recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Jacques-Anquetil belodromoa**, lehen **la Cipale** (udal-pista edo «*piste municipale*»ren aferesia) Parisen dagoen erabilera anitzeko estadioa da. 1900eko Joko Olinpikoetako agertoki nagusia izan zen. Gaur egun futbol eta errugbi partidetarako erabiltzen dute.

Historia
--------

Hasiera batean, 1894an belodromo gisa eraiki eta **Vincennesko udal-belodromoa** (frantsesez: *Vélodrome municipal de Vincennes*) izena eman zioten. 1900eko udako Joko Olinpikoetarako estadio nagusia bihurtu zen, non hasiera ekitaldia ospatu zuten. Frantziako Racing Clubek bere pistan antolatu zituen txapelketak. Belodromoan mota askotako ekitaldiak, txirrindularitza, kriketa, batasuneko errugbia, futbola eta gimnasia barne, antolatu zituzten. Estadioa txirrindularitza eta futbolerako ere erabili zuten 1924an Joko Olinpikoetan. Orduan Charenton-le-Pont udalerrian zegoen, baina 1929an La Cipale, ondoko Bois de Vincennesekin batera, Parisko 12. barrutiaren barnean sartu zuten. 

Gainera, 1968 eta 1974 artean, Parc des Princes berreraikitzen ari ziren bitartean, belodromoa Frantziako Tourraren helmuga izan zen, Eddy Merckx bost aldiz txapeldun izan zen garaian. 1987an egungo izena hartu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Frantsesez)** Hemard, Adrien.  (2021-7-18). «Tour de France 2021 : le vélodrome de la Cipale, l'autre arrivée mythique de la Grande Boucle» *France Info*.

Kanpo estekak
-------------
**Annie Arniel** (Harrington, AEB, 1873ko maiatza - 1924ko otsailaren 9a) sufragista eta emakumeen eskubideen defendatzailea zen. 1910ean alargundua, funtsezko eginkizuna izan zuen Estatu Batuetako emakumeek bozkatu ahal izatea lortzeko, eta behin baino gehiagotan atxilotu zuten emakumeen botoaren alde agertzeagatik.

Biografia
---------

Harringtonen (Delaware, Estatu Batuak) jaio zen Anna L. Melvin izenarekin. Kanadako George Arnielekin ezkondu, eta 1910ean alargun geratu zen. Annie Arniel fabrikako langilea zen, eta Wilmington hiriaren (Delaware) zentroan bizi zen, Mabel Vernonek eta Alice Paulek kontratatu zutenean, Emakumearen Alderdi Nazionaleko (National Woman's Party NWP) kide izateko. Silent Sentinels-eko kide gisa, 1917ko ekainaren 27an atxilotutako eta Etxe Zurian kartzelaratutako lehen sei sufragistetako bat izan zen. Zortzi espetxe-zigor bete ditu sufragioaren alde agertzeagatik: hiru egun 1917ko ekainean; 60 egun Occoquango espetxean, Virginian, 1917ko abuztutik irailera, piketeengatik; 15 egun, mitin batengatik Lafayette Squaren, eta bost eguneko bost zigor 1919ko urtarrilean eta otsailean, NWPren zaintza-tiroen erakustaldiengatik.

Estatu Batuetako Kapitolioan manifestazio batean parte hartu ondoren 1919ko urrian, Annie Arniel "poliziak hain bortizki tratatu zuen, ezen bizkarrean zauritu eta kordea galtzen baitzuen. Ospitalera eraman zuten, eta poliziak esan zuen "pixka bat jazarria" izan zela, banderatxoa konfiskatu ziotenean. Ospitalean, poliziak ofizialei esan zien "auto-istripu batean zauritu zela".

Delawaren egoera zibilaren arabera, 1924ko otsailaren 9an hil zen, 55 urte zituela. Heriotzaren arrazoia "gas argitzaileak eragindako itomena; bere buruaz beste egiteko asmoa" ei zen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, {{{hizkuntza}}} Wikipediako «Annie Arniel» artikulutik itzuli da. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.

1. ↑  "Capitol Police Forced to Return Suffrage Banners." *The Suffragist*, vol. VI, no. 43, 1918, p. 5.
2. ↑  Delaware Public Archives; Dover, Delaware; *Delaware Vital Records, 1800-1933*; Series Number: *Death Certificates - 24*

Lotutako artikuluak
-------------------

* Sufragisten zerrenda
* Sufragisten zapia
* *Suffragette* filma
* Emakumeen sufragismoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4769227
* Commonscat Multimedia: Annie Arniel / Q4769227

---

 |

* Wd Datuak: Q4769227
* Commonscat Multimedia: Annie Arniel / Q4769227
**Potemkin eskailera** (ukraineraz: Потьомкінські сходи, translit.: *Potiomkinski slhody*, errusieraz: Потёмкинская лестница, translit.: *Potiomkinskaia lestnitsa*) Ukrainako Odesa hirian dagoen eskalinata publiko bat da, Grigori Potiomkinen izena duena. Hiriaren ikurretako bat da eta bere alde zaharra Itsaso Beltzeko portuarekin lotzen du. Bulebarreko eskailera, Primorski eskailera, Eskailera erraldoia edo Richelieu eskailera bezala ere ezaguna da.

Eskailera honek nazioarteko ospea lortu zuen 1925ean Sergei Eisenstein zuzendari sobietarraren *Potemkin korazatua* filmaren ondorioz, bere eszenarik garrantzitsuenetako bat bertan grabatu zelako.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Herlihy, Patricia..  (1986). *Odessa : a history, 1794-1914.*  Distributed by Harvard University Press for the Harvard Ukrainian Research Institute ISBN 0-916458-08-3. PMC 15649318. (Noiz kontsultatua: 2020-03-26).
2. ↑    *Touring Odessa.*  Baltija Dryk 2004 ISBN 966-8137-01-9. PMC 74433175. (Noiz kontsultatua: 2020-03-26).

Kanpo estekak
-------------
**Ann Augusta Stowe-Gullen** (Mount Pleasant, Kanada, 1857ko uztailaren 27a - Toronto, 1943ko irailaren 25a) Kanadako medikua, hitzaldi-maisua eta sufragista zen. Kanadako medikuntza fakultate bateko lehen emakume graduatua izan zen.

Biografia
---------

### Gaztaroa eta prestakuntza

Augusta Stowe-Gullen Emily Stoweren (Kanadako lehen emakume medikua) eta Jean Fiuscia Michael Heward Stoweren alaba zen. 

1879an, Mediku eta Zirujauen Elkargoko sarrera-azterketa pasatu zuen. Ondoren, Victoria de Toronto Unibertsitateko Medikuntza Fakultatean ikasteko baimena izan zuen, eta 1883an graduatu zen.

### Ibilbide medikoa eta militantzia

Augusta Stowe-Gullenek bere ama Emily Stowe medikuari *Women's College Hospital* sortzenlagundu zion, 1883an. Barrett doktoreari (Kanadara immigratutako mediku ingelesa) eta beste pertsona ospetsu batzuei dei egin zien, eta *Ontario Medical College for Women* sortu zuten, *Women's College Hospital*ekin bat egin zuena, eta han irakatsi zuen.

1892tik 1896ra Torontoko Eskola Kontseiluan hautatu zuten, eta Ontario estatuak baimendu baino askoz lehenago ireki zitzaizkien ateak emakumeei.

1903tik aurrera, lehendakari izan zen *Dominion Women's Enfranchisement Association* elkartean, emakumeen boto-eskubidearen aldeko elkartea, bere amak sortua 1889an. Elkartea, 1907an, *Canadian Suffrage Association* bihurtu zen, eta 1911n utzi zuen lehendakaritza.

Kanadako Mediku eta Zirujauen Elkargoko kide ere bazen, *National Council of Womenen* sortzaileetako bat eta Torontoko Unibertsitateko Senatuko kide ere bai. 1935ean, Britainiar Inperioko Ordena jaso zuen.

Ezaguna da bere aipamenagatik: "When women have a voice in national and international affairs, wars will cease forever» (Emakumeek gai nazionaletan eta nazioartekoetan ahotsa izango dutenean, gerrak betiko amaituko dira)

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, {{{hizkuntza}}} Wikipediako «Augusta Stowe-Gullen» artikulutik itzuli da. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.

1. ↑
2. ↑   Smith, Kathleen.  (1982). «Dr. Augusta Stowe-Gullen: a pioneer of social conscience» *Canadian Medical Association Journal* 126: 1465-1467...

Ikus, gainera
-------------

* Emakumea medikuntzan
* Suffragette
* Sufragisten zerrenda
* Sufragisten zapia
* *Suffragette* filma
* Emakumeen sufragismoa

Kanpo estekak
-------------

* Torontoko Unibertsitateko Victoria liburutegiko Ann Augusta Stowe-Gullen funtsa
* Kanadako bildumak - Emakume mediko aitzindariak
* Hitzorduak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q765794
* Commonscat Multimedia: Augusta Stowe-Gullen / Q765794

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 72660404
* ISNI: 0000000021879051
* LCCN: n79004693
* SNAC: w6xq1k9w
* Open Library: OL4558650A

 |

* Wd Datuak: Q765794
* Commonscat Multimedia: Augusta Stowe-Gullen / Q765794
**Santa Maria del Monteren harmailadia** (italieraz: *Scalinata di Santa María del Monte*) XVI. mendeko eraikina da. Italiako Cataniako probintzian dagoen Caltagirone hirian dago.

Historia
--------

XV. mendearen erdian, Caltagirone hiria inguruko mendien maldetan hasi zen zabaltzen. Zabaltze horren hiriko mugikortasunean arazoak sortu zituen. Gailurrean alde historikoa zegoen eta hara joateko bertako autoritateek, 1606an, harmailadi edo mailadi bat mendiaren hego aldean eraikitzea erabaki zuten. Lanak,Giandomenico Gagini zuzendaritzapean, hamar urtez luzatu ziren. Jatorrizko harmailadiak 150 eskaloi zituen eta baita atseden hartzeko guneak. 1844an, eraikinean aldaketa batzuk egin ziren, tartean atseden-gune horiek kentzearena; ondorioz, harmailadiaren malda txikiago egin zen.

Ezaugarriak
-----------

1844ko aldaketak bukatu zirenean, 130 metroko luzera eta 8,40 zabalera zituen, gaur egun bezala. Garaiera, bestetik, *Piazza Municipio* eta *Chiesa di Santa Maria del Monte* artean 45 metrokoa da. Eskaloiak 142 dira. Deigarriak dira eskaloian apaintzeko jarritako zeramikak. Harmailadiaren alboetan zeramika lantzen duten artisauen tailerrak daude.

Festak
------

* Infiorata

Maiatzean zehar "Loreen Jaialdia" egiten da, lorekin eskailera osoa apainduz. Andre Mariari eskainita dago.

* La Scala illuminata

Caltagironeren patroia Done Jakue da. Bere festak ospatzeko, uztailaren 24 eta 25ean, eta abuztuaren 14 eta 15ean harmailadia argitzen da, horretarako 4.000 olio-lanparak erabiliz.

Iruditegia
----------

* Harmailadia goitik ikusita.Harmailadia goitik ikusita.
* Zeramikak gertutik.Zeramikak gertutik.
* Zeramikak gertutik.Zeramikak gertutik.
* Gaueko ikuspegia.Gaueko ikuspegia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Erromako Piazza di Spagna

Kanpo estekak
-------------

* Youtubeko bideoa.
* Harmailaldiaren irudiak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3057824
* Commonscat Multimedia: Stairway of Santa Maria del Monte (Caltagirone) / Q3057824

---

 |

* Wd Datuak: Q3057824
* Commonscat Multimedia: Stairway of Santa Maria del Monte (Caltagirone) / Q3057824
**North American Basque Organizations Incorporated** (**NABO** laburdurarekin ezagunagoa) Estatu Batuetako eta Kanadako euskal etxeen federakuntza da. 2018. urtean, 46 bazkide zituen, horietarik bi Kanadan.

Historia
--------

1973. urtean sortu zen NABO, Reno Nevada unibertsitatean zegoen Euskal Ikasketetako Zentroaren (Basque Studies Center) bultzadarekin. Jon Bilbao eta William Douglass zentroko bultzatzaileek Argentinako euskal etxeen federakuntza (FEVA, Federación de Entidades Vasco Argentinas) ezagutzen zuten, eta halako bategite bat eusko-estatubatuarrentzat ona izan zitekeela pentsatu zuten. Era berean, Idaho estatuak laguntza eman zion Basque Studies Centerri euskal proiektu zenbait martxan jartzeko, eta horixe baliatu zuten Bilbaok eta Douglassek.

NABO sortu zen garaian gorabehera handiak ziren euskal diasporako taldeen artean, jatorriaren arabera. *Spanish basque* taldekoak bizkaitarrak ziren batez ere, kosta partekoak gehienbat: Gernika, Markina eta Lea-Artibai ingurukoak. Hauek kolonia indartsua eratua zuten Boise, Idaho eta Oregon inguruan, eta beste multzo handi bat zegoen, *french basque* taldekoak, Nafarroa Behereko hegoaldekoak nagusiki: Baigorri, Aldude eta inguruetako herrietakoak. Jatorri honetakoak gehiago ziren Kalifornian. Bi taldeen arteko mugak apurtzea eta taldeak hurreratzea izan ziren NABOren helburuak sorrera unean, eta helburuok bete egin dira neurri handi batean.

NABOren lehen lehendakaria, 1973an, Al Erkiaga (1935-2022) izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Inc. North American Basque Organizations,. «NABO Member Organizations» *nabasque.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-06-15).
2. ↑    «The North American Basque Organizations, Inc. - NABO - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-06-15).
3. ↑    «NABO, North American Basque Organization - bizkaie.biz» *bizkaie.biz* (Noiz kontsultatua: 2018-06-15).
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Nabasque.eus, webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61069036

 |

* Wd Datuak: Q61069036
**Ordena Publikoko Auzitegia** (gaztelaniaz: *Tribunal de Orden Público* edo *TOP*) Espainian frankismoaren amaierako epaitegi berezia izan zen. Haren eginkizuna diktadura-erregimen horren pean delitu politikotzat jotzen ziren jokabideak zigortzea izan zen, Ordena Publikoko Auzitegia sortu arte jurisdikzio militarraren eskumenekoak izan baitziren. Hala ere, "terrorismo" bezalako delitu "politiko" larrienak auzitegi militarrek epaitzen jarraitu zuten. Madrilgo Salestarren Jauregia zuen egoitza. 1963ko abenduan sortu eta 1977ko urtarrilean deuseztatu zuten. Espainiako Auzitegi Nazionalak ordezkatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Águila, J.J..  (2001). *El TOP. La represión de la libertad (1963-1977).*  Bartzelona: Ed. Planeta.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Gallego López, Manuel.  (2016). *La creación de la Audiencia Nacional desde el Tribunal de Orden Público.*  UNED.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3326053
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 151274753
* BNE: XX221362
* GND: 1028531966
* LCCN: n81001366
* SUDOC: 06086608X

 |

* Wd Datuak: Q3326053
*Ramaria abietina*

Sinonimoak: *Clavaria abietina*, *Ramaria ochraceovirens*

Ezin da jan, larrukara da.

Deskribapena
------------

**Fruktifikazioa:** koral formakoa, 3 eta 6 cm bitarteko garaierakoa eta 1 eta 3 cm bitarteko zabalerakoa, adar biribilak eta pixka bat lautuak. Adar horiek oinarri komun batetik ateratzen dira eta adarkatu egiten dira (5 aldiz, gehienez ere), gero eta adar finagoak sortzeko, 2 eta 4 hortz bitarteko puntetan amaitzen direnak. Oinarria 1,5 lodierakoa, eta mizelio zurixkekin eta errizoformo txikiekin. Gaztetan hori-oliba kolorekoa (muturrak zertxobait argiagoak). Marruskatzean, ebakitzean edo adinarekin, berde-urdinxka koloreko tonu bereizgarriak hartzen ditu. Larrukara eta lehorra, hauskorra.

**Haragia:** Zurixka, .luzetarako zuntzekin. Usaingabea eta hasieran zapore gozokoa. H2 SO4-rekin, himenioa laranja kolorekoa bihurtzen da.

**Etimologia:** *Ramaria* terminoa latinetik dator. "ramus" hitzetik, adar esan nahi du.

Jangarritasuna
--------------

Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua

*Ramaria stricta* delakoarekin nahas daiteke, honek punta horiko adar zilindrikoak ditu. *Ramaria flacida* espezieak ez du tonu berdexkarik, *Ramaria ochrolora*-k baditu. *Ramaria invalis*, ez da marruskadurarekin zikintzen. *Artomyces pyxidatus*-ak, sardexka formako puntak ditu.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean. Ez da oso ohikoa, baina oso ugaria izan daiteke. Mendiko koniferoen basoetan ("*abies*")

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 308 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  Sociedad micológica Barakaldo. Investigación y divulgación de la micologia.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
**Raimundo Sarriegi Etxeberria** (Donostia, Gipuzkoa, 1838ko martxoaren 15a – 1913ko apirilaren 23a) musikagilea izan zen. Haren musika lanik ospetsuena ezbairik gabe *San Sebastian martxa* da (1862), Serafin Barojaren hitzez lagundua.

Bizitza
-------

Donostiako Egia auzoko Etxeberri edo Kojaenea izeneko baserrian jaio zen, luzaro Puyuelo kalean (gaur egungo Fermin Kalbeton kalea) jaio zela uste izan bazen ere.

Txikitatik izan zuen musikarekin harremana. Santa Maria basilikan tiple izan zen, eta gerora tenor ospetsu San Bizente parrokian. Jose Juan Santesteban maisu handiaren ikasle izan zen.

Peñaflorida kaleko Udal Musika Eskoletako solfeo irakasle izan zen, Donostiako Orfeoia sortu eta zuzendu ere egin zuelarik. Sarriegi 1913ko maiatzaren 4an zendu zen Narrika eta Arrandegi kaleen izkinako Telleria botikan zegoela.

Musika lanak
------------

Sarriegiren konposizio lanik ezagunena *San Sebastian martxa* da. Danborradako eta inauterietako beste hainbat konposizio ezagun ere egin zituen: *Tatiago* (1882), *Iriyarena* (1882), *Retreta* (1882-1884), *Diana* (1882), *Polka* (1885), *Donostiako karnabala* bilduman jasotako abesti multzoa eta abar.

Gaur egun, Sarriegiren irudia ikusgai dago bere izena daraman plazan, Bretxa azokaren ondoan, Donostian.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)** Raquel Rodríguez «Un nuevo trabajo sobre Sarriegui revela que nació en un caserío de Egia», *Diario Vasco*, 2006-01-17.

Kanpo loturak
-------------

* Raimundo Sarriegiren biografia. *Bagera.net*.
* **(Gaztelaniaz)** Raimundo Sarriegiren biografia. *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.
* Raimundo Sarriegiren webgunea Eresil-en. Eresbil.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11020537
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87196706
* ISNI: 0000000060750357
* BNE: XX1324535
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 107358
* Lur: 05294/eu\_s\_1139/s1139

 |

* Wd Datuak: Q11020537
**Santo Domingo komentua** Lizarrako (Nafarroa) komentu zaharra da. Domingotarrek, Tibalt II.a Nafarroakoa (1253-1270) erregearen agindua jarraituz, 1259an sortu zuten. Karlos III.a Nafarroakoa lan handiak egin zituen komentuan bertan errege-errezidentzia lekuratzeko; lan horiek 1422an bukatu ziren. Nafarroako komentu aberatsenetariko bat izan eta bertan Nafarroako Gorteak sarritan bildu ziren. 

1809an, Napoleonen inbasioa zela eta, komunitateak komentua utzi behar izan zuten. 1814an itzuli ziren baina ondoren beste behin alde egin behar izan zuten, 1821-1823 urteetan. 1839an, Espainiako desamortizazioarekin, estatuaren eskuetara pasa zen eta hutsik gelditu zen. XX. mendearen hasieran erorkinak bakarrik gelditzen ziren. 1962an berreraiki zuten eraikuntza eta bolada batean, 1965tik 1970era domingotarrak itzuli ziren. Gaur egun, berrikuntza sakon baten ondoren, zaharrentzako egoitza da.

Eliza eta monasterioaren gorputz bat gordetzen da egun, biak gotiko estilokoak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: José Goñi Gaztanbide: *Historia del convento de Santo Domingo de Estella*. Iruñea: Bianako Printzea, 1961.
* **(Gaztelaniaz)**: Estella.com.es

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18811442
* Commonscat Multimedia: Convent of Santo Domingo, Estella / Q18811442

---

* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 669-467

 |

* Wd Datuak: Q18811442
* Commonscat Multimedia: Convent of Santo Domingo, Estella / Q18811442
**Mamadou Dia** (Kombolé, 1910eko uztailaren 18a — Dakar, 2009ko urtarrilaren 25a) senegaldar politikaria izan zen. Senegalgo lehen ministroa izan zen 1960tik 1962ra.

Senegalgo eskola koraniko eta laikoetan ikasi ondoren, Parisko Unibertsitatean ekonomia ikasketak burutu zituen. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, politikan sartu zen, eta Frantziako Senatuko kide izan zen 1948tik 1956ra, eta Frantziako Biltzar Nazionaleko kide 1956tik 1958ra.

Léopold Senghorrekin batera Afrikako Konbentzio Nazionala alderdia sortu zuen eta Senegalen independentziaren aldekoa izan zen. Maliko Federazioko (Mali eta Senegalek osatua) presidenteordea izan zen, eta Senegalen independentziaren ondoren lehen ministro bihurtu zen. Bere ideologia erradikal sozialistak askotan egin zuen talka Senghor presidentearenarekin.

Bi politikarien arteko gatazka Senghorren garaipenarekin amaitu zen. Haren aldekoek zentsura-mozio bat aurkeztu zuten Diaren aurka, eta hark parlamentua ixteko agindu zion armadari bozketa baino lehen. Dia estatu-kolpe bat sustatzeaz akusatu zuten eta biziarteko kartzela-zigorra ezarri zioten. 1974an barkatu zuten eta 1976an amnistia eman zioten. 1980ko hamarkadan, hauteskundeetan babes txikia izan zuen alderdi txiki bat zuzendu zuen.
***Euzkadi*** 1913ko otsailaren 1ean kaleratzen hasi zen egunkari abertzale eta elebiduna izan zen.

Bi denboralditan Bilboko Posta kalean argitaratu zen. Lehenbizikoan, 1913tik Primo de Riveraren diktadura ezarri arte, Euzko JEL-Batzak argitaratu zuen, eta Evaristo Bustintza *Kirikiño* izan zen euskal atalaren zuzendaria. Bigarrenean, 1931ko urtarrila eta 1937ko ekaina bitartean, Euzko Alderdi Jeltzaleak argitaratu zuen. Maiztasuna irregularra izan zuen sei urteko ibilbidean, eta sarritan ez zen egunero atera. Bigarren denboraldi honetan, *Euzkadin*, beste askoren artean, Lauaxetak eta Orixek idatzi zuten.

Desjabetzapena
--------------

1937ko uztailaren 6an, EAJri *Euzkadi*ren inprimategia desjabetu, eta hainbat urtez *El Correo Español* baliatu zen hartaz, espainiar falangisten egunkaria, Diario de la Falange Española Tradicionalista y de las JONS izenarekin.

Ikus, gainera
-------------

* Euzkadi egunkariaren errotatiba

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Javier DÍAZ NOCI: Euskal informazio-kazetaritza abertzalea (1913-1934) Ueu.org
2. ↑   Cava, María Jesús. *La prensa en Bilbao (1937).* .

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**  "Euzkadi" 1931 eta 1937 arteko zenbaki guztiak Euskal Prentsaren Lanak orrian irakurgai
* **(Gaztelaniaz)**  "Euzkadi" egunkariaren ale guztiak liburukliken irakurgai

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3061209
* Commonscat Multimedia: Euzkadi / Q3061209

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 30662

 |

* Wd Datuak: Q3061209
* Commonscat Multimedia: Euzkadi / Q3061209
**Jezreelgo harana** (hebreeraz: עמק יזרעאל‎, arabieraz: مرج بن عامر‎), **Esdrelongo lautada** izenez ere ezaguna (garai klasikoan zuen izena), palestina iparraldean dagoen haran handi bat da. Bere izena, Jezreel hiritik hartzen du, harana domeinatzen duen hegoaldeko mugako muino batean dagoena. Behe Galilearen hegoaldean dago, Israelgo Iparraldeko Barrutian.

Harana, garai batean, haranetik hego-ekialdera dagoen Itsaso Hila, Mediterraneo itsasoarekin lotzen zuen ubidea izan zen. Uste denez, uneren batean, Mediterraneo itsasoa eta Rift Haran Handiaren arteko lurra altxa egin zen, lotura hau desagertzeraino, eta Mediterraneo itsasoaren jarraikako goraldiak, etenak izan ziren, emaitza bezala, Itsaso Hilak, mendebalderanzko bere lotura galtzea eman zuelarik, itsaso astunki gazia izatera iritsiz.

Jezreelgo haranean, antzinako eta egungo herri ugari dago. Antzinako Megiddo hiria, haranetik hegoaldera eta mendebaldera dago. Jezreelgo haraneko egungo herri edo hiririk handiena, Afula da, "Haraneko Hiriburua" bezala ere ezagutzen dena. Afula, Brontze Aroan, beharbada, antzinako Ofrah hiria izango zen, non Itun Zaharraren arabera, Gedeon "epaile" hebrearra bizi izan zen.

Jezreelgo harana, gudu historiko ugariren toki garrantzitsua izan zen, horien artean, k. a. XV. mendeko Megiddoko gudua, historian erregistraturik dagoen lehen gudua.

1920ko hamarkadan, American Zion Commonwealth izeneko erakunde sionistak, haranean lur ugari erosi zituen, eta egungo Afula hiria sortu zuen. Ordu arte, hiri nagusia Zerin zen. Lehen moshava, Nahalal izenekoa, 1921eko irailak 11n sortua izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q763829
* Commonscat Multimedia: Jezreel Valley / Q763829

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 238106994
* GND: 4422181-2

 |

* Wd Datuak: Q763829
* Commonscat Multimedia: Jezreel Valley / Q763829
**Aisialdiko hezkuntza** haurren eta/edo nerabeen denbora librean egiten diren jardueren multzoa da, trebetasunak eta gaitasunak ikasi eta bereganatzeko helburuarekin, haien bizitzako protagonista eta eskola-esparrutik kanpo aktibo eta sozialki parte-hartzaile bihurtuz.

Aisialdiko hezkuntza kalitatezkoa izateko beharrezkoa da hezkuntza mota horretako begiraleen eta zuzendarien prestakuntza, jardueretarako espazio egokia, hala nola instalazio onak, eta 18 urtetik beherako gazteen ikaskuntzarako jardueren formulazio ona.  

Hezkuntza-mota hau eguneroko esparruan ikasteko modu alternatibo bat da, gazteei askatasunean eta bizikidetzan modu dinamiko eta dibertigarriagoan hazten eta garatzen laguntzen diena, hala nola aisialditik kanpoko egoeretan ikasiko ez lituzketen balioak ikasteko jolas-tailerrak, proiektuak eta bidaiak eginez.

Erreferentziak
--------------

Kanpoko estekak
---------------

* Aisialdiko Hezkuntza - gencat
* historia
* 

1. ↑    *Generalitat de Catalunya.* .
2. ↑    *Educació en el lleure.* .
3. ↑    *Educació en el lleure com a transformació social.* .
**Nino Gegetxkori**, georgieraz ნინო გეგეჭკორი (Mingrelia, Georgia, 1905 - Kiev, Ukraina, 1991) komunista georgiarra izan zen Lavrenti Beria buruzagi sobietarraren emazte izateagatik ezaguna. 

Beria bezala Mingrelia eskualdean jaio zen, eta haurra zela galdu zituen gurasoak. Saxa Gegetxkori boltxebike georgiarrak (bere osaba zen) bere familiarekin hartu zuen orduan Tbilisin, eta han ezagutu zuen Lavrenti Beriak, zeinak oso azkar antolatu zuen ezkontza Nino nerabearekin. Beriak inguru boltxebike prestigiodun batera hurbiltzen zela pentsa zezakeen Gegetxkori familiarekin bat eginez. Seme bakarra, Sergo Beria (gero ingeniari izanfo zena) oso azkar jaio zitzaion, baina aurrerantzean ez zen ezkontza zoriontsua izan Lavrenti eta Ninorena. Lavrentik afera asko izan zituen bere bizitza osoan, eta sifilisa ere harrapatu zuen.

Stalin hil ondoren Lavrenti Beria atxilotu zutenean, Nino Gegetxkori ere atxilotu zuten. Galdeketetan ez zuen informaziorik eman, eta senarra exekutatu ondoren hilabete batzuez kartzelan egon zen arren, atxilotu eta urtebetera askatu zuten. Nino eta Sergo semea Sverdlovsk hirian bizitzera behartu zituzten, Mosku utzita, baina gerora Mingreliara itzultzen utzi zioten, baina han ere denbora gutxirako, Georgiatik egotzi baitzuten. Semeak bezala, zeinak ingeniari karrera egim zuen, azkenean Kiev-en kokatu zen bizitzen, eta jarraitu zuen 1991ean hil zen arte.

Hil aurretik, 1990ean, elkarrizketa bat eskaini zuen bere bizitza eta Georgiako buruzagiek (Beria senarrak eta Stalinek, bereziki) Sobietar Batasunean izan zuten rola komentatuz. "Helburu baten alde borrokatzen ari zirela sinetsi zuten, gizateriaren alde. Eta zer emaitza izan zuen horrek? Ez zioten bere jaioterri eta aberriari [Georgiari] batere onik egin; eta beren bigarren nazioak [Errusiak] ez zen lan hori aitortu. Herrialderik gabe geratu ziren gizonak izan ziren."
*Psathyrella ammophila*

Sinonimoa: *Psilocybe ammophila*, *Deconica ammophila*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 50 mm arteko diametrokoa, hasieran ganbila, gero lau-ganbiletik zabaldura; ertza mehea, zorrotza, erregularra, basiodiokarpo heldugabeetan errezel zuriaren hondakinekin; kapelaren gainazala higrofanoa, erradioaren erdiraino edo gehiagoraino, gardentasunagatik ildaskatua eguraldi hezean, marroi ilun kolorekoa, marroi-gorrixka, krema zurbila eguraldi lehorrarekin, baina diskoan okre antzeko kolore apur bat ilunagoa mantenduz.

**Orriak:** Ez oso estu, lamelulekin, adnatuak, lehenik gris-krema zurbil kolorekoak, gero gris-marroi ilunetik arre-beltzaxkara edo arre-purpurara doan kolorekoak helduaroan; ertza osoa eta zurbilagoa.

**Hanka:** 70 mm arteko garaierakoa eta 4 mm arteko diametrokoa, mehea, zilindrikoa edo erraboildun samarrekoa, fibrilosoa, krema-zurixka kolorekoa, okre kolorekoa oinarri aldera.

**Haragia:** Urria, krema kolorekoa edo okre antzeko kolorekoa, usain eta zapore nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Psathyrella* terminoa, "psathyra"-ren txikigarria da, grezierazko hitzetik eratorria, "xehetzen erraza" esan nahi du.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

Sasoia eta lekua
----------------

Udaberritik udazkenera. Lurzoru hondartsuetan, kostaldeko dunetan, maiz *Ammophyla arenaria* delakoarekin.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 266 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** 2023. Sociedad micológica Barakaldo. Investigación y divulgación de la micologia.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Velazquez Vergara José Ignacio, Suarez Gil Angela.  (2009). *Catalogo micológico.*  Banco de setas.
**San Andres eliza** Txulapain ibarreko Usi lekuan XIII. mendeko kristiau eliza bat da.

Eraikina
--------

Erdi Aroko eraikina da, harriz egina, eranskin eta berreraikuntzekin. Habearte bakarra, burualde zuzena eta ebanjelioaren aldean oinaldean dagoen kanpandorrea ditu. Kanpoaldean, nabearen horma handitzen ari dela ikusten da, bai eta burualde gisa ekialdeko aldeari erantsitako atal berria ere. Orduan, beharbada, presbiterioari eskuineko aldetik atxikitako egungo sakristia egingo zen. Sarrera epistolaren aldeko horman dago, arku zorrotzeko ate gotikoa eta apaindu gabeko arkiboltak dituena. Aurretik, arkupe itxi bat du, harrizkoa, eta erdiko atea arku zorrotzekoa da, arkibolta bikoitzekoa, apaingarririk gabeko inposten gainean. Inposta horien alboetan, zirkuluerdiko arkuko bi leiho daude. Habeartea kanoi zorrotzeko gangaz estalita dago, hormari atxikitako harrizko mentsuletan bermatzen diren fajoiekin, eta burualdea lunetodun kanoi-gangaz. Erretaula nagusia neoklasiko estilokoa da eta herri-itxura du. Koroatzearen irudi titularra eta gurutziltzatua XVIII. mendeko erretaula zaharrago batetik datoz. Mende berekoa da eta joera tenebrista du. Gurutze latindar bat da, Ebanjelioaren horman dagoen hiru iltzez gurutziltzatutako irudiarekin margotua. Eliza horretatik dator Ama Birjinaren eta Haurraren tailu eseria, nahiko arkaizantea dena Iruñeko Jasokundeko parrokiara lekualdatu zen gotikoaren barruan.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | USI.*  (Noiz kontsultatua: 2021-12-31).

Ikus, gainera
-------------

* Usi
* Txulapain

Kanpo estekak
-------------
| **Jaka** |
| --- |
| Erik Jaka, 2018an. |
| **Izen osoa:** | Erik Jaka Soroa |
| **Jaiotza data:** | 1994ko martxoaren 13a (30 urte) |
| **Jaioterria:** | Lizartza (Gipuzkoa) |
| Pilotaria |  |
| **Modalitatea:** | esku huskako pilota |
| **Egungo enpresa:** | Aspe |
| **Postua:** | aurrelaria |
| **Altuera:** | 1,80 m |
| **Pisua:** | 77 kg |
| **Debutatze data:** | 2013ko ekainaren 24a |
| **Debutatze pilotalekua:** | Astelena (Eibar) |

**Erik Jaka Soroa**, pilota arloan **Jaka** deituraz ezaguna (Lizartza, Gipuzkoa, 1994ko martxoaren 13a), esku huskako pilotari profesionala da. Gazte mailan atzelari aritua, geroztik aurrelari aritzen da. Aspe enpresakoa da. Estatistika ofizialek diotenez, 1,80 m luze da, eta 77 kilo pisatzen du. Profesionaletako lehendabiziko partida 2013ko ekainean jokatu zuen, Eibarko Astelena pilotalekuan.

2014ko apirilaren 26an, profesionaletan debutatu eta hamar hilabetera, Beñat Rezusta atzelaria lagun (hura ere debutatu berria), bigarren mailako binakako txapelketa irabazi zuen, Gorka eta Merino I.a 22-4 mendean hartuta; Rezusta izan zen jokalari nabarmenena. 2015ean ere, txapelketa hori bera irabazi zuen, Xabier Tolosa atzelaria lagun, Rico IV.a-Larunbe bikoteari 22-17 gaina hartuta; Jaka nabarmendu zen, partidak hala eskatzen zuelarik erasoan asko arriskatuz eta erremate ikusgarriak eginda. 2016an, bigarren mailako lau eta erdiko txapelketa irabazi zuen, Dariori 22–10 irabazita.

2020an buruz buruko txapelduna izan zen, Jokin Altunari irabazita.  Urte berean, lau eta erdiko txapeldunordea izan zen.

Kirol lorpenak
--------------

Esku huskako pilotan, hauek ditu lorpen nagusiak:

### Profesionaletan

* 2020: Lehen mailako Buruz Buruko txapelduna.
* 2016: bigarren mailako lau eta erdiko txapelduna.
* 2015: bigarren mailako binakako txapelduna, Xabier Tolosa atzelaria lagun.
* 2014: bigarren mailako binakako txapelduna, Rezusta atzelaria lagun.

### Amateurretan

* 2013: Bergara Hiria sariko txapelduna
* 2009: Elgetako lau eta erdiko torneoko txapelduna

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)** «Jaka y Rezusta, los dos nuevos valores de ASPE», *Aspepelota.com*, 2013-05-31.
2. ↑  **(Gaztelaniaz)** Igor G. VICO: «Rezusta, la esperanza zurda de Bergara», *Deia*, 2013-06-26.
3. ↑  «Jaka-Rezusta, eroso», *Berria*, 2014-04-27.
4. ↑  **(Gaztelaniaz)** Igor G. VICO: «Jaka se da un baño», *Deia*, 2015-04-26.
5. ↑    Eskudero, Jon. «Sinetsi, eta sinetsarazi» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2020-12-22).
6. ↑    Eskudero, Jon. «Erik Jaka txapeldun» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2020-12-22).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16517045

 |

* Wd Datuak: Q16517045
**San Martin eliza** Txulapain ibarreko Nabatz kontzejuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da.

Eraikina
--------

Erdi Aroko eraikina da, harriz egina, eta ondorengo etapetan eraldatu egin zen, gaur egungo itxura hartu arte. Burualdea zirkuluerdi-formakoa da, habearte bakarra du garaiera handiagoan, eta kanpandorrea oinaldean. Kanpotik, gune zaharrenak ikusten dira, erabilitako material mota desberdinagatik, bereziki estilo erromaniko aurreratuko burualdea. Ebanjelioaren aldean kapera bat dago, eta epistolaren aldean, sarrera dagoen lekuan, sakristia bat atxikita dago presbiterioaren parean. Arkibolta lauak dituen erdi-puntuko arkuko ate batetik sartzen da. Arkupea harriz itxita dago eta sarrera dinteldua du. Burualdea labe-gangaz estalita dago, ertz-gangaz gurutzaduratzat hartzen den atalean, eta kanoi zorrotzeko gangaz, pilastren gaineko fajoi karratuekin gainerakoan. Korua, dorrearen behealdean dago.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | NABATZ.*  (Noiz kontsultatua: 2021-12-31).

Ikus, gainera
-------------

* Nabatz
* Txulapain

Kanpo estekak
-------------
**Jasokundeko Andre Mariaren eliza** Txulapain ibarreko Untzu kontzejuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da.

Eraikina
--------

Habearte bakarreko harrizko eraikina da, lau ataletan banatua, burualdea barne, burualde zuzenekoa, ilargixkak dituen kanoi-gangaz estalia. Epistolaren aldetik sartzen da barrura, tinpanorik gabeko arku zorrotzeko ate batetik, egitura arineko arkupez babestuta. Kanpandorrea elizaren oinaldean dago, aurreko kanpai-horma baten ordez. Erretaula nagusia erliebe bikaina da, Errenazimentuko arte italiarraren ezagutzaile handi batek urre-zurez egina. Oinarri txiki baten gainean, banku moduan, pieza bakar gisa pentsatua, izaera platereskoa duten motiboekin, eta alboetan zutabe korintoar bikainak dituela, frontoi triangeluar batez koroatutako taulamendu bati eusten diotenak. Harrigarria da, bere proportzioak direla eta, bere estiloaren barruan pieza bakar bat bihurtzen baitute.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | UNTZU.*  (Noiz kontsultatua: 2021-12-31).

Ikus, gainera
-------------

* Untzu
* Txulapain

Kanpo estekak
-------------
**Fatuma Roba** (Addis Abeba, Etiopia, 1973ko abenduaren 18 - ) etiopiar atleta da. 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, eta urrezko domina bat lortu zuen maratoian.

Ibilbidea
---------

Bere lehenengo maratoia, 1993an izan zen Addis Abeban 2.440 ko altitudearekin eta 2 ordu 44 minutu eta 20 segundotan lortu zuena.

Atlantako Olinpiar Jokoetara heldu zen, urte hartan bi maratoi irabazi ondoren, Erroman eta Marrakechen. Lasterketa irabaztea lortu zuen, zati handi batean bakarrik korrika eginez.

1:11:57an gainditu zuen maratoi erdia bere atzetik 12 segundoko abantailarekin; 26. km-an bere abantaila jada 45 segundora igo zen. Azkenik, proba irabazi zuen 2h26:05ekin eta bi minutu eskas atera zizkion bigarren sailkatuari. Horrela, maratoian urre olinpikoa irabazi zuen lehen emakume afrikarra izan zen, eta historiako abantailarik handienarekin ere egin zuen.

Dominak
-------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Izena | Urtea | Zenbatgarren | Denbora |
| Göteborgeko Munduko Kopak | 1995 | 19 | 2h39:27 |
| Atlantako Olinpiar Jokoak | 1996 | 1 | 2h26:05 |
| Sevillako Munduko Kopak | 1999 | 4 | 2h28:04 |
| Sydney Olinpiar Jokoak | 2000 | 9 | 2h27:38 |
| Edmonton Munduko Kopak | 2001 | 13 | 2h31:10 |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q239208
* **Kirolariak**
* COI: fatuma-roba
* IAAF: 14259747

 |

* Wd Datuak: Q239208
**María Caridad Colón** (Baracoa, 1958ko martxoaren 25a -) xabalina jaurtiketan espezializatutako kubatar kirolari ohia da. 1980ko Moskuko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina irabazi zuenean, Olinpiar Jokoen historian urrea lortzen zuen Latinoamerikako lehen emakume atleta bilakatu zen.

Bizitza
-------

1958an Kubako Baracoan jaioa, egungo Guantanamo probintzian, atletismoan oso gazterik hasi zen. 1978an, Kolonbiako Medellin hirian ospatutako Erdialdeko Amerikako eta Karibeko Jokoetan parte hartu zuen, non lehenengo postua lortu zuen, 63,40 metroko jaurtiketa batekin. Honela, lehiaketa horretako xabalina jaurtiketako errekorra hautsi zuen. Lau urte beranduago, Joko horien hurrengo edizioan, Habanan ospatutakoan, garaipena errepikatu zuen.

Panamerikar Jokoetan, beste hainbeste egin zuen. Lehenik, San Juan de Puerto Ricoko edizioan nagusitu zen, 1979an, 62,30 metroko jaurtiketa bat eginez eta errekor panamerikar berri bat ezarriz. Lau urte beranduago, joko horien hurrengo edizioan, Caracasen, beste garaipen bat lortu zuen. Aire zabaleko Munduko Atletismo Txapelketan egin zuena, meritu handikoa izan zen, 1983ko Helsinkiko edizioan zortzigarren eta 1987koan, Indianapolisen, bigarren eginez.

Bere karrera arrakastatsuan, puntu gailen bezala, 1980. urtea agertzen da. Urte horretan, Kubaren ordezkaritzako protagonistetako bat izan zen 1980ko Moskuko Udako Olinpiar Jokoetan, antzinako SESBen. Moskun, lehen saiakeran egindako 68,40 metroko jaurtiketa bati esker, urrezko domina eskuratu zuen. Garaipen hori maila handiko arerioen aurka lortu zuen, Olinpiar Jokoen aurreko edizioko xabalina jaurtiketako probako garaile izan zen Ruth Fuchs kasu, historiako xabalina jaurtitzailerik hoberen izendatua dagoena. María Caridad Colón Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina bat lortzen zuen lehen emakume latinoamerikarra bihurtu zen.

María Caridad Colónek, kirolarekin lotua jarraitzen du, Habanako Manuel Fajardo Komandantea Kultura Fisikoko Institutu Gorenean belaunaldi berriei erakusten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  María Caridad Colón Ruenes: ella fue la primera Bohemia.cu

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Ruth Fuchs** | **Xabalina jaurtiketako txapeldun olinpikoa**1980ko Moskuko Udako Olinpiar Jokoak | Ondorengoa**Tessa Sanderson** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q237161
* **Kirolariak**
* COI: maria-colon
* IAAF: 14357290

 |

* Wd Datuak: Q237161
**10. blokea** edo Pabiloia Auschwitzeko kontzentrazio-esparruko gelaxka-bloke bat izan zen, non bai emakumeei bai gizonei esperimentuak egin zizkieten Alemaniako medikuek.

Esperimentuak
-------------

Mota askotakoak izaten ziren. Batzuk itxuraz arinenak, "onberak" ziren substantziak zituzten test dermatologikoak egitea zen. Beste batzu, adibidez, fenol-injekzioak eman zituzten, onodren, berehala gorputzen disekzioa egiteko. Gizonezkoen eremuan egon bazen ere, esperimentuak batez ere emakumeekin egin ziren. Halaber, preso "pribilegiatuei" atsegin emateko, alemanek prostitutak eramaten zituzten pabiloira.

Auschwitzeko biktimak ere esportatzen ziren esperimentuak egiteko behar zen tokira. Adibidez: hogei haur judu Neuengammera eraman zituzten, eta han, beste proba batzuez gain, serum tuberkular birulente bat injektatu zieten. Azkenean Bullenhuser Damm ikastetxean hilko zituzten.

Inplikatutako medikuak
----------------------

Norberak bere metodoak zituen. Hauek izan ziren ezagunenak:

* Carl Clauberg
* Horst Schumann
* Eduard Wirths
* Bruno Weber
* August Hirt.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   J. Lifton, Robert (1986). *The nazi doctors: Medical Killing and the Psychology of Genocide*. 270-275.or. ISBN 0-465-09094
2. ↑
3. ↑
4. ↑   Cesarani, David and Levine, Paul A. (2002) *Bystanders to the Holocaust: a Re-evaluation Routledge*. 246.or. ISBN 0-7146-8243-8 ISBN 978-0-7146-8243-3

Ikus, gainera
-------------

* Nazien esperimentuak Bigarren Mundu Gerran
* Auschwitz

Bibliografia
------------

* Hans-Joachim Lang: *Die Frauen von Block 10. Medizinische Experimente in Auschwitz*. Hamburgo 2011. ISBN 978-3-455-50222-0.
* Rees, L. (2004). *Auschwitz : Los nazis y la "solución final"*. Bartzelona: Crítica.
* Steinbacher, S. (2016). *Auschwitz*. Espainia: Editorial Melusina.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Auschwitzeko museoaren webgunea
* Auschwitzeko museoari buruz ARGIA aldizkarian
**Natalka Hennadiivna Bilotserkivets**, ukraineraz: Наталка Геннадіївна Білоцерківець (Kuianivka, Sumyko oblasta, 1954ko azaroaren 8a) ukrainar idazle, poeta eta itzultzailea da. Bere poemak hizkuntza askotara itzuliak dira.

Biografia
---------

Natalka Bilotserkivets Kuianivka herrian jaio zen, Sumytik gertu, eta filologia ikasi zuen Kieveko Unibertsitatean. Mykola Riabchuk poeta eta saiakeragilearekin ezkondu zen, eta Kieven bizi da. "Kultura ukrainarra" aldizkariko erredaktorea da.

### Idazle ibilbidea

*Balada pro neskorenykh* (Garaiezinen gaineko balada) olerkien lehen bilduma 1976an argitaratu zuen, artean unibertsitatean zegoela. Horrez gain, *Підземний вогонь* (Lurpeko sua) 1984an eta *Листопад* (Azaroa) 1989an argitaratu zituen. 

1999an, *Алергія* (Alergia) eta 2004an Готель Централь (Hotel zentrala) kolekzioek Hilabeteko Liburua lehiaketak irabazi zituzten 2000 eta 2004an, hurrenez hurren.

Bere poemak poesia ukrainarraren antologian aurkitzen dira, eta hizkuntza askotara itzuliak dira.

Poesiaz gain, Ukrainako eta atzerriko literaturari buruzko literatur saiakera kritikoen egilea ere bada Natalka Bilotserkivets, besteak beste, Jean Paul Sartre, Jerome David Salinger, Patrick Süskind, Herman Hesse, Youri Trifonov eta Otar Tchiladzé. Ukrainerara ere itzuli izan du, besteak beste, César Vallejo eta Czesσaw Miσoszen lanak.

Sariak eta aintzatespenak
-------------------------

* 2000n *Алергія* (Alergia, 1999) kolekzioak Hilabeteko Liburua lehiaketak irabazi zuen.
* 2004an Готель Централь (Hotel zentrala) kolekzioak Hilabeteko Liburua lehiaketa.
* Griffin Poetry Prize

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Archives internationales de poésie
2. 1 2  Poème : *L’Amour à Kiev*.
3. ↑  Who's who in contemporary xomen writing
4. ↑   **(Nederlanderaz)** «Natalka Bilotserkivets» *www.poetryinternational.com* (Noiz kontsultatua: 2024-03-01).
5. 1 2  Poèmes de Natalka Bilotserkivets
6. ↑   **(Ingelesez)** «In Conversation with Ukrainian Poet Natalka Bilotserkivets (Harriman Resident, '22-'23)» *The Harriman Institute* (Noiz kontsultatua: 2024-03-01).
7. ↑   **(Ingelesez)** «Natalka Bilotserkivets» *Griffin Poetry Prize* (Noiz kontsultatua: 2024-03-01).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4082912
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 161974872
* ISNI: 0000000025717682
* GND: 1038156785
* LCCN: n85192703
* NKC: js2017941753
* Open Library: OL682599A

 |

* Wd Datuak: Q4082912
Emakumezko *rakugoka* edo kontalaria.
***Rakugo***a (japonieraz: 落語?, hitzez hitz, "hitz eroriak")
 japonierazko ipuin kontalaritzako modu antzeztu tradizionala da. XVIII. mendearen amaieratik egiten da Japonian; hor, antzerki forma tradizional garestiago batzuen ondoan, herri-formatu merke gisa garatu zen. Azken urteetan, beste herrialde eta hizkuntza batzuetara ere salto egin du formatuak, adibidez euskarara.

Formatua
--------

Ipuin motzak izaten dira, hamabost edo hogei minutu ingurukoak, ordubetekoak ere dauden arren. *Rakugoka* kontalariak interpretatzen ditu istorioan agertzen diren pertsonaia guztiak, ahotsa aldatuz. Rakugoak beti eserita kontatzen dira, eta Japoniako jantzi tradizionalez, kimonoz, jantzita. Oihal txiki bat eta abaniko bat ere izaten ditu kontalariak.

Istorioak umorezkoak izaten dira, jendeak barre egitea izaten dute helburu. Eta, barre eragiteko, era askotako komeriak kontatzen dituzte: jende xumearen eta aberatsen artekoak, lapurren artekoak, mozkorrenak… Enfoke erromantikoa ere posible da, maitaleen arteko kontuekin.

Euskaraz
--------

Euskal Herrira, rakugoa Hiromi Yoshidak ekarri du, eta 2012. urtetik emanaldiak antolatu izan ditu: zenbait lan euskaratu izan ditu, baina antzezterakoan euskararekin segurantziarik ez, eta Azpeitian laguntzaile talde bat topatu du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Comic Storyteller Katsura Dies - AP Online | HighBeam Research» *web.archive.org* 2011-05-16 (Noiz kontsultatua: 2020-02-28).
2. 1 2    «Rakugo: ipuin kontalaritza japoniarra, euskaratuta» *sustatu.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-02-28).
3. 1 2    «"Hasierako nire kezka zen jendeak barrerik egingo ote zuen"» *Gipuzkoako Hitza* 2020-02-21 (Noiz kontsultatua: 2020-02-28).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q877342
* Commonscat Multimedia: Rakugo / Q877342

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00569263
* NKC: ph125027

 |

* Wd Datuak: Q877342
* Commonscat Multimedia: Rakugo / Q877342
**Euskadiko Industria Ondare Higigarriaren zentroa** Barakaldoko Lutxanan dagoen museoa da, Eusko Jaurlaritzaren esku dauden ondare industrial higigarriaren bilduma erakusteko. Orconera Iron Ore Company Limitedena izan ziren pabiloian dago, behinola konpainiaren trenak konpontzeko erabiltzen diren eraikinetan.

Bildumaren historia
-------------------

Orkonera-Lutxana Bildumaren jatorria 1980ko hamarkadan dago, industria-birmoldaketaren ondorioz euskal industriaren zati handi bat galtzeko arriskua ikusi zenean eta Teknika Museoa egiteko ideia sortu zenean. Industria-ondare hori gal ez zedin, makinak, objektuak, materialak, piezak, tresnak, koadroak, planoak, liburuak, etab. biltzen hasi ziren. Hau da, bilduma euskal industriaren historia dokumentatzen duten piezak eskuratzeko prozesu luze baten emaitza da.

Gaur egun, bilduma 1.800 objektu inguruk osatzen dute, eta materialak askotarikoak dira, gehienak XX. mendekoak, eta ia Euskadiko industria sektore guztiak daude ordezkatuta: arte grafikoak, meatze-industria, energia, metalurgia, makina-erreminta, elikadura, ontzigintza... 

Bilduma Zorrotzaurreko Konsoni Lantegian egon da 2002tik 2022ra arte, urte askotan bisitarientzako itxita, 2017an, Europako Kultura Ondarearen jardunaldiak zirela-eta, bisita gidatuak antolatzea erabaki zen arte.

2020tik aurrera, Bilboko Zorrotzaurre auzoko hirigintza-garapena dela-eta, eta Barakaldoko udalarekin sinatutako hitzarmen baten bitartez, Eusko Jaurlaritzako Kultura eta Hizkuntza Politika Sailak Orconerako pabilioiak egokitzeari, biltegia muntatzeari eta bilduma garraiatzeari ekin zion. Gaur egun, bi pabilioi egokitu dira: hego pabilioiak biltegi bisitagarria jasoko du; ipar pabilioia, berriz, bildumaren gordailua izango da. i pabilioi hauek tren mantentze lanak egiten zituen Orconera Iron Ore Company LTD enpresako eraikinak izan ziren.

Ondare aipagarria
-----------------

Iñigo Urkullu lehendakaria eta Eusko Jaurlaritzako kideak irekiera ekitaldian.
Bertan dago Orconera-Lutxana Bilduma, hainbat elementu garrantzitsurekin:

* Ajuria enpresako garia jotzeko makina
* Euzkadi egunkariaren errotatiba
* Galletas Artiach lantegiko kakaoa egiteko txokolate makina
* Leitzarango zentral hidraulikoaren banaketa-koadroa
* Lube motozikleta
* Zang korapilo sare-ehungailua

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Eusko Jaurlaritza.  (2022-06-27). «Lehendakariak Orkonera-Lutxana, Euskadiko Industria Ondare Higigarriaren zentroa bisitatu du» *www.euskadi.eus* (Noiz kontsultatua: 2024-03-06).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q124750254
* Commonscat Multimedia: Orconera eraikinak (Basque Museum of Movable Property) / Q124750254

---

 |

* Wd Datuak: Q124750254
* Commonscat Multimedia: Orconera eraikinak (Basque Museum of Movable Property) / Q124750254