recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Gako publikoaren azpiegitura** (edo ingelesez, **PKI**, **p**ublic **k**ey **i**nfrastructure), kriptografia arloan, sinadura digitala, zifratua, edo transakzio elektronikoak ez ukatzea bezalako kriptografia eragiketak bermeaz burutzea ahalbidetzen duen hardwareak, softwareak eta segurtasun prozeduren eta politikek osatzen duten elkarteka da.
PKI terminoa ziurtatze autoritateari dagokio zein gainerako osagaiei, modu zabalean beste terminoei nahasketa sortuz, hala nola gako publikoko algoritmoei. Baina esanahi hau ez da zuzena zeren eta ez da behar PKI prozedurak gako publikoko algoritmoak erabiltzeko.

Funtzionaltasuna
----------------

PKI teknologia beste erabiltzaileen aurrean kautotzeko balio du eta baita erabiltzaileen identitate ziurtagirien informazioa erabiliz mezuak zifratzeko eta deszifratzeko, informaziori sinadura digitala ezartzeko, transakzio bat ez ukatzeko eta bestelakoentzako ere.
PKI erabiltzen duen eragiketa kriptografiakoak gutxienez honako parte hartzaileak ditu:

* Eragiketaren erabiltzaile abiarazlea.
* Ziurtagirien baliotasuna bermatzen duten zerbitzarien multzoa: ziurtatze autoritateak, erregistro autoritatea eta denbora zigilatzea.
* Datu zifratuen/sinatuen hartzailea (erabiltzaile abiarazle izan daiteke)

PKIren erabilpenak
------------------

* Erabiltzaileen eta sistemen kautotzea (login)
* Hizketakidearen identifikazioa
* Datu digitalak zifratu
* Datuen sinatze digitala (dokumentuak,software eta abar)
* Komunikazioei segurtasuna erantsi
* Ez onartzearen bermea, hau da transakzioa gertatu dela ukatzea

Ikus, gainera
-------------

* Kriptografia simetrikoa
* Kriptografia asimetrikoa
* Kriptoanalisia
* Zifratze algoritmo
* Kriptograma
* Esteganografia
* PGP
* SSL

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Kriptopolis Webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q658476
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2002004634
* NDL: 00967098

 |

* Wd Datuak: Q658476
Ttittika Rekalt Allande Sokarros kazetari eta idazlearekin, emisoran.
**Xiberoko Botza** Zuberoako irrati librea da. 1982an sortu zen, Frantziako gobernuak irrati-kate libreak sortzeko baimena eman zuenean. Euskaraz igortzen du, nagusiki zubereraz.

Historia
--------

1982an sortua, lehen emanaldiak Irabarneko jauregitik eman zituen, harik eta 1985ean estudioak Mauleko plazan ezarri zituen arte. 2000 urtean, berriz, handitzeko beharra izan zuten eta dirua biltzeko kanpaina abiatu zuten. *Xiberuak eraik beza botza!* lelopean, Euskal Herriko zazpi probintzietan zehar kantaldiak egin zituzten, musutruk aritu ziren 250 artistaren kolaborazioarekin; *Gara* egunkariaren laguntzarekin ere *Xiberotarsak* *kantüz* diska atera zuten. Kanpainaren emaitzarekin, 2000 urtean Victor Hugo karrikaren lehen solairua erosi zuten, bi urte lehenago martxan zegoen *Zinka* ostatuaren gainean. 2001ean sortutako Arrosa Irrati Sarearen partaidea ere bada.

Jarduera
--------

Hastapen batean euskaltzale eta ezkertiarrek eraiki zuten irrati librearen xedez, orduan monopolioa zuten Sud-Ouest, Miroir eta Radio France irratien bazterketa gainditzeko. Hortakoz ere irekia zen hizkuntza aldetik: euskaraz egitea lehentasuna zuen euskaldunentzat. Euskaraz ez zekiten laguntzaileentzat, berriz, irekia zen. 1986an *Mendililia Irratia* hasi zen *Xiberoko Botz*ean parte hartzen ez zutenen eskutik. Geroztik arazorik gabeko Xiberoko berri eta euskal musikak hedatzen ditu Mendililiak. Aldiz, ikastola berri, AEK-k, CGT sindikatuak eta beste hainbat borroka eramaten duten taldeak *Xiberoko Botza* dute hedabide garrantzitsuena.

Taldea 2022an
-------------

Lole, irratiko lanetan.
* Beñat Larrory
* Ximun Uthurralt
* Iulen Guiresse
* Maider Hoquy
* Inexa Ducung

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Xiberoko Botza – Arrosa» *www.arrosasarea.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-02-25).
2. ↑   «[eu Biba! Xiberua Kultur Ekimena - Xiberoko Botza Irratiaren alde»] *www.oocities.org* (Noiz kontsultatua: 2019-02-25).
3. ↑   «UDAZKENEAN ZINKA GAINEAN» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2019-02-25).
4. ↑     *Zinkak hogei urte, ostatutik elkartera |.*  (Noiz kontsultatua: 2019-02-25).
5. ↑   «IRRATIAK – Arrosa» *www.arrosasarea.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-02-25).

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Irratiak

Kanpo estekak
-------------

* Xiberoko Botza irratiaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12269080
* Commonscat Multimedia: Xiberoko Botza

---

 |

* Wd Datuak: Q12269080
* Commonscat Multimedia: Xiberoko Botza
**Koordinadora Abertzale Sozialista**, **KAS**, Euskal Herriko Euskal Nazio Askapenerako Mugimenduko taldeak koordinatzeko 1975ean, Burgosko Prozesuaren testuinguruan, sortutako plataforma politikoa izan zen.

Historia
--------

### Partaideak

Hasiera batean honako parte-hartzaileak izan zituen:

* Alderdi politikoak: EHAS eta LAIA
* Sindikatuak: LAB eta LAK
* Talde armatuak: ETA (pm) hasiera batean eta geroago ETA(m) ere.

### KAS Alternatiba

Sakontzeko, irakurri: «KAS Alternatiba»
Franco hil eta berehala aldaketa politikorako aukerak zeuden Euskal Herrian. Hori dela eta, KAS koordinadoran bildutakoek **KAS Alternatiba** plazaratu zuten. Alternatibak honako puntu hauek zituen:

* Preso Politikoen askatasuna. Amnistia bultzatu zuten.
* Askatasun demokratikoak.
* Estatuko polizien (Guardia Zibila eta Espainiako Polizia Nazionalaren) disoluzioa edo Hego Euskal Herritik alde egitea.
* Alderdi politiko guztiak legeztatzea, independentistak barne, euren estatutuak aldatu gabe.
* Langileriaren bizi-egoera hobetzea. Helburu horren barnean, kapitalismoari kritika zorrotzak egin zizkion.
* Euskadiren, (Hego Euskal Herriko) subiranotasun nazionala.
* Hego Euskal Herrirako autonomia zabaleko erregimena eratzea. Honekin lotuta

autodeterminazioa onartzea independentziarako lehenengo pausua moduan.

* Euskara hizkuntza ofizial eta nazionala izatea.

Puntu hauetariko bakoitzak bere azpiatalak zituen, baina horrela laburtzen zen normalean.

### Aldaketak

1976tik aurrera ETA(m)k KAS prioritariotzat jo zuen, eta 1977an ASK herri erakundea eta EIA sartu ziren bere barnean. 1977ko hauteskundetan parte hartzeko KAS Alternatiba betetzea jarri zuten minimo gisa, baina EIAk eta ETA (pm)-k akordio hori hautsi eta aurkeztu egin ziren.

Hala ere, 1978an HASI alderdia sartu zen, eta 1980an LAIA alderdia irten egin zen. Horren ondorioz, eraldaketa bat ere egin zuten euren funtzionamenduan eta, hortik aurrera, KASek bere burua *euskal iraultzarako Bloke Zuzendari* izendatu zuen. 1979an KASen gazteria, Jarrai taldea sortu zen.

1992an HASI alderdia disolbatzean KASen barruan birmoldatze prozesu bat hasi zen 1994an *Txinaurri* izeneko dokumentu bat osatzera eraman zuena eta ordurarteko KASen antolakuntza ereduari kritika sakonak egiten zuena, honek ASKren disoluzioa ekarri zuen eta KASetik LAB eta Jarrairen irteera, honela KAS antolakundeen koordinatzaile izatetik militante propioz osatutako erakundea izatera pasa baitzen. Hamarkada horren erdialdean, KAS desagertu egin zen.

Jada KAS existitzen ez zelarik, Baltasar Garzon epaileak antolakundea desegiteko agindua eman zuen, Ekin talde politikoarekin batera.

Bitxikeriak
-----------

1996an, Juan Maria Atutxa, Koordinadora Abertzale Sozialista ilegalizatzearen alde agertu zen publikoki. KAS, Jarrai, eta Amnistiaren aldeko batzordeak legez kanpo uztearen alde agertu zen.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4891305
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 305872332

 |

* Wd Datuak: Q4891305
***Mutikoa txakurrarekin*** (gaztelaniaz: *Muchacho con un perro*) Bartolomé Esteban Murillo margolariak 1655 eta 1660 artean egindako margolan bat da. Errusiako San Petersburgoko Hermitage museoan erakusten da gaur egun.

Deskribapena
------------

Margolanean oso janzkera pobre duen mutikoa erakusten da; hala ere, bere aurpegia bihurri eta alaia da. Txakur bati begira dago mandatu bat betetzen duen bitartean zeren eta ezkerreko eskuan saski bat darama eta saski barruan ontzi bat. Gaia ez da berria Murilloren obran. Sarritan XVII. mendeko Sevillan bizi zen pobrezia erakutsi zuen, batez ere haren eragina haurrengan. Garaiko Sevillak egoera gogorrak ezagutu zituen: 1649ko izurritea, Cádizen konpetentzia, zergen zama... Dena dela, margolan honen atzealdea ez da hiri batena, izadiarena baizik. Kolore nagusia marroia da. Argia eta margolanaren definizio handiena mutikoaren aurpegian zentratzen da. Txakurrak mutilari begira dago ere bai, ziur aski jateko zerbait itxoiten. Mutilaren aurpegi irrifartsua margolan honen ezaugarri nagusia da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Sevillako haurrak Murilloren lanetan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6025684
* Commonscat Multimedia: Boy with a dog by Murillo (Hermitage)

---

 |

* Wd Datuak: Q6025684
* Commonscat Multimedia: Boy with a dog by Murillo (Hermitage)


| * i
* e
* a
Bartolomé Esteban Murilloren lanak |
| --- |
| 
*Txoritxoaren Familia Santua* (1650)  •  *Mutikoa txakurrarekin* (1655-1660)  •  *Neskatxa loreekin*  •  *Emakumeak leihoan* (1675)  •  *Soulten Sortzez Garbia* (1678) |
**George Junius Stinney Jr**. (1929ko urriaren 21a - 1944ko ekainaren 16a) 14 urterekin, XX. mendeko Estatu Batuetan exekutatu zuten pertsonarik gazteena izan zen, eta modu berean hil zen hamasei urteko azken adingabea.

Exekuzioa
---------

1944ko ekainaren 16an, Aulki elektrikoan 14 urteko George Stinney gazte afroamerikarra hil zuten AEBetako Hego Karolinan. Heriotz zigorra aplikatu zioten pertsonarik gazteena izan zen. Bi neskato zuri hiltzea egotzi zioten, nahiz eta berak esan errugabea zela. Egun bat baino gehiago iraun ez zuen prozesu batean, poliziak nerabearen aitorpena zuela adierazi zuen, baina ez zen horri buruzko idatzizko frogarik aurkitu artxibo judizialetan. Aulkia handiegia zelako mutikoarentzat, *Biblia* baten gainean eseri behar izan zuten elektrokutatzeko. Ikerketa batek ondoren frogatu zuen errugabea zela.

Exekuzioa Columbiako Hego Karolinako Espetxe Estatalean egin zen, 1944ko ekainaren 16ko goizean, krimena gertatu eta hiru hilabete baino gutxiagora.

Hirurogeita hamar urte geroago, Hego Carolinako epaile Carmen Tevis Mullenek, 2014ko abenduaren 17an, asteazkenean, agindu zuen Estatu Batuetako historiako heriotza-zigorrik gazteenak ez zuela bidezko prozesurik izan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1336052
* Commonscat Multimedia: George Stinney

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 162154590163543081658
* ISNI: 0000000472409796
* GND: 1247650332
* LCCN: no2021050709

 |

* Wd Datuak: Q1336052
* Commonscat Multimedia: George Stinney
**Kreole** Europan ez beste edozein tokitan europar gurasoengandik jaio den pertsonari nahiz haren ondorengoari erreferentzia egiten dion terminoa da.

Espainiaren Ameriketako kolonietan bertan, espainiar gurasoengandik jaiotakoei zeritzen kreole, Espainian jaiotakoez bereizteko. XVI-XVII. mendeetan kreolak gutxi ziren, baina gero, espainiarrak baino gehiago eta gizarteko klase dirudun eta ahaltsua izatera heldu ziren. Legea kreolentzat zein espainiarrentzat berdina bazen ere, Espainian jaiotakoen esku zeuden politikaren eta elizaren kargu nagusiak.

Karlos III.aren erreinaldiaz geroztik kreolak, beren egoeraz jabeturik, gobernuko karguak lortzea eta Espainiako estatu-egiturak aldatzea helburu zuten askatasun mugimenduen bultzatzaileak izan ziren Latinoamerikan. Independentziaz geroztik, aginpide politikoa eskuratu zuten Latinoamerikako herrialde gehienetan. XX. mendeko aldaketa sozioekonomikoekin batera ahalmena galdu zuten.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Ikus, gainera
-------------

* Kreolerak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q498640
* **Identifikadoreak**
* GND: 4211695-8
* LCCN: sh85033926
* NKC: ph320464
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q498640
**Middlesbrough Football Club** Ingalaterrako futbol taldea da, Middlesbrough hirikoa. Ingalaterrako Ligako Kopa bat da daukan titulu garrantzitsu bakarra, baina 2006an UEFA Kopako finala jokatu zuen.

Historia
--------

Ingalaterrako elkarterik zaharrenetakoa da, 1876an sortu baitzen. 1913-14 urtean hirugarren egin zuen ligan eta hori da inoiz lortu duen posturik onena.

1986an desagertzear egon zen diru arazoak zirela eta. 1997an eta 1998an Ingalaterrako Ligako Kopatako finalak jokatu zituen baina biak ere luzapenean galdu zituen Leicester City eta Chelsea. 1997an Ingalaterrako Kopako finala ere jokatu zuen eta oraingoan ere Chelseak garaitu zuen 2-0 emaitzaz.

Lortu duen titulu garrantzitsu bakarra 2004ean lortu zen Ligako Kopa izan zen Bolton Wanderers 2-1 mendean hartuz.

2006an UEFA Kopako finala jokatzera iritsi zen. Sevilla FC-k 4-0 emaitzaz irabazi zion partida. Final horretan Gaizka Mendietak jokatu zuen talde ingelesean.

Azken urteetan bigarren mailan aritu da eta Aitor Karanka gasteiztarra du entrenatzaile. 2016an bigarren egin eta Premier Leaguera itzuli zen, baina denboraldi kaskarra egin du. Karanka kargutik kendu ondoren ere taldeak ez du mailarik eman eta jeitsi egin da.

Irabazitako txapelketak
-----------------------

### Ingalaterran: 1

* **Premier League (0) :**
	+ hirugarrena 1914an.
* **Ingalaterrako Kopa (0) :**
	+ finalista 1997an.
* **Ingalaterrako Ligako Kopa (1) :**
	+ 2004

### Nazioartean: 0

#### UEFA Kopa

* Txapelduna (0)
* Finalista (1): 2006.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18661
* Commonscat Multimedia: Middlesbrough F.C.

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131608314
* LCCN: nb2007011392

 |

* Wd Datuak: Q18661
* Commonscat Multimedia: Middlesbrough F.C.
***Aitzgorriko etxea. Eleberria zazpi jardunaldietan*** (gaztelaniaz: *La casa de Aitzgorri. Novela en siete jornadas*) (1900), Pío Barojaren ***Eusko Lurra (tetralogia)**ren lehendabiziko eleberria da,* Labrazgo maiorazkoa *(1903), Zalakain abenturazalea* (1908) eta *Altzateko jaun-en kontu zaharra* (1922) nobelekin batera. 

Eleberri hizketatua edo dialogatua da. Istorioa, Arbea izeneko alegiazko herri batean gertatzen da, non Aitzgorritarren etxea kokatzen den.

Sinopsia
--------

Aiztgorri familiak, Luzio patriarka alkoholikoa buru duela, porrot eginda dagoen destilategi bat dauka Euskal Herriko fikziozko herri batean.
Luzioren alaba, Ageda, negozioak bizirik iraun dezan saiatuko da, Mariano Unzuetaren laguntzarekin (burdinola baten jabea eta Agataz maitemindurik dagoena).

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Eleberria Liburuklik webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20897705

 |

* Wd Datuak: Q20897705
Joan Nafarroakoa Bloisen gazteluan jaio zen.
**Joan Nafarroakoa** (frantsesez: *Jean de Navarre*) (Bloisko gaztelua, 1530eko uztailaren 15-Alençon Dukeen gaztelua, 1530eko abenduaren 25) Nafarroako Erresumaren oinordekoa zen.

Historia
--------

Henrike II.a Nafarroakoa eta Margarita Nafarroakoaren bigarren semea-alaba eta lehen semea izan zen, Joana printzesaren anaia txikia baitzen. Bere jaiotza Bloisko gazteluan gertatu zen, gurasoak Frantziako gortean bizi ziren garai batean, bere ama Frantziako erregearen arreba baitzen.

Jaio orduko Joan Nafarroakoa Nafarroako erresumaren eta berarekin lotutako lurralde ugarien oinordeko berria bihurtu zen. Dena dela, egoera oso zaila zen: Fernando Katolikoaren tropa espainiarrek Nafarroa 1512an inbaditu baitzuten. Hainbat kanpaina militar arrakastatsuren ondoren, bere aitak, Henrike Nafarroakoak, 1528an, Nafarroa Beherea berreskuratu eta askatzea lortu zuen. Seme honen jaiotzak Albret-Nafarroa dinastiaren etorkizuna indartzea ahalbidetzen zuen baina, halaber, frantsesen eta espainiarraren arteko hurbilketa ere: 1530eko uztailaren 7an Frantzisko I.a Frantziakoaren eta Eleonor Habsbourgkoa, Karlos V.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoaren arreba, ezkondu ziren eta horrek Nafarroako balizko birkonkistaren aurka zihoan.

Itxaropen horiek guztiek iraupen eskasa izan zuten, Joan 1530eko abenduaren 25ean hil baitzen, Alençonen. Bost hilabete eta erdi zituen bakarrik. Alençon-eko dukeen hilobian ehortzi zuten. Henrike II.a erregeak ez zuen beste seme-alabarik izan Joan hil ondoren. Joana printzesa Nafarroako Erresumako oinordeko bihurtu zen eta 1555ean tronura igo zen, Joana III.a Nafarroakoa izenarekin.


| ⛭Zuhaitz genealogikoa |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Joanes III.a Nafarroakoa |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  | Henrike II.a Nafarroakoa |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Katalina I.a Nafarroakoa |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Joan Nafarroakoa |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  | Charles |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Margarita Angulemakoa |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Luisa Savoiakoa |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Henrike II.a Nafarroakoa, Joan Nafarrokoaren aita.
* Joana III.a Nafarroakoa, arreba.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q55597428

 |

* Wd Datuak: Q55597428
*Artikulu hau Zalakain abenturazalea eleberriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Baroja».*

***Zalakain abenturazalea*** (gaztelaniaz: *Zalacaín el aventurero*) delakoa *Aitzgorriko etxea* (1900), *Labrazgo maiorazkoa* (1903) eta *Altzateko jaun-en kontu zaharra* (1922) eleberriekin batera Pío Baroja idazle donostiarraren *Eusko Lurra (tetralogia)* osatzen zuen hirugarren eleberria izan zen.

Martin Zalakain gaztearen bizipenak eta abenturak kontatzen ditu, Bigarren Karlistaldiaren garaian. Lehenbiziko argitalpena 1908an inprimatua izan zen. 2001an Espainiako *El Mundo* egunkariak XX. mendeko ehun eleberri onenen artean nabarmendu zuen.

Argumentua
----------

|  |
| --- |
| **Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.*  |

Martin Zalakain Urbia izeneko fikziozko herriko gazte euskalduna da. Mutil bihurria da. Ama hil ondoren, Migel Tellagorri zahar ostatuzaleak hezitzen du. Karlos Ohando herriko jauntxoa gorrotatzen du. Ohando Martinen arrebaren atzetik dabil eta honek engainatu ez dezan, Martinek bere laguna den Bautista Urbiderekin ezkontzea lortzen du. Senar-emazte berriak Zaro izeneko Iparraldeko udalerri batera bizitzera joango dira, baina gerora Bautista Martinekin batera abenturetan murgilduko dira.

Abenturak Bigarren Karlistaldian girotuta daude, Zalakain eta Bautista, Kapistun deituriko gizon batekin batera Iparralde eta Hegoaldearen arteko mugan estraperlo negozioetan dabiltza. Lan hauetan dabiltzalarik, Zalakain eta Bautista Santa Kruz apaizaren taldearekin elkartuko dira, behartuta, baina azkenean biek ihes egitea lortuko dute.

Lizarran eta jeneral karlistak engainatu nahian, espetxeratu egingo dute. Zalakainek espetxetik ihes egin, Katalina andregaia hango komentutik erreskatatu eta harekin ezkonduko da. Karlisten erretiradan Karlos Ohandoren morroi batek erailtzen du eleberriaren amaieran.

Euskerazko itzulpenak
---------------------

* Koro Navarro, 2006an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Lista completa de las 100 mejores novelas en castellano del siglo XX.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11705460
* Commonscat Multimedia: Zalacaín el aventurero

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX3384025
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q11705460
* Commonscat Multimedia: Zalacaín el aventurero
**Loevesteingo Gaztelua** (nederlanderaz: *Slot Loevestein* Txantiloi:IPA-nl) Herbeheretako Zaltbommel udalerrian, Gelderlanden dagoen Erdi Aroko gotorlekua da. Eraikina XIV. mendekoa da. Gaur egun museoa da.

Historia
--------

Gaztelua Dirc Loef van Horne zaldunak eraiki zuen (hortik dator "Loef Stein") 1357 eta 1397 artean. Laurogei Urteko Gerran Espainiako Herbehereetakoa izan zen eta 1570eko abenduaren 9a eta 19a bitartean bertako piratek (watergeuzen) okupatu zuten. 1572ko ekainaren 27an hartu zuten behin betiko.

1619tik preso politikoentzako kartzela izan zen. Preso ospetsu bat Hugo Grocio izan zen, abokatu, poeta eta politikaria, askotan «nazioarteko zuzenbidearen aita» bezala aipatua; biziarteko kartzela-zigor polemiko bat betetzen egon zen bertan.
1621ean, Maria van Reigersberch emazteak, gazteluan ere ostatu hartuta, ihesaldia erraztu zion.

Bigarren Mundu Gerrara arte, Loevesteingo gaztelua Nieuwe Hollandse Waterlinie edo Herbehereetako Ur-lerroa-ren parte izan zen, hau da holandarren defentsa-lerro nagusia; lerroa mendebaldeko probintzien hegoaldean eta ekialdean zegoen lur-eremu baten uholdean oinarritzen zen.

Gaur egun, gaztelua Erdi Aroko museo gisa erabiltzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Nederlanderaz)****(Ingelesez)**:Gazteluaren webgune ofiziala.
Arreba **Justina Luisa Aldalur Iruretagoiena** (Zialtzeta baserria, Aia, Gipuzkoa, 1922ko azaroaren 27a - Gasteiz, Araba, 2010eko apirilaren 8a) klaratar ordenako lekaime eta bertsozalea izan zen.

Aiako Zialtzeta baserrian jaio zen 1922ko azaroaren 27an. Hiru egun geroago bataiatu zuten San Esteban elizan eta Justina Luisa izena eman zioten. Aita Jose Maria Aldalur Lasa zuen eta ama, berriz, Ignazia Emilia Iruretagoiena Urdanpilleta. 1940ko ekainaren 12an seroratu zen Zarauzko Santa Klara komentuan, 17 urte besterik ez zituenean. Harrezkero, klausuran bizi da.

Berrogeita lau urterekin Urduñara joan zen.

Sor María de Jesús de Agredaren *Mística Ciudad de Dios* liburua bertsotan moldatu zuen euskaraz, 1.532 bertsoko ''*Ama Birjiñaren bizitza* izenburudun liburua osatuz.

Liburuak
--------

* *Ama Birjiñaren bizitza* (1999, ISBN 84-95378-04-3)

Ikus, gainera
-------------

* Sebastiana Gesalaga

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Aldalur, Justina.*  Auñamendi Eusko Entziklopedia.
2. 1 2 3   Elustondo, Miel A.. *Justina Aldalur Iruretagoiena (1922).*  ISBN 978-84-457-2801-7..
3. 1 2   Aldalur, Justina.  (1999). *Ama Birjiñaren bizitza.*  Auspoa ISBN 84-95378-04-3..

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q41025259
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 4611152563110615560008
* ISNI: 000000046476574X
* BNF: 177280162 (data)

 |

* Wd Datuak: Q41025259
**Euskadiko Open**a EAEko mendi bizikletako txapelketarik nagusiena izan da, Euskadiko Txirrindularitza Elkarteak antolatzen duena. Gainera, txapelketa zaharrena da, 1992. urtean egin baitzen lehenengo ekitaldia. Denborarekin, izena pixka bat aldatu du.

1.Iñaki Lejarreta2.Ismael Ruiz de Loizaga3.Lander Eguia. Lemoiz2001 (Euskadiko Open)

Historia
--------

Sortu bezain laster gurera zabaldu zen kirol modalitate hau, eta 1990ko hamarkadan txapelketa hau sortu zen. Hain zuzen ere, 1992. urtean egin zen lehenengo ekitaldia. Urte haietan eta mende honetako lehen urteetan, txapelketak 10 lasterketa inguru izaten zituen eta Bakio, Lemoiz, Berriz, Obanos, Boveda eta Bastidako lasterketak urte gehienetan egiten ziren. Urte haietan, Iñaki Lejarretak parte hartu zuen lehiaketan. 2001. urtean, lehenengo 4 lasterketatik hiru irabazi zituen eta bestean bigarren egin zuen. Gero, uko egin zion bere Junior mailari eta Elite mailan lasterketa egin zuen.

2001. urtean, Hego Euskal Herriko Kopa sortu zen, eta gerora, bi txapelketa hauek bateratu egin ziren. Oraindik ere, mendi bizikletako txapelketa garrantzitsuena da, gurean.

XXI. mendeko bigarren hamarkadan, Erandio eta Aramaioko lasterketak urtero egin dira txapelketa honetan.

Sailkapenak
-----------

### 2001

1. Zuhaitz Ayuso (Orbea).

### 1995

1. Joseba Obando (Lizarralde Kirolak)
2. Juanan Cortes (American Eagle)

### 1992

1. Jokin Mujika (Orbea).

Erreferentziak
--------------

1. ↑  bikezona.com
2. ↑  diariovasco.com

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109331548

 |

* Wd Datuak: Q109331548
**Rio de la Platako britainiar inbasioak** huts egindako bi espedizio militar izan ziren, Britainiar Inperioak 1806an eta 1807an gauzatu zituenak, Río de la Platako Erregeorderria espainiar kolonia beretzeko helburuarekin.

Aurrekariak
-----------

Inbasioak 1806 eta 1807 artean gertatu ziren, Napoleonen Gerren baitan, Espainia Frantziaren aliatua zenean.

1806ko inbasioa
---------------

Britainia Handiko armadaren zati batek, 1500 gizonek, Buenos Aires okupatu zuten 1806an 46 egunez, kanporatu aurretik, eta bitartean Txileko eta Peruko zergak konfiskatu zituzten  eta William Carr Beresford izan zen gobernadorea.  Abuztuaren 12an 400 britainiar eta are kreole gehiago hil zituzten borrokaren ondoren, britainiarrak amore eman zuten eta 1150 presoak barnealdeko hirietara bidali zituzten.

1807ko inbasioa
---------------

1807an, John Whitelocke teniente jeneralak zuzendutako 12.000 gizonen bigarren indarrak Montevideo okupatu zuen, bertan egonez hilabete askotan, non ihes egin zuten 1806ko presoek bat egin zuten haiekin.  Hasieran britainiar indarrek hartu behar zuten Txile eta Buenos Aires indartu, baina Espainiako hiri honek berriro egitearen berri eman zuen planak aldatzeko.  Hirugarren armada batek Buenos Aires hartzeko bigarren saiakera egin zuen. Kaleetan gatazka armatua egon zen tokian tokiko militarren eta espainiar armadaren aurka, britainiarren erdia hil eta zauritu zirenean, Erresuma Batuak lekua utzi behar izan zuen.

Ondorioak
---------

Bertako jendearen erresistentzia eta defentsan izandako parte-hartze aktiboa, Espainiaren laguntza gutxirekin, aurrerapen garrantzitsuak izan ziren 1810eko Maiatzaren Iraultza aldera, 1816an Argentinaren independentziarekin.

Bibliografia
------------

* Roberts, Carlos (2000). *Las invasiones inglesas del Río de la Plata (1806-1807) y la influencia inglesa en la independencia y organización de las provincias del Río de la Plata*. Emecé. ISBN 950-04-2021-X
* Gallo, Claudio Rodolfo. "Claroscuros" de la Historia Argentina (espainieraz). Dunken argitaletxea, 2014. ISBN 9870276210 .

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6  Gallo.

Kanpo estekak
-------------

* Britain's 'forgotten' invasion of Argentina, BBC News, 2006ko abuztuak 10

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q587151
* Commonscat Multimedia: British invasions of the Río de la Plata

---

* **Identifikadoreak**
* BNA: 000041297
* LCCN: sh85007042

 |

* Wd Datuak: Q587151
* Commonscat Multimedia: British invasions of the Río de la Plata
**Jean-Claude Duvalier** (Port-au-Prince, 1951ko uztailaren 3a - Port-au-Prince, 2014ko urriaren 4a), izengoitia ***Baby Doc***, haitiar politikaria izan zen. Haitiko presidente eta diktadorea izan zen 1971-1986 bitartean.

Bizitza
-------

François Duvalierren seme bakarra izan zen. Zuzenbide-ikasketak egin zituen Haitiko Unibertsitatean. Hemeretzi urte zituela, François Duvalierrek, "Papá Doc" deituak, bere ondorengo izendatu zuen. Hala, aita hil zenean, 1971ko apirilean, errepublikako lehendakaritza eskuratu zuen. Aitaren politika zorrotza izan bazen, Jean-Claude Duvalierrek nolabaiteko liberalizazioa saiatu zuen, teorikoa praktikoa baino gehiago eta Konstituzio berria onartu zuen. Legebiltzarrerako hauteskundeak deitu zituen 1984rako, baina ez zuen oposiziorik izan, hauteskundeak baino lehen Demokrazia Kristauko buruzagi nagusi Sylvio Claude espetxeratzeko agindu baitzuen, eta alderdiari hauteskundeetan parte hartzea debekatu baitzion. Hauteskundeak irabazi ondoko agintaldian zenbait atentatu pairatu zituen; 1981ean zauritu egin zuten. 1982an hura agintetik kentzeko saioa egin zen erbesteratu talde batek, Bernard Sansaricoren gidaritzapean, baina huts egin zuen.

1986ko hasieran, Haitiko barne-egoera gorabeheratsua larritu egin zen, eta urte hartako otsailaren 7an herrialdea uztera behartu zuten. Estatu Batuek, Suitzak, Greziak eta Espainiak, besteak beste, babes politikoa ukatu zioten, eta Frantziak baizik ez zuen onartu, Haitiko egoerak okerrera egin ez zezan. Denboraldi bat hotel batean egin ondoren, Proventzako herri batean jarri zen bizitzen, etxean atxilotuta.

1987ko maiatzaren 7an, Grasse hiriko auzitegian epaitu zuten, Port-au-Princeko gobernuak eta Haitiko lau enpresa nazionalek hala eskatuta, Haitiko herri diruetako 120 milioi dolar bere probetxurako erabili izanagatik. Mougins hirian (Frantzian) segurtasun neurri handiz inguratuta bizi zen 2011a arte, eta 2011ean, ezustean, itzuli zen Haitira.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Jean-Claude Duvalier*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q310775
* Commonscat Multimedia: Jean-Claude Duvalier

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 20477978
* ISNI: 0000000078595869
* BNF: 12142087t (data)
* CANTIC: a1955655x
* GND: 11886050X
* LCCN: n84030341
* NLA: 35970905
* NARA: 10569331
* SNAC: w6k108kc
* SUDOC: 029891132
* BIBSYS: 90303552
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01605/eu\_d\_2174/d2174
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q310775
* Commonscat Multimedia: Jean-Claude Duvalier
**Sputnik 1** (errusieraz: Спутник-1) gizakiak espazioratu zuen lehen satelite artifiziala zen, SESB-ak gauzatua. 1957ko urriaren 4an Kazakhstango Baikonur kosmodromotik jaurti zen mundu guztian lilura sortuz, baita beldurra ere garai hartan Estatu Batuen eta SESB-ren artean zegoen Gerra Hotza izenez ezagutzen den egoera zela eta.

Sputnik 1 izan zen bota zuten lehena, gizakiak espaziora bidali zuen lehen satelitea. 83.6 kilogramoko pisua zuen kapsula hark urtebete egin zuen Lurraren inguruan biraka, harik eta orbitatik erori eta Lurreko atmosferan erre zen arte. Sputnik 2.a bidali zuten hurrengo; kapsula horrek *Laika* izeneko zakurra eraman zuen espaziora, espazioan izan zen lehen izaki biziduna. Sputnik izena eman zitzaien beste halako zortzi espazio-ontzi izan ziren.

Sputnik-1 jaurtiketa data gizateriaren espazio aroaren hasiera da, Eta Errusian Urtero Ospatzen da Espazioko Tropen egun gogoangarri gisa. Plutonen gainazaleko zelai batek Lurreko lehen satelite artifizialaren izena du.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*
2. ↑  Sputnik Planitia -Gazetteer of Planetary Nomenclature. International Astronomical Union (IAU) Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q80811
* Commonscat Multimedia: Sputnik-1

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ko20201088612

 |

* Wd Datuak: Q80811
* Commonscat Multimedia: Sputnik-1
**Sergei Vasilievitx Gerasimov** (errusieraz: Серге́й Васи́льевич Гера́симов; Mozhaysk, egungo Moskuko oblasta, 1885eko irailaren 26agreg./irailaren 14ajul. - Mosku, 1964ko apirilaren 20) sobietar eta errusiar margolaria izan zen.

Bizitza
-------

Konstantin Korovin artistaren ikaslea zen Gerasimov, eta artista gazte gisa, Makovets taldearekin elkartu zen. Bere lehen akuarelak maisulantzat hartzen dira, eta modernismorako joera erakusten dute, baina joera hori ez da hain nabarmena ondorengo lanean. 1920. eta 1930. hamarkadetan, Vkhutemas estatuko arte-eskolan irakatsi zuen, kartelak diseinatu eta obrak margotu zizkion gobernu komunista berriari, geroago errealismo sozialista izenaz ezaguna zen estiloan.

Hala ere, pentsalari liberal gisa ezagutu zuten arte errusiarraren munduan, eta haren pinturek inpresionismoaren eta bestelako mugimendu modernoen eraginak erakusten zituzten. Iosif Stalinen garaian, joera horiek Aleksandr Gerasimov bere nemesi (eta ironikoki homonimoaren) aurkakotasun estetikoan jarri zuten.

Stalinen garaian, Sergei Gerasimov Artista Errusiarren Batasuneko zuzendari kargutik kendu zuten, eta Aleksandr Gerasimovek ordeztu zuen. Bigarren Mundu Gerraren garaian, Sergey Gerasimov, Surikov Arte Institutuko irakasle eta ikasle gehienekin batera, Moskutik Samarkandako karabanen hiri zaharrera joan ziren.

Gerasimoven lan ezagunenetako batzuk garai hartan margotu ziren, eta Samarkandako antzinako ekialdeko hiriaren eszenak erakusten dituzte. Pintura horietako asko ikusgai daude gaur Moskuko Tretyakov galerian. Stalinen heriotzarekin eta Nikita Khrustxoven igoerarekin, Sergei Gerasmimov Errusiako Artisten Batasuneko buru gisa berrezarri zuten, 1964an hil zen arte.

Surikoveko Arte Institutuan harremanetan jarri eta irakatsi zituen Gerasimoven ikasle ospetsuenetako batzuk hauek dira: Fedor Z. Zakharov, Vladimir Stozharov, Alexei eta Sergei Tkatxiov, Yury P. Kugatx, Aleksei Gritsai, Geli Korzhev eta beste sobietar artista garrantzitsu asko.

Zigiluetan
----------

* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

* Gerasimov, Sergei Vasilievitx

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1755821
* Commonscat Multimedia: Sergei Vasilyevich Gerasimov

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 37710500
* ISNI: 0000000122102591
* GND: 118690582
* LCCN: n80146123
* NKC: mzk2005289698
* NLA: 35119635
* SNAC: w6k08w54
* SUDOC: 13395806X
* ULAN: 500012985
* Open Library: OL1698419A
* RKD: 31030

 |

* Wd Datuak: Q1755821
* Commonscat Multimedia: Sergei Vasilyevich Gerasimov
**Maragatería** Leongo probintzian (Espainia) dagoen eskualdea da, probintziaren hego-mendebaldean kokatuta zehazki. *"País de los Maragatos"* izena ere hartzen du, eta antzinean "La Somoza". 710,41 km²-ko azalera dauka eta 2011an 14.876 biztanle zituen (20.94 bz/km²), *"maragato/-a"* deituak.

Iparraldean La Cepeda, hegoaldean La Valduerna, mendebaldean El Bierzo eta La Cabrera eta ekialdean La Vega del Tuerto eta berriro La Valduerna eskualde mugakideak ditu.

Bestela, zortzi udalerrik osatzen dute, Astorga (populatuena), Brazuelo, Lucillo, Luyego, Santa Colomba de Somoza, Val de San Lorenzo eta Santiago Millas-ek hain zuzen ere.

Kultura
-------

Gaztelania hizkuntza nagusia den arren, leonesa ere hitz egin dute bertakoek historian zehar, gaur egun galbidean dagoen arren.

Kultura agerpenei dagokienez, ezkontza burutzeko modu tradizionala (*"Boda Maragata"*) aipatzekoa da. Gastronomia arloan, *"Cocido maragato"* delakoa ezaguna da, baita zerbitzatzeko modua ere: okelarekin hasi, barazkiekin segi eta zoparekin amaitu.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Eskualdeari buruzkoa webgunea
* **(Gaztelaniaz)**Leku hauei buruzko bloga

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1892261
* Commonscat Multimedia: Maragatería

---

 |

* Wd Datuak: Q1892261
* Commonscat Multimedia: Maragatería
Meloi mikatza osoa, erdibitutako bi eta bi sekzio gurutzatuekin.
**Meloi mikatza** (*Momordica charantia*) Cucurbitaceae familiako landare tropikal edo azpitropikal bat da, mundu osoan zabaldua jangarria dela-eta kultibatu egiten delako. Asko erabiltzen da Asiako hegoaldean eta hego-ekialdean, Txinan, Afrikan eta Antilletan.

Ezaugarriak
-----------

Landare belarkara da, zurtoin malgukoa, eta 5 metroko altuera har dezake. Hosto bakunak ditu, gingildunak, 4-12 cm-ko tamainakoak, eta nerbioak (3-7) ondo markatuak daude. Landare bakoitzak lore ar eta emeak ematen ditu.

Fruitua luzanga da, eta zimurtsua. Ebakiz gero, erdialdean barrunbe bat dauka, hazi handi eta lau ugarirekin, eta haren inguruan geruza mamitsu mehe bat dago. Haziak eta erdialdeko gunea zuriak dira fruitua heldugabea denean, baina, heltzean, gorritu egiten da, eta zapore gozoa hartzen du. Erdialdeko gune gorri gozoa entsaladan jateko erabiltzen da Asiako hego-mendebaldean.

Azala tentea da, eta jangarria. Fruitua, eskuarki, artean heldugabe dagoela jaten da. Heltzen denean, mamia mikatza da. Erabat heldua dagoenean, haragia biguna da, eta laranja.

Indiako eta Txinako sukaldaritzan oso erabilia da, baita Japonian (Okinawan), Indonesian eta Vietnamen ere. Filipinetan ere bai; han *amalaya* izena du.

Sendabelar gisa erabili da aspalditik Txinako medikuntza tradizionalean. Ikerketak erakutsi du fruitu heldugabeek antibiotikoak dituztela.

Kanpo estekak
-------------

* Rain-tree
* Research on Bitter Melon and other vegetables as treatment for Diabetes / Glucose level reduction
* ITIS report
* Ampalaya (Momordica Charantia)
* Ampalaya (Momordica charantia) Herb
* The National Bitter Melon Council
* Bitter Melon Studies
* Detailed botanical description
* Nutrition facts

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q428750
* Commonscat Multimedia: Momordica charantia
* Wikispecies Espezieak: Momordica charantia

---

* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 25996
* Catalogue of Life: 204972
* EOL: 584304
* Fl. China: 200022698
* GBIF: 2874581
* GRIN:
* IPNI: 293413-1
* ITIS: 22399
* NCBI: 3673
* PlantList: kew-2372864
* W3TROPICOS: 9200010
* USDA Plants: MOCH2
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D029777
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 83M15WOS0F

 |

* Wd Datuak: Q428750
* Commonscat Multimedia: Momordica charantia
* Wikispecies Espezieak: Momordica charantia
**Aginte-taula integrala** erakunde bateko kudeaketa modu osotu batez zehaztu, bideratu eta ebaluatu egiten duen metodo eta agiri bat da. Erakunde eta enpresen finantza-ikuspuntuaz haraindi, erakundeko beste arloak eta prozesuak ere hartzen ditu kontuan; zehatzago, finantza, prozesu, bezero eta ikaskuntza arloak aztertzen ditu, helburuen lorpenerako arlo bakoitzean adierazle zehatzak eratuz. Oro har, aginte-taulak atal hauek izaten ditu: erakundeko xede eta estrategiak, horretarako zehaztutako helburuak, helburu horietarako neurriak eta ekintzak eta hasiera eta amaiera jakineko ekimenak. Ekitaldi baten ondoren, neurriak eta ekimenak burutu eta helburuei buruzko adierazleak kalkulatzen dira, erakundeko kudeaketaren kontrolari ekiteko. Aginte-taula integrala Robert S. Kaplan eta David Norton kudeaketa adituek proposatu zuten 1992. urtean, eta geroztik mundu osoan sarri erabiltzen den funtsezko kudeaketa tresna bilakatu da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q210127
* Commonscat Multimedia: Balanced Scorecard

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4568727-4
* LCCN: sh2014100186
* NKC: ph286364

 |

* Wd Datuak: Q210127
* Commonscat Multimedia: Balanced Scorecard
**Álvaro Villa Galvis** (Medellín, Kolonbia, 1940 -) kolonbiar ingeniaria da; *Imageneering* delakoaren munduko hiru handietako bat.

Biografia
---------

Pertsonek bezala dantza, abestu, negar eta hitz egiten duten robot erraldoien egilea, joko didaktiko eta ekipo interaktiboen eta aireportuentzako informazio-sistemen asmatzailea.

Disneyn bizi da, bere enpresa AVG Productionsen zuzendari. Etxe-tresnetako lantegi txikietan hasi zen lanean. 1961ean Estatu Batuetara joan zen pilotu izateko asmoz, eta NASArentzako espazio-ontziei buruzko lehen proiektuak egin zituen.

1978an *Disney* konpainiak kontratatu zuen *Disney World*eko (Florida) jolas-parkea berritzeko eta irudi, jolas eta denbora-pasarako instalazio gehiagoz hornitzeko: *Tiki room*, *Etxe sorgindua*, *Lehendakarien Aretoa*, *Karibeko piratak*, *Laser-galeriak*, etab. Horrez gainera, bostehunetik gora giza irudi eta berrehundik gora munstro diseinatu eta fabrikatzeaz gainera.

Bestalde, zenbait filmetarako antzezleku fantastikoak eraiki ditu (*Drakularen gaztelua*, *Galaxietako gerra*, *ETren abentura*...), Fuji telebista-kate japoniarrarentzat *Dinosauroen azken gaztelua* (benetakoen neurrian egindako hemezortzi dinosauro), *Singapurko abentura* (46.450 metro koadroko jolas-parkea), *Animatronic Herensugea* (Las Vegasko *Excalibur* hotelarentzat), *Mamuen antzerkia* (Queen Island, Ohio, munduko fantasia handienetakotzat hartua), Pekingo jolas-parkeko igel kantariak eta dragoiak, berrogei monumentu historiko Omango gobernuarentzat, etab.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12269531
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05981/eu\_v\_0398/v0398

 |

* Wd Datuak: Q12269531
**Maria Itziar Amaia Uranga Amezaga**(Bilbo, 1947ko otsailaren 18a - ) bizkaitar abeslaria da. Berak **Amaya Uranga** gisa aurkezten du bere burua, eta **Amaya** soilik erabili izan du sarri izen artistikotzat. Bere karreran *Mocedades* eta *El Consorcio* taldean aritzeaz gain, bakarlari gisa ere aritu da. Pablo Berger zinema zuzendaria lehengusua du.

Ibilbide profesionala
---------------------

Roberto, Izaskun, Idoia, Estibaliz eta Iñaki anai arrebekin abestu du bere karreran zehar.

Mocedadesen hasierako formakuntzan egon zen 1969tik eta taldearekin parte hartu zuen Eurovisionen 1972an. 1985ean banandu zen talde horretatik.

### Bakarlari gisa

1986. urtetik aurrera, bakarkako karrera egin zuen hamarkada batez.

* *Volver*: (1986). Carlos Gardel tango kantariari dedikatua.
* *Sobre el latido de la ciudad* (1988).
* *Seguimos juntos* (1989).
* *Lilura urdinak* (1992).
* Me voy contigo (1997)

*Lilura urdinak* euskarazko bere album bakarrak "Nausikaa (Leilari)", "Maitia nun zira", "Maite nauzula diozu", "Amodioa", "Haurtxo txikia", "Txalopin txalo", "Txisperuak", "Ta ezin etsi", "Txori erresiñula", "Aitak eta amak", "Oi, lur!", "Fado bat" abestiak ditu.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Biografia de Amaya Uranga» *www.biografiasyvidas.com* (Noiz kontsultatua: 2020-05-21).

Ikus, gainera
-------------

* Bilbotar ezagunen zerrenda
* Euskal Herriko musika garaikidea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3756589
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87347254
* ISNI: 0000000060879230
* BNE: XX1611038
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 138284

 |

* Wd Datuak: Q3756589
*Pholiota jahnii*

Sinonimoa: *Pholiota muelleri*

Ez da jangarria, zapore mina du.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 2 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, hemisferikotik ganbilera eta laua. Kapelaren azala likatsua hezetasunean, hondo hori-kromo koloreko edo limoi kolorekoaren gainean, oinarri zabaleko ezkata zorrotz ugari nabarmentzen dira, arre-gorrixka ilun kolorekoak erregularki banatuak (ertzera argiagoak).

**Orriak:** Oso estu, sabeldunak, hori zurbil koloretik okrera doazen kolorekoak.

**Hanka:** 5 eta 12 cm bitarteko garaierakoa, lehorra, goian eraztun eremu iheskor batekin, eraztunaren azpitik hori-lasto kolorekoa ezkata marroi-gorrixka ilun kolorekoekin, oinarri zuntz-duna

**Haragia:** Hori argi kolorekoa. Usain atseginekoa, baina ahula eta zapore handikoa, garratz samarra. Espora-jalkina okre-marroi kolorekoa.

**Etimologia:** *Pholiota* terminoak, belarri ezkatatsua, kapela ezkatatsua esan nahi du.

Jangarritasuna
--------------

Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua

*Pholiota squarrosa* delakoarekin nahas daiteke, honek kapela eta hanka lehorrak izaten ditu (likatsua ez). *Pholiota aurivella* espezieak kapela eta oina likatsuak. *Pholiota adiposa* berriz euriarekin oso itsaskorra da, kapela eta hanka likatsuekin eta kapelako ezkatak erraz desagertzen zaio.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean. Urria. Egur saprofitoa (enborrak, motzondoak, lurperatutako sustraiak), pago eta beste hostoerorkorretan, baita baso mistoetan ere.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 256 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
*Pholiota graminis*

Sinonimoa: *Agaricus pulverulentus*, *Pholiota conissans*, *Dryophila muricella* *var.graminis*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 3 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, fibrilosoa, pixka bat bakarrik likatsua, okre-horixka koloretik marroi-orein kolorera doana.

**Orriak:** Buztin kolorekoak, gero burdin kolorekoak edo laranja kolorez tindatuak.

**Hanka:** 5 cm inguruko garaierakoa eta 0,3 cm inguruko diametrokoa, ia zilindrikoa, kolore berekoa, zetadun fibrilosoa, gortinarekin.

**Haragia:** Zurbila; lasto usainarekin.

**Etimologia:** *Pholiota* terminoak, belarri ezkatatsua, kapela ezkatatsua esan nahi du. *Conissans* epitetoa grezieratik dator, hautsez zipriztinduta, esan nahi duen "conizo=conio" hitzetik. Espora ugari.

Jangarritasuna
--------------

Ezezaguna.

### Nahasketa arriskua

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean. Leku hezeetako belar artean, askotan Typha duten haltz edo sahatsen azpian.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 258 or. ISBN 84-282-0865-4..
**Jorge Andrés Aguirre Restrepo** (Medellin, Antioquia, 1987ko ekainaren 18a) kolonbiar futbolaria da. Aurrelari gisa jokatzen du eta gaur egun Envigado Fútbol Club taldean jokatzen du Kolonbiako Lehen A Kategorian .

Ibilbidea
---------

### Envigado

Maila txikien prozesu osoa Envigado FCrekin egin zuen, non Valle del Aburrá-ko klub laranjari 2007an lehen mailara igotzen lagundu zioten gol batzuk sartu zituen, besteak beste, James Rodríguez, Dorlan Pabón, Giovanni Moreno bezalako taldekideak izanda.

### Deportivo Rionegro

Denboraldi labur bat izan zuen Deportivo Rionegron bertan 3 gol sartu zituen 2008ko lehen Bko hasierako txapelketan. 2009an Envigadora itzuli zen, non Kolonbiako Kopan ligako partida bakarra jokatzea lortu zuen..

### Itagüi Ditaires

2009ko Finalizacióneko (egungo Rionegro Águilas) iritsiko zen, non klubaren bigarren goleatzaile historikoa da hamaikagarren urrezko lehiaketa guztietan (Primera B, Kolonbiako Kopa, Liga eta Sudamerikako Kopa) Luis Páez atzetik 53 golekin.

### Junior

2014az geroztik Juniorrekin dago, non nabarmendu den eta hainbat gol sartu dituen.

Kanpo estekak
-------------

* Jorge Agirrek 3 Gol Deportivo Rionegron
* Jorge Aguirre Goleatzaile historikoa Águilas "53" Goals

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5934396

 |

* Wd Datuak: Q5934396