recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Txakurtxoaren jarrera
**Txakurtxoaren jarrera** edo **tergo koito** sexu jarrera baten izena da. Pertsonetako bat makurtzen da, lau hankatan jarri (normalki eskuak eta belaunak lurraren kontra) edo bere sabela lurraren aurka jarrita, eta sarpena edo beste jarduera sexual batzuk ematen dira. Jarrera honetan atzetik egiten da sarketa. Ez da bakarra hori gertatzen dena, adibidez goilararen jarreran ere berdina gertatzen da. Ez da zertan sarpenik eman behar izen hau emateko, eta masturbazioa edo uzki-sexua ere eman daiteke erraz.

Jarrera honetan bikotekide bat pasiboa da, bestea aktiboa den bitartean. Bikotekideen artean nor den dominantea eta nor submisiboa ez da determinantea pasibo-aktibo jarrera hartzeko. Bikotekide pasiboak hainbat aukera eskaintzen ditu jarduera sexualerako: bikotekide aktiboak sarpena egin dezake alutik, uzkitik edo aho-sexua egin (cunnilingus, felazioa edo anilingusa).

Izena
-----

Antzinako Erroman coitus more ferarum izena hartzen zuen, hau da, *koitoa animalia basatien moduan*. Txakurrek sarketa egiteko moduagatik izen hau erabili ohi da gaur egun (ingelesez: *Doggy style*, gaztelaniaz: *Posición del perro*, frantsesez: *Levrette*). *Kama Sutra*n "behiaren jarrera" edo "behiaren kongresua" izena ematen zaio.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Nerea Sancho Esnaola.  (2012). Euskal Herriko Unibertsitatea ISBN 978-84-9860-693-5..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q300648
* Commonscat Multimedia: Doggy style positions

---

 |

* Wd Datuak: Q300648
* Commonscat Multimedia: Doggy style positions
Txakur Beltza.
**Txakur Beltza** (ingelesez *Black Dog*) nagusiki Britainia Handiko folklorean agertu ohi den izakia da, batez ere landa eremuan. Txakur Beltza gauez agertu ohi den izakia da, heriotzaren iragartzaile gisa. Usadioaren arabera ohiko tamaina baino handiagoko txakur bat da, maiz odol gorri koloreko begiak dituelarik. Sarri trumoi-ekaitza datorrenean, bidegurutzetan edota antzinako bidezidorretan agertu ohi da.

Britainiar Folkloreko germaniar mitologia eta zelta mitologiaren elementu edo aztarna bat dela uste da. Kondaira Britainiar Uharteetann garatu ondoren, EEBBtara ere igaro zen, bereziki ipar-ekialdeko estatuetara.

Literaturan ere eragina izan du, adibidez, Arthur Conan Doyleren Sherlock Holmes detektiberaren *Baskervilleko Txakurra* kondaira honetan oinarritua legoke.

Iruditegia
----------

* Black Shuck txakurra.Black Shuck txakurra.
* Baskervilleko Txakurra.Baskervilleko Txakurra.

Ikus, baita ere
---------------

* Gaueko

Kanpo estekak
-------------

* Txakur Beltzaren mamua. Britainia Handiko misterioak **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1321618
* Commonscat Multimedia: Black dog (legend)

---

 |

* Wd Datuak: Q1321618
* Commonscat Multimedia: Black dog (legend)
Garnier opera antzokiko palkoak, Parisen.
Elizondoko trinketan, beheko palko estalia edo solairua agerian.
**Palkoa** da antzokietako egitura bat, ikusleentzako balkoi modukoa, eserlekuak dauzkana.

Era berean, ikuskizunetarako prestaturiko eraikuntzetan, hala nola kiroldegi edo zezen plazetan, gainerako eserlektuetatik bereizirik dagoen gunea da.

Kiroldegien artean, trinketan, beheko palkoa edo solairua egoten da ezker-paretan zehar, galeria bat frontisetik erreboteraino, eta zenbaitetan erreboteko paretan ere bai. Egitura hau kantxan 1,30 metro barneratzen da eta 2 metro inguruko altuera izan ohi du, eta bertan jendea egoteko dago eratua. Galeria honek sare bat izaten du erdialdean, kantxari begira dagoen horman, eta taula deritzan maldatxo edo plano inklinatu batez dago estalia.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Euskaltzaindiaren Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-06-17).
2. 1 2   «trinket 1» *www1.euskadi.net* (Noiz kontsultatua: 2019-06-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65216062

 |

* Wd Datuak: Q65216062
**Petit hôtel** bezala, bereziki XVIII. mendean eta XIX. mendean, hiriko egoitza batzuk ezagutzen ziren, burgesia altuaren edo aristokraziaren jabetzakoak, euren jabeak, bertan, urte osoan bizi ez zirelarik. Bertan, lan edo gizarte beharren ondorioz, euren jabeak hirira joan behar zirenean bakarrik bizi ziren, bereziki bisita garaian. Urtearen gainontzeko zatian, jabeak, landetxe, estantzia, edo beste landa bizileku batean bizi ziren.

Hôtel hitza, ez dago gaur egun ematen zaion esanahiarekin zuzenean lotua, baizik eta bere jatorrizko ostatu orokor esanahiarekin. Grand hôtelak ziren instalakuntza ofizialak, edo noblezia altuarenak; petit hôtel edo hôtel particulier bat, familia bat eta zerbitzariak hartzeko funtzioa zuen. Baina, egungo ikuspuntutik, ez dira hain txikiak.

Petit hôtel gehienak, jabetza pribatukoak izateari utzi zioten XX. mendearen hasieran, instituzio publiko, museo, enbaxada edo antzeko erabiletarako egokituz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1202402
* Commonscat Multimedia: Townhouses

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300120766

 |

* Wd Datuak: Q1202402
* Commonscat Multimedia: Townhouses
Txakur-hortza
**Txakur-hortza** (*Erythronium dens-canis*) Liliaceae familiako landare loredun erraboilduna da, *Erythronium* generokoa. Erraboiloa zuria eta txakur-hortz baten itxurakoa denez, hori du izen arruntaren jatorria.

Europa Erdialdean eta Hegoaldean eta Ukrainan du jatorria.

Neguaren bukaeran, otsail aldean loratzen diren lehen landareetako bat da. Lore hauek zuhaitzen hostoak sortu aurreko denbora baliatu behar dute sortu eta garatzeko, basoa itzalean gelditu baino lehen. 

Landareak bi hosto orbandun oposatu eta lore bakarra izaten ditu. Lorearen petaloak zabaltzen direnean gorantz jasotzen dira, 6 lorezil eta ginezeo handi bat agerian utziz. Pagadi eta hariztietan aurki dezakegu, lur azidoetan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Erythronium dens-canis L. | Plants of the World Online | Kew Science» *Plants of the World Online* (Noiz kontsultatua: 2023-02-18).

Kanpo estekak
-------------

* 
* 
* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q159285
* Commonscat Multimedia: Erythronium dens-canis
* Wikispecies Espezieak: Erythronium dens-canis

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* BioLib: 42041
* Dyntaxa: 220519
* EOL: 1088094
* GBIF: 2752849
* GRIN:
* IPNI: 534921-1
* NCBI: 202128
* PlantList: kew-305755
* W3TROPICOS: 18400586

 |

* Wd Datuak: Q159285
* Commonscat Multimedia: Erythronium dens-canis
* Wikispecies Espezieak: Erythronium dens-canis
Txakur handiaren aurrealdea
Txakur handiaren atzealdea
1953ko hamar zentimoko txanpona
**Txakur handi** izenaz ezagutzen da Hego Euskal Herrian 1870eko espainiar pezeta baten hamar zentimoko txanpona. Izena txanpon horrek atzealdean daukan lehoiaren iruditik datorkio, zeinek herri xehearen begietan txakur itxura zeukan eta hortik etorri zitzaizkion "perra gorda" edo "perra grande" deiturak gaztelaniaz eta "txakur handi" euskaraz.

Era berean, eta antzeko arrazoiak zirela eta, sasoi hartako hamar zentimoko txanponari "txakur txiki" deitzen zitzaion hizkera arruntean.

Historia
--------

Txanpon hau 1870ean jaulki zen, 1868ko urriaren 19an pezeta onartu eta gero. Garrantzi handia izan zuen Espainiako ekonomian, 1941eko urriaren 29an indargabetu zen arte, aluminiozko hamar zentimoko txanpon berriek ordeztu zutelarik. Nahiz eta itxuraz desberdina izan, herriak izen berdina ematen jarraitu zion.

Itxura
------

Kobrez egina zegoen, eta hamar gramoko pisua zeukan. 

Atzealdean, Pirinio mendien irudiaren gainean eserita, Hispania pertsonaia alegorikoaren irudia agertzen zen. Goialdean "*DIEZ GRAMOS*" testua zegoen, eta azpian jaulkitze urtea.

Aurrealdean, lehoi baten irudia agertzen zen, Espainiako ezkutuaren ondoan, eta "*CIEN PIEZAS EN KILOG.*" testua bere goialdean eta "*DIEZ CENTIMOS*" behekoan.

Esaerak
-------

* Dirurik eza edo zerbaiten balioaren urritasuna adierazteko: *"Txakur handirik (ere) ez"*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Pezetaren historia - FNMT» *www.fnmt.es* (Noiz kontsultatua: 2023-06-10).

Kanpo estekak
-------------

* Eibarko euskara: "Txakur handi"

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6072836
* Commonscat Multimedia: 0.10 peseta coins

---

 |

* Wd Datuak: Q6072836
* Commonscat Multimedia: 0.10 peseta coins
**Txakur txiki** izenaz ezagutzen da Hego Euskal Herrian 1870eko espainiar pezeta baten bost zentimoko txanpona. Aurrealdean herri xehearen begietan txakur itxura zuen lehoi baten irudia dauka, eta eta hortik etorri zitzaizkion "perra chica" deitura gaztelaniaz eta "txakur txiki" euskaraz. Antzeko arrazoiak zirela eta, sasoi hartako hamar zentimoko txanponari "txakur handi" deitzen zitzaion hizkera arruntean.

Historia
--------

Txanpon hau 1870ean jaulki zen, 1868ko urriaren 19an pezeta onartu eta gero. Garrantzi handia izan zuen Espainiako ekonomian, 1941eko urriaren 29an indargabetu zen arte. Nahiz eta itxuraz desberdina izan, herriak izen berdina ematen jarraitu zion.

Itxura
------

Txakur txikia atzetik eta aurretik.
Kobrez egina zegoen, eta bost gramoko pisua zeukan.

Atzealdean, Pirinio mendien irudiaren gainean eserita, Hispania pertsonai alegorikoaren irudia agertzen zen. Goialdean "CINCO *GRAMOS*" testua zegoen, eta azpian jaulkitze urtea.

Aurrealdean, lehoi baten irudia agertzen zen, Espainiako ezkutuaren ondoan, eta "DOSCIENTAS *PIEZAS EN KILOG.*" testua bere goialdean eta "CINCO *CENTIMOS*" behekoan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Pezetaren historia - FNMT» *www.fnmt.es* (Noiz kontsultatua: 2023-06-13).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6072832
* Commonscat Multimedia: 0.05 peseta coins

---

 |

* Wd Datuak: Q6072832
* Commonscat Multimedia: 0.05 peseta coins
*Artikulu hau Hula hoop delakoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Uztai (argipena)».*
Brasildar neska gaztea uztaila biratuaraziz.
**Uztaia**, ingelesez **Hula hoop**, norberaren gerri, eskumutur eta txorkatiletan uztai edo eraztun handi bat biraraztean datzan jolas bat da.

Antzinaroan jada, Antzinako Egipto eta Antzinako Grezian haurrak eta helduak metal eta egurrezko eraztunekin jolasten ziren. XVIII. mendean britainiar itsasgizonak Hawaiira iritsi eta bertakoek eraztun honekin burutzen diren gerri eta aldaka mugimenduen antzeko *hula* izeneko dantza dantzatzen zutela eta hawaierazko izendapena hartu eta *hoop* gorputzak eraztuna biratzen jarraitzeko burutzen duen mugimendu ondulatuaren izena gehitu zioten.

Gaur egungo hula hoop modeloa 1958an Richard Knerr eta Arturo Melinek *Wham-O* izenez sortu zuten, eta bi urtetan bakarrik 100 milioi unitate saldu zituzten.

Euskal Herrian gainera haurrek uztaia biratuz maiz jolastu eta abesten duten *Ran Rober Ran* ospetsua ere badago.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q878120
* Commonscat Multimedia: Hula hoops

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q878120
* Commonscat Multimedia: Hula hoops
*Artikulu hau abereentzako lepokoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Uztai (argipena)».*

**Uztai** edo **joaltea** zurezko lepoko bat da abereekin erabiltzen dena, bereziki ardiei eta ganaduari zintzarria lotzeko azpitik.

Lanketa
-------

Uztaiak egiteko zumitz egokienak, Euskal Herriko artzainek egindakoen kasuan, gaztainondotik edo pagotik atera ohi dira, eta ohiturak dio ilbetean ateratako zura hobea dela. Lepokoaren forma eman aurretik zurak hilabete batzuk egin behar ditue lastoz estalita, simaurrarekin nahasian ahal dela.

Euskal Herriko eta inguruko uztaietan zumitzaren bi muturrak elkartu egiten dira, koska bat eginez eta alanbre bat erabiliz loturarako eta zintzarria jartzeko. Zintzarri handiak darabiltzatenean, itxitura errazagoa komeni zen: esate baterako aker eta aker zikiratuen kasuan artaldea mugitzean zintzarria txandaka eramatea izan ohi zen ohitura, eta animalia batetik bestera zintzarria aldatzeko, uztaiak lotzen ziren torloju berezi batzuekin, ezpelaren zurez zizelkatutako piezak. Lana amaitzeko, uztai batzuk dotoretzen ziren grabatuekin.

Uztaiaren zurak itxitura osoa ez duen ereduak ere badira, esate baterako Norvegian *kuklave* deitzen duten lepokoaren forman. Kasu honetan uztaiaren beheko partea metalezko beste pieza batzek osatzen du, eta handik dago zintzilik uztarria.

Iruditegia
----------

Nafarroako joareak, beren joalte edo uztaiekin erakusgarri.
Kataluniako uztai apainduak.
* Aragoiko ale bat.Aragoiko ale bat.
* Kuklave norvegiarra.*Kuklave* norvegiarra.
* Mutur irekiko uztaia, ardi baten lepoan.Mutur irekiko uztaia, ardi baten lepoan.
* Ardi-ezkila eta hura lotzeko uztaia (irekita, goian), Italiakoak.Ardi-ezkila eta hura lotzeko uztaia (irekita, goian), Italiakoak.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2     *Artzain-artisautza: uztaiak | Labayru Fundazioa.*  2022-07-29 (Noiz kontsultatua: 2023-01-15).
2. ↑   «OEH - Bilaketa - Joalte» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-15).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Search: text:"kuklave"» *digitaltmuseum.no* (Noiz kontsultatua: 2023-01-15).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12716293
* Commonscat Multimedia: Wooden collars for animal bells

---

 |

* Wd Datuak: Q12716293
* Commonscat Multimedia: Wooden collars for animal bells
**Uruk Hai**ak, Tolkienen Eraztunen Jauna eleberrian agertzen diren orko talde bat da.

Literatura
----------

Uruk Haiak, Eguzkiaren Hirugarren Aroan agertu ziren. Orkoen leinutik datoz, baina hauen bertsio hobetuak dira, Uruk Haiek, eguzkiaren argia, ohiko orkoek baino hobeto jasan baitezakete. Jatorrian, Sauronek sortu zituen, bere armadetako elite bezala. Minas Tirithen setioan, Sauronen armadak, Uruk Haiak zituen. Ithilienen konkistan ere parte hartu zuten, baita Osgiliathen suntsipenean ere. Sarumanek ere erabiltzen zituen bere armadan, baina arma eta armajantzi berriak eman zizkien eta arlo batzuetan hobetu zituen.

Uruk Haiak, Mordorrek zituen orko soldadurik hoberenak ziren, bere kopurua, ohiko orkoekin alderatuz, askoz txikiagoa zen arren. Aldiz, Sarumanen tropetan, gehienak ziren.

Bere egitura anatomikoa, orkoena baino, gizakien antzerakoagoa zen, baina bere altuera handiagoa zen, euren giharrak indartsuagoak ziren euren izaera propioagatik, eta bere burezurraren edukia, gizaki batena baino pixkat txikiagoa zen. Hala ere, bere zentzumenak, orko batenak bezalakoak ziren, usaimen eta entzumen oso garatuarekin, ikusmen urriarekin eta dastamen ia hutsal batekin, soilik, eta ez beti, pasatutakoa, fresko eta osasungarritik ezberdintzea ahalbidetzen ziena.

Euren larruazala, beltza da, toki batzuetan gorri ilunerantz aldatzen dena, euren odola oso trinkoa eta beltza da. Aurrez aurreko borrokan trebeak ziren eta orkoak baino adimentsuagoak zirenez, arku, balezta eta setio armak erabiltzen trebe bihurtu ziren, hauen funtzionamendua, inongo arazorik gabe ulertzen zutelarik.

Uruk Hai ezagunak
-----------------

Uruk Hai ezagunen artean, Lurtz (soilik filmean agertzen da), Sarumanen esploratzaileen komandantea, Ugluk, Lurtz hil ondoren agintea hartzen duena, Vrasku, bigarren agintaria, Lugdush, Mauhur eta Shagrat daude, azken hau, Cirith Ungoleko gotorlekukoa

Esanahia
--------

Uruk Hai izena, Uruk, Hizkuntza Beltzean orkoa esan nahi duena eta haiz osatua dago, pertsona esan nahi duena. Uruk Haik, beraz, orko-pertsona esan nahi du. Antzerako izen bat, Olog Hai da (trol-pertsona), eguneko argia jasan zezaketen bereziki krudel eta indartsuak ziren trol mota batendako erabilia.
**Urzapal bat** XIX. mendeko Pierre Topet "Etxahun" bertsolari zuberotarraren abesti ezaguna da.

Gaia
----

Abestia Etxahuni bizitzan zehar jazo zitzaion gertakari bati buruzkoa da, jarraian kontatuko den bezala. Hemezortzi urte zituela bere etxeko neskamearekin maitemindu zen, baina gurasoek ez zuten onartu, ezta neska haurdun egonda ere. Beraz, neska alde batera uzteko presioa egin zioten eta hala, idazle zuberotarrak gurasoek nahi zutena egin zuen. Poesia gai honen ingurukoa da eta neskatxa engainatuaren sinbolotzat har dezakegu. Jean Haritxelharek egin zuen sailkapenaren arabera, Etxahunen poesia autobiografiko bat dugu.

Historia
--------

XX. mendeko hainbat argitalpenetan atera zen, hala nola, *Bertsotan 1936-1980*, 163; *Doinutegia II 680,* *Mila Olerki Eder* 362; *Bertsotan* 45...

Ximun Haranek *CLUB de Disque Basque* izeneko diskan atera zuen lehen aldiz abesti itxuran, 1960. hamarkadan Baionan argitaratu zen. *Xiberoko Kantüak* (Elkar, 2003), *Etxahun Barkoxe* (HG Bartzelona, 1976), *Zazpiak bat* (EGIN diskoteka 1997). baina denetan ezagunena Haizea taldeak egindako bertsioa da, Txomin Artolak kantatzen zuena.

Hitzak
------

*Urzo aphal bat badugu herrian trixterik*  

*nigarrez ari duzu kaloian barnetik*  

*bere lagun maitiaz beit izan utzirik*  

*kontsola ezazie ziek adixkidik.*  

  

*Oi ene izatia dolorez beterik*  

*mundian ez ahal da ni bezain trixterik*  

*ni bezala maitiak traditu dianik*  

*abil amodioa urrun ene ganik.*  

  

*Tunba bat nahi dit lurpian ezarri*  

*ene gorputx trixtia gorde mundiari*  

*ene ixter begiek egin dezan irri*  

*haieki zira zu ere hain sarri.*

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    Elkartea, Xenpelar Dokumentazio Zentroa – Bertsozale. «Urzapal bat badugu - Doinutegia - BDB. Bertsolaritzaren datu-basea» *bdb.bertsozale.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-02-21).
2. ↑    *Urzapal bat.*  (Noiz kontsultatua: 2018-02-21).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61363911

 |

* Wd Datuak: Q61363911
Antzinako Mesopotamiako hiriak: Uruk hegoaldean dago
**Uruk** (kuneiformez: 𒌷𒀔,URU UNUG; sumerieraz: *Unug*; akadieraz: *Uruk*; arameraz: *Erech*; hebreeraz: *Erech*; antzinako grezieraz: Ὀρχόη, *Orchoē* edo Ὠρύγεια, *Ōrugeia*; arabieraz: وركاء, *Warkā'*) antzinako Mesopotamiako hiri bat izan zen, Sumer lurraldekoa; gerora Babiloniakoa izan zen, eta gaur egun Irakeko lurrak dira. Eufrates ibaiko ekialdeko ertzean zegoen, eta Nil kanalak zeharkatzen zuen; zingira ugariko lurraldean zegoen, Bagdadetik 225 km hego-ekialderantz. Uruk, Eufrates ibaiarekin lotzen zuen hiru ibai-kanalez osatutako sare bat zuen.

Urukek Sumer lurraldeak K.a. IV. milurtekoaren erdialdean jasandako urbanizazio prozesu goiztiarrean rol garrantzitsua izan zuen.

Historia
--------

Hiriko aztarnarik zaharrenak K.a. VI. eta V. milurteko ingurukoak dira, ikerlariek diotenez, zeramika-lanak aztertuz.

K.a. III. milurtekoan izan zuen hiriak goreneko aldia: une hartan 5,5 km²-ko harresia zeukan, aldi hartako munduko hiririk handiena zenez; biztanleria ere, 50.000-80.000 lagun ingurukoa zen. Sumertarrek diotenez, Uruk Gilgameshen jaioterria izan zen, "Gilgameshen epopeia"ren heroiarena. Diotenez, kalkulua eta kontabilitatea hiri honetan sortu ziren. Beraz, bai literatura-lanetako aipamenek, erlijio-testuek nahiz sumertar erregeen zerrendek, beste zantzu batzuekin batera, argi erakusten dute Urukek sasoi hartan zeukan indarra.

Gerora, botere politikoaren gunea Ur hirian kokatu zen, eta Uruk hiri garrantzitsuena ez izan arren, mendeetan izan zen goi-mailako politika- eta erlijio-gunea. Esate baterako, K.a. I. milurtekoan beste loraldi bat izan zuen Seljuk dinastiarekin, eta astronomo-elkarte garrantzitsua garatu zen Uruken.

Inannaren tenpluko aztarnak.
31°19′33″N 45°38′15″E﻿ / ﻿31.3259°N 45.6374°E﻿ / 31.3259; 45.6374

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2006-1-27). *Antzinateko hirien euskarazko izenak.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q168518
* Commonscat Multimedia: Uruk

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 1147310007137851187
* BNE: XX462571
* BNF: 11932913s (data)
* GND: 4062188-1
* LCCN: sh85044578
* NKC: ge168295
* SUDOC: 027244296
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 22332
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 1481-005

 |

* Wd Datuak: Q168518
* Commonscat Multimedia: Uruk
**Urrats** edo **pauso**a ia herri guztiek erabili ohi duten antzinako luzera-unitatea da, oinez ibilita ohiko pauso bat (0,75 metro gutxi gorabehera) edo oin berera itzultzen den pauso edo urrats bikoitza (1,5 metro).

Unitate estandarizatuak
-----------------------

Beste neurketa tradizional batzuk bezala, urratsa luzera-unitate informal gisa hasi zen, baina gero estandarizatu egin zen, sarritan martxa azkarreko edo militarren ohiko pausoaren arabera ezarritako luzera espezifikoarekin.

Antzinako erromatarren pausoa (latinez: *passus*) oinkada oso baten distantzia zen, oin bakoitzeko bat. Marko Vipsanio Agriparen garaian, bi urratseko distantzia gisa estandarizatu zen (*gradūs*) edo bost oin erromatar (*pedes*), gutxi gorabehera 1,48 metro. Mila urratsen izena *mille passus* edo *passuum* zen, orain milia erromatar gisa ezagutzen dena.

Bizantziar urratsa (grekoz: βήμα, *bḗma*) erromatarren urratsaren egokitzapena izan zen, 2½ oin greko distantzia. Urrats bikoitza (βῆμα διπλοῦν, *bḗma diploûn*), berriz, unitate erromatarraren antzekoa izan zen, 5 oin greko dituena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q691543

 |

* Wd Datuak: Q691543
**Urraka Remiritz** (1045-1077) aragoiar dama noblea izan zen, Semero leinu nafarrekoa, Ramiro I.a erregearen alaba gazteena, eta errege-familiako emakumezkoentzako sortutako Santa María de Santa Cruz de la Serós monasterioko lehen bizilaguna.

1059. urtean sartu zen Santa Maria monasterioan Urraka, eta handik urte batzuetara bere ahizpa nagusiak, Antsak, hartu zuen komentu haren gidaritza. Hirugarren ahizpa batekin batera (Teresa), hiruak bertan hilobiratu zituzten, hiru ahizpen irudia daraman sarkofago batean. Sarkofagoa 1622. urtean Jakara eraman zuten, Las Benitas monasteriora. 21. mendean sarkofagoan egindako ikerketa genetiko batean deskubritu zen bederatzi pertsonaren gorpuzkinak zeudela sarkofagoan, eta haien artean identifikatu ahal izan zituzten Urraka bera (bere aita Ramiro erregea beste hilobi batean identifikatu baitzuten), eta baita Ramiroren ama eta Urrakaren amona Antsa Oibarkoa nafarra, zeinaren hilobiaren erreferentzia historikorik ez zen gordetzen.


| ⛭Zuhaitz genealogikoa |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Antso III.a Gartzeitz |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  | Ramiro I.a Aragoikoa |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Antsa Oibarkoa |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Urraka Ramiritz |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  | Bernard-Roger, Count of Bigorre |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Ermesenda Foixkoa |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Garsende of Bigorre |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «RootsWeb's WorldConnect Project: Robby's Family Tree» *worldconnect.rootsweb.ancestry.com* (Noiz kontsultatua: 2018-09-07).
2. ↑   .
3. ↑    *Identificada genéticamente la primera dinastía de los Reyes de Aragón.* .
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Investigación sobre los reyes de Aragón | Genética Forense Universidad de Zaragoza» *geneticaforense.unizar.es* (Noiz kontsultatua: 2018-09-07).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56510596
* Commonscat Multimedia: Urraca of Aragon

---

 |

* Wd Datuak: Q56510596
* Commonscat Multimedia: Urraca of Aragon
**Phantasm**, 1979ko Don Coscarelli estatubatuar zinema zuzendari, gidoilari eta ekoizleak zuzendu, idatzi eta ekoitzitako beldurrezko film bat da. Michael Baldwin, Bill Thornbury, Reggie Bannister, Kathy Lester eta Angus Scrimm aktoreek antzeztu zuten.

Film independientea da, nagusiki aktore amateur edota aktore profesional izateko hautagaiez osatua. Kultuzko film bilakatu da eta ondorengo beldurrezko film eta sail askoetan eragina izan du.

Honako jarraipenak izan ditu: *Phantasm II* (1988), *Phantasm III: Lord of the Dead* (1994), *Phantasm IV: Oblivion* (1998) eta *Phantasm: Ravager* (2016)

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Mike Pearsonek (A. Michael Baldwin), gurasoak hil berri zaizkion gaztea, Jody (Bill Thornbury) anaia haren lagun onenaren ehorzketara nola doan ikusten du. Mikek anaiak jakin gabe jarraitu egin du, hileta amaitu ondoren hiria betiko abandonatzeko ideiaz obsesionatua baidago.

Behin hileta amaituta, Mikek gertaera bitxi bat ikusiko du: gizon garai bat (Angus Scrimm) etorri, hilberriaren hilkutxa haren autoans artu eta desagertu egingo dira. Mike ikusitakoa anaiari esango dio, baina hark erotzat hartuko du. Jody anaiak sinistu ez izana ongi hartu ez, eta ondorioz Mike gauez Morningside hilerrira itzuliko da, hiltegian sartu eta izaki beldurgarri batzuk topatuko ditu, gainera gizon garai misteriotsuaren jabetzakoa den zilarrezko esfera boteretsu batez jabetuko da.

Aktoreak
--------

* Angus Scrimm: Gizon garaia
* A. Michael Baldwin: Mike Pearson
* Bill Thornbury: Jody Pearson
* Reggie Bannister: Reggie
* Kathy Lester: Izpiliku anderea
* Bill Cone: Tommy
* Mary Ellen Shaw: Etorkizun igarlea
* Terrie Kalbus: Etorkizun igarlearen biloba

Kanpo estekak
-------------

* IMDBko fitxa irakurgai **(Ingelesez)**
* Filmari buruzko webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q612740

 |

* Wd Datuak: Q612740
**Urre-tximeleta iluna** (*Thymelicus acteon*) Hesperiidae familiako lepidopteroen espezie bat da. Europan, Afrika iparraldean eta Turkian aurkitzen da.

Deskribapena
------------

Europako tximeleta txikienetako bat da. Hegalen zabalera 24-27 mm artekoa da arren kasuan eta 25-28 mm artekoa emeen kasuan. Urre koloreko tximeleta bada ere marroiagoa da geinerako tximeletak baino. Arra gainera emea baino ilunagoa da. Emeek eraztun argi bat erakusten dute aurreko hegaletan. hegalen azpialdea argiagoa izaten da.

Beldarra berdea izaten da, landaretan ongi kamuflatzeko. Burualdea marroia izaten du.

Bizi zikloa
-----------

Belar luzeen zati hiletan jartzen ditu emeak bere arrautzak, 5 edo 6 ilara osatuz. Handik beldarra jaiotzen da eta 2'5 cm-tako luzera duenean estalki bat egiten du bertan sartuta negua igarotzeko. Apirila erdialdean agertzen da berriz eta landaretaz elikatzen hasten da. Beti ere belarrekin hodi bat egiten du bertan gordetzeko. Belar luzeen goialdean egoten da, 20-40 cm-ko altueran, hori baita tokirik epelena. Ekaina edo uztailean bi aste pasatzen ditu pupa eran eta handik tximeleta heldua ateratzen da. Irailerarte ikus daitezke urre-tximeleta ilunak hegan.

Iruditegia
----------

* Tximeleta emea, hegaletan eraztunak ikusten zaizkio.Tximeleta emea, hegaletan eraztunak ikusten zaizkio.
* Tximeleta arra iluna da.Tximeleta arra iluna da.
* Urre-tximeleta ilunaren azpialdea.Urre-tximeleta ilunaren azpialdea.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q225757
* Commonscat Multimedia: Thymelicus acteon
* Wikispecies Espezieak: Thymelicus acteon

---

* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 141726
* BioLib: 51266
* EOL: 182542
* Fauna Europaea: 440729
* GBIF: 1944042
* GlobalSpecies: 1383715
* NCBI: 876078

 |

* Wd Datuak: Q225757
* Commonscat Multimedia: Thymelicus acteon
* Wikispecies Espezieak: Thymelicus acteon
**Pediococcus** generoa bakterio Gram positiboz osatuta dago, koko itxura dutenak. Genero honetako bakterioak, Streptococcus eta Lactobacillus bezala, bakterio laktikoen taldean sailkatzen dira. Bakterio laktikoek metabolismo berezia dute, glukosa hartzitzen baitute azido laktiko sortuz. Hartzidura laktiko horrek garrantzia handia du zenbait industri-prozesutan, jogurtgintzan edo gaztagintzan, besteak beste, eta baita barazki hartzituak sortzeko prozesuan ere.

Pediococcus generoko kokoak tetradetan agertzen dira gehienetan, hots, lau zelulako taldeetan.

Hartzidura laktiko homolaktikoa egiten dute, aziko laktiko izanik azkeneko produktu bakarra. Ugaria da Pediococcus landareetan.

Oxidasa eta katalasa (-) da, eta ez du esporarik sortzen. Sauerkraut egiteko prozesuan parte hartzen du Pediococcusek, beste bakterio laktiko batzuekin batera.

Batzuetan hartzidura kaltegarriak burutu eta ardoa eta garagardoaren industrian kalte nabarmenak egiten ditu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3243659
* Wikispecies Espezieak: Pediococcus

---

* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 97992
* GBIF: 3227014
* ITIS: 957788
* NCBI: 1253
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D010376

 |

* Wd Datuak: Q3243659
* Wikispecies Espezieak: Pediococcus
**Urre-tximeleta handia** (*chlodes sylvanus*) Hesperiidae familiako lepidopteroen espezie bat da. Europan eta Asian aurkitzen da, Iberiar penintsulatik Txina eta Japoniaraino. Belarrak altu hazten diren edozein tokitan nahiko ohikoa da.

Deskribapena
------------

### Imagoa

Tximeleta ertaina da izenean "handia" badu ere, 29-34 mm-ko hegal zabalera du. Hegal laranjak ditu eta ertz marroidunak. Tarteka orbai argiago batzuk ere izaten ditu. Hegalen azpialdea berdexka da eta puntu horixkak ditu, belar artean kamuflatzeko balio diotenak.

Gorputza berdexka da eta kakodun antenak ditu burualdean.

### Beldarra

Beldarrak 28 milimetrotako luzera har dezake. Burua marroi ilun-beltza da, gorputza ordea berdea da. Alboetan lerro horixka bana ditu, azpialdean lerro beltz batek zeharkatzen du gorputza.

Bizi zikloa
-----------

Beldarra elikatuko den landarearen hostoen azpialdean jartzen ditu arrautzak emeak. Beldarra jaiotzen da eta neguan lozorroan sartzen da. Udaberrian esnatzen denean beldarrak elikatzen jarraitzen du eta maiatza aldera pupa bihurtzen da. Hiru aste egiten ditu horrela eta ondoren heldua ateratzen da. Abuzturarte ikusi ohi da tximeleta zelaietan. 

Europa iparraldean errunaldi bakarra izaten du, baina hegoaldean bi edo hiru ere izan ditzake urte batean.

Iruditegia
----------

* Tximeleta arra.Tximeleta arra.
* Urre-tximeleta handia berdexka da azpialdean.Urre-tximeleta handia berdexka da azpialdean.
* Arraren eta emearen kopula.Arraren eta emearen kopula.
* Beldarra.Beldarra.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   «UK Butterflies - Large Skipper - Ochlodes sylvanus» *www.ukbutterflies.co.uk* (Noiz kontsultatua: 2022-03-11).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Large Skipper» *butterfly-conservation.org* (Noiz kontsultatua: 2022-03-11).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q934570
* Commonscat Multimedia: Ochlodes sylvanus

---

* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 253552
* BioLib: 51271
* Dyntaxa: 201031
* EOL: 960688
* Fauna Europaea: 440718
* GBIF: 1946844
* NCBI: 876063

 |

* Wd Datuak: Q934570
* Commonscat Multimedia: Ochlodes sylvanus
**Pharnavaz I.a Iberiakoa** (georgieraz: ფარნავაზ I) Iberia kaukasiarreko errege bat izan zen. Ustez, K.a. 325ean jaio eta K.a. 237an hil zen.

Haur bat zenean, greziarrek, bere herrialdean sartu eta bere osaba Samara erregea hil zuten. Bere amak, mendira eraman eta ezkutatu egin zuen. Greziarrek, karguan, euren buruzagietako bat, Azon, utzi zuten.

Helduaroan, elezaharrak dioenez, altxor bat aurkitu zuen, eta, altxor horri esker, konplize asko erosi ahal izan zituen. Egrissiko gobernarietako bat zen Kudjirekin elkartu zen, eta Azon gobernari greziarraren aurkako matxinada bat prestatu zuen. Matxinadak, arrakasta izan zuen, eta Azon, borrokan hil zen. Pharnavazek, bere burua errege izendatu zuen, Pharnavaziar dinastia abiaraziz.

Berehala berreraikiarazi zituen herrialdeko gotorlekuak, aurretik greziarrek suntsitu zituztenak, eta bat handia egin zuten, Armazeko Gotorlekua deitua. Elezaharrak ere, georgiar alfabetoaren sorrera ere ematen dio, eta garai honetan sortuko zuen. Tokiko (eristhavis) gobernariek gobernatutako zortzi lurralde administratibo sortu zituen, baita errege familiako izan behar zuen espaspeta edo komandante buruzagi batek gobernatutako printzerri bat ere.

Dinastia, erregeak (errege handia) osatzen zuen, egoitza Mtskhetan zuena. Heredentzia, errege familiako gizonezkorik zaharrenari zegokion, ondoren, aitagandik semearenganako oinordekotza ezarri zen arren. Erregea zen gobernari absolutua, eta, bere familiak, sarri, barrutiren baten eristhavi kargua betetzen zuen. Gorteko nagusia, *ezosmodzgavari* ere pertsonaia garrantzitsu bat zen, errege familiatik kanpoko pertsonen artean garrantzitsuena.

Pharnavazek, Aras ibaia eta Kaukasoaren artean hedatzen zen lurralde bat gobernatu zuen, baita egungo Georgia mendebaldeko zati bat ere.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q372698
* Commonscat Multimedia: Pharnavaz I of Iberia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 4215860
* LCCN: n97058397

 |

* Wd Datuak: Q372698
* Commonscat Multimedia: Pharnavaz I of Iberia


  

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Lehen erregea izan zen** | **Iberiako erregea**K.a. 302-K.a. 237 | Ondorengoa**Saurmag I.a Iberiakoa** |
**José Urbano Ramón de Iriondo** (Santa Fe, 1798ko irailaren 5a -Santa Fe, 1873ko urriaren 10a ) historialari eta politikari argentinarra, Santa Fe-ko gobernadore delegatua 1851an eta probintzia bereko diputatua Santa Fe-ko Kongresu Eratzailean 1853.

Biografia
---------

### Familia

María Josefa Narbarte eta Agustín de Iriondo Alberdi gipuzkoarraren semea, Santa Fe-ko jatorriko elizan bataiatu zuten 1798ko irailaren 7an.  1827an Petrona Antonia Candioti Larramendirekin ezkondu zen, Juana Ramona de Larramendi eta Francisco Antonio Candioti lurjabeen alaba.  11 haurren gurasoak ziren, horien artean Simón de Iriondo,  bi aldiz Santa Fe-ko gobernadorea eta Agustín de Iriondo Candioti koronela. 

### Jarduera politikoa

Gaztetatik kargu publikoak izan zituen bere jaioterrian: polizia epailea izan zen 1821ean, errejidorea 1823an, bigarren botoko alkatea 1825ean.

 Petrona Candioti Larramendi, Gautxoen Printzearen'' alaba eta Urbano de Iriondoren emaztea.
1849an gai zibiletan lehen instantziako epaile izendatu zuten. 1851ko urriaren 15ean, Pascual Echagüe gobernadoreak gai zibiletarako gobernadore delegatu izendatu zuen, kargu horretan urte hartako abenduaren 25era arte egon zen, Domingo Crespo kargua hartu zuen arte. 1853an Konfederazioaren Konstituzioa zigortu zuen kongresu nazionaleko diputatu hautatu zuten. 1855ean Konfederazioaren Kongresuan senadorearen eserlekua izan zuen Santiago del Esteroko probintzia ordezkatuz. 1860an ministro nagusi kargua izan zuen Rosendo Fragaren administrazioan.  

### Historialaria

Probintziako historiaren lehen eskema idatzi zuen *Apuntes para la historia de Santa Fe* (1871) liburuan. Ignacio Cresporen "Oroitzapenak" eta Ignacio Diez de Andinoren egunkariarekin batera, Santa Fe historia berreraikitzeko garrantsitzuenetako bat da, baina Iriondoren lanaren balioa, aipatzen dituen gertakari gehienak berak zuzenean bizi izan dituela da, edo, gutxienez, horien bertsio zuzena izan du, kontuan hartzen bada 1798an jaiotakoa 1873an hil zela 75 urte zituela, gehienetan izugarrizko protagonista izan ondoren probintziako historiako gertakari garrantzitsuetan. Hizkuntza deskriptibo hutsa erabili, bokantza goratzerik edo solemnitaterik gabe.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑  Arenas Luque, Fermín V. *Los Cabrera y los Iriondo.* Sociedad Impresora Americana. Buenos Aires, 1944. Págs. 197-211. *Don José Urbano Ramón de Iriondo y Narbarte*.
6. ↑  Abad de Santillán, Diego. *Gran Enciclopedia Argentina*. Ediar S.A. Editores. Buenos Aires, 1958. Tomo IV, pág. 182. *Urbano de Iriondo*.
7. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18223651
* **Identifikadoreak**
* BNA: 000044769

 |

* Wd Datuak: Q18223651
**PharmaMar** industria farmazeutiko eta bioteknologiko espainiarra da eta Colmenar Viejon, Madril du bere egoitza. 1986. urtean sortu zen eta Zeltia enpresa-taldearen oinordekoa da, 2015ean bat-egite baten bidez xurgatu baitzuen. Madrilgo balore-burtsaren indize orokorrean (IGBM) eta Ibex Mini Caps indizean kotizatzen du.

Bere jarduera nagusiena minbiziaren aurkako sendagaiak itsas lehengaiekin garatzea, ekoiztea eta merkaturatzea da. Genomica enpresa filialaren bidez molekuletan oinarritutako kitak kaleratu ditu gaixotasun infekziosoak, adibidez COVID-19, diagnostikatzeko. Gainera, Espaniako merkatuan genetika-analisiak egiten aitzindari da. Bestalde, beste filial batek, Sylentis izenekoa, gene-itzaltzean oinarritutako terapiak garatzen ari da, batez ere ribointerferentzia (RNAi), oftalmologian erabilgarri direnak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q96399023
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127061584
* BNE: XX172179

 |

* Wd Datuak: Q96399023
**Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica** (euskaraz *Naturaren Filosofiaren Oinarri Matematikoak*), laburbilduz **Principia** (*Oinarriak*) soilik ere deitua, 1687ko uztailaren 5ean Sir Isaac Newtonek idatziriko idazlan bat da, hau hiru liburuz osatua zegoen. Behin bere lehenbiziko argitalpenari zuzenketak burutu ondoren, 1713 eta 1726an ere beste bi argitalpen aurkeztu zituen. Idazlan honek zientziaren historiako inflexio une bat adierazi zuen, eta askok inoiz argitaratua izan den zientzia-lan nabarmenentzat jo ohi dute.

Edukia
------

Idazlan honen argitalpena denboran zehar atzeratu egin zen, nagusiki Newton beste batzuek bere aurkikuntzak bereganatzeko arriskuaren beldur baitzen. Halere, Newtonen adiskidea zen Edmond Halley zientzialariak bere aurkikuntzak argitaratu zitzan bultzarazi zuen, ondorioz Newtonek bere idazlanaren aurreneko orrialdeetan Halleyri bere esker ona adierazi zion.

Hiru liburuek geometria puruaren hizkuntzan idatzitako fisika eta astronomiaren oinarriak dauzkate. "I. liburuak" oharretan idatzirik "lehen eta azken arrazoien" metodoa du, "III. liburuaren" fluxioen teoriaren gehigarri gisa. Nahiz eta idazlan bikain honek Newtoni ospe handia eman izan, idatzita dagoen hizkera eta tonuen ondorioz, gaur egungo irakurleentzat irakurtzea zaila den idazlana da. Hori dela eta, gaur egungo kalkulu diferentzialean Leibnizen notazioa erabili ohi da, Newtonen notazioa ez bezala, kalkuluak erraztu eta askoz ere intuitiboagoa baita.

Mekanikaren alorrean Galileoren aurkikuntzak bildu eta bere Mugimenduaren lege ospetsuak aipatu zituen. Azken hauetatik Lurra eta Ilargiaren grabitate indarra ondorioztatu zuen. Gainera lege hauek unibertso guztiko gorputzei ezartzeko sen handia izan zuen, honenbestez ekuazio hau grabitate unibertsalaren legea bilakatu zen.

Gaur egun Newtonen jabetzakoa zen eta bere ohar idatziak eta zuzenketak dituen lehen argitalpenaren eskuizkribua Oxford hirian dagoen Oxfordeko Unibertsitateko Trinity College ikastetxeko Wren liburutegian gordeta dago.

Kalkuluaren asmatzailea Newton edo Leibniz izan ote zenaren inguruko eztabaida bat ere egon zen. Leibnizek bere ideiak aurrez argitaratu bazituen ere, Newtonek bere teoriak lehenagotik garatuak zituen, nahiz eta hauen argitarapena asko atzerarazi izan.

Ikus gainera
------------

* *Hypotheses non fingo*.
* Naturaren Filosofia.
* Newtonen legeak.
* Principia mathematica.

Kanpo estekak
-------------

* Philosophiae Naturalis Principia Mathematica idazlanaren bertsio digitalizatua irakurgai **(Latinez)**
* Philosophiae Naturalis Principia Mathematica idazlana irakurgai **(Latinez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q205921
* Commonscat Multimedia: Philosophiae Naturalis Principia Mathematica

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 184313227
* GND: 4232118-9
* LCCN: n85003718
* SUDOC: 027580040

 |

* Wd Datuak: Q205921
* Commonscat Multimedia: Philosophiae Naturalis Principia Mathematica
*Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Tolerantzia (argipena)»*
Volkmar Kühn eskultorearen *Für Toleranz* lana, Alemaniako Gera hirian.
**Tolerantzia** gainerako pertsonen ideiak, lehentasunak, pentsatzeko moduak edo portaerak onartzeko gaitasunari dagokio. (Latinezko *tolerantĭa* dator hitza, eta horrek «onartzen duenaren nolakotasuna» esan nahi du). Kontzeptua XVI. mendearen amaieran sortu zen Frantzian, katolikoen eta protestanteen arteko erlijio-gerretan. Hasiera batean, Elizak funtsezkotzat jotzen ez zituen dogmaren puntuei buruz besteek duten iritziarekiko indulgentzia adieraziko luke. Hala, zentzu gutxiesgarriarekin jaio zen, errotik kendu ezin zena jasan behar baitzen. Terminoaren zentzu positiboa hurrengo mendean baieztatu zen John Locke eta Pierre Baylerekin, eta XVIII. mendeko Ilustrazioak bere funtsezko balioetako bat bihurtu zuen, beste sinesteen onarpenaren esanahiarekin.

Bestalde, gurea ez bezalako sinesmen edo erlijioak modu publikoan betetzen dituztenekiko ere bada tolerantzia. Beste pertsona batzuen ekintzak edo iritziak onartu eta aintzat hartzearekin zerikusia duen kontzeptua da, pertsona horiek norberarenak ez direnean edo sinesteen esparru pertsonalaren kontra daudenean. Tolerantzia oinarrizko balioa da harmonikoki eta bakean bizitzeko. Kontua ez da besteek esaten edo egiten dutena onartzea, baizik eta gizaki bakoitzaren banakotasuna eta desberdintasunak onartu eta onartzea. Tolerantzia kultura desberdinetako pertsonen, kredoen, etnien eta bizimoduen arteko bizikidetza onaren oinarria dela uste da.

Orokortasunak
-------------

Maila indibidualean, egoera bat edo beste pertsona edo talde bat onartzeko gaitasuna da tolerantzia. Baina gizabanako guztiak ez dira gai toleranteak izateko. Norbanakoen tolerantzia pertsona batek bereak ez diren balioak adierazten dituenaren aurrean duen jarreran adieraziko da. Baita norberaren interesen kontrako edo hirugarrenen interesen kontrako egoera bidegabea onartzean ere. Horrek guztiak, jakina, besteei entzuteko eta haiek onartzeko gaitasuna dakar.

Gizadiaren garai guztietan eta munduko leku guztietan izan da gizarte-portaera hori, bizikidetza ahalbidetzeko bitarteko gisa. Onartzen da, oro har, balioak eta arau kolektiboak botere politikoa eta gizarte-kontrola duen taldeak ezartzen dituela, eta, horren bidez, besteak beste, errespetu-maila ezartzen du, edo, alderantziz, pertsonak lortu nahi duen jazarpenaren intentsitatea, jarrera eta kontzeptu desberdinak edo arazotsuak adierazten baditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Tolerance-dictionary.com.* .
2. 1 2   Tixier du Mesnil, Emmanuelle.  (2019). «La tolérance andalouse a-t-elle existé?» *L’Histoire* (457): 66..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q183225
* Commonscat Multimedia: Tolerance

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119336136 (data)
* GND: 4060355-6
* LCCN: sh85135882
* NDL: 00565000
* NARA: 10643343
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q183225
* Commonscat Multimedia: Tolerance
**Petit Casino**, edo **Kasino txikia**, Donostiako eraikin bat da, Parte Zaharreko Kale Nagusian dagoena. 1925eko uztailaren 10ean inauguratu zuten Kursaal Handia kasinoaren gerizpean. Antzoki baten tankerako ekipamendua zen, eta aretoa txikia izanagatik, modako errebista ikuskizunak emateko asmoarekin jaio zen. 1940an, Serrano Súñerrek bultzatutako "hizkuntzaren garbiketarako" legearen ondorioz, *Pequeño Casino* gaztelerazko izena hartu zuen.
1984an eraikina eraldatu eta 3 zine areto egin zituzten, 173, 92 eta 205 ikusleentzako edukiera zutenak.
Gaur egun, kasino bezala funtzionatzen du eta Kursaal Kasinoa deitzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Sada, Javier.  (2011-05-15). «El Petit Casino» *Diario Vasco* (Noiz kontsultatua: 2016-02-04).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25479451

 |

* Wd Datuak: Q25479451

**Luanda errorea in Modulu:Navbar at line 58:Invalid title Donostiako leku interesgarriak.**
**Tolland konderria** (ingelesez: *Tolland County*) Connecticutko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua (Connecticut) da. 2010eko zentsuaren arabera 152.691 biztanle zituen, Tolland kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Tolland konderriak 1.080,15 kilometro koadro ditu. Horietatik 17,7 ura dira. Beste 1.062,45 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,01 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 152.691 pertsonetatik 140.191 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 6.602 dira. 4.701 beltzak edo afroamerikarrak. 218 amerikar natiboak ziren eta 29 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 5.084 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 202 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.266 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q54246
* Commonscat Multimedia: Tolland County, Connecticut

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157129236
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2554045
* TGN: 1002949

 |

* Wd Datuak: Q54246
* Commonscat Multimedia: Tolland County, Connecticut
**Park konderria** (ingelesez: *Park County*) Wyomingko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Cody da. 2010eko zentsuaren arabera 28.205 biztanle zituen, Park kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Park konderriak 18.045,52 kilometro koadro ditu. Horietatik 65,62 ura dira. Beste 17.979,9 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,56 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 28.205 pertsonetatik 27.455 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.365 dira. 50 beltzak edo afroamerikarrak. 139 amerikar natiboak ziren eta 25 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 164 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 22 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 350 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156385
* Commonscat Multimedia: Park County, Wyoming

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131398351
* **Lekuak**
* OSM: 288537
* TGN: 2002379

 |

* Wd Datuak: Q156385
* Commonscat Multimedia: Park County, Wyoming
Zurezko **urdaiazpiko-ohola**, altzairu herdoilgaitzeko hankako euskarriarekin, "Pata Negra" motako urdaiazpikoa eutsiz.
**Urdaiazpiko-ohola** urdaiazpikorako zurezko euskarri berezia da, Urdaiazpiko ondua eta urdaiazpiko iberikoa eusteko erabiltzen dena. Urdaiazpikoa xerratan edo zatitan ere ebakitzen da. Hezurra finkatuta geratzen da. Urdaiazpiko-oholak pieza posizio egokian mantentzen du urdaiazpikoaren ebaketa profesional oso mehea egiteko. Urdaiazpiko muturrik estuena, apatxa gorantz begira, goiko posizioan kokatzen da.

Urdaiazpikoaren adituek diotenez, urdaiazpikoa dastatzeko eskuz ebaki behar da, urdaiazpiko-ganibeta erabiliz, eta ere esaten dute urdaitegi batzuen ebaketa mekanikoak urdaiazpikoari galarazten dizkiola ezaugarri organoleptikoak.

Ezaugarriak
-----------

Egurrez egina dago normalean eta 45 eta 50 cm arteko luzera izaten du (txerri hankaren tamainaren arabera) eta 15 eta 20 zentimetroko zabalera. Horretarako, torloju puntazorrotz bana ditu muturretan: bat hankaren apatxa finkatzeko tximeletarekin zutabe baten gainean, eta bestea oinarritik ateratzen urdaiazpikoaren alde zabala eusteko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1321130
* Commonscat Multimedia: Jamonera

---

 |

* Wd Datuak: Q1321130
* Commonscat Multimedia: Jamonera