recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Nokia 3310** GSM telefono mugikor modelo bat izan zen, 2000ko irailaren 1ean aurkeztua, eta urteko laugarren hiruhilekoan merkaturatua, aurreko Nokia 3210 ezagunaren ordez. Oso ondo saldu zen, telefono arrakastatsuenetako bat izanik, 126 milioi unitate saldu ziren mundu osoan, eta Nokiaren gailu ikonikoenetako bat izan zen. Telefonoa oso ezaguna da oraindik ere, batez ere duen irauteko famarengatik.

Finlandiako eta Hungariako lantegietan ekoitzi zen Nokia 3310. 3315ak Hego Korean ekoitzi ziren Asiako eta Pazifikoko merkatuetarako.

2017an, 3310 diseinuan oinarritutako telefono mugikor berria merkaturatu zen. Nokia 3310 modelo berriak aurrekoaren hutsunean estaltzen zituen: 2,4"-ko kolore-pantaila, 2 megapixeleko atzeko kamera eta microSD zirrikitua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Nokia introduces mobile chat with the Nokia 3310» *Nokia*.
2. ↑   Grunewald, Craig.  (9 May 2016). «Why The Nokia 3310 Is The Greatest Phone Of All Time» *Odyssey*.
3. ↑   Shobhit Varma.  (8 March 2017). *Nokia 3310 pre-orders are through the roof.*  indiatodayintech.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q219691
* Commonscat Multimedia: Nokia 3310

---

 |

* Wd Datuak: Q219691
* Commonscat Multimedia: Nokia 3310
**Barking abadia** (ingelesez: *Barking Abbey*) Londres hiriburuko Barking eta Dagenham udalerrian dagoen abadetxe bat da, Ingalaterrako zaharrenetakoa eta garai batean garrantzitsuenetakoa izan zena.

Historia
--------

Londresko apezpikua zen San Erkenwald-ek VII. mendean eraiki zuen bi monastegietako bat da. Berarentzat Chertsey abadia hartu zuen eta Barkingekoa bere arreba San Ethelburgari uzti zion. X. mendean beneditarren araua hartu zuen.

1377an Tamesis ibaiak ginezka egin zuen eta honek kalte handiak eragin zizkion abadiari. Hala ere egoerari buelta eman eta Ingalaterrako hirugarren komentu aberatsena bihurtu zen. Bederatzi mendetan lanean aritu ondoren 1539an itxi behar izan zituen ateak Henrike VIII.ak agindutako monastegien disoluzioen erruz.

Curfew dorrea
-------------

Abadiaren aztarnen artean aipagarriena Curfew dorrea da. Jatorrizko dorrea 1370an eraiki zen baina gaur egun zutik dirauena 1460 urtean eraiki zena da. Aztarnen ondoan St Margaret eliza dago.

Iruditegia
----------

* Curfew dorrea.Curfew dorrea.
* Oinarria.Oinarria.
* Oinarria.Oinarria.
* St Margaret eliza.St Margaret eliza.

Informazio praktikoa
--------------------

* Metro geltokia:  Upney

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q808279
* Commonscat Multimedia: Barking Abbey

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127695584
* GND: 6518150-5
* LCCN: no2003008106
* NKC: ko2016920352
* SUDOC: 181476711
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Ondare historikoa**
* NHLE: 1003581

 |

* Wd Datuak: Q808279
* Commonscat Multimedia: Barking Abbey
**William Robert Brooks** (1844ko ekainak 11-1921eko maiatzak 3) britainiar jatorriko estatubatuar astronomo bat izan zen, kometa gehien aurkitu zituenetako bat, soilik Jean-Louis Ponsen atzetik. Ingalaterrako Maidstone herrian jaio zen, New Yorkeko Marion herrira joan zen Baptisten kongregazioko apaiz baten semea izan zelarik.

Bizitza
-------

Brooksek astronomiagatik izan zuen interesa Australiara eginiko bidaia batean garatu zuen, nabigari bat bere sextantearekin neurketak egiten ikusi zuenean garatu zuen. Gaztetan New Yorkeko Buffalo hiriko Shepherd Iron Worksen lan egin zuen.

Kometa aurkikuntzak
-------------------

Phelpsen bizi zenean, Brooksek bere lehen kometa aurkitu zuen, 1881ean, berak eraikitako teleskopio batekin. 1886an beste 3 kometa berri aurkitu zituen.

Brooksen kometa aurkikuntza zaletasunaren berri William Smith negozio gizonak eman zuen, nork, Brooks New Yorkeko Genevara erakartzeko, behatoki berri bat eta Brooksen familiarentzat etxe bat eraki zituen. Brooks hara joan zen Genevako Hobart Collegeko Smith Behatokiko zuzendari bezala, non bere ikerketa astronomikoa irakurri eta erakutsi zuen. Smith Behatokian eginiko bere behaketen ondorioz beste 16 kometa aurkitu zituen.

Kometa aurkikuntzan espezializatu zen, 12P/Pons-Brooks eta 16P/Brooks aldikako kometak barne. C/1911 O1 (Brooks) kometa ere aurkitu zuen, eta astroargazkigintzaren aitzindaria izan zen.

Sariak
------

Bere bizitzan zehar, Brooksek Lick Behatokiagandik, Ozeano Bareko Elkarte Astronomikoagandik, *St Louis Exhibition*go Nazioarteko Epaileengandik, Mexikoko Elkarte Astronomikoagandik eta 1899an Frantziako Zientzien Akademiaren Lalande domina jaso zituen. Brooks, gainera, Hobart Collegeko Ohorezko Zientzia Doktore eta Irakasle postura igoa izan zen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q447039

 |

* Wd Datuak: Q447039
**San Martín de Elinesko kolegiata** (gaztelaniaz: *Colegiata de San Martín de Elines*) Kantabriako Valderrediblenen San Martín de Elines herrian (Espainian) dagoen Erdi Aroko eliza garrantzitsua da.

Historia
--------

Erdi Aroan Valderredible haranaren monasterio garrantzitsuena izan zen. Gaur egun, 1931tik, Espainiako Kultura Ondarea izendapena du Hala ere, bere garrantzitsua ezaguna izanik, kasik ez dira elizaren inguruko dokumentazioa gorde. Antza, XI. mendean garrantzia bazuen zere eta hilerrian ferra arkuak eta baita ere klaustroaren iparraldeko orman estilo bereko leiho batzuk ikus daitezke. Dirudienez, arte mozarabiarreko egitura 1102an erabat hondatu zen; ziur aski data horretan hasi gaurko eliza erromanikoaren eraikuntza, Kantabriako lehenetariko bat. Dena dela, klaustroa XVI. mendekoa ematen du.

Elementu garrantzitsuenak
-------------------------

Aipatutako ferra arku eta leiho mozarabiarrekin batera, klaustroan oso ornitutako sarkofagoen bilduma gordetzen da. Horietako batek, XIII. mendekoa, erliebe gotikoak erakusten ditu; ezpata luze batez, 1231 urtea jasotzen da bertan. Sarkofago berean Donejakue bideko sinboloa den maskorra ageri da eta hortik Santio bidean hil zen noble bat izango zela pentsa dezakegu.

Kanpoan abside bat eta erlaitzean ikusten diren hagaburuak ikusgarriak dira. Abside horren eskuineko horman bi apostoluen margolan erromanikoa ikus daiteke, Kantabriako bakarra.

Miseria de Ome
--------------

Nahiz eta eliza honen inguruan dokumentazio gutxi izan, bertan *Miseria de Ome* (Gizonaren Miseria) liburua idatzi zen. Hau da Cuaderna Vian idatzitako liburu gutxieneko bat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

**(Gaztelaniaz)**:Arteguías webgunea.
**(Gaztelaniaz)**:Valderredible udaletxearen informazioa.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***San Martín de Elinesko kolegiata*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q596344
* Commonscat Multimedia: Collegiate of San Martín de Elines

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0000857

 |

* Wd Datuak: Q596344
* Commonscat Multimedia: Collegiate of San Martín de Elines
**Nandan** Bengalako tigre ar bat da, 2013tik Nandankanan zooan bizi dena, Indiako ekialdeko Odisha estatuko Bhubaneswar hirian, oihaneko askatasunetik zoo barrura salto egin ondoren, bertan hartzea egokiena zela erabaki ondoren.

Tigre handia 2013an, inguruko basoetatik zoo barrura sartu zela ikusi zuten, eta baita irten ere. Barruko emeren batek erakarrita gertatuko zela pentsatu izan zuten, eta tigrea inguruan zelarik, hiri handi batetik (Bhubaneswar) gertu, zonalde populatuan, hura inguratu eta salbu harrapatzeko operazioa egin zen. Harrapatuta, erabaki beharra zegoen zer egin, eskualdea ez zen segurua tigre bakarti batentzat edo gizakientzat, eta aukerak ziren zooan hartzea edo tigre erreserba batera eramatea.

Hortaz, izena eman eta Nandankananen hartzea erabaki zuten agintariek. Bi urtez publikoa ikusi gabe egon zen, baina gero espazio zabal egokitu zitzaion, eta bertako eme batzuekin ere gurutzatu dute, tigrekume zenbaiten aita izan delarik.

20. mendean antzeko historia gertatu zen, eme batek (Kanan) salto egin zuenean zoo barrura, eta hura ere bertan geratu zen bizitzen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Apr 24, Riyan Ramanath V. / TNN /; 2016; Ist, 08:29. «Nandankanan zoo gets tiger cub of mixed parentage | Bhubaneswar News - Times of India» *The Times of India* (Noiz kontsultatua: 2023-08-28).
2. ↑   **(Ingelesez)**  *Settled in Odisha zoo now, wild tiger Nandan has to wait for a mate | Sambad English.*  2014-09-10 (Noiz kontsultatua: 2023-08-28).
3. ↑     *Damdar Khabar: Story of Tiger "Nandan".*  (Noiz kontsultatua: 2023-08-28).
4. ↑   **(Ingelesez)** Garner, Miriam.  (2020-07-29). «The Tragic Adore Tale Of A Wild Tigress And A Tiger In Odisha Zoo» *CA News Ottawa* (Noiz kontsultatua: 2023-08-28).
5. ↑   «Global Tiger Day: When A Wild Tigress Jumped Into Odisha Zoo, Sacrificing Freedom For A Tiger» *NDTV.com* (Noiz kontsultatua: 2023-08-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q121925911

 |

* Wd Datuak: Q121925911
**Aurreraka Emakume Elkartea** 1988an sortu zen Amurrion.

Ibilbidea
---------

Aurreraka Emakume Elkartea Amurriokoa da. 1988an sortu zen emakumeen eskubideen alde egiteko eta emakumeen eta gizonen arteko berdintasuna lortzeko.

Martxan hasi zirenetik, hainbat tailer eta hitzaldi antolatu dituzte, besteak beste, antzerkia, erantzunkidetasunari buruzkoak, emakumeentzako esku pilota ikastaroak.

Eskualdetik mundura proiektuan sartu dira, Amurrioko Udalarekin batera. Era berean, martxoaren 8ko eta azaroaren 25eko kanpainetan ere parte hartzen dute, baita Berdintasun Kontseiluan ere, gainerako elkarteekin, berdintasunaren aldeko indarrak batzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «DE MUJERES AURRERAKA» *www.euskadi.eus* 2011-10-21 (Noiz kontsultatua: 2019-11-12).
2. ↑    «"Emakumeen artean bihotzekoa identifikatu eta prebenitzea" - Aiaraldea.eus» *aiaraldea.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-11-12).
3. ↑    «Partaidetza organoak» *www.berdingune.euskadi.eus* 2017-02-20 (Noiz kontsultatua: 2019-11-12).
4. ↑   «Azaroaren 25ean jarduera egitarau zabala Amurrion | HAUXE DA AMURRIO» *www.hauxeda.com* (Noiz kontsultatua: 2019-11-12).[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q75046442

 |

* Wd Datuak: Q75046442
**Jesper Tjäder** (Ostersund, Suedia, 1994ko maiatzaren 22a) estilo libreko eskiatzaile suediarra da. 2014an, estilo askeko jaitsierako Munduko Kopan sailkapen orokorra irabazi zuen, eta 2014, 2018 eta 2022ko Neguko Olinpiar Jokoetan, Suediaren taldeko partaide izan zen.

Bizitza pertsonala
------------------

Tjäder Östersunden (Suedia) jaio zen 1994ko maiatzaren 22an. Gurasoek hiru urterekin ekinarazi zioten eski egitera.

Ibilbidea
---------

Tjäder estilo askeko jaitsieran lehiatu zen 2013ko FIS Estilo-askeko Munduko Eski Txapelketan, eta, estilo berean, Suedia ordezkatu zuen 2014ko Neguko Olinpiar Jokoetan Sotxin, non 24. postuan amaitu zuen. 2013–2014ko FIS Estilo-askeko Eski Munduko Kopan, Tjäderrek estilo-askeko jaitsiera orokorraren kopa irabazi zuen, eta, orokorrean, hirugarren postuan sailkatu zen. Tjäder 2018ko Neguko Olinpiar Jokoetara itzuli zen, PyeongChang-era, eta, han, 23. postuan sailkatu zen estilo-askeko jaitsiera lehiaketan. Tjäder 2022ko Neguko Olinpiar Jokoetara itzuli zen berriro, Pekinen, non 3. postuan sailkatu, eta brontzezko domina lortu zuen estilo-askeko jaitsiera lehiaketan.

Tjäderrek eski-askean aurrera egin zuen trikimailuak berrituz eta inoiz ikusi gabeko errailak eraikiz.

Nazioarteko domina taula
------------------------

| Neguko Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2022 | Pekin (Txinako Herri Errepublika Txina) | 03 !3. postua, brontzezko domina | *Estilo askeko jaitsiera* |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Jesper Tjäder» *sochi2014.com*.
2. ↑   «Jesper Tjäder» *sochi2014.com*."Jesper Tjäder". *sochi2014.com*. Archived from the original on 16 February 2014. Retrieved 21 February 2014.
3. ↑   «Jesper Tjäder» *www.fis-ski.com*.
4. ↑   «Jesper Tjäder» *sok.se*.
5. ↑   **(Ingelesez)** Kasabian, Paul.  (16 February 2022). «Men's Freestyle Skiing Results Olympics 2022: Slopestyle Medal Winners» *Bleacher Report*.

Kanpo estekak
-------------

Jesper Tjäder FIS-en (estilo askea)
Jesper Tjäder Olympics.com-en
Jesper Tjäder Olympedia-n
Jesper Tjäder Swedish Olympic Committee-n (Suedieraz)
Jesper Tjäder X Games-en

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15641034
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 4136152637816620220002
* **Kirolariak**
* COI: jesper-tjader

 |

* Wd Datuak: Q15641034
Pagoeta, Araban.
**-eta** ohiko amaiera da euskal toponimoetan, eta ondorioz, baita euskal deitura ugaritan. Izen deskribatzaileei itsasten zaien atzizki multzokaria da, eta zerbaiten ugaritasuna dagoen tokiei aplikatzen zaie. 

Antzeko funtzioa du -aga atzizkiak ere, eta termino paraleloak badira atzizki biekin, hala nola Pagoaga eta Pagoeta, Zubiaga eta Zubieta, eta Azkarraga eta Azkarreta (*azkar* edo astigarrak dauden tokia, kasu honetan).

-aga-k ez bezala, ordea, aldagai bat du atzizkiak, bereziki -s eta -z amaierarekin lotzen denean: *-keta*. Esate baterako, Amezketa, Sarasketa... baina ez da beti gertatzen, hor dira Arizeta/Aritzeta, adibidez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    de la Encina, Itziar. *Getxoko ondarea eta toponimia.*  Getxoko Udala - Euskara Zerbitzua, 5 or. (Noiz kontsultatua: 2020-09-09).
2. ↑   Elissalt (1915-1987), Koldo Mitxelena.  (1971). «Toponimia, léxico y gramática» *Fontes linguae vasconum: Studia et documenta* 3 (9): 241–268. ISSN 0046-435X. (Noiz kontsultatua: 2020-09-09).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q98803622

 |

* Wd Datuak: Q98803622
Antzinako hiriko zazpi muinoak, beste txikiago batzuekin.
**Erromako zazpi muinoak**, historikoki, Erroma hiriaren bihotza osatu duten muino batzuk dira. Tiber ibaiaren ekialdean kokaturik, multzo geografiko hau, literaturako pasarte ugariren protagonista izan da, eta, herri kulturan, askotan errepikatutako erreferentzia dira.

Antzinako Erromako zazpi muinoak honako hauek dira:

* Palatino (*Palatinus*)
* Kapitolino (*Capitolinus*)
* Kirinal (*Quirinalis)*
* Zelio (*Caelius*)
* Aventino (*Aventinus*)
* Eskilino (*Esquilinus*)
* Viminal (*Viminalis*)

Oso nabarmen agertzen dira erromatar mitologian, bere erlijioan eta politikan. Tradizionalki, jatorrizko hiria Romulo eta Remok Palatino mendiaren gainean sortu zutela uste da. Beste zazpi muino txikiak, gaur egun, Zermalus, Zispius, Fagutal, Oppius, Palatium, Sukusa eta Belia dira.

Jatorrian eta tradizionalki, zazpi muinoak, finkatze txikiek okapatu zituzten, elkartu eta Erroma izeneko hiri bat osatu zutena. Zazpi muinoetako hiritarrak, taldeak batzen hasi ziren joko erlijioso batzuetan parte hartzen hasi ziren. Erromako hiria, beraz, finkatzeak talde bezala funtzionatzen hasi zirenean sortu zen, banatzen zituzten haran zingiratsuak drainatuz, eta azoka eta foroetan bihurtuz.

Beste muino batzuk
------------------

Trastevere delakoan Vatikano (Collis Vaticanus) eta Janikula (Ianiculum) daude. Modu berean, Pinzio mendia (*Mons Pincius*) ere dago, iparraldean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Antzinaroko eta Goiz Erdi Aroko kanpoko leku- eta pertsona-izenak "Onomastika" lanean (Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza Sailaren Ikasmaterialen Aholku Batzordea estilo-liburua)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q185158
* Commonscat Multimedia: Hills of Rome

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q185158
* Commonscat Multimedia: Hills of Rome


| Erromako zazpi muinoak |
| --- |
| Aventino • Eskilino • Kapitolino • Kirinal • Palatino • Viminal • Zelio |
**Apple TV +** telebistako streaming zerbitzu bat da publizitaterik gabeko, harpidetza bidez eskatu ahalako bideo zerbitzua ematen duena. Apple Inc. konpainiak jarri zuen martxan 2019. azaroaren 1ean eta herrialde askotako estreinaldian Frantzia eta Espainia egon zirenez, baita Euskal Herrian ere.

Baldintza teknikoak
-------------------

Bere hastapenetean, Apple gailuen bidez egiten da ikuskatzea, zehazki gailu hauekin: iPhone, iPad, Apple TV 4K, Apple TV HD, Apple TV (3. berlaunaldia), iPod Touch, eta Mac ordenagailuetan sistema eragilea hauekin: iOS 12.8 edo berriagoa, tvOS 12.3 edo berriagoa, eta macOS Catalina).

Harpidetza hileko 5 euro izaten hasi zen bai Euskal Herriko bezeroentzat (kendu zentimo bat), zazpi eguneko doako proba baten ondoren, edo urtebeteko harpidetza erosiz gero Apple TV-a, iPhone, iPad edo Macintosh bat.

Edukiak
-------

Katalogoko ikus-entzunezkoez gain, zenbait ekoizpen propio prestatu zituen Applek estreinaldirako. Esate baterako, telesail hauek:

* See, fantasiakoa. Mundu post-apokaliptiko batean, gizaki guztiak itsuak dira, harik eta ikusteko gai diren haur batzuk jaiotzen diren arte.
* For All Mankind. Zientzia-fikzioa historia alternatibo batean, zeinean Estatu Batuek eta Sobietar Batasunak espazioko lehian jarraitzen duten, eta ilargira iristen lehenak sobietarrak izan diren.
* Dickinson. Emily Dickinson idazlearen bizitzan oinarritua.
* The Morning Show. AEBetako telebistako albistegi batean kokatutako telesail dramatikoa.

Estreinaldi hauetan, Applek erabaki zuen lehen sorta batean hiru atal ematea, eta gainerakoak astebeteko kadentziarekin.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    «Hemen da Apple TV Plus streaming eskaintza» *sustatu.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-04-22).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q62446736
* Commonscat Multimedia: Apple TV+

---

 |

* Wd Datuak: Q62446736
* Commonscat Multimedia: Apple TV+
Abraham Lincoln AEBetako presidentearen hilketaren litografia.
**Magnizidioa** pertsona boteretsu edo kargu garrantzitsu bat duen bati ematen zaion heriotza bortitza da , normalean pertsonaia politiko bati. Hiltzaileak motibazio ideologikoa edo politikoa izan ohi du, eta krisi politikoa eragiteko edo aurkari edo kontrakoa ezabatzeko asmoa, bere egitasmoak aurrera eramateko oztopotzat jotzen duena.

Magnizidioaren figura historikoki zigortuena izan da Estatu ezberdinetan historia penalean zehar. Hilketaren larrigarritzat jo daiteke, edo mota propio gisa. Orokorrean, pertsona zehatz bat edo gehiagoren heriotza eskatzen du bere karguaren arabera eta delitua egitean hilketa motak bete behar dira.

Estatu batzuetan estatuburuaren heriotzara murrizten da. Beste batzuetan zabalagoa da, Gobernuko presidentea edo lehen ministroa, Parlamentuko edo Kongresuko presidenteak eta estatuburuen familia barne hartzen baititu, sistema monarkia denean. Azken kasu horretan, Koroaren ondorengoen edo zuzeneko oinordekoen heriotza jasotzen da.

Terminoa buruzagi politiko entzutetsuen hilketak izendatzeko ere erabili izan da, hala nola, presidente, presidente ohi, presidenteorde, presidentetzarako hautagai, estatu sortzaile, lehen ministro eta lehen ministro ohien hilketak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Diccionario de la lengua española (Real Academia Española)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3882219
* Commonscat Multimedia: Assassination

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119717532 (data)
* GND: 4003451-3
* NDL: 00560270
* NKC: ph114089
* NARA: 10640728
* AAT: 300069682

 |

* Wd Datuak: Q3882219
* Commonscat Multimedia: Assassination
**Reem Al Numery,** arabieraz, ريم النميري‎ (Yemen, 1996), haurren eskubideen alde eta haurren ezkontzaren aurka ari den aktibista yemendarra da.

Biografia
---------

Al Numery Yemenen jaio zen 1996an. 10 urte bete eta hilabete batzuetara, 30 urteko lehengusuarekin ezkondu behar izan zuen. Ama ezkontzaren aurka zegoen, baina aitak onartu egin zuen. Neskak uko egin zion, eta aitak lotu eta bozatu egin zuen zeremoniarako.Al Numeryk Estatu Batuetako kontsulari azaldu zion senarrak bortxatu egin zuela ezkontza balidatzeko.

Ezkondu eta astebetera, Al Numeryk ihes egitea eta dibortzioa lortzeko borrokatzea erabaki zuen, nahiz eta zailtasun handiak izan zituen. Shada Nasser abokatuaren laguntza izan zuen, haurren ezkontzetan espezializatua eta ezkontzera behartutako beste neska bat ere ordezkatu zuena, Nojud Ali.

Bere dibortziorako lege borrokak bi urte iraun zuen, Al Numeryk bere abokatu Shada Nasserri, nazioarteko hedabideen presioari eta gobernuko goi funtzionario bati esker lortu zuena.

Al Numery bere amarekin bizitzera itzuli zen eta eskolara itzuli nahi zuen.

Aintzatespenak
--------------

Estatu Batuetako estatu-idazkariak, Hillary Clintonek, haurren arteko ezkontzaren aurka egin zuelako ezaguna, 2009ko martxoaren 11n aintzatetsi zuen, *Adore Emakumeen Nazioarteko Sariarekin*. 2010ean, *Time* aldizkariak munduko 100 pertsona garrantzitsuenen artean sartu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   Custis James, Carolyn. *BLESSED ALLIANCE: MARRIAGE AND THE PROVERBS 31 COUPLE.*  Ministry matters.
2. 1 2 3 4   **(Ingelesez)** Steinem, Gloria.  (2010-04-29). «The 2010 TIME 100 - TIME» *Time* ISSN 0040-781X. (Noiz kontsultatua: 2023-03-02).
3. ↑    *Child Bride Fights Against Forced Marriage.*  America.gov 2009-03-06.
4. ↑   «Press Releases | Embassy of the United States Sana'a, Yemen» *web.archive.org* 2015-04-05 (Noiz kontsultatua: 2023-03-02).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7306912

 |

* Wd Datuak: Q7306912
*Artikulu hau Cáceresko jauregiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Galartza (argipena)».*

**Galarza jauregia** eta **Galarza dorrea**, dorre handi bat duen Cáceres hiriko jauregi bat da, hirian **Casa de los Trucos** eta **Casa de la Iglesia** izenekin ere ezaguna. Ezponda jeneralaren kalean, Plaza Nagusitik gertu. Ondoan ditu Palacio de la Isla delakoa, Camarenako Markesen jaurega, Santo Domingo eliza eta Concepción plaza.

Historia
--------

Eraikin honen historia 15. mendean abiatzen da, Sergas Cohen izeneko bankari juduak (Caceresko azken errabinoak) bere familiarentzako etxe bat eraiki zuelarik hiriko harresietatik kanpo. Baina Errege Katolikoen mandatuagatik Iberiar penintsulako juduak kanporatzeko dekretuaren ondoren (1492), familiak juduak bere etxea saldu behar izan zuen, Diego González Messía aberatsak erosi zuen.

16. mendean, mende hasieran nobleziako Dávila familia kristau eta aberatsak erosi zuen, eta etxea jabez aldatu zen berriro mende amaieran, Galarza apezpikuak erosi zuelarik (eraikinak bere izena hartu zuelarik). Galarzak bere familiari oparitu zion.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Floriano, Santos Benítez.  (2021-11-10). «Palacio de Galarza (Casa de los trucos)» *El Periódico Extremadura* (Noiz kontsultatua: 2023-08-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6057677
* Commonscat Multimedia: Casa de los Trucos

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-53-0000016-00002

 |

* Wd Datuak: Q6057677
* Commonscat Multimedia: Casa de los Trucos
***Aitorren hizkuntza zaharra*** (sortu zen garaiko grafian, ***Aitoŕen izkuntz zaŕa***) hiru ahapaldiko euskal abesti herrikoia da, Ziriako Andonegi mutrikuarrak 1956ko otsailean idatzitako hamar ahapaldiko bertsoaren bertsio laburtua.

Hitzak
------

### Abestiaren bidez ezagutarazi den bertsio laburtua

Aitorren hizkuntz zaharra  

nahi degu zabaldu  

munduaren aurrean  

gizonki azaldu,  

baldin gure zainetan  

odolik badegu  

euskaldunak euskaraz  

hitz egin behar degu.  
  

Zein hizkuntza ederra  

euskera guria  

inun ez det aurkitzen  

beste bat hobia  

usai goxodun hizkuntz  

txukun ta argia,  

biraorikan ez duan  

hizketa garbia.  
  

Gora euskara maitea  

zoragarriena  

euskalduen artean  

maitagarriena.  

Munduan sortu zanik  

hikuntzik zaharrena,  

gora ta gora euskaldunak  

eta gure euskara.  
  

  

### Jatorrizko bertsoa

**I**  

Aitoŕen izkuntz zaŕa  

nai degu zabaldu  

Munduaren auŕ-ean  

gizonki azaldu  

Baldin gure zañetan  

odolik badegu  

Euzkaldunak euzkeraz  

itz egin bear degu.  

**II**  

Lendabiziko itzak  

aurtxo nintzanian  

Amaren besoetan  

Bular baŕenian.  

Itz auek esan zidan  

izketa garbian.  

Gorde euzkera semetxo  

biotzen erdian.  

**III**  

Zein izkuntza edeŕa  

euzkera guria  

iñun ez det arkitzen  

beste bat obia.  

Usai gozo dun izkuntz  

txukun ta argia,  

Biraurikan ez duen  

izketa garbia.  

**IV**  

Ez daukagu euzkera  

lotsaz baztartzeko  

ainbat gutxio beŕiz  

oñazpiratzeko.  

Jainkoak eman zigun  

euzkaldunentzako  

bere lege santuak  

ez dira ukatzeko.  

**V**  

Amatxok esan zidan  

eriotz auŕean  

¡Agur semetxo laztan  

laister naiz lurpean!  

Euzkeraz otoitz egin  

nere lur gañean,  

Euzkeraz nai det entzun  

nik zorionean.  

**VI**  

¡Ama! erantzun nion  

zure lur gañean  

Belauniko jaŕita  

otoitz egitean  

Euzkeraz egingo det  

goiz ta aratsaldian  

Biok zaudetelako  

nere biotzian.  

**VII**  

Etsaiak aurka dabiltz  

euzkeraren gaitik  

Len, orain eta beti  

guztiz aspalditik.  

Lurperatu nairikan  

antzin-antziñatik,  

Ez dute ori lortuko  

iñongo aldetik.  

**VIII**  

Euzkera galdutzeko  

ez dago belduŕik  

Munduan ez da sortu  

ortako indaŕik  

Sasi-jakintsu asko  

dabiltz galdu nairik  

Asmo txar oŕek guztiak  

dirade alpeŕik.  

**IX**  

Goratu dezagun ba  

euzkera laztana,  

Gure asabagandik  

ikasi genduna.  

Pozgaŕisko izkuntza  

maitatzen deguna  

Biotz naigabetua  

sendatzen diguna.  

**X**  

Gora euzkera maite  

zoragaŕiena.  

Euzkaldunen artean  

maitagaŕiena.  

Munduan sortu zanik  

izkuntzik zaŕena.  

¡Gora ta gora beti  

EUZKADI TA EUZKERA!

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Santiago Onaindia: *Olerti* aldizkaria, 1983.[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

* Urretxindorrak taldearen bertsioa entzungai.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12252966

 |

* Wd Datuak: Q12252966
**Maria Solt eta Kastero** euskal abesti herrikoia da. Jatorria Zuberoan du eta egile Pierre Topet "Etxahun" koblakari ezaguna delarik, hortaz, abestia XIX. mendearen lehen erdialdean idatzitakoa da. Bere gaia adin aurreratuan maitemindu diren Kastero agurea eta Maria Solt atso baten ingurukoak dira. Abesti honen bertsiorik ezagunena Benito Lertxundik eginirikoa da.

Hitzak
------

Maria Solt eta Kastero  

bi amoros zahar bero.  

Hirurogei-hamarna urtetan  

hartü die amorio  

Kastero jelostü gero  

Maria Solt ezarri kanpo.  

  

Maria Solt dia nigarrez  

Izorra dela beldürrez.  

Barnets-Bordako anderiak  

kontsolatü du elez  

Emazte zaharrik oküpü  

agintzen eztela ez.  

  

Maria Soltek arrapostü  

Santa Elisabet badüzü.  

Santu zahar bateganik  

oküpü agitü düzü  

Kastero ere bada saintü,  

hala nizan beldür nüzü.  

  

Kastero eztüzü saintü  

Sobera bürhauti düzü.  

Elizalat juan eta  

tabarnan egoiten düzü  

Kastero denegatik saintü  

Maria Solt antzü zira zü.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Itoiz taldearen "Lau teilatu" abesti ezagunean Benitoren "Maria Solt" aipatzen da.

Kanpo estekak
-------------

* Etxahunen omenezko bideoa "Maria Solt eta Kastero" abestiaren doinuarekin entzungai.
* Benito Lertxundiren "Maria Solt eta Kastero" abestiaren bertsioa entzungai.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263063

 |

* Wd Datuak: Q12263063
**Haurtxo Polita** edo **Haurtxoa Sehaskan** euskal sehaska-kanta bat da. Hitzak Klaudio Sagartzazuk idatziak dira, doinua berriz Gabriel Olaizola musikariak konposaturikoa da.

Bere garaian Luis Mariano abeslari irundarrak abestutako bertsioa oso ezaguna egin zen.

* Sehaska kantaSehaska kanta

Hitzak
------

Abestiaren hitzak hauek dira:

Haurtxo polita sehaskan dago  

zapi zuritan txit bero.  

Haurtxo polita sehaskan dago  

zapi zuritan txit bero.  

Amonak dio, Ene potxolo!  

Arren egin ba lo, lo!  

Amonak dio, Ene potxolo!  

Arren egin ba lo, lo!  
  

Txakur handia etorriko da  

Zuk ez badezu egiten lo.  

Txakur handia etorriko da  

Zuk ez badezu egiten lo.  

Horregatik ba Ene potxolo!  

Egin aguro lo, lo, lo  

Horregatik ba, ene potxolo!  

Egin aguro lo, lo, lo

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* 
* Donostiako Orfeoiaren bertsioa.
* Aurtxoa Seskan abestia entzungai
* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258933

 |

* Wd Datuak: Q12258933
**Juan Mugertza Sasieta** (Elgoibar, 1900ko maiatzaren 6a - Mungia, 1937ko maiatzaren 5a) atleta izan zen, distantzia ertain eta luzeetan espezializatua.

Biografia
---------

Juanito Mugerza gazte-gaztetik ibili zen atletismoan. Lehendabiziko Espainiako Txapelketan, Donostian 1917an egin zena, 1.500 eta 5.000 metroko lasterketak irabazi zituen 17 urte zituela.

1921 arte, lasterketa berak irabazi zituen, 1920an 5.000ekoa izan ezik. 800 metrokoa ere bitan irabazi zituen (1918 eta 1921ean) eta, bitxikeria moduan, 1921ean 110 metro hesiduna ere irabazi zuen (lasterketa hori egiten zuten lehendabiziko aldia zenez adituak ez zeudelako).

1919an Behobia-Donostia lasterketaren lehendabiziko edizioa ere irabazi zuen.

1920an Anberesko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, baina ez zen ongi aritu: 5000 metroko lasterketan lehendabiziko errondan seigarren izan zen, eta 1500ekoa ez zuen bukatu.

1921ean Rifeko gudan borrokatzeko deitu zuten eta ez zuen berriro lasterketetan parte hartuko.

Gerra Zibilean hil zuten matxinoek, Mungia bonbardatu zutenean.

1943an, Elgoibarren bere omenez *Juan Muguerza Nazioarteko Krosa* izeneko lasterketa sortu zuten, eta ezagun egin da nazioartean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*.
2. ↑  **(Gaztelaniaz)** José Mª GARCÍA MARTÍNEZ DE MURGUIA (2007): «Juan Muguerza Sasieta», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
3. ↑  **(Gaztelaniaz)** Espainiako Atletismo Federakuntza
4. ↑  Athletics at the 1920 Antwerpen Summer Games: Men's 5,000 metres
5. ↑  Athletics at the 1920 Antwerpen Summer Games: Men's 1,500 metres
6. ↑  Diario Vasco: *Leyendas del Muguerza*
7. ↑  **(Gaztelaniaz)** Juan Muguerza Nazioarteko Krossa: Historia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9015819
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 82625
* **Kirolariak**
* COI: juan-muguerza

 |

* Wd Datuak: Q9015819
**Piztiak**  |  |
| --- |
| Sorrera: | 2012 |
| Txupinera: | Loreto Errasti 2014 |
| Egoitza: |  |
| Leloa: | "Animaliak askatu" |
| Kideak: |  |
| Koloreak: | Kamiseta berdea eta beltza. |
| Egoera: | Aktiboak |
| Webgunea: |  |
|

**Piztiak** Bilboko konpartsa bat da. Konpartsa hau antiespezista da eta animalia sufrimendurik gabeko jai herrikoiak, partehartzaileak eta parekideak aldarrikatu nahi ditu Bilboko esparrurako.

Urte osoan zehar animalien eskubideak aintzat hartzeko eta hauenganako errespetuaren alde kontzientziatzeko arloak garatzen dituzte: hitzaldiak antolatzen, hainbat kontzientziazio kanpainak, sukaldaritza begano tailerrak…

Piztiaken kamisetak mugimendu antiespezistaren koloreak daramatza: berdea eta beltza. Aurrekaldean Piztiaken logoa darama, mugimenduaren nazioarteko sinboloa adierazten duena: ukabila eta erpea. Atzekaldean, "Animaliak askatu" daramate idatzita.

Historia
--------

Piztiak 2012an sortu zen animalien eskubideen aldeko zenbait erakundetan ziharduten pertsonen batzearekin. Helburua bilgune bat sortzea eta lanerako espazio komun bat sortzea izan zen gizartean animalien mugimenduari ordezkaritza bat eman nahian. Gainera beste gizarte mugimenduekin harremanak sortzea eta gizartera balore etiko batzuk gerturatzea bilatzen zen.
Piztiak konpartsa animalistatik etikan, errespetuan eta gizarte bidezkoago baterako eboluzioan oinarritutako jai herrikoi eta parte hartzaileen aldeko apustua egiten dute.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Bilboko konpartsen webgune ofiziala  **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61361258

 |

* Wd Datuak: Q61361258
**Coatlicue** mexika mitologiako jainkosa bat da, Huitzilopochtliren ama. Bere izenak nahuatlez "Sugezko gonaduna" esan nahi du. Bizitza eta heriotzaren jainkosa lurtarra. Tonantzin, (to) gure, (tzin) gurtua, nan (ama) eta Teteoinan, (teteo) jainkoen, (nan) ama izenak ere jasotzen zituen.

Sugezko gona bat eta sakrifizioetan biktimei erauzitako bihotzezko lepoko bat zeramatzan emakume bezala irudikatua zen. Herpe zorrotzak zituen esku eta hanketan. Coatlicue giza sakrifizioen egarri zen jainkosa zen. Bere senarra Mixcoatl zen, hodeietako sugea eta jazarpenaren jainkoa. Birjina Quetzalcoatl eta Xolotl erditu zituen.

Dualtasun unibertsalaren alde femeninoa da: Quetzalcoatl/Cihuacoatl edo emakume sugea.

Lurraren eta ugalkortasunaren jainkosa, alde ilunago bat ere erakusten du, zenbait irudikapenetan bere aurpegiaren erdia emakume batena da eta bestea harargirik gabeko burezur batena, lehenik lurra emankor bihurtzen duen deskonposaketa eta endekapenean pentsatuz. Coatlicue, jainkosa ama, dirudienez kolonaurreko kultura oinarritzen den dualtasunaren adibide argi bat da, bizitza eta heriotza harreman banaezina, kontzeptu beraren bi aurpegi.

Coatlicueren irudikapenik ezagunena Mexiko Hiriko Antropologia eta Historia museoan dago, eta eskuineko argazkietan, bere bereizgarria den suge gonarekin erakusten da. Hala ere, sugeak monumentu guztian ikus daitezke eta anatomiaren zatiak ordezkatuz. Burua elkar topo egiten duten bi sugegatik ordezkatua da, sortzean unibertso osoari hasiera eman zion dualtasunaren ikurra. Beste erreferentzia bat abagune mozorrotuak (aurpegiekin) izango lirateke. Oinarrian, bisitarien ikusmenetik kanpora Tlaloc jainkoa dago, bi burezur eusten jainkosaren orpoen oinarrian.

Coatlicue Huitzilopochtli jainkoaren ama zen. Huitzilopochtli erditu zuen erratzarekin garbitzen ari zenean luma bat sabelean sartu zitzaionean. Haurdunaldi misteriotsu horrek bere gainontzeko larehun semeak (Centzon Huitznahuacak) iraindu zituen, Coyolxauhquik bultzatuak euren desohoratutako ama hiltzea erabaki zutenak.

Hala egin zuten, baina Huitzilopochtli bere amaren sabeletik erabat armatua irten zen eta bere anai-arreba izarrekin amaitu zuen. Huitzilopochtlik bere arreba Coyolxauhquiren burua moztu eta zerura jaurti zuen non Ilargia bihurtu zen.

Beste elezahar batzuk Huitzilopochtliren aita Mixcoatl zela diote.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q829508
* Commonscat Multimedia: Coatlicue

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 313505711
* LCCN: no2015016642
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q829508
* Commonscat Multimedia: Coatlicue
**Ikaro** (antzinako grezieraz: Ἴκαρος, *Ikaros*) Greziako mitologiako pertsonaia da. Kretako labirintoa eraiki zuen Dedalo arkitektoaren eta Naupakte izeneko emakume esklabo baten semea zen. Kreta uharteko erregeak, Minosek, dorre baten sartu zituen preso.

Ikaroren eskultura Elgoibarren.
Dedalok ihes egin zuen, baina ezin zuen Kretatik itsasoz irten, erregeak belaontzi guztiak oso ondo zelatatuta zituelako. Minosek lurrak eta itsasoa menperatuta zituenez, Dedalok lumazko hegoak egiteari ekin zion, beretzat eta bere seme Ikarorentzat. Luma handienak hariekin josten zituen, eta luma txikienak argizariarekin lotzen zituen, txorien hegoen formakoak egin arte. Amaitutakoan, hegan egiteko prest zegoen ikusteko hegoei eragin, eta airean zebilela ikusirik, Ikaro semeari berdin egiten erakutsi zion. Aitaren aholkua: ez egiteko hegan eguzkitik hurregi, eguzkiaren berotasunak argizaria urtu egingo lukeelako, eta beheregitik ere ez joateko, itsasoko olatuen aparrak lumak bustiko lituzkeelako. Orduan aita-semeak hegan hasi ziren.

Samos, Delos eta Lebintos uharteen gainetik igarotakoan, Ikaro gorantz egiten hasi zen, zerura edo paradisura joan nahiko balu legez; eguzki beroak hegoetako argizaria urtu zion, eta lumak eroriz, berari eusteko baino gutxiago geratu ziren. Besoei eragin arren, Ikaro itsasora jausi zen. Dedalo aitak, negarrez, semea erori zen inguruko lurrei *Ikaria* izena eman zien semearen omenez. Dedalo bera Siziliara onik heldu zen, eta Apoloren tenplua eraiki zuen, bertan bere hegoak eskaintza moduan esekiz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *82. araua.* *Grezia eta Erromako pertsonaia mitologikoak.* .

Kanpo estekak
-------------

* Dedalo eta Ikaro Ovidioren *Metamorfosiak* lanean **(Latinez)**
* Dedalo eta Ikaro Ovidioren *Metamorfosiak* lanean **(Gaztelaniaz)**
* Dedalo eta Ikaroren gainean **(Italieraz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q34041
* Commonscat Multimedia: Icarus

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 9565151778244118130002
* CANTIC: a19408985
* GND: 11863979X
* LCCN: no2018031326
* NKC: jo20201091956
* SUDOC: 027336484
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q34041
* Commonscat Multimedia: Icarus
Aintzirako andreak Exkalibur ezpata Artur erregeari eskaintzen dion unea. 1880ko Alfred Kappes ilustratzailearen lana.
**Excalibur** (bretainieraz: *Kaledvoulc'h*, kornubieraz: *Kalesvol*, galesez: *Caledfwlch* eta irlanderaz: *Caladbolg*) Artur erregearen kondairazko ezpataren izena da.

Izena
-----

Bere izenaren jatorriari buruzko hainbat teoria daude. Onartuenetako batek dioenez latinezko *Ex Calce liberatus* ("Harritik Askatua") hitzetik eratorria da. Halere, idazki askotan era ezberdinez izendatua izan da eta gaur egungo bere izena hauetako batengandik eratorria izatea litekeena da: *Caliburn*, Godofredo Monmouthekoaren idazkietan agertzen denez, ziurrenik Chalybs ("Altzairu") izen latindarretik eratorria; Culhwch and Olwen izeneko aintzineko kondaira galestarrean *Caledfwlch* izenarekin deritzo, hau era berean aintzineko gaeleraren *Caladbolg* ("Ezpata Dirdiratsua") izenetik eratorria delarik.

Aintzineko frantseseraz *Escalibor* eta *Excalibor* izenetara eratorri zen, azkenik guretzat euskaraz hain ezaguna den Exkalibur izenan amaitu zuelarik.

Exkaliburren eskuratzea
-----------------------

"Nola Sir Bediverek Exkalibur Ezpata uretara bota zuen", Aubrey Beardsley ilustratzailearen lana (1894).
Artur erregeak kondairazko ezpata honen jabe nola bilakatu zenari buruzko hainbat kontakizun daude. Godofredo Monmouthekoak ezpata Avalonen landua izan zela besterik ez du aipatzen, inongo xehetasun gehiagorik eman gabe.

Arturiar zikloan azaltzen zaigunez, Aintzirako dama edo Andera izeneko lamia edo ninfa batek ezpata Arturri ematen dio. Gaur egun gureganaino ailegatu eta hedatuena den bertsioaren arabera, Arturrek Exkalibur ezpata harri batetik atera ondoren eskuratu zuen, Merlin aztiak ezpata hau aurretik landu zuelarik.

Exkaliburren desagertzea
------------------------

Kontakizun onartuenaren arabera, hilzorian zegoen Arturrek bere zaldunetako bati ezpata aintzira sorgindura jaurtiki dezan agindu zion. Kontakizunaren arabera Girflet, Bedivere, Lantzelot edo Perceval izeneko zaldun honek hasiera batean ez dio agindu honi jaramonik egingo, gero gogo txarrez agindua onartu eta bete egingo du.

Zaldunak ezpata aintzirara jaurtikitzean, esku bate ur azal gainean agertu, ezpata heldu eta ondoren aintziraren sakontasunetan barna desagertu zen.

Esaten denez ezpata Erregearen gorpuarekin bat dago, honen itzulera den egunaren zain.

Filma
-----

Ezpata honek John Boorman zuzendariak 1981an Artur Erregeari buruz eginiriko *Excalibur* filmari izenburua ematen dio. Beste hainbat filmetan ere ezpata honen izena aipatzen da, adibidez, Steve Barron zuzendariaren 1998ko **Merlin** filma.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q187880
* Commonscat Multimedia: Excalibur

---

 |

* Wd Datuak: Q187880
* Commonscat Multimedia: Excalibur
**Mnemosina**, greziar mitologian (antzinako grezieraz: Μνημοσύνη, *Mnêmosúnê*; μνήμη, *mnếmê*tik, "oroimena"), sarri Mnemerekin nahastua, oroimenaren pertsonifikazioa zen. Titanide hau, Gea eta Uranoren alaba eta, Zeusekin batera, Musen ama zen.

Hesiodoren Teogonian, erregeek eta olerkariek, autoritatez hitz egiteko ahalmena, Mnemosinak hartuak zeudelako eta Musekin zuten harreman bereziagatik jasotzen zuten. Kontatzen da, baita ere, Zeus, Mnemosinarekin bederatzi gauza jarraian oheratu zela, eta honela jaio ziren bederatzi musak, erditze ugari batean jaio zirenak.

Mnemosina, Hadeseko erreka baten izena ere bazen, Leteren aurkakoa, hexametro daktilikotan idatzitako K.a. IV. mendeko hil idazkun batzuen arabera. Hildakoen arimek, Lete errekako ura edaten zuten, berraragitzerakoan, iragandako bizitza gogora ez zezaten. Hasitakoak, Mnemosina ibaitik edatera gonbidatuak ziren hiltzen zirenean, Letetik edan beharrean. Idazkun hauek, erlijio misteriko sekretu batekin lotuak egon daitezke, edo Orfeoren.

Antzera, Beozian zegoen Trofonioren orakulua kontsultatu nahi zutenei, alternatiboki, Lete eta Mnemosina izeneko bi iturritik edanarazten zitzaien. Antzerako prozedura bat deskribatzen da Platonen Errepublika lan ospetsuaren amaieran agertzen den Erren mitoan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindiaren 82. araua: Grezia eta Erromako pertsonaia mitologikoak

Ikus, gainera
-------------

* Mnemoniko
* Meme

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q102884
* Commonscat Multimedia: Mnemosyne

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 50038786
* BNF: 122872956 (data)
* GND: 119555700
* LCCN: no2018175196
* SUDOC: 078604400
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q102884
* Commonscat Multimedia: Mnemosyne


| * i
* e
* a
Titanak |
| --- |
| Hesiodoren titanak | 

|  |  |
| --- | --- |
| Titanak | Zeo • Krio • Kronos • Hiperion • Japeto • Ozeano |
| Titanideak | Mnemosina • Febe • Rea • Tetis • Teia • Temis |
| *Koionideak* | Asteria • Leto |
| *Krionideak* | Astreo • Palas • Perses |
| *Japetideak* | Atlas • Epimeteo • Eosforo • Menezio • Prometeo |

 |
| Beste titanak
(idazleen arabera) | Ankiale • Anito • Aristeo • Astrea/Dizea • Aura • Dione • Fosforo • Eurinome • Hekate • Lelanto • Fortzis • Ofion • Tifon |
| Ikus, gainera: Titanomakia |
**Hipolito** (grezieraz: **Hippolytos**) mitologia grekoan, Teseo Atenasko erregearen eta amazona baten semea (Melanipe, Antiope edo Hipolita, aldaeren arabera) zen. Artemisa garbiarenganako jaidura berezia zuen, eta kastitate osoan bizi izan zen. Afroditak, jarrera hori beretzat iraingarri iritzirik, Hipolitorenganako gurari makurra piztu zion Fedrari, Teseoren emazteari. Hipolitok gaitzetsirik, Fedrak gutun bat utzi zion Teseori, bere semeak desohoratu nahi izan zuela salatuz, eta bere buruaz beste egin zuen. Atenasko erregeak bere semea madarikatu eta Poseidonen laguntza eskatu zuen. Atenastik zalgurdi batean ihesi zihoala, zaldiak aztoratu zituen munstro bat agertu zen itsasoan; zalgurdia irauli eta Hipolito hil egin zen. Hipolitoren izpiritua Tartarora jaitsi zen, eta han Artemisak bere gurtzailea berpitz zezan eskatu zion Asklepiori. Hark hala egin zuen, eta Artemisak Hipolito hartu eta Ariziako santutegira eraman zuen.

Hipolitoren gaia Euripidesek erabili zuen *Hipolito koroa-eramailea* (*Hippolytos stephanephoros*) tragedia ospetsuan, autorearen lan gorenetarikoa. Jean Racineren *Fedra* (*Phèdre*) Euripidesen obran oinarritzen da, eta Rameauren *Hipolito eta Arizia* (*Hippolyte et Aricie*) operak ere gai bera darabil.

Erreferentziak
--------------


* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q338201
* Commonscat Multimedia: Hippolytus

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 20480345
* GND: 11897324X
* LCCN: no2014085235
* SUDOC: 031210430
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q338201
* Commonscat Multimedia: Hippolytus


|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Hipolito*** Aldatu lotura Wikidatan |
**Edgardo Lizasoain**, "**Lizán**" izenez ezagunagoa (1958, Trinidad), Buenos Airesen (Argentina) bizi den marrazkilari uruguaitarra da.

Biografia
---------

1977an hasi zen marrazkilari gisa Montevideoko *Noticias* aldizkarian, gero *La Mañana* egunkarian eta gero *El Dedo*, *El huevo*, *El Carlanco* eta *Guambia* aldizkarietan kolaboratzeko.

1983an Buenos Airesen kokatu zen *Hum®* aldizkarian argitaratutako bere lan batek bultzatuta. Harrezkero, etenik gabe argitaratu du *Sex Hum®*, *Fierro*, *Humi*, *Superhum®* eta *Sex Humor Ilustrado* aldizkarietan. Bigarren aldiko *Satiricón* aldizkarian ere argitaratu zuen, eta *Eroticón*, *Crisis*, *Sátira 12*, *Magazine Ilustrado*, *Testimonios*, *Intimidades*, *Adultos*, *Juegos*, *Cruzadas*, *El ojo sagaz*, *Medios & Comunicación*, *Humor & Juegos*, *Broadcasting*, las uruguayas *Punto y aparte*, *¡Berp!*, *Jaque*, *Brecha*, *Cacumen* espainiarra, *Ácido* txiletarra eta entretenimenduko hainbat aldizkaritan. Desagertutako *El Sur* egunkarian *La yapa* argitaratu zuen, eguneroko tira.

Haren lanak (Argentinako beste aldizkari batzuen artean) *Viva*, Clarín egunkariko igandeko aldizkarian, *La Plaza de Papel* denbora-pasa atalean, *Nuestra* aldizkaria (Clarín taldekoa), *Tres* aldizkaria (Uruguai), *La Nación* egunkaria (Costa Rica), *Hoy* eta *La Prensa* egunkariak (Dominikar Errepublika) eta *Super Libro de Mente* eta *Super Libro Quijote* (Argentina) aldizkarietan.

Argitaratutako liburuak
-----------------------

* *Santo varón* (Ediciones de La Flor, 1986) - Komikiak. Gidoia: Mario Levrero
* *Los profesionales* (Editorial Puntosur, 1987) - Komikiak. Gidoia: Mario Levrero
* *Contratiempos y algunas dificultades* (Editorial Arca, 1994) - Txisteen bilduma
* *Sopas ilustradas* (Ediciones de Mente, 1996) - Ilustrazioak
* *Las 8 diferencias* (Ediciones de Mente, 1996) - Umorea eta denbora-pasak
* *Ciencias Naturales y Tecnología 3. a-o E.G.B* (Editorial Estrada, 1997) - Ilustrazioak
* *Dos iguales* (Ediciones de Mente, 1997) - Umorea eta denbora-pasak
* *Control de calidad* (Ediciones de Mente, 1998) - Umorea eta denbora-pasak
* *Historias de la comida* (Editorial Altea, 1998) - Aisialdia. Gidoia: Ana Arias

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5977573
* **Identifikadoreak**
* autores.uy: 2043

 |

* Wd Datuak: Q5977573
Greziar mitologian, **Rodo**, **Roda** edo **Rode** (grezieraz Ροδη Rhodê, "Rodaseko Anderea"), uretatik berriki altxatutako Rodas uhartean bizi zen itsas lamia bat zen. Poseidon eta Halia edo Anfitriteren alaba zen, edo, beste iturri batzuen arabera, Afroditarena. Helios eguzki jainkoaren emaztea izan zen, eta honekin, zazpi seme, heliadak, (Okimo, Zerkafo, Makareo, Aktis, Tenages, Triopas eta Kandalo) eta alaba bat, Elektriona, izan zituen.

Rodok, bere izena eman zion Rodas uharteari, honen babeslea baitzen. Uhartea izan zen bere gurtza gunea, non Halia edo Leukotearekin batera gurtua izan zen. Bere izena, uharteko tokikoa eta arrosa baten antzekoa zen hibisko txinatarretik dator, etimologikoki, hau ere, bere izenarekin lotuta dagoelarik.

Rodaseko lehen biztanleak, Telkinak izan ziren. Hauek, Rodas, eurite baten ondorioz berriz urperatuko zela iragarri zutenean, korrika eta presaka ihes egin zuten, Rodo eta bere seme-alabak, tokiko gobernari bakar gisa utziz, Rodoren nebak, deabru bihurtuak izan baitziren, euren ama bortxatu ondoren.

Heliosekin izan zituen semeak, astronomo gisa ospetsu izan ziren. Horietako batek, Aktisek zehazki, bere anaia hil eta Egiptora ihes egin behar izan zuen, non Heliopolis hiria sortu zuen, eta, bertan, astronomia eta astrologiako eskola ospetsu bat. Rodasen geratu zirenek, euren aitaren omenez, Rodaseko Kolosoaren eraikuntza hasi zuten, Munduko Zazpi Mirarietako bat izan zena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q641286

 |

* Wd Datuak: Q641286