recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Efstratios Dimitriou** (hebreeraz: Πόστράτιος Πημητρίος‎; Alexandria, Egipto, 1945eko apirilaren 22a - New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1979ko ekainaren 13a), **Demetrio Stratos** bezala ezagutua, greko-italiar lirista, multi-instrumentalista, musika ikertzailea, eta italiar rock talde progresiboko abeslaria izan zen.

Alexandrian (Egipto) jaio eta hazi zen, eta pianoa eta akordeoia ikasi zituen Kontserbatorio Nazionalean. 1957an Nikosiara bidali zuten, Ziprera, eta, 17 urterekin, Milanera (Italia) joan zen bizitzera, Politecnico di Milano Unibertsitateko Arkitetura Fakultatera; bertan bere lehen musika taldea eratu zuen. 1967an, Demetrio Stratos Adriano Celentanoren I Ribelli talde italiarrean sartu zen, eta 1972an Area sortu zuen.

Stratosek disko asko grabatu zituen, eta hainbat jaialdi antolatu zituen Italia, Frantzia, Portugal, Suitza, Herbehereak, Kuban eta Ameriketako Estatu Batuetan, baita bakarlari eta beste artista batzuekin elkarlanean ere. Mogol, Lucio Battisti, Gianni Sassi, Gianni Emilio Simonetti, Juan Hidalgo, Walter Marchetti, John Cage, Tran Quang Hai, Merce Cunningham, Jasper Johns, Andy Warhol, Grete Sultan, Paul Zukofsky, Nanni Balestrini, Claude Royet-Journoud eta Antonio Porta artistekin egin zuen lan.

Etnomusikologia, ahotsaren-heapena, asiar musika-kantak, musikologia konparatua, bokaltasun etnikoaren arazoa, psikoanalisia, ahozko hizkuntzaren eta psikearen arteko harremana eta hitz egindako hizkuntzaren mugak aztertu ziten. 7.000 Hz-ra iritsi ahal izan zen, baita diplofonia, triplofonia eta kuadrafonian abestu ere. Daniel Carlosek deskribatu du espektro akustikoaren demultiplikazioaren bidez monodia txikitu zuen pertsona bezala. Haren ahozko gaitasunak aztertu eta dokumentatu egin ziren.

Stratos 1979ko ekainaren 13an hil zen New York hiriko Memorial ospitalean, 34 urte zituela, bihotzekoak jota. Bere baitan aldarrikaturiko eginkizuna hizkuntzaren eta melodia liriko klasikoaren esklabotzat jotzen zuen ahozko adierazpena askatzea zen. Askapen psikologiko eta politikoko tresnatzat jo zuen ahots-potentzialaren esplorazioa. Bere ikerketak eta ahotsa musika-tresna gisa ezagutzeak *ethos* hau giza ahots-gaitasunaren mugaraino eraman zuten. Bere lana kritikari eta hizkuntzalari askok garrantzitsutzat jotzen dute ahozko teknika esperimental eta ahots-teknika berrien esplorazioan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Gnosis Ratings» *gnosis2000.net* (Noiz kontsultatua: 2021-01-18).
2. ↑   «Cronologia» *digilander.libero.it* (Noiz kontsultatua: 2021-01-18).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1185463
* Commonscat Multimedia: Demetrio Stratos

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 13624687
* ISNI: 0000 0001 1932 4601
* BNF: 171076239 (data)
* GND: 1011400995
* LCCN: n81000960
* Tabakalera ID: 105679

 |

* Wd Datuak: Q1185463
* Commonscat Multimedia: Demetrio Stratos
Marteko haitz baten satelite irudia, itzalek Marteko Aurpegia ezaguna eratzen dutena.
Aurpegi tristea duen iratzargailu bat.
**Pareidolia** (grezieratik: *para*, 'ondoan' eta *eidolon*, 'irudia') psikologian deskribatutako fenomeno bat da. Irudi aleatorio batean itxura ezaguna duten irudiak osatzeko gizakiok dugun joera azaltzeko erabiltzen da. Jeff Hawkinsek bere *memoria-aurresan* fenomenoan deskribatu zuen. Normalki aurpegiak ikusteko joera erakusten da, baita animaliak edo pertsona osoak ere.

Ez da hierofania bezala, hau da, gauza sakratuak ikustea, nahiz eta oso gertu dagoen psikologikoki.

Fenomeno ezagun bat Marteko Aurpegiarena da. NASAk Marten aurpegi baten antza zuen muino baten argazkia atera zuen eta hortik aurrera oso famatu bilakatu zen estralurtarren froga gisa.

Pareidolia Rorschachen Frogaren oinarria da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q506422
* Commonscat Multimedia: Pareidolias

---

 |

* Wd Datuak: Q506422
* Commonscat Multimedia: Pareidolias
Kurlandiako dukeen Rundale jauregiko sarrera
**Kurlandia** (livonieraz: *Kurāmō*; letonieraz: *Kurzeme*; errusieraz: Курляндия, *Kurshskii*; alemanez: *Kurland*) Letoniako mendebaldeko zati handiena hartzen duen eskualdea da. Antzina Mitau izan zen Kurlandiako hiriburua, gaurko Jelgava.

Itsaso Baltikoaren ertzean dago Kurlandia; Rigako golkoko lurrak dira nagusiki. Azaleraz, 26.000 km² inguru da Kurlandia.

Biztanleria
-----------

Jatorriz kuronioak, eskualdeari izena eman ziotenak, eta livoniarrak bizi ziren Kurlandian. Gaur egun letoniarrak eta lituaniarrak dira biztanle-talde nagusiak.

Historia
--------

Kurlandiako dukerria, 1740
1048. urtean daniarrek lurraldean eliza kristau bat eraiki zuten; 1158. urtean merkatari germaniarrak kokatu ziren inguruetan. XIII. mendetik aurrera Lituaniako Zaldunak ordenakoek hartu zuten lurraldea, eta gerora Ordena Teutonikoek.

XVI. mendean, Errusiako Ivan IV.a *Izugarriak* teutonikoak garaitu zituen, eta Kurlandia Poloniak eskuratu zuen: Kurlandiako dukerria, Polonia-Lituania Mankomunitatekoa (edo *Herrialde Bien Errepublika*) izan zen 1561-1795 bitartean.

XVII. mendean, livoniarren esku, Kurlandia ekonomikoki nabarmen garatu zen; koloniak ere lortu zituen: bat, Gambiako estuarioko uhartean, "San Andres" izena ipini ziotena eta Jacob gotorlekua eraiki zutena; eta beste bat Tobagon, "Kurlandia Berria" ipini ziotena.

Ana Ivanovna tsarina errusiarra Kurlandiako dukearekin ezkondu zenez, errusiarrek Kurlandian zeukaten eragina handitu egin zen. 1795. urtean Polonia banatu zenean, Errusiako probintzia bihurtu zen. 1919. urtetik aurrera Letoniakoa zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2008-05-30). *154. araua: Europako eskualde historiko-politiko nagusiak.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q185072
* Commonscat Multimedia: Courland

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148478493
* BNE: XX6117719
* GND: 4033801-0
* SUDOC: 027629392
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q185072
* Commonscat Multimedia: Courland
**Danielle Arciniegas Martínez** (Pereira, 1992ko maiatzaren 22a) kolonbiar aktore, modelo eta abeslaria da. Nazioartean ezaguna da Kolonbiako *Esmeraldas*, *Hijos de Sangra Azul* eta *Eu Sou Franky* telebista-ekoizpenetan parte hartzeagatik, non azken horretan Tamara Franco antzezten duen.

Biografia
---------

Danielle Kolonbiako Pereira hirian jaio zen. Germán Ossa, zinema kritikariaren eta Margarita Martínezen alaba, bi anai-arreba ditu: Alejandro eta Juliana. Familia giro artistiko batean hazi zen Arciniegas, bere aita Pereirako *Kritikaren Topaketa* filmeko zuzendaria baitzen. Lehen hezkuntza eta bigarren hezkuntza osoa La Enseñanza ikastetxean ikasi zuen.  1997an lau urte besterik ez zituela hasi zen antzezten, Lisandro Duquek zuzendutako "*Los niños invisibles*" sailean.

Nazioartean aintzatespenaren lehen lana Esmeraldas sailean izan zen 2015ean, Caracol Televisión kolonbiarrak egina, non Verónica Guerreroren bertsio gaztea antzeztu zuen.

Sebastián Vega aktore kolonbiarrarekin egon zen 2013 eta 2015 artean. 2017an, David Escobar Gallego Piso 21 musika taldeko abeslariarekin harremanetan hasi zen.

Danielle 2018ko irailaren 5etik David Escobar Gallego Piso 21 taldeko kidearekin ezkonduta dago.

Bikoteak bi alaba ditu:

Ella, 2018ko irailaren 7an jaio zen Medellín hirian.

Roma, 2020ko irailaren 7an jaioa, Medellín hirian ere.

Neskak zesarea bidez jaio ziren eta urtebetetze berdina partekatzen dute, bi urteko aldearekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28794236
* Commonscat Multimedia: Danielle Arciniegas

---

 |

* Wd Datuak: Q28794236
* Commonscat Multimedia: Danielle Arciniegas
**They Are We** Emma Christopher-ek zuzendutako film dokumentala da, 2014an ekoiztua. Sierra Leonan bahitu eta Kubara esklabo gisa eramandakoen oinordekoei buruzkoa istorioa izanik bi herrialdeetako irudiak ditu.

Laburpena
---------

Josefa izaneko arbaso bati esker, Pericon, Kuban, bada herri bat non jatorri Afrikarra duten dantza eta abestiak gorde diren. Kubatar hauek Gangá-Longobá dute izena. Emma Christopher-i esker kultura berezi horren jatorri zehatza aurkituko dute, Mokpangumba, baita abesten duten hizkuntza horren izena ere, Banta delakoa,

Sariak eta Aitortzak
--------------------

Dokumentala 2013an estreinatu zen. Harrezkero, 8.7 izarreko kalifikazioa jaso du imdb gunean. Gainera, sariak irabazi zituen Bare Bones International Film Festival, BronzeLens, DocMiami eta London Latin American jaialdietan.

Vanderbilt Unibertsitateko Latinoamerikako Ikasketa Zentroak bere curriculumean ezarri zuen dokumentala. Hezitzaileentzako gida bat sortu zuten, 62 informazio-orrialdekoa, ikasleei dokumentala nola erakutsi jakiteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   IMDb.  (2016-02-12). *They Are We (2014).* .
2. ↑   Vanderbilt University, Center for Latin American Studies. *An Educator’s guide to They Are We.* .
Greziar mitologian, **Enio** (antzinako grezieraz Ένυώ Enyố, "izua") "Hiri Suntsitzaile" homeroar epitetoagatik ezagutu zen antzinako jainkosa bat zen. Sarri, odolez estalirik eta gerra armak eramanez irudikatzen zen. Sarri, Fobos eta Deimosekin irudikatzen zen, Aresen laguntzaile bezala, gerraren jainko nagusia, eta bere ama zein arreba zela esaten da.

Tebasen eta Orkomenon, Όμολώϊα izeneko jaialdi bat ospatzen zen, Zeus, Demeter, Atenea eta Enioren omenez, eta, esaten zenez, Zeusek, homoloios epitetoa, Homoloisengandik jaso zuen, Enioren apaiz andere bat. Enioren estatua bat, Praxitelesen semeek egina, Atenaseko Aresen tenpluan altxatzen zen. Hesiodok, bere Teogonian aipatzen zituen Graien artean, Enio zegoen.

Erromatar mitologiako bere baliokidea, Belona zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q747657
* Commonscat Multimedia: Enyo (mythology)

---

* **Identifikadoreak**
* SUDOC: 240629442
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q747657
* Commonscat Multimedia: Enyo (mythology)
Gerra-aretoko operazio-mapa Bigarren Mundu Gerran.
Teoria militarrean, **operazio-artea** (errusierazko оперативное искусство edo operazio-gerra hitzetik ekarria) edo **gerra-maila operazionala** taktiken xehetasunak estrategiaren helburuekin lotzen dituen aginte-maila adierazten du.

AEBetako doktrina militar bateratuan, operazio-artea "komandanteen eta estatu nagusiaren ikuspegi kognitiboa da – Haien trebetasun, ezagutza, esperientzia, sormen eta judizioaren laguntzarekin –, indar militarrak antolatzeko eta erabiltzeko estrategiak, kanpainak eta operazioak garatzeko, helburuak, formak eta bitartekoak integratuz". Arte operazionala bere irismen politiko-militarraren arabera definitzen da, ez indarraren tamainaren, operazio-eskalaren edo ahalegin-mailaren arabera. Era berean, arte operazionalak teoria eta trebetasunak ematen ditu, eta maila operazionalak doktrina-egitura eta -prozesua ahalbidetzen ditu.

Operazio-artea funtsezko lau elementuz arduratzen da: denbora, espazioa, bitartekoak eta helburua. Tropen zuzendaritza eta baliabideen esleipena (mugatuak) (besteak beste) bezalako bitartekoen bidez, operazio-arteak helburu politikoak lortzea du helburu, botere militarraren sorkuntza eta aplikazio optimoak (edo ia optimoak, gutxienez) sortzen baititu. Adibidez, proposamenak sor daitezke defentsa-egiturak non eraiki, zenbat, zer motatakoak eta zenbat tropek tripulatuak; lider garrantzitsuek proposamen bat onar dezakete edo haien iruzkinen arabera berregin. XX. mendean zehar, operazioen ikerketan sortu zen eremua loratu egin zen logistika hobetzeko eta erabakiak hartzeko ahalegin militarren ondorioz. Operazio-artea taktika-maila txikienaren (gudu-zelaian edo handik gertu borroka-indarrak antolatzea eta erabiltzea) eta estrategia-maila gorenaren (maila altuko eta epe luzeko antzerki-operazioen alderdiak eta gobernuaren lidergoa barne hartzen dituena) artean dago. Sobietar Batasuna izan zen pentsamendu militarraren hirugarren maila hori ofizialki bereizi zuen lehen herrialdea, bere indar armatuek 1920ko eta 1930eko hamarkadetan garatu eta Bigarren Mundu Gerran erabili zuten operazio nagusien teoria militarraren zati gisa sartu zenean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Elhuyar Hiztegia
2. ↑  Richard Simpkin, *Race to the Swift: Thoughts on Twenty-First Century Warfare*, Brassey's, 2000 24. orr.
3. ↑   **(Ingelesez)** Department of the Army.  (2012ko maiatza). *Army Doctrine Reference Publication (ADRP) 5-0, The Operations Process.*  Washington, DC: Government Printing Office, 2–4 or..
4. ↑   Simpkin, Richard E..  (1987). *Deep battle: The brainchild of Marshal Tuchachevskii.*  Londres: Bassey's Defence Publishers, 24 or. ISBN 0-08-031193-8..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2287072

 |

* Wd Datuak: Q2287072
**John Pritchard** (Londres, 1921eko otsailaren 5a - San Frantzisko, 1989ko abenduaren 5a) britainiar orkestra zuzendaria izan zen.

Debuta Londresen egin zuen, Derby String orkestrako zuzendari gisa, 1943tik 1945ra. 1948an Glyndebourneko jaialdiko abesbatzeko zuzendari izendatu zuten. 1951n Fritz Buschen ordez aritu zen *Don Giovanni* operan, eta harrezkero Mozarten hainbat opera zuzentzeko enkargua izan zuen. Liverpooleko Errege Orkestra Filarmonikoko musika zuzendari izendatu zuten, eta Pitchardek orkestra horretako egitura eta errepertorioa berritu, eta bere garaiko musika-ziklo bat sortu zuen, *Musika bizia*. 1962tik 1966ra Londresko Orkestra Filarmonikoko zuzendari izan zen, eta orkestra horrekin Ekialde Hurbila, Estatu Batuak eta Txina ezagutu zituen.

Izan ere, atzerrian ere lan ugari egin zituen Pitchardek: 1963an Estatu Batuetan izan zen, Pittsburgheko Orkestra Sinfonikoan; Aix-en Provenceko jaialdian, 1963an; Salzburgoko jaialdian eta Buenos Airesko Colón antzokian, 1966an; New Yorkeko Metropolitan Operan, 1971n; Parisko Operan, 1981ean. 1975ean Shakespearen saria irabazi zuen Hanburgon. Koloniako Operako zuzendari izan zen 1978tik 1989ra, Bruselako Monnaie Errege Antzokiko musika-zuzendaria 1982tik 1989ra, Londresko BBCko Orkestra Sinfonikoko buru 1982tik 1989ra, eta San Franciscoko Operako zuzendari 1986an.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q43334
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 23683974
* ISNI: 0000 0001 1608 1245
* BNE: XX1285274
* BNF: 13898691j (data)
* GND: 119266628
* LCCN: n81018644
* NKC: xx0191792
* CiNii: DA04099826
* SNAC: w6001rc7
* SUDOC: 078618126
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05001/eu\_p\_3181/p3181
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q43334
Lehen Mundu Gerrari amaiera eman zion 1918ko azaroaren 11ko armistizioaren ospakizuna Filadelfian (AEB).
**Armistizioa** borrokan diharduten herrien edo armaden artean itundutako borroka etena da. Nazioarteko zuzenbide publikoan antolatuta dago; gerran sartuta ez dagoen beste estatu baten artekaritzaren ondorioz lortutako akordioa izaten da gehienetan. Lekuan lekukoa edo orokorra izan daiteke armistizioa. Lehenengo modura bada, lurralde jakin bati dagokio etena, eta bigarrenera bada, berriz, armistizio zabalagoa da, estatu osoari dagokio. Ondoren bakea sinatzen da. Su-eten hitzarmena eginez gero, gerra behin-behineko etetea erabakitzen da; armistizioa denean, berriz, gerra bukatutzat ematen da.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2015/2/16 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Ikus, gainera
-------------

* Su-eten
* Tregoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q107706
* **Identifikadoreak**
* NARA: 10636590

 |

* Wd Datuak: Q107706
Sir **Edmund Ronald Leach** (Sidmouth, Ingalaterra, 1910eko azaroaren 7a - Cambridge, Ingalaterra, 1989ko urtarrilaren 6a) britainiar antropologoa izan zen.

Biografia
---------

Ingeniaritza ikasi zuen, eta Bronislaw Malinowskiren eta Alfred Reginald Radcliffe-Brownen ikasle izan zen. Cambridgeko King's Collegeko ikerketa-zuzendari izan zen, eta Stanfordeko Center for Advanced Studies in Behavioral Sciences erakundeko kide.

Ezaguna izan zen bere lan etnografikoengatik, eta Birmaniako katxiei buruzko lanengatik. Ortodoxiei, funtzionalismoari edo estrukturalismoari, batez ere, aurre egin zien beti.

Bi lanek eta artikulu-bilduma batek biltzen dituzte Leachen metodoaren oinarriak. *Birmaniako goi lurretako sistema politikoak. Katxien gizarte-egituren analisia* (1954) lanean, Leachek Radcliffe-Brown antropologoaren funtzionalismoa kritikatu zuen.

Bestalde, gizartearen egituraren eta kultura-aldaketaren teoria zalantzan jarri zituen.

*Pul Eliya. A Village in Ceylan. A Study of Land Tenure and Kinship* (1961) lanean, berriz, ahaidetasun-egitura sistema ideal gisa eman zuen, eta gizarte-jokaerak egokitzapen ekologikoko fenomenoaren bidez azaldu zituen; hortaz, antropologia estrukturalaren erabat kontrakoa zen haren pentsamendua. *Critique de l'anthropologie* (1961) artikulu-bilduman, bide taxonomikoaren mugak azaldu zituen. Nolanahi dela ere, eredu formalekiko zuen interesak, ahaidetasunaren terminologietara egokitutako ereduekikoak, batez ere, Lévi-Straussen estrukturalismora hurbiltzen dute.

Leachek, bestalde, etengabe jarri zituen zalantzan ahaidetasunaren, ezkontzaren edo errituen alorrean antropologiak, oro har, onartzen dituen oinarriak. Eragin handia izan du gaur egungo antropologian.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q550729
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 64008169
* ISNI: 0000 0001 1028 1705
* BNE: XX964965
* BNF: 11911822t (data)
* CANTIC: a1107694x
* GND: 118990039
* LCCN: n50035855
* NDL: 00447104
* NKC: jn20040123001
* SNAC: w6m48035
* SUDOC: 026975262
* UB: a1011109
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03771/eu\_l\_1142/l1142
* **Bilduma digitalak**
* Persée: 200

 |

* Wd Datuak: Q550729
| **Market Garden Operazioa(II. Mundu Gerra)** |
| --- |
| **Frontea** | Mendebaldeko Frontea |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Paratxutista aliatuak Holandako zeruan |

 |
| Borrokalariak |
| AEBErresuma BatuaPolonia | Alemania |
| Indarrak |
| 35.000 gizon, airez-garraiaturikoak (paratxutistak batez ere) | 20.000 gizon |
| Biktimak |
| 18.000-19.000 baja, hildako, zauritutako, desagertutako eta bahitutakoen artean | 2000 hildako6.000 zauritutako |
| Ondorioa |
| Nijmegen eta Eindhoveneko zubiak hartzea lortu arren, aliatuek ez zuten Arnhemekoa segurtatu, Alemanian sartzeko operazio hau porrotera eramanik. Frontea, Alemania eta Herbehereen artean egonkortu zen | Market Garden ondoren |
|

**Market Garden Operazioa** (1944ko irailaren 17a - 1944ko irailaren 25a), aliatuak Holandan burutzen saiatu ziren operazio militarra izan zen, Bigarren Mundu Gerraren baitan. Hauxe dugu, 1940ko Dunkerkeko erretiradaz geroztik, aliatuek mendebaldeko frontean izan zuten porrot nagusiena.

Operazioa burura eramatearen erantzukizuna, airez garraiaturiko dibisioen gain zegoen, hein handi batean. Alemaniarren lerroen gibelera jauzi eginez, paratxutista aliatuen helburu taktikoa Herbehereetako ibai garrantzitsuenen gainetik pasatzen ziren hainbat zubi hartzea zen. Atzetik, Belgikako muga pasata, aliatuen hainbat blindaturiko unitate herrialdean sartu ziren. Zubien gaineko kontrola irabazita, Holanda zeharkatzeko korridore bat irekitzea zen aliatuen asmoa. Korridore honek, paperaren gainean, aliatuek Mosa eta Rhin ibaiak gurutza zitzaten ahalbidetuko zukeen. Behin muga natural eta militar garrantzitsu hau zeharkatuta, erasotzaileen asmoa, Siegfried Lerroa saihestuz Ruhr ibaiaren harana erasotzea zen, alemaniarren industriagune garrantzitsuena, gerraren amaiera izugarri azkartuz.

Hasiera batean, aliatuen operazio militarrak bere lehen helburuak lortu zituen, batez ere Waal ibaiaren gainetik pasatzen zen Nijmegengo zubia eta estatubatuarrek hartu zutenean, irailaren 20an. Britainiarrek ordea, ez zuten Rhin ibaiaren gainetik pasatzen zen Arnhem hiriko zubia hartzerik izan. Alemaniarrek kontraerasoa abiatu zuten, eta britainiarrek Arnhemen zuten Airez Garraiaturiko Lehen Dibisioa erabat suntsitu zuten, operazioaren osotasuna hondoratuz. Hauxe dugu, alemaniarrek Mendebaldeko Frontean izan zuten azken garaipen taktikoa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q189930
* Commonscat Multimedia: Operation Market Garden

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4198183-2
* NKC: ph320491

 |

* Wd Datuak: Q189930
* Commonscat Multimedia: Operation Market Garden
Gernikako aire-erasoentzako babesleku bat.
**Aire-erasoentzako babeslekua** edo **Lehergailuen aurkako babeslekua** populazio zibila eta militarra babesteko Bigarren Mundu Gerran zabaldu ziren guneak izan ziren. Hegazkinak gerra horretan hasi ziren erabiltzen herritar arruntak erasotzeko. Hiriak eta herriak lehergailuen helburua bihurtu ziren eta, ondorioz, jendea babesteko guneak sortu behar izan ziren.

Euskal Herrian
--------------

Euskal Herrian ezagutzen diren horrelako babeslekuak Bizkaian daude: Bilbon, Gernikan, Barakaldon... Espainiako Gerra Zibila bitartean eginak dira eta Bizkaian daude lurralde hori frankistek konkistatutako azken lurraldea izan zelako eta horri esker errepublikaren aldekoek hobeto antolatzeko denbora izan zutelako.

Babesleku horiek berez egiten ziren batzutan baina askotan aurretik zeuden tokiak erabiltzen ziren. Tunelak, sotoak, zubiak... leku egokiak ziren jendea haien burua babesteko.

Iruditegia
----------

Hona hemen margolanaren bertsio batzuk:

* Londresko metro-geltoki bat babesleku moduan erabilia.Londresko metro-geltoki bat babesleku moduan erabilia.
* Londresko babesleku baten seinaleak.Londresko babesleku baten seinaleak.
* Espainiako Gerra Zibilean Almerian egindako babeslekuak.Espainiako Gerra Zibilean Almerian egindako babeslekuak.
* Espainiako Gerra Zibilean Valentzian egindako babeslekuak.Espainiako Gerra Zibilean Valentzian egindako babeslekuak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Bunker
* Lubaki
* Gernikako bonbardaketa

Kanpo loturak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Aire-erasoentzako babesleku*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Gernikako bonbardaketa eta aire erasoentzako babeslekuak.
* **(Gaztelaniaz)**: Gernikako aire-erasoentzako babeslekuen bideoa.
* **(Gaztelaniaz)**: Bartzelonako aire-erasoentzako babeslekuak - PDF
* **(Gaztelaniaz)**: Clifford Road Museoa.
* **(Ingelesez)**: Londresko aire-erasoentzako babeslekuen argazkiak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q389959
* Commonscat Multimedia: Air raid shelters

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11973128p (data)
* LCCN: sh85002692
* NKC: ph349440
* NARA: 10637403
* AAT: 300007689

 |

* Wd Datuak: Q389959
* Commonscat Multimedia: Air raid shelters
**Josep Guinovart** (Bartzelona, 1927ko martxoaren 20a - *ib.*, 2007ko abenduaren 12a) kataluniar margolari, marrazkilari eta grabatzailea izan zen.

1948an egin zuen lehenengo erakusketa, Bartzelonako Syra galerietan. 1952an Parisen ikasketak sakontzen izan ondoren, muralak, antzerki-lanetarako dekorazioak, liburuetarako irudiak, kartelen diseinuak eta abar egiten hasi zen. Garai hartan egin zituen lanen artean, Lorcaren *Bodas de Sangre* obrarako eszenografia eta Salvat Papasseiten *Poesies* libururako irudiak dira aipagarrienetako batzuk. 1976tik aurrera grabatuak ere egin zituen. Harrezkero, Guinovartek erakusketa askotan parte hartu zuen, Espainian, Europan eta Estatu Batuetan. Haren obra aldi figuratibo jakingarri batetik abiatu zen, surrealisten eta kubisten eraginpean: *Sorpresa* (1951), *Familia* (1952). Gero, arte abstraktuak eta informalismoak perspektiba berriak zabaldu zituzten bere estetikan, eta esperimentuak egiten hasi zen, erretako egurrezko egiturak, zaborretara botatako objektuak, kutxak, estalki polikromoak, ikurrak eta abar erabiliz, artistaren adierazpen plastiko subjektiboaren eta bere ingurune bitalaren sinbolo, mamu eta kontraesanen artean halako elkarrizketa bat sortuz. Haren lanak museo askotan banatuta daude: Reina Sofía, Madril; Arte Modernoko Museoa, Bartzelona; Bilboko Arte Ederretako Museoa; Guggenheim Museum, New York; Museum of Modern Art, New York; Fine Arts Museum of Long Island, New York; Caixa de Pensions Fundazioa, Bartzelona.

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Josep Guinovart*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q358061
* Commonscat Multimedia: Josep Guinovart

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 96330256
* ISNI: 0000 0001 1690 7131
* BNE: XX4578816
* BNF: 11947611p (data)
* CANTIC: a10097004
* GND: 11897100X
* LCCN: n80008032
* Tabakalera ID: 54921
* SUDOC: 071479988
* ULAN: 500089251
* UB: a1004414
* Open Library: OL673640A
* RKD: 34608
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02588/eu\_g\_3348/g3348
* **Bilduma digitalak**
* MNCARS: url

 |

* Wd Datuak: Q358061
* Commonscat Multimedia: Josep Guinovart
**Hititen inperioa** edo **Hatti**, hititek Brontze Aroan sortutako inperioa da, Anatolian, Mesopotamia iparraldean eta Siria iparraldean zabaldu zena. Beste herri batzuen eragin sakona izan zuen, batez ere hurritena eta luwitena, biak ala biak indoeuroparrak, bai eta hititak Anatoliara iritsi baino lehenago bertan zeuden herriena, eta Mesopotamiako zibilizazio zaharragoena.

Inperioa K.a. 1600 eta K.a. 1200 bitartean egon zen bere gailurrean. Tamaina eta indarrari dagokienez, garai hartako egiptoar eta babiloniar inperioen parean egon ziren, eta beraz, Mediterraneoko Brontze Aroko estatu garrantzitsuenetakoa izan zen.

Historia
--------

### Jatorria

Hititak, indoeuroparrak, Europa eta Asia artean dagoen Itsaso Beltza baino haratagotik etorri zirela uste da. Lehendabizi, Erdialdeko Anatolian kokatu ziren. Hiriburua Hattusa zen, gaur egungo Turkiako erdialde-iparraldeko Bogazköy hiria.

Lehen erregeak
--------------

Hititen inperioa 1300. urte inguruan.
Hititen Erresuma zaharreko lehen erregeak, Hattusilis I.a esaterako (erregealdia: circa 1650 - circa 1620), Hititen kontrola sendotu eta zabaldu zuen Anatolia eta Siriako iparraldean. Hattusilis I.aren biloba, Mursilis I.a, Eufrates ibaian beherantz abiatu zen Babiloniaraino, eta han amorriteen dinastiari amaiera eman zion (c. K.a. 1590 ). Mursilisen heriotzaren ondoren, botere dinastikoko borroka bat lehertu zen, Telipinuk azkenean kontrola irabazi zuen artea, K.a. 1530 inguruan. "Telipinuren ediktua" esaten zaion dokumentuarekin, anarkiari amaiera eman eta segida erreen ondorengotza arautzen saiatu zen. Arrakastatsua izan zen, ondorengo belaunaldiek luzaroan jarraitu baitzioten arau horri.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Hittite | Definition, History, Achievements, & Facts | Britannica» *www.britannica.com* (Noiz kontsultatua: 2023-01-30).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4496560
* **Identifikadoreak**
* GND: 4023632-8
* NKC: ge128923
* AAT: 300019663
* **Lekuak**
* TGN: 6002562

 |

* Wd Datuak: Q4496560
**Dieppeko Gudua**, **Jubilee Operazioa** edo **Dieppe Raid** ingelesez ere deitue, Aliatuek planifikatu eta gauzatu zuten Bigarren Mundu Gerran, Kanadako eta Britainia Handiko zenbait unitatek 1942ko abuztuaren 19an Dieppeko (Alemania Naziak okupatua) portu frantsesa inbaditu zutenean.

Lehorreratzean, infanteriako 6.000 soldadu inguru, gehienak kanadarrak, Erresuma Batuko armadak (Royal Navy) eta aireko kontingente aliatuek (RAF eta USAAF) lagundu zituzten. Helburua portua denbora laburrean harrapatu eta mantentzea zen, posible zela frogatzeko bakarrik, eta presoak harrapatzea geroago inteligentzia eskuratzeko. RAFek ere lehorreratzea aprobetxatu nahi zuen Luftwaffe-rekin borroka handia eragiteko, ahul zegoela uste baitzuen.

Lehorreratzea erabateko hondamendia izan zen, bere helburuak bete ez zituelako eta baja handiak izan zituelako. Eraso-indar bakar batek lortu zuen bere helburu zehatzera iristea (Hondartza Laranjakoa). Aliatuen suzko laguntza oso desegokia izan zen, eta lehorreratze-indarra, neurri handi batean, oztopoek eta defentsa alemanek harrapatuta geratu zen hondartzan. Lehen lehorreratzeak egin eta hamar ordura, azken tropa aliatuak hil, ebakuatu edo atzean utzi zituzten alemanek harrapa zitzaten. Indar-erakustaldi baten ordez, porrot odoltsuak munduari erakutsi zion aliatuek ezin zutela Frantzia denbora luzez inbaditu. Inteligentzia militarreko gutxieneko arrakasta batzuk baino ez zituzten lortu, batez ere elektronikoak.

Kostaldera iritsi ziren 6.086 gizonetatik 4.384 alemanek hil, zauritu edo harrapatu zituzten. Aireko indar aliatuek *Luftwaffe* erakarri zuten borrokan, baina 119 hegazkin galdu zituzten Focke-Wulf 190 ehiztari berriak agertu zirelako; Royal Navyk, berriz, 555 baja izan zituen. Hala ere, Dieppeko hondamendia ikasbide izan zen Afrikan (Zuzi Operazioa) eta Normandian (Overlord operazioa) egin ziren lehorreratze arrakastatsuetarako.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Herd, Alex. "Dieppe Raid'*Canadian Encyclopedia*. Retrieved: May 26, 2021.
2. ↑  Defelice, James. "First Blood for the Army Rangers at Dieppe.'*HISTORYNET*. Retrieved: 26 July 2019.
3. ↑  Thompson, Julian. "The Dieppe Raid." *BBC (World Wars in Depth series),* 6 June 2010.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q270517
* Commonscat Multimedia: Dieppe Raid

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85037804
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q270517
* Commonscat Multimedia: Dieppe Raid
**Rubén Elosegui** eskultore eta margolari argentinarra izan zen, 1925ean La Platan jaio eta 1991n hil zen hiri berean.

Biografia
---------

Eloseguik La Platako Unibertsitate Nazionaleko Arte Ederren Fakultatean ikasi zuen. Bertan 1956an hasi zen irakasle gisa, eta azkenean eskultura irakasle izan zen. Horrez gain, 1972tik 1980ra Prilidiano Pueyrredón Arte Ederren Eskola Nazionalean eta 1980tik 1982ra arte eskultura eman zuen Ernesto de la Cárcova Arte Ederren Eskola Nazionalean. 1974an Arte Plastikoen saileko buru eta Arte Eder Fakultateko Aholku Kontseiluko kide izendatu zuten.

Metalezko soldadura modernoaz gain, Eloseguik marmola ere erabili du bere eskulturetarako. 1959an Pariseko Villa de Arte Modernoko Museoko Arte Modernoaren Lehen Bienalean parte hartu zuen. Urte berean, San Fernando Erakusketan lehen saria eta Santa Feko Erakusketan urrezko domina eman zioten. 1967 eta 1968an saria eman zioten Platako Udal Erakusketan.

Kanpo estekak
-------------

* Latinoamerikako Arte Garaikidearen Museoa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q576048
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 6671425
* ISNI: 0000 0000 4530 7146
* LCCN: n97006919
* SUDOC: 264909992

 |

* Wd Datuak: Q576048
Mahai-ingurua, Autore/Errebelazio Sarirako izendatuekin. Ezkerretik eskuinera: Angux, Javi Rey, Conxita Herrero, Lorenzo Montatore eta Víctor Puchalski. Bartzelonako Komikiaren Nazioarteko Aretoa, 2017.
**Conxita** **Herrero** (El Prat de Llobregat, Katalunia, 1993) kataluniar komiki-marrazkilaria eta kantaria da, abangoardiako komikiaren promesatzat hartua.

Ibilbidea
---------

Bartzelonako Massana Eskolan ikasi zuen. Herrerok zenbait fanzin argitaratu ditu autoargitalpen gisa, eta fanzine kolektibo eta feministetan ere parte hartu du, hala nola *Bulbasur* eta *Hits with tits*. 2014az geroztik, VICE aldizkarian kolaboratzen du ilustratzaile gisa.

2016. urtean, *Gran bola de helado (Izozki-bola handia)* Apa Comics argitaletxe independentearekin argitaratu zuen. Protagonisten egunerokotasunari buruzko 17 istorio laburrez osatutako komikia da, eta, horren ondorioz, Bartzelonako Komikiaren Nazioarteko Aretoko Egile Errebelazioaren Sarirako izendatu zuten 2017an. Gertaera horri esker, 2017an ere parte hartu zuen bere marrazkiekin zentsuraren eta adierazpen-askatasunaren aldeko dossier bat argitaratzen, *Ara* egunkariak bultzatua.

Bestalde, bere alderdi artistikoa zabaldu egin da Enborra musika-taldearen abeslari gisa. Pop, punk eta esperimentaleko musika-proiektua da, eta Fermín nebarekin batera sustatu du. Horren ondorioz, 2016. urtean "Autoplacer" musika-maketen lehiaketan parte hartu du, eta hainbat kontzertu eman ditu, besteak beste, "UBko anocheceres" eta La Caja. 2016. urtean, lehen LP-debuta argitaratu zuten Elefant Records diskoetxe independentearekin.

Lanak
-----

### Komikiak

* 2016 – *Gran bola de helado*. Apa Apa Comics. ISBN 978-84-92615-18-6

### Musika

* *2016 – Tronco - Abducida por formar una pareja*. Elefant Records.

* *2018 – Tronco - Tralará*. Elefant Records.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Conxita Herrero: crear todo el rato» *www.revistacactus.com*.
2. ↑    *Conxita Herrero, una de las jóvenes artistas más prometedoras del momento.*  21 de mayo de 2017.
3. ↑    *Relacionarse, un cómic de Conxita Herrero.*  21 de noviembre de 2014.
4. ↑   «gran-bola-de-helado» *www.apaapacomics.com*.
5. ↑   «Entrevista a Conxita Herrero | 13millonesdenaves» *www.13millonesdenaves.com*.
6. ↑    *Un diari de còmic i contra la censura.* .
7. ↑   «tronco» *tronco*.
8. ↑    *Tronco: primeras canciones (una charla con Conxita Herrero).*  1 de septiembre de 2016.
9. ↑   ub.  (8 de octubre de 2009). «Universitat de Barcelona - Els Vespres de la UB: Tronco» *www.ub.edu*.
10. ↑   «Elefant Records» *Elefant Records*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q50389908
* Commonscat Multimedia: Conxita Herrero

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 103147118334126342501
* LCCN: no2016095358
* Tabakalera ID: 98437
* SUDOC: 230242243
* Tebeosfera: herrero\_delfa\_concepcion

 |

* Wd Datuak: Q50389908
* Commonscat Multimedia: Conxita Herrero
**Anastasia**, edo **Anastasie** frantsesez, Christine de Pizan filosofo eta poetak (1364-c.1430) bere belaunaldiko talenturik handienetakotzat aipatzen zituen eskuizkribuen argitzailea izan zen. XV. mendearen hasieran aktibo egon zen Parisen eta hainbat eskuizkributarako dekorazioa egin zuen.

Christine de Pizan-en zita
--------------------------

 Christine de Pizan-en Chemin de *Longue* Studyren eskuizkribu baten orria, Anastasia, BNF, Fr.1643 k dekoratua izan litekeena.
1404 eta 1405 artean idatzitako *Damen hiriko* pasarte batean, Christine de Pizan-ek bere garaiko argitzaile ezagun bat aipatzen du: *Anastaise*, 

> «*liburuetan eta istorio-eremuetan binetak egiten aditua den argitzailea*». 
> 
> 

Adierazi zuenez, oso artista ezaguna zen Parisen, bere zerbitzuak oso garestiak ziren eta hainbat alditan berarentzat eskuizkribuak apaintzeko aukera izan zuen. Beraz, argitzaile apaingarria zen, orrialdeen bigarren mailako dekorazioaz arduratzen zena, hau da, miniaturen hondo koloreztatuez (*champaignes d'istoires*), baita markoez (vigneture) eta inizialak (filigranak) biribilkatuz bestelako landare-motiboz egindako dekorazioez ere.

Ezin zaio eman eskuizkribu espezifikoen egiletzarik, baina baliteke Christine de Pizan-ek bere garaiko aristokrata handientzat agindu zituen eskuizkribuetako batzuen bigarren mailako dekorazioen arduraduna izatea, hala nola; *Le chemin de longue étude* Luis Valoiskoa-rentzat(BNF, Fr.1643) edota Juan I Berryko-arentzat (BNF, Fr.1188), *L'Épître d'Othéa* Inés Borgoñakoa-rentzat (BNF, Fr. 848), el *Livre des faits et bonnes mœurs du sage roi Charles V* Juan I Borgoñakoa-rentzat (Fr.1176) edota, *Damen hiria* Jean sans Peur eta haren emazte Margarita Bavierakoa-rentzat (Fr. 24293). Kasu horietan, Christine de Pizan-entzat lan egin zuten miniaturazko argitzaileekin aritu zen lankidetzan; besteak beste, Damen Hiriko maisuarekin, Oteako Epistolako maisuarekin, Ama Birjinaren Koroatzearen maisuarekin. Ohikoa zen garai hartako argitzaileek argitzaile apaingarri batekin edo birekin lankidetza estuan lan egitea, haien emazteak zenbait kasutan.

Ondorengoak
-----------

Artistaren izena Judy Chicagoko *The Dinner Party* (1974–79) instalazioan agertzen da, Christine de Pizan gonbidatuarekin elkartuta.

Erdi Aroko emakume artistei eskainitako lehen azterketetako batean aipatzen da. *Anastaise eta bere ahizpak: Erdi Aroko emakume artistak, 1974an,* egilea *Dorothy Miner, 1974an.*

Ikus, gainera
-------------

* Christine de Pizan

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Villela-Petit, 2008

Bibliografia
------------

* Villela-Petit, Inès.  (2008). «À la recherche d’Anastaise» *Cahiers de recherches médiévales* (16): 301-316.  doi:10.4000/crm.11032..
* E.D. Miner, Anastaise and Her Sisters: Women Artists of the Middle Ages, Baltimore, Walters Art Gallery, 1974.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4751838
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 218646109
* GND: 174175701

 |

* Wd Datuak: Q4751838
Sir **John Eliot** (Saint Germans, Cornwall, 1592ko apirilaren 11 - Londres, 1632ko azaroaren 27a) Ingalaterrako politikaria izan zen.

Hizlari bikaina zen, eta paper guztiz garrantzitsua jokatu zuen Karlos I.a erregearen eta Parlamentuaren arteko liskarren garaian. Erregearen aurka jarduteagatik, kartzelan sartu zuten, eta bertan hil zen. Hil ondoren, Parlamentuaren aldeko martiri bihurtu zuten bere kideek.

Biografia
---------

1614. urtean hautatu zuten parlamentari lehenengoz, eta 1623an kartzelan egon zen sei hilabetez. 1624an berriro ere aukeratu zuten Parlamenturako eta Komunen Ganberako kideek hitz egiteko askatasunaren aldeko kanpaina bati ekin zion. 1627an preso hartu zuten bigarren aldiz, beste hirurogeita hamar lagunekin batera, erregeak ezarritako zerga berezien aurka azaltzeagatik. Kaleratu zutenean, 1628an, oposizioko buru bihurtu zen Parlamentuan, eta gogor aritu zen Ingalaterrako protestantismoaren alde, bertako gortean nahiko sartua zegoen Eliza Katolikoa nagusituko ote zen beldur. Tirabira askoren ondoren, erregeak, beste zortzi lagunekin batera atxilo hartu eta Londresko Dorrean itxi zuen.

Eliotek politika eta etikari buruzko liburu batzuk idatzi zituen bertan (*An Apology for Socrates* [*Sokratesen apologia*] eta *The Monarchie of Man* [*Gizonaren monarkia*], horien artean). Baina osasunez gero eta ahulago zegoela, tuberkulosiak jota hil zen Londresko Dorrean.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
Kataroen gurutzea, Okzitaniako gurutzea ere.
**Katarismoa** kataroen doktrina da, gnostikoa den mugimendu erlijiosoa. Mugimendua Alemanian sortu zen, X. mendean. Garai berean eta XIII. mendean Frantziako Languedoc eskualdean eta Albi inguruan (horregatik "**albitar**" ere deitzen zaie).

Munduan bi iturburu daudela irakasten zuten: ongiarena (mundu izpirituaren sortzailea) eta gaizkiarena (mundu materialarena).

Mundu hau gaizkiaren iturburutik sortu bide denez, haien arabera gizon-emakumeek munduaren eta haragiaren zorigaiztotik atera beharra daukate, zorionekoak izango badira.

Bataioa, sendotza eta eukaristiaren sakramentuak onartzen zituzten, bere erara moldaturik, eta biziera latza aldarrikatzen zuten, sinestun "burutuek" erabateko kastitatean bizi behar zutelarik.

Domingotarrak izan ziren haien etsai sutsu eta erasoaldi gogor eta luzeen ondoren, Inkisizioak eta Inozentzio III.ak haien kontra bultzatutako gurutzadak desagerrarazi zituen, XIV. mendean.

Iturri batzuen arabera, agoteak gurutzada honetatik ihesi ziren kataroak ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Kataro izenaren jatorria ez da ezaguna. Hipotesi ezberdinen artean Alanus ab Insulis eskolastikoak absurdoki 'cattus' latindarretik eratortzen du kataroek katuari ipurdian muin egiten omen ziotelako deabrua gurtzeko. Ik. Azurmendi, J. 2023: "Kataroen gurutzada" in *Europa bezain zaharra*, Andoain, Jakin. 47. or.

Ikus gainera
------------

* Montsegur gaztelua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q161696
* Commonscat Multimedia: Cathars

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4029945-4
* LCCN: sh85003228
* NDL: 00565152
* NKC: ph121517
* AAT: 300264416
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 506
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q161696
* Commonscat Multimedia: Cathars
**Holandar ontziteriaren harrapaketa Den Helderren** edo **Texelgo borroka** 1795eko urtarrilaren 21ean gertatu zen Lehen Koalizioa deritzon gerraren baitan.

Gertaerak
---------

1795eko neguan, frantziarrak Zazpi Herbehere Batuen Errepublikaren aurkako gerran ari ziren, Frantziar Iraultzako ideiak Europan zabaltzeko asmoz. Holandar ontziteria Marspied itsasartean harrapatu zuen ekaitzak eta aingurak Texel uhartearen babesean bota zituzten. Baina itsasoko urak izoztu eta ontziak harrapatuta geratu ziren.

Horren berri jakin eta tropa iraultzaileek urtarrilaren 22an inguratu zuten ontzidia. Biharamunean, historian lehenengoz, zalditeriak itsasontzi multzoa hartu zuen mendean. Baina inork ez zuen su egiteko beharrik izan, orduantxe iraultzaileek Amsterdameko gobernua hartu baitzuten. Errepublika zaharreko itsas armada erresistentziarik gabe errenditu zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Itsasontzien eta zaldien arteko gudua, *Argia*, 2017ko otsailaren 05a, CC-BY-SA lizentzia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q183447

 |

* Wd Datuak: Q183447
Heinkel He 111 bonbaketaria.
**Heinkel He 111**, alemaniar hegazkin bonbaketari bat izan zen. 1930eko hamarkadaren hasieraldera Siegfried eta Walter Günter alemaniar anaiek diseinatu zuten. «Ardi larrudun otsoa» bezala deskribatua izan da, garraio hegazkin itxura izan arren, Luftwaffek abiadura azkarreko bonbaketari bezala erabili baitzuen. Bere ezaugarri nagusia, aurrealdeko muturrean zuen kristalezko beiratea zen.

Espainiako Gerra Zibilean Kondor Legioak erabilitako gerra hegazkin modeloetako bat izan zen, tartean Gernikako bonbardaketan. Bigarren Mundu Gerraren hasieran ere gehien ekoiztutako alemaniar gerra hegazkin modeloa izan zen, halere Ingalaterrako guduan RAFeko hegazkinen aldean defentsa armategi ahula, abiadura motela eta maniobrak burutzeko mugak ikusgai utzi zituen. Dena den, kalte larriak jasan eta hegan egiten jarraitzeko gai zela ere erakutsi zuen.

Bigarren Mundu Gerran, He 111 hegazkinek eraman ohi zuten bonben artean daude:

* SC1000 "Esau".
* SC1800 "Satan": Luftwaffek erabili ohi zuen bonbarik handiena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «SC 1800 Satan German HE bomb» *www.historyofwar.org* (Noiz kontsultatua: 2023-03-30).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q154532
* Commonscat Multimedia: Heinkel He 111

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4323434-3
* LCCN: sh85059958
* NKC: ph453993
* NARA: 10666225
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q154532
* Commonscat Multimedia: Heinkel He 111
**Pintza-mugimenduaren** adibide bat, non indar gorriek aurrera doan indar urdina inguratzen duten.
**Matxarda-mugimendua** edo **pintza-mugimendua** –**inguratze bikoitz** modura ere ezaguna–, indar jakin batek, aldi berean, indar etsaien formazio baten bi hegalak edo alboak erasotzen ditueneko maniobra militar bat da. Maniobra klasiko honek, gainera, pisu garrantzitsua izan du gerraren historian zehar.

Matxarda-mugimendua, normalean, kontrako indarrek erdialerantz aurrera egiten dutenean gertatzen da, non indarretako batek bestearen hegaletara mugituz erantzungo duen, lehena inguratzeko helburuarekin.

Historia
--------

Sun Tzu-k, bere *Gerraren artea* liburuan –tradizionalki, K.a. VI. mendean datatua–, maniobra honi buruz espekulatu zuen; hala ere, maniobra ez saiatzea gomendatzen zuen, matxardatu nahi den indarrak eskapo egiteko eduki dezakeen denbora-tartea dela eta. Argudiatu zuenez, hoberena da etsaiari ihes egiteko bide bat uztea –edo, gutxienez, bide-itxuraren bat–, xede-armada inguratuta zegoenean gogortasun handiagoz borrokatuko baitzen; hala, formazioa galduko luke eta suntsipenerako zaurgarriagoa izango litzateke ihesbide-planta bat ere erakutsiz gero.

Baliteke maniobra Maratongo guduan erabili izana lehen aldiz, K.a. 490. urtean; izan ere, Herodoto historialariak deskribatu zuen nola Atenasko Milziades jeneralak 900 platear eta 10,000 atenastar hoplita hedatu zituen U-formazioan, hegoak erdian baino askoz sakonago ibilita.

Maniobra hau Alexandro Handiak erabili zuen ere Hydaspeseko guduan, K.a. 326an. Hala ere, bere erabileraren adibiderik ospetsuena[erreferentzia behar] Cannaeko guduan izan zen, K.a. 216an, Hanibalek erromatarren aurkako maniobra egin zuenean. Izan ere, historialari militarrentzat, zehatz azaldutako pintza-mugimenduaren lehen erabilera arrakastatsu dugu hau, Polibio historialari greziarrak deskribaturikoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Appendix C» *The complete book of military science, abridged*.

Kanpo estekak
-------------

* AEBetako Armadako entrenamendurako eskuliburuaren diagrama, non eraso-modu desberdinak aipatzen diren, inguratzaile bikoitzak barne.
* *GlobalSecurity.org*eko saiakera, pintza-mugimenduen inguruko atal batekin.
* Diagrama militarrei buruzko lan akademikoa, inguratze bikoitz baten eskemarekin.
* Stalingradeko guduan Georgy Zhukov-ek burututako inguratze bikoitzaren mapa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q146889

 |

* Wd Datuak: Q146889
**Baltasar** Hiru Erregeetako bat izan zen, Gaspar eta Meltxorrekin batera. Bibliak ez duen zehazten Mateoren Ebanjelioan nor edo zenbat izan ziren Magoak, baina VII. mendetik, magoak izen hauekin identifikatu dira mendebaldeko kristautasunean. Baltasar eta beste biak santutzat jotzen ditu Eliza Katolikoak.

Tradizioaren arabera, San Baltasar eta beste Errege Magoen erlikiak Persian aurkitu zituen Santa Helenak, eta handik Konstantinoplara eraman zituzten lehenbiiz, eta gero Milanera. Handik Alemaniara iritsi ziren, eta orain Koloniako katedralean daude.

Ikonografia
-----------

Errege Magoen ikonografia kristau ohikoan, Baltasar, tradizioz, arraza beltzeko gizon gisa erretratatu izan dute hiru erregeen artean. Sarritan marraztu izan da Jesus Haurrari oparia ematen oñadan hirugarren bailitzan bezala, Meltxor eta Gasparren ondoren.

Girolamo da Santacroceren adorazioan, iladan hirugarren erregea da Baltasar.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Concerning The Magi And Their Names.* .
2. ↑  Giffords, Gloria Fraser, *Sanctuaries of Earth, Stone, and Light: The Churches of Northern New Spain, 1530-1821*, University of Arizona Press, 2007 ISBN 9780816525898

Kanpo estekak
-------------