recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Eugène Delacroixen "Marko Aurelio enperadorearen azken hitzak" (1844)
**Azken hitzak** pertsona batek justu hil aurretik edo haren heriotza hurbiltzen den heinean esandako azken hitzak dira.

Azken hitz ospetsuak
--------------------

Baliteke azken hitzak heriotza baino lehenagoko hitzak ez izatea. Kasu askotan, baliteke hitz horiek modu fidagarrian idatzi edo grabatu ez izana, eta gerora oker aipa daitezke hainbat arrazoirengatik.

Azken hitz ospetsu batzuek hitzez hitzeko esaldiak dituzte, Shakespeareren *Julio Zesar*ren *"Et tu, Brute?"* (euskaraz: «Bruto, baita zuk ere?») edo Oscar Wilderen *"My wallpaper and I are fighting a duel to the death. One or the other of us has to go"* (euskaraz: «Horma-paperrak eta biok heriotza-dolu bat egiten ari gara. Bietako bat joango da.») adibidez.

Beste batzuek zentzu ironikoa dute, egitate lazgarri baten aurretik esanak, adibidez:

* John Sedgwick jenerala, Spotsylvaniako guduan, etsaiaren tiro batek jo baino lehen *"They couldn't hit an elephant at this distance!"* (euskaraz: «distantzia horretatik elefante bat ere ez luke jo») esan zuen.
* Kurt Christoph von Schwerin komandanteak Pragako guduan, kanoi-bala batek buruan jo baino lehen *"Heran, meine Kinder, heran!"* (euskaraz: «jarrai nazatela prusiar ausart guztiek!») esan zuen.
* Chicago bandako Terry Kathek pistola bat lokian jarri eta katua sakatu baino lehen *"Don't worry about it ... look, the clip is not even in it."* (euskaraz: «egon lasai... ikusi, kargagailu ere ez du») esan zuen.

Mugimendu erlijioso, nazionalista edo iraultzaile bateko martiri edo heroi gisa tratatutako pertsona batek emandako azken hitzek esanahi politikoa hartzen dute askotan, literaturan asko aipatzen dituzte eta eslogan gisa erabiltzen dituzte; kasu batzuetan, ordea, hitz horien benetakotasun historikoa zalantzazkoa da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Foote, Shelby. *The Civil War: A Narrative. vol. 3, Red River to Appomattox*. New York: Random House, 1974. ISBN 0-394-74913-8. p. 203.
2. ↑  Percy, S. (1856). *The Percy Anecdotes*: Revised edition... New York City, NY: Harper & Brothers. p. 88.
3. ↑   **(Ingelesez)** Reiff, Corbin.  (2013-5-11). «Forgotten Heroes: Terry Kath» *Premier Guitar*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q355409
* Commonscat Multimedia: Last words

---

 |

* Wd Datuak: Q355409
* Commonscat Multimedia: Last words
Azkoina.
 Tximeleta azkoina, exagonala, ertzaduna eta bestelakoak.
**Azkoinak** edo **dranbalak** erdian zulo bat edukitzen duten elementu mekanikoak dira. Zuloek haria dute barruan, eta harian torlojua sartzen da, modu finkoan nahiz mugikorrean. Azkoinek, desmuntagarriak diren elementuen loturak ahalbidetzen dituzte eta normalki torloju bati lotzen zaizkio. Zenbaitetan, azkoinaren azpialdean zirrindola jartzen da, lotura hobetzeko eta tinkoagoa egiteko. Azkoinak guztiz automatikoak diren prozesuen bidez ekoizten dira, kopuru handitan. Torlojuaren eta azkoinaren hariak berdinak izan behar dute, bata bestearen barnean sartu ahal izan dadin. Hau bermatzeko, bien forma eta neurriak araututa daude; herrialdearen arabera arau sistema desberdinak daude.

 Azkoin itsuak, karratua, T, almenaduna eta beste batzuk.

Azkoinen identifikazioa
-----------------------

Azkoin bat sailkatzeko 4 ezaugarri nagusi daude:

* **Aurpegi kopurua**. Gehientsuenetan 6 izaten dira (hexagonala) edo 4 (karratua). Oinarrizko forma hauetaz baliatuz, aldaketak egon daitezke modelo askotara iritsi arte. Oso ezaguna den beste azkoin modeloa hegasdun izenekoa da (txirrinda gurpiletan askotan erabilitakoa). Azkoin mota honek bi irtengune ditu, azkoina esku hutsez biratzeko eta estutzeko modukoak.
* Azkoinaren **loditasuna**.
* Bertan ahokatzen den torlojuaren  **diametroa**. Diametro hau ez da azkoinaren zuloarena, hariaren hondoek osatzen dutena baizik.
* **Hari mota**k torlojuarenarekin bat etorri behar du.

Azkoinak estutzeko giltza finkoak erabili ohi dira, aurpegien arteko neurrira egokitutakoak. Giltza zabalgarriak ere erabil daitezke. Estutze momentu zehatza behar denean, giltza dinamometrikoak erabiltzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Azkoin» *UZEI Sinonimoen Hiztegia.*  Donostia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q190977
* Commonscat Multimedia: Nuts (hardware)

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300048682
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q190977
* Commonscat Multimedia: Nuts (hardware)
*Artikulu hau armari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Azkona (argipena)».*
Azkona jaurtikitzen bultzagailuaren laguntzaz
**Azkona** arma jaurtigarria da, lantza txiki eta mehar baten antzekoa, jaurtitzen dena. Baita sastakatu dezakeen arma bat ere, eskuaz jaurtitzen dena eta hegaldi egonkor bat mantentzeko diseinatua dagoena. Xabalinetatik, buztanean lumak izateak bereizten ditu. Horiek egonkortasuna ematen diote. Ardatz fin eta malguago bat ere badute, eta ezin daitezke ohiko arku batekin jaurti.

Azkon motak
-----------

Hiru azkon mota ezberdin daitezke

* Xabalinak baino txikiagoak direnak, eta haietatik, isatsean lumak dituztelako, egonkortzaile gisa eta ardatz fin eta malguago bat ere izateak, ohiko arku batekin jaurti ezin direlako ezberdintzen direnak.

* Lantza txiki eta meharrak, burnizko mutur estua zutenak. Hauek, besoarekin jaurtitzen ziren eta Brontze Arotik Erdi Aroraino erabili izan ziren. Erabat metalezkoak zirenak ere bazeuden

* Harri Aroko arma bat ondo zorroztutako harri bat zuena, pertsonen organo garrantzitsuenetara sar daitekeena.

Egun, azkon hitzak, jaurtigailu ezberdin asko deskribatzen du: Zerbatana batetik jaurtitako orratz txikiak, lantza astunak, setio makinen arieteak eta erromatar skorpioaren jaurtigailu finak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16602034
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q16602034
**Azkoitiko erronka** bando-gerren esparruan 1456an Azkoitian izandako lehia izan zen.

1456ko uztailean, noblezia feudal bandozaleak bere egiten zuen ohore, justizia eta indarraren kontzeptua ekintza batean ezin hobeto laburbildurik, Ahaide Nagusiek erronka publikoa egin zieten hiribilduetako buruzagiei eta jada hiritar ordena berriaren alde argiro lerrokatutako leinu-buruei.

Erronkarako deia Azkoitiko atean iltzatu zuten. Asmoa aparteko dueluan neurtzea zen. Norgehiagoka euskarazko hitzak ederki adierazten duenez, kontua zen nork balio zuen gehiago frogatzea, hau da, hiribilduen botere hasiberriarekin lehian ebaztea probintziako komunitatearen nagusigoa. Ordurako bandoek elkarren arteko ika-mikak baztertuak zituzten, biek ala biek helburu bera zutelako: etsai handia, hots, lurraren, odolaren eta ohituraren gainean ezarritako bizimodu oso bat azpiratu nahi zuena gudukatzea.

Joan Lopez Lazkanoa Lazkao eta Arabako Aranako jaunak, Martin Ruiz Ganboakoa Olasoko jaunak, Ladron Baldakoa Baldako jaunak, beren izenean eta bandoen fideltasun-sare konplexua osatzen zuten beste hainbat eta hainbatenean, Miranda de Iraurgi (Azkoitia), Salvatierra de Iraurgi (Azpeitia), Monreal de Deba, Mutriku, Getaria, Tolosa, Ordizia eta Segurako zenbait bizilagun banan bana aipatu eta erronka egin zieten, arma zitezen eta dueluan ebatz zedin haien arteko etsaigoa.

Henrike IV.a Gaztelakoak zuzenean esku hartu zuen auzian; hiribilduen alde egin eta jauntxoei, noble gerlariak ziren heinean, zegokien zigorra ezarri zien: Andaluziara erbesteratu zituen, Granadako erresumaren mugara, armak erabiltzeko trebezia mairuen aurrean erakuts zezaten, Gipuzkoako garapen ekonomikoari lotutako erregeren interesak kaltetu beharrean. Haien dorretxeetako goialdeak mozteko ere agindu zuen, izaera militarra gal zezaten. 1460an, deserria barkatu eta haien presentzia berriro onartu zen Probintzian. Botere ekonomiko, militar eta sozialari eutsi zioten arren, jada ez zuten mehatxatzen eratzen ari zen ordena berria. Handik aurrera, praktikan, leinu zaharrek hiritar elite berriekin ezkontzaz senidetzeko aukera hobetsi zuten.

Erreferentziak
--------------

* Edukiaren zati bat gipuzkoamuseobirtuala.net webgunetik hartu da, webgune haren egile eskubideen jabe den Gipuzkoako Foru Aldundiak Creative Commons Aitortu-PartekatuBerdin 2.5 (CC-BY-SA 2.5) lizentziarekin argitaratu baitu (ikus webguneko oharra).

1. ↑   www.puntubi.com. *Ahaide nagusiak.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65159305

 |

* Wd Datuak: Q65159305
**Baba Nobuharu** (japonieraz: 馬場 信春?, 1514/15 – 1575eko ekainaren 29a)
, **Baba Nobufusa** bezala ere ezaguna, Sengoku aroko samurai japoniar bat eta Takeda Shingenen hogeita lau jeneral deritzenetako bat izan zen, Takeda Shingen gehien fidatzen zen jeneralak zirenak. Babak, Mikatagaharako guduan eta Nagashinoko guduan borrokatu zuen, non Takeda Katsuyoriren armadaren erasoko eskuin hegalaren buruzagitza izan zuen.

Takeda Shingenek Fukashi gaztelua hartu zuenean (gaur egun Matsumoto gaztelua) 1550ean, Babaren kargu utzi zuen. 1573an gertatu zen Mikatagaharako guduan, berak gidatu zuen armada aurreratua Tokugawa Ieyasuren armadari eginiko jazarpenean, armada hau, Hamamatsu gaztelura itzultzen ari zenean. Babak, gazteluko ateak irekita zeudela ikusi zuenean, tranpa batera zihoala uste izan zuen, eta, beraz, ez zuen jazarpena jarraitu. Nagashinoko guduan hil zuten Baba borrokan, bi samuraik aldi berean eraso zutenean, burua moztuz.

Koyo Gunkanen, Shingenek, Babari, kontu garrantzitsuei buruz etengabe laguntza eskatzen ziola ziurtatzen da. Nagashinoko guduaren aurretik, Babak, parte hartu zuen aurreko 21 guduetan, zauri bakar bat ere jaso ez izanaren ospea zuen.

| * i
* e
* a
Takedaren hogeita lau jeneralak |
| --- |
| 
* Akiyama Nobutomo
* Amari Torayasu
* Anayama Nobukimi
* Baba Nobuharu
* Hara Masatane
* Hara Toratane
* Ichijō Nobutatsu
* Itagaki Nobukata
* Kōsaka Masanobu
* Naitō Masatoyo
* Obata Toramori
* Obata Masamori
* Obu Toramasa
* Oyamada Nobushige
* Saegusa Moritomo
* Sanada Yukitaka
* Sanada Nobutsuna
* Tada Mitsuyori
* Takeda Nobushige
* Takeda Nobukado
* Tsuchiya Masatsugu
* Yamagata Masakage
* Yamamoto Kansuke
* Yokota Takatoshi

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1204342
* Commonscat Multimedia: Baba Nobuharu

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 252385852
* NDL: 00626084

 |

* Wd Datuak: Q1204342
* Commonscat Multimedia: Baba Nobuharu
**Awadhi** hizkuntza edo Awadhiera Indiako iparraldean hitz egiten den Indo-ariar adarreko ekialdeko indiar hizkuntza da. Gaur egungo Uttar Pradesh eskualdeko Awadh eskualdean hitz egiten da batez ere.

Historia
--------

Braj Basha hizkuntzarekin batera, asko erabili zen literaturako hizkuntza gisa XIX. mendean Hindustaneraren estandarra lekuz aldatu aurretik. Hain zuzen ere, dialekto edo mintzaira multzo bertsua hitz egiten zen India iparraldeko Ganges arroaren parte handi batean, baina Delhi hiriburuko aldaera gailendu zen hindiera bilakatuz, besteak beste britainiar agintearen bultzadaz.

Izenak
------

*Awadh* izena Ayodhyari lotuta dago, antzinako hiriari, alegia, Rama jainko hinduaren aberriari. 

Awadhieraren izen alternatiboak dira: Oudhi edo Oudhera, Awadh eskualdea Oudh idazten baitzuten britainiarrek; Baiswari (Baiswara erregioaren izenetik eratorria), baita Purbi edo, "ekialdera" nolabait anbiguoki, eta Kοsali, Kosala erreinu zaharraren izenetik.

Awadhiera batez ere Uttar Pradesh zentroa hartzen duen Awadh eskualdean hitz egiten da. Mendebaldean, mendebaldeko Hindierak mugatzen du, bereziki Kannauji eta Bundeli hizkuntza aldaerek, eta ekialdean biharieraren Bhojpuri dialektoak. Iparraldean, Nepalek eta nepalerak mugatzen du, eta hegoaldean, Bagheliera deritzonak, Awadhieraren antz handia duenak.

Hedapena
--------

Awadhiera honako barrutietako hizkuntza da::

* Lakhimpur Kheri
* Sitapur
* Hardoi
* Lucknow
* Unnao
* Kanpur-Nagar

* Barabanki
* Rae Bareli
* Amethi
* Baharich

Ekialdeko parteetan, awadhierak bere forma aldatzen du, eta termino berezi bat dago, "Ekialdeko Awadhiera Estandar" dialektorako, zeinak bhojpurieraren ukituak dituen. Dialekto horretan, honako barrutiak sartzen dira: 

* Ayodhya
* Ambedkar Nagar
* Allahabad
* Jaunpur
* Sultanpur
* Pratapgarh
* Gonda
* Bastia
* Siddharthnagarko mendebaldeko zatiak
* Kaushambi
* Mirznik
* Gyanpur

### Beste herrialdeetan

Awadhiera Nepalgo bi probintziatan hitz egiten da, Lumbini eta Sudurpaschim probintzietan. Indiarren diasporan, Karibeko komunitate batzuek hitz egiten dute, baina batez ere Fijiko indiarrek.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑   Mohan, Peggy.  (2021). *Wanderers, kings, merchants : the story of India through its languages.*  ISBN 978-93-90914-84-5. PMC 1273718324. (Noiz kontsultatua: 2022-03-14).
3. ↑   «Awadhi» *Ethnologue*.

Kanpo estekak
-------------

* Awadhierazko wikipedia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q29579
* **Identifikadoreak**
* GND: 4131819-5
* SUDOC: 030217865
* AAT: 300387897

 |

* Wd Datuak: Q29579
**Azentu zorrotza** ( ´ ) zenbait hizkuntzatan hainbat ezaugarri adierazteko erabiltzen den ortografia zeinua da (esate baterako, irekiera, intentsitatea edo tonua).

Gaur egungo euskaran ez da erabiltzen, baina 1936ko Espainiako Gerra Zibilaren aurretik nahiko orokortuta zegoen sabindar euskara idatzian **ŕ** hizkian erabiltzen zen, alegia, egungo **rr** bikoitzaren ahoskera adierazteko (*eŕe*, egun *erre*), baina gerra ondorenean erabilpena gainbehera joan zen eta euskara batuaren sorrerarekin jada 1970eko hamarkadaren amaieraldetik aurrera erabiltzeari utzi zitzaion.

Hizkuntza erromantzeetan zeinu arrunta da, batez ere frantsesean, baina baita katalan eta italieran ere, bokar itxiak adierazteko: katalanez, *é* [e] ahoskatzen da eta *ó*, [o]. Aldiz, portugesez alderantzikoa adierazten du, *é* eta *ó* bokal irekiak dira. Bestalde, gaztelania, katalan, galiziera eta portugesez azentu zorrotzak azentua daraman bokala intentsitate handiagoz ahoskatu behar dela adierazten du. Alegia, gaztelaniaz azentua deritzona: *límite* ("muga", izen proparoxitonoa) vs *limite* ("muga dezadan", "muga dezan", "muga dezazun", aditz paroxitonoak) vs *limité* ("mugatu nuen", aditz oxitonoa).

Polonieraz *ó* bokala itxiago eta biribilduago ahoskatu behar dela adierazteko erabiltzen da.

Galeseraz normalki intentsitatea hitzaren azkenaurreko silaban dago: hala ez bada, azentu zorrotzak zein silaba intentsitate handienaz ahoskatu behar den adierazten du. Bokalez gain, galeserak *w* eta *y* hizkiak ere onartzen ditu eta horiek ere batzuetan azentu zorrotza daramate (ẃ, ý), bi hizki horiek ere hizkuntza horretan bokal soinuak adierazten baitituzte.

Txekiera, eslovakiera, hungariera eta irlanderaz azentu zorrotzak bokal luzea adierazten du. Eslovakieraz, bokalez gain, ŕ eta ĺ hizkiak ere azentu zorrotza eraman dezakete.

Kroaziera, mazedoniera eta serbieraz ć hizkiak [ʨ] soinua adierazten du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q216042
* **Identifikadoreak**
* GND: 7712123-5

 |

* Wd Datuak: Q216042
**Azazkal-moztekoa** azazkalak mozteko erabiltzen den hortz okerreko erreminta bat da. Metalezkoa izan ohi da, tamaina desberdinetakoak daude, eta, funtsean, bi xaflaz osatuta dago, mutur batez elkartuta. Xafla horiek ebaketa-orri bana dute elkarren aurka, kontrako muturrean, eta kirtenaren gainean, alderantziz jarrita. Azazkal-mozteko gehienetan, forma zorrotza eta lima-gainazala dituen beste xafla bat ere sartzen da, azazkalen azpian pilatutako zikinkeria kendu eta limatu ahal izateko.

Azazkal-moztekoaren mekanismoa bi palankaren konbinazio bat da, ia esfortzurik gabe ebaketa-presio handia egitea ahalbidetzen duena. Heldulekua bigarren mailako palanka bat da, eta bi ebaketa-orriak sakatzen ditu lotu arte. Hostoek indar handiz jokatzen dute, eta hirugarren mailako palanka-konbinazio bat sortzen dute. Hostoen ahoek mugimendu laburra egiten dute azazkalak eskaintzen duen erresistentzia gainditzeko.

Tamainagatik, etxeko azazkal-moztekoak eta bidaietakoak, txikiagoak, bereiz daitezke. Haurrentzako azazkal-moztekoak ere badaude, haurrentzako motiboekin apainduta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Norbere Irudia, Ile-apaindegiak eta Estetika Hiztegia] [2009] eta [Hipermerkatuetako Produktuak Hiztegia] [2009]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q270380
* Commonscat Multimedia: Nail cutters

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300236347

 |

* Wd Datuak: Q270380
* Commonscat Multimedia: Nail cutters
**Atalidar dinastia**, Alexandro Handiaren jenerala zen Lisimako Traziakoa hil ondoren, Pergamo hirian gobernatu zuen leinu greziar bat da. Lisimakoren ofizialetako batek, Fileterok, hiriko boterea hartu zuen K.a. 282an. Ondorengo atalidarrak, bere aitagandik datoz, eta hiria erresuma bihurtu zuten. Atalo I.ak, bere burua errege izendatu zuen K.a. 230ean, galaziarren aurka lortutako garaipenen ondoren. Atalidarrek, Pergamon gobernatu zuten, Atalo III.ak, erresuma, Erromatar Errepublikari eman zion arte, K.a. 133an.

Pergamoko dinastia
------------------

* Filetero (K.a. 282-K.a. 263)
* Eumenes I.a (K.a. 263-K.a. 241
* Atalo I.a (K.a. 241-K.a. 197)
* Eumenes II.a (K.a. 197-K.a. 160
* Atalo II.a (K.a. 160-K.a. 138)
* Atalo III.a (K.a. 138-K.a. 133)
* Eumenes III.a Aristoniko (erregegaia, K.a. 133-K.a. 128)

Genealogia
----------

````
                        Atalo = Boa  
                              |
     ------------------------------------------------------
     |               |                                    |
Filetero        Eumenes = Satyra                        Atalo
                         |                                |
          ---------------------                -----------------------
          |                   |                |                     |
      Eumenes I.a         Filetero (?)        Atalo = Antiochis   Eumenes (?)
                                                  |  
                                                Atalo I.a = Apollonis
                                                        |
               --------------------------------------------------
               |               |                |               |
          Eumenes II.a      Atalo II.a          Filetero         Ateneo
               |
               -----------------
               |               |
          Atalo III.a      Eumenes III.a
````

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q321029
* Commonscat Multimedia: Attalid dynasty

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 282288294
* BNE: XX5463447
* BNF: 11960873h (data)
* GND: 119271753
* LCCN: sh85009387

 |

* Wd Datuak: Q321029
* Commonscat Multimedia: Attalid dynasty
**Atain** Zaraiako mendilerroan dagoen mendi ugarietako bat da. Deguriako haranean dago, haran honen hegoaldeko zatian. Zaraiako Aizkorri mendiaren iparraldean dago. Bi mendi hauek banatzen dituen harrizko zatiak, Deguria eta Alabitako haranen berezko banatzaile gisa egiten du. Mendiak, 1087 metroko garaiera du, eta bere tontorra, oso-osorik, zuhaitzez josita dago.

Atain eta Aizkorri artea
------------------------

Atain eta Aizkorri mendien artean, pagadi garrantzitsu bat dago, bai Atain arroaren labarrean, Bizkarlatza eta Atain artean zabaltzen dena, baita Alabita Txikiko labarrean ere.

Irispideak
----------

Mendi honetara heltzeko, lehenik, Deguriako haranera heldu behar da. Hortarako, Urkulutik, Araotzetik, Mendiolatik, Dorletatik edo Bolibartik hel daiteke, bide ezberdinak jarraituz. Horietatik, bide laburrena, Aitzorrotz menditik gertu dagoen Urizarko bidegurutzetik abiatzen da. Alabitaranzko bidea zuzen jarraitu, eta Lizargarate lepoko bidegurutzera heldu ondoren, ezkerretarantz doan bidea hartu behar da. Bide honen amaierara heldu ondoren, berriz ere ezkerretara hartu behar da, Arlutz mendi ingururantz joateko. Mendi honen ingurura heltzean, eskuinetara dagoen bidea hartu behar da. Bide hau, zuzen-zuzen jaisten da Deguriako haranera. Eta, behin hemen, eskuinetara begiratu behar da, pixkat aurrerago, haranaren hegoaldeko zatian argi nabari baita Atain mendiaren tontorra.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254347

 |

* Wd Datuak: Q12254347
Fotometrian, **B banda** urdin koloreko B Johnson iragazkiak iragazitako espektro elektromagnetikoaren zatia da: gehiengo igortzea, 430 nanometrotan dago (urdin kolorea). Gutxi gora-behera, argazki plaka baten sentsibilitatearekin bat dator; fotometrikoki, argazki plaken *argazki magnitudea*ren antzekoa da (mgp), askoz sentikorragoak uhin laburreko argiari (urdin eta morea), uhin erdi (berdea) edo uhin luzekoari (horia, gorria, laranja) baino.

**UBV** edo Johnsonena deritzon sistema fotometrikoaren barnean, B banda, jatorrizko hiruretatik, tarteko uhin luzera duena da: U (ultramorea), B (urdina) eta V (berdea edo begi hutsez ikusten dena); V iragazkikoa baino laburragoa da (V banda), baina U bandakoa baino luzeagoa.

B bandarekin lortutako magnitudea, V bandarekin lortutakoari kenduz lortutako emaitzak, B-V kolore indizea ematen du, astronomian, argizagien kolorea eta euren azaleko tenperatura zehazteko erabiltzen dena.

Iturriak
--------

*On the Color-Magnitude Diagram of the Pleiades*, H. L. Johnson, W. W. Morgan, ApJ 114, 522 (1951).

*Fundamental stellar photometry for standards of spectral type on the revised system of the Yerkes spectral atlas*, Johnson, H. L.; Morgan, W. W. ApJ 117, 313 (1953).

*Some Characteristics of Color Systems*, Morgan, W. W.; Harris, D. L.; Johnson, H. L. ApJ 118, 92M (1953).

*VRI standards in the E regions*, Cousins, A. W. J. Mem. R. Astron. Soc, 81, 25 (1976).

*VRI Photometry of E and F Region Stars*, Cousins, A. W. J. M. N. Astr. Soc. South Africa, 3, 8 (1978).

*Fotometría con Filtros*, Francisco A. Violat Bordonau, Víctor Violat Martín (2003). Asociación de Variabilistas de España. Astronomía Digital (noviembre de 2003). Fotometría CCD con filtros de color

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**CCD fotometria kolorezko iragazkiekin

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6746395

 |

* Wd Datuak: Q6746395
**Auguste Belloc** (Montrabé, 1800 - Paris, 1867) frantziar argazkikaria izan zen, ospetsua bere argazki erotikoei esker.

Biografia
---------

Bellocek Parisko Louis-le-Grand lizeoan ikasi zuen. 1845etik hasi zen argazkilaritzan interesatzen, bereziki kolodioi hezearen prozesuan. Galtzaile ona, Frederick Scott Archerren arrakastaren aurrean, prozesu honi *arkerotipoa* deitzea onartu zuen. 1853an, bere kontura argitaratu zuen *Traité théorique et pratique du procédé au collodion en photographie liburua* (Kolodioiaren prozesua argazkilaritzako tratatu teoriko eta praktikoa). Bellocek hainbat estudio izan zituen (Montmartre bulevardean, Lancry kalean). Société héliographique edo Heliografi elkartearen (1851) sortzaileetako bat eta Frantziako Argazkilaritza Elkartearen (1854an sortua eta Belloc 1855an sartua) lehen kideetako bat da izan zen.

Gaudenzio Marconi argazkilariak bere estudioa hartu zuen 1867an.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Sylvie Aubenas et Philippe Comar: *Obscénités, photographies interdites d'Auguste Belloc*, Éditions Albin Michel, 2001 (ISBN 978-2226119612)
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2871070
* Commonscat Multimedia: Auguste Belloc

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 79136160
* ISNI: 0000 0000 6126 2371
* BNF: 12982539j (data)
* GND: 123658314
* LCCN: n86828803
* SUDOC: 059388323
* ULAN: 500332823
* RKD: 396801

 |

* Wd Datuak: Q2871070
* Commonscat Multimedia: Auguste Belloc
**Balfour, Lyon y Compañía** Txileko merkataritza-enpresa bat izan zen, Erresuma Batuko kapitala zuena, Valparaíson 1873az geroztik jardun zuena, makina astunak komertzializatzen zituena. Roberto Lyon Santa Maríak sortua, bere bazkideen posizio aberatsari esker, kapital handia biltzea ahalbidetu zuen, etxe inportatzaile eta kontsignatario gisa bihurtuz. Horrez gain, bere jarduera alderdi industrial batean dibertsifikatu zen eta hasieratik La Victoria burdinola eskuratu zuen, 1846an sortu zen Txileko lehen lantegi handietako bat izan zena. Denboraren poderioz, bere industria txanda trenbide-tailer gisa sendotu zen eta 30en bat lokomotorra fabrikatzea lortu zuen, 750en bat bagoi eta gurdirekin batera, 1920. urte inguruan Caleta Portaleseko fabrikan likidatu zuten arte. Enpresak, ordea, merkataritza-etxe gisa jardun zuen 1960ko hamarkadara arte.

Erreferentziak
--------------

kanpo estekak
-------------

* Roberto Lyonen biografia Txileko Kongresu Nazionaleko Liburutegian

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65161500
* Commonscat Multimedia: Balfour, Lyon y Compañía

---

 |

* Wd Datuak: Q65161500
* Commonscat Multimedia: Balfour, Lyon y Compañía
Banakuntza uniforme jarraiaturen trinkotasun funtzioa: probabilitate berdintasuna agerikoa da balio posibleen tarte osoan zehar.
Probabilitate teorian eta estatistikan, **banaketa uniforme jarraitua** dentsitate-funtzio konstante bati jarraitzen dion *X* zorizko aldagairen probabilitate banaketa da:

{\displaystyle f\_{X}(x)={\frac {1}{b-a}}\ \ ;\ a<x<b}
Banakuntza uniforme jarraituak bi parametro ditu: *a* eta *b*. Labur, honela adierazten da *X* zorizko aldagaiak banaketa uniforme jarraituari jarraitzen diola, *a* eta *b* parametroak dituela:

{\displaystyle X\sim U(a,b)\,}

Ezaugarriak
-----------

Banakuntza uniforme jarraituaren itxaropena eta bariantza hauek dira hurrenez hurren:

{\displaystyle \mu =E[X]={\frac {a+b}{2}}\ \ ;\ \ \sigma ^{2}=var[X]={\frac {(b-a)^{2}}{12}}}

Erabilera
---------

Banakuntza uniforme jarraituak probabilitate berdintasuna ezartzen du zorizko aldagaiak har ditzakeen balio guztietan, tarte osoan zehar. Horrela, zorizko aldagai bati buruz suertatu den balioari buruzko erabateko ziurgabetasuna dagoenean, tarte batean probabilitate handiagoz edo txikiagoz izango den ezarri ezin delarik, erabiltzen da.

Ikus, gainera
-------------

* Banaketa uniforme diskretu

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q274506
* Commonscat Multimedia: Uniform distribution

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85038543
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q274506
* Commonscat Multimedia: Uniform distribution
**Barbaro Wolkoff jauregia** (italieraz: *Palazzo Wolkoff*) Veneziako Dorsoduro auzoan dagoen eraikin historikoa da, Italian. Veneziako Ubide Handiaren aurrez aurre kokatuta, Palazzo Dario eta Salviati jauregi artean dago. XV. mendekoa da.

Historia
--------

Jatorrizko eraikina Veneziako eta Bizantzioko arkitekturaren arauen arabera eraiki zen, Venezian urte haietan modan zegoena. XV. mendean eraberritu zen, moda arkitektoniko gotiko berriaren elementu formalak gehituz. 1894an, Eleonora Duse aktorea eraikinaren azken solairuan bizi izan zen, eraikina erosi zuen Alexander Nikolaevitx Wolkoff-Mouromtzoff aberats errusiarrak gonbidatuta.

Deskribapena
------------

Jauregia ia osorik adreilu gorriz eraiki zen. Fatxadan deigarria da garapen bertikala, beheko solairua, behegaina, solairu noblea eta goiko solairuak bikain banatzen baititu. Dekorazio-elementuen aniztasunak zaildu egiten du estilo eta garai jakin bati atxikitzea.

Iruditegia
----------

* Barbaro Wolkoff eta Palazzo Dario 1870eko hamarkadan.Barbaro Wolkoff eta Palazzo Dario 1870eko hamarkadan.
* Barbaro Wolkoff eta Palazzo Dario 1965ean.Barbaro Wolkoff eta Palazzo Dario 1965ean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Sheehy, Helen (2009). *Eleonora Duse: A Biography*. ISBN 978-0-307-48422-2.
2. ↑  
Brusegan, Marcello (2007). *I Palazzi di Venezia*. Newton & Compton, 28.or. ISBN 978-88-541-0820-2.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15714249
* Commonscat Multimedia: Palazzo Barbaro Wolkoff (Venice)

---

 |

* Wd Datuak: Q15714249
* Commonscat Multimedia: Palazzo Barbaro Wolkoff (Venice)
Zonaldearen mapa.
**Aïr mendiak** edo **Aïr mendigunea**, Nigerreko triangelu itxura duen mendigunea da. Saharako ekolurraldearen zatia da.

Ezaugarriak
-----------

Mendebaldeko Sahararen zonalde lehorreko mendi xenofiloa da. 1800 metro gainetik altxatzen dira eta 84000 km2. Basamortuaren erdian kokatuta, klima baldintza bereziak ditu eta horri esker bizi-uhartea da. Giza-komunitate, landareria eta fauna ugari du. Halaber, geologikoki eta arkeologikoki balore handia du.

Fauna
-----

Espezie ugari aurki daitezke Aïr mendietan baina populazioaren handitze prozesua ingurumena asko kaltetzen ari da. Adibide ezagunena likaonena da, desagertzeko zorian dagoen ugaztuna eta zonaldetik azken urtetan desagertuta. Oraindik orain gepardo (*Acinonyx jubatus*) batzuk gelditzen dira, 15 eta 20 artean, eta tximino batzuk: 70 inguru *Papio anubis* espeziekoak eta 500 inguru *Erythrocebus patas*.

Ofizialki 40 ugaztun espezie aurki daiteke inguru honetan, 165 hegazti, 18 narrasti eta anfibio bat. Zonaldeko 9 espezie Nigerrerako IUCNk egindako zerrenda gorrian daude.

Izzeguerit sumendiaren inguruak.

Gizateriaren ondarea
--------------------

Unescok 1991n zonaldea Gizateriaren Ondarea izendatu zuen, Ténéré inguruarekin batera. Bi erreserba hauek 7.736.000 ha dituzte. 1992an Gizateriaren Ondarea arriskuan dagoen zerrendan sartu zuten.

Ikus, gainera
-------------

* Ténéré

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Dieresiak i letra gainean bokalak banan banan ahoskatu behar direla adierazten du.
2. ↑  Thorp, M. B. (1969). «Some aspects of the geomorphology of the Air Mountains, southern Sahara». *Transactions*, Institute of British Geographers 47: 25–46
3. ↑  C. Michael Hogan. 2009. *Painted Hunting Dog: Lycaon pictus*, GlobalTwitcher.com, ed. N. Stromberg
4. ↑  Messan, *Les Réserves Naturelle de l'Aïr et du Ténéré*, Rapport à l'UNESCO,‎ 2001

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**: Lonely Planet.
* **(Frantsesez)** **(Ingelesez)**: Unescoren fitxa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q170383
* Commonscat Multimedia: Aïr Mountains

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 237715030
* GND: 4084829-2
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 7016580

 |

* Wd Datuak: Q170383
* Commonscat Multimedia: Aïr Mountains
**Azti urdinak** (sindarinez *Ithryn Luin*), Tolkienen legendarium ospetsuan, Istari ordenako bi partaidek jaso zuten izena da, Valarrek Erdialdeko Lurraldera bidali zituztenak Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1000. urtean, herri aske guztiei, Sauronen samalden aurkako euren borrokan laguntzeko. Honela, euren arropak, urdin ilun kolorekoak zirelako deituak izan ziren. Koloreek, Istariak identifikatzeko balio zuten (Gandalf Grisa, Saruman Zuria, Radagast Nabarra), eta, kasu honetan, dirudienez, bi Istariek kolore bereko arropak zituzten.

Eraztunen Jauna eleberrian, Sarumanek, "Bost aztien hagei" buruzko aipamen bat egiten du, zehazki izendatzen ez dituen arren. Tolkienen gainontzeko lanetan, euren izenak, behin baino ez dira aipatzen, Numenor eta Erdialdeko Lurraldeko Amaitu gabeko ipuinak lanean: Euren izenak, Valinorren, Alatar eta Pallando ziren (Morinehtar eta Romestamo quenyaz), eta biak, Oromë valarraren maiar zerbitzariak ziren. Alatar, Valarrek, Erdialdeko Lurraldera bidaiatzeko jatorrian aukeratu zuten maiarretako bat izan zen, Pallando, Alatarrekin zuen adiskidetasunaren ondorioz eramana izan zen bitartean.

Erdialdeko Lurraldera iritsi ondoren, Azti urdinek, Sarumanekin bidaiatu zuten ekialdera, Rhûneko itsasotik haratago. Ez dira ezagutzen euren patua eta Eraztunaren Gerran jokatu zuten papera, ezta, Eguzkiaren Hirugarren Aroaren amaieran Valinorrera itzuli ote ziren ere. Tolkienek idatzitako gutun batean, Ekialdera bidaliak izan zirela eta euren misioan huts egin zutela aipatzen da, bere misioa bete zuen bakarra, Gandalf izan baitzen. Agian, Sauron beraren boterepean erori ziren ekialdeko lurraldeetan, edo kultura eta gurtza ilun berriak sortuko zituzten ekialdean, Elfoen eta gizakien zibilizazioen sorterriak ziren Kuivienen eta Hildorien aurkitzen ziren tokian.

| * i
* e
* a
J. R. R. Tolkienen legendariumen Ainurrak |
| --- |
| Ainulindalë (Ainurren musika)  •  Valaquenta (Valarren istorioa) |
| Valarren jaunak | Manwë  •  Ulmo  •  Aulë  •  Oromë  •  Mandos (Námo)  •  Lórien (Irmo)  •  Tulkas |
| Valarren erreginak | Varda  •  Yavanna  •  Nienna  •  Estë  •  Vairë  •  Vána  •  Nessa |
| Etsaia | Morgoth (Melkor) |
| Maiarrak | Eönwë  •  Ilmarë  •  Ossë  •  Uinen  •  Salmar  •  Sauron  •  Melian  •  Arien  •  Tilion  •  Istariak  •  Saruman (Curunir)  •  Gandalf (Olórin)  •  Radagast (Aiwendil)  •  Azti urdinak  •  Balrogak |
**Aída Peláez Martínez,** **Eugenio** izengoitiaz ere ezaguna (Habana, 1895eko otsailaren 5a -?) idazle, kazetari, sufragista eta ekintzaile feminista kubatarra izan zen. Kubako kanpaina sufragistaren egileetako bat.1910eko hamarkadatik aurrera, Amalia Mallén eta Digna Collazorekin batera; esparru horretan, feminismoaren aldeko zenbait erakunderen partaide izan zen.

Bizitza eta lana
----------------

Rodolfo Manuel José Jesús Peláez y Hernández eta Adela María Aída de la Caridad Martínez eta Díaz Moralesen alaba izan zen, eta adin txikikoa zela hasi zen idazten. Aitak lan horrekin jarraitzeko baimena eman ez zionean, *Eugenio* izengoitia erabili zuen, amak eskatuta.

Kubako mugimendu feministaren aitzindarietako bat izan zen Aída. *Unión Continente Femenina* izeneko erakundean parte hartu zuen eta buruzagitza kargua bete zuen. Alderdi Nazional Sufragistan militatu zuen, eta haren lehendakariorde eta ordezkari izan zen Emakumeen I. Kongresuan (1923); 

Mesa Redonda Panamericana eta la Casa de la Mujer de América (Mahai Biribil Panamerikarra eta Amerikako Emakumearen Etxea) ere sortu zituen. Bestalde, Habanako Ateneoaren Gobernu Batzarrean kide gisa agertu den lehen emakumea izan da, eta hiru aldiz hautatua. 

1923an, *Necesidad del voto para la mujer* (*Emakumeen* botoaren beharra) argitaratu zuen El *Sufragista* aldizkarian eta *El sufragio femeninoa* El Siglo XX inprimategiaren bidez. Gainera, erredatorea izan zen *La discusión*, *La Mujer* egunkarietan —Domitila García de Coronado eta Isabel Margarita Ordetx-ekin batera—, *Atlántita* ere idatzi zuen Clara Moredarekin, eta *Ideal* kultura-aldizkaria ere sortu zuen 1919an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Javier.  (2012-10-11). «Aída Peláez de Villa-Urrutia y el Partido Nacional Sufragista de Cuba.» *Hojas de prensa para la historia de Cuba.* (Noiz kontsultatua: 2021-12-28).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16534994

 |

* Wd Datuak: Q16534994
Basamortu loratuaren ikuspegia
**Basamortu loratua**, Atacamako basamortuan gertatzen den fenomeno klimatiko bat da, nagusiki Atacama eskualdean.

Fenomeno honek, iraila eta azaroa bitartean, euriak ez ohikoak diren urteetan (basamorturako maila normalarekin alderatuz) lore espezie ugariren agerpenean datza.

Fenomenoa, euriek, lotan zeuden erraboil eta hazi ugari, udaberria iristean ernetzen dituztenean gertatzen da, intsektu, hegazti eta musker espezie txikien ugaritzearekin batera. Gertaera hau, bere handitasunik ikusgarrienean, Vallenar hiriaren iparraldetik, Copiapó hiriaren iparralderaino hedatzen da, kostaldean, zein barnealde eta mendilerroko guneetan, iraila eta azaroa bitartean.

Klimatikoki, fenomeno hau El niñorekin lotua dago, herrialdearen kostaldeko itsas korronteen gainberotze bat ekartzen duena, euri kopuruaren gehikuntza eragiten duena.

Fenomeno honetan agertzen diren loreak, 200 espezie desberdin baino gehiagokoak dira, horietatik gehienak, endemikoak (soilik gune geografiko horretan hedatzen direnak). Espezie desberdinak nagusi dira kostaldeko edo barnealdeko gunea izatearen arabera, eta, aipaturiko garaian, ez dira guztiak batera loratzen. Espezierik garrantzitsuenak, honako hauek dira:

* Lehoi erpea
* Guanako hanka
* Añañuka

Azken urteetan, baina, zenbait faktoreren ondorioz, turista kopuru handi baten presentzia, espezie hauen legez kanpoko merkataritza eta, basamortuan, kotxe lasterketak ospatzea kasu, erakunde ekologista batzuk, ondare honen jarraikako suntsipena salatu dute, ekintza hauek, existitzen diren espezieen birsortze indarra mugatzen dutelako. Honi aurre egiteko, Txileko gobernuak, debeku eta fiskalizazio batzuk ezarri ditu, biztanleriarentzako, eta, bereziki turistentzako informazio kanpainez gain, eragindako kaltea mugatzeko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q887181
* Commonscat Multimedia: Desierto florido

---

 |

* Wd Datuak: Q887181
* Commonscat Multimedia: Desierto florido
Bsamortuko otiak Mendebaldeko Saharan.

**Basamortuko otia** edo **Schistocerca gregaria** Orthoptera ordenaren matxinsaltoa da. Intsektu honen izurriteek izugarrizko kalteak sortzen dituzte Afrikako, Asiako eta Ekialde Hurbileko herrialdetan. Nekazaritzan eragindako kalte horiek mendetan ezagutu dira; mundu osoko popularioaren %10a intsektu horren kalteak pairatzen dituela esan daiteke.

Izurriteak historian
--------------------

Intsektu hauen galerak historikoki jaso izan dira. *Biblia*n eta *Koran*en agertzen dira, esaterako. Intsektu horiek Etiopian hainbat goseteren larritasuna handitzen lagundu dutela dokumentatu da baita ere mendeetan zehar. XX. mendean, izurrite hau 1926-1934, 1940-1948, 1949-1963, 1967-1969 eta 1987-1989 urteetan gertatu zen. Kasu gehienetan aurretik zeuden janaria eskasiak areagotu zituzten.

Eragiten dituen kalteak
-----------------------

Espezie hau Schistocerca generoko espezieek sortutako izurrien arteko arriskutsuena da, azkar hegan egiteko eta distantzia luzeetara migratzeko duen gaitasunaren ondorioz. Urtean bi eta bost belaunaldi artean izaten ditzake. Etiopia (Tigray) eta Eritrearen iparraldeko altuerek espeziearen mugimenduak moteldu egiten dituzte Itsaso Gorriaren kostaldeko ugaltzeko guneetara. Izurrite potentziala Ekialdeko Afrikan sortzen da. Ekiditeko Eritrean eta Sudanen eragin behar da (Jahn 1993). 2004ko izurriak laborantza galera handiak eragin zituen Mendebaldeko Afrikan eta eragin negatiboa izan zuen eskualdean elikagaien segurtasunean. Espezieak bera bakarrik goseteen arduradun bakarra ez izan arren, egoerak okertzen asko laguntzen du.

Galerak laboreetan
------------------

Oti honek bere gorputz masaren gutxi gorabehera baliokidea kontsumitzen du egunero (2 gramu) landaretza berdearekin: hostoak, loreak, azala, zurtoinak, fruituak, haziak. Uzta guztiak eta uzta ez duten landareak arriskuan daude, besteak beste, *Pennisetum glaucum*, arroza, artoa, sorgoa, azukre-kanabera, garagarra, kotoia, fruta arbolak, Datil-palmondoak, barazkiak, belarra, akazia, pinua, banana. Gainera, intsektu honen kakak toxikoak dira gelditzen diren janariak jateko ezinezkoak gisa utzirik.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Arazoaren segimendua FAOren webgunean.
* **(Ingelesez)**:Izurrite hauen aurkako gerra biologikoaren eskuliburua.
* **(Ingelesez)**:Israelen grabatutako bideoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q281634
* Commonscat Multimedia: Schistocerca gregaria
* Wikispecies Espezieak: Schistocerca gregaria

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Schistocerca\_gregaria
* BOLD: 32424
* BioLib: 61280
* EOL: 856283
* Fauna Europaea: 402652
* GBIF: 1707320
* NCBI: 7010
* uBio: 8038781

 |

* Wd Datuak: Q281634
* Commonscat Multimedia: Schistocerca gregaria
* Wikispecies Espezieak: Schistocerca gregaria
*Ez nahasi Belabarze ibaiarekin, ibarra zeharkatzen duen ibaia*.
**Belabarze** Nafarroa Garaiko ibar txiki bat da, Belabarze ibaiaren bideari jarraituz.

Ibarra Erronkaribar ibaxaren ekialdeak osatzen dute.

Deskribapena
------------

Luzetara, Izabako ipar-ekialdean dago. Erronkaribarreko burualdea Oskako probintziako Berari ibarrekin komunikatzen du. Hegoaldeko muga Ezkaurre (2047 m) kareharri eozenikoen antiklinala da, eta iparraldekoa flysch eozenikoan modelatutako erliebe sorta bat; horien artean, Murua (1243 m), Igardakua (1507 m) eta Iturriburua (1595 m) haitzak nabarmentzen dira. Bi litologien artean, Belabarze ibaiak ibarraren hondoa estaltzen duten kretazikoko margetaraino induskatu du.

Klima
-----

Klima aldatu egiten da mendialdeko azpimediterraneoaren eta azpiatlantikoaren artean, esposizioen arabera, eta prezipitazio handiak eta neguko innibazioa ditu ezaugarri, baita erregimen termiko zorrotza ere neguan eta leuna udan. Bere isurialdeetan baso trinkoak daude, pinu basatiak (egutera) eta izeiak dituzten pagadiak (laiotza). Nekazaritza-aprobetxamendua ibarraren hondora mugatzen da; bertan, sega-belardiak eta patata landatzeko zenbait zelai daude.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | BELABARZE.*  (Noiz kontsultatua: 2022-02-24).

Ikus gainera
------------

* Belabarze ibaia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254937

 |

* Wd Datuak: Q12254937
*Ez nahasi Belagua ibaiarekin, ibarra zeharkatzen duen ibaia*.
**Belagua** Nafarroa Garaiko ibar txiki bat da, Belagua ibaiaren bideari jarraituz.

Ibarra Erronkaribar ibaxaren iparekialdeak osatzen dute.

Deskribapena
------------

Erronkariko ibaxaren burualdea da, Belagua ibaia zeharkatzen duen bitartean. Bere morfologia glaziar-haran batena da. Lautada zabal bat du hondoan, buztinezko alubioi finez beteta, obturazio morrenikoko aintzira-faseari dagozkionak. Ia haran osoan nagusi den flysch eozenikoaren gainean modelatu da gehiena, goiko kretazikoko tuparriak eta kalkoeskistoak izan ezik. Horiek Maceko amildegitik, ibaiaren ezkerraldetik, Larrako plataformari eusten dioten kareharri kretazikoen malkarreraino hedatzen dira.

Gailur garrantzitsuek inguratzen dute ibarra, besteak beste, Larrondo (1703 m), Kartxela (1982 m), Lakhura (1847 m), Txamantxoia (1945 m) eta abarrek.

Klima
-----

Klima azpiatlantiko menditarra du, baina tontor horietan alpetar erako baldintzak daude. Prezipitazioak ugariak dira eta laino ugari, berrikuntza luzea eta tenperatura hotzak neguan eta leunak udan. Belardiak eta patata-zelaiak haranaren hondoan daude, baina aberastasun handiena honako baso hauek osatzen dute: basoko pinua hego-mendebaldean eta pagadi zabalak izeiarekin gainerakoan. Gaur egun ere, Txamantxoiaren eta Aztaparretako lepoaren artean, Nafarroako pagadi-izeidia ikus daiteke, nobleena eta birjinena, eta ziurrenik Pirinioetakoa.

Aterpetxea
----------

Belaguako aterpetxe berritua
Angel Oloron izeneko aterpetxea hainbat urtez martxan egon da, abiapuntu ederra izanda hala ipar eskia nola mendi ibilbideak egiteko. 1.428 metroko altueran kokatuta dago. 2020an inauguratu zuten atzera ere, guztiz berrituta.

Larra-Belagua
-------------

Sakontzeko, irakurri: «Larra-Belagua»

Inguruko mendiak
----------------

Sakontzeko, irakurri: «Larrako mendigunea»
Alde batean, Kartxela eta bestetik Txamantxoia mendiak ditu, besteak beste.

Bestela, Belabartzerako ataria da Belagua, Ansoko ibarreranzko eta Hiru Erregeen Mahaia edo Petretxema mendietaranzko bidean.

Trikuharriak
------------

Bazter honetan historiaurreko aztarnak badaude, orduko garaietatik gizakia bertan bizi izan delako seinale. Gaur egun trikuharri ikusgai daude ibarraren mendebaldean.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | BELAGUA.*  (Noiz kontsultatua: 2022-02-24).

Ikus gainera
------------

* Belaguako mendatea
* Belagua ibaia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3572351
* Commonscat Multimedia: Belagua

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 235717207
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 5314

 |

* Wd Datuak: Q3572351
* Commonscat Multimedia: Belagua
**Belait** Bruneiko (Asia) barrutietako bat da. Mendebalderen dagoena da. Ekialdetik, Tutong barrutiarekin muga egiten du. Hegoalde eta mendebaldetik, berriz, Malaysiarekin. Iparraldean Indiako ozeanoarekin muga egiten du. 2.727 kilometro karratuko hedadurarekin, herrialde osoaren azaleraren ia erdia hartzen du.

Banaketa administratiboa
------------------------

Brunein barrutiak *mukim* izeneko azpibarrutietan zatituta daude. Belaiteko mukimak hauek dira:

* Bukit Sawat
* Kuala Balai
* Kuala Belait
* Labi
* Liang
* Melilas
* Seria
* Sukang

Biztanleria
-----------

2006. urtean egindako azken erroldaren arabera, Bruneiko barruti honek 70.000 biztanle ditu.

Hidrografia
-----------

Belait ibaiak, Sungai Belait bezala ere deitua, barruti osoa gurutzatzen du. Bruneiko ibairik luzeena da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q40395
* Commonscat Multimedia: Belait

---

 |

* Wd Datuak: Q40395
* Commonscat Multimedia: Belait
***Begriffsschrift*** (alemanez, gutxi gorabehera, "kontzeptuen idazketa") Gottlob Fregeren logika-liburua da, 1879an argitaratua, eta bertan azaltzen den logika formal sistemaren izena.

*Begriffsschrift* kontzeptuak idazteko edo kontzeptuak notatzeko erabiltzen da; liburuaren izenburu osoak honela identifikatzen du: "formula-hizkuntza, aritmetikaren gainean modelatua, pentsamendu garbirako". Fregek logikaren ikuspegi formala garatzeko zuen motibazioa Leibnizek *calculus ratiocinator* zuen motibazioaren antzekoa zen (hala ere, Frege hitzaurrean argi eta garbi ukatu zuen helburu hori lortu izana, eta helburu nagusia Leibnizena bezalako hizkuntza ideala eraikitzea zela, eta Fregek adierazi zuen zeregin hori nahiko zaila eta idealista dela, baina ez ezinezkoa). Fregek kalkulu logikoa erabili zuen matematikaren oinarriei buruzko ikerketetan, hurrengo mendearen laurdenean. Filosofia analitikoaren lehen lana da, etorkizuneko filosofo britainiar eta anglosaxoiek, hala nola Bertrand Russellek, garatzen jarraitu zuten eremua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q814390
* Commonscat Multimedia: Begriffsschrift

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 13775933w (data)
* GND: 4283480-6

 |

* Wd Datuak: Q814390
* Commonscat Multimedia: Begriffsschrift