recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Harry Potterren fandom bat, Hogwarts-eko ikasleak bezala jantzita.
**Fandom** ingelesezko hitza da ("fan" eta -"dom" atzizkia), denborapasa baten, pertsonaia baten edo fenomeno zehatz baten jarraitzaileen multzoa izendatzen du. Esaterako, Star Wars filmeen jarraitzaileak edo J.R.R. Tolkien egilearen liburuen irakurle sutsuak. Askotan, frikien fenomenoarekin lotu izan da.

Dragon Con 2008an.

Aktibitateak
------------

Fandomek aktibitate mota asko egiten dituzte. Hemen batzuk:

* *cosplay*,
* *doujinshi* eta fanzineak (japoniarrak ala mendebaldekoak diren arabera)
* *fanfiction* narrazioak
* *vidding*,
* gai baten inguruko biltzarrak: Comic-Conak, *fanartak*, *fansubak*, *scanlationak*
* gai baten inguruko *merchandising*.

Batzuetan, jatorrizko lanarekin lotuta dauden baina ofizialak ez diren produktuak ere sortzen dira, askotan publizitate mezuekin; horri *fanadvertising* deitzen zaio.

Fandom batzuk
-------------

* Furry
* Otaku
* Geekak
* Gamerrak
* Tolkiendils, J.R.R. Tolkien idazlearen eta haren liburuen jarraitzaileak
* Trekkieak

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   Ramos, Marina & Lozano Delmar, Javier & Hernández-Santaolalla (2012): [

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Fandom You Tuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q773944
* Commonscat Multimedia: Fandom

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph967206

 |

* Wd Datuak: Q773944
* Commonscat Multimedia: Fandom
**Jina** (euskaraz «Gaizkiaren garailea») jainismoaren ustezko sortzaileari ematen zaion izena, Śākyamuniren garaikidea (K.a. VI. m.). Elezaharrak dionez, haren bizitzak badu antzik Śākyamuni Budarenarekin. Bengalako klan batean jaio eta printzeak bezala hezi zuten; ezkondu eta alaba bakarra izan zuen. Hogeita zortzi urte zituenean gurasoak hil zitzaizkion, ondasunak banatu eta fraide egin zen.
Handik hamahiru hilabeteetara biluzik bizitzea erabaki zuen; erromes ibili zen, eta hamahiru urte horrela igaro ondoren Jainkoarengandiko argitasuna jaso eta *Jina* bihurtu zen. Hogeita hamar urtean zehar aritu zen doktrina irakasten, bizitzan jasotako esperientzietan oinarrituta.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12260392

 |

* Wd Datuak: Q12260392
Toni Wolff, Jungfrauen ezaguna zen.
**Jungfrauenak**, baita ere Carl Gustav Jungen **walkiriak** edo **menteak** ere deituak, batez ere Zuricheko eskolan oinarritu zen emakume analisten laguntza taldea izan zen. Jungen obraren lehen interpreteen artean zeudena; nolabait, haiek izan ziren beren ideien lehen dibulgatzaileak.

Taldekideak
-----------

Jungfrauen nagusiak hauek izan ziren: Toni Wolff, Jolande Jacobi, Marie-Louise von Franz, Barbara Hannah, Mary Esther Harding eta Aniela Jaffé. Beste emakume batzuk bigarren planoan gelditu ziren: Kristine Mann eta Hilde Kirsch.

Etimologia
----------

"Jungfrauen" hitzak berez birjinak esan nahi du; testuinguru honetan kalanbur bat. Jung pentsalariaren abizena zen baina, halaber, "gaztea" esan nahi du eta "frauen" emakumeak. Beraz, hitz-joko nabaria da.

Feminismoaren kritika
---------------------

Jungfrauen emakume goiztiarrek generoari buruzko Jungen ikuspuntuak modu orokorrean hartu zituzten bitartean, geroago beste emakume batzuek kritikatu egin zituzten. Naomi R. Goldenbergek, adibidez, esan zuen "jungiar psikologia erlijio patriarkal bat da, non behin bizi eta lan egin nuen... urteetan Jungiar unibertso batean".

Erreferentziak
--------------

1. ↑  B. Burleson, *Jung in Africa* (2005) 48.or.
2. ↑   Naomi R. Goldenberg, *Resurrecting the body* (1993) 5. eta 116. or.

Ikus, gainera
-------------

* Psikologia analitiko
* Carl Gustav Jung
* Psikoanalisi
* Sigmund Freud

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16854022

 |

* Wd Datuak: Q16854022
Estatua Nuevo Baztánen.
**Juan Goienetxe Gaston** (Arizkun, Baztan, 1656ko urriaren 12a - Madril, 1735eko apirilaren 12a) nafar administrari, idazkari eta negozio-gizona izan zen.

Biografia
---------

Oso gazte zela Madrilen jarri zen bizitzen, eta historiako ikasketak egin zituen han. Karlos II.a Espainiakoak diruzain izendatu zuen, eta beste kargu garrantzitsu batzuk eskaini zizkion ondoren. Karlos II.aren bigarren emaztearen eta Filipe V.aren emazteen diruzaina izan zen. Harreman haiei esker, merkataritza-operazio garrantzitsuak egin zituen Goienetxek.

*La Gaceta de Madrid* Espainiako lehen egunkaria sortu zuen 1697. urtean. Ontziola batzuen jabe zen garai hartan, eta zuhaitzak moztu eta zura kostaldera garraiatzeko bitarteko berriak egokitu zituen. Eragin oso handia izan zuen Nafarroako Erresumak Filipe Anjoukoari Ondorengotza Gerran laguntzea erabakitzeko orduan. Horrezaz gainera, herri berri bat sortu zuen, Madrildik 50 kilometrora, Jose de Churriguera arkitektoaren zuzendaritzapean (1709-1713), eta Nuevo Baztán izena eman zion. Beira tratatzeko lantegi moderno bat eraiki zuen bertan eta ehunak, larruak, papera eta likoreak landu eta ontzeko olak sortu zituen han eta hemen.

Literaturazalea zen, eta idazle batzuk babesteaz gainera, Antonio de Solís Indietako kronikariaren biografia bat (1692) eta bere sorterriari opaturiko *Executoria de la nobleza, antigüedad y blasones del Valle del Baztan, que dedica a sus hijos y originarios Juan de Goyeneche* obra (1685) idatzi zituen. XVII. mendean Frantziako borboitarren gortean mugitu ziren ministroen jarraitzailea izan zen Espainiako gortean, Austriako Etxea amaitu eta Borboikoa erregetzan hasi zen garai hartan.

Ikus, gainera
-------------

* Nuevo Baztán
* Goienetxe jauregia (Madril)

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Juan Goienetxe Gaston*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3187828
* Commonscat Multimedia: Juan de Goyeneche Gaston

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 39683257
* ISNI: 0000 0000 8222 7284
* BNF: 15508920r (data)
* CANTIC: a1032284x
* GND: 132233800
* LCCN: no2003123968
* NKC: ola2010594437
* SUDOC: 129083585
* UB: a1399936
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 68168
* Lur: 02546/eu\_g\_2928/g2928
* GEN: 10753
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 30912

 |

* Wd Datuak: Q3187828
* Commonscat Multimedia: Juan de Goyeneche Gaston
***Jungle Cruise*** (euskaraz *Oihan Gurutzaldia*), 2021eko Jaume Collet-Serra kataluniarrak zuzendutako fantasia eta abenturazko komedia film bat da. Dwayne Johnson, Emily Blunt, Édgar Ramírez, Jack Whitehall, Jesse Plemons eta Paul Giamatti aktoreek antzeztu zuten.

Walt Disneyren izen berdineko jolas-parkean oinarritua dago.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

XVI. mendea, Lope Agirre euskalduna buru duten espainiar abenturazale talde bat Amazonian Ilargi Malkoak deritzon kondairazko zuhaitz baten bila dabiltz, haren hostoek edozein gaixotasu eta sendatu zauri eta madarikazio guztietatik libratzeko gaitasuna baitu. Taldekide gehienak oihanean hiltzen doaz baina bertako tribu bateko kideek biziraun duten abenturazaleak salbatu eta zuhaitz horren hostoak erabiliz sendatu egingo dituzte. Espainiarrek tribukoei zuhaitza non dagoen esatera derrigortu eta haiek ezer esaten ez dutenez, tribuaren herria sarraskituko dute. Tribuko buruzagiak espainiarrak oihanean betiko bizi daitezen madarikatuko ditu. 

1916, Lehen Mundu Gerra bete-betean dela, Frank «Skipper» Wolff (Dwayne Johnson) Amazoniako ibaian barna dabilen txalupa bateko kapitain karismatikoa da. Bertan, Amazonas ibaian oztopo eta arrisku ugari egon arren, Frankek bere txalupan Lily Houghton (Emily Blunt) zientzialaria eta hare anaia McGregor Houghton (Jack Whitehall) eramango ditu. Bere misioa ahalmen sendagarriak dituen zuhaitz bat topatzea izango da, hain zuzen ere, XVI. mendean espainiarrak bila zebiltzan Ilargi Malkoak zuhaitza. Noski, beren helburura iristea ez zaie erraza izango, gainera Joachim printzea(Jesse Plemons) buru duen alemaniar espedizio bat ere zuhaitz horren bilaketan haiekin lehiatuko dira.

Aktoreak
--------

* Dwayne Johnson: Frank «Skipper» Wolff kapitaina
* Emily Blunt: Lily Houghton doktorea
* Jack Whitehall: MacGregor Houghton
* Édgar Ramírez: Lope Agirre
* Jesse Plemons: Joachim printzea
* Paul Giamatti: Nilo Nemolato
* Veronica Falcón: Sam
* Dani Rovira: Sancho
* Quim Gutiérrez: Melchor
* Andy Nyman: Sir James Hobbs-Coddington

Kanpo estekak
-------------

* IMDBko fitxa irakurgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24285605

 |

* Wd Datuak: Q24285605
| **Euskal Herria kalea** |
| --- |
|  Donostia, Parte Zaharra |
|  |
| HerrialdeaLurraldea |  Euskal Herria Gipuzkoa |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Euskal Herria kalea is located in Euskal HerriaEuskal Herria kaleaEuskal Herria kalea | Euskal Herria kalea is located in GipuzkoaEuskal Herria kaleaEuskal Herria kalea |
| Euskal Herria kalea is located in Donostiako Parte ZaharraEuskal Herria kaleaEuskal Herria kalea |

 |
| Koordenatuak: | **Coordinates: Missing latitude**Invalid arguments have been passed to the {{#coordinates:}} function
 |

**Euskal Herria kalea** Donostiako Parte Zaharreko kale txiki bat da. Salamanka pasealekutik Aldamar kaleraino doa. Gaur egun Parte Zaharreko kalea bezala onartzen bada, berez auzo horren ekialdeko zabalgunekoa da. Izena frankismo garaitik dator, nahiz eta orduan "h" gabe izan.

Elkarteak
---------

Kale honetan, 9. zenbakian, Kresala Elkartearen lokalak daude. 2006ko abenduaren 1etik baita Unión Artesana elkartearenak ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25478868

 |

* Wd Datuak: Q25478868
**Kay konderria** (ingelesez: *Kay County*) Oklahomako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Newkirk da. 2010eko zentsuaren arabera 46.562 biztanle zituen, Kay kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Kay konderriak 2.447,45 kilometro koadro ditu. Horietatik 65,36 ura dira. Beste 2.382,09 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 19,02 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 46.562 pertsonetatik 39.105 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.992 dira. 910 beltzak edo afroamerikarrak. 4.276 amerikar natiboak ziren eta 7 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 233 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 20 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.011 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q489318
* Commonscat Multimedia: Kay County, Oklahoma

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 138365138
* LCCN: n79109793
* **Lekuak**
* OSM: 1820060
* TGN: 2001658

 |

* Wd Datuak: Q489318
* Commonscat Multimedia: Kay County, Oklahoma
**Juneau konderria** (ingelesez: *Juneau County*) Wisconsinko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Mauston da. 2010eko zentsuaren arabera 26.664 biztanle zituen, Juneau kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Juneau konderriak 2.082,42 kilometro koadro ditu. Horietatik 96,1 ura dira. Beste 1.986,33 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 12,8 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 26.664 pertsonetatik 25.393 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 687 dira. 545 beltzak edo afroamerikarrak. 361 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 113 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 9 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 239 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502222
* Commonscat Multimedia: Juneau County, Wisconsin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131362357
* ISNI: 0000 0004 0494 9416
* LCCN: n81119844
* NARA: 16556504
* **Lekuak**
* OSM: 270806
* TGN: 2002329

 |

* Wd Datuak: Q502222
* Commonscat Multimedia: Juneau County, Wisconsin
Euskal Herria eta Gaskoinia arteko muga gorriz adierazia.
**Euskal Herria eta Gaskoinia arteko muga**, Euskal Herria eta Gaskoinia artean zehar hedatzen den muga da. Gaskoinia Okzitaniako lurraldeetako bat da.

Mendebaldean, Atturri ibaiaren bokalean eta Bokale udalerrian hasi, eta ekialdean, Hiru Erregeen Mahaiean amaitzen da, Erronkaribarko Larrako mendigunea, Bearnoko Baretos harana eta Huescako probintziako Ansó ibarrako Zuriza haranaren arteko mugan.

Muga honen mendebaldeko ibilbidearen zatia, Lapurdiren iparraldekoa, Atturri ibaiak adierazten du.

Euskal Herriaren aldetik Lapurdi eta Nafarroa Behereko iparraldeko mugak, Zuberoako iparraldeko eta ekialdeko mugak, eta Nafarroa Garaiko ipar-ekialdeko izkina barne hartzen du, eta Gaskonia aldetik, Landetako hegoaldeko muga eta Bearnoko mendebaldeko muga osoa. Bai, Ipar Euskal Herria eta Biarno lurraldea Pirinio Atlantikoak departamenduan daude eta 2016. urteaz geroztik Landekin batera hiruak Frantziako Akitania Berria eskualdean.

Hizkuntza eta kultura
---------------------

Muga hau administratiboki ongi zehaztua egon arren, hizkuntza eta kulturaldetik nahiko lausoa da, alde bitan frantsesa hizkuntza nagusi izan arren, Gaskoinian euskaraz mintzatu eta euskal kultura ere baduten zenbait udalerri (Jeruntze eta Eskiula) eta Euskal Herrian gaskoieraz mintzatu eta gaskoi kultura duten udalerriak ere baudaudelako. Hiru hizkuntzak eta kulturak elkarrekin batera mintzatu eta elkarbizitzen diren bi aldetako udalerriak eta herriak ere badaude.

Bestalde, geografikoki ere, euskaldunontzak Baiona, Biarritz edo Eskiula udalerriak Euskal Herria dauden bitartean, gaskoientzat udalerri horiek Gaskoinian eta Okzitanian daude.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65216239

 |

* Wd Datuak: Q65216239
**Florentziako Errepublika** edota **Florentziar Errepublika** (italieraz *Repubblica Fiorentina*) gaur egungo Toskana eskualdean zegoen eta Florentzia hiriburu zuen Erdi Aroko estatu bat izan zen. 1115ean, Matilde Canossakoa markesa hil zenean, florentziarrek Florentziako Dukerria desegin eta komuna bat eratu zutenean sortu zen. Errepublika *gonfaloniere* (hiriko agintari titularra) batek hautatutako Florentziako Signoria izeneko kontseiluak gobernatzen zuen; aldi berean, *gonfaloniere*a florentziar gremioetako kideek hautatzen zuten.

Errepublika hartako historia borrokaz eta liskarrez beteta dago. 1434an Cosimo Medicik egindako estatu kolpe baten bitartez, Errepublikaren eta hiriburuaren kontrola Medicitarren eskuetara igaro zen. 1494. urtea arte, hiria familia haren menpe egon zen, baina denboraldi labur batez Girolamo Savonarola fraideak kanporatu egin zituen, 1512an, Joan Medicik (gerora Leon X.a Aita Santua izan zenak) hiriaren kontrola berreskuratu zuen arte. 1527an, Medicitarren agintea bigarren aldiz iraulia izan zen, Cognaceko Ligaren Gerran zehar, baina 1531n, Florentzia hamaika hilabetean setiatu ondoren, Medicitarrek berriz ere bereganatu zuten. 1532an Errepublika behin-betiko desegin zen, Klemente VII.a Aita Santuak Alexandro Medicikoa Florentziako duke izendatu eta ordu arte Errepublika zena Oinordetzako monarkia izatera iragan zenean.

Ikus, gainera
-------------

* Nikolas Makiavelo
* Nafarroako konkista
* Toskanako Dukerri Handia
* Florentziako kantziler

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q148540
* Commonscat Multimedia: Republic of Florence

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 1240233-3

 |

* Wd Datuak: Q148540
* Commonscat Multimedia: Republic of Florence
Zelaibizkar 1 petroglifoa, Aizkorri-Arazko natura parkean
**Kaxola** deitzen zaie arkeologian harrien gainazalean egindako zulo artifizial txikiei. Oro har, sekzio erdiesferikoa eta oinplano zirkularra izaten dute (nahiz eta lau angeluko oinplanokoak ere badiren). Bakarka zein taldekatuta aurki daitezke, beste kaxola batzuekin edo labar-grabatuekin.

Kasurik ohikoena formazio arrokatsu naturalen gainazaletan grabatuta egotea bada ere, ortostato megalitikoetan ere ager daitezke.

Labar-motiborik errepikatuenetako bat dira, garai guztietan. Europan, kronologia Erdi Paleolitotik (*Lana Ferrassie*) Burdin Aroraino doa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Euskalterm Terminologia Banku Publikoa.

Ikus, gainera
-------------

* Petroglifo

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2230328
* Commonscat Multimedia: Cup marks

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 018758

 |

* Wd Datuak: Q2230328
* Commonscat Multimedia: Cup marks
Euskal Herria eta Kantabria arteko muga gorriz adierazia.
**Euskal Herria eta Kantabria arteko muga**, Euskal Herria eta Kantabria artean zehar hedatzen den eta 53 kilometro luze dituen muga da. Iparraldean, Kantauri itsasoan hasi, Muskizko Cobaron auzoa eta Castro Urdiales udalerriko Ontón herriaren artean, eta hegoaldean, Zalama mendiaren gailurrean, Euskal Herria, Kantabria eta Gaztela eta Leongo Burgosko probintziak bat egiten duten lekuan.

Euskal Herriaren aldetik Bizkaiaren mendebaldeko mugaren erdia gutxi gora behera hartzen du, eta Kantabria aldetik bere ekialdeko muga osoa.

Historia
--------

Bigarren Karlistaldia baino lehen El Haya auzoan Bizkaiko aduanak zeuden. Gerra zela eta, mugarriak kendu zituzten eta 1889tik aurrera liskarrak daude Muskiz eta Castro Urdiales artean mugaketaren ondorioz. 2012an Espainiako Auzitegi Gorenak kantabriarren alde egin zuen 1739. eta 1925. urteetako mugaketa-aktak berretsiz baina epaiak ez zuen eztabaida guztiz argitu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Cantabria reaviva su batalla por un monte en la frontera con el País Vasco» *ABC* 2006-5-2.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «El hallazgo de dos viejos mojones permitirá recurrir los lindes con Cantabria de nuevo» *Deia* 2016/06/24.[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65216243

 |

* Wd Datuak: Q65216243
**Flores** izenekoa, Sondako uharte txikietako bat da, Indonesiako Java uhartetik ekialdetik mendebaldera hedatzen den uhartedi bat. Sumbawa eta Komodotik ekialdera dago, eta Lomblen eta Alor uharteditik mendebaldera. Hego-ekialdean, Timor dago. Hegoaldean, Sumbako itsasartetik harago, Sumba dago, eta, iparraldean, Floresko itsasotik harago, Sulawesi.

Administrazioa
--------------

Flores uhartea, Indonesiako Nusa Tenggara Timur probintzian dago. "Erregentziak" bezala ezagutzen diren bost barrutitan banatua dago. Ekialdetik mendebaldera, Manggarai, Ngada, Ende, Sikka eta Flores Timur dira.

Landaretza eta animaliak
------------------------

Flores uharteko mendebaldeko kostaldea, Komodo uhartearekin batera, Komodoko dragoia egoera naturalean aurki daitekeen toki urrietako bat da. Antzina, musker handi hau, gizakia uhartera iritsi eta gutxira desagertu ziren xagu erraldoiez eta *Stegodon* generoko elefante nanoez elikatzen zen. Gizakiak Komodoko dragoiek ehizatzen dituzten basatitutako bufaloak, oreinak, basurdeak eta tximinoak sartu zituen. Ugariak dira, baita ere, hegazti, saguzar, suge eta anfibioak.

2003ko irailean, Liang Buako leizean, uhartearen mendebaldean hominido espezie bat aurkitu zen. Ordutik, aurkikuntza, "Floresko gizakia" (*Homo floresiensis*) bezala ezagutu da. Dirudienez, *Homo erectus*aren bertsio txikiago bat da, 100-110 zentimetroko altuerakoa. Dirudienez, duela 18.000 urte edo gutxiagora arte existitu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-06-29). *171. araua: Asiako toponimia.*  (Noiz kontsultatua: 2013-02-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q148440
* Commonscat Multimedia: Flores, Indonesia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315129180
* GND: 4098001-7
* NKC: ge994909
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 7219477

 |

* Wd Datuak: Q148440
* Commonscat Multimedia: Flores, Indonesia
**Josu Etxaburu Osa** (Ondarroa, Bizkaia, 1961eko urriaren 9a) euskal irakaslea da. 2019ko martxoaren 31z geroztik Gure Esku Dago erabakitzeko eskubidearen aldeko plataformaren bozeramailea da, Angel Oiarbide eta Zelai Nikolas ordezkatuz, Amalur Alvarezekin batera.

Bizitza
-------

Ondarroako institutuan ikasi zuen, eta gerora Magisteritza ikasketak egin zituen Mondragon Unibertsitatean, Euskal Filologian espezializaturik. Ondoren Deustuko Unibertsitatean Euskal Filologian lizentziatu zen, eta graduondoko Euskal Kultura ikasketak ere burutu zituen bertan. Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan Ikasketa-zentroen Zuzendaritza graduondoa ikasi zuen, eta Euskal Herriko Unibertsitatean Hizkuntza Plangintza graduondoa zein Hizkuntzen Irakaskuntzara Aplikatutako Hizkuntzalaritza (Euskara) masterra burutu zituen.

32 urtetako ibilbidea du irakaskuntzan, itunpeko ikastetxeetan nahiz ikastetxe publikoetan. 20 urtez Elorrioko institutuan Euskara eta Teknologia ikasgaietako irakaslea izan da. 16 urtez ikastetxe horretako zuzendaria ere izan da, urte horietan zehar Bigarren Hezkuntzako Ikastetxe Publikoetako Zuzendarien Elkarteko (BIHE) lehendakaria izan da. Honetaz gain 2 urtetan zehar HEIZEko (Herri Ikastetxeetako Zuzendari/Zuzendaritza Taldeen Elkartea) presidentea ere izan da.

2018az geroztik Dantzerti Euskadiko Arte Dramatiko eta Dantza Goi Mailako Eskolako zuzendaria da.

Mendebaldeko Sahararen aldeko Ondarroako Yaalah elkarteko kidea da. Aurretik ere Elorrioko institutuko ikasleekin hainbat elkartasun bidaietan parte hartu izan du saharar errefuxiatuen kanpamentuetara.

Gure Esku Dago
--------------

Hasieratik Gure Esku Dago plataformako kidea da, eta azken urteetan zuzendaritzako kidea ere izan da. Zelai Nikolas eta Angel Oiarbidek bozeramaile kargua utzi zutenean bera izan zen lan horretan jarraitzeko hautatua, Amalur Alvarezekin batera. 2019ko martxoaren 31n Bilboko Euskalduna Jauregian egindako ekitaldian hasi zen bozeramaile lanetan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Dantzerti. «Josu Etxaburu Osa - Dantzerti» *www.dantzerti.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-03-30).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Josu Etxaburu: "Ha llegado la hora de que los sectores que apostamos por la pública nos hagamos valer ". Deia, Noticias de Bizkaia» *Deia* (Noiz kontsultatua: 2019-03-30).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Los profesores de Dantzerti hablan de la Escuela Superior de Arte Dramático y Danza» *www.eitb.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-03-30).
4. ↑  
  Berria.eus. «Plazara ohitutako irakaslea» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2019-03-30).
5. ↑    «Amalur Alvarez eta Josu Etxaburu izango dira Gure Esku Dagoren bozeramaile berriak» *www.eitb.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-03-30).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q62579401

 |

* Wd Datuak: Q62579401
**Euskal Buztingintza Museoa** Euskal Herriko buztingintza erakusten duen museo bat da. Araba iparraldeko Elosu herriko Ollerieta auzoan dago, nekazari-giroko paraje natural batean, Urkiolako eta Gorbeiako natura parkeek inguraturik, Urrunagako urtegiaren ertzean.

Bilduma
-------

Bilduma gai eta zeramika mota ezberdinen arabera banandua dago:

* Suzko zeramika
* Mahaiko zeramika
* Erlijioan eta apaingarri gisa erabiltzeko zeramika
* Ura garraiatzeko eta gordetzeko zeramika
* Txerri hilketarako eta kontserbatzekoak
* Eraikuntza eta osagarriak
* Hainbat

Eraikina
--------

Etxea bera, garai bateko eltzegintza-lantegia da, Blanka Gómez de Segurak urte askoan egindako lanarekin berritua, eta 1993an jendearentzat irekia. Arabako Foru Aldundiak lagundu zuen egitasmoa aurrera ateratzen, eta bi erakundeen arteko lankidetza-hitzarmenari esker mantentzen da gaur egun.

1711n jasotako eltzegintza-lantegi hau, Ortiz de Zarate familiaren hainbat belaunaldik lan egindako buztingintzako tailer bat zen jatorrian. 1958ean, hau da, Urrunagako urtegia egiteko lanak bukatu eta eltzegileek baliatu ohi zuten lurra urpean geratzean, ordura arteko jarduerari agur esan beharrean gertatu ziren haiek, urpean geratu zitzaielako, alegia, beren lehengaia: buztina.

Eraikinari erantsita, garai bateko labetzarra dago, oinplano lauangeluarrekoa eta bederatzi metro garai. Mendeetan zehar milaka eta milaka pieza erre dira haren erraietan, harik eta 1958an lan egiteari utzi zion arte. Blanka Gómez de Seguraren lan eskergari esker berreskuratua, monumentu gisa jasoa dago Euskal Kultura Ondarearen Inbentario Orokorrean.

Kanpo estekak
-------------

* Museoaren web-orria
* Arabako museoak
* Eusko Jaurlaritza (2016). *Zeramika Hiztegia*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q52129543
* Commonscat Multimedia: Museo de Alfarería Vasca

---

 |

* Wd Datuak: Q52129543
* Commonscat Multimedia: Museo de Alfarería Vasca
**Kazetaritza satirikoa** satira erabiltzen duen kazetariari dagokio, normalean umore tonuan, albisteei erreferentzia egiteko. Beste batzuetan, benetako albisteak aurkezten ditu, hala nola fikziozkoak, eta gakoak ematen ditu beti testu horiek fikziozkotzat jotzeko, haien helburua errealitatea agerian uztea baita, gehiegikeriaren, absurdoaren edo parodiaren bidez.

Toni Soler Polòniako zuzendariak kazetaritza satirikoa definitu zuen Jordi Pujolekin gosaldu zuenean, politikari honek programan erakusten zuenari buruz errieta egin zionean, eta honela erantzun zion:

Haien asmoa ez da informazioa ematea, baizik eta zeharka kritikak edo salaketak egitea. Espainian eta Hispanoamerikan kazetaritza satirikoaren tradizio luzea egon da.

### Kazetaritza satirikoaren aurrekariak Mexikon (1521-1842)

Kazetaritza satirikoa paskinen bidez hasi zen, mexikar herriaren nahigabeari eta desadostasunari esker, batez ere garaiko gobernuarekin.

Munduko oso herri gutxik dute protesta dinamiko eta eragingarri bat gobernari txar baten aurka, edo laudorio sutsu bat.

"Gaztelar eta indigena arrazek bat egitearen ondorioz sortu ziren ezaugarri ugarien artean, mexikar nazionalitate berriaren idiosinkrasiaren barruan esentzia bat esan nahi izan zutenak, nagusiki, umorezko zaina aipa dezakegu. Mexikar herriaren berezko buru-argitasun eta pikarokeriak zeregin zailenei ekitea ere ahalbidetzen dio, garaipen bat hobeto ospatzea, baina baita ezbeharrik handienak harrapatzea ere, heriotza barne. "

Konkista amaitu berritan, Hernán Cortések, bere kapitainen presioagatik, Cuauhtemoc torturatu zuen bere aberastasunak non zeuden aitortzera behartzeko, Extremaduraren aurkako asmo txarreko zurrumurru olde bat sortu zen. Esaten zen urrea ezkutatu zuela eta azteken enperadorea behartu zuela beste inori ez jakinaraztera non zegoen. Emeki-emeki marmarrak goraka hasi ziren, eta azteken aurka borrokatu ziren soldadu askori bere zatia lapurtzeko maniobra uherrak leporatu zizkion Cortesek. Orduan hasi ziren idazten hainbat taldek ustez egiten zuten isekagatik nahigabezko adierazpen batzuk.

"Cortés Coyoacánen zegoenez eta hormak zurituta eta kareztatuta zeuzkaten jauregi batzuetan zegoenez, non oso ondo idatz zitekeen haietan ikatzez eta beste tinta batzuez -dio Bernal Díaz del Castillok-, goizero orban asko idazten zituzten, batzuk prosaz eta beste batzuk metroz, paskinak bailiran."

Tenochtitlan konkistatu eta hurrengo urteetan, baita erregeordetzaren garaian eta Mexiko independentean ere, dimes eta diretes horiek, paskin moduan, laudorio edo zentsura bat islatzeko irrikaz zeuden jendeak publiko egin zituen. Komunikatzeko eta ideologia adierazteko modu gisa ematen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2943864

 |

* Wd Datuak: Q2943864
**Kanpokale berria** Gasteizko kale bat da.

Kokapena
--------

Alde Zaharrean dago. Errege atean hasten da eta San Prudentzio Ikastetxeko kaleraino iristen da.

Luzera
------

110 metro inguruko luzera du. Ezkerreko espaloian 27 zenbakiraino iristen da eta eskuinekoan 34raino.

Historia
--------

Henrike Knörr eta Elena Martínez de Madina Salazarrek idatzitako "Toponimia de Vitoria I – Gasteizko toponimia I" (Euskaltzaindia, 2009) liburuaren arabera 1867an erabaki zuen Gasteizko Udalak Kanpokale berria izena ematea. Aurretik Kale Berria moduan ezagutzen zen, baina beste kale bat zegoen izen horrekin.

Trafikoa
--------

Trafikorako irekita dago, Errege atetik San Prudentzio Ikastetxeko kalerantz.

### Aparkalekua

Eskuineko espaloian aparkatu daiteke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q57442914
* Commonscat Multimedia: Calle Nueva Fuera, Vitoria-Gasteiz

---

 |

* Wd Datuak: Q57442914
* Commonscat Multimedia: Calle Nueva Fuera, Vitoria-Gasteiz
**Biurdana** Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzako (DBH) eta Batxilergoko institutu iruindarra da. Trinitarioak eremuan dago, Arga ibaia, Hodien oinzubia, Biurdana parkea eta Donibane eta Sanduzelai auzoen artean kokatua.

D eredua jarraituz, ikasgai guztiak euskaraz irakasten dira, gaztelania eta literatura, ingelesa eta frantsesa ikasgaiak izan ezik.

Hasiera batean Fernando Remacha izenaz ezagututa, Biurdana izena hartu zuen 1995. urtean egindako berreraketa lanen ondorioz. Gaur egun, 550-600 ikasle sar daitezke institutuan. Ikasleen jatorria askotarikoa da. 2008. urteko ekainean, Biurdanako ikasleen %30a Iruñetik hurbil dauden herrietakoak ziren, adibidez, Orkoien, Etxauri, Ororbia, Irurtzun, Lekunberri eta beste batzuk. Beste ikasle guztiak, Sanduzelai, Patxi Larraintzar eta Amaiur eskoletatik zetozten. DBH 3. mailatik aurrera datozen ikasleak, Lekunberri eta Atakondoako eskoletatik datoz, azken hauek, Iruñetik kanpo.

Kanpo estekak
-------------

* 
* Euskeraz bisita birtuala
* **(Gaztelaniaz)** Gazteleraz bisita birtuala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255292

 |

* Wd Datuak: Q12255292

42°49′11.41″N 1°39′37.02″W﻿ / ﻿42.8198361°N 1.6602833°W﻿ / 42.8198361; -1.6602833
**Josu Iztueta** **Azkue** (Tolosa, 1957) Tolosan bizi den euskal bidaiari eta abenturazalea da. Ingeniari ikasketak egin zituen Tolosako Paper eskolan baina berehala konturatu zen ordurako gustoko papera mapek osatzen zutela. 1982an, 24 urterekin, Josu Iztuetak bere lagun Angel Ortizekin , 20 lagunentzako tokia zuen "la nairobitarra" izeneko autobusa egokitu zuten.

Dina Bilbao (Ondarroa,1960 - Antigua, 1997) abenturazalearen bikote izan zen 15 urtez. 1980an ezagutu zuten elkar, Iruñeko Udako Euskal Unibertsitateko Biologiako eskoletan, bera Medikuntza ikasten ari zenean, eta hamabost urte iraungo zuen bikote-harreman bat hasi zuten, erabakigarria izango zena Dina Bilbaoren kirol-arloan eta abenturazaletasunaren hastapenetan

Bizitza
-------

### familia

### haurtzaroa

Bidaiak
-------

25 urtez (milioi bat kilometro eginaz) bidaietan ibili da lankide batekin, gidari eta gidari lanetan Afrikan, Europan eta Amerikan, Suaren Lurraldetik Alaskara. Eskietan Laponia, Groenlandia eta Alaska zeharkatu ditu, piraguan arraun egin du Nilotik, Baltikotik eta Mediterraneotik, pedalei eragin die Europa iparraldetik eta Kanadatik. "Pangea" espedizioan ere parte hartu zuen, bederatzi hilabetez kontinenteen hondora bidaiatu zuena. Baina, hori bai, ez du inoiz ahaztu Tolosatik 100 km-ko erradioan inguratzen duena miniaturazko kontinente bat dela eta gozamena pribilegioa dela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Mapamundistas '07, Encuentros del Arte y del Viaje, Pamplona 31 ago/ 30 sep» *www.mapamundistas.com* (Noiz kontsultatua: 2021-04-15).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** SLU, Herritar Berri.  (2020-12-11). «La inolvidable Dina» *7K revista dominical* (Noiz kontsultatua: 2021-04-15).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106510338

 |

* Wd Datuak: Q106510338
**Josu Jimenez Maia** (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1967ko urtarrilaren 3a - ) euskal idazlea da. Lanbidez ingeles irakaslea, egun Berriozarren bizi da.
Berriozar Irratian, Euskalerria irratian, Nafar Ateneoaren Constantes Vitales aldizkarian, Maiatz aldizkarian eta baita Hatsa olerki bilduman ere ohiko kolaboratzailea da.

Narratiban, hainbat ipuin ditu sarituak eta argitaratuak, besteak beste, Tene Mujika lehiaketa, Orixe saria, Iparragirre saria, Atarrabiako Petri saria eta beste hainbat. Haur eta Gazte literaturan, Johanes, Bargotako Aztia liburua, (Txalaparta) eta Hiru Miru album ilustratua (Denonartean). Olerkigintzan, bi haiku-bilduma, Gerezi garaiko haikuak liburua (Maiatz) eta Orbel Azpiko Haikuak (Denonartean), baita olerki solteak ere Muxugorri antologian, Luces y sombras eta El Coloquio de los perros-en. Artikuluak ere bai, ehun ta berrogeita hamar baino gehiago ditu argitaratuak han-hemenka. Noriko Matsui-ren "How to perform kamishibai" eta "Ryookanen 101 haikuak" liburuak itzuli ditu.

Heptameronaren irakurraldia - Amaiur 2022. Josu Jimenez atzean liburukia eskuan goian duela
Nafar Ateneoko kidea izanik, Margarita Nafarroako erreginak XVI. mendean idatzitako *Heptamerona* liburua euskaratzeko prozesuko eragile nagusietako bat izan da.

Margarita Nafarroakoa. .

Lanak
-----

### Haur eta Gazte Literatura

* *Johanes, Bargotako Aztia* (2002, Txalaparta), F. Crespo eta M. Fernandezekin batera.
* *Hiru Miru* (2014, Cenlit ediciones), Maite Ramosekin batera.

### Olerkiak

* *Gerezi denborako haikuak* (2011, Maiatz)
* *Orbel azpiko haikuak* (2013, Denonartean)
* *Aingurak eta arrangurak* (2018, Pamiela)

### Narratiba

* *Golf TDI beltza* (2006, Bermingham)

Sariak eta errekonozimenduak
----------------------------

* 2000ean Iparragirre saria
* 2002an Orixe saria
* 2003an Tene Mujika lehiaketan 2. saria
* 2004an Tene Mujika lehiaketan 1. saria
* 2006an Iparragirre saria

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Heptamerona eta Nafarroako Gobernua» *ZUZEU* 2021-10-24 (Noiz kontsultatua: 2022-10-30).
2. ↑    Izaga, Xabier.  (2021-11-03). ««Heptamerona» klasikoko lehen eguneko ipuinak, euskaraz» *naiz:* (Noiz kontsultatua: 2022-10-25).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Anbustegi, Fernando.  (2022-10-31). «Lectura continuada de ‘Heptamerón’ en Amaiur» *Diario de Noticias de Navarra* (Noiz kontsultatua: 2022-11-16).

Ikus, gainera
-------------

* Nafar Ateneoa
* Heptamerona

Kanpo estekak
-------------

* Idazlearen bloga.
* Euskal idazleen elkartea.
* Literaturaren zubitegia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q57659683
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 86713228
* Literaturaren Zubitegia: 856
* BNE: XX1078011

 |

* Wd Datuak: Q57659683
**Federico Anrich Santamaría** (Habana, 1827ko martxoaren 12a-Bergara,1889ko abenduaren 21a) Kuban jaiotako itsasgizon eta politikari espainiarra izan zen. Espainiako Lehen Errepublikan Francesc Pi i Margallen gobernuan ministroa izan zen. Karlisten alde borrokatu zuen Bigarren Karlistaldian.

Biografia
---------

Militarren familian jaioa, itsas guardia gisa Cartagenan eta La Carracako Arsenalean hasi zen bere ibilbide militarra. 1846. urteaz geroztik lehen mailako itsasgizon izendatu zuten eta urte hartako azaroaren 24an *Alerta* itsasontzian ibili zen. Itsasontzi horretan arazo larri bat izan zuen: Wencesalo de Rozas tenientearen aurkako eraso eta intsumisioagatik epaitu zuten. Atxilotuta egon zen 1849ko otsailaren 15era arte, kasua bertan behera utzi zuten arte. Urte hartan 1849ko maiatzaren 17an, lontinanorde izendatu zuten. 1855eko azaoran, kubatar batekin ezkondu zen, María de la Concepción Piedrahíta y de Castro.

1870eko irailean Espainiako Gineako Fernando Poo itsas estazioko komandante izendatu zuten, eta koloniako gobernadore nagusi kargua hartu zuen 1871ra arte. Azaroaren 4an, Cádizeko portuko buruzagiarekin izandako istilu larri baten ondorioz, berriro ere atxilotu zuten, diziplinarik ezagatik, eta 1873ko urtarrilaren 20an jeneralen gerra kontseilu batetik igaro zen; hartan serioski ohartarazi eta atxilotu zuten. Martxoaren 11n Madrilera lekualdatzea erabaki zuten, eta hiru egun geroago, Jacobo Orebro, Marina ministroaren aginduetara geratu zen. Maiatzaren 29an, *Almansa* fragataren komandante izendatu zuten.

Cartagenan zegoen izendatuta, Pi i Margalleko Gobernuko Itsas ministro izendatua izan zen. Bere gestioa oso kritikatua izan zen. Uztailaren 8an, karlisten aurka borrokatzeko ezohiko botereak eskatzeko gutun bat sinatu zuen. Ezin izan zuen Cartagenari uztailaren 12tik aurrera eragin zion Kantoien matxinada saihestu, Mediterraneoko ontzidia desegin eta ontziak desarmatzen saiatu zen arren. Mugimendu kantonalistaren afera urrunegi joan zen eta Anrichek eta Gobernuko gainerako kideek dimisioa aurkeztu zuten.

Eszedentzia bat aprobetxatuz, Frantziara joan zen eta Karlos Maria Borboikoa erregegai karlistaren kuartelean aurkeztu zen. Erabaki honek, bere benetako posizio politikoari eta bere ministerio-kudeaketari buruzko zurrumurruak sortu zituen; askoren ustez, gobernu errepublikarra ahultzeko ministroa izatea onartu zuen. Karlisten armadan sartu zen eta, Kantauri Itsasoan, Itsas Armadako komandante nagusi izatera iritsi zen. Bergaran (Gipuzkoa) hil zen, 1889ko abenduan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Espainiako Historia Errege Akademiaren webguneko biografia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60040446
* Commonscat Multimedia: Federico Anrich

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q60040446
* Commonscat Multimedia: Federico Anrich
**Fort National** Bretainiako Saint-Malo hirian dagoen gotorleku bat da. Hiriko harresietatik ehun bat metrotara dagoen uharte batean kokaturik dago.

Izena
-----

*Fort Royal* (Erregearen gotorlekua) izena izan zuen hasieran. 1789an Frantziako Iraultza gertatzean *Fort d'Îlette or Républicain* (Uhartetxo errepublikarreko gotorlekua) izena hartu zuen. Ondoren Fort Impérial (Enperadorearen gotorlekua) izena izan zuen eta gaur eguneko *Fort National* izena 1870an ezarri zitzaion.

Historia
--------

Uhartean itsasargi bat egon zen aurretik eta Saint-Maloko jaunak exekuzioak ere egin izan zituen bertan. 1689 eta 1693 artean Luis XIV.a Frantziakoak aginduta gotorleku bat eraiki zuen Siméon Garangeau injeniariak. Vauban lerroaren parte bihurtu zen. Hiriaren babesa handitzea zuen helburu. 1848an harresiak inguratu zuen gotorlekuaren hiru-laurdena. 1906an Frantziako monumentu historikoa bihurtu zen baina 1927an jabe pribatu batek erosi zuen.

1944an aliatuen bonbaketek nabarmen kaltetu zuten Fort National eta Vaubanen diseinua jarraituz berreraiki zen.

Turismoa
--------

Gaur egun toki turistikoa da. Itsasbehera dagoenean bakarrik irits daiteke bertara eta ekainaren 1etik irailaren 30era dago irekita.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3077962
* Commonscat Multimedia: Fort National (Saint-Malo)

---

* **Ondare historikoa**
* Mérimée: PA00090810

 |

* Wd Datuak: Q3077962
* Commonscat Multimedia: Fort National (Saint-Malo)
**Garaipenaren Aldarea** senatuaren erromatar etxean (kurian) ezarri zen, Garaipenaren urrezko estatua bat zeramana. Aldarea Zesar Augustok ezarri zuen Marko Antonio eta Kleopatraren aurka Aktiumeko guduan lortu zuen garaipena ospatzeko. Estatuak hegodun emakume bat irudikatzen zuen, palmondo hosto bat eusten zuena eta garaileari ereinotz koroa bat emateko jeisten. Estatua erromatarrek K. a. 272an harrapatu zioten Pirro Epirokoari.

Graziano gaztea enperadore kristauak 382an kendu zuen. Graziano hil ondoren, Kinto Aurelio Simakok, Erromako prefektua eta jentila zena, enperadore berria zen Valentiniano II.ari idatzi zion 384an aldarea berrezar zedin. Simakoren eskaria onartua izan zen, baina Ambrosio Milangoa gotzainaren oposizio handiarekin, nork presio handia egin zuen enperadore gaztearen gainean, neurri batean gortearen egoitza Milanen zegoelako. Aldarea Flavio Eugenio usurpatzaileak zaharberritu zuen 392 eta 394 bitartean iraun zuen bere erregealdi laburrean zehar.

Estatua zaharberritzeko beste eskakizun batzuk 391n arbuiatuak izan ziren Teodosio I.a Handia enperadore kristauaren dekretu baten bidez, antzinako erlijio jentilak ezabatzeko bere politikaren zati bezala.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q737919

 |

* Wd Datuak: Q737919
Biola Profonda, Biola, Biolin
**Biola Profonda** lau kordatako musika instrumentua da, biola eta biolontxeloaren artean kokatzen dena soinua eta tesiturari dagokionez. Bere erregistro eta tinbrea tenorearena da. Forma melodiko eta harmonikoan soinu oreka egonkorragoa lortuz lau kordetan, hau da, bere moldaera tradizionala osotuz eta eraberrituz. Ezaguna da talde instrumentalen familia guztiek ahozko kantua oinarritzat dutela, bere **soprano**, **kontralto**, **tenore** eta **baxu** banaketan.
Hauek orkestrako lau arlo basikoekin bat datoz: egurrezko instrumentuak, metalezkoak, etab.

*Kordaren familian Biola Profonda sartzearekin batera lau kolore desberdine ta burujabe lortzen dira eta soinu oreka egokiago bat, bere gorputz dardarkarien arteko harmoniko konkomitanteen harremana dela eta. Guzti hau gorputzok elkarrekin mantentzen duten erlazio matematiko eta tamainazkoari sor zaio.*

  


| Ahotsa | **Kordazko laukotea (tradizionala)** | **Kordazko laukotea (eraberritua)** |
| --- | --- | --- |
| Sopranoa | Lehen biolina | Biolina |
| Kontraltoa | Bigarren biolina | Biola |
| Tenorea | Biola | Biola Profonda |
| Baxua | Biolontxeloa | Biolontxeloa |
|

  

Biolontxeloa biolaren zortzigarren baxua den era berean,
Biola Profonda biolinaren zortzigarren baxua da.

**Nola jotzen den:**

* Biolina bezala, sorbaldan.

**Afinazioa:**

* Sol, re, la, mi' (edo Fa, do, sol, re')

**Idazkera posibleak:**

* Sol giltzan (biolina bezala, baina zortzigarren bat baxuago soinu egiten du).

* Kontraltoaren Do giltzan, baina laugarren bat baxuago soinu egiten du (hau da, transposaturik).

* Tenorearen Do giltzan (transposiziorik gabe).

Historia
--------

Biola Profonda Gerardo Yañez musikagile, zuzendari eta musika instrumentuen ikertzaile boliviarrak sortu, garatu eta izendatu zuen. Prototipoaren patentea Leipzig-eko Tomas Deunaren elizan aurkeztu zen lehenengoz mundu mailan kontzertu batean. Bertako musika zuzendari orokorra urte askotan zehar Juan Sebastian Bach Irakaslea izan zen. 2010. urteko urtarrilean Berlineko filarmonikan aurkeztu zen.



1. ↑  [
2. ↑
3. ↑

* web orrial
* soinu adibidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1628064

 |

* Wd Datuak: Q1628064
**Fortunato Agirre Lukin** (Arellano, Lizarrerria, Nafarroa Garaia, 1893ko uztailaren 12a - Iruñea, Nafarroa Garaia, 1936ko irailaren 29a) politikari jeltzalea izan zen, eta Lizarrako alkate 1931tik 1936an matxinatu eskuindar kolpistek atzeman eta erail zuten arte.

Bizitza
-------

Osasuna futbol taldeko sortzaileetako bat, Lizarra ikastolaren bultzatzailea eta Napar Buru Batzarreko kidea izan zen, Jose Agerre haren buru zela. 1931an, Espainiako Bigarren Errepublika aldarrikatua izan ondoren, Lizarrako zinegotzi eta alkate hautatu zuten. Herriak maitatua, aho batez izendatu zuten alkate, hala gehiengo eskuindarrak nola gutxiengo ezkertiarrak. Alkate gisa, 1931ko Lizarrako Estatutua prestatzeko bilera antolatu zuen.

Espainiako Gerra Zibila piztu zuen altxamendua gertatu baino lehenagoko hilabeteetan, Agirrek bazuen Emilio Mola Nafarroa Garaiko Gobernadore Militarraren asmoen berri: Molak Irantzuko monasterioan armak zituen ezkutatuta eta bilerak egiten ziren Errepublikaren aurka konspirazioa antolatzeko. Agirrek jakin zuen 1936ko uztailaren 16an Molak Iratxeko monasterioan Domingo Batet jeneralarekin elkarrizketa egin zuela. Mola konspiratzaileen aldekoa ote zen jakin nahi zuen Batetek, eta asmo horiekin zer ikustekorik ez zuela zin egiteko eskatu zion Molari. Agirre telefonoz horretaz mintzatu zen Casares Quiroga Espainiako gobernuburuarekin, baina horrek ezer ez egiteko agindu zion.

Nafarroan altxamendua gertatzean, Lizarratik alde egin zuen Agurainera, leku lasaiagoa izan eta hor inork identifikatuko ez zuelakoan. Aldiz, Donibane plazan eserita zegoela, Erreketeen kamioi bat pasa eta ezagutu egin zuten. Berehala joan zitzaizkion harrapatzera, eta bozkario batean eraman zuten atzemandakoa nor zen ezagututa. 72 egunez preso izan ondoren, 1936ko irailaren 29an erail zuten, Taxoaren, garondoan bi tiro jota, eta ezkutuan lurperatu zuten. Emaztea haurdun zuen, bi alaba bikiren esperoan; aita hil eta 34 egunera jaioko ziren Mirentxu eta Mikele Agirre.

79 urte geroago, Lizarrako alkate euskaldun eta eusko abertzalea
----------------------------------------------------------------

Lizarrak ez zuen berriz alkate euskaldun eta eusko abertzalerik izango 2015eraino: Koldo Leoz. Alkate agintea hartzean, Fortunato Agirre izan zuen gogoan, Fortunatoren alaba bikiak eta bilobak aurrean zituela.

Ikus, gainera
-------------

* Espainiako Gerra Zibila Euskal Herrian

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)** Ainhoa AROZAMENA AYALA: «Fortunato Aguirre Luquin», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.
2. ↑  Kristina BERASAIN: «Makila bihurtu da haria», *Berria*, 2015-06-14.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6745609
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 17575
* GEN: 2485

 |

* Wd Datuak: Q6745609
**Foru-zuzenbide**, foruetatik datorren legediari deritzo. Tokiko edo berezko zuzenbide-motatzat hartzen da.

Espainian, orokorrean, arrazoi historikoak direla medio, eskualde, probintzia edo erkidegoetan existitzen den foru-zuzenbide pribatua izendatzeko erabiltzen da. Gehienbat, sendi-, oinordetza- eta jabetza-araubideari buruzkoa da, eta, ez hainbeste, betebehar eta kontratuei buruzkoa. Izena, Kode Zibilean bilduta dagoen Espainiako Estatuko zuzenbide erkidearen oposizioz erabiltzen da. Foru-zuzenbidea, lurralde-mailan, Aragoi, Katalunia, Balear Uharteak (uharte bakoitzean bere berezitasunak dituen arren), Galizia, Nafarroa Garaia, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa, Valentzia (oso murriztuta) eta Extremadurako herri batzuetan aplikatzen da (Baylíoko Forua bezala ezagutzen dena, azken kasu honetan).

Egungo Hego Euskal Herriko herrialdeetako foru-berezitasunak, Espainian, egun, foru-sistemak dituzten bakarrak dira, legedi pribatutik harago doazen berezko zuzenbideak biltzen ditu.

Aurrekariak
-----------

Izena, foru hitzetik dator, Erdi Aroan, herri bakoitzeko ohiturak, erregeek herri bakoitzari emandako pribilegioak eta toki bateko basailuak, aitoren seme-alabak eta elizjendeak atxikitzen zituen arauak biltzen zituen zuzenbide-estatutuak zirenak. Biztanleen eta erregearen arteko itun irmo bat zen, baita, hedapenez, herri edo eskualde zehatz bat eraentzen zituen legeak ere. Oso banatutako zuzenbidea zen, non hiri zehatz bat bere zuzenbideak eraentzen zuen.

Izen horretatik sortu zen foru-zuzenbidea, ondoren, lurralde batean modu zehatzean jaurtzen duen zuzenbideari aipamen egiteko erabili zena.

Ohi, foru-zuzenbideak foruak ezartzen ziren lurraldeak baino lurralde zabalagoetan jaurtzen zuen.

Ikus, gainera
-------------

* Foru-baimen

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3817680
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 4613

 |

* Wd Datuak: Q3817680