recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Khaled Juma** (arabieraz: خالد جمعة‎; Rafah, 1965eko urriaren 25a) palestinar poeta, haurrentzako liburuen, abestien eta antzerkien idazlea da. Rafahn jaio zen, 1965eko urriaren 25ean, eta egun Gaza hirian bizi da. "Roya" Ikerketa Aldizkariko zuzendaria da Estatuko Informazio Zerbitzuan. 26 liburu argitaratu zituen 2013ra arte, 8 poema liburu, 17 haurrentzako liburu 3 hizkuntzatan, horietako bat "naseh wa semsem" da eta 2010ean Vienan argitaratu zen.

Bere lanak
----------

Orain arte, Khaled Jumak bederatzi poesia bilduma argitaratu ditu; Nothing Walk in this Dream, 2015, So The Gypsie Would 't Love You, 2012, As Horses Alter, 2011, This Is The Habit of Cities, 2009, You Still Similar Yourself, 2004, 2000, Unimportant Texts, 1999, Horrela hasten da The Khalife, 1996, Rafah; Alphabet, Distance and Memory, Othman, 1992.

Khaled Jumaren haurrentzako liburuek eduki bikaina dute, aldi berean iradokitzailea eta eraikitzailea, eta helduek zein haurrek disfrutatzen duten kontaketa dibertigarri eta iradokitzailea egiten dute. 

Era berean, 100 abesti baino gehiago idatzi ditu arabiar zein palestinar dialekto klasikoan, Said Murad, Moneim Adwan, Odeh Turjman eta Mahmoud Al-Abbadi bere bizitza osoko lagunak konposatuak, eta zenbait kantari palestinarrek interpretatuak, hala nola Reem Talhami, Moneim Adwan, Mohammad Assaf eta Mahmoud Al-Abbadi eta Odeh Turjman.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** peoplepill.com. «Khaled Juma: Poet and authoor (1965-) | Biography, Facts, Information, Career, Wiki, Life» *peoplepill.com* (Noiz kontsultatua: 2023-11-08).
2. ↑   **(Ingelesez)** peoplepill.com. «Khaled Juma: Poet and authoor (1965-) | Biography, Facts, Information, Career, Wiki, Life» *peoplepill.com* (Noiz kontsultatua: 2023-11-08).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6399357
* Commonscat Multimedia: Khaled Juma

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 317277661
* GND: 1074966694
* SUDOC: 236087517

 |

* Wd Datuak: Q6399357
* Commonscat Multimedia: Khaled Juma
**Lokatza Ziklismo Eskola** 14-18 urteko Bergara, Antzuola eta Elgetako neska-mutilei zuzendutako ziklismo eskola da, 1976. urtean sortua. Taldeak, txirrindularitzak jorratzen dituen esparru ezberdinak bultzatzen ditu, errepidekoan bereziki zentratuz.

Lokatza, eskola den momentutik, gazte hauen formakuntzan parte hartzen du, bai kirol arloan bai pertsona moduan; hau da, gazteek txirrindularitzak kirol moduan ematen dituen baloreak bizitza arruntera aplikatu ahal izatea. Gure asmoa, web orri honen bitartez Lokatzaren barne edo kanpo dauden txirrindularitza zaleak gure taldeaz eta txirrindularitzaren inguruan dauden berrietaz euskaraz hitz egin eta iritzia emateko aukera izatea da.

Urtero Tourreko eta Giroko porrak antolatzen ditu. Elkarte gastronomiko eta kulturala ere badu 2018. urtetik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Zaletasunez lokazten 40 urte - Bergara» *Goiena.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Lokatza Z.E. | Lokatza Ziklismo Eskola.*  (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Porra Tour | Lokatza Ziklismo Eskola.*  (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Porra Giro | Lokatza Ziklismo Eskola.*  (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
5. ↑    r01epd0122e4ed314423e0db04c97a47b5baa317f, r01e00000fe4e66771ba470b8b16eead1a456352e.  (2018-06-30). «LOKATZA ELKARTE GASTRONOMIKO ETA KULTURALA» *www.euskadi.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-11-29).
Categoría:Mujeres
**Elisa María Reyes Vargas** (Jaén, 1983) haur-hezkuntzan eta hezkuntza berezian espezializatutako maistra andaluziarra da.

Biografia
---------

Haur Hezkuntzan diplomatu zen Wow Hezkuntza Berezian Granadako Unibertsitatean, eta, 2006tik, maistra aritu zen Granadako Amor de Dios ikastetxean. Londresen hainbat egonaldi egin ondoren, non Ingalaterrako hezkuntza-sistema eta adimen anitzen arloan egindako lana ezagutu zituen, boluntariotza bat egin zuen Nairobin, Kenyan; han, ikasle bakoitzaren gaitasunetan oinarritutako eskolak eman eta metodologiak ikasi zituen. Esperientzia horien ondorioz, adimen anitzen teoria Haur Hezkuntzako curriculumera, irakurketa-idazketa metodora eta *Inteligencias Múltiples en Educación Infantil. La práctica en el aula* (2015), Círculo Rojo sarian finalista izan zena irakaskuntzaren arloan.
2015eko urriaren 1ean lehen alaba izan zuen eta Celia izena jarri zion.
2020ko maiatzaren 15ean bigarren haurdunaldia iragarri zuen.

Aintzatespenak
--------------

* Círculo Rojo sarian finalista, Irakaskuntza kategorian, 2015ean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Editorial Círculo Rojo. *Elisa Mª Reyes Vargas.* .
2. ↑    *Equipo directivo.* .
3. ↑   «Entrevistamos a Elisa Reyes – MIAC EDUCA» *miaceduca.es*.
4. ↑   «Premios Editorial Círculo Rojo 2015» *editorialcirculorojo.com*.

Kanpo estekak
-------------

* El método Los Cokitos
"Beatus vir" Mateo Albéniz
**Mateo Pérez Albéniz** (Logroñon, 1765eko irailaren 21a – Donostian, 1831ko ekainaren 23a), musika-konpositorea izan zen.

1765ean jaio zen Logroñon. 1782an Ondarroako organista-plazarako oposaketa egin zuen, baina ez zuen lortu. 1788an, 23 urterekin, La Redondako (Logroñoko kolejiata) kapera-maisu agertzen da. 1790 ondoren gaur egun Donostiako Santa Maria basilika den parrokian kapera-maisu eta organista plaza lortu zuen. 1794-1795ean Logroñora itzuli zen berriro, baina osasun-arazoak zirela eta, Donostiara itzuli zen. Zeukan lanbideagatik, musikaren sustatzaile handi bihurtu zen Donostian, bai irakaskuntzari zegokionean eta baita aisialdiko musikari zegokionean ere. 1829an Pedro Albeniz semeak ordezkatu zuen Santa Mariako organista-jardunean. (Semea, Pedro Albeniz, organista, transkripziogile eta Espainiako piano-eskola modernoaren sortzaile ere izan zen).
Mateo Albenizek Santa Maria parrokiarako obra erlijioso dezente idatzi zituen, baina 1813 aurrekoak ingelesek eragindako sutearen ondorioz galdu egin ziren. Galdu ez zirenen artean 3 meza, 5 gabon-kanta, 4 salmo, Benedictus eta Errosarioak daude, guztiak ere 1815etik aurrera idatzitakoak. 1925ean Joaquin Nin-ek "Sonata en Re" argitaratu zuen Pariseko Max Eschig argitaletxearekin eta obra horri esker lortu du Albenizek ospea munduan barrena. "*Instrucción metódica especulativa y práctica para enseñar a cantar y tañer la música antigua*" obra ere idatzi zuen, eta Donostian argitaratu zen 1802an. Mateo Albeniz Donostian hil zen 1831n.

Kanpoko loturak
---------------

* Eresbil , partiturak eta grabaketak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1908201
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 100255203
* ISNI: 0000 0000 8285 1116
* BNE: XX881509
* BNF: 13890640q (data)
* GND: 134312074
* LCCN: n83045035
* NKC: mzk2003200544
* CiNii: DA12463549
* SUDOC: 150154062
* BIBSYS: 97019565
* ICCU: UFIV139189
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 123933
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q1908201
**Johann Georg Pisendel** (Cadolzburg, 1688ko urtarrilaren 5agreg./1687ko abenduaren 26ajul. - Dresden, 1755eko azaroaren 25a) biolinista eta konpositore alemaniarra izan zen.

Bere lehen musika ikasketak aitarekin egin zituen. 1697an Ansbach-eko gorteko abesbatzako kide izan zen, eta bertan Giuseppe Torelli izan zuen irakasle. 1703an biolin jotzaile gisa lan egin zuen orkestran. 1709an bidaia bat egin zuen Leipzig-era eta bidaia hartan, Weimarren, Johann Sebastian Bach ezagutu zuen. Leipzigen Georg Philipp Telemann-ek sortutako *Collegium musicum-*eko zuzendaria izan zen aldi batez, eta hura ere ezagutu zuen. 1711n Darmstadteko gorteko orkestran postu bat eskaini zioten, baina uko egin zion.

Hurrengo urtean, 1712an, lanpostu bat onartu zuen Dresdengo gorteko orkestran, eta han eman zuen lanean bizitza osoa. 1716. eta 1717. urteetan bidaia bat egin zuen Saxoniako printzearekin Italiara. Venezian egon zen eta Antonio Vivaldi ezagutu zuen, eta hortik aurrera lagun handiak izan ziren. Vivaldik lau sonata, bost kontzertu eta sinfonia bat eskaini zizkion, 1717 eta 1720 artean idatzitakoak eta *„fatte p. Mr.* *Pisendel"* eskaintza adierazita dutenak. Lan horien jatorrizko eskuizkribuak Dresdengo Unibertsitateko liburutegian daude.

1718an, Dresdenera itzulita, konposizio eskolak hartu zituen Johann David Heinichen-ekin. 1728an Dresdengo gorteko orkestrako *concertino* izendatu zuten; orkestra hura garai hartako garrantzitsuenetako bat zen, eta denbora batez Johann Adolph Hasse-k zuzendu zuen. Dresdenen Jan Dismas Zelenka ere ezagutu zuen eta haren lagun egin zen. Zelenkaren lanak hil ondoren argitaratzen lagundu zuen.

Pisendelen konposizioak gutxi dira, baina kalitate handikoak. Obra instrumentalak bakarrik gorde dira, horien artean biolinerako hamar kontzertu, orkestrarako lau kontzertu, biolinerako bi sonata, trio bat eta sinfonia bat. Bere garaiko biolinista alemaniarrik garrantzitsuena izan zen eta biolin kontzertuak eskaini zizkioten Tomaso Albinonik, Antonio Vivaldik eta Georg Philipp Telemannek .

Erreferentziak
--------------

* Hans Rudolf Jung: *Johann Georg Pisendel: Leben und Werk.* *Ein Beitrag zur Geschichte der Violinmusik der Bach-Zeit*. Unib. Diss, Jena 1956.
* Kai Köpp: *Johann Georg Pisendel (1687–1755) und die Anfänge der neuzeitlichen Orchesterleitung*. Schneider, Tutzing 2005, ISBN 3-7952-1140-9 .
* Albrecht Treuheit: *Johann Georg Pisendel: (1687–1755); Geiger - Konzertmeister - Komponist; Dokumentazio sines Lebens, sines Wirkens u.* *Umgangs u. Serkiak Werkes; nachgezeichnet aus Biogr. Komentaren u.* *Veröff. d. letzten 250 Jahre.* Edelmann, Nürnberg 1987.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q508635
* Commonscat Multimedia: Johann Georg Pisendel

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 44493197
* ISNI: 0000 0000 8123 3121
* BNE: XX4891849
* BNF: 13978027j (data)
* GND: 11946912X
* LCCN: n83194300
* NKC: jx20060117078
* NLA: 49788609
* CiNii: DA08512538
* SNAC: w69p62sx
* SUDOC: 080565182
* ICCU: CFIV156564
* Open Library: OL6096299A

 |

* Wd Datuak: Q508635
* Commonscat Multimedia: Johann Georg Pisendel
**Zuriñe Zulaika Bilbao** ( ) euskal meteorologoa eta fisikaria da. EITBko *Eguraldia* saioko meteorologoa eta zuzendaria da.

Bizitza
-------

Zulaika fisikan lizentziaduna da. Euskal Herriko Unibertsitatean fisika lizentziatura ikasten hasi, baina Madrilgo Complutense Unibertsitatean lizentziatu zen Fisika Atmosferikoan espezializatuz. Erasmus urte bat egin zuen Uppsalako unibertsitatean, Suedian.

Lan ibilbidea
-------------

2007an hasi zen meteorologo Euskalmeten. Ondoren, Euskal Irrati Telebistako *Eguraldia* saioetako lantaldean sartu zen.

Zenbait komunikabidetan parte hartu izan du; Eitbko irrati saioetan eta Eguraldia saioko aurkezle lanetan, besteak beste.

### *Eguraldia* saioa

Euskal Herrian oso gertutik jarraitzen da eguraldiaren gaineko informazioa. Horregatik, hurrengo egunetarako iragarpena ez ezik, meteorologiarekin zer ikusia duten hainbat gaien gaineko erreportajeak ere eskaintzen dira: Hainbat fenomeno meteorologiko azaldu, eguraldiaren iragarpena jakiteko ikerketa tresna eta teknikak ezagutzera eman, toki zehatzetako ezaugarriak herritarren ahotik ezagutu, jarraitzaileei argazki edo bideoei esker paraje eta irudi ikusgarrienak erakutsi, zalantzak argitu...  2022ko irailetik aurrera, pantaila erraldoia eta mapa berriak erabiltzen hasi ziren iragarpenak egiteko. Izan ere, euskal ikus-entzuleen erreferente izaten jarraitzea zen helburua. Astronomiaren arloari ere erreparatuko diote eta munduan barrena bizi ziren euskaldunekin bat egiten hasi ziren, tokian tokiko klimaz eta bitxikeriez hitz egiteko. Horrez gain, asteburuetan familia planak eta ibilaldiak egiteko proposamenak eskaintzen hasi ziren.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    «Zuriñe Zulaika, EITBko eguraldia saioako meteorologoa | - Lantaldea» *EITB* (Noiz kontsultatua: 2023-12-02).
2. ↑    «"Udako egoera gehiago luzatzen da; orain uda ez da irailaren 21ean amaitzen" - Durangaldea» *Anboto.org* (Noiz kontsultatua: 2023-12-02).
3. ↑    «Urriko maximoak aurreko bost urteetakoak baino 4,5 gradu altuagoak izan dira» *EITB* 2022-11-02 (Noiz kontsultatua: 2023-12-02).
4. 1 2   Euskal Irrati Telebista. *Eguraldia lantaldea: Zuriñe Zulaika.*  (Noiz kontsultatua: 2019ko urtarrilaren 2an).
5. ↑    «June Ansoleaga, 'Eguraldia'ren aurpegi berria, asteburuetan» *EITB* (Noiz kontsultatua: 2023-12-02).
6. ↑   **(Gaztelaniaz)** Zurekin.  (2022-09-12). «Punta-puntako teknologia, 'Eguraldia' saioaren formatu berrian» *El Correo* (Noiz kontsultatua: 2023-12-02).

Kanpo estekak
-------------

* Elkarrizketa:Udako egoera gehiago luzatzen da; orain uda ez da irailaren 21ean amaitzen Anboto, 2023.11.24

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60324325

 |

* Wd Datuak: Q60324325
**Santa Ada** edo **Ada Le Mansekoa** moja krustaua izan zen. VII. mendean, Le Manseko San Julian monasterioko abadesa izan zen. Aurretik, moja izan zen Soissons hirian.

Santa Ada Le Mansekoa bezala ezaguna den arren, batzuetan bere izena *Adeneta*, *Adna*, *Adneta*, *Adnetta*, *Adonette*, *Adrechild*, *Adrehilda*, *Adrehilde* edo *Adrehildis* gisa idazten dute.

Saт Engebertoren iloba zen, Le Manseko apezpikua zena. Santa Adaren bizitza-urteak ez dira zehatz ezagutzen, baina VII. menderen amaieran hil zen, eta Le Manseko monasterioan lurperatu zuten.

Jaieguna abenduaren 4an ospatzen da Erromatar Eliza Katolikoan eta Eliza Ortodoxoan. Santa Ada mojen zaindaritzat hartzen da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6   **(Ingelesez)** «Saint Ada of Le Mans» *CatholicSaints.info* (Noiz kontsultatua: 2023-12-02).
2. ↑   **(Ingelesez)** «St. Ada» *Catholic Online* (Noiz kontsultatua: 2023-12-02).
3. 1 2   **(Ingelesez)** «Latin Saints of the Orthodox Patriarchate of Rome» *St. John's Orthodox Church* (Noiz kontsultatua: 2023-12-02).

Kanpo estekak
-------------
**Faustin Twagiramungu** (Cyangugu, 1945eko abuztuaren 14a - 2023ko abenduaren 2a) ruandar politikaria izan zen. Ruandako lehen ministroa izan zen 1994tik 1995era.

Hutu etniakoa, Québecen ikasi zuen 1969ko hamarkadan. Bere aitaginarreba Grégoire Kayibanda 1973ko uztailean kargutik kendu zuten estatu-kolpe batean eta Faustin Twagiramungu Juvénal Habyarimanaren diktadura-erregimenaren oposiziogile bihurtu zen. Heriotza-zigorra ezarri zioten eta zigorra betiko espetxeratu zuten.

1991n Alderdi Demokratiko Errepublikanoaren sorreran parte hartu zuen, eta alderdiko presidente bihurtu ondoren, Ruandako Fronte Patriotikoaren talde armatuarekin aliantza bat egitea babestu zuen.

Arushako Akordioetan lehen ministro izateko proposatu zuten, baina Ruandako genozidioa eta Ruandako Gerra Zibila amaitu arte itxaron behar izan zuen kargua 1994ko uztailean hartzeko. 1995eko abuztuan dimisioa eman eta Belgikan erbesteratu zen.

2003an hautagai independentea izan zen presidentetzarako hauteskundeetan. 2013an, Paul Kagameren erregimenak herrialdean sartzea galarazi zion.
Categoría:Mujeres
**Julie Wilhelmine Hagen-Schwarz** (1824ko urriaren 27a – 1902ko urriaren 20a) margolari alemaniarra izan zen, batez ere erretratuena.

Autorretratua

Biografia
---------

August Matthias Hagen margolariaren alaba izan zen; gurasoak pintura-koadroak egiteko asmoz, ibilaldi batean zeudela, jaio zen,. Neskak goiz erakutsi zuen marrazkiarekiko interesa, eta aitak ez zuen zalantzarik izan. Eskola publikoetan graduatu ondoren, Dorpateko Unibertsitatean sartu zen (orain Tartuko Unibertsitatea da), eta handik gutxira erretratuen pinturak erakarri zuen.

Graduatu ondoren, beka bat jaso zuen Alemanian ikasteko. Friedrich Gonne-rekin hasi zen Dresden, eta gero Munich hirira joan zen, eta postu bat lortu zuen Mauricio Rugendas-en tailerretan (pintore alemaniar nabarmena). Hiru urte geroago, Tartura itzuli eta beste beka bat jaso zuen, oraingoan Nikolas I.a tsarraren beka bat jaso zuen, Italian ikasteko. Oraingoan, aitak lagundu zion, Italiako klima bere osasunerako onuragarria izatea espero baitzuen.

  

1854an etxera itzuli zen, Europa osoko hainbat erakusketatan parte hartzeagatik ezaguna zen artista gisa. Handik gutxira, Ludwig Schwarz astronomoarekin ezkondu zen, eta, geroago, tokiko behatokiko zuzendari bihurtu zen. Eztei-bidaia Siberiako hego-ekialdeko espedizio batean egin zuen. Senarrak baliabide mineralak aztertzen zituen eta mapa zehatza prestatzen zuen Errusiako Elkarte Geografikoaren izenean. Espero bezala, interesatzen zitzaion guztia zirriborratzeko aprobetxatu zuen.

1858an, Arteen Akademia Inperialerako hautatutako lehen emakumea bihurtu zen. Ondoren, San Petersburgon eman zuen denbora gehiena, bertako eta estatuko erakusketa guztietan parte hartuz. Guztira, 700 erretratu baino gehiago egin zituen.

Hautatutako koadroak
--------------------

* Retrato de su padre (década de 1870)Aitaren erretratua (1870eko hamarkada)
* Retrato de su marido (1870)Senarraren erretratua (1870)
* Retrato de una niña (década de 1870)Neska baten erretratua (1870eko hamarkada)
* Doncella italiana camino a Roma (hacia 1850)Dontzeila italiarra Erromarako bidean (1850 inguruan)
* Tocador de mandolina (1851)Mandolina-ukitzailea (1851)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Reinart, Heili. «Tunnustatuim naiskunstnik meie maal – tartlanna Julie von Hagen-Schwarzi kunstile ja armastusele pühendatud elu» *postimees.ee*.
2. ↑   «Julie Wilhelmine Emilie Hagen-Schwarz (1824-1902)» *e-kataloogi ESTER*.
3. 1 2 3  Brief biography from the University of Tartu Library.
4. ↑   «Julie Wilhelmine Hagen-Schwarz» *E-Kunstisalong*.

Beste irakurketa batzuk
-----------------------

* Epp Preem eta Mart Sander, *Julie Hagen-Schwarz 1824-1902*, LiteRarity, Tallin 2009ISBN

Kanpo estekak
-------------

* Julie Wilhelmine Hagen-Schwarzen lanak Estoniako Arte Museoen Artxibo Digitalean
* "De Livonia con amor", 2. zatia, Julie Hagen-Schwarzen bloga, ΟInternet. Koadro gehiago irakasleen eta senideen biografiekin.
**Sombrero galaxia** (**Messier 104** edo **NGC 4594** bezala ere ezaguna) Virgo konstelazioko galaxia kiribil bat da, Lurretik 28 milioi argi urteko distantziara dagoena. Pierre Méchainek aurkitu zuen 1781ean.

Nukleo handi eta distiratsu bat du, ez ohiko erdiko irtengune bat, eta hautsezko zerrenda nabarmen bat disko galaktikoan. Lurretik ertzez ikusia da, kapela itxura ematen diona ilbetearen diametroaren bosten batean.

8. magnitudeko Sa edo Sb motako galaxia kiribil bat da. Ikusezina da begi hutsez, baina erraz ezagutu daiteke teleskopio txikiekin.

Informazio orokorra
-------------------

Galaxia Virgo konstelazioan dago, Virgoko kumuluaren kidetzat hartzen ez den arren. Berriki eginiko ikerketa batek 10 megaparseceko erradio batean dagoen galaxiarik distiratsuena bihurtzen du, -22,8ko berezko magnitude absolutuarekin.

M104 galaxiaren diametroa 50.000 eta 140.000 argi urte bitartekoa da. Bere masa, gutxi gora-behera, 800.000 milioi eguzkirena da.

M104k kumulu globular sistema ugari ere badu, teleskopio handiekin horietako zenbait ehundaka ikusgarriak direlarik eta 2000 edo gehiagoko estimatutako populazioarekin, Esne Bidea orbitatzen dutenak baino askoz gehiago.

Berriki lortutako irudiek galaxia honek oso tamaina handiko halo galaktiko bat duela adierazten dute. Dirudienez, bere erdigunean, 109 eguzki masako masa duen zulo beltz erraldoi bat ere badu.

Aurkikuntza
-----------

XVIII. mendearen amaieran aurkitua izan zen, ziur asko Pierre Méchainek, galaxia honen aurkikuntza 1783ko maiatzak 6an adierazi zuena. Messier Katalogoaren hasierako argitalpenaren ondoren gehitutako lehen Messier objektua izan zen. Messierrek berak eskuz gehitu zuen bere kopia pertsonalean 1781eko maiatzak 11n "oso nebulosa ahula" bezala deskribatuz.

Modu independentean aurkitu zuen William Herschelek 1784ko maiatzak 9an.

1912an, Vesto Slipherrek M104 galaxiak gorrirako korrimendu handia zuela aurkitu zuen. Lurretik 1000 kilometro segundoko abiaduran aldentzen ari dela kalkulatu zen, abiadura handiegia Esne Bideko objektu batentzako. Hau izan zen M104 nebulosa bat ez zela pentsarazi zuten klabeetako bat, lehen pentsatu izan zen bezala, eta unibertsoa norantz orotan hedatzen ari dela.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q91461627
* Commonscat Multimedia: Sombrero Galaxy

---

* **Astronomia**
* SIMBAD: M 104

 |

* Wd Datuak: Q91461627
* Commonscat Multimedia: Sombrero Galaxy
**Giulia Farnese** (1474 – 1524ko martxoaren 23) Italiako noblea zen, Alexandro VI.a aitasantuaren maitalea eta Paulo III.aren arreba. *Giulia la bella* izenarekin ezaguna, Farnesio familia noblekoa zen, Parma eta Piacenza eskualde italiarretako buruzagi nabarmenak. Aita Santuen Lurraldeko Orsini familia noblearekin ezkondu ondoren, Farnesiok laster ezagutu zuen Rodrigo de Borja kardinal espainiarra, eta maitasun-harremana hasi zuen harekin. Kardinala Aita Santu hautatu zutenean, Farnesiok gero eta harreman onuragarriagoa izan zuen, eta horri esker Alessandro anaia kardinala izendatu zuen, mende amaieran Alexandroren faboreak galdu arte.

Farnesiok Carbognano gaztelua gobernatu zuen azken urteetan, Alexandrok bere senarrari oparitu zion eraikina. 1524an hil zen Erroman, Alessandroren egoitzan. Lorenzo Puccik "ikusteko ederrena" zela esan zuen. Cesare Borgia Alexandro VI.aren semeak honela deskribatu zuen: "kolore ilunekoa, begi beltzak, aurpegi biribila eta berotasun berezi batekoa".

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Farnese Family | Italian Aristocrats & Papal Dynasty | Britannica» *www.britannica.com* (Noiz kontsultatua: 2023-12-14).
2. ↑   «Mystery of the bones of Giulia Farnese» *web.archive.org* 2020-01-26 (Noiz kontsultatua: 2023-12-14).

Kanpo estekak
-------------
**Odds Ballklubb** edo **Odd** Norvegiako futbol taldea da, Skien hirikoa. Norvegiako futbol ligarik irabazi ez duen arren Kopa gehien dituena da, 12 hain zuzen ere.

Historia
--------

Taldea 1885ean sortu zen *IF Odd* izenarekin baina futbolaren atala 1894koa da. Izena Viktor Rydbergen *Seierssverdet* eleberri arrakastatsutik atera zuten, bertako heroia Orvar Odd baitzen.

Norvegiako Kopa 1902an hasi zen jokatzen eta 1937an Liga hasi arte berau izan zen herrialdeko txapelketarik garrantzitsuena. Odds BK-k 1931 artean 11 kopa oirabazi zituen eta Norvegiako erreferentzia taldea bihurtu zen. Ordutik aurrera profesionalismoa iritsi zen eta taldearen lehiakortasuna nabarmen jeitsi zen. 1951 eta 1957an ligan bigarren gelditu zen, orain arteko emaitza onena du, eta 1960an kopako final berri bat jokatu zuen baina galdu egin zuen.

XXI mendea hastearekin batera talde indartsua osatu zuen eta 2000 urtean Kopa berria irabazi zuen, garaipen gehien dituen taldea bihurtuz. 2002an jokatu zuen orain arteko azken finala baina Vålerengak 1-0 irabazi zion.

1994 *Odd Grenland* izena hartu zuen, Skienetik haratago Grenland barruti osoaren ordezkaria izateko, baina 2013an aurreko *Odds BK* izenera itzuli da. 2014an ligako hirugarrena izan da eta kopako finala jokatu du. 2016an ere hirugarrena izan da berriz.

Palmaresa
---------

### Norvegian: 12

* **Liga (0):** bigarrena 1951 eta 1957an.
* **Kopa (12):** 1903, 1904, 1905, 1906, 1913, 1915, 1919, 1922, 1924, 1926, 1931, 2000.

Kanpo estekak
-------------

* **(Norvegieraz [bokmål])** webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q215302
* Commonscat Multimedia: Odd Grenland

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 1003148451572415970003

 |

* Wd Datuak: Q215302
* Commonscat Multimedia: Odd Grenland
**Joana ama santua**ren istorioa ustez bere sexua ezkutatuz, aita santu jardun zuen emakumearen ingurukoa da.

Bizitza
-------

855. urtean, Erroman, emakumezko batek aitasantutza katolikoa eskuratu zuen 857. urtera arte, hau da ofizialki Benedikto III.aren aldiari dagozkion urteetan. Batzuek diote Benedikto III.a bera emakumea zela eta beste batzuek 872. eta 882. urteen artean kokatzen dute Ama Sainduaren agintaldia, Joan VIII.aren aldian, alegia; beharbada, ustezko Ama Sainduak Joana zuelako izena.

Joana 822an jaio omen zen, Ingelheim am Rhein herrian, egungo Alemanian. Aita elizgizona izanik, garaiko emakumeek debekatua zuten erlijio eta kultura heziketa jaso zuen. Ikasten jarraitu ahal izateko, kopista gisa hasi zen lanean, Johannes Anglicus gizonezko izenarekin.

Lanbideari esker Konstantinoplara, Atenasera eta Frankoen Erresumara bidaiatu ondoren, 848. urtean Erromara iritsi zen, beti ere gizonezko identitatean babestuta. Kurian Joanaren jakinduriaren berri bazuten nonbait, eta Leon IV.ak gaztea ezagutu nahi izan zuen. Berehala Aita Sainduaren nazioarteko aferen idazkari bihurtu zen. Leon IV.a hil eta gero Joana bera izendatu omen zuten ondorengo; Benedikto III.a edo Joan VIII.a izena hartu zuen.

Joana ama santuaren hilketa adierazten duen Erdi Aroko irudia.
Handik bi urtera Joanak harreman sexualak izan zituen Saxoniako enbaxadore Lanbertorekin eta haurdun geratu zen. Prozesio baten erdian erditzearen uzkurdurak sentitzen hasi zen eta hantxe bertan, eliztarren aurrean, erditu zen. Jean de Maillyren arabera, jendetza suminduak harrika hil zuen Joana; Martin Poloniarraren testuetan, aldiz, Ama Saindua erditzeak berak hil zuen.

Istorio hau egiaztatzen duen dokumenturik ezean, elezaharren esparruan utzi behar da. Aldiz, IX. mendeko Aita Saindu sortari buruzko informazio oso zehatza gorde da eta Joana Ama Sainduaren aipamenak askoz geroagokoak dira.

Joan VIII.ak Konstantinoplako Elizarekiko izan zuen jarrera epela eta ahulezia kritikatzeko, etsaiek "Joana Ama Saindua" ezizena ipini omen zioten. Geroago, Zisma Nagusiaren garaian, hainbatek Aita Saindua kargugabetzeko eskubidea aldarrikatzeko erabili zuen istorioa. Hala, elezahar ederraren oinarrian boterea lortzeko borroka ilunak leudeke.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6  Nagore Irazustabarrena, «Ama Saindua?», *Argia*, 2011-02-20, CC-BY-SA lizentzia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q243811
* Commonscat Multimedia: Pope Joan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 77110670
* BNF: 11944772f (data)
* GND: 11871242X
* LCCN: n2014021597
* SUDOC: 027396428
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03273/eu\_j\_0812/j0812
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q243811
* Commonscat Multimedia: Pope Joan
**Partido Aragonés** edota **PAR** (aragoieraz: *Partito Aragonés*; katalanez: *Partit Aragonès*; euskaraz *Aragoiar Alderdia*) Aragoiko zentru-eskuineko alderdi politiko bat da, bere burua aragoiar nazionalistatzat deskribatzen duelarik.

1978an urtarrilean Hipólito Gómez de las Roces eta beste hainbatek sortu zuten. 1990eko hamarkadararte **Partido Aragonés Regionalista** (*Aragoiar Alderdi Erregionalista*) zeritzon, ordutik aurrera aragoiar nazionalismo moderatuaren alde jo zuelarik.

PAR alderdiak katalanaren hizkuntz batasunaren aurkako jarrera du, Sartaldeko Zerrendan mintzatzen den katalan hizkuntza aragoieraren aldaera ezberdinak direla baieztatzen duelarik, hori dela eta, 2009ko Aragoiko Hizkuntz Legearen aurka azaldu zen. Aragoiko administrazioaren berrantolaketa eta autonomia erkidegoaren deszentralizazioaren aldekoa da, halere, maiz Alderdi Popularrari babes eman izan dio.

**Rolde Choben** izeneko gazte erakundea ere badu.

Kanpo estekak
-------------

* Aragoiar Alderdiaren webgunea **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2054574
* Commonscat Multimedia: Partido Aragonés

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 140508486
* LCCN: n80083494
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 9820

 |

* Wd Datuak: Q2054574
* Commonscat Multimedia: Partido Aragonés
**Luigi Aloisio Galvani** (Bolonia, 1737ko irailaren 9a - 1798ko abenduaren 4a) italiar sendagile eta fisikaria izan zen. Animalien ehunetan bere ustez elektrizitatea zena aztertu zuen. Haren azterketek bultzatu zuten bateria voltaikoaren sorrera. Lehenengo azterketak anatomia konparatiboaren alorrean egin zituen (giltzurrunetako hodiak, erdiko belarria, sudurreko muki-mintza), baina garrantzitsuenak igelaren anatomiaz egindakoak izan ziren (1773) eta elektrofisiologiakoak (1775etik aurrera). Saio ugari egin zituen igelekin; horietako bat ekaitza egiten zuenean igel hilaren hanketan bi metal ezartzea izan zen. Igelaren giharrak bihurritu egiten zirela ikusi zuen eta korronte elektrikoa sortzen zela (galvanismoa); indar fisiologikoen eraginez gertatu zela uste izan zuen (1771). Voltak ordea elektrizitatea bi metaletatik sortua zela erakutsi zuen geroago, bai eta animaliaren ehunak ez zuela elektrizitaterik ere. Galvanik bidea ireki zion Voltari, korronte etengabea, bateria voltaikoa alegia, asmatzeko eta aldi berean indar eman zien giharren eta nerbioen azterketa fisiologikoei. Liburu batzuk idatzi zituen: *Giharren mugimenduan elektrizitateak duen eraginaz* (1791); *Arku eroalearen erabileraz eta lanaz giharren bihurduretan* (1794)
.

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Luigi Galvani*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
Ludovisiren Sarkofagoa, III. mendeko borroka eszenen adibidea: "Erromatarrek eta gotikoak" konposizio klasikoa eta antzinakoa betetzen dute.  
 III. mendeko sarkofagoa, Heraklesen hamabi lanak irudikatzen ditu, sarkofagoetan ohiko gaia. 
 Porfiroz egindako Helenaren sarkofagoa. 
**Erromatarren sarkofagoak** antzinako Erromako hiletetan erabiltzen ziren eta, beraz, erromatarren hileten artelanetan. II. mendetik IV. mendera ohikoak ziren marmolezko eta kareharrrizko erliebean egindako sarkofagoak goi mailako ehorzketak  egiteko. Gutxi gorabehera 10.000 erromatar sarkofago iraun dute gaurdaino eta zatiak kontuan izanik 20.000 inguru.  Eszena mitologikoak oso erabiliak izan arren,  sarkofagoen erliebea "erromatarren ikonografiaren iturri aberatsena»" izendatua izan da ; hildakoaren bizitza, eszena militarrak eta beste hainbat gai ere irudikatzen ziren.

Judu eta kristauek sarkofagoak ere egiten zituzten ; izan ere, hirugarren mendearen amaieratik sortutako sarkofago kristauak, kristau eskulturaren lehendabiziko formak adierazten dute eta arte paleokristauaren ikerketarako garrantzitsuak dira.

 Dionisoren garaipena duen sarkofagoa erromatar estiloko adibide aparta; goiko estalia laua, hiru aldetan dekorazioa eta greziar mitologiako eszenak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Kleiner 2010.
2. ↑  Newby 2011.
3. 1 2 3 4  Elsner 2011.

Bibliografia
------------

* Awan, Heather T. (2007). «Sarkofago erromatarrak». Heilbrunn Art History. New York: Metropolitan Museum of Art.
* Elsner, Jaś (2011). Bizitza, heriotza eta errepresentazioa: Sarkofagoen erromatar lan berri bat (ingelesez). Gruyter-en.
* Henig, Martin (1983). Anthony Bonanno-ek «eskultura». Erromatarren eskuliburu bat (ingelesez). Phaidon. ISBN   0714822140 .
* Kleiner, Fred S. (2007, 2010). Erromatarren historia (ingelesez). Wadsworth.
* Strong, Donald (1995). Arte erromatarra (ingelesez). Yale University Press (Penguin / Yale Art of History). ISBN   0300052936 .
* Newby, Zahra (2011). «Mitoa eta heriotza: Sarkofago mitologikoak». Greziar mitologian laguntzailea (ingelesez). Blackwell.
* Toynbee, J.   M.   C. (1996). Heriotza eta ehorzketa mundu erromatarrean. Baltimore, MD: JHU Press.
* Zanker, Paul; Ewald, Bjorn C. (2012). Mitoekin bizitzea: Sarkofago erromatarren irudiak. Julia Slaterrek egindako itzulpena. Oxford: Oxford University Press.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3950487
* Commonscat Multimedia: Ancient Roman sarcophagi

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85117514

 |

* Wd Datuak: Q3950487
* Commonscat Multimedia: Ancient Roman sarcophagi
**Soinuaren lastertasuna** hots edo soinu-uhinek denboran bidaiatzen duten distantziaren neurria da. Aire lehorrean eta 20 °C-eko tenperaturan, soinuaren lastertasun **343** m/s-koa da (**1235** km/h-koa). Eskuarki Lurraren eguratsean duen lastertasuna adierazten bada ere, soinuaren lastertasuna ia edozein substantziatan neur daiteke. Soinua airean baino azkarragoa da isurkarietan eta gai gotor ez-porotsuetan.

Oinarrizko adigaia
------------------

Soinuaren transmisioa molekulen ezaugarri eta loturen araberakoa da. Molekulen arteko loturek malgukiak bailiran jokatzen dute soinua transmititzen dutenean. Materia zurruna bada, malguki hauek azkarrago eramango dute soinua. Bestalde, materia gero eta dentsoagoa izan, soinua motelagoa izango da. Esaterako, soinua lasterragoa izango da burdina zeharkatzean, uranioa zeharkatzean baino, azken hau dentsoagoa baita. Era berean, hidrogenoan nitrogenoan baino lasterragoa izango da. Zurruntasunari dagokionez, burdina hidrogenoa baino lasterrago zeharkatuko du, lehena bezalako gai gotor baten barne-loturak hidrogeno-molekulen arteko loturak baino sendoagoak baitira.

Oro har, gai gotorrek isurkariek baino azkarrago transmititzen dute soinua, eta azken hauek gasek baino azkarrago. Hala ere, kontuan izan behar da ez dela beti horrela.

Formula orokorra
----------------

Oro har, soinuaren lastertasuna, *c*, ondoko formularen bidez kalkula daiteke

{\displaystyle c={\sqrt {\frac {C}{\rho }}}}
non

*C* zurruntasuna adierazten duen Young-en modulua den
{\displaystyle \rho } dentsitatea den
Hortaz, soinuaren lastertasuna handitu egiten da materialaren zurruntasunarekin batera, eta txikitu egiten da dentsitatearekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «velocidad del sonido» *www.euskadi.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-03-27).

Ikus, gainera
-------------

* Mach zenbakia

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q124003
* Commonscat Multimedia: Speed of sound

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4179365-1
* LCCN: sh85125374
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q124003
* Commonscat Multimedia: Speed of sound
**Aurkezpen-maila** OSI ereduko 6.geruza da, saio- eta aplikazio-mailen artean kokatua. Aurkezpen-maila informazioa egokitzeaz arduratzen da, transmitituko datuen **sintaxiaz** (informazioa nola idatzi eta nola jarri behar den aurrez definitutako arau batzuen arabera ) eta **semantikaz** (informazioaren esanahia) arduratzen da, gehien bat. Hau da, informazioaren errepresentazioaz arduratzen da.
Igorleak eta hartzaileak irudien, soinuen, zein karaktereen barne adierazpide (ASCII, Unicode, EBCDIC..) desberdinetan lan egin arren, informazio trukaketa ahalbidetzea da komunikazio geruza honen eginkizunik handiena.

Geruza honek datu egitura abstraktuak maneiatu eta interpretatzeko moduan uzten ditu aplikazio mailari. Honela datuak zifratzea eta konprimatzea ahalbidetzen du.
Azpiko gainerako mailek berriz, bitak alde batetik bestera modu fidagarrian eramatea besterik ez dute helburu. Aurkezpen-mailak **aplikazioen artean elkar trukatuko diren datuen formatua definitzen du eta programei datu-bihurketa** zerbitzua eskaintzen die.

Hona adibide praktikoak ulerterrazagoa egiteko:

* Fitxategi-sistema desberdinak bihurtu: "NTFS --> Ext2" ; "FAT --> Ext3"
* Datu-adierazpide desberdinen arteko itzulpenak: ASCII --> UNICODE
* Konprimitu / deskonprimitu: "zip" motatik –> "rar" motara

Zerbitzuak
----------

Laburbilduz aurkezpen-mailak aplikazio-mailari eskaintzen dizkion zerbitzuak:

* Datuak formateatu
* Sintaxia aukeratu
* Sintaxia itzuli
* Datuak zifratu / deszifratu, konprimitu / deskonprimitu

Laburbilduz geruza honen eginkizunak:

* Saio baten irekitzea, itxiera eta inplementazioa (saioa martxan jartzeko lanak burutu)
* Formatu-bihurketa
* Zifratu / deszifratu (beharrezkoa bada)
* Konprimitu / deskonprimitu (beharrezkoa bada)
* Fluxuaren kontrola
* Erroreen kontrola

Ikus, gainera
-------------

* OSI eredua
* Sare protokolo

Erreferentziak
--------------

* **Andrew S. Tanenbaum**, *Konputagailu-sareak* (3. ed 2002), EHU ed.
* **Andrew S. Tanenbaum**, *Computer Networks* (4. ed 2003), Prentice Hall.

Kanpo estekak
-------------

Telekomunikazio Hiztegia: www.telekomunikaziohiztegia.org 

| OSI eredua |
| --- |
| Aplikazio geruza • Aurkezpen geruza • Saio geruza • Garraio geruza • Sare geruza • Lotura geruza • Geruza fisikoa |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q215121

 |

* Wd Datuak: Q215121
*Cystolepiota sistrata*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 25 mm arteko diametrokoa, hasieran hemisferikotik konikora, gero lau-ganbila edo zabaldua, askotan titi txiki bat mantenduz; ertza zorrotza, soberakin pixka batekin, errezel orokorraren hondar zuri zabalez estalita; kapelaren azala hasieran flokonoso-garatxoduna, gero pikortsua edo pruinadun-irineztatua, zuria, krema zurixka kolorekoa, diskoan krema-arrosa kolorekoa.

**Orriak:** Estu, estuak, libreetatik azpi-libreetara, ertza osoa, lehenbizi zuriak, helduaroan krema-horixka kolorekoak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 60 mm arteko garaierakoa eta 4 mm arteko diametrokoa, zilindrikoa, pixka bat lodiagoa oinarrirantz, gainazala fin pubeszentea goialdean, pruina zuriz azpitik, zahartzean goialdean glabroa, zurixkatik krema-zurixkara, azpitik eta oinarrirantz, batez ere sakatzean, arrosa-ardo kolorekoa, baita purpura-gorrixka kolorekoa ere.

**Haragia:** Hauskorra, mehea, krema-zurixka kolorekoa kapelan; arrosa-ardo kolorekoa oinean; usain eta zapore nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Cystolepiota* terminoa grezieratik dator, maskuria esan nahi duen "cystis" hitzetik eta *Lepiota*-tik; kapela pikordun *Lepiota* baten antzera. *Sistrata* epitetoa ere grezieratik, ferodeen formakoa, esan nahi duen "sistro" hitzetik.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

Sasoi eta lekua
---------------

Udan eta udazkenean. Taldekoia, humusean eta nutrienteetan aberatsak diren lurzoruetan, hostozabalen eta koniferoen azpian. Oso urria.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 282 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  Sociedad micológica Barakaldo. Investigación y divulgación de la micologia.
Centaurus A irrati-galaxiaren kolore faltsuko irudia. Gorriz irrati-uhinak, berdez 24
μmko argi infragorria eta urdinez 0,5 eta 5 keV arteko X izpien igorpena ikusgai.
**Irrati-galaxia** erradiazio-igorpen gehiena irrati-uhinetan egiten duen galaxia-nukleo aktiboa da. Oso distiratsuak dira espektro elektromagnetikoaren irrati-maiztasunetan, 1×1039 W arteko argitasuna eta 10 MHz eta 100 GHz arteko frekuentziak dituztenak. Sinkrotroi erradiazioak irrati-uhinen igorpena eragiten du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Arregi, Jesus.  (1988). *Unibertsoa: Big Bang-etik gaur egunera.*  Udako Euskal Unibertsitatea, 141-143 or. ISBN 8486967031..

Ikus, gainera
-------------

* X-itxurako irrati-galaxia
* Zurrusta astrofisiko

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q217012
* Commonscat Multimedia: Radio galaxies

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4176825-5
* LCCN: sh99004096
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q217012
* Commonscat Multimedia: Radio galaxies
*Cystolepiota seminuda*

Sinonimoak: *Cystolepiota sistrata*, *Cystolepiota sororia*, *Lepiota seminuda*

Susmagarria izateaz gain, ez du sukalderako adina haragirik.

Deskribapena
------------

**Kapela:** Hauskorra eta oso txikia, 0,3 cm eta cm 1 bitarteko diametrokoa, konikotik ganbilera eta titi pixka batekin, ertzetan errezelaren hondar triangeluarrekin, flokosoak eta zurixkak. Kapelaren azala lehorra, fin-fin pikortsu-irintsua, zuri-krema kolorekoa, erdigunea arrexka kolorekoa.

**Orriak:** Eskotatuak, estu, lamelulekin, zuri-krema kolorekoak.

Orri eskotatuak: Oinera iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.

**Hanka:** Oso mehea, liraina, okertua, zilindrikoa, erraboil gabea, pruinaduna, zuria goian, arre-ardo kolorekoa lila tonuekin erdigunean eta behean ilunagoa, oinarritik zenbat eta hurbilago orduan eta ilunagoa.

**Haragia:** Hutsala, zurixka, usain ahulekoa, pixka bat frutarena.

**Etimologia:** *Cystoderma* terminoak azala anpuluekin edo garatxoekin dituela esan nahi du.

Jangarritasuna
--------------

Zalantzazkoa. Toxikoa izan daiteke.

### Nahasketa arriskua

Beste *Lepiota* txiki batzuekin ez da komeni nahastea, oso toxikoak baitira.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean. Bakarrik edo taldean. Oharkabean pasatzen da. Lur heze, buztintsu edo karedunetako zuhaitzen azpian, humusean aberatsak direnetan. Sarritan goroldiotan ateratzen da.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 282 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
PGC 39058 galaxia**Principal Galaxies Catalogue** edo **PGC** 1989an argitaratutako katalogo astronomiko bat da. B1950 ekinokziorako eta J2000 garai astronomikorako 73.197 galaxia zerrendatzen ditu. Lyon-Meudon Extragalactic Database katalogoan oinarritzen da, 1983an hasi zena. 40.932 koordenatu (%56) 10″ baino txikiagoak diren desbideratze estandarrak dituzte. Ezagunenak diren 38 iturrietako 131.601 izen agertzen dira zerrendan. Guztira, honako datuak ditu:

* 49.102 deskribapen morfologiko.
* 52.954 itxurazko ardatzerdi txiki eta handi.
* 67.119 itxurazko magnitude.
* 20.046 abiadura erradial.
* 24.361 posizio angelu.

*Lyon-Meudon Extragalactic Database*a HyperLEDA katalogora hedatu zen beranduago, milioika galaxia dituen katalogoa. Hasierako PGC katalogoko galaxiak oraindik PGC zenbakiarekin agertzen dira HyperLEDAn. Beste galaxiei ere esleitu zaizkie PGC zenbakiak, baina ez da gomendatzen horiek erabiltzea galaxien izen gisa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Paturel, G.; Fouque, P.; Bottinelli, L.; Gouguenheim, L..  (1989-11-01). «An extragalactic database. I. The catalogue of principal galaxies.» *Astronomy and Astrophysics Supplement Series* 80: 299–315. ISSN 0365-0138. (Noiz kontsultatua: 2023-12-19).

Kanpo estekak
-------------
**Alpensko gudua** (katalanez: *acció d'Alpens*) Bigarren Karlistaldiko arma ekintza izan zen, 1873ko uztailaren 9 eta 10 artean egina, zeinean Alfontso Karlos infanteak eta Francesc Savalls jeneralak gidaturiko indar karlistek guduan bizia galduko zuen José Cabrinetty brigadierraren errepublikar zutabea garaitu zuten. Guduaren ondorioz, hein handi batean bertakoez osaturiko fakzio karlistak Alpens herria hartu zuen.

Gudua
-----

Alpensko ingurunean karlistek Savalls, Huguet, Camps, Miret eta beste buruzagi karlisten indarrak batu zituzten. Orotara, mila soldadu inguru, unitate trebatu eta ingurua ondo ezagutzen zutenak. Herriko elizaren kanpandorrean karlistek frankotiratzaileak jarri zituzten.

Maria de las Nieves Braganza, Alfontso Karlos infantearen emaztea, Alpensko guduan
Liberalak arratsaldeko zortziak aldera iritsi ziren herrira. José Cabrinetty brigadierrak jarri zioten segada ez zuen susmatu eta lehenbiziko tiroketan hil zen. Bere tropek buruzagirik gabe egin zieten aurre etsaiei, zortzi orduz eta gauez. Borrokaldi latzaren ondorioz, eta musikari talde karlista batek valsak eta militar-martxak jotzen zituen bitartean, ia ehun hildako egon ziren, gehienak liberalak. Hauetariko batzuk alde egitea lortu zuten, baina karlistek 900 preso egin zituzten. Harrapakin handia ere lortu zuten: armak, munizioa eta 10.000 ogerleko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Hernàndez 2004, 142. orr.

Bibliografia
------------

* Braganza, María de las Nieves de.  (2002 [1934]). *Mis memorias sobre nuestra campaña en Cataluña en 1872 y 1873 y en el centro en 1874.*  San Sebastián de los Reyes: Editorial Actas.
* Hernàndez, Francesc Xavier.  (2004). *Història militar de Catalunya (Vol. IV): Temps de revolta.*  Bartzelona: Rafael Dalmau.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17586907

 |

* Wd Datuak: Q17586907
**Mendurro**, Nafarroa probintzian topa dezakegun euskal mendia da. 
Pinu, aritz, pago, ezpel, ipuru eta sasiaren artean estalitako mendia da Mendurro eta ez dago tontorrera heltzeko aukera askorik.
Iparmendebaldeko lepotik hasi eta gandor guztia zeharkatzen duen hesiak erakusten du bidea, hari jarraitzea aski da tontorra zapaltzeko.
Tontorrean ere ez dago ordea arrasto handirik, ez buzoi, ez erpin geodesiko, ez gurutze, ez eta hura atzemateko lekukotasun nabarmenik.
Nafarroako zerbitzu kartografikoak markatutakoari kasu eginez gero, tontorra x609877 eta y4750625 koordenadatan legoke.
Eta han, lurrean zabaldutako harri pila bat besterik ez dago, pintura gorriz markatutako bi hesolaren artean.
Esan beharrik ez dago noranahi begiratuta ere sasia besterik ez dela ikusten.
Zerrendatik kentzeko modukoa da.
Ibilbidea luzatu nahi izanez gero, Ortxikasko gertu gelditzen da, Anozeko ibarraren beste muturrean.
Erne ezpel artean galdu gabe.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

Mendurro, .
**Santa Klara komentua** Zarauzko eraikin nabarmenenetakoa da, Azken Portu auzoan kokatua dago. 1610ean sortu zuten eta gaur egun hutsik dago. 2021tik Udalak du jabetza.

Zarauzko eraikin zaharrenetakoa da Santa Klara komentua. 1610ean sortu zuten, eta ordudanik bertan bizi diren klaratarrek hamaika otoitz egin dute. Martxoaren 23an Santa Klara eguna ospatzen dute. 2006an hamabi moja bizi ziren Santa Klara komentuan. Gazteena abadesa bera zen, eta 72 urte zituen.

Komentuaren historia
--------------------

Klaratarren komentua Narros jauregian bizi zen alargun aberats batek sortu zuen, alabekin batera, XVII. mendean

Narros jauregian bizi zen Doña Maria Ana de Zarauz, aberatsa, zumaiar baten alarguna. Alaba zaharrena Iraetako gizon batekin ezkondu zitzaion, baina alaba horren senarra ere hil egin zen. Ama, orduan, alaba alargunarekin eta beste bi alabekin geratu zen, eta mojak izatea erabaki zuten. Baina ez zekiten zein ordena aukeratu, eta txotx egin zuten. Santa Klara atera zitzaien, eta moja klaratarrak izatea erabaki zuten. Zer egin behar zuten ez zekitenez, Burgosko Lerma komentuan laguntza eskatu zuten, handik mojak etor zitezen, beraiei bizitza berria erakustera. Oso aberatsak ziren, eta zituzten baserri, lur eta gainerakoak eman egin zituzten, eta komentu hau eraikitzea erabaki zuten. Komentu hau eraiki bitartean, hogei bat urtez, Narros jauregian egon ziren bizitzen moja klaratarrak.

Filipe III.ak eman zien lizentzia, Madrilen, 1610eko urtarrilaren 4an. 1611n hasi ziren eraikuntza lanetan, eta 1625ean amaitu zuten. Eliza, berriz, geroago eraiki zuten, 1656an, gurutze itxurako egiturarekin. Agiri zaharretan irakur daitekeenez, «sortzaileek komentuari 14.000 dukat eman zizkioten, eta urtero 700 errealeko errenta ordaintzen zuten».

Espainiako Gerra Zibilaren garaian, esaterako, komentuan bertan emakumeak preso egon ziren. Aurreko gerran, karlistaldian, larri ibili ziren mojak, eta komentutik atera eta Bilbora joan behar izan zuten.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12266994
* Commonscat Multimedia: Convent of Santa Clara, Zarautz

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0001600

 |

* Wd Datuak: Q12266994
* Commonscat Multimedia: Convent of Santa Clara, Zarautz



1. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Santa Klara: el antiguo convento de Zarautz estrena su faceta pública con el primer concierto del Ciclo Musical de Verano.*  Noticias de Gipuzkoa.