionez. Antzinako erromatarrek kristauei ateoak izatea leporatzen zieten, jainko paganoak ez gurtzeagatik. Poliki-poliki, ikuspuntu hori zoritxarrean erortzen joan zen, teismoa edozein jainkotasunetan sinesmen bat bezala ulertua izatera iritsi zen heinean.

Arbuiatzen diren fenomenoen sortari dagokionez, ateismoak edozer gauza uka dezake, jainko baten existentziatik hasi eta edozein kontzeptu izpiritual, naturaz gaindikoa edo transzendentalen existentziaraino, budismoarena, hinduismoarena, jainismoarena eta taoismoarena kasu.

### Ateismo esplizitua eta inplizitua

Ateismo esplizitua eta inplizitua, positiboa eta negatiboa.
Ateismoaren definizioak ere aldatu egiten dira pertsona batek jainkoen ideiari jarri behar dion kontsiderazio mailan ateotzat hartua izateko. Ateismoa, batzuetan, jainkoren bat dagoenaren sinesmen-gabezia soila barneratzeko moduan definitu izan da. Definizio zabal horrek jaioberriak eta ideia teorikoen eraginpean egon ez diren beste pertsona batzuk ere hartuko lituzke. 1772an, Paul Henri Thiry d'Holbach baroiak esan zuen "haur guztiak ateoak jaiotzen dira; ez dute Jainkoaren ideiarik". Antzera iradoki zuen George H. Smithek (1979):

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Teismoa ezagutzen ez duen gizona ateoa da, jainko batengan sinesten ez duelako. Kategoria horretan sartuko litzateke, halaber, gai horiek ulertzeko gaitasun kontzeptuala duen haurra, baina oraindik gai horien jakitun ez dena. Haur honek Jainkoarengan ez sinestea ateotzat jotzen du. |  » |

*Ateismo inplizitua* "sinesmen teistaren gabezia da, haren gaitzespen kontzienterik gabe"; *ateismo esplizitua*, berriz, sinesmenaren gaitzespen kontzientea da. "Ateismo filosofikoari" buruzko bere lanaren helburuetarako, Ernest Nagelen ustez ezin da hartu sinismen teistaren gabezia ateismo mota gisa, eta Graham Oppyk uste du pertsona hauek *inuzente* bezala sailkatu behar direla, jainko bat zer ote den ulertzea inoiz kontsideratu ez dutelako. Oppyren arabera, hilabete bateko haurtxoak, burmuinetako lesio traumatiko larriak dituzten gizakiak edo dementzia aurreratua duten gaixoak egon daitezke sailkapen honen barruan:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Agnostikoak inuzenteengandik bereizten dira, hauek ere ez baitute sinesten jainkorik dagoenik, ezta jainkorik ez dagoenik ere, jainkorik ote dagoen aztertu dutelako. Inuzenteak dira jainkorik dagoen ala ez kontuan hartu ez dutenak. Normalean, inuzenteak ez dute inoiz kontuan hartu jainkorik dagoen ala ez, ezin dutelako kontu hori kontuan hartu. Nola izan daiteke hori? Ongi, jainkorik ote dagoen aztertzeko, batek ulertu behar du zer esan nahiko lukeen zerbaitetarako jainkoa izateak. Hau da, batek jainko baten kontzeptua izatea behar du. Jainko baten adigairik ez dutenak ez dira gai jainkoak daudela dioen pentsamendua entretenitzeko. Kontuan hartu, adibidez, hilabeteko haurrak. Oso onargarria da hilabete bateko haurtxoek jainko baten kontzeptua ez izatea. Beraz, oso onargarria da hilabeteko haurtxoak inuzenteak izatea. Inuzenteak beste kasu batzuk txinpantzeak, garuneko lesio traumatiko larriak izan dituzten gizakiak eta dementzia aurreratua duten gizakiak dira. |  » |

### Ateismo positibo eta negatiboa

Antonio Flew eta Michael Martin bezalako filosofoek *ateismo positiboa* (indartsua/gogorra) eta *ateismo negatiboa* (ahula/biguna) kontzeptuak erabili dituzte. Ateismo positiboa jainkoak existitzen ez direnaren baieztapen esplizitua da. Ateismo negatiboak gainerako ez-teismo forma guztiak barne hartzen ditu. Kategorizazio horren arabera, teista ez den edonor da ateo negatiboa edo positiboa. "Ahul" eta "indartsu" terminoak nahiko berriak dira, eta "ateismo negatiboa" eta "ateismo positiboa" terminoak, berriz, zaharragoak dira, literatura filosofikoan eta apologetika katolikoan erabiliak izan direlarik. Ateismoaren mugatze horren azpian, agnostiko gehienek ateo negatibotzat jotzen dituzte.

Martinek, adibidez, agnostizismoak ateismo negatiboa dakarrela baieztatzen duen bitartean, agnostiko askok ateismoaz bestelako ikuspuntua dute: teismoa bezain justifikatua dela pentsatzen dute eta frogatze maila bera eskatzen diote. Ezagutzaren eskuraezintasunaren baieztapena, jainkoen existentziaren alde edo kontra, ateismoak fede-jauzi bat eskatzen duela adierazten duen ideia gisa ikusten dute batzuek. Argudio honi emandako erantzun arrunten arabera, frogatu gabeko proposizio erlijiosoek frogatu gabeko beste proposizio guztiek bezainbesteko sinesgabetasuna merezi dute, eta jainko baten existentziaren probabilitateak ez dakar bi posibilitateetako baten ere probabilitate bera. J.J.C. Smart filosofo australiarrak honako hau argudiatzen du: "Batzuetan, ateoa den pertsona batek bere burua agnostiko gisa deskriba dezake, modu grinatsuan ere, edozein gauza dakigula esatea eragotziko ligukeen eszeptizismo filosofiko orokor eta zentzugabearen ondorioz, matematikaren egiak eta logika formala izan ezik." Ondorioz, Richard Dawkins bezalako egile ateo batzuek nahiago dute posizio teorikoak, agnostikoak eta ateoak bereiztea probabilitate teistikoko espektro batean zehar, bakoitzak "Jainkoa existitzen da" baieztapenari esleitzeko probabilitatea.

### Ateismoaren ezinezkotasunaren definizioa

XVIII. mendearen aurretik, Jainkoaren existentzia hain zen onartua mendebaldeko munduan, non zalantzan jartzen baitzen benetako ateismoaren posibilitatea. Horri sortzetiko teista deitzen zaio: pertsona guztiek Jainkoarengan jaiotzatik sinesten dutelako nozioa. Ikuspegi horren barruan, ateoak ukazioan besterik ez daudela adierazten da.

Halaber, bada jarrera bat esaten duena ateoek azkar sinesten dutela Jainkoarengan krisi garaian, ateoek heriotza ohean konbertsioak egiten dituztela, edo "*lubakietan ateorik ez dagoela*", baina kontrako adibideak egon dira, horien artean, literalki "lubakietako ateo" izan direnak.

Ateo batzuek "ateismo" terminoaren beharrari aurre egin diote. Bere *Letter to a Christian Nation* liburuan, Sam Harrisek honakoa idatzi zuen:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Izan ere, "Ateismoa" ez litzateke existitu ere egin behar. Inork ez du inoiz "ez-astrologo" edo "ez-alkimista" gisa identifikatu behar. Ez dugu hitzik Elvisek bizirik jarraituko ote duen edo estralurtarrek galaxia zeharkatu ote duten zalantzan jartzen duen jendearentzat. Justifikaziorik gabeko sinesmen erlijiosoen aurrean jendeak zentzuz egiten duen zarata baino ez da ateismoa. |  » |

### Ateismo pragmatikoa

Ateismo pragmatikoa da norberak jainko batengan edo jainkoengan duen sinesmena baztertu behar duen ikuspuntua, eguneroko bizitza pragmatiko baterako beharrezkoa ez delako. Ikuspegi hori apateismoarekin eta ateismo praktikoarekin lotuta dago.

Argudioak
---------

### Argudio epistemologikoak

Paul Henri Thiry d'Holbach, XVIII. mendeko ateismoaren defendatzaile bat.
  
  
"Gizakiaren zorigaitzaren iturria naturarekiko ezjakintasuna da. Haurtzaroan inbutatutako iritzi itsuei, bere existentziarekin bat datozenei, atxikitzeko egokitasunak, bere adimena distortsionatzen duen aurreiritziak, bere hedapena eragozten duenak, fikzioaren esklabo bihurtzen duenak, badirudi etengabeko errakuntzara kondenatzen duela."
Ateoek ere argudiatu dute jendeak ezin duela Jainko bat ezagutu edo Jainko baten existentzia frogatu. Azken horri agnostizismoa deitzen zaio, hainbat forma hartzen dituena. Inmanentziaren filosofian, jainkotasuna mundutik beretik banaezina da, pertsona baten adimena barne, eta pertsona bakoitzaren kontzientzia subjektuan sartuta dago. Agnostizismo forma honen arabera, perspektiban dagoen muga honek, inferentzia objektibo oro eragozten du, jainko batengan sinestetik bere existentziaren baieztapenetaraino. Kanten agnostizismo arrazionalistak eta Ilustrazioak giza arrazionaltasunetik ondorioztatutako ezagutza baino ez dute onartzen; ateismo-forma horrek dio jainkoak ezin direla bereizi printzipio-arazo gisa, eta, beraz, ezin da jakin existitzen diren ala ez. Eszeptizismoak, Humeren ideietan oinarritua, edozer gauzari buruzko ziurtasuna ezinezkoa dela baieztatzen du, beraz, batek ezin du inoiz ziur jakin jainko bat existitzen den edo ez. Humek, hala ere, kontzeptu metafisiko behaezin horiek "sofisteria eta ilusio" bezala baztertu behar direla esan zuen. Agnostizismoa ateismoari esleitzea eztabaidatua da; munduaren ikuspegi independente eta oinarrizkotzat ere har daiteke.

Ateismoaren aldeko beste argudio batzuek, epistemologiko edo ontologiko gisa sailka daitezkeenak, ignostizismoa barne, "Jainkoa" eta "Jainkoa ahalguztiduna da" bezalako oinarrizko terminoen esanahirik eza edo ulerrezintasuna baieztatzen dute. Ez-kognitibismo teologikoak dio "Jainkoa" baieztapenak ez duela proposizio bat adierazten, baizik eta absurdoa dela edo zentzu kognitiborik ez duela. Bi modutara argudiatu izan da, gizabanako horiek ateismo edo agnostizismo moduren batean sailka daitezkeen ala ez. A. J. Ayer eta Theodore M. Drange filosofoek bi kategoriak arbuiatzen dituzte, bi eremu horiek "Jainkoa existitzen da" proposamen gisa onartzen dutela esanez; aldiz, ez-kognitibismoa beren kategorian kokatzen dute.

### Argudio metafisikoak

Sakontzeko, irakurri: «Monismo»
Zofia Zdybicka filosofoaren arabera:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Ateismo metafisikoak, monismo metafisikoari eusten dioten doktrina guztiak hartzen ditu barne (errealitatearen homogeneotasuna). Ateismo metafisikoa honako hau izan daiteke: a) absolutua - Monismo materialistari lotutako Jainkoaren existentziaren ukapen esplizitua (joera materialista guztiak, bai antzinatasunean, bai modernitatean); b) erlatiboa - Jainkoaren ukazio inplizitua, absolutuaren existentzia onartzen duten arren, absolutua Jainkoaren ezaugarri propioen jabe ez dela ulertzen duten filosofia guztietan: transzendentzia, izaera pertsonala edo unitatea. Ateismo erlatiboa monismo idealistarekin lotzen da (panteismoa, panenteismoa, deismoa). |  » |

### Argudio logikoak

Sakontzeko, irakurri: «Gaizkiaren problema»
Ateo batzuek jainkoen ikuskera ezberdinak, kristautasunaren jainko pertsonala bezala, logikoki koherentziarik ez duten ezaugarriak dituztela diote. Ateo hauek Jainkoaren existentziaren aurkako argudio deduktiboak aurkezten dituzte, ezaugarri batzuen arteko bateraezintasuna baieztatzen dutenak, hala nola perfekzioa, sortzaile-izaera, aldaezintasuna, omniszientzia, omnipresentzia, ahalguztiduntasuna, ontasun osoa, transzendentzia, nortasuna (izaki pertsonala), fisikotasun eza, justizia eta errukia.

Ateo teodizeek uste dute mundua, esperimentatzen duten bezala, ezin dela adiskidetu teologoek Jainkoari eta jainkoei eskuarki ematen dizkieten ezaugarriekin. Argudiatzen dute Jainko omnisziente, ahalguztidun eta ontasun osoko bat ez dela bateragarria gaiztakeria eta sufrimendua dauden mundu batekin, mundu bat non maitasun jainkotiarra pertsona askorentzat ezkutatuta dagoen. Antzeko argudio bat egozten zaio Siddhartha Gautamari, budismoaren sortzaileari.

### Erlijioen kontakizun erredukzionista

Ludwig Feuerbach filosofoak eta Sigmund Freud psikoanalistak Jainkoa eta beste sinesmen erlijioso batzuk giza asmakuntzak direla argudiatu zuten, hainbat desio edo behar psikologiko eta emozional asetzeko sortuak, edo "zera" ahalguztiduntasunaren proiekzio mekanismo bat. Vladimir Leninentzat, "*Materialismoa eta enpiro-kritizismoa*" lanean, Errusiako makismoaren aurka (Ernst Machen jarraitzaileek) Feuerbach jainko batengan sinestearen aurkako azken argudioa da. Budista askoren ikuspegia ere bada hau. Karl Marxek eta Friedrich Engelsek, Feuerbachen lanaren eraginez, Jainkoarengan sinestea eta erlijioa funtzio sozialak direla argudiatu zuten, boterean daudenek langile klasea zapaltzeko erabiliak. Mikhail Bakuninen arabera, "Jainkoaren ideiak giza arrazoiaren eta justiziaren abdikazioa dakar berekin; giza askatasunaren ukazio erabakigarriena da, eta, ezinbestean, gizateriaren esklabotasunean, teorian eta praktikan amaitzen da". Voltaireren aforismoa irauli zuen: "Jainkoa existituko ez balitz, asmatu egin beharko litzatekeela", eta horren ordez idatzi "Jainkoa benetan existituko balitz, abolitu egin beharko litzatekeela".

### Ateismoa, erlijioa eta izpiritualtasuna

Ateismoa sinesmen erlijioso eta izpiritualen sistema batzuekin bateragarria izan daiteke. Besteak beste hinduismoa, jainismoa, budismoa, sinteismoa, raelismoa eta Wicca bezalako mugimendu neopaganoak barne. Āstika jinduismoaren eskolaren ustez, ateismoa baliozko bidea da moksha lortzeko, baina oso-oso zaila, ateoek ezin baitute beren bidaian jainkozkoarengandik inolako laguntzarik espero. Jainismoak unibertsoa betierekoa dela eta jainko sortzaile baten beharrik ez duela uste du, Tirthankarek, ordea, espazioa eta denbora gaindi dezaketen izaki gurtuak dira, eta Indra jainkoak baino botere handiagoa dute. Budismo sekularrak ez du jainkoenganako sinesmena defendatzen. Jatorrizko budismoa ateoa zen, Buda Gautamaren bideak ez baitzuen jainkoen aipamenik jasotzen. Budismoaren ondorengo ikusmoldeen arabera, Buda bera jainko bat da, jarraitzaileek jainkotasuna lor dezaketela iradokitzen dute, eta Bodhisattvak eta Betiereko Buda gurtzen dituzte.

### Ateismoa eta teologia negatiboa

Teologia negatiboa, askotan, ateismoaren edo agnostizismoaren bertsio gisa sailkatzen da, ezin baitu benetan esan Jainkoa existitzen denik. "Konparazioa gordina da, hala ere, ateismo konbentzionalak Jainkoaren existentzia ukatua izan daitekeen predikatu gisa tratatzen duelako ("Jainkoa ez da existitzen"); teologia ezkorrak, berriz, Jainkoak predikatuak dituela ukatzen du". "Jainkoa edo Jainkozkoa bada" esatea erantzun gabe "Bera zer da" esaldiari teologia positiboaren aurrebaldintza litzateke teologia negatiboan, teismoa ateismotik bereizten duena. "Teologia negatiboa osagarria da, ez teologia positiboaren etsaia".

Filosofia ateoak
----------------

Ateismo axiologiko edo konstruktiboak uko egiten dio jainkoen existentziari, gizateria bezalako "absolutu goren" baten alde. Ateismo modu horrek gizateriari laguntzen dio etika eta balioen iturri absolutu gisa, eta gizabanakoei arazo moralak Jainkoarengana jo gabe konpontzeko aukera ematen die. Marxek eta Freudek argudio hori erabili zuten askapen, garapen erabateko eta oztoporik gabeko zoriontasun mezuak helarazteko. Ateismoaren kritika ohikoenetako bat kontrakoa izan da: jainko baten existentzia ukatzeak erlatibismo moralera eramaten duela eta bat oinarri moral edo etikorik gabe uzten duela, edo bizitzak zentzurik ez izatea eta miserablea izatea eragiten duela. Blaise Pascalek hau argudiatzen zuen bere *Pensées* lanean.

Jean-Paul Sartre filosofo frantziarrak bere burua "existentzialismo ateoaren" ordezkari gisa identifikatu zuen, Jainkoaren existentzia ukatzeko kezkarik ez zuela, "Gizakiak bere burua berriro aurkitu behar duela" eta "Jainkoaren existentziaren froga baliozkorik ere ezin duela inork bere buruaz salbatu" esateko baino. Sartrek bere ateismoaren korolario bat hauxe zela esan zuen: "Jainkoa existitzen ez bada, existentzia esentziaren aurretik duen izaki bat dago gutxienez, edozein kontzeptuk definitu baino lehen existitzen den izaki bat, eta... izaki hori gizakia da". Ateismo horren ondorio praktikoa honela deskribatu zuen Sartrek: ez dagoela *a priori* araurik, ezta giza jokabidea gobernatzeko erabil daitezkeen balio absoluturik ere, eta gizakiak "beren kabuz asmatzera kondenatuta" daudela, "Gizakia egiten duen guztiaren erantzule erabat" bihurtuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *The new encyclopedia of unbelief.*  Prometheus Books 2007 ISBN 1591023912. PMC 67374983. (Noiz kontsultatua: 2019-09-22).: 36. orrialdea: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Ateismoa eta agnostizismoa terminoek bi definizio ezberdin dituzte. Lehenengoak a pribatiboa hartzen du, bai teos grekoaren (jainkotasunaren) aurrean, bai gnosiaren (jakintzaren) aurrean, ateismoa jainkoengan sinesmenik eza besterik ez dela eta agnostizismoa gai espezifikoren baten ezagutzarik eza besterik ez dela adierazteko. Bigarren definizioak ateismoa jainkoen existentziaren ukapen esplizitu gisa hartzen du, eta agnostizismoa, jainkoen existentzia ezagutezina denez, haiei buruzko judizioa eteten duen norbaiten posizio gisa... Lehena inklusiboena da, eta bi alternatiba baino ez ditu aitortzen: edo jainkoengan sinesten da, edo ez da sinesten. Ondorioz, ez dago hirugarren alternatibarik, beren buruari agnostiko deitzen diotenek batzuetan baieztatzen duten bezala. Federik ez duten neurrian, benetan ateoak dira. Gainera, sinesmenik eza denok jaiotzen garen posizio kognitiboa denez, sinesmen erlijiosoa defendatzen dutenei dagokie frogaren zama. Bigarren definizioa proposatu dutenen ustez, aldiz, lehen definizioa zabalegia da, ateo oldarkor eta esplizituekin batera haur desinformatuak sartzen dituelako. Beraz, ez da oso litekeena jendeak hartzea. |  » |
2. ↑   **(Ingelesez)** Blackburn, Simon.  (2008-01-01). «Atheism» *The Oxford Dictionary of Philosophy* (Oxford University Press) doi:10.1093/acref/9780199541430.001.0001/acref-9780199541430-e-278. ISBN 9780199541430. (Noiz kontsultatua: 2019-09-22).
3. ↑   Angeles, Peter Adam, 1931-.  (1981). *Dictionary of philosophy.*  (1st ed. argitaraldia) Barnes & Noble Books ISBN 0064634612. PMC 6708760. (Noiz kontsultatua: 2019-09-22).
4. ↑   **(Ingelesez)** «atheism | Definition, Philosophy, & Comparison to Agnosticism» *Encyclopedia Britannica* (Noiz kontsultatua: 2019-09-22).
5. ↑    *Encyclopedia of philosophy.*  (2nd ed. argitaraldia) Thomson Gale/Macmillan Reference USA 2006 ISBN 0028657802. PMC 61151356. (Noiz kontsultatua: 2019-09-22).
6. ↑    *Routledge encyclopedia of philosophy.*  Routledge 1998 ISBN 0415073103. PMC 38096851. (Noiz kontsultatua: 2019-09-22).
7. ↑   Draper, Paul.  (2017). Zalta, Edward N. ed. «Atheism and Agnosticism» *The Stanford Encyclopedia of Philosophy* (Metaphysics Research Lab, Stanford University) (Noiz kontsultatua: 2019-09-22).
8. ↑   **(Ingelesez)** Smart, J. J. C..  (2004-03-09). *Atheism and Agnosticism.*  (Noiz kontsultatua: 2019-09-22).
9. ↑   **(Ingelesez)** Drachmann, A. B..  (2005-03-01). *Atheism in Pagan Antiquity.*  Kessinger Publishing ISBN 9780766190863. (Noiz kontsultatua: 2019-09-22).
10. ↑   Whitmarsh, Tim.. *Battling the gods : atheism in the ancient world.*  (First Vintage books edition. argitaraldia) ISBN 9780307948779. PMC 936347324. (Noiz kontsultatua: 2019-09-22).
11. ↑    *Atheism from the Reformation to the Enlightenment.*  Clarendon Press 1992 ISBN 0198227361. PMC 25246389. (Noiz kontsultatua: 2019-09-22).
12. ↑   Armstrong, Karen..  (1999). *A history of God : from Abraham to the present : the 4000-year quest for God.*  Vintage ISBN 0099273675. PMC 43201934. (Noiz kontsultatua: 2019-09-22).
13. ↑    *The legacy of the French Revolution.*  Rowman & Littlefield 1996 ISBN 0847678415. PMC 33664469. (Noiz kontsultatua: 2019-09-22).
14. ↑   «Logical Arguments for Atheism» *infidels.org* (Noiz kontsultatua: 2019-09-22).
15. ↑   «ARGUMENTS FROM EVIL AND NONBELIEF» *infidels.org* (Noiz kontsultatua: 2019-09-22).
16. ↑   Parsons, Keith M. 1952-.  (1989). *God and the burden of proof : Plantinga, Swinburne, and the analytic defense of theism.*  Prometheus Books ISBN 0879755512. PMC 19975733. (Noiz kontsultatua: 2019-09-22).
17. ↑    *The Oxford companion to philosophy.*  Oxford University Press 1995 ISBN 0198661320. PMC 31239158. (Noiz kontsultatua: 2019-09-22).
18. 1 2    *The Cambridge companion to atheism.*  Cambridge University Press 2007 ISBN 9780521842709. PMC 64453315. (Noiz kontsultatua: 2019-09-22).
19. ↑   Baggini, Julian..  (2003). *Atheism : a very short introduction.*  Oxford University Press ISBN 9780192804242. PMC 52972452. (Noiz kontsultatua: 2019-09-22).
20. ↑   «Wayback Machine» *web.archive.org* 2013-10-21 (Noiz kontsultatua: 2019-09-22).
21. ↑   **(Ingelesez)** «New Survey Shows The World's Most And Least Religious Places» *NPR.org* (Noiz kontsultatua: 2019-09-22).
22. ↑   «Wayback Machine» *web.archive.org* 2017-11-14 (Noiz kontsultatua: 2019-09-22).
23. ↑    *The Oxford handbook of atheism.*  (First edition. argitaraldia) ISBN 9780199644650. PMC 830367873. (Noiz kontsultatua: 2019-09-22).
24. ↑   **(Ingelesez)**  *UK among most secular nations.*  2004-02-26 (Noiz kontsultatua: 2019-09-22).
25. ↑   «Wayback Machine» *web.archive.org* 2011-04-30 (Noiz kontsultatua: 2019-09-22).
26. 1 2 3   Martin, Michael, 1932-2015..  (1990). *Atheism : a philosophical justification.*  Temple University Press ISBN 0877226423. PMC 19669621. (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
27. ↑   Flint, Robert.  (1903). *Agnosticism: The Croall Lecture for 1887-88.*  William Blackwood and Sons (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
28. ↑   **(Ingelesez)** Flynn, Tom.  (2007). *The New Encyclopedia of Unbelief.*  Prometheus Books ISBN 9781591023913. (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
29. ↑   Barker, Dan..  (2008). *Godless : how an Evangelical preacher became one of America's leading atheists.*  Ulysses Press ISBN 9781569756775. PMC 247078757. (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
30. ↑   **(Ingelesez)**  *The Oracle of Reason, Or, Philosophy Vindicated.*  Field, Southwell & Company 1842 (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
31. 1 2   **(Ingelesez)** «atheism | Definition, Philosophy, & Comparison to Agnosticism» *Encyclopedia Britannica* (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
32. ↑   **(Ingelesez)** Holbach, Paul Henri Thiry.  (2005(e)ko urt. 1(a)). *Good Sense.*  (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
33. ↑   Smith, George H. 1949-.  (1979). *Atheism : the case against God.*  (1st pbk. ed. argitaraldia) Prometheus Books ISBN 087975124X. PMC 5884891. (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
34. ↑   Angeles, Peter A..  (1997). *Critiques of God : Making the case against belief in God.*  Prometheus Books ISBN 1573921238. PMC 477092561. (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
35. ↑   Oppy, Graham, 1960-. *Atheism and agnosticism.*  ISBN 9781108555340. PMC 1048924058. (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
36. ↑   Teske, Roland J..  (1977). «"The Presumption of Atheism and Other Philosophical Essays on God, Freedom and Immortality," by Antony Flew» *The Modern Schoolman* 54 (3): 274–277. doi:10.5840/schoolman197754374. ISSN 0026-8402. (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
37. ↑   **(Ingelesez)** Maritain, Jacques.  (1949/07). «On the Meaning of Contemporary Atheism» *The Review of Politics* 11 (3): 267–280. doi:10.1017/S0034670500044168. ISSN 1748-6858. (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
38. ↑   Kenny, Anthony, 1931-.  (2006). *What I believe.*  Continuum ISBN 0826489710. PMC 70877418. (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
39. ↑   **(Ingelesez)** Baddar, Omar; analyst, ContributorPolitical; Producer, Digital.  (2013-05-28). «Why I'm Not An Atheist: The Case For Agnosticism» *HuffPost* (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
40. ↑   **(Ingelesez)** «Many atheists I know would be certain of a high place in heaven» *The Irish Times* (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
41. ↑   «More faith to be an atheist than a Christian» *National Catholic Register* (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
42. ↑   Baggini, Julian..  (2003). *Atheism : a very short introduction.*  Oxford University Press ISBN 9780192804242. PMC 52972452. (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
43. ↑   Draper, Paul.  (2017). Zalta, Edward N. ed. «Atheism and Agnosticism» *The Stanford Encyclopedia of Philosophy* (Metaphysics Research Lab, Stanford University) (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
44. ↑   **(Ingelesez)** Dawkins, Richard.  (2008-01-16). *The God Delusion.*  Houghton Mifflin Harcourt ISBN 9780547348667. (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
45. ↑   Cudworth, R.. «Chapter I.» *The true intellectual system of the universe: The first part; wherein, all the reason and philosophy of atheism is confuted; and its impossibility demonstrated.* (Richard Royston): 1–55. (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
46. ↑   «washingtonpost.com: Atheist Group Moves Ahead Without O'Hair» *www.washingtonpost.com* (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
47. ↑   «Atheism: Society and Atheism» *infidels.org* (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
48. ↑   Harris, Sam, 1967-.  (2008). *Letter to a Christian nation.*  (1st Vintage books ed. argitaraldia) Vintage Books ISBN 9780307278777. PMC 148837210. (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
49. ↑   **(Ingelesez)** Cline, Austin Cline Austin; Humanism, a former regional director for the Council for Secular; writes; Atheism, Lectures Extensively About; agnosticism.. «What Is a Pragmatic Atheist?» *Learn Religions* (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
50. ↑   Hume, David. *An Enquiry Concerning Human Understanding.*  (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
51. 1 2   «Powszechna Encyklopedia Filozofii» *ptta.pl* (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
52. ↑   «Atheism, Agnosticism, Noncognitivism» *infidels.org* (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
53. ↑   AYER, ALFRED JULES..  (2018). *LANGUAGE, TRUTH AND LOGIC..*  BLURB ISBN 1388262835. PMC 1043840299. (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
54. ↑   «Logical Arguments for Atheism» *infidels.org* (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
55. ↑   «ARGUMENTS FROM EVIL AND NONBELIEF» *infidels.org* (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
56. ↑   «The Buddhist Attitude to God» *web.archive.org* 2008-01-02 (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
57. ↑   **(Alemanez)** Feuerbach, Ludwig.  (1848). *Das Wesen des Christenthums.*  O. Wigand (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
58. ↑   Rathore, Aakash Singh; Verma, Ajay.  (2011-02-03). «What the Buddha Taught» *B.R. Ambedkar* (Oxford University Press): 117–166. ISBN 9780198068679. (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
59. ↑   «God and the State» *dwardmac.pitzer.edu* (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
60. ↑   Matthews, Carol S. 1961-.  (2005). *New religions.*  Chelsea House Publishers ISBN 079108096X. PMC 56894428. (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
61. ↑    *A new vision, a new heart, a renewed call.*  William Carey Library 2004, ©2005 ISBN 0878083634. PMC 71290485. (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
62. ↑   Chakravarti, Sitansu S. 1938-.  (1991). *Hinduism, a way of life.*  Motilal Banarsidass Publishers ISBN 8120808991. PMC 25867517. (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
63. ↑   «63 worthy beings» *web.archive.org* 2012-09-27 (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
64. ↑   Nagraj, Muni..  (1986-<2003>). *Āgama and Tripiṭaka : a comparative study : a critical study of the Jaina and the Buddhist canonical literature = Āgama aura Tripiṭaka, eka anuśilana.*  Today & Tommorow's Printers and Publishers ISBN 8170227305. PMC 22766143. (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
65. ↑   Tiwari, Kedar Nath..  (1987). *Comparative religion.*  Motilal Banarsidass ISBN 8120802934. PMC 16928976. (Noiz kontsultatua: 2019-09-23).
66. ↑    *Oxford studies in philosophy of religion. Volume 6.*  (First edition. argitaraldia) ISBN 9780191789229. PMC 908919107. (Noiz kontsultatua: 2019-09-24).
67. ↑    *Negative theology as Jewish modernity.*  ISBN 9780253025043. PMC 970396700. (Noiz kontsultatua: 2019-09-24).
68. ↑   **(Ingelesez)**  *Common Misconceptions About Atheists and Atheism.*  (Noiz kontsultatua: 2019-09-24).
69. ↑   Smith, George H. 1949-.  (1979). *Atheism : the case against God.*  (1st pbk. ed. argitaraldia) Prometheus Books ISBN 087975124X. PMC 5884891. (Noiz kontsultatua: 2019-09-24).
70. ↑   Pascal, Blaise, 1623-1662..  (2007). *Pensees.*  Blackstone Audiobooks ISBN 9780786140398. PMC 467337669. (Noiz kontsultatua: 2019-09-24).
71. ↑    *Ethics : contemporary readings.*  Routledge 2004 ISBN 0203495667. PMC 57066299. (Noiz kontsultatua: 2019-09-24).
72. ↑   Sartre, Jean-Paul, 1905-1980..  (2001). *Jean-Paul Sartre : basic writings.*  Routledge ISBN 0415213673. PMC 44493288. (Noiz kontsultatua: 2019-09-24).

Ikus, gainera
-------------

* Agnostizismo
* Apostasia
* Laizismo

Kanpo estekak
-------------

* Ateismoa, Gizapedian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7066
* Commonscat Multimedia: Atheism

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX524722
* BNF: 11937191k (data)
* GND: 4003364-8
* LCCN: sh85009109
* NDL: 00567940
* NKC: ph118651
* AAT: 300055990
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 017465

 |

* Wd Datuak: Q7066
* Commonscat Multimedia: Atheism