recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Jiu-jitsu saioa Japoniako eskola batean 1920ko hamarkadan.
**Jiu-jitsu**, **ju-jitsu** edo **jujutsu**, japonieraz 柔術, *jūjutsu* ( Ahoskera (i · ?)) armarik gabe borroka egiteko japoniar artea da.

Erasorako nahiz babeserako artea da. Oso antzinakoa bada ere, XVI. mende inguruan hasi zen zabaltzen. Gorputz guztia erabiltzen da borrokan, eta etsaiaren indarraz baliatzen da haren kontra egiteko. Eskuz, behatzez, ukondoz, hankaz eta abarrez atzitu, kolpeak bota eta teknika jakin batzuez baliaturik etsaia menderatzea eta higitu ezinik edukitzea da jiu-jitsuaren funtsa. Ez da kirol arautua, ez baitu ez mailarik ez lehiaketarik; hala ere, Jigoro Kano (1860-1938) maisu handiak jiu-jitsuan zenbait aldaketa sartu zituenean, judoaren edo judo kodokanaren oinarriak jarri zituen.

Jiu-jitsua XX. mende hasieran sartu zen Europan, batez ere Raku borrokalariak eginiko erakustaldiei esker. Euskal Herrian ere, 1900-1920 hamarkaden artean jarraitzaile asko izan zituen, batez ere Bizkaian eta Gipuzkoan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Estornes, Blog De Cesar.  (2010-08-05). «BLOG DE CESAR ESTORNES de HISTORIA Y DEPORTES: RAKU,EN BILBAO Y EL JIU-JITSU» *BLOG DE CESAR ESTORNES de HISTORIA Y DEPORTES* (Noiz kontsultatua: 2022-01-17).

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q163770
* Commonscat Multimedia: Jujutsu

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX534780
* BNF: 119680063 (data)
* GND: 4426054-4
* LCCN: sh85070553
* NKC: ph200838
* NARA: 10648074
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q163770
* Commonscat Multimedia: Jujutsu
**Atristain** Aizarnazabalen dagoen baserria da, muino batean kokatuta 135 metroko kotan. Atristain, XVI. mendeko hormaz gain, oso-osorik XVIII. mendeko eraikina da; garai horretakoa da eraikuntza-kalitate handiko, ondo zaindutako eta landa-eremuko baserri-jauregitxo estiloaren ordezkari den landa-etxe hau.

2008ko urtarrilaren 14an, Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

Ezaugarriak
-----------

Bi bizitzako baserria, oinplano laukizuzenekoa, 25x20 metrokoa. Behe solairua, lehen solairua eta ganbara ditu. Estalkia lau isurikoa da, hodi-teiladuna, eta gailurra hego-ekialdera begira dagoen fatxadarekin luzetara.

Itxiturako harresiak harlangaitzezkoak dira, entokatuak eta margotuak; eta ertzetan, platabandetan eta hego-ekialdera begira dagoen fatxada nagusiko behe solairuan harlandua dago. Fatxadetako ia bao guztiak harriz inguratuta daude. Hego-ekialdera ematen duen fatxada nagusian ezkaratz nagusia dago, erdi puntuko hiru arku ditu, inpostetan bermatuta.

Arku nagusiaren gainean, erdi-erdian, balkoi txiki bat ageri da, eta, harrizko ateburu horren gainean, armarria du. Halaber, harrizko bi inposta ditu fatxadak, alderik alde; bata, lehen solairuko forjatuaren kotara; eta, bestea, armarriaren parean.

Hego-ekialdeko sarbideaz gain, han dagoen etxebizitzarako dena, eraikinak baditu beste sarbide batzuk. Behe solairuan, ipar-mendebaldeko sarbidea; eta bi plano inklinatu, lehen solairura zuzenean sartzeko. Bi sarbide horiek eraikinaren alde horretan dagoen etxebizitzarako dira.

Ipar-ekialdeko fatxadak sei metroko zabalera duen eranskin bat du; egikera errustikoa eta nahiko zaharra da, baina gainerako eraikina baino geroago egina da. Bertan, komunak daude.

Hego-mendebaldeko fatxadak, lehen aipatutako arrapalez gain, bloke zarpeatu bat du erantsita alderik mendebaldeenean, eta hormigoizko lauza bat arrapalen artean, garajetzat erabiltzen dena.

### Barrualdea

Eranskinaren barrualdea sekzio handiko zurezkoa da zureria guztian: pilareak, habeak eta solibak. Atal bakarreko zutoin-ardatz handiak eta urkilak ditu zutikoen gainean, ganbararen oinean. Mentsulak, frisoak eta laukiak ere sekzio handikoak dira, eta horietako asko landuak ageri dira.

Ipar-mendebaldeko etxebizitzak zeharkako karga-horma du, hemen bertan zegoen XVI. mendeko eraikinarena. Mende bereko eskailera bat ere badago harresi horretan bertan.

Erreferentziak
--------------

* Edukiaren zati bat monumentu hau *sailkatutako kultura-ondasun* izendatzen duen lege testutik hartu da. Izan ere, testua jabari publikokoa da eta ez du jabetza intelektualik, Espainiako Jabetza Intelektualaren Legeko 13. artikuluan xedatu denez (Espainiako Aldizkari Ofiziala, 97. zenbakia, 1996-04-22).

Kanpo estekak
-------------

* Kultura Ondasun izendapena EHAAn[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13365230
* Commonscat Multimedia: Atristain baserria

---

 |

* Wd Datuak: Q13365230
* Commonscat Multimedia: Atristain baserria
| **Joruba Herria**

---

Ìlẹ-Yorùbá |
| --- |
| Ez da estatua |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| **Hiriburua** | Ilé-Ifẹ |
| **Hiri nagusiak** | Lagos, Ibadan, Abẹokuta, Ọyọ |
| **Administrazioa** | Nigeria, Benin, Togo |
| **Biztanleria** | 50.000.000 |
| **Administrazioa** | Nigeria, Benin, Togo |
| **Dirua** |  |
| **Herritarra** | joruba |
| **Hizkuntza(k)** | jorubera |
| **Ofiziala(k)** | ingelesa, frantsesa |
|  |

**Joruba Herria** (joruberaz *Ìlẹ-Yorùbá*) joruba etniaren berezko lurraldea da. Mendebaldeko Afrikan dago, eta eremu hau hartzen du: Nigeriako hego-mendebaldea, Beningo hegoaldea eta Togoko ekialdea. Gutxi gorabehera 50.0000.000 biztanle ditu.

Jorubak, 30 - 50 milioi gizabanako izanik, Mendebaldeko Afrikako etnia nagusietako bat dira. Joruba gehienek jorubera (joruberaz *èdè Yorùbá*) hitz egiten dute, eta batik bat Nigerian bizi dira, nigeriarren % 21 inguru baitira joruba etniakoak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  CIA World Factbook

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3752938
* Commonscat Multimedia: Yorubaland

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3752938
* Commonscat Multimedia: Yorubaland
**Kauai konderria** (ingelesez: *Kauai County*) Hawaiiko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Lihue da. 2010eko zentsuaren arabera 67.091 biztanle zituen, Kauai kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Kauai konderriak 3.279,85 kilometro koadro ditu. Horietatik 1.674,18 ura dira. Beste 1.605,68 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 20,46 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 67.091 pertsonetatik 26.926 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 6.315 dira. 258 beltzak edo afroamerikarrak. 158 amerikar natiboak ziren eta 5.716 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 20.296 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 74 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 13.663 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111517
* Commonscat Multimedia: Kauai County, Hawaii

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158293288
* GND: 4290175-3
* **Lekuak**
* OSM: 166560
* TGN: 1002534

 |

* Wd Datuak: Q111517
* Commonscat Multimedia: Kauai County, Hawaii
**Kaudinoak** Samniten tribu bat ziren. Kanpania inguruko mendietan bizi ziren, baita Isclero eta Volturno ibaien haranetan ere. Bere hiriburua Caudium hiria zen.

Historia eta iturriak
---------------------

Tito Liviok Kaudinoak tribu bezala definitu zituen eta Niebuhr historialariak Samnitengandik sortu zituen lau tribuen parte zirela esan zuen. Samnitak, mendebaldekoenak zirenez, Kanpaniako grekoekin harremanak izan zituzten.

Samnita gerretan kaudinoak ez ziren aipatu tribu aparte bat bezala. Kaudinoen lurraldeak hainbat alditan borroka askoen eszenatokia izan zen. K. a. 275ean Lucius Cornelius Lentulusek tribua menperatu zuen eta erromatarren menpe geratu ziren. Lentulusen familia Caudinus izena hartu zuen ondorioz.

Geografia
---------

Ez dakizkigu zehazki beraien lurraldeen mugak. Grattius poeta latindarrak Taburno mendikateari *Caudinus Taburnus* deitu zion, beraz, mendi horiek kaudinoen lurraldearen erdian egongo ziren. Ziurrenik haien mugak alde batean hirpinoekin eta bestean pentrokoekin egongo ziren. Kaudinoen izena ez dugu Erromako geofrafoen artean aurkitzen eta Plinio Zaharrak aipatu zuenean bakarrik Caudium hiriko hiritarrak definitzeko zen.

Kaudinoen hiri ospetsuenak hauek ziren: Caudium (oraingo *Montesarchio*), Caiatia (oraingo *Caiazzo*), Trebula eta Cubulteria ziren.

Erreferentziak
--------------

Bibliografia
------------

* Smith, William (editorea); Dictionary of Greek and Roman antiquities,  Boston.  Londresen berinprimatua : C. Little, eta J. Brown, 1870.

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Historiak ahaztutakoak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2555710

 |

* Wd Datuak: Q2555710
*Artikulu hau Kolonbiako eskualdeari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Karibe».*

Euri erauntsia Valleduparren.
Ranchería ibaia.
**Karibeko eskualdea** Kolonbiako eskualde naturala da, herrialdearen iparraldean dagoena, Andeen eta Karibe itsasoaren artean. 132.218 kilometro koadroko eremua dauka (herrialdearen %11,6) eta 9.750.364 biztanle. Gaztelaniaz gain, wayuunaiki, kogi eta arhuako hizkuntzak mintzatzen dira.

Deskribapena
------------

Karibe eskualdea Urabá golkoko ipar-ekialdetik Guajira penintsularaino eta Mendebaldeko eta Erdialdeko mendilerroen inguruetatik Karibeko hondartzetaraino hedatzen da. 132.288 km²-ko azalera du.

Orokorrean eskualde laua da, Magdalena, Cauca, San Jorge, Sinú, Ranchería eta Ariguaní ibaiek zeharkatua. Itsasbazterretik hurbil ibai hauek sortzen dituzten zingira eta urmael zabalek arrain-aberastasun handia daukate. Hala ere, Kolonbiako gailurrik garaienak, Pico Cristobal Colón eta Pico Simón Bolívar (5.775 m), eskualde honetan daude, Sierra Nevada de Santa Martan hain zuzen ere. Mendigune hedatu honetan klima, landaredi eta fauna aniztasun handia dago.

Klima beroa da, bi urtarorekin, bat euritsua eta bestea lehorra. Iparraldean prezipitazioak eta hezetasuna txikiagoak dira hegoaldean baino.

Populazio gehiena hiri handietan bizi da: Barranquilla, Cartagena de Indias, Soledad, Santa Marta, Montería, Valledupar eta Sincelejo.

Departamenduak
--------------

Hauek dira Karibeko eskualdean lurralde gehiena duten departamenduak:

* La Guajira departamendua (Riohacha hiriburua).
* Atlantiko (Barranquilla hiriburua).
* Cesar departamendua (Valledupar hiriburua).
* Bolívar (Cartagena de Indias hiriburua).
* Córdoba departamendua (Montería hiriburua).
* Magdalena departamendua (Santa Marta hiriburua).
* Sucre departamendua (Sincelejo hiriburua).

Aurrekoez gain, departamendu hauek ere zati bat eskualde honetan daukate:

* Chocó departamendua (Quibdó hiriburua).
* Antioquia departamendua (Medellín hiriburua).

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Todacolombia.com: Regiones naturales

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q130185

 |

* Wd Datuak: Q130185
**Kelly van der Veer** (Hilversum, Herbehereak, 1980ko maiatzaren 6a) herbehereetar emakume abeslari transexuala da.

Biografia
---------

Kelly, Ferry van der Veer jaiotza-izenez, gizon jaio zen. Haurtzaroan *Kinderen voor Kinderen* haur-koroan kantatu zuen. 19 urterekin sexua berresleitzeko ebakuntza egin zuen.

2001ean partaide sartu zen Herbehereetako Anaia Handia reality showra eta ospea lortu zuen. Showaren finaletara heldu zen eta telesaioa utzi zuenean, bere musika ibilbideari berrekin zion. 2002an *I'm What I am* singlea argitaratu zuen.

2006an *Kelly* izenburudun liburu autobiografikoa idatzi zuen Anaia Handia telesaioan lehiakide izan zuen Andries de Jongekin.

2011ko martxoan bere senargaiak eta biek ezkon hitza eman zioten elkarri, baina urtebete geroago banandu ziren. Ostera, webcam-neska eta makillaje-espezialista bezala egin zuen lan. 2016ko udan, Hagako prostituzio-etxe batean lan egiten zuela jakitera eman zen.

Diskografia
-----------

* *I'm What I Am* (2002)
* *Proud Mary* (2006)
* *Ik Doe Wat Ik Doe* (2010)

Filmografia
-----------

| Urtea | Izenburua | Rola | Oharrak |
| --- | --- | --- | --- |
| 2002 | *Meiden van de Wit* (Telesaila) | Sylvia Gosschalk | 5 ataletan: "Zarathustra", "Oud zeer", "Nippon", "Verzet" eta "Macht" |
| 2004 | *Gay* | Kelly |  |
| 2010 | *De TV kantine* (Telesaila) | Kelly | Atal batean: "Alles is oranje" |

Bibliografia
------------

### Autobiografia

* Jong, A.; van der Veer, K. (2006): *Kelly*, ISBN 90-274-3984-2

Kanpo loturak
-------------

* **(Ingelesez)** Kelly van der Veerren webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2233975
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 282260035
* ISNI: 0000 0003 6899 9570

 |

* Wd Datuak: Q2233975
**Sulaiman ibn Mohammed** (arabieraz: سليمان بن محمد‎; Tafilalt, 1766ko ekainaren 28a - Marrakex, 1822ko azaroaren 28a) Marokoko sultana izen 1792 eta 1822 artean. Alaui leinukoa zen.

Biografia
---------

Sulaiman bere anaia Al-Yaziden oinordekoa izan zen tronuan. Honek, bien aita, Mohammed III.a, hil zenean, bere burua sultan izendatu zuen. Hil aurretik, 1792an, Al-Yazidek erresuma bere lau anaien artean banatu zuen, eta horrek gerra zibila ekarri zuen, 1795ean Sulaimanen erabateko garaipenarekin amaituko zena.

Aitak hasitako erresumaren zentralizazio eta hedapen lanekin jarraitu zuen, eta Marokoko kostaldean gertatzen ziren pirateria ekintzei amaiera eman zien. Europarekiko merkataritza eten zuen presio-neurri gisa, antzinatik herrialdea Espainiarekin eta Portugalekin aurrez aurre jartzen zuen gatazkaren ondorioz, eta horrek Estatu Batuekiko hurbilketa diplomatikoa eragin zuen.

Marrakexen Ben Youssef meskita eraikiarazi zuen, almorabideen garaiko aurreko meskita baten gainean, baina ez zuen haren arrastorik utzi. Muley Sadiq Raissouni sultanaren aholkulariak hala eskatuta, Abd ar-Rahman ibn Hixam, Mulay Sulaimanen iloba, izendatu zuten oinordeko.

Kanpo estekak
-------------



1. ↑   **(Frantsesez)** Julien, Charles-André.  (1994). *Histoire de l'afrique du nord: Des origines à 1830.*  Payot ISBN 9782228887892..
**Henry "Box" Brown** (Virginia, AEB, c. 1816 - Toronto, Ontario, Kanada, 1897ko ekainaren 15a) XIX. mendean esklabotzatik alde egitea lortu zuen virginiar esklaboa izan zen.

Biografia
---------

1830ean, Richmonden (Virginia, AEB), Henry Brown izeneko 15 urteko esklaboa tabako sail batean lan egiten hasi zen. Egun batez Nancy ezagutu zuen, alboko sailean lan egiten zuen beste esklabo bat. Ezkongaialdi laburraren ondoren eta bi jabeen baimena lortuta, elkarrekin ezkondu ziren. 1848rako bikoteak hiru seme-alaba zituen, eta laugarrena bidean zen. Baina Nancy eta hiru haurrak esklabo salerosle bati saldu zizkion jabeak eta laurak Ipar Karolinara eraman zituzten. Galtzeko ezer ez zeukanez, Henry Brownek kosta ahala kosta askatasuna lortuko zuela erabaki zuen orduan.

Eta horretarako plan bitxia bururatu zitzaion: bere burua postaz bidaliko zuen Filadelfiara. Bidalketaren abiapuntuan eta helmugan konplize bana behar zuen esklaboak. Richmonden Samuel Alexander Smith abolizionistarekin jarri zen harremanetan, askatasuna lortua zuen esklabo ohi baten bidez. Smithi 86 dolar eman zizkion, operazioaren gastu guztiak ordain zitzan, eta Philadelphia Anti-Slavery Society elkartearekin hitz egiteko eskatu zion, kideetako batek bidalketa onar zezan.

1849ko martxoaren 23an, Henry Brown metro bat luze, metro erdi zabal eta ia metro bat altu zen kutxan sartu zen. Smith igorleak Adams Express konpainiaren bidez eta Filadelfiako elkarteko buru James Miller McKim-en izenean bidali zuen paketea. Barrutik oihal lodi batez forratuta zegoen kutxa, kolpeak leuntzeko, eta Brownek galleta gutxi batzuk eta urontzi betea eraman zituen gurdi, tren eta lurrunontzi bidezko 27 orduko bidaian. Martxoaren 25eko goizaldean, McKimek eta elkarteko beste zenbait kidek kutxa zabaldu zuten; Brown askeak esandako lehen hitzak "*zer moduz zaudete, jaunak?*" izan omen ziren.

### Askatasunean

Henry Box Brown esan zioten handik aurrera. Abolizionismoaren ikono bihurtu zen eta hitzaldiak ematen hasi zen batetik bestera. 1850ean Fugitive Slave Act (*Esklabo Iheslarien Legea*) delakoa onartu zutenean, Brownek Londresera alde egin zuen, atzera Virginiako tabako sailera eramango zuten beldur. Ingalaterran, hasieran, jarduera abolizionistari eutsi bazion ere, handik urte batzuetara militantzia baztertu eta lan etekintsuagoetan hasi zen (hipnotizatzaile eta prestidigitadore jardun zuen). Berriro ezkondu zen emakume britainiar batekin; erabakia gogor kritikatu zuen hainbatek, Brownek ez zuelako sekula ahaleginik egin bere familia topatzeko, guztien askatasuna erosteko adina diru aspaldi bildua zuen arren.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   Irazustabarrena, Nagore.  (2013-11-24). «Bere burua postaz bidali zuen esklaboa» *Argia* CC-BY-SA lizentzia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3132652
* Commonscat Multimedia: Henry Box Brown / Q3132652

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 46660315
* ISNI: 0000000077794399
* BNF: 16082569g (data)
* GND: 141162996
* LCCN: n2014029210
* SNAC: w6zs38pv
* SUDOC: 076729176

 |

* Wd Datuak: Q3132652
* Commonscat Multimedia: Henry Box Brown / Q3132652
**Michael Eugene Archer** (Richmond, Virginia, 1974ko otsailaren 11 -), **D'Angelo** moduan ezagunagoa, musikari estatubatuarra da.

Biografia
---------

*Brown Sugar* diskoarekin (1995) azaldu zen lehen aldiz neo-soularen eszena nahasian, eta 2000an, *Voodoo* argitaratu zuen; bere lanik ezagunena. Musika beltza jotzen zutenek bezala, kontzientzia kolektiboa eta indibiduala, izaera espiritual eta haragizkoa bildu nahi zituen musikariak izaki bakarrean, atzera begiratuz zerbait berria sortuz.

Azalean eta *Untitled* (*How Does it Feel*) kantuaren bideoklipean biluztuta agertzeagatik sex symboltzat jo zuten askok eta hortik ihesi aritu zen.

2014an, *Voodoo*ren jarraipena argitaratu zuen *Black Messiah*. 2015 arte itxaron nahi zuen baina 2014an AEBetan bi polizia zurik armarik ez zeramaten bi beltz hil eta auzitegiek bi poliziak zigorrik gabe libre uzteagatik sortutako protesta giroak aurreratu zuen argitalpena. Soula, R&Ba eta funk nahasten ditu baita hip-hopa ere. *Marvin Gayeren Here*, *My dear* eta *Stevie Wonderren Songs in the Key of Life*ren eragina dago diskoan.

Diskografia
-----------

Estudioko albumak
* *Brown Sugar* (1995)
* *Voodoo* (2000)
* *Black Messiah* (2014)

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3  Mikel Lizarralde, «Kolektiboaren gidaria», *Berria*, 2014-12-21

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q933598
* Commonscat Multimedia: D'Angelo / Q933598

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 22336239
* ISNI: 0000000055165305
* BNF: 139801184 (data)
* GND: 13495274X
* LCCN: no00020664
* NKC: pag2017959812
* SNAC: w6vg2v9j
* SUDOC: 186142447
* **Bilduma digitalak**
* Billboard: dangelo

 |

* Wd Datuak: Q933598
* Commonscat Multimedia: D'Angelo / Q933598
*Tricholoma arvernense*

Sinonimoak: *Tricholoma sejunctum var. Bon arvernense*, *Tricholoma sejunctoides*

Ez da jangarria.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 5 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, mamitsua, sendoa eta nahiko trinkoa, hasieran konikoa edo kanpai itxura handikoa, gero esferiko samarra titi kamuts ez oso nabarmen batekin. Ertz leuna, zertxobait lobulatua edo bihurria, batzuetan pitzatua. Azal leuna, erraz bereiz daitekeena, likatsua edo ukitzean koipetsua, batez ere eguraldi hezearekin, horia edo hori-urre kolorekoa, laranja koloreko zuntz txikiekin.

**Orriak:** Eskotatuak, oso luzeak eta sendoak, nahiko zabal, zuriak edo zurixka-grisaxkak, ale oso helduek nolabaiteko isla horixkak izaten dituzte.

**Hanka:** 5 eta 10 cm bitarteko garaierakoa eta 1 eta 2 cm bitarteko lodierakoa, nahiko potoloa, baina gehienetan zilindrikoa edo klabiformea, haritsua, zuria, esfumatura hori txikiekin goialdean.

**Haragia:** Nahiko lodia eta ugaria, gogorra, kolore zurixkakoa esfumatura horixkekin. Irin usain arin batekin eta zaporea ere irinarena du, baina gero mikatza.

**Etimologia:** *Tricholoma* hitza grekotik dator, ilea, txirikorda, lumatxarekin tolesturan zehar, nahiz eta espezie gutxi batzuek baino ez dituzten iledun kapelak.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

Espezie nahiko arraroa da, eta, oro har, ia beti *Tricholoma sejunctum* delakoarekin nahasten da, baina honek hostozabaletan irteten du batez ere eta kolore berdexkakoa da.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean. Mendiko koniferoen azpian hazten da.

### Banaketa eremua

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 156 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  AVM Asociacion Vallisoletana de Micologia 1986.
**Casetón de los Moros** (Mairuen Etxetxoa) o **Casa de los Moros** Zamorako probintzian dagoen Arrabalde herriaren lurretan dagoen trikuharria da. Arrabaldeko hirigunetik ipar-mendebaldera kilometro batera dagoen trikuharria. Eria ibaiaren goiko terrazan dago, eta bertatik ibai horren ibilbidea sortu duen harana ikusten da. Datazioak K.a. 4.000. urtean kokatu du.

Ezaugarriak
-----------

Trikuharria oso hondatuta zegoen kokatuta dagoen inguruko nekazaritza-laborantza handiaren ondorioz. Bost harlauza zituen zutik, nahiz eta indusketan beste bat aurkitu zuten, barrurantz erorita zegoena, desagertutako beste hainbeste bloketako lau zimendu-zangarekin batera. Indusketan, hego-ekialderantz zihoan korridorea aurkitu zen, trikuharri hori korridore-hilobi barietatearen barruan katalogatzea erraztu zuena. Ez zuen tumulurik, multzoa zenbait lur-mugimenduren xede izan baitzen eta erabat desagertua zegoenik. Kameraren barruan zutoinetarako zulo batzuk eta ikatzdun beheko su bat zeuden. Gutxi izan ziren berreskuratutako material arkeologikoak, hildakoen ondoan utzitako hatu gisa erabili zirenak, hala nola silexko zenbait tresna, leundutako harrizko aizkora bat eta apaingarri batzuen zatiak, hala nola arbelezko lepoko pare bat.Belaunaldi desberdinek erabili zuten utzirik gelditu arte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Kastroari buruzko erreportai grafikoa.
**El Tesoro** (Altxorra) Zamorako probintzian dagoen Morales del Rey herriaren lurretan dagoen trikuharria da.  Datazioak K.a. 3500–3000. urtean kokatu du. Izena bertan aurkitu ziren brontzezko 18 txanpon erromatarretik dator.

Ezaugarriak
-----------

Trikuharria oso hondatuta zegoen kokatuta dagoen inguruko nekazaritza-laborantza handiaren ondorioz. Indusketan, hego-ekialderantz zihoan korridorea aurkitu zen, trikuharri hori korridore-hilobi barietatearen barruan katalogatzea erraztu zuena. Ez zuen tumulurik, multzoa zenbait lur-mugimenduren xede izan baitzen eta erabat desagertua zegoenik. Gutxi izan ziren berreskuratutako material arkeologikoak, hildakoen ondoan utzitako hatu gisa erabili zirenak, hala nola silexko zenbait tresna, neolito garaiko ostilamenduak eta apaingarri batzuen zatiak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  *Ruta Arqueologica de los Valles de Benavente*. Patronato Turismo de Zamora, 2005. 9-10.or.
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:El Tesoroari buruzko erreportai grafikoa.
**Doraemon** (ドラえもん
), izen bereko manga eta anime telesaileko fikziozko pertsonaia bat da, Fujiko Fujiok sortua, Hiroshi Fujimoto eta Motoo Abikoren ezizena. Doraemon XXII. mendetik denboran bidaiatzen duen katu robot bat da, Nobita Nobi izeneko haur aurre-nerabe bati laguntzeko. Pertsonaiaren jaiotza ziurtagiri ofizial batek, 2112ko irailaren 3jaio zela eta bere bizileku hiria Kawasaki dela dio, Kanagawan.

Japonian, jatorrizko mangan pertsonaia lehen aldiz agertu zenetik ia 40 urte igaro ondoren, orain ikono kulturaltzat hartzen da, eta *Time Asia* aldizkariak "Asiako 22 heroien" artean bozkatu zuen 2002ko apirilaren 22an.

Doraemonen animaziozko 30 film baino gehiago egin dira, horietako bakoitza Japoniako zinemetan urtero estreinatua (2005ean izan ezik).

2008an, Japoniako Kanpo Arazoetako Ministerioak Doraemon herrialdearen "animearen enbaxadore" izendatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** EFE, RTVE ES /.  (2008-03-20). «Japón nombra al gato cósmico Doraemon embajador del anime» *RTVE.es* (Noiz kontsultatua: 2020-03-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1186309
* Commonscat Multimedia: Doraemon / Q1186309

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 77223002
* GND: 123472326

 |

* Wd Datuak: Q1186309
* Commonscat Multimedia: Doraemon / Q1186309
**Salomon Gessner** (Zürich, 1730eko apirilaren 1a – *ibidem, 1788ko martxoaren 2a) suitzar olerkari, margolari eta kazetaria izan zen.*

Ikastun-lanetan hasi zen Berlingo liburu-denda batean hemeretzi urterekin, baina handik urtebetera paisaiak margotzen eta akuafortean aritzea erabaki zuen. Hanburgon egonaldi labur bat egin ondoren, Karl Wilhelm Ramler eta Friedrich von Hagedornen lan poetikoa ezagutu zuen, eta olerkigintzan ere aritzea erabaki zuen.

Etxera itzultzean, naturak pozten zituen eta antzinako artzainak zirela simulatzen zuten beste gazte batzuekin elkartu zen. Hitz egiteko eta gizarte-jarduerak egiteko elkartzen ziren. 1753an argitaratu zuen lehen olerkia, eta 1756an egin zuen lanik ezagunena, *Idyllen* (*Idilioak*).

1761ean Helvetica Elkartearen sortzaileetako bat izan zen, eta urte hartan Judith Heideggerrekin ezkondu zen. 1765ean, portzelana-fabrikatzaileen gremioaren ordezkari hautatu zuten Zuricheko Kontseiluan, eta, gainera, beste kargu publiko batzuk bete zituen. 1780an *Zürcher Zeitung* egunkaria argitaratzen eta argitaratzen hasi zen.
**South Stream** (errusieraz: Южный Поток, bulgarieraz: Южен поток, serbieraz: Јужни ток/Južni tok, eslovenieraz: *Južni tok*, hungarieraz: *Déli Áramlat*, italieraz: *Flusso Meridionale*) Errusia Austria eta Italiarekin lotu behar zuen gasbide bat izan zen.

Gasbidea
--------

Siberiatik hasita, hodiek Itsaso Beltzaren azpitik Bulgariara igaro eta handik Austriara eta Italiara iristen zen. Ukrainatik edo Iparraldeko Itsasotik (North Stream) doazen gasbideen alternatiba zen.

Bertan behera uzteko erabakia
-----------------------------

2014ko abenduko lehen astean, Vladimir Putinek eta Gazpromek bertan behera utzi zuten egitasmoa.

### Arrazoiak

#### Arrazoi teknikoa

Europako Batzordeak oztopo asko jarri zizkion proiektuari, gasbidearen jabea eta gasaren jabea enpresa bera izatea, kasu honetan Gazprom, EBren legearen aurkakoa zelako.

#### Arrazoi politikoa

Bruselak murriztu egin nahi zuen Errusiarekiko menpekotasuna eta ez zen beraz fio.

Ondorioak
---------

Errusiak petrolioa eta gasa Txinara bideratzen aztertzen hasi zen eta Europa hegoaldeko lotura Turkia bidez egingo zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5  «South Stream, bidean geratu den gasbidea», *Berria*, 2014-12-07

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q666347
* Commonscat Multimedia: South Stream / Q666347

---

 |

* Wd Datuak: Q666347
* Commonscat Multimedia: South Stream / Q666347
*Tubaria dispersa*

Sinonimoa: *Tubaria autochthona*

Sukaldean erabiltzeko haragi urria du.

Deskribapena
------------

**Kapela:** Kolore eta tamaina apaleko perretxikoa, 1 eta 2 cm bitarteko diametrokoa, berehala zapaltzen da, titi txikiarekin. Kapelaren azala tomentu fin batekin, ez da higrofanoa, kolore aldakorrekoa, zurixka, beixa edo hori zurbila.

**Orriak:** Adnatuak, zabal, zertxobait sabeldunak, hori zurbil kolorekoak.

**Hanka:** 4 cm arteko garaierakoa, zilindrikoa, zuria, okertua, pruina pixka batekin. 

**Haragia:** Oso urria, oso mehea, horixka, usain eta zapore nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Tubaria* terminoa, tronpeta, esan nahi duen "tuba" hitzetik dator. Karpoforoaren formagatik.

Jangarritasuna
--------------

Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua

Bere genero barruan, orrien kolore horixkak eta higrofanoa ez izateak bereizten dute.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean eta neguan. Zuhaixketatik hurbil dauden belar soilguneetan, batez ere elorrietan, 

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 246 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Morales Pulido Juan, Carmona Perate José Julián.  (1981). Sociedad Micologica Extremeña, Medalla de Extremadura 2019.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)**  AsoJaen, Asociación Botánica y Micológica de Jaén.
*Escherichia coli*, koliforme ezagunena eta taldeari izena ematen diona

  

**Koliformeek** espezie desberdinetako bakterio-multzoa osatzen dute, antzeko ezaugarri biokimiko eta ekologikoak dituztenak. Multzo honek ez du kategoria taxonomikorik, baina bai baliagarritasun praktiko handia, oso erabiliak baitira ur eta janarien analisi mikrobiologikoetan.

Koliformeak kutsadura fekalaren adierazleak dira. Giza zein animalien hestean bizi direnez, bere agerpenak analizatutako ur edo janari batean kutsadura fekala adierazten du. Kutsadura fekalak, berez, ez du gaixotasun larririk sortzen, baina bakterio patogeno batzuen balizko agerpena (*Salmonella*, *Shigella*, *Vibrio*...) adieraz dezake. Gogoratu behar da gorozki-aho bidetik kutsatzen direla kolera, disenteria edo sukar tifoidea bezalako gaixotasunak. Hondar fekalek, beraz, arrisku horren berri ematen dute laginetan agertzen direnean.

Edateko uren analisietan mikrobiologoek ez dute bakterio patogenoak bilatzen, koliforme bezalako adierazleak baizik, praktikoagoa baita: koliformerik ez bada uretan azaltzen ez dago patogenorik ere, eta ura segurua da edateko. Koliformeak bilatzeko prozedurak ur edo janarietan estandarizatu dira munduko laborategi gehienetan: hazkuntza-inguru solidoak erabil daitezke (EMB, TTC, Mc Conkey agarra...) edo likidoak (EC hazkuntza-likidoa, laktosadun purpura hazkuntza-likidoa...). Ur analisietan lagina iragazi ohi da, eta mintz-iragazkia hazkuntza-inguru solido batera pasatu ohi da gero.

Lau genero sailkatzen dira koliforme taldean: *Escherichia*, *Citrobacter*, *Enterobacter* eta *Klebsiella*. Koliforme guztiak bakterio Gram negatiboak dira, hestean bizi direnak, oxidasa negatiboak eta laktosa hartzitzen dutenak 37 °C-tan eta 48 ordutan, gasa sortuz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q902010
* Commonscat Multimedia: Category:Coliform bacteria / Q902010

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph114948
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q902010
* Commonscat Multimedia: Category:Coliform bacteria / Q902010
**Tumecillo** Araban jaiotzen den ibai txiki bat da, Burgosko Omecillo ibaiaren adarra. Omecillo berez Ebro ibaian isurtzen da. Ekologikoki oso ondo kontserbatuta dago eta, horregatik, lege-babespen desberdinak ditu.

Ibilbidea
---------

Tumecillo ibaia, erreka batzuk bilduz, Gorobel mendikatean jaiotzen da, Murita eta Berberana herrietatik gertu, Santiago Mendiko Monumentu Naturalatik gertu. Handik Osma herritik, Gaubean sartzen da. Ondoren, Astulez herria igaro ondoren, haren urek sortutako haitzartetik, Karanka arana zeharkatzen du, Angosto santutegi aldera; Villanañen, Omecillo ibaian isurtzen da..

Baloreak
--------

Ibaiertzeko baso oso ondo kontserbatuta aurki daitezke (lizardiak, sahastiak, makaldiak eta eta ekosistema horietan ohikoak diren espezieak, batzuk larriki mehatxatuak:

* *Mustela lutreola* (Europar bisoi)
* *Lutra lutra* (Igaraba arrunt)
* *Cinclus cinclus* (Ur-zozo)
* *Alcedo atthis* (Martin arrantzale)
* *Riparia riparia* (Uhalde-enara)

Garrantzi handia dute, bestetik, arrainen populazioak eta landarediak.

Babesa
------

2015.eko Martxoak 17tik Eusko Jaurlaritzak Euskal Herriko zatia Kontserbatzeko Eremu Berezi izendatu zuen. Natura 2000 sarean ere dago onartuta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Camping Angosto
2. ↑  IVAP

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Tomecillo ibaiatik zeharkaldia.
* **(Gaztelaniaz)**:Omecillo-Tumecillo gestio neurriak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28662541

 |

* Wd Datuak: Q28662541
Txaldatxurreko lubakietako bat 
**Txaldatxurreko lubakiak** Zubietako Zubietamendi mendiko tontorretako batean 1936ko gerran eraiki ziren lubakiak dira. Errepublikaren aldekoek eta matxinoek eraiki zituzten. Lubakiak aurretik egin bazituzten ere, bertan gerrako frontea 1936ko irailaren 5etik 7ra egon zen gutxienez.

Kokapena
--------

Txaldatxur Zubietako Zubietamendi mendiko tontor bat da. Larrauletik Mendizorrotzeraino zihoan frontearen parte ziren bertan eraikitako lubakiak. Fronte horren puntu nagusia Andatza zen. Bertatik Andoain, Lasarte eta Usurbil ikus zitezkeen. Gaur egun landarediak eragozten ditu hainbat ikuspegi.

Fronte egoera
-------------

Altxatutakoak Nafarroatik zetozen. Haien artean Lizarrako erreketeen lehenengo konpainia. Belkoain mendia hartuta, hurrengo egunetan, irailaren hasieran, Txaldatxurren izan zen frontea. Bi eraso jo zituzten faxistek, Cayuela teniente Koronelaren gidaritzapean, Txaldatxur gaina hartu nahian, irailaren 5ean eta 6an, baina ezin izan zuten. Hirugarrenean, atzetik ezustean hartu zituzten Errepublikaren aldekoak, eta hauek atzera egin behar izan zuten.

Hurrengo egunetan errepublikazaleek berriro hartu zuten tokia. Hau dela eta, badaude altxatutakoen lubakiak ere, tontor honetan. Eraso honetan parte hartu zuten Garellanoren 2 konpainiak, sozialisten 2 konpainiak, anarkistek, nazionalistek (Euzko Gaztediko Iradiren mutilak) eta Ibaizabaleko 2 sekziok.

Gaur egungo egoera
------------------

2013 urtean Islada ezkutatuak taldea 1936ko gerraren testigantzak aztertzen hasi zen. Lubakiak garbitu zituzten eta garai hartako hainbat gauza berreskuratu. Armen aztarna ugari aurkitu zituzten: Mauser fusilen eta pistolen bala zorroak, bonba zatiak, horien artean, granada eta obus bat... Bestelakoak ere bai: gerrikoen belarriak, koilara eta sardexkak, eta batez ere, sardina latak irekitzekoak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Usurbilgo ondarea ezagutzen*. Josu Tellabide, Asier Agirresarobe. Usurbil, 2009. Noaua, Alkartasuna, Usurbilgo udala.
2. ↑  120 metro lubaki. Arantxa Iraola. Berria. 2014-03-22

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25473551

 |

* Wd Datuak: Q25473551
Tutmosis III.aren Sa-Ra izena Karnak.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Sa-Ra izena** edo **Jaiotza izena**: "*Raren semea*" |  |  |

Neferirkara-Kakai V. dinastiako faraoiak, titulatura berri hau gehitu zuen: kartutxo baten barnean bere jaiotza izena jarriz, aurretik Sa-Ra hieroglifoa zuelarik, Raren semea esan nahi duena.

Printzeak, tronura iritsi baino lehen, jaiotza izena baino ez zuen, baina, koroatzerakoan, titulu berri batean bihurtzen zen: Sa-Ra izena, kartutxo baten barnean idatziz eta "Raren semea" epitetoa gehituz, honela bere jatorri jainkotiarra legitimatuz, faraoiak, Egipto, Raren Lurreko oinordeko legitimo bezala gobernatzen baitzuen.

V. dinastiatik aurrera **Sa-Ra izena** iskripzioetan gehien erabili zen tituluetako bat izan zen, Tronu izena edo Nesut-Bity izena eta Horusen izenarekin batera.

Egiptoko Inperio Ertainetik aurrera, XI. dinastia eta XII. dinastia, egiptoar faraoiek bost titulu jasotzen zituzten. Jaiotza izenari beste lau gehitzen zizkioten tronura igotzen zirenean: Honako hauek ziren:

Horusen izena, Nebtyren izena, Urrezko Horusen izena, Tronu izena edo Nesut-Bity izena, eta jaiotza izena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1303227
* Commonscat Multimedia: Sa-Ra (hieroglyphs) / Q1303227

---

 |

* Wd Datuak: Q1303227
* Commonscat Multimedia: Sa-Ra (hieroglyphs) / Q1303227
*Artikulu hau Itun Berriko Josefi buruzkoa da; Itun Zaharreko Josef gaitzat duena beste hau da: «Josef (patriarka)»*

**Josef Nazaretekoa** (hebreeraz: *יוֹסֵף*), kristautasunaren arabera, Jesukristoren ama zen Mariaren senarra izan zen eta, beraz, Jesusen usteko aita. Lanbidez arotza izan zen eta jende xumea zela badioten ere, Mateo (1:1-17) eta Lucasen (3:23-38) genealogiek David erregearen leinuarena zela diote. Bere heriotza-data ezezaguna bada ere, tradizioak dio Jesusek hamabi urte baino gehiago zituela hil zela. Dena den, Ebanjelioaren berri ematen hasi zuenean ez da agertzen.

Biblian
-------

Ebanjelioko kontakizuna hastean, Maria Josefekin ezkontzeko hitz emanda dago. Garai hartako juduen ezkontzan lehen pausoa zen hau: emaztegaiaren etxean ospatzen zen ituna izan ohi zen. Bigarren zatia ezkontza bera zen: senargaiak emaztegaia bere gurasoen etxetik atera eta bere etxera eramaten zuen. Bigarren momentu honetan hasten ziren biak elkarrekin bizitzen.

Maria Joseri hitz emanda zegoela Jainkoaren aingerua agertu zitzaion (Lukasen ebanjelioa 1: 26-38). Jainkoak bere semearen Ama izateko aukeratu zuela adierazi zion, Espiritu Santuaren egitez haurdun geldituko zela. Mariak Jainkoaren borondatea bere egin zuen.

Mateoren Ebanjelioak (1:18-24) Maria haurdun zegoela jakin zuenean izugarrizko drama jasan zuela dio. Maria uko egitekotan zegoela- isilpean, zuzena zelako, maite zuelako eta zuen Legeak zioen bezala (Deuteronomioa 22:21) harrika zezatela nahi-, Jainkoaren aingerua agertu zitzaion eta Espiritu Santuaren bitartez gelditu zela haurdun esan zion, baita bere Semeak *herria salbatuko zuela* ere. Hori zela eta Josef Maria onartu zuen.

Zesar Augusto enperadorearen erabakiz, Judeako herritar guztiek beraien jaioterrira joan behar izan zuten izena ematera, errolda osatzeko. Josef Judeako Betleem herrixkakoa zen eta bertara joan zen Maria emaztearekin. Bertan zeudela txabola edo ukuilu batean izan zuen haurra Mariak, ostatuan ez baitzegoen beraientzako tokirik.

Herodesek jaiotzaren berria izan zuenean Betleemgo ume guztiak hiltzeko agindu eman zuen. Josef familia eraman zuen Egiptora eta Herodes hil arte ez zen itzuli. Hala ere, Arkelaoren beldur ez zen Judean geratu baizik eta Nazareten (Mateo 2:13-23), Mariaren herrixka zela (Lucas 1:26-32).

Jose Belenen jaioa zenez, Maria ere hantxe erroldatu behar zuelako.Garai hartan, Cesar Augustok zentsu bat ezarri zuen eta pertsona bakoitza bere herrian erroldatu behar zuelako.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *66. araua: Santutegiko izen ohikoenak.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q128267
* Commonscat Multimedia: Saint Joseph / Q128267

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147328714
* ISNI: 0000000099282036
* GND: 118558382
* LCCN: n79147954
* NKC: jx20041022004
* SUDOC: 027433927
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03291/eu\_j\_0993/j0993
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q128267
* Commonscat Multimedia: Saint Joseph / Q128267
**Otilia Larrañaga Villarreal** (1931ko azaroaren 3a - 2021eko urriaren 6a) Mexikoko dantzari eta aktorea izan zen, eta Mexikoko zinemaren urrezko garaiko filmetan parte hartu zuen, baita antzerkian eta telebistan ere.

Biografia
---------

Osaba Ignacio Larrañagarekin ikasi zuen dantza eta gero balleta Lettie H. Carroll-ekin. 1947tik 1950era bitartean, Carroll andereñoaren irakaslearen taldeko kide izan zen; Talde horretako kide gisa, Arte Ederretako Jauregiko Opera Nazionaleko denboraldietan parte hartu zuen.

15 urte zituela, jada dantzari aparta zen, baina bere izaera artistiko indartsuak bultzatu zuen zinemara abiatzera, 1950eko hamarkadaren hasieran iritsi zenean, *Secretaria particular* y *No te ofendas, Beatriz* bezalako produkzioetan.

Bere lehen arrakastetako bat Luz Alba-k Esperanza Iris antzokian zuzendutako *Ángeles y clowns* (1952) antzezlanean parte hartzea izan zen. Armando de María y Campos antzerki kritikariak idatzi zuenez, "emanaldi onena Otilia Larrañagaren esku dago, aktore eta dantzari gisa, figura ederrekoa eta sentimendu bikainekoa. Bere etorkizuna bikaina da, aukeratzen duen bidea ere. 

Antonio "Tony" Aguilar, [1] bere lehen senarra, abeslaria eta aktorea  ezagutu zuen XEW-TVn 1952an. Larrañagak eta Aguilarrek batera jardun zuten *Mi papá tuvo la culpa* (1953) eta *Reventa de esclavas* (1954) filmetan.

*La flecha envenenada* (1957) filmean lortu zuen lehen papera protagonista Gastón Santosekin batera.

1957an, Gazteentzako emanaldi onenaren Ariel sarietarako hautagaitza jaso zuen *Caras nuevas* (1956) filmean egindako lanagatik. 

1967an, bikotekide aske gisa Rogelio Guerra aktorea izan zuen, eta harekin Hildegard izeneko alaba izan zuen. 1974an banandu ziren.

2021eko urriaren 6an hil zen, 89 urte zituela.

Filmografia
-----------

* *Secretaria particular* (1952)
* *No te ofendas, Beatriz* (1953)
* *Mi papá tuvo la culpa* (1953)
* *El valor de vivir* (1954)
* *Reventa de esclavas* (1954)
* *Maldita ciudad* (1954)
* *Las viudas del cha-cha-cha* (1955)
* *Caras nuevas* (1956)
* *La flecha envenenada* (1957)
* *La locura del rock 'n roll* (1957)
* *Click, fotógrafo de modelos* - Doctora (1970)
* *Cruz de amor, pelicula* - Srta Serafina (1970)
* *Chico Ramos* (1971)
* *La furia de un vengador* (1992)
* *La jaula del pajaro* (1997)

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Reservas de Derechos al Uso Exclusivo.* .
2. 1 2   Jorge Rodarte. *Muere Otilia Larrañaga, la primera esposa del cantante Antonio Aguilar.* .
3. ↑    *Un espectáculo dramático coreográfico en el teatro de Esperanza Iris.* .
4. ↑    *Embajador de la charrería en el mundo.* .
5. ↑    *Nominados y Ganadores.* .[*Betiko hautsitako esteka*]
6. ↑    *Otilia Larrañaga actriz muere primera esposa Antonio Aguilar.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q42573549

 |

* Wd Datuak: Q42573549
**Las Labradas kastroa** (gaztelaniaz: *Castro de las Labradas*) Zamorako probintzian dagoen Arrabalde eta Villaferrueña herrien lurretan dagoen Astur jatorriko gotorleku garrantzitsua da. Bertan Arrabaldeko altxorra izeneko objektu multzo historikoa aurkitu zen. Aztarnategia La Tène kulturan kokatu izan da eta eskualdean erromatarrei aurre egiteko azkenetariko gunea izan zen. Carpurias mendatearen goiko partean dago eta handik inguruko Eria ibaiaren lautada kontrola daiteke.

Historia eta ezaugarriak
------------------------

Antza, Astureek Erromatarrei aurre egiteko indartu zuten herria; antza denez inguruko herri txikietako biztaleak kastro horretan bildu ziren. Oso gertu, Rosinos de Vidriales herrian, Petavonium erromatar kanpamendua zegoen.

Brontze Arotik okupatuta egon zen, baina bere unerik garrantzitsuena Burdin Aroaren amaieran (K.a. I. mendearen amaieran) eta erromatarren garaian izan zen. Bertan bi altxor aurkitu ziren (1980 eta 1987an), eta ikerketa arkeologikoen gune garrantzitsua da. Bere berezitasuna bere dimentsioen handiagatik da, 2.500 metroko perimetroarekin eta 23 hektareako azalerarekin, baita bere defentsa-egituren tamainuagatik ere. Elkarren ondoan dauden bi esparru definitzen dituzten hainbat harresi-lerrok perimetratzen dute. Esparru horietako ate bat zulatu eta garbitu egin da, eta bi alboetan lau angeluko bi bastioi ikus daitezke.

Barrualdean, XVII. mendeko ermita baten erorkinez gain, etxe-eraikuntzen hondar batzuk, zisterna artifizial batzuk, iturriak eta zabortegi-eremuak daude. Kanpoaldean, hegoaldeko hegalean, meatze-indusketa zaharren aztarnak daude.

Arrabalde herrian kastroaren historia eta egitura eta erakusteko gela bat dago.

Iruditegia
----------

* Arrabaldeko altxorraren objektuak.Arrabaldeko altxorraren objektuak.
* Santuaren etxea izeneko baselizaren aztarnak.Santuaren etxea izeneko baselizaren aztarnak.
* Gailurraren ikuspegia.Gailurraren ikuspegia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Kastroari buruzko erreportai grafikoa.
**San Martin Tourskoa eliza** Oibar ibarreko Leatxe udalerrian XII. mendeko kristiau eliza zahar bat da, erromaniko estiloan. Gaur egun hainbat aztarnak bakarrik irauten dute eta herriko pilotalekuko frontisa da.

Eraikina
--------

Herrian, jakina zen bere pilotalekuko horma herriko eliza zaharraren zati bat zela, elizaren atzealdea izango zenaren leiho bat zegoelako. Hala ere, dena mataz eta belar txarrez estalita zegoenez, XXI. mendearen hasieran indusketak egin zituztenez, elizaren oinplanoa argitara atera zuten.

XII. mendearen hasieran eraikitako tenplu erromanikoa da, Antso VII.a Nafarroakoaren garaian. San Joanen zaldunek erromesen ospitale bat zuten Donejakue Bidean, Oibar eta Orbaibarren artean Leatxe zeharkatzen zuen antzinako galtzada erromatarrarekin lotzen zuena.
Jasokundeko Andre Mariaren eliza eraiki ondoren, denboraren joanak, XIX. mendeko gerrek eta Mendizabalen desamortizazioak tenplua hondamendi betean utzi zuten, eta, horren ondorioz, herriko hainbat etxe eraikitzean antzinako tenpluko leihoetarako eta harlanduzko harrietarako arkuteriak berrerabili ziren, eta Jasokundeko Andre Mariaren elizan kapitelak eta zizelkatutako harriak eliza osoan zehar banatzen dira, beren benetako jatorriarekin zerikusirik ez dutenak.

Landarearen barruan, oraindik ere, denboraren higaduragatik nekez bereizten diren irudi batzuk kontserbatzen dira, eliza honek jasan zuen etengabeko espoliazioan geratu denaren hondarrak baino apenas ikus daitezkeen. Errekondo aitak alboko hormetako harlandu gehienak, horma-bularrak, atariko ate-zangoak, kapitelak eta San Martinen hondakinetan balio handienekoak ikusi zituenak hartzen ditu Xabierko gaztelua zaharberritzeko, Aro Modernoaren hasieran suntsitu ondoren "haren segurtasuna eta kontserbazioa" aitzakiatzat hartuta.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | LEATXE.*  (Noiz kontsultatua: 2021-12-16).

Ikus, gainera
-------------

* Leatxe
* Oibar

Kanpo estekak
-------------
Elizaren ikuspegi orokorra.
**San Martin Tourseko eliza**, baita ere **San Martin parrokia**, Nafarroa Garaiko Lesakako eliza nagusia da. Muino baten gainean eraikia, herri osoa hartzen du haren menpe. Barrualdean gotikoko estilokoa da eta kanpotik barrokokoa. Eraikitzeko lanak, dirua falta zela eta, 1561ean hasi ziren eta 1737 arte luzatu ziren. Nafarroako Monumentuen Katalogoaren arabera, Nafarroako elizarik monumentalenetarikoa da Lesakakoa, eta katedralen antzeko dimentsioak ditu barnealdean.

Historia
--------

XVI. XVII. eta XVIII. mendeetan egindako lanen emaitza da gaur egun ezagutzen dugun eraikina. Hasieran asmoa aurretik zegoena handitzekoa zen; gaur egun antzinako hura desagertuta dago. Lehenengo fase horretan aldare nagusia eta transeptua egin nahi zuten. Hiru mendetan eraikia, hala ere batasuna du elizak, bai kanpoaldean bai barnealdean.

Prozesu luze hau dela eta hainbat harginek parte hartu zuten elizaren eraikuntzan. XVI. Mendeko Juan de Butano eta XVIII. mendeko Andres Zabala aipatu daitezke. Tomas Jauregi gipuzkoarra izan zen, bestetik, erretaula nagusiaren egilea.

Organoa, kultura ondarea
------------------------

San Martin Tourseko elizaren organua 2007an kultura ondasunaren izendapena jaso zuen. Organua 1891an egin zen eta oso ondo kontserbatuta dago. Egileak Zaragozako Roque anaiak izan ziren eta 1950-1951an Amezua y Cía konpondu zuten. 480 zm.ko zabalera du, 635 garaierakoa. Pinukiz eta metalezko hoderiaz egina dago, erromantiko estiloan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Eliza udalaren webgunean.
* **(Gaztelaniaz)**:Nafarroako Turismoaren webgunearen informazioa.
* **(Gaztelaniaz)**:Elizari eta erretaulari buruzko bideoa.
* **(Gaztelaniaz)**:Elizari buruzko Julio Caro Barojaren testua.
* Piedra, hierro y papel. Trayectoria histórica de la Villa de Lesaka: