recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Miguel Enríquez Espinosa** (Concepción, 1944ko martxoaren 27a - Santiago, 1974ko urriaren 5a) Txileko medikua izan zen, Ezkerreko Mugimendu Iraultzailea alderdi politiko marxista-leninista sortu eta zuzendu zuena.

1973ko irailaren 11n estatu kolpe militarraren ostean, Enríquezek erresistentzia klandestinoa antolatu zuen Augusto Pinochet jeneralaren diktaduraren aurka. Urtebete ezkutatuta egon ondoren, erregimeneko polizia politikoak, DINAk, bere ezkutalekua Santiago auzo txiro batean ezagutuko zuen. Urriaren 5ean, bere etxea DINA agenteek eta ehunka poliziek inguratu zuten tankeekin eta helikopteroekin. Enríquezek poliziaren esku uzteari uko egin zion eta bere etxera botatako granadak hil zuen.

Bere semea, Marco Enríquez-Ominami, Txileko politikari nabarmena da eta 2009ko presidentetzarako hauteskundeetarako hautagai independentea izan zen zentro-ezkerreko agendarekin.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q922267
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 19008963
* ISNI: 0000000108759925
* BNE: XX4696476
* BNF: 16545174q (data)
* GND: 143197819
* LCCN: n99006602
* SUDOC: 088541010
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01781/eu\_e\_1729/e1729

 |

* Wd Datuak: Q922267
**Xirula Mirula** Imanol Urbieta eta Kontxi Aizarna musikariek zein irakasleek 1983an musika eta euskara uztartzeko metodoa eta musika eskolak izan ziren. Musika eta pedagogia eskola-laborategia zen beraiena, eta han ibili ziren laguntzen, eskolak ematen, kanta berriak haurrekin esperimentatzen, koordinazio-lanak egiten edota grabazio-teknikari gisa lanean, besteak beste. Helburua haurrak musika euskaraz ikastea zen. Zarauzko lehenengo musika eskola sortu zuen, baina bere jaioterritik Donostiara zabaldu zuen lana. Gaur egun, Euskal Herri osoan ezagunak dira Urbietaren abestiak, eta bere legatuak bizi-bizirik jarraitzen du.

Historia
--------

Imanol Urbietak haur kantekin lehenengo euskarazko diskoa atera zuen, Bartzelonan grabatutakoa, 1968-1969 urteetan. Lehenago ez zegoen umeentzako kantekin diskorik euskaraz. Ordura arte, eskoletan euskaraz abesten ziren kantak irakasle bakoitzak zekizkienak ziren. Xirula Mirula metodoaren bidez, musikaren teoria azaltzen zen, baina umeentzat: ipuinekin eta kantekin. Liburu bat eta lau kasete argitaratu zituzten lehenengo, Zarautzen, 1979an. Ondoren, Imanol Urbietak 1983ko udan zabaldu zuen Xirula Mirula grabaketa estudioa eta musika eskola Amara Berriko Katalina Erauso kaleko 12. zenbakian, eta musika eskola gisa bertan jarraitzen du oraindik ere, Joxean Urbieta semearen (Zarautz, 1961) gidaritzapean. Geroago, metodo hori haur txikientzako ez zela oso egokia eta Xixupika proiektua sortu zuten Haur Hezkuntzako umeentzat. 

1994tik izen bereko musika-elkartea sortu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Lartzanguren, Edu. ««Onenak ginen, onak ote ginen jakin gabe»» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-03-10).

Ikus, gainera
-------------

* Imanol Urbieta
* Kontxi Aizarna

Kanpo estekak
-------------

* Sara Ibarguren: "Sinple bezain tinko, haur kantariak trebatzeko jaioa", *Hirutxuloko Hitza*, 2024/02/2, 6-11 or.
* Imanol Urbietarekin Xirula Mirulari buruzko elkarrizketa 2008an.
**Begoña Arrokero Ibaibarriaga** (Ondarroa, 1961) kirolaria da. Atletismoa eta mendizaletasuna praktikatu ditu.

Biografia
---------

Aurrera Mendi Taldearen mendi irteeretara joaten zen haurra zela izeba-osabekin. Gaztetan, **Jose Mari Naberan** (Ondarroa, 1946-2015) ezagutu zuen. Naberanen alaba, Nekane Naberan, Zubi Zahar Ikastolan hasi zenean, atletismo taldea sortu zuen, eta Arrokero taldean sartu zen.

Saturraran hondartzan egiten zituzten entrenamenduak. Apurka-apurka bakoitza bere espezialitatera egokitzen joan zen, eta bera xabalinan espezializatu zen. Txapelketako atean geratu zen, lesionatu egin zelako.

### Ondarroako institutuko maisu

Jose Mari Naberanek bultzaturik, monitore titulua atera eta Ondarroako institutuan gorputz-hezkuntza irakasle izateko postura aurkeztu zen. 19 urte zituen institutuan bertan irakasle bezala lanean hasi zenean.

Begoña Arrokero IbaibarriagaBegoña Arrokero Ibaibarriaga
Egun, jubilatuta, kirola egiten jarraitzen du, adibidez spinning, mendia edo udan igeria. 


1. ↑    «Mendia: 70eko hamarkadan emakumeek Ondarroan egin zezaketen kirol bakarra» *11barri* (Noiz kontsultatua: 2024-02-02).
Hodori
**Hodori** (koreeraz: 호돌이) 1988ko Seulgo Udako Olinpiar Jokoetako maskota ofiziala izan zen, Hego Korean.

Tigre liraindua, Kim Hyunek diseinatu zuen, tigre adiskidetsu bat bezala, korear herriaren, tradizio abegitsu eta adiskidetsuak irudikatzen dituena, eta, Hodori izena, publikoak bidalitako 2.295 iradokizunen artean aukeratua izan zen.

"Ho" silaba, koreerazko tigre hitzetik dator ("horangi", koreeraz 호랑이) eta "dori", koreeraz umeentzako erabiltzen den txikigarri bat da.

"Hosuni" izeneko tigre eme bat ere egon zen, baina ez zen askorik erabili.

"Hodori" taekwondoko demostrazioko Talde Nazionalaren izena ere bada, Hodori tigrea ere erabiltzen duena, bere ikur bezala.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Sam arranoa** | **Olinpiar Jokoetako maskota**1988 | Ondorengoa**Kobi** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q495163
* Commonscat Multimedia: Hodori

---

 |

* Wd Datuak: Q495163
* Commonscat Multimedia: Hodori
**Badaling** (txinera tradizionalez: 八達嶺; txinera sinplifikatuz: 八达岭; pinyinez: *Bādálǐng*) Txinako Harresi Handiko atalik bisitatuena. Yanqing barrutian dago, Pekingo hirigunetik 80 kilometro ipar-mendebaldera. Ming dinastiak 1505ean eraiki zuen. Badalingeko punturik altuena Beibalou (txinera tradizionalez: 北八樓) da, itsas mailatik 1015 metroko altuera duena.

1957an harresiaren atal honi zaharberritze sakona egin diote, eta turistei irekitako lehen zatia izan zen. Gaur egun milioika pertsonak bisitatzen dute urtero, eta inguruko eremuan garapen handia izan da, hotelak, jatetxeak eta teleferiko bat eraikitzea barne. Duela gutxi autobide bat eraiki dute, ingurua Pekingo erdialdearekin lotzen duena.

Richard Nixon presidenteak eta bere emazteak, Li Xiannian lagun zutela, 1972ko otsailaren 24an, Txinara egindako bidaia historikoan bisitatu zuten. Gero, munduko beste agintari ospetsuk ere, tartean Margaret Thatcher, Ronald Reagan eta Mikhail Gorbatxov bisitatu dute.

Badaling eta inguruko autobidea 2008ko Pekingo Olinpiar Jokoetako errepideko txirrindularitza probak amaitu ziren tokia izan ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)**  *A Guide to Exploring the Great Wall of China from Beijing.*  2017-5-4.
2. ↑   **(Ingelesez)** PBS. *American Experience.* .
3. ↑   **(Ingelesez)** «Bādálǐng» *Lonely Planet*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q798826
* Commonscat Multimedia: Badaling

---

* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 438-001

 |

* Wd Datuak: Q798826
* Commonscat Multimedia: Badaling
**Isabella Echeverri Restrepo** (Medellin, 1994ko ekainaren 16a) kolonbiar futbolaria da. Erdilari postuan jokatzen du Kolonbiako futbol selekzioan eta Sevilla FC Emakumezkoen taldean.

Karrera
-------

##### Kluba

Echeverri Kolonbian hazi zen. 2012an, Estatu Batuetara joan zen Toledoko Unibertsitatean ikastera eta Toledo Rockets unibertsitateko klubean futbolean aritzera. Hala ere, National Collegiate Athletic Association-ek (NCAA) ez zion jokatzeko baimenik eman 2014ra arte.  2016az geroztik Houston Aces taldean ere jokatzen du. 

### Selekzio nazionala

2011n, Kolonbiako 20 urtez azpiko futbol selekziora deitu zuten, eta 2013ra arte jokatu zuen. 2014an senior talderako deitu zuten. Ekuadorren aurka 2015eko Emakumezkoen Munduko Kopako sailkatze lehiaketan, bere lehen gola sartu zuen senior taldearentzat.  Munduko Txapelketan Frantziaren aurkako partida jokatu zuen hiru minutuz.  Rioko 2016ko Udako Olinpiar Jokoetarako, Kolonbiako selekziorako deitu zuten berriro.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Colombian imports spark Rockets' soccer.*  14 de octubre de 2014.
2. ↑    *Houston Aces #8 Isabella Echeverri Restrepo.* .
3. ↑    *Colombian imports spark Rockets' soccer.*  14 de octubre de 2014.
4. ↑  *Isabella ECHEVERRI.*
5. ↑    *Aces Echeverri and Ariza selected to Colombian national team for Summer Olympics.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19957689
* Commonscat Multimedia: Isabella Echeverri

---

* **Kirolariak**
* COI: isabella-echeverri

 |

* Wd Datuak: Q19957689
* Commonscat Multimedia: Isabella Echeverri
**Queer as Folk** Erresuma Batuko komedia telesail bat da. Russell T Davies galestar gidoigileak sortu eta Aidan Gillen, Craig Kelly eta Charlie Hunnam aktoreek antzeztu zuten. 1999ko otsailaren 23tik 2000ko otsailaren 22ra Channel 4 katean aireratua izan zen. Euskaraz *Hego zoroa* izenburuarekin eman zuten ETB 1 katean.

2005ean AEBetan eta Kanadan izenburu berdineko berregokitzapen telesaila *aireratu zen.*

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Telesailak Manchester hirian bizi diren hiru multil gazte homosexualen gora beherak azaltzen ditu: Stuart Allen Jones (Aidan Gillen) sexualki oso aktiboa eta arrakastatsua da, haren urte askotako adiskidea den Vince Tylerri (Craig Kelly) mutilagunak topatzea zailagoa egiten zaiona, eta Nathan Maloney (Charlie Hunnam) armairutik atera berria den eta beregan oraindik konfidantza askorik ez duen 15 urteko nerabea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *EBHS Hego zoroa.*  (Noiz kontsultatua: 2024-02-14).

Kanpo estekak
-------------

* *Queer as Folk* telesailaren iragarkia ikusgai. Youtube.com **(Ingelesez)**
* IMDBko fitxa irakurgai **(Ingelesez)**
AEBko presidentea Dwight Eisenhower agur mezuaren telebistako irudia, non *konplexu militar-industrial* kontzeptua ezagutarazi zuen.
**Konplexu militar-industriala** (KMI) gobernuen, indar armatu nazionalen eta industrialen arteko harreman politikoei erreferentzia egiteko erabiltzen den kontzeptua da. Harreman horiek merkataritza-sektorearen laguntza lortzen dute nazioko defentsaren eta segurtasun-politikaren barruan entrenamendu militarrerako, armetarako, ekipoetarako eta instalazioetarako ikerketa, garapen, ekoizpen, erabilera- eta laguntza-politikak onartzean. Burdinazko triangelu mota bat da.

Hitz horrek batez ere Estatu Batuetako militarrei egiten die erreferentzia, Dwight D. Eisenhower presidentearen agur-hitzaldian erabili ondoren ospea irabazi baitzuen; hala ere, termino hori antzeko azpiegitura duen edozein herrialdetan aplika daiteke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *military-industrial complex | Definition, Elements, Influence, & Facts.* .
2. ↑   Editors, History com. *Military-Industrial Complex.* .
3. ↑  Eisenhower - Farewell address (text a WikiSource)

Kanpo estekak
-------------

* Eisenhower - Farewell address (youtube bideoa)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q744593
* **Identifikadoreak**
* BNF: 119804896 (data)
* GND: 4134127-2
* LCCN: sh88001569
* NARA: 10640924
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q744593
Leonid Brezhnev eta Richard Nixon.

*Artikulu hau politika-terminoari buruzkoa da; eskapularioa gaitzat duena beste hau da: «Detente»*
Politikagintzan, **détente** "lasaitzea" edo "arintzea" esan nahi duen termino frantsesa da. Testu historiko askotan "distentsioa" ere esaten diote. Terminoa 1970aren hasieratik erabili zuten nazioarteko politikan. Normalean, nazioarteko edozein egoeratan erabiltzen dute, non nazio jakin batzuek, aurrez etsaiak izan arren, ez baitute ageriko gerran parte hartzen, tentsioak gutxitzen dituzten diplomaziaren eta konfiantza eraikitzeko neurrien bidez. Hala ere, hitza, nagusiki, Gerra Hotzaren urtze prozesuan Sobietar Batasunaren eta Estatu Batuen arteko tentsioaren murrizketa deskribatzeko erabiltzen dute, 1940ko hamarkadaren amaieran nazien erregimena erori zenetik 1980ko hamarkadaren hasiera arte gertatu zena. Errusian, "razriadka" (errusieraz: разрядка) terminoa erabiltzen dute.

Bibliografia
------------

* Suri, Jeremi. *Power and Protest: Global Revolution and the Rise of Détente*. Harvard University Press (2003).

* Sarotte, M. E. *Dealing with the Devil: East Germany, Détente and Ostpolitik, 1969-1973*. University of North Carolina Press (2001).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q155705
* **Identifikadoreak**
* NKC: ph524432
* NARA: 10640518
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q155705
**Al Nair** edo **Alnair** (α Gruis/α Gru) Grus (kurriloa) konstelazioko izarrik dizdiratsuena da, 1,73ko magnitudearekin. Bere izena arabierazko النائر (an-nayyir)retiik dator eta "dizdiratsua" esan nahi du. Txinan **Ke** bezala ezagutzen zen.

Al Nair B7IV espektru motako eta 13500 kelvineko tenperatura efektiboa duen izar azpierraldoi zuri-urdinska bat da. Bere argitasuna gure eguzkiarena baino 380 aldiz handiagoa da, ultramorean igorritako erradiazioa barne, eta bere diametro angeluarraren neurketa zuzena oinarri hartuta, bere erradioa gure eguzkiarena baino 3,3 aldiz handiagoa izango litzateke. Bere motako beste izar batzuk bezala, abiadura handian biratzen du, gure eguzkiak baino 120 aldiz azkarrago. Bere errotazio abiadura 236 km/skoa da gutxienez, bira bat egun bat baino gutxiagoan betez. Bere egoera ebolutiboari dagokionez, bere barne hidrogenoaren fusio nuklearra amaitzetik gertu dago, edo baliteke egoera horretara jada iritsi izana. Bere adina 100 milioi urte ingurukoa da.

Gainontzean, "oso normala" da, bere motako izarren eredu izateraino. Bere atmosferako atomoek eragindako xurgapen lerro gutxiko espektru sinple bat duenez, izararteko gasa ikertzeko hondo bezala erabiltzen da. Gure eguzki sistematik 101 argi urteko distantziara dago.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q854042
* **Astronomia**
* SIMBAD: \* alf Gru

 |

* Wd Datuak: Q854042
**Achird** (Eta Cassiopeiae / η Cas) Cassiopeia konstelazioan dagoen izar bikoitz bat da.

Sistema honetako izar nagusia den η1 G3V espektro motako eta +3,45 magnitudeko nano hori bat da. Bere argitasuna eguzkiarena bainoa 1,3 aldiz handiagoa da, bere diametroa gure eguzkiarena baino %15 inguru handiagoa baino ez delarik, eta soilik 1,07 aldiz masa handiagoa du, guzti honek gure eguzkiaren oso antzeko egiten duelarik (G2V espektro motakoa dena). Egileren batzuk 9 eguneko orbita periodoa duen izar bitar espektroskopiko bat zela pentsatu zuten, baina hau jada baztertua izan da.

Bere kidea, η 2 K7V espektro motako eta +7,51 magnitudeko nano laranja bat da. Bere argitasuna gure eguzkiarenaren 0,07koa da, bere erradioa gure eguzkiarenaren erdia, eta bere masa eguzkiarenaren 0,42 da.

Bi izarrek euren masa zentruaren inguruan 480 urteko periodoko orbita batean, eta euren artean, batez beste 71 unitate astronomikoko distantzia dago, orbitaren eszentrikotasun handiaren ondorioz distantzia hori 36 eta 107 unitate astronomikoren artean aldatzea eragiten duen arren.

Eta Cassiopeiae sistema gurearen antzeko planetak izan ditzaketen gure eguzkiaren antzeko izarren zerrendan dago, Terrestrial Planet Finderrek ikertuko dituenak, alabaina, exoplaneten bilaketetan, egundaino ez da planetarik aurkitu han, eta sistemaren metaltasun baxuak (gure eguzkiarenaren erdia inguru), han planetak egotea oso litekeena ez izatea pentsarazten du.

Gainera, sei izar bikoitz optiko daude, benetan η1 eta η 2 baino askoz distantzia handiagora daudenak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13605
* **Astronomia**
* SIMBAD: \* eta Cas

 |

* Wd Datuak: Q13605
**Durga** (sanskritoz: दुर्गा *Durgā*) hinduismoko jainkosa garrantzitsua da, Mahadevi ama jainkosaren forma nagusi gisa gurtua. Babesarekin, indarrarekin, amatasunarekin, suntsipenarekin eta gerrarekin lotutako jainkosa da. 

Durgaren kondairak ongiaren garaipena irudikatu ohi du gaizkiaren aurka, bakea, oparotasuna eta dharma mehatxatzen duten deabruen aurka borrokatuz. Uste da Durgak gaiztoen aurkako bere jainkozko haserrea erakusten duela zapalduak askatzeko, eta suntsipena ekarriko duela sorkuntza indartzeko. Ama baten iruditzat hartzen da, eta sarritan emakume eder bat bezala irudikatzen da, lehoi edo tigre baten gainean jarria, beso ugarirekin, bakoitzak arma bat daramala, eta sarritan deabruak garaituz. Shaktismoan oinarritutako sektaren jarraitzaileek oso gurtua da, eta Shaivismoa eta Vaishnavismoa bezalako beste talde batzuetan ere garrantzitsua da.

Shaktismoaren testu garrantzitsuenek, *Devi Mahatmya* eta *Devi Bhagavata Puranak*, Devi (jainkosa) unibertsoaren sortzaile nagusia eta Brahman (azken egia eta errealitatea) gurtzen dute. Hinduismoaren Smarta tradizioko Panchayatana pujako bost jainko baliokideen artean dago. Panchadevekiko independentea da. Vishnuren arreba gaztetzat ere hartzen da, Bhagavata puranoaren arabera.

Durgak jarraitzaile asko ditu Indian, Bangladeshen, Nepalen eta beste hainbat herrialdetan. Batez ere udaberri eta udazkeneko uzten ostean gurtuko dute, Durga Puja, Durga Ashtami, Vijayadashami, Deepavali eta Navaratri jaialdietan batez ere.
**Altarf** edo **Al Tarf** (β Cnc / β Cancri / 17 Cancri) Cancer konstelazioko izarrik dizdiratsuena da 3,50eko itxurazko magnitudearekin. Bere izena arabieratik dator, eta "muturra" esan nahi du, karramarroaren hanketako batean dagoelarik.

Altarf erraldoi laranja bat da, K4III espektro motakoa, eta gure Eguzki-sistematik 290 argi-urteko distantziara dagoena. Bere argitasuna gure eguzkiarena baino 660 aldiz handiagoa da, eta gure eguzkiarena baino 50 aldiz handiagoa den erradio bat du, Merkurio eta Eguzkiaren artean dagoen distantziaren %65aren baliokidea. Izar erraldoien artean argitsuenen artean dago, Kochab (β Ursae Minoris), Etamin (γ Draconis) eta Alfa Lyncisen pareko ezaugarriekin. Bere bizitza hiru eguzki masako izar bat izaten hasi zuen, eta gaur egun, bere izar eboluzioaren azken etapetan, ziuraski bere barneko helioa karbonoan eta oxigenoan fusionatzen ari da. Altarfen berezitasun bat bariozko izar "arin" bat izatea da, bere bario ugaritasuna gure eguzkiarena baino sei aldiz handiagoa delarik. Izar mota hauetan barioa, aurretik eboluzionatu zuen eta gaur egun nano zuri bat den izar batetik dator; Altarfen kasuan, baina, azken hau oraindik ez da aurkitua izan.

Edonola ere, badirudi Altarfek baduela 14 magnitudeko kide ahul bat, bisualki 29 arku segundora. Ziuraski nano gorri bat da, izar nagusitik 2600 unitate astronomikoko distantziara dagoena gutxienez. Espazioan duten pareko mugimenduagatik benetako kideak direla adierazten du.

Altarf ez da oso antzeko izena duen Alterfekin (λ Leonis) nahastu behar.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11    *SIMBAD query result: NSV 3973 -- Variable Star.*  Centre de Données astronomiques de Strasbourg.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13766
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Astronomia**
* SIMBAD: \* bet Cnc

 |

* Wd Datuak: Q13766
Geissler hodiak, apaintzeko itxurekin (1869eko marrazkia, Frantziako fisika liburu batean)
**Geissler hodia** beirazko hodi bat da, deskarga elektrikoen printzipioak frogatzeko. Heinrich Geissler fisikari alemaniarraren asmakizun bat da, 1850ekoa.

Hodiaren barnean deskarga elektriko bat ematean, presio txikin eta gas giro batean, kolore ezberdinetako argia igortzeko gai diren hodiak dira. Hodi hauek, iragarki argitsuetarako erabiltzen dira.

Hodiak, airea presio normalean du, eta, muturretako batean, elektrodoetako batek, zenbait milioika volteko potentzial diferentzia ezartzen du, korronte igarotze nabarmen bat eraginez. Presioak, merkurioko hamar milimetroraino jaisten jarraitzen badu, argitze ahul bat gertatzen da, airean molekulen arteko talkaren ondorioz gertatutako ionizazioagatik. Ioi hauek, abiada handia hartzen dute, eta, parean topatzen dituzten molekulen aurka talka egitean, elektroiak ken diezazkieke. Presioa, are gehiago jaisten bada, argitzea hedatu eta estratifikatu egiten da.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** *Instruments for Natural Philosophy*: Geissler hodiak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q537792
* Commonscat Multimedia: Geissler tubes

---

 |

* Wd Datuak: Q537792
* Commonscat Multimedia: Geissler tubes
**Azmidiske** edo **Asmidiske** (ξ Puppis / ξ Pup / 7 Puppis) Puppis konstelazioko zazpigarren izarrik dizdiratsuena da, +3,34ko itxurazko magnitudearekin. Ez da gertu duen antzerako izeneko Aspidiskerekin nahastu behar.

Azmidiske, izar supererraldoi hori bat da, G6Ia mota espektralekoa eta 4990º kelvineko azaleko tenperatura duena. Lurretik 1300 argi urteko distantziara dago. -4,74ko magnitude absolutuarekin, bere diametroa, gure eguzkiaren halako 120 da (0,57 unitate astronomiko), eta bere masa, gure eguzkiaren masaren halako 8 eta 10 bitartean da. Bere izar eboluzioaren barnean, litekeena da hazten eta hozten egotea supererraldoi gorri bihurtzeko, edo, aldiz, supererraldoi gorri fasetik pasa ondoren, uzkurtzen eta berotzen egon daiteke. Ez da zehatz ezagutzen etapa batean ala bestean dagoen. Bere metal edukia hidrogenoarekiko, oso altua da, gure eguzkian baino %60 handiagoa.

Badago Azmidiskek gertuko izar lagun bat duenaren ebidentziaren bat, soilik 2 unitate astronomikoko distantziara, urte beteko orbita periodoarekin. Askoz urrunago, 5 segundo sexagesimaletara, 13 magnitudeko eguzkiaren antzeko izar bat dago, gutxienez 2.000 unitate astronomikoko distantziara orbitatzen duena eta bira oso bat ematen, 26.000 urte ematen dituena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1077129
* **Astronomia**
* SIMBAD: \* ksi Pup

 |

* Wd Datuak: Q1077129
Boltxebikeen bilera, 1920. Eseriak (ezkerretik hasirik): Enukidze, Kalinin, Bukharin, Tomski, Laxevitx, Kamenev, Preobrazhenski, Serebriakov, Lenin and Rikov
**Boltxebike**ak (errusieraz: большевик, "Gehiengoaren aldekoak") Errusiako Langileen Alderdi Sozialdemokrataren fakzioetako bat izan ziren. Leninen aldeko kideek hartu zuten izen hori 1903an, alderdiaren II. kongresua irabazi ondoren; beste fakzioa Julius Martoven mentxebikeak (errusieraz: меньшевики, "Gutxiengoaren aldekoak") ziren.

Historia
--------

Boltxebikeek, Leninen tesiei jarraiki (geroago leninismo deitu zena), alderdi komunista itxi, profesionalizatu, homogeneo eta antolakuntza gaitasun handikoa nahi zuten: langile-mugimenduaren abangoardia izango zen eta iraultzaile profesionalez osatua: mentxebikeek alderdiaren oinarriekiko irekitasuna hobesten zuten, ordea.

Alderdiaren baitako zatiketa bere II. Kongresuan jazo zen, Londresen 1903an. Leninek alderdiaren antolakuntza ikuspegi berezkoa garatu nahi izan zuen, nahiz eta alderdiaren gehiengoa Mertoven alde egon. Hala ere, Mertoven tesiak gutxiengoa izan ziren Zuzendaritza Komitean (hortik dator *mentxebike* izena: "gutxiengoa").

1905eko Iraultzak porrot egin eta gero, boltxebikeek jarrera gogortu eta borroka armatuaren alde egin zuten. Horren ondorioz, bi joeren arteko gatazka areagotu eta Georgi Plekhanov Leninengandik bereizi zen; 1912an boltxebikeek alderdi berria, alderdi komunista, sortu zuten, Lenin buru zela.

1917ko Otsaileko Iraultzaren ondoren, boltxebikeak erabat nagusitu ziren, eta Urriko Iraultza boltxebikeek egin zuten nagusiki. Horren ondoren, *Errusiako Alderdi Komunista (boltxebike)* izena hartu zuten, eta Sobietar Batasuneko Alderdi Komunista (boltxebike) geroago. 1952an *boltxebike* erreferentzia kendu zen izenetik.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2018/3/28 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  Zehazki hiztegia — EHU

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q83372
* Commonscat Multimedia: Bolsheviks

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125556967
* LCCN: no2016018217
* NKC: ph832288
* SUDOC: 027545962
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q83372
* Commonscat Multimedia: Bolsheviks
Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da.Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu hemen klik eginez gero.Eliza Katolikoaren agintari gorena da aita santua, baina izan dira hain santu ere izan ez direnak.
**Antipapa** legez kanpo hautatua izanik, Eliza Katolikoak halakotzat hartzen ez duen Aita Santua da. Antipapen zerrenda finkorik ez da, hautapenaren legezkotasuna ez baita beti gauza segurua. Izan ere, Goi Erdi Aroan bortxazko ezarpen asko izan zen eta zisma handiaren garaian kardinal berberek bi Aita Santu (Urbano VI eta Klemente VII) hautatu zituzten. Haietako bakoitza kristau herriaren zati handi batek onartu zuen.

Antipapa garrantzitsuenak hauek dira: San Hipolito (217-235); Novaziano (251); Felix II.a (355-358); Ursino (366-367); Eulalio (418-419); Konstantino II.a (767-769); Anastasio (855); Kristoforo (903-904); Frankon, Bonifazio VII.a (974, 984-985); Filagato, Joan XVI.a (997-998); Benedikto X.a (1058-1059); Cadalo, Honorio II.a (1061-1072); Giberto, Klemente III.a (1080, 1084-1100); Maginulfo, Silvestre IV.a (1105-1111); Maurizio Burdin, Gregorio VIII.a (1118-1121); Pierleoni, Anakleto II.a (1130-1138); Gregorio Conti, Viktor IV.a (1138); Ottaviano de Monticello, Viktor IV.a (1159-1164); Guido da Crema, Paskual III.a (1164-1168); Joan Sturmeko abadea, Kalixto III.a (1168-1178); Lando Frangipane, Inozentzio III.a (1178-1180); Pietro Rainalducci, Nikolas V.a (1328-1330); Genovako Roberto, Klemente VII.a (1378-1394); Bernard Garnier, Benedikto XIV.a (1425-1430), Petros Filarges, Alexandro V.a (1409-1410); Baldassare Cossa, Joan XXIII.a (1410-1415); Savoiako Amadeo, Felix V.a (1425-1430).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q172748
* Commonscat Multimedia: Antipopes

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300379813
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00358/eu\_a\_3589/a3589

 |

* Wd Datuak: Q172748
* Commonscat Multimedia: Antipopes
Haur bat desfile batean zehar botatako **konfetiaz** libertitzen.
**Konfetia** jaietan giro alaia sortzeko airera botatzen diren paper-puska koloretsu eta txikien multzoa da. Denetariko jaietan erabil daitezke, baina batez ere ihauterietako eta bestelako desfileetan (desfileko partaideen eskutik edo balkoietatik), ezteietan (hauetan arroza eta petaloak ere botatzen dira, baina), kirol-ospakizunetan eta urtezahar gaueko ospakizunetan erabiltzen da. Propio ekoiztutako konfetia saltzen da dendetan, baina etxean ere egin daiteke, koloretako paperak guraizez ebakiz. Plastiko eta metalezko konfetia ere badago.

Etimologia
----------

Italierazko «*confetti*» datorren hitza da, *goxoki* adierazten duena. Erdi Aroan Italiako hainbat jaitan goxokiak bata besteari indarrez botatzeko ohiturari egiten dio erreferentzia. 1875ean paperezko «confetti»a egiten hasi ziren, inork minik ez hartzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Vivimilano.it - L'uomo che inventò i coriandoli» *web.archive.org* 2010-07-03 (Noiz kontsultatua: 2020-03-10).
2. ↑    *Enrico Mangili, l’inventore dei coriandoli « Cascina Gobba.*  (Noiz kontsultatua: 2020-03-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q815530
* Commonscat Multimedia: Confetti

---

 |

* Wd Datuak: Q815530
* Commonscat Multimedia: Confetti
**Macadamia** intxaurrak usain gozoko loreak dituzten zuhaitz altu batzuen fruituak dira. Euren sorterrikoek "kindal kindal" ala *jindili* izenekin ezagutzen dituzte.

Jatorriz Australiako alde subtropikalekoak dira baina Hawaiin, Kalifornian eta Floridan hazten dira.
Lur bero horietan euria maiz egiten du. Gastronomia munduaren ateak zabaldu ditu, nahiz eta %51 eta %73 artean gantzez osatuak dauden. Alegia, fruitu lehorraren gramo bakoitzak 5’6 eta 6’4 kilokaloria artean ditu.

Ezaugarriak
-----------

Macadamiaren fruituak forma esferikoa du, egitura bigun krematsua eta zapore oso gozoa. Haren diametroa bi zentimetro ingurukoa da, oskolak azal gogorra eta lisoa du, kolore berde distiratsukoa.

Gantz monoinsaturatuak bereziki landare-jatorriko elikagaietan daude, esaterako ahuakateetan, oliba-olioan eta fruitu lehor askotan, besteak beste, Macadamia intxaurretan. Gantz edukiera hori %75 baino gehiago izaten da eta odolean triglizerido eta kolesterol mailak kontrolatzen laguntzen du. Horrez gain, %9 proteina, %9 karbohidrato, %2 zuntz dietetiko eta %4 azukre dute.

Bitamina iturri onak dira, besteak beste, A1, B1 eta B2 bitaminak, kaltzioa, potasioa, zuntz dietetikoa eta sodio apur bat dituzte. Hurrekin gertatzen den moduan, macadamiek %40 azido oleiko dute. Gantz mota hori oliba-olioaren antzekoa da eta kolesterol maila jaisten laguntzen du.

Sukaldean
---------

Oso fruitu preziatua da, zapore arinki gozoa du eta almendrena oroitarazten du. Gordinik, txigortuta edo gazituta kontsumitu daitezke. Zapore delikatua duenez, asko eskatzen den aperitiboa da, gazta pastarekin edo patearekin konbinatuta.

Baina kontuz ibili behar da, izan ere, gehiegi txigortzen badira euren zapore mingotsa areagotzen da.

Kosmetikan
----------

Azido palmitoleiko dosi altuak ditu. Macadamia olioarekin, gainera, azalarentzako krema hidratatzaileak, xaboiak eta masajerako olioak egiten dira.

Kanpo estekak
-------------

  

* **(Ingelesez)**Flora of Australia: *Macadamia*
* **(Ingelesez)** Australia's most delicious bush nut
* **(Ingelesez)** Hawaii Macadamia Nut Association webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q310041
* Commonscat Multimedia: Macadamia
* Wikispecies Espezieak: Macadamia

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 381812
* African Plant DB: 192315
* Fl. China: 119230
* GBIF: 2891784
* GRIN:
* IPNI: 32953-1
* ITIS: 27784
* NCBI: 4329
* W3TROPICOS: 40010787
* USDA Plants: MACAD
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D039106

 |

* Wd Datuak: Q310041
* Commonscat Multimedia: Macadamia
* Wikispecies Espezieak: Macadamia
**Alnath** edo **Elnath** (Beta Tauri, β Tau edo 112 Tau) Taurus konstelazioan dagoen izar bat da. Bere izena, batzuetan Al Nath edo Alnath bezala idatzia, arabierazko النطح an-naţħetik dator, eta "topeka dagoena" esan nahi du. Bere irudizko magnitudea +1,68 da, eta, ondorioz, Aldebaranen ondoren Taurus konstelazioko bigarren izarrik dizdiratsuena da. Taurusen, non "zezenaren adarretako" baten muturrean dagoen, eta Aurigaren arteko mugan dagoenez, azken honetan aurigaren eskuineko hankan dagoelarik, Bayerren izendapenean **Gamma Aurigae** izena ere jasotzen du, izen hau askorik erabiltzen ez den arren. Sagitarius konstelazioan dagoen Esne Bidearen erdigunearen kontrako puntua den antizentru galaktikotik 3 grado mendebaldera baino ez dago.

Lurretik 131 argi urteko distantziara, Alnath erraldoi urdin bero bat da, azalean 13.600º Kelvineko tenperatura duena eta B7III espektro motakoa. Bere argitasuna, igorritako erradiazio ultramorea barne, gure eguzkiarena baino 700 aldiz handiagoa da. Bere moduko beste zenbait izar bezala, Alnath kimikoki berezia da eta merkurio-manganesozko izar bat dela dirudi, eredu bezala Alpheratz edo α Andromedae duen izar taldea. Honela, bere manganeso kopurua gure eguzkiarenaren 25 aldiz handiagoa den bitartean, bere kaltzio eta magnesio kopurua gure eguzkian aurki daitekeenaren zortzirena baino ez da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13508
* Commonscat Multimedia: Elnath

---

* **Astronomia**
* SIMBAD: \* bet Tau

 |

* Wd Datuak: Q13508
* Commonscat Multimedia: Elnath
**Una Chi** (**Bruna Bianchi**ren izengoitia, Milan, 1942ko ekainaren 5a - 2021eko urtarrilaren 19) idazle eta itzultzaile italiarra izan zen.

Biografia
---------

Milanen jaioa, alemanezko literaturako irakaslea izan zen Milango Unibertsitatean. Bruna Bianchi izenarekin, hainbat idazle itzuli zituen, adibidez Günter Grass (*Aus* dem Tagebuch einer Schnecke; Einaudi, Torino, 1974), Max Frisch (*Bluebeard*, Einaudi, 1984) eta Martin Walser (*Unicorno*, Feltrinelli, 1969).

Nortasun erotiko handia duen obra batekin, bere prosa analitikoagatik eta bere istorioen krudeltasunagatik bereizten da.

Bibliografia
------------

* E duro campo di battaglia il letto. ES, colleción Ars Amandi. 1994. ISBN 88-86534-56-6.
* Il sesso degli angeli. ES, colleción Biblioteca dell'eros. 1995. ISBN 88-86534-09-4.
* Ti vedo meglio al buio. ES, colleción Biblioteca dell'eros. 1997. ISBN 88-86534-53-1.
* L'ultimo desiderio. ES, colleción Biblioteca dell'eros. 2000[4]. ISBN 88-87939-00-4.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «La scrittrice anonima erotica "Una Chi "potrebbe essere Bruna Bianchi traduttrice milanese».
2. ↑    *73 87 c10 roll cage.* .
3. ↑    *«Ora esplode in Rete l'eros al femminile»..* .
**Castor** Gemini konstelazioko bigarren izarrik distiratsuena da, Poluxen ostean. Hala ere, Bayer katalogoan '**α Geminorum** edo **Alpha Geminorum** gisa izendatzen da, maiz **Alpha Gem** edo **α Gem** gisa laburtua. Itxurazko magnitudea 1,58 da, eta beraz zeruko izarrik distiratsuenetako bat da. Begi hutsez izar bakar gisa ikusten bada ere, izar-sistema anizkoitz bat da, sei izarrekin guztira, elkarren artean biratzen duten hiru pare.

Izar-sistema
------------

Castor sistemaren eskema.
Hiru osagai bisual gisa ikus daiteke, baina hiruak dira bitar espektroskopikoak. 1718an James Pondek aurkitu zen sistema bitarra zela, baina baliteke Cassinik aurretik egitea, 1678an. Castor A eta Castor B arteko tartea 2″ zen 1970an, baina 6″ 2017an. Pareek 1,9 eta 3,0 magnitudeka dute hurrenez hurren. Castor Aa eta Ba biak dira kide askoz ahulago bat duten egun gutxiko orbiten jabe.

Castor C edo YY Geminorum izar aldakorra da, periodo erregularrak dituen kide batez lagunduta. Eklipseak egiten duen izar bitarra da, bi izarren kokapenaren eta distiren arabera asko aldatzen dena. Bien arteko orbita egun bat baino laburragoa da. Castor C, aldi berean, Castor ABren inguruan biraka ari dela uste da, baina milaka urtetako periodo oso luze batekin. Bietatik 73″ra dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Tokovinin, A. A..  (1997-07-01). «MSC - a catalogue of physical multiple stars» *Astronomy and Astrophysics Supplement Series* 124 (1): 75–84.  doi:10.1051/aas:1997181. ISSN 0365-0138. (Noiz kontsultatua: 2024-02-07).
2. ↑   Heintz, W. D..  (1980-10-01). «Micrometer observations of double stars and new pairs. X.» *The Astrophysical Journal Supplement Series* 44: 111–136.  doi:10.1086/190686. ISSN 0067-0049. (Noiz kontsultatua: 2024-02-07).

Kanpo estekak
-------------
**Hobbitak** fikziozko pertsonaia arraza bat da J. R. R. Tolkienen eleberrietan. Batez besteko giza altueraren erdia dute, Tolkienek gizateriaren aldaera gisa aurkeztu zituen Hobbitak, edo hurbileko ahaide gisa. Tolkienen idazkietan **halfling** deitzen zaie batzuetan. Oinutsik bizi dira, eta, tradizioz, leihoak dituzten lur azpiko etxeetan bizi dira. Muinoen alboetan egiten dituzte leihoak, baina beste batzuk etxeetan bizi dira. Oinek berez gogorra den larruzko zola dute (beraz, ez dute zapatarik behar), eta goiko aldean ile kizkurrez estalita daude.

Hobbitak 1937. urteko *Hobbita* haur-eleberrian agertu ziren lehen aldiz. Eleberri horretan Bilbo Zorrozabal da protagonista, eta herensuge bat tartean sartzen duen ustekabeko abentura bati ekin dio. *Eraztunen Jauna*n, Frodo Zorrozabal, Sam Gamgee, Pippin Took eta Merry Brandiorein dira Erdialdeko Lurraldea salbatzeko borrokan funtsezkoak diren pertsonaia nagusiak. *Hobbita*n, Hobbiton izeneko hiri txiki batean bizi dira. *Eraztunen Jauna*n, Eskualdea izeneko landa-eskualde handiago baten zati gisa identifikatzen da, *Hobbiten* aberria, Erdialdeko Lurraren ipar-mendebaldean. Batzuk Bree konderriko ekialdeko eskualde batean ere bizi dira, gizakiekin batera.

Izenaren jatorria eta "Hobbit"aren ideia eztabaidatu dira; literatura-aurrekariek Sinclair Lewisen 1922ko *Babbitt*en eleberria eta Edward Wyke Smithen 1927ko eleberria (*The Marvellous Land of Snergs*) hartzen dituzte barne. "Hobbit" hitza The Denham Tracts (1895) laneko mamu-izenen zerrenda batean ere agertzen da, nahiz eta izaki horiek ez duten antzik Tolkienen Hobbitekin. Tolkienek nabarmen baztertu zuen "untxi" hitzarekiko harremana ("*rabbit*", ingelesez), eta hobbiten gizatasuna nabarmendu zuen, nahiz eta aztertzaileek kontrako aldera nabaritu dituzten zenbait ebidentzia-lerro. Hobbitak modernoak dira, Gondor eta Rohanen estilo magikoko kultura heroikoek ez bezala, eta gauza ezagunak dituzte: aterkiak, poxpoloak eta erlojuak. Irakurleek ezagutzen duten mundu modernoaren eta Erdialdeko Lurraldearen antzinako mundu heroikoaren artean daude.
**Kadmo** (antzinako grezieraz: Κάδμος) greziar mitologiako heroi bat izan zen, Telefasa eta Feniziako errege zen Agenorren semea. Greziar mitologian duen garrantzia, nagusiki, Tebasen sortzailea izatean oinarritzen da, baita Grezian alfabetoa sartu zuena ere.

Zilix eta Europaren anaia, azken hau, Zeusek bahitu zuena zezen itxura hartuz. Kadmo, bere arrebaren bila joan zen bere aitaren aginduz. Kadmok, Delfoseko orakulu bati galdetu zion, eta honek, Europa bilatzeari uzteko esan zion, eta, horren ordez, Beozia guztitik behi baten atzetik joan zedila. Behia geratzen zen tokian, Kadmok hiri bat sortu beharko zuen. Behin han, Kadmok, bere lagunak ur bila bidali zituen Aresen iturrira. Iturri hau, guztiak hil zituen herensuge batek zainduta zegoen. Beranduago, Kadmok herensugea hil zuen. Hil zuenean, Atenea agertu zitzaion, animaliaren hortzak ereiteko aholkatu ziona. Hori egin ondoren, Espartoak deritzen gizon armatu batzuk irten ziren. Kadmok, Aresen herensugea hil zuelako, jainkoa zerbitzatu behar izan zuen esklabu bezala zenbait urtez.

Bere zigorra amaitu ondoren, Tebaseko errege bihurtu eta Harmoniarekin ezkondu zen, Ares eta Afroditaren alaba zena. Jainkoek, ezkon opari bezala, Hefestok eginiko urrezko lepoko bat eta jantzi bat eman zioten. Beranduago, Tebaseko tronua euren biloba Penteori utzi zioten, eta Iliriara joan ziren Adriatiko Itsasoaren ertzean, non, suge bihurtuak eta Zelai Eliseoetara eramanak izan ziren. Uste zenez, Kadmo Feniziatik zetorren, eta berari zor zitzaion greziar alfabetoaren sorrera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *82. araua. Grezia eta Erromako pertsonaia mitologikoak.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27613
* Commonscat Multimedia: Cadmus

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 42637019
* BNF: 15060389h (data)
* GND: 118930222
* LCCN: no2020006848
* NLA: 67154822
* SUDOC: 111293693
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q27613
* Commonscat Multimedia: Cadmus
**Mo Huilan** (Guilin, Guanxi; 1979) gimnasta artistiko txinatarra da, 1995ean munduko txapelduna, habe edo oreka-barrako proban.

Kirolari ibilbidea
------------------

### 1995

1995ean Sabaien (Japonia) izan zen Munduko Txapelketan, hiru domina lortu zituen: urrea oreka-barran, Dominique Moceanu estatubatuarraren eta Lilia Podkopayeva ukrainarraren aurretik, biak ala biak brontzean berdinduak. Zilarra asimetrikoetan Svetlana Khorkina errusiarraren atzetik eta Lilia Podkopayeva ukrainarrarekin berdinduta. Zilarra taldekakoan, Errumaniaren ondoren eta Estatu Batuen aurretik. Taldekideak: Mao Yanling, Meng Fei, Qiao Ya, Liu Xuan, Ye Linlin eta Ji Liya izan ziren.

### 1996

Atlantatik (Estatu Batuak) Olinpiar Jokoetan, 1996an, zilarra lortu zuen zaldi-jauzian, Simona Amanar errumaniarraren ondoren eta Gina Gogean errumaniarraren (brontzea) aurrean.

### 1997

1997an Lausanan (Suitza) egindako Munduko Txapelketan, taldeen arteko lehiaketan —Errumania eta Errusiaren atzetik—, brontzezko domina lortu zuen. Taldekideak Liu Xuan, Kui Yuanyuan, Duan Zhou, Meng Fei eta Bi Wenjing izan ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Ficha.* .
2. ↑    *Ficha.* .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q963887
* **Kirolariak**
* COI: huilan-mo

 |

* Wd Datuak: Q963887
**Antiheroia** ohiko heroien besteko ezaugarri psikologiko, moral, sozial eta ekonomikoak dituena da. Betiko heroia eredugarria den bitartean, antiheroiak jarrera moralki okerrekoa erakusten du, ez da moralki eredugarria.  Irakurlea, ikuslea ez da pertsonai horrekin identifikatuko eta ez da hori ere egilearen asmoa. Antiheroi klasikoak On Kixote, Homer Simpson edo Torrente bezelako pertsonaiak dira. Haiengan ezaugarri negatiboak dira nagusi.

 On Kixote antiheroi klasikoaren adibidea da.

Erabilera
---------

Antiheroia heroiak duen funtzio bera du, normalean, hau da, protagonistaren papera. Baina antiheroiak ez ditu heroiari ematen zaizkion baloreak izango: edertasuna, zuzentasuna, balentria. Hala ere, akzioaren erdigunean kokatuko da eta, askotan, haren gainean eraikiko da narrazioa zein filmea. Sarritan ekintza heroikoak egiten dituenean nahi gabe edo kasulitatearen ondorioak izango dira.

Jatorria
--------

Antiheroia literatura klasikoan agertzen da, nahiz eta haren funtzioak denboraren ondorioz aldatzen joan izana. Lehenengo kasuak antzinatean aurki daitezke, esaterako Plautoren *Miles gloriosus* dugu. Beste adibide batzuk aipatzeagatik, Tormesko itsumutila, Giovanni Boccaccioren *Il Decamerone*ko pertsonai nagusiak edo, literatura garaikidean, James Joyceren *Ulises*eko protagonista, Leopold Bloom.

Antiheroia euskal literaturan
-----------------------------

Adibide asko aipatu daitezke:

* Juan Martin, Ramon Saizarbitoriaren *Rossetti-ren obsesioa*ko protagonista.
* Enekoitz Ramirez Lanbas, Jon Alonsoren zenbait nobelaren protagonista, esaterako *Camembert helburu*arena.
* Fermin Etxegoienen *Autokarabana*ren protagonista.
* Juan Kruz Igerabideren *Zangotraba* eleberriaren protagonista, Juan Fernández.
* Erre, Xabier Etxeberria eta Martin Etxeberriaren *Gizon gogorraren sekretua*ren protagonista.

Antiheroiaren zenbait ezaugarri
-------------------------------

Antisoziala izaten da, pasiboa, desatsegina. Orokorrean, diru faltan ibiltzen da eta edozein gauza egin dezake alkohola, harreman sexualak edo dirua lortzeko. Haren baloreak ez dira gizartekoak edo gizartea beste ikuspuntu batetik ikusten du. Oso ohikoa da biografikoa nahiko tragikoa izatea baina hau kontatzerakoan umorea eta sarkasmoa dira nagusi.

Ikus, gainera
-------------

* Heroi
* Heroi tragikoa
* Byronen heroi
* Doilor

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindiaren Literatura Terminoen Hiztegia

Kanpo estekak
-------------

* Euskaltzaindiaren Literatura Terminoen Hiztegia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110910
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX5673272
* BNF: 12333515q (data)
* GND: 4142672-1
* LCCN: sh85005681

 |

* Wd Datuak: Q110910
**Gabriele Faehnrich** (Hoyerswerda, Alemania, 1968ko apirilaren 8a) alemaniar gimnasta artistikoa da, barra asimetrikoen proban espezialista. 1985ean munduko txapeldun izatea lortu zuen, Ekialdeko Alemaniarekin lehiatuz.

Kirola ibilbidea
----------------

### 1983

Budapesteko 1983ko Munduko Txapelketan, taldekako lehiaketan brontzea irabazi zuen, Sobietar Batasunaren eta Errumaniaren ondoren. Taldekideak: Maxi Gnauck, Astrid Heese, Diana Morawe, Silvia Rau eta Bettina Schieferdecker izan ziren.

### 1985

Montrealgo Munduko Txapelketan, 1985ean, urrea irabazi zuen barra asimetrikoetan, Dagmar Kersten (zilarra) herrikidearen eta Hana Ricna (brontzea) txekoslovakiarraren aurretik eta brontzea, taldekakoetan , Sobietar Batasunaren eta Errumaniaren ondoren. Taldekideak: Jana Furhmann, Martina Jentsch, Dagmar Kersten, Ulrike Klotz eta Jana Vogel izan ziren.

### 1987

Rotterdameko 1987ko Munduko Txapelketan, taldekako brontzea irabazi zuen, Errumaniaren (urrea) eta Sobietar Batasunaren (zilarra) atzetik. Taldekideak: Dörte Thümmler, Ulrike Klotz, Martina Jentsch, Klaudia Rappy eta Astrid Heese izan ziren.

### 1988

1988ko Seulgo (Ipar Korea) Olinpiar Jokoetan, brontzezko domina lortu zuen,Sobietar Batasunaren eta Errumaniaren ondoren. Taldekideak: Martina Jentsch, Dagmar Kersten, Ulrike Klotz, Betti Schieferdecker eta Dörte Thümmler, besteak beste.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Ficha.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q525962
* **Kirolariak**
* COI: gabriele-fahnrich

 |

* Wd Datuak: Q525962
Greziar mitologian **Anfiarao** (antzinako grezieraz Ἀμφιάραος, *Amphiáraos*), Ekles, Argoseko erregearen eta Hipermnestra (Testioren alaba) semea zen. Argosen errege izan zen eta Zazpiak Tebasen aurka espedizioan parte hartu zuen. Gainera, Atikaren iparrekialdean, orakulu bat izatera ere iritsi zen.

Hasiera batean, zazpiak tebasen aurkako espedizioan parte hartzeari uko egin zion, baina bere emazte Eurifilek, Polinizesek Harmonia jainkosaren lepokoarekin erosia, erabakia aldarazi zion. Gerrara joan zen, nahiz eta bertan hilko zela jakin, eta bere seme Alkmeon eta Anfilokori, bere heriotza mendekatzeko eskatu zien. Borrokan, Poriklimenok jazarria zenean, Zeusek, lurrean pitzadura bat ireki zuen tximista bat bidali zuen, eta bertatik desagertu ziren Anfiarao eta bere gurdia. Honen ondoren, bere seme Alkmeonek Anfiaraoren heriotza, Hipermnestra hilez mendekatu zuen. Honela, Eriniek jazarri zuten, bere gurasoa hiltzeagatik.

Oropo hirian, Atikako iparrekialdeko kostaldean, heroi sendagile bezala gurtua zen, eta orakulu bat zuen. Pertsonaiaren izaera magikoa, bere aurrekari Melanpogatik da. Orakuluan, *incubatio* delakoa praktikatzen zen: diru kopuru bat ordaindu ondoren, jarraitzaileak santutegiaren barnean lo egiten zuen, eta, ustez, amets batek sendapena lortzeko modua iradokitzen edo etorkizuna igartzen zion.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q330584
* Commonscat Multimedia: Amphiaraus

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 1210519
* BNF: 15513931d (data)
* GND: 13374373X
* SUDOC: 113481225

 |

* Wd Datuak: Q330584
* Commonscat Multimedia: Amphiaraus