recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**"Volver a los 17"** (euskaraz "17 urtetara itzuli") Violeta Parra abeslari txiletarraren abesti ospetsua da. Abestia *Las últimas composiciones* (1966) albumean jaso zen, bere B aldean; askoren ustez Txileko historiaren disko onenetariko bat da hori. 1966ko azaroan plazaratu zen. Abeslariak hiru hilabete geroago bere buruaz beste egin zuen, 1967ko otsailan alegia.

Gaia
----

"Volver a los 17" abestiaren hitzek izaera poetikoa eta nostalgikoa du, sentimenduaren balioa arrazoiaren gainetik aldarrikatzeko. Ez Violeta Parraren beste abestietan bezala, honek ez du balore erreibindikatiboa, maitasunezko abestia izanik. Hala ere, Augusto Pinochetek ezarritakoTxileko diktadura militarraren garaian abestia debekatuta egon zen.

Abestia sirilla bat da.

Hitzak
------

Volver a los diecisiete   

Después de vivir un siglo   

Es como descifrar signos   

Sin ser sabio competente   

Volver a ser de repente   

Tan frágil como un segundo   

Volver a sentir profundo   

Como un niño frente a Dios   

Eso es lo que siento yo   

En este instante fecundo   

Se va enredando, enredando   

Como en el muro la hiedra   

Y va brotando, brotando   

Como el musguito en la piedra   

Ay sí sí sí   

Mi paso retrocedido   

Cuando el de ustedes avanza   

El arco de las alianzas   

Ha penetrado en mi nido   

Con todo su colorido   

Se ha paseado por mis venas   

Y hasta las duras cadenas   

Con que nos ata el destino   

Es como un diamante fino   

Que alumbra mi alma serena   

Lo que puede el sentimiento   

No lo ha podido el saber   

Ni el más claro proceder   

Ni el más ancho pensamiento   

Todo lo cambia el momento   

Cual mago condescendiente   

Nos aleja dulcemente   

De rencores y violencias   

Solo el amor con su ciencia   

Nos vuelve tan inocentes   

El amor es torbellino   

De pureza original   

Hasta el feroz animal   

Susurra su dulce trino   

Detiene a los peregrinos   

Libera a los prisioneros   

El amor con sus esmeros   

Al viejo lo vuelve niño   

Y al malo solo el cariño   

Lo vuelve puro y sincero   

De par en par en la ventana   

Se abrió como por encanto   

Entró el amor con su manto   

Como una tibia mañana   

Al son de su bella diana   

Hizo brotar el jazmín  

Volando cual serafín   

Al cielo le puso aretes   

Y mis años en diecisiete   

Los convirtió el querubín

Bertsioak
---------

Abesti hau Latinoamerikako ezagunetariko bat da eta, ondorioz, bertsio ugari ezagutu ditu. Hona hemen bertsionatu duten abeslari batzuek: Mercedes Sosa, Milton Nascimento, Joan Manuel Serrat, Franco Simone, Víctor Manuel, Rosa León, Paloma San Basilio, Charly García, Caetano Veloso, Myriam Hernández, Chico Buarque, Zélia Duncan, Gal Costa, Dúo Coplanacu, Rozalén, Marilia Andrés Nacho Vegasekin batera...

Erreferentziak
--------------

1. ↑   *Rolling Stone* aldizkaria.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Jatorrizko abestia You Tuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16647177

 |

* Wd Datuak: Q16647177
**San Giovanni bataiotegia** Volterra hiriko XIII. mendeko bataiotegi oktogonala da, Volterriko Duomoaren aurrean dago, hiriaren erdialdean. Eraikin honen aurretik, beste bat zaharragoa zegoen 7. mendetik, eta horrek ere eguzkiaren gurtzari eskainitako tenplu erromatarra ordezkatu zuen. Toscanako bataoitegi ikusgarrien tradizioan sartzen da (ikus Pisakoa, Florentziakoa...).

Ezaugarriak
-----------

Kanpoaldetik, alboetako bakarra du marmol berdez eta zuriz hornituta. Atari erromanikoa Nicola Pisanoren jarraitzaile bati egotzi zaio.

Barruan XVI. mendeko aldarea dago, agian Balsimelli da Settignanirena, Mino da Fiesolek egindako diseinua erabiliz.

Ur bedeinkatuaren hargunea antzinako erromatar sarkofagoa da, Giovanni Vaccàk gehitutako iturri batez dotoretua 1759. urtean.

 Giovanni Vaccà-ren bataio-iturria.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Italieraz)** «Battistero di San Giovanni Battista» *Volterracity* (Noiz kontsultatua: 2020-09-01).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3502899
* Commonscat Multimedia: Baptistry (Volterra)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 244804104
* GND: 7716327-8

 |

* Wd Datuak: Q3502899
* Commonscat Multimedia: Baptistry (Volterra)
| *Playa de Ondarzabal* |
| --- |
| Ontziaren ikurra. |
|  Euskal Herria |
| **Mota:** | Atunontzi |
| **Uretaratze data:** | 1966 |
| Ezaugarriak |
| **Desplazamendua:** | 28 t. tona |
| **Luzera:** | 23 m |
| **Eskifaia:** | 18 marinel |

***Playa de Ondarzabal*** 1966an eraikitako euskal arrainontzi bat da. 2001. urtetik aurrera arrainontzia izatetik laga eta Lekeitio udalerrian kokatzen den museo-ontzia izatera iragan da, bertan arrantzaleen bizimodua zein zen eta zein den ikus daitekeelarik. Arrainontziak luzez 23 metro ditu, eta 28 tonatako gaitasuna. Itsasoratzen zenean 18 pertsonatako eskifaia izan ohi zuen, eta bere irteerak 20 eta 30 egunen artean irauten zuten. Nagusiki atun arrantzan jarduten zuen ontzia zen, hotz, atunontzia.

Museo gisa erabiltzen denetik, ontzi honek milaka eta milaka bisitari izan ditu. Honela bada, 2007an 3.000 erabiltzaile baino gehiago zenbatu ziren, baita 50 ikastetxeetatik burututako bisitak ere. Arrakasta honen ondorioz eraldatzeak egon dira, adibidez, 2009an burututako bezala, hauen helburua ontziaren turismo eskaintza berritzea izan delarik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Lekeitioko 'Playa de Ondarzabal' ontzia 2007. urtean zehar 3.125 bisitarien kopurura ailegatu da» *Deia* 2008/02/07.[*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑   «Bisita guneak handitu asmoz 'Playa de Ondarzabal' ontziaren barnealdea berregituratu dute» *El Correo* 2009-4-10.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9060706

 |

* Wd Datuak: Q9060706
Gineako itsasaldeko mapa historikoa, "Urre Kosta" izenekoa

*Artikulu hau eskualde osoari buruzkoa da; britainiar kolonia gaitzat duena beste hau da: «Urre Kosta Britainiarra»*
**Urre Kosta** Gineako golkoko mendebaldeko itsasaldeari Europako kolonizatzailek emandako izena izan zen, gaur egun Ghanako nazioaren eskualdea dena. "Kostak" (urrea, esklaboak eta bolia) zituzten baliabideen arabera izendatu ziren. Literalki, kostalderako eta ez barnealderako ziren hitzaren lehenengo erabilerak, XIX. mendetik aurrera kostaldetik urrun dauden eremuei erreferentzia egiteko erabiltzen hasi zen. Urre Kosta Boli Kostako ekialdean eta Esklaboen Kostako mendebaldean zegoen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *168. araua: Afrika kolonialeko toponimia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1535868
* Commonscat Multimedia: Gold Coast of Africa

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 15324265w (data)

 |

* Wd Datuak: Q1535868
* Commonscat Multimedia: Gold Coast of Africa
**Volterra** Italiako udalerri bat da. Pisako probintzian kokatuta dago, Toscana eskualdean. 10.290 biztanle ditu, 252,85 kilometro koadroko azaleran banatuta.

Historia
--------

Etruskoen hiri inportantea izan zen *Velathri* izenarekin, eta K.A. 8 mendetik da gune populatua. Garai etruskokoak dira harresiak, eta horietan bereziki Porta all'Arco hegoaldera ematen duen portalea, Europako puntu erdiko arku zaharrenetarikoa. Akropoli etruskoaren hondakinak ere ikus daitezke hirian.

Kristo aurreko 3. mendean Erromarekin aliatu zen hiria, eta harrezkero bertako etruskoak erromatartzen hasi ziren. Garai erromatarreko aztarna bikainena teatroa da.

5. mendean, elizbarruti baten buru izan zen, eta Erdi Aroan hiri independente gisa izan zuen garapenik, 13. eta 14. mendeen artean Florentziaren kontrolpera igaro zen arte.

Eraikin nabarmenak
------------------

Piazza dei Priori eta Palazzo dei Priori herriaren erdigune historiko eta administratiboa dira, Toscanako beste hiri batzuetako *palazzo* eta plaza publikoen parekoak dira.

Hiriko *duomo* eta katedralaz gain (13. mendekoa), bataiotegi bat ere badu garai berekoa.

Fortezza Medicea delako gaztelu eta gotorleku handia, Florentziaren eta Medicitarren agintepeko ernazimenduko garaiaren aztarna da.

Erdi Aroko dorretxe urbano bikainak ere baditu, hala nola Casa-torre Toscano edo Casa-torre Buonparenti izenekoak.

Mugakideak
----------

Volterrak honako udalerri hauekin egiten du muga:

Casole d'Elsa  
Lajatico  
Montaione  
Montecatini Val di Cecina  
Peccioli  
Pomarance  
San Gimignano  
Colle di Val d'Elsa  
Gambassi Terme

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q103305
* Commonscat Multimedia: Volterra

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144251024
* BNF: 11953013z (data)
* GND: 4078949-4
* LCCN: n81003082
* NKC: ge561327
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 42425
* TGN: 7006305
* Atlas Digital del Imperio Romano: 5544

 |

* Wd Datuak: Q103305
* Commonscat Multimedia: Volterra
**Vasil Levski** bulgarieraz: Васил Левски; **Vasil Ivanov Kuntxev** bulgarieraz: Васил Иванов Кунчев jaioa; (Karlovo, 1837ko uztailaren 18a - Sofia, 1873ko otsailaren 19a) bulgariar iraultzailea izan zen.

Monje kristau ortodoxo egin zen emigratu eta Serbiako legio bulgariarrekin bat egin aurretik. "Levski" (lehoi baten antzekoa) ezizena jaso zuen. Irakasle lanetan aritu ondoren, Bulgariako barnealdean oinarritutako erakunde iraultzaile baten ideia zabaldu zuen. Errumanian Bulgariako Batzorde Zentral Iraultzailea sortzen lagundu zuen eta Bulgarian matxinada batzordeen sare zabala ezarri zuen. Agintari otomandarrek harrapatu eta urkamendian exekutatu zuten, Bulgariaren askatasunaren eta independentziaren alde egindako borrokagatik.

Bulgariako Errepublika nahi zuen, etnia eta erlijio guztien berdintasunarekin, Frantziako Iraultzaren idealak islatuz. Bulgarian heroi nazionaltzat jotzen dute, eta "Askatasunaren Apostolua" bezala ezagutzen da.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q318461
* Commonscat Multimedia: Vasil Levski

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 60145971393632330042
* ISNI: 0000 0001 2099 0134
* BNE: XX999316
* BNF: 11971402b (data)
* GND: 118779834
* LCCN: n50053440
* NKC: jn19981001742
* NLA: 49862442
* CiNii: DA08527320
* SUDOC: 06691213X
* BIBSYS: 12042596
* Open Library: OL1548133A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q318461
* Commonscat Multimedia: Vasil Levski
**Powder River konderria** (ingelesez: *Powder River County*) Montanako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Broadus da. 2010eko zentsuaren arabera 1.743 biztanle zituen, Powder River kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Powder River konderriak 8.541,53 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,57 ura dira. Beste 8.539,96 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,2 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 1.743 pertsonetatik 1.669 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 24 dira. 1 beltzak edo afroamerikarrak. 27 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 3 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 11 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 32 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q496242
* Commonscat Multimedia: Powder River County, Montana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126691047
* LCCN: n82076379
* **Lekuak**
* OSM: 1740643
* TGN: 2001297

 |

* Wd Datuak: Q496242
* Commonscat Multimedia: Powder River County, Montana
**Wilmot Redd** (Marblehead, XVIII. mendearen hasiera - Salem (gaur egun Danvers), Massachusetts 1692ko irailaren 22a) sorginkeriaz akusatutako eta Salemgo sorginkeria prozesuan egikaritutako emakumea izan zen. Marblehead-en exekutatutako pertsona bakarra izan zen.

Bizitza
-------

Marbleheaden jaio zen (Massachusetts) Samuel Redd haren senarra arrantzalea zen. Wilmot hirurogeita hamar urtetik gorako emakume pobrea zen, bere izaera txarragatik ezaguna, baina bizilagunentzat sorgina baino, emakume berritsua eta muturluzea.

### Atxiloketa eta epaiketa

1692ko maiatzaren 28an atxilotu eta Salemera eraman zuten, Mary Walcott, Mercy Lewis eta beste batzuei eragindako sorginkeria-ekintzak leporatuta.

Lehen azterketa maiatzaren 31n izan zen, eta neskatoek Wilmot ikustean izu-atake jasan zuten. Hain minduta ikusteak kezkatzen ez ote zuen galdetu zitzaionean, berak esan zuen "Ezin dut esan", eta gehitu zuen: "Nire iritzia da triste daudela".

Hala ere, kondenatu eta exekutatu egin zuten, 1692ko irailaren 22an, urkatu zituztenen azken taldean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Upham, Charles Wentworth.  (1867). *Salem witchcraft; with an account of Salem village, a history of opinions on witchcraft and kindred subjects.*  Boston, Wiggin and Lunt (Noiz kontsultatua: 2022-07-11).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8022841

 |

* Wd Datuak: Q8022841
**Waldorf entsalada** fruituak eta itxaurrak dituen entsalada bat da, sagar freskoak, apioa, mahatsak eta intxaurrak, maionesarekin maneatuta eta uraza ohe batean zerbitzatuta aperitibo eta bazkari arin bezala.

Historia
--------

Entsalada lehen aldiz 1893an sortu zen New Yorkeko Waldorf hotel famatuan, 1931. urtean inauguratu zen Waldorf-Astoria Hotelaren aitzindarian. Hoteleko jantokiburua, errezetaren asmatzailetzat hartzen dena, Oscar Tschirky da. nahiz eta gaur egun sorkuntzako egileak oraindik eztabaidan jarraitzen duten. Oscar Tschirkyk Waldorf-en eskainitako beste plater batzuen sorkuntza erreklamatzen zuen, besteak beste, Benedict arrautzak. 1896an, Waldorf entsalada (Waldorf Salad) *The Cook Book by Oscar of the Waldorf* liburuan agertu zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q209464
* Commonscat Multimedia: Waldorf salad

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q209464
* Commonscat Multimedia: Waldorf salad
**Polixena**, greziar mitologian (antzinako grezieraz Πολυξένη Poluxénê), printzesa eder bat zen, Hekuba eta Priamoren, Troiako errege-erreginen alaba.

Polixena, ez da, benetan, Homeroren jatorrizko Iliadan sekula agertzen, baizik eta ondorengo egileek gehitu zutela istoriora.

Kondaira mitologikoa
--------------------

Orakulu batek, Troilok hogei urte betetzen bazituen, Troia ez zela garaitua izango iragarri zuen. Bere arreba Polixena eta bera, segada batean erori ziren, eta Akilesek Troilo hil zuen, beranduago, Polixenaz maiteminduz. Istorio batzuen arabera, Akiles, su eten batean, Polixena bisitatzen ari zenean hil zen, beste istorio batzuek, Polixenak, Akilesen heriotzaren aurrean, bere buruaz beste egin zuela dioten arren.

Akilesen eidolon edo mamua, gerratik bizirik irten zirenei agertu zitzaien, Polixena, troiar printzesa, edonork handik alde egin aurretik sakrifikatua izatea eskatuz. Bere seme Neoptolemok hala egin zuen, Akilesen hilobiaren gainean hilez. Bere sakrifizioaren istorioa, *Hekuba* lanean irudikatzen da eta *Emakume troiarrak* lanean aipatzen da, biak Euripidesenak.

Onomastika
----------

Izenaren euskarazko forma Polixena agertzen da zenbait lanetan, baina Euskaltzaindiaren 82. arauan, Greziako eta Erromako pertsonaia mitologikoen zerrendan, ez da azaltzen.

Euskal herritar ezagun bat bada Polixene izenekoa, Polixene Trabudua, eta hark kontatua da, aitak jaioberritan azkar-azkar bataiatu zuela, izenik pentsatu gabe joanda elizara, eta abadeak aholkatu zion arren eguneko santuaren izena jar ziezaiokeela, aitak Greziako jainkosarena aukeratu zuen.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q750236
* Commonscat Multimedia: Polyxena

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 18363473
* BNF: 15068924h (data)
* GND: 131691317
* SUDOC: 238345882
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q750236
* Commonscat Multimedia: Polyxena

1. ↑    «Troiako Emakumeak» *antzerti.armiarma.eus* (Antzerti / 61 zenbakia) (Noiz kontsultatua: 2019-08-26).
2. ↑     *Euskaltzaindiaren 82. araua: Grezia eta Erromako pertsonaia mitologikoak.* .
3. ↑    Aranburu, Maite.  (2002). *Polixene Trabudua, mitinlari eta emakume ospetsua.*  Aikor (argitaratze data: 2002-06-01), 10 or..
Agustin Hiponakoaren 'Jainkoaren hiria' eskuizkribua.
**Probidentzialismoa** Jainkoa Historiako benetako protagonista eta subjektua den ustea da. Gizakia bere objektua besterik ez da, Jainkoaren eskuetan dagoen tresna bat.

Jatorria
--------

Mito klasikoetan probidentzialismoa ikus zitekeen arren, heroi homeriko eta tragikoen papera autonomoa zen, baita aurrez ezarritako patu (fatum) baten aurrean harrokeria (hybris) edo giza errebeldiaren handitasuna ere. Kristautasuna, berriz, probidentzialismoaren jarraitzaile sutsua izan zen. Historiografiako argumentu probidentzialisten erabileraren lehen adibideak Agustin Hiponakoari- *Jainkoaren hiria* bere lanean- eta Paulo Orosio haren ikasleari- *Paganoen aurkako zazpi historia liburuak*- egotzi ohi zaizkie. Erdi Aroko egileen zerrenda zabalak bere eredua jarraitu zuen. Biek V. mendean Mendebaldeko Erromatar Inperioa barbaro paganoen edo heretikoen esku erori izana bizi izan zuten, eta horrek probarik egokiena eskaini zien. Nola onar zezakeen Jainkoak benetako fedean sinesten zutenek beren aurrean amore ematea? Errazagoa da onartzea Atilak, berez, bertute propiorik gabea, "Jainkoaren zigorra" izateagatik garaitzea.

Ondorengo erabilera
-------------------

Hispanian, Isidoro Sibiliakoaren Etimologiez gain, Astur-Leondar Erresumako Kronikek (Albendakoa, Rotakoa, Mozarabiarra, etab.) Iberiar penintsula osoa menderatzeko erregeen nahia justifikatu zuten argudio probidentzialistaren bidez: Roderiko errege bisigodoa edo erresuma osoa zigortu egin behar zen, eta Jainkoak musulmanak erabili zituen kristauak zigortzeko eta fedeari eusteko tresna gisa. Hau Errekonkista kontzeptuaren jatorria da.

Kontzeptuaren hedapen gisa, kristauak ez diren beste erlijio batzuek ez ezik, Historiaren edozein ikuskerak ere (arraza, nazioa) probidentzialismoarekin kontaktuak izan ditzake, baldin eta bere protagonismoa gizakia baino goragoko instantzietan jartzen badu. Ezohizko gizabanakoak (erregeak, artistak, pentsalariak) istorioaren protagonista direla pentsatzea ere ez da oso ikuspuntu ona. Historiaren beste ikuskera batzuek, hala nola instituzionalismoak edo materialismoak, gizonarengan protagonismoa jartzen dute kolektibo gisa, erakundeen edo klase sozialen bitartez, hurrenez hurren.

Probidentzialismoaren eraikuntza logikoa eraso ezina da: gertatzen den edozerk, ona, txarra edo zalantzazkoa izan, Jainkoaren protagonismoa berresten du. Beraz, egia erlijiosoa da, ez zientifikoa (Popper), gizabanakoei kontsolamendua eta gizarte-taldeari egonkortasuna ematen diona.

Bibliografia
------------

* Tuñón de Lara, Manuel.  (1985). *Por qué la Historia.*  Bartzelona: Aula Abierta Salvat ISBN 84-345-7814-X..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2298962

 |

* Wd Datuak: Q2298962
**Problema sorta** (ingelesez: *problem set*) munduko hainbat unibertsitatetan erabiltzen den tresna didaktiko bat da. Batez ere zientzia formal, zehatz eta aplikatuetan eta teknologia alorretan erabiltzen den teknika da; matematika ikasketetan, fisikan, kimikan, ingeniaritzan, informatika ikasketetan... Ekonomia edo medikuntza bezalako jakintza arloetan ere antzeko problema sortak erabili izan dira.

Problema sortek ikasleei maila ertaineko zailtasuna edo maila handiko zailtasuna eskaintzen diete. Kontsigna izan daiteke bakarka edo modu kooperatiboan aurre egitea problemei. Problemei aurre egiteko, aurretik oinarrizko kontu batzuk ondo jakin behar dira. Helburua ikasleen zenbait konpetentzia edo gaitasun garatzen laguntzea izaten da.

Adibideak
---------

* **(Ingelesez)** Fisikako problema sorta bat, via MIT
Problema sorten zerrenda bat, via MIT

Ikus, gainera
-------------

* Problemetan oinarritutako ikaskuntza.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7246964

 |

* Wd Datuak: Q7246964
Philipp Jakob Spener.
**Pietismoa** XVII. mendearen amaieran luteranismoaren barnean sortu zen mugimendua da. Protestantismoaren ortodoxia hotzaren aurrean joera eta sentimendu pertsonalak, aszetismoa eta bihotzezko konbertsioa hobesten zituen.

Eliza ofizialaren aurkako erreakzio haren lehen eragilea Philip Jakob Spener (1653-1705) ministro alsaziarra izan zen. Spenerren predikuetan eta liburuetan (*Pia desideria*, 1675) zenbait proposamen nabarmentzen ziren: teologiaren irakaskuntza berriztatu eta germaniar tradizioko mistikara itzuli beharra; Biblia osoaren irakurketa; otoitz indibidualaren premia; Biblia ikasteko eta otoitz egiteko talde txikiak eratzea; apaizgo unibertsalaren doktrina.

Spenerrek Halleko unibertsitatea sortzea (1693) erdietsi zuen Prusiako Frederikorengandik. Spenerren ondoren buruzagitza August H. Franckek (1663-1727) hartu zuen. Halleko unibertsitatea pietismoaren gunea izan zen; hango ikasleak izan ziren, besteak beste, Henry M. Mühlenberg, Ipar Ameriketako luteranismoaren antolatzailea, eta Nikolaus Ludwig Zinzendorfeko kondea, Moraviako elizaren sortzailea. Metodismoak, halaber, pietismoaren ezaugarri anitz beretu zituen. XVIII. mendearen erdialdean iritsi zuen pietismoak bere goren puntua, eta gerora ere eragin sakona izan du protestantismoaren pentsamenduan.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193664
* Commonscat Multimedia: Pietism

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX535003
* GND: 4046049-6
* LCCN: sh85102060
* NDL: 00576758
* NKC: ph164210
* AAT: 300055996
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 011424
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q193664
* Commonscat Multimedia: Pietism
**Weila Weile Weila** irlandar abesti herrikoia da. Irlandako musika talde ugarik abesti honen bertsioak moldatu izan dituzte: The Clancy Brothers, The Dubliners...

Hitzak
------

There was an old woman and she lived in the woods, weile weile waile,  

There was an old woman and she lived in the woods, down by the river Saile.

She had a baby three months old, weile weile waile,  

She had a baby three months old, down by the river Saile.

She had a pen knife long and sharp, weile weile waile,  

She had a pen knife long and sharp, down by the river Saile.

She stuck the pen knife in the babys heart, weile weile waile,  

She stuck the pen knife in the babys heart, down by the river Saile.

There were three loud knocks come a'knockin on the door, weile weile waile,  

There were three loud knocks come a'knockin on the door, down by the river Saile.

There were two policemen and a special-branchman, weile weile waile,  

There were two policemen and a special-branchman, down by the river Saile.

They put a rope around her neck, weile weile waile,  

They put a rope around her neck, down by the river Saile.

They pulled the rope and she got hung, weile weile waile,  

They pulled the rope and she got hung, down by the river Saile.

And that was the end of the woman in the woods, weile weile waile,  

And that was the end of the baby too, down by the river Saile.

Kanpo estekak
-------------

* The Dubliners taldea "Weila Weile Wila" abestia telebistako sailo batean joaz entzungai

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268953

 |

* Wd Datuak: Q12268953
**Vatikano Irratia** Vatikano Hiriko irrati kate ofiziala da.

Vatikano Irratiaren egoitza
Pio XI.aren enkarguz diseinatu zuen Guglielmo Marconik. Lehen transmisioa 1931ko otsailaren 12an egin zen.

Bigarren Mundu Gerran zeregin garrantzitsua izan zuen aliatuen aldeko propaganda eginez eta Italiako errejimen faxistari aurre eginez eta Alemania naziaren ekintzak salatuz.

Hasieratik jesuitek izan dute bere gidaritza. Gaur egun 47 hizkuntzatan ematen ditu bere programak, SW, MW eta FM bidez. Internet bidez ere jarrai daiteke. Horrez gainera, programak eskaintzen dizkie beste irrati kate batzuei, batez ere Aita Santuaren eta Eliza Katolikoaren inguruko berriak edo programa bereziak.

Kanpo estekak
-------------

* Vatikano Irratiaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q680634
* Commonscat Multimedia: Vatican Radio

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134860719
* ISNI: 0000 0001 0723 027X
* GND: 1033616-3
* LCCN: n80008755
* NKC: kn20040107020

 |

* Wd Datuak: Q680634
* Commonscat Multimedia: Vatican Radio
Weierstrass funtzioa [−2,   2] tartean. Funtzioak portaera fraktala du. 
**Weierstrass funtzioa** Karl Weierstrass matematikariak definitutako funtzioa da. Zuzen batekiko definitua da eta balio errealak hartzen ditu. Funtzio jarraitua da puntu guztietan baina ez da inolako puntutan deribagarria edo diferentziagarria. Horrez gain, Weierstrass funtzioaren dimentsio fraktala 1 baino handiagoa da.

Sarrera
-------

Weiestrassen garaian bazen suposizio bat, zeinaren arabera juntzio jarraitu guztiak diferentziagarriak ziren, singularitate isolatu batzuk gorabehera. Weiestrassek funtzio hau garatu zuen, puntu guztietan jarraitua zena baina inolako puntutan deriba ezin zitekeena, uste hori baliogabetzeko.

Funtzioaren definizioa, Weierstrass-ek azaldua, hau da: 

> 
> {\displaystyle f(x)=\sum \_{n=0}^{\infty }a^{n}\cos(b^{n}\pi x),}
> 
> 
> 

 non 0 > a > 1, eta b zenbaki oso bakoiti eta positiboa den, eta azpikoa betetzen den:

> 
> {\displaystyle ab>1+{\frac {3}{2}}\pi .}
> 
> 
> 

 Funtzioa jarraitua delako froga sinplea da: seriearen batugai partzialak jarraiak izanki, eta seriea uniformeki konbergentea denez, limitea jarraitua dela ondoriozta daiteke.

Funtzio honen beste propietate interesgarri bat haren izaera fraktala da. Irudiaren zatiek osotasuna guztiz erreproduzitu ez arren, irudiaren dimentsioa ez da zenbaki oso bat (1 eta 2 artean dago).

Ikus, gainera
-------------

* Koch Elur maluta

Erreferentziak
--------------

### Bibliografia

* Falconer, Kenneth (2003). *Fractal Geometry: mathematical foundations and applicatons* (ingelesez) (2. edizioa). John Wiley & Sons.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q94491
* Commonscat Multimedia: Weierstrass function

---

 |

* Wd Datuak: Q94491
* Commonscat Multimedia: Weierstrass function
**Wichita konderria** (ingelesez: *Wichita County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Wichita Falls da. 2010eko zentsuaren arabera 131.500 biztanle zituen, Wichita kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Wichita konderriak 1.639,76 kilometro koadro ditu. Horietatik 13,83 ura dira. Beste 1.625,93 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 80,19 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 131.500 pertsonetatik 111.860 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 21.859 dira. 13.322 beltzak edo afroamerikarrak. 1.087 amerikar natiboak ziren eta 85 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 2.586 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 109 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.451 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115433
* Commonscat Multimedia: Wichita County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 138385194
* LCCN: n81078283
* NARA: 10040012
* **Lekuak**
* OSM: 1827111
* TGN: 2002092

 |

* Wd Datuak: Q115433
* Commonscat Multimedia: Wichita County, Texas
**Polisindeton** hitza grezieratik dator (πολύς "asko" , σύν "-arekin" eta δέω "lotu") eta lokailu aniztasuna esan nahi du. Eta horretan datza, alegia, errekurtso estilisto hau: asmo estilistiko batekin juntagailuen errepikatzean, hain zuzen. 

Gabriel Arestiren adibide bat "eta"ren polisindetonez:

 *Etzen honen kexati izan gure aita;*
 *etzen izan, baina*
 *nire damua da*
 *ta nire tristura,*
 *iluntasuna ta*
 *isiltasuna nire etsaiak baitira.*
Modu horretan esanahia indartu egiten da. Batzuetan errekurtso honekin diskurtsoa lasaitu egiten da, hausnarketarako giro egokia sortuz.

Badago erabat aurkako den errekurtsoa: asindeton alegia. Hau juntagailuak kentzean datza.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Xabier Altzibar 656 or.
2. ↑  *Obra guztiak I*, Donostia: Kriselu, 268.or

Bibliografia
------------

* Euskaltzaindia: *Literatura terminoen hiztegia*. Bilbo: 2008. 657-658 or. Xabier Altzibarren artikulua.

Ikus, gainera
-------------

* asindeton

Kanpo estekak
-------------

* Euskaltzaindiaren literatura hiztegia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q426492

 |

* Wd Datuak: Q426492
**Politika publikoa** da arazo garrantzitsu eta mundu errealekoak konpontzeko proposamen instituzionalizatu bat, hau da, estatuaren edo beste aginte publiko baten esku hartze bat. Politika publiko ororen xede generikoa da eragin bat edukitzea gizartearen edo lurraldearen gainean, ikuskera batez gidatuta, arazo sozial jakin bati erantzuteko. Politika publikoak dira aginte publikoen, oro har maila guztietako gobernuen, jokamoldea gauzatzeko bidea.

Definizio zabal horretatik haratago, politika publikoak zenbait modutan kontzeptualizatu izan dira. Politika publikoak ulertzeko eta gauzatzeko modu orokortu bat dira «ziklo politikoa» izeneko urratsak. Etapa edo urrats bakoitzaren ezaugarriak aldatu daitekeen arren, oinarrizko sekuentzia bat hau da: agenda ezartzea > formulazioa > legitimazioa > inplementazioa > ebaluazioa.

Arduradun politikotzat jotzen diren hautetsi eta funtzionarioek erantzukizun zehatz bat dute, politika publikoetan interesa izan dezaketen aldeen zilegizko interesak islatzeko. Politiken diseinuak ahalegin kontziente eta berariazko bat eskatzen du, politikaren eta mapagintza tresnen bidez zehazteko. Akademikoek eta ikasketa politikoetako beste aditu batzuek tresna eta ikuspegi ugari garatu dituzte, zeregin horretan laguntzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Antonio Lassance.  (2020-11-10). *What Is a Policy and What Is a Government Program? A Simple Question With No Clear Answer, Until Now.*  (Noiz kontsultatua: 2022-12-12).
2. ↑  Sara Rinfret (2018) «The Policy Process and Policy Theories» in *Public Policy: A Concise Introduction*. SAGE Publications, 19-44. or. ISBN 978-1506329710.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q546113
* Commonscat Multimedia: Public policy

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4182679-6
* LCCN: sh85056091
* NKC: ph127073
* AAT: 300055507
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D011640

 |

* Wd Datuak: Q546113
* Commonscat Multimedia: Public policy
Sherlock Holmesen pipa, txanoa eta lupa
**Polizia-eleberria** eleberriaren barneko literatura-generoa da. Eleberriko istorioa burutu bitartean, protagonistak (detektibeak), gaizkilea aurkitu eta hilketa nola burutu duen argitzen du. Protagonista polizia edo detektibea izaten da, eta ikerketaren bidez lortzen du hiltzailea aurkitzea, froga desberdinen laguntzari eta delituaren ustezko lekukoen testigantzari esker.

Pertsonaiak
-----------

Polizia eleberriaren pertsonai ezagunenetakoak Sherlock Holmes eta Hercule Poirot dira:

### Sherlock Holmes

Sakontzeko, irakurri: «Sherlock Holmes»
Sherlock Holmes altua eta argala da. Aurpegi estua, bekoki zabala, ile beltza eta, bekain ilunak eta lodiak ditu. Sudurra mehea eta makoa du, arrano baten modukoa; ezpainak meheak eta trinkoak ditu, bere ahotsa altua eta zaratatsua da, eta, begi grisak eta zorrotzak, harago ikustearen ikuspegia hartzen dutenak.

Izaera biko pertsona da: ez du ezer nekatzen lan egin behar duenean, baina behin eta berriro krisiak ematen dizkio, eta egongelako sofan etzanda egunak pasa zitzakeen ezer esan gabe edota mugitu barik.

### Hercule Poirot

Sakontzeko, irakurri: «Hercule Poirot»
Hercule Poirot Agatha Christieren eleberrietako fikziozko detektibe belgikarra da. Miss Marple pertsonaiarekin batera, Christiren eleberrietako pertsonairik famatuenetakoa da. Guztira, egilearen 33 eleberri eta 51 istorio laburretan agertu zen.

Liburuez gain, Poirot, telebistan egokitutako hainbat filmetan agertu da, Albert Finney, Peter Ustinov, Ian Holm, Tony Randall, Alfred Molina, eta David Suchet aktoreek antzeztuta.

Ikus, gainera
-------------

* Nobela beltza

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Detektibeen istorio liburuak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q208505
* Commonscat Multimedia: Crime fiction

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4033187-8
* AAT: 300252916

 |

* Wd Datuak: Q208505
* Commonscat Multimedia: Crime fiction
**San Prudentzio** VII. mendean Gasteizko Armentian jaiotako santu katolikoa da. Anakoreta eta elizgizona, Tarazonako apezpiku ere izan zen. Arabako patroia da XVII. mende erdialdetik eta haren omenezko jaia apirilaren 28an ospatzen da Armentian.

15 urterekin gurasoen etxea utzi zuen, Soriako mendi aldera alde eginez. Mikel Goiaingeruaren zaintzapean zeuden koba eta otoitz-lekuan sekulako aurrerakada handia egin zuen santutasun-bidean, han izan baitzen sendotu eta goi argiz bete zen lekua. San Prudentzio, Kalaurriko apostolua eta geroago gotzain jainkozale sutsua izan zen.

Kondairaren arabera, Elizaren eta herriaren arteko gatazka zela eta, Osma hiria bi zatitan banaturik zegoen. Bi aldeetakoen eskariz, gotzain San Prudentziori deitu zioten eta honek lortu egin zuen bakea ezartzea. Hori dela eta, geroztik Bakearen Aingerua izenez ezagutzen da Prudentzio.

Handik hiru egunetara hil zen. Egungo Errioxako Monte Laturcen (Clavijo) lurperatu zuten. Geroago han monasterio bat eraiki zen bere omenez. Armentiako Basilika ere, haren omenez egina da. 950. urtean, bere gorpuzkinak Najerako Santa Maria elizara aldatu ziren.

Ikus, gainera
-------------

* San Prudentzio jaiak (Araba)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3822661
* Commonscat Multimedia: Saint Prudentius

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 25973498
* BNE: XX1077873
* GND: 1147215979
* LCCN: n83032003
* SUDOC: 127103686
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 127623
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q3822661
* Commonscat Multimedia: Saint Prudentius
**Prudencia Gorrotxategi** (Arrankudiaga) erizaina, Emakume Abertzaleen Batzako kide eta mitinlaria, Saturrarango Emakumeen Kartzelan egon zen preso lau urtez.

Biografia
---------

Prudencia Basurtoko gurutze gorriko erizaina zen eta gerra zibilaren testuinguruan hainbat zauritu artatu zituen. 1937ko ekainaren 19an Frankoren tropek Bilbo hartu zutenean hainbat emakume atxilotu zituzten, haien artean Prudencia "matxinadari laguntzea" leporatuta. Bizi osoko kartzela-zigorra ezarri eta Saturrarango Emakumeen Kartzelara eraman zuten, non bere bizitzako lau urte eman zituen, 17 urte zituenetik 21 urte bete zituen arte. 1941ko maiatzaren 11n argitaratutako BOE-an Justizia Ministro eta Presondegietako Zuzendari Orokorra zen Esteban Bilbao Eguiak bere baldintzapeko askatasuna sinatu zuen. Erabakiak 1940 eta 1941eko hainbat lege eta dekretu aipatzen ditu eta Ministroen Kontseiluko adostasuna duen Patronato Central para la Redención de las Penas por el Trabajo delakoaren proposamena dela dio:

> Bere Bikaintasunak, Jainkoak gordetzen duen Estatuburuak, ontzat izan du behin-behineko baldintzazko askatasuna ematea, erbesteratzea behin betiko askatuz, hurrengo zigortuei, Agindu hau argitaratzean lor dezaketelarik: (Su Excelencia el Jefe del Estado que Dios guarde, ha tenido a bien conceder la libertad condicional provisional con la liberación definitiva del destierro a los siguientes penados, que podrán obtenerla a la publicación de la presente Orden):
> 
> 

Hainbat presondegietako presoen askatasuna aipatzen du, haien artean Saturrarangoak eta zehazki, Prudenciarena:

> Saturrarango espetxe zentraletik, Motriko (Gipuzkoa): Rafaela Gutiérrez Martínez, María Acha Sasias, Julia Méndez López, Pilar García Pérez, Prudencio Gorrochategui Bilbao, María Ruiz Goicoeehea (De la Prisión Central de Saturrarán, Motrico (Guipúzcoa): Rafaela Gutiérrez Martínez, María Acha Sasias, Julia Méndez López, Pilar García Pérez, Prudencia Gorrochategui Bilbao, María Ruiz Goicoeehea).
> 
>

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *Prudencia Gorrotxategi eta Saturrarango Emakume Kartzela.*  Arrankudiagako Udala.[*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑   «Euskal Memoria:-Euskal Memoriako blogak» *www.euskalmemoria.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-03-01).
3. 1 2   **(Gaztelaniaz)**  *Boletín Oficial del Estado. Domingo 11 de mayo de 1941. Ordenes de 5 de mayo de 1941 por las que se concede libertad condicional a los penados que se mencionan en las páginas 3331 y 3332..*  BOE, 3331 or..

Kanpo estekak
-------------


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116950170

 |

* Wd Datuak: Q116950170
**Västerbottengo museoa** (suedieraz: *Västerbottens Museum*), Suediako Umeå hirian dagoen museo bat da, Västerbottengo kultura eta historia erakusten duena. *Gammlia* izena duen aire-libreko museoa ere badu bertan.

Historia
--------

Västerbottengo konderriko antikuarioen Elkarteak ireki zuen 1886an. Hasiera batean kale nagusian zegoen baina 1888an suak hiria erre zuen et museoa bera ere oso kaltetua izan zen. Hurrengo urteetan hainbat tokitan egon zen azkenean berariaz eraikin bat egin zioten arte, 1939an. Inguruan beste eraikin batzuk ezarri ziren beren hasierako tokietatik mugituz eta hori da Gammlia eremua.

Gammlia
-------

Hainbat eraikinek osatzen dute aire-libreko museo hau:

* Helena Elisabeten eliza
* Sävargården etxaldea (1806)
* Errota
* Eski museoa
* Baserria (XIX mende hasierakoa)
* Burdinola
* Eskola

Iruditegia
----------

* Sarrera.Sarrera.
* Helena Elisabeten eliza.Helena Elisabeten eliza.
* Eski museoa.Eski museoa.
* Sävargården.Sävargården.
* Udako jaialdia.Udako jaialdia.
*

Kanpo estekak
-------------

* **(Suedieraz)****(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31187720

 |

* Wd Datuak: Q31187720
**Värtahamnen** eta aldameneko Stockholmeko Portu Askea (Lilla Värtan badia, Suedia) Stockholmeko portu nagusiak dira. Värtahamnen-ek Finlandia, Åland, Estonia eta Letonia helburu duten bidaiarien ferryak zerbitzatzen ditu batez ere.

Historia
--------

Värtahamnen ("Värtako portua") 1879–1886 urteetan eraiki zen, Stockholmek lurrak erosi zituenean ikatza eta beste produktu handien garraiorako. 1882an merkantzien eta bidaiarien trafikorako trenbideak ireki ziren (Värtabanan). 1903an Värtaverket zentral termikoa inauguratu zen, eta 1904an Aduana eta Portu Bulegoa ere eraiki ziren.

Värtahamnenen berreraikuntza
----------------------------

2013 eta 2016 artean, Stockholmeko Portuak Värtahamnen berreraiki zuen Norra Djurgårdsstaden eremuan etxebizitzak eta jarduerak egiteko. Horretarako, kai berri bat eraiki zen uretan hormigoizko oinarrien gainean eta portuaren zati batzuk betegarriarekin betez, 85000 m²tako azalera batean (portuaren azalera osoa 131000 m² izanik). Bidaiarientzako terminal berria ere eraiki zen, 16000 m²tako azalerarekin. [argitu]

Galeria
-------

* Ostalari terminala.Ostalari terminala.
* Terminalaren barruan.Terminalaren barruan.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5604889
* Commonscat Multimedia: Värtahamnen

---

 |

* Wd Datuak: Q5604889
* Commonscat Multimedia: Värtahamnen
**Västra Ny** Suediako parrokia bat da (Motala udalerria, Östergötland) .

Toponimia
---------

Izenak (1399 *Nya*, 1369 *Nyakirkio* ) elizari egiten dio erreferentzia. Västra izena 1800 baino lehen itsatsi bazitzaion ere, 1893ra arte lur-erregistroan parrokiaren izena Nykyrka izan zen.

Administrazioa
--------------

Parrokiak 96,21 kilometro koadroko azalera du, horietatik 90,74 lurrak. 2000. urtean 1.320 biztanle zituen. Parrokia honetan Nykyrka herria eta Västra Ny eliza daude. Lehen Aska barrutiaren zati zen (baita 1937 baino lehen Sundbo barrutiaren zatia ere), baina 1971az geroztik Motala udalerriaren barruan dago. 2016tik Västra Ny distrituari dagokio.

Geografia
---------

Västra Ny parrokiaren iparraldean Vättern laku nagusia dago, eta bere lurretan laku txiki ugari daude.  Nykyrkaren ekialdean Bona *ikastetxe* zaharra dago. Iparraldean, parrokiak Örebro eskualdeko Askersund udalerriko Hammar parrokiarekin egiten du muga, Närke aldera.

Bertan daude, besteak beste, Medevi Brunn bainuetxea eta Övralid landetxea ( Verner von Heidenstam idazlearen familiarena).

Aztarna arkeologikoak
---------------------

Parrokian Paleolitoko aztarnategi bat dago, lau zistarekin. Vättern lakuko uhartetxoetan, berriz, Brontze Aroko lau hilobi .

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Suedieraz)**  *Statistiska centralbyrån, Kommunarealer den 1 januari 2014.*  Statistics Sweden.
2. ↑   **(Suedieraz)**  *Folkmängd i riket, län och kommuner 31 mars 2016.*  Statistics Sweden.
3. 1 2  Nationalencyklopedin

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10718319
* **Identifikadoreak**
* KulturNav: id
* **Ondare historikoa**
* FMIS: resurser/aukt/geo/parish#536

 |

* Wd Datuak: Q10718319
**Ur-jauzien mendikatea** (ingelesez: *Cascade Range* edo *Cascades*) Ipar Amerikako mendebaldeko mendikate handia da, Ozeano Barearen paraleloan hedatzen dena. Kanadako Columbia Britainiarra eta Estatu Batuetako Washington, Oregon eta Kalifornia estatuak zeharkatzen ditu. Sumendi garrantzitsuak (adibidez, High Cascades) eta bolkanikoak ez diren mendiak (adibidez, North Cascades gailur zorrotzak) ditu. 1.100 kilometro luze da iparraldetik hegoaldera. Rainier mendia da gailurrik garaiena (4.395 metro).

Geografia
---------

Ipar Amerikako mendebaldean dago; Columbia Britainiarraren hegoaldetik hasi, eta Washington eta Oregon estatuetan barna, Kalifornia iparralderaino iristen da. Mendikateko sumendi garaienak High Cascades aldean daude, inguruko mendien garaiera bikoitza dute. Rainier mendia da garaiena (4.395 metro).

Mendikatearen iparraldeak, Rainier mendia baino iparralderago, North Cascades izena du, eta Estatu Batuetan dago. Mendebaldeko alderdian euri asko egiten du, metro karratuko 3.800 litro urtean. Helen aintzira (Lassen Peaken) munduan elur gehien egiten duen lekuetariko bat da. Mendien mendebaldeko isurialde hezea Douglas izeiz estalita dago; ekialdekoa, aldiz, lehorragoa da itzal orografikoaren eraginagatik.

Ur-jauzien mendikatea Ozeano Bareko Suzko Eraztunaren parte da, Ozeano Barea inguratzen duen sumendiz eta mendiz osatutako eraztunaren parte. Estatu Batuetan izan diren eta ezagutzen diren erupzio guztiak mendikate horretako sumendiek eragindakoak izan dira. Bi gertatu berrienak Lassen Peak, 1914tik 1921era, eta 1980an St. Helens mendian izandako erupzio handia dira. St. Helens mendiaren beste erupzio txikiagoak duela gutxikoak dira, 2006koak.

Historia
--------

1792an, George Vancouver britainiar nabigatzailea iritsi zen bertara, eta ikusi zituen mendi garaiei izen ingelesak eman zizkien.

Eremu babestuak
---------------

Lau parke nazional ditu, Estatu Batuetakoak:

* Lassen Volcanic National Park
* Crater Lake National Park
* Mount Rainier National Park
* North Cascades National Park

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-05-25). *170. araua: Amerikako toponimia.* .
2. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** /Central and Southern Cascades Forests images at bioimages
* **(Ingelesez)** /Eastern Cascades Forests images at bioimages
* **(Ingelesez)** /Cascade Mountains Leeward Forests images at bioimages

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4558
* Commonscat Multimedia: Cascade Range

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 247709469
* GND: 4221989-9
* LCCN: sh85020562
* NKC: ge130819
* NARA: 10038146
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 7015317

 |

* Wd Datuak: Q4558
* Commonscat Multimedia: Cascade Range
Ancient Persian clock
Ur erlojua edo klepsidra
**Ur erlojuek** edo **klepsidrek**, egiptoar antzinatean dute euren jatorria, eta, bereziki, gauez erabiltzen ziren, eguzki erlojuek balio ez zutenean. Lehen ur erlojuak, ura, maila bateraino zuten zeramikazko ontziak ziren, oinarrian, zulo bat zutenak, likidoa abiada zehatz batean eta, beraz, aldez aurretik erabakitako denbora batean irtetzeko egokia zena. Ontziak, bere barnean, zenbait marka zituen, uraren mailak, garai ezberdinak adierazteko moduan, egunekoak zein gauekoak.

Ur erlojuak, atenastar auzitegietan ere erabili ziren, hizlariei emandako denbora adierazteko. Diotenez, Platon filosofo ospetsuak, oso eraginkorra zen ur erloju bat asmatu zuen. Beranduago, Erromako auzitegietan erabiltzen hasi ziren, xede berarekin. Gainera, kanpaina militarretan ere erabiltzen ziren, gaueko zaintzak adierazteko. Ur erloju egiptoarrak, gutxi gora-behera aldatua, mende askotan zehar, denbora zenbatzeko tresnarik eraginkorrena izaten jarraitu zuen. Garai hartan eginiko bere azterketari ezker, aurrerapen gehiago egin ahal izan ziren erlojuetan.

Historia
--------

Klepsidra egiptoarra, Ptolomeo II.a faraoiaren garaikoa, Erromako Iseo Campensen aurkitua.
* K.a. 1530ean, Amenofis I.arentzat, Egipton, ur erlojuaren ezaugarriak zituen ontzi bat eraiki zen.
* Karnakeko Amonen tenpluan, K.a. XIV. mendean datatutako *ur erloju* bat aurkitu da.
* K.a. IV. mendean, Platonek, iratzargailu bat eraiki zuen ur erloju batekin.
* Antzinako Grezia eta Erroman, hitzegiteko denbora, ur erlojuen bidez neurtzen zen.
* K.a. III. mendean, Arkimedesen ikasle zen Ktesibiosek, zenbaki adierazleak eta heldulekudun ur erloju bat garatu zuen.
* Su Sung txinatarrak, 1090ean, elementu mekanikodun ur erloju bat deskribatu eta eraikitzen du.
* 1982an, 13 metroko altuera duen ur erloju bat eraiki zen, Berlinen kokatua, Bernard Gitton frantziarraren errekorra gaindituz.
* Bere gainbehera, erloju mekanikoek jasan zuten aurrerakuntzagatik iritsi zen.

Beste antzinako erloju mota batzuk
----------------------------------

* Harea-erloju

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q194173
* Commonscat Multimedia: Water clocks

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4193363-1
* NDL: 00575870
* AAT: 300199685

 |

* Wd Datuak: Q194173
* Commonscat Multimedia: Water clocks
**Walton konderria** (ingelesez: *Walton County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Monroe da. 2010eko zentsuaren arabera 83.768 biztanle zituen, Walton kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Walton konderriak 854,7 kilometro koadro ditu. Horietatik 11,19 ura dira. Beste 843,51 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,01 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 83.768 pertsonetatik 68.360 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.683 dira. 12.993 beltzak edo afroamerikarrak. 194 amerikar natiboak ziren eta 38 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 947 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 159 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.077 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q498312
* Commonscat Multimedia: Walton County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134877449
* LCCN: n81070638
* NARA: 10039248
* **Lekuak**
* OSM: 1020503
* TGN: 2000438

 |

* Wd Datuak: Q498312
* Commonscat Multimedia: Walton County, Georgia