recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Haredi** gazteak, Jerusalemen.
**Judaismo ultraortodoxoa** edo **judaismo haredia** judaismoaren legeak, *halakha* izeneko multzoan bilduak, modu zorrotzenean jarraitzen dituzten juduen joera da. Bizitza modernoaren elementu anitz ukatu (telebista, esaterako), komunitate itxiak osatu eta moral zorrotza jarraitzeagatik (sexualitatearen inguruan, bereziki) dira euren ezaugarri bistakoenak. Toki publikoetan euren janzkera beltzengatik dira ezagunak. Ohartu behar da sionismoaren aurkako joera izan ohi dutela. Joera horren jarraitzaileei *haredi* deitzen zaie, baina ultraortodoxo izena ere hartzen dute, beraiek termino hura onartzen ez duten arren. «*Haredi*» hitza hebreeratik dator eta «Jainkoaren aurrean dardara sentitzen dutenak» edo «Jainkoaren aurrean umil» adierazten du.

Ikus, gainera
-------------

* Judaismo ortodoxo

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q212912
* **Identifikadoreak**
* GND: 4651639-6
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q212912
**Bran gaztelua** (errumanieraz *Castelul Bran* eta hungarieraz *Törcsvári kastély*) Errumaniako Transilvania eskualdeko Bran udalerrian dagoen Erdi Aroko gaztelu bat da. Hain zuzen ere, Braşov hiritik hurbil dago.

Turismoa
--------

Errumaniako monumentu nazionala izendatua dago, turismo gune oso garrantzitsua baita, nagusiki Bram Stoker irlandar idazleak bere *Drakula* eleberria bertan girotu baitzuen, baina baita gotorlekuak berak duen historia eta arkitektura baloreari esker ere.

Bestalde, uste denez literatur pertsonaia hori sortzeko oinarritu zen Vlad Drakula historikoa ez omen zen gaztelu honetan inoiz egon, aldiz bere benetazko egoitza gaur egun bere hondakinak besterik gelditzen ez diren Poenari gaztelua izan zen. Gehienera jota, Otomandar Inperioak eskualdea menpean zuen garaian Vlad Drakula gazteluko espetxean preso pare bat egunez egon zela uste da.

Historia
--------

Gaztelua dagoen lekuan 1212an Ordena Teutonikoak gotorleku bat eraiki zuen, hain justu ere Transilvania eta Valakia printzerrietako mugen artean. Halere, 1241an tartariarrek suntsitu egin zuten. Hortaz, gaur egungo eraikna 1347an Luis I.a Hungariakoak eraikitzea agindu zuen gazteluan oinarritzen da.

Iruditegia
----------

* Urrutira.Urrutira.
* Patioa.Patioa.
* Barne erakina.Barne erakina.
* Aretoa.Aretoa.

Kanpo estekak
-------------

* Bran gazteluaren webgunea **(Ingelesez)** **(Errusieraz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q390275
* Commonscat Multimedia: Bran Castle

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316735530

 |

* Wd Datuak: Q390275
* Commonscat Multimedia: Bran Castle
**Euskal herriko ingurumen babestuak** Euskal herrian dauden lur edo ur eremu kontrolatua da. Arrazoi anitzak izan daitezke (fauna, flora, historia...), baina gune guztiak natura babesteko dira. Adibide batzukː

Urdaibaiko erreserba biosfera
-----------------------------

Urdaibai 1984. urtean ingurumen babestu moduan sortu zen UNESCOren bidez, 220km2- ko azalera du eta bere erdigunea Oka ibaia da. Oka ibaia Oiz mendian jaiotzen da eta Mundakara heltzean itsasadar bihurtzen da eta padura zoragarriak sortzen ditu, non txori espezie asko joaten dira emigratzean eta horri esker Iberiar Penintsulan zailak ikusteko diren txori espezie asko ikusi ahal dira Urdaibain. Baina Urdaibaik padura batzuk baino askoz gehiago du, Laga eta Laida hondartzak daude hor ere, Bizkaia osoan ezagutuak, gainera alboan Mundakako hondartza geratzen da, mundu osoan ezagutua surfistengaitik bere olatu luzeei esker. Urdaibaien inguruan Euskal herriko historioan ezagututako leku garrantzitsuak aurkitu ahal dira, hala nola: San Juan de Gaztelugatxe, Ogoñoko Haitza, San Pedroko ermitak eta Omako basoa.

Urkiola
-------

Urkiolako parke naturalak 59,58km2 ditu eta 1989ko abenduaren 29 inaguratu zen ingurumen babestu moduan eta Bizkaia eta Arabaren mungaren erdian dago kokatuta. Urkiola 8 udalez osatuta dago, 7 Bizkaian kokatuta eta 1 Araban; Arabako udala [[Aramaio]a deitzen da eta Bizkaian kokatuta daudenak Abadiño, Amorebieta-Etxano, Atxondo, Dima, Durango, Izurtza eta Mañaria dira. Gainera parkeak flora zoragarria du, 700 espezie ezberdin ingurukoa. Klima freskoa eta euritsua izaten da, horri esker landare eta zuhaitz mota asko hazten dira hor. Faunaz hitz egitean 137 espezie inguru daude (txori, arrain, narrasti...), guztiak bere leku erosoa aurkitzen dute Urkiolan. Urkiolak 15 tontor ditu: Anboto, Elgoin, Orisol, Izpizte, Alluitz, Arrietabaso, Kanpantorreta, Urkiolamendi, Leungane, Mugarra, Saibigain, Untzillaitz, Tellamendi, Aitz Txiki eta Urtemondo.
Georgios Jakobidesen *aitona eta biloba* pintura.
Amona bat bilobarekin jolasten.
**Biloba** seme edo alaba baten semea edo alaba da. Biloba bat duenari aitona-amona esaten zaio.

Bilobek zenbait eskubide eta erantzukizun dituzte aitona-amonekiko. Ezgaitasuna duten bilobek aitona-amona baten laguntza ekonomikoa jasotzeko eskubidea dute, behar adinako baliabide ekonomikoak badituzte, gurasoen laguntza hori jaso ezin badute. Era berean, behar adina baliabide dituzten bilobak behartuta daude aitona-amonei laguntzera, beharrezkoa bada, ezkontidearen edo seme-alaben baliabide materialik jaso ezin badute. Bilobek herentzia-eskubideak dituzte. Bilobek legez oinordetzan hartuko dute jaraunsle bat bera ere herentzia eskualdatzen den unean bizi ez bada, eta gainera, legearen arabera hildako gurasoena izan behar zuen zatia ere oinordetzan hartuko dute.

Biloben eta aitona-amonen arteko harremana errazagoa da hurbiltasun geografikoa dagoenean edo bideokonferentzien bidez harremana mantentzen denean, baita sare sozialen bidez ere. Aitona-amonek lagundu egin diezaiekete gurasoei biloben hazkuntzan, baita ordezkatu ere, gurasoak hiltzen badira. Aitona-amonen eta biloben arteko lotura emozionalek iraun egiten dute denboraren poderioz. Aitona-amonek ere zeregin nabarmena dute familiako kulturaren elementuak transmititzean, nolabait, iragana, oraina eta etorkizuna elkartuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Katalanez)** «Biloba» *L'Enciclopèdia.cat.*  Bartzelona: Grup Enciclopèdia Catalana .
2. ↑    *Обязанности внуков содержать дедушек и бабушек.* .
3. ↑    *Why Some Grandparents and Grandchildren Are Close and Others Are Not.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3603531
* Commonscat Multimedia: Grandchildren

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4014810-5
* LCCN: sh93000909
* NKC: ph139154
* NARA: 10638112
* AAT: 300386748

 |

* Wd Datuak: Q3603531
* Commonscat Multimedia: Grandchildren

  


| * i
* e
* a
Familia |
| --- |
| Familia nuklearra | Senar-emazteak (Senarra  •  Emaztea)  •  Gurasoak (Aita  •  Ama)  •  Seme-alabak (Semea  •  Alaba)  •  Anai-arrebak (Anaia/Neba  •  Arreba/Ahizpa) |
| Familia zabala | Aitona  •  Amona  •  Izeba  •  Osaba  •  Lehengusua/Lehengusina  •  Iloba  •  Biloba |
| Ezkonsenideak | Aitaginarreba  •  Amaginarreba  •  Koinatua  •  Koinata  •  Suhia  •  Erraina |
| Ahaidetasuna | Adopzioa  •  Ezkontza-ahaidetasuna  •  Odolkidetasuna  •  Ezkontza  •  Dibortzioa  •  Itxurazko ahaidetasuna  •  Emantzipazioa |
| Leinua | Abizena  •  Zuhaitz genealogikoa  •  Genealogia  •  Herentzia genetikoa  •  Jaraunsletza  •  Matriarkatua •  Patriarkatua  •  *Ahnentafel* |
**Juan José Elguezábal** (1781–1840) espainiar eta mexikar soldadua izan zen; eta Presidioko inspektore laguntzailea. Coahuila y Texasko behin-behineko gobernadore ere izan zen 1834 eta 1835 artean. Horrez gain, Texasko Iraultzan aritu zen Mexikoko Tamaulipaseko Lehen Konpainiako komandante gisa; Texasko separatisten aurka borrokan.

Biografia
---------

Elguezábal 1781ean jaio zen, San Antonion, Texasen, María Gertrudis Jiménezen eta Juan Bautista Elguézabalen (Texasko gobernadore ohia 1800 eta 1805 artean) semea. Elguezábal Espainiako Armadan sartu zen gaztetan eta Coahuilan (Mexiko modernoan) bizi izan zen bere karreraren zatirik handiena. Beraz, eskualdeko armadako kapitain eta Río Grande zonako Presidioko komandante izan zen. Horrez gain, Elguézabal Inspektore laguntzaile gisa ere aritu zen Coahuila y Texasko Presidioetan, bere aitak ere egin zuen bezala.  Azkenean, Elguezabal igo zuten koronela mailera.  

1834ko abuztuaren 30ean, Elguezábal Texasko behin-behineko gobernadore izendatu zuen Monclovako (Coahuila) Udalak. Kargu horretan egon zen Agustín Viesca Texasko gobernadore ofizial berri izendatu zuten arte, 1835eko maiatzaren 12an kargua utzita.

Elguezábalek Texaseko Iraultzan parte hartu zuen, Tamaulipaseko Lehen Konpainiako komandante gisa. 1835eko abenduaren 10ean, Elguézabal eta Martín Perfecto de Cos jenerala harrapatu zituzten, Béjarko setioa deitutako ekitaldia amaitzen ari zenean. Azkenean askatuta, Mexikoko Matamorosera itzuli zen; bertan bizi izan zen 1840an hil zen arte.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Elguézabal, Juan José. Retrieved in July 8, 2014
2. ↑  Actions of the Texas Legislature in 1834. Retrieved in July 8, 2014
3. ↑  Barker, Eugene C. (1926). The Life of Stephen F. Austin, Founder of Texas, 1793-1836. Page 401. Cokesbury Press.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17423443

 |

* Wd Datuak: Q17423443
**Kataluniako prozesu subiranistari egindako epaiketaren epaiaren aurkako protestak** Katalunian, 2019ko urriaren 14tik aurrera emandako mobilizazio-multzo bat izan zen, 20907/2017 Auzi Bereziaren epaiaren argitarapenaren aurkako erantzun gisa.

Katalunian, erantzun politikoa kale-mobilizazioa deitzera mugatu zen bitartean, jendarte sozialaren erantzuna askoz nabariagoa izan zen, epaiaren aurkako erantzunerako sorturiko Tsunami Democràtic buru zen mobilizazioari hasi emanez, zeinetan ANC-k, Òmnium Cultural-ek eta CDR-ek ere parte hartu zuten. Lehen astean zehar mobilizazioak oso jendetsuak izan ziren, bereziki aipagarriak direlarik lehen asteko osteguneko ikasle-mobilizazioak zein ostiraleko greba orokor zein Askatasunaren Aldeko Martxen Bartzelonarako iristea. Errepide-mozketak etengabeak izan ziren eta, egunean zehar manifestazioak baketsuak baziren ere, gauean polizia-gorputzen eta manifestatzaileen arteko tentsioa gero eta handiagoa zen, polizia-gorputzen gomazko pilotak eta ur kanoidun kamioiak erabili zituztelarik, manifestatzaileek harriak eta piroteknia zutelarik autodefentsa-mekanismo modura. Halaber, kazetari askok polizien erasoak salatu zituzten ere, kazetariek egun horietako protesten berri ematen zutelaren testuinguruan erasotuak izan zirelarik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Katalanez)** «La resposta ‘light’ del Parlament de Catalunya a la sentè...» *www.eltriangle.eu* (Noiz kontsultatua: 2019-11-01).
2. ↑   **(Katalanez)** «Els CDR davant la resposta a la sentència» *Ara.cat* 2019-10-10 (Noiz kontsultatua: 2019-11-01).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Barcelona vive la jornada más larga de disturbios» *elperiodico* 2019-10-18 (Noiz kontsultatua: 2019-11-01).
4. ↑   **(Katalanez)** «Agressions i detencions a periodistes durant les protestes» *ElNacional.cat* (Noiz kontsultatua: 2019-11-01).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q70580730
* Commonscat Multimedia: Protests against sentence of the trial of Catalonia independence leaders

---

 |

* Wd Datuak: Q70580730
* Commonscat Multimedia: Protests against sentence of the trial of Catalonia independence leaders
**Florian Grengbo** (2000ko abuztuaren 23a) Frantziako pistako txirrindularia da.

Sprinterra, 2016an Frantziako junior mailako taldekako esprinteko txapelduna izan zen,  2017an mantendu zuen titulua eta brontzezko bi domina lortu zituen banakako esprintean eta keirinetan txapelketa nazionaletan. 

2018ko UCI Junior Pistako Txirrindularitzako Munduko Txapelketan, Frantziarako taldekako esprinta irabazi zuen Vincent Yon eta Titouan Renvoiserekin batera. 2018ko Europako Junior Txapelketan, Frantziako talde garaile baten parte izan zen berriro; oraingoan Rayan Helal eta Melvin Landerneaurekin. Keirin ere irabazi zuen, eta esprintean bigarren geratu zen. 

2021eko ekainean, 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan taldekako esprint probarako izendatu zuten Helal eta Sébastien Vigierrekin batera.  Bertan brontzezko domina lortu zuten.

2021eko Munduko Txapelketan, Roubaix-en, zilarrezko domina lortu zuen taldekako esprintean ere.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea | Lekua | Domina | Lehiaketa |
| 2020 | Tokio  Japonia | 03 !3. postua, brontzezko domina | Taldekako esprinta |
| Munduko Txapelketak |
| Urtea | Lekua | Domina | Lehiaketa |
| 2021 | Roubaix  Frantzia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Taldekako esprinta |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Cyclisme. Florian Grengbo champion de France» *www.leprogres.fr*.
2. ↑
3. ↑    *Cyclisme : un objectif de six médailles pour la France aux JO Tokyo 2020.*  21 June 2021.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q83788762
* Commonscat Multimedia: Florian Grengbo

---

 |

* Wd Datuak: Q83788762
* Commonscat Multimedia: Florian Grengbo
**Blair gaztelua** (ingelesez: *Blair Castle*) Eskoziako Perth eta Kinross eskualdean dagoen gaztelu bat da, Blair Atholl herrian. **A mailako eraikina** izendatu zuten 1971an.

Historia
--------

Blair gaztelua eraikitzeko lanak John I Comyn Badenocheko Lordak abiatu zituen 1269an eta bere ondorengoek zabalkuntzak egin zizkioten, bereziki 1322 artean.

XVII mendean Murray leinuak ingelesen alde egin zuen eta 1650ko Oliver Cromwellen inbasioaren ondoren John Murray-ri Athollgo markesaren titulua eman zioten eta 1703an Athollgo duke bihurtu zen. XVIII mendean jakobitek okupatu zuten Blair gaztelua, baina 1746an utzi egin behar izan zuten goseak jota.

1846an Viktoria Erresuma Batukoak bertan hartu zuen ostatu. David Bryce arkitektoak eraldaketa handiak egin zizkion 1870 hamarkadan eta gaur egun dakusagun itxura orduan hartu zuen. 1996an Eskoziako gobernuaren eskutan gelditu zen gaztelua, karitatezko elkarteentzat lagungarri izateko baldintzapean.

Iruditegia
----------

* Gazteluaren ikuspegia.Gazteluaren ikuspegia.
* Gazteluaren ikuspegia.Gazteluaren ikuspegia.
* Sarrera.Sarrera.
* Areto nagusia.Areto nagusia.
* Parkea.Parkea.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q532627
* Commonscat Multimedia: Blair Castle

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 245417923

 |

* Wd Datuak: Q532627
* Commonscat Multimedia: Blair Castle
43°23′00″N 2°40′48″W﻿ / ﻿43.38333°N 2.68000°W﻿ / 43.38333; -2.68000

*Artikulu hau Gautegiz-Arteaga udalerriko hondartzari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Kanala (argipena)».*

*Artikulu hau Gautegiz-Arteaga udalerriko hondartzari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Kanal (argipena)».*
Bizkaiko hondartza. Gautegiz-Arteagako udalerrian kokatzen da.

Ezaugarriak
-----------

Gautegiz-Arteaga herriaren Kanala auzoan dagoen hondartza hau, Gernikako itsasadarraren barrukaldean dago, eskuinaldean. Gautegiz-Arteaga eta Ibarrangelu batzen dituen BI-3234 errepidean, Kanala auzoko elizaren plazatik behera dagoen bide batetik heltzen da. Gernikako itsasadarreko korronteek, arriskua suposa dezakete. Guztira 370 metroko zabalera dauka. Itsasbehera denean, 106.000 m2-ko azalera dauka eta 42.000 m2-ko azalera itsasgora denean.

Arriskugarritasun ertaina dauka, eta uraren kalitatea ona da. Hondartzara joaten den batez besteko jende kopurua txikia da. Hondartza nahiko basatia eta ez oso ezaguna da. Bela, eta piraguismoa praktikatzeko egokia.

Jakingarriak
------------

Itsasbehera denean, Kanalako ostra-haztegia izan zenera oinez joan daiteke.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

* Hondartzari buruzko informazioa Bizkaiko Foru Aldundiaren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9017132

 |

* Wd Datuak: Q9017132


| Bizkaiko hondartzak |
| --- |
| Antzoras • Areeta • Aritzatxu • Armintzakale • Arriboleta • Arrietara • Arrigorri • Arrigunaga • Astondo • Atxabiribil • Azkorri • Bakio • Barinatxe • Ea • Ereaga • Gorliz • Isuntza • Kanala • Kanalape • Karraspio • La Arena • Laga • Laida • Laidatxu • Lapatza • Meñakoz • Muriola • Ogella • Ondartzape • Plentzia • San Antonio • Toña |
**Koroa** (faroeraz: *krónur)* Faroe uharteetako dibisa da. Ez da dibisa bereizi bat, Daniar koroaren bertsio lokal bat dela esan daiteke. Ez dauka ISO 4217 koderik, eta Daniar koroarekin *DKK* partekatzen du. Honen ondorioz, Faroetar koroa ez dauka balio legala danimarkan, eta Faroeetan kreditu txartelak Daniar koroetan kobratzen dira.

Historia
--------

1940ko bilete bat
1940ko apirilaren 9an Alemaniako indarrek Danimarka inbaditu zutenean, Danimarkako koroa erabiltzen zen Faroeetan. Hala ere, Faroeren eta Danimarkaren arteko truke guztiak gelditu ziren okupazioaren ondorioz, eta dirua bi merkatutan garatu zen elkarrengandik modu independentean. 1940ko maiatzaren 31n, Faroeetako billete bereziak sortu ziren. 1940ko abenduaren 18an, Faroeko koroa britainiar librari lotu zitzaion 22,4 koron = libra 1eko tasan.

1949ko apirilaren 12tik aurrera, Faroeko koroa libera esterlinatik bereizi eta Danimarkako koroan parekidetasunean finkatu zen. Antolamendu hau indarrean dago oraindik. Faroeetako billeteak "Danimarkako Banku Nazionalaren izenean" jaulki ziren arren, Danimarkako Banku Nazionalak ez du inolako eskubiderik aldarrikatzen 1951 baino lehen jaulkitako Faroear billeteen gainean.

Billeteak
---------

50 koro, adar baten marrazkiarekin
1940an, Danimarkako 5, 20, 50, 100 eta 500 koronako billeteak *Kun Gyldig paa Færøerne, Færø Amt* (Faroe uharteetan, Faroe konderrian bakarrik baliogarria) igorri zituzten. Urte hartan, billete desberdinak jaulki ziren 1, 5, 10 eta 100 koroako izendapenetan. 1951tik aurrera, billeteak kaleratu ziren faroerazko testuekin. 1 koronako billetearekin ez zen jarraitu. 1967an 50 koro sartu ziren, 1978an 500 eta 1000 koro, 1986an 20 koro eta 2003an 200 koroetako billeteak sartu ziren. 

Gaur egun, faroe uharteetako animalia eta paisaia tipikoen irudiak daude marraztuta billeteetan, hala nola akerrak, arrainak, sitsak, txirriak eta karramarro berdeak. Klaksvik, Tindhólmur eta Sandoy herriak ere irudikatuta daude.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Islandieraz)** Háskólabókasafn, Landsbókasafn Íslands-. «Tímarit.is» *timarit.is* (Noiz kontsultatua: 2022-12-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q191068
* Commonscat Multimedia: Faroese króna

---

 |

* Wd Datuak: Q191068
* Commonscat Multimedia: Faroese króna
**Juan Martínez Montañés** (Alcalá la Real, Jaéngo probintzia, 1568ko martxoaren 16a - Valladolid, 1649ko ekainaren 18a) Pizkundeko eta Barrokoko espainiar eskultorea izan zen, Sevillako eskolako garrantzitsuenetakoa. Gaztelan Fernandezekin gertatu zen bezala, Montañesen eraginak bizirik eta indarrean jarraitu zuen Sevillan hura hil eta geroztik ere. Beranduko manierismotik barrokora eboluzionatu zuen. Gaztelan Gregorio Fernándezekin gertatu zen bezala, Montañesen eraginak bizirik eta indarrean jarraitu zuen Sevillan hura hil eta geroztik ere.

Lanak
-----

Martínez Montañésen eskulturen ezaugarri behinenak edertasun idealerako joera eta barne indar handia ziren. Ezaugarri horiek guztiz nabarmen geratzen dira Sevillako katedraleko *Errukiaren Kristo* (1603-1604) obra ospetsuan. Hain zuzen ere, Kristo hori egiteko sinatu zuen kontratua argigarria da garai hartan irudi erlijiosoari ematen zitzaion garrantzia ulertzeko: *«bizirik egon behar du, hil aurretik, burua eskuineko besoaren gainera eroria, oinetan otoitzean duen pertsonari begira, Kristo kexuka ari balitzaio bezala, esanez otoitzean ari denagatik dela bere sofrikario guztia»*.

Garai bertsukoa da Sevillako Santiponceko San Isidoro del Campo monasterioan gordetzen den *San Jeronimo* irudia (1609). Elizako erretaula nagusiko irudi printzipala izateko pentsatua zegoen, baina baita, noizik behin, prozesioan ateratzeko ere; beraz, premiazkoa zen alde guztietatik bikainki lantzea. Izugarrizko kalitatea lortu zuen, hemen ere, santuaren anatomia islatzean.

1629an gaixotasun luze batetik sendatu ondoren, bere azken urteetako barrokismo betean sartu zen. Garai honetakoa da Sevillako katedraleko Alabastroen kaperako *Sortzez Garbia* (1629-1631).

Iruditegia
----------

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Irudi bat handitzeko, klika ezazu gainean.* |

* Errukiaren Kristo, 1603-1604Sevillako katedrala*Errukiaren Kristo*, 1603-1604  
Sevillako katedrala
* San Frantzisko Borjakoa, 1624Deikunde eliza, Sevilla*San Frantzisko Borjakoa*, 1624  
Deikunde eliza, Sevilla
* Sortzez Garbia, 1629-1631Sevillako katedrala*Sortzez Garbia*, 1629-1631  
Sevillako katedrala

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2015/10/30 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Juan Martínez Montañés*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q610928
* Commonscat Multimedia: Juan Martínez Montañés

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 32804810
* ISNI: 0000 0000 8076 8693
* BNE: XX1023095
* BNF: 124531752 (data)
* GND: 119360349
* LCCN: n88196995
* NKC: osd2010555638
* SUDOC: 033689679
* ULAN: 500037691
* UB: a1373795
* Open Library: OL5670088A
* RKD: 315514
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 93070
* DBE: url
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q610928
* Commonscat Multimedia: Juan Martínez Montañés
**Farnatzes I.a Pontokoa** (antzinako grezieraz: Ο Φαρνάκης), Pontoko Erresumako bosgarren erregea izan zen, K.a. 184 eta K.a. 170 bitartean.

Mitridates III.a Pontokoaren semea eta oinordekoa izan zen. Oinordekotza data, ezin da ziurtasunez zehaztu, baina, edozein kasutan, K.a. 183 baino lehenago gertatu zen, Sinope hiri garrantzitsua konkistatu zuen urtea, bere aurreko erregeek konkistatu nahi izan zutena. Rodastarrek, Erromara enbaxada bat bidali zuten, erasoagatik kexatuz, baina ez zuten erantzunik jaso.

Garai honetan, Farnatzesek, ondoko erresuma zen Pergamoko Eumenes II.arekin gatazka bat izan zuen, honen ondorioz borroka batzuk gertatu zirelarik, baita biek Erromara bidalitako zenbait enbaxada ere. K.a. 181eko udaberrian, bere enbaxadorea itzuli arte zain egon gabe, Farnatzesek, Eumenes II.a Pergamokoa eta Ariarates IV.a Kapadoziakoa eraso zituen, eta Galazia inbaditu zuen armada handi batekin. Eumenes ere, bere armadaren buru jarri zen, baina etsaitasunak laster desagertu ziren erromatar senatuak bidalitakoak iritsi zirenean, borrokaren zergatia aztertzeko asmoz. Pergamon negoziaketak adostu ziren, baina emaitzarik gabe, eta Farnatzesen eskariak, arbuiatuak izan ziren, arrazoiz kanpokotzat jo baitziren.

Gerrak, K.a. 179 arte jarraitu zuen, Farnatzesek, bere etsaien indar bateratuei aurre egiteko gai ez zela ikusirik, bakea eskatu zuenean, Paflagonian eta Kapadozian konkistatutako lurraldeak uztera behartua geratu zelarik, Sinope izan ezik.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Mitridates III.a Pontokoa** | **Pontoko erregea**K.a. 184-K.a. 170 | Ondorengoa**Mitridates IV.a Pontokoa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q359215
* Commonscat Multimedia: Pharnaces I of Pontus

---

 |

* Wd Datuak: Q359215
* Commonscat Multimedia: Pharnaces I of Pontus
Aluminio estruditua, ildoek, haga bakoitza, konektore berezien bidez, beste batzuekin lotu ahal izatea ahalbidetzen du.
Play-Doh jostailuak, plastilina estruditzeko tresnak dakartza.

*Artikulu hau fabrikazio prozesuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Estrusio (argipena)».*
**Estrusioa**, oro har, masa bat moldeatzea edo forma ematea da, zehazki horretarako prestatutako irekidura batetatik irtenaraziz. Industrian, estrusioa zeharkako profil definitu eta finkoko objektuak sortzeko erabiltzen den fabrikazio-prozesu bat da, materiala bultzatuta nahi den sekzioko trokel batetik ateratzen da. Beste fabrikazio-prozesu batzuen aldean dituen bi abantaila nagusi ditu: batetik zehar-ebaki oso konplexuak sortzeko gaitasuna eta, bestetik, hauskorrak diren materialak lantzeko, materialak konpresio-esfortzuak eta ebakidura-esfortzuak baino ez dituelako topatzen. Gainera, gainazaleko akabera bikaina sortzen du eta forma askatasun handia ematen du diseinu prozesuan estrusioa, produktuak lortu ahal izateko lehengaien jarraikako erabilpena da, metalurgikoak, plastikoak eta elikagaietakoak. Lehengaiek, fusioa, presioa eta deformazioa jasan behar dute. Adibidez, beirazko botila baten fabrikazio prozesua, birziklapenerako beira eta koloratzaile mineralekin nahastutako aluminosilikatoen fusioan hasten da, tanta goriaren garraio eta hoztearekin jarraitzen du, matrize baten bidez deformatzen dena eta abiadura egoki batetara solidotzen da.

Kanpo estekak
-------------

* Estrusio bidezko moldaketa Ikkaro blogean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q139143
* Commonscat Multimedia: Extrusion

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85046633
* NDL: 00568951
* NKC: ph899481
* AAT: 300053124
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q139143
* Commonscat Multimedia: Extrusion
**Farnazes II.a Pontokoa** (antzinako grezieraz: Φαρνάκης; c. K.a. 97-K.a. 47), Mitridates VI.aren ezkontzaz kanpoko semea zen, honen oinordekoa izan zena Pontoko Erresumako errege bezala. Bere aitarekin batera Erromaren aurka egin zituen kanpainei esker, legio erromatarrei buruzko gauza asko jakin zituen (Kinto Sertoriok zenturioi talde bat bidali zuen Pontoko tropak Erromako legioak bezala entrena zitzaten).

Mitridates VI.a Ponpeio Handiak garaitu zuenean, bere aita bere buruaz beste egitera behartu zuen, berak, Bosforo inguruan erresuma bat gobernatzen zuen bitartean. Erromarekin bakea adostu zuen, bere armada berrantolatzeko, baina K.a. 47. urtean hautsi zuen.

Zelako guduan garaitu zuen Julio Zesarrek, honek, bere tropak, Erromak Asian zituen probintzietako garnizioetatik bildu zituelarik. Gudu honen ondoren, Zesarrek, historiako esaldirik ospetsuenetako bat esan zuen: veni, vidi, vici. Farnazesek egungo Krimeara ihes egin zuen, non armada berri bat eratu zuen, Zesarrek, Dion Kasio bidali zuen legio batekin Farnazes garaitzera, erromatarrek euren etsaiak garaitu zituzten eta Farnazes gudu batean hil zen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Mitridates VI.a** | **Pontoko erregea**K.a. 97-K.a. 47 | Ondorengoa**Polemon I.a** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q313052
* Commonscat Multimedia: Pharnaces II of Pontus

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q313052
* Commonscat Multimedia: Pharnaces II of Pontus
**Kansalako gerra** (*turban kelo* deiturikoa) Mendebaldeko Afrikako fula etniako Futa Tooro eta Fouta Dgallon erresumak mandinka talde etnikoaren kontrolpeko Kaabuko Inperioaren aurkako gatazka izan zen, 1865 eta 1867 urteen artean. Lurralde eta erlijio gatazka bat izan zen, fula etniak islamiar konfesioa aldarrikatuz, jihad-a mandinken aurka, ez baitziren Islamarrak. Gerra Kansalako guduan erabaki zen, biztanleen erretzea eta Kaaburen anexioa Fouta Dgallon-en alde ekarri zituena.

Kansala, Kaabuko hiriburua, hamaika egunez setiatu ondoren, Janke Wali-k, Kaabuko azken subiranoak, bere gotorlekuaren ateak irekitzeko agindu zuen, fula-ei sartzea baimenduz, Fouta Dgallongo Alfa Molo Balde jenerala buru zutenak. Fulaek aurkitu zituzten eraikinak erre eta jendea hil zuten. Mandinka emakumeek bere burua hil egitea erabaki zuten, gotorlekuaren harresien gainetik botaz.

Bibliografia
------------

* Charry, Eric (2000). *Mande Music. Traditional and Modern Music of the Maninka and Mandinka of Western Africa* (ingelesez). University of Chicago. 44-45. orr. ISBN 0226101622.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5887751

 |

* Wd Datuak: Q5887751
**Biharko Lurraren Elkartea** (**BLE**) laborantza biologikoa bultzatu nahi duten ekoizleak biltzen dituen Ipar Euskal Herriko elkartea da.

Historia
--------

Donapaleun (Nafarroa Beherea) sortu zen 1993an. Garai honetan Ipar Euskal Herri osoan bi laborari biologiko besterik ez zegoen. Haientzako aholkularitza, gainera, mota honetako ekoizpenen aldeko apustua egiten ez duen departamenduko *Chambre d'Agriculture* delakoaren esku zegoen. Horren aurrean, 20 bat laborari bildu ziren; hausnarketa egin ondoren, heziketa landu eta ikerketak egiteari ekin zioten.

Kide kopurua handituz joan zen eta 1996an elkartearen lanak aurrera ateratzeko lehen lanpostu erdia sortu zen. Frantses estatuan 1998tik 2003ra mota honetako laborantza bultzatzeko neurriek erraztuta beste laborari batzuk ekoizpen mota konbentzionaletik biologikora pasatu ziren. Hazkunde prozesuak segitu egin zuen eta 2010ean lau langile liberatu eta teknika biologikoak erabiltzen dituzten 150 kide ditu; egun 70 bat laborari biologiko daude Ipar Euskal Herrian.

Ezaugarriak
-----------

Laborantza ekologikoa lantzea, etxalde bakoitzaren autonomia formazioarekin konbinatzea, talde lana eta esperientzien trukaketa bultzatzea eta ekoizpen prozesua osotasunean (lurretik kontsumitzailearengana) kontuan hartzea dira elkartearen helburu nagusiak.

Bide horretan abiatzen diren laborariei laguntza ekonomikoak, formazio ikastaroak eta dokumentazioa prestatzeko zerbitzuak eskaintzen dizkie. Ekoizpen hauetarako merkatu berriak bilatzea ere du xede.

Egoitza Donapaleuko Lapitz Hotza (frantsesez *rue de la Bidouze*) karrikako 32 zenbakian dago; *BLE Berri* izeneko aldizkaria ateratzen du. Arrapitz federazioko kidea da eta 2010ean presidentea Jon Harluxet duzunariztarra da.

Euskal Herriko beste elkarte batzuekin (Ekonekazaritza, Biolur) harremanak ditu eta Akitaniako *Bio-Aquitaine* federazioko kidea da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Datua *Bio-Aquitaine* webgunean.
2. ↑  Ikus 7.or.
3. ↑  33. alea kontsultagai.
4. ↑  Elkarrizketa[*Betiko hautsitako esteka*] Zientzia.neten.

Ikus, gainera
-------------

* EHLG
* ELB

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)** BLE *Bio-Aquitaine* webgunean.
* Artikulua Zientzia.neten.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255187

 |

* Wd Datuak: Q12255187
Satelite bidez hartutako Rio de la Plataren argazkia.
Geografian, **estuario** bat, ibaien itsasoratzearen zatirik zabalena da, itsaso irekietan edo ozeanoetan, itsasaldiak, zabalagoak eta kulunkatze handiagokoak diren tokietan. Estuario erako itsasoratzea, ibai ibilgu beso bakarraz osatua dago, oso zabal eta sakona den besoa, alboetan, hondartza antzekoak ere izaten dituen arren, non, uren erretiratzeak, ur gaziak jasaten dituzten landareak haztea ahalbidetzen duen. Zabaldutako onil forma izaten dute.

Estuarioak, itsasgoran itsasoko uren sarrerak, ibaiaren urak atxikitzen duelako gertatzen da, itsasbeheran, ur guztia, abiadura handian sartzen delarik itsaso edo ozeanoan, ibaiaren ibilgua garbitu eta sakontzen laguntzen duena, sarritan, padura gune handiak utziz.

Zabalera handieneko itsasaldiak, Frantzia ipar-mendebaldeko estuarioetan gertatzen dira, eta, batez ere, Kanadako ekialdeko kostaldean, (Fundyko badia, 16 metro inguru). Rance ibaiak (Frantzia) ekoizpen hidroelektriko sistema bat du, itsasaldien indarra, bere itsasoratze tokiko estuarioan erabiliz, itsasgorarekin zein itsasbeherarekin. Estuarioetako ekosistemak, bere ekoizpen biologiko handiagatik eta bere biodibertsitate handiagatik bereizten dira.

Estuarioak ekuatore aldean, oso urriak dira, baita ozeanoetan ere, itsasaldien zabalera txikia eta ibaiek dakartzaten sedimentu ugarien ondorioz. Arrazoi honegatik, Niger ibaia, Amazonas, Orinoko eta ekuatoretik gertu aurkitzen diren beste ibai asko eta asko, estuarioetan itsasoratu ordez, delta eratuz itsasoratzen dira, ozeano irekietan itsasoratu arren.

Tajo ibaiaren estuarioa, bere itsasoratzean, Lisboatik ikusia.
Estuario adibide on bat, Tajoren estuarioa da, Lisboan.

Bitxikeriak
-----------

Frantziako Atlantikoko kostaldeko artzainek, euren ardiak toki hauetara bazkatzera eramaten dituzte itsasbeheran (landaretza halofiloa), honela, ardien okelak gatz kopuru handia jasotzen duelarik, oso preziatua dena (*mouton de pré salé*).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47053
* Commonscat Multimedia: Estuaries

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 745145856848722920015
* BNF: 11980511j (data)
* GND: 4000631-1
* LCCN: sh85045018
* NKC: ph820625
* AAT: 300266571
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D063366

 |

* Wd Datuak: Q47053
* Commonscat Multimedia: Estuaries
**Julián Gállego Serrano** (Zaragoza, 1919ko urtarrilaren 7a - Madril, 2006ko maiatzaren 21a) espainiar arte-kritikari eta historialaria izan zen.

Madrilgo Unibertsitate Autonomoko artearen historiaren katedradun izan zen, eta *Revista de Occidente* aldizkarian eta beste hainbat argitalpen espezializatutan idatzi zuen. Diego Velázquezen obran aditua zen, eta hari buruzko lan bikainak eman zituen argitara, adibidez *Velázquez en Sevilla* (1974, *Velázquez Sevillan*) eta *Diego Velázquez* (1983). Julián Gállego arte-kritikari eta historialari handia izan zen, baina ezin ahaztu daitezke kontagintzaren, memorien eta saiakeraren alorrean egin zituen lanak. Obra aipagarriak ditu, besteak beste, ondoko hauek: *Historia de la pintura española* (1951, *Espainiako pinturaren historia*); *Muertos y vivos y otros cuentos* (1959, *Hilak eta biziak eta beste ipuin batzuk*); *Joaquín Peinado* (1969); *Apócrifos españoles* (1971, *Apokrifo espainiarrak*); *Pintura contemporánea* (1971, *Gaur egungo pintura*); *Las pinturas de Goya en la Cartuja de Aula Dei* (1975, *Aula Deiko Kartujako Goyaren pinturak*); *El pintor, de artesano a artista* (1976, *Margolaria, artisau izatetik artista izatera*); *Pablo Serrano* (1976); *Autorretrato de Goya* (1978, *Goyaren autorretratua*); *Postales* (1979, *Postalak*); *Temas de cultura aragonesa* (1979, *Aragoiar kulturako gaiak*); *Zaragoza en las artes y en las letras* (1979, *Zaragoza, arteetan eta letretan*); *Sempere* (1980); *Los bocetos y las pinturas murales de El Pilar* (1987, *El Pilarko zirriborroak eta muralak*, Tomás Domingorekin batera); *Zurbarán* (1987); *Nuevos cuentos de La Alhambra* (1988, *Alhambrako ipuin berriak*), eta *El cuadro dentro del cuadro* (1991, *Koadroa koadroaren barruan*).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3189090
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 199759484
* ISNI: 0000 0001 1049 2289
* BNE: XX917901
* BNF: 11903956p (data)
* CANTIC: a10938734
* GND: 135730023
* LCCN: n79018548
* NKC: jcu2010565781
* Tabakalera ID: 55176
* CiNii: DA04095406
* SUDOC: 026879565
* BIBSYS: 90388049
* UB: a1051933
* Open Library: OL141407A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02305/eu\_g\_0515/g0515
* GEA: 6056
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 12163
* Persée: 30111
* Dialnet: 2514023

 |

* Wd Datuak: Q3189090
**Bizar-aitzurra** bizarra kentzeko tresna bat da, larruazala bizar-xaflaren gehiegizko esposiziotik babesten duena bizar-labana batek eragin ahal dituen bezalako ebakien aukera gutxituz.

Historia
--------

Bizar-aitzurra erabili aurretik bizar-labanak erabiltzen ziren. Zauriak egiteko hauek zuten erraztasuna zela eta, labana eta azalaren babes batzuk asmatuak ziren aitzurra sortu aurretik. Ondoren etorri zen aitzurra, azala hobeto babesteko asmoa zuela.

Gaur egungo aitzurraren lehenengo tresnak —hau da, jada labana ez zirenak— 1888an sortzen zituzten Kampfe anaiek, eta alde bakarretik egiten zuten bizarra. Gaurkoen itxura zuten heldulekuak eta buruak, baina bestelakoa zen bizar-orria.

1900 urtearen inguruan zabalkunde handia lortu zuen aitzurrak, King C. Gillette enpresabururen bitartez. Ahobiko aitzurra horren asmakizuna izan zen. Baita bizar-orri arina eta aldagarria erabiltzea ere. Lehen Mundu Gerran zabalkundea are handiagoa egin zen, modelo hau soldadu amerikarrei banatu zitzaienean (3,5 milioi).

Hemendik aurrera zenbait berrikuntza sortzen dira. Lehenengoa 1920. urtean Schick Razors-ek sortu zuen: orrien kartutxoa. Kartutxoak zuzenean sartzen zuen orria aitzurraren buruan eta horrela babesten zuen erabiltzailea zaurietatik. Orri hauek estuak eta aho bakarrekoak ziren. Hala ere, bi sistema hauek, eta beste batzuk erabiltzen ziren garai horretan.

Beste hobekuntza bat etorri zen 1960an, Wilkinson-ek orriak altzairu herdoilgaitzez egiten hasi zenean. Batetik garbiagoak ziren eta bestetik gehiago irauten zuten. Segurtasuna areagotu zen 1970 hauek plastikozko kaxatxoetan sartzen hasi zirenean.

ahobiko orri edo xafla herdoilgaitza
1974an Bic-ek erabili eta botatzeko aitzurra asmatu zuen. Batez ere plastikozko aitzurra zen eta orri txiki batez hornituta zegoen, hau da, merkea.

Gaur egungo egoera
------------------

Gaur egun bizar-aitzurrak modelo askotakoak aurki ditzakegu: ahobiko orri sinpleetatik, orri anitzeko buru aldagarriak dituztenetaraino, erabili eta bota modeloak tartekatuz. Eta esan beharra dago gaur egun guztiek konpetentzia gogorra dutela bizar-aitzur elektrikoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Norbere Irudia, Ile-apaindegiak eta Estetika Hiztegia] [2009]
2. ↑   «Espacenet – search results» *worldwide.espacenet.com* (Noiz kontsultatua: 2022-02-06).
3. ↑   «Espacenet – search results» *worldwide.espacenet.com* (Noiz kontsultatua: 2022-02-06).
4. ↑   **(Ingelesez)** Magazines, Hearst.  (1934-10). *Popular Mechanics.*  Hearst Magazines (Noiz kontsultatua: 2022-02-06).

Ikus, gainera
-------------

* bizar-aitzur elektriko

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3219606
* Commonscat Multimedia: Safety razors

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3219606
* Commonscat Multimedia: Safety razors
Bi izakiak, XVII. mendeko grabatu batean.
**Bigorne eta Chicheface** Anjouko (Normandia) eta Auverniako folkloreko animalia fantastikoak dira.

Chicheface (*chincheface* Anjoun, batzuetan ere *chichefache* edo *chichevache*) animalia fantastiko bat da, senarrari kontra egiten ez ziotenean emakumeak irensteko prest egoten zena beti. *Mystère de Sainte-Geneviève* lanean, Chicheface, emakumeak jaten dituena, Bigorne munstroarekin aliatua, senarrak jaten dituena, gizotsoen tankerako animalia zoragarri bat zen, emakume on, jakintsu eta leialez soilik elikatzen zen animalia bat, hortik bere esaera guztiz argala, zeren "ez bainuen otordu bat onik egin": « L'on m'a nommée Chicheface / Aussi seiche qu'une carcasse ».

Bigorne, berriz, erdi tigre, erdi behi eta gizaki aurpegia zuen, betea, lodia eta koipetsua zegoen, emazteek tiranizatutako gizonak jaten zituelako ("gizon onak bere janaria dira"): "Gorputz urdinagatik, Chichefacek ez zaitu jan nahi, harro eta errebeldea zarela uste baitut" (*Le Savetier et le Moine et la Femme*).

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Bicorne - mythical creature» *web.archive.org* 2017-06-13 (Noiz kontsultatua: 2022-06-01).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2902427

 |

* Wd Datuak: Q2902427
Eskandinaviar mitologian, **Jörmungandr** (antzinako eskandinavieraz: *Jǫrmungandr*) edo **Munduko Sugea** (antzinako eskandinavieraz: *Miðgarðsormr*) itsaso guztia inguratzen duen suge edo zizare erraldoia da, pentsatu daitekeena baino handiagoa. Midgard (Lurra) osoa inguratzen du eta bere isatsari haginka egiten dio, ouroboros batean bezala. Bere isatsa askatzen duenean Ragnarök (munduko azken gudua) hasiko da. 

Jörmungandr Loki engainuaren jainkoa eta Angrboða jötunnaren bigarren umea zela esaten da. Edda prosaikoaren arabera, Odinek Lokik Angrboðarekin izandako hiru ume hartu zituen, Fenrir otsoa, Hela jainkosa eta Jörmungandr sugea, eta Asgardetik kendu zituen, Æsirren mundua. Jörmungandr Midgard inguratzen duen ozeano erraldoira jaurti zuten. Sugea hainbeste hazi zen, ezen Lurra osoa inguratu zezakeen eta bere isatsari hozka egin. Thor trumoien jainkoak borroka etengabea zuen Jörmungandrekin, eta artxietsai gisa ikus daitezke. Rangarökean, Thor eta Jörmungandr elkarren artean borrokatuko dira heriotzera arte.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q181227
* Commonscat Multimedia: Jörmungandr

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4558096-0
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q181227
* Commonscat Multimedia: Jörmungandr
**Ferry konderria** (ingelesez: *Ferry County*) Washingtonko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Republic da. 2010eko zentsuaren arabera 7.551 biztanle zituen, Ferry kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Ferry konderriak 5.846,44 kilometro koadro ditu. Horietatik 140,28 ura dira. Beste 5.706,15 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,29 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 7.551 pertsonetatik 5.916 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 254 dira. 18 beltzak edo afroamerikarrak. 1.215 amerikar natiboak ziren eta 8 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 52 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 8 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 334 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q493228
* Commonscat Multimedia: Ferry County, Washington

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 136041002
* **Lekuak**
* OSM: 1153067
* TGN: 2002243

 |

* Wd Datuak: Q493228
* Commonscat Multimedia: Ferry County, Washington
**Kapitalaren metaketa** balioa duten baliabideak (hortaz, aberastasuna) metatzeari deritzo. Kapitala diru gehiago ekoizteko inbertitutako dirua edo beste edozein finantza aktibo da. Ekoiztutako diruak hainbat forma izan ditzake: etekina, errenta, interesa, egile-eskubidea, kapital gehiagoren sorrera... Kapitalaren metaketa kapitalismoaren sistema ekonomikoaren oinarria da. Kontzeptua lehen aldiz Adam Smith ekonomialariak erabili zuen *Nazioen Aberastasuna* lanean. Kontzeptuaren ikuspegi klasikoan, inbertsio eta aurrezpenei esker kolektiboki gizartean dagoen aberastasuna igo daiteke. Baita, produktibitatearen gorakadek edota salerosketa balantza positiboek efektu berdina ekar ditzakete.

Eskola Marxistaren iritziz, kapital metaketa sistema kapitalistaren menpe langileriak sufritzen duen esplotazioaren erakusgarri da. Kapital metaketak bi dimentsio dituela esan daiteke Materialismo Historikoaren aburuz: irismen laburrekoa (langileria lokalaren esplotazioaren bidez eginikoa) eta irismen luzekoa (maila internazionalean beste merkatuak kontrolatzen direnean) edo inperialismoa. Marxen aburuz: "kapitala langileei denboran zehar ateratako mozkin metaketa izanik, langileena izan beharko zen, ez esplotatzeileena"

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Module 5: Adam Smith’s Wealth of Nations (Part II)» *www.cato.org* (Noiz kontsultatua: 2023-04-24).
2. ↑   «Glossary of Terms: Ca» *www.marxists.org* (Noiz kontsultatua: 2023-04-24).
3. ↑  Marx, K. Engels, F. Azurmendi, J. & Kintana, X. (1998). *Alderdi komunistaren manifestua*. Jakin.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q420062
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85117754
* NDL: 00570923
* NKC: ph436055

 |

* Wd Datuak: Q420062
**Kapital aldakorreko inbertsio sozietatea (SICAV)** dirudunek erabilitako tresna bat da, dagozkienak baino zerga gutxiago ordaintzeko. Sozietate horren helburu bakarra finantza aktibotan inbertitzea da, eta oso zerga gutxi ordaindu behar dira. Finantza elkarte mota hau oso ohikoa da Europan, dirudunen eta inbertsio funtsen artean, onura fiskal ugari dituelako.

SICAV bat sortzeko baldintzak
-----------------------------

Baldintza batzuk bete behar dira: sozietate hauek gutxienez 100 bazkide eta 2,4 milioi euroko kapitala izan behar dituzte. Inbertsio mugak ere badituzte, kapitala burtsan kotizatzen duten balioetara bideratu behar delako. Gainera, hainbat sozietatetan dibertsifikatu behar da.

SICAVen onurak
--------------

SICAV sozietateek lortutako mozkinen %1 baino ez dute ordaintzen zergetan.

SICAVen dauden edo egon diren pertsonak
---------------------------------------

Espainiako SICAV inportanteenetako bat Morinvest da, eta Alicia Koplowitz enpresaburua da horren partaideetako bat. Bai Espainian, bai atzerrian, SICAV ugari egoitza Luxenburgon duten inbertsio funtsek kudeatzen dituzte.

### SICAV eta Europako Parlamentua

Europako Parlamentuaren esanetan, pentsio funts hori 1990. urtean sortu zuten hainbat europarlamentarik, eta harrezkero beste hainbatek egin dute bat. Urte horretan bertan, Europako Parlamentuko Mahaiak funts horrekin kolaboratzea erabaki zuen, eta "guztiz legezkoa" dela eta pentsio sistemen "osagarri gisa ohikoak" direla esan du. 2009. urtean, Parlamentuak funtsa utzi zuen, Eurodiputatuaren Estatutua onartu zutelako.

2014 ekainean, polemika piztu da, hainbat europarlamentarik SICAV batek kudeatutako pentsio funts pribatua dutela jakinarazi baitu hedabide batek. Parlamentari horien artean Willy Meyer (IU) zegoen, eta dimisioa eman zuen. Cristobal Montoro Espainiako Ogasun ministroak ere Europako Parlamentuak eskaintzen duen SICAV bati lotutako borondatezko pentsio-funtsa zuela esan zuten zenbait hedabidek.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   *EiTB*, 2014-06-26
2. ↑   *EiTB*, 2014-06-26

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q752304

 |

* Wd Datuak: Q752304