recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Telletxea** (gaztelaniaz *Tellechea* eta frantsesez *Telletchea*) Nafarroa Garaiko Malerreka eta Bortziriak eskualdeetan jatorria duen euskal abizen bat da.

Era berean, bada abizen hori duen jende ugari Euskal Herriko beste leku batzuetan ere: Gipuzkoako Bidasoaldea, Oiartzualdea eta Donostialdea eskualdean (bereziki, Irun eta Oiartzun udalerrietan); Nafarroa Garaiko Baztanen nahiz Iruñea hiriburuan; eta Lapurdiko hegoaldean.

Bestalde, Euskal Herritik kanpo, Argentina, Uruguai eta Txile aldean badira Telletxea abizena duen euskal jendea edota haien ondorengoak.

Ez da Bizkaiko Tellaetxe abizenarekin nahasi behar.

Telletxea abizena (Telletxea anaiak) enpresari esker euskal herrian zehar entzun da. Egurra salten eta mozten duten empresa. Anaiak: Miguel Javier Telletxea eta Juan Antonio Telletxea.
Herria: Eratsun, Nafarroa, Euskal HERRIA.

2 zati ditu abizenak:tell:tejado eta etxea:casa

  

Ain zuzen ere abizen hau Euskal herrian zehar nahiko entzuten da.

Jende ospetsua
--------------

* Manuel Tellechea (????-1974), argentinar naturalista, geologoa eta paleontologoa.
* Joseph Tellechéa (1926-), euskal jatorriko frantziar futbolaria.
* Jose Ignacio Telletxea, (1928-2008), idazlea, historialaria, teologoa eta apaiza.
* Raphaël Tellechéa (1930-), euskal jatorriko frantziar futbolaria.
* Domingo Tellechea (1935), argentinar eskuturgilea eta taxidermista.
* Jean Telletxea, politikaria.
* Txomin Perurena Telletxea, (1943-), txirrindulari ohia eta irrati eta telebistako kirol esataria.
* Fernando Telletxea, (1948-), artista polifazetikoa, idazlea, abeslaria eta aktorea.
* Patxi Telletxea, (1964-), politikaria.
* Alaitz Telletxea, (1976-) trikitilaria, Alaitz eta Maider taldeko soinujolea.
* Arturo Alonso Tellechea (1983-), argentinar jatorriko espainiar belaontzi nabigatzailea.
* Fernando Telechea (1982-), argentinar futbolaria.
* Emiliano Tellechea (1987-), uruguaitar futbolaria.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3517384

 |

* Wd Datuak: Q3517384
**Víctor Sastre Kirol Fundazio Probintziala** Avilako probintziako El Barraco herrian egoitza duen txirrindularitza eskola da. 2008ko Frantziako Tourraren garailea izan zen Carlos Sastreren aita den Víctor Sastrek zuzentzen du.

Txirrindularitza eskola
-----------------------

Ángel Arroyo izenarekin sortua izan zen, herriko txirrindulari ezagun bat zena, profesionala batez ere 1980ko hamarkadan, 1982ko Espainiako Itzuliaren irabazlea izan zena baina azken etapetako baten dopingaren aurkako kontrol batean positibo emateagatik kendu egin ziotena.

Gaur egun eskolak lau talde ditu, Eskola, Kadeteak, Junior eta 23 urtez azpiko Elite deituak, txirrindularien adinaren arabera.

Víctor Sastre izan da dopingik gabeko txirrindularitzaren babeslerik sutsuenetako bat, eta, aldi berean, Espainiako talentu aurkitzailerik nagusiena.

Eskola honetatik ondoren profesional bihurtu diren zenbait txirrindulari pasa dira. Horien artean:

* José María Jiménez Sastre, *El Chava* bezala ere ezaguna, Espainiako Vueltan bederatzi etapa eta mendiko sailkapena lau alditan irabazi zituena, Espainiako errepideko txirrindularitza txapelketaz gain.
* Carlos Sastre, 2008ko Frantziako Tourraren garailea, zenbait alditan podiuma zapaldu zuena Tourrean eta Vueltan.
* Francisco Mancebo, podiuma eta etapa bat Vueltan, Espainiako txapelduna eta Tourreko gazterik hoberena.
* Pablo Lastras, hiru Itzuli Handietan etapak irabazi dituena.

Hain ezagunak ez diren beste batzuk:

* David Navas
* Curro García
* Francisco Ignacio San Román
* Óscar Pujol
* Miguel Ángel Candil
* Rubén Calvo

Ikus, gainera
-------------

* Víctor Sastre

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3753174

 |

* Wd Datuak: Q3753174
**Badok 13** (izen osoa, *Badok 13 Zarauzko beteranoen Arraunketa Elkartea*) Zarauzko arraun talde bat da arraunlari beteranoak biltzen dituena. Kolore grisa erabiltzen badu ere, bandera jasotzerakoan elastiko urdina jartzen dute, Zarautz Arraun Elkartearen adierazgarri.

Historia
--------

2012an Zarautz Arraun Elkarteak beteranoen taldea sortzea erabaki zuen eta 2014an hasi ziren Beteranoen Ligan. Aurreneko estropada ordea 2013ko Oriaren jeitsiera izan zuten eta irteeran 13. postua egokitu zitzaienez hortik atera zuten talde berriarentzako izena, *Badok 13*. 2018. urtean Zarauzko eta Orioko eta Getariako elkarteetako beteranoak sartu ziren taldean eta mailak nabarmen egin zuen gora. Urte hartan bigarren egin zuten Ligan eta bost estropada irabazi zituzten. 2019an Liga irabazi zuten, jokoan jarritako estropada guztietan gailenduz. Arraunlari ugari zituenez B traineruak ere estropada guztietan egin zuen arraun, gonbidatu gisa.

2020koa bertan behera utzi zen COVID-19 pandemiaren erruz eta 2021ean nagustitasun handiz itzuli dira. 2021ean Ligaz gain txapelketak ere antolatu ziren eta zarauztarrek Gipuzkoakoa eta Euskadikoa irabazi zuten. Liga horretan Amaia Aramendik arraun egin zuen eta Beteranoen liga irabazi duen aurreneko emakumezkoa izan zuen. 2022an apalago ibili zen taldea.

Palmaresa
---------

* ABE Traineruen Liga:
	+ Txapeldun (2): 2019, 2021.
	+ Bigarren (1): 2018.
* Euskadiko Traineru Txapelketa
	+ Txapeldun (2): 2019, 2021.
* Euskadiko distantzia luzeko traineru txapelketa
	+ Txapeldun (1): 2020.
* Gipuzkoako Traineru Txapelketa
	+ Txapeldun (5): 2018, 2019, 2021, 2022, 2023.

Denboraldiak
------------

| Urtea | ABE Liga | Euskadiko txap. |
| --- | --- | --- |
| 2014 | ? | - |
| 2015 | 8.a | - |
| 2016 | 7.a | - |
| 2017 | 7.a | - |
| 2018 | 2.a | - |
| 2019 | **Txapelduna** | **Txapelduna** |
| 2020 | - | - |
| 2021 | **Txapelduna** | **Txapelduna** |
| 2022 | 4.a | 6.a |
| 2023 | 2.a | 2.a |

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    SA, Baigorri Argitaletxea.  (2019-07-30). «Paladaz palada, BETERANOEN LIGAn EGONKORTU DA ZARAUZKO BADOK 13» *GARA* (Noiz kontsultatua: 2021-07-24).
2. 1 2    «Badok 13, gailurrera bigarrenez - Zarautz» *Zarauzkohitza.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-07-24).

Kanpo estekak
-------------

* Paladaz palada beteranoen ligan egonkortu da Zarauzko Badok 13 (www.naiz.eus)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107631033

 |

* Wd Datuak: Q107631033
**Jean-Jacques Honorat** (Port-au-Prince, 1931ko apirilaren 1a - 2023ko uztailaren 26a) haitiar politikarua izan zen. Haitiko lehen ministroa izan zen 1991ko urriaren 11tik 1992ko ekainaren 19ra.

Agronomia eta zuzenbidea ikasi zituen, eta berrogei urtez filantropian eta giza eskubideetan aritu zen politikan sartu aurretik. François Duvalierrekin familia-harremanak eta harreman onak izatea leporatu zioten. Jean-Claude Duvalierrek herrialdetik kanporatu zuen 1980an eta Honorat New Yorken kokatu zen.

Jean-Bertrand Aristide boteretik kendu zuen estatu kolpearen ondoren, Joseph Nérette presidenteak Honorat lehen ministro izendatu zuen. Biek kritikatu zuten estatubatuarren enbargoa. Zortzi hilabete eman zituen karguan eta, ala beren, Kanpo Arazoetako Ministerioak izan zen. Militarren esku-sartzeek behartu zuten bere dimisioa.

1980an *Le Manifeste Du Dernière Monde* liburua idatzi zuen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3166299

 |

* Wd Datuak: Q3166299
Duenoseko idazkuna, uste da VI. mendekoa dela. Latin alfabetoaren forma zaharrenak erakusten ditu.
Porta Carmentalis # 12.
Erromatar mitologian, **Carmenta** jaiotzaren eta profezien jainkoa zen, berrikuntza teknologikoarekin, amekin eta seme-alaben babesarekin erlazionatuta zegoen. Latindar alfabetoaren asmatzailetzat hartzen da. Nicostrata jainkosa greziarraren erromatarren bertsioa dela esaten da.

Aurrekariak
-----------

Bere izena Carmenetik ei dator eta orakulua edo abestia adierazten du. Bere izen greziarra Nicostrata, Temis edo Timandra zen, baina erromatarrek geroago izena aldatu zioten. Evanderren ama izan zen. Carmenta, Evandro eta jarraitzaile batzuek *Pallantium* hiria sortu zuten. Geroago, toki horretan Erroma sortuko zen.

Carmenta *Camenae* bat zen. Bere gurtzaren gida *flamen carmentalis* deitua zen.

Carmentaren omenez Carmentalia jaia ospatzen zen. Emakumeek jai hau urtarrilak 11-an eta 15-ean ospatzen zuten.

Erreferentziak
--------------

### Iturri primarioak

* **(Latinez)** Ovidio, *Fasti i. 461-542.*
* **(Latinez)** Servio, *In Aeneida viii. 51.*
* **(Latinez)** Solino, *Collectanea rerum memorabilium i. 10, 13.*

### Iturri sekundarioak

* **(Ingelesez)** *The Dictionary of Classical Mythology*, by Pierre Grimal, 89. or. "Carmenta"
* **(Ingelesez)** *The Book of the City of Ladies*, by Christine de Pizan, section I.33.2

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Erromatar mitologiaz
* **(Ingelesez)** Erromatar jainkoen zerrenda bat.
* **(Ingelesez)** Carmenta.
* **(Ingelesez)** CARMENTA in Roman mythology
* **(Ingelesez)** Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, pág. 183 (v. 1)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q684225
* Commonscat Multimedia: Carmenta (mythology)

---

 |

* Wd Datuak: Q684225
* Commonscat Multimedia: Carmenta (mythology)
**Åkermanita** (Ca2Mg[Si2O7]) melilitaren taldeko sorosilikato bat da. Kaltzioa, magnesioa, silizio eta oxigenoa du. Siliziodun kareharrien eta dolomiten eta sanidinita fazieseko arroken kontktu metamorfikoaren ondorioa da. Sanidinita faziesa da mineral hidrikorik gabe ematen den tenperatura altueneko metamorfismoaren adierazgarria. 2.944 g/cm3ko dentsitatea du. Åkemanitaren gogortasuna Mohs eskalan 5 eta 6 bitartekoa da, eta aurki daiteke kolore gris, berde, marroi edo kolorgeetan. Marra zuria du eta distira bitrosoa edo erretxinotsua. Sistema kristalino tetragonalean kristaltzen du eta fraktura ona eta bereizgarria du. Gehlenitan (Ca2Al[AlSiO2]) hasten den soluzio solido baten muturra da.

Mineralak Anders Richard Åkerman suediar metalurgikoaren izena darama. Vesuvioan eta Monte Somman zein Erromatik gertu dagoen Monte Cavalluccion aurkitua izan da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q270942
* Commonscat Multimedia: Åkermanite

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q270942
* Commonscat Multimedia: Åkermanite
***Citrobacter*** generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, *Enterobacteriaceae* familian sailkatzen direnak. Anaerobio fakultatiboak dira eta glukosa ez ezik, laktosa ere hartzitzen dute. Ez dute esporarik sortzen eta mugikorrak dira.

Genero honen ezaugarri biokimiko nagusiak honako hauek dira:

* anaerobio fakultatiboak, Enterobakterio guztien antzera
* oxidasa (-)
* katalasa (+)
* glukosa hartzitzen dute, CO2 gasa sortuz
* laktosaren hartzidura (+)
* urearen hidrolisia (-)

*Citrobacter*ek, *Enterobacter*, *Klebsiella* eta *Escherichia*rekin batera bakterio koliformeen multzoa osatzen du. Koliformeak hestean bizi diren bakterioak dira, ezaugarri biokimiko amankomunak dituztenak eta garrantzi handikoak ingurugiro-mikrobiologian, kutsadura fekalaren adierazleak baitira.

Citrobacter giza zein animalien hesteetan bizi da, baina egoera librean ere aurki daiteke (uretan, lur-zoruan...) Espezie batzuk oportunistak dira, gaixotasunak sortuz immunitate-sistema ahula dutenengan. Gaitzak eragiten dituenean gernu-infekzioak eta meningitis dira ohikoenak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q134081
* Commonscat Multimedia: Citrobacter
* Wikispecies Espezieak: Citrobacter

---

* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 97440
* GBIF: 3221787
* ITIS: 273
* NCBI: 544
* WoRMS: 571110
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D002954

 |

* Wd Datuak: Q134081
* Commonscat Multimedia: Citrobacter
* Wikispecies Espezieak: Citrobacter
***Shigella*** generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, bazilo txikiak direnak. *Enterobacteriaceae* familia barnean sailkatuta daude. Anaerobio fakultatiboak dira eta ez dira mugikorrak, flagelorik ez baitute. Ez dute esporarik sortzen.

Enterobakterio guztien antzera glukosa hartzitzen dute, baina laktosa ez. *Shigella* oso lotuta dago *Escherichia* generoarekin, DNA-ren hibridazio azterketek frogatu dutenez.

Genero honen barruan lau espezie daude, *Shigella dysenteriae* eta *Shigella sonnei* ezagunenak izanik. *Shigella* guztiak patogeno hertsiak dira, hesteetako gaitzak eragiten dituztenak.

*Shigella*-ren ezaugarri biokimiko nagusiak hauek dira:

* anaerobio fakultatiboak: O/H (+/+)
* oxidasa (-)
* katalasa (+)
* glukosa hartzitzen dute gasik sortu gabe
* ureasa (-)
* H2S (-)
* gelatinaren hidrolisia (-)

Epidemiologia
-------------

Shigellaren infekzioak aho bidetik harrapatzen dira, kutsatutako ur ala janariak hartuz. Bakterioa giza hesteetan bizi denez, kutsadura fekalak eragiten ditu gaitzak. Shigelosiak (Shigellak sortutako infekzioak) oso ohikoak dira garapen bidean dauden lurraldeetan, bertan dauden higiene baldintzak makalak direlako (sarritan ur arazketarik ez dago). Euskal Herrian eta Europa osoan kasuistika urria da.

Patogenia
---------

*Shigella*k sortzen dituen gaixotasunak hesteetako patologiak dira, gizakien artean gorozkien bidez transmititzen direnak (*Salmonella*ren aldean animaliek ez dute inoiz gaitza transmititzen). Espezie eta serotipo eragilearen arabera sortutako gastroenteritisa arinago ala larriago izango da.

Bi dira patologia nagusiak:

* bakteriar disenteria, *Shigella dysenteriae*-k eragindakoa. Patologia larria da, garai batean izurri ikaragarriekin agertzen zena. Bakterio eragileak gizakia du gordailua.

* gastroenteritis arinak, beste espezie batzuek sortutakoak. Garrantzi handirik gabeko gaitzak dira, egun gutxitan berez desagertzen direnak.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Shigella*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q131029
* Commonscat Multimedia: Shigella
* Wikispecies Espezieak: Shigella

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 123447867 (data)
* LCCN: sh88023333
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 97425
* GBIF: 3221853
* ITIS: 958097
* NCBI: 620
* WoRMS: 571269
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D012760

 |

* Wd Datuak: Q131029
* Commonscat Multimedia: Shigella
* Wikispecies Espezieak: Shigella
**Teodizea** (grezieratik θεός -*jainko*- + δίκη -*zuzenbidea*-) Jainkoaren existentzia arrazoibideen bitartez frogatzen eta haren ezaugarriak eta izaera aztertzen saiatzen den filosofiaren adarra da. Etimologikoki, Jainkoaren zuribidea izango litzateke eta, horregatik, Naturaren teologia barruan kokatzen da, nahiz eta sarritan biak nahastu eta sinonimotzat hartu. Berez, Teodizea oinarrizko galdera bati erantzun nahi zion: Nola Jainkoak, hain ona izanez, gaizkia uzten du?

Leibnizek bere liburu bati eman zion Teodicea izena.

Deskribapena
------------

*Teodicea* hitza Leibnizek XVIII. mendean sortu zuen bere liburu baten izenburu bezala: *Essais de Théodicée sur la bonté de Dieu, la liberté de l'homme et l'origine du mal*. Liburu horretan Leibnizek Teodicea kontzeptuarekin gaizkiaren izatea eta Jaungoikoaren ontasuna azaltzeko edozein ikerketa izendatu zuen. Leibnizek saiakera horrekin ez zuen Jainko akonfesional bat erakutsi, kristauen Jaungoikoa baizik, bere gizakiaren, gaizkiaren eta munduaren ikuspegiarekin.

Ikus, baita ere
---------------

* Apologetika

Erreferentziak
--------------

Bibliografia
------------

* Gottfried Wilhelm Leibniz: *Essais de Théodicée sur la bonté de Dieu, la liberté de l'homme et l'origine du mal* (2 liburuki), 1710.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:La Teodicea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q276183
* **Identifikadoreak**
* BNF: 11942372v (data)
* LCCN: sh85134644
* NKC: ph126540
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q276183
**Felipe Gómez Alonso** (Salamanca, Espainia, 1903ko otsailaren 7a - Iruñea, Nafarroa Garaia, 2003ko abuztuaren 8a) kazetaria eta argitaratzailea izan zen. Iruñeko Editorial Gómez argitaletxea sortu zuen, gerraondoko Nafarroa Garaiko euskaltasunaren erreferentea.

Bizitza
-------

Salamancan jaioa, 1930tik 1932ra *El Pueblo Gallego de Vigo* egunkariaren erredaktore izan zen.
Ondoren, 1932tik 1940 arte *Diario de Navarra* eta, 1936tik 1939ra, Iruñeko *Hoja del Lunes* egunkarietan lan egin zuen. 1934tik 1940 arte, bestetik, Agencia Logos en korrespontsala izan zen. 1940an Gómez Akademia sortu zuen, mekanografia eta takigrafia irakasteko. Akademiaren lanak argitaratzeko asmoz inprenta bat ireki zuen. Baina, hasieran, helburu pedagogikoa zuen proiektuak laster beste itxura hartu zuen, Nafarroako euskaltasunarekin eta euskal izaerarekin zuten liburuen plazaratzea, alegia. Proiektua liburudenda baten irekieraz osatu zen, Gómez liburudenda. Gómez argitaletxean gehienbat Nafarroako egileen lanak argitaratu ziren, eskuarki folkloreari, historiari eta umoreari lotuak. Gomezen katalogoan, beste egileen artean, Jose Maria Iribarren, Carlos Clavería, Ignazio Arozena, Ramon Zulaika, Jose Artetxe, Victor Ruiz Añibarro eta Jesus Basañezen lanak jaso ziren. Jose Mari Espartzaren hitzetan, haien argitaratze jardunean euskararekiko eta Euskal Herriarekiko errespetua arnasten da; haren lanetan Nafarroa Garaia Euskal Herriko herrialde bat gehiago da.

Idazlanak
---------

### Liburuak

* *Pequeña guía turística de Pamplona*, Iruñea, 1954.
* *Mecanografía. Escritura al tacto*, 24. arg. Editorial Gómez, Iruñea, 1976

### Kolaborazioak

* Julian Velasco de Toledorekin batera: *Historia universal de la taquigrafía*, Editorial Gómez, Iruñea, 1944.
* Egile Batzuk: *La Imprenta en Navarra*, Bianako printzea, Iruñea, 1974.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  *Vasconavarros. Guía de su identidad, leguna y territorialidad*. Tafalla:Txalaparta, 2012. 235.or.

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Auñamendi Entziklopedia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492661
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 3807147373414241580003
* BNE: XX950968
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 67069

 |

* Wd Datuak: Q20492661
**William Clark** (1770eko abuztuak 1-1838ko irailak 1), Meriwether Lewisekin, Lewis eta Clarken espedizioan joan zen esploratzaile estatubatuar bat izan zen.

William, Virginia estatuko Carolinen jaio zen 1770eko abuztuak 1ean. Bere familia, Kentucky estatuko Louisville herrira bizitzera joan zen 1786an, baina ez zuen heziketa onik izan. Bere anaia Georgek Armada Kontinentalean, hamahiru koloniek, Independentzia gerran ingelesen aurka borrokatzeko sortutako armadan izena eman ondoren, William Clark tokiko milizietan sartu zen, eta zenbait kanpainetan parte hartu zuen. 1792an, armada erregularreko teniente izendatua izan zen eta Estatu Batuetako Legioa deritzona eman zioten, Anthony Waynek zuzendua.

Clarkek, armada, 1796an utzi zuen, bere denbora gehiena, bere lagun handia zen Meriwether Lewisekin igaroz Louisvillen eta bidaian. 1803an, Lewisek, Thomas Jefferson presidentearen bultzadapean sortzen ari zen espedizioaren agintea banatzea proposatu zion, *Corps of Discovery* delakoa. Espedizioak hiru urte iraun zuen, eta, teknikoki, Lewisen agindupekoa zen arren, praktikan, biek ala biek espedizioaren agintea banatu zuten, Lewisen ekinaren ondorioz. Clark, nagusiki, mapen konfekzioaz, logistika eta hornikuntzen kudeaketaz eta tokiko animalia eta landareen identifikazio eta sailkapenaz arduratu zen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q355348
* Commonscat Multimedia: William Clark (explorer)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 24667398
* ISNI: 0000 0001 0856 0019
* BNE: XX5210627
* BNF: 12302161x (data)
* BNC: 000080900
* GND: 11867630X
* LCCN: n50083307
* NKC: xx0033950
* NLA: 35028704
* CiNii: DA02062814
* NARA: 18539936
* SNAC: w6n015gf
* SUDOC: 027303179
* BIBSYS: 90602380
* UB: a1183689
* Open Library: OL832882A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Gutenberg proiektua: 6210

 |

* Wd Datuak: Q355348
* Commonscat Multimedia: William Clark (explorer)
**Panpa eskualdea** Argentinako erdialdean dagoen eremu geografikoa da, INDECek eskaintzen duen banaketa administratiboaren arabera. Honako jurisdikzio hauek osatzen dute:  Santa Fe, Entre Ríos, La Pampa, Córdoba, Buenos Aires Probintzia eta Buenos Aires Hiri Autonomoa (CABA) probintziak; iparraldetik Corrientes, Chaco eta Santiago del Estero probintziek mugatzen dute; Mendebaldetik Catamarca, Errioxa, San Luis eta Mendoza probintziek; hegoaldetik Neuquén eta Río Negro probintziek; eta ekialdetik Ozeano Atlantikoak eta Uruguaik. Bere kokapena, pribilegiatutzat eta estrategikotzat hartuta, eskualdea herrialdearen erdiko nukleo bihurtzen du, bai politikoki, bai ekonomikoki eta demografikoki.

1.200.000 kilometro koadroko hedadura du eta gehienbat larre zabala da —sabanako iparraldeko sektoreekin eta estepako hegoaldekoekin—; hego-ekialdeko zatia (Kordoba probintziaren erdialdetik Ozeano Atlantikoraino), klima epelaren eta hezetasun altu samarra dela eta, El Niño eta La Niñaren ondoriozko lehorteek aldiro eten egiten dute, gero *uholdeek* konpentsatu ohi dituztenak. hau da, uholdeek ekialdeko Panpan belardia ekartzen dute. Bere hegoaldeko sektorean duna paleoklimatiko zaharrak daude, eta erliebe pixka bat mailakatua erakusten du mendebalderantz. Uruguain eta Rio Grande do Sulen paisaia ondulatuagoa aurkezten du, 500 m baino apur bat altuera gehiago duten mendiekin munduko eskualde emankorrenetako bat da.

Onbua, jatorriz Paranako oihanekoa, antzina bakartia zen Pampeako lautadan, basorik eratu gabe, eta 2-3 metroko altuera eta ehunka kilometroko hedadura zuen belarrezko paisaia monotono baten eten bakarra zen. Bidaiari batek ia 800 km zeharkatu ditzake Buenos Aires eta Kordoba hirien artean, eta ikusiko du erliebea muino bigunetan mugitzen dela, zerumuga leunean duela, ehunka kilometrotan ia guztiz zuzena dirudiela esan gabe, lur ondulatu baten eten logikoekin. Hego-mendebaldean, berriz, ehunka metrotan horizontaltasun horren alderik ez duzu ikusiko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Definición de "jurisdicción de primer orden" en Argentina.

Kanpo estekak
-------------

* Panpa eskualdearen satelite-irudia Google Maps-en

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111795835

 |

* Wd Datuak: Q111795835
Emakumea erditzen aulki baten gainean, XVI. mendean.
**Emagina**, **amakide**a, **emagintsa**, **sortzain**a edo bizkaiera zaharrean 'andra maestra' erditze naturalean amari laguntzen dion pertsona da. Prozesua ospitale edo klinika batean garatzen denean, erditzen diren emakumeek ginekologoen laguntza ere izaten dute.

Antzinaroan, eginbide hau familiakoren batek egiten zuen, ia beti emakumezkoak: emakumearen amak, ahizpak edo bestelako senideek. Gaur egun, mendebaldeko herrialdeetan, normalean erizaintza ikasketak dituen emakumea izaten da emagina, lanbidea profesionalizatu egin baita.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «'**andra maestra'** | Sinonimoen hiztegia iruzkinak | UZEI» *uzei.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-01-21).

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Federacion de Asociacion de Matronas de España (FAME).
* **(Frantsesez)** L'Ordre national français des sages-femmes.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q185196
* Commonscat Multimedia: Midwives

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4023909-3
* NDL: 00575040
* NKC: ph124367
* AAT: 300386260
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 016397

 |

* Wd Datuak: Q185196
* Commonscat Multimedia: Midwives
**Wisteria Lodgeko abentura**, baita **John Scott Ecclesen Bizipen Singularra** eta **San Pedroko Tigrea** deitua ere, jatorrizko ingelesezko izenburua, *The Singular Experience of Mr. John Scott Eccles* eta *The Tiger of San Pedro*, 1908an Arthur Conan Doyle eskoziar idazleak Sherlock Holmes detektibe ospetsuari buruzko idatzitako kontakizun laburra da.

*Bere Azken Agurra* (1917) bilduman argitaratu zuen.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Zeharo aspertua dagoen Sherlock Holmesek Surrey konderrian jazotako Aloysius García ustezko espainiar kartografoaren hilketa kasua argitzeko John Scott Eccles jaunaren eskeintza onartuko du. Baina berehalakoan, desagertze horren atzean hasieran zirudiena baina ezkutuko gauza gehiago daudela ohartuko da.

García ez zen espainiarra, San Pedro herrialdeko ertamerikarra baizik, eta haren heriotzaren errua Henderson lurjabe boteretsuarena da, jatorriz Don Juan Murillo, ezizenez "San Pedroko Tigrea" baita, Ingalaterrara ihes egin eta inork ezagutu ez dezan Surrey konderriko Wisteria Lodge jauretxean izen faltsuz bizitzen jarritako San Pedroko diktadore anker eta odoltsua. García, Murillok hildako bere aberkideak mendekatzeko asmoz diktadorea Ingalaterran hiltzeko egitasmoa prestatzen ari zen, baina Murillo jabetu eta bere morroi Lopezi Garcia hiltzeko agindu zion.

Ikus gainera
------------

* *Bere Azken Agurra* (1917)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2420223
* Commonscat Multimedia: The Adventure of Wisteria Lodge

---

 |

* Wd Datuak: Q2420223
* Commonscat Multimedia: The Adventure of Wisteria Lodge
**Job** (hebreeraz: אִיּוֹב; arabieraz: أيّوب, *Ayyub*) Biblian eta Koranen ageri den pertsonaia da, Joben liburuko pertsonaia nagusia. Satanek, Jainkoak baimenduta, proba gogorra ezarri zion bere zintzotasuna neurtzeko. Proba gaindituta, bere antzinako zoriona berreskuratu zuen.

Job profetatzat hartzen da Abrahamdar erlijiotan: judaismoa, kristautasuna eta islama. Noajismoan, Jainkoak nazioetara bidali zituen zazpi profetetako bat da (ez-judua). Bibliako testuetan, bere istorioa Joben Liburuan kontatzen da, bai Tanajen, bai Itun Zaharrean. Koranean Job profetaren pazientzia aipatzen da.

Historia
--------

Job abeltzain aberatsa zen, 7 seme-alaba eta 3 alaba zituen, eta lagun eta morroi ugari. «Uzeko lurraldean» bizi zen, Edom erresumaren zati gisa aipatutako hiria.

Satan Jainkoaren aurrean agertzen da argudiatuz Jobek ematen dion maitasuna bere bedeinkazioengatik zela, eta ez benetan maite dudalako. Jainkoak ematen dio Satani Joben osotasuna frogatzea, non bere ondasunak, familia, abereak, besteak beste, bere bizitza kenduta uki zitzakeen.

Hortik aurrera, Satanek Job zelatatzen du, eta hainbat ezbehar sortzen dizkio, hala nola gaixotasunak (sarna), kaldearren eta sabearren erasoa bere morroiei, ganaduaren heriotza, pobrezia, emaztearen arbuioa eta baita seme-alaben heriotza ere.

Frogak amaitu ondoren, Jobek Jainkoari leial izaten jarraitzen du, eta, gertaturikoa gorabehera, garaile ateratzen da (Jb 42), eta, beraz, aurreko zoriona itzultzen zaio, zeukanaren bikoitza baino gehiagorekin, lehen semeen bizitza izan ezik, nahiz eta gero zazpi seme eta hiru alaba (Usoa, Kanela Lorea eta Lurrinontzi) izan, guztien artean bere herentzia handia banatuz.

Bere ontasunagatik, pazientziagatik, Jainkoarekiko leialtasunagatik eta legatuagatik, Job *tzadiq* bat da tradizio juduarentzat. Tradizio katolikoaren testuinguruan, Job santutzat hartzen da; Eliza katolikoak santutasun eredutzat hartzen du eta santoralean sartzen da, maiatzaren 10ean ospatzen delarik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Ibn Kathir, *Qasas al-anbiya*
2. ↑   «Bava Batra 15b» *www.sefaria.org* (Noiz kontsultatua: 2023-03-07).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q179962
* Commonscat Multimedia: Job

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 46762859
* GND: 118551353
* LCCN: n50040036
* NKC: ola2002139571
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q179962
* Commonscat Multimedia: Job
***Orbea*** izenarekin ezagutzen dira esne-landareen azpifamiliako (Asclepiadoideae) generoko landareak eta haien lore ikusgarriak. Banaketa-eremu nagusia Afrikako hegoaldean dago. Espezie indibidualak Afrikako eta Arabiar penintsulako beste leku batzuetan ere aurkitzen dira.

*Orbea* generoak arantzarik gabeko eta zurtoin mamitsuak dituzten landareak biltzen ditu. Zurtoin horietako batzuk errizomak garatzen dituzte kimu luzexkatan. Zirtoin kimuek 3 metro arteko diametroa duten multzo trinkoak eta hedatuak osatzen dituzte espezie batzuetan, baina gehienetan, multzoek 5 eta 30 arteko zentrietoko diametroa dute. Pikorren altuera 5 eta 15 artekoa da cm. Sustraiak zuntzezkoak dira. Landare-izerdia esnetsua izan ohi da

 *Orbea ciliata, l*ore handiakoa.
 *Orbea decaisneanaren* lore txikiak
Zurtoin imu bakoitzeko 3 eta 5 infloreszentzia artean sortzen dira, kimuaren ia edozein altueratan sor daitezkeenak. Lore motaren arabera, infloreszentzia bakoitzak 40 lore izan ditzake, pixkanaka edo segida azkarrean irekitzen direnak, gutxitan aldi berean. 15era arteko luzera duena mm-ko infloreszentzia-zurtoin labur eta biluziak albo-prozesuak ditu eta brakteetako bat edo hainbat izan ditzake, lantzeolatuak, hostozabalak.

Loreek sarraski ustelaren edo gorotzen usaina ematen dute. Nektariferoak izan ohi dira. Lore hermafroditak, dira simetria erradiala dute eta bost sepalo lantzeolatu eta akuminatu luzeak izan ohi dituzte.
**Baxan** (hebreeraz: הַבָּשָׁן‎, *ha-Bashan*; latinez: *Basan* edo *Basanitis*)
Itun Zaharrean aipatzen den toponimoa da, Burdin Aroan Transjordaniako eskualde iparraldekoena zena. Egungo Sirian zegoen. Israelek 1967ko Sei Eguneko Gerran Bere mendebaldeko zatia, gaur egun Golango Gainak bezala ezagutzen dena, inbaditu eta 1981ean bereganatu zuen.

Baxan 59 aldiz agertzen da Hebrear Biblian. Ashteroth Karnaim eta Edrei (egungo Daraa) bertoko hiri nagusiak ziren. Tradizio biblikoak dioenez, Og erregearen erregealdian israeldarrek Baxan erresuma amorrita konkistatu zuten. Garai monarkikoan zehar, Israel eta Aram-Damasko erresumek Baxanen jabetza izateko borrokatu zuten. Antzinate klasikoan toponimoa desagertu eta eskualdea lau barrutitan banatu zen: Batanaea, Gaulanitis, Trachonitis eta Auranitis hain zuzen ere.

Biblia
------

Zenbakiek dioenez, Baxango Og erregeak, hauek Agindutako Lurraldean sartu zirenean, Moisesek gidatutako israeldarren aurka borrokatu baina hauek guduan menderatu zuten.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Gero, Baxan alderantz jo zuten, baina Og, hango erregea, bere gudarostearekin erasotzera atera zitzaien bidera, Edrei hiri inguruan. Baina Jaunak esan zion Moisesi: «Ez izan beldur, zure esku jarriko baitut bai bera, bai beraren gudaroste osoa, baita lurraldea ere; Hexbonen bizi zen amortarren errege Sihoni egindakoa bera egingo diozu hari ere».

Honela, israeldarrek garaitu eta hil egin zituzten Og erregea, beronen seme-alabak eta gudaroste osoa, inortxo ere bizirik utzi gabe, eta lurraldeaz jabetu ziren.  |  » |
|  |

Geroko bilakaera=
-----------------

Neo-asiriar inperioak k.a. 733 eta 610 artean probintziatzat jo zuen. Akemenestar Inperioaren garaian, bere urrezko aroa bizi eta, azkenean, aramear bilakatu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Barrington Atlas of the Greek and Roman World*. Ikusi .
2. ↑   Lipiński, Edward.  (2006). *On the Skirts of Canaan in the Iron Age: Historical and Topographical Researches.*  Peeters Publishers, 225 or. ISBN 978-90-429-1798-9..
3. ↑   (Zen 21:33–35; Dt 3:1–7:KJV) Dt 3:1–7:KJV

Bibliografia
------------

* Aharoni, Yohanan.  (1979). *The Land of the Bible: A Historical Geography.*  Westminster John Knox Press, 36–42 or. ISBN 978-0-664-24266-4..
* MacDonald, Burton.  (2000). Matthews, Victor ed. *East of the Jordan: Territories and Sites of the Hebrew Scriptures.*  American Schools of Oriental Research.
* Porter, Rev. J. L. (1867). *The Giant Cities of Bashan; and Syria's Holy Places*.

Kanpo estekak
-------------
**Manuela Maleeva** —bulgarieraz: Мануела Малеева— (Sofia, Bulgaria, 1967ko otsailaren 14a) tenislari profesional ohia da. Emakumeen Tenis Elkartearen txapelketetan (WTA) jokatu zuen 1982 eta 1994 artean. Maleevak ere Suitzako ordezkari bezala jokatu zuen zenbait alditan. Ezaguna egin zen Estatu Batuetako Openeko binakako mistoetan 1984an, banakako WTA 19 txapelketa irabazteagatik.

Bizitza
-------

Manuela Sofian jaio zen eta Yulia Berberyan eta Georgi Maleev-en lau seme-alabetatik zaharrena zen. Bere ama, 1896ko Armeniako sarraskiaren ostean Bulgarian babesa jaso zuen. Yulia Berberya 1960ko hamarkadako tenis jokalari bulgariar onena izan zen. Tenisa uztean, bere hiru alabak entrenatzen hasi zen, Manuela, Katerina eta Magdalena, hirurak WTA rankingeko 10 onenen artean egon ziren.

1982an, Manuela Maleevak junior txapelketa irabazi zuen Roland Garrosen. 1984an, Maleevak bost txapelketa irabazi zituen eta garaipenak lortu egin zituen Chris Evert, Hana Mandlíková, Helena Suková, Claudia Kohde-Kilsch, Wendy Turnbull, Kathy Jordan eta Zina Garrison Jacksonen aurka. Indianapolis Txapelketa irabazi ondoren, Maleevak sailkapeneko hirugarren postua lortu zuen eta 1992. urtera arte etenik gabe hamar onenen artean mantendu zen.

Jubilatzean
-----------

Maleeva tenisa uztean politikan aritu da bere herrialdean. Alderdia erreforma instituzionaletan eta ustelkeriaren aurkako agendan oinarritzen da. Horren aurretik, 2015eko Bulgariako hauteskunde kodearen erreferenduma ere defendatu zuen

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q259343
* Commonscat Multimedia: Manuela Maleeva

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 10658715
* GND: 119553791

 |

* Wd Datuak: Q259343
* Commonscat Multimedia: Manuela Maleeva
**Évorako katedrala** (portugesez: *Sé Évora*) Évora hiriko monumentu garrantzitsu eta zaharrenetakoa da. Portugalgo Erdi Aroko katedral handiena da eta gotiko estiloaren adibide onena. Hiriaren erdigune historikoarekin batera 1986an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

Historia
--------

Geraldo "Beldurgabeak" (*Geraldo Sem Pavor*) 1166an Évora konkistatu eta Andre Mariaren omenezko katedrala eraikitzeari ekin zitzaion. 1184 eta 1204 artean eraiki zuten baina nahiko txikia zen eta 1340rako handitua zegoen estilo gotikoan.

Hurrengo mendeetan ere hainbat zabalkunde izan zituen, klaustro gotikoa (XIV mendean), manueldar estiloko Esporãoren kapera (XVI mendean) eta kapera barroko ikusgarria (XVIII mendean).

XVI eta XVII mendeetan Évorako polifonia eskolaren egoitza izan zen, Portugalgo musikan eragin handia izan zuena.

Egitura
-------

Katedralaren aurrealdea granito arroxazkoa da eta Lisboako katedralaren antz handia dauka.

XVI mendeko bi dorre handiren artean nartexa (ataria) dago. Dorreek orratz koniko desberdinak dituzte, bietako bat teilaz estalia dago. Portugalgo katedral askotan ohikoa den bezala hormek gaztelu itxura ematen dioten krenelazioak dituzte.

Barnekaldea ere Lisboako katedralaren antzeko oinarriaz diseinatu zuten 1280 eta 1340 artean, estilo erromanikoan. Koroa 1562an eraiki zuten haritz egurrez Anberesko eskultoreek. Kapera nagusia 1718 eta 1746 artean berreraiki zuten erabat.

XVI mendeko klaustro gotikoaren erpin bakoitzean ebanjelista baten marmolezko estatua dago.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
* Kapera nagusia.Kapera nagusia.
* Klaustroa.Klaustroa.
* Klaustroa.Klaustroa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q650037
* Commonscat Multimedia: Sé Catedral de Évora

---

* **Ondare historikoa**
* IGESPAR: 69779
* SIPA: 2725

 |

* Wd Datuak: Q650037
* Commonscat Multimedia: Sé Catedral de Évora
*Les Patineurs* lanaren partitura.
**Charles Émile Lévy**, **Émile Waldteufel** gisa ezagunagoa, (Estrasburgo, 1837ko abenduaren 9–Paris, 1915eko otsailaren 12), musikagile frantziarra izan zen. Musika kultua egin zuen, esaterako pianorako lanak (polkak eta balsak) baina baita herri musika ere.

Biografia
---------

Waldteufel (alemanez: "basoko deabrua") Alsazian jaio zen, musikari juduen familia batean. Bere aitak, Louisek, orkestra zuen, eta bere anaia Léon oso musikari maitatua zen. Léon Parisko Kontserbatorioan biolin ikasle gisa sartu zenean, familia osoa hara joan zen bizitzera. Parisen Émile bizitza osoa igaroko zuen.

Pianoa Parisko Kontserbatorioan ikasi zuen 1853tik 1857ra. Bere ikaskideen artean Jules Massenet eta Georges Bizet, opera konpositore ospetsuak, izan ziren. Denbora horretan, aitaren orkestra ospetsuenetarikoa bihurtu zen eta ekitaldi garrantzitsuetara joaten zen maiz.

28 urte zituela, Eugenia de Montijo enperadorearen gortean Émile pianista bilakatu zen. Frantziako eta Prusiako Gerrak Frantziako Bigarren Inperioa desegin ondoren, orkestra Eliseo jauregiaren presidentetza aretoetan aritu zen; une honetan 40 urte zituen eta Frantziako goi gizarteko kide gutxi batzuek baino ez zuten ezagutzen Émile.

1874ko urrian Waldteufel-ek kontzertua eman zuen Galesko printze eta Erresuma Batuko etorkizuneko erregea izango zen Eduardoren aurrean. Printzea bere "Manolo" balsak liluratu zuen, eta hori nahikoa izan zen Waldteufelen musika Britainia Handian ezagutzera emateko.

1915ean Émile Waldteufel, 77 urterekin, Parisen hil. Urte bat lehenago, 1914an, bere emaztea, Célestine Dufau abeslaria, hila zen ere bai. Bi seme eta alaba izan zituzten. Musikagilearen gorpuzkinak Parisko Père Lachaise hilerrian lurperatu zituzten.

Lan nagusiak
------------

Askotan, pieza hauek oinarritzat hartuta, beste lanak sortu dira Europa osoan.

* *Acclamations*, bals
* *Amour et Printemps*, bals
* *Bien aimés*, bals
* *Bella bocca* ou *Bonne bouche*, polka
* *Dans les nuages*
* *Dolorès*
* *Doux poème*
* *España*, bals
* *Estudiantina*
* *L'Esprit français*, polka
* *Les Patineurs*, bals
* *Les sirènes*
* *Les Sourires*, Béatrice de Rothschildi eskainita.
* *Les Violettes*
* *Madeleine*, Castellane familiari eskainita
* *Manolo*
* *Minuit*, polka
* *Myosotis*
* *Pomone*, bals
* *Prestissimo*, galop
* *Retour du printemps*, polka
* *Sentiers fleuris*
* *Sérénade des Étudiants*, bals
* *Soir d'Amour*
* *Sous la voûte étoilée*
* *Toujours ou jamais*
* *Très jolie*, bals

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Egilearen partitura libreak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q286616
* Commonscat Multimedia: Émile Waldteufel

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 74039180
* ISNI: 0000 0000 8265 9722
* BNA: 000022926
* BNE: XX965254
* BNF: 139009598 (data)
* BNC: 000219852
* GND: 119314622
* LCCN: n81140081
* NDL: 01184139
* NKC: jn20021021002
* NLA: 36005905
* CiNii: DA09958962
* SNAC: w6jd52vv
* SUDOC: 027448363
* BIBSYS: 1070043
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q286616
* Commonscat Multimedia: Émile Waldteufel
**Stefani Radoslavova Kiryakova** (Burgas, Bulgaria, 2001eko urtarrilaren 5a) gimnastikan aritzen den kirolari bulgariarra da.

Olinpiar Jokoak
---------------

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu, eta urrezko domina eskuratu zuen gimnasia erritmikoan *Taldeka aparatu guztiak* kategorian, Bulgaria ordezkatuz; ROCeko taldearen (zilarrezko domina), eta Italiako taldearen (brontzezko domina) aurretik sailkatu zen Bulgariako taldea. 
Honako hauek osatzen zuten Bulgariako gimnasta taldea: Simona Dyankova, Stefani Kiryakova, Madlen Radukanova, Laura Traets eta Erika Zafirovak.

Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
---------------------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia 
  | 01 !1. postua, urrezko domina | *Taldeka aparatu guztiak*, gimnasia erritmikoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Stefani Kiryakova» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Stefani Kiryakova» *olympics.com* **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60300804

 |

* Wd Datuak: Q60300804
**Yoshio Masui** (japonieraz: 増井 禎夫 *Masui Yoshio*; Kioto, 1931ko urtarrilaren 1a) japoniar biologoa da.

Zoologiako ikasketak egin zituen Torontoko Unibertsitatean, Ontarion. Bere ekarpen nagusia hazkundearen zelularen aurkikuntza izan da. Masui eta bere ikasleek, ekipo kaskar batekin eta diru-laguntza handirik gabe, organismoetan zelulen zatiketa kontrolatzen duen materiala bakartzea lortu zuten. Masuik bere aurkikuntzak egiteko Yaleko Unibertsitateko irakasle baten gomendioari jarraitu zion; lan bikainak egiteko aukera emango zioten teknika merkeei arreta jartzeko eskatu zion irakasle hark, eta halaxe egin zuen. Torontoko Unibertsitateko Zoologia Sailean, Masuik hainbat teknika original asmatu zituen zelulen zatiketaren azterketetan lagungarri izan zitzaizkionak: mikroinjekzio bidezko metodo kuantitatibo bat, 1971n; zelularik gabeko *in vitro* mitosia, 1983an eta abar. Masuiren mikroinjekzioaren teknikaren bitartez, zelularen zatiketari hasiera ematen dion *Maturity Promoting Factor* (MPF) eragilea kopuru kontrolatuan sartu ahal izan zuen zelulan, eta orobat sartu zuen zatiketa eteten duen Cytostatic eragilea; era horretan, eragile horiek zelularen hazkundean duten zeregina aztertu ahal izan zuen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q977903
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 116738360
* ISNI: 0000 0000 8326 3746
* LCCN: nr00015548
* Royal Society: url

 |

* Wd Datuak: Q977903
**Zortearen galleta** edo ***fortune cookie*** galleta fin eta kurruskaria da, barruan, labekatzean, paperezko tira bat sartu zaiona. Paper horrek mezua darama ireki duenarentzat, profezia zein aholkua. Batzuetan, mezua txantxetakoa da: loterian aterako den zenbakia, adibidez, edo etorkizunari lotutako txantxak ("Kontua ez baduzu ordaintzen, gorriak pasako dituzu"). 

Galleta horien jatorria Ameriketako Estatu Batuetan dago, bertako asiar jatetxeetan. Izan ere, turismoaren eraginez, egun jatetxe txinatarretan eta Txinan bertan (Hong Kongen eta Pekinen) oso ohikoak bihurtu dira. Horregatik, askoren ustetan, ohitura txinatarra da. Gaur egun, bestetik, Interneten bidez *zibergalletak* eskaintzen dira halaber.

Historia eta jatorria
---------------------

Antza denez, ohitura San Frantziskon eta Los Angelesen sortu zen. Hipotesi zabalduenaren arabera, Makoto Hagiwara Golden Gate Park's *Japanese Tea Garden*go sukaldariak asmatu zituen, 1909an. Dena dela, badira beste hipotesi batzuk, esaterako, zenbait tokitan mongoliarren herriaren erasoen aurrean txinatarrek sistema hori asmatu omen zuten, haien mezuak ezkutuan zabaltzeko. Nolanahi ere, hipotesi horrek ez du sinesgarritasun handirik.

Galleten barruan aurkitzen diren mezuak oso lausoak dira, interpretazio asko izan ditzakete. Hona hemen adibide batzuk:

* "Zeure indar guztiez zeure ametsei ekin".
* "Bikotekidearengandik laster berri zoriontsuak jasoko dituzu".
* "Munduari erakuts egin dezakezuna"

Iragarpen horiek, jakina, ez dute inongo oinarririk.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑  .
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** *Fortune Cookies*, zortearen galleten jatorria
* **(Ingelesez)** *Golden Gate Fortune Cookie Factory* - San Frantzizkoko Chinatownen dagoen Fortune Cookie lantegia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q782794
* Commonscat Multimedia: Fortune cookies

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 1068874104
* LCCN: sh96011469

 |

* Wd Datuak: Q782794
* Commonscat Multimedia: Fortune cookies
**Zugarramurdiko Sorginen Museoa** Nafarroako Zugarramurdi udalerrian dagoen museo bat da. **Induburua etxea** eraikinean dago.

Museoaz gain Zugarramurdiko leizeak ere bisitatu daitezke, bata bertzearengandik hulbil baidaude.

Kokalekua
---------

Herrigunean dago, Beitikokarrikaren 22. zenbakian.

Historia
--------

Etxea antzinakoa da, museoa aldiz 2007ko uztailean inauguratu zen.

Museoa
------

Museoak Zugarramurdiko memoria historikoa iraunarazi eta garai hartako jendearen bizimodua nolakoa zen erakutsiko duen lekua izan nahi du. Garai hartako gizarte-egoeraren, sorginenganako benetako izuaren, eta bere agintea nola edo hala inposatu nahi zuen inkisizioaren biktima izan ziren pertsonei, gizon-emakumeei, eskainitako omenaldia izan nahi du. Dolurako eta oroimenerako gunea, istorio interesgarriak zehatz-mehatz baina aldi berean modu atseginean eta erakargarrian kontatzeko gunea, argi eta obskurantismo ñabardurak emanez. Sorginen inguruan gaur egun arte izan den folklorismoa hautsi asmo du. Bertzelako errealitatea landu nahi du, gertakari sinesgaitzez akusaturik izan ziren, fantasiazko kontakizunetan sartu zituzten, eta azkenik sutan erreak izan ziren gizon-emakume haien errealitatea.

Horren guztiaren gibelean, elezaharrez eta mitologiaz beteriko mundu zoragarri bat dago. Protagonista nagusiak Mari eta Aker ditugu, festez eta erritu paganoz, eta herri-medikuntzak zuen sustrai luzeez inguraturik.

Florentzio Idoatek, Aita Barandiaranek, Julio Caro Barojak, Gustav Heninngsen, Jose Dueso, J. Paul Arzac eta Koro Irazokik, bertzeak bertze, egindako ikerketa-lanak oinarri izan dira bere ondarea babestea eta turismo-baliabideak lantzea bateratzen dituen proiektu honetan.

Zugarramurdiko sorginkeria prozesua
-----------------------------------

Sakontzeko, irakurri: «Zugarramurdiko sorginkeria prozesua»
Bestalde museoak 1610eko inkisizio-prozesuari buruzko erakusketa ere ikusgai du.

Ikus gainera
------------

* Zugarramurdiko sorginkeria prozesua
* Zugarramurdiko leizeak

Kanpo estekak
-------------

* Zugarramurdiko Sorginen Museoaren webgunea  **(Gaztelaniaz)** **(Frantsesez)**
* Zugarramurdiko Museoa eta Leizeen Facebook orrialdea  **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25475845

 |

* Wd Datuak: Q25475845
**La Engañako tunela** (gaztelaniaz: *túnel de La Engaña*) iparraldeko Espainian kokatzen den trenbide-tunela da. Kantabria aldetik Vega de Pas eta Burgos aldetik Pedrosa de Valdeporres lotzen ditu.

Hamazazpi urtez aritu ziren tunela eraikitzen eta horretarako gobernu frankistak preso errepresaliatuak erabili zituen. Tunelak 6.976 metroko luzera du eta, bere asmoa, Santander-Mediterraneo izeneko trenbidearen proiektuaren parte izatea zen. Tunela bera 1959ko maiatzaren 8an inauguratu zen, nahiz eta ordurako jakina zen trenbide linea ez zela bukatuko. Harrezkero, zenbait kamiolarik baino ez zuten erabili, legez kontra eta El Escudo mendatea elurpean zegoela. 1999ko urrian izandako lur-jauzi baten ondorioz itxita dago.

Iruditegia
----------

* Barnealdea 2008anBarnealdea 2008an
* Hegoaldeko sarreraHegoaldeko sarrera

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** La Sexta. *El túnel de la Engaña podría abrir 40 años después de su construcción si se consigue una inversión de 14 millones.* .
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «El agujero negro entre Cantabria y Burgos» *El Diario Montañés* 2011-9-25.
3. ↑   «La Engaña tunela: burdinbiderik gabeko trenbidea» *Argia* 2015-6-28.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5377451
* Commonscat Multimedia: Engaña Tunnel

---

 |

* Wd Datuak: Q5377451
* Commonscat Multimedia: Engaña Tunnel
**Club Balonmano Ciudad de Logroño** Logroñoko eskubaloi taldea da, ASOBAL Ligan puntan dabilena.

Historia
--------

2003an sortu zuten Logroñoko eskubaloi jokalari ohi batzuek eskubaloia bultzatu nahian eta urtez urte mailaz igoz joan zen 2006an ASOBAL Ligan debuta egin arte. 2009an zazpigarren egin zuen eta hurrengo urtean EHF Kopa jokatu zuen finalerdietara iritsiz. TBV Lemgo talde alemaniarrak utzi zuen finalik gabe. Hurrengo urtean berriz jokatu zituen EHF Kopako finalerdiak eta oraingoan ere talde alemaniar batek kanporatu zuen, Frisch Auf Göppingen-ek.

2014tik aurrera ASOBAL Ligako bigarren postuak eskuratu ditu FC Barcelonaren atzetik.

Palmaresa
---------

### Estatuan: 0

* ASOBAL Liga (0): bigarren 2014, 2015 eta 2016an.
* ASOBAL Kopa (0): finalista 2016an.
* Errege Kopa (0): finalista 2013, 2017, 2018 eta 2023an.
* Espainiako Superkopa (0): finalista 2014an.

### Nazioartean: 0

* EHF Txapeldunen Liga (0): taldekako fasea 2014an.
* EHF Kopa (0): finalerdiak 2010 eta 2011 urteetan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1023007

 |

* Wd Datuak: Q1023007