recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ipurua Udal Estadioa** Eibarko (Gipuzkoa) kirol leku erabilanitza da. Gaur egun batez ere Eibar futbol taldeak erabiltzen du partidak jokatzeko.

Guztira 6.267 pertsona sartzen dira, guztiak ala guztiak eserita. Zelaiaren berdeguneak 103x65 metro neurtzen ditu.

1947an eraiki zuten.

Historia
--------

Ipuruako zelaia betidanik egon da lotuta Eibar KEaren historiari; bertan egindako obrak eta handitze lanak talde gorri-urdinaren kirol ibilbidearen islada izan dira. Ipurua 1947. urteko irailaren 14an inauguratu zen, eta ordudanik, asko aldatu da. Eibarren sorrera datak eta zelaiaren hasierako funtzionamendu datak ez datoz bat. Eibarko futbolaren kronologian hainbat zelai egon dira, behin betikoa eraiki zen arte.

2014ko maiatzaren 25ean Eibar Kirol Elkarteak Alavesi Ipuruan 1-0 irabazi eta Lehen Mailarako igoera lortu zuen. Espainiako Federazioak hala eskatuita 2015ean zelaia handitzeko lanak hasi zituzten.

Iruditegia
----------

* Ipurua.Ipurua.
* Ipurua.Ipurua.
* Ipurua.Ipurua.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3320428
* Commonscat Multimedia: Ipurúa Municipal Stadium

---

 |

* Wd Datuak: Q3320428
* Commonscat Multimedia: Ipurúa Municipal Stadium

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Eibar KE |  |
| **Kideak:** Futbolariak  •  Entrenatzaileak  •  Presidenteak**Taldeak:** Eibar B (†)  •  CD Vitoria  •  Eibar Urko  •  Emakumezkoen taldea**Historia**: Eibar KE-ren historia  •  **Instalazioak:** Ipurua **Ereserkiak**: Eibar KE-ren ereserkia |
Stanford unibertsitateko ikasle batzuk ipurdia erakusten 1995eko maiatzeko protesta batean.
Gizartean, **ipurdi erakusketa**, banaka zein taldeka, norberaren ipurdia jende aurrean erakusteko kultura batzuetan burutzen den ekitaldi bat da, prakak eta azpiko galtzak erantziz edo erabat biluzik agertuz esaterako, sexu organoak ere erakutsiz edo erakutsi gabe. Gehienetan, nabarmentzearren protesta politiko edo sozial gisa edo mespretxuz egiten den ekitaldia da, sexu asmorik gabe. Gazteek jolasean egiten duten ekitaldi bat ere izaten da. Herrialde batzuetan ipurdia erakustea legez zigorturik dago.

Telebistako Shin-chan anime seriean, euskarazko bertsioan, ezaguna da Shin-chanek berak ipurdia erakutsiz esaten duen *ipurdi dantza, ipurdi dantza* esaera.

Ikus, gainera
-------------

  

* Erakuskeria
* Nudismo

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1322151
* Commonscat Multimedia: Mooning

---

 |

* Wd Datuak: Q1322151
* Commonscat Multimedia: Mooning

1. ↑  **(Gaztelaniaz)** Tres semanas en la cárcel por enseñar las nalgas, elcorreodigital webgunean. 2007-08-13.
**Ipuzmeaka** Aralar mendilerroan dagoen mendi bat da, 1216 metroko garaierakoa. Ez dago beste mendi batzuetatik oso banandua eta ez da oso ezaguna mendizaleen artean. Eulatz mendiaren iparraldeko pagadiaren barnean dago, Ipuzmeaka izeneko leporantz, mendiari izena ematen diona, Ipuzmeaka Txamenirekin lotzen duen lepoa. Tontorra, lepoaren hegoaldean dago, eta mendiari izena emateko balio izan du.

Tontorrak ez du ikuspen handirik. Harri batzuen gainean dagoen postontzi batek bakarrik adierazten du mendi apal honen tontorrera iritsi garela, benetan, lepoaren erdian goragunetxo bat baino ez dena.

Irispideak
----------

Honen tontorrera iristeko, Guardetxetik abia daiteke, eta, Intzazelai edo Pagomaritik Ipuzmeaka lepora iritsi, ekialdean, Intzazelaiko lautadei tokia uzten diena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12259697

 |

* Wd Datuak: Q12259697
**Ipuurren Papiroa** (Ipuwer papyrus ingelesez), 17 papiro txataletan mantendutako Antzinako Egiptoko olerki bat da, *Leidengo Papiroa I 344* izenarekin sailkatua. Herbehereetako Leiden herriko Museo Arkeologiko Nazionalean dago.

*Ipuwerren Aieneak* edo *Ipuurren Aieneak* ere deitua da.

Eskuizkribua, Menfisen aurkitu zen, baina, beharbada, Saqqaratik zetorren, 378 zentimetroko luzera eta 18 zentimetroko altuera du. K.a. XIII. mendearen amaieran datatua dago, eta, olerkia idatzi zen garaia zein izan zen ezagutzen ez den arren, adituren batzuk, Egiptoko Tarteko Lehen Aroan idatzi zela iradoki dute, K.a. 1850etik K.a. 1600 arte.

Istorioa, Egiptoko Antzinako Inperioaren erorketa erakusten zuen elezahar historikotzat hartzen da, edo Egiptoko Tarteko Bigarren Aroan zegoen ustezko kaosak inspiratutako aiene bat, zenbait mende beranduago, edo, beharbada, baita bi gertaeren konbinaketa bat ere.

Ipuurrek (Ipu ur) "Ipu printzea", ordena zaharraren aldekoa, desastre naturalez eta kaos egoera batean zegoen Egipto samindu bat deskribatzen du, mundu nahastu bat, non pobrea aberats bihurtzen den, eta, aberatsa, pobre, eta gerra, gosea eta heriotza alde guztietan dauden. Ordena zaharraren erorketa honen zantzu bat, mirabeek euren mirabetza utzi eta errebeldiaz jokatzen duten aienea da.

Honen ondorioz, eta "ibaia odola da" bezalako esaeren ondorioz, batzuk, dokumentua, anakronikoki, Itun Zaharreko Irteera liburuan kontatzen diren Egiptoko Izurrien istorio egiptoar bezala interpretatu dute, eta sarri aipatzen dute Bibliako testuaren froga bezala erakunde erlijiosoren batzuk. Benetan, dirudienez, tradizio luzekoa den kexuko genero literario bat eratzen du, honi buruz, oihartzunak, adibidez, Bizitzari buruzko ilusioa galdutako baten elkarrizketa bere arimarekin aurkitu daitezkeelarik, edo, askoz beranduago, Joben liburuan. Hain zuzen ere, halako testu bat, oso antzeko moduan dago Joben liburuan:

*Hel dadila gizateria existituko ez den eguna, gizonek seme-alabarik izango ez dutena, seme-alabarik jaioko ez direna, lur gainean zarata oro desagertuko dena eta gehiago borrokatu behar ez dena*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1474863
* Commonscat Multimedia: Ipuwer Papyrus

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 13560297f (data)
* GND: 4386735-2
* WorldCat
* LCCN: no2006038388
* NKC: unn2013797302
* SUDOC: 190512431

 |

* Wd Datuak: Q1474863
* Commonscat Multimedia: Ipuwer Papyrus
Santiago de Compostela hiriko Jakuetar urteen zenbagailua.
**Jakuetar Urte Santua**, **Jagobatar Urte Santua** edota **Compostelar Urte Santua** (galizieraz: *Ano Santo Xacobeo* edota *Ano Santo compostelán*) Done Jakueren jaieguna, uztailaren 25a, igandean ospatzen den urte santuari deitzen zaio. Hau 6-5-6-11 urtealdika jazotzen da (mendearen azken urtea biurtekoa ez denean salbu, orduan 7 edo 12 urtealdietako etenak eman baitaitezke), hortaz, mendero hamalauen bat Jakuetar urte izan ohi dira.

Urteen taula
------------

XX. eta XXI. mendeetako Jakuetar urteak|  | +6 | +5 | +6 | +11 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| +28 | 1909 | 1915 | 1920 | 1926 |
| +28 | 1937 | 1943 | 1948 | 1954 |
| +28 | 1965 | 1971 | 1976 | 1982 |
| +28 | 1993 | 1999 | 2004 | 2010 |
| +28 | 2021 | 2027 | 2032 | 2038 |
| +28 | 2049 | 2055 | 2060 | 2066 |
| +28 | 2077 | 2083 | 2088 | 2094 |
|

Kanpo estekak
-------------

* Zatoz Compostelara[*Betiko hautsitako esteka*], Jakuetar urteari buruzko webgune moinografikoa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1595338
* Commonscat Multimedia: Xacobeo

---

 |

* Wd Datuak: Q1595338
* Commonscat Multimedia: Xacobeo
**Jackson konderria** (ingelesez: *Jackson County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua McKee da. 2010eko zentsuaren arabera 13.494 biztanle zituen, Jackson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Jackson konderriak 897,46 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,4 ura dira. Beste 894,07 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 15,04 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 13.494 pertsonetatik 13.382 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 84 dira. 13 beltzak edo afroamerikarrak. 17 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 11 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 69 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q500686
* Commonscat Multimedia: Jackson County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148027039
* ISNI: 0000 0004 0617 9654
* LCCN: no90005460
* NARA: 10038942
* **Lekuak**
* OSM: 1846536
* TGN: 2000802

 |

* Wd Datuak: Q500686
* Commonscat Multimedia: Jackson County, Kentucky
**Jackson konderria** (ingelesez: *Jackson County*) Iowako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Maquoketa da. 2010eko zentsuaren arabera 19.848 biztanle zituen, Jackson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Jackson konderriak 1.682,47 kilometro koadro ditu. Horietatik 35,14 ura dira. Beste 1.647,33 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 11,8 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 19.848 pertsonetatik 19.443 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 220 dira. 58 beltzak edo afroamerikarrak. 37 amerikar natiboak ziren eta 88 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 47 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 173 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485780
* Commonscat Multimedia: Jackson County, Iowa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158287459
* LCCN: n81096328
* NARA: 10038936
* **Lekuak**
* OSM: 1792164
* TGN: 2000609

 |

* Wd Datuak: Q485780
* Commonscat Multimedia: Jackson County, Iowa
**Jackson konderria** (ingelesez: *Jackson County*) Michiganko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Jackson da. 2010eko zentsuaren arabera 160.248 biztanle zituen, Jackson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Jackson konderriak 1.873,85 kilometro koadro ditu. Horietatik 56,54 ura dira. Beste 1.817,31 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 85,52 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 160.248 pertsonetatik 142.425 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 4.837 dira. 12.560 beltzak edo afroamerikarrak. 521 amerikar natiboak ziren eta 27 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.122 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 145 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 3.448 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q497702
* Commonscat Multimedia: Jackson County, Michigan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 141892081
* ISNI: 0000 0004 0481 6955
* LCCN: n80076452
* NARA: 10036441
* **Lekuak**
* OSM: 901501
* TGN: 1002509

 |

* Wd Datuak: Q497702
* Commonscat Multimedia: Jackson County, Michigan
**Jackson konderria** (ingelesez: *Jackson County*) Ohioko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Jackson da. 2010eko zentsuaren arabera 33.225 biztanle zituen, Jackson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Jackson konderriak 1.091,77 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,18 ura dira. Beste 1.088,58 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 30,43 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 33.225 pertsonetatik 32.361 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 265 dira. 191 beltzak edo afroamerikarrak. 115 amerikar natiboak ziren eta 12 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 109 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 15 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 422 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q738043
* Commonscat Multimedia: Jackson County, Ohio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 150087079
* LCCN: n79114024
* NARA: 10039359
* **Lekuak**
* OSM: 911266
* TGN: 2001614

 |

* Wd Datuak: Q738043
* Commonscat Multimedia: Jackson County, Ohio
**Jackson konderria** (ingelesez: *Jackson County*) Ipar Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Sylva da. 2010eko zentsuaren arabera 40.271 biztanle zituen, Jackson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Jackson konderriak 1.280,86 kilometro koadro ditu. Horietatik 9,82 ura dira. Beste 1.271,05 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 31,44 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 40.271 pertsonetatik 34.833 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.038 dira. 729 beltzak edo afroamerikarrak. 3.656 amerikar natiboak ziren eta 14 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 339 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 23 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 677 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502521
* Commonscat Multimedia: Jackson County, North Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159450205
* LCCN: n80145033
* NARA: 10039541
* **Lekuak**
* OSM: 2528712
* TGN: 2001508

 |

* Wd Datuak: Q502521
* Commonscat Multimedia: Jackson County, North Carolina
**New York GAA** edota **New York County Board of the Gaelic Athletic Association** (irlanderaz **Cumann Lúthchleas Gael Coiste Chontae Nua Eabhrac**) New Yorkeko gaeldar jokoetako talde bat da. Gehienbat Cork hiriko etorkinek osatu zuten taldea. Taldearen koloreak gorria, zuria eta urdina dira, Estatu Batuen koloreak.

Etxeko partidak New York hiriko Gaelic Park zelaian jokatzen ditu.

Hurling
-------

1857an sortu zen taldea New York hirian. Hurlingari dagokionez, hurrengo urteetan New York, Emmet, Wolfe Tone, Brooklyn, Geraldine eta Men of Ireland taldeak eratu ziren eta beren artean txapelketa jokatzen hasi ziren. Irlandako hurling txapeldunak New Yorken aurka jokatu zuen final handia 1966, 1968, 1970 eta 1990an, eta beti irlandarrak nagusitu ziren.

Futbol gaelikoa
---------------

Futbol gaelikoari dagokionez urte askotan Connacht probintziako ligan aritu izan da baina emaitza aipagarririk gabe, 3. mailako txapelketa hirutan irabazi du, 1950, 1964 eta 1967an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Lee, J. J.; Casey, Marion; Casey, Marion R..  (2006-02). *Making the Irish American: History and Heritage of the Irish in the United States.*  NYU Press ISBN 9780814752081. (Noiz kontsultatua: 2018-05-15).

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** New York GAA taldearen webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3875498

 |

* Wd Datuak: Q3875498
**Jakue** tradizioa kristauko euskal izena da, gizonezkoena. Jakue izeneko bi apostolu izan ziren, baina ezagunena done Jakue Nagusia da, kondairak dioenez Santiago de Compostelan ehortzirik dagoena, **Done Jakue** alegia. Santu horren jaieguna uztailaren 25ean da.

Jakob izenaren aldaera da Jakue. Anitz erabili da Euskal Herri osoan, baina Hego Euskal Herrian gaztelaniazko **Santiago** nagusitu zen, eta euskarazkoa zokoraturik gelditu. Aldaerak: **Jakes** (Ipar Euskal Herrian nagusi), **Jakob**, **Jakobe**, **Jaime** eta, Sabino Arana eta Koldo Elizalderen izendegian, **Jagoba**.

Aldiz, **Xanti** edo **Santi** gaztelaniazko Santiago izenaren hipokoristikoak dira, eta ez ditu ontzat ematen Euskaltzaindiak.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «santi - Pertsona-izenak - Euskal Onomastikaren Datutegia (EODA)» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-05-28).
2. ↑   «Izen hipokoristiko edo txikigarriak: Xanti/Santi, Joxe/Jose - JAGONET galde-erantzunak» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-05-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q77046821

 |

* Wd Datuak: Q77046821
**Jeong Myung-hee** (Hego Korea, 1964ko maiatzaren 16a - ) saskibaloi jokalari olinpikoa izan zen.

Ibilbidea
---------

1982an, Sungui Girls' High Schoolera joaten zen bitartean, gazteen selekziorako hautatu zuten eta Manilan, Filipinetan, Asiako Emakumeen Saskibaloi Txapelketan parte hartu zuen. 

1984an Kolon Saskibaloi Taldean sartu bezain pronto, saskibaloi jaialdian lehen urteko txapelketan jokalari nagusi bihurtu zen, eta selekzioan izendatu zuten. Olinpiar Jokoetan parte hartu zuten bi partidak irabazi zuen talde AEBren aurka izan ziren. Urte horretako urrian, Shanghain, Txinan, ospatutako Asiako Emakumeen Saskibaloi Txapelketan parte hartu zuen eta Koreako taldearen 4. txapelketa jarraian irabazi zuen.

Ondoren, bere talde Kolon-en alboko gisa lan egin zuen eta zutoin bikoitza eraiki zuen erdigunerik altuenarekin, Eun-seok Leerekin, baina ezin izan zuen gauza handirik lortu Samsung Life Insurance, Pacific Chemical, talde indartsuen itzalaren ondorioz eta Kookmin Bank, eta 1990-91 denboraldiaren amaieran erretiratu zen.

Los Angeleseko Olinpiar Jokoetan, zilarrezko domina irabazi zuen taldekako lehian.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4956604

 |

* Wd Datuak: Q4956604
**Joanes Haraneder** (Donibane Lohizune, Lapurdi, 1669 - ????) euskal idazlea izan zen, apaiza, eta bereziki Ebanjelioak eta debozionezko liburuen itzultzailea.

Biografia
---------

Joannes Haranederren *Philotea, edo devocioneraco bide erakusçaillea*ren lehenbiziko edizioaren azala (Tolosa Okzitania, 1749).
Joanes Haraneder familia nobletik zetorren eta bere jaioterrian bertan egon zen apaiz. Itun Berriaren lehen euskarazko itzulpen katolikoa egin zuen. Lau Ebanjelioak, Apostoluen Eginak, Gutunak eta Apokalipsia jasotzen zituen itzulpenaren eskuizkribua 1740. urtekoa bazen ere, ez zen 1855. urte arte argitara eman, Dassance eta Harriet apaiz eta argitaldariek egokitu zuten arte, alegia, *Jesu-Christo gure Iaunaren Testament Berria* izenburuarekin. Lau Ebanjelioak baino ez zituen jasotzen, ordea. Mitxelenaren ustez, Haranederrek laguntzaileak izan zituen. Patxi Altunak eskuizkribu osoa Jesu Christoren Evangelio Saindua izenburupean (Euskaltzaindia, 1990) argitaratu zuen. *Philotea, edo devocioneraco bide erakusçaillea* Haranederren bigarren itzulpena 1749. urtean argitaratu zen Okzitaniako Tolosan, Silvain Pouvreauk 1664rako euskaratua bazuen ere. Handik urtebetera, Aita Lorenzo Scupoliren *Combattimento espirituale* liburuaren itzulpen lana argitaratu zuen, *Gudu izpirituala* izenburuarekin.

Lanak
-----

Joanes Haranederren Testament Berriaren itzulpena. 1750, eskuizkribua.
### Erlijioa

* *Jesu Christoren Evangelio Saindua* (1740; Bilbo, 1990)
	+ Ikus eskuizkribua digitalizatua Bilketa atarian.
	+ Ikus liburu inprimatua digitalizatua (1855) Gallica-n.
* *Philotea edo devocioneraco bide erakusçaillea* (Okzitaniako Tolosa, 1749)
	+ Ikus liburua digitalizatua Gallica-n.
* *Gudu izpirituala* (Tolosa, Okzitania, 1750)
	+ Ikus liburua digitalizatua Bilketa atarian.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2012-01-10 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* «Joanes Haraneder» *Literaturaren Zubitegia*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260431
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 219300256
* ISNI: 0000 0004 3493 7563
* Literaturaren Zubitegia: 717
* SUDOC: 060163380
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 58219
* Lur: 02664/eu\_h\_0527/h0527

 |

* Wd Datuak: Q12260431
***Notitia utriusque Vasconiae, tum Ibericae, tum Aquitanicae*** (euskaraz: «Bi Baskonien historia, iberiarrarena eta akitaniarrarena») Arnaut Oihenartek latinez idatzitako liburu bat da, Parisen 1638an argitaratua. Liburu garrantzitsua da Euskal Herriko literaturaren historian. Oihenart (Maule, Zuberoa, 1592-Donapaleu, Nafarroa Beherea, 1668) poeta, legegizona, historialaria eta politikaria izan zen. Latinez idatzitako liburu horretan, gai historikoekin batera, euskararen gramatika labur bat plazaratu zuen.

Ezaugarriak
-----------

Oihenarten obra historiografikorik handiena da. Bi Baskonien historia, iberiarrarena eta akitaniarrarena, aztertzen du, historiaren ikuspegitik, hiru liburukitan banatuta. Antzinako baskoiei eta kantabriarrei buruz hitz egiten du, haien hizkuntzei buruz, Nafarroako antzinako historiaz, haren erregeen genealogiaz, eta azkenik Akitaniako baskoiez. Bi Baskonien ezagutza sakona erakusten du, bai eta euskaraz ongi baino hobeki dakiela ere, zeina erabilgarria baitzaio toponimoak azaltzeko. Zorroztasun kritikoz idatzita dago, eta aipatzekoa da, XVII. mendeko liburu bat izanik, Euskal Herriari buruzko batasunezko ikuspegia. Obra honen ezaugarri nabarmen bat unibertsaltasuna da, gaiari geografia, etnografiaren, hizkuntzalaritzaren eta genealogiaren ikuspuntutik ekiten baitio.

Historiarekin batera, euskararen morfologiari buruzko 24 orrialde dakartza (deklinabideaz, izenordainez eta aditzaz); bertan, gramatika klasikotik —greko-latindar gramatikatik— aldendu eta euskararentzat molde berriak aurkitzen ahalegindu zen.

Lehen edizioa 1638an plazaratu zuen; eta handik ia hogei urtera, 1656an, aldaketa gutxi batzuk eginda, berriro ere argitaratu zuen.

Itzulpena
---------

Javier Gorosterratzuk 1926an liburua gaztelaniara itzuli zuen: *Noticia de las dos Vasconias, la Ibérica y la Aquitana.*

Garrantzia
----------

Lan horretan, bere garaikideen artean oso zabaldurik zeuden teorien aurrean (hala nola euskokantabrismoa eta tubalismoa), oso jarrera kritikoa azaltzen du. Haatik, gerora oinarrigabea dela frogatu den beste teoria baten alde egiten du Oihenartek liburu horretan: euskoiberismoaren alde.

Halaber, euskaldunontzat liburuak beste elementu garrantzitsua du: Euskal Herri osoaren historiaren berri ematen da, hala Hegoaldea nola Iparraldea aintzat harturik, euskaldun baten ikuspuntutik.

Bibliografia
------------

* Arnaut Oihenart: *Notitia utriusque Vasconiae, tum Ibericae, tum Aquitanicae*. Gasteiz: Eusko Legebiltzarra. Ondare Historiko bilduma, 1993. ISBN-10: 8487122469. ISBN-13: 978-8487122460.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  *Eusko Ikaskuntzen Nazioarteko Aldizkaria*n (RIEV, 1926-1929).

Kanpo estekak
-------------

* Jatorrizko liburua.
* **(Gaztelaniaz)**: Testua gaztelaniaz, Javier Gorosterratzuren itzulpena.
* **(Gaztelaniaz)**:Notitia utriusque Vasconiae liburuaren iturri historikoen Ricardo Zierbideren artikulua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q76665765

 |

* Wd Datuak: Q76665765
**Jose Luis Teres Izkierdo**, **Joxepo Teres** gisa ezagunagoa, (Donostia, 1957) Naturaren Zientziak espezilitatean. Zarauzko Ikastolan hainbat urtetan zientzien irakasle moduan eta urte gehienetan, zuzendari orokorra eta arduradun pedagogikoa izan da. Aranzadi Elkartearen partaidea da, mikologiaz espezializatuta. Elhuyar aldizkarian kolaboratu zuen urte asko.

Biografia
---------

Ikastolen Elkartean (EHIE) lan egin ditu Derrigorrezko bigarren hezkuntzarako Naturaren Zientzietako Ostadar eta EKI proiektuetan. 1986an Aranzadi Zientzia Elkartean bazkidetu zen. Hasiera batean Botanika sailarekin eta geroago Mikologia sailean kokatu zen bazkide aktiboa modura. Arkamurka Natura Elkarteko kidea da, bertako lehendakaria izan zelarik. Ingurumenari lotutako hitzaldi eta artikulu ugari plazaratu ditu. Hainbat urtetan *Elhuyar* aldizkarian kolaboratu zuen Euskal Herriko florari buruz artikuluak argitaratzen. Gipuzkoako kostaldearen defentsan gailendu da.

Liburuak
--------

Biologiarekin lotutako eskola liburu askotan lan egin du Gipuzkoako irakasle honek. Aparte, mikologiari buruzko liburua plazaratu du: 

* *Urola Kosta bailarako perretxikuak* (2009). Joxe Luis Albizurekin batera prestatutako lana. Zarauzko Udala, ISBN: 8493574352.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Zarauzko Iñurritzako biotopoaren onddoei buruzko hitzaldia.
* Elkarrizketa *Eta kitto* aldizkarian, 2019/10/22.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104161687
* Wikispecies Espezieak: Joxepo Teres

---

 |

* Wd Datuak: Q104161687
* Wikispecies Espezieak: Joxepo Teres
**Jose Luis Gallego** (Valladolid, 1913ko abenduaren 28a - Madril, 1980ko martxoaren 11a) kazetaria, poeta, militante komunista klandestinitatean, heriotz zigor kondena bat pairatu zuen eta urte asko eman zituen espetxean. Espetxean zegoela Maria Teresa Urrutiarekin ezkondu zen. Poeta madarikatutzat jo daiteke.

Biografia
---------

Valladolidetik Bilbora joan zen eta han batxilergoa ikasi zuen. Kazetaritza ikasteko Madrilera joan zen. Han Leopoldo de Luis eta José Méndez Herrera idazleekin batera *Pregón Literario* aldizkaria sortu zuen. Gerra zibila hasi zenean milizia herritarretan sartu zen. Aldi berean, Juventudes Socialistas Unificadas erakundeak argitaratzen zuen *Ahora* aldizkarian kronista bezala lan egin zuen. Ordurako, argitaratutako artikuluak eta poemak zirela eta, bere izena ezagutzera eman zen. Gerra bukatu ondoren, atxilotua izan zen eta hamabi urte eta egun baten kondena jaso zuen. Behin kalean, berriro ere borroka politikoari ekin zion klandestinitatean. Berriro atxilotuta, heriotz zigorra jaso zuen; zorionez heriotz kondena hogeita hamar urteko kondenarekin trukatu zuten frankistek. Burgosko espetxean zegoela beste preso politikoekin batera lan handia egin zuen bai kulturalki baita ere politikoki. Gerra ondorengo aldizkari desberdinetan kolaboratu zuen. 1953an Madrilgo Agora Saria irabazi zuen. Espetxean Maria Teresa Urrutiarekin ezkondu zen.. 1980an Madrilen hil zen, tronbosi baten ondorioz. Idazle bezala 36ko Belaunaldiaren partaidea izan behar zen baina espetxean igarotako denbora luzerak haren ahaztura ekarri zuen. Bere obra guztia espainieraz idatzi zuen. Bere poesiak Juan Ramón Jiménezen eragin handia izan zuen.

Obra
----

* *Noticia de mí*. Madril: Mensajes bilduma, 1947.
* *Cinco poemas*. 1953. Liburuxka hau Burgosko espetxean beste presoekin batera prestatu zuen.
* *Prometeo XX*. Bartzelona: El Bardo bilduma, Lumen,1970.
* *Noticia de mí*, M. Mensajes, 1947.
* *Voz última*, M. Ayuso, 1980.
* *Prometeo XX y Prometeo Liberado*, M. Orígenes, 1983.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Idazleari buruzko komentarioa
* **(Gaztelaniaz)**: Jose Luis Gallegoren zenbait poema.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17635557
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 4953863
* ISNI: 0000 0001 1998 7130
* BNE: XX5080193
* BNF: 12074024v (data)
* LCCN: n88069350
* SUDOC: 029028752
* UB: a1002678

 |

* Wd Datuak: Q17635557
Hainbat euskaltzain Arantzazun, 1972. urtean. Goian ezkerretik eskuinera: Koldo Mitxelena, Iratzeder, Jean Haritxelhar, Alfontso Irigoien, Luis Villasante, Jose Maria Satrustegi, Patxi Altuna eta Imanol Berriatua. Behean: Juan San Martin, **Jose Luis Lizundia**, Joseba Intxausti eta Xabier Kintana.
**Jose Luis Lizundia Askondo** (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1938ko apirilaren 9a) idazlea eta irakaslea da. Hainbat izengoiti erabili ditu: *J. L. L.*, *Etxenagusi*, *Garai'ko I*, *D. Amaitermin*.

Biografia
---------

Garaiko eta Izurtza-Mañariko udaletako idazkaria izan da, eta Euskaltzaindiko idazkariordea. Durangoko Gerediaga Elkartearen sortzailea; *Egin*, *Deia*, *La Gaceta del Norte*, *Anaitasuna*, *Zeruko Argia*, *Jakin*, *Enbata*, *Euskera*, *Punto y Hora de Euskal Herria*, *Txistulari*, *Tavira* eta *Cuadernos de Historia Duranguesa* aldizkarietan eman ditu argitara artikulu garrantzitsuenak.

EE alderdiko diputatua izan zen 1980-1984. urteetan.

Euskaltzaindiko idazkariorde-kudeatzaile lanetan dihardu azken urteotan. Politikagintza utzita, artikulugiletzat nabarmendu da Euskal Herrian hedapen handia duten hainbat egunkari eta aldizkaritan.

Ikus, gainera
-------------

* Anaitasuna aldizkarian idatzi zituen 71 artikuluak, Euskaltzaindiaren webgunean.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011-12-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3186367
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 52014367
* ISNI: 0000 0000 0216 3576
* BNF: 15612123h (data)
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 88889
* Lur: 03878/eu\_l\_2219/l2219

 |

* Wd Datuak: Q3186367
**Jana** (errusieraz: Я́на) ekialdeko Siberiako ibaia da, Errusiako Sakhako Errepublika zeharkatu eta Ozeano Artikoko Laptev itsasora isurtzen dena. Lena eta Indigirka ibaien artean dago.

Geografia
---------

Bi ibaion bilgunean sortzen da: Sarlang (hegoaldetik dator) eta Dulgalakh (hego-mendebaldetik). Berez 872 kilometro luze bada ere, Sartangekin batera 1.490 kilometroko ibilbidea osatzen du. Arroak 238.000 kilometro koadroko eremua du. Ahoa Laptev itsasoan du: bertan, 10.200 kilometro koadroko delta erraldoia eratzen du.

Janaren ertzeko hiri nagusiak Verkhoiansk, Batagai, Ust-Kuiga eta Nizhneiansk dira.

Hidrometria
-----------

Janaren emaria 1972-1999 bitartean neurtu da Ubileinaian (itsasoratu baino 157 km lehenago). Gune horretan, drainatutako eremuak 224.000 km² ditu, arro osoaren % 94. Emari handiena ekainean du (4.298 m³/s), izotz urtzearen ostean, eta txikiena martxoan (0,66 m³/s). Urritik maiatzera edo ekainera arte izozturik egoten da. Verkhoiansk aldean, esaterako, 70-110 egunez erabat izozturik egoten da eta 220 egunez zati batean.

**Janaren batezbesteko emariak (m³/s), Ubileinaian neurtuak**Datuak: 1972 eta 1999 artean

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Yana At Ubileinaya

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q78861
* Commonscat Multimedia: Yana River

---

* **Lekuak**
* OSM: 176123

 |

* Wd Datuak: Q78861
* Commonscat Multimedia: Yana River
**Joaquin Maya Ezenarro** (Iruñea, 1838ko urtarrilaren 11 – Iruñea, 1926ko apirilaren 15a) nafar organo-jotzaile, musikagile eta musika irakaslea izan zen.

Bizitza
-------

Joaquin Maya Iruñeko Kuria kalean jaio zen 1838ko urtarrilaren 11n. Antonio Maya aranztarraren eta Angela Ezenarro donostiarraren bost seme-alabetatik laugarrena izan zen. Haien etxean apopilo zegoen Antonio Astiz kapilauak garrantzi handia izan zuen umearen musika heziketan. 1844an, oso denbora tarte txikian, bi gurasoak hil ziren. Urte hartan Iruñeko katedraleko haur kantarien taldean sartu zen. Hamalau urte besterik ez zituelarik, San Joan Bataiatzaile parrokiako organo-jotzailea zen.

1859an piano irakasten hasi zen Iruñeko Musika Akademian, eta solfeo eta harmonia geroago. 1865ean Iruñeko Orfeoiaren zuzendari izendatu zuten, eta Santa Zezilia Kontzertu eta Elkar-Laguntza Elkartekoa 1879an. Orkestra horrekin eman zituen kontzertuetan Julian Gaiarrek, Pablo Sarasatek, Juan María Gelbentzuk, Damaso Zabaltzak edota Joaquin Larreglak parte hartu zuten. 1881tik aurrera, musika irakatsi zuen Iruñeko Maisu-maistren Eskolan, eta Iruñeko Musika Akademiako zuzendaria izan zen 1893-1914 bitartean. 1919an, San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademiako akademiko izendatua izan zen.

Iruñean hil zen, 1926ko apirilaren 15ean. Haren izena darama 1986an sortu zen Iruñeko udal musika eskolak.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Martinez Soto, Pilar. *Joaquin Maya Ecenarro.*  Antzina: revista de genealogía vasca e historia local, ISSN-e 1887-0554, 15. zenbakia, 2013, 42-76. orrialdeak, dialnet.unirioja.es (Noiz kontsultatua: 2020-10-13).
2. ↑   Elizondo, Edurne. *Ilusioa berreskuratzen.*  *Euskaldunon Egunkaria*, 1999ko maiatzak 2, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2020-10-13).
3. ↑    *Sociedad de Conciertos Santa Cecilia.*  amaen.es (Noiz kontsultatua: 2020-10-13).
4. ↑    *Maya Ecenarro, Joaquin.*  Gran Enciclopedia de Navarra, enciclopedianavarra.com (Noiz kontsultatua: 2020-10-14).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q87117342
* Commonscat Multimedia: Joaquín Maya

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 93676
* GEN: 14090

 |

* Wd Datuak: Q87117342
* Commonscat Multimedia: Joaquín Maya
**Jenizaroak** (turkieraz: *yeniçeri*, "gudari berriak") Otomandar Inperioaren armadako oinezko soldaduak izan ziren XIV-XIX. mendeetan. Armadaren elitea osatzen zuten eta, betebehar askoren artean, sultanaren babes eta zaintzaren ardura zeukaten, bai eta jauregiko beste hainbat eremutako zaintza ere; horregatik sultanaren *pretoriar guardiatzat* ere jo ohi ziren. XIV. mende amaieran eratu zen jenizaroen gorputza, eta indar politiko handia izan zuen XVI. mendetik aurrera; 1826. urtean, Mahmud II.a sultanak desegin eta sarraskitu zituen.

Historia
--------

1363 aldean eratu zen jenizaroen indar militarra, Murad I.a sultan zela. Hasiera batean musulmanak ez ziren gudariez osaturik zegoen, gehienbat gazte kristau eta gerra presoez. 1380tik aurrera, Balkanetako herrietan gatibu hartutako gazte kristauen artetik bereizi zituzten eta 1680. urtea arte ez zen Turkiako gazterik haien arteko onartu.

Jenizaroak lehenbiziko otomandar gudaroste iraunkorra bilakatu ziren, eta tribuetako gerlariz osatutako indar armatuak ordezkatu zituzten, hauen leialtasunean ezin baitzitekeen beti fida. Halaber, inongo gudari askek ez zukeen infanteriako gerlari izan nahiko, oso egiteko arriskutsua baitzen. Diziplina gogorra zuten, zelibatoa barne, eta aga edo buruzagi militar batek gidaturiko taldeetan banatzen ziren. XVI. mendearen bukaeran hasi ziren zelibatoaren eta beste neurri estu batzuen aurreko zorroztasun hura leuntzen.

XIX. mendearen hasieran, Turkiako armada mendebaldekoen moldeetara egokitzeko sultanek abiarazitako neurrien aurka agertu ziren jenizaroak eta Mahmud II.a sultanaren kontra matxinatu ziren 1826an. Zapalkuntza guztiz bortitza izan zen, Mahmudek armada-taldea desegin eta matxinatu guztiei lepoa mozteko agindua eman zuen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik hartu da. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Murphey, Rhoads. *Ottoman Warfare, 1500-1700.*  books.google.es (Noiz kontsultatua: 2017-8-21).
2. ↑    *Janissary.*  britannica.com (Noiz kontsultatua: 2017-8-21).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q130263
* Commonscat Multimedia: Janissaries

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 13339903d (data)
* GND: 4162701-5
* LCCN: sh85069346
* NKC: ph121284
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q130263
* Commonscat Multimedia: Janissaries
**Ramon Ortiz de Zarate Martinez de Galarreta** (Arriola, Asparrena, Araba, 1817ko martxoaren 22a - Gasteiz, Araba, 1883ko abuztuaren 12a) idazlea, legegizona, hizlaria eta euskaltzalea izan zen. Gasteizen egin zituen Zuzenbide ikasketak. Arabako kontseilari izendatu zuten 1845. urtean, eta Gasteizko udaleko prokuradore sindiko nagusi 1848an.

*Consejos al pueblo vascongado* argitaratzen hasi zen, Arabako tradizioak jendaurrean ezagutarazteko asmoz. Harrera ezin hobea aurkitu zuen argitalpen horrek Ortiz de Zarateren herrikideen aldetik, baina foruen aldeko idatziok kontserbadoreen eta Madrilgo Gobernu Zentralaren haserrea piztu zuten, eta argitalpenak erretiratzeko agindua eman zioten. Halere, ez zuen etsi, eta Hego Euskal Herriko foruen eta interesen alde egin zuen. *El Boletín del Comercio* Bilboko aldizkarian hasi zen idazten.

1858. urtean Gorteetako diputatu hautatu zuten, eta 1861ean Arabako diputatu nagusi izendatu zuen Herrialdeko Batzordeak. 1867. urtean *El Fuerista* egunkaria sortu zuen. Arabako matxinada karlistaren ondorioz, 1873. urtearen hasieran Frantziara erbesteratu zen, eta Karlos erregegaiaren mendeko jarri zen. 1874. urtean Oñatiko Auzitegi Goreneko lehendakari izendatu zuten.

Gerraren amaieran (1876), foruak indargabetu zituztenean, haien defentsan hasi zen berriro ere, eta diputatu hautatua izan ondoren, Madrila jo zuen. Baina Gorteetan zela, konortea galdu zuen eta Gasteiza itzuli behar izan zuen. Handik gutxira hil zen, 66 urte zituela. Lan ugari idatzi zituen, lege eta historia gaien ingurukoak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011-12-26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Auñamendi Eusko Entziklopedia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21333955
* Commonscat Multimedia: Ramón Ortiz de Zárate

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 12687268
* ISNI: 0000 0000 5919 6715
* BNE: XX1018090
* LCCN: n88639787
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 112283
* Lur: 04624/eu\_o\_1659/o1659
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q21333955
* Commonscat Multimedia: Ramón Ortiz de Zárate
**John King Davis** (Ingalaterra, 1884ko otsailaren 19a - Toorak, 1967ko maiatzaren 8a) Australiako esploratzaile eta nabigatzaile garrantzitsu bat izan zen Ozeano Australeko esplorazio lanengatik, eta Macquarie uhartean eta Willis uhartean (Koral itsasoa) meteorologia-estazioak ezartzeagatik ere.

Davisek Sir Ernest Shackleton-en Nimrod espedizioan parte hartu zuen Nimrodeko ofizial gisa, eta geroago Sir Douglas Mawson-en Aurora espedizioan Aurorako ofizial gisa. Halaber, *RRS Discovery*-eko kapitaina izan zen BANZARE espedizioan zehar 1929 eta 1930 artean.

Davis Australiako (Commonwealth) nabigazioaren zuzendaria izan zen 1920tik 1949ra. Garai hartako hasieran, Willis uharteko meteorologia eta zikloiak behatzeko estazioa jartzeko aurkeztu zen boluntario. Royal Society of Victoria elkarteko presidentea izan zen 1945ean eta 1946an, Royal Geographical Society Elkartearen kide izanez.

1957an ezarria, Antartikako Davis base antartikoa bere omenez izendatu zuten.

Lanak
-----

King Davis-ek zenbait liburu ere argitaratu zituen: *With the Aurora in the Antarctic* (1919), *Willis Island: a storm-warning station in the Coral Sea* (1921) eta *Trial by Ice. The Antarctic Journals of John King Davis* (1997, Louise Crossley-k hil ostean).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2603652
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 25444637
* ISNI: 0000 0000 4049 240X
* GND: 120859688
* LCCN: no94013605
* SNAC: w66d6jms

 |

* Wd Datuak: Q2603652
**New Haven konderria** (ingelesez: *New Haven County*) Connecticutko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua (Connecticut) da. 2010eko zentsuaren arabera 862.477 biztanle zituen, New Haven kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

New Haven konderriak 2.232,72 kilometro koadro ditu. Horietatik 667,05 ura dira. Beste 1.565,66 lurra dira.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 862.477 pertsonetatik 712.127 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 129.743 dira. 101.763 beltzak edo afroamerikarrak. 1.421 amerikar natiboak ziren eta 196 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 29.933 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2.764 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 14.273 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q54234
* Commonscat Multimedia: New Haven County, Connecticut

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125484327
* GND: 4451197-8
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 276212
* TGN: 1002712

 |

* Wd Datuak: Q54234
* Commonscat Multimedia: New Haven County, Connecticut
1995eko urtarrilaren 25ean Somaliako kostaldearen parean agertutako itsas luminiszentziaren satelite bidezko ikuspegia.
Itsas luminiszentziaren argi efektua.
**Itsas luminiszentzia**, itsasoaren luminiszentzia edo fosforeszentziaren eragina da, ondorioz itsasoa argiztatu egiten da. Ingelesez *milky seas* ("esne otsasoa") eta gaztelaniaz *mar de ardora* ("ardorako itsasoa") izendapenak jasotzen ditu.

Ozeanoak ur kopuru handietan sortarazten duen fenomenoa da, honetan itsasoko urak aldi batez kolore txurixka-urdinxka bat bereganatzen du, gauez oso ikusgarria, berezko argia egiten baitu. Luzaroan fenomeno arras misteriotsua izan da, marinel, arrantzale eta nabigatzaileen artean kondaira ugariren oinarria izana, zerk sortzen zuen guztiz ezezaguna baitzen, askok benetazko fenomenoa ala mendeetako itsas kondaira hutsa ote zen zalantza egiteko adina.

Azken ikerketen arabera, plankton mikroalgekin zerikusia duen bakteria bioluminiszente batek (vibrio harveyi) eragina litzateke.

Bioluminiszentzia norantza guztietan hedatzen da eta bere argia egunetan zehar edota ordu batzuez iraun dezake.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1916842

 |

* Wd Datuak: Q1916842
Itsasertz-ozeano ebaketa: plataforma kontinentalaren kokapena.
**Itsas hondoa** itsasoaren azpian dagoen lurrazal-zatia da. Geologoek, plaken tektonika aztertzean, *litosfera ozeaniko* deitzen diote.

Hiru zatitan banatu ohi da:

* plataforma kontinentala
* ezponda kontinentala
* ordoki abisala (ozeano dortsalak eta itsas hobiak barne)

Geoklimatikaren ikuspegitik, itsas hondoak garrantzi handia dute, karbono hodiak baitira, baina metano hidrato ugari ere badute, berotze globalaren eragile nagusietakoa.

Erliebea
--------

Lurrazalean bezala, itsas hondoan ere haranak, sakanak, ordokiak eta mendikateak daude. Hala, kostaldean kontinentearen itsaspeko ordokia hedatzen da, itsaso zabalerantz okertua egoten den lur zerrenda laua eta sakontasun gutxikoa (200 metro sakon du gehienez ere). Kontinentearen itsaspeko ordokia bukatzen den tokian ezponda edo aldapa hasten da; ordokian eta ezpondan arroila sakon batzuk izaten dira ibaietako ur lasterrek ebakiak. Ezpondatik itsaso zabalerantz barneratu ahala, itsas hondoko sakana edo ordoki abisala hedatzen da; itsas maila baino 3.500-5.500 metro beherago dago sakana abisala eta bertan biltzen dira, ibaiek eramanda, kontinenteetako sedimentuak. Sakana abisalean mendikateak edo bizkarrak daude, ozeanoetan zehar kilometro askotan luzatzen direnak, eta mendikate horietako tontorrak bizpahiru kilometrotako garaiera izaten dute. Lurraren azaleko bi plakaren artean eratzen dira itsas hondoko bizkarrak, eta lurpeko indarren ondorio dira. Sakana abisalean badira osin sakon batzuk ere, eta osin horien alde batean uretatik kanpora irteten diren tontor batzuk izaten dira, uharte arku izenekoak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2014-10-25 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q468469
* Commonscat Multimedia: Seabed

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11944136x (data)
* GND: 4129066-5
* LCCN: sh85093880
* NDL: 00564649
* NKC: ph173794
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q468469
* Commonscat Multimedia: Seabed
**Itsas itunaren abentura**, jatorrizko ingelesezko izenburua *The Adventure of the Naval Treaty*, Arthur Conan Doyle eskoziar idazleak argitaratutako Sherlock Holmes detektibe ospetsuari buruzko kontakizun laburra da. 1893an kontakizun labur eta solte modura *The Strand Magazine* aldizkarian argitaratu zen, ondoren, 1894an aldizkari horretan argitaratutako Sherlock Holmesi buruzko beste hainbat kontakizun laburrekin batera *Sherlock Holmesen Oroitzapenak* liburu bilduman argitaratu zuen, bilduma horretako kontakizun luzeena da, eta zalantzarik gabe interesgarrienetakoa.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Watsonek kasu hau bere ezkontzaren ondorengo uztailean jazo zela aipatzen du.

Watson doktoreak Sherlock Holmesi bere eskola garaiko Percy Phelps adiskideari lagundu diezaion eskatuko dio, aurrez hark Watsoni eskatu baitio. Phelps, Lord Holdhurst politikari kontserbadorea eta Foreign Officen etorkizun bikaina izatea espero zuen gizasemea da, baina bapatean bere itxaropenak zapuztu egingo dira. Bere ardurapean lagatako Erresuma Batua eta Italiaren arteko Itsas Ituna oharkabean lapurtu baidiote, horrek harentzako sekulako arazoa izateaz gain nazioarteko afera sor dezake. Berez, inork ez zekien ituna berari laga ziotenik, eta bera zegoen eraikinean ez omen zegoen bera beste inor, baina agiri baliotsua desagertu egin da.

Holmes eta Watson berehala Phelpsen etxera bertaratu eta lurjota topatuko dute, bere izaera urduria dela eta arazo honen presioaren ondorioz nerbio-krisialdi batetik osatzen ari baita, zoragaiztoko gertaera honek bere hondamendi profesional eta soziala suposatuko baitu. Hortaz, hori gerta ez dadin, Holmes bere azken itxaropena da.

Holmesek kasua astiro aztertuko du, eta Phelps eta Watson adiskideak Baker Streetera bidaliko ditu, bera etxearen inguruan gaupasa eginez geldituz. Biharamunean, Holmes detektibea Baker Streetera itzuli eta Phelpsi hark berreskuratu berri duen ituna gosarian jarriz harrituarazi eta poztuaraziko du. Beste behin ere, Holmesek justizia mantentzea eta Erresuma Batuaren ohorea gordetzea lortuko du, ituna frantziar edo errusiarren eskuetara iritsiko balitz ondorio oso kaltegarriak izango bailituzke. Joseph Harrison, Phelpsen Anne emaztegaiaren anaia eta bere koinata izango dena, zorrez lepo zegoenez, ituna lapurtu zuen, hura saldu eta zorrak kitatzeko asmoz. Holmesek nahitan gaizkileari ihes egiteko aukera emando dio, honela eskandalu diplomatiko eta politiko desatsegin hau jazo denik sekula inork jakin ez dezan.

Ikus gainera
------------

* *Sherlock Holmesen Oroitzapenak* (1893)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q930923
* Commonscat Multimedia: The Adventure of the Naval Treaty

---

 |

* Wd Datuak: Q930923
* Commonscat Multimedia: The Adventure of the Naval Treaty
**Ringfort** (ingeles izena, «eraztun gotorlekua» esan nahi duena; irlanderaz: *Lios*, «lis» ahoskatua) Burdin Aroan hasi eta Goi Erdi Aroa arte eraiki ziren gotorleku zirkularrak dira, gutxi gorabehera K.a. 800-400 eta K. o 1000. urteen artekoak. Iparraldeko Europan daude, bereziki Irlandan; Gales eta Kornuallesen ere ohikoak dira, eta azken herrialde bi horietan rounds deritze ingelesez.

Ringfort gotorlekuak hainbat neurritakoak izaten dira, eta harriz nahiz lurrez eraikiak. Lehenbiziko ringfort gotorlekuak oholesiez ere sendotu ohi ziren. Haien helburua bertako biztanleriari babesa eskaintzea zen.

Irlanderak ringfort gotorlekuak izendatzeko hainbat hitz erabili izan ditu, horietako asko gerora ohiko irlandar leku izenak ere bilakatu direnak, adibidez: *ráth* (ingelesez: *rath*), *lios* (ingelesez: *lis*; kornubierazko *lis* hitzaren parekide, «gorte«), *caiseal* (ingelesez: *cashel*), *cathair* (ingelesez: *caher* edota *cahir*; galesez: *caer*; eta bretainieraz: *ker*) eta *dún* (ingelesez: *dun* edota *doon*; kornubieraz: *din*).

Irlanda osoan mota honetako 40.000 eraikin identifikatu dira, baina uharte osoan 50.000 edo gehiago bide direla ere kalkulatu da. Eraikin hauetako adibide nabarmenen eta ospetsuenak Grianan Aileachkoa (Donegalgo konderria) eta Dún Aonghasa (Aran uharteak) dira.

Iruditegia
----------

* Grianan Aileachkoa, Donegalgo konderria.Grianan Aileachkoa, Donegalgo konderria.
* Cahergal, Cahersiveen, Kerryko konderria.Cahergal, Cahersiveen, Kerryko konderria.
* Caher Black, Clareko konderria.Caher Black, Clareko konderria.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q92383
* Commonscat Multimedia: Ringforts

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300240365

 |

* Wd Datuak: Q92383
* Commonscat Multimedia: Ringforts