recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Aguraingo herrigune historikoa** ofizialki ezagututako ondare kulturala da. Agurain Erdi Aroan sortutako herria da eta, horrenbestez, harresiz inguratuta egon zen zenbait mendez.

Osagarriak
----------

Garai hartan, hiru kalek soilik osatzen zuten: Kale Nagusiak (monumentu gehienak bertan daude), Harategi kaleak eta Zapatari kaleak, Nagusia baino estuagoak. Kale batetik bestera joateko, zeharkaleak daude, eta harresiko pasabideetaraino iristen dira (pasabide gehientsuenak egoera onean daude).

Kale Nagusian eta Zapatari kalean, etxeak bi ilaratan jarriak daude. Erdi Aroko etxeek hiru solairu dituzte, eta manposteriaz edo adreiluz eginak daude, eta egurrezko egitura ere izaten dute. Jauregi ukitua duten etxeetan, harlandua ageri da izkinetan, baoetan eta fatxadetan. Hegalak eta ateak egurrez eginak izaten dira, eta balkoiak eta orotariko hesiak, burdinaz. Teilatua bi isurikoa izaten dute, eta teila arabiarrak.

Hiru kale horiek Aguraingo erdigune historiko eta artistikoa osatzen dute egun. Bertan daude herriko eraikinik esanguratsuenak: Andre Alargunen Etxea (herriko eraikin zibiletan zaharrena), Begoñatarren etxea, Azkarragatarren etxea, Bustamantetarren etxea eta San Joan plazako Olbeak. Azken elementu hauek, Olbeak, dira hain zuzen hiriguneko ezaugarri berezietako bat, ohol edo oholtzen azpian eraikitako arkupeak.

Herriguneko bi elizak gotorleku motakoak ziren, San Joan hegoaldean eta Santa Maria eliza iparraldean. Eliza horiek harresiaren lagungarri ziren, eta bi sarbide babesten zituzten, bakoitzak mutur batekoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Aguraingo multzo historiko artistikoa.  (). «Aguraingo multzo historiko artistikoa» *www.euskadi.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-09-10).
2. ↑    «Agurain - hiru» *www.hiru.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-09-11).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56556869
* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-53-0000192

 |

* Wd Datuak: Q56556869
**Pontorson** Frantziako udalerri bat da, Normandia eskualdean, Mantxa departamenduan eta Avrancheseko barrutian dagoena. Halaber, Pontorson kantonamenduaren burua da. 2016ko urtarrilaren 1ean sortu zen, lehengo Pontorson komuna delegatu bihurtuz, Macey (Mantxa) eta Vesseyrekin batuta. Azken zentsuaren arabera Txantiloi:Biztanleria automatiko biztanle ditu.

Herri mugakideak
----------------

* Huisnes-sur-Mer
* Tanis
* Servon
* Saint-James
* Sacey
* Aucey-la-Plaine
* Sougéal
* Pleine-Fougères
* Saint-Georges-de-Gréhaigne
* Beauvoir
* Mont-Saint-Michel

Historia
--------

Herria, XII. mendean sortu zen, Gilen I.a Ingalaterrakoak hala nahi izan zuen eta. Bretainiaren atarian zegoen gotorleku garrantzitsu bat, Pontorsoneko gotorlekua 1623an suntsitua izan zen Luis XIII.a Frantziakoaren aginduz. Geratzen dira garai honetako hondarrak, Notre-Dame eliza. Guischar de la Ménardière hotela edo St Antoine de la Charité hotel zaharra.

1973an, herria, Ardevon, Beauvoir, Boucey, Cormeray, Curey. Moidrey eta Les Pasekin batu zen, elkartutako herri estatusa mantendu dutenak. Beauvoir, berriz independizatu zen 1989an. Mont-Saint-Micheletik 9 kilometrora kokatua, Pontorson, Mont-Saint-Micheleko badiaren bihotzean dago, Couesnon ibaiaren ertzean, mendiari bere uharte izaera itzuliko dioten etorkizuneko lan handien bihotzean.

2016an Macey eta Vessey ere batu zitzaizkion.

Pertsonaia ezagunak
-------------------

* Bertrand du Guesclin
* Gabriel de Lorges
* Victor Louis Cuguen
* Émile Lemarié des Landelles
* Auguste Chapdelaine
* Marcel Proust
* Léon Teisserenc de Bort

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28464310
* Commonscat Multimedia: Pontorson

---

* **Lekuak**
* OSM: 5812079
* INSEE: 50410

 |

* Wd Datuak: Q28464310
* Commonscat Multimedia: Pontorson
**Done Eztebeko eliza** Aintzioan dagoen eliza bat da, Erroibarren, Nafarroa Garaian. Erdi Aroko eraikin protogotikoa da, XIII. mendearen hasierakoa, eta hainbat erreforma izan ditu, batez ere XVI. mendean.

UNESCOk Donejakue bidearen inguruan dauden babestutako eraikinen zerrendan dauka.

Deskribapena
------------

Elizak nabe bakarreko oinplanoa du, bi tarte desberdinekin (koruaren zatiak zirkuluerdiko gangaz estalitako estalkia du nabearen oinetan; beste bi zatiak, fajoiz bananduak; estalkia XVI. mendeko gurutze-gangaz egina dute) eta burualde zuzena (Ebanjelioaren aldean, zirkuluerdiko arkuzko horma-hobi bat ikus daiteke aurrealdean, XVII. mendean egina). Koruak ganga izartua du, nerbio mistoko ganga izartua, eta koruak arku eskartzano bat du ahoan. Barruko hormak luzituta daude.

Presbiterioan barroko estiloko erretaula nagusia dago, XVII. mendearen lehen erdialdekoa, irudi modernoekin. Ebanjelioaren aldearen erdialdean XVII. bendeko barroko estiloko Kristo Gurutziltzatua dago, bere polikromia primitiboaren zati handi bat gordetzen duena.

Bestalde, kanpoko hormak harlanduz eginak daude nabean XVI. Mendeko hutsuneekin eta atea babesten duen teilatua, ertz oktogonalak dituzten bi arkibolta leun puntuak aurkezten dituena.

Dorrea Erdi Aroko tipologiari jarraituz kokatzen da, nabearen oinen atalean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Aintzioa» *Ayuntamiento del Valle de Erro / Erroibarko Udala* (Noiz kontsultatua: 2021-07-21).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Centre, UNESCO World Heritage. «Centro del Patrimonio Mundial -» *UNESCO World Heritage Centre* (Noiz kontsultatua: 2021-07-21).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65969267
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 669-161

 |

* Wd Datuak: Q65969267
**Guacamole** (wakaˈmole edo ɡwakaˈmole ahoskatua) Mexikoko sukaldaritzan ospetsua den ahuakateondozko dipa da. Azteken garaietan jada ezagutzen zuten, izan ere, izena nahuatlezkoa da.

Ahuakatea eta *chile* berdearekin egiten da. Izena nàhuati hizkuntzatik dator, *Ahuacamolli.* *Ahuacati*(ahuakate)+*molli*(saltsa). Aztekentzako esanahi erotikoa zuen ahuakateak, gizonezkoen testikuluak irudikatzen baitzituen. Mitologia prehispanikoaren arabera Quetzalcoatl jainkoak bere herriari eskaini zion guacamolearen errezeta, gero Erdialdeko Amerika guztian zehar zabalduz.

Europara konkistatzaileei esker iritsi zen errezeta hau.

Prestaketa
----------

Hasieran saltsa hau ahuakate txikituaz, ura, limoi zukua, tomate eta chilez egiten zen. Denborarekin osagai ezberdinak gehitzen joan zaizkio, tipula, martorria eta baratxuria bezala. Saltsa hau jateko moduak lekuaren arabera ezberdinak dira. Adibidez, Mexikon, tacoekin, opilekin edo haragi mota ezberdinekin lagunduta jaten da. Venezuelan berriz, haragi erre mota ezberdinekin. Beste herrialde batzuetan, hala nola, Estatu Batuetan, Asian eta Australian ahuakatearen balioa hain altua denez, maionesa edo antzeko saltsaren bat erabiltzen dute saltsa kantitate gehiago egiteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Zeldes, Leah A..  (2009-11-4). *Eat this! Guacamole, a singing sauce, on its day.*  in: *Dining Chicago*. Chicago's Restaurant & Entertainment Guide, Inc..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q207968
* Commonscat Multimedia: Guacamole

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q207968
* Commonscat Multimedia: Guacamole
**Teresa Hernández Sagués** (Brugondo, Ávila, 1910) aktibista sindikal eta komunista izan zen, Kataluniako Alderdi Sozialista Batuko (PSUC) militantea.

Biografia
---------

Bere familia Bartzelonara joan zen XX. mendearen hasieran eta bere nebak hiri horretan jaio ziren. Langilea, aktibista sindikala eta ezkertiarra, Roldán Cortadarekin ezkondu zen, Rafael Vidiella Generalitateko Consellerreko idazkariarekin, eta seme bat izan zuten. 1937ko apirilean, senarra Molins de Rein hil zuen CNTren (FAI) pelotoi batek.

Ibilbidea
---------

Espainiako gerra zibila amaitzean, Teresa PSUCren zuzendaritza klandestinoko kide zen eta, beste kide batzuekin batera, alderdiaren berrantolaketan parte hartu zuen. Maria Domènech, María González eta ahizparekin (PSUCko militanteak) infiltratu zen poliziako isilmandatari batengatik atxilotu zuten. Poliziaren goi-buruzagitzara eraman zuten, eta han tratu txarrak eman eta torturatu egin zuten. Epaiketak hiru egun iraun zuen eta heriotza-zigorra ezarri zioten. Azkenean, 30 urteko kartzela-zigorra ezarri zioten.

Les Corts emakumeen kartzelan egon zen 1955era arte, itxi zutenean Modelo kartzelara eraman zuten. 1956ko maiatzaren 12an irten zen, ia hemezortzi urte preso eman ondoren, Bartzelonatik urrun egoteko baldintzarekin. Handik irtetean ez zuen militatzen jarraitu. Segoviako herri batera joan zen bizitzera, Pajarejosera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Teresa Hernández Sagués | owlapps» *www.owlapps.net* (Noiz kontsultatua: 2024-02-19).
2. ↑    *Cuevas Gutiérrez, Tomasa (2004). Testimonio de mujeres en cárceles franquistas. Instituto de estudios altoaragoneses. 565-573 or. ISBN 978-84-8127-150-8..* .
3. ↑   Unknown.  (dissabte, 12 de març del 2016). «Les hores i els dies: Teresa Hernández Sagués» *Les hores i els dies* (Noiz kontsultatua: 2024-02-19).
4. ↑    ISSN https://presodelescorts.org/sites/default/files/testimonithernandez\_es.pdf..
5. ↑   **(Katalanez)** «Banc de la Memòria Democràtica» *Banc de la Memòria Democràtica* (Noiz kontsultatua: 2024-02-19).
6. ↑   **(Gaztelaniaz)** peoplepill.com. «Teresa Hernández Sagués: Activist, Political activist (1910 - n/a) | Biography, Facts, Information, Career, Wiki, Life» *peoplepill.com* (Noiz kontsultatua: 2024-02-19).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q29419556

 |

* Wd Datuak: Q29419556
**Juan Olazabal Ramery** (Irun, 1860ko abenduaren 30a - Bilbo, 1937ko urtarrilaren 4a) euskal herritar politikari tradizionalista eskuindarra izan zen.

Bigarren Karlistaldian bere familia erbesteratu zen. XX. mendearen hasieran Liga Foral Autonomistan parte hartu zuen baina Ramón Nocedal ezagutu ondoren integrismoaren alde egin zuen. Espainiako Bigarren Errepublika garaian, karlistekin bat egin zuen Comunión Tradicionalistan. Lizarrako Estatutuaren aurka aritu zen.

Gerra Zibila piztu zenean Donostian zen. Emilio Molak Olazabalen eta haren erreketearen baitan jarri zuen Gipuzkoan estatu kolpea aurrera ateratzeko konfiantza, baina deskoordinazioak Olazabalen kontra jokatu zuen. Uztailaren 25ean, atxilotu egin zuten, eta Ondarretako espetxean giltzapetu. Irail hasieran, itsasontziz lekualdatu zuten Bilbora.

Bada, Angeles Custodios espetxera sartu zuten preso. 1937ko urtarrileko Bilboren kontrako bonbardaketaren ondoren, hirian zabaldutako amorru-giro bizian, UGTko milizianoek hartu zuten espetxearen jagole ardura, baina ez zioten eutsi jendetzaren oldarrari, eta presoak giltzapean hil zituzten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Auñamendi Eusko Entziklopedia. *Juan de Olazabal Ramery.* .

Ikus, gainera
-------------

* Telesforo Monzon

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16023475
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 11133523
* ISNI: 0000000059411753
* BNE: XX821166
* LCCN: n79140879
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 116770
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q16023475
*Ez nahasi Santa Eulalia eliza (Gendulain Esteribar)*.

**Santa Eulalia eliza** Odieta ibarreko Ziaurritz kontzejuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da.

Eraikina
--------

Kontserbazio egoera txarrean dagoen eraikin apala da, harriz egina, hilerritik gertu dagoen zaharrago bat ordezkatzeko. Itxura zibila du, bi isurkiko estalkiak nabarmentzen du, eta kanpandorrerik ez, kanpaientzako oinaldeko horman irekitako bi baok ordeztua. Oinplano angeluzuzena du, estalki lauz estalia. Epistolaren aldeko horman eta burualdeari atxikitako sakristiaren inguruan dagoen erdi-puntuko arkuko ate batetik sartzen da barrura. Bere altzariek ez dute interes handirik ia osorik Iruñeko Elizbarrutiko Museora eraman dutelako. *In situ* geratzen dira bere erretaula nagusiaren arotzeria barrokoa, oso hondatua, eta Santa Eulaliaren irudi eseria, parrokiaren titularra, zurezkoa, geroagoko birpinturekin, XVI. mendeko lan errenazentista, aurreko erretaula batetik datorrena.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | GENDULAIN.*  (Noiz kontsultatua: 2021-12-31).

Ikus, gainera
-------------

* Gendulain
* Odieta

Kanpo estekak
-------------
*Ossicaulis lignatilis*

Sinonimoak: *Clitocybe lignatilis*, *Pleurotus lignatilis*, *Hothopanus lignatilis*, *Pleurocybella lignatus*

Gaztetan bakarrik kontsumi daiteke, kalitate gastronomiko kaskarrarekin.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 3 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, ganbil irregularretik lau-deprimitura, ertza biribildua (gaztetan), inkurbatua, lobulatua. Azal leuna, lehorra, matea, zeta antzekoa, goialdean zuntzexka erradialak izaten ditu, hezur kolorea (zuria-krema-grisa).

**Orriak:** Zuriak, adnatu-dekurrenteak, estu eta meharrak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Zilindrikoa, alboan, askotan kurbatua, pruinaduna, luzetarako zuntzexkekin, zuri-gris kolorekoa, oinarrian mizelio zuria.

**Haragia:** Zuri-gris kolorekoa, urria, irinaren usain eta zaporekoa.

**Etimologia:**

Jangarritasuna
--------------

Kalitate txikiko jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Clitocybe* zuri arriskutsuekin nahas daiteke, baina hauek ez dira zurean ateratzen, *Clitocybe truncicola* izan ezik, honek intsektizida usaina du eta ez du mizelio zuririk. *Pleurocybella porrigens* espeziearekin ere bai, hau sesila da (oinik gabea), espatula moduan, koniferoen, haritzen pagoen eta abarren zurean ateratzen da.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean, soropildua hazten da (oinak elkartuta), taldeka. Saprofitoa, deskonposatzen hari diren hostozabalen egurretan (artelatza, makala, gaztainondoa). Azalaren azpian edo enbor hutsen barruan. Nahiko arrunta.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 120 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Morales Pulido Juan, Carmona Perate José Julián.  (1981). Sociedad Micologica Extremeña, Medalla de Extremadura 2019.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
*Hau islandiar izen bat da: azken izena ez da abizena, patronimikoa baizik. Pertsona hau deitzeko bataio-izena erabiltzen dute.*
**Þórarinn Eldjárn** (Reykjavik, Islandia, 1949ko abuztuaren 22a) idazle islandiarra da. 1969 eta 1972 bitartean, Suediako Lundeko Unibertsitatean Literatura eta Filosofia ikasi zuen. 1972 eta 1973 bitartean islandiera ikasi zuen Islandiako Unibertsitatean.

Hainbat olerki-liburu, kontakizun bilduma eta eleberriak idatzi ditu, eta ingelerazko eta beste eskandinaviar hizkuntzetako liburu batzuk islandierara itzuli ditu. Tartean, Göran Tunströmen eleberriak edota Lewis Carrollen *Aliceren abenturak Lurralde Miresgarrian* liburua. Halaber, haurrentzako liburu irudiztatuak idatzi ditu bere arrebaren laguntzaz, Sigrún Eldjárn artista.

Bere lanik ezagunena *Brotahöfuð* eleberria da. Hainbat hizkuntzetara itzuli dute, horien artean frantsesera eta ingelerara. 2001ean Dublingo IMPAC sari literarioa irabazteko hautagaietako bat izan zen.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Þórarinn Eldjárn *Icelandic Literature* webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q335832
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 46788959
* ISNI: 0000000081247902
* BNF: 12096492b (data)
* GND: 142026158
* LCCN: n85827146
* SUDOC: 029312108

 |

* Wd Datuak: Q335832
Romesko saltsa bere osagai nagusiekin.
Romesko saltsa.
**Romesko** saltsa Kataluniako saltsa tipiko bat da, zehazki Tarragonako probintziako Cambrilsekoa.

Ezaugarriak
-----------

Saltsa hau honako osagaiekin egiten da:

* Tomate eta baratxuriak, idealki egur labean erreak. Etxean prestatuz gero, labe elektrikoa edo gasezkoa.
* ogia, errezeta batzuetan errea doana eta beste batzuetan mamia erre gabe erabiltzen dena. Bi kasuetan baratxuriarekin batera nahasten da.
* Xigortutako almendra eta hur nahasketa bat, errezetaren batzuetan hurrak alde batera uzten diren arren.
* piper gorri lehor batzuk. Jatorrizkoak "ahuntz adar" deitzen dira, kristalizatzeko haina soilik erretzen direnak, bestela, mingostu egiten baitira. Hauen ordez ñorak ere erabil daitezke.
* ontzeko: erromeroa, oliba olioa, ozpina, gatza eta piperbeltza.

Aldaerak
--------

Plater herrikoiekin gertatzen den bezala, ia sukaldariak haina bertsio daude, baina diferentziak txikiak dira. Batenbatzuk almendren zati bat hurrengatik aldatzen dute, romeskoaren jatorriaren lurraldean landatzen direnak. Orokorrean olio gehiago gehitzen da saltsa leun eta likidoago bat nahi denean, edo ogi errea edo maría gailetak (gaileta hauek eta biskoteek batzuetan ogi errea ordezten dute nahasketetan edo sendotzaile bezala Kataluniako sukaldaritza tradizionalean) sendotu nahi bada. Zaporea eta ukitu pertsonal bat emateko, sukaldariaren arabera, baratxuri gordina, pipermina, piperrautsa etab... gehitzen zaio.

Zapore arinki minekoa (ez derrigorrez), haragiak, barazkiak eta arrainak laguntzeko erabiltzen da. Calçotentzat ere erabil daiteke, hauek zorroztasunez, salvitxada izeneko saltsaz lagundu behar diren arren, apur bat ezberdina dena, tomate erre gehiago eta ñora gutxiago erabiltzen baita.

Romesko piperra: Jatorrian ahuntz adar izeneko piper bat da, punta bakarrekoa eta kurbaduna izateagatik bereizten dena, aipaturiko animaliaren adarrak bezala.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q586770
* Commonscat Multimedia: Romesco

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh87002182

 |

* Wd Datuak: Q586770
* Commonscat Multimedia: Romesco
**Ziape-haziak** ziape-landare batzuen hazi txiki biribilak dira, 1 edo 2 mm-ko diametrokoak, normalean. Kolore hori zuritik beltzera doa, eta munduko sukaldaritza askotan espezia garrantzitsuak dira. Hiru landaretatik datoz: ziapea beltza (*Brassica nigra*), ziapea marroi indiarra (B. juncea) eta ziapea zuria (B. hirta/Sinapis alba).

Historia
--------

Indiako ziapeari buruzko lehen aipamena Budak K.a. V. mendean kontatutako historian dago, ama baten (Kisa Gotami) eta ziape-pikorren gainean. Ama batek seme bakarra galdu du, eta Budarengana eraman du gorpua, erremedioa bilatzeko. Semeak, senarrak, aitak edo lagunak inoiz galdu ez duen familia bateko ziape-pikor batzuk ekartzeko eskatu dio. Ama bere herrian horrelako familia bat aurkitzeko gai ez denean, heriotza guztiona dela eta ezin dela norberekoia izan sentitzen du.

Frantsesek ziape-pikorrak erabili dituzte espezia gisa, IX. mendetik aurrera eta XV. mendeko espainiar esploratzaileek eramandako espezieetako bat izan ziren.

Eskualdeko erabilera
--------------------

Kadugua, *aavakaaya* edo *sasive* ziape-oliotan ondutako mango, pipermin hautsetan eta *aavaa pindia* (ziape-pikor hautsak) dituen nahasketa bat da. Indiako hegoaldean da ezaguna, Andhra Pradeshetik etorrita.

Ziape-aleak espezia gisa erabiltzen dira Indiako iparraldean eta Nepalen, eta ohikoa da lehertu arte txigortzea. *Saag*-a (kimuak) lortzeko ere landatzen dira, salteatu egiten dira eta <i id="mwKA">sarson ka saag</i>-en barazki gisa erabiltzen dira.

Mundu mailako produkzioa
------------------------

| Munduko ziape-hazien produkzioa (2018)(tonak) |
| --- |
|  NEP | 182.917 |
|  CAN | 173.600 |
|  RUS | 123.507 |
|  MYA | 46.581 |
|  KAZ | 45.694 |
|  UKR | 33.340 |
|  USA | 33.150 |
|  CHN | 18.582 |
|  FRA | 16.708 |
|  CZE | 11.639 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *The Mustard Seed.* .
2. ↑    *Producción de granos de mostaza por FAO (Food and Agriculture Organization).* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1937700
* Commonscat Multimedia: Mustard seeds

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85089110

 |

* Wd Datuak: Q1937700
* Commonscat Multimedia: Mustard seeds
*Pluteus umbrosus*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 110 mm arteko diametrokoa, lehenengo erdi-esferikoa, ondoren ganbila, azkenean zabaldua edo pixka bat ahurra, sarritan titi txiki batekin, ertza ez oso zorrotza, batzuetan pitzatua, kapelaren gainazala zain erradialez estalia, ertzeraino irits daitezkeenak, diskoa ezkata tente dentsoz estalia dago, ertzerantz argiagoa.

**Orriak:** Nahiko estu, desberdinak, libreak, sabeldunak, zabalak (8 mm artekoak), lehenbizi zuriak, gero gris-arrosatik arrosara edo arrosa-marroira helduaroan, tanta marroi txikiekin, luparekin ikusten dira, ertza flokulosoa, arre-marroi ilun kolorekoa.

**Orri libreak:** Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 220 mm arteko garaierakoa eta 12 mm arteko lodierakoa, zilindrikoa, oinarri erraboilduna, betea, helduaroan barnehutsa, lehorra, fibrilosoa eta ildaskatua, hasieran zurixka, gero marroia orban txikiekin, ezkata arre-marroi kolorekoekin eta oinarrirantz fibrilekin.

**Haragia:** Mehea, hauskorra, higrofanoa kapelan, grisaxka-marroi kolorekoa eguraldi hezean, zurixka eguraldi lehorrean, usaina eta zaporea gutxi-asko errefauarena.

**Etimologia:** *Pluteus* terminoa latinetik dator, hots, "pluteus" hitzetik, hau da, antzinako setio-makinatik. Zabaldutako kapela konikoaren formagatik. *Umbrosus* epitetoa ere latinetik dator, arrexka ilun kolorekoa esan nahi du.

Jangarritasuna
--------------

Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua

*Pluteus cervinus* delakoarekin nahas daiteke, baina hau orrien ertza iluna ez duelako bereizten da.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Hostozabalen eta koniferoen egur oso degradatuetan. Oso urria.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 196 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  Sociedad micológica Barakaldo. Investigación y divulgación de la micologia.
**Geheime Staatspolizei** (euskaraz: «Estatuaren Polizia Sekretua»), ***Gestapo*** bezala laburtuta, Alemania Naziko polizia sekretu ofiziala izan zen. 1933ko apirilaren 23an eratu zen.

Poliziako ofizial profesionalek osatuta, bere erakundea eta funtzioak Hermann Wilhelm Göringek berehala ezarri zituen Adolf Hitlerrek 1933ko martxoan boterea eskuratu ondoren. Rudolf Diels izan zen erakundeko lehen buruzagia, hasiera batean Prusiar Polizia Sekretuaren 1a Departamentua izena zuelarik.

Gestaporen funtzioa "Estatuarentzat arriskutsu diren tendentzia oro" ikertzea eta aurka egitea zen. Traizio, espioitza eta sabotajea kasuak ikertzeko autoritatea zuen, hala nola Alderdi Naziaren eta Estatuaren aurkako ekintzak.

Legea aldatua izan zen, Gestaporen ekintzak epaileen agintepean egon ez zitezen. Werner Best legegizon naziak honako esan zuen: "*Gestapok buruzagien nahiak betetzen dituen bitartean, legearen barruan dihardu*". Horrela, Gestapo gorte administratiboek epaitua izan ahal izatea eragotzi zen.

Gehiegikeriak gehien egitea ahalbidetzen zien erreminta "*Schutzhaft*" edo "*jagote babeslea*" zen, lege prozedura gabeko atxiloketak izendatzeko eufemismo bat, gerora kontzentrazio eremuetan preso egiteko. Presoak bere "*Schutzhaftbefehl*"a sinatu behar izaten zuen, kartzelara joateko bere nahia deklaratzen zuen dokumentu bat. Normalean, hau torturaren bidez lortzen zen.

1934ean, Göringek, Heinrich Himmleren presiopean, Gestapoa SSen menpe utzi zuen.

Bigarren Mundu Gerran, Gestapok 45.000 kide zituen. Europako lurralde konkistatuak kontrolatzen laguntzen zuen eta judutarrak, sozialistak, homosexualak eta beste hainbat kolektibo identifikatzen.

Nurenbergeko epaiketetan erakundea Gizadiaren aurkako krimenengatik zigortua izan zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q43250
* Commonscat Multimedia: Gestapo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134799226
* ISNI: 0000000123147150
* BNF: 11885210d (data)
* GND: 2029665-4
* LCCN: n79043331
* SNAC: w6hq7tjg
* SUDOC: 027496120
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q43250
* Commonscat Multimedia: Gestapo
**Manuel Valencia Remón** (Zaragoza, 1914ko irailaren 24a - Madril, 1994ko abuztuaren 19a) militar, abokatu eta politikari frankista izan zen. Aireko indarraren auditore juridikoa izan zen baina batez ere ezaguna izan zen diktadura garaian lurralde desberdinetako gobernadore zibila izateagatik: Huelvako probintzian, Nafarroa Garaian (1957-1961) eta Gipuzkoa (1961-1968). Domina ugarirekin saritu zuen frankismoak.

Biografia
---------

1914ko irailaren 24an jaio zen, Zaragozan, eta zuzenbidean lizentziatu zen Zaragozako Unibertsitatean. Espainiako gerra zibila hasita, frankistekin borrokatu zen, eta Toledoko alkazarraren barruan egon zen 1936ko setioan. Gerra ondoren, jeneral auditore izatera iritsi zen. Huelvako probintziako gobernadore zibil kargua bete zuen 1956ko apirilaren 10etik 1957ko ekainaren 25era bitartean, eta handik Nafarroako eta Gipuzkoako gobernadore zibil izatera igaro zen. Aldi berean, FET eta JONSen buruzagitza probintziala hartu zuen 1957 eta 1961 artean eta 1961 eta 1968 artean. FETeko eta JONSeko kontseilari nazional gisa, prokuradore kargua bete zuen Gorte frankistetan 1957 eta 1961 artean. 1968 eta 1971 artean, berriz, prokuradore izan zen estatuburuak zuzenean izendatuta.

Gobernadore zibila izan zen urteetan errepresio politikoaren burua izan zen bai Nafarroan baita ere Gipuzkoan.

1994ko abuztuaren 19an hil zen, Madrilen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Manuel Valenciaren argazkiak Kutxatekan.
* Manuel Valencia Donostiako Boulevardean, argazkiak Kutxatekan
* **(Gaztelaniaz)**:Nemesio Etxanizen gutunak Manuel Valenciari.
***Botila zuhaitza*** (*Brachychiton populneus*), jatorriz Australiakoa den zuhaitz txiki bat da, batez ere Victoriako Hegoladeko Gales Berria eta Queensland eskualdekoa.

Deskribapena
------------

Enbor lodituak, ura biltzea ahalbidetzen du eta hori klima bero eta lehorretan bizirik irauteko ahalmena ematen dio. Ezkila itxurako loreak kolore aldakorrak dute (arrosa hitsa). Hostoak sinpleak edo zorrotzak izan daitezke eta 3-9 lobulu izan ditzakete. Zuhaitzak tuberkulu batetik hazten dira edota lehorte edo sute batean iraun duen sustrai batetik.

Erabilerak
----------

Australiako aborigenek haziak erre eta jan egiten dituzte 

Zur leun eta biguna ezkutuak egiteko erabilia izan da eta azala zuntza egiteko. Hostoak lehorte garaietan animalien bazka modura erabiltzen da.

Munduko hainbat tokitan zuhaitz apaingarri gisa erabilia da, Euskal Herrian ere zuhaitz hau aurki dezakegu.

Etimologia
----------

Brachychiton generoaren izena grezierazko bi hitzez osatuta dago eta "laburra" eta "tunika" esan nahi du; hazia estaltzen duten ile fina eta geruza motzaren adierazgarri. *Populneus* izen berezia hostoak *Populus* generoaren espezie batzuen aurrean duen antzekotasunarekin lotuta dago, hots, makal zuhaitzarekin.

Sinonimia
---------

* *Brachychiton diversifolius* R.Br. *Plantae Javanicae Rariores* : 234 (1844)
* *Sterculia diversifolia* .
* *Poecilodermis populnea* Schott eta Endl. basonimo

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Low, T. *Wild Food Plants of Australia*, 1989, p183
2. ↑  Floralquería
3. ↑  Universidad Central de Santiago de Chile: *Curso de botánica sistemática*
4. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q947016
* Commonscat Multimedia: Brachychiton populneus
* Wikispecies Espezieak: Brachychiton populneus

---

* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 390104
* GBIF: 7323035
* GRIN:
* IPNI: 927916-1
* NCBI: 121625
* PlantList: kew-2681224
* W3TROPICOS: 30401460

 |

* Wd Datuak: Q947016
* Commonscat Multimedia: Brachychiton populneus
* Wikispecies Espezieak: Brachychiton populneus
**Maria Fernanda Lay** (Baucau, 1954ko azaroaren 10a) timortar politikaria da. 2007tik aurrera, Ekialdeko Timorko Parlamentu Nazionaleko kidea da. 2023an, Parlamentu Nazionaleko presidente hautatu zuten, eta kargu hori betetzen duen lehen emakume bihurtu zen.

Bizitza
-------

Baucaun jaio zen 1954an. Telekomunikazio-eskola batean graduatu zen Bandungen (Indonesia).

Indonesiak Ekialdeko Timor okupatzen zuen bitartean, Layk Timor Telecomen lan egin zuen. Geroago, AEBetako Nazioarteko Garapenerako Agentzian hasi zen lanean proiektu-zuzendari gisa.

Timorren Berreraikuntzarako Kongresu Nazionala izeneko alderdian sartu zen. 2007ko hauteskundeetan, Ekialdeko Timorko Parlamentu Nazionalean eserlekua lortu zuen lehen aldiz, eta 2007ko abuztuaren 6an hartu zuen kargua.

2010az geroztik, Ekialdeko Timorko taldeko idazkaria da Portugesezko Herrialdeen Komunitateko Parlamentuko Batzarrean. Gainera, 2010etik 2015era Portugesezko Herrialdeen Komunitateko Emakumeen Sarea zuzendu zuen.

2020ko ekainaren 17an, arreta erakarri zuen Parlamentu Nazionalean Olinda Guterresekin borroka batean parte hartzeagatik. Eztabaida batean Layk portugesez hitz egin ostean, Guterresek kritikatu egin zuen eta tetumez hitz egin behar zuela esan zion. Layk erantzun zion konstituzioak portugesa Ekialdeko Timorreko hizkuntza ofizial gisa aitortzen duela. Horrez gain, Guterres kritikatu zuen, ustez, iruzkin arrazistak egiteagatik eta berari «txinatar pirata» deitzeagatik. Fisikoki borrokan hasi ziren biak, eta parlamentuko beste kide batzuek banandu behar izan zituzten.

2023ko ekainaren 22an, Parlamentu Nazionaleko presidente hautatu zuten. Kargu hori betetzen duen lehen emakume bihurtu zen. Ekialdeko Timorko presidentea nazioarteko bisita diplomatikoetan kanpoan dagoenean, Lay izango da aldi baterako haren funtzioak hartuko dituen lehen emakumea.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   **(Portugesez)** «Maria Fernanda Lay» *Parlamento Nacional de Timor-Leste* (Noiz kontsultatua: 2024-02-29).
2. 1 2   **(Ingelesez)** Martins, Filomeno. «Timor-Leste parliament swore in, Maria Fernanda Lay Elected as Speaker of the House» *TATOLI Agência Noticiosa de Timor-Leste* 2023-06-22 (Noiz kontsultatua: 2024-02-29).
3. ↑   **(Ingelesez)** Nixon, Rod.  (2013). *Justice and Governance in East Timor: Indigenous Approaches and the 'New Subsistence State'.*  Routledge ISBN 978-1-136-51172-1. (Noiz kontsultatua: 2024-02-29).
4. 1 2   **(Portugesez)** «Maria Fernanda Lay» *Parlamento Nacional de Timor-Leste*  jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2008-10-29) (Noiz kontsultatua: 2024-02-29).
5. ↑   **(Portugesez)** «Troca de agressões físicas no parlamento de Timor após discussão sobre uso do português» *Diário de Notícias* 2020-06-17 (Noiz kontsultatua: 2024-02-29).
6. ↑   **(Portugesez)** «Fernanda Lay eleita presidente do parlamento de Timor-Leste» *RTP Notícias* 2023-06-22 (Noiz kontsultatua: 2024-02-29).

Kanpo estekak
-------------
*Argania spinosa*
***Argania spinosa*** Sapotaceae familiako zuhaitza da. Maroko hego-mendebaldean, Mendebaldeko Saharako iparraldean (Aaiun eta Smara inguruan) eta Aljeriako Tinduf probintziako erdibasamortuetan hazten da.

*Argania spinosa* kontserbatzeko helburuz, 1988an UNESCOk 2.560.000 hektareako eremua Biosfera erreserba izendatu zuen.

Ezaugarriak
-----------

Enbor motza eta bihurritua, eta adar arantzadunak dituen 8-10 mko zuhaitza da. Hosto erdi-iraunkorrak, larrukarak, txandakatu edo sortakatuak, obal-lantzeolatuak eta txikiak (2-4 cm luze). Loreak, txuriak edo hori-berdekarak eta gamopetaloak, maiatza-ekainean agertzen dira. Fruitua 9-16 hilabeteren buruan heltzen da. Drupa berde-horixka da, azal lodia, mesokarpo mamitsua eta endokarpo gogorra dituena. Honen barnean lipidotan oso aberatsa den hazi bat (batzuetan bi edo hiru) dago.

Erabilpenak
-----------

Egurra, hostoak (aziendak bazkatzeko) eta haziak (olioa ekoizteko) erabiltzen dira.

### Argan olioa

Hazietatik ateratzen den olioa garrantzi handikoa da berbereen kulturan. Janari gisa asko erabiltzen da, eta baita kosmetikan ere (xaboiak, lozioak, kremak...), larruazala onddoen ugalketatik eta eguzki-erreduretatik babesteko.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  L’arganeraie algerienne Undp.org
2. ↑  Arganeraie, Morocco unesco.org
3. ↑  Argan olioa, bizi-iturri Repsol.com

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q379746
* Commonscat Multimedia: Sideroxylon spinosum
* Wikispecies Espezieak: Argania spinosa

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 91779
* EOL: 1153383
* GBIF: 5333832
* GRIN:
* IPNI: 785772-1
* NCBI: 85884
* PlantList: kew-14735
* W3TROPICOS: 28700869
* uBio: 5823520
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 83K6O4FR76

 |

* Wd Datuak: Q379746
* Commonscat Multimedia: Sideroxylon spinosum
* Wikispecies Espezieak: Argania spinosa
Erromako aretoa, non Ituna sinatu zuten.
**Europarentzat Konstituzio bat eratzen duen Ituna**, **Europako Konstituzioa** edo **Europar Batasuneko Konstituzioa** izenez ezaguna, Europan egin zen konstituzio saiakera bat izan zen. Herrialde batzuetan (besteak beste, Espainian) honen alde edo aurkako erreferendumak egin eta gero, herritar askoren ezetza zela eta, itun hau bertan behera geratu zen.

2004ko urriaren 29an sinatu zuten EBko estatukideen gobernuek. Itunaren zeregina edo helburua, hogeita bost herrialdeek batera lan egitea eta demokrazian dena erabakitzea zen. Konstituzio honek eraginkorra, gardena eta demokratikoa izan behar zuen. Horrexegatik lehen zegoen itunak (Parisko Ituna eta Erromako itunetatik hasita eta Nizako Ituneraino) ordezkatzea erabaki zuten, eta horren ordez Europarentzat konstituzio bat ezartzen duen ituna jarri zuten. Europar konstituzioaren baloreak definitzen ditu, bere egitura instituzionala antolatzen du. Batasunaren gaitasuna zehazteko konstituzioaren ekintza automatikoki mugatzen du. Baina Batasuna bakarrik lan egiten du helburua nazionalki, eskualdeka edota gure herrialdetik lortzen bada.
Konstituzioa idatzi zutenak; Europako hainbat nazio, parlamentarioen eta gobernuen ordezkarien konbentzioa eta Europako Batzordeak erabaki zuten itun hau sinatzea. 2004ko ekainean bildu ziren hogeita bost herrialdeak, eta azkenean urrian sinatu zuten ituna.

Europarentzat ezartzen duen ituna 448 artikuluez dago osatua, eta harren barruan lau ataletan banatua. Hauexek dira lau atal horiek:

1. Oinarrizko xedapenak: Europar Batasunaren definizioa, gaitasunak eta erabakiak hartzeko prozedura.
2. Oinarrizko eskubideen gutuna.
3. Batasunaren funtzionamendu eta politika.
4. Berrikuspenaren eta adopzioaren prozedura.

Konstituzioa, Europar Batasuna definitzen du batasun demokratiko bat bezala herritarrentzat irekia dagoena. Hori egin eta gero, EBko balioak aldarrikatzen ditu. Dokumentu honek esaten du, Batasuna inspiratzen dela "Europaren herentzia kultural, erlijioso eta humanistan" oinarritzen dela, eta beraz, balio unibertsalak defentsarien; askatasuna, demokrazia, giza eskubideak, berdintasuna eta zuzenbide-estatua. EB nahi duena printzipalki da irekia egotea errespetatzen duten herrialdeetan. Azkenean, konstituzioa argi eta garbi esaten du herritarren batasuna dela, estatuekin batera.
Konstituzioa baieztatzen eta zehazten dute polita:

* Barne merkatuan mugarik ez.
* Zirkulatzeko eta egoitza askatasuna.
* Lehiaketa.
* Dirua.
* Eskualdeen arteko aldea garatzeko murriztu gabe.
* Bera ezartzen ditu helburuak, baina bere edukiak definitu gabe.

Beste alde batetik, bidea irekitzen zion demokrazia zuzen forma bati.

Ikus, gainera
-------------

* Europako konstituzioa onartzeko erreferenduma Espainian

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q189066
* Commonscat Multimedia: European Constitution

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 187402041
* BNE: XX4050937
* BNF: 166846605 (data)
* GND: 4825606-7
* LCCN: no2005021045
* NKC: unn2018987108
* SUDOC: 120942496

 |

* Wd Datuak: Q189066
* Commonscat Multimedia: European Constitution
**Azigo zain txikia** edo **beheko hemiazigos zaina** (Grekeraz: Hemiazygos) torax eremuaren behealdean aurkitzen den zaina da, bizkarrezurraren ezkerreko alboan kokatzen dena. Azigo zain sistemaren osagaia da. Zain honek 9. 10. eta 11.ezkerreko sakoneko saihetsarteko zainetatik, hestegorriko zainetik eta mediastino zainetik jasotzen du odola eta, 8.torax-orno mailan, azigo zainean drainatzen du.

Azigo zain sistema
------------------

Azigo zain sistemaren osagai nagusiak azigo zaina, azigo zain txikia eta hemiazigos zain laguntzailea/gehigarria dira. Haien bitartez, barrunbe abdominal eta torazikoaren pareten odol-itzulia gauzatzen da. Beraz, metameriako zainak biltzen dituzte: sahietsartekoak, saihetspekoak eta lunbarraldekoak. Gainera, porta sistema edo beheko kaba oztopatzen direnean, azigo sistema bide alternatibo nagusia da diafragmaren azpiko egituren drainatze benosoa lortzeko. Azigo eta hemiazygos zainen beste aferente batzuk esofagikoak, mediastinikoak, perikardikoak eta bronkialak dira.

Egitura
-------

Azigo zain txikiaren egitura aldakorra da. Kasu gehienetan ezkerreko goranzko gerri zainak eta saihets-azpiko zainak bat egitean sortzen da, abdomenaren goiko eskualdean. Batzuetan, ezkerreko giltzurrun zainetik ere sor daiteke.

### Aldakortasuna

Azigo zain txikia hemiazigos zain laguntzaile edo gehigarriak jarraitu dezake.

Ibilbidea
---------

Esan bezala, azigo zain txikia abdomen eskualdean sortzen da eta goranzko ibilbidea hartzen du. Diafragma aorta-hiatotik edota ezkerreko zutabetik zeharkatu dezake torax-barrunbera iristeko. Torax-barrunbean atzeko mediastinoan kokatuko da eta gorantz abiatuko da bizkarrezurraren ezkerraldetik, 9.torax-orno mailara iritsi arte. Han, eskuinerantz egingo du azigos zainean drainatzeko (8.torax-orno mailan), aorta, hestegorria eta torax-hodiaren atzetik pasatuz.

Izena
-----

Hemiazygos grekeratik dator. *Azygos* hitzaren eratorria da. Hitz honek bakoiti esan nahi du, eta *hemi**-*k aldiz, erdia. Azigo zain txikia azigo zainaren beheko erdiaren ezkerreko baliokidea izateari egiten dio erreferentzia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   *www.euskadi.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-12-11).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Hemiazygos vein» *Kenhub* (Noiz kontsultatua: 2021-12-11).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Definition of AZYGOS» *www.merriam-webster.com* (Noiz kontsultatua: 2021-12-11).
4. ↑   Banay, George L..  (1948-01). «An Introduction to Medical Terminology I. Greek and Latin Derivations \*» *Bulletin of the Medical Library Association* 36 (1): 1–27. ISSN 0025-7338. PMID 16016791. (Noiz kontsultatua: 2021-12-11).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2214048

 |

* Wd Datuak: Q2214048
*Artikulu hau hegaztiari buruzkoa da; amerindiar buruzagia gaitzat duena beste hau da: «Bele Txiki»*
*Coloeus monedula* 
**Beletxikia** (*Coloeus monedula* edo *Corvus monedula*) corvidae familiako eta passeriformes ordenako hegaztia da. *Corvus* generoko espezierik txikiena da (34-39 cm luze). Lumadi beltz edo gris iluna. Garondo, lepo eta masailak gris argiak. Helduek iris txuria dute. Hots ohikoena *chyak-chyak* edo *kak-kak* metaliko eta karrankarria da.

Beletxikiak oso banaketa zabala du: Afrikako ipar-mendebaldea, ia Europa osoa, Iran, Indiako ipar-mendebaldea eta Siberia. Populazio gehienak sedentarioak badira ere, ipar eta ekialdekoak migratzaileagoak dira. Oso bizileku desberdinetan ikus daiteke: zuhaiztun estepa, nekazal eremu, larre, itsaslabar eta herrietan. Euskal Herrian isurialde mediterraneoan bizi da.

Elikadura: ornogabeak (intsektu heldu eta larbak, barraskiloak, armiarmak), karraskari txikiak, arrautzak, txitak, haziak, zerealak, fruituak eta haratustela (errepideetan hildako animaliak batez ere).

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Ingelesez)** IOC Master List
2. ↑  Mullarney, Killian; Svensson, Lars; Zetterstrom, Dan; Grant, Peter (1999). Collins Bird Guide. Collins. p. 335. ISBN 0002197286
3. ↑  J. D. Lockie "The Food and Feeding Behaviour of the Jackdaw, Rook and Carrion Crow." The Journal of Animal Ecology. 25:2 (Nov. 1956), pp. 421-428

Ikus, gainera
-------------

* Coloeus
* Korbido

Kanpo estekak
-------------

* World Bird Names
**Atalo III.a *Filomentor*** (antzinako grezieraz: Ἄτταλος Γ΄, «Ama maite duena») (K.a. 171-K.a. 133) Pergamoko atalidar dinastiako azken erregea izan zen, K.a. 138 eta K.a. 133 bitartean gobernatuz.

Atalo II.aren oinordekoa izan zen, honekin zuen harremana, harremanik izan bazuen, ezezaguna delarik. Atalo III.ak ez zuen interes handirik jarri Pergamoko gobernuan, eta, bere denbora, medikuntza, botanika eta lorezaintza ikasten eman zuen, baita beste gai batzuetan ere. Ez zuen semerik, ezta oinordeko propiorik ere izan, eta, bere testamentuan, bere erresuma Erromatar Errepublikari utzi zion. Tiberio Grakok, Pergamoko altxorra, publikoki erromatar guztiei banatzea eskatu zuen, baina Senatuak muzin egin zion.

Pergamon, ez zuten, guztiek, gogo onez onartu erromatar domeinua. Aristonikok, Ataloren anaia eta aurretik errege izan zen Eumenes II.aren semea zela adierazi zuena, klase baxuetan matxinada bat antolatu zuen. Matxinada, K.a. 129an menderatua izan zen, eta Pergamoko erresuma, Erroma, Pontoko Erresuma eta Kapadoziaren artean banatu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.
2. ↑   Hansen, Esther V..  (1971). *The Attalids of Pergamon.*  Ithaca, New York: Cornell University Press ISBN 0-8014-0615-3..

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Atalo III.a*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q309804
* Commonscat Multimedia: Attalus III

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 20471164
* BNF: 179583621 (data)
* GND: 118504916
* SUDOC: 12133497X
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00583/eu\_a\_5831/a5831
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q309804
* Commonscat Multimedia: Attalus III
**George Edward Stanhope Molyneux Herbert** Carnarvoneko bosgarren kondea (1866ko ekainak 26-1923ko apirilak 5), ohi **Lord Carnarvon** deitua, Egiptoko Erregeen Haranean dagoen Tutankamon faraoiaren hilobia den KV62aren indusketa finantzatu izanagatik ezaguna egin zen aristoktrata ingeles bat izan zen.

Biografia
---------

Highclereko gazteluan jaio zen, Newburyn, Berkshire probintzian, 1866ko ekainak 26an. Henry Herbert Carnarvoneko 4. kondearen semea zen. George Herbertek Carnarvon titulua 1890ean jaso zuen. Carnarvon Almina Victoria Alexandra Wombwellekin ezkondu zen, Marie Boyerren alaba zena, eta hau Frederick Charles Wombwellen emaztea, baina bere aita, beharbada, Alfred Rothschild izan zen, senidea, Lady Carnarvon bere oinordeko bihurtu zuena. Dirutza handiarekin, Lord Carnarvon lasterketako zaldiak izateagatik eta lehen kotxeen gidari arduragabea izateagatik ezaguna zen, 1901ean, Alemanian ondorioak utzi zizkion istripu larri bat jasan zuelarik. Gaiztoturiko eltxo baten h ddfgfedgelketa batean bizarra mozteko laban batekin egin zuen zauri baten ondorioz hil zen, Tutankamonen hilobitik gertu zegoenez, madarikazio baten ondorioz izan zitekeela pentsatu izan zen arren.

Egiptologo zaletua
------------------

Lord Carnarvon egiptologiaren oso zalea zen, 1907an Howard Carterren mezenas bihurtu zelarik Tebasko nekropoliko errege hilobiak industeko. 1922an ireki zuten biek Erregeen Haranean dagoen Tutankamonen hilobia, arkeologiaren historian parerik ez zuten altxorrak aurkituz. Aurkikuntza egin eta zenbait hilabetera (1923ko apirilaren 5ean) Carnarvon bapatean hil zen Kairoko Savoy hotelean, Tutankamonen madarikazioaren kondaira soraraziz. Bere heriotza, ziuraski, erisipelaz infektaturiko eltxo baten helketak eragindako septizemia baten ondorioz izan zen. Bere kide eta babestua zen Howard Carter hamasei urte beranduago hil zen.

Carnarvonen hilobia, arkeologo bati dagokiona, Hampshireko Beacon Hilleko muino baten gainean dagoen antzinako gotorleku batean dago.

Kanpo loturak
-------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***George Herbert de Carnarvon*** Aldatu lotura Wikidatan |


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q158765
* Commonscat Multimedia: George Herbert, 5th Earl of Carnarvon

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 69731878
* ISNI: 0000000121383985
* BNF: 128193001 (data)
* GND: 119104644
* LCCN: n82127202
* NKC: xx0051323
* NLA: 50213334
* SUDOC: 081592833
* ULAN: 500291811
* Open Library: OL4477254A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01262/eu\_c\_0324/c0324
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Gutenberg proiektua: 44771

 |

* Wd Datuak: Q158765
* Commonscat Multimedia: George Herbert, 5th Earl of Carnarvon
***Rhagium bifasciatum*** Cerambycidae familiako kakalardoa da. Europa guztian bizi da eta kakalardo adarluzeen artean ohikoenetakoa da.

Deskribapena
------------

Tamaina txikiko kakalardoa da 12-23 mm inguruko luzera baitu. Kolore ilunak ditu, beltzak eta marroiak, baina elitro bakoitzean bi marra hori argi ditu. Marra horien 17 patroi desberdin aurkitu dira. Antena luzeak ditu, segmentatuak, eta aurrerantz arku itxura azaltzen dute.

Habitata
--------

Konifero basoetan zein baso hostoerorkorretan aurkitzen dira.

Bizi zikloa
-----------

Bi eta hiru urte arteko bizi zikloa osatzen du. Emeak enbor usteletan uzten ditu arrautzak, koniferoetan normalean, eta handik jaiotzen diren beldarrak usteldutako zurez elikatzen dira enborrean tunelak eginez. Bi urteren buruan pupa osatu eta udaberrian eta udan helduak ikusten dira landare artean hegan.

Iruditegia
----------

* Rhagium bifasciatum heldua.*Rhagium bifasciatum* heldua.
* Heldu koloretsua.Heldu koloretsua.
* Beldarrak egur barnean.Beldarrak egur barnean.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------