recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Greziar mitologian, **Driadeak** haritzetako lamiak dira bereziki, eta, orokorrean, zuhaitz guztietakoak.

"Hesperideen Zuhaitza" izeneko zuhaitz batetik jaio ziren. Horietako batzuk, Hesperideen lorategira zihoazen, bertan zeuden urre koloreko sagarrak babestera. Driadeak ez dira hilezkorrak, baina denbora luzez bizi daitezke. Ezagunenen artean, Euridize nabarmendu behar da, Orfeoren emaztea.

Tradizio berantiarrak, Driade eta Hamadriadeen artean bereizten du. Azken hauek, zuhaitz zehatz bati lotuta daude tradizio horren arabera, lehenengoak, basoetatik aske ibiltzen ziren bitartean.

Iturriak
--------

* Kalimako IV-V. *ereserkiak* 75
* Estazio *Tebaida* IV. 259
* Panopoliseko Nono *Dionisiakoak* III. 61, XV. 370
* Opiano *Zinegetikoak* I. 77, IV. 265
* Ovidio *Fastos* IV. 75
* Ovidio *Metamorfosiak* III. 505, VI. 453, VIII. 738, XI. 47, XIV. 326 eta 513
* Pausanias VIII. 4.2, X. 32.9
* Propertzio *Elegiak* I. 20
* Valerio Flaco *Argonautikak* I. 105

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q202474
* Commonscat Multimedia: Dryads

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q202474
* Commonscat Multimedia: Dryads
**Dries Holten**, ***Andres*** izen artistikoagatik ezagunagoa (Cimahi, Indonesia, 1936ko urtarrilaren 30a - 2020ko apirilaren 15a),  Sandra & Andres bikotearen sortzaile eta kidea izan zen 1966-1975 artean, eta geroago Rosy & Andres bikotea. Rosy & Andres-ekin ospea izan zuen 70eko hamarkadan Holandan, Belgikan, Luxenburgon eta Alemanian

Karrera
-------

Abestien konpositore nagusia izan zen eta Eurovision Abesti Lehiaketan parte hartu zuen. Bere ibilbidean zehar Zilarrezko, Urrezko eta Platinozko hainbat disko lortu zituen abeslari, ekoizle, konpositore eta letrista gisa egindako ibilbidea onartzen dutenak. Nazioarteko arrakasta handienetako bat *Cindy & Bert bikote alemaniarrak 70eko hamarkadaren amaieran egindako Immer Wieder Sonntags* abestia izan zen eta gaur egun Alemaniako telebistako saio onenetako baten doinua da.

2020ko apirilaren 15ean zendu zen laurogeita lau urte zituela.

Eurovision Abesti Lehiaketa
---------------------------

1972an, "Als het om de liefde gaat "abestia kantatu zuen Sandra Reemerekin batera *(Sandra* izenarekin aurkeztu zen eta bera *Andres* gisa), laugarren postua lortuz.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Andreas Dries Holten.* .
2. ↑  Información de dúo en esctoday.com
3. ↑    *Eurovision Song Contest 1972.* .
4. ↑    *Netherlands: Dries Holten Passes Away Aged 84.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q545750
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 168154260850724480000
* RKD: 88548

 |

* Wd Datuak: Q545750
**Eresbil** musika-artxiboa bat da, Euskal Herriko konpositoreen obra bildu, jaso eta zabaltzeko helburua duena. 1974an sortu zuten, Errenterian (Gipuzkoa).

Errenteriako Andra Mari Abesbatza arduratzen da Euskal Herriko musikagileen lanak zabaltzeko egiten den Musikaste jaialdia antolatzeaz, eta abesbatza harena izan zen, hain zuzen, musika-artxibo bat sortzearen ekimena. Eresbilek, sortu zen une beretik hasita, garai guztietako Euskal Herriko musikagileen partiturak bildu ditu. 1974ko irailean 300 musikagileren zerrenda osatu zuen, 1990an 1.162ra igo zen kopurua, eta 1998an jadanik 1.387 ziren Eresbilen izena emandako musikagileak.

Artxibo horrek Espainiako Kultura Ministerioak ematen duen *Medalla de Plata al Mérito en las Bellas Artes* delakoa jaso zuen, 1990ean. Sabino Arana saria, *Gizartea* modalitatean, jaso zuen 1998an.

Sariak
------

* 2018: Elkar saria ibilbidearengatik

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011-12-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8771344
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158358869
* ISNI: 0000 0001 2370 173X
* BNE: XX255162
* BNF: 13610513j (data)
* GND: 5187742-9
* LCCN: n79085514

 |

* Wd Datuak: Q8771344
**Elizabeth Hubbard** (Massachusetts, AEB, 1675 - ?) Salemeko sorginkeria prozesuko lehen salatzaileetako bat izan zen, eta 1692ko udan eta udazkenean jarraitu zuen. Epaiketako 15 hilabeteetan 20 lagun hil ziren.

Biografia
---------

William Griggs doktorearen hamazazpi urteko zerbitzari umezurtza zen Hubbard, eta Bostonetik ekarri zuen, Isaac Griggs semea hil ondoren. William Griggsen emaztearen senidea zen. Jakintsuek bere 'lotura' edo aflizioaren jatorria Griggsen etxean zuen posizioarekin erlazionatzen dute. Griggsen zerbitzari gisa, medikuak aztikeriak diagnostikatu zituen hasieran.

Epaiketako testigantzak eta ondorioak
-------------------------------------

Hubbard-ek lehen atakea 1692ko otsailaren 1ean izan zuen. Adina zela eta, zin egin zuen salatzaile nagusiena izan zen, eta akusazioak legezko egoerara eraman zituen. Sarah Osborne eta Sarah Good sorginkeria praktikatzeaz salatu zituen lehenengoetako bat izan zen. Essex konderriko sorginkeria-krisian, berrogei lege-salaketa aurkeztu zituen hainbat torturatzaileren aurka, eta hogeita hamabi aldiz testigantza eman zuen. Azken testigantza 1693ko urtarrilaren 7an izan zuen.

Epaien amaierarako, Elizabeth Hubbard-ek hogeita bederatzi pertsonaren aurkako testigantza eman zuen; horietatik hamazazpi atxilotu zituzten, hamahiru urkatu egin zituzten eta bi kartzelan hil ziren. Epaiketetako indar indartsu gisa, Elizabeth herriko jendea eta gortea konbentzitzeko gai izan zen. Berak eta beste neskek auzitegiko aretoan egindako muturreko atakeen bidez egin zuten hori. Salatuek egin omen zituzten erasoak. Elizabeth bereziki ezaguna zen bere 'trantzeengatik'. Elizabeth Proctorren epaiketa osoa igaro zuen trantze sakon batean, eta ezin izan zuen hitz egin.

Mary Beth Nortonek zera dio, 1711n epaiketen ondoren Elizabeth Hubbard Gloucesterrera, Massachusettsera, joan zela John Bennettekin eta lau seme-alaba izan zituela. Elizabeth Hibbert izeneko emakume baten eta John Benet izeneko gizon baten erregistroa du oinarri. 1711ko urriaren 27an argitaratu zen ezkontza, Gloucesterren, eta lau seme-alaba izan zituen. Elizabeth Hibbert hori Salem-en epaiketetako Elizabeth Hubbard omen zen, baina zalantzazkoa da. Zenbait emakumek Elizabeth Hubbard izenarekin edo haren aldaketarekin erregistratuta baitzeuden garai hartan.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Salem Witch Trials: Elizabeth Hubbard» *salem.lib.virginia.edu* (Noiz kontsultatua: 2022-07-06).
2. 1 2 3   **(Ingelesez)** Hill, Frances.  (2000-10-19). *The Salem Witch Trials Reader.*  Hachette Books ISBN 978-0-306-80946-0. (Noiz kontsultatua: 2022-07-06).

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, {{{hizkuntza}}} Wikipediako «Elizabeth Hubbard (Salem witch trials)» artikulutik itzuli da. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5363000

 |

* Wd Datuak: Q5363000
**Elisenda Montcadakoa** (1292 – 1364ko ekainaren 19a), Petri II.a Ramon Montcadakoaren  eta Elisenda de Pinos-en alaba izan zen. Aragoiko erregina ezkontidea izan zen Jakue II.arekin egindako ezkontzaren ondorioz, 1322an.

Bizitza
-------

Elisenda Montcadako Jakue II.aren laugarren eta azken emaztea izan zen. Aitonan jaio zela uste dute, izan ere, Petri II.a Ramon Montcada i d'Abarca, Aitonako baroia, eta Elisenda de Pinosen alaba baitzen. Kataluniako familia nobleetako batean jaio zen, Montcada leinukoa, monarkiatik oso gertu zegoena. Elisendak bi anaia izan zituen: Ot eta Gastó. Elisendaren birramona Konstantza zen, Aitonako dama, Petri II.aren alaba ez-legitimoa, eta horrek, bere senarraren bigarren lehengusu bihurtzen zuen.

Ezkontza
--------

Jakue II.a, bere hirugarren emaztetik alargundu ondoren, presaka aritu zen ezkontza berri baten bila. Emaztea hil eta hilabetera lortu zuen hirugarren eta laugarren odolkidego baimena berriro ezkontzeko.

Ezkontza Tarragonan egin zen 1322ko Eguberri egunean. Erregeak dote bezala Berga, Burriana, Tortosa, Morella, Torroella de Montgri, eta Palseko diru sarrerak eta bere anai zaharrenaren Seròs eta Mequinensako egoitzak eman zituen. Emazteak 30
urte zituen eta erregeak, 1319an alargundua, 55 inguru. Hala, Elisenda Jakuek Blanca Anjoukoarekin izandako hamar seme-alaben amaordea bihurtu zen.

Erregina berrika Bartzelona eta bertako Palau Major aukeratu zuen ohiko egoitza bezala, nahiz eta Tortosa izan bere dotearen erdibidean zegoena eta aurreko erreginen egoitza izan zen hiria. Seme-alabarik izan ez zuten eta senarra berehala gaixotu zen. Elisendak bere bizitza erlijioari eta karitateari eskaini zion gehien bat.

Horrela, 1326an Elisenda Pedralbesko monasterioa sortu zuen Bartzelona. Urte bete beranduago, alargun geratu zenenean, 37 urtez erretiratu zen monasterioaren aldamenean zegoen jauregi batera. Hil ondoren, bertan hilobiratu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  CATALAN NOBILITY, Medieval Lands
2. ↑   Albertí i Casas, Elisenda.  (2007). *Dames, Reines, abadesses, 18 personalitats femenines a la Catalunya medieval.*  Albertí Editor ISBN 978-84-7246-085-0..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q777871
* Commonscat Multimedia: Elisenda de Montcada

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87003846
* ISNI: 0000 0001 0078 1845
* CANTIC: a11174328
* GND: 1044032359
* LCCN: nb98053244
* UB: a1259333
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 4918
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q777871
* Commonscat Multimedia: Elisenda de Montcada
**Eremu sakontasuna**, optika eta bereziki argazkigintzan, irudi edo argazki bateko eszenan punturik hurbilena eta punturik urrunenaren arteko eremuak duen gardentasun edo definizio maila da.

Eremu sakontasuna handia ala txikia izan liteke, argazkilariaren nahiera eta argazki makinaren parametro batzuen araberakoa baita. Nagusiki, eremu sakontasuna lau faktoreen baitakoa da:

1. Zirkulu-nahasketaren tamaina
2. Foku-distantzia
3. Irekidura edo f zenbakia
4. Fokuratze-distantzia

Orokorrean, gero eta irekidura txikiagoko diafragmak erabiliz sakontasun handiagoa lortzen da; eta alderantziz, gero eta irekidura handiagoko diafragmak erabiliz eremu sakontasun txikiagoa lortzen da.

* Eremu sakontasun txikiko irudia (f5)Eremu sakontasun txikiko irudia (f5)
* Eremu sakontasun ertaineko irudia (f32)Eremu sakontasun ertaineko irudia (f32)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q215932
* Commonscat Multimedia: Depth of field

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85037069
* AAT: 300056331
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q215932
* Commonscat Multimedia: Depth of field
**Endovelico** edo **Enobolico** Burdin Aroko jainko zelta da. Hainbat lurraldetara zabalduta egon arren, Lusitaniako panteoiaren jainko nagusia izan zen, baita, Vaelico izenarekin, haren homologo betoia ere. Infernuari lotutako ezaugarri ktonikoak ditu, baina baita osasuna, ametsak eta natura ere. Erromatarrek Asklepio edo Serapis bezala bereganatu zuten.

Etimologia
----------

Bere etimologia hitz zeltikoek osatzen dute: *endo*, jainkozko superlatiboa, eta *vellicus*, esanahi ilunekoa. Batzuek Bellinusekin lotu dute, Belenos jainkotasun zeltaren izenarekin, eta beste batzuek, berriz, *vailo* hitzarekin, otsoa izendatzeko hitz zelta.

Ikonografia
-----------

Endovelicoren animalia sakratuak basurdea eta otsoa ziren, beste aldera igarotzearekin lotutako animaliak; palmarekin eta ereinotz-koroarekin zuten lotura botanikoa.

Otsoarekin eta gerlari fratriekin duen loturagatik, Sucellos jainko galoarekin duen erlazioarekin espekulatu da.

Kultua
------

Endovelicok tenplu dedikatu garrantzitsu bat izan zuen Sao Miguel da Motan, Terenan, Alentejon, batzuek nemetontzat jotzen dutena. Bere garrantzia soilik zen Ataecinaren parekoa, Turobrigan (Aroche, Huelva) santutegia zuena.

Aurkikuntzek "inkubatioa" praktikatzea iradokitzen dute, hots, jainkozko manifestazioa debotoaren ametsaren bidez, Endovelicoren gurtzari dagokion erritu ezagunena bezala.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Miguel Pérez Pastor, *Disertación sobre el Dios Endovélico y noticia de otras Deidades gentilicias de la España Antigua* (Madrid: Joaquín Ibarra, 1760).
2. ↑   Domínguez, Adolfo J..  (©2007-). *Protohistoria y antigüedad de la Península Ibérica.*  Sílex ISBN 978-84-7737-181-6. PMC 182851664. (Noiz kontsultatua: 2022-08-23).
3. ↑    *Didáctica de la lengua y la literatura para una sociedad plurilingüe del siglo XXI.*  Universitat de Barcelona 1997 ISBN 84-475-1735-7. PMC 37757966. (Noiz kontsultatua: 2022-08-23).
4. ↑   Pérez Vilatela, Luciano.  (2000). *Lusitania : historia y etnología.*  Real Academia de la Historia ISBN 84-89512-68-X. PMC 46884373. (Noiz kontsultatua: 2022-08-23).
5. ↑  Lisbeth Bredholt Christensen, Olav Hammer, David Warburton, *The Handbook of Religions in Ancient Europe*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2746488
* Commonscat Multimedia: Endovelicus

---

 |

* Wd Datuak: Q2746488
* Commonscat Multimedia: Endovelicus
**El Bocal** edo **El Bocal Real** Fontellaseko udalerriko auzoa da. 2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, bi biztanle ditu.

1842ko erroldak Fontellaseko udalerriari *Fontellas y El Bocal* deitzen dio, auzune hau gogoan izanda.

Demografia eta biztanleria
--------------------------

Azken hamarkadetan populazioa galduz joan bada ere, gehienezko biztanleria 1940ko erroldan izan zuen 132 biztanlerekin. 1960an oraindik 116 biztanle zituen, 38 etxetan banatuta.

El Bocaleko biztanleria| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 19 | 18 | 21 | 18 | 25 | 19 | 24 | 2 | 2 |

Historia
--------

Fontellasko herrigunetik banandutako auzo hau Aragoiko Ubide Inperiala hasten den tokia da. Ubidea eraikitzeko lehen lanak 1528an hasi ziren Gil de Morlanesen eskutik. 1770ean uharka berri bat eraikitzen hasi ziren, jatorrizko ubidetik iparraldera, lehen uharka zaharkiturik geratu ostean. Uharka berria eraikitzeaz gain, hamaika konportadun "Konporta etxea" eraiki zuten Zaragozako Ramon Pignatelli abadearen ekimenez. Horrez gain, ubidearen ibilbidea ere aldatu zen, sakonera eta zabalera handituz, ubidea Zaragozaraino nabigagarria izateko.

XVIII. mendearen amaieran, **El Bocal**eko auzoa eraiki zuten, ubidearen mantenua egiten zuten langileentzako etxeekin, eta inguruko bidaiarientzako ostatu batekin. XIX. mendearen hasieran, ostatu berria, aduana eta San Carlos Borromeo eliza eraiki ziren.

Ikus, gainera
-------------

* Fontellas

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Nafarroa** |

```
Berriako artikulua El Bocalez[*Betiko hautsitako esteka*]
```

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5730968
* Commonscat Multimedia: El Bocal

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 8532
* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0011146

 |

* Wd Datuak: Q5730968
* Commonscat Multimedia: El Bocal
**David Holmes** (1969ko otsailaren 14a) Ipar Irlandako DJ, musikari eta konposatzailea da.

10 anai arrebatan gazteena zen, Holmes 15 urterekin DJgintzan bere jaiolekua den Belfast hiriko tabernetan hasi zen. 1992an Ashley Beedlekin batera "DeNiro" bere lehenbiziko abestia kaleratu zuen. 1990eko hamarkadaren erdialdera Belfast Art College ikastetxeko Sugar Sweet eta Shake Yer Brain gau klubetan goraipamena eta arrakasta izan zituen.

Filma askotako musika banden barnean sartu diren abestiak sortu ditu, denetan ezagunenak Steven Soderbergh zuzendariaren Ocean's Eleven (2001), Ocean's Twelve (2004) eta Ocean's Thirteen (2007) filma trilogiaren soinu bandetako abestiak. Baina baita filme hauetako soinu bandena ere: Resurrection Man (1998), Out of Sight (1998), Buffalo Soldiers (2001), Analyze That (2003), Code 46 (2003), Stander (2003), The Good German (2006), Hunger (2008) eta The Girlfriend Experience (2009).

U2, Doves, The Manic Street Preachers, Primal Scream, Page and Plant eta Ice Cube bezalako taldeekin batera elkarlanean aritu izan da.

Abestiak
--------

* David Holmesen $165 Million + Interest abestia entzungai
* David Holmesen Gritty Shaker abestia entzungai
* David Holmesen The A La Menthe abestia entzungai
* David Holmesen 69 Police abestia entzungai

Kanpo estekak
-------------

* David Holmesen webgune ofiziala **(Ingelesez)**
* David Holmesen profila BBCko webgunean **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1174756
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 100319223
* ISNI: 0000 0001 1691 9132
* BNF: 14010535z (data)
* GND: 134921291
* LCCN: no2001096535
* NKC: xx0039237
* SNAC: w6f80944
* SUDOC: 066643414
* BIBSYS: 14031215
* ICCU: DDSV029231

 |

* Wd Datuak: Q1174756
**Elizabeth (Bessie) Watson** (Edinburgh, Eskozia, 1900eko uztailaren 13a - 1992) eskoziar sufragista eta xirolarru-jotzailea izan zen.

Biografia
---------

Elizabetzh Watson 1900eko uztailaren 13an jaio zen Edinburghen. Bere ama Agnes Newton zen eta aita Horatio Watson, George Watsonen inprentako langile bat. 7 edo 8 urte zituela gaita jotzera animatu zuten, bere izeba Margarita tuberkulosiak jota hil eta gero. Gurasoek uste zuten horrela birikak indartuko zitzaizkiola. Bere lehenengo gaita ohikoaren tamaina erdikoa zen.

### Kanpaina sufragistaren hasiera

Eskoziako emakume historikoen inguruko desfile baten iragarkia ikusi ostean, Bessie eta bere ama Women's Social and Political Union (*Emakumeen Elkarte Sozial eta Politikoa*) elkartean izena eman zuten. Bessiek bederatzi urte zituen, eta gaita jotzera gonbidatu zuten ekitaldian. Prozesioa 1909ko urriaren 9an izan zen Edinburghen "Emakumeek egin dutena eta egingo dutena" lelopean. Bessie Isabella McDuffetaz jantzita zihoan emakume batekin egin zuen ibilbidea. Handik aste batzuetara Christabel Pankhurst Edinbughera etorri zen eta Bessieri brotxe bat eman zion, Budika irudikatzen zuena. 1979n Bessiek brotxe hau Margaret Thatcherri oparitu zion.

Bi urte beranduago Bessie 1911ko ekainaren 17an Londresen egin zen manifestazio handira gonbidatu zuten, Eskoziako "emakume gaita-jotzaileen" buru izateko. Urte berean Jurgi V.a Erresuma Batukoa Edinburghera joan zen, eta Bessiek gidatu zuen scouten 2. dibisioa. Erregeak ezagutu zuen.

Bessiek kanpaina egiten jarraitu zuen sufragismoaren alde, eskolara buruko zinta koloretsuak eramanez, Sufragismoaren koloreekin. Waverley geltokian gaita jotzen zuen emakume sufragistak preso zeramatzaten bakoitzean eta Holloway gartzelaren kanpoaldean ere jotzen zuen, bertan preso zeuden sufragistak animatzeko asmoz.

### Gaita-jotzaile gisa

Highland Piper's Societyko emakume bakarra izan zen, 14 urterekin, eta gaita lehiaketa batzuetan sariak irabazi zituen. 27 urtez Broughton School Pipe Band gidatu zuen. Laurogei urte zituen arte egunero jotzen zuen gaita.

Frantsesa ikasi zuen Edinburgheko Unibertsitatean, eta biolina eta hizkuntza modernoak irakatsi zituen hainbat eskolatan. 1945ean John Somervillerekin ezkondu zen.

1992an hil zen, Edinburghen bertan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *The biographical dictionary of Scottish women : from the earliest times to 2004.*  Edinburgh University Press 2006 ISBN 0748626603. PMC 367680960..
2. ↑   «Our Town Stories» *www.ourtownstories.co.uk* (Noiz kontsultatua: 2018-02-24).
3. ↑   **(Ingelesez)** «The incredible story of Bessie Watson: the youngest suffragette» *www.scotsman.com* (Noiz kontsultatua: 2018-02-24).
4. ↑   **(Ingelesez)** «Bessie, the youngest Suffragette «  Whose Town?» *blogs.glowscotland.org.uk* (Noiz kontsultatua: 2018-02-24).
5. ↑   1965-, Johnson, Marguerite,.  (2012). *Boudicca.*  Bristol Classical Press ISBN 1853997323. PMC 780273355..
6. ↑   **(Ingelesez)** «Suffragette Scotland: The women who fought for change» *STV News* (Noiz kontsultatua: 2018-02-24).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47902210

 |

* Wd Datuak: Q47902210
**Errepideen eta erresumen liburua** (Arabieraz: كتاب المسالك والممالك, Kitāb al-Masālik wa'l-Mamālik) Abu Abdullah al-Bakriren XI. mendeko geografia testu baten izena da.
1067-8an idatzi zuen Kordoban, al-Andalus (gaur egungo Espainia). Al-Bakrik merkatarien kontuetan, Muhammad ibn Yusuf al-Warraq-en idazkietan (Ipar Afrikako Topografiari buruz) eta Abraham ben Jacobek idatzitako lanetan oinarritu zen. Nahiz eta Al-Bakrik ez zuen al Andalus utzi, bere idazkietan historialari garaikideen beste bidaiari batzuen kontuak modu objektiboan aztertzen ditu, eta idatzi zuen geheiena beste hainbat iturrietan oinarrituta dago.

Ozeano Atlantikoko eskualde zabal bat deskribatu zuen, Sahararen zehar, Afrika Erdialdera, geografia, jendea, kultura eta egoera politiko bakoitzaren deskribapenak emanez. Errepideen eta erresumen liburua gaur egun modu zatikatuan bakarrik dago. Batzutan, bederatzigarren mendean ibn Khordadbehek idatzitako izen bereko lan batekin nahastu egiten da.

Erreferentziak
--------------

* Islamic-spain.tv: Geography and al-Andalus - *Website of a documentary on the rise, reign, and fall of Islamic Spain*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1785184

 |

* Wd Datuak: Q1785184
Greziar mitologian, **Endimion** (antzinako grezieraz Ἐνδυμίων Endymíôn), Asia Txikiko artzain eder bat zen -edo, ez hain ohi, errege edo ehiztari bat-. Hain ederra zen, Selenek, Ilargiaren jainkosak, Zeusi (edo Hipnosi), betiereko bizitza ematea eskatu ziola, Endimionek Selene sekula utzi ez zezan. Alternatiboki, Selenek hainbeste maite izan zuen Endimion, eta hainbeste fidatu zen honetaz, honek, betirako, lo eginez bizitzea erabaki zuela. Edonola ere, Zeusek, betiereko loaldi bat emanez bedeinkatu zuen. Gauero, Selenek, Endimion, berau lurperatuta zegoen tokian bisitatzen zuen, Latmus mendian, Miletetik gertu, Asia Txikian. Selenek eta Endimionek, berrogeitamar alaba izan zituzten, Naxos horien artean.

Endimionek, Aetolus izeneko seme bat ere izan zuen, Elis edo Eleako erregea zena. Aurrerago, Etolia gobernatu zuen, beragatik hala deitua izan zena. Endimionek beste seme bat ere izan zuen, Epeo, bere aitaren erresuma, bere anaiak lasterketa batean garaituz lortu zuena.

Plinio Zaharrak, Endimion aipatzen du Ilargiaren mugimenduak ikusi zituen lehen gizaki bezala, (Plinio beraren arabera) Ilargiak Endimionen maitasuna kontutan hartu zuelarik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q272047
* Commonscat Multimedia: Endymion

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 67259758
* BNF: 15068137n (data)
* GND: 118682040
* LCCN: sh95004372
* SUDOC: 093303378
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q272047
* Commonscat Multimedia: Endymion
**Endor** izeneko planeta Star Wars film saga ospetsuan agertzen den fikziozko planeta bat da.

Endor Moddell sektorean dago. Gasezko erraldoi bat da, eta, beraz, bertan ezin da inor bizi. Bere inguruan bederatzi ilargi nagusi ari dira biraka, horien artean baso trinkoz, zingiraz eta lautadaz beteriko bat dagoelarik. Filmetako ekintzak Endor Ilargia izena duen ilargi honetan gertatzen dira, Palpatine enperadoreak Ilargi Santutegi deitua (bere kodezko izena Inperio Galaktikoarentzat) edo soilik Endor, planeta bezala. Ewoken jaiolekua, Endorren Gerra Zibil Galaktikoko gudurik handiena gertatu zen, bertan Heriotzaren Izarra suntsitua izan zelarik, Palpatine eta Darth Vader (hau orain damutua eta Anakin Skywalker bihurtua) hil ziren (Inperioko beste pertsona garrantzitsu batzuez gain, Nial Declann Almirante Handia edo Firmus Piett Almirantea kasu), honela Aliantza Errebeldeari Inperioa banatzea ahalbidetuz, bere azken erorketara eta Errepublika Berriak Koruskant hartzera lagunduko zuena, soldadu inperialak zuzenduko zituen agintaririk ez baitzegoen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q832100

 |

* Wd Datuak: Q832100


| * i
* e
* a
*Star Wars*eko planeta eta sateliteak |
| --- |
| 
* Alderaan
* Bespin
* Corellia
* Coruscant
* Dagobah
* Endor
* Felucia
* Geonosis
* Hypori
* Hoth
* Kashyyyk
* Mygeeto
* Naboo
* Tatooine
* Yavin

 |
| Kategoria |
***Eriophyes tiliae*** *Tilia × europaea* zuhaitzen hostoen gainazalean zezidioak eratzen dituen akaro espezie bat da. Bere eraginez, hostoen gainean pikor gorri batzuk sortzen dira.

Deskribapena
------------

Udaberriaren amaieran eta udan tutu motako zezidioak 5 milimetro arte hazten dira, hostoekiko elkarzut. Normalki gorriak dira, baina hori-berdeak ere izan daitezke, asko aurki daitezke hosto berdinean eta, gehienetan, landarearen beheko hostoetan hazten dira.

Bizi zikloa
-----------

Akaroak hostoetara udaberrian iristen dira, negua enborreko zuloetan pasa ostean. Bakoitzak 0,2 mm. inguru neurtzen ditu, baina zapa jaterakoan askatzen dituzten konposatu kimikoek emaitza koloretsua ematen dute. Udazkena baino lehen, akaroak handien daude eta enborrean bilatzen dute berriro ere babesa.

Zainketa
--------

Ez du ematen akaroak zuhaitzari kalte egiten dioenik, baina ez dago modurik kontrolatzeko edo sendatzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Darlington, Arnold.  (1975). *The pocket encyclopaedia of plant galls in colour.*  (Rev. ed. argitaraldia) Blandford Press ISBN 0-7137-0748-8. PMC 3315430. (Noiz kontsultatua: 2021-06-06).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Nail gall» *BBC Gardeners' World Magazine* (Noiz kontsultatua: 2021-06-06).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5389474
* Commonscat Multimedia: Eriophyes tiliae

---

* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 718531
* BioLib: 79190
* Dyntaxa: 6005058
* EOL: 3201129
* Fauna Europaea: 94562
* GBIF: 6913497
* NCBI: 1670728
* uBio: 6332567

 |

* Wd Datuak: Q5389474
* Commonscat Multimedia: Eriophyes tiliae
**Ene Bada! aldizkaria** Legazpiko euskara hutsezko astekaria izan zen. XX. mende amaierako Euskal Herriko euskara hutsezko herri aldizkarietan, Arrasate Pressekin batera, aitzindarietakoa izan zen. "Euskaldunon Egunkaria" sortu aurreko urteetan abiatua (1989), Legazpin aurrekari izan zuen "hots aldizkaria" eta hura desagertu izanak utzitako hutsunea bete zuen. Proiektua martxan jarri ostean, Legazpiko Udalaren babesa ere izan zuen, iragarleen publizitateaz gain. 10 mila biztanleko herrian 3 mila aleko tirada izatera iritsi zen. Azken aleak, 368.zenbakidunak (1999), mila aleko tirada izan zuen.

Aldizkariaz gain, bestelako argitalpenak ere plazaratu zituen Ene Bada!k, hala nola, LEGAZPI izeneko jaietako ale bereziak, hauteskundeen gainekoak, urtekariak nahiz historikoak (Gehrard Bahren familiaren gainekoa).

Historia
--------

1989ko irailak 14an zero alea kaleratu zuen "ENE BADA!" aldizkariak, Legazpiko Euskal Txokoaren eskutik. Haztegi Ikastolako maixu Joxe Mari Auzmendi zuen bultzatzaile nagusi, Miel Anjel Iraeta "Fox" eta Mikel Untzillarekin batera. Laguntzaile ziren ia bi dozenako gazte taldean zeuden astekariaren ibilbide osoan jarraitu zuten Alberto Aranburu, Iñigo Aranburu eta MIel Anjel Markotegi "MItx". Lehen koordinatzaileak Tere Madinabeitia eta Aintzane Ortiz izan ziren. Publizitatearen arduraduna Josema Azpeitia zen, "Hau herria hau!" binetaren egilea ere bazena. Graparik gabeko 8 orrialdeetako formatoan 43 ale kaleratu ziren.

1992ko martxoak 5ean Ene Bada!ren 100.alea kaleratu zen, 16 orrialdeko grapadunetan 57. alea. Urteurrenari buruzko 4 orriko gehigarri zentrala zuen. Aloña Zubillaga zen koordinatzailea.

1994ko abenduak 1ean Ene Bada!ren 200. alea kaleratu zen, 16 orrialdeko formatuan, Inma Zabaleta koordinatzaile zela.

1997ko irailak 18an Ene Bada!ren 300. alea kaleratu zen, 16 orrialdeko formatuan, Arrate Zubillaga koordinatzaile zela.

1999ko uztailaren 30ean Ene Bada!ren 368. alea kaleratu zen, 12. orrialdeko formatua, Agurtzane Elustondo koordinatzaile zela.

Ene Bada! aldizkariaEne Bada! aldizkaria. 368.alea (azkena, 1999)
Fitxategi:Ene Bada! aldizkaria. 300 alea (1997).jpgEne Bada! aldizkaria. 300. alea (1997)

Ene Bada! argitarapenak
-----------------------

1989-1999 tartean 368 astekari kaleratu ziren, 8 eta 16 orrialde artekoak.

1997an, Legazpiko Santikutz jaiei loturiko ale berezia, 62 orrialdekoa.

1998an Urtekaria, 70 orrialdekoa.

Fitxategi:Ene Bada! urtekaria (1998).jpg
1991eko irailean argitaratutako gehigarriaren moldaketa gisa, "Udanako alemanak" gehigarri berezia argitaratu zen, Gehrard Bahr jaio izanaren mendeurrena gogoratuz, Jose Luis Ugartek moldatu eta Ioseba Villarrealek koordinatuta.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61069176

 |

* Wd Datuak: Q61069176
**Edith Eger** (Košice, Txekoslovakia, 1927ko irailaren 29a) Holokaustoa biziraun zuen gatibua eta psikologian aditua, trauma osteko estresaren nahasmenduan (TOEN) espezialista da, berak bizitako esparruen bizipenak oso lagungarriak izan ditu hainbat gaixo laguntzeko.

Biografia
---------

Nerabe bat izanik, naziek antolatutako sarraski esparruak bizi izan zituen. Genozidio nazia bizi izan ondoren, Estatu Batuetara emigratu eta psikologia ikasketak burutu zituen. Doktoregoa lortu zuen eta Viktor Franklen dizipulua izan zen.

Edith Egerrek dantzari amorratua da eta Olinpiadetara joateko aukera izan zuen. Azkenean, judua izateagatik ezin izan zuen hauetan parte hartu.

Harrapaketa eta sarraski esparruak
----------------------------------

1944ko martxoan, soldaduak gauean bere etxean sartu ziren eta familia osoa etxetik kanporatu zuten. Auschwitz-era deportatua izan zen bere arreba Magda eta bere gurasoekin batera. Sarraski esparruan, Josef Mengele topo egin zuen, lehenengo aldian, bere ama gas-kameretara bidali zuenean, eta bigarren aldian, berarentzat Danubio Urdina dantzatu zuenean.

Heriotza-martxak
----------------

Egerrek 1944an naziak martxan gauzatutako heriotza martxak sufritu zituen eta Auschwitz-etik Austriako Gunskirchen Lagerrera (Mauthausen sarraski-esparruaren sekzioetako bat) mugitu zuten. Bertan, bere gorputzak muturreko ahuleziara heldu zen, baina Ameriketako Estatu Batuetako Armadak 1945eko maiatzean esparrua askatzen zuen, Egerren bizitza salbatuz.

Sarraski esparruaren ondoren
----------------------------

Edith Egerrek Košicera bueltatu zen eta bere arrebekin batu egin zen (bere gurasoek ez zuten sarraski esparruetatik bizirik atera). Urte batzuk geroago (1949), komunisten mehatxuen ostean, Amerikako Estatu Batuetara mugitu zen bere senarra eta alabarekin. Bertan, egokitzapen urte latz batzuk jasan ondoren, psikologiako ikasketak burutu zituen eta terapia burutzeko klinika propioa ireki zuen La Jollan, Kalifornian.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Gomez, Lara. «La espeluznante historia de la bailarina de Auschwitz» *La Vanguardia* (Noiz kontsultatua: 18/01/2018).
2. 1 2 3 4   **(Gaztelaniaz)** Eger, Edith.  (2017). *La Bailarina de Auschwitz.*  Planeta, 68-69 or. ISBN 978-84-08-18090-6..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q62070381
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 305626477
* ISNI: 0000 0004 2180 1376
* BNF: 17727175m (data)
* GND: 1144993830
* LCCN: no2017111522
* NDL: 031373537
* NKC: osa2017973798
* CiNii: DA19771651
* SUDOC: 227313356
* BIBSYS: 1606126541398
* ICCU: TO0V693511

 |

* Wd Datuak: Q62070381
**Endika Mogrobejo Ladrero** (Bilbo, 1942ko martxoaren 2a) bizkaitar marrazkilaria eta argitaratzailea da. Bizkaiko genealogia eta armarriak aztertzeari ekin zion 1971. urtetik aurrera. *Txistulari*, *Zeruko Argia*, *Dantzari*, *Anaitasuna*, *Kili-Kili*, *Agur*, *Deia* eta *La Gaceta del Norte* aldizkarietan plazaratu ditu lan aipagarrienak. Bizkaiko herri askotako historia ere aztertu du (Getxo, Lemoa, Zeberio, Gatika, Igorre, Sopela, Gernika, Garai, Karrantza, Muskiz, Berriz, Mendexa, Amoroto, Jatabe...). Mogrobejorenak dira, halaber, *Euskal Abizenen Itzerrozko Hiztegia* (1982), *Cuadernos de Genealogía y Heráldica* (1986-1988), *Euskadiko Armarriak* eta *Los Zuloaga, una dinastía de artistas* obrak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Elkarrizketa *Bilbao* aldizkarian, 2023ko otsailan, 37.or.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256828
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 96504
* Lur: 04234/eu\_m\_2799/m2799

 |

* Wd Datuak: Q12256828
***Duvoisin kapitainaren malura*** Kepa Altonagak 2018an Pamiela argitaletxearekin argitaratutako saiakera-liburua da.

Jean-Pierre Duvoisin (1810-1891)
Liburuaren gai nagusia Joan Piarres Duvoisin (1810-1891) da, *Duvoisin kapitaina* gisa ere ezaguna dena. Mugako Aduanetako kapitaina izateaz gain, Luis Luziano Bonaparte printzeak euskararen ikerketarako hautatu zituen lankideetarik gorenetakoa zen, eta besteak beste, berari eskatu zion Biblia osoaren itzulpena, 1859. urtean hasi eta 1865.ean argitaratua.

Ohikoa da Duvoisin kapitaina heroi handia bailitzan aurkeztea Biblia osoa itzuli zuelako, eta, halaber, Bonaparte printzea aipatzea euskal kulturaren bultzatzaile probidentzial gisa. Betiko irakurketa hori kuestionatzea izan da *Duvoisin kapitainaren malura* liburu honen abiapuntua.

Bonaparteren euskalki-mapa
Luis Luziano Bonaparte printzea.
Liburuan Kepa Altonagak usadiozko interpretazio hori eztabaidatu eta irauli egin du. Soka-tira gogorra izan baitzen Bonaparte printzearen eta Duvoisin kapitainaren artean. Duvoisinek literatura egin nahi zuen euskaraz, euskarari proiekzio kulturala emango zion erabilera supradialektala landu nahi zuen. Printzeak, ordea, aniztasun dialektala aztertu eta finkatu nahi zuen; are gehiago, euskalkiak eta azpieuskalkiak jasotzean, eta notarioaren begiz haien lekukotasuna gordetzean Bonapartek jarri zuen arreta hura euskararen kulturizazioaren aurkakotzat jotzen du Altonagak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Altonaga, Kepa, 1958-.  (2018). *Duvoisin kapitainaren malura : Bonaparte printzearen itzalean.*  Pamiela Argitaletxea ISBN 9788491720713. PMC 1080310839. (Noiz kontsultatua: 2019-09-03).
2. ↑    «DUVOISIN KAPITAINAREN MALURA» *Katakrak* 2018-10-23 (Noiz kontsultatua: 2019-09-04).
3. ↑    Garate, Miren.  (2018-10-23). «'Baina' bana Duvoisini eta Bonaparteri» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2018-10-23).
4. ↑    Pamiela etxea.  (2018). *Kepa Altonaga - Duvoisin kapitainaren malura.*  Pamiela etxea. Youtube (Noiz kontsultatua: 2019-09-03).
5. ↑     *Idazleen Biltzarra 2019 - Kepa Altonaga.*  (Noiz kontsultatua: 2021-02-22).
6. ↑     *Kepa Altonagak "Duvoisin kapitainaren malura" aurkeztu du | Bilbo Hiria irratia.*  (Noiz kontsultatua: 2019-09-04).
7. ↑    Rojo, Javier.  (2018). *kritiken hemeroteka » Printzearen itzala.*  El correo- kritikak.armiarma.eus (Noiz kontsultatua: 2019-09-04).

Ikus, gainera
-------------

* Literatura unibertsala
* Euskararen historia

Kanpo estekak
-------------

* «Duvoisin kapitainaren malura Altonagak kontatua» *www.eitb.eus*. Noiz kontsultatua: 2019-09-04.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q67122566

 |

* Wd Datuak: Q67122566
**Endeavour** (euskaraz: «Ahalegin»; NASA izendapena: **OV-105**) NASAren espazio anezka bat izan zen, guztietan zerbitzuan egon den bosgarrena eta gaurdaino azkena.

Izena XVIII. mendeko *HMS Endeavour* britainiar itsasontziari zor dio, hain zuzen ere, James Cook kapitaina eta esploratzailearen agindupean egon zen ontzia. Izena Apollo 15 hegaldiaren aginte-moduluaren omenez ere badarama.

1987an *Endeavour* anezkaren eraikuntza hasi zen, 1986ko istripuan galdutako *Challenger* eskifaia ordezkatu zezan. Bere eraikuntzan *Discovery* eta *Atlantis* eskifaien ordezko osagai edo piezak ere erabili ziren. Nahiago izan zen *Endeavour* eraikitzea *Enterprise* anezka berregokitzea baino, merkeagoa baitzen.

1992ko maiatzaren 7an lehenbizikoz jaurti zen, eta bere aurreneko misioa matxuratua zegoen satelite bat atzeman eta orbitan berrezartzea izan zen. 1993an Hubble espazio teleskopioaren zerbitzupeko lehenbiziko misioa burutu zuen. 1997an *Endeavour* anezka berregokitzeko asmoz 8 hilabetetarako erretiratu zen, berregokitzapen horren barnean aire-konpromituzko sistema bat gehitu zitzaion. 1998ko abenduan Unity modulua Nazioarteko Espazio Estaziora garraiatu zuen.

* Endeavour anezka, misioen dominak eta HMS Endeavour itsasontzia.Endeavour anezka, misioen dominak eta *HMS Endeavour* itsasontzia.

Ikus gainera
------------

* Espazio anezka
* Atlantis
* Challenger
* Columbia
* Discovery
* Enterprise

Kanpo estekak
-------------

* *Endeavour* anezka. NASAren webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q182508
* Commonscat Multimedia: Space Shuttle Endeavour

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4531440-8
* WorldCat
* LCCN: no93005807
* SNAC: w6wq5kzm
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q182508
* Commonscat Multimedia: Space Shuttle Endeavour
**Duval konderria** (ingelesez: *Duval County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua San Diego da. 2010eko zentsuaren arabera 11.782 biztanle zituen, Duval kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Duval konderriak 4.650,57 kilometro koadro ditu. Horietatik 5,48 ura dira. Beste 4.645,09 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2,53 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 11.782 pertsonetatik 11.630 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 10.424 dira. 86 beltzak edo afroamerikarrak. 18 amerikar natiboak ziren eta 5 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 17 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 6 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 20 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27037
* Commonscat Multimedia: Duval County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152454068
* LCCN: n81072765
* NARA: 10040020
* **Lekuak**
* OSM: 1828302
* TGN: 2001977

 |

* Wd Datuak: Q27037
* Commonscat Multimedia: Duval County, Texas
**Endara urtegia** edo **San Anton urtegia** Nafarroako Lesaka udalerriko lursailetan dagoen urtegi bat da. 1988an eraiki zen. Urtegia Lesaka eta Oiartzun arteko errepidean kokatuta dago, Aritxulegi mendigaina eta Gipuzkoako mugatik oso hurbil. 

Aiako harria, Bianditz eta Kopakarri mendiak ere paraje hauetatik oso gertu daude.

San Anton eguna
---------------

Urtero urtarrilaren 17an, San Anton egunez, bertan jende ugari bildu ohi da. Antzinako San Anton auzoa gaur egungo urtegiaren uren azpian gelditu zen, aldiz San Anton baseliza ozta-ozta lur lehorrean gelditu eta San Anton eguneko erromesaldia han ospatu ohi da.

GR 11
-----

GR 11 ibilbidea ingurune hauetatik igarotzen da, Higer lurmuturretik Berarako doan tartean hain zuzen ere. Aiako Harriaren aldetik dator bidea, Ursain lepotik, eta urtegiaren gaineko zubia zeharkatu eta gero San Anton baselizara iristen da. Hortik, aldapan gora segitzen du bideak, Olaberri baserria albo batean lagata eta Telleriako edo San Anton leporaino.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Lesakako Udala. Lesaka.net
2. ↑  GR11 Etapa 1: Higer - Bera.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12266842

 |

* Wd Datuak: Q12266842


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Urtegiak | Euskal Herriko urtegi eta aintzirak | Urtegiak |
| Allotz • Aixola • Albina • Añarbe • Araotz • Arriaran • Arritzulegi (Mendaur) • Arrokes • Artaxoa • Artikutza • Barañain • Barrendiola • Domiko • Elo • Endara • Esa • Eugi • Ezkoritz • Ibai-Eder • Ibiur • Irabia • Itoitz • Lareo • Leurtza • Lor • Mairaga • Marion • Maroño • Muriskot • Oleta • Ordunte • Pitillas • Mendillorri • Salburua • Sarriguren • Senpere • Sobron • Urdalur • Uribarri Ganboa • Urkulu • Urrunaga • Urtatza • Xiberta • Xoldokogaina |
Erg bateko dunak, Marokon.
**Erg-a** basamortu bateko hare eremua da. Arabierazko `arq (عرق, «duna-zelaia») hitzetik dator, Saharako hondarrezko dunek hartzen dituzten eskualdeak izendatzeko erabiltzen dena. Reg-a, berriz, basamortu harritsua da.

Saharako mendiguneetan urtaro euritsuan erortzen diren euriek potentzia handiko uharrak eratzen dituzte, mazeletatik materialak erauzi eta lautadara eramaten dituztenak, sakonune endorreikoetan galdu aurretik. Han, milaka urtetan zehar, haizearen eta uraren arteko ekintza bateratuak higakin hauek eraldatzen ditu. Modu horretan bi egitura ezberdin sortuko dira: erg-a, hareazkoa, eta reg-a, haizeak daraman hareak leundutako harriek eratzen duten harkadia.

Harea harkaitzen meteorizazioaren emaitza da, harriak zatikatuak izaten baitira oso tamaina txikikoak izateraino. Basamortuetan meteorizazioa mekanikoa izaten da: egunaren eta gauaren artean oso aldaketa termiko handiak izaten dira (egunez bero handia eta gauez hotza) eta horrek materialen dilatazioa eta uzkurketa eragiten du. Ziklo hauen ondorioz, harriak zartatu eta puskakatu egiten dira. Ondoren, haizeak harea altxatu eta harkaitzen aurka talka eginarazten dio, pixkanaka partikula berriak erauziz, urratzea deritzon prozesu batean. Haizeak harea distantzia handitara eraman dezake eta leku horietan metatu, dunak sortuz. Dunak ergaren ezaugarri bereizgarriak dira.

Ergak bi hemisferioetako 20 eta 40 paraleloen artean daude. Erg aktiboak urtean, batezbeste, 150 mm euri baino gehiago jasotzen ez duten lurraldeetara mugatzen dira. Handienak, Iparraldeko eta Hegoaldeko Afrikan, Mendebaldeko eta Erdialdeko Asian eta Australia erdialdean daude. Hegoamerikan, Peruko kostaldera eta Argentinako iparmendebaldera mugatzen dira. Iparramerikan Altarreko Basamortu Handia besterik ez dago, Mexikoko Sonorako basamortuan, iparralderantz Arizonako Yumako basamorturaino eta Kaliforniako hegoekialdeko Algodones Dunes-eraino hedatzen dena. Nebraskako Hareazko Muinoak, landaretzak finkatutako erg bat dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.
2. ↑   Euskadi.net: Geosferaren
dinamika

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q319120
* Commonscat Multimedia: Ergs

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300387015
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q319120
* Commonscat Multimedia: Ergs
**Ergelen batzarra** (ingelesez *A Confederacy of Dunces*) John Kennedy Toole estatubatuar idazleak idatzitako eleberri bat da. 1980ean argitaratu zen. 1981eko Pulitzer saria irabazi zuen.

Izenburua satiraren klasikoetako bat den Jonathan Swift idazlearen aipamen batean oinarritua dago:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *"Munduan benetazko genio bat agertzen denean, honegatik ezagutuko duzue: ergel guztiak haren aurka egiteko bat egingo dute".* |  » |

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Ignatius J. Reilly izaki molodatu gabea eta anakronikoa da, Erdi Aroko bizimoduak, bere moralak bezala, munduan berriro nagusi izango zela amesten zuen. Horretarako, eta munduan entzuna izatearen asmoarekin, egia esan, ulertezin batek, bizitzarenkiko duen bertsioa irudikatzen duen milaka koaderno idazten ditu. Koaderno hauek betetzen dituen bitartean, bere logelatik banatzen zituen, egunen batean ordenatzeko itxaropenarekin eta horrela handigura handiko bere maisulana sortzeko. Jainkosa, bitartean, bere borondatearen aurka berak gorrotatzen zuen mundu kapitalista batean murgiltzen du eta berak esklabotza dela petsatzen duen modu bati men egitea behartuta sentitzen da: Lana. Etsita, bere burua Boeciorekin alderatzen du (zeinek bere hilaraztea kexarik gabe onartu zuen) eta lan bila ateratzen da. Bere lan eta bizi jarduera bere lanari zentzua ematen dion haria da eta Ignatius bezain kutun eta xelebreak diren beste pertsonai batzuk ezagutzeko aukera ematen du.

Eragina
-------

Hainbatetan pantaila handira eramatea saiatu dira, baina arrazoi ezberdinengatik asmo horiek porrot egin dute.

*Get a Life* telesailaren kritikari ezberdinek pertsonaia nagusia (Chris Elliott aktorea) Ignatiusengan oinarritua dagoela diote. Telesaila honetan John Kennedy Tooleren eleberrian jazotako hainbat une eta gertakizun agertzen omen dira. Bestalde, eleberri honek *Silvio José, el buen parásito* (2005) izeneko umorezko komikian eragina izan omen zuen, komikigileak berak (Paco Alcázar) aitortu duenez.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q627749
* Commonscat Multimedia: A Confederacy of Dunces

---

* **Identifikadoreak**
* Open Library: OL3501731W

 |

* Wd Datuak: Q627749
* Commonscat Multimedia: A Confederacy of Dunces
Ponpeiako mosaikoa.
**Ergastulo** bat (latinez, ***Ergastulum*** (singularra), ***ergastula*** (plurala)) Antzinako Erromako hirietan zegoen espetxe mota bat zen. Han giltzapetuta egoten ziren jabea nolabait desatsegin edo iraintzen zuten esklaboak, zigortzeko eta haren portaera zuzentzeko. Salduak izan ez ziren gerrako presoak eta delituak egiten zituzten gizon libreak ere sar zitzaketen han. Han giltzapetuta zegoen presoari **ergastulo** deitzen zioten, eta, hedaduraz, hitz hori erabiltzen zen etxe bateko morroi eta esklaboen multzoa izendatzeko. Ergastalua ***ergastidarius*** izeneko konfiantzazko esklabo baten ardurapean zegoen.

Kartzela hauek, normalean, lur azpian eraikitzen ziren eta argia emateko leiho txiki batzuk besterik ez zituzten, eskuarekin iritsi ezin zen altueran. Ponpeian indusketak egin ondoren, horrelako lekuak aurkitu dira. Horien paretetatik ziriak ateratzen ziren presoei segurtatzeko, gelaxka barruan kateatuta egoten baitziren. Esklaboren batek jabeari eraso egiten bazion edo entzierrotik ihes egiten bazuen, lankideak zigortu egiten zituzten, nagusiari laguntzen ez ziotelako edo ihes egin ez zezaten. Kasu batean, 400 esklabo exekutatu zituzten, beren esklaboetako batek hildako jabe bati ez laguntzeagatik.

Nahiz eta espetxe horiek oso goiz aipatzen diren, garrantzia hartu zuten Erromatar Inperioaren konkisten bidezko hedapenetik aurrera. Gerrako presoak esklabo bihurtu ohi ziren, eta, normalean, espedizio militarretan armadei jarraitzen zieten saltzaileei saltzen zitzaizkien. Merkatariek erabiltzen zituzten *ergastulak* presoak gauetan gordetzeko behin betiko helmugarako bidaian, eta haiek esklabo-lanetan berriz hezten hasteko, haietako askok matxinadarako joerei eusten baitzieten. Helmugara iritsitakoan, esklabo izan zitezkeen patrizioek konfiantza ematen ez zietenak inguratzen zituzten gauez.

Esklabo horien zortea ez zen hobetu Hadrianoren garairaino, hark *ergastulak* indargabetu eta haien aldeko neurri batzuk eman baitzituen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1989526
* **Identifikadoreak**
* AAT: 300006463

 |

* Wd Datuak: Q1989526