recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ignacio Andía y Varela Díaz** (Santiago, Txile ; 1757ko otsailaren 2a - 1822ko abuztuaren 13a) txiletar eskultorea, marrazkilaria eta margolaria izan zen.

Biografia
---------

Familia aberats batean jaio zen, José Ramón de Andía y Varela Zamorategui euskaldunaren eta Francisca de Regis Durán txiletarraren semea. Azul de los Jesuitas ikastetxean egin zituen lehen ikasketak eta gero San Felipe Errege Unibertsitatean teologia ikasi zuen. Bizitza monastikoa egin nahi zuen, eta horregatik 1776an 19 urte zituela ordenantza txikiak jaso zituen. Jorge Ambrosi margolari jesuitaren irakaspenak jaso zituen, geroago erlijio-ikasketak utzi eta administrazio-karreran hasi zen lau kapitain nagusiren idazkari gisa.

Josefa Fernández Rebolledo Pandorekin ezkondu zen eta harekin 18 seme-alaba izan zituen. Josefa Joaquín Toesca arkitektoaren emaztearen arreba zen. 1778an Ambrosio O'Higgins gobernadorearen zerbitzura egon zen, kaligrafo eta geografo lanetan. Estatuko hainbat tokitara bidaiatu zuen goi agintariekin batera.

1790ean Valparaísoko kostaldea bisitatu zuen eta gobernuaren segizioarekin batera mugara bidaiatu zuen, bere behaketetan oinarrituta Txileko mapa geografikoa egin zuen. Goi mailako ofizial, Txileko kapitaintza orokorreko idazkari subrogatibo eta gobernuko notario subrogatibo kargua betetzera iritsi zen.

1793an Ambrosio O'Higgins gobernadorearekin batera egon zen Negrete-ren Parlamentuan eta bertan une hura betikotzeko akuarela bat margotu zuen, marrazki hori izango zen oinarria Claudio Gay-k antzeko marrazki bat egiteko.

Joaquín Toescak eraikitako La Moneda jauregia apaintzeko enkargua jaso zuen. Jauregiko eskaileretako terminalak harri arrosaz zizelkatu zituen baina bere lanik handiena Espainiako armarri monumentala izan zen, XIX. mendean Benjamín Vicuña Mackenna Santiagoko alkatearen aginduz Santa Lucía muinoko gotorlekura eraman zutena. San Jose elizan obrak egin eta La Moneda jauregia laranjondoen patioko eskaileretan pilastrak zizelkatu zituen.

Armarri nazionala gisa erabili zen Chacabucoko guduaren landa-armarria ere egin zuen, 1834. urtean Carlos Woodek egungo armarri nazionala egin zuen arte.

San Felipen bizi izan zen bi urtez, bere osasun txarragatik. Tabakoaren diru-sarreren administratzailea izan zen eta gero Santiagoko aduanaren diruzain izendatu zuten.

1822ko abuztuaren 13an hil zen Santiagon.

Kanpo estekak
-------------

* Arte Ederren Museo Nazionala[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5913079
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 95894617
* ULAN: 500034540

 |

* Wd Datuak: Q5913079
**Felix Etxeberria Larrañaga**, ***Felix Parapan*** izengoitiz ere ezaguna (Parapan baserria Elgoibar, Gipuzkoa, 1926 - Elgoibar, 2022ko irailaren 2a) euskaltzale eta enpresa-sortzailea izan zen.

Elgoibarko Parapan baserrian jaio zen Felix, bere aita bertakoa bait zen. Zortzi anai-arrebatik laugarrena zen Felix. Hamalau urtekin lanean hasi zen Eibarren, eta Orbea bizikleta enpresan eta Elgoibarko Sigman aritu zen. Elgoibarren Jarbe enpresan doitzaile ikasi zuen eta beste lankide batzuekin Danobat enpresa sortu zuen. Gerora Danobat kooperatiba bihurtu zen.

Ekintzailea izan zen bereziki euskararen arloan eta azpimarratzekoak dira euskarazko lehenengo tallerrerako hiztegia sortu izana eta Elgoibarko Ikastolaren sortzaileetakoa izatea. Elgoibarko Izarra elkartea ere sortu zuen.

2017-an Debegesa Debabarreneko garapen ekonomikorako elkarteak Gure Balioak saria eman zion.

Hasier Etxeberria idazle eta kazetari zenaren aita zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Ahotsak.eus - Felix Etxeberria.*  (Noiz kontsultatua: 2022-01-28).
2. ↑    *GURE BALIOAK 2017: Felix Etxeberria Larrañaga.*  (Noiz kontsultatua: 2022-01-28).

Kanpo estekak
-------------

* Gure Balioak 2017 sariaren harira sortutako bideoa
* Hil ondorengo artikulua *El Diario Vasco*n, 2022ko irailaren 6an.]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110724497

 |

* Wd Datuak: Q110724497
**Aitziber Ugartemendia Zubeldia** (Andoain, Gipuzkoa, 1978ko urriaren 1a - Donostia, 2023ko abenduaren 16a) Katxiporreta konpainiako bazkideetakoa zen, eta bulego ardurak zeramatzan. Kultura eta Hezkuntza Saileko zinegotzi arduraduna izan zen, 2011-2015 agintaldian Andoaingo udalean.

Bizitza
-------

Aitziber Ugartemendia Axeri dantza taldekoekin
Aitziber Ugartemendia Sorgin Jaiak taldekoek Katxiporretari egindako omenaldian
### Herrigintza

Axeri dantzan, euskalgintzan eta kulturgintzan, oro har, jardun zuen bere ibilbidean. Azkeneraino laguntzeko prest agertu zen, gainera. Axeriekin, esaterako, 2023ko udan Donostiako jaietan egin zuten dantza emanaldian jantziez arduratu zen. Ordurako, gaixotasunak bere gain zuen eragina nabarmena zen arren.

Borobilean Elkartearen bultzatzaile eta sortzailetako bat ere izan zen.

#### Politika

2011ko udaberrian azken unean Bildu koalizioak Udal hauteskundeetara aurkezteko aukera izan zuen. Andoaingo hautes-zerrenda hura Ana Carrerek ireki zuen, eta Aitziber Ugartemendia lehen postuetan zen. Haiek irabazi zituzten hauteskundeak, eta Bildurena izan ziren alkatetza eta aginte-postuak. Ugartemendiak Kultura eta Hezkuntza Saileko zinegotzi ardurak hartu zituen.

Ez zuen agintaldi osoa bete, ama izatear zela zinegotzi karguari uko egin baitzion. 2014ko azaroko Udal batzarraldian egin zuen iragarpena. Lekukoa gertuko lagunari eman zion, Esti Mujikari, beraz. Aipagarria da, agurreko plenoan, udal ordezkari politiko guztien aldetik jaso zituen hitz goxoak.

Aitziber Ugartemendiaren lagunen eskela
#### Lanbidea

Katxiporreta konpainiako bazkideetakoa zen, eta hark zeramatzan bulego ardurak. Ekainean, Lasarte-Oriako jaietan, omenaldi berezia jaso zuten. Bertan izan ziren konpainiako kide ugari, baita garai batean aritutako lankideak ere. Hantxe izan zen Aitziber Ugartemendia, eta pailazoek egin bezala hark ere eskertza adierazi zien bertaratu zirenei.

Heriotza
--------

Gaixotasun luzea pairatu ondoren hil zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Aitziber Ugartemendia Zubeldia - Andoaingo EH Bildu - Eskelak» *Aiurri.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-12-20).
2. ↑    «Aitziber Ugartemendia Zubeldia - Lagun-taldea - Eskelak» *Aiurri.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-12-20).
3. 1 2 3 4 5    «Aitziber Ugartemendia Zubeldia zendu da - Andoain» *Aiurri.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-12-20).
4. ↑    «Aitziber Ugartemendia Zubeldia gogoan - Lasarte-oria» *Txintxarri.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-12-20).
5. ↑    elkartea, AZTIBEGIA.  (2017-12-06). «Pirritx, Pirrotx eta Marimototxen deia gatazkak borobilean eserita konpontzeko» *info7 irratia* (Noiz kontsultatua: 2023-12-20).
6. ↑   DV.  (2014-11-27). «Aitziber Ugartemendia presenta hoy su renuncia al cargo de concejal» *El Diario Vasco* (Noiz kontsultatua: 2023-12-20).

Kanpo estekak
-------------

* Elkarrizketa: Aitziber Ugartemendi, minbiziaz Antxeta.media.eus

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q123941636

 |

* Wd Datuak: Q123941636
**Edith Ellen Humphrey** (1875eko irailaren 11 - 1978ko otsailaren 25a) britainiar kimikaria izan zen. Kimikako doktoretza lortu zuen lehen emakume britainiarra izan zela uste da.

1901ean Kimikan doktoretza lortu zuen lehen emakume ingelesa izan zen. Koordinazio kimikoan egindako lana aitzindaria eta funtsezkoa izan zen, berari esker Alfred Wernerrek gerora Nobel saria irabaz zezan. Kira-konposatu inorganiko bat sintetizatu zuen lehen kimikatzat ere hartzen da, baina, hala eta guztiz ere, unibertsitateko ikerketa utzi behar izan zuen jasotzen zituen presio eta jarrera matxisten ondorioz.

Lana
----

Werneren asistenteetako bat izan zen eta bere lehen ikaslea izan zen geometrian isomerikoak diren kobaltozko konplexuen lehen serie berriaren prestaketan arrakasta izan zuena eta honen ondorioz hasi zienbere lnak.

Adolf Grün eta Edith Humphrey kristal aberastuak prestatu zituzten, eta, bitxia bada ere, aldi berean konplexuen kristal enantiomorfikoak, kristalak eskuz banandu ahal izan ziren. Egia da, kristalen portaera dela eta, honek oso esfortzu zaila izan behar zuela, baina Louis Pasteurren metodo hau, itxuraz, ez zen kontuan hartu.
Guzti honen merezimendua Humphreyri emam baliote bere maisuak lortu zuen nobel saria segur aski berarentzat izango litzateke.

Bere lan guztia amaitu eta gero, jubilatu zenea, kimika imbestigatzen jarraitu zuen eta Kimika Elkarteari emakumeak onartzeko eskatu zioten hemeretzi kimikarietako bat izan zen

Edith Humphreyk 1900 inguruan prestatutako kristal erakusketa.
Royal Society of Chemistry (RSC) delakoaren 150. urteurrena zela eta, 1991ko apirilaren 8an, Suitzako Kimika Batzordeak Humphreyk bere doktoretzarako sintetizatutako jatorrizko kristalen lagin bat bidali zien, kristal baten soluzio baten CD espektro moderno batekin batera. Kristal kaxa hau RSCren erakustaretoan dago.

Bizitza
-------

Edith John Charles Humphrey (1833-1903), Londresko Obren Metropoli Batzordeko langile bat, eta bere emazte Louisa (ezkongabea, Frost, 1831-1910) maistraren zazpi seme-alabetatik gazteena izan zen. John Humphreyk bere bizitza egoera txarrean hasi zuen, bere aita bota egile bat izan zen eta bera bere alaba eta semeentzako hezkuntzaren defendatzaile handia izan zen.3 Edith klase ertaineko etxe batean hazi zen, Kentish Townen, Londresen. Bere bi ahizpa nagusiak maistra bihurtu ziren, eta bere anaiak, horien artean Herbert Alfred Humphrey (1868 – 1951) Humphrey bonbaren asmatzailea eta William Humphrey (1863 – 1898) Freetowneko (Sierra Leona) Fourah Bay Collegeko zuzendaria, gradu mailan heziak izan ziren.

Camden School for Girlsera joan zen, eta, ondoren, 1891tik aurrera, North London Collegiate Schoolera, Erresuma Batuko lehen emakume eskoletako bat, zientzia ikasketa planean sartu zuena.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15982401
* Commonscat Multimedia: Edith Humphrey

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 198422144
* GND: 117062855
* SNAC: w65q64b1

 |

* Wd Datuak: Q15982401
* Commonscat Multimedia: Edith Humphrey
**Sally Dominguez** (1969ko urriaren 24a) australiar diseinatzailea da.

Ibilbidea
---------

Domínguezek 9 urtez arkitektura jasangarria landu zuen, Australiako Sydneyko Powerhouse Museum-eko Bilduma Iraunkorrean dagoen Nest aulki altua  saritua diseinatu aurretik. 

2004an, orientazio horizontal edo bertikalean erabil zitekeen euri-uren depositua asmatu zuen, Rainwater HOG modularra.   Dominguezen Modular Rainwater HOG Tank 2008ko Amerikako 10 Green Building Products onenen artean izendatu zuten  eta Spark Design Award sari bat jaso zuen  2008an ere.

Dominguezek *ABC* Australiako New Inventors telebista katearen asmakizunak baloratzen ditu.  2005etik 2007ra bitartean, Wheels Car of the Year sarietarako epaile profesional gisa ere aritu zen,  2005etik 2007ra, eta 2008an Australiako Nazioarteko Diseinu Sarirako. Horrez gain, 2009ko Spark Awards sarietako epaile izan zen. 

Diseinuari buruzko hitzaldiak ematen ditu DesignTech Study Board-erako.

Diseinuari, produktuen berrikuntzari eta diseinuaren jasangarritasunari buruz idazten du *Monument*, *G* eta *Wheels* aldizkarietarako.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  
 «Made in Australia» *Innovation Australia*.
2. ↑   «*Nest* high chair» *Powerhouse Museum, Sydney*.
3. ↑   Lloyd Alter.  (27 December 2007). «How Design Can Save Us: Waterhog and Groundhog» *Treehugger*.
4. ↑   «Inventions - RainwaterHOG invented by Sally Dominguez» *Australian Broadcasting Corporation - The New Inventors*.
5. ↑   Preston Koerner.  (20 November 2008). «2008 Top-10 Green Building Products» *Jetson Green*.
6. ↑  
 Peter Kuchnicki.  (October 2008). «Spark Design and Architecture 2008 Design Award Winners» *Spark Awards*.
7. ↑   «About the show - Sally Dominguez Inventor, Designer and Product Developer» *Australian Broadcasting Corporation - The New Inventors*.
8. ↑  
 Samantha Stevens.  (1 February 2008). «Who are they to judge?» *Wheels magazine*.
9. ↑  
 Peter Kutchnicki.  (2009-07-15). «Jury» *Spark Awards*.
10. ↑  
 Sally Dominguez.  (14 May 2008). «Cruisin' San Fran» *Wheels magazine*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7405118

 |

* Wd Datuak: Q7405118
**Josetxo Etxebeste Otegi** —idatzi batzuetan ***Errenteriako basagizona*** izenaz deitua— (Errenteria, Gipuzkoa, 1935 - 2001eko martxoaren 27a) Errenteriako Idoiaga baserrian ukuiluan —animalien artean— hazitako gizabanako gaigabea izan zen. Ez zekien hizketan. 1949. urtean, errenteriar batek, hain egoera txarrean ikusita, errukiturik udaletxean salatu zuen. Guardia zibilek Josetxo hartu eta miserikordia etxera eraman zuten, mojekin.

Adin kritikoa gainditurik zuen, eta ez zuen hitz egiten ikasi. Eskuekin jaten zuen; mahai tresnekin jaten irakasten saiatu zitzaizkion arren, ez zuen inoiz ikasi. Komunera eraman behar zuten, bestela gainean egiten zituen pixa eta kaka. Ezer ikasiko bazuen, gauzak behin eta berriz errepikatu behar zitzaizkion. Aurkitu zutenean, lau hankatan ibiltzen zen, biluzik, arropak txikitu egiten zituen, eta garai hartako mediku diagnostikoa garbia zen: «hombre lobo irrecuperable».

Jokamolde haren ondorioz, eskuak atzapar bihurtu zitzaizkion. Azkenean, oinez ibiltzen ikasi zuen, eta arropa erabiltzera ere ohitu zen.
Gizaki guztiok bezala, bazituen sentimenduak. Bereizten zuen nork maite zuen eta nork ez, hunkitu egiten zen, eta zaratarekin ikaratu egiten zen: trumoiak entzutean, txoko batera ihes egiten zuen, babes bila.

Gizakia zen itxuraz eta gorputzez, baina Josetxoren mundua instintuena zen, animalia irrazional gisa jokatzen zuen. Bi urteko ume baten adimena zuen, eta animalien instintu primario guztiak.

Ikus, gainera
-------------

* Sozializazioa
* Victor Aveyrongoa

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Joxetxo Etxebeste, Euskal Herriko azken haur basatiaren... *Oarso*, 2002.
2. ↑  **(Gaztelaniaz)** Efemérides renterianas
3. ↑  Pako Aristi: «Euskal Herriko azken haur basatia». Donostia: *Zabalik* gehigarria, *Diario Vasco*, 1987ko ekainaren 10.

Kanpo loturak
-------------

* Joxetxo Etxebeste, Euskal Herriko azken haur basatiaren... *Oarso*, 2002.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260789

 |

* Wd Datuak: Q12260789
**Trent John Alexander-Arnold** (Liverpool, Ingalaterra, Erresuma Batua, 1998ko urriaren 7a) futbol jokalari ingelesa da, Ingalaterrako Premier ligako Liverpool taldean eskuin atzelari bezala jokatzen duena. Munduko atzelari onenetariko bat bezala kontsideratuta dago. 2018ko ekainean debutatu zuenetik Ingalaterrako futbol selekzio nazionalean ere jokatzen du. Futboleko merkatuko balioetan espezializatutako Transfermarkt orrialdearen arabera, 110 milioi euroko balioa du.

Ibilbidea
---------

### Ibilbidearen hasiera Liverpoolen

Betidanik eta txikitatik Liverpoolen jokatu izan du Arnoldek. Txikitatik futbolzalea, Celtic talde eskoziarraren zalea zela onartu izan du. Behe kategorietan nabarmendu ondoren, 2016. urteko udan 17 urte besterik ez zituela igo zuten lehen taldera.

### Lehen taldean hasiera gorabeheratsua (2016-2017)

2016-2017 denboraldian, bere lehenengoan, ez zuen asko jokatu. Partidu batzuetan bigarren taldearekin joaten zen, eta beste batzuetan oso gutxi jokatu. Azkenean, 12 partidu jokatu zituen lehen taldearekin, ligan eta bi kopa nazionaletan debuta eginez.

### Jauzi erabakigarria

Lehen denboraldi gris baten ondoren, Alexander-Arnold hurrengo denboraldietan askoz minutu gehiago edukitzen joan zen, eta garrantzia irabazi zuen.

#### 2017-2018

Hurrengo denboraldian ordea, askoz minutu gehiago edukitzen hasi zen, eta beretzat denboraldi magikoa izan zen hau, txapeldunen ligan debuta egin eta lehen taldean ia 3.000 minutu eduki zituelako, txapelketa guztietan 34 partidu jokatuz.

#### 2018-2019

Aurrekoa denboraldi erabakigarria izan bazen, hau bere nibela baieztatu zuen denboraldia izan zen. Sekulako asistentzia mordoa egiteagatik nabarmendu zen, 16 hain zuzen ere.

#### 2019-2020

Hurrengo denboraldian bere maila bermatu zuen, eta askoren iritziz munduko eskuin atzelari onena bihurtu. Ingalaterrako selekzioa ere berarekin kontatzen hasi zen. Denera 4 gol sartu zituen, eta 14 asistentzia eman.

22 urterekin jada 2 txapeldunen ligako final jokatu ditu, horietako bat irabaziz.

Selekzio nazionala
------------------

Ingalaterrako selekzioari dagokionez, 2018ko ekainean egin zuen debuta, eta geroztik 12 partidu jokatu ditu, gol bat sartuz. 2018ko munduko futbol txapelketa jokatu zuen, eta bertan Ingalaterra final-erdietara iritsi zen. Behe-kategoria guztietan jokatu zuen, 16 urtez azpikotik 21 urtez azpiko selekziora.

Estadistikak
------------

2020ko abenduaren 4ean eguneratua.| Kluba | Urtea | Partida(k) | Gola(k) | Asistentzia(k) | Urruntzeak |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Liverpool U23 | 2015 - 2017 | 14 | 4 | 4 | - |
| Liverpool | 2016- | 145 | 8 | 38 | 1,7 (pt.-ko) |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27569376
* Commonscat Multimedia: Trent Alexander-Arnold

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 2124165573920837800008
* LCCN: no2022148300
* BIBSYS: 1653286949660

 |

* Wd Datuak: Q27569376
* Commonscat Multimedia: Trent Alexander-Arnold
**Amrus ibn Yusuf** (arabieraz: عمروس بن يوسف المولد‎; Huesca, 760 - Talavera de la Reina edo Zaragoza, 813 edo 814) andalustar militar eta politikaria izan zen, Al Hakan I.aren *wali* izan zena.

Bizitza
-------

Nahiz eta bere jaiotze datari buruz zalantzak izan, litekeena da 760an izatea. Aita Yusuf al-Muladi omen zuen eta Aysunen morroia izan zen. Carolus Handiarekin Zaragozaren aurka borrokatu ostean areriotu eta baskoiekin batera aritu zen Orreagako guduan. Kordobako emirraren alde egin eta honek Talavera de la Reinako (*Medina al-Talabaira*) vali izendatu zuen. Bertan ezkondu eta Yusuf ibn Amrus izeneko semea izan zuen.

*Al-Tagr al-Ala*ko gobernadore bilakatuta, 799an Bahlul ibn Marzuq menderatu eta Zaragoza konkistatu zuen. 802an jaioterria eta Tutera konkistatu zituen, eta Yusuf semea bertoko vali izendatu zuen. Hurrengo urtean Banu Qasitarrek, aritzatarren laguntzarekin, hiria berreskuratu zuten. 809an Aureolus Aragoikoa hil zenean Aragoiko konderria konkistatu zuen.

Bere heriotza data ere ezezaguna da, edonola ere, Banu Amrus izeneko berak sorturiko leinuak (بنو عمروس) beti kordobatarren alde egin zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2016-09-30). (PDF) *181. araua: Erdi Aroko pertsona-izenak.*  Iruñea, 11 or..
2. ↑    *Amrus el Muladí.*  in: *Gran Enciclopedia Aragonesa*. Zaragoza: El Periódico de Aragón ISBN 978-84-95490-00-1..
3. ↑   Méndez-Cabeza, Miguel.  (2005). *Leyendas y curiosidades de la Historia de Talavera de la Reina.*  Toledo ISSN 681-2005. OCLC .433267379.
4. ↑   Cañada Juste, Alberto.  (1980). *Los Banu Qasi (714-924).*  41 Vianako Printze Erakundea, 5–95 or..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3751064
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 3196

 |

* Wd Datuak: Q3751064
**Beñat Arrue Gurrutxaga** (Aizarna, 1978ko urriaren 11 - Pumori, 2001eko urriaren 17a) alpinista gipuzkoarra izan zen. Aizarnan (Zestoa) jaioa, Azpeitian bizi izan zen hiru urte zituenetik. "Lagun Onak Mendi Bazkuna"ko bazkidea zen.

Ibilbidea
---------

Andeetan, Peru aldean, Huascaran (6.782 m), Artesonraju (6.025 m), Alpamayo (5.947 m), Ishinca (5.530 m) eta Urus (5.420 m) mendiak igo zituen.

Alpeetan, bestela, Monte Rosa (4.633 m) eta Cervino (4.474 m) ikusgarria.

Heriotza eta ondorengoa
-----------------------

2001eko urrian, Pumori (Nepal) mendira igotzen ari zela hil zen, 23 urte zituelarik, elur-jausi batek harrapatuta. Beste 4 taldekide ere istripu berean zendu ziren: Javi Arkauz, Cesar Nieto eta Aritz Artieda nafarrak, eta Iñaki Aiertza gipuzkoarra.

Urte batzuk geroago, bere gurasoek adorea hartu zuten Himalaia aldera joateko. Bertan, Beñatek argazki bat atera zuen neskato batean espedizio hartan, eta bidea topatu zuten nepaldar neska horrengana. Hurrengo urteetan ere bisitan joan ziren, eta denborarekin jakin zuten neskatxa gaixorik zegoela, eta giltzurrun arazoak zirela-eta, Euskal Herrira ekarri zuten azkenean. "Pumori, mendiaren alaba" (Iban Gonzalez, 2019) izenburuko dokumentalean jaso zuten istorio triste eta eder hau.

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko alpinismoaren historia
* Dokumentalak Euskal Herrian
* Benantxio Irureta

Kanpo estekak
-------------

* Beñat Arrueren datuak (Uztarria).
* **(Gaztelaniaz)**"Trágico accidente vasco en el Pumori" (Desnivel).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q89098412

 |

* Wd Datuak: Q89098412
Afaiako santutegiaren planoa Eginan. Bertan perinboloaren harresia ikus daiteke.
**Peribolo** (grekeraz περίϐολος / *períbolos*, « itxitura », περί / *perí* eta βάλλω / *bállō*, « jaurti, bota »), antzinako arkitekturan greko eta erromatarrean, horma batek inguratuta zuhaitzekin eta mahastiekin zegoen itxitura zen, bereziki gune sakratu bat inguratzen zuena, hala nola tenplua, santutegia edo aldarea, eta antzinate paganoan lekuko jainko-jainkosei eskainia zegoen. Hedaduraz, arkitektura modernoan eraikin baten eta inguruko hesiaren artean utzitako espazioa adierazten du.

Funtzioa
--------

Peribolaren funtzioa espazio sakratua (grekoek *temenos* deitzen dutena) eta profanoa bereiztea zen. Hala ere, eremu hori ez da egitura horietarako beharrezkoa, aurretik eraikitakoek markatzaileak bakarrik baitzituzten (esate baterako *horoi* edo mugarriak) irudizko mugak adierazteko. Indusketek erakusten dutenez, santutegi batzuek periboloak geroago sartu zituzten beren historian, eta horrek erlijio-pentsamoldean aldaketa bat esan nahi du. Erromatarren garaian, peribolo batzuk biltoki gisa erabiliak izan ziren negozioak egiteko.

Egitura
-------

Periboloen paretak (*temenos*aren hormak ere deitzen zaie), batzuetan, harrizko zutoinez eta silo porotsuez eutsitako lauzez osatuta zeuden.

Kristauen artean, periboloa arkupe eta gelaxkek, lorategi edo baratze txikiek eta bainuek osatzen zuten, eta peribolo osoa, Teodosio eta Valentinianoren garaian, bertan babesten ziren gaizkileen asilo bortxaezintzat hartzen zuten.

Adibide famatuak
----------------

* Peribolo pareta eta atea Zeusen santutegian (Altis), Zeusen tenpluaren iparraldean, Olinpian (Grezia);
* Hamabi jainkoen aldarea inguratzen duen periboloa, Atenasko agora zaharraren iparraldeko muturretik gertu; eta
* Atena Pronaia santutegiaren (Marmaria) inguruan, Apoloren santutegiaren (Delfos) hego-ekialdean, euste-hormek eta peribolo-paretek sortutako terraza.

Ikusi ere
---------

* Baso sakratu
* Sacellum
* Temenos

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Rogers, Adam (2011). *Late Roman Towns in Britain: Rethinking Change and Decline*. Cambridge, UK: Cambridge University Press. 96 or. ISBN 978-1-107-00844-1.
2. 1 2  Hagg, Robin; Marinatos, Nanno (2005). *Greek Sanctuaries: New Approaches*. London: Routledge. 7 or. ISBN 0203432703.
3. ↑   «The Princeton Encyclopedia of Classical Sites, ALIPHEIRA Arkadia, Greece.» *www.perseus.tufts.edu* (Noiz kontsultatua: 2024-01-03).
**Melanie Spitta** (Hasselt, Belgika, 1946 – 2005eko abuztuaren 28a, Frankfurt am Main) Film zuzendaria, gidoilaria, giza eskubideen defendatzaile feminista, sinti jatorrikoa. *Munduko Ijitoen I.go Biltzarrean* (1971) parte hartu zuen.

Biografia
---------

1938an Alemaniatik ihes egin zuen Belgikara. Bere anai-arrebak Auschwitzen hil ziren eta berak biziraun zuten senide batzuekin bizi izan zen Düren-en (Rheinland) en 1949. Bere ama, Auschwitz, Ravensbrück eta Bergen-Belsen-etik igaro oztean tuberkulosiak jota hil zen, ustez Josef Mengele mediku naziaren esperimentuen ondorioz. Arnold Spitta-rekin ezkondu zen eta alaba bat izan zuten, Carmen Spitta.

1980. hamarkadan, Katrin Seybold zinema zuzendariarekin batera Alemaniako Sintien egoeraz jarduten ziren dokumentalak ekoiztu zituzten. Gizon eta emakume arteko berdintasunaren alde lan egin zuen, baita Sinti herriaren barnera ere. Katrin Seybold, Siegmund Wolf eta nazien jazarpenaren beste testigu garaikideek film dokumentaletan *Centro de Investigación Higiénica Racial-aren* Artxibo Federalean arakatu zuten irudien bila, ordurate argazki bakarra argitaratu izan baitzen, Eva Justin-ena.

Bere lanen artean, *Schimpft uns nicht Zigeuner* (1980, doc), *Wir sind Sintikinder und keine Zigeuner* (1981, doc), *Es ging Tag und Nacht liebes Kind* (1982, doc), *Das Falsche Wort* (1987) eta *Meleza und Gallier* (1996) aipatzen dira.

Filmografia
-----------

Bere ekoizpen eta gidoietan Porraimos-a landu zuen baita sarraskiaren aitortza eza. Alemaniako memoria politikak zalantzan jarri zituen, oinarri arrazista eta matxista zutela salatuz.

### Zuzendaritza

* *Es ging Tag und Nacht, liebes Kind* (1982)
* *We are sinti children and not gypsies* (1981)
* *Don´t call us gypsies* (1980)

### Gidoilaria

* *Calumny* (1987)
* *Das Falsche Wort* (1987)

Sariak eta Aitortzak
--------------------

* 1999an Otto Pankok Saria jaso Günter Grass-en eskutik.
* Dieter Schenk dedicó su libro sobre las raíces históricas del BKA a su "en retrospectiva de una amistad de veinte años".

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Melanie Spitta» *Moviefit* (Noiz kontsultatua: 2022-02-11).
2. ↑   «Melanie Spitta | IFFR» *iffr.com* (Noiz kontsultatua: 2022-02-11).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «101 mujeres gitanas pa’ construir tu feminismo» *pikara magazine* 2021-04-21 (Noiz kontsultatua: 2022-02-11).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Es ging Tag und Nacht, liebes Kind.*  (Noiz kontsultatua: 2022-02-11).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *We are Sinti Children and Not Gypsies.*  (Noiz kontsultatua: 2022-02-11).
6. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Don't Call Us Gypsies.*  (Noiz kontsultatua: 2022-02-11).
7. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Calumny.*  (Noiz kontsultatua: 2022-02-11).
8. ↑   «Sinti Persecution - Collections Search - United States Holocaust Memorial Museum» *collections.ushmm.org* (Noiz kontsultatua: 2022-02-11).

Kanpo estekak
-------------

* Elkarrizketa Carmen Spittarekin (Melanie Spittaren alaba)
* Das Falsche Wort (1987)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1631959
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 241543199
* GND: 1061904210

 |

* Wd Datuak: Q1631959
**Peig Sayers** (1873, Dún Chaoin - 1958ko abenduaren 8a, An Daingean) irlandar idazle eta istorio kontalari bat izan zen ("Seanchaí"). Irish Folklore Commission erakundeko Seán Ó Súilleabháin agiritegizainak "azken denboraldiko emakumezko istorio kontalari handiena" izan zen.

Dún Chaoin udalerrian jaio eta neskame gisa lan egin zuen. Halere, Blasket uharteetako Pádraig Ó Guithín arrantzalearekin ezkondu eta uharte horietara bizitzera lekualdatu zen.

Peig Sayersen ama hizkuntza irlandera izan arren ez zegoen alfabetatua, nahiz eta haurra zelarik eskolan ingelesezko ikastaroak jaso izan. Hortaz, bere istorioak Irish Folklore Commission erakundeko Seosamh Ó Dálaigh kideari eta British Museumgo Robin Flower doktoreari diktatu zizkien.

Peig Sayersek bere seme Micheál-i irlanderazko bere autobiografia bat diktatu zion, 1936an idazlan hau *Peig* izenburuaz argitaratu zen. Gaur egun oraindik Irlandako ikastetxe askotan irlanderazko ikasgaian derrigorrezko irakurgaia izan ohi delarik.

1953. urterarte uharte horietan bizitzen egon zen, urte hartan Irlandako Gobernuak hustuarazi eta bertako biztanleak lur lehorra lekualdatu zituen arte. Pig Sayers An Daingean/Dingle udalerriko ospitalera eraman zuten, 1958an hil zelarik. Bere seme-alaba guztiak, Micheál ez ezik, EEBBra emigratu zuten, gaur egun bere ondorengoak Massachusetts estatuko Springfield hirian bizi direlarik.

Jada zahartzaroan bera eta bere bizipenei buruz mintzatzean honako hau aipatu zuen:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Emakume oso zaharra naiz, hanka bat hilobian eta bestea ertzean dudala. Jaio nintzen egunetik gaur egun arte alaitasun eta estuasun ugari igarotakoa. Etorkizunak prestatu zidanaren erdia edo herena jakin izan baldin banu, nire bihotza ez zen nire lehenbiziko egunetan zen bezain ausart eta kementsua izango.* |  » |
| Peg Sayers. |

Telebista
---------

TG4 telebista kateko Paddy Whackery telesaioan Fionnula Flanagan aktoreak irlanderarengan fedea berrezartzeko Dublin hirira bidalia izan zen Peg Sayersen mamuaren papera antzeztu zuen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3322810
* Commonscat Multimedia: Peig Sayers

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 79372059
* ISNI: 0000 0001 0992 1912
* BNF: 13542308b (data)
* GND: 174059558
* LCCN: n50016918
* SUDOC: 050734881
* Open Library: OL277782A

 |

* Wd Datuak: Q3322810
* Commonscat Multimedia: Peig Sayers


  


| * i
* e
* a
Blasket uharteak |
| --- |
| Uharteak | Beiginis •  An Blascaod Mór •  Inis na Bró •  Inis Tuaisceart •  Inis Mhic Aoibhleáin •  An Tiaracht |
| Biztanleak | Tomás Ó Criomhthain •  Muiris Ó Súilleabháin •  Peig Sayers |
| Irlandako uharteak |
**Frederick Albert Winsor**, jatorriz **Friedrich Albrecht Winzer** (1763, Brunswick, Alemania - 1830eko maiatzaren 11, Paris) Alemaniako asmatzailea izan zen, Erresuma Batuan eta Frantzian gas-argiztapenaren aitzindarietako bat.

Winsor Britainia Handira joan zen 1799 baino lehen eta erregaien ekonomiaren eta teknologiaren inguruan interesa erakutsi zuen. 1802an Parisera joan zen Philippe Lebon ingeniari frantsesak 1799an patentatu zuen "bero-*lanpara*" ikertzeko. Britainia Handira itzuliz, gas fabrika bat ireki zuen eta 1807an Londresko Pall Mall-en alde bat argiztatu zuen gas-lanpara batzuekin. 1804 eta 1809 urteen artean gas-labe eta arazgailu batzuen patenteak eman zizkioten. Parlamentuari eskaera egin zion Gas Light and Coke Konpainiarentzat (munduko lehen gas fabrika, non harrikatz-gasa lortzen zen) pribilegio batzuk izateko, baina ukatu egin zizkioten. Winsor Parisera itzuli zen, baina bere konpainiak ez zuen aurrerapen handirik egin, beraz 1819an itxi zen.

Winsorrek erabiltzen zuen gas-destilazio sistema tapa bat zuen burdinezko eltze batez osatuta zegoen. Horrek erdian hodi bat zuen kondentsazio ontzi koniko batera eramateko, zulaketa batzuekin hidrogeno sulfuroa eta amoniakoa arazteko konpartimentuetara. Emaitza ez zen oso ona izan, erretzerakoan lortutako gasak usain pikantea ematen zuen.

Winsor-ek *Description of the Thermo-lamp Invented by Lebon of Paris 1802, Analogy between Animal and Vegetable Life, Demonstrating the Beneficial Application of the Patent Light Stoves to all Green and Hot Houses* argitaratu zuen 1802an.

Londresko Pall Mall kaleko plaka berde batek Winsor-en bere lehen argiztapena adierazten du. Beckton Gas Works-era (Beckton) doan bide zaharra bere omenez *Winsor Terrace* izendatu *zuten.*

Erreferentziak
--------------

* Trevor I. Williams, 'Winsor, Frederick Albert (1763-1830)', *Oxford Dictionary of National Biography*, 2004ko irailean argitaratu zen lehenengo aldiz

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q75234
* Commonscat Multimedia: Frederick Albert Winsor

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 24961284
* ISNI: 0000 0001 0960 3279
* GND: 101163460
* LCCN: n86104841
* SNAC: w69m288g
* SUDOC: 236770004
* Open Library: OL5916809A

 |

* Wd Datuak: Q75234
* Commonscat Multimedia: Frederick Albert Winsor
**Ludwig von Moos** (Sachseln, 1910eko urtarrilaren 31 – Berna, 1990eko azaroaren 26a) suitzar politikaria izan zen. Suitzako presidentea izan zen 1964an eta 1969an.

Alderdi Kontserbadore Sozial-Kristauan afiliatuta egon zen eta Obwalden kantonamenduko gobernuko kidea izan zen 1946tik 1959ra. 1959an Suitzako Kontseilu Federaleko kide hautatu zuten, eta 1971 arte egon zen bertan.

Locleko alkatea eta Neuchâtelgo parlamentuko diputatua izan zen. 1987 eta 1993 bitartean Suitzako Estatu Kontseiluako kidea izan zen eta estatuburua 1992an. urterako. Suitza Europako Esparru Ekonomikoan sartzearen aldekoa izan zen, suitzarrek erreferendumean errefusatu zuten arren. Gobernu federalean egon zen garaian, Justizia eta Polizia Departamentua zuzendu zuen.

Bi aldiz izan zen Helvetiako Konfederazioko presidente, 1964 eta 1969 urteetan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q118260
* Commonscat Multimedia: Ludwig von Moos

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 306324633
* GND: 104635602X
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 004720

 |

* Wd Datuak: Q118260
* Commonscat Multimedia: Ludwig von Moos
**Nicolás Giral Marsal** (Tafalla, 1883 - Bartzelona, 1917) tafallar idazle bat izan zen, *Historia de Tafalla* idazlanaren egile izatearren ezaguna, besteak beste. Sei anaiatan nagusia zen, klase ertaineko altzari-saltzaileen familia batekoa. 1898an, Bartzelonan hasi zen kazetari lanetan, baina herrira itzultzen zen, eta anaiei zinema aretoan filmak ematen laguntzen zien. Beharbada horregatik, Mexikoko zinemako ekoizpen enpresa garrantzitsu baten Europako ordezkari bihurtu zen.

1906tik 1916ra *El Tafallesico* aldizkaria argitaratu zuen, urtero ateratzen zena (abuztuaren 15ero). 1909an, Tafallako historiaz idazten hasi zen, eta 1912an amaitu zuen lan hori; atalka argitaratu zuen *El Eco de Navarra* egunkarian, baina ez zen liburu bakar batean argitaratuta ikustera heldu: heriotzak goiz eraman zuen, 34 urte zituela. Ez zuen argitaratuta ikusi ere bere *Geografía general del País Vasco-Navarro*, hil eta hurrengo urtean argitaratua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Armendariz, Carmelo.  (20202). *Tafalla: Un sitio en la historia de Navarra.*  Noticias de Navarra.

Ikus, gainera
-------------

* Jose Mari Espartza

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q97356357
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 10525

 |

* Wd Datuak: Q97356357
**Arnaud Etxandi** (jaiotzez **Arnaud Etchandy** (Donibane Lohitzune, Lapurdi, 1984 – Pic blanc du Galibier, Frantzia 2022ko abenduaren 7a) Donibane Lohitzuneko eskiatzaile eta marinel euskalduna izan zen. Istripu batean, elur jauzi batean Alpeetako Pic Blanc du Galibier mendian (Frantziako hegoaldea) 38 urte zituela hil egin zen.

Bizitza
-------

38 urteko lapurtarra abenturazale amorratua zen, eta natura eta aire zabaleko espazioak izugarri maite zituen. Horrez gain, esperientzia eta eskarmentu ikaragarriko eskiatzailea zen donibandarra. Nabigatzaile gisa bere ibilbideak ere egindakoa zen, BPT enpresan lan egiten zuen Arnaud Etchandyk.

Izan ere, itsasontziz espedizio luzeak gauzatutakoa zen Arnaud Etxandi. Horren harira, Ipar Euskal Herriko abenturazale honek 2017. urtean Ozeano Atlantikoa gurutzatu zuen 'Mini Transat' izeneko 6,5 metroko itsasontzi batean. Euskara hizkuntzaren hedapena eta promozioa bultzatzeko espresuki sortutako Euskal Haziak elkartearen egitasmoaren baitan landu zuen espedizio hura. Ekimen hauxe irakaskuntza pribatu katolikoaren barnean, euskararen sustapenaren alde lan eskerga ikaragarria egindakoa da. 

Arnaud Etxandi lapurtarra Euskal Museoaren adiskideen elkarteko buru zen, Maritxu Etxandi Ithurralderen semea zen. Bere aita, berriz, Maule-Lextarran (Zuberoa) espartin fabrika zeukan Charles Etxandi zen. Era berean, Arnauden aitite Donibane Lohizuneko (Lapurdi) alkatea izan zen 16 urte luzetan, 1971tik 1987 urtera bitartean.

Istripua
--------

Pic Blanc du Galibier mendiaren ipar aurpegian eskiatzen ari zela harrapatu zuen elur-jausiak Arnaud Etxandi marinel eta mendizalea, 2022ko abenduaren 7anan, asteazkenean. Hileta-elizkizuna asteazkenean (hilak 14) egin zen Donibane Lohizuneko San Joan Bataiatzailearen elizan, 10:30ean.

38 urteko ingeniariak abenturazale arima zuen, eta biziki maite zituen natura eta aire zabaleko espazioak, Marcel Bedaxagarrek nabarmendu bezala Sud Ouest egunkarian. Eskarmentu handiko eskiatzailea zen, eta itsas-ontziz ere eginak zituen espedizio luzeak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q119513685

 |

* Wd Datuak: Q119513685
Keroseno argiontzia.
Paperezko argiontzi bat, japoniarra.
**Argiontzia** erregairen bat edo elektrizitatea erabiliz argi egiten duen ontzia da. Maiz eramangarria izaten da, babes gardenarekin argi-iturriarentzako (historikoki, kandela bat edo olio-metxa bat, eta, askotan, garai modernoetan bateriaz elikatutako argi bat), garraiatzeko eta zintzilikatzeko errazagoa izan dadin, eta haizea bada fidagarriagoa izan dadin.

Historia
--------

Argiontziak antzinatik erabili dira , apaintzeko baino gehiago argiztatzeko. Batzuek olio-metxa erabiltzen zuten, eta beste batzuek, berriz, kandela babestuak. Euskal Herrian ohikoa izan zen erregaitzat lumera erabiltzea. Argia pasarazteko, babesgarri gardena edo zeharrargia behar izaten da. Beirazko xaflak garatu aurretik, animalia-adar mehetua eta xaflatua erabili izan zen leiho zeharrargitzat. Batzuetan, metalezko argiontzia zulotxoz betea zegoen argia pasarazteko. Ekialdean papera eta zeta ere erabiltzen da oraindik ere.

Erdi Arotik aurrera, Ekialde Erdiko hiriek gauzainak kontratatu zituzten gauez kaleak patruilatzeko, krimena uxatzeko asmoz. Gauzain bakoitzak argiontzi bat zeraman ilunpetik babesteko eta gutxienez XVIII. mendera arte iraun zuen.

XVI. mendetik aurrera, espazio publikoak gero eta gehiago argiztatu ziren argiontzi finkoekin , batez ere beirazko leihodun argiontziak asmatu ondoren, argiztapena izugarri handitu baitzuen. 1588an, Parisko Udalbatzak kale-kantoi bakoitzean zuzi bat ezarri eta pizteko agindua eman zuen , eta 1594an poliziak argiontziengatik ordeztu zituen. 1667tik aurrera, Luis XIV.aren erregealdian, milaka kaleargi jarri ziren Parisko kale eta kantoietan. Sistema horri esker, 18 metroro zeuden argiontziak, kale erdian soka batetik 6 metrora esekita.

Ikus, gainera
-------------

* Kaleargi
* Eskuargi

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Argiontzi». *Euskaltzaindiaren Hiztegia*. (Noiz kontsultatua: 2022-10-14.)
2. ↑   **(Ingelesez)**  *A rare Roman lantern (Ipswich).*   jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2017) (Noiz kontsultatua: 2018-3-30).
3. ↑   **(Ingelesez)** Jovinelly, Joann; Netelkos, Jason.  (2007). *The Crafts and Culture of a Medieval Town.*  New York, New York: The Rosen Publishing Group, Inc. ISBN 978-1-4042-0761-5..
4. ↑   **(Ingelesez)** Schivelbusch, Wolfgang.  (1987). «The Policing of Street Lighting» *Everyday Life* (Yale University Press) 73: 61–74.  doi:10.2307/2930197..
5. ↑   **(Ingelesez)** Tucker, Holly.  (2017-3-22). «How Paris Became the City of Light: Louis XIV hires the city's first police chief» *Lapham's Quarterly* (Noiz kontsultatua: 2020-2-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q862454
* Commonscat Multimedia: Lanterns

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12069188c (data)
* LCCN: sh85074631
* NKC: ph343743
* AAT: 300037647
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q862454
* Commonscat Multimedia: Lanterns
**Paulo Muwanga** (Uganda, c. 1921 edo 1924 edo 1925 - Kampala, 1991ko apirilaren 1a) Ugandako presidente eta lehen ministroa izan zen.

Administrazio kolonialean hasi zen lanean eta 1950ean sartu zen politikan. Parlamentuko kidea (1962-1964), enbaxadore Egipton (1964-1970) eta Frantzian (1970-1972) izan zen. Ingalaterran erberestatua 1972tik 1978ra Ugandara itzuli zen Uganda eta Tanzaniaren arteko Gerran borrokatzeko. Barne ministro izan zen Yusuf Lule eta Godfrey Binaisaren gobernuetan. 1980ko maiatzaren 12an armadak Binaisa kargutik kendu zuen eta Muwanga Presidentetza Batzorde bateko lehendakaria izendatu zuen. Batzordeak 1980ko abendura arte egin zituen estatuburuaren eginkizunak. 1980ko hauteskundeetan garaile izendatu zuen Milton Obote; Yoweri Musevenik ez zituen emaizak onartu eta gerrilla gerra hasi zen. 1980 eta 1985 bitartean Muwanga Oboteren presidenteordea eta Defentsa ministro izan zen eta baita lehen ministro ere, labur-labur 1985ean. 1986 eta 1988 bitartean atxilotu egon zen eta berriro 1989 eta 1990 bitartean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q497412
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 2967153063139919320007
* GND: 1161675094

 |

* Wd Datuak: Q497412
Euskal Herrian jaiotako arratoi-txakur mestizoa.
Andaluziako arratoi-txakur edo *bodegueroak*.
Pragako arratoi-txakurra, arraza izendapen ofizialekoa.
Arratoi-txakur baten eta ardi-txakur baten arteko mestizoa.
**Arratoi-txakurra** arratoiak, saguak eta bestelako ugaztun kaltegarriak ehizatzen dituen txakurra da. Txakur mota heterogeneoa da, askotan mestizoak, baina talde batzuek arraza izendapena lortu dute.

Ezaugarriak eta hedapena
------------------------

Euskal Herriko arratoi-txakurrak ohikoan txakur txikiak dira, arratoiak, saguak eta kidekoak harrapatzen trebeak. Zuri-beltzak izan ohi dira. Enkarterriko billanukoa, Eusko Jaurlaritzaren onarpena duen arraza, arratoi-txakur mota gisa definitu izan da, *Basque ratter* ere deitua ingelesez.

XVIII. mendearen amaieran eta XIX. mendearen lehen erdian, arratoi arruntaren ugalketa handia gertatu zen Europan eta karraskari horiek ehizatzeko txakurren aukeraketa areagotu zen, katuak baino egokiagoak suertatu baitziren. 

Arratoi-txakurren artean, arraza hauek aipa ditzakegu: 

* Pragako arratoi-txakurra,
* Valentziako arratoi-txakurra,
* Bulldog frantsesa,
* Glen of Imaal deituriko terrier irlandarra.
* Andaluziako arratoi-txakur edo bodegueroa.
* Billanukoa, euskal arratoi-txakurra.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Euskaltzaindiaren Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-10-27).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Miniature Pinscher Breed Information, Characteristics & Heath Problems» *DogZone.com* (Noiz kontsultatua: 2022-10-27).
3. ↑   Digard, Jean-Pierre.  (impr. 2009). *L' homme et les animaux domestiques anthropologie d'une passion.*  Fayard, 328 or. ISBN 978-2-213-64370-0. PMC 495359479. (Noiz kontsultatua: 2022-10-27).
4. ↑    Gorosabel, Oier. «"Txokolate" txakurra» *eibar.org* (Noiz kontsultatua: 2022-10-27).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2132945
* Commonscat Multimedia: Ratters

---

 |

* Wd Datuak: Q2132945
* Commonscat Multimedia: Ratters
**Aurea Etxaniz Beitia** (Soraluze, Gipuzkoa, 1922ko urriaren 4a - Caracas, Venezuela, 2019ko apirilaren 17a) erraketista profesionala izan zen

Bizitza
-------

### Lehen urratsak

Aurea Etxaniz Beitia osabaren eskutik hasi zen frontoian, esku-pilotan hasi ere. Jose Etxaniz zen Aurea Etxanizen osaba eta Azkoitiko frontoiko arduraduna zen hura. Alabari eta lobari, biei erakutsi zien pilotan jokatzen, Azkoitian; hain ondo eze Fernando Alberdik, Aurea Etxanizen lobak, etxean askotan entzunda duen moduan, "12 urte ingurura arte, ez zegoen Soraluzen inor, ezta mutilik ere, esku-pilotan Aureari irabaziko zionik". 

Pilotari primerakoa izanda, Aurea Etxaniz Beitiari parean tokatu zitzaion joan den mendeko hasiera hartan bizi izan zen testuinguru berezia: erraketisten sorrera, haien gorakada eta kirol-mota horren profesionalizazioa.

Ibilbide profesionala
---------------------

20 urtekin hasi zen Aurea erraketista profesional gisa. 1.942 urtean Cusco izeneko enpresari batek egin zion lehenengo kontratoa Sabadellgo frontoian jokatzen hasteko. Zazpi urteko ibilbide profesionala egin zuen Etxanizek, Espainiako hainbat frontoitan jokatuz atzelari moduan: Sabadellen, Logroñon, Las Palmas Kanaria Handikoan eta Santa Cruz Tenerifekoan.

Orduko prentsak ondo goraipatu zuen:

> *"Ikuspuntu guztietatik pelotari ona... oso zehatza... badaki noiz eutsi pilota eta noiz indarrez eman... den ezkertirik onenetarikoa..."*
> 
> 

Aurea Etxaniz, Sabadellgo frontoian. 1942. urtean

Erretiroa
---------

Santa Cruz Tenerifeko frontoian jokatzen ari zela José Acosta ezagutu zuen, bere gizona izan zena. Azken partidua Las Palmas Kanaria Handikoan jokatu zuen, 1.948ko abuztuaren 18an. Bertan ondo irabazitako omenaldia egin zioten. 

Ezkondu eta gero Caracasera joan ziren senar-emazteak, bertan bizi izatera, 1.949ko urtarrilaren 7an. Bi seme eta alaba izan zituzten.

Azken urteak Caracasen bertan eman zituen, alabarekin.

Heriotza
--------

2019ko apilaren 17an hil zen Caracasen eta errautsak Soraluzera ekarri zituzten, berak oso maitatua zuen toki batean lurperatzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Aurea Etxaniz Beitia, Soraluzeko raketista - Soraluze» *Plaentxia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-10-08).

Kanpo estekak
-------------

* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas
* Raketistak Lehen eta Orain. Domentala
* Emakume erraketistak. Erakusketa
* Erraketistak aitzindariak pilotaren munduan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q114496025

 |

* Wd Datuak: Q114496025
**Paulina Diana Baynes** (Brighton, Sussex; 1922ko irailaren 9a - Dockenfield, Surrey; 2008ko abuztuaren 2a) britainiar liburu ilustratzailea izan zen: ehun mila titulu baino gehiago ditu, eta horien artean C. S. Lewis eta J. R. Tolkienen lanak nabarmentzen dira.

Biografia
---------

Paulinek haurtzaroa Indian eman zuen, aita Agran baitzegoen lanean. Ahizpa zaharrenarekin batera Ingalaterrara itzuli zen ikasketak egitera eta.'*Farnham School of* Art-en sartu zen, eta, geroago, *Slade School of Fine* Art-en, baina, ikasturte bakar baten ondoren, utzi egin zuen, Defentsa Ministerioan borondatezko lan bat egiteko, eta irakaskuntza-ikastaroetarako ereduak marraztu zituen.

Dockenfieldeko (Surrey) etxean hil zen 2008ko abuztuaren 2an, 85 urte zituela.

Lanak
-----

### Fantasiazko eta historiako liburuen ilustratzaile gisa

Baynes-en aintzatespen handiena, seguruenik, *Narniako kronikak* (C. S. Lewis autoreak lan horretarako hautatu zuen) lanaren irudiengatik gertatu zen.

J. R. Tolkienen ilustratzaile gustukoenetako bat ere izan zen, eta *Egidio Hameko* nekazariaren jatorrizko edizioan agertuko ziren marrazkiak egiteko aukeratu zuen. Geroago, *Tom Bombadilen abenturak* eta *Liburu Gorriko beste poemak* eta *Wootton Mayorko errementaria, Zuhaitza eta Hostoa* lanaren jatorrizko edizioak ere ilustratu zituen, eta, Tolkien hil ondoren, *Bilboko azken kanta* poemaren edizioetan (adibidez, poster bat 1974an eta liburu gisa 1990ean). Baynes-ek edizio britainiarraren azalak marraztu zituen 1973ko bolumenean, eta Eraztunen jaunaren 1981eko hiru liburukiko landa-edizioarena; eta Eraztunen jaunaren eta Hobbitaren mapen poster-bertsioak egin zituen.

Bere lanen artean, Grant Uden-en Caballería hiztegia zuen gustukoena. Ilustrazio-lan hori egiten bi urtez jardun zuen, eta Kate Greenaway Domina jaso zuen.

Bere liburuak
-------------

Bere lanak ere baditu, hala nola 

* Questionary Creatures: A Bestiary edo I Believe: The Nicene Creed.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Pauline Baynes papers - Archives West» *archiveswest.orbiscascade.org* (Noiz kontsultatua: 2023-02-27).
2. ↑   eina\_ilustracion.  (2015-07-15). «Pauline Baynes» *Historia y Teoría de la ilustración gráfica* (Noiz kontsultatua: 2023-02-27).
3. ↑   «c s lewis ilustraciones de pauline baynes - Iberlibro» *www.iberlibro.com* (Noiz kontsultatua: 2023-02-27).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q101951
* Commonscat Multimedia: Pauline Baynes

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 101872923
* ISNI: 0000 0001 2145 8000
* BNE: XX1060277
* BNF: 124028929 (data)
* BNC: 000306977
* GND: 108100170
* LCCN: n79091346
* NDL: 00432599
* NKC: ola2005284363
* NLA: 35015615
* CiNii: DA00661986
* SNAC: w6bc6kj6
* SUDOC: 033131481
* ULAN: 500731514
* BIBSYS: 90830600
* Open Library: OL1078747A
* RKD: 5256

 |

* Wd Datuak: Q101951
* Commonscat Multimedia: Pauline Baynes