recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Lorena Guadalupe Peña Mendoza**, ezagunagoa **Lorena Peña** izenez (San Salvador, 1955eko abenduaren 20a) sansalvadortar ekonomialaria, politikaria eta gerra zibilean Salvadorko gerrillari ohia da, Fronte Farabundo Marti alderdiko burua Askapen Nazionalerako, Errepublikako diputatua San Salvador sailetik eta Legegintza Batzarreko lehen presidenteordea.

Askapen Nazionalerako Fronte Farabundo Martiko (FMLN) diputatua, Lorena Guadalupe Peña Mendoza, El Salvadorreko Batzar Legegilean buru izan zen hirugarren emakume bihurtu zen 2015eko maiatzaren 14an, Instalazio Saioan, bozketan izendatu eta publikoan aho batez babesa jaso ondoren. 2016ko azaroaren 8an, Guillermo Gallegos diputatuak ordezkatu zuen kongresuko presidentetzan.

Lorena Peña diputatua ekonomialaria da lanbidez, eta gaztetatik gizarte-borrokan sartu zen, berak behin baino gehiagotan adierazi duenez, Salvadorreko herritarren eskubideak aldarrikatzeagatik eta herrialdea gehiengo handien alde eraldatzeagatik.

1990ean, FMLNko Batzorde Politiko Diplomatikoko kide izendatu zuten, eta bake-negoziazioetan parte hartu zuen, 1992an Chapultepec-eko Bake Akordioak sinatu zirenean.

Parlamentuan egindako ibilbidean, honako ardura hauek izan ditu, besteak beste: parlamentuko presidenteordea, Batzar Legegileko Zuzendaritza Batzordeko idazkaria, Ertamerikako Parlamentuko lehendakariordea, aurreko legegintzaldiko Ogasun eta Aurrekontu Batzorde Bereziko presidentea.

Gainera, FMLNko militantea eta sortzailea da, FMLNko Kultura Idazkaritza Nazionala, eta Melida Anaya Montes (Las Mélidas) emakume-mugimenduaren militantea eta sortzailea.

El Salvadorreko emakumeen egoerari buruzko hainbat saiakera egin ditu, eta Ocean Sur argitaletxeak argitaratutako "*Retazos de mi vida, testigo de una revolución salvadoreña*" liburu autobiografikoa ere egin du.

2016ko irailaren 18an, aho batez hautatu zuten FDIM Emakumeen Nazioarteko Federazio Demokratikoaren presidentea Bogotan (Kolonbia) egindako Mundu Biltzarrean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Grupo Parlamentario del FMLN:* Diputada Lorena Peña electa como presidenta de la Asamblea Legislativa*. San Salvador - El Salvador, 15 de mayo de 2015.* .
2. ↑   «Género, clase y lucha armada por el socialismo» *Cedema*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20018222
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 23867513
* ISNI: 0000000035242318
* LCCN: n96077038

 |

* Wd Datuak: Q20018222

[[Kategoria:1955} jaiotzak]]
**Luisa Piccarreta**, "**Jainkotiar Borondatearen Alabatxoa**" ere deitua (Corato, Bariko probintzia, Italia, 1865eko apirilaren 23a - 1947ko martxoaren 4a), mistika eta idazle ezaguna izan zen, hirurogeita bost urtez soilik ostiekin bizirauteagatik. Eliza katolikoan santu gisa kanonizatzeko aukera aztertzen ari dira.

Biografia
---------

### Lehenengo urteak

Luisa Piccarreta Coraton jaio zen, Bari probintzian, Italian, 1865eko apirilaren 23tik 1947ko martxoaren 4ra, igandean "en albis" (gaur egungo Jainkotiar Errukiaren jaia), eta egun bereko arratsaldean bataiatu zuten Ama Elizan. Rosa Tarantino eta Vito Nicola Piccarretaren bost alabetatik laugarrena, lanbidez, Torre Disperata herriko nekazaritza etxalde batean kokatu zen. Bere eskola-hezkuntza lehen hezkuntzako lehen urtean gelditu zen, bere familiaren baserritar bizitza eramateko. 1874ko igandean, albisean, Luisak, bederatzi urte zituela, Lehen Jaunartzearen eta Berrespenaren sakramentuak jaso zituen. Ordutik aurrera, bere fedea areagotu egin zen, otoitzean etengabe murgilduz, bereziki Kristoren Pasioa hausnartuz, Eukaristia izpiritualki gurduz eta Ama Birjinarekiko debozio sendoa landuz, honek, hamaika urterekin, Mariaren Alaben Elkartearekin bat egitera bultzatu zuena.2

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Allen, Charlotte.  (2001-10). «The Church Impotent: The Feminization of Christianity *By Leon J. Podles* Dallas, Spence Publishing Company, 1999. 288 pp. $14.00» *Theology Today* 58 (3): 464–468.  doi:10.1177/004057360105800330. ISSN 0040-5736. (Noiz kontsultatua: 2024-02-16).
**Kristobal**, **Kristobal Bavariakoa** (alemanez: *Christoph von Pfalz-Neumarkt*; danieraz: ' **eta norvegieraz: *Christoffer af/av Bayern*; suedieraz: *Kristofer av Bayern*; Neumarkt in der Oberpfalz, 1416ko otsailaren 26a – Helsingborg, 1448ko urtarrilaren 6a) Danimarkako erregea, Suediako erregea eta Norvegiako erregea izan zen.**

Joan Palatinatu-Neumarkt kondearen eta Katalina Pomeraniakoaren semea izan zen. Bere ama Erik Pomeraniakoa Eskandinaviako erregearen arreba zen.

Erik Suediako eta Norvegiako errege kargutik kendu zuten 1439an, eta Kristobal Danimarkako errege izendatu zuten 1440an, Suediako errege 1441ean eta Norvegiako errege 1442an. Hautesleen asmoa errege txotxongilo bat izatea zen, baina Kristobalek boterearen nolabaiteko kontrol pertsonala lortu zuen. Erregearen eta nobleziaren arteko oreka lortu zen, 1660ra arte iraun zuena.

Bere erregealdiaren hasieran nekazarien matxinadak zanpatzea lortu zuen. Roskildeko bizilekua erre ondoren, Danimarkako hiriburua Kopenhagera eraman zuen. 1445ean Dorotea Brandeburgokoarekin ezkondu zen.
**Ana Cristina Navarro Posada**, Medellín jaioa, kolonbiar kazetaria da, eta bere ibilbide profesionalaren zati handi bat Espainian garatu zuen.

Ibilbidea
---------

Gonzalo Navarro Ospinaren (1920-2005) eta Lucía Posada Londoñoren alaba, Sofía Ospina de Navarro idazle kolonbiarren biloba da. 1960ko hamarkadan Espainiara joan zen, Nafarroako Unibertsitatean Kazetaritzan lizentziatu zen (1966-1969). Handik gutxira, Televisión Española-n sartu zen, kazetari eta gerra korrespontsal gisa nabarmendu zen garaian lan hori ia esklusiboki gizonezkoentzat gordeta zegoenean, salbuespen batzuekin, hala nola Elena Martí, Rosa María Calaf edo Carmen Sarmiento.  *Informe Semanal* programako hasierako ohiko kolaboratzaileetako bat izan zen, eta horretarako aukera izan zuen garai hartako Ibilaldi Berdea, Libanoko Gerra  edo Vietnamgo batzea bezalako gertakari nabarmenak azaltzeko. Azken txosten horrek lana kostatu zion, baina 1977an emandako epai judizial baten ondorioz, bere lanpostuan onartu behar izan zuten. 

1979-1980an New Yorken egon ondoren, Pedro Erquicia TVEko New Yorkeko korrespontsalarekin batera, Espainiara itzuli zen eta *Informe Semanalekin* batera itzuli zen, non Espainiako telebistaren historiako erreportaje hunkigarrienetako bat egin zuen eta behin herrialdea harritu zuen: *Colombia bajo el volcán (Kolonbia sumendiaren azpian)*, 1985eko azaroaren 16an eman zuen, eta Nevado del Ruiz sumendiaren erupzioaren eta bereziki Omayra Sánchez neskaren agoniaren berri eman zituen. Erreportajeak Ondas saria irabazi zuen. 

Ondoren, eta 1989ra arte, Bogotako TVEko korrespontsal gisa lan egin zuen. Espainiara itzuli zenean, 1992an, Ramón Colom TVEko orduko zuzendariaren langile-buru izendatu zuten.  1995ean, azkenean, bere elkarrizketa programa aurkeztu zuen La 1 saioan, *La vida según...* izenburupean,  bere herrikide Gabriel García Márquez-i eskainitakoa bereziki gogoan izanik.

Bere jaioterrira itzuliz, 2001 eta 2008 artean Teleantioquia kateko kudeatzailea izan zen , geroago Empresas Públicas de Medellín enpresa publikoko komunikazio arduraduna (2008-2014) eta 2018 eta 2021 bitartean Kolonbiako Egiaren Batzordeko Pedagogia Koordinatzailea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Digan la verdad.*  2022.
2. ↑    *Cantera de reporteros.*  2010eko ekainaren 5a.
3. ↑    *Entregados en Barcelona los Premios Ondas 86.*  1986ko azaroaren 11.
4. ↑    *Readmitida una informadora de Televisíón Española.*  1977ko martxoaren 17a.
5. ↑    *Ramón Colom nombra jefa de su gabinete a Ana Navarro, ex corresponsal en Bogotá.*  1992ko irailaren 23a.
6. ↑    *García Márquez inaugura hoy un programa de entrevistas en TVE-1.*  1995eko irailaren 24a.
7. ↑    *Ana Cristina Navarro: Siete años en el corazón de Teleantioquia.*  2007ko abenduaren 14a.

Kanpo estekak
-------------

* profila linkedin-en
* imdb-ko fitxa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q117350825

 |

* Wd Datuak: Q117350825
**Sofía Ospina de Navarro** (Medellín, 1892ko apirilaren 15a - ibid. 1974) kolonbiar idazle kostunbrista eta kazetaria izan zen.

Tulio Ospina enpresaburu eta idazlearen alaba eta Mariano Ospina Pérez politikariaren arreba zen, Kolonbiako presidentea 1946 eta 1950 artean, eta Tulio Ospina Pérez enpresaburuaren arreba.  Ana Cristina Navarro kazetariaren amona .

Biografia
---------

Antioquiako eta Medellingo gizartean bere garrantzirik handiena Sofía Ospina de Navarro literaturan eta kazetaritzan erabat ausartu zen bere eskualdeko lehen emakumea izan zela da, azentu zibiko eta sozial nabarmeneko gaiak eskainiz, oso baliotsuak izan ziren mundu guzti maskulino baten erdian.

Kronika lan asko idatzi zituen, ipuin laburrak eta baita poesia ere .

Kazetari gisa, Kolonbiako *El Colombiano* eta *El Espectador* egunkariekin kolaboratu zuen, eta aldizkari askorekin, besteak beste*, Vida, Raza, Letras Universitarias eta Progreso*. Era berean, bere garaiko Kolonbian oso erakargarria den *Letras y encajes* emakumeen aldizkariaren sortzaile eta zuzendaria izan zen urte askotan.

Prosa natural eta jatorrean, bere estiloa entretenigarria eta erraza, sinplea eta atsegina da, aparteko jariakortasuna duena.

Aita Isidoro López eta Don Gabriel Fernández-ekin batera 1951n "AUDEA" Antioquiako Unibertsitate Elkartearen fundatzailea.

Obrak eta legatuak
------------------

Bere behaketa zentzu zorrotzari esker, bere garaiko Medellín zehazten zuten istorioak eta kronikak idatzi zituen umorez eta erraztasunez.

Gehien zabaldu dituen argitalpenak honako hauek dira:

* La cartilla del hogar
* Cuentos y crónicas
* La buena mesa
* Delicias hogareñas
* Don de gentes
* La abuela cuenta.

Ipuin batzuk:

* Milagro ( 1926ko sariduna)
* Oyendo a un paisa
* La familia Morales.

Bere olerkirik ezagunenetako bat *Navidad antioqueña* da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Doña Sofía Ospina de Navarro: Ni pobre ni viejecita, Artículos, Universo Centro N°14» *www.universocentro.com*.

Kanpo estekak
-------------

* Antioquiako Liburutegi Birtuala, Sofía Ospina de Navarro

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6131264
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 40789728
* ISNI: 0000000055572488
* BNE: XX1738418
* LCCN: n84216918

 |

* Wd Datuak: Q6131264
**Irma M. Wyman** (Detroit, 1928ko urtarrilaren 28a - 2015eko azaroaren 17a) pentsamendu sistemikoan espezializatutako lehen ingeniari informatikoetako bat izan zen.

Biografia
---------

1945ean, Wymanek beka bat jaso zuen Míchigango Unibertsitateko College of Engineering-ean ikasteko, eta Zientzietako lizentziatura batekin graduatu zen 1949an. Garai hartan, emakumeek laguntza gutxi jasotzen zuten ingeniaritza-programetan, eta, horregatik, Tau Beta Pi Ohorezko Ingeniaritza Elkarteko kide izateko kalifikatuta bazegoen ere, «Women 's Badge» bat baino ez zuen jaso, elkarte horrek ez baitzituen emakumeak onartzen.

  

Gaztea zenean misilei buruzko proiektu batean lan egin zuen Willow Run Research Centerren, non kalkulagailu mekanikoak erabiltzen zituzten ibilbidea kalkulatzeko. Antzeko arazoetan lanean ari zen itsas ikerketako zentro batera egindako bisitaren ondorioz, Harvard Unibertsitatean garatutako ordenagailu programagarri baten prototipoa erabiltzen ari zirela jakin zuen, eta ordenagailuetan interesatu zen.

  

Graduatu ondoren, Honeywell Information Systems-en hasi zen lanean, presidenteordea izatera iritsi arte, 1992an erretiratu aurretik.

  

Ingeniaritzan, informatikan eta antzeko arloetan emakumeen presentziaren garrantzia defendatzeko, Wymanek Irma M. Wyman beka eman zuen Michigango Unibertsitateko Emakumearen Hezkuntza Zentroan.

Sariak eta aintzatespenak
-------------------------

* Michigan Engineering Alumni Societyren domina - 2001
* Honoris causa doktore ingeniaritzan, Míchigango Unibertsitatean - 2007

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* *Oral History Interview with Irma M. Wyman, 1992.* .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16496

 |

* Wd Datuak: Q16496

[[Kategoria:1928} jaiotzak]][[Kategoria:2015} heriotzak]]
*Alfontsotar taulak.*
**Alfontsotar Taulak** Alfontso X.a Jakitunaren ekimenez eginiko taula astronomiko batzuk dituen liburu bat da. Toledoko zeruan 1263ko urtarrilak 1etik 1272 arte eginiko behaketak erakusten dituzte taula horiek, eta ekliptikaren gainean gorputz ezberdinek duten mugimendua zehazten dute, kokapen zehatzak.

Taula hauen helburua Klaudios Ptolemaiosen sistemaren arabera eguzkia, ilargia eta planeten kokapena kalkulatzeko erabilgarritasun praktikoko eskema bat ematea zen. Erreferentziazko teoriak epizikloen eta hauen deferenteen araberako mugimenduak aurreikusten zituen, horien parametroak zeruko gorputz bakoitzarentzako epizikloen dimentsio erlatiboak, epiziklo baten gaineko erreboluzio periodoa, epizikloarena deferentearen gainean eta hala segidan ziren. Oso erabilgarria izan zen geografiarentzat, lurreko koordenatuak zerukoeta oinarrituz aurkitzen lagunduz, baita nabigazioarentzat ere, orientatzea errazten baitzuten konstelazioen eta planeten kokapenaren ezagutzan oinarrituz.

Jatorrizko behaketak, XI. mendeko Azarkiel edo al-Zarkali Kordobako arabiar astronomoagandik datoz, eta honen berrikuspena, Toledon Yehuda Ben Moshe eta Isaac Ben Sid alfontsotar judutar zientzialariek egin zuten.

Taula hauen eragina Europa osora iritsi zen XIV. mendean eginiko frantziar berrikuspen baten bidez, honen erabilera Pizkunderaino ere iritsi zelarik. Alfontsotar taulak zenbait alditan editatu dira, horietatik preziatuena Paschasius Hameliusek, Parisko Errege Eskolako irakasleak 1545ean eta 1553an argitaratu zuena baldin bada ere.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q622577
* Commonscat Multimedia: Tablas Alfonsíes

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 175405112
* BNF: 162185585 (data)
* GND: 4820358-0
* LCCN: n84186063
* SUDOC: 176601511
* BIBSYS: 2124747
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q622577
* Commonscat Multimedia: Tablas Alfonsíes
**Beatriz Galindo**, **Latina** deitua, (Salamanca, Espainia, 1465 – Madril, Espainia, 1534ko azaroaren 23a) idazlea eta humanista izan zen, Elisabet I.a Gaztelakoaren latin eta gramatika irakaslea.

Bizitza
-------

Salamanca hirian jaioa, haren jaiotza datak zalantza batzuk sortzen ditu ikertzaileengan. Batzuk 1465an kokatzen dute, baina beste batzuk 1464an.

Familia noble baten altzoan jaio zen. 

Azkarra eta letren zalea zenez, gurasoek erabaki zuten gramatikako klaseak jasoko zituela Salamancako Unibertsitatean. Latinerako gaitasun handiak erakutsi zituen; hamabost urte zituela, latinez irakurri eta testu klasikoak itzuli ez ezik, hitz eta idatzi ere egin zezakeen. Bere ospea Salamancan zabaldu zen lehendabizi, eta geroago erreinu guztian zehar; horrela, *Latina* ezizena hartu zuen.
Greziera ere bazekien, eta Aristoteles gustatzen zitzaion bereziki.
1486an, moja izateko prestatzen ari zela, Elisabet I.a Gaztelakoak deitu zuen.

Ez zituen irakasle lanak bakarrik egin, izan ere, erreginak asko eskertzen baitzituen bere aholkuak. 1491n ezkondu zen Errege-erregina Katolikoen aholkulari Francisco Ramirez de Madridekin. Bi seme izan zituzten, Fernan eta Nuño. 1501ean alargun gelditu zen, eta ondorioz Madrila itzuli zen, Vianako jauregira.

Galindori zor zaio Latina ospitalearen eraikuntza (1499-1507), baita Concepción Francisca eta Concepción Jerónima monasterioena ere.

Olerkiak eta Aristotelesen iruzkinak dira bere obrak. Poesia latinez idazten zuen eta teologia eta medikuntza ikasi zuen.

Erreferentziak
--------------



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1708316
* Commonscat Multimedia: Beatriz Galindo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127333495
* ISNI: 0000000087673734
* BNE: XX849783
* LCCN: nb99154235
* SUDOC: 185277071
* PARES: 141248
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* BDCYL: 1039

 |

* Wd Datuak: Q1708316
* Commonscat Multimedia: Beatriz Galindo
**Santa Ana Pak Agi** (koreeraz: 박아기 안나; 1782 – Seul, 1839ko maiatzaren 24a) korear martiri katolikoa izan zen, Koreako 103 martirietako bat.

Bizitza
-------

Gangwon probintzian jaio zen kristau familia batean. Motela zen izaeraz eta erlijioa ikasteko zailtasunak zituen. «Ezin badut Jainkoa nahi dudan bezala ezagutu, orduan saiatuko naiz bihotz-bihotzez maitatzen behintzat», esaten zuen. Hemezortzi urte zituela, kristau batekin ezkondu zen.

1839an, Ana Pak bere senarrarekin eta seme zaharrenarekin batera atxilotu zuten. Senarrak eta semeak gero fedeari uko egin zioten eta aske utzi zuten. Egunero etortzen zitzaizkion eta kristautasunari uko egiteko eta kartzelatik irteteko erregutzen zioten. Hala ere, Anak ez zuen zalantzarik izan.

Hiru hilabete kartzelan eman ostean, Ana Pak Agiri burua moztu zioten 1839ko maiatzaren 24an, 57 urte zituela, beste katolikorekin batera; besteak Agata Kim Agi, Agata Yi So-sa, Magdalena Kim Ob-i, Agustin Yi Kwang-hon, Barbara Han Agi, Luzia Pak Hui-sun, Damian Nam Myong-hyok eta Petri Kwon Tug-in ziren.

Kanonizazioa
------------

1925eko uztailaren 5ean Pio XI.a aita santuak dohatsu izendatu zuen eta 1984ko maiatzaren 6an Joan Paulo II.a aita santuak kanonizatu zuen. Santa Ana Pak Agi eguna maiatzaren 24an ospatzen da eta Koreako martirien eguna irailaren 20an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *66. Santutegiko izen ohikoenak.*  Euskaltzaindia, 6 or. (Noiz kontsultatua: 2024-02-16).
2. 1 2   **(Ingelesez)** «Corea» *The new glories of the Catholic church, tr. from the Ital. by the fathers of the London oratory.*  (argitaratze data: 1859), 35 or. (Noiz kontsultatua: 2024-02-16).
3. 1 2   **(Ingelesez)** «Saint Anna Pak A-Gi» *CatholicSaints.info* (Noiz kontsultatua: 2024-02-16).
4. ↑   **(Ingelesez)** «Martyrs of Korea († 1791-1888)» *Hagiography Circle*  jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2015-11-17) (Noiz kontsultatua: 2024-02-16).

Kanpo estekak
-------------
**Acrux**, **α Crucis** bezala izendatua (latinizatuta **Alpha Crucis** eta laburtuta **Alpha Cru** edo **α Cru**) Gurutzearen konstelazioan dagoen izar-sistema bat da, Eguzkitik 321 argi-urtera kokatua eta Hegoaldeko Gurutzearen asterismoaren partaide dena. Izar-sistemak bere osotasunean +0.76 puntuko itxurazko magnitudea du eta horrek Crux konstelazioko izarrik distiratsuena egiten du, gaueko zeruko hamahirugarren izarrik distiratsuena egiten duen bezala.

Begi hutsez ikusita Acrux izar bakarra da, baina berez sei izarrez osatutako izar-sistema bat da. Teleskopio optikoen bidez, Acrux izar hirutar gisa ikus daiteke, zeinaren bi osagai distiratsuenak 4 arkusegunduko distantziaz banatuta dauden eta Acrux A eta Acrux B (edo α1 Crucis eta α2 Crucis, edo α Crucis A eta α Crucis B) izenez ezagutzen diren hurrenez hurren. Bi osagaiak B motako izarrak dira, Eguzkia baino hainbat aldiz distiratsu eta masiboagoak. Acrux A izar bitar espektroskopiko bat da, zeinaren osagaiak α Crucis Aa (ofizialki Acrux izena jasotzen du, nahiz eta izen hori historikoki izar-sistema osoa izendatzeko erabilia izan) eta α Crucis Ab diren. Lehen bikote honetako osagaiek hirurogeita hamasei eguneko orbita-periodoa dute euren grabitazio-zentroarekiko eta unitate astronomiko bateko distantziaz banatuta daude. Acrux C urrutiago kokatzen den bizilaguna da, hiru izarrez osatua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13102
* Commonscat Multimedia: Alpha Crucis

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q13102
* Commonscat Multimedia: Alpha Crucis
**Halimah binti Yacob** (Singapur, 1954ko abuztuaren 23) Singapurreko abokatu eta politikaria da. 2017ko Irailaren 14tik, bertako presidente gisa jarduten du. 2013tik 2017ko abuztuaren 7ra arte Legebiltzarreko buru izan zen. Etnikoki malaysiarra da.

Biografia
---------

Yacob, izatez Singapurreko etnia txiroenaren parte da, armadako eskalafoi boteretsuenetan ordezkaririk ez duena eta epaileen artean oso kide gutxi dituena.

Jatorri indiarra eta malaysiarra duten gurasoen alaba da. Zuzenbidea ikasi zuen Singapurreko Unibertsitate Nazionalean. Sindikalista gisa lan egin zuen eta 1959tik herrialdea gobernatu izan duen Herri Ekintzako Alderdiarekin hasiera eman zion bere ibilbide politikoari.

2001. urtean diputatu gisa sartu zen Legebiltzarrean eta lehen ministro kargua 2011. urtean eskuratu zuen; kirol, gazteri eta komunitate garapen arloetako idazkari bezala.

2013ko urtarrilean Singapurreko Legebiltzarreko bederatzigarren presidentea bihurtu zen eta lehen emakumea izan zen kargu hori eskuratzen.

2017ko abuztuaren 7an dimisioa eman zuen Legebiltzarreko presidente eta Parlamentuko kide gisa, bai eta, APA alderdiko kide gisa ere, 2017ko Singapurreko hauteskundeetan parte hartzeko.

Singapurreko presidentea
------------------------

Yacob Singapurreko lehen presidente izan zen hautetsontzietatik pasa gabe.

Tony Tan zazpigarren presidentearen ondorengoa izan zen automatikoki, hau da, ez zuen bozkatu behar izan. Izan ere, 2016an Konstituzioaren erreforma onartu ondoren legeak biltzen zituen baldintzak betetzen zituen hautagai bakarra zen. Erreformaren arabera, presidentetzarako hauteskundeak Estatuko etnietako bati erreserbatzen zaizkio, baldin eta talde horretako hautagai bakar batek ere ez badu eserleku hori izan azken 30 urteetan.

Erreformaren helburua etnia gutxituei Lehendakaritzarako bidea erraztea zen. Urte horretan malaysiar etniari egokitu zitzaion, Malaysiako azken presidentea Yusof Ishak (1965-1970) izan zelako. Horrez gain, kargu publiko garrantzitsu bat bete izana edo konpainia baten exekutibo nagusia izatea (gutxienez 500 milioi dolar singapurtar, 371 milioi dolar edo 360 milioi euro inguru) eskatzen zen eta Parlamentuaren buru izan zelako baldintza hori betetzen zuen. Beste bi kandidatuak, Mohamed Selleh Marican eta Farid Khan Kaim Khan, ezin izan ziren aurkeztu, euren enpresen balioa txikiagoa zelako.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5642345
* Commonscat Multimedia: Halimah Yacob

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 6647152502735410800008

 |

* Wd Datuak: Q5642345
* Commonscat Multimedia: Halimah Yacob
**Maria Primitiva "Mari" Beraza Leibar** (Anoeta, Gipuzkoa, 1929ko otsailaren 23a – Mexiko, 1986ko abenduaren 26a) erreketista profesional izan zen. 21 urtez, 1946tik 1967ra jokatu zuen Madrilgo eta Mexikoko frontoietan, "Beraza I" izengoitiaz.

Biografia
---------

Mari edo Maritxu, hala deitzen zioten, 1929an jaio zen Anoetan, Buztina baserrian, Modesto-enea tabernaren ondoan. Txikitan plazara joaten ziren jolastera, eliz atarian aritzen ziren pilotan herriko neska-mutilak. Begirale bat ibiltzen zen handik eta Donostian erraketarekin proba bat egitea proposatu zien. Haren ahizpa Rosario, ahizpetan zaharrena, ere joan zen, Mari eta Julitarekin (hiru urte zaharragoa), baina ez zitzaion gustatu. Beste biei bai.

Erraketista ibilbidea
---------------------

Groseko frontoian hasi ziren jokatzen. Handik Madrilera egin zuten jauzia bi ahizpek. Urte batzuk geroago Milagros, ahizpa gazteena ere joan zen. Han zenbait urte egin zituzten, tarteka beste hiri batzuetako frontoietan ere jokatuz, Bartzelonan eta Palman. 1952an Mari eta Julita Mexikora joan ziren. Itsasontziz hiru hilabeteko bidaia izan zela kontatzen zuten.

Mexikon egunero jokatzen zuten, kinielak ere izaten ziren, hilean pare bat egun bakarrik libratuz, baina oso ondo irabazten zuten. Hiriburuko frontoietan eta Acapulcon jokatu zuen.

Heriotza
--------

Mexikon hil zen Mari Beraza 1986ko abenduaren 26an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Maria Primitiva (Mari/Marichu) Beraza Leibar Beraza» *datubasea.raketistak.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-03).[*Betiko hautsitako esteka*]
2. 1 2    «Julita Beraza raketista anoetarra hil da, Mexikon - Anoeta» *Tolosaldeko ataria* (Noiz kontsultatua: 2023-01-03).

Kanpo estekak
-------------

* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas

* Erraketistak lehen eta orain. Dokumentala

* Emakume erraketistak. Erakusketa
* Erraketistak, aitzindariak pilotaren munduan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116002248

 |

* Wd Datuak: Q116002248
**Mebsuta**, ε Geminorum (ε Gem / 27 Geminorum) izarraren izen arrunta da. +2,98ko itxurazko magnitudeduna, Gemini konstelazioko bosgarren izarrik distiratsuena da. Bere izena, antzinako tradizio arabiarretik dator, non Mekbuda (ζ Geminorum) izarrarekin batera, lehoi baten erpeak eratzen zituen. Honela, Mekbuda izena, gorde herpeari dagokion esaldi batetik datorren bitartean, Mebsutak, luzatutako herpeari erreferentzia egiten dio. **Melucta** eta **Meboula**, antzina Mebsutari eman zitzaizkion izenak dira.

Mebsuta, izar supererraldoi hori arraro bat da, G8Ib mota espektralekoa eta 4360 gradu Kelvin dituena azalean. 7600 eguzkirena bezalako argitasunarekin, begi hutsez ikus daiteke, 900 argi urtera dagoen arren. Gure Eguzkia baino askoz handiagoa da, eguzki diametroa baino 150 aldiz handiagoa den diametro batekin. Gure Eguzki Sistemaren erdian jarriz gero, bere azalera, Artizarraren orbitaraino iritsiko litzateke. Bere masaren arabera, 7 eta 9 arteko eguzki masan estimatua, Mebsuta, justu, bere bizia nano zuri bat bezala amaitzeko mugan dago. Muga hau gainditzen badu, supernoba bezala eztanda egingo du.

Mepsutak, lagun bisual bat du, beragandik 2 minutu sexagesimalez banandua, lagun honi buruz, izar bikoitz optiko bat zela pentsatu zelarik. Baina, bere ezaugarriek (K motako izar eboluzionatu bat da), Mebsutaren berdina den distantzia bat iradokitzen dute. Beste alde batetik, Mebsutaren adina, gehienez ere 50 milioi urtekoa dela kontutan hartuta, ezin daiteke Mebsuta baino masa txikiagoa duen eta eboluzionatuagoa dagoen izar lagunik. Behatutako "laguna", ziur asko, soilik Mebsutaren inguruetatik igarotzen da.

Mebsuta ekliptikatik gertu dagoenez, Ilargiak estal dezake, eta, batzuetan, baita planetaren batek ere. Azken ezkutaketa, 1976ko apirilak 8an gertatu zen, orduan, Martitzek ezkutatu zuelarik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1416569
* **Astronomia**
* SIMBAD: \* eps Gem

 |

* Wd Datuak: Q1416569
**Guillermo León Sáenz Vargas** (Bogota, 1948ko uztailaren 22a - Suárez, 2011ko azaroaren 4a) **Alfonso Cano** moduan ezagutua, FARC-EPko mendebaldeko blokeko nagusia izan zen 2008ko maiatzaren 25etik gutxienez, Manuel Marulandaren ordez. Azken honen heriotzaren ondoren munduan denbora gehien gerrillari gisa aritu zena kontsideratzen da. Antropologoa izan zen eta horrez gain zuzenbide ere ikasi zuen.

1970eko hamarkadan Kolonbiako Alderdi Komunistan militatu zuen. Bertan bertako arduradunetako bat izatera heldu zen. Garai horretan nahikotan atxilotua izan zen. 1980ko hamarkadan gerrillan sartu zen eta Union Patroticaren sorreran parte hartu zuen, Belisario Betancur presidentearekin egindako bake negoziazioen parte gisa.

Paramilitarrek eta militarren Union Patrioticako 3.000 militante desagerrarazi edo erail zituzten eta orduan FARCeko ipar-ekialdeko atalaren arduraduna izan zen, Uraba eskualdean, Panamarekin mugan. 2000tik aurrera Kolonbia Berriko Mugimendu Bolibartarraren arduraduna izan zen. Bere aurka 47 atxilotze agindu zituen, horietako bat Interpolena. Hala ere Cesar Gaviriarekin Caracasen eginiko negoziazioetan eta Mexikoko Tlaxcalan egin zirenetan berak hartu zuen parte.

2011n Kolonbiako Armadak *Operación Odiseo* izeneko setioan tiroz hil zuen.

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Alfonso Cano*** Aldatu lotura Wikidatan |

1. ↑    *Top commander of Colombia's FARC group killed: gov't.*  Xinhua News Agency 2011-11-5.
2. ↑    *'Alfonso Cano', FARCen liderra hil da Kolonbiako eraso batean.*  EiTB 2011/11/05.[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q325940
* Commonscat Multimedia: Alfonso Cano

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 305128647
* LCCN: n2013044183

 |

* Wd Datuak: Q325940
* Commonscat Multimedia: Alfonso Cano
*Artikulu hau izarrari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Antares (argipena)».*

**Antares** deritzo **α Scorpii** izarrari; hau da, Scorpius konstelazioko izarrik distiratsuena da. +0,96ko itxurazko magnitudea du, eta 16. izarrik distiratsuena da gaueko zeruan. Aldebaran, Spica eta Regulusekin batera, ekliptikako 4 izarrik distiratsuenen artean dago.

Izena
-----

**Antares** izena antzinako grekotik dator (Άντάρης), eta «antiAres» esan nahi du, hau da, «antiMarte», kolore gorrizta baitu eta gaueko zeruan Marterekin lehian sartzen baita, Martetik gertu agertzen baita maiz.

Arabieraz, **Kalb al Akrab** izena du, hau da, «eskorpioiaren bihotza», Scorpius konstelazioaren erdian baitago.

Ezaugarriak
-----------

Antares superraldoiaren eta Eguzkiaren arteko konparazioa. Arcturus izarra ere agertzen da irudian.
Antares supererraldoi gorri bat da, eguzki-sistematik 550 argi-urtera kokatua, gutxi gorabehera. Guregana hurbiltzen ari da 3,4 km/s-ko abiaduran. Haren argitasuna, espektro ikusgaian, Eguzkiarena baino 10.000 aldiz handiagoa da. Haren gainazaleko tenperatura 3.600 kelvin "besterik" ez da; beraz, bere argitasunaren parte handi bat infragorrian igortzen du. Tenperaturatik eta argitasunetik, jo daiteke haren erradioa 645 eguzki-erradio dela. Gure eguzki-sistemaren erdian balego, haren gainazala Marteren orbitaz haratago iritsiko litzateke.

Antaresen masa Eguzkiarena baino 15-18 aldiz handiagoa da, eta supererraldoi gorria da, hau da, supernoba gisa leher egin lezake beharbada milioi bat urte igaro baino lehen, eta, hondakin gisa, neutroi-izar bat edo zulo beltz bat utzi.

Masaren aldean tamaina erraldoia duenez, oso dentsitatea txikia du, Eguzkiarena baino askoz txikiagoa.

Antaresek sistema bitar bat eratzen du B2.5 klaseko izar zuri-urdin batekin: **Antares B**. Hiru arku-segundoko tartea dago bien artean, Lurretik ikusita. Espazioan, gutxi gorabehera 550 UA-ko distantzia dago bien artean, eta 2.500 bat urteko orbita-periodoa dute. Antares Bk +5,5eko magnitudea du, eta haren argitasuna Antaresena baino 370 aldiz txikiagoa da. Hala eta guztiz ere, gure Eguzkia baino 170 aldiz argitsuagoa da. Johann Tobias Bürg-ek aurkitu zuen 1819an.

Behaketa
--------

Maiatzaren 31ren ingurua da garairik egokiena Antaresi begiratzeko, orduan Eguzkiarekin oposizioan baitago; garai horretan, Antares ilunabarrean ateratzen da, eta egunsentian ezkutatzen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3
2. ↑

Kanpo estekak
-------------


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12166
* Commonscat Multimedia: Antares

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00353/eu\_a\_3533/a3533
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q12166
* Commonscat Multimedia: Antares
**Valentin Sergeievitx Pavlov** (errusieraz: Валентин Сергеевич Павлов; Mosku, Errusia, 1937ko irailaren 27a - Mosku, Errusia, 2003ko martxoaren 30a) errusiar politikaria eta ekonomista izan zen. Moskuko Ekonomia Institutuan egin zituen ikasketak. Ekonomiari buruzko lan zientifikoak idatzi zituen, eta 1986an Sobiet Errepublika Sozialisten Batasuneko (SESB) Finantzetako ministrorde izan zen. 1989an Finantza Ministerioaren ardura bere gain hartu zuen, Nikolai Ryzhkoven gobernupean. Oposizioak herrialdean zegoen finantza-kaos handiaren erantzule zuzena izatea leporatu zion.

1991ko urtarrilean, SESBeko sobiet gorenak lehen ministro hautatu zuen, Mikhail Gorbatxovek hala proposatuta. Pavlov erabat lehendakariaren mendean zegoen gobernu bateko buru izan zen, eta ahalmen handiak eman zizkion Gorbatxovi. Handik gutxira, Legebiltzarrak ontzat hartu zuen krisiari aurre egiteko prestatu zuen plangintza: zerga-gastuak gutxitzea, jabegoaren pribatizazio-prozesua laguntzea, industria txikien eta denden sorrera sustatzea. Halaber, atzerritar enpresen inbertsioen alde egin zuen. Lehendakariari esan gabe, baina Defentsako ministroaren, Barne-ministroaren eta KGBko lehendakariaren babesa zuela, bere ahalak handitzeko eskaria egin zion Legebiltzarrari. Larrialdi Egoerarako Estatu Batzordean parte hartu zuen, 1991ko abuztuan, Gorbatxoven aurkako estatu-kolpean. Kolpeak huts egin zuen, eta Gorbatxovek kargutik kendu zuen bera. Saldukeriaz akusatu zuten, eta kartzelan sartu. 1994ko otsailean atera zen kartzelatik, 1991ko kolpeagatik edota 1993ko matxinadengatik kartzelan zeuden guztiak bezala, Dumak (Legebiltzarreko Behe Ganberak) emandako amnistiari esker.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q435367
* Commonscat Multimedia: Valentin Pavlov

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 42649865
* ISNI: 0000000116297193
* GND: 119503182
* LCCN: n86087303
* SUDOC: 074024930
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04778/eu\_p\_0956/p0956

 |

* Wd Datuak: Q435367
* Commonscat Multimedia: Valentin Pavlov
**Miguel Pelay Orozco** (izengoitia: *Olarso*) (Donostia, 1913ko martxoaren 6a - 1998) gipuzkoar idazlea izan zen.

Biografia
---------

Kontularitza-ikasketak egin zituen Donostian; 1941-1951 urteen bitartean, Caracasen bizi izan zen, eta *Ekin* taldea sortu zuen beste hainbat idazlerekin batera. Garai hartakoak dira *La atracción del crepúsculo* (1946), *El ritmo de la época* (1948), *Retablo vasco* (1946) eta *A la sombra de Aitzgorri* (1951). Isilaldi luze baten ondoren, berriz hasi zen argitaratzen: *La ruta de Baroja* (1962), *Diálogo del camino* (1962), *El escritor y su brújula* (1964). Pio Barojari eta Jorge Oteizari buruz liburu jakingarriak eman zituen argitara: *Baroja y el País Vasco* eta *Oteiza, su vida, su obra, su pensamiento, su palabra* (1978). Euskaraz artikuluak idatzi zituen, *Oarso*, *Zeruko Argia*, *Goiz-Argi*, *Jakin* eta *Aranzazu* agerkarietan. 1992an Espainiako Gerra Zibilari buruzko *Preludio sangriento* nobelarekin Zilarrezko Euskadi Saria irabazi zuen; eleberri hori 1943an argitaratu zuen lehenengo aldiz. Urte berean kaleratu zen *Ayer y hoy de un escritor* izan zen bakarka argitaratu zuen azkeneko lana. Haren lanetan euskara batuaren aurkako jarrera militantea izan zuen, esaterako *Gran país, difícil país* (1970) eta *La encrucijada* (1971) saiakeretan.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Pelay Orozcoren biografia Hamaika Bide Elkartearen webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263579
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 114483195
* ISNI: 0000000081827341
* BNE: XX968844
* GND: 1056375035
* LCCN: n79127081
* Tabakalera ID: 64378
* SUDOC: 137589239
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 123305
* Lur: 04795/eu\_p\_1127/p1127

 |

* Wd Datuak: Q12263579
**Zhdanov Doktrina** (batzuetan **zhdanovismo** edo **zhdanovxtxina**; errusieraz: доктрина Жданова, ждановизм, ждановщина) Sobietar Batasunaren doktrina kultura izan zen, Komite Zentraleko idazkari Andrei Zhdanovek idatzia, 1946an. Doktrina honen arabera mundua bi esparrutan banatzen zen: "inperialista", AEB buru zuena; eta "demokratikoa", Sobietar Batasuna buru zuena.

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Wikitekan** bada UEUren liburu batetik ateratako testu zatia: Zhdanov txostena |
| *Liburu osoa: Gaur egungo munduaren historia, 1945-2009* |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Amerikar espantsionismoaren bitartez mundua menderatzea da Ameriketako Estatu Batuetako korronte espantsionista berriaren helburua. Korronte berri horrek sendotu egin nahi du Ameriketako Estatu Batuek duten monopolioa nazioarteko merkatuetan. Lehiakide nagusi biak —Alemania eta Japonia— desagertu direlako eta bazkide kapitalistak ahuldu direlako sortu da Amerikaren aipatutako monopolioa |  » |
| —. Testu osoa irakurtzeko Wikisourcen duzu eskuragarri |

Zhdanov doktrinaren helburu nagusia honako esaldian laburbiltzen zen: "Sobieetar kulturan posible den gatazka bakarra ongiaren eta onenaren arteko gatazka da". Zhdanovismoa laster bilakatu zen Sobietar kulturaren politika, eta sobietar artista, idazle eta *intelligentsia*ko kideek, oro har, alderdiaren ildo honekin bat egin behar zuten. Berau betetzen ez zuten artistek jazarpena izateko arriskua zuten. Josif Stalinen heriotzarekin, 1953an, doktrina bertan behera geratu zen.

1946an bi aldizkari literarioren aurka erabili zen doktrina hau, *Zvezda* eta *Leningrad*, Mikhail Zoxtxenko eta Anna Akhmatovaren lan satirikoak argitaratzeagatik. Lehenago historialari batzuk ere salatu zituzten, Errusiako egile klasikoetan Jean-Jacques Rousseau, Molière, Lord Byron edo Charles Dickensen influentzia zegoela adierazteagatik.

1948ko otsailaren 10ean musikaren inguruko beste dekretu bat egin zen, eta **kanpaina anti-formalista**ren hasiera izan zen. Hasieran Vano Muradeliren opera baten aurka zen, baina laster edatu zen Dmitri Xostakovitx, Sergei Prokofiev edo Aram Khatxaturianem aurka. Xostakovitxek berak idatzitako *Rayok anti-formalista*n politika honen satira egiten zen. Kondenatutako musikarien berrezartzea 1958ko maiatzaren 28an egin zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Martínez Rueda, Fernando; Aizpuru Murua, Mikel.  (2011). *Gaur egungo munduaren historia, 1945-2009.*  Udako Euskal Unibertsitatea ISBN 9788484383345..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1899501
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1899501
S

**Italiako Erresuma**, 1861ean Italiako errege koroatu zen Vittorio Emmanuele II.a buru zuen Italiaren bateraketaren (1848-1870) ondoren sortu zen estatua izan zen. Italiako Erresumak, bi mundu gerretan parte hartu zuen. Hain zuzen ere, Bigarrenean parte hartu izanak eraman zuen desagerpenera, 1946an erreferendum bat egin ondoren, non errepublika sistema garaile irten zen monarkikoaren aurrean, azken honek, gerran zehar galdu zuen ospearen ondorioz. Azkenik, 1946ko ekainak 2an, Italiako Errepublika aldarrikatu zen.

Historia
--------

Vittorio Emmanuele II.a, Italiako lehen erregea
1849an, Vittorio Emmanuele II.a, Sardiniako errege eta Savoiako duke koroatua izan zen. Errege hau izan zen, penintsularen zati gehienaren bateraketaren buru izan ondoren, 1861ean Italiako errege koroatua izatea lortu zuena. Honen biloba Viktor Emanuel III.ak 1946ko maiatzean Hunberto II.a oinordekoaren mesedetan utzi zuen tronua. Urte bereko ekainean errepublika aldarrikatua zen.

1861etik 1922 arte, Italia, sufragio mugatuen bidez aukeratutako legebiltzar bat zuen monarkia konstituzionala izan zen (lehen gizonezkoen sufragio unibertsala 1913an egin zen). Lehen Mundu Gerran lortutako garaipenaren ondoren, Italiak bere lurraldea hedatu zuen, ordura arte Austriar-Hungariar Inperioarenak ziren lurraldeekin: Trieste, Trentino, Hegoaldeko Tirol eta Istria

### 1922tik 1943 arte

Benito Mussolini lehen ministro zuen diktadura faxista bihurtu zen.

Kanpo politikari dagokionez, Italiako Erresuma (berandu elkartu zelako) Afrikaren banaketatik kanporatua izan zen Berlingo konferentzian. Hala ere, koloniak ezarri ahal izan zituen Libia, Etiopia, Somalia eta Eritrean.

Hegoaldeko Erresuma
-------------------

Hegoaldeko Erresuma (italieraz: *Regno del Sud*), 1943ko iraila eta 1944ko ekaina arteko garaia ezagutzen da, Viktor Emanuel III.a erregea eta Pietro Badoglio Brindisin ezarri zirenean, aliatuek hartutako lurraldea. Garai hau, Italiako Errepublikaren aldarrikapenarekin amaitzen dena, beste lautan banatzen da.

* Erregeartea: 1943ko irailak 8ko arratsaldetik, Badogliok, aliatuekin armistizioa adierazten zuen aldarrikapena egin zuenean, Viktor Emanuel III.ak Erromatik ihes egin zuen unearekin bat egin zuena, erregea eta bere familia Brindisin agertu ziren arte.
* Italiako Erresuma: hiriburua Barin zuena, 1943ko irailak 9tik 1944ko ekainak 4rarte
* Hunberto II.a printzearen erregeordetza: 1944ko ekainak 5etik 1946ko maiatzak 9 arte.
* Hunberto II.aren erregealdia: 1946ko maiatzak 9tik ekainak 2 arte, erregea, Errepublika aldarrikatu ondoren erbesteratu zenean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q172579
* Commonscat Multimedia: Kingdom of Italy (1861-1946)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 236812499
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q172579
* Commonscat Multimedia: Kingdom of Italy (1861-1946)
*Panaeolus fimicula*

Sinonimoak: *Agaricus fimicola*, *Coprinarius fimicola*, *Panaeolus dunensis*

Arriskutsua, toxikotasuna baieztatu ez bada ere, pozoitsuak diren ahaideak ditu.

Deskribapena
------------

**Kapela:** Txikia, 3 cm arteko diametrokoa, ganbila edo kanpai itxurakoa, ertza eta kapelaren azala leuna, errezelaren aztarnarik gabea, ez da higrofanoa, arre kolorekoa (argiagoa edo ilunagoa).

**Orriak:** Sabeldunak, adnatuak, grisaxka kolorekoak, espora-jalkinaren ondoren ilundu egiten dira eta ertz zuriarekin.

**Hanka:** Luzetara ildaskatua, pruinaduna, zurixka, zahartzean ilundu egiten da.

**Haragia:** Urria, lehorra, grisaxka kolorekoa. Zapore meleka. Espora-jalkin beltza.

**Etimologia:** *Panaeolus* terminoa, grezieratik dator "panaiolos" hitzetik, "pas pasa pan" = dena, eta "aiolos" = hainbat kolorekoak.

Jangarritasuna
--------------

Zalantzazkoa. Toxikoa izan daiteke.

### Nahasketa arriskua

*Panaeolus ater* delakoa ez da hain koprofiloa. *Coprinus* generokoek orri delikueszenteak izaten dituzte.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean. Ganadua dabilen larreetan eta zelaietan, behien gorotzetan.

### Banaketa eremua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 264 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Calvo Pérez Javi.  (2006). *El mundo de las setas.*  Asociacion Micológica Fungipedia.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia..
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Velazquez Vergara José Ignacio, Suarez Gil Angela.  (2009). *Catalogo micológico.*  Banco de setas.
**Hulda** (hebreeraz: חֻלְדָּה‬‎) Hebrear Biblian aipaturiko profeta bat izan zen (2 Erg 22:14-20 eta 2 Kro 34:22-28). Juduen tradizioarekin bat eginez, zazpi profeten arteko bat zen, Sara, Miriam, Debora, Ana, Abigail eta Esterren ondoan. Solomonen Tenpluan aurkitutako Liburu baten aurkikuntzaren ondoren, Josias erregearen agintaldian, Hilkiah, Acbor, Saphan eta Asaiahren laguntzaz hari gerturatu zitzaien Lord-aren iritzia bilatzeko.

Bibliak Huldari buruz kontatzen duen guztia Erregeen Bigarren Liburuan eta Kroniken Bigarren Liburuan kokatzen da. Bere papera intrigaz betea dago, ez dauka aurretiko presentziarik eta ematen duenez, ez dauka istorioarekin erlaziorik.

Historia
--------

Jerusalemgo tenpluan Legearen Liburua (hebreeraz: סֵפֶר הַתּוֹרָה‎) aurkitu zenean, Josias erregeak bere arropak puskatu zituen hau esanez: "Jaunaren haserrea piztu da, gure gurasoek ez zituztelako liburu honetako hitzak bete". Josiasek bere funtzionarioak Jaunari kontsulta egitea bidali zituen, eta hauek, Hulda profetarengana bidali zituen.

Tradizioaren arabera, Huldaren hilobia, Jerusalemgo Tenpluaren ondoan (hegoaldean) dago. Horregatik, tenpluaren patioko ate batek "Huldaren Atea" izena zuen, hau baitzegoen hilobitik gertuen.

Huldaren mezua
--------------

Profetisaren mezua bi zatitan banatzen da: lehena (2 Erg 22:15-17), Jainkoak nazio juduari eman nahi zion mezua ematen duena; eta bigarrena (2 Erg 22:18-20), Jainkoak erregeari esaten diona deklaratzen duena.

Bi mezuak konektatuta daude, kausa eta arrazoi estruktura baten bitartez.

Nazioari zuzenduta dagoen mezuan, Jaunak hondamendi handi bat ekarriko diola Jerusalemi eta bere herritarrei dio. Honen arrazoia, herriak Jauna abandonatu zutela eta beste jainko batzuk gurtzen hasi zirela zen.

Erregeari bidalitako mezuak, Josias gizon otzana izan zelako, bere oinordekoekin bilduko zela eta ez zuela hondamendi hura ikusi beharra izango zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q583207
* Commonscat Multimedia: Tomb of Huldah

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 1638036
* GND: 122641116
* LCCN: n90697785
* NLA: 61542758

 |

* Wd Datuak: Q583207
* Commonscat Multimedia: Tomb of Huldah
Kronborg gazteluaren airetiko ikuspegia
Kronborg gaztelua
**Kronborg gaztelua** (danieraz *Kronborg Slot*) Danimarkako Helsingør herrian kokaturik dagoen gaztelua da. Mundu mailan famatua egin zen bertan inspiratu zelako William Shakespeare idazle ingelesa Hamlet idazterako orduan. Parean daukan Suediako Helsingborgekin batera Itsaso Baltikorako sarrera kontrolatzeko eraiki zen itsasarteko aduanak emandako dirua erabiliz.

Historia
--------

Pomeraniako Erik erregeak Øresund itsasartea igarotzeko itsasontziek bidesaria ordaindu behar zutela erabaki zuen, eta hau gauza zedin 1420. urtearen inguruan gotorleku bat eraiki zuen, *Krogen* izena jarri ziona. 1585. urtean Frederik II erregeak gotorlekua handitzea erabaki zuen eta *Kronborg Slot* izena jarri zion gazteluari. Europan zegoen berpizkundeko gaztelu handiena zen orduan. 1629. urtean su hartu zuen eta Kristian IV.ak berreraikitzeko lan handiak egin arren gazteluaren barnealdeak ez zuen garai bateko dotorezia eskuratu. 1658. urtean suediarrek erasotu zuten eta gazteluak ahulguneak erakutsi zituenez 1688 eta 1690 artean kanpoko izar itxurako harresiak eraiki zituzten, garaiko Europako gaztelurik indartsuena kontsideratua izan zelarik.

1739 eta 1900 artean Kronborg gaztelua kartzela izan zen. Preso entzutetsuak ere izan zituen, tartean Danimarkako Caroline Mathilde erregina.

2000. urtean Unescok Gizateriaren Ondare izendatu zuen Kronborg gaztelua.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Kronborg gazteluaren web orri ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q189358
* Commonscat Multimedia: Kronborg Castle

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 172213867
* GND: 4322988-8
* LCCN: no2009058277
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 1588209
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 696
* FBB: 6033278

 |

* Wd Datuak: Q189358
* Commonscat Multimedia: Kronborg Castle

  


| * i
* e
* a
Gizateriaren Ondarea Danimarkako Erresuman |
| --- |
| Danimarka | Jellingeko tumulu, harri errunikoak eta eliza  •  Kronborg gaztelua  •  Roskildeko katedrala  •  Wadden itsasoa | Danimarkako banderaDanimarkako banderaGroenlandiako banderaGroenlandiako bandera |
| Groenlandia | Ilulissateko izotzezko fiordoa |