recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Yeoman Goardiaren martxa.
*Yeoman* (pluralez *Yeomen*) euren lurrak lantzen zituzten nekazariak izendatzeko ingelesezko izandepan bat zen. Historikoki, Ingalaterrako Erdi Aro eta Aro Modernoko klase egituran yeoman hauek lurjabe edo gentry mailaren azpitik zeuden, halere ekonomia maila ona eta politika eskubideez ere gozatu ahal zuen. Gerora, izendapen hau lurjabe txiki eta maizterrak izendatzeko erabiltzera pasa zen. Zaindariak eta menpeko funtzionarioak izendatzeko ere erabilia izan zen.

Yeoman ezberdinak zeuden:

* Yeomanry, Ingalaterra eta Galesko erreserbako milizia.
* Yeomen Warders edo Beefeater zirelakoak, Londresko dorrearen zaindariak.

Izena
-----

Dirudienez, Yeoman izena yongeman edo yongerman hitzetatik eratorria litzateke, jatorria anglosaxoiera edo ipar-mendebaldeko germanieran luke. Hasiera batean yeman, yoman edo yoeman hitzetara eraldatu zen, eta jada XIV. mendeam gaur egungo yeoman hitzan bilakatu zen.

Ikus gainera
------------

* Beefeater

Kanpo estekak
-------------

* Goardiako Yeomanen webgunea **(Ingelesez)**
* Yeomanen webgunea ofiziala **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q862823
* Commonscat Multimedia: Yeomen of the Guard

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85149128
* NARA: 10641581
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q862823
* Commonscat Multimedia: Yeomen of the Guard
**Wood konderria** (ingelesez: *Wood County*) Mendebaldeko Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Parkersburg da. 2010eko zentsuaren arabera 86.956 biztanle zituen, Wood kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Wood konderriak 975,82 kilometro koadro ditu. Horietatik 27,21 ura dira. Beste 948,61 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 89,11 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 86.956 pertsonetatik 84.096 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 744 dira. 940 beltzak edo afroamerikarrak. 184 amerikar natiboak ziren eta 28 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 468 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 70 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.170 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q501331
* Commonscat Multimedia: Wood County, West Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 138373927
* LCCN: n80090028
* NARA: 10039836
* **Lekuak**
* OSM: 1913201
* TGN: 2002303

 |

* Wd Datuak: Q501331
* Commonscat Multimedia: Wood County, West Virginia
**Torneträsk** edo **Torne träsk** lakua (Samieraz Duortnosjávri, Meänkieliz Tornio edo Torniojärvi) Laponiako laku bat da, Suediaren iparraldeko muturrean kokatua dagoena, Norvegiako mugatik gertu, Kiruna udalerrian mendilerroan. *Träsk* hitzak (zingira) testuinguru honetan, Suedia iparraldeko beste laku askoren izenarekin bezala, *lakua* esan nahi du. Suediako zazpigarren lakurik handiena da. 330 kilometro karratuko hedadura eta 70 kilometroko luzera ditu. Lakua hegoekialdetik husten da, Tornionjoki edo Torne ibaiaren bidez. Lakuaren hegomendebaldean Abisko Parke Nazionala eta UNESCOren Laponiako Biosferaren Erreserba daude.

Lakuaren kokapena Suedian.Lakuaren kokapena Suedian.
Torneträsk lakua gau polar batean.
Torneträsk lakua glaziar baten aktibitatearen ondorioz sortu zen, bere 168 metroko sakonera eman ziona, Suediako bigarren lakurik sakonena bihurtuz. Ohi izotzez estalia dago abendua eta ekaina bitartean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q215818
* Commonscat Multimedia: Torneträsk

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4267912-6
* **Lekuak**
* OSM: 60173
* TGN: 1118432

 |

* Wd Datuak: Q215818
* Commonscat Multimedia: Torneträsk
Torloju-azkoina bikotea ageri da irudian.
**Torloju azkoina** luzera eta diametro handia duen torloju mota bat da. Hainbat zereginetarako erabiltzen da: prentsa edo mordaza moduko estutze-elementuak eragiteko, fresagailu zein tornuen orga desberdinetan desplazamendu lineala sortzeko, edo konporta hidraulikoa eragiteko. Torloju-azkoina metalezkoa (gehien erabiltzen dena altzairu tenplatua da), egurrezkoa edo PVCzkoa izan daiteke.

**Torloju-azkoina** torloju batez osatuta dagoen mekanismo mota bat da, biratzen denean azkoinaren luzetarako desplazamendua eragiten duena (higidura zuzena).

Torloju azkoinaren ezaugarriak
------------------------------

Azkoinak sarrera kopuru bat (z) (edo hari karakteristikoa) du. Hau torlojuaren nukleoarekiko paraleloki sartzen den helize kopurua da. Normalean 1, 2 edo 3 izaten da.

Hari-neurria (p) helize berean jarraian dauden bi hariren arteko distantzia da. Normalean, milimetrotan (mm) neurtzen da. Hari-neurria, azkoinak bira ematen duen bakoitzean torlojuak aurreratzen duen luzeraren berdina da. Torlojuak azkoina biratzean aurreratzen duen luzera (L) honako hau da:

***L=p·N*** non N azkoinak ematen dituen bira kopurua den.

Aitzinamendua edo aitzinamendu-abiadura, bereziki makina-erremintetan, milimetro minutuko (mm/min) adierazten da. Hau hari-neurria p (mm/biraketa-abiadura) biraketa-abiadurarekin biderkatuz n (biraketa-abiadura/min edo rpm) kalkulatzen da.

***A=p·n***

L luzerak sarrera kopuruarekiko (z) ez du mendekotasunik, hariaren pausuak azkoinak ematen duen bira bakoitzeko torlojua zenbat mm aurreratzen den adierazten duelako.

Oharra
------

Gaztelaniazko "es:husillo" artikuluaren itzulpena da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1353748
* Commonscat Multimedia: Leadscrews

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4056265-7
* LCCN: sh85126692
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1353748
* Commonscat Multimedia: Leadscrews

  


| * i
* e
* a
Engranajeak |
| --- |
| Sistemak | 
* Eguzki eta planeta engranajea
* Engranaje ez-zirkular
* Engranaje harmoniko
* Engranaje planetario
* Engranaje zikloidal
* Engranaje zuzen
* Kremailera eta piñoi
* Torloju amaigabe

 |
| Formak | 
* Helikoidala
* Hortz angeluarrezkoa
* Konikoa
* Koniko helikoidala
* Koroa
* Zuzena

 |
| Hortzen profilak | 
* Bilkarizko engranaje
* Engranaje zikloide

 |
| Mekanika | 
* Akoplatze
* Bizikletako martxak
* Diferentzial
* Engranaje tren
* Transmisioa
* Transmisio aldakor jarrai

 |
| Erabilera adibideak | 

|  |  |
| --- | --- |
| Bizikletak | 
* Ardatz bidezko transmisiodun bizikleta
* Barne-aldagailu
* Desbideragailu
* Piñoi
* Piñoi-talde

 |
| Horologia | 
* Gurpil-tren

 |

 |
| Ikus, gainera | 
* Piñoi aske
* Torloju-azkoin
* Torloju boladun
* Torloju nibelatzaile
* Transmisio-uhal
* Transmisio-kate

 |
**Wood konderria** (ingelesez: *Wood County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Quitman da. 2010eko zentsuaren arabera 41.964 biztanle zituen, Wood kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Wood konderriak 1.801,9 kilometro koadro ditu. Horietatik 130,75 ura dira. Beste 1.671,15 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 23,29 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 41.964 pertsonetatik 39.179 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3.551 dira. 1.951 beltzak edo afroamerikarrak. 198 amerikar natiboak ziren eta 12 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 156 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 8 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 460 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112652
* Commonscat Multimedia: Wood County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143077212
* LCCN: n81076933
* NARA: 10037157
* **Lekuak**
* OSM: 1839272
* TGN: 1003034

 |

* Wd Datuak: Q112652
* Commonscat Multimedia: Wood County, Texas
**Vlada Aleksandrovna Txigiriova**, errusieraz Влада Александровна Чигирёва, (Rostov Don, Rostov (Errusia), 1994ko abenduaren 18a) igeriketa sinkronizatuan aritzen den kirolari errusiarra da.

Olinpiar Jokoak
---------------

2016ko Udako Olinpiar Jokoetan, Rio 2016an (Rio de Janeiro), urrezko domina eskuratu zuen Errusiako taldearekin, Txinako taldearen (zilarrezkoa) eta Japoniakoaren aurretik (brontzezkoa) sailkatuz. Hauek osatzen zuten taldea: Natalia Istxenko, Svetlana Romaxina, Aleksandra Patskevitx, Alla Xixkina, Elena Prokofieva, Helena Topilina, Maria Xurotxkina, Svetlana Kolesnitxenko eta Vlada Txigiriova-k.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), berriro, urrezkoa lortu zuen, oraingoan, ROCen taldea ordezkatzen, Txinako taldearen (zilarrezkoa) eta Ukrainakoaren aurretik (brontzezkoa) sailkatuz. Hauek osatzen zuten taldea: Marina Goliadkina, Svetlana Romaxina, Aleksandra Patskevitx, Alla Xixkina, Polina Komar, Mariya Xurotxkina, Svetlana Kolesnitxenko eta Vlada Txigiriova-k. Kontuan izan, NOBek (Nazioarteko Olinpiar Batzordea) ezarritako zigorra zela medio, Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, errusiar kirolariek ezin izan zutela Errusiaren izenean esku hartu eta ROCen (Russian Olympic Committee) izenean eta banderapean lehiatu zirela.

Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
---------------------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2016 | Rio de Janeiro Brasil Brasil
  | 01 !1. postua, urrezko domina | *Igeriketa sinkronizatua*, emakumeak taldeka  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia 
  | 01 !1. postua, urrezko domina | *Igeriketa sinkronizatua*, emakumeak taldeka  |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. (PDF) *156. arauaː Alfabeto zirilikoz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema (errusiera, bielorrusiera, ukrainera eta bulgariera).* .
2. ↑  «Vlada Txigiriova» *olympedia.org* 2021-10-28an begiratua. **(Ingelesez)**
3. ↑  "Vlada Txigiriova" Olympics.com 2021-10-28an begiratua
4. ↑  Igeriketa sinkronizatua,emakumeak taldeka, emaitzak 2016 olympedia.org **(Ingelesez)**
5. ↑  Igeriketa sinkronizatua, emakumeak taldeka, emaitzak 2020 olympedia.org **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q14561114
* Commonscat Multimedia: Vlada Chigireva

---

 |

* Wd Datuak: Q14561114
* Commonscat Multimedia: Vlada Chigireva
**Wood konderria** (ingelesez: *Wood County*) Ohioko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Bowling Green da. 2010eko zentsuaren arabera 125.488 biztanle zituen, Wood kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Wood konderriak 1.607,06 kilometro koadro ditu. Horietatik 8,51 ura dira. Beste 1.598,55 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 78,09 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 125.488 pertsonetatik 118.684 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 5.663 dira. 2.906 beltzak edo afroamerikarrak. 232 amerikar natiboak ziren eta 30 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.924 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 104 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.608 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485571
* Commonscat Multimedia: Wood County, Ohio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 141880580
* LCCN: n79055828
* **Lekuak**
* OSM: 911313
* TGN: 1003033

 |

* Wd Datuak: Q485571
* Commonscat Multimedia: Wood County, Ohio
Dargle ibaia.
**Waxies' Dargle** (euskaraz *Zapatarien Udalekua*) Irlandako abesti herrikoi bat da. Bertan Dublin hiriburuko bi adineko anderek (*aul' wans*) egun pasako txango bat egiteko dirua nola lortu dezaketen inguruko eztabaida deskribatzen da. Berez abestia XIX. mendean haur abesti bat zen, baina denborarekin taberna giroko abestia bilakatu zen.

Dargle delakoa, Dargle ibaia da, garai batean Dublingo goi mailako jendea udaldian bertaratu ohi zen aisialdi leku ezaguna. Aldiz, *waxie* delakoa, Dublingo hizkeran zapatariei deitzeko izendapena zen. Horregatik, antzina Dublingo hizkeran *dargle* hitza udaleku hitzaren parekidea zen.

Hitzak
------

XX. mendearen hasiera arteko haur kantaren hasierak honela zioen:

Sez Rooney's ma to Cooney's da  

"Will ye come to the Waxies' Dargle?"

Gaur egungo bertsioak honela dio:

Says my aul' one to your aul' one  

"Will ye come to the Waxies' Dargle?"  

Says your aul' one to my aul' one,  

"Sure, I haven't got a farthin'.  

I've just been down to Monto town  

To see old Bill McArdle  

But he wouldn't give me a half a crown  

For to go to the Waxies' Dargle."

Bis  

"What'll ye have? Will ye have a pint?"  

"I'll have a pint with you, sir."  

And if one of us doesn't order soon  

We'll be thrown out of the boozer.

Says my aul' one to your aul' one  

"Will ye come to the Galway Races?"  

Says your aul' one to my aul' one,  

"With the price of me aul' lad's braces.  

I went down to Capel Street  

To the Jew-man moneylenders  

But they wouldn't give me a couple of bob  

On me aul' lad's red suspenders."

Says my aul' one to your aul' one  

"We have no beef nor mutton  

But if we go down to Monto town  

We might get a drink for nothin'."  

Here's a nice piece of advice  

I got from an aul' fishmonger:  

"When food is scarce and you see the hearse  

You'll know they've died of hunger.

Kanpo estekak
-------------

* *Waxies' Dargle* abestiaren bertsio klasikoa entzungai **(Ingelesez)**
* Sweeney's Men taldearen *Waxies' Dargle* abestiaren folk bertsio klasikoa entzungai **(Ingelesez)**
* The Pogues taldearen *Waxies' Dargle* abestiaren punk bertsioa entzungai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7975720

 |

* Wd Datuak: Q7975720
**Wood konderria** (ingelesez: *Wood County*) Wisconsinko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Wisconsin Rapids da. 2010eko zentsuaren arabera 74.749 biztanle zituen, Wood kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Wood konderriak 2.096,44 kilometro koadro ditu. Horietatik 42,28 ura dira. Beste 2.054,16 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 35,66 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 74.749 pertsonetatik 71.857 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.680 dira. 382 beltzak edo afroamerikarrak. 539 amerikar natiboak ziren eta 8 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.304 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 29 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 630 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q495332
* Commonscat Multimedia: Wood County, Wisconsin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157114772
* LCCN: n81050404
* NARA: 16557223
* **Lekuak**
* OSM: 270646
* TGN: 2002364

 |

* Wd Datuak: Q495332
* Commonscat Multimedia: Wood County, Wisconsin
**Watonwan konderria** (ingelesez: *Watonwan County*) Minnesotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua St. James da. 2010eko zentsuaren arabera 11.211 biztanle zituen, Watonwan kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Watonwan konderriak 1.138,89 kilometro koadro ditu. Horietatik 12,39 ura dira. Beste 1.126,51 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 9,84 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 11.211 pertsonetatik 10.970 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.338 dira. 74 beltzak edo afroamerikarrak. 22 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 86 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 53 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491292
* Commonscat Multimedia: Watonwan County, Minnesota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159458080
* LCCN: n81093357
* **Lekuak**
* OSM: 1795882
* TGN: 2001081

 |

* Wd Datuak: Q491292
* Commonscat Multimedia: Watonwan County, Minnesota
**Woodbury konderria** (ingelesez: *Woodbury County*) Iowako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Sioux City da. 2010eko zentsuaren arabera 102.172 biztanle zituen, Woodbury kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Woodbury konderriak 2.273,42 kilometro koadro ditu. Horietatik 12,79 ura dira. Beste 2.260,63 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 44,94 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 102.172 pertsonetatik 93.275 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 13.993 dira. 2.384 beltzak edo afroamerikarrak. 1.789 amerikar natiboak ziren eta 102 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 2.395 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 60 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.167 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486006
* Commonscat Multimedia: Woodbury County, Iowa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145423479
* ISNI: 0000 0004 0400 0024
* LCCN: n81035035
* NARA: 10038895
* **Lekuak**
* OSM: 1425400
* TGN: 2000657

 |

* Wd Datuak: Q486006
* Commonscat Multimedia: Woodbury County, Iowa
**Viktoria Viktorovna Kalinina**, errusieraz Виктория Викторовна Калинина, (Maikop, Errusia, 1988ko abenduaren 8a), eskubaloian aritzen den kirolari errusiarra da..

2016ko Udako Olinpiar Jokoetan (Tokio), esku hartu, eta urrezko domina eskuratu zuen eskubaloian Errusia ordezkatuz.
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan (Tokio), berriz, zilarrezkoa eskuratu zuen ROC ordezkatuz; Frantziako taldearen (urrezko domina) atzetik eta Norvegiako taldearen (brontzezko domina) aurretik sailkatu zen ROCeko taldea. Kontuan izan, Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan errusiar kirolariek ezin izan zutela Errusiaren izenean esku hartu, NOBek (Nazioarteko Olinpiar Batzordea) ezarritako zigorra zela medio, eta ROCen (Russian Olympic Committee) izenean eta banderapean lehiatu zirela.

Tokion, honako hauek osatzen zuten ROCeko taldea: Anna Sedoikina, Polina Kuznetsova, Polina Gorxkova, Daria Dmitrieva, Anna Sen, Anna Viakhireva, Polina Vediokhina, Vladlena Bobrovnikova, Ksenia Makeieva, Jelena Mikhailitxenko, Olga Fomina, Jekaterina Ilina, Julia Managarova, Antonina Skorobogattxenko eta Viktoria Kalininak.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2016 | Rio de Janeiro Brasil Brasil | 01 !1. postua, urrezko domina | Eskubaloia, emakumezkoa.
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Eskubaloia, emakumezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Viktoria Kalinina» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑   Euskaltzaindia. (PDF) *163. arauaː Georgieraz eta armenieraz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema.* .
3. ↑  "Viktoria Kalinina" *olympics.com* **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26251611
* Commonscat Multimedia: Victoria Kalinina

---

 |

* Wd Datuak: Q26251611
* Commonscat Multimedia: Victoria Kalinina
**William Lincoln Bakewell** (1888ko azaroaren 26a - 1969ko maiatzaren 21a) amerikar bakarra izan zen Endurance itsasontzian 1914-tik eta 1916-rako Trans-Antartika Espedizio Inperialean Sir Ernest Shackleton-ekin. William Bakewell-ek Endurance-ko tripulazioarekin bat egin zuen Buenos Airesen, Argentinan, Perce Blackborow lagunarekin batera. Bakewell itsasgizon gisa kontratatu zuten. Bakewell-en abenturak, Endurance itsasontzian emandako denbora barne, dokumentatuta daude berak idatzita, *The American on the Endurance* (Endurance itsasontziko amerikarra) liburuan.

Biografia
---------

1888ko azaroaren 26an jaio zen Joliet-en, Illinoisen. 1914tik 1916ra Trans-Antartika Espedizio Inperialean parte hartu zuen. 1923an Joliet-era itzuli zen eta Elgin, Joliet eta Eastern Railway-ekin lan egin zuen. Hurrengoan Rock Islandeko trenbidearen trafikoa kontrolatu zuen. Merle-kin ezkondu zen 1925ean eta alaba bat izan zuten, Elizabeth Bakewell. Bigarren Mundu Gerran, La Grangeko (Illinois) Diesel Electric Plant-ean lan egin zuen. 1945eko abuztuan Michigan baserri bat erosi zuen. 

1969ko maiatzaren 21ean hil egin zen Dukes-en, Michiganen. Immanuel eliza luteranoko hilerrian dago ehortzita, Skandia-n, Michiganen.

Ondarea
-------

* Bakewell uhartea bere omenez izendatua da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Rajala, Elizabeth Anna Bakewell. *The American on the Endurance: Ice, Seas, and Terra Firma Adventures of William Bakewell.*  Dukes Hall Publishing ISBN 0-9749134-0-5..
2. ↑   .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1414971
* Commonscat Multimedia: William Lincoln Bakewell

---

* **Identifikadoreak**
* Open Library: OL1401135A

 |

* Wd Datuak: Q1414971
* Commonscat Multimedia: William Lincoln Bakewell
**Magnitude** edo **izari absolutua** argizagi baten distira intrintsekoaren neurketa da. Gauzakia zehazki ikusletik 10 parsecera (32,6 argi-urte) egongo balitz izango zuen itxurazko magnitude hipotetikoa da, izarren argiaren iraungitze astronomikorik ez dagoela ulertuz. Horrek gauzakiak oinarri erkidearekin jartzen ditu, eta distantziak ezartzen duen distortsiorik gabe gauzaki astronomikoen energia alderatzea baimentzen du. Magnitude astronomiko guztietan bezala magnitude absolutua hainbat uhin-luzera interbalotarako ezar daiteke; izarrentzat magnitude absolutua argi ikusgaia izaten da, UBV sistematik *V* banda bakarrik erabiltzen duen. Bolometro bat erabilita magnitudea alda daiteke, uhin-luzera guztietan isurtzen den energia kontuan hartzen duelako, argi ikusgaia izan edo ez. Kasu honetan **magnitude absolutu bolometrikoa** deitzen zaio.

Eguzki-sisteman dauden gauzakientzat beste definizio bat erabiltzen da. Asteroide eta planeten magnitude absolutua hauek Eguzkitik eta ikusletik unitate astronomiko batera jarrita kalkulatzen dira. Asteroide edo planeta baten magnitude absolutua eta izar batena alderatzeko, lehenari 31,57 kendu behar zaio.

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q159653
* **Identifikadoreak**
* GND: 4454575-7
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q159653
**Mono konderria** (ingelesez: *Mono County*) Kaliforniako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Bridgeport da. 2010eko zentsuaren arabera 14.202 biztanle zituen, Mono kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Mono konderriak 8.111,52 kilometro koadro ditu. Horietatik 214,7 ura dira. Beste 7.896,83 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,57 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 14.202 pertsonetatik 13.449 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3.762 dira. 42 beltzak edo afroamerikarrak. 239 amerikar natiboak ziren eta 11 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 191 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 33 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 237 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156366
* Commonscat Multimedia: Mono County, California

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 156997338
* ISNI: 0000 0004 0381 7059
* GND: 6103265-7
* LCCN: n81068046
* NARA: 10036387
* **Lekuak**
* OSM: 396472
* TGN: 1002675

 |

* Wd Datuak: Q156366
* Commonscat Multimedia: Mono County, California
Errege zuria xake bikoitzean. Zalduna d5-etik mugitu da.

**Xakea** xake-jokoko egoera da, erregeetako bat erasopean eta babesik gabe aurkitzean, partida amaiarazten duena. Hitzak persierazko jatorria du: *shāh* = "errege". Gurera arabieraren bidez ailegatu zen.

Mehatxua amaitzeko hiru taktika daude:

* pieza erasotzailea harrapatu.
* piezaren eta erregearen artean pieza bat jarri (pieza erasotzailea zaldia bada, ezinezkoa).
* Erregea pieza erasotzailea harrapatu gabe mehatxatuta ez dagoen lauki batera mugitzea. Horrela, jokaldi baliogabea izango litzateke.

Hiru aukera horietako bat ere egin ezin bada, xake matea izango da, eta partida jokalariaren garaipenarekin amaituko da.

Ageriko jokaldi batek xake bikoitza eragiten du, hau da, xakea egiten duen aldeak pieza bat mugitzean, xakea emateaz gain, beste pieza batek ere xake ere egiten du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  xakea.org
2. ↑   Euskaltzaindia. *Xake.*  in: *Euskaltzaindiaren Hiztegia*..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q842046
* Commonscat Multimedia: Check (chess)

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q842046
* Commonscat Multimedia: Check (chess)
**Xake erromantikoaren eskola** ala **xake erromantikoaren aroa**, konbinazio harrigarrien bidez xakean edertasunba bilatzen duen joko-estiloa da. 1830-1880 artean jokatu zen, garai honetan xake joko irekia ez zen beste joko-estilorik ez zen jokatzene, eraso eta kontraeraso etengabeekin, nork jokaldi eder eta harrigarriena egingo. Amaiera partidaren zatitzat besterik ez zen hartzen, aurrez konbinazio harrigarre baten bidez irabazi ez bazen.

Kurioski, xake erromantikoaren eskola, guztiz antierromantikoak ziren François-André Danican Philidor xakelariaren irakaspenetan oinarrituz garatu zen, baina XIX. mendean zehar erromantizismoaren bilakaerarekin batera, genioaren eta origiltasunaren kultua gizarte osora hedatu zen. Ez zen xakearen atzerakada bat, klasikoen berreskuratze bat baizik.

La Bourdonnais eta McDonnellen arteko partidek joera hau definitiboki ezarri zuten, nahiz eta xake erromantikoaren xakelari nabarmenenak Adolf Anderssen, Joseph Henry Blackburne, Lionel Kieseritzky, Paul Morphy, Daniel Harrwitz, Johannes Zukertort, Howard Staunton, Pierre Charles Fournier de Saint-Amant eta abar izan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3314573
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3314573
**Wanda Díaz-Merced** (Gurabo, Puerto Rico, 1982 - ), astrofisikari puertorricarra da, *sonifikazioa* erabiliz datu multzo handiak soinu entzungarri bihurtzeagatik ezaguna dena. 

Ikusmena galdu izanagatik hasi zen soinua erabiltzen astronomia ikertzeko. BBC-k emakume zientzilari berritzaileenen zerrendan sartu zuen, zazpi pertsona daude zerrenda horretan.

Biografia
---------

Wanda Díaz-Merced Puerto Ricoko herri txiki batean jaio zen. Wanda eta haren ahizpa ikusmen desgaitasunakin jaio ziren eta oztopo ugariri aurre egin behar izan zioten. Bien ametsa zen inoiz espaziontzi bat eraiki eta beste galaxia batzuk esploratzea. Ikasketa ertainak egiten ari zela bigarren postua eskuratu zuen zientzia azoka bateko lehiaketan, eta bere ametsari ekitea erabaki zuen. 

20 urte inguru zituela erabat galdu zuen ikusmeana erretinopatia diabetiko endekatzaile baten eraginez eta astroen erradiazioa ikertzeko bide berriak bilatu behar izan zituen. Astroen irrati datuek ematen ditzuten patroiak entzumen bidez aztertzea ikusmen bidez aztertzea baino errazagoa zela konturatu zen.

Puerto Ricoko Unibertsitatean fisika ikasketak abiatu zituen eta NASAko Robert Candey-rekin harremanetan jarri ondoren Estatu Batuetan graduatu zen *NASA Goddard Spaceflight Center*-en. Doktoretza Glasgowko Unibertsitatean egin zuen 2013an, espazioko datuen analisiak ikertu zituen soinua erabiliz. Doktoretza-ondokoa egiteko Harvard & Smithsonian Astrofika Zentruan eta Hegoafrikako Obserbatorio Astronomikoan onartu zuten.

2020an Harvard & Smithsonian eta European Gravitational Observatory erakundeen arteko elkarlanean aritu zen. Aurretik Japonian, Hegoafrikan, Puerto Ricon eta Kanadan egin zuen lan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Wanda Díaz, la astrofísica ciega que descubre los secretos del Universo escuchando las estrellas» *BBC News Mundo* 2017-06-21 (Noiz kontsultatua: 2023-01-25).
2. ↑   **(Ingelesez)** «100 Women: Seven trailblazing women in science» *BBC News* 2017-11-06 (Noiz kontsultatua: 2023-01-25).
3. ↑   **(Ingelesez)** «NASA - Summer Intern from Puerto Rico Has Sunny Perspective» *www.nasa.gov* (Noiz kontsultatua: 2023-01-25).
4. ↑   **(Ingelesez)** «This Blind Boricua Astrophysicist Pioneered a Revolutionary Way to Study Stars Through Sound» *Remezcla* (Noiz kontsultatua: 2023-01-25).
5. ↑   **(Ingelesez)** Castelvecchi, Davide.  (2021-08-30). «Using sound to explore events of the Universe» *Nature* 597 (7874): 144–144. doi:10.1038/d41586-021-02347-3. (Noiz kontsultatua: 2023-01-25).
6. ↑   **(Ingelesez)** Merced, Wanda Diaz. «Wanda Diaz Merced | Speaker | TED» *www.ted.com* (Noiz kontsultatua: 2023-01-25).
7. ↑   **(Ingelesez)** Diaz Merced, Wanda L..  (2013). *Sound for the exploration of space physics data.*  University of Glasgow (Noiz kontsultatua: 2023-01-25).
8. ↑   «Wanda Díaz-Merced | Royal Society» *royalsociety.org* (Noiz kontsultatua: 2023-01-25).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q41570105
* **Identifikadoreak**
* ORCID: 0000-0002-2981-8709

 |

* Wd Datuak: Q41570105
**Xalbador eta Ihidoi** Daniel Aire *Xalbador* eta Gerard Ihidoik osaturiko bikotea Etxamendik eta Larraldek osaturikoarekin parekatu izan dute. Amodiozko abestiek eta kantu politikoek osatzen dute haien errepertorioa. Nafarroako Behereko bi kantariek hiru disko argitaratu dituzte: Gauden gu (1992), Bizitzaren haritik (1997) eta Amentsen miraila (2005).

Ibilbidea
---------

Bakoitzak bere aldetik hasi zuten bidea Daniel Aire *Xalbador* urepeldarrak (Fernando Aire *Xalbador* bertsolariaren semea) eta Gerard Ihidoi ezterenzubitarrak. Bakoitzak bere kantuak zituen, bere plazak. Eta lehen aldiz 1990ean abestu zuten elkarrekin, bikote moduan, Baxenabarreko Kantu Txapelketako kanporaketan. Daniel Xalbadorren kantu batekin aurkeztu ziren, "Gaztetxo bati" izenekoarekin. A cappella kantaturiko abesti hark hitz onenen saria eskuratu zuen, baina, hala ere, finaletik kanpo gelditu zen bikotea. Txapelketatik at, ostatuetan eta plazetan kantatzen hasi ziren bi laborariak elkarrekin ordutik.

1992an lehen diskoa argitaratu zuten, Gauden gu izenekoa, Elkar diskoetxearekin. Handik bost urtera etorri zen bigarren diskoa, Agorila diskoetxearekin argitaratutako Bizitzaren haritik. Eta gaurdaino, azken diskoa 2005ean argitaratu zuten, Amentsen miraila (ZTK). 2010. urterako beste disko bat atera asmo dute.

Bai diskoetan eta bai plazan herri musika landu dute beti Xalbadorrek eta Ihidoik. A cappella edo gitarra jotzaile bat lagun harturik, munduko kantu ezagunak zein euskal kantu ez hain ezagunak taularatu dituzte, antzokietan, herriko festetan, sostengu gaualdietan, elizetan... Dena den, Xalbador eta Ihidoiren errepertorioan ez dira falta Daniel Xalbadorrek berak sorturiko kantuak; harenak dira hitzak gehienetan, nahiz eta bakar batzuk Ernest Alkhat, Etxahun-Iruri eta Xabier Leterenak izan.

Plazerari eta penari, plazeretik eta penatik abesten dute Xalbador eta Ihidoik. Amodiozko kantuak eta politikoak. Ipar Euskal Herriko kantagintzan, Etxamendi eta Larralde bikotearekin lotu izan da Xalbadorrek eta Ihidoik osaturikoa, bai estilo aldetik, bai jorratzen dituzten gaiei begira, hala doinuetan nola kantakeran.

Diskografia
-----------

* *Gauden Gu* (1992, Elkar)
* *Bizitzaren haritik* (1997, Agorila)
* *Amentsen miraila* (2005, Kultulan Diskak)

Erreferentziak
--------------

* 

* Edukiaren zati bat «Xalbador eta Ihidoi» artikulutik hartua da. Artikulu hark Ainara Gorostizu du egile, eta Creative Commons Aitortu-Partekatu Berdin 3.0 lizentziarekin argitaratu da Badok euskal kantagintzaren atarian.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12269058

 |

* Wd Datuak: Q12269058
**Monroe konderria** (ingelesez: *Monroe County*) Mississippiko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Aberdeen da. 2010eko zentsuaren arabera 36.989 biztanle zituen, Monroe kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Monroe konderriak 1.999,72 kilometro koadro ditu. Horietatik 18,13 ura dira. Beste 1.981,58 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 18,5 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 36.989 pertsonetatik 25.202 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 355 dira. 11.381 beltzak edo afroamerikarrak. 57 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 71 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 13 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 261 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491276
* Commonscat Multimedia: Monroe County, Mississippi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 123146743
* LCCN: n79126956
* NARA: 10039447
* **Lekuak**
* OSM: 1833639
* TGN: 2001133

 |

* Wd Datuak: Q491276
* Commonscat Multimedia: Monroe County, Mississippi
**Xah**, batzuetan *shah* ingelesaren eraginez, (persieraz: شاه‎, *šāh*, "errege") Irango erregeek jasotzen zuten titulua zen: hitza beste hizkuntza askotara iragan da. Hitza jatorriz Persiar inperioko Akemenestar garaitik dator.

Antzina, Pertsiako enperadoreak ***shāhān shāh*** ("erregeen errege") titulua jasotzen zuen eta emakumezkoek, ***sahbanu*** (persieraz, شهبانو, «erregina»); titulu hori hiru enperatrizek bakarrik erabili dute: Purandojt-ek eta Azarmidojt-ek, K.o. 630. urtean, eta Farah Dibak, Mohammad Reza Pahlavi, Irango azken shah izan zenaren emazteak, 1979ko Irango Iraultzak kargugabetua.

*Sah* edo *sahbanu*-en semeak ***sahzada*** dira (*shahzada* hitzetik eratorria, "shaharen semea" edo "printzea") eta alabak, ***shazad*** ("shaharen alaba" edo "printzesa").

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Berria. *Estilo Liburua.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q184299
* Commonscat Multimedia: Monarchs of Persia

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300258669
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q184299
* Commonscat Multimedia: Monarchs of Persia
**Monroe konderria** (ingelesez: *Monroe County*) Floridako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Key West da. 2010eko zentsuaren arabera 73.090 biztanle zituen, Monroe kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Monroe konderriak 9.680,14 kilometro koadro ditu. Horietatik 7.133,45 ura dira. Beste 2.546,69 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,13 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 73.090 pertsonetatik 67.160 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 15.071 dira. 3.851 beltzak edo afroamerikarrak. 247 amerikar natiboak ziren eta 60 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 782 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 76 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 914 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q263742
* Commonscat Multimedia: Monroe County, Florida

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147763389
* LCCN: n82010747
* NARA: 10036388
* **Lekuak**
* OSM: 1210746
* TGN: 1002676

 |

* Wd Datuak: Q263742
* Commonscat Multimedia: Monroe County, Florida
**Monroe konderria** (ingelesez: *Monroe County*) Illinoisko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Waterloo da. 2010eko zentsuaren arabera 32.957 biztanle zituen, Monroe kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Monroe konderriak 1.030,91 kilometro koadro ditu. Horietatik 33,73 ura dira. Beste 997,17 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 31,97 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 32.957 pertsonetatik 32.441 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 450 dira. 64 beltzak edo afroamerikarrak. 57 amerikar natiboak ziren eta 6 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 142 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 8 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 239 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Monroe County, Illinois age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q488522
* Commonscat Multimedia: Monroe County, Illinois

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 155950808
* GND: 4321525-7
* LCCN: n81096313
* NARA: 10036389
* **Lekuak**
* OSM: 1800895
* TGN: 1002677

 |

* Wd Datuak: Q488522
* Commonscat Multimedia: Monroe County, Illinois
**Monroe konderria** (ingelesez: *Monroe County*) Arkansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Clarendon da. 2010eko zentsuaren arabera 8.149 biztanle zituen, Monroe kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Monroe konderriak 1.609,15 kilometro koadro ditu. Horietatik 36,72 ura dira. Beste 1.572,44 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,2 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 8.149 pertsonetatik 4.681 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 132 dira. 3.314 beltzak edo afroamerikarrak. 29 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 36 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 5 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 84 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61181
* Commonscat Multimedia: Monroe County, Arkansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125475097
* LCCN: n79025862
* NARA: 10038569
* **Lekuak**
* OSM: 1818422
* TGN: 2000152

 |

* Wd Datuak: Q61181
* Commonscat Multimedia: Monroe County, Arkansas
**Monroe konderria** (ingelesez: *Monroe County*) Pennsylvaniako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Stroudsburg da. 2010eko zentsuaren arabera 169.842 biztanle zituen, Monroe kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Monroe konderriak 1.598,69 kilometro koadro ditu. Horietatik 23,24 ura dira. Beste 1.575,45 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 106,24 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 169.842 pertsonetatik 142.029 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 22.288 dira. 20.461 beltzak edo afroamerikarrak. 358 amerikar natiboak ziren eta 60 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 3.395 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 503 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 3.036 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q495588
* Commonscat Multimedia: Monroe County, Pennsylvania

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132510080
* LCCN: n79056606
* NARA: 10036404
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 417787
* TGN: 1002682

 |

* Wd Datuak: Q495588
* Commonscat Multimedia: Monroe County, Pennsylvania
James Monroe, AEBetako 5. presidentea
John Quincy Adams estatu idazkaria, Monroe doktrinaren idazlea.
**Monroe doktrina** 1823ko abenduaren 2an James Monroe estatubatuar presidenteak hasitako politika bati deritzo. Doktrina horren arabera, AEBek erasotzat hartuko zuten europar gobernuek Ameriketako herrialdeak kolonizatu edo horien barne politikan eragin nahi izatea, eta eragotziko zuten.

Monroe doktrinak adierazten duenez, mendebaldeko lurraldeak jada ez zeuden prest europar herrialdeek kolonizatuak izateko eta, AEBek Europako barne gaietan eragina ez zuten bezala, AEBek europarrengandik berdina espero zuten Ameriketan. Doktrina eman zuten Amerikako hainbat herrialde Espainiatik independizatzen ari zirenean: Trafalgarko guduaren ondoren (1805), Ingalaterrari Atlantiko mendebaldea ireki zitzaion lehiarik gabe Espainiaren kaltetan, eta beldurrez ziren berriki askatasuna lortutako Ameriketako herrialdeak Ingalaterraren edo beste botere inperialisten kolonia bihur zitezkeela. Kontrako erantzunak, ordea, berehala heldu ziren: 1821ean, Errusiak Ipar Amerikako ipar-mendebaldeko (Alaska eta kostaldeko lur-zerrenda bateko) portuetara hurbiltzeko debekua ezarri zuten, baita lurralde horren gaineko nagusitza aldarrikatu ere.

Historia
--------

James Monroe presidente estatubatuarrak kongresuaren aurrean aurkeztu zuen lehenengo aldiz doktrina hau. AEBen atzerri politikaren norabidea zehaztu zuen, eta denboran zehar iraun du. Calvin Coolidgek, Herbert Hoover-ek, John F. Kennedyk eta beste batzuek aldarrikatu dute.

Roosevelten korolarioa Monroe doktrinari gehitu zitzaion (Theodore Roosevelt presidente zela) europar influentzia Latinoamerikan geldiarazteko ekintza militarrak hartuko zituztela azpimarratzeko.

Monroek ez zuen sekula imajinatuko berak ateratako doktrina hark ia bi mende iraungo zituenik aldaketa oso gutxi edukita. Helburu nagusitzat zuen Latinoamerikako herrialdeak Europako interbentzioetatik eta kontroletik kanpo mantentzea. Doktrinak zioenez, Europa eta Amerika influentzia esfera desberdinak ziren, independente eta askeak ziren herrialdeek osatzen zutelako. Doktrina hori esaldi batez laburtu ohi da: "*Amerika amerikarrentzat*" alegia. Doktrina honek britainiarren onespena izan zuen aldi batzuetan, beraien *Pax Britannica* edo itsasoetan nagusitza mantentzeko politikarekin bat zetorrelako. Errealitatean industrian gorakada handia zuten britainiarrek nahi zutena amerikar herrialde berriekin komertzioa ahalbidetzea zen, espainiar politiken aurka zetorrena.

Ikus, gainera
-------------

* Roosevelten korolarioa
* Dolar diplomazia
* Ageriko Patua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q181026
* Commonscat Multimedia: Monroe Doctrine

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12049015g (data)
* GND: 4170489-7
* LCCN: sh85086988
* NDL: 00567840
* NARA: 10644499
* SUDOC: 028709241
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q181026
* Commonscat Multimedia: Monroe Doctrine
*Artikulu hau Iruñeko Alde Zaharreko kaleari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Xabier (argipena)».*

**Xabier kalea** Nafarroako hiriburua den Iruñeko Alde Zaharreko kale bat da.

Izena
-----

Izena Xabier udalerria eta San Frantzisko Xabierkoa nafar santuaren omenez darama.

Kokalekua
---------

Gazteluko plazan hasi eta Dormitaleria kalean amaitzen da, tartean Estafeta kalea, Caldereria kalea, San Agustin kalea, Compañia kalea eta Merced kalea elkartzut zeharkatzen ditu.

Gutxi gorabehera Kuria kalea eta Telleria kalearekiko paraleloki doa.

Goienetxe jauregia eta Xabier kalearen hasiera Gazteluko plazatik ikusita.

Kalea
-----

Kale hau Gazteluko plazaren ekialdeko irtenbidea da, bertan Goienetxe jauregia dago. Xabier kalea, Compañia kalea eta Merced kalearen arteko gurutzaduran Compañia plaza dago.

Bestalde, kale gau, Caldereria kalea eta San Agustin kaleak elkarlotzen dituen kalegurutzean San Agustin eliza dago.

Ondarea
-------

* Gazteluko plaza
* Goienetxe jauregia
* San Agustin eliza
* Compañia plaza

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25479294

 |

* Wd Datuak: Q25479294


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Iruñea** |
**Monroe konderria** (ingelesez: *Monroe County*) Mendebaldeko Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Union da. 2010eko zentsuaren arabera 13.502 biztanle zituen, Monroe kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Monroe konderriak 1.226,72 kilometro koadro ditu. Horietatik 2,3 ura dira. Beste 1.224,42 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 11,01 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 13.502 pertsonetatik 13.193 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 83 dira. 89 beltzak edo afroamerikarrak. 26 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 15 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 10 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 166 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q488769
* Commonscat Multimedia: Monroe County, West Virginia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* LCCN: n81018751
* **Lekuak**
* OSM: 2535271
* TGN: 2002282

 |

* Wd Datuak: Q488769
* Commonscat Multimedia: Monroe County, West Virginia
**Monroe konderria** (ingelesez: *Monroe County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Paris da. 2010eko zentsuaren arabera 8.840 biztanle zituen, Monroe kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Monroe konderriak 1.735,72 kilometro koadro ditu. Horietatik 58,3 ura dira. Beste 1.677,41 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 5,09 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 8.840 pertsonetatik 8.425 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 85 dira. 263 beltzak edo afroamerikarrak. 22 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 27 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 102 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490023
* Commonscat Multimedia: Monroe County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126663233
* LCCN: n80017079
* **Lekuak**
* OSM: 1180444
* TGN: 1002680

 |

* Wd Datuak: Q490023
* Commonscat Multimedia: Monroe County, Missouri
**Víctor Fajardo probintzia** Peruko Ayacucho departamendua osatzen duten hamaiketako bat da. Iparraldetik Cangallo probintziak mugatzen du, ekialdetik Vilcashuamán eta Sucre probintziek, hegoaldetik Lucanas eta Huancasancos probintziek eta mendebaldetik Huancavelica departamenduak. Bere izena Víctor Fajardo koronelari, Tarapacáko guduako irabazleari egindako omenaldia da.

Historia
--------

Probintzia 1910eko azaroaren 14an sortu zen, Augusto B. Leguía-ren bigarren presidentetzako agintaldian, 1306. legearen bidez, 1910eko azaroaren 14an. Izen hau probintzia berriari Víctor Fajardo koronelari, Tarapacáko guduan garaileari, 1879ko azaroaren 27an Peruko eta Txileko indarren artean burututakoa, omenaldi gisa eman zitzaion. Buruzagi hori Alto de la Alianza batailan hil zen, indar berberen artean, 1880ko maiatzaren 26an.

Biztanleria
-----------

Probintziak gutxi gorabehera 27.919 biztanle ditu. Limara migratu zuten kolonoek Fajardina Federazioa sortu zuten.

Hiriburua
---------

Probintziako hiriburua Huancapi hiria da. Fajardo probintzia sortu zuen lege berak Huancapi herria izendatu zuen hiriburu. Geroago, herri hori hiribildu kategoriara igo zen, 230. zenbakiko foru legearen arabera, 1920ko abuztuaren 16koa. Hiribildu hori hiriaren kategoriara igo zuen 13720 zenbakiko legeak, 1961eko azaroaren 11koak. Datu bitxia da 1910 baino lehen Huancapi Colca barruti zaharrena zela.

Kanpo estekak
-------------

* Víctor Fajardo probintziako udalerriaren webgune ofiziala
* INEI Peru

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1947116
* **Lekuak**
* OSM: 1930912

 |

* Wd Datuak: Q1947116