recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Bizertako krisialdia** (frantsesez: *Crise de Bizerte*; arabieraz: أحداث بنزرت‎, *ʾUnḥdāth Bīzart*) 1961eko uztaileko gatazka izan zen, noiz, bere ebakuazioa bultzatzeko asmotan, Tunisiak Bizertako frantziar basearen blokeoa bultzatu zuen. Krisialdiaren amaierako gudua hiru egunekoa izan zen eta bertan 630 tunisiar eta 24 frantziar hil ziren. 1963an, Aljeriako Independentzia Gerra amaitu eta gero, frantziarrek hiria eta itsas-basea hustu eta Tunisiari laga zizkioten.

Aurrekariak
-----------

1956an Tunisia Frantziatik independizatu zenean, metropoliak hiria eta itsas-basearen jabetza mantendu zuen. Bizerta Mediterraneoko portu estrategikoa zen eta, bertatik, Frantziak operazioak egin zituen Aljeriako Independentzia Gerran zehar. Independentzia garaian, Frantziak basearen etorkizunaz negoziatzea hitzeman arren, ez zuen inolako pausurik eman. Gainera, aire-basea hedatzeko planek Tunisia haserrarazi zuten.

Krisialdia
----------

1961ean, tunisiar gudarosteek itsas-basea inguratu eta blokeatu zuten Frantziaren azken subiranotasuneko lurrak bereganatzeko asmoarekin. Tunisiak bere aireko espazioan indarrez sartzeko oharpena emanda ere, frantziarrek helikoptero bat bidali zuten. Frantziar armadak abisu-tiroak egin zituen eta Frantziako Gobernuak 800 paraxutista bidali zituen bere indarra azaltzeko.

Paraxutistak abiazio-zelaian lurreratu zirenean, tunisiarrek metrailadorez tirokatu zieten. Erantzuna berehalakoa izan zen: frantziar hegazkinez suziriz eta 105 mm-ko obusez tunisiar errepideak eztandarazi zituzten. Frantziar tanke eta ibilgailu astunak Tunisian sartu eta Menzel Bourguiba hirian 27 soldadu eta zibil hil zituzten.

Hurrengo egunean, frantziarrek Bizerta hiria inbaditu zuten. Hegazkinek suziriz suntsitu zituzten tunisiar artilleria-piezak. Hegoaldetik tankeak eta paraxutistak hirian sartu ziren, marineek lehorreratze-txalupaz portua hartzen zuten bitartean. Itsas zabalean hiru gurutze-ontzik posizioak hartu zituzten. Tunisiar soldadu, paramilitar eta boluntario zibil lasterka antolatu ziren eta kale borrokari ekin zioten. Hala ere, frantziar indarrak hain handiagoak ziren ezen atzera egin zuten. 1961eko uztailaren 23an hiria frantziarren eskuetan zegoen.

Ondorioak
---------

Bizertako martirien omenezko monumentua
Hasieran, Nazio Batuek ez zuten frantziarren aurkako inolako ebazpenik hartu, tunisiarren sumindurako. 1963ko urriaren 15ean, Aljeriako Independentzia Gerra amaituta zegoela, frantziarrek tunisiarrei Bizerta itzuli zieten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Answers.com. *Answers - The Most Trusted Place for Answering Life's Questions.* .
2. ↑   **(Ingelesez)** «Tunisians bitter over UN failure on Bizerte Crisis» *New York Times* 1961/07/31 ISSN 0362-4331..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q879267
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh98005111

 |

* Wd Datuak: Q879267
Irandar eskumuturrekoa
**Eskumuturrekoa** elementu apaingarri bat da, orohar zilindro formakoa, eskumuturretan jartzen ohi dena, oinentzako fabrikatutako modeloak ere badauden, orkatilekoak, beste eskumuturreko batzuk zakilarentzako erabiltzen dira. Ohi, metalezko eskumuturreko sendoagoak dira, barnetik, zakila barrabilekin batera jartzen da. Ehundutako eskumuturrak ere daude.

Eskumuturreko motak
-------------------

* Konposaketaren arabera

Metal preziatuzkoa (urrea, zilarra...), fantasiazkoa, zurezkoa edo harizkoa

* Erabiltzen diren tokiaren arabera

Eskuetan eta oinetan

Historia eta eboluzioa
----------------------

Lehen, urrezko eskumuturrekoak erabiltzen ziren, euren jabeen botere ekonomikoaren adierazgarri zirenak. Denboraren igaroan, eboluzionatzen joan dira, eta modu ezberdinetan eta elementu ezberdinekin fabrikatu izan dira. Antzina, zeltek, euren diseinuaren edertasunagatik biziki baliotsuak ziren eskumuturreko mota bat fabrikatu zuten. Hauei torke deritze. Eskumuturrekoak lotuta doazenean, esklabu ere deitzen zaie, eta hauek solidoak direnean eta zilindro zabalago baten forma dutenak, besoko izena hartzen dute.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25472742

 |

* Wd Datuak: Q25472742
Botany Bay badiaren aireko ikuspegi orokorra.
**Botany Bay** Australiako Hegoaldeko Gales Berria estatuan dagoen Sydney hirian kokatzen den badia bat da. Bertan Cooks ibaia eta Georges ibaia itsasoratzen dira.

1770eko apirilaren 29an James Cook esploratzailea eta HMS Endeavour ontziko eskifaian hemen lehorreratu ziren. Beranduago leku honetan britainiarrek espetxe kolonial bat eraiki zuten, gainera bertan dagoen Sydney Cove badian Australiako lehenbiziko europar kokalekua ezarri zen.

Gaur egun Botany Bay badiako kostaldea Sydney hiriko aldiri eta auzoez inguraturik dago.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q894682
* Commonscat Multimedia: Botany Bay, Sydney

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 233913736
* GND: 7548913-2
* LCCN: sh85016009
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 5670453
* TGN: 7001949

 |

* Wd Datuak: Q894682
* Commonscat Multimedia: Botany Bay, Sydney

33°59′S 151°11′E﻿ / ﻿33.98°S 151.18°E﻿ / -33.98; 151.18
**Bratislavako gaztelua** (eslovakieraz: *Bratislavský hrad*; alemanez: *Pressburger Schloss*; hungarieraz: *Pozsonyi Vár*) Bratislavako (Eslovakia) gaztelu nagusia da.

Gaztelua Hiri zaharrean dago, Danubioren gaineko muino batean. Eraikitze lanak X. mendean hasi ziren, baina muinoa zelten eta Moravia Handiaren garaietan ere jendeztaturik egon zen. XVI. mendearen erdialdean Bratislava (orduan *Pressburg* deitua) Hungariako Erresumako errege-erreginen koroatze leku bihurtu zen eta gaztelua erregeen egoitza izan zen. Aurrerago pizkunde estiloan berregina izan zen. Bi mendez Hungariako koroatze ospakizunetako bitxiak hegomendebaldeko dorrean (*bitxien dorrea* ere deitua) egon ziren. Maria Teresa Austriakoaren agintaldian (1740-1780) sakonki birmoldatu zen estilo barrokoan. 1811n suak hartu eta erabat hondaturik gelditu zen. 1959 eta 1968 artean berreraiki zuten eta 2008an lehengoratze lanak hasi ziren.

1961ean Eslovakiako Ondare Kultural izendatua izan zen. Gaur egun bertan dago Historia museoa (*Historické múzeum*). Gazteluaren lau kantoinetako dorreak hiriaren sinbolorik ezagunena dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Slovak Castles: Bratislava castle
2. ↑  Bratislava-hrad.sk: Restoration of the castle
3. ↑  Bratislava-hrad.sk: The history of the castle
4. ↑  Slovenské Národné Múzeum

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Slovakheritage.org: The Castle of Bratislava

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q593311
* Commonscat Multimedia: Bratislava Castle

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 311277185
* GND: 4243842-1
* NKC: kn20060121027

 |

* Wd Datuak: Q593311
* Commonscat Multimedia: Bratislava Castle
**Escalarreko iboia** (aragoieraz: *ibón d'Escalar, ibón d'as Ranas*; gaztelaniaz: *Ibón de Escalar* Aragoiko Pirinioetako iboi bat da, Astún haranean dagoen Jaca udalerriko lursailetan kokatzen da, Jazetaniako eskualdean.

2.078 metroko garaieran dago, 3,6 ha-ko azalera du. Sakonera nagusia 3 metrokoa da.

Hidrologia
----------

Iboi honen urek uhertasun eta kolorazio laranja erakusten dute. Horren jatorria uretan dagoen burdina oxidoa da.

Escalarrekoa Astungo iboitik gertu dago. Bi iboi horietatik Aragón ibaia sortzen da. Ibai horren izenetik egungo erkidegoak zein garai bateko erresumak hartu zuten izena.

Heltzeko
--------

Astungoi iboitik 10 minututan dago. Astún eski-estaziotik ordu bete baino gutxiagoko ibilbidea da. Udan teleaulkin ere igo daiteke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Benito Alonso, José Luis. *Aportación de información al «Inventario de humedales singulares de la Comunidad Autónoma de Aragón»*. José Luis Benito Alonso. 14 or. ISBN 978-84-937528-6-6.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Estanés iboira bertaratzeko ibilbidea. Excursionesporhuesca.es **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2792001
* Commonscat Multimedia: Ibón de Escalar

---

 |

* Wd Datuak: Q2792001
* Commonscat Multimedia: Ibón de Escalar
**Escambia konderria** (ingelesez: *Escambia County*) Floridako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Pensacola da. 2010eko zentsuaren arabera 297.619 biztanle zituen, Escambia kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Escambia konderriak 2.265,47 kilometro koadro ditu. Horietatik 565,25 ura dira. Beste 1.700,23 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,01 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 297.619 pertsonetatik 210.962 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 14.061 dira. 67.443 beltzak edo afroamerikarrak. 2.384 amerikar natiboak ziren eta 400 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 8.015 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 472 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 7.943 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156643
* Commonscat Multimedia: Escambia County, Florida

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127853795
* LCCN: n81101059
* NARA: 10039163
* **Lekuak**
* OSM: 1210737
* TGN: 2000265

 |

* Wd Datuak: Q156643
* Commonscat Multimedia: Escambia County, Florida
Itsas izarra itsas hondoari atxikia bizi da
Ekologian, **bentosa** (grekoa: βένθος, "itsas hondoa") ur-ekosistemetan (itsasoan, ibaian edo aintziran) hondoari atxikiak eta hondoarekin harremanetan bizi diren organismoen multzoa da. Planktonak eta nektonak, berriz, uretan baina hondoari atxiki gabe bizi diren organismoak dira.

Baldin eta argia hondora iristen bada, bentoseko komunitatean ekoizle primarioak ere egongo dira, fotosintesia gauzatzen dutenak. Baina argirik ez badago (zona afotikoa), organismo guztiak kontsumitzaileak izango dira.

Komunitate bentoniko ekoizleenak eta dibertsitaterik handienekoak, baita mehatxatuenak ere, koral-arrezifeak dira. Bestalde, komunitate bentonikoen etsairik handienetako bat arraste-sareak dira.

Animalia-espezie asko zona bentikoan bizitzeko espezializatuta daude. Adibidez, ekinodermatuen filum osoa (itsas izarrak eta itsas trikuak) espezie bentonikoek osatzen dute. Pleuronectiformes ordenako arrainak ere (mihi-arrainak, platuxak eta kidekoak) bentosean bizitzeko moldatuta daude. Zefalopodoen artean, olagarroak eta txibiak ere bentonikoak dira, eta bibalbioen klasea ere bai. Bentoseko organismo asko, hala nola txirlak eta itsas anemonak, oso gutxi mugitzen dira; beste batzuk, berriz, guztiz finkoak dira, hala nola ostrak, koralak edo koral-algak.

Zenbait organismo bentoniko, hala nola itsas izarrak, ostrak, txirlak, itsas anemonak, ofiuroideoak eta holoturoideoak, janari-iturri dira arrainentzat eta gizakientzat.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q182238
* Commonscat Multimedia: Benthos

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85013210
* NDL: 00572775
* NKC: ph118809
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q182238
* Commonscat Multimedia: Benthos
**Boone konderria** (ingelesez: *Boone County*) Nebraskako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Albion da. 2010eko zentsuaren arabera 5.505 biztanle zituen, Boone kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Boone konderriak 1.779,88 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,72 ura dira. Beste 1.778,17 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 3,09 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 5.505 pertsonetatik 5.448 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 65 dira. 23 beltzak edo afroamerikarrak. 11 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 10 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 12 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113151
* Commonscat Multimedia: Boone County, Nebraska

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144280781
* LCCN: n83030110
* **Lekuak**
* OSM: 1425456
* TGN: 2001321

 |

* Wd Datuak: Q113151
* Commonscat Multimedia: Boone County, Nebraska
***Escuadra hacia la muerte*** (Eskuadra heriotzaruntz) Alfonso Sastrek 1953ko martxoaren 13an taularatu zuen antzezlana da. Idazlearen lan ezagunetariko bat da.

Historia
--------

1953ko martxoaren 13an Teatro Popular Universitario-TPU taldeak María Guerrero Antzokian antzeztu zuen baina hirrugarren errepresentazioan lana debekatuts izan zen. Zuzendaria Gustavo Pérez Puig izan zen eta aktoreak Adolfo Marsillach, Agustín González, Fernando Guillén, Félix Navarro, Juanjo Menéndez. Ordurako Alfonso Sastre ezaguna zen bere jarrera kritikoengatik. 1989 arte ez zen berriro ere antzeztu, orduan Antonio Malondaren zuzendaritzapean.

Egitura
-------

Antzezlana bi ekitaldi ditu, sei eszenetan antolatuta.

Argumentua
----------

Antzezlana Hirugarren Mundu Gerra hipotetikoan kokatzen. Bost gizonen eskuadara bat, **Gobán kabuak** zuzenduta abandoardira bidalia izan da erretagoardian etsaien erasoetaz informatzeko. Soldaduek ez dute militar-arimarik eta mozkortu egiten dira; orduan, handik bizirik irtetzeko benetako oztopo gisa ikusten duten Gobán hiltzen dute. Une horretatik aurrera bost soldaduek, datozena ikusita, aurrera ateratzeko bideak aztertzen dituzte eta, azkenean, bide desberdinak hartuko dituzte: Pedro hilketa aitortuko duela dio; Adolfo ez dago ados eta prest dago Pedro hiltzeko bizirik ateratzeagatik; Andresek nahiago dugu etsaiengana igarotzea; Javier bere buruaz beste egingo du.

Bibliografia
------------

* Alfonso Sastre (1957): *Escuadra hacia la muerte*, Madril: Alfil argitaletxea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:TVEk 2006an zabaldutako bertsioa.
* **(Gaztelaniaz)**:Lanaren gaineko informazioa Teatro Circo webgunean.[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5837761

 |

* Wd Datuak: Q5837761
**Escudella** Kataluniako salda tipikoa da. Mota askotako haragia ("carn d’olla" edo eltzeko haragia), txitxirioak, patatak eta aza irakitean sortutako salda da. Tipula, porrua, apioa, azenarioa eta baratxuri-ale bat edo bi gehitu ohi zaizkio saldari. Plater beroa denez, neguan kontsumitu ohi da. Zapore bizi eta gazia du, osagaien aniztasunak baldintzatua. Ez du errezeta zehatzik, plater tradizionala izanik  familia bakoitzak bere erara prestatzen baitu.

Osagaiak
--------

Eltzeko haragia ("Carn d’olla" ), odolki beltza eta zuria, haragi-bola ("pilota" katalanaz), txahalkia, arkumea, oilo edo oilasko bularra, txerri belarria eta urdaia izaten ditu. Eltzeko haragia barazkiekin eta saldarekin batera zerbitzatzen da edo dena bereizita.

"Pilota" eltzeko haragiaren oso zati berezia da, haragi txikitua arrautzarekin, baratxuriarekin, perrexilarekin, piperbeltzarekin eta gatzarekin nahastuta saldarekin egosten da, ondoren , albondiga handi eta obalatua osatzeko.

Historia
--------

Escudella eta carn d’olla Europako zopa dokumentatuetan platerik zaharrena da. XIV. mendean, katalan guztiek egunero jaten zuten platera zen. Nekazari-familietan uztaren hondakinak eta despentsatik jasotzen zituzten beste elikagai batzuen eltzekoan du jatorria. Osagai zehatzak norbanako ekonomiaren eta sasoi bakoitzean baratzean zuenaren araberakoak ziren, alegia.

Eltzeko haragia sobratzen bazen, zartaginetik pasatzen zen, edo hotz zerbitzatzen zen. Leku batzuetan, patatekin eta haragiarekin zerbitza zitekeen. Patata gehitzearena nahiko berria da, osagai hori ez baitzen sartu Amerikarekin harremanetan jarri eta mende bat edo bi pasa arte.

Gabonetako escudella
--------------------

Plater honen aldaera bat Eguberri eguneko bazkariaren ohiko lehen platera da. "Galet" izeneko orea gehitzen zaio saldari. Galet horietaz gain, hona hemen beste osagaiak: "pilota", lau haragi mota: txerrikia, txahalkia, arkumea eta oilaskoa eta zazpi barazki mota: txitxirioak edo babarrunak, patatak, arbia, azenarioa, apioa, aza berdea eta txiribia. Errezetan lau haragi horiei erreferentzia egiteko lau ebanjelistak aipatzen dira eta zazpi sakramentuak barazkiei dagokienez.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3497851
* Commonscat Multimedia: Escudella i carn d'olla

---

 |

* Wd Datuak: Q3497851
* Commonscat Multimedia: Escudella i carn d'olla
**Espainiar Florida** ***La Florida*** lurralde espainiarrari egiten dio erreferentzia, zeina izan zen Esplorazioen Aroan Ipar Amerikan izan zen Europako lehen kokaleku nagusia. Florida Kubako Kapitaintza Nagusiaren, Espainia Berriko Erregeorderriaren eta Espainiar Inperioaren parte izan zen , Ameriketako espainiar kolonizazioaren garaian. Lehenengo esplorazioetan, Florida izenez ezagutzen den lurraldeak ez zituen mugak argi eta garbi zehaztuta, eta AEBetako gaur egungo Florida estatua baino eremu askoz handiagoa hartzen zuen. XVI. mendearen zati handi batean, Mexikoko golkoko eta Ozeano Atlantikoko kostaldeko lurralde zabal bat, Panuco ibaiaren bokalearen eta Chesapeake badiaren artean, "La Florida" izenez ezagutzen zen, egungo Estatu Batuetako hego-ekialdearen zati handi bat hartzen zuena. Espainiak eremu zabal horretan zituen eskubideak XVI. mendeko esplorazio-espedizioetan oinarritzen ziren. Baina Espainiak ez zuen inoiz *La Floridaren* benetako kontrola gauzatu hainbat asentamendu eta gotorlekuetatik haratago.

Espainiar Florida 1513an ezarri zen Juan Ponce de Leónek Espainiarentzat Floridako penintsula aldarrikatu zuenean, Ipar Ameriketarako Europako lehen espedizio ofizialean. XVI. mendearen erdialdean hainbat esploratzailek (nagusiki Pánfilo de Narváez eta Hernando de Soto) Tampa badiatik gertu lehorreratu eta iparraldera Apalatxe mendietara eta mendebaldera gaur egungo Texasera noraezean ibili ziren, arrakastarik gabe urrea eta beste aberastasun batzuk bilatuz.. San Agustinen presidioa Floridako Atlantikoko kostaldean sortu zuten 1565ean; hainbat misio ezarri ziren Florida ipar-mendebaldean, Georgian eta Hego Carolinan XVI eta XVII. mendeetan; eta Pensacola Florida ipar-mendebaldean sortu zuten 1698an lurraldearen zati horretan espainiar eskubideak indartuz.

Espainiaren kontrola Floridako penintsulan posible izan zen bertako kulturak XVII. mendean. Hainbat tribu amerindiar, hala nola Timucua, Calusa, Tequesta, Apalatxe, Tocobaga eta Ais, mendeetan zehar lurralde honetako bizilagunak izan ziren, eta gehienek espainiar inkursioei aurre egin zieten. Dena den, espainiar, ingeles eta azken hauen jatorrizko aliatuen aurkako liskarrek, eta bereziki Europatik ekarritako gaixotasunek, biztanleria indigena gutxitu egin zuten, eta ia ez zegoen XVIII. mendean. Mende horren erdialdean, Creek eta iparraldeko beste natibo amerikar taldeek Espainiar Floridara migratu zuten, kolono ingelesek beren lurretik bota baitzituzten. Ondoren, errefuxiatu horiek inguruko kolonietan esklabotzatik ihes egiten zuten afroamerikarrekin eta Floridako indigenetatik bizirik atera zirenekin elkartu ziren, eta Seminola kultura eratu zuten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q555528
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85049226

 |

* Wd Datuak: Q555528
**Escuela Superior de Conservación y Restauración de Bienes Culturales** delakoa (**ESCRBC**, Kultura Ondasunen Kontserbazio eta Zaharberritzerako Goi Eskola), Madrilen kokatuko ikastetxe bat da, kontserbazio eta zaharberritze ikasketetan berezitua da, gradu mailako formakuntza ematen duena, eta. Egoitza Madrilgo Casa de las Rejas delakoan du (XVII. mendeko jauregi barrokoa, Espainiako Senatuaren egoitzatik oso gertu dagoena).

Historia
--------

1961ean sortu zen, orduko Espainiako Zientzia eta Hezkuntza ministerioren pean, eta urte batzuetan egoitza finkorik gabe egon zen, batez ere Amerikako Museoan izaten zirelarik eskolak. 1980tik aurrera, Las Rejas Etxera joan zen. 21. mendean Madrilgo Erkidegoko Hezkuntza Sailaren egituran integratua dago.

Erreferentzia
-------------

1. ↑   Valenzuela. *Notas históricas sobre el edificio de la c/ Bola-Guillermo Roland.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106491292
* Commonscat Multimedia: Escuela Superior de Conservación y Restauración de Bienes Culturales

---

 |

* Wd Datuak: Q106491292
* Commonscat Multimedia: Escuela Superior de Conservación y Restauración de Bienes Culturales
***Bi gazte mahaian*** (gaztelaniaz: *Dos jóvenes en la mesa*) Diego Velázquezen gaztaroko margolana da, Sevillan egina 1618-1622 bitartean. Londresko Apsley Housen dago, *Sevillako urketaria*rekin batera. Ziur aski, Iberiar Penintsulako Gerra ondoren Ingalaterrara eraman zituzten biak. Beste margolari espainiar batek, Antonio Palomino, Velazquezen lehenengo lanen artean natura hil batzuk aipatu zituen eta, agian, hau horietako bat izango litzateke zeren eta agertzen diren pertsonaiak ez baitira lanaren elementu deigarrienak.

Historia
--------

Margolan hau Karlos III.a Espainiakoak Ensenadako markesari erosi zion 1768ko abuztuaren 25ean. 1772an Madrilgo Errege Jauregian egin zen inbentarioan agertu zen. Lau urte geroago Antonio Ponz-ek leku berean ikusi zuen eta «Velázquez estilokoa» zela esan zuen. 1794ko eta 1814ko inbentarioetan lan hau ez zen agertu.

Arte kritikari askoren ustez lan hau 1616 eta 1618 artekoa izan zitekeen, hau da, margolariaren lan goiztierren artekoa. José López-Rey kritikariak, bestetik, *Sevillako urketaria*rekin lotu zuen eta 1620ko ingurukoa zela esan zuen.

1637an Alcalá dukearen inbentarioan antzeko gaia zuen margolana deskribatu zen. Izan daiteke margolan bera edo, agian, kopia bat.

Ezaugarriak
-----------

Barroko espainiarrean genero-eszenak ez ziren ohikoak eta horrek lan hau bereizi egiten du. Margolan honetan eragin flamenko eta italiarra ikus daiteke. Bi protagonisten aurpegiak ia ezkutatuta agertzen dira eta horrek ondoan ikusten den natura hilari beste garrantzia ematen dio; natura hil hori, gainera, argiaz azpimarratuta agertzen da; orokorrena, XVII. mende hasieran modan zegoen tenebrismoaren gustuko argi-ilunak dira. Irudien errealismoa, bestetik, handia da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3024980

 |

* Wd Datuak: Q3024980
**Enkidu** (sumerreraz: 𒂗𒆠𒄭; *EN.KI.DU10*) antzinako mitologia mesopotamikoan legendazko izakia izan zen, gerrako zerbitzaria eta Gilgamex Urukeko erregearen laguna. Bere abenturak Sumertar poemetan eta *Gilgamexen epopeia* Akadtarrean konposatu ziren, K.a. 2. milurtekoan idatzia. Gizon basatiaren irudikapenik zaharrena da, Mesopotamiako arte-irudikapenetan eta Ekialde Hurbileko literaturan behin eta berriz agertzen den motiboa. Badirudi Enkidu gizaki primitibo gisa agertzea bertsio babiloniko zaharraren (K.a. 1300-1000) paraleloa izan daitekeela, Sumertar poemetan gerlari boteretsu gisa irudikatu baitzen.

Mesopotamiako artean erakutsitako "gizaki-zezena" bera izan daitekeela iradoki da, gizon baten burua, besoak eta gorputza eta zezen baten adarrak, belarriak, isatsa eta hankak dituela. Handik aurrera, gizakiekin eta giza moduekin izandako elkarreraginek zibilizaziora hurbiltzen dute, eta Gilgamex Urukeko erregearekin borrokatzen da. Enkidu mundu basatia edo naturala da. Nahiz eta Gilgamexen parekoa izan indarrari eta kargari dagokionez, Gilgamexek antitesi gisa jokatzen du, hiriko erregeari kontrajarrita.

Enkiduren zerbitzari ipuinak bost poema sumertar bizitan kontatzen dira. Poema horietan Gilgamexen esklabo baten gisa hasten da, eta lagun gisa amaitzen du azken poeman. Epikan, Gilgamex erregearen arerio gisa sortzen da Enkidu. Herria tiranizatu du, baina lagun egiten dira, eta elkarrekin Humbaba munstroa eta Zeruko Zezena hiltzen dituzte. Horregatik, Enkidu zigortu eta hil egin dute, behar baino lehen hiltzen den heroi boteretsuaren papera eginez. Enkiduren galera sakon eta tragikoaren ondorioz, heriotzatik ihes egin nahi du Gilgamexek, hilezkortasun jainkotiarra lortuz.

Enkidu ez da ia existitzen Gilgameshi buruzko istorioetatik kanpo. Gaur egungo ezagutzaren arabera, inoiz ez zen jainkoa izan gurtzaren aldetik, eta Mesopotamia zaharreko jainko-zerrendetatik kanpo dago. Dirudienez, garai paleobabilonikoaren inbokazio batean agertzen zen, haur baten negarra lasaitzeko asmoz esaten zena. Testu horrek gogorarazten du, halaber, Enkiduk zehaztu zuela gauez igarotzen den denboraren neurketa, itxuraz, gauez artaldeak zaintzen aritzen zela epikan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Epsd2/Sux/Enkidu[1].* .
2. ↑  The death of Gilgamesh on the ETCSL lines 63-81
3. ↑   Wolff, H. N..  (April–June 1969). «Gilgamesh, Enkidu, and the heroic life» *Journal of the American Oriental Society* (American Oriental Society) 89 (2): 392–398. doi:10.2307/596520..
4. ↑  George 2003 , p. 143-144.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q463220
* Commonscat Multimedia: Enkidu

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q463220
* Commonscat Multimedia: Enkidu
Mekanismo epigenetikoetan eragin daiteke umetokian eta haurtzaroan. Histona proteinen inguruan DNA kiribildu daiteke, eta horrela trinkoago bihurtzen da eta gene-adierazpena erregulatzen dute.
Biologian, eta espezifikoki genetikan, **epigenetika** gene-adierazpenean edo zelulen fenotipoan ADN sekuentzia aldatu gabe egon daitezkeen aldaketa heredagarrien ikerketa da. Hortik datorkio, hain zuzen, izena: *epi* (grezieraz "gainetik", "kanpotik") gehi *genetika*. Nukleotidoen sekuentzia aldatu gabe genoman dauden funtzionaltasun aldaketa nabarmenak aztertzen ditu.

Badaude geneak aktibatzen edo desaktibatzen dituzten mekanismo batzuk, geneen adierazpena edo espresioa baldintzatzen dituztenak, eta mekanismo horien funtzionamendua aztertzen duen zientzia da epigenetika.

Lehen aipatutako aldaketa horien adibide dira, esaterako, DNAren metilazioa eta histonen aldaketa, biek erregulatzen baitute geneen adierazpena azpiko ADN sekuentzia aldatu gabe. Aldaketa hauek zelulen mitosiaren ondoren ere iraun dezakete, zelularen bizitza osoan zehar, eta hainbat belaunaldiz manten daitezke. Beraz, faktore ez-genetikoek organismoaren geneak beste modu batean jokatzea eragin dezakete.

Hala ere, histonen aldaketen kasuan ikertzaile batzuek ez dute onartzen prozesu epigenetiko modura sailkatzea, ez baitago frogaturik aldaketa horiek heredagarriak direnik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Carey, Nessa.  (D.L. 2015). *Epigenetikaren iraultza : biologia modernoa nola ari den itxuraldatzen genetikaz, gaitzez ondoretasunaz dakiguna.*  EHUpress ISBN 978-84-9082-211-1. PMC 948783599. (Noiz kontsultatua: 2023-03-30).
2. ↑   Bird A.  (2007). «Perceptions of epigenetics» *Nature* 447 (7143): 396–8. doi:10.1038/nature05913. PMID 17522671..
3. ↑   Philip Hunter.  (2008-05-01). «Special report: 'What genes remember'» *Prospect Magazine* (146) (Noiz kontsultatua: 2012-11-10).
4. ↑   Ledford H..  (2008). «Disputed definitions» *Nature* 455 (7216): 1023-8. PMID 18948925..

Ikus, gainera
-------------

* Gene-adierazpena
* Gene-adierazpenaren erregulazioa

Kanpo estekak
-------------

* "DNA ez da DENA"[*Betiko hautsitako esteka*] Zientzia.net (2012)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26939
* Commonscat Multimedia: Epigenetics

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 7566079-9
* LCCN: sh2011005133
* NDL: 01203421
* NKC: ph943439
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q26939
* Commonscat Multimedia: Epigenetics
1700ean argitaratutako William Congreveren *The Way of the World* tituluaren jatorrizko liburu-azalaren faksimilea. Bertan, Horazioren *Satirak* idazlanetik hartutako epigrafea ikus daiteke beheko aldean, jatorrizko hizkuntzan, latinez, inpresioaren datuen gainean.
Literaturan, **epigrafe** bat dokumentu, monografia edo atal baten hasieran ezartzen den esaldi, aipu edo poema bat da. Epigrafea lanaren hitzaurre gisa erabil daiteke; laburpen gisa; kontrapuntu gisa; edo idazlana literatura-kanon zabalago batera lotzeko, konparaziora gonbidatzeko edo ohiko testuingurua sartzeko. Epigrafea geroago irakurriko den lanaren zati esanguratsu bat ere izan daiteke.

Liburu batek lan osoaren epigrafe orokor bat izan dezake, edo kapitulu bakoitzerako epigrafe bat.

Adibideak
---------

Axularren *Gero* liburuaren azalean badago latinezko epigrafe bat, Vulgatako *Ecclesiasticus* liburutik hartutako aipu bat: *Non tardes converti ad Dominum, et ne differas de die in diem*, Eccles[iasticus] 5(:8)
Joan Batista Azkonagerre. *Atheka-gaitzeko oihartzunak*. Baioana. 1870. Liburuaren-azalean epigrafe bat, Axularren aipu bat.
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  

### Asmatutako aipuak

Idazle batzuek asmatutako aipuak erabiltzen dituzte epigrafe gisa, eta sasizko aipu horiek, epigrafe horiek, idazlanaren fikzioarekin lotu nahi izaten dituzte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Epigraph.*  University of Michigan.
2. ↑    *Definition of Epigraph.*  Literary Devices.

Ikus gainera
------------

* Epigrama, laburra, interesgarria, gogoangarria, eta batzuetan harrigarria edo satirikoa.
* Epigrafia.

Kanpo estekak
-------------

* Epigrafikoa: gero eta gehiago hazten ari den epigrafe literarioen bilduma
* Literatura gailuetako epigrafea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q669777
* Commonscat Multimedia: Epigraphs in literature

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2012002427
* AAT: 300028719

 |

* Wd Datuak: Q669777
* Commonscat Multimedia: Epigraphs in literature
**Botafogo de Futebol e Regatas** Brasilgo kirol klub bat da, izen bereko auzoan kokatuta dagoena, Rio de Janeiron, gaur egun Brasilgo Serie A Txapelketan parte hartzen duena. Bere kirol loriarik handienak futbolean daude batez ere, baina arraunean, boleibolean, saskibaloian, ur-kiroletan eta beste batzuetan ere nabarmentzen da. 1894ko uztailaren 1ean *Club de Regatas Botafogo* izenarekin arraunean sortua, *Botafogo Futbol Klubarekin* bat egin zuen 1942ko abenduaren 8an (Klubeko patroiaren omenezko eguna, Nuestra Señora de la Concepción), elkarteko beste klub bat. auzo berekoa, ofizialki 1904ko abuztuaren 12an sortua. Bere koloreak zuri-beltzak dira eta bere jarraitzaileei *Botafoguenses* deitzen zaie. Botafogo talde ezaguna da, Brasilgo selekziorako deitutako jokalari gehien duelako: 97 dira orokorrean eta 47 Munduko Txapelketetan.

Brasilgo futbol-zelaian, "Hamabi Handiak" izeneko talde hautatuetakotzat hartzen dute Brasilgo hedabideek, Brasilgo futbol zale gehien dituzten 12 taldeak identifikatzeko erabiltzen den izena eta, aldi berean, Rio de Janeiroko Estatuko 4 handietakotzat hartzen da, bere estatuko arerio klasikoekin batera: Fluminense Futebol Clube, Clube de Regatas do Flamengo eta Clube de Regatas Vasco da Gama. Era berean, estatuen arteko duelu garrantzitsuak egiten ditu São Paulo estatuko Santos Futebol Clube edo Minas Gerais estatuko Atlético Mineiro taldeekin. Fluminenseren aurka jokatutako derbia *Clássico Vovô* (Aitona Klasikoa) izenez ezagutzen da eta Brasilgo futbolaren historiako derbirik zaharrentzat hartzen da.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q80958
* Commonscat Multimedia: Botafogo de Futebol e Regatas

---

* **Ondare historikoa**
* Infopatrimônio: rio-de-janeiro-botafogo-futebol-e-regatas

 |

* Wd Datuak: Q80958
* Commonscat Multimedia: Botafogo de Futebol e Regatas
***Bison occidentalis*** Pleistozenoan zehar Ipar Amerikan bizi zen eta egun desagertutako bisonte espeziea da. *Bison occidentalis* ziurrenik *Bison priscus*en eboluzioaren bidez sortu zen. *Bison occidentalis*-a Estepako bisontea (*Bison priscus*) baino txikiagoa zen, eta adarrak ere askoz motzagoak zeuzkan.

Ezaugarriak
-----------

Tamaina txikiagoa izateaz gain, beraien aurreko edozein bisonte mota ez bezala, bisonte hauen adar zorrotzak aurpegiari paraleloki joaten zitzaizkien, muturretik kopetara, eta ez aurreraka.

Agerpena eta eboluzioa
----------------------

Duela 120.000 mila urte eguraldia epeltzeak bisonteen aurreneko arbasoen desagerpena ekarri omen zuen, eta *Bison antiquus*en agerpena. Aintzineko bisonte hura ondorengo bisonteak baino txikiagoa zen.
Duela 9.000 eta 11.000 mila urte artean, *Bison antiquus* desagertuz joan zen, eta *Bison occidentalis* berriz zabaltzen. Duela 5.000 urte inguru, egungo bisonte txikiagoak (Amerikako bisontea) *Bison occidentalis*en lekua hartu zuen eta ondoren egungo Amerikako bisontearen bi azpiespezietan banatu zen; Amerikako basoko bisontea, (*Bison bison athabascae*) eta
Amerikako ordokietako bisontea, (*Bison bison bison*).

Ameriketako indigenek *bison occidentalis*ak amildegietara eramanez ehizatzen zituzten
Historiaurreko gizakiek bisonte hauek ehizatzen zituzten jada amildegietara eramanez.
Zenbait teorien arabera, *Bison occidentalis*en kopurua murrizten joan zen megafaunaren garaietan beste zenbait belarjaleekiko konpetentzia zela eta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Stephen Austin Hall (1972). "Holocene Bison occidentalis from Iowa". Journal of Mammalogy 53 (3): 604–606.
2. ↑  Lott, Dale F. (2002). American Bison: A Natural History. Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-23338-7.

Ikus, gainera
-------------

* Bisonte

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2316354
* Commonscat Multimedia: Bison occidentalis
* Wikispecies Espezieak: Bison occidentalis

---

* **Datu taxonomikoak**
* GBIF: 8586697
* Paleobiology Database: 44522

 |

* Wd Datuak: Q2316354
* Commonscat Multimedia: Bison occidentalis
* Wikispecies Espezieak: Bison occidentalis
**Escuela de Mecánica de la Armada** edo **ESMA** (euskaraz *Armadako Mekanika Eskola*) Argentinako Buenos Aires hiriburuko Avenida del Libertador etorbidean dagoen Argentinako Itsas Armadaren eraikin bat da. Eraikin hau 1928ko urriaren 12an inauguratu zen eta bere egikinkizuna Argentinako Itsas Armadako mekanika eta nabigazioko ingeniarien heziketaren egoitza izatea izan zen.

Zoritxarrez, 1976-1983 bitarteko Berrantolaketa Nazionalaren Prozesuan zehar atxiloketa zentru klandestinoa bilakatu zen. Garai ilun hartako mota honetako zentru handiena izan zelarik, bere izenak sekulako ospe txara bereganatu zuelarik. Bertatik gerora desagertutako 5.000 pertsona inguru iragan ziren.

Gaur egun museoa bilakatu da eta *Gizateriaren Eskubideen Sustapen eta Oroimenaren gunea* bilakatu da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1292306
* Commonscat Multimedia: ESMA

---

 |

* Wd Datuak: Q1292306
* Commonscat Multimedia: ESMA
**Enkratismoa** kristautasunaren barruan sortutako joera bat izan zen, ondoren heresia gisa zigortuta. Kronologikoki II. mendean sortu bazen ere, ziur aski aurretik ere ezaguna zen. Hitza antzinako grezieratik dator eta "neurriratua" esan nahi du. Eta horrelakoak ziren enkratikoak, alegia: oso pertsona neurtuak. Aszetikoak ziren, haragia eta ardoa debekatuta zuten eta ezkontzaren aurka zeuden. Haien dotrina justifikatzeko Itun Berriaren pasarteak erabiltzen zituzten, beste kristauen esanetan, pasarte testuinguruetatik aterata manipulatuak. Antza denez, *Ebanjelio apokrifo* batzuk joera honetako idazleek egin zituzten, zehatz-mehatz *San Pauloren eginak*, *San Joanen eginak* eta *San Pedroren eginak* izenburukoak. Korronte honek IV. mende arte iraun zuen.

Doktrina
--------

Haien teologia materiaren kontzeptu neoplatoniko eta gnostikotik dator, hau da, gaizkiaren printzipio gisa eta Jainkoaren etsai den demiurgoaren lana. Premisa honetatik, logikoki, materiaren eta bere egilearen aurka borrokatu beharra zegoela ondorioztatzen zuten, honek, dualismo manikeoan laburbiltzen diren ondorioetara eramaten zituelarik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  DUCHESNE, E. *Histoire ancienne de l´Église, I*, 3.ed. Paris 1907, 510 or.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1259131
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1259131
1884ko kopa txapeldunak.
Zaleak 2002ko Kopako final erdietan.
**Blackburn Rovers Football Club** Ingalaterrako futbol taldea da, Blackburn hirian egoitza eta zelaia (Ewood Park) dituena. XIX mendean Ingalaterrako talderik indartsuena izan zen.

Historia
--------

### XIX mendea

Blackburn Rovers taldea 1875 urtean sortu zen eta berehala lortu zituen lehenengo Kopak, bost, XIX mendean Ingalaterrako talde nagusietakoa bihurtu zelarik. Mende berriaren hasieran iritsi ziren bi Ligak eta 1928an seigarren kopa lortu zuen.

### Garai ilunak

Bigarren Mundu Gerraren ondoren maila galdu zuen eta 70. hamarkadan bigarren eta hirugarren mailen artean aritu izan zen.

### Berpizturiko taldea

1992an Premier League txapelketa berria abiarazi zen. Blackburn Roversek ordurako maila berreskuratua zeukan eta talde indartsua osatu zuen 1995ean Liga irabazterainokoa. Azkenengo titulua Ingalaterrako Ligako Kopa izan zuen 2002an irabazia. 2007an UEFA Intertoto Kopa irabazi zuen.

### Gainbehera

Azken urteetan bigarren mailako erdialdeko postuetan ibili den taldea izan da baina 2016-17 urtean maila galdu du eta 3. mailara jeitsi da.

### Bilboko Atheticekin lotura

Blackburnekoak ziren Bilboko Athletic Kluba sortu zuten langile ingelesak. Hauek beren bihotzeko taldearen koloreak eman zizkioten Athletici, gerora aldaketa etorri bazen ere.

Irabazitako txapelketak
-----------------------

### Ingalaterran: 11

* Premier League (3) :
	+ 1911-12, 1913-14, 1994-95.
* Ingalaterrako Kopa (6) :
	+ 1884, 1885, 1886, 1890, 1891, 1928.
* Ingalaterrako Ligako Kopa (1) :
	+ 2002
* Community Shield (Ingalaterrako Superkopa) (1):
	+ 1912

### Nazio artean: 1

* **UEFA Intertoto Kopa (1)**: 2007

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19446
* Commonscat Multimedia: Blackburn Rovers F.C.

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125745639
* LCCN: nb2007006313

 |

* Wd Datuak: Q19446
* Commonscat Multimedia: Blackburn Rovers F.C.

**Coordinates: Missing latitude**  
Invalid arguments have been passed to the {{#coordinates:}} function
*Artikulu hau nobela grafikoari buruzkoa da; filma gaitzat duena beste hau da: «Black is Beltza (filma)»*
***Black is Beltza*** Harkaitz Cano, Fermin Muguruza eta Jorge Alderetek 2014an eginiko nobela grafiko bat da. 1965eko urrian New Yorken Iruñeko Erraldoiek desfilatzeko jasotako gonbidapenean erraldoi beltzari desfilatzea debekatu izana da eleberriaren oinarria.

Nobelaz gain, musika eta historia nahasten dituen kontakizuna da. Afro-amerikarren eskubide zibilen aldeko mugimendua, Malcolm X eta Muhammad Ali aipatzen ditu, baita garai horretako Aljeriaren independentzia prozesua, Sei Eguneko Gerra, Vietnamgo Gerra, Quebeceko nazionalismoa, Pantera Beltza Alderdia eta Che Guevarak Bolivian garatutako mugimendua. Musikak ere leku garrantzitsua du, Jimi Hendrix, Janis Joplin edo Otis Reddingekin.

Eleberriaren ideia Fermin Muguruzak garatu zuen, eta Harkaitz Canorekin batera idatzi zuen. Komikiaren ilustrazioa Jorge Aldereterena da. Liburua bera multimedia izateko intentzioarekin jaio zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *Black is Beltza.*  (Noiz kontsultatua: 2017-11-24).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Vasca, EiTB Radio Televisión Pública. *Fermin Muguruza: ‘Black is Beltza’ es más que un cómic.*  (Noiz kontsultatua: 2017-11-24).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Black is Beltza, un proyecto ilimitado» *diariovasco.com* 2016-12-22 (Noiz kontsultatua: 2017-11-24).

Kanpo estekak
-------------

* Black is Beltza. Webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q43527095

 |

* Wd Datuak: Q43527095
**Boundary konderria** (ingelesez: *Boundary County*) Idahoko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Bonners Ferry da. 2010eko zentsuaren arabera 10.972 biztanle zituen, Boundary kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Boundary konderriak 3.309,64 kilometro koadro ditu. Horietatik 24,08 ura dira. Beste 3.285,56 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 3,32 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 10.972 pertsonetatik 10.512 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 402 dira. 29 beltzak edo afroamerikarrak. 167 amerikar natiboak ziren eta 6 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 56 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 6 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 196 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486366
* Commonscat Multimedia: Boundary County, Idaho

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125505836
* ISNI: 0000 0004 0409 4593
* LCCN: n82009857
* NARA: 10039321
* **Lekuak**
* OSM: 1536521
* TGN: 2000462

 |

* Wd Datuak: Q486366
* Commonscat Multimedia: Boundary County, Idaho
Bifolioa a = 1 denean
**Bifoliuma** kurba plano kuartiko bat da, koordenatu kartesiarretan honako ekuazioa duena:

{\displaystyle (x^{2}+y^{2})^{2}=ax^{2}y.}

Eraikuntza eta ekuazioak
------------------------

Bifolioaren eraikuntza
C zirkulua O puntu batetik igaro ondoren, eta L lerroa zirkuluarekiko ukitzailea denean O puntuan, Q puntu bakoitzerako C puntuan, definitu P puntua, PQ L linea tangentearekiko paraleloa izan dadin, eta PQ = OQ. P puntuen bildumak bifolioa osatzen du.

Koordenatu polarretan, hau da bifolioaren ekuazioa:

{\displaystyle \rho =a\sin \theta \cos ^{2}\theta .}
a = 1 denean, guztira sartutako azalera 0,10 ingurukoa da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Kokoska, Stephen. *Fifty Famous Curves, Lots of Calculus Questions, And a Few Answers.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2780405
* Commonscat Multimedia: Bifolium

---

 |

* Wd Datuak: Q2780405
* Commonscat Multimedia: Bifolium
***Etika protestantea eta kapitalismoaren izpiritua*** (jatorriz alemanez: *Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus*), Max Weber soziologo eta ekonomialari alemaniarraren obrarik ezagunena da. 1904. eta 1905. urteetan egina, bere lanik bikainena, ospetsuena eta bere pentsaera hoberen biltzen duen lana da. Liburu honetan protestantismoaren ideologia eta kapitalismoa nola dauden uztarturik aztertzen da aurreko pentsamoldearen iraulketa erakarri zuen. Bere iritziz eta oso era zabalean onartuta dagoena, kapitalismoak izan zuen gorakada eta garapen itzela argituz.

Luteroren iraultzan txertaturik dagoen azpiegitura ideologikoa aztertzea izan zen Weberren liburuaren helburua. Eta horretarako Erdi Arotik zetorren pentsaeraren ("behartsuarentzat errazagoa da jostorratz baten zulotik igarotzea, aberatsa Jainkoaren erresuman sartzea baino") porrota ikertzen du, horren aurrean luteranismoak sortutako berria (alegia, gizaki lurtarak zerua mundu honetan irabazi behar duela, eta horretarako bere enpresetan arrakasta izan behar duela, horrek Jaungoikoaren grazian dagoela esan nahi duelako) aztertuz.

1996an Gaiak argitaletxeak euskaratu zuen.

Kanpo estekak
-------------

* Jatorrizko testua alemanez

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q392937
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 178221877
* BNF: 12037216p (data)
* GND: 4315154-1
* LCCN: n83137205
* NDL: 00627073
* NLA: 35595842
* SUDOC: 028560957
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q392937
*Artikulu hau Ibarrangeluko auzoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Elexalde».*
**Elexalde** Ibarrangeluko auzoa da. Udalerriko auzorik garrantzitsuena da, bertan udaletxea, San Andres eliza, bankua, eta herriaren zerbitzurik garrantzitsuenak kokatzen direlarik. Gernika-Lumo eta Elantxobe arteko errepideak bitan banatzen du auzoa. Iparraldean Ibinagako auzoarekin egiten du muga. Herriko antzinako gaztetxea eraitsi ostean, 2006an Bizkaiko Foru Aldundiak sustaturiko 20 etxebizitza tasatuen eraikuntza hasi zen. Etxebizitza hauek, aparkalekuaren ondoan eraikiko dira eta herriko herritar gazteen artean zozketatuko dira.

2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 329 biztanle ditu.

Demografia eta biztanleria
--------------------------

Elexaldeko biztanleria| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 281 | 288 | 292 | 293 | 297 | 315 | 319 | 329 |

San Andres eliza
----------------

Sakontzeko, irakurri: «San Andres eliza (Ibarrangelu)»
XVI. mendean eraikia, kanpaidorrearen gainean bihotz sakratu bat dago. Elizaren barrukaldean, urre koloreko erretablo barroko bat, eta estilo platereskoko egur polikromatuzko erretabloa nabarmentzen dira. 1980ko hamarkadaren amaieran berriztu egin zen barrutik eliza osoa, eta horrekin batera hainbat berrikuntza jarri ziren, berogailu berria esaterako.

Ikus, gainera
-------------

* Elexalde (Leioa)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12256699

 |

* Wd Datuak: Q12256699


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ibarrangeluko auzoak |  |
| Arboliz • Akorda • Antzora • Durukiz • Elexalde • Gametxo • Gendika • Ibaeta • Ibinaga • Laga • Laida • Lastarri • Merru |
**Etika normatiboak** pertsonek zuzentzat edo okertzat hartu beharko luketena deskribatu nahi du; etika deskribatzaileak, berriz, jende gehienaren ustez zuzena edo okerra dena nabarmentzen du.

Bestalde, giza-ekintzen etika normatiboak metaetikaren desberdintasuna egoki edo desegoki gisa egiten duen sailkapenak adierazpen moralen izaera aztertzen du, baita etika aplikatuaren desberdintasuna ere. Etika horrek arauak testuinguru praktikoetan azaltzen ditu, eta, beraz, giza portaeraren berariazko eremuez arduratzen da, eta egoera horien aurrean erantzun egokiak eztabaidatzeaz.

Etikaren alderdiari dagokio, eta arau sozialen prestakuntzarekin eta prestakuntzarekin bakarrik du zerikusia, baina ez haren jarraipenarekin edo betetzearekin, etikaren alderdi faktikoa izango bailitzateke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *normative ethics | Definition, Examples, & Facts.* .
2. ↑    *Ética normativa.* .
3. ↑    *Tipos de ética.* .

Ikus, gainera
-------------

* Bioetika

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1321845
* Commonscat Multimedia: Normative ethics

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1321845
* Commonscat Multimedia: Normative ethics