recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Vero Ibaiko Parke Kulturala** (gaztelaniaz: *Parque cultural del río Vero*) Espainiako Huesca probintzian dago, Erdialdeko Pirinioetan, Guarako mendilerroan eta Somontano artean. Iparraldeko aldea Guarako Mendilerroa eta Arroilen Natura Parkean dago eta hegoaldekoa Ebroko haranaren trantsizioan. 245,5 km² ditu eta 18.000 biztanle. Ondare aberatsa du. Parke Kulturalaren izendapena 2001ean eman zitzaion.

Herriak
-------

Vero ibaiaren inguruan dauden herriak daude parke kulturalaren barruan:

* Adahuesca
* Alquézar
* Azara
* Barbastro
* Bárcabo
* Castillazuelo
* Colungo
* Pozán de Vero
* Santa María de Dulcis.

Ondarea
-------

### Arte ondarea

Chimiachasko oreina.
Parkeko alde ezagunena bertan gordetzen den labar artea eta trikuharriak dira. Vero ibaiaren oso inguru txikian 60 arte-babesleku baino gehiago daude, 1998an Unescok Gizateriaren ondarea izendatu duen Mediterraneo itsasoko labar-artearen barruan.

Gehien aurki daitekeen arte mota Neolito garaiko Arte eskematiko iberiarraren aztarnak dira, %85a. Margo hauek nekazal eta artzain gizarte sedentarioen arte barruan kokatu behar da. Badira ere Mesolito garaiko labar artearen adibideak baina kantitate txikiagoan, %15a. Hauek dira Mediterraneo itsasoko labar-artearen barruan kokatu diren margolanak. Lan hauek herri ehiztarien eta biltzaileen dira propioak. Azkenik, gordetzen diren %1a Goi Paleolitoan bizi ziren ehiztariek egindako lanak dira.

Colungo herrian labar artearen interpretazio zentro bat dago.

### Etnografia ondarea

Artzain-txabola Lecinan.
Inguruan artzaien eta antzinako eraikinak gorde dira: artzain-txabolak, errotak, etxe-zaharrak...

### Izadi ondarea

Inguruaren, dagoen populazio txikiari esker, Pirinioetako fauna eta flora aberatsa ikus daiteke. Parke kulturalaren zati bat Guarako Mendilerroa eta Arroilen Natura Parkean dago, bestetik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .
3. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Parke Kulturalaren webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56085860
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 20764

 |

* Wd Datuak: Q56085860

Ikus, gainera
-------------

* Mediterraneo itsasoko labar-artea
* Guarako Mendilerroa eta Arroilen Natura Parkea
*Artikulu hau politikari eta militarrari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Marko».*

**Marko Furio Kamilo** (K.a. 446-K.a. 365), jatorri patriziarreko militar eta politikari bat izan zen, Erromatar Errepublikaren hasiera inguruan bizi izan zena.

Bizitza
-------

Tito Livio eta Plutarkoren arabera, zentsore aukeratua izan zen K.a. 403an. Garaipen batekin saritua izan zen lau alditan, eta diktadore izendatua bost aldiz. *Erromaren Bigarren Sortzailea* tituluaren ohoratua izan zen.

Hamar urteko setio baten ondoren hartu zuen Veii hiriko lurra modu bidegabean banatu izana leporatu zitzaionean, bere borondatez erbesteratu zen Ardean. Berari buruz, Erroman garaile sartu zenean, erregeen garaiak gogoratzen zituen patriziar harro bat zela esaten zen. Erromatarrak Aliako guduan garaituak izan zirenean eta galiarrek Erroma arpilatu zutenean, Marko Furio Kamilo, diktadore eta armadako jeneral bezala berrizendatua izan zen. Bere armadarekin, Kamilok, suntsitutako Erromatik kanporatu zituen, ondoren, hiriaren egoaldean erabat garaitzeko.

Kamilok erromatarrei, lurraldearen suntsipenaren ondorioz abailduta zeudenak, Veyesera joateko asmoa kendu, eta hiria berreraikitzeko konbentzitu zituen. Ondoren, ekuo, volsko eta etruriarren aurka borrokatu zuen, arrakastaz, eta, jarraian, galiarren beste inbaditze bat geldiarazi zuen K.a. 367an. Patriziar jatorrikoa zen arren, Kamilok, plebeioei kontzesioak egiteko beharra ikusi zuen, eta Leges Liciniae-Sextiae deritzen legeak onartu zituen. Izurrite baten ondorioz hil zen K.a. 365ean, 81 urte zituela.

*Camiloren garaipena*, Francesco Salviati, Palazzo Vecchio, Florentzia

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Marko Furio Kamilo*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q294862
* Commonscat Multimedia: Marcus Furius Camillus

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 32790362
* ISNI: 0000 0000 9197 3596
* BNE: XX1255250
* BNF: 14451157x (data)
* GND: 118668110
* LCCN: n80089831
* SUDOC: 131174703
* BIBSYS: 1615358755670
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q294862
* Commonscat Multimedia: Marcus Furius Camillus
**Maya Ray Thurman Hawke** (New York, 1998ko abuztuaren 8a) Aktore, modelo eta abeslaria da. Ethan Hawke eta Uma Thurman aktore ezagunen alaba da. Bere lehengo papera "Mujercitas"miniserierako izan zan.

Haurtzaroa
----------

Maya Ray Thurman Hawke, Ethan Hawke eta Uma Thurman aktore estatubatuarren alaba nagusia da. Bienvenue á Gattaca filmaren filmazioan ezagutu ziren alkar. 1998ko maitzan ezkondu ziren eta 2005an dibortziatu egin ziren. Anai gazteago bat du, Levon, 2002an jaioa. Bere aitaren emaztearen aldetik, bi ahizpaorde ditu. Amaren senargai ohiaren aldetik beste ahizpaorde bat du.

Haurtzaroko lehen urtetan Maya Hawke zailtasun batzuei aurre egin behar izan zuen txiki-txikitatik dislexiarekin bizi da. Ondoren, Brooklingo ikastetxe pribatu bateko Saint Ann’s Schooleko ikasle gisa matrikulatu zen.

Ibilbidea
---------

Bere amak eta amonak bezala, Mayak Estatu Batuetako Vogue aldizkari ezagunerako hasi zuen bere ibilbidea. 2017an, publizitate-kanpaina bat egin zuen Kalvin Klein azpiko arroparen linearako. Urtebetez Juilliard Schoolera joan zan. Baina, Erresuma Batuko miniserie bateko lehen papera lortu ondoren eskola utzi behar izan zuen. 2018ko martxoan, agertu zen Maya Hawke Stranger things telesailaren hirugarren denboraldiko Netflix plataforman.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** SensaCine. «SensaCine.com: Cine, Cartelera, Estrenos de Cine, películas, Tráilers, Series, Entradas» *SensaCine.com* (Noiz kontsultatua: 2022-10-24).
2. ↑   «Me encantan los huckabees - frwiki.wiki» *es.frwiki.wiki* (Noiz kontsultatua: 2022-10-24).
Silvio Berlusconi. Telebista eredu honekin aberastu egin zen enpresari ospetsua bere jet pribatuan.**Telezabor**ra neologismo bat da, beste hizkuntza batzuetan sortu berri diren neologismoen kalkoa (**(Gaztelaniaz)** *telebasura*, **(Ingelesez)** *trash tv*, **(Frantsesez)** *télé poubelle*) telebista-eredu jakin batzuei aplikatua. Espainiako Errege Akademiak honela definitu zuen *telebasura*: «Eduki trauskil, oies eta arruntak dituzten telebista-programen multzoa». Hitzak badu nahikoa tradizioa Euskaltzaindiaren hiztegian agertzeko, horra definizioa: «Bereziki eduki aldetik kalitate txarrekoak diren telebista-programen multzoa».

Hasiera batean hitzak lagunarteko erabilera izan zuen, eta geroago azterketa soziologikoa egiteko arrazoia. Telebista ulertzeko modu bat izan zen, sentsazionalismoa, gertaera txundigarriak eta pertsonaia ospetsuen zeregin pribatuetan eta pertsonaletan gehiegizko sudur sartzeak eragin zutenak erabiliz. Pertsonaia ospetsu horiek, askotan, sustatzen dituzten programei esker bakarrik dira ospetsu.

Telezabortzat hartzen dira erabat eduki kulturalik ez duten programak, bereziki pertsonaia publiko batzuen bizitza pribatua arakatzea helburu nagusi duten programak.

Horrelako programak zabaltzeaz arduratzen diren telebistek audientzia handia lortzeko egiten dute lan, gehienbat, eta, horren ondorioz, publizitatea erakartzeko, eta, horrela, etekin ekonomikoa nabarmen handitzeko. Hori guztia, beren jarduna justifikatzeko argudio batzuez apainduta, hala nola: adierazpen-askatasuna sustatzen dutela adieraziko dute eta audientziaren eskaera asebetetzeko helburu osasuntsua inork baino hobeto betetzen dutela. Emaitza komunikabide eredu sinple-sinple bat da, hutsalkerien eta arrunkerien sustapenera soilik bideratua, edo gizakien grina oinarrizkoenak asebetetzera bideratua.

Telezaborraren eraginak gizarteko sektore batzuen kezkak piztu ditu eta interes zientifikoa ere bai (doxografian, soziologian eta komunikazio-zientzietan-eta aditu batzuek kontu hauek aztertzen dituzte).

Erreferentziak
--------------

1. ↑    telezaborra. «Bakarrik edo» *Eibar.ORG | Eibarko peoria* (Noiz kontsultatua: 2021-11-07).
2. ↑   «***telezabor*** - Euskaltzaindiaren Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-01-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2557678

 |

* Wd Datuak: Q2557678
**Viktoria Viktorovna Listunova**, errusieraz Виктория Викторовна Листунова, (Mosku, Errusia, 2005eko maiatzaren 12a) gimnastikan aritzen den kirolari errusiarra da.

Udako Olinpiar Jokoak
---------------------

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu, eta urrezko domina eskuratu zuen *Taldeka* emakumezkoen kategorian, ROC ordezkatuz; AEBko taldearen (zilarrezko domina) eta Erresuma Batuko taldearen (brontzezko domina) aurretik sailkatu zen ROCeko taldea. Honako hauek osatzen zuten gimnasta taldea: Lilia Akhaimova, Viktoria Listunova, Angelina Melnikova eta Vladislava Urazovak. Kontuan izan, NOBek (Nazioarteko Olinpiar Batzordea) ezarritako zigorra zela medio, Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, errusiar kirolariek ezin izan zutela Errusiaren izenean esku hartu eta ROCen (Russian Olympic Committee) izenean eta banderapean lehiatu zirela.

Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
---------------------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 01 !1. postua, urrezko domina | ‘’Taldeka’’, emakumezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Viktoria Listunova» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Viktoria Listunova» *olympics.com* **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q64875522
* Commonscat Multimedia: Viktoria Listunova

---

 |

* Wd Datuak: Q64875522
* Commonscat Multimedia: Viktoria Listunova
**Mayahuel** edo **Mayalen** azteka mitologian magueyaren jainkosa, eta hedapenez, mozkorraldiarena izan zen. Lurrarekin lotutako jainkosetako bat da, eta zentzu horretan, Coatlicue (jainkoen ama), Cihuacoatl (erditzean hildako amen patroia) eta Tlazolteotl (zikinkeriaren irenslea, hori baitzen bere izenaren esanahia) bezalako jainkosekin lotua zegoen. Landareen munduko jainkosa zenez, emankortasunaren jainkosa ere bada. Horregatik, artoaren patroiak ziren Xilonen eta Ilamatecuhtlirekinn eta mantenuen eta lurraren patroia eta Zazpi Suge anderea zen Chicomecoatlekin ezaugarriak banatzen ditu.

Mayahuel maguey hostoetatik irtetzen zen urdinez margoturiko gorputzdun neska gazte bat bezala irudikatzen zen. Bere ezaugarriak esku batean soka bikoitza, irun gabeko kotoi mataza eta orban horiak bere aurpegian ziren. Batzuetan jadezko sudurreko batekin eta buztinezko pitxer bat eramanez irudikatua zen. Ezaugarri guzti hauek lehen aipaturiko Tlazolteotl bezalako jainkosekin partekatzen ditu, eta bereziki Chalchiuhtlicuerekin, lurreko uren patroia zena. Azken bi jainkosak bezala, Mayahuel zorte txarraren ikurra zen. Jainkosa honekin zerikusia zuen egun batean jaiotzen zenak, ziur gaizki amaitu behar zuen. Kotoizko matazak eta bi sokek adulterioa eta galmena esan nahi zuten, kosmogonia mexikan mozkorraldiarekin eratorriak.

Magueyaren jainkosaren senarra Patecatl izan zen, nahuatlez agavearen ureztiari pulkea egiteko eransten zitzaizkion belar batzuk izendatzen zituena. Euren semeak Centzon Tochtliak ziren, edo larehun eta Kontaezinbeste Untxiak (pulkeaz, jakina) titia ematen ziena ustez zituen titi ugarietatik.

Magueyaren sorreraren elezaharra
--------------------------------

Hasieran Mayahuel bere amonarekin bizi zen neska gazte eder bat zen, bere amona Eguzkia irtetzea eragozten saiatzen zen Tzitzimime izar bat zelarik. Halako batean, Quetzalcoatlek konbentzitu zuen lurrera jaisteko maitatzera bitan banatutako zuhaitz baten adar batean bihurturik. Baina bere amona esnatu zenean eta honek bere biloba ikusi ez zuenean, beste Tzitzimime batzuk deitu zituen lurrera jaitsi eta bere biloba bilatzen laguntzeko.

Hurbildu zirenean zuhaitza bitan banatu zen. Orduan, amonak, bere biloba adar bezala ikusiz, txiki-txiki egin zuen eta hondarrak beste Tzitzimime batek jan zitzan utzi zituen. Hala ere, Quetzalcoatl bihurtu zen adarra ukitu eta kalterik gabe geratu zen.

Tzitzimimeak aldendu zirenean, Quetzalcoatlek birjina gaztearen hondarrak hartu eta lurperatu egin zituen. Hemendik irten zen maguey landarea, nondik pulkea ateratzen den, zeremonietan edari erritual eta jainkoetzako ofrenda bezala erabilia. Honela, hil ondoren, Mayahuel jainkosa bihurtu zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1085316
* Commonscat Multimedia: Mayahuel

---

 |

* Wd Datuak: Q1085316
* Commonscat Multimedia: Mayahuel
**Matamá**, euskeraz, Matama, Vigoko udalerriaren mende dagoen parrokia bat da. Espainiako estatuko Galiziako autonomia erkidegoan dago kokaturik, zehazki Pontevedrako probintzian.

Datu nagusiak
-------------

Matamak, 3939 biztanle ditu 2010ean egin zen erroldak dioenez, 24 zonaldeetan banaturik. 4,67 km2-ko azalera du eta Vigoko erdialdean kokaturik dagoen zabaldi handi baten jabe da, bertan ditu etxe gehienak. Matamak, Castrelos, San Andres de Comesaña, Valladares, Bembrive eta Vigoko erdigunea parrokiekin egiten du muga.

Geografia
---------

Mataman, garrantzi handiko hainbat eraikin historiko daude, adibidez, arkeologikoki garrantzia handia duen brontze aroko hainbat eraikin, 2 castro garrantzitsu eta hainbat arropa garbitzeko toki eta ur errota. Bestalde, XVIII. mendearen amaieran eraiki zen San Pero de Matamá eliza, nahiz eta, bertan aurkitu daitekeen erretaula askoz zaharragoa den.

Bizilagunen elkartea
--------------------

Galiziako parrokia gehienetan bezala, Matamak ere badu bere bizilagunen elkartea. Bertan hainbat ekintza sozio-kultural egiten dituzte eta kirol elkarte bat ere badute. Bizilagunen elkarte honek, musika talde bat ere badu, hainbat sari irabazi dituena.

Ikus, gainera
-------------

* Vigo
* Galizia
* Bembrive eta Beade
* Parrokia (zibila)

Kanpo estekak
-------------

* **(Galizieraz)** Matamako bizilagunen elkartearen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3395976
* Commonscat Multimedia: Matamá, Vigo

---

* **Lekuak**
* INE: 36057150000

 |

* Wd Datuak: Q3395976
* Commonscat Multimedia: Matamá, Vigo
**Vincenzo Consolo** (Sant'Agata di Militello, Italia, 1933ko otsailaren 18a - Milan, 2012ko urtarrilaren 21a) italierazko idazlea izan zen. Idazkera bizia eta modernoa zuen, eta zenbaiten iritziz, baita barrokoa ere.

Bizitza
-------

Sizilian bizi izan zen batxilergoa egin zuen arte. Ondoren, Milana joan zen zuzenbidea ikastera, eta Siziliara itzuli zen irakasle izateko. Lehenengo eleberria, *La Ferita dell'aprile* (1963, *Apirileko zauria*) gerra hotzaren eta Elizaren komunismoaren kontrako gerraren testuinguruan idatzi zuen. Lan horretan Siziliako herri bateko bizitza azaltzen du; herria umezurztegi batek menderatzen du.

1968an Consolo Milana itzuli zen. Irakaskuntza utzi eta komunikazio-elkarte batean sartu zen. *Il Sorriso dell´ignoto marinaio* (1976, *Marinel ezezagunaren irribarrea*) lanean bi gizonen patua erakusten du, bi patu elkarren oso desberdinak; Consolok uhartetarren ikuspegia hartzen du independentzia nahia azaltzeko, eta ondoren, Italiaren batasunaren ondorio politikoen aurrean duen desengainua.

1985ean *Lunaria* lanarekin Pirandello saria irabazi zuen, eta handik bi urtera, *Retablo (Erretaula)* lanarekin, Grinzane Cavour saria. Eleberri hori Argien Mendean kokatzen du, eta maitasun atsekabetu bat azaltzen du hiru kontalari desberdinen bidez. *Le Pietre di Pantalica* (1988, *Pantalicako harriak*) kontakizun laburren bilduma da. 1989an *Catarsi* tragedia estreinatu zen, bertsoetan ondua, Cataniako Stabile antzokian. 1992an *Notte tempo, casa per casa* eleberriarekin Strega saria jaso zuen. Liburu hori erbestealdiari buruzko gogoeta bat da. *L´Olivo e l´olivastro* (1994) eleberrian bidaiari batek etsita eta haserre begiratzen dio Siziliari. Kritika eta kazetaritza ere landu zituen Consolok.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q679851
* Commonscat Multimedia: Vincenzo Consolo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 110294439
* ISNI: 0000 0001 2284 1159
* BNE: XX893351
* BNF: 118975389 (data)
* CANTIC: a10227489
* GND: 119013525
* LCCN: n86143183
* NKC: ola2002159006
* SUDOC: 033715998
* UB: a1242619
* ICCU: CFIV018354
* Open Library: OL62142A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01317/eu\_c\_0877/c0877
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q679851
* Commonscat Multimedia: Vincenzo Consolo
**Telfair konderria** (ingelesez: *Telfair County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua McRae da. 2010eko zentsuaren arabera 16.500 biztanle zituen, Telfair kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Telfair konderriak 1.149,98 kilometro koadro ditu. Horietatik 17,37 ura dira. Beste 1.132,61 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,07 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 16.500 pertsonetatik 10.455 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.026 dira. 5.830 beltzak edo afroamerikarrak. 8 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 90 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 110 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q691614
* Commonscat Multimedia: Telfair County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145428814
* ISNI: 0000 0004 0408 4811
* LCCN: n81110640
* NARA: 10039202
* **Lekuak**
* OSM: 1073770
* TGN: 2000425

 |

* Wd Datuak: Q691614
* Commonscat Multimedia: Telfair County, Georgia
**Mary French Sheldon** (Beaver, Pennsylvania, 1847ko maiatzaren 10a - Londres, 1936ko otsailaren 10a), **May French Sheldon** idazle izena erabili zuena, estatubatuar argitaratzaile, idazle eta esploratzailea izan zen.

Bizitza
-------

Beaver-en (Pennsylvania) jaio zen, 1847ko maiatzaren 10ean, familia aberats batean. Gurasoek atzerrira bidali zuten ikastera. Italian, literatura, historia, geografia eta medikuntza ikasketak jaso zituen. 1876an, 25 urte zituela, Eli Lemon Sheldon negozio gizonarekin ezkondu zen. Bikoteak, Londresen kokaturik, argitaletxe bat sortu zuen. Maryk, besteak beste, Gustave Flauberten *Salammbô* eleberria itzuli, eta bere lehenbiziko idazlana, *Herbert Severance*, argitaratu zuen.

1891n Kenya aldera abiatu zen. Kolonizatzaile europarrek afrikarrak tratatzeko eta beren lurraldeetatik bidaltzeko metodo krudelak erabiltzen zituztela uste zuen, eta bere bidaiarekin erakutsi nahi zuen tribu afrikarrek jende zuria ondo hartuko luketela, tratu atsegina emanez gero. Bidaiari berezia izan zen. Hainbat luxu eta oparirekin iritsi zen Kilimanjaroraino, bertarainoko bidean inguruko tribuekin erlazionatuz eta opariak banatuz. Bere karabanan zihoazen garraiolarien mirespena ere lortu zuen, eta *Bebe Bwana* («Emakume Agintaria») swahilizko izena eman zioten.

Kilimanjaro igotzea lortu zuen eta Chala aintzira, sumendi kraterreko lakua, ere bisitatu zuen, gutxik lortzen bazuten ere. 35 tribu inguru ezagutu zituen, eta beren jaki, jantzi, ohitura eta erlijioen inguruko informazioa bildu zuen. Masai tribuak ere ezagutu zituen, garai hartan gizatalde beldurgarri gisa deskribatzen baziren ere.

Afrikako esperientziak *Sultan to Sultan* liburuan (1892) agertu zituen. 1892an Royal Geographical Societyko kide hautatu zuten, Chala aintzirari buruzko lanengatik.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3  Sandra FERRER: La reina blanca, May French Sheldon (1847-1936) Mujeres en la historia. Mujeresenlahistoria.com
2. 1 2  *Mapak, gonak eta iparrorratzak* Argia.com. Creative Commons Aitortu-PartekatuBerdin 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0) lizentziapean argitaratua

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q249496
* Commonscat Multimedia: May French Sheldon

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 37135656
* ISNI: 0000 0000 8116 2255
* BNF: 14438141t (data)
* GND: 129402605
* LCCN: n96016240
* CiNii: DA10348073
* SNAC: w6sf5jdb
* SUDOC: 069364567
* Open Library: OL396344A

 |

* Wd Datuak: Q249496
* Commonscat Multimedia: May French Sheldon
Orbe familiaren armarria
Valdespinako markesen jauregia eta lorategia, Ermua, egun bertako udaletxea dena
**Valdespinako markesgoa** lehendabizikoz 1736an Filipe V.ak Andrés Agustín Orbe Zarautzi emandako noblezia titulua da.

280 urtetan zehar titulua Orbe familian izan da. Markesen artean III.a, IV.a eta V.a, batez ere III.a zen Jose Maria Orbe, nabarmentzekoak dira, XIX. eta XX. mendeetan zehar karlismoren buruzagiak zirenak.

Historia
--------

Orbe familia Bergarako Angiozar auzokoa da. XVII. mendean Ermuara joan zen, justu Andrés Agustín Orbe Larreategi jaio baino belaunaldi bat aurrerago.

Andrés Orbe Larreategi XVIII. mendearen lehen herenean eragin handiko pertsona izan zen. Apaiza, 1720an Bartzelonako apezpiku eta 1725ean Valentziako artzapezpiku bilakatu zen. 1727 eta 1733 artean Gaztelako biltzarraren gobernadorea eta 1733an inkisidore nagusia izan zen.

1733an honek bere iloba zen Andrés Agustín Orbe Filipe V.ak Valdespinako markes bilakatzea lortu zuen. Horrela artzapezpikuaren familiak honen ospea jarauntsi zuen.

Artzapezpikua Ermuan bere jaioterrian jauregia eraiki zuen, egun bertako udaletxea dena.

Markesen zerrenda
-----------------

|  | Izena | Agintaldia |
| --- | --- | --- |
| Filipe V.ak sortua |
| I.a | Andrés Agustín Orbe Zarautz | 1736-1754 |
| II.a | José Joaquín Orbe Murgia | 1754-1819 |
| III.a | Jose Maria Orbe Elio | 1819-1850 |
| IV.a | Juan Nepomuceno Orbe Mariaka | 1850-1891 |
| V.a | Jose Maria Orbe Gaytán de Ayala | 1891-1933 |
| VI.a | Ignacio Orbe Vivés de Camañas | 1933-1969 |
| VII.a | Jose Maria Orbe Klingenberg | *egungoa* |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1255802

 |

* Wd Datuak: Q1255802
**José Mauricio Arroyave del Río** (Puerto Nare, 1967ko urriaren 5a) kolonbiar kazetaria, kronista, esataria eta telebista aurkezlea da.

Biografia
---------

Mauricio Arroyave Puerto Nare-n jaio zen, Antioquian, eta txikitatik Medellín-en kokatu zen. Gizarte komunikazioa eta kazetaritza ikasi zituen Universidad Pontificia Bolivariana-n eta geroago Nazioarteko Gaietan masterra egin zuen Kolonbiako Externado Unibertsitatean. 1993an Teleantioquiako *Noticiero ANT-*eko aurkezle gisa hasi zen 2001era arte.

2002tik 2011ra, CM&-n aritu zen aurkezle gisa María Andrea Vernaza eta César Augusto Londoñorekin batera, Yamid Amat-en eskutik. 2013tik 2015era Canal Capital-en egon zen *Noticias Capital* eta *El primer Café* saioetan Antonio Morales Riveirarekin batera. Azken horretan, Hollman Morris zuzendariarekin elkarrizketa-formatuaren inguruko ezberdintasunak izan zituen. 2017an Darío Montenegroren administrazio berriaren menpe itzuli zen kanalera *Vibra Bogotá* programetan.

Néstor Osuna abokatua, jurista, politikaria eta Justizia ministroaren ezkontidea da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «¡Petro no sea hipócrita!: Mauricio Arroyave recuerda que el exalcalde permitió que lo censuraran» *RCN Radio* 2018-12-09 (Noiz kontsultatua: 2023-07-20).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Semana.  (2014-07-25). «¿Canal Capital censuró a Mauricio Arroyave?» *Semana.com Últimas Noticias de Colombia y el Mundo* (Noiz kontsultatua: 2023-07-20).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Él es Mauricio Arroyave, esposo de Néstor Osuna, el nuevo ministro de Justicia» *infobae* (Noiz kontsultatua: 2023-07-20).

Kanpo estekak
-------------

* Fitxa Colarten

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65092576

 |

* Wd Datuak: Q65092576
Mumbaiko familia maratha bat, 1880 inguruan
**Maratha** Indiako kasta bat da, gizarte mailen artetik erdialdekoa. Marathak Indiako mendebaldean bizi dira, nagusiki Maharashtra estatuan. Marathi hizkuntzaz mintzatzen dira, eta nekazariak, lurjabeak eta soldaduak dira gehienak. Hiru adiera ditu *maratha* hitzak: marathi hizkuntzaz mintzatzen den lurraldean, hango kasta nagusia adierazteko erabiltzen da; Maharashtra estatutik kanpora, marathi hizkuntzaz mintzatzen den lurraldea adierazteko, eta historian, Shivaji maratha buruzagiak VII. mendean sortu zuen inperioa izendatzeko.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q524389
* Commonscat Multimedia: Maratha people

---

 |

* Wd Datuak: Q524389
* Commonscat Multimedia: Maratha people
**Marie Avgeropoulos**1966an Ekainaren 17an jaio zan, (Thunder Bay-en, Ontario) Kanadiar aktorea da. Ezaguna da Octavia Blake interpretatzeagaitik The 100telesailan.

Biografia
---------

Bere gurasoak greziarrak dira, Marie Avgeropoulos, Thunder Bay, Ontario, Kanadan hasi zan eta arrantzan, ehizan eta akanpatzen ikasi zuen. Torontoko Second City ospetsuko tailer batera joan zen bigarren hezkuntzako eskolan ikasten ari zenean.

16 urte eukazanean bateria jotzen hasi zan. Telebistako kazetaritza ikasi zuen bi urtez **Confederation Collegen,**Thunder Bayn, baina bi urte ondoren utzi egin behar izan zuen jardunean aritzeko. 

Taylor Lautner aktorearekin harremana izan zuen 2013tik 2015aren hasierara arte.

Ibilbidea
---------

Bere lehen aukera lagun batek Vancouverreko casting batera deitu eutsonean izan zen, bateria-jotzaileen bila egoan arropa-saltzaile batentzat. Hainbat komertzial nazionaletan agertu ondoren, Chris Columbus zuzendariaren arreta erakarri zuen eta I Love You, Beth Cooper pelikulan parte hartzeko kontratatu eutson. Ordutik, 50/50, Percy Jackson eta tximistaren lapurra filmetan parte hartu du, besteak beste.

Avgeropoulosek supernaturaleko saio batean parte hartu eban eta, ondoren, Harper 's Island, The Troop, The Inbetweeners, 90210 eta Fringe-en, besteak beste, telesailetan parte hartu du.

Cult telesailean paper errepikakorra lortu zuen. 2013ko otsailean iragarri zen Avgeropoulos kontratatua lortu ebala Octavia Blake interpretatzeko The 100 telesailan.

Filmografia
-----------

Zinema| Urtea | Pelikula | Rol-a | Notak |
| --- | --- | --- | --- |
| 2009 | -I Love You, Beth Cooper | -Valli Gooley | -\_ |
| 2010 | -Random Walk
-Hunt to Kill | - \_
-Kim Rhodes | -Kortometrajea
-\_ |
| 2011 | -50/50 | -Allison | -\_ |
| 2012 | -Walking the Halls | -Amber | -\_ |
| 2015 | -Tracers
-Numb -Isolation | -Nikki
-Cheryl -Nina | -\_
-\_ -\_ |
| 2016 | -A Remarkable Life
-Dead Rising: Dead Game | -Chelsea | -\_ |
| TBA | *-Butterfly in the Typewriter* | -Jean Ann Jollet | -\_ |

Telebista| Urtea | Pelikula | Rola-a | Notak |
| --- | --- | --- | --- |
| 2009 | -Supernatural
-Sorority Wars -Harper’s island -The Guard | -Taylor
-Missyi -Stacy DeKnight -Jeanette | -Saio 1
-Telebistarako pelikula -Saio 1 -Saio 1 |
| 2010 | -The Troop
-Fringe -Human Target -Smoke Screen | -Sarah
-Leah -Jamie Hartloff -Suzi | -Saio 1
-2 saio -Saio 1 -Telebistarako pelikula |
| 2011 | -Eureka
-Hiccups | -Bonnie
-Terry | -Saio 1
-Saio 1 |
| 2012 | -The inbetweneers
-Fugitive at 17(Tv Movie) | -Samantha
-\_ | -4 saio
-Telebistarako pelikula |
| 2013 | -Cult
-90210 | -Kristie Nelson/Reynolds
-Cassie McCoy | -10 saio
-Saio 1 |
| 2014-2020 | -The 100 | -Octavia Blake | -100 saio |

Bitxikeriak
-----------

Nazionalitate bikoitza du: greko-kanadiarra da. 1986ko ekainaren 17an jaio zen Ontarion, Kanadan, baina bere abizenak bere sustraiak non dauden erakusten digu: Marie Avgeropoulos.

Haurtzaroaren zatirik handiena aire zabaleko jarduerak egiten eman zuen Mariek: arrantzan, ehizan eta kanpatzen. Hortik dator, bere motozikletarekiko maitasuna, 1200 cc-ko Harley Davidson bat.

Erreferentziak
--------------

1.

2.

3.

4.
***Mayflower*** (euskaraz *Maiatz Lore*) 1620. urtean *Aita Erromesak* Ingalaterrako Plymouth udalerritik gaur egun Estatu Batuetako Massachusetts estatua denaren kostaldera garraiatu zituen itsasontzia izan zen. Barkuan batez ere Ingalaterrako puritanoak joan ziren.

Bidaia hau Ameriketako Estatu Batuetako historiaren kontakizun ikonikoa bilakatu da, bidaiariek jasandako penuriak eta neguko klimagatik. Bidaiaren bukaeran Mayflower Ituna sinatu zuten eta hori, Ameriketako Estatu Batuetako historiako momentu garrantzitsuenetako bat da, gaur egungo herrialdearen askatasun fundamentala eta demokraziaren zutabeetako bat. Sinadura egiten zen bitartean barkua Cod lurmuturran zegoen ainguratua.

Kanpo estekak
-------------

* Mayflower itsasontziaren historia **(Ingelesez)**
* Erromesen museoa. Massachusetts **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q187093
* Commonscat Multimedia: Mayflower (ship)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* LCCN: n50021215
* SNAC: w6wb607r
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q187093
* Commonscat Multimedia: Mayflower (ship)
**Mari Wolf** (1927ko abuztuaren 27a) zientzia-fikziozko idazle eta zutabegile estatubatuarra izan zen. Zientzia-fikziozko istorio batean robota adierazteko "droid" hitza erabili zuen lehen idazlea izan zen.

Lehen urteak
------------

Mari Wolf Laguna Beach-en (Kalifornia) hazi zen, eta matematika ikasi zuen Los Angelesen. Gaztaroan suziriekiko interesa izan zuen.

Karrera
-------

Wolf-ek industria aeroespazialean lan egin zuen Kaliforniako hegoaldean, eta "kalkulu-makinen operadore" gisa aritu zen 1955ean, NASAren Jet Propulsion Laboratory delakoan (Zorrotadarako Propulsio Laborategia). Zientzia-fikzioko fandomaren hasierako urteetan parte hartu zuen, Los Angelesen zutabeak argitaratuz. Los Angelesko Zientziaren Fantasiazko Elkarteko kidea zen. Fandomari buruzko zutabe bat idatzi zuen hilero, zaleen eta fanzineen konbentzioak barne. Hark idatzitako "*Fandora's Box*" atala Fantasy aldizkarian agertu zen 1951tik 1956ra. Dibortzioaren ondoren zutabea utzi zuenean, Robert Blochek ordeztu zuen.

Wolf-en istorioen artean "*Robots of the World! Arise!*" (Munduko robotak! Altxa zaitezte!), "*An Empty Bottle*" (Botila hutsa)", "*The House on the Vacant Lot*" (Etxea lote hutsean), "*Prejudice*" (Aurreiritzia), "*The Statue*" (Estatua), "*Homo Inferior*", "*The First Day of Spring*" (Udaberriko Lehen Eguna) eta "*The Very Secret Agent*" (Agente Guztiz Sekretua) ditugu, guztiak 1952 eta 1954 artean argitaratuak. Robota adierazteko "droid" hitza Wolf-en 1952ko istorio batean agertzen da lehenik (gorago aipaturiko "*Robots of the World! Arise!*" istorioan). Misteriozko eleberri bat ere idatzi zuen, 1961ean argitaratua, "*The Golden Frame*" izenburupean. 

Atzera begirako antologia, *Mari Wolf Resurrected: The Complete Short Stories of Mari Wolf*, 2011n argitaratu zen.

Bizitza pertsonala
------------------

Mari Wolf Rog Phillips zientzia-fikziozko idazlearekin ezkondu zen 1951n, Chicagon. 1955ean dibortziatu ziren.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Rebecca Hawkes, "Star Wars Lawsuits: Who Has Lucasfilm Sued and Why?" *The Telegraph* (October 18, 2016).
2. 1 2  Eric Leif Davin, "Brief Bios: Mari Wolf" *Sigma* (November 2017): 4.
3. ↑  "In the Jet Laboratory" *Saturday Evening Post* (March 5, 1955): 112.
4. ↑  Eric Leif Davin, *Partners in Wonder: Women and the Birth of Science Fiction, 1926-1965* (Lexington Books 2005): 89-91. ISBN 9780739158685
5. ↑  Ted White, "Mari Wolf & Me" *e\*I\*5* (December 2002).
6. ↑  Earl Kemp, "Tales of Imagination and Space Travel: A Capricious Chronology" *e\*I\*5* (December 2002).
7. ↑   **(Ingelesez)** Wolf, Mari.  (2011). *Mari Wolf Resurrected: The Complete Short Stories of Mari Wolf.*  Resurrected Press ISBN 1935774956..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56928634
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 73505051
* ISNI: 0000 0000 4218 9914
* LCCN: no2001050637
* **Bilduma digitalak**
* Gutenberg proiektua: 35350

 |

* Wd Datuak: Q56928634
**Messinako itsasartea** (italieraz: *Stretto di Messina*; sizilieraz: *Strittu di Missina*) Sizilia uhartearen eta Italiar penintsulako Calabria eskualdearen artean dagoen itsasartea da. Tirreniar itsasoa eta Itsaso Jonikoa lotzen ditu. Lekurik estuenean (iparraldean) 3 kilometroko zabalera baino ez du.

Hiriak
------

Itsasarteak banatzen dituen bi probintziek (Messina eta Reggio Calabriak) itun bat sinatu dute, itsasarteko hiriek ingurune metropolitarra sor dezaten.

Hauexek dira hiriak:

* Calabria:
	+ Reggio di Calabria
	+ Scilla
	+ Villa San Giovanni
* Sizilia
	+ Messina

Mitologia
---------

Homerok bere "Odisean" itsasartean Eszila eta Karibdis itsas-lamiak bizi zirela esaten du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *159. araua.*  Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2010-10-12).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q134705
* Commonscat Multimedia: Strait of Messina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 226890110
* BNF: 11969242r (data)
* GND: 4100865-0
* SUDOC: 027707520
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q134705
* Commonscat Multimedia: Strait of Messina
**Vilya**, "Airearen eraztuna" edo "Eraztun Urdina" ere deitua, Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den eraztun magiko bat da.

Vilya, elfoen hiru eraztunetatik boteretsuena da. Urre hori hutsezkoa eta kolore urdinezko zafiro bat sartua zuela, indartze eta sendatze eraztun bat zen.

Zelebrinborrek sortu zuen Sauron Eregionetik joan zenean, eta jaun ilunaren eraginetik aske zegoen, elfoek, Eraztun bakarra egin zela jakin zutenean, Valya ezkutatu baitzuten, baina, gainontzeko eraztunak bezala, eraztun bakarraren boterearen mende zegoen. Elfoen eta Sauronen arteko gerraren hasieran, Zelebrinborrek, Vilya eraztuna, Narya eraztunarekin batera, Noldorren errege zen Gil-Galadi utzi zion. Honek, bere aldetik, Elrondi utzi zion bere bigarren agintari bezala abiatu zenean Azken Aliantzaren Gerran.

Gerra honetan zehar Gil-Galad hiltzean, Elrondek eraztuna mantendu zuen, eta eraztun honen botereari esker geratu zen Rivendel Sauronen begiradatik ezkutatuta, eta, honen ondorioz, hiri hau, gorputzeko, buruko eta izpirituko zauriak sendatzen ziren toki bihurtu zen, arte, ezagutza eta bake tokia.

Vilyak, gainontzeko eraztunek bezala, bere boterea galdu zuen Eguzkiaren Hirugarren Aroaren amaieran, Eraztun bakarra suntsitua izan zenean. Elrond berarekin ontziratu zen Portu Grisetan, eraztunaren gainontzeko eramaleekin batera, Antzinako Mendebalderantz bidean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2354291

 |

* Wd Datuak: Q2354291
*Manchesterreko martirien* irudikapena, Irlandako ikur nazionala diren hirusta eta harpa batekin batera: Michael O'Brien, William Philip Allen eta Michael Larkin.
**Manchesterreko martiriak**, ingelesez: *Manchester Martyrs*, 1867an Ingalaterrako Manchester hirian Irlandar Anaitasun Errepublikarrak burututako eraso batean parte hartu zuten William Philip Allen, Michael Larkin eta Michael O'Brien kideak izan ziren. Hirukotea 30-40 kide inguruz osatutako fenian talde batzeko buruzagia zen.

1867an Manchesterreko Istiluak (*Manchester Outrages*) deituriko istiluetan zehar fenian taldeak Thomas J. Kelly eta Timothy Deasy fenian kideak preso Belle Vue Gaol espetxera garraiatzen zituen polizia-zalgurdia erasotu eta barnean zalgurdiaren giltzak zeramatzan Charles Brett sarjentua tiroz hil zuten, ondoren zalgurdiaren atearen giltzarrapoa apurtzen saiatu ziren. Zalgurdian zihoan beste preso batek Bretten gorputik giltzak jaso eta bentilazio-zulotik kanpoko fenian kideei jaurti zizkien, honela Kelly eta Deasy askatzea lortu zuten. Bi iheslari horiek ez zituzten inoiz atzeman.

Aldiz, Thomas Maguire eta Edward O'Meagher Condon fenianak atxilotu eta Brett sarjentuaren hiltzaileak izatea egotzi zitzaien, baina beren geriotz zigorrak ez ziren gauzatu. O'Meagher estatubatuar hiritarra zenez AEBetako Gobernuak haren alde egin zuen eta Maguireren aurkako frogak ez ziren aski sendotzat jo.

1867ko azaroaren 23an, Allen, Larkin eta O'Brien, Salford espetxean 8.000-10.000 pertsonaren aurrean urkatuak izan ziren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2524524
* Commonscat Multimedia: Manchester Martyrs

---

 |

* Wd Datuak: Q2524524
* Commonscat Multimedia: Manchester Martyrs
**Mandabe** Alkizako bi erreka nagusietako bat da.

Bidania erreka izeneko iturrian jaiotzen da, non Leize/Haundia 2/Sabe-saia konplexu karstikoko urak azaleratzen diren. Alkizarren artean uste izan da iturri horretako urak Hernioren beste aldetik, Bidaniatik hain justu, zetozela eta hortik datorkio izena.

Arana bailara zeharkatzen du eta Errekalde baserrian behera dagoen Antsuko estugunean behera doan Anoetan urak Orian isuri arte.

Ezkerretik bi adar nagusi ditu Ilunbe, zatika lurpean doana, eta Angara, Murgil median sortu, eta Anoetako lurretan elkartzen zaiona. Eskuinetik Askaga da adarrik inportanteena, Arraitzaga baserritik gertu isurtzen zaiona. Ilunbe errekastoa dago Alkizako edateko uraren iturria.

Mandabe errekari beste izan batzuk ere eman izan zaizkio: Alkiza erreka, Berandoain erreka, Igaran erreka eta Arana erreka.

Igaran errota, Alkizako hiru errota historikoetako bat, Mandabe errekatik lortzen zuen alea ehotzeko energia. Egungo Elektralkiza baino 200 bat metro beherago zegoen.

Bidania erreka iturburuan daude Elektralkiza zentral hidroelektrikoaren presa eta saltoren hodiaren hasieran. Halaber, Errekalde baseriaren ondoan Anoetako zentral hidroelektrikoaren presa eta saltoaren ubidearen hasiera daude.
**Mandaloriarrak**, Star Warseko fikziozko unibertsoan mertzenario klan bateko kideak dira. Ez dira espezie bat, baizik eta ezaugarri nagusi bezala guduan ausardia gurtzen duten kultura bat. Mandaloriarren liderrak *Mandalore* titulua jasotzen du.

Gerra beterano eta konkistatzaile hauek, esaten denez, jada desagertuak zeuden Inperio Galaktikoaren garaian. Mandaloriarrik ezagunenak Jango eta Boba Fett dira.

Mandalore
---------

**Mandalore** mandaloriar klanen buruzagiak duen titulua da. Mandaloriarrik boteretsuena da. Hau hiltzean, bere kaskoa hurrengo boteretsuenarentzat izaten da.

Yavingo gudua gertatu baino 4000 urte lehenago *mandaloriar gerrak* gertatu ziren, gerra hauetan Darth Revanek *mandalorea* hil zuelarik.

Dxunen, mandaloriarrak Malachor Vn gertatutako guduaren ondoren ezkutatu ziren ilargi oihantsu bat, beste *mandalore* bat batu zitzaion Jedi exiliatuari honekin Izizera bidaiatu ondoren, Onderon planetako sistema bat zena, Kavar jedi maisuaren bila.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q85952973

 |

* Wd Datuak: Q85952973
**Vermeer Grifokoa** Masami Kurumadak idatzi eta marraztutako manga den Saint Seiya Next Dimensioneko pertsonaia bat da. Orain arte argitaratutako 81 ataletan, lau bat aldiz baino ez da agertzen. Horietako lehena, Alonek Hadesen ezpata atera ondoren Inframunduko jainkoaren gaztelua agertzen denean da. Gazteluak bere segurtasun eremua hedatzen du eta horren barnean geratzen dira Shion Ariesekoa, Dohko Librakoa eta Tenma Pegasokoa. Vermeer Grifokoa da Hadesen espektroetatik agertzen lehena, Inframunduko hiru epaileetako bat ere badena.

Tenma da Vermeer erasotzen duen lehena, baina berehala kentzen du gainetik. Ondoren, Atenearen hiru zaldunak bere txotxongilotze erasoarekin erasotzen ditu eta, hirurak hil behar zituen unean, Suikyo Garudakoa agertzen da, Dohko eta Shionen laguna eta Tenmaren irakaslea izandakoa, Pandorak deitu duela eta Atenearen hiru zaldunak akabatzeaz bera arduratuko dela esateko. Baina Vermeer ez da Suikyotaz fido, hau, aurretik, Atenearen zalduna izan bait zen, eta bertan geratzen da bere lagun ohiak eta ikaslea nola hiltzen dituen ikusteko. Baina orduan Hadesen eskeleto batzuk agertzen dira, Pandorak biak deitu dituela eta joateko esateko. Eskeletoak hantxe geratzen dira Atenearen hiru zaldunekikoa egiteko, baina, azken unean, Tenmaren zaldia den Pegasok salbatzen ditu.

Vermeer agertzen den hurrengo aldia Shun Andromedakoa eta Tenma Pegasokoa Kantzerreko tenpluan daudenean da. Vermeerrek brontzezko bi zaldunak akabatu nahi ditu, baina Death Toll Kantzerrekoak bera arduratuko dela esaten dio. Orduan Ikki Fenixekoa iristen da, eta hantxe ikusten ditu Vermeer eta Death Toll. Ikkik bere Mamu Kolpea erabiltzen du Vermeerrekin, eta honi Txotxongilotze teknika erabili duela sinestarazten dio. Death Tollek Vermeer Omertà zerraldoan sartzeko aprobetxatzen du, baina hari bat geratzen da kanpoan, itxuraz, Ikki lotuta zuena. Vermeerrek handik tiratzen du eta badirudi Ikkiri burua mozten diola, baina Fenixeko zaldunak erabilitako Mamu Kolpearen ondoriozko ilusio bat da, eta Ikkik garaipena lortzen du Vermeerren aurka.

Vermeerren azken agerpena orain arte, Suikyo Dohkoren esku hiltzen denean da. Hadesen gazteluan berehala nabaritzen dute Suikyoren heriotza, Yomotsu Hirasakara doana.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31188294

 |

* Wd Datuak: Q31188294
**Merced konderria** (ingelesez: *Merced County*) Kaliforniako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Merced da. 2010eko zentsuaren arabera 255.793 biztanle zituen, Merced kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Merced konderriak 5.124,32 kilometro koadro ditu. Horietatik 112,76 ura dira. Beste 5.011,55 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,02 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 255.793 pertsonetatik 222.084 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 140.485 dira. 8.785 beltzak edo afroamerikarrak. 1.126 amerikar natiboak ziren eta 476 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 18.183 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 439 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 4.700 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109690
* Commonscat Multimedia: Merced County, California

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 124347966
* ISNI: 0000 0004 0595 783X
* LCCN: n81112498
* NARA: 10036561
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 396504
* TGN: 1002656

 |

* Wd Datuak: Q109690
* Commonscat Multimedia: Merced County, California
**There's No One as Irish as Barack O'Bama** (euskaraz *Ez Zagok/n Barack O'Bama Adina Irlandarra Denik*) 2008ko umorezko irlandar folk abesti bat da, Hardy Drew and the Nancy Boys musika taldeak konposatu zuen, gerora The Corrigan Brothers izenez ezagunak.

AEBtako Barack Obama presidentearen arbaso batzuk XIX. mendean Offaly konderriko Moneygall udalerritik abiatu omen ziren. Gaur egun 298 biztanle dituen herrixka. Aurrez Obamak ""Irlandan jatorriz nire birbirbiraitona zen herri txiki bat bada, nire birbirbiraitona handik etorri zen, eta noiz bertara joan eta garagardo pinta bat edatekotan nabil", garaiko Irlandako Errepublika Brian Cowen gobernuburak hori entzun bezain laster eta bere ere jaiotzez Offalykoa denez herri horretara biak elkarrekin pinta bat edateko gonbitea egin zion.

Jaiotzez Limerick konderrian dagoen Castletroy udalerrikoak diren Ger, Brian eta Donnacha Corrigan anaiek berri hori entzun eta umorezko abesti hau konposatu zuten.

Kanpo estekak
-------------

* *There's No One as Irish as Barack O'Bama* abestia entzungai. Youtube.com **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4051394

 |

* Wd Datuak: Q4051394
**Mercadillo zubia** Galdakaoko eraikina da, Bengoetxe auzoan dagoena.

2016ko maiatzaren 24an Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

Deskribapena
------------

Galdakaoko Mercadillo zubia Bilboren eta Durangoren arteko bide historikoan dago, Ibaizabal ibaiaren harana zeharkatzen duen bidean, alegia. Hareharrizkoa da, eta lau zubi-begi dauzka.

Zubiaren euskarri, ibaiertzetako estribuak eta hiru zutarri daude. Zutarriak lodiak dira, oin errektangeluarra dute, eta harlangaitzez eginak daude ibaian behera, eta zubi-branka triangeluarrez ibaian gora. Zubi-brankek ertz irregularrak dituzte, hareharri-harlanduzkoak, eta bi gorputzekoak dira. Zubi-begi guztiek harlanduzko inpostak dituzte. Gangak harlangaitz erregularrez eginak daude, eta horretarako, flysch-eko harri xabalak erabili ziren. Arkuetako bazter-zokoak eta horma-atalak, berriz, landu gabeko harriz eginak daude.

Ganga guztiek tamaina desberdina dute. Hegoaldetik iparraldera, bigarrena da handiena, eta alboetan beste bi txikiago ditu; laugarrena itsututa dago. Hori dela eta, zubiaren plataformak malda bikoitza eta asimetrikoa dauka: bigarren gangaren gainean, tarte horizontal labur bat dauka, eta, bi estribuetan, sarrera-arrapalak, malda desberdinekoak. Zabalera dela eta, gurdiak noranzko batean bakarrik igaro zitezkeen, txandaka.

Bazterguneak ditu zubi-branken gainean, eta jatorrizko petrilaren ordez hormigoi-bloke bat jarri da, zubiaren osotasunarekin bat ez datorrena.

Eraikuntza-teknikak aintzat hartuta, esan daiteke zubia XVIII. mendearen bukaerakoa dela eta XVI. mendeko beste baten gainean eraiki zela.

Erreferentziak
--------------

* Edukiaren zati bat monumentu hau *sailkatutako kultura-ondasun* izendatzen duen lege testutik hartu da. Izan ere, testua jabari publikokoa da eta ez du jabetza intelektualik, Espainiako Jabetza Intelektualaren Legeko 13. artikuluan xedatu denez (Espainiako Aldizkari Ofiziala, 97. zenbakia, 1996-04-22).

1. ↑  Kultura Ondasun izendapena EHAAn

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q51123612

 |

* Wd Datuak: Q51123612


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
**Lincoln konderria** (ingelesez: *Lincoln County*) Kansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Lincoln da. 2010eko zentsuaren arabera 3.241 biztanle zituen, Lincoln kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Lincoln konderriak 1.865,97 kilometro koadro ditu. Horietatik 2,75 ura dira. Beste 1.863,23 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,74 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 3.241 pertsonetatik 3.188 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 72 dira. 8 beltzak edo afroamerikarrak. 15 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 6 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 23 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q376876
* Commonscat Multimedia: Lincoln County, Kansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127836317
* ISNI: 0000 0004 4648 002X
* LCCN: n80025693
* **Lekuak**
* OSM: 1070415
* TGN: 2000712

 |

* Wd Datuak: Q376876
* Commonscat Multimedia: Lincoln County, Kansas