recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Amal Murkus abeslaria
**Amal Murkus** (Arabieraz: أمل مرقس) (Kafr Yasif, Galilea, 1968ko uztailaren 11) abeslari eta aktore palestinarra da. Bere kantuak Palestinako folklorean eta herentzia arabiarrean eta pop musikaren elementuetan inspiratuta daude, eta kultura arabiar-palestinarrak jasaten duen bazterketaren kontrako borrokaren adierazle dira.

Biografia
---------

Amal Murkus familia palestinar kristau batean jaio zen, sei alabetan bosgarrena. Bost urterekin hasi zen abesten, eta 1979an lehen saria irabazi zuen haur arabiarrentzako kantu jaialdi batean. Tel Aviveko "Beit Tsvi" arte institutuan graduatu zen 1990ean.

Aktore lanetan, telebistan maiz agertu da hezkuntza eta kultura saioetan. Israelgo zinema sarietarako izendapena jaso zuen Ali Nasarren "The Milky Way". filmean egindako lanagatik, eta 2003an aktore onenaren saria irabazi zuen Haifako Antzerki Jaialdian.

Irratiko kultur saio batean ere parte hartzen du.

Musika ibilbidea
----------------

1998an grabatu zuen bere lehenbiziko diskoa ("Amal"), artista eta musikari askoren laguntzaz, eta Israelen emakume batek arabieraz grabatutako lehen diskoa izan zen. Bigarrena, "Shauq" 2004an grabatu zuen Jerusalemen, Jerusalemeko orkestra sinfonikoarekin. Hirugarrena, "Na’ na’ ya Na’ na‘" kantu tradizional palestinarren bilduma bat da.

Mundu osoko artista eta talde ezagunekin kolaboratu du: Joan Baez, Mercedes Sosa, Olever Shante Alemanian, Stadio Italian, Glykera Grezian, Anwar Ibrahim Tunezen, Enzo Avetable Italian, Nani Cayemi Brasilen, Robert White Britaina Handian eta Liverpooleko Royal Philharmonic Orchestra. Palestinako DAM rap taldearekin ere kanta bat ere grabatu zuen, "If I Could Go Back in Time", taldearen "Dabkeh on the Moon" albumerako.

Mahmud Darwish eta Samieh Al-Qasim poeta palestinarrekin ere lan egin zuen.

Arte eta musikako zentsuraren kontrako Free Muse erakundeko kide da.

Amal Murkusek parte hartu zuen Fermin Muguruzaren eta Javier Corcueraren "Checkpoint Rock" dokumentalean.

Diskografia
-----------

* *Fattah Al Ward, (2015)*
* *Baghani*, 2011
* *Na'na' ya Na' na'*, 2007
* *Shauq*, 2004
* *Amal*, 1998

*Remix*

* *CalvinQo Presents Amal Murkus-Ya Oud* (Original Mix), 2009
* *Israeli Made a Remix for the song Ya Oud*

*Bildumak*

* *Listen to the Banned*, 2010

*Singleak*

* *Nas* (2020)
* *Dola* (2020)

Zinema
------

* *Shvil Hahalav* (1997),
* *Junction 48* (2016)
* *Cinema Sabaya* (2021)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «About 1» *Amal Murkus* (Noiz kontsultatua: 2023-10-20).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Amal Murkus» *Fundación Tres Culturas* 2009-01-28 (Noiz kontsultatua: 2023-10-20).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Amal Murkus - Biography» *IMDb* (Noiz kontsultatua: 2023-10-20).

Kanpo estekak
-------------

1. Elkarrizketa bat Amal Markusekin.
2. Amal Murkusen web orria.
**Traña-Matiena** Abadiñoko (Bizkaia) auzorik populatuena da 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 4.438 biztanle ditu.

Abadiño udalerriko auzo bat da, Gaztelu, Gerediaga, Astola eta Durangoren mugakidea baita.

Zerbitzuak
----------

Bertan, Abadiñoko udalak auzorako bulegoa dauka, Osakidetzako osasun-zentro propioa ere badauka (Abadiño-Matiena).

Matienan, Haur Hezkuntza, Lehen Hezkuntza eta Derrigorrezko Bigarren Hezkuntza eskaintza du. Matienako Derrigorrezko Bigarren Hezkuntza nahiko jendetsua izaten da, izan ere, normalean, inguruko auzoetako gazteak bertara gerturatzen direlako.

Halaber, EuskoTrenek geltokia dauka (E1 eta 1D sareak, Traña-Abadiño), Bilbo-Donostiako trenbidearena. Hortaz gain, Bizkaibus autobus zerbitzuz asetuta baitago, izan ere, hiru geltoki ditu (Zubibitarte, San Blas eta Trañabarren). Bestalde, Lurraldebusek salbuespen pare bat egiten ditu DB02 Ermua-Donostia linean, bat goizean (Donostia norabidean) bestea arratsaldean (Amorebieta-Etxano norabidean).

Demografia eta biztanleria
--------------------------

Traña-Matienako biztanleria| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 4.655 | 4.617 | 4.654 | 4.616 | 4.570 | 4.542 | 4.507 | 4.438 |

Geografia
---------

Traña-Matienak inguruan mendi asko ditu. Izan ere, inguran dituen auzo zein herri denetara oinez heltzeko aukerak ditu. Hurbilen dituen ibilbideak Garairako bidea (zeinek Oizen amaiera posible bat duen) edota Gaztelurako bidea izango ziren. *(Ibilbideei buruzko informazio gehiago Kanpo Estekak atalean)*

Jaiak eta ospakizunak
---------------------

Apirilaren 28an ospatzen ditu auzoak bere jaiak, Prudentzio Deunaren omenezkoak.

Lehen festa eguna iritsi baino egun bat lehenago, apirilaren 27a izan ere, Donien Atxa jartzen da herriko biribilgune handienean honela, Prudentzio Deunaren jaiak hasi direla adierazteko.

Ikus, gainera
-------------

* Durangaldea
* Abadiño

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Abadiñoko udal webgunea
* Garaiko ibilbidea (Oizen amaituz)
* Gazteluko ibilbidea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2885435
* Commonscat Multimedia: Matiena

---

* **Lekuak**
* TGN: 7305980

 |

* Wd Datuak: Q2885435
* Commonscat Multimedia: Matiena


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
Zikmund Slatnerren *Stolperstein*a, Ostravatik Niskora deportatua.
**Nisko Plana** juduak okupatutako Poloniako Gobernu Orokorreko Lublin barrutira eramateko 1939ko operazioa izan zen. Alemania naziak antolatuta, 1940. urtearen hasieran bertan behera utzi zuten plana.

Adolf Hitlerrek asmatu eta bere SSko laguntzaileek babestutako plana izan zen Europako juduak Gobernu Orokorraren lurralde urruneko txoko batera berkokatzeko ideia, Lublin eta Nisko hirien inguruan. Plana 1939ko irailean garatu zen, Poloniaren inbasioaren ondoren, eta 1939ko urritik 1940ko apirilera bitartean garatu zen, Poloniari eraso egin baino lehen diseinatutako Madagaskar planaren aurka. Planaren ideiak Amerindiarren erreserbekin antzekotasunak zituen.

Hitlerrek ideia Alfred Rosenberg ideologo naziaren eta Heinrich Himmler *Reichsführer-*SSaren laguntzarekin egin zuen. Eurekin batera izan ziren *SS-Obersturmbannführer* Adolf Eichmann ("Holokaustaren arkitektoa"), Heinrich Mühller Gestapokoa, Hans Frank Hitlerren abokatua eta Arthur Seyss-Inquart.

Odilo Globocnik, Vienako Gauleiter ohia, SS eta Lublingo barruti berriko poliziaren burua, erreserbaren arduraduna izan zen. Planaren hasierako inplementazioan, naziek ghetto-sistema bat ezarri zuten, zibil juduek lan behartu gisa erabil zitzaten gerra ahalegin alemaniarrarentzat. Lan behartuen lehen eremuak *Burggraben* proiekturako ezarri ziren, nazi-sobietar muga indartzeko eta Lublingo tokiko SS unitateak hornitzeko Lipowatik.

Guztira, 95.000 judu inguru deportatu zituzten Lublingo erreserbara. Multzo osoaren eremu nagusia Bełżecen ezarri zen hasieran (sarraski-esparruak eraiki aurretik). 1942ko martxoan, Reinhard operazioko nazien lehen sarraski-esparru bihurtu zen, Christian Wirthek dutxatan jarritako gas-ganbera iraunkorrekin. Burggrabengo esparruak 1940aren amaieran itxi ziren aldi baterako, baina horietako asko 1941ean berraktibatu ziren. Geroago, Lublingo barrutian, Sobibor eta Majdanek sarraski-esparru osagarriak ezarri ziren. Lipowa haren menpeko bihurtu zen 1943an. Nisko Plana arrazoi pragmatikoengatik utzi zen; hala ere, DAWrako ezarrita zeuden *Zwangsarbeitslagerrak* (alemanez, "lan behartuen eremuak") SSko beste proiektu batzuen oinarri industrial bihurtu ziren, hala nola Ostindustrieak. Horietako batzuek Lublinko judu guztiak erailtzeko diseinatutako *Aktion Erntefeste* planeraino iraun zuten.

1. ↑  Norman M. Naimark, *Fires of hatred: ethnic cleansing in twentieth-century Europe* Harvard University Press, 2001, p. 71.
2. ↑  Google Books search results for the "Lublin reservation", the "Nisko plan", and the "Lublin plan". *Also in* Livia Rothkirchen, *The Jews of Bohemia and Moravia: Facing the Holocaust*, University of Nebraska Press, 2005.
3. ↑  Google books returns for "Nisko reservation", including literature in English for "Lublin Reservat" and past-1994 publications on the "Nisko Reservat".
4. ↑    *Aktion Reinhard and the Emergence of 'The Final Solution'.*  Deathcamps.org.
H. G. Wells idazlea ezagutzen dugun gerra-jokorik zaharrenetariko bat jokatuz: berak asmatu zuen *Little Wars*.
**Gerra-jokoa** (ingelesez: *wargame*; alemanez: *Kriegspiel*) edozein eskalatako (liskarra, taktikoa, operazionala, estrategikoa edo globala) borroka armatua birsortzen duen jokoa da, edozein ingurune historiko, hipotetiko edo fantastikotan erabilitako teknologiaren, estrategiaren eta antolaketa militarraren nolabaiteko simulazioa inplementatzen duten arauekin.

Gerra-jokoek ez dakarte inoiz jokalarien artean indarkeria fisikorik erabiltzea. Aitzitik, borroka edo ekintza belikoaren simulazioak dira, mahai-joko gisa (adibidez, taula baten gainean fitxak erabiliz) edo benetako birsortze gisa (adibidez, birsortze historikoaren praktikaren bidez). Nolanahi ere, gehienetan, borrokaldiak, batailak edo borrokak simulatzen dituzten mahai-jokoetarako gerra-jokoez hitz egiten da, lehorrekoak, itsasontzikoak, airekoak, itsaspekoak edo espazialak izan. Xakea eta go jokoa gerra-jokoen aitzindari sinpleak dira, baina taktikan eta estrategian oinarritzen dira.

Gerrako bideo-joko bat gerra-joko tradizional baten elementu berberak partekatzen dituen bideo-joko bat da. Gaur egun, herrialde askotako armadek, hala nola Estatu Batuetakoek, bideo-jokoak erabiltzen dituzte beren soldaduentzako entrenamendu-simulazio birtualak sortzeko eta estrategiak edo gerra-planak egiteko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1501543
* Commonscat Multimedia: Wargames

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119713262 (data)
* LCCN: sh85145176

 |

* Wd Datuak: Q1501543
* Commonscat Multimedia: Wargames
**Hande Kader** (Şanlıurfa, Turkia, 1993a - 2016ko abuztua) turkiar emakumezko ekintzaile transexuala zen. Hande Kader Turkiako LGBT komunitateko aurpegi ezaguna zen,
2015ean Istanbulgo Gay Harrotasunaren desfilea indarrez deuseztatzen ari ziren polizia-indarrei aurre egiten ari zitzaienean atera zioten argazki batengatik.

Hande Kaderren oroimenez izenik gabeko eta legez kanpoko pankarta bat Bernako (Suitza) horma batean.
2016ko abuztuan bere pisukidea zen Davut Dengiler-ek Handeren desagerpena salatu zuen. Egun batzuk geroago, 2016ko abuztuaren 12an, Handeren hilotza agertu zen Istanbulgo Zekeriyaköy azokaren errepide-bazterrean mutilazio, erredura eta bortxaketa zantzuak zituela.

Hande sexu-langilea zen eta bezero baten autoan sartzen ikusi zuten azkenekoz. Erailketaren unean 23 urte zituen.

Bere hilketak haserrea piztu zuen eta protesta ugari egon ziren Turkiako gizarteak transgenero pertsonei ematen dien tratu txarra salatuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Arruabarrena Azkarate, Sara.  (2016-08-22). «Hande Kader ekintzaile transexuala hil dute Istanbulen» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2017-06-27).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26402567
* Commonscat Multimedia: Hande Kader

---

 |

* Wd Datuak: Q26402567
* Commonscat Multimedia: Hande Kader
**Đorđije "Đoko" Pavićević** (serbieraz zirilikoz: *Ђорђије "Ђоко" Павићевић*) Montenegroko Errege Armadako eta II. Mundu Gerrako Jugoslaviako Errege Armadako ofiziala izan zen, I. Mundu Gerran borrokatu zuena eta kide gisa. Jugoslaviako Partisanoak, eta geroago Jugoslaviako Herri Armadako koronela. Herri Heroiaren Ordenaren jasotzaile zaharrena izan zen.

Biografia
---------

Pavićević 1872ko maiatzaren 6an jaio zen Do Pješivački-n, Danilovgrad ondoan eta familia militar montenegroar zahar batekoa zen. Berandu alfabetatu zen, beraz, 1906ra arte ez zen eskola militarrean matrikulatu. Janko Vukotić-en ofizial eta aldekoa zelarik, gatazkan sartu zen Mitar Martinović Gerra ministroarekin, eta horregatik ia urtebete eman zuen kartzelan Nikolas erregearen aurkaria zela leporatuta. Balkanetako Gerraren ostean, Serbiako Errege Armadan sartzea pentsatu zuen, baina, Đakovicako muga konpainiako komandante izendatu zuen. Lehen Mundu Gerran, Sandžak Armadaren baitan, 1914 eta 1915 bitartean, Bosniako serbo-montenegroar ofentsiban parte hartu zuen. Montenegroko austro-hungariarren okupazioan, Hungarian barneratu zuten, eta preso-esparru batean egon zen gerra amaitu arte.

Serbo-montenegroar sindikalismoaren aldekoa zelarik, Jugoslaviako Errege Armada berrian sartu zen, baina 1923an erretiroa hartu zuen berak hala eskatuta. Bigarren Mundu Gerra hasi arte Mokri Do herrian bizi izan zen, Nikšić ondoan. 

Italiako okupazioaren aurkako Montenegroko altxamenduan, lau seme-alabekin batera bi seme eta bi alaba, 69 urte zituela-, borrokan sartu zen. Gudari zahar gisa nabarmendu zen 1941eko udazkenean, matxinada baretu ostean, bere bi semeekin batera Jugoslaviako Partisanoekin bat egin zuenean. 1942. urtearen amaieratik, Hirugarren Greba Dibisioko komandantearen aholkularia izan zen, baita AVNOJren Lehen Bilkurako kontseilari eta Montenegroko eta Bokako ZAVNOko kide ere. 1943ko irailean Jugoslaviako Alderdi Komunistako kide onartu zuten. Vladimir Nazor idazleak Partisano jugoslaviar zaharrena deitu zion.

Gerra amaitu ondoren, koronel gisa desmobilizatu zuten, eta, denbora batez, Nikšić-eko Nazio Askapenerako Fronte Unitarioaren (NOF) Barrutiko Kontseiluko presidentea eta Montenegroko NOFko Batzorde Nagusiko kidea izan zen. Montenegroko Batzar Nazionaleko diputatu hautatu zuten. Bere seme nagusia Vojislav gerran hil zen, eta Branko gaztea Montenegroko Zientzia eta Arte Akademiako lehen presidentea izan zen. 1941eko Alderdien Oroigarrizko Dominaren titularra izan zen, eta Herri Heroiaren Ordena eman zioten 1953ko azaroaren 27an, 81 urte zituela, kondekorazio horren jabe zaharrena zelarik. 

Pavićević 1970eko ekainaren 4an hil zen 98 urte zituela.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112493
* Commonscat Multimedia: Đoko Pavićević

---

 |

* Wd Datuak: Q112493
* Commonscat Multimedia: Đoko Pavićević
Emakumezkoen dominazioan, menpekoa ez da beti gizonezkoa.
**Emakumezkoen dominazioa** (edo *femdom*, ingeleseko *female dominance*) BDSM praktika oro da, non menderatze nagusia emakumezkoa den. Normalean, testuinguruaren edo norberaren lehentasunen arabera, emakume menderatzaileari **Domina**, "**Ama**" edo **Dominatrix** deitzen zaio. Dominatrix batek ez du nahitaez gizonezko kide bat menderatu behar; emakume otzana ere izan dezake, nahiz eta harreman horri, ingelesez, *lezdom* deitzen zaion, *femdom*atik bereizteko. Emakumeak menderatzean, emakumeak erabakitzen du eta bere menpekoak bere borondatez emakumearen lidergoa onartzen du. Dominazio mota honek ikuspegi sexuala du nagusiki.

Historia
--------

Emakumeen menderatzea Antzinarokoa da, baina gehiago handitu eta hedatu zen pentsamendu feministatik eta emakumeak mendebaldeko gizarte modernoan duen rol aktibotik abiatuta. 1985eko azterlan batek erakusten du BDSM praktiketako parte-hartzaileen % 30 emakumeak direla. 1995eko azterlan baten arabera, BDSMn interesa duten emakume heterosexualen % 90ek nahiago dute otzanak izan, eta nahiago dute bikote menderatzailea izan; aldiz, gizon heterosexualen % 71k nahiago dute nagusi izatea.

Praktika batzuk
---------------

Beste BDSM jarduera batzuetan bezala, ez dago emakumeen menderatzearen eremukoak soilik diren jardueren multzo aurredefiniturik. Oro har, emakume nagusiak erabakitzen ditu jarduera zehatzak, adostutako topaketa baten testuinguruan.

Hauek dira emakumeak menderatzaileen praktika batzuk:

* Elikadura: Eguneroko elikadura-modua mugatzen duten arauekin elikatu behar du otzanak, hala nola jarrera, dieta edo kokapen jakin batekin.
* Oinen fetitxismoa
* Strap-onen erabilera
* Zigor fisikoak
* Bisexualitate behartua
* Masailekoak
* Kandaulismoa
* Otzanari tu egitea
* Exhibizionismoa
* Aurpegian esertzea edo *Facesitting*
* Hitzezko umiliazioa
* Kastitate-kontrola
* Urolagnia edo Urrezko euria
* Orgasmo bukatu gabera
* Trampling
* Ahozko sexu behartua
* Genitalen tortura
* Joputza

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Breslow, Norman; Evans, Linda; Langley, Jill (1985). «On the prevalence and roles of females in the sadomasochistic subculture: Report of an empirical study». *Archives of Sexual Behavior* 14 (4). 303-17.or. PMID 4051718.
3. ↑   Ernulf, Kurt E.; Innala, Sune M. (1995). «Sexual bondage: A review and unobtrusive investigation». *Archives of Sexual Behavior* 24 (6). 631-54.or. PMID 8572912.

Ikus, gainera
-------------

* Dominatrix
* Matriarkatu
* Genero-ikasketak
* Menderatze eta sumisio sexual

Kanpo estekak
-------------
Aidako errefuxiatuen kanpamentua.
**Betleemgo Gobernazioa** (arabieraz: محافظة بيت لحم‎, *Muḥāfaẓat Bayt Laḥm*) Palestinako Estatuko hamasei gobernazioetako bat da (arabieraz *Muhafazah*), Zisjordania hegoaldean. Betleem hiria hiriburua da. Salah al-Tamari da gobernadorea.

Ezaugarriak
-----------

Iparraldean Israelekin egiten du muga. Gobernazioak 644 km² kilometro koadroko azalera du; azalera horretatik, 80 km² Palestinako Aginte Nazionalaren kontrolpean daude gaur egun. Estatistiken Palestinako Zentroaren arabera, 2007. urtean 185.572 biztanle zituen.

Antolaketa
----------

Gobernazioa 10 udalerrik, 3 errefuxiatu-eremuk eta 58 landa-barrutik osatzen dute.

### Udalerriak

Honako udalerri hauek udalerri-estatusa dute Palestinako Aginte Nazionaleko Toki Administrazioko Ministerioaren arabera.

* Battir
* Beit Fajjar
* Beit Jala
* Beit Sahour
* Beit Lahm (Belén)
* al-Dawha
* Husan
* al-Khader
* Nahalin
* Tuqu'
* al-Ubeidiya
* Za'atara

### Errefuxiatuen kanpamentuak

* Aida
* 'Azza
* Dheisheh

Politika
--------

Politikoki, Betleemgo gobernazioa Palestinako ezkerraren gotorlekua da. 2006ko Palestinako hauteskunde legegileetan, Palestina Askatzeko Fronte Popularra eta Alternatiba izan ziren boto gehien jaso zituzten bi alderdiak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Palestina Estatuko lurralde-antolaketa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q247037
* Commonscat Multimedia: Bethlehem Governorate

---

* **Lekuak**
* OSM: 4733518

 |

* Wd Datuak: Q247037
* Commonscat Multimedia: Bethlehem Governorate
**Ramala eta Al Birehko Gobernazioa** (arabieraz: محافظة رام الله والبيرة‎) Palestinako Estatuko hamasei gobernazioetako bat da (arabieraz *Muhafazah*), Zisjordaniako erdialdean eta Jerusalemgo Gobernazioaren iparraldean. Al-Bireh hiria hiriburua da. Gobernadorea Said Abu Ali da.

Ezaugarriak
-----------

Gobernazioak 844 km² kilometro koadroko azalera du, eta Estatistiken Palestinako Zentroaren arabera, 2006. urtearen erdialdean 290.401 biztanle zituen.

Antolaketa
----------

Estatistiken Palestinako Bulego Nagusiaren arabera, probintziak 78 herri ditu, bere jurisdikzioan errefuxiatu-esparruak barne. Hamahiru herrik dute udalerri estatusa.

### Hiriak

* Ramala
* Beitunia
* Al Bireh

### Udalerriak

Honako herri hauek 5.000 biztanle baino gehiago dituzte:

* Bani Zeid
* Bani Zeid al-Sharqiya
* Beit Liqya
* Bir Zeit
* Deir Dibwan
* Deir Jarir
* al-Ittihad
* Kharbatha al-Misbah
* al-Mazra'a ash-Sharqiya
* Ni'lin
* Silwad
* Sinjil
* Turmus Ayya
* al-Zaitounah

### Errefuxiatuen kanpamentuak

* Am'ari
* Deir Ammar
* Jalazone
* Kaddoura

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Palestina Estatuko lurralde-antolaketa

Kanpo estekak
-------------
**Gazako Gobernazioa** (arabieraz: محافظة غزة‎, *Muḥāfaẓat Ġazza*) Palestinako Estatuko hamasei gobernazioetako bat da (arabieraz *Muhafazah*). Gazako Zerrendaren erdialde-iparraldean dago, eta mugakide ditu Israel ekialdean, Ipar Gazaren Gobernazioa iparraldean, Deir el-Balahko Gobernazioa hegoaldean eta Mediterraneo itsasoa mendebaldean. Gazako Zerrendako gainerako lurraldeek bezala, haren administrazioak ez du aire-eremurik, ezta itsas eremurik ere, Israelgo agintariek kontrolatzen baitituzte.

Estatistiken Palestinako Bulego Nagusiaren arabera, barrutiko biztanleria 2006an 505.700 biztanlekoa zen. Gobernu hau ordezkatzen duten eserleku guztiak Hamaseko kideek irabazi zituzten 2006ko hauteskunde parlamentarioetan. Mohamed Qadourak gobernatzen du.

Gobernazioan hiri bat, hiru herri eta errefuxiatuen kanpamentu batzuk daude.

Lekuak
------

### Hiriak

* Gaza (egoitza)

### Herri-batzarrak

* Juhor ad-Dik
* Madinat al-Awda
* Al-Mughraqa (Abu Middein)

### Errefuxiatuen kanpamentuak

* Al-Shati kanpamentua

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Palestina Estatuko lurralde-antolaketa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q762573
* **Lekuak**
* OSM: 3935814

 |

* Wd Datuak: Q762573
**Hormizd II.a** (persieraz: هرمز دوم‎; ? - 309) Sasandar Inperioko xahanxah izan zen 302 eta 309 bitartean.

Bizitza
-------

Narses Armeniakoaren semea zen. 302an koroatu zuten sasandar errege. Deus gutxi ezagutzen da haren erregealdiari buruz. Aitak ez bezala, manikeoak jazarri zituen. Iturri batzuen arabera, gasanida talde batek hil zuen ehizean zebilela; beste batzuek diotenez, sasandar magnateak ziren hiltzaileak.

Hormizd II.a hil ondoren, handikiek haren seme nagusia, Adarnases, hil zuten, erregealdi oso labur baten ondoren, jarrera krudela erakutsi baitzuen; beste semea, Hormizd, preso eduki zuten, eta tronua Hormizd II.aren ohaidearen seme Xapur II.arentzat gorde zuten. Beste bertsio batek dioenez, Hormizd II.aren lehen emaztearen semea zen Xapur II.a, eta amari koroa bat jarri zioten bulban haurdun zegoenean, umea errege bezala jaio zedin.

323an, Hormizd printzeak ihes egin zuen presondegitik, emaztearen laguntzarekin, eta babesa aurkitu zuen Konstantino I.a Handia erromatar enperadorearen gortean. 363an, Juliano Apostata erromatar enperadorearen armadan zerbitzatu zuen, Persiaren aurka; haren semeak erromatar gobernuko prokontsul izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Latin eta greziar pertsona­ izen klasikoak euskaraz emateko irizpideei buruzko erabakia.*  euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2017-3-15).
2. ↑    *Hormozd II.*  iranicaonline.org (Noiz kontsultatua: 2017-3-15).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Hormizd II.a*** Aldatu lotura Wikidatan |

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Narses Armeniakoa** | **Sasandar erregea**302-309 | Ondorengoa**Xapur II.a** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q313599
* Commonscat Multimedia: Hormizd II

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04613/eu\_o\_1541/o1541
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q313599
* Commonscat Multimedia: Hormizd II
43°22′03″N 2°41′25″W﻿ / ﻿43.367594°N 2.690256°W﻿ / 43.367594; -2.690256

**Busturia San Kristobal** edo **San Kristobal-Busturia** Euskotren Trena eragilearen E4 lineari dagokion lurgaineko geralekua da, Busturia udalerriko San Kristobal auzoan dagoena. 1893ko martxoaren 15ean ireki zen eta Bizkaiko Garraio Partzuergoaren 4. tarifa-gunearen barruan dago.

Geralekuak markesinaz hornitutako nasa eta trenbide bakarra du, eta kanpoaldean doako aparkalekua dago.

Kokapena
--------

Geralekua zabalera metrikoa duen **Zornotza-Bermeo trenbidea**ren parte da, 21,342. puntu kilometrikoan kokatuta.

Sarbideak
---------

Geralekuak sarbide bakarra du, arrapala bidezkoa.

* Arrapala bidezko sarbidea Aparkalekua Sarbide erabilgarria  San Kristobal auzoa, 11

### Irisgarritasuna

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Geltokira sarbidea | San Kristobal auzoa, 11 | Sarbide erabilgarria  |
| Nasara sarbidea | 1. trenbidea | Sarbide irisgarria  |
| Trenera sarbidea | 1. trenbidea | Sarbide irisgarria  |

Historia
--------

Geralekua Zornotza-Gernika trenbidea Sukarrietaraino luzatzearekin batera ireki zen. Jatorrizko kokapena Zornotza-Sukarrieta trenbidearen 21,250. puntu kilometrikoan zen, trenbideak egiten duen bihurgune batean. Zurezko egituradun harlangaitzazko eraikin bat zuen, bi solairukoa eta markesinaz hornitutako nasa bakarrekoa. Gerra Zibilean kuarteleratze gisa erabili zen, eta gerraostean Explotación de Ferrocarriles por el Estado enpresa publikoak eraikina berreraiki zuen.

90ko hamarkadan, kokapen kaxkarra eta eraikuntzaren egoera txarra zela eta, geltokia eraistea eta berria eraikitzea erabaki zen, aurrekotik metro batzuk aurrerago, zehazki 21,342. puntu kilometrikoan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    (PDF) *Euskotren E4 Bilbo - Bermeo.*  (Noiz kontsultatua: 2017-09-29).[*Betiko hautsitako esteka*]
2. 1 2   OLAIZOLA ELORDI, JUANJO. «ZORNOTZA ETA BERMEO ARTEKO TRENA» Euskotren, 151 or. (Noiz kontsultatua: 2017-10-25).

Ikus, gainera
-------------

* E4 linea (Euskotren)
* Zornotza-Bermeo trenbidea
* Busturia
* Euskotren Trena

Kanpo estekak
-------------

* Euskotren

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12266884

 |

* Wd Datuak: Q12266884


| * i
* e
* a
    Urdaibai (Matiko - Bermeo) |
| --- |
| **Matiko-Bilbo** • Uribarri • Zazpikaleak/Casco Viejo • Zurbaranbarri • Txurdinaga • Otxarkoaga • **Kukullaga-Etxebarri** • Etxebarri • Ariz-Basauri • Zuhatzu-Galdakao • Usansolo • Bedia • Lemoa • Amorebieta geralekua • Zugastieta-Muxika • Muxika • Lurgorri-Gernika • **Gernika** • Institutoa-Gernika • Forua • Busturia San Kristobal • Busturia Axpe • Busturia Itsasbegi • Mundaka • **Bermeo** |
Mitra argiaren jainkoa zezena hiltzen irudikatzen duen estatua, British Museumen

*Artikulu hau indo-irandar jainkoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Mitra».*
**Mitra** (avesteraz: 𐬀𐬭𐬚𐬌𐬨, *Miθra*; antzinako persieraz: 𐎷𐎰𐎼‎, *Miθra*) Argiaren jainkoa indo-irandarren mitologian, hala Indiako *Vedeta*n nola Persiako *Avesta*n ezaguna. Mitrak zezena hiltzeko agindua hartu zuen Eguzki jainkoarengandik. Gogoz kontra, baina agindua bete zuen, eta orduan, mirari handi bat gertatu zen: zezena ilargi bihurtu zen; jainkoaren soingainekoa ortzi, planeta eta izarrez horniturik; isatsetik eta odoletik laboreak eta mahatsa jalki ziren, eta ernalkinetatik, munduko izakiak oro biziaraziko zituen hazi sakratua. Gauza guztiak sortuak ziren, baina bat-bateko argiak ilunpeko izakiak ere iratzarri zituen: sugea, luhartza, eta beste piztia batzuk. Haiek zezenari eraso zioten, eta hala hasi zen Ongiaren eta Gaizkiaren arteko borroka.

Mitraren gurtza Indiatik mendebaleko muturreraino hedatu zen (Galia, Britainia Handia, Iberiar penintsula). Alexandro Handiaren garaipenaren ondoren, heleniar mundura hedatu zen, nahiz eta haren gurtza ez zen gehiegi zabaldu, etsaien jainkoa baitzen. Gero, jatorrizko ezaugarriak anitz aldaturik, Erromako Inperioaren lurraldeetara hedatu zen, erromatar armadako soldaduen bidez, bereziki. 

Konstantino Handia enperadoreak Mitra jainkoaren gurtza hartu zuen babesle, kristautasuna besarkatu baino lehen. Mitrak zabalkunde handia hartu zuen Erroman III. mende amaieran, ekialdetik soldaduek ekarria segur aski, eta Vatikano muinoko arroka batean zuen haren gurtza lekua. Pixkanaka eraikinak altxa zituzten arroka horren inguruan. Mitra abenduaren 25ean jaio zen Erromako kondairaren arabera, kristautasuna ofizial egin zenean Kristoren jaiotzaren eguntzat hartu zena.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6497135
* Commonscat Multimedia: Mithras

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 72187436
* GND: 118641115

 |

* Wd Datuak: Q6497135
* Commonscat Multimedia: Mithras
**Tiniango gudua** Bigarren Mundu Gerran gertatu zen, Pazifikoko Gerrako gudu odolltsu bat izan zen, 1944ko uztailaren 24tik abuztuaren 1era izan zen, AEBetako indarrek Japoniako Inperioari irabazi ziotelarik Tinian uhartearen kontrola.

Gertakariak
-----------

Gudu hau amerikarrek Saipan uhartea konkistatu ondoren gertatu zen, Mariana uharteetako kanpainaren helburuen barruan .

Uztailaren 24an, AEBetako Marineen 2. eta 4. Dibisioak uhartean lehorreratu ziren. Saipan eta Tinian bereizten dituen itsasartea zeharkatuz. Aurretik, gerraontzietako eta lurreko artilleriaren tiroek jo zituzten defentsa japoniarrak. Guduaren hasierako bonbardaketaren halaber napalm bonbak erabili ziren lehen aldiz gerran.

Engainu batekin *marineek* etsaiari sinetsarazi zioten Tinian Town uharteko asentamendu nagusiari eraso egingo ziotela, eta horrela Japoniako Inperioaren indarrak puntu horretara biltzea lortu zuten, non eta lehorreratzea beste toki batean gertatu zen, uhartearen iparraldean.

Japoniarrek berriro Saipanen esperimentatu zuten taktika irmoa errepikatu zuten: egunez atzera egin eta gauez eraso. Tiniango lurraldea, neurri handi batean menditsua, Saipangoa baino egokiagoa zen horretarako, tankeak eta artilleria erabiltzeko zailagoa suertatzen baitzen erasotzaileentzat. 

Hala ere, bederatzi egunetan konkistatu zuten uhartea marineek. Uztailaren 31n, japoniarrek euren azken banzai eraso suizidiari ekin zioten. Baina ez ziren denak eraso horretan inplikatu eta soldadu japoniar asko Tiniango oihanean ezkutatu ziren eta bertan hilabete askotan egon ziren. Tinian hego-mendebaldeko Aguijan uharteko goarnizioa ere, Kinichi Yamada tenientearen agindupean, 1945eko irailaren 4an bakarrik errenditu zen, gerraren amaiera igarota. Azken soldadu japoniarra, Murata Susumu, ez zuten 1953ra arte harrapatu.

Tinian konkistatu ondoren, uhartea oso oinarri garrantzitsua bihurtu zen ondorengo operazioetarako, 50.000 soldadurentzako etxebizitzaz eta aireportu erraldoi batez hornitu baitzuten 15.000 Seabee delakoek, AEBetako Armadako ingeniari eta eraikitaileek. Ondoren, hemendik abiatu ziren Filipinak, Ryūkyū uharteak eta Japonia jo zituzten bonbardatzaileak. Hiroshima eta Nagasaki hirietara bi bonba atomikoak jaurti zituzten hegazkinak ere ( *Little Boy* and *Fat Man* bonben garraiatzaileak) Tiniandik hegaldatu ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Harwood, Richard. «A CLOSE ENCOUNTER: The Marine Landing on Tinian» *Marines in World War II Commemorative Series* (Noiz kontsultatua: 2023-10-24).
2. ↑   «Nonsei SGM: La captura de Murata Sasumu» *Nonsei SGM* (Noiz kontsultatua: 2023-10-24).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Tinian Island» *Nuclear Museum* (Noiz kontsultatua: 2023-10-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q176915
* Commonscat Multimedia: Battle of Tinian

---

 |

* Wd Datuak: Q176915
* Commonscat Multimedia: Battle of Tinian
Lehen telegrafoetako baten eskema
Telekomunikazioetan, informatikan eta elektronikan, **baud** batek komunikazio-kanal baten bidez transmititzen den informazioa modulatzen duen abiadura adierazten du. Haren ikurra **Bd** da, eta segundoko transmititutako pultsu-kopurua adierazten du.

Hala ere, ez dugu nahasi behar *baud rate* edo baud-abiadura eta bit-tasa, transmititutako seinaleztapen-gertaera bakoitzak bit bat edo gehiago garraia baititzake. Bulkadak bi balio izan ditzakeenean bakarrik, 0 eta 1, halako moldez non seinale-gertaera bakoitzak bit bakarra garraiatzen baitu, bat datoz baudetako modulazio-abiadura eta segundoko bit-transmisioaren abiadura.

Bauda transmisio telegrafikoen abiadura neurtzeko erabili zen hasiera batean, eta Jean Maurice Émile Baudot ingeniari frantsesaren izena hartu zuen (Baudot kodearen asmatzailea), hura izan baitzen lehen aldiz horrelako neurriak hartzen zituena.

Bauda ez da Nazioarteko Unitate Sistemaren unitate bat, baina haren nomenklatura-arauei jarraitzen die, beraren sinboloaren lehen letra maiuskula da, izen osoa minuskulaz idazten da. eta multiploek haren aurrizkiak erabiltzen dituzte.

* 1 kBd (kilobaud) = 1000 Bd
* 1 MBd (megabaud) = 1000 kBd
* 1 GBd (gigabaud) = 1000 MBd

Adibideak
---------

* Teletipo-makinen kasuan (gaur egun zaharkituta daude baina) transmisio-abiadura 50 baudekoa izan ohi zen. Kasu horretan, gertaerak 1 (+), 0 (-) polaritate-aldaketa hutsak zirenez, gertaera bakoitzak bit edo oinarrizko bulkada bat adierazten zuen, eta segundoko bit-transmisioaren abiadura bat zetorren baud- abiadurarekin.
* Hala ere, kodetze-maila bat baino gehiago erabiltzen dituzten modemekin adibidez, faseko modulazioaren bidez, gertaera bakoitzak bit bat baino gehiago irudika ditzake, eta, beraz, dagoeneko ez dira bat etorriko bi magnitudeak. Adibidez, 2400 bit/s-ko abiaduran transmititzen duen modem batek segundoko 600 baud izan ditzake. Horrek esan nahi du seinaleztapen-gertaera bakoitzeko informazio kodetuko 4 bit transmititzen direla.

Erreferentziak
--------------

Ikus, gainera
-------------

* Banda-zabalera
* Modema
* Modulazioa
* Kodetutako pultsuen bidezko modulazioa
* Serieko ataka
* Bit-tasa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q192027

 |

* Wd Datuak: Q192027
**Fernando Luis Aristeguieta de Luca** (1992ko apirilaren 9a) Venezuelako futbolari profesionala da, Liga MXko Puebla klubean eta Venezuelako selekzioan jokatzen duena aurrelari gisa.

Aristeguietak 2009an hasi zuen bere ibilbide profesionala Caracasen eta 2013ra arte egon zen klubean. 20 urterekin, 2012ko Torneo Aperturako goleatzaile onena izan zen, 14 gol sartuz. Frantzian egin zuen lehen denboraldian, 2012-13 denboraldian Ligue 1era igoera lortzen lagundu zion Nantes taldeari.

Venezuelako Klasikoan hat-trick bat lortu duen historiako jokalari bakarra da. Klasikoa herrialdeko bi talde ezagunenen artean jokatzen da: Caracas eta Deportivo Táchira. Gainera, historiako lehen Venezuelako jokalaria izan zen Frantziako 1. Ligan gol bat sartu zuena. 2020ko ekainean sortu ostean Mazatlánen gol bat sartu zuen lehen jokalaria izan zen.

Aristeguieta Venezuelako selekzioan jokatzen du 2010etik.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)** FC Nanteseko profil ofiziala
* **(Ingelesez)** Fernando Aristeguieta, *Soccerway* webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q764719

 |

* Wd Datuak: Q764719
**Gaspar** izeneko sai zuria ospetsu izan zen Espainian El Hombre y la Tierra natura-telesail dokumentaleko atal bateko protagonista izateagatik (gaztelanoaz, *Gaspar el Alimoche*), eta aldi berean, sai zurien portaera zehatz bat, ostruka arrautzak harriekin hausteko portaeraren izaera genetikoa demostratzeko gakoa izan zelako.

Félix Rodríguez de la Fuente naturalistak zuzendu zuen atal hura, *El buitre sabio* (sai jakintsua) izenekoa, eta 1978ko otsailean eman zuen TVE1 telebistan, seguruenik 1977an grabatutako irudiekin (urterik zehazten ez den arren dokumentalean). Espainian sai zuriek uda garaia igarotzen duten mendizerra zehaztu gabe batean egin zuten lan. Hugo Van Lawick ornitologoak Tanzaniako sai zurien artean ikusitako porteararen jatorriaz esperimentua egin nahi izan zuten. Jakina zen Afrikan sai zuri hauek ostruka arrautzak ikustean, haien gainean harriak mokoarekin jaurtiz txikitu ohi zutela oskola, barruko gorringo-zuringoetara iristeko. Baina Van Lawicken zalantza zen ea portaera ikasia ote zen hori, edo berez senean, genetikoki markatuta, ote zuten sai zuriek. Hegaztiak tresnak erabiltzen dituzten kasu bakanetakoa da sai zuriena, eta ostruka arrautzekin egiten dute hau; beste arrautza txikiagoekin, arrautza bera jaso eta jaurtitzen dute, ez harri bat.

Afrikako sai zurien populazio migrari batzuek Europa hegoaldean igarotzen zutenez uda, Rodríguez de la Fuentek prestatu zuen esperimentua. Udaberrian, habia bateko bi txitoetako bat bahitu zuten, eta gizakiek hazi zuten aurrerantzean: honek ez zion kumaldiari kalte berezirik eragingo, ohikoan bi txitoetatik bakarra hazten baita sai zurien artean habia bakoitzean, eta kasu honetan bi txitoen bizi aukerak bermatu ziren. Urrian, sai zuriek Afrikarako migrazioari ekin ziotenean, oraindik preso zuten Gaspar, eta orduantxe hasi ziren hegaldi zainduetan hegaztia libre uzten, baina bertan geratu zelarik, beste saietatik aparte, baina hegan egin eta elikatzeko gai zela. Gaspar izena jarri zioten Kaspar Hauserren kasuagatik, beste gizakiekin harremanik izan gabe hazi zen alemaniar bat.

Azaroan, igeltsuz egindako amuak prestatu zizkioten Gasparri; formaz eta kolorez ostruken arrautzen berdinak, eta oskolaren gogortasuna ere parekatuz. Barruan oilo arrautzen edukia jarri zuten. Arrautza faltsuak ageriko tokietan jarri zizkioten Gaspar hegaldatzen zen labarretan, eta berehala deitu zioten arreta hegaztiari. Gerturatu eta berehala, mokoarekin harriak hartzen eta jaurtitzen hasi zen Gaspar, erreflexu instintibo handi batekin, baina hasieran lurrera edo ondo zuzendu barik oskolera. 30 minuturen buruan, teknika hobetu zuen, harri handiak erabiliz eta oskolera zuzen jota. Arrautza faltsua apurtu eta barrukoa jan ahal izan zuen Gasparrek haren bere lehen ikustaldian. Aurrerantzean, askotan errepikatu zuen lorpena, teknika hobearekin, eta demostratuz ostruka arrautzekin sai zuriek duten portaera guztiz genetikoa dela, ikasi gabea.

Atal dokumentalak bikain jaso zuen prozesua eta azalpena, eta II. Paris Sari Handia lortu zuen telebistako emanaldien sariketa batean, L'Émission Scientifique de Télévision Centre National de la Recherche delakoaren 1978ko edizioan.
**Umkhonto we Sizwe** (edo **MK**), "**Nazio baten Lantza**" itzulita, Afrikako Kongresu Nazionala (ANC) alderdiaren atal militarra zen. Helburua Hegoafrikako Gobernuak bultzatzen zituen apartheid politikarekin amaitzea zuen. MK-k bere lehen erasoa 1961eko abenduaren 16an egin zuen gobernuaren instalazio batzuen aurka. Hegoafrikako gobernuak erakunde terroristatzat izendatu zuen, Ameriketako Estatu Batuek bezala. Hortaz, erakunde ilegala izan da.

MKk 1990eko abuztuaren 1ean armak utzi zituen, de Klerk presidentea apartheidaren aurka egiten ari zen ekintzei sinesgarritasuna eman asmoz. Bere kideak Hegoafrikako Defentsa Indarrean sartu ziren 1994ean, Nelson Mandelak hauteskundeak irabazi zituenean.

MK-kide ezagunak
----------------

* Joe Slovo
* Nelson Mandela
* Chris Hani
* 'Mac' Maharaj
* Ronnie Kasrils
* Robert McBride
* Joe Modise
* Marion Sparg
* Jacob Zuma
* Thabo Mbeki
* Govan Mbeki
* Ashley Kriel
* Anton Fransch

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Umkhonto we Sizwe-ek argitaratutako komunikatuen historikoa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1136236
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148030294
* GND: 7851853-2
* LCCN: no91016447
* NKC: ko20221166404
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1136236
***Duomo*** hitzak elizbarruti bakoitzeko eliza nagusia adierazten du italieraz, gotzainaren egoitza nagusia, katedrala, alegia. *Duomo* hitza latinezko *domus* hitzatik dator eta Antzinako Erroman etxea esan nahi zuen.

Barbaroen Inbasioen ondorioz ematen den aldaketa linguistikorekin etxea adierazteko *casa* hitza erabiltzen hasiko da. Honela *domus* hitza Jainkoaren etxea izendatzeko gelditu zen.

Erdi Aroko eliza gehienak basilika izenez ezagutzen ziren. Erromatar garaiko justizi jauregien forma hartu zutelako. 1000. urte inguruan ordea duomo hitza erabiltzen hasiko da basilika berri batzuk izendatzeko, hauek kupulekin eraikitzen ziren. Badakigu kupula Erromatar garaiean ere eraikitzen zirela, baina Erdi aroan galdu egin ziren hauek egiteko teknikak, eta 1000 urte inguruan berreskuratu ziren.

Iruditegia
----------

* Amalfiko duomoaAmalfiko duomoa
* Ankonako duomoaAnkonako duomoa
* Astiko duomoaAstiko duomoa
* Atessako duomoaAtessako duomoa
* Bariko duomoaBariko duomoa
* Cataniako katedrala, Duomo di Sant'AgataCataniako katedrala, Duomo di Sant'Agata
* Kremonako duomoaKremonako duomoa
* Ferrarako duomoaFerrarako duomoa
* Massa Marittimako duomoaMassa Marittimako duomoa
* Materako duomoaMaterako duomoa
* Mantovako duomoaMantovako duomoa
* Monrealeko duomoaMonrealeko duomoa
* Orvietoko duomoaOrvietoko duomoa
* Pisako duomoaPisako duomoa
* Sassariko duomoaSassariko duomoa

Ikus, gainera
-------------

* Basilika
* Arkitektura
* Katedrala
* Domus ecclesiae

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16966
* **Identifikadoreak**
* GND: 4070532-8

 |

* Wd Datuak: Q16966
**Azawaden Askapen Nazionalerako Mugimendua** (Tamaseqh: ⵜⴰⵏⴾⵔⴰ ⵏ ⵜⵓⵎⴰⵙⵜ ⴹ ⴰⵙⵏⵏⴰⵏⵏⵓ ⵏ ⴰⵣⴰⵓⴷ, arabieraz: الحركة الوطنية لتحرير أزواد‎, frantsesez: *Mouvement National pour la Libération de l'Azawad*; MNLA), lehen **Azawadeko Mugimendu Nazionala** (frantsesez: *Mouvement national de l'Azawad*; MNA) erakunde politiko eta militarra da, iparraldeko Malin dagoen Azawad lurraldearen askapeneraren aldekoa. 2011ko urrian sortu zen eta mugimenduak Saharako beste herri batzuk ere biltzen ditu. Maliko gobernuak Al-Qaeda Magreb Islamiarrean (AQMI) taldearekin loturak izateaz akusatu zuen, baina MNLAk gezurra dela dio.

Historia
--------

MNLAko kideak 2012an.
2011ko Libiako gerra zibilean borrokatu ziren tuaregek sortu zuten MNLA taldea, Muammar al Kadafik boterea galdu ondoren itzuli zirenek. 2012ko urtarrilean, Maliko gobernuaren aurka altxatu ziren. Apirilaren 1ean MNLAk eta Ansar Dine talde islamistak Maliko iparralde ia osoaren kontrol militarra zuten, Kidal, Gao eta Timbuktu barne. Apirilaren 6an MNLAk independentziaren aldarrikapena egin zuen aldebakarrez. Matxinadan talde islamistekin batera jardun zuten Maliko armadaren kontra, baina konponezin handiak izan zituzten haiekin, eta elkarren kontra borrokatu ziren Gaoko guduan, ekainaren 27an.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Zein da zein Mali eta Azawadeko gatazkan.*  berria.eus (Noiz kontsultatua: 2016-11-11).
2. ↑    *Mali: au moins 35 morts dans les affrontements islamistes/Touareg à Gao.*  jeuneafrique.com (Noiz kontsultatua: 2016-11-11).

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q853699
* Commonscat Multimedia: Mouvement national de libération de l'Azawad

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315138005
* LCCN: no2015062551

 |

* Wd Datuak: Q853699
* Commonscat Multimedia: Mouvement national de libération de l'Azawad
**Jose Migel Andueza Elizalde** (Bera, 1931-Donostia, 1970eko abenduaren 21a) langile nafarra, Espainiako Goardia Zibilak hiru aldiz tirokatu zuen istripu bat izan ondoren. 1970eko Euskal Herriko lehen biktima izan zen.

Biografia
---------

Andueza, nafarra zen jatorriz, baina Ameriketako Estatu Batuetan igaro zituen bere lehen urteak. Atlantikoaz bestalde urte batzuk eman ostean bueltatu zen berriz ere Berara, eta handik hamar urtera hil zuten, Donostiara egindako joanaldi batean, 37 urte zituela.

Esteban Andueza ilobaren arabera, Infernu inguruan izandako istripu baten ondoren, liskarra sortu zen bertan aurkitzen ziren udaltzaineen eta kaltetuen artean, eta Goardia Zibilak esku hartzea erabaki zuen: «Antza denez, bi gidariak akordio batera iristen ari zirela iritsi zen Guardia Zibila, eta eztabaidatzen hasi ziren», aipatu zuen osabaren omenaldi batean. Hiltzailearen identitateak ezezaguna izaten jarraitzen duen arren, agente horietako batek hil zuen Andueza, hiru bala tiroz. Poliziak hiru aldiz tirokatu zuen artzain beratarra, Tolosa etorbidean izandako auto istripu baten ostean.

Desprestigio kanpaina
---------------------

Bertsio ofizialaren arabera, Anduezak laban batekin mehatxatu zuen guardia zibila, eta agenteak bere buruaren defentsan jardun zuen. Era berean, biktimaren heriotzaren aktan, bala zauri guztiak isilean gorde zituzten, eta barne odoljario bat baino ez zuten aipatu heriotzaren jatorri gisa. Bestelako bertsiorik aipatu ez zedin, halaber, VI. Eskualde Militarreko komandanteak eta agente biktimarioaren kidego militarreko funtzionario batek egin zituen epaile instruktore eta lekuko lanak.

Aitortza
--------

Familiak ez zuen aitortzarik jaso 40 urte pasatu ziren arte. 2012ko dekretu baten bitartez aitortu zuen Eusko Jaurlaritzak Andueza motibazio politikoko indarkeriaren testuinguruan izandako giza eskubideen urraketen biktima izan zela.

Bibliografia
------------

* Javier Buces: *Modos de matar y morir. Víctimas del franquismo en Gipuzkoa*. Aranzadi Zientzia Elkartea, 2023.

ISBN: 978-84-17713-89-8. 111.or.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Antonio Goñiri omenaldia.
Bloke-eskalatzailea.
**Bloke-eskalada** edota **bulder** (ingelesez **bouldering**) harkaitz blokeak edota horma txikiak igotzean datzan eskaladaren modalitatea da. Bloke edo horma hauek 8 metroko gaiaera izatera iritsi daitezke, eta inongo ohiko eskaladako segurtasun material edo elementurik erabili gabe igotzen dira (soka, uhala, fijazio elementuak eta abar), zeharka eta piskanaka igoz burutzen da. Harkaitzak konpondu beharreko "arazoak" izaten ditu, bai igoeran nahiz zeharkako ibilaldian (horizontalean). Eskalada mota honen lehentasuna igoera edo ibilbide laburretako muturreko zailtasuna da. Kirol honetako hizkeran eskalatzeari "blokatzea" deitzen zaio.

Orokorrean eskalatzailearen azpialdean "crash pad" izenezko segurtasun koltxoneta jartzen da, eta "eramaleak" izeneko laguntzaileek behealdetik jarraitu beharreko ibilbidea edo topatzen dituen oztopoei buruzko argibideak eta iritziak ematen dizkiote. "Eramaleek" eskalatzailea eroriz gero erorketak ondorio larririk izan ez dezan saiatzen dira.

Ikus gainera
------------

* Eskalada
* Izotz-eskalada

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q852989
* Commonscat Multimedia: Bouldering

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph255088

 |

* Wd Datuak: Q852989
* Commonscat Multimedia: Bouldering
**Dolli Beatriz Irigoyen Fontaine** (General Las Heras, Buenos Aires, 1951ko abenduaren 19a) argentinar sukaldaria, irakaslea eta enpresaburu gastronomikoa da.

Biografia
---------

Buenos Aireseko General Las Heras herrian jaioa, sukaldaritzarekin harremana familiaren sukaldean hasi zen txikitan. 24 urterekin bere jaioterrian hasi zuen lehen gozogintza negozioa, landa eskolan irakasle lanbidearekin uztartu zuen lana. Urte batzuk geroago, Las Heras elkarte sozialeko jatetxearen ardura hartzeko aukera jaso zuen, hau da bere hasiera arloan. 

Esperientzia horren ostean, Carrefourrek kontratatu zuen San Isidro sukurtsalean gozotegia eta pasta fabrika jartzeko.  Bere herriaren eta Buenos Aires Metropolitarren artean bidaiatzea ekiditeko, Irigoyenek bere familiarekin Hiriburu Federalean finkatzea erabaki zuen, eta bertan sukaldaritza eskolak ematen hasi zen eta gero telebistan debuta egin zuen Canal 7- n eta geroago Utilísima kable katean. 

1990eko hamarkadan, Dollik bere jatetxe negozioa zabaldu eta bi jatetxe ireki zituen Buenos Airesen. 1998ko abuztuan, Palermoko Buenos Aires auzoko Figueroa Alcorta y Tagle etorbideko jatetxea ixtea erabaki zuen, ireki zenetik 18 hilabetean 18 lapurreta jasan zituelako.  Ekitaldi horien ostean, Irigoyenek El Gourmet kable bidezko katearen parte izateko gonbidapena jaso zuen, eta horrekin Latinoamerika osoan aintzatespena lortuko zuen. 

Era berean, Santa Clara de Asís saria ere jaso zuen, eta bi urtez jarraian (2001-2002) Martín Fierro saria jaso zuen Argentinako sukaldaritza kable programa onenaren kategorian. Nazioartean, Irigoyenek Urrezko Bokusearen buru izan zen bitan eta *Académie Culinaire de Franceko* kidea da Latinoamerikako gastronomiari egindako ekarpenagatik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Dolli Irigoyen - El Gourmet.* .
2. ↑    *Dolli Irigoyen, docente y empresaria gastronómica.* .
3. ↑    *El canal de cable Elgourmet vendrá a Durazno a realizar programa culinario con Dolli Irigoyen.* .
4. ↑    *Dolli Irigoyen la reina de a gastronomía argentina en más de 4 décadas de sabor.* .
5. ↑   «Víctima de sucesivos asaltos, el restaurante Dolli decidió cerrar» *La Nación* (Buenos Aires, Argentina).
6. ↑   «Dolli Irigoyen - Planeta de Libros» *Planeta de Libros*.
7. ↑   «Dolli Irigoyen: "Un plato es un estado de ánimo"» *Sólo Líderes*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q100270987

 |

* Wd Datuak: Q100270987