recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Pantagruel** François Rabelais frantses idazleren *Horribles et épouvantables faits et prouesses du très renommé Pantagruel* (1532, *Pantagruel guztiz ospetsuaren balentria izugarriak*) laneko pertsonaia, Gargantua erraldoiaren semea. Aitaren antzeko erraldoia da Pantagruel; berezko zentzuez egiten dio aurre bidean aurkitzen dituen bidegabekeria eta desmasia orori. Garai hartako Frantzian nagusi ziren erakunde eta gizarte-moldeen etengabeko satira da. Aipagarria da euskarazko zenbait esaldi agertzen direla protagonisten ahotan.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20671468
* Commonscat Multimedia: Pantagruel

---

 |

* Wd Datuak: Q20671468
* Commonscat Multimedia: Pantagruel
**Medici jauregia** edo **Medici Riccardi jauregia** (italieraz: *Palazzo Medici Riccardi*) Florentzian dago, Via Largan, gaur egun Via Cavour 3. Michelozzo di Bartolomeok egin zuen 1444 eta 1460 bitartean Cosimo de' Medici *zaharra*ren enkarguz. Egun, Probintzia Kontseiluko egoitza da.

Ezaugarriak
-----------

Pizkundetar oinplanoduna, bere inguruan logelak jartzen diren patio bat da.

Florentziar tradizioa barne patioan ikus daiteke, karratua dena, eta batez ere esgrafiatuaren erabileran, gotikotik hartua. Han tondo batzuk elkartzeko balio duten girlandak irudikatzen ditu. Bi gorputzez osatua dago, behekoak arku batzuk ditu ordena konposatuko zutabe batzuen gainean, goikoa trinkoa den bitartean. Goiko honetan bao batzuk irekitzen dira.

Fatxada hiru solairutan banatua dago aparailu errustikoen tratamendu ezberdinaren eta bere harresiaren kuxinduaren bidez. Harlandu kuxindu baten gradazioa dago behealdean kuxindu leun eta landuago batera eboluzionatzen duena goialdean. Solairu bakoitza erlaitz irten bidez banatzen da.

Garrantzitsua da dobelajea. Honen barnean bao biforoak ikus daitezke, antzinaro klasikotik hartua.

Harlandu kuxinduaren erabilera aberastasun eta botere ikur bezala erabili zen, oso nekeza eta egiteko zaila baitzen.

Eraikin honek Pizkundeko toskanar jauregientzako oinarriak jartzen ditu. Honela adibide oso antzekoak ikusiko dira, Rucellai jauregia eta Pitti jauregia kasu.

Kanpo estekak
-------------

* Gune ofiziala
* Palazzo Medici Riccardi, Provincia di Firenze
* *Progetto Giardini di Toscana', Medici Riccardi jauregiko lorategia*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q911047
* Commonscat Multimedia: Palazzo Medici-Riccardi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137858250
* ISNI: 0000 0001 2166 9078
* GND: 515422-4
* LCCN: n81056561
* NKC: ko2015874323
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q911047
* Commonscat Multimedia: Palazzo Medici-Riccardi
*Medusinites asteroides*-en fosila
***Medusinites*** Ediacararra garaian bizi izan ziren fosilen genero bat da. Marmoken arbasoak zirela uste da. 580 eta 541 milioi urte bitartean bizi izan ziren.

Aurkikuntza
-----------

Australia Hegoaldean dagoen Ediacara aztarnategian aurkitu zen lehen aldiz. Reg Sprigg geologoak aurkitu eta deskribatu zuen 1949 urtean eta marmoka itxura hartu zionez *Medusinites* izena eman zien. Espeziearen izena *Medusinites asteroides* ezarri zuen, erdigunetik ateratzen diren marrek izar itxura ematen baitiote. Hurrengo urteetan mundu zabaleko toki askotan aurkitu izan dira, hala nola Kanadan, Norvegian, Indian, Aljerian, Erresuma Batuan, Ukrainan eta Errusian. Hareharritan edota kuartzitatan aurkitzen dira.

Deskribapena
------------

*Medusinites*en fosilek bi eraztun agertzen dituzte, bata barnealdean eta bestea kanpoaldean. *Protolyella*-ren antzeko izakiak ziren. 1 eta 5 cm arteko diametrodun izakiak ziren.

Fosiletan ikusten denez barneko diskoa finagoa da kanpoko eraztuna baino. Zirkulu kontzentrikoak zeharkatuz marra erradialak agertzen dituzte, nahiz eta fosil gehienek halako zehaztasunik ez duten agertzen.

Taxonomia
---------

Cnidaria filumean kokatzen dira, gaur egungo marmokekin batera. Garai hartako *Aspidella* eta *Cloudina* generoekin ere erlazionaturik daude. Historian zehar hainbat sailkapen proposatu dira; marmoka primitiboak izatea, miikroorganismoen koloniak izatea edota filum bereizi bat osatzea.

*Medusinites* generoko espezie ugari aurkitu izan dira baina azterketa zehatzagoen ondorioz beste generotan kokatu dira ondoren. Gaur egun hiru espezie osatzen dute generoa:

* *Medusinites asteroides* (R. C. Sprigg, 1949)
* *Medusinites paliji* (Y. A. Gureev, 1987)
* *Medusinites applanatus* (Yu. R. Bekker, 1996)

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   «PBDB» *paleobiodb.org* (Noiz kontsultatua: 2019-03-27).
2. ↑   **(Ingelesez)** Gehling, James G.; Narbonne, Guy M.; Anderson, Michael M..  (2000). «The first named Ediacaran body fossil, Aspidella Terranovica» *Palaeontology* **43** (3): 427–456. doi:10.1111/j.0031-0239.2000.00134.x. ISSN 1475-4983. (Noiz kontsultatua: 2019-03-27).
3. ↑   «Edicaran Fauna - Distribution» *austhrutime.com* (Noiz kontsultatua: 2019-03-27).
4. ↑   Glaessner; et al..  (1966). *The Late Precambrian Fossils from Ediacara, South Australia.*  Palaeontology. 9:, 599–628 or..
5. 1 2 3   «Wayback Machine» *web.archive.org* 2013-09-22 (Noiz kontsultatua: 2019-03-27).
6. ↑   «Fossilworks: Medusinites asteroides» *fossilworks.org* (Noiz kontsultatua: 2019-03-27).
7. ↑   «Fossilworks: Medusinites paliji» *fossilworks.org* (Noiz kontsultatua: 2019-03-27).
8. ↑   «Fossilworks: Medusinites applanatus» *fossilworks.org* (Noiz kontsultatua: 2019-03-27).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q55138706
* **Datu taxonomikoak**
* GBIF: 4878883
* Paleobiology Database: 4528

 |

* Wd Datuak: Q55138706
Pantaila-babeslea "Solar Windsen". 
 **Pantaila-babeslea** monitorearen irudi-kalitatea mantentzeko diseinatu den ordenagailu-programa bat da, berau erabiltzen ez denean irudiak mugimenduan jartzen dituena. Honela, aurrezarritako aldi batean ez bada teklarik sakatzen edo sagua mugitzen, pantaila-babeslea martxan jartzen da. Gaur egun, pantaila-babesleak segurtasun helburuekin edo dibertsiorako erabiltzen dira nagusiki.

Historia
--------

Hasiera batean pantaila-babeslea irudi baten grabatu iraunkor bat pantailan saihesteko garatu zen. Monitore zaharretan (zuri beltzekoetan) fenomeno hau maiz gertatzen zen irudi baten aldi luze bateko esposizioaren ondoren, hori dela eta pantailak sortutako izpietako elektroiek puntu berean denbora luzean jotzen zuten, leku horretan kolore-galera sortuz.

Pantaila-babesleak arazo hau saihesten du pantaila guztiz zurituz, edo irudiak edo testua erakutsiz pantailaren gune batzuk freskatu gabe geratzea saihesteko.

Pantailak babesteaz gain, pantaila babesleek atzeko planoan atazak exekutatzeko balio dute ordenagailua piztuta mantenduz, prozesaketaren potentzia galtzea saihestuz. Adibidez, birus-kontrakoa exekutatzea baimentzen du edo konputazio banatuko proiektuekin lan egitea.

Pantaila-babeslea amaitzeko pasahitz bat eska dezan konfiguratu daiteke, lana babesteko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q753486
* Commonscat Multimedia: Screensavers

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q753486
* Commonscat Multimedia: Screensavers
Jose Alcoverroren San Isidoro eta Alfontso Jakitunaren estatuak, Espainiako Liburutegi Nazionalaren sarreran pendant egiten.
**Pendant** arte-bibliografian erabiltzen den terminoa da, bereziki "pendant osatu" esamoldean. Horrekin pieza pare bat izendatzen da: bi koadro, bi eskultura edo baita dekorazio-arteetako obrak ere, hala nola erlojuak edo argimutilak; biak espazio egokian batera erakusteko dira, adibidez, ate baten alboetan edo simetria osatuz gela batean edo arasa baten gainean. Normalean neurri eta proportzio berberak izaten dituzte, eta gai artistiko berari buruzkoak izaten dira.

Etimologia
----------

"Pendant" hitza frantsesetik dator eta esanahi desberdinak ditu: "zintzilikari" baina baita ere "antzekoa" edo "berdina"; "être le pendant" esamoldea, bestetik, "kontrapartea izan"; "faire pendant" "parekatu" izango litzateke.

Iruditegia
----------

* Giovanni Paolo Panini (1691–1765) margolariaren pendant egiten New Yorkeko Metropolitan Museum of Arten:

* Antzinako Erroma.Antzinako Erroma.
* Erroma modernoa.Erroma modernoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q591644
* Commonscat Multimedia: Pendants (artworks)

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300179422

 |

* Wd Datuak: Q591644
* Commonscat Multimedia: Pendants (artworks)
**Helheim**, **Hellheim** edo soilik **Hel** eskandinaviar mitologian, Yggdrasileko bederatzi munduetako bat da. Heriotzaren erresuma bezala ezagutzen da, eta, bederatzi munduetako beste bat den Niflheimen zatirik sakon, ilun eta beltzenean zegoen. Lokiren munstrozko alaba zen Helak gobernatzen zuen, eta, sarrera, Garm izeneko zakur batek zaintzen zuen. Helheim eta Niflheim, mundu bera bezala lotzen dira, baina ez da hala: Niflheim, nagusiki, hotza, izotza eta iluntasunaren erresuma da, eta, bertan, heriotza eta galtzea ere ohikoak diren arren, zehazki bi hauek ematen diren mundua, Helheim da, heriotzaren hiriburua, nolabait esateko.

Mundu honetan amaitzen zuten gaixotasun edo zahartasunez hil zirenak, eta, behin bertan sartuz gero, jainkoek ere ez zuten irteterik, mundua inguratzen zuen Gjöll ibai amaiezin, agorrezin eta zeharkaezinaren ondorioz.

Jakina, gaizkile guztiak Helheimera joango dira, baina, hauentzako, Helheimen, gune bereziak daude.

Nastrand (gorpuen hondartza), Nastrond edo Nastrandir bezala ere ezagutua, pertsona doilor, hiltzaile eta gezurti nabarmenen arimak joango diren Heleko gela bat da. Nastranden, Helheimeko gainontzeko tokietan bezala, eguzkiak ez du sekula distira egiten, eta gelako portu guztiak, iparralderantz irekitzen dira. Hormak, guztiak barnera begira dauden sugez estalita daude, pozoia etengabe botatzen dute, eta, beraz, pozoia barra-barra isurtzen da gelatik, eta guztia lurrun pozoitsuz betetzen du. Uste denez, Nastranda izan zen kristauen infernuaren irudikapenerako eredua.

| * i
* e
* a
Eskandinaviar mitologia |
| --- |
| Jainko-jainkosak,heroiak eta izakiak | Baldr  •  Berserker  •  Bragi  •  Forseti  •  Dellingr  •  Freyr  •  Heimdallr  •  Hermóðr  •  Höðr  •  Hœnir  •  Loki  •  Meili  •  Lóðurr  •  Mímir  •  Njörðr  •  Odin  •  Óðr  •  Thor  •  Týr  •  Ullr  •  Váli  •  Víðarr  •  Vili eta Vé  •  Bil  •  Eir  •  Freyja  •  Frigg  •  Fulla  •  Gerðr  •  Gefjon  •  Gná  •  Hlín  •  Ilmr  •  Iðunn  •  Irpa  •  Jörð  •  Lofn  •  Nanna  •  Njörun  •  Rán  •  Rindr  •  Sága  •  Sif  •  Sigyn  • Sjöfn  •  Skaði  •  Snotra  •  Sól  •  Syn  •  Þorgerðr Hölgabrúðr  •  Þrúðr  •  Vár  •  Vör  •  Ask eta Enbla  •  Dís  •  Walkiriak) •  Nanoak  •  Einherjar  •  Álfar  •  Svartálfar  •  Fenrir  •  Hela  •  Jörmungandr  •  Jötunn  •  Sigurd  •  Trollak  •  Völundr  •  Deabruak  •  Mjölnir | 1877an Suediako Skåne udalerrian aurkitutako Mjolnir mailuaren irudia. |
| Lekuak | Asgard  •  Bifröst  •  Fólkvangr  •  Ginnungagap  •  Helheim  •  Midgard  •  Múspellsheimr  •  Niflheim  •  Valhalla  •  Vígríðr  •  Mímisbrunnr  •  Hvergelmir  •  Uppsalako tenplua  •  Urðarbrunnr  •  Yggdrasil |
| Gertakizunak | Æsir–Vanir gerra  •  Fimbulvetr  •  Ragnarök |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q644341
* Commonscat Multimedia: Hel (location)

---

 |

* Wd Datuak: Q644341
* Commonscat Multimedia: Hel (location)
**Panola konderria** (ingelesez: *Panola County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Carthage da. 2010eko zentsuaren arabera 23.796 biztanle zituen, Panola kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Panola konderriak 2.127,17 kilometro koadro ditu. Horietatik 50,64 ura dira. Beste 2.076,52 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 11,19 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 23.796 pertsonetatik 19.491 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.970 dira. 3.850 beltzak edo afroamerikarrak. 84 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 72 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 24 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 272 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156380
* Commonscat Multimedia: Panola County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126735364
* LCCN: n85160044
* NARA: 10036563
* **Lekuak**
* OSM: 1827489
* TGN: 1002769

 |

* Wd Datuak: Q156380
* Commonscat Multimedia: Panola County, Texas
*Artikulu hau grezierazko jatorria duen hitzari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Helenismo».*
**Helenismo** zuzenean grezieratik datorren hitza eta hizkuntza kultu guztietan erabiltzen dena da. Sarritan unibertsalak dira zeren eta hizkuntza gehienetan daude eta antzeko ahoskatzearekin.

Helenismoak euskaraz
--------------------

Asko dira euskaraz aurki daitezkeen helenismoak. Normalean hitz zientifikoak edo teknikoak dira. Hona hemen batzuk:

* ***atomo, musika, harmonia, fisika, pentagrama, diagrama, teoria, tesi, mikro*** (txikia)***, makro*** (handia)***, euforia, alegoria, polemika*** (gerra)***, etika, estetika, politika, ekonomia, demokrazia, estrategia, taktika, terapia, hidro.***

Hasiera edo bukaera hauek dituzten hitzak:

* ***logia, grafia, patia, fono, bio, tele, psiko, teo, geo, grama, hema, meta.***

Helenismoak hainbat garaitan sartzen dira hizkuntzan. Batzuk latinaren bitartez heldu ziren euskarara. eta, beste batzuk, hizkuntza erromantzeen bidez. Beste asko sartze modernoak dira, zientziaren adar askotan greziar sustraiak hartzen direlako hitz berrietarako, neologismoetarako, nazioarteko izaera baitute, eta erraz identifikatzen dira hizkuntza askotan.

Maileguentzat, eta horien artean helenismoentzat, arau zehatzak eman zituen Euskaltzaindiak, antzinakoen zein gerokoen itxura eta idazkerari buruzkoak, hitz mailegatuak euskararen ezaugarri morfologiko eta fonologikoetara egokituz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Maileguzko hitz berriei buruz Euskaltzaindiaren erabakiak* izeneko liburuxkan, 1986an, eta urte batzuk lehenago (*Euskera 28* (1983) eta *Euskera 29* (1984)) harturiko erabakiak jaso ziren bertan.

Bibliografia
------------

* Bergua Cavero, J. *Los helenismos del español*, Madril (Gredos) 2004.

Ikus, gainera
-------------

* Anglizismo
* Latinismo
* Galizismo

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5181681

 |

* Wd Datuak: Q5181681
**Marble Arch leizeak** Ipar Irlandako hego-mendebaldean dagoen Fermanagheko konderriko leize famatuak dira. Florencecourt herrixkaren ondoan daude, Irlandako Errepublikarekiko mugatik hurbil.

Egitura
-------

Cladagh ibaiak zeharkatzen ditu barrutik eta *Marble Arch* izena (euskaraz "Marmolezko arkua") kareharrizko arku handi batek ematen dio. Irlandako leize luzeenak ere badira eta Britainiar uharteetako politenak izatearen fama dute.

Hiru errekak bat egiten dute leizeen barnean Cladagh ibaia eratuz eta Irlandako iturri karstiko handienetik ateratzen da ura. Leizeen barnean ibaia nabigagarria da eta bisita turistikoak egiten dira txalupetan.

Historia
--------

Antzinatik ezagunak izan dira leizeak eta XIX mendean dagoeneko turismogune ziren. Lehenengo esplorazio serioak ordea XX mendearen hasieran egin ziren, Ingalaterrako *Yorkshire Ramblers' Club* taldeak gidatuta. Egitura hidrologikoa aztertu zuten, besteak beste fluoreszeina isuri eta ibaien norabideak aztertu eta kartografiatu zituzten 1907-08an. 30 eta 60. hamarkadetan ere izan ziren esplorazio berriak.

1982an turismoarentzako egokitu zuten, pasabideak eta argi indarra ezarriz. Interpretazio zentru bat ere eraiki zen laizeen ondoan. 1985 eta 2008 artean milioi bat turistak bisitatu dutela uste da.

Kontserbazioa
-------------

Leizearen gaineko zohikatzaren ustiaketak ia erabat kaltetu zituen leizeak, izan ere zohikatzik gabe ura filtratu eta leizeak urez betetzen baitziren sarritan uholdeak eratuz, 1989an esate baterako. Honen ondorioz zohikatzaren esplotazioa debekatu da eta berria hazteko neurriak hartu dira.

Bisita turistikoak
------------------

Leizea martxotik irailera dago zabalik. Ibilaldiak 75 minutu irauten ditu eta pasabideetan barrena Marble Arch arkua, estalaktita eta estalagmitak eta kaltzitazko urjauziak ikus daitezke. Tartean ibaian zehar txalupan ere ibiltzen da.

Iruditegia
----------

* E. A. Martelen marrazkia (1895).E. A. Martelen marrazkia (1895).
* 1908an eginiko mapa.1908an eginiko mapa.
* Barnealdeko pasabidea.Barnealdeko pasabidea.
* Estalaktita.Estalaktita.

Kanpo estekak
-------------

* Marble Arch leizeen webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q739118
* Commonscat Multimedia: Marble Arch Caves Global Geopark

---

 |

* Wd Datuak: Q739118
* Commonscat Multimedia: Marble Arch Caves Global Geopark
**Helmand** (persieraz: هیرمند, latinez: *Erymandrus*) Afganistango ibairik luzeena da. 150 kilometroko luzera du eta 192.718 km²-ko arroa.

Helmand ibaia Hindu Kusheko Koh-e-Paghman mendietan sortzen da, Afganistango Wardak probintzian, Kabuldik 80 km mendebaldera. Goi ibilbideean Koh-i-Baba mendietatik datozen errekak hartzen ditu. Aurrerago eskualde menditsu eta elkorrak igarotzen ditu hegomendebaldeko norabidean. Lachkar Gah herritik hurbil ibaiadar handiena, Arghandab ibaia, elkartzen zaio. Beheko aldean Dasht-e-Margoh eta Registan basamortuak bereizten ditu. Azkenik Sistango sakonune endorreikoan isurtzen da, Afganistan eta Iranen arteko mugan, Hamun-e Helmand aintzira sortuz.

1952an, Helmand probintzian, Kajakaiko presa eraiki zen. Urtegiak 107 km²-ko azalera du, eta ura ureztatzeko eta argindarra produzitzeko erabiltzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-06-29). *171. araua: Asiako toponimia.*  (Noiz kontsultatua: 2013-02-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8510
* Commonscat Multimedia: Helmand River

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 248554363
* GND: 4095290-3
* LCCN: sh86007799
* NARA: 10038769
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 5252846

 |

* Wd Datuak: Q8510
* Commonscat Multimedia: Helmand River
**Panoniako ordokia** Erdialdeko Europako ordoki handia da. Danubioak bitan zatitzen du ordokia: hegoaldean eta ekialdean Hungariako Ordoki Handia eta ipar-mendebaldean Hungariako Ordoki Txikia.

Ordokia Karpatoez, Alpeez, Dinariar Alpeez eta Balkan mendiez inguratuta dago.

Gaur egun, ordokia Austria, Kroazia, Txekiar Errepublika, Hungaria, Errumania, Eslovakia, Serbia eta Ukraina artean kokatzen da. Gertuko Eslovenia eta Bosnia-Herzegovina herrialde "sasi-panoniarrak" dira.

Ordokiaren izena antzinako panoniarretatik datorkio, iliriarren tribuetako bat.

Banaketa
--------

Panoniako ordokia bitan zatitu daiteke, erdian Transdanubiar Erdialdeko mendiak izanik (hungarieraz: *Dunántúli-középhegység*):

* Mendebaldeko Panoniako ordokia (eskualdea):
	+ Vienako arroa
	+ Hungariako Ordoki Txikia
* Ekialdeko Panoniako ordokia (eskualdea):
	+ Hungariako Ordoki Handia edo Alföld
	+ Panoniar Uharteen mendiak (serbieraz: *Panonske ostrvske planine*)
	+ Transdanubiar mendixkak (hungarieraz: *Dunántúli-dombság*)
	+ Drava-Mura ordokiak

Batzuetan Transilvaniako ordokia eta Lučenec-Košice sakonunea Panoniako ordokian kokatzen dira, baina Karpatoen zati bat dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Europako toponimia fisikoa.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q185032
* Commonscat Multimedia: Pannonian Basin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 235474277
* GND: 4044475-2
* LCCN: sh85097471
* NKC: ge311458
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q185032
* Commonscat Multimedia: Pannonian Basin
**Panola konderria** (ingelesez: *Panola County*) Mississippiko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Batesville and Sardis da. 2010eko zentsuaren arabera 34.707 biztanle zituen, Panola kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Panola konderriak 1.826,28 kilometro koadro ditu. Horietatik 51,77 ura dira. Beste 1.774,52 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 19 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 34.707 pertsonetatik 17.475 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 494 dira. 16.801 beltzak edo afroamerikarrak. 70 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 61 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 14 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 286 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490272
* Commonscat Multimedia: Panola County, Mississippi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 155979273
* LCCN: n83171931
* NARA: 10039476
* **Lekuak**
* OSM: 1833645
* TGN: 2001139

 |

* Wd Datuak: Q490272
* Commonscat Multimedia: Panola County, Mississippi
**Pabloenekoa etxea** Gipuzkoako Getaria udalerrian dagoen etxe bat da. Getariako Alde Zaharrean dago, Elkano kaleko 21. zenbakian.

Eremu honetan XVI eta XVII. mendeetako etxe bikainak daude, horietako bat hauxe da, garai batean Pablo Agoteren jabetzakoa izana, hortik datorkio izena.

XVIII. mendean Bonetxeatarren senideak ziren Agotetarren artean ere itsasgizon, esploratzaile eta merkatari handiak izan ziren kideak egon ere bazeuden. Hauen artean Manuel Agote Bonetxea zegoen, 1779. urtera arte Makao eta Canton hirietan Filipinetako Errege Konpainiako faktorea izan zena. Bere zientzia jarduera nabarmentzekoa da, Alessandro Malaspinaren esplorazio itsas-bidaietan nabigatu eta igarotako lekuetako etnografia, historia, nautika eta kosmografiako datu ugari bildu baitzituen. Bere lehengusua Domingo Bonetxea itsasgizon ospetsua izan zen, 1772. urtean Tahiti uhartediaren deskubritzailea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25473886
* Commonscat Multimedia: Elkano Kalea, Getaria

---

 |

* Wd Datuak: Q25473886
* Commonscat Multimedia: Elkano Kalea, Getaria
Indiako eskualde nagusiak.
**Hegoaldeko Indiako** indiar azpikontinentearen eta Indiako estatuaren hegoaldeak osatzen du. Andhra Pradesh, Karnataka, Kerala, Tamil Nadu eta Telanganako indiar estatuak hartzen ditu bere baitan, baita Lakshadweep eta Puducherry batasunaren lurraldeak ere.

Deskribapena
------------

Indiako azaleraren %19,31 (635.000 km2) eta biztanleen %20. Dekango goi-ordokiaren hegoaldea dago bere baitan, Bengala badiak mugatzen du ekialdean, Arabiako itsasoak mendebaldean eta Indiako ozeanoak hegoaldean. Eskualdeko geografia anitza, baina erdigunea goi-ordoki batek hartzen du, Ekialdeko Ghat eta Mendebaldeko Ghat mendizerrek mugatrua. Bere ibaia nagusiak dira Godavari, Krishna, Kaveri, Tungabhadra, Periyar, Bharathappuzha, Pamba, Thamirabarani, Palar eta Vaigai.
Indiako hegoaldeko biztanle gehienek hizkuntza drabidiko nagusietako bat hitz egiten dute: Telugu, Tamil, Kannada eta Malabarera. Estatu eta lurralde batzuetan hizkuntza minoritarioaek estatusa dyte: Telanganako urdua eta Puducherry-ko frantsesa. Hizkuntza horiez gain, komunikazio ofizialetarako erabiltzen da ingelesa, eta kartel publiko gehienetan ere agerikoa da.

Historian zehar, zenbait erresuma dinastiko Indiako azpikontinentean zehar. Asiako hego-ekialdean izandako konkista musulmanek eragina izan zuten eskualde horietako historian eta kulturan. Indiako hegoaldean ezarritako dinastia nagusien artean daude Txerak, Txolak, Pandya, Pallavas, Satavahana, Chalukyas, Rashtrakutas, Bahmani, Dekkango sultanerriak eta beste batzuk. Indiako azken estatu subiraia, Hyderabad estatua, Nizamek gobernatua, eskualdean iraun zuen 20. mendera arte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Urdu is second official language in Telangana as state passes Bill» *The News Minute* 17 November 2017.

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, Ingelesezko Wikipediako «South India» artikulutik itzuli da; zehazki, 2022-03-09ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q542146
* Commonscat Multimedia: South India

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85064957
* NKC: ge129383

 |

* Wd Datuak: Q542146
* Commonscat Multimedia: South India
**Guyanako mendigunea** mendi eta goi-lautadaz osatutako ingurunea da, Guyanetako ezkutuaren gunerik latuenak biltzen dituena, Hego Amerikako plakaren hiru kratoietako bat. Egitura geologiko horrek tepui izeneko mendi lauak hartzen ditu; era berean, Guayanako Lurralde Garaietan munduko ur-jauzi ezagunenetako batzuk daude, hala nola Aingeruaren jauzia, Kaieteur ur-jauzia eta Cuquenán jauzia.

Geografia
---------

Guyanetako ezkutuaren goialdeak Orinoko ibaiaren hegoaldean eta Amazonas ibaiaren iparraldean daude. Venezuelaren erdia estaltzen dute, ia Guyana guztiak, Brasilgo iparraldea eta Kolonbiako hego-ekialdea. Guztira, 1.776.046 km² estaltzen ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Guiana Highlands.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q208807
* Commonscat Multimedia: Guiana Highlands

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ge516778
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q208807
* Commonscat Multimedia: Guiana Highlands
*Artikulu hau Irungo auzoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Meaka (argipena)».*

**Meaka** Gipuzkoako Irun udalerriaren kanpoaldeko auzo bat da. Aiako Harria eta Oiartzun udalerrira doan GI-3454 errepideak zeharkatzen du.

Auzoa
-----

Baserri giro lasai eta atsegineko auzoa da, E-5 autobideak Irungo herrigunetik banatzen duelarik. Meaka auzoa Arantzate errekak zeharkatzen du, hau Irusta ur-jauzian jaiotzen da. Arantzate erreka auzo honetan zeuden Arantzate burdional eta Ibarrola burdinolen *motorra* izan zen, bi burdinola hauek gaur egun arte mantendu izan diren Ibarrola dorrea eta Arantzate dorrean zeuden, gainera eskualde honetako armagintza-etxe garrantzitsuenak ere izan ziren.

Historia
--------

Antzina auzo honetan meatzaritzak garrantzia handia izan zuen, bertan meatzeak zeudelarik, horregatik *Meaka* izena *Meazar* izenearik eratorria dela uste da.

1865an inguru hauetako meatzetatik ateratako mineral kopuru handia zela eta, gaur egun Irungo Santiago kalean kokatzen zen kaira mineral hori eraman eta itsasoratzeko asmoz trenbide bat eraiki zen. Garai hartan eta inguru honetako orografia menditsu eta maldatsua zela eta, garrantzi handiko eraikuntz-lana izan zen.

Ondarea
-------

* Ibarrola dorrea
* Arantzate dorrea

Elkarteak
---------

* Meakako Auzotarren Elkartea

Kanpo estekak
-------------

* Irungo Meaka auzoari buruzko bideoa ikusgai. Youtube.com **(Gaztelaniaz)**
* Irustako ur-jauziaren bideoa ikusgai. Youtube.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12263305

 |

* Wd Datuak: Q12263305


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Irun | Irungo auzoak | Irun |
| Anaka • Behobia • Bidasoa • Irungo Bentak • Katea • Lapitze • Meaka • Olaberria |
**Pablo Ráez Martínez** (Marbella, 1996ko apirilaren 26a - *ib.*, 2017ko otsailaren 25a) hezur-muinaren donazioen aldeko aktibista espainiar gazte bat izan zen, leuzemiaren ondorioz hil zena, 20 urterekin .

Kirolari amorratua (kulturismoa, saskibaloia eta waterpoloa praktikatu zituen), 2015ean, 18 urterekin, leuzemia mieloide akutua diagnostikatu zioten, pronostiko oso txarra izan ohi duena. Gaitzari aurre egiteko bere aitaren hezur-muinaren transplante bat egin zioten, eta horri esker hainbat hilabetetan bizimodu normala egin ahal izan zuen. 2016ko udan, ordea, leuzemia berriz agertu zitzaion.

Harrezkero bere proiekzio publikoaren etapa hasi zen. Sare sozialen bidez gazteak hezur-muina ematearen aldeko mezuak zabaldu zituen, jendea kontzientziatzeko donazio horiek leuzemiaren tratamendurako duten garrantziaz. Milioi bateko erronka jarri zuen, kopuru horretaraino donazioak iristea nahi zuelako. Bere eragina nabarmena izan zen, Malagako bere probintzian 2016an donazioak %1300 areagotu zirelako 

"*Siempre fuerte*" ("Beti indartsu") izan zen gaitzaren ondorio larriei aurre egiteko erabiltzen zuen lema, birala bihurtu zena. Bere patu tragikoak, gaitzarekiko erakutsi zituen indarrak eta adoreak, eta bere mezuak izan zuen arrakastak gaztearen ospea zabaldu zuten lau haizetara.

2017ko otsailaren 25ean hil zen, funtzionatu ez zuen hezur-muinaren transplante berri bat hiru hilabete lehenago jaso ondoren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   La 2 estrena 'Siempre fuerte, la historia de Pablo Ráez', documental sobre su lucha a favor de la donación de médula RTVE
2. ↑   Pablo Ráez hil egin da leuzemiak jota EITB
3. ↑   Codina, Esperanza Muere Pablo Ráez, el joven que consiguió que aumentaran las donaciones de médula El País 2017-02-27an
4. ↑   "Es muy bonita y triste a la vez": así es el emotivo documental que recoge el legado de Pablo Ráez La Sexta 2019-09-12an

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28845972
* Commonscat Multimedia: Pablo Ráez

---

 |

* Wd Datuak: Q28845972
* Commonscat Multimedia: Pablo Ráez
***Pablo de Málaga*** Enrique Morentek 2008an plazaratu zuen flamenko musika disko ezaguna eta berritzailea da. Hau bere azken lana izan zen eta Pablo Picassori eskainita dago. Nolabait, Picasso poeta ezagutu zuen eta haren poema batzuk musikatu zituen. Hau bukatu ondoren, Picassori eskainitako beste bat hasi zen prestatzen, *El barbero de Picasso*, baina bukatu gabe gelditu zen. Bere lan hau publikoaren aldetik ez zuen harrera ona izan zeren flamenko tradizionaletik asko urrundu baitzen. Diskoa Caimán Records eta Morentek sortutako Discos Probéticos zigiluek argitaratu zuten.

Jatorria
--------

Malagako Picasso Museoaren inaugurazioan abestu zuen Morentek eta han ezagutu zuen margolariaren obra. Hori da lan handi honen abiapuntua.

Picassoren poesia
-----------------

Picassok bere burua azaldu zuen poema askoren bitartez. Lan horiek berandu arte ez dira ezagutu baina, azkenean, 1989an, lehen aldiz Frantzian argitaratu ziren, *Picasso poèmes* izenburuarekin, 
Androula Michaël bilketa prestatu ondoren. Espainian *Poemas en prosa* izenburuarekin, Plataforma argitaletxeak plazaratu zituen. Poema gehienak, jatorriz, frantsesez idatzita zeuden eta garai luze batean, 1935tik, sortu zituen margolariak. Lan horiek dokumentu balore handia dute zeren eta literaturaren ikuspuntutik oso landuta ez baitzeuden.

Abestiak
--------

Poemen gaztelaniazko bertsioak Ana Nuñorenak dira.

1. "Guern-Irak" (7´15).
2. "Tientos griegos (Lllamadas anónimas" (4´10).
3. "Autorretrato" (2´32).
4. "Pintao en un papel verde" (1´11).
5. "Borrachuelo con aguardiente" (3´13).
6. "Malagueña de la campana" (2´06).
7. "Compases y silencios" (7´57).
8. "Montes de Málaga" (3´50).
9. "Soleá de los números" (3´02).
10. "Pan tostao" (3´24). .
11. "Soneto X" (3´12).
12. "Angustia de mensaje" (5´24).
13. "Adiós, Málaga" (3´19).

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Enrique Morente
* Pablo Picasso

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Lanaren aurkezpena Morenteren eskutik.
* **(Gaztelaniaz)**:"Tientos griegos" abestia Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q50141612

 |

* Wd Datuak: Q50141612
**Hezur-irina** (edo **hezur-ongarria** edo **konposta**) animalien hezurrez eta hondakinez osatutako konposatua da.  Landareen ongarri organiko gisa eta animalientzako nutrizio osagarri gisa erabiltzen da. Fosforo eta proteina iturri gisa ere erabiltzen da.

Erabilera
---------

### Osagarri dietetikoak

Hezur-irina, eta batez ere haragi-irina, osagarri mineral/detetiko gisa erabiltzen da animalia monogastrikoentzat.

Gizakientzako kaltzio osagarri gisa ere erabili zen, baina 1980an aurkitu zen osagai toxikoak eduki zitzakeela eta jada ez zela gomendatzen kaltzio iturri gisa.

### Ongarriak

Ongarri gisa, haren nitrogeno, fosforo eta potasio erlazioa asko alda daiteke, iturrien arabera. 3-15-0etik, balio txikiena, 2-22-0era, altuena. Hezur-irina kaltzio iturri bikaina da, baina ez du landareei onura ateratzeko adina nitrogeno sortzen .

Osasun arriskuak
----------------

1980ko hamarkadan hezur-irina kaltegarria zela esan zuten gizakion kontsumorako.

Historia
--------

XIX. mendean Europan, hezur-irin kantitate handia ekoizten zen nekazaritzan erabiltzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Brigham and Women's Hospital. *Bone Meal.* .

Ikus, gainera
-------------

* Konpost

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q904421
* Commonscat Multimedia: Bone meal

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4164289-2
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q904421
* Commonscat Multimedia: Bone meal
**Pend Oreille konderria** (ingelesez: *Pend Oreille County*) Washingtonko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Newport da. 2010eko zentsuaren arabera 13.001 biztanle zituen, Pend Oreille kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Pend Oreille konderriak 3.691,36 kilometro koadro ditu. Horietatik 65,41 ura dira. Beste 3.625,96 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 3,52 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 13.001 pertsonetatik 12.068 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 391 dira. 50 beltzak edo afroamerikarrak. 466 amerikar natiboak ziren eta 16 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 73 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 24 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 304 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485301
* Commonscat Multimedia: Pend Oreille County, Washington

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159475920
* **Lekuak**
* OSM: 1150582
* TGN: 2002248

 |

* Wd Datuak: Q485301
* Commonscat Multimedia: Pend Oreille County, Washington
Besteak beste, Mary Black, Sarah (Wildes) Bishop, Mary (Towne) Easty, Sarah (Averill) Wildes, William Hobbs, Deliverance Hobbs, Nehemiah Abbott Jr. Bishop Edward Jr. MarSwlingh (Holswholh) atxiloketa-agindua
**Mary Black** ( XVII. mendea- ) jatorri afrikarreko esklaboa izan zen, Nathaniel Putnamen etxekoa. Black abizena bere jatorri beltzagatik eman zioten seguraski. Sorginkeriaz salatu zuten Salemgo sorginkeria prozean. Nathanielen iloba Thomas Putnam izan zen akusatzaile nagusietako bat, nahiz eta Nathaniel bera eszeptikoa izan eta Rebecca Nurse ere defendatu zuen. Mary atxilotu, prozesatu eta kartzelaratu egin zuten, baina ez zuten epaitu, eta aldarrikapen bidez askatu zuten 1693ko urtarrilaren 21ean. Mary Nathanielen etxera itzuli zen askatu ondoren.

Tituba eta Candyrekin batera, Mary histerian salatutako hiru esklaboetako bat izan zen. Hirurek bizirik iraun zuten.

Atzipenaldia
------------

John Hathornek eta Jonathan Corwin-ek Mary Black-i agindu zioten, Sarah Wildes, Sarah eta Edward Bishop, William eta Deliverance Hobbs, Nehemiah Abbot, Mary Eastey eta Mary English-ekin batera, 1692ko apirilaren 21ean Ann Putnam, Jr. Mercy Lewis, Mary Walcott eta beste batzuen gainean egindako sorginkeriaren "susmo altua" zela eta, Thomas Putnam eta John Ton-en salaketa baten ondorioz.

Epaiketa
--------

Mary 1693ko urtarrilean epaitu zuten, eta inor ez zen haren aurka agertu; beraz, aske utzi zuten. Benjamin Rayk *Satanás eta Salem* liburuan, Nathaniel Putnam errespetatuegia izatearen aukera planteatzen du, inork gaiztakeria lepora ziezaion zerbitzariari. Putnamek kartzelaratzeko ordainsaria ordaindu eta etxera eraman zuen berriro. Gainera, bere errugabetasunari buruzko testigantza irmoa Putnamen entrenamenduagatik izan zitekeela teorizatzen du. Maryren akusatzaileak Nathanielen aurka errepresaliak hartzen egon zitezkeen Rebecca Nurseren alde hitz egiteagatik. Esklabo bati leporatuta nekez lor zitekeen ezer, ez baitzuten propietaterik.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)** Ray, Benjamin C..  (2015-05-29). *Satan and Salem: The Witch-Hunt Crisis of 1692.*  University of Virginia Press ISBN 978-0-8139-3708-3. (Noiz kontsultatua: 2022-07-11).
2. 1 2   «The Salem witchcraft papers, Volume 1 : verbatim transcipts of the legal documents of the Salem witchcraft outbreak of 1692 / edited and with an introduction and index by Paul Boyer and Stephen Nissenbaum / revised, corrected, and augmented by Benjamin C. Ray and Tara S. Wood» *web.archive.org* 2015-03-07 (Noiz kontsultatua: 2022-07-11).

Bibliografia
------------

* Upham, Charles (1980). Salem Witchcraft. New York: Frederick Ungar Publishing Co. 2. ber.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20810508

 |

* Wd Datuak: Q20810508
**Margaretha Kirch** (Berlin, Alemania, 1703 - ib. 1744) alemaniar astronomoa izan zen.

Gottfried Kirch eta Maria Margaretha Kirch astronomoen alaba izan zen. Bera eta haren ahizpa Christine Kirch astronomian hezi zituzten 10 urtetik, eta nebaren laguntzaile gisa lan egin zuten.

Berlingo Behatokiko lanak
-------------------------

1716an, Kirch-en ahizpak Berlingo Zientzia Akademian eta Berlingo Behatokian astronomian jarrera iraunkorra izatea onartu zuen. Kirchek, haren amak eta ahizpak Berlingo Behatokian egin zuten lan harekin. Kirchek eta haren ahizpa Christinek parte hartu zuten, eta behaketa astronomikoak eta kalkuluak egin zituzten planeta-efimeroetarako.

1744ko urtarrilaren 3an C / 1743 X1 kometa handia aurkitu zuen eta, 2 oin eta 6 oineko teleskopioa erabiliz, behaketak eta neurketak egin zituen egunero bere zaintza-liburuan 1744ko otsailaren 25era arte. 

Kometak eguzkia pasatu ondoren, Margarethak kometaren isatsaren zatiketa bat ikusi eta marraztu zuen martxoaren 5ean. Hurrengo lau egunetan, Joseph Nicolas Delle eta Gottfried Heinsied San Petersusen, eta Laus-Philispe de Chéx astronomoek bakarrik ikusi zuten kometaren ilara. Zehazki, martxoaren 7ko behaketa grabatuan ere erregistratzen da. 

Bere amak eta ahizpak bezala, Kirchek ez zuen inoiz jaso bere lan profesionalaren aintzatespen ofiziala.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Bernardi, Gabriella.  (2016). *The unforgotten sisters: female astronomers and scientists before Caroline Herschel.*  Springer ; Published in association with Praxis Publishing ISBN 978-3-319-26127-0. PMC 944920062. (Noiz kontsultatua: 2022-09-26).
2. 1 2   Bernardi, Gabriella.  (2016). «Christine (1696–1782) and Margaretha (1703–1744) Kirch» *The Unforgotten Sisters* (Springer International Publishing): 103–106. ISBN 978-3-319-26125-6. (Noiz kontsultatua: 2022-09-26).

Bibliografia
------------

* M. Ogilvie, J. Harvey (arg.): The BIOGRAPHICAL DICTIONARY of WOMEN in SCIENCE – Pioneering Lives from Ancient Times to the Mid-20th Century: Volume 1 A-K. Routledge, New York eta Londres 2000, ISBN 0-415-92039-6, 1774-1775. or.

* R. Wielen, Thomas Hockey (arg.): Bibliographical Encyclopedia of Astronomers. Springer, New York, 2007, ISBN ί0-387-31022-0, 638. or.
* A. J. Seargenten: The Greatest Comets in History: Broom Stars and Celestial Scimitars. Springer, New York, 2009, ISBN ί0-387-09512-7, 116-119 or.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17425380

 |

* Wd Datuak: Q17425380
**Guillermo Andrés Oyarzábal**, (Córdoba (Argentina), 1958ko martxoaren 11). Argentinako itsas historialari eta itsas armadako ofizial militarra.

Itsas armadako ofizial militarra
--------------------------------

Argentinako Itsas Armadan zerbitzatzen du 1979tik. Ontziko kapitain mailara iritsi zen eta, 2014. urtetik aurrera, Estatu Maiorreko ofiziala da.

Korbeta kapitaina izanik, eta Historian irakasle eta lizentziadun tituluak lortu ondoren, 1999an, Argentinako Armadako dibisioko Itsas Ikerketa Historikoen Sailean sartu zen. Ikerketa Historikoen Dibisioko burua izan zen eta, 2002 eta 2012 artean, aipatutako saileko buru izendatu zuten.

Ikasketak
---------

1975 eta 1979 artean, Untzi Eskola Militarrean (Argentina) ikastaroak egin zituen, guardiamarina graduarekin graduatuz.

2003an, Historiako graduondoko titulua lortu zuen Salvadorreko Unibertsitatean, "Los Marinos de la Generación del Ochenta (1872-1902)" tesia defendatuz.

Itsas historialaria
-------------------

Ehun argitalpen ditu hedapen historiko handiko liburuak eta artikuluak barne.

Zientzia historikoen gaietan irakaslea da bere herrialdeko unibertsitateetan.

Egilearen lanak
---------------

* *Argentina hacia el Sur. La utopía del primer puerto militar* (1999);
* *Los Marinos de la Generación del Ochenta* (2003);
* *Guillermo Brown* (2006);
* *William Brown. An Irish seaman in the River Plate* (2008);
* *La Tempestad. Naufragio de la cazatorpedera "Rosales" y proceso a los sobrevivientes (1892-1894)* (2012).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15993834
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 6714698
* ISNI: 0000 0000 4791 0926
* GND: 1056675209
* LCCN: n98094313

 |

* Wd Datuak: Q15993834
**Meeker konderria** (ingelesez: *Meeker County*) Minnesotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Litchfield da. 2010eko zentsuaren arabera 23.300 biztanle zituen, Meeker kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Meeker konderriak 1.669,96 kilometro koadro ditu. Horietatik 94,78 ura dira. Beste 1.575,17 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 13,95 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 23.300 pertsonetatik 23.000 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 767 dira. 68 beltzak edo afroamerikarrak. 33 amerikar natiboak ziren eta 9 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 59 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 8 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 123 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q490432
* Commonscat Multimedia: Meeker County, Minnesota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144257742
* LCCN: n81093335
* NARA: 10039691
* **Lekuak**
* OSM: 1795790
* TGN: 2001045

 |

* Wd Datuak: Q490432
* Commonscat Multimedia: Meeker County, Minnesota
**Mary elefantea** Berrizen 1963an idi batzuen kontra dema batean protagonista izan zen zirkuko elefante eme bat izan zen, ia 5 tona eta 55 urte zituena Berrizko gertakariaren protagonista bilakatu zenean.

Dema
----

Bilbon Circo Milán izeneko zirkua ikuskizunak ematen ari zela, Eduardo Urzelai berriztarrak proposatu zuen ikuskizun gehigarri bat antolatzea Berrizko probalekuan: Deman harriari tiraka jartzea desafioan Mary elefantea eta Antzua baserriko bi idi. Berriztarrei esan zietenez, lehiatuko zen Mary elefantea *The Greatest Show on Earth* Cecil B. DeMilleren 1952ko filman agertutakoa zen.

Berrizko jaien testuinguruan, probalekua jendez bete zen eta Luigi Zoppe hezitzailearen aginduetara aritu zen Mary. Hala ere, elefantea ez zegoen probetan aritzera ohituta, eta, zortzi iltze egin ostean, gelditu egin zen, eta hezitzaileek behartuta, beste bi egin zituen eta hor amaitu zen harena. Berrizko idiek, berriz, 52 iltze egin zituzten. 1.900 kiloko harriarekin egin zen lana.

Zoppe hezitzaileari demetan aritzen ziren bi lagunek lagundu zioten, Atxuri eta Antxia izenez ezagunak zirenez. Antzua baserriko Benigno Azpitartek akuilatu zituen bere idiak, bere seme Ignazio Azpitarterekin eta Luis Alberdi "Txikia" Azkoitikoarekin.

Eragina kulturan
----------------

Gertaeari buruzko *Apustua* ipuin ilustratuak kaletti zuen Fernando Torrecilla diseinatzaileak 2014an. Halaber, horren gaineko izen bereko antzezlana egin zuen Berrizko Txintxaun antzerki taldeak 2017an.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Eduardo Urzelai Astegia» *www.eduardourzelaiastegia.com* (Noiz kontsultatua: 2023-07-17).
2. ↑    «Elefantea idien kontra» *Bizkaiko Hitza* 2014-01-31 (Noiz kontsultatua: 2023-07-17).
3. ↑    Torner, Jon.  (2014-01-30). «Antzua baserriko idiek Mary elefantea garaitu zutenekoa» *Slump doktorearen zaintiratua* (Noiz kontsultatua: 2023-07-17).
4. ↑    «"Mary elefantearen eta idien desafioak publizitate handia egin zion Berrizi" - Berriz - 2014-01-24» *Anboto.org* (Noiz kontsultatua: 2023-07-17).
5. ↑    «'Apustua' antzezlana estreinatuko du Txintxaun kolektiboak, etzi - Berriz» *Anboto.org* (Noiz kontsultatua: 2023-07-17).

Kanpo estekak
-------------

* No-Do zine albistegiko albistea Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q120691756

 |

* Wd Datuak: Q120691756
**Marsvinsholm gaztelua** (suedieraz: *Marsvinsholms slott*) Suediako Ystad hiritik gertu dagoen gaztelu bat da, 12 kilometrotara, Eskaniako konderrian.

Historia
--------

XIV mendean Bosøe, Borsøe eta Bordsyø izenekin ezagutu zen eremu hau eta Daniar monarkiak eskuratu zuen. 1630an Otte Marsvin nobleak erosi zuen eta 1644 eta 1648 artean gaztelua eraiki zuen. *Marsvinsholm* izenak "Marsvin-en uhartea" esan nahi du. Marsvin familia Danimarkako familiarik aberatsenetakoa zen.

1658 Roskildeko Itunaren ondoren Suediako monarkiak eskuratu zuen gaztelua eta XVIII eta XIX mendeetan hainbat aldiz berriztu zuen. 1854an Jules Stjernblad baroiari saldu zioten eta 1910an Johannes Johannesen daniarrak erosi zuen.

Arkitektura
-----------

Lau solairuko eraikin laukia da, eta ipar-ekialdeko eta hego-mendebaldeko erpinetan solairu bat eghiago duten dorreak daude. Hondartza bat dauka ondoan eta aintzira txiki bat ere bai.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2969834
* Commonscat Multimedia: Marsvinsholms slott

---

 |

* Wd Datuak: Q2969834
* Commonscat Multimedia: Marsvinsholms slott
Orbit txikleak Bartzelonako denda batean.
**Orbit** azukrerik gabeko gomagoxo marka ezaguna da. Ameriketako Estatu batuetako Wrigley Company lantegiak komerzializatzen du; enpresa berak desagertutako Boomer saltzen zuen eta oraindik Sugus eta Solano markak merkaturatzen ditu.

Historia
--------

Orbit 1944an sortu zen. Bigarren mundu gerran soldadu estatu batuarrei banatzeko produktua zen. 1970. hamarkadan berriro ere merkatuetara itzuli zen baina produktua laster erretiratu zuten zeren eta urte haietan gomagoxoen kontsumoa minbiziarekin lotzen baitzuten. 2001an berriro ere zabaldu zen baina Europan azkoz lehenago: esaterako Espainian 1985an. 1995etik hortzen osasuna gordetzeko egokia dela eta, Odontologia Elkarte Amerikarraren onespena du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Markaren webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2916558
* Commonscat Multimedia: Orbit (gum)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 154910084
* ISNI: 0000 0001 0728 7380

 |

* Wd Datuak: Q2916558
* Commonscat Multimedia: Orbit (gum)